นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 솜씨 좋은 분, 아라한, 정등각자께 절합니다.

วินยวินิจฺฉยฏีกา

비나야비닛차야 복주 (율결정주)

(ปฐโม ภาโค)

(제1부)

คนฺถารมฺภกถา

서문

(ก)

(가)

อาทิจฺจวํสมฺพรปาตุภูตํ[Pg.1];

พฺยามปฺปภามณฺฑลเทวจาปํ;

ธมฺมมฺพุนิชฺฌาปิตปาปฆมฺมํ;

วนฺทามหํ พุทฺธ มหมฺพุวนฺตํ.

태양 가문의 하늘에 나타나셨고, 한 길 광명의 무지개를 두르셨으며, 법의 물로 악업의 열기를 식히시는, 위대한 구름이신 부처님께 예배드립니다.

(ข)

(나)

ปสนฺนคมฺภีรปทาฬิโสตํ;

นานานยานนฺตตรงฺคมาลํ;

สีลาทิขนฺธามิตมจฺฉคุมฺพํ;

วนฺทามหํ ธมฺม มหาสวนฺตึ.

맑고 깊은 구절들의 흐름이고, 다양한 방법의 끝없는 물결을 가졌으며, 계율 등의 무더기라는 헤아릴 수 없는 물고기 떼가 있는, 거대한 강물인 법에 예배드립니다.

(ค)

(다)

สีโลรุเวลํ ธุตสงฺขมาลํ;

สนฺโตสโตยํ สมถูมิจิตฺตํ;

ปธานกิจฺจํ อธิจิตฺตสารํ;

วนฺทามหํ สงฺฆ มหาสมุทฺทํ.

계율이라는 넓은 해안과 두타행이라는 조개껍데기 목걸이를 가졌으며, 만족이라는 물과 사마타라는 파도가 있고, 정진의 의무와 수승한 마음을 정수로 하는, 거대한 바다인 승가에 예배드립니다.

(ฆ)

(라)

เย ตนฺติธมฺมํ มุนิราชปุตฺตา;

ยาวชฺชกาลํ ปริปาลยนฺตา;

สํวณฺณนํ นิมฺมลมานยึสุ;

เต ปุพฺพเก จาจริเย นมามิ.

성자들의 왕의 아들들로서 지금까지 성전의 법을 수호하며 청정한 주석을 전해오신 예전의 스승들께 예배드립니다.

(ง)

(마)

โย [Pg.2] ธมฺมเสนาปติตุลฺยนาโม;

ตถูปโม สีหฬทีปทีโป;

มมํ มหาสามิมหายตินฺโท;

ปาเปสิ วุฑฺฒึ ชินสาสนมฺหิ.

법의 장군과 비견되는 이름을 가지셨고 그와 닮았으며, 실론 섬의 등불이신 나의 큰 스승이자 수행자들의 위대한 지도자께서 저를 승리자의 가르침 안에서 성장하게 하셨습니다.

(จ)

(바)

ฏีกา กตา อฏฺฐกถาย เยน;

สมนฺตปาสาทิกนามิกาย;

องฺคุตฺตรายฏฺฐกถาย เจว;

สตฺถนฺตรสฺสาปิ จ โชติสตฺถํ.

사만타파사디카라는 이름의 주석서와 앙굿타라 주석서의 복주를 만드셨고, 다른 학문을 위해서도 빛나는 논서를 만드신 분입니다.

(ฉ)

(사)

นิกายสามคฺคิวิธายเกน;

รญฺญา ปรกฺกนฺติภุเชน สมฺมา;

ลงฺกิสฺสเรนาปิ กโตปหารํ;

วนฺเท ครุํ คารวภาชนํ ตํ.

종파들의 화합을 이루신 실론의 통치자 파락카마바후 왕에 의해 올바르게 공양을 받으신, 존경의 대상인 그 스승님께 예배드립니다.

(ช)

(아)

นมสฺสมาโนหมลตฺถเมวํ;

วตฺถุตฺตยํ วนฺทิตวนฺทเนยฺยํ;

ยํ ปุญฺญสนฺโทหมมนฺทภูตํ;

ตสฺสานุภาเวน หตนฺตราโย.

예배드려야 마땅한 삼보께 이와 같이 예배드림으로써 얻은 크나큰 공덕의 무리, 그 위신력으로 장애가 소멸되기를 기원합니다.

(ฌ)

(자)

โย พุทฺธโฆสาจริยาสเภน;

วิญฺญุปฺปสตฺเถนปิ สุปฺปสตฺโถ;

โส พุทฺธทตฺตาจริยาภิธาโน;

มหากวี เถริยวํสทีโป.

지혜로운 이들에게 찬탄받으시는 스승들 중의 으뜸이신 붓다고사 스승님에 의해 찬탄받으셨으며, 붓다닷타 스승이라 불리는 대시인이자 장로부 전승의 등불이신 분이,

(ญ)

(차)

อกาสิ ยํ วินยวินิจฺฉยวฺหยํ;

สอุตฺตรํ ปกรณมุตฺตมํ หิตํ;

อเปกฺขตํ วินยนเยสุ ปาฏวํ;

ปุราสิ ยํ วิวรณมสฺส สีหฬํ.

율의 방법들에 능숙해지기를 바라는 이들을 위해 비나야비닛차야와 웃타라(비닛차야)라는 이름의 수승하고 유익한 논서를 만드셨는데, 예전에는 이것에 대해 싱할라어로 된 설명이 있었습니다.

(ฏ)

(카)

ยสฺมา [Pg.3] น ทีปนฺตริกานมตฺถํ;

สาเธติ ภิกฺขูนมเสสโต ตํ;

ตสฺมา หิ สพฺพตฺถ ยตีนมตฺถํ;

อาสีสมาเนน ทยาลเยน.

그것은 다른 섬의 비구들에게는 그 의미를 온전히 전해주지 못하기에, 모든 곳에 있는 수행자들의 이익을 염원하는 자비로운 마음으로,

(ฐ)

(타)

สุมงฺคลตฺเถรวเรน ยสฺมา;

สกฺกจฺจ กลฺยาณมโนรเถน;

นยญฺญุนารญฺญนิวาสิเกน;

อชฺเฌสิโต สาธุคุณากเรน.

선한 공덕의 광산이시며 법의 체계에 정통하신 숲속의 거주자, 고결한 서원을 가지신 수망갈라 대장로님에 의해 정중히 요청되었고,

(ฑ)

(파)

อากงฺขมาเนน จิรปฺปวตฺตึ;

ธมฺมสฺส ธมฺมิสฺสรเทสิตสฺส;

โจฬปฺปทีเปน จ พุทฺธมิตฺต-ตฺเถเรน สทฺธาทิคุโณทิเตน.

법의 주재자께서 설하신 법이 오래 전승되기를 염원하며, 신심 등의 덕성을 갖추신 촐라의 등불 붓다밋타 대장로님에 의해 요청되었습니다.

(ฒ)

(다-1)

ตถา มหากสฺสปอวฺหเยน;

เถเรน สิกฺขาสุ สคารเวน;

กุทิฏฺฐิมตฺเตภวิทารเกน;

สีเหน โจฬาวนิปูชิเตน.

그와 같이 마하깟사빠(Mahākassapa)라 불리는 장로, 학처(sikkhā)들에 대해 공경하며, 삿된 견해라는 미친 코끼리를 물리치는 사자 같고, 쫄라(Coḷa)의 왕에게 숭배받는 그분에 의해 [청탁받아].

(ณ)

(나-1)

โย ธมฺมกิตฺตีติ ปสตฺถนาโม;

เตนาปิ สทฺเธน อุปาสเกน;

สีลาทินานาคุณมณฺฑิเตน;

สทฺธมฺมกาเมนิธ ปณฺฑิเตน.

담마낏띠(Dhammakitti)라는 칭송받는 이름을 가진, 신심 있고 계율 등 여러 덕성으로 장엄된, 참된 법을 염원하는 이곳의 현명한 우빠사까(재가신자)에 의해서도 [청탁받아].

(ต)

(따-1)

สทฺเธน ปญฺญาณวตา วฬตฺตา-;

มงฺคลฺยวํเสน มหายเสน;

อายาจิโต วาณิชภาณุนาปิ;

วรญฺญุนา สาธุคุโณทเยน.

신심 있고 지혜로우며 명성이 높은 망갈랴왕사(Maṅgalyavaṃsa)와, 수승한 것을 알고 선한 덕성이 나타난 상인들의 태양인 와니자바누(Vāṇijabhāṇu)에 의해서도 청탁받아.

(ถ)

(타-1)

ตสฺมา [Pg.4] ตมาโรปิย ปาฬิภาสํ;

นิสฺสาย ปุพฺพาจริโยปเทสํ;

หิตฺวา นิกายนฺตรลทฺธิโทสํ;

กตฺวาติวิตฺถารนยํ สมาสํ.

그러므로 그것을 빠알리 언어에 실어, 옛 스승들의 가르침에 의지하고, 다른 부파의 교리적 오류를 버리고, 너무 자세한 방식은 요약하여.

(ท)

(다-2)

อวุตฺตมตฺถญฺจ ปกาสยนฺโต;

ปาฐกฺกมญฺจาปิ อโวกฺกมนฺโต;

สํวณฺณยิสฺสามิ ตทตฺถสารํ;

อาทาย คนฺถนฺตรโตปิ สารํ.

언급되지 않은 의미를 밝히고, 독송의 순서를 어기지 않으며, 다른 논서들로부터도 정수를 취하여 그 의미의 정수를 설명하리라.

(ธ)

(다-3)

จิรฏฺฐิตึ ปตฺถยตา ชนานํ;

หิตาวหสฺสามลสาสนสฺส;

มยา สมาเสน วิธียมานํ;

สํวณฺณนํ สาธุ สุณนฺตุ สนฺโตติ.

사람들에게 이익을 가져다주는 청정한 교법이 오래 머물기를 염원하며, 내가 요약하여 지은 이 설명을 선한 이들은 잘 들을지어다.

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

논서 서문의 말에 대한 해설

๑-๕

1-5

. สุวิปุลามลสทฺธาปญฺญาทิคุณสมุทยาวหํ สกลชนหิเตกเหตุชินสาสนฏฺฐิติมูลภูตํ วินยปฺปกรณมิทมารภนฺโตยมาจริโย ปกรณารมฺเภ รตนตฺตยปฺปณามปกรณาภิธานาภิเธยฺยกรณปฺปการปโยชนนิมิตฺตกตฺตุปริมาณาทีนิ ทสฺเสตุมาห ‘‘วนฺทิตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ รตนตฺตยํ นาม.

매우 광대하고 청정한 신심과 지혜 등의 공덕의 무리를 가져오고, 모든 사람의 이익의 유일한 원인이자 승리자(부처님)의 교법이 머무는 근본이 되는 이 율의 논서를 시작하면서, 스승께서는 논서의 시작 부분에서 삼보에 대한 예경, 논서의 명칭, 설명될 내용, 작성 방식, 목적, 동기, 저자, 분량 등을 나타내기 위해 "절하고(vanditvā)" 등으로 말씀하셨다. 거기서 삼보란 다음과 같다.

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๒๒๓;

ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖;

มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐) –

"존중받고, 매우 가치 있으며, 비할 데 없고, 만나기 어려우며, 수승한 존재들이 사용하는 것, 그러므로 보배(ratana)라고 불린다." (장부 주석서 2.33; 상응부 주석서 3.5.223; 소송경 주석서 6.3; 숫따니빠따 주석서 1.226; 대의설 주석서 50) —

นิทฺทิฏฺฐสภาวํ

[이것은] 명시된 자성이다.

‘‘พุทฺโธ [Pg.5] สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ธมฺโม โลกุตฺตโร นว;

สงฺโฆ มคฺคผลฏฺโฐ จ, อิจฺเจตํ รตนตฺตย’’นฺติ. –

"부처님은 일체지자(一切智者)의 지혜요, 법은 아홉 가지 출세간법이며, 승가는 도(道)와 과(果)에 머무는 이들이니, 이것이 삼보이다." —

วิภาวิตปฺปเภทํ สกลภวทุกฺขวินิวารณํ ติภเวเนกปฏิสรณํ วตฺถุตฺตยํ.

[이것은] 분류를 명확히 한 것으로서, 모든 존재의 고통을 막아주고 세 가지 세상(三界)에서 유일한 의지처가 되는 세 가지 보배(三寶)이다.

ตสฺส ปณาโม นาม ปณามกิริยานิปฺผาทิกา เจตนา. สา ติวิธา กายปณาโม วจีปณาโม มโนปณาโมติ. ตตฺถ กายปณาโม นาม รตนตฺตยคุณานุสฺสรณปุพฺพิกา อญฺชลิกมฺมาทิกายกิริยาวสปฺปวตฺติกา กายวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา. วจีปณาโม นาม ตเถว ปวตฺตา นานาวิธคุณวิเสสวิภาวนสภาวโถมนากิริยาวสปฺปวตฺติกา วจีวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา. มโนปณาโม นาม อุภยวิญฺญตฺติโย อสมุฏฺฐาเปตฺวา เกวลํ คุณานุสฺสรเณน จิตฺตสนฺตานสฺส ตนฺนินฺนตปฺโปณตปฺปพฺภารตาย คารวพหุมานนวสปฺปวตฺติสาธิกา เจตนา.

그것(삼보)에 대한 예경(paṇāma)이란 예경하는 행위를 일으키는 의지(cetanā)를 말한다. 그것은 신체적 예경, 언어적 예경, 정신적 예경의 세 가지가 있다. 거기서 신체적 예경이란 삼보의 덕성을 회상하는 것을 앞세워 합장 등의 신체적 행위의 힘으로 일어나고 신체적 암시(kāyaviññatti)를 일으키는 의지를 말한다. 언어적 예경이란 그와 같이 일어나 여러 가지 특별한 덕성을 드러내는 성질을 가진 찬탄 행위의 힘으로 일어나고 언어적 암시(vacīviññatti)를 일으키는 의지를 말한다. 정신적 예경이란 두 가지 암시(신체적·언어적)를 일으키지 않고, 오직 덕성을 회상함으로써 마음의 흐름이 그곳으로 기울고 향하고 쏠리게 되어 공경과 존중의 힘으로 일어나는 의지를 말한다.

อิมสฺส ตาว รตนตฺตยปณามสฺส ทสฺสนํ ยถาธิปฺเปตตฺถสาธนตฺถํ. คุณาติสยโยเคน หิ ปณามารเห รตนตฺตเย กโต ปณาโม ปุญฺญวิเสสภาวโต อิจฺฉิตตฺถาภินิปฺผตฺติวิพนฺธเกน อุปฆาตเกน, อุปปีฬเกน จ อปุญฺญกมฺเมน อุปนียมานสฺส อุปทฺทวชาลสฺส วินิวารเณน ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส อนุพลปฺปทาเนน จ ตพฺพิปากสนฺตติยา อายุสุขพลาทิวฑฺฒเนน จ จิรกาลปฺปวตฺติเหตุโกติ ยถาธิปฺเปตปกรณนิปฺผตฺตินิพนฺธนโก โหติ. อถาปิ โสตูนญฺจ วนฺทนียวนฺทนาปุพฺพเกนารมฺเภน อนนฺตราเยน อุคฺคหณธารณาทิกฺกเมน ปกรณาวโพธปฺปโยชนสาธนตฺถํ. อปิจ โสตูนเมว วิญฺญาตสตฺถุกานํ ภควโต ยถาภูตคุณวิเสสานุสฺสวเนน สมุปชาตปฺปสาทานํ ปกรเณ คารวุปฺปาทนตฺถํ, อวิญฺญาตสตฺถุกานํ [Pg.6] ปน ปกรณสฺส สฺวาขฺยาตตาย ตปฺปภเว สตฺถริ คารวุปฺปาทนตฺถญฺจ โสตุชนานุคฺคหเมว ปธานํ กตฺวา อาจริเยหิ คนฺถารมฺเภ ถุติปฺปณามปริทีปกานํ คาถาวากฺยานํ นิกฺเขโป วิธียติ. อิตรถา วินาปิ ตนฺนิกฺเขปํ กายมโนปณาเมนาปิ ยถาธิปฺเปตปฺปโยชนสิทฺธิโต กิเมเตน คนฺถคารวกเรนาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ปณามปฺปโยชนํ สารตฺถทีปนิยาทีสุ (สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; วิ. วิ. ฏี. ๒.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา) ทสฺสิตนเยเนว ญาตพฺพํ.

우선 이러한 삼보에 대한 예경을 보여주는 것은 의도한 목적을 달성하기 위해서이다. 참으로 탁월한 덕성을 갖추어 예경받아 마땅한 삼보에 행해진 예경은, 특별한 공덕이 되기 때문에, 원하는 목적의 성취를 가로막는 파괴적이거나 억압적인 불선업에 의해 초래되는 재앙의 그물을 물리치고, 이미 얻은 성취의 원인이 된 선업에 힘을 실어주며, 그 과보의 상속에서 수명과 행복과 힘 등을 증장시켜 오랫동안 지속되게 하는 원인이 되므로, 의도한 논서의 완성을 이끄는 요인이 된다. 또한, 듣는 이들이 예경해야 할 분에 대한 예경을 앞세워 시작함으로써, 장애 없이 학습하고 암기하는 등의 순서로 논서를 이해하는 목적을 성취하게 하기 위해서이다. 게다가 스승(부처님)을 아는 청중들에게는 세존의 실제적인 특별한 덕성을 들음으로써 생긴 청정한 믿음이 논서에 대한 공경심을 일으키게 하고, 스승을 모르는 이들에게는 논서가 잘 설해졌음을 통해 그 근원이 되는 스승에 대한 공경심을 일으키게 하려는 것이니, 청중들에 대한 배려를 주된 목적으로 삼아 스승들께서는 논서의 시작 부분에 찬탄과 예경을 나타내는 게송과 문장들을 배치하신다. 그렇지 않다면 그런 배치 없이도 신체적·정신적 예경만으로도 의도한 목적이 성취될 수 있는데 왜 논서를 무겁게 하는 이런 일을 하겠는가? 이것이 요약이다. 자세한 예경의 목적은 사랏따디빠니(Sāratthadīpanī) 등에서 보여준 방식대로 이해해야 한다.

อภิธานกถนํ ปน โวหารสุขตฺถํ. อภิเธยฺยสฺส สมุทิเตน ปกรเณน ปฏิปาเทตพฺพสฺส กถนํ ปกรณสฺส อารภิตพฺพสภาวทสฺสนตฺถํ. วิทิตานินฺทิตสาตฺถกสุกรานุฏฺฐานาภิ เธยฺยเมว หิ ปกรณํ ปริกฺขกชนา อารภิตพฺพํ มญฺญนฺตีติ. กรณปฺปการสนฺทสฺสนํ โสตุชนสมุสฺสาหนตฺถํ. อนากุลมสํกิณฺณตาทิปฺปกาเรน หิ วิรจิตํ ปกรณํ โสตาโร โสตุมุสฺสหนฺตีติ. ปโยชนกถนํ ปน ปกรณชฺฌายเน โสตุชนสมุตฺเตชนตฺถํ. อสติ หิ ปโยชนกถเน อวิญฺญาตปฺปโยชนา อชฺฌายเน พฺยาวฏา น โหนฺตีติ. นิมิตฺตกถนํ สริกฺขกชนานํ ปกรเณ คารวุปฺปาทนตฺถํ. ปสตฺถการณุปฺปนฺเนเยว หิ ปกรเณ สริกฺขกา คารวํ ชเนนฺตีติ.

명칭을 말하는 것은 소통의 편의를 위해서이다. 설명될 내용(논서 전체를 통해 전달되어야 할 것)을 말하는 것은 논서가 시작되어야 할 본질을 보여주기 위해서이다. 조사하는 이들은 비난받지 않고 유익하며 실천하기 쉬운 내용이 알려진 논서야말로 시작할 가치가 있다고 생각하기 때문이다. 작성 방식을 보여주는 것은 듣는 이들을 고취시키기 위해서이다. 혼란스럽지 않고 명료한 방식 등으로 지어진 논서라야 듣는 이들이 기꺼이 듣고자 하기 때문이다. 목적을 말하는 것은 논서를 공부하는 데 있어 듣는 이들을 자극하기 위해서이다. 목적에 대한 설명이 없으면 목적을 알지 못해 공부에 전념하지 않기 때문이다. 동기를 말하는 것은 분별력 있는 이들이 논서에 대해 공경심을 갖게 하기 위해서이다. 칭송받을 만한 이유에서 생겨난 논서라야 분별력 있는 이들이 공경심을 내기 때문이다.

กตฺตุกถนํ ปุคฺคลครุกสฺส ปกรเณ คารโว ปุคฺคลคารเวนปิ โหตูติ. ปริมาณกถนํ อสชฺฌายนาทิปสุตานํ สมฺปหํสนตฺถํ. ปกรณปริมาณสฺสวเนน หิ เต สมฺปหฏฺฐา ‘‘กิตฺตกมิทมปฺปกํ น จิเรเนว ปริสมาเปสฺสามา’’ติ สชฺฌายนาทีสุ วตฺตนฺตีติ. อาทิ-สทฺเทน สกฺกจฺจสวนนิโยชนํ สงฺคหิตํ, ตํ สพฺพสมฺปตฺตินิทานสุตมยญาณนิปฺผาทนตฺถํ. อสกฺกจฺจํ สุณมานสฺส จ สวนาภาวโต ตํเหตุกสฺส [Pg.7] สุตมยญาณสฺสาปิ อภาโวติ. ตถา หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปุคฺคโล สพฺพสมฺปตฺติยา วุจฺจมาโนปิ ‘‘น มยา สุตํ, ปุน ภณิตพฺพ’’นฺติ ภณติ.

저자를 말하는 것은 인물을 중시하는 이들이 그 인물에 대한 공경을 통해 논서에 대해서도 공경심을 갖게 하기 위해서이다. 분량을 말하는 것은 독송 등에 전념하는 이들을 기쁘게 하기 위해서이다. 논서의 분량을 들음으로써 그들이 기뻐하며 "이 정도면 적은 양이니 머지않아 끝마칠 수 있겠구나"라고 생각하며 독송 등에 매진하기 때문이다. '등(ādi)'이라는 단어에는 공손히 듣는 것에 대한 권고가 포함되어 있는데, 그것은 모든 성취의 근본인 문소성혜(聞所成慧)를 완성하기 위해서이다. 공손하지 않게 듣는 이에게는 제대로 된 들음이 없으므로, 그것을 원인으로 하는 문소성혜 또한 없기 때문이다. 이와 같이 마음이 산만한 사람은 모든 성취에 대해 말을 들어도 "듣지 못했으니 다시 말해 달라"고 말하는 법이다.

ตตฺถ ปฐมคาถายํ ตาว ‘‘วนฺทิตฺวา’’ติ อิมินา ติวิโธปิ ปณาโม อวิเสสโต ทสฺสิโต. วิเสสโต ปน ‘‘เสฏฺฐํ, อปฺปฏิปุคฺคลํ, ภวาภาวกรํ, นิรงฺคณ’’นฺติ อิเมหิ จตูหิ ปเทหิ วจีปณาโม, ‘‘สิรสา’’ติ อิมินา กายปฺปณาโม, ‘‘พุทฺธํ, ธมฺมํ, คณญฺจา’’ติ อิเมหิ ปน ตีหิ ปเทหิ ปณามกิริยาย กมฺมภูตํ รตนตฺตยํ ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

거기서 첫 번째 게송에서 우선 ‘예경하고(vanditvā)’라는 말로 세 가지 종류의 예경이 차별 없이(일반적으로) 나타나 있다. 구체적으로는 ‘가장 뛰어나고(seṭṭhaṃ), 견줄 이 없으며(appaṭipuggalaṃ), 존재의 끝을 만들고(bhavābhāvakaraṃ), 번뇌가 없는(niraṅgaṇaṃ)’이라는 이 네 단어로 언어적 예경이, ‘머리로(sirasā)’라는 말로 신체적 예경이, ‘부처님과 가르침과 승가(buddhaṃ, dhammaṃ, gaṇañca)’라는 이 세 단어로 예경하는 행위의 대상이 되는 삼보가 나타나 있다고 보아야 한다.

‘‘วินยสฺสวินิจฺฉย’’นฺติ อิมินา อภิธานํ ทสฺสิตํ อลุตฺตสมาเสน วินยวินิจฺฉยนามสฺส ทสฺสนโต. ตสฺส อนฺวตฺถภาเวน สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตภูตํ สกเลนาเนน ปกรเณน ปฏิปาเทตพฺพมภิเธยฺยมฺปิ เตเนว ทสฺสิตํ. ‘‘สมาเสนา’’ติ จ ‘‘อนากุลมสํกิณฺณํ, มธุรตฺถปทกฺกม’’นฺติ จ เอเตหิ กรณปฺปกาโร ทสฺสิโต. ‘‘หิตตฺถายา’’ติ จ ‘‘ปฏุภาวกรํ วินยกฺกเม’’ติ จ ‘‘อปารํ โอตรนฺตาน’’นฺติอาทินา จ ปโยชนํ. ‘‘ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีน’’นฺติ อิมินา พาหิรนิมิตฺตํ ทสฺสิตํ. อพฺภนฺตรนิมิตฺตํ ปน พาหิรนิมิตฺตภูตภิกฺขุภิกฺขุนิวิสยา กรุณา, สา อาจริยสฺส ปกรณารมฺเภเนว วิญฺญายตีติ วิสุํ น วุตฺตา. ‘‘ปวกฺขามี’’ติ อิมินา สมานาธิกรณภาเวน ลพฺภมาโน ‘‘อห’’นฺติ สุทฺธกตฺตา สามญฺเญน ทสฺสิโต. วิเสสโต ปน ปกรณาวสาเน –

‘비나야 위닛차야(Vinayassavinicchaya, 율의 결정)’라는 말로 명칭이 나타나 있다. 이는 격변화 어미가 생략되지 않은 복합어(aluttasamāsa)를 통해 ‘비나야 위닛차야’라는 이름이 보이기 때문이다. 그 명칭의 의미에 따라 이 논서 전체에서 밝혀져야 할 대상(abhidheyya, 설해지는 내용) 또한 그것에 의해 나타나 있다. 또한 ‘요약하여(samāsena)’와 ‘뒤섞이지 않고 혼란스럽지 않으며 감미로운 뜻과 단어의 순서를 갖춘(anākulamasaṃkiṇṇaṃ, madhuratthapadakkamaṃ)’이라는 말로 수행하는 방법이 나타나 있다. ‘이익을 위하여(hitatthāyā)’와 ‘율의 체계에서 숙련되게 하는 것(paṭubhāvakaraṃ vinayakkame)’, 그리고 ‘저 언덕을 건너려는 이들을 위해(apāraṃ otarantānaṃ)’ 등의 표현으로는 목적이 나타나 있다. ‘비구들과 비구니들의(bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ)’라는 말로 외부적 동기가 나타나 있다. 내부적 동기는 외부적 동기가 되는 비구와 비구니들에 대한 자비심인데, 그것은 스승께서 이 논서를 시작하시는 것만으로도 알 수 있으므로 별도로 말하지 않았다. ‘말하리라(pavakkhāmi)’라는 말로 동격 관계에 의해 얻어지는 ‘나(ahaṃ)’라는 주체가 일반적인 방식으로 나타나 있다. 구체적으로는 논서의 마지막에—

‘‘รจิโต พุทฺธทตฺเตน, สุทฺธจิตฺเตน ธีมตา;

สุจิรฏฺฐิติกาเมน, สาสนสฺส มเหสิโน’’ติ. (อุ. วิ. ๙๖๑) –

“청정한 마음을 지닌 지혜로운 붓다닷따(Buddhadatta)가 위대한 성자(부처님)의 가르침이 아주 오래 머물기를 바라며 지었다.” (u. vi. 961) —

อิมาย [Pg.8] คาถาย เจว ‘‘อิติ ตมฺพปณฺณิเยน ปรมเวยฺยากรเณน ติปิฏกนยวิธิกุสเลน ปรมกวิวรชน หทยปทุมวนวิกสนกเรน กวิวราสเภน ปรมรติกรวรมธุรวจนุคฺคาเรน อุรคปุเรน พุทฺธทตฺเตน รจิโตยํ วินยวินิจฺฉโย’’ติ (วิ. วิ. ๓๑๘๓) อิมินา วากฺเยน จ ทสฺสิโต – ‘‘มาทิสาปิ กวี โหนฺติ, พุทฺธทตฺเต ทิวงฺคเต’’ติอาทินา ปจฺฉิมเกหิ จ ปสตฺถตเรหิ กวิวเรหิ อภิตฺถุตคุโณ ภทนฺตพุทฺธทตฺตาจริโย เวทิตพฺโพ. เหตุกตฺตา จ ตตฺเถว วกฺขมาโน ปกรณชฺเฌสเน กตาธีโน พุทฺธสีหมหาเถโร, โส –

이 게송과 “이처럼 땅바빤니(스리랑카) 사람이며, 최고의 문법학자이고, 삼장의 방법과 규칙에 능숙하며, 뛰어난 시인들의 마음이라는 연꽃 숲을 피어나게 하는 이이고, 시인들 중의 황소이며, 최상의 즐거움을 주는 고귀하고 달콤한 말을 내뱉는 우라가뿌라(Uragapura)의 붓다닷따가 이 ‘비나야 위닛차야’를 지었다.” (vi. vi. 3183)라는 문장으로 나타나 있다. “붓다닷따가 하늘로 떠나자 나 같은 사람들도 시인이 되는구나.”라는 등의 말로 후대의 더 칭송받는 뛰어난 시인들에 의해 그 덕망이 찬탄된 분이 존자 붓다닷따 아짜리야(스승)임을 알아야 한다. 그리고 거기서 언급되는 논서의 집필을 요청한 ‘유발 주체(hetukattā, 요청자)’인 붓다시하(Buddhasīha) 마하테라(대장로)는—

‘‘วุตฺตสฺส พุทฺธสีเหน;

วินยสฺส วินิจฺฉโย;

พุทฺธสีหํ สมุทฺทิสฺส;

มม สทฺธิวิหาริกํ;

กโตยํ ปน ภิกฺขูนํ;

หิตตฺถาย สมาสโต’’ติ. (วิ. วิ. ๓๑๗๗-๓๑๗๘) –

“붓다시하가 말한 율의 결정(Vinayavinicchaya)을, 나의 상좌(saddhivihārika)인 붓다시하를 위해 비구들의 이익을 위하여 요약해서 지었다.” (vi. vi. 3177-3178) —

เอวํ ทสฺสิโต.

이와 같이 나타나 있다.

อุตฺตรปฺปกรณสฺส เหตุกตฺตา ปน สงฺฆปาลมหาเถโร, โสปิ –

웃따라빠까라나(Uttarappakaraṇa, 후편 논서)의 요청자는 상가빨라(Saṅghapāla) 마하테라인데, 그분 또한—

‘‘ขนฺติโสรจฺจโสสิลฺย-พุทฺธิสทฺธาทยาทโย;

ปติฏฺฐิตา คุณา ยสฺมึ, รตนานีว สาคเร.

“인내와 온화함과 선한 성품, 지혜와 신심 등의 덕목들이 바다 속의 보석들처럼 안착해 있는 분이다.”

‘‘วินยาจารยุตฺเตน, เตน สกฺกจฺจ สาทรํ;

ยาจิโต สงฺฆปาเลน, เถเรน ถิรเจตสา.

“율의 행실을 갖추고 확고한 마음을 지닌 그 상가빨라 장로에 의해 정중하고 간곡하게 요청받아,”

‘‘สุจิรฏฺฐิติกาเมน[Pg.9], วินยสฺส มเหสิโน;

ภิกฺขูนํ ปาฏวตฺถาย, วินยสฺสวินิจฺฉเย;

อกาสึ ปรมํ เอตํ, อุตฺตรํ นาม นามโต’’ติ. (อุ. วิ. ๙๖๕-๙๖๘) –

“위대한 성자(부처님)의 율이 아주 오래 머물기를 바라며, 비구들이 율의 결정에 숙달되도록 하기 위해, ‘웃따라(Uttara)’라는 이름의 이 최상의 논서를 지었다.” (u. vi. 965-968) —

เอวํ ทสฺสิโต. น เกวลเมเต ทฺเวเยว มหาเถรา เหตุกตฺตาโร, อถ โข มหาวํสาทีสุ –

이와 같이 나타나 있다. 단지 이 두 분의 마하테라만이 요청자인 것은 아니다. 오히려 마하왕사(Mahāvaṃsa, 대사) 등에서—

‘‘พุทฺธสฺส วิย คมฺภีร-โฆสตฺตา ตํ วิยากรุํ;

‘พุทฺธโฆโส’ติ โย โส หิ;

พุทฺโธ วิย มหีตเล’’ติ. –

“부처님처럼 심오한 목소리(Ghosa)를 가졌기에 그를 ‘붓다고사(Buddhaghosa)’라고 불렀으니, 그는 지상에 계신 부처님과 같았기 때문이다.” —

อาทินา นเยน อภิตฺถุตคุโณ ติปิฏกปริยตฺติยา อฏฺฐกถากาโร ภทนฺตพุทฺธโฆสาจริโย จ อนุสฺสุติวเสน ‘‘เหตุกตฺตา’’ติ เวทิตพฺโพ.

이와 같은 방식으로 그 덕망이 찬탄된 삼장 교학의 주석가이신 존자 붓다고사 아짜리야 또한 전승에 따라 ‘유발 주체(hetukattā)’라고 알아야 한다.

กถํ? อยํ กิร ภทนฺตพุทฺธทตฺตาจริโย ลงฺกาทีปโต สชาติภูมึ ชมฺพุทีปมาคจฺฉนฺโต ภทนฺตพุทฺธโฆสาจริยํ ชมฺพุทีปวาสิเกหิ ปฏิปตฺติปรายเนหิ ยุตฺตพฺยตฺตคุโณเปเตหิ มหาเถรวเรหิ กตาราธนํ สีหฬฏฺฐกถํ ปริวตฺเตตฺวา สกลชนสาธารณาย มูลภาสาย ติปิฏกปริยตฺติยา อฏฺฐกถํ ลิขิตุํ ลงฺกาทีปํ คจฺฉนฺตํ อนฺตรามคฺเค ทิสฺวา สากจฺฉาย สมุปปริกฺขิตฺวา สพฺพโลกาตีเตน อสทิเสน ปณฺฑิจฺจคุเณน รตนนิธิทสฺสเน ปรมทลิทฺโท วิย พลวปริโตสํ ปตฺวา อฏฺฐกถมสฺส กาตุกามตํ ญตฺวา ‘‘ตุมฺเห ยถาธิปฺเปตปริยนฺตลิขิตมฏฺฐกถํ อมฺหากํ เปเสถ, มยมสฺสา ปกรณํ ลิขามา’’ติ ตสฺส สมฺมุขา ปฏิชานิตฺวา เตน จ ‘‘สาธุ ตถา กาตพฺพ’’นฺติ อชฺเฌสิโต อภิธมฺมฏฺฐกถาย อภิธมฺมาวตารํ, วินยฏฺฐกถาย สอุตฺตรํ วินยวินิจฺฉยปกรณญฺจ อกาสีติ อนุสฺสุยฺยเตติ.

어떻게 그러한가? 전하는 바에 따르면, 존자 붓다닷따 아짜리야가 랑까디빠(스리랑카)에서 태생지인 잠부디빠(인도)로 오던 중에, 잠부디빠에 거주하며 수행에 전념하고 탁월한 덕망을 갖춘 여러 대장로들의 요청을 받아 싱할라어 주석서를 모든 사람이 공용하는 근본 언어(빠알리어)로 번역하여 삼장 교학의 주석서를 쓰기 위해 랑까디빠로 가고 있던 존자 붓다고사 아짜리야를 길에서 만났다고 한다. 대화를 통해 그를 살피고 나서, 온 세상을 초월하는 비할 데 없는 학식의 덕망에 보물 창고를 발견한 몹시 가난한 사람처럼 큰 기쁨을 얻었으며, 그가 주석서를 만들고자 함을 알고 “그대가 의도한 대로 다 쓴 주석서를 우리에게 보내주시오. 우리가 그것에 대한 요약 논서를 쓰겠소.”라고 그 앞에서 약속하였다. 그리고 그(붓다고사)로부터 “좋습니다, 그렇게 해주십시오.”라는 요청을 받아, 아비담마 주석서에 대해서는 ‘아비담마와따라(Abhidhammāvatāra)’를, 율 주석서에 대해서는 ‘웃따라’를 포함한 ‘비나야 위닛차야’ 논서를 지었다고 전해진다.

‘‘สมาเสนา’’ติ [Pg.10] อิมินา จ ปริมาณมฺปิ สามญฺเญน ทสฺสิตํ วิตฺถารปริมาเณ ตสฺส ปริมาณสามญฺญสฺส วิญฺญายมานตฺตา. วิเสสโต ปน ปริจฺเฉทปริมาณํ คนฺถปริมาณนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ ปริจฺเฉทปริมาณํ อิมสฺมึ ปกรเณ กถาโวหาเรน วุจฺจติ.

‘요약하여(samāsena)’라는 말로 분량 또한 일반적인 방식으로 나타나 있다. 상세한 분량에 대비하여 그 일반적인 분량이 인식되기 때문이다. 구체적으로는 장(pariccheda)의 분량과 텍스트(gantha)의 분량이라는 두 종류가 있다. 그중 이 논서에서 장의 분량은 ‘까따(kathā, 논의/장)’라는 용어로 불린다.

เสยฺยถิทํ? – ปาราชิกกถา สงฺฆาทิเสสกถา อนิยตกถา นิสฺสคฺคิยกถา ปาจิตฺติยกถา ปาฏิเทสนียกถา เสขิยกถาติ ภิกฺขุวิภงฺคกถา สตฺตวิธา, ตโต อนิยตกถํ วชฺเชตฺวา ตเถว ภิกฺขุนิวิภงฺคกถา ฉพฺพิธา, มหาขนฺธกกถาทิกา ภิกฺขุนิกฺขนฺธกกถาวสานา วีสติวิธา ขนฺธกกถา, กมฺมกถา, กมฺมวิปตฺติกถา, ปกิณฺณกวินิจฺฉโย, กมฺมฏฺฐานภาวนาวิธานนฺติ วินยวินิจฺฉเย กถาปริจฺเฉโท สตฺตตึส.

즉, 바라지까(Pārājika) 논의, 상가디세사(Saṅghādisesa) 논의, 아니야따(Aniyata) 논의, 닛사기야(Nissaggiya) 논의, 빠찟띠야(Pācittiya) 논의, 빠띠데사니야(Pāṭidesanīya) 논의, 세끼야(Sekhiya) 논의라는 일곱 가지 비구 비방가(Bhikkhuvibhaṅga) 논의가 있고, 거기서 아니야따 논의를 제외한 똑같은 방식의 여섯 가지 비구니 비방가(Bhikkhunivibhaṅga) 논의가 있으며, 마하칸다까(Mahākhandhaka) 논의를 시작으로 비구니 칸다까(Bhikkhunikkhandhaka) 논의로 끝나는 스무 가지 칸다까 논의, 그리고 깜마(Kamma, 갈마) 논의, 깜마위빳띠(Kammavipatti, 갈마의 실패) 논의, 빠껀나까 위닛차야(Pakiṇṇakavinicchaya, 잡다한 결정), 깜맛따나 바와나 위다나(Kammaṭṭhānabhāvanāvidhāna, 명상 수행의 법식)가 있으니, ‘비나야 위닛차야’에는 서른일곱 개의 논의의 장(章)이 있다.

อุตฺตรปฺปกรเณ จ วุตฺตนเยน ภิกฺขุวิภงฺเค สตฺตวิธา กถา, ภิกฺขุนิวิภงฺเค ฉพฺพิธา, ตทนนฺตรา วิปตฺติกถา, อธิกรณปจฺจยกถา, ขนฺธกปญฺหากถา, สมุฏฺฐานสีสกถา, อาปตฺติสมุฏฺฐานกถา, เอกุตฺตรนยกถา, เสทโมจนกถา, วิภงฺคทฺวยนิทานาทิกถา, สพฺพงฺคลกฺขณกถา, ปริวารสงฺกลนกถาติ ฉตฺตึส กถาปริจฺเฉทา.

그리고 ‘웃따라빠까라나(Uttarappakaraṇa)’에는 앞서 언급한 방식에 따라 비구 비방가에 일곱 가지 논의, 비구니 비방가에 여섯 가지 논의가 있고, 그다음에 위빳띠(Vipatti, 실패) 논의, 아디꺼러나빳짜야(Adhikaraṇapaccaya, 쟁송의 연) 논의, 칸다까빤하(Khandhakapañhā, 칸다까의 질문) 논의, 사무따나시사(Samuṭṭhānasīsa, 발생의 요점) 논의, 아빳띠사무따나(Āpattisamuṭṭhāna, 범계의 발생) 논의, 에꿋따라나야(Ekuttaranaya, 증일법의 방식) 논의, 세다모짜나(Sedamocana, 난문 해결) 논의, 양 비방가의 인연 등의 논의(Vibhaṅgadvayanidānādikathā), 모든 요소의 특징에 대한 논의(Sabbaṅgalakkhaṇakathā), 빠리와라(Parivāra, 부수편) 요약 논의 등 서른여섯 개의 논의의 장이 있다.

นิสฺสนฺเทเห ปน ‘‘อฏฺฐตึส กถาปริจฺเฉทา’’ติ วุตฺตํ, ตํ เอกุตฺตรนเย อทสฺสิเตหิปิ ทฺวาทสกปนฺนรสกนเยหิ สห โสฬสปริจฺเฉเท คเหตฺวา อปฺปกํ อูนมธิกํ คณนูปคํ น โหตีติ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุภยตฺถ กถาปริจฺเฉทปริมาณํ เตสตฺตติวิธํ โหติ. นิสฺสนฺเทเห ‘‘ปญฺจสตฺตติวิธา’’ติ วจเน ปริหาโร วุตฺตนโยว. คนฺถปริมาณํ ปน วินยวินิจฺฉเย อสีติคนฺถาธิกานิ จตฺตาริ คนฺถสหสฺสานิ[Pg.11], อุตฺตเร ปญฺญาสคนฺถาธิกานิ นว คนฺถสตานิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ อุตฺตราวสาเน –

‘닛산데하(Nissandeha)’에서는 ‘38가지의 강설 구분(kathāparicchedā)’이라고 말했는데, 그것은 (증일법의) 수열이 표시되지 않았더라도 12가지와 15가지의 수열과 함께 16가지 구분을 취하면 다소의 증감이 있더라도 수치에 포함되지 않는다고 여겨서 설한 것이라고 보아야 한다. 두 곳 모두에서 강설 구분의 분량은 73가지가 된다. ‘닛산데하’에서 ‘75가지’라고 말한 구절의 해결책은 앞서 말한 바와 같다. 성전의 분량은 ‘비나야비닛차야(Vinayavinicchaya)’는 4,080여 게송이고, ‘웃타라(Uttara)’는 950게송이다. 그래서 ‘웃타라’의 마지막에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘คาถา จตุสหสฺสานิ, สตญฺจ อูนวีสติ;

ปริมาณโตติ วิญฺเญยฺโย, วินยสฺสวินิจฺฉโย.

“4,000게송과 119게송이 ‘비나야비닛차야’의 분량으로 알려져야 한다.

ปญฺญาสาธิกสงฺขานิ, นว คาถาสตานิ หิ;

คณนา อุตฺตรสฺสายํ, ฉนฺทสานุฏฺฐุเภน ตู’’ติ. (อุ. วิ. ๙๖๙-๙๗๐);

950게송이 이 ‘웃타라’의 수치이며, 이는 아누스투브(anuṭṭhubha) 운율로 되어 있다.” (u. vi. 969-970);

อิจฺเจวํ วินยวินิจฺฉโย อุตฺตโร จาติ ทฺเว ปกรณานิ ตึสาธิกานิ ปญฺจคาถาสหสฺสานิ. เอตฺถ จ วินยวินิจฺฉโย นาม อุภโตวิภงฺคขนฺธกาคตวินิจฺฉยสงฺคาหกปกรณํ. ตโต ปรํ ปริวารตฺถสงฺคาหกปกรณํ อุตฺตโร นาม. เตเนว วกฺขติ –

이와 같이 ‘비나야비닛차야’와 ‘웃타라’라는 두 문헌은 5,030게송이다. 여기서 ‘비나야비닛차야’란 양 비구·비구니 위방가(Vibhaṅga)와 칸다카(Khandhaka)에 전해지는 판결을 모아놓은 문헌의 이름이다. 그 뒤에 파리와라(Parivāra)의 의미를 모아놓은 문헌이 ‘웃타라’라는 이름이다. 그렇기 때문에 다음과 같이 말할 것이다.

‘‘โย มยา รจิโต สาโร, วินยสฺสวินิจฺฉโย;

ตสฺส ทานิ กริสฺสามิ, สพฺพานุตฺตรมุตฺตร’’นฺติ. (อุ. วิ. ๒)

“내가 지은 핵심인 ‘비나야비닛차야’, 그것에 이어 이제 모든 것보다 뛰어난 ‘웃타라’를 짓겠노라.” (u. vi. 2)

ตํ กสฺมา อุตฺตรนาเมน โวหริยตีติ? ปญฺหุตฺตรวเสน ฐิเต ปริวาเร ตเถว สงฺคเหตพฺเพปิ เตน ปกาเรน ปาราชิกกถามตฺตํ ทสฺเสตฺวา –

그것을 왜 ‘웃타라(Uttara)’라는 이름으로 부르는가? 문답(pañhuttara)의 방식으로 되어 있는 ‘파리와라’를 그와 같이 결집해야 함에도 불구하고, 그런 방식으로 ‘파라지카(Pārājika)’에 대한 강설만을 보여준 뒤에 —

‘‘อิโต ปฏฺฐาย มุญฺจิตฺวา, ปญฺหาปุจฺฉนมตฺตกํ;

วิสฺสชฺชนวเสเนว, โหติ อตฺถวินิจฺฉโย’’ติ. (อุ. วิ. ๑๔) –

“여기서부터는 질문하는 것만을 제외하고, 오직 답변(vissajjana)의 방식으로만 의미의 판결(atthavinicchaya)이 있게 된다.” (u. vi. 14) —

วตฺวา ปญฺหํ ปหาย ตโต ปฏฺฐาย อุตฺตรมตฺตสฺเสว ทสฺสิตตฺตา ตถา โวหรียนฺติ.

라고 말하며 질문을 생략하고 그 뒤부터는 답변(uttara)만을 보여주었기 때문에 그렇게 불린다.

‘‘ตสฺมา วินยนูปาย’’นฺติอาทินา ปน โสตุชนํ สกฺกจฺจสวเน นิโยเชติ. สกฺกจฺจสวนปฏิพทฺธา หิ สพฺพาปิ โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺตีติ อยเมตฺถ สมุทายตฺโถ. อยํ ปน อวยวตฺโถ – โส ยสฺมา อตฺถโยชนกฺกเมน ปทโยชนํ [Pg.12] กตฺวา วณฺณิเต สุวิญฺเญยฺโย โหติ, ตสฺมา ตถา ปทโยชนํ กตฺวา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม –

한편 “그러므로 비나야의 방편을” 등으로 시작하는 게송으로 듣는 이들에게 공경히 들을 것을 권한다. 모든 세간과 출세간의 성취는 공경히 듣는 것에 달려 있기 때문이라는 것이 여기서의 전체적인 의미이다. 이것은 개별적인 의미이다. 그것은 의미 연결의 순서에 따라 단어 연결을 하여 설명될 때 잘 이해될 수 있으므로, 그와 같이 단어 연결을 하여 의미를 설명하겠다.

เสฏฺฐํ อปฺปฏิปุคฺคลํ พุทฺธญฺเจว ภวาภาวกรํ ธมฺมญฺเจว นิรงฺคณํ คณญฺเจว สิรสา วนฺทิตฺวา ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนญฺจ หิตตฺถาย สมาเสน สมาหิโต วินยสฺสวินิจฺฉยํ วกฺขามีติ โยชนา.

최상이시고 비길 데 없는 분인 부처님과, 존재를 소멸시키는 법(Dhamma)과, 번뇌의 때가 없는 승가(Gaṇa)에 머리 숙여 예배하고, 비구들과 비구니들의 이익을 위하여 요약하여 집중된 마음으로 ‘비나야비닛차야’를 설하겠다는 것이 문장 연결이다.

ตตฺถ เสฏฺฐนฺติ สพฺเพ อิเม ปสตฺถา อยเมเตสํ อติสเยน ปสตฺโถติ เสฏฺโฐ. ตถา หิ โส ภควา ‘‘อหญฺหิ พฺราหฺมณ เชฏฺโฐ เสฏฺโฐ โลกสฺสา’’ติ (ปารา. ๑๑) เวรญฺชพฺราหฺมณสฺส อตฺตโน เชฏฺฐเสฏฺฐภาวสฺส ปริชานนวินิจฺฉยเหตุภูตาหิ ฌานาทีหิ นิรติสยคุณสมฺปตฺตีหิ สมนฺนาคตตฺตา –

거기서 ‘최상(seṭṭha)’이란, 이들 모두가 칭송받을 만하지만 이분이 이들 중에 지극히 칭송받을 만하다는 뜻에서 최상이다. 실제로 그 세존께서는 베란자 바라문에게 자신이 세상에서 가장 어른이고 최상이라는 사실을 인정하게 한 판결의 원인이 된 선정 등의 뛰어난 덕의 성취를 갖추셨기 때문에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ตฺวเมว อสิ สมฺพุทฺโธ, ตุวํ สตฺถา อนุตฺตโร;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เต ปฏิปุคฺคโล. (ที. นิ. ๒.๓๗๐);

“당신만이 바로 정등각자이시며, 당신은 위없는 스승이십니다. 신들을 포함한 세간에서 당신과 비길 만한 사람은 없습니다. (dī. ni. 2.370);

ตุวํ พุทฺโธ ตุวํ สตฺถา, ตุวํ มาราภิภู มุนิ;

ตุวํ อนุสเย เฉตฺวา, ติณฺโณ ตาเรสิมํ ปชํ.

당신은 부처님이시고, 당신은 스승이시며, 당신은 마라를 굴복시킨 성자이십니다. 당신은 잠재성향을 끊고 건너셨으며, 이 중생들을 건너게 하십니다.

อุปธี เต สมติกฺกนฺตา, อาสวา เต ปทาลิตา;

สีโหสิ อนุปาทาโน, ปหีนภยเภรโว. (ม. นิ. ๒.๔๐๐;

สุ. นิ. ๕๕๐-๕๕๑;

เถรคา. ๘๓๙-๙๔๐);

당신은 집착의 근거들을 초월하셨고, 번뇌들을 깨뜨리셨습니다. 당신은 사자처럼 집착이 없으시며, 공포와 두려움을 버리셨습니다. (ma. ni. 2.400; su. ni. 550-551; theragā. 839-940);

มหาวีร มหาปญฺญ, อิทฺธิยา ยสสา ชล;

สพฺพเวรภยาตีต, ปาเท วนฺทามิ จกฺขุมา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙;

ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๕๖);

–

위대한 영웅이시며 큰 지혜를 가지신 분이여, 신통과 명성으로 빛나시는 분이여, 모든 원한과 공포를 넘어서신 혜안을 가진 분의 발에 예배하나이다.” (saṃ. ni. 1.159; dha. pa. aṭṭha. 1.56); —

อาทีหี นานานเยหิ สเทวเกน โลเกน อภิตฺถวิยตาย ปสตฺถตโม, ตเมว เสฏฺฐํ ปสตฺถตมนฺติ อตฺโถ.

등의 여러 가지 방식으로 신들을 포함한 세간에 의해 찬탄되기에 가장 칭송받을 만하며, 바로 그 최상이 가장 칭송받을 만하다는 뜻이다.

อปฺปฏิปุคฺคลนฺติ [Pg.13] นตฺถิ เอตสฺส ปฏิปุคฺคโล อธิโก, สทิโส วาติ อปฺปฏิปุคฺคโล. ตถา หิ คุณวเสน อนนฺตาปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อตฺตนา อธิกสฺส, สทิสสฺส วา ปุคฺคลสฺส อภาวโต –

‘비길 데 없는 분(appaṭipuggala)’이란, 이분보다 더 뛰어나거나 동등한 비교 대상이 없으므로 비길 데 없는 분이다. 진실로 덕의 측면에서 끝없고 무량한 세계들 중에 자신보다 뛰어나거나 동등한 인물이 없기 때문에 —

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. (มหาว. ๑๑) –

“나에게 스승은 없으며, 나와 동등한 자도 존재하지 않는다. 신들을 포함한 세간에서 나와 비길 만한 사람은 없다.” (mahāva. 11) —

อตฺตนาว อตฺตโน อวิปรีโต อปฺปฏิปุคฺคลภาโว ปฏิญฺญาโต, ตสฺมา ตํ อปฺปฏิปุคฺคลํ สพฺพโลกุตฺตมนฺติ อตฺโถ.

라고 스스로 자신의 어긋남 없는 비길 데 없는 상태를 선언하셨으므로, 그 비길 데 없는 분이 온 세상에서 가장 뛰어나다는 의미이다.

พุทฺธนฺติ อนนฺตมปริเมยฺยํ เญยฺยมณฺฑลมนวเสสํ พุทฺธวาติ พุทฺโธ, เอเตน อเนกกปฺปโกฏิสตสหสฺสํ สมฺภตปุญฺญญาณสมฺภารานุภาวสิทฺธิธมฺมรูปกายสิริวิลาสปฏิมณฺฑิโต สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺตี สมฺมาสมฺพุทฺโธ ทสฺสิโต. อถ วา จตฺตาริ สจฺจานิ สยํ วิจิโตปจิตปารมิตาปริปาจิเตน สวาสนานวเสสกิเลสปฺปหายเกน สยมฺภุญาเณน พุชฺฌีติ พุทฺโธ. ยถาห –

‘부처님(Buddha)’이란, 끝없고 헤아릴 수 없는 알아야 할 영역을 남김없이 깨달았기 때문에 부처님이다. 이것으로 수천억 겁 동안 쌓아온 공덕과 지혜의 자량의 위력으로 성취된 법신과 색신의 장엄한 광채로 장식된, 수승한 정법의 전륜성왕이신 정등각자를 나타낸다. 또는 스스로 닦고 쌓은 바라밀로 성숙되고, 습기와 함께 남김없이 번뇌를 제거하는 스스로 존재하는 지혜로 사성제를 깨달았기 때문에 부처님이다. 다음과 같이 말씀하신 바와 같다.

‘‘อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวิตํ;

ปหาตพฺพํ ปหีนํ เม, ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณา’’ติ. (ม. นิ. ๒.๓๙๒, ๓๙๙;

สุ. นิ. ๕๖๓;

เถรคา. ๘๒๘);

“철저히 알아야 할 것을 철저히 알았고, 닦아야 할 것을 닦았으며, 버려야 할 것을 나는 버렸다. 그러므로 바라문이여, 나는 부처이다.” (ma. ni. 2.392, 399; su. ni. 563; theragā. 828);

วิตฺถาโร ปนสฺส ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นิทฺเทสาทีสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. สทฺทสิทฺธิ สาสนิกานํ อวคมนตฺเถ วตฺตมานา พุธ-ธาตุโต ‘‘ภาวกมฺเมสุ ต’’ อิติ อิโต ตาติวตฺตมาเน ‘‘พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี’’ติ อิมินา กจฺจายนสุตฺเตน กตฺตริ ตปฺปจฺจยวิธานโต เวทิตพฺพา. โลกิยานํ ปน โพธนตฺถธาตูนมฺปิ คมนตฺถตาย วุตฺตตฺตา คตฺยตฺถากมฺมกาทิ [Pg.14] สุตฺตโต กตฺตริ ต-ปฺปจฺจยกรเณน เวทิตพฺพา.

그 상세한 설명은 “진리들을 깨달았으므로 부처이며, 중생들을 깨우쳐 주므로 부처이다” 등의 해설 등에 설해진 방식대로 알아야 한다. 단어의 형성은 불교도들의 이해를 돕기 위해, 현재 ‘알다’라는 의미로 쓰이는 budha 어근에 ‘상태나 피동의 의미에서 ta 접미사가 붙는다’는 규칙이 적용되는 중에, ‘budha, gama 등의 어근 뒤에서 능동의 의미로 쓰인다’는 깟짜야나(Kaccāyana) 문법의 공식에 의해 능동의 의미에서 ta 접미사가 붙은 것으로 보아야 한다. 세속적인 관점에서는 깨닫는 의미의 어근들도 가는(gamana) 의미를 가지므로, ‘가다(gatyattha)의 의미를 가진 자동사 등’에 관한 공식에 의해 능동의 의미에서 ta 접미사가 붙은 것으로 보아야 한다.

อถ วา ธาตูนํ อเนกตฺถตาย พุธ-อิจฺจยํ ธาตุ ชาครณวิกสนตฺเถสุ วตฺตมาโน อกมฺมโกติ ‘‘ปพุทฺโธ ปุริโส, ปพุทฺธํ ปทุม’’นฺติอาทีสุ วิย พุทฺธวา อญฺญาณนิทฺทาวิคเมน ญาณจกฺขูนิ อุมฺมีลนฺโต ปพุทฺโธ, คุเณหิ วา วิกสิโตติ กตฺตริ สิทฺเธน พุทฺธ-สทฺเทน ‘‘พุทฺโธ’’ติ ติภวเนกจูฬามณิปาทปงฺกชราครตโน ภควา โลกนาโถ วุจฺจติ, อิมสฺมึ ปกฺเขปิ คตฺยตฺถาทิสุตฺเต อกมฺมกคฺคหเณน ปจฺจยวิธานํ ทฏฺฐพฺพํ.

또는 'budha'라는 어근이 여러 의미를 지니므로 깨어남(jāgaraṇa)과 피어남(vikasana)의 의미로 사용된다. '깨어난 사람, 피어난 연꽃' 등의 용례에서처럼 무명의 잠에서 벗어나 지혜의 눈을 뜨기에 '깨어난 분(pabuddho)'이고, 공덕으로 피어나기에 '피어난 분(vikasito)'이다. 능동의 의미로 성립된 '부처(buddha)'라는 단어로 삼계의 수많은 관의 보석들에 의해 발의 연꽃이 붉게 물든 보석과 같으신 세존, 세상의 보호자를 일컫는다. 이 경우에도 '가다' 등의 의미를 지닌 어근에 대한 규정에서 '깨닫다'는 의미를 취하여 접미사 규정을 살펴보아야 한다.

อถ วา สกมฺมกานํ ธาตูนํ กมฺมวจนิจฺฉาย อภาเว อกมฺมกภาวโต ‘‘ผลํ สยเมว ปกฺก’’นฺติอาทีสุ วิย โพธนตฺเถเยว พุธ-ธาตุโต กตฺตริ วิธานํ สิชฺฌติ. อถ วา นีลคุณโยเคน ปฏาทีสุ นีลโวหาโร วิย ภาวสาธนํ พุทฺธ-สทฺทํ คเหตฺวา พุทฺธคุณโยคโต ‘‘พุทฺโธ’’ติ โวหรียติ. เอวมเนกธา สิทฺเธน พุทฺธ-สทฺเทน วุจฺจมานํ ตํ ภควนฺตํ ตํ ธมฺมราชนฺติ อตฺโถ.

또는 자동사 어근에서 피동의 의미를 나타내려는 의도가 없을 때 '과일이 저절로 익는다'는 등의 예처럼, '앎(bodhana)'이라는 의미의 'budha' 어근에서 능동의 의미로 작용이 성립된다. 또는 푸른색과의 결합으로 천 등을 '푸르다'고 부르는 것처럼, 상태의 성취로서 '부처'라는 말을 취하여 부처의 공덕과 결합되었기에 '부처(buddho)'라 불린다. 이와 같이 여러 방식으로 성립된 '부처'라는 단어로 일컬어지는 그 세존, 곧 그 법왕이라는 뜻이다.

‘‘เสฏฺฐํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ ปททฺวยํ ‘‘พุทฺธ’’นฺติ เอตสฺส วิเสสนํ. เอตฺถ จ ‘‘พุทฺธํ, เสฏฺฐํ, อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ อิเมหิ ตีหิ ปเทหิ นยโต ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๑๕๗; ๓.๖; ม. นิ. ๑.๑๔๗, ๑๔๔; ๓.๔๓๔; สํ. นิ. ๑.๒๔๙; ๕.๔๗๙; อ. นิ. ๕.๑๔, ๓๐; ๖.๒๕, ๒๖; เนตฺติ. ๙๓), ‘‘โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ, สกฺยมุนี ภควา กตกิจฺโจ’’ติอาทีหิ (วิ. ว. ๘๘๖) จ อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ ทสฺสิตทูราวิทูรสนฺติกนิทานเหตุผลสตฺโตปการาวตฺถาธมฺมตฺถ- โลกุทฺธารตฺติกตฺตยสงฺคหิตํ สุปริสุทฺธํ พุทฺธคุณสมุทยํ [Pg.15] นิรวเสสํ ทสฺเสติ. อยเมว หิ พุทฺธคุณานํ นิรวเสสโต ทสฺสนูปาโย, ยทิทํ นยทสฺสนํ. อิตรถา ปฏิปทวณฺณนาย อปริมิตานํ พุทฺธคุณานํ โก หิ นาม สมตฺโถ ปริยนฺตํ คนฺตุํ. ยถาห –

'최고(seṭṭha)'와 '비견할 이 없는 분(appaṭipuggala)'이라는 두 단어는 '부처(buddha)'를 수식한다. 여기서 '부처, 최고, 비견할 이 없는 분'이라는 세 단어를 통해 "그분 세존께서는 아라한이시며, 정등각자이시고..."라는 등의 구절과 "사람들 가운데 설법하는 이 중 으뜸이신 분, 할 일을 다 마치신 석가모니 세존" 등의 여러 경전 구절에 의해 나타난, 멀고 가깝고 매우 가까운 인연과 원인과 결과, 중생에 대한 도움, 상태와 법의 의미, 세상의 구제라는 세 가지 작용에 포함된 지극히 청정한 부처님의 공덕의 모임을 남김없이 보여준다. 이것이야말로 부처님의 공덕을 남김없이 보여주는 방법이니, 곧 논리적 제시(nayadassana)이다. 그렇지 않고 수행의 과정으로 설명한다면, 한량없는 부처님의 공덕의 끝에 누가 도달할 수 있겠는가? 다음과 같이 전한다.

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ;

กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร;

วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๔๑;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕;

อุทา. อฏฺฐ. ๕๓;

อป. อฏฺฐ. ๒.๗.๒๐;

พุ. วํ. อฏฺฐ. ๔.๔;

จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา, ปกิณฺณกกถา;

ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา;

ม. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา;

สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา;

อ. นิ. ฏี. ๑.๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา;

วชิร. ฏี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา;

สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา;

เนตฺติ. ฏี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา);

"부처님께서 부처님의 공덕을 찬탄하신다 해도, 만일 다른 것은 말씀하지 않으시고 겁(劫)이 다하도록 찬탄하신다 해도, 그 길고 먼 세월의 겁은 다할지언정 여래의 공덕은 다하지 않으리라."

เอวเมเตหิ ตีหิ ปเทหิ นิรวเสสคุณสํกิตฺตนถุติยา วเสน ‘‘วนฺทิตฺวา’’ติ อิมินา ปณามสฺส จ วุตฺตตฺตา อิมาย อฑฺฒคาถาย พุทฺธรตนสงฺขาตปฐมวนฺทนียวตฺถุวิสยา ถุติปณามสภาวา วนฺทนา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

이와 같이 이 세 단어로 남김없이 공덕을 찬탄하는 찬양의 힘과 '절하옵고(vanditvā)'라는 말로 예배를 언급했으므로, 이 반 게송(aḍḍhagāthā)에 의해 불보(佛寶)라 일컬어지는 첫 번째 예배 대상에 대하여 찬양과 예배의 성격을 갖춘 예경이 나타난 것임을 알아야 한다.

ตทนนฺตรํ ธมฺมรตนสฺส ปณามํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ภวาภาวกรํ ธมฺม’’นฺติ. เอตฺถ ภว-สทฺเทน ทฺเว ภวา วุตฺตา กมฺมภโว, อุปปตฺติภโวติ. ตตฺถ กมฺมภโว ภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ ‘‘ภโว’’ติ วุจฺจติ. วิปากกฺขนฺธกฏตฺตารูปสงฺขาโต ปน อุปปตฺติภโว อวิชฺชาตณฺหุปาทานสงฺขาราทิสหการิการณยุตฺเตน กุสลากุสลเจตนาสงฺขาตกมฺมภวปจฺจเยน ยถารหํ ภวตีติ ‘‘ภโว’’ติ วุจฺจติ. โส ปน กามภวรูปภวอรูปภวสญฺญีภวอสญฺญีภวเนวสญฺญีนาสญฺญีภว- เอกโวการภวจตุโวการภวปญฺจโวการภววเสน นววิโธ. เอวเมเตสุ นวสุ ภเวสุ ทสวิโธปิ ธมฺโม อตฺตานํ ธาเรนฺตสฺส ปุคฺคลสนฺตานสฺส อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรํ อปฺปฏิสนฺธิกตาสาธเนน ภเวสุ[Pg.16], ภวสฺส วา อภาวํ กโรตีติ ภวาภาวกโร, ตํ, อปราปรชาติปฺปพนฺธสฺส เหตุสมุคฺฆาเตน อปฺปวตฺติธมฺมตาปาทกนฺติ อตฺโถ.

그 다음에 법보(法寶)에 대한 예배를 나타내기 위해 '윤회(bhava)를 없애는 법(bhavābhāvakaraṃ dhamma)'이라고 하였다. 여기서 '윤회(bhava)'라는 단어로 업유(kamma-bhava)와 생유(upapatti-bhava)의 두 가지 존재를 말하였다. 그중 업유는 그로부터 결과가 생기기에 '윤회'라 하고, 과보인 오온과 업에서 생긴 형색으로 구성된 생유는 무명·갈애·취착·상카라 등과 조력하는 원인을 갖춘 선·불선의 의도라는 업유를 조건으로 하여 마땅히 생겨나기에 '윤회'라 한다. 그것은 욕유·색유·무색유, 유상유·무상유·비상비비상유, 일온유·사온유·오온유의 아홉 가지이다. 이와 같이 아홉 가지 윤회에서 열 가지 법은 자신을 지니는 보특가라의 상속에 대하여 무여열반의 경지로 다시 태어나지 않음을 성취하게 함으로써 윤회들 속에서, 또는 윤회의 부재를 만들기에 '윤회를 없애는 이'라 하며, 이는 거듭되는 태어남의 연속의 원인을 완전히 제거함으로써 다시 일어나지 않는 법의 상태에 이르게 함을 뜻한다.

ธมฺมนฺติ อตฺตานํ ธาเรนฺเต จตูสุ อปาเยสุ, สํสาเร จ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม, โส จตุมคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตนวโลกุตฺตรธมฺโม จ ตปฺปฏิปาทโก นวงฺคสาสนาปรนามเธยฺยจตุราสีติสหสฺสธมฺมกฺขนฺธปฺปเภทภินฺโน ปริยตฺติธมฺโม จาติ ทสวิโธ. โสปิ นิปฺปริยายธมฺโม, ปริยายธมฺโม จาติ ทุวิโธ. ตตฺถ นิปฺปริยายธมฺโม นาม อปาเย, สํสาเร วา ปธานเหตุภูตานํ อุทฺธมฺภาคิยานํ, โอรมฺภาคิยานญฺจ ทสนฺนํ สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺทเนน มคฺคธมฺโม, ตสฺส ตํกิจฺจนิปฺผตฺตินิมิตฺตภาเวน นิพฺพานธมฺโม จาติ ปญฺจวิโธปิ นิปฺปริยาเยน ปุคฺคลสนฺตานํ ธาเรตีติ กตฺวา ‘‘นิปฺปริยายธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. จตฺตาริ ปน สามญฺญผลานิ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปหาเนน มคฺคานุคุณปฺปวตฺติยา, ปริยตฺติ จ มคฺคนิพฺพานาธิคมสฺส มูลการณภาวโตติ ปญฺจวิโธปิ ปริยายธมฺโม นาม.

'법(dhamma)'이란 자신을 지니는 이를 네 가지 악처와 윤회에 떨어지지 않게 지탱해주기에 법이라 한다. 그것은 네 가지 도와 과와 열반으로 일컬어지는 아홉 가지 출세간법과, 그것을 성취하게 하는 9분교라 이름하는 8만 4천 법구의 차별이 있는 교법(pariyatti)을 합하여 열 가지이다. 그것은 또한 직접적인 법(nippariyāya-dhamma)과 방편적인 법(pariyāya-dhamma)의 두 가지로 나뉜다. 여기서 직접적인 법이란 악처나 윤회에 빠지는 주요 원인인 상분결과 하분결의 열 가지 결박을 완전히 끊어버리는 도법(maggadhamma)과, 그 역할의 성취의 표상이 되는 열반법(nibbānadhamma)의 다섯 가지를 말하는데, 보특가라의 상속을 직접 지탱해주기에 '직접적인 법'이라 한다. 네 가지 사문과는 번뇌의 가라앉힘과 버림을 통해 도(道)에 수순하여 일어나고, 교법(pariyatti)은 도와 열반을 증득하는 근본 원인이 되기에 이 다섯 가지를 '방편적인 법'이라 한다.

เอตฺตาวตา ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๑.๒๔๙; อ. นิ. ๓.๗๖; ที. นิ. ๓.๖; อ. นิ. ๖.๑๐, ๒๕, ๒๖), ‘‘ราควิราคมเนชมโสก’’นฺติอาทีหิ (วิ. ว. ๘๘๗) จ สุตฺตนฺเตหิ วุตฺตสฺส, ตทฏฺฐกถาทีสุ จ วณฺณิตสฺส สรณานุสฺสรณวเสนาปิ สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติปฏิลาภการณสฺส อนวเสสสฺส ธมฺมรตนคุณสฺส นยโต อุทฺทิฏฺฐตฺตา จ ‘‘วนฺทิตฺวา’’ติ อิมินา ปณามสฺส ทสฺสิตตฺตา จ ธมฺมรตนสงฺขาตสฺส ทุติยสฺส วนฺทนียสฺส ถุติปณามสภาวา วนฺทนา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

이로써 "세존에 의해 법은 잘 설해졌고..." 등의 경전과 그 주석서 등에서 설명된, 귀의와 염송을 통해 천상과 해탈의 성취를 얻게 하는 원인인 남김없는 법보의 공덕을 논리적으로 제시하였고, '절하옵고'라는 말로 예배를 나타냈으므로, 법보라 일컬어지는 두 번째 예배 대상에 대하여 찬양과 예배의 성격을 갖춘 예경이 나타난 것임을 알아야 한다.

ตทนนฺตรํ [Pg.17] สงฺฆรตนสฺส วนฺทนาสนฺทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘คณญฺเจว นิรงฺคณ’’นฺติ. เอตฺถ ‘‘ราโค องฺคณํ โทโส องฺคณํ โมโห องฺคณ’’นฺติ (วิภ. ๙๒๔) วุตฺเตหิ ราคาทิองฺคเณหิ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺติวเสน นิคฺคโต วิมุตฺโตติ นิรงฺคโณ, ตํ นิรงฺคณํ. อริยวํเส สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสงฺขาเตหิ คุณคเณหิ คณียตีติ คโณ, ตํ.

그 직후에 승가보(僧伽寶)에 대한 예배를 보여주기 위해 "번뇌가 없는 무리(gaṇa)"라고 말하였다. 여기서 "탐욕이 번뇌요, 성냄이 번뇌요, 어리석음이 번뇌다"(분별론 924)라고 설해진 것처럼, 탐욕 등의 번뇌로부터 부분적인 억압(tadaṅga), 억제(vikkhambhana), 근절(samucchedapaṭippassaddhi), 벗어남(nissaraṇa)의 해탈에 의해 벗어났으므로 해탈한 자를 '번뇌가 없는 자(niraṅgaṇo)'라 하고, 그것이 번뇌가 없는 것이다. 성스러운 계보(Ariyavaṃse)에서 계·정·혜·해탈·해탈지견이라 일컬어지는 덕의 무리(guṇagaṇa)들로 헤아려지므로 '무리(gaṇa)'라고 하며, 그것을 의미한다.

เอตฺตาวตา ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๑.๒๔๙; อ. นิ. ๓.๗๖; ที. นิ. ๓.๖; อ. นิ. ๖.๑๐, ๒๕, ๒๖;), ‘‘ยตฺถ จ ทินฺนํ มหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสู’’ติอาทีหิ (วิ. ว. ๘๘๘) จ เตหิ เตหิ สุตฺตปเทหิ วุตฺตานํ, ตทฏฺฐกถาทีสุ จ วณฺณิตานํ วิมลาตุลนิขิลวิสาลเปสลสีลาทินานปฺปการานคฺฆสงฺฆรตนคุณานํ สํกิตฺตนสภาวาย ถุติยา จ ‘‘วนฺทิตฺวา’’ติ เอเตน ยถาวุตฺตสรูปปเภทปณามสฺส วุตฺตตฺตา จ สงฺฆรตนสงฺขาตตติยวนฺทนียวตฺถุวิสยา ถุติปฺปณามสงฺขาตา วนฺทนา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. สิรสาติ อตฺตปฺปสาทคารวาวหนฺเตน มุทฺธนา. วนฺทิตฺวาติ ปณมิตฺวา โถมิตฺวา วา.

이와 같이 "세존의 제자 승가는 잘 수행하고..." 등의 경전의 구절들과 그 주석서 등에서 설명된, 티 없이 깨끗하고 비할 데 없으며 온전하고 광대하며 수려한 계행 등 여러 가지 측면의 귀중한 승가보의 덕을 찬탄하는 성격의 찬양(thuti)과, "예배하고(vanditvā)"라는 말을 통해 앞서 언급한 바와 같이 실체와 분류에 따른 절(paṇāma)을 언급하였으므로, 승가보라고 불리는 세 번째 예배 대상에 대한 찬양과 절로 이루어진 예배를 보여준 것으로 알아야 한다. '머리로(sirasā)'는 자신의 청정한 믿음과 공경을 담아 머리로 한다는 뜻이다. '예배하고(vanditvā)'는 절하거나 찬탄한다는 의미이다.

เอวํ ปฐมคาถาย วนฺทนียสฺส รตนตฺตยสฺส ถุติปฺปณามสงฺขาตํ วนฺทนํ ทสฺเสตฺวา ตทนนฺตราย สนฺทสฺเสตพฺพปโยชนาทิปฏิปาทิกาย คาถาย ‘‘ภิกฺขูน’’นฺติ อิมินา กิญฺจาปิ สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติ ‘‘ภิกฺขู’’ติ กลฺยาณปุถุชฺชเนน สทฺธึ อฏฺฐ อริยปุคฺคลา วุจฺจนฺติ, ปาฬิยํ (ปารา. ๔๔-๔๕; วิภ. ๕๑๐) ปน ‘‘ภินฺนปฏํ ธาเรตีติ ภิกฺขุ, ภิกฺขนสีโลติ ภิกฺขู’’ติอาทินา ภิกฺขุสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารวเสน นิพฺพจนนฺตรานิ ทสฺเสตฺวา [Pg.18] ปาติโมกฺขสํวรสํวรณารหสฺเสว อธิปฺเปตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมคฺเคน สงฺเฆน ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อกุปฺเปน ฐานารเหน อุปสมฺปนฺโน, อยํ อิมสฺมึ อตฺเถ อธิปฺเปโต ภิกฺขู’’ติ ทสฺสิตา สิกฺขากามา สาสนาวจารา กุลปุตฺตา อิธาธิปฺเปตา, เตสํ ภิกฺขูนญฺจ. ภิกฺขุนีนญฺจาติ อฏฺฐวาจิกอุปสมฺปทากมฺเมน อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปนฺนาตาทิสาเยว กุลธีตโร ทสฺสิตา. เอกโตปสมฺปนฺนาปิ สามญฺเญน คยฺหนฺติ. เอกโตปสมฺปนฺนาติ จ ภิกฺขุนิสงฺเฆ อุปสมฺปชฺชิตฺวา ยาว ภิกฺขุสงฺเฆ น อุปสมฺปชฺชนฺติ, ตาว, ภิกฺขุนี จ ลิงฺคปริวตฺตเนน ภิกฺขุนิภาวปฺปตฺตา อธิปฺเปตา, ตาสํ ภิกฺขุนีนญฺจ.

이와 같이 첫 번째 게송에서 예배해야 할 삼보에 대한 찬양과 절로 이루어진 예배를 보여준 뒤, 그 직후에 보여주어야 할 목적 등을 제시하는 게송에서 "비구들의(bhikkhūnaṃ)"라고 하였다. 여기서 비록 윤회에서 공포를 본다는 의미에서 '비구'라 하여 선한 범부와 함께 여덟 부류의 성자를 말하기도 하지만, 팔리성전(바라제이 44-45, 분별론 510)에서는 "누더기를 입기에 비구라 하고, 구걸하는 성품이기에 비구라 한다"는 등 비구라는 단어의 어원적 정의를 통해 어원들을 보여준 뒤, 파티목카의 단속(pātimokkhasaṃvara)으로 단속할 만한 자라는 의도된 의미를 보여주기 위해 "화합한 승가에 의해 백사갈마(ñatticatutthena kammena)라는 결함 없는 합당한 절차로 구족계(upasampadā)를 받은 자, 이 의미에서 의도된 자가 비구이다"라고 설명된, 계율을 배우기를 원하고 교단 내에 머무는 양가(良가)의 자제들이 여기서 의도된 자들이며, 그 비구들의 [목적을 위해서이다]. "비구니들의(bhikkhunīnaṃ)"란 팔방갈마(aṭṭhavācikā)의 구족계 절차에 의해 양로승가(ubhatosaṅgha)에서 구족계를 받은 그와 같은 양가의 딸들을 가리킨다. 한쪽 승가에서만 구족계를 받은 자들도 일반적인 의미로 포함된다. 한쪽 승가에서 구족계를 받은 자란 비구니 승가에서 구족계를 받고 아직 비구 승가에서 구족계를 받기 전까지를 말하며, 또한 성별의 변화(liṅgaparivattana)에 의해 비구니 상태에 이르게 된 비구니가 의도된 것이니, 그 비구니들의 [목적을 위해서이다].

หิตตฺถายาติ สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทกรณตฺถาย หิโนติ คจฺฉติ ยถาธิปฺเปตผลสาธเน ปวตฺตตีติ หิตนฺติ อโรคตาทิการณํ อมโตสธาทิ วุจฺจติ. อิธ ปน สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสิทฺธิการณํ ปาติโมกฺขสํวรสีลรกฺขนํ วุจฺจติ, ตทตฺถาย.

"이익을 위하여(hitatthāya)"란 모든 성취를 이루게 하기 위함이다. '히타(hita)'란 [목적지로] 가다, 즉 의도한 결과를 성취하는 데 나아간다는 뜻으로, 무병(無病) 등의 원인이나 불사(不死)의 약 등을 말한다. 그러나 여기서는 천상과 해탈의 성취를 이루는 원인이 되는 파티목카 단속계(pātimokkhasaṃvarasīla)를 지키는 것을 말하며, 그것을 위한 것이다.

สมาหิโต สมฺมา อาหิโต ปวตฺติโต วินิจฺฉยมคฺโค เอเตนาติ ‘‘สมาหิโต’’ติ ปกรณการโก ทสฺสิโต. อถ วา สมฺมา อาหิตํ วินยวินิจฺฉเย ฐปิตํ ปวตฺติตํ จิตฺตเมตสฺสาติ ‘‘สมาหิตจิตฺโต’’ติ วตฺตพฺเพ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘สมาหิโต’’ติ วุตฺโต. ปรมคมฺภีรสุทุตฺตรวินยปิฏกตฺถวินิจฺฉเย ปวตฺตนารหสฺส อิมินา วิเสสเนน อตฺตนิ สมาหิตจิตฺตปฺปวตฺตินิมิตฺตภูโต อตฺตโน ญาณสฺส ปทฏฺฐานภูโต สมาธิ ทสฺสิโต เตน สมาธินา สมาหิโต หุตฺวาติ อตฺโถ.

"집중된(samāhito)"이란 이것(지혜)에 의해 판별의 길(vinicchayamagga)이 올바르게 놓여지고(āhito) 전개되었으므로 '집중된 자'라고 하여 논서의 저자를 나타낸 것이다. 또는 올바르게 놓여진, 즉 율의 판별(vinayavinicchaya)에 확립되어 전개된 마음을 가진 자라는 의미에서 '집중된 마음을 가진 자(samāhitacitto)'라고 해야 할 것을 뒷단어를 생략하여 "집중된(samāhito)"이라고 하였다. 지극히 깊고 건너기 어려운 율장(律藏)의 의미를 판별하는 데 전개되기에 적합한 자임을 이 수식어를 통해 자신에게 집중된 마음이 일어나는 원인이자 자기 지혜의 직접적인 원인(padaṭṭhāna)이 되는 삼매를 보여준 것이니, 그 삼매에 의해 집중된 상태가 되었다는 뜻이다.

ปวกฺขามีติ ปกาเรน วกฺขามิ, เยน ปกาเรน วินยวินิจฺฉเย วุตฺเต อชฺชตนา มนฺทสติมติวีริยา ปฏิปชฺชนกา คมฺภีรตรํ [Pg.19] วินยปิฏกตฺถวินิจฺฉยํ สุเขน อุคฺคณฺหิตุํ, ธาเรตุญฺจ สกฺโกนฺติ, ตาทิเสน ปการวิเสเสน วกฺขามีติ อตฺโถ. สมาเสนาติ สมสนํ สํขิปนํ สมาโส, เตน, สํขิตฺตรุจิกานมุคฺฆาฏิตญฺญูนํ กตาธิการานํ ญาณุตฺตรานํ ปุคฺคลานญฺจ ปปญฺจภีรุกานํ คหณธารเณ มนฺทยนฺตานํ มนฺทพุทฺธีนญฺจ อุปการเกน นาติวิตฺถารกฺกเมนาติ อตฺโถ. วินยสฺสาติ วินยปิฏกสฺส. ตญฺหิ –

"설하리라(pavakkhāmi)"는 특별한 방식(pakāra)으로 설하겠다는 뜻이다. 즉, 율의 판별이 설해졌을 때 오늘날의 기억력과 지혜와 정진이 부족한 수행자들이 매우 깊은 율장의 의미에 대한 판별을 쉽게 배우고 수지할 수 있는 그러한 특별한 방식으로 설하겠다는 의미이다. "간략하게(samāsena)"란 요약하는 것이 간략함(samāso)이니, 그것에 의해, 즉 요약을 즐기는 자들이나 즉각적인 깨달음을 얻는 자들(ugghāṭitaññū), 공덕을 쌓은 자들, 뛰어난 지혜를 가진 자들, 그리고 번잡함을 두려워하여 수지와 기억에 어려움을 겪는 지혜가 부족한 자들에게 도움이 되도록, 너무 상세하지 않은 절차로 한다는 의미이다. "율의(vinayassa)"란 율장(律藏)을 의미한다. 진실로 그것은—

‘‘วิวิธวิเสสนยตฺตา;

วินยนโต เจว กายวาจานํ;

วินยตฺถวิทูหิ อยํ;

วินโย ‘วินโย’ติ อกฺขาโต’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมสงฺคีติกถา;

ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา;

ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) –

"다양하고 특별한 지침(naya)이 있기 때문이며, 몸과 말의 행위를 다스리기(vinayana) 때문이니, 율에 정통한 이들에 의해 이 가르침은 '율(Vinaya)'이라 불린다."

วุตฺเตหิ อตฺถวิเสเสหิ ‘‘วินโย’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส เอวํ สนฺทสฺสิตสภาวสฺส ‘‘วินโย นาม สาสนสฺส อายู’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมสงฺคีติกถา; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.ปฐมมหาสงฺคีติกถา) สงฺคีติการเกหิ มหากสฺสปาทีหิ อภิตฺถุตคุณสฺส วินยปิฏกุตฺตมสฺส. วินิจฺฉยนฺติ วิเสเสน, วิวิเธน วา อากาเรน วิปฺปฏิปตฺตินีหรณวเสน จียติ วิภชียตีติ ‘‘วินิจฺฉโย’’ติ ลทฺธนามํ วิภชนํ, วินยวินิจฺฉยํ นาม ปกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วินยสฺสวินิจฺฉย’’นฺติ จ อลุตฺตสมาโสยํ ‘‘เทวานํปิยติสฺโส, กณฺเฐกาโฬ’’ติอาทีสุ วิย.

위에서 언급된 특별한 의미들 때문에 '율(vinayo)'이라 불린다. 이와 같이 그 성품이 드러난, "율(Vinaya)은 바로 교단의 수명이다"라고 결집자들인 마하깟사파 존자 등에 의해 그 덕이 찬탄된 수승한 율장의, "판별(vinicchayo)"이란 특별하게 혹은 다양한 방식으로 잘못된 수행을 제거함으로써 쌓이고 분류된다는 의미에서 판별이라는 이름을 얻은 분류를 말하며, ‘비나야비닛차야(율의 판별)’라는 이름의 논서라고 말한 것이다. "율의 판별(vinayassa vinicchayaṃ)"에서 격 변화가 생략되지 않은 복합어(aluttasamāso)는 '데와남피야띳사(Devānaṃpiyatisso)', '깐테깔로(kaṇṭhekāḷo)' 등의 예와 같다.

เอวํ ทุติยคาถาย กตฺตุนิมิตฺตปโยชนาภิธานาภิเธยฺยปกรณปฺปกาเรกเทสํ ทสฺเสตฺวา สกฺกจฺจสวนการณนิทสฺสนมุเขนาปิ ปกรณปฺปการาทึ ทสฺเสตุมาห ‘‘อนากุล’’มิจฺจาทิ. ตตฺถ อนากุลนฺติ นตฺถิ เอตฺถ สทฺทโต, อตฺถโต, วินิจฺฉยโต วา อากุลํ ปุพฺพาปรวิโรโธ, มิสฺสตา [Pg.20] วาติ อนากุโล, วินยวินิจฺฉโย, ตํ วทโต เม นิโพธถาติ สมฺพนฺโธ. อสํกิณฺณนฺติ นิกายนฺตรลทฺธีหิ อสมฺมิสฺสํ.

이와 같이 두 번째 게송에서 저자, 원인, 목적, 명칭, 주제, 논서의 방식의 일부분을 보여준 뒤, 정성껏 들어야 하는 이유를 제시하는 방식을 통해 논서의 방식 등을 보여주기 위해 "혼란스럽지 않게(anākulaṃ)" 등을 설하였다. 거기서 '혼란스럽지 않게'란 여기에 소리로나 의미로나 판별로나 혼란함, 즉 앞뒤의 모순이나 뒤섞임이 없다는 것이니, 혼란스럽지 않은 ‘비나야비닛차야’를 말하는 나(저자)의 말을 경청하라는 연결이다. "뒤섞이지 않게(asaṃkiṇṇaṃ)"란 다른 부파의 견해들과 섞이지 않았다는 뜻이다.

มธุรตฺถปทกฺกมนฺติ ปทานํ กโม ปทกฺกโม, ปทคติ, สทฺทานมุจฺจารณนฺติ อตฺโถ. มธุโร อตฺโถ จ ปทกฺกโม จ ยสฺส โส มธุรตฺถปทกฺกโม, ตํ –

'감미로운 의미와 단어의 순서(Madhuratthapadakkama)'라는 말에서, 단어들의 차례가 '단어의 순서(padakkamo)'이며, 이는 단어의 흐름 혹은 단어들의 발음이라는 뜻이다. 의미가 감미롭고 단어의 순서가 감미로운 것을 '감미로운 의미와 단어의 순서'라고 하며, 그것을 다음과 같이 설명한다.

‘‘ปทาสตฺตํ ปทตฺถานํ, มธุรตฺถมุทีริตํ;

เยน มชฺชนฺติ ธีมนฺโต, มธุเนว มธุพฺพตา’’ติ. –

"단어들에 연결되고 단어들의 의미에 기반하며, 감미로운 의미로 설해진 것이니, 이로 인해 지혜로운 이들은 꿀벌이 꿀에 취하듯 매료된다."

อิมินา ลกฺขเณน สทฺทานมตฺถานญฺจ วเสน ปทาสตฺตาปรนามเธยฺยมาธุริยาลงฺกาเรน สมลงฺกตตฺตา มธุรตฺถปทกฺกมํ.

이러한 특징에 따라, 단어와 의미의 힘으로 '단어의 연결(padāsatta)'이라는 다른 이름을 가진 감미로움의 수사(mādhuriyālaṅkāra)로 잘 장식되었기에 '감미로운 의미와 단어의 순서'라 한다.

ปฏุภาวกรนฺติ ปฏติ คจฺฉติ ปชานาตีติ ปฏุ, ปญฺญวา, ปฏุโน ภาโว, สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตภูตา ปญฺญา, ตํ ปฏุภาวํ ปญฺญาวิเสสํ กโรติ ชเนตีติ ปฏุภาวกโร, ตํ, ปญฺญาวิเสสชนกนฺติ อตฺโถ. เอตํ วินยสฺส วินิจฺฉยนฺติ โยชนา. ปรมนฺติ อุตฺตมํ. วินยกฺกเมติ วินยปิฏเก, ตทตฺเถ จ, ปวตฺติกฺกเม ปฏุภาวกรนฺติ อตฺโถ.

'숙련된 상태를 만드는 것(Paṭubhāvakara)'에서, 'paṭati'는 가다 혹은 철저히 알다라는 뜻이므로 'paṭu'는 지혜로운 자를 의미한다. 숙련된 상태(paṭuno bhāvo)란 단어의 작용의 원인이 되는 지혜를 말하며, 그러한 숙련된 상태, 즉 특별한 지혜를 만들고 생성하는 것이 '숙련된 상태를 만드는 것'이니, 특별한 지혜를 생성하는 것이라는 뜻이다. 이것은 '율의 판별(vinayassa vinicchaya)'과 연결된다. '최상의(Parama)'는 으뜸이라는 뜻이다. '율의 과정에서(Vinayakkame)'는 율장과 그 의미의 전개 과정에서 숙련된 상태를 만든다는 뜻이다.

เอวํ ตติยคาถาย ปกรณคุณาปเทเสน โสตุชนํ สมุสฺสาเหตฺวา อิทานิ ‘‘อปาร’’นฺติอาทิจตุตฺถคาถาย ปกรณญฺจ ตนฺนิสฺสยํ วินยปิฏกญฺจ นาวาสาครภาเวน ทสฺเสตฺวา ติโรภูโตปเมยฺโยปมานเภเทน รูปกาลงฺกาเรน ปกรณคุณํ ปกาเสนฺโต โสตุชนํ สมุตฺเตเชติ. ตตฺถ อปารนฺติ นตฺถิ ปารํ เอตสฺสาติ อปาโร, วินยสาคโร. โส หิ ปุริมพุทฺธุปฺปาเทสุ สาสนํ ปสีทิตฺวา วินยปิฏเก อุคฺคหณธารณปฏิปาทนปฏิปตฺติวเสน อกตาธิกาเรหิ ปุคฺคเลหิ ทุรธิคมนียธมฺมตฺถนิรุตฺติปฏิภานปริยนฺตตาย ‘‘อปาโร’’ติ วุจฺจติ.

이와 같이 세 번째 게송에서 논서의 공덕을 드러냄으로써 듣는 이들을 고무시킨 뒤, 이제 '끝이 없는(apāra)' 등으로 시작하는 네 번째 게송에서 논서와 그 의지처인 율장을 배와 바다의 관계로 보여주며, 은유적 표현을 통해 논서의 공덕을 밝히며 듣는 이들을 격려한다. 거기서 '끝이 없는'이란 이것에 건너편 기슭이 없다는 것이니, 율의 바다를 말한다. 왜냐하면 그것은 이전 부처님들의 출현 시기에 교법에 신심을 내어 율장을 배우고 수지하고 가르치고 실천함으로써 공덕을 쌓지 못한 사람들에게는, 그 법과 의미와 어원과 변재의 끝에 도달하기 어렵기 때문에 '끝이 없는 것'이라 불린다.

โอตรนฺตานนฺติ [Pg.21] สชฺฌายนสวนธารณาทิวเสน อชฺโฌคาหนฺตานํ. สารนฺติ นิพฺพานสมฺปาปกภาเวน สารภูตาย อริยมคฺคสมฺภาราย ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา มูลภูตปาติโมกฺขสํวรสงฺขาตสีลสารปฺปกาสกตาย สารํ. วินยสาครนฺติ วินยปิฏกสงฺขาตํ สาครํ. วินโย หิ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา กาลปฺปตฺตชานนสฺสาปิ ธมฺมเสนาปติอาทีนมฺปิ อวิสยตฺตา อติคมฺภีราติวิตฺถิณฺณภาเวน สาคโร วิยาติ สาคโร, วินโย จ โส สาคโร จาติ วินยสาคโร, ตํ, อคาธาปารคุณโยคโต สาคโรปมํ วินยปิฏกนฺติ อตฺโถ.

'들어가는 이들(Otarantānaṃ)'이란 독송, 청문, 수지 등을 통해 깊이 들어가는 이들을 말한다. '정수(Sāra)'란 열반에 이르게 함으로써 정수가 되는 성스러운 도의 자량(資糧)인 전단계 수행의 근본인 빠띠목카의 단속이라 일컬어지는 계의 정수를 밝히기 때문에 정수라 한다. '율의 바다(Vinayasāgara)'란 율장이라 일컬어지는 바다이다. 율은 학습계목의 제정 시기를 아는 것조차 법의 장군(사리뿟따) 등에게도 영역 밖일 정도로 매우 깊고 광대하기 때문에 바다와 같으므로 바다라고 하며, 율이면서 바다이기에 '율의 바다'이다. 즉, 깊이를 알 수 없고 끝이 없는 공덕을 갖추었기에 바다에 비유되는 율장이라는 뜻이다.

ทุติยคาถาย ‘‘ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีน’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘หิตตฺถายา’’ติ อิมินา สมฺพนฺธตฺตา จ วากฺยนฺตเรหิ อนฺตริตภาเวน ทูรตฺตา จ ตํ อนาทิยิตฺวา เอตฺถ วินยสาครชฺโฌคาหนตทตฺถปฏิปชฺชนารหกตฺตุวิเสสสนฺทสฺสนตฺถาย ‘‘ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีน’’นฺติ ปุน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นาวา วิย ภูโต นาวาภูโต, ตํ, นาวาฏฺฐานิยํ มหานาวาสทิสนฺติ อตฺโถ. มโนรมนฺติ มโน รมติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา มโนรโม, ตํ, อชฺฌายนโวหารปสุตานํ ปฏิปตฺติปรายนานญฺจ สาธูนํ มโนรมนฺติ อตฺโถ.

두 번째 게송에서 "비구들과 비구니들의"라고 말했음에도 불구하고, "이익을 위하여"라는 말과 결합되어 있고 다른 문장들로 가려져 멀리 떨어져 있기 때문에, 그것을 취하지 않고 여기서 율의 바다에 깊이 들어가 그 의미를 실천하기에 적합한 행위자의 특별함을 보여주기 위해 "비구들과 비구니들의"라고 다시 말한 것으로 보아야 한다. '배와 같은 것(nāvābhūta)'이란 배와 같아진 것이니, 큰 배와 같이 배의 역할을 하는 것이라는 뜻이다. '마음을 즐겁게 하는(manorama)'이란 여기서 마음이 즐거워하거나 이것에 의해 즐거워하는 것이니, 독송과 논의에 전념하고 수행을 지향하는 선한 사람들의 마음을 즐겁게 한다는 뜻이다.

เอตฺตาวตา ปกรณคุณสํกิตฺตเนน โสตุชนํ สมุตฺเตเชตฺวา อิทานิ สกฺกจฺจสวเน นิโยเชนฺโต ‘‘ตสฺมา วินยนูปาย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺตํ อนากุลตาทิวิวิธานคฺฆคุณาลงฺการปฏิมณฺฑิตํ, เตน เหตุนาติ อตฺโถ. วินยนูปายนฺติ วิวิธากาเรน, วิเสสนยโต วา กายวาจานํ นยนํ ทมนํ อกตฺตพฺพโต นิวตฺเตตฺวา กตฺตพฺเพสุ นิโยชนํ วินยนํ, อุเปจฺจ ตํ ผลํ อายติ อุปฺปชฺชตีติ อุปาโย, เหตุ, วินยนสฺส อุปาโย วินยนูปาโย, ตํ, กายชีวิตานเปกฺขานํ สิกฺขากามานํ เปสลานํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ กายวาจานํ อนนุโลมิกวิปฺผนฺทิตาปนยนสงฺขาตทมนสฺส [Pg.22] การณภูตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

이처럼 논서의 공덕을 찬탄함으로써 듣는 이들을 격려한 뒤, 이제 공손히 듣는 것에 전념하게 하고자 "그러므로 율의 방편을(tasmā vinayanūpāyaṃ)" 등으로 시작하는 게송을 읊었다. 거기서 '그러므로(tasmā)'란 앞서 말한 혼란 없음 등의 여러 가지 가치 있는 공덕의 장식으로 꾸며졌기 때문에, 그러한 이유 때문이라는 뜻이다. '율의 방편(vinayanūpāya)'이란 여러 가지 방식으로, 혹은 특별한 방법으로 몸과 말의 인도함과 제어함, 즉 하지 말아야 할 일로부터 돌이키고 해야 할 일에 전념하게 하는 것이 '율(vinayana)'이며, 그 결과에 다가가서 미래에 생겨나는 것이 '방편(upāya)' 즉 원인이니, 율의 방편이 '율의 방편'이다. 즉, 몸과 생명에 애착이 없고 학습을 원하는 청정한 비구들과 비구니들의 몸과 말의 부적절한 움직임을 제거하는 제어의 원인이 된다는 말이다.

เอตฺตาวตา อตฺตนา กตฺตุมิจฺฉิเต ปกรเณ ปณฺฑิตานํ ปวตฺติเหตุภูตานํ อนากุลตาทิคุณานํ วิภาวนวเสน ‘‘อนากุล’’นฺติอาทิวิเสสนานิ วตฺวา อิทานิ สกฺกจฺจสวนาวโพเธ วิสยํ วิเสสิตพฺพํ ทสฺเสตุมาห ‘‘วินยสฺสวินิจฺฉย’’นฺติ. เอตฺถ จ ทุติยคาถาย ‘‘วินยสฺสวินิจฺฉย’’นฺติ ‘‘ปวกฺขามี’’ติ กิริยาย กมฺมทสฺสนวเสน วุตฺตํ, ตํ อิธ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิยมานมฺปิ ทูรสมฺพนฺธํ โหตีติ ตมนาเนตฺวา ‘‘นิโพธถา’’ติ อิมิสฺสา กิริยาย กมฺมสนฺทสฺสนตฺถํ ‘‘วินยสฺสวินิจฺฉย’’นฺติ วุตฺตตฺตา ปุนรุตฺติโทสาภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ.

이처럼 자신이 저술하고자 하는 논서에 대해 현자들이 나아가게 되는 원인이 되는 '혼란 없음' 등의 공덕을 밝히는 의미에서 "혼란스럽지 않은" 등의 수식어를 말한 뒤, 이제 공손히 듣고 깨달아야 할 대상을 수식하기 위해 "율의 판별을(vinayassa vinicchayaṃ)"이라고 말하였다. 여기서 두 번째 게송에서 "율의 판별을 설하리라(pavakkhāmi)"는 동사의 목적어를 보여주기 위해 말해진 것을 여기로 가져와 연결하면 연결이 너무 멀어지게 된다. 따라서 그것을 가져오지 않고 "알아라(nibodhatha)"라는 이 동사의 목적어를 보여주기 위해 "율의 판별을"이라고 말했으므로 반복의 오류는 없는 것으로 보아야 한다.

อวิกฺขิตฺเตน จิตฺเตนาติ เอตฺถ วิวิเธ อารมฺมเณ ขิตฺตํ เปสิตํ วิกฺขิตฺตํ, อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาทิปเรตํ อสมาหิตํ จิตฺตํ, น วิกฺขิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ, ตปฺปฏิปกฺขํ สมาหิตํ กุสลจิตฺตํ, เตน, เอตสฺส ปกรณุตฺตมสฺส สวนาทิพฺยาปารํ วินา นานารมฺมเณสุ ปวตฺติวเสน วิกฺเขปมนาปนฺเนน สมาหิเตน จิตฺเตนาติ อตฺโถ. ‘‘อวิกฺขิตฺเตน…เป… นิโพธถา’’ติ วทนฺเตน จ ‘‘อวิกฺขิตฺตสฺสายํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม วิกฺขิตฺตสฺสา’’ติ วจนโต วิกฺขิตฺตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทาภาวโต อตฺตโน ปกรณตฺถภูตาย อธิสีลสิกฺขาย สมฺมาปฏิปชฺชนาปเทโส กโต โหติ.

'산란하지 않은 마음으로'에서, '산란한(vikkhitta)'이란 다양한 대상에 흩어지고 보내진 것이며, 들뜸과 의심 등에 휩싸여 집중되지 못한 마음이다. '산란하지 않은(avikkhitta)'이란 그 반대인 집중된 유익한 마음(kusalacitta)이다. 그러므로 이 최상의 논서를 듣는 등의 활동 외에 다른 대상들로 향함으로써 산란함에 빠지지 않고 집중된 마음으로 들으라는 뜻이다. "산란하지 않은... 알아라"라고 말한 것은, "이 법은 산란하지 않은 자의 것이지, 산란한 자의 법이 아니다"라는 말씀에 따라 산란한 자는 법의 상속자가 될 수 없으므로, 자신의 논서의 주제인 증상계학을 바르게 실천하라는 권고를 한 것이다.

วทโต เมติ เอตฺถ ‘‘คารเวน จา’’ติ ปาฐเสโส. ตตฺถายมตฺโถ – ภาสมาเน มยิ คารเวน, ยถาวุตฺเตน การเณน จาติ สามิภุมฺมานมวิเสสตาย ‘‘เม’’ติ สามิวจนสฺส ‘‘มยี’’ติ อตฺถสมฺภวโต อยมตฺโถ วุตฺโต. ปกรณสฺส อนากุลตาทิคุณสมนฺนาคตตฺตา จ วตฺตริ มยิ คารเวน จ สมาหิเตน เจตสาติ อธิปฺปาโย. นิโพธถาติ วากฺยตฺถปทตฺถํ สนฺธายภาสิตตฺถภาวตฺถาทิวเสน [Pg.23] นิเสสโต โพธถ, สกฺกจฺจํ สุตฺวา วินยวินิจฺฉยํ พุชฺฌถ วิชานาถาติ อตฺโถ, จินฺตาภาวนามยญาณานํ มูลภูตปกรณวิสยํ สุตมยญาณํ นิปฺผาเทถาติ อธิปฺปาโย.

'설하는 나의 [말을]'에서, 여기에는 "공경하는 마음으로"라는 구절이 생략되어 있다. 그 의미는 다음과 같다. '말하고 있는 나에게 공경하는 마음으로, 그리고 앞서 말한 이유 때문에'이다. 속격(me)과 처격(mayi)의 차이가 없으므로, '나의(me)'라는 속격의 단어에서 '나에게(mayi)'라는 의미가 가능하기 때문에 이와 같이 설명한 것이다. 논서가 혼란 없음 등의 공덕을 갖추었기에, 설하는 나에게 공경하는 마음과 집중된 마음을 가지라는 의도이다. '알아라(nibodhatha)'란 문장의 의미, 단어의 의미, 의도된 의미, 본래의 의미 등에 따라 남김없이 깨달으라는 것이니, 공손히 듣고서 율의 판별을 깨닫고 이해하라는 뜻이다. 즉, 사유와 수행으로 이루어지는 지혜의 근본이 되는 논서의 주제에 대해 '들어 얻는 지혜(sutamayāpaññā)'를 성취하라는 의도이다.

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

서문에 대한 설명이 끝났다.

ภิกฺขุวิภงฺโค

비구 분석(Bhikkhuvibhaṅga)

ปาราชิกกถา

바라이죄(Pārājika)에 관한 설명

ปฐมปาราชิกกถาวณฺณนา

첫 번째 바라이죄에 관한 설명

๖. เอวํ [Pg.24] ปญฺจหิ คาถาหิ รตนตฺตยปณามาทึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถาปฏิญฺญาตวินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ติวิเธ’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ติวิเธ’’ติอาทินา ปฐมปาราชิกสิกฺขาปทวินิจฺฉยํ ทสฺเสติ. ติวิเธติ วจฺจปสฺสาวมุขมคฺคานํ วเสน ติปฺปกาเร มคฺเคติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ติลมตฺตมฺปีติ ติลพีชมตฺตมฺปิ องฺคชาตนฺติ สมฺพนฺโธ. มคฺเคติ วจฺจปสฺสาวานํ นิกฺขมนทฺวารตาย, อนฺนปานปิตฺตเสมฺหาทีนํ ปเวสนนิกฺขมนทฺวารตาย จ มคฺคโวหารคเต สรีรปฺปเทเส, อลฺโลกาเสติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มคฺเคสุ ติลมตฺตมฺปิ, ตีสุ เสวนเจตโน’’ติ วตฺตพฺเพปิ ‘‘ติวิเธ’’ติ ปการวาจิวิธสทฺโทปาทาเนน สชาติสงฺคหวเสน ตีหิ ราสีหิ สงฺคเหตฺวา ปเภทวเสน ตึสวิโธ มคฺโค ทสฺสิโต โหติ.

6. 이와 같이 다섯 게송으로 삼보에 대한 예경 등을 보인 후, 이제 약속한 대로 판별(vinicchaya)을 보이기 위해 ‘세 가지 방식(tividhe)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘세 가지 방식’ 등으로 첫 번째 바라이죄(pārājika)의 판결을 보이신다. ‘세 가지 방식(tividhe)’이란 대변로, 소변로, 입의 세 가지 통로(magga)를 의미하며 이것과 연결된다. ‘깨알만큼이라도(tilamattampī)’는 남근(aṅgajāta)과 연결된다. ‘통로(magga)’란 대소변의 배출구이자 음식과 음료, 담즙과 점액 등의 출입구인 신체 부위를 통로라고 부르며, ‘젖은 부위(allokāse)’와 연결된다. ‘통로들에서 깨알만큼이라도, 세 곳에서 행하고자 하는 의도로’라고 말해야 하지만, ‘세 가지 방식(tividhe)’이라는 종류를 나타내는 ‘vidha’라는 단어를 사용하여 동종의 포괄로서 세 부류로 묶어 분류함으로써 서른 가지의 통로를 나타낸 것이다.

เสยฺยถิทํ? ปาราชิกวตฺถุภูตมุขาทิมคฺคานํ นิสฺสยภูเต สตฺเต ทสฺเสตุํ ‘‘ติสฺโส อิตฺถิโย มนุสฺสิตฺถี อมนุสฺสิตฺถี ติรจฺฉานคติตฺถี’’ติอาทินา (ปารา. ๕๖) นเยน ปาฬิยํ ทสฺสิตมนุสฺสามนุสฺสติรจฺฉานคติตฺถีนํ ปจฺเจกํ ติณฺณํ มคฺคานํ วเสน นว มคฺคา, ตเถว ทสฺสิตานํ ติณฺณํ อุภโตพฺยญฺชนกานํ วเสน นว มคฺคา, ติณฺณํ ปน ปณฺฑกานํ มุขมคฺควจฺจมคฺคานํ วเสน ปจฺเจกํ ทฺเว ทฺเว มคฺคาติ ฉ มคฺคา, ตถา ติณฺณํ ปน ปุริสานนฺติ เอวํ ตึสวิโธ โหติ.

그것은 무엇인가? 바라이죄의 대상이 되는 입 등의 통로를 의지하는 중생들을 보이기 위해 ‘세 종류의 여인, 즉 인간 여인, 비인간 여인, 축생 여인’ 등(Pārā. 56)의 방식으로 팔리(Pāḷi)에서 설해진 인간·비인간·축생 여인 각각의 세 통로에 따라 아홉 가지 통로가 있고, 이와 같이 설해진 세 종류의 양성구유자(ubhatobyañjanaka)에 따라 아홉 가지 통로가 있으며, 세 종류의 내시(paṇḍaka)에 대해서는 입과 대변로 각각 두 개씩의 통로에 따라 여섯 가지 통로가 있고, 이와 같이 세 종류의 남성에 대해서도 이와 같이 서른 가지 방식이 된다.

เสวนเจตโนติ เสวเน เมถุนปโยเค เจตนา อสฺสาติ วิคฺคโห, เมถุนราคูปสํหิตาย เจตนาย สมนฺนาคโตติ [Pg.25] อตฺโถ. อลฺโลกาเสติ ตึสมคฺคานมญฺญตเร มคฺเค ปกติวาเตน อสํผุฏฺเฐ อลฺลปเทเส, อิมินา พาหิรํ ปาราชิกกฺเขตฺตํ น โหตีติ ทีเปติ. วิเสสนสฺส วิเสสาเปกฺขตฺตา ทุติยคาถาย ‘‘สสิกฺโข โส’’ติ ปททฺวยํ อาหริตฺวา ‘‘เสวนเจตโน สสิกฺโข โส ภิกฺขู’’ติ โยเชตพฺพํ.

‘행하고자 하는 의도(sevanacetano)’란 행함, 즉 음행의 작용에 의도가 있다는 뜻으로, 음욕이 섞인 의도를 갖추었다는 의미이다. ‘젖은 부위(allokāse)’란 서른 가지 통로 중 자연풍이 닿지 않는 어느 한 통로의 젖은 부위를 말하며, 이것으로 외부[의 접촉]는 바라이의 영역이 아님을 밝힌다. 수식어는 수식 대상을 필요로 하므로, 두 번째 게송에서 ‘학습 중인 그(sasikkho so)’라는 두 단어를 가져와 ‘행하고자 하는 의도가 있고 학습 중인 그 비구’라고 연결해야 한다.

องฺเค สรีเร ชาตนฺติ องฺคชาตํ, ปุริสนิมิตฺตํ. สติปิ อวเสสสรีราวยวานํ ตถาภาเว รุฬฺหิวเสน ตเทว ตถา วุตฺตํ. ปเวเสนฺโตติ ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติสงฺขาตกายิกกิริยํ นิปฺผาเทนฺโต. ปราชิโตติ ทุลฺลภาย ขณสมฺปตฺติยา ลทฺธพฺพโต ทุลฺลภา โลกิยโลกุตฺตรคุณสมฺปตฺติสุขโต ปริหาเปตฺวา กิเลสสปตฺเตหิ ปราชยมาปาทิโตติ อตฺโถ.

신체(aṅga)에 생긴 것(jāta)이라 하여 남근(aṅgajāta)이니, 즉 남성의 상징이다. 나머지 신체 부위들도 그러한 상태에 있음에도 불구하고 관용적인 표현(ruḷhi)에 따라 그것만을 그렇게 불렀다. ‘삽입하는(pavesento)’이란 남녀의 교합이라 일컬어지는 신체적 행위를 성취하는 것이다. ‘패배했다(parājito)’는 것은 얻기 어려운 기회(khaṇasampatti)로 얻어야 할, 얻기 어려운 세간적·출세간적인 공덕의 성취와 행복에서 멀어지게 되어 번뇌라는 원수들에게 패배를 당했다는 의미이다.

อยเมตฺถ โยชนา – สสิกฺโข เสวนเจตโน ติวิเธ มคฺเค อลฺโลกาเส องฺคชาตํ ติลมตฺตมฺปิ ปเวเสนฺโต โส ภิกฺขุ ปราชิโต โหตีติ. เอตฺตาวตา –

여기서 문장 연결은 다음과 같다. 즉, 학습 중이며 행하고자 하는 의도가 있는 비구가 세 가지 통로의 젖은 부위에 남근을 깨알만큼이라도 삽입하면, 그 비구는 패배한 자(parājito)가 된다. 이로써 —

‘‘โย ปน ภิกฺขุ ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน สิกฺขํ อปจฺจกฺขาย ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, อนฺตมโส ติรจฺฉานคตายปิ, ปาราชิโก โหติ อสํวาโส’’ติ (ปารา. ๔๔) –

“어떤 비구가 비구들의 학습과 생활 수단을 갖추었으면서, 학습 계율을 포기하지 않고 나약함을 드러내지 않은 채 음행을 한다면, 설령 그것이 축생 여인일지라도 바라이가 되어 함께 살 수 없다.” (Pārā. 44) —

ภควตา ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

세존에 의해 제정된 학습 계율(sikkhāpada)이 포함된 것으로 보아야 한다.

๗. เอวํ อิมิสฺสา คาถาย อตฺตูปกฺกมมูลกํ ปาราชิกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา มนุสฺสิตฺถึ ภิกฺขุสฺส สนฺติเก อาเนตฺวา วจฺจมคฺเคน (ปารา. ๕๘) องฺคชาเต อภินิสีเทนฺตี’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ ปโรปกฺกมมูลกํ ปาราชิกญฺจ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปเวสน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ปเวสนนฺติ ภิกฺขุปจฺจตฺถิเกหิ สุตฺตปมตฺตาทิมนุสฺสิตฺถิอาทีนมญฺญตรํ อาเนตฺวา ยถาวุตฺตมคฺคานมญฺญตรํ [Pg.26] มคฺคํ ยถา ปวิสติ, ตถา ภิกฺขุโน องฺคชาเต อภินิสีทาปเน สมฺภวนฺตํ มคฺคปฺปเวสนมาห. ปเวสนํ สาทิยนฺโต สสิกฺโข โสติ โยชนา. เอตฺถ ‘‘ปเวสนํ สาทิยติ อธิวาเสติ, ตสฺมึ ขเณ เสวนจิตฺตํ อุปฏฺฐาเปตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๕๘) อฏฺฐกถาวจนโต อคฺคโต ยาว มูลํ ปเวเสนฺเตสุ อสฺสาทจิตฺตํ อุปฏฺฐาเปนฺโต ตงฺขเณเยว สาสนโต จุโตติ อตฺโถ. ปวิฏฺฐนฺติอาทีสุ ปเทสุปิ เอวเมว โยชนา.

7. 이와 같이 이 게송으로 스스로의 시도에 의한 바라이를 보인 후, 이제 “비구의 적대자들이 인간 여인을 비구의 근처로 데려와 대변로(Pārā. 58)에 남근을 앉히고...” 등의 방식으로 전개되는 타인의 시도에 의한 바라이를 보이기 위해 ‘삽입함(pavesanaṃ)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘삽입함’이란 비구의 적대자들이 잠들었거나 방심한 인간 여인 등 중 한 명을 데려와 앞서 말한 통로 중 어느 한 통로에 삽입되도록 비구의 남근 위에 앉히는 상황에서 발생하는 통로의 삽입을 말한다. ‘삽입함을 즐기는 학습 중인 그’라고 연결된다. 여기서 “삽입함을 즐기고 받아들이며, 그 순간에 행하려는 마음을 일으킨다”(Pārā. Aṭṭha. 1.58)는 주석서의 말씀에 따라, 끝에서부터 뿌리까지 삽입하는 동안 즐기는 마음을 일으키면 바로 그 순간에 교단(sāsana)에서 탈락한다는 의미이다. ‘삽입된(paviṭṭhaṃ)’ 등의 구절에서도 이와 같이 연결된다.

ปวิฏฺฐนฺติ ปวิฏฺฐกฺขโณ. ‘‘ปวิฏฺฐ’’นฺติอาทินา ตาย ตาย กิริยาย อุปลกฺขิโต ขโณ คเหตพฺโพ. เตเนเวตฺถ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ กตํ. ฐิตนฺติ เอตฺถ ‘‘สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสมเย’’ติ อฏฺฐกถาวจนสฺส สพฺพถา พฺยาปารรหิตํ กาลํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสมโยปิ คเหตพฺโพ. เตเนว คณฺฐิปเท วุตฺตนเยน ปวิฏฺฐสฺส จ ยาว อุทฺธรณารมฺโภ, ตาว สมฺภวนฺโต ฐิตกาโลปิ คเหตพฺโพ. อุทฺธรณนฺติ นีหรณกาโล.

‘삽입된(paviṭṭhaṃ)’은 삽입된 순간을 말한다. ‘삽입된’ 등의 표현으로 그 각각의 행위로 특징지어지는 순간을 취해야 한다. 그래서 여기서 지속적인 연결을 나타내는 대격(accantasaṃyoge upayogavacanaṃ)이 사용되었다. ‘머물러 있는(ṭhitaṃ)’에 대해서는 “사정하는 때에”라는 주석서의 말씀이 모든 동작이 없는 때를 염두에 두고 설해졌으므로, 사정하는 때도 취해야 한다. 그러므로 간티파다(gaṇṭhipade)에서 설해진 방식에 따라 삽입된 때부터 뽑기 시작하기 전까지 발생하는 머무는 시간도 취해야 한다. ‘뽑는 것(uddharaṇaṃ)’이란 밖으로 빼내는 때를 말한다.

วาติ วิกปฺเป, อปีติ สมุจฺจเย, โส วา-สทฺเทน วิกปฺปิตานํ ปกฺขานํ ตุลฺยพลตํ โชเตติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิปิ ‘‘โส เจ ปเวสนํ สาทิยติ, ปวิฏฺฐํ สาทิยตี’’ติอาทินา (ปารา. ๕๘) ปาฬิยํ อาคตนเยน ลพฺภมานํ ปเวสนาทิเอกกฺขณมฺปิ สาทิยนปจฺจยา อาปชฺชมานํ ปาราชิกํ ทสฺเสติ. สสิกฺโขติ สิกฺขาย สห วตฺตตีติ สสิกฺโข, อปจฺจกฺขาตสิกฺโขติ อตฺโถ. สาทิยนฺโตติ เสวนจิตฺตํ อุปฏฺฐาเปนฺโต. โส ภิกฺขุ. ฐเปตฺวา กิริยนฺติ อตฺตูปกฺกมนํ วินา. จุโตติ ‘‘ภิกฺขุปจฺจตฺถิเกหิ กตมิทํ, น มยา’’ติ เลเสน น มุจฺจติ, สาทิยนจิตฺเต สติ สาสนโต จุโตเยว โหตีติ อธิปฺปาโย.

‘혹은(vā)’은 선택을 나타내고, ‘도(api)’는 집합을 나타낸다. 이 ‘혹은’이라는 단어는 선택된 측면들의 대등한 비중을 나타낸다. 이 두 단어에 의해 “그가 만약 삽입함을 즐기거나, 삽입된 것을 즐긴다면” (Pārā. 58) 등의 팔리에 전해진 방식에 따라 얻어지는 삽입 등의 어느 한 순간이라도 즐기는 원인으로 말미암아 범하게 되는 바라이를 보여준다. ‘학습 중인(sasikkho)’이란 학습과 함께 있다는 것이니, 학습 계율을 포기하지 않았다는 의미이다. ‘즐기는(sādiyanto)’이란 행하려는 마음을 일으키는 것이다. ‘그 비구’란 [앞의 비구를 가리킨다]. ‘행위를 제외하고(ṭhapetvā kiriyaṃ)’란 스스로의 시도 없이를 말한다. ‘탈락했다(cuto)’는 것은 “이것은 비구의 적대자들이 한 것이지 내가 한 것이 아니다”라는 구실로 벗어날 수 없으며, 즐기는 마음이 있다면 교단에서 이미 탈락한 것이라는 뜻이다.

เอตฺถ [Pg.27] จ สสิกฺโขติ อิทํ ‘‘สิกฺขํ อปจฺจกฺขาย ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา’’ติ (ปารา. ๔๔) สิกฺขาปทปาฐสฺส อตฺถทสฺสนวเสน นิทฺทิฏฺฐํ. ตสฺส ปทภาชเน (ปารา. ๔๕), ตทฏฺฐกถาย จ วิภตฺตํ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ สงฺเขปโต เอวํ เวทิตพฺพํ – จิตฺตเขตฺตกาลปโยคปุคฺคลวิชานนวเสน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ, น ตทภาเวน. อุปสมฺปนฺนภาวโต จวิตุกามตาจิตฺเตเนว หิ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ, น ทวา วา รวา วา วทนฺตสฺส. เอวํ จิตฺตวเสน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ, น ตทภาเวน.

여기서 ‘학습 중인(sasikkho)’이라는 것은 “학습 계율을 포기하지 않고 나약함을 드러내지 않은 채”(Pārā. 44)라는 학습 규정 본문의 의미를 보이기 위해 명시된 것이다. 그 단어의 해석(padabhājane, Pārā. 45)과 그 주석서에서 상세히 설명된 학습의 포기(sikkhāpaccakkhāna)는 요약하자면 다음과 같이 알아야 한다. 마음, 대상, 시간, 노력, 사람의 인식에 의해 학습의 포기가 성립하는 것이지, 그것들이 없으면 성립하지 않는다. 구족계의 상태에서 벗어나고자 하는 마음이 있어야만 학습의 포기가 되는 것이지, 장난삼아 혹은 소리치며 말하는 자에게는 성립하지 않는다. 이와 같이 마음의 유무에 따라 학습의 포기가 성립하는 것이지, 그 마음이 없으면 성립하지 않는다.

ตถา ‘‘พุทฺธํ ปจฺจกฺขามิ, ธมฺมํ ปจฺจกฺขามิ, สงฺฆํ ปจฺจกฺขามิ, สิกฺขํ, วินยํ, ปาติโมกฺขํ, อุทฺเทสํ, อุปชฺฌายํ, อาจริยํ, สทฺธิวิหาริกํ, อนฺเตวาสิกํ, สมานุปชฺฌายกํ, สมานาจริยกํ, สพฺรหฺมจารึ ปจฺจกฺขามี’’ติ เอวํ วุตฺตานํ พุทฺธาทีนํ จตุทฺทสนฺนํ, ‘‘คิหีติ มํ ธาเรหิ, อุปาสโก, อารามิโก, สามเณโร, ติตฺถิโย, ติตฺถิยสาวโก, อสฺสมโณ, อสกฺยปุตฺติโยติ มํ ธาเรหี’’ติ เอวํ วุตฺตานํ คิหิอาทีนํ อฏฺฐนฺนญฺจาติ อิเมสํ พาวีสติยา เขตฺตปทานํ ยสฺส กสฺสจิ สเววจนสฺส วเสน เตสุ ยํ กิญฺจิ วตฺตุกามสฺส ยํ กิญฺจิ วทโต สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ, น รุกฺขาทีนํ อญฺญตรสฺส นามํ คเหตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขนฺตสฺส. เอวํ เขตฺตวเสน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ, น ตทภาเวน.

또한 '부처님을 거부한다, 가르침을 거부한다, 승가를 거부한다, 학습을, 율을, 빠띠목까를, 암송을, 은사를, 스승을, 공주자를, 문하생을, 같은 은사를 모신 자를, 같은 스승을 모신 자를, 동료 수행자를 거부한다'라고 이와 같이 말해진 부처님 등 열네 가지와, '나를 재가자로 간주하라, 우빠사까로, 사찰 봉사자로, 사마네라로, 외도로, 외도의 제자로, 사문이 아닌 자로, 석가자의 아들이 아닌 자로 나를 간주하라'라고 이와 같이 말해진 재가자 등 여덟 가지의 이 스물두 가지 대상의 문구에 대하여, 그 유의어의 작용에 의해 그것들 중 무엇이든 말하고자 하는 자가 어떤 것이라도 말할 때 학습의 거부가 성립하는 것이지, 나무 등 다른 것의 이름을 대며 학습을 거부하는 자에게는 성립하지 않는다. 이와 같이 대상의 조건에 따라 학습의 거부가 있는 것이지, 그것이 없이는 되지 않는다.

ตตฺถ ยเทตํ ‘‘ปจฺจกฺขามี’’ติ จ ‘‘มํ ธาเรหี’’ติ จาติ วุตฺตํ วตฺตมานกาลวจนํ, ยานิ จ ‘‘อลํ เม พุทฺเธน, กึ นุ เม พุทฺเธน, น มมตฺโถ พุทฺเธน, สุมุตฺตาหํ พุทฺเธนา’’ติอาทินา นเยน อาขฺยาตวเสน กาลํ อนามสิตฺวา ปุริเมหิ จุทฺทสหิ ปเทหิ สทฺธึ โยเชตฺวา วุตฺตานิ ‘‘อลํ เม’’ติอาทีนิ จตฺตาริ ปทานิ, เตสํเยว สเววจนานํ วเสน ปจฺจกฺขานํ โหติ, น ‘‘ปจฺจกฺขาสิ’’นฺติ วา ‘‘ปจฺจกฺขิสฺส’’นฺติ วา [Pg.28] ‘‘มํ ธาเรสี’’ติ วา ‘‘มํ ธาเรสฺสตี’’ติ วา ‘‘ยํ นูนาหํ ปจฺจกฺเขยฺย’’นฺติ วาติอาทีนิ อตีตานาคตปริกปฺปวจนานิ ภณนฺตสฺส. เอวํ วตฺตมานกาลวเสน เจว อนามฏฺฐกาลวเสน จ ปจฺจกฺขานํ โหติ, น ตทภาเวน.

거기서 '거부한다'와 '나를 간주하라'라고 말해진 것은 현재 시제의 표현이며, '부처님은 내게 충분하다, 내게 부처님이 무슨 소용인가, 나는 부처님이 필요 없다, 나는 부처님으로부터 잘 벗어났다'라는 등의 방식으로 동사의 시제를 명시하지 않고 앞의 열네 가지 문구와 결합하여 말해진 '내게 충분하다' 등의 네 가지 문구는, 바로 그 유의어들의 작용에 의해 거부가 성립하는 것이지, '거부했다'라거나 '거부할 것이다', 혹은 '나를 간주했다'라거나 '나를 간주할 것이다', 또는 '내가 거부하면 어떨까'라는 등의 과거, 미래, 가설의 표현을 말하는 자에게는 성립하지 않는다. 이와 같이 현재 시제의 작용과 시제를 명시하지 않은 표현의 작용에 의해 거부가 있는 것이지, 그것이 없이는 되지 않는다.

ปโยโค ปน ทุวิโธ กายิโก จ วาจสิโก จ. ตตฺถ ‘‘พุทฺธํ ปจฺจกฺขามี’’ติอาทินา นเยน ยาย กายจิ ภาสาย วจีเภทํ กตฺวา วาจสิกปโยเคเนว ปจฺจกฺขานํ โหติ, น อกฺขรลิขนํ วา หตฺถมุทฺทาทิทสฺสนํ วา กายปโยคํ กโรนฺตสฺส. เอวํ วาจสิกปโยเคเนว ปจฺจกฺขานํ โหติ, น ตทภาเวน.

노력은 신체적 노력과 언어적 노력의 두 종류가 있다. 거기서 '부처님을 거부한다'라는 등의 방식으로 어떤 언어로든 말의 소리를 내는 언어적 노력에 의해서만 거부가 성립하는 것이지, 글자를 쓰거나 손짓 등을 보여주는 신체적 노력을 하는 자에게는 성립하지 않는다. 이와 같이 언어적 노력에 의해서만 거부가 있는 것이지, 그것이 없이는 되지 않는다.

ปุคฺคโล ปน ทุวิโธ โย จ ปจฺจกฺขาติ, ยสฺส จ ปจฺจกฺขาติ. ตตฺถ โย ปจฺจกฺขาติ, โส สเจ อุมฺมตฺตกขิตฺตจิตฺตเวทนฏฺฏานํ อญฺญตโร น โหติ. ยสฺส ปน ปจฺจกฺขาติ, โส สเจ มนุสฺสชาติโก โหติ, น จ อุมฺมตฺตกาทีนํ อญฺญตโร, สมฺมุขีภูโต จ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ. น หิ อสมฺมุขีภูตสฺส ทูเตน วา ปณฺเณน วา อาโรจนํ รุหติ. เอวํ ยถาวุตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน ปจฺจกฺขานํ โหติ, น ตทภาเวน.

사람은 거부하는 자와 거부를 받는 자의 두 종류가 있다. 거기서 거부하는 자가 만약 미친 자, 마음이 산란한 자, 고통에 압도된 자 중의 어느 하나가 아닐 때, 그리고 거부를 받는 자가 인간이고 미친 자 등이 아니며 면전에 있을 때 학습의 거부가 성립한다. 면전에 있지 않은 자에게 전령이나 편지로 알리는 것은 성립하지 않기 때문이다. 이와 같이 말해진 사람의 조건에 의해 거부가 있는 것이지, 그것이 없이는 되지 않는다.

วิชานนมฺปิ นิยมิตานิยมิตวเสน ทุวิธํ. ตตฺถ ยสฺส, เยสํ วา นิยเมตฺวา ‘‘อิมสฺส, อิเมสํ วา อาโรเจมี’’ติ วทติ. สเจ เต ยถา ปกติยา โลเก มนุสฺสา วจนํ สุตฺวา อาวชฺชนสมเย ชานนฺติ, เอวํ ตสฺส วจนานนฺตรเมว ตสฺส ‘‘อยํ อุกฺกณฺฐิโต’’ติ วา ‘‘คิหิภาวํ ปตฺถยตี’’ติ วา เยน เกนจิ อากาเรน สิกฺขาปจฺจกฺขานภาวํ ชานนฺติ, ปจฺจกฺขาตาว โหติ สิกฺขา. อถ อปรภาเค ‘‘กึ อิมินา วุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ชานนฺติ, อญฺเญ วา ชานนฺติ, อปจฺจกฺขาตาว โหติ สิกฺขา. อนิยเมตฺวา อาโรเจนฺตสฺส ปน สเจ วุตฺตนเยน โย โกจิ มนุสฺสชาติโก วจนตฺถํ ชานาติ, ปจฺจกฺขาตาว โหติ สิกฺขา. เอวํ วิชานนวเสน ปจฺจกฺขานํ [Pg.29] โหติ, น ตทภาเวน. โย ปน อนฺตมโส ทวายปิ ปจฺจกฺขาติ, เตน อปจฺจกฺขาตาว โหติ สิกฺขา.

이해 또한 한정 여부에 따라 두 종류가 있다. 거기서 누구에게 한정하여 '이 사람에게 알린다'라고 말할 때, 만약 그들이 세상의 일반적인 사람들처럼 말을 듣고 주의를 기울이는 시점에 이해한다면, 즉 그의 말이 끝나자마자 '이 사람은 염증을 느꼈구나'라거나 '재가자가 되기를 바라는구나'라는 등 어떤 방식으로든 학습의 거부 상태를 이해한다면 학습은 거부된 것이다. 그러나 나중에 '이 사람이 무엇을 말했는가?'라고 생각하여 이해하거나, 혹은 다른 사람들이 이해한다면 학습은 거부되지 않은 것이다. 한정하지 않고 알리는 자의 경우에는, 말한 방식대로 어떤 인간이든 말의 의미를 이해한다면 학습은 거부된 것이다. 이와 같이 이해의 작용에 의해 거부가 있는 것이지, 그것이 없이는 되지 않는다. 그러나 설령 농담으로라도 거부하는 자는 그에 의해 학습이 거부되지 않은 것이다.

อิติ อิเมสํ วุตฺตปฺปการานํ จิตฺตาทีนํ วเสน อปจฺจกฺขาตสิกฺโข ‘‘สสิกฺโข’’ติ วุตฺโต.

이와 같이 말해진 양상의 마음 등의 조건에 따라 학습을 거부하지 않은 자를 '학습을 가진 자'라고 한다.

๘-๑๐. ‘‘อิทานิ สนฺถเตน สนฺถตสฺส ฆฏฺฏเน อุปาทินฺนกฆฏฺฏนาภาวโต โทโส นตฺถี’’ติ ปาปภิกฺขูนํ เลสกปฺปนํ ปฏิกฺขิปิตุํ ‘‘ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา มนุสฺสิตฺถึ ภิกฺขุสฺส สนฺติเก อาเนตฺวา วจฺจมคฺเคน, ปสฺสาวมคฺเคน, มุเขน องฺคชาตํ อภินิสีเทนฺติ สนฺถตาย อสนฺถตสฺสา’’ติอาทินา (ปารา. ๖๑) นเยน ปาฬิยํ วุตฺตสนฺถตวารานมตฺถํ สงฺคณฺหนฺโต อาห ‘‘สนฺถเตนา’’ติอาทิ. ตตฺถ สนฺถเตนาติ จมฺมโจฬติปุปฏฺฏาทีหิ ปฏิจฺฉาทิเตน. ‘‘ปเวเสนฺโต’’ติ อิมินา สนฺถตวารสฺส ปโรปกฺกมํ นิสฺสาย ทสฺสนมุปลกฺขณนฺติ อตฺตูปกฺกเมปิ โยเชตพฺพตํ ทสฺเสติ, ตสฺส วกฺขมาเนน ‘‘ปราชิโต’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ‘‘ตเถวา’’ติ อิมินา ปเวเสนฺโตติอาทิปฺปการํ ปรามสติ.

8-10. '이제 깔개로써 깔개에 접촉하는 것은 취착된 것의 접촉이 아니므로 허물이 없다'라고 하는 악한 비구들의 핑계를 물리치기 위해, '비구의 적들이 인간 여성을 비구의 곁으로 데려와서 대변 통로, 소변 통로, 입으로 성기를 앉힌다. 깔개가 있는 경우나 깔개가 없는 경우나'라는 등의 방식으로 팔리 원문에서 설해진 깔개 부분의 의미를 요약하며 '깔개로써' 등을 말하였다. 거기서 '깔개로써'란 가죽, 옷감, 주석 판 등으로 덮인 것을 의미한다. '삽입하는 것'이라는 표현으로 깔개 부분에서 타인의 노력을 빌려 설명한 것은 예시이므로, 자신의 노력에도 적용되어야 함을 보여주며, 그것은 뒤에 나올 '바라이죄가 된다'는 말과 연결된다. '그와 마찬가지로'라는 표현으로 삽입하는 등의 방식을 가리킨다.

เอวํ ปเวเสนฺโต กทา ปราชิโต โหตีติ อาห ‘‘อุปาทินฺเนนา’’ติอาทิ. เอตฺถ อุปาทินฺเนนาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน กมฺมุนา อตฺตโน ผลภาเวเนว อาทินฺนํ คหิตนฺติ อุปาทินฺนํ, เอเตน อตฺตโน องฺคชาตสฺส, วตฺถุปุคฺคลานํ มคฺคสฺส จ ฆฏฺฏนฏฺฐานคตํ กายปฺปสาทํ ทสฺเสติ. อิมินาว องฺคชาตคตํ อนฏฺฐกายปฺปสาทํ จมฺมขิลํ, ปิฬกาทิ จ คเหตพฺพํ. ‘‘อุปาทินฺนกํ นาม กายินฺทฺริย’’นฺติ คณฺฐิปเท วุตฺตํ. ตพฺพิปริยาเยน ‘‘อนุปาทินฺนก’’นฺติ ตปฺปฏิจฺฉาทกํ โจฬาทิ วุตฺตํ. อุปาทินฺเนน อุปาทินฺเน, อนุปาทินฺเน วา ปาราชิกกฺเขตฺเต ฆฏฺฏิเต, อนุปาทินฺนเกน วา อุปาทินฺเน อนุปาทินฺเน วา ปาราชิกกฺเขตฺเต [Pg.30] ฆฏฺฏิเตติ โยชนา. เอตฺถ จ กรณวจนนฺตานิ ปทานิ ‘‘องฺคชาเตนา’’ติ อิมสฺส วิเสสนานิ.

이와 같이 삽입할 때 언제 바라이죄가 되는지를 '취착된 것으로' 등으로 말하였다. 여기서 '취착된 것'이란 갈애와 견해 등에 수반된 업에 의해 자신의 결과로서 취해진 것을 말하며, 이것으로 자신의 성기와 대상의 통로가 닿는 곳에 있는 신근을 나타낸다. 이것으로 성기에 있는 죽지 않은 신근과 굳은살, 종기 등도 포함되어야 한다. '취착된 것이란 신근의 이름이다'라고 간띠빠다에 설해져 있다. 그 반대로 '취착되지 않은 것'이란 그것을 덮고 있는 옷감 등을 말한다. 취착된 것으로 취착된 대상 혹은 취착되지 않은 바라이의 영역에 접촉했을 때, 혹은 취착되지 않은 것으로 취착된 대상 혹은 취착되지 않은 바라이의 영역에 접촉했을 때라고 연결된다. 여기서 도구격으로 끝나는 단어들은 '성기로써'의 수식어들이다.

เอตฺตาวตา สนฺถตจตุกฺกวเสน อตฺตูปกฺกเม สติ ปาราชิกกฺเขตฺเต ปาราชิกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปรูปกฺกเมปิ ทสฺเสตุมาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ. เอตฺถาติ เอเตสุ จตูสุ วิกปฺเปสุ. ปาราชิกกฺเขตฺเต ปวิฏฺเฐ ตูติ เอตฺถ ตุ-สทฺเทน ปเวสนฏฺฐิตุทฺธารกฺขณตฺตยํ สมุจฺจิโนติ. ยํตํ-สทฺทานํ นิจฺจสมฺพนฺธตฺตา หิ ‘‘โส’’ติ ตํ-สทฺโทปาทาเน ‘‘โย’’ติ ยํ-สทฺโทปิ อชฺฌาหริตพฺโพ, สามตฺถิเยน สมฺปิณฺฑนตฺโถ อปิสทฺโท จ. อยเมตฺถ อตฺถโยชนา – ภิกฺขุปจฺจตฺถิเกหิ อาเนตฺวา ภิกฺขุโน องฺคชาเต อภินิสีทาปิตมนุสฺสิตฺถิอาทีนํ ตีสุ มคฺเคสุ อญฺญตรมคฺคสงฺขาตํ ปาราชิกกฺเขตฺตํ ปวิฏฺเฐ วา ตุ-สทฺเทน สมฺปิณฺฑิตปเวสนฏฺฐิตุทฺธารานมญฺญตรกฺขเณ วา สเจ โย สาทิยติ, สปฺปมุขาทิปฺปเวสนกาเล วิย อนุตฺตสิตฺวา กามราคปิปาสาภิภูโต ยทิ สาทิยติ, โสปิ ภิกฺขุ ปราชิโต โหตีติ โยชนา. ‘‘สเจ สาทิยตี’’ติ อิมินา สาสงฺกวจเนน น สาทิยติ, อนาปตฺตีติ สูจิตํ โหติ.

지금까지 네 가지 덮개(santhatacatukka)의 구분에 따라 자신의 노력(attūpakkama)이 있을 때 바라이의 영역(pārājikakkhetta)에서의 바라이죄를 보인 후, 이제 타인의 노력(parūpakkama)이 있을 때의 경우를 보여주기 위해 ‘만일(sace)’ 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. ‘여기서(ettha)’란 이 네 가지 유형 중에서라는 뜻이다. ‘바라이의 영역에 들어갔을 때(pārājikakkhette paviṭṭhe tū)’에서 ‘tu’라는 단어는 들어가는 순간, 머무는 순간, 나오는 순간의 세 가지 순간을 모두 포함한다. ‘yaṃ’과 ‘taṃ’이라는 단어는 항상 연결되어 있으므로, ‘그는(so)’이라는 ‘taṃ’의 격변화가 사용될 때는 ‘누구든지(yo)’라는 ‘yaṃ’의 격변화도 보충해서 해석해야 하며, 문맥상 결합의 의미를 가진 ‘api’라는 단어도 보충해야 한다. 여기서의 의미 연결은 다음과 같다. ‘비구의 적대자들에 의해 끌려와서 비구의 성기가 인간 여인 등의 세 가지 통로 중의 하나인 바라이의 영역에 들어갔을 때, 또는 tu라는 단어로 결합된 들어가는 순간, 머무는 순간, 나오는 순간 중 어느 한 순간에, 만일 누구든지 이를 수용한다면, 즉 처음 삽입할 때처럼 두려워하지 않고 탐욕의 갈증에 압도되어 수용한다면, 그 비구 또한 바라이가 된다’는 연결이다. ‘만일 수용한다면(sace sādiyati)’이라는 이 불확실한 표현을 통해, 수용하지 않으면 죄가 되지 않는다는 점이 나타난다.

‘‘ปาราชิกกฺเขตฺเต’’ติ อิมินา พฺยวจฺฉินฺเน อญฺญสฺมึ ฐาเน วีติกฺกมนฺตสฺส อิมสฺมึเยว วิกปฺเป สมฺภวนฺติโย อิตราปตฺติโย ทสฺเสตุมาห ‘‘เขตฺเต’’ติอาทิ. ‘‘เอตฺถา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธนียํ. ‘‘เขตฺเต’’ติ สามญฺญนิทฺเทเสปิ เหฏฺฐา ‘‘ปาราชิกกฺเขตฺเต’’ติ วิเสสิตตฺตา, อุปริถุลฺลจฺจยาทีนญฺจ วิธียมานตฺตา อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณาย สามตฺถิยา ถุลฺลจฺจยทุกฺกฏานํ เขตฺเตติ อยมตฺโถ ลพฺภติ. ‘‘กณฺณจฺฉิทฺทกฺขินาสาสู’’ติอาทินา นเยน วกฺขมาเนสุ ชีวมานกสรีรคตถุลฺลจฺจยทุกฺกฏกฺเขตฺเตสูติ วุตฺตํ โหติ.

‘바라이의 영역(pārājikakkhette)’이라는 말로써 구별된 다른 장소에서 범계를 저지르는 경우, 이와 동일한 유형에서 발생할 수 있는 다른 죄들을 보여주기 위해 ‘영역에서(khette)’ 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. ‘여기서(ettha)’라는 말은 끌어와서 연결해야 한다. ‘영역에서’라고 일반적인 표현을 썼을지라도, 앞서 ‘바라이의 영역’이라고 특정했었고, 뒤에서 투란자(thullaccaya) 등이 규정되므로, 다른 방식으로는 성립할 수 없다는 논리적 필연성에 의해 투란자와 돌길라(dukkaṭa)의 영역이라는 의미를 얻게 된다. ‘귓구멍, 콧구멍 등’의 방식으로 앞으로 설해질 살아있는 신체에 속하는 투란자와 돌길라 영역을 말하는 것이다.

อิเมสุ [Pg.31] ทฺวีสุ เขตฺเตสุ ‘‘สนฺถตาทินา สนฺถตาทึ ปเวเสนฺตสฺส อุปาทินฺนาทีหิ อุปาทินฺนาทีนํ ฆฏฺฏเน อธิวาเสนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ วตฺตุมสกฺกุเณยฺยตาย ปาราชิกกฺเขตฺเต วุตฺตสพฺพวิกปฺเป เอตฺถ โยเชนฺเตหิ เอวํ โยเชตพฺพํ – ถุลฺลจฺจยกฺเขตฺเต สนฺถเต วา อสนฺถเต วา สนฺถเตน วา อสนฺถเตน วา องฺคชาเตน เสวนฺตสฺส อุปาทินฺเน วา อนุปาทินฺเน วา อุปาทินฺเนน, ตถา อนุปาทินฺเนน วา ฆฏฺฏิเต ถุลฺลจฺจยํ ตสฺส วินิทฺทิเสติ. เอวํ ทุกฺกฏกฺเขตฺเต สนฺถเต วา…เป… ฆฏฺฏิเต ทุกฺกฏญฺจ ตสฺส วินิทฺทิเสติ โยเชตพฺพํ.

이 두 영역에서 “덮개 등으로 덮개 등을 삽입하는 자에게, 집수(upādinna, 생명 있는 것) 등으로 집수 등을 마찰할 때 이를 수용하는 자에게는 죄가 없다”고 말할 수 없으므로, 바라이 영역에서 말한 모든 유형을 여기에 적용하여 이와 같이 적용해야 한다. 즉, 투란자의 영역에서 덮개가 있든 없든, 덮개가 있는 성기로든 없는 성기로든 성행위를 하거나, 집수된 것이든 집수되지 않은 것이든 집수된 것으로 마찰했을 때, 그에게 투란자죄를 판정한다. 이와 같이 돌길라의 영역에서도 덮개가 있거나…(중략)… 마찰했을 때 그에게 돌길라죄를 판정한다고 적용해야 한다.

อิห สพฺพตฺถ ตีสุปิ เขตฺเตสุ อุปาทินฺน-สทฺเทน อนฏฺฐกายปฺปสาทํ องฺคชาตญฺจ ตตฺถชาตจมฺมขิลปิฬกา จ คยฺหนฺติ, ทุกฺกฏกฺเขตฺเต ปน องฺคุลิอาทิอิตราวยวาปิ. ตีสุปิ เขตฺเตสุ อนุปาทินฺน-สทฺเทน องฺคชาตาทิปฏิจฺฉาทิตวตฺถาทโย จ คยฺหนฺติ, ทุกฺกฏกฺเขตฺเต ปน นิมิตฺเต นฏฺฐกายปฺปสาทจมฺมขิลปิฬกโรมาทีนิ. อิมานิ จ อนุปาทินฺนานิ. องฺคชาเตตโรปาทินฺนาวยเว จ ตีสุปิ เขตฺเตสุ ปเวเสนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว.

여기서 모든 세 영역의 ‘집수(upādinna)’라는 단어에는 파괴되지 않은 신체 감각(kāyappasāda)과 성기, 그리고 거기서 생긴 피부 돌기나 여드름 등이 포함되며, 돌길라 영역에서는 손가락 등 다른 신체 부위도 포함된다. 세 영역 모두에서 ‘비집수(anupādinna)’라는 단어에는 성기 등을 덮고 있는 옷 등이 포함되며, 돌길라 영역에서는 표상(nimitta, 성기)에서 파괴된 신체 감각, 피부 돌기, 여드름, 털 등이 포함된다. 이것들은 비집수된 것들이다. 또한 성기 이외의 집수된 신체 부위를 세 영역 중 어디에든 삽입하는 자에게는 돌길라만 성립한다.

๑๑. เอตฺตาวตา ชีวมานสรีเร สนฺถตาสนฺถตวเสน ปจฺเจกํ ติวิเธสุปิ ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏกฺเขตฺเตสุ สนฺถตาสนฺถตวเสเนว ทุวิเธน นิมิตฺเตน เสวนฺตสฺส ปโรปกฺกเม สติ สาทิยนฺตสฺส ลพฺภมานปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏาปตฺติโย ยถาสมฺภวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘มตสรีเร ปน ตถา ตถา เสวนฺตานํ โทโส นตฺถี’’ติ ปาปภิกฺขูนํ เลโสกาสปฏิพาหนตฺถํ ปาฬิยํ ทสฺสิเตสุ ยถาวุตฺเตสุ ตีสุ เขตฺเตสุ ลพฺภมานา ติสฺโส อาปตฺติโย ทสฺเสตุมาห ‘‘มเต’’ติอาทิ.

11. 지금까지 살아있는 신체에서 덮개의 유무에 따라 각각 세 가지 영역(바라이, 투란자, 돌길라 영역)에서 덮개의 유무에 따른 두 종류의 표상(nimitta)으로 수행하는 자가 타인의 노력이 있을 때 이를 수용함으로써 얻게 되는 바라이, 투란자, 돌길라의 죄를 가능한 대로 보인 후, 이제 “죽은 몸에서는 그렇게 수행하더라도 잘못이 없다”고 주장하는 악한 비구들의 핑계와 기회를 차단하기 위해, 성전에 나타난 대로 앞서 언급한 세 영역에서 발생하는 세 가지 죄를 보여주기 위해 ‘죽은(mate)’ 등으로 시작하는 말씀을 하셨다.

ตตฺถ [Pg.32] ‘‘มเต’’ติ เอตสฺส ‘‘มนุสฺสิตฺถิอาทีนํ สรีเร’’ติ อชฺฌาหริตฺวา อตฺถโยชนา กาตพฺพา. อิมินา ‘‘อกฺขายิเต’’ติอาทินา ทสฺสิตานํ นิมิตฺตานํ นิสฺสยํ ทสฺสิตํ โหติ. ‘‘นิมิตฺตมตฺตํ เสเสตฺวา’’ติอาทินา นเยน วกฺขมานคาถายํ วิย สกลสรีเร ขาทิเตปิ นิมิตฺตสฺส วิชฺชมานาวิชฺชมานภาโวเยว อาปตฺติยาภาวาภาวสฺส ปมาณนฺติ ‘‘อกฺขายิเต’’ติ เอเตน ‘‘มเต’’ติ เอตํ อวิเสเสตฺวา ‘‘นิมิตฺเต’’ติ อชฺฌาหริตฺวา ตํ เตน วิเสสิตพฺพํ. อถ วา ‘‘นิมิตฺตมตฺต’’นฺติอาทินา วกฺขมานคาถาย ‘‘นิมิตฺเต’’ติ ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

거기서 ‘죽은(mate)’이라는 말에 ‘인간 여인 등의 신체에서’라는 말을 보충하여 의미를 해석해야 한다. 이를 통해 ‘먹히지 않은(akkhāyite)’ 등으로 표시된 표상들의 근거를 보여준 것이다. ‘표상만을 남기고(nimittamattaṃ sesetvā)’ 등으로 설해질 뒤의 게송에서처럼 온몸이 먹혔더라도 표상이 존재하느냐 존재하지 않느냐의 상태만이 죄의 유무를 판단하는 기준이 되므로, ‘먹히지 않은’이라는 단어로 ‘죽은’이라는 말을 한정하지 말고 ‘표상(nimitte)’이라는 말을 보충하여 그것을 수식해야 한다. 아니면 ‘표상만을(nimittamattaṃ)’ 등으로 설해질 게송에서 ‘표상(nimitte)’이라는 단어를 가져와 연결해야 한다.

อกฺขายิเตติ สพฺพถา อกฺขายิเต ปาราชิกวตฺถุภูเต นิมิตฺเต. เยภุยฺยกฺขายิเตปิ จาติ กิญฺจิ กิญฺจิ ขาทิตฺวา พหุกาวสิฏฺเฐ นิมิตฺเต. ‘‘ยสฺส จตูสุ ภาเคสุ ติภาคมตฺตํ ขาทิตํ, ตํ นิมิตฺตํ เยภุยฺยกฺขายิตํ นามา’’ติ วทนฺติ. เมถุนนฺติ ราคปริยุฏฺฐาเนน สทิสภาวาปตฺติยา มิถุนานํ อิทํ เมถุนํ, มติตฺถิอาทีนํ ราคปริยุฏฺฐาเนน สทิสตฺตาภาเวปิ ตตฺถ วีติกฺกโม รุฬฺหิยา ‘‘เมถุน’’นฺติ วุจฺจติ.

‘먹히지 않은(akkhāyite)’이란 바라이의 근거가 되는 표상이 전혀 먹히지 않은 상태를 말한다. ‘대부분 먹히지 않은(yebhuyyakkhāyite)’이란 조금씩 먹혔으나 표상의 대부분이 남아 있는 경우를 말한다. “네 부분 중 세 부분 정도가 먹히지 않은 것을 대부분 먹히지 않은 표상이라 한다”고 학자들은 말한다. ‘행위(methunaṃ)’란 탐욕의 휩싸임으로 인해 (남녀) 한 쌍의 상태가 되는 것이므로 메투나(methuna, 음행)라고 하며, 죽은 여인 등과 같이 탐욕의 휩싸임으로 인한 한 쌍의 상태가 되지 않더라도 거기서의 범계를 관용적으로 ‘음행(methuna)’이라 부른다.

ปาราชิโกติปราชิโต, ปราชยมาปนฺโนติ อตฺโถ. อยญฺหิ ปาราชิก-สทฺโท สิกฺขาปทาปตฺติปุคฺคเลสุ วตฺตติ. ตตฺถ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อานนฺท อนวกาโส, ยํ ตถาคโต วชฺชีนํ วา วชฺชิปุตฺตกานํ วา การณา สาวกานํ ปาราชิกํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ สมูหเนยฺยา’’ติ (ปารา. ๔๓) เอวํ สิกฺขาปเท วตฺตมาโน เวทิตพฺโพ. ‘‘อาปตฺติ ตฺวํ ภิกฺขุ อาปนฺโน ปาราชิก’’นฺติ (ปารา. ๖๗) อาปตฺติยา. ‘‘น มยํ ปาราชิกา, โย อวหโฏ, โส ปาราชิโก’’ติ (ปารา. ๑๕๕) เอวํ ปุคฺคเล. ‘‘ปาราชิเกน ธมฺเมน อนุทฺธํเสยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๓๘๔) ปน ธมฺเม วตฺตตีติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน [Pg.33] ตตฺถ ธมฺโมติ กตฺถจิ อาปตฺติ, กตฺถจิ สิกฺขาปทเมว อธิปฺเปตํ, ตสฺมา โส วิสุํ น วตฺตพฺโพ.

‘바라이(pārājiko)’란 패배한 자, 패배에 빠진 자라는 뜻이다. 이 ‘바라이’라는 단어는 학습계목(sikkhāpada), 죄(āpatti), 인물(puggala)에 대해 쓰인다. 그중 “아난다여, 여래가 밧지족이나 밧지족의 아들들 때문에 제자들에게 바라이라는 학습계목을 제정하고 이를 다시 폐지한다는 것은 있을 수 없는 일이다”라는 구절에서는 학습계목에 쓰인 경우로 알아야 한다. “비구여, 그대는 바라이죄를 범했다”는 구절에서는 죄에 대해 쓰인 것이다. “우리는 바라이가 아니다, 훔친 자가 바라이이다”라는 구절에서는 인물에 대해 쓰인 것이다. “바라이의 법(pārājikena dhammena)으로 모함한다”는 등의 구절에서는 법(dhamma)에 대해 쓰인 것이라고 학자들은 말한다. 그러나 거기서 ‘법’이라는 것은 어떤 경우에는 죄를, 어떤 경우에는 학습계목 자체를 의미하는 것이므로 이를 별도로 언급할 필요는 없다.

ตตฺถ สิกฺขาปทํ โย ตํ อติกฺกมติ ตํ ปราเชติ, ตสฺมา ‘‘ปาราชิก’’นฺติ วุจฺจติ. อาปตฺติ ปน โย นํ อชฺฌาปชฺชติ ตํ ปราเชติ, ตสฺมา ‘‘ปาราชิกา’’ติ วุจฺจติ. ปุคฺคโล ยสฺมา ปราชิโต ปราชยมาปนฺโน, ตสฺมา ‘‘ปาราชิโก’’ติ วุจฺจติ. สิกฺขาปทาปตฺตีสุ ปาราชิก-สทฺโท ปราเชตีติ ‘‘ปาราชิโก’’ติ กตฺตุสาธโน, ปุคฺคเล ปน ปราชียตีติ กมฺมสาธโนติ เวทิตพฺโพ. ‘‘นโร’’ติ อิมินา ปุพฺเพ วุตฺตภิกฺขุเยว อธิปฺเปโต. สามญฺญโชตนา วิเสเส อวติฏฺฐตีติ.

거기서 학습계(학처)를 범하는 자를 패배시키기 때문에 '바라지카'(Pārājika, 패배하게 하는 것)라고 불린다. 범계(아빳띠)는 그것을 범하는 자를 패배시키므로 '바라지까'(Pārājikā, 패배시키는 것)라고 불린다. 보특가라(푸갈라)는 패배당하고 패배에 빠졌기 때문에 '바라지꼬'(Pārājiko, 패배한 자)라고 불린다. 학습계와 범계에서 '바라지까'라는 단어는 '패배시키다'라는 의미에서 능동적(kattusādhana)인 '바라지꼬'로 이해되어야 하며, 보특가라에게는 '패배당한다'라는 의미에서 수동적(kammasādhana)인 것으로 이해되어야 한다. '사람(naro)'이라는 말은 앞서 언급된 비구 자체를 의미한다. 일반적인 표현이 특별한 대상에 머물러 있는 것이다.

๑๒. เยภุยฺยกฺขายิเตติ จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ เอกโกฏฺฐาสาวเสสํ กตฺวา ขาทิเต. อุปฑฺฒกฺขายิเตติ สมภาคาวเสสํ ขาทิเต. ถูโล อจฺจโย ถุลฺลจฺจโย, โสเยว อาปชฺชียตีติ อาปตฺตีติ ถุลฺลจฺจยาปตฺติ. ปาจิตฺติยาทโย สนฺธาเยตฺถ ถุลฺลจฺจยโวหาโร, น ปาราชิกสงฺฆาทิเสเสติ ทฏฺฐพฺพํ. เสเสติ อวเสเส อุปกจฺฉกาทีสุ. วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อวเสสสรีเร อุปกจฺฉกาทีสุ ทุกฺกฏ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๕๙-๖๐). ทุฏฺฐุ กตนฺติ ทุกฺกฏํ, ทุกฺกฏ-สทฺโท นิยตนปุํสกตฺตา อิตฺถิลิงฺคสฺสาปิ อาปตฺติ-สทฺทสฺส สลิงฺเคน วิเสสนํ โหติ.

12. '대부분 먹힌 것(yebhuyyakkhāyita)'이란 네 부분 중 한 부분만 남기고 먹힌 것을 의미한다. '절반이 먹힌 것(upaḍḍhakkhāyita)'이란 똑같이 절반이 남겨진 채 먹힌 것을 의미한다. 큰(thūla) 허물(accaya)이 투란차야(thullaccaya)이며, 바로 그것을 범함이 아빳띠(범계)이므로 '투란차야 아빳띠(Thullaccayāpatti, 거칠고 무거운 죄)'라 한다. 여기서 투란차야라는 용어는 파지제(pācittiya) 등을 염두에 둔 것이지, 바라지카나 승잔(saṅghādisesa)을 염두에 둔 것이 아니라고 보아야 한다. '그 밖의(sese)'란 나머지 겨드랑이 밑 등을 말한다. 주석서에 "신체의 나머지 부분인 겨드랑이 밑 등에 [행하면] 돌길라(dukkaṭa)이다"라고 언급되어 있기 때문이다. '나쁘게(duṭṭhu) 행해진 것(kata)'이 돌길라(dukkaṭa)인데, 돌길라라는 단어는 중성으로 고정되어 있으므로 여성 명사인 아빳띠(āpatti)라는 단어의 성과 일치하지 않아도 수식어가 된다.

๑๓. นิมิตฺตมตฺตํ เสเสตฺวา ขายิเตปีติ เอตฺถ ติณฺณมญฺญตรํ นิมิตฺตํ เสเสตฺวา สกลสรีเร ขาทิเตปิ. ปิ-สทฺโท พฺยติเรเก, ปเคว อิตเรติ ทีเปติ. ตสฺมึ นิมิตฺเต อกฺขายิเต วา เยภุยฺยกฺขายิเต วาติ ทฺวิธา วุตฺเตสุ ตีสุ นิมิตฺเตสุ อญฺญตรสฺมึ นิมิตฺเต เมถุนํ เสวโตปิ ปราชโย ปาราชิกาปตฺติ โหตีติ อธิปฺปาโย[Pg.34]. เสวโตปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท อเปกฺขายํ. ตสฺมา น เกวลํ เหฏฺฐา วุตฺตานเมวาติ อเปกฺขติ. สนฺถตาทโย วิกปฺปา ยถาวุตฺตนเยน เอตฺถาปิ โยเชตพฺพา.

13. '표상(생식기)만을 남기고 먹힌 경우에도(nimittamattaṃ sesetvā khāyitepi)'란 여기서 세 가지 중 어느 한 표상만을 남기고 온 몸이 먹혔을 때를 말한다. 'pi'라는 단어는 예외적인 경우를 나타내며, 다른 경우는 말할 것도 없음을 보여준다. 그 표상이 먹히지 않았거나 혹은 대부분 먹혔다는 두 가지 경우에 있어서, 세 가지 표상 중 어느 한 표상에 음행을 행하는 자에게도 패배(parājaya), 즉 바라지카 범계가 성립한다는 뜻이다. '행하는 자에게도(sevatopi)'에서 'pi'라는 단어는 고려(apekkhā)를 나타낸다. 따라서 단지 위에서 언급된 것들만이 아님을 고려한다. 덮개(santhata) 등의 변형들도 앞서 설명한 방식에 따라 여기서도 적용되어야 한다.

๑๔. ‘‘อุทฺธุมาตาทิสมฺปตฺเต’’ติ เอตฺถ ‘‘ยทา ปน สรีรํ อุทฺธุมาตกํ โหติ กุถิตํ นีลมกฺขิกาสมากิณฺณํ กิมิกุลสมากุลํ นวหิ วณมุเขหิ ปคฺฆริตปุพฺพกุณปภาเวน อุปคนฺตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยํ, ตทา ปาราชิกวตฺถุญฺจ ถุลฺลจฺจยวตฺถุญฺจ ชหติ, ตาทิเส สรีเร ยตฺถ กตฺถจิ อุปกฺกมโต ทุกฺกฏเมวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๕๙-๖๐) อฏฺฐกถาวจนโต สพฺพตฺถาปิ จาติ อกฺขายิตาทิสพฺพวิกปฺโปปคตานิ ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏกฺเขตฺตานิ คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถาปิ วีติกฺกโม อนาปตฺติ น โหตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทุกฺกฏ’’นฺติ. ‘‘ขายิตกฺขายิต’’นฺติอาทีสุ ขายิตกฺขายิตญฺจ นาเมตํ สพฺพํ มตสรีรเกเยว เวทิตพฺพํ, น ชีวมาเนติ โยเชตพฺพํ.

14. '부풀어 오름 등에 이른 경우(uddhumātādisampatte)'란 여기서 "시신이 부풀어 오르고 썩어서 검푸른 파리들이 꼬이고 구더기 떼가 들끓으며, 아홉 구멍에서 고름과 송장물이 흘러나와 도저히 다가갈 수도 없게 되었을 때, 그때는 바라지카의 대상(vatthu)과 투란차야의 대상을 벗어난다. 그러한 시신의 어느 부위든 시도할 경우 돌길라(dukkaṭa)일 뿐이다"라는 주석서의 말씀에 따라, 모든 경우에서 먹히지 않은 것 등의 모든 변형에 도달한 바라지카, 투란차야, 돌길라의 영역들이 포함된 것으로 보아야 한다. 거기서도 범계가 아예 없는 것은 아니라는 점을 보여주기 위해 '돌길라'라고 하였다. '먹힌 것과 먹히지 않은 것' 등의 표현들은 이 모든 것이 죽은 시신에 대해서만 이해되어야 하며, 살아 있는 자에 대해서는 적용되지 않는다고 연결해야 한다.

๑๕. ชีวมาเน กถนฺติ อาห ‘‘ฉินฺทิตฺวา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ วณสงฺเขปโตติ วณสงฺคหโต. ตสฺมินฺติ ยตฺถ ฐิตํ นิมิตฺตํ อุปฺปาฏิตํ, ตสฺมึ ปเทเส. เอตฺถ ทุติโย ปน-สทฺโท อิธ อทสฺสิตํ อฏฺฐกถายํ อาคตนเยน วิญฺญายมานํ อตฺถวิเสสํ โชเตติ. อฏฺฐกถายหิ ‘‘ยทิปิ นิมิตฺตํ สพฺพโส ขายิตํ, ฉวิจมฺมมฺปิ นตฺถิ, นิมิตฺตสณฺฐานํ ปญฺญายติ, ปเวสนํ ชายติ, ปาราชิกเมวา’’ติ เอวํ อชีวมาเน วุตฺตวินิจฺฉยานุสาเรน ชีวมาเนปิ ฉวิจมฺมมตฺตํ เจ สพฺพโส อุปฺปาฏิตํ, นิมิตฺตสณฺฐานํ ปญฺญายติ, ปเวสนกฺขมํ โหติ, ตตฺถ เสวนฺตสฺส ปาราชิกเมวาติ วิญฺญายมานมตฺถํ โชเตตีติ วุตฺตํ โหติ.

15. 살아 있는 자의 경우는 어떠한가에 대해 '하지만 잘라내어(chinditvā pana)' 등으로 말하였다. 거기서 '상처의 요약(vaṇasaṅkhepato)'이란 상처의 포함 관계를 말한다. '그곳에(tasmiṃ)'란 표상이 위치한 곳이 도려내진 그 부위를 말한다. 여기서 두 번째 'pana'라는 단어는 여기서 제시되지 않았으나 주석서에 전해지는 방식대로 이해되는 특별한 의미를 밝혀준다. 주석서에서 "비록 표상이 완전히 먹혔고 겉피부조차 없더라도, 표상의 형태가 인지되고 삽입이 이루어진다면 바라지카일 뿐이다"라고 죽은 자에 대해 내린 판결에 따라, 살아 있는 자의 경우에도 만약 겉피부만이 완전히 도려내졌더라도 표상의 형태가 인지되고 삽입이 가능하다면, 거기서 행하는 자에게 바라지카가 성립한다는 뜻을 밝히고 있는 것이다.

๑๖. ตโต [Pg.35] นิมิตฺตโตติ สมฺพนฺโธ. ปติตายาติ ปติตายํ, อยเมว วา ปาโฐ. นิมิตฺตโตติ นิมิตฺตปฺปเทสโต ปติตายํ มํสเปสิยนฺติ สมฺพนฺโธ. ฉินฺทิตฺวา วา ตจฺเฉตฺวา วา ปติตายํ ตสฺสํ นิมิตฺตมํสเปสิยนฺติ อตฺโถ. เมถุนราเคน อุปกฺกมนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วินิทฺทิเสติ โยชนา.

16. '그 표상으로부터(tato nimittato)'와 연결된다. '떨어진(patitāyā)'은 'patitāyaṃ'과 같으며, 이것이 원문이다. '표상으로부터', 즉 표상 부위로부터 '떨어진 살덩이에'라고 연결된다. 잘라내거나 혹은 깎아내어 떨어진 그 표상의 살덩이에라는 뜻이다. 음욕으로 시도하는 자에게 돌길라를 판결한다는 문맥으로 연결된다.

๑๗. ‘‘นขปิฏฺฐิปฺปมาเณปี’’ติอาทิคาถาย ‘‘ฉินฺทิตฺวา’’ติอาทิกา อฏฺฐกถา อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพา. สตีติ เอตฺถ ‘‘อวสิฏฺเฐ’’ติ ปาฐเสโส. ชีวมาเนติ เอตฺถ ‘‘สรีเร’’ติ ปาฐเสโส. ชีวมานสรีเร ปน ฉินฺทิตฺวา ตจฺเฉตฺวา นิมิตฺเต อุปฺปาฏิเต นขปิฏฺฐิปฺปมาเณปิ มํเส, นฺหารุมฺหิ วา อวสิฏฺเฐ สติ เมถุนํ ปฏิเสวนฺโต ปราชิโตติ โยชนา.

17. '손톱 표면만큼이라도(nakhapiṭṭhippamāṇepi)' 등의 게송에서 '잘라내어' 등의 주석서를 가져와 연결해야 한다. '있을 때(sati)'란 여기서 '남아 있을 때'라는 뜻의 보충어이다. '살아 있는(jīvamāne)'이란 여기서 '몸에'라는 뜻의 보충어이다. 살아 있는 몸에서 잘라내거나 깎아내어 표상을 도려냈을지라도, 손톱 표면만큼의 살이나 혹은 힘줄이 남아 있을 때 음행을 저지르는 자는 패배한 자(바라지카)라는 문맥으로 연결된다.

๑๘. ‘‘กณฺณจฺฉิทฺทกฺขี’’ติ คาถาย ‘‘ชีวมาเน’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ‘‘สรีเร’’ติ ปาฐเสโส. ‘‘อสฺสโคมหิสาทีน’’นฺติอาทินา อสฺสาทีนํ วกฺขมานตฺตา ปาริเสสโต ‘‘มนุสฺสาน’’นฺติ ลพฺภติ. มนุสฺสานํ ชีวมานสรีเร กณฺณ…เป… วเณสุ วาติ โยชนา. วตฺถิโกเสติ มุตฺตปถพฺภนฺตเร. วเณสุ วาติ สตฺถกาทีหิ กตวเณสุ. องฺคชาตนฺติ ติลมตฺตมฺปิ องฺคชาเตกเทสํ. ราคาติ เมถุนราเคน.

18. '귓구멍과 눈(kaṇṇacchiddakkhi)'이라는 게송에서 '살아 있는(jīvamāne)'을 가져와 연결해야 하며, '몸에(sarīre)'는 보충어이다. '말, 소, 물소 등'이라는 말로 말 등에 대해 언급될 것이므로, 나머지는 '인간의'라는 의미가 도출된다. 인간의 살아 있는 몸의 귀... (생략) ...혹은 상처 부위에라는 문맥으로 연결된다. '남근 집(vatthikose)'이란 소변로 내부를 말한다. '상처 부위에(vaṇesu)'란 칼 등에 의해 생긴 상처를 말한다. '남근(aṅgajāta)'이란 참깨 알만큼의 남근의 일부분을 말한다. '욕정으로(rāgā)'란 음욕으로라는 뜻이다.

๑๙. อวเสสสรีรสฺมินฺติ กณฺณจฺฉิทฺทาทิยถาวุตฺตสรีราวยววชฺชิตสรีรปฺปเทเส. เตนาห ‘‘อุปกจฺฉูรุกาทิสู’’ติ อุปกจฺฉํ นาม พาหุมูลนฺตรํ. อูรุกาทิสูติ อูรุเวมชฺฌาทีสุ. อาทิ-สทฺเทน วุตฺตาวเสสํ สรีรปฺปเทสํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘องฺคชาต’’นฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘ปเวเสตฺวา’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ, องฺคชาตํ ติลพีชมตฺตํ ปเวเสตฺวาติ [Pg.36] วุตฺตํ โหติ. วสา เมถุนราคสฺส เสวมานสฺสาติ เมถุนราเคน วีติกฺกมนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘สนฺถเตนา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาโร เอตฺถาปิ โยเชตพฺโพ.

19. '신체의 나머지 부분에(avasesasarīrasmiṃ)'란 귓구멍 등 앞서 언급된 신체 부위를 제외한 신체 부위를 말한다. 그래서 "겨드랑이 밑, 허벅지 등"이라고 하였다. '겨드랑이 밑(upakaccha)'이란 겨드랑이 사이를 말한다. '허벅지 등(ūrukādisu)'이란 허벅지 중간 등을 말한다. '등(ādi)'이라는 단어는 언급된 나머지 신체 부위들을 포함한다. '남근(aṅgajāta)'을 가져와 연결해야 한다. '삽입하여(pavesetvā)'는 문맥상 도출되니, 참깨 알만큼의 남근을 삽입하여라는 뜻이다. '음욕에 의해 행하는 자에게'란 음욕으로 범하는 자에게라는 뜻이다. '덮개로(santhatena)' 등으로 언급된 방식이 여기서도 적용되어야 한다.

๒๐. อสฺสโคมหิสาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน โคกณฺณควชาทโย สงฺคหิตา. อสฺสาทโย ปากฏาเยว. ‘‘มตาน’’นฺติ วกฺขมานตฺตา ‘‘ชีวมานาน’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. เสวนฺติ ‘‘วสา เมถุนราคสฺสา’’ติ อนุวตฺตมานตฺตา เมถุนราควเสน ติลพีชมตฺตมฺปิ องฺคชาตปฺปเทสํ ปเวเสนฺโต ถุลฺลจฺจยํ ผุเสติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘โอฏฺฐคทฺรภทนฺตีนํ, อสฺสโคมหิสาทิน’’นฺติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อฏฺฐกถาวสาเน นิทฺทิฏฺเฐน ปการตฺถวาจินา อาทิ-สทฺเทน ถุลฺลจฺจยวีติกฺกมารหนาสาวตฺถิโกสวนฺโต อวุตฺตา สพฺเพปิ สตฺตา คยฺหนฺติ. ‘‘อสฺสโคมหิสาทีน’’นฺติ ปฐมปาทาวสาเน นิทฺทิฏฺเฐน อาทิ-สทฺเทน โอฏฺฐคทฺรภทนฺตีนมฺปิ สงฺคโห โหตีติ เตสํ ปุนวจนํ นิรตฺถกํ สิยาติ.

20. ‘말, 소, 물소 등’이라는 말에서 ‘등(ādi)’이라는 단어에는 큰사슴(gokaṇṇa), 들소(gavaja) 등이 포함된다. 말 등은 잘 알려져 있다. ‘죽은 것들의’라고 뒤에서 언급될 것이므로, (여기서는) 의미상 ‘살아있는 것들의’라는 뜻이 얻어진다. ‘음욕의 권세로’라는 말이 이어지므로, 음욕으로 인해 성기의 일부를 참깨 씨앗만큼이라도 삽입하는 자는 투란차(thullaccaya) 죄에 해당한다는 것이 문맥상의 결합이다. 그리고 여기서 ‘낙타, 당나귀, 코끼리의, 말, 소, 물소 등의’라는 구절이 있어야 한다. 이렇게 해야 주석서의 끝에 명시된, 종류를 나타내는 ‘등’이라는 단어에 의해, 투란차의 범계에 해당하는 코, 입, 요도, 항문, 상처를 가진 언급되지 않은 모든 생명체들이 포함되기 때문이다. ‘말, 소, 물소 등의’라고 첫 번째 구절의 끝에 명시된 ‘등’이라는 단어에 의해 낙타, 당나귀, 코끼리 등도 포함되므로, 그것들을 다시 말하는 것은 무의미할 것이다.

๒๑. ตถา เสวมานสฺส ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพติรจฺฉานนฺติ ติริยํ อญฺจนฺติ วฑฺฒนฺตีติ ติรจฺฉา, สพฺเพ จ เต ติรจฺฉาจาติ สพฺพติรจฺฉา, เตสํ สพฺพติรจฺฉานํ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘วสา เมถุนราคสฺสา’’ติอาทีนํ ปรามฏฺฐตฺตา สพฺพติรจฺฉานานํ อกฺขิอาทีสุ ติลพีชมตฺตมฺปิ องฺคชาตปฺปเทสํ เมถุนราเคน ปเวเสนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถาปิ สนฺถตาทิวิกปฺเป นิทฺโทสภาโว น สกฺกา วตฺตุนฺติ ตมฺปิ โยเชตพฺพํ.

21. ‘그와 같이 교합하는 자에게는 돌길라(dukkaṭa)이다’라고 연결된다. ‘모든 축생’이란 가로로 움직이고 성장하기에 축생(tiracchā)이라 하며, 그들 모두가 축생이기에 모든 축생이라 하니, 그들 모든 축생의 (것이라는 뜻이다). ‘그와 같이’라는 말은 ‘음욕의 권세로’ 등을 가리키므로, 모든 축생의 눈 등에 성기의 일부를 참깨 씨앗만큼이라도 음욕을 품고 삽입하는 자에게는 돌길라 죄가 된다는 의미이다. 여기서도 깔개 등의 구분에서 결백함을 말할 수 없으므로 그것도 결합되어야 한다.

๒๒. เอวํ ติรจฺฉานานํ ชีวมานกสรีเร ลพฺภมานา อาปตฺติโย ทสฺเสตฺวา เตสํเยว มตสรีเรปิ สมฺภวนกอาปตฺติโย ทสฺเสตุมาห ‘‘เตส’’นฺติอาทิ. ‘‘เตส’’นฺติ [Pg.37] อิมินา มนุสฺสติรจฺฉานคตานํ คหณนฺติ วทนฺติ. มนุสฺสานํ มตามตสรีเร ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏกฺเขตฺเตสุ ติสฺสนฺนํ อาปตฺตีนํ ทสฺสิตตฺตา, ปุน คหเณ ปโยชนาภาวา เต วชฺเชตฺวา อนุวตฺตมานสพฺพติรจฺฉานนฺติ อิมินา โยเชตพฺพํ, เตสํ สพฺพติรจฺฉานคตานนฺติ อตฺโถ. อลฺลสรีเรสูติ อุทฺธุมาตกาทิภาวมสมฺปตฺเตสุ อลฺลมตสรีเรสุ ติวิเธ เขตฺตสฺมึ อสนฺถเต, สนฺถเต วา สติ เมถุนราคสฺส วสา เสวโต ติวิธาปิ อาปตฺติ สิยาติ อนุวตฺตมานปเทหิ สห โยชนา.

22. 이와 같이 축생의 살아있는 몸에서 발생하는 죄들을 보여준 뒤, 그들의 죽은 몸에서도 발생할 수 있는 죄들을 보여주기 위해 ‘그들의’ 등의 말을 하였다. ‘그들의’라는 말로 인간과 축생을 모두 포함한다고들 말한다. 인간의 죽거나 죽지 않은 몸에서 바라이, 투란차, 돌길라의 영역에서 세 가지 죄가 이미 보여졌으므로, 다시 포함시키는 것이 무의미하기에 그들을 제외하고, 이어지는 ‘모든 축생’이라는 말과 결합해야 하니, ‘그들 모든 축생의’라는 의미이다. ‘싱싱한 몸에’라는 것은 부풀어 오르는 등의 상태에 이르지 않은 싱싱한 사체의 세 가지 영역에 대해, 깔개가 있든 없든 음욕의 권세로 교합하는 자에게는 세 가지 죄가 모두 발생할 수 있다는 것이 이어지는 단어들과의 결합이다.

ติวิเธ เขตฺตสฺมินฺติ มตมนุสฺสสรีเร วุตฺตนเยน อกฺขายิตเยภุยฺยกฺขายิตเภเท มคฺคตฺตยสงฺขาเต ปาราชิกกฺเขตฺเต จ เยภุยฺยกฺขายิตอุปฑฺฒกฺขายิตเภเท ตสฺมึเยว มคฺคตฺตยสงฺขาเต จ, อกฺขายิตเยภุยฺยกฺขายิตเภเท กณฺณจฺฉิทฺทกฺขินาสาวตฺถิโกสวณสงฺขาเต จ ถุลฺลจฺจยกฺเขตฺเต อุปฑฺฒกฺขายิตเยภุยฺยกฺขายิตเภเท ตสฺมึเยว กณฺณจฺฉิทฺทกฺขินาสาวตฺถิโกสวณสงฺขาเต จ, อกฺขายิตเยภุยฺยกฺขายิตอุปฑฺฒกฺขายิต เยภุยฺยกฺขายิตเภเท อวเสสสรีรสงฺขาเต ทุกฺกฏกฺเขตฺเต จาติ ติวิเธปิ เขตฺเต. สตีติ วิชฺชมาเน. สนฺถเต วา อสนฺถเต วา เมถุนราคสฺส วสา เสวโต ยถารหํ ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏสงฺขาตา ติวิธา อาปตฺติ ภเวยฺยาติ อตฺโถ.

‘세 가지 영역에서’란 죽은 인간의 몸에서 설명된 방식에 따라, 훼손되지 않았거나 대부분 훼손되지 않은 세 가지 통로로 일컬어지는 바라이의 영역과, 대부분 훼손되지 않았거나 절반 정도 훼손되지 않은 바로 그 세 가지 통로의 영역, 그리고 훼손되지 않았거나 대부분 훼손되지 않은 귓구멍, 눈, 콧구멍, 요도, 항문, 상처로 일컬어지는 투란차의 영역과, 절반 정도 훼손되지 않았거나 대부분 훼손되지 않은 바로 그 귓구멍, 눈, 콧구멍, 요도, 항문, 상처의 영역, 그리고 훼손되지 않았거나 대부분 훼손되지 않았거나 절반 정도 훼손되지 않았거나 대부분 훼손되지 않은 남은 몸으로 일컬어지는 돌길라의 영역이라는 이 세 가지 영역 모두를 말한다. ‘있을 때’란 존재하는 경우를 말한다. 깔개가 있든 없든 음욕의 권세로 교합하는 자에게는 상황에 따라 바라이, 투란차, 돌길라라 불리는 세 가지 죄가 발생할 수 있다는 의미이다.

เอเตสเมว จ อุทฺธุมาตาทิภาวํ สมฺปตฺเต สรีเร สนฺถตาทิวุตฺตวิกปฺปยุตฺเตสุ ตีสุ มคฺเคสุ ยตฺถ กตฺถจิ เมถุนราเคน เสวโต อาปชฺชิตพฺพทุกฺกฏญฺจ อุทฺธุมาตาทิสมฺปตฺเต สพฺพตฺถาปิ จ ทุกฺกฏนฺติ มนุสฺสสรีเร วุตฺตนเยน วิญฺญาตุํ สกฺกาติ อิมสฺมึ ติรจฺฉานคตสรีเร วิเสสมตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสํ อลฺลสรีเรสู’’ติอาทีนํ วุตฺตตฺตา ทุกฺกฏํ ปุพฺเพ [Pg.38] วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กุถิตกุณเป ปน ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สพฺพตฺถ ทุกฺกฏ’’นฺติ.

이들(축생)의 몸이 부풀어 오르는 등의 상태에 이르렀을 때, 깔개 등의 설명된 구분에 따라 세 가지 통로 중 어느 곳에서든 음욕으로 교합할 때 범하게 되는 돌길라 죄와, 부풀어 오르는 등의 상태일 때 모든 곳에서 돌길라 죄가 된다는 것은 인간의 몸에서 설명된 방식대로 알 수 있다. 이 축생의 몸에 대한 차이점만을 보여주기 위해 ‘그들의 싱싱한 몸에’ 등이 언급되었으므로, 돌길라는 앞서 설명된 방식대로 알아야 한다. 주석서에서 “부패한 시체에 대해서는 앞서 설명된 방식대로 모든 곳에서 돌길라이다”라고 말한 것과 같다.

๒๓. พหิ ฉุปนฺตสฺสาติ โยชนา. นิมิตฺตํ มุตฺตกรณํ. ‘‘อิตฺถิยา’’ติ สามญฺเญน วุตฺเตปิ จตุตฺถคาถาย ‘‘ติรจฺฉานคติตฺถิยา’’ติ วกฺขมานตฺตา ปาริเสสโต อิมินา มนุสฺสามนุสฺสิตฺถีนเมว คหณํ, อิมินา อมนุสฺสิตฺถิยาปิ คหณสฺส. อิมิสฺสานนฺตรคาถาย อิโต ‘‘อิตฺถิยา’’ติ อนุวตฺติเต ตตฺราปิ อมนุสฺสิตฺถิยาปิ คหณํ สิยาติ ตมฺปิ วชฺเชตฺวา กายสํสคฺคสงฺฆาทิเสสสฺส วตฺถุภูตํ มนุสฺสิตฺถิเมว ทสฺเสตุํ ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘อิตฺถิยา’’ติอธิกวจนเมว ญาปกนฺติ เวทิตพฺพํ.

23. ‘외부를 접촉하는 자에게’라는 문맥의 결합이다. 표식(nimitta)은 생식기이다. ‘여인’이라고 일반적인 의미로 말했더라도, 네 번째 게송에서 ‘축생인 암컷’이라고 말할 것이므로, 나머지에 따라 이것으로는 인간 여인과 비인간 여인만을 포함하는 것이며, 이것으로 비인간 여인도 포함된다. 이 게송 바로 다음 게송에서 ‘여인’이라는 말이 이어질 때 거기서도 비인간 여인이 포함될 수 있으므로, 그것도 제외하고 신체 접촉으로 인한 승잔(saṅghādisesa) 죄의 대상이 되는 인간 여인만을 나타내기 위해 거기서 ‘여인’이라고 추가로 언급한 것이 바로 그 징표임을 알아야 한다.

มหาอฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๕๙-๖๐) ‘‘อิตฺถินิมิตฺตํ เมถุนราเคน มุเขน ฉุปติ, ถุลฺลจฺจย’’นฺติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา จ ธมฺมกฺขนฺธเก ‘‘น จ ภิกฺขเว รตฺตจิตฺเตน องฺคชาตํ ฉุปิตพฺพํ, โย ฉุเปยฺย, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ (มหาว. ๒๕๒) สามญฺญวจนโต จ อุทฺธุมาตาทิภาวมสมฺปตฺตาย อลฺลมตมนุสฺสิตฺถิยา จ อกฺขายิเต วา เยภุยฺยกฺขายิเต วา นิมิตฺเต สติ ปาราชิกวตฺถุภาวโต ตตฺถาปิ พหิ ฉุปนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยนฺติ อยมตฺโถปิ มตามตวิเสสํ อกตฺวา ‘‘อิตฺถิยา’’ติ อิมินาว สามญฺญวจเนน คเหตพฺโพ.

대주석서(Mahāaṭṭhakathā)에서 “여성의 생식기를 음욕을 품고 입으로 접촉하면 투란차이다”라고 일반적인 의미로 언급되었고, 법온(dhammakkhandhaka)에서 “비구들이여, 탐욕스러운 마음으로 성기를 접촉해서는 안 된다. 접촉하는 자는 투란차 죄이다”라는 일반적인 말씀이 있으므로, 부풀어 오르는 등의 상태에 이르지 않은 싱싱한 사체인 인간 여인의 훼손되지 않았거나 대부분 훼손되지 않은 생식기가 있어 바라이의 대상이 되는 경우에도, 거기서 외부를 접촉하는 자에게는 투란차라는 이 의미 또한 죽었는지 살았는지를 구분하지 않고 ‘여인’이라는 이 일반적인 말에 의해 파악되어야 한다.

๒๔. นิมิตฺเตนาติ อตฺตโน องฺคชาเตน. มุเขนาติ ปกติมุเขน. นิมิตฺตํ อิตฺถิยาติ ชีวมานกมนุสฺสิตฺถิยา องฺคชาตํ. ยสฺมา ปน กายสํสคฺคสิกฺขาปทวินีตวตฺถูสุ มติตฺถิวตฺถุมฺหิ มติตฺถิยา สรีเร กายสํสคฺคราเคน โย ฉุปติ, ตสฺส ‘‘อนาปตฺติ ภิกฺขุ สงฺฆาทิเสสสฺส, อาปตฺติ [Pg.39] ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๘๑) วุตฺตตฺตา มตมนุสฺสิตฺถี น คเหตพฺพา. ตเถว ยกฺขิวตฺถุมฺหิ กายสํสคฺคราเคน ยกฺขินิยา สรีรํ เยน ผุฏฺฐํ, ตสฺส ‘‘อนาปตฺติ ภิกฺขุ สงฺฆาทิเสสสฺส, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา, อิเธว อุปริ ทุติยสงฺฆาทิเสเส ‘‘ปณฺฑเก ยกฺขิเปตีสุ, ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ สิยา’’ติ (วิ. วิ. ๓๔๑) วกฺขมานตฺตา จ อมนุสฺสิตฺถีปิ น คเหตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘ชีวมานกมนุสฺสิตฺถิยา องฺคชาต’’นฺติ. อนฺโต ปเวเสตุกามตาย สติ กายสํสคฺคราคาสมฺภวโต ‘‘กายสํสคฺคราเคนา’’ติ อิมินา จ พหิ ฉุปิตุกามตา วิญฺญายตีติ ‘‘พหี’’ติ อนุวตฺตนํ วินาปิ ตทตฺโถ ลพฺภติ. ครุกนฺติ สงฺฆาทิเสโส.

24. ‘표식으로(Nimittena)’라는 것은 자신의 성기(aṅgajātena)를 의미한다. ‘입으로(Mukhenāti)’라는 것은 일반적인 입을 의미한다. ‘여성의 표식’이란 살아있는 인간 여성의 성기를 의미한다. 그러나 신체 접촉 학처(Kāyasaṃsagga-sikkhāpada)의 판례(Vinītavatthu)들 중 ‘죽은 여성에 관한 사건(Matitthivatthu)’에서 죽은 여성의 몸에 신체 접촉의 탐욕으로 접촉하는 자에 대해 “비구여, 승잔죄는 아니나 투란차죄(thullaccaya)이다”(Pārā. 281)라고 설해졌으므로, 죽은 인간 여성은 (여기서) 취하지 않는다. 마찬가지로 ‘야차녀에 관한 사건(Yakkhivatthu)’에서도 신체 접촉의 탐욕으로 야차녀의 몸을 만진 자에 대해 “비구여, 승잔죄는 아니나 투란차죄이다”라고 설해졌고, 바로 여기서 뒤의 두 번째 승잔죄(Dutiya-saṅghādisesa)에서 “빤다까(paṇḍaka), 야차(yakkhī), 아귀(petī)들에 대해서는 투란차죄가 된다”(Vi. Vi. 341)라고 설해질 것이기 때문에 인간이 아닌 여성(amanussitthī)도 취하지 않는다. 그러므로 “살아있는 인간 여성의 성기”라고 말한 것이다. 안으로 삽입하고자 하는 의사가 있을 때는 신체 접촉의 탐욕이 발생하지 않으므로, “신체 접촉의 탐욕으로”라는 말을 통해 밖에서 접촉하고자 하는 의사가 있다는 것을 알 수 있으니, “밖으로(bahī)”라는 말이 이어지지 않더라도 그 의미가 확보된다. ‘무거운 죄(Garuka)’란 승잔죄를 말한다.

๒๕. ตเถว พหิ ฉุปนฺตสฺสาติ โยชนา, อนฺโต อปฺปเวเสตฺวา พหิเยว ฉุปนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. อุภยราเคนาติ กายสํสคฺคราเคน, เมถุนราเคน วา. ปุริสสฺสาปีติ ชีวมานกปุริสสฺสปิ. ปิ-สทฺโท น เกวลํ วุตฺตนเยน อิตฺถิยา นิมิตฺตํ ผุสนฺตสฺเสว อาปตฺติ, อถ โข ปุริสสฺสาปีติ ทีเปติ. ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ มุตฺตกรณเมว วุจฺจติ. ‘‘ชีวมานกปุริสสฺสา’’ติ อยํ วิเสโส กุโต ลพฺภตีติ เจ? ‘‘กายสํสคฺคราเคน วา เมถุนราเคน วา ชีวมานกปุริสสฺส วตฺถิโกสํ อปฺปเวเสนฺโต นิมิตฺเตน นิมิตฺตํ ฉุปติ, ทุกฺกฏ’’นฺติ อิโต อฏฺฐกถาวจนโต (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๕๙-๖๐) ลพฺภติ.

25. ‘마찬가지로 밖에서 접촉하는 자의’라는 구성은, 안으로 삽입하지 않고 밖에서만 접촉하는 자의 것이라는 의미이다. ‘두 가지 탐욕으로(Ubhayarāgena)’란 신체 접촉의 탐욕이나 음행의 탐욕을 말한다. ‘남자의 경우에도(Purisassāpī)’란 살아있는 남자의 경우에도 그러하다는 것이다. ‘~도(pi)’라는 단어는 앞에서 말한 방식대로 여성의 표식을 만지는 자에게만 죄가 되는 것이 아니라 남자의 경우에도 죄가 된다는 것을 나타낸다. ‘표식(Nimitta)’이란 소변을 보는 기관(muttakaraṇa)만을 말한다. “살아있는 인간 남자의”라는 이 한정이 어디서 오는가? “신체 접촉의 탐욕이나 음행의 탐욕으로 살아있는 인간 남자의 음경꺼풀(vatthikosa)을 삽입하지 않은 채 표식으로 표식을 접촉하면 돌길라죄(dukkaṭa)이다”라는 주석서의 문구(Pārā. Aṭṭha. 1.59-60)로부터 얻어진다.

๒๖. อจิรวติตรนฺตานํ คุนฺนํ ปิฏฺฐึ อภิรุหนฺตา ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู เมถุนราเคน องฺคชาเตน องฺคชาตํ ฉุปึสูติ อิมสฺมึ วตฺถุมฺหิ ‘‘น จ ภิกฺขเว รตฺตจิตฺเตน องฺคชาตํ ฉุปิตพฺพํ, โย ฉุเปยฺย, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ (มหาว. ๒๕๒) อาคตนยํ ทสฺเสตุมาห [Pg.40] ‘‘นิมิตฺเตนา’’ติอาทิ. เอตฺถาปิ ‘‘ตถา’’ติ อิมสฺสานุวตฺตนโต ‘‘พหี’’ติ ลพฺภติ. อตฺตโน นิมิตฺเตน ติรจฺฉานคติตฺถิยา นิมิตฺตํ เมถุนราคโต พหิ ฉุปนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ โหตีติ โยชนา.

26. 아찌라바띠 강을 건너는 소들의 등에 올라탄 육군 비구들이 음행의 탐욕으로 성기로 (소의) 성기를 접촉했다는 이 사건에서, “비구들이여, 탐욕에 물든 마음으로 성기를 접촉해서는 안 된다. 접촉하는 자는 투란차죄이다”(Mahāva. 252)라고 전해지는 이치를 보여주기 위해 “표식으로” 등을 설한 것이다. 여기서도 ‘마찬가지로(tathā)’라는 말이 이어지므로 “밖으로(bahī)”라는 의미를 얻는다. 즉, 자신의 표식으로 축생 암컷의 표식을 음행의 탐욕으로 인해 밖에서 접촉하는 자에게는 투란차죄가 성립한다는 구성이다.

๒๗. ‘‘เมถุนราคโต’’ติ อิมินา พฺยวจฺฉินฺนมตฺถํ ทสฺเสตุมาห ‘‘กายสํสคฺคราเคนา’’ติอาทิ. เอตฺถาปิ ‘‘กายสํสคฺคราเคนา’’ติวจนสามตฺถิยา พหิ ฉุปนํ เวทิตพฺพํ. นิมิตฺตสฺสาติ ปสฺสาวมคฺคสฺส. ฉุปเนติ ผุสเน.

27. “음행의 탐욕으로부터”라는 말에 의해 구분된 의미를 보여주기 위해 “신체 접촉의 탐욕으로” 등을 설하였다. 여기서도 “신체 접촉의 탐욕으로”라는 말의 효력에 의해 밖에서 접촉하는 것임을 알아야 한다. ‘표식의(Nimittassa)’란 소변이 나오는 통로의 것이다. ‘접촉함에 있어서(Chupane)’란 만지는 것을 말한다.

๒๘. ตมาวฏฺฏกเตติ เอตฺถ ‘‘ตํ อาวฏฺฏกเต’’ติ ปทจฺเฉโท. อาวฏฺฏกเตติ วิวเฏ. ‘‘มุเข’’ติ สมฺพนฺธิสทฺทตฺตา, อญฺญสฺส สมฺพนฺธิโน จ อนิทฺทิฏฺฐตฺตา สุตานุโลมิกานํ สุตสมฺพนฺธสฺเสว พลวตฺตา จ ปุริมานนฺตรคาถาย ‘‘ติรจฺฉานคติตฺถิยา มุเข’’ติ กิญฺจาปิ สุตสฺเสว สมฺพนฺโธ วิญฺญายติ, ตถาปิ อิมาย คาถาย วินีตวตฺถุมฺหิ (ปารา. ๗๓) ‘‘อญฺญตโร ภิกฺขุ สิวถิกํ คนฺตฺวา ฉินฺนสีสํ ปสฺสิตฺวา วฏฺฏกเต มุเข อจฺฉุปนฺตํ องฺคชาตํ ปเวเสสี’’ติ ทสฺสิตฉินฺนสีสวตฺถุสฺส สงฺคหิตตฺตา มนุสฺสมุขเมว คเหตพฺพํ สิยา. ติรจฺฉานคตานํ, ปน อมนุสฺสานญฺจ มุเข ตถา ปเวโส นิทฺโทโสติ วตฺตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา ตตฺถาปิ อิทเมว อุปลกฺขณนฺติ ปาราชิกปฺปโหนกานํ สพฺเพสํ มุเขติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ องฺคชาตํ. ตตฺถ อาวฏฺฏกเต ปาราชิกปฺปโหนกานํ มุเข อากาสคตํ กตฺวา กตฺถจิ อผุสาเปตฺวา นีหรนฺตสฺส อุกฺขิปนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. อถ วา ติรจฺฉานานํ อาวฏฺฏกเต มุเขติ โยเชตฺวา ตทญฺญสงฺคโห อุปลกฺขณวเสน กาตพฺโพ.

28. ‘따마왓따까떼(Tamāvaṭṭakate)’에서 단어 분리는 ‘땀 아왓따까떼(taṃ āvaṭṭakate)’이다. ‘아왓따까떼’란 벌어진 곳을 의미한다. ‘입에(Mukhe)’라는 말은 연관된 단어이고 다른 연관 대상이 명시되지 않았기 때문에, 성전(suta)을 따르는 이들에게는 성전의 연관성이 강력하므로, 바로 앞 게송에서 “축생 암컷의 입에”라고 하여 비록 성전에 의한 연관성만 이해되더라도, 이 게송에서는 판례(Vinītavatthu, Pārā. 73) 중 “어떤 비구가 묘지에 가서 잘린 머리를 보고 벌어진 입에 (입을) 건드리지 않고 성기를 삽입했다”라고 보여준 ‘잘린 머리 사건’이 포함되므로 인간의 입으로 취해야 할 것이다. 그러나 축생이나 비인간의 입에 그렇게 삽입하는 것이 허물없다고 말할 수 없으므로, 거기서도 이것이 간접적인 예시(upalakkhaṇa)가 되며, 바라이죄를 일으키기에 충분한 모든 이들의 입이라고 보아야 한다. ‘그것을(taṃ)’이란 성기를 말한다. 거기서 벌어진, 바라이죄를 일으키기에 충분한 이들의 입 속에 (성기를) 허공에 띄운 상태로 하여 어디에도 닿지 않게 하며 빼내는 자, 즉 들어 올리는 자에게는 돌길라죄가 된다는 구성이다. 또는 축생의 벌어진 입에 연결하여, 그 외의 것들은 간접적인 예시를 통해 포함하는 것으로 보아야 한다.

๒๙. ตถาติ [Pg.41] ‘‘อากาสคตํ กตฺวา’’ติ ยถาวุตฺตปฺปการํ ปรามสติ. จตูหิ ปสฺเสหีติ สหตฺเถ กรณวจนํ. ‘‘ปสฺเสหี’’ติ สมฺพนฺธิสทฺทตฺตา ‘‘นิมิตฺตสฺสา’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. ‘‘อิตฺถิยา’’ติ สามญฺญสทฺทตฺตา ‘‘สพฺพสฺสา’’ติ ปาฐเสโส. ชาติวาจกตฺตา เอกวจนํ. ‘‘จตูหิ ปสฺเสหิ, เหฏฺฐิมตฺตล’’นฺติ จ อิเมสํ สมฺพนฺธิปทสฺส อนิทฺเทเสปิ เมถุนปาราชิกาธิการตฺตา จ สนฺถตจตุกฺกสฺส อฏฺฐกถาวสาเน อิมาย คาถาย สงฺคหิตสฺส อิมสฺส วินิจฺฉยสฺส ปริโยสาเน ‘‘ยถา จ อิตฺถินิมิตฺเต วุตฺตํ, เอวํ สพฺพตฺถ ลกฺขณํ เวทิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๖๑-๖๒) นิมิตฺตวินิจฺฉยสฺสาติเทสสฺส กตตฺตา จ สามตฺถิเยน ‘‘นิมิตฺตสฺสา’’ติ ลพฺภติ. อิทเมว ‘‘ปเวเสตฺวา’’ติ เอตสฺส อาธารวเสน คเหตพฺพํ. ‘‘องฺคชาต’’นฺติ อนุวตฺตติ.

29. ‘마찬가지로(Tathā)’라는 말은 “허공에 띄운 상태로 하여”라고 앞에서 말한 방식을 지칭한다. ‘네 면과 함께(Catūhi passehī)’는 동반을 의미하는 도구격이다. ‘면들과(Passehī)’는 연관된 단어이므로 효력상 “표식의(nimittassa)”를 얻는다. ‘여성의’라는 말은 일반적인 단어이므로 “모든(sabbassā)”이라는 말이 생략된 구절이다. 종(jāti)을 나타내므로 단수형이다. “네 면과 바닥면(heṭṭhimattalaṃ)”이라는 이 단어들의 연관어가 명시되지 않았음에도 불구하고, 음행 바라이죄의 단락이고 [산따따까뚝까(Santhatacatukka)] 주석서의 마지막에 이 게송이 포함되어 있으므로, 이 판정의 결론 부분에서 “여성의 표식에 대해 설해진 것처럼 모든 곳에서 특징을 알아야 한다”(Pārā. Aṭṭha. 1.61-62)라며 표식의 판정에 대한 준용이 이루어졌기 때문에, 그 효력에 의해 “표식의(nimittassa)”를 얻는다. 이것을 바로 “삽입하여(pavesetvā)”의 장소(ādhāra)로서 취해야 한다. ‘성기(Aṅgajātaṃ)’라는 단어는 이어진다.

เอวํ วากฺยํ ปูเรตฺวา ‘‘ยถา อาวฏฺฏกเต มุเข องฺคชาตํ ปเวเสตฺวา ตมากาสคตํ กตฺวา นีหรนฺตสฺส ทุกฺกฏํ, ตถา สพฺพสฺสา อิตฺถิยา นิมิตฺเต ปสฺสาวมคฺคสงฺขาเต องฺคชาตํ ปเวเสตฺวา ตสฺส จตูหิ ปสฺเสหิ สห เหฏฺฐิมตฺตลํ จตฺตาโร ปสฺเส, เหฏฺฐิมตฺตลญฺจ อจฺฉุปนฺตํ อากาสคตํ กตฺวา นีหรนฺตสฺส ทุกฺกฏ’’นฺติ โยเชตฺวา อตฺโถ วตฺตพฺโพ.

이와 같이 문장을 보충하여, “벌어진 입안에 성기를 삽입하여 그것을 허공에 띄운 상태로 하여 빼내는 자에게 돌길라죄가 되듯이, 마찬가지로 모든 여성의 표식인 소변 통로에 성기를 삽입하여 그것의 네 면과 바닥면, 즉 네 면과 바닥면에 닿지 않게 허공에 띄운 상태로 하여 빼내는 자에게는 돌길라죄가 된다”라고 연결하여 의미를 설명해야 한다.

๓๐. อุปฺปาฏิโตฏฺฐมํเสสูติ อุปฺปาฏิตํ โอฏฺฐมํสํ เยสนฺติ วิคฺคโห. เตสุ ทนฺเตสุ. พหินิกฺขนฺตเกสุ วาติ ปกติยา โอฏฺฐมํสโต พหิ นิกฺขมิตฺวา ฐิเตสุ วา ทนฺเตสุ. วายมนฺตสฺสาติ องฺคชาเตน ฉุปนฺตสฺส.

30. ‘뒤집힌 입술 살이 있는(Uppāṭitoṭṭhamaṃsesu)’이란 입술 살이 뒤집힌 것을 의미하는 분석(viggaho)이다. 그러한 치아들에. ‘밖으로 튀어나온 것에(Bahinikkhantakesu)’란 원래 입술 살 밖으로 튀어나와 있는 치아들에. ‘노력하는 자의(Vāyamantassāti)’란 성기로 접촉하는 자의 것이다.

๓๑. อฏฺฐิสงฺฆฏฺฏนํ กตฺวาติ นิมิตฺตมํสสนฺนิสฺสยานิ อฏฺฐีนิ สงฺฆฏฺเฏตฺวา. มคฺเคติ อฏฺฐิสงฺฆาตมเย มคฺเค. ทุวิธราคโตติ [Pg.42] เมถุนราเคน วา กายสํสคฺคราเคน วา. วายมนฺตสฺสาติ องฺคชาตํ ปเวเสตฺวา จาเรนฺตสฺส.

31. ‘뼈들의 부딪힘을 일으키고(Aṭṭhisaṅghaṭṭanaṃ katvāti)’란 표식의 살에 의지하고 있는 뼈들을 부딪히게 하여. ‘통로에서(Magge)’란 뼈들이 모여 있는 통로에서. ‘두 종류의 탐욕으로부터(Duvidharāgato)’란 음행의 탐욕이나 신체 접촉의 탐욕으로부터. ‘노력하는 자의(Vāyamantassāti)’란 성기를 삽입하여 움직이는 자의 것이다.

๓๒. อาลิงฺคนฺตสฺสาติ ปริสฺสชนฺตสฺส. หตฺถคาหาทีสุ หตฺโถ นาม กปฺปรโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคนขา. หตฺถสฺส, ตปฺปฏิพนฺธสฺส จ คหณํ หตฺถคฺคาโห. อวเสสสรีรสฺส, ตปฺปฏิพนฺธสฺส จ ปรามสนํ ปรามาโส. นิสฺสนฺเทเห ปน ‘‘มาตุคามสฺส สรีรสฺส วา ตปฺปฏิพนฺธสฺส วา หตฺเถน คหณํ หตฺถคฺคาโห’’ติ วุตฺตํ, ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตนยสฺเสว อฏฺฐกถาสุ อาคตตฺตา โสเยว สารโต ปจฺเจตพฺโพ. ปรามเสปิ ‘‘หตฺเถน สรีรสฺส, ตปฺปฏิพนฺธสฺส จ ปรามสน’’นฺติ ยํ ตตฺถ วุตฺตํ, ตมฺปิ น ยุชฺชติ. อวเสสสรีราวยเวนาปิ ปรามสโต ทุกฺกฏเมว โหตีติ. จุมฺพนาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน เวณิคฺคาหาทึ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อยํ นโย’’ติ เอเตน ‘‘อิตฺถิยา เมถุนราเคน หตฺถคฺคาหาทีสุ ทุกฺกฏ’’นฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ.

32. '껴안는 자'란 포옹하는 자를 말한다. '손을 잡는 것' 등에서 '손'이란 팔꿈치부터 손톱 끝까지를 의미한다. 손이나 손에 연결된 것을 잡는 것이 '손 잡음'(hatthaggāha)이다. 나머지 신체 부위나 그에 연결된 것을 만지는 것이 '만짐'(parāmāsa)이다. 그러나 '니싼데하(Nissandeha)'에서는 "여성의 몸이나 그에 연결된 것을 손으로 잡는 것이 손 잡음이다"라고 말했지만, 그것은 주석서와 일치하지 않는다. 그러므로 주석서에 전해진 대로 앞서 언급된 방식만이 본질로 받아들여져야 한다. '만짐'에 대해서도 거기서 "손으로 몸이나 그에 연결된 것을 만지는 것"이라고 말한 것은 타당하지 않다. 손 이외의 다른 신체 부위로 만지는 자에게도 악작죄(dukkaṭa)가 되기 때문이다. '입맞춤 등'에서 '등(ādi)'이라는 단어는 머리카락을 잡는 것 등을 포함한다. '이러한 방식'이라는 말로 "여성에게 음욕을 품고 손을 잡는 등의 행위를 하면 악작죄이다"라는 의미를 유추 적용한다.

๓๓. มนุสฺสามนุสฺเสหิ อญฺเญสุ ติรจฺฉานคเตสุ เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน เมถุนธมฺมปาราชิกวตฺถุภูเต สตฺเต ทสฺเสตุมาห ‘‘อปเท’’ติอาทิ. ‘‘อปเท, ทฺวิปเท, จตุปฺปเท’’ติ อิเมหิ วิเสสเนหิ วิเสสิตพฺพํ ‘‘สตฺตนิกาเย’’ติ อิทํ วตฺตพฺพํ. อปเท สตฺตนิกาเย. อหโยติ ถลจเรสุ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต หตฺถิคิลนเก อชคเร อุปาทาย เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน นาคา จ. มจฺฉาติ ชลเชสุ อุปริมโกฏิยา ปญฺจสตโยชนิกานิ ติมิรปิงฺคลาทิมจฺเฉ อุปาทาย เหฏฺฐิมนฺตโต ปาฐีนปาวุสาทโย มจฺฉา จ. ทฺวิปเท สตฺตนิกาเย. กโปตาติ อุปริมโกฏิยา ครุเฬ อุปาทาย เหฏฺฐิมนฺตโต กโปตากโปตปกฺขี จ. ปาราวตาติ เกจิ. จตุปฺปเท สตฺตนิกาเย. โคธาติ อุปริมโกฏิยา หตฺถึ [Pg.43] อุปาทาย เหฏฺฐิมนฺตโต โคธา จาติ อิเม สตฺตา. เหฏฺฐาติ เหฏฺฐิมปริจฺเฉทโต. ปาราชิกสฺสวตฺถูติ เมถุนธมฺมปาราชิกสฺส วตฺถูนีติ ปาฐเสโส.

33. 인간과 비인간 이외의 축생들 중에서 음행의 바라이죄(pārājika)의 대상이 되는 중생들을 하한선으로 보여주기 위해 "발 없는 것" 등을 설하셨다. "발 없는 것, 두 발 가진 것, 네 발 가진 것"이라는 수식어로 수식되어야 할 "중생의 무리(sattanikāya)"를 말해야 한다. 발 없는 중생의 무리에는, 육지 동물 중에서는 상한선으로 코끼리를 삼키는 비단구렁이부터 하한선으로는 뱀들이 있다. 물고기는 수중 동물 중 상한선으로는 500유순의 티미라·핑갈라 등의 물고기부터 하한선으로는 파티나·파부사 등의 물고기가 있다. 두 발 가진 중생의 무리에는, 상한선으로는 가루다(금시조)부터 하한선으로는 비둘기 등의 새가 있다. 어떤 이들은 파라바타(산비둘기)라고도 한다. 네 발 가진 중생의 무리에는, 상한선으로는 코끼리부터 하한선으로는 도마뱀(godhā)까지의 중생들이 있다. '아래'란 하한선을 의미한다. '바라이의 대상'이란 음행의 바라이죄의 대상들이라는 의미이며, 이것이 나머지 문구의 뜻이다.

๓๔. เสเวตุกามตา เมถุนเสวาย ตณฺหา, ตาย เมถุนราคสงฺขาตาย สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ เสเวตุกามตาจิตฺตํ. มคฺเคติ วจฺจมคฺคาทีนํ อญฺญตเร มคฺเค. มคฺคสฺส อตฺตโน มุตฺตกรณสฺส ปเวสนํ. ปพฺพชฺชาย, ปาติโมกฺขสํวรสีลสฺส วา อนฺเต วินาเส ภโวติ อนฺติโม, ปาราชิกาปนฺโน ปุคฺคโล, ตสฺส วตฺถุ อนฺติมภาวสฺส การณตฺตา ปาราชิกาปตฺติ อนฺติมวตฺถูติ วุจฺจติ, ตเทว ปฐมํ จตุนฺนํ ปาราชิกานํ อาทิมฺหิ เทสิตตฺตา ปฐมนฺติมวตฺถุ, ตสฺส ปฐมนฺติมวตฺถุโน, ปฐมปาราชิกสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

34. '행하고자 하는 욕구'란 음행을 행하려는 갈애(taṇhā)이며, 그러한 음욕과 결합된 마음이 '행하고자 하는 욕구의 마음'이다. '통로에'란 대변로 등 여러 통로 중 하나를 말한다. 통로에 자신의 성기를 삽입하는 것이다. 출가 생활이나 계목의 단속하는 계(pātimokkhasaṃvarasīla)의 끝, 즉 파멸에 이르게 하므로 '최종적인 것(antima)'이라 한다. 바라이죄를 범한 사람에 대해, 그 범계가 최종적인 상태(승가로부터의 추방)의 원인이 되기에 바라이죄를 '최종적인 대상(antimavatthu)'이라 부른다. 그것이 네 가지 바라이 중 첫 번째로 설해졌기에 '첫 번째 최종적인 대상'이라 하며, '그 첫 번째 최종적인 대상의'란 '첫 번째 바라이죄의'라는 뜻이다.

๓๕. สามนฺตา อาปตฺติสมีเป ภวํ สามนฺตํ, ปาราชิกาปตฺติยา สมีเป ปุพฺพภาเค ภวนฺติ อตฺโถ. เสสานํ ปน ติณฺณมฺปีติ อวเสสานํ อทินฺนาทานาทีนํ ติณฺณํ ปาราชิกธมฺมานํ. ถุลฺลจฺจยํ สามนฺตมิติ อุทีริตนฺติ สมฺพนฺโธ. กถมุทีริตํ? ‘‘ผนฺทาเปติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ (ปารา. ๙๔) ทุติเย, ‘‘มนุสฺสํ อุทฺทิสฺส โอปาตํ ขณติ, ปติตฺวา ทุกฺขเวทนํ อุปฺปาเทติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ, ตติเย, ‘‘ปฏิวิชานนฺตสฺส อาปตฺติ ปาราชิกสฺส, อปฺปฏิวิชานนฺตสฺส อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๑๕) จตุตฺเถ สมุทีริตํ.

35. '근접한 것(sāmanta)'이란 범계의 근처에 있는 것을 말하며, 바라이죄의 근처인 전 단계에 있다는 뜻이다. '나머지 세 가지의 경우에도'란 나머지 주지 않는 것을 가지는 것(투도) 등 세 가지 바라이법을 말한다. "거친 죄(thullaccaya)는 근접한 것이다"라고 설해진 것과 연결된다. 어떻게 설해졌는가? 두 번째(바라이)에서 "흔들리게 하면 거친 죄이다"라고 하였고, 세 번째에서 "사람을 노려 구덩이를 파고, 그가 떨어져 고통스러운 느낌을 일으키면 거친 죄이다"라고 하였으며, 네 번째에서 "알아차리는 자에게는 바라이죄요, 알아차리지 못하는 자에게는 거친 죄이다"라고 설해졌다.

เอตฺถ จ จตุตฺถปาราชิกสฺส ถุลฺลจฺจยาปตฺติยา สามนฺตาปตฺติภาโว ยสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ สมุลฺลปติ, โส ยาว น ปฏิวิชานาติ, ตาว สมุลฺลปนปจฺจยา ถุลฺลจฺจยาปตฺติสมฺภาเว, สมุลฺลปิเต ตสฺมึ สมุลฺลปิตมตฺเถ ปฏิวิชานนฺเต ปาราชิกาปตฺติสมฺภาเว จ ยุชฺชติ. โส [Pg.44] จ ‘‘อปฺปฏิวิชานนฺตสฺส วุตฺเต ถุลฺลจฺจย’’นฺติ อิมินาว สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 네 번째 바라이의 거친 죄가 근접한 범계가 되는 경우는, 어떤 이에게 초인법을 자랑할 때 그가 알아차리지 못하는 동안은 자랑한 것을 연유로 거친 죄가 성립하고, 자랑했을 때 그 자랑한 내용을 상대가 알아차리면 바라이죄가 성립하는 것에 타당하다. 그리고 그것은 "알아차리지 못하는 자에게 말했을 때 거친 죄"라고 설해진 것에 포함되는 것으로 보아야 한다.

๓๖. อชานนฺตสฺส วาตูปตฺถทฺธํ องฺคชาตํ ทิสฺวา อตฺตโน รุจิยา วีติกฺกมํ กตฺวา มาตุคาเมสุ คจฺฉนฺเตสุ อชานมานสฺส, มหาวเน ทิวา นิทฺทุปคตภิกฺขุโน วิย ปเรหิ กิริยมานํ อชานนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ตเถวาติ อิมินา ‘‘อนาปตฺตีติ ญาตพฺพ’’นฺติ อิทมากฑฺฒติ. อสฺสาทิยนฺตสฺสาติ ภิกฺขุปจฺจตฺถิเกสุ อภิภวิตฺวา วีติกฺกมํ กโรนฺเตสุ จ การาเปนฺเตสุ จ, สปฺปมุขํ ปวิฏฺฐกาเล วิย อุตฺตสิตฺวา อนธิวาเสนฺตสฺส จ, มหาวเน ทิวาวิหาโรปคตภิกฺขุโน วิย ปโรปกฺกมํ ญตฺวาปิ กาเย อาทิตฺตอคฺคินา วิย อุตฺตสิตฺวา อนธิวาเสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อชานนฺตสฺสา’’ติ เอตฺถ อปิ-สทฺโท โยเชตพฺโพ. พุทฺธสาสเน ขีรสาครสลิลนิมฺมเล สพฺพปฐมํ ปาตุภูตตฺตา อาทิ จ ตํ วีติกฺกมสงฺขาตํ กมฺมญฺจาติ อาทิกมฺมํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ อาทิกมฺมี, เอตฺถ สุทินฺโน ภิกฺขุ, ตสฺส อาทิกมฺมิโนติ คเหตพฺโพ. อุปริปิ อิเมสํ ปทานํ อาคตาคตฏฺฐาเน อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธ จ อุปริ สพฺพสิกฺขาปเทสุ จ นิทานาทิวเสน สตฺตรสวิโธ สาธารณวินิจฺฉโย ปกิณฺณเก สงฺเขปโต, อุตฺตเร วิตฺถารโต จ อาวิ ภวิสฺสติ. ตสฺมา เอตฺถ น ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ.

36. '알지 못하는 자'란, 풍대(vāya)로 인해 발기된 성기를 보고 자신의 의지로 범계를 저질러 여성들에게 가는 것을 알지 못하는 자, 또는 대삼림에서 낮에 잠든 비구처럼 타인에 의해 행해지는 것을 알지 못하는 자를 말한다. '그와 마찬가지로'라는 말로 "범계가 아님을 알아야 한다"는 내용을 끌어온다. '즐기지 않는 자'란, 비구의 적대자들이 제압하여 범계를 저지르거나 저지르게 할 때, 뱀의 입에 (성기가) 들어갔을 때처럼 공포를 느껴 수용하지 않는 자, 그리고 대삼림에서 낮 휴식을 취하던 비구처럼 타인의 공격을 알고서도 몸에 불이 붙은 것처럼 공포를 느껴 수용하지 않는 자를 뜻한다. '알지 못하는 자'에도 '역시(api)'라는 단어를 연결해야 한다. 부처님의 가르침에서 가장 먼저 나타났기에 '최초(ādi)'이며 그것은 범계라고 불리는 '행위(kamma)'이므로 '최초의 행위(ādikamma)'라 하며, 그것을 가진 자가 '최초의 행위자(ādikammī)'이다. 여기서는 수딘나 비구를 말하며, '최초의 행위자에게'라고 이해해야 한다. 앞으로도 이 단어들이 나타나는 곳마다 이러한 방식으로 의미를 이해해야 한다. 그리고 여기서와 앞으로의 모든 학습계목에서 인연(nidāna) 등에 따른 17가지 공통적인 판별은 '파킨나카(Pakiṇṇaka)'에서 요약하여, '웃타라(Uttara)'에서 상세히 밝혀질 것이다. 그러므로 여기서는 보여주지 않은 것임을 알아야 한다.

๓๗-๓๘. วินเยติ วินยปิฏเก. อนยูปรเมติ เนติ ปาเปติ สีลสมฺปทํ สมาธิสมฺปทํ ปญฺญาสมฺปทญฺจาติ นโย, กายวจีทฺวาเรหิ อวีติกฺกมสงฺขาโต สํวโร, ตปฺปฏิปกฺโข อสํวโร อนโย นาม, ตสฺส อุปรโม นิวตฺติ เอตฺถาติ อนยูปรโม, วินโย, ตตฺถ อนยูปรเม วินเย.

37-38. '율(vinaya)에서'란 율장(Vinayapiṭaka)에서를 말한다. '부적절함(anaya)의 소멸'에서, 계의 구족·정의 구족·혜의 구족으로 인도하기(neti) 때문에 '방법(nayo)'이라 하며, 신체와 언어의 문을 통해 범하지 않는 단속(saṃvaro)을 뜻한다. 그 반대인 비단속이 '부적절함(anaya)'이며, 그것의 그침(uparamo) 즉 소멸이 있는 곳이 '부적절함의 소멸'인 율이다. 그러므로 그 '부적절함의 소멸인 율에서'라는 뜻이다.

ตโต [Pg.45] เอว ปรเม อุกฺกฏฺเฐ. อนยสฺส วา อุปรเม นิวตฺตเน ปรเม อุกฺกฏฺเฐติ คเหตพฺพํ. ปรา อุตฺตมา มา สาสนสิรี เอตฺถาติ ปรโม, วินโยติ เอวมฺปิ คเหตพฺพํ. ‘‘วินโย นาม สาสนสฺส อายู’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมสงฺคีติกถา; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.มหาสงฺคีติกถา; เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๒๕๑) วจนโต อุตฺตมสาสนสมฺปตฺติยุตฺเตติ อตฺโถ.

바로 그렇기에 '지고한(parama)', 즉 탁월한 것이다. 또는 부적절함의 소멸 즉 그침에 있어 '지고한', 즉 탁월한 것이라고 이해해야 한다. 지고하고(parā) 수승한(uttamā) 가르침의 영광(mā, sāsanasirī)이 그곳에 있기에 '지고요(paramo)', '율(vinayo)'이라고도 이해해야 한다. "율은 가르침의 수명이다"라는 말씀에 따라 최상의 가르침의 성취를 갖추었다는 뜻이다.

สุชนสฺสาติ โสภโณ ชโน สุชโน, สิกฺขากาโม อธิสีลสิกฺขาย โสภมาโน ปิยสีโล กุลปุตฺโต, ตสฺส นยเน นยนูปเม วินเยติ สมฺพนฺโธ. อนยูปรมตฺตา, ปรมตฺตา จ สุชนสฺส กุลปุตฺตสฺส นยเน นยนูปเม. สุขานยเนติ โลกิยโลกุตฺตรเภทํ สุขํ อาเนตีติ สุขานยนํ, ตสฺมึ. อิทญฺจ ‘‘นยเน’’ติ เอตสฺส วิเสสนํ.

'현자(Sujana)'란 선량한 사람인 현자이니, 공부하기를 원하고 증상계학(增上戒學)으로 빛나며 계를 사랑하는 선남자(善男子)를 말한다. '그의 눈(nayane)에' 혹은 '눈에 비유되는 것에'라는 말은 비나야(Vinaya)와 연결된다. 재앙이 그쳤거나 지극한 자아를 가진 현자인 선남자의 눈 또는 눈에 비유되는 것에서. '행복을 가져옴(Sukhānayana)'이란 세간적이고 출세간적인 구별이 있는 행복을 가져오는 것을 '행복을 가져옴'이라 하니, 그것에 있어서이다. 그리고 이것은 '눈(nayane)'이라는 말의 수식어이다.

เอตํ วิเสสนํ กิมตฺถนฺติ เจ? อุปมาภาเวน คหิตปกตินยนโต อิธ สมฺภวนฺตํ วิเสสํ ทสฺเสตุนฺติ เวทิตพฺพํ. กตโร โส วิเสโสติ เจ? ปกตินยนํ ราคโทสาทิกิเลสูปนิสฺสโย หุตฺวา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกทุกฺขสฺส จ ปจฺจโย โหติ. อิทํ ปน วินยนยนํ อิมสฺส กุลปุตฺตสฺส เอวํ อหุตฺวา เอกํเสน โมกฺขาวหนสุขสฺเสว ปจฺจโย โหตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ. ยถา วินยมวิราเธตฺวา ปฏิปชฺชเนน สิชฺฌนกสีลสํวรมูลกอวิปฺปฏิสาราทิอนุปาทิเสสปรินิพฺพานาวสา- นผลสมฺปตฺติวเสน อุปฺปชฺชนกโลกิยโลกุตฺตรสุขาวหเน วินเยติ วุตฺตํ โหติ.

이 수식어는 무엇을 위한 것인가? 비유적인 의미로 취해진 일반적인 눈(pakati-nayana)으로부터 여기에서 발생하는 차이점을 보여주기 위한 것이라고 알아야 한다. 그 차이점은 무엇인가? 일반적인 눈은 탐욕과 성냄 등의 번뇌의 의지처가 되어 현세와 내세의 괴로움의 원인이 된다. 그러나 이 비나야라는 눈은 이 선남자에게 이와 같지 않고 오로지 해탈을 가져오는 행복의 원인만이 된다는 이러한 차이점을 보여주기 위함이다. 율(vinaya)을 어기지 않고 실천함으로써 성취되는 계목의 단속을 근본으로 하는 후회 없음(avippaṭisāra) 등으로부터 무여열반에 이르는 결실의 성취를 통해 발생하는 세간적·출세간적 행복을 가져오는 비나야에 있어서라고 말해진 것이다.

ปธานรโตติ เอตฺถ ‘‘อปี’’ติ ปาฐเสโส. ปธาเน วินยาภิโยเค รโตปิ, วินเย อชฺฌายนสวนจินฺตนาทิวเสน วายมนฺโตปีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมาน’’นฺติ (ธ. ป. ๒๗๓; เนตฺติ. ๑๗๐; กถา. ๘๗๒) วจนโต ปธานํ นิพฺพานํ, ตสฺมึ รโตติ อตฺโถ[Pg.46]. สารมเตติ ‘‘สาร’’นฺติ อธิมเต. อถ วา สารํ อเผคฺคุมตํ มหาวิหารวาสีนํ อาจริยมตํ เอตฺถาติ ‘‘สารมโต’’ติ วินยวินิจฺฉโย วุตฺโต, ตสฺมึ. อิธาติ อิมสฺมึ วินยวินิจฺฉเย. รโตติ อจฺจนฺตาภิรโต. ‘‘น รโต’’ติ เอตฺถ น-การํ ‘‘รมเต’’ติ โอสานปเทน โยเชตฺวา โย ปน น รมเตติ สมฺพนฺโธ.

'수행에 전념하는(Padhānara)'이라는 말에서 '또한(api)'이라는 단어가 생략되어 있다. 수행 즉 율의 수행에 전념할지라도, 또는 율에 있어서 독송, 청문, 사유 등을 통해 노력할지라도라는 뜻이다. 혹은 "법들 중에서 이욕(離欲)이 으뜸이다"라는 말씀에 따라 '수행(padhāna)'은 열반이며, 그것에 전념한다는 뜻이다. '핵심으로 간주되는(Sāramata)'이란 '핵심(sāra)'이라고 인정된다는 것이다. 혹은 핵심, 즉 껍데기가 없는 마하위하라(Mahāvihāra) 거주자들의 스승들의 견해가 여기에 있기에 '핵심으로 간주되는 것'인 비나야비닛차야(율의 결정)를 말하니, 그것에 있어서이다. '여기(Idha)'란 이 비나야비닛차야에서이다. '전념하는(Ratoti)'이란 지극히 즐거워하는 것이다. '즐거워하지 않는(Na rato)'에서 '안(na)'이라는 글자를 '즐기다(ramate)'라는 마지막 단어와 연결하여 '그러나 즐거워하지 않는 자'라고 연결된다.

เถรนวมชฺฌิมภิกฺขุภิกฺขุนีนํ อนฺตเร โย ปน ปุคฺคโล นิจฺจปริวตฺตนสวนานุสฺสรณจินฺตนวเสน น รมเต น กีฬติ, โส ปุคฺคโล วินเย ปธานรโตปิ วินยปิฏเก อชฺฌยนสวนาทิวเสน ยุตฺตปยุตฺโตปิ ปฏุ โหติ กึ, น โหเตวาติ ทสฺเสติ. วินยปิฏเก ปาฏวมากงฺขนฺเตหิ ปฐมํ ตาเวตฺถ สกฺกจฺจํ อภิโยโค กาตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

장로(thera), 신참(nava), 중견(majjhima)의 비구와 비구니들 중에서 어떤 사람이 항상 반복하고 듣고 기억하고 사유하는 것을 통해 즐거워하지 않고 기뻐하지 않는다면, 그 사람은 율에 있어서 수행에 전념할지라도, 율장(Vinaya-piṭaka)에서 독송과 청문 등을 통해 전념하고 노력할지라도 능숙하게 되겠는가, 결코 되지 못한다는 것을 보여준다. 율장에서 능숙함을 바라는 이들은 먼저 여기서 정중하게 정진해야 한다는 것이 그 의도이다.

อิมเมวตฺถํ อานิสํสปารํปริยปโยชเนน สห ทสฺเสตุมาห ‘‘อิม’’นฺติอาทิ. อิมนฺติ วุจฺจมานํ วินยวินิจฺฉยํ, ‘‘อเวที’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ‘‘โย’’ติ ปาฐเสโส. โย กุลปุตฺโต สติสมฺปชญฺญสทฺธาสมฺปนฺโน อิมํ วินยวินิจฺฉยํ สมฺมา อเวทิ อญฺญาสิ. กึ ภูตนฺติ อาห ‘‘หิตวิภาวน’’นฺติ. โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติยา มูลสาธนตฺตา สีลมิธ หิตํ นาม, ตํ วิภาเวติ ปกาเสตีติ หิตวิภาวโนติ วิคฺคโห. ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย…เป… วิชฏเย ชฏ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒; มิ. ป. ๒.๑.๙) วุตฺตตฺตา สพฺพกิเลสชฏาวิชฏนโลกุตฺตรญาณสฺส ปทฏฺฐานโสปจารสาภิญฺญารูปารูปอฏฺฐสมาธีนํ ปทฏฺฐานตาย สพฺพโลกิยโลกุตฺตรคุณสมฺปทานํ มูลภูเตสุ จตุปาริสุทฺธิสีเลสุ ปธานํ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ, ตปฺปกาสกตฺตา อยํ วินยวินิจฺฉโย ‘‘หิตวิภาวโน’’ติ วุตฺโต.

바로 이 의미를 공덕의 전승과 목적과 함께 보여주기 위해 '이것(ima)' 등을 말씀하셨다. '이것'이란 설해지고 있는 비나야비닛차야를 말하며, '알았다(avedi)'와 연결된다. '누구든(yo)'이라는 말이 생략되어 있다. 마음챙김(sati)과 알아차림(sampajañña)과 믿음(saddhā)을 구족한 어떤 선남자가 이 비나야비닛차야를 바르게 알았다는 것이다. 어떠한 것인가에 대해 '이익을 밝히는(hitavibhāvana)'이라고 하셨다. 세간적·출세간적 성취의 근본 수단이 되기에 여기서는 계(sīla)를 '이익(hita)'이라 하며, 그것을 밝히고 드러내기에 '이익을 밝히는 것'이라는 분석이 성립한다. "계에 서서... (중략) ... 얽힌 것을 풀지어다"라고 말씀하셨듯이, 모든 번뇌의 얽힘을 푸는 출세간의 지혜의 근거이며 근접삼매와 신통을 수반하는 색계·무색계의 여덟 가지 등지(等至)의 근거가 되기에, 모든 세간적·출세간적 덕성의 성취의 근본이 되는 네 가지 청정계(catupārisuddhisīla) 중에서 으뜸인 별해탈률의 단속계(pātimokkhasaṃvarasīla)를 드러내는 것이기에, 이 비나야비닛차야를 '이익을 밝히는 것'이라 하였다.

ภาวนนฺติ [Pg.47] ภาวียติ ปุนปฺปุนํ เจตสิ นิเวสียตีติ ภาวโน, ภาวนีโยติ วุตฺตํ โหติ. หิตวิภาวกตฺตาเยว หิตตฺถีหิ ปุนปฺปุนํ จิตฺเต วาเสตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ, ตํ เอวํวิธํ วินยวินิจฺฉยํ. สุรสมฺภวนฺติ รสียติ อสฺสาทียตีติ รโส, สทฺทรโส อตฺถรโส กรุณาทิรโส วิมุตฺติรโส จ, โสภโณ รโส เอตสฺสาติ สุรโส, วินยวินิจฺฉโย, ตํ สุรสํ. ภวํ ภวนฺตํ, สนฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ, สุรสํ สมานํ, สุรสํ ภูตนฺติ อตฺโถ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘สิเลโส ปสาโท สมตา มธุรตา สุขุมาลตา อตฺถพฺยตฺติ อุทารตา โอโช กนฺติ สมาธี’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ กวิชเนหิ อสฺสาเทตพฺพสิเลสาทิทสวิธสทฺทชีวิตคุณสงฺขาตสทฺทรสสมฺปตฺตีหิ จ สภาวาขฺยานํ อุปมา รูปกํ ทีปกํ อาวุตฺตีติ เอวมาทิกฺกมนิทฺทิฏฺฐปญฺจตึสอตฺถาลงฺกาเรสุ อนุรูปสภาวาขฺยานาทิปฺปธานอตฺถาลงฺการสงฺขาตอตฺถรสสมฺปตฺตีหิ จ ยถาสมฺภวํ ปกาสิตพฺพกรุณารสอพฺภุตรสสนฺตรสาทีหิ จ ยุตฺตตฺตา สุรสํ อิมํ วินยวินิจฺฉยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

'수행함(bhāvana)'이란 닦여지는 것, 즉 거듭해서 마음속에 두어지는 것이기에 '수행함'이라 하니, '수행해야 할 것(bhāvanīya)'이라는 뜻이다. 이익을 밝혀주기 때문에 이익을 원하는 이들이 거듭해서 마음에 간직해야 한다는 것이니, 그러한 비나야비닛차야를 말한다. '좋은 맛을 지닌(Surasambhava)'에서 '맛(rasa)'이란 맛보아지는 것, 즐겨지는 것이니, 소리의 맛(saddarasa), 의미의 맛(attharasa), 연민 등의 맛(karuṇādirasa), 그리고 해탈의 맛(vimuttiraso) 등이다. 이것에 훌륭한 맛이 있기에 '훌륭한 맛을 지닌(surasa)' 것이 비나야비닛차야이며, 그러한 '훌륭한 맛을 지닌 것'이다. '존재하는(Bhavaṃ)'이란 현존하는, 실재하는 것을 말하니, 훌륭한 맛을 지닌 것이 된, 훌륭한 맛을 갖춘 것이라는 뜻이다. 무엇을 말하는 것인가? "결합(silesa), 명징(pasāda), 평등(samatā), 감미(madhuratā), 우아(sukhumālatā), 의미의 명료(atthabyatti), 고귀(udāratā), 힘(ojo), 광휘(kanti), 집중(samādhī)"이라고 말해지는 시인들에 의해 즐겨져야 할 결합 등 열 가지 소리의 생명력 있는 덕성이라 불리는 소리의 맛의 성취와, 자성 수식(sabhāvākhyāna), 비유(upamā), 은유(rūpaka), 조명(dīpaka), 반복(āvuttī) 등과 같은 순서로 제시된 서른다섯 가지 의미의 수사학 중에서 적절한 자성 수식 등을 위주로 하는 의미의 수사학이라 불리는 의미의 맛의 성취와, 상황에 따라 드러나야 할 연민의 맛(karuṇārasa), 경이의 맛(abbhutarasa), 평온의 맛(santarasa) 등을 갖추었기에, 이 비나야비닛차야를 '훌륭한 맛을 지닌 것'이라 하였다.

อถ วา อิมินา ปกรเณน ปธานโต วิธียมานปาติโมกฺขสํวรสีลสฺส เอกนฺเตน สมาธิสํวตฺตนิกตฺตา สมาธิสฺส จ ปญฺญาย ปทฏฺฐานตฺตา ปญฺญาย จ นิพฺพานปาปนโต มูลการณํ หุตฺวา กเมน นิพฺพานามตผลรสสมฺปทายกํ อิมํ วินยวินิจฺฉยํ ปรมสฺสาทนียรูเปน ธิติวิมุตฺติรเสน สุรสภูตนฺติ วุตฺตํ โหตีติ จ เวทิตพฺพํ. สมฺภวนฺติ เอตฺถ สํ วุจฺจติ สุขํ กายิกํ เจตสิกญฺจ, ตํ ภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโว, วินยวินิจฺฉโย, ตํ, กายจิตฺตสุขานํ มูลการณภูตํ, วุตฺตนเยน สุรสตฺตา จ ยถาวุตฺตรสสมฺปทสารมหุสฺสเวน สมฺภูตมานสิกสุขสฺส, ตํสมุฏฺฐานรูปนิสฺสยกายิกสุขสฺส จ ปภวภูตนฺติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา [Pg.48] อิมสฺส วินยวินิจฺฉยสฺส สมฺมา วิญฺญาตพฺพตาย การณํ ทสฺสิตํ โหติ.

혹은 이 논서에 의해 주로 규정되는 별해탈률의 단속계가 전적으로 삼매에 도움이 되고, 삼매는 지혜의 가까운 원인(padaṭṭhāna)이며, 지혜는 열반에 이르게 하기에, 근본 원인이 되어 차례로 열반이라는 불사의 결실의 맛을 선사하는 이 비나야비닛차야를 최상의 즐거움을 주는 형태인 확신과 해탈의 맛으로 인하여 '훌륭한 맛이 된 것'이라 하였다고 알아야 한다. '생겨남(Sambhava)'에서 '상(saṃ)'은 신체적·정신적 행복을 말하며, 그것이 이것으로부터 생겨나기에 '생겨남(sambhavo)'은 비나야비닛차야이니, 신체와 마음의 행복의 근본 원인이 되는 것을 말한다. 앞서 말한 방식대로 훌륭한 맛을 지냈기에, 앞서 언급한 맛의 성취라는 핵심적인 환희로부터 생겨난 정신적 행복과, 그것을 원인으로 하는 물질에 의거한 신체적 행복의 근원이 된다는 뜻이다. 이것으로 이 비나야비닛차야를 바르게 이해해야 하는 이유가 설명되었다.

เอวํ นานาคุณรตนากรํ อิมํ วินยวินิจฺฉยํ สมฺปชานนฺโต โส กุลปุตฺโต กึ โหตีติ เจ? ปาลินา อุปาลินา สโม ภวติ. ปาลินาติ สาสนํ ปาเลตีติ ‘‘ปาโล’’ติ วินโย วุจฺจติ, วุตฺตญฺหิ ‘‘วินโย นาม สาสนสฺส อายู’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมสงฺคีติกถา; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.มหาสงฺคีติกถา; เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๒๕๑) โส อสฺส อตฺถีติ ปาลี, ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธวเสน ติวิธสาสนสฺส ชีวิตภูตวินยปญฺญตฺติสงฺขาตสาสนธรตฺตา ‘‘ปาลี’’ติ ลทฺธนาเมน อุปาลินา, ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙, ๒๒๘) จตุปริสมชฺเฌ นิสินฺเนน สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺตินา สมฺมาสมฺพุทฺเธน มุขปทุมํ วิกาเสตฺวา ปกาสิตเอตทคฺคฏฺฐาเนน วิเสสโต สายนรกฺขนกภาเวน ปฏิลทฺธปาลีตินามเธยฺเยน อุปาลิมหาเถเรน สโม โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

이와 같이 다양한 공덕의 보배 창고인 이 ‘비나야비니차야(율의 결정)’를 완전히 숙지하는 그 선남자는 어떻게 되는가? 그는 빠알리(Pāli)를 수지한 우빨리(Upāli) 존자와 같게 된다. ‘빠알리’란 가르침을 보호한다는 뜻에서 ‘빠알라(보호자)’라고 불리는 율장(Vinaya)을 의미하는데, ‘율장은 참으로 가르침의 수명이다’라고 설해졌기 때문이다. 그것(율장)을 가진 자이기에 ‘빨리(Pālī)’라 하며, 교학(pariyatti)·수행(paṭipatti)·통찰(paṭivedha)이라는 세 가지 가르침의 생명인 율법의 제정으로 알려진 가르침을 수지한 자라는 뜻에서 ‘빨리’라는 명칭을 얻은 우빨리 존자와 같다. 그는 사부대중 가운데 앉아 계신 거룩한 정법의 전륜성왕이신 정등각자께서 연꽃 같은 입을 열어 ‘비구들이여, 내 제자 비구들 가운데 율을 수지하는 자들 중에 우빨리가 으뜸이다’라고 공표하신 제일(第一)의 지위에 계시며, 특히 [가르침을] 수호하고 보호하는 성품으로 인해 ‘빨리’라는 이름을 얻은 우빨리 마하테라(대장로)와 같게 된다는 뜻이다.

กสฺมึ วิสเย สโม ภวตีติ เจ? สาสเน. สาสเนติ ยถาวุตฺเต ติวิเธ สาสเน, ตตฺราปิ ถาวรชงฺคมสกลวตฺถุวิตฺถาราธรมณฺฑลสทิเส ปฏิปตฺติปฏิเวธทฺวยธาเร ปริยตฺติสาสเน, ตตฺถาปิ วินยกถาธิการตฺตา ลพฺภมาเน วินยปิฏกสงฺขาตปริยตฺติสาสเนกเทเส สโม ภวตีติ อตฺโถ.

어떤 영역에서 같게 되는가? 가르침(Sāsana)에서이다. ‘가르침에서’란 앞에서 언급한 세 가지 가르침을 말하는데, 그중에서도 움직이는 것과 움직이지 않는 모든 사물의 광대한 대지와 같으며 수행과 통찰의 두 가지를 지탱하는 토대인 교학의 가르침(pariyattisāsana)을 의미한다. 그 안에서도 율에 관한 설법이 주제이므로 얻게 되는, 율장으로 알려진 교학의 가르침의 한 부분에서 [우빨리 존자와] 같게 된다는 의미이다.

กึภูเต สาสเน? มารพลิสาสเน. มารสฺส พลิ มารพลิ, มารโคจโร, ตสฺส สาสนํ หึสกํ มารพลิสาสนํ, ตสฺมึ. ขนฺธาทีสุ ปญฺจสุ มาเรสุ ปธานภูตกามราคาทิปภวกิเลสมารสฺส โคจรภาเวน พลิสงฺขาตอิตฺถิสรีราทินิสฺสยโผฏฺฐพฺพาทิวิสยสฺส ปริจฺจชาปนตฺถํ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ…เป… อสํวาโส’’ติอาทินา (ปารา. ๔๔) นเยน วุตฺตตฺตา ตสฺส [Pg.49] มารพลิสฺส หึสกํ โหตีติ มารพลิสาสนนามเธยฺยวินยปญฺญตฺติสงฺขาตสาสเนติ อตฺโถ.

어떠한 가르침인가? 마라의 힘을 꺾는 가르침(Mārabalisāsana)이다. ‘마라의 힘(mārabali)’은 마라의 위력이자 마라의 영역이다. 그것을 해치기에 ‘마라의 힘을 꺾는 가르침’이라 하며, 그러한 가르침에서라는 뜻이다. 오온 등의 다섯 마라 중에서 근본이 되는 탐욕 등에서 비롯된 번뇌마(kilesamāra)의 영역으로서, 그 제물이 되는 여인의 몸 등과 같은 대상인 감촉 등에 대한 집착을 버리게 하기 위해 ‘어떤 비구라도…(중략)… 함께 살 수 없다’는 등의 방식으로 설해졌기에, 그 마라의 힘을 해치는 것이라 하여 ‘마라의 힘을 꺾는 가르침’이라 이름 붙여진 율의 제정으로 알려진 가르침이라는 뜻이다.

อถ วา ‘‘พฬิเสนปิ ชาเลน, หตฺเถน กุมิเนน วา’’ติ อุทกฏฺฐกถาย วกฺขมานตฺตา พฬิส-สทฺเทน มจฺฉมารณกณฺฏกมาห, ตํ มารสฺส พฬิสํ อสติ ขิปติ วชฺเชตีติ มารพฬิสาสนํ, ตสฺมึ, ‘‘สมนฺตปาโส มารสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา สํสารสาคเร ปริวตฺตมานกสํกิเลสทาสปุถุชฺชนสงฺขาตมจฺเฉ คณฺหิตุํ มารมหาเกวฏฺเฏน ปกฺขิตฺตพฬิสสงฺขาตอิตฺถิรูปสทฺทาทิปญฺจกามคุณา- มิสาวุตกามราคาทิกิเลสมหาพฬิสํ ตทงฺคปฺปหานวีติกฺกมปฺปหานาทิวเสน ปชหนฺเต วินยปญฺญตฺติสงฺขาเต สาสเนติ อธิปฺปาโย.

또는 ‘우다캇타카타(Udakaṭṭhakathā)’에서 ‘낚싯바늘(baḷisa)이나 그물로, 혹은 손이나 통발로’라고 언급될 것이므로, ‘바리사(baḷisa)’라는 단어는 물고기를 죽이는 낚싯바늘을 말한다. 마라의 그 낚싯바늘을 던져버리고 피하게 하기에 ‘마라의 낚싯바늘을 꺾는 가르침(mārabaḷisāsana)’이다. ‘마라의 그물은 사방에 쳐져 있다’고 설해졌듯이, 윤회의 바다에서 소용돌이치며 오염원에 종속된 범부라는 물고기들을 잡기 위해 거대한 어부인 마라가 던진 낚싯바늘, 즉 여인의 형상과 소리 등의 다섯 가지 감각적 쾌락의 미끼에 걸린 탐욕 등의 번뇌라는 거대한 낚싯바늘을 부분적인 제거(tadaṅgappahāna)와 범함의 제거(vītikkamappahāna) 등을 통해 버리게 하는, 율의 제정으로 알려진 가르침이라는 취지이다.

เอตฺถ จ สารมเต อิธ อิมสฺมึ วินยวินิจฺฉเย โย ปน น รมเต, โส ปุคฺคโล อนยูปรเม ตโต เอว ปรเม อุตฺตเม สุชนสฺส สุขานยเน นยเน นยนุปเม วินเย รโต อภิรโต ปธานรโตปิ วินเย อชฺฌายนาทีสุ โยคมาปชฺชนฺโตปิ ปฏุ โหติ ปฏุตโร โหติ กึ, น โหเตว. ตสฺมา วินเย ปาฏวตฺถินา เอตฺเถว สกฺกจฺจาภิโยโค กาตพฺโพติ สงฺเขปโต สาธิปฺปายา อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา. อถ วา ปธาเน จตุพฺพิเธ สมฺมปฺปธาเน วีริเย รโต อภิรโต โย ปน นโร สารมเต อิธ อิมสฺมึ วินยวินิจฺฉเย ยโต รมเต, อโต ตสฺมา โส อนยูปรเม สุชนสฺส สุขานยเน วินเย ปฏุ โหติ กุสโล โหตีติ โยชนาติ โน ขนฺติ.

여기서 정수와 같은 이 ‘비나야비니차야’를 즐기지 않는 자는, 불행을 종식시키고 선인에게 행복을 가져다주는 안목과 같으며 비할 데 없는 율장(Vinaya)에 전념하고 정진하며 율의 암송 등에 몰두한다 하더라도, 어찌 능숙하고 뛰어나게 될 수 있겠는가? 결코 그렇지 않다. 그러므로 율에 능숙해지기를 원하는 자는 바로 여기서 정성껏 전념해야 한다는 것을 의도가 담긴 의미 해석으로 간략히 알아야 한다. 또는 네 가지 바른 정진(sammappadhāna)에 전념하는 사람이 이 정수와 같은 ‘비나야비니차야’를 즐거워하므로, 그 때문에 그는 불행을 종식시키고 선인에게 행복을 가져다주는 율장에 능숙하게 된다고 해석하는 것이 우리의 견해이다.

หิตวิภาวนํ หิตปฺปกาสกํ ภาวนํ ภาวนียํ อาเสวิตพฺพํ สุรสมฺภวํ สุรสํ สมานํ สุรสํ ภูตํ สมฺภวํ สุขเหตุกํ อิมํ วินยวินิจฺฉยํ โย อเวทิ อญฺญาสิ, โส ปุคฺคโล มารพฬิสาสเน มารวิสยปฺปหานกเร, อถ วา มารพฬิสสฺส [Pg.50] มารสฺส วตฺถุกามามิสาวุตกิเลสกามพฬิสสฺส อสเน วชฺชมาเน สาสเน ติวิเธปิ ชินสาสเน, ตตฺถาปิ ปฏิปตฺติปฏิเวธานํ ปติฏฺฐานภูเต ปริยตฺติสาสเน, ตตฺราปิ สกลสาสนสฺส ชีวิตสมาเน วินยปญฺญตฺติสงฺขาตปริยตฺติสาสเนกเทเส ปาลินา วินยปริยตฺติยํ เอตทคฺเค ฐปเนน สาสนปาลเน ตํมูลภาวโต ปาลสงฺขาตวินยปริยตฺติยา ปสตฺถตเรน อุปาลินา อุปาลิมหาเถเรน สโม ภวตีติ โยชนา.

이익을 밝히고, 이익을 공표하는 수행(bhāvana)이며, 닦아야 할 것이고, 좋은 즐거움에서 생겨났으며, 좋은 즐거움과 같고, 즐거움의 원인이 되는 이 ‘비나야비니차야’를 아는 자는 마라의 영역을 제거하는 마라의 낚싯바늘을 꺾는 가르침에서, 또는 마라의 물욕이라는 미끼에 걸린 번뇌의 욕망이라는 낚싯바늘이 버려지는 가르침인 세 가지 승자의 가르침에서, 그중에서도 수행과 통찰의 토대가 되는 교학의 가르침에서, 나아가 온 가르침의 생명과 같은 율의 제정으로 알려진 교학 가르침의 한 부분에서, 율의 교학에 있어 으뜸가는 지위에 임명됨으로써 가르침을 수호함에 있어 근본이 되었기에 보호자(pāla)라 일컬어지는 율의 교학으로 매우 칭송받는 우빨리 마하테라와 같게 된다는 것이 문맥의 연결이다.

อิติ วินยตฺถสารสนฺทีปนิยา

이것으로 ‘비나야타사라산디빠니(Vinayatthasārasandīpanī)’ 중에서

วินยวินิจฺฉยวณฺณนาย

‘비나야비니차야’의 주석인

ปฐมปาราชิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 바라이법에 대한 설명이 끝났다.

ทุติยปาราชิกกถาวณฺณนา

두 번째 바라이법에 대한 설명

๓๙. อิทานิ ทุติยํ ปาราชิกวินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อาทิยนฺโต’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘เถยฺยจิตฺเตนา’’ติ ปาฐเสโส. โส จ ปจฺจตฺเตกวจนนฺเตหิ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺโพ, เถยฺยจิตฺเตน อาทิยนฺโต ปราชิโตติ สมฺพนฺโธ. ปรสนฺตกํ อารามาทึ อภิยุญฺชิตฺวา สามิกํ ปราเชตฺวา เถยฺยจิตฺเตน คณฺหนฺโต ตทตฺถาย กเต ปุพฺพปโยเค ทุกฺกฏํ, สามิกสฺส วิมตุปฺปาทเน ถุลฺลจฺจยญฺจ อาปชฺชิตฺวา ตสฺส จ อตฺตโน จ ธุรนิกฺเขเปน ปาติโมกฺขสํวรสีลสมฺปตฺติยา อทายาโท หุตฺวา ปราชิโต โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

39. 이제 두 번째 바라이의 결정을 보이기 위해 ‘취하는 자(ādiyanto)’ 등을 설하셨다. 거기에는 ‘훔치려는 마음으로(theyyacittenā)’라는 구절이 생략되어 있다. 그것은 단수형으로 끝나는 모든 단어와 연결되어야 하니, ‘훔치려는 마음으로 취하는 자는 바라이가 된다’는 연결이다. 타인의 소유인 사원 등을 소송하여 주인을 패배시키고 훔치려는 마음으로 점유할 때, 그 목적을 위해 행한 이전의 노력(pubbapayoga)에 대해서는 악작죄(dukkaṭa)가 되고, 주인에게 의심을 일으키게 하면 투란차죄(thullaccaya)를 범하게 되며, 주인과 자신 모두가 권리를 포기함으로써 빠띠목카의 단속계라는 성취를 상실하여 바라이가 된다는 뜻이다.

‘‘ตถา’’ติ จ ‘‘อปี’’ติ จ ‘‘ปราชิโต’’ติ จ ‘‘เถยฺยจิตฺเตนา’’ติ อิมินา สห เอกโต กตฺวา ‘‘หรนฺโต’’ติอาทีหิ จตูหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. เถยฺยจิตฺเตน หรนฺโตปิ ตถา ปราชิโตติ โยชนา สีสาทีหิ ปรสนฺตกํ ภณฺฑํ หรนฺโต เถยฺยจิตฺเตน ภณฺฑสฺส อามสเน [Pg.51] ทุกฺกฏญฺจ ผนฺทาปเน ถุลฺลจฺจยญฺจ อาปชฺชิตฺวา สีสโต ขนฺโธหรณาทิปโยคํ กโรนฺโตปิ ตถา ปราชิโต โหตีติ อตฺโถ.

‘이와 같이(tathā)’, ‘또한(api)’, ‘바라이가 된다(parājito)’라는 말을 ‘훔치려는 마음으로’와 하나로 묶어서 ‘운반하는(haranto)’ 등 네 가지 단어와 연결해야 한다. 즉 ‘훔치려는 마음으로 운반하는 자 또한 이와 같이 바라이가 된다’는 연결이다. 머리 등으로 타인의 물건을 운반할 때, 훔치려는 마음으로 물건에 손을 대면 악작죄가 되고, 움직이게 하면 투란차죄를 범하게 되며, 머리에서 어깨로 옮기는 등의 시도를 하는 것 또한 이와 같이 바라이가 된다는 의미이다.

เถยฺยจิตฺเตน อวหรนฺโตปิ ตถา ปราชิโตติ โยชนา. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อญฺเญหิ สงฺโคปนาทึ สนฺธาย อตฺตนิ อุปนิกฺขิตฺตภณฺฑํ ‘‘เทหิ เม ภณฺฑ’’นฺติ โจทิยมาโน ‘‘น มยา คหิต’’นฺติอาทินา มุสา วตฺวา เถยฺยจิตฺเตน คณฺหนฺโตปิ ตสฺส วิมตุปฺปาทเน ถุลฺลจฺจยมาปชฺชิตฺวา ตเถว ธุรนิกฺเขเปน ปราชิโต โหตีติ. ‘‘นาหํ อคฺคเหสิ’’นฺติอาทินา อวชานิตฺวา ปฏิกฺขิปิตฺวา หรนฺโต ‘‘อวหรนฺโต’’ติ วุตฺโต.

도둑질하려는 마음으로 탈취하는 자도 그와 같이 바라지카를 범한 것이라고 연결된다. 여기서 그 의미는 이러하다. 다른 사람들이 보관 등을 목적으로 자신에게 맡겨둔 물건을 '나의 물건을 주시오'라고 요구받을 때, '내가 가져가지 않았다'는 등의 거짓말을 하여 도둑질하려는 마음으로 취하는 자도, 상대방에게 의심을 일으킬 때 툴랏짜야(Thullaccaya) 죄에 이르고, 그와 같이 책임을 저버림으로써 바라지카를 범하게 된다는 것이다. '내가 가져가지 않았다'는 등으로 부정하고 거절하여 가져가는 것을 '탈취하는 것(avaharanto)'이라 한다.

เถยฺยจิตฺเตน อิริยาปถํ วิโกเปนฺโตปิ ตถา ปราชิโตติ โยชนา. ยํ ปน อญฺเญสํ ภณฺฑหรณกมนุสฺสาทีนมญฺญตรํ ‘‘เตน ภณฺเฑน สห คณฺหามี’’ติ ภณฺฑํ หรนฺตํ เถยฺยจิตฺเตน นิวาเรตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิตทิสาภิมุขํ กตฺวา ตสฺส ปกติอิริยาปถํ วิโกเปนฺโตปิ ปฐมปาทุทฺธาเรน ถุลฺลจฺจยมาปชฺชิตฺวา ทุติยปทวาราติกฺกเมน ตเถว ปราชิโต โหตีติ อตฺโถ.

도둑질하려는 마음으로 위의(威儀, 동작)를 흐트러뜨리는 자도 그와 같이 바라지카를 범한 것이라고 연결된다. 물건을 운반하는 사람이나 동물 등 중 어느 하나에 대해 '저 물건과 함께 (그를) 취하리라'고 생각하며 물건을 운반하는 자를 도둑질하려는 마음으로 저지하고, 자신이 원하는 방향으로 향하게 하여 그의 정상적인 동작을 흐트러뜨리는 자도, 첫 번째 발을 들어 올릴 때 툴랏짜야 죄에 이르고, 두 번째 발걸음을 옮김으로써 그와 같이 바라지카를 범하게 된다는 뜻이다.

เถยฺยจิตฺเตน ฐานา จาเวนฺโตปิ ตถา ปราชิโตติ โยชนา. ถลาทีสุ ฐิตํ ภณฺฑํ เถยฺยจิตฺเตน อวหริตุกามตาย ฐิตฏฺฐานโต อปเนนฺโตปิ ทุติยปริเยสนาทีสุ อามสนาวสาเนสุ สพฺเพสุปิ ปโยเคสุ ทุกฺกฏานิ จ ผนฺทาปเน ถุลฺลจฺจยญฺจ อาปชฺชิตฺวา อุปริ วกฺขมานปฺปกาเรสุ วิย ฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อปเนนฺโต ตเถว ปราชิโต โหตีติ อตฺโถ.

도둑질하려는 마음으로 장소에서 옮기는 자도 그와 같이 바라지카를 범한 것이라고 연결된다. 육지 등에 놓인 물건을 도둑질하려는 마음으로 탈취하고자 놓여 있는 장소에서 옮기는 자도, 두 번째 수색 등의 만지는 단계의 모든 방편들에서 둑카타(Dukkaṭa) 죄들을 범하고, 흔들리게 할 때 툴랏짜야 죄를 범하며, 뒤에서 설명할 방식들처럼 놓여 있는 장소에서 머리카락 한 올 만큼이라도 옮기면 그와 같이 바라지카를 범하게 된다는 뜻이다.

เอวเมตาย คาถาย ‘‘อาทิเยยฺย หเรยฺย อวหเรยฺย อิริยาปถํ วิโกเปยฺย ฐานาจาเวยฺย สงฺเกตํ วีตินาเมยฺยา’’ติ [Pg.52] (ปารา. ๙๒) ปทภาชนาคเตสุ ฉสุ ปเทสุ อาโท ปญฺจ ปทานิ สงฺคเหตฺวา ฉฏฺฐํ ปทํ กสฺมา น สงฺคหิตนฺติ เจ? อยํ คาถา น ตํปทภาชนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตา, อถ โข เตสํ ปทานํ วินิจฺฉยํ สนฺธาย อฏฺฐกถาสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๒) วุตฺตปญฺจวีสติอวหาเร ทสฺเสตุํ ตทวยวภูตปญฺจปญฺจกานิ ทสฺเสตุกาเมน วุตฺตา, ตสฺมา เอตฺถ ฉฏฺฐํ ปทํ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา วกฺขมาเน ตติยปญฺจเก นิสฺสคฺคิยาวหารปเทน, ปญฺจมปญฺจเก ปริกปฺปาวหารปเทน จ สงฺคยฺหมานตฺตา เอตฺถ นาเนกภณฺฑปญฺจกทฺวยํ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ ฉฏฺฐํ ปทํ น คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

이와 같이 이 게송에서 '취하거나, 옮기거나, 탈취하거나, 위의를 흐트러뜨리거나, 장소에서 옮기거나, 약속을 어기거나(Pārā. 92)'라는 구절의 분석(Padabhājana)에 나오는 여섯 가지 구절 중 처음 다섯 구절을 포함하고서, 왜 여섯 번째 구절은 포함하지 않았는가? 이 게송은 그 구절의 분석을 보여주기 위해 설해진 것이 아니라, 그 구절들의 판별과 관련하여 주석서들(Pārā. Aṭṭha. 1.92)에서 설해진 25가지 탈취 방법을 보여주기 위해, 그 구성 요소인 다섯 가지의 다섯 묶음을 보여주고자 하는 의도로 설해졌기 때문에, 여기서는 여섯 번째 구절을 언급하지 않았음을 알아야 한다. 혹은, 뒤에 설명될 세 번째 다섯 묶음에서는 닛사기야(Nissaggiya) 탈취라는 구절로, 다섯 번째 다섯 묶음에서는 파리카파(Parikappa) 탈취라는 구절로 포함되기 때문에, 여기서는 다양한 물건에 대한 두 가지 다섯 묶음을 혼란 없이 보여주기 위해 여섯 번째 구절을 취하지 않았음을 알아야 한다.

๔๐. อิมสฺมึ อทินฺนาทานปาราชิเก วตฺถุมฺหิ โอติณฺเณ กตฺตพฺพวินิจฺฉยสฺส ปญฺจวีสติอวหารานํ องฺคานิ โหนฺติ, เต จ นานาภณฺฑปญฺจกํ เอกภณฺฑปญฺจกํ สาหตฺถิกปญฺจกํ ปุพฺพปโยคปญฺจกํ เถยฺยาวหารปญฺจกนฺติ นิทฺทิฏฺฐา ปญฺจปญฺจกเภทา, ตตฺถ อิมาย คาถาย นาเนกภณฺฑปญฺจกทฺวยปฺปเภเท ทส อวหาเร สงฺคเหตฺวา อวเสสปญฺจกตฺตยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติ อารทฺธํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ติสฺสํ คาถายํ. นาเนกภณฺฑานนฺติ นานา, เอโก จ ภณฺโฑ เยสนฺติ วิคฺคโห. สวิญฺญาณกอวิญฺญาณกภณฺฑวเสน นานาภณฺฑปญฺจกญฺจ สวิญฺญาณกภณฺฑวเสเนว เอกภณฺฑปญฺจกญฺจ เวทิตพฺพํ. ปญฺจ ปริมาณา เยสนฺเต ปญฺจกา, เตสํ. อวหาราติ อวหรณานิ, โจรกมฺมานีติ วุตฺตํ โหติ. เอเตติ อนนฺตรคาถาย ‘‘อาทิยนฺโต’’ติอาทินา นิทฺทิฏฺฐา อาทิยนฺตาทโย. ปฏิปตฺติสนฺตาเน วิเสสํ วินิจฺฉยํ ภาเวติ อุปฺปาเทตีติ วิภาวี, วินยธโร, เตน วิภาวินา. วิญฺญาตพฺพาติ ปเรสํ อารามาทิสวิญฺญาณกวตฺถูนิ วา ทาสมยูราทึ เกวลํ สวิญฺญาณกวตฺถุมตฺตํ วา อวหริตุํ กตา ยถาวุตฺตสรูปา อาทิยนาทโย ฐานาจาวนปริโยสานา [Pg.53] ปญฺจ อวหารา ยถาวุตฺตนานาภณฺฑเอกภณฺฑวิสยา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ นานาภณฺฑปญฺจกํ เอกภณฺฑปญฺจกนฺติ ทส อวหารา ภวนฺตีติ วินยธเรน โอติณฺณสฺส วตฺถุโน วินิจฺฉโยปการกตฺตา ตถโต ญาตพฺพาติ อตฺโถ.

40. 이 주어지지 않은 것을 가지는 바라지카(Adinnādāna-pārājika)의 사안이 발생했을 때 행해야 할 판별에는 25가지 탈취 방법의 요소들이 있다. 그것들은 여러 가지 물건의 다섯 묶음, 한 가지 물건의 다섯 묶음, 제 손으로 하는 다섯 묶음, 이전의 방편의 다섯 묶음, 도둑질 탈취의 다섯 묶음이라고 제시된 다섯 가지의 다섯 묶음의 분류들이다. 거기서 이 게송으로 여러 가지 물건의 다섯 묶음의 두 가지 분류에 속하는 열 가지 탈취 방법을 포함하고, 나머지 세 가지 다섯 묶음을 보여주기 위해 '거기서(tattha)'라고 시작하였다. '거기서'란 이 게송에서라는 뜻이다. '여러 가지 물건의'란 '여러 가지'와 '하나의 물건'이 그들에게 있다는 분석이다. 유정물과 무정물인 물건에 따라 여러 가지 물건의 다섯 묶음을, 유정물인 물건에 따라서만 한 가지 물건의 다섯 묶음을 알아야 한다. 다섯 가지 수량을 가진 것들이 다섯 묶음(pañcakā)이며, 그것들의 [묶음]이다. '탈취(avahārā)'란 탈취하는 것들, 즉 도둑질을 말한다. '이들'이란 앞의 게송에서 '취하면서' 등으로 제시된 취하는 자들 등이다. 실천의 연속에서 특별한 판별을 일으키는 자가 현명한 자(vibhāvī)이니, 곧 율장 수지자(Vinayadhara)이다. 그 현명한 자에 의해 '알아야 한다'는 것은, 타인의 사원 등에 있는 유정물이나 노예나 공작 등 오직 유정물만을 탈취하기 위해 행해진, 앞에서 언급된 성격의 '취함' 등으로부터 '장소에서 옮김'으로 끝나는 다섯 가지 탈취가, 앞에서 언급된 여러 가지 물건과 한 가지 물건을 대상으로 하여 일어남으로써, '여러 가지 물건의 다섯 묶음'과 '한 가지 물건의 다섯 묶음'이라는 열 가지 탈취 방법이 된다는 것이다. 이것은 율장 수지자가 발생한 사안을 판별하는 데 도움이 되기에 사실 그대로 알아야 한다는 뜻이다.

๔๑. เอวํ ปญฺจวีสติ อวหาเร ทสฺเสตุํ วตฺตพฺเพสุ ปญฺจสุ ปญฺจเกสุ นาเนกภณฺฑปญฺจกานิ ทฺเว ทสฺเสตฺวา อิทานิ อวเสสปญฺจกตฺตยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สาหตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ สาหตฺโถติ สโก หตฺโถ, เตน นิพฺพตฺโต, ตสฺส วา สมฺพนฺธีติ สาหตฺโถ, อวหาโร, โจเรน สหตฺถา กโต อวหาโรติ อตฺโถ. อาณตฺติโก เจวาติ อาณตฺติยา นิพฺพตฺโต อาณตฺติโก, อวหาโร, โจรสฺส ‘‘อิมํ นาม ภณฺฑํ คณฺหา’’ติ ยสฺส กสฺสจิ อาณาปเนน สิทฺโธ อวหาโร จ. นิสฺสคฺโคติ นิสฺสชฺชนํ นิสฺสคฺโค, อวหาโร, สุงฺกฆาตฏฺฐาเน, ปริกปฺปิโตกาเส วา ฐตฺวา ภณฺฑสฺส พหิ ปาตนนฺติ วุตฺตํ โหติ.

41. 이와 같이 25가지 탈취 방법을 보여주기 위해 설명되어야 할 다섯 가지 다섯 묶음 중에서 여러 가지 물건의 다섯 묶음 두 가지를 보여주고, 이제 나머지 세 가지 다섯 묶음을 보여주기 위해 '제 손으로' 등을 설하였다. 거기서 '제 손으로(sāhattho)'란 자신의 손이며, 그것으로 이루어진 것, 혹은 그것에 속하는 것이 제 손으로 한 탈취이니, 도둑이 제 손으로 행한 탈취라는 뜻이다. '명령에 의한 것(āṇattiko)'이란 명령에 의해 이루어진 것이 명령에 의한 탈취이니, 도둑이 '이 물건을 가져오라'고 누구에게든 명령함으로써 성립된 탈취이다. '내던짐(nissaggo)'이란 내던지는 행위가 내던짐인 탈취이니, 세관이나 미리 정해둔 장소에 서서 물건을 밖으로 던지는 것을 말한다.

อตฺถสาธโกติ ปาราชิกาปตฺติสงฺขาตํ อตฺถํ สาเธตีติ อตฺถสาธโก, โส อวหาโร จ ยถาณตฺติกํ อวิราเธตฺวา เอกํเสน อวหรนฺตสฺส ‘‘อสุกสฺส ภณฺฑํ อวหรา’’ติ อวิเสเสน วา อวหริตพฺพวตฺถุวิเสโส คหณกาโล คหณเทโส คหณากาโร จาติ เอวมาทิวิเสสานมญฺญตเรน วิเสเสตฺวา วา อาณาปนญฺจ เอกํเสน ปาทคฺฆนกเตลปิวนกํ อุปาหนาทิกิญฺจิวตฺถุํ เตลภาชนาทีสุ ปาตนาทิปฺปโยโค จาติ เอวมาทิปฺปโยโค จ กิริยาสิทฺธิยา ปุเรตรเมว ปาราชิกสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส สาธนโต อตฺถสาธโก อวหาโร จาติ วุตฺตํ โหติ.

'목적을 이루는 것(atthasādhako)'이란 바라지카 속죄 죄라고 일컬어지는 목적을 성취하는 것이 목적을 이루는 것이니, 그 탈취는 명령받은 대로 어기지 않고 확실하게 탈취하는 자에게 '아무개의 물건을 탈취하라'고 특별한 지정 없이 시키거나, 혹은 탈취할 물건의 종류, 취할 시간, 취할 장소, 취할 방식 등 이와 같은 특별한 조건들 중 어느 하나로 특별하게 지정하여 명령하는 것과, 확실하게 1파다(pāda) 가치의 기름을 마시는 것이나 신발 등의 어떤 물건을 기름통 등에 빠뜨리는 등의 방편과 같이, 행위가 완성되기 전부터 바라지카라고 일컬어지는 목적을 성취하기 때문에 '목적을 이루는 탈취'라고 불린다.

ธุรนิกฺเขปนญฺจาติ [Pg.54] ธุรสฺส นิกฺเขปนํ ธุรนิกฺเขปนํ, ตญฺจ อวหาโร, ปรสนฺตกานํ อารามาทีนํ อภิโยควิสเย จ อุปนิกฺขิตฺตสฺส ภณฺฑาทิโน วิสเย จ โจรสฺส สามิโน วิสฺสชฺชเน จ สามิโน จ, ยทา กทาจิ ยถากถญฺจิ คณฺหิสฺสามีติ คหเณ นิรุสฺสาหภาวสงฺขาโต ธุรนิกฺเขปาวหาโร จาติ วุตฺตํ โหติ. อิติ อิทํ ธุรนิกฺเขปนญฺจ ยถาวุตฺตปฺปการํ สาหตฺถาทิจตุกฺกญฺจ ปญฺจนฺนํ อวหารานํ สมูโห ปญฺจกํ, สาหตฺถาทิปญฺจกํ ‘‘สาหตฺถปญฺจก’’นฺติ วุจฺจติ. อาทิ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺพํ.

‘포기함(dhuranikkhepana)’이란 책임을 내려놓는 것이 ‘포기함에 의한 절도’이며, 그것은 절도의 한 종류이다. 숲이나 사원 등 타인의 소유지에 놓여 있거나 맡겨진 물건에 대하여, 도둑이 주인으로 하여금 (소유권을) 포기하게 하거나, 주인이 ‘언제든 어떻게든 가져가겠다’고 하던 생각에서 가져가기를 단념하여 의욕이 없는 상태가 되는 것을 ‘포기함에 의한 절도’라고 한다. 이와 같이 ‘포기함’과 앞에서 언급한 ‘직접 손으로 함(sāhattha)’ 등 네 가지를 합친 다섯 가지 절도의 무리(pañcaka)를 ‘직접 손으로 함 등 다섯 가지(sāhatthapañcaka)’라고 부른다. ‘등(ādi)’이라는 단어는 문맥상 생략된 것을 나타내는 것으로 알아야 한다.

๔๒. ปุพฺพสหปโยคา จาติ เอตฺถ ‘‘ปุพฺพปโยโค สหปโยโค’’ติ ปโยค-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. ‘‘อาณตฺติวเสน ปุพฺพปโยโค เวทิตพฺโพ’’ติ อฏฺฐกถาวจนโต (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๒) ยถาณตฺติกมวิราเธตฺวา คณฺหโต ‘‘อสุกสฺส อิตฺถนฺนามํ ภณฺฑํ อวหรา’’ติ อาณาปนํ ปุพฺพปโยโค นาม อวหาโร. กาเยน, วาจาย วา ปยุชฺชนํ อาณาปนํ ปโยโค, อาณตฺตสฺส ภณฺฑคฺคหณโต ปุพฺพตฺตา ปุพฺโพ จ โส ปโยโค จาติ ปุพฺพปโยโค อวหาโรติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ฐานาจาวนวเสน สหปโยโค เวทิตพฺโพ’’ติ อฏฺฐกถาวจนสฺส อุปลกฺขณปทตฺตา ฐานาจาวนญฺจ ปรายตฺตภูมิคหเณ ขีลสงฺกมนาทิกญฺจ สหปโยโค อวหาโรติ เวทิตพฺโพ.

42. ‘전노력과 공동노력(Pubbasahapayogā)’에서 여기서 ‘노력(payoga)’이라는 단어는 각각에 결합하여 ‘전노력(pubbapayoga)’과 ‘공동노력(sahapayoga)’으로 풀이해야 한다. 주석서의 말씀(pārā. aṭṭha. 1.92)에 따라, ‘전노력’은 명령에 의한 것으로 이해해야 한다. 명령한 대로 어기지 않고 물건을 취하는 자에게 “아무개의 어떠어떠한 물건을 훔쳐라”라고 명령하는 것이 ‘전노력’이라 불리는 절도이다. 몸이나 말로 명령을 내리는 것이 ‘노력(payoga)’이며, 명령을 받은 자가 물건을 취하기 전의 일이므로 ‘이전의 노력’이라 하여 ‘전노력 절도’라고 보아야 한다. 주석서에서 “장소에서 이동시키는 것(ṭhānācāvana)으로 공동노력을 알아야 한다”고 한 것은 예시적인 표현이므로, 장소에서 이동시키는 것이나 타인의 토지를 점유하기 위해 경계 말뚝을 옮기는 것 등이 ‘공동노력 절도’임을 알아야 한다.

สํวิทาหรณนฺติ พหูหิ เอกโต หุตฺวา ‘‘อิทํ นาม ภณฺฑํ อวหริสฺสามา’’ติ สํวิทหิตฺวา สพฺเพหิ, เอกโต วา สพฺเพสํ อนุมติยา เอเกน วา คนฺตฺวา ปรสนฺตกสฺส เถยฺยจิตฺเตน หรณสงฺขาโต สํวิทาวหาโร จ. สมํ เอกี หุตฺวา วิสุํ เอเกนาปิ เถยฺยจิตฺเตน ปาเท วา ปาทารเห วา คหิเต กตมนฺตนานํ สพฺเพสมฺปิ ปาราชิกํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ[Pg.55]. สํวิทหิตฺวา มนฺเตตฺวา อวหรณํ สํวิทาหรณํ. นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ‘‘สํวิทาหรณ’’นฺติ ‘‘สํวิทาวหาโร’’ติ อิมสฺส เววจนํ. ‘‘สมฺพหุลา สํวิทหิตฺวา เอโก ภณฺฑํ อวหรติ, อาปตฺติ สพฺเพสํ ปาราชิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๑๑๘) วจนโต เอวํ สหกตมนฺตเนสุ เอเกนาปิ เถยฺยจิตฺเตน ปาเท วา ปาทารเห วา คหิเต กตมนฺตนานํ สพฺเพสํ ปาราชิกํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘공모하여 가져감(Saṃvidāharaṇa)’이란 여러 사람이 함께 “이 물건을 훔치자”라고 공모한 뒤, 모두가 함께 가거나 혹은 모두의 동의하에 그중 한 사람이 가서 타인의 소유물을 도심(훔치려는 마음)으로 가져가는 ‘공모 절도’를 말한다. 함께 하나가 되어 공모한 자들 중 비록 한 명이라도 도심으로 1파다(pāda) 또는 1파다의 가치가 있는 물건을 잡으면, 공모에 참여한 모든 이들에게 바라지카(pārājika)가 성립한다고 보아야 한다. 공모하여 의논한 뒤 가져가는 것이 ‘공모하여 가져감(saṃvidāharaṇa)’이다. 어원적 해석의 원리에 따라 단어의 성립을 이해해야 한다. ‘공모하여 가져감(saṃvidāharaṇa)’은 ‘공모 절도(saṃvidāvahāra)’의 동의어이다. “여러 명이 공모하여 한 명이 물건을 훔치면, 모두에게 바라지카의 죄가 된다”(Pārā. 118)는 말씀에 따라, 이와 같이 함께 모의한 자들 중 한 명이라도 도심으로 물건을 잡으면 공모자 전원에게 바라지카가 성립함을 알아야 한다.

สงฺเกตกมฺมนฺติ ปุพฺพณฺหาทิกาลปริจฺเฉเทน สญฺชานนํ สงฺเกโต, เตน กตํ กมฺมํ อวหรณํ สงฺเกตกมฺมํ นาม. ตํ ปน ปุเรภตฺตาทีสุ กญฺจิ กาลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิตฺถนฺนามํ ภณฺฑํ อวหรา’’ติ วุตฺเต ตสฺมึเยว กาเล ตํเยว ยถาวุตฺตํ ภณฺฑํ อวหรติ เจ, สงฺเกตการกสฺส สงฺเกตกฺขเณเยว ปาราชิกนฺติ สงฺเขปโต เวทิตพฺพํ.

‘약속된 행위(Saṅketakamma)’란 오전 등 시간의 구분을 미리 정하여 인지하는 것이 ‘약속(saṅketo)’이며, 그 약속으로 행해진 절도 행위가 ‘약속된 행위’이다. 그것은 식전 등 특정 시간을 정하여 “이 시간에 어떠어떠한 물건을 훔쳐라”라고 말했을 때, 만약 그 시간에 정확히 지정된 물건을 훔친다면, 약속을 정한 자에게는 그 약속한 순간에 바로 바라지카가 성립한다고 요약하여 이해해야 한다.

เนมิตฺตนฺติ ปรภณฺฑาวหารสฺส เหตุตฺตา อกฺขินิขณนาทิ นิมิตฺตํ นาม, เตน นิพฺพตฺตํ เนมิตฺตํ, อวหรณสงฺขาตกมฺมํ อวหาโร. ‘‘มยา อกฺขิมฺหิ นิขณิเต วา ภมุมฺหิ อุกฺขิตฺเต วา อิตฺถนฺนามํ ภณฺฑํ อวหรา’’ติ อาณตฺเตน ตํ นิมิตฺตํ ทิสฺวา วุตฺตเมว ภณฺฑํ วุตฺตนิยามมวิราเธตฺวา คหิตํ เจ, นิมิตฺตการกสฺส นิมิตฺตกรณกฺขเณเยว ปาราชิกํ โหติ. วุตฺตนิยามํ วิราเธตฺวา คหิตํ เจ, นิมิตฺตการโก มุจฺจติ, อวหารกสฺเสว ปาราชิกํ. ปุพฺพปโยโค อาทิ ยสฺส ตํ ปุพฺพปโยคาทิ, ปุพฺพปโยคาทิ จ ตํ ปญฺจกญฺจาติ วิคฺคโห.

‘표시에 의한 것(Nemitta)’이란 타인의 물건을 훔치는 원인이 되는 눈짓 등의 ‘표시(nimitta)’를 말하며, 그 표시로부터 생긴 것이 ‘표시에 의한 것’이고, 그 절도 행위가 ‘표시 절도’이다. “내가 눈짓을 하거나 눈썹을 치켜뜰 때 어떠어떠한 물건을 훔쳐라”라고 명령받은 자가 그 표시를 보고 지시된 물건을 지시된 방식대로 틀림없이 훔쳤다면, 표시를 한 자에게는 그 표시를 하는 순간에 바라지카가 성립한다. 만약 지시된 방식과 다르게 훔쳤다면 표시를 한 자는 죄를 면하고, 실제로 훔친 자에게만 바라지카가 성립한다. ‘전노력’ 등을 시작으로 하는 것이 ‘전노력 등’이며, 그것이 다섯 가지인 것이 ‘전노력 등 다섯 가지’라는 분석이다.

๔๓. เถยฺยญฺจ ปสยฺหญฺจ ปริกปฺโป จ ปฏิจฺฉนฺโน จ กุโส จ เถยฺยปสยฺหปริกปฺปปฏิจฺฉนฺนกุสา, เต อาที อุปปทภูตา เยสํ อวหารานํ เต เถยฺย…เป… กุสาทิกา[Pg.56], อวหารา, อิมินา เถยฺยาวหาโร จ…เป… กุสาวหาโร จาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ เถยฺยาวหาโรติ เถโน วุจฺจติ โจโร, ตสฺส ภาโว เถยฺยํ, เอตฺถ น-การโลโป นิรุตฺตินเยน ทฏฺฐพฺโพ, เตน อวหรณํ เถยฺยาวหาโร, สนฺธิจฺเฉทาทิวเสน อทิสฺสมาเนน คหณญฺจ กูฏมานกูฏกหาปณาทีหิ วญฺเจตฺวา คหณญฺจ เถยฺยาวหาโร.

43. ‘몰래 함(theyya)’, ‘강탈함(pasayha)’, ‘계획함(parikappa)’, ‘은폐함(paṭicchanna)’, ‘제비뽑기(kusa)’가 앞에 붙은 절도들이 ‘몰래 함 등... 제비뽑기 등’의 절도이다. 이로써 ‘몰래 하는 절도’부터 ‘제비뽑기 절도’까지가 언급되었다. 그중 ‘몰래 하는 절도(theyyāvahāra)’에서 도둑(theno)의 상태를 ‘몰래 함(theyya)’이라 한다. 여기서 ‘na’자의 탈락은 어원 해석에 따른 것으로 보아야 한다. 그것에 의한 절도가 ‘몰래 하는 절도’이다. 경계선을 넘는 등의 방식으로 보이지 않게 가져가는 것과 가짜 저울이나 가짜 동전 등으로 속여서 취하는 것이 ‘몰래 하는 절도’이다.

ปสยฺห อภิภวิตฺวา อวหรณํ ปสยฺหาวหาโร, คามวิโลปกา วิย สามิเก อภิภวิตฺวา คหณญฺจ ราชภฏาทโย วิย อภิภวิตฺวา นิพทฺธกรคฺคหเณ อธิกคฺคหณญฺจ ปสยฺหาวหาโร.

‘강탈하는 절도(Pasayhāvahāra)’는 굴복시켜서 가져가는 것이다. 마을 약탈자들처럼 주인을 제압하고 물건을 취하는 것이나, 왕의 관리들처럼 위력으로 억눌러 정해진 세금 이외의 것을 추가로 거두어들이는 것이 ‘강탈하는 절도’이다.

วตฺถสุตฺตาทิกํ ปริจฺฉิชฺช กปฺเปตฺวา อวหรณํ ปริกปฺปาวหาโร, โส จ ภณฺโฑกาสปริกปฺปวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ นิกฺขิตฺตภณฺฑํ อนฺธการปฺปเทสํ ปวิสิตฺวา สุตฺตาทิภณฺฑานิ ตตฺถ นิกฺขิตฺตานิ, เต เปฬาทโย คณฺหนฺตสฺส ‘‘วตฺถานิ เจ คณฺหิสฺสามิ, สุตฺตานิ เจ น คณฺหิสฺสามี’’ติอาทินา นเยน ปริกปฺเปตฺวา อุกฺขิปนํ ภณฺฑปริกปฺปปุพฺพกตฺตา ภณฺฑปริกปฺปาวหาโร นาม. อารามปริเวณาทีนิ ปวิสิตฺวา โลภนียํ ภณฺฑํ ทิสฺวา คพฺภปาสาทตลปมุขมาฬกปาการทฺวารโกฏฺฐกาทึ ยํ กิญฺจิ ฐานํ ปริกปฺเปตฺวา ‘‘เอตฺถนฺตเร ทิฏฺโฐ เจ, โอโลเกตุํ คหิตํ วิย ทสฺสามิ, โน เจ, หริสฺสามี’’ติ ปริกปฺเปตฺวา อาทาย คนฺตฺวา ปริกปฺปิตฏฺฐานาติกฺกโม โอกาสปริกปฺปปุพฺพกตฺตา โอกาสปริกปฺปาวหาโร นามาติ สงฺเขปโต เวทิตพฺโพ.

‘계획하는 절도(Parikappāvahāra)’는 옷이나 실 등을 구분하여 작정하고 가져가는 것으로, 이는 물건 계획과 장소 계획의 두 종류가 있다. 물건 계획은, 어두운 곳에 놓인 물건들 사이에 들어가 “옷은 가져가고 실은 가져오지 않겠다”는 등의 방식으로 계획하여 들어 올리는 것을 ‘물건 계획에 의한 절도’라고 한다. 장소 계획은, 사원이나 거처 등에 들어가 탐나는 물건을 보고서 방, 다락방, 현관, 뜰, 담장, 대문 등 어떤 장소를 정하여 “이 구역 안에서 들키면 물건을 살펴보려고 집은 것처럼 보이고, 그렇지 않으면 가져가겠다”고 계획하여 가지고 가다가 정해놓은 장소를 벗어나는 것을 ‘장소 계획에 의한 절도’라고 요약하여 이해해야 한다.

ติณปณฺณาทีหิ [Pg.57] ปฏิจฺฉนฺนสฺส ภณฺฑสฺส อวหรณํ ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร, อุยฺยานาทีสุ กีฬมาเนหิ วา สงฺฆปริวิสนฺเตหิ วา มนุสฺเสหิ โอมุญฺจิตฺวา ฐปิตํ อลงฺการาทิกํ ยํ กิญฺจิ ภณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘โอณมิตฺวา คณฺหนฺเต อาสงฺกนฺตี’’ติ ฐตฺวา ติณปณฺณปํสุวาลุกาทีหิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา สามิเกสุ ปริเยสิตฺวา อทิสฺวา สาลเยสุ คเตสุ ปจฺฉา เถยฺยจิตฺเตน คหณญฺจ ตเทว ภณฺฑํ กทฺทมาทีสุ เถยฺยจิตฺเตน องฺคุฏฺฐาทีหิ ปีเฬตฺวา โอสีทาเปตฺวา เหฏฺฐาภาเคน ผุฏฺฐฏฺฐานํ อุปริภาเคน อติกฺกมนญฺจ ปฏิจฺฉนฺนาวหาโรติ วุตฺตํ โหติ.

‘은폐하는 절도(Paṭicchannāvahāra)’는 풀이나 잎 등으로 가려진 물건을 가져가는 것이다. 공원 등에서 놀거나 승가에 공양하는 사람들이 풀어놓은 장신구 등을 보고, “허리를 굽혀 집으면 의심받을 것”이라 생각하여 서서 풀, 잎, 흙, 모래 등으로 덮어 감춘 뒤, 주인들이 찾다가 포기하고 떠났을 때 나중에 도심으로 가져가는 것을 말한다. 또한 진흙 속에서 도심을 품고 엄지발가락 등으로 물건을 눌러 가라앉힌 뒤, 물건의 밑부분이 닿아있던 지점을 윗부분이 통과하여 옮기는 것도 ‘은폐하는 절도’라고 한다.

กุเสน อวหาโร กุสาวหาโร, เถยฺยจิตฺเตน กุสํ สงฺกาเมตฺวา ปรโกฏฺฐาสสฺส อคฺเฆน มหนฺตสฺส วา สมสมสฺส วา คหณนฺติ อตฺโถ. โย ปน ภิกฺขุ กุสปาตเนน สงฺฆสฺส จีวเรสุ ภาชิยมาเนสุ อตฺตโน โกฏฺฐาเสน สมํ วา อธิกํ วา อูนกํ วา อคฺเฆน ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา อคฺฆนกํ อญฺญสฺส โกฏฺฐาสํ อวหริตุกาโม อตฺตโน โกฏฺฐาเส ปติตํ กุสํ ปรโกฏฺฐาเส ปาเตตุกาโม อุทฺธรติ, ตงฺขเณ จ ปรสฺส โกฏฺฐาเส ปาติตกฺขเณ จ น ปาราชิกํ อนาปชฺชิตฺวา ปรโกฏฺฐาสโต ปรนามลิขิตํ กุสํ อุกฺขิเปนฺโต ตโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อปนาเมติ, ปาราชิโก โหติ. ยทิ ปฐมํ ปรโกฏฺฐาสโต กุสํ อุทฺธรติ, อุทฺธฏกฺขเณ จ อตฺตโน โกฏฺฐาเส ปาติตกฺขเณ จ สกนามลิขิตํ กุสํ อุทฺธรณกฺขเณ จ ปาราชิกํ อนาปชฺชิตฺวา ปรโกฏฺฐาเส ปาตนกฺขเณ หตฺถโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ มุตฺเต ปาราชิโก โหติ.

제비(kusa)를 통한 탈취는 ‘제비에 의한 탈취(kusāvahāra)’이니, 도심(盜心)으로 제비를 옮겨 놓음으로써 다른 사람의 몫을 그 가치에 따라 큰 것이든 대등한 것이든 취하는 것을 의미한다. 만약 어떤 비구가 승가(僧伽)의 가사들을 제비뽑기로 나누는 중에 자신의 몫과 같거나, 많거나, 적은 가치를 지닌 다른 사람의 몫을 탈취할 의도로, 5마사카 또는 5마사카 이상의 가치가 있는 다른 사람의 몫을 훔치고자 하여 자기 몫에 떨어진 제비를 다른 사람의 몫에 떨어뜨리려고 집어 올리는 경우, 그 집어 올리는 순간과 타인의 몫에 떨어뜨리는 순간에는 아직 바라이죄에 이르지 않지만, 타인의 몫에서 타인의 이름이 쓰인 제비를 들어 올려 머리카락 한 올 만큼이라도 옮긴다면 바라이죄가 된다. 만약 먼저 타인의 몫에서 제비를 들어 올릴 때, 그 들어 올리는 순간과 자신의 몫에 떨어뜨리는 순간, 그리고 자신의 이름이 적힌 제비를 들어 올리는 순간에는 바라이죄에 이르지 않지만, 그것을 타인의 몫에 떨어뜨리는 순간 손에서 머리카락 한 올 만큼이라도 벗어나면 바라이죄가 된다.

ยทิ ทฺเวปิ กุเส ปฏิจฺฉาเทตฺวา สพฺเพสุ ภิกฺขูสุ สกสกโกฏฺฐาสํ อาทาย คเตสุ ยสฺมึ กุสํ ปฏิจฺฉาเทสิ, ตสฺส สามิเกน อาคนฺตฺวา ‘‘มยฺหํ กุโส กสฺมา น [Pg.58] ทิสฺสตี’’ติ วุตฺเต โจโร ‘‘มยฺหมฺปิ กุโส น ทิสฺสตี’’ติ วตฺวา อตฺตโน โกฏฺฐาสํ ตสฺส สนฺตกํ วิย ทสฺเสตฺวา ตสฺมึ วิวทิตฺวา วา อวิวทิตฺวา วา คเหตฺวา คเต อิตรํ โกฏฺฐาสํ อุทฺธรติ เจ, อุทฺธฏกฺขเณเยว ปาราชิโก โหติ. ยทิ ปโร ‘‘มยฺหํ โกฏฺฐาสํ ตุยฺหํ น เทมิ, ตฺวํ ตุยฺหํ โกฏฺฐาสํ วิจินิตฺวา คณฺหาหี’’ติ วทติ, เอวํ วุตฺเต โส อตฺตโน อสฺสามิกภาวํ ชานนฺโตปิ ปรสฺส โกฏฺฐาสํ อุทฺธรติ, อุทฺธฏกฺขเณ ปาราชิโก โหติ. ยทิ ปโร วิวาทภีรุกตฺตา ‘‘กึ วิวาเทนา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มยฺหํ วา ปตฺตํ โหตุ ตุยฺหํ วา, วรโกฏฺฐาสํ ตฺวํ คณฺหาหี’’ติ วเทยฺย, ทินฺนกํ นาม คหิตํ โหตีติ ปาราชิกํ น โหตีติ. ยทิ ‘‘ตว รุจฺจนกํ คณฺหาหี’’ติ วุตฺโต วิวาทภเยน อตฺตโน ปตฺตํ วรภาคํ ฐเปตฺวา ลามกภาคํ คเหตฺวา คโต, โจโร ปจฺฉา คณฺหนฺโต วิจิตาวเสสํ นาม อคฺคเหสีติ ปาราชิโก น โหติ. เอวํ กุสาวหารวินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ ปญฺจวีสติยา อวหาเรสุ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

만약 두 제비를 모두 감추어 두고 모든 비구들이 각자의 몫을 가지고 떠났을 때, 제비를 감추어 둔 곳의 주인(비구)이 와서 “내 제비가 왜 보이지 않는가?”라고 물었을 때, 도둑질한 비구가 “내 제비도 보이지 않는다”라고 말하며 자신의 몫을 주인의 것인 양 보여주고, 그 문제로 다투거나 다투지 않은 채 그가 그것을 가지고 간 뒤에 (도둑질한 비구가) 남은 다른 몫을 들어 올린다면, 들어 올리는 그 순간에 바로 바라이죄가 된다. 만약 상대방이 “내 몫을 너에게 주지 않겠다. 너는 네 몫을 골라서 가져가라”고 말했을 때, 이와 같이 말을 들었음에도 자신이 주인이 아님을 알면서 타인의 몫을 들어 올린다면 들어 올리는 순간 바라이죄가 된다. 만약 상대방이 다툼을 두려워하여 “다투어 무엇하랴”라고 생각하며 “내 것이 되든 네 것이 되든, 네가 좋은 몫을 가져가라”고 말하여 그것을 가졌다면, 이는 ‘준 것을 취함’이 되어 바라이죄가 되지 않는다. 만약 “네 마음에 드는 것을 가져가라”는 말을 듣고 다툼이 두려워 자신의 몫인 좋은 부분은 두고 나쁜 부분을 가지고 갔다면, 도둑질한 비구가 나중에 그것을 가질 때 이는 ‘선택하고 남은 것을 취함’이라 하여 바라이죄가 되지 않는다. 이와 같이 제비에 의한 탈취의 판별법을 알아야 한다. 이것이 여기 25가지 탈취법에 대한 요약이며, 상세한 내용은 ‘사만타파사디카’ 율 주석서에 설명된 방식대로 알아야 한다.

๔๔. เอตฺตาวตา อทินฺนาทานปาราชิกสฺส วินิจฺฉยาวยวรูเปน อุคฺคเหตพฺเพ ปญฺจวีสติ อวหาเร ทสฺเสตฺวา อิทานิ อทินฺนาทานวินิจฺฉเย สมฺปตฺเต สหสา อาปตฺตึ อนาโรเปตฺวา ปฐมํ โอโลเกตพฺพานิ ปญฺจ ฐานานิ ทสฺเสตุํ ‘‘วตฺถุกาลคฺฆเทเส จา’’ติอาทิ อารทฺธํ.

44. 이와 같이 주지 않은 것을 가지는 바라이죄(불투도)를 판별하는 부분으로서 익혀야 할 25가지 탈취법을 보여준 뒤, 이제 주지 않은 것을 가지는 것에 대한 판별에 이르러 성급하게 죄를 부과하지 않고 먼저 살펴봐야 할 다섯 가지 사항을 보여주기 위해 “물건(vatthu), 시간(kāla), 가격(aggha), 장소(desa) 등”의 게송을 시작하였다.

ตตฺถ วตฺถุ นาม อวหฏภณฺฑํ. กึ วุตฺตํ โหติ? อวหารเกน ‘‘มยา อิตฺถนฺนามํ ภณฺฑํ อวหฏ’’นฺติ วุตฺเตปิ ตสฺส ภณฺฑสฺส สสฺสามิกอสฺสามิกภาวํ อุปปริกฺขิตฺวา สสฺสามิกํ [Pg.59] เจ, อวหารกาเล เตสํ สาลยภาวํ วา นิราลยภาวํ วา นิยเมตฺวา สาลยกาเล เจ คหิตํ, ภณฺฑํ อคฺฆาเปตฺวา มาสกํ วา อูนมาสกํ วา โหติ, ทุกฺกเฏน, อติเรกมาสกํ วา อูนปญฺจมาสกํ วา โหติ, ถุลฺลจฺจเยน, ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา โหติ, ปาราชิเกน กาตพฺโพ. สามิกานํ นิราลยกาเล เจ คหิตํ, นตฺถิ ปาราชิกํ. ภณฺฑสามิเก ปน ภณฺฑํ อาหราเปนฺเต ตํ วา ภณฺฑํ ตทคฺฆนกํ วา ทาตพฺพนฺติ.

거기서 ‘물건(vatthu)’이란 탈취된 물품을 말한다. 이는 무엇을 말하는가? 탈취자가 “내가 이러저러한 물품을 훔쳤다”라고 말하더라도 그 물품에 주인이 있는지 없는지를 조사하여, 만약 주인이 있다면 탈취할 당시에 그들이 그것에 애착을 가졌는지(sālaya) 혹은 포기했는지(nirālaya)를 확정해야 한다. 애착을 가졌을 때 취한 것이라면 그 물품의 가격을 감정하여, 1마사카 혹은 1마사카 미만이면 돌길라(dukkaṭa)죄로, 1마사카 초과 5마사카 미만이면 투란차(thullaccaya)죄로, 5마사카 혹은 5마사카 초과면 바라이죄로 처벌해야 한다. 만약 소유주들이 애착을 버렸을 때 취한 것이라면 바라이죄가 성립하지 않는다. 다만 물품의 주인이 그 물품을 돌려달라고 요구하면 그 물품이나 그에 해당하는 가치를 보상해 주어야 한다.

กาโล นาม อวหารกาโล. ภณฺฑํ นาเมตํ กทาจิ มหคฺฆํ โหติ, กทาจิ สมคฺฆํ. ตสฺมา อวหฏภณฺฑสฺส อคฺฆํ ปริจฺฉินฺทนฺเตหิ อวหฏกาลานุรูปํ กตฺวา ปริจฺฉินฺทนตฺถํ กาลวินิจฺฉโย กาตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ.

‘시간(kāla)’이란 탈취한 시점을 말한다. 물품이란 때로는 값이 비싸기도 하고 때로는 싸기도 하다. 그러므로 탈취된 물품의 가격을 결정하는 이들은 탈취 당시의 상황에 맞추어 가격을 책정하기 위해 시간에 대한 판별을 해야 한다는 뜻이다.

อคฺโฆ นาม อวหฏภณฺฑสฺส อคฺโฆ. เอตฺถ จ สพฺพทา ภณฺฑานํ อคฺโฆ สมานรูโป น โหติ, นวภณฺฑํ มหคฺฆํ โหติ, ปุราณํ เจ สมคฺฆํ. ตสฺมา อวหารกาเล ภณฺฑสฺส นวภาวํ วา ปุราณภาวํ วา นิยเมตฺวา อคฺโฆ ปริจฺฉินฺทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

‘가격(aggha)’이란 탈취된 물품의 가치이다. 여기서 물품의 가격은 언제나 일정하지 않으니, 새 물건은 비싸고 헌 물건은 저렴하다. 그러므로 탈취 당시 물품의 새것인지 헌것인지를 확정하여 가격을 결정해야 한다는 취지이다.

เทโส จาติ ภณฺฑาวหารเทโส. เอตฺถ จ สพฺพสฺสาปิ ภณฺฑสฺส อุฏฺฐานเทเส สมคฺฆํ หุตฺวา อญฺญตฺถ มหคฺฆตฺตา อวหฏภณฺเฑ อคฺฆํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตทนุรูปา อาปตฺติโย นิยมนฺเตหิ อคฺฆํ ปริจฺฉินฺทนตฺถาย อวหารเทสํ นิยเมตฺวา ตสฺมึ เทเส อคฺฆวเสน ตทนุรูปา อาปตฺติโย กาเรตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

‘장소(desa)’란 물품을 탈취한 장소를 말한다. 모든 물품은 산지(産地)에서는 값이 싸지만 다른 곳에서는 비싸기 때문에, 탈취된 물품의 가격을 결정하고 그에 따른 죄를 확정하는 이들은 가격 결정을 위해 탈취 장소를 확정하고, 그 지역의 시세에 따라 그에 상응하는 죄를 적용해야 한다는 취지이다.

ปริโภโค นาม อวหฏภณฺเฑ อวหารโต ปุพฺเพ ปเรหิ กตปริโภโค. เอตฺถ จ ยสฺส กสฺสจิ ภณฺฑสฺส ปริโภเคน อคฺโฆ ปริหายตีติ ภณฺฑสามิกํ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺมึ [Pg.60] ภณฺเฑ นเวปิ เอกวารมฺปิ เยน เกนจิ ปกาเรน ปริภุตฺเต ปริหาเปตฺวา อคฺโฆ ปริจฺฉินฺทิตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ.

‘사용(paribhoga)’이란 탈취된 물품에 대해 탈취 이전에 타인들에 의해 행해진 사용을 말한다. 여기서 어떤 물품이든 사용함에 따라 가격이 하락하므로, 물품 주인에게 물어보아 그 물건이 새것이라 할지라도 어떤 식으로든 단 한 번이라도 누군가 사용했다면 가격을 감하여 가격을 책정해야 한다는 뜻이다.

เอวมาทินา นเยน เอตานิ ปญฺจ ฐานานิ อุปปริกฺขิตฺวาว วินิจฺฉโย กาตพฺโพติ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปญฺจปิ ญตฺวา เอตานิ กตฺตพฺโพ ปณฺฑิเตน วินิจฺฉโย’’ติ.

이와 같은 방식으로 이 다섯 가지 사항을 면밀히 조사한 뒤에야 판별을 내려야 함을 보여주기 위해 “현명한 이는 이 다섯 가지를 모두 안 뒤에 판별을 내려야 한다”라고 설하였다.

๔๕. เอตฺตาวตา อทินฺนาทานวินิจฺฉยาวยวภูเต ปญฺจวีสติ อวหาเร จ ปญฺจฏฺฐานาวโลกนญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนาคเต ปาปภิกฺขูนํ เลโสกาสปิทหนตฺถํ ปรสนฺตกํ ยํ กิญฺจิ วตฺถุํ ยตฺถ กตฺถจิ ฐิตํ เยน เกนจิ ปกาเรน คณฺหโต โมกฺขาภาวํ ทสฺเสตุกาเมน ตถาคเตน ยา ปเนตา –

45. 이와 같이 주지 않은 것을 취하는 것에 대한 판별의 구성 요소인 25가지 탈취법과 다섯 가지 사항을 살피는 법을 보여준 뒤, 이제 미래에 악한 비구들이 구실을 삼을 여지를 차단하기 위해, 타인의 소유물인 어떤 물건이든 어디에 있든 어떤 방식으로든 취하는 자에게는 면죄부가 없음을 보여주고자 하시는 세존에 의해 다음과 같은 [30가지 제목]이 설해졌다.

ภูมฏฺฐญฺจ ถลฏฺฐญฺจ;

อากาสฏฺฐ มถาปรํ;

เวหาสฏฺโฐ ทกฏฺฐญฺจ;

นาวา ยานฏฺฐเมว จ.

땅 위에 있는 것(bhūmaṭṭha), 마른 땅에 있는 것(thalaṭṭha), 허공에 있는 것(ākāsaṭṭha), 그리고 또 공중에 매달린 것(vehāsaṭṭha), 물속에 있는 것(dakaṭṭha), 배(nāvā), 탈것에 있는 것(yānaṭṭha),

ภารา ราม วิหารฏฺฐํ;

เขตฺต วตฺถุฏฺฐเมว จ;

คามา รญฺญฏฺฐ มุทกํ;

ทนฺตโปโน วนปฺปติ.

짐(bhāra), 공원(ārāma), 사원에 있는 것(vihāraṭṭha), 논밭(khetta), 대지(vatthu), 마을에 있는 것(gāma), 숲에 있는 것(arañña), 물(udaka), 양치질 나무(dantapona), 숲의 제왕(나무, vanappati),

หรณโก ปนิธิ เจว;

สุงฺกฆาตกํ ปาณกา;

อปทํ ทฺวิปทญฺเจว;

จตุปฺปทํ พหุปฺปทํ.

가져가는 것(haraṇaka), 맡겨둔 것(paṇidhi), 세관에서의 포탈(suṅkaghātaka), 생물(pāṇaka), 발이 없는 것(apada), 두 발 달린 것(dvipada), 네 발 달린 것(catuppada), 발이 많은 것(bahuppada),

โอจรโกณิรกฺโข จ;

สํวิทาหรณมฺปิ จ;

สงฺเกตกมฺมํ นิมิตฺต-มิติ ตึ เสตฺถ มาติกา. –

정찰하는 것(ocaraka), 지키지 않는 것(nirakkha), 공모하여 가져가는 것(saṃvidāharaṇa), 약속에 의한 행위(saṅketakamma), 신호(nimitta) 등이다. 이것이 여기서 설하는 서른 가지 제목(mātikā)이다.

นิกฺขิตฺตา[Pg.61], ตาสํ ยถากฺกมํ ปทภาชเน, ตทฏฺฐกถาย จ อาคตนเยน วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว ภูมฏฺเฐ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทุติยํ วาปี’’ติอาทิ.

게송들이 제시되었는데, 그 구절의 풀이(padabhājane)와 해당 주석서에 전해진 방식에 따라 판결을 보여주기를 원하면서, 먼저 땅에 묻힌 보물에 대한 판결을 보여주기 위해 'dutiyaṃ vāpī(또는 동료를)' 등으로 말씀하셨다.

ตตฺถ ทุติยํ เถยฺยจิตฺเตน ปริเยสโต ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวํ สพฺพปเทสุ. อุปริ สญฺชาตาหิ รุกฺขลตาหิ, อิฏฺฐกปาสาณาทีหิ จ สญฺฉนฺนํ มหานิธึ อุทฺธริตุกาเมน ‘‘มยา เอเกเนว น สกฺกา’’ติ อตฺตโน อญฺญํ สหายํ ปริเยสิตุํ เถยฺยจิตฺเตน สยิตฏฺฐานา อุฏฺฐานาทีสุ สพฺพปโยเคสุ ทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ. กุทาลํ ภูมิขณนตฺถาย ปิฏกํ วาปิ ปํสุอุทฺธรณตฺถาย ยํ กิญฺจิ ภาชนํ. อิเมสุ ทฺวีสุ กุทาลสฺส เจ ทณฺโฑ นตฺถิ, ทณฺฑตฺถาย รุกฺขโต ทณฺฑํ ฉินฺทโต จ กุทาโล เจ น โหติ, กุทาลกรณตฺถาย อโยพีชํ อุทฺธรณตฺถาย อกปฺปิยปถวึ ขณนฺตสฺสปิ ปจฺฉิกรณตฺถาย ปณฺณานิ ฉินฺทโตปิ ปิฏกวายนตฺถาย วลฺลึ ฉินฺทโตปิ อุภยตฺถาปิ ปริเยสเน มุสา ภณโตปิ ทุกฺกฏญฺเจว ปาจิตฺติยญฺจ, อิตรปโยเคสุ ทุกฺกฏเมวาติ เวทิตพฺพํ.

거기서 '도둑질할 마음으로 동료를 찾는 자에게 돌가타(dukkaṭa)가 있다'는 것이 문맥이다. 모든 구절에서 이와 같다. 위에서 자란 나무나 덩굴, 벽돌이나 돌 등으로 덮인 거대한 보물을 캐내기를 원하면서 '나 혼자서는 할 수 없다'고 생각하여 자신의 다른 동료를 구하기 위해 도둑질할 마음으로 누워있던 곳에서 일어나는 등의 모든 노력(payoga)에 돌가타가 된다는 뜻이다. '괭이(kudāla)'는 땅을 파기 위한 것이고, '바구니(piṭaka)'는 흙을 나르기 위한 어떤 그릇이다. 이 두 가지 중에서, 괭이에 자루가 없어 자루를 만들기 위해 나무에서 나무를 베는 경우와, 괭이가 없어 괭이를 만들기 위해 철광석을 캐려고 허용되지 않는 땅을 파는 경우, 또한 바구니를 만들기 위해 잎을 따거나 바구니를 짜기 위해 덩굴을 베는 경우, 두 경우 모두 찾는 과정에서 거짓말을 하면 돌가타와 파일제가 되고, 그 밖의 노력들에는 돌가타일 뿐이라고 알아야 한다.

คจฺฉโตติ ทุติยาทึ ปริเยสิตฺวา ลทฺธา วา อลทฺธา วา นิธิฏฺฐานํ คจฺฉนฺตสฺส ปเท ปเท ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา ปริเยสตี’’ติอาทิ ปาฬิยํ (ปารา. ๙๔) ‘‘เถยฺยจิตฺโต’’ติ วุตฺตตฺตา, อิธ ‘‘เถยฺยจิตฺเตนา’’ติ วจนโต ‘‘อิมํ นิธึ ลภิตฺวา พุทฺธปูชํ วา กริสฺสามิ, สงฺฆภตฺตํ วา กริสฺสามี’’ติ เอวมาทินา นเยน กุสลจิตฺตปฺปวตฺติยา สติ อนาปตฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุพฺพโยคโตติ อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปโยคภาวโต, ทุติยปริเยสนาทีสุ ปุพฺพปโยเคสุ ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ.

'Gacchati(간다)'는 것은 동료 등을 찾아 얻었거나 얻지 못했거나 보물이 있는 곳으로 가는 자에게 발걸음마다 돌가타라는 뜻이다. 그리고 여기서 빠알리(Pārā. 94)에 '도둑질할 마음으로(theyyacitto)'라고 설해졌으므로, 여기 '도둑질할 마음으로(theyyacittenā)'라는 말에 따라 '이 보물을 얻어 불공을 드리거나 승가에 공양을 올리겠다'는 등의 방식으로 유익한 마음이 일어날 때는 죄가 되지 않는다(anāpatti)고 보아야 한다. 'Pubbayogato(예비 노력으로 인해)'는 주지 않은 것을 가지는 것의 예비적 노력이 되기 때문이며, 동료를 찾는 등의 예비적 노력들에 돌가타가 된다는 뜻이다.

ทุกฺกฏญฺจ [Pg.62] อฏฺฐวิธํ โหติ ปุพฺพปโยคทุกฺกฏํ สหปโยคทุกฺกฏํ อนามาสทุกฺกฏํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏํ ญาตทุกฺกฏํ ญตฺติทุกฺกฏํ ปฏิสฺสวทุกฺกฏนฺติ. ตตฺถ ‘‘เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา กุทาลํ วา ปิฏกํ วา ปริเยสติ คจฺฉติ วา, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วุตฺตํ ปุพฺพปโยคทุกฺกฏํ นาม. อิธ ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ปาจิตฺติยํ, อิตเรสุ ปุพฺพปโยเคสุ ทุกฺกฏํ. ‘‘ตตฺถชาตกํ กฏฺฐํ วา ลตํ วา ฉินฺทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วุตฺตํ สหปโยคทุกฺกฏํ. อิธ อทินฺนาทานสหิตปโยคตฺตา ปาจิตฺติยวตฺถุมฺหิ, อิตรตฺร จ ทุกฺกฏเมวาติ อยเมตฺถ วิเสโส. มุตฺตามณิอาทีสุ ทสสุ รตเนสุ, สาลิอาทีสุ สตฺตสุ ธญฺเญสุ, สพฺเพสุ จ อาวุธภณฺฑาทีสุ อามสนปจฺจยา ทุกฺกฏํ อนามาสทุกฺกฏํ. กทลินาฬิเกรปนสาทิรุกฺขฏฺฐเมว ผลํ อามสนฺตสฺส วุตฺตํ ทุกฺกฏํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏํ. อุปจรณํ อุปจิณฺณํ, ปรามสนนฺติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุ อุปจิณฺณํ ทุรุปจิณฺณํ, ทุรุปจิณฺเณ ทุกฺกฏํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏํ. ภิกฺขาจารกาเล ปตฺเต รชสฺมึ ปติเต ปตฺตํ อปฺปฏิคฺคเหตฺวา วา อโธวิตฺวา วา ภิกฺขาปฏิคฺคหเณน ทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏํ, วินเย ปญฺญตฺตํ ทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏํ. กิญฺจาปิ อวเสสทุกฺกฏานิปิ วินเย ปญฺญตฺตาเนว, ตถาปิ รุฬฺหิยา มยูราทิสทฺเทหิ โมราทโย วิย อิทเมว ตถา วุจฺจติ. ‘‘สุตฺวา น วทนฺติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วุตฺตํ ญาตทุกฺกฏํ นาม. เอกาทสสุ สมนุภาสนาสุ ‘‘ญตฺติยา ทุกฺกฏ’’นฺติ วุตฺตํ ญตฺติทุกฺกฏํ. ‘‘ตสฺส ภิกฺขเว ภิกฺขุโน ปุริมิกา จ น ปญฺญายติ, ปฏิสฺสเว จ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (มหาว. ๒๐๗) วุตฺตํ ปฏิสฺสวทุกฺกฏํ นาม. อิเมสุ อฏฺฐสุ ทุกฺกเฏสุ อิธ อาปชฺชิตพฺพํ ทุกฺกฏํ ปุพฺพปโยคทุกฺกฏํ นาม. เตนาห ‘‘ปุพฺพโยคโต’’ติ. คาถาพนฺธสุขตฺถํ อุปสคฺคํ อนาทิยิตฺวา ‘‘ปุพฺพปโยคโต’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปุพฺพโยคโต’’ติ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ.

돌가타는 여덟 가지가 있으니, 예비 노력의 돌가타, 동시 노력의 돌가타, 불촉(不觸)의 돌가타, 잘못 접촉함의 돌가타, 율의 돌가타, 앎의 돌가타, 갈마의 돌가타, 약속의 돌가타이다. 거기서 '도둑질할 마음으로 동료나 괭이나 바구니를 찾거나 가면, 죄는 돌가타이다'라고 설해진 것이 예비 노력의 돌가타이다. 여기 파일제의 대상이 되는 곳에서는 파일제이고, 그 밖의 예비 노력들에서는 돌가타이다. '거기서 자라난 나무나 덩굴을 베면, 죄는 돌가타이다'라고 설해진 것이 동시 노력의 돌가타이다. 여기서 주지 않은 것을 가지는 것과 결합된 노력이기에 파일제의 대상에서도, 그리고 그 밖의 경우에도 오직 돌가타일 뿐이라는 점이 여기서의 차이점이다. 진주와 보석 등 열 가지 보석, 쌀 등 일곱 가지 곡물, 그리고 모든 무기와 물건 등을 만지는 것(āmasana)으로 인한 돌가타가 불촉의 돌가타이다. 바나나, 코코넛, 잭푸르트 등의 나무에 달린 열매를 만지는 자에게 설해진 돌가타가 잘못 접촉함의 돌가타이다. Upacaraṇa는 upaciṇṇa이며 만진다는 뜻이다. 나쁘게 만진 것이 durupaciṇṇa이며, 나쁘게 만졌을 때의 돌가타가 durupaciṇṇadukkaṭa이다. 탁발할 때가 되었는데 발우에 먼지가 앉았음에도 발우를 잡지 않거나 씻지 않고 음식을 받는 것으로 인한 돌가타가 율의 돌가타이며, 율에 규정된 돌가타가 vinayadukkaṭa이다. 비록 나머지 돌가타들도 율에 규정된 것이지만, 관용적인 표현에 따라 공작새 등의 소리로 공작 등을 부르는 것처럼 이것만을 그렇게 부른다. '듣고도 말하지 않으면 죄는 돌가타이다'라고 설해진 것이 앎의 돌가타이다. 열한 가지 갈마(samanubhāsanā)에서 '갈마의 돌가타'라고 설해진 것이 갈마의 돌가타이다. '비구들이여, 그 비구의 이전 것이 알려지지 않고 약속에 대해 죄는 돌가타이다(Mahāva. 207)'라고 설해진 것이 약속의 돌가타이다. 이 여덟 가지 돌가타 중에서 여기서 범하게 되는 돌가타는 예비 노력의 돌가타이다. 그래서 'pubbayogato'라고 한 것이다. 게송의 운율을 위해 접두사를 취하지 않고 'pubbapayogato'라고 말해야 할 곳에 'pubbayogato'라고 말한 것으로 이해해야 한다.

เอตฺถ [Pg.63] จ กิญฺจาปิ อิเมสุ ทุกฺกเฏสุ อสงฺคหิตานิ อุภโตวิภงฺคาคตานิ ทิวาเสยฺยาทิทุกฺกฏานิ เจว ขนฺธกาคตานิ จ พหูนิ ทุกฺกฏานิ สนฺติ, ตานิ ปเนตฺถ วินยทุกฺกเฏเยว สงฺคหิตพฺพานิ. ‘‘วินเย ปญฺญตฺตํ ทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏ’’นฺติ หิ สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฏี. ๒.๙๔) วุตฺตนฺติ. อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๔) ปน รโชกิณฺณทุกฺกฏสฺเสว ‘‘วินยทุกฺกฏ’’นฺติ คหณํ อุปลกฺขณมตฺตํ. อิตรถา อฏฺฐ ทุกฺกฏานีติ คณนาปริจฺเฉโทเยว นิรตฺถโก สิยาติ ปุพฺพปโยเค ทุกฺกฏาทีนมฺปิ วินยทุกฺกเฏเยว สงฺคเหตพฺพภาเวปิ กติปยานิ ทสฺเสตฺวา อิตเรสเมกโต ทสฺสนตฺถํ เตสํ วิสุํ คหณํ สุตฺตงฺคสงฺคหิตตฺเตปิ เคยฺยคาถาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิสุํ ทสฺสนํ วิยาติ เวทิตพฺพํ.

그리고 여기서 비록 이 돌가타들에 포함되지 않은 양부의 분별에 나오는 낮잠 등의 돌가타와 건도(khandhaka)에 나오는 많은 돌가타들이 있지만, 그것들은 여기서 율의 돌가타에 포함시켜야 한다. '율에 규정된 돌가타가 vinayadukkaṭa이다'라고 사라타디빠니(Sāratthadīpanī)에서 설했기 때문이다. 그러나 주석서에서 먼지가 앉은 발우의 돌가타만을 '율의 돌가타'라고 취한 것은 단지 예시일 뿐이다. 그렇지 않으면 여덟 가지 돌가타라는 수의 한정 자체가 무의미해질 것이기 때문이다. 예비 노력의 돌가타 등도 율의 돌가타에 포함되어야 함에도 불구하고, 몇 가지를 보여준 뒤 나머지를 한꺼번에 보여주기 위해 그것들을 따로 취한 것은, 경(sutta)의 분류에 포함되더라도 게야(geyya)나 게송(gāthā) 등 여덟 가지를 따로 보여주는 것과 같다고 알아야 한다.

๔๖. ตตฺถชาตกํ กฏฺฐํ วาติ ตสฺมึ จิรนิหิตนิธูปริ ชาตํ อลฺลํ สุกฺขํ กฏฺฐํ วา. ลตํ วาติ ตาทิสํ วลฺลึ วา. อิทํ อุปลกฺขณํ ติณาทีนํ ขุทฺทกคจฺฉานญฺจ คเหตพฺพตฺตา. อุภยตฺถาปีติ อลฺเล จ สุกฺเข จาติ วุตฺตํ โหติ. อลฺลรุกฺขาทีนิ ฉินฺทโต ปาจิตฺติยํ อหุตฺวา ทุกฺกฏมตฺตสฺส ภวเน การณํ ทสฺเสติ ‘‘สหปโยคโต’’ติ. อวหาเรน สหิตปโยคตฺตา ปาจิตฺติยฏฺฐาเนปิ ทุกฺกฏเมวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สหปโยคโต อุภยตฺถาปิ ทุกฺกฏ’’นฺติ วทนฺโต ปฐมคาถาย ทสฺสิตปุพฺพปโยคโต อิมาย ทสฺสิตสหปโยคสฺส วิเสสํ ทสฺเสติ.

46. '거기서 자란 나무(Tatthajātakaṃ kaṭṭhaṃ)'란 그 오래 묻힌 보물 위에 자라난 생나무나 마른 나무를 말한다. '덩굴(Lataṃ)'이란 그와 같은 덩굴을 말한다. 이것은 풀이나 작은 관목 등도 포함되어야 하므로 예시를 든 것이다. '두 경우 모두(Ubhayatthāpi)'란 생나무와 마른 나무의 경우를 말한다. 생나무 등을 베는 자에게 파일제가 되지 않고 돌가타만 되는 이유를 'sahapayogato(동시 노력으로 인해)'라고 설명한다. 절도(avahāra)와 결합된 노력이기에 파일제의 대상이 되는 경우라도 돌가타일 뿐이라는 뜻이다. '동시 노력으로 인해 두 경우 모두 돌가타'라고 말하면서 첫 번째 게송에서 보여준 예비 노력과 이 게송에서 보여준 동시 노력의 차이점을 보여준다.

๔๗. ปถวินฺติ กปฺปิยํ วา อกปฺปิยํ วา ปถวึ. อกปฺปิยปถวึ ขณโต สหปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว. พฺยูหโตติ ปํสุํ เอกโต ราสึ กโรนฺตสฺส. ‘‘วิยูหติ เอกปสฺเส ราสึ กโรตี’’ติ อฏฺฐกถาวจนโต อูห-อิจฺเจตสฺส ธาตุโน วิตกฺเก อุปฺปนฺนตฺเตปิ ธาตูนมเนกตฺถตฺตา วิ-อุปสคฺควเสน [Pg.64] อิธ ราสิกรเณ วตฺตตีติ คเหตพฺพํ. ราสิภูตํ ปํสุํ กุทาเลน วา หตฺเถน วา ปจฺฉิยา วา อุทฺธรนฺตสฺส จ อปเนนฺตสฺส จ ปโยคคณนาย ทุกฺกฏํ ปํสุเมว วาติ เอตฺถ อวุตฺตสมุจฺจยตฺเถน วา-สทฺเทน สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อามสนฺตสฺสาติ นิธิกุมฺภึ หตฺเถน ปรามสนฺตสฺส. วาติ สมุจฺจเย. ทุกฺกฏนฺติ ทุฏฺฐุ กตํ กิริยํ สตฺถารา วุตฺตํ วิราเธตฺวา ขลิตฺวา กตตฺตาติ ทุกฺกฏํ. วุตฺตญฺเจตํ ปริวาเร (ปริ. ๓๓๙) –

47. '땅(pathavī)'이란 적당한(허용되는) 땅이나 부적당한 땅을 말한다. 부적당한 땅을 파는 자에게는 그 노력(방편)과 함께하기 때문에 악작(dukkaṭa)죄가 성립한다. '헤치는(byūhato) 자'란 흙을 한곳으로 모아 쌓는 자를 말한다. '헤친다(viyūhati)는 것은 한쪽으로 더미를 만드는 것이다'라는 주석서의 말씀에 따라, 'ūha'라는 어근이 비딱까(vitakka, 사유)의 의미로 발생하더라도, 어근에는 여러 의미가 있으므로 여기서는 'vi-' 접두사의 힘에 의해 '쌓는 것(rāsikaraṇa)'의 의미로 쓰였다고 받아들여야 한다. 쌓여 있는 흙을 괭이나 손이나 바구니로 들어 올리거나 치우는 자에게는 그 노력의 횟수에 따라 악작죄가 성립하며, '흙만을(paṃsumeva)'이라는 문구에서 '혹은(vā)'이라는 단어는 언급되지 않은 것들을 포함하는 의미로 포함된 것으로 보아야 한다. '만지는 자(āmasantassa)'란 보물 항아리를 손으로 만지는 자를 말한다. '혹은(vā)'은 연결(집합)의 의미이다. 악작(dukkaṭa)이란 나쁘게(duṭṭhu) 행해진(kata) 행위라는 뜻으로, 스승(부처님)께서 말씀하신 것을 어기고 실수하여 행했기 때문에 악작이라 한다. 이와 관련하여 파리바라(Parivāra)에서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ทุกฺกฏนฺติ หิ ยํ วุตฺตํ, ตํ สุโณหิ ยถาตถํ;

อปรทฺธํ วิรทฺธญฺจ, ขลิตํ ยญฺจ ทุกฺกฏ’’นฺติ.

'악작이라고 말한 것, 그것을 있는 그대로 들어라. 잘못된 것, 어긋난 것, 그리고 실수한 것이 악작이다.'

ทุฏฺฐุ วา วิรูปํ กตํ กิริยาติ ทุกฺกฏํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปริวาเร (ปริ. ๓๓๙) –

나쁘게 혹은 흉하게 행해진 행위가 악작이다. 이 또한 파리바라에서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ยํ มนุสฺโส กเร ปาปํ, อาวิ วา ยทิ วา รโห;

‘ทุกฺกฏ’นฺติ ปเวเทนฺติ, เตเนตํ อิติ วุจฺจตี’’ติ.

'사람이 드러내놓고 하든 혹은 은밀하게 하든 짓는 악행을 '악작'이라 알린다. 그래서 이와 같이 불린다.'

เอวํ ‘‘ตตฺถชาตก’’นฺติอาทิคาถาทฺวยาคตํ เฉทนทุกฺกฏํ ขณนทุกฺกฏํ พฺยูหนทุกฺกฏํ อุทฺธรณทุกฺกฏํ อามสนทุกฺกฏนฺติ ปญฺจสุ สหปโยคทุกฺกเฏสุ ปุริมปุริมปโยเคหิ อาปนฺนา ทุกฺกฏาปตฺติโย ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ทุกฺกฏํ ปตฺวา ปฏิปสฺสมฺภนฺติ, ตํตํปโยคาวสาเน ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกมิตฺวา โอรมติ เจ, ตํตํทุกฺกฏมตฺตํ เทเสตฺวา ปริสุทฺโธ โหติ. ธุรนิกฺเขปมกตฺวา ผนฺทาเปนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ ปตฺวา อามสนทุกฺกฏํ ปฏิปสฺสมฺภตีติ มหาอฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๔) วุตฺตํ. ยถาปาฬิยา คยฺหมาเน ปุริมปุริมาปตฺตีนํ ปฏิปสฺสทฺธิ ‘‘ญตฺติยา ทุกฺกฏํ, ทฺวีหิ [Pg.65] กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยา ปฏิปสฺสมฺภนฺตี’’ติ ปาฬิยํ (ปารา. ๔๑๔, ๔๒๑, ๔๒๘, ๔๓๙) อาคตตฺตา อนุสฺสาวนาย เอว ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมสฺส ปน สุตฺตสฺส อนุโลมวเสน มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตา อิมสฺมึ อทินฺนาทานสิกฺขาปเทปิ อาปตฺติปฏิปสฺสทฺธิ ปมาณนฺติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

이와 같이 '거기서 생긴 것(tatthajātaka)' 등의 게송 두 구절에 나오는 자르는 악작, 파는 악작, 헤치는 악작, 들어 올리는 악작, 만지는 악작이라는 다섯 가지 동반 방편의 악작(sahapayogadukkaṭa) 중에서, 앞선 방편들로 인해 범한 악작죄들은 뒤의 악작에 도달할 때 사라진다. 그 방편의 끝에서 부끄러움을 느끼는 마음(lajjidhamma)이 생겨 그만둔다면, 그 각각의 악작만큼만 참회하여 청정해진다. 임무를 포기하지 않고 흔들리게 하여 투란차(thullaccaya) 죄에 이르게 되면 만지는 악작은 사라진다고 마하앗타카타(대주석)에 설해져 있다. 빠알리 원문에 따라 취해질 때, 앞선 죄들이 사라지는 것은 '선포(ñatti)에 의해 악작이, 두 번의 갈마문(kammavācā)에 의해 투란차가 사라진다'라고 빠알리에 나오므로 낭독(anussāvana)할 때만 얻어지는 것으로 보아야 한다. 그러나 이 경의 취지에 따라 대주석에 설해진 이 '주지 않은 것을 가지는 학처(adinnādāna-sikkhāpada)'에서도 죄의 소멸이 기준이 된다는 결론에 이르러야 한다.

๔๘. ‘‘ผนฺทาเปติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. ฐานา จาเวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๙๔) วุตฺตํ ฐานาจาวเน ปาราชิกญฺจ ตสฺส สามนฺตาปตฺติภูตํ ถุลฺลจฺจยญฺจ ฐานเภทวิญฺญาปนมุเขน วตฺตพฺพนฺติ อิทานิ ตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘มุเขปาส’’นฺติอาทิ. ตตฺถ มุเข กุมฺภิมุขวฏฺฏิยํ. ปาสํ ปเวเสตฺวาติ พนฺธนํ ปาสํ ปกฺขิปิตฺวา. ขาณุเกติ อโยขาณุมฺหิ, ขทิรขาณุเก วา. พทฺธกุมฺภิยา ฐานเภโท พนฺธนานํ วสา เญยฺโยติ สมฺพนฺโธ.

48. '흔들리게 하면 투란차 죄이다. 자리를 옮기면 바라이(pārājika) 죄이다'라고 설해진 자리 옮김(ṭhānācāvana)에서의 바라이와 그 주변 죄인 투란차는 자리의 이탈을 알리는 관점에서 설명되어야 하므로, 이제 그것을 보여주기 위해 '입구의 올가미(mukhepāsa)' 등을 말씀하셨다. 여기서 '입구(mukhe)'란 항아리 입구의 테두리를 말한다. '올가미를 넣어서'란 묶는 밧줄(올가미)을 던져 넣는 것이다. '말뚝에(khāṇuke)'란 철제 말뚝이나 아카시아 나무 말뚝을 말한다. 묶인 항아리의 자리 이탈은 결박의 상태에 따라 알아야 한다는 것이 문맥이다.

๔๙. อิทานิ ฐานเภทํ ทสฺเสติ ‘‘ทฺเว’’ติอาทินา. ‘‘เอกสฺมึ ขาณุเก’’ติ อิมินา ทฺวีสุ ทิสาสุ วา ตีสุ จตูสุ วา ทิสาสุ ขาณุเก ขณิตฺวา พทฺธขาณุคณนาย สมฺภวนฺโต ฐานเภโท อุปลกฺขิโต โหติ. วลยํ…เป… กตาย วา ทฺเว ฐานานีติ โยชนา. วาติ สมุจฺจเย อุปลกฺขิโต โหติ.

49. 이제 '둘' 등의 말씀으로 자리 이탈을 보여주신다. '하나의 말뚝에'라는 이 말은 두 방향 혹은 세 방향, 네 방향에 말뚝을 박아 묶인 말뚝의 수에 따라 발생할 수 있는 자리 이탈을 나타낸다. '고리... (중략) ... 혹은 만들어진 것이 두 자리'라는 구성이다. '혹은(vā)'은 집합적인 의미로 나타낸 것이다.

๕๐. เอวํ ฐานเภทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ฐานวเสน อาปชฺชิตพฺพา อาปตฺติโย ทสฺเสตุมาห ‘‘อุทฺธรนฺตสฺสา’’ติอาทิ. สงฺขลินฺติ ทามํ. ถุลฺลจฺจยนฺติ เอกสฺส สนฺติเก เทเสตพฺพาสุ อาปตฺตีสุ ถูลตฺตา, อจฺจยตฺตา จ ถุลฺลจฺจยํ นาม. วุตฺตญฺเหตํ ปริวาเร –

50. 이와 같이 자리 이탈을 보여주고 나서, 이제 자리에 따라 범하게 되는 죄들을 보여주기 위해 '들어 올리는 자에게' 등을 말씀하셨다. '사슬(saṅkhali)'은 줄이다. '투란차(thullaccaya)'란 한 사람 앞에서 참회해야 하는 죄들 중에서 그 죄가 두텁고(thūla) 허물(accaya)이기 때문에 투란차라고 한다. 파리바라에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ถุลฺลจฺจยนฺติ [Pg.66] ยํ วุตฺตํ;

ตํ สุโณหิ ยถาตถํ;

เอกสฺส มูเล โย เทเสติ;

โย จ ตํ ปฏิคณฺหติ;

อจฺจโย เตน สโม นตฺถิ;

เตเนตํ อิติ วุจฺจตี’’ติ. (ปริ. ๓๓๙);

'투란차라고 말한 것, 그것을 있는 그대로 들어라. 한 사람 앞에서 참회하는 자, 그것을 받아주는 자. 이보다 더 큰 허물은 없다. 그래서 이와 같이 불린다.'

เอตฺถ จ ถูลจฺจยนฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘สมฺปราเย จ (สํ. นิ. ๑.๔๙) สุคฺคติ, ตํ โหติ กฏุกปฺผล’’นฺติอาทีสุ (ธ. ป. ๖๖) วิย ลการสฺส ทฺวิตฺตํ, สํโยเค อูการสฺส รสฺโส จ เวทิตพฺโพ. ตโต สงฺขลิกเภทโต ปรํ. ฐานา จาเวตีติ ฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อปเนติ. เอตฺถ จ นาวฏฺฐกถายํ ‘‘อุทฺธํ วา อโธ วา ติริยํ วา อนฺตมโส เกสคฺคมตฺตมฺปิ สงฺกาเมติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๙๙) วุตฺตนเยน ‘‘ติริย’’นฺติ วุตฺตา จตสฺโส ทิสา, อุทฺธมโธ จาติ ฉฏฺฐานานิ. ตาสุ เอกํ ทิสํ อปนียมานาย กุมฺภิยา ตํทิสาภิมุขํ อิตรทิสายํ ฐิตปสฺเส โอริมทิสาย ฐิตปสฺเสน ผุฏฺโฐกาสสฺส เกสคฺคมตฺตมฺปิ อนติกฺกนฺเต ผนฺทาปนวเสน ถุลฺลจฺจยํ โหติ, อติกฺกนฺเต ฐานา จาวิตตฺตา ปาราชิกํ โหตีติ เวทิตพฺโพ. อิมเมว สนฺธายาห ‘‘ฐานา จาเวติ เจ จุโต’’ติ. เอเสว นโย ผนฺทนรหิตาย นิธิกุมฺภิยา ฐานาจาวเนปิ.

여기서 'thūlaccaya'라고 말해야 할 때, '다음 세상에서(samparāye) 선처에' 등에서처럼 l(라카라)이 겹쳐지고, 자음 접합에서 u(우카라)가 짧아진 것으로 이해해야 한다. 그것은 사슬의 파손 이후의 단계이다. '자리를 옮긴다'는 것은 놓여 있던 자리에서 머리카락 한 올 만큼이라도 옮기는 것이다. 그리고 여기서 주석서의 방식에 따라, '옆(tiriya)'이라고 말한 네 방향과 위아래를 합쳐 여섯 방향이 있다. 그 중에서 항아리가 어느 한 방향으로 옮겨질 때, 그 방향을 향해 반대편에 있던 쪽이 이전에 닿아 있던 공간을 머리카락 한 올만큼도 벗어나지 않았다면 흔드는 것에 해당하여 투란차 죄가 되고, 완전히 벗어났다면 자리를 옮긴 것이 되어 바라이 죄가 된다고 이해해야 한다. 바로 이것을 염두에 두고 '자리를 옮기면 원래 자리에서 벗어난 것'이라고 말씀하셨다. 이는 흔들림이 없는 보물 항아리의 자리 이동에서도 마찬가지이다.

๕๑. เอวํ ปฐมํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา ปจฺฉา กุมฺภิคฺคหเณ นยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฐมํ กุมฺภึ อปเนตฺวา ปจฺฉา พนฺธนาปนยเน นยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปฐม’’นฺติอาทิ. โส นโยติ ‘‘ปฐมุทฺธาเร ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยุทฺธาเร ปาราชิก’’นฺติ ตเมวตฺถมติทิสติ.

51. 이와 같이 먼저 결박을 끊고 나중에 항아리를 잡는 경우의 방식을 보여주고 나서, 이제 먼저 항아리를 옮기고 나중에 결박을 제거하는 경우의 방식을 보여주기 위해 '먼저' 등을 말씀하셨다. '그 방식(so nayo)'이란 '첫 번째 들어 올릴 때 투란차, 두 번째 들어 올릴 때 바라이'라는 바로 그 내용을 가리킨다.

๕๒. วลยนฺติ [Pg.67] กุมฺภิยา พทฺธสงฺขลิกาย มูเล ปเวสิตํ วลยํ. มูเล ฆํสนฺโต อิโต จิโต จ สาเรตีติ โยชนา. ฆํสนฺโตติ ผุสาเปนฺโต. อิโต จิโต จ สาเรตีติ โอรโต จ ปารโต จ สญฺจาเลติ. รกฺขตีติ เอตฺถ ‘‘สีลํ ภิกฺขุ’’นฺติ ปาฐเสโส, ปาราชิกํ นาปชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ มูเล. เขคตํ กโรนฺโตวาติ สพฺพปสฺสโต มูลํ อผุสาเปตฺวา อากาสคตํ กโรนฺโตว. ปราชิโตติ ฐานาจาวนสฺส กตตฺตา ปราชยมาปนฺโน โหติ.

52. '고리(valaya)'란 항아리에 묶인 사슬의 밑부분에 끼워진 고리이다. '뿌리에 문지르며 이리저리 움직인다'는 구성이다. '문지르며'란 닿게 하는 것이다. '이리저리 움직인다'란 이쪽저쪽으로 옮기는 것이다. '보호한다'라는 말은 여기에 '비구가 계를'이라는 구절이 생략된 것이며, 바라이 죄를 범하지 않는다는 의미이다. '거기서'란 그 뿌리에서이다. '공중에 띄우듯이'란 모든 면에서 뿌리에 닿지 않게 하여 공중에 띄우는 것과 같다. '패배자(parājito)'란 자리 옮김을 행했기 때문에 바라이에 이른 자이다.

๕๓. กุมฺภิมตฺถเก ชาตนฺติ โยชนา. จิรกาลํ นิหิตตฺตา มูเลหิ กุมฺภึ วินนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ อตฺโถ. สมีเป ชาตํ รุกฺขํ ฉินฺทโตติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘ตตฺถชาตกํ กฏฺฐํ วา’’ติอาทิกาย คาถาย นิธิมตฺถเก ภูมิยํ ฐิตรุกฺขลตาทึ ฉินฺทนฺตสฺส อาปตฺติ วุตฺตา, อิมาย ปน คาถาย ภูมึ นิขณิตฺวา โอติณฺณกาเล นิธึ วินนฺธิตฺวา ฐิตมูลํ อลฺลรุกฺขํ, ขาณุกํ วา คเหตฺวา อาหาติ ปุนรุตฺติโทสาภาโว เวทิตพฺโพ. ‘‘อตตฺถช’’นฺติ อิมินา สหปโยคาภาวมาห. อิมินาว ปุริมคาถาย วุตฺตํ กฏฺฐลตาทีนิ นิธิสมฺพนฺธานิ เจ, ยถาวุตฺตทุกฺกฏสฺส วตฺถูนิ, สมีปานิ เจ, ปาจิตฺติยสฺเสว วตฺถูนีติ ทีเปติ.

53. ‘항아리 꼭대기에 자란 것(Kumbhimatthake jātaṃ)’이란 구절과 연결된다. 오랜 기간 묻혀 있었기 때문에 뿌리들이 항아리를 휘감고 서 있다는 의미이다. ‘근처에 자란 나무를 베다’라는 문장과 연결된다. 그리고 여기서 ‘거기서 자란 목재 등(tatthajātakaṃ kaṭṭhaṃ vā)’의 게송에 의해서는 보물 위의 지면에 서 있는 나무나 덩굴 등을 베는 자의 범계(āpatti)가 설해졌지만, 이 게송에 의해서는 땅을 파고 들어갔을 때 보물을 휘감고 서 있는 뿌리가 있는 생나무나 그루터기를 집어 드는 경우를 말하므로, 중복의 오류가 없음을 알아야 한다. ‘거기서 자라지 않은 것(atatthaja)’이라는 말로써 [보물과] 함께 연결되어 있지 않음을 말한다. 이로써 앞의 게송에서 설한 목재나 덩굴 등이 보물과 연결되어 있다면 앞서 말한 덕까따(dukkaṭa)의 대상이고, 근처에 있다면 빠찟띠야(pācittiya)의 대상임을 밝히고 있다.

๕๔. อิทานิ เอวํ ปริเยสิตฺวา ทิฏฺฐนิธิภาชนํ ฐิตฏฺฐานโต อจาเลตฺวา อนฺโตฐิตํ ภณฺฑมตฺตํ คณฺหโต วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อนฺโตกุมฺภิคต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ผนฺทาเปตีติ อนฺโตจาฏิยา ปกฺขิตฺเต อตฺตโน ภาชเน ปกฺขิปิตุํ ราสิกรณาทิวเสน ผนฺทาเปติ. อปพฺยูหติ วาติ เหฏฺฐา ฐิตํ คณฺหิตุํ อุปริ ฐิตานิ อปเนนฺโต วิยูหติ วา. อถ วา อปพฺยูหนฺโตติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๔) อฏฺฐกถาวจนสฺส ทฺวิธา กโรนฺโตติ [Pg.68] คณฺฐิปเท อตฺโถ วุตฺโตติ อตฺตโน ภาชเน ปกฺขิปิตุํ อิโต จิโต จ ราสึ กโรนฺโตติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺเถวาติ อนฺโตกุมฺภิยเมว.

54. 이제 이와 같이 탐색하여 발견한 보물 항아리를 그 놓인 장소에서 옮기지 않은 채 내부의 물건만을 취하는 자의 판결을 보여주기 위해 ‘항아리 내부에 든 것(antokumbhigata)’ 등을 설하였다. 거기서 ‘흔들다(phandāpeti)’는 것은 항아리 안에 놓인 물건을 자신의 그릇에 담기 위해 더미를 만드는 등의 방식으로 움직이게 하는 것을 말한다. ‘헤치다(apabyūhati)’는 것은 아래에 놓인 것을 취하기 위해 위에 놓인 것들을 치우거나 헤치는 것이다. 혹은 ‘아빠뷰한또(apabyūhanto)’라는 주석서의 구절에 대해 건띠빠다(Gaṇṭhipada)에서는 ‘두 갈래로 나누는 것’이라고 해석하였으므로, 자신의 그릇에 담기 위해 이리저리 더미를 만드는 것으로 그 의미를 이해해야 한다. ‘바로 거기서(tattheva)’란 항아리 내부를 의미한다.

๕๕. หรนฺโตติ อวหรนฺโต. มุฏฺฐึ ฉินฺทตีติ อตฺตโน ภาชนํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหิตุํ อสกฺกุเณยฺโย อนฺโตกุมฺภิมฺหิ หตฺถํ โอตาเรตฺวา กุมฺภิคตภณฺเฑน ยถา อพทฺธํ โหติ, ตถา มุฏฺฐิยา ปริจฺฉินฺทติ, กุมฺภิคตํ มุฏฺฐิยา คณฺหนฺโต กุมฺภิคเตน มุฏฺฐิคตํ ยถา อสมฺมิสฺสํ โหติ, ตถา ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปาทคฺฆนกํ วา อติเรกปาทคฺฆนกํ วา คณฺหาตีติ วุตฺตํ โหติ. อตฺตโน ภาชเน คตํ กตฺวา วา ฉินฺทตีติ โยชนา. อตฺตโน ภาชนคตํ กตฺวา กุมฺภิคเตน ยถา อสมฺมิสฺสํ โหติ, ตถา ปริจฺฉินฺทตีติ อตฺโถ, สเจ อตฺตโน ภาชนคตํ หุตฺวา กุมฺภิคเตน อสมฺมิสฺสํ ภณฺฑํ ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา อคฺฆติ, ปาราชิโกติ วุตฺตํ โหติ.

55. ‘가져가는 자(haranto)’란 훔치는 자이다. ‘움켜짐을 끊다(muṭṭhiṃ chindati)’는 것은 자신의 그릇에 넣어 가져가기가 불가능할 때, 항아리 속에 손을 내려 항아리에 든 물건과 얽매이지 않도록 주먹으로 [그 분량을] 구획하는 것이다. 즉, 항아리에 든 것을 주먹으로 쥘 때 항아리에 든 것과 주먹에 든 것이 서로 섞이지 않도록 구획하여 1빠다(pāda) 가치나 그 이상의 가치가 나가는 것을 취한다는 뜻이다. ‘자신의 그릇에 담은 상태로 끊는다’는 구절과 연결된다. 자신의 그릇에 담긴 것이 항아리에 든 것과 섞이지 않도록 구획한다는 의미이니, 만약 자신의 그릇에 담겨 항아리에 든 것과 섞이지 않게 된 물건이 5마사까(māsaka) 혹은 그 이상의 가치가 나간다면 빠라지까(pārājika)가 된다는 뜻이다.

๕๖. หารํ วาติ มุตฺตาหารํ วา. ปามงฺคํ วาติ สุวณฺณมยํ, รชตมยํ วา ปามงฺคํ ทามํ. สุตฺตารุฬฺหนฺติ สุตฺเต อารุฬฺหํ สุตฺตารุฬฺหํ, สุตฺตญฺจ สุตฺตารุฬฺหญฺจ สุตฺตารุฬฺหนฺติ เอกเทสสรูเปกเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘สุตฺเตน อาวุตสฺสาปิ สุตฺตมยสฺสาปิ เอตํ อธิวจน’’นฺติ อฏฺฐกถาวจนโต (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๔) ปฐมมุตฺตาหารํ วินา สุวณฺณรชตปวาฬาทิมณิกํ วา สุตฺเตสุ อาวุณิตฺวา กตา นานาวลิโย เจว สุตฺตมยานิ จ ภณฺฑานิ คเหตพฺพานิ. กุมฺภิยา ฐิตนฺติ ปาฐเสโส. ผนฺทาเปตีติ เถยฺยจิตฺเตน คณฺหิตุกามตาย จาเลติ. ยถาวตฺถุนฺติ วีติกฺกมานุรูปํ ถุลฺลจฺจยํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ฐานา จาเวตีติ ฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกาเมติ[Pg.69]. จุโตติ ปาติโมกฺขสํวรสีลา ปริหีโนติ อตฺโถ.

56. ‘목걸이(hāra)’란 진주 목걸이 등이다. ‘띠(pāmaṅga)’란 금이나 은으로 된 장식 끈이다. ‘실에 꿴 것(suttāruḷha)’이란 실에 꿰어진 것이라는 뜻이다. ‘실(sutta)’과 ‘실에 꿴 것’을 ‘실에 꿴 것’으로 표현한 것은 일부분으로 전체를 나타내는 생략 표현(ekadesasarūpekasesa)으로 보아야 한다. ‘실로 꿰어진 것이나 실로 된 것 모두에 대한 명칭이다’라는 주석서의 말씀에 따라, 첫 번째의 진주 목걸이를 제외하고 실에 금, 은, 산호 등의 보석을 꿰어 만든 여러 줄의 장식물들과 실로 만든 물건들을 취해야 한다. ‘항아리에 들어 있는 것’이라는 말이 생략된 형태이다. ‘흔들다(phandāpeti)’는 것은 도둑질하려는 마음으로 취하고자 하여 움직이는 것이다. ‘물건에 따라(yathāvatthu)’란 위반의 정도에 따라 뚤랏짜야(thullaccaya)가 된다는 뜻이다. ‘장소에서 옮기다(ṭhānā cāveti)’는 것은 원래 있던 자리에서 머리카락 한 올 만큼이라도 벗어나게 하는 것이다. ‘떨어졌다(cuta)’는 것은 빠띠목까 단속의 계(pātimokkhasaṃvarasīla)에서 멀어졌다는 의미이다.

อปริปุณฺณาย กุมฺภิยาเอกเทสฏฺฐํ ภณฺฑํ ตโต ตโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานํ อปเนตฺวา ตตฺเถว อนฺโตกุมฺภิยา อญฺญํ ฐานํ เนนฺตสฺส จ ตตฺเถว อากาสคตํ กโรนฺตสฺส จ ‘‘อตฺตโน ภาชนคตํ วา กโรติ, มุฏฺฐึ วา ฉินฺทตี’’ติ (ปารา. ๙๔) เอเตหิ สทิสตฺตา วตฺถุมฺหิ ปาทํ อคฺฆนฺเต ปาราชิกา โหตีติ มหาอฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๔) อิทํ สนฺนิฏฺฐานํ. ภาชนตเล โกฏึ ฐเปตฺวา กเมน สกลภาชนกุจฺฉึ เตเนว ปูเรตฺวา มุขวฏฺฏิยา เอกา โกฏิ นิกฺขิตฺตา เจ, ตถาฐปิตสฺส หาราทิโน สกลภาชนํ อฏฺฐานนฺติ โกฏึ คเหตฺวา อุชุกํ อุกฺขิปนฺตสฺส โอสานโกฏิ ภาชนตลโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อากาสคตํ กโรโต จ มุขวฏฺฏิยํ ฆํสิตฺวา อากฑฺฒนฺตสฺส สกลภาชโนทรํ เขเปตฺวา มุขวฏฺฏิยา ฐปิตโกฏิยา ผุฏฺฐฏฺฐานํ อปราย โกฏิยา เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกามยโต จ ภาชนกุจฺฉิยา อุปฑฺฒํ วตฺถาทินา เกนจิ ปูเรตฺวา ตสฺโสปริ ฐปิตหาราทิสุตฺตารุฬฺหสฺส ฐิโตกาสเมว ฐานนฺติ ตโต เกสคฺคมตฺตํ อปเนนฺตสฺสปิ ปาราชิกํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

가득 차지 않은 항아리의 일부분에 놓인 물건을 이곳저곳으로 머리카락 한 올 만큼이라도 원래 자리에서 옮겨 그 항아리 내부의 다른 장소로 가져가는 자나, 그 안에서 공중에 띄우는 자에 대해 ‘자신의 그릇에 담거나 주먹으로 구획한다’는 구절과 유사하므로, 그 대상의 가치가 1빠다에 달하면 빠라지까가 된다는 것이 마하앗따까따(Mahāaṭṭhakathā)의 결론이다. [장식용] 끈의 한쪽 끝을 그릇 바닥에 두고 점차 그릇의 내부를 그것으로 채워 다른 쪽 끝을 그릇의 입구 테두리에 올려놓았을 경우, 이와 같이 놓인 목걸이 등에 있어 그릇 전체가 [물건의] 자리이므로, 끝부분을 잡고 똑바로 들어 올릴 때 마지막 끝부분이 그릇 바닥에서 머리카락 한 올 만큼이라도 공중에 뜨게 하는 자나, 입구 테두리에 문지르며 끌어당길 때 그릇 내부 전체를 통과하여 입구 테두리에 걸쳐진 끝부분이 닿아 있던 지점에서 머리카락 한 올 만큼이라도 벗어나게 하는 자, 그리고 그릇 내부의 절반을 옷감 등으로 채우고 그 위에 놓인 목걸이 등 실에 꿴 것의 경우 놓여 있는 그 장소가 바로 [물건의] 자리이므로, 거기서 머리카락 한 올 만큼이라도 옮기는 자에게 빠라지까가 된다는 뜻이다.

๕๗. สปฺปิอาทีสูติ ภาชนคเตสุ สปฺปิอาทิทฺรววตฺถูสุ ยํ กิญฺจิ. ปาทปูรณนฺติ ปาทํ ปูเรตีติ ปาทปูรณํ, ปาทคฺฆนกนฺติ อตฺโถ. ปิวโต ปราชโยติ สมฺพนฺโธ. กทาติ เจ? เอเกเนว ปโยเคน ปีตมตฺเต ปาทปูรเณติ โยชนา. ‘‘มุขคตํ วินา’’ติ ปาฐเสโส. ตตฺถ เอเกเนว ปโยเคนาติ ธุรนิกฺเขปมกตฺวา เอกาพทฺธํ กตฺวา อากฑฺเฒตฺวา [Pg.70] ปิวนปโยเคน. ‘‘มุขคตํ วินา’’ติ อิมินา สเจ คลคเตเนว ปาโท ปูรติ, อนฺโตคลํ ปวิฏฺเฐติ วุตฺตํ โหติ. มุขคเตน ปูรติ, มุขคตํ ภาชนคเตน วิโยเชตฺวา โอฏฺเฐสุ ปิหิเตสูติ วุตฺตํ โหติ. เวฬุนฬาทีหิ อากฑฺเฒตฺวา ปิวนฺตสฺส นาฬคเตน ปูรติ, นาฬคตํ ภาชนคเตน วิโยเชตฺวา นาฬิโกฏิยํ องฺคุลิยา ปิหิตายนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ‘‘อตฺตโน ภาชนคตํ วา กโรติ, มุฏฺฐึ วา ฉินฺทตี’’ติ (ปารา. ๙๔) วุตฺตนยสฺส อนุโลมวเสน มหาปจฺจริยาทีสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๔) อฏฺฐกถาสุ วุตฺตนเยน คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

57. ‘버터(sappi) 등’이란 그릇에 담긴 버터 등 액체 상태의 물건 중 무엇이든 가리킨다. ‘빠다를 채움(pādapūraṇa)’이란 1빠다의 가치를 채우는 것이니, 1빠다 가치만큼의 물건이라는 뜻이다. ‘마시는 자에게 패배(pivato parājayo)’가 연결된다. 언제 그러한가? ‘단 한 번의 시도로 1빠다 가치를 마시는 즉시’라고 연결된다. ‘입안에 든 것을 제외하고’라는 말이 생략된 형태이다. 거기서 ‘단 한 번의 시도로’란 멈추지 않고 단숨에 들이켜 마시는 행위를 말한다. ‘입안에 든 것을 제외하고’라는 말에 의해, 만약 목구멍을 넘어간 것만으로 1빠다가 채워진다면 이미 목 안으로 들어간 경우를 말한다. 입안에 든 것만으로 [1빠다가] 채워진다면, 입안에 든 것을 그릇에 든 것과 분리한 뒤 입술을 다물었을 때를 말한다. 대나무 관 등으로 빨아 마시는 자의 경우, 관에 들어 있는 것만으로 채워진다면 관에 든 것을 그릇에 든 것과 분리하여 관의 끝을 손가락으로 막았을 때를 말한다. 이것은 ‘자신의 그릇에 담거나 주먹으로 구획한다’고 설해진 방식에 따라 마하빳짜리(Mahāpaccari) 등의 주석서에 설해진 방식대로 이해해야 한다는 뜻이다.

‘‘เอเกเนว ปโยเคน ปีตมตฺเต ปราชโย’’ติ อิมินา สปฺปิอาทีสุ มหคฺเฆสุ ตตฺตเกเนว ปาทปูรณญฺเจ โหติ, เอกวารเมว มุเขน วา สปฺปิอาทินา วา ภาชนคเตน เอกาพทฺธภาเว ฉินฺนมตฺเตปิ อตฺตโน ภาชเน กุมฺภึ ปณาเมตฺวา ปกฺขิตฺเตน กุมฺภิคเต ฉินฺนมตฺเตปิ ปาราชิโก โหตีติ คเหตพฺพํ.

‘단 한 번의 시도로 마시는 즉시 패배(pārājika)’라는 이 구절에 따라, 버터 등의 값비싼 물건에 있어 그만큼으로 1빠다가 채워진다면, 단 한 번의 행위로 입이나 혹은 버터 등이 담긴 그릇과 일체화된 상태가 끊어지는 즉시, 설령 자신의 그릇에 항아리를 기울여 부었더라도 항아리에 든 것과 끊어지는 즉시 빠라지까가 된다고 이해해야 한다.

๕๘. ‘‘ธุรนิกฺเขปํ กตฺวา ปุนปฺปุนํ ปิวนฺตสฺส น ปราชโย’’ติ อิมินา ธุรนิกฺเขปมกตฺวา ปุนปฺปุนํ ปิวโต ปราชโยติ สามตฺถิยา วุตฺตํ โหติ. ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา ปุนปฺปุนํ มุเขน คเหตฺวา วา ปุฏาทีหิ วา คเหตฺวา ปาทปูรณมตฺตํ ปิวนฺตสฺส ปราชโย โหตีติ คเหตพฺพํ.

58. ‘노력을 그만두고 거듭해서 마시는 자에게는 바라이(parājaya)가 아니다’라는 이 구절에 의해, 노력을 그만두지 않고 거듭해서 마시는 자에게는 바라이가 된다는 뜻이 능력상(sāmatthiyā) 설해진 것이다. 노력을 그만두지 않고 거듭해서 입으로 취하거나 발이나 그릇 등으로 취하여 바닥이 가득 찰 만큼 마시는 자에게는 바라이가 된다고 이해해야 한다.

๕๙-๖๐. สเจ ขิปติ เถยฺยจิตฺโตติ สมฺพนฺโธ. ยํ กิญฺจิ ภณฺฑกนฺติ เตลปิวนารหํ ทุกูลสาฏกจมฺมขณฺฑาทิกํ ภณฺฑํ. เตลกุมฺภิยํ ปรสฺสาติ ลพฺภติ. ตํ นิกฺขิตฺตภณฺฑํ. ธุวนฺติ เอกํเสน. ตาวเท วินสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ตาวเทติ ตสฺมึ ขเณเยว. กตรสฺมึ ขเณติ อาห ‘‘หตฺถโต มุตฺตมตฺเต’’ติ, เตลสฺส ปีตกาลํ อนาคมฺม ปุพฺพปโยคตฺตา [Pg.71] ปฐมเมว โหตีติ อธิปฺปาโย. วินสฺสตีติ สีลวินาสํ ปาปุณาติ. อาวิญฺเชตฺวาติ ปณาเมตฺวา. คาเฬตีติ ปคฺฆราเปติ. ‘‘สาเฬตี’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยว อตฺโถ. สาฬ สวเนติ ธาตุ. ตถาติ ‘‘เถยฺยจิตฺโต วินสฺสตี’’ติ อากฑฺฒติ, เถยฺยจิตฺเตน เอวํ กโรนฺตสฺส ปาราชิโก โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

59-60. ‘만약 훔치려는 마음으로 던지면’이라는 구절과 연결된다. ‘어떠한 물건이라도’란 기름을 흡수하기에 적당한 비단 옷이나 가죽 조각 등의 물건을 말한다. ‘다른 사람의 기름 항아리에’라는 말이 생략되어 있다. ‘그 놓인 물건을’은 ‘확실히’와 연결된다. ‘즉시 파괴된다’는 구절과 연결되는데, ‘즉시’란 바로 그 순간에라는 뜻이다. 어느 순간인가에 대하여 ‘손에서 놓인 바로 그 순간에’라고 하였다. 기름을 다 마신 때를 기다리지 않고 이전의 노력(pubbapayoga)에 의한 것이므로 가장 먼저 (바라이가) 된다는 의미이다. ‘파괴된다’는 것은 계율의 파괴(sīlavināsa)에 이른다는 뜻이다. ‘잡아당겨서’란 구부려서라는 뜻이다. ‘흘려보내다(gāḷeti)’란 흘러내리게 한다는 뜻이다. ‘사레티(sāḷeti)’라고 읽기도 하는데, 그 뜻은 같다. ‘살(sāḷa)’은 흐른다(savane)는 뜻의 어근이다. ‘그와 같이’란 ‘훔치려는 마음으로 파괴된다’는 구절을 끌어온 것이니, 훔치려는 마음으로 이와 같이 하는 자에게는 바라이(pārājika)가 된다는 뜻이 설해진 것이다.

๖๑. ตนฺติ เตลสฺส โอกิรณภาวํ ญตฺวา ปฐมเมว ตุจฺฉภาชเน เถยฺยจิตฺเตน นิกฺขิตฺตํ ปาทคฺฆนกเตลปิวนกํ ตํ วตฺถาทิภณฺฑํ. ‘‘อุทฺธรนฺโตวา’’ติ สาวธารณวจเนน ‘‘ปีตมตฺเต ปราชโย’’ติ ทสฺสิตํ มหาอฏฺฐกถามตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. ธํสิโตติ ‘‘สาสนกปฺปรุกฺขา ปาติโต, ปาราชิกาปนฺโนติ อธิปฺปาโย. ‘‘เถยฺยจิตฺโต’’ติ อากฑฺฒนตฺถํ ‘‘ตถา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธนียํ. อิมินา สุทฺธจิตฺเตน โคปนตฺถาย ตุจฺฉภาชเน วตฺถาทึ นิกฺขิปิตฺวา อญฺเญน ตํ อโนโลเกตฺวา เตเล อาสิตฺเต ปจฺฉา สุทฺธจิตฺเตเนว อุทฺธรโต น โทโสติ ทีปิตํ โหติ.

61. ‘그것을’이란 기름이 부어지는 상태를 알고서 미리 빈 그릇에 훔치려는 마음으로 놓아둔 1파다(pāda) 가치의 기름을 빨아들이는 그 옷 등의 물건을 말한다. ‘들어 올릴 때에’라는 한정하는 말에 의해, ‘다 마신 때에 바라이가 된다’고 보여주는 마하앗타카타(Mahāaṭṭhakathā)의 견해는 배격된 것이다. ‘추락하다(dhaṃsito)’란 ‘교법의 법륜(sāsanakapparukkhā)에서 떨어져 바라이에 빠졌다’는 의미이다. ‘훔치려는 마음으로’라는 구절을 끌어오기 위해 ‘그와 같이’라는 말을 가져와 연결해야 한다. 이로써 깨끗한 마음으로 보관하기 위해 빈 그릇에 옷 등을 놓아두었는데, 다른 사람이 그것을 보지 못하고 기름을 부었을 때 나중에 깨끗한 마음으로 그것을 들어 올리는 자에게는 허물이 없다는 점이 밝혀진 것이다.

๖๒. ตตฺเถวาติ ฐิตฏฺฐาเนเยว. ภินฺทโตติ ฐานา อจาเวตฺวา ติณชฺฌาปกสฺส วิย ภิกฺขุโน ฐานาจาวนาธิปฺปายํ วินา ปาสาณาทินา เกนจิ ปหริตฺวา ภินฺทโต. ‘‘มนฺโตสธานุภาเวน ภินฺทโต’’ติ จ วทนฺติ. ฉฑฺเฑนฺตสฺสาติ อฉฑฺเฑตุกามสฺสาปิ สโต ปริปุณฺณเตลฆฏาทีสุ จาปลฺเลน วาลุกํ วา อุทกํ วา โอกิริตฺวา อุตฺตราเปนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อุทกมาติกํ ฆฏาภิมุขํ กตฺวา โอปิลาเปนฺตสฺสา’’ติ วทนฺติ. ฐานาจาวนาธิปฺปาเย สติปิ เถยฺยจิตฺตาภาเวน ปาราชิกา น วิชฺชติ, ภณฺฑเทยฺยํ [Pg.72] ปน โหตีติ สนฺนิฏฺฐานํ. ฌาเปนฺตสฺสาติ กฏฺฐานิ ปกฺขิปิตฺวา ฌาเปนฺตสฺส. อปริโภคํ กโรนฺตสฺสาติ อุจฺจารปสฺสาวาทิโมกิริตฺวา อปริโภคํ กโรนฺตสฺส. ทุกฺกฏนฺติ เอเตสุ ภินฺทนาทีสุ จตูสุปิ ฐาเนสุ ปทภาชนิยํ ทุกฺกฏเมว อาคตตฺตา วุตฺตํ.

62. ‘거기에서 바로’란 놓여 있는 그 자리에서라는 뜻이다. ‘부수는 자’란 장소에서 옮기지 않고, 마치 풀을 태우는 비구의 경우처럼 장소를 옮기려는 의도 없이 돌 등으로 쳐서 부수는 자를 말한다. ‘주문이나 약의 힘으로 부수는 자’라고도 말한다. ‘버리는 자’란 버릴 의사가 없었더라도 가득 찬 기름 항아리 등에 장난으로 모래나 물을 끼얹어 넘치게 하는 자라는 뜻이다. ‘물길을 항아리 쪽으로 향하게 하여 잠기게 하는 자’라고도 말한다. 장소를 옮기려는 의도가 있더라도 훔치려는 마음이 없으므로 바라이는 성립하지 않지만, 물건을 변상해야(bhaṇḍadeyya) 한다는 것이 결론이다. ‘태우는 자’란 땔감을 집어넣어 태우는 자를 말한다. ‘사용할 수 없게 만드는 자’란 대소변 등을 뿌려 사용할 수 없게 만드는 자를 말한다. ‘돌길라(dukkaṭa)’란 이 부수는 행위 등 네 가지 경우 모두에서 (바라이의) 구절 풀이에 돌길라로만 전해져 오기 때문에 설해진 것이다.

ภูมฏฺฐกถาวณฺณนา.

지상에 있는 물건(bhūmaṭṭha)에 대한 주석의 설명.

๖๓. อิทานิ ถลฏฺเฐ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ฐปิต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ปตฺถริตฺวาติ อตฺถริตฺวา. เอตฺถ จ-สทฺโท อวุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน ถเล ราสิกตธญฺญาทีสุ วินิจฺฉโย นิมิกุมฺภิยา วุตฺตวินิจฺฉยานุสาเรน วิญฺญาตุํ สกฺกาติ ตํ สรูปโต อวุตฺตํ สมุจฺจิโนติ. อตฺถรณาทิกนฺติ ปจฺจตฺถรณาทิกํ. เวเฐตฺวา อุทฺธรนฺตสฺสาติ กิลญฺชสํหรณนิยาเมน วฏฺเฏตฺวา สํหริตฺวา อุทฺธรนฺตสฺส. มุตฺเต ฐานาติ กเมน สํหริตฺวา ฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ มุตฺเต สติ. ปราภโวติ สาสนโต ปริหีโน.

63. 이제 지상(thala)에 있는 물건에 대한 판결을 보여주기 위해 ‘놓인’ 등의 구절을 설하였다. 거기서 ‘펼쳐놓고’란 깔아놓고라는 뜻이다. 여기서 ‘-와(ca)’라는 단어는 언급되지 않은 것을 합치는 의미이니, 이를 통해 육지에 쌓아둔 곡물 등에 대한 판결은 앞서 항아리에서 설한 판결에 따라 알 수 있다는 점을, 구체적으로 언급되지 않은 것까지 포함하는 것이다. ‘깔개 등’이란 덮개 등을 말한다. ‘말아서 들어 올리는 자’란 돗자리를 걷어 올리는 방식처럼 둥글게 말아 거두어 들어 올리는 자를 말한다. ‘장소에서 벗어났을 때’란 점차 거두어들여 원래 놓여 있던 자리에서 머리카락 한 올만큼이라도 벗어났을 때를 말한다. ‘타락(parābhava)’이란 교법에서 멀어지는 것이다.

๖๔. เอวํ อตฺถริตฺวา ฐปิตวตฺถาทีนํ สํหริตฺวา คหเณ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา ติริยโต อากฑฺฒเน วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โอริมนฺเตนา’’ติอาทิ. ปิ, วาติ ปการนฺตรเมว สมุจฺจิโนติ. อุชุกํ กฑฺฒโตปิ วาติ อตฺถริตฺวา ฐปิตวตฺถาทิกํ จตูสุ ทิสาสุ เอกํ ทิสํ อุชุกมากฑฺฒโต จ ปาราชิกํ โหติ. กทาติ เจ? เอตฺถาปิ โอริมนฺเตน ผุฏฺฐโมกาสํ ปาริมนฺตโต อติกฺกนฺเต ปาราชิกนฺติ โยชนา. โอริมนฺเตน ผุฏฺฐโมกาสนฺติ คเหตฺวา อากฑฺฒนฺตสฺส อตฺตโน ฐิตทิสาคตปริยนฺเตน ผุสิตฺวา ฐิตฏฺฐานํ. ปาริมนฺตโตติ ปาริมนฺเตน, กรณตฺเถ โต-ปจฺจโย.

64. 이와 같이 깔아서 놓아둔 옷 등을 거두어 취할 때의 판결을 보여주고, 옆으로 끌어당길 때의 판결을 보여주기 위해 ‘가까운 끝부분으로’ 등의 구절을 설하였다. ‘-도(pi)’, ‘혹은(vā)’은 다른 방식을 합치는 것이다. ‘똑바로 당기는 자도 혹은’이란 깔아 놓은 옷 등을 네 방향 중 한 방향으로 똑바로 잡아당기는 자에게도 바라이가 된다는 뜻이다. ‘언제인가?’라고 묻는다면, 여기서도 가까운 끝부분(orimantena)이 닿아 있던 자리를 먼 끝부분(pārimantato)이 지나쳤을 때 바라이가 된다고 연결된다. ‘가까운 끝부분이 닿아 있던 자리’란 그것을 잡고 당기는 자가 자신이 서 있는 방향의 끝부분으로 접촉하여 놓여 있던 자리를 의미한다. ‘먼 끝부분으로부터’란 먼 끝부분에 의해서라는 뜻으로, ‘-토(-to)’ 접미사는 격의 의미(karaṇattha)로 쓰였다.

ถลํ [Pg.73] นาม ปฏิจฺฉนฺนาปฏิจฺฉนฺนภูมิปาสาทปพฺพตตลาทีนิ, ตตฺรฏฺฐํ ธญฺญาทิภณฺฑํ ถลฏฺฐํ นาม โหติ. ตตฺถ สพฺพตฺถ วินิจฺฉโย วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

육지(thala)란 가려지거나 가려지지 않은 땅, 궁전, 산의 평면 등을 말하며, 그곳에 놓인 곡물 등의 물건을 ‘육지에 있는 물건’이라 한다. 거기서 모든 판결은 앞서 설한 방식에 따라 이해해야 한다.

ถลฏฺฐกถาวณฺณนา.

육지에 있는 물건(thalaṭṭha)에 대한 주석의 설명.

๖๕-๖. ปริจฺเฉทาติ ฐานปริจฺเฉทา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

65-6. ‘구획들’이란 장소의 구획들을 말한다. 나머지는 쉽게 이해할 수 있다.

๖๗-๘. เขคตนฺติ อากาสคตํ. อสฺสาติ โมรสฺส. ตนฺติ โมรํ.

67-8. ‘허공에 있는 것(khegata)’이란 공중에 있는 것을 말한다. ‘그의’란 공작의(morassa)라는 뜻이다. ‘그것을’이란 공작을 말한다.

๖๙. ฐานาติ ยถาปริจฺฉินฺนา ฉพฺพิธา ฐานา. ตสฺสาติ โมรสฺส ผนฺทาปเนติ โยชนา. ตสฺสาติ วา ภิกฺขุสฺส ถุลฺลจฺจยมุทีริตํ.

69. ‘장소로부터’란 규정된 대로의 여섯 가지 장소를 말한다. ‘그것을’이란 공작을 움직이게 함에 있어서라는 구절과 연결된다. 혹은 ‘그에게’란 비구에게 투란차(thullaccaya)가 선언되었다는 뜻이다.

๗๐. อคฺคเหตฺวา หตฺเถน เลฑฺฑุขิปนาทิปโยเคน โมรํ ตาเสตฺวา ฐิตฏฺฐานโต อปเนติ. อตฺตโน ฐานาติ โมรสฺส อตฺตโน ฉปฺปการฏฺฐานา. สยํ ฐานาติ ภิกฺขุ สกฏฺฐานา, สมณภาวโตติ วุตฺตํ โหติ.

70. 손으로 잡지 않고 돌을 던지는 등의 수단을 써서 공작을 놀라게 하여 머물던 자리에서 떠나게 한다. ‘자신의 장소로부터’란 공작 자신의 여섯 가지 장소로부터라는 뜻이다. ‘스스로의 장소로부터’란 비구가 자신의 장소로부터, 즉 사문의 상태로부터 (떨어진다는) 의미이다.

๗๑-๒. อิทานิ ‘‘ฐานา จาเวติ เจ โมร’’นฺติ ทสฺสิตํ ฐานาจาวนํ วิภาเวตุมาห ‘‘ผุฏฺโฐกาส’’นฺติอาทิ.

71-2. 이제 ‘만약 공작을 장소에서 옮기면’이라고 제시된 장소의 이탈을 상세히 설명하기 위해 ‘닿은 장소’ 등의 구절을 설하였다.

๗๓. กเร นิลียตีติ ปสาริตหตฺถตเล นิสีทติ.

73. ‘손에 앉다’란 펼친 손바닥 위에 앉는 것을 말한다.

๗๕. อุฑฺเฑตฺวาติ อากาสํ อุปฺปติตฺวา.

75. ‘날아서’란 허공으로 솟구쳐 올라서라는 뜻이다.

๗๖. องฺเค นิลีนนฺติ อํสกูฏาทิสรีราวยเว นิลีนํ. ปาเทติ อตฺตโน ปฐมุทฺธารปาเท. ทุติเย ปาเท.

76. ‘몸에 앉은 것’이란 어깨 등 몸의 일부분에 앉은 것을 말한다. ‘발’이란 자신이 처음 들어 올린 발을 말한다. ‘두 번째 발에’도 마찬가지이다.

๗๗. ปาทานนฺติ [Pg.74] ทฺวินฺนํ ปาทานํ. กลาปสฺสาติ ภูมิยํ ผุสิยมานสฺส กลาปคฺคสฺส.

77. ‘발들의’란 두 발의라는 뜻이다. ‘꼬리 깃의’란 지면에 닿아 있는 꼬리 깃 뭉치의 끝부분을 말한다.

๗๘. ตโต ปถวิโตติ ตีหิ อวยเวหิ ปติฏฺฐิตปถวิปฺปเทสโต, น ปฐมโต ตตฺถ ทุกฺกฏตฺตา, น ทุติยโต ตตฺถ ถุลฺลจฺจยตฺตา, ตติยา ปน ฐานา เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาวยโต ปาราชิกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

78. ‘그다음에 지면으로부터’란 세 부위로 지탱하고 있던 지면의 장소로부터라는 뜻이다. 첫 번째 발을 뗄 때는 돌길라(dukkaṭa)가 되고, 두 번째 발을 뗄 때는 투란차(thullaccaya)가 되므로 그 시점들이 아니며, 세 번째 부위까지 장소에서 머리카락 한 올만큼이라도 옮기게 되면 바라이가 된다고 설해진 것이다.

เอตฺตาวตา –

이로써 -

‘‘ปญฺชเร ฐิตํ โมรํ สห ปญฺชเรน อุทฺธรติ, ปาราชิกํ. ยทิ ปน ปาทํ นคฺฆติ, สพฺพตฺถ อคฺฆวเสน กตฺตพฺพํ. อนฺโตวตฺถุมฺหิ จรนฺตํ โมรํ เถยฺยจิตฺโต ปทสา พหิวตฺถุํ นีหรนฺโต ทฺวารปริจฺเฉทํ อติกฺกาเมติ, ปาราชิกํ. วเช ฐิตพลิพทฺทสฺส หิ วโช วิย อนฺโตวตฺถุ ตสฺส ฐานํ. หตฺเถน ปน คเหตฺวา อนฺโตวตฺถุสฺมิมฺปิ อากาสคตํ กโรนฺตสฺส ปาราชิกเมว. อนฺโตคาเม จรนฺตมฺปิ คามปริจฺเฉทํ อติกฺกาเมนฺตสฺส ปาราชิกํ. สยเมว นิกฺขมิตฺวา คามูปจาเร วา วตฺถูปจาเร วา จรนฺตํ ปน เถยฺยจิตฺโต กฏฺเฐน วา กถลาย วา อุตฺราเสตฺวา อฏวีภิมุขํ กโรติ, โมโร อุฑฺเฑตฺวา อนฺโตคาเม วา อนฺโตวตฺถุมฺหิ วา ฉทนปิฏฺเฐ วา นิลียติ, รกฺขติ. สเจ ปน อฏวีภิมุโข อุฑฺเฑติ วา คจฺฉติ วา, ‘อฏวึ ปเวเสตฺวา คเหสฺสามี’ติ ปริกปฺเป อสติ ปถวิโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อุปฺปติตมตฺเต วา ทุติยปทวาเร วา ปาราชิกํ. กสฺมา? ยสฺมา คามโต นิกฺขมนฺตสฺส ฐิตฏฺฐานเมว ฐานํ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๖) –

새장에 있는 공작을 새장과 함께 들어 올리면 파라지카이다. 만약 발의 가치를 매긴다면, 모든 경우에 가치에 따라 판단해야 한다. 안마당에서 다니는 공작을 훔칠 마음으로 발로 밖으로 몰아내어 문 경계를 넘기면 파라지카이다. 우리 안에 있는 소의 경우처럼 그곳이 공작의 거처이다. 손으로 잡아서 안마당 안이라도 공중으로 들어 올리면 파라지카이다. 마을 안에서 다니는 경우라도 마을 경계를 넘기면 파라지카이다. 스스로 나가서 마을 근처나 집 근처에서 다니는 것을 훔칠 마음으로 막대기나 기와 조각으로 놀라게 하여 숲을 향하게 했을 때, 공작이 날아서 마을 안이나 집 안의 지붕 위로 내려앉아 머문다면 보호된다. 그러나 만약 숲을 향해 날아가거나 가는데, '숲에 들어가면 잡겠다'는 생각이 없이 땅에서 머리카락 한 올만큼이라도 날아오른 순간이나 두 번째 발걸음에서 파라지카이다. 왜냐하면 마을에서 나가는 자에게는 서 있는 자리가 바로 거처가 되기 때문이다.

อฏฺฐกถาคโต [Pg.75] วินิจฺฉโย อุปลกฺขิโตติ เวทิตพฺพํ. กปิญฺชราทิปรสนฺตกสกุเณสุ จ เอเสว วินิจฺฉโย ทฏฺฐพฺโพ.

주석서에 전해지는 판결을 잘 유념해야 함을 알아야 한다. 자고새 등 타인 소유의 새들에 대해서도 이와 같은 판결을 적용해야 한다.

๗๙. ปตฺเตติ ทฺวาเร ภิกฺขาย ฐิตํ ภิกฺขุโน หตฺถคเต ปตฺเต. ตสฺส เถยฺยจิตฺตสฺส.

79. '바루에(patte)'라는 것은 문앞에서 탁발을 위해 서 있는 비구의 손에 있는 바루를 말한다. 그에게 훔칠 마음이 있을 때이다.

๘๐. อนุทฺธริตฺวาวาติ ปตฺเต ปติตํ สุวณฺณาทึ หตฺเถน อนุกฺขิปิตฺวาว ปฐมปทวาเร ถุลฺลจฺจยํ คมฺมมานตฺตา น วุตฺตํ.

80. '들어 올리지 않고서(anuddharitvāvā)'라는 것은 바루에 떨어진 금 등을 손으로 들어 올리지 않은 채 첫 번째 발걸음을 뗄 때 투란차죄(thullaccaya)에 이르게 되므로 언급하지 않은 것이다.

๘๑. หตฺเถติ หตฺถตเล. วตฺเถติ จีวเร. มตฺถเกติ สิรสิ. คาถาฉนฺทวเสน วา-สทฺเท อาการสฺส รสฺสตฺตํ. ปติฏฺฐิตนฺติ ปติตํ. ตนฺติ ฉิชฺชมานํ ตํ สุวณฺณขณฺฑาทิ. ยทิ อากาเส คจฺฉนฺตํ, ปตนฺตํ วา หตฺเถน คณฺหาติ. คหิตหตฺเถ ฐิตฏฺฐานเมว ฐานํ, ตโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อปเนนฺตสฺส ปาราชิกํ. ตถา คเหตฺวา เถยฺยจิตฺเตน คจฺฉโต ทุติยปาทุทฺธาเร. วตฺถาทีสุ ปติเตปิ เอเสว นโย.

81. '손에'라는 것은 손바닥을 말한다. '옷에'라는 것은 가사를 말한다. '머리에'라는 것은 머리 위를 말한다. 게송의 운율에 따라 '와(vā)' 자의 모음이 짧아졌다. '머문 것'은 떨어진 것을 말한다. '그것'은 잘려 나가는 금 조각 등을 말한다. 만약 공중을 가고 있거나 떨어지고 있는 것을 손으로 잡는다면, 잡은 손이 위치한 곳이 바로 그 장소이며, 그곳에서 머리카락 한 올만큼이라도 옮기면 파라지카이다. 그와 같이 잡아서 훔칠 마음으로 가다가 두 번째 발을 뗄 때도 마찬가지이다. 옷 등에 떨어진 경우에도 이와 같은 방식이다.

อากาสฏฺฐกถาวณฺณนา.

공중에 대한 주석서 설명이다.

๘๒. มญฺจปีฐาทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน มญฺจปีฐสทิเส เวหาสภูเต อฏฺฏวิตานาทโย สงฺคณฺหาติ. อามาสมฺปีติ หตฺเถน วา กาเยน วา อามสิตพฺพํ วตฺถาทิญฺจ. อนามาสมฺปีติ ตถา อปรามสิตพฺพํ สุวณฺณาทึ. อามสนฺตสฺสาติ หตฺถาทีหิ ปรามสนฺตสฺส. ‘‘ทุกฺกฏ’’นฺติ อิมินา ผนฺทาปเน ถุลฺลจฺจยญฺจ ฐานาจาวเน ปาราชิกญฺจ เหฏฺฐา ถลฏฺเฐ วุตฺตนเยน วิญฺญาตุํ สกฺกาติ อติทิสติ. ฐานปริจฺเฉโท ปน มญฺจาทีหิ เอว อุกฺขิปนฺตสฺส จตุนฺนํ ปาทานํ วเสน, ตตฺรฏฺฐเมว คณฺหนฺตสฺส มญฺจสฺส จตูสุ ปาทสีเสสุ ผุสิตฺวา [Pg.76] มชฺเฌ อผุสิตฺวา ฐิตสฺส ขลิมกฺขิตถทฺธสาฏกสฺส จตุนฺนํ ปาทสีสานํ วเสน, อฏนีสุ ผุสิตฺวา ฐิตสฺส อฏนีนํ วเสน วา เวทิตพฺโพ.

82. '침대나 의자 등에서'라는 말에서 '등'이라는 단어로 침대나 의자와 유사한 공중에 떠 있는 숲의 차일 등을 포함한다. '만질 수 있는 것'은 손이나 몸으로 만져야 하는 물건 등을 말한다. '만질 수 없는 것'은 그와 같이 만져서는 안 되는 금 등을 말한다. '만지는 자에게'라는 것은 손 등으로 만지는 자를 말한다. '둑카타(dukkaṭa)'라는 말로써, 흔들리게 했을 때는 투란차죄가 되고, 장소를 옮겼을 때는 앞서 지상에서 설명한 방식에 따라 파라지카가 됨을 알 수 있도록 전한 것이다. 장소의 구분은 침대 등을 들어 올리는 자에게는 네 다리에 따라 알 수 있고, 그곳에 놓인 침대만을 잡는 자에게는 네 다리 끝에 닿아 있고 중간은 닿지 않은 채 놓인, 풀을 먹여 뻣뻣해진 옷의 네 다리 끝의 위치에 따라 알 수 있거나, 프레임(aṭanī)에 닿아 있는 경우에는 프레임에 따라 알아야 한다.

๘๓. วํเสติ จีวรวํเส, อิมินา จีวรนิกฺเขปนตฺถาย ฐปิตรุกฺขทณฺฑสลาการชฺชุอาทโย อุปลกฺขิตา. โอรโตติ อตฺตโน ฐิตทิสาภิมุขโต. โภคนฺติ สํหริตฺวา จีวรํ ตสฺส นาเมตฺวา ฐปิตมชฺฌฏฺฐานํ. อนฺตนฺติ นาเมตฺวา เอกโต กตํ, อุภยานํ วา อนฺตํ. ปารโต กตฺวาติ วํสโต ปรภาเค กตฺวา.

83. '대(vaṃse)'라는 것은 가사를 거는 대를 말하며, 이것으로 가사를 걸어두기 위해 설치한 나무 막대기, 살대, 밧줄 등을 포함한다. '이쪽에서'라는 것은 자신이 서 있는 방향의 앞쪽을 말한다. '포개진 부분(bhoga)'이란 가사를 접어서 포개어 둔 중간 지점을 말한다. '끝(anta)'이란 포개어서 한데 모은 끝부분 혹은 양쪽 끝을 말한다. '저쪽으로 넘겨서'라는 것은 대 너머의 저편으로 넘기는 것을 말한다.

๘๔. จีวเรน ผุฏฺโฐกาโสติ จีวเรน ผุฏฺฐฏฺฐานํ. ตสฺสาติ ตถา ฐปิตสฺส จีวรสฺส. โส สกโล จีวรวํโส ฐานํ น ตุ โหตีติ มโตติ สมฺพนฺโธ.

84. '가사가 닿은 곳'이란 가사와 접촉한 지점을 말한다. '그것의'란 그렇게 놓인 가사의 것을 말한다. 그 가사를 거는 대 전체가 장소가 되는 것은 아니라고 간주된다는 연결이다.

๘๕-๖. โอริมนฺเตน ผุฏฺฐํ วา ตํ โอกาสนฺติ สมฺพนฺโธ. จีวรโภคํ คเหตฺวา เถยฺยจิตฺเตน อตฺตโน อภิมุขํ อากฑฺฒโต อตฺตโน ฐิตทิสาย จีวรวํเส จีวเรน ผุสิตฺวา ฐิตฏฺฐานปริยนฺตํ อิตเรน อติกฺกามยโต จุตีติ สมฺพนฺโธ. อิตเรน ปาริมนฺเตน ภิตฺติทิสาย จีวรสฺส ผุฏฺโฐกาสปริยนฺตํ อิตเรน ผุฏฺฐํ ตํ โอกาสํ โอริมนฺเตน อติกฺกามยโต วา จุตีติ โยชนา. อิตเรนาติ ปาริมนฺเตน ภิตฺติปสฺเส จีวรวํเส ผุสิตฺวา ฐิตจีวรปริยนฺเตน. ผุฏฺฐํ จีวรวํโสกาสํ. โอริมนฺเตนาติ อตฺตโน ฐิตทิสาย จีวรวํเส ผุสิตฺวา ฐปิตจีวรปฺปเทเสน. อติกฺกามยโตติ เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกาเมนฺตสฺส.

85-6. '이쪽 끝에 닿아 있는 그 장소'라는 연결이다. 가사의 포개진 부분을 잡고 훔칠 마음으로 자기 쪽으로 끌어당길 때, 자기가 서 있는 쪽의 가사 대에 가사가 닿아 있는 지점의 경계를 다른 쪽이 넘어가게 하면 장소 이탈이라는 연결이다. 혹은 다른 쪽이 벽 쪽의 가사 대에 닿아 있는 지점의 경계를 이쪽 끝이 넘어가게 하는 경우를 장소 이탈이라고 해석한다. '다른 쪽(itarena)'이란 저쪽 끝인 벽 쪽의 가사 대에 닿아 있는 가사의 경계를 말한다. '닿아 있는 가사 대의 장소'를, '이쪽 끝(orimantena)' 즉 자기가 서 있는 쪽의 가사 대에 닿아 놓인 가사 부분으로 넘어가게 하는 것을 말한다. '넘어가는 자에게'란 머리카락 한 올만큼이라도 넘어가게 하는 자를 말한다.

เอวํ ทีฆนฺตากฑฺฒเน สมฺภวนฺตํ วิกปฺปํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติริยนฺเตน อติกฺกมนวิธึ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทกฺขิณนฺเตนา’’ติอาทิ. ปุนาติ อถ วา. ทกฺขิณนฺเตน ผุฏฺฐฏฺฐานํ วามนฺเตน [Pg.77] อติกฺกามยโต จุตีติ โยชนา. จีวรํ หริตุํ จีวราภิมุขํ ฐิตสฺส อตฺตโน ทกฺขิณปสฺเส จีวรโกฏิยา ผุฏฺฐํ จีวรฏฺฐิตปฺปเทสํ วามปสฺเส จีวรนฺเตน อติกฺกามยโต ปาราชิกเมวาติ อตฺโถ. วามนฺเตน ผุฏฺฐฏฺฐานํ อิตเรน อติกฺกามยโต วา จุตีติ โยชนา. วามนฺเตน ผุฏฺฐฏฺฐานนฺติ จีวราภิมุขํ ฐิตสฺส วามปสฺเส จีวรนฺเตน ผุฏฺฐํ จีวรฏฺฐิตปฺปเทสํ. อิตเรน ทกฺขิณปสฺเส จีวรนฺเตน อติกฺกามยโต วา จุติ ปาราชิกา โหตีติ อตฺโถ.

이와 같이 세로 방향으로 끌어당길 때 발생하는 경우를 보인 뒤, 이제 가로 방향으로 넘어가는 법을 보이기 위해 '오른쪽 끝으로' 등을 말씀하셨다. '또는(puna)'이란 뜻이다. '오른쪽 끝이 닿은 곳을 왼쪽 끝으로 넘어가게 하는 자는 이탈한 것'이라고 해석한다. 가사를 가져가기 위해 가사를 마주 보고 서 있는 사람의 오른쪽에 있는 가사 끝이 닿아 있는 가사의 위치를 왼쪽 가사 끝으로 넘어가게 하면 파라지카라는 의미이다. '왼쪽 끝이 닿은 곳을 다른 쪽으로 넘어가게 하는 자는 이탈한 것'이라고 해석한다. '왼쪽 끝이 닿은 곳'이란 가사를 마주 보고 서 있는 사람의 왼쪽에 있는 가사 끝이 닿아 있는 가사의 위치를 말한다. 그것을 '다른 쪽'인 오른쪽 가사 끝으로 넘어가게 하면 이탈, 즉 파라지카가 된다는 의미이다.

๘๗. วํสโตติ จีวเรน ผุสิตฺวา ฐิตจีวรวํสปฺปเทสโต. ‘‘เกสคฺคมตฺต’’นฺติ กตฺถจิ โปตฺถเก ลิขนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ‘‘อุกฺขิตฺเต’’ติ ภุมฺเมกวจนนฺเตน สมานาธิกรณตฺตา ปจฺจตฺเตกวจนนฺตตา น ยุชฺชตีติ. ‘‘เกสคฺคมตฺเต อุกฺขิตฺเต’’ติ กตฺถจิ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส จ ปมาณํ.

87. '대에서'라는 것은 가사에 닿아 있는 가사 대의 지점으로부터라는 뜻이다. 어떤 판본에는 '머리카락 한 올만큼(kesaggamattaṃ)'이라고 적혀 있으나, 그것은 취하지 말아야 한다. '들어 올려졌을 때(ukkhitte)'라는 처소격 단수형과 일치해야 하므로 paccatta(주격) 단수형인 '케사까맛땅'은 적절하지 않기 때문이다. 어떤 판본에는 '머리카락 한 올만큼 들어 올려졌을 때(kesaggamatte ukkhitte)'라는 구절이 보이는데, 그것이 표준이다.

๘๘. วิโมเจนฺโต ถุลฺลจฺจยํ ผุเสติ โยชนา. จีวรวํเส ผุสาเปตฺวา, อผุสาเปตฺวา วา รชฺชุยา พนฺธิตฺวา ฐปิตจีวรํ คณฺหิตุกาโม เถยฺยจิตฺเตน พนฺธนํ โมเจนฺโต ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. มุตฺเตติ มุตฺตมตฺเต. ปาราชิโก โหติ ฐานา จุตภาวโตติ อธิปฺปาโย.

88. '풀면서 투란차죄에 닿는다'고 해석한다. 가사 대에 닿게 하거나 닿지 않게 하여 밧줄로 묶어 둔 가사를 가져가고자 하는 훔칠 마음으로 묶인 것을 풀 때 투란차죄를 범한다는 의미이다. '풀렸을 때'란 풀린 순간을 말한다. 장소에서 벗어났기 때문에 파라지카가 된다는 뜻이다.

๘๙. เวเฐตฺวาติ เอตฺถ ‘‘วํสเมวา’’ติ สามตฺถิยโต ลพฺภติ. จีวรวํสํ ปลิเวเฐตฺวา ตตฺเถว ฐปิตจีวรํ นิพฺเพเฐนฺตสฺส ภิกฺขุโนปิ อยํ นโยติ สมฺพนฺโธ. นิพฺเพเฐนฺตสฺสาติ วินิเวเฐนฺตสฺส. อยํ นโยติ ‘‘นิพฺเพเฐนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ, นิพฺเพฐิเต ปาราชิก’’นฺติ ยถาวุตฺตนยมติทิสติ. วลยํ ฉินฺทโต วาปิ อยํ นโยติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภิกฺขุโน, วํเส, ฐปิตํ, จีวร’’นฺติ จ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. จีวรวํเส ปเวเสตฺวา [Pg.78] ฐปิตํ จีวรวลยํ ยถา ฉินฺนมตฺเต ฐานา จวติ, ตถา ฉินฺทนฺตสฺส ภิกฺขุโน เฉทเน ถุลฺลจฺจยํ, ฉินฺเน ปาราชิกนฺติ อตฺโถ. โมเจนฺตสฺสาปฺยยํ นโยติ เอตฺถาปิ ‘‘วลย’’นฺติ อิมินา สทฺธึ ‘‘ภิกฺขุโน’’ติอาทิปทานิ โยเชตพฺพานิ. จีวรวํเส ฐปิตํ จีวรํ วลยํ โมเจนฺตสฺสาปิ ถุลฺลจฺจยปาราชิกานิ ปุพฺเพ วุตฺตนยาเนว.

89. ‘감았다가(Veṭhetvā)’라는 말은 여기에서 문맥상 ‘대나무(vaṃsa) 자체를’이라는 의미를 얻는다. 가사 대나무(가사를 거는 장대)를 둘러감아 그곳에 놓인 가사를 푸는 비구에게도 이 방식이 적용된다는 연결이다. ‘푸는(nibbeṭhentassa)’이란 다시 푸는 것을 의미한다. ‘이 방식’이란 “푸는 중에는 투란차(thullaccaya)요, 다 풀었을 때는 바라이(pārājika)이다”라고 위에서 언급된 방식을 적용하는 것이다. ‘고리를 끊는 자에게도 이 방식이다’라는 연결이다. ‘비구의, 대나무에, 놓인, 가사’라는 말들을 가져와서 조합해야 한다. 가사 대나무에 끼워 놓은 가사 고리가 끊어지자마자 제자리에서 벗어나는 것처럼, 그렇게 끊는 비구에게는 끊는 중에는 투란차요, 끊어졌을 때는 바라이라는 뜻이다. ‘풀어내는 자에게도 이 방식이다’라는 말에서도 ‘고리’라는 말과 함께 ‘비구의’ 등의 단어들을 조합해야 한다. 가사 대나무에 놓인 가사 고리를 풀어내는 자에게도 투란차와 바라이는 앞에서 설명한 방식과 같다.

อิห ปุริเมน อปิ-สทฺเทน ยถาวุตฺตปการทฺวเย สมฺปิณฺฑิเต อิตเรน อปิ-สทฺเทน อวุตฺตสมฺปิณฺฑนมนฺตเรน อตฺถวิเสสาภาวโต อวุตฺตมตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ, เตน ‘‘อากาสคตํ วา กโรติ, นีหรติ วา’’ติ ปการทฺวยํ สงฺคณฺหาติ. เตน รุกฺขมูเล ปเวเสตฺวา ฐปิตนิธิสงฺขลิกวลยมิว จีวรวํเส สพฺพฏฺฐาเนหิปิ อผุสาเปตฺวา จีวรวลยํ อากาสคตํ กโรนฺตสฺสาปิ จีวรวํสโกฏิยา พหิ นีหรนฺตสฺสาปิ ถุลฺลจฺจยปาราชิกานิ วุตฺตนเยเนว ญาตพฺพานีติ เอเตเยว สงฺคณฺหาติ. ‘‘วลยํ ฉินฺทโต วาปิ, โมเจนฺตสฺส วาปิ, วลยํ อากาสคตํ วา กโรติ, นีหรติ วา’’ติ อิเมสุ จตูสุ วิกปฺเปสุ เอกมฺปิ ตถา อกตฺวา จีวรวลยํ จีวรวํเส ฆํเสตฺวา อิโต จิโต จ สญฺจาเรนฺตสฺส จีวรวลยสฺส สพฺโพปิ จีวรวํโส ฐานนฺติ ‘‘ฐานาจาวนํ นตฺถี’’ติ วุตฺตพฺยติเรกวเสน ทสฺสิตพฺพนฺติ คเหตพฺพํ.

여기에서 앞의 ‘api(도)’라는 단어로 위에서 언급한 두 가지 방식이 결합되고, 다른 ‘api’ 단어로는 언급되지 않은 것을 결합하는 것 외에 특별한 의미가 없으므로 언급되지 않은 의미를 결합한다. 그것으로 “공중으로 띄우거나 밖으로 내거나”라는 두 가지 방식을 포함한다. 그러므로 나무 뿌리에 끼워 놓은 보물 사슬 고리처럼, 가사 대나무의 모든 곳에 닿지 않게 하여 가사 고리를 공중으로 띄우는 자나 가사 대나무 끝으로 밖으로 내는 자에게도 투란차와 바라이는 언급된 방식대로 알아야 한다는 바로 이것들을 포함한다. “고리를 끊거나, 풀어내거나, 고리를 공중으로 띄우거나, 밖으로 내는” 이 네 가지 경우 중 하나도 그렇게 하지 않고, 가사 고리를 가사 대나무에 문지르며 여기저기로 움직이는 자에게는 가사 고리의 경우 가사 대나무 전체가 제자리이므로, “제자리에서 벗어남이 없다”고 말한 반대되는 측면을 통해 보여준 것으로 이해해야 한다.

๙๐. ฐปิตสฺส หีติ เอตฺถ ปสิทฺธิสูจกํ หิ-สทฺทํ อาเนตฺวา ‘‘จีวเร วิย หี’’ติ โยเชตฺวา วิเสสตฺถโชตกํ ตุ-สทฺทํ อาเนตฺวา ‘‘ฐปิตสฺส ตู’’ติ โยเชตพฺพํ. อถ วา นิปาตานมเนกตฺถตฺตา ยถาฐาเน ฐิตานเมว วิเสสตฺเถ หิ-สทฺโท, ปสิทฺธิยํ ตุ-สทฺโท จ โยเชตพฺโพ. วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ทีฆโต วา ติริยโต วา ปสาเรตฺวา [Pg.79] จีวรวํเส นิกฺขิตฺตสฺส จีวรสฺส วินิจฺฉโย ปน สํหริตฺวา จีวรวํเส ฐปิตจีวรวินิจฺฉโย วิย วุตฺโต, ‘‘โอริมนฺเตน…เป… ปาราชิกํ ภเว’’ติ คาถาตฺตเย วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพติ อตฺโถ.

90. ‘놓여진 것의(Ṭhapitassa hi)’라는 대목에서, 잘 알려진 사실을 나타내는 ‘hi’ 단어를 가져와 “가사에서와 같이(cīvare viya hi)”라고 조합하고, 특별한 의미를 나타내는 ‘tu’ 단어를 가져와 “놓여진 것의 경우에는(ṭhapitassa tu)”라고 조합해야 한다. 아니면 불변사(nipāta)가 여러 의미를 가지므로 제자리에 있는 것들에 대해서는 특별한 의미로 ‘hi’ 단어를, 잘 알려진 사실에는 ‘tu’ 단어를 조합해야 한다. ‘판결을 알아야 한다’는 것이 문장 연결이다. 길게 또는 옆으로 펼쳐서 가사 대나무에 놓인 가사에 대한 판결은, 접어서 가사 대나무에 놓인 가사에 대한 판결처럼 언급되었으니, “안쪽 끝으로... (중략) ...바라이가 된다”는 세 개의 게송에서 언급된 방식에 따라 알아야 한다는 뜻이다.

๙๑. สิกฺกายาติ โอลมฺพิกาธาเร. ยํ ภณฺฑกนฺติ สมฺพนฺโธ. ปกฺขิปิตฺวาติ นิเวเสตฺวา. ลคฺคิตํ โหตีติ โอลมฺพิตํ โหติ. ‘‘สิกฺกาโต ตํ หรนฺโต วา จุโต’’ติ เอตสฺมึ วิกปฺเป สิกฺกาย ผุฏฺฐฏฺฐานวเสน ฐานาจาวนํ เวทิตพฺพํ. ทุติยวิกปฺเป สิกฺกาย, พนฺธนฏฺฐานสฺส จ ภิตฺติปสฺเส ผุฏฺฐฏฺฐานํ ยทิ สิยา, ตสฺส จ วเสน ฐานาจาวนํ เวทิตพฺพํ.

91. ‘그물 주머니에(Sikkāya)’란 매달린 받침대(망)를 말한다. ‘어떤 물건을’이라는 말과 연결된다. ‘넣어서(pakkhipitvā)’란 안착시켜서라는 뜻이다. ‘걸려 있다(laggitaṃ hoti)’란 매달려 있다는 뜻이다. “그물 주머니에서 그것을 가져가거나 떨어뜨릴 때”라는 이 경우에, 그물 주머니에 닿아 있는 부분을 기준으로 제자리에서 벗어남(ṭhānācāvana)을 알아야 한다. 두 번째 경우에, 그물 주머니와 묶인 곳이 벽면에 닿은 부분이 있다면, 그것을 기준으로 제자리에서 벗어남을 알아야 한다.

๙๒-๓. กุนฺตาทีติ อาทิ-สทฺเทน ภินฺทิวาลาทิ ทีฆวตฺถุ คเหตพฺพํ. ตฏฺฏิกาขาณุกา วิย ภิตฺติยํ ปฏิปาฏิยา นิเวสิตานิ มิคสิงฺคานิ วา สูลานิ วา นาคทนฺตา นาม. อคฺเค วาติ กุนฺตผลโกฏิยํ วา. พุนฺเท วาติ กุนฺตทนฺตมูเล วา. ปริกฑฺฒโตติ อุชุกํ อากฑฺฒโต.

92-3. ‘창 등(Kuntādi)’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어로 투창(bhindivāla) 등 긴 물건을 취해야 한다. 벽에 차례로 박아 놓은 깔개 말뚝처럼 사슴 뿔이나 꼬챙이 등을 ‘나가단타(코끼리 상아 모양의 옷걸이)’라 한다. ‘끝부분에(agge vā)’란 창날의 끝부분을 말한다. ‘뿌리 부분에(bunde vā)’란 창의 톱니 뿌리 부분을 말한다. ‘끌어당길 때(parikaḍḍhato)’란 똑바로 잡아당기는 것을 말한다.

ผุฏฺโฐกาสนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ นาคทนฺเต ผุฏฺฐฏฺฐานํ อติกฺกามยโต เกสคฺคมตฺเตน ปราชโย สิยาติ สมฺพนฺโธ, ฐปิตฏฺฐปิตฏฺฐานํ วิหาย เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกามยโต ปาราชิกนฺติ อตฺโถ. เกสคฺเคน อนฺตเรน เหตุนา ปราชโยติ คเหตพฺพํ, เกสคฺคมตฺตมฺปิ อปนยนเหตุ ปาราชิกํ โหตีติ อตฺโถ.

‘닿아 있는 곳을(Phuṭṭhokāsaṃ)’이란 그 각각의 나가단타(옷걸이)에 닿아 있는 부분을 머리카락 한 올 만큼이라도 넘어서게 할 때 패배(바라이)가 된다는 연결이다. 놓여 있던 자리를 벗어나 머리카락 한 올 만큼이라도 넘어서게 하면 바라이라는 뜻이다. ‘머리카락 한 올 만큼의 간격(원인)으로 인해 패배한다’고 이해해야 하니, 머리카락 한 올 만큼이라도 옮기는 원인으로 인해 바라이가 된다는 뜻이다.

๙๔-๕. เอวํ ทีฆโต อากฑฺฒเน, อุกฺขิปเน จ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา ติริยํ อากฑฺฒเน, ปรโต นยเน จ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปาการาภิมุโข’’ติอาทิ. อากฑฺฒตีติ อตฺตโน [Pg.80] ฐิตฏฺฐานาภิมุขํ อาวิญฺฉติ. โอริมนฺตผุฏฺโฐกาสนฺติ โอริมนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ, อตฺตโน ทิสาย กุนฺตทณฺเฑน ผุฏฺโฐกาสนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ อจฺจยนกิริยาสมฺพนฺเธ สามิวจนปฺปสงฺเค อุปโยควจนํ. ‘‘สกมฺมกธาตุปฺปโยเค อุปโยควจนสฺส มาคธิกโวหาเร ทสฺสนโต กมฺมตฺเถเยว อุปโยควจน’’นฺติ เอเก วทนฺติ, เอตํ กจฺจายนลกฺขเณน สมานํ. อิตรนฺตจฺจเยติ อิตรนฺเตน กโต อจฺจโยติ อิตรนฺตจฺจโย, มชฺเฌปทโลปสมาโส, ปาริมนฺเตน กตฺตพฺพาติกฺกเม กเตติ อตฺโถ. เกสคฺเคน จุโตติ โยชนา. ยถาวุตฺโตเยว อตฺโถ.

94-5. 이와 같이 길게 잡아당길 때와 위로 들어 올릴 때의 판결을 보여준 뒤, 옆으로 잡아당길 때와 저쪽으로 옮길 때의 판결을 보여주기 위해 “담장을 향하여” 등을 말씀하셨다. ‘잡아당긴다(ākaḍḍhati)’란 자신이 서 있는 곳을 향해 끌어당기는 것이다. ‘안쪽 끝에 닿아 있는 곳(orimantaphuṭṭhokāsaṃ)’이란 안쪽 끝에 의해 닿아 있는 곳, 즉 자신의 방향에서 창 자루가 닿아 있는 곳이라는 뜻이다. 여기에서 ‘범하는(accaya)’ 행위와의 연결에서 소유격(sāmivacana)이 올 자리에 목적격(upayogavacana)이 쓰였다. “타동사 어근의 사용에서 마가다어 관습에 따라 목적격이 보이는 것은 목적어의 의미로 목적격이 쓰인 것”이라고 어떤 이들은 말하는데, 이는 깟짜야나(Kaccāyana)의 문법 규칙과 같다. ‘반대편 끝을 넘어섬(itarantaccaya)’이란 반대편 끝에 의해 행해진 넘어섬을 말하며, 중간 단어가 생략된 복합어(majjhepadalopasamāso)이다. 즉, 바깥쪽 끝으로 해야 할 범위를 넘어섰을 때라는 뜻이다. ‘머리카락 한 올 만큼 (제자리에서) 벗어남’이 문장 연결이다. 앞에서 말한 것과 같은 뜻이다.

ปรโต เปลฺลนฺตสฺสาติ ปรโต กตฺวา เปลฺลนฺตสฺส, ภิตฺติปสฺสาภิมุขํ กตฺวา นิปฺปีเฬนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ตเถวาติ ‘‘เกสคฺเคน จุโต’’ติ อากฑฺฒติ. ฐปิเตปิ จ กุนฺตาทิมฺหิ อยํ นโยติ โยชนา. ‘‘เกสคฺเคนา’’ติอาทินา อยเมว วินิจฺฉยนโย วตฺตพฺโพติ อตฺโถ.

‘저쪽으로 밀 때(Parato pellantass)’란 저쪽으로 하여 밀어낼 때, 즉 벽면 쪽을 향하게 하여 밀어붙일 때라는 뜻이다. ‘마찬가지로(tathevā)’란 “머리카락 한 올 만큼 벗어남”과 연결된다. ‘세워 놓은 창 등에 대해서도 이 방식이다’가 문장 연결이다. ‘머리카락 한 올 만큼’ 등의 말로 이 판결 방식이 서술되어야 한다는 뜻이다.

๙๖. ตาลสฺส ผลํ จาเลนฺตสฺส อสฺส ภิกฺขุโน เยน ผเลน วตฺถุ ปญฺจมาสกํ ปูรติ, ตสฺมึ ผเล พนฺธนา มุตฺเต ปาราชิกํ ภเวติ โยชนา.

96. 대추야자 열매를 흔드는 비구에게, 그 열매로 인해 [훔친] 물건의 가치가 5마사까를 채우게 된다면, 그 열매가 꼭지(결합)에서 떨어졌을 때 바라이가 된다는 것이 문장 연결이다.

๙๗. ตาลสฺส ปิณฺฑึ ฉินฺทตีติ ตาลผลกณฺณิกํ ฉินฺทติ. ยาย วตฺถุ ปูรติ, ตสฺสา ฉินฺนมตฺตาย ‘‘อสฺส ปาราชิกํ สิยา’’ติ เหฏฺฐา วุตฺตนโย อิธาปิ โยเชตพฺโพ. ตาลปิณฺฑิ สเจ อากาสคตา โหติ, ปิณฺฑิมูลเมว ฐานํ. ปณฺณทณฺเฑ วา ปณฺเณ วา อปสฺสาย ฐิตา เจ, ฐิตฏฺฐาเนหิ สห ปิณฺฑิมูลํ คเหตฺวา ฐานเภทํ ญตฺวา ฐานาจาวเนน ปาราชิกมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. เอเสว นโยติ ‘‘เยน วตฺถุ ปูรติ, ตสฺมึ พนฺธนา มุตฺเต อสฺส ปาราชิกํ สิยา’’ติ ยถาวุตฺโต เอว นโย. เอเตสุ สพฺเพสุ [Pg.81] ฐาเนสุ ปาราชิกวีติกฺกมโต ปุพฺพภาคานนฺตรปฺปโยเค ถุลฺลจฺจยญฺจ สหปโยเค ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ทุกฺกฏญฺจ ตโตปิ ปุพฺพปโยเค ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ปาจิตฺติยญฺจ ทุกฺกฏญฺจ คมนทุติยปริเยสนาทิอวเสสปโยเคสุ อทินฺนาทานปุพฺพกตฺตา ทุกฺกฏญฺจ อสมฺมุยฺหนฺเตหิ เวทิตพฺพํ.

97. "야자수 열매 다발을 자른다"는 것은 야자수 열매 다발(tālaphalakaṇṇika)을 자르는 것을 의미한다. 물건의 가치가 [바라이죄에] 달하게 되는 것에 대해, 그것이 잘려 나간 순간 "그에게 바라이죄가 된다"는 아래에서 설한 방식이 여기에도 적용되어야 한다. 야자수 열매 다발이 만약 공중에 떠 있다면 그 다발의 뿌리 부분이 장소(ṭhāna)이다. 만약 잎자루나 잎에 의지해 놓여 있다면, 놓여 있는 장소들과 함께 다발의 뿌리 부분을 잡고, 장소가 바뀌었음을 알아차리고 장소에서 옮김(ṭhānācāvana)으로써 바라이죄가 성립하는 것으로 보아야 한다. "물건의 가치가 차게 되었을 때 그것이 묶인 곳에서 벗어나면 바라이죄가 된다"고 위에서 말한 것과 같은 방식이다. 이 모든 경우에, 바라이죄를 범하기 직전의 단계적인 노력에는 투란차죄가, 함께 노력하는 단계에서 바일제에 해당하는 경우에는 돌길라죄가, 그보다 앞선 노력에서 바일제에 해당하는 경우에는 바일제와 돌길라죄가, 가는 행위나 두 번째 수색 등 나머지 노력에서는 투도(adinnādāna)의 예비 단계이므로 돌길라죄가 됨을 혼동 없이 알아야 한다.

เวหาสฏฺฐกถาวณฺณนา.

허공에 관한 주석서의 설명.

๙๘. อุทเก นิธิฏฺฐานํ คจฺฉโตติ สมฺพนฺโธ. อคมฺภีโรทเก นิธิฏฺฐานํ ปทวาเรน คจฺฉโต ปเท ปเท ปุพฺพปโยเค ทุกฺกฏํ โหตีติ โยชนา. คมฺภีเร ปน ตถาติ ‘‘ปทวาเรน คจฺฉโต ทุกฺกฏ’’นฺติ ยถาวุตฺตมติทิสติ. คจฺฉโตติ ตรโต, หตฺถํ อจาเลตฺวา ตรนฺตสฺส ปทวารคณนาย, หตฺเถน จ วายมนฺตสฺส ‘‘ปทวาเรนา’’ติ อิทํ อุปลกฺขณนฺติ กตฺวา หตฺถวารคณนาย ปทวารคณนาย ทุกฺกฏานิ เวทิตพฺพานิ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘คมฺภีเร หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา ปโยคํ กโรนฺตสฺส หตฺถวาเรหิ วา ปทวาเรหิ วา ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๘).

98. "물속의 보물이 있는 곳으로 가는 것"과 연결된다. 깊지 않은 물에서 보물이 있는 곳으로 발을 옮겨가며 갈 때, 발걸음마다 예비적인 노력에 돌길라죄가 된다는 의미이다. 깊은 물에서도 이와 같다는 것은, "발걸음으로 갈 때 돌길라죄"라고 위에서 말한 내용을 준용하는 것이다. "간다"는 것은 건너가는 것인데, 손을 움직이지 않고 건너는 자에게는 발걸음의 횟수에 따라, 손으로 저으면서 가는 자에게는 "발걸음으로"라는 말이 [신체 부위의 움직임을] 나타내는 것이라 하여 손의 움직임 횟수와 발걸음 횟수에 따라 돌길라죄가 됨을 알아야 한다. 그래서 주석서에서 "깊은 곳에서 손이나 발로 노력을 기울이는 자에게는 손의 움직임이나 발의 움직임의 노력마다 돌길라죄가 된다"고 하였다.

อุมฺมุชฺชนาทิสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน นิมุชฺชนํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาปิ ‘‘ตถา’’ติ อนุวตฺตมานตฺตา ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏนฺติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิหิตกุมฺภิยา คหณตฺถํ นิมุชฺชนุมฺมุชฺชเนสุปิ หตฺถวาเรน, ปทวาเรน, หตฺถปทวาเรหิ จ ทุกฺกฏเมวาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เอเสว นโย กุมฺภิคหณตฺถํ นิมุชฺชนุมฺมุชฺชเนสู’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๘).

"물 위로 올라오는 것 등"에서 '등(ādi)'이라는 단어는 물속으로 잠기는 것을 포함한다. 여기서도 "이와 같이"라는 말이 이어지므로 노력할 때마다 돌길라죄라는 뜻으로 이해해야 한다. 묻혀 있는 항아리를 가지기 위해 잠기거나 떠오를 때에도 손의 움직임, 발의 움직임, 손발의 움직임에 따라 돌길라죄가 된다는 뜻이다. 그래서 주석서에서 "항아리를 잡기 위해 잠기거나 떠오르는 것에도 이와 같은 방식이 적용된다"고 하였다.

อิมิสฺสา คาถาย ‘‘นิธิฏฺฐานํ คจฺฉโต ทุกฺกฏ’’นฺติ วจนโต ตถา คจฺฉนฺตสฺส อุทกสปฺปจณฺฑมจฺฉทสฺสเนน ภายิตฺวา ปลายนฺตสฺส คมนสฺส อตทตฺถตฺตา อนาปตฺตีติ พฺยติเรเกน วิญฺญายติ. เอตฺถ ทุติยปริเยสนาทิสพฺพปโยเคสุ ปาจิตฺติยฏฺฐาเน [Pg.82] ปาจิตฺติยญฺจ ปาจิตฺติเยน สห ทุกฺกฏญฺจ อวเสสปโยเคสุ สุทฺธทุกฺกฏญฺจ สหปโยเค ภาชนามสเน อนามาสทุกฺกฏญฺจ ผนฺทาปเน ถุลฺลจฺจยญฺจ ฐานาจาวเน ปาราชิกญฺจ นิธิกุมฺภิยา วุตฺตนเยน วิญฺญาตุํ สกฺกาติ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ฐานเภโท ปญฺจธา โหติ, อิธ ปีเฬตฺวา โอสาเรตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา อโธทิสาย สห ฉพฺพิธํ โหตีติ อยเมเตสํ วิเสโส.

이 게송에서 "보물이 있는 곳으로 가는 자에게 돌길라죄"라고 했으므로, 그렇게 가다가 수사(물뱀)나 사나운 물고기를 보고 겁이 나서 도망치기 위해 가는 것은 그 목적(절도)이 아니기 때문에 아나빳띠(anāpatti, 죄가 없음)임이 반대 급부로 이해된다. 여기서 두 번째 수색 등 모든 노력에 대해, 바일제에 해당하는 경우에는 바일제와 바일제와 동반된 돌길라죄가, 나머지 노력에서는 순수한 돌길라죄가, 함께 노력하여 그릇을 만졌을 때는 아나마사(anāmāsa) 돌길라죄가, 흔들었을 때는 투란차죄가, 장소에서 옮겼을 때는 바라이죄가 된다는 것은 보물 항아리에서 말한 방식에 따라 알 수 있으므로 [따로] 말하지 않은 것으로 보아야 한다. 거기서 장소의 변화는 다섯 가지이나, 여기서는 [물속에서] 눌러서 아래로 가라앉힐 수 있으므로 아래쪽 방향을 포함하여 여섯 가지가 된다는 것이 차이점이다.

๙๙. ตตฺถ ชาตกปุปฺเผสูติ ตสฺมึ ชเล รุฬฺเหสุ อุปฺปลาทิกุสุเมสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เยน ปุปฺเผนาติ นิทฺธาริตพฺพํ. ฉินฺทโตติ เอตฺถ วตฺตมานกาลวเสน อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ฉินฺนวโต’’ติ ภูตวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอวํ อคฺคหิเต อนฺติมสฺส ปโยคสฺส ยาว อนุปรโม, ถุลฺลจฺจยารหตฺตา ปาราชิกวจนสฺส วตฺถุวิโรธิตาย จ อิมสฺเสว ปจฺฉิมกุสุมสฺส กนฺตนกาเล ปุปฺผนาฬปสฺเส ตจมตฺเตปิ อจฺฉินฺเน ปาราชิกํ นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกนาฬ…เป… ปริรกฺขตี’’ติ เอตฺเถว อนนฺตเร วุจฺจมานนยสฺส วิรุทฺธตฺตา จ อิมํ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุํ ลิขิตสฺส ‘‘ยสฺมึ ปุปฺเผ วตฺถุ ปูรติ, ตสฺมึ ฉินฺนมตฺเต ปาราชิก’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๘) อฏฺฐกถาวจนสฺส วิรุทฺธตฺตา จ วตฺตมานกาลมคเหตฺวา ภูตกาลสฺเสว คเหตพฺพตฺตา ‘‘กทา เทวทตฺต อาคโตสี’’ติ ปญฺหสฺส ‘‘เอโสหมาคจฺฉามิ, อาคจฺฉนฺตํ มา มํ วิชฺฌา’’ติ อุตฺตเร วิย วตฺตมานสมีเป วตฺตมาเนวาติ ภูเต วตฺตมานพฺยปเทสโต วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

99. 거기서 "자라고 있는 꽃들(jātakapupphesu)"이란 그 물에서 자란 연꽃 등의 꽃들을 말하며, [꽃들 중에서] 골라내는 의미의 처격이다. "어떤 꽃으로" [가치가 차는지] 골라내야 한다. "자른다(chindati)"는 여기서는 현재 시제로 의미를 취하지 말고 "잘랐다(chinnavato)"는 과거 시제로 의미를 취해야 한다. 이처럼 마지막 노력이 멈출 때까지 투란차죄가 되다가, 바라이죄라는 말이 물건의 어긋남으로 인해 성립하지 않거나, 이 마지막 꽃을 깎아낼 때 꽃줄기의 옆면 가죽만큼이라도 잘리지 않고 남아 있으면 바라이죄가 없다는 것을 보여주기 위해 "하나의 줄기... (중략) ...보호한다"고 바로 뒤에 언급되는 방식과 모순되기 때문에, 그리고 이 판결을 보여주기 위해 기록된 "어떤 꽃으로 물건의 가치가 차게 될 때, 그것이 잘려 나간 순간 바라이죄가 된다"는 주석서의 말과 모순되기 때문에, 현재 시제로 잡지 말고 과거 시제로 잡아야 한다. 이는 "데와닷따야, 언제 왔느냐?"라는 질문에 "지금 내가 오고 있다(오고 있는 나를 쏘지 마라)"고 답하는 것처럼, 현재에 가까운 과거를 현재로 표현한 것으로 보아야 한다.

๑๐๐. ‘‘อุปฺปลชาติยา’’ติ อิมินา ‘‘ปทุมชาติยา’’ติ พฺยติเรกโต วุตฺตตฺตา ‘‘ปทุมชาติกานํ ปน ทณฺเฑ ฉินฺเน อพฺภนฺตเร สุตฺตํ อจฺฉินฺนมฺปิ รกฺขตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๙๘) อฏฺฐกถานโย สงฺคหิโตติ [Pg.83] ทฏฺฐพฺพํ. เอกนาฬสฺส วา ปสฺเสติ ‘‘นาฬสฺส เอกปสฺเส’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธสุขตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตโตติ นาฬโต.

100. "우빨라(uppala) 종류에"라고 말한 것은 "빠두마(paduma) 종류에"와 구별하여 말한 것이므로, "빠두마 종류는 줄기가 잘려도 안쪽의 실(sutta)이 끊어지지 않고 남아 있으면 [바라이죄로부터] 보호한다"는 주석서의 방식이 포함된 것으로 보아야 한다. "하나의 줄기 옆면"이라는 말은 "줄기의 한쪽 옆면"이라고 해야 할 것을 게송의 운율을 맞추기 위해 그렇게 말한 것으로 알아야 한다. "그로부터"는 줄기로부터라는 뜻이다.

๑๐๑. ภารพทฺธกุสุเมสุ วินิจฺฉยสฺส วกฺขมานตฺตา ฉินฺทิตฺวา ฐปิเตสูติ อพทฺธกุสุมวเสน คเหตพฺพํ. ปุพฺเพ วุตฺตนเยนาติ ตตฺรชาตกกุสุเมสุ วุตฺตวินิจฺฉยานุสาเรน. ‘‘เยน ปุปฺเผน ปูรติ, ตสฺมึ ฉินฺนมตฺเต’’ติ อวตฺวา คหิตมตฺเต ปาราชิกนฺติ โยชนา เจตฺถ วิเสโส.

101. 짐으로 묶인 꽃들에 대한 판결은 뒤에서 설할 것이므로, "잘라서 놓아둔 꽃들"은 묶이지 않은 꽃들로 이해해야 한다. "앞서 말한 방식에 따라"라는 것은 자라고 있는 꽃들에 대해 말한 판결을 따르는 것이다. "어떤 꽃으로 가치가 차게 되었을 때, 그것이 잘린 순간"이라고 말하지 않고 "잡는 순간" 바라이죄가 된다고 연결하는 것이 여기서의 차이점이다.

๑๐๒. ภารํ กตฺวา พทฺธานิ ภารพทฺธานีติ มชฺฌปทโลปีสมาโส. ปุปฺผานีติ ปาทคฺฆนกานิ อุปฺปลาทิกุสุมานิ. ฉสฺวากาเรสูติ อุทเก โอสีทาเปตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา อโธทิสาย สห จตสฺโส ทิสา, อุทฺธนฺติ อิมาสุ ฉสุ ทิสาสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เกนจิ อากาเรนาติ นิทฺธาเรตพฺพทสฺสนํ. ฐานาจาวนสฺส สาธกตมตฺตา กรเณเยว กรณวจนํ. นสฺสตีติ ปาทคฺฆนกปุปฺผานํ ฐานาจาวเนน ปาราชิกมาปชฺชิตฺวา โลกิยโลกุตฺตรานํ อนวเสสคุณานํ ปติฏฺฐานภูตํ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ นาเสตฺวา สยํ คุณมรเณน มียตีติ อตฺโถ.

102. "짐을 만들어 묶은 것"이 짐으로 묶인 것(bhārabaddha)이라는 중간어 생략 복합어이다. "꽃들"은 1빠다(pāda)의 가치가 있는 우빨라 등의 꽃들이다. "여섯 가지 양상으로"란 물속으로 가라앉힐 수 있으므로 아래쪽 방향과 함께 사방, 위쪽까지 포함한 여섯 방향이며, 이 중에서 골라내는 의미의 처격이다. "어떤 양상으로든" 골라내는 것을 보여준다. 장소에서 옮기는 것(ṭhānācāvana)이 가장 확실한 수단이 되므로 도구격으로 '함(karaṇa)'이라는 말을 썼다. "멸한다(nassatī)"는 것은 1빠다 가치의 꽃을 장소에서 옮김으로써 바라이죄를 범하여, 세간과 출세간의 모든 공덕의 토대가 되는 빠띠목카 상바라 실(pātimokkhasaṃvarasīla)을 파괴하고, 스스로 공덕의 죽음(guṇamaraṇa)으로 죽는다는 의미이다.

๑๐๓. ปุปฺผานํ กลาปนฺติ ปาทคฺฆนกอุปฺปลาทิกุสุมกลาปํ. อุทกํ จาเลตฺวาติ ยถา วีจิ อุฏฺฐาติ, ตถา จาเลตฺวา. ปุปฺผฏฺฐานาติ ปุปฺผานํ ฐิตฏฺฐานา. จาเวตีติ กลาปํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ อปเนติ. ‘‘ปุปฺผํ ฐานา จาเวตี’’ติ กตฺถจิ โปตฺถเกสุ ปาโฐ ทิสฺสติ. ปุปฺผกลาปสฺเสว คหิตตฺตา ปุริโมเยว คเหตพฺโพ.

103. 꽃다발(Pupphānaṃ kalāpaṃ)이란 발가하나(pādagghanaka, 발 크기만한)인 연꽃 등의 꽃다발을 말한다. 물을 흔들어(Udakaṃ cāletvā)란 파도가 일어날 정도로 흔드는 것이다. 꽃의 장소(Pupphaṭṭhānā)란 꽃들이 서 있는 장소이다. 옮기다(Cāvetī)란 꽃다발을 머리카락 한 올만큼이라도 떼어내는 것이다. 어떤 판본에는 ‘꽃을 장소에서 옮기다(Pupphaṃ ṭhānā cāvetī)’라는 구절이 보이지만, 꽃다발 자체가 이미 언급되었으므로 이전의 설명이 취해져야 한다.

๑๐๔. ‘‘เอตฺถ คตํ คเหสฺสามี’’ติ สห ปาฐเสเสน โยชนา. ปริกปฺเปตีติ ‘‘เอตฺถ คตํ คเหสฺสามี’’ติ ฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา [Pg.84] ตกฺเกติ. รกฺขตีติ ฐานาจาวเนปิ สติ โส ปริกปฺโป ปาราชิกาปตฺติโต ตํ ภิกฺขุํ รกฺขติ. คตฏฺฐานาติ ปุปฺผกลาเปน คตํ สมฺปตฺตญฺจ ตํ ฐานญฺจาติ วิคฺคโห. ‘‘อุทฺธรนฺโต’’ติ เอเตน ‘‘ปุปฺผานํ กลาป’’นฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘กตฏฺฐานา’’ติปิ ปาโฐ, กตา ปุปฺผานํ ฐานา อุทฺธรนฺโตติ สมฺพนฺโธ. อุทกํ จาเลตฺวา วีจิโย อุฏฺฐาเปตฺวา วีจิปฺปหาเรน อุทกปิฏฺเฐน ปริกปฺปิตฏฺฐานํ สมฺปตฺตํ ปุปฺผกลาปํ ฐิตฏฺฐานา อุทฺธรนฺโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา จาเวนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘ฐานา’’ติ อิทํ ‘‘ภฏฺโฐ’’ติ อิมินา สมฺพนฺธนียํ. ภฏฺโฐ นาม ปวุจฺจตีติ อตฺตนา สมาทาย รกฺขิยมานา ปาติโมกฺขสํวรสีลสงฺขาตสพฺพคุณรตนงฺกุราภินิพฺพตฺตฏฺฐานา ปติโต นาม โหตีติ ปวุจฺจติ.

104. ‘여기에 오면 그것을 잡으리라’는 것은 나머지 구절과 함께 연결된다. 예상하다(Parikappetī)란 ‘여기에 오면 그것을 잡으리라’고 장소를 한정하여 생각하는 것이다. 보호하다(Rakkhatī)란 장소에서 옮겨지더라도 그 예상이 비구를 바라이죄로부터 보호한다는 것이다. 이동한 장소(Gataṭṭhānā)란 꽃다발이 이동하여 도달한 바로 그 장소를 분석한 것이다. ‘들어 올릴 때(Uddharanto)’라는 말은 ‘꽃다발을’이라는 구절을 가져와 연결해야 한다. ‘놓인 장소에서(Kataṭṭhānā)’라는 판본도 있는데, 꽃들의 장소가 된 곳에서 들어 올린다는 연결이다. 물을 흔들어 파도를 일으키고 파도의 충격으로 수면 위를 따라 예상한 장소에 도달한 꽃다발을, 머물던 장소에서 들어 올리며 머리카락 한 올만큼이라도 장소에서 옮기는 것을 의미한다. ‘장소로부터(Ṭhānā)’라는 말은 ‘떨어진 자(bhaṭṭho)’와 연결되어야 한다. 떨어진 자라고 불리는 것은, 스스로 수지하여 보호하던 바목차의 단속된 계라고 일컬어지는 모든 공덕의 보배로운 싹이 생겨난 장소에서 떨어진 자가 되었다고 말해지는 것이다.

๑๐๕. ชลโต อจฺจุคฺคตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ปุปฺผสฺสา’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. ชลปิฏฺฐิโต อจฺจุคฺคตสฺส ปุปฺผสฺส สกลชลํ ฐานํ, กทฺทมปิฏฺฐิโต ปฏฺฐาย อุทกปิฏฺฐิปริยนฺตํ ปุปฺผทณฺเฑน ผริตฺวา ฐิตํ สพฺพมุทกํ ฐานนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปาเฏตฺวาติ ปุปฺผคฺคํ อากฑฺฒิตฺวา อุปฺปีเฬตฺวา. ตโตติ ตสฺมา ปุปฺผฏฺฐานภูตสกลชลราสิโต. อุชุนฺติ อุชุํ กตฺวา. อุทฺธรโตติ อุปฺปาเฏนฺตสฺส.

105. ‘물 위로 솟아오른 것의’라는 말은 문맥의 힘에 의해 ‘꽃의’라는 의미가 얻어진다. 수면 위로 솟아오른 꽃에게는 전체 물이 장소이며, 진흙 바닥부터 시작하여 수면 끝까지 꽃줄기로 가득 차 있는 모든 물이 장소라고 설해진 것이다. 뽑아서(Uppāṭetvā)란 꽃의 끝을 당겨 압박하는 것이다. ‘그로부터’란 꽃의 장소가 되는 전체 물덩어리로부터이다. ‘똑바로(Ujunti)’란 똑바르게 하여, ‘들어 올리는 자에게(Uddharato)’란 뽑는 자에게라는 뜻이다.

๑๐๖. นาฬนฺเตติ อุปฺปาฏิตปุปฺผนาฬสฺส มูลโกฏิยา. ชลโตติ อุทกปิฏฺฐิโต. มุตฺตมตฺเต เกสคฺคมตฺตํ ทูรํ กตฺวาติ ปาฐเสสโยชนา กาตพฺพา. ‘‘ชลโต’’ติ ปฐมตติยปาเทสุ ทฺวิกฺขตฺตุํ วจนํ อตฺถาวิเสเสปิ ปทาวุตฺติอลงฺกาเร อฑฺฒยมกวเสน วุตฺตตฺตา ปุนรุตฺติโทโส น โหตีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘มุตฺตมตฺเต, อมุตฺเต’’ติ จ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อตฺถานํ วา วิเสสโต อุภยตฺถ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมึ นาฬนฺเตติ สมฺพนฺโธ.

106. 줄기 끝에서(Nāḷante)란 뽑힌 꽃줄기의 뿌리 끝부분에서를 말한다. 물로부터(Jalato)란 수면으로부터이다. ‘벗어난 만큼, 즉 머리카락 한 올만큼 멀리하여’라는 나머지 구절의 연결이 이루어져야 한다. ‘물로부터’라는 말이 첫 번째와 세 번째 구절에서 두 번 언급된 것은 뜻의 차이는 없으나 어구 반복의 수사법(padāvuttialaṅkāra)에서 반각운(aḍḍhayamaka)의 형태로 설해졌으므로 중복의 과실이 되지 않음을 알아야 한다. ‘벗어난 만큼(muttamatte)’과 ‘벗어나지 않은 만큼(amutte)’이 연결되어야 하며, 혹은 두 곳 모두에서 뜻이 특별하게 설해졌다고 보아야 한다. ‘그 줄기 끝에서’와 연결된다.

๑๐๗. ตสฺส [Pg.85] นาเมตฺวา อุปฺปาฏิตสฺส. สห คจฺเฉน อุปฺปาฏิตสฺสาปิ อยเมว วินิจฺฉโย. อิธ ปน สพฺพปุปฺผปณฺณนาฬานิ มูลโต ปภุติ ปฐมํ ฐิตฏฺฐานโต อปนามนวเสน ฐานาจาวนํ เวทิตพฺพํ. เอวํ ปุปฺผาทีนิ อุปฺปาเฏนฺตสฺส ภูตคามวิโกปนาปตฺติยา ฐาเน สหปโยคทุกฺกฏํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

107. 그것을 구부려 뽑은 경우이다. 줄기째(saha gacchena) 뽑은 경우에도 이와 같은 판정이 적용된다. 여기서 모든 꽃, 잎, 줄기는 뿌리부터 시작하여 처음에 머물던 장소에서 떼어냄으로써 장소를 옮긴 것(ṭhānācāvana)으로 보아야 한다. 이처럼 꽃 등을 뽑는 자에게는 살아있는 식물을 훼손한 죄(bhūtagāmavikopana)로 인해 그 장소에서의 노력에 따른 돌길라죄(dukkaṭa)가 성립됨을 알아야 한다.

๑๐๘-๙. พฬิสาทิมจฺฉคฺคหโณปกรณานํ วจนโต, ชเล ฐิตมตมจฺฉานํ วินิจฺฉยสฺส จ วกฺขมานตฺตา มจฺเฉติ ชีวมานกมจฺฉานํ คหณํ. อุปลกฺขณวเสน วา อวุตฺตสมุจฺจยตฺถ วา-สทฺเทน วา ขิปกาทีนิ มจฺฉวโธปกรณานิ วุตฺตาเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺถูติ ปาโท. ตสฺมึ มจฺเฉ. อุทฺธโฏเยว อุทฺธฏมตฺโต, มจฺโฉ, ตสฺมึ. ชลาติ อุทกโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อปเนตฺวา อุกฺขิตฺตมตฺเตติ วุตฺตํ โหติ.

108-9. 낚싯바늘 등 물고기를 잡는 도구들의 언급과 물에 있는 죽은 물고기의 판정이 뒤에 서술되므로, 여기서 물고기(maccha)란 살아있는 물고기를 잡는 것이다. 혹은 특징을 나타내는 용법이나 언급되지 않은 것을 포함하는 ‘~나(vā)’라는 단어를 통해 투망 등 물고기 살상 도구들이 이미 언급된 것으로 보아야 한다. 물품(Vatthu)이란 그 물고기의 부분(pādo)이다. 그 물고기에서, ‘들어 올린 즉시(Uddhaṭamatto)’란 물고기를 들어 올린 바로 그 순간을 말한다. ‘물로부터’란 물에서 머리카락 한 올만큼이라도 떼어내어 들어 올린 바로 그 순간이라는 뜻이다.

๑๑๐. ปุปฺผานํ วิย มจฺฉานมฺปิ ฐิตฏฺฐานเมว ฐานนฺติ อคฺคเหตฺวา สกลชลํ ฐานํ กตฺวา กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ฐานํ สลิลชานํ หี’’ติอาทิ. สลิเล ชาตา สลิลชา, อิติ ปกรณโต มจฺฉาเยว วุจฺจนฺติ. อตฺถปฺปกรณสทฺทนฺตรสนฺนิธานาทีหิ สทฺทา วิเสสตฺถํ วทนฺตีติ. หีติ ปสิทฺธิยํ. เกวลนฺติ อวธารเณ, ชลเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา พหิอุทกํ นิวตฺติตํ โหติ. สกลํ ชลเมว ฐานํ ยสฺมา, ตสฺมา สลิลฏฺฐํ ชลา วิโมเจนฺโต ปาราชิโก โหตีติ เหตุเหตุมนฺตภาเวน โยชนา เวทิตพฺพา. อาปนฺนํ ปราเชตีติ ปาราชิกา, อาปตฺติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ ปาราชิโก, ปุคฺคโล.

110. 꽃의 경우처럼 물고기에게도 머물던 장소만을 장소로 삼지 않고 전체 물을 장소로 삼아 설명한 이유는 무엇인가? ‘물에서 태어난 것들의 장소는...’ 등으로 말한다. 물에서 태어난 것(salilajā)이란 문맥상 물고기만을 말한다. 의미의 문맥이나 다른 단어와의 인접성 등에 따라 단어들이 특별한 의미를 나타내기 때문이다. ‘실로(hī)’는 널리 알려진 사실을 뜻한다. ‘오직(kevalaṃ)’은 한정하는 것이니, ‘오직 물만’이라는 뜻이다. 이로써 물 밖은 제외된다. 전체 물이 장소이므로, 물에 있는 것을 물에서 벗어나게 하면 바라이죄가 된다는 인과관계(hetuhetumantabhāva)의 결합으로 이해해야 한다. ‘죄에 빠져 패배한 자’란 바라이죄(pārājikā āpatti)를 범한 사람(pārājiko puggalo)을 말한다.

๑๑๑. นีรํ อุทกํ. วาริมฺหิ ชเล ชาโต วาริโช, อิติ ปกรณโต มจฺโฉว คยฺหติ. เอเตเนว อากาเส อุปฺปติตมจฺโฉ[Pg.86], โคจรตฺถาย จ ถลมุคฺคตกุมฺมาทโย อุปลกฺขิตาติ เวทิตพฺพํ. เตสํ คหเณ วินิจฺฉโย อากาสฏฺฐถลฏฺฐกถาย วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ภณฺฑคฺเฆน วินิทฺทิเสติ ทุกฺกฏาทิวตฺถุโน ภณฺฑสฺส อคฺฆวเสน ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยปาราชิกาปตฺติโย วเทยฺยาติ อตฺโถ.

111. 니라(Nīraṃ)는 물이다. 물에서 태어난 것(vārijo)이란 문맥상 물고기가 취해진다. 이로써 공중으로 튀어 오른 물고기나 먹이를 찾으러 뭍으로 올라온 거북이 등도 포함되는 것으로 보아야 한다. 그것들을 잡을 때의 판정은 허공에 있는 것과 지면에 있는 것에 대한 주석서의 설명 방식(ākāsaṭṭhathalaṭṭhakathā)에 따라야 한다. ‘물품의 가치로 판정한다’는 것은 돌길라죄 등의 대상이 되는 물품의 가치에 따라 돌길라, 투란차, 바라이죄를 말해야 한다는 뜻이다.

๑๑๒. ตฬาเกติ สรสฺมึ, อิมินา จ วาปิโปกฺขรณิโสพฺภาทิชลาสยา สงฺคยฺหนฺติ. นทิยาติ นินฺนคาย, อิมินา จ กนฺทราทโย สงฺคยฺหนฺติ. นินฺเนติ อาวาเฏ. มจฺฉวิสํ นามาติ เอตฺถ นาม-สทฺโท สญฺญายํ. มจฺฉวิสนามกํ มทนผลาทิกํ ทฏฺฐพฺพํ. คเตติ วิสปกฺขิปเก มจฺฉฆาตเก คเต.

112. 못(Taḷāke)이란 호수를 말하며, 이로써 저수지, 연못, 웅덩이 등의 물 저장소가 포함된다. 강(Nadiyā)이란 흐르는 물이며, 이로써 계곡 등이 포함된다. 구덩이(Ninneti)란 파여진 곳이다. 물고기 독(Macchavisa)이란 여기서 ‘이름(nāma)’이라는 단어는 명칭을 뜻한다. 마다나 열매(madanaphala) 등 물고기 독이라 불리는 것을 보아야 한다. ‘갔을 때’란 독을 풀어 물고기를 죽이려는 자들이 떠났을 때이다.

๑๑๔. สามิเกสูติ วิสํ โยเชตฺวา คเตสุ มจฺฉสามิเกสุ. อาหรนฺเตสูติ อาหราเปนฺเตสุ. ภณฺฑเทยฺยนฺติ ภณฺฑญฺจ ตํ เทยฺยญฺจาติ วิคฺคโห, อตฺตนา คหิตวตฺถุํ วา ตทคฺฆนกํ วา ภณฺฑํ ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ.

114. 주인들(Sāmikesu)이란 독을 풀어 넣고 간 물고기 주인들을 말한다. 가져갈 때(Āharantesu)란 사람을 시켜 가져가게 할 때이다. 물품 보상(Bhaṇḍadeyyaṃ)이란 물품이면서 보상해야 할 것이라는 분석이며, 자신이 취한 물건이나 그에 해당하는 가치의 물품을 주어야 한다는 뜻이다.

๑๑๕. มจฺเฉติ มตมจฺเฉ. เสเสติ นมตมจฺเฉ.

115. 물고기(Macche)란 죽은 물고기이다. 나머지(Sese)란 살아있는 물고기이다.

๑๑๖. อมเตสุ คหิเตสูติ ปกรณโต ลพฺภติ, นิมิตฺตตฺเถ เจตํ ภุมฺมํ. อนาปตฺตึ วทนฺตีติ อทินฺนาทานาปตฺติยา อนาปตฺตึ วทนฺติ, มารณปฺปตฺติยา ปาจิตฺติยํ โหเตว. อยญฺจ วินิจฺฉโย อรกฺขิตอโคปิเตสุ อสฺสามิกตฬากาทีสุ เวทิตพฺโพ.

116. ‘살아있는 것을 잡았을 때’란 문맥을 통해 알 수 있으며, 원인을 나타내는 처소격이다. ‘죄가 없다고 말한다’는 것은 도둑질의 죄(Adinnādāna)에 대해서는 죄가 없다는 것이며, 죽이는 것에 대해서는 파일제(Pācittiya)가 성립한다. 이 판정은 보호받지 않거나 관리되지 않는, 주인이 없는 연못 등에서 적용되는 것임을 알아야 한다.

อุทกฏฺฐกถาวณฺณนา.

물(Udaka)에 관한 주석서 설명.

๑๑๗. นาวนฺติ เอตฺถ ‘‘นาวา นาม ยาย ตรตี’’ติ (ปารา. ๙๙) วจนโต ชลตารณารหํ อนฺตมโส เอกมฺปิ วหนฺตํ รชนโทณิเวณุกลาปาทิกํ [Pg.87] เวทิตพฺพํ. นาวฏฺฐํ นาม ภณฺฑํ ยํ กิญฺจิ อินฺทฺริยพทฺธํ วา อนินฺทฺริยพทฺธํ วา. ‘‘เถเนตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ อิมินา ‘‘เถยฺยจิตฺตสฺสา’’ติ อิมมตฺถํ วิญฺญาเปติ. ปาทุทฺธาเรติ ทุติยปริเยสนาทิอตฺถํ คจฺฉนฺตสฺส ปเท ปเท. โทสาติ ทุกฺกฏาปตฺติโย. วุตฺตาติ ‘‘นาวฏฺฐํ ภณฺฑํ อวหริสฺสามี’ติ เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา ปริเยสติ คจฺฉติ วา, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๙๙) ปทภาชนิยํ ภควตา วุตฺตา, อิมินา ปุพฺพปโยคสหปโยคทุกฺกฏานิ, ผนฺทาปเน ถุลฺลจฺจยํ, ฐานาจาวเน ปาราชิกญฺจ อุปลกฺขณวเสน ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

117. 여기서 '배(nāvā)'란 ‘그것에 의해서 건너가는 것’(pārā. 99)이라는 말씀에 따라 물을 건너기에 적합한 것으로서, 작게는 한 사람이라도 실어 나르는 염색통(rajanadoṇi)이나 대나무 뗏목(veṇukalāpa) 등을 포함하는 것으로 이해해야 한다. ‘배에 실린 물건(nāvaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ)’이란 유정물(indriyabaddha)이든 무정물(anindriyabaddha)이든 그 어떤 물건을 말한다. ‘훔쳐서 가지리라’는 말로써 ‘도둑질하려는 마음(theyyacitta)’이라는 이 뜻을 알려준다. ‘발을 들어 올릴 때마다(pāduddhāre)’란 두 번째 수색 등의 목적으로 가는 자의 걸음걸음마다를 의미한다. ‘허물들(dosā)’이란 돌길라(dukkaṭā) 죄들을 말한다. ‘말씀하셨다(vuttā)’는 것은 세존께서 단어의 해설(padabhājaniya)에서 “배에 실린 물건을 훔치리라는 도둑질하려는 마음으로 두 번째를 수색하거나 가면 돌길라 죄이다”(pārā. 99)라고 말씀하신 것으로, 이것으로 예비적인 노력(pubbapayoga)과 함께 하는 노력(sahapayoga)의 돌길라들을, 흔들었을 때 투란차(thullaccaya)를, 제자리에서 옮겼을 때 바라이(pārājika)를 유추(upalakkhaṇa)의 방식으로 나타내신 것으로 이해해야 한다.

๑๑๘. จณฺฑโสเตติ เวเคน คจฺฉนฺเต อุทกปฺปวาเห, ‘‘จณฺฑโสเต’’ติ อิมินา พนฺธนํ วินา สภาเวน อฏฺฐิตภาวสฺส สูจนโต ‘‘พนฺธนเมว ฐาน’’นฺติ วุตฺตฏฺฐานปริจฺเฉทสฺส การณํ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา จณฺฑโสเต พทฺธา, ตสฺมา พนฺธนเมกเมว ฐานํ มตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมินฺติ พนฺธเน. ธีรา วินยธรา.

118. ‘거센 물살(caṇḍasote)’이란 빠르게 흐르는 물의 흐름 속을 말하며, ‘거센 물살에서’라는 이 말로 묶여 있지 않으면 자연스럽게 머물러 있지 못하는 상태를 가리키기에 “묶여 있는 곳 자체가 제자리(ṭhāna)”라고 말한 위치 결정의 이유를 나타낸 것으로 이해해야 한다. 거센 물살에서는 묶여 있기 때문에 묶인 곳만이 유일한 제자리로 간주된다는 뜻이다. ‘그것에(tasmiṃ)’란 그 묶인 곳을 말한다. ‘지혜로운 이들(dhīrā)’이란 율사(vinayadharā)들을 말한다.

๑๑๙-๑๒๐. ‘‘นิจฺจเล อุทเก นาว-มพนฺธนมวฏฺฐิต’’นฺติ อิมินา ฉธา ฐานปริจฺเฉทสฺส ลพฺภมานตฺเต การณํ ทสฺเสติ. นาวํ กฑฺฒโต ตสฺส ปาราชิกนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุนปิ กึ กโรนฺโตติ อาห ‘‘เอเกนนฺเตน สมฺผุฏฺฐ’’นฺติอาทิ. ตํ นาวํ อติกฺกามยโตติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาปิ ‘‘กฑฺฒิตวโต อติกฺกมิตวโต’’ติ ภูตวเสน อตฺโถ โยเชตพฺโพ. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

119-120. ‘잔잔한 물에서 묶여 있지 않고 머물러 있는 배’라는 이 말로 여섯 가지 방식으로 위치를 결정하는 근거를 보여준다. ‘배를 끄는 자에게 바라이가 된다’는 연결이다. 다시 ‘무엇을 하는가’라고 묻고 ‘한쪽 끝이 닿은’ 등의 말을 하였다. ‘그 배를 통과시키는 자에게’라는 연결이다. 여기서도 ‘끈 자에게, 통과시킨 자에게’라고 과거형으로 그 의미를 연결해야 한다. 여기서 설명해야 할 것은 앞에서 말한 방식 그대로이다.

๑๒๑. เอวํ จตุปสฺสากฑฺฒเน วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อุทฺธํ, อโธ จ อุกฺขิปนโอสีทาปเนสุ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ตถา’’ติอาทิ. ตถาติ ‘‘ตสฺส ปาราชิก’’นฺติ อากฑฺฒติ. กสฺมึ [Pg.88] กาเลติ อาห ‘‘อุทฺธํ เกสคฺคมตฺตมฺปี’’ติอาทิ. อโธนาวาตลนฺติ นาวาตลสฺส อโธ อโธนาวาตลํ, ตสฺมึ อุทฺธํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ อุทกมฺหา วิโมจิเตติ อิมินา สมฺพนฺโธ. เตน ผุฏฺฐํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ มุขวฏฺฏิยา วิโมจิเตติ โยชนา. เตนาติ อโธนาวาตเลน ผุฏฺเฐ อุทเก มุขวฏฺฏิยา กรณภูตาย เกสคฺคมตฺตมฺปิ วิโมจิเตติ คเหตพฺพํ.

121. 이와 같이 네 방향으로 끄는 것에 대한 판결을 보여준 뒤, 이제 위로 들어 올리거나 아래로 가라앉히는 것에 대한 판결을 보여주기 위해 ‘그와 같이(tathā)’ 등을 말하였다. ‘그와 같이’란 ‘그에게 바라이이다’라고 끌어온다. ‘어느 때인가’라고 묻고 ‘위로 머리카락 한 올만큼이라도’ 등을 말하였다. ‘배 바닥 아래(adhonāvātala)’란 배 바닥의 아래를 의미하며, 거기서 위로 머리카락 한 올만큼이라도 물에서 떨어지게 하면 바라이라는 연결이다. 그것(배 바닥)에 닿아 있던 머리카락 한 올만큼의 부분이 전관(mukhavaṭṭi, 배의 가장자리)에서 떨어지게 된다는 구성이다. ‘그것으로’란 배 바닥 아래에 닿아 있던 물을 전관(배의 가장자리)이 도구가 되어 머리카락 한 올만큼이라도 떨어지게 하는 것으로 파악해야 한다.

๑๒๒. ตีเร พนฺธิตฺวา ปน นิจฺจเล ชเล ฐปิตา ยา นาวา, ตสฺสา นาวาย ฐานํ พนฺธนญฺจ ฐิโตกาโส จาติ ทฺวิธา มตนฺติ โยชนา.

122. 한편 기슭에 묶어 두어 잔잔한 물에 세워 둔 배의 경우, 그 배의 ‘제자리(ṭhāna)’는 ‘묶인 곳’과 ‘머물러 있는 장소’의 두 가지로 간주된다는 구성이다.

๑๒๓. ปุพฺพํ ปฐมํ พนฺธนสฺส วิโมจเน ถุลฺลจฺจยํ โหตีติ โยชนา. เกนจุปาเยนาติ ‘‘ปุรโต ปจฺฉโต วาปี’’ติอาทิกฺกเมน ยถาวุตฺโตปายฉกฺเกสุ เยน เกนจิ อุปาเยนาติ อตฺโถ. ฐานา จาเวติ นาวํ.

123. 먼저 첫 번째로 묶인 것을 풀면 투란차가 된다는 구성이다. ‘어떤 수단으로든’이란 “앞으로나 뒤로나” 등의 순서로 앞에서 말한 여섯 가지 수단 중에서 어떤 수단으로든이라는 뜻이다. ‘제자리에서 옮긴다’는 것은 배를 옮기는 것이다.

๑๒๔. ปฐมํ ฐานา จาเวตฺวาติ ‘‘ปุรโต ปจฺฉโต วา’’ติอาทินา ยถาวุตฺเตสุ ฉสุ อากาเรสุ อญฺญตเรน อากาเรน นาวํ ฐปิตฏฺฐานโต ปฐมํ จาเวตฺวา. เอเสว จ นโยติ นาวาย ปฐมํ ฐิตฏฺฐานโต จาวเน ถุลฺลจฺจยํ, ปจฺฉา พนฺธนโมจเน ปาราชิกนฺติ เอเสว นโย เนตพฺโพติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ตีเร พนฺธิตฺวา นิจฺจเล อุทเก ฐปิตนาวาย พนฺธนญฺจ ฐิโตกาโส จาติ ทฺเว ฐานานิ, ตํ ปฐมํ พนฺธนา โมเจติ, ถุลฺลจฺจยํ. ปจฺฉา ฉนฺนํ อาการานํ อญฺญตเรน ฐานา จาเวติ, ปาราชิกํ. ปฐมํ ฐานา จาเวตฺวา ปจฺฉา พนฺธนโมจเนปิ เอเสว นโย’’ติ (ปารา. ๙๙) อฏฺฐกถายํ วุตฺตวินิจฺฉโย สงฺคหิโต. อามสนผนฺทาปเนสุ ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยานิ เหฏฺฐา กุมฺภิยํ วุตฺตนเยเนว ญาตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา น วุตฺตานีติ เวทิตพฺพํ. เอวมุปริปิ.

124. ‘먼저 제자리에서 옮기고’란 “앞으로나 뒤로나” 등 앞에서 말한 여섯 가지 방식 중 어느 한 방식으로 배를 놓여 있던 자리에서 먼저 옮기는 것을 말한다. ‘이와 같은 방식(eseva nayo)’이란 배를 처음 머물러 있던 자리에서 옮길 때 투란차요, 나중에 묶인 것을 풀 때 바라이라는 이와 같은 방식으로 적용해야 한다는 뜻이다. 여기서 “기슭에 묶어서 잔잔한 물에 놓아둔 배는 묶인 곳과 머물러 있는 장소라는 두 가지 제자리가 있으니, 그것을 먼저 묶인 곳에서 풀면 투란차이다. 나중에 여섯 가지 방식 중 하나로 제자리에서 옮기면 바라이이다. 먼저 제자리에서 옮기고 나중에 묶인 것을 풀 때도 이와 같은 방식이다”(pārā. 99)라고 주석서에 서술된 판결이 요약되었다. 만지는 것(āmasana)과 흔드는 것(phandāpana)에 대한 돌길라와 투란차는 아래 항아리(kumbhi)에서 서술한 방식대로 알 수 있기에 언급하지 않았음을 알아야 한다. 이 이후로도 마찬가지이다.

๑๒๕. อุสฺสาเรตฺวาติ [Pg.89] อุทกโต ถลํ อาโรเปตฺวา. นิกุชฺชิตฺวาติ อโธมุขํ กตฺวา. ถเล ฐปิตาย นาวาย มุขวฏฺฏิยา ผุฏฺโฐกาโส เอว ฐานนฺติ โยชนา. หีติ วิเสโส, เตน ชลฏฺฐโต ถลฏฺฐาย นาวาย วุตฺตํ วิเสสํ โชเตติ.

125. ‘끌어 올린다(ussāretvā)’는 것은 물에서 육지로 올리는 것이다. ‘뒤집는다(nikujjitvā)’는 것은 아래를 향하게 하는 것이다. 육지에 놓인 배는 전관(배의 가장자리)이 닿아 있는 장소 자체가 제자리라는 구성이다. ‘진실로(hī)’는 특별한 의미로, 그것으로 물에 있는 배와 육지에 있는 배의 서술된 차이점을 드러낸다.

๑๒๖. เอตฺถ อโธ โอสีทาปนสฺส อลพฺภมานตาย ตํ วินา อิตเรสํ ปญฺจนฺนํ อาการานํ วเสน ฐานาจาวนํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เญยฺโย’’ติอาทิ. ยโต กุโตจีติ ติริยํ จตสฺสนฺนํ, อุปริทิสาย จ วเสน ยํ กิญฺจิ ทิสาภิมุขํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกเมนฺโต.

126. 여기서는 아래로 가라앉히는 것이 불가능하므로, 그것을 제외한 나머지 다섯 가지 방식에 의해 제자리에서 옮기는 것을 보여주기 위해 ‘알아야 한다(ñeyyo)’ 등을 말하였다. ‘어느 곳으로부터든’이란 가로 네 방향과 위 방향에 의해서 어느 쪽으로든 머리카락 한 올만큼이라도 넘어가게 하는 것을 말한다.

๑๒๗. อุกฺกุชฺชิตายปีติ อุทฺธํมุขํ ฐปิตายปิ. ฆฏิกานนฺติ ทารุขณฺฑานํ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘เญยฺโย ฐานปริจฺเฉโท’’ติอาทินา วุตฺตนยํ อติทิสติ. โส ปน อุกฺกุชฺชิตฺวา ภูมิยํ ฐปิตนาวาย ยุชฺชติ. ฆฏิกานํ อุปริ ฐปิตาย ปน นาคทนฺเตสุ ฐปิตกุนฺเต วุตฺตวินิจฺฉโย ยุชฺชติ.

127. ‘위로 향하게 둔 것(ukkujjitāyapi)’이란 위를 향하게 놓인 배의 경우도 마찬가지이다. ‘받침대들(ghaṭikānaṃ)’이란 나무 토막들을 말한다. ‘그와 같이(tathā)’라는 말로 “위치의 결정은 알아야 한다” 등에서 서술된 방식을 인용한다. 그것은 위로 향하게 하여 맨땅에 놓인 배에 적용된다. 그러나 받침대 위에 놓인 배의 경우에는 벽 걸이(nāgadanta)에 놓인 창(kunta)에 대해 서술된 판결이 적용된다.

๑๒๘. ‘‘เถยฺยา’’ติ อิทํ ‘‘ปาเชนฺตสฺสา’’ติ วิเสสนํ. ติตฺเถติ ติตฺถาสนฺนชเล. อริตฺเตนาติ เกนิปาเตน. ผิเยนาติ ปาชนผลเกน. ปาเชนฺตสฺสาติ เปเสนฺตสฺส. ‘‘ตํ ปาเชตี’’ติปิ ปาโฐ ทิสฺสติ, ตํ นาวํ โย ปาเชติ, ตสฺส ปราชโยติ อตฺโถ.

128. ‘도둑질하려는(theyyā)’이란 ‘몰고 가는 자(pājentassa)’를 수식하는 말이다. ‘나루터에서(titthe)’란 나루터 근처의 물속에서를 말한다. ‘노(arittena)’란 방향을 잡는 노(kenipāta)를 말한다. ‘노(phiyena)’란 젓는 판(pājanaphala)을 말한다. ‘몰고 가는 자의’란 보내는 자의라는 뜻이다. ‘그것을 몬다(taṃ pājeti)’라는 독법도 보이는데, 그 배를 모는 자에게는 패배(parājaya, 바라이)가 된다는 뜻이다.

๑๒๙-๓๐. ฉตฺตนฺติ อาตปวารณํ. ปณาเมตฺวาติ ยถา วาตํ คณฺหาติ, ตถา ปณาเมตฺวา. อุสฺสาเปตฺวาว จีวรนฺติ จีวรํ อุทฺธํ อุจฺจาเรตฺวา วา. คาถาฉนฺทวเสน ‘ว’อิติ รสฺสตฺตํ. ลงฺการสทิสนฺติ ปสาริตปฏสริกฺขกํ. สมีรณนฺติ มาลุตํ. น โทโส ตสฺส วิชฺชตีติ อิทํ วาตสฺส [Pg.90] อวิชฺชมานกฺขเณ เอวํ กโรโต ปจฺฉา อาคเตน วาเตน นีตนาวาย วเสน วุตฺตํ. วายมาเน ปน วาเต เอวํ กโรนฺตสฺส อาปตฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

129-130. ‘일산(chatta)’이란 햇빛 가리개이다. ‘기울여서(paṇāmetvā)’란 바람을 잘 받을 수 있도록 그렇게 기울여서이다. ‘가사를 들어 올려서(ussāpetvāva cīvaraṃ)’란 가사를 위로 높이 들어 올리거나 하는 것이다. 게송의 운율을 맞추기 위해 ‘va’를 짧게 발음하였다. ‘돛과 같은 것(laṅkārasadisaṃ)’이란 펼쳐진 천과 유사한 것을 말한다. ‘산들바람(samīraṇa)’이란 바람을 말한다. ‘그에게 허물이 없다’는 것은 바람이 없는 순간에 이렇게 하였으나 나중에 불어온 바람에 의해 배가 떠내려간 경우를 두고 한 말이다. 하지만 바람이 불고 있을 때 이렇게 하는 자에게는 죄가 있음이 분명하다고 보아야 한다.

๑๓๑-๒. สยเมว อุปาคตนฺติ สมฺพนฺโธ. คามสมีเป ติตฺถํ คามติตฺถํ. ตนฺติ นาวํ. ฐานาติ ฉตฺเตน วา จีวเรน วา คหิตวาเตน คนฺตฺวา คามติตฺเถ ฐิตฏฺฐานา. อจาเลนฺโตติ ผนฺทาปนมฺปิ อกโรนฺโต, อิมินา ถุลฺลจฺจยสฺสาปิ อภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘อจาเวนฺโต’’ติปิ ปาโฐ, ฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อนปเนนฺโตติ อตฺโถ, อิมินา ปาราชิกาภาวํ ทสฺเสติ. กิณิตฺวาติ มูเลน วิกฺกิณิตฺวา. สยเมว จ คจฺฉนฺตินฺติ เอตฺถ จ-กาโร วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย. ตถา ปณามิตฉตฺเตน วา อุสฺสาปิตจีวเรน วา คหิตวาเตน อตฺตนา คจฺฉนฺตึ. ฐานา จาเวตีติ อตฺตนา อิจฺฉิตทิสาภิมุขํ กตฺวา ปาชนวเสน คมนฏฺฐานา จาเวติ.

'스스로 나아온 것'이라는 의미와 연결됩니다. 마을 근처의 선착장이 마을 선착장(gāmatittha)입니다. '그것을'이란 배(nāva)를 의미합니다. '장소로부터'란 일산(양산)이나 가사로 바람을 받아 나아가 마을 선착장에 정박해 있는 장소로부터를 말합니다. '움직이지 않게 하면서'란 흔들리게조차 하지 않는 것이니, 이것으로 투란차죄(thullaccaya)조차 없음을 나타냅니다. 'Acāvento'라는 이문(異文)도 있는데, 정박한 장소에서 머리카락 끝만큼도 옮기지 않는다는 뜻이니, 이것으로 바라이죄(pārājika)가 없음을 나타냅니다. '사서'란 대가를 치르고 사서라는 뜻입니다. '스스로 가고 있는 것'에서 'ca'라는 글자는 다른 말(내용)을 포함하는 용법입니다. 그와 같이 펼쳐진 일산이나 높이 든 가사로 바람을 받아 스스로 가고 있는 (배를 말합니다). '장소에서 옮기다'란 자기가 원하는 방향으로 향하게 하여 몰고 가는 방식으로 원래 가던 장소에서 벗어나게 하는 것입니다.

นาวฏฺฐกถาวณฺณนา.

배에 대한 주석(나바-앗타카타)의 설명이 끝났습니다.

๑๓๓-๔. ยนฺติ เอเตนาติ ยานํ. รมยตีติ รโถ. วหติ, วุยฺหติ, วหนฺติ เอเตนาติ วา วยฺหํ. ‘‘อุปริ มณฺฑปสทิสํ ปทรจฺฉนฺนํ, สพฺพปาลิคุณฺฐิมํ วา ฉาเทตฺวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๐) อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน กตํ สกฏํ วยฺหํ นาม. สนฺทมานิกาติ ‘‘อุโภสุ ปสฺเสสุ สุวณฺณรชตาทิมยา โคปานสิโย ทตฺวา ครุฬปกฺขกนเยน กตา สนฺทมานิกา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๐) อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน กตยานวิเสโส. ฐานา จาวนโยคสฺมินฺติ ฐานา จาวนปฺปโยเค.

133-4. 이것으로 가기 때문에 '탈것(yāna)'이라 합니다. 즐겁게 하므로 '전차(ratha)'라 합니다. 나르거나 실려 가거나 이것으로 나르기 때문에 '가마 수레(vayha)'라 합니다. "위에는 원두막(maṇḍapa)과 같고 판자로 덮었거나, 혹은 전체를 천으로 둘러 가린 것"이라고 주석서(Pārājika-aṭṭhakathā 1.100)에서 말한 방식대로 만들어진 수레를 '바이하(vayha)'라고 합니다. '산다마니카(Sandamānikā)'란 "양옆에 금이나 은 등으로 만든 서까래를 대고 가루다의 날개 모양으로 만든 것"이라고 주석서에서 말한 방식대로 만들어진 특별한 탈것입니다. '장소에서 옮기려는 노력(공용)에 있어서'란 장소에서 옮기려는 시도에 있어서라는 뜻입니다.

๑๓๕-๖. ทสฏฺฐานาจาวนวเสน ปาราชิกํ วทนฺเตหิ ปฐมํ ฐานเภทสฺส ญาตพฺพตฺตา ตํ ทสฺเสตฺวา อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตุมาห [Pg.91] ‘‘ยานสฺส ทุกยุตฺตสฺสา’’ติอาทิ. ทุกยุตฺตสฺสาติ ทุกํ โคยุคํ ยุตฺตสฺส ยสฺสาติ, ยุตฺเต ยสฺมินฺติ วา วิคฺคโห. ทส ฐานานีติ ทฺวินฺนํ โคณานํ อฏฺฐ ปาทา, ทฺเว จ จกฺกานีติ เอเตสํ ทสนฺนํ ปติฏฺฐิตฏฺฐานานํ วเสน ทส ฐานานิ วเทยฺยาติ อตฺโถ. เอเตเนว นเยน จตุยุตฺตาทิยาเน อฏฺฐารสาติ ฐานเภทสฺส นโย ทสฺสิโต โหติ. ยานํ ปาชยโตติ สกฏาทิยานํ เปสยโต. ‘‘ธุเรติ ยุคาสนฺเน’’ติ อฏฺฐกถาย คณฺฐิปเท วุตฺตํ. รถีสาย ยุเคน สทฺธึ พนฺธนฏฺฐานาสนฺเนติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ธุร’’นฺติ จ ยุคสฺเสว นามํ. ‘‘ธุรํ ฉฑฺเฑตฺวา, ธุรํ อาโรเปตฺวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๐) อฏฺฐกถาวจนโต ตํสหจริยาย สมฺพนฺธนฏฺฐานมฺปิ ธุรํ นาม. อิธ ปน คงฺคา-สทฺโท วิย คงฺคาสมีเป ธุรสมีเป ปาชกสฺส นิสชฺชารหฏฺฐาเน ธุรสฺส วตฺตมานตา ลพฺภติ.

135-6. 열 가지 장소에서 옮김에 따라 바라이죄를 설하는 이들이 먼저 장소의 구분을 알아야 하므로 그것을 보이고 나서 죄의 구분을 보이기 위해 "두 마리가 멍에를 멘 탈것의..." 등을 설하였습니다. 'Dukayutta(두 마리 쌍)'란 두 마리 소의 쌍이 메어 있는 것, 또는 (소의 쌍이) 메여 있는 (수레)라는 분석입니다. '열 가지 장소'란 두 마리 소의 여덟 발과 두 바퀴라는 이 열 가지가 닿아 있는 장소에 따라 열 가지 장소라고 말해야 한다는 뜻입니다. 이 방식에 의해 네 마리가 끄는 탈것 등에는 열여덟 가지라는 장소 구분의 방식이 제시됩니다. '탈것을 모는 자'란 수레 등의 탈것을 보내는(모는) 자입니다. "멍에에서(dhure)란 멍에 근처에서"라고 주석서의 간티파다(Gaṇṭhipada)에서 말하였습니다. 수레채가 멍에와 함께 묶인 장소 근처라는 말입니다. 그리고 '두라(dhura)'는 멍에 자체의 이름이기도 합니다. "멍에를 벗어 던지고, 멍에를 올리고"라는 주석서의 문구로부터 그것과 결합된 부위도 '두라'라 합니다. 그러나 여기서는 '강'이라는 단어가 강 근처를 의미하듯, 멍에 근처인 몰이꾼이 앉기에 적당한 장소에 '두라'라는 명칭이 사용됩니다.

โคณานํ ปาทุทฺธาเร ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ วินิทฺทิเสติ โยชนา. อิทญฺจ โคณานํ อวิโลมกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิโลมกาเล สมฺภวนฺตํ วิเสสํ โชเตตุํ ‘‘ถุลฺลจฺจยํ ตุ’’ อิจฺจตฺร ตุ-สทฺเทน อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจ ปน โคณา ‘นายํ อมฺหากํ สามิโก’ติ ญตฺวา ธุรํ ฉฑฺเฑตฺวา อากฑฺฒนฺตา ติฏฺฐนฺติ วา ผนฺทนฺติ วา, รกฺขติ ตาว. โคเณ ปุน อุชุกํ ปฏิปาเทตฺวา ธุรํ อาโรเปตฺวา ทฬฺหํ โยเชตฺวา ปาจเนน วิชฺฌิตฺวา ปาเชนฺตสฺส วุตฺตนเยเนว เตสํ ปาทุทฺธาเรน ถุลฺลจฺจย’’นฺติ วุตฺตวิเสโส สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. จกฺกานํ หีติ เอตฺถ อธิเกน หิ-สทฺเทน ‘‘สเจปิ สกทฺทเม มคฺเค เอกํ จกฺกํ กทฺทเม ลคฺคํ โหติ, ทุติยํ จกฺกํ โคณา ปริวตฺเตนฺตา ปวตฺเตนฺติ, เอกสฺส ปน ฐิตตฺตา น ตาว อวหาโร โหติ. โคเณ ปน ปุน อุชุกํ ปฏิปาเทตฺวา ปาเชนฺตสฺส [Pg.92] ฐิตจกฺเก เกสคฺคมตฺตํ ผุฏฺโฐกาสํ อติกฺกนฺเต ปาราชิก’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๐) อฏฺฐกถายํ วุตฺตวิเสโส ทสฺสิโต โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

소들이 발을 떼면 그에게 투란차죄를 판결한다는 연결입니다. 이것은 소들이 거역하지 않을 때를 염두에 두고 한 말입니다. 거역할 때 발생하는 차이점을 밝히기 위해 "하지만(tu) 투란차죄를"의 'tu'라는 단어로써 주석서의 내용을 포함하고 있다고 보아야 합니다. 즉, "만약 소들이 '이분은 우리의 주인이 아니다'라고 알고 멍에를 벗어 던지고 끌어당기며 서 있거나 요동친다면 아직은 죄로부터 보호됩니다. 소들을 다시 똑바로 세우고 멍에를 얹고 단단히 맨 뒤 채찍으로 찔러 몰 때, 앞서 말한 방식대로 소들이 발을 떼면 투란차죄이다"라는 주석서의 특별한 설명이 포함된 것입니다. '바퀴들의(cakkānaṃ hī)'에서 'hi'라는 강조어에 의해 "비록 진흙 길에서 한 바퀴는 진흙에 빠져 있고 소들이 두 번째 바퀴를 돌려 움직이더라도, 하나가 멈춰 있는 동안에는 아직 탈취(avahāra)가 성립하지 않습니다. 소들을 다시 똑바로 정렬하여 몰 때, 멈춰 있던 바퀴가 닿아 있던 지점에서 머리카락 한 올 만큼만 벗어나도 바라이죄이다"라고 주석서에 설해진 특별한 구분이 제시된 것임을 알아야 합니다.

๑๓๗-๙. เอตฺตาวตา ยุตฺตยานวินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อยุตฺตยานวินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อยุตฺตกสฺสา’’ติอาทิ. ธุเรน อุปตฺถมฺภนิยํ ฐิตสฺส ตสฺส อยุตฺตกสฺสาปิ จ ยานกสฺส อุปตฺถมฺภนิจกฺกกานํ วเสน ตีเณว ฐานานิ ภวนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ อยุตฺตกสฺสาติ โคเณหิ อยุตฺตกสฺส. ธุเรนาติ ยถาวุตฺตนเยน ธุรยุตฺตฏฺฐานสมีปเทเสน, สกฏสีเสนาติ วุตฺตํ โหติ. อุปตฺถมฺภนิยนฺติ สกฏสีโสปตฺถมฺภนิยา อุปริ ฐิตสฺส. อุปตฺถมฺภยติ ธุรนฺติ อุปตฺถมฺภนี. สกฏสฺส ปจฺฉิมภาโคปตฺถมฺภนตฺถํ ทียมานํ ทณฺฑทฺวยํ ปจฺฉิโมปตฺถมฺภนี นาม, ปุริมภาคสฺส ทียมานสฺส อุปตฺถมฺภนี ปุริโมปตฺถมฺภนี นามาติ อยมุปตฺถมฺภนีนํ วิเสโส. อิธ ปุริโมปตฺถมฺภนี อธิปฺเปตา. ‘‘อุปตฺถมฺภนิจกฺกกานํ วเสน ตีเณว ฐานานี’’ติ อิทํ เหฏฺฐา อกปฺปกตาย อุปตฺถมฺภนิยา วเสน วุตฺตํ, กปฺปกตาย ปน วเสน ‘‘จตฺตารี’’ติ วตฺตพฺพํ.

137-9. 지금까지 짐승을 멘 탈것에 대한 판결을 보였고, 이제 메지 않은 탈것에 대한 판결을 보이기 위해 "메지 않은 것의..." 등을 설하였습니다. 멍에 부분에 받침대를 고여 세워둔 그 메지 않은 탈것의 경우에도 받침대와 바퀴들에 의해 세 가지 장소만이 있게 된다는 연결입니다. 거기서 '메지 않은 것'이란 소들을 메지 않은 것을 말합니다. '멍에 부분으로'란 앞에서 말한 방식에 따른 멍에 결합 부위 근처를 말하며, 수레의 머리 부분(sakaṭasīsa)을 뜻합니다. '받침대를 고인'이란 수레 머리 받침대 위에 놓여 있는 것을 말합니다. 멍에 부위를 지탱하므로 '받침대(upatthambhanī)'라 합니다. 수레의 뒷부분을 지탱하기 위해 대어 놓은 두 막대기를 '뒷받침대'라 하고, 앞부분을 위해 대어 놓은 것을 '앞받침대'라 하는 것이 받침대들의 구분입니다. 여기서는 앞받침대를 의미합니다. "받침대와 바퀴들에 의해 세 가지 장소뿐이다"라는 이것은 아래가 고정되지 않은 받침대에 따른 말이고, 만약 고정된 경우라면 '네 가지'라고 말해야 합니다.

‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘ฐานานิ ตีเณวา’’ติ อากฑฺฒติ, ทารุจกฺกทฺวยวเสน ตีณิ ฐานานีติ อตฺโถ. ‘‘ทารูน’’นฺติ อิมินา พหุวจนนิทฺเทเสน ราสิกตทารูนํ ทารุกสฺส เอกสฺสาปิ ผลกสฺสาปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ภูมิยมฺปิ ธุเรเนว, ตเถว ฐปิตสฺส จา’’ติ อิมินา ตีณิเยว ฐานานีติ อติทิสติ. เอตฺถ ธุรจกฺกานํ ปติฏฺฐิโตกาสวเสน ตีณิ ฐานานิ. เอตฺถ จ อุปริฏฺฐปิตสฺส จาติ จ-การํ ‘‘ภูมิยํ ฐปิตสฺสา’’ติ เอตฺถาปิ โยเชตฺวา สมุจฺจยํ กาตุํ สกฺกาติ. ตตฺถ อธิกวจเนน จ-กาเรน อฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ ปน อยุตฺตกํ ธุเร เอกาย, ปจฺฉโต [Pg.93] จ ทฺวีหิ อุปตฺถมฺภนีหิ อุปตฺถมฺเภตฺวา ฐปิตํ, ตสฺส ติณฺณํ อุปตฺถมฺภนีนํ, จกฺกานญฺจ วเสน ปญฺจ ฐานานิ. สเจ ธุเร อุปตฺถมฺภนี เหฏฺฐาภาเค กปฺปกตา โหติ, ฉ ฐานานี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๐) วุตฺตวินิจฺฉยํ สงฺคณฺหาติ.

'그와 같이'라는 이 말로 "장소는 세 가지뿐이다"라는 내용을 끌어오니, 나무로 된 두 바퀴와 받침대에 의해 세 가지 장소라는 뜻입니다. '나무들의(dārūnaṃ)'라는 복수형 표현으로 쌓아 놓은 나무들 중에서 나무 하나나 판자 하나를 가져가는 것도 포함됨을 알아야 합니다. "땅 위에서도 멍에 부위만으로, 그와 같이 놓인 것의"라는 이 말로써 마찬가지로 세 가지 장소임을 유추 적용합니다. 여기서 멍에 부위(받침대)와 바퀴들이 닿아 있는 장소에 따라 세 가지 장소가 됩니다. 그리고 여기서 '위에 놓인 것의(upariṭṭhapitassa ca)'의 'ca'라는 글자를 "땅에 놓인 것의"에도 연결하여 함께 다룰 수 있습니다. 거기서 'ca'라는 글자로써 주석서의 다음과 같은 판결을 포함합니다: "멍에 부위에 하나, 뒤쪽에 두 개의 받침대를 고여 세워 둔 메지 않은 수레의 경우, 세 받침대와 바퀴들에 따라 다섯 가지 장소가 됩니다. 만약 멍에 부분의 받침대 아래쪽이 땅에 고정된(kappakata) 상태라면 여섯 가지 장소입니다."

ปุรโต ปจฺฉโต วาปีติ เอตฺถ ‘‘กฑฺฒิตฺวา’’ติ ปาฐเสโส. อปิ-สทฺเทน ‘‘อุกฺขิปิตฺวาปี’’ติ อวุตฺตํ สมุจฺจิโนติ. โย ปน ปุรโต กฑฺฒิตฺวา ฐานา จาเวติ, โย วา ปน ปจฺฉโต กฑฺฒิตฺวา ฐานา จาเวติ, โย วา ปน อุกฺขิปิตฺวา ฐานา จาเวตีติ โยชนา. ติณฺณนฺติ อิเม ตโย คหิตา, ‘‘เตส’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ, เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานนฺติ วุตฺตํ โหติ. กทา กึ โหตีติ อาห ‘‘ถุลฺลจฺจยํ ตุ…เป… ปราชโย’’ติ. ‘‘ฐานา จาเว’’ติ อิทํ ‘‘ถุลฺลจฺจย’’นฺติ อิมินาปิ สมฺพนฺธนียํ. ตุ-สทฺทสฺส วิเสสโชตนตฺถํ อุปาตฺตตฺตา สาวเสสฏฺฐานาจาวเน ผนฺทาปนถุลฺลจฺจยํ, นิรวเสสฏฺฐานาจาวเน ปน กเต ฐานาจาวนปาราชิกา วุตฺตา โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

"앞으로나 뒤로나"라는 말에서 여기에는 "끌어서"라는 말이 생략된 것으로 보아야 한다. "도(api)"라는 말은 "들어 올려서도"라는 언급되지 않은 행위를 포함한다. 즉, 앞으로 끌어서 위치를 옮기는 자, 혹은 뒤로 끌어서 위치를 옮기는 자, 혹은 들어 올려서 위치를 옮기는 자라는 구성이다. "셋의"란 이 세 가지가 취해진 것이며, 문맥상 "그들의"라는 말이 도출되므로, "그들 세 부류의 사람들의"라는 뜻이다. 언제 어떤 죄가 성립되는지에 대해 "투란차야... (중략) ...바라지카"라고 하였다. "위치에서 옮기다"라는 표현은 "투란차야"와도 연결되어야 한다. "투(tu)"라는 단어는 차이를 나타내기 위해 사용되었으므로, 완전히 옮기지 못하고 위치를 옮기기 위해 흔들리게만 하면 투란차야이고, 완전히 위치를 옮기면 위치 이동의 바라지카가 성립되는 것으로 보아야 한다.

๑๔๐. อกฺขานํ สีสเกหีติ อกฺขสฺส อุภยโกฏีหิ. ‘‘ชาตฺยาขฺยายเมกสฺมึ พหุวจนมญฺญตราย’’มิติ วจนโต เอกสฺมึ อตฺเถ พหุวจนํ ยุชฺชติ. ‘‘ฐิตสฺสา’’ติ เอตสฺส วิเสสนสฺส ‘‘ยานสฺสา’’ติ วิเสสิตพฺพํ สามตฺถิยา ลพฺภติ. ‘‘ฐานานิ ทฺเว’’ติ วุตฺตตฺตา ยถา สกฏธุรํ ภูมึ น ผุสติ, เอวํ อุจฺจตเรสุ ทฺวีสุ ตุลาทิทารูสุ ทฺเว อกฺขสีเส อาโรเปตฺวา ฐปิตํ ยานเมว คยฺหติ.

140. "차축의 머리들로"란 차축의 양쪽 끝부분을 의미한다. "종(種)을 지칭할 때 단수 대신 복수를 사용할 수 있다"는 규칙에 따라 하나의 대상에 복수형을 쓰는 것이 적절하다. "서 있는"이라는 수식어에 대해서는 "탈것의"라는 수식받는 말이 문맥상 도출된다. "두 위치"라고 하였으므로, 수레의 가로대가 땅에 닿지 않도록 더 높은 두 개의 들보 등 나무 위에 두 차축 머리를 올려놓은 탈것만을 의미한다.

๑๔๑. กฑฺฒนฺโตติ ทฺวินฺนํ อกฺขสีสานํ อาธารภูเตสุ ทารูสุ ฆํสิตฺวา อิโต จิโต จ กฑฺฒนฺโต. อุกฺขิปนฺโตติ อุชุํ ฐิตฏฺฐานโต อุจฺจาเรนฺโต. ผุฏฺโฐกาสจฺจเยติ ผุฏฺโฐกาสโต [Pg.94] เกสคฺคมตฺตาติกฺกเม. อญฺญสฺสาติ ยถาวุตฺตปฺปการโต อิตรสฺส. ยสฺส กสฺสจิ รถาทิกสฺส ยานสฺส.

141. "끄는 자"란 두 차축 머리의 받침대가 되는 나무들에 문지르며 이리저리 끄는 자이다. "들어 올리는 자"란 원래 서 있던 위치에서 위로 들어 올리는 자이다. "닿은 지점에서 벗어난 죄"란 닿아 있던 지점에서 머리카락 한 올만큼이라도 벗어났을 때를 말한다. "다른 이의"란 위에서 설명한 방식 이외의 다른 경우를 말한다. 즉, 어떤 종류의 수레든 탈것의 경우이다.

๑๔๒. อกฺขุทฺธีนนฺติ จตุนฺนํ อกฺขรุทฺธนกอาณีนํ. อกฺขสฺส อุภยโกฏีสุ จกฺกาวุณนฏฺฐานโต อนฺโต ทฺวีสุ สกฏพาหาสุ อกฺขรุทฺธนตฺถาย ทฺเว องฺคุลิโย วิย อาโกฏิตา จตสฺโส อาณิโย อกฺขุทฺธิ นาม. ธุรสฺสาติ ธุรพนฺธนฏฺฐานาสนฺนสฺส รถสีสคฺคสฺส. ตํ ยานํ. วา-สทฺเทน ปสฺเส วา คเหตฺวา กฑฺฒนฺโต, มชฺเฌ วา คเหตฺวา อุกฺขิเปนฺโตติ กิริยนฺตรํ วิกปฺเปติ. คเหตฺวาติ เอตฺถ ‘‘กฑฺฒนฺโต’’ติ ปาฐเสโส. ฐานา จาเวตีติ อุทฺธีสุ คเหตฺวา กฑฺฒนฺโต อตฺตโน ทิสาย อุทฺธิอนฺเตน ผุฏฺฐฏฺฐานํ อิตเรน อุทฺธิปริยนฺเตน เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกาเมติ.

142. "차축 핀들의"란 네 개의 차축 고정용 핀을 말한다. 차축의 양 끝에서 바퀴를 끼우는 곳 안쪽, 수레의 두 옆면 나무에 차축을 고정하기 위해 손가락 두 개 정도 크기로 박아 넣은 네 개의 핀을 '차축 핀(akkhuddhi)'이라 한다. "멍에의"란 멍에를 묶는 지점에 가까운 수레 앞부분 끝을 의미한다. "그 탈것을" 말한다. "혹은(vā)"이라는 단어로 옆을 잡고 끌거나 중앙을 잡고 들어 올리는 다른 동작의 가능성을 보여준다. "잡고서"라는 말 뒤에는 "끄는 자"라는 말이 생략된 것으로 보아야 한다. "위치에서 옮기다"란 핀을 잡고 끌면서 자기 쪽 핀 끝이 닿아 있던 지점을 다른 쪽 핀 끝이 머리카락 한 올만큼이라도 넘어서게 하는 것이다.

‘‘อุทฺธีสุ วา’’ติ สาสงฺกวจเนน อนุทฺธิกยานสฺสาปิ วิชฺชมานตฺตํ สูจิตํ โหติ. อฏฺฐกถายํ ‘‘อถ อุทฺธิขาณุกา น โหนฺติ, สมเมว พาหํ กตฺวา มชฺเฌ วิชฺฌิตฺวา อกฺขสีสานิ ปเวสิตานิ โหนฺติ, ตํ เหฏฺฐิมตลสฺส สมนฺตา สพฺพํ ปถวึ ผุสิตฺวา ติฏฺฐติ, ตตฺถ จตูสุ ทิสาสุ, อุทฺธญฺจ ผุฏฺฐฏฺฐานาติกฺกมวเสน ปาราชิกํ เวทิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๐) วุตฺตวินิจฺฉยญฺจ พฺยติเรกวเสน สงฺคณฺหาติ.

"핀들에서 혹은"이라는 가정을 담은 표현은 핀이 없는 탈것도 존재함을 나타낸다. 주석서에서 "만약 핀이나 말뚝이 없고, 옆면 나무를 평평하게 만들어 중간을 뚫고 차축 머리를 끼워 넣은 경우, 그것은 바닥면 전체가 땅에 닿아 있게 된다. 그 경우 네 방향과 위쪽으로 닿은 지점을 벗어남에 따라 바라지카임을 알아야 한다"라고 판별한 내용을 반대되는 경우로서 포함하고 있다.

๑๔๓. นาภิยาติ นาภิมุเขน. เอกเมว สิยา ฐานนฺติ เอกํ นาภิยา ผุฏฺฐฏฺฐานเมว ฐานํ ภวตีติ อตฺโถ. ‘‘เอกมสฺส สิยา ฐาน’’นฺติ โปตฺถเกสุ ทิสฺสติ, ตโต ปุริมปาโฐว สุนฺทรตโร. ปริจฺเฉโทปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท วิเสสตฺถโชตโก, ปริจฺเฉโท ปนาติ อตฺโถ. ปญฺจธาติ นาภิยา จตุปสฺสปริยนฺตํ, อุทฺธญฺจ ปญฺจธา, ฐานาจาวนากาโร โหตีติ อตฺโถ.

143. "바퀴통으로"란 바퀴통의 면을 통해 위치를 옮기는 것이다. "단 하나의 위치만 있을 것이다"란 바퀴통이 닿은 지점만이 유일한 위치가 된다는 뜻이다. 일부 판본에는 "그에게 단 하나의 위치가 있을 것이다"라고 되어 있으나, 이전의 구절이 더 적절하다. "구분도"에서 "도(pi)"는 특별한 의미를 나타내며, "구분은 그러나"라는 뜻이다. "다섯 가지로"란 바퀴통의 네 면의 끝과 위쪽까지 다섯 방향으로 위치를 옮기는 양상이 있다는 의미이다.

๑๔๔. ฐานานิ [Pg.95] ทฺเวติ เนมิยา, นาภิยา จ ผุฏฺฐฏฺฐานวเสน ทฺเว ฐานานิ. อสฺสาติ จกฺกสฺส. เตสํ ทฺวินฺนํ ฐานานํ. ภิตฺติอาทึ อปสฺสาย ฐปิตจกฺกสฺสาปิ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต อยมฺปิ วินิจฺฉโย วุตฺโต, โยปิ อิมินา จ ปาเฐน ทสฺสิโต โหติ.

144. "두 위치"란 바퀴 테두리와 바퀴통이 닿은 지점에 따른 두 위치를 말한다. "그것의"란 바퀴의 것이다. "그 두 위치의"라는 뜻이다. 벽 등에 기대어 놓은 바퀴에 대해서도 주석서에서 언급된 이 판별이 적용되며, 이 구절에 의해서도 설명된다.

๑๔๕. อนารกฺขนฺติ สามิเกน อสํวิหิตารกฺขํ. อโธเทตฺวาติ โคเณ อเปเสตฺวา. วฏฺฏติ, ปาราชิกํ น โหตีติ อธิปฺปาโย. สามิเก อาหราเปนฺเต ปน ภณฺฑเทยฺยํ โหติ.

145. "지키지 않는 것"이란 주인이 지키도록 조치를 취하지 않은 상태이다. "아래로 보내어"란 소를 부려 끄는 것이다. "허용된다"는 것은 바라지카가 성립되지 않는다는 의미이다. 다만 주인이 나중에 가져오게 하면 물건을 변상해야(bhaṇḍadeyya) 한다.

ยานฏฺฐกถาวณฺณนา.

탈것에 관한 주석서의 설명.

๑๔๖. ภารฏฺฐกถาย สีสกฺขนฺธกโฏลมฺพวสาติ เอวํนามกานํ สรีราวยวานํ วเสน ภาโร จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ สีสภาราทีสุ อสมฺโมหตฺถํ สีสาทีนํ ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ – สีสสฺส ตาว ปุริมคเล คลวาฏโก ปิฏฺฐิคเล เกสญฺจิ เกสนฺเต อาวฏฺโฏ โหติ, คลสฺเสว อุโภสุ ปสฺเสสุ เกสญฺจิ เกสาวฏฺฏา โอรุยฺห ชายนฺติ, เย ‘‘กณฺณจูฬิกา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตสํ อโธภาโค จาติ อยํ เหฏฺฐิมปริจฺเฉโท, ตโต อุปริ สีสํ, เอตฺถนฺตเร ฐิตภาโร สีสภาโร นาม.

146. 짐에 관한 주석서에 따르면 머리, 어깨, 허리, 매달린 것의 구분에 따라 짐은 네 종류가 있다. 여기서 머리짐 등에 대해 혼동하지 않도록 각 부위의 경계를 알아야 한다. 우선 머리의 경우, 앞목은 목울대까지이며 뒷목은 머리카락 끝의 가마(āvaṭṭo)까지이다. 목의 양옆에는 머리카락 가마가 내려와 형성되는데 이를 '귓불(kaṇṇacūḷikā)'이라 부르며, 그 아랫부분까지가 아래쪽 경계이다. 그 위쪽이 머리이며, 이 범위 안에 놓인 짐이 머리짐이다.

อุโภสุ ปสฺเสสุ กณฺณจูฬิกาหิ ปฏฺฐาย เหฏฺฐา, กปฺปเรหิ ปฏฺฐาย อุปริ, ปิฏฺฐิคลาวฏฺฏโต จ คลวาฏกโต จ ปฏฺฐาย เหฏฺฐา, ปิฏฺฐิเวมชฺฌาวฏฺฏโต จ อุรปริจฺเฉทมชฺเฌ หทยอาวาฏโต จ ปฏฺฐาย อุปริ ขนฺโธ, เอตฺถนฺตเร ฐิตภาโร ขนฺธภาโร นาม.

양옆으로는 귓불부터 아래로, 팔꿈치부터 위로, 뒷목 가마와 목울대부터 아래로, 등 중앙의 가마와 가슴 경계 중앙의 명치부터 위쪽이 어깨이다. 이 범위 안에 놓인 짐이 어깨짐이다.

ปิฏฺฐิเวมชฺฌาวฏฺฏโต[Pg.96], ปน หทยอาวาฏโต จ ปฏฺฐาย เหฏฺฐา ยาว ปาทนขสิขา, อยํ กฏิปริจฺเฉโท, เอตฺถนฺตเร สมนฺตโต สรีเร ฐิตภาโร กฏิภาโร นาม.

등 중앙의 가마와 명치로부터 아래로 발톱 끝까지가 허리의 경계이다. 이 범위 안의 몸 전체에 놓인 짐이 허리짐이다.

กปฺปรโต ปฏฺฐาย ปน เหฏฺฐา ยาว หตฺถนขสิขา, อยํ โอลมฺพกปริจฺเฉโท, เอตฺถนฺตเร ฐิตภาโร โอลมฺพโก นาม.

팔꿈치로부터 아래로 손톱 끝까지가 매달린 것의 경계이다. 이 범위 안에 놓인 짐이 매달린 짐(olambaka)이다.

ภรตีติ ภาโร, ภรติ เอเตน, เอตสฺมินฺติ วา ภาโร, อิติ ยถาวุตฺตสีสาทโย อวยวา วุจฺจนฺติ. ภาเร ติฏฺฐตีติ ภารฏฺฐํ. อิติ สีสาทีสุ ฐิตํ ภณฺฑํ วุจฺจติ. ‘‘ภาโรเยว ภารฏฺฐ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๑) อฏฺฐกถาวจนโต ภรียตีติ ภาโร, กมฺมนิ สิทฺเธน ภาร-สทฺเทน ภณฺฑเมว วุจฺจติ.

"나르는 것"이 짐(bhāro)이다. 혹은 그것으로 나르거나 그것 안에 있는 것이 짐이다. 즉 앞에서 말한 머리 등의 부위를 뜻한다. "짐에 있는 것"이 짐에 위치한 것(bhāraṭṭhaṃ)이다. 즉 머리 등에 놓인 물건을 말한다. "짐이 곧 짐에 있는 것"이라는 주석서의 설명에 따라, 나르기 때문에 짐이라 하며, 업의 의미로 성립된 'bhāra'라는 단어는 물건 자체를 의미한다.

๑๔๗. สิรสฺมึเยวาติ ยถาปริจฺฉินฺเน สิรสิ เอว. สาเรตีติ อนุกฺขิปนฺโต อิโต จิโต จ สาเรติ. ถุลฺลจฺจยํ สิยาติ ผนฺทาปนถุลฺลจฺจยํ ภเวยฺย.

147. "머리에만"이란 규정된 머리 부위에만 있는 경우이다. "옮기다"란 들어 올리지 않고 이리저리 옮기는 것이다. "투란차야가 된다"란 흔들리게 한 투란차야가 된다는 뜻이다.

๑๔๘. ขนฺธนฺติ ยถาปริจฺฉินฺนเมว ขนฺธํ. โอโรปิเตติ โอหาริเต. สีสโตติ เอตฺถ ‘‘อุทฺธ’’นฺติ ปาฐเสโส, ยถาปริจฺฉินฺนสีสโต อุปรีติ อตฺโถ. เกสคฺคมตฺตมฺปีติ เกสคฺคมตฺตํ ทูรํ กตฺวา. ปิ-สทฺโท ปเคว ตโต อธิกนฺติ ทีเปติ. โมเจนฺโตปีติ เกสคฺเคน อผุสนฺตํ อปเนนฺโต. เอตฺถาปิ ปิ-สทฺเทน น เกวลํ ขนฺธํ โอโรเปนฺตสฺเสว ปาราชิกํ, อปิจ โข โมเจนฺโตปิ ปราชิโตติ เหฏฺฐา วุตฺตมเปกฺขติ. ปสิพฺพกาทิยมกภารํ ปน สีเส จ ปิฏฺฐิยญฺจาติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ฐิตตฺตา ทฺวีหิ ฐาเนหิ อปนยเนน ปาราชิกํ โหติ, ตญฺจ ‘‘สีสโต โมเจนฺโต’’ติ อิมินาว เอกเทสวเสน สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

148. ‘어깨에 짊어진 짐(Khandha)’이란 규정된 대로의 어깨를 의미한다. ‘내려놓는다(Oropiteti)’는 것은 아래로 내려놓는 것이다. ‘머리로부터(Sīsatoti)’라는 구절에서 ‘위로(uddha)’라는 말이 생략된 것이니, 규정된 머리 위로부터라는 뜻이다. ‘머리카락 한 올만큼이라도(Kesaggamattampī)’라는 것은 머리카락 끝만큼의 거리라도 떨어뜨리는 것이다. ‘조차(pi)’라는 말은 그보다 더 많은 경우는 말할 것도 없음을 나타낸다. ‘떼어놓더라도(Mocentopī)’라는 것은 머리카락 끝에 닿지 않게 치우는 것이다. 여기서도 ‘조차(pi)’라는 말로 단지 어깨에서 내려놓는 자에게만 바라이죄가 성립할 뿐만 아니라, 떼어놓는 자에게도 바라이죄가 성립한다는 아래의 언급을 가리킨다. 머리와 등에 걸쳐진 자루와 같은 이중의 짐(yamakabhāra)은 두 곳에 놓여 있으므로 두 곳에서 제거함으로써 바라이죄가 된다. 이것은 ‘머리로부터 떼어놓는 것’이라는 이 구절에 의해 일부분으로 포함된 것으로 보아야 한다.

๑๔๙-๕๐. เอวํ [Pg.97] สีสภาเร วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา ตทนนฺตรํ อุทฺเทสกฺกเมสุ ขนฺธภาราทีสุ วินิจฺฉเย ทสฺเสตพฺเพปิ อวสาเน วุตฺตโอลมฺพกภาเร วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อาทฺยนฺตภารานํ วุตฺตนยานุสาเรน เสเสสุปิ วินิจฺฉยํ อติทิสิตุมาห ‘‘ภาร’’นฺติอาทิ. สุทฺธมานโสติ ปาตราสาทิการเณน อเถยฺยจิตฺโต, หตฺถคตภารํ เถยฺยจิตฺเตน ภูมิยํ ฐปนนิสฺสชฺชนาทึ กโรนฺตสฺส หตฺถโต มุตฺตมตฺเต ปาราชิกนฺติ อิทเมเตน อุปลกฺขิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

149-50. 이와 같이 머리에 이고 있는 짐에 대한 판결을 보인 뒤, 그 다음에 설해진 순서대로 어깨짐 등에 대한 판결을 보여야 함에도 불구하고, 마지막에 언급된 매달린 짐(olambakabhāra)에 대한 판결을 보이고 나서, 처음과 끝의 짐에 대해 언급된 방식에 따라 나머지 짐들에 대해서도 판결을 적용하기 위해 ‘짐(bhāra)’ 등을 설하였다. ‘순수한 마음을 가진 자(Suddhamānaso)’란 아침 식사 등의 이유로 도둑질할 마음이 없는 자를 말한다. 손에 든 짐을 도둑질할 마음으로 땅에 내려놓거나 포기하는 등의 행위를 할 때, 손에서 떨어지는 순간 바라이죄가 된다는 것이 이것으로 암시된 것임을 알아야 한다.

เอตฺถ วุตฺตนเยเนวาติ สีสภารโอลมฺพกภาเรสุ วุตฺตานุสาเรน. เสเสสุปิ ภาเรสูติ ขนฺธภาราทิเกสุปิ. มติสาเรน สารมตินา. เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโยติ ยถาปริจฺฉินฺเนสุ ฐาเนสุ ฐิตํ ปาทคฺฆนกํ ยํ กิญฺจิ วตฺถุํ เถยฺยจิตฺเตน ‘‘คณฺหิสฺสามี’’ติ อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ, ฐานา อจาเวตฺวา ผนฺทาเปนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ, ยถาปริจฺฉินฺนฏฺฐานาติกฺกมนวเสน วา อุทฺธํอุกฺขิปนวเสน วา ฐานา จาเวนฺตสฺส ปาราชิกํ โหตีติ อยํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ อตฺโถ.

‘여기서 언급된 방식대로(Ettha vuttanayenevāti)’라는 것은 머리짐과 매달린 짐에서 언급된 방식에 따라라는 뜻이다. ‘나머지 짐들에 대해서도(Sesesupi bhāresūti)’라는 것은 어깨짐 등에 대해서도라는 뜻이다. ‘지혜가 뛰어난 자에 의해(Matisārena)’란 뛰어난 지혜를 가진 자에 의해서이다. ‘판결은 알아야 한다(Veditabbo vinicchayoti)’라는 것은, 규정된 장소에 놓여 있는 5마사까 이상의 가치가 있는 어떤 물건이라도 도둑질할 마음으로 ‘가져가겠다’며 만지는 자에게는 악작죄(dukkaṭa)가 되고, 제자리에서 옮기지 않고 흔들리게만 하는 자에게는 도란차죄(thullaccaya)가 되며, 규정된 장소를 벗어나게 하거나 위로 들어 올림으로써 제자리에서 옮기는 자에게는 바라이죄가 된다는 뜻이다. 이것이 알아야 할 판결의 의미이다.

ภารฏฺฐกถาวณฺณนา.

짐에 대한 주석의 설명(Bhāraṭṭhakathāvaṇṇanā).

๑๕๑-๓. อิทานิ อารามฏฺฐวินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทุกฺกฏ’’นฺติอาทิ. อารามนฺติ จมฺปกาทิปุปฺผารามญฺจ อมฺพาทิผลารามญฺจาติ ทฺวีสุ อาราเมสุ ยํ กญฺจิ อารามํ. อารมนฺติ เอตฺถ ปุปฺผาทิกามิโนติ วิคฺคโห, ตํ อารามํ, อภิ-สทฺทโยเค อุปโยควจนํ. อภิยุญฺชโตติ ปรายตฺตภาวํ ชานนฺโต ‘‘มม สนฺตก’’นฺติ อฏฺฏํ กตฺวา คณฺหิตุํ เถยฺยจิตฺเตน สหายาทิภาวตฺถํ ทุติยกปริเยสนาทิวเสน อภิยุญฺชนฺตสฺส ทุกฺกฏํ มุนินา วุตฺตนฺติ อิมินา สมฺพนฺธนียํ, อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปโยคตฺตา สหปโยคคณนาย ทุกฺกฏนฺติ ภควตา [Pg.98] วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ธมฺมํ จรนฺโตติ อฏฺฏํ กโรนฺโต. ปรํ สามิกํ ปราเชติ เจ, สยํ สาสนโต ปราชิโตติ โยชนา.

151-3. 이제 정원(ārāma)에 있는 물건에 대한 판결을 보이기 위해 ‘악작죄(dukkaṭa)’ 등을 설하였다. 정원(Ārāma)이란 참빠까 등의 꽃 정원과 망고 등의 과일 정원이라는 두 종류의 정원 중의 어느 한 정원을 말한다. ‘정원(Ārāma)’이라는 단어는 여기서 꽃 등을 즐기는 자들이라는 분석(viggaho)을 가지며, 그 정원을 의미한다. ‘abhi-’라는 접두사와 결합하여 대격(upayogavacana)으로 쓰였다. ‘소송을 제기하는 자(Abhiyuñjato)’란 타인의 소유임을 알면서도 ‘내 것이다’라고 소송을 제기하여 취하고자 하는 도둑질할 마음으로, 조력자 등을 구하기 위해 두 번째 동료를 찾는 등의 노력을 하며 소송을 제기하는 자에게는 악작죄가 된다고 ‘부처님께서 말씀하셨다’는 구절과 연결되어야 한다. 이것은 주어지지 않은 것을 취하는 예비 행위(pubbapayogattā)이므로, 함께 하는 노력의 계산에 따라 악작죄라고 세존께서 말씀하셨다는 의미이다. ‘법을 행하는 자(Dhammaṃ caranto)’란 소송을 제기하는 자를 말한다. 만약 상대방인 소유주를 패배시킨다면, 자신은 법(계율)으로부터 패배(바라이)하게 된다는 구성이다.

ตสฺสาติ ภณฺฑสามิโน. วิมตึ ชนยนฺตสฺสาติ ‘‘อิมินา สห อฏฺฏํ กตฺวา มม สนฺตกํ ลภิสฺสามิ วา, น วา’’ติ สํสยํ อุปฺปาเทนฺตสฺส โจรสฺส. โยปิ ธมฺมํ จรนฺโต สยํ ปรชฺชติ, ตสฺส จ ถุลฺลจฺจยนฺติ โยชนา.

‘그의(Tassāti)’란 물건 소유주의 뜻이다. ‘의심을 일으키는 자(Vimatiṃ janayantassāti)’란 ‘이 자와 소송을 해서 내 물건을 되찾을 수 있을까, 없을까’ 하고 소유주에게 의심을 일으키는 도둑에 대한 것이다. 또한 법에 따라 소송을 진행하다가 스스로 패배하는 자에게도 도란차죄가 성립한다는 구성이다.

สามิโน ธุรนิกฺเขเปติ ‘‘อยํ ถทฺโธ กกฺขโฬ ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตรายมฺปิ เม กเรยฺย, อลํ ทานิ มยฺหํ อิมินา อาราเมนา’’ติ สามิโน ธุรนิกฺเขเป สติ, อตฺตโน ‘‘น ทสฺสามี’’ติ ธุรนิกฺเขเป จาติ โยชนา. เอวํ อุภินฺนํ ธุรนิกฺเขเป ปาราชิกํ. ตสฺสาติ อภิยุญฺชนฺตสฺส. สพฺเพสํ กูฏสกฺขีนญฺจาติ จ-กาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. โจรสฺส อสฺสามิกภาวํ ญตฺวาปิ ตทายตฺตกรณตฺถํ ยํ กิญฺจิ วทนฺตา กูฏสกฺขิโน, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ภิกฺขูนํ ปาราชิกํ โหตีติ อตฺโถ.

‘소유주가 소유권을 포기할 때(Sāmino dhuranikkhepe)’란 ‘이 자는 완고하고 거칠어서 내 목숨과 범행(梵行)에 장애를 일으킬 수도 있겠구나. 이제 내게 이 정원은 필요 없다’라고 소유주가 소유권을 포기하고, 자신도 ‘돌려주지 않겠다’며 책임을 저버릴 때의 구성이다. 이와 같이 양쪽에서 소유권과 반환 의지를 포기할 때 바라이죄가 성립한다. ‘그의(Tassāti)’란 소송을 제기한 자의 뜻이다. ‘모든 거짓 증인들(Sabbesaṃ kūṭasakkhīnañcāti)’에서 ‘조차(ca)’라는 글자는 생략되어 나타난 것으로 보아야 한다. 도둑의 소유가 아님을 알면서도 그것을 도둑의 소유로 만들기 위해 무엇이든 말하는 거짓 증인들, 그들 모든 비구들에게도 바라이죄가 성립한다는 의미이다.

อารามฏฺฐกถาวณฺณนา.

정원에 대한 주석의 설명(Ārāmaṭṭhakathāvaṇṇanā).

๑๕๔. วิหารฏฺฐกถายํ วิหารนฺติ อุปลกฺขณตฺตา ‘‘ปริเวณํ วา, อาวาสํ วา’’ติ จ คเหตพฺพํ. สงฺฆิกนฺติ จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ภิกฺขูนํ ทินฺนตฺตา สงฺฆสนฺตกํ. กญฺจีติ ขุทฺทกํ, มหนฺตํ วาติ อตฺโถ. อจฺฉินฺทิตฺวาน คณฺหิตุํ อภิยุญฺชนฺตสฺส ปาราชิกา น สิชฺฌตีติปิ ปาฐเสสโยชนา. เหตุํ ทสฺเสติ ‘‘สพฺเพสํ ธุรนิกฺเขปาภาวโต’’ติ, สพฺพสฺเสว จาตุทฺทิสิกสงฺฆสฺส ธุรนิกฺเขปสฺส อสมฺภวโตติ อตฺโถ. ‘‘วิหาร’’นฺติ เอตฺตกเมว อวตฺวา ‘‘สงฺฆิก’’นฺติ วิเสสเนน ทีฆภาณกาทิเภทสฺส คณสฺส, เอกปุคฺคลสฺส วา ทินฺนวิหาราทึ อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหนฺเต ธุรนิกฺเขปสมฺภวา ปาราชิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ วินิจฺฉโย อาราเม วิย [Pg.99] เวทิตพฺโพ. อิเมสุ ตตฺรฏฺฐภณฺเฑ วินิจฺฉโย ภูมฏฺฐถลฏฺฐอากาสฏฺฐเวหาสฏฺเฐสุ วุตฺตนเยน ญาตุํ สกฺกาติ น วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

154. 사원(Vihāra)에 대한 주석에서 ‘사원’이란 암시적인 표현이므로 ‘담장이 있는 수행처(pariveṇa)나 거처(āvāsa)’도 포함되는 것으로 보아야 한다. ‘승가의 것(Saṅghika)’이란 사방 승가를 위해 보시된 것이므로 승가의 소유이다. ‘어떤 것이든(Kañcī)’이란 작거나 큰 것이라는 의미이다. 강제로 빼앗아 가지려고 소송을 제기하는 자에게 바라이죄가 성립하지 않는다는 문구의 구성도 있다. 그 이유는 ‘모든 이가 소유권을 포기하는 일이 없기 때문’이라고 설명하는데, 이는 사방 승가 전체가 소유권을 포기하는 것은 불가능하기 때문이라는 뜻이다. 단지 ‘사원’이라고만 하지 않고 ‘승가의 것’이라고 수식한 것은, 장부송자(Dīghabhāṇaka) 등의 파벌이나 개인에게 보시된 사원 등을 강제로 빼앗아 취할 때는 소유권 포기가 가능하므로 바라이죄가 성립한다는 뜻이다. 여기서의 판결은 정원에서의 경우와 같이 보아야 한다. 이 사원에 있는 물건들에 대한 판결은 지상에 있는 것, 육지에 있는 것, 허공에 있는 것, 공중에 있는 것에 대해 언급된 방식에 따라 알 수 있으므로 여기서는 설하지 않은 것임을 알아야 한다.

วิหารฏฺฐกถาวณฺณนา.

사원에 대한 주석의 설명(Vihāraṭṭhakathāvaṇṇanā).

๑๕๕-๖. เขตฺตฏฺเฐ สีสานีติ วลฺลิโย. นิทมฺปิตฺวานาติ ยถา ธญฺญมตฺตํ หตฺถคตํ โหติ, ตถา กตฺวา. อสิเตนาติ ทาตฺเตน. ลายิตฺวาติ ทายิตฺวา. สพฺพกิริยาปเทสุ ‘‘สาลิอาทีนํ สีสานี’’ติ สมฺพนฺธนียํ. สาลิอาทีนํ สีสานิ นิทมฺปิตฺวา คณฺหโต ยสฺมึ พีเช คหิเต วตฺถุ ปูรติ, ตสฺมึ พนฺธนา โมจิเต ตสฺส ปาราชิกํ ภเวติ โยชนา. อสิเตน ลายิตฺวา คณฺหโต ยสฺมึ สีเส คหิเต…เป… ภเว, กเรน ฉินฺทิตฺวา คณฺหโต ยสฺสํ มุฏฺฐิยํ คหิตายํ…เป… ภเวติ โยชนา. พีเชติ วีหาทิผเล. วตฺถุ ปูรตีติ ปาทคฺฆนกํ โหตีติ. มุฏฺฐิยนฺติ สีสมุฏฺฐิยํ, พีชมุฏฺฐิยํ วา. พนฺธนา โมจิเตติ พนฺธนฏฺฐานโต โมจิเต.

155-6. 논밭(Khettaṭṭhe)의 경우에서 ‘머리들(sīsānī)’이란 이삭을 말한다. ‘움켜쥐고서(Nidampitvānāti)’란 곡물 알갱이가 손에 들어오도록 그렇게 만든 뒤를 말한다. ‘낫으로(Asitenāti)’란 낫으로이다. ‘베어서(Lāyitvāti)’란 베어내어서이다. 모든 행위의 구절에서 ‘벼 등의 이삭’과 연결되어야 한다. 벼 등의 이삭을 움켜쥐고 취하는 자에게, 취한 낟알로 그 가치가 찼을 때 그것을 줄기에서 떼어내면 바라이죄가 된다는 구성이다. 낫으로 베어 취하는 자에게 그 잡은 이삭이... (중략) ...될 때, 손으로 꺾어 취하는 자에게 그 잡은 한 움큼이... (중략) ...될 때 바라이죄가 된다는 구성이다. ‘알곡(Bīje)’이란 벼 등의 열매를 말한다. ‘가치가 찬다(Vatthu pūratī)’는 것은 5마사까(pādagghanaka)의 가치가 된다는 뜻이다. ‘한 움큼(Muṭṭhiya)’이란 이삭 한 움큼 혹은 알곡 한 움큼을 말한다. ‘결합에서 떼어낼 때(Bandhanā mocite)’란 붙어 있는 곳에서 떼어낼 때를 말한다.

๑๕๗. ทณฺโฑ วาติ วตฺถุปูรกวีหิทณฺโฑ วา. อจฺฉินฺโน รกฺขตีติ สมฺพนฺโธ. ตโจ วาติ ตสฺส ทณฺฑสฺส เอกปสฺเส ฉลฺลิ วา อจฺฉินฺโน รกฺขติจฺเจว สมฺพนฺโธ. วา-คฺคหเณน อิธาวุตฺตํ อฏฺฐกถาคตํ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๔) ‘‘วาโก’’ติ อิทํ สงฺคณฺหาติ. วาโก นาม ทณฺเฑ วา ตเจ วา พาหิรํ. อิธาปิ ตโจ วา อจฺฉินฺโน รกฺขตีติ โยชนา. วีหินาฬมฺปิ วาติ คหิตธญฺญสาลิสีเสน ปติฏฺฐิตํ วีหิกุทฺรูสาทิคจฺฉานํ นาฬํ, ตจคพฺโภติ วุตฺตํ โหติ. ทีฆนฺติ ทีฆํ เจ โหติ. ‘‘อนิกฺขนฺโตวา’’ติ อิมินา ‘‘ทณฺโฑ’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตโต’’ติ ปาฐเสโส. ตโต [Pg.100] ทีฆวีหินาฬโต สพีชวีหิสีสทณฺโฑ สพฺพโส ฉินฺโน ฉินฺนโกฏิยา เกสคฺคมตฺตมฺปิ พหิ อนิกฺขนฺโตติ อตฺโถ. รกฺขตีติ ตํ ภิกฺขุํ ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยปาราชิกวตฺถูนํ อนุรูปาปตฺติโต ปาเลติ. มุตฺโต เจ, น รกฺขตีติ อตฺโถ.

157. ‘줄기(daṇḍo)’란 물건을 채우는 벼의 줄기를 말한다. ‘끊어지지 않은 것이 보호한다’는 것은 이와 연결된다. ‘껍질(taco)’이란 그 줄기의 한쪽 면에 있는 겉껍질을 말하며, 이것이 ‘끊어지지 않은 것이 보호한다’는 것과 역시 연결된다. ‘또는(vā)’이라는 단어를 취함으로써 여기 주석서(pārā. aṭṭha. 1.104)에 나오는 ‘섬유(vāko)’라는 단어를 포함한다. ‘섬유’란 줄기나 껍질의 바깥쪽을 말한다. 여기서도 껍질이 끊어지지 않은 것이 보호한다는 구절로 해석된다. ‘벼 줄기(vīhināḷa)’란 곡식의 이삭을 머금고 서 있는 벼나 조 등의 줄기를 말하며, 껍질 속의 알갱이라고 말해진다. ‘길다(dīgha)’는 것은 만약 그것이 길다면을 의미한다. ‘나오지 않은(anikkhanto)’이라는 말은 ‘줄기’와 연결된다. ‘그것으로부터(tato)’라는 말이 생략된 구절이다. 즉, 그 긴 벼 줄기에서 알곡이 있는 벼 이삭 줄기가 완전히 끊어졌더라도, 끊어진 끝부분이 머리카락 끝만큼이라도 밖으로 나오지 않았다는 뜻이다. ‘보호한다’는 것은 그 비구를 돌길라, 투란자, 바라이죄의 물건에 상응하는 죄로부터 지켜준다는 의미이다. 만약 (알곡이 밖으로) 벗어났다면, 보호하지 못한다는 뜻이다.

วุตฺตญฺเจตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘วีหินาฬํ ทีฆมฺปิ โหติ, ยาว อนฺโตนาฬโต วีหิสีสทณฺฑโก น นิกฺขมติ, ตาว รกฺขติ. เกสคฺคมตฺตมฺปิ นาฬโต ทณฺฑกสฺส เหฏฺฐิมตเล นิกฺขนฺตมตฺเต ภณฺฑคฺฆวเสน กาเรตพฺโพ’’ติ (ปารา. ๑.๑๐๔). ตถา อิมินาว วินิจฺฉเยน อฏฺฐกถายํ ‘‘ลายิตพฺพวตฺถุปูรกวีหิสีสมุฏฺฐิยา มูเล ฉินฺเนปิ สีเสสุ อจฺฉินฺนวีหิสีสคฺเคหิ สทฺธึ ชเฏตฺวา ฐิเตสุ รกฺขติ, ชฏํ วิชเฏตฺวา วิโยชิเตสุ ยถาวุตฺตปาราชิกาทิอาปตฺติโย โหนฺตี’’ติ เอวมาทิโก วินิจฺฉโย จ สูจิโตติ คเหตพฺโพ.

주석서에 이렇게 설해져 있다. “벼 줄기가 길더라도 벼 이삭 줄기가 줄기 안쪽에서 밖으로 나오지 않는 한 보호한다. 머리카락 끝만큼이라도 줄기의 하단부 밖으로 나왔을 때는 물건의 가치에 따라 처벌해야 한다.” (pārā. 1.104). 또한 이 판결에 의해 주석서에서는 다음과 같은 판결도 시사된 것으로 알아야 한다. “베어야 할 물건이 가득 찬 벼 이삭 한 움큼의 밑부분이 잘렸더라도, 이삭들이 끊어지지 않은 벼 이삭 끝들과 서로 엉켜서 서 있다면 보호한다. 엉킨 것을 풀어 분리했을 때 위에서 말한 바라이 등의 죄가 된다.”

๑๕๘. มทฺทิตฺวาติ วีหิสีสานิ มทฺทิตฺวา. ปปฺโผเฏตฺวาติ ภุสาทีนิ โอผุนิตฺวา. อิโต สารํ คณฺหิสฺสามีติ ปริกปฺเปตีติ โยชนา. อิโตติ วีหิสีสโต. สารํ คณฺหิสฺสามีติ สารภาคํ อาทิยิสฺสามิ. สเจ ปริกปฺเปตีติ โยชนา. รกฺขตีติ วตฺถุปโหนกปฺปมาณํ ทาตฺเตน ลายิตฺวา วา หตฺเถน ฉินฺทิตฺวา วา ฐานา จาเวตฺวา คหิตมฺปิ ยาว ปริกปฺโป น นิฏฺฐาติ, ตาว อาปตฺติโต รกฺขตีติ อตฺโถ.

158. ‘비벼서(madditvā)’란 벼 이삭을 비벼서라는 뜻이다. ‘까불러서(papphoṭetvā)’란 겨 등을 날려 보내서라는 뜻이다. ‘이것으로부터 알맹이를 취하리라’고 생각한다는 구절과 연결된다. ‘이것으로부터’란 벼 이삭으로부터를 말한다. ‘알맹이를 취하리라’는 것은 정수를 취하겠다는 뜻이다. 만약 그렇게 생각한다면이라는 뜻이다. ‘보호한다’는 것은 물건의 가치에 해당하는 양을 낫으로 베거나 손으로 꺾어서 그 장소에서 옮겨 가졌더라도, 그 생각이 끝나기 전까지는 죄로부터 보호한다는 의미이다.

๑๕๙. มทฺทเนปีติ วีหิสีสมทฺทเนปิ. อุทฺธรเณปีติ ปลาลาปนยเนปิ. ปปฺโผฏเนปีติ ภุสาทิกจวราปนยเนปิ. โทโส นตฺถีติ อคฺฆวเสน ปาราชิกาทิอาปตฺติโย น ภวนฺติ, สหปโยคทุกฺกฏํ ปน โหเตว. อตฺตโน…เป… ปราชโยติ [Pg.101] อตฺตโน ปฐมํ ปริกปฺปิตากาเรน สพฺพํ กตฺวา สารภาคํ คณฺหิตุํ อตฺตโน ภาชเน ปกฺขิตฺตมตฺเต ยถาวุตฺตปาราชิกาทโย โหนฺตีติ อตฺโถ.

159. ‘비빌 때에도’란 벼 이삭을 비빌 때에도라는 뜻이다. ‘들어낼 때에도’란 짚을 치울 때에도라는 뜻이다. ‘까불러낼 때에도’란 겨 등의 쓰레기를 치울 때에도라는 뜻이다. ‘허물이 없다’는 것은 가치에 따른 바라이 등의 죄는 되지 않는다는 뜻이다. 다만 행위와 함께하는 돌길라죄(sahapayogadukkaṭa)는 성립한다. ‘자신의... (생략) ... 패배’란 자신이 처음에 계획했던 방식대로 모든 것을 마친 후 알맹이 부분을 취하여 자신의 그릇에 담는 순간 위에서 말한 바라이 등이 된다는 의미이다.

๑๖๐. เอตฺตาวตา ‘‘เขตฺตฏฺฐํ นาม ภณฺฑํ เขตฺเต จตูหิ ฐาเนหิ นิกฺขิตฺตํ โหติ ภูมฏฺฐํ ถลฏฺฐํ อากาสฏฺฐํ เวหาสฏฺฐ’’นฺติ (ปารา. ๑๐๔) วุตฺตานิ เขตฺตฏฺฐานิ จตฺตาริ ยถาวุตฺตสทิสานีติ ตานิ ปหาย ‘‘ตตฺถชาตก’’นฺติอาทิ ปาฬิยํ อาคเต ตตฺรชาเต วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘เขตฺตํ นาม ยตฺถ ปุพฺพณฺณํ วา อปรณฺณํ วา ชายตี’’ติ (ปารา. ๑๐๔) เอวมาคเต เขตฺเตปิ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ชาน’’นฺติอาทิ. ชานนฺติ ปรสนฺตกภาวํ ชานนฺโต. ขีลนฺติ อปฺปิตกฺขรํ วา อิตรํ วา ปาสาณาทิขีลํ. สงฺกาเมตีติ ปรายตฺตภูมึ สามิกา ยถา ปสฺสนฺติ, ตถา วา อญฺญถา วา อตฺตโน สนฺตกํ กาตุกามตาย เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานํ ยถา สสนฺตกํ โหติ, ตถา เถยฺยจิตฺเตน นิขณตีติ อตฺโถ.

160. 지금까지 “논밭에 있는 물건이라 함은 논밭의 네 곳, 즉 지상, 평지, 공간, 허공에 놓인 것이다”(pārā. 104)라고 설해진 네 가지 논밭에 있는 물건들이 위에서 설한 것들과 유사하므로 그것들을 생략하고, “거기서 자란 것” 등 경전에 나오는 ‘거기서 자란 것’에 대한 판결을 보여준 뒤, 이제 “논밭이라 함은 전작물이나 후작물이 자라는 곳이다”(pārā. 104)라고 전해지는 논밭 자체에 대한 판결을 보여주기 위해 “알면서(jānaṃ)” 등의 구절을 설하였다. ‘알면서’란 타인의 소유임을 알면서라는 뜻이다. ‘말뚝(khīla)’이란 박아 놓은 경계석이나 그 밖의 돌 등으로 된 말뚝을 말한다. ‘옮긴다(saṅkāmeti)’란 타인에게 속한 땅을 주인이 보는 대로, 혹은 다르게 자신의 소유로 만들고 싶어서 머리카락 끝만큼의 장소라도 자신의 소유가 되도록 절도심으로 박는다는 의미이다.

๑๖๑. ตํ ปาราชิกตฺตํ ตสฺส กทา โหตีติ อาห ‘‘สามิกานํ ตุ ธุรนิกฺเขปเน สตี’’ติ. ‘‘โหตี’’ติ ปาฐเสโส. ตุ-สทฺเทน ‘‘อตฺตโน วา’’ติ วิเสสสฺส สงฺคหิตตฺตา สามิโน นิราลยภาวสงฺขาตธุรนิกฺเขเป จ ‘‘สามิกสฺส น ทสฺสามี’’ติ อตฺตโน ธุรนิกฺเขเป จ ตสฺส ปาราชิกตฺตํ โหตีติ อตฺโถ. เอวมุทีริตนฺติ ‘‘เกสคฺคมตฺตมฺปี’’ติ เอวํ นิยมิตํ กถิตํ.

161. 그 바라이의 상태가 그에게 언제 일어나는가에 대해 “주인들이 (소유권의) 짐을 내려놓았을 때”라고 하였다. ‘일어난다(hotī)’는 말이 생략된 구절이다. ‘tu’라는 단어는 ‘자신의 것 혹은’이라는 특별한 의미를 포함하고 있으므로, 주인이 단념한 상태인 소유권 포기(dhuranikkhepa)가 있거나, “주인에게 돌려주지 않겠다”는 자신의 소유권 포기가 있을 때 그에게 바라이가 성립한다는 의미이다. “머리카락 끝만큼이라도”라고 이와 같이 규정하여 말한 것이다.

๑๖๒. ยา ปนาติ ยา ภูมิ ปน. เตสุ ทฺวีสุ ขีเลสุ. อาโท ถุลฺลจฺจยนฺติ ปฐเม ขีเล สงฺกามิเต โส ภิกฺขุ ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชติ. ทุติเยติ ทุติเย ขีเล สงฺกามิเต ปราชโย [Pg.102] โหตีติ โยชนา. พหูหิ ขีเลหิ คเหตพฺพฏฺฐาเน ปริยนฺตขีเลสุ ทฺวีสุ วินิจฺฉโย จ เอเตเนว วุตฺโต โหติ. เอตฺถ ปน อนฺเต ขีลทฺวยํ วินา อวเสสขีลนิขณเน จ อิตเรสุ ตทตฺเถสุ สพฺพปโยเคสุ จ ทุกฺกฏํ โหตีติ วิเสโส.

162. ‘그런데 어떤 (땅)’이란 어떤 땅을 말한다. 그 두 말뚝 중에서, ‘처음에 투란자(ādo thullaccayaṃ)’란 첫 번째 말뚝을 옮겼을 때 그 비구는 투란자죄를 범한다는 것이다. ‘두 번째에’란 두 번째 말뚝을 옮겼을 때 바라이가 된다는 구절과 연결된다. 많은 말뚝으로 점유해야 할 곳에서 경계가 되는 두 말뚝에 대한 판결도 이로써 설해진 것이다. 여기서 양 끝의 두 말뚝을 제외한 나머지 말뚝을 박는 행위와 그 밖의 목적을 위한 모든 시도에는 돌길라죄가 된다는 점이 차이점이다.

๑๖๓-๔. ‘‘มเมทํ สนฺตก’’นฺติ ญาเปตุกาโมติ สมฺพนฺโธ. ปรสนฺตกาย ภูมิยา ปรายตฺตภาวํ ญตฺวาว เถยฺยจิตฺเตน เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานํ คณฺหิตุกามตาย ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ มม สนฺตก’’นฺติ รชฺชุยา วา ยฏฺฐิยา วา มินิตฺวา ปรสฺส ญาเปตุกาโมติ อตฺโถ. เยหิ ทฺวีหิ ปโยเคหีติ สพฺพปจฺฉิมเกหิ รชฺชุปสารณยฏฺฐิปาตนานมญฺญตเรหิ ทฺวีหิ ปโยเคหิ. เตสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ.

163-4. “이것은 나의 소유이다”라고 알리고자 한다는 구절과 연결된다. 타인 소유의 땅임을 알고서도 절도심으로 머리카락 끝만큼의 장소라도 차지하고 싶어서 “이만큼의 장소는 나의 소유다”라고 줄(rajju)이나 막대기(yaṭṭhi)로 재어서 타인에게 알리고자 한다는 의미이다. ‘어떤 두 가지 시도에 의해’란 가장 마지막의 줄을 펴거나 막대기를 내려놓는 행위 중 어느 하나인 두 가지 시도를 말한다. ‘그들 중에서(tesu)’는 한정하는 의미의 처소격이다.

อิธ รชฺชุํ วาปีติ วิกปฺปตฺถวา-สทฺเทน ‘‘ยฏฺฐึ วา’’ติ โยเชตพฺเพปิ อวุตฺตสมุจฺจยตฺถํ อธิกวจนภาเวน วุตฺตปิ-สทฺเทน อิธาวุตฺตมริยาทวตีนํ วินิจฺฉยสฺส ญาปิตตฺตา ยถาวุตฺตรชฺชุยฏฺฐิวินิจฺฉเยสุ วิย ปรสนฺตกาย ภูมิยา เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานํ เถยฺยจิตฺเตน คณฺหิตุกามตาย วติปาเท นิขณิตฺวา วา สาขามตฺเตน วา วตึ กโรนฺตสฺส มริยาทํ วา พนฺธนฺตสฺส ปาการํ วา จินนฺตสฺส ปํสุมตฺติกา วา วฑฺเฒนฺตสฺส ปุพฺพปโยเค ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ปาจิตฺติยญฺจ ทุกฺกฏญฺจ สหปโยเค เกวลทุกฺกฏญฺจ ปจฺฉิมปโยเคสุ ทฺวีสุ ปฐมปโยเค ถุลฺลจฺจยญฺจ อวสานปโยเค ปาราชิกญฺจ โหตีติ วินิจฺฉโยปิ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 ‘줄 혹은(rajjuṃ vā)’의 ‘또는(vā)’이라는 단어로 ‘막대기 혹은’이라는 말을 연결해야 하지만, 언급되지 않은 것들을 포함하는 의미로 사용된 ‘또한(api)’이라는 단어에 의해, 여기서 설해진 경계선을 가진 것들에 대한 판결이 고지되었으므로, 위에서 설한 줄이나 막대기에 대한 판결에서와 같이 타인 소유의 땅 중 머리카락 끝만큼의 장소라도 절도심으로 차지하고 싶어서 울타리 기둥을 박거나 나뭇가지로 울타리를 만들거나 경계선을 만들거나 담을 쌓거나 흙이나 진흙을 쌓아 올리는 자에게는, 이전의 시도에서는 파逸제(pācittiya)의 경우 파逸제와 돌길라죄가 되고, 시도와 함께할 때는 오직 돌길라죄가 되며, 마지막 두 시도 중 첫 번째 시도에는 투란자죄가, 최종 시도에는 바라이죄가 된다는 판결도 포함된 것으로 보아야 한다.

เขตฺตฏฺฐกถาวณฺณนา.

논밭(에 관한) 주석서의 해설.

๑๖๕. วตฺถฏฺฐาทีสุ วตฺถฏฺฐสฺสาติ เอตฺถ ‘‘วตฺถุ นาม อารามวตฺถุ วิหารวตฺถู’’ติ (ปารา. ๑๐๕) ปทภาชเน วุตฺตตฺตา ปุปฺผาทิอาราเม [Pg.103] กาตุํ สงฺขริตฺวา ฐปิตภูมิ จ ปุพฺพกตารามานํ วินาเส ตุจฺฉภูมิ จ วิหารํ กาตุํ อภิสงฺขตา ภูมิ จ นฏฺฐวิหารภูมิ จาติ เอวํ วิภาควติ วสติ เอตฺถ อุปโรโป วา วิหาโร วาติ ‘‘วตฺถู’’ติ วุจฺจติ อิจฺเจวํ ทุวิธํ วตฺถุญฺจ ‘‘วตฺถุฏฺฐํ นาม ภณฺฑํ วตฺถุสฺมึ จตูหิ ฐาเนหิ นิกฺขิตฺตํ โหติ ภูมฏฺฐํ ถลฏฺฐํ อากาสฏฺฐํ เวหาสฏฺฐ’’นฺติ (ปารา. ๑๐๕) วจนโต เอวํ จตุพฺพิธํ ภณฺฑญฺจาติ อิทํ ทฺวยํ วตฺถุ จ วตฺถุฏฺฐญฺจ วตฺถุวตฺถุฏฺฐนฺติ วตฺตพฺเพ เอกเทสสรูเปกเสสวเสน สมาเสตฺวา, อุ-การสฺส จ อการํ กตฺวา ‘‘วตฺถฏฺฐสฺสา’’ติ ทสฺสิตนฺติ คเหตพฺพํ. ยถาวุตฺตทุวิธวตฺถุโน, วตฺถฏฺฐสฺส จ ภณฺฑสฺสาติ อตฺโถ. เขตฺตฏฺเฐติ เอตฺถาปิ อยเมว สมาโสติ เขตฺเต จ เขตฺตฏฺเฐ จาติ คเหตพฺพํ. นาวฏฺฐาทิโวหาเรปิ เอเสว นโย. คามฏฺเฐปิ จาติ ‘‘คามฏฺฐํ นาม ภณฺฑํ คาเม จตูหิ ฐาเนหิ นิกฺขิตฺตํ โหติ ภูมฏฺฐํ…เป… เวหาสฏฺฐ’’นฺติ (ปารา. ๑๐๖) วุตฺเต จตุพฺพิเธ คามฏฺฐภณฺเฑปีติ อตฺโถ.

165. ‘대지 등에 있는 것(vatthaṭṭhādīsu)’ 중에서 ‘대지에 있는 것(vatthaṭṭhassā)’이라는 표현에 대하여, 여기에서 “대지(vatthu)란 원림의 부지(ārāmavatthu)와 사원의 부지(vihāravatthu)를 말한다”(Pārā. 105)라고 단어 해석(padabhājana)에서 언급되었으므로, 꽃동산 등을 만들기 위해 정비해 둔 땅과 이전에 조성된 원림이 파괴되어 비어 있는 땅, 그리고 사원을 짓기 위해 정비된 땅과 파괴된 사원 터 등으로 구분되는 곳에 나무를 심었거나 건물이 있는 것을 ‘대지(vatthu)’라고 한다. 이와 같이 두 종류의 대지와, “대지에 있는 물건(vatthuṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ)이란 대지에 네 가지 방식으로 놓인 것이니, 땅 위에 있는 것, 평지에 있는 것, 공중에 있는 것, 허공에 있는 것이다”(Pārā. 105)라는 말씀에 따른 네 가지 종류의 물품, 즉 대지와 대지에 있는 물건이라는 이 두 가지를 ‘vatthuvatthuṭṭha’라고 불러야 할 것이나, 일부분이 같으므로 하나를 생략하는 복합어(ekasesa-samāsa)로 결합하고, ‘u’를 ‘a’로 바꾸어 ‘vatthaṭṭhassa’라고 나타낸 것으로 이해해야 한다. 즉, 위에서 언급한 두 종류의 대지와 대지에 있는 물품이라는 뜻이다. ‘들판에 있는 것(khettaṭṭha)’이라는 표현에서도 이와 동일한 복합어이므로, 들판과 들판에 있는 물건으로 이해해야 한다. 배에 있는 것(nāvaṭṭha) 등의 용어에서도 이와 같은 방식이다. ‘마을에 있는 것(gāmaṭṭhepi)’에 대해서도, “마을에 있는 물건(gāmaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ)이란 마을에 네 가지 방식으로 놓인 것이니, 땅 위에 있는 것... (중략) ... 허공에 있는 것이다”(Pārā. 106)라고 설해진 네 종류의 마을에 있는 물품을 의미한다.

วตฺถฏฺฐคามฏฺฐกถาวณฺณนา.

대지에 있는 것과 마을에 있는 것에 대한 주석의 설명.

๑๖๖. อรญฺญฏฺฐกถายํ ‘‘ติณํ วา’’ติอาทิปทานํ ‘‘ตตฺถชาตก’’นฺติ ปเทน สมฺพนฺโธ. ตตฺถชาตกนฺติ ‘‘อรญฺญํ นาม ยํ มนุสฺสานํ ปริคฺคหิตํ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗) วจนโต ตตฺถชาตํ ยํ กิญฺจิ มนุสฺสสนฺตกํ สามิกานํ อกามา อคเหตพฺพโต สารกฺเข อรญฺเญ อุปฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. ติณํ วาติ ปเรหิ ลายิตฺวา ฐปิตํ วา อตฺตนา ลายิตพฺพํ วา เคหจฺฉาทนารหํ ติณํ วา. ปณฺณํ วาติ เอวรูปเมว เคหจฺฉาทนารหํ ตาลปณฺณาทิปณฺณํ วา. ลตํ วาติ ตถารูปเมว เวตฺตลตาทิกํ วลฺลึ วา. ยา ปน ทีฆา โหติ[Pg.104], มหารุกฺเข จ คจฺเฉ จ วินิวิชฺฌิตฺวา วา เวเฐตฺวา วา คตา, สา มูเล ฉินฺนาปิ อวหารํ น ชเนติ, อคฺเค ฉินฺนาปิ. ยทา ปน อคฺเคปิ มูเลปิ ฉินฺนา โหติ, ตทา อวหารํ ชเนติ. สเจ ปน เวเฐตฺวา ฐิตา โหติ, เวเฐตฺวา ฐิตา ปน รุกฺขโต โมจิตมตฺตา อวหารํ ชเนตีติ อยเมตฺถ วิเสโส. สามิเกน อวิสฺสชฺชิตาลยํ ฉลฺลิวากาทิอวเสสภณฺฑญฺจ อิมินาว อุปลกฺขิตฺวา สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. กฏฺฐเมว วาติ ทารุํ วา. ภณฺฑคฺเฆเนว กาตพฺโพติ เอตฺถ อนฺโตภูตเหตุตฺถวเสน กาเรตพฺโพติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพ’’ติ. อวหฏติณาทิภณฺเฑสุ อคฺฆวเสน มาสกํ วา อูนมาสกํ วา โหติ, ทุกฺกฏํ. อติเรกมาสกํ วา อูนปญฺจมาสกํ วา โหติ, ถุลฺลจฺจยํ. ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา โหติ, ปาราชิกํ. ปาราชิกํ เจ อนาปนฺโน, อามสนทุกฺกฏํ, ผนฺทาปนถุลฺลจฺจยญฺจ กาเรตพฺโพติ อตฺโถ. คณฺหนฺโตติ อวหรนฺโต.

166. 숲에 있는 것에 대한 주석(Araññaṭṭhakathā)에서 ‘풀이나(tiṇaṃ vā)’ 등의 단어들은 ‘거기에서 자란 것(tatthajātaka)’이라는 단어와 연결된다. ‘거기에서 자란 것’이란 “숲이란 사람들이 소유한 것을 말한다”(Pārā. Aṭṭha. 1.107)라는 구절에 따라, 거기서 자란 인간의 소유물로서 주인의 허락 없이 취해서는 안 되기에 보호되는 숲에서 생겨난 것이라는 뜻이다. ‘풀이나’라는 것은 남들이 베어 놓았거나 자신이 베어야 할, 지붕을 잇기에 적합한 풀을 말한다. ‘잎이나’라는 것은 그와 같이 지붕을 잇기에 적합한 종려나무 잎 등의 잎을 말한다. ‘넝쿨이나’라는 것은 그와 같은 등나무 등의 넝쿨을 말한다. 만약 긴 넝쿨이 큰 나무나 덤불을 뚫고 지나갔거나 감고 올라갔다면, 그것은 뿌리를 잘라도 훔친 죄(avahāra)가 성립하지 않고 끝을 잘라도 그러하다. 그러나 끝과 뿌리를 모두 잘랐을 때는 훔친 죄가 성립한다. 만약 나무를 감고 있는 경우라면, 나무에서 떼어내는 것만으로도 훔친 죄가 성립한다는 것이 여기서의 차이점이다. 주인이 애착을 버리지 않은 껍질이나 섬유 등 나머지 물건들도 이 기준에 준하여 포함된 것으로 보아야 한다. ‘나무 그 자체(kaṭṭhameva vā)’란 목재를 말한다. ‘물품의 가치에 따라 처벌해야 한다(bhaṇḍaggheneva kātabbo)’는 구절에서는 포함된 원인에 따라 처벌받게 해야 한다는 뜻으로 이해해야 한다. 그래서 주석서에서는 “물품의 가치에 따라 처벌해야 한다”라고 하였다. 훔친 풀 등의 물품 가치가 1마사카(māsaka) 또는 그 미만이면 돌깍다(dukkaṭa) 죄이고, 1마사카를 초과하고 5마사카 미만이면 툴랏짜야(thullaccaya) 죄이며, 5마사카 또는 5마사카를 초과하면 파라지카(pārājika) 죄이다. 파라지카에 이르지 않았더라도 만지는 것에 대한 돌깍다 죄와 움직이게 한 것에 대한 툴랏짜야 죄를 적용해야 한다는 뜻이다. ‘취하는 자’란 훔치는 자를 말한다.

๑๖๗-๗๔. อิทานิ ‘‘กฏฺฐเมว วา’’ติ วุตฺตรุกฺขทารูสุ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘มหคฺเฆ’’ติอาทิ. มหคฺเฆติ ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา อคฺฆกํ หุตฺวา มหคฺเฆ. นสฺสตีติ เถยฺยจิตฺตสมงฺคี หุตฺวา ฉินฺนมตฺเตปิ ปาราชิกํ อาปชฺชติ. ปิ-สทฺโท อวธารเณ. ‘‘โกจิปี’’ติ อิมินา อทฺธคโตปิ อลฺลํ วา โหตุ ปุราณํ วา, ตจฺเฉตฺวา ฐปิตํ น คเหตพฺพเมวาติ อตฺโถ.

167-74. 이제 ‘나무 그 자체’라고 언급된 수목과 목재에 대한 판별을 보여주기 위해 ‘값비싼(mahagghe)’ 등으로 시작하는 구절을 설하였다. ‘값비싼’이란 5마사카 또는 5마사카를 초과하는 가치가 있어 값비싼 것을 말한다. ‘멸실된다(nassatī)’는 것은 훔치려는 마음을 가진 채 베기만 해도 파라지카 죄가 된다는 것이다. ‘Pi’라는 단어는 강조를 나타낸다. ‘누구라도(kocipī)’라는 표현은 길을 가는 사람이라도 그것이 싱싱하든 오래된 것이든, 깎아서 놓아둔 것이라면 결코 가져가서는 안 된다는 뜻이다.

มูเลติ อุปลกฺขณมตฺตํ. ‘‘อคฺเค จ มูเล จ ฉินฺโน โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗) อฏฺฐกถาวจนโต มูลญฺจ อคฺคญฺจ ฉินฺทิตฺวาติ คเหตพฺโพ. อทฺธคตนฺติ ชิณฺณคฬิตปติตตจํ, จิรกาลํ ฐิตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

‘뿌리에서(mūle)’라는 말은 단지 사례일 뿐이다. “끝과 뿌리가 모두 잘려 있어야 한다”(Pārā. Aṭṭha. 1.107)라는 주석서의 말씀에 따라, 뿌리와 끝을 모두 자른 것으로 이해해야 한다. ‘오래된 것(addhagata)’이란 껍질이 낡고 닳아서 떨어진 것, 즉 오랜 시간 방치된 것을 말한다.

ลกฺขเณติ [Pg.105] อตฺตโน สนฺตกํ ญาเปตุํ รุกฺขกฺขนฺเธ ตจํ ฉินฺทิตฺวา กตสลฺลกฺขเณ. ฉลฺลิโยนทฺเธติ สมนฺตโต อภินวุปฺปนฺนาหิ ฉลฺลีหิ ปริโยนนฺธิตฺวา อทสฺสนํ คมิเต. อชฺฌาวุตฺถญฺจาติ เอตฺถ ‘‘เคห’’นฺติ ปาฐเสโส. เคหํ กตญฺจ อชฺฌาวุตฺถญฺจาติ โยชนา. เคหํ กาตุํ อรญฺญสามิกานํ มูลํ ทตฺวา รุกฺเข กิณิตฺวา ฉินฺนทารูหิ ตํ เคหํ กตญฺจ ปริภุตฺตญฺจาติ อตฺโถ. วินสฺสนฺตญฺจาติ เอตฺถาปิ ‘‘อวสิฏฺฐํ ทารุ’’นฺติ ปาฐเสโส. ตํ เคหํ กตฺวา อวสิฏฺฐํ วสฺสาตปาทีหิ วิวิธา ชีริตฺวา วินสฺสมานํ, วิปนฺนทารุนฺติ วุตฺตํ โหติ. คณฺหโต น โทโส โกจีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สามิกา นิราลยา’’ติ คณฺหโต กาจิปิ อาปตฺติ นตฺถีติ อตฺโถ. กึการณนฺติ เจ? อรญฺญสามิเกหิ มูลํ คเหตฺวา อญฺเญสํ ทินฺนตฺตา, เตสญฺจ นิราลยํ ฉฑฺฑิตตฺตาติ อิทเมตฺถ การณํ.

‘표시(lakkhaṇe)’란 자신의 소유임을 알리기 위해 나무 몸통의 껍질을 깎아 만든 표시를 말한다. ‘껍질로 덮인(challiyonaddheti)’이란 주변에서 새로 자라난 껍질들로 사방이 덮여 보이지 않게 된 것을 말한다. ‘거주하고(ajjhāvutthañcāti)’ 여기에는 ‘집(geha)’이라는 단어가 생략되었다. ‘집을 짓고 거주하고’라고 연결된다. 숲의 주인들에게 대가를 지불하고 나무를 사서, 베어낸 목재로 그 집을 짓고 사용했다는 뜻이다. ‘망가져 가는(vinassantañcāti)’ 여기에도 ‘남은 목재(avasiṭṭhaṃ dāru)’라는 단어가 생략되었다. 그 집을 짓고 남은 목재가 비와 햇빛 등에 여러 가지로 삭아 망가져 가는 것, 즉 못쓰게 된 목재를 말한다. ‘가져가도 아무런 허물이 없다(gaṇhato na doso kocī)’와 연결된다. ‘주인들이 애착이 없으므로(sāmikā nirālayā)’ 가져가는 자에게 아무런 죄가 없다는 뜻이다. 그 이유는 무엇인가? 숲의 주인들로부터 대가를 받고 다른 이들에게 주었고, 그들이 애착 없이 버려두었기 때문이 여기의 이유이다.

วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เคหาทีนํ อตฺถาย รุกฺเข ฉินฺทิตฺวา ยทา ตานิ กตานิ, อชฺฌาวุตฺถานิ จ โหนฺติ, ทารูนิปิ อรญฺเญ วสฺเสน จ อาตเปน จ วินสฺสนฺติ, อีทิสานิปิ ทิสฺวา ‘ฉฑฺฑิตานี’ติ คเหตุํ วฏฺฏติ. กสฺมา? ยสฺมา อรญฺญสามิกา เอเตสํ อนิสฺสรา. เยหิ อรญฺญสามิกานํ เทยฺยธมฺมํ ทตฺวา ฉินฺนานิ, เต เอว อิสฺสรา, เตหิ จ ตานิ ฉฑฺฑิตานิ, นิราลยา ตตฺถ ชาตา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗). เอวมฺปิ สติ ปจฺฉา สามิเกสุ อาหราเปนฺเตสุ ภณฺฑเทยฺยํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

주석서에서 다음과 같이 설해졌다. “집 등을 짓기 위해 나무를 베어 그것들이 지어지고 거주하게 되었을 때, 숲에서 비와 햇빛으로 목재들이 망가져 가고 있다면, 이런 것들을 보고 ‘버려진 것’이라 생각하여 가져가는 것이 타당하다. 왜냐하면 숲의 주인들은 그것들에 대한 소유권이 없기 때문이다. 숲의 주인들에게 공양물(대가)을 주고 나무를 벤 사람들이 소유자인데, 그들이 그것들을 버렸고 거기에 대해 애착이 없어졌기 때문이다.” 상황이 이러하더라도 나중에 주인들이 가져오라고 요구한다면 물건을 돌려주어야(bhaṇḍadeyya) 한다고 보아야 한다.

โย จาติ อรญฺญสามิกานํ เทยฺยธมฺมํ ปวิสนฺโต อทตฺวา ‘‘นิกฺขมนฺโต ทสฺสามี’’ติ รุกฺเข คาหาเปตฺวา นิกฺขมนฺโต โย จ ภิกฺขุ. อารกฺขฏฺฐานํ ปตฺวาติ อรญฺญปาลกา ยตฺถ นิสินฺนา อรญฺญํ รกฺขนฺติ, ตํ ฐานํ ปตฺวา. ‘‘จินฺเตนฺโต’’ติ กิริยนฺตรสาเปกฺขตฺตา ‘‘อติกฺกเมยฺยา’’ติ สามตฺถิยโต [Pg.106] ลพฺภติ. ตสฺมา จิตฺเต กมฺมฏฺฐานาทีนิ กตฺวาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปการตฺเถน กุสลปกฺขิยา วิตกฺกา สงฺคยฺหนฺติ. อญฺญํ จินฺเตนฺโต วา อารกฺขนฏฺฐานํ ปตฺวาเยว อติกฺกาเมยฺยาติ โยเชตฺวา อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ตตฺถ อญฺญํ จินฺเตนฺโต วาติ อญฺญํ วิหิโต วา, อิมินา ยถาวุตฺตวิตกฺกานํ สงฺคโห. อสฺสาติ เอตฺถ ‘‘เทยฺย’’นฺติ กิตโยเค กตฺตริ สามิวจนตฺตา อเนนาติ อตฺโถ.

어떤 비구(Yo ca)가 숲의 주인들에게 주어야 할 보시물(deyyadhamma)을 주지 않고 들어가면서 '나갈 때 주겠다'고 말하고 나무를 채집한 뒤 나가는 경우를 말한다. '보초소에 이르러(Ārakkhaṭṭhānaṃ patvā)'란 숲을 지키는 자들이 앉아서 숲을 지키는 장소에 이른 것을 의미한다. '생각하며(Cintento)'는 다른 행위의 목적이 있음을 나타내는데, 문맥상 '지나칠 것이다'라는 의미가 포함된다. 그러므로 마음속으로 수행 주제(kammaṭṭhāna) 등을 생각한다는 것에서 '등(ādi)'이라는 단어는 유익한 측면의 사유(vitakka)들을 포함한다. 다른 것을 생각하거나 보초소에 이르러서 그냥 지나치는 것으로 연결하여 의미를 설명해야 한다. 여기서 '그의(Assa)'는 '주어야 할 것'이라는 명사와 결합하여 '그에 의해'라는 주격의 의미를 가진 소유격으로 해석된다.

‘‘โยจา’’ติ เอตฺถ อวุตฺตสมุจฺจยตฺเถน จ-สทฺเทน อรญฺญปวิสนกาเล ยถาวุตฺตนเยน มูลํ อทตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ทารูนิ คเหตฺวา คมนกาเล ‘‘อรญฺญปาลกา สเจ ยาจนฺติ, ทสฺสามี’’ติ ปริกปฺเปตฺวา คนฺตฺวา เตหิ อยาจิตตฺตา อทตฺวา คจฺฉนฺโตปิ ตเถว อาคนฺตฺวา อารกฺขเกสุ กีฬาปสุเตสุ วา นิทฺทายนฺเตสุ วา พหิ นิกฺขนฺเตสุ วา ตตฺถ ฐตฺวา อารกฺขเก ปริเยสิตฺวา อทิสฺวา คจฺฉนฺโตปิ ตเถว อาคนฺตฺวา ตตฺถ นิยุตฺตอิสฺสรชเนหิ อตฺตโน หตฺถโต ทาตพฺพํ ทตฺวา วา อตฺตานํ สมฺมานํ กตฺวา วา ปาลเก สญฺญาเปตฺวา วา ปาลเก โอกาสํ ยาจิตฺวา เตหิ ทินฺโนกาโส วา คจฺฉนฺโตปีติ เอตฺตกา วุตฺเตน สทิสตฺตา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

'어떤 비구(Yo ca)'에서 '와(ca)'라는 단어는 언급되지 않은 것을 포함하는 의미로, 숲에 들어갈 때 앞서 말한 방식대로 대가를 지불하지 않고 들어가서 나무를 채취하여 나갈 때 '숲 지기들이 요구하면 주겠다'라고 생각하며 가다가 그들이 요구하지 않아 주지 않고 가는 경우도 포함한다. 또한 보초들이 놀이에 빠져 있거나 잠들어 있거나 밖에 나갔을 때 그곳에서 보초들을 찾았으나 보이지 않아 그냥 가는 경우도 마찬가지이다. 또는 그곳의 관리자들에게 주어야 할 것을 주거나 자신을 정중히 대하게 하거나 보초들을 설득하거나 보초들에게 허락을 구하여 허락을 받고 가는 경우도 이와 같으므로, 언급된 내용과 유사한 경우들로 포함된 것으로 보아야 한다.

วราหาติ สูกรา. วคฺฆาติ พฺยคฺฆา. อจฺฉาติ อิสฺสา. ตรจฺฉาติ กาฬสีหา. อาทิ-สทฺเทน ทีปิมตฺตหตฺถิสีหาทโย วาฬมิคา สงฺคยฺหนฺติ. เอเตเยว วราหาทโย สมาคมวเสน มรณาทิอนิฏฺฐสมีปจาริตาย อุป อนิฏฺฐสมีเป ทวนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ‘‘อุปทฺทวา’’ติ วุจฺจนฺติ. อารกฺขฏฺฐานํ อาคตกาเล ทิฏฺฐวราหาทิอุปทฺทวโตติ วุตฺตํ โหติ. มุจฺจิตุกามตายาติ โมกฺขาธิปฺปาเยน. ‘‘ตเถวา’’ติ อิมินา ปวิสนกาเล เทยฺยธมฺมํ อทตฺวา ‘‘นิกฺขมนกาเล ทสฺสามี’’ติ [Pg.107] ปวิสิตฺวา ทารุํ คเหตฺวา อารกฺขฏฺฐานํ ปตฺโตติ ปุริมคาถาย สามตฺถิยโต ลพฺภมาโนเยวตฺโถ ทสฺสิโต. ตํ ฐานนฺติ ตํ อารกฺขฏฺฐานํ. อติกฺกาเมตีติ ‘‘อิทํ ตํ ฐาน’’นฺติปิ อสลฺลกฺขณมตฺตภยุปทฺทโว หุตฺวา ปลายนฺโต อติกฺกมติ, ภณฺฑเทยฺยํ ปน โหตีติ โยชนา.

'바라하(Varāhā)'는 돼지이다. '왁가(Vagghā)'는 호랑이이다. '앗차(Acchā)'는 곰이다. '따랏차(Taracchā)'는 검은 사자이다. '등(ādi)'이라는 단어로는 표범, 코끼리, 사자 등의 맹수들이 포함된다. 이러한 돼지 등이 무리를 지어 나타나 죽음과 같은 원치 않는 상황이 닥치는 것을 '우빳다와(upaddavā, 재난)'라고 한다. 보초소에 도달했을 때 목격한 돼지 등의 재난을 뜻한다. '벗어나고자 하는 마음으로(Muccitukāmatāya)'는 해탈의 의도를 의미한다. '그와 같이(Tathevā)'는 들어갈 때 물건을 주지 않고 '나갈 때 주겠다'고 하며 들어가 나무를 채취해 보초소에 이른 앞 게송의 맥락에서 얻어지는 의미를 보여준다. '그 장소(Taṃ ṭhānaṃ)'는 그 보초소를 말한다. '지나치다(Atikkāmetī)'는 '이곳이 바로 그 장소다'라고 인식하지 못할 정도로 공포와 재난에 휩싸여 도망치듯 지나치는 것을 말하며, 이때 물건에 대한 채무(bhaṇḍadeyya)는 남게 된다고 해석한다.

สุงฺกฆาตโตติ เอตฺถาปิ ปิ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ, สุงฺกคหณฏฺฐานโตปีติ อตฺโถ. สุงฺกสฺส รญฺโญ ทาตพฺพภาคสฺส ฆาโต มุสิตฺวา คหณมตฺโต, สุงฺโก หญฺญติ เอตฺถาติ วา สุงฺกฆาโตติ วิคฺคโห. สุงฺกฆาตสรูปํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ตสฺมาติ สุงฺกฆาตโต ตสฺส ครุกตฺตา เอว. ตนฺติ ตํ สุงฺกฆาตฏฺฐานํ. อโนกฺกมฺม คจฺฉโตติ อปวิสิตฺวา คจฺฉนฺตสฺส. ทุกฺกฏํ อุทฺทิฏฺฐํ ‘‘สุงฺกํ ปริหรติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๑๑๓).

'세관(Suṅkaghātato)'에서도 '또한(pi)'이라는 단어가 생략된 것으로 보아야 하니, 세금을 징수하는 장소에서도라는 뜻이다. 세금(suṅka)은 왕에게 바쳐야 할 몫을 속여서 취하는 것을 말하며, '세금이 살해되는(탈루되는) 곳'이라 하여 세관(suṅkaghāta)이라 한다. 세관의 구체적 형태는 뒤에 나타날 것이다. '그러므로(Tasmā)'는 세관에서 탈루하는 죄가 무겁기 때문이다. '그곳(Taṃ)'은 그 세관을 말한다. '들어가지 않고 가는 자(Anokkamma gacchatoti)'는 세관을 거치지 않고 가는 자를 말한다. '세금을 회피하면 악작죄(dukkaṭa)이다'라고 설해져 있다.

เอตนฺติ ยถาวุตฺตอารกฺขฏฺฐานํ. เถยฺยจิตฺเตน ปริหรนฺตสฺสาติ เถยฺยจิตฺเตน ปริหริตฺวา ทูรโต คจฺฉนฺตสฺส. อากาเสนปิ คจฺฉโต ปาราชิกมนุทฺทิฏฺฐํ สตฺถุนาติ สมฺพนฺโธ.

'이것(Etaṃ)'은 앞에서 말한 보초소를 의미한다. '도둑질하려는 마음으로 회피하는 자(Theyyacittena pariharantassāti)'는 도둑질할 마음으로 멀리 우회하여 가는 자를 말한다. '허공으로 가더라도 스승(부처님)께서 바라이죄(pārājika)를 설하셨다'고 연결된다.

นนุ จ ‘‘อิทํ ปน เถยฺยจิตฺเตน ปริหรนฺตสฺส อากาเสน คจฺฉโตปิ ปาราชิกเมวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗) อฏฺฐกถายํ วุตฺตวจนํ วินา ปาฬิยํ ‘‘อรญฺญฏฺฐ’’นฺติ มาติกาปทสฺส วิภงฺเค ‘‘ตตฺถชาตกํ กฏฺฐํ วา ลตํ วา ติณํ วา ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา อคฺฆนกํ เถยฺยจิตฺโต อามสติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ผนฺทาเปติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. ฐานา จาเวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๑๐๖) สามญฺญวจนโต สุงฺกฆาเต ‘‘สุงฺกํ ปริหรติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วจนํ วิย เอตฺถ อารกฺขฏฺฐานํ [Pg.108] ปริหรนฺตสฺส วิสุํ วุตฺตปาราชิกาปตฺติวจเน อสติปิ ‘‘อฏฺฐกถาย’’นฺติ อวตฺวา ‘‘สตฺถุนา’’ติ กสฺมา อาหาติ? วุจฺจเต – อฏฺฐกถาจริเยน ตเถว วุตฺตตฺตา อาห. กสฺมา ปน อฏฺฐกถาจริเยน ‘‘อปญฺญตฺตํ น ปญฺญเปสฺสาม, ปญฺญตฺตํ น สมุจฺฉินฺทิสฺสามา’’ติ (ปารา. ๕๖๕) ปาฬิปาฐํ ชานนฺเตนปิ ปาฬิยํ อวุตฺตปาราชิกํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ? เอตฺถ วินิจฺฉยํ ภิกฺขูหิ ปุฏฺเฐน ภควตา วุตฺตนยสฺส มหาอฏฺฐกถาย อาคตตฺตา ตสฺเสว นยสฺส สมนฺตปาสาทิกายํ นิทฺทิฏฺฐภาวํ ชานนฺเตน อิมินาปิ อาจริเยน อิธ ‘‘สตฺถุนา’’ติ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ.

주석서에서는 '도둑질하려는 마음으로 회피하여 허공으로 가더라도 바라이죄이다'라고 되어 있는데, 정작 빠알리(Pāḷi) 성전의 마띠까(Mātikā) '숲에 있는 것(araññaṭṭha)'에 대한 분석(Vibhaṅga)에서는 '그곳에서 자란 나무나 덩굴, 풀을 5마사까 또는 5마사까를 초과하는 가치만큼 도둑질할 마음으로 만지면 악작죄, 움직이면 투란차죄, 자리를 옮기면 바라이죄이다'라고만 일반적인 설명이 있고 세관에 대해서는 '세금을 회피하면 악작죄'라고 되어 있을 뿐, 보초소를 회피하는 것에 대해 바라이죄라는 말이 따로 없는데, 어찌하여 '주석서에서'라고 하지 않고 '스승(부처님)께서'라고 말하는가? 대답하자면, 주석서의 스승이 그렇게 말씀하셨기 때문에 그렇게 말한 것이다. 주석서의 스승은 '제정되지 않은 것을 제정하지 않으며, 제정된 것을 폐지하지 않겠다'는 빠알리 구절을 알면서도 왜 빠알리에 없는 바라이죄를 언급했는가? 이에 대한 판결은 비구들이 부처님께 여쭈었을 때 부처님께서 말씀하신 방식이 마하앗따까타(대주석서)에 전해지며, 그 방식이 사만따빠사디까에도 명시되어 있음을 알기에 이 스승께서도 여기서 '스승(부처님)께서'라고 말씀하신 것으로 받아들여야 한다.

อถ วา ‘‘สุงฺกํ ปริหรติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วตฺวา อารกฺขฏฺฐานวินิจฺฉเย อวจนํ ยถาวุตฺตวิสยสฺส อทิฏฺฐภาเวน วา สิยา, อิมสฺส ตถา อนวชฺชตา วา สิยา, วุตฺตานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตา วา สิยาติ ตโย วิกปฺปา. เตสุ ปฐมวิกปฺโป สพฺพญฺญุภาวพาธนโต ทุพฺพิกปฺปมตฺตํ โหติ. ทุติยวิกปฺโป โลกวชฺชสฺส อิมสฺส อนวชฺชภาโว นาม อนุปปนฺโนติ อนาทาตพฺโพ. ปาริเสสโต ตติยวิกปฺโป ยุชฺชติ.

혹은 '세금을 회피하면 악작죄이다'라고 말하면서 보초소의 판결에 대해 말하지 않은 것은, 앞에서 말한 경우가 보이지 않았기 때문이거나, 이것이 죄가 되지 않기 때문이거나, 아니면 앞서 말한 것에 따라 쉽게 알 수 있기 때문이라는 세 가지 가설(vikappa)이 있을 수 있다. 그중 첫 번째 가설은 일체지자(부처님)의 성질을 부정하게 되므로 잘못된 가정일 뿐이다. 두 번째 가설은 세상 사람들이 비난하는(lokavajja) 이 일이 죄가 되지 않는다는 것은 타당하지 않으므로 받아들일 수 없다. 따라서 나머지 세 번째 가설이 타당하다.

ตตฺถ ‘‘วุตฺตานุสาเรนา’’ติ กิเมตฺถ วุตฺตํ นาม, ตทนุสาเรน อิมสฺสาปิ สุวิญฺเญยฺยตา กถนฺติ เจ? ปฐมนิทฺทิฏฺเฐ อรญฺญฏฺฐนิทฺเทเส สามญฺเญน ‘‘ฐานา จาเวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๑๐๖) อิทํ วุตฺตํ, น ปน เถยฺยจิตฺเตน อารกฺขฏฺฐานปริหรณญฺจ. ‘‘คมนกาเล ‘มูลํ ทตฺวา คมิสฺสามี’ติ ปุพฺพปริกปฺปิตนิยาเมน อทตฺวา คจฺฉโต ปริกปฺปาวหาโรว โหตี’’ติ จ ‘‘ตํ ปน เยน เกนจิ อากาเรน ปริกปฺปิตฏฺฐานํ ปหาย คมนํ ฐานาจาวนํ นาม โหเตวาติ เตน วตฺถุนา ปาราชิกเมว โหตี’’ติ [Pg.109] จ ‘‘ฐานา จาเวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’ติ อิมินา จ วิญฺญาตตฺถเมว โหตี’’ติ จ วิสุํ น วุตฺตํ. สุงฺกฏฺฐานปริหรณํ ปน ฐานปริหรณสภาวตฺตา สภาวโต อีทิสํว สนฺตมฺปิ อิทํ วิย ปริกปฺปิตฏฺฐานํ น โหตีติ วกฺขมานราชสมฺมตฏฺฐานโต อญฺญํ ปริกปฺปิตฏฺฐานํ สมานมฺปิ เถยฺยจิตฺตุปฺปตฺติมตฺเตน ตํ ปริหริตฺวา คจฺฉนฺตสฺส เถยฺยจิตฺเตน อตฺตโน ปตฺตํ คณฺหนฺตสฺส วิย ปาราชิกาย อวตฺถุตญฺจ ทุกฺกฏสฺเสว วตฺถุภาวญฺจ วิญฺญาเปตุํ ‘‘สุงฺกํ ปริหรติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วุตฺตนฺติ ภควโต อธิปฺปายญฺญุนา อฏฺฐกถาจริเยน ‘‘ปาราชิกเมวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗) วุตฺตตฺตา เตน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนีหารเมว ทสฺเสตุํ อยมาจริโยปิ ‘‘สตฺถุนา ปาราชิกมนุทฺทิฏฺฐ’’นฺติ อาหาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

거기서 ‘말한 바에 따라서(vuttānusārena)’라는 것은 여기서 무엇을 말하는 것이며, 그에 따라 이것 또한 이해하기 쉽다는 것은 어떻게 말하는 것인가? 첫 번째로 설해진 아란야(숲)의 처소에 대한 설명에서 일반적으로 ‘처소에서 옮기면 바라이죄이다’(Pārā. 106)라고 이것이 설해졌으나, 도둑질할 마음으로 지키는 곳을 피하는 것은 설해지지 않았다. ‘떠날 때에 “값을 치르고 가리라”고 미리 생각한 방식대로 주지 않고 가는 자에게는 (세관을 통과해야 한다는) 생각만 일으키게 될 뿐이다’라고 하거나, ‘어떠한 방식으로든 예정된 장소를 벗어나 가는 것은 처소를 옮기는 것이라 하며, 그 일로 인해 바라이가 된다’라고 하거나, ‘“처소에서 옮기면 바라이죄이다”라는 이것에 의해 알려진 내용이 된다’라고 별도로 설해지지는 않았다. 그러나 세관을 피하는 것은 처소를 피하는 성질이기에 본래 이와 같은 것이지만, 이것(아란야)처럼 예정된 처소는 아니다. 따라서 다음에 설해질 왕이 공인한 장소와는 다른 예정된 장소일지라도, 도둑질할 마음이 일어난 것만으로 그곳을 피해서 가는 자에게는 도둑질할 마음으로 자신의 발루를 취하는 자처럼 바라이는 성립하지 않고 가라죄(dukkaṭa)의 대상이 됨을 알리기 위해 ‘세관을 피하면 가라죄이다’라고 설해진 것이다. 이것이 부처님의 의도를 아는 주석서 스승이 ‘바라이일 뿐이다’(Pārā. aṭṭha. 1.107)라고 말한 이유이며, 그 주석서에 설해진 방식을 보여주기 위해 이 스승(대주석가)도 ‘스승(부처님)께서 바라이를 직접 지시하지 않으셨다’라고 말한 것이라고 결론지어야 한다.

ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ ปริหริตฺวา เถยฺยจิตฺเตน ทูรโต วชฺเชตฺวา คจฺฉนฺตสฺสาปิ ปาราชิกปฺปโหนกตาย อจฺจนฺตภาริยํ โหติ, ตสฺมา. เอตฺถาติ อิมสฺมึ อรญฺญารกฺขฏฺฐาเน. ‘‘วิเสเสนา’’ติ อิทํ ‘‘อปฺปมตฺเตน โหตพฺพ’’นฺติ อิมินา เหตุภาเวน สมฺพนฺธนียํ. สติสมฺปนฺนเจตสาติ จ ปิยสีเลนาติ จ ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ เอตสฺส วิเสสนํ. อสิกฺขากามสฺส ภิกฺขุโน อิมสฺส โอวาทสฺส อภาชนตาย ตํ ปริวชฺเชตุมาห ‘‘ปิยสีเลนา’’ติ. ปิยสีลสฺสาปิ สติวิรหิตสฺส ปมตฺตฏฺฐาเน สรณาสมฺภวา อิมสฺส อภาชนตาย ตํ วชฺเชตุมาห ‘‘สติสมฺปนฺนเจตสา’’ติ.

‘그러므로’란 이와 같이 피하여 도둑질할 마음으로 멀리 돌아가는 자에게도 바라이죄를 구성하기에 충분하여 매우 중대하기 때문이다. ‘여기서’란 이 아란야의 수호처에서이다. ‘특별히’라는 말은 ‘방일하지 않아야 한다’는 말과 인과관계로 연결되어야 한다. ‘새김(正念)을 구족한 마음으로’와 ‘계를 사랑하는 자로서’는 ‘비구는’이라는 말을 수식한다. 계를 배우기를 원치 않는 비구는 이 훈계의 법기가 되지 못하므로 그를 제외하기 위해 ‘계를 사랑하는 자로서’라고 하였다. 계를 사랑하더라도 새김이 없는 자는 방일한 상황에서 의지처가 생기지 않아 법기가 되지 못하므로 그를 제외하기 위해 ‘새김을 구족한 마음으로’라고 하였다.

อรญฺญฏฺฐกถาวณฺณนา.

아란야(숲) 처소에 대한 주석의 설명이 끝났다.

๑๗๕-๖. โตยทุลฺลภกาลสฺมินฺติ โตยํ ทุลฺลภํ ยสฺมึ โส โตยทุลฺลโภ, โตยทุลฺลโภ จ โส กาโล จาติ โตยทุลฺลภกาโล, ตสฺมึ. อาวชฺเชตฺวา วาติ อุทกภาชนํ นาเมตฺวา วา. ปเวเสตฺวา วาติ อตฺตโน [Pg.110] ภาชนํ ตสฺมึ ปกฺขิปิตฺวา วา. ฉิทฺทํ กตฺวาปิ วาติ อุทกภาชเน โอมฏฺฐาทิเภทํ ฉิทฺทํ กตฺวา วา คณฺหนฺตสฺส ภณฺฑคฺเฆน วินิทฺทิเสติ วกฺขมาเนน สมฺพนฺธนียํ.

175-6. ‘물이 귀한 때에’란 물을 구하기 어려운 시기를 물이 귀한 때라 하며, 그때를 말한다. ‘(물그릇을) 기울여서’란 물그릇을 비스듬히 눕히는 것이다. ‘(자신의 그릇을) 넣어서’란 자신의 그릇을 거기에 넣는 것이다. ‘구멍을 뚫어서라도’란 물그릇의 밑부분 등에 구멍을 내어 취하는 자에게 ‘물건의 가치에 따라 판별한다’는 이어지는 문장과 연결하여 이해해야 한다.

ตถาติ ยถา โตยทุลฺลภกาลสฺมึ ภาชเน รกฺขิตโคปิตํ อุทกํ อวหรนฺตสฺส ปาราชิกํ วุตฺตํ, เตเนว นีหาเรน. วาปิยํ วาติ ปรสนฺตกาย สารกฺขาย วาปิยํ วา. ตฬาเก วาติ ตาทิเส ชาตสฺสเร วา. เอวํ สารกฺขานํ โปกฺขรณิอาทีนํ เอเตหิ วา อวุตฺตสมุจฺจเยน วา-สทฺเทน วา คหณํ เวทิตพฺพํ. อตฺตโน ภาชนํ ปเวเสตฺวา คณฺหนฺตสฺสาติ อุปลกฺขณปทนฺติ ภาชนคตชเล จ อิธ จ เตลภาชเน วิย มุเขน วา วํสาทีหิ วา อากฑฺฒิตฺวา เถยฺยจิตฺเตน ปิวนฺตสฺส ยถาวตฺถุกมาปตฺติวิธานํ เวทิตพฺพํ.

‘그와 같이’란 물이 귀한 때에 그릇에 담겨 보호되고 갈무리된 물을 훔치는 자에게 바라이가 설해진 것처럼, 그와 같은 방식으로라는 뜻이다. ‘저수지에서’란 타인의 소유로서 수호되는 저수지에서이다. ‘못에서’란 그와 같은 천연 호수에서이다. 이와 같이 수호되는 연못 등에 대해서는 ‘또는(vā)’이라는 단어를 통해 언급되지 않은 것들도 포함되는 것으로 알아야 한다. ‘자신의 그릇을 넣어 취하는 자에게’란 하나의 예시일 뿐이며, 그릇에 담긴 물이나 여기(저수지 등)에서 기름 그릇에서처럼 입으로나 대나무 관 등으로 도둑질할 마음으로 빨아 마시는 자에게도 물건의 가치에 따라 죄의 규정을 알아야 한다.

๑๗๗. มริยาทนฺติ วาปิอาทีนํ ปาฬิวฏฺฏพนฺธํ. ฉินฺทโตติ กุทาลาทีหิ ปํสุอาทีนิ อุทฺธริตฺวา ทฺวิธา กโรนฺตสฺส. วิเสสตฺถาวโชตเกน ตุ-สทฺเทน ‘‘มริยาทํ ฉินฺทิตฺวา ทุพฺพลํ กตฺวา ตสฺส ฉินฺทนตฺถาย วีจิโย อุฏฺฐาเปตุํ อุทกํ สยํ โอตริตฺวา วา โคมหึเส วา อญฺเญ มนุสฺเส วา กีฬนฺเต ทารเก วา โอตาเรตฺวา วา อตฺตโน ธมฺมตาย โอติณฺเณ ตาเสตฺวา วา อุทเก ฐิตํ รุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา วา เฉทาเปตฺวา วา ปาเตตฺวา วา ปาตาเปตฺวา วา ชลํ โขเภติ, ตโต อุฏฺฐิตาหิ วีจีหิ มริยาเท ฉินฺเนปิ เตเนว ฉินฺโน โหติ. เอวเมว โคมหึสาทโย มริยาทํ อาโรหนฺเตนาปิ อญฺเญหิ อาโรหาเปนฺเตนาปิ เตสํ ขุเรหิ มริยาเท ฉินฺเนปิ, อุทกนิทฺธมนาทึ ปิทหิตฺวา วา ปิทหาเปตฺวา วา วาปิมริยาทาย นีจฏฺฐานํ พนฺธิตฺวา วา พนฺธาเปตฺวา วา อติเรกชลาปคมนมคฺคโต นีหริตพฺโพทกํ วาเรตฺวา วา พาหิรโต อุทกํ ปเวเสตฺวา วา ปูเรติ, โอเฆน มริยาเท [Pg.111] ฉินฺเนปิ เตเนว ฉินฺนํ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๐๘ อตฺถโต สมานํ) เอวมาทิกํ อฏฺฐกถาคตวิเสสํ สงฺคณฺหาติ. อทินฺนาทานปุพฺพโตติ อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปโยคตฺตา. ภูตคาเมน สทฺธิมฺปีติ ภูตคาเมนปิ สทฺธึ. อปิ-สทฺเทน ปถวิขณนํ สมฺปิณฺเฑติ. มริยาทํ ฉินฺทนฺโต ตตฺถชาตํ ติณาทึ ฉินฺทติ, ภูตคามปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏํ. ชาตปถวึ ฉินฺทติ, ปถวิขณนปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏํ อาปชฺชตีติ อธิปฺปาโย.

177. ‘둑(mariyāda)’이란 저수지 등의 제방을 말한다. ‘허무는 자’란 괭이 등으로 흙 등을 파내어 두 갈래로 만드는 자를 말한다. 특별한 의미를 나타내는 ‘tu(그런데/진실로)’라는 단어는 “제방을 허물어 약하게 만든 뒤, 그것을 무너뜨리기 위해 물결을 일으키려고 스스로 들어가거나, 소나 버팔로, 또는 다른 사람이나 놀고 있는 아이들을 들어가게 하거나, 저절로 들어간 것들을 겁주거나, 물속에 있는 나무를 베거나 베게 하여 쓰러뜨려 물을 출렁이게 하고, 그로 인해 일어난 물결로 제방이 무너져도 그에 의해 무너진 것이 된다. 이와 마찬가지로 소나 버팔로 등이 제방에 올라가게 하거나 다른 이가 올라가게 하여 그들의 발굽에 의해 제방이 무너져도, 혹은 배수구 등을 막거나 막게 하여 저수지 제방의 낮은 곳을 쌓거나 쌓게 하여 넘치는 물이 빠져나가는 길로부터 나갈 물을 막거나 밖에서 물을 끌어들여 가득 채움으로써 홍수로 인해 제방이 무너져도 그에 의해 무너진 것이 된다”(Pārā. aṭṭha. 1.108과 의미가 같음)는 등의 주석서에 나오는 특별한 내용을 포함한다. ‘도둑질의 예비 단계이기에(adinnādānapubbatoti)’란 도둑질의 예비 범행이기 때문이다. ‘생주(生主, 식물)와 함께라도’란 생주와 함께라는 뜻이다. ‘api(또한)’라는 단어는 땅을 파는 행위를 포함한다. 제방을 허물면서 거기서 자란 풀 등을 베면 생주 파일제(pācittiya)와 함께 가라죄(dukkaṭa)가 된다. 자연 그대로의 땅을 파면 땅을 파는 파일제와 함께 가라죄에 해당한다는 뜻이다.

๑๗๘. กาตพฺโพติ เอตฺถ ‘‘ภณฺฑคฺเฆน อาปตฺติยา’’ติ ปาฐเสโส. อนฺโตภูตเหตฺวตฺถวเสน กาเรตพฺโพติ คเหตพฺโพ. อนฺโต ฐตฺวา ฉินฺทนฺโต พหิอนฺเตน, พหิ ฐตฺวา ฉินฺทนฺโต อนฺโตอนฺเตน, อุภยตฺถาปิ ฐตฺวา ฉินฺทนฺโต มชฺฌโต ภณฺฑคฺเฆน อาปตฺติยา กาเรตพฺโพติ โยชนา. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อนฺโตวาปิยํ ฐตฺวา มริยาทํ ฉินฺทิตฺวา อุทเก พหิ นิกฺขมิเต นิกฺขนฺตอุทกคฺเฆน ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยปาราชิกาสุ ยถาปนฺนาย อาปตฺติยา กาเรตพฺโพ. พหิ ฐตฺวา มริยาทํ ฉินฺทิตฺวา อนฺโตวาปิยํ ปวิสนฺโตทกสฺส ฐิตฏฺฐานโต จาวิตกฺขเณ นิกฺขนฺตอุทกคฺเฆน อาปตฺติยา กาเรตพฺโพ. กทาจิ อนฺโต กทาจิ พหิ ฐตฺวา มริยาทํ มชฺเฌ ฐเปตฺวา ฉินฺทนฺโต มชฺเฌ ฐิตฏฺฐานํ ฉินฺทิตฺวา อุทกสฺส นีหฏกฺขเณ นีหฏอุทกสฺส อคฺเฆน อาปตฺติยา กาเรตพฺโพติ.

178. '행해야 한다'는 것에서 여기에는 '물건의 가치에 따른 죄'라는 문구가 보충되어야 한다. [물건이] 안에 포함되었다는 인과적 의미에 따라 행해져야 한다고 이해해야 한다. 안쪽에 서서 자르면서 바깥 끝부분으로, 바깥쪽에 서서 자르면서 안쪽 끝부분으로, 양쪽 모두에 서서 자르면서 가운데로부터 물건의 가치에 따른 죄로 행해져야 한다는 연결이다. 여기에서 그 뜻은 이러하다. 저수지 안쪽에 서서 제방을 잘라 물이 밖으로 나갔을 때, 나간 물의 가치에 따라 돌길라, 투란차야, 바라이 중에서 해당하는 바에 따라 죄를 적용해야 한다. 바깥에 서서 제방을 잘라 저수지 안으로 들어오는 물이 머물러 있던 곳에서 움직인 순간에, 나간 물의 가치에 따라 죄를 적용해야 한다. 때로는 안쪽에, 때로는 바깥쪽에 서서 제방을 가운데 두고 자르는 자가 한가운데의 지점을 잘라 물을 끌어냈을 때, 끌어낸 물의 가치에 따라 죄를 적용해야 한다는 것이다.

อุทกฏฺฐกถาวณฺณนา.

물에 관한 주석서의 설명.

๑๗๙-๘๐. วาเรนาติ วาเรน วาเรน สามเณรา อรญฺญโต ยํ ทนฺตกฏฺฐํ สงฺฆสฺสตฺถาย อาเนตฺวา สเจ อาจริยานมฺปิ อาหรนฺติ, ยาว เต ทนฺตกฏฺฐํ ปมาเณน ฉินฺทิตฺวา สงฺฆสฺส จ อาจริยานญฺจ น นิยฺยาเทนฺติ, ตาว อรญฺญโต [Pg.112] อาภตตฺตา ตํ สพฺพํ สงฺฆสฺส จ สกสกอาจริยานญฺจ อาภตํ ทนฺตกฏฺฐํ เตสเมว จ ทนฺตกฏฺฐหารกานํ สามเณรานํ สนฺตกํ โหตีติ อตฺถโยชนา.

179-80. '차례로'라는 것은 사미들이 숲에서 승가를 위해 가져온 칫솔 나무를 만약 스승들에게도 가져다줄 때, 그들이 칫솔 나무를 정해진 분량대로 잘라 승가와 스승들에게 바치기 전까지는, 숲에서 가져온 것이기에 그 모든 승가와 각자의 스승들에게 가져온 칫솔 나무는 그것을 가져온 사미들 자신의 소유가 된다는 의미의 연결이다.

๑๘๑. ตสฺมาติ ยสฺมา เตสเมว สามเณรานํ สนฺตกํ โหติ, ตสฺมา. ตํ อรญฺญโต อาภตํ ทนฺตกฏฺฐญฺจ สงฺฆสฺส ครุภณฺฑญฺจ ทนฺตกฏฺฐนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆิกาย ภูมิยํ อุปฺปนฺนํ สงฺเฆน รกฺขิตโคปิตตฺตา ครุภณฺฑภูตํ ทนฺตกฏฺฐญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. คณฺหนฺตสฺส จาติ อธิกจ-กาเรน อิหาวุตฺตสฺส อฏฺฐกถาคตสฺส คณปุคฺคลคิหิปริพทฺธ อารามุยฺยานสญฺชาตฉินฺนาฉินฺนรกฺขิตโคปิตทนฺตกฏฺฐสฺส สมุจฺจิตตฺตา ตญฺจ เถยฺยจิตฺเตน คณฺหนฺตสฺส อวหฏทนฺตกฏฺฐสฺส อคฺฆวเสน อาปตฺติโย วตฺตพฺพาติ อยมตฺโถ ทีปิโต โหติ.

181. '그러므로'란 그 사미들 자신의 소유가 되기 때문이라는 것이다. '그 숲에서 가져온 칫솔 나무와 승가의 중물(重物)인 칫솔 나무'라고 연결된다. 승가의 토지에서 자라난 것을 승가가 보호하고 지켰기 때문에 중물이 된 칫솔 나무라는 뜻이다. '가지는 자에게도'라는 구절에서 '또한(ca)'이라는 단어는 여기에서 언급된 주석서에 나오는 단체나 개인 혹은 재가자에게 귀속되거나 숲이나 동산에서 자라난 것, 잘린 것과 잘리지 않은 것, 보호되고 지켜지는 칫솔 나무를 포함하기 때문에, 그것을 훔칠 마음으로 가지는 자에게 훔친 칫솔 나무의 가치에 따라 죄를 말해야 한다는 이 뜻을 나타낸다.

๑๘๒. เตหิ ทนฺตกฏฺฐหารเกหิ สามเณเรหิ. นิยฺยาทิตนฺติ มหาสงฺฆสฺส ปฏิปาทิตํ.

182. '그들에 의해'란 칫솔 나무를 가져온 사미들에 의해서라는 것이다. '바쳐진'이란 대승가에 넘겨진 것을 말한다.

๑๘๓. สงฺฆิกกาลโต ปฏฺฐาย เถยฺยจิตฺเตน คณฺหโตปิ อวหาราภาเว การณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อรกฺขตฺตา’’ติอาทิ. ตตฺถ อรกฺขตฺตาติ สงฺฆิกภาเวน ลทฺเธปิ รกฺขิตโคปิตทนฺตกฏฺเฐ วิย สงฺเฆน กตารกฺขายาภาวา. ยถาวุฑฺฒมภาเชตพฺพโตติ สงฺฆิกตฺตสฺสาปิ สโต ยถาวุฑฺฒํ ปฏิปาฏิมนติกฺกมฺม ภาเชตพฺพผลปุปฺผาทีนํ วิย ภาเชตพฺพตาภาวโต. สพฺพสาธารณตฺตา จาติ สงฺฆปริยาปนฺนานํ สพฺเพสเมว สาธารณตฺตา.

183. 승가의 소유가 된 때부터 훔칠 마음으로 가지더라도 절도죄가 성립하지 않는 이유를 보이기 위해 '보호되지 않기 때문에' 등을 말씀하셨다. 거기서 '보호되지 않기 때문에'란 승가의 소유로 얻어졌다 하더라도 보호되고 지켜지는 칫솔 나무처럼 승가에 의해 행해진 보호가 없기 때문이다. '법계(法階)에 따라 나누지 않아도 되기 때문에'란 승가의 소유라 할지라도 법계의 순서를 어기지 않고 나누어야 하는 과일이나 꽃 등처럼 나누어야 할 성질이 아니기 때문이다. '모두에게 공통되기 때문에'란 승가에 속한 모든 이들에게 공통된 것이기 때문이다.

อิทนฺติ สงฺฆสฺส นิยฺยาทิตทนฺตกฏฺฐํ. อญฺญํ วิยาติ อญฺญํ คณปุคฺคลาทิสนฺตกํ รกฺขิตโคปิตทนฺตกฏฺฐํ วิย. เอวํ โจริกาย คณฺหโต อวหาราภาเว การเณน สาธิเตปิ เถยฺยจิตฺเตน [Pg.113] สกปริกฺขารมฺปิ คณฺหโต ทุกฺกฏสฺส วุตฺตตฺตา ตถา คณฺหนฺโต ทุกฺกฏา น มุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺตํ ปน ชานิตพฺพํ – สงฺฆิกทนฺตกฏฺฐํ คณฺหนฺเตน ปธานฆราทีสุ ปวิสิตฺวา จิเรน โอสรนฺเตน พหิ วีตินาเมตพฺพทิวเส คเณตฺวา ตํปมาเณน คเหตพฺพํ, มคฺคํ คจฺฉนฺเตน เอกํ ทฺเว ทนฺตกฏฺฐานิ ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา คนฺตพฺพํ, ตตฺเถว วสนฺเตน ทิวเส ขาทิตพฺพทนฺตกฏฺฐํ คเหตพฺพนฺติ.

'이것'이란 승가에 바쳐진 칫솔 나무이다. '다른 것과 같이'란 단체나 개인 등에게 속하여 보호되고 지켜지는 다른 칫솔 나무와 같다는 것이다. 이와 같이 도둑질로 가지더라도 절도죄가 되지 않는 이유가 입증되었을지라도, 훔칠 마음으로 자신의 필수품을 가지는 자에게 돌길라 죄가 언급되었으므로, 그와 같이 가지는 자는 돌길라 죄에서 벗어나지 못한다고 보아야 한다. 그러나 지켜야 할 규칙(vatta)은 알아두어야 한다. 승가의 칫솔 나무를 가지는 자는 명상 수행처 등에 들어가서 오래 머물 경우 밖에서 보낼 날수를 계산하여 그만큼의 양을 가져가야 하며, 길을 가는 자는 한두 개의 칫솔 나무를 주머니에 넣어 가야 하며, 그곳에 사는 자는 당일 사용할 칫솔 나무를 가져가야 한다는 것이다.

ทนฺตกฏฺฐกถาวณฺณนา.

칫솔 나무에 관한 주석서의 설명.

๑๘๔. ‘‘อคฺคึ วา เทตี’’ติอาทีสุ ‘‘รุกฺเข’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ ‘‘รุกฺโข วินสฺสตี’’ติ วกฺขมานตฺตา, รุกฺโข จ ‘‘วนปฺปติ นาม โย มนุสฺสานํ ปริคฺคหิโต โหติ รุกฺโข ปริโภโค’’ติ (ปารา. ๑๑๐) ปาฬิยํ อาคตตฺตา จ อฏฺฐกถาย (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๑๐) จ วุตฺตนเยน อมฺพลพุชปนสาทิโก มนุสฺสานํ ปริโภคารโห มนุสฺสายตฺโต รกฺขิตโคปิโตเยว คเหตพฺโพ. อคฺคึ วา เทตีติ โจริกาย อคฺคึ อาลิมฺเปติ วา. สตฺเถน รุกฺเข สมนฺตโต อาโกเฏตีติ วาสิผรสุอาทิสตฺเถน รุกฺขตจํ ฉินฺทนฺโต สมนฺตโต อาวาฏํ ทสฺเสติ. มณฺฑูกกณฺฏกนามกํ วิสํ วา รุกฺเข อาโกเฏตีติ โจริกาย รุกฺขํ นาเสตุกาโม รุกฺเข มณฺฑูกกณฺฏกนามกํ วิสํ ปเวเสติ.

184. '불을 지르거나' 등의 구절에서 '나무'는 문맥상 얻어지는 것인데, '나무가 파괴된다'고 뒤에서 말할 것이기 때문이며, 나무는 '숲의 주인이라 함은 인간들에게 소유된 나무이며 쓸모 있는 나무이다'(바라이 110)라고 팔리문에 나오고 주석서(바라이 주석서 1.110)에서도 언급된 방식에 따라 망고, 사과, 잭푸르트 등과 같이 사람들이 이용하기에 적합하고 사람들에게 속해 보호되고 지켜지는 것만을 취해야 한다. '불을 지르거나'란 도둑질할 마음으로 불을 붙이는 것이다. '도구로 나무의 사방을 때린다'는 것은 낫이나 도끼 등의 도구로 나무껍질을 잘라 사방에 흠집을 내는 것이다. '만두카칸타카라는 독을 나무에 박는다'는 것은 훔치려는 마음으로 나무를 죽이고자 하여 나무에 만두카칸타카라는 독을 주입하는 것이다.

๑๘๕. เยน วา เตน วาติ ยถาวุตฺเตน วา อวุตฺเตน วา เยน เกนจิ อุปาเยน. รุกฺโข วินสฺสตีติ อคฺคึ ทตฺวา ฌาปิโต ธญฺญกลาโป วิย, เตลกุมฺภี วิย จ วินาว ฐานาจาวเนน ยถาฏฺฐิตเมวนสฺสติ. ‘‘ฑยฺหตี’’ติ อิทํ ‘‘อคฺคึ เทตี’’ติ อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ. วินสฺสตีติ มณฺฑูกกณฺฏกาโกฏนาทิอวเสสปโยคํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘เถยฺยจิตฺโต ฉินฺทติ, ปหาเร ปหาเร อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส, เอกํ ปหารํ [Pg.114] อนาคเต อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส, ตสฺมึ ปหาเร อาคเต อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๑๑๐) ฐานาจาวเนน ปาราชิกสฺส อาคตตฺตา. ปกาสิตนฺติ เอตฺถ ‘‘อฏฺฐกถาย’’นฺติ ลพฺภติ. ปาฐาคตํ ปาราชิกํ ปน ปาริเสสโต จ สูจียตีติ ตพฺพาจกสฺส วา สงฺคาหกสฺส วา วจนสฺส อิหาวิชฺชมานตฺตา ตตฺถ วินิจฺฉโย ปาสํสิโกปิ อิหาวุตฺโต.

185. '무엇으로든'이란 앞에서 말했거나 말하지 않은 어떤 수단으로든지를 말한다. '나무가 파괴된다'는 것은 불을 질러 태워진 곡식 더미나 기름 항아리처럼, 장소를 옮기지 않고도 제자리에 있는 채로 파괴되는 것이다. '불탄다'는 것은 '불을 지른다'는 것을 염두에 두고 하신 말씀이다. '파괴된다'는 것은 만두카칸타카 독을 주입하는 등 그 밖의 노력을 염두에 두고 하신 말씀이라고 보아야 한다. '훔칠 마음으로 자르면 매 타격마다 돌길라 죄이고, 한 번의 타격이 남았을 때는 투란차야 죄이며, 그 타격이 가해졌을 때는 바라이 죄이다'(바라이 110)라고 하여 장소의 이동에 따른 바라이 죄가 언급되었기 때문이다. '밝혀졌다'는 것에서 여기에는 '주석서에서'라는 말이 보충된다. 팔리문에 나타난 바라이 죄는 나머지를 통해 암시되는데, 그것을 나타내는 말이나 결집한 이의 말이 여기에 존재하지 않으므로 거기서 내린 판결은 훌륭하지만 여기에서 언급되었다.

วนปฺปติกถาวณฺณนา.

숲의 주인(나무)에 관한 주석서의 설명.

๑๘๖-๗. ‘‘หรณกํ นาม อญฺญสฺส หรณกํ ภณฺฑํ. เถยฺยจิตฺโต อามสติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ผนฺทาเปติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. ฐานา จาเวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๑๑๑) วุตฺตหรณกนิทฺเทเส ‘‘ฐานา จาเวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๑๑๑) ปาเฐ ‘‘ฐาน’’นฺติ คหิตสีสาทิฏฺฐานปฺปเภทวเสน อฏฺฐกถาย (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๑๐) อาคตวินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ฉินฺทิตฺวา โมเจตฺวา คณฺหโต’’ติ. กิริยานํ สกมฺมกตฺตา ‘‘อลงฺการ’’นฺติ ปาฐเสโส. ฉินฺทิตฺวาติ คีเวยฺยกาทึ. โมเจตฺวาติ กณฺณปิฬนฺธนาทึ.

186-7. ‘하러나까(haraṇaka, 탈취물)’란 타인의 옮길 수 있는 물건을 말한다. 도둑질하려는 마음(도심)으로 그것을 만지면 돌길라(dukkaṭa) 죄이고, 흔들면 투란차(thullaccaya) 죄이며, 그 처소에서 옮기면 바라직(pārājika) 죄이다(바라직 111). 이와 같이 설해진 하러나까의 해설 중에서 ‘그 처소에서 옮기면 바라직 죄이다’(바라직 111)라는 구절에 대해, ‘처소’란 머리 등 잡고 있는 부위의 차이에 따른 것임을 주석서(바라직 주석서 1.110)에 전해지는 판결을 통해 보여주기 위해 “끊거나 풀어서 취하는 자의 경우”라고 하였다. 이 동사들이 타동사이기 때문에 ‘장식물(alaṅkāra)’이라는 목적어가 생략된 문장으로 보충해야 한다. ‘끊어서’란 목걸이(gīveyyaka) 등을 말하며, ‘풀어서’란 귀걸이(kaṇṇapiḷandhana) 등을 말한다.

สีสาทีหิ โมจิตมตฺตสฺมินฺติ เอตฺถาปิ วิเสสิตพฺพทสฺสนตฺถํ ‘‘อลงฺการสฺมิ’’นฺติ ตเมว ภุมฺเมกวจนนฺตวเสน คเหตพฺพํ. อากฑฺฒนวิกฑฺฒนนฺติ เอตฺถ อภิมุขํ กฑฺฒนํ อากฑฺฒนนฺติ กตฺวา อตฺตโน สมีปมาวิญฺฉนํ อากฑฺฒนํ, วิปรีตํ กฑฺฒนํ วิกฑฺฒนนฺติ กตฺวา ตพฺพิปรีตํ วิกฑฺฒนํ.

‘머리 등에서 막 풀어낸 경우’라는 구절에서도 수식되어야 할 대상을 보여주기 위해 ‘장식물(alaṅkārasmiṃ)’이라는 처소격 단수 형태의 단어를 취해야 한다. ‘아깟다나 위깟다나(ākaḍḍhanavikaḍḍhana, 끌어당김과 밀어냄)’에서 자신을 향해 당기는 것을 ‘아깟다나’라고 하여 자신의 곁으로 끌어오는 것을 의미하고, 그 반대로 당기는 것을 ‘위깟다나’라고 하여 그 반대 방향으로 밀어내는 것을 의미한다.

๑๘๘-๙. วลยนฺติ อวงฺกํ มฏฺฐหตฺถูปคํ. กฏกมฺปิ วาติ อเนกวงฺเก โยเชตฺวา พุพฺพุฬาทีนิ ทสฺเสตฺวา วา อทสฺเสตฺวา [Pg.115] วา กตํ หตฺถูปคํ. อคฺคพาหุนฺติ กปฺปรโต ปฏฺฐาย อคฺคหตฺถํ. อปราปรํ จาเรตีติ อิโต จิโต จ สญฺจาเรติ. ‘‘สาเรตี’’ติ วา ปาโฐ, โสเยว อตฺโถ. ตํ วลยํ วา กฏกํ วา. อากาสคตํ กโรตีติ สพฺพทิสาหิ ยถา หตฺถํ น ผุสติ, ตถา อากาสคตํ กโรติ. นิธิวลยสฺส ปเวสิตรุกฺขมูเล สพฺพทิสาหิ อผุสนฺตํ อากาสคตกรเณ ปาราชิกํ โหติ, อิธ ‘‘รกฺขตี’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สวิญฺญาณกโต’’ติอาทิ. อิทนฺติ วลยํ กฏกญฺจ.

188-9. ‘왈라야(valaya, 팔찌)’는 굽지 않고 매끄러우며 손에 꼭 맞는 것을 말한다. ‘까따까(kaṭaka, 고리 팔찌)’는 여러 굽은 모양을 연결하여 거품 모양(bubbuḷa) 등을 나타내거나 나타내지 않게 만든 손 장식물이다. ‘손목(aggabāhu)’은 팔꿈치부터 손끝까지를 말한다. ‘이리저리 움직인다’는 것은 이쪽저쪽으로 옮기는 것을 뜻한다. ‘옮긴다(sāretī)’라는 읽기도 있는데 그 의미는 같다. 그것은 팔찌나 고리 팔찌를 말한다. ‘허공에 있게 한다’는 것은 사방 어디에도 손이 닿지 않게 하여 허공에 띄운 상태로 만드는 것을 말한다. 땅에 묻힌 팔찌를 끼워둔 나무뿌리에 사방으로 닿지 않게 하여 허공에 띄우면 바라직이 되는데, 여기서는 왜 ‘지킨다(rakkhati, 죄가 되지 않는다)’고 말했는가에 대해 “유정물(의식이 있는 것)이기 때문에”라고 하였다. ‘이것’이란 팔찌와 고리 팔찌를 말한다.

๑๙๐. ‘‘นิวตฺถํ วตฺถ’’นฺติ อิมินา จีวรมฺปิ คยฺหติ. ปรสฺส วตฺถสามิกสฺส. ปโรปีติ วตฺถสามิโกปิ. ตนฺติ โจเรน อจฺฉิชฺชมานํ อตฺตนา นิวตฺถวตฺถํ. ลชฺชาย สหสา น มุญฺจตีติ ลชฺชาย สีฆตรํ น ปริจฺจชติ.

190. ‘입고 있는 옷’이라는 말에는 가사(cīvara)도 포함된다. ‘타인’이란 옷의 주인을 말한다. ‘타인 역시’란 옷의 주인 또한 그러하다는 것이다. ‘그것’이란 도둑에게 빼앗기고 있는 자신이 입고 있는 옷을 말한다. ‘부끄러움 때문에 갑자기 놓지 못한다’는 것은 수치심 때문에 즉시 포기하지 못하는 것을 말한다.

๑๙๑. โจโรปิ อากฑฺฒติ, โส ปโรปิ อากฑฺฒตีติ โยชนา. โส ปโร โจรโต อญฺโญ, วตฺถสามิโกติ อตฺโถ. ปรสฺสาติ วตฺถสามิกสฺส.

191. 도둑도 잡아당기고 그 타인도 잡아당긴다는 의미이다. ‘그 타인’은 도둑 이외의 사람인 옷의 주인을 뜻한다. ‘타인의’란 옷 주인의 것을 말한다.

๑๙๒. ‘‘ฐานา จาเวยฺยา’’ติ ปาเฐ ฐาน-สทฺเทน สงฺคหิตสีสาทิฏฺฐานโต หรียเตติ หรณกนฺติ วุตฺตาลงฺการาทิภณฺฑสฺส จาวเนน ปาราชิกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตเทว หรณกํ หารเกน สห หรนฺตสฺส หารกสฺส ฐิตฏฺฐานโต อปนยเนน ฐานาจาวนญฺจ ‘‘ฐานา จาเวยฺยา’’ติ อิมินาว สงฺคยฺหตีติ ตตฺถาปิ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สภณฺฑหารก’’นฺติอาทิ. ภณฺฑํ หรติ เนตีติ ภณฺฑหารโก, ปุริสาทิโก, เตน สหาติ สภณฺฑหารกํ, อลงฺการวตฺถาทีนิ อาทาย คจฺฉนฺเตหิ อิตฺถิปุริสาทิปาเณหิ สเหว. ภณฺฑนฺติ เตหิ หริยมานตฺตา หรณกสงฺขาตวตฺถาภรณาทิภณฺฑํ[Pg.116]. เนนฺตสฺสาติ ‘‘เนนฺโต อสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. เนนฺโตติ ฐิตฏฺฐานโต จาเวตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิตทิสาภิมุขํ ปาเปนฺโต. อสฺส ปฐเม ปาเท อติกฺกนฺเต ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชิตฺวาติ ปาฐเสสโยชนา. อสฺสาติ อิมสฺส ภณฺฑหารกสฺส. ปฐมปาเท อติกฺกนฺเต อตฺตนา ปฐมํ คนฺตพฺพทิสโต โจรสฺสาภิมตทิสํ คเต ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชิตฺวา ทุติเย อติกฺกนฺเต จุโต สิยาติ โยชนา.

192. ‘처소에서 옮기면’이라는 구절에서 ‘처소’라는 단어에 포함된 머리 등의 부위로부터 가져가는 ‘하러나까(탈취물)’라고 불리는 장식물 등의 물건을 옮김으로써 성립하는 바라직을 보여주었으니, 이제는 그 탈취물을 운반하는 자와 함께 운반하는 경우에 운반자가 서 있는 처소로부터 벗어나게 함으로써 생기는 처소의 이동 또한 ‘처소에서 옮기면’이라는 이 구절에 포함됨을 보여주기 위해 그 판결을 “물건을 운반하는 자와 함께(sabhaṇḍahāraka)” 등으로 설명하였다. 물건을 실어 나르는 자를 물건 운반자(bhaṇḍahāraka)라 하며, 이는 사람 등을 뜻한다. 그와 함께한다는 것은 물건 운반자와 함께라는 것이니, 장식물이나 옷 등을 가지고 가는 여인이나 남자 등 생명이 있는 존재와 함께하는 것이다. ‘물건’이란 그들에 의해 옮겨지고 있는 탈취물로 간주되는 옷이나 장신구 등의 물건을 말한다. ‘옮기는 자의 경우(nentassa)’는 ‘nento assa’로 단어를 나누어 해석한다. 옮기는 자란 서 있는 처소에서 벗어나게 하여 자신이 원하는 방향으로 나아가게 하는 자를 말한다. 이 문장의 나머지 구성은 ‘그(운반자)가 첫 번째 발자국을 떼었을 때 투란차 죄를 범하고’가 된다. ‘그’란 이 물건 운반자를 말한다. 첫 번째 발자국을 떼어 자신이 먼저 가야 할 방향으로부터 도둑이 원하는 방향으로 갔을 때 투란차 죄를 범하고, 두 번째 발자국을 떼었을 때 (처소에서) 벗어난 것이 된다는 의미이다.

๑๙๓. เถยฺยเจตโน สเจ ตชฺเชตฺวา ปรสฺส หตฺถโต ภณฺฑํ ปาตาเปติ, ปรสฺส หตฺถโต ภณฺเฑ มุตฺตมตฺเต ตชฺเชตฺวา ปาตาปกสฺส ปราชโยติ โยชนา. ภณฺเฑ มุตฺตมตฺเตติ ภณฺเฑ หตฺถโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ มุตฺตกฺขเณ.

193. 도심을 가진 자가 만약 위협하여 타인의 손에서 물건을 떨어뜨리게 한다면, 타인의 손에서 물건이 떨어지는 순간 위협하여 떨어뜨린 자에게 패배(바라직)가 성립한다는 의미이다. ‘물건이 떨어지는 순간’이란 손에서 머리카락 끝만큼이라도 떨어진 찰나를 말한다.

๑๙๔. อถาปีติ อถ วา. ปริกปฺเปตฺวา ปาตาเปติ วาติ เอตฺถ ‘‘ยํ มยฺหํ รุจฺจติ, ตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ วา ‘‘เอวรูปํ เจ โหติ, คณฺหิสฺสามี’’ติ วิเสเสตฺวา วา ปริกปฺเปตฺวา ตชฺเชตฺวา ปาเตติ, ทุกฺกฏํ. เอวํ ปาติตํ ภณฺฑํ ตสฺส โจรสฺส อามสเน ทุกฺกฏํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

194. ‘혹은(athāpī)’이란 ‘또는’의 의미이다. ‘특정하여 떨어뜨리게 하거나’라는 말은 “내가 좋아하는 것을 가질 것이다”라거나 “이와 같은 것이라면 가질 것이다”라고 특별히 정하여 위협하고 떨어뜨리게 하면 돌길라이다. 그렇게 떨어진 물건을 그 도둑이 만지면 돌길라라고 설해졌다는 의미이다.

๑๙๕. ยถาวตฺถุนฺติ ภณฺฑสฺส อคฺฆานุรูปํ, ถุลฺลจฺจยํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ฉฑฺฑิเตปีติ ตสฺส โจรภาวํ ชานิตฺวา ภีตตสิเตน อตฺตนา นียมาเน ภณฺเฑ ฉฑฺฑิเตปิ สติ. เตเนว ฐานาจาวนํ การาปิตนฺติ ปาราชิกนฺติ น คเหตพฺพนฺติ อาห ‘‘น โทโส’’ติ. ‘‘ติฏฺฐ ติฏฺฐา’’ติ วุตฺเต ปน อุตฺตสิตฺวา ฉฑฺฑนํ ตสฺส อาณตฺติยา วินา โหตีติ ตตฺถ ตสฺส อนาปตฺตีติ อธิปฺปาโย. ตถา วทโต ปน อทินฺนาทานปุพฺพปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว.

195. ‘물건에 따라(yathāvatthu)’란 물건의 가치에 상응하는 투란차 죄가 된다는 뜻이다. ‘버려졌을지라도’란 그가 도둑임을 알고 두려움에 떨며 자신이 가져가던 물건을 버렸을지라도, 그것만으로 처소의 이동이 이루어져 바라직이 된다고 간주해서는 안 된다는 의미로 “허물이 없다(na doso)”라고 하였다. 그러나 “서라, 서!”라고 말했을 때 겁을 먹고 버리는 것은 그의 명령(버리라는 명령) 없이 이루어진 것이므로 그에게는 아빳띠(죄)가 없다는 뜻이다. 다만 그렇게 말하는 것은 도둑질의 예비 단계(전분노력)이므로 돌길라 죄가 된다.

๑๙๖. ตนฺติ ตํ ฉฑฺฑิตํ ภณฺฑํ. ตทุทฺธาเรติ ตสฺส ฉฑฺฑิตสฺส ภณฺฑสฺส อุทฺธาเร ปาราชิกํ. ปาราชิกํ กทา สิยาติ [Pg.117] อาห ‘‘สามิเก สาลเย คเต’’ติ. นิราลยํ ฉฑฺฑิตํ ปน คณฺหโต อสติ เถยฺยจิตฺเต น โทโสติ พฺยติเรกโต ทสฺเสติ.

196. ‘그것’이란 그 버려진 물건을 말한다. ‘그것을 들어 올림에’란 그 버려진 물건을 들어 올릴 때 바라직이 된다. 바라직이 언제 되는가에 대해 “주인이 미련을 가진 채 갔을 때”라고 하였다. 미련 없이 버린 것을 취하는 경우에는 도심이 없다면 허물이 없음을 반대 급부로 보여준다.

๑๙๗. สามิกสฺส สาลยกาเล คณฺหนฺตสฺสาปิ ปาราชิกาภาวปฺปการํ ทสฺเสตุมาห ‘‘คณฺหโต’’ติ. ปุพฺพคาถาย ‘‘ต’’นฺติ อิธานุวตฺตเต. สกสญฺญายคณฺหโตติ ‘‘ติฏฺฐ ติฏฺฐา’’ติ วจนโต อุตฺตสิตฺวา สาลยํ ฉฑฺฑิตํ ตํ วตฺถุํ สกสญฺญาย คณฺหนฺตสฺส. คหเณติ สกสญฺญาย คหณเหตุ, สกสญฺญาย คหิตภณฺฑํ อตฺตโน คหณการณา ภิกฺขุํ อวหาราปตฺติโต รกฺขตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘คหเณ ปน รกฺขตี’’ติ. ภณฺฑเทยฺยํ ปน โหตีติ โยชนา. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา คหเณ รกฺขตีติ อติทิสติ.

197. 주인이 미련을 가지고 있을 때라도 그것을 취하는 자에게 바라직이 없는 경우를 보여주기 위해 “취하는 자에게”라고 하였다. 앞의 게송에서 ‘그것(taṃ)’이라는 단어가 여기서도 이어진다. ‘자기 것이라는 인식으로 취하는 자’란 “서라, 서!”라는 말에 겁을 먹고 미련을 둔 채 버린 그 물건을 자기 것이라는 생각으로 취하는 자를 말한다. ‘취함에 있어서’란 자기 것이라는 인식으로 취했기 때문이니, 자기 것이라는 인식으로 취한 물건은 자신의 취득 원인으로 인해 비구를 절도죄(탈취죄)로부터 보호해 준다는 뜻이다. 그래서 “취함에 있어서는 보호한다”라고 하였다. 다만 ‘그 물건은 돌려주어야 한다(bhaṇḍadeyya)’고 연결된다. ‘이와 같이(tathā)’라는 말로 취함에 있어서 (죄로부터) 보호된다는 점을 유추하여 적용한다.

๑๙๘-๙. ธุรนิกฺเขปํ กตฺวาติ ‘‘มยฺหํ กิเมเตน ภณฺเฑน, ชีวิตรกฺขนเมว วรตร’’นฺติ นิราลโย หุตฺวา. เตนาห ‘‘ภีโต โจรา ปลายตี’’ติ. โจราติ เอตฺถ จ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกํ. คณฺหโตติ เอตฺถ ‘‘ต’’นฺติ ปาฐเสโส, ตถา ฉฑฺฑิตํ ตํ ภณฺฑนฺติ อตฺโถ. อุทฺธาเร ทุกฺกฏนฺติ วตฺถุมฺหิ อนวชฺเชปิ เถยฺยจิตฺตวเสน ทุกฺกฏํ โหติ, อสติ เถยฺยจิตฺเต ทุกฺกฏมฺปิ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อาหราเปนฺเตติ เอตฺถ ภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, ตสฺมึ ภณฺฑสามินิ อาหราเปนฺเต สตีติ อตฺโถ.

‘포기했다는(Dhuranikkhepaṃ katvā)’ 것은 ‘이 물건이 내게 무슨 소용인가, 생명을 보존하는 것이 더 낫다’라고 하여 미련이 없게 된 것을 말한다. 그래서 ‘도둑이 두려워 도망친다’라고 하였다. 여기서 ‘도둑으로부터(corā)’는 원인의 의미를 지닌 탈격(nissakka)이다. ‘가질 때(gaṇhato)’에는 ‘그것을(taṃ)’이라는 말이 생략되었으니, 그렇게 버려진 그 물건이라는 뜻이다. ‘들어 올릴 때 악작죄(dukkaṭa)’라는 것은 물건 자체가 허물이 없더라도 훔치려는 마음(theyyacitta) 때문에 악작죄가 된다는 것이며, 훔치려는 마음이 없으면 악작죄도 되지 않는다는 뜻이다. ‘가져오게 할 때(āharāpente)’에서 이는 상태(bhāva)를 나타내는 처격(bhumma)이며, 그 물건의 주인이 가져오게 하고 있을 때라는 의미이다.

๒๐๐. นิราลเยน ฉฑฺฑิตวตฺถุโน คหเณ ภณฺฑเทยฺยญฺจ อเทนฺตสฺส ปราชโย จ กสฺมาติ อาห ‘‘ตสฺสา’’ติอาทิ. อญฺญาสูติ มหาปจฺจริยาทีสุ อิตราสุ อฏฺฐกถาสุ.

200. 미련 없이 버려진 물건을 가졌을 때 물건의 가치를 지불하지 않는 자에게 왜 바라이죄(parājayo)가 성립하는가에 대해 ‘그의(tassā)’ 등으로 설명하였다. ‘다른 것들에서(aññāsū)’란 마하빳짜리(Mahāpaccari) 등 다른 주석서들에서라는 뜻이다.

หรณกกถาวณฺณนา.

물건을 옮김에 대한 해설(Haraṇakakathāvaṇṇanā).

๒๐๑. อุปนิธิกถาย [Pg.118] ‘‘น คณฺหามี’’ติ สมฺปชานมุสาวาทํ ภาสโตติ โยชนา. เยน เกนจิ รหสิ ‘‘อิทํ มยฺหํ ภณฺฑํ ปฏิสาเมตฺวา เทหี’’ติ นิยฺยาทิตํ ภณฺฑํ ปจฺฉา สามิเกน ‘‘เทหิ เม ตํ ภณฺฑ’’นฺติ วุตฺเต อจฺจนฺตมุปคนฺตุํ ‘‘นาหํ คณฺหามี’’ติ สมฺปชานมุสาวาทํ ภาสโตติ อตฺโถ. คณฺหามีติ อคฺคเหสึ. อจฺจนฺตา เหโส อตีเต วตฺตมานปฺปโยโคยํ. ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒) อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส วิสเย กสฺมา ทุกฺกฏํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อทินฺนาทานปุพฺพกตฺตา’’ติอาทิ. ตตฺถ อทินฺนาทานปุพฺพกตฺตาติ อทินฺนาทานสฺส สหปโยควเสน ปุพฺพงฺคมตฺตา, น ปุพฺพปโยคตฺตา. น หิ อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปโยเค ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ทุกฺกฏมตฺถีติ. เตเนวาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อทินฺนาทานสฺส ปโยคตฺตา’’ติ.

201. 위탁(맡긴 물건)에 대한 설명에서 ‘받지 않았다’라고 알고서 하는 거짓말(sampajānamusāvāda)을 한다는 구절과 연결된다. 누군가 은밀하게 ‘이 물건을 잘 보관해 두었다가 돌려주시오’라고 위탁한 물건에 대해, 나중에 주인이 ‘그 물건을 내게 돌려주시오’라고 말했을 때, 완전히 가로채기 위해 ‘나는 받지 않았다’라고 알고서 하는 거짓말을 한다는 뜻이다. ‘받는다(gaṇhāmi)’는 ‘받았다(aggahesiṃ)’는 뜻이다. 이것은 과거의 사실에 대해 현재형을 사용한 것이다. ‘알고서 하는 거짓말에 파일제(pācittiya)’라는 이 학처의 대상에서 왜 악작죄(dukkaṭa)를 말했는가 하면 ‘주지 않은 것을 가지려는 마음이 앞서기 때문(adinnādānapubbakattā)’ 등이라고 하였다. 거기서 ‘주지 않은 것을 가지려는 마음이 앞선다’는 것은 주지 않은 것을 가지려는 행위와 동시에 일어남으로써 앞선 것이지, 이전의 행위 때문이 아니다. 주지 않은 것을 가지려는 이전의 행위가 있을 때 파일제가 되어야 할 자리에 악작죄가 있는 것이 아니기 때문이다. 그래서 주석서에서 ‘주지 않은 것을 가지려는 행위(payoga)이기 때문’이라고 하였다.

๒๐๒. เอตสฺสาติ เอตสฺส สมีเป. กึ นุ ทสฺสตีติ ทสฺสติ กึ นุ. วิมตุปฺปาเทติ เหตุมฺหิ ภุมฺมํ. ตสฺสาติ ยสฺส ภิกฺขุโน สนฺติเก อุปนิกฺขิตฺตํ, ตสฺส.

202. ‘그의(etassā)’란 그의 곁에라는 뜻이다. ‘줄 것인가(kiṃ nu dassatī)’란 줄 것인지 아닌지를 의미한다. ‘의심을 일으키는 것(vimatuppāde)’은 원인을 나타내는 처격이다. ‘그의(tassā)’란 어떤 비구의 곁에 위탁되었을 때 그 비구의라는 뜻이다.

๒๐๓. ตสฺมินฺติ ยสฺมึ อุปนิกฺขิตฺตํ, ตสฺมึ ภิกฺขุมฺหิ. ทาเน นิรุสฺสาเหติ อตฺตนิ นิกฺขิตฺตสฺส ภณฺฑสฺส สามิกสฺส ทานวิสเย อุสฺสาหรหิเต สติ, ‘‘น ทานิ ตํ ทสฺสามี’’ติ ธุรนิกฺเขเป กเตติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘อุภินฺนํ ธุรนิกฺเขเป’’ติ. ปโรติ ภณฺฑสามิโก. ธุรนฺติ ‘‘เยน เกนจิ อากาเรน คณฺหิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหํ. นิกฺขิเปติ นิกฺขิเปยฺย.

203. ‘그에게(tasmiṃ)’란 위탁받은 자, 즉 그 비구에게라는 뜻이다. ‘주는 데 의욕이 없다(dāne nirussāhe)’는 것은 자신에게 맡겨진 물건의 주인에 대하여 주는 일에 의욕이 없어서, ‘이제 그것을 주지 않겠다’라고 포기(dhuranikkhepa)했다는 의미이다. 그래서 ‘둘 다 포기했을 때(ubhinnaṃ dhuranikkhepe)’라고 하였다. ‘타인(paro)’은 물건의 주인이다. ‘책임(dhura)’이란 ‘어떤 방식으로든 가질 것이다’라는 의욕이다. ‘내려놓다(nikkhipe)’는 내려놓는 것을 말한다.

๒๐๔. จิตฺเตนาทาตุกาโมวาติ เอตฺถ ‘‘โย ตสฺสา’’ติ ปาฐเสโส. เจติ อปิ-สทฺทตฺเถ. โย โจโร จิตฺเตน อทาตุกาโมว, ตสฺส โจรสฺส ‘‘ทสฺสามี’’ติ มุเขน [Pg.119] วทโตปีติ โยชนา. อถ วา อทาตุกาโมติ เอตฺถ ‘‘หุตฺวา’’ติ ปาฐเสโส. เจติ วุตฺตตฺโถ. เอวาติ ‘‘ปราชโย’’ติ อิมินา ยุชฺชติ. จิตฺเตน อทาตุกาโม หุตฺวา มุเขน ‘‘ทสฺสามี’’ติ วทโตปิ สามิโน ธุรนิกฺเขเป สติ ปราชโย โหเตวาติ โยชนา.

204. ‘마음으로 줄 생각이 없거나(Cittenādātukāmovā)’에서 ‘그 도둑이(yo tassa)’라는 구절이 생략되었다. ‘차(ca)’는 ‘아삐(api, ~조차도)’의 의미이다. 마음으로 줄 생각이 없는 도둑이 입으로는 ‘주겠다’라고 말하더라도 (바라이죄가 성립한다는) 연결이다. 또는 ‘줄 생각이 없는(adātukāmo)’에서 ‘되어서(hutvā)’가 생략된 것이다. ‘차(ca)’는 위에서 말한 의미이다. ‘에와(eva)’는 ‘바라이죄(parājayo)’와 연결된다. 마음으로 줄 생각이 없으면서 입으로는 ‘주겠다’라고 말하더라도 주인이 포기했다면 바라이죄가 된다는 연결이다.

อุปนิธิกถาวณฺณนา.

위탁(맡긴 물건)에 대한 해설(Upanidhikathāvaṇṇanā).

๒๐๕. สุงฺกฆาตสฺสาติ ‘‘สุงฺกฆาตํ นาม รญฺญา ฐปิตํ โหติ ปพฺพตขณฺเฑ วา นทีติตฺเถ วา คามทฺวาเร วา’’ติ (ปารา. ๑๑๓) ปาฬิยํ อาคตสฺส ‘‘สุงฺกํ ตโต หนนฺติ…เป… วินาเสนฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๑๓) อฏฺฐกถายํ นิรุตฺตสฺส ‘‘อิโต ปฏฺฐาย นียมาเน ภณฺเฑ เอตฺตกโต เอตฺตกํ ราชภาคํ คเหตพฺพ’’นฺติ ราชาทีหิ ตํตํปเทสสามิเกหิ นิยมิตสฺส ปพฺพตขณฺฑาทิฏฺฐานสฺส. พหีติ สุงฺกคหณตฺถาย ปริกปฺปิตสีมโต พหิ. ปาเตตีติ เอตฺถ ‘‘เถยฺยจิตฺโต’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ. ‘‘ราชารหํ ภณฺฑ’’นฺติ ปาฐเสโส. ยโต กุโตจิ ภณฺฑโต ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา อคฺฆนโก ภาโค ราชาทิเทสสามิกสฺส ทาตพฺโพ โหติ, ตาทิสํ ภณฺฑํ เถยฺยจิตฺโต ยถา พหิ ปตติ, เอวํ ขิปตีติ อตฺโถ. ธุวํ ปตตีติ เอตฺถาปิ ‘‘ต’’นฺติ ปาฐเสโส, ‘‘ภณฺฑ’’นฺติ ปกรณโต ลพฺภติ. ยถา ขิตฺตํ ตํ ภณฺฑํ เอกนฺเตน พหิ ปตตีติ. หตฺถโต มุตฺตมตฺเต ตสฺมึ ภณฺเฑ.

205. ‘관세를 가로채는 것(Suṅkaghātassa)’이란 ‘관세를 가로채는 곳이란 왕에 의해 산기슭이나 강나루나 마을 입구에 설치된 곳이다’라고 경전(Pāḷi)에 전해지는 것이며, ‘거기서 관세를 가로채거나… (중략) … 없애버린다’라고 주석서에서 설명된 것이다. 즉, ‘여기서부터 옮겨지는 물건에 대해 이 정도의 왕의 몫을 취해야 한다’라고 왕이나 그 지역의 주인들에 의해 정해진 산기슭 등의 장소를 말한다. ‘밖으로(bahī)’란 관세를 거두기 위해 설정된 경계 밖을 말한다. ‘떨어뜨린다(pātetī)’는 여기 문맥상 ‘훔치려는 마음(theyyacitto)’이라는 구절이 도출된다. ‘왕에게 바쳐야 할 물건(rājārahaṃ bhaṇḍaṃ)’이라는 구절이 생략되었다. 어떤 물건에서든 5마사까 또는 5마사까를 초과하는 가치의 몫을 왕 등 지역 주인에게 주어야 하는데, 그런 물건을 훔치려는 마음으로 경계 밖으로 떨어지도록 그렇게 던진다는 뜻이다. ‘반드시 떨어진다(dhuvaṃ patatī)’에서도 ‘그것을(taṃ)’이 생략되었고 문맥상 ‘물건(bhaṇḍaṃ)’이 도출된다. 던져진 그 물건이 확실히 밖으로 떨어진다는 것이다. 손에서 벗어난 바로 그 물건에 대해서이다.

๒๐๖. ‘‘ธุวํ ปตตี’’ติ เอตฺถ พฺยติเรกํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ตํ รุกฺเข’’ติอาทิ. ตนฺติ เถยฺยาย พหิ ปาเตตุํ ขิตฺตํ ภณฺฑํ ปฏิหตํ หุตฺวาติ โยชนา. วาตกฺขิตฺตมฺปิ วาติ ปาโฐ [Pg.120] คเหตพฺโพ. ‘‘วาตกฺขิตฺโต’’ติ ลิงฺควิปลฺลาโส วา ทฏฺฐพฺโพ.

206. ‘반드시 떨어진다’는 것에 대해 반대 사례를 보이기 위해 ‘그것이 나무에’ 등을 말씀하셨다. 그것(taṃ)은 훔치기 위해 밖으로 떨어뜨리려고 던진 물건이 (나무 등에) 걸렸을 때를 의미하는 연결이다. ‘바람에 날린 것(vātakkhittampi vā)’이라는 읽기 방식이 취해져야 한다. 또는 ‘바람에 날린 것(vātakkhitto)’이라는 성(gender)의 변화로 보아야 한다.

๒๐๗. ปจฺฉาติ ปติตฏฺฐาเน โถกํ จิรายิตฺวา, อิมินา โถกมฺปิ จิรายิตมตฺเต ปโยคสาธิยํ การิยํ สิทฺธเมวาติ ปาราชิกสฺส การณํ สมฺปนฺนเมวาติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปาราชิกํ สิยา’’ติ.

207. ‘나중에(pacchā)’란 떨어진 장소에서 잠시 머문 뒤를 말한다. 이것은 잠시라도 머문 것만으로도 실행으로 달성되어야 할 일이 성취된 것이므로 바라이죄의 요건이 갖추어졌음을 나타낸다. 그래서 ‘바라이죄가 될 것이다(pārājikaṃ siyā)’라고 하였다.

๒๐๘. ‘‘ฐตฺวา’’ติอาทินา ปติตฏฺฐาเน อจิรายิตฺวา คเตปิ ตสฺมึ พหิ ปติตฏฺฐานโต อิตรตฺราปิ จิรายิเตน พหิ ปาตนปฺปโยเคน สาธิยํ การิยํ สิทฺธเมวาติ ปาราชิกการณสฺส สิทฺธตํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘ปราชโย’’ติ. ‘‘อติฏฺฐมาน’’นฺติอาทินา ยตฺถ กตฺถจิ อจิรายเนน ปโยคสฺส นิรตฺถกตํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘รกฺขตี’’ติ.

208. ‘머물러서(ṭhatvā)’ 등은 떨어진 장소에서 지체하지 않고 지나갔더라도, 밖으로 떨어진 장소로부터 다른 곳에서라도 머무름으로써 밖으로 떨어뜨린 실행으로 달성되어야 할 일이 성취된 것이니, 바라이죄 요건의 성취를 나타낸다. 그래서 ‘바라이죄(parājayo)’라고 하였다. ‘머무르지 않고(atiṭṭhamānaṃ)’ 등은 어디서든 지체하지 않음으로써 실행이 무효가 됨을 나타낸다. 그래서 ‘보호한다(rakkhatī)’라고 하였다.

๒๐๙. ตนฺติ อฏฺฐกถาวจนํ.

209. ‘그것(taṃ)’은 주석서의 문장이다.

๒๑๐. สยํ วา วฏฺเฏตีติ อนฺโต ฐิโต สยํ วา หตฺเถน วา ปาเทน วา ยฏฺฐิยา วา พหิสีมาย นินฺนฏฺฐานํ ปริวฏฺเฏติ. อฏฺฐตฺวาติ ปวฏฺฏิตมตฺเต อนฺโต กตฺถจิปิ อฏฺฐตฺวา. วฏฺฏมานนฺติ ปวฏฺฏนฺตํ. คตนฺติ พหิสีมํ เกสคฺคมตฺตฏฺฐานมฺปิ อนฺโตสีมมติกฺกมมตฺตํ.

210. ‘직접 굴린다(sayaṃ vā vaṭṭeti)’는 것은 (경계) 안에 서서 직접 손이나 발이나 지팡이로 경계 밖의 낮은 곳으로 굴리는 것을 말한다. ‘머물지 않고(aṭṭhatvā)’는 굴린 직후에 안쪽 어디에도 머물지 않았다는 것이다. ‘굴러가는(vaṭṭamānaṃ)’은 굴러가고 있는 상태를 말한다. ‘갔다(gataṃ)’는 것은 경계 밖으로 머리카락 한 올 만큼의 장소라도 안쪽의 경계를 넘은 것을 말한다.

๒๑๑. ตํ ภณฺฑํ สเจ อนฺโต ฐตฺวา ฐตฺวา พหิ คจฺฉตีติ โยชนา. ยทิ อนฺโตสีมาย ฐตฺวา ฐตฺวา พหิสีมํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. รกฺขตีติ อนฺโตสีมาย ปฐมคตินิวตฺตเนเนว เอตสฺส ภิกฺขุโน ปโยคเวคสฺส นิวตฺตตฺตา, ตโต อุปริ นิวตฺตนารหการณสฺส อลทฺธภาเวน อตฺตนา จ คตตฺตา ตถา พหิสีมปฺปตฺตํ ตํ ภณฺฑํ ตํมูลกปโยชกํ [Pg.121] ภิกฺขุํ อาปตฺติยา รกฺขตีติ อธิปฺปาโย. สุทฺธจิตฺเตน ฐปิเตติ ‘‘เอวํ ฐปิเต วฏฺฏิตฺวา คมิสฺสตี’’ติ เถยฺยจิตฺเตน วินา ‘‘เกวลํ ฐเปสฺสามี’’ติ จิตฺเตน พหิสีมาภิมุขํ นินฺนฏฺฐานํ โอตาเรตฺวา ฐปิเต. สยํ วฏฺฏตีติ ภณฺฑํ สยเมว นินฺนฏฺฐานํ นินฺนํ หุตฺวา พหิสีมํ เจ ปวฏฺฏนฺตํ คจฺฉติ. วฏฺฏตีติ อาปตฺติยา อกรณโต วฏฺฏติ.

211. 그 물건이 만약 경계 안에 머물다가 밖으로 나가는 것을 의미한다. 즉, 안의 구역(계)에 머물다가 밖의 구역으로 나가는 것을 뜻한다. '보호한다'는 것은 안의 구역에서 첫 번째 움직임을 멈추게 함으로써 이 비구의 노력의 기세가 멈추었기 때문에, 그 후로는 멈추게 할 수 있는 원인을 얻지 못하고 스스로 가버렸으므로 그렇게 구역 밖에 도달한 그 물건이 그 원인을 제공한 비구를 죄(범계)로부터 보호한다는 의미이다. '순수한 마음으로 놓아둔 것'이란 '이렇게 놓아두면 굴러서 갈 것이다'라는 도심(도둑질할 마음) 없이, '단지 놓아두겠다'는 마음으로 구역 밖을 향한 낮은 지형으로 내려놓은 것을 말한다. '저절로 구른다'는 것은 물건이 스스로 낮은 곳을 따라 구역 밖으로 굴러 나가는 것이다. '허용된다(vaṭṭati)'는 것은 죄가 되지 않기 때문에 괜찮다는 뜻이다.

๒๑๒. คจฺฉนฺเตติ โจรสฺส ปโยคํ วินา อตฺตนาว คจฺฉนฺเต. ตนฺติ ราชเทยฺยปญฺจมาสกอติเรกปญฺจมาสกมตฺตํ สุงฺกวนฺตํ ภณฺฑํ. นีหเฏปิ นาวหาโรติ โยชนา. เกวลํ เถยฺยจิตฺตสฺส อาปตฺติยา อนงฺคภาวโต, ยานาทิปโยชกกายวจีปโยคสฺส อภาวโต, ภณฺฑฏฺฐปิตยานาทิโน อตฺตนาว พหิสีมปฺปตฺตตฺตา, เตเนว ภณฺฑสฺสาปิ คตตฺตา จ ภิกฺขุโน อวหาโร นตฺถีติ อตฺโถ.

212. '갈 때'란 도둑의 노력 없이 스스로 갈 때를 말한다. '그것'이란 왕에게 바쳐야 할 5마사까 또는 5마사까를 초과하는 가치의 세금이 붙은 물건이다. '끌어냈더라도 탈취가 아니다'라고 연결된다. 단지 도심(盜心)이 죄의 구성 요소가 되지 않고, 탈것 등을 부리는 신체적·언어적 노력이 없으며, 물건을 실은 탈것 등이 스스로 구역 밖에 도달했고 그 때문에 물건도 스스로 간 것이므로 비구에게는 탈취가 성립하지 않는다는 의미이다.

๒๑๓. ปโยเคน วินาติ โจรสฺส สกปโยคมนฺตเรน. อวหาโร น วิชฺชตีติ เอตฺถ ยุตฺติ วุตฺตนยาว.

213. '노력 없이'란 도둑 자신의 직접적인 노력 없이를 말한다. '탈취가 존재하지 않는다'는 점에 대해서는 앞에서 설명한 바와 같은 논리가 적용된다.

๒๑๔. มณินฺติ ปาทารหํ สุงฺกทาตพฺพมณิรตนํ, เอเตเนว อุปลกฺขณปทตฺตา ยํกิญฺจิ ภณฺฑํ สงฺคหิตเมว. ปาราชิกํ สิยาติ ยานสฺส อตฺตนา ปาชิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สีมาติกฺกมเนติ สุงฺกคฺคหณสฺส นิยมิตฏฺฐานาติกฺกมเน.

214. '보석'이란 그 가치에 맞는 세금을 내야 하는 보석을 말하며, 이것은 대표적인 예시이므로 어떤 물건이든 포함된다. '바라지카가 될 것이다'라는 것은 탈것을 스스로 몰았기 때문이라는 의미이다. '구역을 넘을 때'란 세금을 징수하는 정해진 장소를 통과할 때를 말한다.

๒๑๕. มตนฺติ ‘‘เอตฺตกภณฺฑโต เอตฺตกํ คเหตพฺพ’’นฺติ ราชูหิ อนุมตํ. เสโส กถามคฺโคติ ‘‘สุงฺกฏฺฐานํ ปตฺวา สุงฺกิเกสุ นิทฺทายมาเนสุ, กีฬนฺเตสุ, พหิคเตสุ วา ปริเยสิตฺวา อทิสฺวา คจฺฉโต น โทโส, ภณฺฑเทยฺยํ [Pg.122] โหตี’’ติ เอวมาทิโก วินิจฺฉยกถามคฺโค. อรญฺญฏฺฐกถาสโมติ ‘‘โย จารกฺขฏฺฐานํ ปตฺวา’’ติอาทินา (วิ. วิ. ๑๗๐) ยถาวุตฺตอรญฺญฏฺฐกถาย สทิโส,

215. '승인된 것(Mata)'이란 '이 정도의 물건에서 이만큼을 징수해야 한다'고 왕들에 의해 승인된 것을 말한다. '나머지 설명 방식'이란 '세관에 도착했을 때 세리들이 잠자고 있거나 놀고 있거나 밖에 나가 있어서, 찾아보아도 보이지 않아 그냥 가는 자에게는 허물이 없으나 물건의 세금 채무는 남는다'는 등의 판결 방식이다. '아란냐 주석서와 같다'는 것은 '보초를 서는 곳에 도착하여' 등으로 시작하는 앞에서 언급된 아란냐 주석서의 내용과 같다는 뜻이다.

‘‘กมฺมฏฺฐานํ จิตฺเต กตฺวา;

จินฺเตนฺโต อญฺญวิหิโต;

สุงฺกฏฺฐานํ ปตฺวา คจฺเฉ;

ภณฺฑเทยฺยํ โหเตวสฺสา’’ติ. –

'수행 주제(kammaṭṭhāna)를 마음에 두고, 다른 데 마음을 쓰며 생각하다가 세관에 도착하여 지나가면, 그에게는 물건의 세금 채무만 있게 된다'는 것 등이다.

อาทินา นเยน วุจฺจมานสทิโสเยว. เตเนว คตตฺถตาย อิทานิ น วิจารียตีติ อธิปฺปาโย.

이와 같은 방식으로 설해지는 것과 같다. 따라서 이미 그 의미가 포함되어 있으므로 지금은 더 논의하지 않는다는 뜻이다.

สุงฺกฆาตกถาวณฺณนา.

세금 포탈(suṅkaghāta)에 대한 설명이 끝났다.

๒๑๖. ‘‘ปาโณ นาม มนุสฺสปาโณ วุจฺจตี’’ติ (ปารา. ๑๑๔) ปาฬิโต จ ‘‘ตมฺปิ ภุชิสฺสํ หรนฺตสฺส อวหาโร นตฺถี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๑๔) อฏฺฐกถาวจนโต จ ปรทาสมนุสฺโสเยว อธิปฺเปโตติ ตเมว ทสฺเสตุมาห ‘‘อนฺโตชาต’’นฺติอาทิ. เคหทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ทาสสฺส ชาโต อนฺโตชาโต นาม, ตํ วา. ธเนน กีโต ธนกฺกีโต, ตํ วา. ทินฺนํ วา ปน เกนจีติ มาตุลอยฺยกาทีสุ เยน เกนจิ ทาสํ กตฺวา ทินฺนํ วา. ทาสนฺติ ปจฺเจกํ สมฺพนฺธนียํ. กรมรานีตํ วา ทาสนฺติ ปรวิสยํ วิลุมฺปิตฺวา อาเนตฺวา ทาสภาวาย คหิตสงฺขาตํ กรมรานีตทาสํ วา. หรนฺตสฺส ปราชโยติ เอตฺถ ‘‘โจริกาย หริสฺสามี’’ติ อามสเน ทุกฺกฏํ, ผนฺทาปเน ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชิตฺวา ฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ อติกฺกามยโต ปาราชิกํ โหตีติ อธิปฺปาโย.

216. '생명(pāṇa)이란 인간을 말한다'는 경전 구절과 '그를 자유인으로 데려가는 자에게는 탈취가 성립하지 않는다'는 주석서의 말씀에 따라 여기서는 남의 노예인 사람만을 의미하며, 이를 나타내기 위해 '집에서 태어난 자(antojāta)' 등을 언급하였다. 집의 여종의 태에서 노예의 자식으로 태어난 자가 '집에서 태어난 자'이며, 혹은 그를 뜻한다. 돈으로 산 자가 '돈으로 산 자'이며, 혹은 그를 뜻한다. 누군가에 의해 주어진 자란 외삼촌이나 할아버지 등이 노예로 삼아 준 자를 말한다. '노예'라는 단어는 각각에 연결된다. 전쟁 포로로 끌려온 자란 다른 나라를 약탈하여 데려와서 노예 상태로 잡힌 소위 '전쟁 포로 노예'를 말한다. '데려가는 자에게 패배(바라지카)가 된다'는 것은 '도둑질의 의도로 데려가겠다'고 만지면 돌길라(dukkaṭa), 움직이게 하면 투란차야(thullaccaya)가 되며, 원래 있던 장소로부터 머리카락 한 올 만큼이라도 벗어나게 하면 바라지카가 된다는 의미이다.

๒๑๗. ภุชิสฺสํ วาติ ยสฺส กสฺสจิ มนุสฺสสฺส อทาสภูตํ. มานุสนฺติ มนุสฺสชาติกํ สตฺตํ. อาฐปิตนฺติ อุปนิกฺขิตฺตํ.

217. '혹은 자유인'이란 어떤 사람의 노예도 아닌 사람을 말한다. '인간'이란 인간 종의 생명체를 말한다. '놓아둔 것'이란 맡겨진 것이다.

๒๑๘. ตนฺติ [Pg.123] อนฺโตชาตาทีสุ ทาเสสุ ยํ กญฺจิ ทาสํ. ปลายิตุกาโมวาติ ปลาเปตุกาโม นีหริตุกาโม. อถ วา ตํ ทาสํ ภุเชหิ อุกฺขิปิตฺวา อยํ ปลายิตุกาโมติปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ภุเชหีติ อุโภหิ หตฺเถหิ. ตํ ฐิตฏฺฐานโตติ ตสฺส ฐิตฏฺฐานํ ตํฐิตฏฺฐานํ, ตโต ตํฐิตฏฺฐานโต, โจเรน อตฺตนา ฐิตฏฺฐานโตติ อตฺโถ น คเหตพฺโพติ ทสฺเสตุเมวํ วุตฺตํ. กิญฺจิ สงฺกาเมตีติ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ตโต อญฺญํ ฐานํ ปาเปติ. ภุเชหิ วาติ เอตฺถ วา-สทฺโท วกฺขมานปการนฺตราเปกฺโข, ‘‘สงฺกาเมติ วา’’ติ โยเชตพฺพํ.

218. '그'란 집에서 태어난 자 등 노예들 중의 어느 한 노예를 말한다. '도망치게 하려는 자'란 도망치게 하거나 밖으로 빼내려는 자를 말한다. 또는 그 노예를 팔로 들어 올려 도망치게 하려는 자라는 의미로도 이해해야 한다. '팔로'라는 것은 두 손을 말한다. '그가 서 있던 곳으로부터'란 그가 서 있던 자리를 뜻하며, 도둑 자신이 서 있던 곳으로부터라고 해석해서는 안 된다는 것을 나타내기 위해 이렇게 말했다. '조금이라도 옮긴다'는 것은 머리카락 한 올만큼이라도 그곳에서 다른 곳으로 옮기는 것을 말한다. '팔로 혹은'에서 '혹은(vā)'이라는 단어는 다음에 설명할 다른 방식을 예상하는 것이므로, '혹은 옮긴다'와 연결해야 한다.

๒๑๙. ตชฺเชตฺวาติ ภยกเรน วจเนน เลเสน, อิงฺคิเตน วา ตาเสตฺวา เนนฺตสฺส ตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ปทวารโตติ ปทวาเรน ยุตฺตา ถุลฺลจฺจยาทโย อาปตฺติโย โหนฺตีติ โยชนา. ปฐมปทวารยุตฺตา ถุลฺลจฺจยาปตฺติ, ทุติยปทวารยุตฺตา ปาราชิกาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ.

219. '위협하여'란 위협적인 말이나 수단, 혹은 몸짓으로 겁을 주어 데려가는 자에게 그것이 연결된다. '발걸음에 따라'란 발걸음에 따라 투란차야 등의 죄가 성립한다는 의미이다. 첫 번째 발걸음에는 투란차야 죄가 되고, 두 번째 발걸음에는 바라지카 죄가 된다는 뜻이다.

๒๒๐. หตฺถาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน เกสวตฺถาทึ สงฺคณฺหาติ. ตนฺติ ทาสํ. กฑฺฒโตปีติ อากฑฺฒโตปิ. ปราชโยติ ‘‘ปทวารโต’’ติ อนุวตฺตมานตฺตา ปฐมปทวาเร ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปทวาเร อติกฺกนฺเต ปาราชิกนฺติ อตฺโถ. อยํ นโยติ ‘‘ปทวารโต ยุตฺตา ถุลฺลจฺจยาทโย อาปตฺติโย โหนฺตี’’ติ วุตฺตนโย.

220. '손 등에'서 '등'이라는 단어는 머리카락이나 옷 등을 포함한다. '그' 노예를. '끌어당기더라도'란 잡아끌더라도. '패배(바라지카)'란 '발걸음에 따라'라는 말이 이어지므로, 첫 번째 발걸음에는 투란차야, 두 번째 발걸음을 넘기면 바라지카라는 의미이다. '이 방식'이란 '발걸음에 따라 투란차야 등의 죄가 성립한다'고 설명된 방식이다.

๒๒๑. เวคสาวาติ เวเคเนว, โจรสฺส วจเนน กาตพฺพวิเสสรหิเตน พลวคมนเวเคนาติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา อนาปตฺติภาวสฺส การณํ ทสฺเสติ.

221. '빠르게'란 속도에 의해서만, 즉 도둑의 말에 따른 특별한 행동 없이 강력하게 이동하는 속도에 의한 것을 말한다. 이것으로 죄가 되지 않는 이유를 설명한다.

๒๒๒. สณิกนฺติ [Pg.124] มนฺทคติยา. วทตีติ ‘‘คจฺฉ, ยาหิ, ปลายา’’ติอาทิกํ วจนํ กเถติ. โสปิ จาติ โย มนฺทคติยา คจฺฉนฺโต เอวํ วุตฺโต, โสปิ จ.

222. '천천히'란 느린 속도를 말한다. '말한다'란 '가라, 가버려라, 도망쳐라' 등의 말을 하는 것이다. '그 또한'이란 느린 속도로 가고 있을 때 이와 같이 말을 들은 그 또한 그러하다는 것이다.

๒๒๓. ปลายิตฺวาติ สามิกํ ปหาย คนฺตฺวา. อญฺญนฺติ สามิกายตฺตฏฺฐานโต อญฺญํ ฐานํ. สาปณํ วีถิสนฺนิเวสยุตฺตํ นิคมมฺปิ วา. ตโตติ ปลายิตฺวา ปวิฏฺฐคามาทิโต. ตนฺติ ปลายิตฺวา ปวิฏฺฐํ ตํ ทาสํ.

223. '도망쳐서'란 주인을 버리고 떠나서. '다른 곳'이란 주인의 영향력이 미치는 곳이 아닌 다른 장소를 말한다. 상점이 있고 거리가 형성된 마을(nigama) 등도 포함된다. '거기서'란 도망쳐서 들어간 마을 등으로부터. '그'란 도망쳐서 들어간 그 노예를 말한다.

ปาณกถาวณฺณนา.

인간(생명) 탈취에 대한 설명이 끝났다.

๒๒๔. เถยฺยาติ เถยฺยจิตฺเตน. สปฺปกรณฺฑนฺติ สปฺปสยนเปฬํ. ยถาวตฺถุนฺติ ถุลฺลจฺจยมาห. ฐานโตติ สปฺปเปฬาย ฐิตฏฺฐานโต. จาวเนติ เกสคฺคมตฺตาติกฺกเม.

224. '도심으로'란 훔치려는 마음으로. '뱀 상자'란 뱀이 들어있는 상자를 말한다. 물건의 가치에 따라 투란차야를 말한다. '장소로부터'란 뱀 상자가 놓여 있던 장소로부터. '옮길 때'란 머리카락 한 올만큼이라도 벗어날 때를 말한다.

๒๒๕. กรณฺฑนฺติ สปฺปเปฬํ. อุคฺฆาเฏตฺวาติ วิวริตฺวา. กรณฺฑตลโตติ อนฺโตเปฬาย ตลโต. นงฺคุฏฺเฐติ นงฺคุฏฺฐปริยนฺเต.

225. '상자'란 뱀 상자를 말한다. '열어서'란 열어젖혀서. '상자 바닥으로부터'란 상자 안의 바닥으로부터. '꼬리'란 꼬리의 끝부분을 말한다.

๒๒๖. ฆํสิตฺวาติ เปฬาปสฺเส ผุสาเปตฺวา. สปฺปกรณฺฑสฺส มุขวฏฺฏิโตติ กรณฺฑปุฏมุขวฏฺฏิโต. ตสฺส นงฺคุฏฺเฐ มุตฺตมตฺเตติ โยชนา.

226. 문질러서(ghaṃsitvā)란 상자 옆면에 닿게 하는 것이다. '뱀 상자의 주둥이로부터(sappakaraṇḍassa mukhavaṭṭito)'란 바구니 주머니의 주둥이로부터라는 뜻이다. '그 꼬리가 오줌을 눌 만큼(tassa naṅguṭṭhe muttamatte)'이라는 구절과 연결된다.

๒๒๗. นามโตติ นาเมน, นามํ วตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปกฺโกสนฺตสฺสาติ อวฺหายนฺตสฺส. ตสฺสาติ ปกฺโกสกสฺส.

227. 이름으로(nāmato)란 이름으로, 즉 '이름을 말하여(nāmaṃ vatvā)'라는 뜻이다. 부르는 자에게(pakkosantassa)란 소리쳐 부르는 자를 말한다. 그의(tassa)란 그 부르는 자의라는 뜻이다.

๒๒๘. ตถาติ กรณฺฑํ วิวริตฺวา. มณฺฑูกมูสิกานํ รวํ กตฺวา นาเมน ปกฺโกสนฺตสฺสาติ โยชนา. วา-สทฺเทน ลาชาวิกิรณอจฺฉรปหาราทิกํ สงฺคณฺหาติ.

228. 그와 같이(tathā)란 상자를 열어서를 말한다. '개구리나 쥐의 소리를 내어 이름으로 부르는 자에게'라고 연결된다. '또는(vā)'이라는 단어는 튀긴 쌀을 뿌리거나 손가락을 튕기는 행위 등을 포함한다.

๒๒๙. มุขนฺติ สปฺปกรณฺฑสฺส มุขํ. เอวเมว จ กโรนฺตสฺสาติ มณฺฑูกสญฺญํ, มูสิกสญฺญํ กตฺวา วา ลาชา วิกิริตฺวา [Pg.125] วา อจฺฉรํ ปหริตฺวา วา นามํ วตฺวา ปกฺโกสนฺตสฺส. เยน เกนจีติ วุตฺตนีหารโต เยน วา เตน วา.

229. 입(mukhaṃ)이란 뱀 상자의 입을 말한다. '또한 이와 같이 하는 자에게(evameva ca karontassa)'란 개구리라는 생각이나 쥐라는 생각을 하거나, 혹은 튀긴 쌀을 뿌리거나 손가락을 튕기거나 이름을 말하며 부르는 자를 말한다. '어떤 방법으로든지(yena kenaci)'란 언급된 방식 중에서 어떤 것으로든이라는 뜻이다.

๒๓๐. น ปกฺโกสติ เจติ ยถาวุตฺตนเยน โยเชตฺวา นามํ วตฺวา น ปกฺโกสติ. ตสฺสาติ กรณฺฑมุขวิวรกสฺส ภิกฺขุสฺส.

230. 그리고 부르지 않는 경우(na pakkosati ca)란 앞에서 언급한 방식에 따라 이름을 말하며 부르지 않는 것을 말한다. 그의(tassa)란 상자 입구를 연 비구의라는 뜻이다.

อปทกถาวณฺณนา.

발 없는 것(무족, 無足)에 대한 설명이 끝났다.

๒๓๑. หตฺถินฺติ หตฺถิมฺหิ, ภุมฺมตฺเถ เอว อุปโยควจนํ.

231. 코끼리를(hatthiṃ)이란 코끼리에 있어서(hatthimhi)라는 뜻으로, 대격이 처격의 의미로 쓰였다.

๒๓๒. สาลายนฺติ หตฺถิสาลายํ. วสติ เอตฺถาติ วตฺถุ, ราชาคารํ, ตสฺส อนฺโต อนฺโตวตฺถุ, อนฺโตราชเคหนฺติ อตฺโถ. องฺคเณติ อนฺโตราชงฺคเณ. ปิ-สทฺโท ‘‘อนฺโตนคเร’’ติ อวุตฺตมฺปิ สมฺปิณฺเฑติ. วตฺถุ จาติ จ-สทฺเทน องฺคณํ สมุจฺจิโนติ. สกลํ องฺคณํ ฐานนฺติ หตฺถิโน วิจรณโยคฺคํ องฺคณฏฺฐานํ สนฺธายาห, สกลสาลาติ คเหตพฺพํ.

232. 마구간에서(sālāyam)란 코끼리 마구간에서를 말한다. '여기에 머문다'고 하여 부지(vatthu)라 하며, 왕의 거처(왕궁)를 뜻한다. 그 안을 내부 부지(antovatthu), 즉 왕궁 내부라는 뜻이다. 뜰에서(aṅgaṇe)란 왕궁 안뜰에서를 말한다. '또한(pi)'이라는 단어는 '성안에서'라고 언급되지 않은 것까지 포함한다. 부지(vatthu)와 '또한(ca)'이라는 단어로 뜰을 합친다. '모든 뜰의 장소'란 코끼리가 다니기에 적합한 뜰의 장소를 뜻하며, 모든 마구간으로 이해해야 한다.

๒๓๓. อพทฺธสฺสาติ ยถาวุตฺตสาลาราชวตฺถงฺคณาเปกฺขาย วุตฺตํ. อพทฺธสฺส หิ หตฺถิโน สกลสาลาทโย ฐานํ, ตทติกฺกเม ฐานาจาวนํ โหตีติ อตฺโถ. หีติ อวธารเณ วา. ‘‘พทฺธสฺส หี’’ติ โยชนาย วิเสสตฺโถว ทฏฺฐพฺโพ, พทฺธสฺส ปนาติ วุตฺตํ โหติ. พทฺธสฺส ปนาติ สาลาทีสุ สนฺนิหิตสฺส ปน. ฐิตฏฺฐานญฺจาติ สาลาทีสุ ฐิตฏฺฐานญฺจ, จตูหิ ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ โหติ. พนฺธนญฺจาติ คีวาย วา ปจฺฉา ปาททฺวยพนฺธนวลเย วา อุภยตฺถ วา พนฺธนฏฺฐานญฺจ. ตสฺมาติ ยสฺมา ฐิตฏฺฐานญฺจ พนฺธนญฺจ ฐานนฺติ ฉ วา ปญฺจ วา ฐานานิ ลพฺภนฺติ, ตสฺมา. เตสํ ฐานานํ. การเยติ เอตฺถ ‘‘อาปตฺติ’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภตีติ. หรโตติ หตฺถิสาลาทิโต โจริกาย หรนฺตสฺส[Pg.126]. การเยติ อามสเน ทุกฺกฏํ, ฐานเภทคณนาย ยาว ปจฺฉิมฏฺฐานา ปุริเมสุ ถุลฺลจฺจยานิ, อนฺติมฏฺฐานา เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาวเน ปาราชิกํ กาเรยฺยาติ อตฺโถ.

233. 묶이지 않은 것(abaddhassa)에 대해서는 위에서 말한 마구간, 왕궁 부지, 뜰과 관련하여 언급된 것이다. 묶이지 않은 코끼리에게는 모든 마구간 등이 장소이며, 그것을 벗어나면 장소를 이동시킨 것이 된다는 뜻이다. '히(hī)'는 강조를 나타내거나, 혹은 '묶인 것의(baddhassa hī)'라고 연결하여 특별한 의미로 보아야 하는데, '묶인 것의 경우에는(baddhassa pana)'이라는 뜻이다. '묶인 것의 경우에는'이란 마구간 등에 매여 있는 경우를 말한다. 서 있는 장소와(ṭhitaṭṭhānañca)란 마구간 등에 서 있는 장소, 즉 네 발로 딛고 있는 장소를 말한다. 묶인 곳과(bandhanañca)란 목이나 뒷발의 두 고리, 또는 양쪽 모두 묶여 있는 장소를 말한다. 그러므로(tasmā)란 서 있는 장소와 묶인 장소가 장소가 되므로, 여섯 혹은 다섯 군데의 장소를 얻게 되기 때문이다. 그 장소들의(tesaṃ ṭhānānaṃ). '하게 된다(kārayeti)'에서 여기서는 문맥상 죄(āpatti)를 범하게 된다는 뜻이다. 훔치는 자(harato)란 코끼리 마구간 등에서 도둑질하기 위해 가져가는 자를 말한다. '하게 된다'는 것은 만질 때 악작죄(dukkaṭa)를, 장소를 옮기는 계산에 따라 마지막 장소에 이르기 전까지는 거친 죄(thullaccaya)를, 마지막 장소에서 머리카락 끝만큼이라도 옮기면 바라이죄(pārājika)를 범하게 된다는 뜻이다.

๒๓๔. ฐิตฏฺฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐานํ, อิทญฺจ อพทฺธหตฺถึ สนฺธาย วุตฺตํ. พทฺธสฺส วินิจฺฉโย สาลาทีสุ พทฺธสฺส วุตฺตวินิจฺฉยสทิโสติ คตตฺถตาย น วุตฺโต.

234. 서 있는 장소(ṭhitaṭṭhānaṃ)란 네 발로 딛고 있는 장소를 말하며, 이것은 묶이지 않은 코끼리를 염두에 두고 한 말이다. 묶인 코끼리에 대한 판결은 마구간 등에 묶인 경우에 대해 이미 설명된 판결과 같으므로 생략되었다.

๒๓๕. เอกํ ฐานนฺติ สยิตฏฺฐานมตฺตํ. ตสฺมินฺติ คเช. ตสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. ตุรงฺคมหิสาทีสุ ทฺวิปเท จ พหุปฺปเท จ.

235. 한 장소(ekaṃ ṭhānaṃ)란 누워 있는 장소만큼을 말한다. 그 코끼리에게서(tasmiṃ). 그의(tassa)란 비구의라는 뜻이다. 말, 버팔로 등과 이족 및 다족의 경우에도 그러하다.

๒๓๖. เอเสว นโย เญยฺโย, วตฺตพฺพํ กิญฺจิปิ นตฺถีติ โยชนา. ตตฺถ ตุรงฺคา อสฺสา. มหิสา ลุลายา. อาทิ-สทฺเทน โคคทฺรภโอฏฺฐาทิจตุปฺปทานํ สงฺคโห. นตฺถิ กิญฺจิปิ วตฺตพฺพนฺติ อสฺสสาลาราชาคารงฺคณพหินคราทีสุ อพนฺธิตสยนอสฺสาทีนํ ฐานเภโท ยถาวุตฺตสทิสตฺตา น วุตฺโต.

236. 이와 같은 방식으로 알아야 하며, 더 이상 말할 것이 없다고 연결된다. 거기서 투랑가(turaṅgā)는 말이다. 마히사(mahisā)는 물소이다. '등(ādi)'이라는 단어로 소, 당나귀, 낙타 등 사족보행 짐승들을 포함한다. 말할 것이 조금도 없다는 것은 말 마구간, 왕궁, 뜰, 성 밖 등에서 묶이지 않고 잠을 자는 말 등의 장소 이동이 앞에서 언급된 것과 비슷하기 때문에 언급하지 않은 것이다.

พนฺธิตฺวา ฐปิตอสฺสสฺส ปน สเจ โส จตูสุ ปาเทสุ พทฺโธ โหติ, พนฺธนานํ, ขุรานญฺจ คณนาย อฏฺฐ ฐานานิ, สเจ มุเข จ พทฺโธ โหติ, นว ฐานานิ, มุเขเยว พทฺโธ, ปญฺจ ฐานานีติ ฐานเภโท จ ตเถว สสมิคสูกราทิจตุปฺปเทสุ พนฺธิตฺวา ฐปิเตสุ พทฺธพทฺธฏฺฐาเนหิ สห จตูหิ ปาเทหิ อกฺกนฺตฏฺฐานวเสน ลพฺภมาโน ฐานเภโท จ โคมหิเสสุ พทฺเธสุ เอวเมว ลพฺภมาโน ฐานเภโท จ วชาทีสุ ปเทเสสุ ปเวสิเตสุ ทฺวาเรสุ รุกฺขสูจิโย อปเนตฺวา วา อนปเนตฺวา วา นามํ วตฺวา วา อวตฺวา วา ปกฺโกสนฺตสฺส, สาขาภงฺคติณาทีนิ ทสฺเสตฺวา ปกฺโกสิตฺวา วา อปกฺโกสิตฺวา วา ปโลเภนฺตสฺส ตาเสตฺวา นิกฺขมนฺตสฺส [Pg.127] สปฺปกรณฺฑเก สปฺปสฺส วุตฺตนเยน ลพฺภมาโน วิเสโส จ เนตพฺโพ. อิห สพฺพตฺถ ฐานเภเทสุ พหุเกสุปิ อุปนฺตฏฺฐาเนสุ ถุลฺลจฺจยํ, อนฺตฏฺฐาเน ปาราชิกํ วุตฺตสทิสนฺติ อิมสฺส สพฺพสฺส วินิจฺฉยสฺส ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินาว คตตฺตา, อาหฏโต อวิญฺญายมานสฺส กสฺสจิ วิเสสสฺสาภาวา จ วุตฺตํ ‘‘นตฺถิ กิญฺจิปิ วตฺตพฺพ’’นฺติ.

그러나 묶어 둔 말의 경우, 만약 네 발이 다 묶여 있다면 묶인 곳과 발굽의 수에 따라 여덟 군데의 장소가 있고, 입까지 묶여 있다면 아홉 군데, 입만 묶여 있다면 다섯 군데의 장소가 있다. 이와 같이 장소의 구분은 토끼, 사슴, 돼지 등 묶어 둔 사족보행 짐승들의 경우에도 묶인 곳과 네 발로 딛고 있는 장소에 따라 장소의 구분이 얻어진다. 소나 물소를 묶어 둔 경우에도 이와 같은 장소의 구분이 얻어진다. 우리(축사) 등에 몰아넣은 경우, 문에서 나무 빗장을 치우거나 치우지 않거나, 이름을 부르거나 부르지 않거나, 나뭇가지나 풀 등을 보여주어 유혹하며 부르거나 부르지 않거나, 혹은 위협하여 나오게 하는 경우 등 뱀 상자의 뱀에 대해 언급된 방식에 따라 그 차이점을 적용해야 한다. 여기서 모든 장소 이동에 있어서 장소가 많더라도 마지막 직전의 장소들까지는 거친 죄(thullaccaya)를, 마지막 장소에서는 바라이죄(pārājika)를 범한다는 것은 앞에서 언급된 바와 같다. 이 모든 판결이 '이와 같은 방식이다'라는 말로 포함되었고, 가져온 사례들 중에서 알 수 없는 특별한 차이점이 없기 때문에 '말할 것이 조금도 없다'고 한 것이다.

ทฺวิปเทปีติ ‘‘ทฺวิปทํ นาม มนุสฺสา ปกฺขชาตา’’ติ (ปารา. ๑๑๕) ปาฬิยํ วุตฺตา มนุสฺสา จ มยูราทิโลมปกฺขา จ วคฺคุลิอาทิจมฺมปกฺขา จ ภมราทิอฏฺฐิปกฺขา จาติ เอวมาทิเก สตฺเต จ. พหุปฺปเทติ ‘‘พหุปฺปทํ นาม วิจฺฉิกา สตปที อุจฺจาลิงฺคปาณกา’’ติ (ปารา. ๑๑๗) ปาฬิยํ วุตฺตพหุปฺปทสตฺเต จาติ อตฺโถ.

이족(두 발 짐승)에서도(dvipadepīti)란 "이족이란 인간과 새 종류를 말한다"(Pārā. 115)고 팔리 본문에서 언급된 인간과 공작 등 깃털이 있는 것, 박쥐 등 가죽 날개가 있는 것, 벌 등 딱딱한 날개가 있는 것 등의 생물을 말한다. 다족(여러 발 짐승)에서(bahuppadeti)란 "다족이란 전갈, 지네, 노래기 등을 말한다"(Pārā. 117)고 팔리 본문에서 언급된 다리가 많은 생물들을 뜻한다.

เอตฺตาวตา ปาปภิกฺขูนํ เลโสกาสปิทหนตฺถํ ปทภาชเน วุตฺตภูมฏฺฐาทิตึสวินิจฺฉยมาติกากถาสุ ปญฺจวีสติ มาติกากถา ทสฺเสตฺวา อวสิฏฺฐาสุ ปญฺจมาติกากถาสุ สํวิทาวหาโร, สงฺเกตกมฺมํ, นิมิตฺตกมฺมนฺติ มาติกตฺตยกถา ปฐมเมว อทินฺนาทานวินิจฺฉยสมฺภารภูตานํ ปญฺจวีสติยา อวหารานํ ทสฺสนฏฺฐาเน ฐตฺวา –

이로써 악한 비구들이 핑계를 대거나 빠져나갈 틈을 막기 위해 낱말 풀이(padabhājana)에서 언급된 '지상에 있는 것' 등 33가지 판결 지침(mātikā)의 내용 중에서 25가지 지침을 설명하였다. 남은 5가지 판결 지침 중에서 '공모하여 가져옴(saṃvidāvahāro)', '약속에 의한 행동(saṅketakammaṃ)', '암호에 의한 행동(nimittakammanti)'이라는 세 가지 지침에 대한 설명은 처음에 주지 않은 것을 가지는 것에 대한 판결의 구성 요소가 되는 25가지 탈취 방법(avahāra)을 보여주는 대목에서 —

‘‘ปุพฺพสหปโยโค จ, สํวิทาหรณมฺปิ จ;

สงฺเกตกมฺมํ เนมิตฺตํ, ปุพฺพโยคาทิปญฺจก’’นฺติ. (วิ. วิ. ๔๒) –

"이전의 노력과 함께 하는 것, 공모하여 가져오는 것, 약속에 의한 행동, 암호에 의한 행동, 이전의 노력 등 이 다섯 가지이다."(Vi. Vi. 42) —

อิมินา สงฺคหิตาติ ตํ ปหาย อวเสเส โอจรโก, โอณิรกฺขโกติ กถาทฺวเย โอจรณกกถาย อาณตฺติกปฺปโยคตฺตา, ตญฺจ โอณิรกฺขเกน กริยมานํ ฐานาจาวนํ สาหตฺถิเกน วา อาณตฺติเกน วา ปโยเคน โหตีติ ตสฺสาปิ ‘‘สาหตฺถาณตฺติโก เจวา’’ติ สาหตฺถิกปญฺจเก ปฐมเมว สงฺคหิตตฺตา จ ถลฏฺฐเวหาสฏฺฐกถาทีสุ [Pg.128] สงฺคหิตตฺตา จ ตญฺจ ทฺวยํ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

이것으로 포함되었기에 그것을 제외하고, 남은 '정찰꾼(ocarako)'과 '지키는 자(oṇirakkhako)'라는 두 가지 설명 중에서 정찰하는 행위는 명령에 의한 시도(āṇattikappayogattā)이기 때문이다. 그리고 지키는 자에 의해 행해지는 장소 이동은 직접 하는 시도(sāhatthika)나 명령에 의한 시도(āṇattika)로 이루어지므로, 그것 또한 '직접 함과 명령함' 등의 직접 하는 것에 관한 다섯 가지 항목 중에서 이미 포함되었고, 지상과 공중에 대한 주석 등에서도 포함되었기에 그 두 가지는 언급하지 않았음을 알아야 한다.

ตตฺถ ‘‘โอจรโก นาม ภณฺฑํ โอจริตฺวา อาจิกฺขตี’’ติ (ปารา. ๑๑๘) ปาฬิยํ วุตฺโต โจราปนปุริโส ‘‘โอจรโก’’ติ เวทิตพฺโพ. โอจรตีติ โอจรโก, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา อนฺโต อนุปวิสตีติ วุตฺตํ โหตีติ. ‘‘โอณิรกฺโข นาม อาหฏํ ภณฺฑํ โคเปนฺโต’’ติ (ปารา. ๑๑๘) ปาฬิยํ วุตฺโต มุหุตฺตํ อตฺตนิ ฐปิตสฺส ปรภณฺฑสฺส รกฺขโก ‘‘โอณิรกฺโข’’ติ เวทิตพฺโพ. โอณิตํ รกฺขตีติ โอณิรกฺโข, โย ปเรน อตฺตโน วสนฏฺฐาเน อาภตํ ภณฺฑํ ‘‘อิทํ ตาว ภนฺเต มุหุตฺตํ โอโลเกถ, ยาวาหํ อิทํ นาม กิจฺจํ กตฺวา อาคจฺฉามี’’ติ วุตฺโต รกฺขติ, ตสฺเสตํ อธิวจนํ.

거기서 ‘밀탐자(ocarako)란 물건을 살펴보고 알려주는 자이다’라고 팔리(Pāḷi)에서 설해진, 도둑질을 시키는 사람을 ‘밀탐자’라고 알아야 한다. 살펴본다고 해서 밀탐자이니, 여기저기 다니며 안으로 침입한다는 뜻이다. ‘위탁 수호자(oṇirakkho)란 가져온 물건을 지키는 자이다’라고 팔리에서 설해진, 잠깐 동안 자기에게 맡겨진 타인의 물건을 지키는 자를 ‘위탁 수호자’라고 알아야 한다. 맡겨진 것을 지킨다고 해서 위탁 수호자이니, 다른 사람이 자신의 거처로 가져온 물건에 대해 “스님, 제가 이 일을 마치고 올 때까지 잠깐만 이것을 봐주십시오”라고 말했을 때 그것을 지키는 자를 가리키는 명칭이다.

ทฺวิจตุพหุปฺปทกถาวณฺณนา.

이족(二足), 사족(四足), 다족(多足)에 대한 설명.

๒๓๗. ‘‘ปญฺจหิ อากาเรหิ อทินฺนํ อาทิยนฺตสฺส อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติอาทินา (ปารา. ๑๒๒) นเยน ปาฬิยํ อาคตานิ ปญฺจงฺคานิ สงฺคเหตุมาห ‘‘ปเรส’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ปเรสํ สนฺตกํ ธน’’นฺติ อิมินา ปรมนุสฺสสนฺตกตา, ‘‘ปเรสนฺติ วิชานิตฺวา’’ติ อิมินา ปรายตฺตภาวสฺส ชานนํ, ‘‘ครุก’’นฺติ อิมินา ปาทํ วา อติเรกปาทํ วา อคฺฆนกตา, ‘‘เถยฺยจิตฺเตนา’’ติ อิมินา เถยฺยจิตฺตตา, ‘‘ฐานา จาเวตี’’ติ อิมินา ปญฺจวีสติยา อวหารานํ อญฺญตรสฺส สมงฺคิตาติ เอวเมตฺถ ปญฺจงฺคสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

237. ‘다섯 가지 양상으로 주지 않는 것을 가지는 자에게 바라이(pārājika)의 죄가 된다’는 등의 방법으로 팔리에 전해지는 다섯 가지 구성 요소를 요약하여 ‘타인의’ 등의 문장으로 말하였다. 거기서 ‘타인의 소유인 재물’이라는 것으로 다른 인간의 소유물임이, ‘타인의 것이라고 알아서’라는 것으로 타인에게 속한 상태임을 아는 것이, ‘중대한 물건’이라는 것으로 1파다(pāda) 또는 1파다를 초과하는 가치임이, ‘절도 의사로’라는 것으로 도둑질하려는 마음이, ‘장소에서 옮긴다’는 것으로 스물다섯 가지 탈취 방법 중 어느 하나를 갖추는 것이니, 이와 같이 여기서 다섯 가지 요소의 요약을 알아야 한다.

๒๓๘. เอตฺตาวตา ตึสมาติกากถาวินิจฺฉยํ สงฺคเหตฺวา อิทานิ ‘‘อนาปตฺติ สสญฺญิสฺส วิสฺสาสคฺคาเห ตาวกาลิเก เปตปริคฺคเห ติรจฺฉานคตปริคฺคเห ปํสุกูลสญฺญิสฺสา’’ติอาทินา [Pg.129] (ปารา. ๑๓๑) นเยน ปาฬิยํ อาคตํ อนาปตฺติวารํ สงฺคเหตุมาห ‘‘อนาปตฺตี’’ติอาทิ. ตตฺถ สสญฺญิสฺสาติ ปรสนฺตกมฺปิ ‘‘สสนฺตก’’นฺติ สุทฺธสญฺญาย คณฺหนฺตสฺส อนาปตฺตีติ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. เอวํ คหิตํ สามิเกหิ ทิสฺวา ยาจิเต อเทนฺตสฺส อุภินฺนํ ธุรนิกฺเขเปน ปาราชิกํ.

238. 지금까지 서른 가지 마티카(본문)의 판별에 대한 설명을 요약하였고, 이제 ‘자신의 것이라는 인식을 가진 자에게, 신뢰하여 가짐에, 일시적으로 가짐에, 아귀의 소유물에, 축생의 소유물에, 버려진 물건이라는 인식을 가진 자에게 무범이다’라는 등의 방법으로 팔리에 전해진 무범(anāpatti)의 경우를 요약하여 ‘무범’ 등으로 말하였다. 거기서 ‘자신의 것이라는 인식을 가진 자’란 타인의 물건이라도 ‘내 것이다’라는 순수한 인식으로 가지는 자에게 무범이라는 것을 모든 곳에 연결해야 한다. 이와 같이 가졌을 때 주인들이 보고 돌려달라고 요청함에도 주지 않는다면 두 사람(주인과 가져간 자)의 의무 포기(dhuranikkhepa)에 의해 바라이가 된다.

ติรจฺฉานปริคฺคเหติ ติรจฺฉาเนหิ ปริคฺคหิตวตฺถุมฺหิ. สเจปิ หิ นาคครุฬมาณวกมาณวิกาปิ มนุสฺสเวเสน อาปณํ ปสาเรตฺวา นิสินฺนา โหนฺติ, ภิกฺขุ จ เถยฺยจิตฺเตน เตสํ สนฺตกํ คณฺหาติ, อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สีหพฺยคฺฆทีปิปภุตีหิ วาฬมิเคหิ คหิตโคจรํ ปฐมํ โมจาเปนฺตสฺส ตํ มุญฺจิตฺวา อตฺตโนปิ หึสนโต โถกํ ขายิเต วาเรนฺตสฺส โทโส นตฺถิ. เสนาทีสุ ติรจฺฉาเนสุ เยน เกนจิ คหิตํ โคจรํ โมจาเปตุํ วฏฺฏติ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เสนาทโยปิ อามิสํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเต ปาตาเปตฺวา คณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๓๑). เอวเมว ธมฺมนิเทฑฺฑุภาทีหิ คหิตมณฺฑูกาทโย ชีวิตรกฺขนตฺถาย โมจาเปตุํ วฏฺฏตีติ เวทิตพฺพํ.

‘축생의 소유물에’란 축생들이 소유한 물건에 대해서이다. 비록 나가(Nāga)나 가루다(Garuḷa)의 젊은 남녀가 인간의 모습으로 시장을 벌이고 앉아 있을 때, 비구가 절도 의사로 그들의 소유물을 가지더라도 무범이라고 말해진다. 사자, 호랑이, 표범 등 맹수들이 잡은 먹이를 처음으로 놓아주게 하거나, 그것을 놓아주고 자신을 해치려 하기에 조금 씹어 먹은 것을 금지하는 것에는 허물이 없다. 매(鷹) 등의 동물이 잡은 먹이를 누구든지 놓아주게 하는 것은 마땅하다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서 “매 등이 고기를 가지고 갈 때 떨어뜨리게 하여 가지는 것은 마땅하다”라고 설해졌기 때문이다. 이와 같이 뱀 등이 잡은 개구리 등을 생명을 보호하기 위해 놓아주게 하는 것은 마땅하다고 알아야 한다.

ตาวกาลิกคฺคาเหติ ‘‘ปฏิกริสฺสามี’’ติ ตาวกาลิกํ คณฺหนฺตสฺส เอวํ คหิตํ สเจ ภณฺฑสามิโก ปุคฺคโล วา คโณ วา ‘‘ตุมฺเหว คณฺหถา’’ติ อนุชาเนยฺย, วฏฺฏติ. นานุชาเนยฺย, น คณฺเหยฺย, ทาตพฺพํ. อเทนฺตสฺส อุภินฺนํ ธุรนิกฺเขเปน ปาราชิกํ. ‘‘สงฺฆสนฺตกํ ปน ปฏิทาตุเมว วฏฺฏตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

‘일시적으로 가짐’이란 “다시 갚겠다”라며 일시적으로 가지는 자가 이와 같이 가졌을 때, 물건의 주인인 개인이나 단체가 “그대들이 가지십시오”라고 허락한다면 마땅하다. 만약 허락하지 않는다면 가지지 말아야 하며 돌려주어야 한다. 주지 않는 자에게는 두 사람의 의무 포기에 의해 바라이가 된다. 그러나 “승가의 소유물은 반드시 돌려주어야만 마땅하다”라고 주석서에 설해졌다.

วิสฺสาสคฺคาเหติ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส วิสฺสาสํ คเหตุํ, สนฺทิฏฺโฐ จ โหติ, สมฺภตฺโต จ, อาลปิโต จ, ชีวติ จ, คหิเต จ อตฺตมโน [Pg.130] โหตี’’ติ (มหาว. ๓๕๖) ปาฬิยํ อาคตํ ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส สนฺตกํ วิสฺสาเสน คณฺหนฺตสฺส คหเณ วินิจฺฉโย ยถาวุตฺตสุตฺตวณฺณนายํ เวทิตพฺโพ. ยถาห สมนฺตปาสาทิกายํ –

‘신뢰하여 가짐’이란 “비구들이여, 다섯 가지 요소를 갖춘 자의 물건을 신뢰하여 가지는 것을 허락한다. 본 적이 있고, 친밀하며, (가져가라고) 말을 들었고, 살아 있으며, 가졌을 때 기뻐하는 자이다”라고 팔리에 전해지니, 다섯 가지 요소를 갖춘 자의 소유물을 신뢰로써 가질 때의 판별은 앞에서 말한 경의 주석에서 알아야 한다. 사만타파사디카(Samantapāsādikā)에서 다음과 같이 말한 바와 같다.

ตตฺถ สนฺทิฏฺโฐติ ทิฏฺฐมตฺตกมิตฺโต. สมฺภตฺโตติ ทฬฺหมิตฺโต. อาลปิโตติ ‘‘มม สนฺตกํ ยํ อิจฺฉสิ, ตํ คณฺเหยฺยาสิ, อาปุจฺฉิตฺวา คหเณ การณํ นตฺถี’’ติ วุตฺโต. ชีวตีติ อนุฏฺฐานเสยฺยาย สยิโตปิ ยาว ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทํ น ปาปุณาติ. คหิเต จ อตฺตมโนติ คหิเต ตุฏฺฐจิตฺโต โหติ, เอวรูปสฺส สนฺตกํ ‘‘คหิเต เม อตฺตมโน ภวิสฺสตี’’ติ ชานนฺเตน คเหตุํ วฏฺฏติ. อนวเสสปริยาทานวเสน เจตานิ ปญฺจงฺคานิ วุตฺตานิ, วิสฺสาสคฺคาโห ปน ตีหงฺเคหิ รุหติ – สนฺทิฏฺโฐ, ชีวติ, คหิเต อตฺตมโน, สมฺภตฺโต, ชีวติ, คหิเต อตฺตมโน, อาลปิโต, ชีวติ, คหิเต อตฺตมโนติ.

거기서 ‘본 적이 있는 자(sandiṭṭho)’란 보기만 한 친구이다. ‘친밀한 자(sambhatto)’란 견고한 친구이다. ‘말을 들은 자(ālapito)’란 “내 물건 중 원하는 것이 있으면 가지시오, 물어보고 가질 필요가 없소”라고 말을 들은 자이다. ‘살아 있는 자(jīvatī)’란 병상에 누워 있을지라도 생명 기능이 끊어지는 데 이르지 않은 자이다. ‘가졌을 때 기뻐하는 자(gahite attamano)’란 가졌을 때 기쁜 마음이 되는 자이니, 이러한 사람의 소유물을 “내가 가지면 기뻐할 것이다”라고 알면서 가지는 것은 마땅하다. 남김없이 망라하기 위해 이 다섯 가지 요소가 설해졌지만, 신뢰하여 가짐은 세 가지 요소로 성립된다. 즉, ‘본 적이 있고, 살아 있으며, 가졌을 때 기뻐함’, ‘친밀하고, 살아 있으며, 가졌을 때 기뻐함’, ‘말을 들었고, 살아 있으며, 가졌을 때 기뻐함’이다.

โย ปน ชีวติ, น จ คหิเต อตฺตมโน โหติ, ตสฺส สนฺตกํ วิสฺสาสคฺคาเหน คหิตมฺปิ ปุน ทาตพฺพํ. ททมาเนน จ มตกธนํ ตาว เย ตสฺส ธเน อิสฺสรา คหฏฺฐา วา ปพฺพชิตา วา, เตสํ ทาตพฺพํ. อนตฺตมนสฺส สนฺตกํ ตสฺเสว ทาตพฺพํ. โย ปน ปฐมํเยว ‘‘สุฏฺฐุ กตํ ตยา มม สนฺตกํ คณฺหนฺเตนา’’ติ วจีเภเทน วา จิตฺตุปฺปาทมตฺเตน วา อนุโมทิตฺวา ปจฺฉา เกนจิ การเณน กุปิโต ปจฺจาหราเปตุํ น ลภติ. โยปิ อทาตุกาโมว, จิตฺเตน ปน อธิวาเสติ, น กิญฺจิ วทติ, โสปิ ปุน ปจฺจาหราเปตุํ น ลภติ. โย ปน ‘‘มยา ตุมฺหากํ [Pg.131] สนฺตกํ คหิตํ วา ปริภุตฺตํ วา’’ติ วุตฺเต ‘‘คหิตํ วา โหตุ ปริภุตฺตํ วา, มยา ปน ตํ เกนจิเทว กรณีเยน ฐปิตํ, ตํ ปากติกํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วทติ, อยํ ปจฺจาหราเปตุํ ลภตีติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๓๑).

그러나 살아 있지만 가졌을 때 기뻐하지 않는 자의 소유물은 신뢰하여 가짐으로 가졌더라도 다시 돌려주어야 한다. 돌려줄 때 죽은 자의 재산이라면 그 재산의 주인인 재가자나 출가자에게 주어야 한다. 기뻐하지 않는 자의 소유물은 그 자신에게 돌려주어야 한다. 그러나 처음에 “나의 물건을 가져간 것은 참 잘한 일이오”라고 말로 표현하거나 마음을 일으키는 것만으로 찬성하고서, 나중에 어떤 이유로 화가 나서 다시 돌려받으려 할 수는 없다. 또한 주기 싫어하더라도 마음으로 받아들이고 아무 말도 하지 않는 자 역시 다시 돌려받을 수 없다. 그러나 “내가 당신의 물건을 가지거나 사용했습니다”라고 말했을 때, “가졌든 사용했든 상관없지만, 내가 그것을 어떤 일 때문에 둔 것이니 원래대로 해놓아야 합니다”라고 말하는 자는 다시 돌려받을 수 있다.

เปตปริคฺคเหติ เปตฺติวิสยุปฺปนฺนา จ มริตฺวา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว นิพฺพตฺตา จ จาตุมหาราชิกาทโย เทวา จ อิมสฺมึ อตฺเถ เปตา นาม, เตสํ สนฺตกํ คณฺหนฺตสฺส จ อนาปตฺตีติ อตฺโถ. สเจปิ หิ สกฺโก เทวราชา อาปณํ ปสาเรตฺวา นิสินฺโน โหติ, ทิพฺพจกฺขุโก จ ภิกฺขุ ตํ ญตฺวา สตสหสฺสคฺฆนกมฺปิ วตฺถํ ตสฺส วิรวนฺตสฺเสว อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหิตุํ วฏฺฏติ. เทวปูชตฺถํ รุกฺขาทีสุ มฏฺฐวตฺถาทีนิ คณฺหโต นิทฺโทสตาย กิเมว วตฺตพฺพํ. ปํสุกูลสญฺญาย คณฺหโตปิ อนาปตฺติ. ตถา คหิตมฺปิ สเจ สสฺสามิกํ โหติ, สามิเก อาหราเปนฺเต ทาตพฺพนฺติ อุปลกฺขณโต เวทิตพฺพํ.

'아귀에게 잡힌 자들'이란 아귀계에 태어난 자들과, 죽어서 그와 같은 생태(attabhāva)로 태어난 사천왕천 등의 신들도 이 문맥에서는 '아귀(peta)'라 이름하며, 그들의 소유물을 취하는 자에게는 범계가 아니라는 뜻이다. 만약 천상의 왕인 삭카(제석천)가 가게를 차려 앉아 있더라도, 천안(dibbacakkhu)을 가진 비구가 이를 알고서 그가 소리치고 있음에도 십만 냥의 가치가 있는 옷을 빼앗아 취하는 것도 허용된다. 신을 숭배하기 위해 나무 등에 걸어둔 매끄러운 옷 등을 취하는 것이 무죄임은 말할 것도 없다. 분소의(paṃsukūla)라는 생각으로 취하는 자도 범계가 아니다. 그와 같이 취하였더라도 만일 주인이 있는 것이라면, 주인이 가져오게 할 때 돌려주어야 한다는 것을 유의하여 알아야 한다.

๒๓๙. เอตฺถาติ ทุติยปาราชิกวินิจฺฉเย. จ-สทฺเทน อวุตฺตสมุจฺจยตฺเถน อวเสสสิกฺขาปทวินิจฺฉเย สงฺคณฺหาติ. วตฺตพฺโพติ มาติกฏฺฐกถาทีสุ วิย อวสาเน กเถตพฺโพ. ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉโยติ สมุฏฺฐานาทิโก ตํตํสิกฺขาปทปาฬิยํ อนาคโต อุปาลิตฺเถราทีหิ ฐปิโต วินิจฺฉโย.

239. '여기서(Ettha)'란 제2 파라지카의 판별에서라는 뜻이다. 'ca(그리고)'라는 단어는 언급되지 않은 것을 포함한다는 의미로, 나머지 학습계목(sikkhāpada)의 판별을 포함한다. '말해야 한다(vattabbo)'는 마띠까 주석서(mātikaṭṭhakathā) 등에서처럼 마지막에 설명되어야 함을 뜻한다. '성전 밖의 판별(Pāḷimuttavinicchayo)'이란 기원(samuṭṭhāna) 등과 같이 해당 학습계목의 성전(Pāḷi)에는 나오지 않으나 우빨리 장로 등에 의해 확립된 판별을 말한다.

๒๔๐. ปราชิตาเนกมเลนาติ อปริเมยฺยกปฺปโกฏิสตสหสฺโสปจิตปารมิตาสมฺภูเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐาเนน อาสวกฺขยญาเณน สห วาสนาย สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ปราชิตา ราคาทโย อเนกกิเลสมลา เยน โส ปราชิตาเนกมโล, เตน ปราชิตาเนกมเลน[Pg.132]. ชิเนน ยํ ทุติยํ ปาราชิกํ วุตฺตํ, อสฺส ทุติยปาราชิกสฺส จ อตฺโถ มยา สมาเสน วุตฺโต. อเสเสน อติวิตฺถารนเยน วตฺตุํ ตสฺส อตฺถํ กเถตุํ โก หิ สมตฺโถติ โยชนา. เอตฺถ จ-สทฺโท ปฐมปาราชิกสมุจฺจยตฺโถ. หิ-สทฺโท อวธารเณ, เตน อเสเสน ตทตฺถํ วตฺตุํ สมตฺโถ นตฺเถว อญฺญตฺร ตถาคตาติ ทีเปติ.

240. '수많은 번뇌의 때를 물리친 분(Parājitānekamala)'이란, 헤아릴 수 없는 수억만 겁 동안 쌓은 바라밀로 성취되었고 일체지(sabbaññutaññāṇa)의 발판이 되는 번뇌의 소멸에 대한 지혜(āsavakkhayañāṇa)와 함께, 습기(vāsanā)까지도 완전히 끊어 없애버림으로써 탐욕 등의 수많은 번뇌의 때를 물리친 분을 말하며, 그 '수많은 번뇌의 때를 물리친 분'에 의해서이다. 승자(Jina, 부처님)에 의해 설해진 제2 파라지카의 의미가 나에 의해 요약되어 설명되었다. 누가 그것의 의미를 빠짐없이 아주 상세하게 말할 수 있겠는가 하는 구성이다. 여기서 'ca'라는 단어는 제1 파라지카를 포함한다는 뜻이다. 'hi'라는 단어는 강조의 의미로, 그 의미를 완전히 설명할 수 있는 자는 여래 외에는 결코 없음을 나타낸다.

อิติ วินยตฺถสารสนฺทีปนิยา

이와 같이 비나얏타사라산디빠니(Vinayatthasārasandīpanī)의

วินยวินิจฺฉยวณฺณนาย

비나야비니차야(Vinayavinicchaya)에 대한 주석 중에서

ทุติยปาราชิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2 파라지카에 대한 설명이 끝났다.

ตติยปาราชิกกถาวณฺณนา

제3 파라지카에 대한 설명

๒๔๑-๒. เอวมติสุขุมนยสมากุลํ ทุติยปาราชิกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตติยปาราชิกํ ทสฺเสตุมาห ‘‘มนุสฺสชาติ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ มนุสฺสชาตินฺติ ชายตีติ ชาติ, รูปารูปปฏิสนฺธิ, มนุสฺเสสุ ชาติ ยสฺส โส มนุสฺสชาติ, มนุสฺสชาติโก มนุสฺสวิคฺคโหติ วุตฺตํ โหติ, ตํ มนุสฺสชาตึ.

241-2. 이와 같이 매우 미세한 논리들로 가득 찬 제2 파라지카를 보여준 뒤, 이제 제3 파라지카를 보여주기 위해 "인간의 태생(manussajāti)" 등으로 말씀하셨다. 거기서 '인간의 태생'이란 '태어남(jāti)'은 물질적·비물질적 재생연결(paṭisandhi)을 말하며, 인간들 중에서 태어남이 있는 자가 '인간의 태생'이고, 이는 곧 인간의 형태(manussaviggaho)를 가진 인간의 종족이라는 뜻이니, 그 인간의 태생을 말한다.

เอตฺถ จ มนุสฺเสสูติ กุสลากุสลมนสฺส อุสฺสนฺนตฺตา มนุสฺสสงฺขาเตสุ นเรสุ. ‘‘ยํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺน’’นฺติ (ปารา. ๑๗๒) ปทภาชเน วุตฺตนเยน มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปฐมํ อุปฺปชฺชมานปฏิสนฺธิจิตฺตญฺจ ตํสมฺปยุตฺตเวทนาสญฺญาสงฺขารสงฺขาตขนฺธตฺตยญฺจ ตํสหชาตานิ –

여기서 '인간들(manussesū)'이란 유익하거나 해로운 마음이 치성하기 때문에 '인간(manussa)'이라 불리는 사람들을 말한다. "모태에서 처음으로 일어난 마음"(Pārā. 172)이라는 구절 해석(padabhājana)에서 설명된 방식에 따르면, 모태에서 처음으로 일어나는 재생연결식(paṭisandhi-citta)과 그와 결합된 느낌(vedanā)·지각(saññā)·형성(saṅkhāra)이라 불리는 세 무더기(khandha), 그리고 그와 함께 생겨난 것들―

‘‘ติลเตลสฺส ยถา พินฺทุ, สปฺปิมณฺโฑ อนาวิโล;

เอวํ วณฺณปฺปฏิภาคํ, ‘กลล’นฺติ ปวุจฺจตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๗๒;

วิภ. อฏฺฐ. ๒๖) –

"깨끗한 참기름 방울이나 맑은 버터 기름과 같이, 그와 비슷한 색깔을 띤 것을 '깔랄라(kalala, 배아)'라 부른다." (Pārā. Aṭṭha. 2.172; Vibha. Aṭṭha. 26) ―

วุตฺตานิ [Pg.133] ชาติอุณฺณํสุมฺหิ ปสนฺนติลเตเล วา สปฺปิมณฺเฑ วา โอตาเรตฺวา อุกฺขิปิตฺวา วิธุนิเต อคฺเค ลมฺพมานพินฺทุปฺปมาณกลลสงฺขาตานิ สภาวกานํ กายภาววตฺถุทสกวเสน ตึส รูปานิ จ อภาวกานํ กายวตฺถุทสกวเสน วีสติ รูปานิ จาติ อยํ นามรูปปฏิสนฺธิ อิธ ‘‘ชาตี’’ติ คหิตา. ‘‘ยสฺสา’’ติ อิมินา อญฺญปเทน ‘‘ยาว มรณกาลา เอตฺถนฺตเร เอโส มนุสฺสวิคฺคโห นามา’’ติ (ปารา. ๑๗๒) ปทภาชเน วุตฺตนเยน ปฐมภวงฺคโต ปฏฺฐาย จุติจิตฺตาสนฺนภวงฺคปริยนฺตสนฺตานสงฺขาตสตฺโต คหิโต. อิมินา มนุสฺสวิคฺคหสฺส ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ปาราชิกวตฺถุภาวํ ทสฺเสติ.

위에서 언급된, 갓 태어난 양의 털을 맑은 참기름이나 버터 기름에 담갔다가 들어 올려 털었을 때 그 끝에 매달려 있는 방울 크기의 깔랄라(kalala)라고 하는 것과, 성별이 있는 경우 몸(kāya)·성(bhāva)·토대(vatthu)의 십분법(dasaka)에 의한 30가지 물질, 성별이 없는 경우 몸과 토대의 십분법에 의한 20가지 물질을 포함하는 이 명칭-형색의 재생연결(nāmarūpapaṭisandhi)을 여기서는 '태어남(jāti)'으로 간주하였다. "그(yassa)"라는 다른 단어에 의해서는, "죽음에 이르기까지 그사이에 있는 이를 인간의 형태라 한다"(Pārā. 172)는 구절 해석의 방식에 따라, 첫 번째 존재지속심(bhavaṅga)으로부터 죽음의 마음(cuticitta) 직전의 존재지속심에 이르기까지의 상속(santāna)이라 일컬어지는 중생이 파악된다. 이것으로 인간의 형태에 대해서는 재생연결부터 파라지카의 대상이 됨을 보여준다.

ชานนฺโตติ ‘‘สตฺโต อย’’นฺติ ชานนฺโต. ชีวิตา โย วิโยชเยติ โย ภิกฺขุ ชีวิตินฺทฺริยา วิโยเชยฺย โวโรเปยฺย, ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉินฺเทยฺย อุปโรเธยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ปทภาชเน ‘‘ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉินฺทติ อุปโรเธตี’’ติ (ปารา. ๑๗๒).

'알면서(jānantoti)'란 "이것은 중생이다"라고 아는 것이다. '생명에서 떼어놓다(jīvitā yo viyojaye)'란 어떤 비구가 생명기능(jīvitindriya)으로부터 떼어놓거나 박탈하는 것, 즉 그의 생명기능을 끊거나 정지시키는 것을 말한다. 그래서 구절 해석(padabhājana)에서 "생명을 박탈한다는 것은 생명기능을 끊거나 정지시키는 것이다"(Pārā. 172)라고 하였다.

ตญฺจ ชีวิตินฺทฺริยํ รูปารูปวเสน ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ อวิคฺคหตฺตา อุปกฺกมวิสยํ น โหติ. รูปชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉเทน ปน ตทายตฺตวุตฺติตาย ตํสมกาลเมว โอจฺฉิชฺชมานตาย เอตฺถ สามญฺเญน อุภยมฺปิ คเหตพฺพํ. อิทญฺจ อตีตานาคตํ น คเหตพฺพํ ตสฺส อวิชฺชมานตฺตา. อุปกฺกมวิสยารหํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนเมว คเหตพฺพํ. ตญฺจ ขณสนฺตติอทฺธาวเสน ติวิธํ โหติ.

그 생명기능(jīvitindriya)은 색(rūpa, 물질)과 무색(arūpa, 정신)의 측면에서 두 가지가 있다. 그중 무색의 생명기능은 형체가 없으므로 공격(upakkama)의 대상이 되지 않는다. 그러나 물질적 생명기능이 끊어짐으로써 그것에 의존하여 활동하던 무색의 생명기능도 동시에 끊어지기 때문에, 여기서는 일반적으로 둘 다를 포함하는 것으로 보아야 한다. 그리고 이것은 과거와 미래의 것은 존재하지 않으므로 포함되지 않는다. 오직 공격의 대상이 될 수 있는 현재의 것만을 취해야 한다. 그것은 순간(khaṇa)·상속(santati)·기간(addhā)의 측면에서 세 가지가 있다.

ตตฺถ อุปฺปาทฏฺฐิติภงฺควเสน ขณตฺตยปริยาปนฺโน ภาโว ขณปจฺจุปฺปนฺนํ นาม. ตํ สรสภงฺคภูตตฺตา สยํ ภิชฺชมานํ อุปกฺกมสาธิยํ วินาสวนฺตํ น โหติ. อาตเป ฐตฺวา คพฺภํ ปวิฏฺฐสฺส อนฺธการวิคมนฺตรญฺจ สีเตน โอวรกํ ปวิฏฺฐสฺส วิสภาคอุตุสมุฏฺฐาเนน [Pg.134] สีตปนูทนฺตรญฺจ รูปสนฺตติ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ นาม. ปฏิสนฺธิจุตีนมนฺตราฬปฺปวตฺติ ขนฺธสนฺตติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ นาม. อิมสฺมึ ทฺวเย อุปกฺกมสมฺภโว, ตํวเสน อุปจฺฉิชฺชมานํ ชีวิตํ สนฺตานปริหานิปจฺจยภาวโต สนฺตติอทฺธาปจฺจุปฺปนฺนทฺวยํ ยถาปริจฺฉินฺนกาลมปฺปตฺวา อุปกฺกมวเสน อนฺตราเยว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา สนฺตติอทฺธาปจฺจุปฺปนฺนรูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ ตํนิโรเธน นิรุชฺฌมานอรูปชีวิตินฺทฺริยญฺจาติ อุภยํ เอตฺถ ‘‘ชีวิตา’’ติ คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทเมว สนฺธายาห ปทภาชเน ‘‘สนฺตตึ วิโกเปตี’’ติ (ปารา. ๑๗๒).

그중 일어남(uppāda)·머묾(ṭhiti)·사라짐(bhaṅga)이라는 세 가지 찰나에 포함되는 상태가 '찰나 현재(khaṇapaccuppanna)'이다. 그것은 본래적 성질상 저절로 무너지는 것이기에 공격에 의해 파괴되는 것이 아니다. 뙤약볕에 있다가 방으로 들어갔을 때 어둠이 사라지는 사이의 변화나, 추위 때문에 방으로 들어갔을 때 서로 다른 기온(utu)의 영향으로 추위가 물러가는 사이의 물질의 상속이 '상속 현재(santatipaccuppanna)'이다. 재생연결과 죽음 사이의 무더기(khandha)의 상속이 '기간 현재(addhāpaccuppanna)'이다. 이 두 가지에서 공격이 가능하며, 그에 의해 끊어지는 생명은 상속이 파괴되는 원인이 되므로, 상속 현재와 기간 현재 이 두 가지는 정해진 시간을 다 채우지 못하고 공격에 의해 중간에 소멸하게 된다. 그러므로 상속 현재와 기간 현재의 물질적 생명기능과, 그것의 소멸로 인해 함께 소멸하는 무색의 생명기능, 이 둘이 여기서 '생명(jīvitā)'으로 취해졌음을 알아야 한다. 이를 염두에 두고 구절 해석에서 "상속을 파괴한다(santatiṃ vikopeti)"(Pārā. 172)라고 말한 것이다.

อิมิสฺสาว ปาณาติปาตภาเว อาปตฺติภาวโต เอตฺถ ฐตฺวา อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๗๒) ปาณปาณาติปาตปาณาติปาตีปาณาติปาตปฺปโยคานํ วิภาโค ทสฺสิโต. ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต อุปจฺฉิชฺชมานํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ตํ ‘‘ชีวิตา’’ติ อิมินา วุตฺตํ. ปาณาติปาโต นาม วธกเจตนา, โส จ ‘‘วิโยชเย’’ติ อิมินา สนฺทสฺสิโต. ปาณาติปาตี นาม ปุคฺคโล, โส จ ‘‘โย’’ติ อิมินา สนฺทสฺสิโต. ปาณาติปาตปฺปโยโค ปน –

이 살생의 상태(pāṇātipātabhāva)에 대한 범계의 상태로부터 여기에 근거하여 주석서(Pārājikā-aṭṭhakathā 2.172)에서 생명(pāṇa), 살생(pāṇātipāta), 살생자(pāṇātipātī), 살생의 방편(pāṇātipātappayoga)의 구분이 제시되었습니다. 거기서 '생명(pāṇa)'이란 세속적인 관점에서는 중생을 뜻하고, 승의의 관점에서는 끊어지는 명근(jīvitindriya)을 뜻하며, 그것은 '생명으로부터(jīvitā)'라는 말로 언급되었습니다. '살생(pāṇātipāta)'이란 죽이려는 의도(vadhakacetanā)를 이름하며, 그것은 '분리시키다(viyojaye)'라는 말로 나타내어졌습니다. '살생자(pāṇātipātī)'란 사람을 이름하며, 그것은 '누구든지(yo)'라는 말로 나타내어졌습니다. 그러나 '살생의 방편(pāṇātipātappayoga)'은—

‘‘วุตฺตา ปาณาติปาตสฺส;

ปโยคา ฉ มเหสินา’’ติ –

“위대한 성자께서 살생의 여섯 가지 방편을 말씀하셨다”라고—

อาทินา นเยน อิเธว วกฺขมานวิภาคตฺตา วกฺขมานนเยเนว ทฏฺฐพฺโพ.

등의 방식으로 바로 여기에서 설명될 것이기에, 설명될 방식대로 보아야 합니다.

อสฺส สตฺถํ นิกฺขิเปยฺย วาติ โยชนา. อสฺสาติ มนุสฺสชาติกสฺส. ‘‘หตฺถปาเส’’ติ ปาฐเสโส. หตฺถปาโส นาม สมีโปติ. อสฺสาติ สมีปสมฺพนฺเธ สามิวจนํ. สตฺถนฺติ เอตฺถ ชีวิตวิหึ สนุปกรณภาเวน สมฺมตา ธาราวนฺตอสิอาทิ จ ธารารหิตยฏฺฐิภินฺทิวาลลคุฬาทิ จ [Pg.135] อุปลกฺขณวเสน คเหตพฺพา. สสติ หึสตีติ สตฺถํ. เตเนวาห ปทภาชเน ‘‘อสึ วา สตฺตึ วา ภินฺทิวาลํ วา ลคุฬํ วา ปาสาณํ วา สตฺถํ วา วิสํ วา รชฺชุํ วา’’ติ. อิธาวุตฺตํ กรปาลิกาฉุริกาทิ สมุขํ ‘‘สตฺถํ วา’’ติ อิมินา สงฺคหิตํ. นิกฺขิเปยฺยาติ ยถา โภคเหตุํ ลภติ, ตถา อุปนิกฺขิเปยฺย, อตฺตวธาย อิจฺฉิตกฺขเณ ยถา คณฺหาติ, ตถา สมีเป เตเนว จิตฺเตน ฐเปยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อิมินา ถาวรปฺปโยโค สนฺทสฺสิโต.

“그에게 무기를 놓아주거나”라는 문맥입니다. '그에게(assa)'란 인간에게라는 뜻입니다. '손이 닿는 곳에(hatthapāse)'라는 구절이 생략되어 있습니다. 손이 닿는 곳이란 가까운 곳을 뜻합니다. '그에게'라는 것은 근접한 관계를 나타내는 소유격입니다. '무기(sattha)'라는 것에서 여기서는 생명을 해치는 도구로서 인정되는 날카로운 칼등과 날카롭지 않은 막대기, 돌창, 몽둥이 등을 포함하는 것으로 보아야 합니다. 해치고 손상시키기에 '무기'라고 합니다. 그래서 단어 해석(padabhājana)에서 “칼이나 창이나 돌창이나 몽둥이나 돌이나 무기나 독이나 밧줄이나”라고 하였습니다. 여기서 언급된 손칼이나 단도 등도 “무기나”라는 말에 포함됩니다. “놓아주다(nikkhipeyya)”라는 것은 재물을 얻는 것처럼 놓아주는 것이니, 스스로 죽으려 할 때 원하는 순간에 집을 수 있도록 같은 마음으로 가까운 곳에 두는 것을 말합니다. 이것으로 부동의 방편(thāvarappayoga)을 나타냈습니다.

มรเณ คุณํ วา วเทยฺยาติ โยชนา, มรณตฺถาย มรเณ คุณํ วณฺเณตีติ อตฺโถ. ‘‘ชีวิเต อาทีนวํ ทสฺเสติ, มรเณ คุณํ ภณตี’’ติ (ปารา. ๑๗๒) ปทภาชเน วุตฺตตฺตา ‘‘กึ ตุยฺหิมินา ปาปเกน ทุชฺชีวิเตน, โย ตฺวํ น ลภสิ ปณีตโภชนานิ ภุญฺชิตุ’’มิจฺจาทินา นเยน มรณตฺถาย ชีวิเต อวณฺณํ วทนฺโต จ ‘‘ตฺวํ โขสิ อุปาสก กตกลฺยาโณ อกตปาโป, มตํ เต ชีวิตา เสยฺโย, อิโต ตฺวํ กาลกโต วิวิธวิหงฺคมวิกูชิเต ปรมสุรภิกุสุมภูสิตตรุวรนิจิเต ปรมรติกรลฬิตคติภาสิตวิลปิตสุรยุวติคณวิจริเต วรนนฺทเน อจฺฉราสงฺฆปริวาริโต วิจริสฺสสี’’ติอาทินา นเยน มรณตฺถาย มรณานิสํสํ ทสฺเสนฺโต จ ‘‘มรเณ คุณํ วเทยฺย’’อิจฺเจว วุจฺจติ.

“죽음의 장점을 말하거나”라는 문맥은 죽음을 목적으로 죽음의 장점을 찬탄한다는 뜻입니다. 단어 해석에서 “삶의 허물을 보여주고 죽음의 장점을 말한다”라고 하였으므로, “맛있는 음식을 먹지 못하는 그대에게 이런 비참하고 악한 삶이 무슨 소용인가”라는 등의 방식으로 죽음을 목적으로 삶의 불명예를 말하는 것과, “우바이여, 그대는 공덕을 쌓고 악을 짓지 않았으니 죽는 것이 사는 것보다 낫다. 여기서 죽으면 온갖 새들이 지저귀고 지극히 향기로운 꽃나무들이 가득하며 지극히 즐겁고 우아한 자태와 목소리로 속삭이는 천녀들이 노니는 수승한 난다나 숲에서 천녀들에게 둘러싸여 노닐게 될 것이다”라는 등의 방식으로 죽음을 목적으로 죽음의 이익을 보여주는 것 또한 “죽음의 장점을 말함”이라고 합니다.

มรณูปายํ เทเสยฺยาติ โยชนา. มรณาธิปฺปาเยเนว ‘‘สตฺถํ วา อาหร, วิสํ วา ขาท, รชฺชุยา วา อุพฺพนฺธิตฺวา กาลงฺกโรหี’’ติ ปทภาชเน วุตฺตสตฺถหรณานิ จ อวุตฺตมฺปิ โสพฺภนรกปปาตาทีสุ ปปตนญฺจาติ เอวมาทิกํ มรณูปายํ อาจิกฺเขยฺย. ‘‘โหติ อยมฺปี’’ติ ปทจฺเฉโท, อปีติ ปุพฺเพ วุตฺตทฺวยํ สมุจฺจิโนติ. ทฺเวธา ภินฺนสิลา วิย อสนฺเธยฺโยว [Pg.136] โส เญยฺโยติ ทฺวิธา ภินฺนปาสาโณ วิย ภควโต ปฏิปตฺติปฏิเวธสาสนทฺวเยน โส ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตภาเว สนฺธาตุมสกฺกุเณยฺโยวาติ ญาตพฺโพติ อตฺโถ.

“죽음의 수단을 가르쳐주거나”라는 문맥입니다. 죽으려는 의도로 “무기를 가져오거나 독을 먹거나 밧줄로 목을 매어 죽어라”라고 단어 해석에서 언급된 무기를 가져오는 것 등과, 언급되지 않았더라도 구덩이나 지옥이나 낭떠러지 등에 떨어지는 것 등 이러한 죽음의 수단을 알려주는 것입니다. “이 또한 그러하다(Hoti ayampī)”는 단어 분리입니다. '또한(api)'은 앞에서 언급된 두 가지를 합칩니다. “두 조각 난 바위처럼 결합할 수 없는 자임을 알아야 한다”는 것은 두 조각 난 바위처럼 부처님의 수행(paṭipatti)과 통달(paṭivedha)이라는 두 가지 가르침으로 현재의 생에서 결합할 수 없는 자임을 알아야 한다는 뜻입니다.

๒๔๓. ถาวราทโยติ อาทิ-สทฺเทน วิชฺชามยอิทฺธิมยปโยคทฺวยํ สงฺคหิตํ.

243. '부동(thāvara) 등'에서 '등(ādi)'이라는 단어로 주문의 방편(vijjāmaya)과 신통의 방편(iddhimaya)의 두 가지가 포함됩니다.

๒๔๔. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ ปโยเคสุ. สโก หตฺโถ สหตฺโถ, เตน นิพฺพตฺโต สาหตฺถิโก, ปโยโค. อิธ หตฺถคฺคหณํ อุปลกฺขณํ, ตสฺมา หตฺถาทินา อตฺตโน องฺคปจฺจงฺเคน นิปฺผาทิโต วธปฺปโยโค สาหตฺถิโกติ เวทิตพฺโพ.

244. 거기서란 그 여섯 가지 방편 중에서입니다. 자신의 손이 '자신의 손(sako hattho)'이며, 그것으로 이루어진 것이 '자신의 손으로 하는(sāhatthiko)' 방편입니다. 여기서 손을 언급한 것은 예시이므로, 손 등으로 자신의 몸의 일부분으로 성취된 살생의 방편을 '자신의 손으로 하는 방편'으로 알아야 합니다.

๒๔๕. ‘‘ตฺวํ ตํ เอวํ ปหริตฺวา มาเรหี’’ติ ภิกฺขุโน ปรสฺส ยํ อาณาปนํ, อยมาณตฺติโก นโยติ โยชนา. อาณตฺติโก นโยติ อาณตฺติเยว อาณตฺติโก. เนติ ปวตฺเตตีติ นโย, ปโยคสฺเสตํ นามํ.

245. “너는 그를 이와 같이 때려서 죽여라”라고 비구가 타인에게 명령하는 것이 '명령에 의한 방식(āṇattiko nayo)'이라는 문맥입니다. 명령에 의한 방식이란 명령 그 자체가 '명령에 의한 것(āṇattiko)'입니다. 이끄는 것(neti), 전개하는 것(pavatteti)이 '방식(nayo)'이니, 이는 방편의 명칭입니다.

๒๔๖. ทูรนฺติ ทูรฏฺฐํ. กาเยน ปฏิพทฺเธนาติ เอตฺถ กาเยกเทโส หตฺถาทิ กาโย อวยเว สมุทาโยปจารโต ‘‘คาโม ทฑฺโฒ’’ติ ยถา. กายปฏิพทฺธํ จาปาทิกํ ปฏิพทฺธํ นาม ปุพฺพปทโลเปน ‘‘เทวทตฺโต ทตฺโต’’ติ ยถา. วา-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ, กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วาติ วุตฺตํ โหติ, ‘‘อุสุอาทินิปาตน’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. วิธานํ วิธิ, ปโยโคติ อตฺโถ.

246. '멀리(dūra)'란 멀리 있는 것입니다. '몸에 붙은 것으로(kāyena paṭibaddhena)'에서 여기서 몸의 일부분인 손 등을 '몸(kāya)'이라고 한 것은 “마을이 탔다”라고 할 때처럼 부분으로 전체를 나타낸 것입니다. 몸에 붙은 활 등을 '붙은 것(paṭibaddha)'이라 함은 앞 단어가 생략된 것으로 “데바닷타를 닷타”라고 부르는 것과 같습니다. '또는(vā)'이라는 단어는 생략되어 나타난 것이니, 몸으로 또는 몸에 붙은 것으로라는 뜻입니다. 이는 “화살 등을 쏘는 것”과 연결됩니다. '조치(vidhāna)'는 방법(vidhi)이며 방편이라는 뜻입니다.

๒๔๗. อสญฺจาริมุปาเยนาติ อสญฺจาริเมน นิจฺจเลน อุปาเยน. โอปตนฺติ เอตฺถาติ โอปาโต, โส อาทิ เยสํ อปสฺเสนวิสเภสชฺชสํวิธานาทีนํ เต โอปาตาทโย, เตสํ [Pg.137] วิธานํ โอปาตาทิวิธานํ, โอปาตกฺขณนาทิกิริยา.

247. '움직이지 않는 수단으로(asañcārimupāyena)'란 고정된, 움직이지 않는 수단으로라는 뜻입니다. '거기에 떨어지다'라고 하여 '구덩이(opāta)'라 하니, 구덩이 등이란 안식대(apassena), 독약의 조제(visabhesajjasaṃvidhāna) 등을 포함하며, 구덩이 등을 조치함이란 구덩이를 파는 등의 행위입니다.

๒๔๘. วิชฺชายาติ อาถพฺพนเวทาคตมรณมนฺตสงฺขาตวิชฺชาย. ชปฺปนนฺติ ยถา ปโร น สุณาติ, ตถา ปุนปฺปุนํ วจนํ.

248. '주문으로(vijjāyā)'란 아타르바 베다에서 전해지는 죽음의 주문이라 일컬어지는 지식으로 하는 것입니다. '읊조림(jappana)'이란 타인이 듣지 못하도록 반복해서 말하는 것입니다.

๒๔๙. มารเณ สมตฺถา ยา กมฺมวิปากชา อิทฺธิ, อยํ อิทฺธิมโย ปโยโค นามาติ สมุทีริโตติ โยชนา. กมฺมวิปาเก ชาตา กมฺมวิปากชา, อิทฺธิ, ยา ‘‘นาคานํ นาคิทฺธิ สุปณฺณานํ สุปณฺณิทฺธิ ยกฺขานํ ยกฺขิทฺธี’’ติอาทินา (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๗๒) พหุธา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. ตตฺถ ทิฏฺฐทฏฺฐผุฏฺฐวิสานํ นาคานํ ทิสฺวา, ฑํสิตฺวา, ผุสิตฺวา จ ปรูปฆาตกรเณ นาคิทฺธิ เวทิตพฺพา. เอวํ เสสานมฺปิ. อิทฺธิเยว อิทฺธิมโย, ภาวนามโย อิทฺธิปฺปโยโค ปเนตฺถ น คเหตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ –

249. “죽이는 데 능력이 있는 업보로 생긴 신통, 이것을 신통에 의한 방편이라 한다”고 일컬어졌다는 문맥입니다. 업의 과보에서 생겨난 것이 업보생(kammavipākajā) 신통이며, 그것은 “용들의 용 신통, 금시조들의 금시조 신통, 야차들의 야차 신통” 등이라고 주석서에서 여러모로 언급되었습니다. 거기서 눈으로 보고, 물고, 접촉하여 독을 퍼뜨리는 용들이 보고, 물고, 접촉하여 타인을 해치는 경우를 용 신통으로 알아야 합니다. 나머지도 이와 같습니다. 신통 그 자체가 신통에 의한(iddhimayo) 방편이며, 수행으로 이루어진(bhāvanāmaya) 신통의 방편은 여기서 취해서는 안 됩니다. 주석서에 다음과 같이 언급되었기 때문입니다.

‘‘เกจิ ปน ภาวนามยิทฺธิยาปิ ปรูปฆาตกรณํ วทนฺติ. สห ปรูปฆาตกรเณน จ อาทิตฺตฆรูปริ ขิตฺตสฺส อุทกฆฏสฺส เภทนํ วิย อิทฺธิวินาสญฺจ อิจฺฉนฺติ, ตํ เตสํ อิจฺฉามตฺตเมว. กสฺมา? ยสฺมา ตํ กุสลเวทนาวิตกฺกปริตฺตตฺติกาทีหิ น สเมติ. กถํ? อยญฺหิ ภาวนามยิทฺธิ นาม จตุตฺถชฺฌานมยา กุสลตฺติเก กุสลา เจว อพฺยากตา จ, ปาณาติปาโต อกุสโล. เวทนาตฺติเก อทุกฺขมสุขสมฺปยุตฺตา, ปาณาติปาโต ทุกฺขสมฺปยุตฺโต. วิตกฺกตฺติเก อวิตกฺกอวิจารา, ปาณาติปาโต สวิตกฺกสวิจาโร. ปริตฺตตฺติเก [Pg.138] มหคฺคตา, ปาณาติปาโต ปริตฺโตเยวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๗๒).

“그러나 어떤 이들은 수행으로 성취된 신통(bhāvanāmayiddhi)으로도 타인을 해칠 수 있다고 말한다. 타인을 해치는 것과 동시에 타오르는 집 위에 던져진 물항아리가 깨지는 것처럼 신통의 소멸을 바라는데, 그것은 그들의 생각일 뿐이다. 왜 그러한가? 그것이 유익한 느낌(kusalavedanā), 일으킨 생각(vitakka), 작은 것의 삼법(parittattika) 등과 합치하지 않기 때문이다. 어떻게 그러한가? 이 수행으로 성취된 신통이라는 것은 제4선정에서 생겨난 것으로, 유익함의 삼법(kusalattika)에서는 유익하거나(kusala) 무기(abyākata)이지만, 살생(pāṇātipāta)은 해로운 것(akusala)이다. 느낌의 삼법(vedanāttika)에서는 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌(adukkhamasukha)과 결합되어 있지만, 살생은 괴로운 느낌과 결합되어 있다. 일으킨 생각의 삼법(vitakkattike)에서는 일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없지만(avitakkaavicārā), 살생은 일으킨 생각과 지속적 고찰이 있는(savitakkasavicāro) 상태이다. 작은 것의 삼법(parittattike)에서는 고결한 상태(mahaggatā)이지만, 살생은 오직 작은 상태(paritto)일 뿐이기 때문이다.” (pārā. aṭṭha. 2.172)

๒๕๐. ตตฺถาติ เตสุ ฉพฺพิเธสุ ปโยเคสุ. อุทฺเทโสปีติ อุทฺทิสนํ อุทฺเทโส, ตํสหิโต ปโยโคปิ อุทฺเทโสติ วุตฺตํ โหติ ‘‘กุนฺเต ปเวเสหี’’ติ ยถา. เอวํ วตฺตพฺพตาย จ อนุทฺเทโสติ ตพฺพิปรีตวจนเมว ญาปกนฺติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ เอเกโก อุทฺเทโสปิ อนุทฺเทโสปิ โหตีติ เตสมยํ เภโท ปน ทุวิโธ โหตีติ ปริทีปิโตติ โยชนา. อิเมสุ ฉสุ ปโยเคสฺเวว เอเกกสฺเสว อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสกิริยมานตาย ทุวิธภาวโต เตสํ ทฺวาทสวิโธ เภโท ปทภาชเน จ อฏฺฐกถาย จ ทีปิโต, ตตฺถ วินิจฺฉยมิทานิ ทสฺสยิสฺสามีติ อธิปฺปาโย.

250. ‘거기서(Tattha)’란 그 여섯 가지 종류의 노력(payoga) 중에서라는 뜻이다. ‘지시(uddeso)도’란 지시하는 것이 지시이니, 그것을 수반한 노력도 지시라고 한다. 마치 “창으로 찔러라”라고 하는 것과 같다. 이와 같이 말해야 할 것에 대해 ‘비지시(anuddeso)’라고 하는 것은 그와 반대되는 말이 바로 (의미를) 알게 하는 것임을 알아야 한다. 여기서 각각의 지시도 비지시도 된다는 것은, 그것들의 이러한 구분이 두 가지 방식이 된다는 것을 상세히 설명한 것이라는 연결이다. 이 여섯 가지 노력 각각에서 지시되거나 지시되지 않은 상태로 행해지는 것에 따라 그 성질이 두 가지가 되므로, 그것들의 12가지 구분이 구절 풀이(padabhājana)와 주석서(aṭṭhakathā)에서 밝혀졌으니, 거기서 이제 판결(vinicchaya)을 보이겠다는 의도이다.

๒๕๑. พหูสุปีติ มนุสฺเสสุ พหูสุปิ. เตน กมฺเมนาติ ปหารทานสงฺขาเตน กมฺเมน. พชฺฌตีติ อปายํ เนตุํ กมฺมปาเสน กมฺมนฺตรํ นิวาเรตฺวา พชฺฌตีติ อตฺโถ.

251. ‘많은 이들 중에서도(Bahūsupī)’란 많은 사람들 중에서도라는 뜻이다. ‘그 업으로(Tena kammena)’란 타격을 가하는 행위로 일컬어지는 업을 말한다. ‘묶인다(Bajjhatī)’란 악처로 인도하기 위해 업의 포승줄로 다른 업을 차단하고 묶인다는 의미이다.

๒๕๒. ปหาเรปีติ ปหรเณปิ. เทหิโนติ มนุสฺสวิคฺคหสฺส. ตสฺสาติ ปหฏสฺส.

252. ‘타격에서도(Pahārepī)’란 때리는 행위에서도라는 뜻이다. ‘생령의(Dehinoti)’란 인간의 몸을 가진 자를 말한다. ‘그의(Tassāti)’란 맞은 자의 뜻이다.

๒๕๓. ปหฏมตฺเต วาติ ปหฏกฺขเณ วา. ปจฺฉาติ ตปฺปจฺจยา กาลนฺตเร วา. อุภยถาปิ จ มเตติ ทฺวินฺนํ อาการานมญฺญตเรน มเตปิ. หนฺตา วธโก. ปหฏมตฺตสฺมินฺติ ตสฺมึ มรณารหปหารสฺส ลทฺธกฺขเณเยว, มรณโต ปุพฺพภาเคเยวาติ มตฺตสทฺเทน ทีเปติ. มรณตฺถาย จ อญฺญตฺถาย จ ทินฺเนสุ อเนเกสุ ปหาเรสุ มรณตฺถาย [Pg.139] ทินฺนปฺปหาเรเนว ยทา กทาจิ มริสฺสติ, ปหารทานกฺขเณเยว ปาราชิกํ โหติ. อมรณาธิปฺปาเยน ทินฺนปฺปหารพเลน เจ มเรยฺย, น โหตีติ วุตฺตํ โหตีติ.

253. ‘맞은 즉시(Pahaṭamatte vā)’란 맞은 찰나를 말한다. ‘나중에(Pacchā)’란 그것을 원인으로 하여 다른 시간에 죽는 것을 말한다. ‘두 경우 모두에 죽으면(Ubhayathāpi ca mate)’이란 두 가지 양상 중 어느 하나로 죽더라도라는 뜻이다. ‘죽인 자(Hantā)’는 살해자이다. ‘맞은 즉시(Pahaṭamattasmiṃ)’에서 ‘오직(~만, matta)’이라는 단어는 그가 죽어 마땅한 타격을 입은 바로 그 찰나에, 즉 죽기 이전 단계에 이미 (바라이가 됨을) 나타낸다. 죽이기 위해서 혹은 다른 목적으로 여러 번 타격을 가했을 때, 죽이기 위해 가해진 타격으로 인해 언젠가 죽게 된다면, 타격을 가하는 그 찰나에 이미 바라이가 된다. 죽일 의도 없이 가한 타격의 힘으로 만약 죽는다면 (바라이가) 되지 않는다는 말이다.

๒๕๔. ทฺเว ปโยคาติ อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสกิริยาเภทภินฺนา สาหตฺถิกาณตฺติกา ทฺเว ปโยคา.

254. ‘두 가지 노력(Dve payogā)’이란 지시함과 지시하지 않음의 행위 차이로 나뉘는 직접 행함(sāhatthika)과 명령함(āṇattika)의 두 가지 노력을 말한다.

๒๕๕. กรณสฺสาติ กิริยาย. วิเสโสติ นานตฺตํ. อาณตฺตินิยามกาติ อาณตฺตึ นิยาเมนฺติ ววตฺถาเปนฺตีติ อาณตฺตินิยามกา.

255. ‘수단의(Karaṇassāti)’란 행위의 뜻이다. ‘차이(Visesoti)’란 다름을 말한다. ‘명령의 확정 요소들(Āṇattiniyāmakā)’이란 명령을 규정하고 확정하는 것들이라는 뜻이다.

๒๕๖. ตตฺถาติ เตสุ อาณตฺตินิยามเกสุ ฉสุ อากาเรสุ. โยพฺพนาทิ จาติ อาทิ-สทฺเทน ถาวริยมนฺทขิฑฺฑวุทฺธาทิอวตฺถาวิเสโส สงฺคหิโต.

256. ‘거기서(Tatthāti)’란 그 명령을 확정하는 여섯 가지 양상 중에서라는 뜻이다. ‘청년기 등(Yobbanādi cā)’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어에는 장년기, 유아기, 유희기, 노년기 등의 상태 차이가 포함된다.

๒๕๗. ยํ มาติกาย นิทฺทิฏฺฐํ สตฺถํ, ตํ กตมํ?. สตฺตมารณนฺติ สตฺเต มาเรนฺติ เอเตนาติ สตฺตมารณํ, อสิอาทิวโธปกรณํ.

257. 마띠까(mātikā)에서 명시된 ‘무기(sattha)’란 무엇인가? ‘중생을 죽이는 것(Sattamāraṇaṃ)’이란 이것으로 중생을 죽인다는 뜻이니, 곧 칼 등의 살상 도구이다.

๒๕๘. วิชฺฌนนฺติ อุสุอาทีหิ วิชฺฌนํ. เภทนนฺติ กกจาทีหิ ทฺวิธากรณํ. เฉทนนฺติ ขคฺคาทีหิ ทฺวิธากรณํ. ตาฬนนฺติ มุคฺคราทีหิ อาฆาตนํ. เอวมาทิวิโธติ เอวมาทิปฺปกาโร. อเนโกติ พหุโก เภโท. กรณสฺส วิเสโส กิริยาวิเสโสติ อตฺโถ.

258. ‘쏨(Vijjhanaṃ)’은 화살 등으로 쏘는 것이다. ‘쪼갬(Bhedanaṃ)’은 톱 등으로 두 조각을 내는 것이다. ‘벰(Chedanaṃ)’은 칼 등으로 두 조각을 내는 것이다. ‘때림(Tāḷanaṃ)’은 몽둥이 등으로 치는 것이다. ‘이와 같은 종류(Evamādividho)’란 이와 같은 방식들을 말한다. ‘여러 가지(Aneko)’란 많은 구분을 뜻한다. 수단의 차이(Karaṇassa viseso)는 행위의 차이라는 의미이다.

๒๕๙-๖๐. ‘‘ปุรโต ปหริตฺวาน มาเรหี’’ติ โย ภาสิโต อาณาปเกน, เตน อาณตฺเตน ปจฺฉโต…เป… มาริเตติ โยชนา. วตฺถาณตฺติ วิสงฺเกตาติ เอตฺถ ‘‘ยํ ‘มาเรหี’ติ…เป… ตโต’’ติ วตฺถุวิสงฺเกโต ทสฺสิโต. ‘‘ปุรโต…เป… มาริเต’’ติ อาณตฺติวิสงฺเกโต ทสฺสิโต. มูลฏฺโฐติ อาณาปโก. มูลนฺติ หิ ปุพฺพกิริยานุรูปํ อาณาปนํ, ตตฺถ ฐิโตติ มูลฏฺโฐ.

259-260. “앞에서 때려서 죽여라”라고 명령한 자가 말했는데, 그 명령을 받은 자가 뒤에서 …(중략)… 죽였다는 식으로 연결된다. ‘대상의 어긋남(Vatthāṇatti visaṅketā)’이란 여기서 “무엇을 ‘죽여라’라고 …(중략)… 그것으로부터”라고 하여 대상의 어긋남을 보인 것이다. “앞에서 …(중략)… 죽인 경우”라고 하여 명령의 어긋남을 보인 것이다. ‘본주(Mūlaṭṭho)’란 명령을 내린 자이다. ‘본(Mūla)’이란 이전의 행위에 부합하는 명령을 말하며, 거기에 서 있는 자가 본주이다.

๒๖๑. อิมินา [Pg.140] วิสงฺเกเต อาณาปกสฺส อนาปตฺตึ ทสฺเสตฺวา สงฺเกเต อวิราธิเต อุภินฺนมฺปิ ปาราชิกํ ทสฺเสตุมาห ‘‘วตฺถุ’’นฺติอาทิ. ตํ วตฺถุํ อวิรชฺฌิตฺวา มาริเต อุภเยสํ…เป… อุทีริโต, ยถาณตฺติ จ มาริเต…เป… อุทีริโตติ โยชนา. มาริเต วตฺถุสฺมินฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. อุภเยสนฺติ อาณาปกอาณตฺตานํ. ยถากาลนฺติ อาณาปกสฺส อาณตฺติกฺขณํ, อาณตฺตสฺส มารณกฺขณญฺจ อนติกฺกมิตฺวา. พนฺธนํ พนฺโธ, กมฺมุนา พนฺโธ กมฺมพนฺโธ. อถ วา พชฺฌติ เอเตนาติ พนฺโธ, กมฺมเมว พนฺโธ กมฺมพนฺโธ.

261. 이로써 어긋남이 있을 때 명령한 자에게는 죄가 없음을 보이고, 약속이 어긋나지 않았을 때 두 사람 모두에게 바라이가 됨을 보이기 위해 ‘대상(vatthu)’ 등의 말을 하였다. 그 대상을 어긋나지 않게 죽였을 때 두 사람 모두에게 …(중략)… 설해졌으며, 명령한 대로 죽였을 때 …(중략)… 설해졌다는 연결이다. ‘죽였을 때 대상에 대해서’라는 말은 문맥상 얻어진다. ‘두 사람 모두에게(Ubhayesaṃ)’란 명령한 자와 명령받은 자 모두를 말한다. ‘제때에(Yathākālaṃ)’란 명령한 자가 명령한 찰나와 명령받은 자가 죽인 찰나를 넘기지 않고라는 뜻이다. 결박은 묶임이니, 업에 의한 결박이 업의 결박(kammabandho)이다. 또는 이것으로 묶인다고 해서 결박이니, 업 자체가 결박인 것이 업의 결박이다.

๒๖๔. วิสงฺเกโต นาติ วิสงฺเกโต นตฺถิ, ทฺวินฺนมฺปิ ยถากาลปริจฺเฉทํ กมฺมพนฺโธเยวาติ อตฺโถ.

264. ‘어긋남이 없다(Visaṅketo nāti)’란 어긋남이 없으므로, 두 사람 모두에게 정해진 시간대로 업의 결박이 있을 뿐이라는 의미이다.

๒๖๕. สพฺพโสติ สพฺเพสุ กาลเภเทสุ, สพฺพโส เวทิตพฺโพติ วา สมฺพนฺโธ. สพฺพโสติ สพฺพปฺปกาเรน. วิภาวินาติ ปณฺฑิเตน. โส หิ อตฺถํ วิภาเวตีติ ตถา วุตฺโต.

265. ‘모든 면에서(Sabbasoti)’란 모든 시간의 차이에 있어서, 혹은 모든 면에서 알아야 한다는 식으로 연결된다. ‘모든 면에서(Sabbasoti)’는 모든 방식으로써라는 뜻이다. ‘현자(Vibhāvinā)’에 의해서이다. 그는 참으로 의미를 명확히 밝히기(vibhāveti) 때문에 그렇게 불린다.

๒๖๖-๗-๘. ‘‘อิมํ คาเม ฐิต’’นฺติ อิทํ ตํ สญฺชานิตุํ วุตฺตํ, น มารณกฺขณฏฺฐานนิยมตฺถายาติ ‘‘ยตฺถ กตฺถจิ ฐิต’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘นตฺถิ ตสฺส วิสงฺเกโต’’ติ อาห. ตสฺสาติ อาณาปกสฺส. ‘‘ตตฺถา’’ติ วา ปาโฐ, ตสฺสํ อาณตฺติยนฺติ อตฺโถ. ‘‘คาเมเยว ฐิตํ เวรึ มาเรหี’’ติ สาวธารณํ อาณตฺโต วเน เจ ฐิตํ มาเรติ วา ‘‘วเนเยว ฐิตํ เวรึ มาเรหี’’ติ สาวธารณํ วุตฺโต คาเม ฐิตํ เจ มาเรติ วาติ โยชนา. ‘‘ภิกฺขุนา สาวธารณ’’นฺติ จ โปตฺถเกสุ ลิขนฺติ, ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘วเน วา [Pg.141] สาวธารณ’’นฺติ ปาโฐเยว คเหตพฺโพ. วิคโต สงฺเกโต อาณตฺตินิยาโม เอตฺถาติ วิสงฺเกโต.

266-267-268. “마을에 있는 이(Imaṃ gāme ṭhitaṃ)”라는 구절은 그를 식별하기 위해 말한 것이지, 죽이는 찰나의 장소를 규정하기 위한 것이 아니므로 “어디에 있든지 간에”라고 말하고서도 “그에게 어긋남은 없다”라고 하였다. ‘그에게(Tassāti)’란 명령한 자에게라는 뜻이다. ‘거기서(Tatthā)’라는 독법도 있는데, 그 명령에 있어서라는 뜻이다. “마을에만 있는 원수를 죽여라”라고 한정하여 명령을 받았는데 숲에 있는 자를 죽였거나, “숲에만 있는 원수를 죽여라”라고 한정하여 말했는데 마을에 있는 자를 죽였다는 식으로 연결된다. 필사본에는 “비구에 의해 한정된(bhikkhunā sāvadhāraṇaṃ)”이라고 적혀 있기도 하지만, 그것을 취하지 말고 “숲에서든 한정된(vane vā sāvadhāraṇaṃ)”이라는 독법을 취해야 한다. 약속이 어긋나고 명령의 규정이 어긋난 곳이 ‘어긋남(visaṅketo)’이다.

๒๖๙. สพฺพเทเสสูติ คามวนองฺคณเคหาทีสุ สพฺเพสุ ฐาเนสุ. เภทโตติ นานตฺตโต.

269. ‘모든 장소에서(Sabbadesesū)’란 마을, 숲, 마당, 집 등 모든 장소에서라는 뜻이다. ‘구분에 따라(Bhedato)’란 다양함에 따라라는 뜻이다.

๒๗๐. ‘‘สตฺเถน ปน มาเรหี’’ติ เยน เกนจิ โย อาณตฺโต, เตน เยน เกนจิ สตฺเถน มาริเต วิสงฺเกโต นตฺถีติ โยชนา.

270. “무기로 죽여라”라고 어떤 무기로든 명령을 받은 자가, 어떤 무기로든 죽였다면 어긋남이 없다는 연결이다.

๒๗๑-๒. อิมินา วาสินา หีติ เอตฺถ หีติ ปทปูรเณ. ‘‘อิมินา อสินา มาเรยฺยา’’ติ วุตฺโต อญฺเญน อสินา มาเรติ วา ‘‘ตฺวํ อิมสฺส อสิสฺส เอตาย ธาราย มารย’’ อิติ วุตฺโต ตํ เวรึ สเจ อิตราย ธาราย มาเรติ วา ถรุนา มาเรติ วา ตุณฺเฑน มาเรติ วา, ตถา มาริเต วิสงฺเกโตเยว โหตีติ โยชนา. ถรุนาติ ขคฺคมุฏฺฐินา. ตุณฺเฑนาติ ขคฺคตุณฺเฑน. ‘‘วิสงฺเกโตวา’’ติ สงฺเกตวิราเธเนว ปาราชิกํ น โหตีติ ทสฺสนปทเมตํ.

‘이 면도칼로’라는 구절에서 hī는 구절을 채우는 조사이다. ‘이 칼로 죽여라’라고 명령을 받았는데 다른 칼로 죽이거나, 혹은 ‘그대는 이 칼의 이 날로 죽여라’라고 명령을 받았는데 그 원수를 만약 다른 날로 죽이거나, 칼자루로 죽이거나, 칼끝으로 죽였다면, 그렇게 죽인 것은 지시를 어긴 것(visaṅketo)이 된다는 구성이다. ‘칼자루(tharunā)’는 칼의 손잡이를 말한다. ‘칼끝(tuṇḍena)’은 칼의 앞부분을 말한다. ‘지시를 어긴 것(visaṅketovā)’이라는 말은 지시를 위반했기 때문에 바라이죄가 되지 않는다는 것을 나타내는 구절이다.

๒๗๓. สพฺพาวุธกชาติสูติ อิธาวุตฺตกรปาลิกาฉุริกาทิสพฺพปหรณสามญฺเญสุ. วิเสสโตติ เภทโต.

273. ‘모든 무기 종류에서’라는 것은 여기서 언급된 면도칼이나 작은 칼 등 모든 타격 도구 일반을 의미한다. ‘특별히’라는 것은 차이에 따라서라는 뜻이다.

๒๗๔. ปเรนาติ ภิกฺขุนา. โสติ อาณตฺโต. นิสินฺนํ นํ มาเรติ, วิสงฺเกโต น วิชฺชตีติ ‘‘คจฺฉนฺตเมว มาเรหี’’ติ สาวธารณํ อวุตฺตตฺตา ‘‘นิสินฺโนปิ โสเยวา’’ติ ตํ มาเรนฺตสฺส วิสงฺเกโต น โหติ, อวธารณํ อนฺตเรน กถนํ ตํ สญฺชานาเปตุํ วุจฺจตีติ อิริยาปถนิยามกํ น โหตีติ อธิปฺปาโย.

274. ‘다른 사람에 의해’라는 것은 비구에 의해서라는 뜻이다. ‘그’는 명령을 받은 자이다. 앉아 있는 그를 죽였을 때 지시 어김이 성립하지 않는 이유는 ‘가고 있는 자만 죽여라’라고 한정해서 말하지 않았기 때문에 ‘앉아 있는 자도 바로 그 사람이다’라고 보아 그를 죽인 자에게 지시 어김이 되지 않는 것이며, 한정함 없이 말한 것은 그 사람임을 알게 하기 위해 말한 것이지 자세를 규정하려는 것이 아니라는 뜻이다.

๒๗๕-๖. อสติ [Pg.142] สาวธารเณ วิสงฺเกตาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สาวธารเณ อิริยาปถนฺตเรสุ วิสงฺเกตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘นิสินฺนํเยวา’’ติอาทิ. ‘‘นิสินฺนํเยว มาเรหี’’ติ วุตฺโต คจฺฉนฺตํ มาเรติ, วิสงฺเกตนฺติ ญาตพฺพํ. ‘‘คจฺฉนฺตํเยว มาเรหี’’ติ วุตฺโต นิสินฺนํ มาเรติ, วิสงฺเกตนฺติ ญาตพฺพนฺติ โยชนา. อิมเมว โยชนากฺกมํ สนฺธายาห ‘‘ยถากฺกม’’นฺติ.

275-6. 한정하는 말이 없을 때 지시 어김이 없음을 보였고, 이제 한정하는 말이 있을 때 다른 자세에서의 지시 어김을 보이기 위해 ‘앉아 있는 자만’ 등을 설하셨다. ‘앉아 있는 자만 죽여라’고 명령을 받았는데 가는 자를 죽이면 지시 어김으로 알아야 한다. ‘가는 자만 죽여라’고 명령을 받았는데 앉아 있는 자를 죽이면 지시 어김으로 알아야 한다는 구성이다. 이러한 구성 순서를 염두에 두고 ‘순서대로’라고 하셨다.

๒๗๗. วิชฺฌิตฺวาติ สราทีหิ วิชฺฌิตฺวา.

277. ‘쏘아서’란 화살 등으로 쏘아서라는 뜻이다.

๒๗๘. ฉินฺทิตฺวาติ อสิอาทีหิ ฉินฺทิตฺวา. ปุน โสติ ปโยโค.

278. ‘베어서’란 칼 등으로 베어서라는 뜻이다. 다시 ‘그’는 실행자이다.

๒๗๙. กรเณสูติ วิชฺฌนาทิกิริยาวิเสเสสุ.

279. ‘수단들에서’란 쏘는 것 등의 행위의 특수성들을 말한다.

๒๘๐-๑. เอตฺตาวตา อาณตฺตินิยามกนิทฺเทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทีฆาทิลิงฺควเสนาปิ สมฺภวนฺตํ วิสงฺเกตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทีฆ’’นฺติอาทิ. ‘‘ทีฆํ…เป… ถูลํ มาเรหีติ อนิยเมตฺวา อาณาเปตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๗๔) อฏฺฐกถาวจนโต เอว-การํ วินา ‘‘ทีฆํ มาเรหี’’ติ อนิยเมตฺวา เกนจิ โย อาณตฺโต โหติ, โสปิ อาณตฺโต ยํ กิญฺจิ ตาทิสํ สเจ มาเรติ, นตฺถิ ตตฺถ วิสงฺเกโต, อุภินฺนมฺปิ ปราชโยติ โยชนา. เอวํ ‘‘รสฺส’’นฺติอาทิสพฺพปเทหิปิ ปจฺเจกํ โยชนา กาตพฺพา. อนิยเมตฺวาติ วิสงฺเกตาภาวสฺส เหตุทสฺสนํ. เอวกาโร วากฺยาลงฺกาโร. ตตฺถาติ อาณตฺติกปฺปโยเค. ‘‘อุภินฺนมฺปิ ปราชโย’’ติ วุตฺตตฺตา อาณาปกํ วินา อญฺญํ ยถาวุตฺตกฺขณํ มนุสฺสวิคฺคหํ ‘‘ยํ กิญฺจิ ตาทิส’’นฺติ อิมินา ทสฺเสติ.

280-1. 지금까지 명령의 규정에 대한 설명을 보였고, 이제 길거나 하는 특징에 의해서도 발생할 수 있는 지시 어김을 보이기 위해 ‘긴’ 등을 설하셨다. ‘길거나... 혹은 뚱뚱한 자를 죽여라’고 한정하지 않고 명령했다는 주석서의 말씀에 따라, ‘에바(eva, 오직)’라는 말 없이 ‘긴 사람을 죽여라’고 한정하지 않고 누군가에게 명령했을 때, 명령받은 자가 그와 같은 어떤 자라도 죽인다면 거기에는 지시 어김이 없으며 둘 다 바라이죄라는 구성이다. 이처럼 ‘짧은’ 등의 모든 단어에서도 각각 구성해야 한다. ‘한정하지 않고’란 지시 어김이 없는 이유를 나타낸다. ‘에바’는 문장의 수식어이다. ‘거기서’란 명령을 실행할 때이다. ‘둘 다 바라이죄’라고 했으므로 명령한 자 외에 앞에서 말한 특징을 가진 다른 인간을 ‘그와 같은 어떤 자라도’라는 말로 나타낸다.

สเจ อาณาปโก อาณาเปตฺวา อตฺตานเมว มาเรติ, อาณาปโก ทุกฺกฏํ อาปชฺชิตฺวา มรติ, อาณตฺตสฺส [Pg.143] ปาราชิกํ. อาณาปเกน อตฺตานมุทฺทิสฺส อาณตฺติยา กตาย อาณตฺโต อชานิตฺวา ตาทิสํ อญฺญํ มาเรติ, โอกาสสฺส อนิยมิตตฺตา อาณาปโก มุจฺจติ, อิตโร กมฺมุนา พชฺฌติ. ยทิ ‘‘อมุกสฺมึ รตฺติฏฺฐาเน วา ทิวาฏฺฐาเน วา นิสินฺนํ อีทิสํ มาเรหี’’ติ โอกาสํ นิยเมตฺวา อาณาเปติ, ตตฺถ อาณาปกโต อญฺญสฺมึ มาริเต อุภินฺนมฺปิ ปาราชิกํ. ตโต พหิ มาริเต วธกสฺเสว กมฺมพนฺโธ. อาณาปโก อตฺตานเมว อุทฺทิสฺส อาณาเปติ, อิตโร จ ตเมว ตตฺถ มาเรติ, อาณาปกสฺส ทุกฺกฏํ, อาณตฺตสฺส ปาราชิกํ. สเจ อญฺญตฺถ มาเรติ, มูลฏฺโฐ มุจฺจติ. อชานิตฺวา อญฺญํ ตตฺถ วา อญฺญตฺถ วา มาเรติ, วธโก ปาราชิกํ อาปชฺชติ, มูลฏฺโฐ มุจฺจติ. อานนฺตริยวตฺถุมฺหิ อานนฺตริเยน สทฺธึ โยเชตพฺพํ.

만약 명령자가 명령을 내린 뒤 자기 자신을 죽이게 한다면, 명령자는 돌길라죄를 짓고 죽으며 명령받은 자는 바라이죄가 된다. 명령자가 자신을 겨냥하여 명령을 내렸는데 명령받은 자가 알지 못하고 그와 같은 다른 사람을 죽였다면, 장소가 정해지지 않았으므로 명령자는 면제되고 다른 자는 업에 묶인다. 만약 ‘어느 밤자리나 낮자리에 앉아 있는 이런 자를 죽여라’고 장소를 정해 명령했는데, 거기서 명령자 이외의 다른 자를 죽였다면 둘 다 바라이죄이다. 그 밖의 장소에서 죽였다면 살해자만 업에 묶인다. 명령자가 자신을 겨냥해 명령하고 다른 자가 그를 거기서 죽이면 명령자는 돌길라죄, 명령받은 자는 바라이죄이다. 만약 다른 곳에서 죽이면 본주(명령자)는 면제된다. 알지 못하고 다른 사람을 거기나 다른 곳에서 죽이면 살해자는 바라이죄에 처하고 본주는 면제된다. 오역죄(무간업)의 대상인 경우에는 오역죄와 결합하여 고찰해야 한다.

๒๘๒. โย มนุสฺสํ กญฺจิ อุทฺทิสฺส สเจ โอปาตํ ขณติ, ตถา โอปาตํ ขณนฺตสฺส ตสฺส ทุกฺกฏํ นาม อาปตฺติ โหตีติ อชฺฌาหารโยชนา. โยชนา จ นาเมสา ยถารุตโยชนา, อชฺฌาหารโยชนาติ ทุวิธา. ตตฺถ ปาฐาคตปทานเมว โยชนา ยถารุตโยชนา, อูนปูรณตฺถมชฺฌาหารปเทหิ สห ปาฐาคตปทานํ โยชนา อชฺฌาหารโยชนาติ เวทิตพฺพา. ‘‘ขณนฺตสฺส จ โอปาต’’นฺติ โปตฺถเกสุ ปาโฐ ทิสฺสติ. ‘‘ขณนฺตสฺส ตโถปาต’นฺติ ปาโฐ สุนฺทโร’’ติ นิสฺสนฺเทเห วุตฺตํ. ‘‘อาวาฏนฺติ เอตสฺส ‘โอปาต’นฺติ ปริยาโย’’ติ จ วุตฺตํ. ตโตปิ –

282. 어떤 사람을 겨냥하여 만약 함정을 팠다면, 그렇게 함정을 파는 자에게 돌길라죄라는 이름의 아빳띠(범계)가 생긴다는 보충 설명의 구성이다. 구성에는 문구 그대로의 구성과 보충 설명을 통한 구성의 두 가지가 있다. 거기서 본문에 나온 단어들만의 구성을 문구 구성이라 하고, 부족한 부분을 채우기 위한 보충 단어들과 본문 단어들의 구성을 보충 구성이라 함을 알아야 한다. ‘파는 자와 함정(khaṇantassa ca opātaṃ)’이라는 구절이 문헌들에 보인다. ‘그와 같이 함정을 파는 자(khaṇantassa tathopātaṃ)’라는 구절이 더 훌륭하다는 것이 닛산데하에서 언급되었다. ‘구덩이(āvāṭa)는 함정(opāta)의 동의어이다’라고도 언급되었다. 그러므로 다음과 같다.

‘‘มนุสฺสํ กญฺจิ อุทฺทิสฺส;

โย เจ ขณติวาฏกํ;

ขณโต ตํ ตถา ตสฺส;

โหติ อาปตฺติ ทุกฺกฏ’’นฺติ. –

“어떤 사람을 겨냥하여, 만약 구덩이를 판다면, 그렇게 파는 그에게, 돌길라죄가 된다.”

ปาโฐ [Pg.144] สุนฺทรตโร. ชาตปถวึ ขณนฺตสฺส ปาราชิกปโยคตฺตา ปโยคคณนาย ทุกฺกฏํ.

이 구절이 더 훌륭하다. 본래의 땅을 파는 자에게는 바라이죄의 방편(예비행위)이므로 노력의 횟수에 따라 돌길라죄가 된다.

๒๘๓. ตตฺถาติ ตสฺมึ อาวาเฏ. ตสฺสาติ ปติตสฺส มนุสฺสวิคฺคหสฺส. ทุกฺขสฺสุปฺปตฺติยาติ ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุ. ตสฺสาติ เยน อาวาโฏ ขโต, ตสฺส ภิกฺขุโน. ปติตฺวา โส เจ มรติ, ตสฺมึ มเต ตสฺส ภิกฺขุโน ปาราชิกํ ภเวติ โยชนา.

283. ‘거기서’란 그 구덩이에서이다. ‘그의’란 떨어진 인간의 뜻이다. ‘괴로움의 발생으로’란 괴로움이 발생하는 원인이다. ‘그의’란 구덩이를 판 그 비구의 뜻이다. 떨어져서 만약 그가 죽으면, 그가 죽었을 때 그 비구에게 바라이죄가 된다는 구성이다.

๒๘๔. อญฺญสฺมินฺติ ยํ สมุทฺทิสฺส อาวาโฏ ขโต, ตโต อญฺญสฺมึ. อนุทฺทิสฺสกนฺติ กิริยาวิเสสนํ, อนุทฺทิสฺสกํ กตฺวาติ อตฺโถ. โอปาตวิเสสนํ เจ, ‘‘อนุทฺทิสฺสโก โอปาโต’’ติ ปทจฺเฉโท. ‘‘อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔; ๑๐.๑๕; อิติวุ. ๙๐; เนตฺติ. ๑๗๐) วิย โอ-การฏฺฐาเน อ-กาโร, ม-การาคโม จ ทฏฺฐพฺโพ, อโนทิสฺสโก โอปาโต ขโต โหตีติ อตฺโถ.

284. ‘다른 사람에게서’란 겨냥하여 구덩이를 판 그 사람 이외의 다른 사람에게서이다. ‘특정하지 않음(anuddissaka)’은 행위의 수식어로서, 특정하지 않게 하여라는 뜻이다. 만약 함정의 수식어라면 ‘특정되지 않은 함정’으로 단어를 나누어야 한다. ‘으뜸이라고 불린다’ 등의 경우처럼 o-자리에 a-자가 오고 m-자가 삽입된 것으로 보아야 하니, 특정되지 않은 함정이 파졌다는 뜻이다.

๒๘๕. ‘‘เอตฺถ ปติตฺวา โย โกจิ มรตู’’ติ อโนทิสฺสโก โอปาโต สเจ ขโต โหติ, ยตฺตกา นิปติตฺวา มรนฺติ เจ, อสฺส ตตฺตกา โทสา โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘โย โกจี’’ติ อิมินา อตฺตโน มาตาปิตโร จ สงฺคหิตา. โทสาติ กมฺมพนฺธโทสา, ปาราชิกํ ปน เอกเมว. อสฺสาติ เยน อโนทิสฺส โอปาโต ขโต, ตสฺส.

285. ‘여기 떨어져서 누구든지 죽어라’고 특정되지 않은 함정을 만약 팠을 때, 얼마나 많은 이들이 떨어져 죽든지 그에게는 그만큼의 허물이 있다는 구성이다. ‘누구든지’라는 말에는 자신의 부모님도 포함된다. 허물이란 업에 묶이는 허물이며, 바라이죄는 오직 하나뿐이다. ‘그의’란 특정하지 않고 함정을 판 자의 뜻이다.

๒๘๖. อานนฺตริยวตฺถุสฺมึ มเตติ ปาฐเสโส, ‘‘ตตฺถ ปติตฺวา’’ติ อธิกาโร, อรหนฺเต, มาตริ, ปิตริ จ ตสฺมึ ปติตฺวา มเต กาลกเตติ อตฺโถ. อานนฺตริยกนฺติ เอตฺถ สกตฺเถ, กุจฺฉิเต, สญฺญายํ วา ก-ปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘อานนฺตริยวตฺถุสฺมิ’’นฺติ อิมสฺมึ สมาสปเท [Pg.145] อวยวภูตมฺปิ ‘‘วตฺถุสฺมิ’’นฺติ อิทญฺจ ‘‘ตตฺถ ปติตฺวา มเต’’ติ อิทญฺจ อากฑฺฒติ. ถุลฺลจฺจยาทีนํ วตฺถุสฺมึ ตตฺถ ปติตฺวา มเต ถุลฺลจฺจยาทโย โหนฺตีติ โยชนา. ตสฺมึ อาวาเฏ ปติตฺวา ยกฺขาทีสุ มเตสุ, ปาราชิกวตฺถุโน ทุกฺขุปฺปตฺติยญฺจ ถุลฺลจฺจยํ, มนุสฺสวิคฺคเห มเต ปาราชิกํ, ติรจฺฉาเน มเต ปาจิตฺติยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

286. ‘무간업(Ānantariya)의 대상에 있어 죽었다(mate)’는 것은 문장의 나머지 부분이며, ‘거기에 떨어져서’라는 것은 문맥상 자격(adhikāra)이다. 아라한, 어머니, 아버지의 경우, 거기에 떨어져서 죽은 것, 즉 사망한 것을 의미한다. ‘무간업(ānantariyaka)’에서 접미사 ‘-ka’는 그 자체의 의미(sakatthe)로 쓰였거나, 경멸(kucchite)의 의미, 혹은 명칭(saññāya)으로 보아야 한다. ‘마찬가지로(tathā)’라는 말은 ‘무간업의 대상에 있어(ānantariyavatthusmiṃ)’라는 합성어의 부분인 ‘대상에 있어(vatthusmiṃ)’라는 말과 ‘거기에 떨어져서 죽었다(tattha patitvā mate)’는 말을 끌어온다. 투란차(thullaccaya) 등의 대상에 있어 거기에 떨어져서 죽으면 투란차 등이 된다는 연결이다. 그 구덩이에 떨어져 야차 등이 죽었을 때, 바라이(pārājika)의 대상에게 고통이 발생하면 투란차이고, 인간이 죽으면 바라이이며, 축생이 죽으면 파이티(pācittiya)가 된다는 뜻이다.

๒๘๗. ปาณาติปาตา ทฺเวติ ทฺวินฺนํ มตตฺตา ทฺเว ปาณาติปาตา, เอเกน ปาราชิกํ, อิตเรน กมฺมพนฺโธเยว. เอโกเวเกกธํสเนติ มาตุ วา ทารกสฺส วา มรเณ เอโก ปาณาติปาโตว.

287. ‘살생이 둘(pāṇātipātā dve)’이라는 것은 두 명의 죽음으로 인해 두 번의 살생이 성립한다는 것이다. 하나로 바라이가 되고, 다른 하나는 업의 결박(kammabandha)일 뿐이다. ‘각각 하나씩 파괴함에 있어 하나(ekovekekadhaṃsane)’란 어머니나 아이 중 한 명만 죽은 경우에는 오직 하나의 살생만 성립한다는 것이다.

๒๘๘. โจเรหิ อนุพทฺโธ เอตฺถ อาวาเฏ ปติตฺวา มริสฺสติ เจ, โอปาตขณกสฺเสว ปาราชิกํ โหติ กิราติ โยชนา. กิราติ อนุสฺสวเน อรุจิสูจกํ.

288. 도둑들에게 쫓기던 자가 이 구덩이에 떨어져 죽을 경우, 구덩이를 판 자에게만 바라이가 된다고 한다(kira)는 연결이다. 여기서 ‘kira’는 전해 들은 말(anussavana)로서 탐탁지 않음을 나타낸다.

๒๘๙-๙๐. เวริโน ภิกฺขุโต อญฺเญ เวริปุคฺคลา. ตตฺถ ตสฺมึ โอปาเต สเจ มนุสฺสํ ปาเตตฺวา มาเรนฺติ, ตถา เวริโน ตตฺถ สยเมว ปติตํ มนุสฺสํ พหิ นีหริตฺวา สเจ มาเรนฺติ, ตตฺถ โอปปาติกา มนุสฺสา โอปาเต นิพฺพตฺติตฺวา ตโต นิกฺขนฺตุํ อสกฺโกนฺตา มตา เจ สิยุํ, สพฺพตฺถ จ ยถาวุตฺตสพฺพวาเรสุ โอปาตขณกสฺเสว ปราชโยติ โยชนา. นิพฺพตฺติตฺวา หีติ เอตฺถ หีติ ปทปูรเณ. ยตฺถ ยตฺถ นิปาตสทฺทานํ อตฺโถ น ทสฺสิโต, ตตฺถ ตตฺถ ปทปูรณมตฺตตา เวทิตพฺพา.

289-90. ‘원수들(verino)’은 비구 외의 다른 원수들인 사람들이다. 거기서 그 구덩이에 사람을 떨어뜨려 죽이거나, 혹은 원수들이 거기 스스로 떨어진 사람을 밖으로 끌어내어 죽이는 경우, 그리고 거기서 화생(opapātikā)하는 사람들이 구덩이에서 태어나서 거기서 나오지 못하고 죽는 경우 등, 앞서 언급된 모든 경우에 구덩이를 판 자에게만 패배(parājaya, 바라이)가 성립한다는 연결이다. ‘태어나서(nibbattitvā hī)’에서 ‘hī’는 단어를 채우는 조사(padapūraṇa)이다. 불변사(nipāta)들의 의미가 설명되지 않은 곳에서는 어디서나 단지 단어를 채우는 역할임을 알아야 한다.

๒๙๑. ยกฺขาทโยติ อาทิ-สทฺเทน ติรจฺฉานานํ สงฺคโห. วตฺถุวสาติ ถุลฺลจฺจยปาจิตฺติยานํ วตฺถุภูตยกฺขติรจฺฉานานํ วสา. ถุลฺลจฺจยาทโยติ อาทิ-สทฺเทน ปาจิตฺติยสงฺคโห.

291. ‘야차 등(yakkhādayo)’에서 ‘등(ādi)’이라는 말에는 축생이 포함된다. ‘대상에 따라(vatthuvasā)’란 투란차와 파이티의 대상이 되는 야차와 축생에 따름을 의미한다. ‘투란차 등(thullaccayādayo)’에서 ‘등’이라는 말에는 파이티가 포함된다.

๒๙๓. อยํ [Pg.146] นโยติ ‘‘อนาปตฺตี’’ติ ยถาวุตฺโต นโย.

293. ‘이 방식(ayaṃ nayo)’이란 ‘죄가 없음(anāpatti)’이라고 앞서 언급된 방식이다.

๒๙๔-๕. พชฺฌนฺตีติ สเจ อวสฺสํ พชฺฌนฺติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปาเส. ‘‘หตฺถโต มุตฺตมตฺตสฺมิ’’นฺติ อิมินา ปโยคสฺส อตฺถสาธกตํ ทีเปติ.

294-5. ‘묶인다(bajjhanti)’는 것은 만약 반드시 묶이는 경우를 말한다. ‘거기서(tattha)’란 그 올가미에서이다. ‘손에서 놓자마자(hatthato muttamattasmiṃ)’라는 말로써 행위의 목적이 달성되었음을 보여준다.

๒๙๖. ยํ ปน อุทฺทิสฺส ปาโส โอฑฺฑิโต, ตโต อญฺญสฺส พนฺธเน ตุ อนาปตฺติ ปกาสิตาติ โยชนา.

296. 어떤 대상을 위해 올가미를 놓았는데, 그 이외의 것이 묶인 경우에는 죄가 없음(anāpatti)이 선언된다는 연결이다.

๒๙๗. มุธา วาปีติ อมูเลน วาปิ. มูลฏฺฐสฺเสวาติ ปาสการกสฺเสว. กมฺมพนฺโธติ ปาณาติปาโต. พชฺฌติ เอเตนาติ พนฺโธ, กมฺมเมว พนฺโธ กมฺมพนฺโธ. ปาราชิกมตฺเต วตฺตพฺเพปิ ยาว โส วตฺตติ, ตาว ตตฺถ พชฺฌิตฺวา มตสตฺเตสุ ปฐมมตสฺส วเสน ปาราชิกํ, อวเสสานํ ปาณาติปาตสงฺขาตสฺส อกุสลราสิโน สมฺภวโต ตํ สพฺพํ สงฺคเหตฺวา สามญฺเญน ทฺวยมฺปิ ทสฺเสตุมาห ‘‘กมฺมพนฺโธ’’ติ.

297. ‘공짜로라도(mudhā vāpi)’란 대가 없이이다. ‘근본에 서 있는 자에게만(mūlaṭṭhasseva)’이란 올가미를 만든 자에게만 해당된다는 것이다. ‘업의 결박(kammabandho)’이란 살생을 의미한다. 단지 바라이만 말해야 할 때에도, 그 올가미가 유효한 동안 거기 묶여 죽은 중생들 중 첫 번째로 죽은 자로 인해서는 바라이가 되고, 나머지들이 죽는 것은 살생이라 일컬어지는 불선업의 무리가 발생하는 것이므로, 그 모두를 포함하여 일반적인 의미로 둘 다를 나타내기 위해 ‘업의 결박’이라고 하였다.

๒๙๘. ‘‘สเจ เยน ลทฺโธ, โส อุคฺคฬิตํ วา ปาสํ สณฺฐเปติ, ตสฺส ปสฺเสน วา คจฺฉนฺเต ทิสฺวา วตึ กตฺวา สมฺมุเข ปเวเสติ, ถทฺธตรํ วา ปาสยฏฺฐึ ฐเปติ, ทฬฺหตรํ วา ปาสรชฺชุํ พนฺธติ, ถิรตรํ วา ขาณุกํ อาโกเฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๗๖) อฏฺฐกถาคตํ วินิจฺฉยํ สงฺคหิตุมาห ‘‘ปาสมุคฺคฬิตมฺปิ วา’’ติ. เอตฺถ อวุตฺตสมุจฺจยตฺเถน ปิ-สทฺเทน ‘‘สณฺฐเปตี’’ติอาทิกา ‘‘พนฺธตี’’ติ ทสฺสิตกิริยาวสานา ปโยคา ทสฺสิตา. ถิรํ วาปีติ เอตฺถ อปิ-สทฺโท อฏฺฐกถาย อวสิฏฺฐํ ‘‘ขาณุกํ อาโกเฏตี’’ติ กิริยํ สมุจฺจิโนติ อุภยตฺถปิ ปการนฺตรวิกปฺปตฺถตฺตาติ คเหตพฺพา. เอวนฺติ [Pg.147] เอวํ สติ. เยน ปาโส ลทฺโธ, เตนาปิ เอวํ ปาเส กตวิเสเส สตีติ วุตฺตํ โหติ. อุภินฺนนฺติ ปาสการกสฺส จ อิทานิ ลภิตฺวา ปฏิชคฺคนฺตสฺส จาติ อุภเยสํ.

298. “만약 올가미를 발견한 자가 풀린 올가미를 다시 설치하거나, 그것의 옆으로 지나가는 것을 보고 울타리를 쳐서 정면으로 들어오게 하거나, 더 단단한 올가미 막대기를 세우거나, 더 튼튼한 올가미 밧줄을 묶거나, 더 견고한 말뚝을 박는다면”(Pārā. Aṭṭha. 2.176)이라는 주석서의 판결을 요약하기 위해 ‘올가미가 풀렸더라도(pāsamuggaḷitampi vā)’ 등을 말하였다. 여기서 언급되지 않은 것을 포함하는 의미인 ‘pi’라는 글자로써 ‘설치하다’ 등에서 시작하여 ‘묶다’로 끝나는 행위들이 제시되었다. ‘혹은 견고하게(thiraṃ vāpi)’에서 ‘api’라는 글자는 주석서의 남은 부분인 ‘말뚝을 박다’라는 행위를 포함한다. 이 두 곳 모두에서 다른 방식을 선택하는 의미로 이해해야 한다. ‘이와 같이(evaṃ)’란 이와 같을 때를 말한다. 즉, 올가미를 발견한 자가 이와 같이 올가미에 특별한 조치를 취했을 때를 말한다. ‘둘 다에게(ubhinnanti)’란 올가미를 만든 자와 지금 그것을 발견하여 관리하는 자 두 사람 모두를 말한다.

๒๙๙-๓๐๐. โยติ ปาสการโก, ลทฺธปาสโกติ อิเมสํ โย โกจิ. อุคฺคฬาเปตฺวาติ วิฆาเฏตฺวา, ยถา ตตฺถ ปาณิโน น พชฺฌนฺติ, เอวํ กตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ จาติ ปุน สณฺฐปิเต ปาเส จ. โก วิมุจฺจติ? เยน ลทฺโธ, โส.

299-300. ‘어떤 자(yo)’란 올가미를 만든 자나 올가미를 발견한 자 중 누구든지이다. ‘풀어주어(uggaḷāpetvā)’란 해체하여 중생이 거기 묶이지 않게 하는 것을 의미한다. ‘거기서 또한(tattha cā)’이란 다시 설치된 올가미에서도 마찬가지라는 뜻이다. 누가 (죄에서) 벗어나는가? 그것을 발견한 자이다.

๓๐๑-๒. โคเปตฺวาติ โคปนเหตุ โมกฺโข น โหตีติ โยชนา. ‘‘สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติอาทีสุ วิย เหตุมฺหิ ตฺวา-ปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ. ตมญฺโญ…เป… น จ มุจฺจตีติ เอตฺถ น จาติ เนว. นาเสตฺวา สพฺพโส วาติ โส ยถา ยสฺส กสฺสจิ สตฺตสฺส วินาโสปกรณํ น โหติ, ตถา ฉินฺทนาทีหิ นาเสตฺวา. ตํ ปาสยฏฺฐึ. โก วิมุจฺจติ? ปาสการโก.

301-2. ‘지킴으로써(gopetvā)’란 보호한다는 이유로 (죄로부터) 해방되는 것이 아니라는 연결이다. ‘사자를 보고 두려움이 생긴다’는 등의 사례에서처럼 여기서도 ‘-tvā’ 접미사는 원인을 나타내는 것으로 보아야 한다. ‘다른 사람이… 벗어나지 못한다’에서 ‘na ca’는 ‘결코 ~하지 않다’는 뜻이다. ‘혹은 완전히 파괴하여(nāsetvā sabbaso vā)’란 그것이 어떤 중생에게도 죽음의 도구가 되지 않도록 끊는 등의 방법으로 파괴하는 것이다. ‘그 올가미 막대기를’ 누가 벗어나는가? 올가미를 만든 자이다.

๓๐๓. สูลํ โรเปนฺตสฺสาติ สูลํ นิขณนฺตสฺส. สชฺเชนฺตสฺสาติ สณฺฐเปนฺตสฺส.

303. ‘가시를 심는 자에게(sūlaṃ ropentassa)’란 가시(또는 창)를 박아 넣는 자에게이다. ‘준비하는 자에게(sajjentassa)’란 설치하는 자에게이다.

๓๐๔. อสญฺจิจฺจาติ เอตฺถ ‘‘กเตน ปโยเคนา’’ติ ปาฐเสโส, ‘‘มเตปิ อนาปตฺตี’’ติ เอเตหิ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิมินาหํ อุปกฺกเมน อิมํ มาเรสฺสามี’’ติ อเจเตตฺวา อปกปฺเปตฺวา อวธกเจตโน หุตฺวา กเตน อญฺญตฺถิเกนปิ อุปกฺกเมน ปเร มเตปิ อาปตฺติ นตฺถีติ อตฺโถ, มุสลุสฺสาปนาทิวตฺถูสุ (ปารา. ๑๘๐) วิย อยํ สตฺโตติสญฺญี หุตฺวา ‘‘อิมินา อุปกฺกเมน อิมํ มาเรสฺสามี’’ติ วีติกฺกมสมุฏฺฐาปกเจตนาสมฺปยุตฺตวิกปฺปรหิโต หุตฺวา อญฺญตฺถิเกน ปโยเคน มนุสฺเส มเตปิ ปาราชิกํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ.

304. ‘고의 없이(asañcicca)’란 여기서 ‘행해진 수단에 의해’라는 문구의 나머지이며, ‘죽더라도 죄가 없음’과 연결된다. ‘이 수단으로 내가 이 사람을 죽이겠다’라고 의도하지 않고, 죽이려는 마음 없이 다른 목적으로 행해진 수단에 의해 다른 이가 죽더라도 죄가 없다는 의미이다. 절구를 들어 올리는 등의 사례(Pārā. 180)에서처럼, 대상에 대해 ‘이 수단으로 이 자를 죽이겠다’라는 범계를 일으키는 의도를 갖추지 않고 다른 목적인 행위로 사람이 죽었더라도 바라이가 아니라고 말한 것이다.

อชานนฺตสฺสาติ [Pg.148] ‘‘อิมินา อยํ มริสฺสตี’’ติ อชานนฺตสฺส อุปกฺกเมน ปเร มเตปิ อนาปตฺติ, วิสคตปิณฺฑปาตวตฺถุมฺหิ (ปารา. ๑๘๑) วิย ‘‘อิทํ การณ’’นฺติ อชานิตฺวา กเตน มนุสฺเส มเตปิ อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘อนาปตฺตี’’ติ อากฑฺฒติ. อมรณจิตฺตสฺส อมรณิจฺฉาสหิตจิตฺตสฺส อุปกฺกเมน ปเร มเตปิ อนาปตฺติ วุทฺธปพฺพชิตาทิวตฺถูสุ (ปารา. ๑๘๐) วิยาติ อตฺโถ. อุมฺมตฺตกาทโย วุตฺตสรูปาเยว.

‘알지 못하는 자(ajānantassa)’란 ‘이것으로 이 자가 죽을 것이다’라고 알지 못하고 행한 수단으로 다른 이가 죽더라도 죄가 없으니, 독이 든 음식을 받은 사례(Pārā. 181)처럼 ‘이것이 원인임’을 알지 못하고 행하여 사람이 죽었더라도 죄가 없다고 말한 것이다. ‘마찬가지로(tathā)’는 ‘죄가 없음’을 끌어온다. ‘죽이려는 마음이 없는’, 즉 죽이려는 의지가 없는 마음으로 행한 수단으로 다른 이가 죽어도 죄가 없으니, 늙은 비구 등의 사례(Pārā. 180)와 같다는 의미이다. 미친 사람 등은 설명된 그대로이다.

๓๐๕. ‘‘มนุสฺสปาณิมฺหี’’ติ อิมินา มนุสฺสภาโว องฺคภาเวน ทสฺสิโต. ‘‘สจสฺส จิตฺตํ มรณูปสํหิต’’นฺติ อิมินา มรณูปสํหิตจิตฺตตา ทสฺสิตา.

305. ‘인간 생명에 있어(manussapāṇimhī)’라는 말로써 인간이라는 상태가 구성 요소로 제시되었다. ‘만약 그의 마음이 죽음과 결부되었다면’이라는 말로써 죽음과 결부된 마음의 상태가 제시되었다.

อิติ วินยตฺถสารสนฺทีปนิยา

이상으로 비나얏타사라산디파니(율의 정수 해설)의

วินยวินิจฺฉยวณฺณนาย

비나야비닛치야(율의 결정) 주석 중

ตติยปาราชิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제3 파라지카 법문에 대한 설명이 끝났다.

จตุตฺถปาราชิกกถาวณฺณนา

제4 파라지카 법문에 대한 설명

๓๐๖-๗. เอวํ นาติสงฺเขปวิตฺถารนเยน ตติยปาราชิกวินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ จตุตฺถปาราชิกวินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อสนฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อสนฺต’’นฺติ อเปกฺขิตฺวา ‘‘อตฺตนี’’ติ จ ‘‘ฌานาทิเภท’’นฺติ อเปกฺขิตฺวา ‘‘อุตฺตริมนุสฺสธมฺม’’นฺติ จ ‘‘สมุทาจเรยฺยา’’ติ อเปกฺขิตฺวา ‘‘โย ภิกฺขู’’ติ จ สามตฺถิยา ลพฺภตีติ อชฺฌาหริตฺวา ‘‘อตฺตนิ อสนฺต’’นฺติอาทินา นเยน โยเชตพฺพํ.

306-7. 이와 같이 너무 간략하지도 너무 장황하지도 않은 방법으로 제3 파라지카의 판별을 보인 뒤, 이제 제4 파라지카의 판별을 보이기 위해 ‘아산탕(asantaṃ, 존재하지 않는)’ 등으로 시작하는 문장을 설했다. 거기서 ‘아산탕’은 ‘앗타니(attani, 자신에게)’를, ‘자나디베당(jhānādibhedaṃ, 선정 등의 차별)’은 ‘웃타리마눗사담망(uttarimanussadhammaṃ, 상인법)’을, ‘사무다짜레이야(samudācareyya, 선언하다)’는 ‘요 빅쿠(yo bhikkhu, 어떤 비구)’를 요구하므로, 문맥에 따라 이를 보충하여 ‘자신에게 존재하지 않는’ 등의 방식으로 연결해야 한다.

อตฺตนิ อสนฺตนฺติ ตสฺมึ อตฺตภาเว อตฺตโน สนฺตาเน อนุปฺปาทิตตาย อวิชฺชมานํ. อตฺตสฺสิตเมว กตฺวาติ อตฺตุปนายิกํ กตฺวา อตฺตนิ วิชฺชมานํ วิย กตฺวา ตํ อุปเนตฺวา[Pg.149]. ภวํ อธิฏฺฐาย จ วตฺตมานนฺติ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย จ วตฺตนฺตํ ภวํ จิตฺเตน อธิฏฺฐหิตฺวา ตกฺเกตฺวา, จิตฺเต ฐเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญาปเทสญฺจ วินาติ ‘‘โย เต วิหาเร วสตีธ ภิกฺขู’’ติอาทินา นเยน วกฺขมานํ ปริยายกถํ ฐเปตฺวา. อธิมานญฺจ วินาติ อทิฏฺเฐ ทิฏฺฐสญฺญิตาทิสภาวํ อธิคตมานสงฺขาตํ ‘‘อธิคตอุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อหมฺหี’’ติ อธิมานญฺจ ฐเปตฺวา. ฌานาทิเภทนฺติ ฌานาทโย เภทา วิเสสา ยสฺส ตํ ฌานาทิเภทํ, ‘‘อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม นาม ฌานํ วิโมกฺโข สมาธิ สมาปตฺติ ญาณทสฺสนํ มคฺคภาวนา ผลสจฺฉิ กิริยา กิเลสปฺปหานํ วินีวรณตา จิตฺตสฺส สุญฺญาคาเร อภิรตี’’ติ (ปารา. ๑๙๘, ๑๙๙) ปทภาชเน วุตฺตํ ฌานาทิธมฺมวิเสสนฺติ อตฺโถ. ‘‘อุตฺตริมนุสฺสธมฺมนฺติ อุตฺตริมนุสฺสานํ ฌายีนญฺเจว อริยานญฺจ ธมฺม’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๙๗) อฏฺฐกถาย วุตฺตํ ฌานลาภีหิ เจว อฏฺฐหิ อริยปุคฺคเลหิ จ อธิคตตฺตา เตสํ สนฺตกนฺติ สงฺขฺยํ คตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ.

‘자신에게 존재하지 않는(attani asantaṃ)’이란 그 개체(자신)의 상속(santāna)에서 생겨나지 않았기 때문에 존재하지 않는 것을 말한다. ‘자신에게 귀속시켜(attassitameva katvā)’란 자신에게 끌어들여 자신에게 존재하는 것처럼 하여 그것을 (자신에게) 가져오는 것을 말한다. ‘존재를 확신하고 유지하는(bhavaṃ adhiṭṭhāya ca vattamānaṃ)’이란 재생연결로부터 시작하여 유지되는 존재를 마음으로 확신하고 사유하며 마음에 새겨두는 것을 뜻한다. ‘다른 방편을 통하지 않고(aññāpadesañca vinā)’란 ‘여기에 당신의 사찰에 머무는 비구가’라는 등의 방식으로 말해지는 우회적인 표현을 제외하고라는 뜻이다. ‘자만(증상만)을 제외하고(adhimānañca vinā)’란 보지 못한 것을 보았다고 생각하는 성질 등을 가진 ‘나는 상인법을 체득했다’라는 식의 체득했다는 자만을 제외하고라는 뜻이다. ‘선정 등의 차별(jhānādibhedaṃ)’이란 선정 등이 그 차별이자 특징인 것을 말하며, 단어 해석(Padabhājana)에서 ‘상인법이란 선정, 해탈, 삼매, 등지, 지견, 도의 닦음, 과의 증득, 번뇌의 끊음, 장애 없음, 적정처에서의 즐거움이다’라고 말한 선정 등의 법의 차별을 의미한다. ‘상인법(uttarimanussadhammaṃ)’이란 주석서에서 ‘상인(superior humans)인 수행자들과 성자들의 법’이라고 설명된 것으로, 선정 수행자들과 여덟 성자가 체득한 것이기에 그들의 것이라고 일컬어지는 상인법을 뜻한다.

วิญฺญตฺติปเถ ฐิตสฺส กาเยน วา วาจาย วา โย ภิกฺขุ สมุทาจเรยฺยาติ อชฺฌาหริตฺวา โยเชตพฺพํ. วิญฺญตฺติปเถ ฐิตสฺสาติ ทฺวาทสหตฺถพฺภนฺตเร ปเทเส ฐิตสฺส ‘‘อิตฺถิยา วา ปุริสสฺส วา คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา’’ติ (ปารา. ๑๙๘) ปทภาชเน วุตฺตสฺส ยสฺส กสฺสจิ. กาเยน วาติ หตฺถมุทฺทาทิวเสน กาเยน วา. ‘‘สิกฺขาปจฺจกฺขานํ หตฺถมุทฺทาย สีสํ น โอตรติ, อิทํ อภูตาโรจนํ หตฺถมุทฺทายปิ โอตรตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๑๕) อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา อิธ หตฺถมุทฺทาทิหตฺถวิกาโร จ องฺคปจฺจงฺคโจปนญฺจ ‘‘กาเยนา’’ติ อิมินา คเหตพฺพํ. วาจาย วาติ โย สวนูปจาเร ฐิโต เตน วิญฺญาตุํ สกฺกุเณยฺเยน เยน เกนจิ โวหาเรน วา. โย ภิกฺขูติ โย อุปสมฺปนฺโน เถโร วา นโว [Pg.150] วา มชฺฌิโม วา. สมุทาจเรยฺยาติ ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชามี’’ติอาทิวจนปฺปกาเรสุ ยํ กญฺจิ ปการํ วเทยฺย. ตทตฺเถติ เตน วุตฺตวากฺยสฺส อตฺเถ. ญาเตวาติ ญาเต เอว. มาตุคามํ วา ปุริสํ วา ยํ กิญฺจิ อุทฺทิสฺส วุตฺเต, เตเนว วา อนุทฺทิสฺส วุตฺเต สวนูปจาเร ฐิเตน เยน เกนจิ มนุสฺสภูเตน วจนสมนนฺตรเมว ‘‘อยํ ปฐมชฺฌานลาภี’’ติอาทิเก ยถาวุตฺเต อตฺถปฺปกาเร ญาเตเยว. ‘‘โส’’ติ อชฺฌาหริตฺวา ‘‘โส ปุน รุฬฺหิภาเว อภพฺโพ’’ติ โยเชตพฺพํ, อตฺตนิ อวิชฺชมานคุณํ สนฺตํ วิย กตฺวา อิจฺฉาจาเร ฐตฺวา เอวํ กถิตปุคฺคโล สีเล ปติฏฺฐาย อุปรูปริ ลพฺภมานโลกิยโลกุตฺตรคุเณหิ พุทฺธิสงฺขาตํ สาสเน พุทฺธิมธิคนฺตุํ อนรโหติ อตฺโถ. กึ วิยาติ อาห ‘‘ยเถว…เป… รุฬิภาเว’’ติ. ‘‘ยถา’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ ‘‘ตถา’’ติ, ยถา ตาโล มตฺถกจฺฉินฺโน อภพฺโพ ปุน วิรุฬฺหิยา, โสปิ ปาราชิกํ อาปนฺโน ตเถว ทฏฺฐพฺโพติ อตฺโถ.

‘의사소통의 범위 내에 있는 자에게 몸으로나 말로써 어떤 비구가 선언한다면’이라고 (생략된 말을) 보충하여 연결해야 한다. ‘의사소통의 범위 내에 있는 자(viññattipathe ṭhitassa)’란 12하스타(cubit) 이내의 장소에 있는 사람으로서, 단어 해석에서 ‘여인이나 남자, 재가자나 출가자’라고 말한 그 누구를 말한다. ‘몸으로(kāyena)’란 수인(手印) 등의 방식으로 몸을 사용하는 것이다. 주석서에 ‘학처를 포기하는 것은 수인만으로는 성립하지 않지만, 이 거짓된 보고(상인법 자칭)는 수인으로도 성립한다’라고 설해졌으므로, 여기서는 수인 등 손의 움직임과 몸의 지체들을 움직이는 것을 ‘몸으로’에 포함해야 한다. ‘말로(vācāya)’란 들리는 거리(savanūpacāra) 내에 있는 자가 이해할 수 있는 어떤 언어적 표현을 말한다. ‘어떤 비구(yo bhikkhu)’란 구족계(upasampadā)를 받은 자로서 장로든 신참이든 중간 법계의 비구든 누구라도 해당한다. ‘선언한다면(samudācareyya)’이란 ‘나는 초선을 얻었다’라는 등의 말의 형식 중 어느 것이라도 말하는 것을 뜻한다. ‘그 의미(tadatthe)’란 그가 말한 문장의 의미를 말한다. ‘이해되었을 때(ñāteva)’란 이해되었을 때에만 해당한다. 여인이나 남자 등 누군가를 지칭하여 말했든 지칭하지 않고 말했든, 들리는 거리 안에 있는 어떤 인간이 말이 끝나자마자 ‘이 분은 초선을 얻은 분이다’라는 등의 앞서 말한 것과 같은 의미를 이해했을 때를 말한다. ‘그(so)’라는 말을 보충하여 ‘그는 다시 성장하는 것이 불가능하다’라고 연결해야 한다. 자신에게 존재하지 않는 덕을 있는 것처럼 꾸미고 욕심에 사로잡혀 이와 같이 말한 사람은, 계(sīla)에 머물러 그 위로 계속해서 얻어지는 세간적·출세간적 덕들인 교법 안의 지혜를 체득하기에 부적합하다는 뜻이다. ‘무엇과 같은가’에 대해 ‘마치 ... 성장에’라고 설했다. ‘마치(~와 같이, yathā)’는 ‘그와 같이(tathā)’와 연결된다. 머리가 잘린 야자나무가 다시 자라날 수 없는 것과 같이, 파라지카를 범한 비구도 그와 같이 보아야 한다는 뜻이다.

๓๐๘-๙. อิทานิ ‘‘ญาเตว อภพฺโพ’’ติ จ ‘‘อญฺญาปเทสญฺจ วินา’’ติ จ เอตสฺมึ วากฺยทฺวเย พฺยติเรกตฺถวเสน สมฺภวนฺตํ อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อสนฺตเมวา’’ติอาทิ.

308-9. 이제 ‘이해되었을 때만 성장이 불가능하다’와 ‘다른 방편을 통하지 않고’라는 이 두 문장에서 반대되는 의미(반대 해석)에 의해 발생하는 죄의 차별을 보이기 위해 ‘존재하지 않는 것을(asantameva)’ 등으로 시작하는 문장을 설했다.

อนนฺตรนฺติ ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชามี’’ติอาทิวจนสมนนฺตรเมว. โสติ ทฺวาทสหตฺถพฺภนฺตเร ฐตฺวา เยน ตํ วจนํ สุตํ, โส ปโร ปุคฺคโล. ชานาติ เจติ ‘‘อยํ ปฐมชฺฌานลาภี’’ติอาทิวเสน เตน วุตฺตวจนปฺปกาเรน อตฺถํ อวิราเธตฺวา อจิเรเนว สเจ ชานาตีติ อตฺโถ. โย ปน ฌานาทีนํ อตฺตนา อลทฺธภาเวน วา อาคเม อุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน อปริจิตตฺตา วา ฌานาทิสรูปํ อชานนฺโตปิ [Pg.151] เกวลํ ‘‘ฌานํ วิโมกฺโข สมาธิ สมาปตฺตี’’ติอาทิวจนานํ สุตปุพฺพตฺตา เตน ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชามี’’ติอาทิวจเน วุตฺเต ‘‘ฌานํ กิร เอส สมาปชฺชตี’’ติ ยทิ เอตฺตกมตฺถมฺปิ ชานาติ, โสปิ ‘‘ชานาติ’’จฺเจว อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๑๕) วุตฺโตติ คเหตพฺโพ. จุโต หีติ หิ-สทฺโท อวธารเณ, อตฺตนา วุตฺเต เตน ตตฺตเกเยว ญาเต โส อสนฺตคุณทีปโก ปาปปุคฺคโล ผลสมฺปตฺติสมฺปนฺนํ อิมํ สาสนามตมหาปาทปํ อารุยฺหาปิ ผลํ อปริภุญฺชิตฺวา วิราเธตฺวา ปติตฺวา มโต นาม โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อิมสฺเสวตฺถสฺส ‘‘อสนฺต’’มิจฺจาทินา ปฐมํ วุตฺตสฺสปิ พฺยติเรกตฺถํ ทสฺเสตุํ อนุวาทวเสน วุตฺตตฺตา ปุนรุตฺติโทโส น โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘직후에(anantaraṃ)’란 ‘나는 초선을 얻었다’라는 등의 말이 끝나자마자라는 뜻이다. ‘그가(so)’란 12하스타 이내에 서서 그 말을 들은 다른 사람을 말한다. ‘이해한다면(jānāti ca)’이란 ‘이 분은 초선을 얻은 분이다’라는 등의 방식으로 그가 말한 형식의 의미를 어기지 않고 곧바로 이해하는 것을 뜻한다. 한편, 선정 등을 스스로 얻지 못했거나 성전의 학습과 질문 등을 통해 익숙하지 않아서 선정 등의 구체적 양상을 알지 못하더라도, 단지 ‘선정, 해탈, 삼매, 등지’라는 등의 말을 들어본 적이 있기에 그가 ‘나는 초선을 얻었다’라고 말할 때 ‘이분이 선정을 얻었구나’라고 이 정도의 의미라도 이해한다면, 그 역시 ‘이해한다’라고 주석서에서 설했음을 알아야 한다. ‘확실히 떨어진 것이다(cuto hi)’에서 ‘히(hi)’는 강조의 뜻이다. 자신이 말한 것을 상대가 이해하자마자, 존재하지 않는 덕을 드러낸 그 사악한 자는 과(果)의 성취가 가득한 이 교법(sāsana)의 감로라는 거대한 나무에 올라갔음에도 그 열매를 맛보지 못하고 놓쳐버려, 떨어져 죽은 것이나 다름없다는 뜻이다. 이 내용은 ‘아산탕(asantaṃ)’ 등으로 앞에서 설한 것의 반대 의미를 보이기 위해 부연 설명으로 설해진 것이므로 중복의 오류가 아니라고 보아야 한다.

อิทานิ ตํ พฺยติเรกตฺถํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โน เจ…เป… โหตี’’ติ. ยสฺส โส อาโรเจติ, โส เจ น ชานาติ, อสฺส อสนฺตคุณทีปกสฺส มุสาวาทิโน.

이제 그 반대 의미를 보이기 위해 ‘만일 ... 된다’라고 설했다. 그가 알린 대상이 만일 이해하지 못한다면, 존재하지 않는 덕을 드러낸 그에게는 망어(musāvāda)의 죄가 된다는 뜻이다.

‘‘อญฺญาปเทสญฺจ วินา’’ติ อิมินา ทสฺสิตพฺยติเรกตฺถสฺส ภาวาภาเว สมฺภวนฺตํ อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โย เต’’ติอาทิ. โย ภิกฺขุ เต ตว อิธ อิมสฺมึ วิหาเร วสตีติ โยชนา. ทีปิเตติ อตฺตโน อธิปฺปาเย ปกาสิเต. ชานาติ เจติ โย ตถา วุตฺตวจนํ อสฺโสสิ, โส ‘‘เอส อญฺญาปเทเสน อตฺตโน ฌานลาภิตํ ทีเปตี’’ติ วา ‘‘เอโส ฌานลาภี’’ติ วา วจนสมนนฺตรเมว สเจ ชานาติ. อสฺสาติ เอวํ กถิตวจนวโต ตสฺส ภิกฺขุโน. ตํ เตน วุตฺตวจนํ. ทุกฺกฏเมว โหติ, น ถุลฺลจฺจยนฺติ อตฺโถ. อตฺตโน อาวาสการานํ ทายกานํ อญฺญสฺส ปวตฺตึ กเถนฺตสฺส วิย อตฺตโนเยว อสนฺตคุณํ สนฺตมิว [Pg.152] กตฺวา กถนากาโร อิมาย คาถาย อตฺถโต วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

"다른 방편을 통하지 않고서"라는 말은, 보인 것과 다른 뜻이 있고 없음에서 생기는 죄의 구분을 보이기 위해 "그대의 [거처에 사는] 자" 등을 설하셨다. "누구든 비구여, 그대, 여기 이 사원에 사는 자"라고 연결된다. "드러내었을 때"란 자신의 의도를 밝힌 때를 말한다. "또한 안다"는 것은 그렇게 설한 말을 듣고, "이 자는 다른 방편을 빌어 자신의 선나 성취를 드러내고 있다"라거나 "이 자는 선나를 얻은 자다"라고 말한 직후에 곧바로 안다면 [죄가 성립한다]. "그에게"란 그렇게 말한 비구에게를 말한다. "그것"은 그가 한 말이다. [이 경우] "돌가타(Dukkaṭa)일 뿐이며 투란차야(Thullaccaya)는 아니다"라는 뜻이다. 자신의 거처를 지어준 보시자들에게 다른 이의 상태를 말해주는 것처럼, 자신에게 없는 덕을 있는 것처럼 꾸며서 말하는 양상이 이 게송의 의미로 설해졌다고 보아야 한다.

เอตฺถ จ ฌานลาภีติ จาติ อวุตฺตสมุจฺจยตฺเถน จ-สทฺเทน ปาฬิยํ (ปารา. ๒๒๐) อาคตา อวเสสปริยายวารา จ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา ฌานลาภีติ เอตฺถ ฌานคฺคหเณน วิโมกฺขาทีนญฺจ อุปลกฺขิตตฺตา ฌานาทิทสวิธอุตฺตริมนุสฺสธมฺมวิสยปริยายกถํ สุตวตา ตงฺขเณ ตทตฺเถ ญาเต ปริยายสมุลฺลาปเกน อาปชฺชิตพฺพํ ถุลฺลจฺจยญฺจ อวิญฺญาเต วา จิเรน วิญฺญาเต วา อาปชฺชิตพฺพํ ทุกฺกฏญฺจ อิมาย คาถาย อตฺถโต ทสฺสิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 "선나를 얻은 자" 등의 구절에서 '와/과(ca)'라는 말은, 본문(Pārājika 220)에 나오는 생략된 나머지 방편의 항목들이 포함된 것임을 알아야 한다. 이처럼 "선나를 얻은 자"라는 구절에서 선나를 언급함으로써 해탈(vimokkha) 등이 함께 암시되므로, 선나 등의 열 가지 상인법(uttarimanussadhamma)의 영역에 속하는 방편의 말을 듣는 자가 그 순간에 그 의미를 알았다면 방편으로 말한 자에게 투란차야가 성립하고, 알지 못했거나 시간이 지난 뒤에 알았다면 돌가타가 성립한다는 것이 이 게송의 의미로 제시된 것임을 알아야 한다.

๓๑๐. เอตนฺติ ยถาวุตฺตปฺปการํ ฌานาทิเภทํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ. อธิมานาติ ‘‘อธิคโตห’’นฺติ เอวํ อุปฺปนฺนมานา, อธิกมานาติ อตฺโถ, ‘‘อยํ ธมฺโม มยา อธิคโต’’ติ ทฬฺหมุปฺปนฺเนน มาเนน กเถนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺโต อนาปตฺตินโยติ อาปตฺติยา อภาโว อนาปตฺติ, สา เอว นโย เนตพฺโพ พุชฺฌิตพฺโพติ กตฺวา, อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อธิมาเนนา’’ติ เอวํ วุตฺโต ภควตาติ อตฺโถ, ‘‘อธิคตธมฺโมห’’นฺติ อธิมาเนน ‘‘อหํ ปฐมชฺฌานลาภี’’ติอาทีนิ วทนฺตสฺส อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

310. "그것"이란 앞에서 언급한 선나 등의 구분을 가진 상인법이다. "증상만(Adhimāna)"이란 "나는 성취했다"라고 이처럼 생겨난 자만이며, '지나친 자만'이라는 뜻이다. "이 법은 내가 얻었다"라고 강하게 일어난 자만으로 말하는 경우를 의미한다. "불범의 방식이 설해졌다"는 것은 죄의 부재가 불범이며, 그 방식이 인도되고 이해되어야 하므로 '불범'이라 한 것이다. 세존께서 "증상만으로 인하여"라고 이와 같이 설하신 것은, "나는 법을 성취한 자다"라는 증상만으로 "나는 초선을 얻었다"는 등의 말을 하는 자에게는 불범임을 설하신 것이다.

อยมธิมาโน กสฺส โหติ, กสฺส น โหตีติ เจ? อริยานํ น โหติ มคฺคปจฺจเวกฺขณาทีหิ ปญฺจหิ ปจฺจเวกฺขณาหิ สญฺชาตโสมนสฺสานํ วิติณฺณกงฺขตฺตา. ทุสฺสีลสฺสาปิ น โหติ ตสฺส อริยคุณาธิคเม นิรุสฺสาหตฺตา. สุสีลสฺสาปิ กมฺมฏฺฐานานุโยครหิตสฺส นิทฺทารามตาทิมนุยุตฺตสฺส น โหติ วิสฺสฏฺฐภาวนาภิโยคตฺตา. สุปริสุทฺธาย สีลสมฺปตฺติยา ปติฏฺฐาย สมถภาวนามนุยุตฺตสฺส รูปารูปสมาปตฺติยํ ปตฺตาสิโน วา วิปสฺสนาภิยุตฺตสฺส [Pg.153] โสปกฺกิเลโสทยพฺพยญาณลาภิโน วา อุปฺปชฺชติ. โส สมถวิปสฺสนาภาวนาหิ กิเลสสมุทาจารสฺส อภาเว อุปฺปนฺเน เต วิเสสภาคิโน ภวิตุํ อทตฺวา ฐิติภาคิโน กตฺวา ฐเปตีติ เวทิตพฺโพ.

이 증상만은 누구에게 생기고 누구에게 생기지 않는가? 성자들에게는 생기지 않는다. 도에 대한 반조 등 다섯 가지 반조를 통해 기쁨이 생겼고 의혹을 넘어섰기 때문이다. 계를 어긴 자에게도 생기지 않는다. 그는 성스러운 덕을 얻으려는 노력이 없기 때문이다. 계를 잘 지키더라도 업처의 수행이 없고 잠을 즐기는 등의 생활을 하는 자에게도 생기지 않는다. 명상 수행에 매진하지 않기 때문이다. 아주 청정한 계의 구족에 머물며 사마타 수행에 전념하여 색계·무색계의 등지를 얻고자 하는 자나, 위빳사나에 전념하여 오염원이 섞인 생멸의 지혜를 얻은 자에게 일어난다. 사마타와 위빳사나 수행으로 번뇌의 작용이 사라졌을 때 일어난 그것은, 수행자가 수승한 단계로 나아가지 못하게 가로막고 현재 상태에 머물게 하는 것임을 알아야 한다.

ปนาติ อปิ-สทฺทตฺโถ. ‘‘เอว’’นฺติ อิมินา ‘‘อนาปตฺตินโย วุตฺโต’’ติ ปจฺจามสติ. ‘‘อวตฺตุกามสฺสา’’ติ อิทญฺจ ปาฬิยํ อาคตํ ‘‘อนุลฺลปนาธิปฺปายสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๒๒, ๒๒๕) อิทญฺจ อนตฺถนฺตรํ. อวตฺตุกามสฺสาติ เอวํ วุตฺโตติ โยชนา. โกหญฺเญน ปาปิจฺฉาปกตสฺส ‘‘ฌานาทีนํ ลาภิมฺหี’’ติ วทนฺตสฺส อชฺฌาสโย อุลฺลปนาธิปฺปาโย นาม, ตถา อหุตฺวา สพฺรหฺมจารีสุ อญฺญํ พฺยากโรนฺตสฺส เอวเมว อนาปตฺติภาโว วุตฺโต ภควตาติ อตฺโถ. อาทิกสฺสาปิ เอวํ วุตฺโตติ โยชนา. ‘‘อนาปตฺติ อาทิกมฺมิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๒๒) อาทิกมฺมิกสฺสาปิ อนาปตฺติภาโว วุตฺโต ภควตาติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สิกฺขาปเท วคฺคุมุทาตีริยา ภิกฺขู อาทิกมฺมิกา. อวุตฺตสมุจฺจยตฺเถน ตถา-สทฺเทน อิธ อวุตฺตอุมฺมตฺตกขิตฺตจิตฺตเวทนฏฺฏา คหิตา.

'빠나(pana)'는 '아삐(api)'의 의미이다. "이와 같이"라는 말로 "불범의 방식이 설해졌다"는 점을 가리킨다. "말하고자 함이 없는 자"라는 구절은 본문에 나오는 "자랑하려는 의도가 없는 자"와 의미상 차이가 없다. "말하고자 함이 없는 자"라고 이렇게 설해졌다고 연결된다. 악한 욕망에 사로잡힌 자가 "선나 등을 얻었다"고 말하는 의도는 자랑하려는 의도라 부르지만, 그렇지 않고 동료 수행자들에게 다른 것을 설명하는 경우에는 이처럼 불범임이 세존에 의해 설해졌다는 뜻이다. "최초의 수행자에게도"라고 이렇게 설해졌다고 연결된다. "최초의 수행자에게는 불범이다"라는 것은 최초의 수행자에게도 불범임이 세존에 의해 설해졌다는 뜻이다. 이 학습계에서는 박구무다띠리야 비구들이 최초의 수행자이다. '또한(tathā)'이라는 말은 생략된 것을 포함하는 뜻으로서, 여기서는 명시되지 않은 미친 자, 마음이 산란한 자, 통증에 시달리는 자가 포함되었다.

๓๑๑. ปาปิจฺฉตาติ ‘‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’’ติ ฌานลาภิตาทิเหตุกาย สมฺภาวนาย สมฺภาวนานิมิตฺตสฺส ปจฺจยปฏิลาภสฺส ปตฺถนาสงฺขาตาย ปาปิกาย ลามิกาย อิจฺฉาย สมนฺนาคตภาโว จ. ตสฺสาติ ยํ ฌานาทิเภทภินฺนํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ สมุลฺลปิ, ตสฺส ธมฺมสฺส. อสนฺตภาโวติ อตฺตสนฺตาเน ปจฺจุปฺปนฺนชาติยํ อนุปฺปาทิตภาเวน อวิชฺชมานภาโว. มนุสฺสกสฺส อาโรจนญฺเจวาติ วุตฺตวจนสฺส อตฺถํ ตงฺขเณ ชานนกสฺส มนุสฺสชาติกสฺส ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชิ’’นฺติอาทินา นเยน สวนูปจาเร [Pg.154] ฐตฺวา อาโรจนญฺจ. นญฺญาปเทเสน อาโรจนญฺจาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โย เต วิหาเร วสติ, โส ภิกฺขุ ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชี’’ติอาทินา (ปารา. ๒๒๐) นเยน ปวตฺตอญฺญาปเทสํ วินา อุชุกเมว อาโรจนญฺจ. ตเทว ญาณนฺติ ตทา เอว ญาณํ, อจิรายิตฺวา วุตฺตกฺขเณเยว ชานนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ จตุตฺถปาราชิกาปตฺติยํ. ธีรา วินยธรา.

311. 악한 욕망(Pāpicchatā)이란 "사람들이 나를 이렇게 존경할 것이다"라며 선나 성취 등을 근거로 한 존경과, 그 존경으로 인한 공양물의 획득을 바라는 악하고 비천한 욕망을 갖춘 상태를 말한다. "그것의"란 선나 등의 구분이 있는 상인법을 말한다. "없는 상태"란 자신의 상속에서 현재의 생에 생겨나지 않아 존재하지 않는 상태이다. "인간에게 알림"이란 설한 말의 의미를 그 순간에 알 수 있는 인간 종족에게 "나는 초선을 얻었다"는 등의 방식으로 들릴 수 있는 거리에서 말하는 것을 뜻한다. "다른 방편을 통하지 않고서 알림"과 연결된다. "그대의 사원에 사는 그 비구는 초선을 얻었다"는 등의 방식으로 행해진 다른 방편 없이 직접적으로 알리는 것을 말한다. "그 순간의 지혜(tadeva ñāṇaṃ)"란 바로 그때의 지혜, 즉 지체하지 않고 설한 바로 그 순간에 이해하는 것을 뜻한다. "여기서"란 이 네 번째 바라이죄에 있어서를 말한다. '지혜로운 이들'은 율장 수지자들이다.

๓๑๒. ปฐเม ทุติเย จนฺเตติ มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกวชฺชิเต ยถาวุตฺตปาราชิกตฺตเย. ปริยาโย น วิชฺชตีติ ปาราชิกาปตฺติปถํ ปริยายวจนํ น ลภติ. ‘‘น ปเนตเร’’ติ อิทํ เอตฺถาปิ โยเชตพฺพํ, อิตเร ปน ตติยปาราชิเก ปริยาโย น วิชฺชตีติ อตฺโถ. ‘‘มรณวณฺณํ วา สํวณฺเณยฺยา’’ติ (ปารา. ๑๗๒) จ ‘‘อมฺโภ ปุริส กึ ตุยฺหิมินา’’ติอาทินา (ปารา. ๑๗๑) จ ‘‘โย เอวํ มรติ, โส ธนํ วา ลภตี’’ติอาทินา (ปารา. ๑๗๕) จ ปริยาเยน วทนฺตสฺส ปาราชิกเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อาณตฺติ ปาราชิกเหตุอาณตฺติกปฺปโยโค. น ปเนตเรติ ปฐมจตุตฺถปาราชิกทฺวเย ปน ปาราชิกเหตุภูตา อาณตฺติ น ลภตีติ อตฺโถ.

312. "첫 번째와 두 번째에서"라는 말은, 인간 살해의 바라이를 제외한 나머지 언급된 세 가지 바라이를 뜻한다. "방편이 존재하지 않는다"는 것은 바라이죄의 경로에서 방편적인 표현이 허용되지 않는다는 뜻이다. "그러나 다른 것에서는 아니다"라는 이 구절은 여기에도 연결되어야 하니, 다른 것 즉 세 번째 바라이에서는 방편이 존재하지 않는 것이 아니라는 뜻이다. "죽음의 찬미를 읊거나", "여보시오, 당신에게 이것이 무슨 소용인가"라거나, "이처럼 죽는 자는 재물을 얻는다"는 등의 방식으로 방편을 써서 말하는 자에게는 바라이가 성립한다고 설해진 것이다. '지시'는 바라이의 원인이 되는 지시의 실행이다. "그러나 다른 것에서는 아니다"란 첫 번째와 네 번째, 두 가지 바라이에서는 바라이의 원인이 되는 지시가 인정되지 않는다는 뜻이다.

๓๑๓. อาทีติ ปฐมปาราชิกํ. เอกสมุฏฺฐานนฺติ เอกการณํ. สมุฏฺฐาติ อาปตฺติ เอตสฺมาติ สมุฏฺฐานํ, การณํ กายาทิ. ตํ ปน ฉพฺพิธํ กาโย, วาจา, กายวาจา, กายจิตฺตํ, วาจาจิตฺตํ, กายวาจาจิตฺตนฺติ. เตสํ วินิจฺฉยํ อุตฺตเร (อุ. วิ. ๓๒๕ อาทโย) ยถาคตฏฺฐาเนเยว จ วณฺณยิสฺสาม. ตตฺริทํ เอกสมุฏฺฐานํ เอกํ กายจิตฺตํ สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ กตฺวา. เตนาห ‘‘ทุวงฺคํ กายจิตฺตโต’’ติ. ‘‘ตํ สมุฏฺฐาน’’นฺติ อชฺฌาหาโร. เยน สมุฏฺฐาเนน ปฐมปาราชิกาปตฺติ อุปฺปชฺชติ, ตํสมุฏฺฐานสงฺขาตํ [Pg.155] การณํ. องฺคชาตสงฺขาตํ กายญฺจ เสวนจิตฺตญฺจาติ ทฺวยํ องฺคํ อวยวํ เอตสฺสาติ ทุวงฺคํ, ตทุภยสภาวนฺติ อตฺโถ ยถา ‘‘ทุวงฺคํ จตุตฺถชฺฌาน’’นฺติ. เสสาติ อวสิฏฺฐานิ ตีณิ ปาราชิกานิ. ติสมุฏฺฐานาติ กายจิตฺตํ, วาจาจิตฺตํ, กายวาจาจิตฺตนฺติ ติสมุฏฺฐานา ตีณิ สมุฏฺฐานานิ เอเตสนฺติ กตฺวา. เตสนฺติ เตสํ ติณฺณํ สมุฏฺฐานานํ. องฺคานีติ อวยวานิ. สตฺต กาโย, จิตฺตํ, วาจา, จิตฺตํ, กาโย, วาจา, จิตฺตนฺติ, ตํสภาวาติ วุตฺตํ โหติ.

313. ‘시작(Ādī)’은 첫 번째 바라이(paṭhamapārājika)를 의미한다. ‘하나의 발생 근거(ekasamuṭṭhāna)’란 하나의 원인을 뜻한다. 범계(āpatti)가 이로부터 일어나므로 ‘발생 근거(samuṭṭhāna)’라 하며, 그 원인은 몸 등이다. 그것은 다시 몸, 말, 몸과 말, 몸과 마음, 말과 마음, 몸과 말과 마음의 여섯 가지로 나뉜다. 이들에 대한 판별은 ‘웃타라(Uttara)’(U. Vi. 325 이하)와 해당 구절에서 설명할 것이다. 여기에서 ‘하나의 발생 근거’라고 한 것은 ‘이것(첫 번째 바라이)의 발생 근거는 몸과 마음의 하나이다’라는 의미이다. 그래서 ‘몸과 마음으로부터 두 가지 요소(duvaṅga)를 가진다’고 말한 것이다. ‘그 발생 근거’라는 말이 보충되어야 한다. 어떤 발생 근거에 의해 첫 번째 바라이죄가 발생하는지, 그 발생 근거로 헤아려지는 원인을 뜻한다. 남근으로 일컬어지는 몸과 (음행을) 수용하는 마음이라는 두 가지가 이것의 구성 요소(aṅga)이자 부분(avayava)이기에 ‘두 가지 요소를 가진 것(duvaṅga)’이라 하며, ‘두 가지 성질을 모두 가진 것’이라는 뜻이다. 이는 마치 ‘네 번째 선정은 두 가지 요소를 가진 것(duvaṅgaṃ catutthajjhānaṃ)’이라 함과 같다. ‘나머지’는 남은 세 가지 바라이를 말한다. ‘세 가지 발생 근거(tisamuṭṭhāna)’란 몸과 마음, 말과 마음, 몸과 말과 마음이라는 세 가지 발생 근거를 이것들이 가졌음을 의미한다. ‘이것들’이란 그 세 가지 발생 근거를 말한다. ‘요소들(aṅgāni)’은 부분들이다. 몸과 마음, 말과 마음, 몸과 말과 마음이라는 일곱 가지가 그 성질임을 말한 것이다.

๓๑๔. อาทีติ เมถุนธมฺมปฏิเสวนจิตฺตสมฺปยุตฺตเจตนาสภาวํ ปฐมปาราชิกํ. สุโขเปกฺขายุตํ อุทีริตนฺติ โยชนา. อิฏฺฐาลมฺพณปฏิลาภาทิโสมนสฺสเหตุมฺหิ สติ สุขเวทนาสมฺปยุตฺตํ โหติ, ตสฺมึ อสติ อุเปกฺขาเวทนาย สมฺปยุตฺตํ โหตีติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

314. ‘시작(Ādī)’은 음행(methunadhamma)을 범하려는 마음과 결합된 의지(cetanā)의 자성인 첫 번째 바라이를 의미한다. ‘행복하거나 평온함과 결합되어 설해졌다’고 연결된다. 유익한 대상의 성취 등으로 인한 희열의 원인이 있을 때는 즐거운 느낌(sukhavedanā)과 상응하고, 그것이 없을 때는 평온한 느낌(upekkhāvedanā)과 상응한다는 뜻이다.

ตติยํ ทุกฺขเวทนนฺติ ตติยํ มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกํ โทสจิตฺตสมฺปยุตฺตเจตนาสภาวตฺตา ทุกฺขเวทนาย สมฺปยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

‘세 번째는 괴로운 느낌(tatiyaṃ dukkhavedanaṃ)’이란 세 번째인 인간 살해 바라이(manussaviggahapārājika)가 진심(dosacitta, 성냄의 마음)과 결합된 의지의 자성이기 때문에 괴로운 느낌(dukkhavedanā)과 상응한다는 뜻이다.

ทุติยนฺติ อทินฺนาทานเจตนาลกฺขณํ ทุติยปาราชิกํ. โลเภน ปรสนฺตกํ โจริกาย คณฺหนฺตสฺส โสมนสฺสสมฺปยุตฺตํ โหติ, โกเธน อภิภูตสฺส วิลุมฺปิตฺวา วา วิลุมฺปาเปตฺวา วา คณฺหโต โทมนสฺสสมฺปยุตฺตํ โหติ, โสมนสฺสํ, โทมนสฺสญฺจ วินา อคฺคเหตุกาโม วิย หุตฺวา อุทาสีนสฺส คณฺหโต อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตํ โหตีติ ‘‘ติเวทนมุทีริต’’นฺติ อาห.

‘두 번째’란 주지 않은 것을 가지려는 의지의 특징을 가진 두 번째 바라이이다. 탐욕(lobha)으로 타인의 소유물을 도둑질하여 취하는 자에게는 희열(somanassa)과 상응하고, 분노(kodha)에 압도되어 약탈하거나 약탈하게 하여 취하는 자에게는 근심(domanassa)과 상응하며, 희열도 근심도 없이 그저 가져가고 싶지 않은 듯 무관심하게 취하는 자에게는 평온(upekkhā)과 상응한다. 그래서 ‘세 가지 느낌으로 설해졌다(tivedanamudīritaṃ)’고 말한 것이다.

จตุตฺถญฺจาติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสมุลฺลปนเจตนาลกฺขณํ จตุตฺถปาราชิกญฺจ. สมฺภาวนิจฺฉาย ปจฺจยาสาย วา ตุฏฺฐตุฏฺฐสฺเสว ‘‘อหํ ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชามี’’ติอาทินา นเยน [Pg.156] อตฺตโน อุตฺตริมนุสฺสธมฺมลาภิตํ วทนฺตสฺส โสมนสฺสสมฺปยุตฺตํ โหติ, อญฺญปุคฺคเลสุ ปฏิหตจิตฺตสฺส กลหปุเรกฺขารตาย วทโต โทมนสฺสสมฺปยุตฺตํ โหติ, ปจฺจยาลาเภน ชิฆจฺฉาทิทุกฺขํ สหิตุมสกฺกุเณยฺยตาย อุทาสีนสฺส วทโต อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตํ โหตีติ ‘‘ติเวทนมุทีริต’’นฺติ อาห.

‘네 번째’란 상인법(uttarimanussadhamma, 뛰어난 인간의 법)을 거짓으로 말하려는 의지의 특징을 가진 네 번째 바라이이다. 존경받고 싶거나 공양물을 바라는 마음으로 기뻐하면서 ‘나는 첫 번째 선정을 얻었다’는 등의 방식으로 자신의 상인법 성취를 말하는 자에게는 희열과 상응하고, 다른 사람들에 대해 반감을 품은 마음으로 다툼을 앞세워 말하는 자에게는 근심과 상응하며, 공양물을 얻지 못해 굶주림 등의 고통을 견딜 수 없어 무관심하게 말하는 자에게는 평온과 상응한다. 그래서 ‘세 가지 느낌으로 설해졌다’고 말한 것이다.

๓๑๕. อฏฺฐ จิตฺตานีติ โลภสหคตานิ อฏฺฐ จิตฺตานิ ลพฺภเรติ โยชนา, ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ, เจตนาสภาเวน ปฐมปาราชิเกน สมฺปยุตฺตานีติ วุตฺตํ โหติ. เอวมุปริปิ. ทุเวติ ปฏิฆสมฺปยุตฺตานิ ทฺเว จิตฺตานิ. ทส จิตฺตานีติ โลภสหคตานิ อฏฺฐ, ทฺเว ปฏิฆสมฺปยุตฺตานีติ. ลพฺภเรติ สมฺปยุตฺตภาเวน ลพฺภนฺติ.

315. ‘여덟 가지 마음(aṭṭha cittāni)’이란 탐욕과 함께하는 여덟 가지 마음이 얻어진다는 뜻으로 연결된다. 즉, 의지의 자성으로서의 첫 번째 바라이와 상응한다는 말이다. 이후의 경우도 이와 같다. ‘둘(duve)’은 저항(paṭigha, 분노)과 상응하는 두 가지 마음이다. ‘열 가지 마음(dasa cittāni)’이란 탐욕과 함께하는 여덟 가지와 저항과 상응하는 두 가지를 말한다. ‘얻어진다(labbhare)’는 것은 상응하는 상태로 존재한다는 뜻이다.

๓๑๖. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺตจิตฺเตหิ สมฺปยุตฺตํ, เตน เหตุนา. กฺริยาติ กรเณน อาปชฺชิตพฺพตฺตา กิริยา. วีติกฺกมสญฺญาย อภาเวน มุจฺจนโต สญฺญาย วิโมกฺโข เอตสฺสาติ สญฺญาวิโมกฺขํ. โลกวชฺชนฺติ โลเกน อกุสลภาวโต วชฺชนียนฺติ ทีปิตํ ปกาสิตํ.

316. ‘그러므로(tasmā)’란 앞에서 말한 마음들과 상응하기 때문이라는 이유를 나타낸다. ‘작용(kriyā)’이란 (몸이나 말의) 행위로 범하게 되기 때문에 작용이라 한다. ‘인식에 의한 벗어남(saññāvimokkha)’이란 범계라는 인식이 없음으로써 (죄에서) 벗어나기 때문에 이를 ‘인식에 의한 벗어남’이라 한다. ‘세간의 비난(lokavajja)’이란 세간에서 불선한 것으로 보아 피해야 할 것으로 밝혀지고 공표된 것을 말한다.

๓๑๗. อาปตฺติยํเยวาติ เอวกาเรน น สิกฺขาปเทติ ทสฺเสติ. อิทํ วิธานนฺติ สมุฏฺฐานาทิกํ อิทํ ยถาวุตฺตํ วิธานํ. วิภาวินาติ ปญฺญวตา วินยธเรน.

317. ‘범계에서만(āpattiyaṃyeva)’이라는 표현은 ‘에바(eva)’라는 한정사를 통해 학처(sikkhāpada)에서가 아님을 보여준다. ‘이 규정(idaṃ vidhānaṃ)’이란 앞에서 말한 발생 근거 등의 규정을 뜻한다. ‘지혜로운 이(vibhāvinā)’란 지혜가 있는 율사(vinayadhara)를 가리킨다.

๓๑๘-๙. มุทุปิฏฺฐิ จาติ ลตา วิย นมิตฺวา กรณํ ทสฺเสตฺวา นจฺจิตุํ สมวาหิตฺวา มุทุกตปิฏฺฐิโก จ. ลมฺพี จาติ ปลมฺพมาเนน ทีเฆน องฺคชาเตน ยุตฺโต. ลมฺพตีติ ลมฺพํ, องฺคชาตํ, ตํ ยสฺส อตฺถิ โส ลมฺพี. อิเม ทฺเวปิ กามปริฬาหาตุรภาเว สติ อตฺตโน องฺคชาตํ อตฺตโน [Pg.157] มุขํ, วจฺจมคฺคญฺจ ปเวเสตฺวา วีติกฺกมิตุมรหตฺตา ปาราชิกาปนฺนสทิสตฺตา ปริวชฺชิตา. มุขคฺคาหีติ มุเขน คหณํ มุขคฺคาโห, โส เอตสฺส อตฺถีติ มุขคฺคาหี, ปรสฺส องฺคชาตํ มุเขน คณฺหนฺโตติ อตฺโถ. นิสีทโกติ ปรสฺส องฺคชาเต อตฺตโน วจฺจมคฺเคน นิสีทนฺโต. อิเม ทฺเว สหวาสิกานํ สีลวินาสนโต อญฺเญหิ สํวสิตุํ อนรหาติ ปาราชิกาปนฺนสทิสตฺตา วิวชฺชิตา. เตสนฺติ อสํวาสตาสามญฺเญน จตฺตาโร ปาราชิกาปนฺเน สงฺคณฺหาติ. ‘‘เตสญฺจ มคฺเคนมคฺคปฏิปตฺติสามญฺเญน ปฐมปาราชิกาปนฺนสฺเสว อนุโลมิกาติ คเหตพฺพา’’ อิจฺเจวํ นิสฺสนฺเทเห วุตฺตํ. อิมินา จ อกตวีติกฺกมานมฺปิ มุทุปิฏฺฐิอาทีนํ จตุนฺนํ อนุโลมปาราชิกภาโว วุตฺโตติ วิญฺญายติ.

318-9. ‘유연한 등을 가진 자(mudupiṭṭhiko)’는 덩굴처럼 몸을 굽히는 동작을 보여 춤추듯 등을 부드럽게 만든 자를 말한다. ‘늘어진 자(lambī)’는 길게 늘어진 남근을 가진 자를 뜻한다. 늘어져 있는 것이 늘어진 것(lamba), 즉 남근이며, 그것을 가진 자가 ‘늘어진 자’이다. 이들 두 부류는 감각적 욕망의 열병에 시달릴 때 자신의 남근을 자신의 입이나 항문에 집어넣어 범계를 저지를 수 있고 바라이죄를 지은 자와 다름없기에 배제되었다. ‘입으로 취하는 자(mukhaggāhī)’는 입으로 잡는 것이 입으로 취하는 것이니, 타인의 남근을 입으로 취하는 자라는 뜻이다. ‘앉는 자(nisīdako)’는 타인의 남근 위에 자신의 항문으로 앉는 자를 말한다. 이들 두 부류는 동료 수행자들의 계행을 파괴하므로 다른 이들과 함께 살 자격이 없으며, 바라이죄를 지은 자와 다름없기에 제외되었다. ‘그들’이라는 말은 불공주(asaṃvāsa)라는 공통성으로 네 가지 바라이를 지은 자들을 포함한다. ‘그들의 경우, 통로와 통로가 아닌 곳의 수행 방식의 공통성으로 인해 첫 번째 바라이를 지은 자에 준하는 것(anulomika)으로 간주해야 한다’고 ‘닛산데하(Nissandeha)’에서 확실히 언급되었다. 이로써 실제로 범계를 저지르지 않았더라도 유연한 등을 가진 자 등 네 부류는 준바라이(anulomapārājika)의 상태에 있음이 이해된다.

สมนฺตปาสาทิกายํ ปน –

그러나 ‘사만타파사디카(Samantapāsādikā)’에서는 다음과 같이 말한다.

‘‘อปรานิปิ ลมฺพี, มุทุปิฏฺฐิโก, ปรสฺส องฺคชาตํ มุเขน คณฺหาติ, ปรสฺส องฺคชาเต อภินิสีทตีติ อิเมสํ จตุนฺนํ วเสน จตฺตาริ อนุโลมปาราชิกานีติ วทนฺติ. เอตานิ หิ ยสฺมา อุภินฺนํ ราควเสน สทิสภาวูปคตานํ ธมฺโม ‘เมถุนธมฺโม’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา เอเตน ปริยาเยน เมถุนํ ธมฺมํ อปฺปฏิเสวิตฺวาเยว เกวลํ มคฺเคน มคฺคปฺปเวสนวเสน อาปชฺชิตพฺพตฺตา เมถุนธมฺมปาราชิกสฺส อนุโลเมนฺตีติ ‘อนุโลมปาราชิกานี’ติ วุจฺจนฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๓๓) –

“또 다른 이들은 ‘늘어진 자, 유연한 등을 가진 자, 타인의 남근을 입으로 취하는 자, 타인의 남근 위에 앉는 자, 이들 네 부류에 의해 네 가지 준바라이(anulomapārājika)가 성립한다’고 말한다. 이것들은 양측의 욕망에 의해 비슷한 상태에 이른 법을 ‘음행(methunadhamma)’이라 부르기 때문에, 이러한 방식으로 음행을 실제로 범하지는 않았더라도 오직 통로에 통로를 삽입함으로써 범하게 되는 음행 바라이에 준한다고 하여 ‘준바라이’라고 불린다.” (Pārā. Aṭṭha. 2.233)

วุตฺตตฺตา จ ตพฺพณฺณนาย จ สารตฺถทีปนิยํ –

이와 같이 설해졌고 그 주석인 ‘사랏타디파니(Sāratthadīpanī)’에서도—

‘‘ลมฺพํทีฆตาย ปลมฺพมานํ องฺคชาตเมตสฺสาติ ลมฺพี. โส เอตฺตาวตา น ปาราชิโก, อถ โข ยทา อนภิรติยา ปีฬิโต อตฺตโน องฺคชาตํ มุเข [Pg.158] วา วจฺจมคฺเค วา ปเวเสติ, ตทา ปาราชิโก โหติ. มุทุกา ปิฏฺฐิ เอตสฺสาติ มุทุปิฏฺฐิโก, กตปริกมฺมาย มุทุกาย ปิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. โสปิ ยทา อนภิรติยา ปีฬิโต อตฺตโน องฺคชาตํ อตฺตโน มุเข ปเวเสติ ตทา ปาราชิโก โหติ. ปรสฺส องฺคชาตํ มุเขน คณฺหาตีติ โย อนภิรติยา ปีฬิโต ปรสฺส สุตฺตสฺส วา ปมตฺตสฺส วา องฺคชาตํ อตฺตโน มุเขน คณฺหาติ. ปรสฺส องฺคชาเต อภินิสีทตีติ โย อนภิรติยา ปีฬิโต ปรสฺส องฺคชาตํ กมฺมนิยํ ทิสฺวา อตฺตโน วจฺจมคฺเคน ตสฺสูปริ อภินิสีทติ, ตํ อตฺตโน วจฺจมคฺคํ ปเวเสตีติ อตฺโถ. ลมฺพีอาทโย จตฺตาโร กิญฺจาปิ ปฐมปาราชิเกน สงฺคหิตา, ยสฺมา ปน อุภินฺนํ ราคปริยุฏฺฐานสงฺขาเตน ปริยาเยน เมถุนํ ธมฺมํ อปฺปฏิเสวิโน โหนฺติ, ตสฺมา วิสุํ วุตฺตา’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ๒.๒๓๓) –

‘람비(Lambī)’란 성기가 길게 늘어져 있는 상태의 사람을 말한다. 그는 단순히 그렇다는 것만으로는 바라이(pārājika)가 아니지만, 만약 욕정에 사로잡혀 자신의 성기를 자신의 입이나 항문에 집어넣는다면 그때는 바라이가 된다. ‘무두핏티코(mudupiṭṭhiko)’란 등이 부드러운 자를 말하니, 훈련을 통해 등이 부드러워진 자를 의미한다. 그 또한 욕정에 사로잡혀 자신의 성기를 자신의 입에 넣는다면 바라이가 된다. ‘타인의 성기를 입으로 받는 자’란 욕정에 사로잡혀 잠들거나 방심한 타인의 성기를 자신의 입으로 받는 자를 말한다. ‘타인의 성기 위에 앉는 자’란 욕정에 사로잡혀 타인의 성기가 발기한 것을 보고 자신의 항문으로 그 위에 앉는 자를 말하니, 그것을 자신의 항문에 삽입한다는 의미이다. 람비 등을 포함한 이 네 부류는 비록 첫 번째 바라이에 포함되지만, 두 사람 사이의 탐욕의 지배라는 방식을 통한 음욕의 법을 행하는 것이 아니기 때문에 별도로 언급된 것이다. (사랏타디파니 ṭī. 2.233)

วุตฺตตฺตา จ กตวีติกฺกมาเยเวเต ‘‘ปาราชิกา’’ติ คเหตพฺพา.

이러한 행위들이 이미 저질러졌다고 언급되었으므로, 이들도 ‘바라이’라고 간주해야 한다.

ภิกฺขุนีนญฺจ จตฺตารีติ เอตฺถ ‘‘อสาธารณานี’’ติ ปาฐเสโส, ภิกฺขูหิ อสาธารณานิ ภิกฺขุนีนเมว นิยตานิ อุพฺภชาณุมณฺฑลิกา, วชฺชปฏิจฺฉาทิกา, อุกฺขิตฺตานุวตฺติกา, อฏฺฐวตฺถุกาติ จตฺตาริ ปาราชิกานิ จ. วิพฺภนฺตา ภิกฺขุนี สยนฺติ เอตฺถ ‘‘เตสํ อนุโลมิกา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เตสํ จตุนฺนํ ปาราชิกานํ อนุโลมิกา สยํ วิพฺภนฺตา ภิกฺขุนี จาติ โยชนา. จิตฺตวสิกา หุตฺวา อตฺตนา [Pg.159] นิวตฺถจีวรมฺปิ หิ มาตุคามานํ นิวาสนนีหาเรน สยเมว นิวาเสตฺวา คิหิเวสํ โรเจตฺวา คหิตมตฺเต สาสนโต จุตา ภิกฺขุนี จาติ วุตฺตํ โหติ. เอวํกรเณน คิหิภาวาปนฺนตาสามญฺเญน สํวาสารหา น โหนฺตีติ อิเมสํ จตุนฺนํ ปาราชิกานํ อนุโลมิกา ชาตา.

‘비구니의 네 가지’라는 말에서 ‘불공법(asādhāraṇāni, 비구와 공유하지 않는 법)’이라는 말이 생략된 것으로 보아야 한다. 비구와는 공유하지 않고 비구니에게만 해당되는 것으로 규정된 것은 무릎 위까지의 행위(ubbhajāṇumaṇḍalikā), 죄를 숨기는 행위(vajjapaṭicchādikā), 파문된 자를 추종하는 행위(ukkhittānuvattikā), 여덟 가지 일을 범하는 행위(aṭṭhavatthukā)라는 네 가지 바라이이다. ‘환속한 비구니(vibbhantā bhikkhunī)’라는 문구에서는 ‘그것들에 준하는(tesaṃ anulomikā)’이라는 말을 가져와 연결해야 한다. 즉, ‘스스로 환속한 비구니도 그 네 가지 바라이에 준하는 자이다’라고 해석된다. 마음의 지배를 받아 스스로 비구니의 가사를 여인들이 옷을 입는 방식으로 입고, 재가자의 모습에 즐거움을 느껴 그것을 취하자마자 교단에서 탈락한 비구니를 말한다. 이러한 행위로 인하여 재가자의 상태가 된 공통점으로 인해 공동생활을 할 자격이 없으므로, 이들 네 가지 바라이에 준하는 자가 된 것이다.

ตถาติ ยถา อิเม ทสฺสิตา เตน อสํวาสารหตาย, ภิกฺขุภาวาย อภพฺพตาย จ ปาราชิกาว, ตถา เอกาทส อภพฺพปุคฺคลาปิ โหนฺตีติ อตฺโถ. เอกาทสาภพฺพาติ มาตุฆาตโก, ปิตุฆาตโก, อรหนฺตฆาตโก, สงฺฆเภทโก, โลหิตุปฺปาทโก, ปณฺฑโก, ติรจฺฉานคโต, อุภโตพฺยญฺชนโก, เถยฺยสํวาสโก, ภิกฺขุนิทูสโก, ติตฺถิยปกฺกนฺตโกติ เอกาทส. สพฺเพเต จตุวีสติ เอเต สพฺเพ จตุวีสติ ปุคฺคลา สโมธานโต เวทิตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

‘그와 같이(Tathā)’라는 말은, 여기서 보여준 이들이 공동생활에 부적합하고 비구의 상태가 될 수 없기에 바라이인 것과 마찬가지로, 열한 종류의 결격 사유가 있는 인물들(abhabbapuggalā)도 그러하다는 의미이다. ‘열한 종류의 결격자’란 어머니를 살해한 자, 아버지를 살해한 자, 아라한을 살해한 자, 승가를 이간한 자, 부처님의 몸에 피를 낸 자, 반다카(paṇḍaka, 고자/성소수자), 축생, 양성자(ubhatobyañjanako), 도적 가입자(theyyasaṃvāsako), 비구니를 오염시킨 자, 외도로 간 자의 열한 부류를 말한다. ‘이들 모두 스물넷’이란 이들 모든 스물네 부류의 인간들을 합산하여 이해해야 한다는 뜻이다.

๓๒๐. อิเม จตุวีสติ ปาราชิกา ปุคฺคลา สีสจฺฉินฺโนว ชีวิตุํ อิธ ภิกฺขุภาวาย อภพฺพาติ วุตฺตาติ โยชนา.

320. 이들 스물네 부류의 바라이를 범한 자들은 머리가 잘린 사람과 같아서, 이 생에서 비구가 될 자격이 없는 자들이라고 설해진 것이라고 연결하여 해석한다.

๓๒๑. อิเมสํ เอกาทสนฺนํ อภพฺพตาย เหตุทสฺสนตฺถมาห ‘‘ปณฺฑโก จา’’ติอาทิ. ปณฺฑโก จาติ อาสิตฺตปณฺฑโก, อุสูยปณฺฑโก, ปกฺขปณฺฑโก, โอปกฺกมิกปณฺฑโก, นปุํสกปณฺฑโกติ วุตฺโต ปญฺจวิโธ ปณฺฑโก จ. ติรจฺฉาโนติ ติริยํ อญฺฉติ คจฺฉตีติ ‘‘ติรจฺฉาโน’’ติ คหิโต นาคสุปณฺณาทิโก สพฺพติรจฺฉานโยนิโก จ. ยกฺขาทโย สพฺเพ อมนุสฺสาปิ อิธ ติรจฺฉาเนเยว สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. อุภโตพฺยญฺชโนปิ จาติ อิตฺถิปุริสพฺยญฺชนสาธเกหิ อุภโต กมฺมโต ชาตานิ ถนาทิกานิ พฺยญฺชนานิ ยสฺสาติ นิรุตฺโต อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชโน[Pg.160], ปุริสอุภโตพฺยญฺชโนติ ทุวิโธ อุภโตพฺยญฺชโน จ. วตฺถุวิปนฺนาติ ตพฺภาวภาวิตาย ภิกฺขุภาโว วสติ เอตฺถาติ วตฺถุ, ปุคฺคลานํ ภิกฺขุภาวารหตา, สา ปน ปพฺพชฺชากฺขนฺธกาคตสพฺพโทสวิรหิตคุณสมฺปยุตฺตตา, ตํ วิปนฺนํ ปณฺฑกภาวาทิโยเคน เยสํ เต ‘‘วตฺถุวิปนฺนา’’ติ คเหตพฺพา. หิ-สทฺโท เหตุมฺหิ. ยสฺมา วตฺถุวิปนฺนา, ตสฺมา อิธ อตฺตภาเว ปพฺพชฺชาย อภพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อเหตุปฏิสนฺธิกา’’ติ วจเนน อิเมสํ วิปากาวรณยุตฺตภาวมาห, อิมินา เอเตสํ มคฺคาธิคมสฺส วาริตภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ.

321. 이들 열한 부류의 인물이 결격자가 되는 원인을 보여주기 위해 ‘반다카와(paṇḍako cā)’ 등을 설하셨다. ‘반다카’란 입으로 정액을 받는 반다카(āsittapaṇḍako), 남의 성행위를 보고 질투하며 성욕을 느끼는 반다카(usūyapaṇḍako), 보름 동안만 반다카인 자(pakkhapaṇḍako), 거세된 반다카(opakkamikapaṇḍako), 성기가 없는 반다카(napuṃsakapaṇḍako)로 설해진 다섯 종류의 반다카를 말한다. ‘축생’이란 옆으로 기어가는 것들을 말하는데, 나가(Nāga)나 가루다(Supaṇṇā) 등을 포함한 모든 축생의 모태에서 태어난 존재들을 뜻한다. 야차(Yakkha) 등의 모든 비인간(amanussa)들도 여기서는 축생에 포함되는 것으로 이해해야 한다. ‘양성자(ubhatobyañjanopi)’란 남녀의 성적 특징을 형성하는 업에 의해 생겨난 유방 등의 특징을 양쪽 모두 갖춘 자를 말하며, 여성 양성자와 남성 양성자의 두 종류가 있다. ‘근거가 파괴된 자(vatthuvipannā)’란 비구의 상태가 머무는 근거인 ‘바투(vatthu)’, 즉 인물의 비구 자격이 파괴된 자들을 말한다. 그 자격이란 출가편(Pabbajjākkhandhaka)에 나오는 모든 결함이 없고 공덕을 갖춘 상태를 말하는데, 반다카가 되는 등의 결함과 결합하여 그것이 파괴된 자들을 ‘근거가 파괴된 자’라고 보아야 한다. ‘히(Hi)’라는 단어는 원인을 나타낸다. 근거가 파괴되었기 때문에, 이 현생에서는 출가할 자격이 없다고 설해진 것이다. ‘무인재생연결자(ahetupaṭisandhikā)’라는 말로 이들이 과보의 장애(vipākāvaraṇa)를 가진 상태임을 밝히셨으며, 이로써 이들의 도(magga)의 성취가 차단된 상태임을 보여준 것으로 이해해야 한다.

๓๒๒. ปญฺจานนฺตริกาติ กมฺมาวรเณน ยุตฺตตาย สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติโต ปริหายิตฺวา มรณานนฺตรํ อปายปฏิสนฺธิยํ นิยตา มาตุฆาตกาทโย ปญฺจานนฺตริกา จ. เถยฺยสํวาโสปิ จาติ ลิงฺคตฺเถนโก, สํวาสตฺเถนโก, อุภยตฺเถนโกติ ติวิโธ เถยฺยสํวาสโก จ. ทูสโกติ ปกตตฺตาย ภิกฺขุนิยา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ตสฺสา ทูสิตตฺตา ภิกฺขุนึ ทูเสตีติ ‘‘ภิกฺขุนิทูสโก’’ติ วุตฺโต จ. ติตฺถิปกฺกนฺตโก จาติ ติตฺถิยานํ ลทฺธึ, เวสญฺจ โรเจตฺวา ตํ คเหตฺวา เตสมนฺตรํ ปวิฏฺโฐ จ. อิติ อฏฺฐ ปน กิริยานฏฺฐาติ โยชนา. อิตีติ อิทมตฺถตฺตา อิเมติ วุตฺตํ โหติ. เต อิเมติ สมฺพนฺโธ. เต อิเม อฏฺฐ ปน มาตุวธาทิกิริยาย อิหตฺตภาเว ภิกฺขุภาวาย อนรหา หุตฺวา นฏฺฐาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา เอกาทสอภพฺพานํ อภพฺพตาย การณํ ทสฺสิตํ โหติ.

322. ‘오무간업자’란 업의 장애(kammāvaraṇa)와 결합되어 있기에 천상과 해탈의 성취에서 멀어져 죽은 직후에 반드시 악도에 재생연결되는 자들로, 모친 살해자 등의 다섯 무간업자를 말한다. ‘도적 가입자(theyyasaṃvāsako)’란 표식 도둑(liṅgatthenako), 공동생활 도둑(saṃvāsatthenako), 양쪽 도둑(ubhayatthenako)의 세 종류를 말한다. ‘오염시킨 자(dūsako)’란 정상적인 비구니와 음행을 저질러 그녀를 훼손함으로써 비구니를 오염시킨 자를 말한다. ‘외도로 간 자(titthipakkantako)’란 외도의 교리와 복장을 즐겨 그것을 취하고 그들 무리에 들어간 자를 말한다. ‘이와 같이 여덟은 행위로 인해 망친 자들(iti aṭṭha pana kiriyānaṭṭhā)’이라고 연결한다. ‘이와 같이(iti)’라는 말은 이러한 의미이기에 ‘이들’이라고 설해진 것이다. ‘이들 여덟’은 모친 살해 등의 행위로 인하여 현생에서 비구의 자격을 잃고 망가진 자들이라는 뜻이다. 이로써 열한 종류의 결격자들이 자격을 갖추지 못한 원인을 보여주었다.

๓๒๓. มยา ปาราชิกานํ สารภูโต โย อยํ วินิจฺฉโย วุตฺโต, ตสฺส วินิจฺฉยสฺส อนุสาเรน อนุคมเนน เสโสปิ วินิจฺฉโย พุเธน ปณฺฑิเตน อเสสโตว วิญฺญาตุํ สกฺกาติ โยชนา.

323. 내가 설한 바라이에 관한 핵심적인 판결(vinicchaya)을 따라서, 지혜로운 자(budha)는 남은 판결들도 빠짐없이 다 알 수 있을 것이라고 연결하여 해석한다.

๓๒๔. ปฏุภาวกเร [Pg.161] ปรเม วิวิเธหิ นเยหิ ยุตฺเต วินยปิฏเก ปรมตฺถนยํ อภิปตฺถยตา อยํ สตตํ ปริยาปุณิตพฺโพติ โยชนา. ตตฺถ วิวิเธหิ นานปฺปกาเรหิ. นเยหีติ นียนฺติ วุตฺตานุสาเรน อุทีริยนฺตีติ ‘‘นยา’’ติ วุตฺเตหิ จกฺกเปยฺยาลาทีหิ นเยหิ. ปรมตฺถนยนฺติ ปรโม จ โส อตฺโถ จาติ ปรมตฺโถ, ปรโม วา วิเสเสน นิจฺฉิตพฺโพ อตฺโถ ปรมตฺโถ, โสเยว วินิจฺฉยตฺถิกานํ พุทฺธิยา เนตพฺโพติ ปรมตฺถนโย, วินิจฺฉยูปาโย นียติ เอเตนาติ กตฺวา ‘‘ปรมตฺถนโย’’ติ วุจฺจติ, ตํ ปรมตฺถนยํ. อภิปตฺถยตาติ วินยปิฏเก วินิจฺฉยํ วา ตทุปายํ วา ปตฺถยตา, อิจฺฉนฺเตนาติ อตฺโถ. ‘‘ปริยาปุณิตพฺโพ อย’’นฺติ ปทจฺเฉโท. ม-กาโร อาคมสนฺธิโช, โอ-การสฺส อ-การาเทโส. ปริยาปุณิตพฺโพติ ปฐิตพฺโพ, โสตพฺโพ จินฺเตตพฺโพ ธาเรตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. อยนฺติ วินยวินิจฺฉโย.

324. 총명함을 만들고 수승하며 다양한 방법들을 갖춘 율장에서 제일의(第一義)의 방법을 구하는 자는 이것을 항상 배워 익혀야 한다는 문장 연결이다. 거기서 ‘다양한(vividhehi)’이란 여러 가지 종류의 것을 말한다. ‘방법들로(nayehī)’란 이끌어지는 것이고 설해진 바에 따라 언급되는 것이므로 ‘방법들(nayā)’이라 하며, 설해진 바퀴의 반복(cakkapeyyāla) 등의 방법들을 의미한다. ‘제일의의 방법(paramatthanayaṃ)’이란 그것이 수승하고(parama) 또한 의미(attha)이기에 제일의(paramattha)이며, 또는 특히 결정되어야 할 수승한 의미가 제일의(paramattha)이다. 바로 그것이 판결을 원하는 자들의 지혜로 이끌어내야 할 것이기에 제일의의 방법(paramatthanayo)이며, 판결의 수단이 이것에 의해 이끌어지기 때문에 ‘제일의의 방법’이라 불린다. 그 제일의의 방법을 말한다. ‘구하는 자는(abhipatthayatā)’이란 율장에서 판결이나 그 수단을 구하는, 즉 원하는 자라는 뜻이다. ‘pariyāpuṇitabbo ayaṃ’은 단어의 분리이다. ‘ma’ 글자는 접속(sandhi)에서 생긴 것이고, ‘o’ 글자가 ‘a’ 글자로 바뀐 것이다. ‘배워 익혀야 한다(pariyāpuṇitabbo)’는 것은 독송해야 하고, 들어야 하고, 사유해야 하고, 지녀야 한다는 뜻이다. ‘이것(ayaṃ)’이란 비나야비닛차야(율의 판결)를 말한다.

อิติ วินยตฺถสารสนฺทีปนิยา

이와 같이 비나야타사라산디파니(율의 의미의 정수를 밝히는 주석)에서

วินยวินิจฺฉยวณฺณนาย

비나야비닛차야(율의 판결)의 주해 중

จตุตฺถปาราชิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 번째 파라지카 법문에 대한 주해가 끝났다.

สงฺฆาทิเสสกถาวณฺณนา

상가디세사(승잔) 법문의 주해

๓๒๕. เอวํ นานานยปฏิมณฺฑิตสฺส ปาราชิกกณฺฑสฺส วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทนนฺตรมุทฺทิฏฺฐสฺส เตรสกณฺฑสฺส วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โมเจตุกามตา’’ติอาทิ. โมเจตุํ กาเมตีติ โมเจตุกาโม, ตสฺส ภาโว โมเจตุกามตา, ตาย สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ โมเจตุกามตาจิตฺตํ. เอตฺถ ‘‘โมเจตุกามตา’’ติ อิมินา เอกาทสสุ ราเคสุ ‘‘โมจนสฺสาโท’’ติ วุตฺตํ อิมสฺส สงฺฆาทิเสสสฺส มูลการณํ สุกฺกโมจนวิสยํ ราคมาห.

325. 이와 같이 다양한 방법으로 장식된 파라지카 품의 판결을 보인 뒤, 이제 그다음에 설해진 13가지 품(terasakaṇḍa)의 판결을 보이기 위해 ‘내보내고자 하는 마음(mocetukāmatā)’ 등을 설하셨다. 내보내기를 원한다는 것이 ‘내보내고자 하는 이(mocetukāmo)’이고, 그 상태가 ‘내보내고자 하는 마음(mocetukāmatā)’이며, 그것과 결합된 마음이 ‘내보내고자 하는 의도의 마음(mocetukāmatācitta)’이다. 여기서 ‘내보내고자 하는 마음’이라는 이 말로, 열한 가지 탐욕 중에서 ‘내보냄의 즐거움(mocanassādo)’이라 불리는 이 상가디세사의 근본 원인인 정액 내보내는 대상에 대한 탐욕을 말씀하셨다.

เอกาทส [Pg.162] ราคา นาม ‘‘โมจนสฺสาโท, มุจฺจนสฺสาโท, มุตฺตสฺสาโท, เมถุนสฺสาโท, ผสฺสสฺสาโท, กณฺฑุวนสฺสาโท, ทสฺสนสฺสาโท, นิสชฺชสฺสาโท, วาจสฺสาโท, เคหสฺสิตเปมํ, วนภงฺคิย’’นฺติ เอวมาคตา. อิธ โมจนํ นาม สมฺภวธาตุโมจนํ, ตทตฺถาย ตพฺพิสยราคสมฺปยุตฺตเวทนา โมจนสฺสาโท นาม. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘โมเจตุํ อสฺสาโท โมจนสฺสาโท’’ติ. มุจฺจมาเน อสฺสาโท มุจฺจนสฺสาโท, สมฺภวธาตุมฺหิ มุจฺจมาเน ตํราคสมฺปยุตฺตา เวทนา มุจฺจนสฺสาโท นาม. เอเตเนว นเยน มุตฺตสฺสาทาทิวาจสฺสาทาวสาเนสุ ปเทสุ อตฺถกฺกโม เวทิตพฺโพ. อิเมหิ นวหิ ปเทหิ อสฺสาทสีเสน กุนฺตยฏฺฐิญาเยน ตํสหจริโต ราโค ทสฺสิโต. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘นวหิ ปเทหิ สมฺปยุตฺตอสฺสาทสีเสน ราโค วุตฺโต’’ติ.

열한 가지 탐욕이란 ‘내보냄의 즐거움, 배출되는 즐거움, 배출된 즐거움, 음행의 즐거움, 접촉의 즐거움, 긁음의 즐거움, 봄의 즐거움, 앉음의 즐거움, 말함의 즐거움, 재가에 얽매인 애정, 숲의 꺾음’으로 이와 같이 전해진다. 여기서 ‘내보냄(mocana)’이란 정액을 내보내는 것이며, 그것을 목적으로 하는 그 대상의 탐욕과 결합된 느낌이 ‘내보냄의 즐거움’이다. 그러므로 주석서에서 ‘내보내는 것에서의 즐거움이 내보냄의 즐거움이다’라고 하였다. 배출될 때의 즐거움이 ‘배출되는 즐거움’이니, 정액이 배출될 때 그 탐욕과 결합된 느낌이 ‘배출되는 즐거움’이라 한다. 이와 같은 방법으로 ‘배출된 즐거움’ 등으로부터 ‘말함의 즐거움’으로 끝나는 구절들에서도 그 의미의 순서를 알아야 한다. 이 아홉 가지 구절로써 즐거움(assāda)을 머리로 하여 ‘창의 자루 비유(kuntayaṭṭhiñāya)’처럼 그것에 수반되는 탐욕을 나타냈다. 주석서에서 ‘아홉 가지 구절로써 결합된 즐거움을 머리로 하여 탐욕을 설했다’라고 말한 바와 같다.

เคหสฺสิตเปมนฺติ เอตฺถ เคหฏฺฐา มาตุอาทโย อาเธยฺยอาธารโวหาเรน ‘‘เคหา’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติอาทีสุ วิย ตนฺนิสฺสิโต สิเนหปริยาโย ราโค ‘‘เคหสฺสิตเปม’’นฺติ วุตฺโต. อิมินา ปเทน ราคสฺส สภาโว สนฺทสฺสิโต. วนโต ภญฺชิตฺวา อาภตํ ยํ กิญฺจิ ผลปุปฺผาทิ วนภงฺคิยํ นาม. อิธ ปน ราควเสน ปฏิพทฺธจิตฺตํ มาตุคาเมหิ วิรหทุกฺขาปนยนตฺถํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๔๐) เตสํ ฐาเน ฐเปตฺวา ทสฺสนผุสนวเสน วินฺทิตุํ ราคีหิ คเหตพฺพโต เตหิ ปิฬนฺธิตมาลสหิตํ ตมฺพูลนฺติ เอวมาทิ ‘‘วนภงฺคิย’’นฺติ อธิปฺเปตํ. อิมินา ปตฺถิตวิสยโคจโร ราโค ตทายตฺตวตฺถุวเสน สนฺทสฺสิโต. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เอเกน ปเทน สรูเปเนว ราโค, เอเกน [Pg.163] ปเทน วตฺถุนา วุตฺโต. วนภงฺโค หิ ราคสฺส วตฺถุ, น ราโคเยวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๔๐).

‘재가에 얽매인 애정(gehassitapemaṃ)’에서 여기서는 집에 머무는 어머니 등을 담는 것과 담기는 것의 관용적 표현(ādheyyaādhāra)에 따라 ‘집(gehā)’이라 부른다. ‘침상들이 소리를 낸다’ 등에서와 같이 그것에 의지하는 애착의 방편인 탐욕을 ‘재가에 얽매인 애정’이라 하였다. 이 구절로써 탐욕의 자성(sabhāva)을 명확히 보였다. 숲에서 꺾어서 가져온 어떤 과일이나 꽃 등이 ‘숲의 꺾음(vanabhaṅgiya)’이다. 그러나 여기서는 탐욕의 힘에 의해 마음이 얽매여 여인들과 떨어져 있는 고통을 제거하기 위해 그들의 장소에 두고 보거나 만짐으로써 즐기고자 탐욕자들이 취해야 할 것이므로, 그들이 장식한 꽃다발과 함께하는 씹는 행위(tambūla) 등을 ‘숲의 꺾음’이라 의도한 것이다. 이 구절로써 열망하는 대상의 영역인 탐욕을 그것에 예속된 사물의 힘에 의한 것으로 명확히 보였다. 주석서에서 ‘한 구절로는 그 자체의 형태(sarūpa)로써 탐욕을, 한 구절로는 사물(vatthu)로써 설했다. 숲의 꺾음은 탐욕의 대상이지 탐욕 그 자체는 아니기 때문이다’라고 말한 바와 같다.

‘‘โมเจตุกามตา’’ติ อิทเมว อวตฺวา ‘‘จิตฺต’’นฺติ วจเนน วีติกฺกมสาธิกาย กายวิญฺญตฺติยา สมุฏฺฐาปกํ ราคสมฺปยุตฺตํ จิตฺตวิเสสํ ทสฺเสติ. เตน จิตฺเตน สมุฏฺฐาปิยมานํ วิญฺญตฺติสงฺขาตํ วีติกฺกมํ ‘‘วายาโม’’ติ อิมินา ทสฺเสติ. วายาโม นาม ตํจิตฺตสมฺปยุตฺตวีริยํ. เอตฺถ ปน ‘‘เสมฺโห คุโฬ’’ติอาทีสุ วิย ผเล เหตูปจารญาเยน วีติกฺกมสฺส วิเสสเหตุภูตวีริยวาจเกน จ ปเทน วีติกฺกโมว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อชฺฌตฺตพาหิรวตฺถุฆฏฺฏนํ, อากาเส กฏิกมฺปนนฺติ สุกฺกโมจนตฺโถ วายาโมติ อตฺโถ. สุกฺกสฺส โมจนํ สุกฺกโมจนํ.

‘내보내고자 함(mocetukāmatā)’이라고만 말하지 않고 ‘마음(citta)’이라는 말로써 범계(vītikkama)를 성취하는 신표업(kāyaviññatti)을 일으키는 탐욕과 결합된 특별한 마음을 나타낸다. 그 마음에 의해 일으켜지는 표업이라 일컬어지는 범계를 ‘노력(vāyāmo)’이라는 이 말로 나타낸다. 노력이란 그 마음과 결합된 정진(vīriya)을 말한다. 그러나 여기서 ‘가래 덩어리(semho guḷo)’ 등에서와 같이 결과에 원인의 이름을 붙이는 방식에 따라 범계의 특별한 원인이 되는 정진을 나타내는 구절로써 범계 그 자체를 설한 것으로 보아야 한다. 안팎의 물체를 마찰하는 것, 공중에서 허리를 흔드는 것 등이 정액을 내보내기 위한 노력이라는 뜻이다. 정액을 내보내는 것이 ‘정액 내보냄(sukkamocana)’이다.

เอตฺถ จ สุกฺกสฺสาติ ‘‘สุกฺกนฺติ ทส สุกฺกานิ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ ตกฺกวณฺณํ ทกวณฺณํ เตลวณฺณํ ขีรวณฺณํ ทธิวณฺณํ สปฺปิวณฺณ’’นฺติ (ปารา. ๒๓๗) ปทภาชเน วุตฺตานิ สตฺตานํ ปิตฺตาทิอาสยเภเทน, ปถวิธาตุอาทีนํ จตุนฺนํ วา รสโสณิตมํสเมทอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชานํ ฉนฺนํ เทหธาตูนํ วา เภเทน อเนกธา ภินฺเน ทสวิเธ สุกฺเก อญฺญตรสฺส สุกฺกสฺสาติ อตฺโถ. โมจนํ วิสฺสฏฺฐีติ ปริยายํ, ปกติยา ฐิตสกฏฺฐานโต โมจนนฺติ อตฺโถ. ยถาห ปทภาชเน ‘‘วิสฺสฏฺฐีติ ฐานโต จาวนา วุจฺจตี’’ติ (ปารา. ๒๓๗). อิห ‘‘ฐานํ นาม วตฺถิสีสสงฺขาตํ มุตฺตกรณมูล’’นฺติ เกจิ. ‘‘กฏี’’ติ อปเร. ‘‘สกลกาโย’’ติ อญฺเญ. อิเมสํ ติณฺณํ วจเนสุ ‘‘ตติยสฺส ภาสิตํ สุภาสิต’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๓๗) อฏฺฐกถายํ ตติยวาทสฺส กตปาสํสตฺตา เกสโลมนขทนฺตานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺจ มุตฺตกรีสเขฬสิงฺฆาณิกาถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ วชฺเชตฺวา อวเสสํ สกลสรีรํ กายปฺปสาทภาวชีวิตินฺทฺริยอพทฺธปิตฺตานํ [Pg.164] วิย สมฺภวธาตุยา จ ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ.

여기서 ‘정액의(sukkassa)’란 ‘정액이란 열 가지 정액이니, 푸른색, 노란색, 붉은색, 흰색, 버터밀크색, 물색, 기름색, 우유색, 커드색, 정제버터색이다’라고 단어 해석(padabhājana)에서 설해진 것으로, 중생들의 담즙 등의 처소의 차이에 따라, 혹은 지계수화 사대나 혈액, 살, 지방, 뼈, 골수 등 여섯 가지 신체 요소의 차이에 따라 여러 가지로 나뉘는 열 가지 정액 중의 어느 하나를 의미한다. ‘내보냄(mocana)’은 배출(vissaṭṭhi)과 같은 뜻이며, 본래 머물던 자신의 위치에서 내보내는 것을 뜻한다. 단어 해석에서 ‘배출이란 위치에서 이동시키는 것을 말한다’라고 설한 바와 같다. 여기서 ‘위치(ṭhāna)란 방광의 머리라고 일컬어지는 요도의 뿌리이다’라고 어떤 이들은 말한다. ‘허리이다’라고 다른 이들은 말한다. ‘온몸이다’라고 또 다른 이들은 말한다. 이 세 가지 설 중에서 ‘세 번째 설이 잘 설해진 것이다’라고 주석서에서 세 번째 주장에 대해 찬탄을 보냈으므로, 머리카락, 몸의 털, 손발톱, 치아 그리고 살이 없는 뼈의 부위와 대소변, 침, 콧물, 딱딱하고 마른 피부를 제외한 나머지 온몸이, 신근(kāyappasāda), 성질(bhāva), 생명기능, 섞이지 않은 담즙처럼 정액의 위치라고 알아야 한다.

‘‘สุกฺกโมจน’’นฺติ อิมินากึ วุตฺตํ โหตีติ? ‘‘อาโรคฺยตฺถาย, สุขตฺถาย, เภสชฺชตฺถาย, ทานตฺถาย, ปุญฺญตฺถาย, ยญฺญตฺถาย, สคฺคตฺถาย, พีชตฺถาย, วีมํสตฺถาย, ทวตฺถาย โมเจตี’’ติ (ปารา. ๒๓๗) วุตฺตทสวิธอธิปฺปายนฺโตคธอญฺญตรอธิปฺปาโย หุตฺวา ‘‘ราคูปตฺถมฺเภ, วจฺจูปตฺถมฺเภ, ปสฺสาวูปตฺถมฺเภ, วาตูปตฺถมฺเภ, อุจฺจาลิงฺคปาณกทฏฺฐูปตฺถมฺเภ โมเจตี’’ติ (ปารา. ๒๓๗) วุตฺตปญฺจวิธกาลานมญฺญตรกาเล ‘‘อชฺฌตฺตรูเป, พหิทฺธารูเป, อชฺฌตฺตพหิทฺธารูเป, อากาเส กฏึ กมฺเปนฺโต โมเจตี’’ติ (ปารา. ๒๓๗) วุตฺตจตุรุปายานมญฺญตเรน อุปาเยน ยถาวุตฺตราคปิสาจวเสน วิวโส หุตฺวา ยถาวุตฺตนีลาทิทสวิธสมฺภวธาตูนมญฺญตรํ ยถาวุตฺตฏฺฐานโต ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ สเจ โมเจตีติ สงฺเขปโต คเหตพฺพํ. เอตฺถ จ อุจฺจาลิงฺคปาณกา นาม โลมสปาณา, เยสํ โลเม อลฺลิเน องฺคชาตํ กมฺมนิยํ โหติ.

‘정액의 방출(Sukkamocana)’이란 이로써 무엇을 말하는 것인가? ‘건강을 위해, 즐거움을 위해, 약을 위해, 보시를 위해, 공덕을 위해, 제사를 위해, 천상을 위해, 종자(생식)를 위해, 시험을 위해, 장난을 위해 방출한다’(파라지카 237)라고 설해진 열 가지 의도에 포함된 어느 하나의 의도를 가지고, ‘욕탐에 자극되었을 때, 대변에 압박받았을 때, 소변에 압박받았을 때, 바람(기)에 압박받았을 때, 털벌레(uccāliṅga)에게 물려 자극되었을 때 방출한다’(파라지카 237)라고 설해진 다섯 가지 때 중 어느 한 때에, ‘자신의 몸(내색), 타인의 몸(외색), 자신과 타인의 몸(내외색), 허공에서 허리를 흔들며 방출한다’(파라지카 237)라고 설해진 네 가지 방법 중 어느 하나에 의한 방법으로, 앞서 말한 음욕이라는 귀신에 사로잡혀 자제력을 잃고서, 앞서 말한 청색 등 열 가지 정액의 성분 중 어느 하나라도 앞서 말한 부위로부터 작은 파리가 빨아먹을 정도만큼이라도 만약 방출한다면 (정액 방출에 해당한다고) 요약해서 파악해야 한다. 여기서 웃찰링가(uccāliṅga) 생물이란 털이 있는 벌레를 말하며, 그 털이 달라붙었을 때 성기가 자극을 받는 것을 말한다.

อญฺญตฺร สุปินนฺเตนาติ สุปิโน เอว สุปินนฺโต, นิสฺสกฺกวจนปฺปสงฺเค กรณวจนโต สุปินนฺตาติ อตฺโถ. สุปินา นาม ‘‘วาตาทิธาตุกฺโขภวเสน วา ปุพฺพานุภูตอิตฺถิรูปาทิวิสยวเสน วา อิฏฺฐานิฏฺฐเทวตานุภาเวน วา ปุญฺเญน ปฏิลภิตพฺพอตฺถสฺส, อปุญฺเญน ปตฺตพฺพานตฺถสฺส จ ปุพฺพนิมิตฺตวเสน วา โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๓๗) วุตฺเตสุ จตูสุ การเณสุ เอเกน การเณน กปินิทฺทาย สุปิเน ทิสฺสมานารมฺมณโต ยํ สุกฺกโมจนํ โหติ, ตํ อวิสยํ สุกฺกโมจนํ วินาติ วุตฺตํ โหติ.

‘꿈속을 제외하고(Aññatra supinantā)’란 꿈 자체가 꿈속(supinanta)이며, [문법적으로] 탈격이 와야 할 문맥에서 구격을 사용했으나 꿈속에서라는 의미이다. 꿈이란 ‘풍대 등 요소의 요동으로 인해서나, 이전에 경험했던 여인의 형상 등의 대상에 의해서나, 선신이나 악신의 위력에 의해서나, 공덕으로 얻게 될 이익이나 부덕으로 얻게 될 불이익의 전조에 의해서 생긴다’(파라지카 주석서 2.237)라고 설해진 네 가지 원인 중 한 원인에 의해, 가수면 상태의 꿈에서 나타나는 대상으로부터 발생하는 정액의 방출이 있다면, 그것은 범주를 벗어난 정액 방출이므로 [범계에서] 제외된다는 뜻이다.

สงฺฆาทิเสโสว สงฺฆาทิเสสตา. สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาตุกามสฺส กุลปุตฺตสฺส อาทิมฺหิ ปริวาสทานตฺถํ[Pg.165], มชฺเฌ จ มูลายปฏิกสฺสเนน วินา วา สห วา มานตฺตทานตฺถํ, อวสาเน อพฺภานตฺถญฺจ สงฺโฆ เอสิตพฺโพติ ‘‘สงฺโฆ อาทิมฺหิ เจว เสเส จ อิจฺฉิตพฺโพ อสฺสาติ สงฺฆาทิเสโส’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๓๗; กงฺขา. อฏฺฐ. สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสิกฺขาปทวณฺณนา) วุตฺตตฺตา สงฺฆาทิเสสา นาม, สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสงฺฆาทิเสสาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ. ยถาห ปทภาชเน ‘‘สงฺโฆว ตสฺสา อาปตฺติยา ปริวาสํ เทติ, มูลาย ปฏิกสฺสติ, มานตฺตํ เทติ, อพฺเภติ, น สมฺพหุลา, น เอกปุคฺคโล, เตน วุจฺจติ ‘สงฺฆาทิเสโส’ติ. ตสฺเสว อาปตฺตินิกายสฺส นามํ นามกมฺมํ อธิวจนํ, เตนปิ วุจฺจติ ‘สงฺฆาทิเสโส’’ติ (ปารา. ๒๓๗). เอตฺถ จ ปริวาสาทิกถา สงฺฆาทิเสสาวสาเน อาคตฏฺฐาเนเยว อาวิ ภวิสฺสติ.

상가디세사(Saṅghādisesa) 자체가 상가디세사성(性)이다. 상가디세사를 범하고 거기서 벗어나고자 하는 선남자를 위해, 처음에 별주(parivāsa)를 주기 위해, 중간에 근본계발(mūlāyapaṭikassana)과 함께 혹은 없이 마낫따(mānattā)를 주기 위해, 그리고 마지막에 출죄(abbhāna)를 위해 승가(Sangha)가 요청되어야 하므로, ‘승가가 처음과 나머지 과정에서 원해져야 하기에 상가디세사라 한다’(파라지카 주석서 2.237; 깡카위타라니 주석서)라고 설해졌으므로 상가디세사라 하며, 정액 방출의 상가디세사 아빳띠(범계)가 된다는 뜻이다. 단어 해석(Padabhājana)에서 설한 바와 같다. “승가만이 그 아빳띠에 대해 별주를 주고, 근본계발을 시키고, 마낫따를 주고, 출죄를 시키며, 대중(sambahula)이나 개인이 하는 것이 아니다. 그래서 ‘상가디세사’라 부른다. 이것은 바로 그 아빳띠 무리의 이름이며 명칭이며 별명이다. 그래서 또한 ‘상가디세사’라 부른다.”(파라지카 237) 여기서 별주 등에 관한 이야기는 상가디세사의 마지막에 나오는 대목에서 명확해질 것이다.

๓๒๖. เอตฺตาวตา มูลสิกฺขาปทาคตํ อตฺตูปกฺกมมูลกํ อาปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อิมิสฺสา สงฺฆาทิเสสาปตฺติยา ปรูปกฺกเมนปิ อาปชฺชนํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปเรนา’’ติอาทิ. อุปกฺกมาเปตฺวาติ องฺคชาตสฺส คหณํ วา ฆฏฺฏนํ วา กาเรตฺวา.

326. 지금까지 근본 학처에 나타난 자력의 노력을 근거로 한 아빳띠를 보였고, 이제 이 상가디세사 아빳띠가 타인의 노력에 의해서도 범하게 됨을 보이기 위해 “타인에 의해(parenā)” 등을 설하였다. ‘노력하게 하여(upakkamāpetvā)’란 성기를 잡게 하거나 마찰하게 하는 것을 말한다.

๓๒๗. สญฺจิจฺจาติ ‘‘อุปกฺกมามิ โมเจสฺสามี’’ติ เจเตตฺวา ปกปฺเปตฺวา. อุปกฺกมนฺตสฺสาติ อชฺฌตฺตรูปาทีสุ ตีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ฆฏฺเฏนฺตสฺส. สมุทฺทิฏฺฐนฺติ ‘‘เจเตติ อุปกฺกมติ น มุจฺจติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๖๒) ปทภาชเน ภควตา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

327. “고의로(sañcicca)”란 ‘노력하여 방출하겠다’고 생각하고 계획하는 것이다. “노력하는 자에게(upakkamantassa)”란 내색 등 세 가지 중 어느 곳에서든 마찰하는 자를 말한다. “제시되었다(samuddiṭṭha)”란 단어 해석(Padabhājana)에서 세존께서 “의도하고 노력하였으나 방출되지 않으면 툴랏짜야(thullaccaya) 아빳띠이다”(파라지카 262)라고 설하신 것을 의미한다.

๓๒๘. อิมิสฺสํ คาถายํ ‘‘อตฺตโน องฺคชาตํ อุปกฺกมนฺตสฺสา’’ติ อิมินา อชฺฌตฺตรูเป วา พหิทฺธารูเป วา อชฺฌตฺตพหิทฺธารูเป วา อตฺตโน องฺคชาตํ ฆฏฺเฏนฺตสฺสาติ อิมสฺส อตฺถสฺส วุตฺตตฺตา [Pg.166] องฺคชาตฆฏฺฏเนน วินาภาวโต อิมินา อสงฺคยฺหมานสฺสาปิ อากาเส กฏิกมฺปเนน สุกฺกโมจเน สงฺฆาทิเสสสฺส ปฐมคาถายํ ‘‘วายาโม’’ติ สามญฺญวจเนน สงฺคหิตตฺตา ตํ ฐเปตฺวา ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน โมจนาธิปฺปายสฺส อากาเส กฏึ กมฺเปนฺตสฺส อสุจิ มุจฺจิ…เป… อสุจิ น มุจฺจิ. ตสฺส กุกฺกุจฺจํ อโหสิ…เป… อนาปตฺติ ภิกฺขุ สงฺฆาทิเสสสฺส, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ อากาเสกฏิกมฺปนวตฺถุมฺหิ วุตฺตตฺตา อมุตฺเต ถุลฺลจฺจยํ สงฺคเหตุมาห ‘‘สญฺจิจฺจา’’ติอาทิ.

328. 이 게송에서 “자신의 성기를 노력하는 자에게”라는 말로 내색이나 외색이나 내외색에 자신의 성기를 마찰하는 자라는 뜻이 설해졌으므로, 성기 마찰 없이도 발생하는 ‘허공에서 허리를 흔듦으로써 정액을 방출하는 것’에 대한 상가디세사는, 첫 번째 게송에서 “노력(vāyāmo)”이라는 일반적인 단어로 포함되어 있다. 이를 제외하고 “그런데 그때 어떤 비구가 방출할 의도로 허공에서 허리를 흔들었는데 정액이 나왔다… (중략) … 정액이 나오지 않았다. 그에게 후회가 생겼다… (중략) … 비구여, 상가디세사는 아니나 툴랏짜야 아빳띠이다”(파라지카 266)라고 허공에서 허리를 흔든 사례에서 설해졌으므로, 방출되지 않았을 때의 툴랏짜야를 포함하기 위해 “고의로” 등을 설하였다.

ตตฺถ สญฺจิจฺจาติ ‘‘อุปกฺกมามิ โมเจสฺสามี’’ติ ชานิตฺวา สญฺชานิตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘อุปกฺกมนฺตสฺสา’’ติ สามญฺญโต ตํ วิเสเสตุํ ‘‘อากาเส กมฺปเนนปี’’ติ อาห, กฏิกมฺปเนนาติ คเหตพฺพํ. กถมิทํ ลพฺภตีติ เจ? อิมาย กถาย สงฺคเหตพฺพวตฺถุมฺหิ ‘‘อากาเส กฏึ กมฺเปนฺตสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๖๖) ปาเฐ ‘‘กฏึ กมฺเปนฺตสฺสา’’ติ วจนสหจรสฺส ‘‘อากาเส’’ติ วจนสฺส สนฺนิธานพเลน ลพฺภติ อตฺถปฺปกรณสทฺทนฺตรสนฺนิธานา สทฺทานํ วิเสสตฺถทีปนโต.

거기서 “고의로(sañcicca)”란 ‘노력하여 방출하겠다’고 알고 인지하는 것을 뜻한다. “노력하는 자에게”라는 일반적인 표현을 수식하기 위해 “허공에서 흔듦으로써도”라고 설하였으니, 이는 허리를 흔드는 것으로 이해해야 한다. 이것이 어떻게 도출되는가? 이 논의에서 포함되어야 할 사례인 “허공에서 허리를 흔드는 자에게”(파라지카 266)라는 구절에서, “허리를 흔드는 자에게”라는 말과 동반된 “허공에서”라는 말의 근접한 힘에 의해 도출된다. 왜냐하면 문맥과 다른 단어와의 근접성이 단어의 특별한 의미를 드러내기 때문이다.

๓๒๙. วตฺถินฺติ มุตฺตวตฺถึ, มุตฺตกรณสฺส วตฺถินฺติ อตฺโถ. กีฬาย ปูเรตฺวาติ คามทารโก วิย กีฬิตุกามตาย มุตฺตวตฺถึ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปูเรตฺวาติ อตฺโถ. ยถาห วตฺถิวตฺถุมฺหิ อฏฺฐกถายํ ‘‘เต ภิกฺขู วตฺถึ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปูเรตฺวา ปูเรตฺวา วิสฺสชฺเชนฺตา คามทารกาวิย ปสฺสาวมกํสู’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๖๔). ‘‘น วฏฺฏตี’’ติ สามญฺเญน กสฺมา วุตฺตนฺติ? ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ วุตฺตนเยน โมจนาธิปฺปาเยน ทฬฺหํ คเหตฺวา ปูเรตฺวา ปูเรตฺวา วิสฺสชฺเชนฺตสฺส สุกฺเก มุตฺเต โมจนาธิปฺปาโย เจเตติ, อุปกฺกมติ, มุจฺจตีติ องฺคานํ สมฺปนฺนตฺตา สงฺฆาทิเสสสฺส[Pg.167], อมุตฺเต ถุลฺลจฺจยสฺส สมฺภวโต อุภยสงฺคหตฺถมาห.

329. “방광(vatthi)”이란 소변 주머니, 즉 소변을 보는 기관의 주머니를 의미한다. “장난으로 채워서”란 마을 아이처럼 장난치고 싶은 마음에 방광을 꽉 쥐어 채운다는 뜻이다. 방광 사례의 주석서에서 설한 바와 같다. “그 비구들은 방광을 꽉 쥐어 채우고 또 채워서 내보내며 마을 아이들처럼 소변 장난을 쳤다.”(파라지카 주석서 2.264) 왜 “타당하지 않다(na vaṭṭati)”라고 일반적으로 설했는가? 그 사례에서 설해진 방식대로 방출할 의도를 가지고 꽉 쥐어 채우고 또 채워서 내보낼 때 정액이 나오면, 방출할 의도, 노력, 방출이라는 요소가 갖추어져 상가디세사가 되고, 나오지 않으면 툴랏짜야가 발생하기 때문에 두 가지를 모두 포함하기 위해 그렇게 설한 것이다.

๓๓๐. อุปนิชฺฌายนวตฺถุมฺหิ ‘‘น จ ภิกฺขเว สารตฺเตน มาตุคามสฺส องฺคชาตํ อุปนิชฺฌายิตพฺพํ, โย อุปนิชฺฌาเยยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๖๖) ปาฬิยํ ‘‘มาตุคามสฺสา’’ติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา ‘‘ติสฺสนฺน’’นฺติ วทติ. ติสฺสนฺนํ ปน อิตฺถีนนฺติ มนุสฺสามนุสฺสติรจฺฉานคตวเสน ติสฺสนฺนํ อิตฺถีนํ. ‘‘องฺคชาต’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ มุตฺตกรณเมว วุจฺจติ, ปฏสเตนาปิ ปฏิจฺฉาทิตํ วา อปฺปฏิจฺฉาทิตํ วา โยนิมคฺคนฺติ อตฺโถ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจปิ ปฏสตํ นิวตฺถา โหติ, ปุรโต วา ปจฺฉโต วา ฐตฺวา ‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส นิมิตฺต’นฺติ อุปนิชฺฌายนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว. อนิวตฺถานํ คามทาริกานํ นิมิตฺตํ อุปนิชฺฌายนฺตสฺส ปน กิเมว วตฺตพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๖๖). ปุรโต วาติ เอตฺถ ‘‘ฐตฺวา’’ติ ปาฐเสโส.

330. 여성의 성기를 뚫어지게 바라보는 일(upanijjhāyanavatthu)에 대하여, “비구들이여, 탐욕스러운 마음으로 여인의 성기를 뚫어지게 바라보아서는 안 된다. 누구든 뚫어지게 바라보는 자는 돌발이(dukkaṭa)의 죄가 된다.” (Pārā. 266)라고 빠알리 원문에 설해져 있는데, 여기서 ‘여인의’라고 일반적인 표현을 썼으므로 [주석서에서는] ‘세 종류의 여인’이라고 말한다. 세 종류의 여인이란 인간, 비인간, 축생의 여인을 의미한다. ‘성기(aṅgajāta)’라고 특정하여 말했으므로 ‘표상(nimitta, 성기)’ 즉 소변이 나오는 곳만을 말하며, 백 겹의 천으로 덮여 있든 덮여 있지 않든 산도(yonimagga)를 뜻한다. 그래서 주석서에서 “비록 백 겹의 천을 입고 있더라도, 앞이나 뒤에 서서 ‘이 부위가 바로 성기다’라고 생각하며 뚫어지게 바라보는 자에게는 돌발이가 된다. 하물며 옷을 입지 않은 마을 소녀들의 성기를 뚫어지게 바라보는 자에 대해서는 말할 것도 없다.” (Pārā. aṭṭha. 2.266)라고 하였다. ‘앞이나(purato vā)’라는 구절에서는 ‘서서(ṭhatvā)’라는 말이 생략된 것으로 읽어야 한다.

๓๓๑. เอเกน…เป… ปสฺสโต เอกํ ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอเกน ปโยเคน เอกํ ทุกฺกฏ’’นฺติ วจนโต อเนเกหิ ปโยเคหิ อเนกานิ ทุกฺกฏานีติ พฺยติเรกโต ลพฺภติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อิโต จิโต จ วิโลเกตฺวา ปุนปฺปุนํ อุปนิชฺฌายนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๖๖). อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย ‘‘อิโต จิโต จา’’ติ วุตฺตตฺตา อุมฺมีลนนิมีลนนฺติ เอตฺถ ‘‘วิวิธา ตํ อโนโลเกตฺวา ตเมว โอโลเกนฺตสฺสา’’ติ ลพฺภติ.

331. ‘한 번의 [노력으로]… (중략) …보는 자에게는 한 번의 돌발이가 된다’는 연관성이다. ‘한 번의 노력으로 한 번의 돌발이가 된다’는 말로부터, 반대로 여러 번의 노력으로는 여러 번의 돌발이가 된다는 점을 알 수 있다. 주석서에서 “이곳저곳을 살피며 거듭해서 뚫어지게 바라보는 자에게는 노력(payoga)마다 돌발이가 된다.” (Pārā. aṭṭha. 2.266)라고 한 것과 같다. 이 주석서에서 ‘이곳저곳(ito cito ca)’이라고 말했으므로, 눈을 떴다 감았다 하는 것과 관련하여 “[대상에] 시선을 고정하지 않고 그것만을 계속 바라보는 자에게 [죄가 된다]”는 점을 알 수 있다.

๓๓๒. อโมจนาธิปฺปายสฺส มุตฺตสฺมึ อนาปตฺติ ปกาสิตาติ โยชนา. โมจนาธิปฺปายํ วินา เภสชฺชกรณตฺถํ สุทฺธจิตฺเตน องฺคชาเต เภสชฺชเลปํ กโรนฺตสฺส วา สุทฺธจิตฺเตเนว อุจฺจารปสฺสาวาทึ กโรนฺตสฺส วา มุตฺเตปิ อนาปตฺตีติ [Pg.168] อิทํ ‘‘อนาปตฺติ สุปินนฺเตน นโมจนาธิปฺปายสฺสา’’ติอาทินา (ปารา. ๒๖๓) นเยน อนาปตฺติวาเร วุตฺตเมวาติ อตฺโถ.

332. ‘사정할 의도가 없는 자가 사정했을 때 죄가 없다고 밝혀졌다’는 구절과 연결된다. 사정할 의도 없이 약을 바르기 위해 순수한 마음으로 성기에 연고를 바르는 자나, 순수한 마음으로 대소변 등을 보는 자에게 사정이 일어나더라도 죄가 없다는 것은 “꿈속에서 사정할 의도가 없는 자는 죄가 없다” (Pārā. 263) 등의 방식으로 죄가 없는 경우(anāpattivāra)에 이미 설해진 내용이라는 뜻이다.

อิมสฺมึ ปาเฐ ‘‘อนุปกฺกมนฺตสฺสา’’ติ อวุตฺเตปิ อิมสฺส ปาฐสฺส ปุรโต ‘‘เจเตติ น อุปกฺกมติ มุจฺจติ, อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. ๒๖๒) จ ‘‘น เจเตติ น อุปกฺกมติ มุจฺจติ, อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. ๒๖๒) จ วจนโต ตํ สงฺคเหตุมาห ‘‘อนุปกฺกมโตปิ จ มุตฺตสฺมึ อนาปตฺติ ปกาสิตา’’ติ. โมจนสฺสาทราเคน ปีฬิโต หุตฺวา ‘‘อโห วต เม มุจฺเจยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา วา เอวรูปโมจนสฺสาทราคปีฬาปุพฺพงฺคมจิตฺเต อสติปิ เกวลํ กามวิตกฺกมตฺเตน อุปหโต หุตฺวา ตาทิสอชฺฌตฺติกพาหิรวตฺถูสุ ฆฏฺฏนวเสน วา อากาเส กฏิกมฺปนวเสน วา อุปกฺกมํ อกโรนฺตสฺส ตาทิสจินฺตาพเลน วา กามวิตกฺกพเลน วา สุกฺเก มุตฺเตปิ อนาปตฺตีติ อิทํ ยถาวุตฺตปาฐวเสน ปกาสิตนฺติ อตฺโถ.

이 구절에서 ‘노력하지 않는 자(anupakkamantassa)’라는 말이 없더라도, 이 구절 앞에 “의도는 있으나 노력하지 않아 사정되면 죄가 없다” (Pārā. 262)와 “의도도 없고 노력하지 않아 사정되면 죄가 없다” (Pārā. 262)라는 말씀이 있기 때문에, 이를 포함하여 “노력하지 않아도 사정된 경우에는 죄가 없다고 밝혀졌다”라고 말한 것이다. 사정하려는 갈망(ādarāga)에 시달려 ‘아, 정말 사정하고 싶다’라고 생각하거나, 혹은 그러한 갈망과 고통이 앞선 마음이 없더라도 단순히 감각적 욕망의 사유(kāmavitakka)만으로 압도되어, 그러한 내부적·외부적 대상에 부딪히거나 허공에서 허리를 흔드는 등의 노력을 하지 않았음에도 그러한 생각의 힘이나 감각적 욕망의 사유의 힘으로 정액이 나왔을 때 죄가 없다는 것이 앞서 언급한 구절을 통해 밝혀졌다는 의미이다.

สุปินนฺเตน มุตฺตสฺมึ, อนาปตฺติ ปกาสิตาติ เอตฺถ อนฺตสทฺทตฺถาภาวโต สุปิเนติ อตฺโถ. สุปิเน เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตสฺส วา มาตุคาเมหิ กายสํสคฺคํ อาปชฺชนฺตสฺส วา สุกฺเก มุตฺเตปิ อวิสยตฺตา อนาปตฺติ ปาฬิยํ ‘‘อนาปตฺติ ภิกฺขุ สุปินนฺเตนา’’ติ (ปารา. ๒๖๓) อิมินา ปกาสิตาติ อตฺโถ.

‘꿈속에서(supinantena) 사정했을 때 죄가 없다고 밝혀졌다’는 것에서, ‘안(anta)’이라는 말의 의미가 없으므로 ‘꿈속에서’라는 뜻이다. 꿈속에서 음행을 저지르거나 여인들과 신체 접촉을 하여 정액이 나오더라도 통제할 수 없는 영역(avisaya)이기 때문에 죄가 없다는 것이 빠알리 원문의 “비구가 꿈속에서 [사정한 경우] 죄가 없다” (Pārā. 263)라는 구절로 밝혀졌다는 뜻이다.

เอตฺถ ฐตฺวา อฏฺฐกถายํ ‘‘สุปิเน ปน อุปฺปนฺนาย อสฺสาทเจตนาย สจสฺส วิสโย โหติ, นิจฺจเลน ภวิตพฺพํ. น หตฺเถน นิมิตฺตํ กีฬาเปตพฺพํ. กาสาวปจฺจตฺถรณรกฺขนตฺถํ ปน หตฺถปุเฏน คเหตฺวา ชคฺคนตฺถาย อุทกฏฺฐานํ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๖๒) วุตฺตตฺตา อณฺฑปาลิกา กิกีสกุณา วิย, วาลปาลิกา จมรี วิย, เอกเนตฺตปาลโก ปุริโส วิย จ กายชีวิเตปิ อเปกฺขํ ปหาย สีลํ [Pg.169] รกฺขิตุกาเมน สิกฺขากาเมน นิพฺพานคามินิปฏิปตฺตึ ปูเรตุกาเมน กุลปุตฺเตน ‘‘อญฺญตฺร สุปินนฺตา’’ติ (ปารา. ๒๓๗) วทโต ตถาคตสฺส อธิปฺปายานุกูลํ อฏฺฐกถาโต ญตฺวา อปฺปมตฺเตน ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อยมตฺรานุสาสนี.

여기서 주석서의 다음 내용을 유념해야 한다. “꿈속에서 일어난 즐기려는 의지가 통제 가능한 영역(visaya)일 때는 가만히 있어야 한다. 손으로 성기를 장난쳐서는 안 된다. 그러나 가사와 깔개를 보호하기 위해 손바닥으로 받쳐 들고 씻으러 물이 있는 곳으로 가는 것은 허용된다.” (Pārā. aṭṭha. 2.262). 그러므로 알을 품는 새(aṇḍapālikā)나 꼬리가 걸린 키키(kikī) 새, 꼬리털을 아끼는 카마리(camarī, 야크) 소, 혹은 외눈박이 사람이 눈을 보호하듯, 자신의 몸과 생명에 대한 애착을 버리고 계율을 지키고자 하며 수행을 원하고 열반에 이르는 실천을 완성하고자 하는 선남자는 “꿈속을 제외하고는” (Pārā. 237)이라고 말씀하신 여래의 의도에 부합하도록 주석서의 가르침을 알아차려 방일함 없이 실천해야 한다는 것이 여기서의 훈계이다.

สุกฺกวิสฺสฏฺฐิกถาวณฺณนา.

정액 방출에 관한 이야기의 해설.

๓๓๓. มนุสฺสิตฺถินฺติ มนุสฺสชาติกํ อิตฺถึ, ‘‘มาตุคาโม นาม มนุสฺสิตฺถี, น ยกฺขี, น เปตี, น ติรจฺฉานคตา, อนฺตมโส ตทหุชาตาปิ ทาริกา, ปเคว มหตฺตรี’’ติ (ปารา. ๒๗๑) ปทภาชเน วุตฺตตฺตา ตทหุชาตกุมาริกาภาเวนปิ ฐิตํ ชีวมานกมนุสฺสมาตุคามนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘มนุสฺสิตฺถิ’’นฺติ สามญฺญวจเนน ชีวมานกมนุสฺสิตฺถินฺติ อยํ วิเสโส กุโต ลพฺภตีติ? วินีตวตฺถุมฺหิ (ปารา. ๒๘๑ อาทโย) มติตฺถิยา กายํ ผุสนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยวจนโต ปาริเสสโต ลพฺภติ. อามสนฺโตติ ‘‘หตฺถคฺคาหํ วา เวณิคฺคาหํ วา อญฺญตรสฺส วา อญฺญตรสฺส วา องฺคสฺส ปรามสน’’นฺติ (ปารา. ๒๗๐) วุตฺตตฺตา หตฺถาทิองฺคปจฺจงฺคผุสนาทินานปฺปการานํ อญฺญตเรน ปกาเรน อามสนฺโตติ อตฺโถ. อตฺตโน กาเยน อิตฺถิยา กายสฺส สํสคฺเค มิสฺสีภาเว ราโค กายสํสคฺคราโค. สงฺฆาทิเสโส เอตสฺส อตฺถีติ สงฺฆาทิเสสิโก, กายสํสคฺคสงฺฆาทิเสโส อาปนฺโน โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

333. ‘인간 여인(manussitthi)’이란 인간 종족의 여인을 말한다. “여인이란 인간 여인을 말하며, 야차녀, 아귀녀, 축생은 포함되지 않는다. 설사 당일 태어난 여아라도 그러하며, 장성한 여인은 말할 것도 없다” (Pārā. 271)라고 단어 해석(padabhājana)에서 설해졌으므로, 갓 태어난 여자아이부터 살아있는 인간 여인을 의미한다. ‘인간 여인’이라는 일반적인 명칭에서 ‘살아있는 인간 여인’이라는 구체적인 차별성을 어디서 얻는가? 훈계 사례(vinītavatthu)에서 죽은 여인의 몸을 만지는 자에게는 중죄(thullaccaya)라고 한 것으로부터 나머지를 유추하여 알 수 있다. ‘만지는 자(āmasanto)’란 “손을 잡거나 머리카락을 잡거나 혹은 다른 신체 부위를 만지는 것” (Pārā. 270)이라고 설해졌으므로 손 등의 여러 신체 부위를 접촉하는 등의 여러 방식 중 어느 하나로 만지는 자를 뜻한다. 자신의 몸으로 여인의 몸과 접촉하여 섞이고자 하는 탐욕이 ‘신체 접촉의 탐욕(kāyasaṃsaggarāga)’이다. ‘승잔(saṅghādisesa)이 그에게 있다’는 것은 ‘승잔에 속하는 자’ 즉 ‘신체 접촉에 의한 승잔죄’를 범하게 된다는 뜻이다.

๓๓๔. กายสํสคฺคราเคน อิตฺถิยา อนฺตมโส โลมมฺปิ อตฺตโน สรีเร โลเมน ผุสนฺตสฺส ภิกฺขุโน สงฺฆาทิเสสาปตฺติ โหตีติ โยชนา. เอตฺถ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๗๔) ‘‘โลมคณนาย สงฺฆาทิเสสา โหนฺตี’’ติ กุรุนฺทฏฺฐกถามตสฺส อฏฺฐิตตฺตา[Pg.170], ‘‘โกฏฺฐาสคณนาย น โหติ, อิตฺถิคณนาย โหตี’’ติ มหาอฏฺฐกถามตสฺส ฐิตตฺตา สงฺฆสนฺตเก มญฺจปีเฐ ปจฺจตฺถรณาทินา เกนจิ อปฺปฏิจฺฉาทิเต ผุสนฺตสฺส วิย โลมคณนาย อหุตฺวา ผุฏฺฐโลมานํ พหุตฺเตปิ เอกสฺมึ ปโยเค เอกา เอว อาปตฺติ, พหูสุ ปโยเคสุ ปโยคคณนาย อาปตฺติโย โหนฺตีติ สนฺนิฏฺฐานํ.

334. ‘신체 접촉의 탐욕으로 여인의 털 하나라도 자신의 몸의 털로 접촉하는 비구에게는 승잔죄가 된다’는 연결이다. 여기서(Pārā. aṭṭha. 2.274) “털의 개수만큼 승잔죄가 된다”는 쿠룬다(Kurunda) 주석서의 견해는 채택되지 않았고, “부위의 개수로는 죄가 되지 않고, 여인의 수에 따라 죄가 된다”는 마하 주석서(Mahā-aṭṭhakathā)의 견해가 확립되었으므로, 승가의 소유인 침대나 의자 위에서 깔개 등으로 덮지 않은 채 접촉하는 것처럼, 털의 개수대로 죄가 되는 것이 아니라 접촉한 털이 많더라도 한 번의 노력(payoga)에는 단 한 번의 죄만 성립하고, 여러 번의 노력에는 그 노력의 횟수만큼 죄가 된다는 것이 결론이다.

๓๓๕. อิตฺถิยาติ มนุสฺสิตฺถิยา. สมฺผุฏฺโฐติ หตฺถาทิสรีราวยเว สํสคฺคํ สมาปนฺโน. เสวนเจตโน วายมิตฺวา กายสํสคฺคราเคน อตฺตโน กายํ จาเลตฺวาติ อตฺโถ. สงฺฆาทิเสสตาติ เอตฺถ สกตฺเถ ตทฺธิตปฺปจฺจโย. ‘‘สงฺฆาทิเสสิตา’’ติ ปน ปาโฐ สุนฺทโร, สงฺฆาทิเสสสฺส อตฺถิตา วิชฺชมานภาโวติ อตฺโถ. สงฺฆาทิเสสาปตฺติยา สพฺภาวสงฺขาตา อตฺถิตา อีปจฺจยตฺเถ ปุคฺคเล สงฺฆาทิเสสีสทฺทปวตฺตินิมิตฺตํ โหตีติ ภาวปจฺจโย ตํอตฺถวเสน ลพฺภติ. ยถาหุ ‘‘ยสฺส คุณสฺส หิ ภาวา ทพฺเพ สทฺทสนฺนิเวโส, ตทภิธาเน ตฺตตาทโย’’ติ.

335. ‘여인에게는(Itthiyāti)’은 인간 여인에게라는 뜻이다. ‘접촉한(Samphuṭṭho)’은 손 등의 신체 부위에 접촉을 이룬 것을 의미한다. 음행의 의도로 노력하여 신체 접촉의 탐욕으로 자신의 몸을 움직였다는 뜻이다. ‘상가디세사임(Saṅghādisesatā)’에서 여기에는 본래의 의미(sakatthe)를 나타내는 따디따(taddhita) 접미사가 사용되었다. 그러나 ‘상가디세사임(Saṅghādisesitā)’이라는 독법이 훌륭한데, 상가디세사가 있음, 즉 존재하는 상태라는 뜻이다. 상가디세사 죄가 존재한다는 사실(sabbhāva)이 ‘ī’ 접미사의 의미인 사람에게 상가디세시(saṅghādisesī)라는 명칭이 발생하는 원인이 되므로, 추상명사 접미사(bhāvapaccayo)가 그 의미에 따라 성립한다. “어떤 성질의 존재로 인해 실체에 명칭이 부여되듯이, 그것을 표현할 때 -tta, -tā 등이 붙는다”라고 말한 것과 같다.

๓๓๖. เอเกน หตฺเถน คเหตฺวาติ (กงฺขา. อฏฺฐ. กายสํสคฺคสิกฺขาปทวณฺณนา) เอตฺถ ‘‘กายสํสคฺคราเคนา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘มนุสฺสิตฺถิ’’นฺติ อชฺฌาหาโร. ตํ มนุสฺสิตฺถึ. ตตฺถ ตตฺถาติ อิตฺถิยา ตสฺมึ ตสฺมึ สรีราวยเว. ‘‘เอกาวาปตฺตี’’ติ ปฐมํ คหิตหตฺถสฺส อนปนีตตฺตา วุตฺตํ. คหิตหตฺถํ ปน โมเจตฺวา ปุนปฺปุนํ ผุสนฺตสฺส ปโยคคณนาย อาปตฺติ โหตีติ พฺยติเรกโต ลพฺภติ.

336. ‘한 손으로 잡고(Ekena hatthena gahetvāti)’ (깡까위따라니 주석서 신체접촉 학습계목 설명) 여기에는 ‘신체 접촉의 탐욕으로’라는 말을 가져와서 연결해야 한다. ‘인간 여인을’이라는 말이 보충되어야 한다. 그 인간 여인을. ‘그곳 저곳에’는 여인의 이러저러한 신체 부위를 뜻한다. ‘한 번의 죄(Ekāvāpattī)’라고 한 것은 처음에 잡은 손을 떼지 않았기 때문에 말한 것이다. 그러나 잡은 손을 놓았다가 반복해서 만지는 자에게는 노력의 횟수에 따라 죄가 된다는 것이 반대 해석으로 얻어진다.

๓๓๗. เอเกน หตฺเถน อคฺคเหตฺวา สีสโต ยาว ปาทํ, ปาทโต ยาว สีสญฺจ กายา หตฺถํ อโมเจตฺวา ทิวสมฺปิ ตํ อิตฺถึ ผุสนฺตสฺส เอกาวาปตฺตีติ โยชนา. เอตฺถาปิ ‘‘อโมเจตฺวา’’ติ [Pg.171] พฺยติเรกโต โมเจตฺวา ผุสนฺตสฺส ปโยคคณนาย อเนกาปตฺติโยติ ลพฺภติ.

337. 한 손으로 잡지 않고 머리부터 발끝까지, 발끝부터 머리까지 신체에서 손을 떼지 않고 하루 종일 그 여인을 만지는 자에게는 한 번의 죄가 된다는 문장 연결이다. 여기에서도 ‘떼지 않고’라는 말의 반대 해석으로, 손을 떼었다가 다시 만지는 자에게는 노력의 횟수에 따라 여러 번의 죄가 된다는 것이 얻어진다.

๓๓๘. เอกโต คหิตปญฺจงฺคุลีนํ คณนาย สเจ อาปตฺติ สิยา, เอกสฺส มาตุคามสฺส สรีรํ ราคจิตฺเตน ผุสนฺตสฺส ทฺวตฺตึสกลาปโกฏฺฐาสโต พฺยติเรกสฺส สรีรสฺสาภาวา ทฺวตฺตึสกลาปโกฏฺฐาสคณนาย อาปตฺติยา ภวิตพฺพํ, ตถา อภาวโต อิทมฺปิ น โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘น หิ โกฏฺฐาสโต สิยา’’ติ อาห.

338. 한꺼번에 잡은 다섯 손가락의 숫자에 따라 만약 죄가 된다면, 한 여인의 신체를 탐욕스러운 마음으로 만지는 자에게 서른두 가지 신체 부위 외에 다른 신체가 없으므로 서른두 가지 부위의 숫자에 따라 죄가 성립해야 할 것이나, 그렇지 않기 때문에 이 또한 성립하지 않음을 보이기 위해 “신체 부위에 따른 것은 아니다(na hi koṭṭhāsato siyā)”라고 말하였다.

๓๔๐-๑. อิตฺถิยา วิมติสฺสาปิ อตฺตโน กาเยน อิตฺถิยา กายํ ผุสโต ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ สิยา, อิตฺถิยา ปณฺฑกาทิสญฺญิโนปิ อตฺตโนปิ กาเยน อิตฺถิยา กายํ ผุสโต ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ สิยา. อาทิ-สทฺเทน ปุริสติรจฺฉานคตานํ สงฺคโห. อิตฺถิยา อิตฺถิสญฺญิโน อตฺตโน กาเยน อิตฺถิยา กายสมฺพทฺธํ ผุสโต ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ สิยา. ปณฺฑเก ปณฺฑกสญฺญิโน อตฺตโน กาเยน ปณฺฑกสฺส กายํ ผุสโต ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ สิยา. ยกฺขิเปตีสุ ยกฺขิเปติสญฺญิโน อตฺตโน กาเยน ตาสํ กายํ ผุสโต ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ สิยาติ โยชนา. เอตฺถ ‘‘ปณฺฑกคฺคหเณน อุภโตพฺยญฺชนโกปิ คยฺหตี’’ติ วชิรพุทฺธิฏีกายํ วุตฺตํ. ‘‘อิตฺถิยา เวมติกสฺสาปิ ปณฺฑกาทิสญฺญิโนปิ อตฺตโน กาเยน อิตฺถิยา กายสมฺพทฺธํ ผุสโต ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ สิยา’’ติ น โยเชตพฺพํ. กสฺมา? ตถา โยชนายํ ปาฬิยํ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ, น ถุลฺลจฺจยนฺติ อนิฏฺฐปฺปสงฺคโต.

340-1. 여인에 대해 의심이 있는 자라도 자신의 몸으로 여인의 몸을 만지면 그에게 툴랏짜야(thullaccaya) 죄가 성립하며, 여인을 판다까(내관) 등으로 인식한 자라도 자신의 몸으로 여인의 몸을 만지면 그에게 툴랏짜야 죄가 성립한다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 남자와 축생이 포함된다. 여인을 여인으로 인식하고 자신의 몸으로 여인의 몸에 부착된 것을 만지는 자에게는 툴랏짜야 죄가 성립한다. 판다까를 판다까로 인식하고 자신의 몸으로 판다까의 몸을 만지는 자에게는 툴랏짜야 죄가 성립한다. 야카나 뻬따에 대해 야카나 뻬따로 인식하고 자신의 몸으로 그들의 몸을 만지는 자에게는 툴랏짜야 죄가 성립한다는 문장 연결이다. 여기서 “판다까라는 명칭에는 양성구유자(ubhatobyañjanako)도 포함된다”고 와지라붓디 띠까에서 말하였다. “여인에 대해 의심이 있는 자라도, 판다까 등으로 인식한 자라도 자신의 몸으로 여인의 몸에 부착된 것을 만지는 자에게 툴랏짜야 죄가 성립한다”고 연결해서는 안 된다. 왜냐하면 그렇게 연결하면 빠알리(성전)에서 두까따(dukkaṭa)라고 하였지 툴랏짜야라고 하지 않았으므로 부적절한 결과가 발생하기 때문이다.

‘‘ทุกฺกฏํ กายสํสคฺเค, ติรจฺฉานคติตฺถิยา’’ติ อิมินา วินีตวตฺถุมฺหิ อาคตนเย สงฺคหิเตปิ เตเนว นเยน ปณฺฑเก [Pg.172] วิมติอิตฺถิสญฺญิตาทิอญฺญมติปกฺเข จ ปุริสติรจฺฉานคเตสุ ปุริสติรจฺฉานคตสญฺญิวิมติปณฺฑกาทิอญฺญมติปกฺเข จ อิติ อิเมสํ ติณฺณํ กายปฏิพทฺธามสนาทีสุ จ ปทภาชเน วุตฺตสพฺพทุกฺกฏาปตฺติโย อุปลกฺขิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“축생인 여인과의 신체 접촉에 두까따 죄가 된다”는 이 구절로 위니따왓투(비니사례)에 전해지는 방식이 포함되더라도, 동일한 방식으로 판다까에 대해 의심하거나 여인으로 인식하는 등의 다른 인식의 측면과, 남자와 축생에 대해 남자와 축생으로 인식하거나 의심하거나 판다까 등으로 인식하는 등의 다른 인식의 측면, 이 세 가지 경우와 몸에 부착된 것을 만지는 행위 등에서 구절 분류(padabhājana)에 설해진 모든 두까따 죄가 특징지어진다고 보아야 한다.

๓๔๒. อตฺตโน กาเยน ปฏิพทฺเธน อิตฺถิยา กาเยน ปฏิพทฺธํ ผุสนฺตสฺส ภิกฺขุโน ปน ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. เอตฺถ ปิ-สทฺโท วุตฺตทุกฺกฏานํ สมุจฺจยตฺโถ. จ-สทฺเทน ปน อวุตฺตสมุจฺจยตฺเถน ‘‘นิสฺสคฺคิเยน กายํ อามสติ. นิสฺสคฺคิเยน กายปฏิพทฺธํ อามสติ. นิสฺสคฺคิเยน นิสฺสคฺคิยํ อามสติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๗๖) ปาฬิยํ อาคตทุกฺกฏานํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

342. 자신의 몸에 부착된 것으로 여인의 몸에 부착된 것을 만지는 비구에게는 두까따 죄가 성립한다는 문장 연결이다. 여기서 ‘도(pi)’라는 단어는 언급된 두까따 죄들을 합치는 의미이다. ‘와(ca)’라는 단어는 언급되지 않은 것을 합치는 의미로, “니사기야 물건으로 몸을 만진다. 니사기야 물건으로 몸에 부착된 것을 만진다. 니사기야 물건으로 니사기야 물건을 만지면 두까따 죄가 성립한다”(파라지카 276)는 빠알리에 전해지는 두까따 죄들의 포함으로 이해해야 한다.

๓๔๓-๔. น เกวลํ ปทภาชนาคตอิตฺถิสรีราทิกเมว อนามาสํ, วินีตวตฺถูสุ ทารุธีตลิกวตฺถุอนุโลมโต โปตฺถลิกาทิอิตฺถิรูปกญฺจ นิสฺสคฺคิยวารานุโลมโต อสรีรฏฺฐํ มาตุคาเมหิ ปริภุตฺตวตฺถาภรณาทิญฺจ วิภงฺคกฺขนฺธกาทีสุ วุตฺตนยานุสาเรน อฏฺฐกถาคตํ อวเสสํ อนามาสวตฺถุญฺจ อามสนฺตสฺส อาปตฺตึ สงฺคเหตุมาห ‘‘อิตฺถีน’’นฺติอาทิ.

343-4. 단지 구절 분류에 전해진 여인의 신체 등만이 불가촉물(anāmāsa)인 것이 아니라, 위니따왓투에서 나무 인형의 사례를 따름으로써 인형 등의 여인상과, 니사기야 편을 따름으로써 신체에 있지 않고 여인들이 사용한 의복과 장신구 등, 그리고 위방가와 칸다카 등에서 설해진 방식에 따라 주석서에 전해진 나머지 불가촉물들을 만지는 자의 죄를 포함하기 위해 “여인들의(itthīnaṃ)…” 등으로 말하였다.

‘‘อิตฺถีนํ อิตฺถิรูปญฺจา’’ติ อิทํ ‘‘อิตฺถิกาย อิตฺถิธนํ (ปารา. ๓๔), สทฺธานํ สทฺธาปรายน’’นฺติอาทีสุ วิย โลกโวหารวเสน วุตฺตํ. อิตฺถีนํ ทารุโลหมยาทิกํ อิตฺถิรูปญฺจาติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน เหฏฺฐิมปริจฺเฉทโต มตฺติกาย, ปิฏฺเฐน วา กตํ มาตุคามรูปํ สงฺคณฺหาติ. มาตุคามรูปํ เยน เกนจิ ทินฺนํ สพฺพรตนมยํ วินา อวเสสํ สาทิยิตฺวา ภินฺทิตฺวา [Pg.173] สมณสารุปฺปปริกฺขารํ การาเปตุํ, อผุสิตฺวา ปริภุญฺชิตพฺเพ วา โยเชตุํ วฏฺฏติ.

“여인들의 여인상(itthirūpañca)”이라는 표현은 “여인의 몸, 여인의 재산”, “믿음이 있는 자들의 믿음의 귀의처” 등에서처럼 세속의 통용어(lokavohāra)에 따라 설해진 것이다. 여인들의 나무나 금속 등으로 만든 여인상이라는 문장 연결이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 하한선으로는 찰흙이나 가루로 만든 여인상을 포함한다. 여인상은 누구에 의해서든 주어졌을 때, 모든 보석으로 된 것을 제외하고는 나머지는 수용하여 부수어서 사문에게 적절한 도구(samaṇasāruppaparikkhāra)를 만들게 하거나, 직접 만지지 않고 사용해야 할 곳에 사용하는 것은 허용된다.

‘‘วตฺถ’’นฺติ อิมินา นิวาสนปารุปนทฺวยมฺปิ สามญฺเญน คหิตํ. อิทญฺจ มาตุคาเมน ปริภุญฺชิตุํ ฐปิตมฺปิ อนามาสเมว, จีวรตฺถาย ทินฺนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา คณฺหิตุํ วฏฺฏติ. เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน ติณจุมฺพฏกํ, องฺคุลิยา ปณฺณมุทฺทิกํ อุปาทาย อลงฺการเมว. เอตฺถ จ วาลเกสวฏฺฏเกเสสุ ปเวสนกทนฺตสูจิอาทิ กปฺปิยภณฺฑํ ทิยฺยมานํ สมณสารุปฺปปริกฺขารตฺถาย คเหตพฺพํ.

“의복(vattha)”이라는 단어로 입는 옷과 걸치는 옷 두 가지 모두가 일반적으로 포함되었다. 이것은 여인이 사용하기 위해 놓아둔 것이라도 불가촉물이지만, 가사를 위해 기부된 것을 받아 가지는 것은 허용된다. 하한선으로는 풀로 만든 방석(tiṇacumbaṭaka)부터, 손가락에 끼는 잎사귀 반지(paṇṇamuddika)에 이르기까지 장신구일 뿐이다. 그리고 여기에서 가발이나 머리 장식 등에 들어가는 상아 바늘 등의 허용된 물품이 주어질 때 사문에게 적절한 도구로 쓰기 위해 받는 것은 허용된다.

ตตฺถชาตผลํ ขชฺชนฺติ รุกฺเข ฐิตํ ขาทิตพฺพํ ปนสนาฬิเกราทิผลญฺจ มนุสฺเสหิ ราสิกตํ ปริภุญฺชิตพฺพผลญฺจ ‘‘มนุสฺเสหิ ราสิกเตสุปิ เอเสว นโย’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๑) อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา อนามาสนฺติ อุปลกฺขณโต อิมินาว คเหตพฺพํ. อรญฺเญ รุกฺขโต ปติตํ ผลํ ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺส ทสฺสามี’’ติ คเหตุํ วฏฺฏติ. ‘‘มุคฺคาทึ ตตฺถชาตก’’นฺติ อุปลกฺขณปทตฺตา คจฺฉโต วิยุตฺตมฺปิ คเหตพฺพํ. มุคฺคาทินฺติ เอตฺถ ‘‘อปรณฺณ’’นฺติ ปาฐเสโส.

거기서 난 과일이란 나무에 달려 있어 먹어야 할 것인 바라밀(panasa), 코코넛(nāḷikera) 등의 과일과 사람들이 쌓아 놓아 소비해야 할 과일을 말한다. "사람들이 쌓아 놓은 것들에도 역시 이와 같은 원리가 적용된다"(Pārā. Aṭṭha. 2.281)라고 주석서에 설해졌으므로, 만지지 말아야 할 것(anāmāsa)으로 간주하여 이와 같이 파악해야 한다. 숲에서 나무로부터 떨어진 과일은 "구족계 받지 않은 자에게 주겠다"라고 생각하며 집는 것은 허용된다. "녹두(mugga) 등 거기서 난 것"이라는 표현은 대표적인 사례를 든 것이므로, 줄기에서 떨어진 것도 포함하여 파악해야 한다. 여기서 '녹두 등'이란 '곡물 이외의 농작물(aparaṇṇa)'이라는 구절의 나머지 부분을 의미한다.

สพฺพานิ ธญฺญานีติ ‘‘สาลิ วีหิ ยโว กงฺคุ, กุทฺรูสวรกโคธุมา’’ติ วุตฺตานิ สตฺต ธญฺญานิ. เขตฺตมคฺเคน คจฺฉตา สาลิสีเส หตฺเถน อผุสนฺเตน คนฺตพฺพํ. สเจ มคฺโค สมฺพาโธ โหติ, สรีเร ธญฺญํ ผุสนฺเตปิ มคฺคตฺตา น โทโส. วีถิยํ, เคหงฺคเณ วา ธญฺเญสุ ปสาริเตสุ อปสกฺกิตฺวา เจ คนฺตุํ น สกฺกา, ‘‘มคฺคํ อธิฏฺฐาย คนฺตพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๑) อฏฺฐกถาวจนโต ‘‘อิมํ มคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ คนฺตุํ วฏฺฏติ. ‘‘กุลเคเห ธญฺญมตฺถเก เจ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ทินฺนํ โหติ, นิสีทิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๑ อตฺถโต สมานํ) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘อาสนสาลายํ ธญฺเญ วิปฺปกิณฺเณ อนุกฺกมิตฺวา เอกมนฺเต ปีฐกํ ปญฺญาเปตฺวา [Pg.174] นิสีทิตพฺพํ. สเจ มนุสฺสา ตสฺมึ ธญฺญมตฺถเก อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เทนฺติ, นิสีทิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๑ อตฺถโต สมานํ) อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา อตฺตนา ตตฺถ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทิตุํ น วฏฺฏติ.

'모든 곡물'이란 "쌀(sāli), 벼(vīhi), 보리(yavo), 조(kaṅgu), 기장(kudrūsa), 수수(varaka), 밀(godhuma)"이라고 설해진 일곱 가지 곡물을 말한다. 논밭 길을 갈 때는 쌀 이삭을 손으로 만지지 않으면서 가야 한다. 만약 길이 좁아서 몸에 곡식이 닿더라도, 그것이 길이기 때문에 허물은 없다. 거리나 집 마당에 곡식을 펴놓았을 때 피해 가는 것이 불가능하다면, "길이라는 마음을 유지하며 가야 한다"(Pārā. Aṭṭha. 2.281)라는 주석서의 말씀에 따라 "이 길을 가겠다"라고 마음먹고 가는 것은 허용된다. "재가자의 집에서 곡식 더미 위에 자리를 마련해 준 경우라면 앉는 것이 허용된다"(Pārā. Aṭṭha. 2.281 의미상 동일)라고 주석서에 설해져 있다. "강당에 곡식이 흩어져 있다면 그것을 밟지 않고 한쪽 구석에 의자를 마련해 앉아야 한다. 만약 사람들이 그 곡식 위에 자리를 마련해 준다면 앉아도 좋다"라고 주석서에 설해져 있으므로, 스스로 그곳에 자리를 마련하여 앉는 것은 허용되지 않는다.

๓๔๕. ธมนสงฺขาทึ สพฺพํ ปญฺจงฺคตุริยมฺปิ จาติ สมฺพนฺโธ. ธมนสงฺโข นาม สทฺทกรณสงฺโข. อาทิ-สทฺเทน วํสสิงฺคตาฬาทีนํ สงฺคโห. ปญฺจงฺคตุริยนฺติ อาตตํ, วิตตํ, อาตตวิตตํ, ฆนํ, สุสิรนฺติ ปญฺจงฺคสงฺขาตํ ตุริยํ. ตตฺถ อาตตํ นาม จมฺมปริโยนทฺเธสุ เภริอาทีสุ เอกโต อากฑฺฒิตฺวา โอนทฺธํ เอกตลตุริยํ. วิตตํ นาม อุภโต อากฑฺฒิตฺวา โอนทฺธํ อุภยตลตุริยํ. อาตตวิตตํ นาม อุภยโต จ มชฺฌโต จ สพฺพโต ปริโยนนฺธิตํ. ฆนํ สมฺมาทิ. สมฺมนฺติ ตาฬํ, ฆณฺฏากิงฺกณิอาทีนมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห. สุสิรนฺติ วํสาทิ.

345. '불어서 소리 내는 소라 고둥 등 모든 것과 다섯 종류의 악기도'라는 구절로 이어진다. 불어서 소리 내는 소라 고둥이란 소리를 내기 위한 소라 고둥을 의미한다. '등(ādi)'이라는 말에는 대나무 피리, 뿔 피리, 심벌즈 등이 포함된다. 다섯 종류의 악기란 아따따(ātata), 위따따(vitata), 아따따위따따(ātatavitata), 가나(ghana), 수시라(susira)로 불리는 다섯 가지 악기를 말한다. 여기서 아따따(단면고)란 가죽을 씌운 북 종류 중에 한쪽 면만 당겨서 씌운 단면 악기이다. 위따따(양면고)란 양쪽을 당겨서 씌운 양면 악기이다. 아따따위따따(전면고)란 양쪽과 중간, 모든 면을 씌운 악기이다. 가나(타악기)란 심벌즈 등이다. 심벌즈는 손뼉을 치는 소리이며, 종이나 방울 등도 여기에 포함된다. 수시라(관악기)란 대나무 피리 등이다.

อิธ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๑) กุรุนฺทฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เภริโปกฺขรญฺจ เภริตลจมฺมญฺจ วีณา จ วีณาโปกฺขรจมฺมญฺจ ทณฺโฑ จ อนามาสํ. ‘‘ปูชํ กตฺวา เจติยงฺคณาทีสุ ฐปิตเภริโย อจาเลนฺเตน อวเสสฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตพฺพํ. กจวรฉฑฺฑนกาเล กจวรํ วิย คเหตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตพฺพ’’นฺติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ. ตุริยภณฺเฑสุ ยํ กิญฺจิ อตฺตโน ทียมานํ ตํ ปริวตฺเตตฺวา กปฺปิยปริกฺขารํ คเหตุํ อธิวาเสตพฺพํ. โทณิ วา โปกฺขรํ วา ทนฺตกฏฺฐนิกฺขิปนตฺถาย, จมฺมญฺจ สตฺถโกสกรณตฺถาย คเหตพฺพํ.

여기서(Pārā. Aṭṭha. 2.281) 꾸룬다 주석서(Kurundaṭṭhakathā)에서 설해진 바에 따르면, 북의 몸통과 북 면의 가죽, 비나(vīṇā)와 비나의 울림통 가죽 및 대는 만져서는 안 될 것(anāmāsa)이다. "공양을 올리고 나서 제티야(cetiyā) 마당 등에 놓인 북들을 움직이지 않은 채 나머지 장소를 쓸어야 한다. 쓰레기를 버릴 때는 쓰레기처럼 취급하여 한 곳에 모아 두어야 한다"라고 마하빳짜리(Mahāpaccari)에 설해져 있다. 악기들 중에서 자신에게 주어지는 것이 있다면, 그것을 처분하여 허용된 필수품(kappiyaparikkhāra)을 얻기 위해 받아들이는 것은 허용된다. 북의 몸통이나 울림통은 양치 도구를 담는 용도로, 가죽은 칼집을 만드는 용도로 가지는 것은 허용된다.

รตนานิ จ สพฺพานีติ มุตฺตา มณิ เวฬุริโย สงฺโข สิลา ปวาฬํ รชตํ ชาตรูปํ โลหิตงฺโก มสารคลฺลนฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๑) วุตฺตานิ สพฺพานิ รตนานิ จ. เอตฺถ จ วิทฺธา, อวิทฺธา วา สามุทฺทิกาที สพฺพาปิ มุตฺตา อนามาสา. ภณฺฑมูลตฺถญฺจ คณฺหิตุํ [Pg.175] น วฏฺฏติ. อนฺตมโส ชาติผลิกํ อุปาทาย นีลปีตาทิเภโท สพฺโพปิ มณิ โธตวิทฺโธ อนามาโส. อาหตากาเรเนว ฐิโต อวิทฺธาโธโต มณิ ปตฺตาทิ ภณฺฑมูลตฺถํ อธิวาเสตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. มหาปจฺจริยํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ. ปจิตฺวา กโต กาจมณิเยเวโก วฏฺฏติ. เวฬุริเย จ มณิสทิโสเยว วินิจฺฉโย.

'그리고 모든 보석들'이란 진주(muttā), 보석(maṇi), 청옥(veḷuriyo), 소라(saṅkho), 수정(silā), 산호(pavāḷaṃ), 은(rajataṃ), 금(jātarūpaṃ), 루비(lohitaṅko), 마사라갈라(masāragalla)라고(Pārā. Aṭṭha. 2.281) 설해진 모든 보석들이다. 여기서 구멍을 뚫었든 뚫지 않았든 바다에서 난 모든 진주는 만져서는 안 될 것(anāmāsa)이다. 물건 값을 치르기 위해 그것을 가지는 것도 허용되지 않는다. 적어도 자띠팔리카(jātiphalika)부터 시작하여 청색, 황색 등으로 구분되는 모든 보석은 닦고 구멍을 뚫은 것이라면 만져서는 안 된다. 원형 그대로인 구멍 뚫지 않고 닦지 않은 보석은 발우 등의 물건 값을 위해 받아들이는 것이 허용된다고 설해졌으나, 마하빳짜리(Mahāpaccari)에서는 거부되었다. 가공하여 만든 유리 보석만이 허용된다. 청옥에 대해서도 보석과 같은 판결이 적용된다.

ธมนสงฺโข ‘‘สพฺพํ ธมนสงฺขาทิ’’นฺติอาทิคาถาย ตุริเยสุ คหิโต. รตนขจิโต สงฺโข อนามาโส. ปานียสงฺโข โธโตปิ อโธโตปิ อามาโส. อวเสสสงฺโข ปน อญฺชนาทิเภสชฺชตฺถํ, ปตฺตาทิภณฺฑมูลภาเวน จ อธิวาเสตุํ วฏฺฏติ. สุวณฺเณน เอกโต วิลิยาเปตฺวา กตา มุคฺควณฺณา สิลา อนามาสา. เสสา สิลา ขุทฺทกนิสานาทิกมฺมตฺถํ อธิวาเสตุํ วฏฺฏติ. ‘‘ปวาฬํ โธตมโธตญฺจ วิทฺธมวิทฺธญฺจ สพฺพถา อนามาสํ, นาปิ อธิวาเสตพฺพ’’นฺติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตตฺตา ปวาฬปฏิมาเจติยานิ เจว โปตฺถเกสุ ปเวเสตพฺพอาณิยา มูเล, อคฺเคจ ปเวเสตพฺพํ ปทุมาทิอากาเรน กตํ วฏฺฏญฺจ น คเหตพฺพํ น ผุสิตพฺพํ.

불어서 소리 내는 소라 고둥은 "모든 소라 고둥 등"으로 시작하는 게송에서 악기류에 포함되었다. 보석이 박힌 소라 고둥은 만져서는 안 될 것(anāmāsa)이다. 물을 마시는 소라 고둥은 씻었든 씻지 않았든 만질 수 있는 것(āmāsa)이다. 그 외의 소라 고둥은 안약 등의 약을 만들기 위한 용도나, 발우 등 물품의 가격으로 사용하기 위해 받아들이는 것이 허용된다. 금과 함께 녹여서 만든 녹두 색깔의 돌은 만져서는 안 된다. 그 외의 돌은 작은 숫돌 등의 용도로 사용하기 위해 받아들이는 것이 허용된다. "산호는 씻었든 씻지 않았든, 구멍을 뚫었든 뚫지 않았든 모든 경우에 만져서는 안 되며, 받아들여서도 안 된다"라고 마하빳짜리에 설해져 있으므로, 산호로 만든 불상이나 제티야, 그리고 경전의 끈을 고정하는 못의 끝부분이나 앞부분에 연꽃 모양 등으로 만들어진 장식물(vaṭṭa)을 가져서도 안 되고 만져서도 안 된다.

พีชโต ปฏฺฐาย รชตํ, ชาตรูปญฺจ กตํ วา โหตุ อกตํ วา, สพฺพโส อนามาสํ, น จ สาทิตพฺพํ. อิมินา กตํ ปฏิมาทิกญฺจ อารกูฏโลหญฺจ อนามาสนฺติ วกฺขติ. กตากตสุวณฺณรชตานํ อสาทิยิตพฺพตาย อิธ อฏฺฐกถาย อาคตตฺตา อุตฺตเรน ราชปุตฺเตน กาเรตฺวา อาหฏํ สุวณฺณเจติยํ น วฏฺฏตีติ มหาปทุมตฺเถเรน ปฏิกฺขิตฺตนฺติ สุวณฺณปฏิมาเจติยโปตฺถกาวจฺฉาทกมณิปทุมวฏฺฏาทิ ยํ กิญฺจิ น สาทิตพฺพเมว, น จ อามสิตพฺพํ. เอเตน กตํ เสนาสโนปกรณํ ปน ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. ธมฺมมณฺฑเป กตมฺปิ [Pg.176] ปฏิชคฺคิตุํ วฏฺฏติ. โลหิตวณฺโณ มณิ, มสารคลฺลมณิ จ สพฺพถา อนามาโส, น จ อธิวาเสตพฺโพติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ.

광석(bīja)으로부터 비롯된 은과 금은 가공된 것이든 가공되지 않은 것이든 모든 경우에 만져서는 안 될 것(anāmāsa)이며, 소유를 승인해서도 안 된다. 이것으로 만든 불상 등과 황동(ārakūṭaloha)도 만져서는 안 될 것이라고 설할 것이다. 가공되었거나 되지 않은 금과 은을 소유해서는 안 된다는 점이 주석서에 나오므로, 북쪽 왕자가 만들어 가져온 황금 제티야(suvaṇṇacetiya)는 허용되지 않는다고 마하빠두마 장로(Mahāpadumatthera)에 의해 거부되었다. 그러므로 황금 불상, 제티야, 경전의 덮개, 보석 연꽃 장식 등 그 어떤 것도 소유를 승인해서는 안 되며 만져서도 안 된다. 그러나 이것으로 만든 처소 용품은 사용하는 것이 허용된다. 법당에 만들어진 것도 돌보는 것은 허용된다. 루비와 마사라갈라 보석은 모든 면에서 만져서는 안 될 것이며 받아들여서도 안 된다고 마하빳짜리에 설해져 있다.

๓๔๖. สพฺพมาวุธภณฺฑนฺติ ขคฺคาทิ สพฺพํ อาวุโธปกรณํ ปตฺตาทิกปฺปิยปริกฺขารมูลตฺถาย ทียมานํ สตฺถวาณิชาย อกาตพฺพตฺตา น คเหตพฺพํ, ‘‘อิมํ คณฺหถา’’ติ ทินฺนํ ภินฺทิตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ กตฺวา ‘‘ขุราทิกปฺปิยปริกฺขารํ กาเรสฺสามี’’ติ สาทิตุํ วฏฺฏติ. สงฺคามภูมิยํ มคฺเค ปติตขคฺคาทึ ทิสฺวา ปาสาเณน ภินฺทิตฺวา ‘‘ขุราทิกปฺปิยภณฺฑานิ กาเรสฺสามี’’ติ คณฺหิตุํ วฏฺฏติ. อุสุสตฺติอาทิกํ ผลโต ทณฺฑํ อปเนตฺวา กปฺปิยปริกฺขารการาปนตฺถาย คเหตพฺพํ.

346. ‘모든 무기류’(Sabbamāvudhabhaṇḍanti)란 칼 등 모든 무기 장비를 말한다. 발우 등 여법한 필수품의 값을 위해 보시된 것이라도, 무기 거래는 해서는 안 되는 일이므로 그것을 받아서는 안 된다. 만약 “이것을 가지십시오”라고 하며 준 것을 부수어서 조각조각을 낸 뒤, “면도칼 등 여법한 필수품을 만들겠다”라고 하며 수용하는 것은 적절하다. 전쟁터나 길에 떨어져 있는 칼 등을 보고 돌로 부수어 “면도칼 등 여법한 물품을 만들겠다”라고 하며 취하는 것은 적절하다. 화살이나 창 등은 화살촉이나 창끝에서 자루를 제거한 뒤 여법한 필수품을 만들기 위해 취해야 한다.

ชิยาติ ธนุคุโณ. จ-กาเรน อิมิสฺสา คาถาย อวุตฺตํ องฺกุสโตมราทึ ปรหึ โสปกรณํ สงฺคณฺหาติ. ธนุทณฺฑโกติ ชิยาวิรหิโต ธนุทณฺฑโก. อิทํ ปรหึโสปกรณภณฺฑาทิกํ วิหาเร สมฺมชฺชิตพฺพฏฺฐาเน ฐปิตํ เจ, สามิกานํ วตฺวา เตหิ อคฺคหิตํ เจ, อจาเลนฺเตน สมฺมชฺชิตพฺพํ.

‘시위’(Jiyā)란 활의 줄이다. ‘~와(Ca)’라는 단어에 의해 이 게송에서 언급되지 않은 코끼리 몰이 막대(aṅkusa)나 투창(tomara) 등 타인을 해치는 장비들이 포함된다. ‘활대’(Dhanudaṇḍako)란 시위가 없는 활의 몸체이다. 이러한 타인을 해치는 장비 등이 사찰 내의 청소해야 할 장소에 놓여 있을 때, 주인들에게 말했음에도 그들이 가져가지 않는다면 옮기지 말고 쓸어내야 한다.

ชาลญฺจาติ มจฺฉชาลปกฺขิชาลาทิชาลญฺจ. ชาลํ ทียมานํ ฉตฺตเวฐนตฺถํ, อาสนเจติยาทิมตฺถเก พนฺธนาทิปโยชเน สติ ตทตฺถญฺจ คเหตพฺพํ. สรวารณํ นาม ผลกาทิกํ อญฺเญหิ อตฺตโน วิชฺฌนตฺถาย วิสฺสฏฺฐสรนิวารณํ วินาสโนปโรธการณํ โหตีติ ภณฺฑมูลตฺถํ สาทิตุํ วฏฺฏติ. ‘‘ทนฺตกฏฺฐาธารผลกาทิ ยทิจฺฉิตํ กโรมี’’ติ มุฏฺฐึ อปเนตฺวา คเหตุํ วฏฺฏติ.

‘그물(Jālañca)’이란 물고기 그물이나 새 그물 등의 그물을 말한다. 보시된 그물이 일산을 덮기 위한 용도이거나, 좌복이나 불탑 등의 꼭대기에 묶는 등의 용도가 있을 때는 그 목적을 위해 그것을 취해야 한다. ‘화살을 막는 것’(Saravāraṇaṃ)이란 방패 등을 말하는데, 이는 다른 이들이 자신을 쏘기 위해 날린 화살을 막아내는 것으로, 파괴를 저지하는 원인이 되므로 물품의 값을 위해 수용하는 것이 적절하다. “양치질 막대 거치대나 판자 등 원하는 것을 만들겠다”라고 하며 손잡이를 제거하고 취하는 것은 적절하다.

๓๔๗. เจติยนฺติ เอตฺถ ‘‘สุวณฺณเจติย’’นฺติ อิทํ ‘‘สุวณฺณปฏิพิมฺพาที’’ติ อนนฺตรํ วุตฺตตฺตา ลพฺภติ. สุวณฺณคฺคหณญฺจุปลกฺขณนฺติ รชตมยญฺจ คเหตพฺพํ. อารกูฏกนฺติ สุวณฺณวณฺณํ โลหวิเสสมาห[Pg.177]. ‘‘อนามาส’’นฺติ อิทํ ‘‘อสมฺปฏิจฺฉิยํ วา’’ติ เอตสฺส อุปลกฺขณํ.

347. 여기서 ‘성소’(Cetiya)는 바로 뒤에 ‘황금 불상 등’이라고 언급되었으므로 ‘황금 성소(불상)’를 얻는 것을 뜻한다. ‘황금’을 취한다는 것은 은으로 된 것도 취해야 함을 나타내는 표식이다. ‘놋쇠’(Ārakūṭaka)란 황금색을 띤 특수한 금속을 말한다. ‘만질 수 없는 것’(Anāmāsa)이라는 말은 ‘받아들여서는 안 되는 것’의 예시이다.

๓๔๘. สพฺพํ วาทิตมิติ สมฺพนฺโธ. โอนหิตุนฺติ จมฺมวรตฺตตนฺตีหิ พนฺธิตุํ. โอนหาเปตุนฺติ ตเถว อญฺเญหิ การาเปตุํ. วาทาเปตุนฺติ อญฺเญหิ วาทาเปตุํ. วาเทตุนฺติ อตฺตนา วาเทตุํ. วาทิตนฺติ วาทนียํ ยถา ‘‘กรณียํ การิต’’นฺติ, วาทนารหํ ตุริยภณฺฑนฺติ อตฺโถ. อิทญฺจ โอนหนาทิกิริยาย กมฺมํ.

348. ‘모든 악기’(Sabbaṃ vāditam)라는 말과 연결된다. ‘씌우는 것’(Onahituṃ)이란 가죽끈이나 줄로 묶는 것을 말한다. ‘씌우게 하는 것’(Onahāpetuṃ)이란 그와 같이 타인에게 시키는 것이다. ‘연주하게 하는 것’(Vādāpetuṃ)이란 타인에게 연주하게 하는 것이다. ‘연주하는 것’(Vādetuṃ)이란 스스로 연주하는 것이다. ‘악기’(Vādita)란 ‘해야 할 일(karaṇīya)이 행해졌다(kārita)’라고 하는 것처럼 연주되어야 할 것, 즉 연주하기에 적합한 악기를 의미한다. 그리고 이것은 씌우는 등의 행위의 대상이 된다.

๓๔๙. อุปหารํ กริสฺสามาติ ปูชํ กริสฺสาม. อิติ อนุมติคฺคหณตฺถาย. วตฺตพฺพาติ เต วตฺตาโร วตฺตพฺพาติ โยชนา.

349. ‘공양을 올리겠습니다’(Upahāraṃ karissāma)라는 말은 ‘숭배를 행하겠습니다’라는 뜻이다. 이는 허락을 구하기 위함이다. ‘말해야 한다’(Vattabbā)는 것은 그러한 말을 하는 이들에게 말해야 한다는 연결이다.

๓๕๐-๑. ธุตฺติยา อิตฺถิยาติ วิปนฺนาจาราย โลฬิตฺถิยา. สยํ ผุสิยมานสฺสาติ ภิกฺขุโน ปโยคํ วินา อิตฺถิยา อตฺตนาว ผุสิยมานสฺส. กาเยน อวายมิตฺวาติ ตสฺสา สรีรสมฺผสฺสานุภวนตฺถํ อตฺตโน กายํ อจาเลตฺวา. ผสฺสํ ปฏิวิชานโตติ ผสฺสํ อนุภวนฺตสฺส.

350-1. ‘방탕한 여인’(Dhuttiyā itthiyā)이란 행실이 나쁘고 들뜬 여인을 말한다. ‘스스로 접촉될 때’(Sayaṃ phusiyamānassa)란 비구의 노력 없이 여인이 스스로 접촉해올 때를 말한다. ‘몸으로 노력하지 않고’(Kāyena avāyamitvā)란 그녀의 신체 접촉을 즐기기 위해 자신의 몸을 움직이지 않는 것이다. ‘감촉을 지각하는’(Phassaṃ paṭivijānato)이란 감촉을 느끼고 있는 경우를 말한다.

อสญฺจิจฺจาติ เอตฺถ ‘‘ผุสเน’’ติ ปาฐเสโส, ‘‘อิมินา อุปาเยน อิมํ ผุสามี’’ติ อเจเตตฺวา. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘อิมินา ปตฺตปฏิคฺคหณาทินา อุปาเยน เอติสฺสา สรีรสมฺผสฺสํ อนุภวิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ปตฺตถาลกตฏฺฏกปณฺณปุฏเภสชฺชาทึ ปฏิคฺคณฺหาเปนฺติยา หตฺเถ อตฺตโน หตฺเถน ผุสนาทีสุ อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อสฺสติยา’’ติ อิทํ ปน อิมินาว สงฺคหิตตฺตา อิธ วิสุํ น วุตฺตํ, มาตุคามสฺส สรีเร ผุสนภาวํ อชานิตฺวา อญฺญวิหิโต หุตฺวา สตึ อนุปฏฺฐเปตฺวา หตฺถปาทปสารณาทีสุ ผุสนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

‘고의 없이’(Asañcicca)란 여기에 ‘접촉함에 있어서’라는 말이 생략된 것으로, “이러한 방편으로 이 여인을 만지겠다”라고 생각하지 않는 것이다. 무슨 뜻인가? “이 발우를 받는 등의 방편으로 그녀의 신체 접촉을 즐기겠다”라고 생각하지 않고, 발우나 발우 받침, 접시, 잎새 그릇, 약 등을 받는 도중에 손으로 손을 맞닿는 등의 경우에는 범계가 아니라는 뜻이다. 한편 ‘부주의하여’(Assatiyā)라는 말은 이미 이 (고의 없음의) 내용에 포함되어 있으므로 여기서 따로 언급하지 않았으나, 여인의 몸에 접촉한다는 사실을 알지 못하고 다른 데 마음을 두어 마음챙김을 확립하지 못한 채 손발을 뻗다가 접촉하는 것을 의미한다.

อชานนฺตสฺสาติ [Pg.178] ทารกาการํ ทาริกํ ‘‘มาตุคาโม’’ติ อชานิตฺวา เกนจิ กรณีเยน ผุสนฺตสฺส. โมกฺขาธิปฺปายิโน จาติ ‘‘โมกฺขาธิปฺปาโย กาเยน วายมติ, ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ, อนาปตฺติ. โมกฺขาธิปฺปาโย กาเยน วายมติ, น จ ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ, อนาปตฺติ. โมกฺขาธิปฺปาโย น จ กาเยน วายมติ, ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ, อนาปตฺติ. โมกฺขาธิปฺปาโย น จ กาเยน วายมติ, น จ ผสฺสํ ปฏิวิชานาติ, อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. ๒๗๙) วุตฺตโมกฺขาธิปฺปายวโต จตุพฺพิธสฺส ปุคฺคลสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อนาปตฺตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ.

‘알지 못하는 자’(Ajānantassa)란 아이 같은 모습의 여자아이를 ‘여인’인 줄 알지 못하고 어떤 할 일 때문에 접촉한 자를 말한다. ‘벗어나려는 의도가 있는 자’(Mokkhādhippāyino)에 대해서는, “벗어나려는 의도로 몸으로 노력하지만 감촉을 지각하는 경우 범계가 아니다. 벗어나려는 의도로 몸으로 노력하고 감촉도 지각하지 않는 경우 범계가 아니다. 벗어나려는 의도로 몸으로 노력하지 않지만 감촉을 지각하는 경우 범계가 아니다. 벗어나려는 의도로 몸으로 노력하지도 않고 감촉도 지각하지 않는 경우 범계가 아니다”(Pārā. 279)라고 설해진 네 부류의 벗어나려는 의도가 있는 사람을 말한다. ‘범계가 아니다’(Anāpatti)라는 말과 연결된다.

อิเมสุ โย มาตุคาเมน อาลิงฺคนาทิปโยเคน อชฺโฌตฺถรยมาโน ตํ อตฺตโน สรีรโต อปเนตฺวา มุญฺจิตุกาโม หตฺถจาเลน, มุฏฺฐิอาทีหิ วา ปฏิปณามนํ, ปหรณาทิกญฺจ ปโยคํ กโรติ, อยํ ปฐโม ปุคฺคโล. อตฺตานมชฺโฌตฺถริตุํ อาคจฺฉนฺตึ อิตฺถึ ทิสฺวา ปหรณาการาทิสพฺพปโยคํ ทสฺเสตฺวา ตาเสตฺวา อตฺตโน สรีรํ ผุสิตุํ อเทนฺโต ทุติโย. อิตฺถิยา อชฺโฌตฺถริตฺวา อาลิงฺคิโต โจปนรหิตํ มํ ‘‘อนตฺถิโก’’ติ มนฺตฺวา ‘‘สยเมว ปลายิสฺสตี’’ติ, ‘‘อโจปนเมว โมกฺโขปาโย’’ติ ญตฺวา นิจฺจโลว หุตฺวา ผสฺสํ ปฏิวิชานนฺโต ตติโย. อตฺตานํ อชฺโฌตฺถริตุมาคจฺฉนฺตึ อิตฺถึ ทิสฺวา ทุติโย วิย ตาเสตุํ กายปฺปโยคํ อกตฺวา ‘‘อคเต ปาเตสฺสามิ, ปหริตฺวา ตาเสสฺสามี’’ติ วา จินฺเตตฺวา นิจฺจโลว หุตฺวา ติฏฺฐนฺโต จตุตฺโถติ เวทิตพฺโพ.

이들 중 여인이 껴안는 등의 시도로 덮쳐올 때, 그녀를 자신의 몸에서 떼어내어 벗어나고자 하는 마음으로 손을 흔들거나 주먹 등으로 밀쳐내거나 때리는 등의 시도를 하는 자가 첫 번째 사람이다. 자신을 덮치러 오는 여인을 보고 때리는 시늉 등의 온갖 시도를 보여 위협함으로써 자신의 몸을 만지지 못하게 하는 자가 두 번째이다. 여인에게 덮쳐져 껴안겼을 때 움직이지 않는 나를 보고 “관심이 없구나”라고 생각하여 “스스로 달아나겠지”라고 여기거나, “움직이지 않는 것만이 벗어나는 방편이다”라고 알아차리고서 가만히 있으면서 감촉을 지각하는 자가 세 번째이다. 자신을 덮치러 오는 여인을 보고 두 번째 사람처럼 위협하기 위해 신체적 노력을 하지는 않지만, “오기만 하면 넘어뜨리겠다, 때려서 겁을 주겠다”라고 생각하며 가만히 서 있는 자가 네 번째 사람임을 알아야 한다.

๓๕๒. ปฐเมนาติ เอตฺถ ‘‘ปาราชิเกนา’’ติ ปาฐเสโส, กายจิตฺตสมุฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิธ จิตฺตํ นาม [Pg.179] กายสํสคฺคราคสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ, สุกฺกวิสฺสฏฺฐิมฺหิ โมเจตุกามตาย สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ.

352. ‘첫 번째에 의해’(Paṭhamena)란 여기서 ‘바라지카에 의해’라는 말이 생략된 것으로, 신체와 마음에서 기인한 것(kāyacittasamuṭṭhāna)을 말한다. 여기서 ‘마음’이란 신체 접촉에 대한 탐욕과 상응하는 마음이며, 정액을 배출하고자 하는 욕구와 상응하는 마음이다.

กายสํสคฺคกถาวณฺณนา.

신체 접촉에 관한 규정(Kāyasaṃsaggakathā)의 해설.

๓๕๓-๔. ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาเทนาติ ทุฏฺฐุ กุจฺฉิตภาวํ อุลติ คจฺฉตีติ ทุฏฺฐุลฺลา, ทุฏฺฐุลฺลา จ สา วาจา จาติ ทุฏฺฐุลฺลวาจา, วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺเค เมถุนธมฺมปฏิสํยุตฺตา วาจา, ยถาห ‘‘ทุฏฺฐุลฺลา นาม วาจา วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคเมถุนธมฺมปฏิสํยุตฺตา วาจา’’ติ (ปารา. ๒๘๕), ทุฏฺฐุลฺลวาจาย อสฺสาโท ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาโท, ตถาปวตฺตวจีวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกจิตฺตสมฺปยุตฺตา เจตนา, เตน สมฺปยุตฺโต ราโค อิธ สหจริเยน ‘‘ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาโท’’ติ วุตฺโต, เตน, ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาทสมฺปยุตฺเตน ราเคนาติ อตฺโถ. อิมินา ‘‘โอภาสนฺตสฺสา’’ติ วกฺขมานโอภาสนสฺส เหตุ ทสฺสิโต.

353-4. ‘음란한 말의 즐거움에 의해’(Duṭṭhullavācassādenā)란, ‘나쁘고 비천한 상태로 나아간다’ 하여 ‘음란한’(duṭṭhullā)이며, 그 말이 음란하므로 ‘음란한 말’(duṭṭhullavācā)이다. 이는 대변 통로나 소변 통로, 음행과 관련된 말이니, “음란한 말이란 대변 통로, 소변 통로, 음행과 관련된 말을 뜻한다”(Pārā. 285)라고 하신 바와 같다. 음란한 말에 대한 즐거움이 ‘음란한 말의 즐거움’이며, 그러한 말의 암시(vacīviññatti)를 일으키는 마음과 상응하는 의지(cetanā)와 그와 상응하는 탐욕을 여기서는 동반하여 일어나는 법에 따라 ‘음란한 말의 즐거움’이라 하였다. 즉 음란한 말의 즐거움과 상응하는 탐욕에 의한다는 뜻이다. 이로써 장차 설하게 될 ‘말을 거는 것’(obhāsantassa)의 원인이 제시되었다.

อิตฺถิยา อิตฺถิสญฺญิโน ภิกฺขุโนติ โยชนา. อิตฺถิยา อิตฺถิสญฺญิโนติ ‘‘มาตุคาโม นาม มนุสฺสิตฺถี, น ยกฺขี, น เปตี, น ติรจฺฉานคตา, วิญฺญู ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลํ อาชานิตุ’’นฺติ ปทภาชเน นิทฺทิฏฺฐสรูปาย สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ชานนฺติยา มนุสฺสิตฺถิยา อิตฺถิสญฺญิโน ภิกฺขุโนติ อตฺโถ. ‘‘ทฺวินฺนํ มคฺคาน’’นฺติ เอตสฺส สมฺพนฺธีวเสน ‘‘อิตฺถิยา’’ติ อิทํ สามิวเสน โยเชตพฺพํ, ยถาวุตฺตสรูปสฺส มาตุคามสฺส วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคนฺติ อตฺโถ. วณฺณาวณฺณวเสน จาติ ‘‘วณฺณํ ภณติ นาม ทฺเว มคฺเค โถเมติ วณฺเณติ ปสํสติ. อวณฺณํ ภณติ นาม ทฺเว มคฺเค ขุํเสติ วมฺเภติ ครหตี’’ติ นิทฺเทเส วุตฺตนเยน อุโภ มคฺเค อุทฺทิสฺส โถมนครหณวเสนาติ วุตฺตํ โหติ.

"여인에 대해 여인이라는 인식을 가진 비구"라는 것이 문구의 연결이다. "여인에 대해 여인이라는 인식을 가진"이란 '여인이란 인간 여자이며, 야차나 페타나 축생이 아니고, 잘 말한 것과 잘못 말한 것, 비속한 것과 비속하지 않은 것을 알아차릴 수 있는 지각 능력이 있는 존재'라고 단어 해설에서 정의된 바로 그 특성을 가진, 즉 잘 말한 것과 잘못 말한 것을 아는 인간 여자에 대해 여인이라는 인식을 가진 비구를 뜻한다. "두 가지 통로의"라는 것과 관련하여 "여인의"라는 이 말은 소유격으로 연결되어야 하니, 위에서 말한 특성을 가진 여인의 대변로와 소변로라는 뜻이다. "찬탄과 비난에 따라"라는 것은 "찬탄을 말한다는 것은 두 가지 통로를 칭송하고 찬양하고 기리는 것이다. 비난을 말한다는 것은 두 가지 통로를 멸시하고 비하하고 꾸짖는 것이다"라는 해설에서 언급된 방식대로, 두 가지 통로를 대상으로 삼아 칭송하거나 비난하는 것을 뜻한다.

เมถุนสฺส [Pg.180] ยาจนาทโย เมถุนยาจนาทโย, เตหิ เมถุนยาจนาทีหิ, ‘‘ยาจติปิ อายาจติปิ ปุจฺฉติปิ ปฏิปุจฺฉติปิ อาจิกฺขติปิ อนุสาสติปิ อกฺโกสติปี’’ติ (ปารา. ๒๘๕) อุทฺเทเส วุตฺตเมถุนยาจนาทิวเสนาติ วุตฺตํ โหติ. อิเมหิ ทฺวีหิ ‘‘โอภาสนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตโอภาสนา ทสฺสิตา. โอภาสนฺตสฺสาติ อุทฺเทสยนฺตสฺส, ปกาเสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘วิญฺญุ’’นฺติ อิมินา โอภาสนกิริยาย กมฺมมาห, อิมินา วิเสสิตพฺพํ ‘‘มนุสฺสิตฺถิ’’นฺติ อิทํ ปกรณโต ลพฺภติ, ยถาทสฺสิตปทภาชนาคตสรูปํ วิญฺญุํ ปฏิพลํ มนุสฺสิตฺถินฺติ วุตฺตํ โหติ. อนฺตมโส หตฺถมุทฺทายปีติ โอภาสเน อนฺติมปริจฺเฉททสฺสนํ. ทุฏฺฐุลฺลวจนสฺสาทภาเว สติ โย วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคปฏิพทฺธํ คุณโทสํ วา เมถุนธมฺมยาจนาทิวเสน วา ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลํ ชานนฺตึ มนุสฺสิตฺถึ เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน หตฺถมุทฺทายปิ วเทยฺยาติ อตฺโถ.

음행을 요구하는 것 등은 '음행 요구 등'이며, 그러한 음행 요구 등에 의해 "요구하거나, 간청하거나, 묻거나, 되묻거나, 설명하거나, 훈계하거나, 욕설하는 것"(Pārā. 285)이라고 경분별에서 언급된 음행 요구 등의 방식을 뜻한다. 이 두 가지로 "추근대는 자에게"라고 언급된 추근거림을 보여준 것이다. "추근대는 자에게"는 (음란한 말을) 꺼내는 자, 드러내는 자라는 뜻이다. "지각 있는"이라는 말로 추근대는 행위의 객체를 말하였는데, 여기서는 문맥상 "인간 여자"라는 말이 생략된 것으로 이해되니, 앞서 제시된 단어 해설의 특성을 갖춘 지각 있고 능력 있는 인간 여자를 뜻한다. "심지어 손짓으로라도"라는 것은 추근거림의 최소 한계를 보여주는 것이다. 비속한 말을 즐기는 마음이 있을 때, 대변로나 소변로에 관련된 장점이나 단점을 혹은 음행의 요구 등을 통해 비속하거나 비속하지 않은 것을 알아차리는 인간 여자에게 최소한 손짓으로라도 말하는 것을 의미한다.

อิมสฺมึ คาถาทฺวเย ทุฏฺฐุลฺลวาจสฺสาเทน อิตฺถิยา อิตฺถิสญฺญิโน วิญฺญุํ ตํ อิตฺถึ ทฺวินฺนํ มคฺคานํ วณฺณวเสน อนฺตมโส หตฺถมุทฺทายปิ โอภาสนฺตสฺส ภิกฺขุโน ครุกํ สิยาติ เอกํ วากฺยํ, ตถา ‘‘ทฺวินฺนํ มคฺคานํ อวณฺณวเสนา’’ติ อิมินา จ ‘‘เมถุนยาจนาทีหี’’ติ อิมินา จ โยชนาย วากฺยทฺวยนฺติ เอวํ โยชนาวเสน ตีณิ วากฺยานิ โหนฺติ.

이 두 게송에서, 비속한 말을 즐기는 마음으로 여인에 대해 여인이라는 인식을 가지고 지각 있는 그 여인에게 두 가지 통로의 찬탄을 통해 심지어 손짓으로라도 추근대는 비구에게 중죄가 된다는 것이 하나의 문장이다. 이와 같이 "두 가지 통로의 비난을 통해"라는 구절과 "음행의 요구 등을 통해"라는 구절을 연결함에 따라 문장이 두 개가 더해져, 연결 방식에 따라 세 개의 문장이 된다.

ตตฺถ ปฐมวากฺเย วณฺณวจเนน สงฺคหิตํ โถมนาทิกถํ กเถนฺตสฺส สงฺฆาทิเสโส โหติ. ‘‘อิตฺถิลกฺขเณน สุภลกฺขเณน สมนฺนาคตาสี’’ติ เอตฺตกเมว โถมนตฺถํ วทโต สงฺฆาทิเสโส น โหติ, ‘‘ตว วจฺจมคฺโค จ ปสฺสาวมคฺโค จ อีทิโส สุโภ สุสณฺฐาโน, เตน นาม [Pg.181] อีทิเสน อิตฺถิลกฺขเณน สุภลกฺขเณน สมนฺนาคตาสี’’ติ วทนฺตสฺส โหติ. ‘‘วณฺเณติ, ปสํสตี’’ติ ปททฺวยญฺจ ‘‘โถเมตี’’ติ ปทสฺส ปริยาโย.

그중 첫 번째 문장에서 찬탄하는 말에 포함된 칭송 등의 이야기를 하는 자에게 상가디세사가 된다. "여인의 특징과 아름다운 특징을 갖추었구나"라고 이 정도의 칭송만을 말하는 자에게는 상가디세사가 되지 않지만, "그대의 대변로와 소변로가 이처럼 아름답고 잘 생겼으니, 참으로 그러한 여인의 특징과 아름다운 특징을 갖추었구나"라고 말하는 자에게는 죄가 된다. "찬양하다", "기리다"라는 두 단어는 "칭송하다"라는 단어의 동의어이다.

ทุติยวากฺเย อวณฺณปทสงฺคหิตํ ขุํสนาทิตฺตเย ขุํสนํ นาม ปโตโทปเมหิ ผรุสวจเนหิ ตุทนํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ขุํเสตีติ วาจาปโตเทน ฆฏฺเฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๕). ปตุชฺชเตเนนาติ ‘‘ปโตโท’’ติอคจฺฉนฺเต อสฺสาทโย ปวตฺเตตุํ วิชฺฌนกปาจนทณฺโฑ วุจฺจติ. วมฺภนํ นาม อปสาทนํ. อปสาทนํ นาม คุณโต ปริหาปนํ. ยถาห ‘‘วมฺเภตีติ อปสาเทตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๕). ครหา นาม โทสาโรปนํ. ยถาห ‘‘ครหตีติ โทสํ เทตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๕). อิมํ ขุํสนาทิปฏิสํยุตฺตวจนํ วกฺขมาเนสุ ‘‘สิขรณีสิ, สมฺภินฺนาสิ, อุภโตพฺยญฺชนาสี’’ติ อิเมสุ ตีสุ ปเทสุ อญฺญตเรน โยเชตฺวา กเถนฺตสฺเสว สงฺฆาทิเสโส, น อิตรสฺส.

두 번째 문장에서 비난하는 말에 포함된 멸시 등의 세 가지 중 '멸시'란 가시 돋친 거친 말로 찌르는 것을 말한다. 주석서에서 "멸시한다는 것은 말의 가시로 찌르는 것이다"(Pārā. Aṭṭha. 2.285)라고 한 바와 같다. 찌르는 도구라는 뜻에서 '가시'란 말이나 소 등을 움직이게 하기 위해 찌르는 채찍 막대기를 말한다. '비하'란 깎아내리는 것을 말한다. 깎아내린다는 것은 덕성을 손상시키는 것이다. "비하한다는 것은 깎아내리는 것이다"(Pārā. Aṭṭha. 2.285)라고 한 바와 같다. '꾸짖음'이란 허물을 잡는 것을 말한다. "꾸짖는다는 것은 허물을 주는 것이다"(Pārā. Aṭṭha. 2.285)라고 한 바와 같다. 이 멸시 등과 관련된 말은 앞으로 언급될 "막힌 자여, 터진 자여, 남녀 양성을 가진 자여"라는 이 세 구절 중 어느 하나와 연결하여 말하는 자에게만 상가디세사가 되고, 그 외의 경우에는 되지 않는다.

ตติยวากฺเย เมถุนยาจนาทิวจเนหิ สงฺคหิตํ อายาจนาทึ กโรนฺตสฺสาปิ สงฺฆาทิเสโส. ‘‘ยาจติ นาม เทหิ เม อรหสิ เม ทาตุ’’นฺติอาทินา (ปารา. ๒๘๕) นเยน เอเกกํ ปทํ ‘‘เทหิ เม เมถุนํ ธมฺม’’นฺติอาทิวเสน เมถุนธมฺมปเทน สห ฆเฏตฺวา เมถุนธมฺมํ ยาจนฺตสฺเสว โหติ.

세 번째 문장에서 음행 요구 등의 말에 포함된 간청 등을 하는 자에게도 상가디세사가 된다. "요구한다는 것은 '나에게 달라, 나에게 줄 만하다' 등"(Pārā. 285)의 방식에 따라 각각의 단어를 "나에게 음행을 허락하라"는 등의 방식으로 '음행'이라는 단어와 결합하여 음행을 요구하는 자에게만 죄가 된다.

‘‘กทา เต มาตา ปสีทิสฺสติ, กทา เต ปิตา ปสีทิสฺสติ, กทา เต เทวตาโย ปสีทิสฺสนฺติ, กทา เต สุขโณ สุลโย สุมุหุตฺโต ภวิสฺสตี’’ติอาทิอายาจนปทนิทฺเทเส เอเกกํ ปทํ ตตฺเถว โอสาเน วุตฺเตน ‘‘กทา เต เมถุนํ ธมฺมํ ลภิสฺสามี’’ติ ปเทน ฆเฏตฺวา เมถุนํ ยาจนฺตสฺเสว โหติ.

"언제 그대의 어머니가 허락하겠는가, 언제 그대의 아버지가 허락하겠는가, 언제 신들이 허락하겠는가, 언제 그대에게 좋은 때, 좋은 시간, 좋은 순간이 되겠는가"라는 등의 요구하는 말의 설명에서, 각각의 구절을 그 끝에 언급된 "언제 그대와 음행을 할 수 있겠는가"라는 구절과 결합하여 음행을 요구하는 자에게만 죄가 된다.

‘‘กถํ [Pg.182] ตฺวํ สามิกสฺส เทสิ, กถํ ชารสฺส เทสี’’ติ (ปารา. ๒๘๕) ปุจฺฉานิทฺเทสวจเนสุ จ อญฺญตรํ เมถุนธมฺมปเทน ฆเฏตฺวา ปุจฺฉนฺตสฺเสว โหติ.

"그대는 남편에게 어떻게 주는가, 정부에게는 어떻게 주는가"(Pārā. 285)라는 질문의 설명 문구들에서도 그중 어느 하나를 음행이라는 단어와 결합하여 질문하는 자에게만 죄가 된다.

‘‘เอวํ กิร ตฺวํ สามิกสฺส เทสิ, เอวํ ชารสฺส เทสี’’ติ (ปารา. ๒๘๕) ปฏิปุจฺฉานิทฺเทสวจเนสุ อญฺญตรํ เมถุนธมฺมปเทน ฆเฏตฺวา วิเสเสตฺวา ปฏิปุจฺฉนฺตสฺเสว โหติ.

"그대는 남편에게 이렇게 준다면서요, 정부에게는 이렇게 준다면서요"(Pārā. 285)라는 되묻는 말의 설명 문구들에서도 어느 하나를 음행이라는 단어와 결합하여 상세히 되묻는 자에게만 죄가 된다.

‘‘กถํ ททมานา สามิกสฺส ปิยา โหตี’’ติ ปุจฺฉโต มาตุคามสฺส ‘‘เอวํ เทหิ, เอวํ เทนฺตี สามิกสฺส ปิยา ภวิสฺสติ มนาปา จา’’ติ อาณตฺติวจเน, อนุสาสนิวจเน จ เอเสว นโย.

"어떻게 주어야 남편에게 사랑을 받겠습니까?"라고 묻는 여인에게 "이렇게 주십시오, 이렇게 주는 여인이 남편에게 사랑받고 마음에 들 것입니다"라고 명령하는 말이나 훈계하는 말에서도 이와 같은 방식이 적용된다.

๓๕๕. อกฺโกสนิทฺเทสาคเตสุ ‘‘อนิมิตฺตาสิ นิมิตฺตมตฺตาสิ อโลหิตาสิ ธุวโลหิตาสิ ธุวโจฬาสิ ปคฺฆรนฺตีสิ สิขรณีสิ อิตฺถิปณฺฑกาสิ เวปุริสิกาสิ สมฺภินฺนาสิ อุภโตพฺยญฺชนาสี’’ติ เอกาทสสุ ปเทสุ ‘‘สิขรณีสิ สมฺภินฺนาสิ อุภโตพฺยญฺชนาสี’’ติ ปทตฺตยํ ปจฺเจกํ อาปตฺติกรํ, อิมินา ปทตฺตเยน สห ปุพฺเพ วุตฺตานิ วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคเมถุนธมฺมปทานิ ตีณิ จาติ ฉปฺปทานํ ปจฺเจกํ อาปตฺติกรตฺตา อิโต ปรานิ อนิมิตฺตาทีนิ อฏฺฐ ปทานิ ‘‘อนิมิตฺตาสิ เมถุนธมฺมํ เทหี’’ติอาทินา นเยน เมถุนธมฺมปเทน สห ฆเฏตฺวา วุตฺตาเนว อาปตฺติกรานีติ เวทิตพฺพานิ, ‘‘เมถุนยาจนาทีหี’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺทสงฺคหิเตสุ ‘‘อนิมิตฺตาสี’’ติอาทีสุ เอกาทสสุ อกฺโกสปเทสุ อนฺโตคธตฺเตปิ เกวลํ อาปตฺติกรตฺตา ครุตรํ ปทตฺตยํ วิสุํ สงฺคเหตพฺพนฺติ ญาเปตุมาห ‘‘สิขรณีสี’’ติอาทิ.

355. 악코사닛데사(Akkosaniddesa, 욕설의 해설)에 나오는 '그대는 성기가 없고, 성기만 있고, 월경이 없고, 항상 월경이 있고, 항상 천을 대고 있고, 분비물이 흐르고, 살이 튀어나와 있고(sikharaṇī), 여인 반탁가이고, 남성화된 여인이고, 두 통로가 합쳐져 있고(sambhinnā), 양성자(ubhatobyañjanā)이다'라는 열한 가지 구절 중에서, '살이 튀어나와 있고, 두 통로가 합쳐져 있고, 양성자이다'라는 세 구절은 각각 죄가 된다. 이 세 구절과 함께 앞에서 언급한 대변로, 소변로, 음욕의 법에 관한 세 구절을 합친 여섯 구절은 각각 죄가 되지만, 그 이외의 '성기가 없는 자' 등 여덟 구절은 '성기가 없는 자여, 나에게 음욕의 법을 다오'라는 등의 방식처럼 음욕의 법을 나타내는 구절과 결합하여 말할 때에만 죄가 된다고 알아야 한다. '음욕을 간청함 등'에서 '등(ādi)'이라는 말에 포함된 '성기가 없는 자' 등 열한 가지 욕설의 구절에 포함되더라도, 단독으로 죄가 되는 더 중한 세 구절은 따로 모아서 파악해야 함을 알리기 위해 '살이 튀어나와 있고' 등을 설하였다.

สิขรณีสีติ เอตฺถ ‘‘สิขรณี อสี’’ติ ปทจฺเฉโท. ‘‘อสี’’ติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ตุ-สทฺโท เกวลยุตฺตมฺปิ อาปตฺติกรํ [Pg.183] โหตีติ วิเสสํ โชเตติ. เกวเลนาปิ อกฺโกสวจเนนาติ โยชนา. สิขรณีสีติ พหิ นิกฺขนฺตอาณิมํสา ภวสิ. สมฺภินฺนาสีติ มิสฺสีภูตวจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคา. อุภโตพฺยญฺชนาสีติ อิตฺถินิมิตฺเตน, ปุริสนิมิตฺเตน จาติ อุภโตพฺยญฺชเนหิ สมนฺนาคตา. ‘‘อยํ อิตฺถี, อยํ ปุริโส’’ติ พฺยญฺชยตีติ พฺยญฺชนํ, มุตฺตกรณานิ. สุณนฺติยาติ เอตฺถ ‘‘วิญฺญุมนุสฺสิตฺถิยา’’ติ อธิการโต ลพฺภติ, อิมินา อกฺโกสิตพฺพวตฺถุ ทสฺสิตํ โหติ. ภาสิตํ สุณนฺติยา สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ชานนฺติยา มนุสฺสิตฺถิยา วิสเย ปวตฺตอกฺโกสวจเนน สงฺฆาทิเสโส โหตีติ อตฺโถ.

'살이 튀어나와 있고(Sikharaṇīsī)'에서 'Sikharaṇī asī'로 단어를 나눈다. 'asī(이다)'는 각각에 연결해야 한다. 'tu(도)'라는 글자는 단독으로 쓰여도 죄가 된다는 특별한 의미를 나타낸다. '단독의 욕설로도'라고 연결된다. '살이 튀어나와 있다'는 것은 살덩이가 밖으로 튀어나와 있다는 것이다. '두 통로가 합쳐져 있다'는 것은 대변로와 소변로가 뒤섞여 있는 것이다. '양성자이다'는 여자의 성기와 남자의 성기를 모두 갖춘 것이다. '이것은 여자다, 이것은 남자다'라고 나타내기에 '뱐자나(byañjana, 표식)'라 하며, 이는 배설 기관을 의미한다. '듣고 있는'이라는 것은 '지각 능력이 있는 인간 여자'라는 권한에서 얻어진다. 이를 통해 욕설을 듣는 대상을 나타낸다. 하는 말을 듣고 그것이 잘된 말인지 잘못된 말인지 아는 인간 여자를 대상으로 행해진 욕설에 의해 승잔죄가 된다는 뜻이다.

๓๕๖. ปุนปฺปุนํ โอภาสนฺตสฺส วาจานํ คณนาย ครุกา สิยุนฺติ โยชนา. เอตฺถ ‘‘เอกํ อิตฺถิ’’นฺติ อชฺฌาหริตพฺพํ. เอกวาจาย พหู โอภาสนฺตสฺส จ อิตฺถีนํ คณนาย ครุกา สิยุนฺติ โยชนา. เอตฺถาปิ ‘‘อิตฺถิโยปี’’ติ ลพฺภติ.

356. 반복해서 노골적으로 말하는 자에게는 말의 숫자에 따라 중죄(승잔)가 된다고 연결된다. 여기서 '한 여인에게'라는 말을 삽입해야 한다. 한 번의 말로 여러 여인에게 노골적으로 말하는 자에게는 여인의 숫자에 따라 중죄가 된다고 연결된다. 여기서도 '여인들에게도'라는 의미가 얻어진다.

๓๕๗. สา เจ นปฺปฏิชานาตีติ เอตฺถ ‘‘ยํ สุณนฺตึ มนุสฺสิตฺถึ ทฺวินฺนํ มคฺคานํ วณฺณาวณฺณวเสน โอภาสติ, สา เจ น ปฏิชานาตี’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภมานํ อาทาย โยเชตพฺพํ. อตฺตโน ภาสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ วุตฺตสมนนฺตรเมว อตฺถวเสน สเจ น ชานาตีติ อตฺโถ. ตสฺสาติ ตสฺส ทุฏฺฐุลฺลภาสิตภิกฺขุสฺส. อุพฺภชาณุํ, อธกฺขกํ วา อาทิสฺส ภณเน จาปิ ตสฺส ถุลฺลจฺจยํ สิยาติ โยชนา. ภณเนติ ทฺวินฺนํ มคฺคานํ วณฺณาทิกถเน, ‘‘ภณโต’’ติปิ ลิขนฺติ, ภณนฺตสฺส, ภณนเหตูติ อตฺโถ. เหตุมฺหิ อยมนฺตปจฺจโย ‘‘อสมฺพุธ’’นฺติอาทีสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา) วิย. อุพฺภชาณุนฺติ ชาณุโต อุทฺธํ. อกฺเขกนฺติ อกฺขกโต เหฏฺฐา.

357. '그녀가 만약 알아차리지 못한다면'에서, '듣고 있는 인간 여자에게 두 통로의 장점과 단점에 대해 노골적으로 말할 때, 그녀가 만약 알아차리지 못한다면'이라고 문맥에 따라 얻어지는 내용을 가져와 연결해야 한다. 즉, 자신이 한 추악한 말을 들은 직후에 그 의미를 알지 못한다면이라는 뜻이다. '그에게'란 그 추악한 말을 한 비구에게라는 뜻이다. 무릎 위나 쇄골 아래를 지칭하여 말할 때에도 그에게 토라차죄가 된다고 연결된다. '말할 때'란 두 통로의 장점 등을 말할 때를 의미하며, 'bhaṇato'라고도 쓰는데, 이는 말하는 자에게, 즉 말하는 원인으로 인해서라는 뜻이다. 'asambudhaṃ' 등에서처럼 원인을 나타내는 현재분사 어미(~anta)가 쓰였다. '무릎 위(Ubbhajāṇu)'란 무릎에서 위쪽을 말한다. '쇄골 아래(Adhakkhaka)'란 쇄골에서 아래쪽을 말한다.

๓๕๘. อุพฺภกฺขกนฺติ [Pg.184] อกฺขกโต อุทฺธํ. อโธชาณุมณฺฑลนฺติ ชาณุมณฺฑลโต อโธ. อุทฺทิสนฺติ อุทฺทิสฺส. ‘‘อุทฺทิสฺสุพฺภกฺขํ วา ตถา, อโธชาณุมณฺฑล’’นฺติ จ ลิขนฺติ, โส ปาโฐ สุนฺทโร. วณฺณาทิภณเน ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิญฺญุมนุสฺสิตฺถิยา’’ติ อธิการโต ลพฺภติ. กายปฏิพทฺเธ วณฺณาทิภณเน ทุกฺกฏนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วจฺจมคฺคปสฺสาวมคฺคา สงฺฆาทิเสสกฺเขตฺตํ, อธกฺขกํ อุพฺภชาณุมณฺฑลํ ถุลฺลจฺจยกฺเขตฺตํ, อุทฺธกฺขกํ อโธชาณุมณฺฑลํ ทุกฺกฏกฺเขตฺตนฺติ อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสุ อกฺขกญฺเจว ชาณุมณฺฑลญฺจ ถุลฺลจฺจยทุกฺกฏานํ ทฺวินฺนํ อวธิภูตํ กตฺถ สงฺคยฺหตีติ? ทุกฺกฏกฺเขตฺเตเยว สงฺคยฺหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อกฺขกํ, ปน ชาณุมณฺฑลญฺจ เอตฺเถว ทุกฺกฏกฺเขตฺเต สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๖).

358. '쇄골 위(Ubbhakkhaka)'란 쇄골에서 위쪽을 말한다. '무릎뼈 아래(Adhojāṇumaṇḍala)'란 무릎뼈에서 아래쪽을 말한다. '지칭하여'란 지칭하면서이다. 'Uddissubbhakkhaṃ vā tathā, adhojāṇumaṇḍalaṃ'이라고도 쓰는데, 그 독법이 훌륭하다. '장점 등을 말할 때 돌길라죄(dukkaṭa)가 된다'고 연결된다. '지각 능력이 있는 인간 여자'라는 권한에서 얻어진다. 몸에 부착된 것(장신구 등)의 장점 등을 말할 때 돌길라죄가 된다는 것에도 이 방식이 적용된다. 대변로와 소변로는 승잔죄의 영역이고, 쇄골 아래와 무릎 위는 토라차죄의 영역이며, 쇄골 위와 무릎뼈 아래는 돌길라죄의 영역이다. 이 세 영역 중에서 토라차죄와 돌길라죄의 경계가 되는 쇄골과 무릎뼈는 어디에 포함되는가? 돌길라죄의 영역에 포함된다. 주석서에서 "쇄골과 무릎뼈는 바로 이 돌길라죄의 영역에 포함된다"고 말한 바와 같다.

๓๕๙. ปณฺฑเก ยกฺขิเปตีสุ ทฺวินฺนํ มคฺคานํ วณฺณาทิภณเน ตสฺส ภณนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ ภเวติ อธิการวเสน อาคตปเทหิ สห โยเชตพฺพํ. ปณฺฑกาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ยกฺขิเปตีนํ คหณํ.

359. 반탁가, 여자 야차, 여자 아귀에게 두 통로의 장점 등을 말할 때, 그 말하는 자에게 토라차죄가 된다는 것은 권한에 따라 들어온 단어들과 함께 연결해야 한다. '반탁가 등'에서 '등'이라는 단어에는 여자 야차와 여자 아귀가 포함된다.

๓๖๐. อุพฺภกฺขก…เป… อยํ นโยติ ‘‘ปณฺฑกาทีสู’’ติ อิมินา โยเชตพฺพํ. อยํ นโยติ ‘‘ทุกฺกฏเมว โหตี’’ติ วุตฺโต นโย. สพฺพตฺถาติ สงฺฆาทิเสสถุลฺลจฺจยทุกฺกฏกฺเขตฺตวเสน สพฺเพสุ เขตฺเตสุ.

360. '쇄골 위... 이 방식'이라는 것은 '반탁가 등에게'라는 말과 연결해야 한다. '이 방식'이란 '돌길라죄만 된다'고 설해진 방식이다. '모든 곳에서'란 승잔, 토라차, 돌길라의 영역으로서 모든 영역에서를 뜻한다.

๓๖๑. อตฺถปุเรกฺขาโร หุตฺวา โอภาสโตปิ อนาปตฺตีติ โยชนา. มาตุคามานํ ‘‘อนิมิตฺตาสี’’ติอาทีสุ ปเทสุ อตฺถกถนํ ปุเรกฺขตฺวา ‘‘อนิมิตฺตาสี’’ติอาทิปทํ ภณนฺตสฺส วา มาตุคาเมหิ สห อฏฺฐกถํ สชฺฌายนฺตานํ วา อนาปตฺตีติ อตฺโถ. ธมฺมปุเรกฺขาโร หุตฺวา โอภาสโต อนาปตฺตีติ โยชนา. ปาฬิธมฺมํ วาเจนฺตสฺส วา ตาสํ [Pg.185] สุณนฺตีนํ สชฺฌายนํ วา ปุเรกฺขตฺวา ‘‘อนิมิตฺตาสี’’ติอาทีสุ ปเทสุ ยํ กิญฺจิ ปพฺพชิตสฺส วา อิตรสฺส วา มาตุคามสฺส กเถนฺตสฺส อนาปตฺตีติ. ปุเรกฺขตฺวานุสาสนินฺติ ‘‘อิทานิ อนิมิตฺตาสิ…เป… อุภโตพฺยญฺชนาสิ, อปฺปมาทํ ทานิ กเรยฺยาสิ, ยถา อายติมฺปิ เอวรูปา นาโหสี’’ติ อนุสาสนึ ปุเรกฺขตฺวา.

361. 뜻을 앞세워(설명하기 위해) 노골적으로 말하는 자에게는 범계가 아니라고 연결된다. 여인들에게 '성기가 없는 자여' 등의 구절에 대해 뜻풀이를 앞세워 '성기가 없는 자여' 등의 구절을 말하거나, 여인들과 함께 주석서를 암송하는 자들에게는 범계가 아니라는 뜻이다. 법을 앞세워 노골적으로 말하는 자에게는 범계가 아니라고 연결된다. 성전의 법을 가르치거나, 그것을 듣는 여인들의 암송을 앞세워 '성기가 없는 자여' 등의 구절 중에서 어떤 것이든 출가자나 다른 여인에게 말하는 자에게는 범계가 아니다. '가르침을 앞세워'란 "이제 그대는 성기가 없고... 양성자이다. 그러니 이제 방일하지 마라. 나중에는 이와 같이 되지 않도록 하라"고 가르침을 앞세우는 것을 말한다.

๓๖๒. อุมฺมตฺตกาทีนนฺติ ปิตฺตุมฺมตฺตกยกฺขุมฺมตฺตกวเสน ทฺวินฺนํ อุมฺมตฺตกานญฺจ อาทิ-สทฺทสงฺคหิตสฺส อิมสฺมึ อาทิกมฺมิกสฺส อุทายิตฺเถรสฺส จ อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อิทํ สิกฺขาปทํ ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตโต จ วาจาจิตฺตโต จ กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ. กิริยํ, สญฺญาวิโมกฺขํ, สจิตฺตกํ, โลกวชฺชํ, กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, อกุสลจิตฺต’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๒๘๗) อฏฺฐกถายํ วุตฺตปกิณฺณกวินิจฺฉยํ ทสฺเสติ ‘‘สมุฏฺฐานาทโย…เป… ตุลฺยาวา’’ติ. เวทนาย อทินฺนาทาเนน อสมตฺตา ‘‘เวทเนตฺถ ทฺวิธา มตา’’ติ อาห, สุโขเปกฺขาเวทนาวเสน ทฺวิธา มตาติ อตฺโถ.

362. '미친 자 등'이란 담즙으로 미친 자와 야차로 미친 자라는 두 종류의 미친 자와 '등'이라는 단어에 포함된 이 계율의 최초 범계자인 우다이 장로에게는 범계가 없음을 말한 것이다. "이 학습계는 신체와 마음, 언어와 마음, 신체와 언어와 마음의 세 가지 일어남의 원인(samuṭṭhāna)에서 일어난다. 작위(kiriya)이며, 인식에 의한 면제(saññāvimokkha)가 있고, 마음이 있으며, 세상 사람들이 비난할 일(lokavajja)이며, 몸의 업, 말의 업, 불선한 마음이다"라고 주석서에서 설해진 잡다한 판결을 '일어남의 원인 등... 같다'고 보여준다. 느낌(vedanā)에 대해서는 주지 않은 것을 가지는 것(도둑질) 부분에서 다 설명하지 못했기에 "여기서 느낌은 두 가지로 알려져 있다"고 하였으니, 즐거운 느낌과 덤덤한 느낌(사수)의 두 종류로 알려져 있다는 뜻이다.

ทุฏฺฐุลฺลวาจากถาวณฺณนา.

추악한 말에 대한 설명.

๓๖๓. กามปาริจริยายาติ เมถุนธมฺมสงฺขาเตน กาเมน ปาริจริยาย, เมถุนธมฺเมน ปาริจริยายาติ อตฺโถ. อถ วา กามิตา ปตฺถิตาติ กามา, เมถุนราควเสน ปตฺถิตาติ อตฺโถ, กามา จ สา ปาริจริยา จาติ กามปาริจริยา, ตสฺสา กามปาริจริยายาติปิ คเหตพฺพํ, เมถุนราคจิตฺเตน อภิปตฺถิตปาริจริยายาติอตฺโถ. ‘‘วณฺณํ ภาสโต’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ, ‘‘เอตทคฺคํ ภคินิ ปาริจริยานํ ยา มาทิสํ สีลวนฺตํ กลฺยาณธมฺมํ พฺรหฺมจารึ เอเตน ธมฺเมน ปริจเรยฺยา’’ติ อตฺตโน เมถุนธมฺเมน ปาริจริยาย [Pg.186] คุณํ อานิสํสํ กเถนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมึเยว ขเณติ ตสฺมึ ภณิตกฺขเณเยว. สา เจ ชานาตีติ ยํ อุทฺทิสฺส อภาสิ, สเจ สา วจนสมนนฺตรเมว ชานาติ.

363. ‘감각적 욕망의 시중(kāmapāricariyā)’이란 음행이라 일컬어지는 감각적 욕망으로 시중드는 것이니, 음행으로 시중드는 것을 뜻한다. 또는 원하는 것, 바라는 것을 감각적 욕망(kāmā)이라 하니, 음행의 탐욕으로 인해 바라는 것을 뜻한다. 감각적 욕망이며 또한 시중드는 것이므로 ‘감각적 욕망의 시중’이라 하며, 그 감각적 욕망의 시중이라고 이해해야 하니, 음행의 탐욕스러운 마음으로 간절히 바라는 시중이라는 뜻이다. ‘찬탄을 하는’이라는 말과 연결된다. ‘자매여, 나처럼 계를 지키고 선한 법을 갖춘 청정범행을 닦는 자를 이 법(음행)으로 시중드는 것이 시중듦 가운데 으뜸이다’라고 자기 자신에 대한 음행의 시중의 공덕과 이익을 말하는 것을 의미한다. ‘바로 그 순간에’란 바로 그 말을 한 순간을 뜻한다. ‘만일 그녀가 안다면’이란 의도한 대상이 말을 하자마자 즉시 이해하는 것을 말한다.

๓๖๔. สา มนุสฺสิตฺถี โน ชานาติ เจ, ตสฺส ถุลฺลจฺจยนฺติ สมฺพนฺโธ. ยกฺขิเปติเทวีสุ ชานนฺตีสุ, ปณฺฑเก จ ชานนฺเต อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภาสโต ตสฺส ภิกฺขุโน ถุลฺลจฺจยํ โหตีติ โยชนา. เสเสติ ปุริสติรจฺฉานคตวิสเย, ยกฺขิอาทีนํ อชานนวิสเย จ อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภาสโต ตสฺส อาปตฺติ ทุกฺกฏํ โหตีติ โยชนา.

364. 만일 그 인간 여인이 알지 못한다면 그에게는 투란차(thullaccaya) 죄가 된다는 것과 연결된다. 야차녀, 페타녀, 천녀들이 알 때와 판다카(내시)가 알 때, 자신에 대한 감각적 욕망의 시중을 찬탄하는 그 비구에게 투란차 죄가 된다는 구성이다. ‘나머지’ 즉 남자나 축생의 경우, 그리고 야차녀 등이 알지 못하는 경우에 자신에 대한 감각적 욕망의 시중을 찬탄하는 그 비구에게는 돌길라(dukkaṭa) 죄가 된다는 구성이다.

๓๖๕. จีวราทีหีติ จีวรปิณฺฑปาตาทีหิ. วตฺถุกาเมหีติ ตณฺหาย วตฺถุภาเวน วตฺถู จ กามิตตฺตา กามาติ จ สงฺขาเตหิ ปจฺจเยหิ.

365. ‘가사 등으로’란 가사와 발바리[공양물] 등을 말한다. ‘물욕(vatthukāma)으로’란 갈애의 대상이 되는 물건(vatthu)이자 원해지는 것이기에 욕망(kāma)이라 일컬어지는 필수품들을 뜻한다.

๓๖๖. ราโค เอว ราคตา. ‘‘ราคิตา’’ติ วา ปาโฐ, ราโค อสฺส อตฺถีติ ราคี, ตสฺส ภาโว ราคิตา, อตฺตกามปาริจริยาย ราโคติ อตฺโถ. โอภาโสติ อตฺตกามปาริจริยาย คุณภณนํ. เตน ราเคนาติ กามปาริจริยาย ราเคน. ขเณ ตสฺมินฺติ ภณิตกฺขเณ. วิชานนนฺติ ยํ มนุสฺสิตฺถึ อุทฺทิสฺส อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภณติ, ตาย ตสฺส วจนตฺถสฺส วิชานนนฺติ วุตฺตํ โหติ.

366. 탐욕(rāga)이 바로 탐욕 상태(rāgatā)이다. 또는 ‘라기타(rāgitā)’라는 읽기도 있는데, 탐욕이 있는 자를 ‘라기(rāgī)’라 하며, 그의 상태를 ‘라기타’라 하니, 자신에 대한 감각적 욕망의 시중에 대한 탐욕이라는 뜻이다. ‘말을 거는 것(obhāsa)’이란 자신에 대한 감각적 욕망의 시중에 대해 그 공덕을 말하는 것이다. ‘그 탐욕으로’란 감각적 욕망의 시중에 대한 탐욕을 말한다. ‘그 순간에’란 말을 한 순간을 뜻한다. ‘이해함’이란 어떤 인간 여인을 향해 자신에 대한 감각적 욕망의 시중을 찬탄할 때, 그녀가 그 말의 뜻을 이해하는 것을 의미한다.

๓๖๗. ปญฺจงฺคานีติ มนุสฺสิตฺถิตา, ตํสญฺญิตา, ปาริจริยาย ราคิตา, เตน ราเคน โอภาสนํ, ขเณ ตสฺมึ วิชานนนฺติ อิมานิ เอตฺถ อตฺตกามปาริจริยสิกฺขาปเท ปญฺจ องฺคานิ[Pg.187], ปญฺจ อาปตฺติการณานีติ อตฺโถ. อสฺสาติ อตฺตกามปาริจริยสิกฺขาปทสฺส.

367. ‘다섯 가지 요소’란 인간 여인임, 그녀라는 인식, 시중에 대한 탐욕, 그 탐욕으로 말을 거는 것, 그 순간에 이해함이니, 여기 자신에 대한 감각적 욕망의 시중의 학습계에 있어서 이 다섯 가지 요소가 죄가 되는 다섯 가지 원인이라는 뜻이다. ‘이것의’란 자신에 대한 감각적 욕망의 시중의 학습계의 [요소라는 뜻이다].

อตฺตกามปาริจริยกถาวณฺณนา.

자신에 대한 감각적 욕망의 시중에 대한 설명.

๓๖๘. ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติอาทิกิริยาตฺตโยปาทานสามตฺถิเยน ติกฺขตฺตุํ ปฏิปาทนกํ ‘‘โย ภิกฺขู’’ติ จ ‘‘ครุ โหตี’’ติ ปทสามตฺถิเยน ‘‘ตสฺสา’’ติ จ ลพฺภมานตฺตา ติวิเธหิ สห ‘‘โย ภิกฺขุ ปุริสสฺส สนฺเทสํ ปฏิคฺคณฺหาติ, วีมํสติ ปจฺจาหรติ เจ, ตสฺส ครุ โหตี’’ติ เอกํ วากฺยํ โหติ. เอวํ ‘‘อิตฺถิยาปิ วา’’ติ อิมินา โยชนายปิ เอกํ วากฺยํ โหตีติ อิมิสฺสา คาถาย วากฺยทฺวยํ ยุชฺชติ.

368. ‘받아들이다’ 등의 세 가지 동사를 취하는 힘에 의해 세 번 수행되는 것이며, ‘어떤 비구가’와 ‘무겁게 된다(중죄가 된다)’라는 단어의 힘에 의해 ‘그의’라는 말이 얻어지므로, 세 가지 [동사]와 함께 ‘어떤 비구가 남자의 전갈을 받아들여 살피고 다시 전한다면 그에게는 무거운 죄가 된다’는 하나의 문장이 된다. 이와 같이 ‘또는 여인의 [전갈]이라도’라는 말과 결합하여서도 하나의 문장이 되므로, 이 게송에는 두 개의 문장이 합당하다.

อิธ สนฺเทสกฺกมญฺจ โยชนากฺกมญฺจ ชานนตฺถํ ปฐมํ ตาว อิตฺถีนญฺจ ภริยานญฺจ ปเภโท จ สรูปญฺจ วิภาวียติ – เตสุ อิตฺถิโย ทสวิธา โหนฺติ. ยถาห ปทภาชเน ‘‘ทส อิตฺถิโย มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินิรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา สารกฺขา สปริทณฺฑา’’ติ. ภริยา จ ทสวิธา โหนฺติ. ยถาห ปทภาชเน ‘‘ทส ภริยาโย ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี โอทปตฺตกินี โอภฏจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา จ กมฺมการี จ ภริยา จ ธชาหฏา มุหุตฺติกา’’ติ (ปารา. ๓๐๓). อิมาสํ ปเภโท จ สรูปานิ จ สงฺเขปโต เอวํ เวทิตพฺพานิ –

여기서 전갈의 순서와 구성의 순서를 알기 위해 우선 여인들과 아내들의 분류와 그 실상을 밝힌다. 그중 여인에는 열 가지 종류가 있다. 단어 설명(padabhājana)에서 ‘열 종류의 여인이란 어머니가 보호하는 여인, 아버지가 보호하는 여인, 부모가 보호하는 여인, 형제가 보호하는 여인, 자매가 보호하는 여인, 친지가 보호하는 여인, 가문이 보호하는 여인, 법이 보호하는 여인, 약혼자가 있는 여인, 형벌이 정해진 여인이다’라고 말씀하신 것과 같다. 아내도 열 가지 종류가 있다. 단어 설명에서 ‘열 종류의 아내란 재물로 산 아내, 뜻이 맞아 사는 아내, 재물을 보고 사는 아내, 물그릇에 손을 담가 서약한 아내, 똬리를 내려준 아내, 노비이면서 아내인 자, 일꾼이면서 아내인 자, 깃발[전쟁]로 데려온 아내, 잠시 머무는 아내이다’(Pārā. 303)라고 말씀하신 것과 같다. 이들의 분류와 실상은 요약하여 다음과 같이 알아야 한다.

ปุริเสหิ สห ยถา สํวาสํ น กโรติ, เอวํ มาตรา รกฺขิตา มาตุรกฺขิตา. ยถาห ‘‘มาตุรกฺขิตา นาม มาตา รกฺขติ โคเปติ อิสฺสริยํ กาเรติ วสํ วตฺเตตี’’ติ. ปิตุรกฺขิตาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ยสฺมึ โกณฺฑญฺญาทิโคตฺเต ชาตา, ตสฺมึเยว โคตฺเต ชาเตหิ [Pg.188] รกฺขิตา โคตฺตรกฺขิตา. ยถาห ‘‘โคตฺตรกฺขิตา นาม สโคตฺตา รกฺขนฺตี’’ติอาทิ. เอกํ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิเตหิ วา เอกคณปริยาปนฺเนหิ วา รกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา นาม. ยถาห ‘‘ธมฺมรกฺขิตา นาม สหธมฺมิกา รกฺขนฺตี’’ติอาทิ (ปารา. ๓๐๔). สารกฺขา นาม ‘‘คพฺเภปิ ปริคฺคหิตา โหติ ‘มยฺหํ เอสา’ติ อนฺตมโส มาลาคุฬปริกฺขิตฺตาปี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตสรูปา. สปริทณฺฑา นาม ‘‘เกหิจิ ทณฺโฑ ฐปิโต โหติ ‘โย อิตฺถนฺนามํ อิตฺถึ คจฺฉติ, ตสฺส เอตฺตโก ทณฺโฑ’’ติ วุตฺตสรูปาติ อยํ ทสนฺนํ อิตฺถีนํ สรูปสงฺเขโป. อิมาสุ ทสสุ สารกฺขสปริทณฺฑานํ ทฺวินฺนํ ปรปุริสเสวายํ มิจฺฉาจาโร โหติ, อิตราสํ น โหติ. อิมา ทสปิ ปญฺจสีลํ รกฺขนฺเตหิ อคมนียา.

남자들과 함께 동거하지 못하도록 어머니에 의해 보호받는 자가 ‘어머니가 보호하는 여인’이다. ‘어머니가 보호하는 여인이란 어머니가 보호하고 지키며 지배권을 행사하고 통제하는 자를 말한다’라고 말씀하신 것과 같다. 아버지가 보호하는 여인 등에서도 이와 같은 방식이다. 그중 콘단냐(Koṇḍañña) 등의 가문에서 태어나 그 가문에 태어난 자들에 의해 보호받는 자가 ‘가문이 보호하는 여인’이다. ‘가문이 보호하는 여인이란 같은 가문의 사람들이 보호하는 자를 말한다’라고 하신 것과 같다. 한 스승을 의지하여 출가한 자들이나 같은 집단에 속한 자들에 의해 보호받는 자를 ‘법이 보호하는 여인’이라 한다. ‘법이 보호하는 여인이란 법우(sahadhammika)들이 보호하는 자를 말한다’(Pārā. 304)라고 하신 것과 같다. ‘약혼자가 있는 여인(sārakkhā)’이란 ‘태중에 있을 때부터 심지어 꽃다발을 씌워 놓음으로써라도 내 것이라고 점유된 자’라고 팔리 본문에서 말씀하신 실상과 같다. ‘형벌이 정해진 여인(saparidaṇḍā)’이란 ‘누구든 아무개 여인에게 가는 자에게는 이만큼의 형벌을 내린다라고 어떤 이들에 의해 형벌이 정해진 자’라고 말씀하신 실상과 같다. 이것이 열 가지 여인의 실상에 대한 요약이다. 이 열 명 중에서 약혼자가 있는 여인과 형벌이 정해진 여인 두 명은 다른 남자와 관계할 때 사음(micchācāra)이 성립하고, 나머지 여인들은 성립하지 않는다. 이 열 명 모두 오계(pañcasīla)를 지키는 자들이 가까이해서는 안 될 자들이다.

ทสสุ ภริยาสุ ‘‘ธนกฺกีตา นาม ธเนน กิณิตฺวา วาเสตี’’ติ วุตฺตตฺตา ภริยภาวาย อปฺปกํ วา พหุํ วา ธนํ ทตฺวา คหิตา ธนกฺกีตา นาม. ‘‘ฉนฺทวาสินี นาม ปิโย ปิยํ วาเสตี’’ติ วุตฺตตฺตา อตฺตรุจิยา สํวสิเตน ปุริเสน สมฺปฏิจฺฉิตา ฉนฺทวาสินี นาม. ‘‘โภควาสินี นาม โภคํ ทตฺวา วาเสตี’’ติ วุตฺตตฺตา อุทุกฺขลมุสลาทิเคโหปกรณํ ลภิตฺวา ภริยภาวํ คจฺฉนฺตี ชนปทิตฺถี โภควาสินี นาม. ‘‘ปฏวาสินี นาม ปฏํ ทตฺวา วาเสตี’’ติ วุตฺตตฺตา นิวาสนมตฺตํ วา ปารุปนมตฺตํ วา ลทฺธา ภริยภาวํ คจฺฉนฺตี ทลิทฺทิตฺถี ปฏวาสินี นาม. โอทปตฺตกินี นาม ‘‘อุทกปตฺตํ อามสิตฺวา วาเสตี’’ติ (ปารา. ๓๐๔) วุตฺตตฺตา ‘‘อิทํ อุทกํ วิย สํสฏฺฐา อเภชฺชา โหถา’’ติ วตฺวา เอกสฺมึ อุทกปตฺเต ปุริเสน สทฺธึ หตฺถํ โอตาเรตฺวา ภริยภาวํ นีโต มาตุคาโม วุจฺจติ. ‘‘โอภฏจุมฺพฏา นาม จุมฺพฏํ โอโรเปตฺวา วาเสตี’’ติ (ปารา. ๓๐๔) วุตฺตตฺตา สีสโต จุมฺพฏํ โอโรเปตฺวา ภริยภาวมุปนีตา กฏฺฐหาริกาทิอิตฺถี โอภฏจุมฺพฏา นาม. ทาสี [Pg.189] จ ภริยา จ นาม ‘‘ทาสี เจว โหติ ภริยา จา’’ติ (ปารา. ๓๐๔) วุตฺตตฺตา ภริยํ กตฺวา วาสิตา ‘‘ตสฺเสว ทาสี จ ภริยา จา’’ติ วุตฺตา. กมฺมการี จ ภริยา จ นาม ‘‘กมฺมการี เจว โหติ ภริยา จา’’ติ (ปารา. ๓๐๔) วุตฺตตฺตา ปธานิตฺถินิรเปกฺเขน กุฏุมฺพกิจฺจํ กาเรตฺวา ภริยภาวํ นีตา ภริยา กตกมฺมา ‘‘กมฺมการี จ ภริยา จา’’ติ วุตฺตา. ‘‘ธชาหฏา นาม กรมรานีตา วุจฺจตี’’ติ (ปารา. ๓๐๔) วุตฺตตฺตา ธชํ อุสฺสาเปตฺวา คจฺฉนฺติยา มหาเสนาย สทฺธึ คนฺตฺวา ปรวิสยํ วิลุมฺปนฺเตน ปจฺฉินฺทิตฺวา อาเนตฺวา ภริยภาวมุปนีตา อิตฺถี ธชาหฏา นาม. ‘‘มุหุตฺติกา นาม ตงฺขณิกา วุจฺจตี’’ติ (ปารา. ๓๐๔) วุตฺตตฺตา อจิรกาลํ สํวาสตฺถาย คหิตา อิตฺถี มุหุตฺติกา นามาติ อยํ ทสนฺนํ ภริยานํ สรูปสงฺเขโป. ยถาวุตฺตาสุ ทสสุ อิตฺถีสุ อญฺญตรํ ทสนฺนํ ภริยานํ อญฺญตรฏฺฐาเน ฐปนตฺถมธิปฺเปตภาวํ วตฺตุํ ปุริเสน ‘‘คจฺฉ ภนฺเต อิตฺถนฺนามํ มาตุรกฺขิตํ พฺรูหิ ‘โหหิ กิร อิตฺถนฺนามสฺส ภริยา ธนกฺกีตา’ติ’’อาทินา นเยน ทินฺนสนฺเทสํ ‘‘สาธุ อุปาสกา’’ติอาทินา นเยน วจีเภทํ กตฺวา วา สีสกมฺปนาทิวเสน วา ปฏิคฺคณฺหาตีติ อาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหาติ สนฺเทสํ ปุริสสฺสา’’ติ.

열 종류의 아내 가운데, '재물로 산 아내(dhanakkītā)란 재물로 사서 살게 하는 자'라고 언급되었으므로 아내의 지위를 얻기 위해 적거나 많은 재물을 주고 데려온 자를 재물로 산 아내라고 한다. '원해서 함께 사는 아내(chandavāsinī)란 사랑하는 사람이 사랑하는 사람과 살게 하는 자'라고 언급되었으므로 자신의 뜻에 따라 함께 사는 남자에게 받아들여진 자를 원해서 함께 사는 아내라고 한다. '재물을 주어 함께 사는 아내(bhogavāsinī)란 재물을 주어 살게 하는 자'라고 언급되었으므로 절구와 절구공이 등 가재도구를 얻고 아내의 지위에 이르게 된 시골 여인을 재물을 주어 함께 사는 아내라고 한다. '옷을 주어 함께 사는 아내(paṭavāsinī)란 옷을 주어 살게 하는 자'라고 언급되었으므로 입을 옷이나 걸칠 옷 정도를 얻고 아내의 지위에 이르게 된 가난한 여인을 옷을 주어 함께 사는 아내라고 한다. '물그릇에 손을 담가 서약한 아내(odapattakinī)'란 '물그릇을 만지며 살게 하는 자'(파라지카 304)라고 언급되었으므로 '이 물처럼 서로 섞여 떼어놓을 수 없게 되자'라고 말하며 남자와 함께 한 물그릇에 손을 넣음으로써 아내의 지위에 이르게 된 여인을 말한다. '머리 받침을 내려놓게 하여 아내가 된 자(obhaṭacumbaṭā)'란 '머리 받침을 내려놓고 살게 하는 자'(파라지카 304)라고 언급되었으므로 머리에서 받침을 내려놓게 하여 아내의 지위에 이르게 된 땔나무 줍는 여인 등을 머리 받침을 내려놓게 하여 아내가 된 자라고 한다. '종이면서 아내인 자(dāsī ca bhariyā ca)'란 '종이면서 또한 아내인 자'(파라지카 304)라고 언급되었으므로 아내로 삼아 살게 된, '그 남자의 종이면서 또한 아내'라고 불리는 자를 말한다. '일꾼이면서 아내인 자(kammakārī ca bhariyā ca)'란 '일꾼이면서 또한 아내인 자'(파라지카 304)라고 언급되었으므로 정식 부인에 구애받지 않고 집안일을 하게 하여 아내의 지위에 이르게 된, 일을 하는 아내를 '일꾼이면서 아내'라고 한다. '깃발을 들고 데려온 아내(dhajāhaṭā)란 포로로 끌려온 여인을 말한다'(파라지카 304)라고 언급되었으므로 깃발을 높이 들고 행군하는 대군과 함께 가서 적국을 약탈하며 잡아와 아내의 지위에 이르게 된 여인을 깃발을 들고 데려온 아내라고 한다. '순간적인 아내(muhuttikā)란 잠시 동안의 여인을 말한다'(파라지카 304)라고 언급되었으므로 잠시 동안 함께 지내기 위해 데려온 여인을 순간적인 아내라고 하니, 이것이 열 종류의 아내에 대한 구체적인 요약이다. 위에서 언급한 열 종류의 여인 중 어느 한 명을 열 종류의 아내 중 어느 한 자리에 앉히려는 의도를 말하기 위해, 남자가 '존자시여, 가서 아무개라는 어머니가 보호하는 여인에게 말해 주십시오. 아무개의 재물로 산 아내가 되어 달라고 하더군요'라는 등의 방식으로 전한 심부름을 '알겠습니다, 우바새여'라는 등의 방식으로 말을 하거나 머리를 끄덕이는 등의 방법으로 받아들이는 것을 '남자의 심부름을 수락한다'라고 한다.

เอตฺถ ปุริสสฺสาติ อุปลกฺขณตฺตา ‘‘ปุริสสฺส มาตา ภิกฺขุํ ปหิณตี’’ติอาทินา (ปารา. ๓๒๑) นเยน ปาฬิยํ วุตฺตปุริสสฺส มาตาปิตุอาทโย จ คเหตพฺพา. วีมํสตีติ เอวํ ปฏิคฺคหิตสาสนํ ตสฺสาเยว เอกํเสน อวิราเธตฺวา วทนฺตสฺส มาตาปิตุอาทีนมญฺญตรสฺส วา อาโรเจตีติ อตฺโถ. เอตฺถาปิ วีมํสตีติ อุปลกฺขณตฺตา ‘‘ปฏิคฺคณฺหาติ อนฺเตวาสึ วีมํสาเปตฺวา อตฺตนา ปจฺจาหรติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ (ปารา. ๓๓๘) วุตฺตตฺตา วีมํสาเปตีติปิ คเหตพฺพํ. ปจฺจาหรตีติ ตถา อาหฏํ สาสนํ สุตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา [Pg.190] สมฺปฏิจฺฉิเต จ อสมฺปฏิจฺฉิเต จ ลชฺชาย ตุณฺหีภูตาย จ ตํ ปวตฺตึ ปจฺจาหริตฺวา อาจิกฺขตีติ วุตฺตํ โหติ. อิธาปิ ปจฺจาหรตีติ อุปลกฺขณตฺตา ‘‘ปฏิคฺคณฺหาติ วีมํสติ อนฺเตวาสึ ปจฺจาหราเปติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ (ปารา. ๓๓๘) วุตฺตตฺตา ปจฺจาหราเปตีติ จ คเหตพฺพํ.

여기서 '남자의'라는 말은 대표적인 표현일 뿐이므로, '남자의 어머니가 비구를 보낸다'(파라지카 321)는 등의 방식으로 율문에 언급된 남자의 부모 등도 포함되어야 한다. '조사한다'는 것은 이와 같이 수락한 전갈을 그 여인에게 직접 어김없이 말하면서, 부모 등 중 어느 한 사람에게 알린다는 의미이다. 여기서도 '조사한다'는 것은 대표적인 표현일 뿐이므로, '수락하고 제자로 하여금 조사하게 한 뒤 자신이 직접 보고하면 승잔죄이다'(파라지카 338)라고 언급된 것에 따라 '조사하게 시킨다'는 것도 포함되는 것으로 이해해야 한다. '되가져온다'는 것은 그렇게 전해진 전갈을 듣고 그 여인이 승낙했거나, 승낙하지 않았거나, 수줍어서 침묵하고 있을 때 그 상황을 되가져와서 알리는 것을 말한다. 여기서도 '되가져온다'는 것은 대표적인 표현이므로, '수락하고 조사하고 제자로 하여금 되가져오게 하면 승잔죄이다'(파라지카 338)라고 언급된 것에 따라 '되가져오게 시킨다'는 것도 포함되는 것으로 이해해야 한다.

‘‘อิตฺถิยาปิ วา’’ติ อิมินา โยเชตฺวา คหิตทุติยวากฺเย จ เอวเมว อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ตตฺถ สนฺเทสกฺกโม ปน ‘‘มาตุรกฺขิตา ภิกฺขุํ ปหิณติ ‘คจฺฉ ภนฺเต อิตฺถนฺนามํ พฺรูหิ ‘โหมิ อิตฺถนฺนามสฺส ภริยา ธนกฺกีตา’ติ’’อาทิปาฬินเยน (ปารา. ๓๓๐) ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถาปิ ‘‘วีมํสาเปติ ปจฺจาหราเปตี’’ติ อิทญฺจ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. อิมินา นิยาเมน ทสนฺนํ อิตฺถีนํ นามํ วิสุํ วิสุํ วตฺวา ทสนฺนํ ภริยานํ อญฺญตรตฺถาย ทียมานสนฺเทสกฺกโม โยเชตพฺโพ. อิธาปิ อิตฺถิยาปิ วาติ อุปลกฺขณตฺตา ‘‘มาตุรกฺขิตาย มาตา ภิกฺขุํ ปหิณติ ‘คจฺฉ ภนฺเต อิตฺถนฺนามํ พฺรูหิ ‘โหตุ อิตฺถนฺนามสฺส ภริยา ธนกฺกีตา’’ติอาทิปาฬิวเสน (ปารา. ๓๒๔) อิตฺถิยา มาตุปิตุอาทีนญฺจ สนฺเทสกฺกโม โยเชตพฺโพ.

'혹은 여자의 것도'라는 구절과 결합하여 파악된 두 번째 문장에서도 이와 똑같은 의미로 설명되어야 한다. 거기서 심부름의 절차는 '어머니가 보호하는 여인이 비구를 보낸다. 존자시여, 가서 아무개에게 말해 주십시오. 내가 아무개의 재물로 산 아내가 되겠노라고'(파라지카 330)라는 등의 율문 방식에 따라 보아야 한다. 여기서도 '조사하게 시킨다, 되가져오게 시킨다'는 것은 이미 언급된 방식대로 이해해야 한다. 이러한 원칙에 따라 열 종류의 여인의 이름을 각각 따로 말하며 열 종류의 아내 중 어느 하나가 되기 위해 전해지는 심부름의 절차를 적용해야 한다. 여기서도 '혹은 여자의 것도'라는 말은 대표적인 표현이므로, '어머니가 보호하는 여인의 어머니가 비구를 보낸다. 존자시여, 가서 아무개에게 말해 주십시오. 아무개의 재물로 산 아내가 되게 해달라고'(파라지카 324)라는 등의 율문에 따라 여자의 부모 등의 심부름 절차도 적용해야 한다.

๓๗๐. ตํ ปวตฺตึ. สญฺจริตฺตา สญฺจรณเหตุ. น มุจฺจตีติ อิตฺถิปุริสานํ อนฺตเร สาสนํ ปฏิคฺคเหตฺวา สญฺจรณเหตุ อาปชฺชิตพฺพสงฺฆาทิเสสโต น มุจฺจตีติ อตฺโถ.

370. 그 상황을. '중매했으므로'는 중매를 원인으로 한다는 뜻이다. '벗어나지 못한다'는 것은 남자와 여자 사이에 전갈을 수락하여 중매를 한 원인으로 인해 범하게 되는 승잔죄로부터 벗어나지 못한다는 의미이다.

๓๗๑. อญฺญํ วาติ มาตาปิตุรกฺขิตาทีสุ อญฺญตรํ วา. ‘‘ภาสโต’’ติ ลิขนฺติ. ‘‘เปสิโต’’ติ อิมินา วิรุทฺธตฺตา ตํ ปหาย ‘‘ภาสตี’’ติ ปาโฐ คเหตพฺโพ. ปาฐเสโส วา กาตพฺโพ. ‘‘โย อญฺญํ ภาสติ เจ, ตสฺส ภาสโตติ โยชนา’’ติ นิสฺสนฺเทเห วุตฺตํ. ‘‘มาตรา รกฺขิตํ อิตฺถึ ‘คจฺฉ พฺรูหี’ติ โย เปสิโต โหติ, ตสฺส ปิตุรกฺขิตํ [Pg.191] วา อญฺญํ วา ภาสโต วิสงฺเกโตวา’’ติ, ‘‘มาตรา…เป… พฺรูหี’ติ เปสิโต หุตฺวา ปิตุรกฺขิตํ วา อญฺญํ วา ภาสโต วิสงฺเกโตวา’’ติ โยชนา ยุตฺตตราติ อมฺหากํ ขนฺติ.

371. '다른 사람에게 혹은'이란 어머니나 아버지가 보호하는 여인 등 중 다른 사람에게 말하는 것을 뜻한다. '말하는 자에게(bhāsato)'라고 기록하기도 한다. '보내진(pesito)'이라는 말과 상충되므로 그것을 버리고 '말한다(bhāsatī)'라는 독법을 취해야 한다. 혹은 나머지 독법을 보충해야 한다. '만약 다른 사람에게 말한다면, 그것은 말하는 자에게로 연결된다'라고 닛산데하(Nissandeha)에서 언급되었다. '어머니가 보호하는 여인에게 가서 말하라고 보내진 자가 아버지가 보호하는 여인이나 다른 이에게 말한다면 이는 지정된 대상을 벗어난 것(visaṅketo)이다'라거나, '어머니가... (중략) ...말하라고 보내졌음에도 아버지가 보호하는 여인이나 다른 이에게 말한다면 지정된 대상을 벗어난 것이다'라고 연결하는 것이 더 타당하다는 것이 우리의 견해이다.

๓๗๒. ปฏิคฺคณฺหนตาทีหีติ ปฏิคฺคณฺหนเมว ปฏิคฺคณฺหนตา. อาทิ-สทฺเทน วีมํสนปจฺจาหรณานิ คหิตานิ. สญฺจริตฺเตติ สญฺจรเณ. สมาปนฺเนติ คเต สติ. ครุกาปตฺติมาทิเสติ เอตฺถ ‘‘ตสฺสา’’ติ เสโส. อาทิเสติ กเถยฺย.

372. '수락함 등으로 인하여'에서 '수락함'이란 곧 수락하는 행위이다. '등'이라는 단어에는 조사함과 되가져옴이 포함된다. '중매했을 때(sañcaritte)'란 중매가 이루어졌을 때를 말한다. '중죄를 선언한다(garukāpattimādise)'에서 여기에는 '그에게(tassa)'라는 말이 생략되어 있다. '선언한다'는 것은 말한다는 뜻이다.

๓๗๓. ทฺวีหิ ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตนฺติ เอตฺถ ทฺวีหิ ทฺวีหิ องฺเคหิ สญฺจริตฺเต สมาปนฺเน ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ‘‘ปฏิคฺคณฺหาติ วีมํสติ น ปจฺจาหรติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. ปฏิคฺคณฺหาติ น วีมํสติ ปจฺจาหรติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. น ปฏิคฺคณฺหาติ วีมํสติ ปจฺจาหรติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสา’’ติ (ปารา. ๓๓๘) ทฺวีหิ ทฺวีหิ องฺเคหิ ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ปณฺฑกาทีสูติ ปณฺฑกยกฺขิเปตีสุ. ตีหิปิ องฺเคหิ สญฺจริตฺเต สมาปนฺเน ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

373. ‘둘에 의한 툴랏짜야(thullaccaya)’라는 것은 여기서 두 가지 요소에 의해 중매(sañcaritta)가 이루어졌을 때 툴랏짜야라고 말해진 것으로 이해해야 한다. ‘받아들이고 살피지만 전달하지 않으면 툴랏짜야 죄이다. 받아들이고 살피지 않지만 전달하면 툴랏짜야 죄이다. 받아들이지 않고 살피고 전달하면 툴랏짜야 죄이다’(Pārā. 338)라는 것은 두 가지 요소에 의한 툴랏짜야를 말한 것이라는 의미이다. ‘빤다까(paṇḍaka) 등’은 빤다까, 약카(yakkhi), 뻬띠(petī)들을 의미한다. 세 가지 요소로 중매가 이루어졌을 때 툴랏짜야라고 말해진 것으로 연결된다.

เอเกเนวาติ เอเกเนว องฺเคน. สพฺพตฺถาติ มาตุรกฺขิตาทีสุ สพฺพมาตุคาเมสุ จ วินีตวตฺถุมฺหิ ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ปุริโส อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อาณาเปสิ ‘คจฺฉ ภนฺเต อิตฺถนฺนามํ อิตฺถึ วีมํสา’ติ. โส คนฺตฺวา มนุสฺเส ปุจฺฉิ ‘กหํ อิตฺถนฺนามา’ติ. สุตฺตา ภนฺเตติ…เป… มตา ภนฺเตติ. นิกฺขนฺตา ภนฺเตติ. อนิตฺถี ภนฺเตติ. อิตฺถิปณฺฑกา ภนฺเตติ. ตสฺส กุกฺกุจฺจํ อโหสิ. อนาปตฺติ ภิกฺขุ สงฺฆาทิเสสสฺส, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๓๔๑) อาคตาสุ สุตฺตาทีสุ ปญฺจสุ จ.

‘단 하나에 의해서만’이라는 것은 단 하나의 요소에 의해서라는 뜻이다. ‘모든 경우에’라는 것은 어머니가 보호하는 자 등 모든 여인들과 비니따왓투(Vinītavatthu)에서 “그때 어떤 사람이 어떤 비구에게 ‘존자시여, 가서 아무개 여인을 살펴보십시오’라고 명령했다. 그는 가서 사람들에게 ‘아무개 여인은 어디 있습니까?’라고 물었다. ‘존자시여, 자고 있습니다… (중략) …존자시여, 죽었습니다. 존자시여, 나갔습니다. 존자시여, 여자가 아닙니다. 존자시여, 여인 빤다까입니다’라고 했다. 그에게 후회가 생겼다. 비구에게 상가디세사 죄는 없으나 둑까따(dukkaṭa) 죄는 있다”(Pārā. 341)라고 전해지는 잠든 경우 등 다섯 가지 경우를 말한다.

๓๗๔. อนาปตฺติ ปกาสิตาติ เจติยาทีสุ กตฺตพฺพํ นิสฺสาย อิตฺถิยา ปุริสสฺส, ปุริเสน จ อิตฺถิยา ทินฺนสาสนํ ปฏิคฺคเหตฺวา [Pg.192] วีมํสิตฺวา ปจฺจาหริตฺวา อาโรเจนฺตสฺส อนาปตฺติภาโว ‘‘อนาปตฺติ สงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา คิลานสฺส วา กรณีเยน คจฺฉติ, อุมฺมตฺตกสฺส อาทิกมฺมิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๓๔๐) ปาฬิยํ วุตฺตาติ อตฺโถ.

374. ‘범계가 없음이 밝혀졌다’는 것은 제티야(cetiya) 등을 위해 해야 할 일을 근거로, 여인이 남자에게 또는 남자가 여인에게 주는 전갈을 받아들이고 살펴보고 전달하여 알리는 자에게 범계가 없다는 것이 “승가나 제티야나 병자의 일로 가는 경우에는 범계가 없다. 미친 자, 최초의 범계자에게는 범계가 없다”(Pārā. 340)라고 빨리(Pāḷi) 성전에 설해졌다는 의미이다.

๓๗๕. ตถา ตสฺสาติ มนุสฺสชาติกาย ตสฺสา. นนาลํวจนียตาติ ‘‘มมาย’’นฺติ วา นิคฺคหปคฺคเห วา นิราสงฺกํ วตฺตุํ นาหรตีติ อลํวจนียา, อสฺสามิกา, สา หิ เกนจิ ‘‘มยฺหํ เอสา’’ติ วตฺตุํ วา นิราสงฺเกน นิคฺคหปคฺคหวจนํ วา วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยา, อลํวจนียา น ภวตีติ นาลํวจนียา, สสฺสามิกา, สา หิ สามิเกน ตถา กาตุํ สกฺกุเณยฺยาติ นาลํวจนียา, นาลํวจนียา น ภวตีติ นนาลํวจนียา, อลํวจนียปเทน วุตฺตา อสฺสามิกา เอว, ปฏิเสธา ทฺเว ปกติมตฺถํ คมยนฺตีติ, นนาลํวจนียาย ภาโว นนาลํวจนียตา, นิราสงฺเกน อวจนียตา อสฺสามิกภาโวติ วุตฺตํ โหติ. สญฺจริตฺตวเสน ภิกฺขุนา วจนียา น โหตีติ วา ‘‘อลํวจนียา’’ติปิ คเหตพฺพเมว. ปฏิคฺคณฺหนตาทีนํ วสาติ เอตฺถ จกาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ตโต ปฏิคฺคณฺหนวีมํสนปจฺจาหรณสงฺขาตานํ ติณฺณํ องฺคานํ วเสน จ ปุพฺเพ วุตฺตมนุสฺสิตฺถิตา นนาลํวจนียตาติ วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ องฺคานํ วเสน จ อิทํ สิกฺขาปทํ อาปตฺติการเณหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

375. ‘그와 같이 그녀에게’란 인간인 그녀에게라는 뜻이다. ‘나날람와짜니야따(nanālaṃvacanīyatā, 지배받지 않음이 아님)’란 ‘나의 것’이라거나 혹은 꾸짖거나 칭찬할 때 거리낌 없이 말할 수 있는 자를 데려오지 못하는 자가 ‘알람와짜니야(alaṃvacanīyā, 주인이 없는 자)’인데, 그녀는 누구든 ‘그녀는 나의 것’이라고 말하거나 거리낌 없이 꾸짖거나 칭찬하는 말을 할 수 없기 때문이다. ‘알람와짜니야’가 아닌 자가 ‘나람와짜니야(nālaṃvacanīyā, 주인이 있는 자)’이니, 그녀는 주인이 그렇게 할 수 있기 때문이다. ‘나람와짜니야’가 아닌 자가 ‘나나람와짜니야’이며, ‘알람와짜니야’라는 단어로 말해진 것은 주인이 없는 자뿐이다. 두 번의 부정은 본래의 의미로 돌아가게 하므로, ‘나나람와짜니야’의 상태가 ‘나나람와짜니야따’이며, 이는 거리낌 없이 말할 수 없는 상태인 주인이 있는 상태를 말한다. 또는 중매의 관점에서 비구에 의해 말해질 수 없는 자를 ‘알람와짜니야’라고 이해해야 한다. ‘받아들임 등’의 관점에서 여기서 ‘차(ca)’라는 글자는 생략되어 나타난 것이다. 따라서 받아들임, 살핌, 전달함이라 불리는 세 가지 요소와 앞에서 말한 인간 여인인 점과 주인이 있는 자라는 두 가지 요소를 합하여, 이 학처는 범계의 원인이 되는 다섯 가지 요소를 갖추고 있다는 의미이다.

๓๗๖. อิทํ สญฺจริตฺตสิกฺขาปทํ. อถ วา ลิงฺควิปลฺลาเสน จ อยํ สงฺฆาทิเสโสติ คเหตพฺโพ. กายโต, วาจโต, กายวาจโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต วา อุปฺปชฺชนโต ฉสมุฏฺฐานํ. ตโต เอว อจิตฺตกมุทีริตํ. มิสฺสกสมุฏฺฐานญฺหิ อจิตฺตกํ. อวเสสจิตฺเตสุปิ [Pg.193] ยสฺมึ จิตฺเต อสติ อจิตฺตกํ นาม โหติ, ตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อลํวจนิยตฺตํ วา’’ติอาทิ. คาถาพนฺธวเสน รสฺโส, ‘‘อลํวจนียตฺต’’นฺติ คเหตพฺพํ. โย สนฺเทสํ เปเสติ, ตสฺมึ ปฏิพทฺธภาวนฺติ อตฺโถ. ปณฺณตฺตึ วาติ สญฺจริตฺตสิกฺขาปทสงฺขาตํ ปณฺณตฺตึ วา อชานโต อจิตฺตกมุทีริตนฺติ สมฺพนฺโธ.

376. 이것은 중매 학처이다. 또는 성별이 바뀌는 것에 의한 상가디세사로 이해해야 한다. 몸, 말, 몸과 말, 몸과 마음, 말과 마음, 몸과 말과 마음으로부터 발생하므로 여섯 가지 발생 원인(cha-samuṭṭhāna)을 가진다. 바로 그 때문에 마음이 없는 상태(acittaka)로 언급되었다. 혼합된 발생 원인은 마음이 없는 것이다. 나머지 마음들 중에서도 어떤 마음이 없을 때 마음이 없는 상태라 하는지 보이기 위해 “알람와짜니야의 상태(alaṃvacaniyattaṃ) 등”이라고 말했다. 게송의 운율 때문에 짧게 표현되었으므로 ‘알람와짜니야땀(alaṃvacanīyattaṃ)’으로 이해해야 한다. 전갈을 보내는 자에게 예속된 상태라는 의미이다. ‘또는 제정(paṇṇattiṃ vā)’이란 중매 학처라 불리는 제정을 알지 못하는 경우에도 마음이 없는 상태로 언급되었다는 것과 연결된다.

๓๗๗. สาสนนฺติ มาตุคามสฺส, ปุริสสฺส วา สาสนํ. กายวิกาเรนาติ สีสกมฺปนาทินา กายวิกาเรน. คเหตฺวาติ ปฏิคฺคเหตฺวา. ตํ อุปคมฺมาติ ปฏิคฺคหิตสาสนํ ยสฺส วตฺตพฺพํ โหติ, ตํ มาตุคามํ, ปุริสํ วา อุปคมฺม. วีมํสิตฺวาติ ตํ กิจฺจํ ตีเรตฺวา. หรนฺตสฺสาติ ปจฺจาหรนฺตสฺส. กายโต สิยาติ วจีเภทํ วินา ปฏิคฺคหณาทีนํ กาเยเนว กตตฺตา กายสมุฏฺฐานโตว สงฺฆาทิเสโส โหตีติ อตฺโถ.

377. ‘전갈(sāsana)’이란 여인이나 남자의 전갈이다. ‘몸의 변화로’란 머리를 끄덕이는 등 몸의 변화로. ‘받아서’란 받아들여서. ‘그에게 다가가서’란 받아들인 전갈을 말해줘야 할 대상인 그 여인이나 남자에게 다가가서. ‘살피고서’란 그 일을 완수하고. ‘가져가는 자에게’란 전달하는 자에게. ‘몸으로부터 있을 수 있다’는 것은 말의 파열 없이 받아들임 등을 몸으로만 행했기 때문에 몸을 발생 원인으로 하는 상가디세사가 된다는 의미이다.

๓๗๘. อิตฺถิยา วจนํ สุตฺวาติ โยชนา. ยถา นิสินฺโนวาติ ปกติยา นิสินฺนฏฺฐาเนเยว นิสินฺโน. ตํ วจนํ. ตตฺเถวาคตสฺเสวาติ ยตฺถ นิสินฺโน อิตฺถิยา สาสนํ ปฏิคฺคณฺหิ, ตเมว อาสนํ อวิชหิตฺวา อตฺตนา นิสินฺนฏฺฐานเมว อาคตสฺส สนฺนิสิตพฺพปุริสสฺเสว, เอตฺถ ‘‘อาโรเจตฺวา’’ติ ปาฐเสโส. ปุน ‘‘อาโรเจนฺตสฺสา’’ติ อิทํ ตตฺเถวาคตาย ตสฺสา เอว อิตฺถิยา เอวํ โยเชตพฺพํ. สาสนํ ทตฺวา คนฺตฺวา ปุน ตตฺเถว อาคตสฺส มาตุคามสฺเสว ญาตมนนฺตรํ กายิกกิริยํ วินา วจเนเนว อาโรเจนฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ อิตฺถิยา สาสนํ ปฏิคฺคหณาทิวเสน วุตฺตํ.

378. ‘여인의 말을 듣고서’라고 연결된다. ‘앉아 있는 그대로’란 본래 앉아 있던 자리에 그대로 앉아서 그 말을 (받는다). ‘거기에 온 자에게만’이란 여인의 전갈을 받아들이며 앉아 있던 바로 그 자리를 떠나지 않고, 자신이 앉아 있는 곳으로 온 전달받을 남자에게라는 뜻이며, 여기서 ‘알리고서’라는 말이 보충되어야 한다. 다시 ‘알리는 자에게’라는 이것은 거기에 온 바로 그 여인에게 이와 같이 연결해야 한다. 전갈을 주고 갔다가 다시 그곳으로 온 여인에게, 즉각적으로 인지한 후 몸의 동작 없이 말로만 알리는 자에게라는 의미이다. 이것은 여인의 전갈을 받아들이는 등의 관점에서 말해진 것이다.

อถ วา ปุริสสฺส วจนํ สุตฺวา ยถานิสินฺโนว ตํ วจนํ อิตฺถิยา อาโรเจตฺวา ปุน ตตฺเถวาคตสฺเสว ปุริสสฺส [Pg.194] อาโรเจนฺตสฺสาติ เอวํ ปุริสสนฺเทสํ ปฏิคฺคหณาทิวเสนาปิ โยชนา กาตพฺพา. เอตฺถ จ ตตฺเถวาคตสฺสาติ อุปลกฺขณํ. สาสนวจนมตฺเตเนว ปฏิคฺคเหตฺวา, กิจฺจนฺตเรน คนฺตฺวา วา ยทิจฺฉาวเสน ทิฏฺฐฏฺฐาเน วา วตฺวา ปุนปิ ตตฺเถว ทิฏฺฐฏฺฐาเน ปุน อาโรเจนฺตสฺส จ วจเนเนว สมุฏฺฐานภาโว เวทิตพฺโพ.

또는 남자의 말을 듣고 앉아 있는 그대로 그 말을 여인에게 알리고 다시 그곳으로 온 남자에게 알리는 경우로도, 남자의 전갈을 받아들이는 등의 관점에서 연결해야 한다. 그리고 여기서 ‘거기에 온 자’라는 표현은 예시일 뿐이다. 전갈의 말만으로 받아들여서, 다른 일을 하러 갔다가 혹은 우연히 만난 장소에서 말하고 다시 그곳이나 만난 장소에서 다시 알리는 자의 경우에도 말에 의한 발생 원인이 됨을 알아야 한다.

๓๗๙. ‘‘อลํ…เป… อชานโต’’ติ อจิตฺตกตฺตการณํ วุตฺตเมว, กสฺมา ปุน ‘‘อชานนฺตสฺส ปณฺณตฺติ’’นฺติ วุตฺตนฺติ เจ? ตทุภยสฺสาปิ วิสุํ การณาภาวํ วิญฺญาเปตุํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. นํ วิธินฺติ สาสนํ ปฏิคฺคเหตฺวา อาหริตฺวา อาโรเจตฺวา ปจฺจาหริตฺวา อาโรจนสงฺขาตํ วิธานํ. อรหโตปีติ ขีณาสวสฺสปิ, เสขปุถุชฺชนานํ ปเควาติ อยมตฺโถ สมฺภาวนตฺเถน อปิ-สทฺเทน โชติโต.

379. “‘알람… (중략) …알지 못하는’이라고 마음이 없는 원인을 이미 말했는데, 왜 다시 ‘제정을 알지 못하는 자’라고 말했는가?”라고 한다면, 그 두 가지 모두 각각 별도의 원인이 없음을 알리기 위해 말해진 것으로 알아야 한다. ‘그 방법(naṃ vidhiṃ)’이란 전갈을 받아들이고 가져가서 알리고 전달하여 알리는 것이라 불리는 절차를 말한다. ‘아라한에게도’란 번뇌를 다한 자에게도 그러한데, 유학(sekha)이나 범부들에게는 말할 것도 없다는 이 의미가 ‘~조차(api)’라는 단어로 나타나 있다.

๓๘๐. ชานิตฺวาติ อลํวจนียภาวํ วา ปณฺณตฺตึ วา อุภยเมว วา ชานิตฺวา. ตถาติ กายวาจโต กโรนฺตสฺสาติ อิมินา โยเชตพฺพํ. สจิตฺตเกหีติ ยถาวุตฺตจิตฺเตน สจิตฺตเกหิ. เตเหวาติ กายาทีหิ เตหิ เอว, ‘‘ตีเหวา’’ติปิ ปาโฐ.

380. '알고서'란 꾸짖을 만한 상태나 규정, 혹은 그 둘 모두를 알고서라는 뜻이다. '그와 같이'란 몸과 말로써 행하는 자와 연결해야 한다. '유심(有心)으로'란 앞에서 언급한 마음을 가진 유심(有心)의 상태로라는 뜻이다. '그것들로'란 몸 등 바로 그것들로라는 뜻이며, '그 세 가지로(tīheva)'라는 이문(異文)도 있다.

สญฺจริตฺตกถาวณฺณนา.

매구계(媒媾戒)에 대한 설명.

๓๘๑-๒. สยํยาจิตเกเหวาติ เอตฺถ ‘‘อุปกรเณหี’’ติ ปาฐเสโส, ‘‘ปุริสํ เทถา’’ติอาทินา นเยน อตฺตนาว ยาจิตฺวา คหิเตหิ อุปกรเณเหวาติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘สญฺญาจิกา นาม สยํ ยาจิตฺวา ปุริสมฺปิ ปุริสตฺตกรมฺปิ โคณมฺปิ สกฏมฺปิ วาสิมฺปิ ปรสุมฺปิ กุฐาริมฺปิ กุทาลมฺปิ นิขาทนมฺปี’’ติ[Pg.195]. เอตฺถ เอว-กาเรน อยาจิตํ นิวตฺเตติ. เตน อสฺสามิกนฺติ ทีปิตํ โหติ. ‘‘กุฏิก’’นฺติ อิมินา ‘‘กุฏิ นาม อุลฺลิตฺตา วา โหติ อวลิตฺตา วา อุลฺลิตฺตาวลิตฺตา วา’’ติ (ปารา. ๓๔๙) วุตฺตตฺตา ภูมิโต ปฏฺฐาย ภิตฺติจฺฉทนานิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา มตฺติกาย วา สุธาย วา ทฺวารวาตปานาทิอเลโปกาสํ ฐเปตฺวา อนฺโต ลิตฺตภาเวน อุลฺลิตฺตานามกํ วา ตถา พหิ ลิตฺตภาเวน อวลิตฺตานามกํ วา อนฺโต จ พหิ จ ลิตฺตภาเวน อุลฺลิตฺตาวลิตฺตานามกํ วา กุฏินฺติ วุตฺตํ โหติ.

381-2. '스스로 구걸한 것들로'라는 구절에서 '도구들로'라는 말이 생략된 것이다. "사람을 주시오"라는 등의 방식으로 스스로 구걸하여 얻은 도구들로라는 의미이다. 이와 관련하여 "스스로 구걸한 것(saññācikā)이란 스스로 구걸하여 사람이나 일꾼, 황소, 수레, 칼, 도끼, 자귀, 괭이, 끌 등을 (얻는 것이다)"라고 하였다. 여기서 '만(eva)'이라는 글자는 구걸하지 않은 것을 제외한다. 이것으로 (그 물품들이) '주인이 없는 것'임이 밝혀진다. '작은 정사(kuṭika)'란 "정사(kuṭi)란 안을 발랐거나 밖을 발랐거나 안팎을 바른 것이다"(Pārā. 349)라고 설해진 바와 같이, 지면에서부터 벽과 지붕을 덮고 진흙이나 석회로 문과 창문 등의 틈을 남겨두고 안을 발랐으면 '내도(內塗, ullitta)', 밖을 발랐으면 '외도(外塗, avalitta)', 안팎을 모두 발랐으면 '내외도(內外塗, ullittāvalitta)'라고 불리는 정사를 의미한다.

อปฺปมาณิกนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ปมาณํ, ทีฆโส ทฺวาทสวิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา, ติริยํ สตฺตนฺตรา’’ติ (ปารา. ๓๔๘) ทีฆปุถุลานํ วุตฺตปฺปมาเณน อติเรกตฺตา อปฺปมาณิกนฺติ อตฺโถ.

'치수를 초과한 것'이란 "여기에 그 치수가 있으니, 길이는 수갓따(Sugata) 뼘으로 12뼘이고, 너비는 (안쪽으로) 7뼘이다"(Pārā. 348)라고 설해진 길이와 너비의 치수를 넘어서는 것을 의미한다.

เอตฺถ จ ติลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ตีณิ กิเลสมูลานิ อุปฺปาเฏตฺวา กาลตฺตยวตฺต สพฺพธมฺเม ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติภุวเนกปฏิสรณภูตสฺส ภควโต ธมฺมราชสฺส องฺคุลํ ปมาณมชฺฌิมปุริสสฺส องฺคุลโต ติวงฺคุลํ โหติ, เอกา วิทตฺถิ ติสฺโส วิทตฺถิโย โหนฺติ, เอกํ รตนํ ตีณิ รตนานิ โหนฺตีติ เอวํ นิยมิตา สุคตวิทตฺถิ จ วฑฺฒกิรตเนน ทิยฑฺฒรตนปฺปมาณา โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สุคตวิทตฺถิ นาม อิทานิ มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส ติสฺโส วิทตฺถิโย วฑฺฒกิหตฺเถน ทิยฑฺโฒ หตฺโถ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๘-๓๔๙). ตสฺมา สุคตวิทตฺถิยา ทฺวาทส วฑฺฒกิหตฺเถน อฏฺฐารส หตฺถา โหนฺติ. ‘‘ทีฆโส ทฺวาทส วิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยาติ พาหิริเมน มาเนนา’’ติ (ปารา. ๓๔๙) ปทภาชเน วุตฺตตฺตา อนฺติมํ สุธาเลปํ อคฺคเหตฺวา ถุสมตฺติกปริยนฺเตน วา มหามตฺติกปริยนฺเตน วา พาหิรนฺตโต อฏฺฐารสหตฺถปฺปมาณํ, ‘‘ติริยํ สตฺตนฺตราติ อพฺภนฺตริเมน มาเนนา’’ติ (ปารา. ๓๔๙) [Pg.196] ปทภาชเน วุตฺตตฺตา อพฺภนฺตริเมน ปุถุลโต ทฺวาทสงฺคุลาธิกทสหตฺถปฺปมาณญฺจ กุฏิยา ปมาณนฺติ คเหตพฺพํ. เอวํ ฐิตปมาณโต ทีฆโต ปุถุลโต วา อุภโต วา เกสคฺคมตฺตาธิกาปิ กุฏิ อาปตฺติยา องฺคํ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปมาณิก’’นฺติ อาหาติ สงฺเขปโต เวทิตพฺพํ.

여기서 삼특상(三特相)을 꿰뚫고 세 가지 번뇌의 뿌리를 뽑아 삼세(三世)에 전개되는 모든 법을 통달하여 삼계(三界)의 유일한 의지처가 되신 법왕(法王) 부처님의 손가락 마디는 보통 사람의 세 마디에 해당한다. (부처님의) 한 뼘은 (보통 사람의) 세 뼘이 되고, 한 주먹(ratana)은 세 주먹이 된다. 이와 같이 규정된 '수갓따 뼘'은 목수 주먹(vaḍḍhakiratana)으로 한 주먹 반의 치수가 된다. 주석서에서 "수갓따 뼘이란 현재 보통 사람의 세 뼘이며, 목수의 팔길이로는 한 팔 반이다"(Pārā. aṭṭha. 2.348-349)라고 한 것과 같다. 따라서 수갓따 뼘으로 12뼘은 목수 팔길이로 18자(hattha)가 된다. "길이로 수갓따 뼘 12뼘은 외부의 치수로"(Pārā. 349)라고 단어 해석(padabhājana)에서 설해졌으므로, 최종적인 석회 바름을 제외하고 겨나 진흙의 끝부분 혹은 큰 진흙의 끝부분까지 외부로부터 18자의 치수이며, "너비로 7뼘은 내부의 치수로"(Pārā. 349)라고 단어 해석에서 설해졌으므로, 내부의 너비로는 10자 12지(指)의 치수가 정사의 규격임을 알아야 한다. 이와 같이 정해진 치수보다 길이나 너비 중 어느 한 쪽이라도, 혹은 양쪽 모두 머리카락 끝만큼이라도 초과하면 아빳띠(āpatti, 죄)의 구성 요건이 됨을 보여주기 위해 '치수를 초과한 것'이라고 하였다고 간략히 이해해야 한다.

อตฺตุทฺเทสนฺติ อุทฺทิสิตพฺโพติ อุทฺเทโส, อตฺตา อุทฺเทโส เอติสฺสาติ อตฺตุทฺเทสา, กุฏิ, ตํ อตฺตุทฺเทสํ. ‘‘อตฺตุทฺเทสนฺติ อตฺตโน อตฺถายา’’ติ ปทภาชเน วุตฺตตฺตา ‘‘มยฺหํ เอสา วาสตฺถาย ภวิสฺสตี’’ติ อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘กโรนฺตสฺสา’’ติ อิทํ ‘‘การยมาเนนาติ กโรนฺโต วา การาเปนฺโต วา’’ติ ปทภาชเน วุตฺตนเยน ปโยชกกตฺตุโน จ คเหตพฺพตฺตา อุปลกฺขณนฺติ คเหตพฺพํ. ตถาติ เตเนว ปกาเรน, เยหิ อสฺสามิกตาทีหิ ปกาเรหิ ยุตฺตํ ปมาณาติกฺกนฺตํ กุฏึ กโรนฺตสฺส อาปตฺติ, เตเหว ปกาเรหิ ยุตฺตํ อเทสิตวตฺถุกมฺปิ กุฏึ กโรนฺตสฺสาติ. อิมินา อปฺปมาณิกํ วิย อเทสิตวตฺถุกมฺปิ วิสุํเยว อาปตฺติยา ปธานงฺคนฺติ. วสติ เอตฺถาติ วตฺถุ, ภูมิ, สา อเทสิตา เอติสฺสาติ อเทสิตวตฺถุกา, กุฏิ, ตํ อเทสิตวตฺถุกํ.

'자신을 위하여(attuddesa)'란 지시되어야 할 것이 '지시(uddeso)'이고, 자신이 그 지시의 대상인 정사가 '자신을 위한(attuddesā)' 정사이며, 그것을 '자신을 위해'라고 한다. 단어 해석에서 "자신을 위하여란 자신의 목적을 위하여"라고 설해졌으므로, "이것은 내가 살기 위한 곳이 될 것이다"라고 자신을 지목하는 것을 의미한다. '짓는 자(karontassa)'라는 것은 단어 해석에서 "짓는 자란 스스로 짓는 자 혹은 짓게 하는 자"라고 설해진 방식에 따라 사역의 주체도 포함되므로 포괄적인 표현으로 이해해야 한다. '그와 같이(tathā)'란 주인 없음 등의 방식과 마찬가지로, 치수를 초과하여 정사를 짓는 자에게 죄가 되듯이, 그와 같은 방식으로 부지가 지정되지 않은 정사를 짓는 자에 대해서도 마찬가지라는 뜻이다. 이것으로 치수를 초과한 경우와 마찬가지로 부지가 지정되지 않은 것도 별도로 죄의 주요 구성 요건이 된다. 그곳에 머물기에 '부지(vatthu, 基地)' 혹은 '터(bhūmi)'라 하고, 그것이 지정되지 않은 정사를 '부지가 지정되지 않은(adesitavatthuka)' 정사라 하며, 그것을 '부지가 지정되지 않은 것'이라고 한다.

กึ วุตฺตํ โหติ? เตน กุฏิกาเรน ภิกฺขุนา กุฏิวตฺถุํ โสเธตฺวา สมตลํ กาเรตฺวา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา วุฑฺฒานํ ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต สญฺญาจิกาย กุฏึ กตฺตุกาโม อสฺสามิกํ อตฺตุทฺเทสํ, โสหํ ภนฺเต สงฺฆํ กุฏิวตฺถุโอโลกนํ ยาจามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ยาจิเตน สงฺเฆน วา สงฺเฆน ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย สมฺมเตหิ พฺยตฺเตหิ [Pg.197] ปฏิพเลหิ ทฺวีหิ ภิกฺขูหิ วา เตน สทฺธึ คนฺตฺวา กุฏิวตฺถุํ โอโลเกตฺวา สารมฺภภาวํ วา อปริกฺกมนภาวํ วา อุภยเมว วา ปสฺสนฺเตหิ ‘‘มายิธ กรี’’ติ นิวาเรตฺวา อนารมฺภํ เจ โหติ สปริกฺกมนํ, อาคนฺตฺวา สงฺฆสฺส อาโรจิเต กุฏิการเกเนว ภิกฺขุนา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา วุฑฺฒานํ ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต สญฺญาจิกาย กุฏึ กตฺตุกาโม อสฺสามิกํ อตฺตุทฺเทสํ, โสหํ ภนฺเต สงฺฆํ กุฏิวตฺถุเทสนํ ยาจามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ยาจิเต วุฑฺฒานุมเตน พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย เทเสตฺวา นิยฺยาทิตกุฏิวตฺถุสฺส อภาวา อเทสิตวตฺถุกํ, เตเนว อสฺสามิกตาทิปกาเรน ยุตฺตํ ยถาวุตฺตปฺปการํ กุฏิกํ อตฺตนา ยาจิเตหิ อุปกรเณหิ กโรนฺตสฺส, การาเปนฺตสฺส จาติ วุตฺตํ โหติ.

무엇을 말하고자 하는가? 정사를 지으려는 그 비구는 정사 부지를 청소하고 평탄하게 한 뒤, 승가에 나아가 어른 비구들의 발에 절하고 무릎을 세워 앉아 합장하고 "대덕들이시여, 저는 스스로 구걸하여 주인 없는 정사를 저 자신을 위해 지으려 합니다. 대덕들이시여, 저는 승가에 정사 부지를 살펴봐 주시기를 청합니다"라고 세 번 말해야 한다. 요청을 받은 승가는 승가의 백이갈마(ñattidutiya kamma)를 통해 선발된 유능하고 능력 있는 두 비구가 그와 함께 가서 정사 부지를 살핀 뒤, 살생의 위험(sārambha)이나 주변 공간의 부족(aparikkamana), 혹은 그 둘 다를 발견하면 "여기에는 짓지 마시오"라고 금지해야 한다. 만약 위험이 없고 공간이 충분하다면, 돌아와서 승가에 보고하고, 정사를 지으려는 비구는 앞서 말한 방식대로 다시 승가에 나아가 어른 비구들의 발에 절하고 무릎을 세워 앉아 합장하고 "대덕들이시여, 저는 스스로 구걸하여 주인 없는 정사를 저 자신을 위해 지으려 합니다. 대덕들이시여, 저는 승가에 정사 부지를 지정해 주시기를 청합니다"라고 세 번 말해야 한다. 요청을 받은 뒤 어른 비구의 동의 하에 유능한 비구가 백이갈마로써 부지를 지정해 주어야 하는데, 그렇게 양도된 정사 부지가 없는 상태가 '부지가 지정되지 않은 것'이다. 바로 그 주인 없음 등의 방식과 마찬가지로, 앞에서 언급한 방식의 정사를 스스로 구걸한 도구들로 직접 짓거나 짓게 하는 자에 대한 설명이다.

ทฺเว สงฺฆาทิเสสา โหนฺตีติ ‘‘ภิกฺขู วา อนภิเนยฺย วตฺถุเทสนาย, ปมาณํ วา อติกฺกาเมยฺย, สงฺฆาทิเสโส’’ติ (ปารา. ๓๔๘) ตุลฺยพลตาสูจเกน วา-สทฺเทน สมฺปิณฺฑิตฺวา วุตฺตองฺคทฺวยสหิตตฺตา ทฺเว สงฺฆาทิเสสา โหนฺตีติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ภิกฺขุ กุฏึ กโรติ อเทสิตวตฺถุกํ ปมาณาติกฺกนฺตํ อนารมฺภํ สปริกฺกมนํ, อาปตฺติ ทฺวินฺนํ สงฺฆาทิเสสาน’’นฺติ (ปารา. ๓๕๕) จ ‘‘ภิกฺขุกุฏึ กโรติ อเทสิตวตฺถุกํ อนารมฺภํ สปริกฺกมนํ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ (ปารา. ๓๕๔) จ ‘‘ภิกฺขุ กุฏึ กโรติ ปมาณาติกฺกนฺตํ อนารมฺภํ สปริกฺกมนํ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ (ปารา. ๓๕๕) จ วุตฺตตฺตา ทฺวีสุ องฺเคสุ เอกํ เจ, เอโกว สงฺฆาทิเสโส [Pg.198] โหตีติ. ตํ ปน ‘‘สเจ เอกวิปนฺนา สา, ครุกํ เอกกํ สิยา’’ติ วกฺขติ.

‘두 가지 승잔(saṅghādisesa)이 된다’는 것은 “비구가 대지를 지정하지 않고 [처소를 짓거나] 혹은 분량을 초과하면 승잔이다”(pārā. 348)라는 구절에서, 동등한 비중을 나타내는 ‘혹은(vā)’이라는 단어로 결합하여 설해진 두 가지 요소(대지 지정 위반, 분량 초과)를 모두 갖추었을 때 두 가지 승잔이 된다는 의미이다. 이는 “비구가 대지를 지정하지 않고, 분량을 초과하며, 위험이 있고, 통행로가 없는 처소를 지으면, 두 가지 승잔의 죄가 된다”(pārā. 355)라고 하였고, “비구가 대지를 지정하지 않고, 위험이 없고, 통행로가 있는 처소를 지으면, 한 가지 승잔의 죄가 된다”(pārā. 354)라고 하였으며, “비구가 분량을 초과하고, 위험이 없고, 통행로가 있는 처소를 지으면, 한 가지 승잔의 죄가 된다”(pārā. 355)라고 설해졌기 때문이니, 두 가지 요소 중 하나만 해당되면 오직 하나의 승잔만 성립한다. 그에 대해서는 다시 “만약 그것이 하나만 결여되었다면, 무거운 죄(승잔)는 하나가 된다”라고 설할 것이다.

สารมฺภาทีสูติ เอตฺถ สารมฺภ-สทฺโท โสปทฺทวปริยาโย. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สารมฺภํ อนารมฺภนฺติ สอุปทฺทวํ อนุปทฺทว’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๘-๓๔๙). เอตฺถ ‘‘เสตํ ฉาคมารเภถ ยชมาโน’’ติ ปโยเค วิย อา-ปุพฺพสฺส รภสฺส หึสตฺเถปิ ทิสฺสมานตฺตา กตฺตุสาธโน อารมฺภ-สทฺโท หึสกานํ กิปิลฺลิกาทิสตฺตานํ วาจโก ภวตีติ ตํสหิตฏฺฐานํ สารมฺภํ นาม โหติ. เตเนว ปทภาชเนปิ วุตฺตํ ‘‘สารมฺภํ นาม กิปิลฺลิกานํ วา อาสโย โหติ, อุปจิกานํ วา, อุนฺทูรานํ วา, อหีนํ วา, วิจฺฉิกานํ วา, สตปทีนํ วา, หตฺถีนํ วา, อสฺสานํ วา, สีหานํ วา, พฺยคฺฆานํ วา…เป… อาสโย โหตี’’ติ (ปารา. ๓๕๓).

‘위험함 등에서(sārambhādīsū)’라는 말에서 ‘sārambha’라는 단어는 위험(saupaddava)과 동의어이다. 주석서에서 “sārambha는 위험이 있는 것이고, anārambha는 위험이 없는 것이다”(pārā. aṭṭha. 2.348-349)라고 설한 바와 같다. 여기서 ‘제사를 지내는 자가 흰 염소를 죽여야(ārabhetha) 한다’는 용례에서처럼 ‘ā’ 접두사가 붙은 ‘rabh’ 어근이 해침(hiṃsā)의 의미로도 나타나므로, 능동적 의미의 ‘ārambha’라는 단어는 해를 끼치는 개미 등의 생물을 가리키게 되며, 그러한 생물이 있는 장소를 ‘sārambha(위험함)’라고 한다. 따라서 단어 해석(padabhājana)에서도 “sārambha라 함은 개미의 서식처이거나, 흰개미, 쥐, 뱀, 전갈, 지네, 코끼리, 말, 사자, 호랑이 …등… 의 서식처가 있는 것을 말한다”(pārā. 353)라고 설해진 것이다.

อาทิ-สทฺเทน อปริกฺกมนํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘สปริกฺกมนํ นาม สกฺกา โหติ ยถายุตฺเตน สกเฏน อนุปริคนฺตุํ, สมนฺตา นิสฺเสณิยา อนุปริคนฺตุํ, เอตํ สปริกฺกมนํ นามา’’ติ (ปารา. ๓๕๓) วุตฺตลกฺขณวิปริยายโต นิพฺพโกสสฺส อุทกปาตฏฺฐาเน เอกํ จกฺกํ ฐเปตฺวา อิตรํ จกฺกํ พหิ ฐเปตฺวา กุฏึ ปริกฺขิปิตฺวา อาวชฺชิยมานสฺส โคยุตฺตสกฏสฺส วา นิสฺเสณิยํ ฐตฺวา กุฏึ ฉาทยมานานํ นิสฺเสณิยา วา ปรโต คมิตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา อปริกฺกมนนฺติ เวทิตพฺพํ.

‘등(ādi)’이라는 단어로 ‘통행로 없음(aparikkamana)’을 포함한다. “통행로가 있음(saparikkamana)이란 규격에 맞는 수레로 주위를 돌 수 있고, 사다리로 사방을 돌 수 있는 것을 말한다”(pārā. 353)라고 설해진 특징의 반대이므로, 물이 떨어지는 처마 밑에 한쪽 바퀴를 두고 다른 쪽 바퀴는 밖에 둔 채 처소를 돌며 회전해야 하는 소가 끄는 수레나, 사다리에 서서 처소의 지붕을 덮을 때 그 사다리 너머로 지나갈 수 없는 경우를 ‘통행로 없음’으로 이해해야 한다.

เอวํ วุตฺตสารมฺภอปริกฺกมนสงฺขาตองฺคทฺวเยน ยุตฺตํ เจ, ทฺเว ทุกฺกฏานิ โหนฺติ. ยถาห ‘‘ภิกฺขุ กุฏึ กโรติ เทสิตวตฺถุกํ ปมาณิกํ สารมฺภํ อปริกฺกมนํ, อาปตฺติ ทฺวินฺนํ ทุกฺกฏาน’’นฺติ (ปารา. ๓๕๕). เอกํ เจ, เอกเมว โหติ. ยถาห ‘‘ภิกฺขุ กุฏึ กโรติ เทสิตวตฺถุกํ ปมาณิกํ สารมฺภํ สปริกฺกมนํ, อาปตฺติ [Pg.199] ทุกฺกฏสฺส. ภิกฺขุ กุฏึ กโรติ เทสิตวตฺถุกํ ปมาณิกํ อนารมฺภํ อปริกฺกมนํ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๓๕๕) เอตํ ตยมฺปิ ‘‘สารมฺภาทีสุ ทุกฺกฏ’’นฺติ สามญฺเญน สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

이와 같이 설해진 ‘위험함’과 ‘통행로 없음’이라는 두 가지 요소가 갖추어지면 두 가지 돌길라(dukkaṭa)가 된다. “비구가 대지가 지정되고 분량에 맞지만, 위험이 있고 통행로가 없는 처소를 지으면, 두 가지 돌길라의 죄가 된다”(pārā. 355)라고 설해진 바와 같다. 만약 하나만 해당되면 오직 하나의 죄만 된다. “비구가 대지가 지정되고 분량에 맞지만, 위험이 있고 통행로가 있는 처소를 지으면 돌길라의 죄가 된다. 비구가 대지가 지정되고 분량에 맞지만, 위험이 없고 통행로가 없는 처소를 지으면 돌길라의 죄가 된다”(pārā. 355)라고 하였으니, 이 세 가지 경우 모두 “위험함 등에서의 돌길라”라는 일반적인 표현에 포함되는 것으로 보아야 한다.

เอกํ องฺคํ ปมาณิกตฺตํ วา เทสิตวตฺถุกตฺตํ วา วิปนฺนํ เอติสฺสาติ เอกวิปนฺนา. ปุพฺเพ วุตฺตตฺถานํ สงฺฆาทิเสสาทิปทานมตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. สาติ ยถาวุตฺตลกฺขณกุฏิ.

하나의 요소, 즉 분량에 맞음 혹은 대지 지정 중 하나가 결여된 것이 ‘하나가 결여된 것(ekavipannā)’이다. 앞서 설한 승잔 등의 용어의 의미는 이미 설명한 방식대로 이해해야 한다. ‘그것(sā)’은 앞에서 말한 특징을 가진 처소를 의미한다.

๓๘๓. อิทานิ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท อฏฺฐุปฺปตฺติยํ ‘‘เต ยาจนพหุลา วิญฺญตฺติพหุลา วิหรนฺติ ‘ปุริสํ เทถ ปุริสตฺตกรํ เทถา’’ติอาทิปาฬิยา (ปารา. ๓๔๒) อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒) อาคตํ กปฺปิยากปฺปิยวินิจฺฉยํ สงฺเขปโต ทสฺเสตุมาห ‘‘ปุริส’’นฺติอาทิ. กมฺมสหายตฺถายาติ กิสฺมิญฺจิ กมฺเม สหายภาวาย, กมฺมกรณตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อิตฺถนฺนามํ กมฺมํ กาตุํ ปุริสํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ยาจิตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กมฺมกรณตฺถาย ‘ปุริสํ เทถา’ติ ยาจิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒). มูลจฺเฉชฺชวเสนาติ สามิกานํ อายตฺตภาวสงฺขาตมูลสฺส ฉินฺทนวเสน, อตฺตโน อายตฺตภาวกรณวเสนาติ วุตฺตํ โหติ.

383. 이제 이 학처의 발생 원인과 관련하여 “그들은 구걸을 많이 하고 요청을 많이 하며 지내니, ‘사람을 주시오, 일꾼을 주시오’ 등등”(pārā. 342)의 성전 구절에 대해 주석서(pārā. aṭṭha. 2.342)에 전해지는 허용되는 것과 허용되지 않는 것의 판별을 요약하여 보여주기 위해 “사람(purisaṃ)” 등을 설하였다. ‘일의 도움을 위함(kammasahāyatthāya)’이라는 것은 어떤 일을 함에 있어 조력자가 되기 위함, 즉 일을 시키기 위함이라는 뜻이다. “이러이러한 일을 하기 위해 사람을 얻는 것이 적당하다”고 요청하는 것은 적당하다는 의미이다. 주석서에서 “일을 시키기 위해 ‘사람을 주시오’라고 요청하는 것은 적당하다”라고 설한 바와 같다. ‘뿌리를 자르는 방식(mūlacchejjavasena)’이라는 것은 주인의 소유권이라는 근본을 끊는 방식, 즉 자신의 소유로 만드는 방식으로 요청하는 것을 말한다.

๓๘๔. อวชฺชนฺติ วชฺชรหิตํ, นิทฺโทสนฺติ อตฺโถ. มิคลุทฺทกมจฺฉพนฺธกาทีนํ สกกมฺมํ วชฺชกมฺมํ นาม. ตสฺมา มิคลุทฺทกาทโย หตฺถกมฺมํ ยาจนฺเตน ปน ‘‘ตุมฺหากํ หตฺถกมฺมํ เทถา’’ติ, ‘‘หตฺถกมฺมํ ทาตพฺพ’’นฺติ สามญฺเญน อวตฺวา ‘‘อิตฺถนฺนามํ กมฺมํ ทาตพฺพ’’นฺติ วิเสเสตฺวาเยว ยาจิตพฺพํ. ลุทฺทเก วา อิตเร วา นิกฺกมฺเม อยาจิตฺวาปิ ยถารุจิ กมฺมํ การาเปตุํ วฏฺฏติ. หตฺถกมฺมยาจนาย สพฺพถาปิ กปฺปิยภาวํ ทีเปตุํ ตํตํสิปฺปิเก ยาจิตฺวา มหนฺตมฺปิ ปาสาทํ การาเปนฺเตน [Pg.200] หตฺถกมฺเม ยาจิเต อตฺตโน อโนกาสภาวํ ญตฺวา อญฺเญสํ กโรนฺตานํ ทาตพฺพํ มูลํ ทิยฺยมานํ อธิวาเสตุํ วฏฺฏตีติ วิตฺถารโต อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒ อตฺถโตสมานํ) วุตฺตตฺตา กุสลานํ อตฺถํ อปริหาเปนฺเตน กปฺปิเยน สารุปฺเปน ปโยเคน ยาจิตพฺพํ. ยาจิตกมฺมํ กาตุํ อสมตฺเถหิ กโรนฺตานํ ทิยฺยมานํ หตฺถกมฺมมูลํ กมฺมํ การาเปตฺวา กมฺมการเก ทสฺเสตฺวา ทาเปตพฺพํ. เอวํ ยาจนาย อนวชฺชภาเว อฏฺฐกถาคตํ การณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘หตฺถกมฺมมฺปี’’ติอาทิ. ปิ-สทฺโท อวธารเณ, ปทปูรเณ วา. หิ-สทฺโท เหตุมฺหิ. ยสฺมา อิทํ หตฺถกมฺมํ กิญฺจิ วตฺถุ น โหติ, ตสฺมา อนวชฺชเมว หตฺถกมฺมํ ยาจิตุํ ปน วฏฺฏตีติ.

384. ‘허물없음(avajja)’은 허물이 없다는 것, 즉 결점이 없다는 뜻이다. 사냥꾼이나 어부 등의 자신의 업은 허물 있는 업이라 한다. 그러므로 사냥꾼 등에게 노동력을 요청할 때는 “당신들의 노동력을 주시오”라거나 “노동력을 주어야 한다”라고 일반적인 방식으로 말하지 말고, “이러이러한 일을 해주어야 한다”라고 구체적으로 특정하여 요청해야 한다. 사냥꾼이나 다른 이들이 일을 하지 않고 있을 때, 요청하지 않고서도 그들의 뜻에 따라 일을 시키는 것은 적당하다. 노동력 요청에 있어 모든 면에서 적절한 상태를 밝히기 위해, 각각의 기술자들에게 요청하여 거대한 궁전을 짓는 자가 노동력을 요청받았을 때 자신의 여건이 안 됨을 알고 다른 이들이 하는 일에 대해 지급되는 보수를 수용하는 것은 적당하다고 주석서에 상세히 설해져 있으므로, 유능한 이들의 이익을 해치지 않으면서 적절하고 합당한 방법으로 요청해야 한다. 요청받은 일을 할 능력이 없는 자들이 일을 할 때 지급되는 노동력의 대가는 일을 시킨 후 일꾼들에게 확인시켜 지급하게 해야 한다. 이와 같이 요청함에 있어 허물이 없는 이유를 주석서에 근거하여 보여주기 위해 “노동력도(hatthakammampī)” 등을 설하였다. 여기서 ‘pi’는 한정 또는 구절을 채우는 의미이다. ‘hi’는 이유를 나타낸다. 이 노동력은 어떤 물건이 아니기 때문에, 허물없는 노동력을 요청하는 것은 적당하기 때문이다.

๓๘๕. ญาตกาทิเกติ ญาตกปวาริเต. ฐเปตฺวาติ วชฺเชตฺวา. โคณมายาจมานสฺสาติ อญฺญาตกอปฺปวาริเต ตาวกาลิกํ วินา เกวลํ กมฺมกรณตฺถาย โคณํ ยาจนฺตสฺส. เตสุปีติ ญาตกาทีสุปิ มูลจฺเฉชฺเชน โคณมายาจนสฺส ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. ‘‘ตาวกาลิกนเยน สพฺพตฺถ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒) อฏฺฐกถาวจนโต ยาว กมฺมกรณกาลํ, ตาว นิยเมตฺวา ญาตกอญฺญาตกปวาริตอปฺปวาริเต สพฺเพปิ ยาจิตุํ วฏฺฏติ. ตถา ยาจิตฺวา วา อยาจิตฺวา วา คหิโต เจ, รกฺขิตฺวา ปฏิชคฺคิตฺวา สามิกานํ นิยฺยาเทตพฺโพ, โคเณ วา นฏฺเฐ วิสาเณ วา ภินฺเน สามิเกสุ อสมฺปฏิจฺฉนฺเตสุ ภณฺฑเทยฺยํ.

385. "친척 등(ñātakādike)"이란 친척이거나 초대한 자들을 말한다. "제외하고(ṭhapetvā)"란 배제하고라는 뜻이다. "소를 구걸하는 자에게(goṇamāyācamānassa)"란 친척도 아니고 초대하지도 않은 자에게 일시적으로 빌리는 것(tāvakālika)을 제외하고 오직 일을 하기 위한 목적으로 소를 구걸하는 자에 대한 것이다. "그들에게도(tesupi)"란 친척 등에게라도 아주 가져버릴 목적으로 소를 구걸하는 것은 악작(dukkaṭa)이라는 의미이다. "일시적으로 빌리는 방식으로는 모든 경우에 허용된다"(Pārā. Aṭṭha. 2.342)는 주석서의 구절에 따라, 일을 마칠 때까지의 기간을 정해놓고는 친척이든 아니든, 초대한 자든 아니든 모든 이에게 빌리는 것이 허용된다. 그렇게 빌렸든 빌리지 않고 가져왔든, 그것을 보호하고 관리하여 주인에게 돌려주어야 한다. 만약 소를 잃어버렸거나 뿔이 부러졌을 때 주인이 (그대로) 받지 않는다면 물건으로 보상해야 한다(bhaṇḍadeyya).

๓๘๖. เทมาติ เอตฺถ ‘‘ตุมฺหาก’’นฺติ ปาฐเสโส. ‘‘วิหารสฺส เทมา’ติ วุตฺเต ปน ‘อารามิกานํ อาจิกฺขถ ปฏิชคฺคนตฺถายา’ติ วตฺตพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สกฏวินิจฺฉยสฺสาปิ [Pg.201] โคณวินิจฺฉเยน สมานตฺตา ตํ อวตฺวา วิเสสมตฺตเมว ทสฺเสตุมาห ‘‘สกฏํ…เป… วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘ตุมฺหากํ เทมาติ วุตฺเต’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตุมฺหากเมว เทมาติ วุตฺเต ทารุภณฺฑํ นาม สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒).

386. "준다(demā)"라는 말에는 여기 "당신들에게(tumhākaṃ)"라는 구절이 생략되어 있다. "사원(vihāra)에 줍니다"라고 말할 때는 "관리하기 위해서 사원지기(ārāmika)들에게 알려주십시오"라고 말해야 한다고 주석서(Pārā. Aṭṭha. 2.342)에 설해져 있다. 수레(sakaṭa)에 관한 판별도 소(goṇa)에 관한 판별과 같기 때문에, 그것을 반복하지 않고 차이점만을 보여주기 위해 "수레는... 허용된다"라고 말한 것이다. 이는 "당신들에게 준다고 말했을 때"를 가져와 연결해야 한다. 주석서에서 "오직 당신들에게만 준다고 말했을 때 목재 기구(dārubhaṇḍa)라고 하는 것을 받는 것이 허용된다"고 말한 것(Pārā. Aṭṭha. 2.342)과 같다.

๓๘๗. กุฐาราทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน นิขาทนํ สงฺคณฺหาติ. อยํ นโย เวทิตพฺโพติ ปาฐเสโส. ‘‘สกฏํ โคโณ วิย ตาวกาลิกํ อกตฺวา อญฺญาตกอปฺปวาริเต น ยาจิตพฺพํ, มูลจฺเฉชฺชวเสน อญฺญาตกอปฺปวาริเต น ยาจิตพฺพํ, ตาวกาลิกํ ยาจิตพฺพ’’นฺติ วินิจฺฉโย จ ‘‘สกฏํ…เป… วฏฺฏตี’’ติ วิเสสวินิจฺฉโย จาติ อยํ นโย วาสิอาทีสุ จ เวทิตพฺโพติ อตฺโถ. อนชฺฌาวุตฺถกนฺติ เกนจิ ‘‘มเมต’’นฺติ อปริคฺคหิตํ, ‘‘รกฺขิตโคปิตฏฺฐาเนเยว หิ วิญฺญตฺติ นาม วุจฺจตี’’ติ อฏฺฐกถาวจนโต อรกฺขิตาโคปิตกนฺติ วุตฺตํ โหติ. อฏฺฐกถาย วลฺลิอาทิวินิจฺฉยมฺปิ วตฺวา ‘‘อนชฺฌาวุตฺถกํ ปน ยํ กิญฺจิ อาหราเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒) วุตฺตตฺตา สพฺพนฺติ อิธ วุตฺตโคณาทิกญฺจ วกฺขมานวลฺลิอาทิกญฺจ คเหตพฺพํ. อิมินา ปุพฺเพ วุตฺตวินิจฺฉยสฺส รกฺขิตโคปิตวิสยตฺตํ ทีปิตํ โหติ. หราเปตุมฺปิ วฏฺฏตีติ เอตฺถ อปิ-สทฺเทน ปเคว เกนจิ หริตฺวา ทินฺนนฺติ ทีเปติ.

387. "도끼 등(kuṭhārādīsu)"에서 '등(ādi)'이라는 단어는 끌(nikhādana)을 포함한다. "이 방식이 알려져야 한다(ayaṃ nayo veditabbo)"는 구절이 생략되어 있다. "수레도 소와 마찬가지로 일시적으로 빌리는 방식이 아니면 친척이 아니거나 초대하지 않은 자에게 구걸해서는 안 되며, 아주 가질 목적으로 친척이 아니거나 초대하지 않은 자에게 구걸해서도 안 되고, 일시적으로 빌리는 것만 구걸해야 한다"는 판별과, "수레는... 허용된다"는 특별한 판별이 있으니, 이 방식이 도끼(vāsi) 등에서도 알려져야 한다는 의미이다. "거주하지 않는(anajjhāvutthaka)"이란 누군가에 의해 "이것은 내 것이다"라고 소유되지 않은 것을 말한다. "보호되고 관리되는 곳에서만 요청(viññatti)이라고 불린다"는 주석서의 말씀에 따라, 보호되거나 관리되지 않는 것을 의미한다. 주석서에서 덩굴 등에 관한 판별을 말한 뒤, "거주하지 않는 곳에서는 무엇이든 가져오게 하는 것이 허용된다"(Pārā. Aṭṭha. 2.342)고 하였으므로, 여기서는 앞에서 말한 소 등과 뒤에서 말할 덩굴 등을 모두 포함하는 것으로 이해해야 한다. 이로써 이전에 말한 판별은 보호되고 관리되는 대상에 관한 것임이 드러난다. "가져오게 하는 것도 허용된다(harāpetumpi vaṭṭati)"에서 '도(api)'라는 단어는 이미 누군가 가져와서 준 것까지도 포함함을 나타낸다.

๓๘๘. วลฺลิอาทิมฺหีติ อาทิ-สทฺเทน เวตฺตมุญฺชติณมตฺติกา สงฺคณฺหาติ. เอตฺถ มุญฺชปพฺพชติณํ วินา เคหจฺฉาทนติณํ ติณํ นาม. ครุภณฺฑปฺปโหนเกติ ‘‘วลฺลิ อฑฺฒพาหุมตฺตาปี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตลกฺขเณ ครุภณฺฑปฺปโหนเก. ปเรสํ สนฺตเกเยวาติ อวธารเณน น อนชฺฌาวุตฺถเก ทุกฺกฏนฺติ พฺยติเรกโต ทีเปติ.

388. "덩굴 등(valliādimhi)"에서 '등(ādi)'이라는 단어는 등나무(vetta), 문자(muñja) 풀, 풀(tiṇa), 진흙(mattikā)을 포함한다. 여기서 문자(muñja)나 빳바자(pabbaja) 풀을 제외하고 지붕을 덮는 풀을 '풀'이라고 한다. "중물(garubhaṇḍa)에 해당하는 것에(garubhaṇḍappahonake)"란 "덩굴이 반 팔 길이 정도라도" 등의 방식으로 설해진 특징을 가진 중물을 의미한다. "오직 타인의 소유인 경우에만(paresaṃ santakeyeva)"이라는 한정은, 거주하지 않는(anajjhāvutthaka) 곳의 것에는 악작(dukkaṭa)이 아니라는 것을 반대 급부로 보여준다.

๓๘๙. ปจฺจเยสูติ [Pg.202] จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนสงฺขาเตสุ ตีสุ ปจฺจเยสุ. เอว-กาเรน คิลานปจฺจยสงฺขาเต จตุตฺถปจฺจเย วิญฺญตฺติ วฏฺฏตีติ ทีเปติ. วิญฺญตฺติ นาม ‘‘อาหร, เทหี’’ติ อิจฺฉิตปจฺจเย นามํ วตฺวา ยาจนา. อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สพฺเพน สพฺพํ น วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒) สาวธารณตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘น จ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตตฺตา เนว วฏฺฏตีติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

389. "필수품들에서(paccayesu)"란 가사(cīvara), 탁발 음식(piṇḍapāta), 처소(senāsana)로 일컬어지는 세 가지 필수품을 의미한다. (본문의) 한정어 '오직(eva)'은 병자를 위한 약품(gilānapaccaya)으로 일컬어지는 네 번째 필수품에서는 요청(viññatti)이 허용됨을 보여준다. 요청(viññatti)이란 "가져오너라", "주시오"라며 원하는 필수품의 명칭을 말하며 구걸하는 것이다. 주석서(Pārā. Aṭṭha. 2.342)에 "전적으로 전혀 허용되지 않는다"라고 설해져 있으므로, 한정적인 의미를 보여주기 위해 "허용되지 않는다(na ca vaṭṭati)"라고 한 것은 결코 허용되지 않는다는 뜻으로 이해해야 한다.

วิญฺญตฺติยา อลพฺภมานภาเวน สมตฺตา ปจฺจเยสุ ตีสุ อนนฺตรํ สหนิทฺทิฏฺฐปจฺจยตฺตยโต ตติยปจฺจเยเยว ลพฺภมานวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตติเย ปริกโถภาสนิมิตฺตานิ จ ลพฺภเร’’ติ วุตฺตตฺตา อวสิฏฺฐทฺวเย ปน ปริกถาทโย น ลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อวุตฺเต จตุตฺถปจฺจเยปิ สมุจฺจยตฺเถน จ-กาเรน ปริกถาทิตฺตยํ ลพฺภตีติ สิทฺธตฺตา ‘‘ตีสฺเววา’’ติ เอว-กาเรน พฺยติเรกมุเขน วิญฺญตฺติยา จ อนุญฺญาตตฺตา จตุตฺเถ คิลานปจฺจเย ปริกโถภาสนิมิตฺตกมฺมวิญฺญตฺติโย วฏฺฏนฺตีติ สิทฺธํ. เอตฺตาวตา จตุตฺเถ ปจฺจเย ปริกถาทโย จตฺตาโรปิ วฏฺฏนฺติ, ตติยปจฺจเย วิญฺญตฺตึ วินา เสสตฺตยํ วฏฺฏติ, ปุริมปจฺจยทฺวเย สพฺพมฺปิ น วฏฺฏตีติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

세 가지 필수품에서 요청(viññatti)이 허용되지 않는다는 점은 공통되나, 이어서 함께 언급된 세 가지 필수품 중 세 번째(처소)에서만 얻어지는 특별함을 보여주기 위해 "세 번째 것에는 주변적인 이야기(parikathā), 암시(obhāsa), 조짐(nimitta)도 얻어진다"라고 하였다. 따라서 나머지 두 가지(가사와 음식)에서는 주변적인 이야기 등이 얻어지지 않는다는 말이 된다. 언급되지 않은 네 번째 필수품(약품)에서도 '도(ca)'라는 단어의 결합의 의미에 의해 주변적인 이야기 등 세 가지가 얻어진다는 것이 확립되므로, "오직 세 가지에서만(tīsveva)"의 '오직(eva)'이라는 한정을 통해 반대로 요청(viññatti)이 허용된 네 번째 병자용 약품에서는 주변적인 이야기, 암시, 조짐, 요청이 허용된다는 것이 확립된다. 이로써 네 번째 필수품에는 네 가지가 모두 허용되고, 세 번째 필수품에는 요청을 제외한 나머지 세 가지가 허용되며, 앞의 두 필수품에는 모두 허용되지 않는다고 설해진 것으로 보아야 한다.

เสนาสนปจฺจเย ปริกถาทิกนฺติ อุโปสถาคาราทิกรณารหฏฺฐานํ โอโลเกตฺวา อุปาสกานํ สุณนฺตานํ ‘‘อิมสฺมึ วต โอกาเส เอวรูปํ เสนาสนํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วา ‘‘ยุตฺต’’นฺติ วา ‘‘อนุรูป’’นฺติ วา ปวตฺตา กถา ปริกถา นาม. ‘‘อุปาสกา ตุมฺเห กตฺถ วสถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปาสาเท ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘ภิกฺขูนํ ปน อุปาสกา ปาสาโท น วฏฺฏตี’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตา กถา โอภาโส นาม. อุปาสเกสุ ปสฺสมาเนสุ ภูมิยํ รชฺชุํ ปสาเรตฺวา ภูมึ ภาเชตฺวา ขาณุเก อาโกเฏตฺวา ‘‘กิมิทํ ภนฺเต’’ติ วุตฺเต [Pg.203] ‘‘เอตฺถ อาวาสํ กโรม อุปาสกา’’ติอาทิกา กถา นิมิตฺตกถา นาม. คิลานปจฺจเย จ อิมินา นเยน ยถารหํ เวทิตพฺพํ. สพฺพเมตํ อฏฺฐกถาย (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๔๒) วุตฺตํ.

처소(senāsana) 필수품에서 주변적인 이야기(parikathā) 등은 다음과 같다. 포살당(uposathāgāra) 등을 짓기에 적합한 장소를 보고서 재가자들이 듣는 가운데 "참으로 이 장소에는 이런 종류의 처소를 짓는 것이 허용되겠다"라거나 "적절하다" 혹은 "어울린다"라고 하는 말들이 주변적인 이야기(parikathā)이다. "재가자들이여, 당신들은 어디에 사는가?"라고 묻고 "누각(pāsāda)에 삽니다, 스님"이라고 대답했을 때, "재가자들이여, 비구들에게는 누각이 허용되지 않는구나"라는 식으로 하는 말이 암시(obhāsa)이다. 재가자들이 보는 앞에서 땅에 줄을 치고 구획을 나누고 말뚝을 박을 때, "이것이 무엇입니까, 스님?"이라고 물으면 "재가자들이여, 여기에 거처(āvāsa)를 지으려 하오"라고 말하는 것 등이 조짐의 말(nimittakathā)이다. 병자용 약품에 대해서도 이런 방식으로 적절하게 알아야 한다. 이 모든 내용은 주석서(Pārā. Aṭṭha. 2.342)에 설해져 있다.

๓๙๐-๓. อิทานิ กุฏิการสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺติทสฺสนตฺถมาห ‘‘อเทสิเต’’ติอาทิ. ตํ อุตฺตานตฺถเมว. นิเสนฺตสฺสาติ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา ติขิณํ กโรนฺตสฺส. ปาจิตฺติยา สหาติ ‘‘ภูตคามปาตพฺยตาย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๙๐) วุตฺตปาจิตฺติเยน สทฺธึ.

390-3. 이제 집을 짓는(kuṭikāra) 비구의 범계(āpatti)를 보여주기 위해 "지정되지 않은(adesite)" 등을 말하였다. 그 뜻은 명백하다. "날카롭게 하는 자에게(nisentasssa)"란 돌에 갈아서 날카롭게 만드는 자에게라는 뜻이다. "빠찌띠야와 함께(pācittiyā saha)"란 "식물을 파괴함으로 인한 빠찌띠야"(Pāci. 90)라고 설해진 빠찌띠야와 함께라는 뜻이다.

อาปตฺตินฺติ ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ปาจิตฺติยญฺเจว ทุกฺกฏญฺจ อิตรตฺร สุทฺธปโยคทุกฺกฏญฺจาติ อาปตฺตึ.

"범계(āpatti)"란 빠찌띠야의 경우에는 빠찌띠야와 악작(dukkaṭa)을, 그 외의 경우에는 순전한 시도로 인한 악작(payoga-dukkaṭa)을 의미한다.

ยา ปนาติ ยา กุฏิ. ปฐเม ทุติเยติ เอตฺถ ‘‘ปิณฺเฑหี’’ติ กรณพหุวจนํ วิภตฺติวจนวิปริณามวเสน ‘‘ปิณฺเฑ’’ติ ภุมฺเมกวจนนฺตํ กตฺวา โยเชตพฺพํ, ‘‘นิกฺขิตฺเต’’ติ อชฺฌาหริตพฺพํ, ภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, นิกฺขิตฺเต สตีติ อตฺโถ.

"어떤(yā pana)"이란 어떤 오두막(kuṭi)을 말한다. "첫 번째에, 두 번째에(paṭhame dutiye)"에서 "덩어리들로(piṇḍehī)"라는 도구격 복수는 격과 수의 변화에 따라 "덩어리에(piṇḍe)"라는 처격 단수로 만들어 연결해야 하며, "놓였을 때(nikkhitte)"를 보충해야 한다. 이는 상태의 특징을 나타내는 처격(bhāvalakkhaṇa)으로, '놓였을 때'라는 의미이다.

๓๙๔. ‘‘สเจ อญฺญสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. วิปฺปกตนฺติ อารทฺธมนิฏฺฐิตํ. ‘‘อนาปตฺตี’’ติ อิทํ นิฏฺฐิเต อาปชฺชิตพฺพสงฺฆาทิเสสาภาวํ สนฺธายาห. ปุพฺพปโยคมตฺเตน หิ ปาจิตฺติยทุกฺกฏานิปิ โหนฺติ, ตานิ ปน เทเสตพฺพานิ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘อนาปตฺตี’’ติ อากฑฺฒติ, เตน สงฺฆาทิเสสาปตฺติยา อภาวโต ปุพฺพภาเค อาปนฺนานํ ปาจิตฺติยทุกฺกฏานํ เทเสตพฺพตา จ ทีปิตา โหติ. ตํ กุฏินฺติ ตํ วิปฺปกตกุฏึ.

394. ‘Sace aññassā’(만일 다른 사람의 것이라면)는 단어의 나눔이다. ‘Vippakata’(중단된 것)란 시작했으나 마치지 못한 것을 말한다. ‘Anāpatti’(죄가 없음)라는 말은 마쳤을 때 범하게 되는 승잔죄(saṅghādisesa)가 없음을 염두에 두고 한 말이다. 왜냐하면 이전의 노력만으로도 바일제(pācittiya)나 돌길라(dukkaṭa)가 되는데, 그것들은 참회해야 하기 때문이다. ‘Tathā’(그와 같이)라는 말로 ‘anāpatti’를 끌어오며, 그로 인해서 승잔죄가 없기 때문에 그 이전에 범한 바일제나 돌길라를 참회해야 함을 나타낸다. ‘Taṃ kuṭiṃ’(그 집을)이란 그 중단된 집을 말한다.

๓๙๕. อญฺญํ โภชนสาลาทึ. ตถาติ อนาปตฺติมาห.

395. ‘Aññaṃ’(다른 것)은 식당(bhojanasālā) 등을 말한다. ‘Tathā’는 죄가 없음을 말한다.

๓๙๖. ‘‘กโรโต’’ติ [Pg.204] อิมินา ‘‘การาปยโต’’ติปิ ลพฺภติ. อุภเยนาปิ ‘‘กฺริยโต’’ติ อิมสฺส การณํ ทสฺเสติ. ‘‘อปฺปมาณิก’’นฺติ อิมินา สงฺฆาทิเสสสฺส องฺคํ ทสฺเสติ.

396. ‘Karoto’(짓는 자)라는 말로 ‘kārāpayato’(짓게 하는 자)라는 의미도 얻어진다. 이 두 가지로 ‘kriyato’(행해지는 것)의 원인을 보여준다. ‘Appamāṇikaṃ’(분량을 넘긴 것)이라는 말로 승잔죄의 요소를 보여준다.

๓๙๗. ตนฺติ ‘‘อปฺปมาณิก’’นฺติ เอวํ ปจฺจามสติ. ‘‘กฺริยากฺริยโต’’ติ อิทํ กุฏิยา กรณญฺจ วตฺถุเทสนาย อกรณญฺจ อุปาทาย วุตฺตํ.

397. ‘Taṃ’(그것을)이란 ‘appamāṇikaṃ’(분량을 넘긴 것)을 이와 같이 가리킨다. ‘Kriyākriyato’(행함과 행하지 않음으로 인해)라는 말은 집을 짓는 것(karaṇa)과 부지를 정해달라고 요청하지 않은 것(vatthudesanāya akaraṇa)을 근거로 설해진 것이다.

กุฏิการสิกฺขาปทวณฺณนา.

집을 짓는 학습계경(Kuṭikārasikkhāpada)에 대한 설명(vaṇṇanā).

๓๙๘. วตฺถุํ อเทเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ, ‘‘เตน วิหารการเกน ภิกฺขุนา วิหารวตฺถุํ โสเธตฺวา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติอาทินา (ปารา. ๓๖๗) ปทภาชเน อาคตนเยน วิหารํ การาเปนฺเตน ภิกฺขุนา วิหารวตฺถุํ โสเธตฺวา สมตลํ กาเรตฺวา สงฺฆํ อุปสงฺกมฺม วุฑฺฒานํ ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต มหลฺลกํ วิหารํ กตฺตุกาโม สสฺสามิกํ อตฺตุทฺเทสํ, โสหํ ภนฺเต สงฺฆํ วิหารวตฺถุโอโลกนํ ยาจามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ยาจิตฺวา ลทฺเธ วุฑฺเฒ วา ภิกฺขู ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย สงฺเฆน สมฺมเต วา ภิกฺขู เนตฺวา กตปริกมฺมํ วิหารวตฺถุํ ทสฺเสตฺวา กุฏิวตฺถุโอโลกเน วิย คตภิกฺขูหิ โอโลเกตฺวา สารมฺภาทิภาวํ อุปปริกฺขิตฺวา อนารมฺภสปริกฺกมนภาวํ ญตฺวา อาคนฺตฺวา สงฺฆสฺส อาโรจิเต ปุน เตน สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา วุฑฺฒานํ ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต มหลฺลกํ วิหารํ กตฺตุกาโม สสฺสามิกํ อตฺตุทฺเทสํ, โสหํ ภนฺเต สงฺฆํ วิหารวตฺถุเทสนํ ยาจามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ยาจิตฺวา สงฺเฆน ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย วิหารวตฺถุ เทเสตพฺพํ[Pg.205], ตถา อกตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อิห สารมฺภาทิ ปฐมสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

398. ‘Vatthuṃ adesetvā’(부지를 정하지 않고)가 연결된다. 단어 해석(padabhājana)에 전해지는 내용에 따르면, ‘그 정사를 짓는 비구가 정사 부지를 청소하고 승가에 나아가’(Pārā. 367) 등의 방식에 따라, 정사를 짓게 하려는 비구는 정사 부지를 청소하고 평평하게 만든 뒤 승가에 나아가 어른 비구들의 발에 절하고, 쪼그려 앉아 합장하고, ‘대덕이시여, 저는 주인이 있는 저를 위한 큰 정사를 짓고자 합니다. 대덕이시여, 저는 승가에 정사 부지를 살펴봐 주시기를 청합니다’라고 세 번 요청해야 한다. 요청을 받은 뒤, 어른 비구나 승가에서 갈마(kammavācā)로 지정된 비구들을 데리고 가서 다듬어진 정사 부지를 보여주어야 한다. 부지를 살피러 간 비구들이 집 부지를 살필 때처럼 살펴보고, 장애물(sārambha) 등의 유무를 조사하여, 장애가 없고 주변에 공간(saparikkamana)이 있음을 확인하고 돌아와 승가에 보고하면, 다시 그(정사를 짓는 비구)가 승가에 나아가 어른 비구들의 발에 절하고 쪼그려 앉아 합장하고, ‘대덕이시여, 저는 주인이 있는 저를 위한 큰 정사를 짓고자 합니다. 대덕이시여, 저는 승가에 정사 부지를 지정해 주시기를 청합니다’라고 세 번 요청하여, 승가에서 갈마로 정사 부지를 지정해 주어야 한다. ‘그와 같이 하지 않고’(tathā akatvā)라는 말은 이 과정을 거치지 않았음을 뜻한다. 여기서 ‘장애물’(sārambha) 등은 첫 번째 학습계경에서 설한 방식대로 알아야 한다.

มหลฺลกนฺติ ‘‘สสฺสามิกภาเวน สญฺญาจิกกุฏิโต มหนฺตภาโว เอตสฺส อตฺถีติ มหลฺลโก. ยสฺมา วา วตฺถุํ เทสาเปตฺวา ปมาณาติกฺกเมนาปิ กาตุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา ปมาณมหนฺตตายปิ มหลฺลโก’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๖๖) อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน มหนฺตภาเวน ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. วิหารนฺติ ‘‘วิหาโร นาม อุลฺลิตฺโต วา โหติ อวลิตฺโต วา อุลฺลิตฺตาวลิตฺโต วา’’ติ (ปารา. ๓๗๑) ปทภาชเน วุตฺตปฺปการํ เสนาสนนฺติ อตฺโถ. วิหรนฺติ อสฺมินฺติ วิคฺคโห. อุลฺลิตฺตาทิสรูปํ ปุริมสิกฺขาปเท วุตฺตนยเมว. ตํ วิหารํ โย กเรยฺยาติ โยชนา. กเรยฺย วา การาเปยฺย วาติ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมว. อตฺตวาสตฺถนฺติ อตฺตโน วาสํ ปฏิจฺจ, อิมินา ปรสฺส วาสตฺถาย กโรติ, อนาปตฺตีติ พฺยติเรกโต วิญฺญายติ. ‘‘ครุก’’นฺติ เอตฺถ วตฺถุเทสนาย อการาปเนน ‘‘เอโกว สงฺฆาทิเสโส โหตี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตวิกปฺปตฺตยํ น คเหตพฺพํ. อิทญฺจ วกฺขติ ‘‘ปมาณา…เป… สงฺฆาทิเสสตา’’ติ (วิ. วิ. ๓๙๙ อาทโย).

‘Mahallakaṃ’(큰 것)이란 “주인이 있기 때문에 자기가 구걸해서 짓는 집(saññācikakuṭi)보다 큰 것을 말한다. 혹은 부지를 지정받은 후에는 분량을 초과해서 지어도 되기 때문에, 분량이 큰 것도 ‘mahallaka’라 한다”(Pārā. aṭṭha. 2.366)고 주석서에서 설한 방식대로, 큰 상태를 가진 것이라는 뜻이다. ‘Vihāra’(정사)란 단어 해석에서 설한 대로 “겉을 발랐거나 속을 발랐거나 둘 다 발랐거나”(Pārā. 371) 하는 종류의 처소(senāsana)를 뜻한다. ‘그곳에서 머문다(viharanti asmiṃ)’는 것이 어원적 분석이다. 겉을 바르는 등의 구체적인 형태는 이전 학습계경에서 설한 방식과 같다. ‘그 정사를 짓는 자’(taṃ vihāraṃ yo kareyya)라고 연결된다. ‘짓거나 짓게 하거나’(kareyya vā kārāpeyya vā)는 이전에 설한 방식과 같다. ‘자신이 살기 위해’(attavāsatthaṃ)란 자신의 거주를 목적으로 함을 뜻하며, 이를 통해 다른 사람의 거주를 위해 짓는 경우에는 죄가 되지 않음(anāpatti)을 반대 의미로 알 수 있다. ‘Garuka’(중한 죄)라는 대목에서, 부지 지정을 요청하지 않음으로써 ‘오직 하나의 승잔죄만이 성립한다’는 이전에 설한 세 가지 분류(vikappattaya)를 취해서는 안 된다. 이에 대해서는 ‘분량… (중략) … 승잔죄’(vi. vi. 399 이하)에서 설명할 것이다.

๓๙๙. กฺริยาสมุฏฺฐานาภาวนฺติ ปมาณาติกฺกเมปิ อาปตฺติยา อสมฺภวโต กิริยาสมุฏฺฐานสฺส อิธ อภาโว ญาตพฺโพ. กฺริย…เป… ลกฺขเยติ เอตฺถ พฺยติเรกโต อเทสิตวตฺถุกตาย อกิริยาสมุฏฺฐานตา อนุญฺญาตา.

399. ‘Kriyāsamuṭṭhānābhāvaṃ’(행위로 인한 발생의 부재)이란, 분량을 초과하더라도 (부지 지정이 된 경우) 죄가 성립하지 않으므로, 여기서는 행위로 인한 발생(kiriyāsamuṭṭhāna)이 없음을 알아야 한다. ‘Kriya…pe… lakkhaye’(행위… 등으로 특징짓는다)라는 대목에서, 반대로 부지를 지정받지 않고 지은 경우에는 부작위로 인한 발생(akiriyāsamuṭṭhānatā)이 인정된다.

มหลฺลกวิหารกถาวณฺณนา.

큰 정사(Mahallakavihāra)에 대한 이야기의 설명.

๔๐๑-๓. เตสูติ จตุวีสติยา ปาราชิเกสุ. ภิกฺขุโน อนุรูปานิ เอกูนวีสตีติ ภิกฺขุนีนํ ปฏินิยตา อุพฺภชาณุมณฺฑลิกาทโย [Pg.206] จตฺตาโร ตทนุโลมาย วิพฺภนฺตภิกฺขุนิยา สห ปญฺจ ปาราชิเก วินา ภิกฺขุโน อนุรูปา เสสา เอกูนวีสติ ปาราชิกา.

401-3. ‘Tesū’(그것들 중에서)란 24가지 바라이죄(pārājika) 중에서라는 뜻이다. ‘비구에게 적합한 19가지’(bhikkhuno anurūpāni ekūnavīsati)란 비구니에게만 한정된 ‘무릎 위까지 올림(ubbhajāṇumaṇḍalikā)’ 등 4가지와 그에 준하는 ‘환속한 비구니와의 성관계’를 포함한 5가지 바라이죄를 제외하고 비구에게 적합한 나머지 19가지 바라이죄를 말한다.

อิมสฺมึ สิกฺขาปเท ปทภาชเน ‘‘ปาราชิเกน ธมฺเมนาติ จตุนฺนํ อญฺญตเรนา’’ติ (ปารา. ๓๘๖) วุตฺตนยสฺส อิธ ‘‘เอกูนวีสตี’’ติ วจนํ วิรุชฺฌตีติ เจ? น วิรุชฺฌติ. กสฺมา? ยสฺมา ปทภาชนํ ปาติโมกฺขุทฺเทสาคตมตฺตํ คเหตฺวา ปวตฺตํ, อิทํ ปน พุทฺธานุมตึ คเหตฺวา วินยปริยตฺติปวตฺตกานํ อาจริยานํ มตํ คเหตฺวา ปวตฺตํ, ตสฺมา น วิรุชฺฌตีติ คเหตพฺพํ. อาจริโย สพฺพปาราชิกานํ ‘‘พฺรหฺมจริยา จาเวยฺย’’นฺติ (ปารา. ๓๘๕) วุตฺตอนุทฺธํสนสฺส เอกนฺตสาธนตฺตา ภิกฺขุนีนํ ปฏินิยตสานุโลมปาราชิกปญฺจกํ วินา อวเสสํ สพฺพํ สงฺคณฺหิ, เตเนว วินยฏฺฐกถาย คณฺฐิปทวิวรเณ ‘‘จตุนฺนํ อญฺญตเรนาติ ปาติโมกฺขุทฺเทเส เอว อาคเต คเหตฺวา วุตฺตํ, อิตเรสํ อญฺญตเรนาปิ อนุทฺธํเสนฺตสฺส สงฺฆาทิเสโสวา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา ‘‘อนุทฺธํเสยฺยา’’ติ (ปารา. ๓๘๔) ปาเฐ อธิปฺปายํ คเหตฺวา ปวตฺตตฺตา อิเมสํ อาจริยานํ มตํ ปมาณนฺติ คเหตพฺพํ. ‘‘เตสุ อญฺญตเรนา’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘เอกูนวีสตี’’ติ เอตฺถ ‘‘ยานี’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ.

이 학습계경의 단어 해석에서 ‘바라이죄(pārājikena dhammena)란 네 가지 중 하나’(Pārā. 386)라고 설해진 방식과 여기서 ‘19가지’라고 말한 것이 서로 모순되지 않는가? 모순되지 않는다. 왜 그런가? 단어 해석은 계목(pātimokkha)의 독송에 나온 것만을 취하여 진행된 것이고, 이것은 부처님의 허락을 받아 비나야 전승을 이어온 스승들의 견해를 취하여 진행된 것이기 때문에 모순되지 않는다고 이해해야 한다. 스승께서는 모든 바라이죄에 대해 ‘청정범행에서 타락하게 하려 함(brahmacariyā cāveyya)’(Pārā. 385)이라고 설해진 비방(anuddhaṃsana)이 전적으로 성립하기 때문에, 비구니에게 한정된 5가지 바라이죄를 제외한 나머지를 모두 포함시키셨다. 그래서 율주석(Vinayaṭṭhakathā)의 주해(gaṇṭhipadavivaraṇe)에서 “네 가지 중 하나라는 말은 계목 독송에 나온 것만을 취하여 설한 것이고, 다른 것 중 하나로 비방하더라도 승잔죄가 된다”고 설한 것이다. 따라서 ‘비방한다면(anuddhaṃseyyā)’(Pārā. 384)이라는 구절의 의도를 취하여 진행되었으므로, 이 스승들의 견해가 표준이라고 받아들여야 한다. ‘그것들 중 하나로(tesu aññatarena)’라고 설해질 것이므로, ‘19가지’라는 대목에서 ‘그것들(yāni)’이라는 의미가 문맥상 얻어진다.

อญฺญตเรน อมูลเกนาติ โยชนา. อมูลเกนาติ โจทกสฺส ทสฺสนาทีหิ โจทนามูเลหิ วิรหิตตฺตา อมูลกํ, ปาราชิกํ, เตน. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ ปาราชิกํ โจทเกน จุทิตกมฺหิ ปุคฺคเล เนว ทิฏฺฐํ น สุตํ น ปริสงฺกิตํ, อิทํ เอเตสํ ทสฺสนสวนปริสงฺกาสงฺขาตานํ มูลานํ อภาเวน อมูลกํ นามา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๘๕-๓๘๖). เอตฺถ จ มํสจกฺขุนา วา ทิพฺพจกฺขุนา วา ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ นาม[Pg.207]. ปกติโสเตน วา ทิพฺพโสเตน วา สุตํ สุตํ นาม. จิตฺเตน ปริสงฺกิตํ ปริสงฺกิตํ นาม. ตํ ติวิธํ ทิฏฺฐสุตมุตปริสงฺกิตวเสน.

“어떤 근거 없는 [바라지까]”라는 구절은 다음과 같이 연결된다. “근거 없는”이란 고발자의 봄(見) 등의 고발 근거가 없기 때문에 근거 없는 바라지까라는 뜻이며, 그것으로 고발하는 것을 말한다. 주석서에서 다음과 같이 말한 바와 같다. “고발자가 고발당한 인물에 대해 보지도 못했고 듣지도 못했으며 의심하지도 않은 바라지까, 이것은 봄(見)·들음(聞)·의심(疑)이라고 하는 근거들이 없기 때문에 ‘근거 없는 것’이라 한다.”(Pārā. Aṭṭha. 2.385-386) 여기서 육안이나 천안으로 본 것이 ‘본 것(見)’이다. 육이(肉耳)나 천이(天耳)로 들은 것이 ‘들은 것(聞)’이다. 마음으로 의심한 것이 ‘의심한 것(疑)’이다. 그것은 본 것, 들은 것, 경험한 것, 의심한 것에 따라 세 가지 방식이 있다.

ตตฺถ ตาทิเส กมฺมนิเย โอกาเส มาตุคาเมน สทฺธึ ภิกฺขุโน อญฺญถิยํ ปโยคํ ทิสฺวา อญฺญถา คเหตฺวา ‘‘วีติกฺกมนํ นุ โขยมกาสี’’ติ คหณํ ทิฏฺฐปริสงฺกิตํ นาม. กุฏฺฏติโรหิเต ภิกฺขุมฺหิ มาตุคามสฺส สทฺทํ สุตฺวา ตตฺถ อญฺญสฺส วิญฺญุปุริสสฺส สพฺภาวํ อชานิตฺวา ‘‘วีติกฺกมนํ นุ โขยมกาสี’’ติ เอวํ คหณํ สุตปริสงฺกิตํ นาม. วิหารปริยนฺเต ตรุณมาตุคามปุริสานํ ทิวสํ วีตินาเมตฺวา คตฏฺฐาเน วิปฺปกิณฺณปุปฺผานิ โอโลเกตฺวา, มํสสุรคนฺธญฺจ ฆายิตฺวา ‘‘อิทํ กสฺส กมฺม’’นฺติ อุปปริกฺขนฺเตน ภิกฺขุโน เจติยปูชิตมาลาคนฺธสฺส ปีตาริฏฺฐสฺส ภิกฺขุโน สรีรคนฺธํ ฆายิตฺวา ‘‘ตํ เอตสฺส กมฺมํ นุ โข’’ติ กิริยมานสํสโย มุตปริสงฺกิตํ นาม. เอวรูปสฺส ทิฏฺฐสุตปริสงฺกิตมูลกสฺส อภาวโต อมูลเกน ปาราชิเกนาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกาย (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๘๕-๓๘๖) วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ.

거기서 [의심의] 소지가 있는 적절한 장소에서 비구가 여인과 함께 부적절하게 행동하는 것을 보고, 그것을 달리 오해하여 ‘그가 정말 범계를 저질렀는가’라고 생각하는 것이 ‘보고 의심하는 것(見疑)’이다. 벽에 가려진 비구에게서 여인의 소리를 듣고, 그곳에 다른 지혜로운 남자가 있는지 모르는 채 ‘그가 정말 범계를 저질렀는가’라고 생각하는 것이 ‘듣고 의심하는 것(聞疑)’이다. 사원 주변에서 젊은 여인과 남자가 하루를 보내고 간 자리에 흩어진 꽃들을 보고, 고기와 술 냄새를 맡으며 ‘이것이 누구의 짓인가’라고 살피다가, 탑에 공양한 꽃향기와 발효된 음료를 마신 비구의 몸 냄새를 맡고 ‘그것이 혹시 이 비구의 짓인가’라고 의심을 일으키는 것이 ‘경험하고 의심하는 것(覺疑)’이다. 이러한 보고, 듣고, 경험하여 의심할 근거가 없는 것에서 기인하므로 ‘근거 없는 바라지까’라고 한다. 이것이 여기서의 요약이며, 자세한 내용은 사만타파사디카(Pārā. Aṭṭha. 2.385-386)에 기술된 방식대로 보아야 한다.

โจเทตีติ ‘‘ปาราชิกํ ธมฺมํ อาปนฺโนสี’’ติอาทิวจเนน สยํ โจเทติ. โจทาปนํ ปน วกฺขติ. จาวนเจตโน หุตฺวาติ ‘‘อปฺเปว นาม นํ อิมมฺหา พฺรหฺมจริยา จาเวยฺย’’นฺติ อุปฺปนฺเนน ปรํ สาสนา จาเวตุกาเมน จิตฺเตน สมนฺนาคโต หุตฺวา. ‘‘สุทฺธํ วา อสุทฺธํ วา’’ติ อิทํ ‘‘โจเทตี’’ติ อิมินา วุตฺตโจทนากิริยาย กมฺมนิทฺเทโส, ‘‘อญฺญํ ภิกฺขุ’’นฺติ เสโส, ปาราชิกมนาปนฺนํ วา อาปนฺนํ วา อญฺญํ ภิกฺขุนฺติ อตฺโถ. โยติ มาติกาคตภิกฺขุ, ‘‘ทุฏฺโฐ โทโส อปฺปตีโต’’ติ อิทํ อชฺฌาหริตพฺพํ, อุปฺปนฺเนน โทสเลเสน [Pg.208] สยํ ทูสิโต, ปรญฺจ ทูเสนฺโต ปีติสุขาทีหิ อปคโต โย ภิกฺขูติ อตฺโถ. วกฺขมาเนน ‘‘ตสฺสา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ.

“고발한다”는 것은 “바라지까 법을 범했다”는 등의 말로 스스로 고발하는 것을 뜻한다. 한편 고발하게 하는 것(사주)은 나중에 설명될 것이다. “물러나게 하려는 의도를 가지고”라는 것은 “어떻게 해서든 그를 이 범행(梵行)에서 물러나게 하겠다”는 생각으로 타인을 교단에서 쫓아내려는 마음을 갖게 된 것을 의미한다. “결백하거나 결백하지 않거나”라는 구절은 “고발한다”는 말로 언급된 고발 행위의 대상을 나타내며, “다른 비구를”이라는 말이 생략된 것이다. 즉 바라지까를 범하지 않았거나 범한 다른 비구를 뜻한다. “누구든지”는 마띠까에 나오는 비구이며, “악의를 품고 화가 나고 불만이 있어”라는 구절이 보충되어야 한다. 즉 생겨난 미세한 분노로 스스로 오염되고 타인을 오염시키며 기쁨과 행복 등에서 멀어진 비구를 뜻한다. 이는 다음에 나올 “그의”라는 단어와 연결된다.

‘‘กเต โอกาสมฺหี’’ติ ปทจฺเฉโท, โอกาสํ ‘‘การาเปตฺวา’’ติ (ปารา. ๓๘๙) ปาฐโต อนฺโตนีตเหตฺวตฺถตาย ‘‘กเต’’ติ ‘‘การิเต’’ติ เอตสฺส ปริยาโย โหติ, ‘‘โอกาสํ เม กโรหิ, อหํ ตํ วตฺตุกาโม’’ติ โอกาเส การาปิเตติ อตฺโถ. ‘‘อกเต โอกาเส’’ติ ปทจฺเฉโท, ปุพฺเพ วุตฺโตเยวตฺโถ. ทุกฺกฏาปตฺติยา สหาติ โอกาสสฺส อการาปิตตฺตา ทุกฺกฏาปตฺติยา สทฺธึ.

“기회를 준 경우에”는 단어의 분리이다. “기회를 허락받고”(Pārā. 389)라는 구절에서 사동의 의미가 내포되어 있으므로 “준(kate)”은 “하게 한(kārite)”의 동의어이다. 즉 “나에게 기회를 주시오, 내가 그대에게 할 말이 있소”라고 하여 기회를 얻어낸 경우를 뜻한다. “기회를 주지 않은 경우에”는 단어의 분리이며, 앞에서 설명한 것과 같은 의미이다. “둑까따 죄와 함께”라는 것은 기회를 얻지 않았기 때문에 둑까따 죄가 함께 발생한다는 뜻이다.

๔๐๔-๕. โกณฺโฐสีติ ธุตฺโตสิ. เชฏฺฐพฺพติโกสีติ กาลีเทวีวตนิยุตฺโตสิ. กาลีเทวี กิร สิริเทวิยา เชฏฺฐา, ตสฺมา ตสฺสา วตธโร เชฏฺฐพฺพติโก วุจฺจติ. ตํ ปน วตํ สมาทิยิตฺวา ปูเรนฺโต สกลสรีเร มสึ มกฺเขตฺวา กากปตฺตานิ มุฏฺฐิยํ กตฺวา กาลีเทวึ ผลเก ลิขาเปตฺวา ตํ กาชโกฏิยํ พนฺธิตฺวา อุจฺฉิฏฺโฐทกาทิอสุจิสนฺนิจิตโอลิคลฺลํ ปวิสิตฺวา ‘‘ทุสฺสีโลสิ นิสฺสีโลสิ สีลวิรหิโตสี’’ติ โถเมนฺโต วิจรตีติ.

404-5. “곤타(Koṇṭha)이다”라는 것은 불량배라는 뜻이다. “제타바띠까(Jeṭṭhabbatika)이다”라는 것은 깔리(Kālī) 여신의 의례에 전념하는 자를 뜻한다. 깔리 여신은 시리(Siri) 여신의 언니라고 한다. 그래서 그녀의 의례를 행하는 자를 ‘제타바띠까’라고 부른다. 그 의례를 수지하고 수행하는 자는 온몸에 그을음을 칠하고, 손에 까마귀 깃털을 쥐고, 판자에 깔리 여신을 그리게 하여 그것을 장대 끝에 매달고, 남은 물 등 오물이 고인 도랑에 들어가서 “그대는 계를 어겼다, 계가 없다, 계를 잃었다”라고 비난하며 돌아다닌다고 한다.

ทุสฺสีลตฺตา เอว หีนชฺฌาสยตาย ปาปธมฺโม ลามกสภาโวสิ. ปูตินา กมฺเมน สีลวิปตฺติยา อนฺโต ปวิฏฺฐตฺตา อนฺโตปูติ. ฉหิ ทฺวาเรหิ ราคาทิกิเลสานุสฺสวเนน ตินฺตตฺตา อวสฺสุโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. ครุกํ นิทฺทิเสติ เอตฺถ ‘‘กโตกาสมฺหี’’ติ จ ‘‘ตเถว อกโตกาเส, ทุกฺกฏาปตฺติยา สหา’’ติ จ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอวมุตฺตรตฺราปิ.

계를 지키지 않음으로 인해 비열한 성향을 가졌기에 사악한 자요 천박한 성품을 지닌 자이다. 썩은 행위인 파계로 인해 안으로 부패했기에 ‘안으로 썩은 자’이다. 여섯 감관을 통해 탐욕 등의 번뇌가 흘러나와 젖어 있기에 ‘번뇌가 흐르는 자’이다. 나머지 부분은 그 의미가 명백하다. “무거운 [죄]를 지목한다”는 구절에는 “기회를 준 경우에”와 “마찬가지로 기회를 주지 않은 경우에 둑까따 죄와 함께”라는 말을 가져와 연결해야 한다. 이후의 경우에도 이와 같다.

๔๐๖. สมฺมุขาติ [Pg.209] จุทิตกสฺส สมฺมุขา, อวิทูเรติ อตฺโถ. หตฺถมุทฺทายาติ มุตฺตปาณาทิวเสน. ตํ หตฺถมุทฺทาย กถิตํ. ปโรติ ยํ โจเทสิ, โส จุทิตโก ปโร. ภิกฺขุโนติ โจทกสฺส ภิกฺขุโน.

406. “면전에서”란 고발당한 자의 앞에서, 즉 멀지 않은 곳에서라는 뜻이다. “손짓으로”란 손을 흔드는 등의 방식을 말한다. 그것을 손짓으로 말한 것이다. “타인”이란 고발한 대상인 그 고발당한 타인을 말한다. “비구의”란 고발자인 비구의 것을 말한다.

๔๐๗. สมฺมุเข ฐตฺวาติ จุทิตกสฺส อาสนฺเน ฐตฺวา. ‘‘โจทาเปนฺตสฺสา’’ติ เอตสฺส กมฺมภาวโต ปโรติ อิทํ อุปโยคนฺตวเสน สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอวมุตฺตรตฺร. เกนจีติ อญฺเญน เกนจิ ปุคฺคเลน. ตสฺส โจทกสฺส. ‘‘โจทาเปนฺตสฺสา’’ติ ปุน วจนํ นิยมตฺถํ.

407. “앞에 서서”란 고발당한 자의 가까이에 서서라는 뜻이다. “고발하게 하는 자의”라는 말에서 타인(paro)이라는 단어는 목적격의 의미로 연결되어야 한다. 이후에도 이와 같다. “누군가에 의해”란 다른 어떤 인물에 의해서라는 뜻이다. “그의”란 그 고발자의 것이다. “고발하게 하는 자의”라는 말이 반복된 것은 한정하기 위해서이다.

๔๐๘. โสปีติ อุคฺคหาปิตตฺตา โจทนํ กโรนฺโต อิตโร ปโยชฺชกปุคฺคโลปิ. เตสํ ทฺวินฺนมฺปีติ ปโยชกปโยชฺชกานํ ทฺวินฺนมฺปิ.

408. “그도 역시”란 [고발 내용을] 배웠기 때문에 고발을 수행하는 다른 피사주자(사주를 받은 자)도 포함된다는 뜻이다. “그들 둘 다에게”란 사주한 자와 피사주자 두 사람 모두를 뜻한다.

๔๐๙. วุตฺตฏฺฐานํ ปณฺณํ วา สนฺเทสํ วา หรนฺโต ทูโต นาม, โส ‘‘ปณฺณํ วา สาสนํ วา เปเสตฺวา’’ติ อิมินา สงฺคยฺหตีติ ตสฺมึ วิสุํ อวตฺตพฺเพปิ ‘‘ทุต’’นฺติ วจเนน นิสฺสฏฺฐทูตมาห. ปณฺณํ วา อทตฺวา ‘‘เอวญฺจ เอวญฺจ วทา’’ติ สาสนญฺจ อทตฺวา ‘‘ตํ โจเทหี’’ติ อตฺถมตฺตเมว ทตฺวา นิสฺสฏฺโฐ ภิกฺขุ อิธ ‘‘นิสฺสฏฺฐทูโต’’ติ คเหตพฺโพ.

409. 말한 내용이나 편지 혹은 전갈을 전달하는 자를 심부름꾼(dūta)이라 하며, 그는 “편지나 기별을 보내어”라는 구절에 포함된다. 따라서 그에 대해 따로 말할 필요가 없음에도 불구하고 “심부름꾼”이라는 단어를 쓴 것은 파견된 심부름꾼(nissaṭṭhadūta)을 말하기 위함이다. 편지를 주지도 않고 “이렇게 저렇게 말하라”는 기별도 주지 않은 채 “그를 고발하라”는 취지만을 전달하여 파견된 비구를 여기서 “파견된 심부름꾼”으로 보아야 한다.

อถ วา ‘‘ทูต’’นฺติ อิมินา โจเทตุํ อุคฺคหาเปตฺวา, ตมนุคฺคหาเปตฺวา วา นิสฺสฏฺโฐ ภิกฺขุ ทูโตเยว คเหตพฺโพ. ‘‘ปณฺณ’’นฺติ อิมินา ปพฺพชิตสฺส วา อปพฺพชิตสฺส วา กสฺสจิ หตฺเถ โจทนํ ลิขิตฺวา ทินฺนปณฺณํ คเหตพฺพํ. สาสนนฺติ ‘‘ปาราชิกํ อาปนฺโน’’ติอาทินา นเยน วตฺวา เปสิยมานํ สาสนํ คเหตพฺพํ. อิทํ ตยมฺปิ ทูเร นิสีทิตฺวา อญฺเญหิ การาปนโต ‘‘โจทาเปนฺตสฺสา’’ติ อาห. ‘‘ปร’’นฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอตฺถ โอกาสการาปนํ นตฺถิ.

또는 “심부름꾼”이라는 말로 고발하도록 가르쳐서 파견했거나, 가르치지 않고 파견한 비구 모두를 심부름꾼으로 보아야 한다. “편지”라는 말로는 출가자나 비출가자 누구의 손에든 고발 내용을 적어서 보낸 편지를 의미한다. “기별”이라는 말로는 “바라지까를 범했다”는 등의 방식으로 말하여 보내는 전갈을 의미한다. 이 세 가지 모두 멀리 앉아서 타인에게 시키는 것이므로 “고발하게 하는 자의”라고 하였다. “타인”이라는 말을 가져와 연결해야 한다. 여기서는 기회를 허락받는 과정이 없다.

๔๑๐. ตถาติ [Pg.210] ยถา อมูลเกน ปาราชิเกน สมฺมุขา โอกาเส การิเต, อการิเต จ, ตถา อมูลเกหิ สงฺฆาทิเสเสหีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วุตฺเต สมฺมุขา ปเร’’ติ ภุมฺมวเสน อธิกเตน โยเชตพฺพํ, โจเทติ โจทาเปตีติ วุตฺตํ โหตีติ. ปาจิตฺติยาปตฺตีติ โอกาเส การิเต เกวลา, อการิเต ทุกฺกเฏน สหาติ คเหตพฺพํ. สมฺมุขา เสสาปตฺตีหิ ปเร วุตฺเต จาวนสญฺญิโน ทุกฺกฏํ โหตีติ โยชนา. โอกาสาการาปเนนปิ ทุกฺกฏเมว โหติ.

410. ‘이와 같이(Tathā)’라는 것은 근거 없는 바라이죄로 면전에서 허락을 구한 경우나 허락을 구하지 않은 경우와 마찬가지로, 근거 없는 승잔죄들의 경우도 그러하다는 뜻이다. ‘면전에서 다른 사람에게 말할 때(Vutte sammukhā pare)’라는 구절은 [앞서 언급된] 처소(bhummavasena)와 연결하여 적용해야 하니, 즉 스스로 고발하거나 남을 시켜 고발하게 한다는 뜻이다. ‘파이제(Pācittiyāpatti)’라는 것은 허락을 구한 경우에는 오직 파이제만 해당하며, 허락을 구하지 않은 경우에는 돌길라(dukkaṭa)와 함께하는 것으로 이해해야 한다. 면전에서 다른 사람에게 나머지 죄들로 말할 때, [수행자 지위에서] 실추시키려는 인식이 있는 자에게는 돌길라가 된다는 구성이다. 허락을 구하게 하는 경우에도 역시 돌길라가 된다.

๔๑๑. อกฺโกสนาธิปฺปายสฺสาติ ขุํสนาธิปฺปายสฺส. อกโตกาสนฺติ อการิโตกาสํ, ‘‘ปร’’นฺติ อิมินา โยเชตพฺพํ. อตฺตนาติ โจทเกน, ‘‘สยํ อการิโตกาส’’นฺติ อิมินา โยเชตพฺพํ. สห ปาจิตฺติเยนาติ ‘‘โอมสวาเท ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปารา. ๑๔) วุตฺตปาจิตฺติเยน สห. วทนฺตสฺสาติ โจเทนฺตสฺส วา โจทาเปนฺตสฺส วา, เอตฺถ ‘‘สมฺมุขา’’ติ อิทํ วกฺขมานสฺส ‘‘อสมฺมุขา’’ติ เอตสฺส วิปริยายโต ลพฺภติ, จ-กาเรน การิโตกาสปกฺเข ทุกฺกเฏน ปาจิตฺติยสมฺพนฺธี.

‘비방하려는 의도를 가진 자에게’란 멸시하려는 의도를 가진 자에게라는 뜻이다. ‘허락을 받지 않은’이란 [고발 대상자로부터] 허락을 받지 않은 상태를 말하며, 이는 ‘다른 사람’이라는 단어와 연결해야 한다. ‘스스로’란 고발자 자신을 말하며, 이는 ‘자신이 허락을 받지 않은’이라는 말과 연결해야 한다. ‘파이제와 함께’란 “욕설하는 말에 파이제이다”(Pārā. 14)라고 설해진 파이제와 함께한다는 뜻이다. ‘말하는 자에게’란 고발하거나 고발하게 하는 자를 말한다. 여기서 ‘면전에서’라는 것은 앞으로 언급할 ‘면전이 아닌 곳에서’라는 말의 반대 의미로 얻어지며, ‘~와(ca)’라는 단어에 의해 허락을 받은 경우의 측면에서 돌길라가 파이제와 연관된다.

๔๑๒. อสมฺมุขา วทนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘อกฺโกสนาธิปฺปายสฺสา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘อกโตกาสมตฺตนา’’ติ นานุวตฺตติ. สตฺตหิ อาปตฺตีหีติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสถุลฺลจฺจยปาจิตฺติยปาฏิเทสนียทุกฺกฏทุพฺภาสิตสงฺขาเตสุ สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ เยน เกนจีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘อสมฺมุขา’’ติ อิทํ สงฺคณฺหาติ. กมฺมนฺติ ตชฺชนียาทิสตฺตวิธํ กมฺมํ.

416. ‘면전이 아닌 곳에서 말하는 자에게’란 여기서 ‘비방하려는 의도를 가진 자에게’라는 구절을 가져와 연결해야 한다. ‘자신이 허락을 받지 않은’이라는 구절은 [여기서는] 적용되지 않는다. ‘일곱 가지 죄로써’란 바라이, 승잔, 투란차, 파이제, 파제사니, 돌길라, 악설로 일컬어지는 일곱 가지 죄의 무리 중 어느 하나로라는 뜻이다. ‘이와 같이(Tathā)’라는 말로써 ‘면전이 아닌 곳에서’라는 의미를 포함한다. ‘업(Kamma, 갈마)’이란 절책(tajjanīya) 등 일곱 가지 종류의 업을 말한다.

๔๑๓. อุมฺมตฺตกาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อนาปตฺติ สุทฺเธ อสุทฺธทิฏฺฐิสฺส อสุทฺเธ อสุทฺธทิฏฺฐิสฺส อุมฺมตฺตกสฺส อาทิกมฺมิกสฺสา’’ติ [Pg.211] (ปารา. ๓๙๐) วุตฺเต สงฺคณฺหาติ. ปญฺจงฺคสํยุตนฺติ ยํ โจเทติ, ตสฺส ‘‘อุปสมฺปนฺโน’’ติ สงฺขฺยูปคมนํ, ตสฺมึ สุทฺธสญฺญิตา, เยน ปาราชิเกน โจเทติ, ตสฺส ทิฏฺฐาทิวเสน อมูลกตา, จาวนาธิปฺปาเยน สมฺมุขา โจทนา, ตสฺส ตงฺขณวิชานนนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ ยุตฺตํ โหติ.

‘미친 자 등’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 “청정함에도 청정하지 않다고 보는 자, 청정하지 않음에도 청정하지 않다고 보는 자, 미친 자, 최초 범행자에게는 범계가 아니다”(Pārā. 390)라고 설해진 내용을 포함한다. ‘다섯 가지 요소를 갖춘’이란 고발하는 대상이 ‘구족계를 받은 자’라는 범주에 들어감, 그에 대해 청정하다는 인식, 고발하는 근거인 바라이죄에 대해 본 것 등의 측면에서 근거가 없음, 실추시키려는 의도로 면전에서 고발함, 상대방이 그 순간에 [그 내용을] 알아들음이라는 이 다섯 가지 요소를 갖춘 것을 말한다.

๔๑๕. อิทนฺติ ‘‘สิกฺขาปท’’นฺติ เสโส, ‘‘สิกฺขาปท’’นฺติ จ อิมินา ตปฺปฏิปาทนียา อาปตฺติเยว คยฺหติ. ติสมุฏฺฐานนฺติ กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโตติ สจิตฺตเกหิ ตีหิ สมุฏฺฐานโต ติสมุฏฺฐานํ. เตเนวาห ‘‘สจิตฺต’’นฺติ. ปฏิฆจิตฺตานํ ทฺวินฺนํ อญฺญตเรน สหิตตฺตา สจิตฺตกํ. ตํสมฺปยุตฺตาย โทมนสฺสเวทนาย วเสน ทุกฺขเวทนํ.

‘이것’이란 ‘학습계목’이라는 말이 생략된 것이며, ‘학습계목’이라는 이 말에 의해서 그것으로 인하여 생기는 죄 자체가 파악된다. ‘세 가지 발생 경로(Tisamuṭṭhāna)’란 몸과 마음으로부터, 말과 마음으로부터, 몸과 말과 마음으로부터라는, 마음과 함께하는 세 가지 발생 경로로 인해 세 가지 발생 경로를 갖는다는 것이다. 그래서 “의도가 있는(sacitta)”이라고 말한 것이다. 두 가지 적의가 있는 마음(paṭighacitta) 중 어느 하나와 함께하기 때문에 의도가 있는 것이다. 그것과 상응하는 우수(domanassa)의 느낌으로 인해 괴로운 느낌(dukkhavedana)을 갖는다.

ทุฏฺฐโทสกถาวณฺณนา.

417. [제1] 악의를 품은 죄(두타도사)에 대한 설명이 끝났다.

๔๑๖. เลสมตฺตนฺติ ‘‘อญฺญมฺปิ วตฺถุํ ลิสฺสติ สิลิสฺสติ โวหารมตฺเตเนว อีสกํ อลฺลียตีติ เลโส, ชาติอาทีนํเยว อญฺญตรโกฏฺฐาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๙๑) อฏฺฐกถาย ทสฺสิตนิพฺพจเนสุ ‘‘เลโส นาม ทส เลสา ชาติเลโส นามเลโส’’ติอาทินา (ปารา. อฏฺฐ. ๓๙๔) นเยน ปทภาชเน วุตฺเตสุ ชาตินามโคตฺตาทีสุ ทสสุ เลเสสุ อญฺญตรเลสมตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

411. ‘빌미만으로(Lesamatta)’라는 것은 “다른 대상이라 하더라도 그 대상을 취하고 결부시켜 말뿐인 방편으로 약간이라도 관련짓는 것이 빌미(lesa)이며, 이는 태생 등의 어느 한 부분에 대한 명칭이다”라고 주석서에서 설명된 어원에 따라, 단어 분석(padabhājana)에서 ‘빌미란 열 가지 빌미이니, 태생의 빌미, 이름의 빌미’ 등의 방식으로 설해진 태생·이름·성씨 등 열 가지 빌미 중 어느 하나의 빌미만으로라는 뜻이다.

ตตฺถ ชาติ นาม ขตฺติยพฺราหฺมณาทิชาติ. นามํ นาม อิมสฺมึ สิกฺขาปเท ‘‘ฉคลโก ทพฺโพ มลฺลปุตฺโต นาม, ฉคลิกา เมตฺติยา ภิกฺขุนี นามา’’ติ ฐปิตํ นามํ วิย โจทเกหิ ฐปิตนามญฺจ พุทฺธรกฺขิตาทิสกนามญฺจาติ ทุวิธํ นามํ. โคตฺตํ นาม โคตมโมคฺคลฺลานาทิโคตฺตํ. ลิงฺคํ นาม [Pg.212] ทีฆตาทิสณฺฐานนานตฺตญฺจ กณฺหตาทิวณฺณนานตฺตญฺจาติ อิทํ ทุวิธลิงฺคํ. อาปตฺติเลโส นาม ลหุกาทิรูเปน ฐิตปาจิตฺติยาทิอาปตฺติ. ปตฺโต นาม โลหปตฺตาทิ. จีวรํ นาม ปํสุกูลาทิ. อุปชฺฌาโย นาม จุทิตกสฺส อุปชฺฌาโย. อาจริโย นาม จุทิตกสฺส ปพฺพชฺชาจริยาทิโก. เสนาสนํ นาม จุทิตกสฺเสว นิวาสปาสาทาทิกํ.

412. 거기서 ‘태생(jāti)’이란 크샤트리아, 브라만 등의 태생을 말한다. ‘이름(nāma)’이란 이 학습계목에서 ‘차갈라카라는 이름의 답바 말라뿟따, 차갈리카라는 이름의 메띠야 비구니’라고 설정된 이름처럼, 고발자들이 설정한 이름과 붓다락키따 등의 자기 이름을 포함하는 두 종류의 이름이다. ‘성씨(gotta)’란 고따마, 목갈라나 등의 성씨를 말한다. ‘형상(liṅga)’이란 키가 큰 것 등의 외형적 차이와 검은색 등의 색깔 차이를 말하니, 이 두 가지가 형상이다. ‘죄의 빌미(āpattileso)’란 가벼운 죄 등의 형태로 존재하는 파이제 등의 죄이다. ‘발우(patto)’란 철제 발우 등이다. ‘가사(cīvara)’란 분소의 등이다. ‘은사(upajjhāyo)’란 피고발자의 은사를 말한다. ‘아사리(ācariyo)’란 피고발자의 출가 아사리 등을 말한다. ‘처소(senāsana)’란 피고발자의 거처인 궁전 등을 말한다.

โจเทยฺยาติ อญฺญขตฺติยชาติกํ ปุคฺคลํ ปาราชิกํ อชฺฌาปชฺชนฺตํ ทิสฺวา อตฺตโน เวริขตฺติยชาติกํ ปุคฺคลํ ‘‘ขตฺติโย มยา ทิฏฺโฐ, ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺโนสี’’ติอาทินา นเยน โจเทติ. ครุกาปตฺติ นาม สงฺฆาทิเสโส. สเจ จาวนเจตโนติ ‘‘อปฺเปว นาม นํ อิมมฺหา พฺรหฺมจริยา จาเวยฺย’’นฺติ (ปารา. ๓๙๒) วุตฺตตฺตา สเจ อิมํ สาสนา จาเวยฺยามีติ อธิปฺปาโย หุตฺวา โจเทตีติ วุตฺตํ โหติ, อิมินา พฺยติเรกวเสน น อญฺญาธิปฺปาโยติ วุตฺตเมว โหตีติ ปุริมสิกฺขาปทฏฺฐกถายํ ทสฺสิเตสุ ‘‘จาวนาธิปฺปาโย อกฺโกสาธิปฺปาโย’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๓๘๙) เอวมาทินานปฺปการาธิปฺปาเยสุ อาปตฺติยา องฺคภูตํ จาวนาธิปฺปายํ ทสฺเสตฺวา เสสาธิปฺปาเย ปฏิกฺขิปติ.

413. ‘고발한다면(codeyya)’이란 다른 크샤트리아 계급의 인물이 바라이죄를 범하는 것을 보고서, 자신의 원수인 크샤트리아 계급의 인물에게 “내가 크샤트리아가 바라이죄를 범하는 것을 보았으니, 당신도 바라이죄를 범했다”는 방식 등으로 고발하는 것이다. ‘중죄(Garukāpatti)’란 승잔죄를 말한다. ‘만약 실추시키려는 의도가 있다면’이란 “어떻게든 그를 이 범행(청정수행)에서 실추시키리라”(pārā. 392)고 설해졌듯이, 만약 이 법에서 그를 실추시키겠다는 의도를 가지고 고발한다는 뜻이다. 이로써 반대 급부로 다른 의도는 해당하지 않는다는 점이 언급된 것이다. 이전 학습계목의 주석서에서 제시된 ‘실추시키려는 의도, 비방하려는 의도’(pārā. aṭṭha. 2.389) 등 여러 가지 의도 중에서 죄의 구성 요소가 되는 ‘실추시키려는 의도’를 나타내고 나머지 의도는 배제한다.

๔๑๗. ตถาสญฺญีติ อยํ ปาราชิกมชฺฌาปนฺโนเยวาติ ตถาสญฺญี. ‘‘โจเทติ วา โจทาเปติ วา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ตถาสญฺญี’’ติ อิทํ ‘‘โจทาเปตี’’ติ อิมินาปิ โยเชตพฺพํ. เสโสติ เอตฺถ ‘‘ปาราชิกานิ วุตฺตานี’’ติอาทึ กตฺวา ‘‘สจิตฺตํ ทุกฺขเวทน’’นฺติ ปริยนฺตํ กตฺวา ทสฺสิตปฐมสิกฺขาปทวินิจฺฉยสงฺคาหกกถาปพนฺเธน วุตฺตสพฺพวินิจฺฉเยสุ ตํสิกฺขาปทนิยตํ ‘‘อมูลเกนา’’ติ อิทญฺจ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท ‘‘ภิกฺขุมนฺติมวตฺถุนา…เป… อนาปตฺติ สิยา’’ติ วุตฺตมตฺถญฺจ [Pg.213] ฐเปตฺวา อวสิฏฺฐสพฺพวินิจฺฉโยติ อตฺโถ. อนนฺตรสโม มโต เหฏฺฐา อนนฺตรํ วุตฺตสิกฺขาปเทเนว สทิโสติ เวทิตพฺโพ.

415. ‘그렇게 인식하는 자(tathāsaññī)’란 이 자가 바로 바라이죄를 범한 자라고 그렇게 인식하는 자를 말한다. “고발하거나 고발하게 한다”고 설해졌으므로, ‘그렇게 인식하는 자’라는 구절은 ‘고발하게 한다’는 말과도 연결되어야 한다. ‘나머지’라는 것은 여기서 “바라이죄들이 설해졌다”는 등에서 시작하여 “의도가 있고 괴로운 느낌이다”라는 끝부분까지 제시된 첫 번째 학습계목의 판별을 포함하는 설명의 연속으로서, 그 학습계목에 고정된 ‘근거 없는’이라는 구절과 이 학습계목에서 “비구에게 가장 무거운 사안으로… (중략) …범계가 되지 않는다”고 설해진 내용을 제외한 나머지 모든 판별이라는 뜻이다. ‘직전의 것과 같다고 여겨진다(Anantarasamo mato)’는 것은 바로 앞에 설해진 학습계목과 같다고 이해해야 한다는 뜻이다.

ทุติยทุฏฺฐโทสกถาวณฺณนา.

제2 악의를 품은 죄(두타도사)에 대한 설명이 끝났다.

๔๑๘. สมคฺคสฺส สงฺฆสฺสาติ ‘‘สมคฺโค นาม สงฺโฆ สมานสํวาสโก สมานสีมายํ ฐิโต’’ติ ปทภาชเน วุตฺตตฺตา จิตฺเตน จ กาเยน จ เอกีภูตสฺส สงฺฆสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. จ-กาโร ปทปูรโณ, เอว-การตฺโถ วา, นสมคฺคสฺสาติ พฺยติเรกตฺโถ เวทิตพฺโพ. เภทตฺถํ วายเมยฺยาติ ‘‘อิเม กถํ กทา ภิชฺชิสฺสนฺตี’’ติ รตฺตินฺทิวํ จินฺเตตฺวา อุปายํ คเวสิตฺวา ปกฺขปริเยสนาทึ กเรยฺยาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ ปาฬิยํ ‘‘เภทาย ปรกฺกเมยฺยาติ กถํ อิเม นานา อสฺสุ วินา อสฺสุ วคฺคา อสฺสูติ ปกฺขํ ปริเยสติ คณํ พนฺธตี’’ติ (ปารา. ๔๑๒).

418. ‘화합한 승가의’라는 것은 단어 해석에서 ‘화합한 승가란 같은 주거지에서 함께 살며 동일한 경계 안에 머무는 것’이라고 설해졌으므로, 마음으로나 몸으로나 하나가 된 승가를 의미한다. ‘차(ca)’라는 글자는 문장을 채우는 어조사(padapūraṇa)이거나 ‘에바(eva, 오직)’의 의미이며, 화합하지 않은 자에게는 그 반대의 의미로 이해해야 한다. ‘분열을 위해 노력한다’는 것은 ‘이들이 어떻게, 언제 분열될 것인가’라고 밤낮으로 생각하며 방도를 찾아내어 파벌을 구하는 등의 일을 한다는 의미이다. 율장 본문(Pāḷi)에서 ‘분열을 위해 정진한다는 것은 이들이 어떻게 하면 서로 달라질까, 서로 떨어질까, 서로 파벌을 이룰까 하며 파벌을 구하고 무리를 짓는 것이다’(Pārā. 412)라고 설해졌기 때문이다.

เภทเหตุนฺติ ‘‘อิธุปาลิ ภิกฺขุ อธมฺมํ ‘ธมฺโม’ติ ทีเปติ, ธมฺมํ ‘อธมฺโม’ติ ทีเปตี’’ติอาทินา (ปริ. ๔๕๙) นเยน ขนฺธเก วุตฺตํ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถุสงฺขาตํ สงฺฆเภทการณมาห. อิทเมว หิ ปทภาชเน วุตฺตํ ‘‘เภทนสํวตฺตนิกํ วา อธิกรณนฺติ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถูนี’’ติ. คเหตฺวาติ ปคฺคยฺห. ติฏฺเฐยฺยาติ นปฺปฏินิสฺสชฺเชยฺย. ปริทีปยนฺติ เอตฺถ ปริทีเปนฺโต, น ปฏินิสฺสชฺชนฺโตติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ติฏฺเฐยฺยาติ น ปฏินิสฺสชฺเชยฺยา’’ติ.

‘분열의 원인’이라는 것은 칸다카(Khandhaka)에서 ‘우팔리여, 여기 비구가 비법(adhamma)을 법(dhamma)이라고 천명하고, 법을 비법이라고 천명한다’는 등의 방식(Pari. 459)으로 설해진 열여덟 가지 분열의 근거(aṭṭhārasabhedakaravatthu)라고 일컬어지는 승가 분열의 원인을 말한다. 바로 이것이 단어 해석에서 ‘분열로 인도하는 쟁송(adhikaraṇa)이란 열여덟 가지 분열의 근거들이다’라고 설해진 것이다. ‘취하여’라는 것은 고수하여(paggayha)라는 뜻이다. ‘머물러 있다’는 것은 포기하지 않는다는 뜻이다. ‘천명하며 머물러 있다’는 여기에서 천명하면서 포기하지 않는다는 의미이다. ‘머물러 있다는 것은 포기하지 않는 것이다’라고 설해진 바와 같다.

๔๑๙. ภิกฺขูหีติ ตสฺส สงฺฆเภทกสฺส ปรกฺกมนํ ปสฺสนฺเตหิ วา ทูเร เจ, ฐิตํ ปวตฺตึ สุณนฺเตหิ วา ลชฺชีหิ สุเปสเลหิ เสสภิกฺขูหิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ภิกฺขูหีติ อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ. เย ปสฺสนฺติ เย สุณนฺติ, เตหิ วตฺตพฺโพ’’ติ [Pg.214] (ปารา. ๔๑๒). ตสฺส วทนฺเตหิ เอวํ วตฺตพฺพนฺติ วจนาการทสฺสนตฺถมาห ‘‘มายสฺมา สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส เภทาย ปรกฺกมิ, เภทนสํวตฺตนิกํ วา อธิกรณํ สมาทาย ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ, สเมตายสฺมา สงฺเฆน, สมคฺโค หิ สงฺโฆ สมฺโมทมาโน อวิวทมาโน เอกุทฺเทโส ผาสุ วิหรตี’’ติ (ปารา. ๔๑๑) ปาฐํ, ตํ เอกเทสสงฺคหวเสน อุปลกฺเขตุมาห ‘‘เภทตฺถํ…เป… เภทการณ’’นฺติ. อิติ วตฺตพฺโพติ โยชนา.

419. ‘비구들에 의해’라는 것은 그 승가 분열의 노력을 직접 본 비구들이나, 멀리 있더라도 일어난 일을 들은 부끄러움을 아는(lajjī) 선량한 나머지 비구들을 말한다. ‘비구들이란 다른 비구들을 말한다. 보는 자들이나 듣는 자들이 그에게 말해야 한다’(Pārā. 412)라고 설해졌기 때문이다. 그에게 말하는 자들이 이와 같이 말해야 한다는 문구의 형태를 보여주기 위해, ‘존자여, 화합한 승가를 분열시키려 노력하지 마시오. 분열로 인도하는 쟁송을 고수하여 머물지 마시오. 존자는 승가와 화합하시오. 화합한 승가는 환희하며 다투지 않고 한 스승의 가르침 아래 편안하게 머뭅니다’(Pārā. 411)라는 구절 중 일부를 인용하여 ‘분열을 위해… (중략) …분열의 원인’이라고 나타낸 것이다. ‘이와 같이 말해야 한다’라고 연결된다.

๔๒๐. วุจฺจมาโน หีติ เอตฺถ หิ-สทฺโท อปิ-สทฺทตฺโถ. ‘‘ปี’’ติ วา ปาโฐ, เตหิ ลชฺชิภิกฺขูหิ ‘‘มายสฺมา’’ติอาทินา นเยน วิสุํ ติกฺขตฺตุํ วุตฺโตปีติ อตฺโถ. นิสฺสชฺเชยฺย น เจว นนฺติ ตํ เภทาย ปรกฺกมนํ อปฺปฏินิสฺสชฺชนปจฺจยา ทุกฺกฏาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาปิ น วิสฺสชฺเชยฺยาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘โน เจ ปฏินิสฺสชฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๔๑๒). ตถา หิ อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺโต หตฺเถสุ, ปาเทสุ จ คเหตฺวา สงฺฆมชฺเฌ อาเนตฺวา ตเถว ติกฺขตฺตุํ วุตฺโตปิ ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวา ทุกฺกฏาปตฺตึ อาปนฺโนติ อิมินา จ สงฺคหิโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘โส ภิกฺขุ สงฺฆมชฺฌมฺปิ อากฑฺฒิตฺวา วตฺตพฺโพ ‘มายสฺมา…เป… ผาสุ วิหรตี’ติ. ทุติยมฺปิ วตฺตพฺโพ. ตติยมฺปิ วตฺตพฺโพ. สเจ ปฏินิสฺสชฺชติ, อิจฺเจตํกุสลํ. โน เจ ปฏินิสฺสชฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ. อิทํ อุภยตฺถ ทุกฺกฏํ สามญฺเญน วกฺขติ ‘‘ติกฺขตฺตุํ ปน วุตฺตสฺส, อปริจฺจชโตปิ ต’’นฺติ.

420. ‘권고를 받으면서’에서 ‘히(hi)’라는 단어는 ‘아피(api, ~하더라도)’의 의미이다. 또는 ‘피(pī)’라고도 전해지는데, 그 부끄러움을 아는 비구들에 의해 ‘존자여’라는 등의 방식으로 따로 세 번 권고받더라도라는 의미이다. ‘그것을 버리지 않으면’이라는 것은 분열을 위한 노력을 포기하지 않음으로 인해 악작죄(dukkaṭa)를 범했음에도 불구하고 이를 그만두지 않는다는 뜻이다. ‘만약 포기하지 않으면 악작죄이다’(Pārā. 412)라고 설해졌기 때문이다. 실제로 포기하지 않는 자를 손과 발을 붙잡고 승가 대중 가운데로 데려와서 그와 같이 세 번 권고했음에도 불구하고 이를 그만두지 않아 악작죄를 범한 경우도 여기에 포함된다. 세존께서는 ‘그 비구를 승가 한가운데로 끌고 와서라도 말해야 한다. 존자여… (중략) …편안하게 머뭅니다라고. 두 번째도 말해야 한다. 세 번째도 말해야 한다. 만약 포기한다면 그것은 좋은 일이다. 만약 포기하지 않는다면 악작죄이다’라고 말씀하셨다. 이 양쪽의 악작죄에 대해 ‘세 번 권고받았으나 그것을 버리지 않는 자’라고 통칭하여 말할 것이다.

สมนุภาสิตพฺโพติ เอตฺถ ‘‘โส ภิกฺขู’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ‘‘ยาวตติย’’นฺติ เสโส, ยถาห ‘‘โส ภิกฺขุ [Pg.215] ภิกฺขูหิ ยาวตติยํ สมนุภาสิตพฺโพ’’ติ (ปารา. ๔๑๑), ตถา สงฺฆมชฺเฌปิ ติกฺขตฺตุํ วุจฺจมาโนปิ โน วิสฺสชฺเชตฺวา ทุกฺกฏํ อาปนฺโน โส อาธานคฺคาหี ภิกฺขุ สงฺเฆน ติกฺขตฺตุํ วุตฺตํ กมฺมวาจํ วตฺวา สมนุภาสิตพฺโพติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยาวตติยํ สมนุภาสิตพฺโพติ ยาว ตติยํ สมนุภาสนํ, ตาว สมนุภาสิตพฺโพ, ตีหิ สมนุภาสนกมฺมวาจาหิ กมฺมํ กาตพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๑๑). ตนฺติ เภทาย ปรกฺกมนํ, เภทนสํวตฺตนิกํ อธิกรณํ ปคฺคเหตฺวา ฐานญฺจ. อจฺจชนฺติ, ญตฺติจตุตฺถาย กมฺมวาจาย วุจฺจมานายปิ อจฺจชนฺโต. ครุกํ ผุเสติ ตติยาย กมฺมวาจาย ‘‘โส ภาเสยฺยา’’ติ ยฺยการปฺปตฺตาย สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชติ.

‘훈계되어야 한다’는 여기에서 ‘그 비구는’이라는 말을 가져와 연결해야 하며, ‘세 번까지’라는 말이 생략되었다. ‘그 비구는 비구들에 의해 세 번까지 훈계되어야 한다’(Pārā. 411)고 설해진 것과 같다. 이처럼 승가 대중 가운데서 세 번 권고를 받았음에도 그만두지 않아 악작죄를 범하고 자신의 견해를 고집하는 그 비구는, 승가에 의해 세 번의 갈마문(kammavāca)을 낭독하는 갈마를 통해 훈계되어야 한다는 의미이다. 주석서에서 ‘세 번까지 훈계되어야 한다는 것은 세 번의 훈계가 있을 때까지 훈계되어야 함을 말하며, 세 번의 훈계 갈마문으로 갈마가 행해져야 한다’(Pārā. Aṭṭha. 2.411)라고 설해진 것과 같다. ‘그것’은 분열을 위한 노력과 분열로 인도하는 쟁송을 고수하며 머무는 것을 말한다. ‘버리지 않으면’은 결택 갈마(ñatticatuttha)의 갈마문이 설해지고 있음에도 버리지 않는 것을 말한다. ‘중죄에 닿는다’는 세 번째 갈마문의 끝에서 승잔죄(saṅghādisesa)를 범하게 되는 것을 말한다.

๔๒๑. สงฺฆสฺส เภทาย ปรกฺกมนฺตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา, สุตฺวา, ญตฺวา จ อวทนฺตสฺส ภิกฺขุโน ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

421. 승가 분열을 위해 노력하는 비구를 보고, 듣고, 알고서도 말하지 않는 비구에게 악작죄가 성립한다는 의미이다.

๔๒๒. กีวทูเร วสนฺเตหิ สุตฺวา คนฺตฺวา วตฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘คนฺตฺวา’’ติอาทิ. อทฺธโยชนเมว อทฺธโยชนตา, ตโต อธิกํ วา. คิลานํ ปฏิจฺจ อทฺธโยชนํ วุตฺตํ, อิตรํ ปฏิจฺจ ‘‘อธิกํ ทูรมฺปิ ปน คนฺตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘สเจ สกฺโกตี’’ติ. ตาวเทติ ตทา เอว, อจิรายิตฺวาติ อตฺโถ.

422. 얼마나 멀리 살고 있는 자들이 듣고 가서 말해야 하는지에 대하여 ‘가서’ 등의 말을 하였다. ‘반 유순(addhayojana)’은 반 유순의 거리 또는 그보다 더 먼 곳을 의미한다. 병든 비구에 대해서는 반 유순이라고 설해졌고, 그렇지 않은 비구에 대해서는 ‘더 먼 거리라도 가야 한다’고 설해졌다. 그렇기에 ‘만약 할 수 있다면’이라고 말한 것이다. ‘즉시’는 바로 그때, 지체하지 않고라는 뜻이다.

๔๒๓. ติกฺขตฺตุํ ปน วุตฺตสฺสาติ ‘‘มายสฺมา’’ติอาทินา นเยน วิสุญฺจ สงฺฆมชฺเฌ จ ติกฺขตฺตุํ วุตฺตสฺสาปิ อปริจฺจชนฺตสฺส. ตํ เภทาย ปรกฺกมาทิกํ. เภทปฺปวตฺติยา สุตกฺขเณ สยํ อคนฺตฺวา ปณฺณํ วา สาสนํ วา เปเสนฺตสฺส อาปตฺตึ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทูตํ วา’’ติอาทิ. ยถาห อฏฺฐกถายํ [Pg.216] (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๑๑) ‘‘ทูตํ วา ปณฺณํ วา เปเสตฺวา วทโตปิ อาปตฺติโมกฺโข นตฺถี’’ติอาทิ.

423. ‘세 번 권고받은 자’란 ‘존자여’라는 등의 방식으로 개별적으로 그리고 승가 대중 가운데서 세 번이나 권고받았음에도 포기하지 않는 자를 말한다. ‘그것’은 분열을 위한 노력 등을 말한다. 분열이 일어났다는 소식을 들은 순간에 직접 가지 않고 편지나 전령을 보내는 자의 죄를 보여주기 위해 ‘전령을 보내거나’ 등을 말하였다. 주석서(Pārā. Aṭṭha. 2.411)에서 ‘전령이나 편지를 보내어 말하더라도 죄에서 벗어날 수 없다’는 등의 내용이 설해진 것과 같다.

๔๒๕. ยฺยกาเร ปน สมฺปตฺเตติ ‘‘ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺยา’’ติ (ปารา. ๔๑๓) ตติยกมฺมวาจาย อนฺเต ยฺยกาเร อุจฺจาริเต. ปสฺสมฺภนฺตีติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, วูปสมนฺตีติ อตฺโถ. ทุกฺกฏาทโยติ ญตฺติยา ทุกฺกฏํ, ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ทฺเว จ ถุลฺลจฺจยา. ยถาห ‘‘สงฺฆาทิเสสํ อชฺฌาปชฺชนฺตสฺส ญตฺติยา ทุกฺกฏํ, ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ (ปารา. ๔๑๔). ตสฺมา ญตฺติยา ปุพฺเพ พหิ จ สงฺฆมชฺเฌ จ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเตปิ อปฺปฏินิสฺสชฺชเนน อาปนฺนานิ ทฺเว ทุกฺกฏานิ เทเสตพฺพานีติ วิญฺญายติ.

425. ‘이의가 있는 자는 말하십시오(so bhāseyya)’라는 세 번째 갈마문의 끝부분이 낭독되었을 때를 말한다. ‘가라앉는다’는 것은 억제된다, 가라앉는다는 뜻이다. ‘악작죄 등’이란 결택(ñatti) 시의 악작죄와 두 번의 갈마문 시의 두 가지 가려죄(thullaccaya)를 말한다. ‘승잔죄를 범하는 자에게 결택 시의 악작죄와 두 번의 갈마문 시의 가려죄들은 가라앉는다’(Pārā. 414)고 설해진 것과 같다. 그러므로 결택 이전에 승가 외부와 내부에서 세 번의 권고를 받았음에도 포기하지 않음으로써 범하게 된 두 가지 악작죄는 참회해야 함을 알 수 있다.

อิมิสฺสา กมฺมวาจาย กึ อาปนฺนาปตฺติโย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, อุทาหุ อนาปนฺนาติ วิจารณาย ‘‘โย อวสาเน ปฏินิสฺสชฺชิสฺสติ, โส ตา อาปตฺติโย น อาปชฺชติ, ตสฺมา อนาปนฺนา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๑๔) มหาสุมตฺเถรสฺส วาทํ ‘‘กิมนาปนฺนานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา’’ติ ปฏิพาหิตฺวา ‘‘ลิงฺคปริวตฺตเน อสาธารณาปตฺติโย วิย อาปนฺนา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ มหาปทุมตฺเถรสฺส วาโท ฐิโต.

이 갈마문에 의해 범해진 죄들이 가라앉는 것인가, 아니면 범하지 않은 것인가에 대한 고찰에서, '마지막에 포기할 자는 그 죄들을 범하지 않으므로, 범하지 않은 상태에서 가라앉는다'는 마하수맛테라(Mahāsumatthera)의 주장을 '범하지 않은 자들에게 무슨 가라앉음이 있겠는가'라고 반박하고, '성전환 시의 불공통죄와 같이 범해진 죄가 가라앉는다'는 마하빠둠맛테라(Mahāpadumatthera)의 주장이 확립되었다.

๔๒๖. อกเต ปน กมฺมสฺมินฺติ ยถาวุตฺตสมนุภาสนกมฺเม อกเต. อปริจฺจชโตปิ จาติ ตํ สงฺฆเภทาย ปรกฺกมนํ อปริจฺจชนฺตสฺสาปิ. ‘‘สงฺฆาทิเสเสนา’’ติ อิมินา กมฺมํ อกตฺวา สงฺฆมชฺเฌ จ พหิ จ ติกฺขตฺตุํ วุจฺจมานสฺส อปฺปฏินิสฺสชฺชเนน ทุกฺกฏํ ปน โหตีติ พฺยติเรกโตว ทสฺเสติ.

426. '갈마가 행해지지 않았을 때(akate pana kammasmiṃ)'란 위에서 언급한 쟁론의 갈마가 행해지지 않았을 때를 의미한다. '포기하지 않는 자라도(apariccajatopi ca)'란 승가 분열을 위한 노력을 포기하지 않는 자에게도 해당한다. '승가디세사로써(saṅghādisesena)'라는 구절은 갈마를 행하지 않고 승가 대중 가운데서와 밖에서 세 번 권고받았음에도 포기하지 않음으로써 일어나는 죄는 둑껏따(dukkaṭa)임을 반대 측면에서 보여준다.

๔๒๗. ปุพฺเพ วาติ ญตฺติยา ปุพฺเพ วิสุํ, สงฺฆมชฺเฌ วา ติกฺขตฺตุํ วุจฺจมาเนปิ. ตงฺขเณปีติ ญตฺติกฺขเณ วา. ญตฺติยา [Pg.217] อนิฏฺฐิตายปิ ปจฺฉาปิ, อิมสฺส อวธึ ทสฺเสติ ‘‘อสมฺปตฺเต ยฺยการสฺมิ’’นฺติ. ปฏินิสฺสชฺชโตปิ จ ตสฺส สงฺฆาทิเสเสน อนาปตฺติ ปกาสิตาติ ปฐมคาถาย ปจฺฉิมฑฺฒํ อิธาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

427. '이전이나(pubbe vā)'란 선언(ñatti) 이전의 별도의 경우나, 승가 대중 가운데서 세 번 권고받을 때를 말한다. '그 찰나에도(taṅkhaṇepī)'란 선언의 찰나를 말한다. 선언이 완료되지 않았을 때나 그 이후라도, 이것의 한계를 '약까라(yyakāra)에 도달하지 않았을 때'라고 보여준다. '포기하는 자에게도 (승가디세사가) 되지 않음이 밝혀졌다'는 첫 번째 게송의 후반부를 여기에 가져와서 연결해야 한다.

๔๒๘. เอตฺตาวตา ‘‘อนาปตฺติ อสมนุภาสนฺตสฺส ปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺส อุมฺมตฺตกสฺส ขิตฺตจิตฺตสฺส เวทนาฏฺฏสฺส อาทิกมฺมิกสฺสา’’ติ (ปารา. ๔๑๖) ปาเฐ ‘‘ปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺสา’’ติ ปเทน คหิเตสุ ‘‘ญตฺติโต’’ติอาทีสุ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา ตํ นิคเมตุํ ‘‘ปฏินิสฺสชฺชโต วาปิ ต’’นฺติ อาห. นิคมนตฺถโชตโก เอวํ-สทฺโท สามตฺถิยา ลพฺภติ, เอวํ ‘‘ญตฺติโต’’ติอาทินา ยถาวุตฺตนเยน ปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺส วาติ อตฺโถ. ตนฺติ สงฺฆเภทปฺปโยคํ. อสมนุภาสโต วาติ อสมนุภาสิยมานสฺส. ‘‘อสมนุภาสิยโต’’ติ วตฺตพฺเพ วิกรณปจฺจยโลเปน ‘‘อสมนุภาสโต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อสมนุภาสนฺตสฺสาติ อสมนุภาสิยมานสฺสา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๑๖). ‘‘สงฺฆาทิเสเสน อนาปตฺติ ปกาสิตา’’ติ อนุวตฺตมานตฺตา อิจฺฉิตตฺเถ สิทฺเธปิ ปุน ‘‘อนาปตฺติ ปกาสิตา’’ติ วจเน ปุนรุตฺตตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, ปทาวุตฺติ นาม อลํกาโร โหตีติ.

428. 지금까지 '갈마를 받지 않는 자, 포기하는 자, 미친 자, 정신이 혼란한 자, 고통에 시달리는 자, 처음 범한 자에게는 죄가 되지 않는다'(pārā. 416)라는 구절에서 '포기하는 자'라는 단어로 포함된 '선언으로부터' 등에 대한 판결을 보여주고, 그것을 결론짓기 위해 '포기하는 자에게나 또한 그것을'이라고 하였다. 결론의 의미를 나타내는 '이와 같이(evaṃ)'라는 단어는 문맥상 얻어지니, 이와 같이 '선언으로부터' 등의 앞에서 언급된 방식에 따라 포기하는 자라는 뜻이다. '그것(taṃ)'이란 승가 분열의 시도를 말한다. '갈마를 받지 않는 자(asamanubhāsato vā)'란 갈마가 행해지지 않는 자를 말한다. 'asamanubhāsiyato'라고 해야 할 곳에 변화접미사가 생략되어 'asamanubhāsato'라고 하였다고 보아야 한다. 주석서에서 'asamanubhāsantassa란 asamanubhāsiyamānassa를 의미한다'(pārā. aṭṭha. 2.416)라고 한 바와 같다. '승가디세사가 되지 않음이 밝혀졌다'는 구절이 계속 이어지므로 의도한 뜻이 성취되는데도 다시 '죄가 되지 않음이 밝혀졌다'고 말하는 것은 중복의 오류에 빠지는 것이 아닌가? 그렇지 않다. 단어의 반복은 수사(alaṃkāra)가 되기 때문이다.

๔๒๙. อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส อตฺถุปฺปตฺติยํ สงฺฆเภทตฺถํ ปญฺจ วตฺถูนิ ยาจนฺเตน เทวทตฺเตน ‘‘สาธุ ภนฺเต ภิกฺขู ยาวชีวํ มจฺฉมํสํ น ขาเทยฺยุํ, โย มจฺฉมํสํ ขาเทยฺย, วชฺชํ นํ ผุเสยฺยา’’ติ (ปารา. ๔๐๙) วุตฺเต ‘‘อลํ เทวทตฺต มยา ติโกฏิปริสุทฺธํ มจฺฉมํสํ อนุญฺญาตํ อทิฏฺฐํ อสุตํ อปริสงฺกิต’’นฺติ (ปารา. ๔๐๙) อนุญฺญาเตสุ มจฺฉมํเสสุ กปฺปิยากปฺปิยวินิจฺฉยํ ปุพฺเพ อโนกาสาภาเวน อวตฺวา ปกตํ สิกฺขาปทวินิจฺฉยํ นิฏฺฐาเปตฺวา อิทานิ ปตฺตาวเสสํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยญฺหี’’ติอาทิ อารทฺธํ[Pg.218]. ‘‘ตํ ตสฺสา’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘ย’’นฺติ อิทํ ‘‘ภิกฺขุ’’นฺติ อิมินา จ ‘‘มจฺฉมํส’’นฺติ เอเตน จ โยเชตพฺพํ. มจฺฉนฺติ โอทกํ. มํสนฺติ ถลชานํ มํสํ. นิพฺเพมติโกติ ‘‘มํ อุทฺทิสฺส กต’’นฺติ วา ‘‘สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กต’’นฺติ วา อุปฺปนฺนาย วิมติยา วิรหิโต.

429. 이 학처의 발생 배경에서 승가 분열을 위해 다섯 가지 사항을 요구하던 데와닷따가 '존자시여, 비구들이 목숨이 다하도록 물고기와 고기를 먹지 않으면 좋겠습니다. 물고기와 고기를 먹는 자는 죄가 그에게 닿을 것입니다'라고 말했을 때, '그만두어라 데와닷따야, 나는 세 가지 측면에서 청정한(tikoṭiparisuddha), 즉 보지 못하고 듣지 못하고 의심되지 않는 물고기와 고기를 허용하였다'라고 허용된 물고기와 고기에 대해, 가부(kappiyākappiya)의 판결을 앞에서는 기회가 없어 말하지 못했으나, 이제 원래의 학처 판결을 마치고 남은 부분을 보여주기 위해 'yañhī' 등을 시작하였다. 'taṃ tassā'라고 말할 것이므로 'yaṃ'이라는 이것은 'bhikkhuṃ'과 'macchamaṃsaṃ'에 연결해야 한다. '물고기(maccha)'란 물에서 나는 것이다. '고기(maṃsa)'란 육지에서 나는 것의 고기이다. '의심이 없는 자(nibbematiko)'란 '나를 위해 만들어진 것인가' 혹은 '승가를 위해 만들어진 것인가'라는 의심이 생기지 않은 자를 말한다.

๔๓๐. สมุทฺทิสฺส กตนฺติ สงฺฆํ วา อตฺตานํ วา อุทฺทิสฺส กตํ. ‘‘ญตฺวา’’ติ อิมินา อชานิตฺวา ภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺติภาวมาห.

430. '지목해서 만들어진 것(samuddissa kataṃ)'이란 승가나 자신을 지목해서 만들어진 것이다. '알고서(ñatvā)'라는 단어를 통해 알지 못하고 먹는 자에게는 죄가 없음을 말한다.

๔๓๑. หตฺถีนํ อสฺสานํ อจฺฉานํ มนุสฺสานํ อหีนํ กุกฺกุรานํ ทีปีนํ สีหานํ พฺยคฺฆานํ ตรจฺฉานํ มํสํ อกปฺปิยํ โหตีติ โยชนา.

431. 코끼리, 말, 곰, 인간, 뱀, 개, 표범, 사자, 호랑이, 하이에나의 고기는 허용되지 않는 것(akappiya)이 된다는 연결이다.

๔๓๒. สจิตฺตกตา อาปตฺติยาเยว ยุชฺชติ, อิธ ปน ตํเหตุกํ มํสเมว เหตุมฺหิ ผลูปจาเรน สจิตฺตกนฺติ คหิตํ. เอตฺถ จิตฺตํ นาม อตฺตานํ วา สงฺฆํ วา อุทฺทิสฺส กตภาวชานนจิตฺตํ. เสสนฺติ อนุทฺทิสฺสกตํ อกปฺปิยมํสํ. อจิตฺตกนฺติ วุตฺตนยเมว.

432. 유심(sacittakatā)은 죄의 경우에만 적절하지만, 여기서는 그 원인이 되는 고기 자체를 결과에 원인의 이름을 붙이는 비유법을 써서 '유심(sacittaka)'이라고 취급하였다. 여기서 '마음'이란 자신이나 승가를 위해 만들어졌음을 아는 마음을 말한다. '그 외(sesaṃ)'란 지목해서 만들어지지 않은 허용되지 않는 고기이다. '무심(acittaka)'이란 앞에서 말한 방식과 같다.

๔๓๓. ปุจฺฉิตฺวาเยวาติ อกปฺปิยมํสปริหารตฺถํ ทสสุ มํเสสุ นามญฺจ อุทฺทิสฺสกตสฺส ปริหารตฺถํ อุภยสฺสาปิ ปฏิลทฺธาการญฺจ ปุจฺฉิตฺวาเยวาติ อตฺโถ. โอทเกสุ มจฺเฉสุ อกปฺปิยาภาวโต ลทฺธากาโรว ญาตพฺโพ. มํเส ทิฏฺฐมตฺเตเยว ‘‘อิทํ อสุกมํส’’นฺติ ชานนฺติ เจ, อปุจฺฉิเตปิ โทโส นตฺถิ. ทายเกสุ มํสสฺสาภาเว ลทฺธนิยาเม อปุจฺฉิเตปิ โทโส นตฺถิ. ยถา วา ตถา วา วิมติยา อุปฺปนฺนาย อปฺปฏิคฺคาเหตฺวา นิสินฺเน ‘‘กสฺมา น ปฏิคฺคณฺหถา’’ติ ปุจฺฉิเต วิมติยา อุปฺปนฺนาการํ วตฺวา ‘‘มยํ ตุมฺเห วา อิตเร ภิกฺขู วา อุทฺทิสฺส น กริมฺหา’’ติ [Pg.219] วตฺวา ‘‘อมฺหากเมว สนฺธาย กตํ, ปณฺณาการตฺถาย กตํ, อติถีนํ วา อตฺถาย กต’’นฺติอาทินา อตฺตนา ลทฺธปฺปการํ วตฺวา ‘‘สํสยํ อกตฺวา ปฏิคฺคเหตพฺพ’’นฺติ วเทยฺยุํ เจ, ปฏิคฺคเหตุํ วฏฺฏตีติ สพฺพมิทํ อฏฺฐกถาย วุตฺตํ.

433. '물어보고서야(pucchitvāyeva)'란 허용되지 않는 열 가지 고기를 피하기 위해 그 이름을 묻고, 지목해서 만든 것을 피하기 위해 그 두 가지의 습득 경위를 물어보고서야 한다는 뜻이다. 물속의 물고기는 허용되지 않는 종류가 없으므로 얻게 된 경위만 알면 된다. 고기를 보자마자 '이것은 무슨 고기다'라고 안다면, 묻지 않아도 허물이 없다. 공양 올리는 자들에게 고기가 없을 때 얻게 된 방식에 대해 묻지 않아도 허물이 없다. 또는 어떤 식으로든 의심이 생겨서 받아들이지 않고 앉아 있을 때 '왜 받지 않으십니까?'라고 질문을 받고 의심이 생긴 경위를 말했을 때, '우리는 당신이나 다른 비구들을 지목해서 만들지 않았습니다'라고 말하며, '우리 자신을 위해 만든 것인데 예우를 위해 만든 것이거나 손님들을 위해 만든 것입니다' 등등 자신이 얻게 된 방식을 말하며 '의심하지 말고 받으십시오'라고 한다면 받아도 된다는 이 모든 내용이 주석서에 설해져 있다.

ภิกฺขูนํ เอตํ วตฺตนฺติ โยชนา. วตฺตฏฺฐาติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน มหากรุณาย เทสิตํ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ วิโสเธตฺวา ปฏิปชฺชเน ปติฏฺฐิตา. ‘‘วินยญฺญุโน’’ติ อิมินา วินยํ อชานิตฺวา อุปเทสปฺปมาเณเนว วตฺตํ ปูเรนฺเตหิ วตฺตสฺส วิโรโธปิ สิยาติ เต นิวตฺเตติ. ‘‘วตฺตฏฺฐา’’ติ วิเสสเนน วินยํ ญตฺวาปิ อปูรเณ นิวตฺเตติ. อุภเยนปิ อตฺตนา วุตฺตวินิจฺฉยสฺส ปริสุทฺธภาวํ ทีเปติ.

이것은 비구들의 의무(vatta)라는 연결이다. '의무에 머무는 자들(vattaṭṭhā)'이란 정등각자께서 대비심으로 설하신 빠띠목카 상원계를 청정하게 하여 실천에 안주한 자들이다. '율을 아는 자(vinayaññuno)'라는 단어를 통해, 율을 알지 못하고 가르침에만 의존하여 의무를 행하는 자들은 의무에 어긋남이 있을 수 있으므로 그들을 제외한다. '의무에 머무는 자들'이라는 수식어를 통해 율을 알고서도 실천하지 않는 자들을 제외한다. 이 두 단어 모두를 통해 자신이 설한 판결의 청정함을 나타낸다.

๔๓๔. อิทํ สมนุภาสนนฺติ ยถาวุตฺตสิกฺขาปทมาห. สมนุภาสเนน สาเธตพฺพา อาปตฺติ สมนุภาสนา การณูปจาเรน. อญฺญถา เอกสมุฏฺฐานาทิภาโว น ยุชฺชติ. เอกสมุฏฺฐานํ กายวาจาจิตฺตสงฺขาตํ เอกํ สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ กตฺวา. กายกมฺมนฺติ หตฺถมุทฺทาวเสน กาเยน กาตพฺพสฺส ปฏินิสฺสชฺชนสฺส อกตตฺตา กายกมฺมํ. วจีกมฺมนฺติ วจสา กาตพฺพสฺส อกตตฺตา วจีกมฺมํ. อกฺริยนฺติ ยถาวุตฺตนเยน ‘‘สงฺฆเภโทปกฺกมนิวารณาย ปรกฺกมนํ ปฏินิสฺสชฺชามี’’ติ กายวิกาเรน วา วจีเภเทน วา อวิญฺญาปนโต อกิริยํ นาม โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

434. 'Idaṃ samanubhāsananti(이 훈계)'는 위에서 말한 학습계(sikkhāpada)를 말한다. 훈계로써 성취되어야 할 바인 아빳띠(āpatti, 죄)를 원인의 이름을 빌려(kāraṇūpacāra) 훈계라고 한 것이다. 그렇지 않으면 단일 발생(ekasamuṭṭhāna) 등의 성질이 성립하지 않는다. '단일 발생'은 몸(身), 말(口), 마음(意)으로 일컬어지는 것 중 하나의 발생을 가진다는 뜻으로 한 말이다. '신업(kāyakamma)'은 손의 동작(hatthamuddā) 등을 통해 몸으로 해야 할 포기(paṭinissajjana)를 하지 않았기 때문에 신업이다. '구업(vacīkamma)'은 말로 해야 할 것을 하지 않았기 때문에 구업이다. '부작위(akriya)'는 위에서 말한 방식대로 '나는 승가 분열의 시도를 막기 위한 노력을 포기한다'라고 몸의 변화나 말의 분별로 알리지 않았기 때문에 부작위라고 불린다는 뜻이다.

สงฺฆเภทกถาวณฺณนา.

승가 분열에 관한 주석.

๔๓๕. กิญฺจิปิ วตฺตพฺพนฺติ ‘‘เอโก วา ทฺเว วา ตโย วา’ติ วุตฺตสงฺฆเภทานุวตฺตกภิกฺขุํ ปสฺสนฺเตหิ สุณนฺเตหิ ลชฺชิภิกฺขูหิ [Pg.220] วิสุญฺจ สงฺฆมชฺเฌ จ เนตฺวา ติกฺขตฺตุํเยว สงฺฆเภทานุวตฺตนสฺส อกตฺตพฺพตํ วตฺวา ตโต อโนรมนฺตานํ ญตฺติจตุตฺถาย กมฺมวาจาย สมนุภาสนกมฺมํ กาตพฺพ’’นฺติ อิทญฺจ ‘‘ตติยานุสฺสาวนาย ยฺย-การปฺปตฺตาย อาปชฺชนกสงฺฆาทิเสสโต ปุพฺเพ อาปนฺนา ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ อิทญฺจ อนาปตฺติปกาโร จาติ อิมํ สาธารณวินิจฺฉยํ สนฺธายาห. วจนปฺปการเภโท ปน อตฺเถว, โส สงฺเขปโต มาติกาย (ปารา. ๔๑๘-๔๑๙) วิตฺถารโต ปทภาชเน (ปารา. ๔๑๘-๔๑๙) อาคตนเยน วตฺตพฺโพ. อสฺสาติ ทุติยสงฺฆเภทสิกฺขาปทสฺส. ‘‘สมุฏฺฐานา…เป… มตา’’ติ อิมินา สาธารณวินิจฺฉโย อติทิฏฺโฐติ ทฏฺฐพฺพํ.

435. '어떤 것이든 말해야 한다'는 것은, '한 명이나 두 명 또는 세 명'이라고 언급된 승가 분열 추종 비구를 보거나 듣는 부끄러움을 아는 비구들이 그를 따로 불러내고 승가 대중 가운데로 데려가서 세 번이나 승가 분열에 동조하는 일을 하지 말라고 말한 뒤, 그래도 그만두지 않는 이들에게 백사결마(ñatticatuttha)로써 훈계 갈마(samanubhāsanakamma)를 집행해야 한다는 뜻이다. 그리고 '야(yya) 자를 얻는 세 번째 공포(tatiyānussāvana)가 있을 때, 발생할 상가디세사(saṅghādisesa) 이전에 발생한 두까타(dukkaṭa)와 툴랏짜야(thullaccaya)는 소멸한다'는 것과 죄가 되지 않는 경우(anāpattipakāra)에 대해서는 이 일반적인 판결을 염두에 두고 말한 것이다. 말의 구체적인 방식은 차이가 있으며, 그것은 요약해서 마띠까(mātikā)에서, 상세하게는 빠다바자나(padabhājana)에서 전해진 방식대로 말해야 한다. 'Assā'는 두 번째 승가 분열 학습계의 것이다. '발생(samuṭṭhānā)... 등... 알려졌다'는 이것으로 일반적인 판결이 인용된 것으로 보아야 한다.

ทุติยสงฺฆเภทกถาวณฺณนา.

두 번째 승가 분열에 관한 주석.

๔๓๖. อุทฺเทสปริยาปนฺเนติ เอตฺถ ‘‘สิกฺขาปเท’’ติ เสโส, นิทานปาราชิกสงฺฆาทิเสสอนิยตวิตฺถารสงฺขาเต ปญฺจวิธอุทฺเทสลกฺขณปาติโมกฺเข อนฺโตคธสิกฺขาปทวิสเยติ อตฺโถ. ‘‘อุทฺเทสปริยาปนฺเน สิกฺขาปเท’’ติ อิมินา ‘‘อวจนียมตฺตานํ กโรตี’’ติ อิมสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ภิกฺขุ ทุพฺพจชาติโกติ เอตฺถ ‘‘โย’’ติ อชฺฌาหาโร. ‘‘ทุพฺพจชาติโกติ ทุพฺพจสภาโว, วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อตฺโถ’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕-๔๒๖) อฏฺฐกถาย วุตฺตโทวจสฺสตาย เหตุภูตปาปิจฺฉตาทีหิ เอกูนวีสติยา ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต หุตฺวา อตฺตนิ วุตฺตํ อนุสิฏฺฐึ สาทรมคฺคหเณน นาสนตา โทวจสฺสสภาโวติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ปทภาชเน ‘‘ทุพฺพจชาติโก โหตีติ ทุพฺพโจ โหติ โทวจสฺสกรเณหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อกฺขโม อปฺปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนิ’’นฺติ (ปารา. ๔๒๖).

436. 'Uddesapariyāpanne(송출에 포함된)'에서 여기에는 '학습계(sikkhāpade)'가 생략되었다. 니다나(nidāna), 빠라지까(pārājika), 상가디세사(saṅghādisesa), 아니야따(aniyata), 빗따라(vitthāra)로 일컬어지는 다섯 가지 종류의 송출의 특징을 가진 빠띠목카(pātimokkha)에 포함된 학습계의 대상을 의미한다. '송출에 포함된 학습계에서'라는 이 말로 '자신을 훈계할 수 없는 상태로 만든다(avacanīyamattānaṃ karoti)'는 것의 대상을 보여준다. '비구가 말을 듣지 않는 성품인(dubbacajātiko)'에서 여기에는 '요(yo, 어떤)'가 보충되어야 한다. 주석서에서 '말을 듣지 않는 성품이란 말을 듣지 않는 본성, 즉 타이르기 어려운 상태를 뜻한다'고 했듯이, 거역함(dovacassatā)의 원인이 되는 악한 욕망 등 19가지 법을 갖추어 자신에게 전해진 가르침을 존중하며 받아들이지 않음으로써 파괴되는 거역하는 본성을 뜻한다. 빠다바자나에서 '말을 듣지 않는 성품이 된다는 것은 말을 듣지 않는 것(dubbaco)이니, 거역하게 하는 법들을 갖추어 참을성이 없고 훈계를 존중하여 받아들이지 않는 것'이라고 하였다.

อวจนียมตฺตานํ [Pg.221] กโรตีติ ‘‘มา มํ อายสฺมนฺโต กิญฺจิ อวจุตฺถ กลฺยาณํ วา ปาปกํ วา, อหมฺปายสฺมนฺเต น กิญฺจิ วกฺขามิ กลฺยาณํ วา ปาปกํ วา, วิรมถายสฺมนฺโต มม วจนายา’’ติ (ปารา. ๔๒๕) วุตฺตนเยน อตฺตานํ อวจนียํ กโรติ. ครุกํ สิยาติ เอตฺถ ‘‘ตสฺสา’’ติ อิทํ อชฺฌาหารนยสมฺพนฺเธน ลพฺภติ. ตตฺรายํ โยชนา – ทุพฺพจชาติโก โย ภิกฺขุ อุทฺเทสปริยาปนฺเน สิกฺขาปเท อตฺตานํ อวจนียํ กโรติ, ตสฺส ครุกํ สิยาติ.

'자신을 훈계할 수 없는 상태로 만든다'는 것은 '존자들이여, 나에게 좋은 것이든 나쁜 것이든 아무 말도 하지 마십시오. 나도 존자들에게 좋은 것이든 나쁜 것이든 아무 말도 하지 않겠습니다. 존자들이여, 나에게 말하는 것을 그만두십시오'라고 말한 방식대로 자신을 훈계할 수 없게 만드는 것이다. '무거워질 것이다(garukaṃ siyā)'에서 여기에는 '그의(tassa)'라는 단어가 문맥상 보충된다. 여기서 구성은 다음과 같다. '말을 듣지 않는 성품을 가진 어떤 비구가 송출에 포함된 학습계에 대하여 자신을 훈계할 수 없게 만든다면, 그에게 [죄가] 무거워질 것이다'라는 뜻이다.

กึ วุตฺตํ โหติ? โย ภิกฺขุ อตฺตโน โทวจสฺสตํ ปสฺสนฺเตหิ, สุณนฺเตหิ จ ลชฺชิภิกฺขูหิ ‘‘มา อายสฺมา อตฺตานํ อวจนียํ อกาสิ…เป… อญฺญมญฺญวุฏฺฐาปเนนา’’ติ (ปารา. ๔๒๕) วุตฺตนเยน ติกฺขตฺตุํ วุตฺโตปิ ทุกฺกฏํ อาปชฺชิตฺวาปิ น วิสฺสชฺเชติ, ‘‘โส ภิกฺขุ สงฺฆมชฺฌมฺปิ อากฑฺฒิตฺวา วตฺตพฺโพ’’ติ (ปารา. ๔๒๖) วุตฺตตฺตา หตฺเถ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวาปิ สงฺฆมชฺฌํ เนตฺวา ตเถว ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต ทุกฺกฏํ อาปชฺชิตฺวาปิ น วิสฺสชฺเชติ, ตสฺส ทุพฺพจชาติกสฺส ญตฺติจตุตฺถาย กมฺมวาจาย กริยมาเน สมนุภาสนกมฺเม ตติยาย กมฺมวาจาย ยฺยการปฺปตฺตาย ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ญตฺติยา ทุกฺกฏํ, ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจเย จ ปฏิปฺปสฺสมฺภยมาโน สงฺฆาทิเสโส โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

무엇을 말하는가? 자신의 거역함을 보거나 듣는 부끄러움을 아는 비구들이 '존자여, 자신을 훈계할 수 없는 상태로 만들지 마십시오... (중략) ...서로 훈계함으로써'라고 말한 방식대로 세 번을 말해도 두까타(dukkaṭa)를 범하고도 포기하지 않을 때, '그 비구는 승가 대중 가운데로 끌고 와서라도 말해야 한다'고 했으므로 손을 잡아 끌고서라도 승가 대중 가운데로 데려가서 그와 같이 세 번을 말해도 두까타를 범하고도 포기하지 않는다면, 그 말을 듣지 않는 비구에게 백사결마(ñatticatuttha)로 훈계 갈마가 행해질 때, 세 번째 결마문(kammavācā)에서 '야(yya)' 자에 이르기 전에 앞서 말한 방식대로 선언(ñatti)으로 두까타를, 두 번의 결마문으로 툴랏짜야(thullaccaya)를 범하며, 그것들을 소멸시키면서 상가디세사(saṅghādisesa)가 된다는 뜻이다.

๔๓๗. ทุพฺพเจติ เอตฺถ ‘‘สิกฺขาปเท’’ติ เสโส, ตถา สงฺฆเภทกวณฺณเนติ เอตฺถาปิ. สงฺฆเภโท เอว สงฺฆเภทโก, ตํ วณฺเณติ กเถตีติ สงฺฆเภทกวณฺณนํ, กึ ตํ? สิกฺขาปทํ, ตญฺจ ปฐมเมว สงฺฆเภทกสิกฺขาปทํ คเหตพฺพํ, ตสฺมึ วุตฺตนเยนาติ โยชนา. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สมุฏฺฐานาทีนิ ปฐมสงฺฆเภทสทิสาเนวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕-๔๒๖). ‘‘สพฺโพ วินิจฺฉโย’’ติ เอเตน อิธ ทสฺสิเตน [Pg.222] ‘‘ครุกํ สิยา’’ติ เอเตน สงฺคหิตํ สงฺฆาทิเสสาวสานวินิจฺฉยํ วชฺเชตฺวา ‘‘อกเต ปนา’’ติอาทิคาถาตฺตเยน วุตฺตอนาปตฺติปฺปกาเร จ ‘‘อิทเมกสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิคาถาย วุตฺตสมุฏฺฐานาทิเก จ อติทิสติ.

437. 'Dubbace(말을 듣지 않음)'에서 여기에는 '학습계(sikkhāpade)'가 생략되었으며, '승가 분열에 관한 주석(saṅghabhedakavaṇṇane)'에서도 마찬가지이다. 승가 분열(saṅghabhedo)이 곧 승가 분열시키는 자(saṅghabhedaka)이며, 그것을 설명하는 것이 승가 분열에 관한 설명(saṅghabhedakavaṇṇana)이다. 그것이 무엇인가? 학습계이다. 그것은 첫 번째 승가 분열 학습계를 의미하며, 거기서 말한 방식대로라는 구성이다. 주석서에서 '발생(samuṭṭhāna) 등은 첫 번째 승가 분열과 똑같다'고 말한 바와 같다. '모든 판결'이라는 이것으로, 여기서 보여진 '무거워질 것이다'라는 말에 포함된 상가디세사의 마지막 판결을 제외하고, '행해지지 않았을 때는(akate panā)' 등으로 시작되는 세 개의 게송에서 말한 죄가 되지 않는 경우와 '이것은 단일 발생이다(idamekasamuṭṭhānaṃ)' 등으로 시작되는 게송에서 말한 발생 등을 인용한다.

ทุพฺพจกถาวณฺณนา.

거역함(말을 듣지 않음)에 관한 주석.

๔๓๘. โย กุลทูสโก ภิกฺขุ, โส ฉนฺทคามิตาทีหิ ปาเปนฺโต ภิกฺขุหิ กมฺเม กริยมาเน ตํ ฉนฺทคามิตาทีหิ ปาปนํ อจฺจชนฺโต ครุกํ ผุเส สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชตีติ โยชนา. ‘‘กุลทูสโกติ กุลานิ ทูเสติ ปุปฺเผน วา ผเลน วา จุณฺเณน วา มตฺติกาย วา ทนฺตกฏฺเฐน วา เวฬุยา วา เวชฺชิกาย วา ชงฺฆเปสนิเกน วา’’ติ (ปารา. ๔๓๗) วจนโต สทฺธาสมฺปนฺนกุลานิ ลาภํ นิสฺสาย ปุปฺผทานาทีหิ สงฺคณฺหิตฺวา ตถา อกโรนฺเตสุ ลชฺชิภิกฺขูสุ กุลานํ สทฺธาทูสนโต กุลทูสโก, ภิกฺขุ.

438. '어떤 가문을 더럽히는(kuladūsako) 비구가 편애(chanda) 등에 빠져 비구들이 갈마를 행할 때, 그 편애 등에 빠진 것을 버리지 않는다면 무거운 상가디세사(saṅghādisesa)를 범하게 된다'는 구성이다. '가문을 더럽히는 자'란 '꽃이나 열매, 가루, 흙, 이쑤시개, 대나무, 의료 행위, 심부름 등으로 가문들을 더럽히는 자'라는 말에 따라, 신심이 깊은 가문들에 이득을 바라고 꽃을 주는 등의 행위로 섭수(saṅgaṇha)하고, 그렇게 하지 않는 부끄러움을 아는 비구들에 대해 가문들의 신심을 손상시키기 때문에 가문을 더럽히는 비구라고 한다.

ฉนฺทคามิตาทีหิ ปาเปนฺโตติ กุลทูสนกมฺมํ กโรนฺตํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา อวจนโต อาปชฺชิตพฺพทุกฺกฏโต มุจฺจนตฺถาย ‘‘อายสฺมา โข…เป… อลนฺเต อิธ วาเสนา’’ติ วทนฺเต ลชฺชี เปสเล ภิกฺขู ‘‘ฉนฺทคามิโน จ ภิกฺขู…เป… เอกจฺจํ น ปพฺพาเชนฺตี’’ติ ฉนฺทคามิตาทีหิ จตูหิ อคติคมเนหิ โยเชนฺโตติ อตฺโถ. กมฺเม กริยมาเนติ ยถาวุตฺตนเยน อตฺตานํ ครหนฺตานํ ภิกฺขูนํ กริยมานํ อกฺโกสนญฺจ ปริภาสนญฺจ เย ปสฺสนฺติ, เย จ สุณนฺติ, เตหิ ‘‘มายสฺมา เอวํ อวจ, น จ ภิกฺขู ฉนฺทคามิโน…เป… อลนฺเต อิธ วาเสนา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วุจฺจมาโนปิ ทุกฺกฏํ อาปชฺชิตฺวาปิ อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺตํ หตฺเถ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา สงฺฆมชฺฌํ อาเนตฺวา ‘‘มายสฺมา เอวํ อวจา’’ติอาทินา นเยเนว [Pg.223] ปุนปิ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต ทุกฺกฏํ อาปชฺชิตฺวาปิ อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺตสฺส ญตฺติจตุตฺถาย กมฺมวาจาย สมนุภาสนกมฺเม กริยมาเนติ วุตฺตํ โหติ. ครุกํ ผุเสติ ญตฺติยา ทุกฺกฏํ, ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจเย จ ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺโต ตติยกมฺมวาจาย อนฺเต ยฺยกาเร สมฺปตฺเต สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ.

'욕망에 따라 행함(愛) 등에 빠지게 한다'는 것은, 가문을 더럽히는 행위를 하는 것을 보거나 듣고도 말하지 않음으로써 범하게 되는 돌라체(dukkaṭa)에서 벗어나기 위해, '존자여, ... 이곳에 머무는 것으로 충분합니다'라고 말하는 부끄러움을 아는 계행 있는 비구들을 '욕망에 따르는 비구들... 누구는 내쫓지 않는다'라고 하며 욕망에 따름 등의 네 가지 그릇된 길(agati)로 연관시키는 것을 의미한다. '갈마가 행해질 때'란, 위에서 언급한 방식대로 자신을 비난하는 비구들에게 가해지는 욕설과 비방을 보는 이들이나 듣는 이들이 '존자여, 그렇게 말하지 마십시오. 비구들이 욕망에 따르는 것이 아닙니다... 이곳에 머무는 것으로 충분합니다'라고 세 번 말했음에도 불구하고 돌라체를 범하면서도 단념하지 않는 자를 손을 잡아 끌어 승가 가운데로 데려와 '존자여, 그렇게 말하지 마십시오' 등의 방식으로 다시 세 번 말했을 때, 돌라체를 범하면서도 단념하지 않는 자에 대해 백사갈마(ñatticatuttha-kamma)로 훈계하는 갈마가 행해질 때를 말한다. 무거운 죄(garuka)에 닿는다는 것은 백사(ñatti)로 돌라체를, 두 번의 갈마문(kammavācā)으로 투란차(thullaccaya)를 범하고, 세 번째 갈마문의 끝에서 '야(yya)' 자가 완성될 때 승잔죄(saṅghādisesa)를 범하게 된다는 의미이다.

๔๓๙-๔๐. ‘‘กุลานิ ทูเสติ ปุปฺเผน วา’’ติอาทินา (ปารา. ๔๓๗) นเยน วุตฺตกุลทูสโนปกรณภูตจุณฺณปณฺณาทีสุ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘จุณฺณ’’นฺติอาทิ. จุณฺณนฺติ สิรีสปณฺณาทิจุณฺณํ. ปณฺณนฺติ ตมฺพูลปณฺณตาลปณฺณาทิขาทิตพฺพาขาทิตพฺพปณฺณํ. ผลนฺติ ตาลปนสาทิผลํ. ปุปฺผนฺติ จมฺปกาทิปุปฺผํ. เวฬุนฺติ อนฺโทฬิกาปาฏํ กิรณฺฑาทิกํ เวฬุํ. กฏฺฐนฺติ เคหทารุํ, อินฺธนญฺจ. มตฺติกนฺติ ปากติกํ, ปญฺจวณฺณํ วา มตฺติกํ.

439-40. '꽃 등으로 가문을 더럽힌다'는 등의 방식(바라지카 437)으로 언급된 가문을 더럽히는 도구가 되는 가루, 잎 등에 대한 판결을 보여주기 위해 '가루(cuṇṇa)' 등을 설하셨다. '가루'는 시리사(sirīsa) 잎 등의 가루이다. '잎'은 육계 잎, 종려 잎 등 먹을 수 있거나 먹을 수 없는 잎이다. '열매'는 종려 열매, 잭푸르트 열매 등이다. '꽃'은 참파카 꽃 등이다. '대나무'는 그네, 바구니 등 대나무 제품이다. '나무'는 집을 짓는 재목과 땔감이다. '진흙'은 일반적인 진흙이나 오색 진흙이다.

อตฺตโน สนฺตกํ, ตาวกาลิกาทิวเสน คหิตํ วา จุณฺณํ…เป… มตฺติกํ กุลสงฺคหณตฺถาย ททโต กุลทูสนทุกฺกฏํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. เถยฺยาติ โจริกา. ‘‘ททโต’’ติ อิทํ สามิวจนํ ‘‘กาตพฺโพ’’ติ ปจฺจตฺตวจนนฺตํ วิเสสิตพฺพมเปกฺขิตฺวา ‘‘ททนฺโต’’ติ วิภตฺติวิปริณาเมน ปจฺจตฺตวจนนฺตํ อนุวตฺเตตพฺพํ. กาตพฺโพติ เอตฺถ กาเรตพฺโพติ อตฺโถ. อิมินา สงฺฆสนฺตกํ, คณสนฺตกํ, อญฺญปุคฺคลสนฺตกญฺจ จุณฺณาทึ กุลสงฺคหตฺถํ โจริกาย เทนฺโต ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพติ อิมํ วินิจฺฉยํ ทสฺเสติ. สงฺฆญฺญสนฺตเกติ สงฺฆญฺญสนฺตกจุณฺณาทิเกติ อตฺโถ. เอตฺถ อญฺญ-สทฺเทน คณปุคฺคลานํ คหณํ.

자신의 소유이거나 빌린 것인 가루... 진흙을 가문의 환심을 사기 위해 주는 자에게는 가문을 더럽힌 돌라체가 된다는 연결이다. '도둑질(theyya)'은 훔치는 것이다. '주는 자에게(dadato)'라는 속격은 '해야 한다(kātabbo)'라는 주격으로 끝나는 수식어를 고려하여 '주는 자는(dadanto)'이라고 격을 바꾸어 주격으로 해석해야 한다. '해야 한다(kātabbo)'는 여기서 '하게 해야 한다(kāretabbo)'는 뜻이다. 이것으로 승가의 소유물, 단체의 소유물, 혹은 다른 개인의 소유물인 가루 등을 가문의 환심을 사기 위해 도둑질로 주는 자는 물건의 가치에 따라 처벌받아야 한다는 판결을 보여준다. '승가 등의 소유물인 경우'는 승가 등의 소유인 가루 등을 의미한다. 여기서 '다른(añña)'이라는 단어는 단체와 개인을 포함한다.

๔๔๑. สงฺฆิกํ ครุภณฺฑํ วาติ สงฺฆสนฺตกํ ครุภณฺฑปโหนกํ วา ปณฺณาทิกํ. เสนาสนนิยามิตนฺติ ‘‘เอตฺตกา ผลรุกฺขาทโย เสนาสเน นวกมฺมตฺถายา’’ติ เอวํ นิยมิตํ [Pg.224] วา. อิสฺสรวตาเย วาติ เอวกาเรน ‘‘เถยฺยา’’ติ อิทํ นิวตฺติตํ.

441. '승가의 무거운 물건(garubhaṇḍa)이거나'라는 것은 승가 소유의 무거운 물건에 해당하거나 잎 등을 말한다. '처소용으로 지정된 것'은 '이만큼의 과실수 등은 처소의 수리(navakamma)를 위한 것이다'라고 규정된 것이다. '주인의 권한으로(issaravatāye)'에서 '만(eva)'이라는 한정어에 의해 '도둑질'이라는 의미는 배제된다.

๔๔๒. หริตฺวา วาติ อตฺตนาเยว หริตฺวา วา. ‘‘ปุปฺผํ เทนฺตสฺสา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. เอส นโย อุปริปิ. หราเปตฺวา วาติ อญฺญสฺส หตฺเถ เปเสตฺวา วา. ปกฺโกสิตฺวา วาติ อามนฺเตตฺวา วา ปกฺโกสาเปตฺวา วาติ อุปลกฺขณโต ลพฺภติ. อาคตสฺส วาติ อตฺตนา เอว อาคตสฺส วา. ‘‘กุลสงฺคหณตฺถายา’’ติ วจเนน ‘‘เอวรูเป อธิปฺปาเย อสติ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘เจติยํ ปูชํ กโรนฺตาปิ ‘ปูเชสฺสามา’ติ ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉนฺตาปิ ตตฺถ ตตฺถ สมฺปตฺตานํ เจติยปูชนตฺถาย เทนฺติ, เอตมฺปิ ปุปฺผทานํ นาม น โหตี’’ติอาทิกํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๖-๔๓๗) อฏฺฐกถาคตํ สพฺพํ วินิจฺฉยํ ทสฺสิตํ โหติ.

442. '가져가서'는 자신이 직접 가져가서 주는 것을 말한다. '꽃을 주는 자에게'와 연결된다. 이 방식은 이후에도 적용된다. '가져가게 하여'는 다른 사람의 손에 들여 보내는 것이다. '불러서'는 부르거나 사람을 시켜 부르는 것을 포함한다. '온 사람에게'는 직접 찾아온 사람을 말한다. '가문의 환심을 사려는 의도가 아닐 때'는 허용된다고 언급되었으므로, '제디야(불탑)에 공양을 올리러 가거나 공양을 올리겠다고 꽃을 가지고 가는 이들에게 거기서 만난 이들이 제디야 공양을 위해 주는 경우, 이것 또한 꽃 보시에 해당하지 않는다'는 등의 주석서(바라지카 주석서 2.436-437)에 나오는 모든 판별법을 보여주는 것이다.

๔๔๓. เอวํ อุสฺสคฺคํ ทสฺเสตฺวา อปวาทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘หริตฺวา วา’’ติอาทิ. ‘‘หราเปตฺวา’’ติ อิมินา โยเชตพฺพสฺส วา-สทฺทสฺส อวุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺถตาย ‘‘ปกฺโกสิตฺวา วา ปกฺโกสาเปตฺวา วา, อาคตานํ วา’’ติ จ สงฺคยฺหติ. อาคตสฺเสวาติ เอวกาเรน หริตฺวา ทานาทึ นิวตฺเตติ.

443. 이와 같이 일반적인 규칙을 보여준 뒤 예외를 보여주기 위해 '가져가서 등'을 설하셨다. '가져가게 하여'에 연결될 '혹은(vā)'이라는 단어는 언급되지 않은 것을 포함하는 의미이므로 '부르거나 부르게 하여, 혹은 온 사람들에게'라는 의미가 포함된다. '온 사람에게만'에서 '만(eva)'이라는 한정어에 의해 가져가서 주는 행위 등은 배제된다.

๔๔๔. ตญฺจาติ มาตาปิตุอาทีนํ ตํ ปุปฺผทานญฺจ. วตฺถุปูชตฺถนฺติ รตนตฺตยปูชนตฺถํ. น ปนญฺญถาติ อญฺเญน ปกาเรน ทาตุํ น วฏฺฏติ. เยน ปกาเรน ทาตุํ น วฏฺฏติ, โกยํ ปกาโรติ อาห ‘‘สิวาที’’ติอาทิ. สิวาทิปูชนตฺถนฺติ มหิสฺสราทิเทวตาปูชนตฺถญฺจ. มณฺฑนตฺถนฺติ ปิฬนฺธนตฺถํ. เอวํ อทาตพฺพปฺปการนิยมเนน ‘‘อิมํ วิกฺกิณิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปสฺสนฺตี’’ติ มาตาปิตุอาทีนํ ทาตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

444. '그것을'은 부모님 등에게 그 꽃을 주는 것이다. '불법승 삼보에 공양하기 위해'라는 뜻이다. '다른 방식으로는 안 된다'는 것은 다른 목적으로 주어서는 안 된다는 뜻이다. 어떤 목적으로 주어서는 안 되는지에 대해 '시바신 등'을 언급했다. '시바 등에게 공양하기 위해'라는 것은 마히사라(Mahissara) 등 외도 신들에게 공양하기 위함을 말한다. '장식하기 위해'는 몸을 꾸미기 위함이다. 이와 같이 주어서는 안 되는 방식을 규정함으로써 '이것을 팔아 생계를 꾸리십시오'라고 부모님 등에게 주는 것은 허용된다고 말한다.

๔๔๕. ‘‘ผลาทีสุ [Pg.225] …เป… วินิจฺฉโย’’ติ อิมินา ‘‘หริตฺวา วา หราเปตฺวา วา’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตวินิจฺฉโย ผลปณฺณาทีสุ สพฺพตฺถ สมาโนติ ทสฺเสติ.

445. '열매 등에 대한... 판별'이라는 말은 '가져가서 혹은 가져가게 하여' 등 앞에서 언급된 판결이 열매나 잎 등에 대해서도 모두 동일하다는 것을 보여준다.

๔๔๖. ‘‘ปุปฺผาทิภาชเน’’ติ ปุปฺผผลาทีนํ ภาชนกาเล. สมฺมเตนาติ ปุปฺผาทิภาชนตฺถํ ขนฺธเก วุตฺตนเยน สงฺเฆน สมฺมเตน ภิกฺขุนา. อสฺสาติ ภาชนฏฺฐานํ อาคตสฺส. อิตเรนาติ สงฺฆสมฺมุตึ วินา ปุปฺผาทีนิ ภาชาเปนฺเตน. ญาเปตฺวา ทาตพฺพนฺติ สพฺพํ สงฺฆํ ชานาเปตฺวา ทาตพฺพํ.

446. '꽃 등을 나눌 때'는 꽃이나 열매 등을 나누는 시간을 의미한다. '승인된 자에 의해'란 꽃 등을 나누기 위해 율장의 칸다카에서 언급된 방식에 따라 승가에서 승인받은 비구를 말한다. '그에게'란 나눔의 장소에 온 사람을 말한다. '다른 자에 의해'란 승가의 승인 없이 꽃 등을 나누어 주는 자를 말한다. '알리고 주어야 한다'는 것은 승가 전체에 알리고 주어야 한다는 뜻이다.

๔๔๗. อุปฑฺฒภาวนฺติ เอเกน ภิกฺขุนา ลทฺธพฺพภาคโต อุปฑฺฒํ. ‘‘โถกํ โถก’’นฺติ อิมินา อุปฑฺฒโตปิ อปฺปตรํ คหิตํ.

447. '절반의 몫'이란 한 비구가 받을 몫의 절반을 말한다. '조금씩'이란 절반보다 더 적은 양을 받은 것을 말한다.

๔๔๘. ปริพฺพยวิหีนสฺสาติ ตณฺฑุลาทิชีวิตวุตฺติวยมูลรหิตสฺส. สมฺปตฺติสฺสริยสฺสาปีติ อตฺตโน สมีปมุปคตสฺส อิสฺสรสฺส จ. ‘‘ทาตพฺพํ ตุ สกํ ผล’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ‘‘ปริพฺพยวิหีนานํ, ทาตุํ สปรสนฺตก’’นฺติ ขุทฺทสิกฺขาย อาคตํ, อิธ ‘‘สกํ ผล’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปรวจเนน วิสฺสาสิกานํ คหณํ, อิธ ปน วิสฺสาสคฺคาเหน คเหตฺวา ทียมานมฺปิ สสนฺตกเมวาติ ‘‘สก’’นฺติ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ.

448. '생계 수단이 없는 자에게'란 쌀 등 생활에 필요한 비용이 없는 자를 말한다. '권력을 가진 자에게도'란 자신에게 찾아온 권력자에게도 해당한다. '자신의 열매를 주어야 한다'는 것과 연결된다. 쿳다카식카(Khuddasikkhā)에서는 '생계 수단이 없는 자들에게 다른 사람의 소유물을 주어야 한다'고 나오는데, 여기서는 '자신의 열매'라고 언급되었다. 거기서는 다른 사람의 말에 의해 신뢰 관계가 있는 자의 것을 취하는 것을 의미하며, 여기서는 신뢰 관계를 바탕으로 취하여 주는 것이라도 자신의 소유와 다름없기에 '자신의 것'이라고 표현한 것으로 이해해야 한다.

๔๔๙-๕๐. ยตฺร สงฺฆาราเม สงฺเฆน ผลรุกฺขปริจฺเฉทํ กตฺวา กติกา กตาติ โยชนา, ‘‘อาคนฺตุกานํ เอตฺตกํ ผลํ ทาตพฺพ’’นฺติ ผลปริจฺเฉทํ กตฺวา วา ‘‘เอตฺตเกสุ รุกฺเขสุ ผลํ ทาตพฺพ’’นฺติ รุกฺขปริจฺเฉทํ กตฺวา วา สงฺเฆน กติกา เยน ปกาเรน กตาติ อตฺโถ. ตตฺราคตสฺสปีติ เอวํ ฐปิตกติกวตฺตํ ตํ สงฺฆารามํ ผลตฺถาย อาคตสฺสาปิ.

승가람에서 승가가 유실수의 구획을 정하여 결정을 내린 것(katikā)은, ‘방문객들에게 이만큼의 과일을 주어야 한다’라고 과일의 구획을 정하거나, ‘이만큼의 나무에서 과일을 주어야 한다’라고 나무의 구획을 정하여 승가가 어떤 방식으로 결정을 내렸음을 의미한다. ‘거기에 온 사람에게도’라는 것은 그렇게 정해진 규칙(katikavatta)이 있는 그 승가람에 과일을 얻기 위해 온 사람에게도 해당한다는 것이다.

ยถาปริจฺเฉทนฺติ [Pg.226] สงฺเฆน ตถากตผลรุกฺขปริจฺเฉทมนติกฺกมฺม. ททโตติ โอจินิตฺวา ฐปิตผลํ, กปฺปิยการเกหิ โอจินาเปตฺวา วา เทนฺตสฺส. โอจิตผเล จ กปฺปิยการเก จ อสติ ผลตฺถาย อาคเตสุ วตฺติตพฺพวิธึ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทสฺเสตพฺพาปิ วา’’ติอาทิ. ‘‘วตฺวา’’ติ เสโส. จ-การํ อปิ-สทฺเทน เอกโต กตฺวา ‘‘อปิจา’’ติ โยชนา. เอวํ วตฺวา สงฺเฆน ปริจฺฉินฺนรุกฺขา ทสฺเสตพฺพาติ อิมินา ‘‘อิธ ผลานิ สุนฺทรานิ, อิโต คณฺหถา’ติ เอวํ ปน น วตฺตพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๖-๔๓๗) อฏฺฐกถา พฺยติเรกโต ทสฺสิตา โหติ.

‘구획에 따라(Yathāparicchedaṃ)’란 승가가 정한 유실수의 구획을 벗어나지 않는 것이다. ‘준다’는 것은 따서 놓은 과일을 주거나, 겁비야가라까(수종자)를 시켜 따서 주는 것을 말한다. 딴 과일이 없거나 겁비야가라까가 없을 때 과일을 얻으러 온 사람들에게 취해야 할 조치를 보여주기 위해 ‘보여주어야 한다’ 등을 설하였다. ‘말하고서’가 생략되었다. Ca와 api를 합쳐서 ‘또한(apicā)’으로 연결한다. 이처럼 말하고서 승가가 구획한 나무들을 보여주어야 한다는 이 설명에 의해 ‘여기는 과일이 좋으니 여기서 가져가라’라고 말해서는 안 된다는 주석서(Pārā. aṭṭha. 2.436-437)의 가르침이 반대적으로 제시된 것이다.

๔๕๑. ‘‘ขณิตฺวา’’ติ เอเตน ‘‘ขณาเปตฺวา’’ติ อิทมฺปิ สงฺคหิตํ, ‘‘กปฺปิยภูมิ’’นฺติ วกฺขมานตฺตา ปถวินฺติ เอตฺถ ‘‘อกปฺปิย’’นฺติ ลพฺภติ. เตเนวาห ‘‘ปาจิตฺติเยนา’’ติ. ‘‘มาลาคจฺฉ’’นฺติ อิมินา ปุปฺผูปเค ตรุณคจฺเฉ จ มลฺลิกาสุมนาทิคุมฺพคาคจฺเฉ จ สงฺคณฺหาติ. ยถาห อฏฺฐกถาย ‘‘ตรุณกา หิ ปุปฺผรุกฺขาปิ ปุปฺผคจฺฉาปิ ‘มาลาวจฺฉา’ตฺเวว วุจฺจนฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑). อาทิ-สทฺเทน ผลูปครุกฺเข จ เภสชฺชรเส โอสธคจฺเฉ จ สงฺคณฺหาติ. ‘‘โรปาปเน’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘สย’’นฺติ อิทํ ‘‘โรปเน’’ติ อิมินา ยุชฺชติ.

451. ‘파고서(Khaṇitvā)’라는 말에는 ‘파게 하고서(khaṇāpetvā)’도 포함된다. 뒤에 ‘겁비야(허용된) 땅’이라고 말할 것이므로, 여기서 ‘땅(pathaviṃ)’은 ‘비겁비야(허용되지 않은) 땅’임을 알 수 있다. 그러므로 ‘파짓띠야로써’라고 하였다. ‘꽃나무(mālāgaccha)’라는 말로 꽃이 피는 어린 나무와 말리까(말리카), 수마나(자스민) 등의 덤불 나무를 포함한다. 주석서(Pārā. aṭṭha. 2.431)에서 ‘꽃이 피는 어린 나무나 꽃 덤불도 꽃나무(mālāvacchā)라고 불린다’라고 한 것과 같다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 유실수와 약용 즙이 있는 약초 나무들을 포함한다. ‘심게 함(ropāpane)’이라고 뒤에 말할 것이므로, ‘직접(sayaṃ)’이라는 말은 ‘심음(ropane)’과 연결된다.

‘‘สยํ ขณิตฺวา’’ติ กสฺมา น ยุชฺชตีติ? ‘‘ขณาเปตฺวา’’ติ วกฺขมานสฺส อภาวา จ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ปถวึ ขเณยฺย วา ขณาเปยฺย วา, ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๘๕) วจนโต ขณาปเน ปาจิตฺติเยน ภวิตพฺพตฺตา จ ‘‘ขณิตฺวา’’ติ อิมินา จ ขณนขณาปนานํ ทฺวินฺนเมว คเหตพฺพตฺตา น ยุชฺชติ. กุลทูสเนติ กุลทูสนนิมิตฺตํ. อกปฺปิยปถวึ ขณิตฺวา, ขณาเปตฺวา จ สยํ มาลาคจฺฉาทิโรปเน กเต อสฺส มาลาคจฺฉาทิโรปกสฺส [Pg.227] ภิกฺขุโน อกปฺปิยปถวีขณนปจฺจเยน ปาจิตฺติเยน สทฺธึ กุลทูสเน กุลทูสนนิมิตฺตํ ทุกฺกฏํ โหตีติ โยชนา.

‘직접 파고서’라는 말이 왜 적절하지 않은가? ‘파게 하고서’라고 말할 내용이 없기 때문이며, 또한 ‘비구여, 땅을 파거나 파게 하면 파짓띠야이다’(Pāci. 85)라는 말씀에 따라 파게 하는 것에도 파짓띠야가 있어야 하고, ‘파고서’라는 말로 파는 것과 파게 하는 것 둘 다를 취해야 하기 때문에 (직접 파는 것만으로는) 적절하지 않다. ‘가문을 타락시킴(kuladūsane)’에 있어서는 가문을 타락시키는 원인을 의미한다. 비겁비야인 땅을 파거나 파게 하여 직접 꽃나무 등을 심었을 때, 그 꽃나무 등을 심은 비구에게 비겁비야인 땅을 판 인연으로 인한 파짓띠야와 함께 가문을 타락시키는 원인으로 인한 돌깔라(악작죄)가 있게 된다는 구성이다.

๔๕๒. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘สยํ โรปเน’’ติ อิทํ วินา อวเสสปฺปการํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อกปฺปิเยน วากฺเยนา’’ติ อิทํ ‘‘อกปฺปิยปถวึ ขณาเปตฺวา’’ติ อิมินา จ ‘‘โรปาปเน’’ติ อิมินา จ ยุชฺชติ. ‘‘อิมํ ภูมึ ขณ, อิมํ คจฺฉํ โรเปหี’’ติอาทิกํ อกปฺปิยํ โวหารํ วตฺวา อกปฺปิยปถวึ ขณาเปตฺวา มาลาคจฺฉาทิโรปนํ การาเปนฺตสฺสาปิ ตเถว ปาจิตฺติยญฺจ ทุกฺกฏญฺจ โหตีติ อตฺโถ.

452. ‘그와 같이(Tathā)’라는 말로 ‘직접 심는 것’을 제외한 나머지 방식을 포함한다. ‘비겁비야인 말로써’라는 말은 ‘비겁비야인 땅을 파게 하고서’ 및 ‘심게 함’과 연결된다. ‘이 땅을 파라, 이 나무를 심으라’는 등의 비겁비야인 말을 하여 비겁비야인 땅을 파게 하고 꽃나무 등을 심게 하는 자에게도 마찬가지로 파짓띠야와 돌깔라가 있게 된다는 의미이다.

ขณนโรปเนหิ ทฺวีหิ ปาจิตฺติยทุกฺกฏานิ อวสิฏฺเฐหิ ตทตฺถิเกหิ สพฺพโวหารปโยคเภเทหิ กึ โหตีติ อาห ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทิ. กุลทูสเนติ นิมิตฺเต, วิสเย วา ภุมฺมํ. อกปฺปิเยน วากฺเยน ปน ปถวึ ขณาเปตฺวา อกปฺปิเยน วากฺเยน โรปาปเนปิ ตถา ปาจิตฺติเยน สห กุลทูสเน ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ วุตฺตํ. สพฺพตฺถ อิโต ปเรสุปิ ตทตฺถิเกน สพฺพโวหารพฺยาปาเรสุ กุลทูสนนิมิตฺตํ ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

파고 심는 이 두 가지 행위로 파짓띠야와 돌깔라가 발생하는데, 그 목적을 가진 나머지 모든 언어적 수단(vohāra)의 종류에 따라서는 무엇이 발생하는지 보여주기 위해 ‘모든 경우에(sabbatthā)’ 등을 설하였다. ‘가문을 타락시킴에 있어서’는 원인이나 범위를 나타내는 처격이다. 비겁비야인 말로 땅을 파게 하고 비겁비야인 말로 심게 할 때에도 마찬가지로 파짓띠야와 함께 비구에게 가문을 타락시키는 돌깔라가 설해졌다. 모든 경우에, 즉 이 이후로도 그 목적을 가진 모든 언어적 행위들에 있어 가문을 타락시키는 원인으로 인해 비구에게 돌깔라가 설해졌다는 구성이다.

๔๕๓. กปฺปิยภูมิยา อตฺตนา ขณเน, อกปฺปิยโวหาเรน ขณาปเน จ ปาจิตฺติยาภาวโต ทุกฺกฏํเยว วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุภยตฺถ จา’’ติอาทิ. เอตฺถ ‘‘เอว’’นฺติ เสโส, โส ยถาวุตฺตมตฺถํ นิคเมติ. เอวํ ยถาวุตฺตนเยน กปฺปิยภูมิยมฺปิ มาลาคจฺฉาทิโรปนโรปาปนสงฺขาเตสุ ทฺวีสุ ฐาเนสุ จ ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

453. 겁비야(허용된) 땅에서 직접 파거나 비겁비야인 말로 파게 할 때는 파짓띠야가 없으므로 돌깔라만이 설해졌음을 ‘두 경우 모두에(ubhayattha cā)’ 등으로 설하였다. 여기에는 ‘단지(eva)’가 생략되었으며, 그것은 앞에서 말한 의미를 결론짓는다. 이와 같이 앞에서 말한 방식대로 겁비야인 땅에서도 꽃나무 등을 심는 것과 심게 하는 것의 두 가지 경우에 비구에게 돌깔라가 설해졌다는 구성이다.

๔๕๔. สทุกฺกฏา [Pg.228] ปาจิตฺตีติ ‘‘อาวาฏํ ขณ, คจฺฉํ โรเปหี’’ติ เอกวารํ อาณตฺเต พหู อาวาเฏ ขณิตฺวา พหูสุ คจฺเฉสุ โรปิเตสุปิ อาณตฺติยา เอกตฺตา ทุกฺกเฏน สห ปาจิตฺติยํ โหตีติ อยมตฺโถ อกปฺปิยภูมึ สนฺธาย วุตฺโต. ‘‘สุทฺธํ วา ทุกฺกฏ’’นฺติ อิทํ อกปฺปิยภูมิยํ กปฺปิเยน โวหาเรน อาวาฏํ ขณาปกสฺส จ กปฺปิยภูมิยํ อกปฺปิยโวหาเรน อาวาฏํ ขณาปกสฺส จ ‘‘อิมํ คจฺฉํ โรเปหี’’ติ เอกวาราณตฺตปจฺจยา อาปชฺชิตพฺพํ กุลทูสนทุกฺกฏํ สนฺธาย วุตฺตํ.

454. ‘돌깔라와 함께하는 파짓띠야(Sadukkaṭā pācittī)’란 ‘구덩이를 파라, 나무를 심으라’고 한 번 명령하여 많은 구덩이를 파고 많은 나무를 심었더라도, 명령이 하나이기에 돌깔라와 함께 하나의 파짓띠야가 된다는 것이며, 이 의미는 비겁비야인 땅을 염두에 두고 설해진 것이다. ‘순수한 돌깔라(suddhaṃ vā dukkaṭaṃ)’란 비겁비야인 땅에서 겁비야인 말로 구덩이를 파게 하거나, 겁비야인 땅에서 비겁비야인 말로 구덩이를 파게 할 때, ‘이 나무를 심으라’는 한 번의 명령을 인연으로 범하게 되는 가문 타락의 돌깔라를 염두에 두고 설해진 것이다.

๔๕๕. กปฺปิเยเนว วากฺเยนาติ เอตฺถ กปฺปิยวากฺยํ นาม ‘‘เอตฺถ อาวาฏํ ชาน, เอตฺถ อาวาฏํ ชานิตพฺพํ, เอตฺถ อาวาเฏน ภวิตพฺพ’’นฺติ เอวรูปํ วากฺยญฺจ ‘‘อิมํ คจฺฉํ เอตฺถ ชาน, อยํ คจฺโฉ เอตฺถ ชานิตพฺโพ’’ติอาทิวากฺยญฺจ. เอวกาเรน อกปฺปิยโวหารญฺจ กปฺปิยากปฺปิยมิสฺสกโวหารญฺจ นิวตฺเตติ. ปริยาโยภาสนิมิตฺตกมฺมํ ปน ‘‘อิตรตฺตยํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) อฏฺฐกถาวจนโต วฏฺฏติ. อุภยตฺถ จ ภูมิยาติ กปฺปิยากปฺปิยภูมีสุ ทฺวีสุ. โรปเนติ เอตฺถ สมฺพนฺธโต, ปกรณโต จ ‘‘มาลาคจฺฉาทีน’’นฺติ ลพฺภติ.

455. ‘겁비야인 말로써(Kappiyeneva vākyenā)’에서 겁비야인 말이란 ‘여기에 구덩이를 알라, 여기에 구덩이를 알아야 한다, 여기에 구덩이가 있어야 한다’와 같은 말과 ‘이 나무를 여기서 알라, 이 나무는 여기서 알아야 한다’ 등의 말을 의미한다. ‘단지(~만)’라는 표현(Evakārena)으로 비겁비야인 말과 겁비야·비겁비야가 섞인 말을 배제한다. 방편적인 암시나 징표를 주는 행위(pariyāyobhāsanimittakammaṃ)는 주석서(Pārā. aṭṭha. 2.431)의 말씀에 따라 ‘나머지 세 가지는 허용된다’는 말에 의해 허용된다. ‘땅의 두 경우 모두에서’란 겁비야와 비겁비야의 두 땅을 말한다. ‘심음(ropane)’에 있어서는 문맥과 전후 사정상 ‘꽃나무 등’이 연결된다.

‘‘วากฺเยนา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โรปาปเน’’ติ วตฺตพฺโพ, ‘‘โรปเน’’ติ กิมตฺถมาหาติ เจ? สุทฺธกตฺตุนิทฺเทเสน ปโยชกสฺสาปิ สงฺคเหตพฺพโต คาถาพนฺธวเสน วุตฺตํ. อิมินา อุปริคาถาย ‘‘สยํ โรเปตุ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สย’’นฺติ อิมินา วิเสเสตฺวา ‘‘โรปาเปตุ’’นฺติ อิทํ นิวตฺเตติ. ‘‘ปริโภคตฺถาย หิ กปฺปิยภูมิยํ วา อกปฺปิยภูมิยํ วา กปฺปิยโวหาเรน โรปาปเน อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) อฏฺฐกถาวินิจฺฉโย อิมาย คาถาย สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ. โกจิ โทโสติ ปาจิตฺติยญฺจ ทุกฺกฏญฺจาติ วุตฺตโทเสสุ เอโกปิ โทโส น วิชฺชตีติ อตฺโถ.

‘말로써’라고 하였으므로 ‘심게 함(ropāpane)’이라고 해야 하는데, 왜 ‘심음(ropane)’이라고 하였는가? 직접 행위자를 나타내는 표현으로 사역의 주체까지 포함할 수 있도록 게송의 형식에 맞춰 말한 것이다. 이로써 위 게송의 ‘직접 심으라(sayaṃ ropetuṃ)’에서 ‘직접(sayaṃ)’이라는 말로 한정하여 ‘심게 시키다(ropāpetuṃ)’를 배제한다. ‘사용을 목적으로(paribhogatthāya) 겁비야인 땅이나 비겁비야인 땅에서 겁비야인 말로 심게 하는 것에는 아빳띠(죄)가 없다’는 주석서(Pārā. aṭṭha. 2.431)의 판결이 이 게송에 포함된 것으로 이해해야 한다. ‘어떤 허물(koci doso)’이란 파짓띠야와 돌깔라라고 언급된 허물들 중 단 하나도 존재하지 않는다는 의미이다.

๔๕๖-๗. ‘‘สยํ [Pg.229] โรเปตุ’’นฺติ อิทํ ‘‘อารามาทีนมตฺถายา’’ติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

456-7. '직접 심어라'라는 이 구절은 '원림 등을 위하여'라는 것과 연결되어야 한다.

อาทิ-สทฺเทน วนาทึ สงฺคณฺหาติ. สยํ โรปิตสฺส วาติ เอตฺถ วา-สทฺเทน ‘‘โรปาปิตสฺสา’’ติ อิทํ สงฺคณฺหาติ, เอตสฺส วิเสสนตฺถํ ‘‘กปฺปิเยน โวหาเรนา’’ติ ปาฐเสโส. อยํ ปน วินิจฺฉโย ‘‘อารามตฺถาย ปน วนตฺถาย จ ฉายตฺถาย จ อกปฺปิยโวหารมตฺตเมว น วฏฺฏติ, เสสํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) อฏฺฐกถาคตนเยน เวทิตพฺโพ. อนฺโต อารามภูสนตฺถาย, พหิ อรญฺญตฺถาย วิย ฉายตฺถาย สุทฺธจิตฺเตน ‘‘อิมํ ชานา’’ติอาทิกปฺปิยโวหาเรน โรปาปิตรุกฺเข จ กปฺปิยภูมิยญฺจ อตฺตนา กเต วา อกปฺปิยโวหาเรน การาปิเต วา อกปฺปิยภูมิยญฺจ กปฺปิยโวหาเรน อตฺตนา การาปิเต วา อญฺเญหิ กเต วา อาวาเฏ อตฺตนา โรปิเต รุกฺเข จ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ อิจฺฉติ เจ, ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ.

'등(ādi)'이라는 말로 숲 등을 포함한다. '직접 심었거나'라는 구절에서 '또는(vā)'이라는 말로 '심게 했거나'라는 것을 포함하며, 이것을 수식하기 위해 '여법한 말로써'라는 구절이 뒤에 생략되어 있다. 한편 이 판결은 '원림을 위해서나 숲을 위해서나 그늘을 위해서는 부적절한 말(akappiyavohāra)만은 허용되지 않고, 그 나머지는 허용된다'(pārā. aṭṭha. 2.431)는 주석서의 가르침에 따라 이해되어야 한다. 원림 내부를 장식하기 위해서나 외부의 숲처럼 그늘을 위해 청정한 마음으로 '이것을 알아서 하라'는 등의 여법한 말로 심게 한 나무, 그리고 여법한 땅에 자신이 직접 (구덩이를) 팠거나 부적절한 말로 파게 했거나, 또는 부적절한 땅에 여법한 말로 자신이 파게 했거나 타인이 판 구덩이에 자신이 직접 심은 나무의 열매를 먹고자 한다면, 먹는 것이 허용된다는 뜻이다.

อารามาทีนมตฺถาย กปฺปิยภูมิยํ สยํ โรปิตสฺส วา กปฺปิยภูมิยํ วา อกปฺปิยภูมิยํ วา กปฺปิยโวหาเรน โรปาปิตสฺส วา รุกฺขสฺส ยญฺจ ผลํ, ตํ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ ภิกฺขูนํ วฏฺฏตีติ โยชนา. กตฺถจิ โปตฺถเกสุ ‘‘อารามาทีนมตฺถายา’’ติ คาถาย ลิขิตฏฺฐาเน ‘‘กุลสงฺคหณตฺถายา’’ติอาทิคาถา ทิสฺสติ. สา ปาฬิกฺกมวิรุทฺธตฺตา อฏฺฐานปฺปยุตฺตา, ‘‘ปุปฺผาน’’นฺติอาทิคาถาย ปุรโต วุจฺจมานา ปน ฐานปฺปยุตฺตา โหติ.

원림 등을 위해 여법한 땅에 직접 심었거나, 혹은 여법한 땅이나 부적절한 땅에 여법한 말로 심게 한 나무의 열매를 비구들이 먹는 것은 허용된다는 것이 문장 연결(yojanā)이다. 어떤 판본들에서는 '원림 등을 위하여'라는 게송이 적힌 자리에 '가문을 섭수하기 위하여' 등의 게송이 보인다. 그것은 빠알리 문맥에 어긋나므로 부적절하게 배치된 것이며, '꽃들의' 등으로 시작하는 게송 앞에 설해진다면 적절하게 배치된 것이 된다.

๔๕๘. สพฺพตฺถาติ อารามาทิอตฺถาย ปุพฺเพ วิย อตฺตนา โรปิเตสุ, โรปาปิเตสุ จ สพฺเพสุ มาลาคจฺฉาทีสุ. อกปฺปิโยทเกเนว ปาจิตฺตีติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ชานํ สปฺปาณกํ [Pg.230] อุทกํ ติณํ วา มตฺติกํ วา สิญฺเจยฺย วา สิญฺจาเปยฺย วา, ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๑๔๐) วุตฺตา ปาจิตฺติ เอว, น ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ.

458. '모든 경우에(sabbattha)'라는 것은 원림 등을 위해 이전에 언급한 것처럼 자신이 직접 심었거나 심게 한 모든 꽃나무 덤불 등을 말한다. '부적절한 물로만 빠จิต띠'라는 것은 '어떤 비구가 생명이 있는 줄 알면서도 그 물을 풀이나 흙에 뿌리거나 뿌리게 하면 빠จิต띠이다'(pāci. 140)라고 설해진 바로 그 빠จิต띠이지, 둑까타가 아니라는 뜻이다.

๔๕๙. อิทานิ ทุกฺกเฏน สทฺธึ ปาจิตฺติยวิสยํ ทสฺเสติ ‘‘กุล…เป… ทุกฺกฏ’’นฺติ. สิญฺจโตติ กปฺปิโยทเกเนว สิญฺจโต, สิญฺจาปยโต จ.

459. 이제 둑까타와 함께 빠จิต띠의 영역을 '가문... 생략 ... 둑까타'라고 보여준다. '뿌리는 자'란 여법한 물로 직접 뿌리거나 뿌리게 하는 자를 말한다.

๔๖๐. เตสํเยว ทฺวินฺนํ ปน อตฺถายาติ กุลทูสนปริโภคานํ ทฺวินฺนมตฺถาย. สิญฺจเน สิญฺจาปเนติ เอตฺถ ‘‘มาลาคจฺฉาทีน’’นฺติ ปกรณโต ลพฺภติ. ทุกฺกฏนฺติ เอตฺถ ‘‘เกวล’’นฺติ เสโส.

460. '그 두 가지만을 위하여'란 가문을 더럽히는 것(kuladūsanā)과 수용하는 것(paribhoga)의 두 가지 목적을 위해서라는 뜻이다. '뿌리거나 뿌리게 할 때'라는 구절에서 '꽃나무 덤불 등'이라는 의미가 문맥상 파악된다. '둑까타'라는 구절에서는 '오직(kevala)'이라는 말이 생략되어 있다.

๔๖๑. โอจินาปเนติ อญฺเญหิ ปุปฺผานํ โอจินาปเน. สยโมจินเน จาปีติ อตฺตนาว โอจินเน จ. สปาจิตฺติยทุกฺกฏนฺติ ‘‘ภูตคามปาตพฺยตาย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๙๐) วุตฺตตฺตา ปุปฺโผจินนเหตุ ปาจิตฺติยญฺจ กุลทูสนทุกฺกฏญฺจ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

461. '따게 하는 것'이란 다른 사람으로 하여금 꽃을 따게 하는 것을 말한다. '또한 직접 따는 것'이란 스스로 따는 것을 말한다. '빠จิต띠와 함께하는 둑까타'란 '식물을 파괴함으로 인한 빠จิต띠'(pāci. 90)라고 설해졌기 때문에, 꽃을 따는 행위로 인해 빠จิต띠와 가문을 더럽히는 둑까타가 함께 발생한다는 의미이다.

๔๖๒. ปูชาทิอตฺถาย, กุลสงฺคหตฺถาย จ ปุปฺผานํ โอจินนโอจินาปนานิ การาเปนฺตสฺส อาปตฺติยา อาปชฺชนปฺปการํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปุปฺผาน’’นฺติ. ‘‘ปุปฺผานํ คณนาย ปาจิตฺติยํ โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา ปุปฺผโมจินโตติ เอตฺถ ‘‘วิสุํ วิสุ’’นฺติ เสโส. เอเกกปุปฺผํ โอจินนฺตสฺส ปุปฺผคณนาย ปาจิตฺติยํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘เอเกน ปโยเคน พหูนิ ปุปฺผานิ โอจินนฺตสฺส ปน ปโยคคณนาย โหตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ อิธ พฺยติเรกโต ลพฺภติ. ‘‘โอจินโต’’ติ อิมินา ‘‘โอจินาปยโต’’ติ อิทญฺจ กิริยาสามญฺเญ วิเสสสฺส อนฺโตคธภาวโต วา อุปลกฺขณโต วา ทสฺสิตนฺติ.

462. 공양 등의 목적과 가문을 섭수하기 위해 꽃을 따거나 따게 하는 자가 범계를 저지르는 방식을 보여주기 위해 '꽃들의'라고 설하였다. '꽃의 수에 따라 빠จิต띠가 된다'고 설했으므로, '꽃을 따는 자'라는 구절에는 '각각 따로따로'라는 말이 생략되어 있다. 꽃을 하나씩 따는 자에게는 꽃의 수만큼 빠จิต띠가 된다는 뜻이다. '한 번의 노력(payoga)으로 많은 꽃을 따는 자에게는 그 노력의 횟수만큼 (범계가) 된다'고 주석서에서 설한 내용이 여기서는 반대 급부로 파악된다. '따는 자'라는 말로 '따게 하는 자'까지 나타낸 것은 행위의 보편성 속에 특수성이 포함되기 때문이거나 혹은 유표(upalakkhaṇa)를 통해 보여준 것이다.

ตตฺถ [Pg.231] จ ปุปฺผานิ วิสุํ วิสุํ วตฺวา โอจินาเปนฺตสฺส ปุปฺผานํ คณนาย โหตีติ อิทเมว อาปชฺชติ. เอกวารมาณตฺเตน พหูนิ ปุปฺผานิ พหูสุ จ วาเรสุ โอจิเตสุ อาณตฺติคณนาย โหตีติ วินิจฺฉโย ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ สพฺพปฺปการํ อนนฺตรวุตฺตคาถาย ทสฺสิตวิธิมฺหิ จ ทฏฺฐพฺพนฺติ ญาเปตุมาห ‘‘กุลตฺถํ เจ สทุกฺกฏา’’ติ. กุลตฺถนฺติ กุลสงฺคหตฺถํ. ‘‘สทุกฺกฏา’’ติ วุตฺตตฺตา ปาจิตฺติยญฺจ ทุกฺกฏญฺจ ปุปฺผคณนาย โหตีติ สิทฺธํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุปฺผคณนาย ทุกฺกฏปาจิตฺติยานี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑).

그 경우 꽃들을 각각 따로따로 말하여 따게 하는 자에게는 꽃의 수만큼 (범계가) 발생한다. 한 번의 명령으로 많은 꽃을 여러 차례에 걸쳐 땄을 때는 명령의 횟수만큼 (범계가) 된다는 판결을 숙지해야 한다. 이러한 모든 방식이 바로 앞에 언급된 게송에서 보여준 방식에서도 확인되어야 함을 알리기 위해 '만약 가문을 위한 것이라면 둑까타와 함께'라고 설하였다. '가문을 위함(kulattha)'이란 가문을 섭수하기 위함이라는 뜻이다. '둑까타와 함께'라고 설했으므로 빠จิต띠와 둑까타가 꽃의 수에 따라 발생한다는 것이 확립된다. 주석서에서 '꽃의 수에 따라 둑까타와 빠จิต띠들이다'(pārā. aṭṭha. 2.431)라고 설한 것과 같다.

๔๖๓. คนฺถนํ คนฺโถ, เตน นิพฺพตฺตํ คนฺถิมํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. คนฺถิมาทิสรูปํ สยเมว วกฺขติ. สงฺคหณํ สงฺคโห, ปุปฺผานํ สงฺคโหติ วิคฺคโห.

463. 엮는 것이 간타(gantha, 엮음)이며, 그것으로 만들어진 것이 간티마(ganthima, 엮은 것)이다. 이러한 방식은 모든 곳에 적용된다. 간티마 등의 구체적 형태는 본문에서 직접 설명할 것이다. 모으는 것이 상가하(saṅgaha, 모음)이며, 꽃들을 모으는 것이 '꽃의 모음(pupphasaṅgaha)'이라는 분석(viggaha)이다.

๔๖๔. อิมานิ คนฺถิมาทีนิ สรูปโต ทสฺเสตุมาห ‘‘ตตฺถ ทณฺเฑน ทณฺฑํ วา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ ปุปฺผสงฺคเหสุ. ‘‘ทณฺเฑน ทณฺฑํ วา’’ติ อิทํ สทณฺฑอุปฺปลาทิกุสุมํ สนฺธายาห. ‘‘วณฺเฏนปิ จ วณฺฏก’’นฺติ อิทํ สวณฺฏกรตฺตกุสุมาทึ สนฺธายาห. กรณํ สพฺพนฺติ กตํ สพฺพํ. อิธ สพฺพตฺถ กปฺปิยวิธิวิภาคํ ‘‘สพฺพเมต’’มิจฺจาทิคาถายํ วกฺขติ.

464. 이러한 간티마 등을 구체적인 형태로 보여주기 위해 '그곳에서 줄기와 줄기를 혹은' 등으로 설하였다. '그곳에서 그곳에서'란 그 여섯 가지 꽃의 모음들을 말한다. '줄기와 줄기를 혹은'이라는 것은 줄기가 있는 연꽃 등의 꽃을 가리켜 설한 것이다. '꽃자루와 꽃자루를 또한'이라는 것은 꽃자루가 있는 빨간 꽃(rattakusuma) 등을 가리켜 설한 것이다. '모든 제작(karaṇaṃ sabbaṃ)'이란 만들어진 모든 것을 뜻한다. 여기서 모든 경우에 대한 여법한 방식의 구분은 '이 모든 것(sabbametaṃ)' 등으로 시작하는 게송에서 설명할 것이다.

๔๖๕. สุตฺตาทีหิ โคปฺเผตฺวาติ เอตฺถ ‘‘วสฺสิกปุปฺผาทีนี’’ติ เสโส. สุตฺเตน วา กทลิวากาทีหิ วา วสฺสิกาทิปุปฺเผ คนฺถิตฺวา กตปุปฺผวิกาโร โคปฺผิมํ นาม. เอกโต วณฺฏานิ ยสฺสาติ วิคฺคโห. อุภโตวณฺฏิกาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อปฺปตฺเถ วา สกตฺเถ วา ก-กาโร ทฏฺฐพฺโพ. อิตฺถิลิงฺควิสเย ก-การโต ปุพฺพาการสฺส อิ-การาเทโส.

465. '실 등으로 엮어서(gopphetvā)'라는 구절에는 '말리꽃(vassika) 등'이 생략되어 있다. 실이나 바나나 섬유(kadalivāka) 등으로 말리꽃 등을 엮어서 만든 꽃 장식품을 곱피마(gopphima)라고 한다. '꽃자루들이 한쪽으로 된 것'이 분석(viggaha)이다. '우바또완띠까(ubhatovaṇṭikā, 양쪽 꽃자루)'의 경우도 이와 같은 방식이다. 까(ka) 문자는 단어 자체의 의미(sakattha)나 적은 양(appattha)의 의미로 보아야 한다. 여성 명사의 경우 까(ka) 문자 앞의 아(ā) 발음이 이(i) 발음으로 변한다.

สพฺพปุปฺผานํ วณฺฏานิ เอกทิสาย กตฺวา คนฺถิตปุปฺผาวลิ เอกโตวณฺฏิกา นาม, วณฺฏานิ อุภยทิสาย กตฺวา คนฺถิตปุปฺผาวลิ [Pg.232] อุภโตวณฺฏิกา นามาติ ตํ โคปฺผิมํ เอวํ ทุวิธํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘วากํ วา วลฺลึ วา รชฺชุํ วา ทิคุณํ กตฺวา ตตฺถ นีปกทมฺพาทิวณฺฏรหิตานิ ปุปฺผานิ เวเฐตฺวา คหณํ โคปฺผิมํ นามา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑ อตฺถโต สมานํ) อฏฺฐกถาย วุตฺตํ.

모든 꽃의 꽃자루를 한쪽 방향으로 하여 엮은 꽃다발을 에까또완띠까(ekatovaṇṭikā)라 하고, 꽃자루를 양쪽 방향으로 하여 엮은 꽃다발을 우바또완띠까(ubhatovaṇṭikā)라고 하니, 그 곱피마(gopphima)는 이와 같이 두 종류가 있다는 뜻이다. 주석서에서는 '섬유나 덩굴이나 밧줄을 두 겹으로 하여, 거기에 니빠(nīpa)나 까담바(kadamba) 등 꽃자루가 없는 꽃들을 감아서 고정하는 것을 곱피마라고 한다'(pārā. aṭṭha. 2.431)라고 설해져 있다.

๔๖๖. พุนฺเทสูติ มูเลสุ. มกุลาทิกนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน วณฺฏรหิตมธุกาทิปุปฺผญฺจ วณฺฏสหิตมลฺลิกาทิปุปฺผญฺจ สงฺคหิตํ. สูจิอาทีหีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ตาลหีราทึ สงฺคณฺหาติ. มาลาวิกตีติ ปุปฺผมาลาวิกติ. สูจิอาทีหิ มกุลาทิกํ ปุปฺผํ พุนฺเทสุ วิชฺฌิตฺวา อาวุตา มาลาวิกติ เวธิมํ นามาติ วุจฺจตีติ โยชนา.

466. 분데수(Bundesū)는 뿌리[밑동]에라는 뜻이다. 마꿀라디깡(Makulādikaṃ) 등에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 마두까 꽃처럼 꼭지가 없는 꽃과 말리까 꽃처럼 꼭지가 있는 꽃을 포함한다. 수찌아디히(Sūciādīhi)에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 종려나무 쪼개기 등을 포함한다. 말라위까띠(Mālāvikatī)는 꽃화환의 종류이다. 바늘 등으로 꽃봉오리 등을 밑동에서 꿰어 엮은 꽃화환의 종류를 웨디망(vedhimaṃ, 꿴 것)이라 부른다고 연결된다.

๔๖๗. ‘‘เวฐิมํ นาม ปุปฺผทามปุปฺผหตฺถเกสุ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) อฏฺฐกถาย ทสฺสิตปฺปกาเรสุ ปฐมปฺปการํ ทสฺเสติ ‘‘เวเฐตฺวา กตํ มาลาคุเณหิ วา’’ติ. ธมฺมเทสนาย วา ปฏิมาย วา ธาตุยา วา ปูชํ กตฺตุกามา มุทฺธนิ อุชุกํ กตฺวา มาลาทามกลาปํ โอลมฺพิตฺวา อคฺเค ฆฏิกาการทสฺสนตฺถํ มาลาวลิโย อเนกกฺขตฺตุํ ปริกฺขิปนฺตา เวเฐนฺติ, อิทํ เอวรูปํ มาลาคุณกรณมฺปิ เวฐิมํ นามาติ วุตฺตํ โหติ.

467. ‘웨티망(Veṭhimaṃ, 감은 것)은 꽃줄과 꽃다발 등에서 보아야 한다’(Pārā. Aṭṭha. 2.431)라는 주석서에 나타난 방식 중 첫 번째 방식인 ‘감아서 만들었거나 꽃줄로 된 것’을 보여준다. 법문이나 불상 또는 사리에 공양을 올리고자 할 때, 꼭대기에서 일직선으로 꽃줄 묶음을 늘어뜨리고, 그 끝에 항아리 모양으로 보이게 하기 위해 꽃줄을 여러 번 둘러 감는 것, 이와 같은 꽃줄 제작을 웨티망이라 한다.

อญฺญปฺปการํ ทสฺเสติ ‘‘วากาทีหิ จ พทฺธํ วา’’ติ, ‘‘พนฺธิตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, ‘‘กต’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. เอกจฺเจ อุปฺปลาทิทีฆทณฺฑกุสุมานิ อฏฺฐ วา นว วา ทส วา กลาปํ กตฺวา เตสเมว ทณฺฑานํ วาเกหิ วา อญฺเญน เยน เกนจิ ทณฺฑกคฺเค ฐเปตฺวา วา วิสุํ วา พนฺธิตฺวา อุปฺปลหตฺถาทึ กโรนฺติ, ตญฺจ เวฐิมํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. เอตํ ทฺวยมฺปิ น วฏฺฏติ.

다른 방식을 보여주는데, ‘나무껍질 등으로 묶은 것’ 또는 ‘묶어서’라는 독법도 있으며, ‘만들어진’이라는 말과 연결된다. 어떤 이들은 청연화(uppala) 등 줄기가 긴 꽃 8개, 9개 또는 10개를 한 묶음으로 만들어 그 줄기 자체의 껍질이나 다른 어떤 것으로 줄기 끝에 놓거나 따로 묶어 연꽃 다발 등을 만드는데, 그것도 웨티망이라 불린다. 이 두 가지 방식은 모두 허용되지 않는다.

กปฺปิยการเกหิ [Pg.233] โอจินิตฺวา ฐปิตปุปฺผานิ สาฏเก ปกฺขิปิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา พนฺธิตุํ น วฏฺฏติ. เตสุเยว ปุปฺเผสุ อจฺฉินฺเนน ทณฺเฑน วา ตสฺมึเยว ทณฺเฑ อจฺฉินฺนวาเกน วา กลาปํ กตฺวา พนฺธิตุํ, อํสภณฺฑิกาย ปกฺขิปิตฺวา คเหตุญฺจ วฏฺฏติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เตสํเยว ปน วาเกน วา ทณฺเฑน พนฺธิตุํ อํสภณฺฑิกํ วา กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘วาเกน วา ทณฺเฑน วา’ติ จ อิทํ อจฺฉินฺทิตฺวา ปริกฺขิปิตฺวา พนฺธนํ สนฺธาย วทนฺตี’’ติ สีหฬคณฺฐิปเท วุตฺตํ. ปทุมาทิปุปฺผานิ ปทุมาทิปณฺเณสุ นาเฬหิ ปเวเสตฺวา นาเฬหิ พหิ กตฺวา ปณฺเณน ปุปฺผานิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปณฺณคฺเค พนฺธิตุํ วฏฺฏติ. ‘‘ทณฺเฑ ปน พนฺธิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) จ อฏฺฐกถายเมว วุตฺตํ.

수용인들이 꺾어 모아 둔 꽃들을 옷에 넣어 보따리로 묶는 것은 허용되지 않는다. 그러나 그 꽃들을 꺾이지 않은 줄기나 그 줄기에 붙어 있는 껍질로 묶음을 만들어 묶거나, 어깨 보따리에 넣어 가져오는 것은 허용된다. 주석서에서 ‘그 꽃들의 껍질이나 줄기로 묶거나 어깨 보따리를 만드는 것은 허용된다’라고 한 바와 같다. ‘껍질이나 줄기로’라는 것은 꺾지 않고 둘러 감아 묶는 것을 의미한다고 싱할라 간티파다(Sīhaḷagaṇṭhipada)에서 말한다. 연꽃 등을 연잎 등에 줄기로 꿰어 줄기를 밖으로 내고 잎으로 꽃을 덮어 잎 끝을 묶는 것은 허용된다. 그러나 ‘막대기에 묶는 것은 허용되지 않는다’(Pārā. Aṭṭha. 2.431)라고 주석서에 명시되어 있다.

๔๖๘. ปุปฺผมาลาหิ ปูรเณติ ปุปฺผาวลีหิ ปูรเณ. อิทํ กตฺถ ลพฺภตีติ อาห ‘‘โพธิ’’นฺติอาทิ. ปุปฺผปฏํ นาม มาลาวลิโย ตนฺตํ วิย ปสาเรตฺวา วตฺถํ วายนฺเตหิ วิย ติริยญฺจ มาลาวลีหิ วายิตปฏํ วุจฺจติ. อิทํ ปุปฺผปฏํ มาลาวลีหิ ทีฆโส ปูรณํ สนฺธาย ปุริเม คหิตํ, ติริยโต วายนํ สนฺธาย วกฺขมาเน วายิเมปิ คหิตนฺติ ปุนรุตฺตาภาโว เวทิตพฺโพ. ปฏาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน เจติยธาตุกรณฺฑกเวทิกาทีนํ คหณํ.

468. ‘꽃화환으로 채움’은 꽃줄들로 채우는 것을 말한다. 이것이 어디에 해당하는지 보리수 등을 언급한다. 꽃천(pupphapaṭa)이란 꽃줄을 실처럼 펼쳐서 천을 짜는 것처럼 가로로 꽃줄들을 엮어 만든 천을 말한다. 이 꽃천을 꽃줄들로 세로로 채우는 것을 염두에 두고 앞에서 설명했고, 가로로 엮는 것을 염두에 두고 뒤에서 말할 와이망(vāyimaṃ)에서도 언급되므로 중복이 아님을 알아야 한다. ‘천 등’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 제티야(탑), 사리함, 난간(vedikā) 등을 포함한다.

ปริกฺเขเปสุ ลพฺภตีติ โพธิกฺขนฺธาทีนํ ปุนปฺปุนํ ปริกฺขิปเนสุ ลพฺภติ. โพธิกฺขนฺธาทโย ปุปฺผาวลีหิ ปริกฺขิปนฺเตหิ ปฐมวทฺธฏฺฐาเน ปุปฺผาวลิยา อนติกฺกามิเต ปุริมํ นาม ฐานํ ยาว ปาปุณาติ, ตาว อญฺเญน คเหตฺวา ปริกฺขิปนฺเตน อาหริตฺวา ปุนปิ ตสฺมึ ฐาเน ปตฺเต อญฺญสฺส ทานวเสน โพธิกฺขนฺธํ, เจติยํ, ธาตุกรณฺฑกํ วา ปุปฺผกญฺจุเกน ฉาเทตุํ [Pg.234] วฏฺฏตีติ อฏฺฐกถาย วุตฺตํ. สเจปิ ทฺเวเยว ภิกฺขู อุโภสุ ปสฺเสสุ ฐตฺวา ปริยาเยน หรนฺติ, วฏฺฏติเยวาติ วทนฺติ. ปุปฺผปฏวายนตฺถํ ปสาริยมานปุปฺผาวลีสุ จ เอเสว วินิจฺฉโย.

‘둘러쌈에서 해당한다’는 것은 보리수 줄기 등을 반복해서 둘러싸는 경우를 말한다. 보리수 줄기 등을 꽃줄으로 둘러쌀 때, 첫 번째 감은 자리가 꽃줄로 다 채워지지 않은 상태에서 처음 자리에 도달할 때까지 다른 사람이 받아 둘러싸며 가져와서 다시 그 자리에 도달했을 때 다른 사람에게 넘겨주는 방식으로 보리수 줄기나 제티야, 사리함을 꽃 수의(꽃 덮개)로 덮는 것은 허용된다고 주석서에 설해져 있다. 만약 두 명의 비구가 양쪽에 서서 번갈아 가며 전달하는 경우에도 역시 허용된다고 한다. 꽃천을 짜기 위해 펼쳐 놓은 꽃줄들의 경우에도 이와 같은 판결이 적용된다.

ทีฆปุปฺผาวลึ นาคทนฺเตสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ปกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติ. ‘‘นาคทนฺเตสุ ปน ปุปฺผวลยํ ปเวเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตตฺตา อญฺเญหิ วลยํ กตฺวา ทินฺนปุปฺผาวลิวลยํ ธาตุกรณฺฑถุปิกาย ปเวเสตุํ วฏฺฏติ. ‘‘มาลาคุเณหิ ปน พหูหิปิ กตํ ปุปฺผทามํ ลภิตฺวา อาสนมตฺถกาทีสุ พนฺธิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตตฺตา ปุปฺผทามปุปฺผาวลีนํ ปุปฺผรหิตาย สุตฺตโกฏิยา รชฺชุทณฺฑาทีสุ พนฺธิตุํ วฏฺฏติ.

긴 꽃줄을 벽 못(nāgadanta)에 걸었다가 다시 거는 것은 허용되지 않는다. 그러나 ‘벽 못에 꽃고리를 끼우는 것은 허용된다’라고 설해졌으므로, 다른 사람들이 고리를 만들어 준 꽃줄 고리를 사리함의 상륜부에 끼우는 것은 허용된다. ‘여러 줄의 꽃줄로 만든 꽃줄(pupphadāma)을 얻어 좌석 위 등에 묶는 것은 허용된다’라고 설해졌으므로, 꽃줄이나 꽃행렬의 꽃이 없는 실 끝부분을 밧줄이나 막대기 등에 묶는 것은 허용된다.

๔๖๙. ปุปฺผรูปํ นาม ‘‘โคปฺผิมปุปฺเผเหว หตฺถิอสฺสาทิรูปกานิ กโรนฺติ, ตานิปิ วายิมฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) วุตฺตตฺตา ตํตํรูปสณฺฐานํ กตฺวา ปุปฺผาวลิโย นิเวเสตฺวา กริยมานํ หตฺถิอสฺสาทิรูปํ. อิมสฺมึ อฏฺฐกถาปาเฐ ‘‘ตานิปิ วายิมฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา จ ‘‘อญฺเญหิ กตปริจฺเฉเท ปน ปุปฺผานิ ฐเปนฺเตน หตฺถิอสฺสาทิรูปกมฺปิ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) อฏฺฐกถาปาฐสฺส สารตฺถทีปนิยํ ‘‘ปุปฺผานิ ฐเปนฺเตนาติ อคนฺถิตานิ ปากติกปุปฺผานิ ฐเปนฺเตน. ปุปฺผทามํ ปน ปูชนตฺถาย ภูมิยํ ฐเปนฺเตน ผุสาเปตฺวา วา อผุสาเปตฺวา วา ทิคุณํ กตฺวา ฐเปตุํ น วฏฺฏตี’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ๒.๔๓๑) วุตฺตตฺตา จ อิมํ หตฺถิอาทิรูปํ ปูเรนฺเตน มาลาวลึ อญฺเญหิ กตปริจฺเฉเท สมฺพนฺธิตฺวา ปาสาณอาสนมญฺจปีฐหตฺถิรูปาทิมตฺถเก ฐเปตฺวา ปูชนปฺปกาโร วายิมนฺติ วิญฺญายติ.

469. 꽃 형상이란 ‘곱피마(gopphima) 꽃들로 코끼리나 말 등의 형상을 만드는데, 그것들도 짜는 자리에 해당한다’(Pārā. Aṭṭha. 2.431)라고 설해졌으므로, 여러 형상의 모양을 만들어 꽃줄을 배치하여 만든 코끼리나 말 등의 형상을 말한다. 이 주석서 구절에 ‘그것들도 짜는 자리에 해당한다’라고 하였고, ‘다른 이들이 만든 경계에 꽃을 놓아 코끼리나 말 등의 형상을 만드는 것도 허용된다’(Pārā. Aṭṭha. 2.431)라는 주석서 구절에 대해 사라타디파니(Sāratthadīpanī)에서 ‘꽃을 놓는다는 것은 엮지 않은 보통의 꽃을 놓는 것이다. 그러나 공양을 위해 꽃줄을 바닥에 놓을 때, 바닥에 닿게 하든 닿지 않게 하든 두 겹으로 겹쳐 놓는 것은 허용되지 않는다’라고 설해졌으므로, 이 코끼리 등 형상을 채우는 것은 꽃줄을 다른 이들이 만든 구역에 연결하여 석조 좌석, 침상, 의자, 코끼리 형상 등의 위에 놓아 공양하는 방식이 와이망(vāyimaṃ, 짠 것)이라고 이해된다.

ปุปฺผปฏนฺติ [Pg.235] ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการํ ปุปฺผปฏํ ปูเรนฺเตน เอกาปิ ปุปฺผาวลิ ปริวตฺเตตฺวา น ฐเปตพฺพา, วายนฺเตน อญฺเญหิ ปูริเตปิ เอกาปิ ปุปฺผาวลิ น ปาเตตพฺพา, อิทํ ปูริมวายิมานํ นานากรณํ. อาทิคฺคหเณน ปุปฺผชาลํ สงฺคณฺหาติ, ตํ กโรนฺตสฺส ชาลจฺฉิทฺทคณนาย ทุกฺกฏํ โหติ. ‘‘ภิตฺติจฺฉตฺตโพธิตฺถมฺภาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ วุตฺตตฺตา ฉตฺตาทีสุ จ ปุปฺผชาลํ น ทาตพฺพํ.

꽃천(pupphapaṭa)이란 앞에서 언급한 방식의 꽃천을 채울 때, 단 하나의 꽃줄이라도 되돌려 놓아서는 안 되며, 짤 때 다른 이들이 채운 것이라도 단 하나의 꽃줄이라도 떨어뜨려서는 안 된다. 이것이 푸리망(pūrimaṃ, 채운 것)과 와이망(vāyimaṃ, 짠 것)의 차이점이다. ‘등(ādi)’이라는 단어는 꽃 그물을 포함하는데, 그것을 만드는 자에게는 그물 구멍의 수를 세는 것에 대해 악작죄(dukkaṭa)가 된다. ‘벽, 우산, 보리수 기둥 등에서도 이와 같은 방식이다’라고 설해졌으므로, 우산 등에도 꽃 그물을 쳐서는 안 된다.

๔๗๐. อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส สาธารณตฺตา ‘‘ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนญฺจา’’ติ อาห. พุทฺธสฺสปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท สมฺภาวเน, ‘‘ปูชตฺถ’’นฺติ วตฺตพฺพํ, พุทฺธสฺส ปูชตฺถายปิ กาตุํ วา การาเปตุํ วา น วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ธมฺมสงฺฆรตนานิปิ อุปลกฺขณโต สงฺคยฺหนฺติ. เสเส กิเมว วตฺตพฺพนฺติ พฺยติเรกตฺโถ.

470. 이 학습계(sikkhāpada)는 [비구와 비구니] 공통이기 때문에 '비구들과 비구니들에게'라고 말하였다. '부처님께도(Buddhassapi)'에서 'pi'라는 단어는 강조의 의미이며, '공양을 위해'라고 말해야 한다. 즉, 부처님께 공양하기 위해서라도 [꽃다발 등을] 만들거나 만들게 하는 것은 적절하지 않다는 뜻이다. 법(Dhammā)과 승(Saṅgha)의 보배들도 유추 해석에 의해 포함된다. 나머지에 대해서는 말해 무엇하겠는가라는 반어적 의미(byatirekattha)이다.

๔๗๑. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘สยํ ปเรหิ วา การาเปตุํ ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ พุทฺธสฺสปี’’ติ อนนฺตรคาถาย วุตฺตมติทิสติ. กลมฺพกนฺติ ทฺวินฺนํ ธนุกานมนฺตเร โอลมฺพกทามํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กลมฺพโกติ อฑฺฒจนฺทนาคทนฺตนฺตเร ฆฏิกาทามโอลมฺพโก วุตฺโต’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑). เอตฺถ จ ฆฏิกาทามโอลมฺพโก นาม อนฺเต ฆฏิกาการยุตฺโต ยมกทามโอลมฺพโก. กาตุนฺติ พนฺธิตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา. เอเกกปุปฺผทามํ ปน นิกฺขนฺตสุตฺตโกฏิยา ปพนฺธิตฺวา โอลมฺพิตุํ วฏฺฏติ. ปุปฺผทามทฺวยํ สงฺฆฏิตุกาเมนปิ นิกฺขนฺตสุตฺตโกฏิยาว สุตฺตโกฏิ สงฺฆฏิตุํ วฏฺฏติ. อฑฺฒจนฺทกเมว วาติ ‘‘อฑฺฒจนฺทากาเรน มาลาคุณปริกฺเขโป’’ติ อฏฺฐกถาย วุตฺตสรูปํ วา.

471. '이와 같이(Tathā)'라는 것은 '직접 또는 타인을 통해 비구들과 비구니들, 그리고 부처님을 위해서라도 만들게 하는 것'이라는 앞 게송에서 언급된 내용을 지칭한다. '깔람바까(kalambaka)'란 두 개의 활 모양 사이에 매달린 장식 끈을 말한다. 주석서에서 "깔람바까란 반달 모양의 상아 장식 사이에 매달린 작은 매듭 끈(ghaṭikādāma)을 말한다"고 한 것과 같다. 여기서 '가띠까다마 올람바까'란 끝에 작은 매듭 모양이 달린 쌍으로 된 매달린 끈을 말한다. '만드는 것(Kātuṃ)'은 묶는 것이 적절하지 않다는 연결이다. 그러나 꽃 한 송이씩의 줄기를 뽑아낸 실 끝으로 엮어서 매다는 것은 허용된다. 두 개의 꽃줄기를 연결하려 할 때도 뽑아낸 실 끝으로만 실 끝을 연결하는 것은 허용된다. '반달 모양(Aḍḍhacandaka)만'이라는 것은 주석서에서 언급된 것처럼 "반달 모양으로 꽃줄기를 두르는 것"과 같은 형태를 말한다.

เอตฺถ จ อฑฺฒจนฺทากาเรน มาลาคุณปริกฺเขโป นาม อฑฺฒจนฺทากาเรน มาลาคุณสฺส ปุนปฺปุนํ หรณปจฺจาหรณวเสน ปูเรตฺวา ปริกฺขิปนํ. เตเนว ตํ ปูริเม ปวิฏฺฐํ. ตสฺมา เอตมฺปิ [Pg.236] อฑฺฒจนฺทาการํ ปุนปฺปุนํ หรณปจฺจาหรณวเสน ปูริตํ น วฏฺฏติ, เอกวารํ ปน อฑฺฒจนฺทากาเรน มาลาคุณํ หริตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ. กาตุํ น วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตทุภยมฺปิ ปูริเมเยว ปวิฏฺฐ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อญฺเญหิ ปูริตนฺติ อญฺเญหิ อายตํ ปสาเรตฺวา ปูริตํ ปุปฺผปฏํ. วายิตุมฺปิ จาติ ติริยํ เอกปุปฺผาวลิมฺปิ วายิตุํ ‘‘น วฏฺฏตี’’ติ อิมินาว สมฺพนฺโธ.

여기서 '반달 모양으로 꽃줄기를 두르는 것'이란 반달 모양으로 꽃줄기를 반복적으로 왔다 갔다 하면서 채워 넣어 두르는 것을 말한다. 그것 때문에 이것은 앞서 말한 것(pūrime)에 포함된다. 그러므로 이것 역시 반달 모양으로 반복해서 왔다 갔다 하며 채운 것은 적절하지 않으나, 한 번 반달 모양으로 꽃줄기를 가져가는 것은 허용된다고 말한다. '만드는 것이 적절하지 않다'고 연결된다. "그 두 가지 모두 앞의 것에 포함된다"고 주석서에 기술되어 있다. '다른 것들로 채워진 것(aññehi pūritaṃ)'이란 다른 것들로 길게 펼쳐서 채운 꽃천(pupphapaṭa)을 말한다. '짜는 것(Vāyitumpi)'이란 가로로 꽃 한 줄을 짜는 것도 '적절하지 않다'는 것과 연결된다.

๔๗๒. ปิฏฺฐกาจมยนฺติ ตณฺฑุลปิฏฺฐาทีหิ กตญฺเจว กาจมตฺติกาย จ กตํ ปุปฺผทามํ. เภณฺฑุปุปฺผมยมฺปิ จาติ เภณฺฑุทณฺฑเกหิ มลฺลิกาสุมนจมฺปกาทิสทิสํ กตฺวา ฉิทฺเทหิ กตทามญฺจ. ‘‘เคณฺฑุปุปฺผมย’’นฺติปิ ลิขนฺติ. ขรปตฺตมยนฺติ เอตฺถ ขรปตฺตํ นาม กุงฺกุฏฺฐขจิตํ ปุปฺผปฏนฺติ วทนฺติ. กาตุนฺติ คนฺถนคนฺถาปนาทีนิ กาตุํ. เภณฺฑุขรปตฺตทามานํ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา เจลาทีหิ กตทามมฺปิ น วฏฺฏติ อกปฺปิยานุโลมตฺตาติ วทนฺติ.

472. '가루나 유리로 만든 것(Piṭṭhakācamaya)'이란 쌀가루 등과 유리 점토로 만든 꽃다발을 말한다. '꽃공(bheṇḍu) 모양'이란 꽃대로 말리카, 수마나, 참빠까 꽃 등과 비슷하게 만들어 구멍을 내어 만든 꽃다발을 말한다. '겐두(geṇḍu) 꽃 모양'이라고 기록하기도 한다. '거친 잎으로 만든 것(Kharapattama)'에서 거친 잎이란 쿤꿋타(kuṅkuṭṭha)로 장식된 꽃천을 말한다고 한다. '만드는 것'이란 엮거나 엮게 하는 것 등을 말한다. 꽃공이나 거친 잎의 꽃다발이 금지되었으므로 천 등으로 만든 꽃다발도 허용되지 않는 것에 준하기 때문에(akappiyānulomattā) 적절하지 않다고 말한다.

๔๗๓. หีราทีหีติ ตาลนาฬิเกรหีราทีหิ. อาทิ-สทฺเทน ติณสลากาทึ สงฺคณฺหาติ. ปฏากตฺถนฺติ ปฏากากาเรน ปูชนตฺถํ. ‘‘วิชฺฌนฺตสฺสา’’ติ อิมินา กณฺฏเกหิ วิชฺฌนํ, หีราทีหิ อาวุณนญฺจ สงฺคหิตํ.

473. '갈라진 조각 등(Hīrādīhi)'이란 야자수나 코코넛 나무의 갈라진 조각 등을 말한다. '등(ādi)'이라는 단어로 풀이나 살모사 등을 포함한다. '깃발을 위해(Paṭākatthaṃ)'란 깃발 모양으로 공양하기 위함을 뜻한다. '찌르는 자의(Vijjhantassa)'라는 말로 가시로 찌르는 것과 나뭇잎 조각 등으로 꿰는 것을 포함한다.

๔๗๕. อโสกปิณฺฑิอาทีนนฺติ อโสกปุปฺผมญฺชริกาทีนํ. อาทิ-สทฺเทน อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) เอเตเหว สทฺธึ ทสฺสิตํ ชาลวิตานํ, ฉิทฺทานิ ทสฺเสตฺวา กตเวทิกา, นาคทนฺตกํ, ปุปฺผจงฺโกฏกาปิธานํ, ตาลปณฺณวลยาทิญฺจ สงฺคณฺหาติ. ธมฺมรชฺชุยาติ เอตฺถ สารตฺถทีปนิยํ ‘‘ธมฺมรชฺชุ นาม เจติยํ วา โพธึ วา ปุปฺผปเวสนตฺถ อาวชฺชิตฺวา พทฺธรชฺชู’ติ มหาคณฺฐิปเท, มชฺฌิมคณฺฐิปเท จ วุตฺตํ, ตสฺมา ตถา พทฺธาย รชฺชุยา เจติยสฺส จ อนฺตเร ปุปฺผานิ ปเวเสตุํ วฏฺฏตีติ [Pg.237] วิญฺญายติ. คณฺฐิปเท ปน ‘ธมฺมรชฺชุนฺติ สิถิลวฏฺฏิตํ รชฺชุํ กตฺวา โพธึ วา เจติยํ วา ปริกฺขิปิตฺวา ธมฺมาสเน วา ลมฺพิตฺวา ตตฺถ ปุปฺผานิ ปเวเสนฺตี’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา สิถิลวฏฺฏิตาย รชฺชุยา อนฺตเรปิ ปุปฺผานิ ปเวเสตุํ วฏฺฏตีติ วิญฺญายติ, วีมํสิตฺวา ยุตฺตตรํ คเหตพฺพํ. อุภยตฺถาปิ ปเนตฺถ เนวตฺถิ วิโรโธติ อมฺหากํ ขนฺตี’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ๒.๔๓๑) ลิขิตํ.

475. '아소까 꽃 뭉치 등(Asokapiṇḍiādīnaṃ)'이란 아소까 꽃송이 등을 말한다. 주석서에서는 '등(ādi)'이라는 단어로 이들과 함께 그물 모양의 천장, 구멍을 내어 만든 난간, 나뭇가지 모양의 장식(nāgadantaka), 꽃바구니 덮개, 야자 잎 고리 등을 포함한다. '법의 밧줄(Dhammarajju)'에 대하여 사랏타디파니에서는 "법의 밧줄이란 제티야(탑)나 보리수에 꽃을 넣기 위해 기울여서 묶은 밧줄이다"라고 마하간티파다와 맛지마간티파다에서 말하였다. 그러므로 그렇게 묶인 밧줄과 제티야 사이에 꽃을 넣는 것은 허용된다고 이해된다. 그러나 간티파다에서는 "법의 밧줄이란 밧줄을 느슨하게 꼬아 보리수나 제티야를 두르거나 설법인(dhammāsana)에 매달아 거기에 꽃을 넣는 것이다"라고 하였다. 그러므로 느슨하게 꼬인 밧줄 사이에 꽃을 넣는 것도 허용된다고 이해되니, 잘 살펴보고 더 타당한 것을 취해야 한다. "두 경우 모두 여기에는 모순이 없다는 것이 우리의 견해이다"라고 [사랏타디파니에] 기록되어 있다.

๔๗๖. วิชฺฌนฺตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน ธมฺมาสนวิตานาทีสุ ปุปฺผปูชนตฺถํ สยํ กณฺฏกหีราทิปฺปเวสนํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘วิตานาทีสุ ปุปฺผปูชนตฺถํ กณฺฏกหีราทิปฺปเวสนํ น วฏฺฏตี’ติ อิทํ อฏฺฐกถาจริยปฺปมาณโต คเหตพฺพ’’นฺติ สารตฺถทีปนิยํ วุตฺตํ.

476. '찌르는 자에게도(Vijjhantassapi)'에서 '도(pi)'라는 단어는 설법인의 천장 등에 꽃 공양을 위해 스스로 가시나 잎 조각 등을 끼워 넣는 것을 포함한다. "천장 등에 꽃 공양을 위해 가시나 잎 조각을 끼워 넣는 것은 적절하지 않다는 이 내용은 주석서 스승들의 권위에 따라 받아들여야 한다"고 사랏타디파니에서 말하였다.

๔๗๗. กปฺปิยวจนํ นาม ‘‘เอวํ ชาน, เอวํ กเต โสเภยฺย, ยถา เอตานิ ปุปฺผานิ น วิกิริยนฺติ, ตถา กโรหี’’ติอาทิ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๑) อฏฺฐกถาคตํ กปฺปิยวจนํ. วตฺถุปูชเนติ รตนตฺตยปูชเน. นิมิตฺตาทีสุ นิมิตฺตํ นาม ปุปฺผานิ จ คนฺถนวาเก จ คเหตฺวา คนฺถิตุํ ชานนฺตานํ สมีเป ฐปนํ. โอภาโส นาม ‘‘ตุมฺเหหิ ปิฬนฺธิตกุสุมานิ กสฺมา น วิกิรนฺตี’’ติ วุตฺเต ‘‘คนฺถิตตฺตา’’ติ เจ วทติ, นนุ ปูชนกปุปฺผานิ คนฺถิตุํ น วฏฺฏตีติอาทิวจนานิ. ปริยาโย นาม ปณฺฑิเตหิ ปุปฺผานิ ยถา น วิกิริยนฺติ, ตถา คนฺถิตฺวา ปูเชตุํ มนาปนฺติอาทิวจนํ. ปกาสิตา อฏฺฐกถายํ.

477. 허용되는 말(kappiyavacana)이란 "이렇게 알아라, 이렇게 하면 보기 좋을 것이다, 이 꽃들이 흩어지지 않게 그렇게 하여라" 등과 같이 주석서에 나오는 허용되는 말을 의미한다. '물품 공양(Vatthupūjane)'이란 삼보에 대한 공양을 말한다. '암시(Nimitta) 등'에서 암시란 꽃과 엮을 끈을 들고 엮을 줄 아는 사람들 곁에 두는 것을 말한다. '내비침(Obhāsa)'이란 "그대들이 장식한 꽃들은 왜 흩어지지 않는가?"라고 물었을 때, "엮었기 때문입니다"라고 답하면 "공양용 꽃을 엮는 것은 적절하지 않다"라고 말하는 것 등을 말한다. '방편(Pariyāya)'이란 "지혜로운 이들이 꽃이 흩어지지 않게 엮어서 공양하는 것이 바람직하다"라고 말하는 것 등을 말한다. 이는 주석서에 명시되어 있다.

๔๗๘. ‘‘กุลานิ ทูเสติ ปุปฺเผน วา’’ติอาทิปาเฐ (ปารา. ๔๓๗) ‘‘เวชฺชิกาย วา ชงฺฆเปสนิเกน วา’’ติ (ปารา. ๔๓๗) วุตฺตํ เวชฺชกมฺมาทึ กุลทูสนโต วิสุํ กตฺวา ‘‘น เกวลํ…เป… กุทาจน’’นฺติ กสฺมา วุตฺตนฺติ? วิสุํ กาตุํ น วุตฺตํ. โยชนา ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพา [Pg.238] ‘‘น เกวลมิทเมว วุตฺตปฺปการํ ปุปฺผทานาทิกุลทูสนํ กุทาจนํ อกตฺตพฺพํ, อถ โข เวชฺชกมฺมาทิ กุลทูสนมฺปิ กุทาจนํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ. เวชฺชกมฺมาทีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน วกฺขมานปริตฺโตทกสุตฺตทานอนามฏฺฐปิณฺฑทานทูเตยฺยชงฺฆเปสนิเก สงฺคณฺหาติ.

478. "꽃 등으로 가문(가정)을 더럽힌다" 등의 구절에서 "의술이나 심부름 등으로"라고 언급된 의술 행위 등을 가문을 더럽히는 것에서 따로 떼어 "단지 ...만이 아니라 ... 결코 해서는 안 된다"라고 왜 말했는가? 따로 떼어 놓으려고 한 말이 아니다. 여기서 문맥의 연결(yojanā)은 다음과 같이 이해해야 한다. "단지 위에서 언급한 방식의 꽃을 주는 등의 가문을 더럽히는 행위만을 결코 해서는 안 되는 것이 아니라, 의술 행위 등 가문을 더럽히는 행위 또한 결코 해서는 안 된다"는 것이다. '의술 행위 등(Vejjakammādī)'에서 '등(ādi)'이라는 단어는 앞으로 설명될 보호주(paritta), 물, 실을 주는 것, 받지 않은 음식을 주는 것, 전령이나 심부름을 하는 것 등을 포함한다.

๔๗๙. ‘‘กุทาจนํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ สามญฺเญน นิเสเธตฺวา อิทานิ ‘‘กตฺตพฺพ’’มิจฺจาทินา อปวาทวิธึ ทสฺเสติ. ปญฺจนฺนํ สหธมฺมินนฺติ ภิกฺขุภิกฺขุนิสิกฺขมานสามเณรสามเณรีนํ ปญฺจนฺนํ สห สทฺธึ จริตพฺโพ ปพฺพชฺชาสาสนธมฺโม เอเตสํ อตฺถีติ ‘‘สหธมฺมิกา’’ติ สงฺขํ คตานํ. อกตวิญฺญตฺตึ กตฺวาปีติ อญฺญาตกอปฺปวาริเต เภสชฺชํ ยาจิตฺวาปิ ‘‘วเทยฺยาถ ภนฺเต เยนตฺโถ’’ติ เอวํ อกตฏฺฐาเน วิญฺญตฺติ อกตวิญฺญตฺติ. อตฺตโน ธเนติ สสนฺตกวิสเย.

479. ‘결코 해서는 안 된다’라고 일반적인 금지 사항을 설한 뒤, 이제 ‘해야 한다’는 등의 예외 규정을 보여준다. ‘다섯 종류의 동법자(sahadhammika)’란 비구, 비구니, 식차마나, 사미, 사미니 다섯 종류로, 이들과 함께 행해야 할 출가 교법이 있는 자들이기에 ‘동법자’라 불린다. ‘알리지 않은 요청(akataviññatti)을 해서라도’라는 것은, 친척이 아니거나 초대를 받지 않은 자리에서 약을 요청하여 ‘존자시여, 필요한 것이 있으면 말씀하십시오’라고 말하지 않은 곳에서 요청하는 것이 알리지 않은 요청이다. ‘자신의 재산으로’라는 것은 자신의 소유물 범주 내에서라는 뜻이다.

๔๘๐. ‘‘ตถา’’ติ สหธมฺมิกานํ วุตฺตมติทิสติ. ตทุปฏฺฐากชนฺตุโนติ เตสํ ทฺวินฺนํ มาตาปิตูนํ เวยฺยาวจฺจกรสฺส. ภณฺฑุกสฺสาติ คิหิลิงฺเค ฐิตสฺสาปิ ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส. อตฺตโน เวยฺยาวจฺจกรสฺสปีติ อตฺตโน กมฺมกรสฺสปิ. เอตฺตกานญฺจ ชนานํ ปญฺจสหธมฺมิกานํ วิย อกตวิญฺญตฺติยาปิ เภสชฺชํ กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

480. ‘그와 같이’라는 말은 동법자들에게 설한 내용을 유추 적용하는 것이다. ‘그들의 시종’이란 그들 두 부모의 시봉을 드는 자를 말한다. ‘번두까(bhaṇḍuka)’란 재가자의 외모를 하고 있으나 출가를 바라는 자를 말한다. ‘자신의 시종에게도’란 자신의 일을 돕는 자에게도 해당한다. 이 정도의 사람들에게는 다섯 동법자들과 마찬가지로 알리지 않은 요청을 통해서라도 약을 공양해야 한다는 의미이다.

๔๘๑. เชฏฺฐภาตาติ อตฺตโน ปุพฺพโช ภาตา. กนิฏฺโฐติ อนุโช ภาตา. ตถา ภคินิโย ทุเวติ เชฏฺฐกนิฏฺฐา ทฺเว ภคินิโย. จูฬมาตาติ มาตุ กนิฏฺฐา. จูฬปิตาติ ปิตุ กนิฏฺโฐ. มหามาตาติ มาตุ เชฏฺฐา. มหาปิตา ปิตุ เชฏฺฐภาตา.

481. ‘맏형’은 자신의 형이다. ‘동생’은 남동생이다. ‘그와 같이 두 자매’란 언니와 여동생 두 자매를 말한다. ‘작은어머니’는 어머니의 여동생이다. ‘작은아버지’는 아버지의 남동생이다. ‘큰어머니’는 어머니의 언니이다. ‘큰아버지’는 아버지의 형이다.

๔๘๒. ปิตุจฺฉาติ ปิตุภคินี เชฏฺฐกนิฏฺฐา. มาตุโลติ มาตุ ภาตา. เชฏฺฐกนิฏฺเฐ ทฺเว ปิตุจฺฉา, ทฺเว มาตุเล [Pg.239] จ เอกโต กตฺวา ‘‘ทสา’’ติ วุตฺตํ. เภสชฺชํ กาตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ.

482. ‘고모’는 아버지의 자매로 언니나 여동생이다. ‘외삼촌’은 어머니의 형제이다. 큰고모와 작은고모, 큰외삼촌과 작은외삼촌 두 명씩을 합하여 ‘열 명’이라고 하였다. ‘약을 공양하는 것이 적절하다’는 말과 연결된다.

๔๘๔. ‘‘ทสฺสนฺติ เม อิเม’’ติ อาโภคํ กตฺวา วา ทาตพฺพนฺติ โยชนา.

484. ‘이들이 내게 줄 것이다’라고 마음을 먹거나 혹은 (그냥) 주어야 한다는 의미로 연결된다.

๔๘๕. เอเตสํ ทสนฺนํ ญาตีนํ. ยาว สตฺตมา กุลาติ เอตฺถ กุลปริจฺเฉโท กถํ คเหตพฺโพติ? ‘‘สปุตฺตทารํ ภาตุ กุฏุมฺพํ เอกํ กุลํ, เอวํ ตสฺส ปุตฺตสฺส วา ธีตุ วา กุฏุมฺพํ เอกํ กุล’’นฺติ เอวมาทินา นเยน ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา คเหตพฺพา. ‘‘สปุตฺตปติภคินิยา กุฏุมฺพํ เอกํ กุลํ, ตถา ตสฺส ปุตฺตสฺส วา ธีตุ วา กุฏุมฺพํ เอกํ กุล’’นฺติอาทินา นเยน ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา คเหตพฺพา. จูฬมาตาทีนมฺปิ กุลปรมฺปรา อิมินา นิยาเมน คเหตพฺพาติ วทนฺติ. กุลทูสนํ น รูหตีติ ‘‘ทาตุํ ปุปฺผํ ปนญฺญสฺส, อาคตสฺเสว ญาติโน’’ติอาทินา (วิ. วิ. ๔๔๓) นเยน กถิตวิธินา เอเตสุ ปวตฺตนฺตสฺส กุลทูสนํ น รุหตีติ วุตฺตํ โหติ.

485. 이들 열 명의 친척들에 대하여. ‘7대 가족까지’에서 가족의 범위는 어떻게 잡아야 하는가? ‘자녀와 아내를 포함한 형제의 가구가 한 가족이며, 그 아들이나 딸의 가구가 한 가족이다’라는 등의 방식으로 7대 가족의 범위를 잡아야 한다. ‘자녀와 남편을 포함한 자매의 가구가 한 가족이며, 그 아들이나 딸의 가구가 한 가족이다’라는 등의 방식으로 7대 가족의 범위를 잡아야 한다. 작은어머니 등의 가족 계보도 이와 같은 방식으로 잡아야 한다고 말한다. ‘가문을 더럽히는(kuladūsana) 일이 발생하지 않는다’는 것은, ‘다른 이에게 꽃을 주되, 찾아온 친척에게만 주는 것’ 등의 방식으로 설명된 방법에 따라 이들에게 행하는 것은 가문을 더럽히는 일이 되지 않는다는 뜻이다.

๔๘๖. ภาตุชายาติ อตฺตโน เชฏฺฐสฺส วา กนิฏฺฐสฺส วา ภาตุ ภริยา. ภคินิสามิโกติ อตฺตโน เชฏฺฐาย วา กนิฏฺฐาย วา ภคินิยา สามิโก.

486. ‘형수나 제수’란 자신의 형이나 남동생의 아내이다. ‘매형이나 매제’란 자신의 누나나 여동생의 남편이다.

๔๘๗. ภาตุโนติ เชฏฺฐสฺส, กนิฏฺฐสฺส จ ภาตุโน. อนุ ปจฺฉา ชาตาติ อนุชา, กนิฏฺฐภคินี. ‘‘อนุชา’’ติ อุปลกฺขณนฺติ เชฏฺฐายปิ สงฺคโห. เชฏฺฐกนิฏฺฐภาตูนํ ภริยา จ เชฏฺฐกนิฏฺฐภคินีนํ สามิกา จ สเจ อญฺญาตกา โหนฺตีติ โยชนา. เทถาติ เอตฺถ ‘‘อิมํ เภสชฺช’’นฺติ ปาฐเสโส.

487. ‘형제의’란 형과 남동생의 경우이다. ‘나중에 태어난 자’란 여동생이다. ‘여동생(anujā)’이라는 표현은 언니까지 포함하는 상징적인 명칭이다. 형제나 남동생의 아내, 그리고 누나나 여동생의 남편이 만약 친척이 아닐 경우라는 뜻으로 연결된다. ‘주어라’는 여기에서 ‘이 약을’이라는 말이 생략된 것이다.

๔๘๘. เตสมฺปิ [Pg.240] ภาตุภคินีนํ. ‘‘ปุตฺตาน’’นฺติ อิมินา ธีตูนมฺปิ สงฺคโห. กตฺวาติ วตฺวา. ตุมฺหากํ มาตาปิตูนํ เทถาติ เอตฺถาปิ ‘‘อิมํ เภสชฺช’’นฺติ ปกรณโต ลพฺภติ. มาตาปิตูนนฺติ อุภยสงฺคาหกวจนโต ‘‘ตุยฺหํ มาตุ วา, ตุยฺหํ ปิตุ วา’’ติ ยถาสมฺภวํ วิสุํ วิสุญฺจ วตฺตพฺพํ. เตสนฺติ จ ตุมฺหากนฺติ จ สามิวจนํ. ปุตฺตานนฺติ จ มาตาปิตูนนฺติ จ สมฺปทานวจนํ.

488. 그들 형제자매의 경우에도. ‘아들들에게’라는 말에는 딸들도 포함된다. ‘말하고 나서’라는 뜻이다. ‘당신들의 부모님께 드려라’라는 말에서도 문맥상 ‘이 약을’이라는 말이 도출된다. ‘부모님께’라는 말은 양쪽을 모두 포함하는 말이므로, ‘그대의 어머니에게’ 또는 ‘그대의 아버지에게’라고 상황에 따라 각각 따로 말해야 한다. ‘그들의’와 ‘당신들의’는 소유격이며, ‘아들들에게’와 ‘부모님께’는 역격(주는 대상)이다.

๔๘๙. เภสชฺชกรณารหานํ วตฺตพฺพตาย ‘‘อกลฺลโก’’ติ อิทํ อิสฺสราทิปเทหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. อกลฺลโกติ อาตุโร. กลฺลํ วุจฺจติ สุขํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ กลฺลโก, น กลฺลโก อกลฺลโก. ญาติชนุชฺฌิโต วาติ ญาติชเนน ปริจฺจตฺโต วา.

489. 약을 제공받을 자격이 있는 자들에 대해 말하기 위해 ‘병든 자(akallako)’라는 단어를 왕 등의 단어들과 각각 연결해야 한다. ‘akallako’는 아픈 사람이다. ‘kalla’는 안락(건강)을 의미하며, 그것이 있는 자가 ‘kallako’이고, 그렇지 못한 자가 ‘akallako’이다. ‘친척들에게 버림받은 자’ 등도 포함된다.

๔๙๐. เอเตสํ สพฺเพสนฺติ อิสฺสราทิอาตุรานํ สพฺเพสเมเตสํ ชนานํ. ‘‘สาธุนา’’ติ วกฺขมานตฺตา อปจฺจาสีสตา สตาติ เอตฺถ สตาติ กิริยาปทํ. ‘‘อิมสฺมึ กเต อิเม มยฺหํ เอวรูปํ ทสฺสนฺตี’’ติ อตฺตโน อตฺถาย ปจฺจาสีสนํ อกโรนฺเตนาติ อตฺโถ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปการตํ ปจฺจาสีสนฺเตน กาตุํ วฏฺฏติ. ปฏิสนฺถาโรติ อามิสปฏิสนฺถาโร, ธมฺมปฏิสนฺถาโรติ ทุวิโธ ปฏิสนฺถาโร. เอตฺถ อามิสปฏิสนฺถาโร คยฺหติ. เภสชฺชํ อามิเสนปิ โหตีติ ธมฺมกถาย สงฺคโหปิ ยุชฺชเตว. ปฏิสนฺถรณํ ปฏิสนฺถาโร. ปฏิลทฺธามิสสฺส จ ธมฺมสฺส จ เตสุ จ อตฺตนิ จ ปติรูเปนากาเรน สมํ อตฺถรณํ ปวตฺตนนฺติ อตฺโถ.

490. ‘이들 모두에게’란 왕 등의 병든 모든 사람을 말한다. ‘선한 이가(Sādhunā)’라고 뒤에 언급되므로 ‘기대하지 않고(apaccāsīsatā) 알아차림이 있는(satā)’에서 ‘satā’는 동사적 성격을 띤다. ‘이 일을 하면 이들이 내게 이런 것을 주겠지’라며 자신의 이익을 위해 기대하지 않는다는 뜻이다. 비구 승가에 도움이 되기를 바라며 행하는 것은 적절하다. ‘환대(paṭisanthāra)’는 재물에 의한 환대와 법에 의한 환대 두 종류가 있다. 여기서는 재물에 의한 환대가 해당한다. 약은 재물에 속하므로 법문을 통한 섭수와도 부합한다. ‘환대함이 환대(paṭisanthāra)이다.’ 얻은 재물과 법을 그들과 자신에게 적절한 방식으로 고르게 나누어 베푸는 것이라는 의미이다.

อปโร นโย – อามิสสฺส จ ธมฺมสฺส จ อลาเภน อตฺตโน, ปรสฺส จ อนฺตเร สมฺภวนฺตสฺส ฉิทฺทสฺส วิวรสฺส เภทสฺส ปฏิสนฺถรณํ ปิทหนํ สงฺคหณํ ปฏิสนฺถาโร. อยญฺหิ โลกสนฺนิวาโส อลพฺภมาเนน อามิเสน จ ธมฺเมน [Pg.241] จาติ ทฺวีหิ ฉิทฺโท, ตสฺส ตํ ฉิทฺทํ ยถา น ปญฺญายติ, เอวํ ปีฐสฺส วิย ปจฺจตฺถรเณน อามิเสน, ธมฺเมน จ ปฏิสนฺถรณํ ‘‘อามิสปฏิสนฺถาโร, ธมฺมปฏิสนฺถาโร’’ติ วุจฺจตีติ. สาธุนาติ สามีจิปฺปฏิปนฺนตาทิอริยธมฺเม ปติฏฺฐิตุกาเมน อริยาจาเรน ภิกฺขุนาติ อตฺโถ. ‘‘อธุนา’’ติ อิทํ อิมิสฺสา ปฏิปตฺติยา สพฺพกาลํ ปฏิปชฺชิตพฺพตายปิ ปาปชนกณฺหกสํคาเม อิมสฺมึ วิปนฺนกาเล วิเสเสน อปฺปมตฺเตน ปวตฺเตตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ.

또 다른 방식으로는, 재물과 법이 없어서 자신과 타인 사이에 생기는 틈이나 구멍, 갈라진 틈을 고르게 덮고(paṭisantharaṇa) 막고 거두어 주는 것이 환대이다. 이 세상의 중생들은 얻지 못하는 재물과 법 때문에 두 가지 틈이 있는데, 그 틈이 보이지 않게끔 마치 의자의 덮개처럼 재물과 법으로 덮어주는 것을 ‘재물의 환대, 법의 환대’라고 한다. ‘선한 이(sādhunā)’란 공경스러운 수행 등의 성스러운 법에 머물고자 하는 거룩한 행실을 갖춘 비구를 뜻한다. ‘지금(adhunā)’이라는 말은 이 수행을 항상 실천해야 하지만, 죄악이 생겨나는 어두운 싸움의 시기인 이 쇠퇴한 때에 특히 방일하지 말고 행해야 한다는 의도로 설해진 것이다.

๔๙๑-๒. เกนจีติ อุปลกฺขณตฺตา อุปาสเกน วา อุปาสิกาย วาติ อตฺโถ. หตฺเถนาติ หตฺถาวยวา องฺคุลิโย วุตฺตา สมุทาเย ปวตฺตสฺส โวหารสฺส อวยเว ปวตฺตนโต. กตฺวาติ เอตฺถ ‘‘ปริตฺต’’นฺติ ปาฐเสโส, กโรติสฺส กิริยาสามญฺเญ วตฺตนโต ภณิตฺวาติ อตฺโถ. เตสเมว จ สนฺตกนฺติ ปริตฺตํ ภณาเปนฺตานเมว สนฺตกํ สุตฺโตทกํ. เอวํ วุตฺตตฺตา ‘‘อตฺตโน สุตฺโตทกํ อาหริตฺวา ปุญฺญตฺถาย อิทํ หตฺเถน จาเลตฺวา, อามสิตฺวา วา ปริตฺตํ ภณถา’’ติ วุตฺเต เกนจิ ปริตฺโตทกํ สุตฺตํ กาตพฺพํ. เกนจิ ‘‘ปริตฺโตทกสุตฺตานิ เทถา’’ติ วุตฺเต ภิกฺขุนา เตสเมว สนฺตกํ ชลํ หตฺเถน จาเลตฺวา สุตฺตกํ มทฺทิตฺวา ปริตฺตํ กตฺวา ทาตพฺพนฺติ โยชนา.

'어떤 사람에 의해서(Kenacīti)'라는 것은 구별되는 것이므로, 우바새나 우바이의 뜻이다. '손으로(hatthenā)'라는 것은 손의 일부분인 손가락을 말하는데, 전체에 사용되는 표현이 부분에 사용된 것이다. '하여(katvāti)'에서 '호주(paritta)'가 생략된 것이며, '한다(karoti)'는 동사가 일반적인 행위에 쓰이므로 '송(誦)하여'라는 뜻이다. '그들 자신의 것(tesameva ca santakaṃ)'이란 호주를 암송하게 하는 바로 그들의 소유인 실과 물을 말한다. 이와 같이 말했으므로, "자신의 실과 물을 가져와 공덕을 위해 이것을 손으로 젓거나 만지면서 호주를 암송해 주십시오"라고 말했을 때 누군가에 의해 호주용 물과 실이 준비되어야 한다. 누군가 "호주용 물과 실을 주십시오"라고 말했을 때, 비구가 그들 자신의 물을 손으로 젓고 실을 문질러 호주를 한 뒤에 주어야 한다는 뜻이다.

๔๙๓. อนามฏฺโฐปีติ หตฺเถน อนามสิโตปิ, อปพฺพชิตสฺส หตฺถโต ลทฺธา อตฺตนา วา อญฺเญน วา ภิกฺขุนา อคหิตคฺโคติ วุตฺตํ โหติ.

493. '만져지지 않은 것(Anāmaṭṭhopīti)'은 손으로 만지지 않았더라도, 출가하지 않은 이의 손으로부터 받아서 자신이나 다른 비구가 그 끝을 잡지 않은 것을 말한다.

๔๙๔. โจรทามริกสฺส จาติ คามวิโลปกสฺส โจรสฺส จ.

494. '도적과 반란군(Coradāmarikassa cāti)'이란 마을을 약탈하는 도적을 말한다.

๔๙๕. ปณฺฑุปลาสสฺสาติ [Pg.242] ปพฺพชฺชาเปกฺขสฺส ภณฺฑุกสฺส, ปณฺฑุวณฺโณ ปลาโส ปณฺฑุปลาโส, โส วิยาติ ปณฺฑุปลาโส, ตํสทิเส ตพฺโพหาโร ‘‘สีโหยํ มาณวโก’’ติอาทีสุ วิย. ยถา ปณฺฑุปลาโส รุกฺขา ปตนาภิมุโข ติฏฺฐติ นิยตปาโต, เอวมยมฺปิ คิหิลิงฺคโต อปคมาภิมุโข ปพฺพชฺชูปคมเน นิยโตว ติฏฺฐตีติ ‘‘ปณฺฑุปลาสสทิโส’’ติ เวทิตพฺโพ.

495. '누런 잎(Paṇḍupalāsassāti)'이란 출가를 원하는 삭발한 이를 말한다. 누런 색의 잎이 누런 잎(paṇḍupalāso)이며, 그와 같으므로 누런 잎이라 한다. "이 소년은 사자다"라고 하는 등의 표현처럼 비유적으로 쓰인 것이다. 누런 잎이 나무에서 떨어지려 하며 반드시 떨어지게 되어 있는 것처럼, 이 사람도 재가자의 모습에서 벗어나려 하며 출가에 들어가는 것이 확정되어 있으므로 '누런 잎과 같은 자'라고 알아야 한다.

ถาลเกปิ จาติ อตฺตโน ปริโภคถาลเกปิ. อิทญฺจ นิทสฺสนมตฺตํ, ปตฺโตปิ คหิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ฐเปตฺวาติ เอตฺถ ‘‘ปิณฺฑปาต’’นฺติ อุปโยควเสน สมฺพนฺธนียํ. ตํ ปนาติ อตฺตโน ปริโภคถาลเก ฐเปตฺวา ทิยฺยมานํ ปิณฺฑปาตํ. ‘‘มาตาปิตูน’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๓๖-๔๓๗) อฏฺฐกถาวจนโต เอตฺถ ‘‘ปิตุโน’’ติ อุปลกฺขณนฺติ มาตาปิตูนมฺปีติ อตฺโถ. สเจ เอกเสโส อิจฺฉิโต, ‘‘ปิตูนมฺปี’’ติ ปาโฐ ยุชฺชติ.

'그릇에도(Thālakepi cāti)'는 자신의 사용 용기에도라는 뜻이다. 이것은 예시에 불과하며, 발우(pattopi)도 포함되는 것으로 보아야 한다. '놓고(Ṭhapetvāti)'에서 '발다(piṇḍapāta)'를 목적어로 연결해야 한다. '그것은' 자신의 사용 용기에 놓고 주는 발다를 말한다. '부모에게(Mātāpitūnaṃ)'라는 주석서의 말에 따라 여기서 '부친에게(pituno)'라는 것은 대유적 표현이므로 부모님에게라는 뜻이다. 만약 에까세사(ekasesa)를 의도한다면 '부친들에게(pitūnampī)'라는 독법이 적절하다.

๔๙๖. ชงฺฆเปสนิยนฺติ คิหีนํ ทูเตยฺยสาสนหรณกมฺมํ ‘‘ชงฺฆเปสนิย’’นฺติ วุจฺจติ. อปิ จาติ วุตฺตสมุจฺจโย.

496. '다리 심부름(Jaṅghapesaniyanti)'이란 재가자들의 사자(使者)가 되어 소식을 전하는 일을 말한다. '또한(Api cā)'은 앞에서 말한 것들을 모으는 말이다.

๔๙๗. เอตฺตาวตา สามญฺญวิธึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อปวาทวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ภณฺฑู’’ติอาทิ วุตฺตํ. สาสนนฺติ สนฺเทสํ. หริตุนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ เนตุํ.

497. 지금까지 일반적인 규정을 보였고, 이제 예외적인 규정을 보이기 위해 '삭발한 이(bhaṇḍū)' 등을 말하였다. '소식(sāsana)'은 전갈이다. '가져가는 것(harituṃ)'은 지정된 장소로 옮기는 것이다.

๔๙๘. อฏฺฐวิเธนปีติ ปุปฺผทานาทิชงฺฆเปสนิยาวสาเนน อฏฺฐปฺปกาเรนปิ. กุลทูสนกมฺเมนาติ กุลานํ สทฺธาวินาสเกน อนาจารกมฺเมน. ลทฺธนฺติ เอตฺถ ‘‘โภชน’’นฺติ อิทํ ‘‘ภุญฺชิตุ’’นฺติ จ ‘‘อชฺโฌหาเรสู’’ติ จ วุตฺตตฺตา, ‘‘เสเสสุปิ อยํ นโย’’ติ วกฺขมานตฺตา จ ลพฺภติ. ปญฺจสุ สหธมฺมิเกสุ เอเกนาปิ กุลทูสเนน กมฺเมน อุปฺปาทิตปจฺจโย [Pg.243] สพฺเพสมฺปิ น วฏฺฏตีติ ‘‘ปญฺจนฺนํ สหธมฺมีนํ น จ วฏฺฏตี’’ติ สพฺพปฏิเสโธ กโต.

498. '여덟 가지 방식으로도(Aṭṭhavidhenapīti)'는 꽃을 주는 것에서 시작하여 다리 심부름으로 끝나는 여덟 가지 방식 모두를 말한다. '가문을 타락시키는 행위(Kuladūsanakammenāti)'란 가문의 신심을 파괴하는 옳지 못한 행위를 말한다. 얻은 '것(laddhā)'에서 '음식(bhojana)'을 보충해야 하는데, '먹기 위해(bhuñjituṃ)'라거나 '삼킬 때마다(ajjhohāresū)'라고 언급되었고, 뒤에서 '나머지에도 이 방식이 적용된다'고 말하기 때문이다. 다섯 부류의 동료 수행자(sahadhammika) 중 어느 한 명이라도 가문을 타락시키는 행위로 얻은 공양물은 모두에게 적절하지 않으므로, '다섯 동료 수행자에게 적절하지 않다'고 전체적으로 금지한 것이다.

๔๙๙. สพฺพตฺถาติ ‘‘อชฺโฌหาเรสู’’ติ เอตสฺส วิเสสนํ, สพฺเพสูติ อตฺโถ. ‘‘อชฺโฌหาเร อชฺโฌหาเร’’ติ อฏฺฐกถาคตํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อชฺโฌหาเรสู’’ติ อิทํ ปรคลํ กาตพฺพํ อามิสํ สนฺธายาห. เสสปจฺจเย ปฏิจฺจ ปริโภควเสเนว ‘‘เสเสสู’’ติ อาห, อนชฺโฌหรณีเยสุ เสสปจฺจเยสูติ อตฺโถ. กึ วุตฺตํ โหติ? จีวรปจฺจเย สรีรโต โมเจตฺวา ปริโภคคณนาย, เสนาสนปจฺจเย นิพฺพโกเส อุทกปตนฏฺฐานโต อพฺภนฺตรํ ปวิฏฺฐวารคณนาย, มญฺจปีฐาทิเสนาสเน นิสีทนสยนาทิปริโภคคณนาย, อนชฺโฌหริตฺวา อพฺภญฺชนาเลปนาทิวเสน กาตพฺพเภสชฺเช สรีรโต โมเจตฺวา วารคณนายาติ วุตฺตํ โหติ. อยํ นโยติ ‘‘ทุกฺกฏํ ปริทีปิต’’นฺติ วุตฺโต นโย.

499. '모든 경우에(Sabbatthāti)'는 '삼킬 때마다(ajjhohāresū)'를 수식하는 것이니, 모든 삼킴에라는 뜻이다. 주석서에 나온 '삼킬 때마다(ajjhohāre ajjhohāre)'를 포함한다. '삼킬 때마다'라는 것은 목구멍을 넘겨야 하는 음식을 염두에 두고 말한 것이다. 나머지 필수품에 대해서는 사용을 근거로 '나머지에도(sesesū)'라고 하였으니, 삼키지 않는 나머지 필수품들을 뜻한다. 무슨 말인가? 가사는 몸에서 떼어낼 때마다 사용 횟수로 계산하고, 처소는 비가 새지 않는 곳에서 낙수 지점 안쪽으로 들어올 때마다 횟수로 계산하며, 침상과 의자 등의 처소는 앉거나 눕는 등의 사용 횟수로 계산하고, 삼키지 않고 바르거나 붙이는 등의 방식으로 사용하는 약은 몸에서 떼어낼 때마다 횟수로 계산한다는 말이다. '이 방식(ayaṃ nayo)'이란 '악작죄(dukkaṭa)가 공표된다'고 말한 방식이다.

๕๐๐. ‘‘อุปฺปนฺนปจฺจยา’’ติ อิทํ ‘‘อภูตาโรจเนนา’’ติ อิทมเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ. ‘‘กตฺวา รูปิยโวหาร’’นฺติ อิทมเปกฺขิตฺวา ‘‘อุปฺปาทิตปจฺจยา’’ติ โยชนา กาตพฺพา. รูปิยโวหารวินิจฺฉโย นิสฺสคฺคิเย อาวิ ภวิสฺสติ. อภูตาโรจนวินิจฺฉโย จตุตฺถปาราชิเก วุตฺโต. สมานาติ ปกาสิตาติ กุลทูสนกมฺเมน อุปฺปาทิตปจฺจเยหิ สทิสาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตาติ อตฺโถ. อิมินา ตตฺถาปิ วินิจฺฉโย เอตฺตโกเยวาติ อติทิสติ.

500. '생겨난 필수품(Uppannapaccayā)'은 '거짓된 보고(abhūtārocanenā)'를 고려하여 말한 것이다. '은(銀) 거래를 하여(katvā rūpiyavohāraṃ)'를 고려할 때는 '생성된 필수품(uppāditapaccayā)'으로 연결해야 한다. 은 거래에 대한 판별은 니사기(nissaggiya)에서 밝혀질 것이다. 거짓 보고에 대한 판별은 네 번째 파라지카에서 설해졌다. '동일하다(Samānā)'는 것은 가문을 타락시키는 행위로 얻은 필수품과 같다고 주석서에서 설해졌다는 뜻이다. 이것으로써 거기에서의 판별도 이와 같다고 유추 적용한다.

๕๐๑. ‘‘สํสารวาโส ทุกฺข’’นฺติ ญตฺวา นิพฺพานาธิคเม มานสํ พนฺธิตฺวา นิพฺพานคามินึ ปฏิปทํ สนฺธาย สาสนาวติณฺเณน สิกฺขากาเมน กุลปุตฺเตน เสวิตกฺขเณเยว ชีวิตหรณสมตฺถวิสมิสฺสปูติมุตฺตํ [Pg.244] วิย วชฺชนียํ อกปฺปิยปจฺจยํ อุปฺปาเทตุํ กริยมานํ อกปฺปิโยปายปฺปการํ เอกโต ทสฺเสตุมาห ‘‘วิญฺญตฺตี’’ติอาทิ. ตตฺถ วิญฺญตฺติ ยาจนา. อนุปฺปทานนฺติ ปิณฺฑปฏิปิณฺฑทานํ. เวชฺชกมฺมํ วุตฺตนยเมว. อเนสนํ นาม อปฺปิจฺฉตาย อนนุรูเปน ปโยเคน ปจฺจยปริเยสนํ.

501. "윤회의 삶은 괴로움이다"라고 알아 열반의 증득에 마음을 두고 열반으로 인도하는 수행을 목표로 하여 교단에 들어와 학습을 원하는 선남자가, 사용하자마자 생명을 앗아갈 수 있는 독이 섞인 썩은 오줌처럼 멀리해야 할 허용되지 않는 필수품(akappiyapaccaya)을 얻기 위해 행하는 허용되지 않는 방편의 종류들을 한데 묶어 보여주기 위해 '알림(viññattī)' 등을 말하였다. 거기서 '알림'은 요청하는 것이다. '되돌려 줌(anuppadāna)'은 받은 밥을 다시 주는 것이다. 의료 행위(vejjakamma)는 이미 설명한 바와 같다. 그릇된 생계(anesana)란 적은 욕심에 어울리지 않는 노력으로 필수품을 구하는 것이다.

ปาริภฏฺยตา นาม อิสฺสเร เสวิตุํ ปริวาเรตฺวา เตสํ จิตฺตรุจิตํ วิลปนฺตานํ ปริภฏานํ เสวกชนานํ วิย ลาภตฺถิกสฺส ภิกฺขุโน ปจฺจยทายเกสุ ปวตฺตีติ เวทิตพฺโพ. ปริ สมนฺตโต ภฏติ เสวตีติ ปริภโฏ, อิสฺสรชนานํ สมีปาวจโร เสวกชโน, ปริภโฏ วิยาติ ปริภโฏ, ภิกฺขุ, ปริภฏสฺส กมฺมํ ปาริภฏฺยํ, ตสฺส ภาโว ปาริภฏฺยตา. อถ วา ปริภฏติ ธาติ วิย กุลทารเก องฺเก กรณาทิวเสน ธาเรตีติ ปริภโฏ, ปริภฏสฺส กมฺมํ ปาริภฏฺยํ, ตสฺส ภาโว ปาริภฏฺยตาติ ลาภาสาย ภิกฺขุโน กุลทารเกสุ อนนุโลมิกา ปวตฺติ วุจฺจติ.

'시종 노릇(Pāribhaṭyatā)'이란, 이익을 바라는 비구가 필수품을 보시하는 이들에게 마치 권력자를 섬기며 그들의 마음에 맞게 말하며 주변을 지키는 시종(paribhaṭa)들처럼 처신하는 것을 말한다. 주위(pari)에서 보필하며(bhaṭati) 섬긴다고 해서 시종(paribhaṭo)이니, 권력자들의 곁에 있는 시종을 말한다. 시종과 같으므로 시종(비구)이며, 시종의 행위가 시종질(pāribhaṭya)이고, 그 상태가 시종 노릇(pāribhaṭyatā)이다. 또는 시종이 유모처럼 가문의 아이들을 무릎에 앉히는 등의 방식으로 돌보는 것을 말하기도 하니, 시종의 행위가 시종질이며 그 상태가 시종 노릇이다. 즉, 이득을 바라고 비구가 가문의 아이들에게 적절하지 않게 행동하는 것을 말한다.

มุคฺคสูปตา นาม ปกฺกมุคฺคา วิย ปกฺกาปกฺกพีชมิสฺสา ลาภาสาย ทายกานํ จิตฺตาราธนตฺถาย สจฺจาลีกมิสฺสกตา. ยถา มุคฺเคสุ ปจฺจมาเนสุ โกจิเทว น ปจฺจติ, พหโว ปจฺจนฺติ, เอวเมว ยสฺส ทายเกหิ สทฺธึ กเถนฺตสฺส กิญฺจิเทว สจฺจํ โหติ, อสจฺจเมว พหุกํ โหติ, อยํ วุจฺจติ มุคฺคสูปสทิสตฺตา ‘‘มุคฺคสูโป’’ติ, ตสฺส กมฺมํ มุคฺคสูปํ, ตสฺส ภาโว มุคฺคสูปตา. วตฺถุวิชฺชกํ นาม กูปวตฺถุเคหวตฺถุอาทีนํ อาจิกฺขนํ. วตฺถุวิชฺชายกานํ กตํ วตฺถุวิชฺชกํ.

'무가수빠따(Muggasūpatā, 녹두죽 같음)'란 익힌 녹두처럼 익은 씨앗과 익지 않은 씨앗이 섞여 있는 것과 같으니, 이득을 얻기 위해 보시자들의 마음을 기쁘게 하려고 진실과 거짓을 섞어서 말하는 것을 말한다. 녹두를 삶을 때 어떤 것은 익지 않고 많은 것은 익는 것과 같이, 보시자들과 더불어 말하는 자가 진실은 아주 조금이고 거짓이 대부분인 경우, 이것을 녹두죽과 비슷하다 하여 '녹두죽(muggasūpa)'이라 한다. 그 행위가 녹두죽과 같고, 그 상태가 녹두죽 같음이다. '왓투윗자까(Vatthuvijjaka, 택지 지식)'란 우물 터나 집 터 등을 지목해 주는 것을 말한다. 택지 지식(vatthuvijjā)을 가진 자들에 의해 행해진 것이 택지 지식에 관한 일이다.

๕๐๒. ชงฺฆเปสนิยํ, ทูตกมฺมญฺจ วุตฺตนยเมว. กุลทูสนนฺติ วุตฺตาวเสสํ. อภูตาโรจนญฺจ วุตฺตนยเมว. พุทฺธปฏิกุฏฺฐนฺติ [Pg.245] พุทฺเธหิ ปฏิกฺโกสิตํ ครหิตํ ยถาวุตฺตํ มิจฺฉาชีวญฺจ อวุตฺตญฺจ องฺควิชฺชานกฺขตฺตวิชฺชาอุกฺกาปาตทิสาฑาหภูมิจาลาทิเภทํ มิจฺฉาชีวนูปายํ สพฺพํ. วิวชฺชเยติ วิสมิว, คูถมุตฺตํ วิย จ อารกา ปริวชฺเชยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘สิกฺขากาโม กุลปุตฺโต’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ.

502. '장가페사니야(Jaṅghapesaniya, 심부름)'와 '두따깜마(dūtakamma, 전령 노릇)'는 앞에서 설명한 방식대로이다. '꿀라두사나(Kuladūsana, 가문을 타락시킴)'는 앞에서 언급한 나머지 부분이다. '아부따로짜나(Abhūtārocana, 허위 보고)'도 앞에서 설명한 방식대로이다. '붓다빠띠꿋따(Buddhapaṭikuṭṭha)'는 부처님들께서 거부하고 비난하신 것으로, 앞에서 언급한 사명(邪命, 잘못된 생계 수단)과 언급되지 않은 신체상에 관한 지식(aṅgavijjā), 천문에 관한 지식(nakkhattavijjā), 유성 낙하, 사방의 화재, 지진 등의 차이를 이용한 모든 사명의 방편들을 말한다. 독이나 대소변처럼 멀리 피해야(vivajjaye) 한다는 의미이다. '배움을 원하는 가문의 아들(Sikkhākāmo kulaputto)'이라는 말은 문맥상 함축되어 있다.

๕๐๓. ปฏินิสฺสชฺชโตปิ ตนฺติ สมนุภาสนกมฺมโต ปุพฺเพ วา ญตฺติจตุตฺถาสุ กมฺมวาจาสุ อนฺตกมฺมวาจาย ยฺย-การํ อปฺปตฺตาย วา กุลทูสนกมฺมํ ปชหนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. สงฺฆเภทสมนฺติ ปฐมสงฺฆเภเทน สมนฺติ.

503. '버리는 자(Paṭinissajjato)'라는 것은 훈계하는 갈마(samanubhāsana) 이전이나, 혹은 백사갈마(ñatticatuttha)에서 마지막 갈마 문구의 '야(yya)' 자에 이르기 전에 가문을 타락시키는 행위를 버리는 자를 두고 한 말이다. '승가 분열과 같은(Saṅghabhedasama)'이란 첫 번째 승가 분열의 죄와 같다는 의미이다.

กุลทูสนกถาวณฺณนา.

가문을 타락시킴(Kuladūsana)에 대한 설명이 끝났다.

๕๐๔. ‘‘ชาน’’นฺติ อิมสฺส ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ เอตสฺส วิเสสนตฺตา ชานตาติ คเหตพฺพํ. ปาฬิยา ลิขิเต สีหฬคณฺฐิปเท ปน เอวรูปํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสฺมีติ ญตฺวาติ อตฺโถ วุตฺโต. ยาวตีหนฺติ ยตฺตกานิ อหานิ, ‘‘ฉาทิตา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ, ฉาทนกิริยาอจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ฉาทิตาติ ‘‘อหํ อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ สพฺรหฺมจารีนํ อนาโรจนทิวเสน ปฏิจฺฉาทิตา. อาปตฺตีติ สงฺฆาทิเสสาปตฺติ. อกามาติ อรุจิยาว สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชิตฺวา อกตปฏิกมฺมสฺส สคฺคโมกฺขานํ อนฺตรายกรตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปริวตฺถพฺพนฺติ ปริวาสํ สมาทาย วตฺถพฺพํ. กิตฺตกํ กาลนฺติ อาห ‘‘ตาวตีห’’นฺติ, ตตฺตกานิ อหานีติ วุตฺตํ โหติ. อาปชฺชิตฺวา ยตฺตกานิ อหานิ ปฏิจฺฉาเทติ, ตตฺตกาเนว อหานีติ อตฺโถ.

504. '알면서(Jānaṃ)'라는 것은 '비구에 의해(bhikkhunā)'를 수식하므로 '아는 자에 의해'로 이해해야 한다. 팔리어로 기록된 실론 주석(Sīhaḷagaṇṭhipada)에서는 '내가 이러한 죄를 범했음을 알아서'라는 의미로 설명되어 있다. '며칠 동안(Yāvatīhaṃ)'은 '숨겼다(chāditā)'와 연결되며, 숨기는 행위가 지속된 시간을 나타내는 대격(upayogavacana)이다. '숨겼다'는 것은 "나는 아무개라는 이름의 죄를 범했다"라고 동료 수행자들에게 알리지 않음으로써 은폐한 것을 말한다. '죄(Āpatti)'는 승잔죄(saṅghādisesa)를 말한다. '원치 않게(Akāmā)'라는 것은 승잔죄를 범하고 싶지 않았음에도 범한 뒤, 그 죄를 참회하지 않으면 천상과 해탈에 장애가 된다는 뜻이다. '살아야 한다(Parivatthabbaṃ)'는 별거(parivāsa)를 받아들여 지내야 한다는 것이다. '얼마나 오랫동안인가?'에 대하여 '그만큼의 기간(tāvatīhaṃ)'이라고 하였으니, 죄를 범한 뒤 은폐한 바로 그날 수만큼이라는 뜻이다.

๕๐๕-๖. อาปตฺติ กิตฺตเกน ปฏิจฺฉนฺนา โหตีติ อาห ‘‘อาปตฺติ จา’’ติอาทิ. ตตฺถ อาปตฺติ จาติ สงฺฆาทิเสสาปตฺติ จ. อนุกฺขิตฺโต จาติ อุกฺเขปนียกมฺเมน สยํ อนิสฺสาริโต [Pg.246] จ. ปหู จาติ สยํ สพฺรหฺมจารีนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจตุํ ปโหติ จ. อนนฺตรายิโก จาติ คมนวิพนฺธเกน ราชโจราทิอนฺตราเยน วิรหิโต จ. จตุสฺว ปีติ เอตฺถ ‘‘เอเตสู’’ติ เสโส, เอเตสุ จตูสูติ อตฺโถ. ตํสญฺญีติ อาปตฺติสญฺญี อนุกฺขิตฺตสญฺญี ปหุสญฺญี อนนฺตรายิกสญฺญีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส เอวํสญฺญิโน อิเมสุ จตูสุ ตถาสญฺญิโน ปุคฺคลสฺส. ฉาเทตุกามตาติ อาจริยาทีสุ คารเวน วา ครหาทิภยา วา ‘‘น อาโรเจสฺสามี’’ติ ปฏิจฺฉาเทตุกามตา จ. ฉาทนนฺติ ตถา จินฺเตตฺวา ‘‘อหํ อิตฺถนฺนามํ อาปนฺโน’’ติ อวตฺวา ปฏิจฺฉาทนญฺจาติ อิเมหิ ทสหิ องฺเคหิ. ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ กตฺตุนิทฺเทสตฺตา ฉนฺนาติ เอตฺถ ฉาทิตาติ อตฺโถ. กาลวิธึ ทสฺเสติ ‘‘อรุณุคฺคมเนนา’’ติ, อาปตฺติอาปนฺนทิวสํ เขเปตฺวา อรุณุฏฺฐาเนน สทฺธึ ฉนฺนา โหตีติ อตฺโถ.

505-6. 죄가 어느 정도일 때 은폐된 것인가에 대하여 '죄와(āpatti ca)' 등으로 말씀하셨다. 거기서 '죄'란 승잔죄이다. '제명되지 않았고(anukkhitto ca)'란 추방 갈마(ukkhepanīyakamma)에 의해 스스로 내쫓기지 않은 것이다. '능력이 있고(pahū ca)'란 스스로 동료 수행자들에게 가서 알릴 능력이 있는 것이다. '장애가 없고(anantarāyiko ca)'란 왕이나 도적 등 가는 길을 막는 장애가 없는 것이다. '그 네 가지에 대해서도(catusu pi)'에서 '이것들에 대해'라는 말이 생략되었으니, 이 네 가지 경우라는 뜻이다. '그렇게 인식함(taṃsaññī)'이란 죄라는 인식, 제명되지 않았다는 인식, 능력이 있다는 인식, 장애가 없다는 인식을 가졌음을 말한다. 그러한 인식을 가진 자에게, 이 네 가지에 대해 그렇게 인식하는 인물에게, '숨기고자 하는 마음(chādetukāmatā)'이란 스승 등에 대한 공경심이나 혹은 비난 등에 대한 두려움으로 "알리지 않겠다"라고 은폐하려는 의도이다. '숨김(chādanan)'이란 그렇게 생각하고 "나는 아무개라는 죄를 범했다"라고 말하지 않고 은폐하는 것이니, 이 열 가지 요소에 의해서이다. '비구에 의해'라는 주격의 제시가 있으므로, '덮여 있다(channā)'는 '숨겨졌다(chāditā)'는 의미이다. 시간적 규정을 '새벽이 밝아옴으로써(aruṇuggamanena)'라고 보여주는데, 죄를 범한 날을 넘겨 새벽이 밝아옴과 동시에 은폐된 것이 된다는 의미이다.

ทฺเวภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 낭송분(Dvebhāṇavāra)에 대한 설명이 끝났다.

๕๐๗. เอวํ ปฏิจฺฉนฺนสงฺฆาทิเสสปฏิกมฺมตฺถํ ‘‘อกามา ปริวตฺถพฺพ’’นฺติ วิหิตสฺส ปริวาสสฺส โก เภโท, โก ปวตฺติกฺกโมติ อาห ‘‘ติวิโธ’’ติอาทิ. โส ปริวาโส ติวิโธ ทีปิโตติ สมฺพนฺโธ. เกนาติ อาห ‘‘ติวิธาเปตเจตสา’’ติ. ‘‘ติสฺโส วิธา, เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา, สทิโสหมสฺมีติ วิธา, หีโนหมสฺมีติ วิธา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) วุตฺตวิธาย มานนามเธยฺยโต ติวิธมานโต อปคตจิตฺเตน สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ อตฺโถ.

507. 이와 같이 은폐된 승잔죄를 정화하기 위해 "원치 않아도 별거(parivāsa)해야 한다"라고 규정된 별거에는 어떤 분류가 있고 어떤 절차로 진행되는지에 대해 '세 가지(tividho)' 등으로 말씀하셨다. 그 별거는 세 가지로 명시되었다는 연관성이다. 누구에 의해서인가? '세 가지를 멀리한 마음을 가진 분(tividhāpetacetasā)'에 의해서라고 하셨다. "내가 더 낫다, 내가 대등하다, 내가 못하다"라고 설해진 세 가지 부류(vidhā)의 자만(māna)이라는 이름의 세 가지 자만으로부터 마음이 벗어난 분인 정등각자(Sammāsambuddha)에 의해서라는 의미이다.

ปฏิจฺฉนฺนา อาปตฺติ เอตสฺสาติ ปฏิจฺฉนฺโน. อริสาทีนํ อาคติคณตฺตา ตตฺถ ปกฺขิปเนน อ-การปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ. เตเนว วกฺขติ ‘‘ปฏิจฺฉนฺนาย ทาตพฺโพ’’ติอาทิ.

'은폐된 것(paṭicchanno)'이란 그에게 은폐된 죄가 있다는 것이다. 아리사(arisa) 등의 단어군에 속하기 때문에 거기에 '아(a)' 접미사가 붙은 것으로 보아야 한다. 그렇기 때문에 "은폐된 [죄]에 대해 주어져야 한다"라고 설하게 될 것이다.

สุทฺธนฺโตติ [Pg.247] ‘‘อุโภ โกฏิโย โสเธตฺวา ทาตพฺพปริวาโส สุทฺธนฺโต นามา’’ติ ปาฬิคณฺฐิปเท วุตฺตตฺตา อุปสมฺปทากาลสงฺขาโต สุทฺโธ ปุพฺพนฺโต, อาโรจิตกาลสงฺขาโต สุทฺโธ อปรนฺโต จ ปริวาสสมาทานกาเล วา ปริวสนกาเล วา อุปปริกฺขิตฺวา ทิฏฺฐา สุทฺธา อนฺตา อนาปตฺติกาลสงฺขาตา อุโภ โกฏิโย อสฺสาติ กตฺวา สุทฺธนฺตนามโก ปริวาโส จ. เอตฺถ จ เภทาทึ วกฺขติ.

'순결한 끝(Suddhanto)'이란, "양쪽 끝을 청정하게 하여 주어야 하는 별거가 순결한 끝(suddhanta)이다"라고 팔리 주석서(pāḷigaṇṭhipade)에서 설해졌기 때문에, 구족계(upasampadā)를 받은 때로 계산되는 순결한 앞쪽 끝(pubbanta)과, [죄를] 알린 때로 계산되는 순결한 뒤쪽 끝(aparanta)을 말한다. 혹은 별거를 수지할 때나 별거를 행할 때 조사하여 보았을 때 순결하다고 확인된 끝, 즉 죄가 없는 기간으로 계산된 양쪽 끝을 가진 것을 순결한 끝(suddhanta)이라는 이름의 별거라고 한다. 여기서 그 분류 등을 설명할 것이다.

สมฺมา ทิวสาทีนํ โอธานํ ปกฺเขโป ยตฺถ โส สโมธาโน, ปริวาโส. ทิวเสสุ ทิวเส วา อาปตฺตีสุ อาปตฺติโย วา สพฺพา นานาวตฺถุกา อาปตฺติโย เอกโต กตฺวา โอธาย ทาตพฺพปริวาโสติ อตฺโถ. เอตฺถาปิ เภทาทึ วกฺขติ.

'포함함(Samodhāna)'이란 날짜 등을 올바르게 합쳐서 넣는 것이니, [사모다나] 별거를 말한다. 날짜들에 있어서나 한 날에 있어서나, 혹은 죄들에 있어서나 모든 다양한 근거의 죄들을 하나로 묶어 합쳐서 주어야 하는 별거라는 의미이다. 여기서도 그 분류 등을 설명할 것이다.

๕๐๘. ตตฺราติ เตสุ ตีสุ ปริวาเสสุ. ‘‘โย’’ติ เสโส. อิตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โย ปฏิจฺฉนฺนปริวาโส, อยนฺติ เอวํ ปกาสิโตติ โยชนา.

508. '거기서(Tatra)'란 그 세 가지 별거 중에서라는 뜻이다. '요(Yo, 어떤)'라는 말이 생략되었다. '이띠(Iti, ~라고)'는 이러한 의미로 보아야 한다. 어떤 것이 은폐 별거(paṭicchannaparivāso)인지, 이것이 이와 같이 선포되었다는 연결이다.

๕๐๙-๑๐. ปริวาสทานกาเล วุจฺจมานาย กมฺมวาจาย ปธานลกฺขณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘วตฺถุโคตฺตวเสนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘วตฺถู’’ติ สุกฺกโมจนาทิโก วีติกฺกโม วุจฺจติ. อยเมว สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทิกํ คํ วาจํ สญฺญญฺจ ตายติ รกฺขตีติ กตฺวา ‘‘โคตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺหิ สชาติยสาธารณวิชาติยวินิวตฺตนวเสน อญฺญตฺถ คนฺตุํ อทตฺวา วาจํ สทฺทํ, ตพฺพิสยํ สญฺญญฺจ รกฺขติ. อิทํ วตฺถุโคตฺตทฺวยวาจกํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิกายสํสคฺควิเสสวจนญฺจ ‘‘นานาวตฺถุกา’’ติ สามญฺญวจนญฺจาติ อิมินา วจนทฺวเยนาติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ กายสํสคฺค’นฺติอาทิวจเนนาปิ ‘นานาวตฺถุกาโย’ติอาทิวจเนนาปิ วตฺถุเจว [Pg.248] โคตฺตญฺจ สงฺคหิต’’นฺติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒). นามาปตฺติวเสน วาติ เอตฺถ สงฺฆาทิเสโสติ สชาติสาธารณนามํ, อาปตฺตีติ สพฺพสาธารณนามนฺติ ทฺวีหิ นาเมหิ ตํตํวีติกฺกมวเสน อาปชฺชิตพฺพโต ตเทว อาปตฺตีติ เอวมุภินฺนํ นามาปตฺตีนํ วเสน วาติ อตฺโถ.

509-10. 별주(別住, parivāsa)를 주는 때에 설해지는 갈마문에 대하여 그 주요한 특징을 보이기 위해 “물질과 종성의 위세에 따라(vatthugottavasena)” 등으로 말씀하셨다. 거기서 ‘물질(vatthu)’이란 설유(泄遺, sukkamocana) 등의 범계를 말한다. 이것이 바로 설유(sukkavissaṭṭhi) 등의 말(vaca)과 인식(sañña)을 보호(tāyati, rakkhati)하므로 ‘종성(gotta)’이라 부른다. 그것은 같은 종류는 포함하고 다른 종류는 배제함으로써 다른 곳으로 가지 않게 하여 말(소리)과 그 대상인 인식을 보호하기 때문이다. 이 물질과 종성 두 가지를 말하는 것, 즉 설유와 신교(身交)라는 특별한 명칭과 ‘여러 물질(nānāvatthukā)’이라는 일반적인 명칭, 이 두 가지 표현으로 [갈마를 한다고] 말씀하신 것이다. 이와 관련하여 주석서에서는 “설유와 신교 등의 표현으로도, 여러 물질 등의 표현으로도 물질과 종성이 모두 포함된다”(Cūḷava. Aṭṭha. 102)라고 말씀하셨다. ‘명칭과 범계의 위세에 따라(nāmāpattivasena)’라는 구절에서 ‘승잔(saṅghādisesa)’은 그 종류에 공통된 명칭이고, ‘범계(āpatti)’는 모든 죄에 공통된 명칭이다. 이 두 명칭에 의해 각각의 범계에 따라 범하게 되는 것이 바로 그 범계이므로, 이와 같이 두 가지 ‘명칭과 범계’의 위세에 따른다는 뜻이다.

กมฺมวาจา หิ กาตพฺพาติ ‘‘วตฺถุโคตฺตวเสนาปี’’ติ เอตฺถ อปิ-สทฺโท ‘‘นามาปตฺติวเสน วา’’ติ เอตฺถ สงฺฆาทิเสโสติ สชาติสาธารณนามํ, อาปตฺตีติ สพฺพสาธารณนามนฺติ ทฺวีหิ นาเมหีติ อิทํ สมุจฺจิโนตีติ อุภยํ เอกโต โยเชตฺวา กมฺมวาจา กาตพฺพาติ. ‘‘นามาปตฺติวเสน วา’’ติ เอตฺถ วิกปฺปตฺเถน วา-สทฺเทน, ‘‘อหํ ภนฺเต สมฺพหุลา สงฺฆาทิเสสา อาปตฺติโย อาปชฺชึ เอกาหปฏิจฺฉนฺนาโย’ติ เอวํ นามมตฺตวเสน วา โยชนา กาตพฺพา’’ติ อฏฺฐกถาย วุตฺตวิเสสนิวตฺตนตฺถมตฺตสทฺทวเสน จ วตฺถุโคตฺตวิรหิเตน เกวเลน นามาปตฺติมตฺเตน ปโยเชตฺวา กาตพฺพาเยวาติ วุตฺตํ โหติ. กมฺมวาจาย กรณปฺปกาโร ปน สมุจฺจยกฺขนฺธเก อาคตนเยน อาปนฺนปุคฺคลนาเมน จ เอกาหปฏิจฺฉนฺนาทิวจเนน จ โยเชตฺวา ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส ทาตพฺโพติ โยชนา. ‘‘ปริวาโส’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ, ปฏิจฺฉนฺนาปตฺติกสฺส ปุคฺคลสฺส ปริวาโส ทาตพฺโพติ อตฺโถ.

“갈마가 행해져야 한다”라는 것은, “물질과 종성의 위세에 따라서도(vatthugottavasenāpi)”에서 ‘도(api)’라는 단어가 “혹은 명칭과 범계의 위세에 따라”라는 부분에 있는 ‘승잔’이라는 동종 공통의 명칭과 ‘범계’라는 일반 공통의 명칭이라는 이 두 명칭을 결합시킨다. 따라서 두 가지를 함께 조합하여 갈마를 해야 한다는 뜻이다. “혹은 명칭과 범계의 위세에 따라”라는 구절에서 선택의 의미인 ‘혹은(vā)’이라는 단어와, “대덕이시여, 저는 하루 동안 은닉한 여러 승잔죄를 범했습니다”라고 이처럼 단지 명칭만으로 조합해야 한다는 주석서의 설명 중 특별한 것을 배제하는 ‘단지(~만, matta)’라는 단어의 의미에 따라, 물질과 종성을 제외하고 오직 명칭과 범계만 사용하여 갈마를 해야 한다고 말씀하신 것이다. 갈마를 하는 방법은 품취건도(samuccayakkhandhaka)에 나온 방식에 따라 범계자의 이름과 ‘하루 동안 은닉한’ 등의 문구를 조합하여 이해해야 한다. “그에게 주어야 한다”라고 연결된다. ‘별주(parivāso)’라는 말은 문맥상 얻어지는데, 즉 죄를 은닉한 사람에게 별주를 주어야 한다는 뜻이다.

เตน จาติ ลทฺธปริวาเสน อนฺโตสีมาย อุกฺกุฏิกํ นิสินฺเนน ปคฺคหิตญฺชลินา ภิกฺขุนา จ. สมาทิยิตฺวาติ เอตฺถาปิ ‘‘วตฺต’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. ‘‘สมาทาเนปฺยยํ นโย’’ติ (วิ. วิ. ๕๑๔) วกฺขมานตฺตา ‘‘วตฺตํ สมาทิยามิ, ปริวาสํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ อญฺญตรํ วา ทฺวยเมว วา ติกฺขตฺตุํ วตฺวา ปาริวาสิกกฺขนฺธเก วุตฺตวตฺตปูรณตฺถํ สมาทิยิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อาทิโต สงฺฆสฺส อาโรเจตพฺพนฺติ โยชนา. ตถา [Pg.249] วตฺตํ สมาทิยิตฺวา นิสินฺเนน ปฐมํ สงฺฆสฺส ‘‘อหํ ภนฺเต เอกํ อาปตฺตึ อาปชฺชึ สญฺเจตนิกํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ เอกาหปฏิจฺฉนฺนํ, โสหํ สงฺฆํ เอกิสฺสา อาปตฺติยา สญฺเจตนิกาย สุกฺกวิสฺสฏฺฐิยา เอกาหปฏิจฺฉนฺนาย เอกาหปริวาสํ ยาจึ, ตสฺส เม สงฺโฆ เอกิสฺสา อาปตฺติยา สญฺเจตนิกาย สุกฺกวิสฺสฏฺฐิยา เอกาหปฏิจฺฉนฺนาย เอกาหปริวาสํ อทาสิ, โสหํ ปริวสามิ, เวทยามาหํ ภนฺเต, เวทยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตู’’ติ เอวํ อาโรเจตพฺพํ.

“그에 의해서(tena ca)”란 별주를 받은 비구가 계단(sīmā) 안에서 궤좌(ukkuṭika)하고 합장한 채 행해야 함을 의미한다. “수지하여(samādiyitvā)”라는 말에서도 문맥상 ‘행지(vatta)’라는 말이 얻어진다. “수지함에 있어서도 이와 같은 방식이다”(Vi. Vi. 514)라고 나중에 언급될 것이므로, “나는 행지를 수지합니다, 나는 별주를 수지합니다”라는 이 두 가지 중 하나 혹은 둘 다를 세 번 말하여, 별주건도(pārivāsikakkhandhake)에 언급된 행지를 완수하기 위해 수지하는 것을 말한다. “처음에 승가에 알려야 한다”라고 연결된다. 그와 같이 행지를 수지하고 앉아서 먼저 승가에 다음과 같이 알려야 한다. “대덕이시여, 저는 의도적인 설유죄를 하루 동안 은닉하는 한 가지 범계를 저질렀습니다. 저는 승가에 그 의도적인 설유죄를 하루 동안 은닉한 한 가지 범계에 대해 하루 동안의 별주를 요청했습니다. 승가는 저에게 그 의도적인 설유죄를 하루 동안 은닉한 한 가지 범계에 대해 하루 동안의 별주를 주었습니다. 저는 별주를 행하고 있습니다. 대덕이시여, 저는 알려야 할 바를 알립니다. 승가는 제가 알린다는 사실을 기억해 주십시오.” 이와 같이 알려야 한다.

‘‘อิมญฺจ ปนตฺถํ คเหตฺวา ยาย กายจิ วาจาย อาโรเจตุํ วฏฺฏติเยวา’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) อฏฺฐกถาวจนโต ยาย กายจิ ภาสายปิ อาโรเจตุํ วฏฺฏติ.

“이 뜻을 파악하여 어떤 말로든 알리는 것이 적절하다”(Cūḷava. Aṭṭha. 102)라는 주석서의 말씀에 따라, 어떤 언어로든 알리는 것이 적절하다.

๕๑๑. ปุนปฺปุนาคตานนฺติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขูน’’นฺติ เสโส. ปุพฺเพ อาโรจนฏฺฐานํ อสมฺปตฺตานํ อาคนฺตุกานํ ภิกฺขูนมฺปิ. อาโรเจนฺโตวาติ เอกสฺส อาโรจเน โส เจ วุฑฺฒตโร โหติ, ‘‘ภนฺเต’’ติ วตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วตฺวา, นวโก เจ, ‘‘อาวุโส’’ติ วตฺวา อวสาเน ‘‘มํ อายสฺมา ธาเรตู’’ติ, ทฺเว เจ โหนฺติ, ‘‘มํ อายสฺมนฺตา ธาเรนฺตู’’ติ, ตโย เจ, ‘‘มํ อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’’ติ วตฺวา อาโรเจนฺโตว. รตฺติยา เฉทํ อกตฺวาติ ‘‘ปกตตฺเตน ภิกฺขุนา สทฺธึ เอกจฺฉนฺเน’’ติอาทินา (จูฬว. ๘๑) นเยน วุตฺตเอกเสนาสเน ปกตตฺเตน ภิกฺขุนา สทฺธึ อรุณุฏฺฐาปนวเสน กริยมาเนน สหวาเสน วา ‘‘ปกตตฺตภิกฺขูหิ วินา เอกเกน วาโส’’ติ วุตฺตวิปฺปวาเสน วา ‘‘อาคนฺตุกานํ อาโรจนาย อกรณ’’นฺติ วุตฺตอนาโรจเนน วา สมฺภวนฺตํ รตฺติจฺเฉทมกตฺวา. วตฺตเภทํ อกตฺวา วา ปาริวาสิกกฺขนฺธเก ปาริวาสิกสฺส ปญฺญตฺตวตฺตโต เอกมฺปิ อหาเปตฺวา จ. สทา วเสติ ปริวาสํ วสิตุํ [Pg.250] ปริกปฺปิตา สพฺพทิวสา ยาว ขิณนฺติ, ตาว วเสยฺยาติ อตฺโถ.

511. “거듭거듭 오는 자들에게”라는 구절에서 ‘비구들에게(bhikkhūnaṃ)’라는 말이 생략되었다. 이전에 알리는 장소에 도착하지 않은 방문 비구들에게도 알려야 한다는 것이다. “알리면서(ārocento)”라는 것은, 한 명에게 알릴 때 그가 만약 선배라면 “대덕이시여(bhante)”라고 말하며 이전에 언급한 방식대로 말하고, 만약 후배라면 “벗이여(āvuso)”라고 말한 뒤 마지막에 “존자께서는 저를 기억해 주십시오”라고 해야 한다. 두 명이면 “존자들께서는 저를 기억해 주십시오”, 세 명이면 “존자들께서는 저를 기억해 주십시오”라고 말하며 알려야 한다. “밤의 단절(ratticcheda)을 만들지 않고”라는 것은, “정상적인 비구와 함께 한 지붕 아래에”(Cūḷava. 81) 등의 방식에 따라 언급된 같은 처소에서 정상적인 비구와 함께 새벽을 맞이함으로써 발생하는 동거(sahavāsa), 혹은 “정상적인 비구 없이 혼자 머무는 것”이라 언급된 별거(vippavāsa), 혹은 “방문 비구들에게 알리지 않는 것”이라 언급된 불고(anārocana)로 인해 생길 수 있는 밤의 단절을 만들지 않는 것이다. 혹은 “행지의 파괴(vattabheda)를 만들지 않고”라는 것은, 별주건도에서 별주 비구에게 규정된 행지 중에서 단 하나도 빠뜨리지 않는 것이다. “항상 지낸다”라는 것은, 별주를 지내기로 정해진 모든 날이 다할 때까지 지내야 한다는 뜻이다.

๕๑๒. ตตฺถ ปริวาโส วิโสเธตุํ น สกฺกา เจติ ตสฺส วิหารสฺส มหนฺตตฺตา อาคเต อาคนฺตุกภิกฺขู ปริเยสิตฺวา อาโรเจนฺเตน รตฺติจฺเฉทํ อกตฺวา ปริวาสํ โสเธตุํ น สกฺกา เจ โหติ. ตํ วตฺตํ นิกฺขิปิตฺวานาติ ตถา สมาทินฺนํ วตฺตํ อุปริ วกฺขมานนเยน นิกฺขิปิตฺวา.

512. 거기서 “별주를 청정하게 할 수 없다면”이란 그 사원이 너무 커서 도착한 방문 비구들을 찾아내어 알림으로써 밤의 단절 없이 별주를 청정하게 할 수 없는 경우를 말한다. “그 행지를 반납하고(taṃ vattaṃ nikkhipitvāna)”라는 것은, 그와 같이 수지한 행지를 아래에서 설명할 방식에 따라 반납하는 것이다.

๕๑๓. กตฺถ นิกฺขิเปยฺยาติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺเถว สงฺฆมชฺเฌ วาติ อตฺตโน ยสฺมึ วตฺตํ สมาทินฺนํ, ตสฺมึเยว สงฺฆมชฺเฌ วา. ปุคฺคเล วาติ ภิกฺขูสุ อุฏฺฐาย ตตฺถ ตตฺถ คเตสุ อนฺโตสีมายเยว โอหีเน เอกภิกฺขุมฺหิ วา อสติยา พหิสีมํ คเตน สริตกฺขเณ อตฺตนา สทฺธึ คจฺฉนฺเต ตสฺสาเยว ปริสาย ปริวาสทาเน สมฺมุขีภูเต ปุคฺคเล วา อาคนฺตุกภิกฺขุ เจ, ตสฺส วา สนฺติเก อาโรเจตฺวา วตฺตํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. กถํ นิกฺขิเป’ติ อาห ‘‘นิกฺขิปามี’’ติอาทิ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘นิกฺขิปามี’’ติ เอตํ ปจฺจามสติ. ตํ วตฺตนฺติ อตฺตนา สมาทินฺนํ ตํ วตฺตํ.

513. “어디서 반납해야 하는가?”라는 물음에 “거기서(tattha)” 등으로 말씀하셨다. “바로 그 승가 대중 가운데서”란 자신이 행지를 수지했던 바로 그 승가 대중 가운데서이다. “개인에게서(puggale vā)”란 비구들이 일어나서 여기저기로 가버리고 계단 안에 단 한 명의 비구만 남았을 때, 혹은 부주의하게 계단 밖으로 나갔다가 생각난 순간 자신과 함께 가고 있던, 바로 그 별주를 주는 모임에 참석했던 개인에게나, 혹은 방문 비구라면 그 비구의 면전에서 알리고 행지를 반납해야 함을 말한다. “어떻게 반납하는가?”라는 물음에 “반납합니다(nikkhipāmi)” 등으로 말씀하셨다. “그와 같이(tathā)”라는 말로 “반납합니다”라는 말을 가리킨다. “그 행지”란 자신이 수지한 그 행지를 말한다.

๕๑๔. อยํ นโยติ ‘‘เอกปเทนาปิ ทฺวีหิ ปเทหิ วา ปนา’’ติ เอวํ อนนฺตโรทิตนโย.

514. “이러한 방식”이란 “한 구절로도 혹은 두 구절로도”라고 바로 앞에서 언급된 방식이다.

๕๑๕-๒๐. ปกตตฺโตติ วุจฺจตีติ สคฺคโมกฺขาวรณาภาเวน ปกโต ปุพฺพสรูเปเนว ฐิโต อตฺตา เอตสฺสาติ ‘‘ปกตตฺโต’’ติ กถียติ. ปจฺจูสกาลสฺมินฺติ อรุณโต ปุริมกาเล.

‘본래의 자를 가진 자(pakatatto)’라고 불리는 것은 천상과 해탈에 장애가 없으므로 본래의 이전 모습 그대로 머물러 있는 자를 말하며, 그래서 ‘본래의 자를 가진 자’라고 불린다. ‘새벽녘에(paccūsakālasmiṃ)’라는 것은 동트기 전의 시간을 의미한다.

ปริกฺขิตฺตวิหารสฺสาติ เอตฺถ ปาการาทีหิ ปริกฺขิตฺตํ เอกมฺปิ เสนาสนํ วิหรนฺติ อสฺมินฺติ กตฺวา ตถา วุจฺจติ. ทฺเว [Pg.251] เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมฺมาติ โยชนา. เลฑฺฑุปาตทฺวยสฺส อวธึ ทสฺเสติ ‘‘ปริกฺเขปโต พหี’’ติ, ‘‘อปริกฺขิตฺตโต ปริกฺเขปารหฏฺฐานา พหี’’ติ จ.

‘울타리가 있는 사원의’라는 것은 여기에서 담장 등으로 둘러싸여 있으며 그 안에서 거주하는 처소를 말하므로 그렇게 불린다. ‘두 번의 흙덩이 던질 거리를 지나서’라는 구절과 연결된다. ‘둘레 밖’ 혹은 ‘울타리가 없는 경우 울타리를 칠 만한 장소 밖’이라는 말로 두 번의 흙덩이 던질 거리의 한계를 나타낸다.

ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ นาม กตมนฺติ? วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๑) ธุตงฺคนิทฺเทเส ‘‘มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน วิหารสฺสาปิ คามสฺเสว อุปจารํ นีหริตฺวา อุภินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อพฺภนฺตรา มินิตพฺพ’นฺติ วุตฺตํ. อิทเมตฺถปมาณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา อปริกฺขิตฺตสฺส ปฐมเลฑฺฑุปาตํ โหติ, คาเม วุตฺเตน วิธินา วิหารปริยนฺเต ฐิตภตฺตสาลคิลานสาลาทิเสนาสเน เจ ปริกฺเขโป อตฺถิ, ตตฺถ วา, นตฺถิ เจ, นิพฺพโกสสฺส อุทกปาตฏฺฐาเน ฐิเตน มาตุคาเมน ฉฑฺฑิตภาชนโธวโนทกปตนฏฺฐาเน วา เสนาสนโต ทูเร เจติยงฺคเณ, โพธิยงฺคเณ วา ฐตฺวา พลมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส หตฺถํ ปสาเรตฺวา อตฺตโน พลปฺปมาเณน ขิตฺตสฺส มุฏฺฐิยา คหิตปาสาณสฺส ปตนฏฺฐานํ วิหารูปจาโร นาม, ตเทว ปาการาทีหิ ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ นาม. ตตฺถ ฐตฺวา ตเถว ขิตฺตสฺส ปาสาณสฺส ปตนฏฺฐานํ เอโก เลฑฺฑุปาโต, ตตฺถาปิ ฐตฺวา ตเถว ขิตฺตสฺส ปาสาณสฺส ปตนฏฺฐานํ เอโก เลฑฺฑุปาโตติ เอวํ ทฺเว เลฑฺฑุปาตา คเหตพฺพา.

‘울타리를 칠 만한 장소’란 무엇인가? ‘청정도론’의 두타행 설명에서 “중주석(Majjhima-atthakathā)에서는 마을의 인접구역(upacāra)을 산출하듯이 사원의 인접구역도 산출하여, 두 번의 흙덩이 던질 거리 안을 측정해야 한다고 말한다. 이것이 여기서의 기준이다”라고 서술되어 있으므로, 울타리가 없는 사원의 경우 첫 번째 흙덩이 던질 거리가 기준이 된다. 마을에서 설명된 방식에 따라 사원 경계에 있는 식당이나 병실 등의 처소에 울타리가 있다면 그곳에서부터, 없다면 처마의 낙수 지점에 서 있는 여인이 그릇을 씻은 물을 버린 지점, 또는 처소에서 멀리 떨어진 탑의 뜰이나 보리수의 뜰에 서서 보통 힘을 가진 남자가 손을 뻗어 자신의 힘껏 주먹에 쥔 돌을 던져 떨어진 지점이 사원의 인접구역(vihārūpacāra)이다. 그것이 바로 담장 등으로 울타리를 칠 만한 장소이다. 그 지점에 서서 다시 그와 같이 던진 돌이 떨어진 지점이 한 번의 흙덩이 던질 거리이고, 또 그 지점에 서서 그와 같이 던진 돌이 떨어진 지점이 또 한 번의 흙덩이 던질 거리이므로, 이렇게 두 번의 흙덩이 던질 거리를 잡아야 한다.

มคฺคโต โอกฺกมิตฺวาติ มคฺคโต อปสกฺกิตฺวา. คุมฺเพนาติ รุกฺขคหเนน วา ลตาคหเนน วา. วติยาติ กณฺฏกสาขาทีหิ กตาย วติยา.

‘길에서 벗어나’라는 것은 길에서 물러나는 것을 말한다. ‘덤불로’라는 것은 나무 숲이나 덩굴 숲을 말한다. ‘울타리로’라는 것은 가시나무 가지 등으로 만든 울타리를 말한다.

วตฺตมาทายาติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วตฺตํ สมาทิยิตฺวา. อาโรเจตฺวาติ ยถาวุตฺตนเยน อาโรเจตฺวา.

‘의무를 받아들이고’란 앞에서 설명한 방식대로 의무를 수지하는 것이다. ‘알리고’란 앞에서 설명한 방식대로 알리는 것이다.

นิกฺขิปิตฺวาติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วตฺตํ นิกฺขิปิตฺวา. ภิกฺขูติ อตฺตนา สทฺธึ หตฺถปาสทานตฺถาย อาคโต ภิกฺขุ. ยสฺส กสฺสจีติ เอตฺถ ‘‘สนฺติเก’’ติ เสโส.

‘내려놓고’란 앞에서 설명한 방식대로 의무를 내려놓는 것이다. ‘비구’란 자신과 함께 곁에 있어 주기(hatthapāsa) 위해 온 비구이다. ‘누구에게든지’라는 말에는 ‘근처에 있는’이라는 의미가 포함되어 있다.

อาโรเจตฺวา [Pg.252] วาติ อตฺตโน นวกตโร เจ, ‘‘อาวุโส’’ติ, วุฑฺโฒ เจ, ‘‘ภนฺเต’’ติ วตฺวา ยถาวุตฺตนเยเนว อาโรเจตฺวา. เสสนฺติ อวเสสวินิจฺฉยํ. สมุจฺจยสฺสาติ จูฬวคฺคาคตสฺส ตติยสมุจฺจยกฺขนฺธกสฺส. อฏฺฐกถายจาติ ‘‘สเจ อญฺโญ โกจิ ภิกฺขุ เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติอาทินา (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) อฏฺฐกถาคตวินิจฺฉเยนาปิ.

‘혹은 알리고’란 자신보다 법랍이 적으면 ‘도반(āvuso)’이라 부르고, 많으면 ‘존자(bhante)’라고 말하며 앞에서 말한 방식대로 알리는 것이다. ‘나머지’란 나머지 판결을 의미한다. ‘사무짜야(Samuccaya)의’란 쭐라박가에 전해지는 세 번째 사무짜야 칸다카(Samuccayakkhandhaka)를 말한다. ‘주석서에 의해서도’란 “만일 다른 어떤 비구가 어떤 일로 인해” 등으로 시작하는 주석서에 전해지는 판결에 의해서도 그러하다는 의미이다.

วิภาวเยติ ‘‘สเจ ยํ ภิกฺขุํ ตตฺถ อาคตํ ปสฺสติ, ภาสมานสฺส สทฺทํ สุณาติ, ตสฺส อาโรเจตพฺพํ. ตถา อกโรนฺตสฺส รตฺติจฺเฉโท จ วตฺตเภโท จ โหติ ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ. สเจ โส ทฺวาทสรตนพฺภนฺตรํ ปตฺวา ตสฺส อชานนฺตสฺเสว ปกฺกนฺโต โหติ, รตฺติจฺเฉโทว โหติ, น วตฺตเภโท. สเจ อตฺตนา สทฺธึ อาคโต เกนจิเทว กรณีเยน คโต โหติ, วิหารํ คนฺตฺวา ยํ ปฐมํ ปสฺสติ, ตสฺส สนฺติเก อาโรเจตฺวา วตฺตํ นิกฺขิปิตพฺพํ. เอวํ ปริกปฺปิตทิวเส ปุณฺเณ กุกฺกุจฺจวิโนทนตฺถํ อติเรเก จ ทิวเส วตฺตํ ปูเรตฺวา ปริโยสาเน วตฺเต อสมาทินฺเน มานตฺตารโห น โหตีติ สงฺฆํ อุปสงฺกมฺม วตฺตํ สมาทิยิตฺวา ขนฺธเก อาคตนเยเนว มานตฺตํ ยาจิตพฺพํ. อนิกฺขิตฺตวตฺเตน จริตุกามสฺส ปุน วตฺตสมาทานํ กาตพฺพํ น โหตี’’ติ เอตฺตโก วิเสโส, อิมํ อฏฺฐกถาคตํ วินิจฺฉยํ ปกาเสยฺยาติ วุตฺตํ โหตีติ.

‘상세히 밝혀야 한다’라는 것은 다음과 같은 내용을 의미한다. “만일 거기 온 비구를 보거나 말하는 소리를 듣는다면 그에게 알려야 한다. 그렇게 하지 않는 자에게는 밤의 단절(ratticcheda)과 의무의 파기(vattabheda)가 일어나며 악작죄(dukkaṭa)가 된다. 만일 그가 12랏타나(ratana) 이내에 도달했을 때 그가 알지 못하는 사이에 떠나버렸다면, 밤의 단절만 있고 의무의 파기는 없다. 만일 자신과 함께 온 자가 어떤 일로 가버렸다면, 사원에 가서 처음 보는 사람에게 알리고 의무를 내려놓아야 한다. 이와 같이 예상한 날짜가 찼을 때 의구심을 없애기 위해 추가적인 날짜에 의무를 채우고, 의무가 끝났으나 수지하지 않은 상태라면 마낫따(mānatta)를 받을 자격이 없으므로, 승가에 나아가 의무를 수지하고 칸다카에 전해지는 방식대로 마낫따를 요청해야 한다. 의무를 내려놓지 않고 행하고자 하는 자는 다시 의무를 수지할 필요가 없다.” 이와 같은 차이점, 즉 주석서에 전해지는 이 판결을 명확히 밝혀야 한다는 뜻이다.

ปฏิจฺฉนฺนปริวาสกถาวณฺณนา.

은폐된 죄에 대한 별거(Paṭicchanna-parivāsa)에 대한 설명.

๕๒๑. น ชานตีติ เอตฺถ ฉนฺทวเสน รสฺโส กโต. อาปตฺตีนญฺจ รตฺตีนํ, ปริจฺเฉทํ น ชานตีติ พหู สงฺฆาทิเสเส อาปชฺชิตฺวาปิ ‘‘เอตฺตกาหํ อาปตฺติโย อาปนฺโน’’ติ อตฺตโน อาปนฺนสงฺฆาทิเสสาปตฺตีนํ ปริจฺเฉทํ [Pg.253] น ชานาติ, ‘‘มยา อาปนฺนาปตฺติ เอตฺตเก ทิวเส ปฏิจฺฉนฺนา’’ติ ทิวสปริจฺเฉทํ น ชานาติ.

521. ‘알지 못한다(na jānāti)’에서 운율 때문에 모음이 짧아졌다. ‘범계와 밤들의 한계를 알지 못한다’는 것은 많은 승잔죄를 범하고도 “나는 이만큼의 범계를 범했다”라고 자신이 범한 승잔죄의 범계 수(pariccheda)를 알지 못하거나, “내가 범한 범계가 며칠 동안 은폐되었는가”라는 날짜의 한계를 알지 못하는 것을 말한다.

๕๒๒. อิทานิ ตสฺส ปเภทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เอเสวา’’ติอาทิ. ปริสุทฺเธหีติ สกลสํกิเลสปฺปหาเนน ปริสุทฺธสนฺตาเนหิ อุปาลิตฺเถราทิปุพฺพาจริเยหิ. เอโสว สุทฺธนฺโตติ เอโส ยถาวุตฺตสรูโป สุทฺธนฺตปริวาโส. จูฬสุทฺธนฺตนาโม จาติ ‘‘โย อุปสมฺปทโต ปฏฺฐาย อนุโลมกฺกเมน วา’’ติอาทินา (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน อุปสมฺปทมาฬกโต ปฏฺฐาย อนุโลมวเสน วา อาโรจิตทิวสโต ปฏฺฐาย ปฏิโลมวเสน วา สรนฺเต ‘‘กิตฺตกานิ ทิวสานิ ปริสุทฺโธติ สรสี’’ติ วินยธเรหิ ปุจฺฉิเต ‘‘เอตฺตกํ กาลํ ปริสุทฺโธสฺมี’’ติ วุตฺตวโต เตน วุตฺตสุทฺธทินานิ ปริยนฺตํ กตฺวา ทินฺโน ยาว อุปสมฺปนฺนทิวโส, ตาว พหุทิวเสสุ เนตพฺพํ มหาสุทฺธนฺตํ สนฺธาย อิตรทินานํ ปูเรตพฺพตฺตา จูฬสุทฺธนฺโต นามาติ วุตฺตํ โหติ.

522. 이제 그것의 분류를 보이기 위해 ‘이것이 바로(eseva)’ 등으로 말씀하셨다. ‘청정한 자들에 의해’란 모든 번뇌를 버림으로써 마음의 흐름이 청정한 우빨리 장로 등의 옛 스승들에 의해서이다. ‘이것이 순결한 별거(suddhantaparivāsa)이다’란 앞에서 말한 성격의 순결한 별거를 말한다. ‘쭐라 숫단따(Cūḷasuddhanta)라고 이름하는 것’은 “구족계부터 시작하여 순차적으로 혹은” 등으로 주석서에서 설명된 방식에 따라, 구족계를 받은 계단(māḷaka)부터 순차적으로 혹은 알린 날부터 역순으로 기억할 때, 율사들이 “며칠 동안 청정했다고 기억하느냐?”라고 물었을 때 “이만큼의 기간 동안 청정했다”라고 말한 자에게, 그가 말한 청정한 날들을 한계로 삼아 구족계를 받은 날까지 부여된 것이다. 이는 많은 날 동안 행해야 하는 마하 숫단따(Mahāsuddhanta)와 관련하여 나머지 날들을 채워야 하므로 쭐라 숫단따라고 불린다.

‘‘อยญฺหิ สุทฺธนฺตปริวาโส นาม อุทฺธมฺปิ อาโรหติ, เหฏฺฐาปิ โอโรหติ, อิทมสฺส ลกฺขณ’’นฺติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) วุตฺตตฺตา อิมํ ปริวาสํ ปริวสนโต ปจฺฉา ทิวสํ สรนฺโต ปริกปฺเปตฺวา โยเชตฺวา คหิตทิวสโต วฑฺเฒติ วา หาเปติ วา, อุภยตฺถาปิ ‘‘ปุน ปริวาสทานกิจฺจํ นตฺถี’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) วจนโต ปุพฺเพ ทินฺนปริวาโสเยว ปมาณํ. ‘‘เอตสฺส อปฺปฏิจฺฉนฺนํ ‘ปฏิจฺฉนฺนา’ติ วา อจิรปฏิจฺฉนฺนํ ‘จิรปฏิจฺฉนฺนา’ติ วา อสมฺพหุลมฺปิ ‘สมฺพหุลา’ติ วา วิปรีตโต คเหตฺวา วินยกมฺมํ กโรนฺตสฺส อาปตฺติโต วุฏฺฐานํ โหติ, ปฏิจฺฉนฺนํ ‘อปฺปฏิจฺฉนฺนา’ติอาทิวิปริยาเยน น โหตี’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒ อตฺถโต สมานํ) อฏฺฐกถาคตนโย เวทิตพฺโพ.

“이 순결한 별거(suddhantaparivāsa)는 위로 올라가기도 하고 아래로 내려오기도 하는 것이 특징이다”라고 서술되어 있으므로, 이 별거를 행한 뒤에 날짜를 기억하여 추정하고 조정한 뒤, 정해진 날짜부터 늘리거나 줄이더라도 “다시 별거를 부여하는 절차는 필요 없다”는 말씀에 따라 이전에 부여된 별거 자체가 기준이 된다. “은폐되지 않은 것을 ‘은폐되었다’고 하거나, 얼마 되지 않은 은폐를 ‘오래된 은폐’라 하거나, 많지 않은 것을 ‘많다’고 반대로 취하여 갈마를 행하는 자는 범계에서 벗어남이 있지만, 은폐된 것을 ‘은폐되지 않았다’는 등의 반대의 경우에는 그러하지 않다”는 주석서의 방식을 알아야 한다.

มหาสุทฺธนฺตนามโกติ [Pg.254] ‘‘โย ปน ยถาวุตฺเตน อนุโลมปฏิโลมนเยน ปุจฺฉิยมาโนปิ รตฺติปริยนฺตํ น ชานาติ, เนว สรติ, เวมติโก วา โหติ, ตสฺส ทินฺโน สุทฺธนฺตปริวาโส มหาสุทฺธนฺโตติ วุจฺจตี’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) อฏฺฐกถายํ นิทฺทิฏฺฐสรูโป มหาสุทฺธนฺโต นาม. ‘‘อยํ อุทฺธํ นาโรหติ, เหฏฺฐา ปน โอโรหตี’’ติ วุตฺตตฺตา อยํ ปริวาโส ยาว อุปสมฺปนฺนทิวโส, ตาว ปูเรตพฺพโต ตโต อุทฺธํ นาโรหติ. อนฺตราเฬ อตฺตโน สุทฺธกาลํ ปริกปฺเปตฺวา สรติ เจ, ตโต ปฏฺฐาย นิวตฺตนโต ทิวสหานํ ปน โหเตว.

‘마하숫단타(대청정결택)’라는 이름에 대해서는, “앞서 말한 대로 순차적이거나 역순의 방법으로 질문을 받았음에도 밤의 한계(날짜)를 알지 못하거나, 전혀 기억하지 못하거나, 혹은 의심을 품는 자에게 주어진 청정결택 별주(suddhantaparivāso)를 마하숫단타라 한다”(Cūḷava. aṭṭha. 102)고 주석서에서 그 구체적인 모습이 명시된 것이 바로 마하숫단타이다. “이것은 위로는 올라가지 않으나 아래로는 내려간다”고 설해졌으므로, 이 별주는 구족계 받은 날까지 채워야 하기 때문에 그 위로는 올라가지 않는다. 만약 중간에 자신의 청정한 기간을 상정하여 기억해 낸다면, 그때부터는 (그 기간을 제외하고) 다시 시작해야 하므로 날짜의 상실이 발생하게 된다.

๕๒๓. ‘‘อญฺญตโร ภิกฺขุ สมฺพหุลา สงฺฆาทิเสสา อาปตฺติโย อาปนฺโน โหติ, โส อาปตฺติปริยนฺตํ น ชานาติ, รตฺติปริยนฺตํ น ชานาตี’’ติ (จูฬว. ๑๕๖) อาคตวตฺถุมฺหิ อิมสฺส ปริวาสสฺส อนุญฺญาตตฺตา ตํ วตฺถุํ สงฺคเหตุํ ‘‘อาปตฺตีนํ จา’’ติอาทึ วตฺวาปิ ‘‘อาปตฺติปริยนฺตํ ปน ‘เอตฺตกา อหํ อาปตฺติโย อาปนฺโน’ติ ชานาตุ วา มา วา, อการณเมต’’นฺติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) ปฏิเสเธตฺวา อฏฺฐกถายํ ปธานภาเวน วุตฺตรตฺติปริยนฺตสฺส อปริชานนมตฺตเมว ปมาณนฺติ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทุวิโธปี’’ติอาทิ. ทุวิโธปิ อยํ สุทฺธนฺตปริวาโส เอกจฺจํ รตฺติปริจฺเฉทํ, สกลํ วา รตฺติปริจฺเฉทํ อชานโต วา วิมติสฺส วา ทาตพฺโพติ โยชนา.

523. “어떤 비구가 여러 상가디세사 죄를 범하고 그 죄의 한계를 알지 못하며, 밤의 한계(날짜)를 알지 못한다”(Cūḷava. 156)는 전거에서 이 별주가 허용되었으므로, 그 사례를 포함하기 위해 “죄들의...” 등으로 말했음에도 불구하고, “죄의 한계에 대해서는 ‘내가 이만큼의 죄를 지었다’는 것을 알든 모르든 상관없다”(Cūḷava. aṭṭha. 102)고 부정하며, 주석서에서 주된 의미로서 설해진 밤의 한계를 알지 못하는 것만이 기준임을 보이기 위해 “두 가지 모두...” 등을 말하였다. “이 두 가지 청정결택 별주는 밤의 구분을 일부만 알지 못하거나 전부를 알지 못하는 자, 혹은 의심이 있는 자에게 주어야 한다”고 연결된다.

สุทฺธนฺตปริวาสกถาวณฺณนา.

청정결택 별주(Suddhantaparivāsa)에 대한 설명의 주석.

๕๒๔. อิตโรปิ โส สโมธานปริวาโส ติธา มโตติ โยชนา. ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถตฺตา ‘‘โอธาน’’นฺติ มกฺขนํ วุจฺจติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘โอธุนิตฺวา [Pg.255] มกฺเขตฺวา’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒). ‘‘สโมธาน’’นฺติ ปกฺเขโป วุจฺจติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สโมทหิตฺวา’’ติ. โอธานญฺจ สโมธานญฺจ โอธานสโมธานํ, ตํ ยตฺถ โส ปริวาโส ‘‘โอธานสโมธาโน’’ติ เวทิตพฺโพ. อริสาทิคเณ อนฺโตคธตฺตา เหตฺถ, อุปริ จ เอวรูเป ฐาเน อ-การปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ. ปริวุตฺถทิวสานํ มกฺขนญฺจ มูลาปตฺติยํ อนฺตราปตฺตีนํ ปกฺขิปนญฺจ ยสฺมึ โส ปริวาโสติ วุตฺตํ โหติ. เตเนเวตฺถ ‘‘ทิวเส ปริวุตฺเถ ตุ, โอธุนิตฺวา ปทียเต’’ติ วกฺขติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปริวุตฺถทิวเส โอธุนิตฺวา มกฺเขตฺวา ปุริมาย อาปตฺติยา มูลทิวสปริจฺเฉเท ปจฺฉา อาปนฺนํ อาปตฺตึ สโมทหิตฺวา’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒).

524. “다른 사모다나(결합) 별주도 세 가지로 간주된다”고 연결된다. ‘다투(dhātu, 어근)’의 의미가 다양하므로 ‘오다나(odhāna)’는 씻어냄(makkhena, 무효화)을 의미한다. 그래서 주석서에서 “씻어내고(odhunitvā) 문질러 없애고(makkhetvā)”라고 하였다. ‘사모다나(samodhāna)’는 집어넣음(pakkhepa, 결합)을 말한다. 주석서에서 “결합하여(samodahitvā)”라고 한 것과 같다. 오다나와 사모다나가 합쳐져 ‘오다나사모다나’가 되니, 그 별주가 있는 경우를 ‘오다나사모다나’라고 알아야 한다. ‘아리사(arisa)’ 등의 부류에 포함되므로 여기와 이후의 유사한 곳에서는 ‘아(a)’ 접미사가 붙은 것으로 보아야 한다. 이미 별주한 날짜들을 무효로 하고 근본 죄에 중간 죄들을 합치는 것이 그 별주에서 이루어진다는 뜻이다. 그렇기에 여기에서 “별주한 날들에 대해 씻어낸 뒤에 다시 주어진다”고 설할 것이다. 주석서에서 “별주한 날들을 씻어내어 문질러 없애고, 이전 죄의 근본일 수의 범위 내에 나중에 범한 죄를 결합하여”라고 한 것과 같다.

อคฺฆปุพฺพโก มิสฺสกปุพฺพโก สโมธานปริวาโสติ โยชนา, อคฺฆสโมธานปริวาโส มิสฺสกสโมธานปริวาโสติ วุตฺตํ โหติ. อคฺโฆ จ มิสฺสโก จ อคฺฆมิสฺสกา, เต ปุพฺพกา เอตสฺสาติ อคฺฆมิสฺสกปุพฺพโก, สโมธาโน. อคฺเฆน สโมธานํ อคฺฆสโมธานํ, ตํ ยตฺถ โส อคฺฆสโมธาโน, อาปนฺนาสุ พหูสุ สพฺพจิรปฏิจฺฉนฺนาปตฺตีนํ ทิวสคณนคฺเฆเนว ปจฺฉา อาปนฺนอาปตฺตีนํ ปกฺเขปยุตฺตปริวาโสติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อคฺฆสโมธาโน นาม สมฺพหุลาสุ อาปตฺตีสุ ยา เอกา วา ทฺเว วา ติสฺโส วา สมฺพหุลา วา อาปตฺติโย สพฺพจิรปฏิจฺฉนฺนาโย, ตาสํ อคฺเฆน สโมธาย ตาสํ รตฺติปริจฺเฉทวเสน อวเสสานํ อูนตรปฏิจฺฉนฺนานํ อาปตฺตีนํ ปริวาโส ทิยฺยติ, อยํ วุจฺจติ อคฺฆสโมธาโน’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒). มิสฺสกานํ นานาวตฺถุกานํ อาปตฺตีนํ สโมธานํ มิสฺสกสโมธานํ, ตํ ยตฺถ โส ปริวาโส มิสฺสกสโมธาโน. มิสฺสกานํ นานาวตฺถุกานํ อาปตฺตีนํ เอกโต ปกฺเขปยุตฺโต ปริวาโสติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘มิสฺสกสโมธาโน [Pg.256] นาม โย นานาวตฺถุกา อาปตฺติโย เอกโต กตฺวา ทิยฺยตี’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒).

“악가(aggha, 기간)를 앞세운 것과 미사카(missaka, 혼합)를 앞세운 사모다나 별주”라고 연결되는데, 이는 악가사모다나 별주와 미사카사모다나 별주를 말한다. 악가와 미사카가 그것의 앞선 조건이기에 ‘악가미사카푸바카 사모다나’이다. 악가에 의한 결합이 ‘악가사모다나’이니, 많은 죄를 범했을 때 가장 오래 은폐된 죄의 날짜 계산(aggha)에 따라 나중에 범한 죄들을 합쳐서 행하는 별주라는 뜻이다. 주석서에서 “악가사모다나란 여러 죄들 중에서 하나나 둘, 셋 혹은 그 이상의 죄들이 가장 오래 은폐되었을 때, 그것들의 기간(aggha)으로 결합하여 그 밤의 구분에 따라 나머지 덜 은폐된 죄들에 대해 별주를 주는 것을 말하며, 이것을 악가사모다나라 부른다”고 하였다. 여러 종류(nānāvatthukānaṃ)의 죄들을 결합하는 것이 ‘미사카사모다나’이며, 그 별주가 행해지는 것을 미사카사모다나라 한다. 여러 종류의 죄들을 하나로 합쳐서 행하는 별주라는 뜻이다. 주석서에서 “미사카사모다나란 여러 종류의 죄들을 하나로 모아서 주어지는 것”이라고 하였다.

๕๒๕-๗. เอวํ ติวิเธ สโมธานปริวาเส ปฐมปริวาสสฺส วิเสสนภูตตาย อวยวานํ ทฺวินฺนํ โอธานสโมธานสทฺทานํ อตฺถานุวาเทน ตทุภยโอธานสโมธานสรูปํ วิธาตุมาห ‘‘อาปชฺชิตฺวา…เป… ปกาสิโต’’ติ. ตตฺถ ปฐมสฺส โอธาน-สทฺทสงฺขาตสฺส อวยวสฺส อตฺถสรูปานุวาทมาห ‘‘อาปชฺชิตฺวา…เป… ปทียเต’’ติ. ทุติยาวยวสงฺขาตสโมธาน-สทฺทสฺส อตฺถสรูปานุวาทมาห ‘‘ปุริมาปตฺติยา…เป… ภิกฺขุโน’’ติ. เตเนว อุภยตฺถานุวาเท ‘‘ภิกฺขุโน’’ติ ปททฺวยสฺส, ‘‘ปทียเต ทาตพฺโพ’’ติ กิริยาปททฺวยสฺส จ วิสุํ วิสุํ คหิตตฺตา ปุนรุตฺติโทสาภาโว เวทิตพฺโพ. เอวํ อวยวตฺถานุวาเทน วิธาตพฺพสมุทายํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เอโสธานสโมธานปริวาโส ปกาสิโต’’ติ. เอตฺถ ฉาเทนฺตสฺส หีติ หิ-สทฺโท เหตุมฺหิ. เอโสธานสโมธาโนติ เอตฺถ เอต-สทฺทสมฺพนฺเธน ‘‘โย’’ติ ลพฺภติ.

525-7. 이와 같이 세 가지 사모다나 별주 중에서 첫 번째 별주의 특징으로서 그 구성 요소인 오다나와 사모다나라는 두 단어의 의미를 해석하여 그 두 가지인 오다나사모다나의 실체를 규정하기 위해 “범하고... (중략) ... 밝혀졌다”라고 하였다. 거기서 오다나라는 단어로 지칭되는 첫 번째 부분의 의미를 해석하여 “범하고... (중략) ... 주어진다”고 하였다. 두 번째 부분으로 지칭되는 사모다나라는 단어의 의미를 해석하여 “이전의 죄... (중략) ... 비구에게”라고 하였다. 바로 그 두 부분의 해석에서 ‘비구에게(bhikkhuno)’라는 두 단어와 ‘주어진다(padīyate), 주어져야 한다(dātabbo)’라는 두 동사가 각각 별도로 취해졌으므로 중복의 오류가 없음을 알아야 한다. 이와 같이 각 부분의 의미를 해석함으로써 규정되어야 할 전체를 나타내기 위해 “이것이 오다나사모다나 별주라고 밝혀졌다”고 하였다. 여기서 ‘은폐하는 자에게는(chādentassa hī)’의 ‘히(hi)’는 이유를 나타낸다. ‘이것이 오다나사모다나(esodhānasamodhāno)’에서 ‘에타(eta)’ 단어의 연결에 의해 ‘요(yo, ~하는 것)’가 도출된다.

ตตฺรายํ โยชนา – อาปชฺชิตฺวา…เป… โอธุนิตฺวา โย ยสฺมา ปทียเต, ปุริมาปตฺติยา…เป… โย ยสฺมา ทาตพฺโพ, ตสฺมา เอโสธานสโมธานปริวาโส ปกาสิโตติ.

거기서 문장의 연결은 이러하다. “범하고... (중략) ... 씻어낸 뒤에 어떤 이유로 주어지는 것과, 이전의 죄... (중략) ... 어떤 이유로 주어져야 하는 것, 그러므로 이것이 오다나사모다나 별주라고 밝혀졌다”는 것이다.

ตตฺถ อนฺตราปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาติ ปฏิจฺฉนฺนาปตฺติยา ปริวสนฺโต วา มานตฺตารโห วา มานตฺตํ จรนฺโต วา อพฺภานารโห วา หุตฺวา กทาจิ อญฺญํ สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา. ฉาเทนฺตสฺสาติ ปฐมํ อาปนฺนาปตฺติยาปฏิจฺฉาทิตกาเลน สมํ วา อูนํ วา กาลํ ปฏิจฺฉาเทนฺตสฺส. ‘‘มูลายปฏิกสฺสเนน เต ปริวุตฺถทิวเส จ มานตฺตจิณฺณทิวเส [Pg.257] จ สพฺเพ โอธุนิตฺวา’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) อฏฺฐกถาวจนโต เอตฺถ ‘‘ปริวุตฺเถ’’ติ อุปลกฺขณตฺตา ‘‘มานตฺตจิณฺเณ จา’’ติ คเหตพฺพํ. โอธุนิตฺวาติ จ มูลายปฏิกสฺสนวเสน มกฺเขตฺวา, อทิวเส กตฺวาติ อธิปฺปาโย.

거기서 ‘중간에 죄를 범하여(antarāpattiṃ āpajjitvā)’란, 은폐된 죄로 별주를 수행 중이거나 마낫타를 받을 만한 상태이거나 마낫타를 수행 중이거나 압바나를 받을 만한 상태에서, 때때로 다른 상가디세사 죄를 범하는 것을 말한다. ‘은폐하는 자에게(chādentassa)’란 처음에 범한 죄의 은폐 기간과 같거나 혹은 그보다 적은 기간을 은폐하는 자를 말한다. 주석서에서 “본래의 처지로 되돌림(mūlāyapaṭikassanena)에 의해 그가 별주한 날들과 마낫타를 행한 날들을 모두 씻어내어”라고 한 말에 따라, 여기서 ‘별주한(parivutthe)’이라는 말은 부수적인 설명(upalakkhaṇa)이므로 ‘마낫타를 행한(mānattaciṇṇe)’ 날들도 포함하는 것으로 이해해야 한다. ‘씻어내어(odhunitvā)’란 본래의 처지로 되돌리는 방식에 의해 문질러 없애고, (그 날들을) 무효한 것으로 만든다는 뜻이다.

โย ยสฺมา ปทียเต, โส ปริวาโส สฏฺฐิวสฺสานิ ปริวสิตฺวา มานตฺตารโห หุตฺวาปิ อนฺตราปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา เอกาหมฺปิ ปฏิจฺฉาทิเต มูลายปฏิกสฺสเนน เต ทิวเส สพฺเพ มกฺเขตฺวา ตาเนว สฏฺฐิวสฺสานิ ปุนปิ ยสฺมา ปทียเตติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สฏฺฐิวสฺสานิ ปริวสิตฺวา มานตฺตารโห หุตฺวาปิ หิ เอกทิวสํ อนฺตราปตฺตึ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปุนปิ สฏฺฐิวสฺสานิ ปริวาสารโห โหตี’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒).

어떤 이유로 주어지는 그 별주(Parivāsa)는 60년 동안 별주를 마쳐 마나따를 받을 자격이 생겼을지라도, 중간에 죄(antarāpatti)를 범하고 단 하루라도 은닉했다면 본래의 위치로 되돌림(mūlāyapaṭikassana)으로써 그 모든 날을 무효로 하고 다시 그 60년 동안 별주를 받게 된다는 뜻이다. 주석서에서 "60년 동안 별주를 마쳐 마나따를 받을 자격이 생겼을지라도, 하루라도 중간의 죄를 은닉하면 다시 60년 동안 별주를 받아야 할 자가 된다"라고 한 것과 같다.

ปุริมาปตฺติยาติ เตน อาปนฺนาสุ สมฺพหุลาสุ อาปตฺตีสุ สพฺพาปตฺตีนํ ปุเรตรเมว ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา. มูลทิวเสติ ปฐมํ วีติกฺกมทิวเส. วินิจฺฉิเตติ ‘‘อสุกสํวจฺฉเร อสุกมาเส อสุกทิวเส’’ติ นิยมิเต. สโมธาย ปกฺขิปิตฺวา ทาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. วิธานโต ยาจมานสฺสาติ วิธานโต สงฺเฆน ทาตพฺโพติ โยเชตพฺพํ, สมุจฺจยกฺขนฺธเก วุตฺเตน วิธินา ยาจมานสฺส ตตฺเถว วุตฺตวิธินา สงฺเฆน ทาตพฺโพติ อตฺโถ. ‘‘เอโส โอธานสโมธานปริวาโส’’ติ ปทจฺเฉโท.

"이전의 죄(Purimāpattiyā)"란 그가 범한 여러 죄 중에서 모든 죄보다 더 이전에 은닉된 죄를 말한다. "본래의 날(Mūladivaseti)"이란 처음 범계를 저지른 날이다. "확정된 때(Vinicchiteti)"란 "어느 해, 어느 달, 어느 날"이라고 지정된 때를 말한다. "함께 모아서 포함시켜 주어야 한다"는 문맥이다. "법식대로 요청하는 자에게(Vidhānato yācamānassā)"란 "법식대로 승가에 의해 주어져야 한다"고 연결해야 하며, 사무짜야칸다까(Samuccayakkhandhaka)에서 설해진 절차에 따라 요청하는 자에게 그곳에서 설해진 절차대로 승가가 주어야 한다는 뜻이다. "이것이 오다나사모다나 별주(odhānasamodhānaparivāso)이다"라고 단어를 구분한다.

๕๒๘-๙. ตถา วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ตาสํ อคฺฆวเสน หีติ หิ-สทฺโท เหตุมฺหิ. ‘‘โสติ ตํสทฺทสมฺพนฺเธน ‘‘โย’’ติ ลพฺภติ. ตตฺรายํ โยชนา – สมฺพหุลา…เป… ตาสํ อคฺฆวเสน ตโต อูนปฏิจฺฉนฺนานํ อาปตฺตีนํ [Pg.258] สโมธาย โย ยสฺมา ปทาตพฺโพ ปริวาโส, ตสฺมา โส ยถา อวยวตฺถวเสน ‘‘โอธานสโมธาโน’’ติ ปริวาโส วุตฺโต, ตถา ‘‘อคฺฆสโมธาโน’’ติ วุจฺจตีติ.

528-9. "그와 같이 불린다(Tathā vuccatī)"는 문맥이다. "그것들의 가치에 따라(Tāsaṃ agghavasena hī)"에서 "hi"는 이유를 나타낸다. "so"라는 지시대명사와의 연관성 때문에 "yo"가 도출된다. 여기서 문장 구성은 다음과 같다. 여러... (중략) 그것들의 가치에 따라 그보다 짧게 은닉된 죄들을 함께 모아서, 어떤 이유로 주어져야 할 그 별주는, 마치 부분적인 의미에 따라 "오다나사모다나(odhānasamodhāno)" 별주라 불리는 것과 같이 "악가사모다나(agghasamodhāno)" 별주라고도 불린다는 것이다.

ตตฺถ สมฺพหุลาสูติ ยาสํ อาปตฺตีนํ ปริวสิตุกาโม, ตาสุ สมฺพหุลาสุ อาปตฺตีสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ‘‘เอกา วา’’ติอาทิ นิทฺธาริยนิทฺเทโส. ตาสํ อาปตฺตีนํ. อคฺฆวเสนาติ คณนวเสน, รตฺติปริจฺเฉทวเสนาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตาสํ รตฺติปริจฺเฉทวเสนา’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒). ‘‘ปทาตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ตโตติ จิรปฏิจฺฉนฺนาปตฺติโต. อูนปฏิจฺฉนฺนานํ อาปตฺตีนนฺติ เอตฺถ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, อูนปฏิจฺฉนฺนาโย อาปตฺติโย สโมธายาติ วุตฺตํ โหติ.

거기서 "여러 죄(sambahulāsū)"란 별주를 행하고자 하는 그 여러 죄들에 대하여 한정하는 처소격(bhumma)이다. "혹은 하나(Ekā vā)" 등은 한정되는 대상을 가리킨다. 그 죄들의 "가치에 따라(Agghavasenā)"란 수효에 따라, 즉 밤의 기간을 정함에 따라라는 의미이다. 주석서에서 "그 밤들의 기간을 정함에 따라"라고 말한 것과 같다. "주어져야 한다(Padātabbo)"와 연결된다. "그로부터(Tato)"란 오래 은닉된 죄로부터라는 뜻이다. "짧게 은닉된 죄들의(Ūnapaṭicchannānaṃ āpattīnaṃ)"에서 속격은 대격의 의미이며, 짧게 은닉된 죄들을 함께 모아서라는 의미이다.

๕๓๐. นานา สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทีนิ วตฺถูนิ ยาสํ ตา นานาวตฺถุกา, นานาวตฺถุกา สญฺญา ยาสํ อาปตฺตีนํ ตา นานาวตฺถุกสญฺญาโย. สพฺพาติ เอตฺถ ‘‘ยา’’ติ เสโส, สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทิกุลทูสนาวสานา ยา สพฺพา เตรส สงฺฆาทิเสสา อาปตฺติโยติ อตฺโถ. ตา สพฺพาติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท วตฺตพฺโพ. ทาตพฺโพติ เอตฺถ ‘‘ปริวาโส’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตา สพฺพาปิ เอกโต กตฺวา ทาตพฺโพ ปริวาโสติ โยชนา. ตสฺส เตรส สงฺฆาทิเสสาปตฺติโยปิ เอกโต กตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘อหํ ภนฺเต สมฺพหุลา สงฺฆาทิเสสา อาปตฺติโย อาปชฺชึ เอกํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ…เป… เอกํ กุลทูสกํ, โสหํ ภนฺเต สงฺฆํ ตาสํ อาปตฺตีนํ สโมธานปริวาสํ ยาจามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ยาจนาย จ ตทนุรูปาย ญตฺติยา จ กมฺมวาจาสุ จ นามํ [Pg.259] วตฺวา ทาตพฺพปริวาโส มิสฺสโก มโต ‘‘มิสฺสกสโมธานปริวาโส’’ติ ญาโต. ทฺเว, ติสฺโส, จตสฺโส, อติเรกา จ อาปนฺนสฺสาปิ ปริวาสํ เทนฺเตน อิมินา นิยาเมน วตฺถุํ, นามํ วิเสเสตฺวา คเหตพฺพํ.

530. 설정액 방출 등 다양한 근거(vatthu)가 있는 것들을 "다양한 근거가 있는 것(nānāvatthukā)"이라 하며, 다양한 근거에 대한 인식이 있는 죄들을 "다양한 근거와 인식의 죄(nānāvatthukasaññāyo)"라고 한다. "모든(Sabbā)"에서 "관계사(yā)"가 생략되었으며, 설정액 방출부터 가문을 더럽히는 죄(kuladūsanā)에 이르기까지 모든 13가지 상가디세사 죄를 의미한다. "그 모든 것"에 "또한(pi)"이라는 단어가 포함된 것으로 보아야 한다. "주어져야 한다(Dātabbo)"에는 "별주(parivāso)"를 가져와 연결해야 한다. 즉 "그 모든 죄를 하나로 모아 주어야 할 별주"라는 문장이다. 그것은 13가지 상가디세사 죄를 하나로 모은다는 뜻이다. "대덕이시여, 저는 여러 상가디세사 죄를 범했습니다. 한 번의 설정액 방출... (중략) 한 번의 가문을 더럽힌 죄를 범했습니다. 대덕이시여, 저는 승가에 그 죄들에 대한 사모다나 별주를 요청합니다"라고 세 번 요청하고, 그에 합당한 선언(ñatti)과 갈마문(kammavācā)에서 그 명칭을 말하며 주어야 할 별주는 혼합된 것이므로 "미사까 사모다나 별주(missakasamodhānaparivāso)"라고 알려져 있다. 두 가지, 세 가지, 네 가지 또는 그 이상의 죄를 범한 자에게 별주를 줄 때도 이 방식에 따라 근거와 명칭을 구별하여 취급해야 한다.

สโมธานปริวาสกถาวณฺณนา.

사모다나 별주에 대한 설명의 요약.

๕๓๑. ปริวุตฺถปริวาสสฺสาติ ติวิเธ ปริวาเส อญฺญตรสฺส วเสน ปริวุตฺถปริวาสสฺส. อุตฺตริ ฉ รตฺติโยติ ปริวาสโต อุตฺตริ ฉ รตฺติโย, ฉ ทิวเสติ วุตฺตํ โหติ, ‘‘จริตุ’’นฺติ เสโส, จรณกิริยาย อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. มานตฺตํ เทยฺยนฺติ โยชนา, ‘‘สงฺเฆนา’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. สมุจฺจยกฺขนฺธเก วุตฺตนเยน โยเชตฺวา ฉารตฺตญฺจ ทาตพฺโพ, ภิกฺขุมานนวิธิ ภิกฺขุสฺส ทาตพฺโพติ อตฺโถ.

531. "별주를 마친 자에게(Parivutthaparivāsassā)"란 세 종류의 별주 중 어느 하나를 통해 별주를 마친 자를 말한다. "그 위에 6일 밤(Uttari cha rattiyo)"이란 별주 기간 후에 6일 밤, 즉 6일 동안을 의미하며, "행해야 한다(carituṃ)"가 생략된 것이다. 이는 행위의 지속적인 연결을 나타내는 대격이다. "마나따를 주어야 한다"는 문장이며, 문맥상 "승가에 의해"가 보충된다. 사무짜야칸다까에서 설해진 방식대로 적용하여 6일 밤의 마나따를 주어야 하며, 비구를 존중하는 의식(bhikkhumānanavidhi)이 그 비구에게 주어져야 한다는 뜻이다.

‘‘ปริวุตฺถปริวาสสฺสา’’ติ อิมินา ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ ปกตํ, ตตฺถ ปเภเท อสติ กสฺมา ‘‘ปฏิจฺฉนฺนาปฏิจฺฉนฺนวสา ทุเว’’ติ วุตฺตนฺติ? ปกตเภทมนเปกฺขิตฺวา ฉารตฺตมานตฺเต ลพฺภมานวิสยเภทํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เอวญฺหิ สติ สโมธานมานตฺเต จ ‘‘ฉารตฺตํ มานตฺตํ เทตู’’ติ (จูฬว. ๑๒๘) ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา ตมฺปิ คเหตฺวา ‘‘ติธา’’ติ กสฺมา น วุตฺตนฺติ? ตมฺปิ ปฏิจฺฉนฺนาปตฺติยา ปริวุตฺถปริวาสสฺเสว ทาตพฺพมานตฺตนฺติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตวจเนเนว สงฺคหิตตฺตา วิสุํ น วุตฺตํ. เตเนว จตุพฺพิเธ มานตฺเต อิเมหิ ทฺวีหิ วินา ทสฺเสตพฺเพสุ ทฺวีสุ มานตฺเตสุ ปกฺขมานตฺตมตฺตํ ‘‘ฉาเทนฺติยา’’ติอาทิคาถาย ทสฺเสตฺวา สโมธานมานตฺตํ วิสุํ น ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

"별주를 마친 자에게"라는 말로 은닉된 죄에 대한 마나따가 나타나는데, 거기서 구분이 없다면 왜 "은닉된 것과 은닉되지 않은 것에 따라 두 가지"라고 했는가? 기존의 구분을 고려하지 않고 6일 밤의 마나따를 얻을 수 있는 영역의 차이를 보여주기 위해 말한 것이다. 이처럼 사모다나 마나따에 대해서도 빠알리 성전에서 "6일 밤의 마나따를 주라"고 설해졌으므로, 그것까지 포함하여 "세 가지"라고 왜 말하지 않았는가? 그것 또한 은닉된 죄에 대해 별주를 마친 자에게 주어져야 할 마나따이므로 "은닉된 마나따"라는 말에 포함되기 때문에 별도로 언급하지 않은 것이다. 그렇기에 네 가지 마나따 중에서 이 두 가지를 제외하고 보여주어야 할 두 마나따 중 "은닉하는 자의..." 등의 게송에서는 반달 동안의 마나따(pakkhamānatta)만을 보여주고 사모다나 마나따를 별도로 보여주지 않은 것임을 알아야 한다.

๕๓๔-๖. วินิทฺทิฏฺฐปฺปการนฺติ ‘‘ปริกฺขิตฺตวิหารสฺสา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตคาถาทฺวเยน นิทฺทิฏฺฐปฺปการํ. อาทิยิตฺวาน ตํ [Pg.260] เตสนฺติ เอตฺถ ‘‘สนฺติเก’’ติ วกฺขมานโต ลพฺภติ. เตสํ จตุนฺนํ สมฺมุขา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ตํ วตฺตํ สมาทิยิตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘ตํ เตสํ สนฺติเก’’ติ อิทํ ‘‘อาโรเจตฺวา’’ติ อิมินาปิ ยุชฺชติ. เตสเมว สมฺมุขา นิสินฺเนน ‘‘อหํ ภนฺเต เอกํ อาปตฺตึ อาปชฺชึ สญฺเจตนิกํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ’’นฺติอาทินา นเยน สมุจฺจยกฺขนฺธกาคตํ อาโรจนํ กตฺวา. อิมินา อนฺโตอรุเณ ทิฏฺฐานํ อญฺเญสมฺปิ อาโรจนํ อุปลกฺขิตํ.

534-6. "상세히 지시된 방식대로(Viniddiṭṭhappakāraṃ)"란 "둘러싸인 처소의..." 등의 앞에서 언급한 두 게송에서 지시된 방식을 말한다. "그들 앞에서 그것을 수지하고"에서 "앞에서(santike)"는 다음에 나올 말로부터 도출된다. 그들 네 명의 비구 앞에서 쪼그려 앉아 합장하고 그 의무(vatta)를 받아들인다는 뜻이다. "그들 앞에서 그것을"이라는 구절은 "알리고(ārocetvā)"와도 연결된다. 바로 그들 앞에서 앉아 "대덕이시여, 저는 의도적인 설정액 방출이라는 한 가지 죄를 범했습니다"라는 등의 방식으로 사무짜야칸다까에 나온 고지를 행하는 것이다. 이것으로 새벽이 되기 전(antoaruṇe)에 본 다른 이들에게도 고지하는 것이 포함된다.

นิกฺขิเป สนฺติเก เตสํ วตฺตนฺติ เอตฺถ ‘‘อรุเณ อุฏฺฐิเต’’ติ อชฺฌาหริตพฺพํ. อรุเณ อุคฺคเต เตสํ ภิกฺขูนํ สมฺมุขา ยถาวุตฺตนเยเนว นิสีทิตฺวา ‘‘วตฺตํ นิกฺขิปามิ, มานตฺตํ นิกฺขิปามี’’ติ อิเมสุ ทฺวีสุ เอกํ วา ทฺวยเมว วา วตฺวา วตฺตํ นิกฺขิเป.

"그들 앞에서 의무를 내려놓는다(Nikkhipe santike tesaṃ vattaṃ)"에서 "새벽이 밝았을 때"라는 말을 보충해야 한다. 해가 떴을 때 그 비구들 앞에서 앞서 말한 것과 같은 방식으로 앉아 "의무를 내려놓습니다", "마나따를 내려놓습니다" 이 두 가지 중 하나 혹은 둘 다를 말하고 의무를 내려놓아야 한다.

๕๓๗. ตสฺส มานตฺตสฺส. รตฺติจฺเฉทาทิโกติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน วตฺตเภโท คหิโต. อฏฺฐกถาวเสน ปาฬิวเสนาติ โยชนา.

537. 그 마나따의. "밤의 단절(Ratticchedā) 등"에서 "등(ādi)"이라는 단어로 의무의 파기(vattabheda)가 포함된다. 주석서의 가르침에 따라, 혹은 빠알리 성전의 가르침에 따라라는 문맥이다.

๕๓๘. วีสติยา ภิกฺขูนํ วคฺโค สมูโห วีสติวคฺโค, โส เอว วีสติวคฺคิโก. อพฺเภยฺยาติ โอสาเรยฺย, อพฺภนฺตรํ กเรยฺยาติ อตฺโถ. วิธินาติ สมุจฺจยกฺขนฺธกาคตกฺกเมน. อพฺภิโตติ สํวาเสน อนฺโต กโต, ปกตตฺโตติ ปกติสภาโว, อาปตฺตึ อนาปนฺนกาลสทิโส โหตีติ อตฺโถ.

538. 이십 명의 비구들의 무리 또는 모임이 이십인 품(vīsativagga)이며, 그것이 바로 이십인 품에 속하는 것이다. '복권시켜야 한다(abbheyya)'는 것은 복권시켜야 한다, 안으로 들여야 한다는 의미이다. '절차에 따라(vidhinā)'는 사무짜야 칸다카(Samuccayakkhandhaka)에 나타난 순서에 따라서라는 뜻이다. '안으로 들여진(abbhito)'은 함께 삶(saṃvāsena)을 통해 안으로 들어온 것을 말하며, '본래의 상태인 자(pakatatto)'는 본래의 성품을 가진 자, 즉 죄를 범하지 않았을 때의 시기와 같은 상태가 된 자라는 의미이다.

๕๓๙. อาปตฺตึ ฉาเทนฺติยา ภิกฺขุนิยาติ โยชนา, ‘‘อาปชฺชิตฺวา’’ติ เสโส, อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา ‘‘อาปตฺติ จา’’ติอาทินา (วิ. วิ. ๕๐๕) นเยน ปุพฺเพ ทสฺสิเตหิ ทสหิ องฺเคหิ ปฏิจฺฉาเทนฺติยา ภิกฺขุนิยา อตฺตโน อาปตฺตึ ฉาเทนฺติยา ภิกฺขุนิยา. น จ อาปตฺตีติ เอตฺถ ‘‘อตฺตโน’’ติ อิมินา อญฺญิสฺสา [Pg.261] อาปตฺตึ ปฏิจฺฉาเทนฺติยา วชฺชปฏิจฺฉาทิกาสงฺขาตปาราชิกาปตฺตีติ ทีปิตํ โหติ. ‘‘ภิกฺขุนิยา’’ติ อิมินา ภิกฺขุสฺส ทุกฺกฏาปตฺติภาวํ ทีเปติ.

539. '죄를 숨기는 비구니에게'라는 문구로 연결된다. '범하고 나서(āpajjitvā)'라는 말이 생략되었다. 죄를 범하고 나서 '죄이다'라는 등의 방식으로 이전에 보여준 열 가지 구성 요소로써 은폐하는 비구니, 즉 자신의 죄를 숨기는 비구니를 말한다. '죄가 아니다'라는 구절에서 '자신의'라는 말에 의해, 다른 사람의 죄를 숨기는 것은 허물을 숨겨주는 죄(vajjapaṭicchādikā)라고 불리는 바라이죄임이 밝혀진다. '비구니에게'라는 말에 의해, 비구의 경우에는 돌길라(dukkaṭa) 죄가 됨을 밝히고 있다.

๕๔๑. วิรุทฺธมตฺถํ นยติ ปชหตีติ วินโย, วินิจฺฉโย, ตํ วินยปิฏกตฺถวินิจฺฉยวิเสสวิสยํ สมฺโมหสงฺขาตํ วิรุทฺธํ ปจฺจตฺถิกํ ตทงฺควเสน ปชหนโต วินยนยสงฺขาตํ ตโต เอว อติพุทฺธิทีปนํ, อติสเยน พุทฺธึ ทีเปตีติ อติพุทฺธิทีปนํ, ตํ วินยตฺถวินิจฺฉยกํ ญาณปทีปํ วิเสเสน ชาเลนฺตํ. วิวิเธหิ นเยหิ ยุตฺตตาย วิวิธนยยุตํ. วินยนเยติ วินยปิฏกสฺส ปรสนฺตานปาปเน, วินยวณฺณนายนฺติ วุตฺตํ โหติ.

541. 반대되는 의미를 이끌어 가거나 버리기 때문에 비나야(vinayo, 율), 즉 비니차야(vinicchayo, 결정)이다. 그것은 율장(Vinayapiṭaka)의 의미를 결정하는 특별한 영역으로서, 미혹이라 불리는 반대되는 적을 그 부분에 따라 버리기 때문에 율의 방법(vinayanaya)이라 불린다. 바로 그 때문에 뛰어난 지혜를 밝혀주는 것(atibuddhidīpanaṃ)이니, 지혜를 아주 뛰어나게 밝혀주기 때문에 뛰어난 지혜를 밝혀주는 것이라 한다. 그것은 율의 의미를 결정하는 지혜의 등불을 특별히 타오르게 하는 것이다. 다양한 방법들과 결합되어 있기 때문에 다양한 방법을 갖춘 것(vividhanayayutaṃ)이다. '율의 방법에서'라는 말은 율장을 타인의 상속에 이르게 함에 있어서, 즉 율의 주석(vinayavaṇṇanā)에서라고 설해진 것이다.

อิติ วินยตฺถสารสนฺทีปนิยา

이와 같이 비나야타사라산디피니(Vinayatthasārasandīpanī)의

วินยวินิจฺฉยวณฺณนาย

비나야비니차야(Vinayavinicchaya) 주석에서

สงฺฆาทิเสสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

승잔법(Saṅghādisesa)에 대한 설명이 끝났다.

อนิยตกถาวณฺณนา

부정법(Aniyata)에 대한 설명

๕๔๒-๓. อิทานิ สงฺฆาทิเสสกถานนฺตรํ อนิยตกถํ ทสฺเสตุมาห ‘‘รโหนิสชฺชสฺสาเทนา’’ติอาทิ. รหสิ นิสชฺชา รโหนิสชฺชา, ตสฺสา อสฺสาโท รโหนิสชฺชสฺสาโท, เตน รโหนิสชฺชสฺสาเทน, เมถุนธมฺมสนฺนิสฺสิเตน กิเลเสนาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถายํ ‘‘รโหนิสชฺชสฺสาโทติ เมถุนธมฺมสนฺนิสฺสิตกิเลโส วุจฺจตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๕๑). ‘‘รโห นาม จกฺขุสฺส รโห โสตสฺส รโห. จกฺขุสฺส รโห นาม น สกฺกา โหติ อกฺขึ วา นิขณิยมาเน ภมุกํ วา อุกฺขิปิยมาเน สีสํ วา อุกฺขิปิยมาเน ปสฺสิตุํ. โสตสฺส รโห นาม น สกฺกา โหติ ปกติกถา โสตุ’’นฺติ (ปารา. ๔๔๕) ปทภาชเน วุตฺตรเหสุ [Pg.262] จกฺขุสฺส รโห เอว อิธาธิปฺเปโต. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กิญฺจาปิ ปาฬิยํ ‘โสตสฺส รโห’ติ อาคตํ, จกฺขุสฺส รเหเนว ปน ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๔๔-๔๔๕).

542-3. 이제 승잔법에 대한 설명에 이어서 부정법(Aniyata)의 설명을 보이기 위해 '비밀리에 앉아 즐김으로써(rahonisajjassādenā)' 등을 설하셨다. 비밀리에 앉음이 비밀리의 앉음(rahonisajjā)이며, 그것에 대한 즐거움이 비밀리의 앉음에 대한 즐거움(rahonisajjassādo)이다. 그 비밀리의 앉음에 대한 즐거움에 의해서란, 음행과 관련된 번뇌에 의해서라는 의미이다. 주석서에 이르기를, '비밀리의 앉음에 대한 즐거움이란 음행과 관련된 번뇌를 말한다'라고 하였다. '비밀(raho)이란 눈에 대한 비밀과 귀에 대한 비밀이다. 눈에 대한 비밀이란 눈을 깜빡이거나 눈썹을 치켜뜨거나 머리를 들 때조차 볼 수 없는 상태를 말한다. 귀에 대한 비밀이란 평범한 대화 소리를 들을 수 없는 상태를 말한다'라고 단어 분석(padabhājana)에서 설해진 비밀들 중에서 여기서는 눈에 대한 비밀만이 의도된 것이다. 주석서에서 '비록 성전(pāḷi)에는 귀에 대한 비밀이라고 전해지지만, 눈에 대한 비밀에 의해서만 그 한계를 알아야 한다'라고 말한 바와 같다.

จกฺขุสฺส รหตฺตา ‘‘ปฏิจฺฉนฺน’’นฺติ อิมมฺปิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา เอว ‘‘อลํกมฺมนิย’’นฺติ อิมมฺปิ สงฺคณฺหาติ. นิสชฺชสทฺโทปาทาเนน ‘‘อาสเน’’ติ อิทมฺปิ คหิตเมว. ‘‘มาตุคามสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม’’ติ อิมินา ‘‘มาตุคาเมน สทฺธิ’’นฺติ อิทมฺปิ คหิตเมว. เอวํ สามตฺถิยา ลพฺภมานปโทปาทาเนน โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน สทฺธึ เอโก เอกาย รโห ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน อลํกมฺมนิเย นิสชฺชสฺสาเทนาติ วุตฺตํ โหติ. จกฺขุสฺส รหภาเวน กุฏฺฏาทิปฏิจฺฉนฺเน เตเนว เมถุนเสวนกมฺมสฺส อนุรูเป อาสเน ตทหุชาตายปิ มนุสฺสิตฺถิยา สห นิสชฺชสฺสาทราเคน สมนฺนาคโต หุตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ ‘‘มาตุคามสฺสา’’ติ ตทหุชาตมฺปิ อิตฺถึ คณฺหาตีติ กุโต ลพฺภตีติ? ‘‘มาตุคาโม นาม มนุสฺสิตฺถี, น ยกฺขี, น เปตี, น ติรจฺฉานคตา, อนฺตมโส ตทหุชาตาปิ ทาริกา, ปเคว มหตฺตรี’’ติ (ปารา. ๔๔๕) ปทภาชนโต ลพฺภติ.

눈에 대해 비밀스러운 것이기에 '가려진(paṭicchanna)'이라는 말도, 가려진 것이기에 '그 일을 하기에 적당한(alaṃkammaniya)'이라는 말도 여기에 포함된다. '앉음(nisajja)'이라는 단어를 사용함으로써 '자리(āsana)에'라는 의미도 이미 포함된 것이다. '여인에게 가고자 하는 자'라는 말에 의해 '여인과 함께'라는 뜻도 이미 포함된 것이다. 이와 같이 그 능력에 따라 얻어지는 단어들을 사용함으로써, 어떤 비구가 여인과 함께 단둘이서 비밀스럽고 가려진, 그 일을 하기에 적당한 자리에서 앉아 즐김으로써라고 설해진 것이다. 벽 등으로 가려진 눈에 대한 비밀스러운 상태 때문에 바로 그 음행의 행위에 적당한 자리에서, 그날 태어난 인간 여인과도 함께 앉아 즐기는 탐욕을 갖추게 된 자라는 의미이다. 여기서 '여인(mātugāma)'이라는 말이 그날 태어난 여인까지도 포함한다는 것을 어디서 얻을 수 있는가? '여인이란 인간 여인을 말하며, 야차녀나 아귀녀나 축생이 아니며, 적어도 그날 태어난 여자아이로부터 하물며 성인 여성에 이르기까지이다'라는 단어 분석으로부터 얻어진다.

‘‘นิวาเสตี’’ติ อิมินา ‘‘กายพนฺธนํ พนฺธติ, จีวรํ ปารุปตี’’ติ อิทํ ลกฺขียติ. สพฺพตฺถาติ ยถาวุตฺตํ ปโยคโต ปุพฺพาปรปโยเค สงฺคณฺหาติ. เตเนว ‘‘ปโยเค จ ปโยเค จา’’ติ วิจฺฉาปโยโค กโต. นิสีทโต จสฺส ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. ‘‘อุภินฺนมฺปิ นิสชฺชาย ปาจิตฺติย’’นฺติ วกฺขมานตฺตา ทุกฺกฏํ สนฺธาย เอกกสฺส นิสีทโตติ คเหตพฺพํ.

'옷을 입는다(nivāseti)'는 말로써 '허리띠를 묶고 가사를 입는다'는 것이 나타난다. '모든 경우에'란 설해진 바와 같은 노력(payoga)으로부터 이전과 이후의 노력을 포함한다. 그렇기 때문에 '노력할 때마다(payoge ca payoge cā)'라고 반복되는 노력이 언급된 것이다. 앉아 있는 그에게 돌길라(dukkaṭa)가 된다는 문구로 연결된다. '두 사람 모두가 앉음으로써 바야제(pācittiya)가 된다'라고 뒤에서 설할 것이므로, 돌길라는 혼자 앉아 있는 자를 염두에 두고 이해해야 한다.

๕๔๔. นิสชฺชาย อุภินฺนมฺปีติ เอตฺถ ‘‘สกิ’’นฺติ เสโส, อุภินฺนํ นิสชฺชาปูรณวเสน อญฺญมญฺญสฺส ปุเร วา ปจฺฉา วา เอกกฺขเณ [Pg.263] วา มาตุคามสฺส วา ภิกฺขุสฺส วา เอกวารํ นิสชฺชายาติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ปาฬิยํ ‘‘มาตุคาเม นิสินฺเน ภิกฺขุ อุปนิสินฺโน วา โหตี’’ติอาทิ (ปารา. ๔๔๕). โหติ ปาจิตฺติยนฺติ โยชนา. ปโยคคณนาย จ โหนฺติ ปาจิตฺติยานีติ คเหตพฺพํ, มาตุคามสฺส วา ภิกฺขุโน วา อุภินฺนํ วา อุฏฺฐายุฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ อุปนิสีทนปโยคคณนาย จาติ อตฺโถ. ‘‘อาปตฺตีหิปิ ตีหิปี’’ติ วกฺขมานตฺตา ปาจิตฺติยคฺคหณํ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสานํ อุปลกฺขณํ โหติ, ตีสุ เอกํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ ‘‘ปโยคคณนายา’’ติ อิทํ ปาราชิกาย น ลพฺภติ เอกปโยเคเนว สิชฺฌนโต. กายสํสคฺคสงฺฆาทิเสโส, ปน สรีรโต ปุนปฺปุนํ วิยุชฺชิตฺวา ผุสเนน ปาจิตฺติยญฺจ ยถาวุตฺตนเยเนว ลพฺภติ.

544. '두 사람의 앉음으로써'에서 '한 번(sakiṃ)'이라는 말이 생략되었다. 두 사람의 앉음이 충족됨에 따라 서로 앞서거니 뒤서거니 혹은 동시에, 여인이나 비구가 한 번 앉음으로써라는 뜻이다. 성전(pāḷi)에서 '여인이 앉아 있을 때 비구가 다가가 앉거나'라고 설해진 바와 같다. '바야제(pācittiya)가 된다'는 문구로 연결된다. 노력의 횟수에 따라 바야제들이 된다고 이해해야 하니, 즉 여인이나 비구 두 사람 중 누군가가 일어났다 앉았다 하며 반복해서 다가가 앉는 노력의 횟수에 따라서라는 의미이다. '세 가지 죄들 중의 하나'라고 뒤에서 설할 것이므로, 바야제를 언급한 것은 바라이(pārājika)와 승잔(saṅghādisesa)을 암시하는 것이며, 세 가지 중 하나가 된다는 뜻이다. 여기서 '노력의 횟수에 따라'라는 것은 바라이죄에는 해당되지 않으니, 한 번의 노력만으로도 성립되기 때문이다. 그러나 신체 접촉에 의한 승잔은 몸에서 반복해서 떨어졌다 닿음으로써 발생하며, 바야제 또한 설해진 바와 같은 방식에 따라 얻어진다.

พหูสุปิ มาตุคาเมสุ พหุกานิ ปาจิตฺติยานิ โหนฺตีติ โยชนา. พหูสุ มาตุคาเมสุ นิสินฺเนสุ นิสินฺนานํ คณนาย เอเกเนว ปโยเคน พหูนิ ปาจิตฺติยานิ จ สงฺฆาทิเสสา จ โหนฺติ. ‘‘ปโยคคณนาย จา’’ติ อิมสฺส เอตฺถาปิ ยุชฺชมานตฺตา ตาสุ วิสุํ วิสุํ อุฏฺฐายุฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ นิสีทนฺตีสุ, สยญฺจ อุฏฺฐายุฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ นิสีทโต ตาสํ คณนาย อาปชฺชิตพฺพาปตฺติโย ปโยคคณนาย จ พหู โหนฺตีติ อิทํ ลพฺภติ. เอตฺถาปิ ปน ปาราชิกํ น ลพฺภติ, สงฺฆาทิเสโส, ปาจิตฺติยญฺจ ลพฺภติ.

여인들이 많을 때에도 많은 바야제들이 된다는 문구로 연결된다. 여러 명의 여인들이 앉아 있을 때, 한 번의 노력만으로도 앉아 있는 여인들의 수에 따라 많은 바야제들과 승잔들이 된다. '노력의 횟수에 따라'라는 말도 여기서 적용되므로, 그녀들이 각각 일어났다 앉았다 하며 반복해서 앉거나, 스스로 일어났다 앉았다 하며 반복해서 앉을 때, 그녀들의 숫자에 따라 범하게 되는 죄들과 노력의 횟수에 따라 많은 죄들이 된다는 것이 얻어진다. 그러나 여기서도 바라이죄는 성립되지 않으며, 승잔과 바야제만이 성립된다.

๕๔๕. สมีเป ฐิโตปิ อนฺโธ อนาปตฺตึ น กโรตีติ โสตสฺส รหภาเว อสติปิ ปธานภูตสฺส ‘‘จกฺขุสฺส รโห’’ติ อิมสฺส องฺคสฺส วิชฺชมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘อนฺโตทฺวาทสหตฺถเก’’ติ, อิมินา สวนูปจาเร วิชฺชมาเนปีติ วุตฺตํ โหติ. อิตฺถีนํ ตุ สตมฺปิ จ น กโรติ อนาปตฺตินฺติ [Pg.264] โยชนา, วิญฺญุโน ปุริสสฺส อสนฺนิหิตภาเวนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิตฺถีนมฺปิ สตมฺปิ จา’’ติ ลิขนฺติ, ตโตปิ อยเมว ปาโฐ สุนฺทโร. ปิ-สทฺโท วา ตุ-สทฺทตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ.

545. "곁에 서 있더라도 눈먼 자는 범계(가 없음)를 만들지 못한다"는 것은 귀의 은밀함이 없더라도 주된 요소인 "눈의 은밀함"이라는 이 구성 요소가 존재하기 때문에 "12해릿(atthaka, 팔꿈치 길이) 이내"라고 설해진 것이며, 이것으로 청각적 근접 범위에 있더라도 (범계를 막지 못함)을 말한 것입니다. "여인들이 있더라도 범계(가 없음)를 만들지 못한다"고 연결되니, 이는 지각 있는 남자가 근처에 있지 않기 때문이라는 뜻입니다. "여인들이 있더라도(Itthīnampi satampi cā)"라고 쓰기도 하지만, 이 읽기 방식이 더 훌륭합니다. 여기서 'pi'라는 단어는 'tu(그러나, 다만)'의 의미로 보아야 합니다.

๕๔๖. นิปชฺชิตฺวาติ เอตฺถ ‘‘สมีเป’’ติ เสโส, ‘‘นิทฺทายนฺโตปี’’ติ เอตสฺส วิเสสเกน ‘‘นิปชฺชิตฺวา’’ติ อิมินา นิสีทิตฺวา นิทฺทายนฺโตติ อิมสฺส นิวตฺติตตฺตา สมีเป นิสีทิตฺวา นิทฺทายนฺโตปิ อนนฺโธ มนุสฺสปุริโส อนาปตฺตึ กโรตีติ ลพฺภติ. ‘‘เกวล’’นฺติ วิเสสเนน พลวนิทฺทูปคโต คหิโตติ ตถา อหุตฺวา อนฺตรนฺตรา อาปนฺนาปนฺเน วินิจฺฉินิตฺวา ปวตฺตมานาย กปินิทฺทาย นิทฺทายนฺโตปิ อนาปตฺตึ กโรตีติ อยมตฺโถ ลพฺภติ. ‘‘ปิหิตทฺวารคพฺภสฺสา’’ติ วตฺตพฺเพ มชฺฌปทโลปีสมาสวเสน ‘‘ปิหิตคพฺภสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ทฺวาเร’’ติ อิมินา ทฺวาเรกเทสภูตํ อุมฺมารํ วา ตํสมีปํ วา อุปจาเรน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สเจ คพฺโภ ปิหิตทฺวาโร น โหติ, อนาปตฺตีติ พฺยติเรกโต ทสฺสิตํ.

546. "누워서(nipajjitvā)"라는 말에서 "곁에"라는 말이 생략된 것입니다. "잠들었더라도"에 대한 수식어인 "누워서"라는 말로써, 앉아서 조는 것을 제외했기 때문에, 곁에 앉아서 졸고 있더라도 눈멀지 않은 인간 남자는 범계가 없게 함(anāpattiṃ karoti)을 얻습니다. "오직(kevala)"이라는 수식어로 깊은 잠에 빠진 자를 취했으므로, 그렇지 않고 중간중간 깨어나 시비를 판단하며 이어지는 '원숭이 잠(kapiniddāya)'을 자는 자라도 범계가 없게 한다는 뜻을 얻습니다. "문이 닫힌 방의(pihitadvāragabbhassā)"라고 말해야 할 것을 중간 단어가 생략된 복합어의 방식에 따라 "닫힌 방의(pihitagabbhassā)"라고 하였습니다. "문에서"라는 말로써 문의 일부분인 문턱이나 그 근처를 방편으로(upacārena) 말한 것으로 보아야 합니다. 만약 방의 문이 닫혀 있지 않다면, 범계가 없음을 반대 급부로 보여준 것입니다.

๕๔๗. อิมสฺมึ อนิยตสิกฺขาปเท ปาฬิยํ อนาปตฺติวาเร อสติปิ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน สทฺธึ รโห ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๘๕) ปญฺจมสฺส อเจลกวคฺคสฺส จตุตฺถสิกฺขาปเท อนาปตฺติวาเร ‘‘อนาปตฺติ โย โกจิ วิญฺญู ปุริโส ทุติโย โหติ, ติฏฺฐติ น นิสีทติ, อรโหเปกฺโข, อญฺญวิหิโต นิสีทติ, อุมฺมตฺตกสฺส อาทิกมฺมิกสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๒๘๘) วุตฺเต อนาปตฺติวาเร สงฺคเหตุมาห ‘‘อนนฺเธ สตี’’ติอาทิ. ‘‘เอตสฺส สมีเป’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ. อิธ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทเสน ปุริโส ลพฺภติ, ‘‘เตนาปิ อพาเลน ภวิตพฺพํ, มนุสฺสชาติเกน ภวิตพฺพ’’นฺติ อิทญฺจ [Pg.265] ‘‘วิญฺญุสฺมิ’’นฺติ อิมินา ลพฺภติ. อนฺธสทิสนิทฺทูปคตปฏิปกฺขวาจิอนนฺธปเทน ‘‘อนิทฺทายนฺเต’’ติ ลพฺภติ, มนาปามนาปํ ชานนฺเต อนิทฺทายนฺเต มนุสฺสปุริเส ทสฺสนูปจารสฺส อนฺโต วิชฺชมาเนติ อตฺโถ.

547. 이 부정법(aniyata) 학습계목의 성전(Pāḷi)에는 범계가 없는 경우(anāpattivāra)가 없지만, "어떤 비구가 여인과 함께 은밀하게 가려진 좌석에 앉으면 파잇티야이다"(Pac. 285)라고 하는 다섯 번째 아첼라카 품의 네 번째 학습계목에 설해진 범계가 없는 경우, 즉 "범계가 없는 경우는 지각 있는 어떤 남자가 두 번째 동반자로 있고, 서 있으며 앉지 않고, 은밀함을 살피며, 다른 일에 전념하며 앉아 있는 경우, 미친 자, 최초 범계자의 경우이다"(Pac. 288)라고 설해진 범계가 없는 경우를 포함하기 위해 "눈멀지 않은 자가 있을 때" 등을 설하였습니다. "이의 곁에"라는 말은 문맥으로부터 얻어집니다. 여기서 남성형의 지시로 '남자'를 얻고, "그 또한 어리석지 않아야 하며, 인간이어야 한다"는 것은 "지각 있는 자(viññusmiṃ)"라는 말로써 얻어집니다. 눈먼 자와 같은 잠에 빠진 상태의 반대어인 '눈멀지 않은(anandha)'이라는 단어로 "잠들지 않은 자"를 얻으니, 즉 좋고 싫음을 알고 잠들지 않은 인간 남자가 시각적 근접 범위 안에 존재할 때라는 뜻입니다.

‘‘นิสชฺชปจฺจยา โทโส นตฺถี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ, เอวรูเป รโห อาสเน มาตุคาเมน สทฺธึ นิสินฺนปจฺจยา อาปตฺติ นตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘ฐิตสฺสา’’ติ อิมินาปิ ตเทว ปทํ โยเชตพฺพํ. วิญฺญุมฺหิ ปฏิพเล มนุสฺสปุริเส อสนฺนิหิเตปิ ตถาวิเธ รโห อาสเน มาตุคาเม อาสเน นิสินฺเนปิ สยาเนปิ ฐิเตปิ สยํ ฐิตสฺส นิสชฺชาย อภาวา ตปฺปจฺจยา อาปตฺติ น โหตีติ อตฺโถ. อรหสญฺญิโน นิสชฺชปจฺจยา โทโส นตฺถีติ รโห อาสเน มาตุคาเมน สทฺธึ นิสชฺชนฺตสฺสาปิ ‘‘รโห’’ติ สญฺญารหิตสฺส นิสีทโต นิสชฺชปจฺจยา อนาปตฺตีติ อตฺโถ. วิกฺขิตฺตเจตโส นิสชฺชปจฺจยา โทโส นตฺถีติ โยชนา.

"앉음으로 인한 허물이 없다"는 것과 연결되니, 이와 같은 은밀한 좌석에 여인과 함께 앉은 것으로 인한 범계가 없다는 뜻입니다. "서 있는 자의"라는 말에도 같은 단어를 연결해야 합니다. 지각 있고 유능한 인간 남자가 근처에 없더라도, 그와 같은 은밀한 좌석에 여인이 앉아 있거나 누워 있거나 서 있더라도, 스스로 서 있는 자에게는 앉음이 없으므로 그로 인한 범계가 되지 않는다는 뜻입니다. 은밀하다는 인식이 없는 자에게 앉음으로 인한 허물이 없다는 것은, 은밀한 좌석에 여인과 함께 앉더라도 "은밀하다"는 인식이 없이 앉는 자에게는 앉음으로 인한 범계가 없다는 뜻입니다. 마음이 산란한 자에게 앉음으로 인한 허물이 없다고 연결됩니다.

๕๔๘. เอตฺตาวตา ปาจิตฺติยาปตฺติมตฺตโต อนาปตฺติปฺปการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส อนิยตโวหารเหตุภูตาหิ ตีหิ อาปตฺตีหิ อนาปตฺติปการํ ทสฺเสตุมาห ‘‘น โทโส’’ติอาทิ. อาปตฺตีหิปิ ตีหิปีติ ‘‘นิสชฺชํ ภิกฺขุ ปฏิชานมาโน ติณฺณํ ธมฺมานํ อญฺญตเรน กาเรตพฺโพ ปาราชิเกน วา สงฺฆาทิเสเสน วา ปาจิตฺติเยน วา’’ติ (ปารา. ๔๔๔) ปาฬิยํ วุตฺตาหิ ‘‘ปฐมปาราชิกาปตฺติกายสํสคฺคสงฺฆาทิเสสาปตฺติปาจิตฺติยาปตฺตี’’ติ อิมาหิ ตีหิปิ อาปตฺตีหีติ วุตฺตํ โหตีติ.

548. 이와 같이 파잇티야 범계에 국한하여 범계가 없는 방식을 보여준 뒤, 이제 이 학습계목이 '부정(aniyata)'이라 불리는 원인이 되는 세 가지 범계로부터 범계가 없는 방식을 보여주기 위해 "허물이 없다" 등을 설하였습니다. "세 가지 범계들로도"라는 것은 "앉아 있었음을 인정하는 비구는 세 가지 법 중의 하나, 즉 파라지카나 상가디세사나 파잇티야로 처벌되어야 한다"(Pārā. 444)라고 성전에 설해진, "첫 번째 파라지카 범계, 신체 접촉의 상가디세사 범계, 파잇티야 범계"라는 이 세 가지 범계들로도 (허물이 없다)는 뜻입니다.

ปฐมานิยตกถาวณฺณนา.

첫 번째 부정법에 대한 설명이 끝났다.

๕๔๙. วตฺตพฺพภาเวนาธิกตทุติยานิยตวินิจฺฉยโต ปฐมานิยเต วุตฺตวินิจฺฉเยหิ สมํ วินิจฺฉยํ ปหาย ตตฺถ [Pg.266] อวุตฺตํ อิมสฺเสว วินิจฺฉยวิเสสํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อนนฺธา’’ติอาทิ. อิธ ทุฏฺฐุลฺลวาจาสงฺฆาทิเสสสฺสาปิ คหิตตฺตา ตโต อนาปตฺติกรํ ทสฺเสตุํ ‘‘อพธิโร’’ติ วุตฺตํ. อนนฺโธ อพธิโรติ ‘‘ปุริโส’’ติ อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อิตฺถี’’ติ อิทํ สนฺธาย ‘‘อนนฺธาพธิรา’’ติ คเหตพฺพํ. เอวมุปริปิ. เตนาปิ สวนูปจารนฺโตคเธน ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺโตทฺวาทสหตฺถฏฺโฐ’’ติ วุตฺตํ.

549. 설해야 할 내용으로 규정된 두 번째 부정법의 판결로부터, 첫 번째 부정법에서 설해진 판결들과 같은 판결들은 버리고, 거기서 설해지지 않은 이 (학습계목)만의 특별한 판결을 보여주기 위해 "눈멀지 않은" 등을 설하였습니다. 여기서는 거친 말의 상가디세사(duṭṭhullavācāsaṅghādisesa) 또한 포함되므로, 그로부터 범계가 없게 됨을 보여주기 위해 "귀먹지 않은"이라고 설하였습니다. "눈멀지 않고 귀먹지 않은"이란 '남자'를 염두에 두고 설한 것입니다. '여자'를 염두에 둘 때는 "눈멀지 않고 귀먹지 않은(여성형)"으로 취해야 합니다. 이후도 마찬가지입니다. 그 또한 청각적 근접 범위에 포함되어야 함을 보여주기 위해 "12해릿 이내에 서 있는"이라고 설하였습니다.

๕๕๐. ‘‘อนฺโธ อพธิโร อนาปตฺตึ น กโรตี’’ติ อิทํ กายสํสคฺคสงฺฆาทิเสสํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘พธิโร วาปิ จกฺขุมา, น กโรติ อนาปตฺติ’’นฺติ อิทํ ปน ทุฏฺฐุลฺลวาจาสงฺฆาทิเสสํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เอวเมตฺถ สนฺธาย ภาสิตตฺโถ เวทิตพฺโพ.

550. "눈멀고 귀먹은 자는 범계가 없음을 만들지 못한다"는 것은 신체 접촉의 상가디세사를 염두에 두고 설한 것입니다. "귀먹었으나 눈은 보이는 자라도 범계가 없음을 만들지 못한다"는 것은 거친 말의 상가디세사를 염두에 두고 설한 것이니, 이와 같이 여기서 의도된 의미를 알아야 합니다.

ปุริมานิยตกถาย อวุตฺตวิเสสสฺส ทุติยานิยตกถาย วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา อยมฺปิ วิเสโส อิธ วตฺตพฺโพ. โกยํ วิเสโส, โย อิธ วตฺตพฺโพติ เจ? ตตฺถ ‘‘ปฏิจฺฉนฺเน อาสเน อลํกมฺมนิเย’’ติ (ปารา. ๔๔๔) วุตฺตํ อาสนงฺคทฺวยํ อิธ ‘‘น เหว โข ปน ปฏิจฺฉนฺนํ อาสนํ โหติ นาลํกมฺมนิย’’นฺติ (ปารา. ๔๕๓) นิเสเธตฺวา ‘‘อลญฺจ โข โหติ มาตุคามํ ทุฏฺฐุลฺลาหิ วาจาหิ โอภาสิตุ’’นฺติ (ปารา. ๔๕๓) อิทํ อปุพฺพงฺคํ วุตฺตํ. ตตฺร มาตุคาโมติ อนฺตมโส ตทหุชาตาปิ ทาริกา คหิตา, อิธ ‘‘มาตุคาโม นาม มนุสฺสิตฺถี, น ยกฺขี, น เปตี, น ติรจฺฉานคตา, วิญฺญู ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลํ อาชานิตุ’’นฺติ (ปารา. ๔๕๔) วิญฺญู ปฏิพโล มาตุคาโมว วุตฺโต. ตตฺถ ‘‘ปาราชิเกน วา สงฺฆาทิเสเสน วา ปาจิตฺติเยน วา’’ติ (ปารา. ๔๔๔) ติสฺโส อาปตฺติโย วุตฺตา, อิธ ‘‘นิสชฺชํ ภิกฺขุ ปฏิชานมาโน ทฺวินฺนํ ธมฺมานํ อญฺญตเรน [Pg.267] กาเรตพฺโพ สงฺฆาทิเสเสน วา ปาจิตฺติเยน วา’’ติ (ปารา. ๔๕๓) ทฺเวเยว อาปตฺติโย วุตฺตา. สงฺฆาทิเสเสสุ จ ตตฺถ ‘‘สา เจ เอวํ วเทยฺย ‘อยฺโย มยา ทิฏฺโฐ นิสินฺโน มาตุคาเมน สทฺธึ กายสํสคฺคํ สมาปชฺชนฺโต’ติ, โส จ ตํ ปฏิชานาติ, อาปตฺติยา กาเรตพฺโพ’’ติ (ปารา. ๔๔๘) กายสํสคฺคสงฺฆาทิเสโสว วุตฺโต, อิธ โส จ วุตฺโต, ‘‘สา เจ เอวํ วเทยฺย ‘อยฺยสฺส มยา สุตํ นิสินฺนสฺส มาตุคามํ ทุฏฺฐุลฺลาหิ วาจาหิ โอภาเสนฺตสฺสา’ติ, โส จ ตํ ปฏิชานาติ, อาปตฺติยา กาเรตพฺโพ’’ติ (ปารา. ๔๕๕) ทุฏฺฐุลฺลวาจาสงฺฆาทิเสโส จ วุตฺโต. เอตฺตโก อุภินฺนมนิยตานํ วิเสโส.

앞선 첫 번째 부정(不定)에 대한 설명에서 언급되지 않은 차이점을 두 번째 부정에 대한 설명에서 말하고자 하므로, 이 차이점 또한 여기서 설명되어야 한다. 여기서 설명되어야 할 그 차이점이란 무엇인가? 거기서 ‘은폐된 좌석이며 음행하기에 적합한’(Pārā. 444)이라고 언급된 두 가지 좌석의 특징을 여기서는 ‘은폐된 좌석도 아니고 음행하기에 적합하지도 않으나’(Pārā. 453)라고 부정하며, ‘여인에게 추악한 말로 말을 걸기에 적합한’(Pārā. 453)이라는 새로운 특징이 언급되었다. 거기서 여인이란 적어도 그날 태어난 여자아이까지 포함되지만, 여기서는 ‘여인이란 인간 여자이며, 야차나 아귀나 축생이 아니고, 선한 말과 악한 말, 추악한 말과 추악하지 않은 말을 알아들을 수 있을 만큼 지혜롭고 유능한 자’(Pārā. 454)라고 하여, 지혜롭고 유능한 여인만을 말한다. 거기서는 ‘바라직이나 승잔이나 바일제 중의 하나’(Pārā. 444)라고 세 가지 죄가 언급되었으나, 여기서는 ‘비구가 앉아 있었음을 자인하면 두 가지 법 중의 하나, 즉 승잔이나 바일제로 처벌되어야 한다’(Pārā. 453)라고 두 가지 죄만이 언급되었다. 승잔죄 중에서 거기서는 ‘만약 그녀가 “존자여, 제가 보기에 그는 여인과 함께 앉아서 신체 접촉을 범했습니다”라고 말하고 그가 그것을 자인하면, 그 죄에 따라 처벌되어야 한다’(Pārā. 448)라고 신체 접촉에 의한 승잔죄만이 언급되었으나, 여기서는 그것과 함께 ‘만약 그녀가 “존자여, 제가 듣기에 그는 앉아서 여인에게 추악한 말로 말을 걸었습니다”라고 말하고 그가 그것을 자인하면, 그 죄에 따라 처벌되어야 한다’(Pārā. 455)라고 추악한 말에 의한 승잔죄도 언급되었다. 이것이 두 부정(不定) 사이의 차이점이다.

อยํ กสฺมา น วุตฺโตติ? อยํ สมฺโพธวตฺถุวิเสโส วตฺตุมิจฺฉิโต ปน อฏฺฐกถาคตวินิจฺฉยวิเสสโตติ ตสฺมา น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ติสมุฏฺฐานเมวิทํ กายจิตฺตวาจาจิตฺตกายวาจาจิตฺตวเสน ตีณิ สมุฏฺฐานานิ เอตสฺสาติ กตฺวา.

이것은 왜 말하지 않았는가? 이것은 깨달음의 대상(sambodhavatthu)의 차이점이지만 주석서에 전해지는 판결(vinicchaya)의 차이점으로 말하고자 하였기에 말하지 않은 것으로 보아야 한다. 이것의 발생 원인(samuṭṭhāna)은 몸과 마음, 말과 마음, 몸·말·마음의 세 가지 방식에 따른 세 가지 발생 원인을 가진다.

อิเมหิปิ ทฺวีหิ อนิยตสิกฺขาปเทหิ สิกฺขาปทนฺตเรสุ ปญฺญตฺตาเยว อาปตฺติโย, อนาปตฺติโย จ ทสฺสิตา, น โกจิ อาปตฺติวิเสโส วุตฺโต, ตสฺมา กิเมเตสํ วจเนนาติ? วุจฺจเต – วินยวินิจฺฉยลกฺขณํ ฐเปตุํ ภควตา อุปฺปนฺเน วตฺถุมฺหิ ทฺเว อนิยตา ปญฺญตฺตา. กถํ? เอวรูปายปิ สทฺเธยฺยวจนาย อุปาสิกาย วุจฺจมาโน ปฏิชานมาโนว อาปตฺติยา กาเรตพฺโพ, น อปฺปฏิชานมาโน, ตสฺมา ‘‘ยาย กายจิ อาปตฺติยา เยน เกนจิ โจทิเต ปฏิญฺญาตกรณํเยวงฺคํ กาตพฺพ’’นฺติ อิเมหิ สิกฺขาปเทหิ วินิจฺฉยลกฺขณํ ฐปิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ กสฺมา ภิกฺขุนีนํ อนิยตํ [Pg.268] น วุตฺตนฺติ? อิทเมว ลกฺขณํ สพฺพตฺถ อนุคตนฺติ น วุตฺตํ.

이 두 가지 부정(不定)의 학처에 의해서도 다른 학처들에서 제정된 죄와 무죄만이 나타날 뿐, 어떤 특별한 죄가 언급된 것은 아니다. 그렇다면 이들의 설시는 무슨 의미가 있는가? 이에 대해 답하자면, 율의 판결의 특징(vinayavinicchayalakkhaṇa)을 세우기 위해 세존께서 사건이 발생했을 때 두 가지 부정(不定)을 제정하신 것이다. 어떻게 그러한가? 이와 같이 신뢰할 만한 말을 하는 우바이가 말할 때, (비구가) 자인할 때만 죄로 처벌되어야 하며 자인하지 않을 때는 처벌되지 않는다. 그러므로 ‘어떤 죄에 대해서든 누군가에 의해 고발되었을 때, (본인의) 자인에 따른 조치(paṭiññātakaraṇa)만을 요건으로 삼아야 한다’는 판결의 특징이 이 학처들에 의해 세워졌음을 알아야 한다. 그렇다면 왜 비구니들에게는 부정(不定)이 언급되지 않았는가? 이 특징 자체가 모든 곳에 적용되기 때문에 언급되지 않은 것이다.

ทุติยานิยตกถาวณฺณนา.

두 번째 부정(不定)에 대한 설명이 끝났다.

อิติ วินยตฺถสารสนฺทีปนิยา

이와 같이 비나얏타사라산디파니의

วินยวินิจฺฉยวณฺณนาย

비나야비니치야 주석에서

อนิยตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

부정(不定)에 대한 설명이 완료되었다.

นิสฺสคฺคิยกถาวณฺณนา

니사기(Nissaggiya, 사타)에 대한 설명

๕๕๑. เอวํ อนิยตกถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิสฺสคฺคิยกถํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โขม’’นฺติอาทิ. โขมนฺติ เอวํนามกํ จีวรํ. โขมนฺติ คจฺฉวิเสสสฺส นามํ, ตสฺส วาเกหิ กตจีวรํ การโณปจารโวหารวเสน ‘‘โขม’’นฺติ วุตฺตํ. กปฺปาสนฺติ กปฺปาสสุตฺตมยํ จีวรํ, อิทมฺปิ วุตฺตนเยเนว ‘‘กปฺปาส’’นฺติ วุจฺจติ. โกเสยฺยํ นาม โกสการกิมิโกสํ, โกเสน นิพฺพตฺตํ สุตฺตํ โกเสยฺยํ. อิธ ปน เตน โกเสยฺยสุตฺเตน นิพฺพตฺตํ จีวรํ ‘‘โกเสยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. สาณนฺติ สาณวากสุตฺเตหิ วายิตฺวา กตจีวรํ. อิทญฺจ โขมํ วิย ทฏฺฐพฺพํ. ภงฺคนฺติ โขมสุตฺตาทีนิ สพฺพานิ, เอกจฺจานิ วา มิสฺเสตฺวา กตจีวรํ. อิทมฺปิ กรณปฺปกาเรน ลทฺธนามกํ. ‘‘ภงฺคํ นาม เอกา คจฺฉชาติ, ตสฺสา วากมยสุตฺเตหิ วายิตฺวา กตจีวร’’นฺติ เกจิ. อิมสฺมึ ปกฺเข โขมํ วิย คเหตพฺพํ. กมฺพลนฺติ มนุสฺสโลมวาฬโลมํ วินา เสสโลเมหิ วายิตฺวา กตจีวรํ วุตฺตนฺติ. อิทํ ‘‘จีวรํ นาม ฉนฺนํ จีวรานํ อญฺญตรํ จีวร’’นฺติ (ปารา. ๔๖๓) ปทภาชเน จ ‘‘โขมํ กปฺปาสิกํ โกเสยฺยํ กมฺพลํ สาณํ ภงฺค’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๒-๔๖๓) อฏฺฐกถาย จ วุตฺตํ สนฺธายาห. ‘‘ชาติโต’’ติ [Pg.269] อิทํ ปมาณาทิเภทสฺส วกฺขมานตฺตา วุตฺตํ. ชาติโตติ โขมาทิสามญฺญโต. สามญฺญญฺหิ ‘‘ชาตี’’ติ วุจฺจติ. ทีฆรสฺสถูลสุขุมนีลปีตาทิเภทภินฺนานํ สพฺเพสํ วตฺถาวยวานํ สงฺคาหิกโขมสุตฺตมยตาสามญฺญํ ชาตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ เสเสสุปิ.

551. 이처럼 부정(不定)에 대한 설명을 보인 뒤, 이제 니사기에 대한 설명을 보이기 위해 ‘코망(khoma, 아마포)’ 등을 말씀하셨다. ‘코망’이란 이와 같은 이름의 가사를 말한다. ‘코망’은 어떤 나무 종류의 이름인데, 그 껍질의 섬유로 만든 가사를 원인에 대한 명칭을 결과에 적용하는 용법에 따라 ‘코망’이라 부른다. ‘깝빠상(kappāsa, 면포)’은 면사로 만든 가사이며, 이것도 앞에서 말한 방식대로 ‘깝빠사’라 부른다. ‘꼬쎄양(koseyya, 견직물)’이란 고치 만드는 벌레의 고치로부터 나온 실로 된 것이다. 여기서는 그 견사로 만든 가사를 ‘꼬쎄야’라고 하였다. ‘사낭(sāṇa, 삼베)’이란 삼나무 껍질 실로 짜서 만든 가사이다. 이것은 코망과 같은 방식으로 이해해야 한다. ‘방강(bhaṅga, 혼방직)’이란 아마사 등을 모두 섞거나 일부를 섞어서 만든 가사이다. 이것 또한 제작 방식에 따라 얻어진 이름이다. 어떤 이들은 ‘방강이란 한 종류의 나무인데, 그 껍질 실로 짜서 만든 가사이다’라고 한다. 이 견해에 따르면 코망처럼 이해해야 한다. ‘깜발랑(kambala, 모직)’이란 인간의 털이나 짐승의 꼬리털을 제외한 나머지 털로 짜서 만든 가사를 말한다. 이것은 단어 해석(padabhājana)에서 ‘가사란 여섯 가지 가사 중의 하나이다’(Pārā. 463)라고 한 것과, 주석서에서 ‘아마포, 면포, 견직물, 모직물, 삼베, 혼방직’(Pārā. aṭṭha. 2.462-463)이라고 언급한 것을 염두에 두고 하신 말씀이다. ‘종류에 따라(jātito)’라고 한 것은 수량 등의 구분이 뒤에서 언급될 것이기에 하신 말씀이다. ‘종류에 따라’란 아마포 등의 일반적인 특징에 따른 것이다. 일반적인 특징을 ‘종류(jāti)’라고 부르기 때문이다. 길거나 짧거나 굵거나 가늘거나 푸르거나 노란 등의 차이로 나뉘는 모든 직물의 부분들을 포괄하는 ‘아마사로 만들어졌음’이라는 일반적인 특징이 종류라고 불리는 것이다. 나머지에 대해서도 이와 같다.

๕๕๒. ทุกูลนฺติ เอวํนามกํ รุกฺขวากมยจีวรํ. ปตฺตุณฺณนฺติ ปตฺตุณฺณเทเส สญฺชาตวตฺถํ. ‘‘ปตฺตุณฺณํ โกเสยฺยวิเสโส’’ติ อภิธานโกเส วุตฺตํ. จินนฺติ จินเทเส อุปฺปนฺนวตฺถํ. โสมารปฏฺฏกนฺติ โสมารเทเส อุปฺปนฺนวตฺถํ. ‘‘โสมารจินปฏก’’นฺติปิ ลิขนฺติ, โสเยวตฺโถ. อิทฺธิชนฺติ เอหิภิกฺขูนํ ปุญฺญิทฺธิยา นิพฺพตฺตํ จีวรํ. เทวทินฺนนฺติ เทวตาหิ ทินฺนํ จีวรํ. ตญฺหิ กปฺปรุกฺเข นิพฺพตฺตํ, ชาลินิยา เทวกญฺญาย อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ทินฺนวตฺถสทิสํ. ตสฺสาติ ชาติโต ฉพฺพิธสฺส กปฺปิยจีวรสฺส. อิทํ ฉพฺพิธจีวรํ ยถารหํ อนุโลมิกํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ทุกูลญฺหิ สาณสฺส อนุโลมํ วากมยตฺตา, ปตฺตุณฺณาทีนิ โกเสยฺยสฺส อนุโลมานิ ปาณเกหิ กตสุตฺตมยตฺตา, อิทฺธิชมฺปิ โขมาทีนํเยว อญฺญตรํ โหตีติ เตสํ อนุโลมํ, เทวทินฺนมฺปิ โขมาทีนํเยว อนุโลมํ โหติ เตสํ อญฺญตรภาวโต. ยถาห –

552. ‘두꿀랑(dukūla)’이란 이와 같은 이름의 나무껍질로 만든 가사이다. ‘빳뚠낭(pattuṇṇa)’은 빳뚠나 지방에서 생산된 옷감이다. ‘아비다나꼬사’에서는 ‘빳뚠나는 견직물의 일종이다’라고 하였다. ‘찌낭(cina)’은 중국(Cina) 땅에서 생산된 옷감이다. ‘소마라빳땅(somārapaṭṭa)’은 소마라 지방에서 생산된 옷감이다. ‘소마라찌나빠따까(somāracinapaṭaka)’라고도 쓰는데, 의미는 같다. ‘잇디장(iddhija)’은 에히비구(ehibhikkhu)들의 공덕의 신통력으로 생긴 가사이다. ‘데와딘낭(devadinna)’은 천신들이 보시한 가사이다. 그것은 겁수(kapparukkhe)에서 생겨난 것으로, 자린니라는 천녀가 아누룻다 존자에게 보시한 옷감과 같은 것이다. ‘그것의(tassa)’란 종류에 따른 여섯 가지 허용된 가사를 말한다. 이 여섯 가지 가사는 상황에 따라 준하는 것(anulomika)들이라고 말한 것과 같은 의미이다. 두꿀라는 나무껍질로 된 것이기에 삼베(sāṇa)에 준하고, 빳뚠나 등은 벌레가 만든 실로 된 것이기에 견직물(koseyya)에 준하며, 잇디장도 아마포 등 중의 하나가 되기에 그것들에 준하고, 데와딘나도 아마포 등 중의 하나가 되기에 그것들에 준한다. 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘สาณสฺส ตุ ทุกูลญฺหิ, อิทฺธิชํ เทวทินฺนกํ;

โขมาทีนํวสิฏฺฐํตุ, โกเสยฺยสฺสานุโลมิก’’นฺติ.

‘삼베(sāṇa)에는 두꿀라가 준하며, 신통으로 생긴 것(iddhija)과 천신이 보시한 것(devadinna)은 아마포 등 중에서 가장 뛰어난 것이다. 그리고 견직물(koseyya)에 준하는 것들이 있다.’

๕๕๓. ติณฺณํ จีวรานํ สมาหาโร ติจีวรนฺติ ปมาณยุตฺตํ สงฺฆาฏิอาทินาเมน อธิฏฺฐิตจีวรสฺเสว นามตฺตา ตเทว วุจฺจติ. คณนวเสน ยํ กิญฺจิ จีวรตฺตยํ น วตฺตพฺพํ. สมุทฺเทกเทโสปิ ยถา ‘‘สมุทฺโท’’ติ วุจฺจติ, เอวํ อธิฏฺฐิเตสุ ตีสุ จีวเรสุ อญฺญตรํ ‘‘ติจีวร’’นฺติ วุจฺจติ. ปริกฺขารโจฬนฺติ [Pg.270] สงฺฆาฏิอาทิวิสิฏฺฐนาเมหิ อนธิฏฺฐิตํ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว อายาเมน อฏฺฐงฺคุลํ สุคตงฺคุเลน จตุรงฺคุลวิตฺถตํ ปจฺฉิมํ จีวร’’นฺติ (ปารา. ๓๕๘) อนุญฺญาตํ ปจฺฉิมจีวรปริยนฺตํ กตฺวา กตากตสฺส ยสฺส กสฺสจิ จีวรสฺส รุฬฺหิสญฺญา.

553. 세 가지 가사의 집합을 '삼의(三의)'라고 하니, 규격에 맞는 승가리 등의 이름으로 결정을 가한(adhiṭṭhita) 가사만을 가리키는 이름이기 때문이다. 단순히 숫자로 헤아린 아무 세 벌의 가사를 말하는 것이 아니다. 바다의 일부분도 ‘바다’라고 부르는 것처럼, 결정을 가한 세 가지 가사 중 어느 하나도 ‘삼의’라고 불린다. ‘부속 천(Parikkhāracoḷa)’이란 승가리 등의 특별한 명칭으로 결정되지 않은 것으로, “비구들이여, 길이는 서가 손가락으로 여덟 손가락, 넓이는 네 손가락인 최소한의 가사를 허용한다”라고 허용된 최소한의 가사를 한도로 하여, 가공되었든 되지 않았든 어떤 가사든지 통칭하는 명칭이다.

มุขํ สนฺทมานลาลํ ปุญฺฉติ เอเตนาติ มุขปุญฺฉนนฺติ กโปลโต นิจฺจํ สนฺทมานลาลานํ ปุญฺฉนตฺถาย อนุญฺญาตสฺส จีวรวิเสสสฺส นามํ. นิสีทนฺติ เอตฺถาติ นิสีทนนฺติ จ ภิกฺขูนํ อตฺถริตฺวา นิสีทิตุํ อนุญฺญาตสฺส จีวรสฺส นามํ. อธิฏฺเฐยฺยาติ ‘‘อิมํ กณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิ’’นฺติอาทินา (วิ. วิ. ๕๘๕) วกฺขมานนเยน นามํ คเหตฺวา อธิฏฺเฐยฺยาติ อตฺโถ. ปจฺจตฺถรณเมว จาติ สงฺฆิเก มญฺจปีเฐ สรีรสมฺผุสเนน อาปชฺชิตพฺพาย อาปตฺติยา โมจนตฺถาย ตตฺถ อตฺถริตฺวา ปริโภคตฺถาย อนุญฺญาตํ ปจฺจตฺถรณจีวรญฺจ.

이것으로 입에서 흐르는 침을 닦는다고 해서 ‘입 닦는 천(mukhapuñchana)’이라 하니, 뺨에서 항상 흐르는 침을 닦기 위해 허용된 특별한 가사의 이름이다. 여기에 앉는다고 해서 ‘좌구(nisīdana)’라 하니, 비구들이 펴고 앉도록 허용된 가사의 이름이다. ‘결정해야 한다(adhiṭṭheyyā)’는 것은 “이 가려움증을 가리는 천(kaṇḍuppaṭicchādi)을 [결정한다]”라는 등의 앞으로 설명할 방식에 따라 이름을 취하여 결정해야 한다는 의미이다. ‘깔개(paccattharaṇa)’는 승가의 침상이나 의자에서 신체 접촉으로 인해 발생할 수 있는 죄를 면하기 위해, 그곳에 펴서 사용하도록 허용된 깔개 가사를 말한다.

๕๕๔. เอกาหนฺติ วสนกิริยาย อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ติจีวรนฺติ ติจีวเรน. วิปฺปวเสยฺยาติ ‘‘สงฺฆาฏิยา วา อุตฺตราสงฺเคน วา อนฺตรวาสเกน วา’’ติ (ปารา. ๔๗๖) วุตฺตตฺตา เอกเทเส สมุทาโยปจารวเสน อวยวสฺส วจนโต ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตเรนาติปิ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘วินา’’ติ อิทํ ปจฺจามสติ. อธิฏฺฐาติ อธิฏฺฐายาติ คเหตพฺพํ ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๒, ๒๓; อ. นิ. ๖.๕๘) ยถา, เอตฺถ ‘‘วฬญฺชิยมาน’’นฺติ เสโส, อธิฏฺฐาย วฬญฺชิยมานํ นิสีทนํ ตถา วินา จตุมาสํ น วเสยฺยาติ โยชนา.

554. ‘하루(ekāhaṃ)’는 머무는 행위와의 완전한 결합을 나타내는 대격(accusative)이다. ‘삼의와(ticīvaranti)’는 삼의와 함께라는 뜻이다. ‘떨어져 머문다(vippavaseyyā)’는 것은 “승가리나 울다라승이나 안타와사 중 하나와”라고 설해졌으므로, 전체를 나타내는 말로 부분을 가리키는 비유적 표현(metonymy)에 따라 세 가지 가사 중 어느 하나와 떨어져 머무는 것을 의미한다. ‘그와 같이(tathā)’라는 말로 ‘없이(vinā)’라는 말을 다시 가리킨다. ‘결정하여(adhiṭṭhā)’는 ‘결정하고서’로 이해해야 하니 ‘지혜롭게 성찰하여(paṭisaṅkhā yoniso)’와 같다. 여기서는 ‘사용되는 것’이라는 말이 생략되어 있다. 즉, 결정하여 사용되는 좌구 없이 그와 같이 네 달 동안 머물지 말아야 한다는 결합이다.

๕๕๕. กปฺปิยนฺติ กปฺปิยการณํ นีลาทิวณฺณเภทกรณํ. กปฺปิยนฺติ จ การเณ การิยูปจาเรน คเหตพฺพํ. พินฺทุํ ทตฺวาติ ‘‘นีลํ วา กทฺทมํ วา กาฬสามํ วา’’ติ (ปาจิ. ๓๖๘) วุตฺตโลหมลาทินา [Pg.271] เยน เกนจิปิ มงฺคุลปิฏฺฐิปฺปมาณาทิกํ พินฺทุํ ทตฺวา. ตตฺถาติ เตสุ อธิฏฺฐาตพฺเพสุ ติจีวราทีสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ติจีวรนฺติ นิทฺธาริตพฺพํ. อุปปนฺนนฺติ ยุตฺตํ. ปมาเณนาติ อนนฺตรํ วกฺขมาเนน ปมาเณน. อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ ‘‘อิมํ สงฺฆาฏึ อธิฏฺฐามี’’ติอาทินา วกฺขมานนเยน นามํ วตฺวา อธิฏฺฐาตพฺพํ. เอวกาเรน ปน นามํ วตฺวา น วิกปฺเปตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เอส นโย เสสจีวเรสุปิ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ติจีวรํ อธิฏฺฐาตุํ, น วิกปฺเปตุ’’นฺติอาทิ (มหาว. ๓๕๘). ตสฺมา ติจีวราทีนิ อธิฏฺฐหนฺเตน ‘‘อิมํ สงฺฆาฏึ อธิฏฺฐามี’’ติอาทินา นามํ วตฺวา อธิฏฺฐาตพฺพํ. วิกปฺเปนฺเตน ปน ‘‘อิมํ สงฺฆาฏิ’’นฺติอาทินา ตสฺส จีวรสฺส นามํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อิมํ จีวรํ ตุยฺหํ วิกปฺเปมี’’ติ วิกปฺเปตพฺพํ. ติจีวรํ วา โหตุ อญฺญํ วา, ยทิ ตํ ตํ นามํ คเหตฺวา วิกปฺเปติ, อวิกปฺปิตํ โหติ อติเรกจีวรฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. ตํ จีวรนฺติ สมฺพนฺโธ.

555. ‘적절하게 한다(kappiya)’는 것은 적절하게 만드는 과정, 즉 청색 등의 색으로 표시하는 것을 말한다. ‘적절하게 한다’는 것은 원인(행위)을 결과의 이름으로 부르는 비유로 이해해야 한다. ‘점(bindu)을 찍어’라는 것은 “청색이나 진흙색이나 검은 갈색으로”라고 설해진 것처럼 철의 녹(lohamala) 등으로 공작의 눈(maṅgulapiṭṭhi) 정도 크기의 점을 찍는 것을 말한다. ‘그중에서(tattha)’는 결정해야 할 삼의 등을 가리키는 것으로, 구별을 나타내는 처격이다. ‘삼의(ticīvara)’는 구별되어야 할 대상이다. ‘맞는(upapanna)’은 적절한 것을 뜻한다. ‘치수(pamāṇa)’는 다음에 설해질 치수를 말한다. ‘결정해야 한다(adhiṭṭhātabba)’는 “이 승가리를 결정한다”라고 앞으로 설명할 방식에 따라 이름을 말하며 결정해야 한다는 것이다. ‘단(eva)’이라는 한정어는 이름을 말하며 결정해야지 양도(vikappana)해서는 안 된다는 것을 나타낸다. 이 방식은 나머지 가사들에도 적용된다. 세존께서는 “비구들이여, 삼의를 결정하는 것을 허용하며, 양도하는 것은 허용하지 않는다”라고 말씀하셨기 때문이다. 그러므로 삼의 등을 결정하는 자는 “이 승가리를 결정한다”라고 이름을 말하며 결정해야 한다. 반면 양도하는 자는 “이 승가리”라고 그 가사의 이름을 취하지 않고, “이 가사를 그대에게 양도합니다”라고 양도해야 한다. 그것이 삼의이든 다른 것이든, 만약 그 이름을 취하여 양도하면 양도되지 않은 것이 되어 여분의 가사(atirekacīvara) 상태로 남게 된다. ‘그 가사(taṃ cīvaraṃ)’가 문맥상의 연결이다.

๕๕๖-๗. ‘‘อุปปนฺนํ ปมาเณนา’’ติ เอตฺถ วุตฺตปฺปมาณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปจฺฉิมนฺเตนา’’ติอาทิ. สงฺฆฏิตฏฺเฐน สงฺฆาฏิ. วตฺถขณฺฑานิ สิพฺพนกมฺเมน สงฺฆเฏตฺวา กตตฺตา ‘‘สงฺฆาฏี’’ติ จีวรานํ สามญฺญนามํ. อิธ ปน รุฬฺหิยา อนฺตรวาสกาทิวิเสสนามพฺยติริตฺเต จีวรวิเสเส วตฺตติ. มุฏฺฐิปญฺจกาติ เอตฺถ เอกาทีนมฏฺฐารสนฺตานํ สงฺขฺยาสทฺทานํ สงฺขฺเยยฺเย วตฺตมานตฺตา ปญฺจสทฺโท จีวรปฺปมาณปฺปกรณโต ลพฺภมานหตฺถสงฺขาตรตเนเยว ปวตฺตติ, เตเนว มุฏฺฐิสทฺโทปิ อุตฺตรปทโลเปน มุฏฺฐิรตเน วตฺตติ. ปญฺจนฺนํ ปูรโณ ปญฺจโม, มุฏฺฐิยา ปญฺจโม มุฏฺฐิปญฺจโม. มุฏฺฐิปญฺจโม ปริมาณเมติสฺสาติ ‘‘มุฏฺฐิปญฺจมกา’’ติ วตฺตพฺเพ ม-การโลเปน ‘‘มุฏฺฐิปญฺจกา’’ติ สงฺฆาฏิ วุตฺตา.

556-7. ‘치수에 맞는(upapannaṃ pamāṇena)’에서 언급된 치수를 보이기 위해 ‘최소한(pacchimantena)’ 등을 설하셨다. 겹쳐졌다는 의미에서 ‘승가리(saṅghāṭi)’이다. 옷감 조각들을 바느질로 겹쳐서 만들었기에 ‘승가리’는 가사들의 일반적인 명칭이다. 그러나 여기서는 관용적으로 안타와사 등의 특별한 명칭을 제외한 특정한 가사를 의미한다. ‘다섯 주먹(muṭṭhipañcakā)’에서 1부터 18까지의 수사들은 셀 수 있는 대상을 나타내므로, ‘다섯(pañca)’이라는 숫자는 가사 치수의 문맥에서 얻어지는 ‘팔꿈치(hattha, 1큐빗)’라 불리는 단위에 적용된다. 따라서 ‘주먹(muṭṭhi)’이라는 단어도 뒷부분이 생략된 채 ‘주먹-팔꿈치(muṭṭhiratana)’의 의미로 쓰인다. 다섯을 채우는 것이 다섯 번째이고, 주먹의 다섯 번째가 ‘무티판카(muṭṭhipañcamo)’이다. 이 치수를 가진 것이 ‘무티판카카(muṭṭhipañcamakā)’라고 해야 하지만 ‘마(ma)’가 생략되어 ‘무티판카(muṭṭhipañcakā)’라고 승가리를 부른 것이다.

มุฏฺฐิตฺติกาติ [Pg.272] เอตฺถ วุตฺตนเยน สงฺขฺเยยฺเย วตฺตมาโน ติ-สทฺโท จีวรปฺปมาณปฺปกรณโต ลพฺภมานหตฺถสงฺขาตรตเนเยว วตฺตติ, เตเนว มุฏฺฐิสทฺโทปิ อุตฺตรปทโลเปน มุฏฺฐิรตเน วตฺตติ. ติณฺณํ ปูรโณ ตติโย, มุฏฺฐิยา ตติโย มุฏฺฐิตติโย, มุฏฺฐิตติโย ปริมาณเมติสฺสาติ ‘‘มุฏฺฐิตติยกา’’ติ วตฺตพฺเพ ติย-ปจฺจยโลเปน ‘‘มุฏฺฐิตฺติกา’’ติ สงฺฆาฏิเยว วุจฺจติ. เอวมุปริปิ. ติริยนฺติ ติริยโต.

‘세 주먹(muṭṭhittikā)’에서도 앞서 말한 방식대로, 셀 수 있는 대상을 나타내는 ‘셋(ti)’이라는 숫자는 가사 치수의 문맥에서 얻어지는 팔꿈치 단위에 적용된다. 따라서 ‘주먹’이라는 단어도 뒷부분이 생략된 채 주먹-팔꿈치의 의미로 쓰인다. 셋을 채우는 것이 세 번째이고, 주먹의 세 번째가 ‘무티타티야(muṭṭhitatiyo)’이다. 이 치수를 가진 것이 ‘무티타티야카(muṭṭhitatiyakā)’라고 해야 하지만 ‘티야(tiya)’ 접미사가 생략되어 승가리를 ‘무티티카(muṭṭhittikā)’라고 부른다. 이후의 경우도 이와 같다. ‘가로(tiriyaṃ)’는 가로 방향을 의미한다.

อุตฺตมนฺเตนาติ อุกฺกฏฺฐปริมาณนฺเตน. สตฺถุโน จีวรูนาปีติ ‘‘ตตฺริทํ สุคตสฺส สุคตจีวรปฺปมาณํ, ทีฆโส นว วิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา, ติริยํ ฉ วิทตฺถิโย’’ติ (ปาจิ. ๕๔๘) วุตฺตปฺปมาณสุคตจีวรโต อูนาปิ. ปิ-สทฺโท สมฺภาวเน, อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ตตฺตกมฺปิ วฏฺฏติ, ตโต เจ อูนํ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อตฺโถ. อนฺตทฺวยสนฺทสฺสเนน อุภยมชฺเฌ ยํ ปโหนกรุจฺจนกปฺปมาณํ, ตํ คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

‘최대한(uttamantena)’은 가장 큰 치수의 한도를 말한다. ‘스승의 가사보다 작더라도(satthuno cīvarūnāpi)’라는 것은 “여기에 서가세존의 가사 치수가 있으니, 길이는 서가 손가락으로 아홉 손가락이고 가로는 여섯 손가락이다”라고 설해진 서가세존의 가사 치수보다 작더라도 된다는 뜻이다. ‘조차도(pi)’라는 단어는 가능성을 나타내는 것으로, 최대한의 범위로 그 정도 크기까지도 적당하며, 그보다 작다면 말할 필요도 없이 적당하다는 의미이다. 양극단의 한계를 보여줌으로써 그 두 가지 중간에서 충분하고 적절하며 합당한 치수를 취해야 함을 나타낸다.

๕๕๘. มุฏฺฐิปญฺจกสทฺโท ปุพฺเพ วุตฺตนเยนิธ ทีฆนฺเต วตฺตติ. มุฏฺฐิปญฺจโก ทีฆนฺโต ยสฺส, ยสฺมึ วา ปมาเณติ วิคฺคโห, ทีฆนฺตโต มุฏฺฐิปญฺจกปฺปมาเณนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘มุฏฺฐิปญฺจม’’นฺติปิ ลิขนฺติ. ติริยนฺตโตติ วิตฺถารนฺตโต. อฑฺฒหตฺโถ อฑฺโฒ อุตฺตรปทโลเปน, โส เตยฺโย ตติโย ยสฺส ปมาณสฺสาติ คเหตพฺพํ, ตํ, อฑฺฒเตยฺยรตนปฺปมาณํ โหตีติ อตฺโถ. ทฺวิหตฺถํ วาติ ทฺเว หตฺถา ยสฺส ปมาณสฺสาติ วิคฺคโห, ทฺวิรตนปฺปมาณํ วา โหตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ ‘‘ติริยํ ทฺวิหตฺโถปิ วฏฺฏติ. ปารุปเนนปิ หิ สกฺกา นาภึ ปฏิจฺฉาเทตุ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙) อฏฺฐกถาคตตฺตา วุตฺตํ. ‘‘เสเส อนฺตรวาสเก’’ติ อิทํ ยถาวุตฺตปริมาเณน ปริมิตจีวรนิทสฺสนํ.

558. 다섯 주먹(Muṭṭhipañcaka)이라는 단어는 앞에서 말한 방식대로 여기서 길이에 해당한다. '다섯 주먹이 그 길이인 것' 또는 '그 안에 다섯 주먹의 치수가 있는 것'이라는 분석(viggaho)이 되며, 길이로 다섯 주먹의 치수라는 의미이다. '다섯 번째 주먹(Muṭṭhipañcama)'이라고도 쓴다. 가로(tiriyantato)라는 것은 너비로부터라는 뜻이다. '반 손(Aḍḍhahattha)'에서 '반(aḍḍho)'은 뒷단어가 생략된 것이며, 세 번째가 반인 치수를 취해야 하니, 그것은 2.5 라따나(ratana)의 치수가 된다는 의미이다. '두 손(Dvihattha)'은 '두 손이 그 치수인 것'이라는 분석이며, 2 라따나의 치수가 된다는 의미이다. 그리고 이것은 '가로로 두 손이라도 적당하다. 입는 것만으로도 배꼽을 가릴 수 있기 때문이다'(pārā. aṭṭha. 2.469)라고 주석서에 나오기 때문에 설해진 것이다. '나머지 안타와사카에'라는 이것은 앞에서 말한 치수로 제한된 가사의 예시이다.

๕๕๙. อหตาหตกปฺปานนฺติ [Pg.273] เอตฺถ ‘‘วตฺถาน’’นฺติ เสโส. อหตานํ วตฺถานนฺติ นววตฺถานํ. อหตโต กิญฺจิ อูนานิ อหตกปฺปานิ, เตสํ นวโวหารูปคานํ กติปยโธตานํ วตฺถานนฺติ วุตฺตํ โหติ. สงฺฆาฏีติ สงฺฆาฏินามกจีวรํ. ทิคุณาติ ทุปฏฺฏกตา.

559. '새 옷과 새 옷에 준하는 것들(Ahatāhatakappānaṃ)'이라는 여기에서 '천들의(vatthānaṃ)'라는 말이 생략되었다. 새 천들이란 세탁하지 않은 새 천을 말한다. 새것보다 조금 못한 것이 새것에 준하는 것(ahatakappa)이며, 그것은 새것이라는 명칭으로 통용되지만 몇 번 세탁한 천들을 말한다. 승가리(Saṅghāṭī)란 승가리라고 이름 붙여진 가사이다. 두 겹(Diguṇā)이란 두 층으로 된 것이다.

๕๖๐. อุตุทฺธฏานนฺติ อติกฺกนฺตทิวสานํ, พหุกาลํ นิวาเสตฺวา ปริจฺจตฺตานนฺติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ยานิ อุตุโต อุทฺธฏานิ, เตสํ วตฺถานนฺติ คเหตพฺพํ, ติณฺณํ อุตูนมญฺญตรํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานํ ปุราณวตฺถานนฺติ วุตฺตํ โหติ. จีวรานนฺติ จีวรตฺถานิ วตฺถาเนว คหิตานิ. จตุคฺคุณาติ จตุปฏฺฏา. เสสา ทุเวติ อนฺตรวาสกอุตฺตราสงฺคา ทฺเว. ยถาสุขนฺติ ยถารุจิ. ปํสุกูลนฺติ สุสานาทีสุ ปติตปิโลติกจีวรํ.

560. '계절이 지난 것들(Utuddhaṭānaṃ)'이란 날짜가 지난 것, 즉 오랜 기간 입고 나서 포기한 것을 말한다. 또는 '계절로부터 꺼내진 것들'이라고 이해해야 하니, 세 계절 중 어느 하나를 지나서 남아 있는 헌 천들을 말한다. 가사들(Cīvarānaṃ)이란 가사용으로 쓰이는 천들만을 취한 것이다. 네 겹(Catugguṇā)이란 네 층으로 된 것이다. 나머지 둘(Sesā dve)이란 안타와사카와 울다라승 둘이다. 편안한 대로(Yathāsukhaṃ)란 뜻대로라는 것이다. 분소의(Paṃsukūla)란 공동묘지 등에 버려진 누더기 가사이다.

๕๖๑. ‘‘ตีณิปี’’ติอาทีสุ ‘‘ติจีวเร กยิรมาเน สพฺพํ ฉินฺนกํ นปฺปโหตี’’ติ ปาฬิยํ อาคตวตฺถุมฺหิ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ทฺเว ฉินฺนกานิ เอกํ อฉินฺนก’’นฺติ (มหาว. ๓๖๐) อาทิวจนโต ‘‘จีวร’’นฺติ เสโส. ฉินฺทิตพฺพนฺติ วตฺถานิ ฉินฺทิตฺวา สิพฺเพตฺวา กาตพฺพํ. ปโหติ เจติ วตฺถานิ ฉินฺทิตฺวา กรเณ ยทิ จีวรสฺส ปโหติ. สพฺเพสูติ ตีสุ จีวเรสุ. อปฺปโหนฺเตสูติ วตฺถานํ ฉินฺทิตฺวา สิพฺพเนน อปฺปโหนฺเตสุ. อนฺวาธิกนฺติ วตฺเถ อูนาติเรกํ อปเนตฺวา อาคนฺตุกปตฺตสงฺขาตํ อนุวาตํ จีวรสฺส ปริยนฺเต, มชฺเฌ จ ยถารหํ ทีฆรสฺสปริมาณยุตฺตํ อลฺลิยาเปตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

561. '세 벌이라도' 등의 구절에서 '삼제 가사를 만들 때 모두 자른 것으로는 충분하지 않다'는 율장(Pāḷi)에 전해지는 이야기에서 '비구들아, 두 벌은 자른 것으로, 한 벌은 자르지 않은 것으로 허락한다'(mahāva. 360) 등의 말씀에 따라 '가사'라는 말이 생략되었다. 잘라야 한다(Chinditabbaṃ)는 것은 천을 잘라서 꿰매어 만들어야 한다는 것이다. 충분하다면(Pahoti ca)이란 천을 잘라서 만들 때 만약 가사에 충분하다면이라는 뜻이다. 모두에게(Sabbesu)란 세 벌의 가사 모두를 말한다. 충분하지 않을 때(Appahontesu)란 천을 잘라서 꿰매는 것으로 충분하지 않을 때이다. 안와디까(Anvādhika)란 천의 부족하거나 남는 부분을 제거하고, 들어온 천(āgantukapatta)이라 불리는 테두리(anuvāta)를 가사의 가장자리와 중간에 적절하게 길거나 짧은 치수에 맞추어 붙여야 한다는 의미이다.

๕๖๒. อจฺฉินฺนํ วาติ ยถาวุตฺตนเยน อจฺฉินฺนํ วา. อนาทินฺนนฺติ อนาทินฺนอาคนฺตุกปตฺตํ. ติจีวรนฺติ ตีสุ จีวเรสุ เอเกกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ทุพฺโภเคนาติ ทุฏฺฐุ ปริโภเคน[Pg.274]. ยถา ปริภุตฺตํ นสฺสติ, ตถา กิลิฏฺฐานํ โธวนาทิมกตฺวา นิวาสนาทินา ปริโภเคน.

562. 자르지 않은 것(Acchinnaṃ vā)이란 앞에서 말한 방식대로 자르지 않은 것이다. 취하지 않은 것(Anādinnaṃ)이란 들어온 덧대기 천을 취하지 않은 것이다. 삼제 가사(Ticīvaraṃ)란 세 벌의 가사 중 각각 하나씩을 말한다. 나쁜 사용(Dubbhogena)이란 잘못된 사용을 말한다. 사용함에 따라 해어지듯이, 더러워진 것을 세탁 등을 하지 않고 입는 등의 사용을 말한다.

๕๖๓-๔. กุสินฺติ อายามโต จ วิตฺถารโต จ อนุวาตํ จีวรมชฺเฌ ตาทิสเมว ทีฆปตฺตญฺจ. วุตฺตญฺเหตํ จีวรกฺขนฺธอฏฺฐกถายํ ‘‘กุสีติ อายามโต จ วิตฺถารโต จ อนุวาตาทีนํ ทีฆปตฺตานเมตํ อธิวจน’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕). อฑฺฒกุสินฺติ อนุวาตสทิสํ จีวรมชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ รสฺสปตฺตํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อฑฺฒกุสีติ อนฺตรนฺตรา รสฺสปตฺตานํ นาม’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕). มณฺฑลนฺติ เอเกกสฺมึ ขณฺเฑ มหามณฺฑลํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘มณฺฑลนฺติ ปญฺจขณฺฑิกจีวรสฺส เอเกกสฺมึ ขณฺเฑ มหามณฺฑล’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕). อฑฺฒมณฺฑลนฺติ มณฺฑลสฺส อนฺโต นิเวสิยมานํ ขุทฺทกมณฺฑลํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อฑฺฒมณฺฑลนฺติ ขุทฺทกมณฺฑล’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕). วิวฏฺฏนฺติ มณฺฑลํ, อฑฺฒมณฺฑลญฺจาติ ทฺเว เอกโต กตฺวา สิพฺพิตํ เวมชฺเฌ ขณฺฑํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘วิวฏฺฏนฺติ มณฺฑลญฺจ อฑฺฒมณฺฑลญฺจ เอกโต กตฺวา สิพฺพิตํ มชฺฌิมขณฺฑ’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕). อนุวิวฏฺฏนฺติ มชฺฌิมขณฺฑสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ สิพฺพิตํ ตเถว ทฺวิมณฺฑลปตฺตํ ขณฺฑทฺวยํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อนุวิวฏฺฏนฺติ ตสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ขณฺฑานี’’ติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕). พาหนฺตนฺติ เตสํ อนุวิวฏฺฏานํ พาหิรปสฺเส สิพฺพิตํ พาหิรขณฺฑทฺวยํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘พาหนฺตนฺติ เตสํ อนุวิวฏฺฏานํ พหิ เอเกกํ ขณฺฑ’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕).

563-4. 구시(Kusi)란 세로와 가로의 테두리(anuvāta)이며 가사 중앙의 그와 같은 긴 천 조각이다. 이것은 가사건 주석서에서 '구시(Kusi)란 세로와 가로의 테두리 등 긴 천 조각들의 명칭이다'(mahāva. aṭṭha. 345)라고 설해졌다. 앗다구시(Aḍḍhakusi)란 테두리와 비슷하게 가사 중앙의 여기저기에 있는 짧은 천 조각이다. 이것 또한 '앗다구시(Aḍḍhakusi)란 사이사이에 있는 짧은 천 조각들의 이름이다'(mahāva. aṭṭha. 345)라고 설해졌다. 만달라(Maṇḍala)란 각 칸에 있는 큰 원형이다. 이것 또한 '만달라(Maṇḍala)란 오조 가사의 각 칸에 있는 큰 원형이다'(mahāva. aṭṭha. 345)라고 설해졌다. 앗다만달라(Aḍḍhamaṇḍala)란 만달라의 안에 놓이는 작은 원형이다. 이것 또한 '앗다만달라(Aḍḍhamaṇḍala)란 작은 원형이다'(mahāva. aṭṭha. 345)라고 설해졌다. 위왓따(Vivaṭṭa)란 만달라와 앗다만달라 두 개를 합쳐서 꿰맨 정중앙의 칸이다. 이것 또한 '위왓따(Vivaṭṭa)란 만달라와 앗다만달라를 합쳐서 꿰맨 중앙의 칸이다'(mahāva. aṭṭha. 345)라고 설해졌다. 아누위왓따(Anuvivaṭṭa)란 중앙 칸의 양옆에 꿰매어진, 마찬가지로 두 개의 원형 천을 가진 두 칸이다. 이것 또한 '아누위왓따(Anuvivaṭṭa)란 그것의 양옆에 있는 두 칸이다'(mahāva. aṭṭha. 345)라고 설해졌다. 바한다(Bāhanta)란 그 아누위왓따들의 바깥쪽에 꿰매어진 두 개의 바깥 칸이다. 이것 또한 '바한다(Bāhanta)란 그 아누위왓따들의 바깥에 있는 각각 하나의 칸이다'(mahāva. aṭṭha. 345)라고 설해졌다.

ปญฺจนฺนํ สมาหาโร ปญฺจกํ, ทสฺสิตปฺปการปญฺจขณฺเฑหิ สิพฺพิตจีวรํ ปญฺจกํ นาม. อาทิ-สทฺเทน สตฺตขณฺฑาทีหิ สิพฺพิตจีวรานํ คหณํ. เตเนเวตฺถาห ‘‘กตฺตพฺพํ ตุ ติจีวร’’นฺติ. สตฺตขณฺฑสฺส จีวรสฺส เอกํ มชฺฌิมขณฺฑํ วิวฏฺฏนามเมว โหติ, ตสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ทฺเว ขณฺฑานิ [Pg.275] จูฬานุวิวฏฺฏมหานุวิวฏฺฏสงฺขาตานิ อนุวิวฏฺฏนามาเนว โหนฺติ. วุตฺตญฺเจตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อถ วา อนุวิวฏฺฏนฺติ วิวฏฺฏสฺส เอกปสฺสโต ทฺวินฺนํ, เอกปสฺสโต ทฺวินฺนนฺติ จตุนฺนมฺปิ ขณฺฑานเมตํ นาม’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕). พาหนฺตนฺติ ทฺวีสุ ปริยนฺเตสุ สิพฺพนียํ พาหิรขณฺฑทฺวยํ, ตญฺจ สงฺฆเฏตฺวา พาหมตฺถเก ฐปิยมานตฺตา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติอาทีสุ วิย อาเธยฺเย อาธาโรปจารวเสน พาหาติ จ จีวรสฺส ปริยนฺตาวยวตฺตา ‘‘อนฺต’’นฺติ จ วุจฺจติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘พาหนฺตนฺติ สุปฺปมาณํ จีวรํ ปารุปนฺเตน สํหริตฺวา พาหาย อุปริ ฐปิตา อุโภ อนฺตา พหิมุขา ติฏฺฐนฺติ, เตสํ เอตํ นาม’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๓๔๕). อิทํ สตฺตขณฺฑจีวรเมว มหาอฏฺฐกถายํ วิหิตนฺติ อิทานิปิ ตเทว วฏฺฏติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อยเมว หิ นโย มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺโต’’ติ. ภิกฺขุนา กุสึ…เป… พาหนฺตมฺปิจาติ สพฺพํ วิธึ ทสฺเสตฺวาว ฉินฺนํ ปญฺจกาทิปฺปเภทกํ สมณสารุปฺปํ ติจีวรํ กตฺตพฺพนฺติ โยชนา.

다섯의 결합이 빤짜카(pañcaka)이며, 명시된 방식의 다섯 조각(khaṇḍa)으로 꿰매어진 가사를 빤짜카라고 한다. ‘등(ādi)’이라는 말로 일곱 조각 등으로 꿰매어진 가사들을 포함한다. 그래서 여기서 ‘삼의(三衣)를 만들어야 한다’고 말한 것이다. 일곱 조각 가사의 한 가운데 조각은 비왔따(vivaṭṭa)라고만 하며, 그 양옆의 두 조각씩인 네 조각은 쭐라누비왔따(cūḷānuvivaṭṭa)와 마하누비왔따(mahānuvivaṭṭa)로 불리며 아누비왔따(anuvivaṭṭa)라고만 한다. 이와 관련하여 주석서에서는 ‘또는 아누비왔따란 비왔따의 한쪽 면에 두 개, 다른 한쪽 면에 두 개씩 있는 네 조각 모두의 이름이다’(mahāva. aṭṭha. 345)라고 하였다. 가사 가장자리(bāhanta)란 양쪽 끝에서 꿰매어야 할 두 외부 조각을 말하는데, 그것들을 합쳐서 팔 위쪽(bāhamatthaka)에 두기 때문에 ‘침상을 구부려 만든다’는 등의 표현에서처럼 수용물에 수용처의 이름을 붙이는 방편(ādhāropacāra)에 의해 ‘팔(bāha)’이라 부르고, 가사의 끝부분이기에 ‘끝(anta)’이라고도 부른다. 이에 대해 ‘가사 가장자리란 적당한 크기의 가사를 입는 사람이 그것을 접어서 팔 위에 놓았을 때 밖을 향해 있는 양쪽 끝을 말하며, 이것이 그 이름이다’(mahāva. aṭṭha. 345)라고도 하였다. 이 일곱 조각 가사가 바로 마하앗따까타(Mahā-aṭṭhakathā)에서 규정된 것이며 지금도 그것이 타당하다. 이에 대해 ‘이러한 방식이 바로 마하앗따까타에서 설해진 것이다’라고도 하였다. 비구가 쿠시(kusi, 긴 가로단) 등을…(중략)… 가사 가장자리까지 모든 방식을 보여준 후에, (천을) 잘라서 다섯 조각 등으로 나눈 사문에 적합한 삼의를 만들어야 한다는 것이 문맥의 연결이다.

๕๖๕-๖. ยถาวุตฺตวิธึ อวิราเธตฺวา จีวรํ กปฺปพินฺทุํ ทตฺวา สงฺฆาฏิอาทินาเมน อธิฏฺฐาย ปริภุญฺชนฺตสฺส อธิฏฺฐานํ กถํ ภิชฺชตีติ อาห ‘‘ทาเนนา’’ติอาทิ. ทาเนนาติ อญฺญสฺส ทาเนน. อจฺฉิชฺชคาเหนาติ อญฺเญน อจฺฉินฺทิตฺวา คหเณน. วิสฺสาสคฺคหเณน จาติ อตฺตนิ วิสฺสาเสน อญฺญสฺส คหเณน. หีนายาวตฺตเนนาติ สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย คิหิภาวูปคมเนน อญฺญสฺส ทาเน วิย จีวเร นิราลยภาเวเนว ปริจฺจตฺตา.

565-6. 위에서 언급한 방식을 어기지 않고 가사에 가파빈두(kappabindu, 점찍기)를 한 뒤 승가리 등으로 결정(adhiṭṭhāna)하여 사용하는 자의 결정이 어떻게 깨지는가에 대하여 ‘보시함으로써’ 등으로 말하였다. 보시함으로써란 타인에게 주는 것을 말한다. 빼앗아 가버림(acchijjagāha)이란 타인이 억지로 빼앗아 가는 것을 말한다. 믿음으로 가져감(vissāsaggahaṇa)이란 자신에 대한 신뢰로 타인이 가져가는 것을 말한다. 비천한 상태로 돌아감(hīnāyāvattana)이란 계를 반납하지 않고 재가의 상태로 돌아가는 것이니, 타인에게 보시할 때와 마찬가지로 가사에 대해 애착이 없는 상태로 포기한 것이다.

เกจิ ปน ‘‘หีนายาวตฺตเนนาติ ภิกฺขุนิยา คิหิภาวูปคมเนนาติ เอวมตฺถํ คเหตฺวา ภิกฺขุ ปน วิพฺภนฺโตปิ ยาว สิกฺขํ น ปจฺจกฺขาติ, ตาว ภิกฺขุเยวาติ อธิฏฺฐานํ น วิชหตี’’ติ [Pg.276] วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ ‘‘ภิกฺขุนิยา หีนายาวตฺตเนนา’’ติ วิเสเสตฺวา อวุตฺตตฺตา, ภิกฺขุนิยา จ คิหิภาวูปคมเน อธิฏฺฐานวิชหนํ วิสุํ วตฺตพฺพนฺติ นตฺถิ ตสฺสา วิพฺภมเนเนว อสฺสมณิภาวโต.

그러나 어떤 이들은 ‘비천한 상태로 돌아감이란 비구니가 재가자가 되는 것을 말하므로, 비구는 비록 환속하더라도 계를 반납하지 않는 한 여전히 비구이기에 결정을 저버리지 않는다’고 말하지만, 그것은 받아들여져서는 안 된다. ‘비구니의 비천한 상태로 돌아감’이라고 특별히 명시하지 않았기 때문이며, 비구니가 재가자가 될 때 결정이 깨지는 것을 따로 말할 필요가 없는 것은 그녀는 환속하는 것만으로 사문이 아니게 되기 때문이다.

สิกฺขายาติ ภิกฺขุสิกฺขาย. ปหาเนนาติ ปจฺจกฺขาเนน. สิกฺขาปจฺจกฺขานํ ปเนตฺถ สเจ ภิกฺขุลิงฺเค ฐิโต สิกฺขํ ปจฺจกฺขาติ, ตสฺส กายลคฺคมฺปิจีวรํ อธิฏฺฐานํ วิชหตีติ ทสฺสนตฺถํ คหิตํ. ‘‘สิกฺขาย จ ปหานโต’’ติ จ ลิขนฺติ, ตํ ‘‘หีนายาวตฺตเนนาปิ, สิกฺขาย จ ปหานโต’’ติ ปาฐกฺกเม สติ ยุชฺชติ. ยถาวุตฺโต ปน ปาโฐ ‘‘สิกฺขาย จ ปหาเนน, หีนายาวตฺตเนนปี’’ติ ปาฐกฺกเม ยุชฺชติ. ยถา ตถา วา โหตุ, น โกจิ วิโรโธ.

계(sikkhā)란 비구의 계를 말한다. 버림(pahāna)이란 반납하는 것을 말한다. 여기서 계를 반납한다는 것은 만약 비구의 형색을 유지한 채 계를 반납한다면, 몸에 걸친 가사일지라도 그 결정이 깨진다는 것을 보이기 위해 언급된 것이다. 또한 ‘계의 버림으로부터’라고 기록하기도 하는데, 그것은 ‘비천한 상태로 돌아감에 의해서도, 그리고 계의 버림으로부터’라는 독송 순서가 있을 때 적절하다. 위에서 언급된 독송 방식은 ‘계의 버림과 비천한 상태로 돌아감에 의해서도’라는 순서일 때 적절하다. 어떻게 되든 간에 아무런 모순이 없다.

ปจฺจุทฺธาเรนาติ จีวรสฺส ปจฺจุทฺธรเณน. ‘‘กาลกิริยายา’’ติ อฏฺฐกถาวจนโต วินาเสนาติ จีวรสามิกสฺส ชีวิตวินาโสว วุจฺจตีติ. ลิงฺคสฺส ปริวตฺตนาติ ภิกฺขุสฺส อิตฺถิลิงฺคปริวตฺตนา, ภิกฺขุนิยา ปุริสลิงฺคปริวตฺตนาติ เอวํ อุภยถา ลิงฺคสฺส ปริวตฺตเนน. สพฺพํ นววิธมฺปิ จีวรํ. อธิฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ‘‘อิเมหิ อฏฺฐหี’’ติ เสโส. วุตฺโตวายมตฺโถ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตตฺถ ปุริเมหิ อฏฺฐหิ สพฺพจีวรานิ อธิฏฺฐานํ วิชหนฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙). ภิชฺชตีติ ปชหติ. ฉิทฺทสฺส ภาโว ฉิทฺทภาโว, ตสฺมึ, ฉิทฺเท สติ ฉิทฺเท ชาเตติ วุตฺตํ โหติ. ติจีวรนฺติ ตีสุ จีวเรสุ อญฺญตรนฺติ วุตฺตํ โหติ. ติจีวรเมว วาติ คเหตพฺพํ. วุตฺตญฺจ ‘‘ฉิทฺทภาเวน ปน ติจีวรสฺเสวา’’ติ.

결정의 철회(paccuddhāra)란 가사의 결정을 거두어들이는 것을 말한다. ‘임종(kālakiriyā)’이란 주석서의 말씀에 따라 파괴됨을 의미하므로 가사 주인의 생명이 끊어지는 것을 말한다. 성(性)의 변화(liṅgaparivattana)란 비구가 여성으로 변하거나 비구니가 남성으로 변하는 것처럼 두 경우 모두 성이 변하는 것을 말한다. 아홉 종류의 모든 가사가 (결정이 깨진다). 여기서 결정(adhiṭṭhāna)에 대해서는 ‘이들 여덟 가지에 의해’라는 말이 생략되어 있다. 이 내용은 주석서에서 ‘거기서 앞의 여덟 가지에 의해 모든 가사는 결정을 저버리게 된다’(pārā. aṭṭha. 2.469)라고 설해져 있다. 깨진다(bhijjati)는 것은 저버린다는 뜻이다. 구멍이 남(chiddabhāva)이란 구멍이 있을 때, 즉 구멍이 생겼을 때를 말한다. 삼의(ticīvara)란 세 가지 가사 중 어느 하나를 의미한다. ‘오직 삼의에만 해당한다’고 이해해야 한다. ‘구멍이 남에 의해서는 오직 삼의의 (결정만 깨진다)’라고 설해졌기 때문이다.

๕๖๗. กีวปฺปมาเณ ฉิทฺเท ชาเตติ อาห ‘‘กนิฏฺฐสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘กนิฏฺฐ…เป… มาณก’’นฺติ อิมินา เหฏฺฐิมปริจฺเฉทํ ทสฺเสติ.

567. 어느 정도 크기의 구멍이 생겼을 때인가에 대해 ‘가장 작은...’ 등으로 말하였다. ‘가장 작은... 마나까(māṇaka)’라는 이 표현으로 하한선을 나타낸다.

๕๖๘. เอโก [Pg.277] ตนฺตุปีติ ทีฆโต วา ติริยโต วา เอกมฺปิ สุตฺตํ.

568. 한 가닥의 실(eko tantu)이란 세로나 가로로 된 단 한 가닥의 실이라도 (끊어지는 것)을 말한다.

๕๖๙. ชิณฺณฏฺฐาเน อคฺคฬํ เทนฺเตน เตจีวริเกน วตฺติตพฺพวิธึ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปฐม’’นฺติอาทิ. ปฐมนฺติ ฉินฺนฏฺฐานสฺส ฉินฺทนโต ปุพฺเพเยว. อคฺคฬํ ทตฺวาติ วตฺถขณฺฑํ อลฺลิยาเปตฺวา. รกฺขตีติ เอตฺถ ‘‘อธิฏฺฐาน’’นฺติ อนุวตฺตเต, ‘‘เตจีวริโก ภิกฺขู’’ติ ลพฺภติ, เอวํ วตฺถขณฺฑํ อลฺลิยาเปนฺโต เตจีวริโก ภิกฺขุ อธิฏฺฐานํ รกฺขตีติ วุตฺตํ โหติ. วิปริยาเยน อธิฏฺฐานํ ภินฺทตีติ ลพฺภติ. ปฐมํ ทฺเว โกฏิโย ฆเฏตฺวาติ โยชนา. มชฺเฌ ชิณฺณํ อธิฏฺฐิตจีวรํ มชฺเฌ ฉินฺทนฺโต ตโต ปุพฺเพเยว ทฺเว โกฏิโย เอกโต ฆเฏตฺวา สิพฺพิตฺวา. ปจฺฉาติ โกฏิฆฏนโต ปจฺฉา. ฉินฺทตีติ มชฺฌํ อุภยโกฏึ กาตุํ ฉินฺทติ. รกฺขตีติ วุตฺตปฺปการเมว.

569. 낡은 곳에 헝겊을 덧대는 삼의를 가진 비구(tecīvarika)가 행해야 할 절차를 보이기 위해 ‘먼저’ 등으로 말하였다. 먼저란 해어진 곳을 자르기 전을 말한다. 헝겊을 덧댄다는 것은 천 조각을 붙이는 것이다. 유지한다(rakkhati)는 여기서는 ‘결정’이라는 말이 뒤따르며, ‘삼의를 가진 비구’라는 의미가 성립한다. 즉, 천 조각을 붙임으로써 삼의를 가진 비구는 결정을 유지한다는 뜻이다. 반대의 경우에는 결정이 깨진다고 이해해야 한다. ‘먼저 두 끝을 합친 뒤에’라는 것이 문구의 연결이다. 가운데가 해어진 결정된 가사의 가운데 부분을 자를 때, 그 전에 먼저 두 끝을 하나로 합쳐서 꿰맨 뒤라는 뜻이다. 나중에(pacchā)란 끝을 합친 뒤를 말한다. 자른다(chindati)는 것은 가운데를 양쪽 끝으로 만들기 위해 자르는 것을 말한다. 유지한다는 것은 위에서 말한 바와 같다.

๕๗๐. ติจีวเร กตฺถ ชาตํ ฉิทฺทมธิฏฺฐานํ ภินฺทตีติ อาห ‘‘จตุรงฺคุลา’’ติอาทิ. จตฺตาริ จ อฏฺฐ จ จตุรฏฺฐํ, จตุนฺนํ อฏฺฐนฺนํ วา องฺคุลานํ สมาหาโร จตุรฏฺฐงฺคุลํ, ตสฺมาติ คเหตพฺพํ. จตุรงฺคุลา อฏฺฐงฺคุลาติ โยชนา. โอรนฺติ อพฺภนฺตรํ. เอกญฺจ ทฺเว จ เอกทฺเว, เตสํ เอกทฺวินฺนํ, ‘‘จีวราน’’นฺติ ปกรณโต ลพฺภติ, เอกสฺส จีวรสฺส, ทฺวินฺนญฺจ จีวรานนฺติ โยชนา. ยถาสงฺขฺยานุทฺเทสวเสน เอกสฺส ติริยโต จตุรงฺคุลโต โอรํ, ทฺวินฺนํ ติริยโต อฏฺฐงฺคุลโต โอรนฺติ โยชนา. วากฺยทฺวเยปิ ‘‘ฉิทฺทํ ภินฺทเตวา’’ติ โยเชตพฺพํ.

570. 삼의의 어디에 구멍이 생겨야 결정이 깨지는가에 대해 ‘4손가락’ 등으로 말하였다. 넷과 여덟은 4-8이며, 4손가락 또는 8손가락의 결합이 4-8손가락(caturaṭṭhaṅgula)이므로 그로부터라고 이해해야 한다. ‘4손가락과 8손가락’으로 연결된다. 안(ora)이란 내부를 말한다. 하나와 둘은 1-2이며, 그들 중 하나 혹은 둘이라는 뜻이다. 문맥상 ‘가사들 중’이라는 의미가 성립하여, 한 벌의 가사와 두 벌의 가사라는 연결이 된다. 숫자의 순서대로 적용하면, 한 벌 가사는 가로로 4손가락 이내, 두 벌 가사는 가로로 8손가락 이내라는 연결이 된다. 두 문장 모두에서 ‘결코 구멍이 (결정을) 깨뜨린다’고 연결해야 한다.

เอกสฺส จีวรสฺสาติ อนฺตรวาสกจีวรสฺส. ติริยโตติ วิตฺถารโต. จตุรงฺคุลํ โอรนฺติ จตุรงฺคุลโต อพฺภนฺตเร ฉิทฺทํ อธิฏฺฐานํ ภินฺทติ. ทฺวินฺนนฺติ อุตฺตราสงฺคสงฺฆาฏีนํ. ติริยโตติ [Pg.278] วิตฺถารโต. อฏฺฐงฺคุลโต โอรนฺติ อฏฺฐงฺคุลโต อพฺภนฺตเร. ติณฺณมฺปิ ทีฆโต วิทตฺถิยา โอรํ ฉิทฺทํ อธิฏฺฐานํ ภินฺทเตวาติ โยชนา. เอตฺถ วิทตฺถิ วฑฺฒกิวิทตฺถิ คเหตพฺพา. เอวํ วุตฺตปริจฺเฉทพฺภนฺตเร ฉิทฺเท ชาเต ตสฺส จีวรสฺส อติเรกจีวรตฺตา ทสาหมนติกฺกมิตฺวา สูจิกมฺมํ กตฺวา อธิฏฺฐาตพฺพํ. ตถา อกโรนฺเตน ปน ปริกฺขารโจฬํ อธิฏฺฐาตพฺพํ.

‘한 벌의 가사(Ekassa cīvarassa)’란 안거사(antaravāsaka)를 말한다. ‘가로로(Tiriyato)’란 폭으로이다. ‘4지(指) 미만’이란 4지 이내에 구멍이 생기면 가사의 결정을 깨뜨린다는 것이다. ‘두 벌(Dvinnan)’이란 상의(uttarāsaṅga)와 대의(saṅghāṭī)를 말한다. ‘가로로’란 폭으로이다. ‘8지 미만’이란 8지 이내를 말한다. 세 벌 모두 세로(dīghato)로는 한 뼘(vidatthi) 미만의 구멍이 생겨도 결정을 깨뜨린다는 연결이다. 여기서 한 뼘은 목수의 뼘(vaḍḍhakividatthi)으로 잡아야 한다. 이처럼 언급된 범위 내에 구멍이 생겼을 때, 그 가사는 여분의 가사(atirekacīvara)가 되므로 10일을 넘기기 전에 바느질을 하고 다시 결정해야 한다. 그렇게 하지 않는다면 도구용 천(parikkhāracoḷa)으로 결정해야 한다.

๕๗๑. ‘‘นิสีทนสฺสา’’ติ ‘‘นิสีทนจีวรสฺสา’’ติ วตฺตพฺเพ อุตฺตรปทโลเปน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทิยฑฺฒาติ เอตฺถ วิเสสิตพฺพา วิทตฺถิ ‘‘ทฺเว วิทตฺถิโย’’ติ จ ‘‘สุคตสฺส วิทตฺถิยา’’ติ จ วุตฺตสามตฺถิยา ลพฺภติ. อฑฺเฒน ทุติยา ทิยฑฺฒา, ทุติยํ อฑฺฒเมตสฺสาติ ‘‘ทุติยฑฺฒา’’ติ วตฺตพฺเพ ติย-ปจฺจยโลเปน ‘‘ทิยฑฺฒา’’ติ วุตฺตํ, อฑฺฒทุติยาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สุคตสฺส วิทตฺถิยา’’ติ ปมาณนิยมสฺส กตตฺตา วฑฺฒกิวิทตฺถิยา ติสฺโส วิทตฺถิโย เอกา สุคตวิทตฺถิ โหติ. อิทํ นิสีทนจีวรํ ทีฆโต วฑฺฒกิหตฺเถน ติหตฺถํ, วิตฺถารโต ฉฬงฺคุลาธิกทฺวิหตฺถปฺปมาณํ โหติ. ‘‘ทสา วิทตฺถี’’ติ (ปาจิ. ๕๓๓) วุตฺตตฺตา ทิยฑฺฒหตฺถา ทสาติ เวทิตพฺพา.

571. ‘좌구(Nisīdanassa)의’라는 말은 ‘좌구 가사(nisīdanacīvarassa)의’라고 해야 할 것에서 뒷부분이 생략된 것으로 보아야 한다. ‘1.5(Diyaḍḍhā)’라는 것은 여기서 수식되어야 할 ‘뼘(vidatthi)’을 의미하는데, ‘두 뼘’이라거나 ‘부처님(Sugata)의 한 뼘’이라고 언급된 맥락에서 알 수 있다. 반(aḍḍha)이 더해진 두 번째가 1.5이므로, ‘dutiyaḍḍhā’라고 해야 할 것을 ‘tiya’ 접미사를 생략하여 ‘diyaḍḍhā’라고 한 것이니, ‘두 번째가 절반인 것(aḍḍhadutiyā)’이라는 뜻이다. ‘부처님의 한 뼘’이라는 치수 규정이 있으므로, 목수의 뼘으로 세 뼘이 부처님의 한 뼘이 된다. 이 좌구 가사는 길이는 목수의 팔로 3암마(hattha), 폭은 2암마 6지(指)의 크기이다. ‘열 뼘(Dasā vidatthī)’(파치티야 533)이라고 언급된 것은 1.5암마의 열 배로 알아야 한다.

๕๗๒. จตสฺโสติ เอตฺถาปิ ‘‘วิทตฺถิโย’’ติ สามตฺถิยาว ลพฺภติ. ‘‘กณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิยา’’ติ วิภตฺติปริณาเมน ทีฆโตติ โยชนา.

572. ‘네 가지(Catasso)’라는 말 여기에서도 문맥상 ‘뼘(vidatthiyo)’이 얻어진다. ‘가려움증을 가리는 옷(kaṇḍuppaṭicchādiyā)’과 관련하여 격 변화를 통해 길이로 연결된다.

๕๗๓. อฑฺฒํ เตยฺยํ ตติยํ ยสฺสา สา อฑฺฒเตยฺยา, อฑฺฒตติยาติ วุตฺตํ โหติ.

573. 세 번째가 절반(aḍḍhaṃ teyyaṃ tatiyaṃ)인 것이 ‘2.5(aḍḍhateyyā)’이니, ‘두 개 반(aḍḍhatatiyā)’이라고 말한 것과 같다.

๕๗๔. ตโต อุตฺตรึ ตทุตฺตรึ, ตสฺส ตสฺส วุตฺตปฺปมาณโต อติเรกํ. อธิกจฺเฉทนนฺติ อธิกสฺส ปมาณาติริตฺตฏฺฐานสฺส เฉทนํ อสฺส ปาจิตฺติยสฺส เทสนายาติ [Pg.279] อธิกจฺเฉทนํ, วุตฺตปฺปมาณโต อธิกฏฺฐานํ ฉินฺทิตฺวา เทเสตพฺพํ ปาจิตฺติยํ. อุทีริตํ วุตฺตํ ปาฬิยาติ อตฺโถ.

574. ‘그보다 더(Tato uttariṃ)’란 ‘그 이상(taduttariṃ)’으로, 각각 언급된 치수보다 초과하는 것이다. ‘초과된 부분의 절단(adhikacchedanaṃ)’이란 치수를 초과한 부분의 절단이 그 파치티야의 고백에 해당한다는 것이니, 언급된 치수보다 초과된 부분을 자르고 나서 고백해야 하는 파치티야라는 뜻이다. ‘읊어졌다(Udīritaṃ)’는 것은 성전(Pāḷi)에서 말씀하셨다는 의미이다.

๕๗๕. อปฺปมาเณนาติ คุณวเสน อปฺปมาเณน สมฺมาสมฺพุทฺเธน.

575. ‘헤아릴 수 없는 분(Appamāṇena)에 의해’란 공덕의 측면에서 헤아릴 수 없는 정등각자(sammāsambuddha)에 의해라는 뜻이다.

๕๗๖. สพฺพํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สพฺพ’’นฺติ อิมินา อฏฺฐกถาย อาคตํ นีลาทึ สงฺคณฺหาติ. มหนฺตาทิเภทํ สพฺพํ ปจฺจตฺถรณจีวรํ วฏฺฏติ.

576. ‘모두 허용된다(Sabbaṃ vaṭṭati)’는 것이 연결된다. ‘모두(Sabba)’라는 말로 주석서에 전해지는 청색 등을 포함한다. 크고 작은 종류의 모든 깔개용 가사(paccattharaṇacīvara)는 허용된다.

๕๗๗. ‘‘มุขปุญฺฉนโจฬํ เอก’’นฺติ ปทจฺเฉโท. เอกํ โธวิตฺวา ยาว สุกฺขาปียติ, ตาว อญฺเญน มุขปุญฺฉเนน ภวิตพฺพตฺตา อาห ‘‘ทฺเวปิ วฏฺฏนฺติ สพฺพถา’’ติ.

577. ‘얼굴 닦는 수건 하나(Mukhapuñchanacoḷaṃ ekaṃ)’라고 단어를 나누어야 한다. 하나를 빨아서 마를 때까지 다른 얼굴 닦는 수건이 있어야 하므로 “둘이라도 모든 면에서 허용된다”고 하였다.

๕๗๙. ปมาณโต, คณนโต จ อตีตาติ ปมาณคณนาตีตา. ‘‘ปมาณาตีตา’’ติ วจเนน วินยธรานํ อปฺปมาณคุณตํ ทสฺเสติ, ‘‘คณนาตีตา’’ติ อิมินา อติกฺกนฺตคณนตํ. ปกตํ วินเย ปฐมํ กตํ พุทฺเธน ภควตา ปญฺญตฺตํ ชานนฺตีติ ปกตญฺญู, วินยธรา, เต ปกตญฺญุโน. อปริมาณคุณมณิคณภูสิตอุปาลิทาสกาทิมหาเถราจริยปรมฺปราคตา สงฺขฺยาปถาตีตา วินยธราติ วุตฺตํ โหติ.

579. 치수와 수효를 넘어선 것이 ‘치수와 수효를 초월한(pamāṇagaṇanātītā)’이다. ‘치수를 초월한’이라는 말로는 율사(Vinayadhara)들의 헤아릴 수 없는 공덕을 보여주며, ‘수효를 초월한’이라는 말로는 그들의 숫자가 헤아릴 수 없음을 보여준다. 율(Vinaya)에서 처음에 부처님 세존에 의해 제정된 것(pakataṃ)을 아는 자들이 ‘숙련된 율사(pakataññū)’들이니, 그들이 곧 율사들이다. 무량한 공덕의 보석들로 장엄된 우팔리(Upāli)와 다사카(Dāsaka) 등 대장로 스승들의 전승으로 내려온, 계산의 범위를 넘어선 율사들을 의미한다.

๕๘๐. สุคตฏฺฐงฺคุลายามนฺติ วฑฺฒกิรตนปฺปมาณทีฆํ. จตุรงฺคุลวิตฺถตนฺติ วฑฺฒกิวิทตฺถิปฺปมาณวิตฺถารํ. วิกปฺปนุปคํ ปจฺฉิมํ จีวรํ นาม โหติ. ปจฺฉิมํ จีวรนฺติ ปริสฺสาวนปฏาทีนํ วิเสสนํ, ปจฺฉิมจีวรปฺปมาณนฺติ วุตฺตํ โหติ.

580. ‘부처님 치수로 8지(指) 길이’란 목수의 1암마(ratana) 치수의 길이이다. ‘4지 폭’이란 목수의 한 뼘 치수의 폭이다. 이것이 (공동 소유의) 위탁(vikappana)이 가능한 최소의 가사가 된다. ‘최소의 가사’란 여과천(parissāvana) 등의 수식어이니, 최소 가사의 치수를 말한다.

๕๘๑. ปริสฺสาวปฏนฺติ อุทกปริสฺสาวนตฺถํ ปฏํ. ปตฺตตฺถวิกนฺติ ปตฺตกญฺจุกํ. โปตฺถกตฺถวิกนฺติ โปตฺถกกญฺจุกํ[Pg.280]. อาทิคฺคหเณน ปจฺฉิมปฺปมาณาทึ ยํ กิญฺจิ ปฏํ, ทณฺฑปฏญฺจ สงฺคณฺหาติ.

581. ‘여과천(Parissāvapaṭaṃ)’이란 물을 거르기 위한 천이다. ‘발우 주머니(Pattatthavikaṃ)’란 발우 덮개이다. ‘경전 주머니(Potthakatthavikaṃ)’란 경전 덮개이다. ‘등(ādiggahaṇena)’이라는 표현으로 최소 치수 이상의 어떤 천이나 지팡이용 천(daṇḍapaṭa) 등을 포함한다.

๕๘๒. อธิฏฺฐาตุนฺติ ปริกฺขารโจฬํ อธิฏฺฐาตุํ. ฐปิเตติ อนธิฏฺฐาย ฐปิเต. มหาปจฺจริยํ ปน ‘‘อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙) อาห. นตฺถิ โทสตาติ โทโส เอว โทสตา. ‘‘อตฺตโน สนฺตกภาวโต โมเจตฺวา ฐปิตํ สนฺธาย มหาปจฺจริยํ อนาปตฺติ วุตฺตา’’ติ วทนฺติ. ‘‘อิมินา เภสชฺชํ เจตาเปสฺสามิ, อิทํ มาตุยา ทสฺสามี’’ติ ฐเปนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. ‘‘อิทํ เภสชฺชสฺส, มาตุยา’’ติ วิภชิตฺวา สสนฺตกภาวโต โมจิเต อธิฏฺฐานกิจฺจํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. โหติ เจตฺถ –

582. ‘결정하기 위해(Adhiṭṭhātuṃ)’란 도구용 천(parikkhāracoḷa)으로 결정하기 위해서이다. ‘놓아둔 때에(ṭhapite)’란 결정하지 않고 놓아둔 때를 말한다. 그러나 마하빳짜리(Mahāpaccariya)에서는 “죄가 되지 않는다”고 하였다. ‘허물이 없음(natthi dosatā)’이란 허물 그 자체가 허물임(dosatā)을 뜻한다. “자신의 소유에서 해방시켜 놓아둔 것을 두고 마하빳짜리에서 죄가 되지 않는다고 한 것이다”라고 그들은 말한다. “이것으로 약을 사겠다”, “이것을 어머니께 드리겠다”라고 하며 놓아두는 자는 결정해야 한다. “이것은 약을 위한 것, 이것은 어머니를 위한 것”이라고 구분하여 자신의 소유에서 해방시킨 경우에는 결정할 의무가 없다는 것이 그 취지이다. 이와 관련하여 다음과 같은 게송이 있다.

‘‘ยํ วตฺถํ ภิกฺขุนา ลทฺธํ, กตํ มาตาทิสนฺตกํ;

นิสฺสคฺคิยํ น โหตีติ, ตมาหุ วินยญฺญุโน’’ติ.

“비구가 얻은 천이라도 어머니 등의 소유로 만든 것은 니사기(Nissaggiya)가 되지 않는다고 율을 아는 분들은 말씀하셨다.”

๕๘๓. วสฺสมาเส จตุโรติ วสฺสาเน จตุโร มาเส, อธิฏฺฐานกิริยาย จตฺตาโร มาเส อวิจฺเฉโทติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส นิวาเสตพฺพา สาฏิกา วสฺสิกสาฏิกา.

583. ‘네 달 동안의 우기(Vassamāse caturo)’란 우기의 네 달 동안이니, 결정하는 행위가 네 달 동안 끊어짐이 없음을 나타내는 시간의 연속(accantasaṃyoga)을 뜻하는 목적격 표현이다. 우기의 네 달 동안 입어야 하는 옷이 ‘우안거용 목욕재계 옷(vassikasāṭikā)’이다.

๕๘๔. กณฺฑุํ ปฏิจฺฉาเทตีติ กณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิ, กณฺฑุโรคาตุรสฺส ภิกฺขุโน ตปฺปฏิจฺฉาทนตฺถมนุญฺญาตจีวรสฺเสตมธิวจนํ. โหนฺติ เจตฺถ –

584. ‘가려움(kaṇḍu)을 가린다’는 뜻에서 ‘가려움을 가리는 옷(kaṇḍuppaṭicchādi)’이니, 피부병(가려움증)으로 고통받는 비구가 그것을 가리기 위해 허용된 가사의 명칭이다. 이와 관련하여 다음과 같은 게송들이 있다.

‘‘มาติกฏฺฐกถายสฺสา, กณฺฑุจฺฉาทิกสาฏิยา;

น กาลาติกฺกเม วุตฺตํ, อธิฏฺฐานวิวฏฺฏนํ.

“이 가려움을 가리는 옷(kaṇḍucchādikasāṭiyā)에 대해 마띠까 주석서(Mātikaṭṭhakathā)에서는 시간이 경과하더라도 그 결정이 철회된다고 말하지 않았다.”

อธิฏฺฐานปหานงฺเค-สุ วุตฺตตฺตา วิเสสโต;

วีมํสิตพฺพํ วิญฺญูหิ, ตตฺถ ยํ การณํ สิยา’’ติ.

“결정의 포기 요인들 중에서 특별히 언급되었으므로, 지혜로운 이들은 그 이유가 무엇인지 거기서 조사해 보아야 한다.”

๕๘๖. ‘‘อสมฺมุเข [Pg.281] เอตนฺติ จา’’ติ วจเนเนว สมฺมุเข ‘‘อิม’’นฺติ วิญฺญายติ. วิจกฺขโณ ปจฺจุทฺธเรยฺยาติ โยชนา.

586. “(대상이) 눈앞에 없을 때는 ‘그것(etaṃ)’이라는 표현을 씀으로써, 눈앞에 있을 때는 ‘이것(imaṃ)’이라고 이해된다. 지혜로운 이는 (결정을) 철회해야 한다는 연결이다.”

๕๘๗. อธิฏฺฐิตนฺติ อธิฏฺฐานํ.

587. ‘결정된 것(Adhiṭṭhitaṃ)’이란 결정을 의미한다.

๕๘๘. อิติ สพฺพมิทนฺติ เอวํ วุตฺตํ อิทํ ติจีวราทีนํ ปมาณาทิสพฺพวิธานํ. เตจีวริกภิกฺขุโนติ ติจีวราธิฏฺฐาเนน อธิฏฺฐิตเตจีวริกสฺส วินยเตจีวริกสฺส. ติณฺณํ จีวรานํ สมาหาโร ติจีวรํ, ติณฺณํ ติจีวรานํ สมาหาโรติ ‘‘ติติจีวร’’นฺติ วตฺตพฺเพ เอกเทสสรูเปกเสสนเยน ‘‘ติจีวร’’นฺติ นวจีวรานิ สงฺคหิตานิ, ติจีวเร นิยุตฺโต เตจีวริโกติ วินยเตจีวริโก วุจฺจติ. ธุตงฺคเตจีวริกสฺสาปิ ติจีวเร อิทเมว วิธานนฺติ โสปิ สงฺคยฺหติ. อญฺเญสุ วา ปน ฉสุ จีวเรสุ ปริกฺขารโจฬํ เอกํ อํสกาสาวเมว วฏฺฏติ. ตถา วตฺวาวาติ ‘‘อิมํ ปริกฺขารโจฬํ อธิฏฺฐามี’’ติอาทินา นเยน วตฺวา. ตํ ปริกฺขารโจฬํ. ปริกฺขารโจฬมสฺส อตฺถิ, ตตฺถ วา นิยุตฺโตติ ปริกฺขารโจฬิโก.

588. 이와 같이 이 모든 것이라고 함은 이처럼 설해진 삼의 등의 치수 등에 대한 일체의 규정이다. 삼의를 가진 비구(tecīvarikabhikkhu)란 삼의의 결정을 통해 결정된 삼의를 가진 자, 즉 율의 삼의를 가진 자를 말한다. 세 벌의 가사의 집합이 삼의(ticīvara)이다. 세 세트의 삼의의 집합은 '티티치와라(titicīvara)'라고 불러야 하지만, 일부분의 형태를 남기는 생략법(ekadesasarūpekasesanaya)에 의해 '삼의(ticīvara)'라고 하여 아홉 벌의 가사가 포함된다. 삼의에 전념하는 자를 삼의를 가진 자(tecīvarika)라고 하며, 이를 율의 삼의를 가진 자라고 부른다. 두타행을 하는 삼의를 가진 자에게도 가사에 있어서는 이와 같은 규정이 적용되므로 그 역시 포함된다. 또는 다른 여섯 벌의 가사 중에서 소도구용 천(parikkhāracoḷa)은 오직 한 벌의 암사까사와(aṃsakāsāva, 어깨에 걸치는 가사)만이 허용된다. '그와 같이 말하고 나서'란 '이 소도구용 천을 결정한다'는 등의 방식(nayena)으로 말하고 나서라는 뜻이다. '그 소도구용 천'이란 그에게 소도구용 천이 있거나 거기에 전념하는 자를 소도구용 천을 가진 자(parikkhāracoḷika)라고 한다.

๕๘๙. ‘‘ติจีวรํ ปน ปริกฺขารโจฬํ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ, น วฏฺฏตี’’ติ อนุโยคํ กตฺวา ‘‘วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙) อฏฺฐกถาย วุตฺตตฺตา อิธ ‘‘ติจีวร’’นฺติ จีวรตฺตยเมว วุตฺตํ. ‘‘สุขปริหารตฺถํ เอกมฺปิ วิกปฺเปตพฺพ’’นฺติ วจนโต เอกเทเส สมุทาโยปจารวเสน เอกมฺปิ วิกปฺเปตพฺพเมว โหติ.

589. '그러나 삼의를 소도구용 천으로 결정하는 것이 적절한가, 적절하지 않은가'라는 질문을 던지고 '적절하다'고 주석서(pārā. aṭṭha. 2.469)에서 설했기 때문에, 여기에서 '삼의'란 단지 세 벌의 가사만을 의미한다. '편리한 유지를 위해 한 벌이라도 분별(vikappana)해야 한다'는 말씀에 따라 일부분에 대한 전체의 비유(samudāyopacāra)로 인해 한 벌이라도 반드시 분별해야 한다.

ปริกฺขารโจฬํ กาตุมฺปิ วฏฺฏตีติ พทฺธสีมโต พหิ วสนฺเตน เอกเกน เตจีวริเกน อนฺโตอรุเณ อสติยา ตีสุ จีวเรสุ หตฺถปาเส อกเตสุ นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ โหตีติ, วินยกมฺมํ กาตุํ สภาคปุคฺคลานํ ทุลฺลภตฺตา [Pg.282] จ สุขปริหารตฺถํ ตีสุ เอกํ วา สพฺพานิ เอว วา ติจีวรนาเมน กตาธิฏฺฐานานิ ปจฺจุทฺธริตฺวา ปริกฺขารโจฬนาเมน อธิฏฺฐาตุมฺปิ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ โหติ.

소도구용 천으로 만드는 것도 적절하다는 것은, 확정된 구역(baddhasīma) 밖에서 혼자 지내는 삼의를 가진 비구가 부주의로 인해 새벽이 올 때 세 벌의 가사를 손이 닿는 거리(hatthapāsa) 내에 두지 못하면 니사기 파일제(nissaggiya pācittiya)가 되기 때문이며, 또한 승가 갈마를 행할 동료(sabhāgapuggala)를 얻기 어렵기 때문에 편리한 유지를 위해 세 벌 중 하나 또는 전부를 삼의라는 이름으로 행해진 결정을 해제하고 소도구용 천이라는 이름으로 결정하는 것도 적절하다는 뜻이다.

เอวํ อคฺคเหตฺวา ‘‘สเจ ติจีวรํ ปริกฺขารโจฬาธิฏฺฐานํ ลเภยฺย, อุโทสิตสิกฺขาปเท ปริหาโร นิรตฺถโก ภเวยฺยา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙) วุตฺตํ มหาปทุมตฺเถรสฺส มตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เอวํ จุโทสิเต’’ติอาทิ. เอวํ เจติ เอวํ ติจีวรํ ปริกฺขารโจฬํ อธิฏฺฐหิตฺวา ปริหริตุํ วฏฺฏติ เจ. อุโทสิเตติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส อนนฺตเร ทุติยกถินสิกฺขาปเท. วุตฺโต ปริหาโรติ ‘‘เอกกุลสฺส คาโม โหติ ปริกฺขิตฺโต จ. อนฺโตคาเม จีวรํ นิกฺขิปิตฺวา อนฺโตคาเม วตฺถพฺพ’’นฺติอาทินา (ปารา. ๔๗๘) นเยน ปทภาชนาวสาเน วุตฺโต, อิธ จ ‘‘คามาทีสุ ปเทเสสู’’ติอาทินา นเยน อนนฺตรํ วกฺขมาโน ติจีวรสฺส ปริหรณวิธิ. นิรตฺถโกติ ปริกฺขารโจฬนาเมน อธิฏฺฐิตจีวรสฺส เตน วิธินา ติจีวรํ อปริหรนฺตสฺสาปิ ภิกฺขุโน อนาปตฺติภาวโต นิปฺปโยชโนติ อตฺโถ.

이와 같이 받아들이지 않고 '만약 삼의를 소도구용 천으로 결정할 수 있다면, 우도시타 학습계(udositasikkhāpada)에서의 면제는 무의미해질 것이다'(pārā. aṭṭha. 2.469)라고 설해진 마하빠두마 장로의 견해를 보여주기 위해 '이처럼 우도시타에서' 등을 설했다. '이와 같이 만약'이란 이와 같이 삼의를 소도구용 천으로 결정하여 유지하는 것이 적절하다면이라는 뜻이다. '우도시타(udosita)'란 이 학습계 다음에 오는 제2 가티나 학습계이다. '설해진 면제'란 '어느 한 가문의 마을이 둘러싸여 있다. 마을 안에 가사를 두고 마을 안에 머물러야 한다'는 등의 방식(pārā. 478)으로 구절 해석(padabhājana)의 끝에서 설해졌고, 여기에서도 '마을 등의 장소에서'라는 등의 방식으로 다음에 설해질 삼의의 유지 규정이다. '무의미하다'란 소도구용 천이라는 이름으로 결정된 가사를 그 규정에 따라 삼의로 유지하지 않는 비구에게도 죄가 되지 않기 때문에 소용이 없다는 의미이다.

๕๙๐. ตปฺปริหริตุมาห ‘‘น’’อิจฺจาทิ. น นิรตฺถโกติ โยชนา. เหตุํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เตจีวริกสฺเสวา’’ติอาทิ. โย ติจีวรนาเมน อธิฏฺฐานํ อปจฺจุทฺธริตฺวา สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา อนฺโตอรุเณ จีวรํ หตฺถปาสโต อโมเจตฺวา อรุณํ อุฏฺฐาเปติ, ตาทิสสฺส เตจีวริกสฺเสว ตสฺมึ สิกฺขาปเท อุโทสิตปริหารสฺส ภควตา เทสิตตฺตาติ อตฺโถ. ยสฺมา ตาทิสสฺเสว เตจีวริกสฺส อุโทสิตสิกฺขาปเท ปริหาโร วุตฺโต, ตสฺมา. ตํ สพฺพมฺปีติ ตํ นววิธํ สพฺพมฺปิ จีวรํ. ปริกฺขารโจฬสฺสาติ ปริกฺขารโจฬนาเมน อธิฏฺฐหิตฺวา จีวรํ ปริภุญฺชิตุกามสฺส ปริกฺขารโจฬนาเมน อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ.

590. 그것을 반박하기 위해 '아니오(na)' 등을 설했다. '무의미하지 않다'고 연결된다. 이유를 보여주기 위해 '삼의를 가진 자에게만' 등을 설했다. 삼의라는 이름의 결정을 해제하지 않고 마음챙김을 확립하여 새벽에 가사를 손이 닿는 거리에서 떼어놓지 않고 새벽을 맞이하는, 그러한 삼의를 가진 자에게만 그 학습계에서 우도시타 면제가 세존에 의해 설해졌다는 의미이다. 그러한 삼의를 가진 자에게만 우도시타 학습계의 면제가 설해졌기 때문에 (무의미하지 않다). '그 모든 것'이란 그 아홉 가지의 모든 가사이다. '소도구용 천의'란 소도구용 천이라는 이름으로 결정하여 가사를 사용하고자 하는 자에게 소도구용 천이라는 이름으로 결정하는 것이 적절하다는 것이다.

๕๙๑. อิมินา [Pg.283] อุโทสิตปริหารสฺส อนิรตฺถกภาวํ สาเธตฺวา อิทานิ ‘‘ติจีวรํ ปริกฺขารโจฬนาเมนาปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อิมสฺส อธิกตฺถสฺส มหาการุณิเกน อนุญฺญาตภาเว กิริยนฺตรานุชานนสงฺขาตอธิกวจนสฺส ญาปกเหตุภาวํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อธิฏฺเฐตี’’ติอาทิ. อิมสฺมึเยว สิกฺขาปเท อนาปตฺติวาเร ‘‘อนาปตฺติ อนฺโตทสาหํ อธิฏฺเฐติ, วิกปฺเปตี’’ติ ปาเฐ อนาปตฺติภาเว ‘‘อธิฏฺเฐตี’’ติ เอตฺตเกเนว ปริยตฺเต (ปารา. ๔๖๙) ‘‘วิกปฺเปตี’’ติ กิริยนฺตรานุชานเนน ปการนฺตเรนาปิ โทโส นตฺถีติ อธิปฺปายสฺส วิญฺญาปิตตฺตาติ อตฺโถ.

591. 이로써 우도시타 면제가 무의미하지 않음을 증명하고, 이제 '삼의를 소도구용 천이라는 이름으로도 결정하는 것이 적절하다'는 이 추가적인 의미가 대비(大悲)하신 분(부처님)에 의해 허용되었다는 사실에 대해, 다른 행위를 허용함(kiriyantarānujānana)이라고 불리는 추가적인 말씀(adhikavacana)의 표시가 되는 근거를 보여주기 위해 '결정한다(adhiṭṭheti)' 등을 설했다. 바로 이 학습계의 불범(anāpatti) 대목에서 '범계가 되지 않는 경우는 열흘 이내에 결정하거나 분별할 때이다'라는 구절에서 불범의 상태에 대해 '결정한다'는 것만으로도 충분함에도(pārā. 469), '분별한다(vikappeti)'라는 다른 행위를 허용함으로써 다른 방식으로도 허물이 없다는 의도가 알려졌다는 의미이다.

๕๙๒. เอวํ กโรนฺตสฺสาติ ติจีวรนาเมน อธิฏฺฐานํ ปจฺจุทฺธริตฺวา ปริกฺขารโจฬนาเมน อธิฏฺฐหนฺตสฺส. อิทานิ อติปฺปสงฺคํ ทสฺเสตุกามสฺส โจทกสฺส อธิปฺปายํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ. มูลาธิฏฺฐานํ ปหาย กาตพฺพปฺปการนฺตรสฺสาปิ วิชฺชมานตฺตา ติจีวรํ ปจฺจุทฺธริตฺวา มุขปุญฺฉนาทิกํ กตฺวา อธิฏฺฐหโตปิ โทโส น สิยาติ กสฺมา นาปชฺชตีติ อตฺโถ. นอิติ อติปฺปสงฺคนิวารเณ.

592. '이와 같이 하는 자'란 삼의라는 이름의 결정을 해제하고 소도구용 천이라는 이름으로 결정하는 자이다. 이제 과도한 적용(atippasaṅga)을 보여주려는 질문자의 의도를 보여주기 위해 '이와 같이' 등을 설했다. 본래의 결정을 버리고 행할 수 있는 다른 방식이 존재하기 때문에, 삼의를 해제하고 얼굴 닦는 수건(mukhapuñchana) 등으로 만들어 결정하더라도 허물이 없을 터인데, 어째서 [그렇게 하는 자에게 죄가] 발생하지 않는가라는 의미이다. '아니오(na)'는 과도한 적용을 막기 위함이다.

๕๙๓. กิจฺจวิธานโตติ เตสํ มุขปุญฺฉนาทีนํ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจสฺส สาธนโต, ตาทิสํ กิจฺจวิเสสาเปกฺขํ วินา ตํตํนาเมน อธิฏฺฐาตุํ น ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. อกิจฺจสฺสาติ มุขปุญฺฉนาทิกิจฺจรหิตสฺส. อธิกสฺสาติ ปจฺจุทฺธริตฺวา ปฐมํ อธิฏฺฐานสฺส วิชหิตตฺตา อติเรกสฺส. อสฺสาติ ติจีวรสฺส. อธิฏฺฐานํ ตุ ยุชฺชตีติ ทสาหํ อนติกฺกมิตฺวา ปริกฺขารโจฬนาเมน อธิฏฺฐานํ ปน ยุชฺชติ.

593. '기능적 규정에 따라(kiccavidhānato)'란 그 얼굴 닦는 수건 등이 각자의 기능을 수행하기 때문이며, 그러한 특별한 기능이 고려되지 않고 그 이름으로 결정하는 것은 적절하지 않다는 의도이다. '기능이 없는 것(akicca)'이란 얼굴을 닦는 등의 기능이 없는 것을 말한다. '남는 것(adhika)'이란 결정을 해제하여 처음의 결정을 버렸기 때문에 남게 된 것이다. '그의'란 삼의의 (가사를 말한다). '그러나 결정하는 것은 적절하다'란 열흘을 넘기지 않고 소도구용 천이라는 이름으로 결정하는 것은 적절하다는 뜻이다.

๕๙๔. นิธานสฺส [Pg.284] มุขํ อุปาโยติ นิธานมุขํ, อนฺตรวาสกาทิตํตํจีวรนาเมน อธิฏฺฐานโต อติเรกํ ยํ กิญฺจิ จีวรํ ยถา ฐปิตํ อาปตฺตึ น กโรติ, ตถา นิธานสฺส อุปาโยติ อตฺโถ. เอตํ ปริกฺขารโจฬาธิฏฺฐานํ. มหาปจฺจริยนฺติ พฺราหฺมณติสฺสภเย ภิกฺขุสงฺฆํ ชมฺพุทีปํ เนตุํ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อาณตฺติยา วิสุกมฺเมน นิมฺมิตมหาปจฺจริยํ นิสีทิตฺวา ลิขิตตฺตา ตํนามกายํ วินยฏฺฐกถายํ, ‘‘มหาปจฺจริยาทิสู’’ติปิ ลิขนฺติ.

594. 보관의 통로이자 방편을 보관의 입구(nidhānamukha)라고 한다. 안타라와사까(antaravāsaka, 하의) 등의 각 가사의 이름으로 결정한 것 외에 남는 어떤 가사라도 그대로 두었을 때 죄가 되지 않게 하는 보관의 방편이라는 의미이다. 이것이 소도구용 천의 결정이다. '마하빳짜리(Mahāpaccariya)'란 브라만 띳사의 위협(brāhmaṇatissabhaya) 때 비구 승가를 잠부디빠(Jambudīpa)로 실어 나르기 위해 제석천(Sakka)의 명령으로 비슈바까르마(Visukamma)가 만든 커다란 뗏목(mahāpaccariya)에 앉아서 쓰였기 때문에 그 이름을 따서 명명된 율 주석서이다. '마하빳짜리 등에서'라고도 쓴다.

๕๙๕. ปริกฺขารโจฬนาเมน อธิฏฺฐานวิธานสฺส วุตฺตปฺปมาณํ กตมนฺติ อาห ‘‘จีวร’’นฺติอาทิ. ‘‘นิทาเน อุปฺปตฺติโต’’ติ ปทจฺเฉโท. ‘‘จีวรํ ปริปุณฺณ’’นฺติ นิทาเน ‘‘ติจีวรํ สมฺปุณฺณํ วิชฺชติ, อิทมติเรกจีวรํ กึ กาตพฺพ’’นฺติ ภิกฺขูหิ ภควโต อาโรจิตวตฺถุมฺหิ. อุปฺปตฺติโตติ ปริกฺขารโจฬาธิฏฺฐานสฺส อุปฺปนฺนตฺตา, อนุญฺญาตตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขูนํ ปริปุณฺณํ โหติ ติจีวรํ, อตฺโถ จ โหติ ปริสฺสาวเนหิปิ ถวิกาหิปิ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. อนุชานามิ ภิกฺขเว ปริกฺขารโจฬก’’นฺติ (มหาว. ๓๕๗) เอตฺถ ปาฬิยํ เอวํ วิปฺปวาสสุขตฺถํ นาเมนาธิฏฺฐิตติจีวรํ อธิฏฺฐานํ ปจฺจุทฺธริตฺวา ปริกฺขารโจฬนาเมน อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏตีติ สาธเนน ตเทกสาธนตฺตา เอว เอกมฺปิ จีวรํ วิกปฺเปตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตเมว โหติ. เตเนวาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เอวญฺจ สติ โย ติจีวเร เอเกน จีวเรน วิปฺปวสิตุกาโม โหติ, ตสฺส ติจีวราธิฏฺฐานํ ปจฺจุทฺธริตฺวา วิปฺปวาสสุขตฺถํ วิกปฺปนาย โอกาโส ทินฺโน โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙).

595. ‘도구용 천(parikkhāracoḷa)’이라는 명칭으로 결정한 규정에 대해 언급된 범위가 어떠한지를 밝히기 위해 ‘가사(cīvara)...’ 등을 말하였다. ‘니다나(Nidāna)에서의 발생으로부터’라고 단어를 분리한다. ‘가사가 구족되었다’는 것은 니다나에서 ‘삼의(三衣)가 온전하게 갖추어져 있는데, 이 남는 가사를 어떻게 해야 합니까?’라고 비구들이 세존께 아뢰었던 사건을 말한다. ‘발생으로부터’라는 것은 도구용 천으로 결정하는 법이 생겨나게 된 것, 즉 허용된 원인이라는 뜻이다. ‘그때 비구들에게 삼의가 구족되었으나, 물거르는 주머니와 바루 주머니가 필요하게 되었다. 세존께 이 일을 아뢰니, “비구들이여, 도구용 천을 허용하노라”(Mahāva. 357)’라고 하였다. 여기 팔리 문구에서 이처럼 (가사와) 떨어져 지내는 데 어려움이 없도록 하기 위해, 명칭으로 결정된 삼의의 결정을 해제하고 도구용 천이라는 명칭으로 결정하는 것이 타당하다는 논리에 따르면, 그와 동일한 논리로 가사 한 벌이라도 분의(分衣, vikappana)하는 것이 타당하다고 이미 언급된 셈이다. 그러므로 주석서에서 ‘이와 같으므로 삼의 중에서 가사 한 벌을 떨어뜨려 두고자 하는 자에게는, 그 삼의의 결정을 해제하고 떨어져 지내는 데 어려움이 없도록 분의(分衣)할 기회가 주어진 것이다’(pārā. aṭṭha. 2.469)라고 하였다.

๕๙๖-๘. เอตฺตาวตา กปฺปิยจีวรญฺจ ตตฺถ กตฺตพฺพญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อกปฺปิยจีวรํ ทสฺเสตุมาห ‘‘กุสวากาที’’ติอาทิ. กุสนฺติ ทพฺพติณํ. วากนฺติ รุกฺขาทีนํ วากํ. อาทิ-สทฺเทน [Pg.285] ผลกํ คหิตํ, จีร-สทฺโท จีวรปริยาโย, อิมสฺมึ กุสาทโย คนฺเถตฺวา กเต จีวเรเยว วตฺตติ. เกสชํ กมฺพลนฺติ มนุสฺสเกเสหิ วีตกมฺพลญฺจ. วาลชํ กมฺพลนฺติ อสฺสวาลจมรวาเลหิ วีตกมฺพลญฺจ. อุลูกปกฺขนฺติ โกสิยสกุณปตฺตํ. อิธ ปน ตํ คนฺเถตฺวา กตจีวรเมว คเหตพฺพํ. อชินกฺขิเปติ อชินทีปิจมฺเม. ‘‘ธารยโต ถุลฺลจฺจย’’นฺติ ปจฺเจกํ สมฺพนฺโธ.

596-8. 이와 같이 허용되는 가사와 거기서 행해야 할 일을 보인 후, 이제 허용되지 않는 가사를 보이기 위해 ‘쿠사 풀, 나무껍질 등(kusavākādī)’ 등을 말하였다. 쿠사(kusa)는 답바(dabba) 풀이다. 바카(vāka)는 나무 등의 껍질이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 판자(phalaka)가 포함된다. 치라(cīra)라는 단어는 가사의 동의어인데, 여기서는 쿠사 풀 등을 엮어서 만든 가사만을 의미한다. ‘사람의 머리카락으로 만든 담요(kesajaṃ kambalaṃ)’는 사람의 머리카락으로 짠 담요이다. ‘동물의 털로 만든 담요(vālajaṃ kambalaṃ)’는 말의 꼬리털이나 야크의 꼬리털로 짠 담요이다. ‘올빼미의 깃털(ulūkapakkha)’은 올빼미의 깃털이다. 여기서는 그것을 엮어서 만든 가사만을 취해야 한다. ‘가죽 옷(ajinakkhipa)’은 사슴 가죽이나 표범 가죽이다. ‘착용하는 자에게는 투란차죄(thullaccaya)가 된다’는 것은 각각에 연결된다.

กทลิทุสฺเสติ กทลิวากมยวตฺเถ. เอรกทุสฺเสติ เอรกมยวตฺเถ. อกฺกทุสฺเสติ อกฺกทณฺเฑ วา เตสํ สุตฺตานิ วา คเหตฺวา กตวตฺเถ. โปตฺถเกติ มกจิวากมยวตฺเถ. ติรีเฏ วาติ เอวํนามเก รุกฺขตเจ. เวฐเนติ สีสเวฐเน. กญฺจุเกติ กวเจ.

‘카달리 천(kadalidussa)’은 바나나 나무껍질로 만든 옷이다. ‘에라카 천(erakadussa)’은 에라카 풀로 만든 옷이다. ‘아카 천(akkadussa)’은 아카 나무 줄기나 그 실을 가져다 만든 옷이다. ‘포타카(potthaka)’는 아마(makaci) 나무껍질로 만든 옷이다. ‘티리타(tirīṭa)’는 그러한 이름의 나무껍질이다. ‘베타나(veṭhana)’는 머리 수건이다. ‘칸추카(kañcuka)’는 갑옷(또는 상의)이다.

สพฺพนีลเกติ เกวลนีลเก. เอส นโย มญฺเชฏฺฐาทีสุ. มหานามรตฺเตติ ตนุปทุมทลวณฺณรตฺเต. มหารงฺครตฺเตติ สตปทิวณฺณรตฺเต.

‘순청색(sabbanīlaka)’은 오로지 청색인 것이다. 만젯타(mañjeṭṭha, 꼭두서니색) 등도 이와 같은 방식이다. ‘마하나마색(mahānāmaratta)’은 옅은 연꽃잎 색으로 붉은 것이다. ‘마하랑가색(mahāraṅgaratta)’은 백일홍 색(또는 짙은 염료색)으로 붉은 것이다.

๕๙๙. อจฺฉินฺนทสเกติ อจฺฉินฺนา ทสา ยสฺส, ตสฺมึ จีวเร. เอส นโย ทีฆทเสปิ. ผลทเสติ ผลสทิสคนฺถิตา ทสา ยสฺส, ตสฺมึ. ปุปฺผทเสติ กณฺณิกํ พนฺธิตฺวา วิกาเสตฺวา กตา ทสา ยสฺส, ตสฺมึ จีวเรติ อตฺโถ. อจฺฉินฺนจีวรสฺสาติ นคฺคํ กตฺวา โจเรหิ วิลุตฺตจีวรสฺส. เอตฺถาติ กุสวากาทีสุ, สพฺพนีลาทีสุ จ. กิญฺจีติ เอกมฺปิ อกปฺปิยํ นตฺถิ อนนุโลมิกํ นตฺถิ. ‘‘นคฺเคน เอเตสุ อกปฺปิยจีวเรสุ ยํกิญฺจิ ลทฺธํ, เตน หิริโกปินํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปจฺฉา กปฺปิยจีวเร ลทฺเธ ตํ อธิวาเสตฺวา อิทํ อกปฺปิยจีวรํ ปริจฺจชิตพฺพํ. สพฺพนีลกาทิวตฺเถสุ ลทฺเธสุ กปฺปิยรชเนน รชิตฺวา, ตํ วณฺณํ นาเสตฺวา วา กปฺปิยวตฺถานิ อุภยปสฺเสสุ [Pg.286] อลฺลิยาเปตฺวา, ปฏิจฺฉาเทตฺวา วา นิวาเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

599. ‘가장자리를 자르지 않은 것(acchinnadasaka)’은 가장자리가 잘리지 않은 가사이다. 긴 가장자리(dīghadasa)도 이와 같은 방식이다. ‘열매 모양 가장자리(phaladasa)’는 열매 모양으로 매듭지어진 가장자리가 있는 가사이다. ‘꽃 모양 가장자리(pupphadasa)’는 귀 장식처럼 묶고 펼쳐서 만든 가장자리가 있는 가사라는 뜻이다. ‘가사를 약탈당한 자(acchinnacīvarassa)’란 도둑들에 의해 알몸이 되어 가사를 빼앗긴 자를 말한다. ‘여기서(ettha)’란 쿠사 풀, 나무껍질 등과 순청색 등의 옷들을 말한다. ‘조금도(kiñcī)’란 허용되지 않는 것이 단 하나도 없다는 것이 아니라, 적절하지 않은 것이 없다는 뜻이다. 주석서에서 ‘알몸 상태에서 이러한 허용되지 않는 가사들 중 무엇이든 얻었다면, 그것으로 부끄러운 곳을 가리고 나중에 허용되는 가사를 얻었을 때 그것을 입고 나서 이 허용되지 않는 가사를 버려야 한다. 순청색 등의 옷들을 얻었을 때는 허용되는 염료로 염색하여 그 색을 없애거나, 혹은 허용되는 천을 양옆에 덧대어 가리고서 입는 것은 타당하다’라고 하였다.

๖๐๐. ‘‘อนฺโตทสาห’’นฺติ อิทํ ‘‘อธิฏฺเฐตี’’ติอาทีหิ สพฺพปเทหิปิ โยเชตพฺพํ. วิสฺสชฺเชตีติ อญฺญสฺส เทติ. อิธ ทานํ ทุวิธํ สมฺมุขาทานํ, ปรมฺมุขาทานนฺติ. ปฏิคฺคาหกํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ ตุยฺหํ ทมฺมี’’ติ ทานํ สมฺมุขาทานํ นาม. ปรมฺมุขา ‘‘อิทํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติ ทินฺนํ ปรมฺมุขาทานํ. ‘‘อิทํ ตฺวํ คณฺหาหี’’ติ วา ‘‘ตุยฺหํ คณฺหาหี’’ติ วา วุตฺเต ‘‘มยฺหํ คณฺหามี’’ติ สเจ วทติ, ทานคหณทฺวยมฺปิ สุทฺธํ. ‘‘อิทํ ตว สนฺตกํ กโรหิ, ตว สนฺตกํ โหตุ, ตว สนฺตกํ โหตี’’ติ ทายเกน วุตฺเต คณฺหนฺโตปิ ‘‘มม สนฺตกํ กโรมิ, มม สนฺตกํ โหตุ, มม สนฺตกํ โหตี’’ติ วทติ เจ, ทานํ, คหณญฺจ อสุทฺธํ โหติ. ‘‘ตว สนฺตกํ กโรหี’’ติ วุตฺเต ปน ‘‘สาธุ ภนฺเต มยฺหํ คณฺหามี’’ติ วตฺวา คณฺหาติ, คหณํ สุทฺธํ. ‘‘อิทํ ตุยฺหํ คณฺหาหี’’ติ วุตฺเต ‘‘อหํ น คณฺหามี’’ติ วทติ, ปุน ‘‘ทินฺนํ มยา, ตุยฺหํ คณฺหาหี’’ติ วุตฺเต อิตโรปิ ปุน ปฏิกฺขิปติ, ตํ จีวรํ กสฺสจิ อสนฺตกตฺตา ทสาหาติกฺกเมนาปิ นิสฺสคฺคิยํ น โหตีติ ปจฺฉา เตสุ ทฺวีสุ โย อิจฺฉติ, เตน อธิฏฺฐาย ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ สพฺพมิทํ อฏฺฐกถาย (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตํ.

600. ‘열흘 이내(antodasāha)’라는 이것은 ‘결정한다(adhiṭṭheti)’ 등의 모든 단어들과 연결되어야 한다. ‘내준다(vissajjeti)’는 것은 타인에게 주는 것이다. 여기서 보시(dāna)는 두 가지이니, 면전에서의 보시와 면전이 아닌 곳에서의 보시이다. 받는 자를 보고서 “이것을 당신에게 줍니다”라고 주는 것을 면전에서의 보시라 한다. 면전이 아닌 곳에서 “이것을 아무개에게 줍니다”라고 준 것을 면전이 아닌 곳에서의 보시라 한다. “이것을 당신이 가지십시오”라거나 “당신을 위해 가지십시오”라고 말했을 때, 만약 “저를 위해 가집니다”라고 말한다면 주는 것과 받는 것 둘 다 깨끗하다. “이것을 당신의 소유로 하십시오”, “당신의 소유가 되게 하십시오”, “당신의 소유가 됩니다”라고 주는 자가 말했는데, 받는 자도 “나의 소유로 합니다”, “나의 소유가 되게 합니다”, “나의 소유가 됩니다”라고 말한다면 주는 것과 받는 것이 깨끗하지 않게 된다. 그러나 “당신의 소유로 하십시오”라고 했을 때 “좋습니다, 스님. 저를 위해 가집니다”라고 말하며 받는다면 받는 과정이 깨끗하다. “이것을 당신이 가지십시오”라고 했을 때 “저는 받지 않겠습니다”라고 말하고, 다시 “제가 주었으니 당신이 가지십시오”라고 했는데 상대방이 다시 거절한다면, 그 가사는 누구의 소유도 아니므로 열흘이 지나더라도 니사기 파จิต티가 되지 않는다. 나중에 그 두 사람 중 원하는 사람이 결정하여 사용해야 한다고 이 모든 내용이 주석서(pārā. aṭṭha. 2.469와 의미상 동일함)에 언급되어 있다.

อธิฏฺฐิตจีวเร อธิฏฺฐาเน เวมติเกน อตฺตโน วิมตึ ปฐมํ อาวิ กตฺวา ‘‘สเจ อนธิฏฺฐิตํ, เอวํ กเต กปฺปิยํ โหตี’’ติ จินฺเตตฺวา นิสฺสชฺเชตฺวา วินยกมฺมํ กโรนฺตสฺส มุสาวาทโทโส นาปชฺชติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘น หิ เอวํ ชานาเปตฺวา วินยกมฺมํ กโรนฺตสฺส มุสาวาโท โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙). ‘‘เกจิ ‘ตถา เวมติกจีวรํ อญฺเญน [Pg.287] วิสฺสาเสน คเหตฺวา ปุน ทาตพฺพ’นฺติ วทนฺติ, ตํ น สุนฺทร’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙ โถกํ วิสทิสํ) ตตฺเถว วุตฺตํ.

결정된 가사의 결정에 대해 의심이 있을 때, 자신의 의심을 먼저 밝히고 “만약 결정되지 않은 것이라면, 이렇게 하는 것이 허용된다”라고 생각하여 내주고서 비나야 업(vinayakamma)을 행하는 자에게는 망어(거짓말)의 죄가 발생하지 않는다. 주석서에서 ‘이와 같이 알리고서 비나야 업을 행하는 자에게는 망어가 되지 않기 때문이다’(pārā. aṭṭha. 2.469)라고 한 것과 같다. ‘어떤 이들은 “그와 같이 의심스러운 가사를 다른 사람의 신뢰를 바탕으로 취했다가 다시 주어야 한다”라고 말하지만, 그것은 좋지 않다’(pārā. aṭṭha. 2.469와 약간 다름)라고 바로 그곳에서 언급되었다.

วินสฺสตีติ โจราทีหิ วินสฺสติ. ‘‘นสฺสติ, ฑยฺหติ, อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหนฺตี’’ติ อิมานิปิ วินาสปฺปการตฺตา ‘‘วินสฺสตี’’ติ อิมินาว สงฺคยฺหนฺติ. ตตฺถ ‘‘นสฺสตี’’ติ อิทํ โจราทีหิ หฏํ สนฺธาย วุตฺตํ, ‘‘วินสฺสตี’’ติ อิทํ อุนฺทูรขายิตาทึ สนฺธาย วุตฺตํ, ‘‘ฑยฺหตี’’ติ อคฺคินา ทฑฺฒํ สนฺธาย. วิสฺสาเสติ เอตฺถ สนฺทิฏฺโฐ จ สมฺภตฺโต จ อาลปิโต จ ชีวติ จ คหิเต จตฺตมโน โหตีติ ปญฺจงฺคสมนฺนาคเตน อตฺตนิ วิสฺสาเสน อญฺเญน คหิเตติ อตฺโถ. ปกาสิตาติ ‘‘อนาปตฺติ อนฺโตทสาหํ อธิฏฺเฐตี’’ติอาทินา (ปารา. ๔๖๙) นเยน วุตฺตา.

‘파괴된다(vinassatī)’는 것은 도둑 등에 의해 파괴되는 것이다. ‘잃어버리고, 불타고, 빼앗아 가져간다’는 것들도 파괴되는 방식의 하나이므로 ‘파괴된다’는 말에 포함된다. 거기서 ‘잃어버린다(nassatī)’는 것은 도둑 등이 훔쳐간 것을 염두에 두고 한 말이고, ‘파괴된다(vinassatī)’는 것은 쥐가 갉아먹은 것 등을 염두에 두고 한 말이며, ‘불탄다(ḍayhatī)’는 것은 불에 타버린 것을 염두에 두고 한 말이다. ‘믿고서(vissāse)’라는 것은 여기에서 아는 사이, 친한 사이, 서로 말을 나눈 사이, 살아 있는 사이, 가져갔을 때 기뻐하는 사이라는 다섯 가지 요소를 갖추어 자신에 대한 신뢰로 다른 사람이 가져갔다는 의미이다. ‘밝혀진(pakāsitā)’이라는 것은 ‘열흘 이내에 결정하면 죄가 되지 않는다’는 등의 (파라지카 469) 방식으로 설해진 것이다.

๖๐๑. อิทํ ปน สมุฏฺฐานํ นาเมน กถินสมุฏฺฐานํ นามาติ อตฺโถ. อิทํ กถินสมุฏฺฐานํ นาม กายวาจโต จ กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ. อติเรกจีวรภาวสฺส ชานนจิตฺเตน ปณฺณตฺติชานนจิตฺเต อสติปิ อาปตฺติสมฺภวโต อจิตฺตํ. อนธิฏฺฐานโต, อวิกปฺปนโต จ อกฺริยํ. กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชนฺโต วา เจติยาทึ วนฺทนฺโต วา เอกาทสมํ อรุณํ อุฏฺฐาเปติ, กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, กลหาทิปสุโต วา วีติกฺกมํ ชานนฺโต วา อุฏฺฐาเปติ, อกุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, ขีณาสโว ปน อสติยา วา ปณฺณตฺตึ อชานนฺโต วา ตถา กโรนฺโต อพฺยากตจิตฺโต อาปชฺชตีติ ติจิตฺตํ. วุตฺตนเยน กมฺมฏฺฐานาทิมนุยุญฺชนฺตสฺส โสมนสฺสจิตฺตสมงฺคิโน สุขเวทนา, อุเปกฺขาจิตฺตสมงฺคิโน อุเปกฺขาเวทนา, กลหาทิปสุตสฺส โทมนสฺสจิตฺตสมงฺคิโน ทุกฺขเวทนา โหตีติ ติเวทนํ. เอส นโย อุปริปิ เอวรูเป ฐาเน โยเชตพฺโพ.

601. 이 기기(samuṭṭhāna)는 명칭상 가티나 기기(kathinasamuṭṭhāna)라는 의미이다. 이 가티나 기기라고 하는 것은 몸과 말로부터, 그리고 몸과 말과 마음으로부터 일어난다. 여분의 가사라는 상태를 아는 마음은 있으나 제계(paṇṇatti)를 아는 마음이 없어도 범계가 성립하므로 무심(acitta)이다. 결정(adhiṭṭhāna)하지 않고 분배(vikappana)하지 않기 때문에 부작(akriya)이다. 수행에 전념하거나 제티야 등에 예배하다가 열한 번째 새벽을 맞이하면 선한 마음으로 범계하게 되고, 싸움 등에 몰두하거나 범계임을 알면서 새벽을 맞이하면 불선한 마음으로 범계하게 된다. 그러나 아라한(khīṇāsavo)은 부주의하거나 제계를 알지 못하여 그렇게 하는 경우 무기심(abyākatacitto)으로 범계하게 되므로 세 가지 마음(ticitta)이다. 설해진 방식대로 수행 등에 전념하여 기쁜 마음을 갖춘 자에게는 낙수(sukhavedanā)가, 평온한 마음을 갖춘 자에게는 사수(upekkhāvedanā)가, 싸움 등에 몰두하여 슬픈 마음을 갖춘 자에게는 고수(dukkhavedanā)가 있으므로 세 가지 느낌(tivedana)이다. 이 방식은 이후에도 이와 같은 대목에서 적용되어야 한다.

ปฐมกถินกถาวณฺณนา.

첫 번째 가티나 이야기의 주석(Paṭhamakathinakathāvaṇṇanā)이 끝났다.

๖๐๒. คามาทีสุ [Pg.288] ปเทเสสุ ติปญฺจสูติ ติจีวรานิ นิกฺขิปิตฺวา วิปฺปวาเสน โทสํ, อุปฺปชฺชนฏฺฐานญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘คาโม เอกูปจาโร’’ติอาทินา (ปารา. ๔๗๗) นเยน ปาฬิยํ วุตฺตคามนิเวสนอุโทสิตอฏฺฏมาฬปาสาทหมฺมิยนาวาสตฺถเขตฺตธญฺญกร- ณอารามวิหารรุกฺขมูลอชฺโฌกาสสงฺขาเตสุ ปนฺนรสสุ จีวรนิกฺเขปฏฺฐาเนสูติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ คาโม นาม เอกกุฏิกาทิคาโม.

602. ‘마을 등의 장소에서 15가지’라는 것은 삼가사를 놓아두고 떨어져 머무름(vippavāsa)으로 인한 허물과 그 발생 장소를 보이기 위해, ‘마을은 하나의 경계(upacāra)이다’라는 등의 (파라지카 477) 방식으로 팔리 본문에서 설해진 마을, 저택, 창고, 망루, 다락방, 궁전, 평지붕 집, 배, 대상(隊商), 밭, 타작마당, 원림, 사원, 나무 아래, 노지라고 일컬어지는 열다섯 가지 가사를 놓아두는 장소를 말한다. 여기서 마을이란 오두막 한 채 등이 있는 마을을 말한다.

นิเวสนํ นาม คามโต พหิ จตุสาลาทิโก เคโห. เตนาห คณฺฐิปเท ‘‘คามนิเวสนานํ วิเสสํ วทนฺตา ‘ปุน เอกปริจฺเฉทํ กตฺวา นิเวสิตา พหุเคหา นิเวสนํ นาม โหนฺตี’ติ วทนฺติ, ตสฺมา อิทํ นิเวสนาทิ สพฺพํ ‘คามโต พหี’ติ คเหตพฺพ’’นฺติ. อิทญฺจ ตตฺเถว วุตฺตํ ‘‘นิเวสนาทิกํ อนฺโตคาเม เจ โหติ, คาเม วุตฺตปริหารสฺเสว ลพฺภนโต อนฺโตคามโต พหี’ติ คเหตพฺพ’’นฺติ.

저택(nivesana)이란 마을 밖의 사합원(catusālā) 형태의 집을 말한다. 그래서 간티파다(gaṇṭhipada)에서 “마을과 저택의 차이를 말하면서 ‘다시 하나의 구획을 만들어 세워진 많은 집들이 저택이라고 불린다’고 말하므로, 이 저택 등은 모두 ‘마을 밖’으로 이해해야 한다”라고 하였다. 그리고 이것은 바로 그곳에서 “저택 등이 만약 마을 안에 있다면, 마을에 대해 설해진 예외 사항을 얻게 되므로 ‘마을 안의 밖’으로 이해해야 한다”라고 설해졌다.

อฏฺฐกถายํ ‘‘อุโทสิโตติ ยานาทีนํ ภณฺฑานํ สาลา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๘๒-๔๘๗) วุตฺตสรูปํ อุโทสิตํ นาม. ‘‘อฏฺโฏติ ปฏิราชาทิปฏิพาหนตฺถํ อิฏฺฐกาหิ กโต พหลภิตฺติโก จตุปญฺจภูมิโก ปติสฺสยวิเสโส’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๘๒-๔๘๗) วุตฺตสรูโป อฏฺโฏ นาม. ‘‘มาโฬติ เอกกูฏสงฺคหิโต จตุรสฺสปาสาโท’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๔๘๒-๔๘๗) วุตฺโต เอกกณฺณิกสงฺคหิโต จตุรสฺสเคโห มาโฬ นาม. ปาสาโทติ ทีฆปาสาโท. หมฺมิยนฺติ มุณฺฑจฺฉทนปาสาโท. นาวาติ ยานปฺปตฺติ. สตฺถนฺติ ชงฺฆสตฺถสกฏสตฺถวเสน ทุวิโธ ชนสมูโห, โส จ นิวิฏฺฐานิวิฏฺฐวเสน ปจฺเจกํ ทุวิโธ. ตตฺถ นิวิฏฺเฐ วติอาทิปริกฺเขโปปิ โหเตว.

주석서에서 “우도시타(udosita)란 수레 등의 물건을 두는 창고이다” (파라지카 주석서 2.482-487)라고 설해진 형태가 우도시타이다. “망루(aṭṭa)란 적국 왕 등을 막기 위해 벽돌로 두껍게 벽을 쌓아 만든 4, 5층의 특별한 처소이다”라고 설해진 형태가 망루이다. “정각(māḷa)이란 하나의 상량으로 모인 사각형의 궁전이다”라고 설해진 하나의 보(kaṇṇikā)로 모인 사각형의 집이 정각이다. 궁전(pāsāda)이란 긴 궁전을 말한다. 함미야(hammiya)란 평지붕을 가진 궁전이다. 배(nāvā)란 물 위의 탈것이다. 대상(sattha)이란 보행 대상과 수레 대상의 두 종류의 무리이며, 그것은 머무르는 것과 머무르지 않는 것에 따라 각각 두 종류가 있다. 거기서 머무르는 대상에는 울타리 등의 둘러침이 있기도 하다.

เขตฺตนฺติ [Pg.289] ยวเขตฺตาทิเขตฺตํ. ธญฺญกรณํ ขลํ. อาราโม ปุปฺผาราโม, ผลาราโม จ. วิหาโรติ เอกมฺปิ เสนาสนํ วุจฺจติ. ‘‘รุกฺโข นาม ยํ มชฺฌนฺติเก กาเล สมนฺตา ฉายา ผรตี’’ติ (ปารา. ๔๙๔) วุตฺตปฺปมาณปริจฺฉนฺโน รุกฺโข. อชฺโฌกาโส นาม สตฺตพฺภนฺตโร, โส วิญฺจาฏวิอาทิอคามการญฺเญ จ มจฺฉพนฺธานํ อคมนปเถ สมุทฺททีเป จ ลพฺภติ. มจฺฉพนฺธานํ อคมนปโถ นาม อุทกปิฏฺฐิยา คนฺตฺวา ปุน ตทเหว เคหํ อาคนฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทูโร สมุทฺทปฺปเทโส วุจฺจติ.

밭(khetta)이란 보리밭 등의 밭이다. 타작마당(dhaññakaraṇa)이란 타작하는 곳이다. 원림(ārāma)은 꽃 원림과 과일 원림이다. 사원(vihāra)은 하나의 처소(senāsana)도 그렇게 불린다. “나무(rukkha)란 한낮에 사방으로 그림자가 퍼지는 것” (파라지카 494)이라고 설해진 크기로 가려진 것이 나무이다. 노지(ajjhokāsa)란 7암반따라(abbhantara) 이내를 말하며, 그것은 빈차 숲 등의 마을 없는 숲이나 어부들이 다니는 길, 바다의 섬 등에서 볼 수 있다. 어부들이 다니는 길이란 물 위로 나갔다가 당일에 다시 집으로 돌아올 수 없을 정도로 먼 바다 구역을 말한다.

อยํ คามาทิโก ปจฺเจกํ เอกูปจาโร, นานูปจาโรติ ทุวิโธ. ตตฺถ อชฺโฌกาสํ วินา คามาทิโก ตํตํราชาทิสามิกกุลานํ เอกตฺถนานตฺถวเสน เอกกุลสนฺตโก เจ โหติ, เอกูปจาโร. นานากุลสนฺตโก เจ, นานูปจาโร โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘คาโม เอกูปจาโร นาม เอกกุลสฺส คาโม โหตี’’ติอาทิ (ปารา. ๔๗๘). อฏฺฐกถายมฺปิ วุตฺตํ ‘‘เอกกุลสฺส คาโมติ เอกสฺส รญฺโญ วา โภชกสฺส วา คาโม’’ติ จ ‘‘นานากุลสฺส คาโมติ นานาราชูนํ วา โภชกานํ วา คาโม เวสาลีกุสินาราทิสทิโส’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๗๙) จ.

이 마을 등은 각각 하나의 경계(ekūpacāra)와 다른 경계(nānūpacāra)의 두 종류가 있다. 거기서 노지를 제외한 마을 등은 해당 왕 등 소유주 가문의 한 곳 또는 여러 곳의 장소에 따라, 한 가문의 소유라면 하나의 경계이다. 만약 여러 가문의 소유라면 다른 경계가 된다. 이에 대해 “마을이 하나의 경계라는 것은 한 가문의 마을을 말한다” 등 (파라지카 478)으로 설해졌다. 주석서에서도 “한 가문의 마을이란 한 명의 왕이나 촌장의 마을”이라 하고, “여러 가문의 마을이란 베살리나 쿠시나라처럼 여러 왕이나 촌장들의 마을” (파라지카 주석서 2.479)이라고 설해졌다.

เอกกุเลน การาปิโต วิหาโร เอกูปจาโร, นานากุเลหิ การาปิโต นานูปจาโร โหติ. ยถาห คณฺฐิปเท ‘‘วิหาเร เอกกุลนานากุลโวหาโร การาปกานํ วเสน วุตฺโต’’ติ. อชฺโฌกาเส ปน อุปจารเภโท อพฺภนฺตรวเสน เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเจตํ ปาฬิยํ ‘‘อชฺโฌกาโส เอกูปจาโร นาม อคามเก อรญฺเญ สมนฺตา สตฺตพฺภนฺตรา เอกูปจาโร. ตโต ปรํ นานูปจาโร’’ติ. อิธ เอกํ อพฺภนฺตรํ อฏฺฐวีสติรตนํ โหติ. ยถาห [Pg.290] อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกํ อพฺภนฺตรํ อฏฺฐวีสติหตฺถ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๘๙). เอวํ สงฺเขปโต วุตฺตสรูปปฺปเภทานิ ปนฺนรส ฐานานิ ทสฺเสตุมาห ‘‘คามาทีสุ ปเทเสสุ ติปญฺจสู’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปาฬิอฏฺฐกถาวณฺณนโต เวทิตพฺโพ.

한 가문에 의해 건립된 사원은 하나의 경계이고, 여러 가문에 의해 건립된 사원은 다른 경계가 된다. 간티파다에서 “사원에서 한 가문이나 여러 가문이라는 표현은 건립자들에 따라 설해진 것이다”라고 한 것과 같다. 그러나 노지에서는 경계의 구분을 암반따라(abbhantara)에 의해 알아야 한다. 이에 대해 팔리 본문에서는 “노지가 하나의 경계라는 것은 마을 없는 숲에서 사방으로 7암반따라까지가 하나의 경계이다. 그 이상은 다른 경계이다”라고 설해졌다. 여기서 1암반따라는 28라타나(ratana)이다. 주석서에서 “1암반따라는 28핫타(hattha)이다” (파라지카 주석서 2.489)라고 한 것과 같다. 이와 같이 간략하게 그 형태와 분류가 설해진 열다섯 가지 장소를 보이기 위해 “마을 등의 장소에서 15가지”라고 말한 것이다. 이것이 여기에서의 요약이며, 상세한 내용은 팔리와 주석서의 설명을 통해 알아야 한다.

‘‘ติจีวเรน วิปฺปวาเสยฺยาติ สงฺฆาฏิยา วา อุตฺตราสงฺเคน วา อนฺตรวาสเกน วา. อนฺโตคาเม จีวรํ นิกฺขิปิตฺวา’’ติ (ปารา. ๔๗๖, ๔๗๘) วจนโต เอตฺถ ติจีวรนฺติ ติณฺณํ จีวรานมญฺญตรเมว จีวรํ วตฺตพฺพํ. เอกรตฺตนฺติ วิปฺปวาสกิริยาย อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. อปิ-สทฺเทน กึ ปน ทิรตฺตาทิกนฺติ ทสฺเสติ.

‘세 가지 가사(삼의)와 떨어져 머문다’는 것은 승가리(상부 가사), 울다라승(상의), 또는 안타회(하의)와 떨어져 머무는 것을 말한다. ‘마을 안에 가사를 놓아두고’라는 말씀(Pārā. 476, 478)에 따라, 여기서 ‘세 가지 가사’란 세 가지 가사 중 어느 하나를 가리키는 것으로 보아야 한다. ‘하룻밤’이라는 표현은 떨어져 머무는 행위의 지속 시간을 나타내는 대격(목적격)이다. ‘~조차(api)’라는 단어는 하물며 이틀 밤 등은 어떠하겠는가를 보여준다.

สงฺฆสมฺมุติยา วินาติ ติจีวรํ ปริหริตุํ อสมตฺเถน คิลาเนน ภิกฺขุนา สงฺฆํ วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ‘‘อหํ ภนฺเต คิลาโน, น สกฺโกมิ ติจีวรํ อาทาย ปกฺกมิตุํ, โสหํ ภนฺเต สงฺฆํ ติจีวเรน อวิปฺปวาสสมฺมุตึ ยาจามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ยาจิเตน สงฺเฆน ตสฺส ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย ทินฺนํ อวิปฺปวาสสมฺมุตึ วินาติ วุตฺตํ โหติ. ตถา ลทฺธสมฺมุติกสฺส คิลานสฺส ภิกฺขุโน ตสฺมึ เคลญฺเญ อวูปสนฺเต วา วูปสนฺเตปิ จีวรนิกฺเขปฏฺฐานํ อาคมนกาเล วา อุปฺปนฺเน อญฺเญปิ โรเค อวูปสนฺเต ตายเยว สมฺมุติยา น โทโส.

‘승가의 승인 없이’라는 것은, 세 가지 가사를 지니고 다닐 수 없는 병든 비구가 승가에 절하고 어금니를 세워 앉아 합장하고, ‘대덕들이시여, 저는 병이 들어 세 가지 가사를 지니고 갈 수 없습니다. 대덕들이시여, 저는 승가에 세 가지 가사와 떨어져 머물지 않아도 된다는 승인을 요청합니다’라고 세 번 요청하여, 승가가 결계(결의)의 갈마(ñattidutiyā kammavācā)를 통해 준 ‘비분리 승인’ 없이를 뜻한다. 이와 같이 승인을 받은 병든 비구는 그 병이 낫지 않았거나, 병이 나았더라도 가사를 놓아둔 곳으로 돌아오는 길에 다른 병이 생겨 낫지 않았을 때, 그 승인에 따라 가사와 떨어져 있어도 허물이 없다.

๖๐๓. ภิกฺขุโนติ อลทฺธสมฺมุติกสฺส ภิกฺขุโน. เตน จีวเรน. วิปฺปวตฺถุํ น วฏฺฏตีติ วินา วสิตุํ น วฏฺฏติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘เอกกุลสฺส คาโม โหติ ปริกฺขิตฺโต จ, อนฺโตคาเม จีวรํ นิกฺขิปิตฺวา อนฺโตคาเม วตฺถพฺพํ. อปริกฺขิตฺโต โหติ, ยสฺมึ ฆเร จีวรํ นิกฺขิตฺตํ โหติ, ตสฺมึ ฆเร วตฺถพฺพํ, หตฺถปาสา วา น วิชหิตพฺพํ. นานากุลสฺส [Pg.291] คาโม โหติ ปริกฺขิตฺโต จ, ยสฺมึ ฆเร จีวรํ นิกฺขิตฺตํ โหติ, ตสฺมึ ฆเร วตฺถพฺพํ สภาเย วา ทฺวารมูเล วา, หตฺถปาสา วา น วิชหิตพฺพ’’นฺติอาทินา (ปารา. ๔๗๘) นเยน ปาฬิยา วุตฺตฏฺฐานโต พหิ อรุณํ อุฏฺฐาเปตุํ น วฏฺฏตีติ วุตฺตํ โหติ.

603. ‘비구가’란 승인을 받지 못한 비구를 말한다. ‘그 가사와’ 떨어져 지내는 것은 허용되지 않는다. 무엇을 말하는가? ‘마을이 울타리로 둘러싸인 하나의 가구로 된 마을이라면 마을 안에 가사를 두고 마을 안에 머물러야 한다. 만약 울타리가 없다면 가사가 놓인 그 집에 머물러야 하며, 한 팔 간격(hatthapāsa)을 벗어나지 말아야 한다. 여러 가구로 된 마을이고 울타리가 있다면 가사가 놓인 그 집이나 공회당 또는 문 근처에 머물러야 하며, 한 팔 간격을 벗어나지 말아야 한다’는 등의 방식(Pārā. 478)으로 성전(Pāḷi)에서 말한 장소 밖에서 새벽을 맞이하는 것은 허용되지 않는다는 뜻이다.

อิมสฺมึ ปาเฐ ‘‘ปริกฺขิตฺโต’’ติ อิทํ ปากาเรน วา วติยา วา ปริขาย วา ปริกฺขิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. หตฺถปาสา วาติ เอตฺถ หตฺถปาสา นาม อฑฺฒติยรตนํ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตํ ฆรํ สมนฺตโต หตฺถปาสา น วิชหิตพฺพํ, อฑฺฒเตยฺยรตนปฺปมาณา ปเทสา อุทฺธํ น วิชหิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๗๗-๔๗๘).

이 구절에서 ‘둘러싸인’이란 담장이나 울타리 혹은 해자로 둘러싸인 것을 의미한다. ‘한 팔 간격(hatthapāsa)’이란 여기서 두 자 반(2.5 ratana)의 길이를 말한다. 주석서에서 ‘그 집 주변으로 한 팔 간격을 벗어나지 말아야 하며, 위쪽으로도 두 자 반의 길이를 벗어나지 말아야 함을 의미한다’(Pārā. aṭṭha. 2.477-478)고 설명한 것과 같다.

วิปฺปวสนฺตสฺส โก โทโสติ อาห ‘‘โหติ…เป… อรุณุคฺคเม’’ติ. อนุญฺญาตฏฺฐานโต หิ พหิ จีวเรน วินา อรุณํ อุฏฺฐาเปนฺตสฺส ตํ จีวรํ นิสฺสชฺชิตพฺพํ โหติ, ตํเหตุกา ปาจิตฺติยาปตฺติปิ โหตีติ อตฺโถ. เตเนว วกฺขติ ‘‘นิสฺสชฺชิตฺวา…เป… วิญฺญุนา’’ติ.

떨어져 머무는 자에게 어떤 허물이 있는가에 대해 ‘새벽이 뜰 때... (생략) ...있다’라고 하였다. 허용된 장소 밖에서 가사 없이 새벽을 맞이하는 자에게는 그 가사를 포기(nissaggiya)해야 하며, 그로 인해 파이티야(pācittiya) 죄가 된다는 의미이다. 그러므로 ‘포기하고... (생략) ...지혜로운 이에게’라고 설할 것이다.

๖๐๔. นฺหายนฺตสฺเสวาติ จีวรสฺส หตฺถปาสโต ทูเร นหายนฺตสฺเสว, อนาทเร สามิวจนํ.

604. ‘목욕하고 있을지라도’란 가사로부터 한 팔 간격보다 먼 곳에서 목욕하고 있는 것을 말하며, 이는 무시를 나타내는 속격(소유격)이다.

๖๐๖. อจฺฉินฺนํ วิลุตฺตํ จีวรํ ยสฺส โส อจฺฉินฺนจีวโร, ภิกฺขุ, ตสฺส ฐานํ อจฺฉินฺนจีวรฏฺฐานํ, ตสฺมึ.

606. 가사를 빼앗기거나 도둑맞은 자가 ‘가사를 빼앗긴 자’(acchinnacīvaro)인 비구이며, 그 장소가 ‘가사를 빼앗긴 장소’(acchinnacīvaraṭṭhānaṃ)이다.

๖๐๗. นิวาเสตฺวาติ เอตฺถ ‘‘อนฺตรวาสก’’นฺติ จ คเหตฺวาติ เอตฺถ ‘‘อิตรานี’’ติ จ เสโส. อิทญฺจ คนฺตพฺพฏฺฐาเน, อาสนฺเน มคฺเค จ มนุสฺสสมฺพาเธ อสติ กตฺตพฺพทสฺสนํ. อิตรตฺถ นิวาเสตฺวา, ปารุปิตฺวา จ สงฺฆาฏึ อํเส กตฺวาว คนฺตพฺพํ โหติ. วิหาเร สภาเคสุ อลพฺภมาเนสุ อาสนสาลมฺปิ คนฺตฺวา สภาคสฺส สนฺติเก วินยกมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ [Pg.292] อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๙๕ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตํ. ‘‘นิสฺสชฺชิตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘อิทํ เม ภนฺเต จีวรํ รตฺติวิปฺปวุตฺถํ อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา นิสฺสคฺคิยํ, อิมาหํ สงฺฆสฺส นิสฺสชฺชามี’’ติ สงฺเฆ วา ‘‘อิทํ เม ภนฺเต จีวรํ…เป… อหํ อายสฺมนฺตานํ นิสฺสชฺชามี’’ติ ติณฺณํ, ทฺวินฺนํ วา สนฺติเก วา ‘‘อิทํ เม อาวุโส…เป… อิมาหํ อายสฺมโต นิสฺสชฺชามี’’ติ เอกสฺส สนฺติเก วา วตฺวา นิสฺสชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. วิญฺญุนาติ เอวํ นิสฺสคฺคิยวตฺถุนิสฺสชฺชนาทินานปฺปการวิธิชานนเกน ญาณวตาติ อตฺโถ.

607. ‘입고서’라는 말에서 ‘안타회(하의)를’이라는 말이, ‘가지고서’라는 말에서 ‘나머지 것들을’이라는 말이 생략되었다. 이것은 가야 할 장소가 가깝고 길에 사람들로 붐비지 않을 때 해야 할 일을 보여준다. 그 외의 경우에는 입고 걸치고 승가리를 어깨에 메고 가야 한다. 사찰에 마땅한 장소가 없을 때는 예배당에라도 가서 적절한 이의 곁에서 율장 의식(vinayakamma)을 행해야 한다고 주석서(Pārā. aṭṭha. 2.495)에 설해져 있다. ‘포기하고’라는 것은 ‘대덕이시여, 이 가사는 승가의 승인 없이 하룻밤을 떨어져 보낸 저의 니사기 가사입니다. 이것을 승가에 포기합니다’라고 승가에 말하거나, 세 명 혹은 두 명 앞에서 ‘대덕들이시여... 존자들에게 포기합니다’라고 말하거나, 한 명 앞에서 ‘도반이여... 존자에게 포기합니다’라고 말하고 포기하는 것을 뜻한다. ‘지혜로운 이’란 이와 같이 니사기 물건을 포기하는 등의 여러 가지 규정을 잘 아는 지식 있는 이라는 의미이다.

๖๐๘. ตํ นิสฺสคฺคิยจีวรํ.

608. 그 니사기(포기해야 할) 가사를.

๖๐๙. ‘‘อเทนฺตสฺส จ นิสฺสฏฺฐํ ทุกฺกฏ’’นฺติ อิมินา ‘‘พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน อาปตฺติ ปฏิคฺคเหตพฺพา, นิสฺสฏฺฐจีวรํ ทาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตตฺตา อิมํ วิธึ ชานนตาย พฺยตฺเตน ยถาวิธึ กาตุํ สมตฺถตาย ปฏิพเลน ขนฺธเก (จูฬว. ๒๓๙) อาคตนเยน อาปตฺตึ ปฏิคฺคเหตฺวา นิสฺสฏฺฐจีวรํ หตฺเถน คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา สเจ สงฺโฆ โหติ, ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิทํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน นิสฺสคฺคิยํ สงฺฆสฺส นิสฺสฏฺฐํ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยา’’ติ, สเจ ตโย โหนฺติ, ‘‘สุณนฺตุ เม อายสฺมนฺตา, อิทํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน นิสฺสคฺคิยํ อายสฺมนฺตานํ นิสฺสฏฺฐํ, ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อายสฺมนฺตา อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยุ’’นฺติ, สเจ เอกโก โหติ, ‘‘อิมํ จีวรํ อายสฺมโต ทมฺมี’’ติ ทาตพฺพํ, นิสฺสฏฺฐจีวรํ ‘‘อตฺตโนเยว ทินฺน’’นฺติ สุทฺธสญฺญาย คเหตฺวา อเทนฺตสฺส ทุกฺกฏํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

609. ‘포기된 것을 돌려주지 않는 자에게는 악작죄(dukkaṭa)가 된다’는 것은 ‘현명하고 유능한 비구가 죄를 받아주고 포기된 가사를 돌려주어야 한다’고 설해졌기 때문이다. 이 규정을 알아서 현명하게 법식대로 행할 능력이 있는 유능한 비구가 건도(khandhaka, Cūḷava. 239)에 전해지는 방식에 따라 죄를 받아준 뒤, 포기된 가사를 손에 들고 앉게 한다. 만약 승가라면 ‘대덕들이시여, 승가는 내 말을 들으소서. 이 가사는 아무개 비구가 포기한 니사기 물건입니다. 승가의 시기가 적절하다면 승가는 이 가사를 아무개 비구에게 돌려주어야 합니다’라고 하고, 세 명이라면 ‘존자들이여, 내 말을 들으소서. 이 가사는 아무개 비구가 존자들에게 포기한 니사기 물건입니다. 존자들의 시기가 적절하다면 존자들은 이 가사를 아무개 비구에게 돌려주어야 합니다’라고 하며, 한 명이라면 ‘이 가사를 존자에게 돌려줍니다’라고 주어야 한다. 포기된 가사를 ‘나 자신에게 준 것이다’라고 잘못 생각하여 돌려주지 않는 자에게는 악작죄가 된다는 의미이다.

ตสฺส สนฺตกภาวํ ญตฺวา เลเสน วิลุมฺปนฺตสฺส ปน ภณฺฑคฺฆวเสน ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยปาราชิกาปตฺติโย โหนฺติ. ยถาห [Pg.293] อฏฺฐกถายํ ‘‘ตสฺส สนฺตกภาวํ ปน ญตฺวา เลเสน อจฺฉินฺทนฺโต ภณฺฑํ อคฺฆาเปตฺวา กาเรตพฺโพ’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙). ปริยาปุตนฺติ ‘‘น ภิกฺขเว นิสฺสฏฺฐจีวรํ น ทาตพฺพํ, โย น ทเทยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๔๗๐) ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

그것이 상대의 소유임을 알면서도 구실을 대어 가로채는 자에게는 물건의 가치에 따라 악작죄(dukkaṭa), 투란차죄(thullaccaya), 바라이죄(pārājika)가 성립한다. 주석서에서 ‘그것이 상대의 소유임을 알면서도 구실을 대어 빼앗는 자는 물건의 가치를 평가하여 처벌해야 한다’(Pārā. aṭṭha. 2.469)고 한 것과 같다. ‘통달했다(pariyāputa)’는 것은 ‘비구들이여, 포기된 가사를 돌려주지 않아서는 안 된다. 돌려주지 않는 자에게는 악작죄가 된다’(Pārā. 470)고 성전(Pāḷi)에 설해진 내용을 뜻한다.

๖๑๐-๑. เถเร ทหเร จาติ เอเตสุ อุโภสุปิ มคฺคํ คจฺฉนฺเตสูติ โยชนา. ‘‘เถเร’’ติ อิมินา อนิสฺสิตภาวมาห, ‘‘ทหเร จา’’ติ อิมินา นิสฺสิตภาวํ. โอหีเนติ โอสกฺกิเต. สเจ โส เถโร นิสฺสยาจริโย ภเวยฺยาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ครุ’’นฺติ. ตสฺมึ ทหเร. วตฺถนฺติ ตสฺส หตฺเถ ฐิตจีวรํ. น ปสฺสมฺภตีติ ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา คมเน สอุสฺสาหตฺตา นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธิ น โหตีติ อธิปฺปาโย. เตเนว ‘‘มุหุตฺต’’นฺติอาทิมาห.

610-1. '장로와 젊은 비구'라는 말은 이들 둘 다 길을 가고 있는 경우를 결합한 것이다. '장로'라는 말로 의지하지 않은 상태(무의지 상태)를 말하고, '젊은 비구'라는 말로 의지하는 상태(유의지 상태)를 말한다. '뒤처졌을 때(ohīne)'란 물러나게 되었을 때를 말한다. 만약 그 장로가 의지사(nissayācariya)라면 하는 의도로 '스승(garu)'이라 하였다. '그 젊은 비구에게'라는 뜻이다. '옷(vattha)'이란 그의 손에 있는 가사를 말한다. '진정되지 않는다'는 것은 짐을 내려놓지 않고 가는 데 열중하므로 의지 관계의 소멸(nissayapaṭippassaddhi)이 일어나지 않는다는 뜻이다. 그렇기 때문에 '잠시라도' 등의 말을 하였다.

๖๑๔. ปจฺจุทฺธาเร อนฺโตเยวารุเณติ อิมินา สมฺพนฺโธ, ทหรภิกฺขุโน ทูรภาวญฺจ อรุณุคฺคมนญฺจ ญตฺวา จีวรสฺส อนิสฺสคฺคิยตฺถํ ตสฺส หตฺเถ ฐิตภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา ปุรารุณา ปจฺจุทฺธเรติ อตฺโถ. วิสฺสชฺเชตีติ อญฺญสฺส เทติ. วินสฺสตีติ โจราทีหิ นสฺสติ.

614. '반환함(paccuddhāre)'에서 '새벽 전에(antoyevāruṇe)'라는 말과 연결된다. 젊은 비구가 멀리 있는 것과 새벽이 오는 것을 알고서, 가사가 몰수 대상이 되지 않게 하기 위해 그것이 그의 손에 있음을 살피고 새벽 전에 돌려받아야 한다는 뜻이다. '보낸다(vissajjeti)'는 다른 이에게 주는 것이다. '없어진다(vinassati)'는 도둑 등에 의해 잃어버리는 것이다.

ทุติยกถินกถาวณฺณนา.

두 번째 가사(kathina)에 관한 설명의 주석.

๖๑๖. อกาลจีวรนฺติ ‘‘อกาลจีวรํ นาม อนตฺถเต กถิเน เอกาทสมาเส อุปฺปนฺนํ, อตฺถเต กถิเน สตฺตมาเส อุปฺปนฺนํ, กาเลปิ อาทิสฺส ทินฺน’’นฺติ (ปารา. ๕๐๐) วจนโต อนตฺถตกถิเน วิหาเร ‘‘จีวรมาโส’’ติ โย ปุพฺพกตฺติกกาฬปกฺขปาฏิปทโต ปฏฺฐาย ยาว อปรกตฺติกปุณฺณมี, ตาว มาโส วุจฺจติ, ตโต ปเรสุ เอกาทสสุ มาเสสุ [Pg.294] อุปฺปนฺนญฺจ อตฺถตกถิเน วิหาเร โย จีวรมาโส, เหมนฺตา จ จตฺตาโร มาสาติ ปญฺจมาสโต พหิ สตฺตสุ มาเสสุ อุปฺปนฺนญฺจ อตฺถตกถิเน ปญฺจ มาสา ยถาปริจฺฉินฺนกาเล สงฺฆสฺส จ ‘‘อิทํ อกาลจีวรํ ทมฺมี’’ติ ปุคฺคลสฺส จ ‘‘อิทํ ตุยฺหํ ทมฺมี’’ติ ทินฺนญฺเจติ อิทํ อกาลจีวรนฺติ อตฺโถ. ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ เสโส, ‘‘อุปฺปชฺเชยฺย สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา ปํสุกูลโต วา อตฺตโน วา ธเนนา’’ติ (ปารา. ๕๐๐) วจนโต สงฺฆสฺส วา ‘‘อิทํ สุตฺตนฺติกคณสฺส เทม, อิทํ อาภิธมฺมิกคณสฺส เทมา’’ติอาทินา นเยน คณสฺส วา ทินฺนโต อตฺตโน วสฺสคฺเคน วา ญาติอาทิโต วา สุสานาทิปํสุกูลเขตฺตโต วา อตฺตโน สนฺตเกน สุตฺตกปฺปาสาทิกปฺปิยวตฺถุโต วา อุปฺปนฺนจีวรนฺติ อตฺโถ.

616. '때 아닌 가사(akālacīvara)'란, '가사(kathina)를 펴지 않았을 때는 11개월 동안 생긴 것이고, 가사를 폈을 때는 7개월 동안 생긴 것이며, 제때에도 특정하여 보시된 것'(pārā. 500)이라는 말에 따른 것이다. 가사를 펴지 않은 사원에서는 '가사의 달(cīvaramāso)'이라 불리는 이전 카티카(kattika)의 흑월 1일부터 다음 카티카 보름까지의 한 달을 말하며, 그 이후 11개월 동안 생긴 것을 말한다. 가사를 편 사원에서는 가사의 달과 겨울의 넉 달을 합친 다섯 달 이외의 일곱 달 동안 생긴 것을 말한다. 가사를 편 다섯 달의 정해진 기간에 승가에 대하여 '이 때 아닌 가사를 드립니다'라고 하거나 개인에 대하여 '이것을 당신에게 드립니다'라고 하여 보시된 것이 '때 아닌 가사'라는 뜻이다. '생긴 것(uppanna)'은 생략된 말로, '승가나 단체나 친척이나 친구나 분소의나 자신의 재물로 생길 수 있다'(pārā. 500)는 말에 따라, 승가로부터 혹은 '이것을 경전 연구 단체에 줍니다, 이것을 아비담마 연구 단체에 줍니다'라는 등의 방식으로 단체로부터 받은 것이나, 자신의 법랍에 따라 친척 등으로부터 얻거나 공동묘지 등의 분소의 처소에서 얻거나 자신의 소유인 실이나 면화 등 적절한 물품으로 생긴 가사라는 뜻이다.

มาสปรมํ นิกฺขิเปติ มาโส ปรมํ ปมาณํ เอตสฺส นิกฺขิปนสฺสาติ มาสปรมํ, นิกฺขิปนนฺติ กิริยาวิเสสนํ กาตพฺพํ, มาสปรมํ นิกฺขิปนํ กเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อากงฺขมาเนน ภิกฺขุนา ปฏิคฺคเหตพฺพํ, ปฏิคฺคเหตฺวา ขิปฺปเมว กาเรตพฺพํ, โน จสฺส ปาริปูรี, มาสปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตํ จีวรํ นิกฺขิปิตพฺพํ อูนสฺส ปาริปูริยา’’ติ (ปารา. ๕๐๐) วจนโต เอวํ อุปฺปนฺนํ จีวรํ อิจฺฉนฺเตน ปฏิคฺคเหตฺวา สเจ ปโหติ, ทสาหมนติกฺกาเมตฺวา กาเรตพฺพํ. สเจ นปฺปโหติ, อูนสฺส ปริปูรณตฺถํ มาสปรมํ ฐเปตพฺพนฺติ อตฺโถ.

'최대 한 달 동안 보관한다(māsaparamaṃ nikkhipe)'는 것은 이 보관의 최대 한도가 한 달이라는 것으로, '보관함(nikkhipana)'은 동사적 수식어로 보아야 한다. 즉 '최대 한 달 동안 보관해야 한다'는 말이다. '원하는 비구는 그것을 받아야 하고, 받은 뒤에는 즉시 만들어야 하며, 만약 그것이 충분하지 않다면, 그 비구는 부족한 것을 채우기 위해 최대 한 달 동안 그 가사를 보관해야 한다'(pārā. 500)는 말에 따라, 이렇게 생긴 가사를 원하는 자가 받아서 만약 충분하다면 10일을 넘기지 말고 만들어야 한다. 만약 충분하지 않다면 부족한 것을 채우기 위해 최대 한 달 동안 보관해야 한다는 뜻이다.

กทา เอวํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ อาห ‘‘สติ ปจฺจาสายา’’ติ, ‘‘ปจฺจาสา โหติ สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา ปํสุกูลโต วา อตฺตโน วา ธเนนา’’ติ (ปารา. ๕๐๐) วุตฺตสงฺฆาทิโต อตฺตโน วสฺสคฺคาทิโต ลเภยฺย, เตน ‘‘อิมสฺส อูเน ปริปุณฺเณ กาเรสฺสามี’’ติ ปจฺจาสาย สติ เอวํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ตโต อุทฺธํ ฐเปตุํ [Pg.295] น วฏฺฏตีติ มาสโต อติเรกกาลํ นิกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติ, นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยํ โหตีติ อตฺโถ.

언제 그렇게 보관해야 하는가에 대해 '기대가 있을 때(sati paccāsāyā)'라고 하였다. '승가나 단체나 친척이나 친구나 분소의나 자신의 재물로부터 기대가 있다'(pārā. 500)고 한 것은 승가 등으로부터 혹은 자신의 법랍에 따라 얻을 수 있는 것을 말하며, 그것으로 '이것의 부족한 부분이 채워지면 만들겠다'는 기대가 있을 때 그렇게 보관해야 한다는 뜻이다. '그 이상 보관하는 것은 타당하지 않다'는 것은 한 달을 초과하는 기간 동안 보관하는 것은 타당하지 않으며, 니사기 파찟띠야(nissaggiyapācittiya)가 된다는 뜻이다.

ยทิ เอวํ ‘‘ตทหุปฺปนฺเน มูลจีวเร ปจฺจาสาจีวรํ อุปฺปชฺชติ, ทสาหา กาเรตพฺพํ…เป… วีเส อุปฺปนฺเน มูลจีวเร ปจฺจาสาจีวรํ อุปฺปชฺชติ, ทสาหา กาเรตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๕๐๐) กสฺมา อาหาติ? ปจฺจาสาจีวรสฺส ทสทิวเส อติกฺกมฺม ฐเปตุํ อยุตฺตตฺตา, มูลจีวรสฺส ตคฺคติกตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘มูลจีวรสฺส อุปฺปนฺนทิวสโต ยาว วีสติโม ทิวโส, ตาว อุปฺปนฺนํ ปจฺจาสาจีวรํ มูลจีวรํ อตฺตโน คติกํ กโรตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๐๐).

만약 그렇다면 '기초가 되는 가사(mūlacīvare)가 생긴 그날에 기대했던 가사(paccāsācīvaraṃ)가 생기면 10일 안에 만들어야 한다... (중략) 기초가 되는 가사가 생긴 지 20일째에 기대했던 가사가 생기면 10일 안에 만들어야 한다'(pārā. 500)라고 왜 말했는가? 기대했던 가사를 10일을 초과하여 보관하는 것이 부적절하기 때문이며, 기초가 되는 가사도 그와 같은 규정을 따르기 때문에 이와 같이 말한 것이다. 주석서에서 '기초가 되는 가사가 생긴 날부터 20일째 되는 날까지 생긴 기대했던 가사는 기초가 되는 가사와 같은 규정을 따르게 한다'(pārā. aṭṭha. 2.500)라고 한 것과 같다.

ตติยกถินกถาวณฺณนา.

세 번째 가사(kathina)에 관한 설명의 주석.

๖๑๘-๙. ภิกฺขุนิยา โย โธวาเปตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภิกฺขุนี นาม อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปนฺนา’’ติ (ปารา. ๕๐๐) วจนโต ภิกฺขุนิสงฺเฆ ญตฺติจตุตฺถาย กมฺมวาจาย, ภิกฺขุสงฺเฆ ญตฺติจตุตฺถาย กมฺมวาจายาติ อฏฺฐวาจิกาย อุปสมฺปนฺนา ภิกฺขุนี นาม. ภุตฺตนฺติ ภิกฺขุนา อตฺตนา ปริภุตฺตํ รชิตํ อาทินฺนกปฺปํ, ‘‘ปริโภคํ กริสฺสามี’’ติ อนฺตมโส สีสํ ฐเปตฺวา สยนมตฺเตนาปิ ปุราณภูตํ จีวรนฺติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘รชิตฺวา กปฺปํ กตฺวา เอกวารมฺปิ นิวตฺถํ วา ปารุตํ วา อนฺตมโส ปริโภคสีเสน อํเส วา มตฺถเก วา กตฺวา มคฺคํ คโต โหติ, อุสฺสีสกํ วา กตฺวา นิปนฺโน โหติ, เอตมฺปิ ปุราณจีวรเมวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๐๓-๕๐๕). วตฺถนฺติ การิเย การโณปจารวเสน จีวรเมว อาห.

618-9. '비구니에게 세탁하게 하는 자'와 연결된다. '비구니란 양쪽 승가에서 구족계(upasampannā)를 받은 자'(pārā. 500)라는 말에 따라, 비구니 승가에서 백사갈마(ñatticatuttha kamma)로, 비구 승가에서 백사갈마로, 즉 팔경법(aṭṭhavācikā)으로 구족계를 받은 비구니를 말한다. '사용한(bhutta)'이란 비구 자신이 직접 사용하고, 염색하고, 정해진 표식(kappa)을 한 것으로, '사용하겠다'는 의도로 최소한 머리에 두고 잠을 잔 것만으로도 낡은 가사가 되었다는 뜻이다. 주석서에서 '염색하고 표식을 한 뒤 한 번이라도 입었거나 걸쳤거나, 최소한 사용하려는 의도로 어깨나 머리에 얹고 길을 갔거나, 베개로 삼아 누웠다면 이것 역시 낡은 가사(purāṇacīvara)이다'(pārā. aṭṭha. 2.503-505)라고 한 것과 같다. '옷(vattha)'이란 결과물에 원인의 이름을 붙이는 방식(kāriye kāraṇopacāra)에 따라 가사 그 자체를 말한다.

อญฺญาติกายาติ ‘‘อญฺญาติกา นาม มาติโต วา ปิติโต วา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อสมฺพทฺธา’’ติ วจนโต [Pg.296] อตฺตโน วา ตสฺสา วา มาตุ วา ปิตุ วา ปรมฺปราย ยาว สตฺตมา ยุคา, เอตฺถนฺตเร เยน เกนจิ ญาตเกน อสมฺพทฺธภาเวน อญฺญาติกายาติ อตฺโถ. ยถา จาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส, ตาว ยา อสมฺพทฺธา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๐๓-๕๐๕). อาโกฏาเปตีติ ปหราเปติ.

'친척이 아닌(aññātikā)'이란 '어머니 쪽이나 아버지 쪽으로 7대 조상까지 연결되지 않은 자'라는 말에 따라, 자신이나 그녀의 어머니 또는 아버지의 계보에서 7대까지 어떤 친척으로도 연결되지 않은 상태의 여인을 말한다. 주석서에서 '조부(pitāmaha)가 곧 조부 세대(pitāmahayuga)이다. 그 위의 모든 선조도 조부라는 명칭에 포함된다. 이와 같이 7대까지 연결되지 않은 자를 말한다'(pārā. aṭṭha. 2.503-505)라고 한 것과 같다. '두드리게 한다(ākoṭāpeti)'는 것은 치게 한다는 것이다.

ตโต โธวาปนาทิโต. นิสฺสคฺคิยาปตฺตีติ นิสฺสคฺคิยสฺส อาปตฺติ นิสฺสคฺคิยาปตฺติ, นิสฺสคฺคิยสฺส จีวรสฺส นาเมน วิสิฏฺฐา ปาจิตฺติยาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ ติณฺณํ ปโยคานํ อนฺเต อาปชฺชิตพฺพาย อาปตฺติยา ทสฺสนํ. ตสฺส นิโยเคน โธวนาทึ กโรนฺติยา ภิกฺขุนิยา ตทตฺถํ สพฺพปุพฺพปโยคคณนาย ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ โหตีติ คเหตพฺโพ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยาว นํ โธวิตฺวา อุกฺขิปติ, ตาว ภิกฺขุนิยา ปโยเค ปโยเค ภิกฺขุสฺส ทุกฺกฏ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๐๓-๕๐๕). ปฐเมนาติ ตีณิปิ การาเปนฺตสฺส ยํ ปฐมํ การาเปติ, เตนาติ อตฺโถ. ทีปิตนฺติ ‘‘อญฺญาติกาย อญฺญาติกสญฺญี ปุราณจีวรํ โธวาเปติ รชาเปติ อาโกฏาเปติ, นิสฺสคฺคิเยน อาปตฺติ ทฺวินฺนํ ทุกฺกฏาน’’นฺติอาทินา (ปารา. ๕๐๖) เทสิตํ. อิมินา นเยน ทฺเว การาเปนฺตสฺส ปฐเมน นิสฺสคฺคิยาปตฺติ, ทุติเยน ทุกฺกฏนฺติ อยมตฺโถ สงฺคยฺหติ.

'세탁하게 하는 것 등으로부터'에 대하여. '니사기 빠찟띠(nissaggiyāpatti)'란 니사기에 해당하는 범계(āpatti)가 니사기 빠찟띠이며, 니사기(포기)해야 할 가사의 명칭으로 구별되는 빠찟띠 범계라는 뜻이다. 이것은 세 가지 행위(세탁, 염색, 두드림)가 끝났을 때 범하게 되는 범계를 보여주는 것이다. 그의 명령으로 세탁 등을 하는 비구니를 위해, 비구는 그 목적을 위한 모든 전단계의 행위마다 악작(dukkaṭa)을 범하게 됨을 알아야 한다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서 말한 바와 같다. "그것을 세탁하여 들어 올릴 때까지 비구니의 행위마다 비구에게는 악작이 된다." '첫 번째 것에 의해'란 세 가지 모두를 하게 하는 이에게 첫 번째로 하게 하는 것, 그것에 의해서라는 뜻이다. '설명되었다'는 "친족이 아닌 비구니를 친족이 아니라고 생각하면서 헌 가사를 세탁하게 하거나 염색하게 하거나 두드려 빨게 하면, 니사기 범계 하나와 두 가지 악작을 범한다" 등으로 설해진 것을 말한다. 이 방법으로 두 가지를 하게 하는 자에게는 첫 번째 것에 의해 니사기 범계가, 두 번째 것에 의해 악작이 된다는 뜻이 포함된다.

๖๒๐. ‘‘โธวนตฺถาย เทตี’’ติ อิมินา ‘‘ภุตฺตํ วตฺถ’’นฺติ อธิการโต ลพฺภติ.

620. '세탁을 위해 준다'는 말은 문맥상 '사용한 옷'임을 알 수 있다.

๖๒๑. สามเณรนิทฺเทเสปีติ ‘‘สามเณรา’’ติ นิทฺเทโส นาม ยสฺส, ตสฺมิมฺปิ, อตฺตนา ปริภุตฺตํ วตฺถํ โธวนตฺถาย เทตีติ โยชนา, อตฺตโน ปริภุตฺตํ จีวรํ โธวนตฺถาย [Pg.297] สามเณรสฺส เทตีติ อตฺโถ. ปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. อุปสมฺปชฺชาติ ปุพฺพกิริยาย ‘‘โธวตี’’ติ อปรกิริยา สามตฺถิยา ลพฺภติ.

621. '사미에 대한 설명에서도'란 '사미들'이라고 이름 붙여진 설명에서도 자기가 사용한 옷을 세탁을 위해 준다는 연결이며, 자기가 사용한 가사를 세탁을 위해 사미에게 준다는 뜻이다. 'pi(도)'라는 말은 집합(포함)의 의미이다. '구족계(upasampadā)를 받고서'라는 선행 행위에 따라 '세탁한다'는 후행 행위가 당연히 도출된다.

๖๒๒. ทหรานญฺจ ภิกฺขูนนฺติ อตฺตโน นวกตรานํ ภิกฺขูนํ. นิยฺยาทิเต ทินฺเน. เอส นโยติ ‘‘เอเกน ปาจิตฺติยํ, อวสิฏฺเฐหิ ทฺวีหิ วา เอเกน วา สพฺพปโยเคสุ ทุกฺกฏํ โหตี’’ติ นโย.

622. '젊은 비구들에게'란 자신보다 법납이 적은 비구들을 말한다. '넘겨주었을 때'란 주었을 때를 말한다. '이러한 방식'이란 "한 가지 행위로 빠찟띠가 되고, 나머지 두 가지나 한 가지 행위에 대해서는 모든 행위마다 악작이 된다"는 방식이다.

๖๒๓. จีวเรติ ปริภุตฺตจีวเร.

623. '가사에'란 사용한 가사를 의미한다.

๖๒๔. ‘‘โธวนปฺปจฺจยาเยวา’’ติ อิมินา อิตรทฺวยสฺส ตสฺส อนาณตฺติยา กตตฺตา ตโต อนาปตฺติภาวมาห.

624. '세탁을 원인으로 해서만'이라는 말은 나머지 두 가지(염색과 두드림)는 그의 명령 없이 행해졌기 때문에 그것들로 인한 범계가 없음을 말한다.

๖๒๖. ญาติกาติ เอตฺถ ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๒-๒๓, ๔๒๒; อ. นิ. ๖.๕๘; ๘.๙; มหานิ. ๒๐๖; ธ. ส. ๑๓๕๕; วิภ. ๕๑๘) วิย คาถาพนฺธวเสน ย-การโลโป, ญาติกาย ภิกฺขุนิยาติ อตฺโถ. ‘‘ญาติกา อญฺญาติสญฺญิสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. ปจฺจตฺถรณนฺติ มญฺจปีเฐ อตฺถริตพฺพํ ปจฺจตฺถรณจีวรญฺจ.

626. '냐띠까(Ñātikā)'라는 것은 여기서 '빠띠상카 요니소(paṭisaṅkhā yoniso)' 등에서처럼 게송의 운율을 위해 'ya'자가 생략된 것으로, 친족인 비구니라는 뜻이다. 단어의 분해는 '냐띠까 안냐띠산니싸(ñātikā aññātisaññissa, 친족인데 친족이 아니라고 인식하는 자의)'이다. '깔개(paccattharaṇa)'란 침상이나 의자에 깔아야 할 깔개용 가사를 말한다.

๖๒๗. ‘‘ภิกฺขุนีนํ วเสนา’’ติ อิทํ ภิกฺขุสงฺเฆปิ อุปสมฺปนฺนา เจ, ปาจิตฺติยสมฺภวา วุตฺตํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ภิกฺขูนํ สนฺติเก อุปสมฺปนฺนาย ปน ยถาวตฺถุกเมวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๐๖). ภิกฺขุนิสงฺเฆ ปฐมํ อุปสมฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา ภิกฺขุสงฺเฆ เจ อุปสมฺปชฺชติ, เกวลํ ภิกฺขุสงฺเฆ อุปสมฺปนฺนาติ น วุจฺจตีติ ตา ภควติ ธรมาเน ปฐมํ ปพฺพชิตา ปญฺจสตา สากิยานิโย วุจฺจนฺติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ภิกฺขูนํ สนฺติเก อุปสมฺปนฺนา นาม ปญฺจสตา สากิยานิโย’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๐๖). ภิกฺขุโน [Pg.298] ลิงฺเค ปริวตฺเต ตสฺเสว อุปสมฺปนฺนกมฺมสฺส อนุญฺญาตตฺตา โสปิ คเหตพฺโพเยว.

627. '비구니들의 영향으로'라는 이것은 만약 비구 승가에서도 구족계를 받았다면 빠찟띠가 발생할 수 있기 때문에 한 말이다. 주석서에서 "비구들 앞에서 구족계를 받은 여인에게는 사안에 따라서만 그러하다"라고 한 바와 같다. 비구니 승가에서 먼저 구족계를 받고 나중에 비구 승가에서 구족계를 받았다면, 오직 비구 승가에서만 구족계를 받았다고 말하지 않는다. 세존께서 살아계실 때 처음으로 출가한 500명의 사키야 여인들을 말한다. 주석서에서 "비구들 앞에서 구족계를 받은 자들이란 500명의 사키야 여인들이다"라고 한 바와 같다. 비구의 성징이 변했을 때, 그 구족계의 갈마가 허용되기 때문에 그 또한 포함되어야만 한다.

๖๒๘. อวุตฺตา โธวตีติ ‘‘อิมํ จีวรํ โธวา’’ติ อวุตฺตา จีวรํ กิลิฏฺฐํ ทิสฺวา อวตฺวา ฐปิตฏฺฐานโต จีวรํ คเหตฺวา วา สยเมว วตฺวา ยาจนาทินเยน วา อนาณตฺติยา จ คเหตฺวา จีวรโธวนาทึ กเรยฺย เจ. อปริภุตฺตํ วาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อปริภุตฺตํ จีวรํ. อญฺญํ วาติ อุปาหนตฺถวิกปตฺตตฺถวิกโปตฺถกตฺถวิกมญฺจปีฐาทึ ยํ กิญฺจิ ปริกฺขารํ.

628. '말하지 않아도 세탁한다'란 "이 가사를 세탁하라"는 말을 듣지 않고 가사가 더러운 것을 보고서 말없이 놓아둔 장소에서 가사를 가져가거나, 혹은 스스로 말하거나 요청하는 등의 방법으로 명령 없이 가져가서 가사 세탁 등을 하는 경우를 말한다. '혹은 사용하지 않은 것'이란 아래에서 설명한 방식에 따라 사용하지 않은 가사를 말한다. '혹은 다른 것'이란 신발 주머니, 바루 주머니, 책 주머니, 침상, 의자 등 그 어떤 필수품을 말한다.

ปุราณจีวรโธวาปนกถาวณฺณนา.

헌 가사를 세탁하게 하는 것에 대한 설명.

๖๒๙. วิกปฺปนุปคํ ปจฺฉิมํ อุปาทาย กิญฺจิ จีวรํ คณฺหโตติ โยชนา, เอตฺถ ‘‘อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา หตฺถโต’’ติ จ ‘‘ญาติกาย อญฺญาติกสญฺญิสฺสา’’ติ จ ‘‘เอกโตอุปสมฺปนฺนาย หตฺถโต คณฺหาตี’’ติ จ วกฺขมานวจนสามตฺถิยา ลพฺภมานโต ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อญฺญาติกาย อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปนฺนาย ภิกฺขุนิยา หตฺถโต วิกปฺปนุปครตนวิทตฺถิปฺปมาณวตฺถโต ปฏฺฐาย ยํ กิญฺจิ จีวรํ คณฺหนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อาปตฺตี’’ติ สามญฺเญน วุตฺเตปิ ‘‘นิสฺสคฺคิยา ปาจิตฺติยาปตฺตี’’ติ ปกรณโต จ ‘‘นิสฺสคฺคิยาปตฺตี’’ติ วกฺขมานโต จ ลพฺภติ. ฐเปตฺวา ปาริวตฺตกนฺติ ‘‘ปาริวตฺตกํ ปริตฺเตน วา วิปุลํ, วิปุเลน วา ปริตฺต’’นฺติ (ปารา. ๕๑๔) วจนโต มหาปจฺจริยํ ‘‘อนฺตมโส หรีตกขณฺเฑนาปี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๑๔) วุตฺตตฺตา จ เหฏฺฐิมนฺตโต หรีตกขณฺฑมฺปิ ทตฺวา คเหตพฺพํ ติจีวรญฺจ ปาริวตฺตกํ นาม โหติ, ตํ ฐเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปริวตฺตนํ ปริวตฺตํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ ปาริวตฺตกํ, กยวิกฺกเยน คเหตพฺพํ จีวรนฺติ อตฺโถ.

629. '비깝빠나(vikappana, 대여)에 적합한 최소 크기 이상의 그 어떤 가사를 받는 자'라는 연결이다. 여기서 '친족이 아닌 비구니의 손으로부터', '친족인데 친족이 아니라고 생각하는 자', '한쪽 승가에서만 구족계를 받은 이의 손으로부터 받는다'라고 뒤에 나올 말들의 취지에 따라, 이전에 언급한 방식대로 친족이 아니며 양쪽 승가에서 구족계를 받은 비구니의 손으로부터 비깝빠나에 적합한 길이 1뼘 너비 반 뼘 이상의 천으로부터 시작하여 그 어떤 가사를 받는 자라는 뜻이다. '범계'라고 일반적인 표현을 썼지만, 문맥상 그리고 뒤에 나올 '니사기 빠찟띠 범계'라는 말로부터 그것이 니사기 빠찟띠임을 알 수 있다. '교환하는 것을 제외하고'란 "작은 것으로 큰 것을, 혹은 큰 것으로 작은 것을 교환하는 것"이라는 구절과 마하빳짜리(Mahāpaccarī)에서 "심지어 할리따까(harītaka) 조각으로라도"라고 한 말에 따라, 최소한 할리따까 조각이라도 주고 받아야 할 삼의(三衣)가 '빠리왔따까(pārivattaka, 교환물)'가 되는데, 그것을 제외하고라는 뜻이다. 교환하는 것이 '빠리왔따(parivatta)'이며, 그것이 있는 것이 '빠리왔따까'이니, 즉 매매를 통해 얻어야 할 가사라는 뜻이다.

๖๓๐. คหณตฺถาย [Pg.299] ปโยเคติ คณฺหิตุํ หตฺถปสารณาทิปฺปโยเค. ปริยาปุตนฺติ ‘‘ปฏิคฺคณฺหาติ ปโยเค ทุกฺกฏ’’นฺติ (ปารา. ๕๑๒) เทสิตํ.

630. '받기 위한 노력(payoga)에서'란 받기 위해 손을 뻗는 등의 노력을 말한다. '획득함(pariyāputa)'이란 "받을 때의 노력에는 악작이 된다"고 설해진 것을 말한다.

๖๓๑. อนุปสมฺปนฺนหตฺเถติ ภิกฺขุภิกฺขุนิโต อญฺเญ สพฺเพ อนุปสมฺปนฺนา คหิตา. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจ ปน สิกฺขมานาสามเณรสามเณริอุปาสกอุปาสิกานํ หตฺเถ เปสิตํ ปฏิคฺคณฺหาติ, อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๑๒).

631. '구족계를 받지 않은 자의 손에'란 비구와 비구니를 제외한 다른 모든 비구장애자(anupasampanna)를 포함한다. 주석서에서 "만약 식차마나, 사미, 사미니, 우바새, 우바이의 손을 통해 보내진 것을 받는다면 범계가 아니다"라고 한 바와 같다.

๖๓๒. เอกโตติ เอตฺถ ภิกฺขุนิสงฺฆโตติ คเหตพฺพํ. อญฺญสฺมึ ปกฺเข ปาจิตฺติยเมว. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ภิกฺขูนํ สนฺติเก อุปสมฺปนฺนาย ปน ปาจิตฺติยเมวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๑๓).

632. '한쪽으로부터'란 여기서 비구니 승가로부터라고 이해해야 한다. 다른 경우에는 빠찟띠일 뿐이다. 주석서에서 "비구들 앞에서 구족계를 받은 여인에 대해서는 빠찟띠일 뿐이다"라고 한 바와 같다.

๖๓๓. ‘‘ปาริวตฺตกํ ทสฺสามี’’ติ อาโภคํ กตฺวา คณฺหาติ, โทโส น วิชฺชตีติ โยชนา.

633. "교환물을 주겠다"고 마음을 먹고 받는다면 잘못이 없다는 연결이다.

๖๓๔. อญฺญํ ปริกฺขารนฺติ ถวิกกายพนฺธนาทิ อวิกปฺปิยํ วา อวิกปฺปนุปคํ วา ปริกฺขารเมว คเหตพฺพํ. วิกปฺปนุปคํ ปน น วฏฺฏติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วิกปฺปนุปคํ ปจฺฉิมจีวรปฺปมาณํ ปน ปฏปริสฺสาวนมฺปิ น วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๑๔). จีวรปฏิคฺคณฺหนํ กิริยา, ปาริวตฺตกสฺส อทานํ อกิริยาติ กิริยาย จ อกิริยาย จ อาปชฺชิตพฺพโต กฺริยากฺริยํ.

634. 다른 필수품(aññaṃ parikkhāraṃ)이란 주머니나 복대 등 공유(vikappana)할 필요가 없거나 공유 절차를 거쳐야 하는 필수품만을 취해야 한다. 그러나 공유 절차를 거쳐야 하는 것을 (절차 없이) 취하는 것은 허용되지 않는다. 주석서에서 ‘공유 절차를 거쳐야 하는 것으로서 마지막 가사의 치수(pacchimacīvarappamāṇaṃ)를 가진 것은 천으로 된 정수기(paṭaparissāvana)라 할지라도 (절차 없이 취하는 것은) 허용되지 않는다’라고 한 바와 같다. 가사를 받는 것은 행위(kriyā)이고, 교환해 주지 않는 것은 불행위(akiriyā)이므로, 행위와 불행위로 인해 범하게 되는 것이기에 행위-불행위(kriyākriya)라 한다.

จีวรปฏิคฺคหณกถาวณฺณนา.

가사 수령에 대한 설명(Cīvarapaṭiggahaṇakathāvaṇṇanā).

๖๓๕. ‘‘อญฺญาตกํ อปฺปวาริต’’นฺติ ปทจฺเฉโท. ‘‘คหปตึ วา คหปตานึ วา’’ติ ปาฐเสโส. วุตฺตญฺหิ ภควตา ‘‘อญฺญาตกํ คหปตึ วา คหปตานึ วา’’ติ (ปารา. ๕๑๖, ๕๑๘). ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา สมฺพทฺธญฺญาติกตาย อภาวโต อญฺญาตกํ. ‘‘ยํ มยฺหํ เคเห [Pg.300] อตฺถิ, ตํ ปวาเรมี’’ติอาทินา นเยน อปฺปวาริตํ. ‘‘คหปติ นาม โย โกจิ อคารํ อชฺฌาวสตี’’ติ (ปารา. ๕๑๙) ปาฬิยํ วุตฺตํ คหปตึ วา. ‘‘คหปตานี นาม ยา กาจิ อคารํ อชฺฌาวสตี’’ติ (ปารา. ๕๑๙) ปาฬิยํ วุตฺตํ ฆรณึ วาติ อตฺโถ.

635. ‘친족이 아니며 초대를 받지 않은(aññātakaṃ appavāritaṃ)’이라는 단어의 분석이다. ‘남성 재가자나 여성 재가자에게(gahapatiṃ vā gahapatāniṃ vā)’라는 구절이 생략된 것이다. 세존께서 ‘친족이 아닌 남성 재가자나 여성 재가자에게’라고 말씀하셨기 때문이다. 이전에 설명한 방식대로, 7대 조상까지 거슬러 올라가 친족 관계가 없기 때문에 ‘친족이 아닌(aññātaka)’ 것이다. ‘제 집에 있는 것을 공양하겠습니다’라는 등의 방식으로 초대받지 않았기에 ‘초대받지 않은(appavārita)’ 것이다. ‘남성 재가자(gahapati)란 집에서 거주하는 어떤 남자든지 말한다’라고 빠알리에서 말한 남성 재가자이거나, ‘여성 재가자(gahapatānī)란 집에서 거주하는 어떤 여자든지 말한다’라고 빠알리에서 말한 여주인이라는 의미이다.

โหติ นิสฺสคฺคิยาปตฺตีติ ‘‘อญฺญตฺร สมยา วิญฺญาเปติ, ปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิยํ โหตี’’ติ (ปารา. ๕๑๙) ปาฬิยํ วุตฺเตสุ สพฺเพสุ ปุพฺพปโยเคสุ ทุกฺกเฏน สทฺธึ นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญตฺร สมยาติ ‘‘ตตฺถายํ สมโย, อจฺฉินฺนจีวโร วา โหติ ภิกฺขุ นฏฺฐจีวโร วา’’ติ (ปารา. ๕๑๘) มาติกาย, ‘‘อจฺฉินฺนจีวโร นาม ภิกฺขุสฺส จีวรํ อจฺฉินฺนํ โหติ ราชูหิ วา โจเรหิ วา ธุตฺเตหิ วา เยหิ เกหิจิ วา อจฺฉินฺนํ โหติ. นฏฺฐจีวโร นาม ภิกฺขุสฺส จีวรํ อคฺคินา วา ทฑฺฒํ โหติ, อุทเกน วา วูฬฺหํ โหติ, อุนฺทูเรหิ วา อุปจิกาหิ วา ขายิตํ โหตี’’ติ (ปารา. ๕๑๙) ปทภาชเน จ นิทฺทิฏฺฐสรูปกาลโต อญฺญตฺราติ อตฺโถ.

니싸기야 빠찟띠야(nissaggiyāpatti)가 된다는 것은, ‘특별한 때(samaya)가 아닌데 요청하면 방편에서 둑까따(dukkaṭa)이고, 얻음으로써 니싸기야가 된다’라고 빠알리에서 설해진 모든 전단계의 방편에서의 둑까따와 함께 니싸기야 빠찟띠야가 된다는 의미이다. ‘특별한 때가 아니면(aññatra samayā)’이란, 마띠까(mātikā)에서 ‘거기에 그 때란 비구가 가사를 빼앗겼거나 가사를 잃어버린 경우이다’라고 한 것과, 빠다바자나(padabhājana)에서 ‘가사를 빼앗겼다는 것은 비구의 가사를 왕이나 도둑이나 불량배나 그 누구에게라도 빼앗긴 것을 말한다. 가사를 잃어버렸다는 것은 비구의 가사가 불에 탔거나, 물에 떠내려갔거나, 쥐나 흰개미가 갉아먹은 것을 말한다’라고 명시된 구체적인 상황 이외를 의미한다.

๖๓๖. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘อญฺญาตเก อญฺญาตกสญฺญี, เวมติโก, ญาตกสญฺญี อญฺญตฺร สมยา จีวรํ วิญฺญาเปติ, นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปารา. ๕๒๐) ปาจิตฺติยตฺตยํ ภควตา วุตฺตํ. ‘‘ญาตเก อญฺญาติสญฺญิสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. ตตฺถาติ ตสฺมึ ญาตเก. เวมติกสฺสาติ ‘‘ญาตโก นุ โข, อญฺญาตโก’’ติ เวมติกสฺส. ทฺวิกทุกฺกฏํ ตเถวาติ โยชนา. ‘‘ตเถวา’’ติ ‘‘วุตฺต’’นฺติ อิทํ อากฑฺฒติ, ‘‘ญาตเก อญฺญาตกสญฺญี, เวมติโก อญฺญตฺร สมยา จีวรํ วิญฺญาเปติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๕๒๐) เทสิตนฺติ อตฺโถ.

636. 세 가지 빠찟띠야(Tikapācittiya)가 설해졌다는 것은, ‘친족이 아닌데 친족이 아니라고 생각하는 경우, 의심하는 경우, 친족이라고 생각하는 경우에 특별한 때가 아닌데 가사를 요청하면 니싸기야 빠찟띠야이다’라고 세존께서 세 가지 빠찟띠야를 설하셨음을 뜻한다. ‘친족인데 친족이 아니라고 생각하는 경우(ñātake aññātisaññissā)’라는 단어의 분석이다. ‘거기서(tattha)’란 그 친족에 대해서이다. ‘의심하는 자(vematikassa)’란 ‘친족일까, 친족이 아닐까’라고 의심하는 자를 말한다. ‘두 가지 둑까따도 그와 같다’는 식으로 연결된다. ‘그와 같다(tathevā)’는 것은 ‘설해졌다(vuttaṃ)’는 것을 가져오는 것이니, 즉 ‘친족인데 친족이 아니라고 생각하는 자와 의심하는 자가 특별한 때가 아닌데 가사를 요청하면 둑까따 죄가 된다’라고 설해졌다는 의미이다.

๖๓๗-๘. สมเย [Pg.301] วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. เอตฺถ ‘‘จีวรํ อญฺญาตกอปฺปวาริต’’นฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ยถาปริจฺฉินฺนกาลทฺวยโต อญฺญตรสฺมึ กาเล อญฺญาตกอปฺปวาริตํ จีวรํ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ. ญาตเก วา ปวาริเตติ เอตฺถาปิ ‘‘อตฺตโน’’ติ อชฺฌาหาโร, ‘‘สมเย’’ติ อิมินา โยเชตพฺพํ, อตฺตโน ญาตกปวาริเต อสมเยปิ จีวรํ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ. อญฺญสฺสตฺถายาติ เอตฺถ ‘‘อตฺตโน’’ติ เสโส, อตฺตโน ญาตเก, ปวาริเต วา วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา, อญฺญํ ภิกฺขุํ นิสฺสาย อตฺตโน ญาตเก วา ปวาริเต วา จีวรํ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อิตรํ ปกฺขํ ทสฺเสติ ‘‘ตสฺส ญาตเก วา ปวาริเต วา’’ติ. ตสฺสาติ ‘‘อญฺญสฺสา’’ติ วุตฺตสฺส, ‘‘วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ อิมินา โยเชตพฺพํ. วาติ ปุริมวิกปฺปาเปกฺขํ. ยํ สนฺธาย จีวรํ วิญฺญาเปติ, ตสฺส ญาตเก วา ปวาริเต วา ตํเยว สนฺธาย จีวรํ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

637-8. ‘때(samaya)에 요청하는 자에게는 범계가 아니다’라고 연결된다. 여기서 ‘친족이 아니고 초대받지 않은 가사’라는 말을 가져와 연결해야 하니, 즉 규정된 두 가지 시기 중 어느 한 시기에 친족이 아니고 초대받지 않은 가사를 요청하는 자에게는 범계가 아니라는 의미이다. ‘친족이나 초대받은 자에게’라는 구절에서도 ‘자신의’라는 말을 보충하여 ‘때에’라는 말과 연결해야 하니, 자신의 친족이나 초대받은 자에게는 때가 아닐지라도 가사를 요청하는 자에게는 범계가 아니라는 의미이다. ‘다른 이를 위하여(aññassatthāyā)’라는 구절에서는 ‘자신의’라는 말이 생략되었으니, 자신의 친족이나 초대받은 자에게 요청하는 자에게는 범계가 아니라고 연결된다. 즉 다른 비구를 위하여 자신의 친족이나 초대받은 자에게 가사를 요청하는 자에게는 범계가 아니라고 설해진 것이다. 다른 측면을 보여주는데, ‘그(상대방)의 친족이나 초대받은 자에게’라고 한다. ‘그(tassa)’란 앞서 말한 ‘다른 이’를 가리키며, ‘요청하는 자에게 범계가 아니다’라는 말과 연결해야 한다. ‘혹은(vā)’은 앞선 선택 사항을 고려한 것이다. 즉 어떤 사람을 위하여 가사를 요청할 때, 바로 그 사람의 친족이나 초대받은 자에게 그를 위하여 가사를 요청하는 자에게는 범계가 아니라고 설해진 것이다.

‘‘อตฺตโน วา ธเนนา’’ติ วุตฺตํ อนาปตฺติองฺคํ อุมฺมตฺตกาทิโนติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สงฺคยฺหติ, อตฺตโน สนฺตกํ สุตฺตกปฺปาสาทิกํ กปฺปิยวตฺถุํ ทตฺวา คณฺหิตุกามตาย อกปฺปิยโวหาเรน ยาจนฺตสฺส จ อนาปตฺตีติ อตฺโถ.

‘자신의 재물로(attano vā dhanenā)’라고 설해진 범계가 아닌 조항은 미친 자 등에게 해당하는데, 여기서 ‘등(ādi)’이라는 단어에는 자신의 소유인 실이나 면화 등 허용되는 물건(kappiyavatthu)을 주고 가사를 얻고자 하여 허용되지 않는 요청 방식(akappiyavohāra)으로 요청하는 자에게도 범계가 아니라는 의미가 포함된다.

อญฺญาตกวิญฺญตฺติกถาวณฺณนา.

친족이 아닌 자에게 요청하는 것에 대한 설명(Aññātakaviññattikathāvaṇṇanā).

๖๓๙. อปฺปวาริตมญฺญาตินฺติ เอตฺถ ‘‘คหปตึ วา คหปตานึ วา’’ติ อิทํ สามตฺถิยา ลพฺภติ. ตตุตฺตรินฺติ ตโต สนฺตรุตฺตรปรมโต อุตฺตรินฺติ คเหตพฺพํ, ‘‘สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๕๒๓) วุตฺตตฺตา [Pg.302] อจฺฉินฺนจีวเรน สาทิตพฺพอนฺตรวาสกอุตฺตราสงฺคมตฺเตน อธิกนฺติ อตฺโถ.

639. ‘초대받지 않은 친족이 아닌 자에게(appavāritamaññātiṃ)’라는 구절에서 ‘남성 재가자나 여성 재가자에게’라는 의미가 문맥상 포함된다. ‘그보다 더 많이(tatuttariṃ)’라는 것은 ‘그(내의와 상의)보다 더 많이’라고 이해해야 한다. ‘내의와 상의를 한도로 비구는 거기서 가사를 수락해야 한다’라고 설해졌으므로, 가사를 빼앗긴 비구가 수락한 내의(antaravāsaka)와 상의(uttarāsaṅga)의 정도를 초과하는 것을 의미한다.

‘‘ตโต เจ อุตฺตริ สาทิเยยฺยา’’ติ (ปารา. ๕๒๓) วจนโต ‘‘สาทิยนฺตสฺสา’’ติ วตฺตพฺพํ, เอวํ วตฺตพฺเพ ‘‘วิญฺญาเปนฺตสฺสา’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ? อจฺฉินฺนจีวรานํ ภิกฺขูนํ ฉพฺพคฺคิเยหิ ภิกฺขูหิ จีวรวิญฺญาปนวตฺถุสฺมึ ‘‘กถญฺหิ นาม ตุมฺเห โมฆปุริสา น มตฺตํ ชานิตฺวา พหุํ จีวรํ วิญฺญาเปสฺสถา’’ติ (ปารา. ๕๒๒) ฉพฺพคฺคิเย ภิกฺขู ครหิตฺวา อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส ปญฺญตฺตตฺตา ‘‘สาทิตพฺพ’’นฺติ เอตฺถ วิญฺญาเปตพฺพนฺติ อตฺโถ โหติ, เตเนว อิมสฺมึ ปทภาชเน ‘‘ตโต เจ อุตฺตริ สาทิเยยฺยาติ ตตุตฺตริ วิญฺญาเปตี’’ติ (ปารา. ๕๒๔) จ อาปตฺติเภทสนฺทสฺสนฏฺฐาเน ‘‘อญฺญาตเก อญฺญาตกสญฺญี ตตุตฺตริ จีวรํ วิญฺญาเปติ, นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติอาทิวจนโต (ปารา. ๕๒๕) จ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ สิกฺขาปเทเยว ‘‘สาทิตพฺพํ, สาทิเยยฺยา’’ติ จ อุภยตฺถ ‘‘วิญฺญาเปตพฺพํ, วิญฺญาเปยฺยา’’ติ จ กสฺมา น วุตฺตนฺติ? อจฺฉินฺนจีวรภาวํ ญตฺวา อวิญฺญาปิเตปิ อภิหริตฺวา ทิยฺยมานมฺปิ อธิวาเสนฺเตน เอวเมว สาทิตพฺพนฺติ น วุตฺตํ. อิมสฺเสว จ อธิกวิญฺญาปนนิเสธนตฺถํ วทนฺเตนาปิ ‘‘ตญฺเจ อญฺญาตโก คหปติ วา คหปตานี วา พหูหิ จีวเรหิ อภิหฏฺฐุํ ปวาเรยฺย, สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพ’’นฺติ สาทิตพฺพนิยมปฺปธานํ วุตฺตํ. ตสฺมา อจฺฉินฺนจีวเรน อตฺตนา วา ตํ สนฺธาย อญฺเญน วา วิญฺญาเปนฺเตนปิ อวิญฺญาเปนฺเตปิ ทิยฺยมานํ สาทิยนฺเตนาปิ สนฺตรุตฺตรปรมตํ นาติกฺกมิตพฺพนฺติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท สนฺธาย ภาสิตตฺโถติ สลฺลกฺเขตพฺพนฺติ เอตฺตกํ ญาเปตุํ ‘‘สาทิยนฺตสฺสา’’ติ อวตฺวา ‘‘วิญฺญาเปนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตนฺติ อาจริยาภิสนฺธิ เวทิตพฺพา.

‘그 이상을 받아들인다면’(pārā. 523)이라는 구절 때문에 ‘받아들이는 자의’라고 말해야 하는데, 이렇게 말해야 할 때 왜 ‘요청하는 자의’라고 하였는가? 가사를 빼앗긴 비구들에게 육군비구들이 가사를 요청한 사건에서 “어찌하여 너희 어리석은 자들은 정도를 모르고 많은 가사를 요청하는가?”(pārā. 522)라고 육군비구들을 비난하며 이 학습계가 제정되었기 때문에, ‘받아들여야 한다’는 것은 여기서 ‘요청해야 한다’는 의미가 된다. 바로 그 때문에 이 단어 해석(padabhājana)에서 “그 이상을 받아들인다는 것은 그 이상을 요청하는 것이다”(pārā. 524)라고 하였고, 아빳띠(범계)의 차이를 보여주는 대목에서도 “친척이 아닌 자에게 친척이 아니라는 인식을 가지면서 그 이상의 가사를 요청하면 니사기 파일제이다”(pārā. 525) 등의 말씀이 설해진 것이다. 만약 그렇다면 학습계 자체에서도 ‘받아들여야 한다, 받아들인다면’이라는 두 곳 모두에 ‘요청해야 한다, 요청한다면’이라고 왜 말하지 않았는가? 가사를 빼앗긴 상태임을 알고 요청하지 않았음에도 가져와서 바치는 것을 받아들이는 자에게도 이와 같이 받아들여야 한다고 말하기 위해서이다. 또한 이것은 과도한 요청을 금지하기 위해 말씀하시면서도, “만약 그 친척이 아닌 거사나 거사 부인이 많은 가사를 가져와서 권한다면, 그 비구는 안가사와 겉옷을 최대한도로 하여 가사를 받아들여야 한다”라고 하여 받아들이는 제한을 위주로 설하신 것이다. 그러므로 가사를 빼앗긴 비구가 스스로든 혹은 그를 대신한 타인을 통해서든 요청을 하는 경우나, 요청하지 않아도 주어지는 것을 받아들이는 경우 모두 안가사와 겉옷을 한도로 하는 규정을 어겨서는 안 된다는 것이 이 학습계에서 의도된 의미임을 살피게 하려는 것이다. 이러한 점을 알게 하기 위해 ‘받아들이는 자의’라고 말하지 않고 ‘요청하는 자의’라고 말씀하신 것이 스승(주석가)의 의도라고 보아야 한다.

๖๔๐. อิทานิ [Pg.303] วิญฺญาปเน จ อธิวาสเน จ อุภยตฺเถว นิยมํ ทสฺเสตุํ ‘‘สเจ ตีณิ นฏฺฐานิ โหนฺติ, ทฺเว สาทิตพฺพานิ. ทฺเว นฏฺฐานิ, เอกํ สาทิตพฺพํ. เอกํ นฏฺฐํ, น กิญฺจิ สาทิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๕๒๔) ปทภาชเน วุตฺตวินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘ยสฺส ตีณิปิ นฏฺฐานิ, ทฺเว วา นฏฺฐานิ, เอกํ วา นฏฺฐ’’นฺติ สมฺพนฺธิตฺวา ยถากฺกมํ ‘‘เตน ทฺเว สาทิตพฺพานิ, เอกํ สาทิตพฺพํ, น กิญฺจิปิ สาทิตพฺพ’’นฺติ โยชนา กาตพฺพา. ยสฺส ตีณิปิ จีวรานิ นฏฺฐานิ, พหุ จ ทิยฺยติ, เตน ทฺเวเยว จีวรานิ สาทิตพฺพานิ. ทฺเว จีวรานิ นฏฺฐานิ, เอกํ สาทิตพฺพํ. เอกญฺเจ นฏฺฐํ, น สาทิตพฺพํ, อวสิฏฺฐํ ปจฺฉา ธมฺเมน สเมน ลทฺธนีหาเรน คเหตพฺพนฺติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เสสํ สภาคฏฺฐานโต ปริเยสิสฺสตี’’ติ. ‘‘ภิกฺขุนิยา ปน ปญฺจสุปิ นฏฺเฐสุ ทฺเว สาทิตพฺพานิ, จตูสุ นฏฺเฐสุ เอกํ สาทิตพฺพํ, ตีสุ นฏฺเฐสุ กิญฺจิ น สาทิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๒๒-๕๒๔) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

640. 이제 요청하는 것과 받아들이는 것 양쪽 모두의 제한을 보여주기 위해 “만약 세 개를 잃어버렸다면 두 개를 받아들여야 한다. 두 개를 잃어버렸다면 한 개를 받아들여야 한다. 한 개를 잃어버렸다면 아무것도 받아들여서는 안 된다”(pārā. 524)라고 단어 해석에서 설해진 판별을 보여주기 위해 “누구의” 등으로 시작하는 말을 하였다. “누구의 세 개가 모두 없어졌거나, 두 개가 없어졌거나, 한 개가 없어졌거나”를 연결하여 순서대로 “그는 두 개를 받아들여야 하고, 한 개를 받아들여야 하며, 아무것도 받아들여서는 안 된다”라고 문장을 구성해야 한다. 어떤 이의 세 가사를 모두 잃어버렸는데 많이 주어진다면, 그는 단 두 개의 가사만을 받아들여야 한다. 가사 두 개를 잃어버렸다면 한 개를 받아들여야 한다. 만약 한 개를 잃어버렸다면 (요청하여) 받아들여서는 안 되며, 남은 것은 나중에 법답고 평등한 방법으로 얻어서 가져야 한다는 뜻이다. 주석서에서 “나머지는 같은 부류의 처소에서 구할 것이다”라고 말한 바와 같다. 한편 비구니의 경우에는 “다섯 개를 모두 잃었을 때 두 개를 받아들여야 하고, 네 개를 잃었을 때 한 개를 받아들여야 하며, 세 개를 잃었을 때는 아무것도 받아들여서는 안 된다”(pārā. aṭṭha. 2.522-524)라고 주석서에 설해져 있다.

๖๔๑-๒. เสสกํ อาหรนฺตสฺส อนาปตฺตีติ ญาตพฺพนฺติ โยชนา. เอวมุปริปิ โยเชตพฺพํ. จีวรํ โยเชตฺวา อติเรกํ วตฺถํ ปจฺจาหริตฺวา ‘‘ทสฺสามี’’ติ พหุมฺปิ คเหตฺวา คจฺฉนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ. อติเรกมฺปิ ตุมฺเหเยว คณฺหถาติ ทินฺนํ คณฺหโตปิ อนาปตฺติ. น อจฺฉินฺนการณา ทินฺเนติ โยชนา, อจฺฉินฺนจีวรภาวํ อนุทฺทิสฺส พหูนํ จีวรานํ คหณนิมิตฺเตนาปิ อนาปตฺตีติ อตฺโถ. เอวเมว ‘‘น นฏฺฐการณา เทนฺตี’’ติ อิทมฺปิ ทสฺสิตเมว. อจฺฉินฺนจีวเร นิสฺสาย ตตุตฺตริจีวรวิญฺญาปนวตฺถุมฺหิ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส ปญฺญตฺตตฺตา อนาปตฺติวาเร ‘‘อญฺญสฺสตฺถายา’’ติ น คหิตํ.

641-2. 나머지를 가져오는 자에게는 죄가 없다고 알아야 한다는 연결이다. 이와 같이 위에서도 연결해야 한다. 가사를 다 맞춘 뒤에 남은 천을 다시 가져와서 “주겠습니다”라고 하여 많이 받아 가더라도 죄가 없다는 뜻이다. 또한 “그대들이 여분까지도 다 가지십시오”라고 해서 준 것을 받는 자에게도 죄가 없다. “가사를 빼앗긴 원인으로 준 것이 아니다”라는 연결은, 가사를 빼앗긴 상황을 목적으로 하지 않고 많은 가사를 받은 경우에도 죄가 없다는 뜻이다. 이와 같이 “잃어버린 원인으로 주는 것이 아니다”라는 점도 이미 나타낸 바와 같다. 가사를 빼앗긴 상황에 기인하여 그 이상의 가사를 요청한 사건 때문에 이 학습계가 제정되었으므로, 무죄의 항목(anāpattivāra)에서 “다른 사람을 위하여”라는 말은 포함되지 않았다.

ตตุตฺตริกถาวณฺณนา.

그 이상의 가사(Tatuttari)에 대한 설명이 끝났다.

๖๔๓. กลฺยาณกมฺยตาเหตูติ [Pg.304] สุนฺทรสฺส มหคฺฆสฺส กามตํ ปฏิจฺจ จีวเร วิกปฺปนํ อาปชฺเชยฺยาติ โยชนา, ‘‘กีทิเสน เต ภนฺเต จีวเรน อตฺโถ’’ติ ปุพฺเพ อปฺปวาริโต ‘‘อายตํ วา โหตุ วิตฺถตํ วา อปฺปิตํ วา สณฺหํ วา’’ติ (ปารา. ๕๒๙) ปทภาชเน วุตฺตวิสิฏฺฐกปฺปํ อธิกวิธานํ กโรตีติ อตฺโถ. ตสฺส ลาภา นิสฺสคฺคิยํ ภเวติ ตถา อปฺปวาริเตน หุตฺวา กเตน อธิกวิธาเนน นิปฺผนฺนจีวรสฺส ลาภปฺปโยเคน ทุกฺกฏนิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยา โหนฺติ.

643. ‘좋은 것을 바라는 마음 때문에(Kalyāṇakamyatāhetū)’란 훌륭하고 값비싼 것을 바라는 마음으로 인해 가사에 대해 특별한 지시를 하여 죄에 빠진다는 연결이다. “스님, 어떤 가사가 필요하십니까?”라고 이전에 요청받지 않았으면서도, 단어 해석에서 설해진 바와 같이 “길게 하거나 넓게 하거나 촘촘하게 하거나 부드럽게 하시오”(pārā. 529)라고 특별한 가공이나 추가적인 지시를 한다는 뜻이다. 그것을 얻으면 니사기가 된다. 이와 같이 요청받지 않은 상태에서 행해진 추가적인 지시로 만들어진 가사를 얻으려는 노력으로 인해 덕가라(dukkaṭa), 니사기 파일제가 성립한다.

๖๔๔. มหคฺฆํ …เป… วิญฺญาเปตีติ วีสติอคฺฆนกํ จีวรํ ทาตุกามมฺหิ อุปาสเก, ‘‘อลํ มยฺหํ เอเตน, ทสคฺฆนกํ วา อปฺปคฺฆนกํ วา เทหี’’ติ วทติ.

644. ‘값비싼 …(중략)… 요청한다’는 것은, 20의 가치가 있는 가사를 주려는 우바새에게 “내게는 그것으로 충분하니, 10의 가치가 있거나 값싼 것을 주십시오”라고 말하는 경우이다.

๖๔๕. ‘‘ญาตเก อญฺญาติสญฺญิสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท.

645. ‘친척인데 친척이 아니라고 생각하는 자에게(Ñātake aññātisaññissā)’라는 구절의 단어 분석이다.

ปฐโมปกฺขฏกถาวณฺณนา.

첫 번째 가사 준비(Paṭhamopakkhaṭa)에 대한 설명이 끝났다.

๖๔๖. ปฐมสิกฺขาปเท เอเกน อุปาสเกน ปีฬา ลทฺธา, อิธ ทฺวีหีติ เอตฺตกํ นานากรณํ. เสสํ ปฐมสิกฺขาปทสทิสเมวาติ อาห ‘‘ทุติโย…เป… วินิจฺฉโย’’ติ. อุปกฺขฏปเทน ลกฺขิตํ สิกฺขาปทํ อุปกฺขฏํ, ทุติยญฺจ ตํ อุปกฺขฏญฺจาติ ทุติโยปกฺขฏํ, ตสฺมึ ทุติโยปกฺขเฏ. อสฺสาติ ทุติโยปกฺขฏสฺส.

646. 첫 번째 학습계에서는 한 명의 우바새로부터 괴로움을 겪었고, 여기서는 두 명이라는 점이 다를 뿐이다. 나머지는 첫 번째 학습계와 같으므로 “두 번째 …(중략)… 판별”이라고 하였다. ‘준비(upakkhaṭa)’라는 단어로 특징지어진 학습계가 준비이며, 그것이 두 번째이면서 준비이므로 ‘두 번째 준비(dutiyopakkhaṭa)’이다. ‘그의’란 두 번째 준비의 것이다.

ทุติโยปกฺขฏกถาวณฺณนา.

두 번째 가사 준비(Dutiyopakkhaṭa)에 대한 설명이 끝났다.

๖๔๗. รญฺญา วาติ ราชโต วา. ราชโต โภคฺคํ ภุญฺชิตพฺพํ อสฺส อตฺถีติ ‘‘ราชโภคฺโค’’ติ วุตฺโต, ราชโต ภตฺตเวตฺตนลาภิโต ยโต กุโตจิ ทายกา อาภตนฺติ สมฺพนฺโธ. น จ วฏฺฏตีติ เอตฺถ ‘‘นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยภาวโต’’ติ [Pg.305] อชฺฌาหริตพฺพํ. อิธ อุตฺตริกรณียํ ‘‘ติกฺขตฺตุ’’นฺติอาทิคาถาย (วิ. วิ. ๖๗๑) วกฺขติ.

647. ‘왕이나(Raññā vā)’란 왕으로부터이다. 왕으로부터 봉록을 받아 누려야 할 자가 그에게 있으므로 ‘왕의 봉록을 받는 자(rājabhoggo)’라고 한다. 왕으로부터 보수와 식량을 받는 어떠한 공양자로부터 (가사 대금이) 보내져 왔다는 연결이다. ‘허용되지 않는다’는 여기에서 ‘니사기 파일제가 되기 때문에’라는 말을 보충해야 한다. 여기서 더 나아가 해야 할 일은 “세 번을(tikkhattuṃ)” 등으로 시작하는 게송(vi. vi. 671)에서 설할 것이다.

๖๔๘. จีวรเจตาปนฺนวเสน อธิคตรชตาทิ เยน เกนจิ ปริยาเยนาปิ น สาทิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุมาห ‘‘รชตํ วา’’ติอาทิ. ธวลสภาวตาย ราชตีติ รชตํ, สชฺฌุ. ชาตํ รูปํ วณฺณายตนเมตสฺสาติ ชาตรูปํ, สุวณฺณํ. กิญฺจีติ อปฺปมตฺตกมฺปิ. อตฺตโน วา อตฺถาย ปรสฺส วา อตฺถาย ทิยฺยมานํ กิญฺจิ คณฺหิตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา.

648. 가사 대금의 명목으로 얻은 은 등을 어떠한 방식으로든 받아들여서는 안 된다는 것을 보여주기 위해 “은이나(rajataṃ vā)” 등을 말하였다. 하얀 성질 때문에 빛나므로 ‘은(rajata)’ 곧 사주(sajjhu)이다. 타고난 형상 자체가 금색을 띠는 것을 ‘지금(jātarūpa)’ 곧 황금이라 한다. ‘조금이라도(Kiñci)’란 아주 적은 양이라도 의미한다. 자신을 위해서든 타인을 위해서든 주어지는 것을 조금이라도 받는 것은 허용되지 않는다는 연결이다.

๖๔๙. อตฺตโน ปฏิคฺคหเณ อาปตฺติยา รูปิยคหณสิกฺขาปเท วกฺขมานตฺตา อญฺญสฺส อตฺถาย คหเณ อาปตฺติทสฺสนตฺถมาห ‘‘อญฺญสฺสตฺถายา’’ติอาทิ. ตตฺถ อญฺญสฺสตฺถายาติ อญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส, คณสฺส, สงฺฆสฺส, เจติยสฺส, นวกมฺมสฺส วา อตฺถาย. นิทฺทิฏฺฐนฺติ อาหริตฺวา ‘‘อิมํ คณฺหถา’’ติ วุตฺตํ รชตํ, ชาตรูปํ วา อญฺญํ วา ยํ กิญฺจิ นิสฺสคฺคิยทุกฺกฏวตฺถุํ ปฏิคฺคณฺหโต ตสฺส ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ โหตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

649. 자신이 받는 것에 대한 죄는 루피야가하나 학처(rūpiyagahaṇasikkhāpada, 은을 받는 것에 대한 학처)에서 설명될 것이기 때문에, 타인을 위해 받는 것에 대한 죄를 보이기 위해 '안냐사타야(aññassatthāya, 타인의 이익을 위해)' 등을 설하셨다. 거기서 '안냐사타야'란 다른 사람, 가나(gaṇa, 단체), 상가(saṅgha, 승가), 제띠야(cetiya, 불탑), 혹은 나바깜마(navakamma, 신축 불사)의 이익을 위함을 의미한다. '니딧탕(niddiṭṭhaṃ, 지정된 것)'이란 은이나 금 또는 그 외의 니사기야나 둑까따(dukkaṭa, 악작)의 대상이 되는 어떤 물건을 가져와서 '이것을 받으십시오'라고 말해진 것을 받는 비구에게 둑까따가 된다는 것이 마하빳짜리(Mahāpaccarī)에서 설해진 연결 내용이다.

๖๕๐-๑. วุตฺตเมวตฺถํ สรูปโต วิภาเวตุมาห ‘‘เนตฺวา’’ติอาทิ. เนตฺวาติ อาเนตฺวา. อกปฺปิยํ ภณฺฑนฺติ ‘‘รชตํ ชาตรูปํ วา’’ติ ยถาวุตฺตเมว อกปฺปิยภณฺฑํ. อิตฺถนฺติ วกฺขมานปฺปกาเรน. น จ วฏฺฏตีติ เอตฺถ จ-กาเรน วฏฺฏติ จาติ อนุญฺญาตํ กตนฺติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ –

650-1. 이미 설해진 의미를 그 자체의 형태로 상세히 설명하기 위해 '네뜨바(netvā)' 등을 설하셨다. '네뜨바'란 가져와서(ānetvā)라는 뜻이다. '아까삐야 판다(akappiyaṃ bhaṇḍaṃ, 허용되지 않는 물건)'란 앞에서 말한 것과 같이 '은이나 금' 등 허용되지 않는 물건을 말한다. '잇탕(itthaṃ, 이와 같이)'이란 장차 설명할 방식을 의미한다. '나 짜 밧따띠(na ca vaṭṭati, 허용되지 않는다)'에서 '짜(ca)'라는 단어는 '허용되기도 한다'는 허용된 경우를 포함한다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서 설한 바와 같다.

‘‘สเจ ปน ‘นยิทํ ภิกฺขูนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏตี’ติ ปฏิกฺขิตฺเต ‘วฑฺฒกีนํ วา กมฺมกรานํ วา หตฺเถ ภวิสฺสติ, เกวลํ ตุมฺเห สุกตทุกฺกฏํ ชานาถา’ติ วตฺวา เตสํ หตฺเถ ทตฺวา ปกฺกมติ, วฏฺฏติ. อถาปิ ‘มม มนุสฺสานํ หตฺเถ ภวิสฺสติ, มยฺหเมว [Pg.306] วา หตฺเถ ภวิสฺสติ, เกวลํ ตุมฺเห ยํ ยสฺส ทาตพฺพํ, ตทตฺถาย เปเสยฺยาถา’ติ วทติ, เอวมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙).

“만약 ‘이것은 비구들이 받는 것이 허용되지 않습니다’라고 거절했을 때, ‘목수들이나 일꾼들의 손에 있게 될 것입니다. 당신들은 단지 잘 되었는지 잘못 되었는지만 알면 됩니다’라고 말하고 그들의 손에 주고 떠난다면, 그것은 허용된다. 또한 ‘내 사람들의 손에 있거나 내 손에 있을 것입니다. 당신들은 단지 누구에게 무엇을 주어야 할지, 그 목적을 위해 보내기만 하십시오’라고 말한다면, 이 또한 허용된다.” (Pārā. aṭṭha. 2.538-539)

๖๕๒. วิหารสฺสาติ เอตฺถ ‘‘นวกมฺมสฺสา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙) อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา วตฺตพฺพํ คาถาพนฺธวเสน น วุตฺตํ.

652. '비하라싸(vihārassa, 사원의)'라는 말에 대하여, 여기서는 주석서에 '나바깜마싸(navakammassa, 신축 불사의)'라고 설해져 있으나 가송(gāthā)의 운율을 맞추기 위해 그렇게 설하지 않은 것이다.

๖๕๔. รชตํ ชาตรูปํ วา สงฺฆสฺสาติ เอตฺถ ‘‘จตฺตาโร ปจฺจเย ปริภุญฺชถาติ ทินฺน’’นฺติ เสโส. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจ ปน โกจิ พหุมฺปิ หิรญฺญสุวณฺณํ อาเนตฺวา ‘อิทํ สงฺฆสฺส ทมฺมิ, จตฺตาโร ปจฺจเย ปริภุญฺชถา’ติ วทติ, ตํ เจ สงฺโฆ สมฺปฏิจฺฉติ, ปฏิคฺคหเณปิ ปริโภเคปิ อาปตฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙). เอวํ อาภตํ ตสฺมึ สงฺเฆ โย โกจิ ภิกฺขุ ‘‘นยิทํ กปฺปตี’’ติ สเจ ปฏิกฺขิปติ, ‘‘อยํ สงฺฆสฺส ลาภนฺตรายํ กโรตี’’ติ วทนฺตสฺเสว อาปตฺติ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘โย หิ ตํ โจเทติ, สฺเวว สาปตฺติโก โหติ, เตน ปน เอเกน พหู อนาปตฺติกา กตา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙). อิธ สฺเวว สาปตฺติโกติ เอตฺถ ‘‘ทุกฺกฏาปตฺติโกติ วุตฺตํ โหตี’’ติ คณฺฐิปเท วุตฺตํ. อิมิสฺสา คาถาย ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ อลิขิตฺวา ‘‘ภิกฺขุโน’’ติ จ ลิขนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. อิทานิ ทสฺสิตอฏฺฐกถาปาเฐ ‘‘สงฺโฆ สมฺปฏิจฺฉตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙) วุตฺตตฺตา ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ ปาโฐ สุนฺทโร.

654. '라자땅 자따루빵 와 상갓사(rajataṃ jātarūpaṃ vā saṅghassa, 승가를 위한 은이나 금)'에서 '4가지 필수품을 사용하십시오라고 보시된 것'이라는 말이 생략된 것이다. 주석서에서 설하기를, “만약 어떤 사람이 많은 금과 은을 가져와서 ‘이것을 상가에 드립니다, 4가지 필수품으로 사용하십시오’라고 말할 때, 상가가 그것을 받는다면 받는 것과 사용하는 것 모두에 죄가 된다”(Pārā. aṭṭha. 2.538-539)고 하였다. 이와 같이 가져온 것에 대해 어떤 비구가 “이것은 허용되지 않습니다”라고 거절할 때, “이 사람이 상가의 이익에 장애를 일으키고 있다”라고 말하는 자에게만 죄가 된다. 주석서에서 “그를 책망하는 자, 그만이 죄가 있게 되고, 그 한 사람에 의해 많은 이들이 죄가 없게 된다”(Pārā. aṭṭha. 2.538-539)고 설한 바와 같다. 여기서 ‘그만이 죄가 있게 된다’는 것은 ‘둑까따의 죄가 된다’는 의미라고 간티빠다(Gaṇṭhipada)에서 설명하고 있다. 이 가송에서 '상갓사(saṅghassa, 승가의)'라고 쓰지 않고 '빅쿠노(bhikkhuno, 비구의)'라고 쓰는 이들도 있으나, 그것은 좋지 않다. 방금 제시한 주석서 구절에 '상고 삼빠띳차띠(saṅgho sampaṭicchati, 승가가 받아들인다)'라고 되어 있으므로 '상갓사'라고 읽는 것이 더 적절하다.

๖๕๕. ตฬากสฺสาติ วาปิยา. สสฺสุปฺปตฺตินิทานโต ตฬากํ เขตฺตํ, ตโต ตสฺส คหณํ วา ปริโภโค วา น จ วฏฺฏตีติ โยชนา. ตฬากสฺส จาติ เอตฺถ จ-กาเรน เขตฺตวตฺถุ สงฺคหิตํ. น จ วฏฺฏตีติ เอตฺถ จกาเรน วฏฺฏติ จาติ ทสฺสิตํ โหติ.

655. '딸라까싸(taḷākassa)'란 저수지(vāpiyā)를 말한다. 곡식이 생산되는 근원이 되므로 저수지는 논밭과 같으며, 따라서 그것을 받는 것이나 사용하는 것은 허용되지 않는다는 연결이다. '딸라까싸 짜(taḷākassa ca)'에서 '짜(ca)'라는 단어에 의해 논밭과 부지가 포함된다. '나 짜 밧따띠(na ca vaṭṭati)'에서 '짜(ca)'라는 단어는 허용되는 경우도 있음을 나타낸다.

๖๕๖. ตํ [Pg.307] กตมนฺติ อาห ‘‘จตฺตาโร’’ติอาทิ. สพฺพมฺปีติ ตฬากโปกฺขรณิเขตฺตาทิ สพฺพมฺปิ.

656. 그것이 어떤 것인지 '짯따로(cattāro, 넷)' 등을 설하셨다. '삽밤삐(sabbampi, 모든 것도)'란 저수지, 연못, 논밭 등 모든 것을 의미한다.

๖๕๘-๙. อปริจฺฉินฺนภาคสฺมินฺติ ‘‘อิมสฺมึ ภูมิภาเค กตสฺส กมฺเมหิ เอตฺตโก ภาโค เทยฺโย’’ติ เอวํ ปุพฺเพ อนิยมิตอาเย ภูมิภาเค. อกตปุพฺพํ นวสสฺสํ นาม. เอตฺตกํ ภาคํ เทถาติ เอตฺตกํ กหาปณภาคํ เทถ. อุฏฺฐาเปตีติ อุปฺปาเทติ.

658-9. '아빠릿친나바가스밍(aparicchinnabhāgasmiṃ, 정해지지 않은 몫에서)'이란 “이 지면에서 행해진 작업에 대해 이만큼의 몫을 주어야 한다”라고 이전에 수입이 정해지지 않은 지면을 말한다. '아까따뿝방(akatapubbaṃ, 이전에 한 적 없는 것)'이란 새로운 곡식을 의미한다. '이만큼의 몫을 주십시오'란 이만큼의 까하빠나(kahāpaṇa) 몫을 달라는 뜻이다. '웃타뻬띠(uṭṭhāpeti)'란 발생시킨다는 의미다.

‘‘กสถ วปถา’’ติ อกปฺปิยํ วาจํ วตฺวาติ โยชนา. วปถาติ จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท อิธ อวุตฺตํ ตํกตฺตุโยคกาเล วุจฺจมานํ อกปฺปิยวจนนฺตรํ สมุจฺจิโนติ. อุปฺปาทิตญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺโท กหาปณํ สมุจฺจิโนติ. สพฺพนฺติ ตถา อุปฺปาทิตกหาปณญฺจ เอวํ อกปฺปิยโวหาเรน อุปฺปาทิตญฺจาติ สพฺพํ.

“밭을 갈아라, 씨를 뿌려라”라는 등 허용되지 않는 말을 하는 것을 의미한다. '바빠타 짜(vapathā ca)'에서 '짜(ca)'라는 단어는 여기서 언급되지 않았으나 행위자와 연결될 때 쓰이는 다른 허용되지 않는 말을 포함한다. '웁빠디딴짜(uppāditañca, 생산된 것도)'에서 '짜(ca)'라는 단어는 까하빠나를 포함한다. '삽방(sabbaṃ, 모든 것)'이란 그렇게 발생한 까하빠나와 이와 같이 허용되지 않는 방식으로 발생한 모든 것을 의미한다.

๖๖๐. กสถาทิกํ วจนํ อวตฺวา ‘‘เอตฺติกาย ภูมิยา เอตฺตโก นาม ภาโค’’ติ ภูมึ โย จ ปติฏฺฐาเปติ, ตสฺเสเวตมกปฺปิยนฺติ วกฺขมาเนน โยเชตพฺพํ. จ-สทฺโท ‘‘โย ปนา’’ติ วกฺขมานปุคฺคลนฺตราเปกฺโข.

660. “밭을 갈아라” 등의 말을 하지 않고 “이만큼의 땅에 이만큼의 몫이다”라고 하여 땅을 확정하는 자, 그에게 그것은 허용되지 않는 것이라고 뒤에 올 내용과 연결해야 한다. '짜(ca)'라는 단어는 “누구든지(yo pana)”라고 장차 언급될 다른 인물을 예상하는 것이다.

๖๖๑-๒. ภูมิยา สยเมว ปมาณสฺส ชานนตฺถํ ตูติ โยชนา, ‘‘เอตฺตเก ภูมิภาเค อมฺเหหิ สสฺสํ กตํ, เอตฺตกํ นาม ภาคํ คณฺหถา’’ติ กสเกหิ วุตฺเต เตสํ วจนํ อสทฺทหิตฺวา สยเมว เขตฺตภูมิยา ปมาณํ ญาตุกามตายาติ อตฺโถ. ตุ-สทฺโท อิมเมว วิเสสํ โชเตติ. โย ปน มินาติ, ตสฺเสเวตมกปฺปิยนฺติ วกฺขมาเนน โยเชตพฺพํ. รชฺชุยาปิ จ ทณฺเฑนาติ เอตฺถ ปาเทนาปิ มินิตุํ น วฏฺฏตีติ วทนฺติ. ‘‘รกฺขตี’’ติอาทิกิริยาปเทหิปิ เอวเมว โยเชตพฺพํ.

661-2. '지면의 크기를 스스로 알기 위해서(bhūmiyā sayameva pamāṇassa jānanatthaṃ tu)'라는 연결이다. 농부들이 “이만큼의 땅에 우리가 곡식을 재배했으니 이만큼의 몫을 가져가십시오”라고 말했을 때, 그들의 말을 믿지 않고 스스로 논밭의 크기를 알고자 하는 것을 의미한다. '뚜(tu)'라는 단어는 바로 이러한 차이점을 드러낸다. 측정하는 자에게 그것은 허용되지 않는다는 내용과 연결해야 한다. '밧줄이나 막대기로(rajjuyāpi ca daṇḍena)'에서 발로 측정하는 것도 허용되지 않는다고들 한다. '지킨다(rakkhati)' 등의 동사들과도 이와 같이 연결해야 한다.

ขเล [Pg.308] ฐตฺวา รกฺขตีติ ธญฺญกรเณ ฐตฺวา อญฺเญ คณฺหิตุํ อทตฺวา ปาเลติ. กถํ รกฺขิตุํ วฏฺฏติ, กถํ รกฺขิตุํ น วฏฺฏตีติ? ตํ ปน วีหึ ‘‘อิทํ วา เอตฺตกํ วา มา คณฺห, อิทํ คเหตุํ น ลพฺภตี’’ติ วา ‘‘อิโต อปเนหิ, อิธ ปุญฺชํ กโรหี’’ติ วา เอวมาทินา ปโยเคน เจ รกฺขติ, ตํ อกปฺปิยํ. สเจ ‘‘มยิ ฐิเต รกฺขิตํ โหตี’’ติ รกฺขติ, คณฺหนฺเต วา ปสฺสิตฺวา ‘‘กึ กโรถา’’ติ ภณติ, วฏฺฏติ. รูปิยปฏิคฺคหณสิกฺขาปเท ทฺวารํ ปิทหิตฺวา รกฺขนฺเตน วสิตพฺพนฺติ หิ วุตฺตนฺติ คณฺฐิปเท วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อญฺญสฺมิมฺปิ คณฺฐิปเท วุตฺตํ ‘‘เถเนตฺวา คณฺหนฺเต สติ เอตํ โภ ปวตฺตึ ภิกฺขุสงฺฆสฺส กึ อาโรเจสฺสามีติ ปฏิปุจฺฉิตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺตี’’ติ. นีหราเปตีติ เอตฺถาปิ สเจ ปริยาเยน วทติ, วฏฺฏตีติ วทนฺติ. ตสฺเสเวตมกปฺปิยนฺติ อิทํ เขตฺตมินนาทึ กโรนฺเตน ลทฺธพฺพโต อญฺญสฺส อภินวุปฺปาทิตสฺส อภาวา อญฺเญสํ วฏฺฏตีติ ทฺวีสุ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํ.

'타작 마당에 서서 지킨다'는 것은 곡식을 처리하는 곳에 서서 다른 이들이 가져가지 못하게 보호하는 것이다. 어떻게 지키는 것은 허용되고 어떻게 지키는 것은 허용되지 않는가? 만약 그 곡식에 대해 “이것이나 저만큼은 가져가지 마라, 이것은 가져가면 안 된다”라거나 “여기서 치워라, 저기에 쌓아라”라는 등의 노력으로 지킨다면 그것은 허용되지 않는다. 만약 “내가 서 있음으로써 지켜지게 된다”라고 생각하며 지키거나, 가져가는 자를 보고 “무엇을 하느냐?”라고 말한다면 허용된다. 루피야가하나 학처에서 문을 닫고 지키면서 머물러야 한다고 설해진 것과 같은 방식임을 간티빠다의 설명에 따라 이해해야 한다. 다른 간티빠다에서는 “훔쳐서 가져가는 자가 있을 때 ‘여보시오, 이 일어난 일을 비구 상가에 어떻게 보고하겠습니까?’라고 묻는 것은 허용된다고들 한다”라고 하였다. '가져가게 한다(nīharāpeti)'에 대해서도 만약 우회적으로 말한다면 허용된다고들 한다. '그에게 그것이 허용되지 않는다'는 것은 논밭을 측정하는 등의 행위를 하는 자에게 돌아갈 몫 외에 새로 발생한 다른 것이 없기 때문에 다른 이들에게는 허용된다는 것이 두 간티빠다에서 설해진 내용이다.

๖๖๓. ‘‘เอตฺตเกหิ วีหีหิ อิทํ อาหรถา’’ติ วุตฺตา สเจ อาหรนฺตีติ โยชนา. เอตฺถ ‘‘ตสฺเสเวตมกปฺปิย’’นฺติ อิทํ ธญฺญสฺส วิจาริตตฺตา วุตฺตํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตสฺเสว อกปฺปิยํ. กสฺมา? ธญฺญสฺส วิจาริตตฺตา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙).

663. ‘이만큼의 벼로 이것을 가져오라’고 말했을 때 만약 가져온다면 이라는 뜻이다. 여기서 ‘그에게만 그것은 부적절하다’는 것은 곡물에 대해 논의되었기 때문에 말해진 것이다. 주석서에서 말하기를 ‘그에게만 부적절하다. 왜인가? 곡물에 대해 논의되었기 때문이다’라고 하였다.

๖๖๔. หิรญฺเญนาติ กหาปเณน. ‘‘ตมกปฺปิย’’นฺติ อิทํ กหาปณานํ วิจาริตตฺตา วุตฺตํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺเพสํ อกปฺปิยํ. กสฺมา? กหาปณานํ วิจาริตตฺตา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙).

664. 금(Hiraññena)이란 까하빠나(kahāpaṇa)를 말한다. ‘그것은 부적절하다’는 것은 까하빠나에 대해 논의되었기 때문에 말해진 것이다. 주석서에서 말하기를 ‘모든 이에게 부적절하다. 왜인가? 까하빠나에 대해 논의되었기 때문이다’라고 하였다.

๖๖๕. เปสการกทาสํ วาติ เปสการกสงฺขาตํ ทาสํ วา, เปสกาโร ตนฺตวาโย. อารามิกานํ นาเมน เทนฺเตติ ‘‘อารามิกํ ทมฺมิ, เวยฺยาวจฺจกรํ ทมฺมี’’ติอาทินา นเยน เทนฺเต.

665. 직조공 노예란 직조공이라 불리는 노예를 말하며, 직조공(pesakāro)은 베 짜는 사람이다. ‘아라미까(사찰지기)라는 이름으로 준다’는 것은 ‘아라미까를 준다, 봉사자(veyyāvaccakara)를 준다’는 등의 방식으로 주는 것을 말한다.

๖๖๖. ขีรํ [Pg.309] ทธิ ตกฺกํ สปฺปิ นวนีตนฺติ ปญฺจโครสา.

666. 우유, 유락, 소유, 정제버터, 신선한 버터의 다섯 가지 우유 제품(pañcagorasā)이다.

๖๖๗. อชิกาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน มหิสํ สงฺคณฺหาติ.

667. ‘염소 등’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 물소를 포함한다.

๖๖๙. ปฏิสิทฺเธปีติ ปฏิกฺขิตฺเตปิ. มูลํ ทตฺวาติ กปฺปิยภณฺฑมูลํ ทตฺวา. กุกฺกุฏาทโย ปน ‘‘สุเขน วสนฺตู’’ติ อรญฺเญเยว วิสฺสชฺเชตพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กุกฺกุฏสูกเร ‘สุขํ ชีวนฺตู’ติ อรญฺเญ วิสฺสชฺเชตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๓๘-๕๓๙). สูกรมยูราทีสุปิ ลทฺเธสุ เตสํ อนุรูเปเยว วิสเย วิสฺสชฺเชตพฺพา.

669. ‘거절되었을 때도’란 거부되었을 때도(paṭikkhittepi)를 의미한다. ‘값을 지불하고’란 적절한 물품의 값을 지불하는 것이다. 그러나 닭 등은 ‘편안히 살라’고 하며 숲속에 놓아주어야 한다. 주석서에서 말하기를 ‘닭과 돼지는 “편안히 살라”고 하며 숲에 놓아주는 것이 마땅하다’고 하였다. 돼지나 공작 등을 받았을 때도 그들에게 적합한 장소에 놓아주어야 한다.

๖๗๑. ‘‘ติกฺขตฺตุ’’นฺติอาทิคาถาย โก สมฺพนฺโธ? ‘‘รญฺญา วา ราชโภคฺเคนา’’ติอาทิคาถาย สงฺคหิตนเยน ราชราชามจฺจพฺราหฺมณคหปตาทีสุ เยน เกนจิ อตฺตนา วา จีวรเจตาปนฺเนน จีวรํ เจตาเปตฺวา ‘‘อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ จีวเรน อจฺฉาเทหี’’ติ วตฺวา ตํ จีวรเจตาปนฺนสงฺขาตํ จีวรมูลํ ทตฺวา ปหิตทูเตน วา ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิทํ โข ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อุทฺทิสฺส จีวรเจตาปนฺนํ อาภตํ, ปฏิคฺคณฺหาตุ อายสฺมา จีวรเจตาปนฺน’’นฺติ ยทิ วุจฺเจยฺย, ภิกฺขุนา ‘‘น โข มยํ อาวุโส จีวรเจตาปนฺนํ ปฏิคฺคณฺหาม, จีวรญฺจ โข มยํ ปฏิคฺคณฺหาม กาเลน กปฺปิย’’นฺติ วุตฺเต สเจ เตน ‘‘อตฺถิ ปนายสฺมโต โกจิ เวยฺยาวจฺจกโร’’ติ วุตฺเต จีวรตฺถิเกน ภิกฺขุนา ‘‘เอโส โข อาวุโส ภิกฺขูนํ เวยฺยาวจฺจกโร’’ติ อารามิเก วา อุปาสเก วา ทสฺสิเต ยทิ โส ตสฺส อตฺตนา อาหริตฺวา ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน จีวเรน อตฺเถ สติ อิมินา จีวรํ เจตาเปตฺวา อจฺฉาเทหี’’ติ วตฺวา ตํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ยํ โข ภนฺเต อายสฺมา เวยฺยาวจฺจกรํ นิทฺทิสิ, สญฺญตฺโต โส มยา, อุปสงฺกมตุ อายสฺมา กาเลน, จีวเรน [Pg.310] ตํ อจฺฉาเทสฺสตี’’ติ ยทิ วเทยฺย, เตน จีวรตฺถิเกน ภิกฺขุนา กึ กาตพฺพนฺติ ภควตา วุตฺตนฺติ อาหาติ อยมิมิสฺสา คาถาย สมฺพนฺโธ.

671. ‘세 번(Tikkhattuṃ)’ 등으로 시작하는 게송의 연관성은 무엇인가? ‘왕이나 왕의 관리’ 등으로 시작하는 게송에서 요약된 방식에 따라, 왕, 왕의 대신, 브라만, 가주 등 누구라도 스스로 가사 구입 자금을 마련하여 ‘아무개 비구에게 가사를 입혀 주시오’라고 말하고, 가사 구입 자금이라 불리는 가사 값을 보낸 심부름꾼과 함께 비구에게 가서 ‘존자시여, 이 가사 구입 자금은 존자를 위해 가져온 것이니 존자께서는 가사 구입 자금을 받으십시오’라고 말했을 때, 비구가 ‘도반이여, 우리는 가사 구입 자금을 받지 않으며, 때에 맞게 적절한 가사는 받습니다’라고 말하고, 이에 그가 ‘존자께 봉사자가 있습니까?’라고 물었을 때, 가사가 필요한 비구가 ‘도반이여, 이 사람이 비구들의 봉사자입니다’라고 하며 아라미까나 우바새를 가리키면, 그가 스스로 그것을 가져와서 ‘이 비구가 가사가 필요할 때 이것으로 가사를 사서 입혀 주시오’라고 말하고 비구에게 가서 ‘존자께서 지명하신 봉사자에게 제가 알려두었으니, 존자께서는 때가 되면 그에게 가십시오. 그가 가사를 입혀 줄 것입니다’라고 말한다면, 그 가사가 필요한 비구가 어떻게 해야 하는지를 세존께서 말씀하신 것이 이 게송의 연관성이다.

ติกฺขตฺตุํ โจทนา วุตฺตาติ ‘‘จีวรตฺถิเกน ภิกฺขเว ภิกฺขุนา เวยฺยาวจฺจกโร อุปสงฺกมิตฺวา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โจเทตพฺโพ สาเรตพฺโพ ‘อตฺโถ เม อาวุโส จีวเรนา’’ติ ติกฺขตฺตุํ โจทนา กาตพฺพาติ วุตฺตา.

세 번 촉구해야 한다는 것은 ‘비구들이여, 가사가 필요한 비구는 봉사자에게 가서 “도반이여, 내게 가사가 필요합니다”라고 두세 번 촉구하고 상기시켜야 한다’고 하여, 세 번 촉구해야 한다고 말씀하신 것이다.

ฉกฺขตฺตุํ ฐานมพฺรวีติ ‘‘ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โจทยมาโน สารยมาโน ตํ จีวรํ อภินิปฺผาเทยฺย, อิจฺเจตํ กุสลํ, โน เจ อภินิปฺผาเทยฺย, จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ ฉกฺขตฺตุปรมํ ตุณฺหีภูเตน อุทฺทิสฺส ฐาตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๕๓๘) วุตฺตตฺตา ติกฺขตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อตฺโถ เม อาวุโส จีวเรนา’’ติ กตาย โจทนาย น นิปฺปชฺเชยฺย, เตน ปุน คนฺตฺวา ยํ กิญฺจิ อวตฺวา ‘‘น อาสเน นิสีทิตพฺพํ, น อามิสํ ปฏิคฺคเหตพฺพํ, น ธมฺโม ภาสิตพฺโพ’’ติ (ปารา. ๕๓๙) วจนโต ฐานภญฺชนกํ นิสชฺชาทึ กิญฺจิ อกตฺวา ‘‘กึ การณํ อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิเต ‘‘ชานาหิ, อาวุโส’’ติ เอตฺตกมตฺตํ วตฺวา อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ฉกฺขตฺตุํ ฐานํ สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺตินา ภควตา เทสิตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

여섯 번 서 있어야 한다고 말씀하신 것은 ‘두세 번 촉구하고 상기시켜서 그 가사를 얻으면 그것으로 좋으나, 만약 얻지 못하면 네 번, 다섯 번, 최대 여섯 번까지 침묵한 채 그 목적을 위해 서 있어야 한다’고 말씀하셨기 때문이다. 세 번 찾아가서 ‘도반이여, 내게 가사가 필요합니다’라고 촉구했음에도 이루어지지 않으면, 다시 가서 아무 말도 하지 말고, ‘자리에 앉아서도 안 되고, 공양물을 받아서도 안 되며, 법을 설해서도 안 된다’는 말씀에 따라 서 있는 상태를 깨뜨리는 앉음 등을 하지 말아야 한다. ‘무슨 일로 왔습니까?’라고 물으면 ‘도반이여, 아시지 않습니까’라고만 말하고 최대한 여섯 번까지 서 있어야 한다는 것을 거룩한 정법의 전륜성왕이신 세존께서 설하셨다는 뜻이다.

ยทิ โจเทติเยวาติ สเจ ฐานํ อกตฺวา โจทนามตฺตํ กโรติ, ฉ อพฺรวีติ โยชนา, ‘‘โจทนา’’ติ สามตฺถิยโต ลพฺภติ, ฉกฺขตฺตุํ โจเทตฺวา สกิมฺปิ น ฐาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

‘만약 촉구만 한다면’이란 만약 서 있지는 않고 촉구만 한다면 여섯 번이라고 말한 것으로 연결된다. ‘촉구’라는 의미는 문맥상 얻어지며, 여섯 번 촉구하고 나서는 한 번도 서 있지 말아야 한다는 뜻이다.

ฉโจทนํ อกตฺวา โย ฐานเมว กโรติ, เตน กติ ฐานานิ กาตพฺพานีติ อาห ‘‘โจทนาทิคุณา ฐิตี’’ติ, ‘‘กาตพฺพา’’ติ เสโส, ‘‘อพฺรวี’’ติ อิมินา โยเชตพฺพํ, ‘‘จตุกฺขตฺตุํ โจเทตฺวา จตุกฺขตฺตุํ ฐาตพฺพํ, ปญฺจกฺขตฺตุํ โจเทตฺวา ทฺวิกฺขตฺตุํ ฐาตพฺพํ, ฉกฺขตฺตุํ โจเทตฺวา น [Pg.311] ฐาตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๕๓๙) วจนโต, ‘‘ฉกฺขตฺตุปรม’’นฺติ (ปารา. ๕๓๙) วจนโต จ ฉกฺขตฺตุํ โจทนาย ทิคุณา ทฺวาทสกฺขตฺตุกา ฐิติ โหตีติ สิทฺธตฺตา โจทนเมว อกตฺวา ฐานมตฺตเมว กโรนฺตสฺส ทฺวาทสกฺขตฺตุํ วุตฺตนเยน ฐาตพฺพเมวาติ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ กาตพฺพํ อทสฺเสตฺวา เอตฺตเกเนว นิวตฺเตตพฺพนฺติ ญาเปนฺโต ‘‘ตโต เจ อุตฺตริ วายมมาโน ตํ จีวรํ อภินิปฺผาเทติ, ปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิย’’นฺติ (ปารา. ๕๓๙) วุตฺตนยา อาปตฺติ โหตีติ ทสฺเสติ.

여섯 번의 촉구를 하지 않고 서 있기만 하는 자는 몇 번을 서 있어야 하는가에 대해 ‘서 있음은 촉구의 두 배다’라고 하였다. ‘해야 한다’는 말이 생략되었으며, ‘말씀하셨다’와 연결된다. ‘네 번 촉구하고 네 번 서 있어야 하며, 다섯 번 촉구하고 두 번 서 있어야 하며, 여섯 번 촉구하면 서 있지 말아야 한다’는 말씀과 ‘최대 여섯 번까지’라는 말씀에 따라, 여섯 번의 촉구에 대해 두 배인 열두 번의 서 있음이 성립되므로, 촉구는 하지 않고 서 있기만 하는 자는 열두 번을 앞서 언급한 방식대로 서 있어야 한다는 뜻이다. 그 이상은 해야 할 것을 제시하지 않고 여기서 그쳐야 함을 알리며, ‘그 이상 노력하여 그 가사를 얻으면 방편에 따라 악작죄요, 얻게 되면 니사기가 된다’고 말한 방식대로 죄가 됨을 보여준다.

๖๗๒. ‘‘อโจเทตฺวา ลทฺเธ’’ติ อิทํ อุปลกฺขณํ ‘‘อฏฺฐตฺวา ลทฺเธ’’ติ จ คยฺหมานตฺตา.

672. ‘촉구하지 않고 얻었을 때’라는 것은 ‘서 있지 않고 얻었을 때’도 포함되는 것으로 이해해야 한다.

ราชสิกฺขาปทกถาวณฺณนา.

왕(Rāja) 학습계경에 대한 설명.

จีวรวคฺโค ปฐโม.

가사의 품(Cīvaravagga), 첫 번째.

๖๗๓. ‘‘เอเกนาปี’’ติ อิมินา กึ ปน ทฺวีหิ, พหูหิ วาติ วุตฺตํ โหติ. มิสฺเสตฺวาติ อนฺตมโส วาเตน อาหเฏนาปิ โกสิยํสุนา มิสฺเสตฺวา. สนฺถตนฺติ ‘‘สนฺถตํ นาม สนฺถริตฺวา กตํ โหติ อวายิม’’นฺติ (ปารา. ๕๔๔) ปทภาชเน จ ‘‘สเม ภูมิภาเค โกสิยํสูนิ อุปรูปริ สนฺถริตฺวา กญฺชิกาทีหิ สิญฺจิตฺวา กตํ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๔๒) อฏฺฐกถาย จ วุตฺตสรูปํ กญฺชิกํ สิญฺจิตฺวา โกสิยํสูนิ อตฺถริตฺวา ยาว พหลมิจฺฉติ, ตาว วฑฺเฒตฺวา นิสีทนนิปชฺชนาทิอตฺถํ กาตพฺพํ สนฺถตนฺติ อตฺโถ. โกสิยํสุนาติ โกสิยกิมิโกสิยสฺส อิทนฺติ โกสิยํ, สุตฺตํ, ตสฺส สุตฺตสฺส อํสุ, เตน โกสิยํสุนาติ อตฺโถ. การาเปนฺตสฺสาติ อุปลกฺขณตฺตา [Pg.312] ‘‘กโรนฺตสฺสา’’ติปิ คเหตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘การาเปยฺยาติ เอเกนาปิ โกสิยํสุนา มิสฺเสตฺวา กโรติ วา การาเปติ วา’’ติ (ปารา. ๕๔๔). เตเนวาห ‘‘ปรตฺถาย กโรนฺตสฺส การาเปนฺตสฺสา’’ติ.

673. ‘단 며칠이라도(Ekenāpī)’라는 말은 둘 혹은 그 이상으로 말해진 것은 무엇인가를 의미한다. ‘섞어서(Missetvā)’란 적어도 바람에 날려온 고치 실마저도 섞는 것을 말한다. ‘깔개(Santhata)’란 ‘깔개란 펼쳐서 만든 것이며 짠 것이 아니다’라고 단어 해석(Padabhājana)에서 설명했고, 주석서(Aṭṭhakathā)에서는 ‘평평한 지면에 고치 실을 겹겹이 깔고 쌀뜨물 등을 뿌려서 만든 것’이라고 그 형태를 설명했다. 쌀뜨물을 뿌리고 고치 실을 펼쳐서 원하는 두께가 될 때까지 쌓아 올려서 앉거나 눕는 등의 용도로 만들어진 것이 깔개의 의미이다. ‘고치 실(Kosiyaṃsunā)’이란 누에고치의 것, 즉 비단이며, 그 실의 가닥을 뜻하므로 고치 실로라는 뜻이다. ‘만들게 하는 자(Kārāpentassā)’란 특징적인 표현이므로 ‘만드는 자(Karontassā)’도 포함하는 것으로 이해해야 한다. ‘만들게 한다는 것은 단 하나의 고치 실이라도 섞어서 스스로 만들거나 남에게 시켜 만드는 것’이라고 설해졌기 때문이다. 그래서 ‘다른 사람을 위해 만들거나 만들게 하는 자’라고 말한 것이다.

๖๗๕. ภูมตฺถรณนฺติ ปริกมฺมกตาย ภูมิยา ฉวิรกฺขนตฺถาย อตฺถริตพฺพํ อตฺถรณํ. ภิสิ นาม มญฺจภิสิ, ปีฐภิสีติ ทฺวยํ. พิพฺโพหนํ อุปธานํ.

675. ‘바닥 깔개(Bhūmattharaṇa)’란 잘 다져진 바닥의 표면을 보호하기 위해 깔아야 할 깔개를 말한다. ‘비시(Bhisi)’란 침대용 비시와 의자용 비시 두 종류를 말한다. ‘빕보하나(Bibbohana)’는 베개이다.

โกสิยกถาวณฺณนา.

고치 실(비단)에 관한 설명의 주석.

๖๗๖. กาฬเกฬกโลมานนฺติ ‘‘กาฬกํ นาม ทฺเว กาฬกานิ ชาติยา กาฬกํ วา รชนกาฬกํ วา’’ติ (ปารา. ๕๔๙) วจนโต เอวํ กาฬกานํ เอฬกโลมานํ. สุทฺธานนฺติ อิตรวณฺเณหิ เอฬกโลเมหิ อมิสฺสานํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สุทฺธกาฬกานนฺติ สุทฺธานํ กาฬกานํ, อญฺเญหิ อมิสฺสิตกาฬกานนฺติ อตฺโถ’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๔๗). กเรยฺยาติ กโรนฺตสฺส จ การาเปนฺตสฺส จาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘การาเปยฺยาติ กโรติ วา การาเปติ วา’’ติ. อาปตฺติ โหตีติ ‘‘ปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิย’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺตํ ปุพฺพปโยคทุกฺกฏญฺจ นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยญฺจ อาห.

676. ‘검은 양털(Kāḷakeḷakalomānaṃ)’이란 ‘검은색이란 날 때부터 검은 것 혹은 염색해서 검은 것의 두 종류이다’라는 말씀에 따른 검은색 양털을 말한다. ‘순수한(Suddhānaṃ)’이란 다른 색깔의 양털과 섞이지 않은 것을 의미한다. 주석서에서 ‘순수한 검은색이란 순수한 검은색이며 다른 것이 섞이지 않은 검은색이라는 뜻이다’라고 말한 바와 같다. ‘만들어야 한다(Kareyya)’는 스스로 만드는 자와 남에게 시켜 만드는 자를 뜻한다. ‘만들게 한다는 것은 스스로 만들거나 남에게 시키는 것’이라고 했기 때문이다. ‘죄가 된다(Āpatti hoti)’는 ‘노력할 때 악작죄(Dukkaṭa), 얻었을 때 니사기(Nissaggiya)’라는 성전(Pāḷi) 구절에 따라 이전의 노력에 따른 악작죄와 니사기 파일제를 말한다.

สุทฺธกาฬกกถาวณฺณนา.

순수한 검은색 양털에 관한 설명의 주석.

๖๗๗. โอทาตํ ตุลํ วา พหุํ วา สพฺพเมว วา คเหตฺวานาติ โยชนา. กปิลมฺปิ วาติ เอตฺถาปิ เอวเมว โยเชตพฺพํ. เอตฺถ สพฺพเมว วาติ สนฺถตสฺส คเหตพฺพํ สพฺพเมว วา โลมํ. กโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘สนฺถต’’นฺติ อธิการโต [Pg.313] ลพฺภติ. ‘‘นว’’นฺติ อิทํ ‘‘กโรนฺตสฺสา’’ติ ปทสามตฺถิเยน ลพฺภติ, นวํ สนฺถตํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ, ‘‘อนาปตฺตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. กปิลมฺปิ วาติ วากาเรน ปการนฺตเรนาปิ กโรนฺตสฺส อนาปตฺตึ สงฺคณฺหาติ. เสยฺยถิทํ? ‘‘นวํ ปน ภิกฺขุนา สนฺถตํ การยมาเนน ทฺเว ภาคา สุทฺธกาฬกานํ เอฬกโลมานํ อาทาตพฺพา ตติยํ โอทาตานํ จตุตฺถํ โคจริยาน’’นฺติ (ปารา. ๕๕๓) มาติกาย อนุญฺญาตปฺปกาโร เวทิตพฺโพ.

677. ‘흰색 털을 많이 혹은 전부 취하여’라고 문맥을 연결해야 한다. ‘갈색도(Kapilampi)’에 대해서도 이와 같이 연결해야 한다. 여기서 ‘전부(Sabbameva)’란 깔개를 위해 취해야 할 털의 전부를 의미한다. ‘만드는 자(Karontassā)’에서 ‘깔개(Santhata)’는 문맥상의 권한으로 얻어지는 것이다. ‘새로운(Navaṃ)’이라는 말은 ‘만드는 자’라는 단어의 의미상 얻어지니, 새로운 깔개를 만드는 자라는 뜻이며, ‘죄가 없음(Anāpatti)’과 연결된다. ‘갈색도’에서 ‘도(Vā, 혹은)’라는 단어는 다른 방식으로 만드는 자의 무죄도 포함한다. 즉, ‘비구가 새로운 깔개를 만들 때는 순수한 검은 양털 두 부분, 흰색 한 부분, 갈색 한 부분을 취해야 한다’는 규정(Mātikā)에서 허용된 방식임을 알아야 한다.

เอตฺถ ‘‘โอทาตํ กปิลมฺปิ วา’’ติ เอตสฺส ‘‘พหุํ วา’’ติ วิเสสเนน กาฬกานํ เอฬกโลมานํ ยถาวุตฺตภาคทฺวยโต อธิกํ เอฬกโลมมฺปิ น คเหตพฺพนฺติ ทีเปติ เกวลานํ กาฬกานํ เอฬกโลมานํ อคฺคเหตพฺพตาย ปฐมสิกฺขาปเทเนว วุตฺตตฺตา. ‘‘สพฺพเมว วา’’ติ อิมินาปิ ปุริมสิกฺขาปเท วิย อิเม โอทาตาทโย สพฺเพ เกวลา น คเหตพฺพา น โหนฺตีติ ทสฺสิตํ โหติ. ‘‘อนาปตฺตี’’ติ อิมินา เอวํ อกตฺวา อญฺเญน ปกาเรน กโรนฺตสฺส อาปตฺติ โหตีติ พฺยติเรกโต ทีปิตํ โหติ.

여기서 ‘흰색이나 갈색도’라는 말에 ‘많이(Bahuṃ)’라는 수식어를 붙인 것은, 검은 양털을 앞서 언급한 두 부분보다 더 많이 취해서는 안 된다는 것을 나타낸다. 오직 검은 양털만 사용하는 것은 첫 번째 학습계목에서 금지했기 때문이다. ‘전부(Sabbameva)’라는 말로도 이전 학습계목에서처럼 이들 흰색 등이 전부가 되게 해서는 안 된다는 것을 보여준다. ‘죄가 없음(Anāpatti)’이란 이렇게 하지 않고 다른 방식으로 만드는 자에게는 죄가 된다는 것을 반대 급부로 나타낸 것이다.

เสยฺยถิทํ? วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘อนาทา เจ ภิกฺขุ ทฺเว ภาเค สุทฺธกาฬกานํ เอฬกโลมานํ ตติยํ โอทาตานํ จตุตฺถํ โคจริยานํ นวํ สนฺถตํ การาเปยฺย, นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติ. ยตฺตกปฺปมาเณหิ เอฬกโลเมหิ นวํ สนฺถตํ กาตุกาโม โหติ, เต โลเม จตุภาคํ ตุลยิตฺวา ทฺเว ตุเล วา อูเน วา กาฬกโลเม คเหตฺวา เอกํ ตุลํ โอทาเตหิ วา เอกํ ตุลํ โคจริเยหิ วา กาฬเกหิ วา อูเน กตฺวา ทฺวีหิปิ อธิเก วา กตฺวา กาฬกโลเม วชฺเชตฺวา ทฺวีสุ เอกํ วา ทฺเว เอว วา คเหตฺวา กาตุญฺจ การาเปตุญฺจ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ โหติ[Pg.314]. เอวํ อนาปตฺติทสฺสเนน สพฺโพปิ สิกฺขาปทตฺโถ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

다음과 같다. 세존께서는 ‘만일 비구가 순수한 검은 양털 두 부분, 흰색 한 부분, 갈색 한 부분을 취하지 않고 새로운 깔개를 만들게 하면 니사기 파일제이다’라고 말씀하셨다. 새로운 깔개를 만들고자 하는 양털의 분량이 얼마이든, 그 양털을 4등분하여 그중 2부분 혹은 그보다 적게 검은 양털을 취하고, 1부분은 흰색으로, 1부분은 갈색으로 하되 검은 양털을 줄여서 2부분보다 적게 하거나 혹은 (흰색 등을) 더 많이 하여 검은 양털을 피하고, (흰색/갈색) 둘 중 하나만 혹은 둘 다 취하여 만들거나 만들게 하는 것은 허용된다는 뜻이다. 이와 같이 죄가 되지 않는 경우를 보여줌으로써 학습계목의 모든 의미가 포함된 것으로 보아야 한다.

๖๗๘. ‘‘อนุกฺกเมนา’’ติ อิมินา อิมเมว อคฺคเหตฺวา ปุริมานนฺตรํ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ คเหตพฺพนฺติ ทีเปติ. นิสฺสชฺชิตฺวา ลทฺธานิปีติ โยชนา. ‘‘อปี’’ติ อิมินา ‘‘อญฺเญน กตํ ปฏิลภิตฺวา ปริภุญฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๕๕๕) วุตฺตทุกฺกฏญฺจ ‘‘นิสฺสคฺคิยํ จีวรํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๔๖๘) ปฐมนิสฺสคฺคิยสิกฺขาปเท วุตฺตนเยน อิหาปิ ‘‘นิสฺสคฺคิยํ สนฺถตํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วุตฺตมฺปิ ธมฺมสงฺคหการเกหิ เปยฺยาลวเสน สํขิตฺตํ ตํ ทุกฺกฏญฺจาติ อิทํ ทฺวยํ สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

678. ‘차례대로(Anukkamena)’라는 말은 이것만을 취하지 말고 바로 앞에 언급된 두 학습계목도 함께 취해야 함을 나타낸다. ‘포기하고 얻은 후에도’라고 연결된다. ‘도(Apī)’라는 말은 ‘남이 만든 것을 얻어 사용하는 것은 악작죄이다’라고 설해진 악작죄와, ‘니사기 의복을 포기하지 않고 사용하는 것은 악작죄이다’라고 첫 번째 니사기 학습계목에서 설해진 방식대로 여기서도 ‘니사기 깔개를 포기하지 않고 사용하는 것은 악작죄이다’라고 설해진 것을 결집자들이 생략(Peyyāla) 형식으로 요약한 그 악작죄를 포함하는 것으로 보아야 한다.

๖๗๙. ตติยํ ตุ กฺริยากฺริยนฺติ อิทํ ตติยสิกฺขาปทํ ปน ‘‘ทฺเว ภาคา สุทฺธกาฬกาน’’นฺติอาทินา (ปารา. ๕๕๔) วุตฺตนเยน อคฺคเหตฺวา กาฬกานํ อติเรกคฺคหณวเสน อนนุญฺญาตปฺปกาเรน กรณโต กิริยากิริยํ นาม. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อาทาย จ อนาทาย จ กรณโต กิริยากิริย’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๕๒).

679. ‘세 번째는 작위와 부작위(Tatiyaṃ tu kriyākriyaṃ)’에서 이 세 번째 학습계목은 ‘순수한 검은색 두 부분’ 등의 규정된 방식대로 취하지 않고 검은색을 과도하게 취하여 허용되지 않은 방식으로 만들기 때문에 작위-부작위(Kiriyākiriya)라고 한다. 주석서에서 ‘취함과 취하지 않음에 의해 만들어지므로 작위-부작위이다’라고 한 것과 같다.

ทฺเวภาคกถาวณฺณนา.

두 부분(검은 양털 2/4 규정)에 관한 설명의 주석.

๖๘๐. ฉนฺนํ วสฺสานํ โอเรนาติ ปุพฺเพ สนฺถตสฺส กตทิวสโต ปฏฺฐาย อุปริ ฉนฺนํ วสฺสานํ อพฺภนฺตเรติ อตฺโถ. โหติ นิสฺสคฺคิยาปตฺตีติ ฉพฺพสฺสนฺตเร กตสนฺถตํ นิสฺสคฺคิยํ โหติ, การกสฺส จ ปาจิตฺติยํ โหตีติ อตฺโถ. ภิกฺขุสมฺมุตึ ฐเปตฺวาติ สนฺถตํ คเหตฺวา อทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชิตุํ อสมตฺถสฺส คิลานสฺส ‘‘อหํ ภนฺเต คิลาโน [Pg.315] น สกฺโกมิ สนฺถตํ อาทาย ปกฺกมิตุํ, โสหํ ภนฺเต สงฺฆํ สนฺถตสมฺมุตึ ยาจามี’’ติ (ปารา. ๕๕๙) สงฺฆมชฺเฌ นิสชฺช อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ติกฺขตฺตุํ ยาจิเต ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย คตฏฺฐาเน ฉพฺพสฺสานํ อนฺโตปิ สนฺถตํ กาตุํ สงฺเฆน ทินฺนสมฺมุตึ วินาติ อตฺโถ.

680. '6년 이내에'라는 것은 이전에 깔개를 만든 날부터 6년 이내라는 뜻이다. '니사기 빠찌띠야가 된다'는 것은 6년 이내에 만든 깔개는 내놓아야 하고, 만든 자에게는 빠찌띠야가 된다는 뜻이다. '비구의 허락을 제외하고'라는 것은 깔개를 가지고 먼 길을 떠날 수 없는 병든 비구가 "대덕이시여, 저는 병들어서 깔개를 가지고 떠날 수 없습니다. 그러므로 대덕이시여, 승가에 깔개에 대한 허락을 청합니다"라고 승가 가운데 앉아 합장하고 세 번 청하여, 백이갈마(ñattidutiyā kammavācā)를 통해 가는 곳에서 6년 이내라도 깔개를 만들 수 있도록 승가에서 준 허락을 제외하고라는 뜻이다.

๖๘๒. ฉพฺพสฺสานิ กโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ยทา ปริปุณฺณานิ, ตทา’’ติ เสโส, ฉพฺพสฺเสสุ ปริปุณฺเณสุ สนฺถตํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยทา ฉพฺพสฺสานิ ปริปุณฺณานิ โหนฺติ, ตทา สนฺถตํ กโรตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๕๗). ตทุทฺธมฺปีติ ฉพฺพสฺสโต อุปริปิ. วิตาเนติ วิตานนิมิตฺตํ กโรนฺตสฺส. สาณิปากาเรติ ปาการสทิสติโรกรณียนิมิตฺตํ กโรนฺตสฺส. นิสฺสชฺชิตฺวา กเตปิ จาติ ปุราณสนฺถเต อญฺญสฺส ทตฺวา อญฺญสฺมึ สนฺถเต โอรโต ฉนฺนํ วสฺสานํ กเตปิ จ อนาปตฺตีติ โยชนา. อยมนาปตฺติวาโร เนว ปาฬิยํ, น อฏฺฐกถาสุ ทิสฺสติ, ตสฺมา โส อาจริยปรมฺปราภโต อาจริเยน ทสฺสิโตติ วิญฺญายติ. สาธารณวินิจฺฉยํ ปน ‘‘อนนฺตรสฺสิมสฺสาปิ, วิเสโส นุปลพฺภตี’’ติ วกฺขติ.

682. '6년이 되어 (깔개를) 만드는 자'에서 여기에는 '만료되었을 때 그때'라는 말이 생략되었으니, 6년이 다 찼을 때 깔개를 만드는 자라는 뜻이다. 주석서에서 "6년이 다 찼을 때 깔개를 만든다"라고 말한 바와 같다. '그 이상이라도'는 6년 이후라도라는 뜻이다. '천장 가리개로'는 천장을 가리는 용도로 만드는 자를 말한다. '담장 가리개로'는 담장 같은 가리개 용도로 만드는 자를 말한다. '내어주고 만든 경우에도'는 옛 깔개를 다른 이에게 주고, 다른 깔개가 있는 상태에서 6년 이내에 만들었더라도 죄가 되지 않는다는 연결이다. 이 무죄의 조항은 빠알리(경전)에도 주석서에도 보이지 않으므로, 그것은 스승들의 전승을 통해 내려온 것으로 스승에 의해 제시된 것이라 이해된다. 일반적인 판정은 "이것의 바로 다음에도 차별이 보이지 않는다"라고 말할 것이다.

ฉพฺพสฺสกถาวณฺณนา.

6년(깔개)에 관한 설명.

๖๘๓. อนาทายาติ นวํ นิสีทนสนฺถตํ กโรนฺเตน ภิกฺขุนา ตสฺส วิวณฺณกรณตฺถาย ปาฬิยํ ‘‘ปุราณสนฺถตสฺส สามนฺตา สุคตวิทตฺถิ อาทาตพฺพา ทุพฺพณฺณกรณายา’’ติ (ปารา. ๕๖๗) ยา อาทาตุํ วุตฺตา, ตํ ปุราณสนฺถตสฺส ฉินฺนมุขาวตฺตโต สุคตวิทตฺถึ อทตฺวา. เอวเมตํ วุตฺตนฺติ กถํ วิญฺญายตีติ? ‘‘อนาทานวเสนสฺส, สุคตสฺส วิทตฺถิยา’’ติ วกฺขมาเนน วิญฺญายติ. สนฺถเตติ เอตฺถ ‘‘ปุราเณ’’อิติ จ กาเรตุํ กตญฺจาติ เอตฺถ ‘‘นวํ นิสีทนํ สนฺถต’’นฺติ จ เสโส[Pg.316], ปุราเณ สนฺถเต อสนฺเต สามนฺตา สุคตวิทตฺถึ อนาทาย นวํ นิสีทนสนฺถตํ กโรนฺตสฺส อนาปตฺติ. อญฺญสฺสตฺถาย นวํ นิสีทนสนฺถตํ กาเรตุํ, นวํ นิสีทนสนฺถตํ อญฺเญน กตํ ปฏิลภิตฺวา ปริภุญฺชิตุญฺจ อนาปตฺตีติ โยชนา.

683. '취하지 않고'라는 것은 새 앉는 깔개를 만드는 비구가 그것의 색을 바래게 하기 위해서 빠알리에서 "옛 깔개의 사방에서 슈가따 한 뼘을 색을 바래게 하기 위해 취해야 한다"라고 취하라고 말해진 그것을, 옛 깔개의 잘린 부분의 가장자리에서 슈가따 한 뼘을 취하지 않은 것을 말한다. 이와 같이 이것이 설해졌다는 것은 어떻게 알 수 있는가? "슈가따 한 뼘을 취하지 않음으로써"라고 말해질 것에 의해 알 수 있다. '깔개에서' 여기에는 '옛 깔개'라는 말이, '만들게 하거나 만들어진 것' 여기에는 '새 앉는 깔개'라는 말이 생략되었다. 옛 깔개가 없을 때 주변에서 슈가따 한 뼘을 취하지 않고 새 앉는 깔개를 만드는 자에게는 죄가 없다. 다른 사람을 위해 새 앉는 깔개를 만들게 하거나, 다른 사람에 의해 만들어진 새 앉는 깔개를 얻어서 사용하는 것에도 죄가 없다는 연결이다.

‘‘อญฺญสฺสตฺถาย กาเรตุ’’นฺติ อิทเมตฺถ ปาจิตฺติเยเนว อนาปตฺติทสฺสนนฺติ คเหตพฺพํ. ตสฺมา ‘‘อญฺญสฺสตฺถาย กโรติ วา การาเปติ วา, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๕๖๙) วุตฺตตฺตา จ อฏฺฐกถาย, ตพฺพณฺณนาสุ จ อทิสฺสมานตฺตา วา ตํ น วตฺตพฺพํ. ‘‘อนาปตฺติ ฉพฺพสฺสานิ กโรติ…เป… อญฺญสฺสตฺถาย กโรติ วา การาเปติ วา’’ติ (ปารา. ๕๖๔) อนนฺตรสิกฺขาปเท วุตฺตโมโลเกตฺวา วา ทุกฺกฏสฺส จ วิหิตตฺตา ปาจิตฺติเยน อนาปตฺติภาวํ สนฺธาย ลิขิตนฺติ วิญฺญายติ. กตญฺจ ปริภุญฺชิตุนฺติ เอตฺถ ‘‘อญฺเญนา’’ติ วตฺตพฺพํ, อิมินา ‘‘อญฺเญน กตํ ปฏิลภิตฺวา ปริภุญฺชติ, อนาปตฺตี’’ติ ปาโฐว ทสฺสิโต.

"다른 사람을 위해 만들게 함"이라는 이것은 여기에서 빠찌띠야에 대해서만 죄가 없음을 보여주는 것이라고 이해해야 한다. 그러므로 "다른 사람을 위해 만들거나 만들게 하면 둑까따 죄이다"라고 주석서에 설해졌고, 그 주석들에서 (빠찌띠야가) 보이지 않기 때문에 그것은 말해져서는 안 된다. "죄가 없는 경우: 6년이 되어 만들거나... (중략) ... 다른 사람을 위해 만들거나 만들게 할 때"라고 바로 앞의 학습계율에서 설해진 것을 보거나, 둑까따가 규정되어 있으므로 빠찌띠야에 대해서 죄가 없음을 의도하여 쓰인 것이라고 이해된다. "만들어진 것을 사용하는 것"에서 여기에는 "다른 사람에 의해"라고 말해져야 하며, 이것에 의해 "다른 사람에 의해 만들어진 것을 얻어서 사용하면 죄가 없다"라는 구절만이 제시된 것이다.

๖๘๔. สุคตสฺส วิทตฺถิยา อนาทานวเสน จ อสฺส สนฺถตสฺส กรเณน จ สตฺถารา เอตํ สิกฺขาปทํ กิริยากิริยํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

684. 슈가따 한 뼘을 취하지 않음과 그 깔개를 만듦으로 인하여 스승(부처님)에 의해 이 학습계율은 작위와 부작위로 설해졌다는 연결이다.

๖๘๕. นนุ จ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส อฏฺฐกถาย ‘‘สมุฏฺฐานาทีนิ กิริยากิริยตฺตา อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส ทฺเวภาคสิกฺขาปทสทิสานี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๖๗) วุตฺตานิ, อิห ‘‘สญฺจริตฺตสมา’’ติ กสฺมา วุตฺตานีติ? วุจฺจเต – ทฺเวภาคสิกฺขาปเท ‘‘สมุฏฺฐานาทีนิปิ โกสิยสิกฺขาปทสทิสาเนวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๕๒) อฏฺฐกถาย วุตฺตานิ, โกสิยสิกฺขาปเท สมุฏฺฐานาทีนํ สญฺจริตฺเตน สมภาวสฺส วุตฺตตฺตา, มูลเมว สริตฺวา กิริยากิริยสงฺขาตวิเสสสฺส [Pg.317] วิสุํ ทสฺสิตตฺตา อวสิฏฺฐวินิจฺฉยมตฺตํ สนฺธาย เอวํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. อิมํ วิเสสํ มุญฺจิตฺวา อวสิฏฺฐวินิจฺฉเยน ทฺวีสุ สิกฺขาปเทสุ สาธารณวินิจฺฉยสฺส อวิเสสตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อนนฺตรสฺสา’’ติอาทิ.

685. 이 학습계율에 대해 주석서에서 "발생 원인 등은 작위와 부작위의 측면에서 이 학습계율은 두 부분으로 된 학습계율과 같다"라고 설해졌는데, 여기서는 왜 "산짜릿따(전령)와 같다"라고 말했는가? 대답하자면, 두 부분으로 된 학습계율에서 "발생 원인 등도 꼬시야(실크) 학습계율과 같다"라고 주석서에 설해졌고, 꼬시야 학습계율에서 발생 원인 등이 산짜릿따와 같음이 설해졌으므로, 근원을 기억하며 작위와 부작위라 불리는 차별을 별도로 보여주었기에 나머지 판정만을 의도하여 이와 같이 말한 것이라고 이해해야 한다. 이 차별을 제외하고 나머지 판정에 있어서 두 학습계율 사이에 공통된 판정의 차별 없음을 보여주기 위해 "바로 앞의 것과..." 등으로 말한 것이다.

นิสีทนสนฺถตกถาวณฺณนา.

앉는 깔개에 관한 설명.

๖๘๖-๗. คจฺฉนฺเตติ ติโยชนปูรณฏฺฐานํ อติกฺกมฺม คจฺฉนฺเต. ยาเนติ สกฏาทิเก. โลมานีติ เอฬกโลมานิ. สามิกสฺสาติ ยานาทิสามิโน. อชานโตติ อนาทเร สามิวจนํ. อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน โย ปน ภิกฺขุ เอฬกโลมํ ลภิตฺวา ‘‘ติโยชนปรมํ สหตฺถา หาเรตพฺพานี’’ติ (ปารา. ๕๗๓) อนุญฺญาตตฺตา ติโยชนพฺภนฺตเร สหตฺเถนาปิ หริตฺวา ติโยชนาติกฺกเม ปเรสํ ยานาทีสุ สามิเกสุ อชานนฺเตสุ ‘‘เอเต หริสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตตฺวา ยทิ ฐเปยฺยาติ อตฺโถ. เตสูติ เยสุ เอฬกโลมานิ ฐปิตานิ, เตสุ ยานาทีสุ ติโยชนมตีเตสุ ภิกฺขุสฺส ปโยคํ วินาปิ ติโยชนํ อติกฺกนฺเตสุ ตสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺติ โหตีติ โยชนา, ตสฺส ภิกฺขุโน ‘‘ปฐมํ ปาทํ ติโยชนํ อติกฺกาเมติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ทุติยํ ปาทํ อติกฺกาเมติ, นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปารา. ๕๗๓) วุตฺตตฺตา ทุกฺกฏปาจิตฺติยา โหนฺตีติ อตฺโถ.

686-7. '가는'은 3요자나를 채우는 지점을 지나서 가는 것을 말한다. '탈것에'는 수레 등을 말한다. '털들'은 양털을 말한다. '주인의'는 탈것 등의 주인을 말한다. '모르게'는 (주인에 대한) 무관심의 속격이다. 길을 떠난 어떤 비구가 양털을 얻어서 "최대 3요자나까지 자기 손으로 운반할 수 있다"라고 허용되었으므로, 3요자나 이내에서는 자기 손으로라도 운반하고, 3요자나를 넘었을 때 다른 사람의 탈것 등에 주인들이 모르는 상태에서 "이들이 운반해 주겠지"라고 생각하며 만약 놓아둔다면이라는 뜻이다. '그것들이'는 양털이 놓인 그 탈것들이 3요자나를 지나갔을 때 비구의 노력이 없더라도 3요자나를 지났다면 그 비구에게 죄가 된다는 연결이다. 그 비구에게 "첫 발이 3요자나를 지나면 둑까따 죄요, 두 번째 발이 지나면 니사기 빠찌띠야다"라고 설해졌으므로 둑까따와 빠찌띠야가 된다는 뜻이다.

อยํ นโยติ ภิกฺขุโน ปโยคํ วินา ยตฺถ เอฬกโลมานิ ฐปิตานิ, เตสุ ยานาทีสุ ติโยชนํ อติกฺกมนฺเตสุ อาปตฺติ โหตีติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ อตฺโถ.

'이러한 방식'이란 비구의 노력 없이 양털이 놓인 그 탈것들이 3요자나를 지나갈 때 죄가 된다는 이러한 의미로 보아야 한다는 뜻이다.

๖๘๘. อคจฺฉนฺเตติ ติโยชนพฺภนฺตเร ฐิเต. ‘‘อภิรูหิตฺวา’’ติ อิทํ อนาปตฺติการเณสุ เอกํ ทสฺเสตุมาห. ‘‘ภูมิยญฺหิ [Pg.318] ฐตฺวา เทนฺโต, อวฺหายนฺโต วา ปุรโต คจฺฉติ, เอเสวนโย’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อนาปตฺติวาเร ‘‘อญฺญํ หราเปตี’’ติ วจนโต อตฺตนา เปสิเต อญฺญสฺมึ หรนฺเต วฏฺฏตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘สเจ สาเรติ วฏฺฏตี’’ติ. เตเนวาห ‘‘ตํ ปนญฺญํ หราเปติ, วจเนน วิรุชฺฌตี’’ติ.

688. ‘오고 있다’ 함은 3유순 이내에 머물러 있는 것이다. ‘올라타고서’라는 것은 무죄의 원인 중 하나를 보여주기 위해 설해진 것이다. 주석서에는 ‘지면에 서서 건네주거나, 부르면서 앞서가는 것은 이와 같은 도리이다’라고 설해졌다. 무죄의 대목에서 ‘다른 사람에게 운반하게 한다’는 구절로 인해, 자신이 보낸 다른 사람이 운반하는 것은 허용됨을 보여주기 위해 ‘만약 생각나게 하면 허용된다’고 설하였다. 그래서 ‘그것을 다시 다른 사람에게 운반하게 하면, 그 말에 어긋나게 된다’고 설한 것이다.

๖๙๐. กณฺณจฺฉิทฺเทสูติ อตฺตโน กณฺณพิเลสุ.

690. ‘귀의 구멍들에’라 함은 자신의 귓구멍들이다.

๖๙๑. อนาปตฺติวาเร ‘‘กตภณฺฑ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ตตฺถ อนฺตมโส สุตฺตเกน พทฺธมตฺตมฺปิ กตภณฺฑเมวาติ อาห ‘‘สุตฺตเกน จ พนฺธิตฺวา’’ติ. เวณึ กตฺวาติ กุทฺรูสสีสปลาลเวณิสทิสํ เวณึ กตฺวา. อาปตฺติ ปริทีปิตาติ ‘‘เวณึ กตฺวา หรติ, อิทํ นิธานมุขํ นาม, อาปตฺติเยวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๗๕) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

691. 무죄의 대목에서 ‘완성된 물건(제품)’이라고 설했으므로, 거기에는 최소한 실로 묶어둔 것까지도 완성된 물건이라고 ‘실로 묶어서’라고 설하였다. ‘꼬아서’라 함은 갈대 머리나 짚으로 꼰 줄처럼 꼰 것을 말한다. 주석서에 ‘꼬아서 운반하면 이것은 은닉의 방편이라 불리며, 죄가 된다’고 설해졌으므로 죄가 밝혀진 것이다.

๖๙๒. สุงฺกฆาตนฺติ เอตฺถ ‘‘ตํ ฐาน’’นฺติ เสโส, ยทิ ตํ ฐานํ สุงฺกฆาตนฺติ โยชนา, ติโยชโนสานฏฺฐานํ ยทิ สุงฺกฆาตฏฺฐานํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อนุปฺปตฺวาติ ตํ ฐานํ ปตฺวา. โจราทีหิ อุปทฺทุโต วา คจฺฉติ, โย อญฺญวิหิโต วา คจฺฉตีติ โยชนา. อาปตฺตีติ เอตฺถ อาปตฺติ ตสฺส คจฺฉโตติ ลพฺภติ. เอตฺถ ‘‘อาปตฺตี’’ติ อิมินา สิกฺขาปเทน อาปตฺติมาห. อิมิสฺสา อจิตฺตกตาย เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ โหติ. อทินฺนาทานปาราชิกํ ปน สจิตฺตกตาย เอเตสํ น โหติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยา หิ ตตฺถ อาปตฺติ, สา อิธ อนาปตฺติ. ยา อิธ อาปตฺติ, สา ตตฺถ อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๗๒). เถยฺยจิตฺเตน หรโต ภณฺฑคฺฆวเสน ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกเฏสุ เอกํ โหติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ [Pg.319] ‘‘อทินฺนาทาเน ปน สุงฺกฆาเต อาปตฺติ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๗๒).

692. ‘세관(세금 징수소)’이라 함은 여기서 ‘그 장소’라는 말이 생략된 것이니, 만약 그 장소가 세관이라면 하는 식의 연결이다. 즉 3유순이 끝나는 지점이 만약 세관이라면 하는 뜻이다. ‘도달하여’라 함은 그 장소에 이르러서이다. 도둑 등에게 시달리며 가거나, 혹은 다른 일에 마음이 팔린 채 가는 것을 말한다. ‘죄’라 함은 여기서 그렇게 가는 자에게 죄가 성립함을 얻는다. 여기서 ‘죄’라는 이 학습계(계목)로 죄를 설한다. 이것은 의도가 없어도 성립하므로 그들 둘 다(범부와 성자)에게 일어난다. 그러나 주지 않은 것을 가지는 것(투도)의 바라이는 의도가 있어야 하므로 이들에게는 성립하지 않는다. 그래서 주석서에 ‘저기서 죄가 되는 것이 여기서는 무죄이고, 여기서 죄가 되는 것이 저기서는 무죄이다’라고 설하였다. 훔치려는 마음(도심)으로 운반하는 자에게는 물품의 가치에 따라 바라이, 투란차이, 돌길라 중 하나가 성립한다. 그래서 주석서에 ‘투도죄에 있어서는 세관에서 죄가 된다’고 설하였다.

๖๙๓. ติโยชนนฺติ เอตฺถ หรณกิริยาย อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ‘‘หรนฺตสฺสา’’ติ อิมสฺส กมฺมทีปกํ ‘‘โลมานี’’ติ อิทํ ปกรณโต ลพฺภติ. ‘‘อนาปตฺติ ปกาสิตา’’ติ อิทํ สพฺพตฺถ วกฺขมาเนน สมฺพนฺธนียํ. ตานิเยว ปจฺจาหรนฺตสฺสาติ โยชนา. ติโยชนนฺติ เอตฺถ ตํเยว ติโยชนนฺติ ลพฺภติ. อตฺตนา คตํ ติโยชนํ ปุน ตาเนว โลมานิ คเหตฺวา ปจฺจาคจฺฉนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

693. ‘3유순’이라 함은 여기서 운반하는 행위와의 완전한 결합에 대한 대격(목적격)이다. ‘운반하는 자의’라는 말에 대한 목적어를 나타내는 ‘털들’이라는 말은 문맥상 얻어진다. ‘무죄가 선언되었다’는 말은 도처에서 설해지는 내용과 연결되어야 한다. ‘그것들을 다시 가져오는 자의’라는 식의 연결이다. ‘3유순’이라 함은 여기서 바로 그 3유순을 말한다. 자신이 간 3유순을 다시 그 털들을 가지고 돌아오는 자의 경우라는 뜻이다.

๖๙๔. นิวาสตฺถาย วา คนฺตฺวาติ ติโยชนพฺภนฺตเร วา สีมาย วา อาวาเส วสิตุกามตาย คนฺตฺวา. ตโต ปรํ หรนฺตสฺสาติ ตสฺมึ อาวาเส อุทฺเทสาทึ อลภิตฺวา ตโต ปรํ อญฺญสฺมึ อาวาเส วสิตุกามตาย ปุนปิ ติโยชนํ หรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิมินาว นเยน ตโตปิ อญฺญํ ฐานํ, ตโตปิ อญฺญนฺติ สุทฺธจิตฺเตน คตคตฏฺฐานโต ปุนปิ ปรมฺปรํ ฐานํ คมนวเสน โยชนสตมฺปิ หรโต โทโส นตฺถีติ อิทมฺปิ วุตฺตํ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เอวํ โยชนสตมฺปิ หรนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๗๕). อจฺฉินฺนํ วาปิ ลภิตฺวา หรโตปีติ ‘‘โจราวหฏปริจฺจตฺตํ ลภิตฺวา หรนฺตสฺส. อิธ สพฺพตฺเถว ‘‘นิวาสตฺถาย วา คนฺตฺวา’’ติอาทิเก อนาปตฺติวาเร ปฐมลทฺธฏฺฐานโต ปภุติ อติเรกติโยชนมฺปิ หรนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ วิญฺญายติ. นิสฺสฏฺฐํ ลภิตฺวาติ นิสฺสชฺชิตฺวา วินยกมฺมํ กตฺวา ทินฺนํ ลภิตฺวา.

694. ‘머물기 위해 가서’라 함은 3유순 이내나 결계(시마) 내의 사원에 머물고자 하는 마음으로 간 것을 말한다. ‘그 후에 운반하는 자의’라 함은 그 사원에서 배정(우데사) 등을 받지 못하여 그 후 다른 사원에 머물고자 다시 3유순을 운반하는 자의 경우라는 뜻이다. 이러한 방식에 의해 그곳으로부터 또 다른 장소로, 그곳으로부터 또 다른 곳으로 청정한 마음(순수한 의도)으로 가는 곳마다 다시 이어서 가는 방식으로 100유순을 운반하더라도 허물이 없다는 것이 설해진 셈이다. 주석서에서 ‘이와 같이 100유순을 운반하더라도 무죄이다’라고 설한 것과 같다. ‘빼앗긴 것을 되찾아 운반하는 경우’라 함은 도둑들이 가져갔다가 포기한 것을 얻어 운반하는 자를 말한다. 여기서 모든 경우에 ‘머물기 위해 가서’ 등의 무죄 대목에서는 처음 얻은 장소로부터 3유순을 초과하여 운반하더라도 무죄라는 뜻으로 이해된다. ‘양도받은 것을 얻어서’라 함은 버리고서(니사기야) 율의 갈마를 행하여 돌려받은 것을 말한다.

๖๙๕. อญฺเญนาติ ตานิ หารินา อญฺเญน. กตภณฺฑกนฺติ ‘‘กมฺพลโกชวสนฺถตาทึ ยํ กิญฺจิ อนฺตมโส สุตฺตเกน [Pg.320] พทฺธมตฺตมฺปี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๗๕) อฏฺฐกถายํ วุตฺตเอฬกโลเมหิ กตภณฺฑกํ.

695. ‘다른 사람에 의해서’라 함은 그 운반하는 자가 아닌 다른 사람에 의해서이다. ‘완성된 물건(제품)’이라 함은 주석서에서 ‘담요, 털양단, 깔개 등 무엇이든 최소한 실로 묶은 것까지도’라고 설해진 양모로 만든 제품을 말한다.

๖๙๖. อิทํ สมุฏฺฐานนฺติ อิทํ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ. ปณฺณตฺตึ อชานนตาย วา ญตฺวาปิ จีวราทิปริกฺขาเรสุ โลมสฺส อลฺลินภาวํ อชานิตฺวาปิ วา ติโยชนํ อติกฺกาเมนฺตสฺส อรหโตปิ อิมาย อาปตฺติยา สมฺภวโต ‘‘อจิตฺต’’นฺติ อาห.

696. ‘이것이 발생 근거(사무따나)’라 함은 이 양모의 발생 근거를 말한다. 제정된 계율을 알지 못하거나, 알더라도 가사 등 필수품에 털이 붙어 있음을 알지 못한 채 3유순을 넘기는 아라한에게도 이 죄가 발생할 수 있으므로 ‘의도가 없음(아찟따까)’이라고 설하였다.

เอฬกโลมกถาวณฺณนา.

양모에 관한 건의 설명.

๖๙๗. เอฬกโลมโธวาปนกถา อุตฺตานาเยว.

697. 양모를 세탁하게 하는 건은 그 의미가 분명하다.

เอฬกโลมโธวาปนกถาวณฺณนา.

양모를 세탁하게 하는 건의 설명.

๖๙๘. คณฺเหยฺย วาติ เอตฺถ ‘‘โย’’ติ เสโส. ‘‘คณฺเหยฺย วา คณฺหาเปยฺย วา’’ติ อิมินา ‘‘ตตฺถตฺตโน ปนตฺถายา’’ติ วกฺขมานตฺตา จ ‘‘นิสฺสชฺชิตฺวา’’ติอาทิวจนโต จ อตฺตโน อตฺถาย อุคฺคณฺเหยฺย วา อุคฺคณฺหาเปยฺย วาติ วุตฺตํ โหติ. วากาเรน ‘‘อุปนิกฺขิตฺตํ วา สาทิเยยฺยา’’ติ อิทํ สงฺคณฺหาติ, ‘‘อิทํ อยฺยสฺส โหตู’’ติ อุปนิกฺขิตฺตํ เจ สาทิยตีติ อตฺโถ.

698. ‘받거나’라 함은 여기서 ‘어떤 사람이’라는 말이 생략된 것이다. ‘받거나 받게 하거나’라는 말과 ‘거기서 자신의 용도를 위해’라고 뒤에 설해질 내용, 그리고 ‘버리고서(니사기야)’ 등의 구절로 인해, 자신의 용도를 위해 직접 받거나 남을 시켜 받게 하는 것을 말한다. ‘혹은(vā)’이라는 단어로 ‘맡겨진 것을 수용하거나’라는 내용을 포함한다. ‘이것이 존자님의 것이 되기를’이라며 맡겨진 것을 수용한다는 뜻이다.

รชตนฺติ อญฺญตฺถ สชฺฌุ วุจฺจติ, อิธ ปน โวหารูปคกหาปณาทิ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ปาฬิยํ ‘‘รชตํ นาม กหาปโณ โลหมาสโก ทารุมาสโก ชตุมาสโก, เย โวหารํ คจฺฉนฺตี’’ติ (ปารา. ๕๘๔). อิธ กหาปณาทีนํ สรูปํ อฏฺฐกถายํ –

‘은(Rataja)’이라 함은 다른 곳에서는 은(sajjhu)이라 불리지만, 여기서는 통용되는 까하빠나 등을 말한다. 율장 본문(팔리)에 ‘은이라 함은 까하빠나, 구리 마사까, 나무 마사까, 고무 마사까로 통용되는 것들이다’라고 설해져 있기 때문이다. 여기서 까하빠나 등의 실체는 주석서에서 다음과 같다.

‘‘ตตฺถ กหาปโณติ โสวณฺณมโย วา รูปิยมโย วา ปากติโก วา. โลหมาสโกติ ตมฺพโลหาทีหิ กตมาสโก. ทารุมาสโกติ [Pg.321] สารทารุนา วา เวฬุเปสิกาย วา อนฺตมโส ตาลปณฺเณปิ รูปํ ฉินฺทิตฺวา กตมาสโก. ชตุมาสโกติ ลาขาย วา นิยฺยาเสน วา รูปํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กตมาสโก. ‘เย โวหารํ คจฺฉนฺตี’ติ อิมินา ปน ปเทน โย โย ยตฺถ ยตฺถ ชนปเท ยทา ยทา โวหารํ คจฺฉติ, อนฺตมโส อฏฺฐิมโยปิ จมฺมมโยปิ รุกฺขผลพีชมโยปิ สมุฏฺฐาปิตรูโปปิ อสมุฏฺฐาปิตรูโปปิ สพฺโพ สงฺคหิโต’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๘๓-๕๘๔) –

‘거기서 까하빠나란 금으로 된 것, 은으로 된 것, 또는 일반적인 것이다. 구리 마사까란 구리나 청동 등으로 만든 마사까이다. 나무 마사까란 단단한 나무나 대나무 조각, 혹은 심지어 종려나무 잎에라도 형상을 새겨서 만든 마사까이다. 고무 마사까란 납이나 수지로 형상을 만들어 낸 마사까이다. ‘통용되는 것들’이라는 이 구절로써는 어느 지방에서든 언제든지 통용되는 것, 심지어 뼈로 된 것이나 가죽으로 된 것, 나무 열매의 씨앗으로 된 것으로서 형상이 새겨진 것이나 새겨지지 않은 것 모두가 포함된다’고 설해진-

วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

방식대로 알아야 한다.

เอตฺถ จ ปากติโก นาม เอตรหิ ปกติกหาปโณ. รุกฺขผลพีชมโยติ ตินฺติณิกาทิรุกฺขานํ ผลพีเชน กโต.

여기서 ‘일반적인 것(pākatika)’이란 지금의 일반적인 까하빠나를 말한다. ‘나무 열매의 씨앗으로 된 것’이란 타마린드 등 나무의 열매 씨앗으로 만든 것이다.

ชาตรูปกํ สุวณฺณํ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘ชาตรูปํ นาม สตฺถุวณฺโณ วุจฺจตี’’ติ (ปารา. ๕๘๔). นิสฺสชฺชิตฺวาติ เอตฺถ ‘‘เตนา’’ติ ลพฺภติ, ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ อิมินา ยุชฺชติ, เอวํ สาทิตภิกฺขุนาติ อตฺโถ. นิสฺสชฺชิตฺวาติ อตฺตนา อุคฺคหิตํ วา ปเรน อุคฺคหาปิตํ วา อุปนิกฺขิปิตสฺส สาทิยนวเสน สาทิตํ วา รชตํ วา ชาตรูปํ วา ‘‘เตน ภิกฺขุนา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา วุฑฺฒานํ ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา’’ติ (ปารา. ๕๘๔) วจนโต สงฺฆมชฺเฌ อุปสงฺกมิตฺวา วุฑฺฒานํ ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ‘‘อหํ ภนฺเต รูปิยํ ปฏิคฺคเหสึ, อิทํ เม นิสฺสคฺคิยํ, อิมาหํ นิสฺสชฺชามี’’ติ นิสฺสชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

자타루파(Jātarūpa)는 금을 의미한다. 경전(Pāḷi)에서 "자타루파란 스승(부처님)의 피부색을 말한다"고 한 것과 같다. '니삿지트바(nissajjitvā, 버리고 나서)'라는 말은 여기에서 '그(tena)'라는 단어를 얻고 '비구(bhikkhunā)'라는 단어와 결합하여, '그 (금은을) 수용한 비구에 의해'라는 의미가 된다. '니삿지트바'는 스스로 집어 들었거나 남에게 시켜 집어 들게 했거나, 혹은 앞에 놓인 것을 수용하는 마음으로 수용한 은이나 금을, "그 비구는 승가로 나아가 한쪽 어깨에 가사를 걸치고 어른 비구들의 발에 절을 한 뒤, 발꿈치를 들고 앉아 합장을 하고"라는 말씀에 따라 승가 가운데로 나아가 어른 비구들의 발에 절을 한 뒤 발꿈치를 들고 앉아 합장하고, "존자시여, 제가 은을 받았습니다. 이것은 저의 니삿기야(nissaggiya, 버려야 할 것)입니다. 이것을 버립니다"라고 말하며 버리는 것을 뜻한다.

อาปตฺติ [Pg.322] เทเสตพฺพาวาติ อตฺตนา เอว อาปนฺนํ นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ ตสฺมึ สงฺฆมชฺเฌ เอวเมว นิสีทิตฺวา เทเสตพฺพา. เอวํ เทสิตา อาปตฺติ สงฺฆานุมเตน พฺยตฺเตน ปฏิพเลน ภิกฺขุนา ปฏิคฺคเหตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน อาปตฺติ ปฏิคฺคเหตพฺพา’’ติ (ปารา. ๕๘๔).

'죄를 고백해야 한다(āpatti desetabbā)'는 것은 스스로 범한 니삿기야 파치티야(nissaggiya pācittiya) 죄를 바로 그 승가 가운데에 앉아서 고백해야 한다는 것이다. 이렇게 고백된 죄는 승가의 동의를 얻은 지혜롭고 유능한 비구에 의해 수리되어야 한다. "지혜롭고 유능한 비구에 의해 죄가 수리되어야 한다"고 설해졌기 때문이다.

๖๙๙. รชตนฺติ รูปิยํ. ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. อิมินา ปททฺวเยน กตากตํ สพฺพํ สงฺคณฺหาติ. อุภินฺนํ มาสโกติ ชาตรูปมาสโก, รชตมาสโกปิ จาติ วุตฺตํ โหติ. อิธ รชตมาสโกติ ‘‘รชต’’นฺติ ปทภาชเน (ปารา. ๕๘๔) วุตฺตกหาปณาทิ ปญฺจปฺปกาโร มาสโก คหิโต. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วุตฺตปฺปกาโร สพฺโพปิ รชตมาสโก’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๘๓-๕๘๔). อิธ ‘‘ชาตรูปมาสโก’’ติ วิสุํ คหิตตฺตา กหาปณปเทน สุวณฺณกหาปณํ วชฺเชตฺวา อิตรทฺวยเมว วตฺตพฺพํ. ‘‘นิสฺสคฺคิยาวห’’นฺติ อิทํ อตฺตโน อตฺถาย อุคฺคณฺหนอุคฺคณฺหาปนสาทิยนานิ กโรนฺตํ สนฺธายาห. ‘‘ตตฺถา’’ติอาทินา วกฺขมานนเยน ทุกฺกฏาวหญฺจ โหเตว.

699. '라자타(Rajata)'는 은(rūpiya)이고, '자타루파(Jātarūpa)'는 금(suvaṇṇa)이다. 이 두 단어로 가공된 것이나 가공되지 않은 것이나 모두를 포함한다. '두 가지의 마사카(māsako)'란 금으로 된 마사카와 은으로 된 마사카를 말한다. 여기서 은 마사카란 '라자타(rajata)'라는 단어의 주석에서 언급된 까하빠나(kahāpaṇa) 등 다섯 가지 종류의 마사카를 말한다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서 "언급된 종류의 모든 것이 은 마사카이다"라고 한 것과 같다. 여기서는 '금 마사카(jātarūpamāsako)'가 별도로 언급되었으므로, 까하빠나라는 단어에서 금으로 된 까하빠나를 제외한 나머지 두 가지를 말해야 한다. '니삿기야를 초래한다(nissaggiyāvahaṃ)'는 것은 자신을 위해 가지거나, 가지게 하거나, 수용하는 경우를 염두에 두고 한 말이다. '그곳에서' 등의 문구로 설명될 방식에 따라 둑까타(dukkaṭa)를 초래하기도 한다.

๗๐๐-๑. มุตฺตาทีนํ อิมสฺมึ สิกฺขาปทวิภงฺเค อวุตฺตตฺเตปิ ปาจิตฺติยกณฺเฑ นวมวคฺเค ทุติยสฺส รตนสิกฺขาปทสฺส ปทภาชเน ‘‘รตนํ นาม มุตฺตา มณิ เวฬุริโย สงฺโข สิลา ปวาลํ รชตํ ชาตรูปํ โลหิตงฺโก มสารคลฺล’’นฺติ (ปาจิ. ๕๐๖) วุตฺตานํ ทสนฺนํ รตนานํ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท นิสฺสคฺคิยวตฺถุํ กตฺวา วุตฺตํ รชตํ, ชาตรูปญฺจ วชฺเชตฺวา อวสิฏฺฐานํ อฏฺฐนฺนํ รตนานํ ทุกฺกฏวตฺถุภาโว อิมสฺส อฏฺฐกถายํ ววตฺถาปิโตติ ทสฺสนตฺถมาห ‘‘มุตฺตา…เป… มสารคลฺล’’นฺติ. เอตฺถ เวฬุริโย คาถาพนฺธวเสน น วุตฺโต[Pg.323], โส เอกโยคนิทฺทิฏฺฐานํ สตฺตนฺนํ รตนานํ คหเณเนว คยฺหติ. มุตฺตาทโย ยถาทสฺสิตสรูปาเยว. พฺรหฺมชาลาทิสุตฺตนฺตวเสนาปิ ‘‘อกปฺปิยา’’ติ สิทฺธานํ สตฺตธญฺญาทีนํ ปฏิคฺคหเณ อาปตฺตึ ทสฺเสตุมาห ‘‘ธญฺญานี’’ติอาทิ.

진주(muttā) 등이 이 학습계목의 해석(Vibhaṅga)에는 언급되지 않았더라도, 파치티야 건(Pācittiyakaṇḍa)의 아홉 번째 품의 두 번째 보석 학습계목(ratanasikkhāpada)의 단어 해석에서 "보석이란 진주, 보석, 유기, 소라, 돌, 산호, 은, 금, 루비, 호박(masāragalla)이다"라고 언급된 열 가지 보석 중에서, 이 학습계목에서 니삿기야의 대상(vatthu)으로 삼은 은과 금을 제외한 나머지 여덟 가지 보석은 둑까타의 대상이 된다는 점을 이 주석서에서 확립하기 위해 "진주... 호박"이라고 말한 것이다. 여기서 유기(veḷuriyo)는 게송의 운율 때문에 언급되지 않았으나, 함께 결합되어 나열된 일곱 가지 보석의 범주에 포함된다. 진주 등은 제시된 형태 그대로이다. 범망경 등 경장의 가르침에 따라 '적절하지 않은 것(akappiyā)'으로 확립된 일곱 가지 곡물 등을 받는 경우의 죄를 보이기 위해 "곡물들"이라고 말하였다.

๗๐๒. รตนสิกฺขาปเทเยว ‘‘รตนสมฺมต’’นฺติ อาคตํ กปฺปิยวตฺถุํ ปฏิคฺคณฺหโต อนาปตฺติภาวํ ทสฺเสตุมาห ‘‘มุคฺคมาสาทิก’’นฺติอาทิ.

702. 보석 학습계목에서 "보석으로 인정된 것"으로 나오는 허용되는 물건(kappiyavatthu)을 받을 때는 죄가 되지 않음을 보이기 위해 "녹두, 검은 콩 등"이라고 말하였다.

๗๐๓-๔. เอวํ ติปฺปกาเรน ฐิตํ วตฺถุํ คณฺหโต อธิปฺปายนานตฺเตน สมฺภวนฺตํ อาปตฺติปฺปเภทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ นิสฺสคฺคิยาทิวตฺถูสุ. สงฺฆาทีนนฺติ สงฺฆคณปุคฺคลเจติยาทีนํ. ตนฺติ นิสฺสคฺคิยวตฺถุํ. สพฺพตฺถายาติ สพฺเพสํ อตฺถายาติ วิคฺคโห. อตฺตโน อตฺถาย จ สงฺฆาทีนมตฺถาย จ ทุกฺกฏวตฺถุํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ทุกฺกฏเมว โหตีติ อตฺโถ. อวุตฺตสมุจฺจเยเนตฺถ จ-สทฺเทน ‘‘สพฺพมฺปิ นิกฺขิปนตฺถาย ภณฺฑาคาริกสีเสน สมฺปฏิจฺฉโต อุปริ รตนสิกฺขาปเท อาคตวเสน ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๘๓-๕๘๔) อฏฺฐกถาย วุตฺตวินิจฺฉยวิเสสสฺส สงฺคโห กโต.

이와 같이 세 가지 방식으로 존재하는 물건을 받을 때, 의도의 차이에 따라 발생하는 죄의 분류를 보이기 위해 "그중에서" 등을 말하였다. '그중에서'란 그 세 가지 니삿기야 등의 대상 중에서라는 뜻이다. '승가 등에게'란 승가, 단체(gaṇa), 개인(puggala), 제티야(cetiyā) 등을 말한다. '그것을'이란 니삿기야의 대상을 뜻한다. '모두를 위하여(sabbatthāya)'는 '모든 이들의 이익을 위하여'라고 분석된다. 자신의 이익을 위해서든 승가 등의 이익을 위해서든 둑까타의 대상을 받는 자에게는 둑까타가 성립한다는 의미이다. 여기에 포함된 '그리고(ca)'라는 단어는 "모든 것을 보관하기 위해 창고지기(bhaṇḍāgārika)의 자격으로 받아들이는 것은 뒤에 나오는 보석 학습계목에 따라 파치티야가 된다"는 주석서의 판결 내용을 포함하고 있다.

๗๐๕. กหาปณาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สุวณฺณาทีนํ สงฺคโห. ‘‘สหสฺส’’นฺติ อิทํ อุปลกฺขณํ, สหสฺสมฺปีติ วุตฺตํ โหติ.

705. '까하빠나 등'에서 '등(ādi)'이라는 단어에는 금 등이 포함된다. '천(sahassa)'이라는 표현은 예시적인 것이며, 천 개라도 마찬가지라는 뜻이다.

๗๐๖. ถวิกาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สิถิลปูริตานิ ภาชนานิ คหิตานิ. ‘‘สิถิลพทฺเธสู’’ติ วิเสสเนน พฺยติเรกวเสน ‘‘ฆนพทฺเธ, ปน ฆนปูริเต วา เอกาว อาปตฺตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๘๓-๕๘๔) อฏฺฐกถาเสสํ ทีเปติ.

706. '주머니 등'에서 '등'이라는 단어에는 느슨하게 채워진 그릇들이 포함된다. '느슨하게 묶인 것들'이라는 수식어를 통해 반대되는 경우, 즉 "단단히 묶였거나 꽉 채워진 경우에는 오직 한 가지 죄만 성립한다"는 주석서의 나머지 내용을 밝히고 있다.

๗๐๗. อุปนิกฺขิตฺตสาทิยนกมฺมํ [Pg.324] ทสฺเสตุมาห ‘‘อิท’’นฺติอาทิ. คณฺหิตุกาโมปีติ เอตฺถ ‘‘โหตู’’ติ เสโส. นิเสเธตพฺพเมวาติ กาเยน วา วาจาย วา ‘‘อิทํ น กปฺปตี’’ติ ปฏิกฺขิปิตพฺพเมว, เอวํ สติ อนาปตฺติเยวาติ อตฺโถ. อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํ ‘‘กายวาจาหิ วา อปฺปฏิกฺขิปิตฺวาปิ สุทฺธจิตฺโต หุตฺวา ‘นยิทํ อมฺหากํ กปฺปตี’ติ น สาทิยติ, อนาปตฺติเยวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๘๓-๕๘๔) อาคโตเยว.

707. 앞에 놓인 것을 수용하는 행위를 보이기 위해 "이것" 등을 말하였다. '받고자 하더라도'에서 '그렇게 되더라도'라는 말이 생략되었다. '반드시 거부해야 한다'는 것은 몸이나 말로 "이것은 허용되지 않습니다"라고 거절해야 한다는 것이며, 그렇게 할 때 죄가 되지 않는다는 의미이다. 이 의미는 주석서에서 "몸이나 말로 거부하지 않더라도 청정한 마음으로 '이것은 우리에게 허용되지 않는다'라고 생각하며 수용하지 않는다면 죄가 되지 않는다"라고 언급된 바와 같다.

๗๐๘. ตํ วตฺถุนฺติ ตถา ปฏิกฺขิตฺตํ วตฺถุํ. ฐเปตฺวา ยทิ คจฺฉตีติ ‘‘ตุมฺเห คณฺหถ วา, มา วา, ทินฺนํ ทินฺนเมวา’’ติ สเจ โส ฐเปตฺวาว คจฺฉติ. ยถา ตํ น วินสฺสติ, ตถา ตํ โคปยิตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘อญฺโญ ตตฺถ อาคนฺตฺวา ปุจฺฉตี’’ติอาทินา อฏฺฐกถาย วุตฺตนเยน ตตฺถาคเตน กปฺปิยการเกน ‘‘กิมิท’’นฺติ ปุจฺฉิเต สรูปํ อาวิ กตฺวา ‘‘โคปยิสฺสามหํ ภนฺเต, คุตฺตฏฺฐานํ ทสฺเสถา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิมํ คเหตฺวา เอหี’’ติ อวตฺวา สตฺตภูมิกมฺปิ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ‘‘อิธ ฐเปหี’’ติ อวตฺวา ‘‘อิทํ คุตฺตฏฺฐาน’’นฺติ สุรกฺขิตฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา ตตฺถ ฐปิเต อคฺคฬํ ทตฺวา รกฺขิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

708. '그 물건'이란 그렇게 거절된 물건을 말한다. '두고 간다면'이란 "당신들이 받든지 말든지 준 것은 준 것입니다"라고 하며 그가 그것을 두고 가버리는 경우를 말한다. 그것이 없어지지 않도록 보호해야 한다는 뜻이다. "다른 사람이 그곳에 와서 물을 때" 등의 주석서의 가르침에 따라, 그곳에 온 재가 신자(kappiyakāraka)가 "이것이 무엇입니까?"라고 물었을 때 그 실체를 드러내어 말하고, "존자시여, 제가 보호하겠습니다. 안전한 장소를 알려주십시오"라고 말할 때, "이것을 들고 오라"고 말하지 말고, 7층 누각에 올라가서도 "여기에 두라"고 말하지 말며, "여기가 안전한 장소다"라고 보호하기에 적합한 장소를 알려주어 그곳에 두고 빗장을 걸어 보호해야 한다는 뜻이다.

๗๐๙. คุตฺตฏฺฐานํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตสฺส กปฺปิยการกสฺส อวตฺตพฺพโวหารํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อาหเรทมิท’’นฺติอาทิ. อกปฺปิยนฺติ เอตฺถ ‘‘วจน’’นฺติ ลพฺภติ. เอวํ อกปฺปิยวจนํ อวตฺวา สุรกฺขิตฏฺฐาเน อาหริตฺวา ฐปิเต กึ กาตพฺพนฺติ? วิกฺกายิเก ปตฺตจีวราทิกปฺปิยภณฺเฑ อาหเฏ ‘‘อมฺหากํ อิมินา อตฺโถ, อิมสฺส เอวรูปํ มูลมฺปิ อตฺถิ, กปฺปิยการโก เอว นตฺถี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘อหํ กปฺปิยการโก, มยฺหํ ทสฺเสถา’’ติ วุตฺเต สเจ รุจฺจติ, ทฺวารํ วิวริตฺวา ‘‘อิทํ คณฺหา’’ติ อวตฺวา ‘‘เอตฺถ ฐปิต’’นฺติ ทสฺเสตฺวา ตสฺมึ ตสฺส อคฺฆปฺปมาณํ [Pg.325] คเหตฺวา เทนฺเต อธิวาเสตพฺพํ. อติเรกํ คณฺหนฺเต ‘‘มยํ ตุมฺหากํ ภณฺฑํ น คณฺหาม, คจฺฉถา’’ติ นีหริตฺวา อคฺคฬํ ทตฺวา กปฺปิยการเก ลทฺเธ ‘‘อมฺหากํ เอวรูเปน อตฺโถ, อิทํ นาม มูลํ อตฺถี’’ติ วตฺวา เตน กิณิตฺวา ทินฺเน อธิวาเสตพฺพนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชิตพฺพํ.

709. 안전한 장소를 확보하여 가는 갓삐야까라까(kappiyakāraka, 정인)에게 말해서는 안 될 표현을 보여주기 위해 ‘이것저것을 가져오라’는 등의 말을 하였다. ‘허용되지 않는 것(akappiya)’이라는 말에서 ‘말(vacana)’이라는 의미를 얻는다. 이처럼 허용되지 않는 말을 하지 않고 잘 보호된 장소에 가져다 두었을 때 어떻게 해야 하는가? 판매용 발우와 가사 등 허용되는 물건을 가져왔을 때, ‘우리에게 이것이 필요하다, 이것은 이러한 가격이 있지만, 정인이 없다’라고 말한 뒤, 그가 ‘제가 정인입니다. 저에게 보여주십시오’라고 말할 때, 만약 마음이 내킨다면 문을 열고 ‘이것을 가져가라’고 말하지 말고 ‘여기에 놓여 있다’라고 보여주어 그에게서 그 가치만큼의 대가를 받을 때 받아들여야 한다. 만약 더 많이 가져가려 한다면 ‘우리는 당신의 물건을 받지 않으니 가십시오’라고 내보내고 빗장을 걸어야 한다. 정인을 얻었을 때 ‘우리에게 이런 것이 필요하다, 이러한 가격이 있다’라고 말하여 그가 사서 준 것을 받아들여야 한다는 것은 주석서에서 설해진 방식대로 실천해야 한다.

๗๑๐. ฐเปตฺวา รูปิยคฺคาหนฺติ อนนฺตรสิกฺขาปเท วกฺขมานสรูปํ สุวณฺณาทิรูปิยํ ปฏิคฺคเหตฺวา นิสฺสชฺชิตฺวา เทสิตาปตฺติกํ ปุคฺคลํ ฐเปตฺวา. นิสฺสฏฺฐปริวตฺติตนฺติ เอตฺถ นิสฺสชฺชิตฺวา อาปตฺติยา เทสิตาย ‘‘สเจ ตตฺถ อาคจฺฉติ อารามิโก วา อุปาสโก วา’’ติอาทินา (ปารา. ๕๘๔) ปทภาชเน วุตฺตนเยน ตตฺถาคตํ กปฺปิยการกํ ‘‘อาวุโส อิมํ ชานา’’ติ วตฺวา ‘‘อิมินา กึ อาหริยฺยตู’’ติ เตน วุตฺเต ‘‘อิมํ วา อิมํ วา อาหรา’’ติ อวตฺวา ‘‘กปฺปิยํ อาจิกฺขิตพฺพํ สปฺปิ วา เตลํ วา มธุ วา ผาณิตํ วา’’ติ (ปารา. ๕๘๔) วุตฺตตฺตา ภิกฺขูนํ กปฺปิยวตฺถุมตฺเต อาจิกฺขิเต เตน นิสฺสฏฺฐวตฺถุํ ปริวตฺเตตฺวา อาหฏํ กปฺปิยภณฺฑนฺติ อตฺโถ.

710. ‘금전을 받는 것을 제외하고’라는 것은 다음 학습계목에서 설명할 형태인 금이나 은 등을 받고 나서 내버리고(nissajjitvā) 죄를 고백한 사람을 제외한다는 것이다. ‘버려진 것을 바꾼 것’이라는 것은 물건을 버리고 죄를 고백했을 때, ‘만약 그곳에 사원지기나 우바새가 온다면’ 등의 (파라지까 584) 구절 풀이에서 설해진 방식대로 그곳에 온 정인에게 ‘도반이여, 이것을 알아서 처리하십시오’라고 말한 뒤, 그가 ‘이것으로 무엇을 가져올까요?’라고 물었을 때, ‘이것이나 저것을 가져오라’고 말하지 말고, ‘버터나 기름이나 꿀이나 설탕 등 허용되는 것을 알려주어야 한다’고 (파라지까 584) 설해졌으므로 비구들에게 허용되는 물건만을 알려주었을 때, 그가 버려진 물건을 바꾸어 가져온 허용되는 물건이라는 의미이다.

๗๑๑. อตฺตโน ปตฺตภาคมฺปีติ ตถา อาหเฏ กปฺปิยภณฺเฑ สงฺฆสฺส ภาชิยมาเน อตฺตโน วสฺสคฺเคน อตฺตโน ปตฺตโกฏฺฐาสมฺปิ. ปฏิคฺคาหกภิกฺขุโนติ รูปิยํ ปฏิคฺคเหตฺวา อาปชฺชิตฺวา นิสฺสชฺชิตฺวา เทสิตาปตฺติกสฺส ภิกฺขุโน น วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญโตติ อตฺตโต อญฺญสฺมา ปพฺพชิตมนุสฺสามนุสฺสติรจฺฉานคติตฺถิปุริสานํ อญฺญตรโต. ลทฺธนฺติ เตหิ อตฺตนา ลทฺธโกฏฺฐาสโต ทินฺนวเสนปิ ลทฺธํ ตํ วตฺถุํ.

711. ‘자신의 몫이라 할지라도’란 그렇게 가져온 허용되는 물건을 승가에 나눌 때, 법랍에 따른 자신의 몫이라 할지라도, 금전을 받고 나서 범계하여 물건을 버리고 죄를 고백한 비구에게는 허용되지 않는다는 연계이다. ‘다른 이로부터’란 자기 자신 이외의 다른 출가자, 인간, 비인간, 축생, 여인, 남인 중 어느 하나로부터를 말한다. ‘얻은’이란 그들 자신이 얻은 몫에서 보시한 것으로 얻은 그 물건을 말한다.

๗๑๒. ยํ กิญฺจิ ปจฺจยนฺติ ตํ วตฺถุํ ปริวตฺเตตฺวา คหิเตสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ อญฺญตรมฺปิ ปจฺจยํ. อนฺตมโส ปถวึ ขณิตฺวา [Pg.326] อุปฺปาทิโตทกมฺปิ ทารูหิ อาทิตฺตอคฺคิมฺปิ เตเลน ชลิตปทีปมฺปิ รุกฺเข วา เคเห วา ปกติฉายมฺปิ ตาลปณฺณมฺปิ อุปโภคปริโภคารหํ อญฺญมฺปิ ยํ กิญฺจีติ อฏฺฐกถาย วุตฺตนยํ อิมินาว สงฺคหิตนฺติ คเหตพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺตมโส มกฺกฏาทีหิ ตโต หริตฺวา อรญฺเญ ฐปิตํ วา เตสํ หตฺถโต คฬิตฺวา ติรจฺฉานปริคฺคหิตมฺปิ ปํสุกูลมฺปิ น วฏฺฏติเยวา’’ติอาทิ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๘๓-๕๘๔), ‘‘รูปิยปฏิคฺคาหกสฺส ปน เกนจิ ปริยาเยน ตโต อุปฺปนฺนปจฺจยปริโภโค น วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๘๕) จาติ. ภิกฺขุโนติ รูปิยปฏิคฺคาหกสฺส ภิกฺขุสฺส.

712. ‘어떠한 공양물이라도’란 그 물건을 바꾸어 취득한 네 가지 공양물 중 어느 하나의 공양물이라도 해당한다. 적어도 땅을 파서 얻은 물이나 땔감으로 피운 불, 기름으로 켠 등불, 나무나 집의 보통의 그늘, 종려나무 잎 등 사용하고 즐길 만한 다른 어떤 것이라도 주석서에서 설해진 방식이 이 구절에 포함된다고 보아야 한다. 주석서에서 ‘적어도 원숭이 등이 숲에서 가져다 놓은 것이나 그들의 손에서 떨어진 것, 축생이 점유한 것이나 분소의라 할지라도 결코 허용되지 않는다’ (파라지까 주석 2.583-584), ‘금전을 받은 자는 어떤 방편으로든 거기서 발생한 공양물을 사용하는 것이 허용되지 않는다’ (파라지까 주석 2.585)라고 말한 것과 같다. ‘비구에게’란 금전을 받은 비구에게를 의미한다.

๗๑๓. อชฺฌาราเม วาติ อุปริ วกฺขมานลกฺขเณน ปริจฺฉินฺเน อชฺฌาราเม วา. ตํ รูปิยํ, ‘‘ปติตํ ทิสฺวา’’ติ เสโส. อชฺฌาวสเถปิ วาติ วกฺขมานลกฺขเณ อนฺโตอาวาเส จ. นิกฺขิปนฺตสฺสาติ ‘‘ยสฺส ภวิสฺสติ, โส หริสฺสตี’’ติ วุตฺเต ฐาเน ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ คณนญฺจ อุปลกฺขณญฺจ สลฺลกฺเขตฺวา ฐเปนฺตสฺส.

713. ‘사원 안에서나’란 뒤에서 설명할 특징으로 구분된 사원 안에서나를 말한다. ‘그 금전을 (보고)’라는 말이 생략되었다. ‘거처 안에서도’란 뒤에서 설명할 특징을 가진 거처 내부를 말한다. ‘내려놓는 자에게’란 ‘주인이 있으면 그가 가져갈 것이다’라고 말하며 그 장소에 물건의 개수와 특징을 유념하여 두는 자를 말한다.

๗๑๔. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘รูปิเย รูปิยสญฺญี, เวมติโก, อรูปิยสญฺญี รูปิยํ ปฏิคฺคณฺหาติ, นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปารา. ๕๘๖) ภควตา ปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. ทุกฺกฏนฺติ เอตฺถ ‘‘ทฺวิกทุกฺกฏ’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ.

714. ‘세 가지 빠짓띠야가 설해졌다’는 것은 ‘금전을 금전이라고 인식하거나, 의심하거나, 금전이 아닌 것을 금전이라고 인식하면서 금전을 받으면 닛사기야 빠짓띠야이다’라고 (파라지까 586) 세존께서 빠짓띠야를 말씀하신 것을 의미한다. 여기서 ‘둑까따’는 맥락에 따라 ‘두 가지 둑까따’를 의미한다.

๗๑๕. กฺริยากฺริยนฺติ คหเณน อาปชฺชนโต กิริยํ. ปฏิกฺเขปสฺส อกรณโต อกิริยนฺติ.

715. ‘작위와 부작위’란 받음으로써 죄를 범하는 것이 작위(kiriya)이며, 거절하지 않음으로써 죄를 범하는 것이 부작위(akiriya)이다.

รูปิยปฏิคฺคหณกถาวณฺณนา.

금전 수지에 관한 문구 설명(Rūpiyapaṭiggahaṇakathāvaṇṇanā).

๗๑๖-๗. นิสฺสคฺคิยสฺสาปิ วตฺถุนฺติ ‘‘นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสฺส วตฺถู’’ติ ปฐมสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺเฐสุ รชตาทีสุ จตูสุ อญฺญตรํ [Pg.327] วตฺถุํ. ทุกฺกฏสฺส จ วตฺถุํ วาติ ปฐมํ ทสฺสิตมุตฺตาทิทุกฺกฏวตฺถูสุ อญฺญตรํ วา, อิโหภยตฺถ เหตุผลสมฺพนฺเธ สามิวจนํ. กปฺปิยสฺส จ วตฺถุํ วาติ ยถาทสฺสิเตสุ เอว มุคฺคมาสาทิกปฺปิยวตฺถูสุ อญฺญตรํ วา, อิห อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ สามิวจนํ. อวยวาวยวีนํ อเภเทปิ เภทูปจารวเสน ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ กปฺปิยวตฺถุนฺติ วุตฺตํ โหติ ‘‘กปฺปิเยน วตฺถุนา’’ติ วกฺขมานตฺตา. อิทาเนตฺถ ทุกฺกฏวตฺถุโน, กปฺปิยวตฺถุโน จ นิสฺสคฺคิยวตฺถุนา ปริวตฺติตตฺตา อาปตฺติ โหตีติ คเหตพฺพํ. นิสฺสคฺคิยวตฺถุนา โย ปริวตฺเตติ, ตสฺส อาปตฺตีติ โยชนา.

716-7. ‘닛사기야의 물건이라도’란 첫 번째 학습계목에서 명시된 은 등 네 가지 물건 중 어느 하나를 말한다. ‘둑까따의 물건이나’란 처음에 보여준 진주 등의 둑까따 물건 중 어느 하나를 말하거나, 여기 두 경우 모두 원인과 결과의 관계에서 속격(sāmivacana)이 사용된 것이다. ‘허용되는 물건이나’란 앞에서 보여준 녹두, 강낭콩 등 허용되는 물건 중 어느 하나를 말하며, 여기서는 부분과 전체의 관계에서 속격이 사용된 것이다. 부분과 전체가 다르지 않더라도 ‘돌아이(맷돌)의 몸체’라고 하듯이 방편에 따라 다르게 표현한 것으로, 뒤에서 ‘허용되는 물건으로’라고 말할 것이므로 ‘허용되는 물건’이라 하였다. 이제 여기서 둑까따 물건과 허용되는 물건이 닛사기야 물건으로 바뀌었기 때문에 범계가 된다고 이해해야 한다. 닛사기야 물건으로 바꾸는 자에게 범계가 된다는 연결이다.

ทุกฺกฏสฺส วตฺถุนา, กปฺปิเยน จ วตฺถุนา วตฺถุํ นิสฺสคฺคิยสฺส ปริวตฺเตติ, อาปตฺตีติ โยชนา. อิธ อุภยตฺถาปิ ปริวตฺติตสฺส นิสฺสคฺคิยวตฺถุตฺตา อาปตฺติ โหติ. เอวํ ตีสุปิ ฐาเนสุ ‘‘อาปตฺตี’’ติ สามญฺญวจเนน นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยเมว วุตฺตนฺติ ปกรณโต ลพฺภติ.

둑까따 물건이나 허용되는 물건으로 닛사기야 물건을 바꾸면 범계라는 연결이다. 여기 두 경우 모두 바꾼 것이 닛사기야 물건이므로 범계가 된다. 이와 같이 세 가지 경우 모두 ‘범계(āpatti)’라는 일반적인 용어로 닛사기야 빠짓띠야만을 언급한 것임을 문맥을 통해 알 수 있다.

๗๑๘. ทุกฺกฏสฺเสว วตฺถุนา ทุกฺกฏสฺส จ วตฺถุํ วา ปริวตฺเตติ, ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. ‘‘วตฺถุํ วา กปฺปิยสฺสา’’ติ อิทํ วุตฺตนยเมว, กปฺปิยวตฺถุนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิมสฺส กปฺปิยวตฺถุโนปิ ทุกฺกฏวตฺถุนา ปริวตฺติตตฺตา ทุกฺกฏํ โหตีติ คเหตพฺพํ.

718. 둑까따 물건으로 둑까따 물건을 바꾸거나, ‘또는 허용되는 것의 물건을’ 바꾸면 둑까따라는 연결이다. ‘허용되는 것의 물건’은 앞에서 설명한 것과 같으며, 허용되는 물건이라는 의미이다. 이 허용되는 물건 또한 둑까따 물건으로 바꾸었기 때문에 둑까따가 된다고 이해해야 한다.

๗๑๙. ‘‘วตฺถุนา กปฺปิยสฺสา’’ติ อิทมฺปิ วุตฺตนยเมว. กปฺปิยวตฺถุนาปิ ปริวตฺติเต ทุกฺกฏวตฺถุวเสน ทุกฺกฏํ โหตีติ อาห ‘‘ตถา’’ติ.

719. ‘허용되는 것의 물건으로’라는 이것도 앞에서 설명한 바와 같다. 허용되는 물건으로 바꾸었더라도 둑까따 물건을 기준으로 둑까따가 되므로 ‘이와 같다’라고 하였다.

๗๒๐. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘วตฺถุโน’’ติ อิทํ อากฑฺฒติ. ‘‘นิสฺสคฺคิยสฺสา’’ติ อิมินา ปาจิตฺติยมาห. ปุพฺพนฺติ ปฐมํ, ปุพฺเพ [Pg.328] วุตฺตรูปิยปฏิคฺคหณสิกฺขาปเทติ วุตฺตํ โหติ. อิมินาติ รูปิยสํโวหารสิกฺขาปเทน. ปริวตฺตนํ วาริตนฺติ สมฺพนฺโธ.

720. ‘그와 같이(Tathā)’라는 말로 ‘물품의(vatthuno)’라는 이 단어를 끌어옵니다. ‘닛사기야의(Nissaggiyassā)’라는 말로 빠찟띠야를 말합니다. ‘이전(Pubbaṃ)’은 처음을 의미하니, ‘이전에 설해진 은을 받는 학습계에서’라고 말해진 것입니다. ‘이것으로(Iminā)’는 은 거래 학습계를 의미합니다. ‘교환하는 것이 금지되었다(Parivattanaṃ vāritaṃ)’는 것이 문맥의 연결입니다.

๗๒๑. รูปิยนฺติ จ สญฺญิสฺสาติ ‘‘รูปิยํ นาม สตฺถุวณฺโณ กหาปโณ โลหมาสโก ทารุมาสโก ชตุมาสโก, เย โวหารํ คจฺฉนฺตี’’ติ (ปารา. ๕๘๙) ปทภาชเน วุตฺเตสุ รูปิยสญฺญิเตสุ วตฺถูสุ ‘‘อญฺญตร’’นฺติ สญฺญิสฺส. อรูปิเยติ ขรปตฺตาทิมฺหิ. เตน อรูปิเยน. ‘‘เจตาเปนฺตสฺส อรูปิย’’นฺติ ปทจฺเฉโท. ‘‘อรูปิเย รูปิยสญฺญี รูปิยํ เจตาเปติ, นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปารา. ๕๙๑) วุตฺตตฺตา รูปิยปริวตฺตเน ทุกฺกฏสฺส อภาวโต, ปาจิตฺติยสฺส จ สมฺภวโต รูปิยํ น คเหตพฺพํ. อรูปิเย รูปิยํ อิติ สญฺญิสฺส จ วิมติสฺส จ อรูปิยํ เจตาเปนฺตสฺส เตน ทฺเว ทุกฺกฏานิ โหนฺตีติ โยชนา.

721. ‘은(rūpiya)이라고 인식하는 자’에 대하여, “은이란 스승의 모습이 새겨진 까하빠나, 구리 마사까, 나무 마사까, 옻 마사까 등 통용되는 것들이다”(Pārā. 589)라고 단어 해석에서 설해진, 은이라고 인식되는 물품들 중에서 ‘어느 하나’를 인식하는 자에 대하여 말합니다. ‘은이 아닌 것(Arūpiye)’은 거친 잎 등을 말합니다. 그 ‘은이 아닌 것’으로써. ‘은이 아닌 것을 사게 하는 자(Cetāpentassa arūpiyaṃ)’가 단어의 분절입니다. “은이 아닌 것에 대해 은이라는 인식을 가지고 은을 사게 하면, 닛사기야 빠찟띠야이다”(Pārā. 591)라고 설해졌으므로, 은의 교환에는 둑까따(악작)가 없고 빠찟띠야가 발생하기 때문에 은을 받아서는 안 됩니다. 은이 아닌 것에 대해 은이라는 인식을 하거나 의심을 품으면서 은이 아닌 것을 사게 하는 자에게는 그것으로 인해 두 개의 둑까따가 있게 된다는 것이 문장의 구성입니다.

๗๒๒. อรูปิเย อรูปิยนฺติ สญฺญิสฺสาติ เอตฺถ ‘‘อรูปิยํ ปริวตฺเตนฺตสฺสา’’ติ เสโส. ปญฺจหีติ สหตฺเถ กรณวจนํ, ‘‘สหธมฺมิเกหี’’ติ เสโส, ปญฺจหิ สหธมฺมิเกหิ สทฺธินฺติ อตฺโถ. วทโตติ โวหรโต, กยวิกฺกยํ กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ภิกฺขุภิกฺขุนิสามเณรสามเณริสิกฺขมานาสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ สหธมฺมิเกหิ อรูปิยํ ปริวตฺเตนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ.

722. ‘은이 아닌 것에 대해 은이 아닌 것이라고 인식하는 자’라는 대목에서 여기서는 ‘은이 아닌 것을 교환하는 자에게’라는 말이 생략되었습니다. ‘다섯(Pañcahī)’은 동반을 의미하는 도구격이니, ‘여법한 이들과 함께(sahadhammikehi)’가 생략된 것으로 다섯 부류의 여법한 이들과 함께라는 뜻입니다. ‘말하는 자(Vadato)’는 거래하는 자, 즉 매매를 하는 자라는 뜻입니다. 비구, 비구니, 사미, 사미니, 식차마나라고 불리는 다섯 부류의 여법한 이들과 은이 아닌 것을 교환하는 자에게는 범계가 아니라는 뜻입니다.

๗๒๓. สํโวหาเรน สมุฏฺฐานโต กฺริยสมุฏฺฐานํ.

723. 거래로 인하여 발생하므로 행위에서 기인한 발생(kriyasamuṭṭhāna)입니다.

รูปิยสํโวหารกถาวณฺณนา.

은 거래에 관한 설명이 끝났습니다.

๗๒๔. กปฺปิยํ นาม ‘‘จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา, อนฺตมโส จุณฺณปิณฺโฑปิ ทนฺตกฏฺฐมฺปิ ทสิกสุตฺตมฺปี’’ติ [Pg.329] ปทภาชเน วุตฺตานิ กปฺปิยวตฺถูนิ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘จีวราทีนํ กปฺปิยภณฺฑานํ วเสน อเนกวิธ’’นฺติ. กปฺปิเยเนวาติ เตเนว กปฺปิเยน วตฺถุนา. ‘‘กยวิกฺกยํ สมาปชฺเชยฺยาติ ‘อิมินา อิมํ เทหิ, อิมินา อิมํ อาหร, อิมินา อิมํ ปริวตฺเตหิ, อิมินา อิมํ เจตาเปหี’ติ อชฺฌาจรตี’’ติ (ปารา. ๕๙๕) วจนโต ‘‘ปริวตฺตยโต’’ติ อิมสฺส ‘‘กยวิกฺกยํ สมาปชฺชโต’’ติ ปริยาโย.

724. ‘허용되는 것(Kappiyaṃ)’이란 “가사, 공양물, 처소, 병자를 위한 약품과 필수품이며, 작게는 가루 덩어리나 양치 도구, 옷자락 실까지도”라고 단어 해석에서 설해진 허용되는 물품들을 말합니다. 주석서에서 “가사 등 허용되는 물건들에 따라 여러 종류가 있다”라고 말한 바와 같습니다. ‘허용되는 것만으로(Kappiyenevāti)’는 바로 그 허용되는 물품으로써를 뜻합니다. “매매에 종사한다(Kayavikkayaṃ samāpajjeyyā)는 것은 ‘이것으로 이것을 주시오, 이것으로 이것을 가져오시오, 이것으로 이것을 바꾸시오, 이것으로 이것을 사게 하시오’라고 범하는 것”이라는 말씀에 따라, ‘교환하는 자(parivattayato)’라는 말은 ‘매매에 종사하는 자’의 동의어입니다.

ตตฺถ อญฺญสฺส หตฺถโต กปฺปิยวตฺถุนา ปริวตฺเตตฺวา คหณํ กโย นาม. อตฺตโน หตฺถโต กปฺปิยวตฺถุํ ปริวตฺเตตฺวา ทานํ วิกฺกโย. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อิมินา อิมํ เทหี’ติอาทินา หิ นเยน ปรสฺส กปฺปิยภณฺฑํ คณฺหนฺโต กยํ สมาปชฺชติ, อตฺตโน กปฺปิยํ เทนฺโต วิกฺกย’’นฺติ. ‘‘ฐเปตฺวา สหธมฺมิเก’’ติ วุตฺตตฺตา ปริวตฺตยโตติ เอตฺถ อญฺเญหิ สทฺธินฺติ ลพฺภติ. เอตฺถ อญฺเญ นาม คิหิโน อิตฺถิปุริสา, สาสนโต พาหิรา ปพฺพชิตา จ. ตสฺมา อยํ กยวิกฺกโย อนฺตมโส มาตาปิตูหิปิ น กาตพฺโพเยว. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อยญฺหิ กยวิกฺกโย ฐเปตฺวา ปญฺจ สหธมฺมิเก อวเสเสหิ คิหิปพฺพชิเตหิ อนฺตมโส มาตาปิตูหิปิ สทฺธึ น วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๙๕).

거기서 타인의 손으로부터 허용되는 물품으로 교환하여 받는 것을 ‘구매(kayo)’라 합니다. 자신의 손으로부터 허용되는 물품을 교환하여 주는 것을 ‘판매(vikkayo)’라 합니다. 주석서에서 “‘이것으로 이것을 주시오’ 등의 방식으로 타인의 허용되는 물건을 취하는 것이 구매에 종사하는 것이며, 자신의 허용되는 물건을 주는 것이 판매이다”라고 말한 바와 같습니다. “여법한 이들을 제외하고”라고 설해졌으므로, ‘교환하는 자’라는 말에서 ‘다른 이들과 함께’라는 의미가 도출됩니다. 여기서 다른 이들이란 재가자 남녀와 교단 밖의 출가자들을 말합니다. 그러므로 이 매매는 작게는 부모와도 해서는 안 됩니다. 주석서에서 “이 매매는 다섯 부류의 여법한 이들을 제외하고 나머지 재가자나 출가자, 작게는 부모와도 허용되지 않는다”(Pārā. aṭṭha. 2.595)라고 말한 바와 같습니다.

๗๒๕. อกปฺปิยสฺส วตฺถุสฺสาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท วุตฺตจีวราทิกปฺปิยวตฺถุโต อญฺญสฺส นิสฺสคฺคิยทุกฺกฏวตฺถุสฺส. เตเนวาติ อกปฺปิยวตฺถุนาเยว. ‘‘กปฺปิยสฺส จา’’ติ ปาฐเสโส, เตเนว อกปฺปิเยน วตฺถุนา กปฺปิยสฺส วตฺถุสฺส ปริวตฺตนญฺจาติ โยชนา. เอวญฺหิ ปาฐเสเส อกเต อกปฺปิเยน วตฺถุนา กปฺปิยสฺส ปริวตฺตนํ กยวิกฺกเย สงฺคเหตพฺพํ สิยา, ตํ น ยุชฺชติ ตสฺส รูปิยสํโวหาเรเยว สงฺคหิตตฺตา, อิธ จ ‘‘กปฺปิยวตฺถุสฺเสว กปฺปิยวตฺถุนา [Pg.330] ปริวตฺตนํ กยวิกฺกโย’’ติ นิยมิตตฺตา. นิทฺทิฏฺฐนฺติ ‘‘อกปฺปิยภณฺฑปริวตฺตนญฺหิ กยวิกฺกยสงฺคหํ น คจฺฉตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๕๙๔) อฏฺฐกถายํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ อตฺโถ.

725. ‘허용되지 않는 물품의(Akappiyassa vatthussā)’란 이 학습계에서 설해진 가사 등의 허용되는 물품 이외의 닛사기야나 둑까따의 대상이 되는 물품을 말합니다. ‘바로 그것으로(Tenevāti)’는 바로 그 허용되지 않는 물품으로를 뜻합니다. “그리고 허용되는 것(Kappiyassa cā)”이라는 구절이 보충되어야 하니, 바로 그 허용되지 않는 물품으로 허용되는 물품을 교환하는 것 또한 포함된다는 구성입니다. 만약 이와 같이 구절이 보충되지 않는다면 허용되지 않는 물품으로 허용되는 것을 교환하는 것이 매매에 포함되어야 하겠으나, 그것은 적절하지 않습니다. 그것은 이미 은 거래에 포함되어 있기 때문이며, 여기서는 “허용되는 물품을 허용되는 물품으로 교환하는 것만이 매매이다”라고 규정되어 있기 때문입니다. “제시되었다(Niddiṭṭhaṃ)”는 것은 “허용되지 않는 물품의 교환은 매매의 범주에 들어가지 않는다”(Pārā. aṭṭha. 2.594)라고 주석서에 제시되었다는 뜻입니다.

๗๒๖. ตสฺมาติ ยสฺมา อญฺญตฺร สหธมฺมิเกหิ กปฺปิยวตฺถุสฺสาปิ กยวิกฺกโย น วฏฺฏติ, อกปฺปิยสฺส, กปฺปิยสฺส จ วตฺถุโน อกปฺปิเยเนว วตฺถุนา ปริวตฺตนญฺจ รูปิยสํโวหาเร สงฺคหิตตฺตา กยวิกฺกยสงฺคหํ น คจฺฉติ, ตสฺมา.

726. ‘그러므로(Tasmā)’는 여법한 이들 이외에는 허용되는 물품일지라도 매매가 허용되지 않으며, 허용되지 않는 물품이나 허용되는 물품을 허용되지 않는 물품으로 교환하는 것은 은 거래에 포함되어 매매의 범주에 들어가지 않기 때문입니다.

๗๒๙. อิทํ นามาติ โอทนาทิกปฺปิยวตฺถุเมว อาห.

729. ‘이것(Idaṃ nāma)’이라는 것은 밥 등 허용되는 물품만을 말합니다.

๗๓๐-๑. ‘‘คเหตฺวา’’ติอาทิคาถาย วตฺถุลกฺขณสฺส อุทาหรณํ ทสฺเสตฺวาว อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘วิฆาสาท’’นฺติอาทิ. ฉลฺลินฺติ รุกฺขตจํ. วลฺลินฺติ ลตํ. กฏฺฐนฺติ อินฺธนทารุํ. ทารุนฺติ เคหสมฺภาราทิทารุํ. วิปลฺลาเสนาปิ วตฺตพฺพํ ‘‘วลฺลึ วา ปน ฉลฺลึ วา, ทารุํ วา กฏฺฐเมว วา’’ติ. วตฺถูนนฺติ ตถา วตฺวา อาหราปิตานํ ฉลฺลิอาทิวตฺถูนํ. กยวิกฺกเย อาปตฺติโย โหนฺตีติ โยชนา, นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยาปตฺติโย โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

730-1. ‘취하여(Gahetvā)’ 등으로 시작하는 게송에서 물품 특징의 예를 보여준 뒤, 범계의 차이를 보이기 위해 ‘음식 찌꺼기를 먹는 자(vighāsāda)’ 등을 말하였습니다. ‘Challi’는 나무껍질입니다. ‘Valli’는 덩굴입니다. ‘Kaṭṭha’는 땔감 나무입니다. ‘Dāru’는 집의 부재 등으로 쓰이는 나무입니다. “덩굴이나 껍질 혹은 제목이나 땔감”이라고 순서를 바꾸어 말할 수도 있습니다. ‘물품들의(Vatthūnaṃ)’란 그렇게 말하여 가져오게 된 껍질 등의 물품들에 대해 매매의 범계들이 성립한다는 연결이며, 닛사기야 빠찟띠야의 범계들이 성립한다는 뜻입니다.

๗๓๒. ‘‘อิติ เอวา’’ติ ปทจฺเฉโท, ‘‘ปิวิตฺวา’’ติอาทินา นเยน ปุพฺพกาเล วิหิตปจฺจยนฺตํ อกตฺวา วุตฺตนเยเนวาติ อตฺโถ.

732. ‘이와 같이(Iti eva)’라고 단어가 나뉩니다. ‘마시고’ 등의 방식으로 과거 시제 접미사를 쓰지 않고, 앞에서 설해진 방식대로라는 뜻입니다.

๗๓๓. ภูมิยา ลิมฺปเนติ โยชนายํ ปน เสนาสนภูมิยํ ปริภณฺฑกรณกาฬกาทิวณฺณกรณวเสน เลปเน. วตฺถุโธวเนติ จีวราทิวตฺถูนํ โธวเน. เอตฺถาติ เตสุ วุตฺตปฺปกาเรสุ. เอเตสํ คหณสฺส อุปลกฺขณตฺตา เอวรูเปสุ อญฺเญสุ ฐาเนสุ.

733. ‘땅에 바르는 것(Bhūmiyā limpane)’과의 연결은 처소의 바닥에 테두리를 만들거나 검은색 등의 안료를 칠하여 바르는 경우를 말합니다. ‘옷을 세탁하는 것(Vatthudhovane)’은 가사 등의 직물을 세탁하는 경우를 말합니다. ‘여기서(Ettha)’는 앞에서 언급된 그러한 경우들에 대하여. 이것들을 언급한 것은 예시이므로 이와 같은 다른 경우들에도 적용됩니다.

๗๓๔. อยนฺติ [Pg.331] ภูมิโสธนาทิวเสน อาปนฺนา ปาจิตฺติยาปตฺติ.

734. ‘이것(Ayaṃ)’은 땅을 청소하는 등의 행위로 인해 발생한 빠찟띠야 범계입니다.

๗๓๕. ฐเปตฺวา ภณฺฑสามิกนฺติ เอตฺถ พฺยติเรกวเสน อญฺญสฺส กปฺปิยการสฺสาติ ลพฺภติ.

735. ‘물건 주인을 제외하고’에서 반대 해석을 통해 다른 허용되는 조력자(kappiyakāra)라는 의미가 도출됩니다.

๗๓๖. ภาสโต อนาปตฺตีติ โยชนา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

736. ‘말하는 자에게는 범계가 아니다’라는 연결입니다. 나머지는 여기서 명확합니다.

กยวิกฺกยกถาวณฺณนา.

매매에 관한 설명이 끝났습니다.

โกสิยวคฺโค ทุติโย.

두 번째 고시야 품입니다.

๗๓๗. กปฺปิยา ปตฺตา มตฺติกาโยมยา ชาติโต ทุเวติ โยชนา. วณฺณาติ ปมาณานิ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณาติ ตีณิ ปตฺตสฺส ปมาณานี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๒). เตนาห ‘‘อุกฺกฏฺโฐ มชฺฌิโมมโก’’ติ.

737. ‘허용되는 발우는 종류상 진흙과 철의 두 가지이다’라는 연결입니다. ‘색(Vaṇṇā)’이란 크기(치수)를 말합니다. 주석서에서 “발우의 세 가지 색이란 발우의 세 가지 크기이다”(Pārā. aṭṭha. 2.602)라고 말한 바와 같습니다. 그러므로 “가장 큰 것, 중간 것, 가장 작은 것”이라고 말하였습니다.

๗๓๘. ทฺวินฺนํ ตณฺฑุลนาฬีนนฺติ สุโกฏฺฏิตานํ อขณฺฑานํ ปุราณสาลิตณฺฑุลานํ ทฺเว นาฬิโย คเหตพฺพา. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อนุปหตปุราณสาลิตณฺฑุลานํ สุโกฏฺฏิตปริสุทฺธาน’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๒). ภตฺตนฺติ อวสฺสาวิตํ อนุตฺตณฺฑุลํ อกิลินฺนํ อปิณฺฑิตํ สุวิสทํ กุนฺทมกุลราสิสทิสํ สุปกฺโกทนเมว คเหตพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อนุตฺตณฺฑุลํ อกิลินฺนํ อปิณฺฑิตํ สุวิสทํ กุนฺทมกุลราสิสทิสํ อวสฺสาวิโตทน’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๒). มคธนาฬิยาติ มคธรฏฺเฐ นาฬิยา, สา นาฬิ ติลานํ อฏฺฐปสตานิ คณฺหาติ. เตนาหุ โปราณา –

738. '쌀 두 날리(nāḷi)분'이라는 것은 잘 찧어지고 부서지지 않은 묵은 살리(sāli) 쌀 두 날리를 취해야 함을 의미한다. 주석서에서 "손상되지 않은 묵은 살리 쌀로서 잘 찧어지고 깨끗한 것"이라 말한 바와 같다. '밥(bhatta)'은 물기를 따라내지 않고 생쌀이 씹히지 않으며, 질지 않고 덩어리 지지 않으며, 매우 깨끗하여 자스민 꽃봉오리 더미와 같은 잘 익은 밥만을 취해야 한다. 주석서에서 "생쌀이 없고 질지 않으며 덩어리 지지 않고 매우 깨끗하여 자스민 꽃봉오리 더미와 같으며 물기를 따라내지 않은 밥"이라 말한 바와 같다. '마가다 날리'는 마가다국에서 쓰이는 날리이니, 그 날리는 참깨 여덟 파사타(pasata)를 담는다. 그에 대해 옛 스승들은 이렇게 말했다. -

‘‘ขาริทสทฺวยํ [Pg.332] วาโห, ขารี โทณฏฺฐกทฺวยํ;

ทฺวิอฏฺฐนาฬิโย โทโณ, นาเฬกา ปสตฏฺฐกํ;

ลกฺขํ ติลานํ ปสตํ, เอตํ วุตฺตํ ปมาณโต’’ติ.

"2카리(khārī)는 1바하(vāha)이고, 1카리는 16도나(doṇa)이다. 1도나는 16날리(nāḷi)이고, 1날리는 8파사타(pasata)이다. 참깨 10만 알이 1파사타이니, 이것이 수량에 대해 설해진 것이다."

‘‘มคธนาฬิ นาม อฑฺฒเตรสปลา โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๒) อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตพฺพณฺณนาย ‘‘อฑฺฒเตรสปลานิ มาเสหิ คเหตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ. เกจิ ปนาหุ –

안다카 주석서(Andhakaṭṭhakathā)에서는 "마가다 날리는 12.5팔라(pala)이다"라고 설해졌다. 그 주석(ṭīkā)에서는 "12.5팔라는 무게 단위로 취해야 한다"라고 설해졌다. 그러나 어떤 이들은 이렇게 말한다. -

‘‘จตุปฺปสติกา มุฏฺฐิ, ปลญฺเจตํ จตุคฺคุณํ;

กุฑุวปฺปสตญฺเจว, จตฺตาริ เจว นาฬิ ตุ.

"4파사타는 1무티(muṭṭhi, 한 움큼)이고, 이것의 4배가 1팔라이다. 쿠두바(kuḍuva)는 곧 파사타이며, 4쿠두바가 1날리이다."

‘‘โสเยว ปตฺโถ จตฺตาโร, ปตฺถา อฬฺหกมุจฺจเต;

อฬฺหกานมฺปิ จตฺตาริ, ‘โทโณ’ติ ปริกิตฺติโต’’ติ.

"그것이 바로 1빳타(pattha)이며, 4빳타를 1알하카(āḷhaka)라 부른다. 4알하카는 1도나(doṇa)라고 칭해진다."

อาจริยา ปน ‘‘อฏฺฐปสตา มาคธนาฬี’’ติ ปุพฺพปกฺขเมว โรจยนฺติ.

그러나 스승들께서는 "마가다 날리는 8파사타이다"라는 앞선 견해만을 선호하신다.

ขาทนญฺจ จตุพฺภาคนฺติ ตสฺมึ ภตฺเต จตุธา วิภตฺเต เอกภาคมตฺตํ หตฺถหาริยฆนมุคฺคสูปนฺติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตสฺส โอทนสฺส จตุตฺถภาคปฺปมาโณ นาติฆโน นาติตนุโก หตฺถหาริโย สพฺพสมฺภารสงฺขโต มุคฺคสูโป ปกฺขิปิตพฺโพ’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๒).

'딱딱한 음식의 4분의 1'이라는 것은 그 밥을 네 부분으로 나누었을 때 한 부분만큼의 양인, 손으로 집을 수 있을 정도로 걸쭉한 녹두 국(mugga-sūpa)을 의미한다. 주석서에서 "그 밥의 4분의 1 분량으로 너무 걸쭉하지도 너무 묽지도 않으며 손으로 집을 수 있고 모든 양념이 갖춰진 녹두 국을 넣어야 한다"라고 말한 바와 같다.

พฺยญฺชนญฺจ ตทูปิยนฺติ ยาว จริมาโลปํ, ตาว สพฺพาโลปานุรูปํ มจฺฉมํสาทิพฺยญฺชนญฺจ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อาโลปสฺส อาโลปสฺส อนุรูปํ ยาวจริมาโลปปฺปโหนกํ มจฺฉมํสาทิพฺยญฺชนํ ปกฺขิปิตพฺพ’’นฺติ. เอตฺถ จ อาโลปสฺส อาโลปสฺส อนุรูปนฺติ ‘‘พฺยญฺชนสฺส มตฺตา นาม โอทนจตุตฺถภาโค’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๘๗) พฺรหฺมายุสุตฺตสฺส อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา อาโลปสฺส จตุตฺถภาคปฺปมาณํ พฺยญฺชนํ อาโลปสฺส อนุรูปนฺติ คเหตพฺพํ. อิธ ปน สูปสฺเสว โอทนจตุตฺถภาคปฺปมาณํ [Pg.333] ทสฺเสตฺวา เอตสฺส ลกฺขเณ ทสฺสิเต อิตรสฺสาปิ ทสฺสิตเมว โหตีติ พฺยญฺชนสฺส ตถา วิเสเสตฺวา ปมาณํ น ทสฺสิตํ. โอทเน ปกฺขิปิตพฺพานิ สปฺปิเตลตกฺกรสกญฺชิกาทีนิ คณนูปคานิ น โหนฺติ.

'그에 적절한 반찬(byañjana)'은 마지막 한 입까지 모든 밥알에 어울리는 물고기나 고기 등의 반찬을 의미한다. 주석서에서 "밥 한 입 한 입에 어울리며 마지막 한 입까지 충당할 수 있는 물고기나 고기 등의 반찬을 넣어야 한다"라고 말한 바와 같다. 여기서 '한 입 한 입에 어울리는' 것에 대하여, 브라마유 경(Brahmāyusutta) 주석서에서 "반찬의 정량은 밥의 4분의 1이다"라고 설했으므로, 밥 한 입의 4분의 1 분량의 반찬을 '한 입에 어울리는 것'으로 취해야 한다. 그러나 여기서는 국의 분량을 밥의 4분의 1로 제시하여 그 특징을 보여줌으로써 다른 것(반찬)의 특징도 이미 보여준 것이 되기에, 반찬의 분량을 그와 같이 특별히 제시하지는 않았다. 밥에 넣어야 할 버터기름(sappi), 기름, 타카(takka), 카지카(kañjika) 등은 (주된 음식의) 수량에 포함되지 않는다.

๗๓๙. ตํ สพฺพนฺติ ยถาวุตฺตภตฺตาทินิรวเสสํ. คณฺหตีติ วกฺขมาเนหิ ตีหิ ปกาเรหิ คณฺหาติ. ตสฺสาติ อุกฺกฏฺฐสฺส ปตฺตสฺส. อุปฑฺโฒติ ตสฺมึ ปตฺเต คณฺหนกทพฺพสมฺภารคาหี ปตฺโต ตํสหจริเยน ‘‘อุปฑฺโฒ’’ติ วุตฺโต. ตทุปฑฺโฒ จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตสฺส มชฺฌิมสฺส ปตฺตสฺส อุปฑฺโฒ ตทุปฑฺโฒติ คเหตพฺพํ.

739. '그 모든 것'이란 앞에서 언급한 밥 등을 남김없이 뜻한다. '가진다'는 것은 앞으로 설명할 세 가지 방식으로 가지는 것을 말한다. '그것의'란 최상(ukkaṭṭha)의 발루의 것이다. '절반'이란 그 발루에 들어가는 물품들의 절반을 담는 발루를 그와 관련하여 '절반'이라 부른 것이다. '그것의 절반'이라는 것도 역시 같은 방식이다. 그 중간(majjhima) 발루의 절반을 '그것의 절반'으로 이해해야 한다.

๗๔๐. อิเมสุ ตีสุ ปตฺเตสุ อุกฺกฏฺฐสฺส วุตฺตํ โอทนาทิ สพฺพํ ยสฺมึ ปตฺเต ปกฺขิตฺตํ, ตสฺส มุขวฏฺฏิมตฺถเก ปุญฺชิยมานํ หีรกํ เหฏฺฐาภาเค ผุสติ, โส อุกฺกฏฺฐมชฺฌิโม นาม, หีรโต อติเรกํ ติฏฺฐติ, โส อุกฺกฏฺโฐมโก นาม, อนฺโตปตฺเต มุขวฏฺฏิยา เหฏฺฐิมนฺตํ อปฺปตฺวา ติฏฺฐติ, โส อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺโฐ นาม, เอวํ มชฺฌิโม จ โอมโก จ ปจฺเจกํ ติวิโธ โหตีติ สพฺเพ นว ปตฺตา โหนฺตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘อุกฺกฏฺฐสฺสา’’ติอาทิ. ตสฺเสวาติ อุกฺกฏฺฐสฺเสว. โอมโก จ มชฺฌิโม จาติ โอมกมชฺฌิมา. อิธ มชฺฌิโม จ โอมโก จ อุกฺกฏฺฐสฺเสว เภโท. เอส นโย อิตรทฺวเยปิ. ‘‘เอว’’นฺติ อิมินา ยถา ‘‘อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺโฐ อุกฺกฏฺโฐมโก อุกฺกฏฺฐมชฺฌิโม’’ติ โยเชตพฺโพ, เอวํ มชฺฌิโมมกานมฺปิ ยถากฺกมโยชนํ ทสฺเสติ ‘‘มชฺฌิโม มชฺฌิมุกฺกฏฺโฐ มชฺฌิโมมโก, โอมกุกฺกฏฺโฐ โอมกมชฺฌิโม โอมโกมโก จา’’ติ.

740. 이 세 가지 발루 중에서, 최상의 발루에 대해 언급된 밥 등의 모든 것을 어떤 발루에 넣었을 때, 입구 테두리 위로 쌓인 더미가 아래쪽의 가로대(hīraka)에 닿으면 그것은 '최상-중간(ukkaṭṭha-majjhima)'이라 부르고, 가로대보다 높이 남아 있으면 그것은 '최상-최소(ukkaṭṭha-omaka)'라 부르며, 발루 안에서 입구 테두리의 하단에 도달하지 못하고 머물면 그것은 '최상-최상(ukkaṭṭha-ukkaṭṭha)'이라 부른다. 이와 같이 중간 발루와 최소 발루도 각각 세 가지가 있어 모두 아홉 가지 발루가 된다는 것을 보여주기 위해 "최상의..." 등으로 말씀하셨다. '그것의'란 바로 최상의 것이다. '최소와 중간'이란 최소 발루와 중간 발루이다. 여기서 중간과 최소는 최상 발루의 분류이다. 이 방식은 나머지 두 종류(중간과 최소)에서도 마찬가지다. '이와 같이'라는 말로써, '최상-최상, 최상-최소, 최상-중간'을 조합해야 하듯이, 중간 발루와 최소 발루에 대해서도 "중간-최상, 중간-중간, 중간-최소, 최소-최상, 최소-중간, 최소-최소"라고 순서대로 조합함을 보여준다.

๗๔๑. เตสูติ [Pg.334] นวสุ ปตฺเตสุ. ตสฺมาติ อปตฺตภาวโต. น คจฺฉนฺตีติ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐญฺจ โอมโกมกญฺจาติ ทฺเว อเปกฺขิตฺวา พหุวจนํ กตํ. เอเต ภาชนสงฺเขเปน ปริภุญฺชิตพฺพาติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตสฺมา เอเต ภาชนปริโภเคน ปริภุญฺชิตพฺพา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๒).

741. '그중에서'란 아홉 가지 발루 중에서이다. '그 때문에'란 발루가 아니기 때문이다. '가지 않는다'는 것은 최상-최상과 최소-최소의 두 가지를 고려하여 복수로 표현된 것이다. '이들은 용기의 요약으로서 사용되어야 한다'는 것은 주석서에서 "그러므로 이것들은 용기로서의 용도로 사용되어야 한다"라고 말한 바와 같다.

๗๔๒. ปตฺตลกฺขณสํยุตนฺติ เอตฺถ ปตฺตลกฺขณํ นาม ยถาวุตฺตปมาณยุตฺตตา, ‘‘อโยปตฺโต ปญฺจหิ ปาเกหิ ปกฺโก มตฺติกาปตฺโต ทฺวีหิ ปาเกหิ ปกฺโก’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๘) วุตฺตา ปากสมฺปตฺติ, กิณิตฺวา คณฺหาติ เจ, ตสฺส ทาตพฺพมูลสฺส อเสเสตฺวา ทินฺนภาโว, ฉิทฺทาภาโว, ฉินฺนราชีนํ อภาโวติ ปญฺจวิธํ. โหติ เจตฺถ –

742. '발루의 특징을 갖춘 것'에서 발루의 특징이란 앞에서 언급한 정량에 부합함, "철 발루는 다섯 번의 굽기로 익히고 진흙 발루는 두 번의 굽기로 익힌다"라고 설해진 굽기의 완성도, 만약 사서 가진다면 그 대금을 남김없이 지불함, 구멍이 없음, 금이 간 줄이 없음의 다섯 가지이다. 이에 대해 다음과 같이 전한다. -

‘‘ปมาณยุตฺตตา ปาก-สมฺปตฺติ ทินฺนมูลตา;

อจฺฉิทฺทาราชิตา เจติ, ปตฺตลกฺขณปญฺจก’’นฺติ.

"정량에 부합함, 굽기의 완성, 대금 지불, 구멍 없음, 줄 없음이 발루의 다섯 가지 특징이다."

‘‘อธิฏฺฐาย วา วิกปฺเปตฺวา วา’’ติ วา-สทฺโท โยเชตพฺโพ. อธิฏฺฐายาติ ปฐมํ ปริภุตฺเต ปตฺเต สติ ตํ ปจฺจุทฺธริตฺวา อธิฏฺฐาตพฺพปตฺโต หตฺถปาเส เจ โหติ, วกฺขมานนเยน ‘‘อิมํ ปตฺตํ อธิฏฺฐามี’’ติ วจีเภทกรณวเสน วาจาย วา วจีเภทํ อกตฺวา เอวเมว จินฺเตตฺวา หตฺเถน คเหตฺวา ผนฺทาเปนฺเตน กาเยน วา ทูเร เจ หตฺถปาสา โหติ, ฐปิตฏฺฐานํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอตํ ปตฺตํ อธิฏฺฐามี’’ติ วาจา ภินฺทิตพฺพาติ อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๘ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตนเยน เอกเกน วา ปจฺฉา สติสมฺโมเส สราเปตฺวา กุกฺกุจฺจํ วูปสเมตุํ สมตฺถสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺนิธาเน วา อธิฏฺฐายาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อญฺญสฺส สนฺติเก อธิฏฺฐาเน อยมานิสํโส – สจสฺส ‘อธิฏฺฐิโต นุ โข เม, โน’ติ วิมติ อุปฺปชฺชติ, อิตโร สาเรตฺวา วิมตึ ฉินฺทิสฺสตี’’ติ [Pg.335] (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๘) อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ‘‘ทฺเว ปตฺเต อธิฏฺฐาตุํ น ลภตี’’ติ คณฺฐิปเท วุตฺตํ.

‘수지하거나 혹은 정치하여’라는 말에서 ‘혹은’이라는 단어를 연결해야 한다. ‘수지한다’는 것은 첫 번째로 사용하는 발우가 있을 때 그것을 해제하고 수지할 발우가 팔 닿는 거리(hatthapāsa) 내에 있다면, 장차 설명할 방식대로 “이 발우를 수지한다”라고 말하는 음성적 행위로 하거나, 혹은 말로 내뱉지 않더라도 이와 같이 생각하고 손으로 잡고 움직이는 몸의 동작으로 하는 것을 말하며, 만약 팔 닿는 거리에서 멀리 있다면 놓인 곳을 살펴보고 “저 발우를 수지한다”라고 말을 해야 한다고 주석서에서 설해진 방식에 따라 혼자서 하거나, 혹은 나중에 망각했을 때 기억나게 하여 의심을 가라앉힐 수 있는 사람의 면전에서 수지하는 것을 의미한다. “다른 사람의 곁에서 수지하는 것에는 이러한 이익이 있다. 만약 그에게 ‘내가 수지했는가 아닌가’ 하는 의심이 생기면, 다른 사람이 기억나게 하여 의심을 끊어줄 것이다”라는 뜻이 주석서에 설해져 있다. “두 개의 발우를 수지하는 것은 허용되지 않는다”라고 간티파다(Gaṇṭhipada)에 설해져 있다.

วิกปฺเปตฺวาติ (ปาจิ. ๓๗๓; ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๐๘; กงฺกา. อฏฺฐ. วิกปฺปนสิกฺขาปทวณฺณนา) ตฺถ วิกปฺเปตพฺพสฺส ปตฺตสฺส เอกตฺตพหุตฺตํ, สนฺนิหิตาสนฺนิหิตตฺตญฺจ สลฺลกฺเขตฺวา เอกํ เจ สนฺนิหิตํ, ‘‘อิมํ ปตฺตํ ตุยฺหํ วิกปฺเปมี’’ติ วา ‘‘อิมํ ปตฺตํ ติสฺสสฺส ภิกฺขุโน วิกปฺเปมี’’ติ วา อาทินา นเยน เอกํ วิกปฺเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ ‘‘ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตตฺตา, ‘‘มยฺหํ สนฺตกํ ปริภุญฺเชหิ วา วิสฺสชฺเชหิ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรหี’’ติ เตน อปจฺจุทฺธเฏ ปริภุญฺชิตุํ อยุตฺตตฺตา ‘‘วิกปฺเปตฺวา’’ติ ปจฺจุทฺธฏวิเสโส คเหตพฺโพ.

‘정치하여’란 정치해야 할 발우의 단수와 복수, 그리고 가까이 있음과 가까이 있지 않음을 살펴서, 만약 하나가 가까이 있다면 “이 발우를 당신에게 정치합니다”라거나 “이 발우를 띳사 비구에게 정치합니다”라는 등의 방식으로 하나를 정치하는 것을 말한다. 여기에서 ‘사용해야 한다’고 설했으므로, “나의 것을 사용하거나 버리거나 인연에 따라 처분하라”고 그(정치 받은 자)가 해제해 주기 전에는 사용하는 것이 적절하지 않기 때문에, ‘정치하여’는 해제된 특별한 상태를 취해야 한다.

๗๔๓. ธาเรยฺยาติ อนธิฏฺฐหิตฺวา, อวิกปฺเปตฺวา จ ปริภุญฺชิตพฺโพ. ตํ กาลํ ปตฺตํ อติกฺกามยโตติ โยชนา. ‘‘นิสฺสคฺคิย’’นฺติ อิมินาปิ ‘‘ปตฺต’’นฺติ อิทํ ยุชฺชติ. ปตฺต-สทฺโท มาคธิกานํ ทฺวิลิงฺคโก, ตสฺมา เอวํ วุตฺโต.

743. ‘지녀야 한다’는 것은 수지하지도 않고 정치하지도 않은 채 사용해야 할 것을 의미한다. 그것은 기간(10일)을 넘기는 발우에 대한 설명이다. ‘니사기’라는 단어에도 ‘발우’라는 단어가 연결된다. ‘발우(patta)’라는 단어는 마가다어에서 두 가지 성(남성, 중성)을 가지므로 이와 같이 설해졌다.

๗๔๔. อธิฏฺฐิตวิกปฺปิเตสุ อนนฺโตคธตฺตา อติเรกภาวํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ยํ ปตฺต’’นฺติอาทิ.

744. 수지하거나 정치한 것들에 포함되지 않기 때문에 여분인 상태임을 나타내기 위해 “어떤 발우를” 등으로 시작하는 문장을 설했다.

๗๔๕. สมฺมุเขติ อฑฺฒเตยฺยหตฺถปฺปเทสโต อนฺโต ฐิตํ ปตฺตํ. ทูรสฺมินฺติ อฑฺฒเตยฺยรตนโต ปรภาเค ‘‘อนฺโตคพฺเภ วา อุปริปาสาเท วา สามนฺตวิหาเร วา’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตปฺปกาเร ทูเรปิ. ยตฺถ กตฺถจิ วิกปฺปนกาเลปิ สนฺติกทูรวจนเภทา เอวเมว โยเชตฺวา วตฺตพฺพา. ‘‘วิกปฺเปตุํ ปน พหูนิปิ ลพฺภตี’’ติ คณฺฐิปเท วุตฺตํ. อยํ นโยติ ‘‘อิมํ ปตฺตํ ปจฺจุทฺธรามี’’ติอาทินโย.

745. ‘면전에서’란 2.5라따나(약 1.125m) 이내에 있는 발우를 말한다. ‘멀리서’란 2.5라따나를 벗어난 곳으로 주석서에서 설한 대로 “방 안이나 다락 위나 이웃 사원 등”의 먼 곳이다. 어느 곳에서든 정치할 때에도 가까움과 멂의 명칭 구분을 이와 같이 연결하여 말해야 한다. “정치하는 것은 여러 개라도 허용된다”고 간티파다에 설해져 있다. ‘이러한 방식’이란 “이 발우를 해제한다” 등의 방식을 말한다.

๗๔๖. วาจากายวเสน [Pg.336] ทุวิเธ อธิฏฺฐาเน วาจาธิฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา กายาธิฏฺฐานํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อาโภค’’นฺติอาทิ. อาโภคนฺติ ‘‘อิมํ ปตฺตํ อธิฏฺฐามี’’ติ อาโภคํ. ‘‘มนสา’’ติ อิมินา น วจสาติ วุตฺตํ โหติ. กายวิกาโรว กายวิการกํ, หตฺเถน ผนฺทาปนาทิกายกิริยาติ อตฺโถ. เอเตเนว กายาธิฏฺฐานํ หตฺเถน อปตฺตพฺเพ ทูเร น กาตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

746. 말과 몸에 의한 두 종류의 수지 중에서 말에 의한 수지를 보인 뒤 몸에 의한 수지를 보이기 위해 “의도” 등으로 시작하는 문장을 설했다. ‘의도’란 “이 발우를 수지한다”는 의도이다. ‘마음으로’라는 말로써 ‘말이 아닌 것’을 설한 것이다. ‘몸의 변화’가 곧 몸의 변화를 일으키는 것이며, 손으로 움직이는 등의 몸의 동작이라는 뜻이다. 이것으로써 손이 닿지 않는 먼 곳에서 몸에 의한 수지를 해서는 안 된다는 것을 나타낸다.

๗๔๗-๘. ‘‘ชหติ อธิฏฺฐาน’’นฺติ ปทจฺเฉโท. ทานโตติ อญฺญสฺส ทาเนน. เภทกโตติ ภิชฺชเนน. นาสโตติ ปตฺตสามิกสฺส กาลกิริยาย. วิพฺภมโตติ สิกฺขํ อปจฺจกฺขาย คิหิภาวูปคมเนน. อุทฺธารโตติ ปจฺจุทฺธรเณน. ปจฺจกฺขโตติ สิกฺขาปจฺจกฺขาเนน. ปริวตฺตนโตติ ลิงฺคปริวตฺตเนน. คาหโตติ วิสฺสาสคฺคหเณน, อจฺฉินฺทิตฺวา คหเณน จ.

747-8. ‘수지를 포기한다’는 것은 단어의 나눔이다. 보시함으로(Dānatoti)는 다른 사람에게 보시함으로써. 부서짐으로(Bhedakatoti)는 깨짐으로써. 사라짐으로(Nāsatoti)는 발우 주인의 죽음으로써. 환속함으로(Vibbhamatoti)는 학습을 포기하지 않고 재가자가 됨으로써. 해제함으로(Uddhāratoti)는 다시 거두어들임으로써. 포기함으로(Paccakkhatoti)는 학습을 포기함으로써. 변함으로(Parivattanatoti)는 성(性)이 변함으로써. 가짐으로(Gāhatoti)는 신뢰하여 가지거나 빼앗아 가짐으로써 (수지가 상실된다).

กงฺคุสิตฺถปฺปมาเณนาติ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ ขุทฺทกตรสฺส กงฺคุโน สิตฺถปฺปมาเณน. เขนาติ มุขวฏฺฏิยา ทฺวงฺคุลโต เหฏฺฐา อากาสปริยาเยน ฉิทฺเทน. อาณิยา วาติ อโยมยาย อาณิยา วา.

‘조 낟알 크기로’란 일곱 가지 곡물 중 가장 작은 조의 낟알 크기를 말한다. ‘구멍(khena)’으로란 테두리에서 2인치 아래의 공간의 구멍으로. ‘못(āṇiyā)’으로란 철로 된 못으로.

๗๕๐-๑. มณิปตฺโตติ มณินา กโต. เวฬุริยุพฺภโวติ มรกตมณิมโย. ผลิกุพฺภโวติ ผลิกปาสาเณน กโต. กาจมโยติ กาจมตฺติกามโย. กํสมโยติ กํสโลเหน กโต. ติปุมโยติ กาฬติปุมโย. สีสมโยติ เสตติปุมโย. วิปลฺลาเสน จ วทนฺติ. สชฺฌุมโยติ รชตมโย.

750-1. 보석 발우(Maṇipatto)는 보석으로 만든 것이다. 베루리야로 만든 것(Veḷuriyubbhavo)은 에메랄드로 만든 것이다. 수정으로 만든 것(Phalikubbhavo)은 수정석으로 만든 것이다. 유리로 만든 것(Kācamayo)은 유리 흙으로 만든 것이다. 청동으로 만든 것(Kaṃsamayo)은 청동 금속으로 만든 것이다. 주석으로 만든 것(Tipumayo)은 검은 주석으로 만든 것이다. 납으로 만든 것(Sīsamayo)은 흰 주석으로 만든 것이다. 반대로 말하기도 한다. 은으로 만든 것(Sajjhumayo)은 은으로 만든 것이다.

๗๕๒. ฆฏกฏาโหติ ฆฏกปาลํ. สีสกฏาโหติ ฉวสีสกปาลํ. ตุมฺพนฺติ อลาพุ. อสฺสาติ เอกาทสวิธสฺส [Pg.337] ปตฺตสฺส. อนุโลมิกนฺติ อกปฺปิยวเสน อนุโลมํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ เอกาทสวิเธ. ตมฺพมยํ โลหมยํ ถาลกํ ปน วฏฺฏตีติ โยชนา, ปตฺโตเยว น วฏฺฏติ, ตมฺพโลหมยา ถาลกา ปน วฏฺฏนฺตีติ อตฺโถ.

752. 항아리 조각(Ghaṭakaṭāho)은 항아리 파편이다. 머리뼈 조각(Sīsakaṭāho)은 시신의 머리뼈 파편이다. 뚬바(Tumbaṃ)는 박이다. ‘그것의(assā)’란 11가지 종류의 발우의 것이다. ‘적절한 것(Anulomikaṃ)’이란 허용되지 않는 방식에 상응하는 것이다. ‘거기에서(tattha)’란 그 11가지 종류 중에서이다. 구리로 만든 것, 금속으로 만든 접시는 허용된다는 연결이다. 즉 발우는 허용되지 않지만 구리와 금속으로 만든 접시는 허용된다는 뜻이다.

๗๕๓. ตฏฺฏิกาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน วฏฺฏกาทีนํ สงฺคโห. วฏฺฏกนฺติ จ อฑฺฒจนฺทากาโร โลหาทิมโย ภาชนิยวิเสโส. ปุคฺคลสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. คิหี จ สงฺโฆ จ คิหิสงฺฆา, เตสํ สนฺตกา คิหิสงฺฆิกา.

753. ‘쟁반 등’에서 ‘등’이라는 단어에는 작은 그릇(vaṭṭaka) 등이 포함된다. ‘와따까’는 반달 모양의 금속 등으로 만든 그릇의 한 종류이다. ‘개인의(Puggalassa)’란 비구의 것이다. 재가자와 승가는 ‘재가-승가’이며, 그들의 소유는 ‘재가-승가 소유(gihisaṅghikā)’이다.

๗๕๔. ยํ กิญฺจิ ปตฺตนฺติ สตฺตสุ ปตฺเตสุ ยํ กิญฺจิ ปตฺตํ. โวทกํ กตฺวาติ วิคโตทกํ กตฺวา. ปฏิสาเมยฺยาติ นิกฺเขปารหฏฺฐาเน นิกฺขิปนวเสน, ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา พนฺธนวเสน วา สงฺโคเปยฺย.

754. ‘어떤 발우든’이란 일곱 종류의 발우 중 어떤 발우든. ‘물기를 없게 하여’란 물을 제거하여. ‘갈무리해야 한다’는 것은 보관하기에 적당한 장소에 보관하거나, 주머니에 넣어 묶는 방식으로 잘 보관해야 한다는 것이다.

๗๕๕. โอตาเปตุนฺติ อาตเป, อคฺคิมฺหิ วา ตาเปตุํ. อุณฺเหติ ตสฺมึเยว อุณฺเห. น นิทเหตพฺโพติ น ฌาเปตพฺโพ. สีสาปนยนเมว น วฏฺฏตีติ น นิทเหตพฺโพติ อตฺโถ อธิกนิวารเณเนว วิญฺญายติ.

755. ‘말리기 위해(Otāpetuṃ)’란 햇볕이나 불에 따뜻하게 하는 것이다. ‘열기에’란 바로 그 열기에. ‘태워서는 안 된다(Na nidahetabbo)’는 것은 그을리게 해서는 안 된다는 것이다. 머리 부분을 치우는 것조차 허용되지 않는다는 것은 태워서는 안 된다는 뜻으로, 과도한 금지를 통해 알 수 있다.

๗๕๖. มิฑฺฒนฺเตติ มิฑฺฒิยา อนฺเต. ปริภณฺฑนฺเตติ ปมุเข มหามิฑฺฒิยา อนฺเต. ‘‘วิตฺถิณฺเณติ อนฺตมโส ทฺวิปตฺตมตฺโตกาสวิตฺถาเร’’ติ เกจิ. ฐเปตุํ ปน วฏฺฏตีติ โยชนา, วลยาทิอาธาเรน วินาปิ ฐเปตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ‘‘มิฑฺฒิยา ปมุเข มิฑฺฒิยา จ ขรภูมิปเทสาทีสุ จ วลยมตฺถเก ฐเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ วทนฺติ.

756. ‘침상 끝에(Miḍḍhante)’란 침상의 끝에. ‘테두리 끝에(Paribhaṇḍante)’란 문 앞의 큰 침상 끝에. “넓은 곳이란 적어도 두 발우 정도의 공간의 넓이이다”라고 어떤 이들은 말한다. ‘놓는 것은 허용된다’는 연결은 받침대(valaya) 등의 지지대 없이도 놓는 것이 허용된다는 뜻이다. “침상 앞이나 침상의 거친 바닥 지점 등에서 받침대 위에 놓는 것은 허용된다”라고 그들은 말한다.

๗๕๗. ทารุอาธารเกติ อุทุกฺขลสทิเส ทารุมเย อาธาเร. ทฺเว ปตฺเต ฐเปตุมฺปิ วฏฺฏตีติ ปตฺตมตฺถเก อปรสฺสาปิ ปตฺตสฺส ฐปนวเสน ทฺเว ปตฺเต ฐเปตุมฺปิ วฏฺฏติ. อปิ-สทฺเทน [Pg.338] เอกสฺมึ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. อยเมว นโยติ ‘‘ทฺเวปิ ปตฺเต ฐเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ อยํ นโย. ทณฺฑภูมิอาธารเกสูติ เอตฺถ ทณฺฑาธาโร นาม พหูหิ ทณฺเฑหิ กโต. ภูมิอาธารโก นาม ภูมิยํ กโต อาลวาลวลยากาโร สิลิฏฺฐาธาโร. ‘‘ทนฺตเวตฺตลตาทิมโย ภูมิอาธารโก’’ติ เกจิ.

757. "나무 받침대(dāruādhāraka)에"란 절구와 비슷하게 나무로 만든 받침대를 의미한다. "발우 두 개를 놓는 것도 적절하다"는 것은 발우 위에 또 다른 발우를 놓는 방식으로 발우 두 개를 놓는 것도 허용된다는 뜻이다. "조차(api)"라는 단어를 통해 한 개를 놓는 것은 말할 필요도 없음을 보여준다. "이것이 바로 그 방식이다"라는 것은 "발우 두 개를 놓는 것이 허용된다"는 이 방식을 가리킨다. "막대기 받침대와 바닥 받침대(daṇḍabhūmiādhāraka)들"에서 막대기 받침대란 여러 개의 막대기로 만든 것이다. 바닥 받침대란 바닥에 만든 구덩이 모양의 매끄러운 받침대를 말한다. 어떤 이들은 "상아나 등나무, 넝쿨 등으로 만든 바닥 받침대"라고도 한다.

๗๕๘-๙. ตฏฺฏิกายาติ ตาลปณฺณาทีหิ กตตฏฺฏิกาย. โปตฺถเกติ มกจิวากมเย วา รุกฺขวากมเย วา อตฺถรเณ. กฏสารเกติ ตาลปณฺณาทีหิ วีเต อตฺถรเณ. ปริภณฺฑกตายาติ กตโคมยปริภณฺฑาย. อปิ-สทฺเทน สุธากมฺมํ กตฺวา ปาสาเณน ฆํสิตฺวา มฏฺฐกตาย ภูมิยา วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. วาลุกาสุ วาติ เลฑฺฑุปาสาณสกฺขรกปาลาทิอมิสฺสาสุ สณฺหสุขุมวาลุกาสูติ วุตฺตํ โหติ. เตเนวาห ‘‘ตถารูปาสู’’ติอาทิ. รชมฺหิ สนฺเตปิ อสนฺเตปิ วิสุํเยว ‘‘ขรภูมิยา น ฐเปตพฺพ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘สรชายา’’ติ อิมินา รโชกิณฺณํ สณฺหภูมิมาห. ขรภูมิยาติ ผรุสภูมิยา.

758-9. "멍석(taṭṭikā)에"란 종려나무 잎 등으로 만든 멍석을 말한다. "포대(potthaka)에"란 삼 껍질이나 나무 껍질로 만든 깔개를 말한다. "가마니(kaṭasāraka)에"란 종려나무 잎 등으로 짠 깔개를 말한다. "정비된 곳(paribhaṇḍakatā)"이란 소똥으로 정비된 곳을 말한다. "조차(api)"라는 단어를 통해 석회칠을 하고 돌로 문질러 매끄럽게 만든 바닥은 말할 필요도 없음을 보여준다. "모래 위(vālukāsu)"란 흙덩이, 돌, 자갈, 토기 조각 등이 섞이지 않은 곱고 부드러운 모래 위를 말한다. 그래서 "그와 같은 곳" 등이라고 말한 것이다. 먼지가 있든 없든 별도로 "거친 바닥(kharabhūmi)에 놓지 말아야 한다"고 하였으므로, "먼지가 있는(sarajā)"이라는 말은 먼지가 덮인 부드러운 바닥을 뜻한다. "거친 바닥(kharabhūmi)"이란 거칠고 딱딱한 바닥을 말한다.

๗๖๐. ลคฺเคตุนฺติ โอลมฺเพตุํ. ทณฺฑโกฏิยา, นาคทนฺตโกฏิยา จ ปตฺตมุเขน ปกฺขิปิตฺวา ฐปนมฺปิ ลคฺคนํ นาม. ฉตฺตงฺกมญฺจปีเฐสูติ ฉตฺเต, องฺเก, มญฺจปีเฐ จ.

760. "걸어두는 것(laggetuṃ)"이란 매다는 것을 의미한다. 막대기 끝이나 벽걸이(nāgadanta) 끝에 발우 입구를 끼워 놓는 것도 걸어두는 것에 해당한다. "산(chatta), 무릎(aṅka), 침상(mañca), 의자(pīṭha)에"란 산, 무릎, 침상, 의자 위를 말한다.

๗๖๑. อฏนีสูติ องฺเคสุ. พนฺธิตฺวาติ ถวิกาย อํสวทฺธนกาทินา เยน เกนจิ พนฺธิตฺวา. โอลมฺเพตุมฺปีติ ลคฺเคตุมฺปิ. ‘‘ฐเปตุํ อุปรี’’ติ ปทจฺเฉโท.

761. "프레임(aṭanī)에"란 가구의 부재(部材)들을 말한다. "묶어서(bandhitvā)"란 발우 주머니의 어깨 끈 등으로 무엇이든 묶는 것을 말한다. "매다는 것(olambetumpī)"은 걸어두는 것과 같다. "위에 놓는다"는 "ṭhapetuṃ uparī"로 띄어 읽는다.

๗๖๒. มญฺจปีฐฏฺฏเกติ มญฺจปีเฐสุ ฐปิตปตฺตา ยถา น ปตนฺติ, ตถา อฏนิมตฺถเก ทารุนา ปริกฺเขเป กเต มญฺจปีฐฏฺฏกา [Pg.339] นาม โหนฺติ, ตาทิเส มญฺจปีฐฏฺฏเก ฐเปตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ภตฺตปูโรปีติ ภตฺตสฺส ปูโรปิ. อปิ-สทฺเทน ยาคุเตลปริปูริตสฺสาปิ สงฺคโห. ตุจฺฉปตฺเต วินิจฺฉโย ยถาวุตฺโตเยว. ปูรณํ ปูโร, ภตฺตสฺส ปูโร ภตฺตปูโร.

762. "침상과 의자의 선반(mañcapīṭhaṭṭake)"이란 침상이나 의자에 놓인 발우가 떨어지지 않도록 프레임 위에 나무로 둘레를 만든 것을 말하며, 그러한 침상과 의자의 선반에 놓는 것은 허용된다는 뜻이다. "밥이 가득 찬 것도(bhattapūropī)"란 밥이 가득 찬 경우도 포함한다. "조차(api)"라는 단어를 통해 죽이나 기름이 가득 찬 발우도 포함된다. 빈 발우에 대한 판결은 앞서 말한 바와 같다. "pūra"는 가득 참이며, "bhattapūra"는 밥이 가득 찬 것이다.

ติภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번의 송독(Tibhāṇavāra)에 대한 설명이 끝났다.

๗๖๓. กวาฏนฺติ ทฺวารกวาฏผลกํ. ‘‘เสนาสเน ทฺวารกวาฏวาตปานกวาฏาที’’ติอาทีสุ ทฺวารผลกํ ‘‘กวาฏ’’นฺติ หิ วุตฺตํ. น ปณาเมยฺยาติ น นาเมยฺย น จาเลยฺย, น จ ปิทเหยฺยาติ อตฺโถ. ปตฺตํ หตฺเถ ยสฺส โส ปตฺตหตฺโถติ ภินฺนาธิกรโณยํ พาหิรตฺถสมาโส ‘‘วชิรปาณี’’ติอาทีสุ วิย. ‘‘ปณาเมยฺย อสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท.

763. "문짝(kavāṭa)"이란 문을 이루는 판을 말한다. "처소의 문짝, 창문의 문짝 등"의 문맥에서 문판을 "kavāṭa"라고 한다. "기울이지 말아야 한다(na paṇāmeyyā)"는 것은 기울이거나 흔들거나 닫지 말아야 한다는 뜻이다. "발우를 손에 든 자(pattahatta)"란 손에 발우가 있는 자를 말하며, 이는 "vajirapāṇī(금강저를 손에 든 자)"와 같은 소유복합어이다. "paṇāmeyya assā"로 띄어 읽는다.

๗๖๔. น นีหเรยฺย ปตฺเตน จลกานีติ รสํ ปิวิตฺวา ปาติตมธุกผลฏฺฐิกาทิ ฉฑฺฑิตานิ พหิ ฉฑฺเฑตุํ ปตฺเตน น นีหเรยฺย. อฏฺฐิกานิ วาติ ปนสฏฺฐิโกลฏฺฐิอาทิอฏฺฐิกานิ วา. อุจฺฉิฏฺฐมุทกนฺติ มุขโธวนาทิกํ อุจฺฉิฏฺฐมุทกํ. ปตฺเตน นีหรนฺตสฺสาติ โยชนา, พหิ ฉฑฺเฑตุํ ตํ ปตฺเต อาสิญฺจิตฺวา หรนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. อิตรถา อุจฺฉิฏฺฐปตฺตโธวโนทกมฺปิ เตเนว ปตฺเตน พหิ น นีหริตพฺพํ สิยา.

764. "발우로 찌꺼기(calaka)를 내버리지 말아야 한다"는 것은 즙을 마시고 뱉어낸 목과(madhuka) 열매의 씨앗 등 버려야 할 것들을 밖으로 버리기 위해 발우로 가져가지 말아야 한다는 뜻이다. "씨앗들(aṭṭhikāni) 혹은"이란 바라밀(panasa) 씨앗, 대추(kola) 씨앗 등의 씨앗들을 말한다. "찌꺼기 물(ucchiṭṭhamudaka)"이란 세수 등을 하고 남은 찌꺼기 물을 말한다. "발우로 내가는 자(pattena nīharantassa)"와 연결되는데, 밖으로 버리기 위해 그것을 발우에 부어 옮기는 자를 말한다. 그렇지 않다면(식사 후) 발우를 씻은 물조차 그 발우로 밖으로 내버리지 못하게 될 것이다.

๗๖๕. ปฏิคฺคเหติ มุขโธวโนทกนฺติ ปฏิคฺคโห, เขฬมลฺลโกว. มุขโต นีหฏนฺติ มุเขน ฉฑฺฑิตํ มํสขณฺฑาทิ ยํ กิญฺจิ.

765. "세수물을 받는 그릇(paṭiggaheti mukhadhovanodakaṃ)"이란 타구(paṭiggaho)와 같으며, 가래를 뱉는 그릇을 말한다. "입에서 나온 것(mukhato nīhaṭaṃ)"이란 입으로 뱉어낸 고기 조각 등 무엇이든 해당한다.

๗๖๖. วินสฺสตีติ วิพฺภเมน วา สิกฺขาปจฺจกฺขาเนน วา กาลกิริยาย วา วินสฺสติ. อถ วา โยติ ปจฺจตฺตวจนํ ‘‘ยสฺสา’’ติ สามิวเสน ปริณาเมตฺวา ยสฺส ภิกฺขุโน [Pg.340] ปตฺโต เภเทน วา อจฺเฉเทน วา โจริกาย หรเณน วา นสฺสติ, ตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา.

766. "상실된다(vinassati)"는 것은 환속이나 학습의 포기 혹은 죽음으로 상실되는 것을 말한다. 또한 "yo(누구든)"라는 주격을 "yassa(누구의)"라는 소유격으로 바꾸어, 어떤 비구의 발우가 깨지거나 분실되거나 도둑에게 도난당하여 없어졌을 때, 그에게는 죄가 없다는 것으로 연결된다.

๗๖๗. ปฐมสฺสาติ ปตฺตวคฺคสฺส ปฐมํ สงฺคหิตตฺตา ปฐมสฺส. ปตฺตสฺสาติ ปตฺตสิกฺขาปทสฺส. ปฐเมนาติ จีวรวคฺคสฺส ปฐมํ สงฺคหิตตฺตา ปฐเมน กถิเนนาติ สมฺพนฺโธ. มเหสินาติ มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทโย คุเณ เอสิ คเวสีติ มเหสิ. ปฐมสฺส ปตฺตสฺส สมุฏฺฐานาทโย สพฺเพ อิธ อนิทฺทิฏฺฐวินิจฺฉยา ปฐเมน กถิเนน สมา สทิสา อิติ มเหสินา มตา อนุมตา อนุญฺญาตาติ โยชนา.

767. "첫 번째의(paṭhamassa)"란 발우편(Pattavagga)에서 첫 번째로 수록되었기 때문에 첫 번째라 한다. "발우의(pattassa)"란 발우 식차파다를 말한다. "첫 번째와(paṭhamena)"란 가사편(Cīvaravagga)에서 첫 번째로 수록된 첫 번째 카티나(kathina)와 연결된다. "대선인(Mahesi)"이란 커다란 계의 무리(sīlakkhandha) 등의 덕을 구하는 자이므로 대선인이라 한다. 첫 번째 발우(식차파다)의 발생 원인(samuṭṭhāna) 등 여기서 명시되지 않은 모든 판결은 첫 번째 카티나와 동일하다고 대선인에 의해 간주되고 승인되고 허용되었다는 뜻이다.

ปฐมปตฺตกถาวณฺณนา.

첫 번째 발우 이야기에 대한 설명.

๗๖๘. ปญฺจ พนฺธนานิ อูนานิ ยสฺส โส ปญฺจพนฺธนอูโน, ปตฺโต, ตสฺมึ, อพนฺธนญฺจ เอกทฺวิติจตุพนฺธนญฺจ ‘‘ปญฺจพนฺธนอูน’’นฺติ คหิตํ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘อูนปญฺจพนฺธโน นาม ปตฺโต อพนฺธโน วา เอกพนฺธโน วา ทฺวิพนฺธโน วา ติพนฺธโน วา จตุพนฺธโน วา’’ติ (ปารา. ๖๑๓). พนฺธเน อกเตปิ พนฺธนารโห วกฺขมานลกฺขณราชิยุตฺโตปิ ‘‘อูนปญฺจพนฺธโนเยวา’’ติ คเหตพฺโพ. เอตฺถ อพนฺธโน นาม ยสฺส พนฺธนเมว นตฺถิ, โส. เตเนวาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยสฺมา อพนฺธนสฺสปิ ปตฺตสฺส ปญฺจ พนฺธนานิ น ปูเรนฺติ สพฺพโส นตฺถิตายา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๑๒-๖๑๓). ทฺวงฺคุลปฺปมาณโต อูนราชิยุตฺโต อพนฺธโนกาโสปิ ‘‘อพนฺธโนเยวา’’ติ คเหตพฺโพ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘อพนฺธโนกาโส นาม ปตฺโต ยสฺส ทฺวงฺคุลา ราชิ น โหตี’’ติ (ปารา. ๖๑๓).

768. 다섯 군데의 꿰맨 자국(bandhana)이 안 되는 것을 "다섯 군데 꿰맨 자국 미만(pañcabandhanaūna)"이라 하며, 발우에서 꿰맨 자국이 없는 것과 한 군데, 두 군데, 세 군데, 네 군데 꿰맨 자국이 있는 것을 "다섯 군데 꿰맨 자국 미만"으로 취급한다. 팔리 본문에서 "다섯 군데 꿰맨 자국 미만이란 발우에 꿰맨 자국이 없거나, 한 군데, 두 군데, 세 군데, 혹은 네 군데 꿰맨 자국이 있는 것을 말한다"고 한 바와 같다. 꿰매지 않았더라도 나중에 설명할 특징인 금(rāji)이 있어 꿰매야 할 정도인 것도 "다섯 군데 꿰맨 자국 미만"으로 간주해야 한다. 여기서 "꿰맨 자국이 없는 것(abandhano)"이란 꿰맨 자국 자체가 전혀 없는 것을 말한다. 그래서 주석서에서 "꿰맨 자국이 없는 발우도 전혀 없기 때문에 다섯 군데의 꿰맨 자국을 채우지 못하기 때문이다"라고 하였다. 두 손가락 마디(dvaṅgula) 미만의 금이 있어 꿰맬 필요가 없는 경우도 "꿰맨 자국이 없는 것"으로 간주해야 한다. 팔리 본문에서 "꿰맬 필요가 없는 곳이란 발우에 두 손가락 마디 정도의 금이 없는 것을 말한다"고 한 바와 같다.

๗๖๙. อุทฺทิฏฺฐนฺติ ‘‘พนฺธโนกาโส นาม ปตฺโต ยสฺส ทฺวงฺคุลา ราชิ โหตี’’ติ (ปารา. ๖๑๓) ปทภาชเน วุตฺตํ. ทฺวงฺคุลาย ราชิยา เอกญฺจ พนฺธนนฺติ โยชนา. ‘‘มุขวฏฺฏิโต เหฏฺฐา ภฏฺฐา’’ติ [Pg.341] อฏฺฐกถาวจนโต (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๑๒-๖๑๓) ‘‘สพฺพาปิ ราชิโย มุขวฏฺฏิโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา ภฏฺฐาเยว คเหตพฺพา’’ติ นิสฺสนฺเทเห วุตฺตํ. มุขวฏฺฏึ วินา อญฺญตฺถาปิ อูนปญฺจพนฺธเน วา อูนปญฺจพนฺธโนกาเส วา สติ โสปิ ปตฺโต อูนปญฺจพนฺธโน น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘‘มุขวฏฺฏิโต ปฏฺฐายา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๑๒-๖๑๓) อฏฺฐกถายํ นิยเมตฺวา วจนํ วีมํสิตพฺพํ. อิธ ปน ตถา นิยโม น ทสฺสิโต, ตสฺมา อยเมว วินิจฺฉโย สามญฺเญน วุตฺตาย ปาฬิยา อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ สเมติ. จ-การสฺส อวุตฺตสมุจฺจยตฺถตฺตา ทฺวงฺคุลทฺวงฺคุลาหิ ทฺวีหิ ทฺเว พนฺธนานิ จ ตีณิ พนฺธนานิ จาติ อิทมฺปิ วุตฺตเมว โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยสฺส ปน ทฺเว ราชิโย, เอกาเยว วา จตุรงฺคุลา, ตสฺส ทฺเว พนฺธนานิ ทาตพฺพานิ. ยสฺส ติสฺโส, เอกาเยว วา ฉฬงฺคุลา, ตสฺส ตีณิ พนฺธนานิ ทาตพฺพานี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๑๒-๖๑๓).

769. ‘결속할 수 있는 자리란 두 손가락 너비의 줄이 있는 발우를 말한다’(파라지까 613)라고 단어 해석에서 설해졌다. 두 손가락 너비의 줄 하나가 한 번의 결속이라는 결합이다. ‘입구 테두리로부터 아래로 내려와서’라는 주석서의 문구(파라지까 주석서 2.612-613)로부터 ‘모든 줄은 입구 테두리로부터 시작하여 아래로 내려온 것만을 취해야 한다’라고 의심의 여지 없이 설해졌다. 입구 테두리를 제외하고 다른 곳이라도 다섯 군데 미만의 결속이나 다섯 군데 미만의 결속할 자리가 있다면, 그 발우 또한 다섯 군데 미만의 결속이 된 것이 아니라고 말할 수 없다. 그러므로 주석서에서 ‘입구 테두리로부터 시작하여’라고 한정한 문구는 검토되어야 한다. 그러나 여기서는 그와 같은 한정이 보이지 않으므로, 이 판결 자체가 일반적으로 설해진 빠알리 본문과 분명히 일치하고 부합한다. ‘차(ca)’라는 단어는 언급되지 않은 것을 포함하는 의미이므로, 두 손가락 너비씩 두 줄이면 두 번의 결속이고, 세 줄이면 세 번의 결속이라는 점 또한 설해진 셈이다. 주석서에서 ‘어떤 이에게 두 줄이 있거나 혹은 네 손가락 너비의 한 줄이 있다면 그에게는 두 번의 결속이 주어져야 한다. 어떤 이에게 세 줄이 있거나 혹은 여섯 손가락 너비의 한 줄이 있다면 그에게는 세 번의 결속이 주어져야 한다’(파라지까 주석서 2.612-613)라고 설한 바와 같다.

อูนปญฺจพนฺธนปตฺเตสุ อนฺติมปตฺตสฺส วิภาคํ ทสฺเสตุมาห ‘‘พนฺธนานิ จา’’ติอาทิ. มุขวฏฺฏิยา อฏฺฐงฺคุลปฺปมาณานํ จตุนฺนํ ราชีนํ จตฺตาริ พนฺธนานิ จาติ วุตฺตํ โหติ. จกาโร ปุพฺเพ วุตฺตสฺเสว สมุจฺจยํ กโรติ. อฏฺฐงฺคุลราชิยา ตถาติ มุขวฏฺฏิโต ปฏฺฐาย อฏฺฐงฺคุลายามํ ภฏฺฐาย ราชิยา ทฺวงฺคุลทฺวงฺคุลมตฺเต ฐาเน เตเนว นีหาเรน พทฺธานิ จตฺตาริ พนฺธนานิ จาติ อตฺโถ.

다섯 군데 미만의 결속이 된 발우들 중에서 마지막 발우의 구분을 보이기 위해 ‘결속들과(bandhanāni cā)’ 등을 설하였다. 입구 테두리로부터 여덟 손가락 분량인 네 개의 줄은 네 번의 결속이라는 의미이다. ‘차(ca)’라는 단어는 앞에서 언급된 것을 합치는 역할을 한다. ‘여덟 손가락 너비의 줄도 그와 같다’는 것은 입구 테두리로부터 시작하여 여덟 손가락 길이로 내려온 줄에 대해, 두 손가락 너비씩의 장소마다 동일한 방식으로 결속된 네 번의 결속을 의미한다.

๗๗๐. เอวํ อูนปญฺจพนฺธนปตฺตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปริปุณฺณปญฺจพนฺธนปตฺตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปญฺจ วา’’ติอาทิ. มุขวฏฺฏิยา ทฺวงฺคุลทฺวงฺคุลายามํ โอติณฺณา ปญฺจ ราชิโย จ. วา-สทฺเทน ปญฺจพนฺธนวิกปฺปา ทสฺสิตา. เอกา วาปิ ทสงฺคุลาติ มุขวฏฺฏิโต ทสงฺคุลายามา เอกา วา ราชิ โหติ. อปิ-สทฺเทน ตสฺสา ราชิยา พนฺธโน ปญฺจพนฺธนปกฺโข ทสฺสิโต. อยํ ปตฺโตติ [Pg.342] ยสฺส ปญฺจ ราชิโย วา ตตฺถ พนฺธนานิ ปญฺจพนฺธนานิ วา, ทสงฺคุลา เอกา ราชิ วา ตตฺถ พนฺธนานิ ปญฺจพนฺธนานิ วา สนฺติ, อยํ ปตฺโต ปญฺจพนฺธโน นาม.

770. 이와 같이 다섯 군데 미만의 결속이 된 발우를 보인 뒤, 이제 완전히 다섯 군데의 결속이 된 발우를 보이기 위해 ‘혹은 다섯(pañca vā)’ 등을 설하였다. 입구 테두리로부터 두 손가락 너비씩 내려온 다섯 개의 줄을 말한다. ‘와(vā)’라는 단어는 다섯 번의 결속의 변형들을 나타낸다. ‘혹은 열 손가락 너비의 한 줄’이란 입구 테두리로부터 열 손가락 길이의 한 줄이 있는 경우이다. ‘아삐(api)’라는 단어는 그 줄의 결속이 다섯 번의 결속의 부류에 속함을 나타낸다. ‘이 발우’란 다섯 개의 줄이 있거나 그곳에 다섯 번의 결속이 있는 발우, 또는 열 손가락 너비의 한 줄이 있거나 그곳에 다섯 번의 결속이 있는 발우를 말하며, 이 발우를 다섯 번 결속된 발우라고 한다.

๗๗๑. เอตฺตาวตา มตฺติกาปตฺเต วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อโยปตฺเต ทสฺเสตุมาห ‘‘อโยปตฺโต’’ติอาทิ. ฉิทฺทานิ ปฏิจฺฉาเทตุํ พนฺธิตพฺพานิ อโยปฏฺฏานิ โลหมณฺฑลกานิ นาม. ‘‘ภณฺฑี’’ติปิ ตสฺเสว ปริยาโย. ภณฺฑิตพฺพํ พนฺธิตฺวา ฉิทฺเท ปฏิจฺฉาทิเตปิ ยตฺถ อสณฺหตาย อามิสํ ติฏฺฐติ, ตาทิโสปิ อปตฺโตเยวาติ อาห ‘‘มฏฺโฐ วฏฺฏตี’’ติ. อโยจุณฺเณน วาณิยาติ เอตฺถาปิ ‘‘มฏฺโฐ วฏฺฏตี’’ติ สมฺพนฺธนียํ.

771. 이로써 진흙 발우에 대한 판결을 보이고, 이제 철제 발우에 대해 보이기 위해 ‘철제 발우(ayopatto)’ 등을 설하였다. 구멍을 가리기 위해 결속해야 할 철제 띠는 금속 원반 조각들을 말한다. ‘반디(bhaṇḍī)’ 또한 그것의 동의어이다. 수선해야 할 곳을 결속하여 구멍을 가렸더라도, 매끄럽지 않아 음식물이 끼어 있다면 그러한 것 또한 발우가 아니라고 보아야 하기에 ‘매끄러워야 한다’라고 하였다. ‘철 가루와 풀로써’라는 문구에서도 ‘매끄러워야 한다’는 내용이 연결되어야 한다.

๗๗๒. ตสฺส นิสฺสคฺคิยํ สงฺฆสฺส นิสฺสฏฺฐํ ตํ ปตฺตํ ตสฺมึ อนุกมฺปาย อคณฺหนฺตสฺสาติ โยชนา, ‘‘สงฺฆมชฺเฌ นิสฺสชฺชิตพฺโพ’’ติ (ปารา. ๖๑๓) วจนโต สงฺฆมชฺเฌ นิสฺสฏฺฐํ ตสฺส ตํ ปตฺตํ ตสฺมึ ปตฺตนิสฺสชฺชเก ปุคฺคเล อนุกมฺปาย อคณฺหนฺตสฺส.

772. ‘그것(그 발우)은 니사끼야로 승가에 내놓아진 것인데, 그 발우를 그(내놓은 자)에 대한 자비심으로 받지 않는 자에게’라고 문장이 연결된다. ‘승가 대중 가운데 내놓아야 한다’(파라지까 613)는 문구로부터, 승가 대중 가운데 내놓아진 그 발우를 그 발우를 내놓은 사람에 대한 자비심으로 받지 않는 자를 의미한다.

๗๗๓. ทียมาเน ตุ ปตฺตสฺมินฺติ อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน วิญฺญาปิตนวปตฺเต ภิกฺขุมฺหิ ตํ ปตฺตํ สงฺฆมชฺเฌ นิสฺสชฺชิตฺวา อาปตฺตึ เทเสตฺวา นิสินฺเน จตสฺโส อคติโย อคมนํ, คหิตาคหิตชานนนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา ปฐมํ สงฺฆํ ยาจิตฺวา ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย สงฺเฆน ปตฺตคาหกํ กตฺวา สมฺมเตน นิสฺสฏฺฐปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา ตสฺมึ สงฺเฆ สงฺฆตฺเถรโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน อุปสงฺกมฺม วิญฺญายมานํ คุณํ วตฺวา ปณามิเต. ยสฺสาติ ตสฺมึ สงฺฆมชฺเฌ นิสินฺนสฺส ยสฺส [Pg.343] ภิกฺขุโน, โรจนตฺถโยเค สมฺปทานวจนํ. โส ทียมาโน ปตฺโต. ตํ ทียมานํ ปตฺตํ.

773. ‘발우가 주어질 때’란, 다섯 군데 미만으로 수선된 발우가 있음에도 새 발우를 요구한 비구가 그 발우를 승가 대중 가운데 내놓고 죄를 고백하고 앉아 있을 때, 네 가지 그릇된 길(agati)에 빠지지 않고 받은 것과 받지 않은 것을 아는 이 다섯 가지 요소를 갖춘 비구가 먼저 승가에 요청하여 백이갈마로 승가에 의해 발우 수령자로 승인되어, 내놓아진 발우를 손으로 잡고 그 승가에서 승가 어른으로부터 차례대로 다가가 장점을 말하며 권했을 때를 말한다. ‘누구의(yassa)’란 그 승가 대중 가운데 앉아 있는 비구를 가리키며, ‘로짜나(rocana, 선호)’의 의미가 있는 단어와 결합하여 여격으로 쓰였다. ‘그것은 주어지는 발우’이다. 즉 그 주어지는 발우를 의미한다.

๗๗๔. ทีปิโตติ ‘‘อปตฺตกสฺส น คาเหตพฺโพ’’ติ (ปารา. ๖๑๕) วุตฺโต. ตตฺถาติ ตสฺสํ ภิกฺขุปริสายํ. ปตฺตปริยนฺโตติ เอตฺถ ‘‘เอวํ ปริวตฺเตตฺวา ปริยนฺเต ฐิตปตฺโต’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๑๕) อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา เตน ปตฺตปริวตฺตเนน อาคโต วา สพฺเพหิ อคฺคหิตตฺตา อาคโต โส เอว วา ปตฺโต ปริยนฺโต นาม โหตีติ อตฺโถ. ตสฺส ภิกฺขุโนติ ปตฺตํ นิสฺสชฺชิตฺวา นิสินฺนสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน.

774. ‘설명되었다’는 것은 ‘발우가 없는 자에게는 받게 해서는 안 된다’(파라지까 615)라고 설해진 것을 의미한다. ‘거기서’란 그 비구 대중 가운데서이다. ‘발우의 끝(pattapariyanto)’이란 여기서 ‘이와 같이 돌려서 끝에 머문 발우’(파라지까 주석서 2.615)라고 주석서에 설해졌으므로, 그 발우의 회전을 통해 돌아왔거나 모든 이가 받지 않아서 돌아온 바로 그 발우가 끝(pariyanta)이 된다는 의미이다. ‘그 비구의’란 발우를 내놓고 앉아 있는 그 비구를 말한다.

๗๗๕. ตนฺติ อตฺตโน ทินฺนํ ตํ ปริยนฺตปตฺตํ. อปฺปเทเสติ มญฺจปีฐาทิอฏฺฐาเน. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘มญฺจปีฐฉตฺตนาคทนฺตาทิเก อเทเส’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๑๕). วิสฺสชฺเชตีติ อญฺญสฺส เทติ. อตฺตนา อทาเปตฺวา อญฺเญน ตํ ปตฺตํ สยเมว อตฺตโน คเหตฺวา อญฺญํ อนุรูปํ ปตฺตํ ทิยฺยมานํ คณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อโภเคน ปริภุญฺชตีติ ยาคุรนฺธนาทิวเสน ปริภุญฺชติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อโภเคนาติ ยาคุรนฺธนรชนปจนาทินา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๑๕). ‘‘อนฺตรามคฺเค ปน พฺยาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน อญฺญสฺมึ ภาชเน อสติ มตฺติกาย ลิมฺปิตฺวา ยาคุํ วา ปจิตุํ อุทกํ วา ตาเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๑๕) อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา ตาทิเส ฐาเน ตถาปิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ เอตฺถ วิเสโส.

775. ‘그것을’이란 자신에게 주어진 그 마지막 발우를 말한다. ‘적절하지 않은 장소에’란 침상이나 의자 등이 아닌 장소를 말한다. 주석서에서 ‘침상, 의자, 일산, 벽의 못 등 적절하지 않은 장소에’(파라지까 주석서 2.615)라고 설한 바와 같다. ‘포기한다’는 것은 남에게 주는 것이다. 스스로 주게 하지 않고 다른 이가 그 발우를 직접 가져가게 한 뒤, 자신은 주어지는 다른 적당한 발우를 받는 것은 타당하다고 주석서에 설해졌다. ‘다른 용도로 사용한다’는 것은 죽을 끓이는 등의 용도로 사용하는 것을 말한다. 주석서에서 ‘다른 용도란 죽을 끓이거나 염료를 달이는 등의 일이다’(파라지까 주석서 2.615)라고 설한 바와 같다. ‘그러나 길을 가다 병이 생겼을 때 다른 그릇이 없다면 진흙을 발라 죽을 끓이거나 물을 데우는 데 사용하는 것은 타당하다’(파라지까 주석서 2.615)라고 주석서에 설해졌으므로, 그러한 상황에서는 그렇게 사용하는 것도 타당하다는 것이 여기서의 특별한 규정이다.

๗๗๖. นฏฺเฐติ อตฺตโน ปริภุญฺชิยมาเน ปตฺเต โจรคฺคหณาทินา นฏฺเฐ. ภินฺเนติ เภทมุปคเต. อนาปตฺตีติ อญฺญํ ปตฺตํ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺติ. ปกาสิตาติ ‘‘อนาปตฺติ นฏฺฐปตฺตสฺส ภินฺนปตฺตสฺส ญาตกานํ ปวาริตานํ อญฺญสฺสตฺถาย [Pg.344] อตฺตโน ธเนนา’’ติอาทินา (ปารา. ๖๑๗) นเยน ปาฬิยํ เทสิตา. อิธ ‘‘อญฺญสฺสตฺถายา’’ติ วุตฺตตฺตา อตฺตโน วฬญฺชิยมาเน ปตฺเต สติปิ อญฺญสฺสตฺถาย ปตฺตํ วิญฺญาเปตุํ วฏฺฏติ. ญาตกาทีนํ คณฺหโตติ เอตฺถ ‘‘สนฺตก’’นฺติ ลพฺภติ. อตฺตโน ธเนนาติ โยชนา. เอตฺถ ธนํ นาม สุตฺตวตฺถาทิ กปฺปิยวตฺถุ.

776. ‘Naṭṭha(잃어버림)’는 자신이 사용하던 발우를 도둑이 훔쳐가는 등의 이유로 잃어버린 것을 의미한다. ‘Bhinna(깨짐)’는 파손된 것을 의미한다. ‘Anāpatti(죄가 없음)’는 다른 발우를 청하는 자에게 죄가 없음을 의미한다. ‘Pakāsitā(설해짐)’는 “발우를 잃어버린 자, 발우가 깨진 자가 친척이나 초대한 자들에게 다른 사람을 위해 자신의 재물로 [청하는 것은] 죄가 되지 않는다”(빠라지까 617) 등의 방식으로 빠알리에 설해져 있다. 여기서 ‘다른 사람을 위하여’라고 언급되었으므로, 자신이 사용하는 발우가 있더라도 다른 사람을 위해 발우를 청하는 것이 허용된다. ‘친척 등으로부터 취하는’이라는 문구에서 ‘그들의 소유’라는 의미가 도출된다. ‘자신의 재물로’라는 구절과 연결된다. 여기서 재물이란 실, 천 등 허용되는 물건(kappiyavatthu)을 말한다.

๗๗๗. เอตฺถ วิญฺญาปนํ กฺริยํ.

777. 여기서 ‘청하는 것(viññāpana)’이 행위이다.

ทุติยปตฺตกถาวณฺณนา.

두 번째 발우에 대한 이야기(Dutiyapattakathā)의 해설이다.

๗๗๘. สปฺปิอาทึ เภสชฺชนฺติ เอตฺถ ปาฬิยํ ‘‘เสยฺยถิทํ? สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิต’’นฺติ (ปารา. ๖๒๒) อุทฺทิสิตฺวา ‘‘สปฺปิ นาม โคสปฺปิ วา อชิกาสปฺปิ วา มหึสสปฺปิ วา, เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ สปฺปี’’ติ (ปารา. ๖๒๓) นิทฺทิฏฺฐํ ฆตญฺจ ‘‘เตสํเยว นวนีต’’นฺติ (ปารา. ๖๒๓) นิทฺทิฏฺฐํ นวนีตญฺจ ‘‘ติลเตลํ สาสปเตลํ มธุกเตลํ เอรณฺฑกเตลํ วสาเตล’’นฺติ (ปารา. ๖๒๓) นิทฺทิฏฺฐํ เตลญฺจ ‘‘มธุ นาม มกฺขิกามธู’’ติ (ปารา. ๖๒๓) นิทฺทิฏฺฐํ มธุญฺจ ‘‘ผาณิตํ นาม อุจฺฉุมฺหา นิพฺพตฺต’’นฺติ (ปารา. ๖๒๓) นิทฺทิฏฺฐํ คุฬาทิผาณิตญฺจาติ เอตสฺมึ ปญฺจเภสชฺชราสิมฺหิ ยํ ยํ เภสชฺชนฺติ อตฺโถ. ปุเรภตฺตนฺติ ปุเรภตฺเต. ปฏิคยฺหาติ ปฏิคฺคเหตฺวา.

778. ‘버터 등 약제’라는 것과 관련하여, 빠알리에서는 “이것은 무엇인가? 버터, 생버터, 기름, 꿀, 당밀이다”(빠라지까 622)라고 제시한 뒤, “버터(sappi)란 소의 버터, 염소의 버터, 물소의 버터, 즉 그 고기를 먹는 것이 허용되는 동물들의 버터이다”(빠라지까 623)라고 설명하고, 정제 버터(ghata)에 대해서도 “그것들의 생버터(navanīta)”라고 설명하며, 기름(tela)에 대해서는 “참기름, 겨자기름, 미후두기름(madhuka), 아주까리기름, 동물성 기름”이라고 설명하고, 꿀(madhu)은 “벌의 꿀”이라고 설명하며, 당밀(phāṇita)은 “사탕수수에서 나온 것”이라 하여 설탕 등의 당밀을 설명한다. 이 다섯 가지 약제의 무더기 중에서 각각의 약제를 의미한다. ‘식전(Purebhatta)’은 식사 전을 의미한다. ‘받아서(Paṭigayhā)’는 받아들인 후를 의미한다.

๗๗๙. ตํ ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตํ เภสชฺชํ. สตฺตาหนฺติ เอตฺถ ‘‘วฏฺฏตี’’ติ กิริยาย อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ‘‘สตฺตาหํ อติกฺกมนฺตสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. ‘‘สตฺตาหาติกฺกเม ตสฺสา’’ติ วา ปาโฐ. สตฺตาหสฺส อติกฺกโม สตฺตาหาติกฺกโม, ตสฺมึ สตฺตาหาติกฺกเม. ตสฺสาติ เภสชฺชปฏิคฺคาหกสฺส ภิกฺขุโน. ‘‘นิสฺสคฺคิย’’นฺติ อิมินา ปาจิตฺติยเมว ทสฺสิตํ. นิสฺสคฺคิยวตฺถุ ภาชนคณนาย อาปตฺตึ กโรติ. เอกสฺมึ ภาชเนปิ วิสุํ วิสุํ ฐปิตานิ นวนีตปิณฺฑคุฬปิณฺฑสกฺกรมธุปฏลานิปิ [Pg.345] อตฺตโน คณนาย อาปตฺตึ กโรนฺติ.

779. 그 식전에 받아들인 약제에 대해, ‘7일(Sattāha)’이라는 말은 여기서 ‘허용된다’는 동사와 매우 긴밀하게 연결된 목적격 표현이다. ‘7일을 경과한 자에게’라고 단어를 분석하거나, 혹은 ‘7일의 경과 후에 그에게’라고 읽기도 한다. 7일의 경과란 7일이 지난 것이며, ‘그에게’란 약제를 받은 비구에게를 뜻한다. ‘닛사기야(Nissaggiya)’라는 말로써 빠짓띠야만을 나타낸 것이다. 닛사기야의 대상물은 그릇의 개수에 따라 죄를 짓게 한다. 하나의 그릇에 있더라도 따로따로 놓인 생버터 덩어리, 당밀 덩어리, 설탕, 벌집 등은 각각의 개수에 따라 죄를 짓게 한다.

๗๘๐. คณฺหิตฺวาติ ปฏิคฺคเหตฺวา. สนฺนิธียตีติ สนฺนิธิ, สนฺนิหิตวตฺถุ, ตสฺส การกํ กรณํ อปราปรทิวสตฺถาย ฐปนํ, ตํ กตฺวา, ปจฺฉาภตฺตํ ปฏิคฺคหิตํ ยถา อปรํ ทิวสํ คจฺฉติ, ตถา กตฺวา นิกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถ. นิรามิสํ สายโตติ อามิเสน อมิสฺเสตฺวา ภุญฺชนฺตสฺส.

780. ‘가진 뒤(Gaṇhitvā)’란 받아들인 뒤를 말한다. ‘저장하다(Sannidhīyati)’란 저장함, 즉 저장된 물건을 다음 날들을 위해 보관하는 행위를 말하며, 그렇게 하여 식후에 받은 것을 다음 날로 넘어가도록 보관한다는 의미이다. ‘음식물 없이 맛보는’이란 음식물(āmisa)과 섞지 않고 먹는 자를 의미한다.

๗๘๑. อุคฺคหิตนฺติ อปฺปฏิคฺคหาเปตฺวา หตฺเถน คหิตํ. สรีรโภเคติ พหิ สรีรปริโภเคเนว.

781. ‘집어 올린 것(Uggahita)’이란 (남에게) 받지 않고 손으로 집은 것을 말한다. ‘신체의 사용(Sarīrabhoga)’이란 신체 외부의 사용만을 의미한다.

๗๘๒. คหิตํ ปฏิคฺคหิตํ. ตาเปตฺวาติ วิลียาเปตฺวา.

782. ‘가진 것’은 받아들인 것이다. ‘데워서(Tāpetvā)’란 녹여서라는 뜻이다.

๗๘๓. ‘‘สยํ ตาเปติ…เป… น โหติ โส’’ติ อิทํ สุโธตนวนีตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ทุทฺโธเตน ปน ทธิคุฬิกาทิสหิเตน สามํปาโก โหเตว. นวนีตสฺส ยํ สยํ ตาปนํ, โส สามํปาโก น โหตีติ โยชนา.

783. “스스로 데운다... (중략) ...그것은 되지 않는다”라는 말은 잘 씻은 생버터(navanīta)를 두고 한 말이다. 그러나 잘 씻지 않아 요거트 덩어리 등이 섞인 것은 스스로 익히는 것(sāmaṃpāka)이 된다. 생버터를 스스로 데우는 것은 스스로 익히는 것이 되지 않는다는 결합이다.

๗๘๔. เยน เกนจีติ อุปสมฺปนฺเนน, อนุปสมฺปนฺเนน วา.

784. ‘누구든지(Yena kenaci)’란 구족계를 받은 자이거나 받지 않은 자를 말한다.

๗๘๕. ‘‘สยํ กโรตี’’ติ อิมินา อนุปสมฺปนฺนํ นิวตฺเตติ. เตน กตํ ปน ตทหุ ปุเรภตฺตํ สามิสมฺปิ วฏฺฏติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตขีเรน วา ทธินา วา กตสปฺปิ อนุปสมฺปนฺเนน กตํ สามิสมฺปิ ตทหุ ปุเรภตฺตํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๒).

785. “스스로 만든다”라는 말로써 구족계 받지 않은 자를 제외시킨다. 그러나 그가 만든 것은 당일 식전에 음식물과 섞인 것이라도 허용된다. 주석서에서 “식전에 받은 우유나 요거트로 만든 버터를 구족계 받지 않은 자가 만들었다면, 당일 식전에 음식물과 섞인 것이라도 허용된다”라고 말한 것과 같다.

๗๘๖. สวตฺถุกสฺสาติ เอตฺถ วตฺถุ นาม ขีรทธิ.

786. ‘기초가 있는 것(Savatthuka)’에서 기초(vatthu)란 우유와 요거트를 말한다.

๗๘๗. อสฺสาติ ปฏิคฺคหิตขีรทธีหิ กตสปฺปิมาห. ‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา ตานี’’ติ วุตฺตตฺตาติ อิทํ ‘‘ยานิ โข ปน ตานิ [Pg.346] คิลานานํ ภิกฺขูนํ ปฏิสายนียานิ เภสชฺชานิ, เสยฺยถิทํ? สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ, ตานิ ปฏิคฺคเหตฺวา’’ติ (ปารา. ๖๒๒) อิมสฺมึ มาติกาปาเฐ ‘‘ยานี’’ติ วุตฺตสปฺปิอาทีนเมว ‘‘ตานิ ปฏิคฺคเหตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตาติ วุตฺตํ โหติ, ตตฺถ ขีรทธีนํ อวุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย.

787. ‘그의(Assa)’란 받아둔 우유와 요거트로 만든 버터를 말한다. “그것들을 받아서”라고 말해졌기 때문에, 즉 “병든 비구들이 맛보아야 할 약제들, 즉 버터, 생버터, 기름, 꿀, 당밀을 받아서”(빠라지까 622)라는 마띠까 본문에서 ‘약제들(yāni)’이라고 언급된 버터 등에 대해 “그것들을 받아서”라고 말했기 때문이라는 의미이다. 거기에는 우유와 요거트는 언급되지 않았다는 뜻이다.

๗๘๘. กปฺปิยสปฺปิมฺหีติ กปฺปิยมํสานํ สตฺตานํ ฆเต. อกปฺปิยสปฺปิมฺหีติ อกปฺปิยมํสานํ สตฺตานํ ฆเต, ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตาเห อติกฺกนฺเตติ วุตฺตํ โหติ.

788. ‘허용되는 버터(Kappiyasappi)’는 고기를 먹는 것이 허용되는 동물의 정제 버터를 뜻한다. ‘허용되지 않는 버터(Akappiyasappi)’는 고기를 먹는 것이 허용되는 동물이 아닌 동물의 정제 버터를 뜻하며, 이를 받아 7일이 지난 경우를 말한다.

๗๘๙. เตน สปฺปินา อกปฺปิเยน ภวิตพฺพนฺติ อิทํ ทุกฺกฏํ กถํ โหตีติ อาห ‘‘สพฺพา’’ติอาทิ. อกปฺปิยํ มํสํ เยสํ เต อกปฺปิยมํสา, มนุสฺสาทโย, สพฺเพ จ เต อกปฺปิยมํสา จาติ สพฺพากปฺปิยมํสา, เตสํ.

789. “그 버터가 허용되지 않는 것이어야 한다”는 것이 어떻게 악작죄(dukkaṭa)가 되는지에 대해 “모든(sabbā)” 등으로 설명한다. 고기가 허용되지 않는 동물들을 ‘허용되지 않는 고기를 가진 자들’이라 하며 인간 등이 이에 해당한다. 모든 허용되지 않는 고기를 가진 자들이란 모든 허용되지 않는 고기를 가진 동물들을 뜻하며, 그들의 [버터이다].

๗๙๐-๑. เอวํ เจ วฏฺฏติ, ‘‘เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ สปฺปี’’ติ กสฺมา ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตํ ปริหริตุมาห ‘‘เยส’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘เยสญฺหิ กปฺปติ มํสํ, เตสํ สปฺปี’’ติ อิทํ วจนํ กึ ปโยชนํ สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทานิ ปริจฺเฉทนิยมนสงฺขาตํ ตํปโยชนญฺจ ตพฺพิสยญฺจ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปณีตโภชนสฺสา’’ติอาทิ. ปณีตโภชนสฺส ปริจฺเฉทนิยามนนฺติ โยชนา. สตฺตาหกาลิเก ปญฺจวิเธ เภสชฺเชติ วุตฺตํ โหติ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. นิสฺสคฺคิยสฺส วตฺถูนนฺติ นิทฺธาริตพฺพทสฺสนํ. นิสฺสคฺคิยสฺสาติ เอตฺถ ตํเหตุกสฺส ปาจิตฺติยสฺสาติ อตฺโถ. วตฺถูนนฺติ สปฺปินวนีตทฺวยเมว วุตฺตํ. สตฺตาหกาลิเก นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยสฺส วตฺถุ นาม เอเตสเมว สปฺปินวนีตานิ, ปณีตโภชนญฺจ เตสเมว ขีรทธิสปฺปินวนีตานีติ ทสฺเสตุํ ตถา วุตฺตํ, น อกปฺปิยมํสสตฺตานํ สปฺปิอาทินิวารณตฺถํ [Pg.347] วุตฺตนฺติ อยํ ปาฬิยํ ตถาคตา ธิปฺเปโต อตฺโถติ วุตฺตํ โหติ.

790-1. 만약 이와 같이 허용된다면, 왜 빠알리에서 “그 고기가 허용되는 동물들의 버터”라고 했는지에 대한 의문을 제기하고 이를 해결하기 위해 “누구에게(yesaṃ)” 등을 설한다. 거기서 “그 고기가 허용되는 동물들의 버터”라는 말이 어떤 목적을 달성하는지가 논의된다. 이제 한정하여 규정하는 목적과 그 대상을 보여주기 위해 “수승한 음식(paṇītabhojana)의” 등을 설한다. ‘수승한 음식의 한정 규정’이라는 연결이다. ‘7일 이내의 다섯 가지 약제’라고 설해진 것 중에서의 분류이다. ‘닛사기야의 대상물들’이란 분류되어야 할 것을 보여준다. ‘닛사기야의(Nissaggiyassa)’란 여기서 그로 인한 빠짓띠야의 의미이다. ‘대상물들(vatthūnaṃ)’이란 버터와 생버터 두 가지만을 말한다. 7일 이내의 닛사기야 빠짓띠야의 대상물은 이것들의 버터와 생버터이며, 수승한 음식 또한 바로 이것들의 우유, 요거트, 버터, 생버터임을 보여주기 위해 그렇게 설해진 것이지, 허용되지 않는 고기를 가진 동물들의 버터 등을 금지하기 위해 설해진 것이 아니라는 것이 빠알리에서 여래께서 의도하신 뜻이라고 설명된다.

๗๙๒. คหิตุคฺคหิตาทิเก อุคฺคหิตปฏิคฺคหิตาทิเก นวนีเตปิ สพฺโพ วินิจฺฉโย สปฺปิมฺหิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน ปุเรภตฺตํ, ปจฺฉาภตฺตํ ปฏิคฺคหิตขีรทธีหิ, อุคฺคหิตขีรทธีหิ จ กตํ นวนีตํ, ตาทิสเมว อกปฺปิยมํสนวนีตญฺจ สงฺคหิตํ. สพฺโพ วินิจฺฉโยติ อาปตฺติอาทิกํ สพฺพวินิจฺฉยํ สงฺคณฺหาติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺโพ อาปตฺตานาปตฺติปริโภคาปริโภคนโย’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๒).

792. 가져가서 들어 올린 것 등과 들어 올려서 받은 것 등의 버터(생수)에서도 모든 판별은 버터(연수)에서 언급된 방식대로 알아야 한다는 연결이다. '등'이라는 말로 식전, 식후에 받은 우유와 유제품으로, 혹은 들어 올린 우유와 유제품으로 만든 버터, 그리고 그와 같은 허용되지 않는 고기의 버터도 포함된다. '모든 판별'이란 죄의 유무 등에 대한 모든 판별을 포함한다. 주석서에 "모든 것은 죄와 죄 아님, 사용과 사용하지 않음의 방식이다"(Pārā. aṭṭha. 2.622)라고 한 것과 같다.

๗๙๓-๔. ภิกฺขูนํ อากิรนฺตีติ เอตฺถ ‘‘ปตฺเต’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. อาทิจฺจปกฺกนฺติ อาตเป วิลีนํ. สํสฏฺฐํ ปริสฺสาวิตํ.

793-4. '비구들에게 부어준다'는 것에서 '발우에'라는 의미가 맥락상 얻어진다. '태양에 익은 것'이란 햇볕에 녹은 것이다. '섞인 것'이란 걸러진 것이다.

๗๙๕-๖. ติลเตลํ สาสปเตลํ มธุกเตลํ เอรณฺฑกเตลํ. คหิตนฺติ ปฏิคฺคหิตํ. ปุเรภตฺตํ สามิสมฺปิ นิรามิสมฺปิ สายิตพฺพนฺติ โยชนา. เตสํ วสาติ สตฺตาหาติกฺกนฺตานํ เตสํ เตลานํ วเสน, เตลภาชนคณนายาติ วุตฺตํ โหติ.

795-6. 참기름, 겨자기름, 미후도유(마두카유), 피마자유이다. '받은 것'이란 수용된 것이다. 식전에는 음식이 섞인 것이나 섞이지 않은 것이나 맛보아야 한다는 연결이다. '그것들의 힘으로'란 7일이 지난 그 기름들의 힘으로, 즉 기름 그릇의 숫자에 따라서라는 말이다.

๗๙๘. เตสํ ติณฺณมฺปีติ เอรณฺฑมธุกสาสปพีชานํ ติณฺณํ.

798. '그 세 가지라도'란 피마자, 미후도, 겨자 씨앗의 세 가지를 말한다.

๗๙๙. นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ.

799. 니사기 파일제이다.

๘๐๐. สาสปาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปฏิโลเมน มธุเกรณฺฑกานํ คหณํ. คเหตฺวาติ ปฏิคฺคเหตฺวา. ภิกฺขุนา เตลตฺถาเยว คเหตฺวา ฐปิตานํ สาสปาทีนํ สตฺตาหาติกฺกเม ทุกฺกฏํ สิยาติ โยชนา.

800. '겨자 등'에서 '등'이라는 말은 역순으로 미후도와 피마자를 포함하는 것이다. '받아서'란 수용해서이다. 비구가 기름을 얻기 위해 받아서 보관한 겨자 등이 7일이 지나면 악작죄(둑카타)가 된다는 연결이다.

๘๐๑-๒. นาฬิเกรญฺจ [Pg.348] กรญฺชญฺจ นาฬิเกรกรญฺชานิ, เตสํ, นาฬิเกรผลานํ, นตฺตมาลฏฺฐีนญฺจ เตลนฺติ สมฺพนฺโธ. กุรุวกสฺสาติ อตสิพีชสฺส. นิมฺพญฺจ โกสมฺพกญฺจ นิมฺพโกสมฺพกานิ, เตสํ, ปุจิมนฺทพีชสฺส จ ผนฺทนพีชสฺส จ เตลนฺติ สมฺพนฺโธ. ภลฺลาตกสฺสาติ เอวํนามกสฺส รุกฺขพีชสฺส. สมยจฺจเยติ สตฺตาหาติกฺกเม.

801-2. 코코넛과 카란자(Karañja)는 코코넛-카란자이며, 그것들, 즉 코코넛 열매와 나따말라(Nattamāla) 씨앗의 기름이라는 연결이다. '쿠루바카(Kuruvaka)의'란 아마씨의 것이다. 님(Nimba)과 코삼바까(Kosambaka)는 님-코삼바까이며, 그것들, 즉 푸치만다(Pucimanda) 씨앗과 판다나(Phandana) 씨앗의 기름라는 연결이다. '발라따까(Bhallātaka)의'란 이러한 이름의 나무 씨앗의 것이다. '때가 지났을 때'란 7일이 지났을 때이다.

๘๐๓. ยาวกาลิกเภทญฺจาติ เอตฺถ ‘‘ยาวกาลิก’’นฺติ เภโท วิเสสนํ ยสฺสาติ วิคฺคโห, ‘‘อิทํ วตฺถุ’’นฺติ เอตสฺส อชฺโฌหรณียวิเสสิตพฺพสฺส วิเสสนํ. ยาวชีวิกนฺติปิ ตสฺเสว วิเสสนํ. เสสนฺติ ‘‘สามํปากสวตฺถุก ปุเรภตฺตปจฺฉาภตฺตปฏิคฺคหิตอุคฺคหิตกวตฺถุวิธานํ สพฺพ’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๒) อฏฺฐกถายํ ทสฺสิตํ เสสํ วิเสสปฺปการชาตมาห. เอตฺถาปีติ อิมสฺมึ เตลวินิจฺฉเยปิ.

803. '시한적인 분류와'에서 '시한적'이라는 분류는 그것의 형용사라는 분석이며, '이 물건'이라는 삼켜야 할 대상의 형용사이다. '평생토록' 또한 그것의 형용사이다. '나머지'란 "자신이 직접 요리한 물건, 식전과 식후에 받은 것과 들어 올린 물건의 규정 전부"(Pārā. aṭṭha. 2.622)라고 주석서에서 보여준 나머지 특별한 종류들을 말한다. '여기에서도'란 이 기름의 판별에서도 그러하다는 것이다.

๘๐๔. อจฺฉสฺส อิสสฺส. มจฺฉสฺส ชลชสฺส. วราหสฺส สูกรสฺส. สุสุกาสงฺขาตสฺส มกรสฺส. มจฺฉวจเนเนว มกรสฺส สงฺคหิตตฺเตปิ วาฬมจฺฉภาเวน วิสุํ คหณนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. คทฺรภสฺส ขรสฺส. อิเมสํ ปญฺจนฺนํ สตฺตานํ วเสน ปญฺจวิธานํ วสานํ เตลญฺจ ปญฺจปฺปการํ โหตีติ อตฺโถ.

804. 곰의 것이다. 물고기의 것이다. 멧돼지의 것이다. 수수가(Susukā)라 불리는 마카라(바다 괴물)의 것이다. 물고기라는 말로 마카라가 포함됨에도 불구하고, 사나운 물고기이기 때문에 따로 취급했다고 주석서에 언급되었다. 나귀의 것이다. 이 다섯 동물에 따른 다섯 종류의 지방의 기름도 다섯 종류가 된다는 의미이다.

๘๐๕. กปฺปิยากปฺปิยสฺส จาติ กปฺปิยากปฺปิยมํสสฺส สตฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ, สพฺพเมว วสาเตลํ วฏฺฏตีติ อิมินา สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว วสานิ เภสชฺชานิ อจฺฉวสํ มจฺฉวสํ สุสุกาวสํ สูกรวสํ คทฺรภวส’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒) อนุญฺญาตปาเฐ อจฺฉวสาคฺคหเณน มนุสฺเสหิ อญฺเญสํ สพฺพากปฺปิยมํสสตฺตานํ วสาย อนุญฺญาตตฺตา [Pg.349] ตํ สงฺคเหตุํ อกปฺปิยคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อจฺฉวส’นฺติ วจเนน ฐเปตฺวา มนุสฺสวสํ สพฺเพสํ อกปฺปิยมํสานํ วสา อนุญฺญาตา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๓). เอตฺถ อกปฺปิยมํสสตฺตานํ มํสานํ อกปฺปิยภาโว ‘‘มํเสสุ หิ ทส มนุสฺสหตฺถิอสฺสสุนขอหิสีหพฺยคฺฆทีปิอจฺฉตรจฺฉานํ มํสานิ อกปฺปิยานิ. วสาสุ เอกา มนุสฺสวสาว. ขีราทีสุ อกปฺปิยํ นาม นตฺถี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๓) อฏฺฐกถาวจนโต เวทิตพฺโพ. อกปฺปิยวจเนน มนุสฺสวสายปิ คยฺหมานตฺตา ตสฺมึ นีหริตุมาห ‘‘ฐเปตฺวา’’ติ.

805. '허용되는 것과 허용되지 않는 것의'란 허용되거나 허용되지 않는 고기를 가진 동물의 것이라는 의미이며, 모든 지방의 기름은 적절하다는 것과 연결된다. 여기서 "비구들이여, 지방을 약으로 허용한다. 곰의 지방, 물고기의 지방, 마카라의 지방, 돼지의 지방, 나귀의 지방이다"(Mahāva. 262)라고 허용된 구절에서, 곰의 지방을 언급함으로써 인간 외의 다른 모든 부적절한 고기 동물의 지방이 허용되었으므로, 그것을 포함하기 위해 '부적절한 것'이라는 표현을 쓴 것으로 보아야 한다. 주석서에 "곰의 지방이라는 말로 인간의 지방을 제외한 모든 부적절한 고기의 지방이 허용되었다"(Pārā. aṭṭha. 2.623)라고 한 것과 같다. 여기서 부적절한 고기 동물의 고기가 부적절하다는 사실은 "고기 중에서는 인간, 코끼리, 말, 개, 뱀, 사자, 호랑이, 표범, 곰, 하이에나의 열 가지 고기가 부적절하다. 지방 중에서는 오직 인간의 지방만이 부적절하다. 우유 등에는 부적절한 것이란 없다"(Pārā. aṭṭha. 2.623)라는 주석서의 문구로부터 알아야 한다. '부적절한 것'이라는 말로 인간의 지방도 포함될 수 있으므로, 그것을 제외하기 위해 '제외하고'라고 말한 것이다.

๘๐๖. ปุเรภตฺตนฺติ ปุเรภตฺเต. สํสฏฺฐํ ปริสฺสาวิตํ. ‘‘ปุเรภตฺต’’นฺติ อิทํ ‘‘ปฏิคฺคเหตฺวาน, ปกฺกํ, สํสฏฺฐ’’นฺติ อิเมหิ ปเทหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘กาเล ปฏิคฺคหิตํ กาเล นิปฺปกฺกํ กาเล สํสฏฺฐํ เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒).

806. '식전'이란 식전 시간대를 말한다. '섞인 것'이란 걸러진 것이다. '식전'이라는 이 말은 '받아서', '익힌', '섞인'이라는 각각의 단어들과 결합되어야 한다. 율장의 구절에서 "적절한 때에 받고, 적절한 때에 달이고, 적절한 때에 섞인 것을 기름의 용도로 사용한다"(Mahāva. 262)라고 한 것과 같다.

๘๐๗. ตํ กตฺวา เทตีติ อปฏิคฺคหิตวสํ คเหตฺวา ปจิตฺวา เตลํ เทตีติ อตฺโถ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อนุปสมฺปนฺเนหิ กตํ นิพฺพฏฺฏิตวสาเตลํ ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตํ ปุเรภตฺตํ สามิสมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๓). ตโต อุทฺธํ สตฺตาหมนติกฺกมฺมาติ คเหตพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปจฺฉาภตฺตโต ปฏฺฐาย สตฺตาหํ นิรามิสเมว วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๓). อิธ อุภยตฺถาปิ กาเล, วิกาเล จ กปฺปิยากปฺปิยมํสวสานํ เตลํ ทิยฺยมานํ สุขุมมํสจุณฺณาทิกํ อพฺโพหาริกํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ ปน ตตฺถ สุขุมรชสทิสํ มํสํ วา นฺหารุ วา อฏฺฐิ วา โลหิตํ วา โหติ, ตํ อพฺโพหาริก’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๓).

807. '그것을 만들어 준다'는 것은 받지 않은 지방을 가져다가 요리하여 기름을 준다는 의미이다. 그래서 주석서에 "구족계 받지 않은 자들에 의해 만들어진 추출된 지방의 기름은 식전에 받은 것이라면 식전에 음식이 섞여 있어도 허용된다"(Pārā. aṭṭha. 2.623)라고 하였다. 그 후로 7일을 넘기지 않는 범위 내에서 받아야 한다. 주석서에 "식후부터는 7일 동안 음식이 섞이지 않은 것만이 허용된다"(Pārā. aṭṭha. 2.623)라고 한 것과 같다. 여기서 두 경우 모두 적절한 때나 적절하지 않은 때에 허용되거나 허용되지 않는 고기 지방의 기름이 보시될 때, (포함된) 미세한 고기 가루 등은 무시할 수 있는 것이다. 주석서에 "거기서 미세한 먼지와 같은 고기나 힘줄이나 뼈나 피가 있다면, 그것은 무시할 수 있는 것이다"(Pārā. aṭṭha. 2.623)라고 한 것과 같다.

๘๐๘. ปฏิคฺคเหตุนฺติ เอตฺถ ‘‘วส’’นฺติ จ กาตุนฺติ เอตฺถ ‘‘เตล’’นฺติ จ ปกรณโต ลพฺภติ. กาตุนฺติ เอตฺถ ปจิตุํ ปริสฺสาวิตุนฺติ [Pg.350] อุภยเมวาติ อตฺโถ. ‘‘น วฏฺฏตี’’ติ อิทํ ปฏิคฺคหณาทิปโยคตฺตเย วิสุํ วิสุํ ทุกฺกฏตฺตา วุตฺตํ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘วิกาเล เจ ภิกฺขเว ปฏิคฺคหิตํ วิกาเล นิปฺปกฺกํ วิกาเล สํสฏฺฐํ, ตํ เจ ปริภุญฺเชยฺย, อาปตฺติ ติณฺณํ ทุกฺกฏาน’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒). อิมานิ หิ ตีหิ ปโยเคหิ ตีณิ ทุกฺกฏานิ โหนฺติ. เสโสติ อุคฺคหิตกปฏิคฺคหิตกสวตฺถุกวิสโย วินิจฺฉโย จ ภาชนคณนาย อาปตฺติเภโท จาติ เอวํปกาโร วตฺตพฺพวิเสโส.

808. '받기 위해'라는 말에서 '지방을', '만들기 위해'라는 말에서 '기름을'이라는 말이 맥락상 얻어진다. '만들기 위해'라는 말은 요리하는 것과 거르는 것 모두를 의미한다. '허용되지 않는다'는 것은 받는 등의 세 가지 행위 각각에 대해 악작죄(둑카타)가 성립하기 때문에 언급된 것이다. 율장의 구절에서 "비구들이여, 만약 식후에 받고, 식후에 달이고, 식후에 섞었다면, 그것을 만약 사용한다면 세 가지 악작죄의 범계가 된다"(Mahāva. 262)라고 한 것과 같다. 이 세 가지 행위로 인해 세 가지 악작죄가 된다. '나머지'란 들어 올린 것과 받은 것에 대한 판별과 그릇의 숫자에 따른 죄의 분류 등과 같이 언급되어야 할 특별한 내용들이다.

๘๐๙. คหิตนฺติ ปฏิคฺคหิตํ. มธุกรีกตนฺติ มธุมกฺขิกาขุทฺทกมกฺขิกาภมรมกฺขิกาสงฺขาตาหิ ตีหิ มธุกรีหิ กตํ.

809. '받은 것'이란 수용된 것이다. '꿀벌이 만든 것'이란 꿀벌, 작은 꿀벌, 뒤영벌이라 불리는 세 종류의 꿀벌에 의해 만들어진 것이다.

๘๑๐. วตฺถูนํ คณนาติ มธุปฏเลน ฐิตํ เจ, ปฏลคณนาย, ปีเฬตฺวา ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา ฐปิตํ เจ, ภาชนคณนาย, สิเลสมิว ปตฺถินฺนํ เจ, มหาภมรมธุขณฺฑปิณฺฑวเสน, วิสุํ วิสุํ กเต เตสํ คณนายาติ อตฺโถ.

810. '물품의 수 산정'이란 벌집에 들어있는 경우라면 벌집의 수로, 짜내어 용기에 담아 둔 경우라면 용기의 수로, 아교처럼 엉겨 붙은 경우라면 큰 말벌의 꿀 덩어리나 조각의 수로, 따로따로 만든 경우라면 그것들의 개수로 계산한다는 뜻이다.

๘๑๑. ฆนาฆนนฺติ เอตฺถ คุฬญฺจ นานปฺปการา สกฺกรา จ ฆนปกฺกํ นาม. ปกฺกตนุกํ ผาณิตํ อฆนปกฺกํ นาม. อุจฺฉุสิเลโส อปกฺกฆนํ นาม. อุจฺฉุทณฺฑโต ปีฬิตรโส อปกฺกาฆนํ นาม. ‘‘ผาณิตํ นาม อุจฺฉุมฺหา นิพฺพตฺต’’นฺติ (ปารา. ๖๒๓) สาธารณปาฬิวจนโต, ‘‘ผาณิตํ นาม อุจฺฉุรสํ อุปาทายา’’ติ (กงฺขา. อฏฺฐ. เภสชฺชสิกฺขาปทวณฺณนา; วิ. สงฺค อฏฺฐ. ๙๘) อฏฺฐกถาวจนโต จ อิห รสาทีหิ อุจฺฉุปานมฺปิ สงฺคหิตํ. เกจิ อุจฺฉุโน จตุกาลิกตฺตํ วณฺณยนฺติ, ตํ น สารโต ปจฺเจตพฺพํ.

811. '진함과 진하지 않음(ghanāghana)'에서, 여기서 구라(guḷa)와 다양한 종류의 설탕은 '진하게 달여진 것(ghanapakka)'이라 한다. 약간 묽게 달여진 파니타(phāṇita)는 '진하지 않게 달여진 것(aghanapakka)'이라 한다. 사탕수수 진액은 '달이지 않고 진한 것(apakkaghana)'이라 한다. 사탕수수 대에서 짜낸 즙은 '달이지 않고 진하지 않은 것(apakkāghana)'이라 한다. "파니타는 사탕수수에서 생긴 것"(Pārā. 623)이라는 일반적인 빠알리 문구와, "파니타는 사탕수수 즙을 근거로 한 것"(Kaṅkhā. aṭṭha. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā; Vi. Saṅga Aṭṭha. 98)이라는 주석서의 문구에 따라, 여기서는 즙 등의 사탕수수 음료도 포함된다. 어떤 이들은 사탕수수가 네 가지 때(catukālika)에 해당한다고 설명하지만, 그것은 핵심적인 것으로 받아들여서는 안 된다.

๘๑๒. ผาณิตนฺติ วุตฺตปฺปกาเร ตสฺมึ ผาณิเต อญฺญตรํ. คหิตํ ปฏิคฺคหิตํ.

812. '파니타'란 위에서 말한 그러한 파니타 중의 하나를 말한다. '취한 것(gahita)'은 수용된(paṭiggahita) 것이다.

๘๑๓. อสํสฏฺเฐนาติ [Pg.351] อปริสฺสาวิเตน. กตผาณิตนฺติ ปริสฺสาเวตฺวา อตฺตนา กตผาณิตํ. ปุเรภตฺตํ คหิเตนาติ ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิเตน. ‘‘สยํ กต’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๓) วุตฺตตฺตา กตนฺติ อุจฺฉุรโส คเหตพฺโพ.

813. '섞이지 않은 것(asaṃsaṭṭha)'이란 걸러내지 않은 것이다. '만들어진 파니타(kataphāṇita)'란 걸러낸 후 자신이 직접 만든 파니타이다. '식전에 취한 것(purebhattaṃ gahita)'이란 식전에 수용한 것이다. "직접 만들었다"(Pārā. aṭṭha. 2.623)고 했으므로 '만들어진(kata)'이라는 말은 사탕수수 즙으로 이해해야 한다.

๘๑๖. กตฺวาติ ปจิตฺวา ผาณิตํ กตฺวา.

816. '만들어서(katvā)'란 끓여서 파니타를 만드는 것을 말한다.

๘๑๗. ปจฺฉาภตฺตํ กตญฺจาปีติ ปจฺฉาภตฺตํ อตฺตนา จ กตํ อนุปสมฺปนฺเนน จ กตํ ผาณิตมฺปิ.

817. '식후에 만들어진 것 또한(pacchābhattaṃ katañcāpi)'이란 식후에 본인이 직접 만들거나 비구계를 받지 않은 자가 만든 파니타를 말한다.

๘๑๘. กตํ …เป… สีตวารินาติ สีตุทเก มธุกปุปฺผานิ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปตฺวา มทฺทิตฺวา ปริสฺสาวิตรเสน กตํ มธุกผาณิตํ.

818. '찬물로... 만들어진 것(kataṃ … sītavārinā)'이란 찬물에 마두까(madhuka) 꽃을 넣어 두었다가 으깨어 걸러낸 즙으로 만든 마두까 파니타를 말한다.

๘๑๙. อสฺสาติ มธุกผาณิตสฺส. ทุกฺกฏนฺติ ตทาธารภาชนคณนาย ทุกฺกฏํ. ขีรํ ปกฺขิปิตฺวา กตํ มธุกผาณิตํ ยาวกาลิกํ เจ โหติ, กถํ ขณฺฑสกฺกรากตํ สตฺตาหกาลิกํ โหตีติ วิจารณายํ ขีรชลฺลิกํ โธวิตฺวา โธวิตฺวา คยฺหมานตฺตา วฏฺฏตีติ ปริหรนฺติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ขณฺฑสกฺกรํ ปน ขีรชลฺลิกํ อปเนตฺวา อปเนตฺวา โสเธนฺติ, ตสฺมา วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๓). ‘‘พีชโต ปฏฺฐาย น วฏฺฏตี’’ติ ปฏิกฺขิตฺตมธุกปุปฺผเมรยํ วินา อามกญฺจ ปกฺกญฺจ มธุกปุปฺผํ ปุเรภตฺตํ วฏฺฏตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

819. '그것의(assa)'란 마두까 파니타의 것을 말한다. '둑까따(dukkaṭa)'란 그것을 담은 용기의 수에 따른 둑까따이다. "우유를 넣어 만든 마두까 파니타가 야와깔리까(yāvakālika)라면, 어째서 설탕 결정(khaṇḍasakkara)으로 만든 것은 삿따하깔리까(sattāhakālika)가 되는가?"라는 고찰에 대해, 우유 찌꺼기를 계속 씻어내며 취하기 때문에 허용된다고 답변한다. 주석서에서 "설탕 결정의 경우 우유 찌꺼기를 계속 제거하여 깨끗하게 하므로 허용된다"(Pārā. aṭṭha. 2.623)라고 한 바와 같다. "씨앗부터 허용되지 않는다"라고 거부된 마두까 꽃 술(meraya)을 제외하고, 날것이든 익힌 것이든 마두까 꽃은 식전에 허용된다고 주석서에 기술되어 있다.

๘๒๐. สพฺเพสํ ปน ผลานนฺติ กทลิขชฺชูริอาทิผลานํ.

820. '그러나 모든 과일의(sabbesaṃ pana phalānaṃ)'란 바나나, 대추야자 등의 과일을 말한다.

๘๒๑. สามญฺญโชตนาย วิเสเสปิ อวฏฺฐานโต ‘‘กาลิกา’’ติ อิมินา ‘‘ปจฺฉาภตฺตํ สติ ปจฺจเย’’ติ วจนสามตฺถิยา ยาวกาลิกวชฺชา ตโย กาลิกา คเหตพฺพา[Pg.352], ‘‘ปุเรภตฺตํ ยถาสุข’’นฺติ วจนสามตฺถิยา จตฺตาโรปิ คเหตพฺพา. ยาวกาลิกวชฺชา ตโย กาลิกา ปจฺฉาภตฺตํ วิกาเล ปจฺจเย ปิปาสาทิการเณ สติ เกวลมฺปิ ปจฺเจกมฺปิ มิสฺเสตฺวาปิ ปริภุญฺชิตุํ ภิกฺขุสฺส วฏฺฏนฺติ. กาลิกา จตฺตาโรปิ ปุเรภตฺตํ กาเล ยาวมชฺฌนฺหา เกวลมฺปิ มิสฺเสตฺวาปิ ยถาสุขํ อสติปิ ปจฺจเย ปริภุญฺชิตุํ ภิกฺขุสฺส วฏฺฏนฺตีติ โยชนา.

821. 일반적인 의미를 나타내고 특별한 것에 고정되지 않으므로 '깔리까(kālikā)'라는 말과 "식후에 사유가 있을 때"라는 문구의 힘에 의해, 야와깔리까를 제외한 세 가지 깔리까를 취해야 하며, "식전에 좋을 대로"라는 문구의 힘에 의해 네 가지 모두를 취해야 한다. 야와깔리까를 제외한 세 가지 깔리까는 식후의 때 아닌 때(vikāla)에 갈증 등의 사유가 있을 때 단독으로든 각각이든 섞어서든 비구가 수용하는 것이 허용된다. 네 가지 깔리까 모두는 식전의 때인 정오까지 사유가 없더라도 단독으로든 섞어서든 좋을 대로 비구가 수용하는 것이 허용된다는 뜻이다.

๘๒๒. อรุอาทีนีติ วณาทีนิ. ‘‘มกฺเขตุํ น วฏฺฏตี’’ติ อิมินา พาหิรปริโภโคปิ นิวาริโต.

822. '종기 등(aruādīni)'이란 상처(vaṇa) 등을 말한다. "바르는 것은 허용되지 않는다"라는 말로 외부 사용 또한 금지되었다.

๘๒๓. อนาปตฺติวาเร ‘‘อนฺโตสตฺตาห’’นฺติ อธิกาเร ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺส จตฺเตน วนฺเตน มุตฺเตน อนเปกฺโข ทตฺวา ปฏิลภิตฺวา ปริภุญฺชตี’’ติ (ปารา. ๖๒๕) วุตฺตตฺตา จชิตฺวาติ เอตฺถ ‘‘อนฺโตสตฺตาหํ อนุปสมฺปนฺนสฺสา’’ติ วตฺตพฺพํ. ลภิตฺวาติ เอตฺถ ‘‘สตฺตาหาติกฺกเมปี’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. เตนาห มหาปทุมตฺเถโร ‘‘อนฺโตสตฺตาเห ทินฺนสฺส หิ ปุน ปริโภเค อาปตฺติเยว นตฺถิ, สตฺตาหาติกฺกนฺตสฺส ปน ปริโภเค อนาปตฺตีติ ทสฺสนตฺถมิทํ วุตฺต’’นฺติ. ลภิตฺวาติ คหิตเตเลน อนุปสมฺปนฺเนน สกฺกจฺจํ, อสกฺกจฺจํ วา ทินฺนํ ลภิตฺวา. สายิตุนฺติ เอตฺถ ‘‘ลภตี’’ติ เสโส.

823. 무범과(anāpattivāra)의 '7일 이내'라는 조항에서, "비구계를 받지 않은 자에게 미련 없이 버리거나 토하거나 배설한 것으로 주었다가 다시 받아 수용한다"(Pārā. 625)라고 했으므로, '버리고(cajitvā)'에서 여기서는 '7일 이내에 비구계를 받지 않은 자에게'라고 말해야 한다. '얻어서(labhitvā)'에서 여기서는 '7일이 지난 후라도'라는 의미가 포함된다. 그래서 마하빠두마 장로는 "7일 이내에 준 것을 다시 수용하는 데는 아예 죄가 없으며, 7일이 지난 것을 수용하는 데 죄가 없음을 보이기 위해 이 말이 나온 것"이라고 했다. '얻어서'란 기름을 가져간 비구계를 받지 않은 자가 공경하거나 공경하지 않고 준 것을 얻는 것이다. '맛보기 위해(sāyituṃ)'에서 여기서는 '얻는다(labhati)'는 말이 생략된 것이다.

๘๒๔. ‘‘อนาปตฺติ อธิฏฺเฐตี’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ อนฺตเร ‘‘อนฺโตสตฺตาห’’นฺติ เสโส, สพฺพปเทหิปิ ยุชฺชติ. อธิฏฺเฐตีติ สตฺตาหพฺภนฺตเร สปฺปิญฺจ เตลญฺจ วสญฺจ มุทฺธนิ เตลํ วา อพฺภญฺชนํ วา, มธุํ อรุมกฺขนํ, ผาณิตํ ฆรธูปนํ ภวิสฺสตีติ อธิฏฺเฐติ. อธิฏฺฐิเตน อนธิฏฺฐิตํ เจ มิสฺสํ โหติ, ปุนปิ อธิฏฺฐาตพฺพํ. วิสฺสชฺเชตีติ อนฺโตสตฺตาเห อญฺญสฺส อุปสมฺปนฺนสฺส เทติ. สเจ ตถา ทินฺนํ อญฺเญน อปฺปฏิคฺคหิตตฺตา[Pg.353], เตน ปฏิคฺคหิตมฺปิ อิตรสฺส ทินฺนตฺตา เตสํ อนาปตฺตีติ อฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๕ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตํ.

824. '범계가 아니다'와 '결정한다(adhiṭṭheti)'라는 두 단어 사이에는 '7일 이내에'라는 말이 생략되어 있으며, 모든 단어에 적용된다. '결정한다'란 7일 이내에 버터, 기름, 지방을 머리에 바르는 기름이나 도포제로, 꿀을 종기에 바르는 용도로, 파니타를 집 안의 훈증 용도로 쓰겠다고 결정하는 것이다. 결정된 것에 결정되지 않은 것이 섞였다면 다시 결정해야 한다. '내준다(vissajjeti)'란 7일 이내에 다른 비구에게 주는 것이다. 주석서에서는 그렇게 준 것이 다른 이에 의해 수용되지 않았더라도, 혹은 그에 의해 수용되었더라도 다른 이에게 준 것이므로 그들에게 범계가 아니라고 하였다.

วินสฺสตีติ สตฺตาหพฺภนฺตเร เยน เกนจิ อากาเรน ยถา อปริโภคํ โหติ, ตถา โจริกาย หรณาทิวเสน นสฺสติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วินสฺสตีติ อปริโภคํ โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๕). อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหตีติ อญฺโญ ตสฺมึ สตฺตาหพฺภนฺตเร วิลุมฺปิตฺวา คณฺหาติ. วิสฺสาสํ คณฺหตีติ ตสฺมึเยว สตฺตาหพฺภนฺตเร อญฺโญ วิสฺสาสํ คณฺหาติ.

'소실된다(vinassatīti)'란 7일 이내에 어떤 방식으로든 수용할 수 없게 되는 것으로, 도둑질 등에 의해 잃어버리는 것을 말한다. 주석서에서 "'소실된다'는 것은 수용할 수 없게 되는 것이다"(Pārā. aṭṭha. 2.625)라고 한 바와 같다. '빼앗아 간다(acchinditvā gaṇhati)'란 다른 이가 그 7일 이내에 약탈하여 가져가는 것이다. '신뢰하여 가져간다(vissāsaṃ gaṇhati)'란 바로 그 7일 이내에 다른 이가 신뢰 관계를 바탕으로 가져가는 것이다.

๘๒๕. อกถินจิตฺเตน สตฺถุนา สมุฏฺฐานาทโย สพฺเพว ปฐเมน กถิเนน สมา ปกาสิตาติ โยชนา. อกถินจิตฺเตนาติ มหากรุณารเสน ตินฺตตาย อกกฺกสจิตฺเตน, อวิหึสาภิรตจิตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. สตฺถุนาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทีหิ อตฺเถหิ สเทวกํ โลกํ อนุสาสตีติ สตฺถา, เตน สพฺพญฺญุนา ทสพเลน สมฺมาสมฺพุทฺเธน.

825. 거칠지 않은 마음을 가진 스승께서 등기(samuṭṭhāna) 등을 모두 첫 번째 까띠나(kathina)와 같이 밝히셨다는 뜻이다. '거칠지 않은 마음(akathinacitta)'이란 대비심에 젖어 있어 딱딱하지 않은 마음, 즉 해치지 않음을 즐기는 마음을 말한다. '스승(satthā)'이란 현세와 내세 등의 이익으로써 천신을 포함한 세상을 가르치시는 분이니, 일체지자이시며 십력(dasabala)을 갖추신 정등각자이시다.

เภสชฺชสิกฺขาปทกถาวณฺณนา.

약품의 학습계목(Bhesajjasikkhāpada)에 대한 해설.

๘๒๖. คิมฺหานนฺติ เอตฺถ ‘‘มาสาน’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ, นิทฺธารเณ สามิวจนํ, คิมฺเหสุ จตูสุ มาเสสูติ อตฺโถ. นิทฺธาริตพฺพํ ทสฺเสติ ‘‘มาโส เสโส’’ติ, เอตฺถ ‘‘วตฺตพฺเพ กาเล’’ติ เสโส. ผคฺคุนมาสกณฺหปกฺขปาฏิปทโต ปฏฺฐาย เชฏฺฐมาสปุณฺณมิปริโยสาเนสุ ตีสุ มาเสสุ อติกฺกนฺเตสูติ อตฺโถ. เสสมาโส นาม เชฏฺฐมาสสฺส กณฺหปกฺขปาฏิปทโต ปฏฺฐาย อาสาฬฺหิมาสปุณฺณมิปริโยสาโน. คิมฺหานํ มาโส เสโสติ วตฺตพฺเพ กาเลติ อตฺโถ.

826. ‘여름의’라는 구절에서 ‘달들의’라는 의미가 문맥상 파악되는데, 이는 격 변화에 따라 ‘여름의 넉 달 중’이라는 뜻이다. 제외될 것을 보여주는 ‘한 달이 남았을 때’란 ‘말해야 할 시기에’가 생략된 것이다. 즉, 팍구나(Phagguna) 달의 흑월 1일부터 제타(Jeṭṭha) 달의 보름까지 세 달이 지난 때를 의미한다. ‘남은 한 달’이란 제타 달의 흑월 1일부터 아살하(Āsāḷha) 달의 보름까지를 말한다. 여름의 한 달이 남았다고 말해야 할 시기라는 뜻이다.

อิมสฺมึ [Pg.354] ปจฺฉิเม คิมฺหมาเส เชฏฺฐมาสสฺส กณฺหปกฺโข วสฺสิกสาฏิกา เจ น ลทฺธา, ปริเยสิตุํ ลทฺธํ กาตุํ เขตฺตํ, อธิฏฺฐานนิวาสนานํ อเขตฺตํ. อาสาฬฺหิปุริมปกฺโข ปริเยสนกรณนิวาสนานํ เขตฺตํ, อธิฏฺฐาตุํ อเขตฺตํ. อาสาฬฺหิกณฺหปกฺขปาฏิปทโต ยาว ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมี, อิทํ จตุนฺนมฺปิ เขตฺตนฺติ อยเมตฺถ สงฺเขโป.

이 여름의 마지막 달인 제타 달의 흑월에 만약 우욕초(雨浴衣)를 얻지 못했다면, 구하는 것은 허용되는 시기(khetta)이고 만드는 것도 허용되는 시기이지만, 결정(adhiṭṭhāna)하고 입는 것은 허용되지 않는 시기이다. 아살하 달의 전반기(백월)는 구하고 만들고 입는 것은 허용되는 시기이지만, 결정하는 것은 허용되지 않는 시기이다. 아살하 달의 흑월 1일부터 마지막 카티카(Kattika) 달의 보름까지는 이 네 가지 모두가 허용되는 시기이다. 이것이 여기서의 요약이다.

ปริเยเสยฺยาติ ‘‘เย มนุสฺสา ปุพฺเพ วสฺสิกสาฏิกํ เทนฺตี’’ติอาทินา (ปารา. ๖๒๘) ปทภาชเน วุตฺตนเยน ปุพฺเพ วสฺสิกสาฏิกทายกํ อุปสงฺกมฺม ‘‘เทถ เม วสฺสิกสาฏิกจีวร’’นฺติอาทินา วจเนน อวิญฺญาเปตฺวา ‘‘กาโล วสฺสิกสาฏิกาย สมโย วสฺสิกสาฏิกาย, อญฺเญปิ มนุสฺสา วสฺสิกสาฏิกํ เทนฺตี’’ติ เอวํ สตุปฺปาทมตฺตกรเณน ปริเยเสยฺย.

‘구해야 한다’는 것은 ‘이전에 우욕초를 주었던 사람들이...’ 등(파라지카 628) 단어 해석에서 언급된 방식에 따라, 이전에 우욕초를 보시했던 이에게 가서 ‘나에게 우욕초를 주십시오’ 등의 말로 직접 요청하지 않고, ‘우욕초를 위한 때입니다, 우욕초를 위한 시기입니다, 다른 사람들도 우욕초를 보시합니다’라고 이와 같이 단지 일깨워줌(satuppāda)을 행함으로써 구해야 한다는 것이다.

สาฏิกนฺติ วสฺสิกสาฏิกํ. ‘‘อทฺธมาโส เสโส’’ติ อิทํ ‘‘คิมฺหาน’’นฺติ อิมินาว ยุชฺชติ. ตตฺถ ‘‘วตฺตพฺเพ กาเล’’ติ อชฺฌาหริตพฺพํ, อาสาฬฺหิมาสสฺส ปุริมปกฺเขติ อตฺโถ. กตฺวาติ เอตฺถ ‘‘ลทฺธ’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. ยถาวุตฺตนเยน สตุปฺปาเทน วา อวเสสานํ สทฺธาสมฺปนฺนกุลานํ วา สนฺติกา ลทฺธํ สิพฺพนรชนกปฺปพินฺทุทานวเสน นิฏฺฐาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปริทเหติ นิวาเสยฺย.

‘사티카(Sāṭika)’는 우욕초를 말한다. ‘보름이 남았을 때’라는 구절은 ‘여름의’라는 단어와 연결된다. 거기에는 ‘말해야 할 시기에’를 삽입해야 하며, 아살하 달의 전반기(백월)를 의미한다. ‘만들어서’라는 구절에서는 ‘얻은 것’이 문맥상 파악된다. 위에서 설명한 방식대로 일깨워줌으로써 얻었거나 혹은 그 밖의 신심 있는 가문으로부터 얻은 것을 바느질하고, 염색하고, 법의의 점(kappabindu)을 찍어 보시하는 등의 일을 마치는 것을 의미한다. ‘입는다(paridaheti)’는 것은 걸치는 것을 말한다.

๘๒๗-๘. ปิฏฺฐิสมฺมเต สมเยติ ‘‘กตฺติกปุณฺณมาสิยา ปน ปจฺฉิมปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ยาว เชฏฺฐมูลปุณฺณมา อิเม สตฺต มาสา ปิฏฺฐิสมโย นามา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๘) เอวํ ทสฺสิเตสุ สตฺตสุ มาเสสุ. ญาตกาญฺญาตกาทิโน สตุปฺปาทํ กตฺวาติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน ปวาริตาปวาริตานํ สงฺคโห. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญาตกอปฺปวาริตฏฺฐานโต’’ติ.

827-8. ‘피티사마야(piṭṭhisamaya, 시기 외의 때)’라고 인정되는 시기에 대해서는, ‘카티카 달 보름의 다음 날인 흑월 1일부터 제타무라(Jeṭṭhamūla) 달 보름까지의 이 일곱 달을 피티사마야라 한다’(파라지카 주석서 2.628)고 이와 같이 제시된 일곱 달 동안을 말한다. 친척이나 친척 아닌 자 등에게 일깨워줌을 행한다는 구성이다. ‘등(ādi)’이라는 단어에는 자청한 자와 자청하지 않은 자들이 포함된다. 주석서에서 ‘친척이 아니거나 자청하지 않은 곳으로부터’라고 말한 바와 같다.

เตสุเยวาติ [Pg.355] ญาตกอญฺญาตกปวาริตอปฺปวาริเตสุ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘โหติ นิสฺสคฺคิยาปตฺตี’’ติ อิทํ ทสฺสิตํ. สา อาปตฺติ อญฺญาตกอปฺปวาริเตสุ อญฺญาตกวิญฺญตฺติสิกฺขาปเทน โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เทถ เม วสฺสิกสาฏิกจีวร’นฺติอาทินา นเยน วิญฺญตฺตึ กตฺวา นิปฺผาเทนฺตสฺส อญฺญาตกวิญฺญตฺติสิกฺขาปเทน นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๘). ญาตกปวาริเตสุ เตน สิกฺขาปเทน อนาปตฺติ, ปิฏฺฐิสมยตฺตา อิมินา อาปตฺติ โหติ. อญฺญาตกอปฺปวาริเตสุ จ วกฺขมานนเยน วตฺตเภททุกฺกเฏน สทฺธึ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘오직 그들에게서만’이란 친척, 비친척, 자청한 자, 자청하지 않은 자들을 말한다. ‘그와 같이’라는 말로 ‘니사기 파치티야 죄가 된다’는 것을 보여준다. 그 죄는 친척이 아니고 자청하지 않은 자들에게 ‘비친척 구걸 식차파’에 의해 성립한다. 주석서에서 ‘나에게 우욕초를 주십시오’ 등의 방식으로 요청(viññatti)하여 얻는 자에게는 비친척 구걸 식차파에 따라 니사기 파치티야가 된다(파라지카 주석서 2.628)고 말한 바와 같다. 친척이나 자청한 자들에 대해서는 그 식차파에 따른 죄는 없으나, 시기 외의 때이므로 이 항목(우욕초 규정)에 의해 죄가 된다. 또한 비친척이거나 자청하지 않은 자들에게는 앞으로 설명할 방식에 따라 행실의 어긋남(vattabheda)으로 인한 돌가라 죄와 함께 발생한다고 보아야 한다.

๘๒๙-๓๐. อญฺญาตกาทิโน กตฺวา ปน สตุปฺปาทนฺติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน อปฺปวาริตานํ สงฺคโห. กุจฺฉิสญฺญิเต สมเยติ ยถาวุตฺตปิฏฺฐิสมเย สตฺตมาเส วินา อิตเร ปญฺจ มาสา วุตฺตา. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เชฏฺฐมูลปุณฺณมาสิยา ปน ปจฺฉิมปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ยาว กตฺติกปุณฺณมา อิเม ปญฺจ มาสา กุจฺฉิสมโย นามา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๘). วตฺถนฺติ วสฺสิกสาฏิกํ. อทินฺนปุพฺเพสูติ เยหิ วสฺสิกสาฏิกา น ทินฺนปุพฺพา, เตสุ, อิมินา วตฺตเภทสฺส การณมาห. อิห วตฺตเภโท นาม ‘‘เย มนุสฺสา ปุพฺเพ วสฺสิกสาฏิกจีวรํ เทนฺตี’’ติอาทิวจนโต (ปารา. ๖๒๘) ทินฺนปุพฺเพสุ กาตพฺพสฺส สตุปฺปาทสฺส อทินฺนปุพฺเพสุ กรณํ. พฺยติเรกโต ทินฺนปุพฺเพสุ นตฺถีติ ทีปิตํ โหติ.

829-30. 비친척 등에게 일깨워줌을 행한다는 구성이다. ‘등’이라는 단어에는 자청하지 않은 자들이 포함된다. ‘쿠치사마야(kucchisamaya, 시기 안의 때)’라고 불리는 시기에 대해서는 앞서 말한 피티사마야 일곱 달을 제외한 나머지 다섯 달을 말한다. 주석서에서 ‘제타무라 달 보름의 다음 날인 흑월 1일부터 카티카 달 보름까지의 이 다섯 달을 쿠치사마야라 한다’(파라지카 주석서 2.628)고 말한 바와 같다. ‘의복’은 우욕초이다. ‘이전에 준 적이 없는 자들에게’란 이전에 우욕초를 준 적이 없는 자들을 말하며, 이로써 행실의 어긋남의 원인을 말한다. 여기서 행실의 어긋남이란 ‘전에 우욕초를 주었던 사람들이...’ 등의 문구로부터 이전에 준 적이 있는 자들에게 행해야 할 일깨워줌을 이전에 준 적이 없는 자들에게 행하는 것을 말한다. 반대로 이전에 주었던 자들에게는 (어긋남이) 없음을 나타낸다.

ตตฺราติ อญฺญาตกาทิมฺหิ. ‘‘นิสฺสคฺคิย’’นฺติ อิมินา อญฺญาตกวิญฺญตฺติสิกฺขาปเทน อาปตฺตึ อาห. ยถาห กุจฺฉิสมยจตุกฺเก ‘‘วิญฺญตฺติมฺปิ กตฺวา นิปฺผาเทนฺตสฺส อญฺญาตกวิญฺญตฺติสิกฺขาปเทน นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติ. อยํ ปาจิตฺติยาปตฺติ ปกติยา วสฺสิกสาฏิกทายเกสุปิ โหตีติ อิทํ [Pg.356] อฏฺฐกถายํ ‘‘อิทํ ปน ปกติยา วสฺสิกสาฏิกทายเกสุปิ โหติเยวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๘) วจนโต วิญฺญายติ.

거기서(비친척 등에게) ‘니사기’라는 말로 비친척 구걸 식차파에 따른 죄를 말한다. 쿠치사마야의 4분법에서 ‘요청을 하여 얻는 자에게는 비친척 구걸 식차파에 따라 니사기 파치티야가 된다’고 말한 바와 같다. 이 파치티야 죄는 평소에 우욕초를 주던 사람들에게서 얻을 때도 발생한다는 사실이 주석서의 ‘이것은 평소에 우욕초를 주던 이들에게도 역시 발생한다’(파라지카 주석서 2.628)는 문구로부터 알려진다.

๘๓๑. โอวสฺสาเปตีติ อากาสโต ปติตอุทเกเนว กายํ เตเมติ, อิมินา ‘‘ฆฏาทีหิ โอสิญฺจิตุํ วฏฺฏตี’’ติ ทีปิตํ โหติ. ‘‘นิพฺพโกสมฺพุนา นหายิตุํ วฏฺฏตี’’ติ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํ. สติปิ จีวเรติ วสฺสิกสาฏิกาย สติยาปิ. ‘‘ปริโยสาเน ทุกฺกฏ’’นฺติ อิมินา พินฺทุคณนายาติ ทีเปติ. วิวฏงฺคเณติ รุกฺขาทินา เกนจิ อนาวฏฏฺฐาเน.

831. ‘비를 맞게 한다’는 것은 하늘에서 떨어지는 물로 몸을 적시는 것을 말하며, 이로써 ‘항아리 등으로 물을 붓는 것은 허용된다’는 것을 나타낸다. ‘이끼 없는 물로 목욕하는 것은 허용된다’고 간티파다(gaṇṭhipada)들에서 언급되었다. ‘의복(우욕초)이 있음에도’란 우욕초가 있음에도 불구하고를 의미한다. ‘마지막에 돌가라 죄’라는 것은 점(kappabindu)을 찍지 않음으로써 죄가 성립함을 나타낸다. ‘탁 트인 마당에서’란 나무 등으로 가려지지 않은 장소를 말한다.

๘๓๒. มาสสฺมินฺติ คิมฺหานํ ปจฺฉิมมาสสฺมึ.

832. ‘그 달에’란 여름의 마지막 달을 말한다.

๘๓๓. ‘‘อจฺฉินฺนจีวรสฺสาติ เอตํ วสฺสิกสาฏิกเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๓๐) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. วสฺสิกสาฏิกํ นิวาเสตฺวา นหายนฺตสฺส โจรุปทฺทโว อาปทา นาม. นฺหานโกฏฺฐกนฺติ นหานตฺถาย กตโกฏฺฐกํ. ‘‘วาปี’’ติ อิมินา โปกฺขรณิชาตสฺสราทโย อุปลกฺขิตา. นฺหายนฺตสฺสาติ นคฺโค หุตฺวา นหายนฺตสฺสาติ ปกรณโต ลพฺภติ. ‘‘อากาสโต ปติตอุทเกเนวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๒๙) อฏฺฐกถายเมว วุตฺตํ.

833. ‘가사를 빼앗긴 자에게’라는 것은 우욕초에 대해서만 말한 것이라고 주석서(파라지카 주석서 2.630)에 언급되어 있다. 우욕초를 입고 목욕하는 자에게 도둑의 재난이 닥치는 경우이다. ‘목욕실’은 목욕을 위해 만든 방이다. ‘저수지’라는 말로 연못이나 자연 호수 등이 포함된다. ‘목욕하는 자의’란 문맥상 벌거벗은 채 목욕하는 자를 의미한다. ‘하늘에서 떨어지는 물로만’이라는 내용이 주석서(파라지카 주석서 2.629)에 언급되어 있다.

๘๓๔. กฺริยนฺติ อกาเล ปริเยสนกรณอธิฏฺฐานนิวาสเนหิ อาปชฺชิตพฺพโต กิริยํ. กาเยน จ วาจาย จ วิญฺญาปนาทึ กโรนฺตสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ โหติ.

834. ‘행위’란 적절하지 않은 시기에 구하고 만들고 결정하고 입음으로써 범하게 되는 행위를 말한다. 몸과 말로 요청 등을 하는 자에게는 신업(身業)과 구업(口業)이 된다.

วสฺสิกสาฏิกกถาวณฺณนา.

우욕초에 관한 설명이 끝났다.

๘๓๕. ‘‘โย [Pg.357] ปน ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส สามํ จีวรํ ทตฺวา’’ติ (ปารา. ๖๓๒) วจนโต สามนฺติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ จ ทตฺวาติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขุสฺส’’อิติ จ ลพฺภติ. จีวรนฺติ ฉนฺนํ จีวรานํ อญฺญตรํ จีวรํ วิกปฺปนุปคํ ปจฺฉิมํ. ‘‘กุปิโต อนตฺตมโน อจฺฉินฺเทยฺยา’’ติ (ปารา. ๖๓๒) วจนโต อจฺฉินฺทนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘กุปิตสฺส อนตฺตมนสฺสา’’ติ เสโส, กุปิตสฺส อนตฺตมนสฺส อจฺฉินฺทนฺตสฺส วา อจฺฉินฺทาเปนฺตสฺส วาติ อตฺโถ. ตนฺติ อตฺตนา ทินฺนจีวรํ. ‘‘สกสญฺญายา’’ติ อิมินา ปาราชิกาย อวตฺถุภาวํ ทีเปติ.

835. “어떤 비구가 비구에게 자신이 직접 가사를 주고서”라는 (바라직 632) 말씀에 따라, ‘자신이 직접(sāmaṃ)’이라는 여기에서 ‘비구’가 얻어지고, ‘주고서’라는 여기에서 ‘비구에게’라는 말이 얻어진다. 가사란 여섯 가지 가사 중의 하나인 분별(vikappanā)에 해당하는 최소한의 가사를 말한다. “화가 나고 불만스러워서 빼앗거나”라는 (바라직 632) 말씀에 따라, ‘빼앗는 자’라는 여기에는 ‘화가 나고 불만스러운 자’라는 말이 생략된 것이니, 화가 나고 불만스러워서 직접 빼앗거나 빼앗게 하는 자라는 뜻이다. ‘그것’은 자신이 준 가사를 말한다. ‘자기의 것이라는 인식으로’라는 이것으로 바라직의 대상이 아님을 나타낸다.

๘๓๖. ตถาติ เอกาเยว อาปตฺตีติ ทีเปติ.

836. ‘그와 같이(tathā)’는 단 하나의 죄뿐임을 나타낸다.

๘๓๗. วตฺถานนฺติ จีวรานํ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส.

837. ‘옷들의(vatthānaṃ)’는 ‘가사들의’라는 뜻이다. ‘그의(assa)’는 ‘비구의’라는 뜻이다.

๘๔๑. สงฺฆาฏึ คณฺห, อุตฺตราสงฺคํ คณฺหาติ โยชนา.

841. “승가리를 취하라, 울다라승을 취하라”라고 연결된다.

๘๔๒. วิกปฺปนุปคํ ปจฺฉิมนฺติ เอตฺถ ‘‘จีวร’’นฺติ ลพฺภติ. อายามโต วฑฺฒกิหตฺถํ ติริยํ ตถา วิทตฺถิปฺปมาณํ วตฺถขณฺฑํ เหฏฺฐิมปริจฺเฉทโต วิกปฺปนุปคํ นาม. อญฺญํ กิญฺจิ ปริกฺขารนฺติ โยชนา, อนฺตมโส สุจิมฺปีติ วุตฺตํ โหติ. ปรํ ปุคฺคลํ. ฉินฺทาเปนฺตสฺสาติ อจฺฉินฺทาเปนฺตสฺส. การิตนฺตสฺส ทฺวิกมฺมกตฺตา ‘‘ปร’’นฺติ จ ‘‘ปริกฺขาร’’นฺติ จ กมฺมทฺวยคหณํ. อญฺญนฺติ ปริกฺขารวิเสสนํ. ทุกฺกฏํ วตฺถุคณนาย, วจนคณนาย จ.

842. ‘분별(vikappanā)에 해당하는 최소한의 것’이라는 여기에서 ‘가사’라는 말이 얻어진다. 길이로 목수의 한 자(vaḍḍhakihattha), 폭으로 그와 같이 한 뼘(vidatthi) 크기의 천 조각이 하한선으로서 ‘분별에 해당하는 것’이라 불린다. ‘다른 어떤 도구’라는 연결은, 최소한 바늘이라도 포함된다는 말이다. ‘다른 사람’을. ‘빼앗게 하는 자’는 빼앗도록 시키는 자이다. 사역형(kārita)에서 목적어가 두 개이므로 ‘다른 사람(para)’과 ‘도구(parikkhāra)’라는 두 개의 목적어를 취한다. ‘다른(añña)’은 도구를 수식하는 말이다. 물건의 개수와 말의 횟수에 따라 돌길라(dukkaṭa)가 된다.

๘๔๔. เอวนฺติ ยถา อนุปสมฺปนฺเน อนุปสมฺปนฺนสญฺญิโน ทุกฺกฏํ, เอวํ อนุปสมฺปนฺเน…เป… เวมติกสฺสาปิ ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. อจฺฉินฺทนฺตสฺสาติ เอตฺถ ยถาวุตฺตํ ‘‘อนุปสมฺปนฺเน’’ติ อิทํ วิภตฺติวิปริณาเมน สามิวจนํ กตฺวา ‘‘ทินฺน’’นฺติ อชฺฌาหาเรน สห โยเชตพฺพํ, ‘‘จีวร’’นฺติ ปกรณโต [Pg.358] ลพฺภติ, อนุปสมฺปนฺนสฺส ทินฺนํ จีวรํ อจฺฉินฺทนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

844. ‘이와 같이(evaṃ)’는 구족계 받지 않은 자에 대해 구족계 받지 않은 자라는 인식을 가진 자에게 돌길라가 되듯이, 구족계 받지 않은 자에 대해... (중략) ...의심하는 자에게도 돌길라가 된다는 연결이다. ‘빼앗는 자’라는 여기에서 앞에서 말한 ‘구족계 받지 않은 자’를 격 변화를 통해 소유격으로 만들고, ‘준(dinna)’이라는 말을 보충하여 연결해야 하니, 구족계 받지 않은 자에게 준 가사를 빼앗는 자를 말한다.

๘๔๕. โส วาติ ยสฺส จีวรํ ทินฺนํ, โส เอว วา ภิกฺขุ. ตุฏฺโฐ วา ทุฏฺโฐ วา โส เทตีติ โยชนา. วิสฺสาสเมว วาติ วิสฺสาสํ กตฺวา คณฺหโตติ โยชนา.

845. ‘혹은 그가(so vā)’는 가사를 받은 바로 그 비구이다. 기쁘거나 화가 나서 그가 준다는 연결이다. ‘혹은 신뢰하여(vissāsameva vā)’는 신뢰하여 취하는 자라는 연결이다.

๘๔๖. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท.

846. ‘여기에(ettha)’는 이 학습계목에라는 뜻이다.

จีวรจฺฉินฺทนกถาวณฺณนา.

가사를 빼앗는 것에 대한 설명(Cīvaracchindanakathāvaṇṇanā).

๘๔๗. วิญฺญาเปตฺวาติ วตฺถวายาปนํ สนฺธาย ยาจิตฺวา. ฉพฺพิธํ สุตฺตนฺติ ปทภาชเน ‘‘โขมํ กปฺปาสิกํ โกเสยฺยํ กมฺพลํ สาณํ ภงฺค’’นฺติ (ปารา. ๖๓๘) อาคตํ ฉปฺปการํ สุตฺตํ. กมฺพลนฺติ เอฬกโลมสุตฺตํ. สานุโลมานิ ฉปฺปการสุตฺตานิ เหฏฺฐา จีวรวินิจฺฉเย วุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺพานิ. จีวรตฺถํ วตฺถํ ‘‘จีวร’’นฺติ วุตฺตํ. ตนฺตวาเยหีติ กปฺปิยากปฺปิเยหิ เปสกาเรหิ. โปตฺถเกสุ ‘‘วายาเปตุํ น วฏฺฏตี’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, ‘‘สเจ’’ติ อิมินา อยุชฺชมานตฺตา โส อปาโฐ. ‘‘วายาเปติ น วฏฺฏตี’’ติ ปาโฐ ยุชฺชตีติ สเจ วายาเปตีติ โยชนา, อตฺตโน อตฺถาย ยทิ วายาเปยฺยาติ อตฺโถ.

847. ‘요청하여(viññāpetvā)’는 천을 짜게 할 목적으로 요청하는 것을 말한다. ‘여섯 종류의 실’은 단어 해석(padabhājane)에서 “아마(khoma), 면(kappāsika), 실크(koseyya), 모(kambala), 삼(sāṇa), 마(bhaṅga)”라고 (바라직 638) 전해지는 여섯 가지 종류의 실이다. ‘모(kambala)’는 양털 실이다. 털이 섞인(sānuloma) 여섯 종류의 실은 앞에서 가사를 판별할 때 말한 방식에 따라 알아야 한다. 가사를 위한 천을 ‘가사(cīvara)’라고 불렀다. ‘직조공들에게’는 허용되는(kappiya) 직조공들과 허용되지 않는(akappiya) 직조공들을 말한다. 여러 판본들에서 “짜게 하는 것은 적절하지 않다(vāyāpetuṃ na vaṭṭati)”라는 구절이 보이지만, ‘만약(sace)’이라는 말과 어울리지 않으므로 그것은 잘못된 구절이다. “짜게 하면 적절하지 않다(vāyāpeti na vaṭṭati)”라는 구절이 적절하니, 만약 짜게 한다면이라는 연결이며, 자신의 이익을 위해 만약 짜게 한다면이라는 뜻이다.

๘๔๘. ตถา อกปฺปิโย. กีทิโสติ อาห ‘‘อญฺญาตกาทิโก’’ติ. อญฺญาตกาทิโกติ อญฺญาตโก อาทิ ยสฺส โส อญฺญาตกาทิโก. อาทิ-สทฺเทน อปฺปวาริโต คหิโต. โย ภิกฺขุ ตนฺตวายสฺส อญฺญาตโก, เตน อปฺปวาริโต จ, ตสฺส อญฺญาตกาทิโก ภิกฺขุนา วิญฺญตฺโต โส ตนฺตวาโย อกปฺปิโยติ อตฺโถ.

848. 그와 같이 허용되지 않는 자(akappiyo). 어떤 사람인가? “친척이 아닌 자 등”이라고 하였다. ‘친척이 아닌 자 등’이란 친척이 아닌 자가 그 시작인 자를 말한다. ‘등(ādi)’이라는 말로 초대받지 않은 자(appavārito)가 포함된다. 어떤 비구가 직조공의 친척이 아니고, 그로부터 초대받지도 않았을 때, 그 비구에 의해 요청받은 그 친척이 아닌 자 등의 직조공은 허용되지 않는 자라는 뜻이다.

๘๔๙. อกปฺปิเยนาติ [Pg.359] วิญฺญาปิเตน. วายาเปนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภนา’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘วายาเปติ, ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ. ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิย’’นฺติ (ปารา. ๖๓๘).

849. ‘허용되지 않는 자에 의해’는 요청받은 자에 의해라는 뜻이다. ‘짜게 하는 자’라는 여기에는 ‘노력마다 돌길라요, 얻음으로써 [니사기 파야티가 된다]’는 말이 생략되어 있다. “짜게 하면 노력마다 돌길라요, 얻음으로써 니사기이다”라고 (바라직 638) 하신 바와 같다.

๘๕๐. กิตฺตเก วีเต นิสฺสคฺคิยํ โหตีติ อาห ‘‘วิทตฺถิมตฺเต’’ติอาทิ. หตฺถมตฺเตติ รตนมตฺเต. ปทภาชเน ‘‘ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิย’’นฺติ วุตฺตํ, อิธ ‘‘วีเต นิสฺสคฺคิย’’นฺติ กสฺมา อาหาติ? อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา. ตตฺถาปิ ตถา กสฺมา วุตฺตนฺติ? ตทนนฺตรํ อตฺตโน สนฺตกตฺตา วีตวีตฏฺฐานํ ปฏิลทฺธเมว โหติ, ปทภาชเนปิ อิมินา อธิปฺปาเยน ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิยํ วุตฺตํ, ตสฺมา ยาว จีวรํ วฑฺฒติ, ตาว อิมินา ปมาเณน อาปตฺติโย วฑฺฒนฺติ. ผลเกปิ จาติ เอตฺถ ผลกํ นาม ตุริวีตฏฺฐานํ, ยตฺถ สํหริตฺวา ฐเปนฺติ. ผลเก ผลเกปิ จ นิสฺสคฺคิยํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

850. 어느 정도 짜였을 때 니사기가 되는가? “한 뼘 정도 되었을 때” 등이라고 하였다. ‘한 자(hattha) 정도’는 한 라따나(ratana) 정도를 말한다. 단어 해석(padabhājane)에서는 “얻음으로써 니사기”라고 하였는데, 여기서는 왜 “짜였을 때 니사기”라고 하였는가? 주석서(Aṭṭhakathā)에서 그렇게 설해졌기 때문이다. 거기에서도 왜 그렇게 설해졌는가? 그 직후에 자신의 소유가 되므로, 짜여진 부분은 이미 얻은 것이 되기 때문이다. 단어 해석에서도 이런 의도로 얻음으로써 니사기가 된다고 설한 것이다. 그러므로 가사가 늘어나는 만큼, 이 정도의 분량에 따라 죄(āpatti)가 늘어난다. ‘판(phalaka)에서도’라는 여기에서 ‘판’이란 베틀에서 짠 부분을 말아두는 곳을 말한다. 판마다 판마다 니사기라고 설했다는 연결이다.

๘๕๑. เตเนวาติ วิญฺญตฺตตนฺตวาเยเนว. กปฺปิยํ สุตฺตนฺติ อวิญฺญตฺติยา ลทฺธสุตฺตํ. กปฺปิเยน ตนฺตวาเยน อกปฺปิยสุตฺตํ วายาเปนฺตสฺส ตเถว ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

851. ‘그에 의해서만’은 요청받은 직조공에 의해서만이라는 뜻이다. ‘허용되는 실’은 요청하지 않고 얻은 실이다. 허용되는 직조공에게 허용되지 않는 실을 짜게 하는 자에게도 그와 같이 돌길라라는 연결이다.

๘๕๒. เอกนฺตริกโต วา กปฺปิยากปฺปิเยเหว สุตฺเตหิ วีเต ทุกฺกฏนฺติ โยชนา, อนฺตรนฺตรา อกปฺปิยสุตฺตานํ ปสารเณน, วายเนน จ ทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ. ทีฆโต วา ติริยโต วา กปฺปิยากปฺปิเยเหว สุตฺเตหิ วีเต ทุกฺกฏนฺติ โยชนา, ทีฆโต กปฺปิยสุตฺตํ ปสาเรตฺวา ติริยํ อกปฺปิยสุตฺเตน วีเต ทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ. วาคฺคหเณน วุตฺตวิปริยายโตปิ โยเชตพฺพํ. ทีฆโต อกปฺปิยสุตฺตํ ปสาเรตฺวา ติริยโต กปฺปิยสุตฺเตน [Pg.360] วีเตติ อยเมตฺถ วิปริยาโย. วีเตติ เอตฺถ ‘‘ผลเก ผลเก’’ติ อนุวตฺเตตพฺพํ.

852. 혹은 허용되는 실과 허용되지 않는 실을 번갈아 가며 짰을 때 돌길라라는 연결이니, 중간중간에 허용되지 않는 실을 펴고 짜는 것으로 돌길라가 된다는 뜻이다. 혹은 길이나 폭으로 허용되는 실과 허용되지 않는 실로 짰을 때 돌길라라는 연결이니, 길이로 허용되는 실을 펴고 폭으로 허용되지 않는 실로 짰을 때 돌길라가 된다는 뜻이다. ‘혹은(vā)’이라는 단어를 취함으로써 설해진 것의 반대의 경우로도 연결해야 한다. 길이로 허용되지 않는 실을 펴고 폭으로 허용되는 실로 짰을 때가 여기에서 반대의 경우이다. ‘짰을 때’라는 여기에서 “판마다 판마다”라는 말을 따라와야 한다.

๘๕๓. กปฺปิยากปฺปิเยหิ ตนฺตวาเยหิ กปฺปิยากปฺปิยสุตฺตํ มิสฺเสตฺวา กเต วีเต ผลเก ผลเก ตสฺส ภิกฺขุสฺส ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. เวติ นิปาตมตฺตํ, อถ วา เว ตสฺมึ กเต วีเตติ อตฺโถ.

853. 허용되는 직조공과 허용되지 않는 직조공들이 허용되는 실과 허용되지 않는 실을 섞어서 짰을 때, 판마다 판마다 그 비구에게 돌길라라는 연결이다. ‘웨(ve)’는 조사일 뿐이거나, 혹은 ‘웨(ve)’는 그것이 짜였을 때라는 뜻이다.

๘๕๔-๕. เต กปฺปิยากปฺปิยตนฺตวายา ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา วาเรเนว อกปฺปิยสุตฺตํ สเจ วินนฺตีติ โยชนา. อกปฺปิเยน ตนฺตวาเยน วีเต. ฉนฺทานุรกฺขนตฺถํ ‘‘วิเต’’ติ วุตฺตํ. ปมาณสฺมินฺติ วิกปฺปนุปคปจฺฉิมปฺปมาณสฺมึ. ตทูเนติ ตโต วิกปฺปนุปคปจฺฉิมปฺปมาณโต อูเน. อิตเรนาติ กปฺปิยตนฺตวาเยน. อุภยตฺถาติ ปมาณสฺมึ, ตทูเน จ ทุกฺกฏํ เอวาติ โยชนา.

854-5. 그 허용되는 직조공과 허용되지 않는 직조공들이 구분을 정해두고 차례로 만약 허용되지 않는 실을 짠다는 연결이다. 허용되지 않는 직조공에 의해 짜졌을 때이다. 운율을 맞추기 위해 ‘위떼(vite)’라고 하였다. ‘분량에서’는 분별(vikappanā)에 해당하는 최소한의 분량에서를 말한다. ‘그보다 적은 것’은 그 분별에 해당하는 최소한의 분량보다 적은 것에서이다. ‘다른 이(itara)’는 허용되는 직조공에 의해서이다. ‘양쪽 모두에서’는 분량과 그보다 적은 것 모두에서 돌길라일 뿐이라는 연결이다.

๘๕๖. สเจ กปฺปิยากปฺปิยตนฺตวายา ทฺเวปิ เวมํ อุภยโกฏิยา คเหตฺวา เอกโตว วินนฺติ วาติ โยชนา. ติริยํ สุตฺตํ ปเวเสตฺวา เยน อาโกเฏนฺโต ฆนภาวํ สมฺปาเทนฺติ, ตํ เวมํ วุจฺจติ.

856. 만약 허용되는 직조공과 허용되지 않는 직조공 두 사람이 북(vema)의 양 끝을 잡고 함께 짠다는 연결이다. 가로 실을 넣고서 그것으로 쳐서 촘촘하게 만드는 것을 북(vema)이라 부른다.

๘๕๗. สพฺพตฺถ เภเทติ กปฺปิยากปฺปิยสุตฺตตนฺตวาเยหิ กเต ปมาณตทูนเอกนฺตริกทีฆติริยปฺปกาเร สพฺพตฺถ วารเภเท. อาปตฺติเภโทติ อกปฺปิยสุตฺเตหิ อายามวิตฺถารโต อกปฺปิยตนฺตวาเยน วีตปฺปเทเส ปมาณยุตฺเต ปาจิตฺติยํ, อิตรตฺร ทุกฺกฏนฺติ เภโท.

857. "모든 곳에서 분류함(Sabbattha bhede)"은 허용되거나 허용되지 않는 실과 직조공들에 의해 만들어진 것, 정해진 크기나 그보다 부족한 것, 한 칸씩 띄운 것, 길거나 가로지른 방식 등 모든 경우의 분류를 의미한다. "범계의 분류(Āpattibhedo)"란 허용되지 않는 실로 길이나 넓이에 관해 허용되지 않는 직조공이 짠 부분에서, 정해진 크기에 해당하면 파일제(pācittiya)이고, 그 외에는 돌길라(dukkaṭa)라는 분류이다.

๘๕๘. กปฺปิโย ตนฺตวาโย นาม ญาตโก วา ปวาริโต วา กปฺปิยมูเลน ปโยชิโต วา.

858. "적절한 직조공(Kappiyo tantavāyo)"이란 친척이거나, 초대한 자이거나, 적절한 대가로 고용된 자를 말한다.

๘๕๙. ‘‘อนาปตฺติ [Pg.361] จีวรํ สิพฺเพตุํ, อาโยเค, กายพนฺธเน, อํสพทฺธเก, ปตฺตตฺถวิกาย, ปริสฺสาวเน, ญาตกานํ, ปวาริตานํ, อญฺญสฺสตฺถาย, อตฺตโน ธเนนา’’ติอาทิกํ (ปารา. ๖๔๐) อนาปตฺติวารํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อนาปตฺตี’’ติอาทิ. อิธ นิทฺทิฏฺโฐว ลกฺขเณน อนิทฺทิฏฺฐมฺปิ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จีวรํ สิพฺเพตุํ สุตฺตํ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. ธนํ นาม ตณฺฑุลาทิ กปฺปิยวตฺถุ. ‘‘ปริสฺสาวเน’’ติอาทีสุ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, ปริสฺสาวนาทินิมิตฺตํ สุตฺตญฺจ ตนฺตวาเย จ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

859. "가사를 꿰매기 위해, 띠(āyoga), 허리띠, 어깨 끈, 발다루 주머니, 여과망을 위해, 친척들이나 초대한 자들을 위해, 타인을 위해, 자신의 재산으로 할 때는 범계가 아니다"라는 등(파라지카 640)의 '범계가 아님'의 항목을 보여주기 위해 "범계가 아님(anāpattī)" 등을 설하셨다. 여기서는 명시된 특징에 의해 명시되지 않은 것도 알아야 한다. 여기서 가사를 꿰매기 위해 실을 요청하는 자에게는 범계가 없다는 구성이다. "재산(Dhana)"이란 쌀 등의 적절한 물건을 말한다. "여과망을 위해" 등에서 처소격은 원인의 의미이며, 여과망 등을 원인으로 실을 요청하거나 직조공들에게 요청하는 자에게 범계가 없다는 의미이다.

สุตฺตวิญฺญตฺติกถาวณฺณนา.

실을 요청함에 대한 설명(Suttaviññattikathāvaṇṇanā).

๘๖๐. อปฺปวาริตญฺญาตีนนฺติ อปฺปวาริตานํ อญฺญาตีนํ, ‘‘กีทิเสน เต ภนฺเต จีวเรน อตฺโถ, กีทิสํ เต จีวรํ วายาเปมี’’ติ (ปารา. ๖๔๓) ปทภาชเน วุตฺตนเยน อปฺปวาริตานํ อญฺญาตีนนฺติ อตฺโถ. สเมจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. วิกปฺปนฺติ วิสิฏฺฐํ กปฺปํ อธิกวิธานํ. อาปชฺชตีติ กโรติ, ‘‘อิทํ โข อาวุโส จีวรํ มํ อุทฺทิสฺส วิยฺยติ, อายตญฺจ กโรถ, วิตฺถตญฺจ อปฺปิตญฺจ สุวีตญฺจ สุปฺปวายิตญฺจ สุวิเลขิตญฺจ สุวิตจฺฉิตญฺจ กโรถา’’ติอาทินา (ปารา. ๖๔๒) นเยน ทายกานํ อธิปฺปายโต อธิกตรอายตาทิกรณตฺถํ วิธานํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

860. "초대받지 않은 비친척들에게(Appavāritaññātīnaṃ)"란 초대받지 않은 비친척들에 대하여, "존자여, 어떤 가사가 필요하십니까? 제가 어떤 가사를 짜 드릴까요?"(파라지카 643)라고 단어 해석에서 설해진 방식대로 초대받지 않은 비친척들을 의미한다. "직접 가서(Sameccā)"란 다가가서라는 뜻이다. "특별한 지시(Vikappa)"란 뛰어난 방식의 추가적인 규정을 말한다. "범하게 된다(Āpajjatī)"란 행한다는 뜻이니, "도반들이여, 이 가사는 나를 위해 짜이는 것이니, 길게 하고, 넓게 하고, 촘촘하게 하고, 잘 짜고, 잘 펴고, 잘 긁어내고, 잘 다듬어 주시오"(파라지카 642)라는 등의 방식으로 기부자들의 의도보다 더 길게 하는 등의 규정을 지시하는 것을 말한다.

ตตฺถ อายตนฺติ ทีฆํ. วิตฺถตนฺติ ปุถุลํ. อปฺปิตนฺติ ฆนํ. สุวีตนฺติ สุฏฺฐุ วีตํ สพฺพฏฺฐาเนสุ สมํ กตฺวา วีตํ. สุปฺปวายิตนฺติ สุฏฺฐุ ปวายิตํ สพฺพฏฺฐาเน สมํ กตฺวา ตนฺเต ปสาริตํ. สุวิเลขิตนฺติ เลขนิยา สุฏฺฐุ วิลิขิตํ. สุวิตจฺฉิตนฺติ โกจฺเฉน สุฏฺฐุ วิตจฺฉิตํ, สุวินิทฺโธตนฺติ อตฺโถ.

거기서 "아야따(āyata)"는 긴 것을, "윗따따(vitthata)"는 넓은 것을, "압삐따(appita)"는 촘촘한 것을 의미한다. "수위따(suvīta)"는 모든 곳을 평등하게 하여 잘 짠 것을, "숩빠와이다(suppavāyita)"는 모든 곳을 평등하게 하여 베틀에 잘 편 것을, "수윌레키따(suvilekhita)"는 긁개로 잘 긁어낸 것을, "수위따치따(suvitacchita)"는 빗으로 잘 다듬은 것, 즉 잘 세척했다는 의미이다.

๘๖๑. สุตฺตวฑฺฒนปฺปการํ [Pg.362] ทสฺเสตุมาห ‘‘ทีฆายตปฺปิตตฺถายา’’ติ. เตน จ ปทภาชเน ‘‘ตสฺส วจเนน อายตํ วา วิตฺถตํ วา อปฺปิตํ วา กโรติ, ปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิยํ โหตี’’ติ (ปารา. ๖๔๓) เอตํ อายตาทิตฺตยเมว วุตฺตํ. สุตฺตวฑฺฒนเก กเตติ เอตฺถ อนนฺตรํ วตฺตพฺเพน ‘‘ปโยเค ทุกฺกฏํ ปฏิลาเภนา’’ติ ปาฐเสเสน สห โยชนา กาตพฺพา, ทายเกหิ ตุลยิตฺวา ทินฺนปฺปมาณโต สุตฺตํ วฑฺฒิตุํ เตน กเตน สพฺเพนาปิ ปโยเคน ภิกฺขุโน ทุกฺกฏญฺจ ปฏิลาเภน นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยญฺจ โหตีติ อตฺโถ.

861. 실을 늘리는 방식을 보여주기 위해 "길고 넓고 촘촘하게 하기 위하여"라고 설하셨다. 그리고 단어 해석에서 "그의 말에 따라 길게 하거나 넓게 하거나 촘촘하게 하면, 노력할 때마다 돌길라요, 얻게 되면 니사기(nissaggiya)가 된다"(파라지카 643)라고 이 '길게 함' 등의 세 가지만을 설하셨다. "실을 늘리는 행위를 했을 때"라는 구절은 다음에 이어질 "노력할 때 돌길라요, 얻었을 때"라는 문구와 연결해서 해석해야 한다. 기부자들이 달아서 준 양보다 실을 늘리기 위해 행한 모든 노력으로 인해 비구에게 돌길라가 되고, 얻었을 때 니사기 파일제가 된다는 의미이다.

๘๖๒. ญาตกาทีนํ ตนฺตวาเยสุ จีวเร วิกปฺปํ อาปชฺชนฺตสฺส อนาปตฺตึ วินิทฺทิเสติ โยชนา. อตฺตโน ธเนนาติ เอตฺถ ‘‘ปโยชิเตสู’’ติ เสโส, ตนฺตวาเยสูติ เอตสฺส วิเสสนํ. อตฺตโน ธเนน ปโยชิเตสุ ตนฺตวาเยสุ จีวเร วิกปฺปํ อาปชฺชนฺตสฺส อนาปตฺตึ วินิทฺทิเสติ โยชนา, อตฺตโน สนฺตกํ กปฺปิยวตฺถุํ คเหตฺวา วินนฺเตสุ วิกปฺปํ อาปชฺชนฺตสฺสาติ อตฺโถ. อญฺญสฺสตฺถาย วินนฺเตสุ วิกปฺปํ อาปชฺชนฺตสฺสาติ สห ปาฐเสเสน โยชนา ทฏฺฐพฺพา.

862. 친척 등인 직조공들에게 가사에 대해 특별한 지시를 내리는 자에게 범계가 없음을 규정한다는 구성이다. "자신의 재산으로"라는 구절에는 "고용한 경우에"라는 말이 생략된 것이며, 이는 "직조공들에게"를 수식한다. 자신의 재산으로 고용한 직조공들에게 가사에 대해 지시를 내리는 자에게 범계가 없음을 규정한다는 구성이며, 자신의 소유인 적절한 물건을 가지고 짜는 자들에게 지시를 내리는 자라는 의미이다. "타인을 위해 짜는 자들에게 지시를 내리는 자"라는 문구도 나머지 문구와 연결하여 이해해야 한다.

๘๖๓. มหคฺฆํ กตฺตุกามิโน ตนฺตวาเยหิ อปฺปคฺฆํ วายาเปนฺตสฺส อนาปตฺตึ วินิทฺทิเสติ โยชนา.

863. 값비싼 것을 만들고자 하는 기부자에게 직조공들을 통해 값싼 것을 짜게 하는 자에게 범계가 없음을 규정한다는 구성이다.

เปสการกถาวณฺณนา.

직조공들에 대한 설명(Pesakārakathāvaṇṇanā).

๘๖๔. วสฺสํวุตฺเถ ภิกฺขู อุทฺทิสฺสาติ ปุริมิกาย วสฺสูปคเต ภิกฺขู อุทฺทิสิตฺวา. ปวารณาย ปุพฺเพว ยํ จีวรํ ทียตีติ สมฺพนฺโธ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ทสาหานาคตํ กตฺติกเตมาสิกปุณฺณม’’นฺติ [Pg.363] (ปารา. ๖๔๘) ปาฬิยํ วุตฺตํ มหาปวารณาอุโปสถทิวสสฺส ปุเรตรเมว ปุพฺพกตฺติกมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปญฺจมิยํ ยํ จีวรํ ‘‘อจฺเจกจีวรํ นาม เสนาย วา คนฺตุกาโม โหตี’’ติอาทินา (ปารา. ๖๔๙) ปทภาชนาคเตสุ คมิกคิลานคพฺภินิอภินวุปฺปนฺนสทฺธาทีสุ อญฺญตเรน ทูตํ เปเสตฺวา วา อตฺตนา วา อาคนฺตฺวา ‘‘วสฺสาวาสิกํ ทมฺมี’’ติ วตฺวา ทิยฺยตีติ. ตํ โหตจฺเจกจีวรนฺติ ตํ อจฺจายิกจีวรํ นาม โหติ.

864. "안거를 마친 비구들을 위하여"란 앞의 안거에 들어간 비구들을 지칭한다. "자수(Pavāraṇā) 전에 주는 가사"라고 연결된다. 이는 다음과 같은 의미이다. "깟띠까(Kattika) 달의 보름 전 열흘"(파라지카 648)이라고 경전에서 설해졌듯이, 마하 빠와라나 포살일보다 앞서서, 즉 앞선 깟띠까 달의 백월 5일에, "긴급 가사(accekacīvara)란 군대에 가고자 하는 자" 등의 단어 해석에 나오는 여행자, 병자, 임산부, 새로 신심이 생긴 자 등 중의 한 명이 심부름꾼을 보내거나 직접 와서 "안거용 보시물을 드립니다"라고 말하며 주는 것을 말한다. "그것이 긴급 가사가 된다"란 그것이 바로 긴급 가사라는 이름이 된다는 뜻이다.

๘๖๕. ปุเร ปวารณาเยวาติ มหาปวารณาย ปุเรตรเมว ปญฺจมิโต ปฏฺฐาย ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ทิวเส. ภาเชตฺวา ยทิ คยฺหตีติ เอตฺถ ‘‘เยนา’’ติ จ น กาตพฺโพติ เอตฺถ ‘‘เตนา’’ติ จ กโรติ เจติ เอตฺถ ‘‘โส วสฺสจฺเฉท’’นฺติ จ สามตฺถิยา ลพฺภติ. ภาเชตฺวา ยทิ เยน คยฺหติ, เตน วสฺสจฺเฉโท น กาตพฺโพ. โส วสฺสจฺเฉทํ กโรติ เจ, ตํ ภาเชตฺวา คหิตจีวรํ สงฺฆิกํ โหตีติ โยชนา, ฉินฺนวสฺเสน ตํ จีวรํ สงฺฆสฺเสว ทาตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

865. "자수 전이라 함은" 마하 빠와라나보다 앞서서 5일부터 시작하여 어느 날이든지를 말한다. "나누어 가질 때 만약 취한다면"이라는 구절에서 '누가'라는 말이 없으나 '그에 의해'라는 말이 보충되어야 하며, '안거가 파해진다'는 의미가 함축되어 있다. 즉 나누어서 만약 누군가 취한다면, 그는 안거를 파해서는 안 된다. 만약 그가 안거를 파한다면, 그 나누어 받은 가사는 승가의 소유가 된다는 구성이다. 즉 안거가 중단된 자는 그 가사를 승가에 돌려주어야 한다는 뜻이다.

๘๖๖. ‘‘อนฺโตสมยเมวา’’ติ อิทํ ‘‘อธิฏฺเฐตี’’ติอาทีหิ ปเทหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ปทภาชเน ‘‘จีวรกาลสมโย นาม อนตฺถเต กถิเน วสฺสานสฺส ปจฺฉิโม มาโส, อตฺถเต กถิเน ปญฺจมาสา’’ติ วุตฺตสมยพฺภนฺตเรเยว ตํ อจฺเจกจีวรํ.

866. "시기 안에서만"이라는 구절은 "결정(adhiṭṭheti)한다" 등의 단어들과 각각 연결되어야 한다. 단어 해석에서 "가사의 시기(cīvarakālasamaya)란 가띠나 옷을 펴지 않았을 때는 장마철의 마지막 한 달이고, 가띠나 옷을 폈을 때는 다섯 달이다"라고 설해진 그 시기 내에만 그 긴급 가사를 결정해야 한다.

๘๖๗. กถิเน ตุ อนตฺถเตติ ยสฺมึ กถินํ อนตฺถตํ, ตสฺมึ วิหาเรติ วุตฺตํ โหติ. ตุ-สทฺโท วิเสสตฺถโชตโก. อนธิฏฺฐาย อวิกปฺเปตฺวา ปริหรียติ เอตฺถ อจฺเจกจีวรนฺติ ปริหาโร, มาโส, เอโก จ โส มาโส [Pg.364] จาติ เอกมาโส, ปุพฺพกตฺติกมาสสฺส ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ยาว อปรกตฺติกมาสสฺส ปุณฺณมี, อยํ จีวรกาลสมโยติ วุตฺโต มาโส. ทสนฺนํ อหานํ สมาหาโร ทสาหํ, ตํ ปรมํ อธิกํ เอตสฺสาติ ทสาหปรโม, มาโส. ‘‘ทสาหานาคตํ กตฺติกเตมาสิกปุณฺณม’’นฺติ (ปารา. ๖๔๘) ปาฬิยํ วุตฺตปุพฺพกตฺติกปุณฺณมิปริยนฺตทสาหาธิโกติ อตฺโถ. กถิเน อนตฺถเต ตุ ทสาหปรโม เอกมาโสว ตสฺส อจฺจายิกวตฺถสฺส ปริหาโร มโตติ โยชนา.

867. "카티나가 펼쳐지지 않았을 때"라는 것은 카티나가 펼쳐지지 않은 거처를 의미한다. 'tu'라는 단어는 특별한 의미를 나타낸다. 결정(adhiṭṭhāna)하지 않거나 양도(vikappana)하지 않고 보관하는 것을 '아쩨까 가사(accekacīvara, 긴급한 가사)'라 하며, 그 관리(parihāra) 기간은 한 달, 즉 정확히 한 달이다. 이전 까띠까 달(pubbakattikamāsa)의 초하루부터 다음 까띠까 달(aparakattikamāsa)의 보름까지가 '가사 때(cīvarakālasamaya)'로 불리는 한 달이다. 10일의 모임이 그 한도인 것을 '10일을 한도로 함(dasāhaparama)'이라 하며, 이는 곧 한 달을 의미한다. 성전(pāḷi)에서 "10일이 남은 까띠까 세 달의 보름"(Pārā. 648)이라고 한 것은 이전 까띠까 보름을 기점으로 10일이 더해진다는 의미이다. 카티나가 펼쳐지지 않았을 때 그 긴급한 가사의 관리는 10일을 한도로 하는 한 달뿐이라고 알려져 있다는 것이 문장 연결의 의미이다.

๘๖๘. อตฺถเต กถิเนติ กถินตฺถตวิหาเรติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส อจฺจายิกวตฺถสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ทสาหปรมา ปญฺจ มาสาติ สมฺพนฺโธ. อนตฺถตกถิเน วิหาเร ยถาวุตฺตจีวรกาลสมยสงฺขาตวสฺสานาวสานมาโส จ กถินุทฺธารทิวสสงฺขาตปจฺฉิมกตฺติกกาฬปกฺขปาฏิปทโต ยาว ผคฺคุนมาสปุณฺณมี, ตาว เหมนฺตา จตฺตาโร มาสา จาติ ปญฺจ มาสา. ปกาสิตาติ ‘‘อนตฺถเต กถิเน วสฺสานสฺส ปจฺฉิโม มาโส, อตฺถเต กถิเน ปญฺจ มาสา’’ติ (ปารา. ๖๔๙) ทีปิตา. ทสาหปรมาติ วุตฺตตฺโถเยว. อตฺถเต กถิเน ทสาหปรมา ปญฺจ มาสา ตสฺส อจฺจายิกวตฺถสฺส ปริหาโร กาโลติ มุนินฺเทน ปกาสิตาติ โยชนา.

868. "카티나가 펼쳐졌을 때"라는 것은 카티나가 펼쳐진 거처를 의미한다. "그 긴급한 옷감(accāyikavatthassa)"과 연결된다. "10일을 한도로 하는 다섯 달"과 연결된다. 카티나가 펼쳐지지 않은 거처에서 앞서 언급한 가사 때로 일컬어지는 우기(vassāna)의 마지막 달과, 카티나 해제일로 일컬어지는 뒤쪽 까띠까 달 검은 보름의 초하루부터 박구나 달(phagguna)의 보름까지인 겨울의 넉 달을 합쳐 다섯 달이다. 이는 "카티나가 펼쳐지지 않았을 때는 우기의 마지막 한 달이고, 카티나가 펼쳐졌을 때는 다섯 달이다"(Pārā. 649)라고 설명된 바와 같다. "10일을 한도로 함"은 앞에서 말한 바와 같다. 카티나가 펼쳐졌을 때 그 긴급한 가사의 관리 기간은 10일을 한도로 하는 다섯 달이라고 법왕(muninda)께서 밝히셨다는 것이 문장 연결의 의미이다.

อยมุภยตฺถ วุตฺตา ทสาหปรมตา อฏฺฐกถายํ ‘‘อนตฺถเต กถิเน เอกาทสทิวสาธิโก มาโส, อตฺถเต กถิเน เอกาทสทิวสาธิกา ปญฺจ มาสา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๐) วุตฺตปาเฐน ยถา น วิรุชฺฌติ, ตถา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพา. เอวญฺหิ ปาเฐ สติ น วิรุชฺฌติ –

양쪽에서 언급된 이 '10일을 한도로 함'은 주석서(Aṭṭhakathā)에서 "카티나가 펼쳐지지 않았을 때 11일이 더해진 한 달, 카티나가 펼쳐졌을 때 11일이 더해진 다섯 달"(Pārā. aṭṭha. 2.650)이라고 설명된 구절과 모순되지 않도록 잘 살펴서 받아들여야 한다. 다음과 같은 구절이 있다면 모순되지 않는다.

‘‘ตสฺสจฺจายิกวตฺถสฺส[Pg.365], กถิเน ตุ อนตฺถเต;

ปริหาเรกมาเสกา-ทสาหปรโม มโต.

"카티나가 펼쳐지지 않았을 때, 그 긴급한 옷감의 관리는 한 달에 11일을 더한 것을 한도로 한다고 알려져 있다."

อตฺถเต กถิเน ตสฺส, ปญฺจ มาสา ปกาสิตา;

ปริหาโร ทิเนเนกา-ทสาหปรมา ปนา’’ติ.

"카티나가 펼쳐졌을 때, 그 관리는 다섯 달이라고 밝혀졌으며, 11일을 더한 날수를 그 한도로 한다."

๘๖๙. ปฐเมน กถิเนนาติ โยชนา. ‘‘อกฺริยํ อจิตฺต’’นฺติ ปทจฺเฉโท. อกฺริยนฺติ อนฺโตสมเย อธิฏฺฐานาทิอกรณํ.

869. "첫 번째 카티나로"라는 문장 연결이다. "Akriyaṃ acittaṃ"은 단어의 분리이다. 'Akriyaṃ'은 정해진 시간 내에 결정을 하거나 양도하는 등의 행위를 하지 않는 것을 말한다.

อจฺเจกจีวรกถาวณฺณนา.

긴급한 가사(Accekacīvara)에 대한 설명이 끝났다.

๘๗๐-๑. ภิกฺขูติ สาสงฺกสมฺมเต สปฺปฏิภเย อารญฺญกเสนาสเน วสนฺตํ ภิกฺขุมาห. ยถาห ‘‘ยานิ โข ปน ตานิ อารญฺญกานิ เสนาสนานิ สาสงฺกสมฺมตานิ สปฺปฏิภยานิ, ตถารูเปสุ ภิกฺขุ เสนาสเนสุ วิหรนฺโต’’ติ (ปารา. ๖๕๓). ปุพฺพกตฺติกปุณฺณมํ วสิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ปุพฺพกตฺติกปุณฺณมา นาม อสฺสยุชมาสสฺส ชุณฺหปกฺขปนฺนรสี, เอตฺถ ปน สหจริยนเยน ตทุปลกฺขิตา ปุริมิกา ตโย วสฺสานมาสา วุจฺจนฺติ. ปุณฺณมนฺติ เอตฺถ วาสกิริยาย อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ปุริมิกาย วสฺสํ อุปคนฺตฺวา อจฺฉินฺนวสฺโส หุตฺวา ตโย มาเส วสิตฺวาติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยสฺมา ปน โย วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ยาว ปฐมกตฺติกปุณฺณมํ วสตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๓-๖๕๔).

870-1. '비구'라는 말은 의심스럽다고 여겨지고 위험이 있는 숲속의 처소(āraññakasenāsana)에 머무는 비구를 말한다. "의심스럽다고 여겨지고 위험이 있는 그러한 숲속의 처소에 머무는 비구가"(Pārā. 653)라고 하신 바와 같다. "이전 까띠까 보름까지 머물고"라는 문장 연결이다. 이전 까띠까 보름이란 앗사유자(assayuja) 달의 밝은 보름(15일)을 말하는데, 여기서는 동반(sahacariya)의 원리에 따라 그것으로 특징지어지는 앞의 세 달의 우기 기간을 말한다. '보름(puṇṇama)'이라는 표현은 머무는 행위와 밀접하게 연관된 목적격으로 쓰였다. 앞의 우기(purimikāya vassa)에 들어가서 중단 없이 안거를 마치고 세 달을 머물렀다는 뜻이다. 주석서에서 "왜냐하면 안거에 들어가서 첫 번째 까띠까 보름까지 머무는 자는"(Pārā. aṭṭha. 2.653-654)이라고 말한 것과 같다.

‘‘จีวร’’นฺติ ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรํ วุจฺจติ. คาเม ฐเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ, เอตฺถ ‘‘กตฺติกปุณฺณม’’นฺติ จ ‘‘อากงฺขมาโน’’ติ จ เสโส, อปรกตฺติกมาเส กตฺติกโจรภเยน จีวรํ ปฏิสาเมตุกาโม ภิกฺขุ อารญฺญกเสนาสนสฺส สามนฺตา โคจรคาเม นิกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘อุปวสฺสํ [Pg.366] โข ปน กตฺติกปุณฺณมํ…เป… อากงฺขมาโน ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรํ จีวรํ อนฺตรฆเร นิกฺขิเปยฺยา’’ติ (ปารา. ๖๕๓).

"가사"란 세 가지 가사 중 하나를 말한다. "마을에 두고서"라는 문장 연결이다. 여기서 "까띠까 보름"과 "원한다면"이라는 말이 생략되었다. 뒤의 까띠까 달(aparakattikamāse)에 까띠까 도둑들에 대한 두려움 때문에 가사를 갈무리하고자 하는 비구가 숲속 처소 근처의 공양 마을(gocaragāme)에 맡겨 두고서라는 뜻이다. "까띠까 보름의 안거를 마치고… (중략) … 원한다면 세 가지 가사 중 어느 하나를 마을 안에 둘 수 있다"(Pārā. 653)라고 하신 바와 같다.

‘‘สมนฺตา โคจรคาเม’’ติ อิทํ ‘‘อนฺตรฆเร นิกฺขิเปยฺยาติ สมนฺตา โคจรคาเม นิกฺขิเปยฺยา’’ติ (ปารา. ๖๕๔) ปทภาชเน วุตฺตตฺตา วุตฺตํ. ‘‘อปรกตฺติกมาเส’’ติ จ ‘‘กตฺติกปุณฺณมนฺติ กตฺติกจาตุมาสินี วุจฺจตี’’ติ (ปารา. ๖๕๔) ปทภาชนิยวเสน วุตฺตํ. อิธาปิ หิ ‘‘กตฺติกปุณฺณม’’นฺติ อปรกตฺติกชุณฺหปกฺขปนฺนรสิยา วุจฺจมานายาปิ สหจริยนเยน ตํสหจริโต จตุตฺโถ มาโส วุตฺโต.

"근처의 공양 마을에"라는 말은 단어 해석(padabhājana)에서 "마을 안에 두어야 한다는 것은 근처의 공양 마을에 두어야 한다는 것이다"(Pārā. 654)라고 언급되었기에 하신 말씀이다. 또한 "뒤의 까띠까 달에"라고 한 것은 "까띠까 보름이란 까띠까 달의 네 번째 달을 말한다"(Pārā. 654)라는 단어 해석에 따른 것이다. 여기서도 "까띠까 보름"이란 뒤의 까띠까 달의 밝은 보름을 말하지만, 동반의 원리에 따라 그것과 함께하는 네 번째 달을 의미한다.

เอตฺตาวตา ปุริมิกาย วสฺสํ อุปคนฺตฺวา มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา วุตฺตลกฺขเณ อารญฺญกเสนาสเน วสนฺตสฺส อารญฺญกสฺส ภิกฺขุโน ปจฺฉิมกตฺติกมาเส กตฺติกโจรภเย สติ ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรํ โคจรคาเม ฐเปตฺวา อารญฺญกงฺคํ ปูรยโต จีวเรน วิปฺปวาโส ตสฺมึ มาเส น โหตีติ อนุญฺญาตภาโว ทีปิโต. ตเทว ปกาเสตุํ นิกฺเขโปปายสนฺทสฺสนมุเขน วกฺขติ ‘‘กตฺติเกเยว มาสสฺมึ…เป… วฏฺฏตี’’ติ.

이로써 앞의 안거에 들어가서 마하빠와라나(mahāpavāraṇā)를 마치고, 규정된 특징을 갖춘 숲속 처소에 머무는 숲속 비구가 뒤의 까띠까 달에 까띠까 도둑들에 대한 두려움이 있을 때, 세 가지 가사 중 하나를 공양 마을에 두고 숲속 수행자의 덕목(āraññakaṅga)을 채우더라도 그 달 동안에는 가사와 떨어져 머무는 것(vippavāsa)이 되지 않는다는 허용의 상태를 밝히셨다. 바로 그것을 밝히기 위해 가사를 두는 방법의 제시를 통해 "까띠까 달에만… 가능하다"라고 말씀하실 것이다.

อิทานิ อสฺมึเยว มาเส ตโต อญฺญตฺถ ตสฺส ภิกฺขุโน เกนจิ กรณีเยน คจฺฉโต คาเม ฐปิเตน เตน จีวเรน วิปฺปวสโต นิทฺโทสภาวํ อนุชานนฺเตน ภควตา ‘‘สิยา จ ตสฺส ภิกฺขุโน…เป… เตน จีวเรน วิปฺปวสิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๖๕๓) วุตฺตมตฺถํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปจฺจเย…เป… สมฺมุติ’’นฺติ. ปจฺจเย สติ ตาทิเสติ ‘‘สิยา ปจฺจโย, สิยา กรณีย’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) วจนโต ตาทิเส กิจฺเจ สตีติ อตฺโถ. ฉารตฺตปรมนฺติ ฉ รตฺติโย ปรมา ยสฺส วาสกมฺมสฺส ตํ ฉารตฺตปรมํ, กิริยาวิเสสนํ, ฉารตฺตปรมํ วาสกมฺมํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตน วินา วสิตพฺพนฺติ คาเม นิกฺขิตฺเตน เตน จีวเรน วินา ตมฺหา อาวาสา อญฺญตฺถ วสิตพฺพํ. ตเทว [Pg.367] ปากฏํ กาตุํ วกฺขติ ‘‘อญฺญตฺเถว วสนฺตสฺส, ฉารตฺตปรมํ มต’’นฺติ.

이제 바로 그 달에 그 비구가 어떤 볼일로 다른 곳으로 갈 때, 마을에 둔 그 가사와 떨어져 지내는 것에 대해 허물이 없음을 허용하시면서 세존께서 "그 비구에게 어떤 사정이 생긴다면… 그 가사 없이 떨어져 머물 수 있다"(Pārā. 653)라고 하신 의미를 보여주기 위해 "조건이… 승인" 등을 말씀하셨다. "조건이 있을 때, 그러한 경우에"라는 것은 "조건이 있거나 볼일이 있다면"(Pārā. 654)이라는 말씀에 따라 그러한 업무가 있을 때라는 뜻이다. "6일 밤을 한도로"라는 것은 6일 밤이 그 머무는 행위의 한도라는 뜻으로, 부사적 수식이다. 6일 밤을 한도로 머무는 행위를 해야 한다는 뜻이다. "그것 없이 머물러야 한다"는 것은 마을에 맡겨둔 그 가사 없이 그 거처가 아닌 다른 곳에서 머물러야 한다는 뜻이다. 바로 그것을 명확히 하기 위해 "다른 곳에 머물 경우, 6일 밤이 한도라고 알려져 있다"라고 말씀하실 것이다.

ตโตติ ฉารตฺตโต. อุตฺตริ วสโตติ สตฺตมํ อรุณํ อุฏฺฐาเปตฺวา วสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ตโต เจ อุตฺตริ วิปฺปวเสยฺยาติ สตฺตเม อรุณุคฺคมเน นิสฺสคฺคิย’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔). โทโสติ นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยํ. ‘‘วินา สงฺฆสฺส สมฺมุติ’’นฺติ อิมินา กึ วุตฺตํ โหติ? อุโทสิตสิกฺขาปเท อนุปญฺญตฺตึ กตฺวา โกสมฺพิยํ คิลานภิกฺขุโน ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว คิลานสฺส ภิกฺขุโน ติจีวเรน อวิปฺปวาสสมฺมุตึ ทาตุ’’นฺติ (ปารา. ๔๗๓) อนุญฺญาตตฺตา คิลานสฺส ภิกฺขุโน สงฺเฆน ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย ปุริมเมว ยา อวิปฺปวาสสมฺมุติ ทินฺนา, ตํ วินาติ วุตฺตํ โหติ. เตน ลทฺธสมฺมุติเกน ยาว โรโค วูปสมฺมติ, ตาว จิรมฺปิ เตน จีวเรน วินา วสิตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยาติ ยา อุโทสิตสิกฺขาปเท โกสมฺพกสมฺมุติ อนุญฺญาตา, ตสฺสา สมฺมุติยา อญฺญตฺร. สเจ สา ลทฺธา โหติ, ฉารตฺตาติเรกมฺปิ วิปฺปวสิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๓-๖๕๔).

'그로부터'란 6일 밤으로부터이다. '그 이상 머문다'는 것은 일곱 번째 새벽을 맞이하며 머무는 것을 의미한다. "그로부터 만약 그 이상 떨어져 지낸다면 일곱 번째 새벽이 뜰 때 닛사기야가 된다"(Pārā. 654)고 한 것과 같다. '허물'이란 닛사기야 빠찌띠야를 말한다. '승가의 허락 없이'라는 말은 무엇을 뜻하는가? 우도시따 학처에서 추가 제정(anupaññatti)을 하여 꼬삼비에서 병든 비구에게 "비구들이여, 병든 비구에게 세 가지 가사로부터 떨어져 지내는 허락(avippavāsa-sammuti)을 주는 것을 허용한다"(Pārā. 473)고 허가되었으므로, 병든 비구에게 승가가 백이갈마(ñattidutiya-kammavācā)로 이미 준 그 '가사와 떨어져 지내는 허락'을 제외하고라는 뜻이다. 그 허락을 받은 비구는 병이 나을 때까지는 오랫동안이라도 그 가사 없이 머무는 것이 허용된다는 의미이다. 주석서에서 "비구들의 허락을 제외하고란 우도시따 학처에서 허용된 꼬삼비의 허락, 그 허락을 제외하고를 말한다. 만약 그것을 얻었다면 6일 밤을 초과해서 떨어져 지내더라도 괜찮다"(Pārā. aṭṭha. 2.653-654)고 한 것과 같다.

๘๗๒-๓. จีวรนิกฺเขปํ ทสฺเสตุมาห ‘‘กตฺติเกเยว…เป… ปกาสิโต’’ติ. กตฺติเกเยว มาสสฺมินฺติ จตุนฺนํ วสฺสานานํ มาสานํ ปจฺฉิเม กตฺติกมาเสเยว อิทเมกงฺคํ. ปฐมาย ปวาริโตติ ทุติยมงฺคํ, อิธ ปฐมาย วสฺสูปนายิกาย วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปวาริโตติ โยชนา, มหาปวารณาย ปวาริโตติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุริมิกาย อุปคนฺตฺวา มหาปวารณาย ปวาริโต โหตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๓-๖๕๔). ปจฺฉิเมน ปมาเณน ยุตฺเตติ ตติยมงฺคํ. เสนาสเนติ เอตสฺส วิเสสนํ. อิห อารญฺญกเสนาสนสฺส ปจฺฉิมปฺปมาณํ [Pg.368] นาม ปากาเรน วา วติยา วา ปริขาย วา ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อินฺทขีลสงฺขาตคามทฺวารโกฏฺฐกุมฺมารโต วา อปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส ปริกฺเขปารหฏฺฐานสงฺขาเต ปริยนฺตเคหสฺส อุปจาเร ฐิตสฺส ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส พลปฺปมาเณน วิสฺสฏฺฐเลฑฺฑุปาตทฺวยโต วา ปฏฺฐาย ปริกฺขิตฺตสฺส วิหารสฺส สปริกฺเขปํ วา อปริกฺขิตฺตสฺส วิหารสฺส ยสฺสํ ทิสายํ คาโม โหติ, ตตฺถ คามปริยนฺตเสนาสนํ วา เจติยํ วา โพธึ วา อวธึ กตฺวา วิหารคมนีเยน ปกติมคฺเคน วิทตฺถิคมฺภีรํ อาโรปิเตน อาจริยธนุนา ปมิตปญฺจธนุสตปมาณทูรนฺติ สงฺเขปโต คเหตพฺพํ.

872-3. 가사를 보관해 두는 것을 보여주기 위해 "깟띠까 달에만…(중략)… 밝혀졌다"고 말씀하셨다. '깟띠까 달에만'이란 우기 네 달 중 마지막 달인 깟띠까 달에만 해당하며, 이것이 첫 번째 요소이다. '첫 번째에 자자(pavārita)한' 것이 두 번째 요소이다. 여기서 첫 번째 안거(purimikā)에 들어 안거를 마친 뒤 자자한 것을 말하며, 대자자(mahāpavāraṇā)로 자자한 것을 뜻한다. 주석서에서 "첫 번째 안거에 들어 대자자로 자자한 자가 된다"(Pārā. aṭṭha. 2.653-654)고 한 것과 같다. '마지막 한계의 측정치에 부합하는' 것이 세 번째 요소이다. 이것은 '처소(senāsana)'를 수식한다. 여기서 아란야 처소의 마지막 한계란, 담이나 울타리나 해자로 둘러싸인 마을의 경우 인다킬라(성문 기둥)라 불리는 마을 문에서부터, 둘러싸이지 않은 마을의 경우 가장자리 집의 부지에 서 있는 보통 힘을 가진 남자가 던진 돌이 두 번 떨어진 거리(leḍḍupāta)에서부터 시작하여, 둘러싸인 사원은 그 경계를 포함하고, 둘러싸이지 않은 사원은 마을이 있는 방향으로 마을 경계의 처소나 제띠야(탑)나 보리수를 한계로 삼아 사원으로 통하는 일반적인 길을 따라 500궁(dhanu)의 거리임을 요약해서 이해해야 한다.

สาสงฺกสมฺมเตติ จตุตฺถมงฺคํ, ‘‘อิห สปฺปฏิภเย’’ติ เสโส. ‘‘สาสงฺกสมฺมตานิ สปฺปฏิภยานี’’ติ (ปารา. ๖๕๓) หิ ปาฬิ. อิทํ ทฺวยมฺปิ ‘‘เสนาสเน’’ติ เอตสฺส วิเสสนํ. อารามอารามูปจาเรสุ โจรานํ นิสินฺนสยิตฏฺฐิตภุตฺตปีตฏฺฐานาทีนํ ทิสฺสมานตาย อาสงฺกาสหิเต ตตฺเถว อารามาทีสุ ปหฏมาริตวิลุตฺตมนุสฺสานํ ทิสฺสมานตาย วิเสเสน สหภยตาย สปฺปฏิภเย อารญฺญเก เสนาสเนติ อตฺโถ. วสนฺโต ภิกฺขุ. วสนฺโตวาติ เอตฺถ เอวกาโร อฏฺฐานปฺปยุตฺโต. ตสฺมา ตโต อาเนตฺวา จตุรงฺคสมาโยเค เอวาติ โยเชตพฺโพ. จตุรงฺคสมาโยเค เอวาติ ยถาวุตฺตานํ จตุนฺนํ องฺคานํ สมาโยเค สนฺนิปาเต สติ เอว. เอตฺถ เอวกาเรน ตสฺส องฺคสฺส อภาเว อลพฺภมานตํ ทีเปติ. ปกาสิโตติ ‘‘ตตฺรายํ องฺคสมฺปตฺตี’’ติอาทิกาย (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๓-๖๕๔) อฏฺฐกถาย วุตฺโต.

'의심스럽다고 여겨지는 곳'이 네 번째 요소이며, '여기 위험이 있는'이라는 말이 생략된 것이다. 경전(Pāḷi)에는 "의심스럽다고 여겨지고 위험이 있는"(Pārā. 653)이라고 되어 있기 때문이다. 이 두 가지 모두 '처소'를 수식한다. 사원이나 사원 근처에서 도둑들이 앉거나 눕거나 서 있거나 먹고 마신 장소 등이 보여서 의심이 생기고, 그 사원 등에서 사람들이 공격당하거나 살해당하거나 약탈당한 것이 보여 특별히 두려움이 있는 '위험이 있는 아란야 처소'라는 뜻이다. '머무는 비구'. '머무는 자만이(vasantovā)'에서 '만이(eva)'는 부적절하게 쓰였다. 그러므로 이를 가져와 '네 가지 요소가 갖추어졌을 때에만'으로 연결해야 한다. '네 가지 요소가 갖추어졌을 때에만'이란 앞서 말한 네 가지 요소가 모두 모였을 때에만이라는 뜻이다. 여기서 '만이(eva)'라는 단어는 그 요소가 없을 때는 (허용을) 얻지 못함을 나타낸다. '밝혀졌다'는 것은 "여기에 이러한 요소의 구족함이 있다"는 등으로 시작하는 주석서(Pārā. aṭṭha. 2.653-654)의 설명을 말한다.

๘๗๔. ตํ จีวรํ. มาสเมกนฺติ วสฺสานสฺส ปจฺฉิมมาสสงฺขาตํ เอกํ มาสํ. โย คาโม สเจ ปุริมพทฺธาย อวิปฺปวาสสีมาย [Pg.369] อนฺโต โหติ, ตตฺถ มาสโต อติเรกมฺปิ ฐเปตุํ วฏฺฏตีติ (วชิร. ฏี. ปาราชิก ๖๕๓ อตฺถโต สมานํ) วชิรพุทฺธิตฺเถเรน วุตฺตํ.

874. '그 가사'를. '한 달 동안'이란 우기의 마지막 달로 계산되는 한 달을 말한다. 만약 어떤 마을이 이전에 설정된 가사와 떨어져 지내도 죄가 되지 않는 구역(avippavāsa-sīmā) 안에 있다면, 거기서는 한 달을 넘겨서 두는 것도 허용된다고 바지라붓디(Vajirabuddhi) 장로가 말하였다.

๘๗๕. อญฺญตฺเถวาติ ยสฺส อารญฺญกเสนาสนสฺส โคจรคาเม จีวรํ นิกฺขิตฺตํ, ตโต อารญฺญกเสนาสนโต พหิ เอว. อยํ อธิปฺปาโยติ ‘‘ยํ คาม’’นฺติอาทิกาย ทิยฑฺฒคาถาย ปฏิปาทิตตฺถทฺวยสงฺขาโต อธิปฺปาโย. อสฺสาติ สาสงฺกสิกฺขาปทสฺส. เอวํ อิมินา สิกฺขาปเทน ‘‘จีวเรน วินา กตฺติกมาเส อรญฺเญ วเสยฺยา’’ติ อนุญฺญาตตฺตา ‘‘ฉารตฺตปรมํ เตน ภิกฺขุนา เตน จีวเรน วิปฺปวสิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๖๕๓) อิมินา โคจรคาเม ตํ ฐเปตฺวา ตสฺมึ อารญฺญกาวาเส วสิตฺวา เกนจิ กรณีเยน ตโต อาวาสโต คนฺตฺวา พหิ วสโต ทิวสปริจฺเฉทสฺส วิญฺญายมานตฺตาเยวาห ‘‘ปฏิจฺฉนฺโน ปกาสิโต’’ติ.

875. '다른 곳에만'이란 그 아란야 처소의 탁발 마을에 가사를 놓아두었을 때, 그 아란야 처소의 외부를 말한다. '이러한 뜻'이란 "어떤 마을에…" 등으로 시작하는 한 개 반의 게송에서 설명된 두 가지 의미를 말한다. '그것의'란 이 사상까(의심/위험) 학처의 뜻이다. 이와 같이 이 학처에 의해 "가사 없이 깟띠까 달에 아란야에서 머물러도 좋다"고 허용되었으므로, "그 비구는 그 가사와 최대 6일 밤 동안 떨어져 지낼 수 있다"(Pārā. 653)는 규정에 따라 탁발 마을에 가사를 두고 아란야 처소에 머물다가 어떤 일로 인해 그 처소를 떠나 밖에서 머무는 자에게 날짜의 한계가 알려져 있으므로 "숨겨진 것이 밝혀졌다"고 말한 것이다.

๘๗๖. ‘‘สเจ โคจรคามโต ปุรตฺถิมาย ทิสาย เสนาสนํ, อยญฺจ ปจฺฉิมํ ทิสํ คโต โหตี’’ติอาทินา (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๖) อฏฺฐกถายํ กถิตนิยาเมน วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เสนาสนมถาคนฺตฺวา’’ติอาทิ. เสนาสนนฺติ อตฺตนา นิวุตฺถํ อารญฺญกเสนาสนํ. อาคนฺตฺวาติ พหิ คตฏฺฐานโต อาคนฺตฺวา. โคจรคาเม จีวรํ นิกฺขิปิตฺวา ตโต ปุรตฺถิมาย ทิสาย อารญฺญกเสนาสเน วิหรโต วิหารา นิกฺขมฺม ตโต โคจรคามโต ปจฺฉิมทิสาย ทูรฏฺฐานํ คตสฺส อาคตฏฺฐานโต ตํ เสนาสนํ อาคนฺตฺวา วิทูรตฺตา สตฺตมํ อรุณํ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ภิกฺขุโน กึ วิหิตนฺติ อยเมตฺถ โยชนา.

876. "만약 탁발 마을로부터 동쪽 방향에 처소가 있는데, 이 비구가 서쪽 방향으로 갔다면"(Pārā. aṭṭha. 2.656) 등의 주석서에 설해진 방식에 따라 판결을 보여주기 위해 "처소로 돌아와서" 등으로 말씀하셨다. '처소'란 자신이 거주하는 아란야 처소를 뜻한다. '돌아와서'란 외부로 나갔던 곳에서 돌아오는 것을 말한다. 탁발 마을에 가사를 두고 그곳에서 동쪽 방향의 아란야 처소에 머물던 자가, 처소를 나와서 그 탁발 마을로부터 서쪽 방향의 먼 곳으로 갔다가, 갔던 곳에서 그 처소로 돌아오려 하지만 거리가 너무 멀어 일곱 번째 새벽을 맞이할 수 없는 비구에게 무엇이 규정되어 있는가 하는 것이 여기서의 연결(yojanā)이다.

๘๗๗. คามสีมมฺปิ [Pg.370] วาคนฺตฺวาติ ยตฺถ จีวรํ นิกฺขิตฺตํ, ตํ คามสีมมฺปิ ปุรารุณาเยว อาคนฺตฺวา. ยตฺถ กตฺถจีติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๖) สภาเทวาลยทฺวารโกฏฺฐกาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ กปฺปิยฏฺฐาเน. ‘‘ยตฺถ กตฺถจี’’ติ สามญฺเญน วุตฺตตฺตา ตสฺสา คามสีมาย อนฺโต อารญฺญกงฺคารกฺขนารหํ ทูรฏฺฐานํ ลทฺธํ เจ, องฺคเภทํ อกตฺวา ตตฺถ อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ. ธุตงฺเค วิชฺชมาเนปิ อาปตฺตึ อนาปชฺชิตุํ อนฺโตคาเมปิ อรุณํ อุฏฺฐาเปตฺวา จีวรปวตฺติเยว ญาตพฺพา. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘คามสีมมฺปิ โอกฺกมิตฺวา สภายํ วา ยตฺถ กตฺถจิ วา วสิตฺวา จีวรปฺปวตฺตึ ญตฺวา ปกฺกมิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๖).

877. ‘마을 경계로 가서라도’란 가사가 놓여 있는 그 마을 경계로라도 새벽이 되기 전(purāruṇā)에 가서라는 뜻이다. ‘어디에서든’이란(파라지까 주석서 2.656) 회당이나 사원 문간 등 어디든 적당한 곳(kappiyaṭṭhāne)을 말한다. ‘어디에서든’이라고 일반적으로 말했으므로, 그 마을 경계 안에서 숲속처럼 보호받아야 할 먼 곳을 얻었다면, 가사의 분리(aṅgabheda)를 하지 않고 거기서 새벽을 맞이해야 한다. 두타행을 닦더라도 죄에 빠지지 않기 위해 마을 안에서라도 새벽을 맞이하고 가사가 존속함을 알아야 한다. 주석서에 “마을 경계로 들어가 회당이나 어디에서든 머물며 가사의 존속을 알고 떠나는 것이 마땅하다”라고(파라지까 주석서 2.656) 한 바와 같다.

๘๗๘. เอวญฺจาปิ อสกฺโกนฺโตติ องฺคเภทํ อกตฺวา, กตฺวา วา อนฺโตคามสีมาย อรุณํ อุฏฺฐาเปตุมฺปิ คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต. ญตฺวาติ อตฺตโน จีวรสฺส ฐปิตฏฺฐานํ สลฺลกฺเขตฺวา. ตตฺเถวาติ เอตฺถ ‘‘ฐิโต’’ติ ลพฺภติ. ขิปฺปนฺติ สีฆํ, ปุรารุณาติ วุตฺตํ โหติ. อติเรเก ฐาเนติ โยชนา, ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อติเรกจีวรฏฺฐาเน ฐสฺสตี’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๖), ‘‘อติเรกจีวรฏฺฐาเน ติฏฺฐตี’’ติ จินฺเตตฺวาติ อตฺโถ.

878. ‘그렇게도 할 수 없는 자’란 가사의 분리를 하지 않거나 또는 하고서라도 마을 경계 안에서 새벽을 맞이하러 갈 수도 없는 자이다. ‘알고서’란 자신의 가사를 둔 곳을 기억하고서이다. ‘바로 거기서’ 여기에는 ‘서서’라는 말이 보충된다. ‘속히’란 빠르게, 즉 새벽이 되기 전이라는 뜻이다. ‘여분의 장소에’라는 연결은 주석서에서 “여분의 가사가 있는 곳에 서 있을 것이다”(파라지까 주석서 2.656), 즉 “여분의 가사가 있는 곳에 서겠다”라고 생각한다는 뜻이다.

๘๗๙. วิสฺสชฺเชตีติ สตฺตมอรุณุฏฺฐานโต ปุเรตรเมว อญฺญสฺส เทติ. อุปริปิ เอวเมว วตฺตพฺพํ.

879. ‘보시한다’는 것은 일곱 번째 새벽이 오기 전(puretarameva)에 미리 다른 이에게 주는 것이다. 이후에도 이와 같이 말해야 한다.

๘๘๐. สาสงฺกสมฺมเต เอวํนามเก สิกฺขาปเท สมุฏฺฐานาทโย สพฺเพ เตน ทุติเยน กถิเนน สมา อิติ มุนินฺเทน มตา อนุมตา อนุญฺญาตาติ โยชนา.

880. 의심스러운 상황이라 인정되는 것(사상까)이라 이름하는 이 학처(학습계율)에서 발생하는 원인(사무타나) 등은 모두 그 두 번째 까티나 계율과 같다고 부처님(문인다)께서 생각하시고 찬성하시고 허락하셨다는 연결이다.

สาสงฺกกถาวณฺณนา.

의심스러운 상황(사상까)에 대한 설명이 끝났다.

๘๘๑. ชานนฺติ ‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ วจเนน ปริณามิตภาวํ เยน เกนจิ อากาเรน ชานนฺโต. ยถาห ปทภาชเน [Pg.371] ‘‘สามํ วา ชานาตี’’ติอาทิ (ปารา. ๖๕๙). ปริณตนฺติ เอตฺถ ปทภาชเน ‘‘ปริณตํ นาม ‘ทสฺสาม กริสฺสามา’ติ วาจา ภินฺนา โหตี’’ติ วุตฺตนิยาเมน สงฺฆสฺส ปริณตนฺติ อตฺโถ. ลาภนฺติ ลภิตพฺพํ จีวราทิ ยํ กิญฺจิ. ยถาห ‘‘ลาโภ นาม จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา, อนฺตมโส จุณฺณปิณฺโฑปิ ทนฺตกฏฺฐมฺปิ ทสิกสุตฺตมฺปี’’ติ. อตฺตโน ปริณาเมยฺยาติ ‘‘พหู อาวุโส สงฺฆสฺส ทายกา, พหู สงฺฆสฺส ภตฺตา, มยํ ตุมฺเห นิสฺสาย ตุมฺเห สมฺปสฺสนฺตา อิธ วิหราม. ตุมฺเห เจ อมฺหากํ น ทสฺสถ, อถ โก จรหิ อมฺหากํ ทสฺสติ. เทถาวุโส อมฺหากํ อิมานิ จีวรานี’’ติ (ปารา. ๖๕๗) ปาฬิยา อาคตนเยน อตฺตโน ปริณาเมยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส นิสฺสคฺคิยนฺติ เอตฺถ ‘‘ปโยเค ทุกฺกฏํ, ปฏิลาเภนา’’ติ เสโส. นิสฺสคฺคิยนฺติ อิทํ ปริณเต ปริณตสญฺญึ สนฺธาย วุตฺตํ. เวมติกสฺส ปน ทุกฺกฏํ โหติ. ยถาห ‘‘ปริณเต เวมติโก อตฺตโน ปริณาเมติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ. อปริณตสญฺญิโน อนาปตฺติ. ยถาห ‘‘ปริณเต อปริณตสญฺญี อตฺตโน ปริณาเมติ, อนาปตฺตี’’ติ.

881. ‘알면서’란 “승가에 보시합니다”라는 말로 (보시물이 승가로) 돌아가게 된 상태를 어떤 방식으로든 아는 것이다. 단어 해석(padabhājane)에서 “스스로 알거나” 등이라고(파라지까 659) 한 바와 같다. ‘돌려진 것(pariṇataṃ)’이란 여기 단어 해석에서 “돌려졌다는 것은 ‘주겠다, 하겠다’라고 말이 이미 나온 상태를 말한다”라고 설명된 방식에 따라 승가로 돌려졌다는 뜻이다. ‘이익(lābhaṃ)’이란 얻게 될 가사 등 무엇이든 말한다. “이익이란 가사, 발바닥, 거처, 병자를 위한 약과 필수품이며, 작게는 가루약, 양치 나뭇가지, 옷단의 실까지도 포함한다”라고 한 바와 같다. ‘자신에게 돌린다면’이란 “도반들이여, 승가에는 보시자가 많고 승가에는 공양물이 많습니다. 우리는 당신들을 의지하고 당신들을 바라보며 여기 머뭅니다. 당신들이 만약 우리에게 주지 않는다면 누가 우리에게 주겠습니까? 도반들이여, 이 가사들을 우리에게 주십시오”라고(파라지까 657) 성전(Pāḷi)에 나온 방식에 따라 자신에게 돌리는 것을 말한다. ‘그에게 니사기’란 여기서 “노력할 때 악작죄(dukkaṭa)요, 얻음으로써 (니사기 파지티가 된다)”라는 나머지가 생략된 것이다. ‘니사기’라는 이것은 돌려진 것을 돌려진 것으로 인식하는 경우를 염두에 두고 말한 것이다. 의심하는 자에게는 악작죄가 된다. “돌려진 것에 대해 의심하면서 자신에게 돌리면 악작죄이다”라고 한 바와 같다. 돌려지지 않았다고 인식하는 자에게는 죄가 없다. “돌려진 것에 대해 돌려지지 않았다고 인식하며 자신에게 돌리면 죄가 없다”라고 한 바와 같다.

๘๘๒. ‘‘อญฺญสฺส เทหี’’ติ สเจ ปริณาเมตีติ ตถา สงฺฆสฺส ปริณตภาวํ ชานนฺโต ‘‘อญฺญสฺส เทหี’’ติ ยทิ ปริณาเมติ. สุทฺธิกํ ปาจิตฺติยนฺติ นิสฺสชฺชิตพฺพวตฺถุรหิตํ เกวลํ ปาจิตฺติยมตฺตนฺติ อตฺโถ. สุทฺธจิตฺเตนาติ สวาสนานวเสสกิเลสปฺปหาเนน ปริสุทฺธจิตฺเตน ภควตา. ปาจิตฺติยมุทีริตนฺติ ปาจิตฺติเยสุ อฏฺฐมสฺส สหธมฺมิกวคฺคสฺส อวสาเน ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ชานํ สงฺฆิกํ ลาภํ ปริณตํ ปุคฺคลสฺส ปริณาเมยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๔๙๐) เทสิตํ.

882. “다른 이에게 주시오”라고 만약 돌린다면, 즉 승가에 돌려진 상태임을 알면서 “다른 이에게 주시오”라고 만약 (보시의 대상을) 바꾼다면, ‘순수한 파지티’란 니사기(포기)해야 할 물건이 없는 오직 파지티일 뿐이라는 뜻이다. ‘청정한 마음을 가진 분(suddhacittena)’이란 습기조차 남김없이 번뇌를 끊어 매우 청정한 마음을 가진 부처님에 의해서이다. ‘파지티가 설해졌다’란 파지티들 중 여덟 번째인 사함믹까 가(Sahadhammika Vagga)의 끝에 “어떤 비구가 승가의 이익으로 돌려진 것을 알면서 개인에게 돌린다면 파지티이다”(파지티 490)라고 설해진 것이다.

๘๘๓. เอกํ [Pg.372] จีวรนฺติ สงฺฆสฺส ปริณตจีวรโต เอกํ จีวรํ. จีวรํ วาติ เอตฺถ วา-สทฺโท ปจฺจยนฺตรวิกปฺปตฺโถ. วา ปนาติ เอตฺถ วา-สทฺโท อตฺถวิกปฺปตฺโถ. เอกํ จีวรํ วา อญฺญํ วา ปจฺจยํ ปรสฺส, เอกํ ปน อตฺตโน วา ปริณาเมยฺย เจติ โยชนา. สทฺธินฺติ เอกโต, เอกกฺขเณติ วุตฺตํ โหติ. ทฺเว ปาจิตฺติโย สทฺธึ สิยุนฺติ โยชนา, อญฺญสฺส ปริณามเนน สุทฺธปาจิตฺติยญฺจ อตฺตโน ปริณามเนน นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยญฺจาติ ทฺเว ปาจิตฺติโย เอกกฺขเณ โหนฺตีติ อตฺโถ.

883. ‘가사 하나’란 승가로 돌려진 가사 중 가사 하나를 말한다. ‘또는 가사’에서 ‘또는(vā)’은 다른 필수품(paccayantara)으로의 전환을 뜻한다. ‘또는(vā pana)’에서 ‘또는’은 의미의 전환을 뜻한다. 가사 하나 혹은 다른 필수품을 타인에게 돌리고, 또한 하나를 자신에게 돌린다는 연결이다. ‘함께’란 같이, 한순간에라는 뜻이다. ‘두 파지티가 함께 있다’는 연결은, 타인에게 돌림으로써 순수 파지티와 자신에게 돌림으로써 니사기 파지티라는 두 파지티가 한순간에 발생한다는 뜻이다.

๘๘๔. ปริณาเมตฺวา ฐปิเต วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา ปริจฺจชิตฺวา ทินฺเน วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘ปราชโย’’ติ อิทํ ปาทปฺปโหนกํ วตฺถุํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยถาวตฺถุวเสน ปน ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยาปิ วตฺตพฺพา.

884. 돌려놓은 것에 대한 판결을 보인 후, 포기하고 주었을 때의 판결을 보이기 위해 “승가에” 등을 말하였다. ‘바라지까(parājayo)’라는 이것은 발(pāda)의 가치에 해당하는 물건을 염두에 두고 말한 것이다. 물건의 가치에 따라 악작죄(dukkaṭa)나 투란차(thullaccaya)도 말해져야 한다.

๘๘๕. อญฺญสฺส เจติยสฺส โปณํ ปริณตํ อญฺญสฺส เจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปุคฺคลสฺส วาปิ ปน ปริณาเมยฺยาติ โยชนา. สงฺฆสฺส ปุคฺคลสฺสาติ ปททฺวเยปิ เอวเมว โยเชตพฺพํ. ยถาห ‘‘สงฺฆสฺส ปริณตํ อญฺญสงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ปริณาเมติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติอาทิ (ปาจิ. ๔๙๒). อญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส โปณํ อญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส ปริณาเมยฺยาติ.

885. 다른 탑(cetya)으로 돌려진 것을 다른 탑이나 승가나 혹은 개인에게 돌린다는 연결이다. ‘승가나 개인에게’라는 두 단어에서도 이와 같이 연결해야 한다. “승가로 돌려진 것을 다른 승가나 탑이나 개인에게 돌리면 악작죄이다” 등(파지티 492)이라고 한 바와 같다. 다른 개인에게 돌려진 것을 또 다른 개인에게 돌리는 경우도 마찬가지이다.

๘๘๖. อิมสฺส สพฺพสตฺตวิสยตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ.

886. 이것이 모든 중생에게 해당함을 보이기 위해 “어떤 비구가” 등을 말하였다.

๘๘๗. อิทํ ปริณตสิกฺขาปทํ. ติสมุฏฺฐานนฺติ กายจิตฺตวาจาจิตฺตกายวาจาจิตฺตสงฺขาเตหิ ตีหิ สจิตฺตกสมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐานโต ติสมุฏฺฐานํ. ปริณามนปจฺจยา อาปชฺชิตพฺพโต กฺริยํ. สงฺฆาทีนํ ปริณตนฺติสญฺญาย อภาเวน [Pg.373] วิมุจฺจนโต สญฺญาวิโมกฺขํ. กายวิญฺญตฺติวจีวิญฺญตฺตีหิ ปริณาเมตพฺพโต กายกมฺมํ วจีกมฺมํ.

887. 이것이 파리나따(돌림) 학처이다. ‘세 가지 발생 원인(tisamuṭṭhānaṃ)’이란 신체-마음, 언어-마음, 신체-언어-마음이라고 하는 의도가 있는 세 가지 발생 원인으로 인해 발생하므로 세 가지 발생 원인을 가진다. 돌리는 행위를 원인으로 범하게 되므로 행위(kriya)이다. 승가 등의 것으로 돌려졌다는 인식이 없으면 면제되므로 인식에 의한 해방(saññāvimokkha)이다. 신체적 암시(kāyaviññatti)와 언어적 암시(vacīviññatti)로 돌려야 하므로 신업(kāyakamma)과 구업(vacīkamma)이다.

ปริณตกถาวณฺณนา.

돌림(파리나따)에 대한 설명이 끝났다.

ปตฺตวคฺโค ตติโย.

바루 품(Pattavaggo) 제3장이 끝났다.

๘๘๘. เย อิมํ วินิจฺฉยํ ตรนฺติ, เต ปญฺญตฺติมหาสมุทฺทํ ตรนฺตีติ โยชนา. ปญฺญตฺติสงฺขาตํ วินยปิฏกเมว มหาสมุทฺโท วิยาติ ปญฺญตฺติมหาสมุทฺโท, ตํ. เอวํ สมุทายํ ทสฺเสตฺวา ตทวยเว ทสฺเสตุมาห ‘‘เนกา’’ติอาทิ. เนกานิ นานปฺปการานิ วตฺตานิ เสนาสนวตฺตาทีนิ ขนฺธกาคตานิ อุคฺคา อุตฺตุงฺคา ตรงฺคมาลา มหาวีจิปรมฺปรา ยสฺสาติ วิคฺคโห, นานปฺปการขนฺธกวตฺตสงฺขาตมหาตรงฺคปรมฺปราย สชฺชิตนฺติ อตฺโถ. สีลํ ปาติโมกฺขสํวราทิกเมว อนฺโต เวลาวลโย ยสฺส โส สีลนฺโต, ตํ, ปาติโมกฺขสํวรสีลาทิจตุปาริสุทฺธิสีลเมว ปฏิปาเทตพฺพตาย อนฺตํ เวลาวลยภูตนฺติ อตฺโถ. อาปตฺติโย สตฺตาปตฺติกฺขนฺธา, สีลาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติโย จ คาหกา มกราทโย ยสฺสาติ วิคฺคโห, สีลาจาราชีวทิฏฺฐิสมฺปตฺติสงฺขาตมุทุสตฺตนาสกอาปตฺติวิปตฺติสงฺขา- ตมาตงฺคมกราทิจณฺฑสตฺตวนฺตนฺติ อตฺโถ. เอวํ อยํ คาถา สมุทายาวยวานํ สพฺเพสเมว รูปกาลงฺกาเรน วิรจิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

888. 이 판결을 건너가는 자들은 제정(paññatti)이라는 대해를 건너는 것이라는 의미이다. 제정이라 불리는 율장 자체가 대해와 같으므로 제정대해(paññatti-mahāsamudda)라고 하며, 그것을 [말한다]. 이와 같이 전체를 보여준 뒤에 그 부분을 보여주기 위해 '많은(nekā)' 등을 말씀하셨다. 많은 다양한 종류의 의무들, 즉 처소에 대한 의무 등이 건다까(Khandhaka)에 포함되어 있는데, 이것들은 높이 솟은 파도들의 줄기이자 큰 물결의 연속이라는 것이 분석이다. 즉, 다양한 종류의 건다까의 의무라 불리는 거대한 파도의 연속으로 이루어져 있다는 뜻이다. 계(sīla)는 빠띠목카의 단속계 등을 의미하며, 이것이 안쪽의 해안선(velāvalaya)인 것을 계의 끝(sīlanto)이라 하며, 그것을 [말한다]. 빠띠목카 단속계 등 사파리숫디실(네 가지 청정계) 자체가 실천되어야 할 것이므로 끝이며 해안선이 된다는 뜻이다. 범계(āpatti)는 일곱 가지 범계의 무리들이며, 계행·예절·견해·생계의 타락(vipatti)은 [사람을] 낚아채는 악어(makara) 등이라는 분석이다. 계행·생계·견해의 구족이라 불리는 부드러운 중생을 해치는 범계와 타락이라 불리는 코끼리나 악어와 같은 사나운 존재들을 가지고 있다는 뜻이다. 이와 같이 이 게송은 전체와 부분들 모두를 비유(rūpaka)라는 수사법으로 작성된 것임을 알아야 한다.

อิติ วินยตฺถสารสนฺทีปนิยา

이상으로 비나얏타사라산디파니(Vinayatthasārasandīpanī) 중에서

วินยวินิจฺฉยวณฺณนาย

비나야비니쯔야(Vinayavinicchaya)에 대한 주석의

นิสฺสคฺคิยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

닛사기야(Nissaggiya)에 대한 설명의 주석이 끝났다.

ปาจิตฺติยกถาวณฺณนา

빠지띠야(Pācittiya)에 대한 설명의 주석

๘๘๙. เอวํ นาติวิตฺถารสงฺเขปโต นิสฺสคฺคิยวินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทนนฺตรํ นิทฺทิฏฺฐสฺส ปาจิตฺติยกณฺฑสฺส วินิจฺฉยํ [Pg.374] ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท’’ติอาทิ อารทฺธํ. สมฺปชานมุสาวาเทติ อตฺตโน วจนสฺส มุสาภาวํ ญตฺวา, อทิฏฺฐํ ‘‘ทิฏฺฐ’’นฺติอาทินา นเยน มุสาวาเท สมฺปชานนฺตสฺส มุสาภณเนติปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ชานิตฺวา ชานนฺตสฺส จ มุสาภณเน’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒). ‘‘มุสาวาเท’’ติ หิ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, มุสาวาทนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ.

889. 이와 같이 너무 상세하지도 너무 간략하지도 않게 닛사기야의 판결을 보여준 뒤, 이제 그 다음에 설해진 빠지띠야 부분의 판결을 보여주기 위해 '고의적인 거짓말(sampajānamusāvāde)' 등을 시작하였다. '고의적인 거짓말'이란 자신의 말이 거짓임을 알고서, 보지 못한 것을 '보았다'고 하는 등의 방식으로 거짓말에 대해 분명히 알면서 거짓을 말하는 것도 그 의미에 포함되어야 한다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서 '알면서, 그리고 아는 자의 거짓말에 대해'라고 말한 것과 같다. '거짓말에 대해(musāvāde)'에서 처격(-e)은 원인의 의미이며, 거짓말을 원인으로 한다는 뜻이다.

ทวา ภณนฺตสฺสาติ โยชนา. อนุปปริกฺขิตฺวา เวเคน ทิฏฺฐมฺปิ ‘‘อทิฏฺฐํ เม’’ติ วทนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ทวา ภณติ นาม สหสา ภณตี’’ติ ปทภาชนีอฏฺฐกถายํ ‘‘สหสา ภณตีติ อวีมํสิตฺวา อนุปธาเรตฺวา เวเคน ทิฏฺฐมฺปิ ‘อทิฏฺฐํ เม’ติ ภณตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑). รวา ภณนฺตสฺสาติ ‘‘จีวร’’นฺติ วตฺตุกามสฺส ‘‘จีร’’นฺติ วจนํ วิย มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ‘‘อญฺญํ ภณิสฺสามี’’ติ อญฺญํ ภณนฺตสฺส. ยถาห ‘‘รวา ภณติ นาม ‘อญฺญํ ภณิสฺสามี’ติ อญฺญํ ภณตี’’ติ.

농담으로 말하는 자에게(davā bhaṇantassa)라는 의미이다. 자세히 살피지 않고 급하게 보았음에도 '나는 보지 못했다'라고 말하는 자라는 뜻이다. 단어 해설(Padabhājaniya) 주석서에서 '농담으로 말한다는 것은 급하게 말하는 것이다'라고 한 것처럼, '급하게 말한다는 것은 숙고하지 않고 살피지 않은 채 급하게 보았음에도 "나는 보지 못했다"라고 말하는 것'이다. 헛소리로 말하는 자(ravā bhaṇantassa)라는 것은 '가사(cīvara)'라고 말하고 싶으나 어리석음이나 혼란함 때문에 '옷감(cīra)'이라고 말하는 것처럼, '다른 것을 말하겠다'고 하면서 [실제로는] 다른 것을 말하는 자를 의미한다. '헛소리로 말한다는 것은 "다른 것을 말하겠다"고 하면서 다른 것을 말하는 것이다'라고 말한 것과 같다.

๘๙๐. อญฺญตฺถาติ จตุตฺถปาราชิกาทีสุ. อตฺตนา อลทฺธํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ ‘‘ลทฺธํ มยา’’ติ มุสา ยสฺส ภณติ, เตน ตงฺขณเมว สุตฺวา ตทตฺเถ ญาเต ปาราชิกสฺส, อญฺญาเต กาลนฺตเรน ญาเต จ ปริยายวจเน จ ญาเต ถุลฺลจฺจยสฺส, ปริยายวจเน อวิญฺญาเต ทุกฺกฏสฺส, ทุฏฺฐโทสสิกฺขาปเท ปาราชิกํ อนาปนฺนสฺส ‘‘อาปนฺโน’’ติ มุสาภณเน สงฺฆาทิเสสสฺส, โอมสวาทสิกฺขาปเท ทุพฺภาสิตสฺส จ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘มุสาวาทสฺส การณา ปญฺจ อาปตฺติโย’’ติ. อิมาย ปาจิตฺติยา สทฺธึ ฉ อาปตฺติกฺขนฺธา โหนฺติ.

890. 다른 곳이란 네 번째 바라직 등에서이다. 자신이 얻지 못한 상인법(uttarimanussadhamma)을 '내가 얻었다'고 거짓을 말할 때, 상대방이 그 즉시 듣고 그 의미를 알면 바라직(Pārājika)이며, 알지 못하거나 나중에 알게 된 경우, 그리고 완곡한 표현(pariyāyavacana)으로 말하여 알게 된 경우에는 툴랏짜야(Thullaccaya)이며, 완곡한 표현을 알아듣지 못한 경우에는 둑꺼따(Dukkaṭa)이다. 악의를 품은 죄(duṭṭhadosa)의 학습계목에서 범하지 않은 자에게 '범했다'고 거짓을 말하면 상가디세사(Saṅghādisesa)이며, 오마사바다(omasavāda) 학습계목에서는 둡바시따(dubbhāsita)가 설해져 있으므로, '거짓말을 원인으로 다섯 가지 범계가 있다'고 말하였다. 이것에 빠지띠야를 더하면 여섯 가지 범계의 무리가 된다.

สมฺปชานมุสาวาทกถาวณฺณนา.

고의적인 거짓말에 대한 설명의 주석.

๘๙๑-๓. วุตฺเตสุ [Pg.375] ชาติอาทีสุ ทสสุ อกฺโกสวตฺถูสูติ โยชนา, ปทภาชเน วุตฺเตสุ ชาตินามโคตฺตกมฺมสิปฺปอาพาธลิงฺคกิเลสอาปตฺติอกฺโกสานํ วเสน ทสสุ อกฺโกสวตฺถูสูติ อตฺโถ. เตสุ กิเลสํ วินา สพฺเพเต หีนุกฺกฏฺฐวเสน ทฺวิปฺปการา โหนฺติ. ยถาห ปทภาชเน ‘‘ชาติ นาม ทฺเว ชาติโย หีนา จ ชาติ อุกฺกฏฺฐา จ ชาตี’’ติอาทิ.

891-3. 설해진 태생(jāti) 등 열 가지 욕설의 근거(akkosavatthu)들에서라는 의미이다. 단어 해설(Padabhājaniya)에서 설해진 태생·이름·성씨·직업·기술·질병·용모·번뇌·범계·욕설의 열 가지 욕설의 근거에 의한다는 뜻이다. 그중에서 번뇌를 제외하고 이 모든 것은 하열함과 수승함의 구분에 따라 두 종류가 된다. 단어 해설에서 '태생이란 두 가지 태생이 있으니, 하열한 태생과 수승한 태생이다'라고 말한 것과 같다.

ตตฺถ จณฺฑาลาทิชาติ หีนา, ขตฺติยพฺราหฺมณชาติโย อุกฺกฏฺฐา. นาเมสุ อวกณฺณกชวกณฺณกาทินามานิ ทาสนามตฺตา หีนานิ, พุทฺธรกฺขิตาทินามานิ อุกฺกฏฺฐานิ. โกสิยาทิโคตฺตํ หีนํ, โคตมาทิโคตฺตํ อุกฺกฏฺฐํ. กมฺเมสุ วฑฺฒกิมณิการาทิกมฺมานิ หีนานิ, กสิวาณิชฺชาโครกฺขกมฺมานิ อุกฺกฏฺฐานิ. สิปฺเปสุ นฬการกุมฺภการาทิสิปฺปํ หีนํ, มุทฺทาคณนาทิสิปฺปํ อุกฺกฏฺฐํ. อาพาเธสุ สพฺเพปิ อาพาธา หีนา, อปิจ มธุเมโห ปีฬาชนกตฺตาภาวา อุกฺกฏฺโฐ. ลิงฺเคสุ อติทีฆตาทโย หีนา, นาติทีฆตาทโย อุกฺกฏฺฐา. สพฺเพปิ กิเลสา หีนา. สพฺพาปตฺติโยปิ หีนา, อปิจ โสตาปตฺติสมาปตฺติ อุกฺกฏฺฐา. อกฺโกเสสุ ‘‘โอฏฺโฐสิ เมณฺโฑสิ โคโณสี’’ติอาทิโก หีโน, ‘‘ปณฺฑิโตสิ พฺยตฺโตสี’’ติอาทิโก อุกฺกฏฺโฐ.

거기서 짠달라(Caṇḍāla) 등의 태생은 하열한 것이고, 끄샤띠야(Khattiya)나 바라문(Brāhmaṇa)의 태생은 수승한 것이다. 이름들 중에는 아와깐나까(Avakaṇṇaka), 자와깐나까(Javakaṇṇaka) 등의 이름은 노예의 이름이므로 하열한 것이고, 붓다락끼따(Buddharakkhita) 등의 이름은 수승한 것이다. 꼬시야(Kosiya) 등의 성씨는 하열한 것이고, 고따마(Gotama) 등의 성씨는 수승한 것이다. 직업들 중에는 목수나 보석 세공사 등의 직업은 하열한 것이고, 농업·상업·목축업은 수승한 것이다. 기술들 중에는 대바구니 제조나 옹기 제조 등의 기술은 하열한 것이고, 인장이나 계산 등의 기술은 수승한 것이다. 질병들 중에는 모든 질병이 하열한 것이지만, 당뇨병(madhumeha)은 종기를 일으키지 않으므로 수승한 것이다. 용모들 중에는 너무 큰 키 등은 하열한 것이고, 너무 크지 않은 키 등은 수승한 것이다. 모든 번뇌는 하열한 것이다. 모든 범계 또한 하열한 것이지만, 예류과(sotāpatti)의 성취는 수승한 것이다. 욕설들 중에는 '너는 낙타다, 양이다, 소다'라고 하는 등은 하열한 것이고, '너는 현명하다, 유능하다'라고 하는 등은 수승한 것이다.

อญฺญตฺรญฺญาปเทเสนาติ ปริยายกถเนน วินา. โอมสนฺตสฺสาติ วจนปโตเทน โอวิชฺฌนฺตสฺส. สมฺพุทฺเธน ปกาสิตาติ ‘‘จณฺฑาโลสิ เวโนสิ เนสาโทสิ รถกาโรสิ ปุกฺกุโสสี’ติ ภณติ, อาปตฺติ วาจาย วาจาย ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ สามํ สพฺพธมฺมาวโพธโต ‘‘สมฺพุทฺโธ’’ติ ปญฺญาเตน ภควตา เทสิตา.

다른 방식의 표현(aññatraññāpadesena) 없이란 완곡한 표현(pariyāyakathana) 없이라는 뜻이다. 비난하는 자(omasantassa)란 말의 가시로 찌르는 자라는 뜻이다. 정등각자(Sambuddha)에 의해 밝혀졌다는 것은, '너는 짠달라다, 웨나다, 네사다, 라따까라다, 뿌꾸사다'라고 말하면 말하는 한 마디마다 빠지띠야 범계가 된다는 것이, 스스로 모든 법을 깨달았기에 '정등각자'로 알려진 세존에 의해 설해졌다는 것이다.

๘๙๔. เตเหวาติ [Pg.376] ชาติอาทีหิ อกฺโกสวตฺถูเหว. อญฺญาปเทเสน ภูเตน วา…เป… อาปนฺนเมว วา อนุปสมฺปนฺนํ อกฺโกสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ สมฺพุทฺเธน ปกาสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิธ ภูตาภูตปทานิ เตหีติ อเปกฺขิตฺวา พหุวจนนฺตานิ โยเชตพฺพานิ. เอเตน ‘‘สนฺติ อิเธกจฺเจ’’ติอาทิทุติยวารตฺถํ (ปาจิ. ๒๖) ทสฺเสนฺเตน ทุกฺกฏสาธนตฺเถน ตเทกการิยํ ตติยํ เยนูนวารญฺจ จตุตฺถํ น มยนฺติอาทิวารญฺจ สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สนฺติ อิเธกจฺเจ’ติ วาเร ปน ปริหริตฺวา วุตฺตภาเวน ทุกฺกฏํ. เอเสว นโย ‘เยนูน…เป… น มย’นฺติ วาเรสุปี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖).

894. 그것들로써(tehevā)란 태생 등의 욕설의 근거들로써라는 뜻이다. 완곡한 표현으로 사실이거나... (중략) ...혹은 범계를 저지른 구족되지 않은 자(anupasampanna)를 욕하는 자에게 둑꺼따(Dukkaṭa)가 정등각자에 의해 밝혀졌다는 문장과 연결된다. 여기서 사실(bhūta)과 사실이 아님(abhūta)이라는 단어는 '그것들로써'를 고려하여 복수형으로 결합되어야 한다. 이것으로 '여기 어떤 자들이 있다(santi idhekacce)' 등의 두 번째 대목(pāci. 26)의 의미를 나타내면서 둑꺼따를 확정하는 의미를 통해, 그와 동일한 행위를 다루는 세 번째 대목인 '부족한 대목(yenūnavāra)'과 네 번째 대목인 '우리가 아니다(na mayaṃ)' 등의 대목이 포함된 것으로 보아야 한다. 주석서에서 '반면 "여기 어떤 자들이 있다"는 대목에서는 [직접적인 욕설을] 피해서 말했기 때문에 둑꺼따이다. 이와 같은 방식이 "부족한... (중략) ...우리가 아니다"라는 대목들에서도 적용된다'고 말한 것과 같다.

ปาฬิมุตฺตปเทหิปีติ เอตฺถาปิ ตเถว ‘‘ภูเตน วา’’ติอาทีนิ ปทานิ สมฺพนฺธิตพฺพานิ. ‘‘โจโรสิ, คณฺฐิเภทโกสี’’ติอาทิ ปาฬิมุตฺตปทํ นาม. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ จตูสุ วาเรสุ, ปาฬิมุตฺตปเทสุ จ. วุตฺตญฺหิ ‘‘อนุปสมฺปนฺเน ปน จตูสุปิ วาเรสุ ทุกฺกฏเมว. ‘โจโรสิ, คณฺฐิเภทโกสี’ติอาทิวจเนหิ ปน อุปสมฺปนฺเนปิ อนุปสมฺปนฺเนปิ สพฺพวาเรสุ ทุกฺกฏเมวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖). ‘‘อนุปสมฺปนฺน’’นฺติ อิมินา ‘‘อิมสฺมิญฺจ สิกฺขาปเท ฐเปตฺวา ภิกฺขุํ ภิกฺขุนิอาทโย สพฺเพ สตฺตา อนุปสมฺปนฺนฏฺฐาเน ฐิตา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖) อฏฺฐกถายํ วุตฺตา อนุปสมฺปนฺนา สงฺคหิตา. เตเนเวตฺถาปิ วกฺขติ ‘‘ปวิฏฺฐานุปสมฺปนฺนฏฺฐาเน อิธ จ ภิกฺขุนี’’ติ.

‘경전에 없는 문구들(pāḷimuttapadehi)로도’라는 구절에서도 역시 이와 같이 ‘사실대로이거나(bhūtena vā)’ 등의 구절들을 연결해야 한다. ‘너는 도둑이다, 너는 소매치기다’ 등이 이른바 경전에 없는 문구이다. ‘모든 경우에(sabbattha)’란 네 가지 모든 경우와 경전에 없는 문구들에서이다. ‘구족계를 받지 않은 자에 대해서는 네 가지 모든 경우에 악작(dukkaṭa)뿐이다. 그러나 ‘너는 도둑이다, 너는 소매치기다’ 등의 말로는 구족계를 받은 자에 대해서나 구족계를 받지 않은 자에 대해서나 모든 경우에 악작뿐이다’라고 (파치띠야 주석서에) 설해졌기 때문이다. ‘구족계를 받지 않은 자(anupasampanna)’라는 이 말에 의해 ‘이 학습계목에서 비구를 제외하고 비구니 등 모든 중생은 구족계를 받지 않은 자의 위치에 있다’라고 주석서에 설해진 구족계를 받지 않은 자들이 포함된다. 그러므로 여기서도 ‘여기에 포함된 구족계를 받지 않은 자의 위치에 비구니도 있다’라고 설할 것이다.

๘๙๕. ทวกมฺยตาติ เอตฺถ ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๒, ๒๓, ๔๒๒; อ. นิ. ๖.๕๘; ๙.๙; มหานิ. ๒๐๖; วิภ. ๕๑๘) วิย ย-การโลโป. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วุตฺตปาจิตฺติยวตฺถูสุ จ ทุกฺกฏวตฺถูสุ จาติ สพฺพตฺเถว. ทุพฺภาสิตมุทีริตนฺติ ‘‘จณฺฑาโลสิ…เป… ปุกฺกุโสสี’ติ ภณติ, อาปตฺติ [Pg.377] วาจาย วาจาย ทุพฺภาสิตสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๒) วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ปรมฺมุขา ปน ปาจิตฺติยวตฺถูหิ จ ทุกฺกฏวตฺถูหิ จ อกฺโกสเน ทุกฺกฏเมว. ตถา ทวกมฺยตาย ปรมฺมุขา วทนฺตสฺสาปิ ทุพฺภาสิตเมวาติ อาจริยา วทนฺติ.

895. ‘농담을 즐김(davakamyatā)’에서 여기 ‘ya’ 문자의 생략은 ‘지혜롭게 숙고하여(paṭisaṅkhā yoniso)’ 등에서와 같다. ‘모든 경우에(sabbattha)’란 설해진 모든 바치제(pācittiya)의 대상들과 악작(dukkaṭa)의 대상들에서라는 말이니, 곧 모든 경우에서이다. ‘나쁜 말(dubbhāsita)이 발설되었다’는 것은 ‘“너는 천민이다… 줄임… 너는 푸꾸사이다”라고 말하면, 말할 때마다 나쁜 말의 범계가 된다’라고 설해진 의미이다. 그러나 등 뒤에서 바치제의 대상들이나 악작의 대상들로 욕을 하면 악작일 뿐이다. 그와 같이 농담을 즐기기 위해 등 뒤에서 말하는 자에게도 나쁜 말일 뿐이라고 스승들은 말씀하신다.

๘๙๖-๗. อตฺถํ ปุรกฺขตฺวา วทโต ภิกฺขุสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. ธมฺโม นาม ‘‘จณฺฑาโลสี’’ติอาทิปาฬิเยว. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปาฬึ วาเจนฺโต ธมฺมปุเรกฺขาโร’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๕). อนุสาสนี นาม ‘‘อิทานิปิ จณฺฑาโลสิ, มา ปาปธมฺมํ อกาสิ, มา ตโม ตมปรายโน อโหสี’’ติอาทินา (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๕) นเยน อฏฺฐกถายํ วุตฺตสรูปาเยว อนุสาสนีปุเรกฺขตาย ฐตฺวา วทนฺตสฺส จิตฺตสฺส ลหุปริวตฺติตภาวโต อนฺตรา โกเธ อุปฺปนฺเนปิ อนาปตฺติ.

896-7. ‘유익한 목적을 앞세워 말하는 비구에게는 범계가 아니다’라고 연결된다. ‘법(dhamma)’이란 ‘너는 천민이다’ 등의 경전 문구 자체이다. 주석서에서 ‘경전을 가르치는 것이 법을 앞세우는 것이다’라고 말한 것과 같다. ‘훈계(anusāsanī)’란 ‘지금도 너는 천민이다, 악한 법을 행하지 마라, 어둠에서 어둠으로 가는 자가 되지 마라’ 등의 방식으로 주석서에서 설해진 형태 그대로이니, 훈계를 앞세운 상태에서 말하는 자에게는 마음이 가볍게 변하는 성질 때문에 중간에 화가 일어나더라도 범계가 아니다.

เอตฺถาติ อิมสฺมึ โอมสวาทสิกฺขาปเท. ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺเตเนว อาปชฺชิตพฺพตฺตา มานสิกทุกฺขเวทนาว โหติ.

‘여기서’란 이 비방하는 말(omasavāda)의 학습계목에서이다. 저항(paṭigha)과 결합된 마음으로만 범하게 되는 것이므로 정신적인 고통의 느낌(mānasikadukkhavedanā)만이 있다.

โอมสวาทกถาวณฺณนา.

비방하는 말에 대한 설명이 끝났다.

๘๙๘. ทุวิธาการโต ภิกฺขุเปสุญฺเญ อาปตฺติ สิยาติ โยชนา. ปิสตีติ ปิสุณา, วาจา, สมคฺเค สตฺเต อวยวภูเต วคฺเค ภินฺเน กโรตีติ อตฺโถ. ปิสุณา เอว เปสุญฺญํ, ตาย วาจาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล สหจริยนเยน ปิสุโณ, ตสฺส กมฺมํ เปสุญฺญํ, ภิกฺขูนํ เปสุญฺญํ ภิกฺขุเปสุญฺญํ, ตสฺมึ ภิกฺขุเปสุญฺเญ. ปทภาชเน ‘‘อุปสมฺปนฺโน อุปสมฺปนฺนสฺส สุตฺวา อุปสมฺปนฺนสฺส เปสุญฺญํ อุปสํหรติ ‘อิตฺถนฺนาโม ตํ ‘จณฺฑาโล…เป… ปุกฺกุโส’ติ ภณตี’ติ อาปตฺติ…เป… ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๙) วุตฺตตฺตา สยํ อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา อุปสมฺปนฺนสฺส ชาติอาทีสุ ทสสุ อกฺโกสวตฺถูสุ อญฺญตเรน อญฺญํ อุปสมฺปนฺนํ [Pg.378] ปรมฺมุขา อกฺโกสนฺตสฺส สุตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วกฺขมานสรูเปสุ อตฺตโน ปิยกามตาเภทาธิปฺปายสงฺขาเตสุ ทฺวีสุ การเณสุ อญฺญตรการณํ ปฏิจฺจ ‘‘อสุโก ตุยฺหํ เอวํ วทตี’’ติ เปสุญฺญํ หรติ, ตสฺส เปสุญฺญกถนนิมิตฺตํ ปาจิตฺติยํ โหตีติ อตฺโถ.

898. ‘두 가지 양상으로부터 비구에 대한 이간질(pesuñña)에 범계가 있을 수 있다’라고 연결된다. 짓이기기 때문에 이간하는(pisuṇā) 말이니, 화합한 중생들을 부분으로 된 무리로 갈라놓는다는 의미이다. 이간하는 성질 자체가 이간질이며, 그러한 말을 갖춘 보충적인 방식에 따라 이간질하는 자(pisuṇo)라 하며, 그의 행위가 이간질이고, 비구들에 대한 이간질이 비구 이간질이다. 그러한 비구 이간질에서, 단어 해석(Padabhājana)에서 ‘구족계를 받은 자가 구족계를 받은 자의 말을 듣고 구족계를 받은 자에게 “아무개가 당신을 ‘천민이다… 줄임… 푸꾸사이다’라고 말합디다”라고 이간질을 전하면… 줄임… 바치제이다’라고 설해졌으므로, 자신이 구족계를 받은 자로서 구족계를 받은 자가 태생 등 열 가지 욕설의 근거 중 어느 하나로 다른 구족계를 받은 자를 등 뒤에서 욕하는 것을 듣고 그(욕먹은 자)에게 가서, 앞으로 설명할 형태인 자신의 사랑을 받고자 함과 이간하려는 의도로 요약되는 두 가지 원인 중 어느 한 원인을 의지하여 “아무개가 당신에게 이렇게 말합디다”라고 이간질을 옮기면, 그 이간질하는 말을 원인으로 바치제가 된다는 의미이다.

ทุวิธาการโตติ เอตฺถ อาการ-สทฺโท การณปริยาโย. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ทฺวีหากาเรหีติ ทฺวีหิ การเณหี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๘). เอตฺถ การณํ นาม อธิปฺปายวิเสโส. ตํ การณํ อธิปฺปายมุเขน ทสฺเสตุมาห ‘‘อตฺตโน’’ติอาทิ. อตฺตโน ปิยกามสฺสาติ อตฺตโน ปิยภาวกามสฺส เปสุญฺญํ ภณนฺตสฺส, อตฺตโน ปิยภาวํ กามยนฺตสฺสาติ อตฺโถ, ตาทิเสน อธิปฺปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เอวํ อหํ เอตสฺส ปิโย ภวิสฺสามี’’ติ อตฺตโน ปิยภาวํ ปตฺถยมานสฺสา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๘). ปรเภทตฺถิโนปิ วาติ อกฺโกสกสฺส จ อตฺตโน เปสุญฺญวจนํ สุณนฺตสฺส จาติ อุภินฺนํ เภทํ อิจฺฉนฺตสฺสาติ อตฺโถ, เภทาธิปฺปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปรสฺส ปเรน เภทํ อิจฺฉนฺตสฺสา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๘).

‘두 가지 양상으로부터(duvidhākārato)’에서 여기서 ‘양상(ākāra)’이라는 단어는 ‘원인(kāraṇa)’의 동의어이다. 주석서에서 ‘두 가지 양상으로라는 것은 두 가지 원인으로라는 뜻이다’라고 말한 것과 같다. 여기서 원인이란 의도의 차이를 말한다. 그 원인을 의도의 측면에서 보이기 위해 ‘자신의’ 등을 설하였다. ‘자신의 사랑을 받고자 함(attano piyakāmassā)’이란 이간질을 말하는 자가 자신의 사랑받는 상태를 바라는 것, 즉 자신의 사랑받는 상태를 원한다는 의미이니, 그러한 의도로 한다는 말이다. 주석서에서 ‘“이렇게 하면 나는 이 사람에게 사랑받는 자가 될 것이다”라고 자신의 사랑받는 상태를 열망하는 자에게’라고 말한 것과 같다. ‘혹은 타인의 분열을 원하는 자(parabhedatthinopi vā)’란 욕하는 자와 자신의 이간질하는 말을 듣는 자 두 사람의 분열을 원하는 자라는 의미이니, 분열시키려는 의도로 한다는 말이다. 주석서에서 ‘타인이 타인과 분열되기를 원하는 자에게’라고 말한 것과 같다.

๘๙๙. ปริยายนเยน อกฺโกสนฺตสฺส วจนสฺส…เป… ทุกฺกฏนฺติ โยชนา, ปริยายอกฺโกสวจนํ สุตฺวา ปรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วทนฺตสฺส ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘อิตฺถนฺนาโม สนฺติ อิเธกจฺเจ จณฺฑาลา…เป… ภณติ, น โส อญฺญํ ภณติ, ตํเยว ภณตีติ อาปตฺติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏสฺสา’’ติอาทิ (ปาจิ. ๔๑). ปาฬิมุตฺตนเยน อกฺโกสนฺตสฺส วจนสฺส…เป… ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. เอตฺถ ‘‘โจโรสิ, คณฺฐิเภทโกสี’’ติอาทินา ทสฺสิโต ปาฬิมุตฺตนโย นาม.

899. ‘우회적인 방식으로 욕하는 말의… 줄임… 악작이다’라고 연결되니, 우회적인 욕설을 듣고 타인에게 가서 말하는 비구에게 악작이 된다는 의미이다. ‘아무개가 “여기에 어떤 천민들이 있다… 줄임…”라고 말하지만, 그는 다른 사람을 말하는 것이 아니라 바로 당신을 말하는 것이다라고 하면, 말할 때마다 악작의 범계가 된다’ 등과 같이 설해진 바와 같다. ‘경전에 없는 방식(pāḷimuttanaya)으로 욕하는 말의… 줄임… 악작이다’라고 연결된다. 여기서 ‘너는 도둑이다, 너는 소매치기다’ 등으로 보여준 것이 경전에 없는 방식이다.

๙๐๐. อนุปสมฺปนฺนสฺส [Pg.379] อกฺโกสํ อุปสมฺปนฺนํ หรโตปิ จ ตถา ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. จ-สทฺเทน อุปสมฺปนฺนสฺส อกฺโกสํ อนุปสมฺปนฺนํ หรโตปิ จ, อนุปสมฺปนฺนสฺส อกฺโกสํ อนุปสมฺปนฺนํ หรโตปิ จ ตถา ทุกฺกฏนฺติ วิกปฺปทฺวยญฺจ สมุจฺจิโนติ. ‘‘อิธาปิ ภิกฺขุนึ อาทึ กตฺวา สพฺเพ อนุปสมฺปนฺนา นามา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๘) อฏฺฐกถาวจนโต ‘‘ภิกฺขุนี’’ติ อุปลกฺขณํ.

900. ‘구족계를 받지 않은 자의 욕설을 구족계를 받은 자에게 전하는 자에게도 역시 악작이다’라고 연결된다. ‘ca’라는 단어에 의해 구족계를 받은 자의 욕설을 구족계를 받지 않은 자에게 전하는 자와, 구족계를 받지 않은 자의 욕설을 구족계를 받지 않은 자에게 전하는 자에게도 역시 악작이라는 두 가지 경우를 함께 포함한다. ‘여기서도 비구니를 시작으로 모두 구족계를 받지 않은 자라 한다’라는 주석서의 문구로부터 ‘비구니’는 예시로 든 것이다.

๙๐๑. น เจว ปิยกามสฺสาติ ปิยภาวํ อกามยนฺตสฺส จ. น เภทตฺถิโนปิ จาติ เภทํ อนิจฺฉนฺตสฺส จ. ปาปานํ ครหตฺถายาติ เอตฺถ ‘‘เกวล’’นฺติ เสโส. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกํ อกฺโกสนฺตํ, เอกญฺจ ขมนฺตํ ทิสฺวา ‘อโห นิลฺลชฺโช, อีทิสมฺปิ นาม อายสฺมนฺตํ ปุน วตฺตพฺพํ มญฺญิสฺสตี’ติ เอวํ เกวลํ ปาปครหิตาย ภณนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๘).

901. ‘사랑받고자 함도 아니요’란 사랑받는 상태를 원하지 않는 것이고, ‘분열을 원하는 자도 아니요’란 분열을 원하지 않는 것이다. ‘악한 자들을 비난하기 위해’라는 말에서 여기 ‘오직(kevala)’이라는 말이 생략되었다. 주석서에서 ‘어떤 한 사람이 욕을 하고 한 사람이 참고 있는 것을 보고 “아, 부끄러운 줄 모르는구나, 저런 분에게까지 또 그런 말을 할 생각을 하다니!”라고 이와 같이 오직 악행을 비난하기 위해 말하는 자에게는 범계가 아니다’라고 설해진 바와 같다.

เปสุญฺญกถาวณฺณนา.

이간질에 대한 설명이 끝났다.

๙๐๓. อญฺเญนาติ สามเณราทินา. ‘‘ยญฺจ ปทํ ยญฺจ อนุปทํ ยญฺจ อนฺวกฺขรํ ยญฺจ อนุพฺยญฺชนํ, สพฺพเมตํ ปทโส นามา’’ติ (ปาจิ. ๔๖) ปทภาชเน วุตฺตตฺตา อวยเว สมุทาโยปจารวเสน ‘‘ปิฏกตฺตย’’นฺติ ตเทกเทสปทาทิ เอว วุตฺโตติ คเหตพฺโพ. เอตฺถ ปทาทิสรูปํ อฏฺฐกถาย เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘ปทนฺติ เอโก คาถาปาโท อธิปฺเปโต. อนุปทนฺติ ทุติโย ปาโท. อนฺวกฺขรนฺติ เอเกกมกฺขรํ. อนุพฺยญฺชนนฺติ ปุริมพฺยญฺชเนน สทิสํ ปจฺฉาพฺยญฺชน’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๕). อิทํ คาถามยเทสนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ยํ กิญฺจิ วา เอกมกฺขรํ [Pg.380] อนฺวกฺขรํ, อกฺขรสมูโห อนุพฺยญฺชนํ, อกฺขรานุพฺยญฺชนสมูโห ปทํ, ปฐมปทํ ปทเมว, ทุติยํ อนุปทนฺติ เอวเมตฺถ นานากรณํ เวทิตพฺพ’’นฺติปิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๕) วุตฺตํ. อิทํ จุณฺณิยเทสนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

903. ‘다른 이와 함께’라는 것은 사미 등을 말한다. “구(pada)와 후구(anupada), 자(anvakkhara)와 후자(anubyañjana), 이 모든 것을 구절별(padaso)이라 한다”(파잇띠야 46)라고 구절 분석(Padabhājana)에서 언급되었으므로, 부분에 전체의 이름을 부여하는 방식(samudāyopacāra)에 의해 ‘삼장’이라 불리는 것의 일부분인 구절 등이 언급된 것으로 이해해야 한다. 여기서 구절 등의 구체적인 형태는 주석서에서 알아야 한다. 거기서는 “구(pada)란 한 게송의 한 구절을 의미한다. 후구(anupada)란 두 번째 구절이다. 자(anvakkhara)란 낱낱의 글자이다. 후자(anubyañjana)란 앞의 글자와 비슷한 뒤의 글자이다”(파잇띠야 주석서 45)라고 설해졌다. 이것은 게송으로 된 설법을 염두에 두고 설해진 것이다. “혹은 어떤 것이든 하나의 글자가 자(anvakkhara)이고, 글자들의 모임이 후자(anubyañjana)이며, 글자와 후자의 모임이 구(pada)이다. 첫 번째 구절은 구(pada) 자체이고, 두 번째는 후구(anupada)이다. 이와 같이 여기서 차이점을 알아야 한다”(파잇띠야 주석서 45)라고도 설해졌다. 이것은 산문(cuṇṇiya)으로 된 설법을 염두에 두고 설해진 것이다.

ธมฺมนฺติ พุทฺธภาสิตาทิปาฬิธมฺมํ. ปฏิสมฺภิทายญฺหิ ธมฺมปญฺจเก ปาฬิปิ ธมฺโมติ วุตฺตา. ธมฺมปญฺจกํ นาม ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ, อริยมคฺโค, ภาสิตํ, กุสลากุสลํ เจติ เอเต ธมฺมสญฺญิตาติ นิทฺทิฏฺฐํ. เอตฺถ หิ ภาสิตนฺติ ปาฬิ วุตฺตา. อฏฺฐกถานิสฺสิโตปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉติ. โส จ ปุพฺเพ มคธภาสาย ฐิโต สงฺคีติตฺตยารุฬฺโห คเหตพฺโพ.

‘법(Dhamma)’이란 부처님께서 설하신 말씀 등의 빠알리 성전을 말한다. 무애해도(Paṭisambhidāmagga)의 다섯 가지 법 가운데 빠알리도 법이라 불린다. 다섯 가지 법이란 결과의 원인(hetu), 성도(ariyamagga), 말씀(bhāsita), 선과 불선이며, 이들이 법이라 이름 붙여졌다고 명시되어 있다. 여기서 ‘말씀’이 빠알리를 말한다. 주석서에 근거한 것도 여기에 포함된다. 그것은 예전에 마가다어로 정립되어 세 차례의 결집에 수록된 것으로 이해해야 한다.

‘‘สห ภณนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยา’’ติ อิมินา ‘‘เอกโต ปฏฺฐเปตฺวา เอกโต โอสาเปนฺตี’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๖) ปทภาชนาคตนเยน อนุปสมฺปนฺเนน สทฺธึ อารภิตฺวา เอกโต อุจฺจารณวเสน ปทํ วา อนุปทํ วา อนฺวกฺขรํ วา อนุพฺยญฺชนํ วา วทโต ปทาทิคณนาวเสน ปาจิตฺติยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

“함께 읊는 자에게 파잇띠야가 된다”는 것은 “함께 시작하여 함께 끝맺으며” 등의(파잇띠야 46) 구절 분석에 나타난 방식에 따라, 구족계를 받지 않은 자와 함께 시작하여 동시에 발성함으로써 구(pada)나 후구(anupada)나 자(anvakkhara)나 후자(anubyañjana)를 말하는 자에게 구절 등의 수에 따라 파잇띠야가 된다는 뜻이다.

๙๐๔. สงฺคีตึ อนารุฬฺเหสุ ธมฺเมสุ ราโชวาทาทโย สุตฺตนฺตา อาปตฺติชนกาเยวาติ มหาปจฺจริยาทิสุ วุตฺตาติ โยชนา. ราโชวาโท นาม เอโก สุตฺตนฺโต. อาทิ-สทฺเทน ติกฺขินฺทฺริยาทิสุตฺตนฺตา คหิตา.

904. 결집에 수록되지 않은 법들 중 ‘왕의 훈계(Rājovāda)’ 등의 경전들도 죄를 유발하는 것이라고 마하빳짜리(Mahāpaccarī) 등에 언급되었다고 연결된다. ‘왕의 훈계’는 하나의 경전 이름이다. ‘등(ādi)’이라는 말로 ‘예리한 근기(Tikkhindriya)’ 등의 경전들이 포함된다.

๙๐๕. ภิกฺขุสฺมิมฺปิ ภิกฺขุนิยาปิ จ อนุปสมฺปนฺนสญฺญิโน, วิมติสฺส วา ภิกฺขุสฺส ตถา ปทโสธมฺเม ทุกฺกฏํ โหตีติ โยชนา.

905. 비구나 비구니에 대해서도 구족계를 받지 않은 자라는 인식을 가지거나, 의심을 품은 비구가 그와 같이 구절별로 법을 설할 때 돌깔라(Dukkaṭa) 죄가 된다고 연결된다.

๙๐๖-๗. เอกโต อุทฺทิสาเปตีติ เอกโต อุทฺเทสํ คณฺหนฺเตหิ อนุปสมฺปนฺเนหิ สทฺธึ อุจฺจารณวเสน อุทฺทิสาเปติ. สชฺฌายํ วา กโรตีติ ตถา เอกโต สชฺฌายติ.

906-7. “함께 가르침을 받게 한다”는 것은 함께 가르침을 받는 구족계 받지 않은 자들과 동시에 발성하는 방식으로 가르침을 받게 하는 것이다. “암송을 한다”는 것은 그와 같이 함께 암송하는 것이다.

‘‘สเจ [Pg.381] เอกคาถาย เอโก ปาโท น อาคจฺฉติ, เสสํ อาคจฺฉติ, อยํ เยภุยฺเยน ปคุณคนฺโถ นาม. เอส นโย สุตฺเตปิ เวทิตพฺโพตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๘) อฏฺฐกถาวจนโต ปคุณคนฺถนฺติ เอตฺถ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ เสโส. โอปาเตตีติ ‘‘เอวํ ภณาหี’’ติ เอกโต ภณติ. อุทฺเทสนฺติ อุทฺทิสิตพฺพํ. เตนาติ อนุปสมฺปนฺเนน.

“만약 한 게송 중에서 한 구절이 숙달되지 않고 나머지는 숙달되었다면, 이것은 ‘대체로 숙달된 텍스트’라 한다. 이 방식은 경(sutta)에서도 알아야 한다”(파잇띠야 주석서 48)라는 주석서의 말씀에 따라, ‘숙달된 텍스트’라는 말에서 ‘대체로(yebhuyyena)’라는 말이 생략된 것으로 보아야 한다. ‘지시한다(Opātetīti)’는 “이와 같이 말하라”고 함께 말하는 것이다. ‘가르침(Uddesa)’이란 가르쳐야 할 내용이다. ‘그(tena)’란 구족계를 받지 않은 자를 말한다.

๙๐๘. ยสฺมา อิทํ ปทโสธมฺมสิกฺขาปทํ วาจโต จ สมุฏฺฐาติ, วาจาจิตฺตทฺวยาปิ จ สมุฏฺฐาติ, ตสฺมา อิทํ สมุฏฺฐานํ ปทโสธมฺมสญฺญิตนฺติ วุตฺตนฺติ โยชนา.

908. 이 구절별 법 설함의 학습계는 말(신구의 중 구문)로부터 발생하고, 말과 마음의 두 문으로부터도 발생하므로, 이 발생(samuṭṭhāna)을 ‘구절별 법 설함’이라 이름한다고 한 것이라고 연결된다.

ปทโสธมฺมกถาวณฺณนา.

구절별 법 설함에 대한 설명이 끝났다.

๙๐๙-๑๐. สพฺพจฺฉนฺนสพฺพปริจฺฉนฺเน เสนาสเน ติสฺสนฺนํ ปน รตฺตีนํ โย ปน ภิกฺขุ รตฺติยํ ฐเปตฺวา ภิกฺขุํ อญฺเญน สเจ นิปชฺเชยฺย, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนา. ‘‘ยํ กิญฺจิ ปฏิจฺฉาทนสมตฺถํ อิธ ฉทนญฺจ ปริจฺฉนฺนญฺจ เวทิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๑) อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา ฉทนารหํ อิฏฺฐกาสิลาสุธาติณปณฺณาทีนํ เยน เกนจิ สพฺพโส ฉาทิตํ เสนาสนํ สพฺพจฺฉนฺนํ. ‘‘ภูมิโต ปฏฺฐาย ยาว ฉทนํ อาหจฺจ ปากาเรน วา อญฺเญน วา เกนจิ อนฺตมโส วตฺเถนปิ ปริกฺขิตฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๑) อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา เยน เกนจิ ปริกฺขิปิตฺวา ปฏิจฺฉาทิตเสนาสนํ สพฺพปริจฺฉนฺนํ. ‘‘ฉทนํ อนาหจฺจ สพฺพนฺติเมน ปริยาเยน ทิยฑฺฒหตฺถุพฺเพเธน ปาการาทินา ปริกฺขิตฺตาปิ สพฺพปริจฺฉนฺนาเยวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๑) กุรุนฺทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตํ ‘‘ทิยฑฺฒา’’ติอาทินา วกฺขติ.

909-10. 천장이 완전히 덮이고 사방이 완전히 막힌 처소에서 3일 밤을 넘겨, 비구가 비구 외의 다른 이와 함께 밤에 눕는다면 그에게 파잇띠야가 된다고 연결된다. “무엇이든 가리기에 충분한 것을 여기서 덮개와 차단으로 알아야 한다”(파잇띠야 주석서 51)라고 주석서에 언급되었으므로, 덮기에 적합한 벽돌, 돌, 석회, 풀, 잎 등 무엇으로든 완전히 덮인 처소가 ‘천장이 완전히 덮인 것(sabbacchanna)’이다. “지면에서 천장에 닿기까지 담장이나 다른 무엇, 심지어 천으로라도 둘러쳐진 것”(파잇띠야 주석서 51)이라 하였으므로, 무엇으로든 둘러쳐져 가려진 처소가 ‘사방이 완전히 막힌 것(sabbaparicchanna)’이다. 꾸룬다 주석서에서는 “천장에 닿지 않더라도 최소한 1.5 암마(hattha) 높이의 담장 등으로 둘러쳐진 것도 사방이 완전히 막힌 것이다”(파잇띠야 주석서 51)라고 하였는데, 이를 ‘1.5’ 등의 표현으로 설명할 것이다.

เอวํ สพฺพจฺฉนฺนสพฺพปริจฺฉนฺเน เอกสฺมึ เสนาสเน โย ภิกฺขุ อุปสมฺปนฺนโต อญฺเญน เอเกน วา อเนเกหิ วา ติรตฺตํ [Pg.382] สหเสยฺยํ กปฺเปตฺวา จตุตฺถรตฺตึ อาทึ กตฺวา สพฺพรตฺตีสุ สูริยตฺถงฺคมโต ปฏฺฐาย สกลรตฺติยํ ปฐมํ วา ปจฺฉา วา อปุพฺพาจริมํ วา ปิฏฺฐึ ปสาเรตฺวา สเจ เอกเสนาสเน เสยฺยํ กปฺเปติ, ตสฺส เทวสิกํ ปาจิตฺติยํ โหตีติ อิทํ วิธานํ ‘‘อปิเจตฺถ เอกาวาสาทิกมฺปิ จตุกฺกํ เวทิตพฺพ’’นฺติอาทินา (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๑) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

이와 같이 천장이 완전히 덮이고 사방이 완전히 막힌 하나의 처소에서, 어떤 비구가 구족계 받은 자 외의 한 명 또는 여러 명과 함께 3일 밤을 자고, 4일째 밤을 시작으로 모든 밤에 해가 진 후부터 밤새도록 처음이나 나중이나 혹은 전후 차이 없이 등을 대고 누워 하나의 처소에서 잠자리를 가진다면, 그에게 매일 파잇띠야가 된다는 이 규정은 “또한 여기서 한 거처(ekāvāsa) 등의 사분법을 알아야 한다”라고 주석서(파잇띠야 주석서 51)에 언급되었다.

‘‘เยภุยฺเยน ปริจฺฉนฺเน ฉนฺเน’’ติ อิมินาปิ เอวเมว โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ยสฺสา ปน อุปริ พหุตรํ ฐานํ ฉนฺนํ, อปฺปํ อจฺฉนฺนํ, สมนฺตโต จ พหุตรํ ปริกฺขิตฺตํ, อปฺปํ อปริกฺขิตฺตํ, อยํ เยภุยฺเยนฉนฺนา เยภุยฺเยนปริจฺฉนฺนา นามา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๑) อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เยภุยฺเยน ฉนฺนปริจฺฉนฺนํ เวทิตพฺพํ. อตฺโถ วุตฺตนโยเยว. ‘‘เยภุยฺเยน ปํสุกา’’ติ เอตสฺส อฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๖) ตีสุ ทฺเว เยภุยฺยํ นาม, อิธ ปน ปทโสธมฺเม ‘‘เยภุยฺเยน ปคุณํ คนฺถ’’นฺติ เอตสฺส อฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๘) ‘‘เอกคาถายา’’ติอาทิวิวรเณ วิย จตูสุ ตโยปิ ภาคา เยภุยฺยํ นามาติ เวทิตพฺพํ.

“대체로 막히고 덮인”이라는 말도 이와 똑같이 연결하여 의미를 알아야 한다. “윗부분의 더 많은 곳이 덮이고 적은 부분이 덮이지 않았으며, 주위의 더 많은 부분이 둘러쳐지고 적은 부분이 둘러쳐지지 않았다면, 이것을 ‘대체로 덮이고 대체로 막힌 것’이라 한다”(파잇띠야 주석서 51)라는 주석서의 방식에 따라 대체로 덮이고 막힌 것을 알아야 한다. 그 의미는 앞에서 설명한 방식과 같다. ‘대체로 먼지투성이(yebhuyyena paṃsukā)’라는 것에 대한 주석서(파잇띠야 주석서 86)에서는 셋 중 둘을 ‘대체로’라 하지만, 여기 구절별 법 설함에서 ‘대체로 숙달된 텍스트’라는 것에 대한 주석서(파잇띠야 주석서 48)의 “한 게송에서” 등의 설명과 같이, 여기서는 넷 중 셋의 부분도 ‘대체로’라고 함을 알아야 한다.

๙๑๑. เมถุนสฺส ปโหนกํ ยํ ปน วตฺถุ ปฐมปาราชิกาย นิทฺทิฏฺฐํ อนฺตมโส ติรจฺฉานคเตนปิ, เตน ปฐมปาราชิกวตฺถุนา ปุคฺคเลน สห นิปชฺชิตฺวา อาปตฺติ สหเสยฺยาปตฺติ โหตีติ โยชนา.

911. 음행을 하기에 적합한 대상으로서 첫 번째 파라지카에서 명시된 것, 즉 최소한 축생까지 포함하여, 그 첫 번째 파라지카의 대상이 되는 인물과 함께 누움으로써 발생하는 죄가 ‘공동 취침의 죄(sahaseyyāpatti)’라는 의미이다.

๙๑๒-๓. ‘‘อุโภ วา นิปชฺชนฺตี’’ติ วิกปฺปสฺส ปฐมคาถาทฺวเยเนว อตฺถโต ทสฺสิตตฺตา ปุพฺพาปริยวเสนปิ สมฺภวนฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปสมฺปนฺเน’’ติอาทินา (ปาจิ. ๕๒-๕๔) นเยน ทสฺสิตปกฺขทฺวยํ นิทสฺเสตุมาห ‘‘นิปนฺเน’’ติอาทิ. ‘‘อุฏฺฐหิตฺวา’’ติ อิทํ วิจฺฉาวเสน คเหตพฺพํ. อนุปสมฺปนฺนคณนายปิ วาติ พหูสุ [Pg.383] อนุปสมฺปนฺเนสุ เตสํ คณนาย จ. อนุปสมฺปนฺเนสุ พหูสุ เตสํ คณนาย เอกสฺส ภิกฺขุโน พหู อาปตฺติโย โหนฺตีติ เอวํ ทสฺสเนน อุปสมฺปนฺเนสุ พหูสุ เอกสฺมึ อนุปสมฺปนฺเน สติ เตสญฺจ ตสฺส ปโยคคณนาย อาปชฺชิตพฺพา พหู อาปตฺติโย จ อุโภสุปิ พหูสุ เอเกกสฺเสว อุปสมฺปนฺนสฺส อนุปสมฺปนฺนคณนาย พหู อาปตฺติโย จ โหนฺตีติปิ ทสฺสิตํ โหติ.

‘둘 다 눕는다’는 분별(vikappa)의 첫 두 게송에서 이미 그 의미가 나타났으므로, 앞뒤의 연관성을 통해 가능한 것을 보여주기 위해 ‘구족계 받지 않은 자와’ 등의 방식(바찌띠야 52-54)에 따라 나타난 두 가지 측면을 예시하며 ‘누운 자’ 등으로 말씀하셨다. ‘일어나서’라는 말은 구분에 따라 이해해야 한다. ‘구족계 받지 않은 자의 수에 따라서도’라는 것은 많은 구족계 받지 않은 자가 있을 때 그들의 수에 따른다는 것이다. 많은 구족계 받지 않은 자들이 있을 때 그들의 수에 따라 한 비구에게 많은 죄가 된다는 이 설명을 통해, 많은 구족계 받은 자들이 있고 한 명의 구족계 받지 않은 자가 있을 때 그들의 시도 횟수에 따라 범하게 되는 많은 죄와, 둘 다 많을 때 구족계 받은 자 한 명 한 명에게 구족계 받지 않은 자의 수에 따라 많은 죄가 된다는 사실도 나타낸 것이다.

๙๑๔. เอเกเนว ทฺวาเรน วฬญฺชิตพฺพโต เอกูปจาเร สตคพฺเภปิ เสนาสเน อุปสมฺปนฺโน เอกสฺมึ คพฺเภ วสนฺโต อตฺตนา สยนคพฺเภ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา วา อปิทหิตฺวา วา จตุตฺถรตฺติยํ สยติ เจ, อุปริมตเล, อวเสสคพฺเภสุ จ สยนฺเตหิ อนุปสมฺปนฺเนหิ ปุพฺเพ วุตฺตอาปตฺตินิยโมเยวาติ ทสฺสนตฺถมาห ‘‘สเจ ปิธายา’’ติอาทิ. คพฺภทฺวารํ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘คพฺภ’’นฺติ วุตฺตํ. จตุตฺถทิวเส อตฺถงฺคเต สูริเย นิปชฺชติ, อาปตฺติ สิยาติ โยชนา. ‘‘อนุปสมฺปนฺเนน สหา’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ. อาปตฺติ ปาจิตฺติยํ.

914. 하나의 문으로 이용되기 때문에 한 구역(ekūpacāra)인 백 개의 방이 있는 처소에서도, 구족계를 받은 자가 한 방에 머물면서 스스로 침실의 문을 닫거나 혹은 닫지 않은 채 넷째 날 밤에 잠을 잔다면, 위층과 나머지 방들에서 잠을 자는 구족계 받지 않은 자들로 인해 앞에서 언급한 죄의 규정이 그대로 적용된다는 점을 보여주기 위해 ‘만약 닫는다면’ 등을 말씀하셨다. ‘방(gabbha)’이라는 말은 뒷단어가 생략된 형태(uttarapadalopa)로 ‘방의 문’을 의미한다. 넷째 날 해가 졌을 때 눕는다면 죄가 된다는 구성이다. ‘구족계 받지 않은 자와 함께’라는 말은 문맥상 얻어진다. 죄는 바찌띠야(pācittiya)이다.

๙๑๕. ทิยฑฺฒหตฺถุพฺเพเธนาติ วฑฺฒกิรตเนน ทิยฑฺฒรตนุพฺเพเธน. ปากาโร นาม นิฏฺฐิโต. จยนํ นาม วิปฺปกตปากาโรติปิ วทนฺติ. อิมินา จ อาฬินฺทสฺส อคฺคหณตฺถํ ‘‘ทสหตฺถุพฺเพธาปิ ชคติ ปริกฺเขปสงฺขฺยํ น คจฺฉตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๑) อฏฺฐกถา ปมาณนฺติ วทนฺติ. ชคตีติ อาฬินฺทํ. อาทิ-สทฺเทน ภิตฺติปณฺณาวรณาทิคหณํ.

915. ‘한 길 반의 높이로’라는 것은 목수의 자(vaḍḍhakiratana)로 한 라따나 반의 높이를 말한다. 담장(pākāra)이라 함은 완성된 것을 말한다. 쌓는 것(cayana)이라 함은 아직 완성되지 않은 담장을 말한다고도 한다. 이를 통해 회랑(āḷinda)이 포함되지 않도록 하기 위해 ‘열 길 높이라 하더라도 대지(jagati)는 울타리의 수에 들어가지 않는다’(바찌띠야 주석서 51)는 주석서가 기준이라고 그들은 말한다. 대지(jagatī)는 회랑을 말한다. ‘등(ādi)’이라는 단어는 벽이나 잎으로 된 가리개 등을 포함한다.

๙๑๖. ทุสฺสกุฏิยนฺติ วตฺถกุฏิยํ.

916. ‘천막(dussakuṭi)에서’란 옷으로 만든 방(vatthakuṭi)을 말한다.

๙๑๗. ‘‘สพฺพจฺฉนฺนปริจฺฉนฺนาทิปฺปเภทโต เยภุยฺยาทิปฺปเภทโต’’ติ อาทิ-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. ปฐเมน [Pg.384] อาทิ-สทฺเทน สพฺพจฺฉนฺนเยภุยฺยปริจฺฉนฺนสพฺพจฺฉนฺนอุปฑฺฒปริจฺฉนฺนสพฺพปริจฺฉนฺนเยภุยฺยจฺฉนฺน- สพฺพปริจฺฉนฺนอุปฑฺฒจฺฉนฺนสงฺขาตานิ จตฺตาริ เสนาสนานิ คหิตานิ. คาถาย สรูเปน วุตฺตสพฺพจฺฉนฺนสพฺพปริจฺฉนฺเนน สทฺธึ ปญฺจ เสนาสนานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ. ทุติเยน อาทิ-สทฺเทน เยภุยฺยจฺฉนฺนเยภุยฺยปริจฺฉนฺน เยภุยฺยจฺฉนฺนอุปฑฺฒปริจฺฉนฺน เยภุยฺยปริจฺฉนฺนอุปฑฺฒจฺฉนฺนสงฺขาตานิ ตีณิ เสนาสนานิ คหิตานิ. อิเม อฏฺฐ วิกปฺปา ลพฺภนฺติ. กสฺมา วุตฺตํ ‘‘สตฺต ปาจิตฺติยานี’’ติ? มหาอฏฺฐกถาย วุตฺตตฺตา. ยถาห ‘‘มหาอฏฺฐกถายํ ปน ‘สพฺพจฺฉนฺเน เยภุยฺเยนปริจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ, สพฺพจฺฉนฺเน อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ, เยภุยฺเยนจฺฉนฺเน อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ, สพฺพปริจฺฉนฺเน เยภุยฺเยนจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ, สพฺพปริจฺฉนฺเน อุปฑฺฒจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ, เยภุยฺเยนปริจฺฉนฺเน อุปฑฺฒจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ, ปาฬิยํ วุตฺตปาจิตฺติเยน สทฺธึ สตฺต ปาจิตฺติยานี’ติ วุตฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๓).

917. ‘전부 덮이고 가려진 등의 분류에 따라, 대부분 등의 분류에 따라’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 각각에 연결되어야 한다. 첫 번째 ‘등’이라는 단어에 의해 ① 전부 덮이고 대부분 가려진 것, ② 전부 덮이고 절반 가려진 것, ③ 전부 가려지고 대부분 덮인 것, ④ 전부 가려지고 절반 덮인 것이라 불리는 네 가지 처소가 포함된다. 게송에서 직접 언급된 전부 덮이고 전부 가려진 것과 함께 다섯 가지 처소가 제시된 셈이다. 두 번째 ‘등’이라는 단어에 의해 ① 대부분 덮이고 대부분 가려진 것, ② 대부분 덮이고 절반 가려진 것, ③ 대부분 가려지고 절반 덮인 것이라 불리는 세 가지 처소가 포함된다. 이 여덟 가지 분별(vikappa)이 얻어진다. 그런데 왜 ‘일곱 가지 바찌띠야’라고 말했는가? 마하앗따까타(Mahāaṭṭhakathā)에서 그렇게 말씀하셨기 때문이다. 그곳에서 말하기를 ‘마하앗따까타에서는 그러나 “전부 덮이고 대부분 가려진 경우에 바찌띠야, 전부 덮이고 절반 가려진 경우에 바찌띠야, 대부분 덮이고 절반 가려진 경우에 바찌띠야, 전부 가려지고 대부분 덮인 경우에 바찌띠야, 전부 가려지고 절반 덮인 경우에 바찌띠야, 대부분 가려지고 절반 덮인 경우에 바찌띠야, 그리고 경전(Pāḷi)에서 언급된 바찌띠야와 함께 일곱 가지 바찌띠야이다”라고 설해졌다’(바찌띠야 주석서 53)고 한 것과 같다.

กสฺมา ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘อฏฺฐ ปาจิตฺติยานี’’ติ วตฺวา ‘‘สตฺตา’’ติ คณนปริจฺเฉโท กโตติ? นิสฺสนฺเทเห ตาว ‘‘เสยฺยา นาม สพฺพจฺฉนฺนา สพฺพปริจฺฉนฺนา, เยภุยฺเยนจฺฉนฺนา เยภุยฺเยนปริจฺฉนฺนา’ติ (ปาจิ. ๕๒) ปาฬิยํ อาคเตสุ ทฺวีสุ วิกปฺเปสุ เอกสฺมึ วุตฺตปาจิตฺติยํ คเหตฺวา ปาฬิยํ วุตฺเตน ปาจิตฺติเยน ‘สตฺตา’ติ วุตฺต’’นฺติ ปริหาโร ทสฺสิโต. สารตฺถทีปนิยญฺจ ‘‘สตฺต ปาจิตฺติยานี’ติ ปาฬิยํ วุตฺตปาจิตฺติยทฺวยํ สามญฺญโต เอกตฺเตน คเหตฺวา วุตฺตํ. วิสุํ ปน คยฺหมาเน สพฺพจฺฉนฺเน สพฺพปริจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยํ, เยภุยฺเยนจฺฉนฺเน เยภุยฺเยนปริจฺฉนฺเน ปาจิตฺติยนฺติ อฏฺเฐว ปาจิตฺติยานิ โหนฺตี’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ปาจิตฺติย ๓.๕๓) ปริหาโร วุตฺโต.

그런데 왜 주석서에서는 ‘여덟 가지 바찌띠야’라고 말하고 나서 ‘일곱’이라고 수치를 한정했는가? 의심의 여지가 없는 부분에 대해서는, ‘침상이란 전부 덮이고 전부 가려진 것, 대부분 덮이고 대부분 가려진 것’(바찌띠야 52)이라고 경전에 나오는 두 가지 분별 중 하나에서 언급된 바찌띠야를 경전에서 설해진 바찌띠야로 취하여 ‘일곱’이라고 말했다는 해명이 제시되었다. 사라타디빠니(Sāratthadīpanī)에서도 ‘일곱 가지 바찌띠야’라는 것은 경전에서 설해진 두 가지 바찌띠야를 일반적인 측면에서 하나로 취하여 말한 것이다. 만약 개별적으로 취해진다면, 전부 덮이고 전부 가려진 경우에 바찌띠야, 대부분 덮이고 대부분 가려진 경우에 바찌띠야이므로 여덟 가지 바찌띠야가 된다’(사라타디빠니 ṭī. 바찌띠야 3.53)는 해명이 설해졌다.

สพฺพเยภุยฺยอุปฑฺฒปเทสุ ฉนฺนปริจฺฉนฺนปเทหิ โยชิเตสุ นว วิกปฺปา สมฺภวนฺติ, เตสุ นวเม อุปฑฺฒจฺฉนฺนอุปฑฺฒปริจฺฉนฺนวิกปฺเป ทุกฺกฏสฺส ทสฺสิตตฺตา ปาริเสสโต อิตเรสุ [Pg.385] อฏฺฐสุ อฏฺฐ ปาจิตฺติยาเนว สมฺภวนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน อปฺปกํ อูนมธิกํ วา คุณนูปคํ น โหตีติ กตฺวา ‘‘สตฺตา‘‘ติ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท.

전부(sabba), 대부분(yebhuyya), 절반(upaḍḍha)의 단어들을 덮임(channa)과 가려짐(paricchanna)의 단어들과 결합하면 아홉 가지 분별이 생기는데, 그중 아홉 번째인 절반 덮이고 절반 가려진 분별의 경우에 악작죄(dukkaṭa)임이 나타나 있으므로, 나머지에 따라 다른 여덟 가지 경우에는 여덟 가지 바찌띠야만이 가능하다. 주석서에서는 그러나 조금 부족하거나 남는 것은 수치 계산에 넣지 않는다는 원칙에 따라 ‘일곱’이라고 말한 것이라 이해해야 한다. ‘여기에서(ettha)’란 이 학습계목(sikkhāpada)에서를 말한다.

๙๑๘. ‘‘อฑฺฒจฺฉนฺเน อฑฺฒปริจฺฉนฺเน’’ติ โยชนา. ‘‘สพฺพปริจฺฉนฺเน จูฬจฺฉนฺเน’’ติ ยถากฺกเมน โยชนา. อิมินา อฏฺฐกถาคเตสุ ปญฺจสุ วิกปฺเปสุ ตติยวิกปฺปํ ทสฺเสตฺวา อาทิ-สทฺเทน สพฺพจฺฉนฺนาทโย เสสวิกปฺปา คหิตา. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพจฺฉนฺเน จูฬกปริจฺฉนฺเน ทุกฺกฏํ, เยภุยฺเยนจฺฉนฺเน จูฬกปริจฺฉนฺเน ทุกฺกฏํ, สพฺพปริจฺฉนฺเน จูฬกจฺฉนฺเน ทุกฺกฏํ, เยภุยฺเยนปริจฺฉนฺเน จูฬกจฺฉนฺเน ทุกฺกฏํ, ปาฬิยํ อาคตทุกฺกเฏน สห ปญฺจ ทุกฺกฏานีหิ วุตฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๓). ปาฬิยํ อาคตทุกฺกฏํ นาม อิมิสฺสาเยว คาถาย อาทิมฺหิเยว วุตฺตทุกฺกฏํ. ยถาห ‘‘อุปฑฺฒจฺฉนฺเน อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๕๓).

918. ‘절반 덮이고 절반 가려진 경우’라는 구성이다. ‘전부 가려지고 조금 덮인 경우’ 등은 순서대로 연결된다. 이것으로 주석서에 나오는 다섯 가지 분별 중 세 번째 분별을 나타냈고, ‘등(ādi)’이라는 단어로 전부 덮인 경우 등의 나머지 분별들을 취했다. 주석서에서 ‘전부 덮이고 조금 가려진 경우에 악작죄, 대부분 덮이고 조금 가려진 경우에 악작죄, 전부 가려지고 조금 덮인 경우에 악작죄, 대부분 가려지고 조금 덮인 경우에 악작죄, 그리고 경전에 나오는 악작죄와 함께 다섯 가지 악작죄이다’(바찌띠야 주석서 53)라고 말한 것과 같다. 경전에 나오는 악작죄란 바로 이 게송의 도입부에서 언급된 악작죄를 말한다. ‘절반 덮이고 절반 가려진 경우에 악작죄이다’(바찌띠야 53)라고 설해진 것과 같다.

จูฬจฺฉนฺนาทีนิ เจตฺถ เอวํ เวทิตพฺพานิ – ยสฺส จตูสุ ภาเคสุ เอโก ฉนฺโน, เสสา อจฺฉนฺนา, อิทํ จูฬกจฺฉนฺนํ. ยสฺส ตีสุ ภาเคสุ ทฺเว ฉนฺนา, เอโก อจฺฉนฺโน, อิทํ เยภุยฺเยนจฺฉนฺนํ. ยสฺส ทฺวีสุ ภาเคสุ เอโก ฉนฺโน, เอโก อจฺฉนฺโน, อิทํ อุปฑฺฒจฺฉนฺนํ นาม เสนาสนํ. จูฬปริจฺฉนฺนาทีนิ อิมินา นเยน เวทิตพฺพานิ. ฉนฺนาทีหิปีติ สหตฺเถ กรณวจนํ. ปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. สพฺพจูฬปริจฺฉนฺนฉนฺนาทีหิ จตูหิปิ สห อฑฺฒจฺฉนฺนปริจฺฉนฺเน ปญฺจธา ทุกฺกฏํ ปริทีปิตนฺติ โยชนา.

작은 가림(cūḷacchanna) 등은 여기서 이와 같이 알아야 한다. 네 부분 중에 한 부분이 가려지고 나머지가 가려지지 않은 것, 이것이 작은 가림이다. 세 부분 중에 두 부분이 가려지고 한 부분이 가려지지 않은 것, 이것이 대부분 가려진 것이다. 두 부분 중에 한 부분이 가려지고 한 부분이 가려지지 않은 것, 이것을 가리켜 절반이 가려진 처소(senāsana)라 한다. 작은 둘러침(cūḷaparicchanna) 등도 이와 같은 방식으로 알아야 한다. ‘가려진 것(channa) 등으로써’라는 말은 함께함의 의미를 가진 구격이다. ‘도(pi)’라는 단어는 결합의 의미이다. ‘모든 작은 둘러침, 가림 등 네 가지 모두와 함께 절반 가림 및 둘러침에서 다섯 가지 방식의 악작죄(dukkaṭa)가 설명된다’는 것이 문장 연결이다.

๙๒๐. สพฺพจฺฉนฺนาทิเกติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘สพฺพปริจฺฉนฺเน สพฺพอจฺฉนฺเน เยภุยฺเยนอจฺฉนฺเน เยภุยฺเยนอปริจฺฉนฺเน’’ติ (ปาจิ. ๕๔) ปาฬิยํ วุตฺตา อนาปตฺติวารเสสา จ อฏฺฐกถายํ วุตฺตา ‘‘อุปฑฺฒจฺฉนฺเน จูฬกปริจฺฉนฺเน, อุปฑฺฒปริจฺฉนฺเน จูฬกจฺฉนฺเน[Pg.386], จูฬกจฺฉนฺเน จูฬกปริจฺฉนฺเน’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๕๓) ตโย อนาปตฺติวารา จ คหิตา.

920. ‘모두 가려진 것(sabbacchanna) 등’에서 여기 ‘등(ādi)’이라는 단어로 ‘모두 둘러쳐진 것, 전혀 가려지지 않은 것, 대부분 가려지지 않은 것, 대부분 둘러쳐지지 않은 것’이라고 (바라제이 54) 팔리문에 설해진 나머지 범계가 아닌 경우들과, 주석서에 설해진 ‘절반이 가려지고 작은 둘러침이 있는 경우, 절반이 둘러쳐지고 작은 가림이 있는 경우, 작은 가림이 있고 작은 둘러침이 있는 경우’라는 세 가지 범계가 아닌 경우가 포함된다.

๙๒๑. นิปนฺเนปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน ‘‘ภิกฺขุ นิปนฺเน อนุปสมฺปนฺโน นิสีทติ, อุโภ วา นิสีทนฺตี’’ติ (ปาจิ. ๕๔) ปาฬิยํ วุตฺตปการนฺตเร สมุจฺจิโนติ.

921. ‘누워 있을 때에도(nipannepi)’에서 여기 ‘도(pi)’라는 단어로 ‘비구가 누워 있을 때 구족계를 받지 않은 자가 앉아 있거나, 혹은 둘 다 앉아 있는 경우’라고 (바라제이 54) 팔리문에 설해진 다른 방식들을 결합한다.

สหเสยฺยกถาวณฺณนา.

공숙(共宿)에 대한 설명.

๙๒๒. อปิ-สทฺเทน ปเคว มหตฺตริยาติ ทสฺเสติ. สหเสยฺยํ ปกปฺเปยฺยาติ ยถาวุตฺตลกฺขณํ สพฺพจฺฉนฺนสพฺพปริจฺฉนฺนาทิเสนาสนํ ปวิสิตฺวา สูริยตฺถงฺคมโต ปฏฺฐาย ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว ปิฏฺฐิปฺปสารณลกฺขณํ เสยฺยํ กปฺเปยฺย.

922. ‘도(api)’라는 단어로 말할 것도 없이 큰 것이라고 나타낸다. ‘공숙을 정한다(sahaseyyaṃ pakappeyya)’는 것은 위에서 말한 특징대로 모두 가려지고 모두 둘러쳐진 등의 처소에 들어가서 해가 진 후부터 이전에 말한 방식대로 등을 펴는 특징의 잠을 자는 것이다.

๙๒๓-๔. เทวิยาติ เทวิตฺถิยา. ติรจฺฉานคติตฺถิยาติ โคธาทิกาย. ‘‘เมถุนวตฺถุภูตายา’’ติ อิมินา เมถุนธมฺมสฺส อวตฺถุภูตาย สหเสยฺยาย โทสาภาวํ ทสฺเสติ. วตฺถูนํ คณนายาติ มาตุคามสฺส คณนาย จ ตาสญฺจ อตฺตโน จ ปโยคคณนาย จ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. มาตุคาเมน ตโย ทิวเส สหเสยฺยาย อิมินา สิกฺขาปเทน อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา จตุตฺถทิวเส สหเสยฺยาย ทฺวีหิปิ สิกฺขาปเทหิ อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ เอตฺถ ทุกฺกฏวตฺถุภูตาย อิตฺถิยา ตตฺเถว สหเสยฺยาย อิมินา สิกฺขาปเทน ทุกฺกฏํ อาปชฺชิตฺวา จตุตฺถทิวเส รตฺติยํ สหเสยฺยาย อิมินา สิกฺขาปเทน อาปชฺชิตพฺพทุกฺกเฏน สห ปุริมสิกฺขาปเทน ปาจิตฺติยํ อาปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ.

923-4. ‘천녀(devi)’란 천상의 여인이다. ‘축생 여인(tiracchānagatitthī)’이란 도마뱀 등의 여인이다. ‘음행의 대상이 되는 것(methunavatthubhūtāya)’이라는 이 말로 음행의 대상이 되지 않는 경우에 함께 자는 것에는 허물이 없음을 나타낸다. ‘대상(vatthu)의 수에 따라’라는 것은 여인의 수와 그녀들과 자신의 노력(payoga)의 수에 따른 것이다. ‘그에게’란 비구에게이다. 여인과 함께 3일 동안 공숙함으로써 이 학습계로 범계를 저지르고, 4일째 되는 날에 공숙함으로써 두 학습계 모두로 범계를 저지른다는 것에서, 여기서는 악작의 대상이 된 여인과 그곳에서 함께 잠으로써 이 학습계로 악작죄를 범하고, 4일째 밤에 공숙함으로써 이 학습계로 범해야 할 악작죄와 함께 이전의 학습계로 바逸제(pācittiya)를 범한다는 것으로 알아야 한다.

ทุติยสหเสยฺยกถาวณฺณนา.

두 번째 공숙(共宿)에 대한 설명.

๙๒๖. ฉปฺปญฺจวาจาหิ [Pg.387] อุทฺธํ อิตฺถิยา ธมฺมํ ภณนฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อิตฺถิยาติ ‘‘มาตุคาโม นาม มนุสฺสิตฺถี, น ยกฺขี, น เปตี, น ติรจฺฉานคตา, วิญฺญู ปฏิพลา โหติ สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลํ อาชานิตุ’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺตมนุสฺสิตฺถิยา. ภณนฺตสฺสาติ วกฺขมานลกฺขณํ ธมฺมํ ฉหิ ปเทหิ อุตฺตริ ภณนฺตสฺส. วิญฺญุํ ปุริสวิคฺคหํ วินาติ ‘‘วิญฺญู นาม ปุริสวิคฺคโห ปฏิพโล โหติ สุภาสิตทุพฺภาสิตํ ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลํ อาชานิตุ’’นฺติ (ปาจิ. ๖๔) ปาฬิยํ วุตฺตสวนูปจารคตมนุสฺสปุริสํ วินา. ธมฺมนฺติ วกฺขมานปฺปการสรูปํ เทสนาธมฺมํ.

926. ‘여섯 구절 혹은 다섯 구절 이상의 말로 여인에게 법을 설하는 자에게’라는 것이 문장 연결이다. ‘여인’이란 ‘여인이란 인간 여인을 말하며, 야차녀도, 아귀녀도, 축생녀도 아니며, 잘 말해진 것과 잘못 말해진 것, 추한 것과 추하지 않은 것을 알아차릴 수 있는 지혜롭고 유능한 자이다’라고 팔리문에 설해진 인간 여인을 말한다. ‘설하는 자’란 뒤에서 말할 특징의 법을 여섯 구절을 초과하여 설하는 자를 말한다. ‘지혜로운 남자(purisaviggaha) 없이’란 ‘지혜로운 자란 인간 남자를 말하며, 잘 말해진 것과 잘못 말해진 것, 추한 것과 추하지 않은 것을 알아차릴 수 있는 지혜롭고 유능한 자이다’라고 (바라제이 64) 팔리문에 설해진, 들을 수 있는 근처에 있는 인간 남자를 제외하고를 말한다. ‘법(dhamma)’이란 뒤에서 말할 방식의 실체인 가르침의 법을 말한다.

๙๒๗. คาถามยา, จุณฺณิยคนฺถมยาติ ทุวิธา เทสนา, ตตฺถ คาถามยเทสนาย วาจา นาม คาถาปาทลกฺขณาติ ทสฺเสตุมาห ‘‘คาถาปาโท’’ติอาทิ. จุณฺณิยเทสนายํ ปน วาจาปริจฺเฉโท วิภตฺยนฺตวเสน เวทิตพฺโพ. เตนาห คณฺฐิปเท ‘‘เอโก คาถาปาโท’ติ อิทํ คาถาพนฺธเมว สนฺธาย วุตฺตํ, อญฺญตฺถ ปน วิภตฺติอนฺตปทเมว คเหตพฺพ’’นฺติ. ปทโสธมฺมํ นิทฺทิฏฺฐํ ธมฺมนฺติ ปิฏกตฺตยํ. ‘‘อฏฺฐกถ’’นฺติ อิมินา สงฺคีติตฺตยารุฬฺหํ โปราณฏฺฐกถํ คเหตพฺพํ. เตเนว คณฺฐิปเท วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐกถํ ธมฺมปทชาตกาทิวตฺถุญฺจา’’ติ. อิมินาปิ โปราณกํ สงฺคีติอารุฬฺหเมว อฏฺฐกถํ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. อฏฺฐกถาทิปาฐํ ฐเปตฺวา ทมิฬาทิภาสนฺตเรน ยถารุจิ กเถตุํ วฏฺฏตีติ.

927. 게송으로 된 것과 산문으로 된 것의 두 가지 설법이 있는데, 그중 게송으로 된 설법에서 ‘말(vācā)’이란 게송의 한 구절(pāda)의 특징임을 나타내기 위해 ‘게송의 한 구절(gāthāpādo)’ 등이라고 하였다. 산문으로 된 설법에서는 말의 구분은 격변화(vibhatti)로 끝나는 구절에 따라 알아야 한다. 그래서 간티빠다(Gaṇṭhipada)에서 ‘하나의 게송 구절이란 이것은 게송의 결합만을 염두에 두고 말한 것이며, 다른 곳에서는 격변화로 끝나는 단어(pada) 자체를 취해야 한다’라고 하였다. ‘단어별로 법(padasodhamma)으로 지정된 법’이란 삼장을 말한다. ‘주석서(aṭṭhakathā)’라는 이 말로 세 차례의 결집에 오른 옛 주석서를 취해야 한다. 그래서 간티빠다에서 ‘주석서와 법구경, 자타카 등의 이야기 등’이라고 하였다. 이것으로도 옛 결집에 오른 주석서만을 말한 것이라고 말한다. 주석서 등의 원문을 제외하고 타밀어 등의 다른 언어로 원하는 대로 말하는 것은 허용된다.

๙๒๘. ปทาทีนํ วสา ฉนฺนํ วาจานํ อุปริ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺสาติ โยชนา. เทเสนฺตสฺสาติ ปทโสธมฺเม วุตฺตลกฺขณปทาทิสรูปาหิ ฉหิ วาจาหิ อุตฺตริ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส. ปทาทิคณนายาติ ยถาวุตฺตลกฺขณปทอนุปทอนฺวกฺขรอนุพฺยญฺชนคณนาย.

928. ‘단어 등의 힘으로 여섯 마디의 말을 초과하여 법을 설하는 자에게’라는 것이 문장 연결이다. ‘설하는 자에게’란 단어별 법(padasodhamma)에서 언급된 특징인 단어 등의 실체인 여섯 마디의 말을 초과하여 법을 설하는 자에게를 말한다. ‘단어 등의 수에 따라’란 위에서 말한 특징인 단어(pada), 보조 단어(anupada), 음절(akkhara), 보조 음절(anubyañjana)의 수에 따른 것이다.

๙๒๙. ปุริสวิคฺคหนฺติ [Pg.388] มนุสฺสปุริสเวสํ. เอตฺถ ติรจฺฉานคตา นาม เวสนิมฺมานารหา อิทฺธิมนฺตา นาคสุปณฺณา.

929. ‘남자의 형체(purisaviggaha)’란 인간 남자의 모습이다. 여기서 축생이란 변신할 수 있는 신통력이 있는 나가(nāga)와 수파나(supaṇṇa)를 말한다.

๙๓๑. วทโตติ อธิกํ ธมฺมํ ภาสโต.

931. ‘말하는 자(vadato)’란 더 많은 법을 말하는 자이다.

๙๓๒. อิตฺถิรูปนฺติ มนุสฺสิตฺถิเวสํ. ติรจฺฉานคติตฺถิยาติ วุตฺตสรูปาย ติรจฺฉานคติตฺถิยา.

932. ‘여인의 모습(itthirūpa)’이란 인간 여인의 모습이다. ‘축생 여인’이란 위에서 말한 실체인 축생인 여인이다.

๙๓๓. สยํ อุฏฺฐาย นิสีทิตฺวา ปุน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส อนาปตฺติ ปกาสิตาติ สมฺพนฺโธ. มาตุคามสฺส วา ตถาติ เอตฺถ ‘‘ตถา’’ติ อิมินา วุตฺตปฺปการสฺส คหิตตฺตา อุฏฺฐาย นิสินฺนสฺส มาตุคามสฺส ปุน ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส อนาปตฺติ ปกาสิตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อุฏฺฐายา’’ติอาทินา อิริยาปถปริวตฺตนทสฺสเนน นานาอิริยาปเถปิ อนาปตฺตึ ทีเปติ.

933. 스스로 일어나 앉아서 다시 법을 설하는 자에게 범계가 아니라고 밝혀졌다는 것이 문장 연결이다. ‘여인의 경우도 그와 같다’에서 여기 ‘그와 같다(tathā)’는 말로 위에서 언급한 방식이 취해지므로, 일어났다 앉은 여인에게 다시 법을 설하는 자에게는 범계가 아니라고 밝혀졌다는 의미가 된다. ‘일어나서’ 등의 말로 자세의 변화를 보여줌으로써 다른 자세에서도 범계가 아님을 나타낸다.

๙๓๔. อญฺญิสฺสา ปุน อญฺญิสฺสาติ เอตฺถ ‘‘อาคตาคตายา’’ติ เสโส. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญสฺส มาตุคามสฺสาติ เอกิสฺสา เทเสตฺวา ปุน อาคตาคตาย อญฺญิสฺสาปิ เทเสตีติ เอวํ เอกาสเน นิสินฺโน มาตุคามสตสหสฺสนฺนมฺปิ เทเสตีติ อตฺโถ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๖๖). อวุตฺตสมุจฺจยตฺเถน จ-สทฺเทน ‘‘ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถตี’’ติ (ปาจิ. ๖๖) อิทํ สมุจฺจิโนติ. ‘‘ทีฆนิกาโย กิมตฺถิโย ภนฺเต’’ติ ปญฺหํ ปุจฺฉโต มาตุคามสฺส สพฺพํ ทีฆนิกายํ วทโตปิ อนาปตฺติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉติ, ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถตีติ มาตุคาโม ‘ทีฆนิกาโย นาม ภนฺเต กิมตฺถํ ทีเปตี’ติ ปุจฺฉติ, เอวํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ภิกฺขุ สพฺพํ เจปิ ทีฆนิกายํ กเถติ, อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๖๖). เอตฺถ จ สพฺพํ เจปิ ทีฆนิกายํ กเถตีติ ยาว น นิฏฺฐาติ, ตาว ปุนทิวเสปิ กเถติ.

934. '다른 여인에게, 다시 다른 여인에게'라는 말에서 '오고 또 오는 사람에게'라는 말이 생략된 것이다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서 말하기를, "다른 여인에게 설하고 다시 오고 또 오는 다른 여인에게도 설한다는 것은, 이와 같이 한 자리에 앉아서 수십만 명의 여인에게도 설한다는 의미이다"라고 하였다. '그리고(ca)'라는 단어는 언급되지 않은 것을 포함하는 의미로 "질문을 받으면 말해준다"는 내용을 포함한다. "스님, 디가 니까야는 어떤 내용을 담고 있습니까?"라고 질문하는 여인에게 디가 니까야 전체를 말해 주어도 죄가 되지 않는다. 주석서에서 "질문을 하고, 질문을 받으면 말해준다 함은, 여인이 '스님, 디가 니까야라는 것은 무엇을 밝히고 있습니까?'라고 묻는 것과 같으니, 이와 같이 질문을 받은 비구가 디가 니까야 전체를 말한다 해도 죄가 되지 않는다"라고 하였다. 여기에서 디가 니까야 전체를 말한다는 것은 그것이 끝날 때까지 다음 날에도 계속해서 말하는 것을 포함한다.

๙๓๕. ธมฺมสฺส [Pg.389] เทสนาย, วิญฺญุมนุสฺสปุริสสฺส อสนฺนิหิตกรเณน จ อาปชฺชิตพฺพโต กฺริยากฺริยํ.

935. 법을 설하는 행동과 식별 능력이 있는 인간 남자를 곁에 두지 않는 부작위(不作爲)로 인해 범하게 되므로 작위-부작위(kriyākriya)이다.

ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา.

법문(Dhammadesanā)에 관한 설명이 끝났다.

๙๓๖. มหคฺคตํ รูปารูปชฺฌานํ. ปณีตํ โลกุตฺตรธมฺมํ. ปธานภาวํ นีตนฺติ ปณีตํ. อาโรเจนฺตสฺสาติ ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชามี’’ติอาทินา (ปารา. ๒๐๑) นเยน จตุตฺถปาราชิเก วุตฺตนเยน วทนฺตสฺส. ปรินิพฺพานกาเล จ ปุฏฺฐกาเล จ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ อตฺตนา ลทฺธสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส อาโรเจตพฺพตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา ภิกฺขุนึ ภิกฺขุ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อญฺญสฺสา’’ติ เสโส. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อุปสมฺปนฺนสฺส ภูตํ อาโรเจตีติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ปรินิพฺพานกาเล, หิ อนฺตรา วา อติกฑฺฒิยมาเนน อุปสมฺปนฺนสฺส ภูตํ อาโรเจตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๗๗). ภูเตติ เอตฺถ ‘‘อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม อาโรจิเต’’ติ วตฺตพฺพํ, นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, อตฺตโน สนฺตาเน อิมสฺมึ อตฺตภาเว สิทฺธอุตฺตริมนุสฺสธมฺมสฺส อาโรจนนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ.

936. 고귀한 것(Mahaggata)은 색계와 무색계의 선정이다. 뛰어난 것(Paṇīta)은 출세간의 법이다. 으뜸가는 상태에 도달한 것이므로 '뛰어난 것'이라 한다. 알리는 자에게(Ārocentassa)란 "나는 초선을 얻었다"는 등의 방식으로 제4파라지카에서 설해진 방법에 따라 말하는 자를 뜻한다. 열반에 들 때나 질문을 받았을 때 비구와 비구니에게 자신이 얻은 상인법(上人法, uttarimanussadhamma)을 알려야 하므로 "비구니를 제외한 비구에게"라고 하였다. '다른 (비구)에게'라는 말이 생략된 것이다. 주석서에서 말하기를, "구족계 받은 자에게 사실대로 알린다는 것은 상인법만을 염두에 두고 한 말이다. 열반할 때나 혹은 도중에 (죽음으로) 이끌려 갈 때 구족계 받은 자에게 사실대로 알리는 것은 합당하다"라고 하였다. '사실인 경우에(bhūte)'라는 말에서 '상인법이 알려졌을 때'라고 말해야 하며, 원인을 나타내는 처격(bhumma)으로, 자신의 상속(santāna)인 이 몸에서 성취된 상인법을 알리는 원인이라는 의미이다.

๙๓๗. โน เจ ชานาติ โส วุตฺตนฺติ ยสฺส อาโรเจติ, โส สเจ สุตกฺขเณเยว วุตฺตนเยเนว ‘‘เอส ปฐมชฺฌานสฺส ลาภี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตํ โน ชานาติ. ปริยายวจเนติ ‘‘โย เต วิหาเร วสติ, โส ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี’’ติ เอวมาทิปริยายวจเน. ยสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อาโรเจติ, โส สเจ สุตสมนนฺตรํ ‘‘เอส เอวํ วทตี’’ติ วุตฺตํ โน ชานาติ, ตาทิสสฺส อาโรเจนฺตสฺส ภิกฺขุโน โหติ อาปตฺติ ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺส ภูตสฺส ปริยายวจเน จ ภิกฺขุโน อาปตฺติ ทุกฺกฏํ โหตีติ โยชนา.

937. "그가 말한 바를 알지 못하면"이란 알림을 받는 자가 그것을 들은 순간에 "이분은 초선을 얻은 분이다"라는 등의 방식으로 말해진 내용을 알지 못하는 경우이다. 방편적인 말(Pariyāyavacana)이란 "그대의 사원에 머무는 자가 초선을 얻은 자이다"라는 등의 방편적인 표현을 뜻한다. 상인법을 알리는 대상이 듣자마자 "이분이 이렇게 말하고 있다"는 내용을 알지 못한다면, 그렇게 알리는 비구에게는 돌길라(dukkaṭa) 죄가 된다는 연관성이다. 사실인 경우의 방편적인 말에 대해서도 비구에게 돌길라 죄가 된다는 구성이다.

๙๓๘. ตถารูเป [Pg.390] การเณ สตีติ ปรสฺส การณภาวํ ญตฺวาปิ ปฏิปตฺติยา อโมฆภาวทสฺสนสมุตฺเตชนสมฺปหํสนาทิกรสงฺขาเต การเณ สติ. สพฺพสฺสาปีติ อุปสมฺปนฺนานุปสมฺปนฺนสฺส สพฺพสฺส. สีลาทินฺติ สีลสุตปริยตฺติคุณํ. วทโตติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขุโน’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ.

938. "그러한 원인이 있을 때"란 타인의 이유를 알고서라도, 수행의 헛되지 않음을 보여주어 권면하고 기쁘게 하는 등의 역할을 하는 원인이 있을 때를 말한다. "모든 이에게도(Sabbassāpi)"란 구족계를 받은 자나 받지 않은 자 모두를 뜻한다. "계(Sīla) 등을"이란 계, 배움(suta), 교학(pariyatti)의 공덕을 말한다. "말하는 (자)"에서 "비구"라는 주어는 문맥상 얻어진다.

๙๓๙. ตทสมฺภวาติ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส อุมฺมาทาทีนํ อสมฺภวา. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานํ อุมฺมาทสฺส วา จิตฺตกฺเขปสฺส วา อภาวาติ. มหาปจฺจริยมฺปิ หิ วิจาริต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๗๗). อุมฺมตฺตกปทสฺส อวจเน การณํ วทนฺเตเนว ขิตฺตจิตฺตาทิปทานํ อวจเน การณญฺจ อุปลกฺขณโต ทสฺสิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ มคฺคผลทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตานํ อริยานเมว หิ อุมฺมตฺตกาทิภาโว นตฺถิ. ฌานลาภิโน ปน ตสฺมึ สติ ฌานา ปริหายนฺติ, ตสฺมา เตสํ อภูตาโรจนปจฺจยา อนาปตฺติ วตฺตพฺพา, น ภูตาโรจนปจฺจยา.

939. "그것이 불가능하기 때문"이란 견해를 구족한 자(예류자 이상)에게는 광기 등이 일어날 수 없기 때문이다. 주석서에서 말하기를, "견해를 구족한 자들에게는 광기나 정신 착란이 없기 때문이다. 이는 마하빳짜리(Mahāpaccari)에서도 고찰되었다"라고 하였다. 미친 사람(ummattaka)이라는 단어를 언급하지 않은 이유를 설명하면서 정신 착란(khittacitta) 등의 단어를 언급하지 않은 이유도 유추를 통해 이미 보여준 것으로 보아야 한다. 여기서 도와 과의 견해를 갖춘 성자들에게는 미치거나 하는 상태가 있을 수 없다. 그러나 선정을 얻은 자는 그것이 있을 때 선정에서 타락하게 된다. 그러므로 그들의 경우 사실이 아닌 것을 알린 것에 대해서는 죄가 없다고 말해야 하며, 사실인 것을 알린 것에 대해서는 죄를 말하지 않는다.

๙๔๐. อิมิสฺสาปตฺติยา อญฺญตฺร ฌานมคฺคาทิลาภีนํ อญฺญสฺส อสมฺภวา ‘‘กุสลาพฺยากเตเหว ทฺวิจิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อิทญฺจ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน อริยปุคฺคเลเยว สนฺธาย วุตฺตํ. ปณฺณตฺตึ อชานนฺตา ปน ฌานลาภี ปุถุชฺชนา นานาวตฺถุมฺหิ โลภวเสน อกุสลจิตฺเตนาปิ น อาโรเจนฺตีติ นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ติจิตฺต’’นฺติ วตฺตพฺพํ สิยา, ตถาปิ พหุเลน กุสลาพฺยากตานเมว สมฺภโวติ เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวิเวทนํ สุโขเปกฺขาวเสน. อิทญฺจ สิกฺขาปทํ ปณฺณตฺติอชานนวเสน อจิตฺตกสมุฏฺฐานํ โหติ. อริยา เจตฺถ ปณฺณตฺตึ ชานนฺตา วีติกฺกมํ น กโรนฺติ, ปุถุชฺชนา ปน ปณฺณตฺตึ ชานิตฺวาปิ วีติกฺกมํ กโรนฺติ. เต จ สตฺถุโน อาณาวีติกฺกมเจตนาย [Pg.391] พลวอกุสลภาวโต ฌานา ปริหายนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

940. 이 죄는 선정이나 도 등을 얻은 자 외에는 다른 이에게 일어날 수 없으므로 "유익하거나 무기인 두 가지 마음(dvicitta)으로 일어난다"고 하였다. 이것은 가장 높은 단계인 성자들을 염두에 두고 설해진 것이다. 그러나 규정을 알지 못하면서 선정을 얻은 범부들이 다양한 대상에 대해 탐욕으로 인한 해로운 마음으로 알리는 경우가 없지는 않으므로, "세 가지 마음(ticitta)"이라고 말해야 할 것이나, 대개 유익하거나 무기인 마음에서 발생하므로 이와 같이 설해진 것으로 보아야 한다. "두 가지 느낌(dvivedana)"은 즐거움과 평온의 느낌에 의한 것이다. 이 학습계목은 규정을 알지 못하는 것에 의한 경우 마음이 없는 것(acittakasamuṭṭhāna)에서 일어난다. 여기에서 성자들은 규정을 알고 있으므로 위반하지 않는다. 그러나 범부들은 규정을 알고서도 위반을 범한다. 그들은 스승의 명령을 어기려는 의지에 의한 강력한 불선(不善) 때문에 선정에서 타락하게 되는 것으로 보아야 한다.

ภูตาโรจนกถาวณฺณนา.

사실대로 알림(Bhūtārocana)에 관한 설명이 끝났다.

๙๔๑. ภิกฺขุโน ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ ภิกฺขุสมฺมุตึ ฐเปตฺวา อนุปสมฺปนฺเน อาโรเจนฺตสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺตีติ โยชนา. ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตินฺติ สงฺฆาทิเสโส. นนุ จ ‘‘ทุฏฺฐุลฺลา นาม อาปตฺติ จตฺตาริ จ ปาราชิกานิ เตรส จ สงฺฆาทิเสสา’’ติ (ปาจิ. ๗๙) ปทภาชเน ปาราชิกสงฺฆาทิเสสา ทสฺสิตา, กสฺมา อิธ สงฺฆาทิเสโสว คหิโตติ? วุจฺจเต – ปาราชิกํ ทุฏฺฐุลฺลสทฺทตฺถทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, อิธ ปน สงฺฆาทิเสโสเยว ภควตา อธิปฺเปโตติ อฏฺฐกถายํ วิจาริตเมตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘ปาราชิกานิ ทุฏฺฐุลฺลสทฺทตฺถทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ, สงฺฆาทิเสสํ ปน อิธ อธิปฺเปต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๗๘). วกฺขติ จ ‘‘อิธ สงฺฆาทิเสสาว, ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติโย มตา’’ติ. อนุปสมฺปนฺเนติ ‘‘ภิกฺขุญฺจ ภิกฺขุนิญฺจ ฐเปตฺวา อวเสโส อนุปสมฺปนฺโน’’ติ (ปาจิ. ๘๐) ปทภาชเน นิทฺทิฏฺฐอนุปสมฺปนฺนสฺส อาโรเจนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

941. "비구의 거친 죄(duṭṭhullā āpatti)를 비구들의 승인을 받은 경우를 제외하고 구족계 받지 않은 자에게 알리는 비구에게 죄가 된다"는 결합이다. 거친 죄란 승잔(saṅghādisesa)을 말한다. "거친 죄란 네 가지 파라지카와 열세 가지 승잔이다"라고 단어 해석(padabhājana)에서 파라지카와 승잔이 모두 제시되었는데, 어찌하여 여기서는 승잔만을 취하는가? 답하기를, 파라지카는 '거친 죄'라는 단어의 의미를 보여주기 위해 언급된 것이고, 여기서는 부처님께서 승잔만을 의도하신 것이라고 주석서에서 고찰되었다. 거기에서 "파라지카는 거친 죄라는 단어의 의미를 나타내기 위해 설해진 것이고, 여기서는 승잔이 의도된 것이다"라고 하였다. 나중에 "여기서는 승잔만이 거친 죄로 인정된다"라고 설할 것이다. 구족계 받지 않은 자(anupasampanna)에 대해서는 "비구와 비구니를 제외한 나머지가 구족계 받지 않은 자이다"라고 단어 해석에서 명시된 구족계 받지 않은 자에게 알리는 것을 뜻한다.

ฐเปตฺวา ภิกฺขุสมฺมุตินฺติ ‘‘อตฺถิ ภิกฺขุสมฺมุติ อาปตฺติปริยนฺตา น กุลปริยนฺตา’’ติอาทินา (ปาจิ. ๘๐) ปทภาชเน ทสฺสิตํ อภิณฺหาปตฺติกสฺส ภิกฺขุโน อายตึ สํวรตฺถํ หิโรตฺตปฺปชนนตฺถํ อาปตฺติโย วา อุปาสกกุลานิ วา อุภยเมว วา ปริจฺฉินฺทิตฺวา วา อปริจฺฉินฺทิตฺวา วา อาปตฺติโย อาโรเจตุํ สงฺเฆน สงฺฆมชฺเฌ ติกฺขตฺตุํ สาเวตฺวา กตสมฺมุตึ ฐเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อภิณฺหาปตฺติกํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ‘เอวเมส ปเรสุ หิโรตฺตปฺเปนาปิ อายตึ สํวรํ อาปชฺชิสฺสตี’ติ ตสฺส ภิกฺขุโน [Pg.392] หิเตสิตาย ติกฺขตฺตุํ อปโลเกตฺวา สงฺเฆน กาตพฺพา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๐).

"비구의 결의를 제외하고"라는 말은 '죄의 한계는 있으나 가문의 한계는 없는 비구의 결의가 있다'는 등의 (바야제 80) 단어 해석에서 보여준 것처럼, 빈번하게 죄를 범하는 비구가 장래에 스스로 단속하게 하고 양심과 수치심을 일깨우기 위해 죄나 재가자 가문들, 또는 그 두 가지 모두를 한정하거나 한정하지 않고 죄를 알리도록 승가가 승가 가운데서 세 번 공표하여 행한 결의를 제외하고라는 뜻이다. 주석서에서 "빈번하게 죄를 범하는 비구를 보고 '이와 같이 이 자가 다른 이들에 대한 양심과 수치심에 의해서라도 장래에 스스로 단속하게 될 것이다'라고 하여 그 비구의 이익을 바라는 마음으로 세 번 공고(apaloketvā)하여 승가가 [결의를] 해야 한다"라고 한 바와 같다.

๙๔๒. ฆเฏตฺวา วทนฺตสฺเสวาติ เอวกาโร ยถาฐาเน โยเชตพฺโพ. เอวกาเรน พฺยวจฺฉินฺนมตฺถํ วกฺขติ ‘‘วตฺถุ’’นฺติอาทินา. ‘‘อสุจึ โมเจตฺวา’’ติ อิมินา วตฺถุมาห, ‘‘สงฺฆาทิเสส’’นฺติ อิมินา อาปตฺตึ. วชฺชเมว วชฺชตา. ‘‘ปาจิตฺติยาปตฺตี’’ติ อิมสฺสายํ ปริยาโย. ‘‘อยํ อสุจึ โมเจตฺวา สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺโน’’ติ วตฺถุนา สทฺธึ ฆเฏตฺวา อาปตฺตึ วทนฺตสฺส วชฺชตา ปาจิตฺติยาปตฺติ โหตีติ โยชนา.

942. "결합하여 말하는 자에게만"에서 '만(eva)'이라는 글자는 적절한 위치에 결합되어야 한다. '만'이라는 글자로 구별된 의미를 '근거(vatthu)' 등으로 설명할 것이다. "부정을 흘리고"라는 말로 근거를 말했고, "승잔죄"라는 말로 죄를 말했다. 허물 자체가 허물임(vajjatā)이다. "바야제"라는 것은 이것의 다른 표현이다. "이 자가 부정을 흘려 승잔죄를 범했다"라고 근거와 함께 결합하여 죄를 말하는 자의 허물이 바야제가 된다는 구성이다.

๙๔๓. สุทฺธสฺสาติ ปาราชิกมนาปนฺนสฺส. วทนฺติ วทนเหตุ, วตฺถุนา สทฺธึ สงฺฆาทิเสสสฺส กถนโตติ อตฺโถ.

943. "청정한 자에게"란 바라이를 범하지 않은 자에게라는 뜻이다. "말한다"는 것은 말하는 원인 때문이니, 근거와 함께 승잔죄를 말하기 때문이라는 의미이다.

๙๔๔. อทุฏฺฐุลฺลายาติ สงฺฆาทิเสสโต อญฺญาย อาปตฺติยา. ทุฏฺฐุลฺลสญฺญิโนติ สงฺฆาทิเสสสญฺญิโน. เสสา อาปตฺติโยปิ วาติ สงฺฆาทิเสสํ วินา เสเส ฉฬาปตฺติกฺขนฺเธ.

944. "추악하지 않은 죄에 대하여"란 승잔죄 이외의 다른 죄를 말한다. "추악한 죄라고 인식하는 자"란 승잔죄라고 인식하는 자이다. "나머지 죄들이라도"란 승잔죄를 제외한 나머지 여섯 가지 죄의 무리(āpattikkhandha)를 말한다.

๙๔๕. ตถาติ ทุกฺกฏํ อติทิสติ. ปญฺจธา มตํ อนุปสมฺปนฺนสฺส ทุฏฺฐุลฺลํ อชฺฌาจารํ อาโรเจนฺตสฺส ตถา ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. อนุปสมฺปนฺนสฺส ปญฺจธา มตํ ทุฏฺฐุลฺลํ อชฺฌาจารนฺติ จ ปาณาติปาตาทิปญฺจสิกฺขาปทวีติกฺกมา คหิตา. เกจิ ปน ‘‘สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทโย ปญฺจา’’ติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. ปาณาติปาตาทีนิ หิ ทเสว สิกฺขาปทานิ สามเณรานํ ปญฺญตฺตานิ. เตสํ ปญฺญตฺเตสุเยว จ สิกฺขาปเทสุ ทุฏฺฐุลฺลาทุฏฺฐุลฺลวิจารณา กาตพฺพา, น จ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทีนิ วิสุํ เตสํ ปญฺญตฺตานิ อตฺถีติ.

945. "그와 같이"란 돌길라를 부여하는 것이다. 미구족계자에게 추악한 비행을 알리는 자에게는 다섯 가지 방식으로 그와 같이 돌길라가 된다는 구성이다. 미구족계자에게 다섯 가지 방식으로 알려진 추악한 비행이란 살생 등 오계의 위반을 포함한다. 그러나 어떤 이들은 "사정(射精) 등 다섯 가지"라고 말하지만, 그것은 받아들여져서는 안 된다. 왜냐하면 사미들에게는 살생 등 열 가지 계목만이 제정되었기 때문이다. 그들에게 제정된 계목들에 대해서만 추악함과 추악하지 않음을 고찰해야 하며, 사정 등이 그들에게 별도로 제정된 것은 아니기 때문이다.

อถ [Pg.393] ภิกฺขุโน ทุฏฺฐุลฺลสงฺขาตานิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทีนิ อนุปสมฺปนฺนสฺส กึ นาม โหนฺตีติ? อชฺฌาจาโร นาม โหนฺตีติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ…เป… อชฺฌาจาโร นามาติ วุตฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๒). อิมินาปิ เจตํ สิทฺธํ ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺส สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทิ ทุฏฺฐุลฺลํ นาม น โหตี’’ติ. ‘‘อชฺฌาจาโร นามา’’ติ หิ วทนฺโต อนุปสมฺปนฺนสฺส สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทิ เกวลํ อชฺฌาจาโร นาม โหติ, น ปน ทุฏฺฐุลฺโล นาม อชฺฌาจาโรติ ทีเปติ. ‘‘อชฺฌาจาโร นามา’’ติ จ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา, อกตฺตพฺพรูปตฺตา จ อนุปสมฺปนฺนสฺส สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาทีนิ ทณฺฑกมฺมวตฺถุปกฺขํ ภชนฺติ. ตานิ จ อญฺญสฺส อนุปสมฺปนฺนสฺส อวณฺณกามตาย อาโรเจนฺโต ภิกฺขุ ทุกฺกฏํ อาปชฺชตีติ วทนฺติ. อิธ ปน อนุปสมฺปนฺนคฺคหเณน สามเณรสามเณริสิกฺขมานานํ คหณํ เวทิตพฺพํ.

그렇다면 비구에게 추악한 죄로 간주되는 사정 등이 미구족계자에게는 무엇이라 불리는가? 비행(ajjhācāra)이라 불린다. 주석서에서 "사정... (중략) ...비행이라고 한다"라고 말한 바와 같다. 이것으로 "미구족계자에게 사정 등은 추악한 죄가 아니다"라는 것이 증명된다. "비행이라고 한다"라고 말하는 것은 미구족계자에게 사정 등은 단지 비행일 뿐이지, 추악한 비행은 아니라는 것을 나타낸다. 그리고 주석서에서 "비행"이라 불렀고, 해서는 안 될 성질의 것이기에 미구족계자의 사정 등은 징벌(daṇḍakamma) 대상의 부류에 속한다. 그것을 다른 미구족계자에게 훼방하려는 의도로 알리는 비구는 돌길라를 범한다고 말한다. 여기서 미구족계자라는 명칭은 사미, 사미니, 식차마나를 포함하는 것으로 알아야 한다.

อทุฏฺฐุลฺลํ อชฺฌาจารนฺติ โยชนา. ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺสา’’ติ จ อชฺฌาหริตพฺพานิ. อนุปสมฺปนฺนสฺส ยถาวุตฺเตหิ ปญฺจสิกฺขาปเทหิ อญฺญํ วิกาลโภชนาทึ อทุฏฺฐุลฺลํ อชฺฌาจารํ วา. ยถาห ‘‘อนุปสมฺปนฺนสฺส ทุฏฺฐุลฺลํ วา อทุฏฺฐุลฺลํ วา อชฺฌาจาร’’นฺติอาทิ (ปาจิ. ๘๒).

"추악하지 않은 비행"이라는 구성이다. "미구족계자의"라는 말도 보충해야 한다. 미구족계자가 앞에서 언급한 오계 이외의 때 아닌 때의 식사 등 추악하지 않은 비행을 저지른 경우이다. "미구족계자의 추악하거나 추악하지 않은 비행" 등(바야제 82)과 같다.

๙๔๖. เกวลํ วตฺถุํ วา อาโรเจนฺตสฺสาติ ‘‘อยํ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อาปนฺโน’’ติอาทินา นเยน วตฺถุมตฺตํ อาโรเจนฺตสฺส. เกวลํ อาปตฺตึ วา อาโรเจนฺตสฺสาติ ‘‘อยํ ปาราชิกํ อาปนฺโน, อยํ สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺโน’’ติอาทินา นเยน อาปตฺติมตฺตํ อาโรเจนฺตสฺส จ. ภิกฺขุสมฺมุติยาติ เอตฺถ วตฺถุนา ฆเฏตฺวา อาปตฺตึ อาโรเจนฺตสฺสาติ [Pg.394] คเหตพฺพํ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘อนาปตฺตี’’ติ เอตํ ปรามสติ.

946. "단지 근거만을 알리는 자에게"란 "이 자가 부정을 흘렸다"는 등의 방식으로 근거만을 알리는 자를 말한다. "단지 죄만을 알리는 자에게"란 "이 자가 바라이를 범했다, 이 자가 승잔죄를 범했다"는 등의 방식으로 죄만을 알리는 자를 말한다. "비구의 결의에 의해서"라는 대목에서는 근거와 결합하여 죄를 알리는 자라고 이해해야 한다. "그와 같이"라는 말로 "죄가 없음(anāpatti)"을 가리킨다.

ทุฏฺฐุลฺลาโรจนกถาวณฺณนา.

추악한 죄를 알리는 이야기에 대한 설명.

๙๔๘. อกปฺปิยํ ปถวินฺติ ปทภาชเน ‘‘ทฺเว ปถวิโย ชาตา จ ปถวี อชาตา จ ปถวี’’ติ (ปาจิ. ๘๖) อุทฺทิสิตฺวา –

948. "적합하지 않은 땅"에 대하여 단어 해석에서 "두 가지 땅이 있으니 생지(jātā pathavī)와 비생지(ajātā pathavī)이다"(바야제 86)라고 제시하고서—

‘‘ชาตา นาม ปถวี สุทฺธปํสุ สุทฺธมตฺติกา อปฺปปาสาณา อปฺปสกฺขรา อปฺปกถลา อปฺปมรุมฺพา อปฺปวาลิกา เยภุยฺเยนปํสุกา เยภุยฺเยนมตฺติกา, อทฑฺฒาปิ วุจฺจติ ชาตา ปถวี. โยปิ ปํสุปุญฺโช วา มตฺติกาปุญฺโช วา อติเรกจาตุมาสํ โอวฏฺโฐ, อยมฺปิ วุจฺจติ ชาตา ปถวี’’ติ (ปาจิ. ๘๖) จ,

"생지(生地)란 순수한 흙, 순수한 진흙으로서 돌, 자갈, 조약돌, 거친 모래, 고운 모래가 적으며 대부분 흙이거나 대부분 진흙인 땅을 말한다. 태우지 않은 땅도 생지라 한다. 또한 흙더미나 진흙더미라도 4개월 넘게 비를 맞은 것이라면 이 또한 생지라 한다."(바야제 86) 및,

‘‘อชาตา นาม ปถวี สุทฺธปาสาณา สุทฺธสกฺขรา สุทฺธกถลา สุทฺธมรุมฺพา สุทฺธวาลิกา อปฺปปํสุ อปฺปมตฺติกา เยภุยฺเยนปาสาณา เยภุยฺเยนสกฺขรา เยภุยฺเยนกถลา เยภุยฺเยนมรุมฺพา เยภุยฺเยนวาลิกา, ทฑฺฒาปิ วุจฺจติ อชาตา ปถวี. โยปิ ปํสุปุญฺโช วา มตฺติกาปุญฺโช วา อูนจาตุมาสํ โอวฏฺโฐ, อยมฺปิ วุจฺจติ อชาตา ปถวี’’ติ (ปาจิ. ๘๖) จ –

"비생지(非生地)란 순수한 돌, 순수한 자갈, 순수한 조약돌, 순수한 거친 모래, 순수한 고운 모래로서 흙과 진흙이 적으며 대부분 돌, 자갈, 조약돌, 거친 모래, 고운 모래인 땅을 말한다. 태운 땅도 비생지라 한다. 또한 흙더미나 진흙더미라도 4개월 미만으로 비를 맞은 것이라면 이 또한 비생지라 한다."(바야제 86) 및—

นิทฺทิฏฺฐาสุ ทฺวีสุ ปถวีสุ ชาตปถวิสงฺขาตํ อกปฺปิยปถวึ.

명시된 두 가지 땅 중에서 생지로 간주되는 적합하지 않은 땅을 말한다.

เอตฺถ ปาสาณาทีนํ ลกฺขณํ อฏฺฐกถายํ ‘‘มุฏฺฐิปฺปมาณโต อุปริ ปาสาณาติ เวทิตพฺพา, มุฏฺฐิปฺปมาณา สกฺขรา. กถลาติ กปาลขณฺฑานิ. มรุมฺพาติ กฏสกฺขรา. วาลิกาติ วาลุกาเยวา’’ติ [Pg.395] วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เยภุยฺเยนปํสุกาทีนํ ลกฺขณํ ‘‘เยภุยฺเยนปํสุกาติ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ ทฺเว โกฏฺฐาสา ปํสุ, เอโก ปาสาณาทีสุ อญฺญตโร โกฏฺฐาโส’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๖) จ ‘‘อทฑฺฒาปีติ อุทฺธนปตฺตปจนกุมฺภการาวาปาทิวเสน ตถา ตถา อทฑฺฒา’’ติอาทิ อฏฺฐกถาโต จ เวทิตพฺพํ. ‘‘อปฺปปํสุอปฺปมตฺติกา’’ติ ทฺวีสุปิ ปเทสุ นิทฺเทสรูเปน เยภุยฺเยนปาสาณาทิปทปญฺจกํ วุตฺตํ, ตตฺถาปิ อตฺโถ เยภุยฺเยนปํสุปทาทีสุ วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺโพ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เตสํเยว หิ ทฺวินฺนํ ปเภททสฺสนเมต’’นฺติ (ปาจิ. ๘๖).

여기서 바위 등의 특징은 주석서에서 ‘주먹 크기 이상은 바위(pāsāṇa)로 알아야 하고, 주먹 크기만한 것은 자갈(sakkharā)이다. 가탈라(kathalā)는 기와 조각들이다. 마룸바(marumbā)는 거친 자갈이다. 왈리카(vālikā)는 바로 모래이다’라고 말한 방식대로 알아야 한다. ‘대부분 흙인 것(yebhuyyenapaṃsuka)’ 등의 특징은 ‘대부분 흙이라는 것은 세 부분 중 두 부분은 흙이고 한 부분은 바위 등 다른 것인 것’(파치띠야 주석서 86)이라는 설명과, ‘타지 않은 것(adaḍḍhā)’은 ‘화덕, 그릇 굽는 가마, 옹기장이의 가마 등의 방식으로 그렇게 타지 않은 것’이라는 등의 주석서의 내용으로 알아야 한다. ‘흙이 적고 미세한 것(appapaṃsuappamattikā)’이라는 두 구절에서도 설명의 형식으로 ‘대부분 바위 등’의 다섯 단어가 언급되었는데, 거기서도 그 의미는 ‘대부분 흙’이라는 등의 단어에서 언급된 것과 반대로 이해해야 한다. 주석서에서 ‘그것은 바로 그 두 가지의 구별을 보여주는 것이다’(파치띠야 86)라고 말한 것과 같다.

ขเณยฺย วาติ เอวรูปํ อกปฺปิยปถวิปเทสํ อนฺตมโส ปาทงฺคุฏฺเฐนาปิ สมฺมุญฺชนิสลากายปิ สยํ วา ขณติ. ขณาเปยฺย วาติ อญฺเญน วา ‘‘อิทํ ขณาหี’’ติอาทินา อกปฺปิยโวหาเรน ขณาเปยฺย. เภทาเปยฺยาติ ตเถว เภทาเปยฺย. ภินฺเทยฺย วาติ ปสฺสาวธาราทีหิปิ ภินฺเทยฺย. อธิการวเสน วา-สทฺทสฺส สพฺพกิริยาปเทหิ สมฺพนฺโธ ลพฺภตีติ เภทาเปยฺย จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท อิธ อวุตฺตสฺส ‘‘ทหติ วา, ทหาเปติ วา’’ติ ปททฺวยสฺส สมุจฺจยโกติ เวทิตพฺโพ. อนฺตมโส ปตฺตมฺปิ ปจนฺโต สยํ วา ทหติ, อญฺเญน วา ทหาเปตีติอาทิ อิเมสํ ปทานํ อฏฺฐกถาวเสน (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๗) เวทิตพฺพํ. ปาจิตฺติยํ สิยาติ ขณนฺตสฺส, ภินฺทนฺตสฺส จ ปหาเร ปหาเร ปาจิตฺติยํ.

‘파거나(khaṇeyya vā)’는 이와 같은 형태의 허용되지 않는 땅 부위를 작게는 엄지발가락으로나 빗자루의 살로라도 직접 파는 것이다. ‘파게 하거나(khaṇāpeyya vā)’는 다른 사람에게 ‘이것을 파라’는 등의 허용되지 않는 용어로 파게 하는 것이다. ‘부수게 하거나(bhedāpeyya)’는 그와 같이 부수게 하는 것이다. ‘부수거나(bhindeyya)’는 오줌 줄기 등으로 부수는 것이다. 권능(adhikāra)에 따라 ‘~나(vā)’라는 단어가 모든 동사와 연결될 수 있으므로, ‘부수게 하거나(bhedāpeyya ca)’에서 ‘ca’는 여기서 언급되지 않은 ‘태우거나(dahati vā), 태우게 하거나(dahāpeti vā)’라는 두 단어를 집합시키는 것으로 알아야 한다. 작게는 발다리(?)를 굽는 것이라도 직접 태우거나 다른 사람으로 하여금 태우게 하는 것 등은 주석서(파치띠야 주석서 87)에 따라 알아야 한다. ‘바라제이(pācittiya)가 된다’는 것은 파는 사람이나 부수는 사람에게 매 타격마다(pahāre pahāre) 바라제이가 된다는 것이다.

๙๔๙. อาณาเปนฺตสฺส อาณตฺติคณนาย, ทหนฺตสฺส อคฺคิปาตคณนาย โหตีติ อิทํ ‘‘ปหาเร ปหาเร ปาจิตฺติย’’นฺติอาทิอฏฺฐกถาวจนวเสน เวทิตพฺพํ, อิมเมว ทสฺเสตุมาห ‘‘สยเมวา’’ติอาทิ.

949. 명령하는 자에게는 명령의 횟수에 따라, 태우는 자에게는 불을 붙인 횟수에 따라 [바라제이가] 된다는 것은 ‘매 타격마다 바라제이’라는 등의 주석서 말씀에 따라 알아야 하며, 바로 이것을 보여주기 위해 ‘직접(sayamevā)’ 등을 말하였다.

๙๕๐. อาณาเปนฺตสฺสาติ [Pg.396] สกึ อาณาเปนฺตสฺส.

950. ‘명령하는 자에게’란 한 번 명령하는 자에게를 말한다.

๙๕๑. ‘‘ขณาเปยฺยา’’ติ สามญฺญวจนสฺส อปวาททสฺสนตฺถํ ‘‘ขณ โปกฺขรณิ’’นฺติอาทิมาห. โกจิ โทโส น วิชฺชตีติ เอตฺถ โปกฺขรณิอาวาฏาทิสทฺทานํ ปถวิปริยายตฺตาภาวโต เอวํวจเนน อนาปตฺตีติ อธิปฺปาโย.

951. ‘파게 하거나(khaṇāpeyya)’라는 일반적인 표현의 예외를 보여주기 위해 ‘연못을 파라(khaṇa pokkharaṇiṃ)’ 등을 말하였다. ‘어떤 허물도 존재하지 않는다’는 것은 여기서 ‘연못(pokkharaṇi)’, ‘구덩이(āvāṭa)’ 등의 단어가 땅(pathavī)의 동의어가 아니기 때문에, 이와 같은 말로는 죄가 되지 않는다는 뜻이다.

๙๕๒. ‘‘อิมํ อิธา’’ติอาทีนํ ปทานํ ปจฺจกฺขภูตาธิปฺเปตภูมิวาจกตฺตา เตหิ โยเชตฺวา วุตฺตสฺส ตสฺเสว ปโยคสฺส อาปตฺติกรภาวํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อิม’’นฺติอาทิ.

952. ‘이것을 여기에(imaṃ idha)’ 등의 단어들은 눈앞에 있는 대상을 지칭하는 대명사이므로, 그것들과 결합하여 말한 그 행위가 죄가 됨을 보여주기 위해 ‘이것(ima)’ 등을 말하였다.

๙๕๓. กนฺทนฺติ ตาลาทิกนฺทํ. กุรุนฺทนฺติ กุลโจจรุกฺขํ. ถูณนฺติ ถมฺภํ. ขาณุกนฺติ สาขาวิฏปรหิตํ รุกฺขาวยวํ. มูลนฺติ ปถวิยา สุปฺปติฏฺฐิตภาวกรํ รุกฺขาวยวํ. วฏฺฏตีติ อนิยเมตฺวา วจเนน อนาปตฺติภาวโต วฏฺฏติ.

953. 깐다(kanda)는 종려나무 등의 알뿌리이다. 꾸룬다(kurunda)는 마을 근처의 나무이다. 투나(thūṇa)는 기둥이다. 카누까(khāṇuka)는 가지와 숲이 없는 나무의 일부(그루터기)이다. 물라(mūla)는 땅에 잘 고정되게 하는 나무의 일부(뿌리)이다. ‘허용된다(vaṭṭati)’는 것은 한정하지 않고 말함으로써 죄가 되지 않기 때문에 허용된다는 것이다.

๙๕๔. อิมนฺติ ปจฺจกฺขปรามาสปเทน นิยเมตฺวา วจนโต อาปตฺติ โหตีติ อาห ‘‘นิยเมตฺวาน วตฺตุํ ปน น วฏฺฏตี’’ติ.

954. ‘이것(ima)’이라는 눈앞의 대상을 가리키는 단어로 한정하여 말함으로써 죄가 된다는 것을 ‘한정해서 말하는 것은 허용되지 않는다’라고 하였다.

๙๕๕. ฆเฏหิ อุสฺสิญฺจิตุนฺติ ฆเฏหิ คเหตฺวา อวสิญฺจิตุํ. ตนุกทฺทโมติ ชมฺพาโล. พหลํ กทฺทมํ ภิกฺขุนา อปเนตุํ น จ วฏฺฏตีติ โยเชตพฺพํ.

955. ‘항아리들로 퍼내다(ghaṭehi ussiñcituṃ)’는 항아리들로 떠서 쏟아내는 것이다. 묽은 진흙(tanukaddamo)은 개펄이다. ‘두꺼운 진흙(bahalaṃ kaddamaṃ)은 비구가 제거하는 것이 허용되지 않는다’고 연결해야 한다.

๙๕๖. นทิยาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน คงฺคากนฺทราทีนํ คหณํ. ‘‘ตฏ’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. วฏฺฐนฺติ วุฏฺฐีหิ โอวฏฺฐญฺจ. จาตุมาสนฺติ วิโกปนกิริยาย อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ, จาตุมาสพฺภนฺตเร วิโกเปตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ.

956. ‘강 등(nadiyādīnaṃ)’에서 ‘등’이라는 단어로는 갠지스 강, 골짜기 등을 포함한다. ‘둑(taṭa)’이라는 단어와 연결된다. ‘허용된다(vaṭṭanti)’는 비에 젖은 것을 말한다. ‘4개월 동안(cātumāsaṃ)’은 훼손하는 행위가 지속되는 기간을 나타내는 목적격이며, 4개월 이내에는 훼손하는 것이 허용된다는 뜻이다.

๙๕๗. สเจ โตยสฺมึ ปตติ ตฏนฺติ โยชนา, สเจ กูลํ ภิชฺชิตฺวา อนฺโตอุทเก ปตตีติ. เทเว วุฏฺเฐปีติ [Pg.397] ปชฺชุนฺนเทเว วุฏฺเฐปิ. วุฏฺฐ-สทฺโท กตฺตุสาธโน. จาตุมาสมติกฺกนฺเตปีติ โยชนา. ตตฺถ เหตุทสฺสนตฺถมาห ‘‘โตเย เทโว หิ วสฺสตี’’ติ.

957. ‘만약 물속으로 떨어지면 둑이다’라고 연결되며, 만약 언덕이 부서져 물속으로 떨어지면 [둑이다]. ‘하늘에서 비가 내리더라도(deve vuṭṭhepī)’는 비구름 하늘에서 비가 내리더라도이다. ‘비가 내린(vuṭṭha)’이라는 단어는 주격(능동)의 의미이다. ‘4개월이 지났더라도’라고 연결된다. 거기서 이유를 보여주기 위해 ‘물에 하늘이 비를 내리기 때문이다’라고 하였다.

๙๕๘. โสณฺฑินฺติ ปาสาณโปกฺขรณึ. ตตฺถ ตูติ อุทกรหิเต ตสฺมึ โสณฺฑิอาวาเฏ.

958. 손디(soṇḍi)는 바위 연못이다. 거기서 ‘그런데(tu)’는 물이 없는 그 바위 연못 구덩이에서라는 뜻이다.

๙๕๙. อนฺโตจาตุมาสํ โสเธตุํ ภินฺทิตุนฺติ โยชนา. ‘‘โสเธตุํ ภินฺทิตุํ วิโกเปตุ’’นฺติ กิริยาปเทหิ ‘‘รช’’นฺติ กมฺมปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตํ รโชราสึ เทเว วุฏฺเฐ ปจฺฉา อุทกสฺส ฉินฺนตฺตา พหลภูมิสุกฺขมฺปิ วุฏฺฐิปาตทิวสโต ปฏฺฐาย อนฺโตจาตุมาเส โกเปตุํ ภินฺทิตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ.

959. ‘4개월 이내에 청소하기 위해 부순다’고 연결된다. ‘청소하기 위해, 부수기 위해, 훼손하기 위해’라는 동사들에 ‘먼지(raja)’를 목적어로 가져와 연결해야 한다. 그 먼지 더미가 비가 내린 후에 나중에 물이 끊겨서 비록 땅처럼 단단하게 말랐더라도, 비가 온 날부터 시작해서 4개월 이내에는 그것을 훼손하거나 부수는 것이 허용된다는 뜻이다.

๙๖๐. ปุณฺเณ โสณฺฑิมฺหิ ตํ รชํ วิโกเปตุํ วฏฺฏติ จาตุมาสโต อุทฺธนฺติ โยชนา.

960. ‘손디가 가득 찼을 때 그 먼지를 훼손하는 것은 4개월 이후에도 허용된다’고 연결된다.

๙๖๑. ‘‘ผุสายนฺเต’’ติ เอเตน ‘‘เทโว’’ติ อิทํ ภุมฺมวเสน วิปริณาเมตฺวา ‘‘เทเว ผุสายนฺเต’’ติ โยเชตพฺพํ, ปชฺชุนฺนเทเว วุฏฺฐิปาตํ กโรนฺเตติ อตฺโถ. ปิฏฺฐิปาสาณเกติ ปาสาณปิฏฺเฐ. ตมฺปีติ ตถา ปาสาณปิฏฺเฐ ลคฺคํ ตมฺปิ รชํ.

961. ‘이슬비가 내릴 때(phusāyante)’라는 말은 ‘하늘(devo)’이라는 단어를 처격으로 바꾸어 ‘하늘에 이슬비가 내릴 때’라고 연결해야 하며, 비구름 하늘에서 빗방울을 떨어뜨릴 때라는 뜻이다. ‘바위 등 위(piṭṭhipāsāṇake)’는 바위 표면이다. ‘그것도(tampī)’는 그와 같이 바위 표면에 붙어 있는 그 먼지도이다.

๙๖๒. อกตปพฺภาโร นาม ยถา เหฏฺฐาภาโค วุฏฺฐิผุสิเตหิ น เตมียติ, ตถา นมิตฺวา ฐิตปพฺพตปฺปเทโส. อิทํ อโนวสฺสกฏฺฐาเน อุฏฺฐิตวมฺมิกานํ อุปลกฺขณํ.

962. ‘인공적으로 만들지 않은 동굴(akatapabbhāro)’이란 아래쪽이 빗방울에 젖지 않도록 굽어 있는 산의 부위이다. 이것은 비를 피할 수 있는 곳에 솟아 있는 개미집에 대한 비유이다.

๙๖๓. อพฺโภกาเส วุฏฺฐิโต วมฺมิโก สเจ โอวฏฺโฐ, กํ จาตุมาสํ วิโกเปตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. จาตุมาสนฺติ วิโกปนกิริยาย [Pg.398] อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. รุกฺเขติ จ ถมฺภปาสาณาทีนํ อุปลกฺขณํ. อุปจิกาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน กาฬกิปิลฺลิกาทีนํ คหณํ. โส นโยติ ‘‘โอวฏฺฐทิวสโต อุตฺตริ จาตุมาสพฺภนฺตเร โกเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ ยถาวุตฺโต นโย.

963. 들판에 솟아 있는 개미집이 만약 비에 젖었다면, ‘어느 4개월 동안 그것을 훼손하는 것이 허용되는가’라고 연결된다. ‘4개월 동안(cātumāsaṃ)’은 훼손하는 행위의 지속을 나타내는 목적격이다. ‘나무(rukkha)’에는 기둥, 바위 등이 포함된다. ‘흰개미 등(upacikādīnaṃ)’에서 ‘등’이라는 단어로는 검은 개미 등이 포함된다. ‘그 방식(so nayo)’은 ‘비에 젖은 날부터 다음 4개월 이내에는 훼손하는 것이 허용된다’고 앞에서 말한 방식이다.

๙๖๔. มูสิกุกฺกิรํ นาม มูสิกาหิ อุทฺธฏปํสุ. มูสิกานํ อุกฺกิโร มูสิกุกฺกิโรติ วิคฺคโห. โคกณฺฏกํ นาม คุนฺนํ ขุรานํ อุฏฺฐิตมตฺติกา. คณฺฑุปฺปาทมลํ นาม ภูลตาย มลมตฺติกา. สมฺพนฺธํ ปน ปกติภูมึ อโกเปนฺเตน มตฺถกโต คณฺหิตุํ วฏฺฏติ.

964. 무시꿋끼라(mūsikukkira)는 쥐들이 파낸 흙이다. ‘쥐들의 파냄’이 무시꿋끼라라는 분석이다. 고깐따까(gokaṇṭaka)는 소의 발굽으로 솟아오른 흙이다. 간둡빠다말라(gaṇḍuppādamala)는 지렁이의 배설물인 흙이다. 연결된 본래의 땅을 훼손하지 않으면서 위에서부터 취하는 것은 허용된다.

๙๖๕. กสีติ กสิตฏฺฐานํ, ตตฺถ นงฺคเลน อุทฺธฏมตฺติกา กสินงฺคลมตฺติกา. ‘‘อจฺฉินฺนา’’ติอิมินา ขณฺฑาขณฺฑิกํ กตฺวา อายตํ หุตฺวา ฐิตมตฺติกาปฏลมฺปิ อชาตปถวี สิยาติ อาสงฺกานิวตฺตนตฺถมาห ‘‘ภูมิสมฺพนฺธา’’ติ. สาติ กสินงฺคลมตฺติกา.

965. 까시(kasī)는 경작지이며, 거기서 쟁기로 파헤쳐진 흙이 까시낭갈라맛띠까(쟁기 흙)이다. ‘끊어지지 않은(acchinnā)’이라는 단어로 조각조각나서 길게 놓여 있는 흙층도 아직 땅이 아닐까 하는 의구심을 없애기 위해 ‘땅과 연결된 것(bhūmisambandhā)’이라고 하였다. ‘그것(sā)’은 쟁기 흙이다.

๙๖๖. เสนาสนนฺติ เอตฺถ ‘‘ปุราณ’’นฺติ ปาฐเสโส คเหตพฺโพ. โอวฏฺฐํ จาตุมาสโต อุทฺธํ น วิโกปเยติ โยชนา.

966. ‘거처(Senāsana)’라는 말에는 여기에 ‘오래된(purāṇa)’이라는 말이 생략된 것으로 이해해야 한다. ‘내려앉은(Ovaṭṭhaṃ)’ 것은 4개월이 지나면 파헤쳐서는 안 된다는 뜻이다.

๙๖๗. ตโตติ โอวฏฺฐทิวสโต ปฏฺฐาย จาตุมาสาติกฺกนฺตเคหโต. ‘‘โคปานสิ’’นฺติ อิมินา โคปานสิมตฺถเก ฐิตอุปจิกาปํสุมฺหิ ภิชฺชนฺเตปิ อนาปตฺติภาวํ ทีเปติ. ‘‘ภิตฺติ’’นฺติ อิมินา ตเทกเทสํ ภิตฺติปาทาทิทารุมาห. อิทมฺปิ ภิตฺติมตฺติกํ อุปจิกามตฺติกํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ถมฺภ’’นฺติ อิทมฺปิ ตํสมฺพนฺธปาการภูมิมตฺติกาอุปจิกาทิปํสุํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปทรตฺถรนฺติ อตฺถตปทรํ. อิทมฺปิ ปทรานํ อุปริ มตฺติกาอุปจิกาปํสุํ [Pg.399] สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘โคปานสิ’’นฺติอาทีหิ ปเทหิ ‘‘คณฺหิสฺสามี’’ติ ปจฺเจกํ โยชนียํ. ‘‘คณฺหิสฺสามี’’ติ อิมินา วิโกปนาธิปฺปายาภาวํ ทีเปติ.

967. ‘그로부터(Tato)’란 흙이 내려앉은 날로부터 4개월이 지난 집을 말한다. ‘서까래(Gopānasi)’라는 말로 서까래 꼭대기에 있는 흰개미 흙이 부서지더라도 죄가 되지 않음을 나타낸다. ‘벽(Bhitti)’이라는 말로는 그 일부분인 벽의 토대 등의 목재를 말한다. 이것 역시 벽의 진흙과 흰개미 흙을 염두에 두고 한 말이다. ‘기둥(Thambha)’이라는 말 역시 그와 관련된 담장 부지의 진흙과 흰개미 흙 등을 염두에 두고 한 말이다. ‘판자 바닥(Padaratthara)’이란 깔아놓은 판자이다. 이것 역시 판자 위의 진흙과 흰개미 흙을 염두에 두고 한 말이다. ‘서까래’ 등의 단어들은 각각 ‘가져가리라(gaṇhissāmī)’는 말과 연결해야 한다. ‘가져가리라’는 말로 (땅을) 파헤치려는 의도가 없음을 나타낸다.

๙๖๘. คณฺหนฺตสฺสาติ เอตฺถ อนาทเร สามิวจนํ, ‘‘สุทฺธจิตฺเตนา’’ติ ปาฐเสโส. อิฏฺฐกาติ ฉทนิฏฺฐกา. อาทิ-สทฺเทน ปาสาณสมุทฺทเผณาทีนํ คหณํ. ปตตีติ สุทฺธจิตฺเตน คณฺหนฺเต สเจ มตฺติกา ฉิชฺชิตฺวา ปตติ, อนาปตฺตีติ อตฺโถ. มตฺติกนฺติ ภิตฺติยํ, ฉทเน จ จาตุมาสาธิโกวฏฺฐมตฺติกํ, อโนวฏฺฐํ เจ, คณฺหิตุํ วฏฺฏตีติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจ ยา ยา อตินฺตา, ตํ ตํ คณฺหาติ, อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๖). ยทิ คณฺหติ, อาปตฺติ สิยาติ โยชนา.

968. ‘가져가는 자의(Gaṇhantassa)’에서 (속격은) 무관심의 의미이며, ‘청정한 마음으로(suddhacittenā)’라는 말이 생략되어 있다. ‘벽돌(Iṭṭhakā)’은 지붕 기와이다. ‘등(ādi)’이라는 말로 돌, 바다의 거품(해포) 등을 포함한다. ‘떨어진다(Patatī)’는 것은 청정한 마음으로 가져갈 때 만약 진흙이 떨어져 나가더라도 죄가 되지 않는다는 뜻이다. ‘진흙(Mattika)’이란 벽이나 지붕에 4개월 이상 내려앉은 진흙을 말하는데, 만약 내려앉지 않았다면 가져가는 것이 허용된다는 뜻이다. 주석서에서 “만약 젖지 않은 것이라면 무엇이든 가져가도 죄가 되지 않는다”라고 한 바와 같다. 만약 (굳은 것을) 가져가면 죄가 된다는 뜻이다.

๙๖๙. อตินฺโตติ วสฺโสทเกน อตินฺโต, อิมินา วินิจฺฉิตพฺพวตฺถุํ ทสฺเสติ. ตสฺส อนฺโตเคเห จ พหิ จ สมฺภวโต อนฺโตเคเห ฐิตสฺส ตาว วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อนฺโตเคเห สเจ สิยา’’ติ. วสฺโสทเกน ตินฺตาตินฺเตสุ ทฺวีสุ มตฺติกาปุญฺเชสุ อตินฺตํ ตาว ทสฺเสตุมาห ‘‘อโนวฏฺโฐ จา’’ติ.

969. ‘젖지 않은 것(Atinto)’이란 빗물에 젖지 않은 것이며, 이것으로 판결해야 할 대상을 보여준다. 그것이 집 안팎에 있을 수 있으므로 먼저 집 안에 있는 것에 대한 판결을 보여주기 위해 “만약 집 안에 있다면”이라고 하였다. 빗물에 젖은 것과 젖지 않은 두 종류의 흙더미 중에서 먼저 젖지 않은 것을 보여주기 위해 “내려앉지 않았다면”이라고 하였다.

๙๗๐. วสฺโสทเกน ตินฺเต วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘วุฏฺเฐ ปุน จา’’ติอาทิ. ‘‘วุฏฺเฐ’’ติ อิมินา ‘‘มตฺติกาปุญฺโช’’ติ ปทํ ภุมฺมวเสน วิปริณาเมตฺวา วุฏฺเฐ มตฺติกาปุญฺเชติ โยเชตพฺพํ, ‘‘เอกทิวสมฺปี’’ติ เสโส, เคหสฺมินฺติ เอตฺถ ‘‘ฐิเต’’ติ วตฺตพฺพํ, เคหสฺมึ ฐิเต มตฺติกาปุญฺเช วสฺโสทเกน เอกทิวสมฺปิ ตินฺเตติ วุตฺตํ โหติ. วกฺขมานนเยน อญฺญตฺถ ปหริตฺวา อุฏฺฐิเตน เตน อเตมิตฺวา อุชุกํ ปติเตหิ วสฺสผุสิเตหิ ตินฺเตติ คเหตพฺพํ. สเจ สพฺโพ ตินฺโต โหตีติ โยชนา. ‘‘มตฺติกาปุญฺโช’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ.

970. 빗물에 젖은 것에 대한 판결을 보여주기 위해 “다시 비가 올 때(vuṭṭhe puna cā)” 등을 말하였다. ‘비가 올 때(Vuṭṭhe)’라는 말로 ‘흙더미(mattikāpuñjo)’라는 단어를 처소격으로 변형하여 ‘비가 올 때의 흙더미에’라고 연결해야 하며, ‘단 하루라도’라는 말이 생략되었다. ‘집에(gehasmiṃ)’라는 말에는 ‘있는’이라는 말이 보충되어야 하니, 집에 있는 흙더미가 빗물에 단 하루라도 젖은 것을 말한다. 앞으로 설명할 방식에 따라, 다른 곳을 때리고 튀어 오른 물에 젖지 않고 직접 떨어진 빗방울에 젖은 것으로 이해해야 한다. “만약 전부 젖었다면”이라고 연결된다. ‘흙더미’라는 말과 관련된다.

๙๗๑. ‘‘สพฺโพ’’ติ [Pg.400] อิมินา วิเสสเนน พฺยวจฺฉินฺนํ เอกเทสตินฺเต วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ยตฺตก’’นฺติอาทิ. ตุ-สทฺโท อิมเมว วิเสสํ โชเตติ. ยตฺตกนฺติ เหฏฺฐา อโนตริตฺวา มตฺถกโต, ปริยนฺตกโต จ ยตฺตกปฺปมาณํ. ตตฺถาติ มตฺติกาปุญฺเช. ‘‘อกปฺปิย’’นฺติ เอตสฺส ‘‘จาตุมาสจฺจเยนา’’ติ อนุวตฺตติ. ‘‘อตินฺตํ…เป… กปฺปิย’’นฺติ อิมินา อกปฺปิยฏฺฐานํ ปริหริตฺวา วา กปฺปิยการเกหิ กปฺปิยวจเนน หราเปตฺวา วา อตินฺตํ ฐานํ ยถากามํ วฬญฺเชตพฺพนฺติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กปฺปิยการเกหี’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๖).

971. ‘전부(Sabbo)’라는 수식어로 구분된 일부만 젖은 것에 대한 판결을 보여주기 위해 “얼마만큼(yattakaṃ)” 등을 말하였다. ‘투(Tu)’라는 단어는 바로 이 차이점을 조명한다. ‘얼마만큼’이란 아래로 내려가지 않고 꼭대기와 주변으로부터 얼마만큼의 양을 말한다. ‘거기에(Tattha)’란 흙더미를 말한다. ‘적절하지 않은(Akappiya)’이라는 말에는 ‘4개월이 지남으로써’라는 말이 뒤따른다. “젖지 않은... (중략) ... 적절한”이라는 말로 적절하지 않은 곳을 피하거나, 여법한 일을 하는 사람(kappiyakāraka)을 통해 적절한 말로 옮기게 하여, 젖지 않은 곳을 원하는 대로 사용해야 한다는 뜻을 보여준다. 주석서에서 “여법한 일을 하는 사람들을 통해”라고 말한 바와 같다.

๙๗๒. วารินาติ อุชุกํ อากาสโต ปติตวสฺโสทเกน. อญฺญตฺถ ปหริตฺวา ตตฺถ ปติตฺวา เตมิเต วฏฺฏติ. โส มตฺติกาปุญฺโช. ตโต ปรนฺติ เอกาพทฺธกาลโต อุตฺตรึ โส มตฺติกาปุญฺโช วารินา เตมิโต ภูมิยา เอกาพทฺโธ เจ โหติ, ตโต ปรํ สา ชาตา ปถวี เอว, โกเปตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา.

972. ‘물로(Vārinā)’란 하늘에서 직접 떨어진 빗물이다. 다른 곳을 치고 거기에 떨어져 적신 것이라면 허용된다. 그것은 흙더미이다. ‘그 후로(Tato paraṃ)’란 하나로 합쳐진 시간 이후를 말하는데, 그 흙더미가 물에 젖어 땅과 하나로 합쳐졌다면 그 후로는 그것은 생겨난 땅(자연적인 흙)일 뿐이므로 파헤치는 것이 허용되지 않는다고 연결된다.

๙๗๓. ‘‘โอวฏฺโฐ’’ติ อิมินา อโนวฏฺฐปากาโร กปฺปิโยติ พฺยติเรกวเสน ทสฺเสติ. ‘‘มตฺติกามโย’’ติ วิเสสเนน อิฏฺฐกปาการาทึ พฺยวจฺฉินฺทติ. ตสฺส ปน กปฺปิยภาวํ วกฺขติ ‘‘สเจ อิฏฺฐกปากาโร’’ติอาทินา. ‘‘จาตุมาสจฺจเย’’ติ อิมินา ตโต อนฺโต วิโกปนียภาวํ ทสฺเสติ.

973. ‘내려앉은(Ovaṭṭho)’이라는 말로 내려앉지 않은 담장은 적절하다는 것을 반대 급부로 보여준다. ‘진흙으로 된(Mattikāmayo)’이라는 수식어로 벽돌 담장 등을 제외한다. 그것의 적절함에 대해서는 “만약 벽돌 담장이라면” 등으로 설명할 것이다. ‘4개월이 지남으로써’라는 말로 그 기간 안에는 파헤칠 수 있음을 보여준다.

๙๗๔. ตตฺถาติ โอวฏฺเฐ มตฺติกปากาเร. อฆํสนฺโตวาติ ปาการมตฺติกํ อโกเปนฺโต. มตฺตโส ฉุปิตฺวาติ ปมาณโต มุทุกํ กตฺวา หตฺถตลํ ฐเปตฺวา. อลฺลหตฺเถนาติ อุทกตินฺเตน หตฺถตเลน. หตฺเถกเทโส หตฺโถ นาม.

974. ‘거기에(Tattha)’란 내려앉은 진흙 담장을 말한다. ‘문지르지 않고(Aghaṃsantovā)’란 담장의 진흙을 파헤치지 않는 것이다. ‘적당히 만져서(Mattaso chupitvā)’란 적당히 부드럽게 하여 손바닥을 대는 것이다. ‘젖은 손으로(Allahatthenā)’란 물에 젖은 손바닥을 말한다. 손의 일부분을 손이라고 부른다.

๙๗๕. เยภุยฺยกถเล [Pg.401] ฐาเนติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ยสฺสา ตีสุ ภาเคสุ ทฺเว ภาคา กถลา โหนฺติ, ตาทิเส กปฺปิยปถวิฏฺฐาเน.

975. ‘대부분이 자갈인 곳에(Yebhuyyakathale ṭhāne)’란 앞에서 말한 방식에 따라, 세 부분 중 두 부분이 자갈인 그러한 적절한 땅의 장소를 말한다.

๙๗๖. อพฺโภกาเสติ อุปลกฺขณตฺตา อนฺโตเคเหปิ ถมฺภํ จาเลตฺวา ชาตปถวึ วิโกเปตุํ น วฏฺฏตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวีสุปิ ฐาเนสุ สุทฺธจิตฺเตน นิทฺโทสภาวํ ยถาวุตฺเตน ‘‘ถมฺภํ วา ปทรตฺถรํ. คณฺหิสฺสามี’ติ สญฺญาย, คเหตุํ ปน วฏฺฏตี’’ติ อิมินา นเยนาห. ปถวินฺติ อกปฺปิยปถวึ.

976. ‘노지에서(Abbhokāse)’란 예시일 뿐이므로, 집 안에서도 기둥을 흔들어 생겨난 땅을 파헤치는 것은 허용되지 않는다고 보아야 한다. 두 장소 모두에서 청정한 마음으로 잘못이 없음은 앞에서 말한 대로 “기둥이나 판자 바닥을 가져가리라는 생각으로 가져가는 것은 허용된다”라는 방식으로 말하였다. ‘땅(Pathavi)’이란 적절하지 않은 땅을 말한다.

๙๗๗. อุชุมุทฺธรโต น โทโสติ โยชนา.

977. 곧게 들어 올리는 자에게는 죄가 없다고 연결된다.

๙๗๘. อุจฺจาเลตฺวาติ อุกฺขิปิตฺวา จาเลตฺวา ปริวตฺเตตฺวา. ปวฏฺฏตีติ ปวฏฺเฏตฺวา ปวฏฺเฏตฺวา เนตีติ อตฺโถ. สุทฺธจิตฺตสฺสาติ ‘‘ภูมิ ภิชฺชตี’’ติ อสลฺลกฺเขตฺวา ‘‘ปาสาณํ ปวฏฺเฏตฺวา ปวฏฺเฏตฺวา หริสฺสามี’’ติ สุทฺธจิตฺตวโต.

978. ‘들어 올려서(Uccāletvā)’란 위로 올리고 흔들고 돌리는 것이다. ‘굴러간다(Pavaṭṭatī)’는 것은 굴리고 굴려서 가져간다는 뜻이다. ‘청정한 마음을 가진 자의’란 “땅이 부서진다”라고 의식하지 못하고 “돌을 굴리고 굴려서 가져가리라”라는 청정한 마음을 가진 자를 말한다.

๙๗๙. ภูมิยํ ทารูนิ ผาเลนฺตานมฺปิ ภูมิยํ สาขาทีนิ กฑฺฒโต จาติ โยชนา.

979. 땅 위에서 나무를 쪼개는 자들이나 땅 위에서 나뭇가지 등을 끄는 자들에게도 죄가 없다고 연결된다.

๙๘๐. กณฺฏกนฺติ รุกฺขกณฺฏกํ, มจฺฉกณฺฏกญฺจ. สูจิ นาม อโยมยทนฺตมยตมฺพมยกฏฺฐมยาทิสูจีนํ อญฺญตรา. อฏฺฐึ วาติ โคมหึสาทีนํ อฏฺฐึ วา. หีรํ วาติ นาฬิเกราทิหีรํ วา. อาโกเฏตุนฺติ ยถา เอกโกฏิ ภูมึ ปวิสติ, ตถา ตาเฬตุํ. ปเวเสตุนฺติ ภูมึ คมยิตุํ.

980. ‘가시(Kaṇṭaka)’란 나무 가시와 물고기 가시를 말한다. ‘바늘(Sūci)’이란 철제, 상아제, 구리제, 나무제 등의 바늘 중의 하나이다. ‘뼈를(Aṭṭhiṃ vā)’이란 소나 버팔로 등의 뼈를 말한다. ‘조각을(Hīraṃ vā)’이란 코코넛 껍질 조각 등을 말한다. ‘박기 위해(Ākoṭetuṃ)’란 한쪽 끝이 땅에 들어가도록 때리는 것이다. ‘들어가게 하기 위해(Pavesetuṃ)’란 땅속으로 가게 하는 것이다.

๙๘๑. ปสฺสาวํ มุตฺตํ. เมทนินฺติ เอตฺถ อกปฺปิยปถวิมาห. ภินฺทิสฺสามีติ เอตฺถ ‘‘เอวํ จินฺเตตฺวา’’ติ เสโส.

981. ‘파싸와(Passāvaṃ)’는 오줌이다. ‘대지(Medani)’라는 말로 여기서는 적절하지 않은 땅을 말한다. ‘파괴하리라(Bhindissāmī)’라는 말에는 “이렇게 생각하고”라는 말이 생략되어 있다.

๙๘๒. กโรนฺตสฺสาติ สุทฺธจิตฺเตน ปสฺสาวํ กโรนฺตสฺสาติโยเชตพฺพํ. ‘‘สมฺมชฺชโต’’ติ อิทํ ‘‘สมฺมชฺชนฺเตนา’’ติ คเหตพฺพํ[Pg.402], ‘‘สมฺมชฺชนิยา’’ติ เสโส, อนนฺตรํ เมทนีปทํ อุปโยควเสน ‘‘เมทนิ’’นฺติ คเหตพฺพํ, ‘‘วิสม’’นฺติ เสโส, ‘‘สมํ กาตุ’’นฺติ อิมินา โยเชตพฺพํ, สมฺมชฺชนฺเตน อุจฺจฏฺฐานํ มทฺทิตฺวา, อาวาฏฏฺฐานํ ปเวเสตฺวา สมํ กาตุํ สมฺมชฺชนิยา ฆํเสตุํ น วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วิสมํ ภูมึ สมํ กริสฺสามีติ สมฺมชฺชนิยา ฆํสิตุมฺปิ น วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๖).

982. 'Karontassa(하고 있는 자에게)'는 'suddhacittena passāvaṃ karontassa(순수한 마음으로 소변을 보고 있는 자에게)'로 연결해야 한다. 'Sammajjato(쓸고 있는)'는 'sammajjantenā(쓸고 있는 자에 의해)'로 받아들여야 하고, 'sammajjaniyā(빗자루로)'는 생략된 것이며, 그 뒤의 'medanī(대지)'라는 단어는 목적격(upayogavasena)으로 'medani'으로 받아들여야 하고, 'visama(울퉁불퉁한)'는 생략된 것이며, 'samaṃ kātu(평평하게 하기 위해)'와 연결해야 한다. 즉, 쓸고 있는 자가 높은 곳을 짓누르고 구덩이가 있는 곳을 메워 평평하게 하기 위해 빗자루로 문지르는 것은 적절하지 않다는 뜻이다. 주석서에서 '울퉁불퉁한 땅을 평평하게 하리라 생각하며 빗자루로 문지르는 것조차 적절하지 않다'라고 한 것과 같다(pāci. aṭṭha. 86).

๙๘๓. ปาทงฺคุฏฺเฐน วาติ เอตฺถ สมุจฺจยตฺเถน วา-สทฺเทน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘กตฺตรยฏฺฐิยา ภูมึ โกฏฺเฏนฺตี’’ติ อิทํ สงฺคณฺหาติ. ลิขิตุมฺปีติ ราชึ กาตุมฺปิ ภูมึ ภินฺทนฺเตนาติ โยชนา. ปาเทหีติ ปาทตเลหิ.

983. 'Pādaṅguṭṭhena vā(혹은 엄지발가락으로)'에서 'vā'는 집합(sumuccaya)의 의미로, 주석서에서 '지팡이(kattarayaṭṭhiyā)로 땅을 두드리는 것'이라고 말한 것을 포함한다. 'Likhitumpī(긋는 것조차)'는 줄을 그음으로써 땅을 가르는(bhindantena) 것을 말한다. 'Pādehī'는 발바닥으로(pādatalehi)라는 뜻이다.

๙๘๕. ภูมินฺติ อกปฺปิยภูมึ. ทหติ ทหาเปตีติ เอตฺถ ‘‘โย’’ติ จ ‘‘ตสฺสา’’ติ จ สมฺพนฺธวเสน ลพฺภติ. ปตฺตํ ทหนฺตสฺสาติ ฉวิยา ถิรภาวตฺถํ ธูมํ คาหาเปตฺวา ติณุกฺกาทีหิ ปตฺตํ คณฺหนฺตสฺส.

985. 'Bhūminti(땅을)'는 허용되지 않는 땅(akappiyabhūmi)을 말한다. 'Dahati dahāpeti(태우거나 태우게 한다)'에서 'yo(어떤 자가)'와 'tassa(그에게)'는 문맥의 연결을 통해 얻어진다. 'Pattaṃ dahantassa(발우를 굽는 자에게)'는 껍질(발우의 표면)을 견고하게 하기 위해 연기를 쏘인 후, 짚단 등으로 발우를 (달구어) 잡는 자를 말한다.

๙๘๖. ตตฺตกาเนวาติ ฐานปฺปมาณาเนว. อิธาปิ ‘‘โย’’ติ จ ‘‘ตสฺสา’’ติ จ สามตฺถิยา ลพฺภติ.

986. 'Tattakānevā'는 장소의 크기만큼(ṭhānappamāṇāneva)이라는 뜻이다. 여기에서도 'yo'와 'tassa'는 문맥의 힘에 의해 얻어진다.

๙๘๗. ภูมิยนฺติ อกปฺปิยภูมิยํ. ปตฺตํ ปจียติ เอตฺถาติ ปตฺตปจนํ, กปาลํ, ตสฺมึ กปาเล.

987. 'Bhūmiyanti'는 허용되지 않는 땅에서이다. 'Pattapacanaṃ(발우를 굽는 곳)'은 여기에서 발우를 굽는 것이니, 토기(kapālaṃ), 즉 그 토기 안에서이다.

๙๘๘. โส อคฺคิ ตานิ ทารูนิ ทหนฺโต คนฺตฺวา เจ เอกํเสน ภูมึ ทหติ, ตสฺมา ทารูนํ อุปริ อคฺคึ ฐเปตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา.

988. 그 불이 그 나무들을 태우며 가서 만약 전적으로 땅을 태운다면, 그러므로 나무들 위에 불을 놓는 것은 적절하지 않다는 연결이다.

๙๘๙. อิฏฺฐกา อาวปียนฺติ ปจฺจนฺติ เอตฺถาติ อิฏฺฐกาวาโป, โส เอว อิฏฺฐกาวาปโก, อิฏฺฐกาปจนฏฺฐานํ. อาทิ-สทฺเทน กุมฺภการาวาปาทึ สงฺคณฺหาติ.

989. 벽돌(iṭṭhakā)을 넣고(āvapīyanti) 굽는 곳이므로 'iṭṭhakāvāpo'이며, 그것이 바로 벽돌 굽는 가마(iṭṭhakāvāpako), 즉 벽돌을 굽는 장소이다. 'Ādi(등)'라는 단어로 옹기장이의 가마 등을 포함한다.

๙๙๐. อุปาทียตีติ [Pg.403] อุปาทานํ, อินฺธนํ, น อุปาทานํ อนุปาทานํ, อินฺธนโต อญฺญํ, ตโต อนุปาทานโตติ อตฺโถ. ขาณุเกติ มตขาณุเก จ สุกฺขรุกฺเข จ ภูมิคตํ อทตฺวา ‘‘นิพฺพาเปสฺสามี’’ติ อคฺคิทานํ วฏฺฏติ. ปจฺฉา อุสฺสาเห กเตปิ น นิพฺพายติ, น โทโสติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจ ปน ภูมึ อปฺปตฺตเมวา’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๘๗).

990. 취해지는 것(upādīyati)이 'upādāna(연료)'이며, 연료가 아닌 것이 'anupādāna'이니 연료 이외의 것이며, 그러므로 'anupādānato(연료가 아닌 것으로부터)'라는 뜻이다. 'Khāṇuke(그루터기에)'는 죽은 그루터기와 마른 나무에 땅에 닿지 않게 하여 '끄리라(nibbāpessāmī)'고 불을 놓는 것은 허용된다. 나중에 노력을 기울였음에도 꺼지지 않더라도 허물(dosa)이 없다. 주석서에서 '만약 땅에 닿지 않았다면' 등과 같이 말한 것과 같다(pāci. aṭṭha. 87).

๙๙๑. ติณุกฺกนฺติ ติเณน พทฺธอุกฺกํ. ติณุกฺกนฺติ อุปลกฺขณํ. นาฬิเกรปณฺณาทีหิ พทฺธาปิ สงฺคยฺหนฺติ.

991. 'Tiṇukkaṃ'은 풀로 묶은 횃불(ukka)이다. 'Tiṇukka'는 예시(upalakkhaṇa)이다. 코코넛 잎 등으로 묶은 것도 포함된다.

๙๙๒. ตสฺส อคฺคิสฺส ปติตฏฺฐาเน อินฺธนํ ทตฺวา ปุน ตํ อคฺคึ กาตุํ วฏฺฏตีติ มหาปจฺจริยํ รุตํ กถิตนฺติ โยชนา.

992. 그 불이 떨어진 자리에 연료를 주어 다시 그 불을 피우는 것은 허용된다고 마하빳짜리(Mahāpaccariya)에 전해진 내용이 설해졌다는 연결이다.

๙๙๓. ‘‘ตสฺส อปถวิย’’นฺติ ปทจฺเฉโท. วิมติสฺสุภยตฺถาปีติ ปถวิอปถวิทฺวเยปิ เวมติกสฺส. ตตฺถ ชาตา ปถวี, อิตรา อปถวี.

993. 'Tassa apathaviya'이라고 단어를 나누어야 한다. 'Vimatissubhayatthāpī'는 땅(pathavī)과 땅이 아닌 곳(apathavī) 양쪽 모두에 의심이 있는 자에게라는 뜻이다. 거기에서 하나는 땅(pathavī)이고, 다른 하나는 땅이 아닌 곳(apathavī)이다.

๙๙๔. อิมนฺติ อาวาฏํ, มตฺติกํ, ปํสุํ วา.

994. 'Imant(이것을)'는 구덩이, 진흙, 또는 먼지(paṃsu)를 말한다.

ปถวีขณนกถาวณฺณนา.

땅을 파는 것에 대한 설명(Pathavīkhaṇanakathāvaṇṇanā).

มุสาวาทวคฺโค ปฐโม.

거짓말의 품(Musāvādavagga), 첫 번째.

๙๙๕. ภวนฺตสฺสาติ ชายนฺตสฺส, วฑฺฒมานสฺส จ. ภูตสฺสาติ ชาตสฺส, วฑฺฒิตสฺส จาติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ภวนฺติ อหุวุญฺจาติ ภูตา, ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ, ชาตา วฑฺฒิตา จา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๙๐). เอตฺถ จ ‘‘ภวนฺตี’’ติ อิมินา วิรุฬฺหมูเล นีลภาวํ อาปชฺชิตฺวา วฑฺฒมานเก ตรุณคจฺเฉ ทสฺเสติ. ‘‘อหุวุ’’นฺติ อิมินา ปน วฑฺฒิตฺวา ฐิเต มหนฺเต รุกฺขคจฺฉาทิเก [Pg.404] ทสฺเสติ. ‘‘ภวนฺตี’’ติ อิมสฺส วิวรณํ ‘‘ชยนฺติ วฑฺฒนฺตี’’ติ, ‘‘อหุวุ’’นฺติ อิมสฺส ‘‘ชาตา วฑฺฒิตา’’ติ. เอวํ ภูต-สทฺโท ปจฺจุปฺปนฺนาตีตวิสโยติ ทสฺเสติ. ‘‘ภวนฺตสฺส ภูตสฺสา’’ติ อิมินา ปททฺวเยน ‘‘ภูตคามสฺสา’’ติ ปทสฺส ตุลฺยาธิกรณตาทสฺสเนน คาม-สทฺทสฺส ทิฏฺฐิคตวนนฺตาทิสทฺทานํ ทิฏฺฐิวนาทิสทฺทตฺเถ วิย ภูตสทฺทตฺเถ วุตฺติปกฺขมาห. ยถาห อฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๙๐) ‘‘ภูตา เอว วา คาโม ภูตคาโม, ปติฏฺฐิตหริตติณรุกฺขาทีนเมตํ อธิวจน’’นฺติ. ภูตานํ เทวตานํ คาโม นิวาโสติ วา ภูตคาโม. ภูมิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา หิ หริตภาวมาปนฺนา ติณรุกฺขคจฺฉาทโย เทวตาหิ ปริคยฺหนฺตีติ. ชายนฺตสฺส วฑฺฒนฺตสฺส วา สมฺปตฺตวุทฺธิมริยาทสฺส วา รุกฺขาทิโนติ อตฺโถ.

995. 'Bhavantassa'는 생겨나고(jāyantassa) 자라나는(vaḍḍhamānassa) 것이라는 뜻이다. 'Bhūtassa'는 태어나고(jātassa) 자란(vaḍḍhitassa) 것이라는 뜻이다. 주석서에서 'bhūtā는 있었던(ahuvu) 것들을 말하니, 생겨나고 자라나며, 태어나고 자란 것들이다'라고 말한 것과 같다(pāci. aṭṭha. 90). 여기에서 'bhavantī'는 뿌리를 내리고 푸른색을 띠며 자라나는 어린 풀들을 나타낸다. 'Ahuvu'는 자라나서 서 있는 커다란 나무나 숲 등을 나타낸다. 'Bhavantī'에 대한 설명은 '생겨나고 자라나는 것'이고, 'ahuvu'에 대한 설명은 '태어나고 자란 것'이다. 이와 같이 'bhūta'라는 단어는 현재와 과거의 영역을 나타낸다. 'Bhavantassa bhūtassa'라는 이 두 단어로 'bhūtagāmassā'라는 단어와 동격임을 보여줌으로써, 'gāma'라는 단어가 'diṭṭhigatavanantādi' 등의 단어에서 'diṭṭhivanādi' 등의 단어의 의미로 쓰인 것처럼 'bhūta'의 의미로 쓰였다는 학설을 말한다. 주석서에서 '생물(bhūtā) 자체가 무리(gāma)이므로 bhūtagāma이며, 이것은 뿌리 내린 푸른 풀과 나무 등의 명칭이다'라고 말한 것과 같다. 또는 'bhūta'인 신들의 거처(gāma, nivāsa)가 'bhūtagāma'이다. 땅에 뿌리를 내리고 푸른 상태가 된 풀과 나무 등은 신들에 의해 점유되기 때문이다. 즉, 생겨나거나 자라나는 것, 혹은 성장의 한계에 도달한 나무 등의 의미이다.

ปาตพฺยตานิมิตฺตนฺติ เอตฺถ ปาตพฺยภาโว ปาตพฺยตา, ‘‘เฉทนเภทนาทีหิ ยถารุจิ ปริภุญฺชิตพฺพตาติ อตฺโถ’’ติ อฏฺฐกถาวจนโต ปาตพฺยตา-สทฺทสฺส ปริภุญฺชิตพฺพตาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ, สา นิมิตฺตํ เหตุ ยสฺส ปาจิตฺติยสฺส ตํ ปาตพฺยตานิมิตฺตํ. รุกฺขาทีนํ เฉทนผาลนาทิวเสน วิโกปนียตาสงฺขาตปาตพฺยตานิมิตฺตํ ปริภุญฺชิตพฺพตาเหตุ ปาจิตฺติยํ อุทีริตํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

'Pātabyatānimittaṃ'에서 pātabya인 상태가 pātabyatā이다. '자르고 부수는 등의 일을 통해 마음대로 사용하는 것(paribhuñjitabbatā)'이라는 주석서의 설명에 따라, 'pātabyatā'라는 단어는 사용함의 의미로 이해해야 하며, 그것이 원인이 되는 바리제(pācittiya)가 'pātabyatānimitta'이다. 나무 등을 자르고 쪼개는 등의 방식으로 훼손하는 것으로 간주되는 pātabyatānimitta는 사용하고자 하는 원인 때문에 바리제가 선언되었다는 뜻이다.

๙๙๖-๗. โสติ ภูตคาโม. ติลพีชาทิโกติ ติลพีชเมตฺถ สุขุมปณฺณเสวาลาทิโก. อาทิ-สทฺเทน จ ตาทิสา อิตรา เสวาลชาติ คหิตา. ‘‘อุปริ ขุทฺทานุขุทฺทกปณฺณงฺกุโร, เหฏฺฐา ขุทฺทานุขุทฺทกมูลงฺกุโร เสวาโล ติลพีชํ นามา’’ติ คณฺฐิปเท วุตฺตนฺติ. วิโกเปนฺตสฺส ตํ สพฺพนฺติ ภูมิยํ ปติฏฺฐาย อุทเก ชายมานกเสวาลาทึ ภูมิยา อุปฺปาฏนจฺเฉทนวเสน ชเล เอว ปติฏฺฐิตํ สุขุมปณฺณนีลิกาทึ อุทกโต อุทฺธรณจฺเฉทนวเสน ตํ สพฺพํ เสวาลํ วิโกเปนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

996-7. 'So'는 그 생물군(bhūtagāma)이다. 'Tilabījādiko(참깨 씨앗 등)'는 여기에서 미세한 잎을 가진 이끼(sevāla) 등을 말한다. 'Ādi'라는 단어로 그와 같은 다른 종류의 이끼도 포함된다. '위로는 아주 작은 잎 싹이 있고, 아래로는 아주 작은 뿌리 싹이 있는 이끼를 참깨 씨앗(tilabīja)이라 부른다'라고 간티빠다(gaṇṭhipada)에서 설해졌다. 'Vikopentassa taṃ sabbaṃ'은 땅에 뿌리를 두고 물속에서 자라나는 이끼 등을 땅에서 뽑거나 자름으로써, 혹은 물속에만 뿌리를 둔 미세한 잎을 가진 청태 등을 물에서 건져 올리거나 자름으로써 그 모든 이끼를 훼손하는 자에게라는 뜻이다.

๙๙๘. หตฺเถน [Pg.405] วิยูหิตฺวาติ ชลโต อโมเจตฺวา หตฺเถน ทูรโต อปเนตฺวา. ‘‘โหตี’’ติอาทิ ตสฺส เหตุสนฺทสฺสนตฺถํ. สกลํ อนวเสสํ สพฺพํ ชลํ ตสฺส ยสฺมา ฐานํ โหติ, ตสฺมาติ อตฺโถ.

998. 'Hatthena viyūhitvā'는 물에서 떼어내지 않고 손으로 멀리 치우는 것이다. 'Hotī' 등은 그 원인을 보여주기 위한 것이다. 그 모든 물이 그것의 장소(ṭhāna)가 되기 때문이라는 뜻이다.

๙๙๙. เจจฺจาติ ชานนฺโต. ตํ เสวาลชาติกํ ชลา อุทฺธริตุํ อุทเกน วินา ภิกฺขุสฺส น วฏฺฏตีติ โยชนา. ฐานสงฺกมนญฺหิ ตนฺติ เหตุทสฺสนํ. ตํ ตถากรณํ ยสฺมา ฐานสงฺกมนํ ฐานโต จาวนํ, ตสฺมา ตํ น วฏฺฏตีติ โยชนา.

999. 'Ceccā'는 알면서(jānanto)이다. 그 이끼 종류를 물 없이 물 밖으로 건져 올리는 것은 비구에게 적절하지 않다는 연결이다. 'Ṭhānasaṅkamanañhi taṃ'은 그 이유를 보여주는 것이다. 그렇게 하는 것은 장소를 옮기는 것(ṭhānasaṅkamana), 즉 장소에서 이탈시키는 것이기 때문에 그것은 적절하지 않다는 연결이다.

๑๐๐๐. ยถาวุตฺตสฺส พฺยติเรกํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อุทเกนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อุทเกนาติ สหตฺเถ กรณวจนํ. ตํ เสวาลชาติกํ. วาริสูติ เอตฺถ วาสํ วารยนฺตีติ วารี, เตสุ.

1000. 앞서 말한 것의 반대 경우를 보여주기 위해 'udakena' 등을 말하였다. 거기에서 'udakena'는 동반의 도구격(sahatthe karaṇavacanaṃ)이다. 'Taṃ'은 그 이끼 종류이다. 'Vārisu'에서 거처를 막는 것이 물(vārī)이며, 그것들 안에서라는 뜻이다.

๑๐๐๑. ชเล วลฺลิติณาทีนีติ ชลมตฺถเก วลฺลิญฺจ ชายมานกรวลฺลิติณาทีนิ จ. อุทฺธรนฺตสฺสาติ ภูมิยํ ปติฏฺฐิตํ ภูมิโต, อุทเก ปติฏฺฐิตํ อุทกโต จ อุทฺธรนฺตสฺส. ตตฺถ อนฺตปกฺขํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โตยโต’’ติ. วิโกเปนฺตสฺสาติ ขณฺฑนาทิวเสน โกเปนฺตสฺส. ตตฺถาติ ตสฺมึ อุทเก, เอว-กาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ‘‘ตตฺเถวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๙๒) อฏฺฐกถาวจนโต.

1001. ‘물속의 덩굴과 풀 등(Jale vallitiṇādīnī)’이란 수면에 자라나는 덩굴과 카라발리(karavalli) 풀 등을 말한다. ‘들어 올리는 자에게(Uddharantassā)’란 지면에 뿌리 내린 것을 지면으로부터, 물에 뿌리 내린 것을 물로부터 들어 올리는 자에게라는 뜻이다. 거기서 물의 측면을 보이기 위해 ‘물로부터(toyato)’라고 하였다. ‘손상시키는 자에게(Vikopentassā)’란 꺾는 등의 방법으로 손상시키는 자에게라는 뜻이다. ‘거기서(Tattha)’란 그 물속에서라는 뜻이며, 에바(eva) 자가 생략되어 ‘바로 거기서(tatthevā)’라고 주석서(Pāci. aṭṭha. 92)에서 설해졌다.

๑๐๐๒. เอตฺถาติ อุทเก เอว. วิโกเปนฺตสฺสาติ กปฺปิยํ อการาเปตฺวา เฉทนาทึ กโรนฺตสฺส. ตานีติ ตถา ปเรหิ อุปฺปาฏิตตฺตา ภูตคามภาวโต มุตฺตานิ วลฺลิติณาทีนิ. พีชคาเมนาติ มูลพีชคามาทิวเสน.

1002. ‘여기서(Etthā)’란 바로 물속에서라는 뜻이다. ‘손상시키는 자에게(Vikopentassā)’란 허용되는 절차(kappiya)를 거치지 않고 자르는 행위 등을 하는 자에게라는 뜻이다. ‘그것들(Tānī)’이란 그와 같이 타인에 의해 뽑혔기 때문에 생주생물(bhūtagāma, 살아있는 식물)의 상태에서 벗어난 덩굴과 풀 등을 말한다. ‘종자군으로(Bījagāmenā)’란 뿌리 종자군 등의 관점에서 그렇다는 것이다.

๑๐๐๓. เอวํ [Pg.406] อุทกฏฺเฐ สงฺเขปโต วินิจฺฉยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อิตรตฺราปิ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ถลฏฺเฐ’’ติอาทิ. หริตขาณุโกติ เอตฺถ ‘‘โย’’ติ เสโส. ‘‘ตสฺสา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ, กกุธกรญฺชาทีนํ ฉินฺนาวสิฏฺฐขาณุโกติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ภูตคาเมน สงฺคโห’’ติ อิมินา ตํวิโกปเน ปาจิตฺติยภาวํ ทีเปติ. เอวมุปริปิ.

1003. 이와 같이 물에 있는 것에 대해 요약하여 판별을 보인 뒤, 이제 다른 곳에 대해서도 판별을 보이기 위해 ‘육지에 있는 것(thalaṭṭhe)’ 등을 설하였다. ‘푸른 그루터기(Haritakhāṇuko)’에서 ‘어떤 것(yo)’이라는 말이 생략되었다. ‘그것의(tassā)’라는 말과 연결되니, 카쿠다(kakudha)나 카란자(karañja) 나무 등을 베고 남은 그루터기를 말한다. ‘생주생물에 포함됨(bhūtagāmena saṅgaho)’이라는 말로 그것을 손상시킬 때 바일제(pācittiya)가 됨을 밝힌다. 이하의 내용도 이와 같다.

๑๐๐๔. นาฬิเกราทิกานํ ขาณูติ เอตฺถาปิ ‘‘อุปริหริโต’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. ‘‘พีชคาเมน สงฺคโห’’ติ อิมินา ทุกฺกฏวตฺถุตมาห. เอวมุปริปิ. กิญฺจาปิ หิ ตาลนาฬิเกราทีนํ ขาณุ อุทฺธํ อวฑฺฒนโก ภูตคามสฺส การณํ น โหติ, ตถาปิ ภูตคามสงฺขาตนิพฺพตฺตปณฺณมูลพีชโต สมฺภูตตฺตา ภูตคามโต อุปฺปนฺโน นาม โหตีติ พีชคาเมน สงฺคหํ คจฺฉติ.

1004. ‘코코넛 등의 그루터기’라는 말에서도 ‘위가 푸른(upariharito)’이라는 의미가 문맥상 파악된다. ‘종자군에 포함됨(bījagāmena saṅgaho)’이라는 말로 그것이 돌길라(dukkaṭa)의 대상임을 설한다. 이하의 내용도 이와 같다. 비록 타라(tāla)나 코코넛 등의 그루터기가 위로 자라지 않아 생주생물의 원인이 되지는 않더라도, 생주생물이라 일컬어지는 생겨난 잎과 뿌리 종자로부터 생성되었기에 생주생물로부터 생겨난 것이라 불리며 종자군에 포함되는 것이다.

๑๐๐๕. ตถาปกาสิโตติ ‘‘พีชคาโม’’ติ วุตฺโต.

1005. 그와 같이 밝혀진 것은 ‘종자군(bījagāmo)’이라 불린다.

๑๐๐๖. ผลิตา กทลี ยาว นีลปณฺณา, ตาว สา จ ภูตคาโมติ ปกาสิตาติ โยชนา. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กทลี ปน ผลิตา ยาว นีลปณฺณา, ตาว ภูตคาเมเนว สงฺคหิตา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๙๒). นฬนฺติ ขุทฺทกเวฬุ. เวฬูติ มหาเวฬุ. ติณาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สสฺสาทโย คหิตา.

1006. ‘열매 맺은 바나나 나무는 푸른 잎이 있는 동안은 생주생물이라고 밝혀졌다’고 문맥을 연결한다. 주석서(Pāci. aṭṭha. 92)에서 “바나나 나무는 열매를 맺었더라도 푸른 잎이 있는 동안은 생주생물에 포함된다”라고 설한 바와 같다. 날라(Naḷa)는 작은 대나무이다. 벨루(Veḷu)는 큰 대나무이다. ‘풀 등(tiṇādīnaṃ)’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어로 곡물(sassā) 등이 포함된다.

๑๐๐๗. โย อยํ ปน เวฬุ อคฺคโต ปฏฺฐาย ยทา สุสฺสติ, ตทา โส พีชคาเมน สงฺคหิโต นาม โหตีติ โยชนา. พีชคาเมนาติ ผฬุพีชคาเมน. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กตรพีชคาเมน? ผฬุพีชคาเมนา’’ติ.

1007. ‘그런데 이 대나무가 끝부분부터 마르기 시작할 때, 그때 그것은 종자군에 포함된다’고 문맥을 연결한다. ‘종자군으로(Bījagāmenā)’란 마디 종자군(phaḷubījagāma)을 말한다. 주석서에서 “어떤 종자군인가? 마디 종자군이다”라고 설한 바와 같다.

๑๐๐๘. อินฺทสาโล [Pg.407] สลฺลกี. อาทิ-สทฺเทน โสภญฺชนาทีนํ สงฺคโห. ตุ-สทฺเทน อฏฺฐกถายํ ‘‘กิญฺจาปิ ราสิกตทณฺฑเกหิ รตนปฺปมาณาปิ สาขา นิกฺขมนฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๙๒) วุตฺตวิเสสํ โชเตติ. ฉินฺทิตฺวา ฐปิตทณฺฑเกสุ รตนมตฺตาสุปิ สาขาสุ อุฏฺฐิตาสุ ภูตคามํ อหุตฺวา พีชคามเมว โหติ อวิรุฬฺหมูลกตฺตาติ อยํ วินิจฺฉโย วินยญฺญุนา ญาโต กุกฺกุจฺจกานมุปการาย โหตีติ อาห ‘‘วิญฺเญยฺโย วินยญฺญุนา’’ติ. อิมเมวตฺถํ ‘‘มูลมตฺเตปิ วา’’ติอาทินา วกฺขติ.

1008. 인다살라(Indasāla)는 살라키(sallakī) 나무이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 소반자나(sobhañjana) 등이 포함된다. ‘투(Tu)’라는 단어로 주석서에서 “비록 쌓아놓은 막대기들에서 보석(ratana, 1랏나=약 45cm) 크기의 가지들이 나오더라도”라고 설한 특별한 점을 나타낸다. 잘라서 놓아둔 막대기들에서 비록 보석 크기의 가지들이 솟아났더라도, 뿌리가 내리지 않았기 때문에 생주생물이 되지 않고 종자군일 뿐이라는 이 판별은 율에 정통한 자가 알아두면 의구심(kukkucca)을 가진 자들에게 도움이 되기에 “율에 정통한 자가 알아야 한다(viññeyyo vinayaññunā)”라고 하였다. 바로 이 의미를 ‘혹은 뿌리만큼이라도(mūlamattepi vā)’ 등의 구절에서 설할 것이다.

๑๐๐๙. มณฺฑปาทีนมตฺถายาติ มณฺฑปวติปาการาทีนมตฺถาย. สเจ เต นิกฺขณนฺตีติ ยทิ เต อินฺทสาลาทิทณฺฑเก ภูมิยํ นิขณนฺติ. นิคฺคเต มูลปณฺณสฺมินฺติ ตถา นิขาตทณฺฑโต มูเล จ ปณฺเณ จ ชาเต. ภูตคาเมน สงฺคโหติ เอตฺถ ‘‘เตส’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ, ‘‘วิญฺเญยฺโย’’ติ อธิกาโร.

1009. ‘정자 등을 위하여(Maṇḍapādīnamatthāyā)’란 정자, 울타리, 담장 등을 위하여라는 뜻이다. ‘만약 그것들을 박는다면(sace te nikkhaṇanti)’이란 만약 그들이 인다살라 등의 막대기를 땅에 박는다면이라는 뜻이다. ‘뿌리와 잎이 나왔을 때(niggate mūlapaṇṇasmiṃ)’란 그와 같이 박힌 막대기에서 뿌리와 잎이 생겨났을 때를 말한다. ‘생주생물에 포함됨(bhūtagāmena saṅgaho)’에서 문맥상 ‘그것들의(tesaṃ)’가 파악되며, ‘알아야 한다(viññeyyo)’는 구절이 적용된다.

๑๐๑๐. นิคฺคเตปีติ ตติเยน ปิ-สทฺเทน อติขุทฺทกตํ สูเจติ.

1010. ‘나왔더라도(Niggatepī)’에서 세 번째 ‘피(pi)’ 자는 아주 미세하게 나온 상태를 나타낸다.

๑๐๑๑. สกนฺทา ตาลฏฺฐีติ สกนฺทตาลพีชํ. ปตฺตวฏฺฏีติ สูจิสณฺฐานา องฺกุรปตฺตวฏฺฏิ. น จ พีชคาโมติ วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘ภูตคาโม’’ติ อิทํ ยถาวุตฺตสฺส พฺยติเรกวเสน ทสฺเสติ.

1011. ‘덩굴눈이 있는 타라 씨앗(Sakandā tālaṭṭhī)’이란 덩굴눈이 있는 타라 종자를 말한다. ‘잎 말림(Pattavaṭṭī)’이란 바늘 모양의 싹 잎의 말림을 말한다. ‘종자군이라 불리지 않는다(na ca bījagāmoti vuccatī)’고 문맥을 연결한다. 이는 앞서 언급한 것과 반대되는 경우로서 ‘생주생물(bhūtagāmo)’임을 나타낸다.

๑๐๑๒. นาฬิเกรตจนฺติ นาฬิเกรผลฉลฺลึ. ทนฺตสูจีวาติ ทนฺตมยสูจิ อิว. โสปีติ นาฬิเกโรปิ. รุกฺขตจสทฺทานํ ผเลสุ วตฺตมานกาเลสุปิ ตํลิงฺคตา น วิรุชฺฌตีติ ‘‘โส’’ติ อาหาติ วิญฺญายติ.

1012. ‘코코넛 껍질(Nāḷikeratacaṃ)’이란 코코넛 열매의 껍질을 말한다. ‘상아 바늘처럼(dantasūcīvā)’이란 상아로 만든 바늘과 같다는 뜻이다. ‘그것도(Sopī)’란 코코넛도 마찬가지라는 뜻이다. 나무(rukkha)와 껍질(taca)이라는 단어들이 열매를 지칭할 때에도 그 성(gender)이 모순되지 않으므로 ‘그(so, 남성형)’라고 하였다고 이해된다.

๑๐๑๓. มิคสิงฺคสมานายาติ [Pg.408] หริตวิสาณสทิสาย. ปตฺตวฏฺฏิยาติ องฺกุรปตฺตวฏฺฏิยา. สติยาติ วิชฺชมานาย. ภูตคาโมติ วุจฺจตีติ อมูลกภูตคาโมติ วุจฺจติ. อิทํ นาฬิเกรสฺส อาเวณิกํ กตฺวา วุตฺตํ.

1013. ‘사슴 뿔과 같은(Migasiṅgasamānāyā)’이란 푸른 뿔과 같은 모양을 뜻한다. ‘잎 말림(pattavaṭṭiyā)’이란 싹 잎의 말림을 뜻한다. ‘있을 때(satiyā)’란 존재할 때를 뜻한다. ‘생주생물이라 불린다(bhūtagāmoti vuccatī)’란 뿌리 없는 생주생물이라 불린다는 뜻이다. 이것은 코코넛에만 해당하는 독특한 경우로 설해진 것이다.

จตุภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제4바나바라(사분전)의 설명이 끝났다.

๑๐๑๕-๖. อมฺพฏฺฐีติ อมฺพพีชํ. ชมฺพุฏฺฐีติ ชมฺพุพีชํ. อาทิ-สทฺเทน มธุกปนสาทิพีชานํ คหณํ. วนฺทากาติ รุกฺขาทนี. อญฺญํ วาติ ภณฺฑกทลิมโนรหํ วา. อสฺสาติ วนฺทากาทิโน. อมูลวลฺลีติ เอวํนามิกา วลฺลิ.

1015-6. ‘암바티(Ambaṭṭhī)’란 망고 씨앗이다. ‘잠부티(Jambuṭṭhī)’란 잠부 씨앗이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 마두카(madhuka)나 파나사(panasa) 등의 씨앗을 포함한다. ‘반다카(Vandākā)’란 나무를 먹고 사는 기생 식물이다. ‘혹은 다른 것(aññaṃ vā)’이란 바나나와 같은 종류를 뜻한다. ‘그것의(assā)’란 반다카 등의 것이다. ‘뿌리 없는 덩굴(amūlavallī)’이란 그러한 이름의 덩굴을 말한다.

๑๐๑๗. โส เสวาโลติ โยชนา.

1017. ‘그것이 이끼(So sevālo)’라고 문맥을 연결한다.

๑๐๑๘. ฆํสิตฺวาติ เยน เกนจิ ฆํสิตฺวา. ตํ เสวาลํ. ตสฺมาติ ตสฺมา ปาการา.

1018. ‘문질러서(Ghaṃsitvā)’란 무엇으로든 문질러서라는 뜻이다. ‘그 이끼를(taṃ sevālaṃ)’ 말한다. ‘그로부터(Tasmā)’란 그 담장으로부터라는 뜻이다.

๑๐๑๙. เสวาเล อปนีเต. อนฺโตติ ปานียฆฏาทีนํ อนฺโตกุจฺฉิมฺหิ. กณฺณกํ อพฺโพหารนฺติ โยชนา. ปานียฆฏาทีนํ พหิ เสวาโล อุทเก อฏฺฐิตตฺตา, พีชคามานุโลมตฺตา จ ทุกฺกฏวตฺถูติ วทนฺติ. กณฺณกํ นีลวณฺณมฺปิ อพฺโพหาริกเมว.

1019. 이끼를 제거했을 때를 말한다. ‘안에(Anto)’란 물동이 등의 내부를 말한다. ‘곰팡이는 무시할 만한 것(Kaṇṇakaṃ abbohāraṃ)’이라고 문맥을 연결한다. 물동이 등의 바깥쪽 이끼는 물속에 있는 것이 아니며, 종자군에 준하기 때문에 돌길라(dukkaṭa)의 대상이라고 설한다. 푸른색의 곰팡이(슬라임)도 무시할 만한 것(범계에 해당하지 않는 것)일 뿐이다.

๑๐๒๐. ปาสาณททฺทูติ มนุสฺสสรีเร โรคากาเรน ปาสาเณ ชายมานสฺเสตํ อธิวจนํ. เสวาลนฺติ ปาสาณเสวาลํ. เสเลยฺยกา นาม สิลาย สมฺภูตา เอกา สุคนฺธชาติ. อปตฺตานีติ ปณฺณรหิตานิ.

1020. ‘바위 버짐(Pāsāṇadaddū)’이란 인간의 몸에 생기는 병의 형태처럼 바위에 생겨나는 것(지의류)의 명칭이다. ‘이끼(sevālaṃ)’란 바위 이끼를 말한다. 셀레이야카(Seleyyakā)란 바위에서 생겨난 일종의 향기로운 물질이다. ‘잎이 없는 것들(Apattānī)’이란 잎사귀가 없는 것들을 말한다.

๑๐๒๑. ปุปฺผิตนฺติ วิกสิตํ. ตํ อหิจฺฉตฺตํ. มกุลนฺติ อวิกสิตํ.

1021. ‘꽃핀 것(Pupphitaṃ)’이란 활짝 핀 버섯을 말한다. ‘그 버섯(taṃ ahicchattaṃ)’을 말한다. ‘봉우리(makulaṃ)’란 아직 피지 않은 것을 말한다.

๑๐๒๒. อลฺลสฺมึ [Pg.409] รุกฺเข ตจํ วิโกเปตฺวา ยถา คเหตุํ น วฏฺฏติ, ตถา ปปฺปฏิกมฺปิ นิยฺยาสมฺปิ วิโกเปตฺวา คเหตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา, ปาจิตฺติยเมวาติ อธิปฺปาโย. ปปฺปฏิกมฺปีติ อลฺลตจมตฺถเก สุกฺขตจปฏลมฺปิ. ‘‘อลฺลสฺมิ’’นฺติ อิมินา พฺยติเรเกน มตรุกฺเข โทสาภาวํ ทีเปติ. ‘‘ตจํ วิโกเปตฺวา’’ติ วจนโต รุกฺขตจมฺปิ ปปฺปฏิกมฺปิ สาลกปิตฺถาทินิยฺยาสมฺปิ รุกฺเข อลฺลตจํ อวิโกเปตฺวา มตฺถกโต ฉินฺทิตฺวา คเหตุํ วฏฺฏติ.

1022. 살아있는 나무의 껍질을 손상시켜 채취하는 것이 합당하지 않듯이, 겉껍질이나 수지(niyyāsa)를 손상시켜 채취하는 것도 합당하지 않다고 문맥을 연결한다. 바일제(pācittiya)가 된다는 뜻이다. ‘겉껍질도(pappaṭikampī)’란 살아있는 껍질 위의 마른 껍질 조각도 포함된다. ‘살아있는 것에(allasmiṃ)’라는 말로 이와 반대로 죽은 나무에는 허물이 없음을 밝힌다. ‘껍질을 손상시켜(tacaṃ vikopetvā)’라는 언급으로 보아, 나무의 살아있는 껍질을 손상시키지 않고 나무 껍질이나 겉껍질, 살라카핏타(sālakapittha) 등의 수지를 표면에서 깎아 채취하는 것은 합당하다.

๑๐๒๓. อกฺขรจฺฉินฺทนารเหสุ นุหิกทลิอาทีสุ รุกฺเขสุ, ตตฺถชาเตสุ ตาลปณฺณาทิเกสุ วา อกฺขรํ ลิขโต ปาจิตฺติยมุทีรเยติ โยชนา. ‘‘ตตฺถชาเตสู’’ติ อิมินา รุกฺขโต อปนีตปณฺเณสุ ลิขิตุํ วฏฺฏตีติ พฺยติเรกโต ทีเปติ.

1023. 글자를 새기기에 적합한 누히카(nuhika), 바나나 나무 등의 나무들이나, 거기에 달린 타라 잎 등에 글자를 새기는 자는 바일제를 범한다고 설한다고 문맥을 연결한다. ‘거기에 달린 것에(tatthajātesū)’라는 말로 보아, 나무에서 떨어진 잎에 글자를 쓰는 것은 합당함을 반대 급부로 밝히고 있다.

๑๐๒๔. ‘‘ปกฺกเมว วา’’ติ วิสุํ วจนโต ‘‘ผลํ วา’’ติ อิมินา อปกฺกํ ผลํ คหิตํ.

1024. ‘혹은 익은 것만(Pakkameva vā)’이라고 따로 설했으므로, ‘혹은 열매(phalaṃ vā)’라는 말은 익지 않은 열매를 의미한다.

๑๐๒๕. ผลินึสาขนฺติ ขาทนารหผลวตึ ชมฺพุสาขาทิกํ สาขํ. คณฺหโต อนุปสมฺปนฺนสฺสาติ คเหตพฺพํ. สยํ ขาทิตุกาโม เจติ ตถา โอนมิตฺวา สาขโต โอจินิตฺวา ทินฺนผลํ สเจ สยํ ขาทิตุกาโม โหติ. เอวํ ทาตุนฺติ ยถาวุตฺตปฺปการํ นาเมตฺวา ทาตุํ.

1025. ‘열매 맺힌 가지’는 먹을 만한 열매가 있는 잠부(jambu) 가지 등의 가지를 말한다. ‘미구족계자로부터 받는 것’은 [미구족계자로부터] 받아야 함을 의미한다. ‘스스로 먹고자 함’이란 그와 같이 가지를 굽히고 가지에서 [열매를] 따서 준 열매를 만약 스스로 먹고자 하는 경우를 말한다. ‘그와 같이 주는 것’은 앞서 언급한 방식대로 [가지를] 구부려 주는 것이다.

๑๐๒๖. ปรํ กญฺจิ อุกฺขิปิตฺวาติ อญฺญํ กญฺจิ อนุปสมฺปนฺนํ อุกฺขิปิตฺวา. ปุปฺผานิ โอจินนฺเตสูติ กุสุมานิ ลุนนฺเตสุ. อยเมว วินิจฺฉโยติ สามญฺญนิทฺเทเสปิ เอตฺถ อตฺตโน นาเมตฺวา ทินฺนสาขาย ปุปฺผานิ ปานียวาสตฺถาย น คเหตพฺพานิ. อนุปสมฺปนฺนํ อุกฺขิปิตฺวา ปุปฺผานิ โอจินาเปตฺวา คหิตปุปฺผานิ คเหตพฺพานีติ อยเมตฺถ วิเสโส. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เตหิ ปน ปุปฺเผหิ ปานียํ น วาเสตพฺพํ. ปานียวาสตฺถิเกน [Pg.410] สามเณรํ อุกฺขิปิตฺวา โอจินาเปตพฺพานี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๙๒).

1026. ‘다른 누군가를 들어 올려서’는 다른 미구족계자를 들어 올리는 것을 말한다. ‘꽃을 꺾을 때’는 꽃을 꺾는 것을 의미한다. ‘이것이 바로 판결이다’는 일반적인 지침에서도 여기서는 자신이 [가지를] 구부려 준 가지의 꽃을 물을 향기롭게 하기 위해 취해서는 안 된다는 것이다. 미구족계자를 들어 올려 꽃을 꺾게 하여 얻은 꽃은 취해도 된다는 것이 여기서의 차이점이다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서 “그 꽃들로 물을 향기롭게 해서는 안 된다. 물을 향기롭게 하려는 자는 사미를 들어 올려 [꽃을] 꺾게 해야 한다”라고 한 바와 같다.

๑๐๒๗. ‘‘สาขา’’ติ ภินฺทิตฺวา วา ฉินฺทิตฺวา วา โมจิตา วุจฺจติ. สาขีนนฺติ รุกฺขานํ. ตนฺติ ยถาวุตฺตรุกฺขโต โมจิตสาขํ. เยสํ รุกฺขานํ สาขา รุหติ, เตสํ สาขีนํ ตํ สาขํ กปฺปิยํ อการาเปตฺวา วิโกเปนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. ‘‘เยสํ รุกฺขานํ สาขา รุหตี’’ติ วุตฺตตฺตา เยสํ สาขา น รุหติ, เตสํ ตสฺสา กปฺปิยกรณกิจฺจํ นตฺถีติ วทนฺติ.

1027. ‘가지(Sākhā)’란 꺾거나 자르거나 떼어낸 것을 말한다. ‘나무들(sākhīnaṃ)’이란 나무들을 의미한다. ‘그것(taṃ)’이란 앞서 언급한 나무에서 떼어낸 가지를 말한다. 가지가 다시 자라는 나무들의 경우, 그 나무들의 가지를 까삐야(kappiya)를 시키지 않고 훼손하는 자에게는 악작(dukkaṭa)이 된다는 문맥이다. “가지가 자라는 나무들”이라고 언급했기 때문에, 가지가 자라지 않는 나무들의 경우에는 까삐야 행위(kappiya-karaṇa)를 할 필요가 없다고 말한다.

๑๐๒๘. อลฺลสิงฺคิเวราทิเกสุปีติ อาทิ-สทฺเทน วจลสุณาทีนํ คหณํ.

1028. ‘생강 등에서도’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 마늘(vacala)과 파(suṇa) 등을 포함한다.

๑๐๒๙. อนิยามโต วฏฺฏเตวาติ โยชนา. นิยามสรูปํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมํ รุกฺข’’นฺติอาทิวกฺขมานตฺตา อนิยามโตติ สามญฺญนิทฺเทเส ‘‘อิม’’นฺติ นิยามวจนาภาวโตติ คเหตพฺพํ.

1029. ‘한정하지 않고 허용된다’는 문맥이다. 한정하는 구체적인 형태를 보여주기 위해 “이 나무” 등과 같이 뒤에서 말할 것이므로, ‘한정하지 않고’라는 것은 일반적인 지침에서 “이것(ima)”이라는 한정하는 말이 없는 상태에서 이해해야 한다.

๑๐๓๒. อุจฺฉุขณฺฑานนฺติ ปูรณโยเค สามิวจนํ, อุจฺฉุขณฺเฑหีติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพเมวาติ ปจฺฉิยํ ฐิตํ สพฺพํ ขณฺฑํ. กตํ โหตีติ กตํ กปฺปิยํ โหติ. เอกสฺมึ กปฺปิเย กเตติ ปจฺฉิยํ สพฺพขณฺเฑสุ ผุสิตฺวา ฐิเตสุ เอกสฺมึ ขณฺเฑ กปฺปิเย กเต. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ อคฺคิปริชิตํ สตฺถปริชิตํ นขปริชิตํ อพีชํ นิพฺพฏฺฏพีชํเยว ปญฺจม’’นฺติ (จูฬว. ๒๕๐) อิติ วุตฺเตสุ อคฺคิสตฺถนเขสุ อญฺญตเรน ตตฺต อโยขณฺเฑน วา ชลิตคฺคินา วา สูจิมุเขน วา นขจฺเฉทเนน วา สตฺถกธาราย วา มนุสฺสสีหาทีนํ อุปฺปาฏิตานุปฺปาฏิตอปูตินเขน วา วิชฺฌิตฺวา วา ฉินฺทิตฺวา วา กปฺปิยํ กาตพฺพํ. กโรนฺเตน จ อนุปสมฺปนฺเนน [Pg.411] ภิกฺขุนา ‘‘กปฺปิยํ กโรหี’’ติ วุตฺเตเยว ‘‘กปฺปิย’’นฺติ ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา อคฺคิปริชิตาทิ กากพฺพนฺติ คเหตพฺพํ. วกฺขติ จ ‘‘กปฺปิยนฺติ…เป… วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘กปฺปิย’’นฺติ วจนํ ปน ยาย กายจิ วาจาย วตฺตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ. ปฐมํ อคฺคึ นิกฺขิปิตฺวา นขาทีหิ วา วิชฺฌิตฺวา วา ฉินฺทิตฺวา วา กปฺปิยํ กาตพฺพํ. กโรนฺเตน จ ตํ อนุทฺธริตฺวาว ‘‘กปฺปิย’’นฺติ วตฺวา ปจฺฉา อุทฺธริตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ, ‘‘กปฺปิย’’นฺติ วตฺตุกาโม ‘‘กปฺป’’นฺติ เจ วทติ, วฏฺฏตีติ เกจิ.

1032. ‘사탕수수 조각들의’는 보충어와 결합된 소유격으로, ‘사탕수수 조각들로’라는 의미이다. ‘전부 다’는 바구니에 담긴 모든 조각을 말한다. ‘행해진 것이다’는 까삐야(kappiya)가 행해진 것이다. ‘하나에 까삐야를 행했을 때’는 바구니 안의 모든 조각이 서로 닿아 있는 상태에서 한 조각에 까삐야를 행했을 때를 말한다. “비구들이여, 다섯 가지 사문에게 적당한 방식(samaṇa-kappa), 즉 불에 구운 것, 칼로 자른 것, 손톱으로 자른 것, 씨 없는 것, 그리고 다섯 번째로 씨를 제거한 것으로 열매를 수용하는 것을 허용한다”라고 하신 말씀 중 불, 칼, 손톱 중에서 어느 하나로, 즉 뜨거운 쇠붙이나 타오르는 불, 바늘 끝, 손톱깎이, 칼날, 혹은 사람이나 사자 등의 [손톱이] 빠졌든 안 빠졌든 썩지 않은 손톱으로 찌르거나 잘라서 까삐야를 해야 한다. 이를 행할 때 미구족계자가 비구에 의해 “까삐야를 하라”는 말을 들었을 때에만, 먼저 “까삐야(kappiya)”라고 말한 뒤에 나중에 불에 굽는 등의 행위를 해야 한다고 이해해야 한다. 뒤에서 “까삐야라고… (중략) … 허용된다”라고 말할 것이다. “까삐야”라는 말은 어떤 언어로든 말해도 괜찮다고 한다. 먼저 불을 갖다 대거나 손톱 등으로 찌르거나 잘라서 까삐야를 해야 한다. 이를 행할 때 그것을 치우지 않은 채로 “까삐야”라고 말한 뒤에 나중에 치우는 것이 허용된다고 한다. “까삐야”라고 말하고자 하는 자가 만약 “까빠(kappa)”라고 말해도 허용된다고 어떤 이들은 말한다.

๑๐๓๓. ทารุนฺติ อุจฺฉูหิ สทฺธึ เอกโตพทฺธทารุํ. ทารุํ วิชฺฌตีติ เอตฺถ ชานิตฺวาปิ วิชฺฌติ วา วิชฺฌาเปติ วา, วฏฺฏติเยว. ‘‘เอกสิตฺเถปี’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

1033. ‘나무’는 사탕수수와 함께 하나로 묶인 나무이다. ‘나무를 찌른다’는 여기서는 알면서도 찌르거나 찌르게 하는 것인데, 허용될 뿐이다. ‘한 번 뿌려도’라는 곳에서도 이와 같은 방식이다.

๑๐๓๔. ตานิ อุจฺฉุทารูนิ. ตนฺติ วลฺลึ, รชฺชุํ วา.

1034. ‘그것들’은 사탕수수와 나무들이다. ‘그것(taṃ)’은 덩굴이나 밧줄을 말한다.

๑๐๓๕. มริจปกฺเกหีติ ปริณเตหิ มริจปกฺเกหิ. อปริณตานํ ปน อพีชตฺตา กปฺปิเย อกเตปิ วฏฺฏติ. อิทญฺจ เสตลสุณตจลสุณาทีหิ มิสฺสภตฺตสฺส อุปลกฺขณํ. เอตฺถ จ ภตฺตสิตฺถสมฺพนฺธวเสน เอกาพทฺธตา เวทิตพฺพา, น ผลาทีนเมว อญฺญมญฺญสมฺพนฺธวเสน.

1035. ‘익은 후추들로’는 잘 익은 후추들을 말한다. 익지 않은 것들은 씨가 없으므로 까삐야를 하지 않아도 허용된다. 이것은 흰 마늘이나 가공한 마늘 등이 섞인 밥에도 해당한다. 여기서 밥알과의 연결에 따른 일체성은 이해되어야 하며, 열매들끼리의 상호 연결에 의한 것은 아니다.

๑๐๓๖. ติลตณฺฑุลกาทิสูติ กปฺปิยํ กาตพฺพติเลหิ มิสฺสตณฺฑุลาทีสุ. อาทิ-สทฺเทน กปฺปิยํ กาตพฺพวตฺถูหิ มิสฺสิตานิ อิตรวตฺถูนิ คหิตานิ. เอกาพทฺเธ กปิตฺเถปีติ กฏาเหน พทฺธพีเช ปริณตกปิตฺถผเลปิ. กฏาเหติ พทฺธมิญฺเช กปาเล.

1036. ‘깨와 쌀 등에서’는 까삐야를 해야 하는 깨와 섞인 쌀 등을 말한다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 까삐야를 해야 하는 물건들과 섞인 다른 물건들이 포함된다. ‘하나로 합쳐진 카피타(kapittha, 목사과)에서도’는 껍질에 씨가 붙어 있는 잘 익은 카피타 열매에서도 그러하다. ‘껍질에’는 과육이 붙어 있는 딱딱한 껍질을 말한다.

๑๐๓๗. กฏาหํ มุญฺจิตฺวาติ สุกฺขตฺตา สมนฺตโต กฏาหํ มุญฺจิตฺวา. มิญฺชกนฺติ ปริณตกปิตฺถผลมิญฺชํ. ตํ กปิตฺถํ ภินฺทาเปตฺวาติ กปิตฺถกฏาหํ ภินฺทาเปตฺวา, อิทํ พีชโต มุตฺตสฺส กฏาหสฺส ภาชนคติกตฺตา วุตฺตํ.

1037. ‘껍질을 벗기고’는 말랐기 때문에 사방으로 껍질을 벗겨내는 것을 말한다. ‘과육’은 익은 카피타 열매의 과육이다. ‘그 카피타를 깨뜨리게 하여’는 카피타 껍질을 깨뜨리게 하는 것인데, 이것은 씨에서 떨어진 껍질이 그릇의 역할을 하기 때문에 언급된 것이다.

๑๐๓๘. ‘‘อภูตคามอพีเชสู’’ติ [Pg.412] ปทจฺเฉโท, อภูตคาเม จ อพีเช จาติ อตฺโถ. นนุ จ ‘‘อพีเช พีชสญฺญี, เวมติโก, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๙๒) ปาฐํ วินา ‘‘อภูตคาเม ภูตคามสญฺญี’’ติ ปาโฐ นตฺถีติ อภูตคามคฺคหณํ กสฺมา กตนฺติ? วุจฺจเต – ตสฺมึ ปาเฐ พีชํ ภูตคามญฺจ พีชคามํ พีชญฺจ พีชพีชนฺติ วตฺตพฺเพ เอกเสสนเยน ‘‘พีช’’นฺติ คเหตฺวา วินิจฺฉิตนฺติ อุภยํ วิภชิตฺวา ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺมึ อภูตคามอพีชคามทฺวเย. อิมิสฺสา คาถาย ‘‘อภูตคาเม ภูตคามสญฺญิโน ทุกฺกฏํ, เวมติกสฺส ทุกฺกฏํ, อพีชคาเม พีชคามสญฺญิโน ทุกฺกฏํ, เวมติกสฺส ทุกฺกฏ’’นฺติ จตฺตาริ ทุกฺกฏานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺถ อภูตคามนฺติ พีชคามํ คเหตพฺพํ. อพีชคามนฺติ โน พีชํ.

1038. ‘식물이 아니고 씨앗이 아닌 것에서(Abhūtagāmaabījesu)’는 단어의 분리이며, 식물이 아닌 것과 씨앗이 아닌 것이라는 의미이다. “씨앗이 아닌데 씨앗이라고 인식하거나 의심하면 악작(dukkaṭa)이다”라는 문구 외에 “식물이 아닌데 식물이라고 인식하는 경우”라는 문구는 없는데, 왜 ‘식물이 아닌 것’이라는 표현을 썼는가? 답하자면, 그 문구에서 씨앗과 식물, 그리고 종자식물과 씨앗과 씨앗을 말해야 할 때, 에카세사(ekasesa) 방식에 따라 ‘씨앗(bīja)’으로 취하여 판결한 것이므로 두 가지를 나누어 보여주기 위해 말한 것이다. 거기서 그 ‘식물이 아닌 것’과 ‘씨앗이 아닌 것’의 둘 중에서, 이 게송에서는 “식물이 아닌데 식물이라고 인식하는 자의 악작, 의심하는 자의 악작, 씨앗이 아닌데 씨앗이라고 인식하는 자의 악작, 의심하는 자의 악작”이라는 네 가지 악작을 보여준다. 여기서 ‘식물이 아닌 것’은 종자식물(bījagāma)로 이해해야 한다. ‘씨앗이 아닌 것’은 씨앗이 없는 것이다.

๑๐๓๙. ตตฺถ ตสฺมึ ภูตคามพีชคามทฺวเย. ‘‘อตถาสญฺญิโน’’ติอาทีสุ ‘‘ภูตคามํ วิโกเปนฺตสฺสา’’ติ เสโส, อนาปตฺติ ปกาสิตาติ สมฺพนฺโธ, อภูตคามํ, อพีชนฺติ วา สญฺญิโน ภูตคามํ พีชมฺปิ วิโกเปนฺตสฺส อนาปตฺติ ปกาสิตาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘พีเช อพีชสญฺญี ฉินฺทติ วา…เป… อนาปตฺตี’’ติ.

1039. 거기서 그 식물과 종자식물의 둘 중에서, “그와 같이 인식하지 않는 자” 등의 구절에서 “식물을 훼손하는 자에게”라는 말이 생략된 것이며, “죄가 없음(anāpatti)이 밝혀졌다”와 연결된다. 즉, 식물이 아니라고 인식하거나 씨앗이 아니라고 인식하면서 식물이나 씨앗을 훼손하는 자에게는 죄가 없음이 밝혀졌다는 의미로 이해해야 한다. 경전(Pāḷi)에서 “씨앗인데 씨앗이 아니라고 인식하여 자르거나… (중략) … 죄가 없다”라고 한 바와 같다.

อสญฺจิจฺจ ภูตคามํ วิโกเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. เอวมุปริปิ โยเชตพฺพํ. คจฺฉนฺตสฺส ปาเทสุ คเหตฺวา วา อาลมฺพณกตฺตรยฏฺฐิยา ฆํสิตฺวา วา ติณาทีสุ ฉิชฺเชสุปิ ‘‘อิมํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ อมนสิกตตฺตา อนาปตฺตีติ อตฺโถ. อสติสฺสาติ อญฺญวิหิตสติสฺส วา อญฺเญน กถยโต วา ปาทงฺคุฏฺฐาทีหิ ติณาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. จ-กาเรน อิธ อวุตฺตํ ‘‘อชานนฺตสฺสา’’ติ อิทํ สมุจฺจิตํ. ‘‘อิมํ ภูตคาม’’นฺติ วา ‘‘อิมสฺมึ อคฺคิมฺหิ ปติเต อิมํ ฑยฺหตี’’ติ วา ‘‘อิมินา อิทํ ภิชฺชติ ฉิชฺชตี’’ติอาทึ วา อชานนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ.

의도하지 않고 식물을 훼손하는 자에게는 죄가 되지 않는다는 결합이다. 이와 같이 그 이상도 결합해야 한다. 길을 가는 자가 발로 밟거나, 의지하는 지팡이로 문질러서 풀 등이 잘리더라도 ‘이것을 자르겠다’는 마음이 없었기 때문에 죄가 되지 않는다는 뜻이다. ‘부주의한 자’란 다른 곳에 마음이 팔린 자나 다른 사람과 이야기하면서 발가락 등으로 풀 등을 자르는 자를 말한다. ‘ca’라는 단어로 여기서는 언급되지 않은 ‘알지 못하는 자’가 포함된다. ‘이것은 식물이다’라고 알지 못하거나, ‘이 불속에 던지면 이것이 타버린다’거나, ‘이것으로 이것이 부서지거나 잘린다’는 등을 알지 못하는 자에게는 죄가 되지 않는다는 뜻이다.

๑๐๔๐. อิทํ [Pg.413] จาติ อิทํ ภูตคามสิกฺขาปทญฺจ. ติสมุฏฺฐานนฺติ กายจิตฺตวาจาจิตฺตกายวาจาจิตฺตวเสน ติสมุฏฺฐานํ. เฉทนาทิกิริยาย อาปชฺชนโต กฺริยํ. ติจิตฺตนฺติ ปณฺณตฺตึ อชานิตฺวา เจติยาทีสุ ติณคหนาทิกํ กโรนฺตสฺส อขีณาสวสฺส กุสลํ, ขีณาสวสฺส กิริยํ, ผลปุปฺผาทิโลเภน วิโกเปนฺตานํ เสขปุถุชฺชนานํ อกุสลนฺติ ติจิตฺตํ.

1040. ‘이것도’란 이 식물 파괴의 학습계(식물 조항)를 말한다. ‘세 가지 기원’이란 몸과 마음, 말과 마음, 몸과 말과 마음에 의한 세 가지 기원이다. 자르는 등의 행위로 인하여 범하게 되므로 ‘행위(kriya)’이다. ‘세 가지 마음’이란 계율의 규정을 알지 못하고 제티야(불탑) 등에서 풀이 우거진 것을 정리하는 아라한이 아닌 자에게는 선한 마음(kusala), 아라한에게는 작용만 하는 마음(kiriya), 과일이나 꽃 등에 대한 탐욕으로 훼손하는 유학(sekhā)이나 범부에게는 불선한 마음(akusala)이므로 세 가지 마음이다.

ภูตคามกถาวณฺณนา.

식물에 대한 설명의 주석이 끝났다.

๑๐๔๑. อญฺญวาทวิเหสเก กมฺมสฺมึ สงฺเฆน กเตติ โยชนา, อญฺญวาทกวิเหสกาโรปนกมฺเม ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย ปจฺเจกํ สงฺเฆน กเตติ อตฺโถ. ‘‘อญฺญํ วทตีติ อญฺญวาทกํ, อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรณสฺเสตํ นามํ. วิเหเสตีติ วิเหสกํ, ตุณฺหีภูตสฺเสตํ นาม’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๙๘) วจนโต สงฺฆมชฺเฌ วตฺถุนา, อาปตฺติยา วา โจทนาย กตาย ตํ อวตฺตุกาโม หุตฺวา ‘‘โก อาปนฺโน, กึ อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺโน’’ติอาทินา (ปาจิ. ๙๔) ปทภาชนานุกฺกเมน ปุจฺฉิตํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺส อวจนํ อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรณํ, ตํ กโรนฺโต อญฺญวาทโก. อิธ ปน ภาวปฺปธานวเสน กิริยา คหิตา.

1041. ‘다른 말을 하거나 괴롭히는 일에 대하여 승가가 행한 행위’라는 결합이다. 즉, 다른 말을 하거나 괴롭히는 죄를 씌우는 행위에 대해 ‘냐띠두티야(ñattidutiyā, 백이갈마)’의 갈마문으로써 승가가 각각 행한다는 뜻이다. ‘다른 것을 말하므로 Aññavādaka(딴소리하는 자)이니, 이것은 딴전 피우는 자의 명칭이다. 괴롭히므로 Vihesaka(괴롭히는 자)이니, 이것은 침묵하는 자의 명칭이다’(Pāci. Aṭṭha. 98)라는 말씀에 따라, 승가 한가운데서 어떤 사안이나 죄로 추궁을 받았을 때 그것을 말하고 싶지 않아서 ‘누가 범했는가, 무엇을 범했는가, 무엇에 대해 범했는가’ 등의 조항별 순서에 따른 질문을 제쳐두고 다른 말을 하지 않거나 딴전 피우는 것을 행하는 자가 딴소리하는 자(Aññavādaka)이다. 여기서는 상태를 중심으로 그 행위가 취해졌다.

ตเถว โจทิยมาโน หุตฺวา ปุจฺฉิตํ อวตฺตุกาโม หุตฺวา อาปตฺติภีรุกตาย อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรณํ อกตฺวา สงฺฆํ วิเหเสตุํ ตุณฺหีภูโต วิเหสโก นาม. เอตฺถาปิ ภาวปฺปธานวเสน กิริยาว คเหตพฺพา. อิธ ปน ตพฺภาวาโรปนกมฺมํ วุจฺจตีติ สํเขโป. ปุน ตถา กโรนฺตสฺสาติ ปุนปิ เตเนว ปกาเรน อญฺญวาทกวิเหสกานิ วิสุํ วิสุํ กโรนฺตสฺส. ปาจิตฺติยทฺวยํ โหตีติ ปทภาชเน ‘‘โรปิเต อญฺญวาทเก’’ติอาทินา (ปาจิ. ๑๐๐) นเยน จ [Pg.414] ‘‘โรปิเต วิเหสเก’’ติอาทินา (ปาจิ. ๑๐๐) นเยน จ วิสุํ วิสุํ ปาจิตฺติยสฺส วุตฺตตฺตา เอเกกสฺมึ วตฺถุมฺหิ เอเกกาย อาปตฺติยา สมฺภวโต ปาจิตฺติยทฺวยํ โหตีติ คเหตพฺพํ.

마찬가지로 추궁을 받으면서도 질문에 대답하기 싫어하고 죄를 두려워하여 딴전 피우기는 하지 않으나, 승가를 괴롭히기 위해 침묵하는 자가 괴롭히는 자(Vihesaka)라는 명칭을 얻는다. 여기서도 상태를 중심으로 그 행위 자체가 취해져야 한다. 여기서는 그러한 상태를 씌우는 행위(kamma)를 말하는 것이 요점이다. ‘다시 그렇게 하는 자에게’란 다시 똑같은 방식으로 ‘다른 말을 하는 것’과 ‘괴롭히는 것’을 각각 행하는 자를 말한다. ‘두 가지 바짓띠야(Pācittiya)가 된다’는 것은 조항 해설에서 ‘다른 말을 하는 죄를 씌웠을 때’ 등의 방식과 ‘괴롭히는 죄를 씌웠을 때’ 등의 방식에 의해 각각 바짓띠야가 언급되었으므로, 한 사안에 대해 각각 하나의 죄가 발생하여 두 가지 바짓띠야가 된다고 이해해야 한다.

๑๐๔๒. ธมฺเมติ เอตฺถ ‘‘กมฺเม’’ติ เสโส. ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี, เวมติโก, อธมฺมกมฺมสญฺญีติ ตีสุ วิกปฺเปสุ. อธมฺเมติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. กมฺเม อโรปิเตติ อญฺญวาทกกมฺมาโรปเน อกเต. เอวํ วทนฺตสฺสาติ ‘‘โก อาปนฺโน’’ติอาทีนิ วทนฺตสฺส. วทนฺตสฺส จาติ เอตฺถ จกาเรน กมฺเม อโรปิเต เอวํ วิเหสนฺตสฺส จ ทุกฺกฏนฺติ สมุจฺจิโนติ. อิมสฺมึ ปกฺเข กมฺเม อโรปิเตติ วิเหสกกาลมาห.

1042. ‘법다운’에서 여기서는 ‘행위(kamma)’가 생략되었다. 법다운 행위에 대해 법다운 행위라고 인식하는 경우, 의심하는 경우, 법답지 않은 행위라고 인식하는 경우의 세 가지 갈래에서 그러하다. ‘법답지 않은’에서도 역시 이와 같은 방식이다. ‘행위가 선언되지 않았을 때’란 다른 말을 하는 행위(Aññavādaka-kamma)의 선언이 이루어지지 않았을 때를 말한다. ‘이와 같이 말하는 자에게’란 ‘누가 범했는가’ 등을 말하는 자를 말한다. ‘말하는 자에게 또한’에서 ‘또한(ca)’이라는 단어로 행위가 선언되었을 때 이와 같이 괴롭히는 자의 두꺼라(Dukkaṭa) 죄를 포함한다. 이 관점에서는 ‘행위가 선언되었을 때’가 괴롭히는 시기를 말한다.

๑๐๔๓. อาปนฺนนฺติ อตฺตนา อาปนฺนํ. ภณฺฑนํ ภวิสฺสตีติ สญฺญิสฺสาติ มยา อิมสฺมึ วุตฺเต สงฺฆสฺส ภณฺฑนกลหาทโย โหนฺตีติ สญฺญาย ตุณฺหี ภวนฺตสฺส. คิลานสฺสาติ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยมุขโรคาทิยุตฺตสฺส.

1043. ‘범한 것을’이란 자신이 범한 것을 말한다. ‘분쟁이 생길 것이라고 생각하는 자’란 내가 이것을 말하면 승가에 다툼과 싸움 등이 일어날 것이라고 생각하여 침묵하는 자를 말한다. ‘병든 자’란 입의 병 등으로 인해 말을 할 수 없는 자를 말한다.

๑๐๔๔. กฺริยากฺริยนฺติ อญฺเญนญฺญปฏิจรณํ กฺริยํ. ตุณฺหีภาโว อกฺริยํ.

1044. ‘행위와 비행위’란 딴전 피우는 것은 행위(kriya)이고, 침묵하는 것은 비행위(akriya)이다.

อญฺญวาทกกถาวณฺณนา.

딴소리하는 자에 대한 설명의 주석이 끝났다.

๑๐๔๕-๖. สมฺมตสฺสาติ ขนฺธกาคตเสนาสนปญฺญาปกสมฺมุติอาทีสุ เตรสสุ สมฺมุตีสุ เอกํ วา กติปยา วา สพฺพา วา ทาตุํ สงฺเฆน ญตฺตึ ฐเปตฺวา กมฺมวาจํ วตฺวา ทินฺนสมฺมุติกสฺส. ‘‘อุปสมฺปนฺนํ สงฺเฆน สมฺมต’’นฺติ (ปาจิ. ๑๐๖) วจนโต ภิกฺขุโนติ อุปสมฺปนฺนมาห, อยสํ กตฺตุกาโมติ สมฺพนฺโธ. วทนฺโตติ ‘‘ฉนฺเทน อิตฺถนฺนาโม เสนาสนํ ปญฺญาเปติ, ฉนฺเทน ภตฺตานิ อุทฺทิสตี’’ติอาทึ ภณนฺโต. ‘‘อุปสมฺปนฺเน’’ติ [Pg.415] อิทํ ‘‘อุชฺฌาเปตี’’ติ กิริยมเปกฺขิตฺวา กมฺมนิ อุปโยคพหุวจนํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – อุชฺฌาเปติ อวญฺญาย โอโลกาเปติ, ลามกโต วา จินฺตาเปติ, ขียตีติ ‘‘ฉนฺเทน อิตฺถนฺนาโม เสนาสนํ ปญฺญเปตี’’ติอาทึ กเถนฺโต ปกาเสตีติ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อุปสมฺปนฺนาน’’นฺติ วตฺตพฺเพ สามิอตฺเถ อุปโยควเสน ‘‘อุปสมฺปนฺเน’’ติ วุตฺตํ, อุปสมฺปนฺนานํ สนฺติเก ปกาเสตีติ อตฺโถ.

1045-6. ‘임명된 자’란 간다카에 나오는 처소 배정자 임명 등 13가지 임명 중에서 하나 또는 몇 가지 또는 전부를 부여하기 위해 승가가 백(ñatti)을 세우고 갈마문(kammavācā)을 읊어 임명을 부여받은 자를 말한다. ‘승가에 의해 임명된 구족계 받은 자’(Pāci. 106)라는 말씀에 따라 비구는 구족계 받은 자를 말하며, ‘명예를 훼손하고자 하는’과 연결된다. ‘말하는 자’란 ‘아무개가 편애하여 처소를 배정한다, 편애하여 음식을 할당한다’ 등을 말하는 자이다. ‘구족계 받은 자를’이라는 표현은 ‘비방하다(ujjhāpeti)’라는 동사를 수식하는 목적어로서 대격 복수형이다. 여기서의 의미는 ‘비방하다’는 것은 경멸하며 바라보게 하거나 하찮게 생각하게 만드는 것이며, ‘불평하다(khīyati)’는 것은 ‘아무개가 편애하여 처소를 배정한다’는 등을 말하며 드러내는 것이다. 이 관점에서는 ‘구족계 받은 자들의’라고 말해야 할 소유격의 의미에서 대격으로 ‘구족계 받은 자들을’이라고 표현한 것이며, 구족계 받은 자들 앞에서 드러낸다는 뜻이다.

‘‘ปาจิตฺติยทฺวยํ โหตี’’ติ อิทํ ‘‘อุชฺฌาปนเก ขิยฺยนเก ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๑๐๕) ทฺวินฺนํ วตฺถูนํ เอกโต วุตฺตตฺตา อิธาปิ เอกโต วุตฺตํ, วิสุํ วิสุํ ปน คเหตพฺพํ. ธมฺเมติ เอตฺถ ‘‘กมฺเม’’ติ เสโส, อุปสมฺปนฺนสฺส สมฺมตสฺส สงฺเฆน ทินฺนสมฺมุติกมฺมํ สเจ ธมฺมกมฺมํ โหตีติ อตฺโถ. อธมฺเมติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

‘두 가지 바짓띠야가 된다’는 것은 ‘비방하는 것과 불평하는 것에 바짓띠야이다’(Pāci. 105)라고 두 사안이 함께 언급되었으므로 여기서도 함께 언급된 것이지만, 각각 별개로 파악해야 한다. ‘법다운’에서 여기서는 ‘행위(kamma)’가 생략되었으며, 승가에 의해 임명된 구족계 받은 자에게 준 임명 행위가 만약 법다운 행위라면이라는 뜻이다. ‘법답지 않은’에서도 역시 이와 같은 방식이다.

๑๐๔๗-๘. ภิกฺขุโนติ สมฺมตสฺส ภิกฺขุโน. อสมฺมตสฺส ภิกฺขุสฺส อวณฺณํ ภาสโตติ โยชนา. ยสฺส กสฺสจีติ เอตฺถ ‘‘สนฺติเก’’ติ เสโส, อุปสมฺปนฺนสฺส จ อนุปสมฺปนฺนสฺส จ ยสฺส กสฺสจิ สนฺติเกติ อตฺโถ. อุปสมฺปนฺนกาเล สมฺมตํ ปจฺฉา สามเณรภาวํ อุปคตํ สนฺธาย ‘‘สมฺมตสฺส สามเณรสฺสา’’ติ วุตฺตํ. อวณฺณํ วทโตติ โยชนา.

1047-8. ‘비구의’란 임명된 비구의. 임명되지 않은 비구의 허물을 말하는 것에 대한 결합이다. ‘누구든 간에’에서 여기서는 ‘앞에서’가 생략되었으며, 구족계 받은 자나 구족계 받지 않은 자 누구의 앞에서든이라는 뜻이다. ‘임명된 사미’란 구족계 받았을 당시에 임명되었다가 나중에 사미의 상태가 된 경우를 염두에 둔 것이다. ‘허물을 말하는 자’와 연결된다.

๑๐๔๙. กโรนฺตํ สมฺมตํ. ภณโตติ อุชฺฌาปยโต, ขียโต. อตฺโถ ปน วุตฺตนโยว. อุชฺฌาปนขียนกิริยาหิ อาปชฺชนโต กฺริยํ. ยสฺมา อุชฺฌาปนํ, ขียนญฺจ มุสาวาทวเสเนว ปวตฺตํ, ตสฺมา ‘‘อาทิกมฺมิกสฺส อนาปตฺตี’’ติ ปาจิตฺติยฏฺฐาเน, ทุกฺกฏฏฺฐาเน จ อิมินา จ อนาปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อุชฺฌาเปนฺตสฺส, ขียนฺตสฺส [Pg.416] จ เอกกฺขเณ ทฺเว ทฺเว อาปตฺติโย โหนฺตีติ อาปนฺนํ.

1049. 임명된 자가 (그 일을) 행할 때, ‘말하는 자’란 비방하는 자, 불평하는 자를 말한다. 그 의미는 앞에서 설명한 바와 같다. 비방하고 불평하는 행위로 인하여 죄를 범하게 되므로 행위(kriya)이다. 비방과 불평은 거짓말의 방식에 따라 진행되므로, ‘처음 범한 자에게는 죄가 없다’는 구절은 바짓띠야의 경우와 두꺼라의 경우 모두에서 이것에 의해 죄가 없음을 보여주기 위해 언급된 것이라고 이해해야 한다. 이와 같이 비방하는 자와 불평하는 자에게는 한순간에 각각 두 가지 죄가 발생하게 된다.

อุชฺฌาปนกกถาวณฺณนา.

비방하는 것에 대한 설명의 주석이 끝났다.

๑๐๕๐. สงฺฆสฺส มญฺจาทินฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สงฺฆิกํ มญฺจํ วา ปีฐํ วา ภิสึ วา โกจฺฉํ วา’’ติ ปาฬิยํ ทสฺสิตํ สงฺฆสนฺตกํ มญฺจาทึ. เอตฺถ จ มญฺโจ นาม ปาฬิยํ ‘‘จตฺตาโร มญฺจา มสารโก พุนฺทิกาพทฺโธ กุฬีรปาทโก อาหจฺจปาทโก’’ติ (ปาจิ. ๑๑๑) จ ทสฺสิโต จตุพฺพิโธ มญฺโจ. ตตฺถ มสารโก นาม มญฺจปาเท วิชฺฌิตฺวา ตตฺถ อฏนิสิขาหิ อาวุณิตฺวา กตมญฺโจ. โส อิทานิ วตฺตมาโน เวตฺตมญฺโจ. พุนฺทิกาพทฺโธ นาม อฏนิสีเสสุ พุนฺทิกรนฺตรโต มญฺจปาเท ฑํสาเปตฺวา กโต เวตฺตมญฺจปทรมญฺโจ ทฏฺฐพฺโพ. กุฬีรปาทโก นาม ปาทพุนฺเท อสฺสขุราทิอาการํ ทสฺเสตฺวา กกฺกฏปาเทหิ วิย วงฺกปาเทหิ โยชิตมญฺโจ. อาหจฺจปาทโก นาม อฏนิโย วิชฺฌิตฺวา อฏนิฉิทฺเท ปาทสีเส สิขํ กตฺวา ตํ ปเวเสตฺวา อฏนิยา อุปริ นิกฺขนฺเต ปาทสิขามตฺถเก ติริยํ วิชฺฌิตฺวา อาณึ ปเวเสตฺวา กตมญฺโจ.

1050. '승가의 침대 등'이라는 것은 문맥상의 연결이다. "승가의 침대나 의자나 방석이나 안락의자"라고 경전(Pāḷi)에서 설해진 승가의 소유물인 침대 등을 말한다. 여기서 침대란 경전에서 "마사라까(masāraka), 분디까밧다(bundikābaddha), 꿀리라빠다까(kuḷīrapādaka), 아핫짜빠다까(āhaccapādaka)의 네 가지 침대"라고 설해진 네 종류의 침대이다. 그중 마사라까란 침대 다리에 구멍을 뚫고 거기에 틀의 끝부분(뿔)들을 꿰어 만든 침대이다. 그것은 오늘날 사용되는 등나무 침대이다. 분디까밧다란 틀의 머리 부분에 있는 구멍 사이로 침대 다리를 물려 만든 등나무 침대나 판자 침대로 보아야 한다. 꿀리라빠다까란 다리 끝에 말굽 등의 모양을 내어 게 다리처럼 굽은 다리로 연결한 침대이다. 아핫짜빠다까란 틀에 구멍을 뚫고 다리 머리에 촉을 만들어 그것을 끼워 넣은 뒤, 틀 위로 나온 다리 촉 끝을 가로로 뚫어 못을 박아 만든 침대이다.

ปีฐํ นาม เอวเมว กตํ ตนฺนามกเมว จตุพฺพิธํ;

의자란 이와 똑같이 만들어진 그 이름과 같은 네 종류를 말한다.

ภิสิ นาม ‘‘ปญฺจ ภิสิโย อุณฺณภิสิ โจฬภิสิ วากภิสิ ติณภิสิ ปณฺณภิสี’’ติ คพฺภวเสน ทสฺสิตา ปญฺจ ภิสิโย. ตตฺถ อุณฺณา นาม มนุสฺสโลมํ ฐเปตฺวา อวเสสโลมานิ. โจฬา นาม ปิโลติกา. วากํ นาม มกจิวากาทิกํ. ติณํ นาม ทพฺพติณาทิ. ปณฺณํ นาม ตมาลปณฺณํ ฐเปตฺวา อวเสสปณฺณํ.

방석이란 "털 방석, 천 방석, 껍질 방석, 풀 방석, 잎 방석"이라고 그 안에 들어가는 내용물에 따라 설해진 다섯 가지 방석이다. 여기서 털이란 사람의 머리카락을 제외한 나머지 털이다. 천이란 누더기 옷감이다. 껍질이란 마카(makaci) 껍질 등이다. 풀이란 다바(dabba) 풀 등이다. 잎이란 따말라(tamāla) 잎을 제외한 나머지 잎이다.

โกจฺฉนฺติ [Pg.417] ปาฬิยํ ‘‘โกจฺฉํ นาม วากมยํ วา อุสีรมยํ วา มุญฺชมยํ วา ปพฺพชมยํ วา อนฺโต สํเวเฐตฺวา พทฺธํ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๑๑๑) ทสฺสิตํ วากํ วา อุสีรํ วา มุญฺชติณํ วา เอฬกโลมานิ วา ปพฺพชติณํ วา อาทาย อุโภหิ โกฏีหิ วิตฺถตํ กตฺวา มชฺเฌ ปีเฬตฺวา สงฺกุจิตฺวา ตํ พนฺธิตฺวา สีหจมฺมาทีหิ เวฐนพนฺธนานิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปาทปุญฺฉนี วิย นิสชฺชตฺถาย กตํ อาสนนฺติ วทนฺติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เหฏฺฐา จ อุปริ จ วิตฺถตํ, มชฺเฌ สํขิตฺตํ, ปณวสณฺฐานํ กตฺวา พทฺธํ โหติ, ตํ กิร มชฺเฌ สีหพฺยคฺฆจมฺมปริกฺขิตฺตมฺปิ กโรนฺติ. อกปฺปิยจมฺมํ นาเมตฺถ นตฺถี’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๑). สนฺถราเปตฺวาติ อุปสมฺปนฺเนน วา อนุปสมฺปนฺเนน วา สนฺถราเปตฺวา. เอตฺถ วินิจฺฉยํ วกฺขติ. สนฺถริตฺวาติ สยํ สนฺถริตฺวา วา.

안락의자(koccha)에 대해 경전에서는 "안락의자란 껍질로 만든 것이나 우시라 풀로 만든 것이나 문쟈 풀로 만든 것이나 빠밧쟈 풀로 만든 것으로, 안을 말아 넣어 묶은 것이다"라고 설한다. 껍질이나 우시라 풀이나 문쟈 풀이나 양털이나 빠밧쟈 풀을 가져와 양 끝을 넓게 벌리고 가운데를 눌러 오므려 묶은 뒤, 사자 가죽 등으로 감싸고 묶은 부분을 가려 발을 닦는 깔개처럼 앉기 위해 만든 좌석이라고 한다. 주석서에서 설한 바와 같다. "아래와 위가 넓고 가운데가 좁아 북 모양으로 묶은 것이다. 그것은 가운데를 사자나 호랑이 가죽으로 두르기도 한다. 여기에는 허용되지 않는 가죽이란 없다." '깔게 하고'라는 것은 구족계 받은 이나 받지 않은 이로 하여금 깔게 하는 것이다. 이에 대한 판별은 뒤에서 설할 것이다. '깔고'라는 것은 스스로 깔거나 하는 것이다.

๑๐๕๑. เนวุทฺธเรยฺยาติ ปญฺญตฺตฏฺฐานโต อุทฺธริตฺวา น ปฏิสาเมยฺย. น อุทฺธราเปยฺย วาติ อญฺเญน วา ตถา น การาเปยฺย. ตนฺติ มญฺจาทึ. ปกฺกมนฺโตติ เอตฺถ ‘‘โย ภิกฺขู’’ติ ลพฺภติ, มญฺจาทีนํ อตฺถตฏฺฐานโต ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส ถามปฺปมาเณน หตฺถํ ปสาเรตฺวา ขิตฺตปาสาณสฺส ปตนฏฺฐานํ อติกฺกมฺม คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส เลฑฺฑุปาตํ อติกฺกมนฺตสฺสา’’ติ.

1051. '치우지 않아야 한다'는 것은 펼쳐 놓은 곳에서 들어 올려 정리하지 않는 것이다. '치우게 하지 않아야 한다'는 것은 다른 이에게 그렇게 시키지 않는 것이다. '그것을'이란 침대 등을 말한다. '떠나가는'에 대해서는 여기서 '어떤 비구가'라는 말이 생략되어 있다. 침대 등을 펼쳐 놓은 곳에서 보통의 힘을 가진 남자가 힘껏 돌을 던져서 떨어진 거리를 지나쳐서 가는 것을 의미한다. 경전에서 "보통 남자가 돌을 던져 도달하는 거리를 지나쳐 가는 자"라고 설한 바와 같다.

๑๐๕๒. วสฺสิเก จตุโร มาเสติ อนฺโตวสฺสํ จาตุมาเส. สเจ เทโว น วสฺสตีติ เอตฺถ ‘‘กตฺถจิ ชนปเท’’ติ เสโส. เตเนว ‘‘สเจ’’ติ สาสงฺกมาห. ‘‘เยสุ ชนปเทสุ วสฺสกาเล น วสฺสติ, เตสุปิ จตฺตาโร มาเส นิกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติเยวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๐) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตถา จาปีติ เต จตฺตาโร มาเส อวสฺสนฺเตปิ.

1052. 우기 4개월 동안이란 안거 기간인 4개월을 말한다. '만약 비가 내리지 않는다면'이란 여기서 '어느 지방에서'라는 말이 생략된 것이다. 그래서 '만약'이라고 의구심을 나타내는 말을 한 것이다. 주석서에서는 "비가 오지 않는 지방일지라도 우기에는 4개월 동안 내놓아서는 안 된다"라고 하였다. '또한 그러하더라도'란 그 4개월 동안 비가 오지 않더라도 그러하다는 것이다.

๑๐๕๓. ยตฺถาติ [Pg.418] ยสฺมึ ลงฺกาทีปสทิเส เทเส. ยตฺถ อปเรปิ เหมนฺเต จตฺตาโร มาเส เทโว วสฺสติ, ตตฺถ อฏฺฐ มาเส อชฺโฌกาเส มญฺจาทึ ฐเปตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา. คิมฺหาเน ปน จตฺตาโร มาเส พหิ ฐเปตุํ วฏฺฏตีติ พฺยติเรกโต ทสฺเสติ.

1053. '어디서나'란 실론 섬과 같은 지역을 말한다. 거기서는 겨울 4개월 동안에도 비가 내리는데, 그런 곳에서는 8개월 동안 노지에 침대 등을 두어서는 안 된다는 구성이다. 반면 여름 4개월 동안에는 밖에 두어도 된다는 것을 반대 급부로 보여준다.

๑๐๕๔. นิวาสสฺมินฺติ รุกฺเข กุลาวกํ กตฺวา นิรนฺตรวาเส สติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยสฺมึ ปน ธุวนิวาเสน กุลาวเก กตฺวา วสนฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๐). กทาจิปีติ อโนวสฺสกาเลปิ.

1054. '거처에서'란 나무에 둥지를 틀어 끊임없이 거주하는 경우를 말한다. 주석서에서 "어느 곳에 상주하며 둥지를 틀고 살고 있다면"이라고 말한 바와 같다. '언제라도'란 비가 오지 않는 때라도 그러하다는 것이다.

๑๐๕๕-๖. สงฺฆิกํ ยํ กิญฺจิ มญฺจาทีติ โยชนา. สนฺถตํ ยทีติ อนาณตฺเตน ยทิ อตฺถตํ, ปญฺญตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยตฺถ กตฺถจิ ฐาเนติ รุกฺขมูลมณฺฑปอพฺโภกาสาทิมฺหิ ยตฺถ กตฺถจิ ฐาเน. เยน เกนจีติ สทฺธิวิหาริเกน วา อนฺเตวาสิเกน วา อญฺเญน วา. ภิกฺขุนาติ อุปสมฺปนฺเนน. โสติ ยสฺสตฺถาย ปญฺญตฺตํ, โส ภิกฺขุ.

1055-6. "승가의 어떤 침대 등이라도"라고 연결된다. "만약 깔려 있다면"이란 명령하지 않았는데 깔려 있는 경우를 말하며, '비치된 것'이라는 의미이다. "어느 곳에서나"란 나무 아래, 정자, 노지 등 어느 곳에서나를 뜻한다. "누구에 의해서든"이란 공주자나 수하 제자나 혹은 다른 이이다. "비구에 의해"란 구족계 받은 이를 말한다. '그는'이란 그것을 사용하기 위해 비치한 그 비구이다.

๑๐๕๗. ตนฺติ ตํ สงฺฆิกํ เวตฺตมญฺจาทึ. สนฺถราปิต-สทฺโท กตฺตุสาธโน, สนฺถริตุํ นิโยชกสฺเสว ภิกฺขุโนติ อตฺโถ.

1057. '그것을'이란 그 승가의 등나무 침대 등을 말한다. '깔게 한 자'라는 단어는 능동의 의미로, 깔도록 시킨 비구를 의미한다.

๑๐๕๘. ภิกฺขุนาติ เอตฺถ ‘‘อาณาปโก’’ติ วกฺขมานตฺตา อาณตฺเตน ภิกฺขุนา อุปสมฺปนฺเนนาติ ลพฺภติ. ตสฺเสวาติ อาณตฺติยา อาสนปญฺญาปกสฺส ตสฺเสว ภิกฺขุโน. ‘‘นิสีทตี’’ติ วจนสฺส อุปลกฺขณตฺตา อาคนฺตฺวา ถวิกํ วา จีวรํ วา ยํ กิญฺจิเทว ฐเปติ, ‘‘มยฺหเมว ภาโร’’ติ วา วทติ, ปญฺญาปโก มุจฺจตีติ คเหตพฺโพ.

1058. '비구에 의해'라는 것에서, 뒤에 '명령한 자'라고 언급되므로 명령을 한 구족계 받은 비구임을 알 수 있다. '그의'란 자리를 펴도록 명령한 바로 그 비구의 것이다. "앉다"라는 표현은 예시일 뿐이므로, 다른 이가 와서 가방이나 가사 등 무엇이든 내려놓거나 "이것은 내 책임이다"라고 말하면, (원래) 비치하게 한 자는 책임에서 벗어난다고 이해해야 한다.

๑๐๕๙-๖๐. อนาปุจฺฉาติ เอตฺถ ‘‘โย ภิกฺขุ วา สามเณโร วา อารามิโก วา ลชฺชี โหติ, อตฺตโน ปลิโพธํ [Pg.419] วิย มญฺญตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๓) อฏฺฐกถาย วุตฺตสรูปํ ยํ กญฺจิ อนาปุจฺฉาติ อตฺโถ. ‘‘ภิกฺขุ วา สามเณโร วา อารามิโก วา ลชฺชี โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๓) วุตฺตตฺตา อลชฺชึ อาปุจฺฉิตฺวา คนฺตุํ น วฏฺฏตีติ วทนฺติ. ‘‘มยํ คมิสฺสามา’’ติ วตฺวา อนุมติคหณํ อาปุจฺฉนํ นาม, ตํ อนาปตฺติยา กถํ องฺคํ โหตีติ เจ? คมนสฺส อนุมติยา ลทฺธตฺตา. ‘‘กปฺปํ ลภิตฺวา คนฺตพฺพ’’นฺติ วจนโต อนุมติทายเกน วตฺตาวตฺตํ สมฺปฏิจฺฉิตํ วิย โหตีติ ลทฺธกปฺปตฺตา เอวํ คจฺฉติ เจ, วฏฺฏติ. อนิยฺยาเตตฺวาติ นิยฺยาตนํ อกตฺวา วตฺตาวตฺตํ อปฺปฏิยาเทตฺวา, อสมฺปฏิจฺฉาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. วาเรติ ปทวาเร.

1059-60. '알리지 않고'라는 것에서, 주석서에 "비구나 사미나 사원 종사자가 부끄러움을 아는 자라면, 자신의 짐처럼 여긴다"라고 설한 그 성격의 사람 누구에게든 알리지 않는 것을 의미한다. "비구나 사미나 사원 종사자가 부끄러움을 아는 자여야 한다"고 했으므로, 부끄러움을 모르는 자에게는 알리고 가서는 안 된다고 말한다. "우리는 가겠다"라고 말하고 동의를 얻는 것이 알리는 것인데, 이것이 어떻게 범계가 되지 않는 요소가 되는가? 가는 것에 대한 동의를 얻었기 때문이다. "허락을 얻어 가야 한다"는 말에 따라, 동의를 해준 자가 관리의 책임을 인수한 셈이 되므로, 허락을 얻어 그렇게 간다면 괜찮다. '맡기지 않고'란 인계하지 않고 관리의 책임을 넘겨주지 않은 것, 즉 수락하게 하지 않은 것을 말한다. '방해한다'는 단어는 단계별 범계를 뜻한다.

๑๐๖๒. ตสฺมา ฐานาติ อตฺตนา ฐตฺวา อาณาปิตโภชนสาลโต. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘โภชนสาลโต นิกฺขมิตฺวา อญฺญตฺถ คจฺฉตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๑).

1062. 그러므로 그 장소로부터라는 것은 자신이 머물렀던 또는 명령받은 식당으로부터를 의미한다. 주석서에서 '식당에서 나와 다른 곳으로 간다'라고 말한 바와 같다.

๑๐๖๓. สงฺฆิเก สงฺฆิกสญฺญิเวมติกปุคฺคลิกสญฺญีนํ วเสน ติกปาจิตฺติยํ. ติกาตีเตนาติ อกุสลมูลตฺติกาทิโต สวาสนสมุจฺเฉทปฺปหานวเสน อติกฺกนฺเตน. ติกทุกฺกฏนฺติ ‘‘ปุคฺคลิเก สงฺฆิกสญฺญี, เวมติโก, ปุคฺคลิกสญฺญี อญฺญสฺส ปุคฺคลิเก อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๒) วจนโต ทุกฺกฏตฺตยํ โหติ.

1063. 승가의 물건에 대해 승가의 것이라는 인식, 의심, 개인의 것이라는 인식에 따라 세 가지 파치띠야가 성립한다. '세 가지를 초월하여'라는 것은 불선근의 세 가지 등으로부터 습기와 함께 완전히 끊어 버림으로써 초월한 것을 의미한다. '세 가지 둑까따'라는 것은 '개인의 물건에 대해 승가의 것이라는 인식, 의심, 다른 사람의 개인적인 것이라는 인식을 가진 자에게는 둑까따의 죄가 된다'는 말씀에 따라 세 가지 둑까따가 된다.

๑๐๖๔-๕. จิมิลิกํ นาม ปริกมฺมกตาย ภูมิยา ฉวิรกฺขนตฺถํ อตฺถริตพฺพปิโลติกํ. ตฏฺฏิกา นาม ตาลปณฺณาทีหิ กตตฏฺฏิกา. จมฺมํ สีหจมฺมาทิ. เสนาสนปริกฺขาเร อกปฺปิยจมฺมํ นาม นตฺถิ. ยถาห ‘‘อฏฺฐกถาสุ หิ เสนาสนปริโภเค ปฏิกฺขิตฺตจมฺมํ นาม น ทิสฺสติ, ตสฺมา [Pg.420] สีหจมฺมาทีนํ ปริหรเณเยว ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๒). อิมสฺส จ อฏฺฐกถาปาฐสฺส สารตฺถทีปนิยา (สารตฺถ. ฏี. ปาจิตฺติย ๓.๑๑๒) เอวํ อตฺโถ วณฺณิโต –

1064-5. 치밀리카(Cimilika)란 다듬어진 바닥의 표면을 보호하기 위해 까는 천 조각을 말한다. 땃띠까(Taṭṭikā)란 대추야자 잎 등으로 만든 매트를 말한다. 가죽은 사자 가죽 등을 의미한다. 처소의 비품 중에는 허용되지 않는 가죽이란 없다. 주석서들에서 '처소의 사용에 있어서 금지된 가죽은 보이지 않는다. 그러므로 사자 가죽 등을 몸에 지니는 것에서만 금지되는 것으로 이해해야 한다'라고 말한 바와 같다. 이 주석서 구절의 의미는 사라따디파니에서 다음과 같이 설명되었다.

‘‘สีหจมฺมาทีนํ ปริหรเณเยว ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ’’ติ อิมินา ‘‘น ภิกฺขเว มหาจมฺมานิ ธาเรตพฺพานิ สีหจมฺมํ พฺยคฺฆจมฺมํ ทีปิจมฺมํ, โย ธาเรยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ เอวํ วุตฺตาย ขนฺธกปาฬิยา อธิปฺปายํ วิภาเวติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘อนฺโตปิ มญฺเจ ปญฺญตฺตานิ โหนฺติ, พหิปิ มญฺเจ ปญฺญตฺตานิ โหนฺตี’’ติ (มหาว. ๒๕๕) อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ สิกฺขาปทสฺส ปญฺญตฺตตฺตา มญฺจปีเฐสุ อตฺถริตฺวา ปริโภโคเยว ปฏิกฺขิตฺโต, ภูมตฺถรณวเสน ปริโภโค ปน อปฺปฏิกฺขิตฺโตติ. ยทิ เอวํ ‘‘ปริหรเณเยว ปฏิกฺเขโป’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตนฺติ? ยถา ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว สพฺพํ ปาสาทปริโภค’’นฺติ (จูฬว. ๓๒๐) วจนโต ปุคฺคลิเกปิ เสนาสเน เสนาสนปริโภควเสน นิยมิตํ สุวณฺณฆฏาทิกํ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏมานมฺปิ เกวลํ อตฺตโน สนฺตกํ กตฺวา ปริภุญฺชิตุํ น วฏฺฏติ, เอวมิทํ ภูมตฺถรณวเสน ปริภุญฺชิยมานมฺปิ อตฺตโน สนฺตกํ กตฺวา ตํ ตํ วิหารํ หริตฺวา ปริภุญฺชิตุํ น วฏฺฏตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ปริหรเณเยว ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตนฺติ.

'사자 가죽 등을 몸에 지니는 것에서만 금지되는 것으로 이해해야 한다'는 이것으로, '비구들이여, 사자 가죽, 호랑이 가죽, 표범 가죽과 같은 큰 가죽들을 몸에 지녀서는 안 된다. 지니는 자에게는 둑까따의 죄가 된다'라고 이와 같이 설해진 칸다카 빠알리의 의도를 밝히고 있다. 이것은 '침대 안에도 깔려 있고, 침대 밖에도 깔려 있다'는 이 사건에서 학습계목이 제정되었으므로, 침대나 의자 위에 깔아서 사용하는 것만이 금지된 것이지, 바닥 깔개로서 사용하는 것은 금지되지 않았다는 뜻이다. 만약 그렇다면 '몸에 지니는 것에서만 금지된다'는 이 말은 왜 했는가? '비구들이여, 모든 궁전의 사용을 허용한다'는 말씀에 따라, 개인의 처소라도 처소의 비품으로서 규정된 황금 항아리 등을 사용하는 것이 허용되더라도, 그것을 오직 자신의 소유로 삼아 사용하는 것은 허용되지 않는 것처럼, 이와 같이 바닥 깔개로서 사용되는 것이라도 자신의 소유로 삼아 이 절 저 절로 가지고 다니며 사용하는 것은 허용되지 않는다는 것을 나타내기 위해 '몸에 지니는 것에서만 금지되는 것으로 이해해야 한다'라고 말한 것이다.

‘‘ผลก’’นฺติ อิมินา ปาฐาคตํ ผลกปีฐเมว ทสฺสิตํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ผลกปีฐํ นาม ผลกมยํ ปีฐ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๒). ปาทปุญฺฉนินฺติ กทลิวากาทีหิ กตํ ปาทปุญฺฉนิกํ. ภูมตฺถรณํ นาม จิมิลิกาย สติ ตสฺสา อุปริ, อสติ สุทฺธภูมิยํ อตฺถริตพฺพา กฏสารกาทิวิกติ. อุตฺตรตฺถรณํ นาม สงฺฆิกมญฺจปีฐาทีนํ อุปริ อตฺถริตพฺพปจฺจตฺถรณํ.

'판자'라는 이것으로 본문에 나온 판자로 된 의자를 나타낸 것이다. 주석서에서 '팔라까삐타(Phalakapīṭha)란 판자로 만든 의자를 말한다'라고 말한 바와 같다. 발을 닦는 것이란 바나나 줄기 등으로 만든 발 닦개이다. 바닥 깔개란 치밀리카가 있을 때는 그 위에, 없을 때는 맨바닥에 깔아야 하는 멍석 등의 종류이다. 덮개란 승가의 침대나 의자 등에 깔아야 하는 깔개를 말한다.

ปตฺตาธารกนฺติ [Pg.421] ปตฺตวลยาธารกํ. ตํ ยถาวุตฺตปริกฺขารํ. คจฺฉโตติ เลฑฺฑุปาตํ อติกฺกมฺม คจฺฉโต. สเจ ปน ทายเกหิ ทานกาเลเยว สหสฺสคฺฆนกมฺปิ กมฺพลํ ‘‘ปาทปุญฺฉนึ กตฺวา ปริภุญฺชถา’’ติ ทินฺนํ, ตเถว ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมา อิมํ มญฺจปีฐาทิเสนาสนมฺปิ ‘‘อพฺโภกาเสปิ ยถาสุขํ ปริภุญฺชถา’’ติ ทายเกหิ ทินฺนํ เจ, สพฺพสฺมิมฺปิ กาเล อพฺโภกาเส นิกฺขิปิตุํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ.

발우 받침이란 발우를 고정하는 받침대를 말한다. 그것은 앞에서 말한 비품이다. '가는 자'란 돌을 던져 닿을 거리(leḍḍupāta)를 지나서 가는 자를 말한다. 만약 보시자들이 보시할 때부터 수천 금의 가치가 있는 담요라도 '발 닦개로 삼아 사용하십시오'라고 주었다면, 그대로 사용하는 것이 마땅하다. 그러므로 이 침대나 의자 같은 처소 비품도 보시자들이 '노지에서도 마음대로 사용하십시오'라고 주었다면, 언제든지 노지에 내놓는 것이 마땅하다고 (스승들은) 말한다.

๑๐๖๖. อารญฺญเกนาปิ สเจ คนฺตพฺพํ โหติ, อโนวสฺสเก โนสติ มญฺจปีฐาทึ รุกฺขสฺมึ ลคฺเคตฺวา ยถาสุขํ คนฺตพฺพนฺติ โยชนา.

1066. 숲에 사는 비구라도 만약 가야 할 일이 생겼을 때, 비를 피할 곳이 없다면 침대나 의자 등을 나무에 걸어두고 마음 편히 가야 한다는 의미이다.

๑๐๖๗. อุปจิกาทีหีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน มูสิกา คหิตา. น ลุชฺชตีติ น นสฺสติ. ตํ สพฺพนฺติ มญฺจาทิกํ สกลํ.

1067. '흰개미 등'에서 '등'이라는 말로 쥐가 포함된다. '망가지지 않는다'는 것은 사라지지 않는다는 것이다. '그 모든 것'이란 침대 등의 전부를 말한다.

๑๐๖๘. อตฺตโน สนฺตเกติ อตฺตโน ปุคฺคลิเก มญฺจาทิวิสเย. รุทฺเธติ วุฑฺฒภิกฺขุนา วา อิสฺสราทีหิ วา ยกฺขสีหาทีหิ วา มญฺจาทิเก รุทฺเธ อชฺฌาวุตฺเถ, อภิภวิตฺวา คหิเตติ อตฺโถ. อาปทาสุปีติ พฺรหฺมจริยนฺตรายาทีสุ จ สนฺเตสุ. คจฺฉโต ภิกฺขุโน อนาปตฺตีติ โยชนา.

1068. '자신의 소유에서'란 자신의 개인적인 침대 등의 영역에서이다. '가로막힌'이란 연장자 비구나 권력자들, 혹은 야차나 사자 등에 의해 침대 등이 점유되거나 압도되어 취해진 것을 의미한다. '재난이 있을 때에도'란 범행의 장애 등이 있을 때를 말한다. '가는 비구에게는 죄가 없다'고 연결된다.

๑๐๖๙. กายวาจโต, กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐานํ กถินสมุฏฺฐานํ นาม. ปญฺญตฺตึ อชานิตฺวา สยํ อนุทฺธรนฺตสฺส กาเยน โหติ, อนาปุจฺฉนฺตสฺส วาจาย โหติ, ปญฺญตฺตึ ชานิตฺวา เอวํ อกโรนฺตสฺส สจิตฺตเกน เตเนว ทฺวเยน สมุฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพํ. เลฑฺฑุปาตาติกฺกโม กฺริยํ. มญฺจาทีนํ อนุทฺธรณาทิ อกฺริยํ.

1069. 신체와 말로부터, 그리고 신체와 말과 마음으로부터 일어나는 것을 가티나 사무따나(kathinasamuṭṭhāna)라고 한다. 규정을 알지 못하고 스스로 치우지 않는 자에게는 신체로 죄가 되고, 허락을 구하지 않는 자에게는 말로 죄가 되며, 규정을 알고서도 그렇게 하지 않는 자에게는 마음과 함께하는 그 두 가지(신체와 말)로 일어난다고 이해해야 한다. 돌을 던질 거리를 벗어나는 것은 유작(kriya)이고, 침대 등을 치우지 않는 것 등은 무작(akriya)이다.

ปฐมเสนาสนกถาวณฺณนา.

첫 번째 처소에 관한 이야기의 설명.

๑๐๗๐-๓. ภิสีติ [Pg.422] ปฐมสิกฺขาปเท วุตฺตปญฺจปฺปการา อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย ‘‘มญฺจกภิสิ วา ปีฐกภิสิ วา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๖) เอวํ ทสฺสิตภิสิ จ. ปจฺจตฺถรณํ นาม ปาวาโร โกชโว วา. ‘‘เอตฺตกเมว วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ‘อิทญฺจ อฏฺฐกถาสุ ตถาวุตฺตภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, อญฺญมฺปิ ตาทิสํ มญฺจปีเฐสุ อตฺถริตพฺพํ ปจฺจตฺถรณเมวา’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺต’’นฺติ (สารตฺถ. อฏฺฐ. ปาจิตฺติย ๓.๑๑๖) สารตฺถทีปนิยา ลิขิตํ. นิสีทนนฺติ นิสีทนจีวรํ.

1070-3. 비시(Bhisi, 쿠션)란 첫 번째 학습계목에서 설해진 다섯 가지 종류와 이 주석서에서 '침대용 쿠션 혹은 의자용 쿠션'이라고 이와 같이 나타낸 쿠션을 말한다. 깔개(Paccattharaṇa)란 겉옷(pāvāra)이나 털담요(kojava)를 말한다. 주석서들에서 '이만큼만 설해졌다'라고 하였다. '그리고 이것은 주석서들에서 그렇게 설해진 상태를 나타내기 위해 설해진 것이며, 그와 같은 다른 것도 침대와 의자 위에 깔아야 할 깔개일 뿐이다'라고 세 가지 간티파다(Gaṇṭhipada)에서 설해졌다고 사라따디파니에 기록되어 있다. 니시다나(Nisīdana)란 좌구(nisīdanacīvara)를 말한다.

ติณสนฺถาโร เอรกาทีนิ ติณานิ ทฺวีสุ ตีสุ ฐาเนสุ โคเปตฺวา กตสนฺถาโร. ปณฺณสนฺถาโร นาม นาฬิเกราทิปณฺเณ ตเถว โคเปตฺวา กตสนฺถาโร. สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา. ‘‘สพฺพจฺฉนฺนปริจฺฉนฺเน’’ติ อิทํ สหเสยฺยกถาย วุตฺตตฺถเมว.

풀 깔개란 에라까(eraka) 등의 풀을 두세 군데 묶어서 만든 깔개이다. 잎 깔개란 코코넛 잎 등을 그와 같이 묶어서 만든 깔개이다. '그곳에서 잔다'는 의미에서 잠자리(seyyā)이다. '모두 지붕이 있고 벽이 둘러쳐진 곳'이라는 이것은 함께 자는 것에 관한 이야기에서 설해진 의미와 같다.

ทสวิธํ เสยฺยนฺติ ทสวิธาสุ เสยฺยาสุ อญฺญตรนฺติ วุตฺตํ โหติ. สนฺถริตฺวาปิ วาติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, โส สนฺถราเปตฺวาปีติ อิมํ สมฺปิณฺเฑติ. วา-สทฺทํ ‘‘สยํ อนุทฺธริตฺวา’’ติ เอตฺถ ‘‘อนุทฺธริตฺวา วา’’ติ โยเชตฺวา ‘‘อนุทฺธราเปตฺวา วา’’ติ อยํ วิกปฺโป สงฺคยฺหติ. ตํ เสยฺยํ.

'열 가지 종류의 침구'란 열 가지 침구 중의 어느 하나라는 뜻이다. '깔아 놓고서도'에서 '도(pi)'라는 단어는 포함하는 의미로, '깔게 하고서도'라는 의미를 포함한다. '또는(vā)'이라는 단어를 '직접 치우지 않고서'라는 구절에 '치우지 않거나(anuddharitvā vā)'라고 연결하여 '치우게 하지 않거나(anuddharāpetvā vā)'라는 대안이 포함된다. 그것이 침구이다.

อารามสฺสูปจารนฺติ ‘‘อปริกฺขิตฺตสฺส อุปจาโร นาม เสนาสนโต ทฺเว เลฑฺฑุปาตา’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ อุปจารมาห. อสฺสาติ วิหารสฺส ปริกฺขิตฺตสฺส.

사원의 근처(Ārāmassūpacāra)란 '울타리가 없는 경우 처소로부터 흙덩이를 두 번 던질 만한 거리'라고 주석서에서 언급된 근처를 말한다. '그것의(Assa)'란 울타리가 있는 사원의 것이다.

๑๐๗๔. อุภเยสนฺติ เสนาสนเสยฺยานํ. อนฺโตคพฺเภ สนฺถริตฺวา คจฺฉโตติ สมฺพนฺโธ.

1074. 양자(Ubhayesaṃ)란 처소와 침상을 말한다. '방 안에 펴놓고 간다'는 것과 연결된다.

๑๐๗๕. อุปจาเร วิหารสฺสาติ เอตฺถ วิหาโร นาม อนฺโตคพฺภาทิสพฺพปริจฺฉนฺนคุตฺตเสนาสนํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘วิหาโรติ อนฺโตคพฺโภ วา อญฺญํ วา สพฺพปริจฺฉนฺนํ คุตฺตเสนาสนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๗). ตตฺถ อุปจาโร นาม [Pg.423] ตํสมีปํ ฐานํ. ยถาห ‘‘อุปจาเรติ ตสฺส พหิ อาสนฺเน โอกาเส’’ติ. มณฺฑโป นาม ปริจฺฉนฺนาปริจฺฉนฺนสนฺนิปาตมณฺฑโป. ยถาห ‘‘มณฺฑเป วาติ อปริจฺฉนฺเน ปริจฺฉนฺเน วาปิ พหูนํ สนฺนิปาตมณฺฑเป’’ติ. อาทิ-สทฺเทน อุปฏฺฐานสาลารุกฺขมูลานิ สงฺคหิตานิ. อุปฏฺฐานสาลา นาม อคุตฺตา โภชนสาลา. ยถาห ‘‘อุปฏฺฐานสาลายํ วาติ โภชนสาลายํ วา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๗). อคุตฺตตา จ ‘‘ฐานสฺส อคุตฺตตายา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๗) อฏฺฐกถาวจนโต เวทิตพฺพาติ.

1075. 사원의 근처(Upacāre vihārassā)에서 '사원(vihāra)'이란 방(antogabbha) 등을 포함하여 모두 사방이 막히고 보호된 처소를 말한다. 주석서에서 '사원이란 방이거나 혹은 사방이 막히고 보호된 다른 처소임을 알아야 한다'라고 한 것과 같다. 거기서 '근처(upacāra)'란 그 근처의 장소를 말한다. '근처란 그것의 바깥 가까운 공간이다'라고 한 것과 같다. '만다파(maṇḍapo)'란 사방이 막혔거나 막히지 않은 집회용 만다파를 말한다. '만다파에서란 사방이 막히지 않았거나 혹은 막혔더라도 많은 이들이 모이는 만다파이다'라고 한 것과 같다. '등(ādi)'이라는 단어에는 시공당(upaṭṭhānasālā)과 나무 아래가 포함된다. 시공당이란 보호되지 않은 식당을 말한다. '시공당에서란 식당에서이다'라고 한 것과 같다. 또한 '장소가 보호되지 않았기 때문'이라는 주석서의 말에 따라 보호되지 않았음을 알아야 한다.

๑๐๗๖. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘สงฺฆิเก สงฺฆิกสญฺญี, เวมติโก, ปุคฺคลิกสญฺญี’’ติ วารตฺตเย ปาจิตฺติยตฺตยํ วุตฺตํ. ทสวตฺถูสุ ภวํ ตทนฺโตคธตฺตาติ ทสวตฺถุกํ, ทสนฺนํ วา วตฺถุ ทสวตฺถุ, ตํเยว ทสวตฺถุกนฺติ ภิสิอาทิกํ อญฺญตรํ เสยฺยาภณฺฑํ. ตสฺสาติ สนฺถารกสฺส. ‘‘ปุคฺคลิเก สงฺฆิกสญฺญี, เวมติโก, ปุคฺคลิกสญฺญี อญฺญสฺส ปุคฺคลิเก อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๗) ติกทุกฺกฏํ ทีปิตํ.

1076. 세 가지 파치띠야(Tikapācittiya)가 언급되었다는 것은 '승가의 것이라고 인식함, 의심함, 개인의 것이라고 인식함'이라는 세 가지 경우에 대해 세 가지 파치띠야가 언급된 것이다. '열 가지 물품(dasavatthu)에 속하므로'라는 것은 열 가지 물품으로 된 것, 혹은 열 가지 종류의 물품을 의미하며, 그것은 깔개(bhisi) 등과 같은 침상 도구 중 하나를 뜻한다. '그것의(tassa)'란 바닥에 펴는 깔개(santhāraka)의 것이다. '개인의 것을 승가의 것으로 인식하거나, 의심하거나, 개인의 것으로 인식하면서 다른 이의 개인적인 물건에 대해 [수행하면] 돌길라(dukkaṭa)가 된다'라고 하여 세 가지 돌길라가 설명되었다.

๑๐๗๗. อุทฺธริตฺวาติ อตฺถตเสยฺยํ ยถา อุปจิกาหิ น ขชฺชติ, ตถา ปฏิสาเมตฺวา, ‘‘คจฺฉโต’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อญฺเญน วุทฺธภิกฺขุอิสฺสราทินา. ปลิพุทฺเธติ เสนาสเน ปริพุทฺเธ นิวาริเต.

1077. 치우고(Uddharitvā)란 펼쳐진 침상을 흰개미 등이 먹지 않도록 정리해 두고서라는 뜻이며, '가는 자의'라는 말과 연결된다. '다른 이에 의해'란 선임 비구(vuddhabhikkhu)나 권한이 있는 자 등에 의해서이다. '점유된(palibuddha)'이란 처소가 사용 중이거나 제한된 것을 말한다.

๑๐๗๘. สาเปกฺโขว จ คนฺตฺวาติ ‘‘อชฺเชว คนฺตฺวา อิทํ ปฏิสาเมสฺสามี’’ติ อเปกฺขาสหิโตว คามนฺตราทึ คนฺตฺวา. ยถาห ‘‘อชฺเชว อาคนฺตฺวา ปฏิชคฺคิสฺสามี’ติ เอวํ สาเปกฺโข นทีปารํ วา คามนฺตรํ วา คนฺตฺวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๘). ตตฺถ ฐตฺวาติ คตฏฺฐาเน ฐตฺวา, ตโต พหิ คจฺฉามีติ จิตฺเต อุปฺปนฺเนติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘ยตฺถสฺส คมนจิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺเถว ฐิโต’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๘). ตํ ปุจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ เสยฺยํ [Pg.424] กญฺจิ เปเสตฺวา อาปุจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘กญฺจิ เปเสตฺวา อาปุจฺฉตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๑๘). เอตฺถ จ ปุริมสิกฺขาปเท มญฺจาทีนํ ปญฺญตฺตฏฺฐานโต อนฺโตวิหาเร วา โหตุ พหิ วา, เลฑฺฑุปาตาติกฺกเมน, อิธ อุปจาราติกฺกเมน ปาจิตฺติยนฺติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

1078. 관심을 가지고 간다(Sāpekkhova ca gantvā)는 것은 '오늘 바로 가서 이것을 정리하겠다'라는 관심을 가지고 마을 밖 등으로 간 것을 말한다. '오늘 바로 돌아와서 돌보겠다라고 이처럼 관심을 가지고 강 건너나 마을 밖으로 가서'라고 한 것과 같다. '거기에 서서(tattha ṭhatvā)'란 간 곳에 서서, '그곳에서 더 멀리 가겠다'라는 마음이 일어난 때를 말한다. '그의 가는 마음이 일어난 바로 그곳에 서서'라고 한 것과 같다. '그것을 요청한다(taṃ pucchati)'와 연결된다. 그 침상에 대해 누군가를 보내어 허락을 구한다는 뜻이다. '누군가를 보내어 묻는다'라고 한 것과 같다. 그리고 여기서 앞의 학습계(purimasikkhāpada)에서는 침대(mañca) 등이 놓인 장소로부터 사원 내부이든 외부이든 흙덩이를 던질 만한 거리(leḍḍupāta)를 넘었을 때이고, 여기서는 근처(upacāra)를 넘었을 때 파치띠야가 된다는 차이점을 알아야 한다.

อพฺโภกาสมฺหิ มญฺจาทึ, วิหาเร เสยฺยมตฺตกํ;

หิตฺวา วชนฺตสฺส โทโส, เลฑฺฑุปาตูปจารโตติ.

노지에서는 침대 등을, 사원에서는 침구만을, 남겨두고 떠나는 자의 허물은 흙덩이 던질 거리와 근처에 의해서이다.

ทุติยเสนาสนกถาวณฺณนา.

두 번째 처소에 관한 설명의 주석.

๑๐๗๙. โย ภิกฺขุ สงฺฆิกาวาเส ปุพฺพุปคตํ ภิกฺขุํ ชานํ อนุปขชฺช เสยฺยํ กปฺเปยฺย เจ, อสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนา. ปุพฺพุปคโต นาม วสฺสคฺเคน ปาเปตฺวา ทินฺนํ เสนาสนํ คเหตฺวา วสนฺโต. ชานนฺติ ‘‘อนุฏฺฐาปนีโย อย’’นฺติ ชานนฺโต. อนุฏฺฐาปนียา นาม วุทฺธาทโย. ยถาห ปทภาชเน ‘‘ชานาติ นาม วุฑฺโฒติ, คิลาโนติ, สงฺเฆน ทินฺโนติ ชานาตี’’ติ (ปาจิ. ๑๒๑). อนุปขชฺชาติ อนุปวิสิตฺวา, ตสฺส ปฐมํ ปญฺญตฺตํ มญฺจาทีนํ อาสนฺนตรํ วกฺขมานลกฺขณํ อุปจารํ ปวิสิตฺวาติ อตฺโถ. เสยฺยํ กปฺเปยฺยาติ ทสวิธาสุ เสยฺยาสุ อญฺญตรํ อตฺถริตฺวา สยนํ กเรยฺย, นิปชฺเชยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. วกฺขติ จ ‘‘ทสสฺวญฺญตรํ เสยฺย’’นฺติอาทิ. ‘‘นิสชฺชํ วา’’ติ เสโส. ยถาห ปทภาชเน ‘‘อภินิสีทติ วา อภินิปชฺชติ วา’’ติ.

1079. 어떤 비구가 승가의 처소에서 먼저 자리 잡은 비구인 줄 알면서도 비집고 들어가 침상을 마련하면, 그 비구에게 파치띠야가 된다는 구성이다. '먼저 자리 잡은 자(pubbupagata)'란 법납에 따라 배정된 처소를 받아 머물고 있는 자를 말한다. '알면서(jānaṃ)'란 '이분은 일어나게 해서는 안 되는 분이다'라고 아는 것이다. '일어나게 해서는 안 되는 분'이란 어른 스님 등을 말한다. 단어 해석(padabhājane)에서 '안다는 것은 어른이라거나, 병들었다거나, 승가에 의해 [처소가] 주어졌음을 아는 것이다'라고 한 것과 같다. '비집고 들어가(anupakhajja)'란 안으로 들어가서, 그가 먼저 마련한 침대 등에 아주 가깝게 다가가는 것으로서 나중에 설명할 특징인 근처(upacāra)에 들어가는 것을 의미한다. '침상을 마련한다(seyyaṃ kappeyya)'란 열 가지 종류의 침상 중 하나를 펴서 잠자리를 만들거나 눕는 것을 말한다. 뒤에서 '열 가지 중 어느 하나의 침상' 등을 설명할 것이다. '혹은 앉는 것(nisajjaṃ vā)'도 포함된다. 단어 해석에서 '앉거나 눕는다'라고 한 것과 같다.

๑๐๘๐-๒. อุทฺทิฏฺฐมตฺถํ นิทฺทิสิตุกาโม ปฐมํ ‘‘อนุปขชฺชเสยฺยํ กปฺเปยฺยา’’ติ เอตฺถ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปาทโธวนปาสาณา…เป… ทุกฺกฏ’’นฺติ. เสนาสนํ ปวิสนฺตสฺส ภิกฺขุโน ปาทโธวนปาสาณา ยาว ตํ มญฺจํ วา ปีฐํ วา นิกฺขมนฺตสฺส [Pg.425] ปน มญฺจปีฐโต ยาว ปสฺสาวฏฺฐานํ, เอตฺถนฺตเร ตุ ยํ ฐานํ, อิทเมว อุปจาโรติ วุจฺจตีติ โยชนา. ตตฺถ อุปจาเรติ โยชนา. พาเธตุกามสฺสาติ ‘‘ยสฺส สมฺพาโธ ภวิสฺสติ, โส ปกฺกมิสฺสตี’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนจิตฺตสฺส. สยนฺติ เอตฺถาติ วิคฺคโห.

1080-2. 제시된 의미를 설명하고자 먼저 '비집고 들어가 침상을 마련하면'이라는 대목의 판별을 보여주기 위해 '발 씻는 돌... (중략) ...돌길라'라고 하였다. 처소에 들어가는 비구에게는 발 씻는 돌로부터 그 침대나 의자까지, 나가는 비구에게는 침대나 의자로부터 소변보는 곳까지, 그 사이의 장소를 바로 근처(upacāra)라고 부른다는 구성이다. 거기서 근처에 대한 구성이다. '괴롭히고자 하는 자(bādhetukāma)'란 '비좁게 느껴지면 그가 떠날 것이다'라고 이와 같은 마음이 일어난 자를 말한다. '거기서 스스로(sayanti ettha)'라는 분석이다.

๑๙๘๓. ‘‘ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ อุทฺเทสโต วุตฺตํ นิทฺทิสิตุมาห ‘‘นิสีทนฺตสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ตถา อนุปขชฺช อตฺถตาย เสยฺยาย. ‘‘ปาจิตฺติยทฺวย’’นฺติ อิทํ ‘‘ทฺเวปิ กโรนฺตสฺสา’’ติ อิมํ ปจฺฉิมวิกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปุริมวิกปฺปทฺวเย ปน ‘‘นิสีทนฺตสฺส วา ปาจิตฺติยํ, นิปชฺชนฺตสฺส วา ปาจิตฺติย’’นฺติ วตฺตพฺพํ. อิมสฺมึ วิกปฺปตฺตเย ปจฺเจกํ ‘‘ติกปาจิตฺติยํ ติกทุกฺกฏ’’นฺติ อุภยสฺสาปิ วตฺตพฺพตา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. กถํ? สงฺฆิเก สงฺฆิกสญฺญี, เวมติโก, ปุคฺคลิกสญฺญี นิสชฺชํ กปฺเปติ, ปาจิตฺติยนฺติ นิสชฺชาย ติกปาจิตฺติยํ, เอวํ เสยฺยาย ติกปาจิตฺติยํ, อุภยตฺถ ติกปาจิตฺติยทฺวยนฺติ เอวํ วิกปฺปทฺวเย ทฺวาทส ปาจิตฺติยานิ. ปุคฺคลิเก สงฺฆิกสญฺญี, เวมติโก, ปุคฺคลิกสญฺญี อญฺญสฺส ปุคฺคลิเก นิสชฺชํ กปฺเปติ, ทุกฺกฏนฺติ นิสชฺชาย ติกทุกฺกฏํ, เอวํ เสยฺยาย ติกทุกฺกฏํ, อุภยตฺถ ติกทุกฺกฏทฺวยนฺติ ทฺวาทส ทุกฺกฏานิ จ เวทิตพฺพานิ.

1983. '파치띠야이다'라고 개요에서 언급된 것을 설명하기 위해 '앉는 자에게' 등을 말하였다. '거기서'란 그처럼 비집고 들어가 펴진 침상에서이다. '두 가지 파치띠야'라는 것은 '두 가지 모두를 행하는 자에게'라는 이 마지막 경우를 염두에 두고 한 말이다. 앞의 두 가지 경우에서는 '앉는 자에게 파치띠야이거나, 혹은 눕는 자에게 파치띠야이다'라고 말해야 한다. 이 세 가지 경우에서 각각 '세 가지 파치띠야와 세 가지 돌길라'라고 양쪽 모두 말해야 함이 주석서에 언급되어 있다. 어떻게 그러한가? 승가의 것을 승가의 것으로 인식하거나, 의심하거나, 개인의 것으로 인식하면서 앉는 자리를 마련하면 파치띠야이니, 앉는 것에 대해 세 가지 파치띠야가 있고, 이와 같이 침상에 대해서도 세 가지 파치띠야가 있어, 양쪽 모두에 대해 '두 가지의 세 가지 파치띠야'이므로 이와 같이 두 가지 경우에 12가지 파치띠야가 된다. 개인의 것을 승가의 것으로 인식하거나, 의심하거나, 개인의 것으로 인식하면서 다른 이의 개인적인 물건에 앉는 자리를 마련하면 돌길라이니, 앉는 것에 대해 세 가지 돌길라가 있고, 이와 같이 침상에 대해서도 세 가지 돌길라가 있어, 양쪽 모두에 대해 '두 가지의 세 가지 돌길라'이므로 12가지 돌길라가 있음을 알아야 한다.

๑๐๘๔. กโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘นิสีทนาทิ’’นฺติ ปกรณโต ลพฺภติ. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘สงฺฆิเก สงฺฆิกสญฺญี, เวมติโก, ปุคฺคลิกสญฺญี’’ติ วิกปฺปตฺตเย ติกปาจิตฺติยํ ปาฬิยํ (ปาจิ. ๑๒๒) วุตฺตํ. เอวํ ปุคฺคลิเกปิ ติกทุกฺกฏํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปุคฺคเล ติกทุกฺกฏ’’นฺติ. อิมินา ยถาวุตฺตปาจิตฺติยทุกฺกฏานิ สามญฺเญน ติเก ปกฺขิปิตฺวา เอวํ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพํ.

1084. ‘행하는 자에게’라는 말은 여기 문맥상 ‘앉는 것 등’을 의미한다. ‘세 가지 파치티야가 설해졌다’는 것은 ‘상가 소유물에 대해 상가 소유라는 인식이 있을 때, 의심이 갈 때, 개인 소유라는 인식이 있을 때’라는 세 가지 경우에 대해 파치티야가 팔리(비구 파치티야 122)에 설해졌다는 것이다. 이와 같이 개인 소유물에 대해서도 세 가지 둑카타가 설해졌다. 그래서 ‘개인 소유물에 대해 세 가지 둑카타’라고 말한 것이다. 이로써 앞서 언급된 파치티야와 둑카타 죄들을 일반적으로 삼조(tika)에 포함시켜 이와 같이 설한 것으로 알아야 한다.

๑๐๘๕-๖. ‘‘วุตฺตูปจาร’’นฺติอาทิคาถาทฺวเย [Pg.426] วิหารสฺส วุตฺตูปจารํ มุญฺจิตฺวา อุปจาเร วา อพฺโภกาเสปิ วา สนฺถรโตปิ วา สนฺถราปยโตปิ วา ตตฺถ นิสีทโต วา ทุกฺกฏํ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพตฺเถว ตสฺส นิวาโส วาริโตติ โยชนา. ตตฺถ วิหารสฺสาติ ยถาวุตฺตเสนาสนสฺส. อุปจาเรติ อวิทูเร. อพฺโภกาเสติ ตสฺส เสนาสนสฺส นจฺจาสนฺเน องฺคณปฺปเทเส.

1085-6. ‘설해진 경계’ 등으로 시작하는 두 게송에서, 사원에 대해 설해진 경계를 제외하고, 사원의 경계나 혹은 노지에서라도 침구 등을 펴거나 펴게 하거나, 거기 앉는 자에게 둑카타가 설해졌다. 거기서 모든 장소에서 그의 거주가 금지되었다는 것이 문맥의 연결이다. 거기서 ‘사원의’라는 것은 앞서 말한 처소를 의미한다. ‘경계에서’라는 것은 멀지 않은 곳을 말한다. ‘노지에서’라는 것은 그 처소에서 너무 가깝지 않은 뜰 구역을 말한다.

นิสีทโต วาติ วาคฺคหเณน นิปชฺชโต วา ทฺเวปิ กโรนฺตสฺส วาติ สงฺคณฺหาติ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘อภินิสีทติ วา อภินิปชฺชติ วา, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๒๒). ตตฺถาติ ตสฺมึ ปุพฺพูปคตสฺส ปตฺเต เสนาสเน. สพฺพตฺเถวาติ ยถาวุตฺตูปจารโต อนฺโต จ พหิ จ อนฺตมโส อชฺโฌกาเสปีติ สพฺพตฺเถว. ตสฺสาติ อนตฺตมนสฺส อนุปขชฺช เสยฺยํ กปฺปยโต ตสฺส วิสภาคปุคฺคลสฺส. นิวาโส วาริโต ปรวิเหฐเกน สหวาสสฺส มหานตฺถกรตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เอวรูเปน หิ วิสภาคปุคฺคเลน เอกวิหาเร วา เอกงฺคเณ วา วสนฺเตน อตฺโถ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพตฺเถวสฺส นิวาโส วาริโต’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๒๒).

‘앉는 자’라는 말에 ‘혹은’이라는 단어를 사용함으로써 눕는 자 혹은 두 가지를 모두 행하는 자를 포함한다. 팔리에서 ‘위에 앉거나 위에 누우면 둑카타 죄가 된다’(파치티야 122)라고 설한 바와 같다. ‘거기서’라는 것은 먼저 온 이에게 배정된 그 처소에서를 말한다. ‘모든 장소에서’라는 것은 앞서 언급한 경계의 안팎과 심지어 노지까지 포함한 모든 곳을 의미한다. ‘그의’라는 것은 기분이 상한 상태에서 밀어붙여 잠자리를 잡는 그 성격이 맞지 않는 사람을 의미한다. 다른 이를 괴롭히는 자와 함께 사는 것은 큰 해로움이 되기 때문에 거주가 금지되었다는 뜻이다. 주석서에서 ‘이와 같이 성격이 맞지 않는 사람과 한 방이나 한 뜰에서 사는 것은 이익이 없으므로, 모든 장소에서 그의 거주가 금지되었다’(파치티야 주석서 122)라고 설한 바와 같다.

๑๐๘๗. ‘‘สีตาทิอุปปีฬิตสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท, สีตาทีหิ อุปปีฬิตสฺส พาธิตสฺสาติ อตฺโถ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘อุณฺเหน วา’’ติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. ยถาห ‘‘สีเตน วา อุณฺเหน วา ปีฬิโต ปวิสตี’’ติ. เอตฺถ อาปทา นาม พหิ สยนฺตสฺส ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตรายาปชฺชนํ.

1087. ‘추위 등에 괴로움을 겪는’이라는 단어의 분해는, 추위 등에 의해 괴롭힘을 당하거나 장애를 겪는다는 뜻이다. ‘등’이라는 단어로 ‘더위 혹은’ 등을 포함한다. ‘추위나 더위로 인해 고통받아 들어간다’라고 설한 바와 같다. 여기서 재난이란 밖에서 자는 자에게 생명이나 청정수행에 장애가 발생하는 것을 말한다.

๑๐๘๘. อิทํ สิกฺขาปทํ ทุกฺขเวทนํ โหตีติ โยชนา.

1088. 이 학습계목은 괴로운 느낌(고수)에 관한 것이라는 연결이다.

อนุปขชฺชกถาวณฺณนา.

밀어붙임(anupakhajja)에 대한 설명.

๑๐๘๙. นิกฺกฑฺเฒยฺยาติ [Pg.427] นีหเรยฺย. นิกฺกฑฺฒาเปยฺย วาติ นีหราเปยฺย วา.

1089. ‘내쫓는다면’은 밖으로 내보내는 것을 말한다. ‘내쫓게 한다면’은 밖으로 내보내게 하는 것을 말한다.

๑๙๙๐. พหู ภูมิโย วาลิกาตลสงฺขาตา ยสฺส โส พหุภูโม, ปาสาโท. สมาสนฺตวิธิวเสน ‘‘พหุภูโม’’ติ วุจฺจติ.

1990. 모래 바닥으로 일컬어지는 많은 층을 가진 것을 다층 건물, 즉 전각이라 한다. 복합어 형성의 원리에 따라 ‘다층 건물(bahubhūmo)’이라 불린다.

๑๐๙๑. ฐเปตฺวา ฐเปตฺวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน คตินิวตฺตึ กตฺวา กตฺวา.

1091. ‘멈추고 멈추고’라는 것은 그 장소 장소마다 가던 것을 멈추는 행위를 거듭하는 것이다.

๑๐๙๒. อยํ นโยติ ‘‘นิกฺขมา’ติ เอกวจเนน คจฺฉนฺเต อเนเกปิ ทฺวารโกฏฺฐเก อติกฺกนฺเต อาณาปกสฺส เอกาว อาปตฺติ โหติ, ฐิตฏฺฐานโต ฐตฺวา ฐตฺวา นีหรนฺตสฺส ทฺวารโกฏฺฐคณนาย โหตี’’ติ อยํ นโย. อาณตฺติยา ขเณเยวาติ ‘‘อิมํ นิกฺกฑฺฒาหี’’ติ อาณตฺติกฺขเณเยว.

1092. 이 이치는 다음과 같다. ‘나가라’고 한 번의 말로 갈 때, 여러 문루를 지나더라도 명령한 자에게는 오직 한 번의 죄가 된다. 그러나 머물러 있는 장소마다 멈추고 멈추며 내보낼 때는 문루의 수에 따라 죄가 된다는 것이 이 이치이다. ‘명령하는 순간에 바로’라는 것은 ‘이 사람을 내쫓아라’라고 명령하는 그 찰나를 말한다.

๑๐๙๓. เอกาวาติ เอตฺถ ‘‘ปาจิตฺติ โหตี’’ติ วตฺตพฺโพ. พหุกานิ เจติ เอตฺถ ‘‘ทฺวารานี’’ติ วตฺตพฺพํ, อติกฺกาเมตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอตฺตเก ทฺวารโกฏฺฐเก อติกฺกมาเปตฺวา นิกฺกฑฺฒาหี’’ติ จ ‘‘ยาว ปริยนฺตทฺวารโกฏฺฐกา นิกฺกฑฺฒาหี’’ติ จ ‘‘พหู ทฺวารโกฏฺฐเก อติกฺกาเมตฺวา นิกฺกฑฺฒาหี’’ติ จ อาณตฺตตฺตา พหู ทฺวารโกฏฺฐเก อติกฺกาเมตฺวา สเจ นิกฺกฑฺฒตีติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจ ปน เอตฺตกานิ ทฺวารานิ นิกฺกฑฺฒาหี’ติ วา ‘ยาว มหาทฺวารํ, ตาว นิกฺกฑฺฒาหี’ติ วา เอวํ นิยเมตฺวา อาณตฺโต โหติ, ทฺวารคณนาย ปาจิตฺติยานี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๒๖). พหูนิ ปาจิตฺติยานิ โหนฺตีติ โยชนา.

1093. ‘하나’라는 것에는 ‘파치티야가 된다’는 말이 보충되어야 한다. ‘많다’라는 것에는 ‘문들이’라는 말이 보충되어야 하며, ‘지나가게 한다’와 연결된다. ‘이만큼의 문루를 지나게 해서 내쫓아라’, ‘마지막 문루까지 내쫓아라’, ‘많은 문루를 지나게 해서 내쫓아라’라고 명령했기 때문에, 많은 문루를 지나쳐서 만약 내쫓는다면 [문루의 수에 따라 죄가 된다]는 뜻이다. 주석서에서 ‘만약 이만큼의 문들을 내쫓아라 혹은 큰 대문까지 내쫓아라라고 이처럼 한정하여 명령을 받았다면, 문의 수에 따라 파치티야 죄들이 된다’(파치티야 주석서 126)라고 설한 바와 같다. 여러 파치티야가 된다는 것이 문맥의 연결이다.

๑๐๙๔. อุปฏฺฐานสาลาทีติ เอตฺถ นิสฺสกฺกตฺเถ ปจฺจตฺตวจนโต อุปฏฺฐานสาลาทิโตติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. ‘‘อุปจารโต’’ติ [Pg.428] อิมินา สมานาธิกรณตฺตา วิหารสฺส อุปฏฺฐานสาลาทิโต อุปจารโตติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห คณฺฐิปเท ‘‘อุปจาโร นาม อุปฏฺฐานสาลาทิมตฺตเมวา’’ติ. กาเยนปิ วาจายปิ ตถา นิกฺกฑฺฒเน จ ทุกฺกฏนฺติ วกฺขมาเนน สห โยชนา. ตสฺสาติ อุปสมฺปนฺนสฺส. อาทิ-สทฺเทน มณฺฑปาทโย คหิตา. ยถาห ‘‘วิหารสฺส อุปจารา วา อุปฏฺฐานสาลาย วา มณฺฑปา วา รุกฺขมูลา วา อชฺโฌกาสา วา นิกฺกฑฺฒติ วา นิกฺกฑฺฒาเปติ วา, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๒๗). ‘‘วาจายา’’ติ อิมินา ‘‘นิกฺขมา’’ติ จ ‘‘อิมํ นิกฺกฑฺฒาหี’’ติ อาณาปนญฺจ คหิตํ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา เอเกน ปโยเคน เอกาปตฺติ, นานาปโยเคสุ ปโยคคณนาย, ทฺวารคณนาย วา โหตีติ วุตฺตเมว ปการํ อุปสํหรติ.

1094. ‘공양청 등’이라는 말은 여기서 탈격의 의미를 가진 주격 형태로 쓰였으므로, ‘공양청 등으로부터’라는 뜻으로 취해야 한다. ‘경계로부터’라는 말과 동격이므로, 사원의 공양청 등으로부터의 경계에서라고 말한 것이다. 간티파다에서 ‘경계란 공양청 등의 주변을 의미할 뿐이다’라고 설한 바와 같다. 신체로든 말로든 그와 같이 내쫓는 경우에 둑카타가 된다는 앞으로 말할 내용과 연결된다. ‘그의’라는 것은 구족계 비구를 말한다. ‘등’이라는 단어로 정자 등을 포함한다. ‘사원의 경계나 공양청이나 정자나 나무 아래나 노지에서 내쫓거나 내쫓게 하면 둑카타 죄가 된다’(파치티야 127)라고 설한 바와 같다. ‘말로써’라는 말로 ‘나가라’는 말과 ‘이 사람을 내쫓아라’는 명령을 포함한다. ‘그와 같이’라는 말로, 한 번의 시도에는 한 번의 죄가 되고, 여러 번의 시도에는 시도의 횟수나 문의 숫자에 따라 죄가 된다는 앞서 언급한 방식을 요약한다.

๑๐๙๕. ‘‘ตถา’’ติ อิทํ ‘‘อิตรํ นิกฺกฑฺฒนฺตสฺส ทุกฺกฏ’’นฺติ อิมินาปิ โยเชตพฺพํ. ยถา วิหารูปจารโต อุปฏฺฐานสาลาทิโต อุปสมฺปนฺนํ นิกฺกฑฺฒนฺตสฺส, นิกฺกฑฺฒาเปนฺตสฺส จ ทุกฺกฏํ โหติ, ตถา อนุปสมฺปนฺนสฺส วิหารโต จ วิหารูปจารโต จ นิกฺกฑฺฒนาทึ กโรนฺตสฺส ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ โหตีติ อตฺโถ. ตถา วิหารสฺสูปจารา วา วิหารา วา สพฺเพสมฺปิ ปริกฺขารํ นิกฺกฑฺฒนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. สพฺเพสนฺติ อุปสมฺปนฺนานุปสมฺปนฺนานํ. ปริกฺขารนฺติ อนฺตมโส รชนฉลฺลิปิ สงฺคยฺหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺตมโส รชนฉลฺลิมฺปี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๒๖).

1095. ‘그와 같이’라는 것은 ‘다른 이를 내쫓는 자에게 둑카타’라는 말과도 연결되어야 한다. 사원 경계나 공양청 등으로부터 구족계 비구를 내쫓거나 내쫓게 하는 자에게 둑카타가 되듯이, 이와 같이 사원이나 사원 경계로부터 구족계 받지 않은 자를 내쫓는 등의 행위를 하는 비구에게 둑카타가 된다는 뜻이다. 이와 같이 사원 경계나 사원에서 모든 이들의 소지품을 내쫓는 자에게 둑카타가 된다는 연결이다. ‘모든 이들의’란 구족계 비구와 구족계 받지 않은 자들을 말한다. ‘소지품’이란 심지어 염색용 나무껍질까지도 포함한다. 주석서에서 ‘심지어 염색용 나무껍질까지도’(파치티야 주석서 126)라고 설한 바와 같다.

๑๐๙๖. ‘‘อสมฺพทฺเธสู’’ติ อิมินา พฺยติเรกโต อสิถิลพทฺเธสุ ปริกฺขาเรสุ เอกิสฺสาเยว อาปตฺติยา สมฺภวํ ทสฺเสติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘คาฬฺหํ พนฺธิตฺวา ฐปิเตสุ ปน เอกาว อาปตฺตี’ติ มหาปจฺจริยํ วุตฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๒๖). สิถิลพนฺธนํ [Pg.429] ปน สมฺมา พนฺธนํ น โหตีติ อสมฺพทฺธวจเนน คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อสฺส ภิกฺขุสฺส วตฺถูนํ คณนาย ทุกฺกฏํ ปริทีปเยติ โยชนา, ปริกฺขารํ นีหรนฺตสฺส, นีหราเปนฺตสฺส จ อสฺส ภิกฺขุโนติ วุตฺตํ โหติ.

1096. ‘묶여 있지 않은 것들’이라는 말은 반대 급부로, 단단히 묶여 있는 소지품들에 대해서는 오직 한 번의 죄가 발생함을 보여준다. 주석서에서 ‘단단히 묶어 둔 것들에 대해서는 오직 한 번의 죄가 된다고 마하빳짜리에 설해졌다’(파치티야 주석서 126)라고 한 바와 같다. 그러나 느슨하게 묶인 것은 제대로 묶인 것이 아니므로 ‘묶여 있지 않은 것’이라는 말에 포함되는 것으로 보아야 한다. ‘그 비구에게 물건의 수에 따라 둑카타 죄를 설명한다’라는 것이 문맥의 연결이며, 소지품을 내보내거나 내보내게 하는 그 비구에게 죄가 된다는 말이다.

๑๐๙๗-๘. อนฺเตวาสินฺติ จ สทฺธิวิหาริกนฺติ จ เอตฺถ ‘‘อสมฺมาวตฺตนฺต’’นฺติ เสโส. ยถาห อนาปตฺติวาเร ‘‘อนฺเตวาสิกํ วา สทฺธิวิหาริกํ วา น สมฺมา วตฺตนฺตํ นิกฺกฑฺฒตี’’ติอาทิ (ปาจิ. ๑๒๘). นิกฺกฑฺฒนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘นิกฺกฑฺฒาเปนฺตสฺสา’’ติ เสโส. อสมฺมาวตฺตนฺตํ อนฺเตวาสึ วา อลชฺชึ วา ตถา อสมฺมาวตฺตนฺตํ สทฺธิวิหาริกํ วา อุมฺมตฺตกํ วา เตสํ อนฺเตวาสิอาทีนํ ปริกฺขารํ วา อตฺตโน วสนฏฺฐานา วา ตถา วิสฺสาสิกสฺส วสนฏฺฐานา วา นิกฺกฑฺฒนฺตสฺส, นิกฺกฑฺฒาเปนฺตสฺส วา อุปสมฺปนฺนํ วา อนุปสมฺปนฺนํ วา สงฺฆิกวิหารา นิกฺกฑฺฒนฺตสฺส สยํ อุมฺมตฺตกสฺส วา อนาปตฺติ ปกาสิตาติ โยชนา.

1097-8. '안테바시(antevāsī, 근주자)'와 '삿디위하리까(saddhivihārika, 공주자)'라는 말에는 '올바르게 행하지 않는 자'라는 의미가 보충되어야 한다. 범계가 아닌 경우에 대해 '올바르게 행하지 않는 근주자나 공주자를 쫓아내는 경우'(빠찌띠야 128)라고 설한 바와 같다. '쫓아내는 자'라는 말에는 '쫓아내게 하는 자'라는 의미가 보충되어야 한다. 올바르게 행하지 않는 근주자나 파계한 자, 또는 올바르게 행하지 않는 공주자나 미친 자, 그리고 그들 근주자 등의 필수품을 자신의 거처나 신뢰하는 사람의 거처에서 쫓아내거나 쫓아내게 하는 자, 또는 구족계 받은 자나 받지 않은 자를 승가의 가람에서 쫓아내는 자에게, 스스로 미친 경우에는 범계가 아님이 밝혀졌다고 해석한다.

อฏฺฐกถายํ ‘‘อลชฺชีอาทโย ปน อตฺตโน วสนฏฺฐานโตเยว นิกฺกฑฺฒิตพฺพา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๒๘) วุตฺตํ, ปาฬิยญฺจ ‘‘อตฺตโน ปุคฺคลิเก อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. ๑๒๗) วุตฺตํ, ‘‘อตฺตโน วิสฺสาสิกสฺส วสนฏฺฐานา’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตนฺติ เจ? อิมสฺเสว ปาฐสฺส อนุโลมโต วุตฺตํ. อนฺเตวาสิกนฺติอาทีสุ ปฐมํ อสมฺมาวตฺตนาทิภาเวน ‘‘นิกฺกฑฺฒิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นิกฺกฑฺฒนฺตสฺส จิตฺตลหุปริวตฺติตาย โกเป อุปฺปนฺเนปิ อนาปตฺติ.

주석서에는 '파계한 자 등은 오직 자신의 거처에서만 쫓아내야 한다'(빠찌띠야 주석서 128)라고 하였고, 빠알리 본문에는 '자신의 개인적인 처소에서는 범계가 아니다'(빠찌띠야 127)라고 하였는데, '자신이 신뢰하는 사람의 거처에서'라는 말은 왜 하였는가? 이 문구의 흐름을 따랐기 때문이다. 근주자 등에 대해 처음에는 올바르게 행하지 않는 등의 이유로 '쫓아내리라'고 생각하여 쫓아내다가, 마음의 가벼운 변하기 쉬움으로 인해 화가 일어났더라도 범계가 아니다.

๑๐๙๙. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘นิกฺกฑฺฒนฺตสฺสา’’ติ จ ตตฺเถว เสสํ ‘‘นิกฺกฑฺฒาเปนฺตสฺสา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๒๖) จ ‘‘ตสฺส ปริกฺขารํ วา’’ติ จ ยถาวุตฺตํ [Pg.430] อุปสํหรติ. ‘‘สงฺฆารามาปิ สพฺพสฺมา’’ติ อิทํ กลหการเกเนว โยเชตพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ภณฺฑนการกกลหการกเมว สกลสงฺฆารามโต นิกฺกฑฺฒิตุํ ลภติ. โส หิ ปกฺขํ ลภิตฺวา สงฺฆมฺปิ ภินฺเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๒๘). อิทํ ตูติ เอตฺถ วิเสสตฺถโชตเกน ตุ-สทฺเทน วุตฺตวิเสสนํ วินา อวเสสวินิจฺฉโย อนนฺตรสทิโสเยวาติ ทีเปติ. ติสมุฏฺฐานํ กายจิตฺตวาจาจิตฺตกายวาจาจิตฺตโต สมุฏฺฐานโตติ.

1099. '그와 같이(tathā)'라는 말로 '쫓아내는 자'와 거기서 보충된 '쫓아내게 하는 자'(빠찌띠야 주석서 126), 그리고 '그의 필수품을'이라는 말을 앞서 설한 대로 귀결시킨다. '모든 승가 가람으로부터도'라는 말은 다툼을 일으키는 자에게만 적용해야 한다. 주석서에서 '분쟁을 일으키고 다툼을 일으키는 자만을 온 승가 가람에서 쫓아낼 수 있다. 그는 패거리를 얻어 승가를 분열시킬 수도 있기 때문이다'(빠찌띠야 주석서 128)라고 한 바와 같다. '이것은 그러나(idaṃ tu)'에서 특별한 의미를 나타내는 'tu(그러나)'라는 단어는, 설해진 특별한 경우를 제외하고 나머지 판결은 바로 앞의 것과 같음을 나타낸다. '세 가지 발생 원인'이란 몸과 마음, 말과 마음, 몸·말과 마음에서 일어나는 것을 말한다.

นิกฺกฑฺฒนกถาวณฺณนา.

쫓아냄에 대한 설명.

๑๑๐๐-๑. มชฺฌิมาสีสฆฏฺฏายาติ สีสํ น ฆฏฺเฏตีติ อสีสฆฏฺฏา, มชฺฌิมสฺส อสีสฆฏฺฏา มชฺฌิมาสีสฆฏฺฏา, ตาย, ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สีสาฆฏฺฏนปฺปมาณุพฺเพธเหฏฺฐิมตลายาติ อตฺโถ. เวหาสกุฏิยาติ ปทราทีหิ อุปริ อจฺฉนฺนตลาย ทฺวิภูมิกาทิเภทาย กุฏิยา. อุปรีติ มตฺถเก, อกตปทราทิอตฺถรณาย ตุลามตฺตยุตฺตาย อุปริมตเลติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยาหิ กาหิจิ อุปริ อจฺฉนฺนตลา ทฺวิภูมิกกุฏิ วา ติภูมิกาทิกุฏิ วา ‘เวหาสกุฏี’ติ วุจฺจติ, อิธ ปน อสีสฆฏฺฏา อธิปฺเปตา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๑). อาหจฺจปาทเก มญฺเจติ ‘‘อาหจฺจปาทโก นาม มญฺโจ องฺเค วิชฺฌิตฺวา ฐิโต โหตี’’ติ ปาฬิยํ ทสฺสิเต อฏนิสีสานิ วิชฺฌิตฺวา ปาทสิขํ อาวุณิตฺวา อุปริสิขาย อนาโกฏิตอาณิมฺหิ ฐิตมญฺเจติ อตฺโถ. อาหจฺจปาทเก ปีเฐติ สมฺพนฺโธ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘อาหจฺจปาทกํ นาม ปีฐํ องฺเค วิชฺฌิตฺวา ฐิตํ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๑๓๑). โสเยวตฺโถ.

1100-1. '중간 크기 사람의 머리가 닿지 않는(Majjhimāsīsaghaṭṭā)'이란 머리가 닿지 않는 것을 '아시사갓따(asīsaghaṭṭā)'라 하고, 중간 크기의 사람에게 머리가 닿지 않는 것을 '맛지마시사갓따'라고 하니, 즉 표준적인 중간 크기 남자의 머리가 닿지 않는 정도의 높이를 가진 아래층이라는 뜻이다. '허공에 뜬 방(Vehāsakuṭi, 고상 가옥)'이란 널빤지 등으로 위층 바닥이 덮인 2층 이상의 방을 말한다. '위에서'란 꼭대기에서, 즉 널빤지 등을 깔지 않고 들보만 걸쳐진 위층 바닥을 의미한다. 주석서에서 '어떠한 것이든 위층 바닥이 덮인 2층 건물이나 3층 이상의 건물을 허공에 뜬 방이라 하지만, 여기서는 머리가 닿지 않는 높이의 방을 뜻한다'(빠찌띠야 주석서 131)라고 한 바와 같다. '끼워 넣는 다리가 있는 침대(āhaccapādake mañce)'란 빠알리 본문에서 '끼워 넣는 다리가 있는 침대란 부재에 구멍을 뚫어 고정된 것이다'라고 한 바와 같이, 틀의 머리 부분에 구멍을 뚫고 다리 끝을 꿰어 윗부분에 박지 않은 못으로 고정된 침대를 뜻한다. '끼워 넣는 다리가 있는 의자'도 이와 연결된다. 빠알리 본문에서 '끼워 넣는 다리가 있는 의자란 부재에 구멍을 뚫어 고정된 것이다'(빠찌띠야 131)라고 한 것과 같다. 같은 의미이다.

ตสฺมึ [Pg.431] อาหจฺจปาทเก มญฺเจ วา ปีเฐ วา นิสีทนฺตสฺส วา นิปชฺชนฺตสฺส วา ตสฺส ภิกฺขุโน ปโยคคณนาย ปาจิตฺติโย สิยุนฺติ โยชนา.

그 끼워 넣는 다리가 있는 침대나 의자에 앉거나 누울 때, 그 비구에게 행위의 횟수에 따라 빠찌띠야가 된다고 해석한다.

๑๑๐๒-๓. สงฺฆิเก สงฺฆิกสญฺญิเวมติกปุคฺคลิกสญฺญีนํ วเสน ติกปาจิตฺติยํ. ปุคฺคเลติ ปุคฺคลิเก วิหาเร. เวหาสกุฏิยา…เป… คณนาเยว ตสฺส ติกทุกฺกฏนฺติ โยชนา. ปุคฺคลิเก สงฺฆิกสญฺญิเวมติกอญฺญปุคฺคลิกสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏํ.

1102-3. 승가의 소유일 때, 승가의 것으로 인식함·의심함·개인의 것으로 인식함에 따라 세 가지 빠찌띠야가 된다. '개인의'라는 말은 개인의 처소에서이다. 허공에 뜬 방에서... (중략) ...횟수에 따라 그에게 세 가지 둑꺼따가 된다고 해석한다. 개인의 소유일 때, 승가의 것으로 인식함·의심함·다른 개인의 것으로 인식함에 따라 세 가지 둑꺼따가 된다.

เหฏฺฐา อปริโภเค วาติ ทารุสมฺภาราทีนํ วเสน เหฏฺฐิมตเล อวลญฺเช วา. สีสฆฏฺฏาย วาติ สีสฆฏฺฏนปฺปมาณตลาย กุฏิยา วา. อเวหาสวิหาเร วาติ อเวหาสกุฏิยา ภูมิยํ กตปณฺณสาลาทีสุ. เอตฺถาปิ ‘‘วิสฺสาสิกวิหาเร’’ติ อิทํ ‘‘อตฺตโน ปุคฺคลิเก อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. ๑๓๒) อิมสฺส อนุโลมนโต วุตฺตํ.

'아래층을 사용하지 않는 경우'란 목재를 쌓아두는 등의 용도로 아래층을 사용하지 않는 경우이다. '머리가 닿는 경우'란 머리가 닿을 정도의 높이를 가진 방이다. '허공에 뜬 방이 아닌 처소'란 허공에 뜬 방이 아닌 지면에 지은 잎새집(paṇṇasālā) 등을 말한다. 여기서도 '신뢰하는 사람의 처소'라는 말은 '자신의 개인적인 처소에서는 범계가 아니다'(빠찌띠야 132)라는 구절의 흐름을 따른 것이다.

๑๑๐๔. ยตฺถ ปฏาณิ วา ทินฺนาติ ยสฺมึ มญฺเจ ปาทสีสานํ อุปริ อฏนิมตฺถกโต ติริยํ อาณิ ปเวสิตา โหติ, ตตฺถ อภินิสีทโต, อภินิปชฺชโต วา น โทโสติ โยชนา. ตตฺถาติ ปุพฺเพ วุตฺตอปเวสิตปฏาณิมฺหิ มญฺเจ วา ปีเฐ วา. ‘‘ฐตฺวา’’ติ อิมินา นิปชฺชนํ นิวตฺเตติ. ลเคตีติ อุปริพทฺธองฺกุสสิกฺกาทีสุ ยํ กิญฺจิ ปริกฺขารํ ลเคติ. อิทํ สิกฺขาปทํ สมุฏฺฐานโต เอฬกโลเมน สิกฺขาปเทน สมํ มตนฺติ โยชนา.

1104. '가로지르는 못(paṭāṇi)이 박힌 곳'이란 침대 다리 윗부분의 틀 꼭대기로부터 가로로 못이 끼워져 있는 경우로, 거기에 앉거나 누워도 잘못이 없다고 해석한다. '거기에'란 앞에서 말한 가로지르는 못이 끼워지지 않은 침대나 의자를 뜻한다. '서서'라는 말로 눕는 행위를 제외한다. '건다(lagetī)'는 것은 위층에 매달린 갈고리나 망 등에 어떤 필수품을 거는 것을 말한다. 이 학습계는 발생 원인 면에서 '양털(eḷakaloma)' 학습계와 같다고 본다고 해석한다.

เวหาสกุฏิกถาวณฺณนา.

허공에 뜬 방에 대한 설명.

๑๑๐๕. ยาว ทฺวารสฺส โกสมฺหาติ เอตฺถ ‘‘มหลฺลกสฺส วิหารสฺสา’’ติ เสโส, ‘‘มหลฺลโก นาม วิหาโร สสฺสามิโก [Pg.432] วุจฺจตี’’ติ (ปาจิ. ๑๓๖) ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา การาเปตานํ ทายกานํ สมฺภวโต มหลฺลกสฺส ‘‘วิหาโร นาม อุลฺลิตฺโต วา โหติ อวลิตฺโต วา อุลฺลิตฺตาวลิตฺโต วา’’ติ ทสฺสิตเภทสฺส วิหารสฺส ทฺวารโกสสงฺขาตปิฏฺฐสงฺฆาฏสฺส ‘‘สมนฺตา หตฺถปาสา’’ติ (ปาจิ. ๑๓๖) ปาฬิยํ วุตฺตทฺวารกวาฏปุถุลปฺปมาณทฺวารพาหสมีปํ อวธึ กตฺวาติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ทฺวารโกโส นาม ปิฏฺฐสงฺฆาฏสฺส สมนฺตา กวาฏวิตฺถารปฺปมาโณ โอกาโส’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๕).

1105. '문틀까지(yāva dvārassa kosamhā)'라는 말에는 '큰 처소(mahallakassa vihārassā)'라는 말이 생략되었다. 빠알리 본문에서 '큰 처소란 주인이 있는 것을 말한다'(빠찌띠야 136)라고 하였으므로, 그것을 짓게 한 보시자들이 있는 큰 처소로서 '처소란 안을 칠하거나 밖을 칠하거나 안팎을 모두 칠한 것이다'라고 구분하여 보여준 그 처소의 문틀이라 불리는 뒤쪽 문틀의 '주변 한 팔 길이(hatthapāsa)'(빠찌띠야 136)라고 빠알리 본문에 설한 바와 같이, 문짝의 너비 정도인 문설주 근처를 한계로 한다는 뜻이다. 주석서에서 '문틀이란 뒤쪽 문틀 주변의 문짝 너비 정도의 공간을 말한다'(빠찌띠야 주석서 135)라고 한 바와 같다.

อคฺคฬฏฺฐปนายาติ เอตฺถ อคฺคฬสหจริเยน ตํสหิตทฺวารกวาเฏน ยุตฺตทฺวารพาหานเมว วุตฺตตฺตา ทฺวารพาหานํ นิจฺจลตฺถายาติ อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สกวาฏสฺส ทฺวารพนฺธสฺส นิจฺจลภาวตฺถายาติ อตฺโถ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๕). ลิมฺปิตพฺพนฺติ เอตฺถ ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติ เสโส. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุนปฺปุนํ ลิมฺปิตพฺโพ วา เลปาเปตพฺโพ วา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๕). ติณมตฺติกานํ อุปริ ปุนปฺปุนํ มตฺติกาเลโป กาตพฺโพติ อตฺโถ.

'빗장을 설치하기 위하여(aggaḷaṭṭhapanāya)'라는 말은 빗장과 함께 그에 부수되는 문짝이 달린 문설주를 말한 것이므로, 문설주를 견고하게 고정하기 위함이라는 뜻이다. 주석서에서 '문짝이 달린 문틀을 견고하게 하기 위함이라는 뜻이다'(빠찌띠야 주석서 135)라고 한 바와 같다. '발라야 한다(limpitabbaṃ)'는 말에는 '반복해서'라는 말이 생략되었다. 주석서에서 '반복해서 바르거나 바르게 해야 한다'(빠찌띠야 주석서 135)라고 한 바와 같다. 풀과 진흙 위에 반복해서 진흙 칠을 해야 한다는 뜻이다.

๑๑๐๖-๗. โย เญยฺโย, อยํ นโยติ สมฺพนฺโธ, ‘‘ปุนปฺปุนํ ลิมฺปิตพฺพํ วา เลปาเปตพฺพเมว วา’’ติ โย วุตฺโต, อยํ นโย เวทิตพฺโพติ อตฺโถ. อาโลกํ สนฺเธติ ปิเธตีติ อาโลกสนฺธิ, วาตปานกวาฏานเมตํ อธิวจนํ. ยถาห ‘‘อาโลกสนฺธีติ วาตปานกวาฏกา วุจฺจนฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๕). เอตฺถ กวาฏสฺส สามนฺตา กวาฏทฺวารผลกวิตฺถารปฺปมาณํ เลปฏฺฐานํ. ยถาห ‘‘สพฺพทิสาสุ กวาฏวิตฺถารปฺปมาโณ โอกาโส’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๕).

알아야 할 바는 다음과 같다. '이것이 방법이다'라고 연결되는 것은 '반복해서 발라야 하거나 혹은 바르게 해야 한다'라고 말한 것인데, 이것이 [알아야 할] 방법이라는 뜻이다. 빛을 통하게 하거나 차단하는 것이 채광창(ālokasandhi)이며, 이것은 창문(vātapānakavāṭa)의 동의어이다. [파치띠야 주석서]에서 '채광창이란 창문을 말한다'라고 한 것과 같다. 여기에서 문짝 주변의 문짝 두께만큼의 넓이가 바르는 장소이다. [파치띠야 주석서]에서 '모든 방향으로 문짝 너비만큼의 공간'이라고 한 것과 같다.

เอตฺถายมธิปฺปาโย [Pg.433] – วาตปานกวาฏสฺส สามนฺตา ทฺวารผลกวิตฺถารปฺปมาเณ ฐาเน ติณฺณํ มตฺติกานํ อุปริปิ ยตฺตกํ พหลํ อิจฺฉติ, ตตฺตเก ฐาเน อาโลกสนฺธิ ปริกมฺมตฺถาย ลิมฺปิตพฺโพ วา เลปาเปตพฺโพ วาติ. ‘‘ปุนปฺปุนํ ฉาทาเปสิ ปุนปฺปุนํ เลปาเปสี’’ติ (ปาจิ. ๑๓๔) อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนโทเสน สิกฺขาปทสฺส ปญฺญตฺตตฺตา เลปํ อนุชานนฺเตน จ ทฺวารพนฺธนสฺส สามนฺตา อฑฺฒเตยฺยหตฺถปฺปมาเณเยว ปเทเส ปุนปฺปุนํ เลปสฺส อนุญฺญาตตฺตา ตโต อญฺญตฺถ ปุนปฺปุนํ ลิมฺเปนฺตสฺส วา ลิมฺปาเปนฺตสฺส วา ภิตฺติยํ มตฺติกาหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ปุน จตุตฺถเลเป ทินฺเน ปาจิตฺติเยน ภวิตพฺพนฺติ วทนฺติ. คณฺฐิปเทสุ ปน ตีสุปิ ปุนปฺปุนํ เลปทานสฺส วุตฺตปฺปมาณโต อญฺญตฺถ ปฏิกฺขิตฺตมตฺตํ ฐเปตฺวา ปาจิตฺติยสฺส อวุตฺตตฺตา ทุกฺกฏํ อนุรูปนฺติ วุตฺตํ.

여기서 의도는 이러하다. 창문 판자 주변의 문짝 너비만큼의 공간에 세 겹의 진흙 위에 다시 원하는 만큼의 두께로, 그만큼의 장소에 채광창의 마무리를 위해 발라야 하거나 바르게 해야 한다는 것이다. '반복해서 덮게 하고 반복해서 바르게 하였다'라는 이 사건에서 발생한 과실로 인해 학습계가 제정되었으므로, 바르는 것을 허용하면서 문틀 주변의 2.5 핫타 정도의 구역에만 반복해서 바르는 것이 허용되었기 때문에, 그 외의 곳에 반복해서 바르거나 바르게 하여 벽에 진흙으로 해야 할 일을 마친 뒤 다시 네 번째로 발랐을 때에는 파치띠야(pācittiya)가 된다고들 말한다. 그러나 요해(Gaṇṭhi)들에서는 세 번까지 반복해서 바르는 것은 언급된 수치 이외의 곳에서는 금지될 뿐이며, 파치띠야라고 명시되지 않았으므로 둑까따(dukkaṭa)가 적절하다고 설해졌다.

ฉทนสฺสาติ ปทภาชเน วุตฺตานํ อิฏฺฐกาสิลาสุธาติณปณฺณจฺฉทนานํ อญฺญตรสฺส. ทฺวตฺติปริยายนฺติ เอตฺถ อฏฺฐกถายํ ‘‘ปริยาเยนาติ ปริกฺเขเปน, เอวํ ฉทนํ ปน ติณปณฺเณหิ ลพฺภตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๖) วุตฺตตฺตา ปริยายนฺติ ติเณหิ วา ปณฺเณหิ วา ปริกฺขิปิตฺวา ฉทนเมว คเหตพฺพํ. อิฏฺฐกาย วา สิลาย วา สุธาย วา ฉทเน ลพฺภมานํ มคฺเคน ฉทนํ ปน อุปลกฺขณวเสน ลพฺภติ. ทฺวตฺติปริยาเยน ฉทนญฺจ ‘‘สพฺพมฺปิ เจตํ ฉทนํ ฉทนูปริ เวทิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๖) อฏฺฐกถาวจนโต อุปรูปริ ฉทนวเสน เวทิตพฺพํ. หริตํ นาม ปุพฺพณฺณาทิ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘หริตนฺติ เจตฺถ สตฺตธญฺญเภทํ ปุพฺพณฺณํ, มุคฺคมาสติลกุลตฺถอลาพุกุมฺภณฺฑาทิเภทญฺจ อปรณฺณํ อธิปฺเปต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๕). อิเมสุ อญฺญตรสฺสาภาเวน อหริตํ นาม.

지붕에 대해서는 단어 해석에서 언급된 벽돌, 돌, 회반죽, 풀, 잎 지붕 중 어느 하나를 말한다. '두세 겹'이라는 구절에 대해 주석서에서는 '빠리야야(pariyāya)란 둘러싸는 것이며, 이와 같은 지붕은 풀이나 잎으로 가능하다'라고 하였으므로, 빠리야야란 풀이나 잎으로 둘러싸서 덮는 것(겹)으로 이해해야 한다. 벽돌이나 돌이나 회반죽으로 지붕을 얹는 경우에 얻어지는 '층(magga)'에 의한 지붕 얹기는 유추를 통해 얻어진다. 두세 겹으로 지붕을 얹는 것은 '이 모든 지붕 얹기는 지붕 위에 얹는 것으로 알아야 한다'라는 주석서의 말에 따라 위아래로 겹쳐서 덮는 것으로 이해해야 한다. 하리따(harita, 푸른 것)란 곡물 등을 말한다. 주석서에서 '여기서 하리따란 일곱 가지 곡물류를 말하며, 녹두, 강낭콩, 참깨, 돌콩, 박, 호박 등의 잡곡류를 의도한 것이다'라고 한 것과 같다. 이것들 중 어느 하나도 없는 것을 아하리따(aharita)라고 한다.

อธิฏฺเฐยฺยนฺติ [Pg.434] วิธาตพฺพํ. ตโต อุทฺธนฺติ ตีหิ ปริยาเยหิ วา ตีหิ มคฺเคหิ วา อุทฺธํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ติณฺณํ มคฺคานํ วา ปริยายานํ วา อุปรี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๖). ปาจิตฺติยํ โหตีติ วกฺขมานทูรตาย ยุตฺเต อหริตฏฺฐาเน ฐตฺวา สํวิทหิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ฉาทาเปตฺวา ตติยวาเร ‘‘เอวํ กโรหี’’ติ อาณาเปตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ. อปกฺกมนฺเตน ตุณฺหีภูเตน ฐาตพฺพํ, ตโต อุตฺตริ จตุตฺถวาเร ฉทนตฺถํ วิทหนฺตสฺส อิฏฺฐกาทิคณนาย, ติเณสุ ติณคณนาย, ปณฺเณสุ ปณฺณคณนาย ปาจิตฺติยนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ปาฬิยํ ‘‘มคฺเคน ฉาเทนฺตสฺส ทฺเว มคฺเค อธิฏฺฐหิตฺวา ตติยาย มคฺคํ อาณาเปตฺวา ปกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทิ (ปาจิ. ๑๓๖). ตติยาย มคฺคนฺติ เอตฺถ ตติยายาติ อุปโยคตฺเถ สมฺปทานวจนํ, ตติยํ มคฺคนฺติ อตฺโถ. ตตฺถาติ หริเต, ‘‘สเจ หริเต ฐิโต อธิฏฺฐาติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๓๗) วจนโต อธิฏฺฐานาย ติฏฺฐโตติ ลพฺภติ. พีชโรปนโต ปฏฺฐาย ยาว สสฺสํ ติฏฺฐติ, ตาว หริตํ นาม. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ยสฺมิมฺปิ เขตฺเต วุตฺตํ พีชํ น ตาว สมฺปชฺชติ, วสฺเส ปน ปติเต สมฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๕).

'감독해야 한다(adhiṭṭheyya)'는 지시해야 한다는 뜻이다. '그 이상'이란 세 겹이나 세 층 이상을 말한다. 주석서에서 '세 층이나 세 겹 위로'라고 한 것과 같다. '파치띠야가 된다'는 것은 곡물이 없는(aharita) 곳에 서서 지시하고 세 번까지 덮게 한 뒤, 세 번째에 '이렇게 하라'고 명령하고 떠나야 한다는 것이다. 떠나지 않고 침묵하며 서 있는 경우, 그 후 네 번째로 지붕을 덮기 위해 지시할 때 벽돌 등의 개수나, 풀인 경우 풀의 개수, 잎인 경우 잎의 개수에 따라 파치띠야가 된다는 뜻이다. 팔리어 본문에서 '층(magga)으로 덮는 자는 두 층을 감독하고 세 번째 층을 명령하고 떠나야 한다'라고 한 것과 같다. 여기서 '세 번째 층을(tatiyāya maggaṃ)'의 tatiyāya는 목적격의 의미를 가진 처격으로 '세 번째 층을'이라는 뜻이다. '거기서'란 하리따(곡물지)에서이며, '만약 하리따에 서서 감독하면 둑까따이다'라는 말에 따라 감독하기 위해 서 있는 것을 의미한다. 씨를 뿌린 때부터 곡식이 서 있을 때까지를 하리따라고 한다. 주석서에서 '어느 밭에 씨를 뿌렸으나 아직 자라지 않았더라도 비가 내리면 자라게 될 곳' 등이라고 한 것과 같다.

๑๑๐๘-๙. อหริตฏฺฐาเนปิ ติฏฺฐโต ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปิฏฺฐิวํเส’’ติอาทิ. ‘‘ปิฏฺฐิวํเส’’ติ อิทํ วํสยุตฺตเสนาสนวเสน วุตฺตํ. กณฺณิกํ คาหาเปตฺวา กตเสนาสนสฺสาปิ อุปลกฺขณํ โหติ. ปิฏฺฐิวํเสติ จ ‘‘คงฺคายํ โฆโส’’ติอาทีสุ วิย สามีปิกาธาเร ภุมฺมํ. กุโตยํ วิเสโส ลพฺภตีติ? อฏฺฐกถายํ ‘‘ปิฏฺฐิวํสสฺส วา กูฏาคารกณฺณิกาย วา อุปริ, ถุปิกาย วา ปสฺเส นิสินฺโน โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๕) วุตฺตวิธานโต ลพฺภติ. ‘‘นิสินฺโน’’ติ อฏฺฐกถาวจนโต ฐิโตติ เอตฺถ คตินิวตฺติสามญฺเญน [Pg.435] นิสินฺโน จ วุตฺโตติ คเหตพฺโพ. ยสฺมึ ฐาเนติ เอตฺถ ‘‘อหริเต’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ. ‘‘ฐาตุ’’นฺติ อิทํ อธิฏฺฐานกรณตฺถาย ฐานํ คเหตฺวา วุตฺตนฺติ ‘‘ตสฺส อนฺโต อหริเตปิ ฐตฺวา อธิฏฺฐาตุํ น ลพฺภตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๖) อฏฺฐกถาวจนโต วิญฺญายติ.

곡물이 없는 곳(aharita)에 서 있더라도 그 범위를 보여주기 위해 '용마루(piṭṭhivaṃse)에서' 등을 설하였다. '용마루에서'라는 것은 대나무로 만든 처소를 기준으로 말한 것이다. 이는 꼭대기(kaṇṇika)를 올려 만든 처소에 대해서도 유추 적용된다. '용마루에서'의 처격(bhumma)은 '강가의 함성' 등의 예시처럼 근접한 장소를 의미한다. 이러한 구별을 어디서 얻는가? 주석서에서 '용마루 위나 누각의 꼭대기 위, 혹은 탑의 옆에 앉아 있다'라고 설해진 규정에서 얻어진다. '앉아 있다(nisinno)'는 주석서의 말은, 여기서 서 있는 것(ṭhito)이 가고 멈춤의 일반적인 상태로서 앉아 있는 것도 포함한다고 이해해야 한다. '어떤 장소에서'라는 것은 문맥상 '곡물이 없는 곳(aharite)'에서임을 알 수 있다. '서 있기 위해'라는 것은 감독을 하기 위한 장소를 취하여 말한 것이니, '그 내부의 곡물이 없는 곳에 서서 감독하는 것은 허용되지 않는다'라는 주석서의 문구로 알 수 있다.

ปตโนกาสโตติ เอตฺถ ปฐมตฺเถ โต-ปจฺจโย. ตญฺหิ ฐานํ วิหารสฺส ปตโนกาโสติ โยชนา. หีติ เหตุอตฺเถ วตฺตมานโต ยสฺมา อหริเต ปตนฺตสฺส วิหารสฺเสตํ ฐานํ ปตโนกาโส, ตสฺมา ตตฺถ ฐาตุํ น วฏฺฏตีติ คเหตพฺพํ.

'떨어질 수 있는 곳으로부터(patanokāsoto)'에서 -to 접미사는 격의 의미이다. 즉, 그 장소는 비하라(vihāra)가 무너져 내릴 수 있는 곳이라는 연결이다. 'hi'는 이유를 나타내므로, 곡물이 없는 곳일지라도 비하라가 무너질 때 떨어지는 장소이기 때문에 거기 서 있는 것은 적절하지 않다고 이해해야 한다.

๑๑๑๑. อิมสฺมึ สิกฺขาปเท อาโท ตาว วิหารปทสฺส ปทภาชเน ‘‘วิหาโร นาม อุลฺลิตฺโต วา’’ติอาทิวุตฺตตฺตา (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๓๖) ตพฺพิปริยายโต ติเณเหว กตฉทนภิตฺติกา กุฏิ ติณกุฏิกาติ วิญฺญายตีติ ติณฉทนา กุฏิกา ติณกุฏิกา.

1111. 이 학습계의 처음에 비하라(vihāra)라는 단어의 해석에서 '비하라란 안팎으로 바른 것' 등으로 설해졌으므로, 그와 반대로 풀로만 지붕과 벽을 만든 집을 풀집(tiṇakuṭikā)이라고 이해해야 한다. 따라서 풀로 덮은 집이 풀집이다.

ทฺวตฺติปริยายกถาวณฺณนา.

두세 겹(dvattipariyāya)에 대한 설명의 주석.

๑๑๑๒. ชานนฺติ โตยสฺส สปฺปาณกภาวํ ชานนฺโต. สิญฺเจยฺย สิญฺจาเปยฺยาติ เอตฺถ ‘‘เตน อุทเกนา’’ติ วตฺตพฺพํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เตน อุทเกน สยํ วา สิญฺเจยฺยา’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๐).

1112. '안다'는 것은 물에 생명이 있음을 아는 것이다. '뿌리거나 뿌리게 하면'에서 '그 물로'라고 말해야 한다. 주석서에서 '그 물로 직접 뿌리거나' 등이라고 한 것과 같다.

๑๑๑๓. โย ปน ธารํ อจฺฉินฺทิตฺวา สเจ มตฺติกํ สิญฺเจยฺย, เอวํ สิญฺจโต ตสฺสาติ โยชนา.

1113. 누구든 물줄기를 끊지 않고 진흙에 물을 뿌린다면, 그렇게 뿌리는 그에게 [죄가 된다는] 연결이다.

๑๑๑๔-๕. สนฺทมานกนฺติ โตยวาหินึ. มาติกํ อาฬึ. สมฺมุขํ กโรนฺตสฺสาติ อุทกํ นฺหายิตุมิจฺฉิตํ ยทิ, สยํ อภิมุขํ กโรนฺตสฺส. ตตฺถ ตตฺถ พนฺธโต อสฺส ภิกฺขุสฺส [Pg.436] ปโยคคณนาย อาปตฺติ สิยาติ โยชนา. ปโยคคณนาติ ปโยคคณนาย, อุทกํ พนฺธิตฺวา พนฺธิตฺวา ยถิจฺฉิตทิสาภิมุขกรณปโยคานํ คณนายาติ อตฺโถ.

'Sandamānaka'는 물길(toyavāhinī)을 의미한다. 'Mātika'는 둑(āḷi)을 의미한다. 'Sammukhaṃ karontassa'란 만약 물에서 목욕하기를 원할 때, 직접 자신을 향하게 하는 자를 말한다. 거기 저기에 (물을) 가두는 비구에게 그 방편의 횟수에 따라 죄가 된다는 것이 문장의 연결이다. '방편의 횟수(payogagaṇanā)'란 방편의 횟수에 의해서라는 것이니, 물을 가두고 가두어서 원하는 방향으로 향하게 하는 방편들의 횟수에 따른다는 뜻이다.

๑๑๑๖-๗. ยํ ชลํ ติณาทิมฺหิ ปกฺขิตฺเต สเจ ขยํ วา อาวิลตฺตํ วา คจฺฉติ, ตาทิเส อุทเก มตฺติกํ, ติณเมว วา สเจ สกฏปุณฺณมฺปิ เอกโต ปกฺขิเปยฺย, เอวํ ปกฺขิปนฺตสฺส เอกา ปาจิตฺติ. เอเกกํ มตฺติกํ, ติณเมว วา. วา-สทฺเทน กฏฺฐโคมยาทึ วา ปกฺขิปนฺตสฺส ปโยคคณนาย ปาจิตฺติยนฺติ โยชนา. อาวิลตฺตนฺติ ปาณกา ยถา นสฺสนฺติ, ตถา อาลุฬิตภาวํ. อิมินา เอวํ อวินสฺสมานปาณเก มหาอุทเก ติณาทึ ปกฺขิปนฺตสฺส อนาปตฺติภาวํ ทีเปติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อิทํ ปน มหาอุทกํ…เป… สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๐).

풀 등을 던졌을 때 만약 물이 마르거나 흐려지게 된다면, 그런 물에 흙이나 풀을 비록 수레에 가득 찰 정도라도 한꺼번에 던진다면, 그렇게 던지는 자에게는 한 번의 파이티야(pācitti)가 있다. 흙이나 풀을 하나씩 던지는 자에게, 또는 'vā(또는)'라는 단어에 의해 나무나 소똥 등을 던지는 자에게 방편의 횟수에 따라 파이티야가 된다는 것이 문장의 연결이다. '흐려짐(āvilatta)'이란 생명체들이 죽을 정도로 휘저어진 상태를 말한다. 이것으로 생명체들이 그렇게 죽지 않는 큰 물에 풀 등을 던지는 자에게는 죄가 없음을 밝힌다. 주석서에서 "이것은 큰 물을... (중략) ... 반연하여 설해진 것이다"라고 말한 바와 같다.

๑๑๑๘. ทุกฺกฏํ โหตีติ อาณาปนปจฺจยา ทุกฺกฏํ โหติ. เอกา ปาจิตฺติ.

1118. '악작(dukkaṭa)이 된다'는 것은 시키는 조건(āṇāpana-paccaya)으로 인해 악작이 된다는 뜻이다. 직접 행하는 경우에는 한 번의 파이티야이다.

๑๑๑๙. สพฺพตฺถาติ สปฺปาณเก จ อปฺปาณเก จ. วิมติสฺสาติ สหจริเยน วิมติสหิตมาห.

1119. '모든 경우(sabbattha)'란 생명체가 있는 경우와 없는 경우 모두를 말한다. '의심하는 자'란 [의심하지 않는 자와] 함께 언급됨으로써 의심을 가진 자를 뜻한다.

๑๑๒๐. ‘‘สพฺพตฺถาปาณสญฺญิสฺสา’’ติอาทีสุ อธิการโต ลพฺภมานํ ‘‘สิญฺจนาทีสุ ยํ กิญฺจิ กโรนฺตสฺสา’’ติ อิทํ ปจฺเจกํ สมฺพนฺธนียํ. สพฺพตฺถาติ สปฺปาณเก, อปฺปาณเก จ. อปาณสญฺญิสฺสาติ เอวํ กเตน ปโยเคน นสฺสมานา ปาณกา น สนฺตีติสญฺญิสฺส. อสญฺจิจฺจาติ ยถา ปาณกา น นสฺสนฺติ, เอวํ ฆฏาทีหิ คหิตํ สปฺปาณกอุทกํ อุทเกเยว โอสิญฺจนฺตสฺส วา โอสิญฺจาเปนฺตสฺส วา วฏฺฏิตฺวา ตสฺมึ อุทเก ติณาทิมฺหิ ปติเต อสญฺจิจฺจ กตํ นาม โหติ. อสติสฺสาติ [Pg.437] อสติยา กโรนฺตสฺส. อชานโตติ ปาณกานํ อตฺถิภาวํ อชานิตฺวา กโรนฺตสฺส.

1120. '모든 경우에 생명체가 없다고 생각하는 자' 등의 구절에서 문맥(adhikāra)에 의해 얻어지는 '뿌리는 등의 일을 무엇이든 하는 자에게'라는 이 말은 각각 연결되어야 한다. '모든 경우'란 생명체가 있는 경우와 없는 경우를 말한다. '생명체가 없다고 생각하는 자'란 이렇게 행한 방편에 의해 죽게 되는 생명체가 없다고 생각하는 자를 말한다. '고의가 아님(asañcicca)'이란 생명체들이 죽지 않도록, 물동이 등으로 퍼올린 생명체가 있는 물을 물속에 다시 쏟아붓거나 쏟아붓게 할 때, 물이 튀어서 그 물속의 풀 등에 떨어졌다면 고의가 아닌 것이 된다. '주의하지 않음(asati)'이란 주의를 기울이지 않고 행하는 자를 말한다. '알지 못함'이란 생명체가 있다는 사실을 알지 못하고 행하는 자를 말한다.

๑๑๒๑-๒. วธกจิตฺเต สติ สตฺตเม สปฺปาณกวคฺเค ปฐมสิกฺขาปทสฺส วิสยภาวโต ตโต วิเสเสตุมาห ‘‘วินา วธกจิตฺเตนา’’ติ. อิมสฺมึ สิกฺขาปเท ปาฬิยํ (ปาจิ. ๑๔๐) ‘‘สปฺปาณกํ อุทก’’นฺติ อิมินา อฏฺฐกถาคตํ ปฐมงฺคญฺจ ‘‘ชาน’’นฺติ อิมินา ทุติยงฺคญฺจ ‘‘สิญฺเจยฺย วา สิญฺจาเปยฺย วา’’ติ อิมินา จตุตฺถงฺคญฺจ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ตติยงฺคํ. ตญฺจ โข วธกจิตฺตสฺส สตฺตมวคฺเค ปฐมสิกฺขาปเทน ปาจิตฺติยวจนโต เอตฺถ ตทภาวลกฺขณํ ตติยงฺคํ วุตฺตเมว โหตีติอธิปฺปาเยน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วินา วธกจิตฺเตนา’’ติ. เตเนวาห ‘‘จตฺตาเรวสฺส องฺคานิ, นิทฺทิฏฺฐานิ มเหสินา’’ติ. อสฺสาติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส.

죽이려는 의도(vadhakacitta)가 있을 때는 제7 생명체 품(sappāṇakavagga)의 첫 번째 학습계목의 영역이 되므로, 그것과 구별하기 위해 '죽이려는 마음 없이'라고 하였다. 이 학습계목의 팔리문에서는 '생명체가 있는 물'이라는 말로 주석서에 나오는 첫 번째 요소를, '알면서'라는 말로 두 번째 요소를, '뿌리거나 뿌리게 하면'이라는 말로 네 번째 요소를 설하였으나, 세 번째 요소는 설하지 않았다. 그러나 죽이려는 마음이 있을 때는 제7 품의 첫 번째 학습계목에 의해 파이티야라고 설해졌으므로, 여기서는 그 마음이 없다는 특징을 가진 세 번째 요소가 설해진 것이나 다름없다는 의도로 주석서에서 '죽이려는 마음 없이'라고 설한 것이다. 그래서 "이 계목에는 네 가지 요소가 대성자(마헤시)에 의해 제시되었다"라고 하였다. 'Assa'는 이 학습계목의라는 뜻이다.

๑๑๒๓. สปฺปาณกสญฺญิสฺส ‘‘ปริโภเคน ปาณกา มริสฺสนฺตี’’ติ ปุพฺพภาเค ชานนฺตสฺสาปิ สิญฺจนสิญฺจาปนํ ‘‘ปทีเป นิปติตฺวา ปฏงฺคาทิปาณกา มริสฺสนฺตี’’ติ ชานนฺตสฺส ปทีปุชฺชลนํ วิย วินาปิ วธกเจตนาย โหตีติ อาห ‘‘ปณฺณตฺติวชฺชํ ติจิตฺต’’นฺติ. เอตฺถ กิสฺมิญฺจิ กุปิตสฺส วา กีฬาปสุตสฺส วา สิญฺจโต อกุสลจิตฺตํ, มาลาคจฺฉาทึ สิญฺจโต กุสลจิตฺตํ, ปณฺณตฺตึ อชานโต ขีณาสวสฺส อพฺยากตจิตฺตนฺติ ติจิตฺตํ เวทิตพฺพํ. ตสฺสาติ สตฺตมวคฺเค ปฐมสิกฺขาปทสฺส. อสฺส จาติ อิมสฺส สิญฺจนสิกฺขาปทสฺส จ. อิทํ วิเสสนนฺติ อิทํ นานากรณํ. เอตฺถ อิมสฺมึ ปกรเณ นิทฺทิฏฺฐํ ปกาสิตนฺติ อตฺโถ. ตํ โลกวชฺชํ, อิทํ ปณฺณตฺติวชฺชํ. ตํ อกุสลจิตฺตํ, อิทํ ติจิตฺตํ. ตํ ทุกฺขเวทนํ, อิทํ ติเวทนนฺติ วุตฺตํ โหติ.

1123. 생명체가 있다고 생각하는 자가 '사용함으로 인해 생명체들이 죽을 것이다'라고 사전에 알더라도 뿌리거나 뿌리게 하는 것은, '등불에 나방 등 생명체들이 떨어져 죽을 것이다'라고 알면서도 등불을 켜는 것과 같이 죽이려는 의도 없이도 이루어지므로 '제정상의 잘못(paṇṇattivajja)이며 세 가지 마음(ticitta)에 해당한다'고 하였다. 여기서 누군가에게 화가 났거나 놀이에 열중하여 뿌리는 자에게는 불선한 마음이, 화초 등에 물을 주는 자에게는 선한 마음이, 제정을 알지 못하는 아라한에게는 무기(abyākata)의 마음이 있으니, 이 세 가지 마음으로 알아야 한다. 'Tassa'는 제7 품의 첫 번째 학습계목을, 'assa ca'는 이 뿌리는 학습계목을 의미한다. '이 차이(visesana)'는 이 구별을 뜻한다. 여기 이 문맥에서 제시되어 밝혀졌다는 의미이다. 그것은 세상 사람들이 비난할 일(lokavajja)이고, 이것은 제정을 위반한 잘못(paṇṇattivajja)이다. 그것은 불선한 마음이고, 이것은 세 가지 마음이다. 그것은 괴로운 느낌(dukkha-vedanā)이고, 이것은 세 가지 느낌이다라고 설해진 것이다.

สตฺตมวคฺเค [Pg.438] ทุติยสฺส อิมสฺส จ โก วิเสโสติ เจ? อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส ‘‘สิญฺเจยฺย วา สิญฺจาเปยฺย วา’’ติ พาหิรปริโภควเสน ปฐมํ ปญฺญตฺตตฺตา ‘‘สปฺปาณกํ อุทกํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๓๘๘) สิกฺขาปทํ อตฺตโน นหานปานาทิปริโภควเสน ปญฺญตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมึ วา ปฐมํ ปญฺญตฺเตปิ อตฺตโน ปริโภควเสเนว ปญฺญตฺตตฺตา ปุน อิทํ สิกฺขาปทํ พาหิรปริโภควเสน ปญฺญตฺตนฺติ คเหตพฺพํ.

제7 품의 두 번째 것과 이것의 차이는 무엇인가? 이 학습계목은 '뿌리거나 뿌리게 하면'이라고 하여 외부적인 사용의 관점에서 먼저 제정된 것이고, '생명체가 있는 물을 사용한다면'이라는 학습계목은 자신의 목욕이나 음용 등의 사용 관점에서 제정된 것으로 알아야 한다. 또는 그것이 먼저 제정되었더라도 자신의 사용 관점에서만 제정되었기에, 다시 이 학습계목이 외부 사용의 관점에서 제정된 것으로 받아들여야 한다.

สปฺปาณกกถาวณฺณนา.

생명체에 관한 이야기의 주해.

เสนาสนวคฺโค ทุติโย.

제2 침계품(senāsanavagga).

๑๑๒๔-๖. อฏฺฐงฺคยุตฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘สีลวา’’ติอาทิ เอกมงฺคํ, ‘‘พหุสฺสุโต’’ติอาทิ ทุติยํ, ‘‘อุภยานิ โข ปนสฺสา’’ติอาทิ ตติยํ, ‘‘กลฺยาณวาโจ โหตี’’ติอาทิ จตุตฺถํ, ‘‘เยภุยฺเยน ภิกฺขุนีนํ ปิโย โหติ มนาโป’’ติ ปญฺจมํ, ‘‘ปฏิพโล โหติ ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติ ฉฏฺฐํ, ‘‘น โข ปเนตํ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺสา’’ติอาทิ สตฺตมํ, ‘‘วีสติวสฺโส วา โหติ อติเรกวีสติวสฺโส วา’’ติ อฏฺฐมนฺติ เอตานิ ปาฐาคตานิ อฏฺฐ องฺคานิ นาม. ภิกฺขุนีนํ โอวาโท, ตทตฺถาย สมฺมุตีติ วิคฺคโห. อิธาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. ญตฺติ จตุตฺถี ยสฺส กมฺมสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘กมฺเมนา’’ติ เสโส.

'여덟 가지 요소를 갖춘 자'에서 '계를 갖추고' 등이 첫 번째 요소, '다문(bahussuto)' 등이 두 번째, '그에게는 두 가지가 [잘 알려져 있고]' 등이 세 번째, '말씨가 수려하고' 등이 네 번째, '대체로 비구니들에게 사랑받고 신뢰받으며'가 다섯 번째, '비구니들을 훈계할 능력이 있고'가 여섯 번째, '세존을 거슬러 [중죄를 짓지 않았고]' 등이 일곱 번째, '법랍이 20년이거나 20년 이상이며'가 여덟 번째이니, 이것들이 경문에 나오는 여덟 가지 요소이다. '비구니들에 대한 훈계, 그것을 위한 승인'이 분석(viggaha)이다. '여기(idha)'란 이 학습계목을 뜻한다. '백사갈마(ñatticatuttha)가 그 갈마인 것'이 분석이다. '갈마로써(kammena)'가 생략된 말이다.

อฏฺฐงฺคยุตฺตสฺส ภิกฺขุสฺส มเหสินา ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ยา ภิกฺขุโนวาทกสมฺมุติ อิธ อนุญฺญาตา, ตาย อสมฺมโต โย ภิกฺขูติ โยชนา.

여덟 가지 요소를 갖춘 비구에게 대성자(세존)께서 백사갈마로 허락하신 비구니 훈계자 승인이 이곳에서 허락되었는데, 그 승인을 받지 않은 비구를 말한다는 연결이다.

ครุธมฺเมหิ อฏฺฐหีติ ‘‘วสฺสสตูปสมฺปนฺนาย ภิกฺขุนิยา ตทหุปสมฺปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อภิวาทนํ ปจฺจุปฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ [Pg.439] สามีจิกมฺมํ กาตพฺพ’’นฺติอาทีหิ (ปาจิ. ๑๔๙) ปาฬิยํ อาคเตหิ อฏฺฐหิ ครุธมฺเมหิ. เอกํ ภิกฺขุนึ, สมฺพหุลา วา ภิกฺขุนิโยติ อิทํ ปกรณโต ลพฺภติ. โอสาเรนฺโตวาติ ปาฬึ อุจฺจาเรนฺโตว. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘โอสาเรตพฺพาติ ปาฬิ วตฺตพฺพา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๙). เต ธมฺเมติ ปุพฺเพ วุตฺเต เต อฏฺฐ ครุธมฺเม. โอวเทยฺยาติ อฏฺฐครุธมฺมปาฬิภาสนสงฺขาตํ โอวาทํ กเรยฺย.

'여덟 가지 존중법(garudhamma)으로써'란 "백 살의 법랍을 가진 비구니라도 그날 구족계를 받은 비구에게 절하고 맞이하며 합장하고 예경을 표해야 한다" 등의 팔리에 나오는 여덟 가지 존중법을 말한다. '한 명의 비구니 또는 여러 비구니'라는 것은 문맥상 얻어지는 것이다. '암송하며(osārento)'란 팔리 문구를 소리 내어 말하는 것이다. 주석서에서 "암송되어야 한다(osāretabbā)는 것은 팔리를 말해야 한다는 뜻이다"라고 한 바와 같다. '그 법들'이란 앞에서 말한 그 여덟 가지 존중법을 말한다. '훈계한다'는 것은 여덟 가지 존중법의 팔리 문구를 말하는 것으로 이루어진 훈계를 하는 것이다.

กึ วุตฺตํ โหติ? ปาฏิปเท โอวาทตฺถาย อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา ภิกฺขุนิโย ‘‘เตน ภิกฺขุนา’’ติอาทินา ปาฐาคตนเยน ‘‘สมคฺคตฺถ ภคินิโย’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สมคฺคมฺหยฺยา’’ติ ยทิ วเทยฺยุํ, ‘‘วตฺตนฺติ ภคินิโย อฏฺฐ ครุธมฺมา’’ติ ปุนปิ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วตฺตนฺตยฺยา’’ติ ยทิ วเทยฺยุํ, ‘‘เอโส ภคินิโย โอวาโท’’ติ นิยฺยาเทยฺย. ‘‘น วตฺตนฺตยฺยา’’ติ ยทิ วเทยฺยุํ, ‘‘วสฺสสตูปสมฺปนฺนายา’’ติอาทินา อฏฺฐครุธมฺมปาฬิภาสนวเสน โอวาทํ กเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘โอสาเรนฺโตว เต ธมฺเม โอวเทยฺยา’’ติ.

무슨 뜻인가? 초하룻날에 훈계를 위해 와서 절하고 한 곁에 앉은 비구니들에게 '그 비구는' 등으로 경문에 전해지는 방식에 따라 '자매들이여, 화합합니까?'라고 묻고, 만약 '존자시여, 화합합니다'라고 말한다면, 다시 '자매들이여, 여덟 가지 무거운 법(팔경법)이 지켜지고 있습니까?'라고 묻고, 만약 '존자시여, 지켜지고 있습니다'라고 말한다면, '자매들이여, 이것이 훈계입니다'라고 넘겨주어야 한다. 만약 '존자시여, 지켜지지 않고 있습니다'라고 말한다면, '비록 백 년 동안 구족계를 받았을지라도' 등의 팔경법의 본문을 설하는 방식으로 훈계를 해야 한다는 뜻이다. '그 법들을 일깨워주면서 훈계해야 한다'라고 설하신 바와 같다.

๑๑๒๗. อญฺเญน ธมฺเมนาติ สุตฺตนฺเตน วา อภิธมฺเมน วา. เอกโตอุปสมฺปนฺนนฺติ ภิกฺขุนิสงฺเฆเยว อุปสมฺปนฺนํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก เอกโตอุปสมฺปนฺนายา’’ติ. ตถาติ โอวทนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ ทสฺเสติ.

1127. '다른 법으로'란 경장(Suttanta)이나 논장(Abhidhamma)으로 한다는 뜻이다. '한쪽에서 구족계를 받은 자'란 비구니 승가에서만 구족계를 받은 자를 말한다. 주석서에서 '비구니들 곁에서 한쪽에서 구족계를 받은 자'라고 설한 바와 같다. '이와 같이'란 훈계하는 자에게 악작죄(dukkaṭa)가 있음을 보여준다.

๑๑๒๘. ภิกฺขูนํ สนฺติเกเยว อุปสมฺปนฺนนฺติ มหาปชาปติยา โคตมิยา สทฺธึ ปพฺพชิตา ปญฺจสตา สากิยานิโย สงฺคณฺหาติ. ลิงฺควิปลฺลาเส อุปสมฺปนฺนภิกฺขุโน ลิงฺคปริวตฺตเน สติ ตถา ปาจิตฺติ เอว ปกาสิตาติ อตฺโถ.

1128. '비구들 곁에서만 구족계를 받은 자'란 마하빠자빠띠 고따미와 함께 출가한 500명의 사끼야 여인들을 포함한다. 성(性)의 변화가 생겼을 때, 구족계를 받은 비구의 성이 바뀌는 경우에도 이와 같이 파일제(pācittiya)라고 밝혀진 것이라는 뜻이다.

๑๑๒๙. โอวาทํ [Pg.440] อนิยฺยาเทตฺวาติ ‘‘วตฺตนฺติ ภคินิโย อฏฺฐ ครุธมฺมา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วตฺตนฺตยฺยา’’ติ วุตฺเตติ เอตฺถาปิ โสเยวตฺโถ.

1129. '훈계를 넘겨주지 않고'란 '자매들이여, 여덟 가지 무거운 법이 지켜지고 있습니까?'라고 묻고 '존자시여, 지켜지고 있습니다'라고 말했을 때에도 역시 같은 의미이다.

๑๑๓๐. ครุธมฺเมหิ โอวทโต ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

1130. 무거운 법들(팔경법)로 훈계하는 자에게 악작죄가 된다는 구성이다.

๑๑๓๑. อคณฺหนฺตสฺส โอวาทนฺติ เอตฺถ โอวาทตฺถํ ยาจนสนฺเทโส ตทตฺถตาย โอวาโทติ คหิโตติ โอวาทสาสนํ อสมฺปฏิจฺฉนฺตสฺสาติ อตฺโถ. อปจฺจาหรโตปิ ตนฺติ ตํ อตฺตนา คหิตํ โอวาทสาสนํ อุโปสถคฺเค อาโรเจตฺวา ปาติโมกฺขุทฺเทสเกน ทินฺนํ ปฏิสาสนํ ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส เนตฺวา อวทนฺตสฺสาปิ. พาลนฺติ สาสนสมฺปฏิจฺฉนญฺจ อุโปสถคฺคํ เนตฺวา อาโรจนญฺจ ปฏิสาสนํ หริตฺวา ปาฏิปเท ภิกฺขุนิสงฺฆคณปุคฺคลานํ ยถานุรูปํ ปจฺจาโรจนญฺจ กาตุํ อชานนตาย พาลํ. คิลานนฺติ อุโปสถคฺคํ คนฺตฺวาปิ อาโรจนสฺส พาธเกน เคลญฺเญน สมนฺนาคตํ คิลานํ. คมิกนฺติ ปาฏิปทํ อนิสีทิตฺวา คนฺตพฺพํ อจฺจายิกคมนํ คมิกญฺจ ฐเปตฺวา ทุกฺกฏํ สิยาติ สมฺพนฺโธ.

1131. '훈계를 받지 않는 자'란 여기에서 훈계를 위해 청하는 전갈을 그 목적 때문에 훈계라고 취급한 것이니, 훈계의 가르침을 받아들이지 않는 자라는 뜻이다. '그것을 다시 가져오지 않는 자'란 자신이 받은 그 훈계의 가르침을 우뽀사따(Uposatha) 회당에서 알리고 빠띠목까 암송자로부터 받은 회답을 비구니 승가로 가져가서 말하지 않는 자를 말한다. '어리석은 자'란 가르침을 받아들이는 것과 우뽀사따 회당으로 가져가서 알리는 것, 그리고 회답을 가져와서 초하룻날에 비구니 승가나 단체나 개인에게 적절하게 다시 알리는 것을 할 줄 모르는 무지함 때문에 어리석은 자이다. '병든 자'란 우뽀사따 회당에 가더라도 알리는 데 방해가 되는 질병이 있는 자를 말한다. '여행하는 자'란 초하룻날에 머물지 못하고 가야만 하는 긴급한 여정이 있는 여행자를 제외하고는 악작죄가 된다는 문맥이다.

๑๑๓๒. กมฺมสฺมินฺติ เอตฺถ กมฺม-สทฺเทน ภิกฺขุโนวาทกสฺส ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ทินฺนํ สมฺมุติกมฺมํ อธิปฺเปตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ญตฺตึ, กมฺมวาจญฺจ ปริหาเปตฺวา, ปริวตฺเตตฺวา วา กตํ เจ, อธมฺมกมฺมํ นาม. วคฺเคติ ฉนฺทารหานํ ฉนฺทสฺส อนาหรเณน วา สนฺนิปติตานํ อุกฺโกเฏน วา วคฺเค สติ. ติกปาจิตฺติยํ สิยาติ ‘‘อธมฺมกมฺเม อธมฺมกมฺมสญฺญี วคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี โอวทติ, เวมติโก โอวทติ, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๕๐) อธมฺมกมฺเม อธมฺมกมฺมสญฺญิปกฺเข วุตฺตปาจิตฺติยตฺตยํ โหติ.

1132. '업(갈마)에서'란 여기에서 '업'이라는 단어로 비구니 훈계자에게 백사갈마(ñatticatuttha-kamma)를 통해 주어진 위임의 업을 뜻한다고 주석서에 설해져 있다. 갈마의 제안(ñatti)과 갈마 문구(kammavāca)를 빠뜨리거나 변경하여 행해진다면 그것은 비법적인 업(adhammakamma)이라고 한다. '화합하지 못한(vagga)'이란 동의권을 줄 자들의 동의권(chanda)을 가져오지 않았거나, 모인 자들이 반대하여 화합하지 못한 상태가 되었을 때를 말한다. '세 가지 파일제가 된다'는 것은 '비법적인 업에 대해 비법적인 업이라고 인식하면서, 화합하지 못한 비구니 승가를 화합하지 못했다고 인식하며 훈계하면, 의심하면서 훈계하면, 화합했다고 인식하며 훈계하면 파일제 죄가 된다'(Pāci. 150)는 비법적인 업에서 비법적인 업이라고 인식하는 측면에서 설해진 세 가지 파일제를 말한다.

๑๑๓๓. อธมฺเม [Pg.441] ปน กมฺมสฺมึ เวมติกสฺสาปีติ โยชนา. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘วคฺเค ภิกฺขุนิสงฺฆสฺมึ, ติกปาจิตฺติยํ สิยา’’ติ อิทํ สงฺคณฺหาติ. กึ วุตฺตํ โหติ? อธมฺมกมฺเม เวมติกปกฺเข ‘‘วคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๕๐) อธมฺมิกกมฺเมเยว วิมติวาเร วุตฺตติกปาจิตฺติยํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ธมฺมกมฺมนฺติ สญฺญิโน’’ติ อิมินาปิ ‘‘อธมฺเม ปน กมฺมสฺมิ’’นฺติ อิทํ โยเชตพฺพํ, ‘‘ตถา’’ติ สมฺพนฺโธ, เตน ‘‘วคฺเค’’ติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี วคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี โอวทติ, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๕๐) วุตฺตํ ติกปาจิตฺติยํ โหติ. เอวเมตา ปาจิตฺติโย สนฺธายาห ‘‘นว ปาจิตฺติโย วุตฺตา’’ติ.

1133. '비법적인 업에서 의심하는 자에게도'라는 구성이다. '이와 같이'라는 것으로 '화합하지 못한 비구니 승가에서 세 가지 파일제가 된다'는 것을 포함한다. 무슨 뜻인가? 비법적인 업에서 의심하는 측면에 '화합하지 못한 비구니 승가를 화합하지 못했다고 인식하며, 의심하며, 화합했다고 인식하며 훈계하면 파일제 죄가 된다'(Pāci. 150)는 비법적인 업의 의심의 단락에서 설해진 세 가지 파일제가 된다는 뜻이다. '법적인 업이라고 인식하는 자'라는 것으로도 '비법적인 업에서'라는 것과 결합되어야 하며, '이와 같이'와 연결되어 '화합하지 못한' 등의 내용을 포함한다. '비법적인 업에서 법적인 업이라고 인식하며 화합하지 못한 비구니 승가를 화합하지 못했다고 인식하며 훈계하면, 의심하면, 화합했다고 인식하며 훈계하면 파일제 죄가 된다'(Pāci. 150)고 설해진 세 가지 파일제가 된다. 이와 같이 이 파일제들을 염두에 두고 '아홉 가지 파일제가 설해졌다'라고 말한 것이다.

อิมสฺมึ วิย อธมฺมกมฺมวาเร ‘‘สมคฺเค ภิกฺขุนิสงฺฆสฺมิ’’นฺติ วิกปฺเป จ เอวเมว นว ปาจิตฺติโย โหนฺตีติ อติทิสนฺโต ‘‘สมคฺเคปิ จ ตตฺตกา’’ติ อาห. ยถาห ‘‘อธมฺมกมฺเม อธมฺมกมฺมสญฺญี สมคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. อธมฺมกมฺเม เวมติโก สมคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. อธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี สมคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๕๐).

이 비법적인 업의 단락에서와 같이 '화합한 비구니 승가에서'라는 경우에도 이와 똑같이 아홉 가지 파일제가 있다는 것을 유추하며 '화합한 경우에도 그만큼의 수가 있다'고 말한 것이다. '비법적인 업에서 비법적인 업이라고 인식하면서 화합한 비구니 승가를 화합하지 못했다고 인식하며, 의심하며, 화합했다고 인식하며 훈계하면 파일제 죄가 된다. 비법적인 업에서 의심하면서 화합한 비구니 승가를 화합하지 못했다고 인식하며, 의심하며, 화합했다고 인식하며 훈계하면 파일제 죄가 된다. 비법적인 업에서 법적인 업이라고 인식하면서 화합한 비구니 승가를 화합하지 못했다고 인식하며, 의심하며, 화합했다고 인식하며 훈계하면 파일제 죄가 된다'(Pāci. 150)고 설하신 바와 같다.

๑๑๓๔. ทฺวินฺนํ นวกานํ วสาติ ยถาทสฺสิตํ วคฺคนวกํ, สมคฺคนวกนฺติ ทฺวินฺนํ นวกานํ วเสน. ตาติ ปาจิตฺติโย.

1134. '두 가지 아홉의 모임에 의해'라는 것은 보여준 바와 같이 화합하지 못한 승가의 아홉 가지와 화합한 승가의 아홉 가지라는 두 가지 아홉의 모임에 의한다는 것이다. '그것들'은 파일제들을 의미한다.

‘‘ธมฺมกมฺเม [Pg.442] อธมฺมกมฺมสญฺญี วคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ธมฺมกมฺเม เวมติโก วคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี วคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วคฺคปกฺเข นว ทุกฺกฏานิ. ‘‘ธมฺมกมฺเม อธมฺมกมฺมสญฺญี สมคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ธมฺมกมฺเม เวมติโก สมคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก, สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี สมคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ วคฺคสญฺญี, เวมติโก โอวทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี สมคฺคํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ สมคฺคสญฺญี โอวทติ, อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. ๑๕๑) เอตฺถ อนฺเต วุตฺตํ อนาปตฺติวารํ วินา อวเสเสสุ อฏฺฐสุ วาเรสุ สมคฺคปกฺเข อฏฺฐ ทุกฺกฏานิ. เอวํ ปุริมานิ นว, อิมานิ อฏฺฐาติ ธมฺมกมฺมปกฺเข สตฺตรส ทุกฺกฏานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘ทุกฺกฏํ ธมฺมกมฺเมปิ, สตฺตรสวิธํ สิยา’’ติ.

“법다운 업(법업)에서 비법업이라는 인식을 가진 자가 분파된 비구니 승가를 분파되었다는 인식, 혹은 의심을 품은 채, 혹은 화합했다는 인식으로 훈계하면 돌가타의 죄가 된다. 법다운 업에서 의심을 품은 자가 분파된 비구니 승가를 분파되었다는 인식, 혹은 의심을 품은 채, 혹은 화합했다는 인식으로 훈계하면 돌가타의 죄가 된다. 법다운 업에서 법다운 업이라는 인식을 가진 자가 분파된 비구니 승가를 분파되었다는 인식, 혹은 의심을 품은 채, 혹은 화합했다는 인식으로 훈계하면 돌가타의 죄가 된다”라고 하여 분파된 측에서 9가지 돌가타가 있다. “법다운 업에서 비법업이라는 인식을 가진 자가 화합한 비구니 승가를 분파되었다는 인식, 혹은 의심을 품은 채, 혹은 화합했다는 인식으로 훈계하면 돌가타의 죄가 된다. 법다운 업에서 의심을 품은 자가 화합한 비구니 승가를 분파되었다는 인식, 혹은 의심을 품은 채, 혹은 화합했다는 인식으로 훈계하면 돌가타의 죄가 된다. 법다운 업에서 법다운 업이라는 인식을 가진 자가 화합한 비구니 승가를 분파되었다는 인식, 혹은 의심을 품은 채로 훈계하면 돌가타의 죄가 된다. 법다운 업에서 법다운 업이라는 인식을 가진 자가 화합한 비구니 승가를 화합했다는 인식으로 훈계하면 죄가 되지 않는다”(바찌띠야 151)라고 하였는데, 여기 마지막에 언급된 죄가 되지 않는 경우를 제외한 나머지 8가지 경우에서 화합한 측의 8가지 돌가타가 있다. 이와 같이 이전의 9가지와 여기의 8가지를 합하여 법다운 업의 측면에서 17가지 돌가타가 된다는 의미로 “법업에서도 돌가타는 17가지가 된다”라고 하였다.

๑๑๓๕. ‘‘โอสาเรหี’’ติ วุตฺโต กเถติ วาติ โยชนา. ‘‘อฏฺฐครุธมฺมํ กเถหี’’ติ วุตฺโต ตํ กเถติ วา. ปญฺหํ ปุฏฺโฐ กเถติ วาติ อฏฺฐครุธมฺมวิสเย ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ตเมว วทติ วา. สิกฺขมานาย กเถติ วาติ สมฺพนฺโธ. สิกฺขมานาย อฏฺฐครุธมฺเม กเถติ วา, เนว โทโสติ อตฺโถ. อุมฺมตฺตกาทิโน กถยโต เนว โทโสติ โยชนา.

1135. “복권시키라(osārehi)”는 말을 듣고 말하는 자라는 문구와 연결된다. “8중법을 말하라”는 말을 듣고 그것을 말하는 자이거나, 질문을 받고 말한다는 것은 8중법에 관한 질문을 받고 그것을 말하는 것을 의미한다. 식차마나에게 말한다는 것과 연결된다. 식차마나에게 8중법을 말하는 경우에도 전혀 허물이 없다는 뜻이다. 미친 이 등이 말하는 경우에도 전혀 허물이 없다는 것과 연결된다.

๑๑๓๖. อิทานิ ติณฺณมฺปิ พหุสฺสุตานํ ลกฺขเณ เอกตฺถ ทสฺสิเต ภิกฺขุโนวาทกสฺส วิเสโส สุวิญฺเญยฺโย โหตีติ [Pg.443] ตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘วาจุคฺคตาว กาตพฺพา’’ติอาทิ. ทฺเว มาติกา ปคุณา วาจุคฺคตา กาตพฺพาติ โยชนา. ภิกฺขุภิกฺขุนิวิภงฺเค มาติกา ปคุณา วาจุคฺคตาว กาตพฺพาติ โยชนา, ภิกฺขุภิกฺขุนิวิภงฺคมาติกา ปคุณา กตฺวา ตาสํ อฏฺฐกถํ อุคฺคเหตฺวา ปาฬิโต, อตฺถโต จ วจนปถารุฬฺหา โวหารกฺขมาเยว กาตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. จตฺตาโร ภาณวารา ปคุณา วาจุคฺคตาว กาตพฺพาติ ปกาสิตาติ โยชนา. ‘‘ปคุณา’’ติ อิมินา ปาฬิยํ ปคุณํ กตฺวา ธาเรตฺวา ปริปุจฺฉิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘วาจุคฺคตาว กาตพฺพา’’ติ อิมินา ตทตฺถํ สุตฺวา ธาเรตฺวา ปริปุจฺฉิตพฺพเมวาติ ทสฺเสติ.

1136. 이제 세 부류의 다문(多聞)한 이들의 특징을 한곳에서 보여주면 비구니 훈계자의 특별함을 쉽게 알 수 있게 되므로, 그것을 보여주기 위해 “입으로 암송할 수 있게 해야 한다” 등을 말하였다. 두 마띠까를 능숙하게 입으로 암송할 수 있게 해야 한다는 구성이다. 비구 분별과 비구니 분별의 마띠까를 능숙하게 입으로 암송할 수 있게 해야 한다는 구성이며, 비구·비구니 분별의 마띠까를 능숙하게 하여 그 주석서를 학습하고 빠알리와 그 의미를 언어적 경로에 올려 소통이 가능하도록 해야 함을 뜻한다. 4바나와라(bhāṇavāra)를 능숙하게 입으로 암송할 수 있도록 밝혀졌다는 구성이다. “능숙한”이라는 단어를 통해 빠알리를 능숙하게 하여 지니고서 질문해야 함을 보여준다. “입으로 암송할 수 있게 해야 한다”는 단어를 통해 그 의미를 듣고 지니고서 질문해야만 함을 보여준다.

๑๑๓๗. ปริกถตฺถายาติ สมฺปตฺตานํ ธมฺมกถนตฺถาย. กถามคฺโคติ มหาสุทสฺสนกถามคฺโค. มงฺคล…เป… อนุโมทนาติ อคฺคสฺส ทานาทิมงฺคเลสุ ภตฺตานุโมทนาสงฺขาตา ทานกถา จ, กุมารมงฺคลาทีสุ มหามงฺคลสุตฺตาทิมงฺคลานุโมทนา จ, อมงฺคลํ นาม กาลกิริยา, ตตฺถ มตกภตฺตาทีสุ ติโรกุฏฺฏาทิกถา จาติ เอวํ ติสฺโสเยวานุโมทนา.

1137. 설법을 위해서(Parikathatthāya)란 찾아온 이들에게 법을 설해주기 위한 목적이다. 설법의 경로(Kathāmaggo)란 마하수다사나 설법의 경로를 말한다. 망갈라(Maṅgala) 등... 수희(Anumodanā)란 최상의 보시 등 상서로운 일에서의 공양수희라 불리는 보시 설법과, 왕자의 탄생 축하 등에서 하는 마하망갈라 숫따 등의 축원 설법이며, 불길한 일(amaṅgala)이란 죽음을 말하는데 거기서 망자를 위한 공양 등에서 하는 티로굿다(Tirokuṭṭa) 등의 설법을 말하니, 이와 같이 세 종류의 수희 설법이다.

๑๑๓๘. อุโปสถาทิอตฺถายาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปวารณาทีนํ สงฺคโห. กมฺมากมฺมวินิจฺฉโยติ กมฺมวคฺเค วุตฺตวินิจฺฉโย, ปริวาเร กมฺมวคฺเค อาคตขุทฺทานุขุทฺทกกมฺมวินิจฺฉโยติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ อิมินา ‘‘อุตฺตมตฺถสฺส ปาปก’’นฺติ วกฺขมานตฺตา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานมาห. วิปสฺสนาวเสน อุคฺคณฺหนฺเตน จ ธาตุววตฺถานมุเขน อุคฺคเหตพฺพนฺติ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํ. อุตฺตมตฺถสฺสาติ อรหตฺตสฺส.

1138. 포살 등을 위해서(Uposathādiatthāyā)에서 ‘등(ādi)’이라는 단어에는 자의(pavāraṇā) 등이 포함된다. 업과 비업의 판별(Kammākammavinicchayo)이란 업의 장(kammavagga)에서 언급된 판별을 말하며, 빠리와라의 업의 장에 나오는 세세한 업의 판별을 말한다. “명상 주제(Kammaṭṭhāna)”라는 단어로는 “최상의 목적을 위해”라고 말할 것이므로 위빠사나 명상 주제를 말한다. 위빠사나의 측면에서 배우는 자는 요소의 결정(dhātuvavatthāna)을 통하여 배워야 한다고 간티빠다(Gaṇṭhipada)들에서 언급되었다. 최상의 목적(Uttamatthassa)이란 아라한과를 의미한다.

๑๑๓๙. เอตฺตกํ อุคฺคเหตฺวาน พหุสฺสุโตติ ยถาวุตฺตธมฺมานํ อุคฺคหิตตฺตา พหุสฺสุโต. ปญฺจวสฺโสติ อุปสมฺปทโต [Pg.444] ปฏฺฐาย ปริปุณฺณปญฺจสํวจฺฉโร. ‘‘ทสวสฺโส’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สํวจฺฉรวเสน ปญฺจวสฺเสสุ ปริปุณฺเณสุ วุตฺถวสฺสวเสน อปริปุณฺเณสุปิ ปญฺจวสฺโสเยว. อิตรถา อูนปญฺจวสฺโสติ เวทิตพฺโพ. ปริปุณฺณวีสติวสฺสูปสมฺปทาทีสุ วิย เกจิ สํวจฺฉรคณนํ อวิจาเรตฺวา ‘‘ปญฺจวสฺโส’’ติวจนสามญฺเญน วุตฺถวสฺสคณนเมว คณฺหนฺติ, ตทยุตฺตํ. ตถา คหเณสุ ยุตฺติ วา มคฺคิตพฺพา. มุญฺจิตฺวา นิสฺสยนฺติ นิสฺสยวาสํ ชหิตฺวา. อิสฺสโรติ นิสฺสยาจริยวิรเหน อิสฺสโร, อิมินา นิสฺสยมุตฺตลกฺขณํ ทสฺสิตํ.

1139. 이만큼을 익혀서 다문한 이(bahussuto)란 앞에서 언급한 법들을 익혔기에 다문한 자이다. 5세(Pañcavasso)란 구족계로부터 만 5년이 된 자이다. “10세(Dasavasso)”라는 말에서도 이와 같은 방식이다. 연도 계산으로 5년이 찼다면 안거 수행으로 차지 않았더라도 5년 차이다. 그렇지 않으면 5년 미만인 자로 알아야 한다. 구족계 20년이 찬 경우 등에서 어떤 이들은 연도 계산을 고려하지 않고 “5세”라는 말의 일반성에 따라 안거 횟수만을 세기도 하지만, 그것은 부적절하다. 그렇게 취하는 경우에는 논리적 근거를 찾아야 한다. 의지함에서 벗어나서(Muñcitvā nissayanti)란 의지하여 머무는 삶을 버리고서라는 뜻이다. 주인(Issaro)이란 의지하는 스승 없이 독자적인 주인이 된다는 것이며, 이것으로 의지함에서 벗어난 특징을 보여주었다.

๑๑๔๐. ทฺเว วิภงฺคาติ ภิกฺขุภิกฺขุนิวิภงฺคทฺวยํ. อิธ ‘‘วาจุคฺคตา’’ติ อิทํ ปริปุจฺฉมฺปิ สนฺธายาหาติปิ วุตฺตํ. เตนาห สารตฺถทีปนิยํ ‘‘ทฺเว วิภงฺคา ปคุณา วาจุคฺคตา กาตพฺพา’ติอิทํ ปริปุจฺฉาวเสน อุคฺคหณมฺปิ สนฺธาย วุตฺต’นฺติ วทนฺตี’’ติ (สารตฺถ. ฏี. ปาจิตฺติย ๓.๑๔๕-๑๔๗). พฺยญฺชนาทิโตติ เอตฺถ พฺยญฺชนํ นาม ปทํ, อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตํ อนุพฺยญฺชนํ นาม อกฺขรํ, ปทกฺขรานิ อปริหาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. จตูสฺวปิ นิกาเยสูติ ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺต องฺคุตฺตรนิกาเยสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เอโก วา นิกาโย โปตฺถโกปิ จ เอโกติ โยชนา. อปิ-สทฺเทน ขุทฺทกนิกายสฺสาปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ‘‘ปิ วา’’ติ อิมินา ขุทฺทกนิกาเย ชาตกภาณเกน สาฏฺฐกถํ ชาตกํ อุคฺคเหตฺวาปิ ธมฺมปทํ สห วตฺถุนา อุคฺคเหตพฺพเมวาติ ทสฺสิเต ทฺเว โปตฺถเก สมุจฺจิโนติ, จตฺตาริ ขนฺธกวตฺตานิ วา.

1140. 양 부수(Dve vibhaṅgā)란 비구 분별과 비구니 분별의 두 가지를 말한다. 여기서 “입으로 암송함”이란 질문을 통한 학습도 염두에 두고 말한 것이라고도 한다. 그래서 사라따디빠니에서 말하기를, “‘양 부수를 능숙하게 입으로 암송할 수 있게 해야 한다’는 것은 질문의 방식으로 학습하는 것도 염두에 두고 한 말이다라고들 한다”라고 하였다. 문자 등으로부터(Byañjanāditoti)에서 문자(byañjana)란 단어(pada)를 말하며, ‘등(ādi)’이라는 단어에 포함된 부수 문자(anubyañjana)란 글자(akkhara)를 말하니, 단어와 글자를 빠뜨리지 않고서라는 뜻이다. 4니카야 모두에서(Catūsvapi nikāyesū)란 디가, 맛지마, 상윳따, 앙굿따라 니카야를 말하며, 선별을 의미하는 처격(bhumma)이다. 한 니카야 혹은 한 권의 책도 하나라는 구성이다. ‘또한(api)’이라는 단어를 통해 쿠다카 니카야도 포함됨을 알아야 한다. “혹은(pi vā)”이라는 단어를 통해 쿠다카 니카야에서 자따까 암송자(jātakabhāṇaka)가 주석서와 함께 자따까를 익혔더라도 법구경을 인연담과 함께 반드시 익혀야 함을 보여주니, 두 권의 책을 합하거나 4가지 칸다카의 의무(vatta)를 말한다.

๑๑๔๒. ทิสาปาโมกฺโข ยตฺถ ยตฺถ วสติ, ตสฺสา ตสฺสาทิสาย ปาโมกฺโข ปธาโน. เยนกามํคโมติ ยตฺถ กตฺถจิ ทิสาภาเค ยถากามํ วุตฺติโก โหตีติ อตฺโถ[Pg.445]. ปริสํ อุปฏฺฐาเปตุํ กามํ ลภเต อิสฺสโรติ โยชนา, อิสฺสโร หุตฺวา ภิกฺขุปริสาย อตฺตานํ อุปฏฺฐาเปตุํ ยถารุจิยา ลภตีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา ปริสูปฏฺฐาปกลกฺขณํ วุตฺตํ.

1142. 방향의 수장(Disāpāmokkho)이란 그가 머무는 곳마다 그 방향의 으뜸(pāmokkha)이자 주인이 되는 자이다. 원하는 대로 가는 자(Yenakāmaṃgamo)란 어느 방향이든 원하는 대로 행한다는 뜻이다. 주인이 되어 대중을 수용하기를 원하면 얻는다는 구성이니, 주인(issaro)이 되어 비구 대중을 수용하고 보살피는 것을 원하는 대로 얻는다는 뜻이다. 이로써 대중을 수용하는 자의 특징을 말하였다.

๑๑๔๓. วาจุคฺคนฺติ วาจุคฺคตํ. เอตฺถ จ ‘‘อิทานิ อยํ ภณฺฑปาถาวิธิ น โหตีติ มิหกปริปุจฺฉนกถานุรูปโต อตฺถกรณํ น วาจุคฺคตกรณํ นามาติ วิญฺญายตี’’ติ นิสฺสนฺเทเห วุตฺตํ. อิมินา ยถาวุตฺตํ ทุติยงฺคเมว สงฺคหิตํ.

1143. 'Vācugga'란 구송(口誦)된 것을 말한다. 그리고 여기에서 "이제 이 물건을 낭독하는 방식은 아니라는 미하카(mihaka)의 질문에 따른 말에 비추어 볼 때, 의미를 작용시키는 것이지 구송하는 행위가 아니라고 이해된다"라고 의심의 여지 없이 설해졌다. 이것에 의해 앞에서 말한 바와 같이 두 번째 요소만이 포함된다.

๑๑๔๔. อสฺสาติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส. อสมฺมตตาทีนิ ตีณิ องฺคานีติ อตฺตโน อสมฺมตตา, ภิกฺขุนิยา ปริปุณฺณูปสมฺปนฺนตา, โอวาทวเสน อฏฺฐครุธมฺมภณนนฺติ อิมานิ ตีณิ องฺคานิ.

1144. '그에게(Assa)'란 이 학습계목에 대해서이다. '승인받지 않음 등 세 가지 요소'란 자신의 승인받지 않음, 비구니의 구족계 완비, 훈계의 형식으로 여덟 가지 무거운 법(팔경법)을 설함이라는 이 세 가지 요소를 말한다.

โอวาทกถาวณฺณนา.

훈계(ovāda)에 대한 설명의 주석.

๑๑๔๖. ติกปาจิตฺติยนฺติ ‘‘อตฺถงฺคเต สูริเย อตฺถงฺคตสญฺญี, เวมติโก, อนตฺถงฺคตสญฺญี’’ติ วิกปฺปตฺตเย. เอกโตอุปสมฺปนฺนนฺติ ภิกฺขุนิสงฺเฆ อุปสมฺปนฺนํ. ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆ อุปสมฺปนฺนํ ปน โอวทโต ปาจิตฺติยเมวา’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

1146. '세 가지 경우의 빠찌띠야(Tikapācittiya)'란 "해가 졌을 때 해가 졌다는 인식을 가짐, 의심함, 해가 지지 않았다는 인식을 가짐"이라는 세 가지 경우를 말한다. '한쪽에서 구족계를 받은 자(Ekatoupasampanna)'란 비구니 승가에서 구족계를 받은 자를 말한다. "그러나 비구 승가에서 구족계를 받은 자에게 훈계하면 빠찌띠야일 뿐이다"라고 주석서에 설해졌다.

๑๑๔๘. อุทฺเทสาทินเยนาติ ‘‘อนาปตฺติ อุทฺเทสํ เทนฺโต, ปริปุจฺฉํ เทนฺโต’’ติอาทินา อนาปตฺติวารนเยน. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส.

1148. '독송 등의 방식에 의해(Uddesādinayena)'란 "독송을 해주는 자, 질문에 답을 해주는 자에게는 범계가 아니다"라는 등의 범계가 아님(anāpatti)의 방식에 의해서이다. '그에게(Assa)'란 비구에게를 말한다.

อตฺถงฺคตสูริยกถาวณฺณนา.

해가 진 후의 일(훈계)에 대한 설명의 주석.

๑๑๔๙. ‘‘สเจ อสมฺมโต’’ติ วกฺขมานตฺตา โอวทนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘สมฺมตสฺสา’’ติ ลพฺภติ. ภิกฺขุนุปสฺสยนฺติ ภิกฺขุนิวิหารํ. อญฺญตฺร กาลาติ ‘‘ตตฺถายํ สมโย[Pg.446], คิลานา โหติ ภิกฺขุนี’’ติ วุตฺตกาลโต อญฺญตฺร. ‘‘คิลานา นาม ภิกฺขุนี น สกฺโกติ โอวาทาย วา สํวาสาย วา คนฺตุ’’นฺติ (ปาจิ. ๑๖๑) ทสฺสิเต คิลานกาเล อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

1149. "만약 승인받지 않았다면"이라고 설해질 것이기 때문에, '훈계하는 자'에 대해서는 여기에서 "승인받은 자"라는 의미가 얻어진다. '비구니 처소(Bhikkhunupassaya)'란 비구니의 거처를 말한다. '적절한 때를 제외하고(Aññatra kālā)'란 "거기에서 이러한 때가 있으니, 비구니가 병들었을 때이다"라고 설해진 때를 제외하고를 말한다. "병든 비구니는 훈계를 받으러 가거나 함께 머물기 위해 갈 수 없다" (Pācittiya 161)라고 보여준 병든 때에는 범계가 아니라고 설해진 것이다.

๑๑๕๐. ปาจิตฺติยทฺวยํ โหตีติ ปฐมสิกฺขาปเทน, อิมินา จ สิกฺขาปเทน ทฺเว ปาจิตฺติยานิ โหนฺตีติ. ‘‘ตีณิปิ ปาจิตฺติยานี’’ติ โยเชตพฺพา, ปฐมทุติยตติเยหิ สิกฺขาปเทหิ ตีณิ ปาจิตฺติยานิ โหนฺตีติ อตฺโถ.

1150. '두 가지 빠찌띠야가 된다'란 첫 번째 학습계목과 이 학습계목에 의해 두 가지 빠찌띠야가 된다는 것이다. '세 가지 빠찌띠야'라고 연결해야 하니, 첫 번째, 두 번째, 세 번째 학습계목들에 의해 세 가지 빠찌띠야가 된다는 뜻이다.

๑๑๕๑. อญฺเญน ธมฺเมนาติ ครุธมฺมโต อญฺเญน พุทฺธวจเนน. ทุกฺกฏทฺวยนฺติ อสมฺมตภิกฺขุนุปสฺสยคมนมูลกํ ทุกฺกฏทฺวยํ. ภิกฺขุโนติ อสมฺมตสฺส ‘‘สมฺมตสฺสาปี’’ติ วกฺขมานตฺตา. ‘‘อฏฺฐหิ วา ครุธมฺเมหิ อญฺเญน วา ธมฺเมน โอวทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๕๕) อตฺถงฺคตสิกฺขาปเท วุตฺตตฺตา ‘‘รตฺติเหตุก’’นฺติ อาห, รตฺติโอวาทนมูลนฺติ อตฺโถ.

1151. '다른 법으로(Aññena dhammena)'란 팔경법(garudhamma) 이외의 다른 부처님 말씀으로를 말한다. '두 가지 둑까따(Dukkaṭadvaya)'란 승인받지 않고 비구니 처소에 가는 것을 근거로 한 두 가지 둑까따이다. '비구의'란 "승인받은 자라도"라고 설해질 것이기 때문에 승인받지 않은 자를 말한다. "여덟 가지 팔경법이나 다른 법으로 훈계하면 빠찌띠야 죄이다" (Pācittiya 155)라고 일몰 학습계목에서 설해졌기 때문에, "밤을 원인으로 함(rattihetuka)"이라고 하였으니, 밤에 훈계하는 것을 근거로 한다는 뜻이다.

๑๑๕๒. ปาจิตฺติยทฺวยนฺติ ทุติยตติยมูลกํ. ครุธมฺเมน โอวาโท ครุธมฺโม, โส นิทานํ ยสฺส ปาจิตฺติยสฺสาติ วิคฺคโห. สมฺมตตฺตา ครุธมฺมนิทานสฺส ปาจิตฺติยสฺส อภาวโตติ สมฺพนฺโธ. อิมินา ปฐมสิกฺขาปเทน อนาปตฺติภาวํ ทสฺเสติ.

1152. '두 가지 빠찌띠야'란 두 번째와 세 번째를 근거로 한 것이다. '팔경법에 의한 훈계가 팔경법이고, 그것이 그 빠찌띠야의 원인(nidāna)이다'라고 분석된다. '승인받았기 때문에 팔경법을 원인으로 하는 빠찌띠야가 없다'는 것으로 연결된다. 이것에 의해 첫 번째 학습계목으로 범계가 아님을 보여준다.

๑๑๕๓. ตสฺเสวาติ สมฺมตสฺเสว. ทุกฺกฏํ อิมินา ตติยสิกฺขาปเทน. อนาปตฺติ ปฐมสิกฺขาปเทน, เตเนวาห ‘‘สมฺมตตฺตา’’ติ. ปาจิตฺติ ทุติยสิกฺขาปเทน, เตเนวาห ‘‘รตฺติย’’นฺติ.

1153. '그에게만(Tasseva)'이란 승인받은 자에게만을 말한다. 이 세 번째 학습계목에 의해 둑까따(Dukkaṭa)가 된다. 첫 번째 학습계목에 의해 범계가 아니며, 그렇기 때문에 "승인받았으므로"라고 하였다. 두 번째 학습계목에 의해 빠찌띠야가 되며, 그렇기 때문에 "밤에"라고 하였다.

๑๑๕๔. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘อุปสมฺปนฺนาย อุปสมฺปนฺนสญฺญี, เวมติโก, อนุปสมฺปนฺนสญฺญี ภิกฺขุนุปสฺสยํ อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.447] อญฺญตฺร สมยา โอวทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๖๒) ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. อิตรทฺวเยติ ‘‘อนุปสมฺปนฺนาย อุปสมฺปนฺนสญฺญี, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อนุปสมฺปนฺนาย เวมติโก, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๖๒) ทสฺสิเต อิตรทฺวเย. โอวทนฺตสฺสาติ เยน เกนจิ โอวทนฺตสฺส.

1154. '세 가지 경우의 빠찌띠야가 설해졌다'란 "구족계 받은 자에 대해 구족계 받았다는 인식을 가짐, 의심함, 구족계 받지 않았다는 인식을 가지고 비구니 처소에 가서 적절한 때를 제외하고 훈계하면 빠찌띠야 죄이다" (Pācittiya 162)라고 세 가지 경우의 빠찌띠야가 설해졌다. '나머지 둘에서'란 "구족계 받지 않은 자에 대해 구족계 받았다는 인식을 가짐은 둑까따 죄이다. 구족계 받지 않은 자에 대해 의심함은 둑까따 죄이다" (Pācittiya 162)라고 보여준 나머지 두 경우를 말한다. '훈계하는 자의'란 누구든지 훈계하는 자의를 말한다.

๑๑๕๕. ติกปาจิตฺติยํ, ทุกฺกฏฏฺฐาเน ทุกฺกฏเมว โหตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘ตถา’’ติ. ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา อญฺเญน ธมฺเมน โอวทนฺตสฺส ตถาติ โยชนา.

1155. 세 가지 경우의 빠찌띠야와 둑까따가 되어야 할 곳에 둑까따만이 된다는 것을 보여주기 위해 "그와 같이(tathā)"라고 하였다. 비구니 처소에 가서 다른 법으로 훈계하는 자에게도 '그와 같이'라고 연결된다.

ภิกฺขุนุปสฺสยกถาวณฺณนา.

비구니 처소에 대한 설명의 주석.

๑๑๕๖. จีวราทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ปิณฺฑปาตาทิอิตรปจฺจยตฺตยญฺจ สกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนานิ จ สงฺคหิตานิ. สมฺมเตติ ภิกฺขุโนวาทกสมฺมุติยา สมฺมเต.

1156. '가사 등'에서 '등'이라는 단어에는 탁발 음식 등 나머지 세 가지 필수품과 환대, 공경, 존중, 예배, 공양 등이 포함된다. '승인받은 때에'란 비구니를 훈계하는 자의 승인으로 승인받은 때를 말한다.

๑๑๕๗. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี, เวมติโก, อธมฺมกมฺมสญฺญี เอวํ วทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๖๗) ติกปาจิตฺติยํ ปาฬิยํ ทสฺสิตเมว. อิธ กมฺมํ นาม ยถาวุตฺตํ สมฺมุติกมฺมํ. อธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญิเวมติกอธมฺมกมฺมสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏํ. วีสติวสฺโส วา อติเรกวีสติวสฺโส วาติ สมฺมุติยา องฺคานิ.

1157. '세 가지 경우의 빠찌띠야가 설해졌다'란 "여법한 갈마에 대해 여법한 갈마라는 인식을 가짐, 의심함, 비법한 갈마라는 인식을 가지고 이와 같이 말하면 빠찌띠야 죄이다" (Pācittiya 167)라고 세 가지 경우의 빠찌띠야가 빠알리(성전)에 이미 보여졌다. 여기에서 갈마(kamma)란 앞에서 말한 승인하는 갈마를 말한다. 비법한 갈마에 대해 여법한 갈마라는 인식을 가진 자, 의심하는 자, 비법한 갈마라는 인식을 가진 자에 따라 세 가지 둑까따가 된다. '법랍 20세 또는 법랍 20세 이상' 등은 승인의 요소들이다.

๑๑๕๘. ‘‘สมฺมตํ อนุปสมฺปนฺน’’นฺติ กํ สนฺธายาหาติ เจ? สมฺมเตน หุตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย สามเณรภาวมุปคตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อามิสตฺถายาติ จีวราทีนมตฺถาย.

1158. "승인받았으나 구족계를 받지 않은 자"라고 누구를 염두에 두고 말했는가? 승인받은 자였다가 학습(계율)을 포기하고 사미의 상태가 된 자를 염두에 두고 설해진 것이다. '재물을 위해서(Āmisatthāya)'란 가사 등을 위해서라는 뜻이다.

อามิสกถาวณฺณนา.

재물에 대한 설명의 주석.

๑๑๖๒. ภิกฺขุนิยา ทินฺนนฺติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขุสฺสา’’ติ วตฺตพฺพํ. ภิกฺขุนา ทินฺนนฺติ โยชนา. ‘‘ภิกฺขุนิยา’’ติ เสโส[Pg.448]. ตตฺถาติ จีวรปฏิคฺคหณสิกฺขาปเท. สูจิตาติ ปกาสิตา.

1162. '비구니에 의해 주어진 것'이란 여기에서 "비구에게"라고 말해야 한다. '비구에 의해 주어진 것'으로 연결된다. '비구니에게'가 남은 부분이다. '거기에서'란 가사를 받는 학습계목에서이다. '암시되었다'란 밝혀졌다는 뜻이다.

จีวรทานกถาวณฺณนา.

가사를 주는 것에 대한 설명의 주석.

๑๑๖๓. อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรนฺติ โยชนา.

1163. '친척이 아닌 비구니의 가사'라고 연결된다.

๑๑๖๔. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท.

1164. '여기에서'란 이 학습계목에서이다.

๑๑๖๕. สูจึ จีวรํ ปเวเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ. สูจินีหรเณติ จีวรโต.

1165. '바늘을 가사에 찔러 넣고'라고 연결된다. '바늘을 뺄 때'란 가사로부터이다.

๑๑๖๖. ปโยคสฺส วสาติ เอกกฺขเณ พหู อาวุณิตฺวา สูจิยา นีหรณปโยคคณนาย. พหู ปาจิตฺติโยติ โยชนา, ปโยคปฺปมาณาปตฺติโย โหนฺตีติ อตฺโถ.

1166. '방편에 따라'란 한순간에 많이 꿰매어 바늘을 빼는 방편의 횟수에 따라서이다. '많은 빠찌띠야'라고 연결되니, 방편의 수만큼 범계가 된다는 뜻이다.

๑๑๖๙. อเนกา ปาจิตฺติยาปตฺตี โหนฺตีติ โยชนา. อารปเถติ สูจิมคฺเค. ทุติเย ปเถติ เอตฺถ อาร-สทฺโท คาถาพนฺธสุขตฺถํ ลุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

1169. '여러 빠찌띠야 죄가 된다'라고 연결된다. '바늘 길에(Ārapathe)'란 바늘이 지나간 길에라는 뜻이다. 두 번째 '길에(pathe)'에서 여기 'āra'라는 단어는 게송의 운율을 맞추기 위해 생략된 것으로 알아야 한다.

๑๑๗๐. กา หิ นาม กถาติ ‘‘อเนกาปตฺติโย โหนฺตี’’ติ เอตฺถ กึ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ติกปาจิตฺติยนฺติ ‘‘อญฺญาติกาย อญฺญาติกสญฺญี, เวมติโก, ญาติกสญฺญี จีวรํ สิพฺพติ วา สิพฺพาเปติ วา, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๗๘) วุตฺตํ ติกปาจิตฺติยํ.

1170. '무슨 말이 더 필요하겠는가(Kā hi nāma kathā)'란 "여러 범계가 된다"는 것에 대해 여기에서 무엇을 더 말하겠느냐는 뜻이다. '세 가지 경우의 빠찌띠야'란 "친척이 아닌 자에 대해 친척이 아니라는 인식을 가짐, 의심함, 친척이라는 인식을 가지고 가사를 꿰매거나 꿰매게 하면 빠찌띠야 죄이다" (Pācittiya 178)라고 설해진 세 가지 경우의 빠찌띠야를 말한다.

๑๑๗๒. อญฺญํ ปริกฺขารนฺติ อุปาหนตฺถวิกาทึ. สิพฺพโตติ เอตฺถ ‘‘สิพฺพาปยโต’’ติ อธิการโต ลพฺภติ. สิกฺขมานสามเณริโย สิกฺขมานาทิกา นาม.

1172. '다른 필수품'이란 신발이나 가방 등을 말한다. '꿰매는 자'라는 말은 여기에서 "꿰매게 하는 자"라는 의미가 권한에 따라 얻어진다. '식차마나와 사미니'란 식차마나 등을 말한다.

๑๑๗๓. สิพฺพนกิริยาย อาปชฺชิตพฺพโต กฺริยํ.

1173. 꿰매는 행위에 의해 범하게 되므로 행위(kriya)라고 한다.

จีวรสิพฺพนกถาวณฺณนา.

가사를 꿰매는 것에 대한 설명의 주석.

๑๑๗๔-๕. สํวิธายาติ [Pg.449] ‘‘อชฺช ยาม, สฺเว ยามา’’ติอาทินา นเยน สํวิทหิตฺวา. ยถาห ‘‘อชฺช วา หิยฺโย วา ปเร วา คจฺฉามาติ สํวิทหตี’’ติ (ปาจิ. ๑๘๓). มคฺคนฺติ เอกทฺธานมคฺคํ, อนฺตมโส คามนฺตรมฺปิ. อญฺญตฺร สมยาติ ‘‘ตตฺถายํ สมโย, สตฺถคมนีโย โหติ มคฺโค สาสงฺกสมฺมโต สปฺปฏิภโย’’ติ (ปาจิ. ๑๘๒) วุตฺตกาลวิเสสา อญฺญตฺราติ วุตฺตํ โหติ. สตฺถวาเหหิ วินา อคมนีโย มคฺโค สตฺถคมนีโย นาม. โจรานํ สยิตนิสินฺนฏฺฐิตขาทิตปีตฏฺฐานานิ ยตฺถ ทิสฺสนฺติ, ตาทิโส มคฺโค สาสงฺโก นาม. โจเรหิ หตมาริตฆาตวิลุตฺตมนุสฺสา ยตฺถ ปญฺญายนฺติ, โส สปฺปฏิภโย นาม. อิธาติ อิมสฺมึ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ กตสํวิธานํ อวิราเธตฺวา ตาย เอกทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชนกาเลติ อตฺโถ.

‘약속하고서(Saṃvidhāyāti)’란 “오늘 가자, 내일 가자”라는 등의 방식으로 약속하는 것을 말한다. “오늘이나 어제나 모레 가자고 약속한다”라고 (파치띠야 183에서) 말씀하신 바와 같다. ‘길(magga)’이란 한 구간의 길을 말하며, 최소한 마을 사이의 길이라도 해당한다. ‘때를 제외하고는(Aññatra samayā)’이란 “거기에 이러한 때가 있으니, 수하물 행렬과 함께 가야 할 길이며 위험하다고 여겨지고 공포가 있는 때이다”라고 (파치띠야 182에서) 설해진 특별한 시간을 제외한다는 의미이다. 수하물 행렬(satthavāha) 없이는 갈 수 없는 길을 ‘수하물 행렬과 함께 가야 할 길(satthagamanīyo)’이라고 한다. 도둑들이 자거나 앉거나 서거나 먹거나 마신 장소들이 보이는 그런 길을 ‘위험하다고 여겨지는 길(sāsaṅko)’이라고 한다. 도둑들에 의해 사람이 살해되거나 죽임을 당하거나 구타당하거나 약탈당한 것이 알려지는 곳을 ‘공포가 있는 길(sappaṭibhayo)’이라고 한다. ‘여기서(Idha)’란 이 계목에서 비구니와 함께 약속을 어기지 않고 그녀와 함께 한 구간의 길을 가는 때를 의미한다.

อญฺโญ คาโม คามนฺตรํ, ตตฺถ โอกฺกมนํ อุปคมนํ คามนฺตโรกฺกโม, ตสฺมึ กเตติ อตฺโถ. อคามเก อรญฺเญ อทฺธโยชนาติกฺกเม วาติ โยชนา, คามรหิตํ อรญฺญมคฺคมฺปิ ทฺวิคาวุตํ อติกฺกนฺเต วาติ อตฺโถ.

다른 마을이 ‘마을 사이(gāmantara)’이며, 거기에 들어가는 것이 ‘마을 사이로 들어감(gāmantarokkama)’이니, 그것을 행했다는 의미이다. 마을이 없는 숲에서 반 요자나를 넘어가거나 하는 것은 요자나(yojanā)이며, 마을이 없는 숲길이라도 2가부타(dvigāvuta)를 넘었을 때라는 의미이다.

๑๑๗๖. ‘‘อาปตฺติ โหตี’’ติ สามญฺญโต ทสฺสิตอาปตฺติยา เภทาเภทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปทวินิจฺฉเย, ปกรเณ วา. ทุกฺกฏํ ทีปิตนฺติ สมฺพนฺโธ. อกปฺปิยภูมฏฺโฐติ เอตฺถ อกปฺปิยา ภูมิ นาม อนฺโตคาเม ภิกฺขุนุปสฺสยทฺวารโกฏฺฐโกติ เอวมาทิ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจ ปน อนฺโตคาเม ภิกฺขุนุปสฺสยทฺวาเร รถิกาย, อญฺเญสุ วา จตุกฺกสิงฺฆาฏกหตฺถิสาลาทีสุ สํวิทหนฺติ, ภิกฺขุโน อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๒-๑๘๓). เอตฺถ จ จตุนฺนํ มคฺคานํ สมฺพนฺธฏฺฐานํ จตุกฺกํ. ติณฺณํ มคฺคานํ สมฺพนฺธฏฺฐานํ สิงฺฆาฏกํ.

1176. “아빳띠(죄)가 된다”라고 일반적인 아빳띠를 보인 뒤에 그 세부 구분을 보이기 위해 “여기서(etthā)” 등을 설하셨다. ‘여기서’란 이 계목의 판결에서 혹은 이 문헌에서라는 뜻이다. ‘둑까따(악작)가 설명된다’는 것이 문장 연결이다. ‘부적절한 장소에 서 있는 자’에서 ‘부적절한 장소(akappiyabhūmi)’란 마을 안에서 비구니 숙소의 대문 근처 등을 말한다. 주석서에서 “만약 마을 안에서 비구니 숙소의 대문이나 거리에서, 혹은 다른 사거리, 삼거리, 코끼리 마구간 등에서 약속한다면 비구에게 둑까따 죄가 된다”라고 설한 바와 같다. 여기서 ‘사거리(catukka)’는 네 개의 길이 만나는 장소이며, ‘삼거리(siṅghāṭaka)’는 세 개의 길이 만나는 장소이다.

๑๑๗๗. กปฺปิยภูมิ [Pg.450] นาม ภิกฺขุนุปสฺสยาทิ. ยถาห ‘‘สเจ อุโภปิ ภิกฺขุนุปสฺสเย วา อนฺตราราเม วา อาสนสาลาย วา ติตฺถิยเสยฺยาย วา ฐตฺวา สํวิทหนฺติ, อนาปตฺติ. กปฺปิยภูมิ กิรายํ. ตสฺมา เอตฺถ สํวิทหนปจฺจยา ทุกฺกฏาปตฺตึ น วทนฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๒-๑๘๓). เตเนวาห ‘‘น วทนฺตสฺส ทุกฺกฏ’’นฺติ. ‘‘น วทนฺติ อสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท.

1177. ‘적절한 장소(kappiyabhūmi)’란 비구니 숙소 등을 말한다. “만약 둘 다 비구니 숙소나 사찰 경내나 식당이나 외도의 거처에 서서 약속한다면 아빳띠(죄)가 아니다. 이곳은 적절한 장소이기 때문이다. 그러므로 여기서 약속한 것을 원인으로 둑까따 죄를 말하지 않는다”라고 (파치띠야 주석서 182-183에서) 설한 바와 같다. 그래서 “말하지 않는 자에게 둑까따(na vadantassa dukkaṭaṃ)”라고 설하신 것이다. “na vadanti assā”라고 단어를 나누어 해석한다.

๑๑๗๘. อุภยตฺถาติ อกปฺปิยภูมิยํ ฐตฺวา สํวิธาย คมเน, กปฺปิยภูมิยํ ฐตฺวา สํวิธาย คมเน จาติ อุภยวิกปฺเป. คจฺฉนฺตสฺเสวาติ เอวกาเรน นิกฺขนฺตสฺส โชตกํ. ยถาห ‘‘นิกฺขมเน อนาปตฺตี’’ติ. ‘‘ภิกฺขุโน’’ติ อิมินา ภิกฺขุนิยา อนาปตฺติภาวํ ทีเปติ. อาปตฺติเขตฺตนิยมนตฺถมาห ‘‘อนนฺตรสฺสา’’ติอาทิ.

1178. ‘양쪽 모두에서(Ubhayatthā)’란 부적절한 장소에 서서 약속하고 가는 경우와 적절한 장소에 서서 약속하고 가는 경우의 두 가지 유형을 말한다. ‘가는 자에게만(Gacchantasseva)’의 ‘에바(-eva)’는 출발한 자임을 나타낸다. “출발할 때 아빳띠가 아니다”라고 설한 바와 같다. ‘비구에게(Bhikkhuno)’라는 말로 비구니에게는 아빳띠가 없음을 밝힌다. 죄가 성립하는 영역을 한정하기 위해 ‘다음(anantarassā)’ 등을 설하셨다.

๑๑๗๙. ตตฺราปีติ กปฺปิยภูมิอุปจาโรกฺกมเนปิ. อุทีริตนฺติ มหาปจฺจริยํ. ยถาห ‘‘มหาปจฺจริยํ วุตฺต’’นฺติ.

1179. ‘거기에서도(Tatrāpī)’란 적절한 장소의 주변 구역(upacāra)에 들어갈 때를 말한다. ‘언급되었다(Udīrita)’는 마하빳짜리(Mahāpaccariya)에 언급되었다는 뜻이다. “마하빳짜리에 설해졌다”라고 하신 바와 같다.

๑๑๘๐. อนฺตราติ อตฺตโน นิกฺขนฺตคามสฺส, อนนฺตรคามสฺส จ เวมชฺเฌ. ยถาห ‘‘คามโต นิกฺขมิตฺวา ปน ยาว อนนฺตรคามสฺส อุปจารํ น โอกฺกมติ, เอตฺถนฺตเร สํวิทหิเตปิ ภิกฺขุโน ทุกฺกฏ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๒-๑๘๓). อิมสฺมึ สิกฺขาปเท กาลทฺวารมคฺคานํ วเสน ตโย สงฺเกตวิสงฺเกตาติ เตสุ มคฺคทฺวารวิสงฺเกเตปิ อาปตฺติ โหเตวาติ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทฺวาร…เป… วุจฺจตี’’ติ. กาลวิสงฺเกเต ปน อนาปตฺตึ วกฺขติ. อาปตฺติ ปาจิตฺติ.

1180. ‘중간에(Antarā)’란 자신이 출발한 마을과 다음 마을 사이의 중간을 말한다. “마을에서 나와서 다음 마을의 주변 구역에 들어가지 않는 동안, 이 중간에서 약속했더라도 비구에게는 둑까따 죄가 된다”라고 설한 바와 같다. 이 계목에서 시간·문·길의 세 가지 약속과 어김(visaṅketa)이 있는데, 그중 문과 길의 약속을 어겼을 때도 아빳띠가 됨을 보이기 위해 “문... (중략) ... 라고 불린다”라고 설하셨다. 하지만 시간의 약속을 어겼을 때(kālavisaṅketa)는 아빳띠가 아님을 설하실 것이다. 여기서 아빳띠는 빠찌띠야(바일제)이다.

๑๑๘๑. อสํวิทหิเต กาเลติ ‘‘ปุเรภตฺตํ คมิสฺสามา’’ติอาทินา กตสํวิธานานํ ปจฺฉาภตฺตาทิ อสํวิทหิตกาลํ นาม, ตสฺมึ. ภิกฺขุสฺเสว วิธานสฺมินฺติ ภิกฺขุนิยา [Pg.451] สํวิธานํ วินา ภิกฺขุสฺเสว วิธาเน สติ อาปตฺติ ทุกฺกฏํ.

1181. ‘약속하지 않은 시간(Asaṃvidahite kāle)’이란 “식전에 가자”는 등으로 약속을 한 뒤에 식후 등 약속하지 않은 시간을 말하며, 그때를 의미한다. ‘비구만이 정함에 있어서(Bhikkhusseva vidhānasmim)’란 비구니의 약속 없이 비구만이 정했을 때 둑까따 죄가 된다는 것이다.

๑๑๘๒. สมเย วิทหิตฺวา คจฺฉโต วา อสมเย วิทหิตฺวา วิสงฺเกเตน คจฺฉโต วา อาปทาสุ วิทหิตฺวา คจฺฉโต วา อนาปตฺตีติ โยชนา. ตถาติ ‘‘วิทหิตฺวา คจฺฉโต อนาปตฺตี’’ติ อิทํ อติทิสติ.

1182. 적절한 때에 약속하고 가는 자나, 때가 아닐 때 약속하여 약속이 어긋난 채로 가는 자나, 재난 시에 약속하고 가는 자는 아빳띠가 아니라고 문맥을 연결한다. ‘그와 같이(Tathā)’란 “약속하고 가는 자는 아빳띠가 아니다”라는 내용을 인용하는 것이다.

ตตฺถ สมโย นาม ยถาวุตฺตกาลวิเสโส. วิสงฺเกโต นาม กาลวิสงฺเกโต, ‘‘อสุกสฺมึ ทิวเส อสุกเวลาย คมิสฺสามา’’ติ สํวิทหิตฺวา คมนกาเล ตสฺส กาลสงฺเกตสฺส วิภวนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘กาลวิสงฺเกเตเยว อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๕). อาปทา นาม รฏฺฐเภเท ชนปทานํ ปลายนกาโล. ยถาห ‘‘รฏฺฐเภเท จกฺกสมารุฬฺหา ชนปทา ปริยายนฺติ, เอวรูปาสุ อาปทาสู’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๕). เอตฺถ จ รฏฺฐเภเทติ รฏฺฐวิโลเป. จกฺกสมารุฬฺหาติ อิริยาปถจกฺกํ, สกฏจกฺกํ วา สมารุฬฺหา. อุมฺมตฺตกาทิโนติ อาทิ-สทฺเทน ขิตฺตจิตฺตาทโย คหิตา.

거기서 ‘때(samayo)’란 앞에서 말한 특별한 시간을 말한다. ‘약속을 어김(visaṅketo)’이란 시간의 약속을 어김을 말하니, “어느 날 어느 시에 가자”라고 약속하고 갈 때 그 시간의 약속이 어긋나는 것을 의미한다. “시간의 약속을 어겼을 때만 아빳띠가 아니다”라고 설한 바와 같다. ‘재난(āpadā)’이란 나라가 분열되어 주민들이 피난 가는 때를 말한다. “나라가 분열되어 주민들이 수레를 타고 떠돌아다니는, 그러한 재난들 속에서”라고 설한 바와 같다. 여기서 ‘나라가 분열될 때’란 나라가 파괴될 때를 말한다. ‘수레에 올라탄(cakkasamāruḷhā)’이란 자세의 순환(iriyāpathacakka)이나 수레바퀴에 올라탄 것을 말한다. ‘미친 자 등(ummattakādino)’에서 ‘등’이라는 말로 마음이 산란한 자 등이 포함된다.

๑๑๘๓. กายวาจาทิกตฺตยาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน จิตฺตํ คหิตํ, กายวาจาจิตฺตาติ วุตฺตํ โหติ.

1183. ‘몸과 말 등 세 가지(Kāyavācādikattayā)’에서 ‘등’이라는 말로 마음이 포함되니, 몸·말·마음의 세 가지라고 설한 것이다.

สํวิธานกถาวณฺณนา.

약속에 대한 설명(Saṃvidhānakathāvaṇṇanā)이 끝났다.

๑๑๘๔. อุทฺธํ ชวตีติ อุชฺชวนี, ปฏิโสตคามินี นาวา, ตํ. อโธ ชวนโต โอชวนี, อนุโสตคามินี นาวา, ตํ. อภิรุเหยฺยาติ เอตฺถ ‘‘สํวิธายา’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิธาย เอกํ นาวํ อภิรุเหยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๘๖). โลกสฺสาทสงฺขาตมิตฺตสนฺถเวน ตํ นาวํ อารุยฺห กีฬนจิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา อญฺญมญฺญํ สํวิธายาติ [Pg.452] อตฺโถ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘โลกสฺสาทมิตฺตสนฺถววเสน กีฬาปุเรกฺขาโร สํวิทหิตฺวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๘).

1184. 위로 달리는 것을 ‘거슬러 올라가는 배(ujjavanī)’, 즉 물결을 거슬러 올라가는 배라고 한다. 아래로 달리는 것을 ‘내려가는 배(ojavanī)’, 즉 물결을 따라 내려가는 배라고 한다. ‘올라타면(abhiruheyyā)’에는 ‘약속하고서’라는 말이 생략되어 있다. “어떤 비구가 비구니와 함께 약속하고 한 배에 올라타면”이라고 설한 바와 같다. 세상의 즐거움이라 불리는 친구 사이의 친분으로 그 배에 올라타 노는 마음을 앞세워 서로 약속했다는 의미이다. 주석서에서 “세상의 즐거움과 친구 사이의 친분으로 인해 놀이를 앞세워 약속하고서”라고 설한 바와 같다.

๑๑๘๕. สคามตีรปสฺเสน คมเน คามนฺตรวเสน วา ปาจิตฺติ, อคามตีรปสฺเสน คมเน อทฺธโยชเน ปาจิตฺติ อทฺธโยชนาติเรเก ฐาเน คาเม วิชฺชมาเนปิ อวิชฺชมาเนปิ.

1185. 마을이 있는 강둑 쪽으로 갈 때는 마을 사이의 거리(gāmantara)에 따라 빠찌띠야 죄가 되고, 마을이 없는 강둑 쪽으로 갈 때는 마을이 있든 없든 반 요자나를 넘는 장소에서 빠찌띠야 죄가 된다.

๑๑๘๖. โยชนปุถุลาย นทิยา มชฺเฌน คจฺฉโต อทฺธโยชนวเสน อาปตฺติทสฺสนตฺถมาห ‘‘ตถา’’ติอาทิ. ‘‘อูนโยชนปุถุลาย นทิยา มชฺฌํ อุภยภาคํ ภชตีติ ตาทิสิกาย นทิยา มชฺเฌน คจฺฉนฺตสฺส คามนฺตรคณนาย, อทฺธโยชนคณนาย จ อาปตฺตี’’ติ วทนฺติ.

1186. 너비가 1요자나인 강의 한가운데로 갈 때 반 요자나를 기준으로 아빳띠를 보이기 위해 “그와 같이(tathā)” 등을 설하셨다. “너비가 1요자나 미만인 강의 한가운데가 양쪽 기슭에 걸쳐 있다면, 그런 강의 한가운데로 가는 자에게는 마을 사이의 계산과 반 요자나의 계산에 따라 아빳띠가 된다”라고 말한다.

๑๑๘๗. ยถาสุขํ สมุทฺทสฺมินฺติ เอตฺถ ‘‘คนฺตพฺพ’’นฺติ เสโส. ‘‘สพฺพอฏฺฐกถาสู’’ติอาทินา ยถาสุขคมนานุญฺญาย เหตุํ ทสฺเสติ. อิมินาว อสนฺทมาโนทเกสุ วาปิตฬากาทีสุ อนาปตฺตีติ วิญฺญายติ.

1187. ‘바다에서 마음대로’라는 말에서 ‘가야 한다’는 말이 생략된 것이다. ‘모든 주석서에서’ 등의 말로 마음대로 가는 허용의 이유를 보여준다. 바로 이것에 의해 흐르지 않는 물인 저수지나 못 등에서는 죄가 되지 않음을 알 수 있다.

๑๑๘๘. ติตฺถสมฺปาทนตฺถายาติ ปรติตฺถํ ปาเปตุํ. ตํ นาวํ. ยุตฺตาติ นาวาปาชกา.

1188. ‘나루터를 성취하기 위하여’란 다른 나루터에 도착하기 위해서라는 뜻이다. ‘그것’은 배를 말한다. ‘종사하는 자들’은 뱃사공들을 말한다.

๑๑๘๙. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘อนาปตฺติ ปกาสิตา’’ติ อิมํ สงฺคณฺหาติ. อสํวิทหิตฺวา ภิกฺขุนิยา สทฺธึ เอกํ นาวํ อภิรุเหยฺย วา, ติริยํ ตรณาย ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิทหิตฺวาปิ เอกํ นาวํ อภิรุเหยฺย วา, อาปทาสุ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิทหิตฺวาปิ เอกํ นาวํ อภิรุเหยฺย วา, ตถา อนาปตฺติ ปกาสิตาติ โยชนา.

1189. ‘이와 같이’라는 말로 ‘범계가 아님이 공표되었다’는 내용을 포함한다. 비구니와 약속하지 않고 같은 배에 타거나, 건너기 위해 비구니와 약속했더라도 같은 배에 타거나, 재난 시에 비구니와 약속했더라도 같은 배에 타는 것, 이와 같이 범계가 아님이 공표되었다는 결합이다.

‘‘อนนฺตรสโม’’ติ [Pg.453] อิมินา ‘‘อสํวิทหิเต กาเล’’ติอาทินา วุตฺตวินิจฺฉยํ สงฺคณฺหาติ. อิธาปิ กาลวิสงฺเกเต อนาปตฺติ, ติตฺถนาวาวิสงฺเกเต อาปตฺติเยว. ยถาห ‘‘อิธาปิ กาลวิสงฺเกเตเนว อนาปตฺตี’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๙๑). ‘‘โลกสฺสาทมิตฺตสนฺถววเสน กีฬาปุเรกฺขาโร สํวิทหิตฺวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๘) วจนโต เกจิ ‘‘อิมํ สิกฺขาปทํ อกุสลจิตฺตํ โลกวชฺช’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. กีฬาปุเรกฺขารตาย หิ อภิรุหิตฺวา คามนฺตโรกฺกมเน, อทฺธโยชนาติกฺกเม วา กุสลาพฺยากตจิตฺตสมงฺคีปิ หุตฺวา อาปตฺตึ อาปชฺชติ. ยทิ หิ โส สํเวคํ ปฏิลภิตฺวา อรหตฺตํ วา สจฺฉิกเรยฺย, นิทฺทํ วา โอกฺกเมยฺย, กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิ กโรนฺโต คจฺเฉยฺย, กุโต ตสฺส อกุสลจิตฺตสมงฺคิตา, เยนิทํ สิกฺขาปทํ ‘‘อกุสลจิตฺตํ, โลกวชฺช’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺมา ปณฺณตฺติวชฺชํ, ติจิตฺตนฺติ สิทฺธํ.

‘직후와 같음’이라는 말로 ‘약속하지 않은 시간에’ 등으로 설해진 판결을 포함한다. 여기서도 시간의 착오가 있을 때는 범계가 아니나, 나루터나 배의 착오가 있을 때는 범계이다. ‘여기서도 시간의 착오로 인해서만 범계가 아니다’라고 (파치티야 주석서 191) 말한 바와 같다. ‘세속의 즐거움과 친교로 인하여 놀이를 앞세워 약속하고’라는 (파치티야 주석서 188) 말 때문에 어떤 이들은 ‘이 학습계는 해로운 마음이자 세속적인 비난거리(lokavajja)이다’라고 말하는데, 그것은 받아들여져서는 안 된다. 놀이를 앞세워 배에 올라 다른 마을로 들어가거나 반 유순을 지날 때, 유익하거나 결정되지 않은(무기) 마음을 갖춘 자라도 범계를 범하게 되기 때문이다. 만약 그가 전율(saṃvega)을 얻어 아라한과를 체득하거나, 잠에 들거나, 수행주제(kammaṭṭhāna)를 마음에 잡도리하며 간다면, 어떻게 그에게 해로운 마음을 갖춤이 있겠는가? 그래서 이 학습계가 ‘해로운 마음이자 세속적인 비난거리’라고 불리는 것이다. 그러므로 이것은 제정상의 허물(paṇṇattivajja)이며 세 가지 마음(ticitta)에 의한 것임이 확립된다.

นาวาภิรุหนกถาวณฺณนา.

배에 오름에 관한 이야기의 주석.

๑๑๙๐. คิหิสมารมฺภํ หิตฺวา ภิกฺขุนิยา ปริปาจิตํ ภตฺตํ ญตฺวา ภุญฺชโต ภิกฺขุโน ปาจิตฺติ โหตีติ โยชนา. ปริปาจิตํ นาม ภิกฺขุโน สีลสุตาทิคุณํ กุลานํ วตฺวา นิปฺผาทิตํ. ยถาห ‘‘ภิกฺขุนิยา ปริปาจิตํ, คุณปฺปกาสเนน นิปฺผาทิตํ ลทฺธพฺพํ กตนฺติ อตฺโถ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๙๔). คิหิสมารมฺภนฺติ ภิกฺขุนิยา ปริปาจนโต ปุพฺเพเยว คิหิปฏิยตฺตํ. ยถาห ‘‘ภิกฺขุนิยา ปริปาจนโต ปฐมเมว ยํ คิหีนํ ปฏิยาทิตํ ภตฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๙๔). วกฺขติ หิ ‘‘คิหิสมฺปาทิตมฺปิ วา วินา’’ติ.

1190. 재가자의 준비를 제외하고 비구니가 마련하게 한 음식을 알고서 먹는 비구에게는 파치티야가 된다는 결합이다. ‘마련하게 한 것’이란 비구의 계와 배움 등의 덕을 가문들에 말하여 얻어낸 것을 말한다. ‘비구니가 마련하게 한 것, 즉 덕을 드러냄으로써 얻게 만든 것이라는 뜻이다’라고 (파치티야 주석서 194) 말한 바와 같다. ‘재가자의 준비’란 비구니가 마련하게 하기 전부터 재가자들이 준비한 것이다. ‘비구니가 마련하게 하기 전부터 재가자들에 의해 준비된 음식’이라고 (파치티야 주석서 194) 말한 바와 같다. 뒤에서 ‘재가자가 준비한 것이라도 … 없이’라고 말할 것이기 때문이다.

๑๑๙๑. ‘‘ตสฺสา’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘ยํ โภชน’’นฺติ โยเชตพฺพํ. ตสฺสาติ ปญฺจธา วุตฺตสฺส โภชนสฺส. สพฺเพสุ [Pg.454] อชฺโฌหาเรสูติ สพฺเพสุ ปรคลกรณปฺปโยเคสุ.

1191. ‘그녀의’라는 말은 뒤에서 언급될 것이므로 ‘어떤 음식’이라는 말과 결합되어야 한다. ‘그녀의’란 다섯 가지로 설해진 음식을 말한다. ‘모든 삼킴에 대하여’란 목구멍을 넘기게 하는 모든 노력에 대하여라는 뜻이다.

๑๑๙๒. ภิกฺขุนิยา ปริปาจิตํ ภุญฺชโต โทโสติ โยชนา.

1192. 비구니가 마련하게 한 음식을 먹는 자의 허물이라는 결합이다.

๑๑๙๓. อุโภสูติ ปริปาจิเตปิ อปริปาจิเตปิ. สพฺพตฺถาติ อิเมสุ ทฺวีสุ ปริภุญฺชโต อชฺโฌหารวเสเนว ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

1193. ‘둘 다’란 마련하게 한 것이나 마련하게 하지 않은 것이나를 말한다. ‘모든 경우에’란 이 두 가지를 먹는 자에게 삼키는 것에 따라 악작(dukkaṭa)이라는 결합이다.

๑๑๙๕. ปญฺจโภชนํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ปน ยํ กิญฺจิ ยาคุขชฺชผลาทิกํ ภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา.

1195. 다섯 가지 음식을 제외하고 다른 어떤 죽이나 과자, 과일 등을 먹는 자에게는 범계가 아니라는 결합이다.

ปริปาจิตกถาวณฺณนา.

마련하게 함에 관한 이야기의 주석.

๑๑๙๗. อิทํ สพฺพํ ทสมํ สิกฺขาปทํ สมุฏฺฐานนยาทินา ทุติยานิยเตเนว สทิสํ มตนฺติ โยชนา. อิทํ สิกฺขาปทนฺติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ เอโก เอกาย รโห นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๑๙๙) วุตฺตํ รโหนิสชฺชสิกฺขาปทํ.

1197. 이 모든 열 번째 학습계는 발생 방식 등에 있어 두 번째 부정법(aniyata)과 같다고 여겨진다는 결합이다. ‘이 학습계’란 ‘어떤 비구가 비구니와 함께 단둘이 은밀한 곳에 앉으면 파치티야이다’라고 (파치티야 199) 설해진 은밀한 곳에 앉는 학습계이다.

รโหนิสชฺชกถาวณฺณนา.

은밀한 곳에 앉음에 관한 이야기의 주석.

ภิกฺขุนิวคฺโค ตติโย.

비구니 품 제3.

๑๑๙๘. เอโกติ เอกทิวสิโก. อาวสโถ ปิณฺโฑติ ปุญฺญตฺถิเกหิ เอกํ ปาสณฺฑํ อนุทฺทิสฺส ยาวทตฺถํ ทาตุํ สาลาทีสุ ปญฺญตฺตํ ปญฺจสุ โภชเนสุ อญฺญตรํ โภชนํ. ยถาห ‘‘อาวสถปิณฺโฑ นาม ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ โภชนํ สาลาย วา มณฺฑเป วา รุกฺขมูเล วา อชฺโฌกาเส วา อโนทิสฺส ยาวทตฺโถ ปญฺญตฺโต โหตี’’ติ [Pg.455] (ปาจิ. ๒๐๖). อคิลาเนนาติ เอตฺถ ‘‘อคิลาโน นาม สกฺโกติ ตมฺหา อาวสถา ปกฺกมิตุ’’นฺติ วุตฺต ปทภาชนิยอฏฺฐกถายํ ‘‘อทฺธโยชนํ วา โยชนํ วา คนฺตุํ สกฺโกตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๐๖) วุตฺตตฺตา ตมฺหา อาวสถา อทฺธโยชนํ วา โยชนํ วา คนฺตุํ สมตฺเถน อคิลาเนนาติ อตฺโถ. ตโต อุทฺธนฺติ ทุติยทิวสโต อุตฺตริ.

1198. ‘한 번’이란 하루 동안의 것을 말한다. ‘숙소에서 주는 음식’이란 공덕을 바라는 자들이 어떤 한 분파를 지정하지 않고 원하는 만큼 주기 위해 강당 등에 마련한 다섯 가지 음식 중의 하나이다. ‘숙소에서 주는 음식이란 다섯 가지 음식 중의 하나로, 강당이나 정자, 나무 아래 또는 노지에서 지정하지 않고 원하는 만큼 마련된 것이다’라고 (파치티야 206) 말한 바와 같다. ‘병들지 않은 자’란, 여기서 ‘병들지 않은 자란 그 숙소에서 떠날 수 있는 자’라고 단어 해설의 주석에서 ‘반 유순이나 한 유순을 갈 수 있는 자’라고 (파치티야 주석서 206) 말했으므로, 그 숙소에서 반 유순이나 한 유순을 갈 수 있는 능력이 있는 병들지 않은 자라는 뜻이다. ‘그 이상’이란 둘째 날 이후를 말한다.

๑๑๙๙. อโนทิสฺเสว ปญฺญตฺเต ปิณฺเฑติ โยชนา, ‘‘อิเมสํเยว วา’’ติ อญฺญตรํ ปาสณฺฑํ วา ‘‘เอตฺตกานํเยว วา’’ติ ตตฺถ ปุคฺคลปริจฺเฉทํ วา อกตฺวา สพฺพสาธารณํ กตฺวา ปญฺญตฺเต อาวสถปิณฺเฑติ อตฺโถ. ยาวทตฺเถ เอว ปิณฺเฑ ปญฺญตฺเตติ โยชนา, ยาวตา อตฺโถ กุจฺฉิปูรณาทิกํ ปโยชนเมตฺถ ปิณฺเฑติ วิคฺคโห, ‘‘เอตฺตกํ ทาตพฺพ’’นฺติ อปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘ภุญฺชนฺตานํ ยาวทตฺถํ ทาตพฺพ’’นฺติ ปญฺญตฺเต ปิณฺเฑ เอวาติ อตฺโถ. ภุญฺชิตพฺพนฺติ กมฺมสาธนํ วา ภาวสาธนํ วา. ‘‘โภชน’’นฺติ อชฺฌาหรณียํ. สกินฺติ เอกวารํ. ตตฺถาติ อาวสเถ.

1199. ‘지정되지 않고 마련된 음식에’라는 결합이니, ‘이들에게만’이라며 어떤 분파를 지정하거나 ‘이만큼의 사람에게만’이라며 거기서 개인을 한정하지 않고 모든 이들에게 공통되게 하여 마련된 숙소의 음식이라는 뜻이다. ‘원하는 만큼의 음식에 마련된’이라는 결합이니, 배를 채우는 등의 목적이 있는 만큼의 음식이라는 분석이다. ‘이만큼만 주어야 한다’고 한정하지 않고 ‘먹는 자들에게 원하는 만큼 주어야 한다’고 마련된 음식에서만이라는 뜻이다. ‘먹어야 한다’는 수동적 의미 혹은 상태의 의미이다. ‘음식’은 보충되어야 할 말이다. ‘한 번’이란 한 차례이다. ‘거기서’란 숙소에서이다.

๑๒๐๐. ตสฺส ปิณฺฑสฺส. อชฺโฌหาเรสุ สพฺเพสูติ สพฺเพสุ อชฺโฌหารปฺปโยเคสุ กเตสุ. ตสฺส อชฺโฌหารกสฺส. ปาจิตฺติโย ปโยคคณนาย.

1200. 그 음식의. ‘모든 삼킴에 대하여’란 모든 삼키는 노력이 행해졌을 때를 말한다. 그 삼키는 자에게 노력의 횟수만큼 파치티야가 된다.

๑๒๐๑. ‘‘เอเกน กุเลน นาเนกฏฺฐานเภเทสุ ปญฺญตฺเต’’ติ, ‘‘นานากุเลหิ วา นาเนกฏฺฐานเภเทสุ ปญฺญตฺเต’’ติ จาติ โยชนา. ‘‘ปิณฺเฑ’’ติ อธิกาโร. นานา จ เอโก จ นาเนกา, ฐานานํ เภทา ฐานเภทา, นาเนกา จ เต ฐานเภทา จาติ วิคฺคโห, เตสุ. เอกโภโคติ เอกปิณฺฑปริโภโค. เอวกาเรน ทุติยทิวสาทิปริโภคํ นิวตฺเตติ.

1201. ‘한 가문에 의해 여러 장소에 마련된 경우’ 혹은 ‘여러 가문에 의해 여러 장소에 마련된 경우’라는 결합이다. ‘음식에’가 주제어이다. ‘여러 가지’와 ‘한 가지’가 ‘여러 가지(nāneka)’이고, 장소의 차이가 ‘장소의 차이’이며, 그것들이 ‘여러 장소의 차이’라는 분석이니, 그러한 것들에서이다. ‘한 번의 수용’이란 한 번의 음식 수용이다. ‘~만’이라는 말(eva)로 둘째 날 이후의 수용을 차단한다.

๑๒๐๔. คิลานสฺสาติ [Pg.456] วุตฺตลกฺขเณน คิลาโน หุตฺวา ปุนปฺปุนํ ภุญฺชนฺตสฺส คจฺฉโต วา อาคจฺฉนฺตสฺส วา อนาปตฺตีติ โยชนา, อนฺตมโส อทฺธโยชนมฺปิ คจฺฉโต, คนฺตฺวา อาคจฺฉโต วา อนฺตรามคฺเค จ คตฏฺฐาเน จ เอกสฺมึ ทิวเส ภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘โย คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เอกทิวสํ, คตฏฺฐาเน จ เอกทิวสํ ภุญฺชติ, ตสฺสาปิ อนาปตฺติ. อาคจฺฉนฺเตปิ เอเสว นโย’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๐๘). โอทิสฺส ปญฺญตฺเตติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขู’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘ภิกฺขูนํเยว อตฺถาย อุทฺทิสิตฺวา ปญฺญตฺโต โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๐๘). ปริตฺเตติ อุทรปูรณาย อปฺปโหนเก โถเก โภชเน. ยถาห ‘‘ยาวทตฺถํ ปญฺญตฺโต น โหติ, โถกํ โถกํ ลพฺภติ, ตาทิสํ นิจฺจมฺปิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๐๘). สกินฺติ ยาวทตฺถํ ปญฺญตฺตํ วุตฺตนเยน เอกวารํ ภุญฺชโต อนาปตฺติ.

1204. '병든 이'란 설해진 특징에 따라 병이 든 상태에서 반복하여 먹으며 가거나 오는 자에게 죄가 없다는 연결이니, 적어도 반 유선(half-yojana)을 가거나, 갔다가 돌아오는 길에서나 도착한 곳에서 같은 날에 먹는 자에게 죄가 없다는 뜻이다. 주석서에 이르기를 “길을 가는 중에 하루, 도착한 곳에서 하루를 먹는 자에게도 죄가 없다. 돌아올 때도 이와 같은 방식이다.”(pāci. aṭṭha. 208)라고 하였다. '특정하여 제정된'이라는 구절에서 '비구들에게'라는 말이 생략되었다. 주석서에 이르기를 “비구들만을 위하여 지정하여 제정된 것이다.”(pāci. aṭṭha. 208)라고 하였다. '조금'이란 배를 채우기에 부족한 적은 양의 음식을 말한다. 주석서에 이르기를 “배부를 만큼 제정된 것이 아니고 조금씩 얻는다면, 그런 것은 항상 수용하더라도 타당하다.”(pāci. aṭṭha. 208)라고 하였다. '한 번'이란 배부를 만큼 제정된 것을 설해진 방법대로 한 번 먹는 자에게 죄가 없다는 것이다.

๑๒๐๕. ยาคุอาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ปญฺจโภชนโต อญฺเญสํ อชฺโฌหรณียานํ คหณํ.

1205. '야구(죽) 등'이란 '등'이라는 단어로 다섯 가지 식물(bhojana) 이외의 다른 삼킬 수 있는 것들을 포함하는 것이다.

อาวสถกถาวณฺณนา.

아와사타카타(공동 숙소 이야기)의 주해.

๑๒๐๖. วุตฺตา สมยา อญฺญตฺราติ โยชนา, ‘‘ตตฺถายํ สมโย, คิลานสมโย จีวรทานสมโย จีวรการสมโย อทฺธานคมนสมโย นาวาภิรุหนสมโย มหาสมโย สมณภตฺตสมโย’’ติ (ปาจิ. ๒๑๗) วุตฺตา สตฺตวิธกาลา อญฺญตฺร.

1206. '설해진 때들을 제외하고'라는 연결은 “거기에 이 시기가 있으니, 병든 때, 가사 보시의 때, 가사 만드는 때, 길을 떠나는 때, 배를 타는 때, 큰 시기(기근의 때), 사문 식사의 때이다.”(pāci. 217)라고 설해진 일곱 가지 종류의 시기를 제외하고라는 뜻이다.

ตตฺถ ยทา ปาทานํ ผลิตตฺตา น สกฺโกติ ปิณฺฑาย จริตุํ, อยํ คิลานสมโย. อตฺถตกถินานํ ปญฺจ มาสา, อิตเรสํ กตฺติกมาโสติ อยํ จีวรทานสมโย. ยทา [Pg.457] จีวเร กริยมาเน กิญฺจิเทว จีวเร กตฺตพฺพํ กโรติ, อยํ จีวรการสมโย. ยทา อทฺธโยชนมฺปิ คนฺตุกาโม วา โหติ, คจฺฉติ วา, คโต วา, อยํ อทฺธานคมนสมโย. นาวาภิรุหนสมเยปิ เอเสว นโย. ยทา โคจรคาเม จตฺตาโร ภิกฺขู ปิณฺฑาย จริตฺวา น ยาเปนฺติ, อยํ มหาสมโย. ยทา โย โกจิ ปพฺพชิโต ภตฺเตน นิมนฺเตติ, อยํ สมณภตฺตสมโย. คโณ กตโมติ อาห ‘‘คโณ’’ติอาทิ.

거기에서 발이 부르터서 탁발을 다닐 수 없을 때가 '병든 때'이다. 가사를 받은 자들에게는 다섯 달, 그 외의 자들에게는 까띠까(Kattika) 달이 '가사 보시의 때'이다. 가사를 만들면서 가사에 해야 할 어떤 일을 할 때가 '가사 만드는 때'이다. 적어도 반 유선을 가고자 하거나, 가고 있거나, 갔을 때가 '길을 떠나는 때'이다. 배를 타는 때에도 이와 같은 방식이다. 네 명의 비구가 마을에서 탁발하여 연명할 수 없을 때가 '큰 시기'이다. 어떤 출가자든 식사에 초대할 때가 '사문 식사의 때'이다. '군식(무리 지어 식사함)이란 무엇인가'에 대해 '군식' 등을 말하였다.

๑๒๐๗. คณโภชนํ นาม กินฺติ อาห ‘‘ย’’นฺติอาทิ. ยํ ปญฺจนฺนํ อญฺญตรํ นิมนฺตนโต, วิญฺญตฺติโต วา ลทฺธํ, ตํ อิธ โภชนนฺติ อธิปฺเปตํ โหตีติ โยชนา. นิมนฺตนโตติ ‘‘โภชนาน’’นฺติอาทินา วกฺขมานปฺปกาเรน กตํ อกปฺปิยนิมนฺตนมาห. วิญฺญตฺติโตปิ วาติ ‘‘สเจปี’’ติอาทินา วกฺขมานนเยน กตมกปฺปิยวิญฺญตฺติมาห.

1207. '군식(무리 지어 식사함)이란 무엇인가'에 대해 '어떤 것' 등을 말하였다. 다섯 부류(비구 등) 중 어느 하나로부터 초청이나 요청에 의해 얻어진 것, 그것을 여기서는 '식물(bhojana)'이라 한다는 뜻이다. '초청으로부터'란 '식물들' 등의 구절로 뒤에 설명할 방식에 따라 행해진 허용되지 않는 초청을 말한다. '요청으로부터'란 '만약에라도' 등의 구절로 뒤에 설명할 방식에 따라 행해진 허용되지 않는 요청을 말한다.

๑๒๐๘-๑๑. โภชนานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ, ‘‘อญฺญตรสฺสา’’ติ เสโส, ‘‘โอทโน สตฺตุ กุมฺมาโส, มจฺโฉ มํสญฺจ โภชน’’นฺติ สงฺคหิตานํ ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรสฺส. นามนฺติ วกฺขมานํ โอทนาทินามํ. ภิกฺขู นิมนฺเตตีติ เอตฺถ ‘‘เอกโต, นานโต วา’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘เอกโต นิมนฺติตา. นานโต นิมนฺติตา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๑๗-๒๑๘). เอกโต นิมนฺตนํ นาม สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ เอกโต ฐิตานํ นิมนฺตนํ. นานโต นิมนฺตนํ นาม ภิกฺขูนํ วิสุํ วิสุํ วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา วา เอกโต ฐิตฏฺฐานํ คนฺตฺวา วา อเนเกหิ นิมนฺตนํ. ยถาห ‘‘จตฺตาริ ปริเวณานิ วา วิหาเร วา คนฺตฺวา นานโต นิมนฺติตา, เอกฏฺฐาเน ฐิเตสุเยว วา เอโก ปุตฺเตน, เอโก ปิตราติ เอวมฺปิ นานโต นิมนฺติตา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๑๗-๒๑๘).

1208-11. '식물들(bhojanānaṃ)'은 분류를 나타내는 속격으로, '어느 하나(aññatarassa)'라는 말이 생략되었으니, '밥, 가루 음식, 보리 미숫가루, 물고기, 고기'의 다섯 가지 식물 중 어느 하나를 말한다. '이름'이란 뒤에 나오는 밥 등의 이름을 말한다. '비구들을 초청한다'는 구절에는 '한꺼번에 혹은 따로따로'라는 말이 생략되었다. 주석서에 이르기를 “한꺼번에 초청받은 경우와 따로따로 초청받은 경우”(pāci. aṭṭha. 217-218)라고 하였다. '한꺼번에 하는 초청'이란 모든 비구가 한데 모여 있을 때 초청하는 것을 말한다. '따로따로 하는 초청'이란 비구들이 각기 머무는 곳에 가거나 한데 모인 곳에 가서 여러 사람이 초청하는 것을 말한다. 주석서에 이르기를 “네 곳의 사원(pariveṇa)이나 사찰(vihāra)에 가서 따로따로 초청하거나, 한곳에 모여 있을 때 한 사람은 아들이, 한 사람은 아버지가 초청하는 식으로 따로따로 초청하는 것”(pāci. aṭṭha. 217-218)을 말한다.

เววจนํ [Pg.458] นาม โอทนาทิสพฺพปทานํ, สมฺปฏิจฺฉถาติอาทิกิริยาปทานญฺจ ปริยายวจนํ. ภาสนฺตรํ นาม มาคธวจนโต อญฺญํ สีหฬทมิฬาทิโวหารนฺตรํ. เววจเนหิ เอว วา ภาสนฺตเรน วา นิมนฺเตตีติ สมฺพนฺโธ.

'이명(vevacanaṃ)'이란 밥 등의 모든 단어와 '수락하십시오' 등의 동사들에 대한 유의어를 말한다. '다른 언어'란 마가다어 이외의 실론어(싱할라어), 타밀어 등의 다른 방언을 말한다. 이명들이나 혹은 다른 언어로 초청한다는 연결이다.

ตโต นิมนฺตนานนฺตรํ. นิมนฺตนนฺติ ยถาวุตฺตํ อกปฺปิยนิมนฺตนํ. เอกโต คณฺหนฺตีติ อญฺญมญฺญสฺส ทฺวาทสหตฺถํ อมุญฺจิตฺวา ฐิตา วา นิสินฺนา วา เอกโต คณฺหนฺติ.

'그 후'란 초청이 있은 직후를 말한다. '초청'이란 앞에서 말한 허용되지 않는 초청이다. '함께 받는다'는 것은 서로 12팔꿈치(ratana) 거리를 벗어나지 않고 서거나 앉아서 함께 받는 것이다.

‘‘คณโภชนการณ’’นฺติ อิทํ โภชนปจฺจยา ปาจิตฺติยํ เอวํ คหณมนฺตเรน น โหตีติ วุตฺตํ.

'군식의 원인'이란, 음식으로 인한 이 파일제(pācittiya)는 이와 같이 함께 받는 일이 없으면 성립되지 않는다는 뜻이다.

๑๒๑๒. เอกโต, นานโต วาปิ ยํ คมนํ, โภชนมฺปิ วา, ตํ คณโภชเน น การณนฺติปิ วิญฺญู ภณนฺตีติ โยชนา. เอกโต นานโต วาปีติ เอตฺถ ‘‘ฐิตา วา นิสินฺนา วา’’ติ เสโส.

1212. 함께 가거나 따로 가는 것, 혹은 음식 그 자체는 군식의 원인이 아니라고 현자들이 말한다는 연결이다. '함께 혹은 따로'라는 구절에는 '서 있거나 앉아 있는'이라는 말이 생략되었다.

๑๒๑๓-๔. วิญฺญาเปตฺวาติ ‘‘อมฺหากํ จตุนฺนมฺปิ ภตฺตํ เทหี’’ติอาทินา เอกโต วา ‘‘มยฺหํ เทหิ, มยฺหํ เทหี’’ติ ปาเฏกฺกํ วา วิญฺญาเปตฺวา. เอวมฺปีติ วิญฺญตฺติโตปิ.

1213-4. '요청하여'란 “우리 네 명에게 밥을 주시오” 등의 방식으로 함께 요청하거나, “나에게 주시오, 나에게 주시오”라고 개별적으로 요청하는 것이다. '이와 같이'란 요청에 의해서도 [군식이 성립된다는] 것이다.

๑๒๑๕. ทุวิธสฺสาติ นิมนฺตกสฺส, วิญฺญาปกสฺส จ.

1215. '두 종류'란 초청하는 자와 요청하는 자를 말한다.

๑๒๑๖. สตฺตสุปิ สมเยสุ ภุญฺชตํ อนาปตฺตีติ โยชนา, ‘‘คณโภชน’’นฺติ ปกรณโต ลพฺภติ, ยถาวุตฺเตสุ คิลานาทีสุ สตฺตสุ กาเลสุ เลสํ วินา ภุญฺชนฺตานนฺติ อตฺโถ. ‘‘เอกโต’’ติ อิทํ ‘‘คเหตฺวา’’ติ อิมินา โยเชตพฺพํ. ภุญฺชตนฺติ ภุญฺชนฺตานํ. ตถาติ ‘‘อนาปตฺตี’’ติ อิทํ ปจฺจามสติ.

1216. 일곱 가지 시기 모두에서 먹는 자들에게 죄가 없다는 연결이다. 문맥상 '군식'이라는 말이 도출되는데, 앞에서 말한 병든 때 등 일곱 가지 시기에 구실 없이 먹는 자들이라는 뜻이다. '함께'라는 말은 '받아서'와 연결해야 한다. '먹는 자들에게(bhuñjataṃ)'는 '먹고 있는 자들에게'라는 뜻이다. '그와 같이'는 '죄가 없음'을 가리킨다.

๑๒๑๗. อนุปสมฺปนฺโน จ จารี จ ปตฺโต จ อนิมนฺติโต จ อนุปสมฺปนฺน…เป… นิมนฺติตา, เต จตุตฺเถ กตฺวาติ อตฺโถ[Pg.459], อนุปสมฺปนฺนํ วา ปิณฺฑจารึ วา จตุตฺถสฺส ปตฺตํ วา อนิมนฺติตํ วา จตุตฺถํ กตฺวา เอกโต คเหตฺวา ภุญฺชนฺตานํ คณเภโท มุนินา ปกาสิโต, คณสฺส อปริปุณฺณตา ทีปิตาติ วุตฺตํ โหติ. ปิณฺฑาย จรติ สีเลนาติ ปิณฺฑจารี, โส อิธ ปุพฺพปทโลเปน ‘‘จารี’’ติ วุตฺโต, ปิณฺฑปาติโก. โส หิ นิมนฺตนํ อสาทิยนฺโต คณโภชนโก คณขาทโก น โหตีติ อธิปฺปาโย. ปตฺโต นาม วิหาเร นิสีทิตฺวา จตุตฺเถน อตฺตนา ลทฺธพฺพโภชนตฺถาย เปสิโต ปตฺโต. อนิมนฺติโต นาม ปฐมํ อกปฺปิยนิมนฺตนาย นิมนฺติเต อนนฺโตคโธ อุปสมฺปนฺโน. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. อปิ-สทฺโท เหฏฺฐา ทสฺสิตํ ทฺวินฺนํ, ติณฺณํ วา วเสน วุตฺตวินิจฺฉยํ อเปกฺขติ.

1217. 미수계자와 탁발하는 자와 바루와 초청받지 않은 자란... 미수계자 등을 네 번째로 삼는다는 뜻이다. 즉, 미수계자나 탁발 비구나 네 번째 비구의 바루나 초청받지 않은 자를 네 번째로 삼아 함께 음식을 받아 먹는 자들에게는 무리의 파괴(gaṇabhedo)가 있음을 성자(부처님)께서 밝히셨으니, 무리의 불완전함이 나타난다는 뜻이다. 계행으로 탁발하러 다닌다 하여 '탁발하는 자(cārī)'라 하며, 여기서는 앞 단어가 생략되어 '차리'라 하였으니 곧 탁발 비구(piṇḍapātiko)이다. 그는 초청에 응하지 않으므로 군식을 하거나 무리 지어 씹어 먹는 자(gaṇakhādako)가 되지 않는다는 의미이다. '바루(patto)'란 사찰에 앉아 있는 네 번째 비구를 위해 그가 받을 몫의 음식을 담으려 보낸 바루를 말한다. '초청받지 않은 자'란 처음에 허용되지 않는 방식으로 초청받은 이들 속에 포함되지 않은 구족계 받은 비구이다. '여기에서'란 이 학습계목에서이다. '또한(api)'이라는 단어는 앞에서 보인 두 명 혹은 세 명의 경우에 따른 판결을 기대하는 것이다.

๑๒๑๘. สมยลทฺธานนฺติ คิลานาทโย สตฺตสมยา ลทฺธา เยหิ เต สมยลทฺธา, เตสํ, นิทฺธารเณ สามิวจนํ. ‘‘อญฺญตรสฺสา’’ติ เสโส, ‘‘วเสนา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. เนว คณเภโทติ โยชนา. สมยลทฺธกสฺส อตฺตโน อนาปตฺติภาวมนฺตเรน ตํ จตุตฺถํ กตฺวา คณโภชนํ คณฺหนฺตานํ ปน อาปตฺติสมฺภวโต อาห ‘‘อาปตฺติ ปน เวทิตพฺพา’’ติ. ยถาห มหาปจฺจริยํ ‘‘สมยลทฺธโก สยเมว มุจฺจติ, เสสานํ คณปูรกตฺตา อาปตฺติกโร โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๒๐).

1218. ‘때를 얻은 자들이란’(Samayaladdhānanti) 병든 자 등의 일곱 가지 때를 얻은 자들을 말하며, 그들에 대한 한정의 속격(sāmivacana)이다. ‘어떤 하나의’(Aññatarassā)라는 말은 나머지이며, ‘말미암아’(vasenā)라는 말과 연결된다. ‘결코 무리의 분열이 아니다’(Neva gaṇabhedoti)라고 연결된다. 때를 얻은 자 스스로는 죄가 없지만, 그를 네 번째로 삼아 군집식(gaṇabhojana)을 하는 자들에게는 죄가 발생할 수 있으므로 ‘죄를 알아야 한다’(āpatti pana veditabbā)라고 하였다. 마하빳짜리(Mahāpaccariya)에서 ‘때를 얻은 자 자신은 벗어나지만, 나머지는 무리를 채우는 자가 되므로 죄를 짓게 된다’(pāci. aṭṭha. 220)라고 말한 바와 같다.

๑๒๑๙. ปญฺจโภชเนสุ อญฺญตรสฺส นามํ คเหตฺวา นิมนฺเตตฺวา เตสุเยว อญฺญํ ทิยฺยมานํ คณฺหนฺตสฺส วิสงฺเกตาภาวํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โภชนานญฺจา’’ติอาทิ. โภชนานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ, อญฺญตรสฺส วเสนาติ วุตฺตํ โหติ. ตํ วิสงฺเกตํ, โอทนาทีนํ นาเมน นิมนฺเตตฺวา [Pg.460] ทิยฺยมานํ ยาคุอาทึ คณฺหนฺตสฺส คณโภชนํ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

1219. 다섯 가지 음식 중에서 어떤 하나의 이름을 들어 초대받았으나 그것들 중 다른 것을 제공받아 받는 경우에 약속의 어긋남(visaṅketa)이 없음을 보이기 위해 ‘음식들의’(bhojanānancā) 등을 말하였다. ‘음식들의’(Bhojanānanti)는 한정의 속격이며, ‘어떤 하나의 힘으로’라는 뜻이다. 그것은 약속의 어긋남이니, 밥 등의 이름으로 초대받고서 제공되는 죽 등을 받는 자에게는 군집식이 성립하지 않는다는 의미이다.

๑๒๒๑. ‘‘นิจฺจภตฺต’’นฺติ ธุวภตฺตํ วุจฺจติ. ‘‘นิจฺจภตฺตํ คณฺหถา’’ติ วทนฺติ, พหูนมฺปิ เอกโต คเหตุํ วฏฺฏติ. สลากภตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย.

1221. ‘상번식’(Niccabhattaṃ)은 정기적인 음식을 말한다. ‘상번식을 받으십시오’라고 말하면, 많은 이들이 한데 모여 받는 것도 정당하다. 추첨식(Salākabhatta) 등에서도 이와 같은 방식이다.

คณโภชนกถาวณฺณนา.

군집식에 대한 설명이 끝났다.

๑๒๒๓-๔. พหูหิ มนุสฺสเกหีติ วิสุํ วิสุํ นิมนฺติเตหิ อเนเกหิ มนุสฺเสหิ. ปญฺจสุ ยสฺส กสฺสาติ เอตฺถ ‘‘สหธมฺมิเกสู’’ติ เสโส, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ปญฺจสุ สหธมฺมิเกสุ ยสฺส กสฺสจีติ อตฺโถ. ‘‘หิตฺวา’’ติอาทินา กิมาหาติ? ยสฺส วิกปฺเปติ, ตสฺมึ สนฺนิหิเต ‘‘มยฺหํ ภตฺตปจฺจาสํ ตุยฺหํ ทมฺมี’’ติ สมฺมุขา วิกปฺปนวเสน วา ตสฺมึ อสนฺนิหิเต ตสฺส นามํ คเหตฺวา ‘‘มยฺหํ ภตฺตปจฺจาสํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติ อสมฺมุขา วิกปฺปนวเสน วา ปฐมนิมนฺตนาย วิกปฺปนํ หิตฺวา, ตํ อวิกปฺเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

1223-4. ‘많은 사람들에 의해’(Bahūhi manussakehīti)란 각기 따로 초대한 여러 사람을 말한다. ‘다섯 중 누구에게나’라는 말에서 ‘동법자들 중에서’라는 말이 생략되었으며, 한정의 처격이다. 다섯 명의 동법자 중 누구에게나라는 뜻이다. ‘버리고’(Hitvā) 등으로 무엇을 말하는가? 그가 양도(vikappeti)할 대상인 그 사람이 곁에 있을 때 ‘나의 공양에 대한 기대를 당신에게 주노라’라고 면전에서 양도하는 방식이거나, 그가 곁에 없을 때 그의 이름을 들어 ‘나의 공양에 대한 기대를 아무개에게 주노라’라고 보이지 않는 곳에서 양도하는 방식으로 첫 번째 초대를 양도하는 것을 버리고, 즉 양도하지 않고라는 뜻이다.

ภตฺตนฺติ เอตฺถ ‘‘โย ภุญฺชตี’’ติ เสโส. นิมนฺติโต โย ปจฺฉา นิมนฺติตํ ภตฺตํ ภุญฺชติ, ตสฺส ปาจิตฺติยนฺติ โยชนา. อุปฺปฏิปาฏิยา เอกสิตฺถมฺปิ ภุญฺชโต ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนาติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ปจฺฉา นิมนฺติตานํ โภชนํ ปฐมํ ภุญฺชิตฺวา ปฐมํ นิมนฺติตานํ โภชนํ ปจฺฉา ภุญฺชนฺตสฺส จ เอกปตฺเตเยว เหฏฺฐา ปฐมํ นิมนฺติตานํ โภชนํ ปกฺขิปิตฺวา อิตรํ อุปริ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา หตฺถํ โอตาเรตฺวา เหฏฺฐา ฐิตโภชเน เอกสิตฺถมฺปิ ปฐมํ อภุญฺชิตฺวา อุปริ ฐิตํ ปฐมํ ภุญฺชนฺตสฺส จาติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว ยถา อุปฺปฏิปาฏิ น โหติ, ตถา มิสฺสีกตํ โภชนํ ภุญฺชนฺตสฺส น โทโสติ มหาปจฺจริยํ วินิจฺฉโย [Pg.461] พฺยติเรกโต ทสฺสิโต โหติ. ยถาห ‘‘ทฺเว ตีณิ กุลานิ นิมนฺเตตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน นิสีทาเปตฺวา อิโต จิโต จ อาหริตฺวา ภตฺตํ อากิรนฺติ, สูปพฺยญฺชนํ อากิรนฺติ, เอกมิสฺสกํ โหติ, เอตฺถ อนาปตฺตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๒๙).

‘음식’(Bhattaṃ)이란 여기서 ‘먹는 자’라는 말이 생략되었다. 초대를 받은 자가 나중에 초대받은 음식을 먹으면 그에게 파일제(pācittiya)라는 연결이다. 순서를 어겨(uppaṭipāṭiyā) 한 입이라도 먹는 자에게 파일제가 있다는 연결이다. 무엇을 말하는 것인가? 나중에 초대받은 음식을 먼저 먹고 먼저 초대받은 음식을 나중에 먹는 자와, 한 바루 안에 아래에는 먼저 초대받은 음식을 넣고 그 위에는 다른 음식을 넣었을 때, 아래에 손을 내려 아래에 놓인 음식을 한 입도 먼저 먹지 않고 위에 놓인 것을 먼저 먹는 자를 말한다. 바로 그렇기 때문에 순서가 어긋나지 않도록 섞인 음식을 먹는 자에게는 잘못이 없다는 것이 마하빳짜리의 판결로 반대 급부를 통해 보여진다. ‘두 세 가구가 초대하여 한곳에 앉히고 여기저기서 가져와 밥을 붓고 국과 반찬을 부어 하나로 섞인 경우, 여기에는 죄가 없다고 마하빳짜리에 설해져 있다’(pāci. aṭṭha. 229)라고 한 바와 같다.

๑๒๒๕-๖. ปรมฺปรโภชนสฺส สรูปํ ปทภาชเน วุตฺตนเยน ทสฺเสตุมาห ‘‘โภชนานมฺปี’’ติอาทิ. เตสเมว ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ โภชนํ ปริภุญฺชตีติ โยชนา. มเหสินา ปริทีปิตนฺติ ปทภาชเน ‘‘ปรมฺปรโภชนํ นาม ปญฺจนฺนํ โภชนาน’’นฺติอาทินา (ปาจิ. ๒๒๗) นเยน วุตฺตํ.

1225-6. 연속식(paramparabhojana)의 자성(sarūpa)을 단어 해석(padabhājana)에서 설해진 방식대로 보이기 위해 ‘음식들의’(bhojanānampī) 등을 말하였다. 바로 그 다섯 가지 음식 중 어느 하나를 먹는다는 연결이다. ‘마헤시(위대한 성자)에 의해 밝혀진’이란 단어 해석에서 ‘연속식이란 다섯 가지 음식의’(pāci. 227) 등의 방식으로 설해진 것을 말한다.

๑๒๒๗. ยตฺถาติ อเนเกหิ เอกภาชเน ปกฺขิตฺเต ยสฺมึ โภชเนติ วุตฺตํ โหติ เอเกเนว ทินฺเน วิจารณาภาวา. สพฺพเมกรสํ สิยาติ วิสุํ วิสุํ วิญฺญายมานรสํ อหุตฺวา เอกรสเมว โหติ.

1227. ‘어느 곳에서’(Yatthāti)란 여러 명에 의해 한 그릇에 담긴 그 음식을 말한다. 한 사람에 의해 주어진 경우에는 따질 필요가 없기 때문이다. ‘모두 한 맛이 된’이란 각각의 맛이 따로 느껴지지 않고 오직 한 맛만 나는 경우를 말한다.

๑๒๓๐. ‘‘คาเมนา’’ติ อิมินา คามฏฺฐาเยว วุตฺตา. ‘‘นิมนฺติตสฺส โทโส น วิชฺชตี’’ติ อิทํ คามปูคนิคเมหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. คาม-สทฺเทน ‘‘คามา วา อรญฺญา วา’’ติ (ปารา. ๙๑) เอตฺถ วิย นครมฺปิ สงฺคหิตํ. ปูโค นาม วิสุํ วิสุํ สมูหา หุตฺวา ปุญฺญการิโน ธมฺมิกมนุสฺสา. นิคโม นาม สาปโณ มหาคาโม. สกลคาเมน นิมนฺติโต หุตฺวา สมฺปตฺเต ยตฺถ กตฺถจิ เคเห ภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ. ปูคาทีสุปิ เอเสว นโย. ยถาห ‘‘สกเลน คาเมน เอกโต หุตฺวา นิมนฺติตสฺเสว ยตฺถ กตฺถจิ ภุญฺชโต อนาปตฺติ. ปูเคปิ เอเสว นโย’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๒๙). นิจฺจภตฺเต โทโส น วิชฺชตีติ อเนกฏฺฐานโต ทิยฺยมานํ นิจฺจภตฺตมฺปิ อุปฺปฏิปาฏิยา ภุญฺชนฺตสฺส น โทโสติ วุตฺตํ โหติ.

1230. ‘마을에 의해’(Gāmenā)라는 말로 마을에 거주하는 자들만을 언급했다. ‘초대받은 자에게 잘못이 없다’는 이 문구는 마을, 단체(pūga), 거리(nigama) 각각에 연결되어야 한다. 마을(gāma)이라는 단어에는 ‘마을에서나 숲에서나’(pārā. 91)에서처럼 도시(nagara)도 포함된다. 단체(pūga)란 제각기 무리를 지어 복을 짓는 법다운 사람들을 말한다. 거리(nigama)란 상점이 있는 큰 마을을 말한다. 마을 전체에 의해 초대받아 도착하여 그 어느 집에서 먹더라도 죄가 없다는 뜻이다. 단체 등에서도 이와 같은 방식이다. ‘마을 전체가 하나가 되어 초대한 경우 그 어느 곳에서 먹더라도 죄가 없다. 단체에서도 이와 같은 방식이다’(pāci. aṭṭha. 229)라고 한 바와 같다. 상번식(niccabhatta)에 잘못이 없다는 것은 여러 곳에서 주어지는 상번식이라도 순서를 어겨 먹는 자에게 잘못이 없다는 뜻이다.

๑๒๓๑. กาโย [Pg.462] วาจา กายวาจาจิตฺตนฺติ อิเมหิ อาปชฺชนํ กถินสมุฏฺฐานํ นาม. อิธ กฺริยํ นาม โภชนํ, อกฺริยํ นาม ปฐมนิมนฺตนสฺส อวิกปฺปนํ, อิทํ ทฺวยเมวาห ‘‘โภชนญฺจาวิกปฺปน’’นฺติ.

1231. 몸, 말, 몸과 말과 마음, 이것들로 범하는 것을 까티나(kathina)의 발생과 같다고 한다. 여기서 작위(kriyā)란 먹는 행위를 말하고, 부작위(akriyā)란 첫 번째 초대를 양도하지 않는 것을 말한다. 이 두 가지를 ‘음식과 양도하지 않음’(bhojañcāvikappana)이라고 하였다.

ปรมฺปรโภชนกถาวณฺณนา.

연속식에 대한 설명이 끝났다.

๑๒๓๒-๓. ปูวาติ อติรสาทโย รสา. ปเหณกตฺถายาติ ปณฺณาการตฺถาย. ปฏิยตฺตาติ สมฺปาทิตา. ปาเถยฺยตฺถายาติ คมิกสฺส สมฺพลตฺถาย. ปฏิยตฺตา มนฺถา วาติ สมฺพนฺโธ. มนฺถา นาม พทฺธสตฺตุอพทฺธสตฺตุติลตณฺฑุลาทโย. ยถาห ‘‘พทฺธสตฺตุอพทฺธสตฺตุติลตณฺฑุลาทิ สพฺพํ อิธ มนฺโถตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๓). เย ปูวา, มนฺถา วาติ โยชนา. หีติ นิปาตมตฺตํ. ตตฺถ ปฏิยตฺเตสุ เตสุ ปูเวสุ วา มนฺเถสุ วา. ภิกฺขุนาติ เอตฺถ ‘‘อากงฺขมาเนนา’’ติ เสโส.

1232-3. ‘과자’(Pūvā)란 아띠라사(atira-sā) 등의 맛있는 음식이다. ‘선물을 위하여’(paheṇakatthāyāti)란 예물을 위한 것이다. ‘준비된’(Paṭiyattā)이란 마련된 것이다. ‘여비를 위하여’(pātheyyatthāyāti)란 길을 떠나는 자의 비상식을 위한 것이다. ‘준비된 보리 가루나’(Paṭiyattā manthā vā)라고 연결된다. 보리 가루(manthā)란 뭉친 미숫가루, 뭉치지 않은 미숫가루, 깨, 쌀 등을 말한다. ‘뭉친 미숫가루, 뭉치지 않은 미숫가루, 깨, 쌀 등 모든 것이 여기서 보리 가루라는 명칭에 해당한다’(pāci. aṭṭha. 233)라고 한 바와 같다. ‘어떤 과자나 보리 가루’라는 연결이다. ‘히’(hī)는 단순한 어조사이다. 그곳에, 즉 준비된 그 과자들이나 보리 가루들 중에서, ‘비구에 의해’라는 말에는 ‘원하는 만큼’이라는 말이 생략되어 있다.

ทฺวตฺติปตฺตาติ ทฺเว วา ตโย วา ปตฺตาติ วิคฺคโห. ปูราติ มุขวฏฺฏิยา เหฏฺฐิมราชิสมํ ปุณฺณา. ยถาห ‘‘มุขวฏฺฏิยา เหฏฺฐิมเลขาย สมปูเร ปตฺเต คเหตฺวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๓). ‘‘ทฺวตฺติปตฺตา ปูรา’’ติ เจตฺถ ปริมาณํ ทสฺสิตํ, ปริมาณปริเมยฺยานํ อเภโทปจาเรน ปูวมนฺถา คเหตพฺพา ยถา ‘‘ทฺเว ติสฺโส ตณฺฑุลนาฬิโย’’ติ. ปูเวหิ วา สตฺตูหิ วาติ โยชนา. สตฺตูติ พทฺธสตฺตุอพทฺธสตฺตูนํ คหณํ, อิมินาว ติลาทีนิ อุปลกฺขิตานิ. ตติยปตฺตสฺส มุขวฏฺฏิยา เหฏฺฐาราชิยา อุทฺธํ กตฺวา ปกฺขิตฺตญฺเจตํ ‘‘ตโต อุตฺตริ’’นฺติ อิมินา จ คยฺหติ. ยถาห ‘‘สเจ ตติยํ ปตฺตํ ถูปีกตํ คณฺหาติ, ปูวคณนาย ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๓).

‘두세 발우(Dvattipattā)’란 두 개 또는 세 개의 발우라는 분석(viggaho)이다. ‘가득 찬(Pūrā)’이란 전(mukhavaṭṭi)의 아래쪽 선(rājī)과 수평이 되게 가득 찬 것을 말한다. “전의 아래쪽 선과 수평으로 가득 찬 발우를 받아서” (Pāci. Aṭṭha. 233)라고 말씀하신 바와 같다. 여기서 ‘두세 발우가 가득 찬’이라는 것은 그 수량을 나타낸 것으로, 수량과 수량화되는 대상의 무차별적 방편(abhedopacāra)에 의해, 마치 “쌀 두 되(nāḷi), 세 되”라고 하는 것처럼 과자(pūva)와 미숫가루(mantha)를 취해야 한다. ‘과자들이나 미숫가루들로’라고 연결된다. ‘미숫가루(Sattu)’란 뭉쳐진 미숫가루(baddhasattu)와 뭉쳐지지 않은 미숫가루(abaddhasattu)를 모두 포함하며, 이것으로 깨(tilā) 등도 유추된다. 세 번째 발우의 전의 아래쪽 선 위로 높게 쌓아서 담는 것은 “그보다 더 많이(tato uttariṃ)”라는 말에 포함된다. “만약 세 번째 발우를 수북하게 쌓아서 받는다면, 과자의 개수에 따라 빠짓띠야가 된다” (Pāci. Aṭṭha. 233)라고 말씀하신 바와 같다.

๑๒๓๗. ตตฺถ [Pg.463] เตสุ ปูเวสุ วา มนฺเถสุ วา ทฺเว เจ ปตฺตปูรา ลทฺธาติ โยชนา. เอโก ปตฺตปูโร ปทาตพฺโพติ โยชนา. เอกโตติ เอกปตฺตปูรโต น ปทาตพฺโพติ โยชนา, กิญฺจิปิ อกามา น ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘เยน เอโก คหิโต, น เตน กิญฺจิ อกามา ทาตพฺพํ. ยถารุจิ กาตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๓). เอวํ ททนฺเตน อาสนสาลาย วา อตฺตโน นิพทฺธวาสฏฺฐาเน วา ทิฏฺฐสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สาธารณํ กตฺวา ทานมนฺตเรน น มิตฺตานเมว ทาตพฺพํ. ยถาห ‘‘ยถามิตฺตํ ปน ทาตุํ น ลพฺภตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๓).

1237. 그 중에서, 그 과자들이나 미숫가루들 중에서 만약 두 발우 분량을 얻었다면, 이라고 연결된다. ‘한 발우 분량을 주어야 한다’라고 연결된다. ‘한 곳에서(Ekatoti)’란 한 발우 분량에서 주어서는 안 된다는 것이며, 원하지 않는다면 조금도 주어서는 안 된다는 뜻이다. “한 발우를 받은 자는 그것으로 아무것도 원하지 않는 자에게 주어서는 안 된다. 마음대로 해야 한다” (Pāci. Aṭṭha. 233)라고 말씀하신 바와 같다. 이와 같이 주는 자는 식당(āsanasālā)이나 자신이 머무는 처소에서 본 비구 승가에게 공동의 것으로 만들어 보시해야 하며, 단지 친구들에게만 주어서는 안 된다. “친구 관계에 따라(yathāmittaṃ) 주는 것은 허용되지 않는다” (Pāci. Aṭṭha. 233)라고 말씀하신 바와 같다.

๑๒๓๘-๙. อปเหณกํ อปาเถยฺยํ เทนฺตานนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถาห ‘‘น ปเหณกตฺถาย น ปาเถยฺยตฺถาย ปฏิยตฺตํ เทนฺตี’’ติ (ปาจิ. ๒๓๕). ตโตติ ปเหณกปาเถยฺยโต. วา-สทฺเทน อิธ อวุตฺตํ ‘‘คมเน ปฏิปฺปสฺสทฺเธ เทนฺตี’’ติ (ปาจิ. ๒๓๕) อนาปตฺติวาเร วุตฺตํ สงฺคณฺหาติ. ตทูนกนฺติ ตโต ทฺวตฺติปตฺตโต อูนกํ. ยถาห ‘‘อูนกทฺวตฺติปตฺตปูเร ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ (ปาจิ. ๒๓๕). อปาเถยฺยาทิอตฺถาย ปฏิยาทิตนฺติ สญฺญาย ปาเถยฺยาทึ คณฺหนฺตสฺสาปิ อาปตฺติเยว อจิตฺตกตฺตา สิกฺขาปทสฺส. อตฺตโนเยว คหณตฺถํ ‘‘อิมสฺส หตฺเถ เทหี’’ติ วจเนนาปิ อาปชฺชนโต วจีกมฺมํ.

1238-9. ‘선물용이 아니고 여행용 식량이 아닌 것을 주는 자들에게’라고 연결된다. “선물용을 위해서도 아니고 여행용 식량을 위해서도 아니게 준비된 것을 준다” (Pāci. 235)라고 말씀하신 바와 같다. ‘그것으로부터(Tato)’란 선물용이나 여행용 식량으로부터라는 뜻이다. ‘또는(Vā)’이라는 단어는 여기서 언급되지 않은, 불범(anāpatti)의 조항에 나오는 “여행이 중단되었을 때 준다” (Pāci. 235)는 내용을 포함한다. ‘그보다 적은(Tadūnaka)’이란 그 두세 발우보다 적은 것을 말한다. “두세 발우가 차지 않은 것을 받는다” (Pāci. 235)라고 말씀하신 바와 같다. 여행용 식량 등이 아닌 것을 위해 준비된 것이라는 인식으로 여행용 식량 등을 받는 자에게도 계목의 무심함(acittakatta, 의도와 상관없음) 때문에 범계가 성립한다. 자신을 위해 받으려고 “이 사람의 손에 주시오”라고 말하는 것도 (범계에) 해당하므로 구업(vacīkamma)이다.

กาณมาตุกถาวณฺณนา.

까나(Kāṇa) 어머니에 대한 이야기의 주석.

๑๒๔๐. อญฺเญนาติ ตทฺธิตโลเปน นิทฺเทโส, อญฺญตเรนาติ อตฺโถ, ปวาริโตติ สมฺพนฺโธ. โภชนานนฺติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ปวาริโตติ ‘‘คณฺหถ ภนฺเต ยาว อิจฺฉถา’ติ เอวํ ยาวทตฺถปวารณาย, สยญฺจ ‘อลํ อาวุโส โถกํ โถกํ เทหี’ติ เอวํ ปฏิกฺเขปปวารณายา’’ติ อฏฺฐกถาย วุตฺตปฺปการทฺวเยน ปวาริโตติ อตฺโถ[Pg.464]. วิกปฺปทฺวเย ปการทฺวเย ปวาริต-สทฺเท วร-ธาตุสฺส ปตฺถนวารณตฺถวเสนายมตฺโถ เวทิตพฺโพ, ‘‘ปาจิตฺติ อนติริตฺต’’นฺติ ปทจฺเฉโท. ‘‘อนติริตฺตํ โภชน’’นฺติ วิเสสิตพฺพมเปกฺขิตฺวา ‘‘อญฺเญนา’’ติ เอตฺถ วิภตฺตึ วิปริณาเมตฺวา ‘‘ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ โภชน’’นฺติ โยเชตพฺพํ, วกฺขมาเน อนติริตฺตกตโภชนนิทฺเทเส วุตฺเตสุ ปญฺจสุ โภชเนสุ อญฺญตรํ โภชนนฺติ อตฺโถ. ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา’’ติ (ปาจิ. ๒๓๖, ๒๓๘) สห เทสิตตฺตา เอกโยคญาเยน ‘‘ขาทนียํ วา’’ติ จ คเหตพฺพํ. ปญฺจ โภชนานิ, กาลิกตฺตยญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ยาวกาลิกํ ขาทนียนฺติ วุตฺตํ.

1240. ‘다른 것에 의해(Aññena)’란 접미사가 생략된(taddhitalopa) 설명으로, ‘다른 어느 하나에 의해’라는 뜻이며, ‘거절된(pavāritoti)’과 연결된다. ‘음식들의(Bhojanānaṃ)’란 분류(niddhāraṇa)의 의미를 가진 처격(bhumma)이다. ‘거절된(Pavārito)’이란 “스님, 원하시는 만큼 받으십시오”라고 하는 ‘원하는 만큼의 초대(yāvadatthapavāraṇāya)’와 스스로 “도반이여, 충분합니다. 조금만 주십시오”라고 하는 ‘거절의 초대(paṭikkhepapavāraṇāyā)’라는 주석서에서 설명된 두 가지 방식에 의해 거절된 것을 의미한다. 두 가지 경우(vikappadvaye) 또는 두 가지 방식(pakāradvaye)에서 ‘거절된(pavārita)’이라는 단어의 원형인 vara 어근은 ‘원함(patthana)’과 ‘거절(vāraṇa)’의 의미에 따라 이 뜻을 이해해야 한다. ‘빠짓띠야가 되는 남지 않은 것(pācitti anatirittaṃ)’으로 단어를 나누어야 한다. ‘남지 않은 음식(anatirittaṃ bhojanaṃ)’이라는 수식될 대상을 고려하여 ‘다른 것에 의해(aññenā)’에서 격을 변화시켜 “다섯 가지 음식 중의 다른 음식”이라고 연결해야 하니, 곧 언급될 ‘남겨지지 않은 음식의 설명’에서 말하는 다섯 가지 음식 중의 어느 하나라는 뜻이다. “딱딱한 음식이나 부드러운 음식” (Pāci. 236, 238)이 함께 설해졌으므로 동일한 규칙의 원리(ekayogañāya)에 따라 “딱딱한 음식”도 포함시켜야 한다. 다섯 가지 (부드러운) 음식과 세 가지 칼리카(kālika, 시분약)를 제외한 모든 ‘때에 맞추어 먹는 음식(yāvakālika)’을 ‘딱딱한 음식(khādanīya)’이라 한다.

๑๒๔๑. อสนนฺติ เอตฺถ วิปฺปกตโภชนํ ทิสฺสติ, ภุญฺชมาโน เจ ปุคฺคโล โหติ, โภชนกิริยานุปจฺฉินฺนา วตฺตตีติ อตฺโถ. โภชนนฺติ ปวารณปโหนกโอทนาทิ หตฺถาทีสุ ทิสฺสติ. หตฺถปาโสติ ปวารณปโหนกํ โภชนํ ทาตุํ อภิหริตฺวา ฐิโตกาโส อฑฺฒเตยฺยหตฺถปฺปมาโณ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อภิหรณํ อภิหาโร, โส เอว อภิหารตา, ตถา ทาตุํ ฐิตสฺส กาเยน กโต อภิหาโร ทิสฺสตีติ วุตฺตํ โหติ. กายวาจาปฏิกฺเขโปติ ตถา อภิหเฏ โภชเน ปฏิคฺคาหกสฺส หตฺถวิการาทิโก กายิโก วา ‘‘อล’’นฺติอาทิโก วาจสิโก วา ปฏิกฺเขโป ปญฺญายตีติ อตฺโถ.

1241. ‘식사(Asana)’란 여기서는 중단된 식사가 보이니, 만약 개인이 식사 중이라면 식사 행위가 끊어지지 않고 계속되고 있다는 뜻이다. ‘음식(Bhojana)’이란 거절하기에 충분한 밥(odana) 등이 손 등에 있는 것을 의미한다. ‘한 팔 거리(Hatthapāsa)’란 거절하기에 충분한 음식을 주기 위해 다가와 서 있는 장소가 2.5 암마(hattha) 정도의 거리가 된다는 것을 말한다. ‘가져옴(Abhiharaṇa)’은 ‘가져오는 행위(abhihāra)’이며, 그것이 곧 ‘가져온 상태(abhihāratā)’이다. 그렇게 주기 위해 서 있는 자의 몸으로 행해진 가져옴이 보인다는 뜻이다. ‘신업이나 구업에 의한 거절(Kāyavācāpaṭikkhepa)’이란 그렇게 가져온 음식에 대해 받는 자가 손을 젓는 등의 신체적인 거절이나 “그만입니다” 등의 언어적인 거절이 나타나는 것을 의미한다.

๑๒๔๒. นิปฺปปญฺเจนาติ สห วาสนาย ปหีนตณฺหาทิปปญฺจตฺตยรหิเตน ตถาคเตน.

1242. ‘희론이 없는 분(Nippapañcena)’이란 습기(vāsanā)와 함께 갈애 등 세 가지 희론을 제거하여 희론이 없는 여래를 말한다.

๑๒๔๓. ตตฺถาติ โอทนาทีสุ. สตฺตนฺนนฺติ ‘‘สาลี’’ติอาทินา วกฺขมานานุรูปานํ.

1243. ‘거기서(Tattha)’란 밥(odana) 등을 말한다. ‘일곱 가지의(Sattannaṃ)’란 “쌀(sālī)” 등으로 곧 언급될 종류들에 해당한다.

๑๒๔๔. โอทโกติ [Pg.465] อุทเก ภโว. เอตฺถาติ ปญฺจงฺคปวารณาย. อยํนิจฺฉโยติ วกฺขมานวิธิปฺปการํ วินิจฺฉยํ ทสฺเสติ.

1244. ‘물에서 나는 것(Odaka)’이란 물에서 생기는 것이다. ‘여기서(Ettha)’란 다섯 가지 요소의 거절(pañcaṅgapavāraṇa)을 말한다. ‘이러한 결정(Ayaṃ nicchayo)’이란 곧 언급될 법식의 방식에 대한 확정을 나타낸다.

๑๒๔๕. สาลีติ สพฺพสาลิชาติ. วีหีติ สพฺพวีหิชาติ. กงฺคูติ เสตรตฺตกาฬเภทา สพฺพา กงฺคุชาติ. วรโก เสตวรโก. ธญฺเญน สมฺภตปุญฺญสมฺภาเรน ภควตา.

1245. ‘쌀(Sālī)’이란 모든 종류의 쌀이다. ‘벼(Vīhī)’란 모든 종류의 벼이다. ‘조(Kaṅgū)’란 흰색, 붉은색, 검은색으로 분류되는 모든 종류의 조이다. ‘바라까(Varako)’는 흰색 바라까이다. ‘곡식으로(Dhaññena)’란 공덕의 자량을 쌓으신 세존에 의해서이다.

๑๒๔๖. ติณนฺติ ติณพีชเมว วุตฺตํ. ทีปิตํ สงฺคหิตํ. วรกโจรโกติ สุขุมวรโก.

1246. ‘풀(Tiṇa)’이란 풀의 씨앗만을 말한다. ‘설명된(Dīpita)’이란 포함된(saṅgahita) 것이다. ‘바라까쪼라까(Varakacoraka)’란 고운 바라까이다.

๑๒๔๘. องฺคสมฺปตฺตึ ทสฺเสตุมาห ‘‘หตฺเถนา’’ติอาทิ.

1248. (거절의) 요소의 구족(aṅgasampatti)을 보여주기 위해 “손으로” 등을 말씀하셨다.

๑๒๔๙. ตนูติ ตนุกา.

1249. ‘얇은(Tanū)’이란 가느다란(tanukā) 것이다.

๑๒๕๐. น รกฺขติ ปวารณํ.

1250. 거절(pavāraṇa, 식사 거부의 효력)을 유지하지 못한다.

๑๒๕๑-๒. ธญฺญรสาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ทธิอาทโย คหิตา. อาโรเปตฺวาติ อุทฺธนํ อาโรเปตฺวา. ผลนฺติ เอลาฬุกาทิผลํ. ปณฺณนฺติ สูปสากํ. กฬีรนฺติ เวฬุอาทีนํ กฬีรํ. พหูนีติ เตสเมว วิเสสนํ. ตตฺถ จาติ ปกฺขิตฺตปณฺณาทิมฺหิ ตกฺกาทิเก. โอธึ ทสฺเสตีติ เอตฺถ ‘‘ปริโภคกาเล’’ติ เสโส. สญฺชเนตีติ เอตฺถ ‘‘ผลาทิยาคู’’ติ ลพฺภติ.

1251-2. ‘곡식의 즙 등(Dhaññarasādīni)’에서 ‘등’이라는 단어로 요구르트(dadhi) 등을 포함한다. ‘올려놓고(Āropetvā)’란 화덕(uddhana) 위에 올려놓는 것이다. ‘열매(Phala)’란 오이(elāḷuka) 등의 열매이다. ‘잎(Paṇṇa)’이란 국에 넣는 채소(sūpasāka)이다. ‘죽순(Kaḷīra)’이란 대나무 등의 싹(kaḷīra)이다. ‘많은(Bahūni)’이란 이것들을 수식하는 말이다. ‘그 안에서(Tattha ca)’란 잎 등을 넣은 버터밀크(takka) 등에서이다. ‘경계를 보여준다(Odhiṃ dasseti)’에서 여기서는 ‘수용할 때에’라는 말이 생략되었다. ‘생기게 한다(Sañjaneti)’에서 여기서는 ‘열매 등의 죽(phalādiyāgū)’을 얻는다.

๑๒๕๓-๔. รเสติ มํสาทิรเส. ‘‘ยาคุํ คณฺหถา’’ติ วา ‘‘ยาคุ’’นฺติ วา วตฺวาติ โยเชตพฺพา. ยาคุ สงฺคหิตาติ เอตฺถ โอธิปญฺญายนอปญฺญายนวิกปฺปทฺวเย ยาคุยา สโม วินิจฺฉโยติ อธิปฺปาโย.

1253-4. ‘즙(Rase)’이란 고기 등의 즙이다. “죽을 받으십시오”라거나 “죽입니다”라고 말하는 것과 연결해야 한다. ‘죽이 포함된다(Yāgu saṅgahitā)’는 것은 여기서 경계가 분명한 경우와 분명하지 않은 경우의 두 가지 갈래에서 죽과 동일한 판결(vinicchaya)이 내려진다는 뜻이다.

๑๒๕๕. ฉุปนฺตีติ [Pg.466] สมฺผุสนฺติ. ฉุป สมฺผสฺเสติ ธาตุ, ปกฺขิปนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘ยตฺถ มจฺฉมํสํ ปกฺขิปนฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙). สาสปมตฺตมฺปิ มจฺฉมํสํ วา สเจ ปญฺญายตีติ โยชนา. ปวารณนฺติ เอตฺถ ‘‘ชเนตี’’ติ เสโส. ยาคุยาติ ปทํ ปจฺจตฺตวเสน วิปริณาเมตฺวา ยาคุ ชเนตีติ โยเชตพฺพํ.

1255. ‘접촉한다(Chupanti)’란 닿는다는(samphusanti) 것이다. ‘추빠(Chupa)’는 접촉의 의미를 가진 어근이며, ‘넣는다(pakkhipanti)’는 뜻이다. “거기에 생선이나 고기를 넣는다” (Pāci. Aṭṭha. 238-239)라고 말씀하신 바와 같다. 겨자씨만큼의 생선이나 고기라도 만약 식별된다면, 이라고 연결된다. ‘거절(Pavāraṇa)’에서 여기서는 ‘생기게 한다(janeti)’가 생략되었다. ‘죽에 의해(Yāguyā)’라는 단어를 주격으로 변화시켜 ‘죽이 (거절을) 생기게 한다’라고 연결해야 한다.

๑๒๕๖. สํสฏฺโฐติ ปริสฺสาวิโต น สญฺชเนตีติ โยชนา.

1256. '섞인(Saṃsaṭṭha)'이란 걸러진 것이 [음식물로서의 상태를] 생성하지 않는다는 해석이다.

๑๒๕๗. สพฺพโส ฐเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. มํสาทิปกฺขิตฺตโอทนาทิปฺปกรณาวเสสโต องฺคํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สพฺพโส’’ติ. สพฺพโส น ปวาเรตีติ โยชนา. เวฬุตณฺฑุลนฺติ เวฬุวีหีนํ ตณฺฑุลํ. อาทิ-สทฺเทน กนฺทมูลํ สงฺคหิตํ. ยถาห ‘‘เวณุตณฺฑุลาทีหิ วา กนฺทมูลผเลหิ วา เยหิ เกหิจิ กตภตฺต’’นฺติ.

1257. '모두 제외하고(sabbaso ṭhapetvā)'가 문맥의 연결이다. 고기 등이 들어간 밥 등의 종류 가운데 남은 것으로부터 [거절의] 요건을 보이기 위해 '모두'라고 말한 것이다. '모두 거절하지 않는다'는 것이 해석이다. '대나무 쌀(veḷutaṇḍula)'이란 대나무 씨앗의 쌀이다. '등(ādi)'이라는 단어에는 알뿌리와 뿌리가 포함된다. '대나무 쌀 등이나 알뿌리, 뿌리, 열매 등 무엇으로든 만들어진 밥'이라고 말한 바와 같다.

๑๒๕๘. ตโตติ สาลิอาทิโต, เวฬุอาทิโต จ, ตโต นิพฺพตฺตา ปุถุกา วาติ อตฺโถ. ตาหีติ ปุถุกาหิ. สุทฺธาติ ปุถุกาทีหิ อมิสฺสา น ปวาเรนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

1258. '그것으로부터'란 쌀 등에서, 그리고 대나무 등에서, 그것으로부터 생겨난 납작보리(puthuka) 등을 뜻한다. '그것들로써'란 납작보리들로써이다. '순수한 것'이란 납작보리 등과 섞이지 않은 것으로는 거절(pavāranā)이 성립하지 않는다는 연결이다.

๑๒๕๙. ภฏฺฐานนฺติ ภชฺชิตานํ. สตฺตูหิ สงฺคหิตํ สตฺตุสงฺคหิตํ.

1259. '볶은 것(bhaṭṭhāna)'이란 볶아진 것들을 말한다. 미숫가루(sattu)를 포함하는 것이 미숫가루 포함(sattusaṅgahita)이다.

๑๒๖๑. สตฺตูนํ โมทโกติ สตฺตุพทฺธํ, พทฺธสตฺตูติ อตฺโถ.

1261. 미숫가루로 만든 경단(modaka)이란 미숫가루로 뭉쳐진 것, 즉 뭉쳐진 미숫가루라는 뜻이다.

๑๒๖๓. เตเหวาติ ลาเชหิ เอว. สุทฺธํ ขชฺชกํ วาติ วกฺขมานนเยน มจฺฉาทีหิ อสมฺมิสฺสํ ขชฺชกํ.

1263. '그것들만으로'란 튀긴 쌀(lāja)만으로라는 뜻이다. '순수한 먹을거리(khajjaka)'란 뒤에 설명될 방식에 따라 물고기 등과 섞이지 않은 먹을거리를 말한다.

๑๒๖๔. ‘‘ปูริต’’นฺติอาทินา [Pg.467] ตพฺพิปริยายํ ทสฺเสติ. ตนฺติ กุณฺฑกาทิ.

1264. '가득 찬(pūrita)' 등의 말로 그 반대의 경우를 보여준다. '그것'이란 겨(kuṇḍaka) 등을 말한다.

๑๒๖๖. อกปฺปิยํ มํสํ. อวตฺถุตฺตาติ อกปฺปิยมํสานํ วาเรตพฺพตฺตา ปวารณาย อวตฺถุตฺตา.

1266. 허용되지 않는 고기이다. '대상이 아니기 때문(avatthuttā)'이란 허용되지 않는 고기는 금지되어야 하므로 거절(pavāraṇā)의 근거가 되지 못하기 때문이다.

๑๒๖๗. วตฺถุกตฺตาติ กปฺปิยมํสสฺส ปวารณาย วตฺถุภูตตฺตา. ปวาเรตีติ เอตฺถ ‘‘ขาทิยมานสฺส จ มํสตฺตา’’ติ เสโส ทฏฺฐพฺโพ. ยถาห ‘‘ยํ ปน ขาทติ, ตํ กิญฺจาปิ ปฏิกฺขิปิตพฺพฏฺฐาเน ฐิตํ, ขาทิยมานํ ปน มํสภาวํ น ชหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙).

1267. '근거가 되기 때문'이란 허용되는 고기는 거절의 근거가 되기 때문이다. '거절한다'는 여기에서 '씹고 있는 고기이기 때문'이라는 보충 설명이 있는 것으로 보아야 한다. '무엇을 먹고 있을 때, 그것이 비록 거절해야 할 상황에 있더라도, 씹고 있는 동안에는 고기의 성질을 버리지 않는다'고 말한 바와 같다.

๑๒๖๘. กิญฺจิ กปฺปิยโภชนนฺติ ปญฺจสุ โภชเนสุ ยํ กิญฺจิ กปฺปิยโภชนํ.

1268. '어떠한 허용되는 음식'이란 다섯 가지 정식(bhojana) 중에서 어떤 허용되는 음식을 말한다.

๑๒๖๙. อกปฺปิยํ มํสํ อญฺญนฺติ อกปฺปิยมํสโต อวเสสํ กุลทูสนาทิวเสน อุปฺปนฺนโภชนํ คหิตํ. ยถาห ‘‘กุลทูสนเวชฺชกมฺมอุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจนสาทิตรูปิยาทีหิ นิพฺพตฺตํ พุทฺธปฏิกุฏฺฐํ อเนสนาย อุปฺปนฺนํ อกปฺปิยโภชนํ ปฏิกฺขิปติ, น ปวาเรตี’’ติ.

1269. '허용되지 않는 고기 외의 것'이란 허용되지 않는 고기를 제외한 나머지로서 가문을 타락시키는 행위 등에 의해 생긴 음식을 포함한다. '가문을 타락시키는 일, 의술 행위, 신통력을 알리는 일, 금전 수수 등에 의해 생겨 부처님께서 꾸짖으신 그릇된 생계 수단으로 얻은 허용되지 않는 음식을 물리칠 때는 거절(pavāranā)이 성립하지 않는다'고 말한 바와 같다.

๑๒๗๐-๑. อสนํ โภชนนฺติ องฺคทฺวเย วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สเจ อชฺโฌหฏ’’นฺติอาทิ. อชฺโฌหฏนฺติ ปรคลคตํ โหติ. ‘‘ปตฺเต’’ติ อิมินา ถาลกาทิภาชนญฺจ คหิตํ. กตฺถจิ โภชนํ นตฺถีติ โยชนา. ปตฺเต, หตฺเถ, มุเข วา ยตฺถ กตฺถจิ ปญฺจนฺนํ โภชนานํ กิญฺจิ น วิชฺชติ, คนฺธมตฺตํ ปญฺญายตีติ วุตฺตํ โหติ.

1270-1. '식사와 음식'에 대해 두 가지 요건에 대한 판별을 보이기 위해 '만약 삼켰다면' 등을 말하였다. '삼켰다'는 것은 목구멍을 넘어간 상태이다. '발우(patte)'라는 말로 그릇 등의 용기도 포함된다. '어디에도 음식이 없다'는 것이 해석이다. 발우나 손, 혹은 입안 등 어느 곳에도 다섯 가지 정식 중 어떤 것도 존재하지 않고 오직 냄새만 느껴질 뿐이라는 의미이다.

๑๒๗๒. อาทายาติ เอตฺถ ‘‘อญฺญตฺร ภุญฺชิตุ’’นฺติ เสโส. ‘‘โยปิ อญฺญตฺร คนฺตฺวา ภุญฺชิตุกาโม มุเข ภตฺตํ คิลิตฺวา เสสํ [Pg.468] อาทายา’’ติอาทินา (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙) มหาปจฺจริยฏฺฐกถายํ วุตฺตวจนสฺส ปมาณตฺตา อาห ‘‘น ปวาเรตี’’ติ.

1272. '가지고'라는 말에는 '다른 곳에서 먹기 위해'라는 보충 설명이 있다. '또한 다른 곳에 가서 먹으려 하는 자가 입안의 밥을 삼키고 나머지를 가지고 [가더라도]' 등의 구절이 마하빳짜리 주석서에 설해진 말씀이 권위가 있으므로 '거절이 성립하지 않는다'고 말한 것이다.

๑๒๗๓. ‘‘มุเข ภตฺตํ คิลิตํ, หตฺเถ ภตฺตํ วิฆาสาทสฺส ทาตุกาโม, ปตฺเต ภตฺตํ ภิกฺขุสฺส ทาตุกาโม, สเจ ตสฺมึ ขเณ ปฏิกฺขิปติ, น ปวาเรตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙) เอวมาคตํ กุรุนฺทฏฺฐกถํ สงฺคเหตุํ ‘‘มุเข จ ภตฺต’’นฺติอาทิวจนโต จ ‘‘อสนสฺส อุปจฺเฉทา’’ติอาทินา วกฺขมานาย ยุตฺติยา อสนาวสาเน ยุชฺชมานตฺตา จ อิมิสฺสา คาถาย ‘‘โภตฺตุกาโม’’ติ ปาฐํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ทาตุกาโม’’ติ ปาโฐ คเหตพฺโพ.

1273. '입안의 밥을 삼키고, 손의 밥은 남은 음식을 먹는 자에게 주고자 하며, 발우의 밥은 비구에게 주고자 할 때, 만약 그 순간에 거절한다면 거절(pavāranā)이 성립하지 않는다'라고 전해지는 꾸룬디 주석서를 포함하기 위해, '입안의 밥' 등의 문구와 '식사의 중단' 등으로 뒤에 설명될 논리에 따라 식사가 끝날 때에 부합하므로, 이 게송에서 '먹고자 하는(bhottukāmo)'이라는 독법 대신 '주고자 하는(dātukāmo)'이라는 독법을 택해야 한다.

๑๒๗๔. ‘‘อสนสฺส อุปจฺเฉทา’’ติ อิมินา ตสฺมึเยว อาสเน ยถานิสินฺเนเนว กาตพฺเพ อสเน อาสาวจฺเฉโท ทีปิโต. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ตสฺมึ ปน อาสเน น ภุญฺชิตุกาโม, วิหารํ ปวิสิตฺวา ภุญฺชิตุกาโม, อญฺญสฺส วา ทาตุกาโม’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙). กุรุนฺทฏฺฐกถายํ ตสฺส วินิจฺฉยสฺส ทสฺสิตตฺตา ‘‘มหาปญฺญา’’ติ กุรุนฺทฏฺฐกถาจริยํ สนฺธายาห. การณาการณญฺญุโนติ ‘‘ปวารณสฺส อิทํ การณํ, อิทํ อการณ’’นฺติ ชานนฺตา. ‘‘การณาการณญฺญุนา’’ติ กตฺถจิ โปตฺถเก ลิขนฺติ. ตตฺถ มหาปญฺญา การณาการณญฺญุโน อาจริยา อสนสฺส…เป… โสติ หิ การณํ กถยนฺตีติ โยชนา.

1274. '식사의 중단'이라는 말로 바로 그 자리에 앉은 채로 해야 할 식사에 대한 기대의 끊어짐을 나타낸 것이다. 주석서에서 '그러나 그 자리에서 먹고자 하지 않고, 사원에 들어가서 먹고자 하거나 다른 이에게 주고자 하는 것'이라 말한 바와 같다. 꾸룬디 주석서에서 그 판별이 제시되었기에 '큰 지혜(mahāpaññā)'란 꾸룬디 주석서의 스승을 가리켜 말한 것이다. '원인과 원인 아님을 아는 자들'이란 '이것은 거절의 원인이고, 이것은 원인이 아니다'라고 아는 자들이다. 어떤 판본에는 '원인과 원인 아님을 아는 자에 의해(kāraṇākāraṇaññunā)'라고 적혀 있다. 거기서 큰 지혜를 가진, 원인과 원인 아님을 아는 스승들이 식사의... (중략) ...그가 바로 원인을 설명한다는 것이 해석이다.

๑๒๗๕. หตฺถปาสงฺเค วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘คณฺหโต…เป… ปสาริต’’นฺติ. คณฺหโตติ เยน อิริยาปเถน สมนฺนาคโต หุตฺวา คณฺหาติ, เอวํ คณฺหโต. ปจฺฉิมํ องฺคนฺติ ทายเกน ทินฺนสฺส ปฏิคฺคาหกสฺส โย อวยโว ปรภาเค โหติ[Pg.469], ตํ ฐานาทิอิริยาปถสมนฺนาคตสฺส ปฏิคฺคาหกสฺส ปณฺหิอาทึ ปจฺฉิมํ องฺคํ. ททโต ปสาริตํ หตฺถํ วินา ปุริมํ องฺคนฺติ โยชนา. ปสาริตํ หตฺถนฺติ เอตฺถ ‘‘ทาตุ’’นฺติ เสโส. อุภินฺนนฺติ เอตฺถ ‘‘อนฺตเร’’ติ เสโส. ปฏิคฺคาหกทายกานํ ปจฺฉิมปุริมานํ อุภินฺนํ องฺคานํ อนฺตเร โอกาเส. อฑฺฒํ อุปฑฺฒํ หตฺถํ เตยฺยํ ตติยํ ยสฺสาติ วิคฺคโห, อติเรกวิทตฺถิทฺวิรตนปฺปมาณนฺติ อตฺโถ.

1275. 팔 거리(hatthapāsa)의 요건에 대한 판별을 보이기 위해 '받는 자의... (중략) ...내민' 등을 말하였다. '받는 자의'란 어떤 자세를 갖추고 받는가에 따라, 그렇게 받는 자의 것이다. '뒤쪽 신체 부위'란 주는 자가 줄 때 받는 자의 신체 중 먼 쪽에 있는 부위를 말하며, 서 있는 등의 자세를 취한 받는 자의 뒤꿈치 등이 뒤쪽 신체 부위이다. '주는 자의 내민 손을 제외한 앞쪽 신체 부위'가 해석이다. '내민 손'이란 여기에 '주기 위해'라는 보충 설명이 있다. '두 사람의'란 여기에 '사이에'라는 보충 설명이 있다. 받는 자와 주는 자의 뒤쪽과 앞쪽 두 신체 부위 사이의 공간을 말한다. '반(半)이 세 번째에 더해진(aḍḍhateyya)'이란 분석하면 2와 1/2 팔(hattha)을 의미하며, 한 뼘(vidatthi)이 더해진 두 팔(ratana)의 길이라는 뜻이다.

๑๒๗๖. อภิหารงฺเค วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ตสฺมิ’’นฺติอาทิ. อฑฺฒเตยฺเย ตสฺมึ ฐาเน ฐตฺวาติ โยชนา, ทฺวิรตนวิทตฺถิปมาเณ ตสฺมึ ฐาเน ฐตฺวาติ อตฺโถ. อภิหฏนฺติ อุปนีตํ. ตาทิสนฺติ อภิหฏสทิสํ, ปวารณปโหนกานํ ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรนฺติ อตฺโถ.

1276. 바침(abhihāra)의 요건에 대한 판별을 보이기 위해 '그곳에서' 등을 말하였다. '그 2.5팔의 위치에 서서'가 해석이며, 두 팔과 한 뼘 거리의 위치에 서서라는 뜻이다. '바쳐진(abhihaṭa)'이란 가져온 것이다. '그러한 것'이란 바쳐진 것과 같은 것, 즉 거절(pavāraṇā)이 성립하기에 충분한 다섯 가지 정식 중 어느 하나라는 뜻이다.

๑๒๗๗-๘. อาธารเก วาปีติ วลยาทิปตฺตาธารเกปิ. อูรูสูติ ทฺวินฺนํ อูรูนํ มชฺเฌ, องฺเกติ อตฺโถ. อาหริตฺวาติ อภิหริตฺวา. ภตฺตํ คณฺหาตีติ เอตฺถ ‘‘อิโต’’ติ เสโส, ‘‘อิโต ภตฺตํ คณฺหา’’ติ อนนฺตเร นิสินฺโน จ ภาสตีติ โยชนา. ภตฺตนฺติ อุปลกฺขณํ, ปญฺจสุ โภชเนสุ ยํ กิญฺจีติ อตฺโถ. ตนฺติ ตถา คณฺหิตุํ วุตฺตภตฺตาทิโภชนํ. อภิหารสฺส จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ปทปูรณตฺโถ, เอวการตฺโถ วา, อภาวา เอวาติ โยชนา.

1277-8. '받침대 위에서도'란 고리 등의 발우 받침대 위에서도라는 뜻이다. '두 허벅지 위에'란 두 허벅지 사이, 즉 무릎 위를 뜻한다. '가져와서'란 내밀어서이다. '밥을 받으시오'에는 '여기서'라는 보충 설명이 있으니, '여기서 밥을 받으시오'라고 곁에 앉은 자가 말한다는 것이 해석이다. '밥'이란 대표적인 표현이며, 다섯 가지 정식 중 어떤 것이든 해당한다는 뜻이다. '그것'이란 그렇게 받으라고 말해진 밥 등의 음식을 말한다. '바침의(abhihārassa ca)'에서 'ca'는 어구 충전용이거나 '강조(eva)'의 의미이니, '없기 때문에(abhāvā eva)'라고 해석된다.

๑๒๗๙. ‘‘ภตฺตปจฺฉิ’’นฺติ อิทํ อุปลกฺขณํ.

1279. '밥 바구니'란 대표적인 예시이다.

๑๒๘๐. ทียมาเนติ เอตฺถ ‘‘โภชเน’’ติ เสโส. อิตโรติ หตฺถปาเส นิสินฺโน. อภิหารงฺคสฺส อภาวา โส น ปวาริโตติ.

1280. '주어질 때'란 여기에서 '음식이'라는 보충 설명이 있다. '다른 한 명'이란 팔 거리 내에 앉은 자이다. 바침(abhihāra)의 요건이 없기 때문에 그는 거절(pavāraṇā)이 성립한 것이 아니다.

๑๒๘๑. ปฏิกฺเขปงฺเค [Pg.470] วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘กาเยนา’’ติอาทิ. วาจาภิหารสฺส อนงฺคตฺตา อาห ‘‘กาเยนาภิหฏ’’นฺติ. ยถาห ‘‘วาจาย อภิหฏํ ปฏิกฺขิปโต ปวารณา นตฺถี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙). อภิหฏโภชนํ ปฏิกฺขิปิตุํ องฺคุลิโย วา หตฺถํ วา หตฺถคตสฺส กสฺสจิ จลนาทึ ยํ กญฺจิ กายวิการํ กโรนฺโต, ภมุํ อุกฺขิปนฺโต, กุชฺฌิตฺวา โอโลเกนฺโต วา กาเยน ปฏิกฺขิปตีติ วุจฺจติ. ‘‘อล’’นฺติ วา ‘‘น คณฺหามี’’ติ วา ‘‘อาคเมหี’’ติ วา ‘‘อธิวาเสหี’’ติ วา ‘‘มา อากิรา’’ติ วา ‘‘อปคจฺฉาหี’’ติ วา เอวมาทิกํ วทนฺโต วาจาย ปฏิกฺขิปตีติ วุจฺจติ.

1281. 거절의 구성요소(paṭikkhepaṅga)에 대한 판별을 보이기 위해 '몸으로' 등의 말을 하였다. 말로 표현하는 것(vācābhihāra)은 구성요소가 아니기에 '몸으로 가져온 것'이라 하였다. '말로 가져온 것을 거절하는 자에게는 파와라나(pavāraṇā)가 없다'고 한 것과 같다. 가져온 음식을 거절하기 위해 손가락이나 손을 움직이거나, 손에 든 어떤 것을 움직이는 등 어떤 몸의 변화를 일으키거나, 눈썹을 치켜뜨거나, 화난 표정으로 바라보는 것을 '몸으로 거절한다'고 한다. '충분합니다' 또는 '받지 않겠습니다' 또는 '기다리십시오' 또는 '참으십시오' 또는 '붓지 마십시오' 또는 '물러가십시오' 이와 같은 말을 하는 것을 '말로 거절한다'고 한다.

๑๒๘๒-๓. อากิราติ เอตฺถาปิ ‘‘อิติ จา’’ติ โยเชตพฺพํ. เอวํ วทนฺตสฺส นิวาเรตุกามตาจิตฺเต สติปิ นิวารณวจเนน โหนฺตํ ปวารณํ อากิราติอาทิวิธิวจเน น โหตีติ อาห ‘‘น ปน’นฺติ ปวารณา’’ติ. ปวารณา ปน น อตฺถีติ โยชนา.

'붓다(ākirā)'라는 말 여기에도 '...라고(iti ca)'를 연결해야 한다. 이와 같이 말하는 자에게 막고자 하는 마음(nivāretukāmatācitta)이 있더라도, 막는 말로 인해 발생하는 파와라나는 '부으십시오(ākirā)' 등의 명령형 문장에서는 성립하지 않기에 '파와라나는 아니다(na pana... pavāraṇā)'라고 하였다. '그러나 파와라나는 없다'라고 연결된다.

๑๒๘๔. ‘‘รสํ คณฺหถา’’ติ วเทติ สมฺพนฺโธ. ตํ สุตฺวาติ ตํ วจนํ สุตฺวา.

1284. '맛을 받으십시오(rasaṃ gaṇhatha)'라고 말하는 것이 문맥이다. '그것을 듣고(taṃ sutvā)'란 그 말을 듣고라는 뜻이다.

๑๒๘๕. ‘‘สาร’’นฺติ อิทํ วณฺณภณนมตฺตํ. ‘‘อิท’’นฺติ สามญฺเญน มจฺฉมํสํ วทติ, ปวารณงฺคํ โหติ. มจฺฉรสํ มํสรสนฺติ เอตฺถ ทฺวนฺทสมาสสฺสปิ สมฺภวโต ‘‘มจฺฉํ, มํสํ คณฺหา’’ติ จ วุตฺตํ โหติ, ตญฺจ องฺคํ โหติ.

1285. '정수(sāra)'라는 이 말은 단지 색깔을 칭송하는 것일 뿐이다. '이것(ida)'이라는 말은 일반적으로 물고기와 고기를 뜻하며, 파와라나의 구성요소가 된다. '물고기 맛, 고기 맛'이라는 말에서 여기서도 복합어(dvandasamāsa)가 가능하므로 '물고기, 고기를 받으십시오'라고 말한 것이 되며, 그것도 구성요소가 된다.

๑๒๘๖. ‘‘รสํ คณฺหา’’ติ วุตฺเต ปนสฺส วิกปฺปสฺส อภาวา ปวารณสฺส องฺคํ น โหติ. เตเนวาห ‘‘อตฺถิ จ มํสํ เจ’’ติ.

1286. 반면 '맛을 받으십시오'라고 말했을 때는 그러한 구분(vikappa)이 없으므로 파와라나의 구성요소가 되지 않는다. 그래서 '물고기와 고기가 있다면'이라고 말한 것이다.

๑๒๘๗. มุหุตฺตํ [Pg.471] อาคเมหีติ กญฺจิ กาลํ โอโลเกหิ.

1287. '잠시 기다리라'는 것은 '어느 정도 시간 동안 살펴보라'는 뜻이다.

๑๒๘๘. ปนสาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน เวตฺตงฺคาทีนํ คหณํ.

1288. '파나사(panasa, 잭프루트) 등'에서 '등(ādi)'이라는 단어는 라탄 싹(vettaṅga) 등을 포함한다.

๑๒๙๐. มจฺฉสูปํ มํสสูปนฺติ เอตฺถ สมาสวิกปฺปา ‘‘มจฺฉรสํ มํสรส’’นฺติ เอตฺถ วิย ทฏฺฐพฺพา.

1290. '물고기 수프, 고기 수프'에서 여기서도 '물고기 맛, 고기 맛'에서와 같이 복합어의 구분을 보아야 한다.

๑๒๙๑. กรมฺพกนฺติ มจฺฉมํเสน วา อญฺเญน วา มิสฺสสฺเสว สูปวิเสสสฺส นามํ. เตเนว จ ‘‘มํสกรมฺพกํ คณฺหถ, มจฺฉกรมฺพกํ คณฺหถา’’ติ วุตฺเต นิเสเธน ปวารณา โหติ, ‘‘กรมฺพกํ คณฺหถา’’ติ วุตฺเต อนิยตวจนตฺตา น โหติ. กฬีรสูปาทีหิ สมานวินิจฺฉยภาวํ ทสฺเสตุมาห ‘‘เอเสว นโย วุตฺโต’’ติ.

1291. '까람바까(karambaka)'란 물고기나 고기 또는 다른 것을 섞은 특별한 수프의 이름이다. 그렇기에 '고기 까람바까를 받으십시오, 물고기 까람바까를 받으십시오'라고 했을 때 거절하면 파와라나가 되지만, '까람바까를 받으십시오'라고 했을 때는 특정되지 않은 말이므로 되지 않는다. 죽순 수프 등과 판별이 동일함을 보이기 위해 '이와 같은 방식이 설해졌다'라고 하였다.

๑๒๙๒. วุตฺตสฺมินฺติ วุตฺเต.

1292. '말했을 때(vuttasmiṃ)'란 '말하여졌을 때'라는 뜻이다.

๑๒๙๓. เยนาติ ภตฺเตน. อาปุจฺฉิโตติ ‘‘คณฺหถา’’ติ วุตฺโต. ตสฺส ภตฺตสฺส. อตฺถิตาย ยาคุยา วิชฺชมานตฺตา. อิติ การณนฺติ อิทํ ปวารณการณํ.

1293. '무엇으로(yena)'란 밥(bhatta)을 뜻한다. '청함을 받은(āpucchito)'이란 '받으십시오'라는 말을 들었다는 것이다. '그 밥의'. '있음으로 인해'란 죽(yāgu)이 존재하기 때문이다. '이러한 이유(iti kāraṇaṃ)'란 이것이 파와라나의 원인이라는 뜻이다.

๑๒๙๔. ‘‘ยาคุมิสฺสกํ คณฺหา’’ติ วุตฺเต สา ยาคุ ตตฺถ ตสฺมึ อภิหเฏ ภาชเน ปกฺขิตฺตภตฺเตน สมา วา พหุตรา วา เจ โหติ, โส เอวํ วตฺวา อภิหฏํ ปฏิกฺเขปํ ภิกฺขุ น ปวาเรติ กิราติ โยชนา. กิราติ อรุจึ สูเจติ. เตเนว วกฺขติ ‘‘การณํ ปน ทุทฺทส’’นฺติ.

1294. '죽이 섞인 것을 받으십시오'라고 했을 때, 그 죽이 거기 가져온 그릇에 담긴 밥과 같거나 더 많다면, 비구가 그렇게 말하고 가져온 것을 거절하더라도 파와라나를 행하지 않는 것이라고 연결된다. '...라고 한다(kira)'는 것은 달가워하지 않음(aruci)을 나타낸다. 그렇기에 '그 이유는 알아보기 어렵다(kāraṇaṃ pana duddasaṃ)'라고 말할 것이다.

๑๒๙๕. สพฺพตฺถาติ สพฺพอฏฺฐกถาสุ.

1295. '모든 곳에서(sabbatthā)'란 모든 주석서에서라는 뜻이다.

๑๒๙๖. วิสุํ กตฺวาติ เอกสิตฺถมฺปิ ยถา น โหติ, ตถา รสํ วา ขีรํ วา ภตฺตโต วิโยเชตฺวา.

1296. '따로 떼어내어(visuṃ katvā)'란 밥알 하나라도 섞이지 않게 맛이나 우유를 밥에서 분리하는 것을 말한다.

๑๒๙๗. คจฺฉนฺเตเนวาติ ยาว โภชนนิฏฺฐานํ, ตาว คจฺฉนฺเตเนว. ยถาห ‘‘คจฺฉนฺเตน นทิปูรํ ปตฺเตนปิ อฏฺฐตฺวา นทิตีเร [Pg.472] คุมฺพํ ปริกฺขิปิตฺวา วิจรนฺเตน นาวํ วา เสตุํ วา อารุฬฺเหน อฏฺฐตฺวา วฏฺเฏตฺวา วิจรนฺเตนา’’ติ.

1297. '가면서(gacchanteneva)'란 식사를 마칠 때까지 계속 가면서라는 뜻이다. '가면서 강물에 이르렀을지라도 멈추지 않고, 강변의 덤불을 돌아다니면서, 배나 다리에 올라탔을 때도 멈추지 않고 계속 이동하면서'라고 한 것과 같다.

๑๒๙๘. โสติ คจฺฉนฺโต. ตโตติ ฐานโต, คมนอิริยาปถสฺส วิโกปิตตฺตาติ อธิปฺปาโย.

1298. '그는' 가고 있는 자이다. '거기서부터'란 그 장소로부터인데, 가는 위의(iriyāpatha)가 흐트러졌기 때문이라는 의미이다.

๑๒๙๙. อาสนํ อวิจาเลตฺวาติ นิสชฺชาวเสน ผุฏฺฐฏฺฐานํ อจาเลตฺวา, อนุฏฺฐหิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อทินฺนาทาเน วิย ฐานาจาวนํ คเหตพฺพ’’นฺติ คณฺฐิปเท วุตฺตํ.

1299. '자리를 옮기지 않고(āsanaṃ avicāletvā)'란 앉아 있는 자세로 접촉한 지점을 옮기지 않는 것, 즉 일어나지 않는 것을 말한다. '투도(adinnādāna)에서처럼 장소를 벗어나는 것으로 이해해야 한다'고 간티빠다(gaṇṭhipada)에 기록되어 있다.

๑๓๐๐. ตโตติ ปวาริตกาลโต อุทฺธํ, ตโต นิสินฺนฏฺฐานโต วา. อิโต, เอตฺโต วา. อีสกมฺปิ สํสริตุนฺติ นิสินฺนฏฺฐานโต อิโต จิโต จ โถกมฺปิ สํสริตุํ, อปคนฺตุนฺติ อตฺโถ.

1300. '거기서부터'란 파와라나를 한 때로부터 이후이거나, 혹은 앉아 있던 장소로부터이다. '여기서부터, 혹은 저기서부터'. '조금이라도 움직이는 것(īsakampi saṃsarituṃ)'이란 앉아 있던 장소에서 이쪽저쪽으로 조금이라도 움직여 벗어나는 것을 의미한다.

๑๓๐๑. สพฺพตฺถาติ ปีฐกาทิสํหาริเม สพฺพสฺมึ อาสเน. ‘‘วินยญฺญุนา’’ติ อิมินา ‘‘สเจ ปน นํ สห มญฺเจน อุกฺขิปิตฺวา อญฺญตฺร เนนฺติ, วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙) อฏฺฐกถายํ ‘‘ปีฐกาทีสุปิ อยเมว วินิจฺฉโย’’ติ วุตฺตภาวํ ชานนฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ.

1301. '모든 곳에서'란 의자 등 옮길 수 있는 모든 좌석에서이다. '율의 숙련자에 의해'라는 말은 '만약 그를 침상과 함께 들어서 다른 곳으로 옮긴다면 허용된다'는 주석서의 내용과 '의자 등에서도 이와 동일한 판별이 적용된다'고 설해진 내용을 아는 자에 의해서라는 의미이다.

๑๓๐๒. นิปชฺชิตฺวาติ เอตฺถ ‘‘ปริวตฺตนฺเตน เยน ปสฺเสน นิปนฺโน, ตสฺส ฐานํ นาติกฺกเมตพฺพ’’นฺติ วจนโต ปุพฺพสยิตฏฺฐานํ อวิชหิตฺวา สยิตฺวาเยวาติ อตฺโถ. ตเถวาติ อุกฺกุฏิโก หุตฺวาวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺส ปน เหฏฺฐา ปลาลปีฐํ วา กิญฺจิ วา นิสีทนกํ ทาตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

1302. '누워서(nipajjitvā)'라는 말에서 '뒤척이면서 누워 있는 쪽을 바꾸더라도 그 자리를 벗어나지 않아야 한다'는 말에 따라, 처음에 누워 있던 자리를 떠나지 않고 누워 있는 채로라는 의미이다. '마찬가지로'란 쭈그려 앉은 채로라는 뜻이다. '그 아래에 볏짚 의자나 어떤 깔개를 깔아주어야 한다'고 주석서에 설해져 있다.

๑๓๐๓. อติริตฺตํ กโรนฺเตน สิกฺขุนา ภาชนํ โอนเมตฺวาน โภชเน ทสฺสิเต อถ ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ [Pg.473] โยชนา. ตตฺถ อติริตฺตํ กโรนฺเตนาติ ‘‘อติริตฺตํ นาม กปฺปิยกตํ โหติ, ปฏิคฺคหิตกตํ โหติ, อุจฺจาริตกตํ โหติ, หตฺถปาเส กตํ โหติ, ภุตฺตาวินา กตํ โหติ, ภุตฺตาวินา ปวาริเตน อาสนา อวุฏฺฐิเตน กตํ โหติ, ‘อลเมตํ สพฺพ’นฺติ วุตฺตํ โหติ, คิลานาติริตฺตํ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๒๓๙) วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ อากาเรสุ อนฺตํ วินา ปุริเมหิ สตฺตหิ วินยกมฺมากาเรหิ อติริตฺตํ กโรนฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘อิเมหิ สตฺตหิ วินยกมฺมากาเรหิ ยํ อติริตฺต’’นฺติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙).

1303. '여분(atiritta)을 만드는 비구가 그릇을 기울여 음식을 보인 후에 "이것 모두 충분합니다"라고 말해야 한다'고 연결된다. 거기서 '여분을 만드는 비구'란 '여분이란 적법하게 만들어진 것, 받은 것, 들어 올린 것, 손 뻗으면 닿는 거리(hatthapāsa) 내에 있는 것, 먹은 사람이 만든 것, 식사를 마치고 파와라나를 한 뒤 자리에서 일어나지 않은 사람이 만든 것, "이것 모두 충분합니다"라고 말한 것, 병자의 여분'이라고 설해진 8가지 방식 중에서 마지막을 제외한 앞의 7가지 율법적 행위의 방식으로 여분을 만드는 것을 말한다. '이 7가지 율법적 행위의 방식에 의한 여분' 등과 같이 설해진 것과 같다.

อิธ อติริตฺตํ กาตุํ อภิหฏโภชนํ กปฺปิยญฺจ นาม โหติ, กปฺปิยกเตน สิงฺคิเวรลสุณาทิวตฺถุนา ยุตฺตตาย จ อกปฺปิยมํสาภาเวน จ กุลทูสนาทีหิ อนุปฺปนฺนภาเวน จ กตญฺจ นาม โหติ. ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ อติริตฺตกตภาวโต เอวํ กปฺปิยญฺจ ตํ กตํ จาติ กปฺปิยกตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวมุปริปิ กต-สทฺทสฺส อตฺโถ จ สมาสวิคฺคโห จ เวทิตพฺโพ. อวสิฏฺฐปเทสุ ภิกฺขุนา ปฏิคฺคหิตํ ปฏิคฺคหิตํ นาม. ตํ การาเปตฺวา อาคเตน ภิกฺขุนา โถกํ อุจฺจาเรตฺวา, โอตาเรตฺวา วา ทสฺสิตํ อุจฺจาริตกตํ นาม. กปฺปิยํ การาเปตุมาคตสฺส อฑฺฒเตยฺยหตฺถปฺปมาณหตฺถปาสพฺภนฺตรคเตน อติริตฺตกตํ ‘‘หตฺถปาเส กต’’นฺติ วุจฺจติ. อนฺตมโส ปวารณชนกํ ยํ กิญฺจิ โภชนํ กุสคฺเคนาปิ คเหตฺวา ภุตฺตตฺตา ภุตฺตาวินา. ยถาห ‘‘ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ โภชนํ อนฺตมโส กุสคฺเคนาปิ ภุตฺตํ โหตี’’ติ. ภุญฺชนฺโต ปวาริโต หุตฺวา โย อาสนํ น โกเปติ, โส ภุตฺตาวี ปวาริโต ‘‘อาสนา อวุฏฺฐิโต’’ติ วุจฺจติ, เตน กตํ ‘‘ภุตฺตาวินา…เป… อวุฏฺฐิเตน กต’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ วจีเภทํ กตฺวา [Pg.474] วุตฺตํ ‘‘อลเมตํ สพฺพนฺติ วุตฺตํ โหตี’’ติ ทสฺสิตํ. อยํ สตฺตวิโธ วินยกมฺมากาโร นาม.

여기에서 남은 것으로 만들기 위해 가져온 음식은 ‘적절한 것’(kappiya)이라 불리며, 생강이나 마늘 등 적절하게 만들어진 재료를 사용하고, 부적절한 고기가 없으며, 가문을 더럽히는 등의 행위로 생겨나지 않은 것을 ‘만들어진 것’(kata)이라 한다. “이것으로 충분합니다”라고 말하여 남은 것으로 만든 상태가 되었기에 ‘적절하게 만들어진 것’(kappiyakata)이라 한다. 이후의 ‘만들어진 것’(kata)이라는 단어의 의미와 복합어 분석도 이와 같이 이해해야 한다. ‘받은 것’(paṭiggahita)은 나머지 부분에서 비구가 받은 것을 말한다. 그것을 만들게 한 비구가 조금 들어 올리거나 내려놓으며 보여준 것을 ‘들어 올려 만든 것’(uccāritakata)이라 한다. 적절하게 만들기 위해 온 비구의 2.5 팔꿈치(hatthapāsa) 거리 안에 들어와서 남은 것으로 만든 것을 ‘곁(hatthapāsa)에서 만든 것’이라 한다. 적어도 거절(pavāraṇa)을 일으키는 어떤 음식을 풀 끝만큼이라도 잡아서 먹었기에 ‘먹은 자’(bhuttāvin)라 한다. “다섯 가지 음식 중 어느 하나를 적어도 풀 끝만큼이라도 먹은 상태”라고 말한 바와 같다. 먹으면서 거절한 뒤 자리를 뜨지 않은 자를 ‘먹고 거절하였으나 자리에서 일어나지 않은 자’(āsanā avuṭṭhita)라 하며, 그가 행한 것을 ‘먹은 자가… 일어나지 않고 만든 것’이라 한다. “이것으로 충분합니다”라고 말을 뱉어 말한 것을 “이것으로 충분합니다라고 말해진 것”이라고 나타낸다. 이것이 이른바 일곱 가지 방식의 율의 행위(vinayakamma)이다.

คิลานาติริตฺตกํ ปน อิมิสฺสา คาถาย อวุตฺตมฺปิ อนติริตฺตสนฺทสฺสนตฺถํ วกฺขมานาย ‘‘กต’’นฺติอาทิคาถาย ‘‘น คิลานาติริตฺตญฺจา’’ติ อิมสฺส วิปริยายโต เวทิตพฺพํ. คิลานโต อติริตฺตํ, ตสฺส อญฺญทิเนสุ ภุญฺชนตฺถาย อุปฏฺฐาปิตมฺปิ คิลานาติริตฺตํ นาม.

한편, 병자의 남은 음식(gilānātirittaka)은 이 게송에서 언급되지 않았더라도, 남지 않은 것(anatiritta)을 보여주기 위해 설명될 ‘만들어진 것’(kata) 등의 게송에서 “병자의 남은 음식이 아닌 것”이라는 표현의 반대 의미로 이해해야 한다. 병자가 남긴 것, 또는 그가 다른 날에 먹기 위해 차려 놓은 것도 ‘병자의 남은 음식’이라 한다.

‘‘เตน ภิกฺขุนา’’ติ อิมินา ‘‘ภุตฺตาวินา’’ติ จ ‘‘ภุตฺตาวินา ปวาริเตน อาสนา วุฏฺฐิเตนา’’ติ จ วุตฺตปฺปกาเรน วิสิฏฺฐํ เตเนว ปากฏํ ภิกฺขุํ ปรามสติ, ปวารณชนกานํ ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ อปฺปมตฺตกมฺปิ ภุตฺตาวินา, ภุตฺตาวี ปวาริโตปิ หุตฺวา อาสนา อวุฏฺฐิเตน วา ภิกฺขุนาติ วุตฺตํ โหติ. โอนมิตฺวาน ภาชเนติ เอตฺถ ‘‘ทสฺสิเต โภชเน’’ติ เสโส, ‘‘อถา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. กปฺปิยกรณารหานิ สิงฺคิเวราทีนิ กปฺปิยํ กาเรตฺวา ปฏิคฺคหาเปตฺวา อาคนฺตฺวา หตฺถปาสพฺภนฺตเร ปตฺวา อติริตฺตํ การาเปนฺเตน ภิกฺขุนา ภาชนํ โถกํ โอนาเมตฺวา อุจฺจาเรตฺวา ทสฺสิตกาลานนฺตราติ วุตฺตํ โหติ. อุตฺตริ กาตพฺพํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อล’’นฺติอาทิ.

‘그 비구에 의해’라는 것은 ‘먹은 자’와 ‘먹고 거절한 뒤 자리에서 일어난 자’라고 설명된 방식의 특정한 비구, 즉 바로 그 분명한 비구를 가리킨다. 거절을 일으키는 다섯 가지 음식 중 어느 하나를 아주 조금이라도 먹은 자, 즉 먹고 거절했으나 자리에서 일어나지 않은 비구를 말한다. ‘그릇을 숙여서’라는 구절에는 ‘보여준 음식에 대해’라는 말이 생략되어 있으며, ‘그리고’(atha)라는 단어와 연결된다. 적절하게 만들기에 적합한 생강 등을 적절하게 만들고 받게 한 뒤 다가와서, 곁(hatthapāsa) 안에서 남은 것으로 만들게 하는 비구가 그릇을 조금 숙이거나 들어 올려 보여준 직후의 시간을 말한다. 더 행해야 할 것을 보여주기 위해 “충분합니다” 등을 설하였다.

เอตฺตาวตา ‘‘เตน ภิกฺขุนา’’ติ อิมินา ‘‘ภุตฺตาวินา กตํ, ภุตฺตาวินา ปวาริเตน อาสนา อวุฏฺฐิเตน กต’’นฺติ องฺคทฺวยํ สงฺคหิตํ. ‘‘โอนเมตฺวาน ภาชน’’นฺติ อิมินา ‘‘อุจฺจาริตกตํ โหตี’’ติ อิทํ สงฺคหิตํ. ‘‘กปฺปิยกตํ, ปฏิคฺคหิตกตํ, หตฺถปาเสกต’’นฺติ อิทํ ตยํ อนนฺตริยวาจินา อถ-สทฺเทน สงฺคหิตํ. ‘‘อลเมตํ สพฺพ’’นฺติ อิทํ ปเนตฺถ สรูเปเนว ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

이로써 ‘그 비구에 의해’라는 말로 ‘먹은 자가 만든 것’, ‘먹고 거절한 뒤 자리에서 일어나지 않은 자가 만든 것’이라는 두 가지 요소가 포함된다. ‘그릇을 숙여서’라는 말로 ‘들어 올려 만든 것’이 포함된다. ‘적절하게 만든 것’, ‘받아서 만든 것’, ‘곁에서 만든 것’이라는 세 가지는 뒤따름을 의미하는 ‘그리고’(atha)라는 단어로 포함된다. “이것으로 충분합니다”라는 말은 여기에서 그 자체의 형태로 나타나 있음을 보아야 한다.

๑๓๐๔. ปตฺเต [Pg.475] ฐิตโภชนเมว อติริตฺตํ กาตพฺพนฺติ นตฺถิ, ปจฺฉิอาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ภาชเน ฐิตมฺปิ กาตพฺพนฺติ ทสฺเสตุมาห ‘‘กปฺปิยํ ปนา’’ติ. กุณฺเฑติ ภณฺฑุกฺขลิยํ. ภาชเนติ ยํ กิญฺจิ ภาชนํ คหิตํ.

1304. 발우에 담긴 음식만이 남은 것으로 만들어져야 하는 것은 아니며, 바구니 등 어떤 그릇에 담긴 것이라도 만들어질 수 있음을 보여주기 위해 “적절한 것을”이라고 설하였다. ‘항아리에’(kuṇḍe)는 질그릇을 말한다. ‘그릇에’는 어떤 그릇이든 취해진 것을 말한다.

๑๓๐๕. เอตนฺติ อติริตฺตกตํ เอตํ โภชนํ. ตํ เอกเมว ฐเปตฺวาติ โยชนา. ‘‘วฏฺฏเตวา’’ติ วุตฺเตปิ อพฺภงฺคาทีนมตฺถายาติ คณฺเหยฺยุนฺติ อาห ‘‘ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ, ตเมกํ วินา ปเรหิ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

1305. ‘이것’이란 남은 것으로 만들어진 이 음식을 말한다. ‘그것 하나만을 제외하고’라고 연결된다. “허용된다”라고 말했어도 연고(abbhaṅga) 등을 위해 가져갈 수 있기에 “먹어야 한다”라고 하였으니, 그것 하나 외에는 다른 이들이 먹어야 한다는 의미이다.

๑๓๐๖-๗. กปฺปิยํ กาเรตฺวาติ อติริตฺตํ กาเรตฺวา. อากิรนฺติ เจติ ยทิ ปกฺขิปนฺติ. ปุน ตถา อติริตฺตํ กาเรตฺวา ภุญฺชิตพฺพนฺติ โยชนา.

1306-7. ‘적절하게 만들고’란 남은 것으로 만들고라는 뜻이다. ‘뿌린다면’(ākiranti)은 만약 집어넣는다면을 의미한다. 다시 그와 같이 남은 것으로 만들어 먹어야 한다는 연결이다.

ตํ เกน อติริตฺตํ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. ตนฺติ อติริตฺตกตํ โภชนํ. เยน อกตนฺติ เยน ภิกฺขุนา ปฐมํ อติริตฺตํ น กตํ, เตน กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถาห ‘‘เยน อกตนฺติ อญฺเญน ภิกฺขุนา เยน ปฐมํ น กตํ, เตน กาตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙). ยํ วา อกตํ, ตํ วิสุํ เตน วา กาตพฺพนฺติ โยชนา. ยํ วา อกตนฺติ ตสฺมึ อติริตฺตกตโภชเน อปกฺขิตฺตํ ยํ โภชนํ อติริตฺตํ น กตํ. ตํ วิสุํ เตน วา กาตพฺพนฺติ ปจฺฉา ปกฺขิตฺตํ โภชนํ อติริตฺตํ กเตน ยถา อมิสฺสํ โหติ, ตถา อญฺญสฺส ภาชนสฺส คหณวเสน วิสุํ กาเรตฺวา เตน ปฐมํ กตาติริตฺเตนาปิ อติริตฺตํ กาตพฺพํ. ยถาห – ‘‘ยญฺจ อกตนฺติ เยน ปฐมํ กปฺปิยํ กตํ, เตนาปิ ยํ อกตํ, ตํ กาตพฺพํ. ปฐมภาชเน ปน กาตุํ น ลพฺภติ. ตตฺถ หิ กริยมานํ ปฐมํ กเตน สทฺธึ กตํ โหติ, ตสฺมา อญฺญสฺมึ ภาชเน กาตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย’’ติ.

그것을 누가 남은 것으로 만들어야 하는가에 대해 “누구에 의해” 등을 설하였다. ‘그것’은 남은 것으로 만들어진 음식이다. ‘하지 않은 자에 의해’란 처음에 남은 것으로 만들지 않은 비구에 의해 만들어져야 한다는 연결이다. “하지 않은 자란 처음에 남은 것으로 만들지 않은 다른 비구를 말하며, 그에 의해 만들어져야 한다”고 말한 바와 같다. 또는 ‘만들어지지 않은 것’은 그것대로 따로 그에 의해 만들어져야 한다는 연결이다. 혹은 ‘만들어지지 않은 것’이란 남은 것으로 만들어진 음식 속에 들어가지 않은, 남은 것으로 만들어지지 않은 음식을 말한다. 그것을 따로 그에 의해 만들어야 한다는 것은, 나중에 넣은 음식이 이미 남은 것으로 만들어진 것과 섞이지 않도록 다른 그릇을 취하여 따로 만들게 하여, 처음에 남은 것으로 만든 자에 의해서도 남은 것으로 만들어져야 한다는 것이다. “만들어지지 않은 것이란 처음에 적절하게 만든 자에 의해 만들어지지 않은 것도 만들어져야 한다. 그러나 첫 번째 그릇에 하는 것은 허용되지 않는다. 거기서 하게 되면 처음에 만든 것과 함께 만들어지기 때문이다. 그러므로 다른 그릇에 하는 것이 타당하다는 뜻이다”라고 말한 바와 같다.

๑๓๐๘. อกปฺปิยาทีหิ [Pg.476] สตฺตหีติ ‘‘อนติริตฺตํ นาม อกปฺปิยกตํ โหติ, อปฺปฏิคฺคหิตกตํ โหติ, อนุจฺจาริตกตํ โหติ, อหตฺถปาเส กตํ โหติ, อภุตฺตาวินา กตํ โหติ, ภุตฺตาวินา จ ปวาริเตน อาสนา วุฏฺฐิเตน กตํ โหติ, ‘อลเมตํ สพฺพ’นฺติ อวุตฺตํ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๒๓๙) วุตฺเตหิ สตฺตหิ วินยกมฺมากาเรหิ. อติริตฺตํ กตนฺติ โยชนา. ‘‘โหติ อนติริตฺตก’’นฺติ ปทจฺเฉโท.

1308. ‘부적절한 것 등 일곱 가지에 의해’란 “남지 않은 것(anatiritta)이란 부적절하게 만들어진 것, 받지 않고 만들어진 것, 들어 올리지 않고 만들어진 것, 곁(hatthapāsa)에서 만들지 않은 것, 먹지 않은 자가 만든 것, 먹고 거절한 뒤 자리에서 일어난 자가 만든 것, ‘이것으로 충분합니다’라고 말하지 않은 것이다”라고 설해진 일곱 가지 율의 행위 방식에 의한 것이다. ‘남은 것으로 만들어진’과 연결된다. ‘남지 않은 것이 된다’(hoti anatirittakaṃ)라고 단어를 나누어 해석한다.

๑๓๐๙. อุปกฏฺฐเวลายปิ อติริตฺตํ กโรนฺเตน ‘‘อหํ ปาโตว ภุญฺชิ’’นฺติ วา ‘‘โถกํ ปริภุญฺชิ’’นฺติ วา อจินฺเตตฺวา กาตพฺพนฺติ ทสฺเสตุมาห ‘‘โยปี’’ติอาทิ. อุปกฏฺฐูปนีตมฺปีติ อุปกฏฺฐเวลาย อุปนีตมฺปิ โภชนํ.

1309. 정오에 임박한 시간(upakaṭṭhavelā)이라도 남은 것으로 만드는 자는 “나는 아침 일찍 먹었다”라거나 “조금 먹었다”라는 생각을 하지 말고 행해야 함을 보여주기 위해 “누구든지” 등을 설하였다. ‘가까이 가져온 것’(upakaṭṭhūpanītampī)은 임박한 시간에 가져온 음식을 말한다.

๑๓๑๐. ยามาทิกาลิกนฺติ ยามสตฺตาหยาวชีวิกกาลิกํ. อนามิสฺสนฺติ อามิเสน อมิสฺสํ. ตํ ยามาทิกาลิกํ ปริภุญฺชโตติ สมฺพนฺโธ.

1310. ‘야마(yāma) 시간 등의 것’이란 야마 시간(yāmakālika), 7일간(sattāhakālika), 평생(yāvajīvika)의 것을 말한다. ‘음식과 섞이지 않은’(anāmissaṃ)은 음식물(āmisa)과 섞이지 않은 것이다. 그것은 야마 시간 등의 것을 먹는 자와 연결된다.

๑๓๑๒. คิลานสฺส ภุตฺตาติริตฺตํ วิย กทาจิ ภุญฺชิสฺสตีติ อุทฺทิสฺส ฐปิตมฺปิ คิลานาติริตฺตํ นามาติ อฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๓๘-๒๓๙ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตํ. ‘‘วิหาราทีสุ คิลานสฺส ปาปุณนโกฏฺฐาสมฺปิ คิลานาติริตฺตํ นามา’’ติ วทนฺติ.

1312. 병자에게 먹이고 남은 것처럼, '언젠가 먹을 것이다'라고 목적으로 두고 둔 것도 '병자가 남긴 것'이라고 주석서(Pāci. Aṭṭha. 238-239와 의미상 동일함)에서 말씀하셨다. "사원 등에서 병자에게 돌아갈 몫도 '병자가 남긴 것'이라 한다"라고 말한다.

๑๓๑๓. กถิเนนาติ ปฐมกถิเนน.

1313. '카티나로써'란 첫 번째 카티나로써라는 뜻이다.

ปฐมปวารณกถาวณฺณนา.

첫 번째 자자(Pavāraṇā)에 관한 이야기의 주해(Vaṇṇanā).

๑๓๑๔. อนติริตฺเตนาติ เอตฺถ ‘‘ขาทนีเยน วา โภชนีเยน วา’’ติ เสโส. เอตฺถ ‘‘ขาทนียํ นาม ปญฺจโภชนานิ ยามกาลิกํ สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกํ ฐเปตฺวา อวเสส’’นฺติ [Pg.477] (ปาจิ. ๒๓๙) วุตฺตํ ปญฺจโภชนโต อญฺญํ สพฺพํ ยาวกาลิกํ ขาทนียํ นาม. ‘‘โภชนียํ นาม ปญฺจ โภชนานิ โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํส’’นฺติ (ปาจิ. ๒๓๙) วุตฺตํ. เอตฺถ วินิจฺฉโย อนนฺตรสิกฺขาปเท วุตฺโต. ปวาเรยฺยาติ เอตฺถ ‘‘อภิหฏฺฐุ’’นฺติ เสโส. อภิหฏฺฐุํ ปวาเรยฺยาติ อภิหริตฺวา ‘‘หนฺท ภิกฺขุ ยาวตกํ อิจฺฉสิ, ตาวตกํ คเหตฺวา ขาท วา ภุญฺช วา’’ติ เอวํ ปวาเรยฺย. ‘‘ปวาริต’’นฺติปทํ วุตฺตตฺถเมว. ชานนฺติ สุตฺวา วา ทิสฺวา วา ตสฺส ปวาริตภาวํ ชานนฺโต. อาสาทนาเปกฺโขติ อาสาทนํ โจทนํ มงฺกุกรณภาวํ อเปกฺขมาโน. ภุตฺเตติ ตสฺส ปโยเคน อิตเรน ภุญฺชิตฺวา ปริโยสาปิเต. ตสฺสาติ โย ตสฺส ปวาริตภาวํ ญตฺวา ‘‘ภุญฺชา’’ติ นิโยเชสิ, ตสฺส.

1314. '남겨진 것이 아닌 것으로써' 여기에는 "씹어 먹는 음식이나 부드러운 음식으로"라는 말이 생략된 것이다. 여기서 "씹어 먹는 음식이란 다섯 가지 부드러운 음식(Bhojanīya), 때까지만 허용되는 것(Yāmakālika), 7일 동안 허용되는 것(Sattāhakālika), 평생 동안 허용되는 것(Yāvajīvika)을 제외한 나머지이다"(Pāci. 239)라고 설해졌으니, 다섯 가지 부드러운 음식 이외의 모든 때까지만 허용되는 것이 씹어 먹는 음식이다. "부드러운 음식이란 밥, 보리 죽, 미숫가루, 물고기, 고기의 다섯 가지 음식이다"(Pāci. 239)라고 설해졌다. 이에 대한 판별은 바로 다음 학습계목(Sikkhāpada)에서 설해졌다. '자자하게 한다면(Pavāreyya)' 여기에는 "가져와서"라는 말이 생략된 것이다. 가져와서 자자하게 한다는 것은, 가져와서 "자, 비구여, 원하는 만큼 취하여 씹어 먹거나 부드러운 음식을 드십시오"라고 이와 같이 자자하게 하는 것이다. '자자한(Pavārita)'이라는 단어는 앞에서 말한 바와 같다. '안다'는 것은 듣거나 보아서 그가 자자했다는 사실을 아는 것이다. '모욕을 주려는 의도'란 모욕이나 비난, 부끄럽게 함을 바라는 것이다. '먹었을 때'란 그의 노력이나 다른 수단으로 먹어서 끝냈을 때를 말한다. '그의'란 그가 자자했음을 알고 "드십시오"라고 권한 그 사람의 것이다.

๑๓๑๕-๖. เอกสฺส ภุญฺชเนน อญฺญสฺส ปาจิตฺติ โหตีติ กถเมตนฺติ อาสงฺกาย ตถา วุตฺตตฺตา ปริหริตุมาห ‘‘ทุกฺกฏํ…เป… ทสฺสิต’’นฺติ. อิตรสฺส คหเณติ ปวาริตภิกฺขุโน ภุญฺชนตฺถาย ปฏิคฺคหเณ. อชฺโฌหารปโยเคสุ จาติ เอตฺถาปิ ‘‘อิตรสฺสา’’ติ สมฺพนฺโธ. สพฺพํ ทุกฺกฏํ, ปาจิตฺติยญฺจ. ทสฺสิตนฺติ ‘‘อภิหรติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ตสฺส วจเนน ‘ขาทิสฺสามิ ภุญฺชิสฺสามี’ติ ปฏิคฺคณฺหาติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อชฺโฌหาเร อชฺโฌหาเร อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. โภชนปริโยสาเน อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๒๔๔) เทสิตํ ภควตาติ อตฺโถ.

1315-6. "한 사람이 먹음으로써 다른 사람에게 바찌띠(Pācittiya)가 된다는 것이 어떻게 된 일인가?"라는 의구심에 대하여, 그렇게 설해졌으므로 그것을 해결하기 위해 "두까따(Dukkaṭa) ... (중략) ... 보여졌다"라고 말씀하셨다. '다른 이가 취할 때'란 자자한 비구가 먹기 위해 받는 때를 말한다. '삼키는 노력들에서' 여기에도 '다른 이의'라는 말이 연결된다. 모두 두까따이며 바찌띠이다. '보여졌다'는 것은 "가져오면 두까따 죄이다. 그의 말에 따라 '씹어 먹겠다, 부드러운 음식을 먹하겠다'라고 받으면 두까따 죄이다. 삼킬 때마다 두까따 죄이다. 음식을 다 먹었을 때 바찌띠 죄이다"(Pāci. 244)라고 세존에 의해 설해졌다는 뜻이다.

๑๓๑๗. อุภยตฺถาปิ วิมติสฺสาติ ปวาริเต จ อปวาริเต จ วิมติสฺส. ทุกฺกฏํ ปริทีปิตนฺติ ‘‘ปวาริเต เวมติโก. อปฺปวาริเต เวมติโก, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๒๔๕) เทสิตํ.

1317. '양쪽 모두에서 의심하는 자에게'란 자자한 경우와 자자하지 않은 경우에 의심하는 자에게라는 뜻이다. '두까따가 설명되었다'는 것은 "자자함에 의심하는 자, 자자하지 않음에 의심하는 자는 두까따 죄이다"(Pāci. 245)라고 설해진 것을 말한다.

๑๓๑๘. การาเปตฺวาติ [Pg.478] เอตฺถ ‘‘ภุญฺชาหี’’ติ เสโส. อญฺญสฺสตฺถายาติ เอตฺถ ‘‘อภิหรนฺโต คจฺฉาหี’’ติ เสโส.

1318. '시키고서' 여기에는 "드십시오"라는 말이 생략된 것이다. '다른 이를 위하여' 여기에는 "가져가십시오"라는 말이 생략된 것이다.

๑๓๑๙. โอมสวาทตุลฺยาวาติ อิทํ อทินฺนาทานสมุฏฺฐานํ สนฺธายาห.

1319. '비방하는 말과 같다'는 것은 이것이 주지 않은 것을 가지는 것(Adinnādāna)의 발생 근거와 관련하여 하신 말씀이다.

ทุติยปวารณกถาวณฺณนา.

두 번째 자자(Pavāraṇā)에 관한 이야기의 주해.

๑๓๒๐. ขาทนียํ วาติ ปญฺจ โภชนานิ จ กาลิกตฺตยญฺจ วินา อวเสเสสุ ยํ กิญฺจิ วา. โภชนียํ วาติ ปญฺจสุ โภชเนสุ อญฺญตรมฺปิ. วิกาเลติ วิคเต กาเล. กาโล นาม อรุณุคฺคมนโต ยาว มชฺฌนฺติกา, ตทญฺโญ วิกาโล. ยถาห ‘‘วิกาโล นาม มชฺฌนฺติเก วีติวตฺเต ยาว อรุณุคฺคมนา’’ติ (ปาจิ. ๒๔๙). ฐิตมชฺฌนฺติโกปิ กาเลเยว สงฺคยฺหติ. ยถาห ‘‘ฐิตมชฺฌนฺติโกปิ กาลสงฺคหํ คจฺฉติ. ตโต ปฏฺฐาย ปน ขาทิตุํ วา ภุญฺชิตุํ วา น สกฺกา, สหสา ปิวิตุํ ปน สกฺกา ภเวยฺย. กุกฺกุจฺจเกน ปน น กาตพฺพํ. กาลปริจฺเฉทชานนตฺถญฺจ กาลตฺถมฺโภ โยเชตพฺโพ, กาลพฺภนฺตเรว ภตฺตกิจฺจํ กาตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๔๘-๒๔๙). โทสนฺติ ปาจิตฺติยํ.

1320. '씹어 먹는 음식이나'란 다섯 가지 부드러운 음식과 세 가지 시기(Kālika)를 제외한 나머지 중 어느 것이나를 말한다. '부드러운 음식이나'란 다섯 가지 부드러운 음식 중 어느 하나라도 말한다. '때 아닌 때에'란 때(Kāla)가 지난 때에를 말한다. '때'란 동틀 녘부터 정오까지를 말하며, 그 외의 시간은 '때 아닌 때'이다. "때 아닌 때란 정오가 지나서 다음 동틀 녘까지를 말한다"(Pāci. 249)라고 설해진 것과 같다. 정오에 머물러 있는 때도 '때'에 포함된다. "정오에 머물러 있는 때도 때의 범주에 들어간다. 그러나 그때부터는 씹어 먹거나 부드러운 음식을 먹을 수 없으며, 서둘러 마시는 것은 가능할 것이다. 그러나 의심을 품으며 해서는 안 된다. 시간의 구분을 알기 위해 해시계를 설치해야 하며, 시간 내에 공양 의례를 마쳐야 한다"(Pāci. Aṭṭha. 248-249)라고 설해진 것과 같다. '허물'이란 바찌띠(Pācittiya)이다.

๑๓๒๑. ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา’’ติ เอตฺถ โภชนียสฺส ปวารณสิกฺขาปเท ทสฺสิตสรูปตฺตา ขาทนียํ ตาว สรูปโต ทสฺเสตุมาห ‘‘ยมามิสคต’’นฺติอาทิ. เอตฺถาติ เอเตสุ ขาทนียโภชนีเยสุ. ยํ ปน วนมูลผลาทิกํ อามิสคตํ อามิเส ยาวกาลิเก ปริยาปนฺนํ, ตํ ขาทนียนฺติ โยชนา. กาลิเกสฺวสโมหตฺถนฺติ เอตฺถ [Pg.479] คาถาพนฺธวเสน ม-การโลโป, อสมฺโมหตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทนฺติ วกฺขมานํ สนฺธายาห.

1321. "씹어 먹는 음식이나 부드러운 음식으로" 여기에서 부드러운 음식은 자자 학습계목에서 그 형태가 나타났으므로, 우선 씹어 먹는 음식을 형태상으로 보여주기 위해 "음식물에 속하는 것" 등의 문장을 말씀하셨다. '여기서'란 이 씹어 먹는 음식과 부드러운 음식 중에서이다. '음식물에 속하는 어떤 숲의 뿌리나 열매 등이 음식물로서 때까지 허용되는 것에 포함된다면 그것이 씹어 먹는 음식이다'라고 연결된다. '시기들에 대해 혼란을 없애기 위해' 여기에서는 게송의 운율 때문에 '마(ma)' 자가 생략되어 '아삼모하타(asammohatthaṃ)'라고 말해진 것이다. '이것'이란 앞으로 설해질 것을 가리켜 하신 말씀이다.

๑๓๒๒. มูลนฺติ ยํ กิญฺจิ รุกฺขลตานํ มูลํ. กนฺทนฺติ รุกฺขลตานเมว กนฺทํ. มุฬาลนฺติ ปทุมคจฺฉมูลกนฺทํ. มตฺถกนฺติ ตาลนาฬิเกราทีนํ มตฺถกํ, เวฬุกฬีรปลฺลวงฺกุรานญฺจ เอตฺเถว สงฺคโห. ขนฺธกนฺติ อุจฺฉุอาทิขนฺธกํ. ตจนฺติ ฉลฺลิ. ปตฺตนฺติ ปณฺณํ. ปุปฺผนฺติ กุสุมํ. ผลนฺติ รุกฺขลตาทีนํ ผลํ. อฏฺฐีติ รุกฺขลตาทิพีชํ. ปิฏฺฐนฺติ ธญฺญาทิปิฏฺฐํ. นิยฺยาสนฺติ สิเลสํ. ‘‘ขาทนีย’’นฺติ สพฺพตฺถ ปกรณโต ลพฺภติ.

1322. '뿌리'란 나무나 덩굴의 어떤 뿌리라도 말한다. '알뿌리'란 나무나 덩굴의 알뿌리 자체를 말한다. '연뿌리'란 연꽃 줄기의 뿌리인 알뿌리이다. '꼭대기'란 야자나무나 코코넛 나무 등의 꼭대기를 말하며, 대나무 싹이나 어린순, 눈 등도 여기에 포함된다. '줄기'란 사탕수수 등의 줄기를 말한다. '껍질'란 나무껍질이다. '잎'이란 잎사귀이다. '꽃'이란 꽃송이이다. '열매'란 나무나 덩굴 등의 열매이다. '씨앗'이란 나무나 덩굴 등의 씨앗이다. '가루'란 곡물 등의 가루이다. '수지'란 진액이다. '씹어 먹는 음식'이라는 단어는 문맥상 모든 곳에서 얻어진다.

๑๓๒๓. เอวํ ขาทนียานํ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา เต สรูปโต ทสฺเสตุมาห ‘‘มูลขาทนียาทีน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ รุกฺขมูลเมว ขาทนียํ, ตํ อาทิ เยสนฺติ วิคฺคโห. มุขมตฺตนิทสฺสนํ นิโพธถาติ เอตฺถ ‘‘มยา กริยมาน’’นฺติ เสโส. มุขมตฺตนฺติ ปเวสทฺวารมตฺตํ, นิรวเสสโต ทสฺสเน ปปญฺจภีรุกานํ ปุพฺเพ ภยํ โหตีติ สงฺเขปโต ขาทนียานิ ทสฺสิสฺสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถา ทสฺสเน ปโยชนมาห ‘‘นามตฺเถสุ ภิกฺขูนํ ปาฏวตฺถายา’’ติ, มูลขาทนียาทีนํ นาเมสุ จ ตทตฺเถสุ จ ภิกฺขูนํ ปาฏวุปฺปาทนตฺถนฺติ อตฺโถ.

1323. 이와 같이 씹어 먹는 음식의 목록을 제시하고 그것들을 형태상으로 보여주기 위해 "뿌리 음식물 등"의 문장을 말씀하셨다. 거기서 '나무뿌리 자체가 씹어 먹는 음식이며, 그것이 처음인 것들'이라고 분석된다. '말하자면 그 사례로 보여주는 것을 이해하라' 여기에는 "내가 행하는 것"이라는 말이 생략된 것이다. '말하자면 사례로'란 들어가는 입구 정도로만 보여주는 것을 말하니, 남김없이 보여주는 데 있어서 장황함을 두려워하는 이들에게 미리 두려움이 생길까 봐 간략하게 씹어 먹는 음식들을 보여주겠다고 말해진 것이다. 그와 같이 보여주는 목적을 "명칭의 의미에서 비구들의 숙련됨을 위해"라고 말씀하셨으니, 뿌리 음식물 등의 명칭과 그 의미에 대해 비구들에게 숙련됨을 일으키기 위함이라는 뜻이다.

๑๓๒๔-๕. มูลกมูลาทีนิ อุปเทสโตเยว เวทิตพฺพานิ. น หิ ตานิ ปริยายนฺตเรน วุจฺจมานานิปิ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ปริยายนฺตเรนปิ หิ วุจฺจมาเน ตํ ตํ นามํ อชานนฺตานํ สมฺโมโหเยว สิยา, ตสฺมา ตตฺถ น กิญฺจิ วกฺขาม. สากานนฺติ สูเปยฺยปณฺณานํ. อิธาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. อาหารตฺถนฺติ อาหาเรน กตฺตพฺพปโยชนํ, อาหารกิจฺจนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อามิสตฺถ’’นฺติปิ ลิขนฺติ. ผรนฺตีติ วิตฺถาเรนฺติ.

1324-5. 무 뿌리 등은 가르침을 통해서만 알아야 한다. 왜냐하면 그것들은 다른 방식으로 말해지더라도 이해할 수 없기 때문이다. 다른 방식으로 말해지더라도 그 명칭을 모르는 이들에게는 혼란만 있을 뿐이다. 그러므로 거기에서는 아무것도 말하지 않겠다. '채소의'란 국거리가 되는 잎들을 말한다. '여기서'란 이 학습계목에서이다. '음식을 위해'란 음식으로 행해져야 할 목적, 즉 음식을 먹는 일을 말한다. "음식물을 위해"라고도 쓴다. '퍼뜨린다'는 것은 상세히 설명한다는 뜻이다.

๑๓๒๖. ชรฏฺฐนฺติ [Pg.480] ปุราณกนฺทํ. ยํ ตํ ชรฏฺฐนฺติ สมฺพนฺโธ. เสสานํ ชรฏฺฐํ ยาวกาลิกนฺติ โยชนา. เสสานนฺติ มูลกาทีนิ วุตฺตานิ. ยถาห ‘‘มูลกขารกชชฺฌรีมูลานํ ปน ชรฏฺฐานิปิ อามิสคติกาเนวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๔๘-๒๔๙).

1326. '자라타(Jaraṭṭha)'는 오래된 알뿌리(kanda)를 뜻한다. '그 자라타'라는 말과 연결된다. 나머지 것들의 자라타는 '야와깔리까(yāvakālika, 일시적으로 허용되는 것)'라는 구성이다. '나머지 것들'이란 무(mūlaka) 등을 말한다. "무, 카라카(khāraka), 잣자리(jajjharī) 뿌리의 오래된 부분(jaraṭṭha)은 참으로 음식(āmisa)에 속한다"라고 (빠찌띠야 주석서에서) 말한 바와 같다.

๑๓๓๑. โธโตติ นิพฺพตฺติตปิฏฺโฐ.

1331. '도따(Dhota, 씻은 것)'란 추출된 가루(piṭṭha)를 의미한다.

๑๓๓๒. อโธโต ขีรวลฺลิยา กนฺโทติ โยชนา. วากฺยปถาตีตาติ ‘‘อสุโก วา อสุโก วา’’ติ วตฺวา ปริยนฺตํ ปาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วจนปถาตีตา.

1332. '아도따(Adhota, 씻지 않은 것)'는 키라왈리(khīravallī, 유액 덩굴)의 알뿌리라는 구성이다. '와꺄빠따띠따(Vākyapathātīta, 말의 길을 벗어난 것)'란 "이것이다 혹은 저것이다"라고 말하여 그 끝에 도달하게 할 수 없기 때문에 말로 표현할 수 없음을 뜻한다.

๑๓๓๓. ปุณฺฑรีกํ เสตํ. ปทุมํ รตฺตํ.

1333. 뿐다리까(Puṇḍarīka)는 흰색 연꽃이고, 빠두마(Paduma)는 붉은색 연꽃이다.

๑๓๓๔. สมฺภวํ ชาตํ.

1334. 삼바와(Sambhava)는 생겨난 것을 의미한다.

๑๓๓๘. ชรฏฺฐพุนฺโทติ กนฺทสฺส เหฏฺฐา อตีว ปริณตฏฺฐานํ.

1338. '자라타분도(Jaraṭṭhabundo)'는 알뿌리 아래의 아주 성숙한 부분을 의미한다.

๑๓๓๙. ปถวิยํ คโตติ อนฺโตปถวิยํ คโต, ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา คตตรุณทณฺโฑติ วุตฺตํ โหติ.

1339. '빠타위양 가또(Pathaviyaṃ gato, 땅속으로 들어간 것)'란 땅속으로 들어간 것을 말하며, 땅속에 잠겨 들어간 어린 줄기를 뜻한다.

๑๓๔๐. เอวํ อนฺโตภูมิยํ คโต. ‘‘ปณฺณทณฺโฑ อุปฺปลาทีน’’นฺติ ปทจฺเฉโท. สพฺโพติ ตรุโณปิ ปริณโตปิ. อุปฺปลาทีนํ, ปทุมชาติยา จ สพฺโพ ปณฺณทณฺโฑ ยาวกาลิโกติ โยชนา.

1340. 이처럼 땅속으로 들어간 것이다. '빤나단도 웃빨라디낭(Paṇṇadaṇḍo uppalādīnaṃ)'이라고 단어를 나눈다. '모든 것(Sabba)'이란 어린 것이나 성숙한 것 모두를 말한다. 웃빨라(uppala) 등과 빠두마(paduma) 종의 모든 잎줄기는 야와깔리까라는 구성이다.

๑๓๔๕. ปตฺตขาทนียํนามาติ ปตฺตสงฺขาตํ ขาทนียํ นาม.

1345. '빳따카다니야(Pattakhādanīya)'란 잎이라 불리는 먹을거리를 의미한다.

๑๓๔๘. มูลกาทีนนฺติ ‘‘มูลกํ ขารกญฺเจวา’’ติอาทิกาย คาถาย วุตฺตมูลกาทีนํ.

1348. '물라까디낭(Mūlakādīnaṃ)'은 "무(mūlaka)와 카라카(khāraka)..." 등으로 시작되는 게송에서 언급된 무 등을 의미한다.

๑๓๔๙. กณฺณิกาติ ปทุมกณฺณิกา.

1349. '깐니까(Kaṇṇikā)'는 연꽃의 씨방을 의미한다.

๑๓๖๐. เกตกาทีนนฺติ [Pg.481] เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ติมฺพรุสกํ คหิตํ. ตาลผลฏฺฐีติ ตรุณผลานํ อฏฺฐิ.

1360. '께따까디낭(Ketakādīnaṃ)'에서 '아디(ādi, 등)'라는 단어에는 띰바루사까(timbarusaka)가 포함된다. '딸라팔랏티(Tālaphalaṭṭhi)'는 어린 딸라(tāla) 열매의 씨앗을 의미한다.

๑๓๖๑. ‘‘ปุนฺนาคมธุกฏฺฐีนี’’ติ จ ‘‘ปุนฺนาคมธุกฏฺฐิจา’’ติ จ โปตฺถเกสุ อุภยถา ปาโฐ ทิสฺสติ, อตฺโถ ปน เอโกเยว. ‘‘เสลุ อฏฺฐี’’ติ ปทจฺเฉโท. อนามิเสติ ยาวชีวิเก.

1361. "뿐나가마두깟티니(punnāgamadhukaṭṭhīnī)"와 "뿐나가마두깟티짜(punnāgamadhukaṭṭhicā)"라는 두 가지 독법이 문헌에 보이지만, 의미는 하나이다. '셀루 앗티(Selu aṭṭhī)'라고 단어를 나눈다. '아나미세(Anāmise, 음식이 아닌 것)'란 야와지위까(yāvajīvika, 평생토록 허용되는 것)를 의미한다.

๑๓๖๓. โธตํ ตาลปิฏฺฐนฺติ ตาลเผคฺคุํ โกฏฺเฏตฺวา อุทเก มทฺทิตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา กลเล ภาชนตลํ โอติณฺเณ ปสนฺโนทกํ อปเนตฺวา คหิตตาลปิฏฺฐนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถา ขีรวลฺลิยา ปิฏฺฐนฺติ โยชนา, ตเถว โกฏฺเฏตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา คหิตขีรวลฺลิยา ปิฏฺฐนฺติ อตฺโถ.

1363. '도땅 딸라삣탕(Dhotaṃ tālapiṭṭhaṃ)'은 딸라 나무의 속을 찧어서 물에 이겨 거른 뒤, 앙금이 그릇 바닥에 가라앉으면 맑은 물을 따라내고 얻은 딸라 가루를 의미한다. 이와 마찬가지로 '키라왈리야 삣탕(khīravalliyā piṭṭhaṃ)'도 같은 방식으로 찧고 걸러서 얻은 키라왈리 가루라는 뜻이다.

๑๓๖๔. อโธตํ วุตฺตวิปริยายโต คเหตพฺพํ. ‘‘อาหารตฺถมสาเธนฺตํ, สพฺพํ ตํ ยาวชีวิก’’นฺติ วจนโต เตสุ เตสุ ชนปเทสุ มนุสฺสานํ อาหารกิจฺจํ อกโรนฺตํ มูลาทิ ยาวชีวิกํ, ตทญฺญํ ยาวกาลิกนฺติ สงฺเขปลกฺขณํ กาตพฺพนฺติ.

1364. '아도따(Adhota)'는 앞서 말한 것의 반대로 이해해야 한다. "식사의 목적을 충족시키지 못하는 것은 모두 야와지위까이다"라는 말에 따라, 여러 지방에서 사람들의 식사 기능을 하지 않는 무 등은 야와지위까이고, 그 외의 것은 야와깔리까라는 요약된 특징을 정해야 한다.

วิกาลโภชนกถาวณฺณนา.

때 아닌 때에 먹는 것(비시식, 非時食)에 대한 설명이 끝났다.

๑๓๖๙. โภชนํ สนฺนิธึ กตฺวา ขาทนํ วาติ เอตฺถ โภชนขาทนียานิ ยถาวุตฺตเภทสรูปาเนว. สนฺนิธึ กตฺวาติ ปฏิคฺคเหตฺวา เอกรตฺตมฺปิ อติกฺกาเมตฺวา, สนฺนิทหิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา เอกรตฺตมฺปิ วีตินามิตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๓). ตเทว วกฺขติ ‘‘สย’’นฺติอาทินา. ขาทนนฺติ กมฺมสาธโนยํ, ‘‘ขชฺช’’นฺติ อิมินา สมานตฺโถ.

1369. '음식을 저장해 두었다가 씹어 먹거나'라는 말에서 음식(bhojana)과 씹어 먹는 음식(khādanīya)은 앞에서 말한 분류와 같다. '저장해 두었다가(sannidhiṃ katvā)'란 음식을 받아서 하룻밤이라도 지나게 하여 쌓아 두는 것을 말한다. "받아서 하룻밤이라도 지낸 것에 대한 명칭이다"라고 (주석서에서) 말한 바와 같다. 그것을 바로 '사양(saya, 스스로)' 등으로 설명할 것이다. '카다낭(khādana)'은 행위의 대상을 나타내며, '캇장(khajja, 씹어 먹을 것)'과 같은 의미이다.

๑๓๗๑. ‘‘สนฺนิธึ [Pg.482] กตฺวา’’ติ เอตฺถ นิทฺเทสํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สย’’นฺติอาทิ.

1371. '저장해 두었다가(sannidhiṃ katvā)'의 정의를 보여주기 위해 '사양(saya)' 등을 말하였다.

๑๓๗๒. ‘‘ตํ น วฏฺฏตี’’ติ เอตฺถ อตฺถํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ตโต’’ติอาทิ. ตโตติ สนฺนิธิกตโภชนโต. สุทฺธจิตฺเตนาติ สวาสนสกลกิเลสปฺปหานโต นิมฺมลจิตฺเตน. ตาทินาติ อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ นิพฺพิการภาเวน ตาทินา. อถ วา ยาทิสา ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา รูปารูปคุเณหิ อเหสุํ, ตาทิเสน ภควตา.

1372. '그것은 적절하지 않다'는 뜻을 보여주기 위해 '따또(tato)' 등을 말하였다. '따또'는 저장된 음식으로부터라는 뜻이다. '순결한 마음으로(Suddhacitten)'란 습기(vāsana)와 함께 모든 번뇌를 끊었기에 맑은 마음을 뜻한다. '따디(Tādinā, 여여한 분)'란 여덟 가지 세상의 법에도 변함이 없는 상태의 여여한 분을 뜻한다. 또는 예전의 정등각자들이 색계와 무색계의 덕성을 갖추었던 것처럼, 그러한 세존을 뜻한다.

๑๓๗๓. โอทนาทีสุ ปญฺจสุ โภชเนสุ ตาว อกปฺปิยมํเสน สนฺนิธิวเสน ปาจิตฺติยญฺจ อาปตฺติวิเสสญฺจ ทสฺเสตุมาห ‘‘อกปฺปิเยสู’’ติอาทิ. ปาจิตฺตีติ สนฺนิธิปาจิตฺติยมาห. อิตเรติ สีหาทิมํสมฺหิ. ทุกฺกเฏน สห ปาจิตฺตีติ โยชนา.

1373. 밥 등 다섯 가지 음식에서 먼저 허용되지 않는 고기를 저장함으로 인한 빠짓띠야(pācittiya)와 특별한 죄를 보여주기 위해 '아까삐예수(akappiyesu)' 등을 말하였다. '빠짓띠(Pācittī)'는 저장에 의한 빠짓띠야를 말한다. '그 외의 것'이란 사자 등의 고기를 말한다. 빠짓띠야와 함께 둑꺼따(dukkaṭa)가 부과된다는 구성이다.

๑๓๗๔. ยามกาลิกสงฺขาตํ ปริภุญฺชโตติ เอตฺถ ‘‘สนฺนิธึ กตฺวา’’ติ อธิการโต ลพฺภติ. ‘‘ทุกฺกเฏน สหา’’ติ อวตฺวา ‘‘ปาจิตฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา สติ ปจฺจเย ปริภุญฺชโตติ คเหตพฺพํ. ยถาห ‘‘ยามกาลิกํ สติ ปจฺจเย อชฺโฌหารโต ปาจิตฺติยํ. อาหารตฺถาย อชฺโฌหารโต ทุกฺกเฏน สทฺธึ ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๓).

1374. '야마깔리까(yāmakālika)라 불리는 것을 먹는 자'라는 말에서 '저장해 두었다가'라는 말이 문맥상 적용된다. '둑꺼따와 함께'라고 말하지 않고 '빠짓띠'라고만 말했으므로, 이유가 있을 때 먹는 것으로 이해해야 한다. "야마깔리까를 이유가 있을 때 삼키면 빠짓띠야이고, 식사를 위해 삼키면 둑꺼따와 함께 빠짓띠야이다"라고 말한 바와 같다.

๑๓๗๕. อนฺนนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สนฺนิธิกต’’นฺติ อิทํ ปุเร วิย ลพฺภติ, ‘‘ปกติ’’นฺติ อิทํ ‘‘อนฺน’’นฺติ เอตสฺส วิเสสนํ, มนุสฺสมํสาทีหิ อสมฺมิสฺสํ นาติริตฺตกตํ อนฺนมตฺตนฺติ อตฺโถ. ปาจิตฺติยทฺวยนฺติ อนติริตฺตปจฺจยา จ สนฺนิธิปจฺจยา จ ทฺเว ปาจิตฺติยานิ.

1375. '안낭(Annaṃ, 음식)'에서도 이전처럼 '저장된 것'이라는 말이 적용된다. '빠까띠(pakati, 보통의)'는 '안낭'을 수식하며, 인육 등과 섞이지 않고 남은 음식이 아닌(anatiritta) 음식 자체를 뜻한다. '두 가지 빠짓띠야'란 남은 음식이 아닌 것으로 인한 것과 저장으로 인한 것, 두 가지 빠짓띠야를 말한다.

๑๓๗๖. ‘‘ทฺเว[Pg.483], ทฺวย’’นฺติ อุภยตฺถาปิ อยเมวตฺโถ.

1376. '드웨(Dve)'와 '드와양(dvayaṃ)' 둘 다 이와 똑같은 의미이다.

๑๓๗๗. สามิเสน มุเขน ทฺเวติ เอตฺถ ‘‘ปญฺจ โภชนานิ ยามกาลิกํ สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกํ ฐเปตฺวา อวเสสํ ขาทนียํ นามา’’ติ (ปาจิ. ๒๕๔) วุตฺตตฺตา ขาทนียาสงฺคหิเตน ยามกาลิเกน จ เตน สมฺมิสฺสตฺตา สนฺนิธินาเมน มุขคตอามิสมูลเกน จ สนฺนิธิปาจิตฺติยานิ ทฺเว โหนฺตีติ อตฺโถ. สามิเสน มุเขนาติ อุปลกฺขณตฺตา ยถากถญฺจิ อามิเส มิสฺสีภูเต เอตฺตกา อาปตฺติโยติ ทฏฺฐพฺพํ. นิรามิสํ ยามกาลิกํ ภุญฺชโต เอกเมว ปาจิตฺติยนฺติ โยชนา, เยน เกนจิ อากาเรน อสมฺมิสฺสํ ยามกาลิกํ ปริภุญฺชโต เอกเมว ปาจิตฺติยํ โหตีติ อตฺโถ.

1377. '음식이 있는 입으로 두 가지'라는 말에서, "다섯 가지 음식, 야마깔리까, 삿따하깔리까, 야와지위까를 제외한 나머지를 카다니야라 한다"라고 했으므로, 카다니야에 포함된 야마깔리까와 그것이 섞임으로 인해 저장이라는 명목의 죄와 입안의 음식에 기인한 죄로 두 가지 저장 빠짓띠야가 된다는 뜻이다. '음식이 있는 입으로'라는 것은 어떤 식으로든 음식과 섞였을 때 이만큼의 죄가 된다는 것을 예시한 것이다. 음식과 섞이지 않은 야마깔리까를 먹는 자에게는 단 하나의 빠짓띠야뿐이라는 구성이며, 어떤 방식으로든 섞이지 않은 야마깔리까를 먹는 자에게는 단 하나의 빠짓띠야만 있게 된다는 뜻이다.

๑๓๗๘. ตเมวาติ สนฺนิหิตเมว กาลิกํ. เตสุ ทฺวีสุ วิกปฺเปสูติ สามิสนิรามิสวิกปฺปทฺวเย. เกวลํ ทุกฺกฏํ วฑฺฒตีติ ปฐมวิกปฺเป ทฺวีหิ ปาจิตฺติเยหิ สทฺธึ ทุกฺกฏํ, ทุติยวิกปฺเป ปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

1378. '따메와(Tameva)'란 바로 저장된 깔리까를 말한다. '그 두 가지 경우에서'란 음식이 섞인 경우와 섞이지 않은 경우의 두 가지를 말한다. '단지 둑꺼따가 추가된다'는 것은 첫 번째 경우에서는 두 가지 빠짓띠야와 함께 둑꺼따가, 두 번째 경우에서는 빠짓띠야 하나와 함께 둑꺼따가 있게 된다는 뜻이다.

๑๓๗๙. สุทฺธนฺติ เอตฺถ ‘‘สนฺนิธิกตํ โภชน’’นฺติ เสโส. อิทํ ‘‘ปกติโภชเน’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๓) อฏฺฐกถายํ, อิธ จ ‘‘น โทโส ยามกาลิเก’’ติ ยามกาลิกสฺส วิสุํ วกฺขมานตฺตา วิญฺญายติ, อกปฺปิยมํสยามกาลิเกหิ อมิสฺสํ โภชนนฺติ วุตฺตํ โหติ.

1379. '숫당(Suddhaṃ, 순수한 것)'에서 '저장된 음식'이라는 말이 생략되었다. 이것은 주석서의 '보통의 음식(pakatibhojane)'을 말하며, 여기서는 '야마깔리까에는 잘못이 없다'며 야마깔리까를 별도로 언급하고 있으므로, 허용되지 않는 고기나 야마깔리까와 섞이지 않은 음식을 말한다.

๑๓๘๐. มํเสติ เอตฺถ ‘‘อกปฺปิเย’’ติ อิทํ ถุลฺลจฺจยาทิวจเนเนว ลพฺภติ. วฑฺฒตีติ ปุพฺเพ วุตฺเตหิ ปาจิตฺติยทฺวเยหิ สทฺธึ มนุสฺสมํเส ถุลฺลจฺจยญฺจ สีหาทิมํเส ทุกฺกฏญฺจ วฑฺฒติ. มนุสฺสมํเส จ เสเส สีหมํสาทิเก อกปฺปิยมํเส จ ยถานุกฺกมโต [Pg.484] ถุลฺลจฺจยญฺเจว ทุกฺกฏญฺจาติ ทฺวยํ วฑฺฒตีติ โยชนา.

1380. '망세(maṃse, 고기에서)'에서 '허용되지 않는'이라는 말은 툴랏짜야(thullaccaya) 등의 언급만으로도 알 수 있다. '추가된다'는 것은 앞에서 언급한 두 가지 빠짓띠야와 함께 인육의 경우 툴랏짜야가, 사자 등의 고기의 경우 둑꺼따가 추가된다는 것이다. 인육과 그 밖의 사자 고기 등 허용되지 않는 고기에 대해 차례대로 툴랏짜야와 둑꺼따라는 두 가지가 추가된다는 구성이다.

๑๓๘๑. อนติริตฺตมฺปิ โภชนํ วิกาเล ปริภุญฺชโต ภิกฺขุโน ตนฺนิมิตฺตโก โทโส ยถาวุตฺเตสุ สพฺพวิกปฺเปสุ นตฺถีติ โยชนา. ‘‘วิกาล…เป… กาลิเก’’ติ ยามกาลิกสฺส วิสุํ วกฺขมานตฺตา จ อติริตฺตการาปนญฺจ โภชเนเยว สมฺภวตีติ อนติริตฺตนฺติ เอตฺถ ‘‘นิหิตโภชน’’นฺติ เสโส. ‘‘อนติริตฺตปจฺจยา ปน วิกาเล สพฺพวิกปฺเปสุ อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๓) อฏฺฐกถาวจนโต โทโสติ อนติริตฺตปจฺจยา ปาจิตฺติยมาห. เตเนว วกฺขติ ‘‘ตนฺนิมิตฺตโก’’ติ, อนติริตฺตนิมิตฺตโกติ อตฺโถ. สพฺพวิกปฺเปสูติ ‘‘สุทฺธํ วา มนุสฺสมํสมิสฺสํ วา สีหาทิมํสมิสฺสํ วา ยามกาลิกมิสฺสํ วา’’ติ สพฺเพสุ วิกปฺเปสุ. ‘‘ตนฺนิมิตฺตโก’’ติ วจเนเนว วาริตวิกาลาทินิมิตฺตสฺส โทสสฺส สมฺภวํ ทสฺเสติ.

1381. 남지 않은(anatiritta) 음식이라도 때 아닌 때(비시)에 먹는 비구에게는 앞에서 언급한 모든 경우에 그로 인한 허물(도소, doso)이 없다는 해석이다. ‘비시...중략... 시식’이라는 구절은 야마칼리카(yāmakālika)에 대해 별도로 설명될 것이며, 남게 하는 것(atirittakārāpana)은 음식에서만 발생하기 때문에, 여기서 ‘남지 않은 것’이란 ‘보관된 음식(nihitabhojana)’을 의미한다. “남지 않은 것으로 인해 비시에 모든 경우에서 죄가 되지 않는다”(파치티야 주석 253)는 주석서의 말씀에 따라, ‘허물’이란 남지 않은 것으로 인한 파잇티야(pācittiya)를 말한다. 바로 그렇기 때문에 ‘그로 인한’이라 말한 것이니, ‘남지 않은 것으로 인한’이라는 뜻이다. ‘모든 경우’란 순수한 것이든, 인육이 섞인 것이든, 사자 등의 고기가 섞인 것이든, 야마칼리카가 섞인 것이든 모든 종류를 말한다. ‘그로 인한’이라는 말 자체로 금지된 비시 등의 원인으로 인한 허물의 발생을 보여준다.

๑๓๘๒-๓. วิกาลปจฺจยา วาติ เอตฺถ วา-สทฺเทน ‘‘อนติริตฺตปจฺจยา’’ติ อิทํ สมุจฺจิตํ. อปิ-สทฺโท ‘‘ยามกาลิเกปี’’ติ โยเชตพฺโพ. สตฺตาหกาลิกํ, ยาวชีวิกํ อาหารสฺเสว อตฺถาย ปฏิคฺคณฺหโต คหเณ, ยถาวุตฺตสฺส สตฺตาหกาลิกยาวชีวิกเภเทน ทุวิธสฺส ตุ อชฺโฌหารปโยเคสุ นิรามิเส วา ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. ตุ-สทฺโท เอว-การตฺโถ.

1382-3. ‘비시(때 아닌 때)로 인함이거나(Vikālapaccayā vā)’에서 ‘vā(또는)’라는 단어는 ‘남지 않은 것으로 인함’이라는 뜻을 포함한다. ‘api’라는 단어는 ‘야마칼리카에서도’와 연결되어야 한다. 7일 이내 허용물(sattāhakālika)이나 평생 허용물(yāvajīvika)을 오직 음식으로 쓰기 위해 받는 경우, 앞에서 언급한 7일물과 평생물의 두 종류를 삼키는 행위에서, 음식이 섞이지 않은 경우(nirāmise)에도 악작죄(dukkaṭa)라는 해석이다. ‘tu’라는 단어는 ‘eva(오직, 강조)’의 의미이다.

๑๓๘๔. อถาติ วากฺยารมฺเภ นิปาโต. อามิสสํสฏฺฐํ สตฺตาหกาลิกํ, ยาวชีวิกํ วาติ โยชนา. คเหตฺวาติ ปฏิคฺคเหตฺวา. ฐปิตนฺติ อรุณํ อติกฺกาเมตฺวา ฐปิตํ. ปาจิตฺตีติ สนฺนิธิปาจิตฺติ.

1384. ‘Atha’는 문장을 시작하는 불변사이다. ‘음식과 섞인 7일물 또는 평생물’이라는 해석이다. ‘받아서(Gahetvā)’란 수계하여라는 뜻이다. ‘둔 것(Ṭhapitanti)’이란 새벽(일출)을 넘겨서 둔 것을 말한다. ‘파잇티야’란 저축파잇티야(sannidhipācitti)를 의미한다.

๑๓๘๕. กาโลติ [Pg.485] อรุณุคฺคมนาทิมชฺฌนฺติกาวสาโน กาโล. ยาโมติ มชฺฌนฺติกาทิทุติยอรุณุคฺคมนาวสาโน. ตํ ตํ กาลํ กาลิกํ อติกฺกามยโต ตุ โทโสติ โยชนา. ตุ-สทฺโท เอวการตฺโถ. ตํ วา กาลิกนฺติ ยถากฺกมํ ยาวกาลิกํ ยามกาลิกํ สตฺตาหกาลิกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

1385. ‘시(Kāla)’란 새벽 해 뜨는 시각부터 정오까지의 시간이다. ‘야마(Yāma)’란 정오부터 다음 날 새벽 해 뜨는 시각까지이다. 각각의 그 시간을 넘긴 허용물(kālika)에 대해서는 오직 허물이 있다는 해석이다. ‘tu’라는 단어는 ‘eva’의 의미이다. ‘그 허용물’이란 순서대로 야와칼리카(yāvakālika), 야마칼리카, 사타하칼리카(7일물)를 말한다.

๑๓๘๖. ยาวกาลิกํ อตฺตนา สมฺภินฺนานิ อิตรานิ ตีณิ กาลิกานิ อตฺตโนเยว สภาวํ อุปเนตีติ โยชนา. สโก ภาโว สภาโว, ตํ.

1386. 야와칼리카(일시적 허용물)는 자신과 섞인 다른 세 가지 허용물을 자신의 성질로 변화시킨다는 해석이다. 자신의 성질이 ‘사바와(sabhāva)’이며, 그것을 (가리킨다).

๑๓๘๗-๘. เอวเมว วินิทฺทิเสติ ‘‘ปุริมํ ปุริมํ กาลิกํ อตฺตนา สมฺมิสฺสํ ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ อตฺตโน สภาวเมว คาหาเปตี’’ติ กเถยฺยาติ วุตฺตํ โหติ.

1387-8. ‘이와 같이 판별한다(viniddiseti)’는 것은 “앞선 허용물은 자신과 섞인 뒤의 허용물을 자신의 성질로 취하게 한다”고 말하는 것과 같다는 뜻이다.

อิเมสูติอาทีสุ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. อนฺโตวุตฺถํ โหตีติ อกปฺปิยกุฏิยํ ฐเปตฺวา อรุณุฏฺฐาปเนน อนฺโตวุตฺถํ นาม โหติ. สนฺนิธิ จ โหตีติ ปฏิคฺคเหตฺวา ปฏิคฺคหณํ อวิชหิตฺวา อรุณุฏฺฐาปเนน สนฺนิธิ จ นาม โหติ. โปตฺถเกสุ ‘‘สนฺนิธิ’’นฺติ สานุนาสิโก ปาโฐ ทิสฺสติ, ‘‘โหตี’’ติ กิริยาย สมฺพนฺธตฺตา สนฺนิธิ-สทฺโท ปฐเมกวจนนฺโตติ อนุนาสิโก อาคมสนฺธิโชติ เวทิตพฺโพ. อุภยมฺปีติ ยถาวุตฺตํ อนฺโตวุตฺถํ, สนฺนิธิ จาติ อุภยมฺปิ. น โหเตวาติ ปุริมกาลิกทฺวเยน อมิสฺสํ น โหเตว.

‘이들 중에서’ 등에서의 처소격(bhumma)은 한정(niddhāraṇa)의 의미이다. ‘안에 묵힌 것(antovuttha)이 된다’는 것은 허용되지 않는 방(akappiyakuṭi)에 두고 새벽을 맞이함으로써 ‘안에 묵힌 것’이라 불리게 된다는 것이다. ‘저축이 된다(sannidhi ca hoti)’는 것은 받아서 수계를 포기하지 않은 채 새벽을 맞이함으로써 ‘저축’이라 불리게 된다는 것이다. 여러 판본에는 ‘sannidhiṃ’이라고 비음이 섞인 독법이 보이는데, ‘hoti’라는 동사와 연결되므로 ‘sannidhi’라는 단어는 주격 단수이며 비음은 삽입 연성(sandhi)으로 보아야 한다. ‘둘 다’라는 것은 앞에서 말한 ‘안에 묵힌 것’과 ‘저축’ 둘 다를 말한다. ‘되지 않는다’는 것은 앞의 두 가지 허용물(야와칼리카, 야마칼리카)과 섞이지 않으면 그렇게 되지 않는다는 것이다.

๑๓๘๙. กปฺปิยกุฏินาเมน อกตํ, อสมฺมตํ, อปริคฺคหํ, ปาการาทีหิ ปริกฺขิตฺตํ เสนาสนํ อกปฺปิยกุฏิ นามาติ สงฺเขปโต คเหตพฺพํ. อนฺตทฺวเยนาติ สตฺตาหกาลิกยาวชีวิเกน, สหตฺเถ กรณวจนํ. ‘‘มิสฺสิต’’นฺติ เสโส. คหิตนฺติ ปฏิคฺคหิตํ. ตํ ปุพฺพํ ทฺวยนฺติ ยาวกาลิกยามกาลิกทฺวยํ. ปุริมกาลิกทฺวเย ยํ กิญฺจิ ตทหุปฏิคฺคหิตมฺปิ [Pg.486] อกปฺปิยกุฏิยาเยว ฐเปตฺวา อรุณํ อุฏฺฐาปิเตน ปจฺฉิมกาลิกทฺวเย เยน เกนจิ สมฺมิสฺสํ อนฺโตวุตฺถํ นาม โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

1389. 적당한 처소(kappiyakuṭi)라는 이름으로 만들어지지 않았고, 승인되지 않았으며, 소유되지 않았고, 담장 등으로 둘러싸인 거처를 ‘부적당한 처소(akappiyakuṭi)’라고 부른다고 간략히 이해해야 한다. ‘뒤의 두 가지(Antadvayena)’란 사타하칼리카(7일물)와 야와지위카(평생물)를 말하며, 도구격(karaṇavacana)으로 쓰였다. ‘섞인’이라는 말이 생략되어 있다. ‘취해진(Gahita)’이란 수계된 것을 말한다. ‘그 앞의 두 가지’란 야와칼리카와 야마칼리카 두 가지를 말한다. 앞의 두 가지 허용물 중 어떤 것이라도 그날 받아 부적당한 처소에 두고 새벽을 맞이하여 뒤의 두 가지 허용물 중 어느 것과 섞이게 되면 ‘안에 묵힌 것’이라 불리게 된다는 뜻이다.

๑๓๙๐. อนฺโตวุตฺเถน ปจฺฉิมกาลิกทฺวเยน สํสฏฺฐํ ยทิทํ ปุริมกาลิกทฺวยํ, อยํ มุขสนฺนิธิ นาม โหตีติ อฏฺฐกถายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๒๙๕ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตํ. มหาปจฺจริยํ ปน อนฺโตวุตฺถํ โหติ, น กปฺปติ อิติ ทฬฺหํ กตฺวา วุตฺตนฺติ โยชนา.

1390. “안에 묵힌 뒤의 두 가지 허용물과 섞인 앞의 두 가지 허용물, 이것을 입안의 저축(mukhasannidhi)이라 한다”고 주석서(마하왁가 주석 295, 의미상 동일)에서 언급되었다. 그러나 마하빳짜리(Mahāpaccariya)에서는 ‘안에 묵힌 것이 되어 허용되지 않는다’고 확정하여 말하고 있다는 해석이다.

ตตฺถ ‘‘มุขสนฺนิธี’’ติ จ ‘‘อนฺโตวุตฺถ’’นฺติ จ นามมตฺตเมว นานากรณํ, โสเยวตฺโถติ อุภินฺนํ อฏฺฐกถาวจนานํ อนตฺถนฺตรตา เวทิตพฺพา. ตถา หิ มุข-สทฺโท อนฺโต-สทฺทปริยาโย, สนฺนิธิ-สทฺโท ปริวุตฺถ-สทฺทปริยาโย. มุเข สนฺนิธิ มุขสนฺนิธีติ กมฺมสาธนํ. พหิ สนฺนิธินิวตฺตนตฺถํ อฏฺฐกถาสุ มุข-คฺคหณํ, อนฺโต-คหณญฺจ กตํ. พหีติ จ ปฏิคฺคเหตฺวา อกปฺปิยกุฏิยา พหิ ยตฺถ กตฺถจิ ปริวุตฺถํ ปจฺฉิมกาลิกทฺวยํ ปุริเมน กาลิกทฺวเยน สํสฏฺฐํ อธิปฺเปตํ. มุขสนฺนิธิอนฺโตวุตฺถปทานํ อนตฺถนฺตรภาโว สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺโต.

거기서 ‘입안의 저축(mukhasannidhi)’과 ‘안에 묵힌 것(antovuttha)’은 이름만 다를 뿐 그 의미는 같으므로, 두 주석서의 말씀이 서로 다른 뜻이 아님을 알아야 한다. 왜냐하면 ‘입(mukha)’이라는 단어는 ‘안(anto)’의 동의어이고, ‘저축(sannidhi)’이라는 단어는 ‘묵힌 것(parivuttha)’의 동의어이기 때문이다. 입안의 저축이란 입안에 저축하는 것이라는 업의 성취(kammasādhana)이다. 외부의 저축을 배제하기 위해 주석서들에서 ‘입(mukha)’이라는 용어와 ‘안(anto)’이라는 용어를 사용한 것이다. ‘외부’란 수계하여 부적당한 처소의 밖 어디에선가 묵힌 뒤의 두 가지 허용물이 앞의 두 가지 허용물과 섞인 것을 의도한다. ‘입안의 저축’과 ‘안에 묵힌 것’이라는 용어가 다른 뜻이 아니라는 사실은 사만타파사디카(Samantapāsādikā)에서 언급되었다.

ยถาห ‘‘สามเณโร ภิกฺขุสฺส ตณฺฑุลาทิกํ อามิสํ อาหริตฺวา กปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิปิตฺวา ปุนทิวเส ปจิตฺวา เทติ, อนฺโตวุตฺถํ น โหติ. ตตฺถ อกปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิตฺตสปฺปิอาทีสุ ยํ กิญฺจิ ปกฺขิปิตฺวา เทติ, มุขสนฺนิธิ นาม โหติ. มหาปจฺจริยํ ปน ‘อนฺโตวุตฺถํ โหตี’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ นามมตฺตเมว นานากรณ’’นฺติ (มหาว. อฏฺฐ. ๒๙๕). นิสฺสนฺเทเห ปน อญฺญถา วุตฺโต วิย วิญฺญายติ, ตตฺถปิ อยเมว นโย เวทิตพฺโพ.

“사미가 비구에게 쌀 등의 음식을 가져와 적당한 처소(kappiyakuṭi)에 놓아두었다가 다음 날 요리하여 주는 것은 ‘안에 묵힌 것’이 되지 않는다. 거기서 부적당한 처소에 둔 버터(sappi) 등에 어떤 것을 넣어서 주는 것은 ‘입안의 저축’이라 불린다. 그러나 마하빳짜리에서는 ‘안에 묵힌 것이 된다’고 했으니, 거기서는 이름만 다를 뿐이다”(마하왁가 주석 295)라고 한 것과 같다. 니싼데하(Nissandeha)에서는 다르게 말한 것처럼 보이지만, 거기서도 이와 같은 방식으로 이해해야 한다.

๑๓๙๑. น [Pg.487] โทโสติ สนฺนิธิโทโส น โหติ. นิทหิตฺวาติ ปฏิคฺคเหตฺวา ปฏิคฺคหณํ อวิชหิตฺวา สกสกกาลพฺภนฺตเรเยว นิทหิตฺวา. เอตฺถ จ เหฏฺฐิมนฺตโต สนฺนิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปตฺตํ โธวิตฺวา ปุน ตตฺถ อจฺโฉทกํ วา อาสิญฺจิตฺวา องฺคุลิยา วา ฆํสิตฺวา นิสฺเนหภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๓) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เอเตน นิรเปกฺเขน ปฏิคฺคหณํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว สยํ วา อญฺเญน วา ตุจฺฉํ กตฺวาน สมฺมา โธวิตฺวา นิฏฺฐาปิเต ปตฺเต ลคฺคมฺปิ อวิชหิตปฏิคฺคหิตเมว โหตีติ ตตฺถ อาปตฺติ วุตฺตาติ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํ. เอเตน นิรเปกฺเขน ปฏิคฺคหเณ วิสฺสฏฺเฐ ตาทิเสปิ ปตฺเต โทโส นตฺถีติ สิทฺธํ.

1391. ‘허물이 없다’는 것은 저축의 허물이 없다는 뜻이다. ‘보관하여(Nidahitvā)’란 받아서 수계를 포기하지 않고 각각의 시간 범위 내에 보관하는 것을 말한다. 그리고 여기서 하한선에 의한 저축을 보여주기 위해 “발우를 씻고 다시 그곳에 맑은 물을 붓거나 손가락으로 문질러서 기름기가 없는 상태임을 알아야 한다”(파치티야 주석 253)고 주석서에서 언급되었다. 이로써 미련 없이 수계를 포기하지 않은 채 스스로 혹은 다른 이를 통해 비우고 잘 씻어 마무리한 발우에 달라붙어 있는 것도 포기하지 않고 수계된 상태가 되므로, 거기서 죄가 된다고 간티파다(Gaṇṭhipada)들에서 언급되었다. 이로써 미련 없이 수계를 포기했다면 그러한 발우일지라도 허물이 없다는 사실이 확립된다.

สนฺนิธิกถาวณฺณนา.

저축에 관한 설명의 주해.

๑๓๙๓. ปณีตานิ โภชนานีติ ปาฬิยํ ‘‘เสยฺยถิทํ? สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธี’’ติ (ปาจิ. ๒๕๙) อุทฺทิสิตฺวา –

1393. '수려한 음식들'에 대하여 성전(Pāḷi)에서는 "이것은 무엇인가? 버터(sappi), 정제된 버터(navanīta), 기름, 꿀, 설탕, 물고기, 고기, 우유, 유제품(dadhi)이다"(Pāci. 259)라고 지칭하며 —

‘‘สปฺปิ นาม โคสปฺปิ วา อชิกาสปฺปิ วา มหึสสปฺปิ วา, เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ สปฺปิ. นวนีตํ นาม เตสญฺเญว นวนีตํ. เตลํ นาม ติลเตลํ สาสปเตลํ มธุกเตลํ เอรณฺฑกเตลํ วสาเตลํ. มธุ นาม มกฺขิกามธุ. ผาณิตํ นาม อุจฺฉุมฺหา นิพฺพตฺตํ. มจฺโฉ นาม โอทโก วุจฺจติ. มํสํ นาม เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ มํสํ. ขีรํ นาม โคขีรํ วา อชิกาขีรํ วา มหึสขีรํ วา, เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ ขีรํ. ทธิ นาม เตสญฺเญว ทธี’’ติ (ปาจิ. ๒๖๐) –

"버터란 소의 버터, 염소의 버터, 혹은 버팔로의 버터이니, 그 고기를 먹을 수 있는 짐승들의 버터이다. 정제된 버터란 바로 그것들의 정제된 버터이다. 기름이란 참기름, 겨자기름, 마두카 기름, 아주까리 기름, 비계 기름이다. 꿀이란 벌꿀이다. 설탕이란 사탕수수에서 나온 것이다. 물고기란 물에 사는 것을 말한다. 고기란 그 고기를 먹을 수 있는 짐승들의 고기이다. 우유란 소의 우유, 염소의 우유, 혹은 버팔로의 우유이니, 그 고기를 먹을 수 있는 짐승들의 우유이다. 유제품이란 바로 그것들의 유제품이다"(Pāci. 260)라고 —

นิทฺทิฏฺฐานิ นว ปณีตโภชนานีติ อตฺโถ. อคิลาโนติ ‘‘อคิลาโน นาม ยสฺส วินา ปณีตโภชนานิ ผาสุ [Pg.488] โหตี’’ติ (ปาจิ. ๒๖๐) วุตฺโต. อคิลาโนติ เอตฺถ ‘‘หุตฺวา’’ติ เสโส.

아홉 가지 수려한 음식이 명시되었다는 뜻이다. 병들지 않은 이(agilāno)란 "병들지 않은 이란 수려한 음식이 없어도 안락하게 지낼 수 있는 자이다"(Pāci. 260)라고 설해졌다. '병들지 않은 이'라는 말에서 '되어(hutvā)'라는 말이 생략되어 있다.

๑๓๙๔. สปฺปินา เทหีติอาทิ วิญฺญาปนปฺปกาโร. สปฺปิภตฺตนฺติ เอตฺถ กิญฺจาปิ สปฺปิสํสฏฺฐํ ภตฺตํ, สปฺปิ จ ภตฺตญฺจ สปฺปิภตฺตนฺติ วิญฺญายติ, อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘สาลิภตฺตํ วิย สปฺปิภตฺตํ นาม นตฺถี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๙) การณํ วตฺวา ทุกฺกฏสฺเสว ทฬฺหตรํ กตฺวา วุตฺตตฺตา น สกฺกา อญฺญํ วตฺตุํ. อฏฺฐกถาจริยา เอว หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ ปมาณํ.

1394. "버터와 함께 [밥을] 주십시오" 등은 요청하는 방식이다. '버터 밥(sappibhatta)'이란 여기에서 비록 버터가 섞인 밥이더라도, 버터와 밥이 버터 밥이라고 이해되지만, 주석서들에서는 "살리 쌀밥(sālibhatta)처럼 버터 밥이라는 명칭은 없다"(Pāci. aṭṭha. 259)라는 이유를 들어서 [그 요청이] 악작죄(dukkaṭa)임을 더욱 확고히 하여 설했으므로 다른 말을 할 수 없다. 참으로 주석가들이야말로 이러한 대목에서 표준이 되기 때문이다.

๑๓๙๕. ปาจิตฺติ ปริยาปุตาติ ‘‘อชฺโฌหาเร อชฺโฌหาเร อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๒๖๐) เอวํ อชฺโฌหารคณนาย ปาจิตฺติ วุตฺตา.

1395. 파잇티(Pācitti)가 포함된다는 것은 "삼킬 때마다 파잇티 죄가 된다"(Pāci. 260)라고 이와 같이 삼키는 횟수에 따라 파잇티가 설해졌다.

๑๓๙๖. สุทฺธานีติ อนฺเนน อมิสฺสานิ. เสขิเยสูติ สิกฺขากรณีเย วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

1396. '순수한 것들(suddhāni)'이란 음식물과 섞이지 않은 것이다. '세키야(Sekhiyesu)들에서'라는 것은 학습해야 할 법들(sikkhākaraṇīya)에서 설해졌다는 뜻이다.

๑๓๙๗. ยสฺมา สุทฺธานํ ปณีตโภชนานํ วิญฺญาเปตฺวา ปริภุญฺชนํ ทุกฺกฏวิสยํ, ตสฺมา. สตฺตธญฺญมยนฺติ สาลิอาทีนํ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ อญฺญตรสฺส วิการภูตํ.

1397. 순수한 수려한 음식을 요청하여 수용하는 것은 악작죄(dukkaṭa)의 영역이기 때문에 그러하다. '일곱 가지 곡물로 된 것(sattadhaññamaya)'이란 살리 쌀 등 일곱 가지 곡물 중 어느 하나로 만든 음식을 말한다.

๑๓๙๘. สเจ ททาตีติ โยชนา. วิสงฺเกตนฺติ อนาปตฺติ โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

1398. "만약 준다면"이라고 연결된다. '약속에 어긋남(visaṅketa)'은 죄가 되지 않음을 말하는 것이다.

๑๓๙๙. เทติ เจติ สมฺพนฺโธ. อญฺญตเรนาติ สหตฺเถ กรณวจนํ. ‘‘ภตฺต’’นฺติ อธิการโต ลพฺภติ. อสฺส ภิกฺขุสฺส. วิสงฺเกตนฺติ อญฺญํ ยาจิตสฺส อญฺญสฺส ทินฺนตฺตา สงฺเกตสฺส วิราธเนน อนาปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

1399. "또한 준다"고 연결된다. '어느 하나로(aññatarena)'는 수단(도구격)의 의미이다. 문맥상 '밥(bhatta)'이라는 말이 얻어진다. '그 비구에게'를 의미한다. '약속에 어긋남(visaṅketa)'은 다른 것을 요청했는데 다른 것을 주었기 때문에 약속의 위반으로 죄가 되지 않는다고 설해진 것이다.

๑๔๐๐. เยน เยน หีติ เอตฺถาปิ ตเถว กรณวจนํ. ‘‘วิญฺญตฺต’’นฺติ อิทํ อธิกตสฺส ‘‘ภตฺต’’นฺติ เอตสฺส วิเสสนํ. เยน [Pg.489] เยนาติ อนิยเมน ปณีเตน. เตน สปฺปิอาทิ วิสุํ วิสุํ คหิตเมว, สปฺปิอาทีนํ โคสปฺปิอาทิเภโท จ สงฺคหิโต. ตสฺมึ ลทฺเธปีติ ยาจิเตเยว ลทฺเธ สติ. ตสฺส ตสฺส มูเลปิ ลทฺเธติ วิจฺฉาวเสน โยชนา.

1400. "무엇 무엇으로든지(yena yena hi)"라는 말에서도 역시 마찬가지로 수단(도구격)의 의미이다. '요청된(viññatta)'이라는 것은 문맥상 '밥(bhatta)'을 수식하는 말이다. '무엇 무엇으로든지'라는 것은 정해지지 않은 수려한 음식을 뜻한다. 그것으로써 버터 등 각각을 별도로 취한 것이며, 버터 등 중에서 소의 버터 등의 차이도 포함된다. '그것을 얻었을 때에도'라는 것은 요청한 바로 그것을 얻었을 때를 말한다. '각각의 근원에서도 얻었을 때'라고 반복의 의미로 연결된다.

กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘สปฺปินา ภตฺตํ เทหี’’ติ สามญฺเญน วิญฺญาเปนฺตสฺส ตเมว วา ‘‘อิมินา สปฺปึ กตฺวา คณฺหถา’’ติ นวนีตาทีสุ อญฺญตรํ วา เธนุํ วา มูลํ วา เทติ เจ, ‘‘โคสปฺปินา ภตฺตํ เทหี’’ติ วิเสสยุตฺตํ กตฺวา วิญฺญาเปนฺตสฺส ตเมว วา โคนวนีตาทีนิ วา คาวึ วา ‘‘อิทํ ทตฺวา สปฺปึ คณฺหถา’’ติ มูลํ วา สเจ เทติ, วิสงฺเกตํ น โหติ, ยถาวตฺถุกเมว อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ.

무엇을 말하고 있는가? "버터와 함께 밥을 주십시오"라고 일반적인 방식으로 요청하는 이에게 바로 그것을 주거나, 혹은 "이것으로 버터를 만들어 가지십시오"라며 정제된 버터 등 중의 하나나 암소를 주거나 대가를 준다면, 또는 "소의 버터와 함께 밥을 주십시오"라고 구체적으로 요청하는 이에게 바로 그것을 주거나 암소의 정제된 버터 등이나 암소를 주거나 "이것을 주어 버터를 구하십시오"라며 대가를 준다면, 이는 약속에 어긋남이 아니며, 그 물품(vatthu)에 따른 죄를 범하게 된다는 것을 말하고 있다.

น อญฺญถาติ สปฺปึ ยาจิตวโต ‘‘อิมํ คเหตฺวา สปฺปึ กตฺวา คณฺหถา’’ติ อวตฺวา ‘‘สปฺปิ นตฺถิ, อิทํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา วา ตุณฺหีภูเตน วา นวนีตาทีสุ กิสฺมิญฺจิ ทินฺเน วิเสสวิญฺญาปกสฺส ตทญฺญทาเนปิ วิสงฺเกตเมว โหตีติ อตฺโถ. ปาฬิยา อนาคเตปิ ทินฺเน วิสงฺเกตเมว โหติ. ‘‘สเจ ปน อญฺญํ ปาฬิยา อาคตํ วา อนาคตํ วา เทติ, วิสงฺเกต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๙) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

'달리함이 없이(na aññathā)'라는 것은 버터를 요청한 자에게 "이것을 받아 버터를 만들어 가지십시오"라고 말하지 않고, "버터가 없으니 이것을 가지십시오"라고 말하거나 혹은 침묵한 채 정제된 버터 등 중의 어느 하나를 준 경우, 구체적으로 요청한 자에게 그 외의 것을 준 경우에도 역시 약속에 어긋남(visaṅketa)이 된다는 뜻이다. 성전(Pāḷi)에 나오지 않는 것을 주었을 때에도 역시 약속에 어긋남이 된다. "만약 성전에 나오는 것이나 나오지 않는 다른 것을 준다면 약속에 어긋남이다"(Pāci. aṭṭha. 259)라고 주석서에서 설해졌다.

๑๔๐๑. ปาฬิยนฺติ ปุพฺเพ ทสฺสิตํ ‘‘สปฺปิ นาม โคสปฺปี’’ติอาทึ นิทฺเทสปาฬิมาห. ยถาห ‘‘ปาฬิยํ อาคตนวนีตาทีนิ ฐเปตฺวา’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๙). อญฺเญหิ นวนีตาทีหิ. สหตฺเถ กรณวจนํ.

1401. '성전에서'라는 것은 앞에서 보인 "버터란 소의 버터이다" 등과 같은 정의의 성전(niddesapāḷi)을 말한다. "성전에 나오는 정제된 버터 등을 제외하고"(Pāci. aṭṭha. 259)라고 설해진 것과 같다. '다른 정제된 버터 등에 의하여'라는 뜻이다. 수단(도구격)의 의미이다.

๑๔๐๒. ‘‘วิญฺญาเปตฺวา’’ติ อิมสฺส กมฺมภูตํ ‘‘ภตฺต’’นฺติ อธิกตํ. คาถาพนฺธวเสน วา-สทฺทสฺส รสฺโส กโต. เอกโต วาติ โยชนา, ‘‘นานโต’’ติปิ คหิตเมว, เอกฏฺฐานโต วา นานฏฺฐานโต วาติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห [Pg.490] ‘‘สเจ ปน สพฺเพหิปิ สปฺปิอาทีหิ เอกฏฺฐาเน วา นานฏฺฐาเน วา วิญฺญาเปตฺวา’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๙). เตเนว ภุญฺชตีติ เอตฺถ ปริกปฺปสูจกํ ‘‘เจ’’ติ อิทญฺจ อวกํสสนฺทสฺสนตฺถํ ‘‘กุสคฺเคน เอกพินฺทุมฺปี’’ติ อิทญฺจ อชฺฌาหริตพฺพํ. มตาติ อฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๕๙) วุตฺตํ สนฺธายาห. เอกโต วา นานโต วา ฐานา ภตฺตํ วิญฺญาเปตฺวา เอกรสํ กตฺวา อนฺตมโส กุสคฺเคน เอกพินฺทุมฺปิ ภุญฺชติ เจ, นว ปาจิตฺติโย มตาติ โยชนา.

1402. '요청하여(viññāpetvā)'라는 말의 객체는 문맥상 '밥(bhatta)'이다. 게송의 구조상 vā-라는 글자의 음이 짧아졌다. '함께(ekato)'라고 연결된다. '따로따로(nānato)'도 역시 포함되니, 즉 한 곳에서나 혹은 여러 곳에서라는 뜻이다. "만약 모든 버터 등을 한 곳에서나 혹은 여러 곳에서 요청하여"(Pāci. aṭṭha. 259) 등과 같이 설해진 바와 같다. 그러므로 '먹는다'는 말에서 가정을 나타내는 '만약(~면, ce)'이라는 말과, 아주 적은 양임을 나타내기 위한 '풀 끝으로 한 방울이라도'라는 말이 보충되어야 한다. '간주된다(matā)'는 것은 주석서(Pāci. aṭṭha. 259)에서 설해진 것을 염두에 두고 한 말이다. 한 곳에서나 여러 곳에서 밥을 요청하여 한데 섞어서 설사 풀 끝으로 한 방울이라도 먹는다면, 아홉 가지 파잇티 죄로 간주된다는 연결이다.

๑๔๐๓. อกปฺปิเยน สปฺปินา เทหีติ วุตฺเตปีติ โยชนา, สหตฺเถ กรณวจนํ. ‘‘ภตฺต’’นฺติ อธิกตํ. ‘‘เยสํ มํสํ กปฺปติ, เตสํ สปฺปี’’ติ (ปาจิ. ๒๖๐) วุตฺตปฺปการสฺส วิปริยายโต อกปฺปิยํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน เจ เทตีติ ยทิ เตน ยาจิเตน เตเนว อกปฺปิเยน สทฺธึ โอทนํ เทตีติ.

1403. "허용되지 않는 버터와 함께 주십시오"라고 말했을 때에도 역시 연결된다. 수단(도구격)의 의미이다. '밥(bhatta)'이라는 말이 문맥상 얻어진다. "그 고기를 먹을 수 있는 짐승들의 버터"(Pāci. 260)라고 설해진 방식의 반대로서 허용되지 않는 것을 보아야 한다. 그것으로 준다는 것은 만약 그 요청된 허용되지 않는 것과 함께 밥을 준다면 [죄가 된다]는 것이다.

๑๔๐๔. ตถาสญฺญิสฺสาติ ตถาสญฺญิโน, คิลาโนมฺหีติสญฺญิโนติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘คิลาโน คิลานสญฺญี, อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. ๒๖๑).

1404. '그와 같이 인식하는 자에게(tathāsaññissa)'란 그와 같이 인식하는 자, 즉 '나는 병들었다'고 인식하는 자라는 뜻이다. "병든 자가 병들었다고 인식하면 죄가 없다"(Pāci. 261)라고 설해진 바와 같다.

๑๔๐๕. คิลานกาเล วิญฺญตฺตํ อคิลานสฺส ภุญฺชโต อนาปตฺติ ปกาสิตาติ โยชนา. เอวมิตเรหิปิ ทฺวีหิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. ยถาห ‘‘อนาปตฺติ คิลาโน หุตฺวา วิญฺญาเปตฺวา อคิลาโน ภุญฺชตี’’ติอาทิ (ปาจิ. ๒๖๒). ญาตกาทีนนฺติ เอตฺถ ‘‘อายตฺต’’นฺติ เสโส. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ปวาริตานํ อญฺญสฺสตฺถาย อตฺตโน ธเนน อุมฺมตฺตกสฺส อาทิกมฺมิกสฺสา’’ติ อิทํ สงฺคณฺหาตีติ.

1405. 병들었을 때 요청한 것을 병들지 않았을 때 먹는 자에게는 죄가 없음이 밝혀졌다는 연결이다. 이와 같이 나머지 두 구절도 연결해야 한다. "병든 상태에서 요청하여 병들지 않은 상태에서 먹는 것은 죄가 없다"(Pāci. 262) 등과 같이 설해진 바와 같다. '친지 등에게(ñātakādīnaṃ)'라는 말에서 '의존하는(āyatta)'이라는 말이 생략되어 있다. '등(ādi)'이라는 단어는 "초대받은 자들의 것, 타인을 위한 것, 자신의 재산으로 된 것, 미친 자, 최초의 범행자"를 포함한다.

๑๔๐๖. จตฺตาริ สมุฏฺฐานานิ ทสฺเสตุมาห ‘‘กายโต’’ติอาทิ.

1406. 네 가지 발생 원인(samuṭṭhāna)을 보이기 위해 "몸으로부터" 등을 설하였다.

ปณีตโภชนกถาวณฺณนา.

수려한 음식에 대한 이야기의 해설.

๑๔๐๗. ‘‘อทินฺน’’นฺติ [Pg.491] อิมินา อทินฺนาทานสิกฺขาปเท (ปารา. ๙๑ อาทโย) วิย ปรปริคฺคหิตํ อวตฺวา อปฺปฏิคฺคหิตเมว วตฺตพฺพํ. ยถาห ‘‘อทินฺนํ นาม อปฺปฏิคฺคหิตกํ วุจฺจตี’’ติ (ปาจิ. ๒๖๖). มุขทฺวารนฺติ มุเข ทฺวารํ มุขทฺวารํ, คลนาฬิกา, อิมินา ปน วจเนน ยํ กิญฺจิ อชฺโฌหรณียํ, ตํ มุเขน วา ปวิสตุ นาสิกาย วา, คลพิลํ ปวิฏฺฐเมว อาปตฺติกรนฺติ ทีเปติ. อาหารนฺติ อุทกทนฺตโปเนหิ อญฺญํ อชฺโฌหริตพฺพํ ยํ กิญฺจิ ยาวกาลิกาทึ. ยถาห ‘‘อาหาโร นาม อุทกทนฺตโปนํ ฐเปตฺวา ยํ กิญฺจิ อชฺโฌหรณีย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๖๖).

1407. ‘주지 않은 것(Adinna)’이라는 말은 이 주지 않은 것을 가지는 것에 대한 학습계(바라직 91 이하)에서와 같이 타인의 소유인 것을 말하는 것이 아니라, 여기서는 ‘받지 않은 것(appaṭiggahita)’을 말하는 것으로 보아야 한다. ‘주지 않은 것이란 받지 않은 것을 말한다’(파잇티야 266)라고 설해진 것과 같다. ‘구문(口門, mukhadvāra)’이란 입에 있는 문 즉 목구멍(식도)을 의미하는데, 이 말은 삼킬 수 있는 어떤 것이든 입으로 들어가든 코로 들어가든 목구멍에 들어가는 즉시 죄가 된다는 것을 나타낸다. ‘음식물(āhāra)’이란 물과 양치 도구를 제외하고 삼킬 수 있는 모든 시식(時食) 등의 것을 말한다. ‘음식물이란 물과 양치 도구를 제외하고 삼킬 수 있는 모든 것을 말한다’(파잇티야 266)라고 설해진 것과 같다.

อาหเรยฺยาติ มุขทฺวารํ ปเวเสยฺย, อิมินา ปรคลํ อกตฺวา มุเขน ปฏิคฺคหิตคฺคหเณปิ นตฺถิ โทโสติ สูจิตํ. เตเนวาห ‘‘ทนฺตโปโนทกํ หิตฺวา’’ติ. เตเนว วุตฺตํ คณฺฐิปเท ‘‘ภควโต ทนฺตกฏฺฐสฺส มุขทฺวารฐปเน อนาปตฺติวจเนเนว ยํ กิญฺจิ วตฺถุํ ปรคลํ อกตฺวา มุเข ฐปเน อนาปตฺติภาโว วุตฺโต’’ติ. อุทกญฺหิ ยถาสุขํ ปาตุํ, ทนฺตกฏฺฐญฺจ ทนฺตโปนปริโภเคน ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, ตสฺส ปน รสํ คิลิตุํ น วฏฺฏติ. สเจปิ ทนฺตกฏฺฐรโส อชานนฺตสฺส อนฺโต ปวิสติ, ปาจิตฺติยเมว. ทนฺเต ปุนนฺติ นิมฺมเล กโรนฺติ เอเตนาติ ทนฺตโปนํ.

‘가져와야 한다(Āhareyya)’는 것은 구문(입안)에 들여놓아야 한다는 뜻이며, 이로써 목구멍을 넘기지 않고 입으로만 받는 경우에는 잘못이 없음을 시사한다. 그렇기에 ‘양치 도구와 물을 제외하고’라고 말한 것이다. 그 때문에 간티파다(Gaṇṭhipada)에서 ‘부처님께서 치목을 구문에 두신 것에 대해 죄가 없다고 설하신 것만으로도, 어떤 물건이든 목구멍을 넘기지 않고 입안에 두는 것은 죄가 되지 않음이 설해진 것이다’라고 하였다. 물은 마음껏 마셔도 되고, 치목은 양치 도구로 사용하는 것은 허용되지만, 그 즙을 삼키는 것은 허용되지 않는다. 설령 치목의 즙을 모르고 삼켰더라도 파잇티야(바일제)가 된다. ‘치목(dantapona)’이란 이것으로 치아를 깨끗하게(puna) 하기에 그렇게 부른다.

๑๔๐๘-๙. พฺยติเรกมุเขน อทินฺนลกฺขณํ, ปทภาชเน จ วุตฺตนเยน ปฐมํ ทินฺนลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘หตฺถปาโส’’ติอาทิ. หตฺถปาโสติ ปวารณสิกฺขาปเท –

1408-9. 반대되는 측면에서 ‘주지 않은 것’의 특징을, 그리고 단어 풀이(Padabhājana)에서 설해진 방식에 따라 먼저 ‘받은 것’의 특징을 보여주기 위해 ‘팔길이(Hatthapāsa)’ 등을 설하였다. 팔길이란 파와라나(Pavāraṇā) 학습계에서 다음과 같이 정의된다.

‘‘คณฺหโต ปจฺฉิมํ องฺคํ, ททโต ปุริมํ ปน;

อุภินฺนํ อฑฺฒเตยฺยํ เจ, วินา หตฺถํ ปสาริต’’นฺติ. (วิ. วิ. ๑๒๗๕) –

‘받는 사람의 마지막 신체 부위와 주는 사람의 첫 번째 신체 부위 사이가, 두 사람이 손을 뻗지 않은 상태에서 두 암마 반(2.5 ratana) 이내일 때를 말한다.’ (비나야비닛차야 1275)

วุตฺตลกฺขโณ [Pg.492] หตฺถปาโส. อภินีหาโรติ ตตฺเถว วุตฺตนเยน อภิมุขํ กตฺวา หรณญฺจ. มชฺฌิมุจฺจารณกฺขโมติ ปฏิคฺคเหตพฺพภารสฺส อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน อุกฺขิปนารหตา. ภาวปฺปธาโนยํ นิทฺเทโส. อวกํโส ปน ‘‘อนฺตมโส รถเรณุมตฺตมฺปี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๙) อฏฺฐกถาวจนโต เวทิตพฺโพ. อุจฺจารณํ อุกฺขิปนํ. ‘‘อมนุสฺโส’’ติ อิมินา ตทญฺญสตฺตสามญฺเญน ติรจฺฉานคตาปิ เวทิตพฺพา. ‘‘ปกฺขี วา’’ติอาทิวกฺขมาเนน วา เวทิตพฺพา. กายาทินาติ กายกายปฏิพทฺธนิสฺสคฺคิยานํ อญฺญตเรน. เตเนวาห ‘‘ติธา’’ติ.

앞서 설해진 특징을 가진 것이 팔길이이다. ‘내어줌(abhinīhāra)’이란 거기서 설해진 방식에 따라 마주 보고 건네주는 것을 말한다. ‘보통 힘의 사람이 들어올릴 수 있는(majjhimuccāraṇakkhamo)’이란 받아야 할 물건의 최대 무게 한도로서, 보통 체격의 남자가 들어올릴 수 있는 정도를 의미한다. 이것은 상태를 중심으로 한 설명이다. 최소 한도는 ‘적어도 수레 바퀴에서 이는 먼지 정도라도’(파잇티야 주석서 269)라는 주석서의 말씀으로 알아야 한다. ‘들어 올림(uccāraṇa)’은 위로 드는 것이다. ‘인간 이외의 존재(amanusso)’라는 말로 인간 이외의 다른 중생인 축생 등도 포함됨을 알아야 한다. 혹은 뒤에 나오는 ‘새 등’이라는 말로 알 수 있다. ‘신체 등으로(kāyādinā)’란 신체, 신체에 부착된 것, 또는 던져주는 것 중 어느 하나를 의미한다. 그렇기에 ‘세 가지 방식으로(tidhā)’라고 하였다.

ทฺวิธาติ กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา. ปญฺจงฺคสํโยเคติ เอตฺถ ‘‘หตฺถปาโส’’ติ ปฐมงฺคํ, ‘‘อภินีหาโร’’ติ ทุติยํ, ‘‘มชฺฌิมุจฺจารณกฺขโม’’ติ ตติยํ, ‘‘มนุสฺโส…เป… ติธา’’ติ จตุตฺถํ, ‘‘ปฏิคฺคณฺหาติ…เป… ทฺวิธา’’ติ ปญฺจมนฺติ อิมานิ ปญฺจ องฺคานิ, ปญฺจนฺนํ องฺคานํ สํโยโค สมาคโม สนฺนิปาโต ปญฺจงฺคสํโยโค, ตสฺมึ. คหณนฺติ ปฏิคฺคหณํ. ตสฺส ภิกฺขุโน. รูหติ สมฺปชฺชติ.

‘두 가지 방식으로(dvidhā)’란 신체로 혹은 신체에 부착된 것으로 받는 것을 말한다. ‘다섯 가지 요소의 결합(pañcaṅgasaṃyoga)’에서 다섯 가지 요소란, 1. ‘팔길이’, 2. ‘내어줌’, 3. ‘보통 힘으로 들어올릴 수 있음’, 4. ‘사람…(중략)…세 가지 방식(주는 쪽)’, 5. ‘받음…(중략)…두 가지 방식(받는 쪽)’을 말한다. 이 다섯 가지 요소의 화합과 결합, 모임이 있을 때의 ‘받음(gahaṇa)’은 수용(paṭiggahaṇa)을 의미한다. 그 비구에게 (받음이) 성립하게 된다.

๑๔๑๐-๑๒. อิตโรติ ปฏิคฺคาหโก. ตสฺส องฺคสฺส. น คจฺฉตีติ นโค, ‘‘นโค’’ติ รุกฺโขปิ ปพฺพโตปิ วุจฺจติ. เอวรูเปติ อีทิเส อุจฺจนีจฏฺฐาเน.

1410-12. ‘다른 이(itaro)’란 받는 사람을 말한다. 그 요소의. ‘가지 않는 것(na gacchati)’을 산(naga)이라 하며, 이 단어는 나무나 산을 모두 일컫는다. ‘이와 같은(evarūpe)’이란 이처럼 높거나 낮은 장소를 뜻한다.

๑๔๑๓. โสณฺฑายาติ หตฺเถน.

1413. ‘코로(soṇḍāyā)’란 (코끼리의 경우) 손으로라는 뜻이다.

๑๔๑๕-๖. อีสกํ โอนตฺวา โถกํ นาเมตฺวา เตน ภิกฺขุนา ตํ เหฏฺฐิมํ ภาชนํ เอกเทเสนาปิ ปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ โยชนา.

1415-6. ‘약간 굽혀서(īsakaṃ onatvā)’란 조금 기울여서, 그 비구가 아래에 있는 그릇의 일부분이라도 받아야 한다는 결합이다.

๑๔๑๗. อุคฺฆาเฏตฺวา อุจฺจาเรตฺวา, ภาชนานิ วิสุํ วิสุํ โอโรเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

1417. ‘들어 올려서(ugghāṭetvā)’란 위로 올려서, ‘그릇들을 하나하나 내려놓고’라고 말한 것과 같다.

๑๔๑๘. กาชภตฺตนฺติ [Pg.493] ภตฺตกาชํ, ภตฺตภริตํ ปิฏกนฺติ วุตฺตํ โหติ. โอนตฺวา เทตีติ สยํ โอนมิตฺวา พฺยาภงฺคึ เทติ.

1418. ‘음식 짐(kājabhatta)’이란 밥을 실은 짐, 즉 밥이 가득 찬 바구니를 말한다. ‘굽혀서 주다(onatvā deti)’란 스스로 몸을 굽혀서 멜대(byābhaṅgi)를 주는 것을 말한다.

๑๔๑๙. ‘‘ตึสหตฺโถ’’ติ อิทํ ตึสรตนมตฺโต เจ โหติ, ‘‘ทูร’’นฺติ น ปริสงฺกิตพฺโพติ ทสฺสนตฺถมาห. คหิเตกสฺมินฺติ อุภยโกฏีสุ ฐปิเต ทฺเว ฆเฏ ปฏิคฺคหาเปตุํ หตฺถปาเส ฐิเตน ทายเกน ทิยฺยมานํ ตึสหตฺถเวณุํ ปฏิคฺคณฺหนฺเตน เยน เกนจิ กายปฺปเทเสน วา กายปฏิพทฺเธน วา ‘‘อิมํ คณฺหามี’’ติ อาโภคํ กตฺวา มญฺจาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ผุสิตฺวา ปฏิคฺคหิเตติ วุตฺตํ โหติ. ตํ สพฺพนฺติ เตสุ ทฺวีสุ ฆเฏสุ ปกฺขิตฺตํ สพฺพเมว. คหิตเมวาติ ปฏิคฺคหิตเมว โหติ, ทายกสฺส หตฺถปาสพฺภนฺตเร คตตฺตา อิทํ ตสฺส กายปฏิพทฺธนฺติ ‘‘ทูร’’นฺติ สงฺกา น กาตพฺพาติ เอวกาเรน ทีเปติ. ‘‘ทฺวีสุ ฆเฏสุ ภูมิยํ ฐปิเตสุปิ ตตฺถ พนฺธนเวฬุยํ ปฏิคฺคณฺหนมตฺเตเนว ปฏิคฺคหิตํ โหตี’’ติ คณฺฐิปเท วุตฺตํ.

1419. ‘서른 암마(tiṃsahatto)’라는 것은 이것이 30라타나(ratana) 정도라면 ‘멀다(dūra)’고 의심해서는 안 된다는 것을 보여주기 위해 말한 것이다. ‘하나를 받았을 때’란 양쪽 끝에 놓인 두 단지를 받게 하려고 팔길이에 서 있는 시주자가 주는 30암마 길이의 대나무를 받을 때, 신체의 어떤 부위나 신체에 부착된 것으로 ‘이것을 받겠다’고 마음을 내어 침대 등의 어느 곳이든 만지면서 받았을 때를 말한다. ‘그 모든 것(taṃ sabbaṃ)’이란 그 두 단지에 담긴 모든 것을 의미한다. ‘받은 것과 같다(gahitamevāti)’는 것은 시주자의 팔길이 안으로 들어왔고 그것이 받는 이의 신체에 부착된 것이 되었으므로 ‘멀다’는 의심을 해서는 안 된다는 것을 ‘에와(eva)’라는 한정사로 나타낸다. 간티파다에서는 ‘비록 두 단지가 바닥에 놓여 있더라도, 거기에 묶인 대나무를 받는 것만으로도 받은 것이 된다’고 하였다.

๑๔๒๐-๒๔. ‘‘กฏสารเก’’ติ อิมินา โทณิผลกาทโย อุปลกฺขิตา. ‘‘นิสีทตี’’ติ อิทํ ‘‘ติฏฺฐตี’’ติอาทีนํ อุปลกฺขณํ. มญฺจาทีนิ ผุสิตฺวาติ เอตฺถ ‘‘องฺคุลิยาปี’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘ปฏิคฺคหณสญฺญาย มญฺจาทีนิ องฺคุลิยาปิ ผุสิตฺวา ฐิเตน วา นิสินฺเนน วา นิปนฺเนน วา’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕). ปตฺเตสูติ ตถา ฐปิเตสุ สพฺเพสุ ปตฺเตสุเยว. ยญฺจ ทียตีติ เอตฺถ ‘‘ตถา ฐิเตนา’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ.

1420-24. ‘자리(kaṭasārake)’라는 말로 함(doṇi)이나 판자(phalaka) 등도 포함된다. ‘앉아 있을 때(nisīdatī)’라는 말은 ‘서 있을 때’ 등을 포함하는 표현이다. ‘침대 등을 만지고(mañcādīni phusitvā)’에서 ‘손가락으로라도(aṅguliyāpi)’라는 말이 생략된 것이다. ‘수용한다는 인식을 가지고 침대 등을 손가락으로라도 만지며 서 있거나 앉아 있거나 누워 있는 자가’(파잇티야 주석서 265)라고 설해진 것과 같다. ‘발우들에(pattesū)’란 그렇게 놓인 모든 발우에 대해서이다. ‘주어지는 것(yañca dīyati)’이란 여기서 ‘그렇게 서 있는 자에 의해’라는 의미가 문맥상 포함된다.

มญฺจาทีสุ องฺคุลิอาทินา เยน เกนจิ ผุฏฺฐมตฺเตปิ ปฏิคฺคหณสฺส รุหณภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตทาโรหเณนาปิ สิชฺฌตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปฏิคฺคเหสฺสามี’’ติอาทิ. สเจ ปน [Pg.494] ปฏิคฺคเหสฺสามิจฺเจว มญฺจาทีนิ อารุหิตฺวา นิสีทติ, ทายโกปิ หตฺถปาเส ฐตฺวาน เทติ เจ, ตํ สพฺพํ คหิตํ โหตีติ โยชนา.

침대 등을 손가락 등으로 만지기만 해도 수용이 성립함을 보여주었으며, 이제는 그 위에 올라가는 것으로도 수용이 이루어짐을 보여주기 위해 ‘받으리라고(paṭiggahessāmī)’ 등을 설하였다. 만약 ‘받으리라’는 생각으로 침대 등에 올라앉아 있고, 시주자 또한 팔길이에 서서 준다면 그 모든 것은 받은 것이 된다는 결합이다.

กุจฺฉิยา กุจฺฉึ อาหจฺจ เย ปตฺตา ภูมิยํ ฐิตา, เตสุ ยํ ยํ ปตฺตํ องฺคุลิยาปิ วา สูจิยาปิ วา ผุสิตฺวา นิสินฺโน, ตตฺถ ตตฺเถว ทียมานมฺปิ ปฏิคฺคณฺหาติ, วฏฺฏตีติ โยชนา.

서로 밀착되어(kucchiyā kucchiṃ āhacca) 바닥에 놓여 있는 발우들 중에서, 어떤 발우든 손가락이나 심지어 바늘로라도 만지며 앉아 있을 때, 그곳에 주어지는 것을 받는다면 그것은 허용된다는 결합이다.

๑๔๒๕. กฏสาราทโย สเจ มหนฺตา, ปฏิคฺคหณํ น รุเหยฺยาติ วิกปฺโป สิยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถมาห ‘‘กฏสารเก’’ติอาทิ. ‘‘มหนฺตสฺมิ’’นฺติ อิมินา กฏสารกสฺส ปุน วจเน เหตุมาห. หตฺถตฺถรํ นาม หตฺถิปิฏฺเฐ อตฺถริตพฺพํ อตฺถรณํ. อาทิ-สทฺเทน อสฺสตฺถรรถตฺถราทึ สงฺคณฺหาติ. ฐิตปตฺเตสุ ทิยฺยมานํ คณฺหโต ปฏิคฺคหณรุหณเหตุํ ทสฺเสติ ‘‘หตฺถปาสสฺมึ วิชฺชมาเน ตู’’ติ. ตุ-สทฺโท วุตฺตวิเสสเมว โชเตติ.

1425. 만약 거적(kaṭasāraka) 등이 크다면, 받는 행위(paṭiggahaṇa)가 성립하지 않을 수도 있다는 의구심이 있을 수 있기에, 이를 방지하기 위해 ‘거적 등’이라고 말하였다. ‘큰 것에서’라는 이 말은 거적에 대해 다시 언급한 이유를 나타낸다. ‘코끼리 깔개(hatthatthara)’란 코끼리 등에 깔아야 할 깔개를 말한다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 말 깔개(assatthara), 전차 깔개(rathatthara) 등을 포함한다. 서 있는 잎들에 바쳐지는 것을 받는 자에게 수용이 성립하는 이유를 ‘한 팔 간격(hatthapāsa) 안에 존재할 때에만’이라고 보여준다. ‘투(tu)’라는 단어는 앞에서 언급된 차이점을 강조한다.

๑๔๒๖. ตตฺถชาตกปณฺเณสูติ รุกฺเขเยว ฐิเตสุ ปณฺเณสุ. คเหตุนฺติ ปฏิคฺคเหตุํ. ‘‘น ปเนตานี’’ติอาทิ เยน เหตุนา น วฏฺฏติ, ตสฺส ทสฺสนํ. หิ-สทฺโท ปสิทฺธึ สูเจติ.

1426. ‘거기서 자란 잎들(tatthajātakapaṇṇa)에’란 나무에 그대로 붙어 있는 잎들을 말한다. ‘받기 위해(gahetuṃ)’란 수용하기(paṭiggahetuṃ) 위해서이다. ‘그러나 이것들은 아니니(na panetāni)’ 등은 허용되지 않는 이유를 보여주는 것이다. ‘히(hi)’라는 단어는 널리 알려진 사실임을 나타낸다.

๑๔๒๗. ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน อุกฺขิปิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อสํหาริยํ. ตาทิเสติ ตถารูเป, อสํหาริเยติ วุตฺตํ โหติ. ขาณุพทฺเธติ ภูมิยํ นิขาตขาณุเก พทฺเธ.

1427. 중간 정도 힘의 남자가 들어 올릴 수 없는 것은 옮길 수 없는 것(asaṃhāriya)이다. ‘그러한 것에(tādiseti)’란 그런 모습의, 즉 옮길 수 없는 것을 말한다. ‘말뚝에 묶인(khāṇubaddhe)’이란 땅에 박힌 말뚝에 고정된 것을 말한다.

๑๔๒๘. ตินฺติณิกาติ จิญฺจา. อาทิ-สทฺเทน ตถา ขุทฺทกานํ กทมฺพปุปฺผปณฺณาทีนํ คหณํ. ‘‘ตินฺติณิกาทิปณฺเณสู’’ติ วจนโต สาขาสุ ปฏิคฺคหณํ รุหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ภูมิยํ ปตฺถเฏสูติ โยเชตพฺพํ. ยถาห ‘‘ภูมิยํ อตฺถเตสุ สุขุเมสุ ตินฺติณิกาทิปณฺเณสุปิ ปฏิคฺคหณํ น รุหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕).

1428. ‘띤띠니까(tintiṇika)’는 산사(ciñcā, 타마린드)이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 그와 같이 작은 까담바(kadamba) 꽃이나 잎 등을 포함한다. ‘띤띠니까 등의 잎들에’라는 말에 따라, 나뭇가지에 있는 것에서의 수용은 성립한다고 보아야 한다. ‘땅에 흩뿌려진 것들’과 연결해야 한다. “땅에 깔린 미세한 띤띠니까 등의 잎들 위에서는 수용이 성립하지 않는다”라고 (파찌띠야 주석서에) 말씀하신 바와 같다.

๑๔๒๙. ปริเวสโกติ [Pg.495] ทายโก.

1429. ‘나누어 주는 사람(parivesaka)’은 공양을 올리는 자(dāyaka)를 뜻한다.

๑๔๓๐. อเสสโต ปุญฺฉิตฺวาติ โยชนา.

1430. ‘남김없이 닦아내고’라고 연결된다.

๑๔๓๑. ปฏิคฺคเหตฺวาวาติ ปตฺตํ ปฏิคฺคเหตฺวาว. ภิกฺขา คเหตพฺพาติ สมฺพนฺโธ.

1431. ‘받아들인 후에야(paṭiggahetvāvā)’란 발우를 수용한 후에야라는 뜻이다. ‘탁발 음식을 받아야 한다’라고 연결된다.

๑๔๓๒. อปฏิคฺคหิเตติ เอตฺถ ‘‘ปตฺเต’’ติ เสโส. ตํ ปจฺฉา ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชโต อนาปตฺตีติ โยชนา.

1432. ‘받아들이지 않은 상태에서’ 여기에는 ‘발우에’라는 말이 생략되었다. 그것을 나중에 수용하여 사용하는(paribhuñjato) 자에게는 죄가 되지 않는다(anāpatti)고 연결된다.

๑๔๓๓. อนาทิยิตฺวาติ อคฺคเหตฺวา, ตสฺมึ วจเน อาทรํ อกตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

1433. ‘관심을 두지 않고(anādiyitvā)’란 받아들이지 않고, 즉 그 말에 주의를 기울이지 않고라는 뜻이다.

๑๔๓๕. อญฺญสฺส อนุปสมฺปนฺนสฺส.

1435. ‘다른 구족계 받지 않은 자(비구 아닌 자)에게’.

๑๔๓๖. ปุพฺพาโภคสฺส อนุรูปวเสน ‘‘สามเณรสฺส ตํ ทตฺวา…เป… ปน วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ตํ ‘‘อญฺญสฺส ทสฺสามี’’ติ จิตฺตุปฺปาทมตฺเตน ปรสนฺตกํ นาม น โหติ, ตสฺมา ตสฺส อทตฺวาปิ ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ.

1436. 이전의 의도에 따라 “사미에게 그것을 주고… (중략) … 허용된다”라고 하였다. 그러나 “다른 이에게 주겠다”라는 마음을 일으킨 것만으로는 타인의 소유가 되지 않기 때문에, 그에게 주지 않고도 (직접) 수용하여 사용하는 것이 허용된다.

๑๔๓๗-๙. ภิกฺขุโนติ อญฺญสฺส ภิกฺขุสฺส. ภตฺตสฺสาติ กญฺชิกาทิทฺรวมิสฺสภตฺตมาห. อุปฺลวตีติ อุปริ ปฺลวติ. กญฺชิกนฺติ อารนาลํ, อิมสฺส อุปลกฺขณตฺตา ขีรตกฺกาทิทฺรวํ สงฺคหิตํ. ปวาเหตฺวาติ มตฺถกโต ปลาเปตฺวา. อนฺโต ปวิฏฺฐํ สเจ ตนฺติ ตํ รชํ ยทิ ภตฺตสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ โหติ. ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อนุปสมฺปนฺเน อสติ หตฺถโต อโมเจนฺเตเนว ยตฺถ อนุปสมฺปนฺโน อตฺถิ, ตํ ตตฺถ เนตฺวา ปฏิคฺคเหตพฺพํ.

1437-9. ‘비구에게’란 다른 비구에게를 말한다. ‘음식의’란 죽(kañjika) 등 액체가 섞인 음식을 말한다. ‘떠오른다(uplavatī)’는 위로 떠다닌다는 뜻이다. ‘죽(kañjikā)’이란 쌀 씻은 물(āranāla)을 말하며, 이것은 우유나 버터밀크 등의 액체를 포함하는 유표어(upalakkhaṇa)이다. ‘흘려보내고(pavāhetvā)’란 위에서부터 떠내어 보내는 것이다. ‘만약 그것이 안으로 들어갔다면’이란 만약 그 먼지가 음식 안으로 들어갔을 경우이다. ‘수용되어야 한다’는 구족계 받지 않은 자가 없을 때, 손에서 떼지 않은 채로 구족계 받지 않은 자가 있는 곳으로 가져가서 수용해야 한다는 뜻이다.

๑๔๔๐. อปนียาวาติ เอตฺถ ‘‘ถูล’’นฺติ อิทํ ‘‘สุขุมํ เจ’’ติ วกฺขมานวิปริยายโต ลพฺภติ. สภตฺตํ อปนียาติ [Pg.496] สมฺพนฺโธ. ยถาห ‘‘อุปริภตฺเตน สทฺธึ อปเนตพฺพํ, ปฏิคฺคเหตฺวา วา ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕).

1440. ‘제거하고서야(apanīyāvā)’ 여기에서 ‘거친 것’이라는 말은 ‘만약 미세하다면’이라는 뒤에 나올 말의 반대 의미로 얻어진다. ‘음식과 함께 제거하고’라고 연결된다. “위의 음식과 함께 제거해야 하거나, 혹은 (다시) 수용하여 먹어야 한다”라고 (파찌띠야 주석서에) 말씀하신 바와 같다.

๑๔๔๑. เถโวติ พินฺทุ. เถโว…เป… วฏฺฏตีติ เอตฺถ ยถา ปฐมตรํ ปติตเถเว โทโส นตฺถิ, ตถา อากิริตฺวา อปเนนฺตานํ ปจฺฉา ปติตเถเวปิ อภิหฏตฺตา เนวตฺถิ โทโส.

1441. ‘테워(thevo)’는 방울(bindu)이다. ‘방울이… (중략) … 허용된다’는 여기에서 처음에 떨어진 방울에 허물이 없는 것처럼, 부어서 제거하는 사람들에게 나중에 떨어진 방울도 이미 가져온 것이기에 역시 허물이 없음을 의미한다.

๑๔๔๒-๔. จรุเกนาติ ขุทฺทกอุกฺขลิยา. ตโต จรุกโต. มสีติ ชลฺลิกาอาทิกา ภสฺมา. ภาชเนติ ภาชนปตฺตาทิภาชเน. ตสฺส จาติ ตสฺส มสิอาทิโน จ.

1442-4. ‘짜루까(caruka)로’란 작은 단지로라는 뜻이다. ‘그 짜루까로부터’이다. ‘검댕(masi)’이란 그을음(jallikā) 등의 재를 말한다. ‘그릇에’란 그릇이나 발우 등의 용기에라는 뜻이다. ‘그리고 그것의’란 그 검댕 등의 것을 말한다.

อนนฺตรสฺส ภิกฺขุสฺส ทียมานํ ยํ ปตฺตโต อุปฺปติตฺวา อิตรสฺส ภิกฺขุโน ปตฺเต สเจ ปตติ, ตํ ปฏิคฺคหิตเมว โหติ, ตสฺมา วฏฺฏเตวาติ โยชนา. ‘‘ทียมาน’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ภตฺตาทิกํ ยํ กิญฺจี’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ. วฏฺฏเตวา ยนฺติ เอตฺถ ‘‘วฏฺฏเตว อย’’นฺติ ปทจฺเฉโท น กาตพฺโพ ‘‘อย’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธนียสฺส อภาวโต. ตสฺมา ว-กาโร คาถาฉนฺทวเสน ทีฆํ กตฺวา วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

옆의 비구에게 주어지는 것이 발우에서 튀어 올라 다른 비구의 발우에 떨어진다면, 그것은 이미 수용된 것이므로 당연히 허용된다고 연결된다. ‘주어지는 것’이란 여기에서 ‘음식 등 무엇이든’이라는 의미로 문맥상 파악된다. ‘왓따떼와 양(vaṭṭatevā yaṃ)’에서 ‘왓따떼와 아양(vaṭṭateve ayaṃ)’으로 단어 분할을 해서는 안 되는데, ‘아양(ayaṃ)’과 연결될 대상이 없기 때문이다. 따라서 ‘바(va)’ 자를 가송(gāthā)의 운율에 따라 길게 발음한 것으로 알아야 한다.

๑๔๔๕-๖. ปายาสสฺสาติ เอตฺถ ปูรณโยเค สามิวจนํ, ปายาเสนาติ วุตฺตํ โหติ. อุณฺหโตติ อุณฺหตฺตา. น สกฺกตีติ น สกฺโกติ. มุขวฏฺฏิยํ วฏฺฏตีติ มุขวฏฺฏึ อุกฺขิปิตฺวา หตฺเถ ผุสาปิเต คณฺหิตุํ วฏฺฏติ. ตถา มุขวฏฺฏิยา คเหตุํ น สกฺกา เจ, อาธารเกนปิ คเหตพฺโพติ โยชนา.

1445-6. ‘빠야사(pāyāsa, 우유 죽)의’ 여기서 속격(sāmivacana)은 보충하는 용법으로 쓰였으니, ‘빠야사로’라는 뜻이다. ‘뜨겁기 때문에’이다. ‘할 수 없다’는 능력이 없다는 뜻이다. ‘발우 테두리에서 허용된다’는 발우 테두리를 들어 올려 손에 닿게 하여 받는 것이 허용된다는 뜻이다. 그와 같이 발우 테두리로 잡을 수 없다면 받침대(ādhāraka)를 이용해서라도 잡아야 한다고 연결된다.

๑๔๔๗-๘. อาหริยมานํ วา เนว ชานาติ, ทียมานํ วา น ชานาตีติ โยชนา. คาถาพนฺธวเสน ‘‘ชานตี’’ติ รสฺโส กโต. อาโภคนฺติ ‘‘คณฺหามี’’ติ อาโภคํ. ยถาห [Pg.497] มหาปจฺจริยํ ‘‘อาโภคมตฺตเมว หิ เอตฺถ ปมาณ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕). ‘‘กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕) วุตฺตตฺตา ปตฺตํ คเหตฺวา นิสินฺนตฺตา ‘‘กายปฏิพทฺเธน คณฺหิสฺสามี’’ติ อาโภคํ กตฺวาติปิ ยุชฺชเตว.

1447-8. ‘가져오는 것을 알지 못하거나, 혹은 주어지는 것을 알지 못한다’라고 연결된다. 가송의 구성상 ‘안다(jānāti)’에서 음절이 짧아졌다. ‘의식(ābhoga)’이란 “내가 받는다”라는 의식을 말한다. 마하빳짜리(Mahāpaccari)에서 “여기서는 오직 의식(ābhoga)만이 기준(pamāṇa)이다”라고 말씀하신 바와 같다. “몸으로나 몸에 부속된 것으로 수용한다”라고 말씀하셨으므로, 발우를 잡고 앉아 있는 상태에서 “몸에 부속된 것으로 받겠다”라고 의식을 하는 것으로도 충분히 타당하다.

๑๔๔๙. ‘‘หตฺเถน มุญฺจิตฺวา’’ติ อิทํ ‘‘อาธารกมฺปิ วา’’ติ อิมินาปิ โยเชตพฺพํ. ‘‘ปาเทน เปลฺเลตฺวา’’ติ อิมินา ปน ‘‘อาธารก’’นฺติ อิทเมว โยเชตพฺพํ. ยถาห ‘‘หตฺเถน อาธารกํ มุญฺจิตฺวา ปาเทน เปลฺเลตฺวา นิทฺทายตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕). เปลฺเลตฺวาติ ปีเฬตฺวา, อกฺกมิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

1449. ‘손으로 놓고서’라는 이 말은 ‘받침대라도’라는 말과도 연결되어야 한다. ‘발로 밀어서’라는 말은 ‘받침대’라는 말과만 연결되어야 한다. “손으로 받침대를 놓고 발로 밀면서 잠이 든다”라고 (파찌띠야 주석서에) 말씀하신 바와 같다. ‘뻴레뜨와(pelletvā)’는 ‘삘레뜨와(pīḷetvā)’이며, 밟아서(akkamitvā)라는 뜻이다.

๑๔๕๐. กมิ-ธาตุสฺส มชฺเฌ ‘‘อกฺก’’อิติ ปทจฺเฉโท ยติหีนโทโสติ.

1450. 까미(kami) 어근의 중간에서 ‘악까(akka)’라고 단어를 끊는 것은 야띠히나(yatihīna, 운율상 끊어읽기)의 오류이다.

‘‘สิโลเก นิยตฏฺฐานํ, ปทจฺเฉทํ ยตึ วิทู;

ตทเปตํ ยติพฺภฏฺฐํ, สวนุพฺเพชนํ ยถา’’ติ. –

“슬로까(siloka, 시)에서 정해진 위치의 단어 분할을 야띠(yati)라고 한다. 그것을 벗어난 것이 야띠밧다(yatibbaṭṭha)이며, 이는 듣기에 불쾌한 것과 같다.”

ทณฺฑินา วุตฺตลกฺขณโต สิทฺธตาย โทโส ยถา น โหติ, ตถา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ. เกจิ ปเนตฺถ อิ-การาคมสฺส ปจฺจยภาวตฺตา ตํสหิโต ม-กาโร ตคฺคหเณน สงฺคยฺหตีติ อุภยปกฺขภาคีติ ธาตุปจฺจยานํ มชฺเฌ ยติยา อิจฺฉิตตฺตา น โทโสติ ปริหรนฺติ. ชาครสฺสาปีติ อนิทฺทายนฺตสฺสาปิ. อนาทโรติ อนาทรภาโว.

단딘(Daṇḍin)이 언급한 특징에 따라 (야띠의) 오류가 성립하지 않는지 잘 살펴서 받아들여야 한다. 여기서 어떤 이들은 ‘이(i)’ 모음의 삽입이 접미사의 성격을 띠므로, 그것을 포함한 ‘마(ma)’ 자는 그 일부로 간주되어 양쪽(어근과 접미사)에 걸치게 된다고 한다. 따라서 어근과 접미사 사이에서 야띠를 두는 것은 허용되므로 오류가 아니라고 해결한다. ‘깨어 있는 자에게도’란 잠들지 않은 자에게도라는 뜻이다. ‘무관심(anādara)’은 존중하지 않는 태도이다.

๑๔๕๑. ตสฺมาติ ตถา คหณสฺส อนาทรภาวโต. ตนฺติ ตํ อาธารกํ ปาเทน อกฺกมิตฺวา ปฏิคฺคหณญฺจ. ทียมานนฺติ ทายเกน ปฏิคฺคหาปิยมานํ. ปตตีติ ปฏิคฺคาหกสฺส หตฺถํ อผุสิตฺวา รโชรหิตาย สุทฺธภูมิยา วา ปทุมินิปณฺณาทีสุ วา ปตติ. ยถาห ‘‘ยํ ทิยฺยมานํ ทายกสฺส หตฺถโต [Pg.498] ปริคฬิตฺวา สุทฺธาย ภูมิยา วา ปทุมินิปณฺณวตฺถกฏสารกาทีสุ วา ปตติ, ตํ สามํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕). สรชาย ภูมิยา ปติเต รชํ ปุญฺฉิตฺวา วา โธวิตฺวา วา ปฏิคฺคหาเปตฺวา วา ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อิทํ อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สรชาย ภูมิยํ ปตตี’’ติอาทินา ทสฺสิตํ. คเหตุนฺติ เอตฺถ ‘‘ภุญฺชิตุ’’นฺติ จ วฏฺฏตีติ เอตฺถ ‘‘ปริจฺจตฺตํ ทายเกหี’’ติ จ เสโส. ยถาห ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ยํ ทิยฺยมานํ ปตติ, ตํ สามํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิตุํ. ปริจฺจตฺตํ ตํ ภิกฺขเว ทายเกหี’’ติ (จูฬว. ๒๗๓). ‘‘ยํ ทิยฺยมานํ ปตตี’’ติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา จตูสุปิ กาลิเกสุ อยํ นโย เวทิตพฺโพ.

1451. 그러므로 그렇게 잡는 것은 존중하지 않는 태도가 아니기 때문이다. ‘딴띠(Tanti)’는 그 받침대를 발로 밟고 받는 것이다. ‘디야마난(Dīyamānaṃ)’은 공양 올리는 자가 받게 하는 중인 것이다. ‘빠따띠(Patatī)’는 받는 자의 손에 닿지 않고 먼지 없는 깨끗한 땅이나 연꽃잎 등에 떨어지는 것이다. [율장 주석서]에 이르기를, “공양 올리는 자의 손에서 미끄러져 깨끗한 땅이나 연꽃잎, 옷, 가마니, 돗자리 등에 떨어진 것은 스스로 집어서 수용해도 된다”라고 하였다. 먼지가 있는 땅에 떨어진 것은 먼지를 닦거나 씻은 후 다시 받게 하여 수용해야 한다는 것이 주석서에서 “먼지 있는 땅에 떨어진다”는 등의 구절로 보여준 것이다. ‘가헤뚱(gahetuṃ, 잡기 위해)’ 여기에는 ‘부지뚱(bhuñjituṃ, 먹기 위해)’이 생략되었고, ‘왓따띠(vaṭṭati, 허용된다)’ 여기에는 ‘공양 올리는 자들에 의해 포기된(pariccattaṃ dāyakehi)’이 생략된 것이다. [출라왁가]에 이르기를, “비구들이여, 공양 올리는 중에 떨어진 것은 스스로 집어서 수용하기를 허용한다. 비구들이여, 그것은 공양 올리는 자들이 포기한 것이기 때문이다”라고 하였다. “공양 올리는 중에 떨어진 것”이라고 차별 없이 말했으므로 네 가지 깔리까(kālika, 때에 맞는 음식 등) 모두에 이 방법이 적용되는 것으로 알아야 한다.

๑๔๕๒. อพฺโพหาริกนยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ภุญฺชนฺตาน’’นฺติ.

1452. 관념적으로 존재하지 않는 방식(abbohārikanaya)을 보여주기 위해 “먹는 자들의”라고 말하였다.

๑๔๕๓-๔. ตํ มลํ. เตสูติ อุจฺฉุอาทีสุ วตฺถูสุ. ตนฺติ มลมิสฺสกํ อุจฺฉุอาทิกํ วตฺถุ. น ปญฺญายตีติ น ปน ปญฺญายติ. ตสฺมินฺติ อุจฺฉุอาทิวตฺถุสฺมึ.

1453-4. ‘딴(Taṃ)’은 그 때(오염물)이다. ‘떼수(Tesū)’는 사탕수수 등의 물건들에 대하여이다. ‘딴(Taṃ)’은 때가 섞인 사탕수수 등의 물건이다. ‘나 빤냐야띠(Na paññāyati)’는 더 이상 나타나지 않는다는 것이다. ‘따스밍(Tasmiṃ)’은 그 사탕수수 등의 물건에 대하여이다.

๑๔๕๕. นิสโททุกฺขลาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน นิสทโปตมุสลาทีนํ คหณํ.

1455. ‘니사도둑칼라디낭(Nisadodukkhalādīnaṃ)’에서 ‘아디(ādi, 등)’라는 말은 맷돌 공이와 절구 공이 등을 포함하는 것이다.

๑๔๕๖. วาสิยา อุปลกฺขณตฺตา ตชฺชาติกํ ยํ กิญฺจิ สตฺถมฺปิ คเหตพฺพํ. ขีเรติ อนุปสมฺปนฺเนน ตาปิตขีเร, อิทํ อุปริ อามกสฺส วิสุํ คหเณน วิญฺญายติ. นีลิกาติ นีลวณฺณํ. สตฺถเก วิย นิจฺฉโยติ สตฺเถน อุฏฺฐิตมเล อุจฺฉุขณฺเฑ วิย ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

1456. 자귀(vāsī)는 예시일 뿐이므로 그와 유사한 어떤 칼 종류라도 취해질 수 있다. ‘키레(Khīre)’는 구족계를 받지 않은 자가 데운 우유를 의미하며, 이는 뒤에 나오는 생것(āmaka)을 별도로 취급하는 것을 통해 알 수 있다. ‘닐리까(Nīlikā)’는 푸른색이다. ‘삿타께 위야 닛차요(Satthake viya nicchayo)’는 칼로 인해 생긴 때가 묻은 사탕수수 조각처럼, 다시 받아서 수용해야 한다는 결정으로 알아야 한다.

๑๔๕๗. ตนฺติ ตํ อคฺคิสนฺตตฺตวาสิอาทึ, ตาปวตฺถุโต วาสิ คเหตพฺพา.

1457. ‘딴(Taṃ)’은 그 불에 달구어진 자귀 등을 말하며, 열기가 있는 물건에서 자귀를 취해야 한다.

๑๔๕๙. ตนฺติ [Pg.499] ตํ หตฺถาทิกายาวยวํ วา จีวรํ วา โธวิตฺวา ปติตกิลิฏฺฐชลมิสฺสโมทนํ. รุกฺขมูลาทีสุ นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺตสฺส ปตฺตาทีสุ รุกฺขปณฺณาทึ โธวิตฺวา ปติตกิลิฏฺโฐทเกปิ เอเสว วินิจฺฉโยติ ทสฺเสตุมาห ‘‘เอเสวา’’ติอาทิ.

1459. ‘딴(Taṃ)’은 손 등의 신체 부위나 가사를 씻어 떨어진 더러운 물이 섞인 밥이다. 나무 아래 등에 앉아 식사하는 자의 발때(patta) 등에 나뭇잎 등을 씻어 떨어진 더러운 물의 경우에도 이와 같은 결정이 적용됨을 보여주기 위해 “이와 같다(esevā)” 등을 말하였다.

๑๔๖๐. ชลํ สเจ สุทฺธํ ปตติ, วฏฺฏตีติ โยชนา, ‘‘รุกฺขโต’’ติ ลพฺภติ. อพฺโภกาเส จ สเจ สุทฺธํ โตยํ ปตติ, วฏฺฏตีติ เอตฺถ ‘‘อากาสโต’’ติ ลพฺภติ. อุภยตฺถาปิ รุกฺขปณฺเณสุ, อากาเส จ รชสฺส ปฐมเมว วสฺโสทเกน โธวิตตฺตา อาห ‘‘สุทฺธ’’นฺติ.

1460. 만약 깨끗한 물이 떨어지면 허용된다는 연결이며, “나무에서”라는 의미가 도출된다. 노지에서 만약 깨끗한 물이 떨어지면 허용된다는 여기서는 “하늘에서”라는 의미가 도출된다. 두 경우 모두 나뭇잎과 하늘의 먼지가 먼저 빗물에 씻겨 내려갔기 때문에 “깨끗한(suddhaṃ)”이라고 하였다.

๑๔๖๑. อจฺฉุปนฺเตนาติ อผุสนฺเตน. ตสฺส สามเณรสฺส.

1461. ‘앗추빤떼나(Acchupantena)’는 만지지 않는 것이다. ‘땃사(Tassa)’는 그 사미의 것이다.

๑๔๖๒. ปตฺตนฺติ อนุปสมฺปนฺนสฺส ปตฺตํ. ฉุปิตฺวาติ อนุปสมฺปนฺนปตฺตคโตทนํ ผุสิตฺวา. ตํ อตฺตโน ปตฺเต ภตฺตํ. ยถาห ‘‘อปฺปฏิคฺคหิเต โอทนํ ฉุปิตฺวา ปุน อตฺตโน ปตฺเต โอทนํ คณฺหนฺตสฺส อุคฺคหิตโก โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕).

1462. ‘빳땅(Pattaṃ)’은 구족계를 받지 않은 자의 발때이다. ‘추삣뜨와(Chupitvā)’는 구족계를 받지 않은 자의 발때에 담긴 밥을 만지는 것이다. ‘딴(Taṃ)’은 자신의 발때에 담긴 밥이다. [빠찌띠야 주석서]에 이르기를, “받지 않은 밥을 만지고 나서 다시 자신의 발때에 밥을 담는 자에게는 미리 잡은 것(uggahitaka)이 된다”라고 하였다.

๑๔๖๔. ปจฺฉาติ ตสฺมึ คหิเตปิ อคหิเตปิ ปจฺฉา. ตํ ปฏิคฺคหิตโภชนํ.

1464. ‘빳차(Pacchā)’는 그것을 받았든 받지 않았든 그 이후를 말한다. ‘딴(Taṃ)’은 이미 받은 음식이다.

๑๔๖๗. ตสฺส อตฺตโน ปตฺตคตสฺส ภตฺตสฺส.

1467. ‘땃사(Tassa)’는 자신의 발때에 담긴 밥의 것이다.

๑๔๖๘. ปเรนาติ อปฺปฏิคฺคหิตปตฺเตน.

1468. ‘빠레나(Parena)’는 받지 않은 발때를 가진 자에 의해서이다.

๑๔๖๙-๗๐. ‘‘ยาคุอาทีนํ ปจเน ภิกฺขูนํ ภาชเน’’ติ สมฺพนฺโธ. ปจนฺติ เอตฺถาติ ปจนํ, ภาชนํ. ภาชนูปริ หตฺเถสุ สามเณรสฺสาติ ภาชนสฺส อุปริ กเตสุ สามเณรสฺส หตฺเถสุ. ปติตํ หตฺถโต ตสฺมินฺติ ตสฺส สามเณรสฺส [Pg.500] หตฺถโต ปริคฬิตฺวา ตสฺมึ ภาชเน ปติตํ.

1469-70. “죽 등을 끓일 때 비구들의 그릇에”라는 연결이다. 여기서 끓이기 때문에 ‘빠짜낭(pacanaṃ)’은 그릇이다. “그릇 위 사미의 손들에”는 그릇 위에 놓인 사미의 손들에라는 뜻이다. “그의 손에서 떨어진 것”은 그 사미의 손에서 미끄러져 그 그릇에 떨어진 것이다.

๑๔๗๑. ‘‘น กโรติ อกปฺปิย’’นฺติ เอตฺถ การณมาห ‘‘ปริจฺจตฺตญฺหิ ต’’นฺติ. ตญฺหิ ยสฺมา ปริจฺจตฺตํ, ตสฺมา อกปฺปิยํ น กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อกตฺวาติ ยถาวุตฺตปกาเรน อกตฺวา. อากิรเตว เจติ สเจ ภาชเน อากิรติ เอว. ตํ ตถา ปกฺขิตฺตํ ภตฺตภาชนํ. นิรามิสํ กตฺวาติ ตตฺถ ปติตํ อามิสํ ยถา น ติฏฺฐติ, เอวํ โธวิตฺวา ภุญฺชิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

1471. “허용되지 않는 것으로 만들지 않는다”라는 여기서 그 이유를 “그것은 포기된 것이기 때문이다”라고 말하였다. 그것은 포기된 것이기 때문에 허용되지 않는 것으로 만들지 않는다고 말한 것이다. “이와 같이 하지 않고”는 위에서 말한 방식대로 하지 않고라는 뜻이다. “뿌려진다면”은 만약 그릇에 뿌려진다면이다. “그렇게 담긴 밥그릇”이다. “음식물이 없게 하여”는 그곳에 떨어진 음식물이 남아 있지 않게 씻어서 먹어야 한다는 연결이다.

๑๔๗๒-๓. กุฏนฺติ ฆฏํ. อาวชฺเชตีติ กุฏํ นาเมตฺวา ยาคุํ อาสิญฺจติ.

1472-3. ‘꾸땅(Kuṭaṃ)’은 항아리이다. ‘아왓제띠(Āvajjeti)’는 항아리를 기울여 죽을 붓는 것이다.

๑๔๗๔. หตฺเถติ ทฺเว หตฺเถ. ตตฺถาติ ตตฺถ ภูมิยํ ฐปิเตสุ ทฺวีสุ หตฺถตเลสุ.

1474. ‘핫테(Hatthe)’는 두 손이다. ‘땃타(Tattha)’는 그곳 땅 위에 놓인 두 손바닥에라는 뜻이다.

๑๔๗๕-๖. เอกสฺส คหณูปคํ เจ ภารนฺติ ถามมชฺฌิเมน เอเกน ปุริเสน อุกฺขิปนปฺปมาณํ ภารํ สเจ ภเวยฺย. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘เอกสฺส คหณูปคํ ภาร’’นฺติ อิทํ ปจฺจามสติ.

1475-6. “만약 한 사람이 들 수 있는 짐이라면”은 보통 힘을 가진 한 사람이 들어 올릴 수 있는 정도의 짐인 경우를 말한다. “이와 같이(Tathā)”라는 이 말로 “한 사람이 들 수 있는 짐”이라는 것을 지칭한다.

๑๔๗๗. ลคฺเคนฺตีติ โอลมฺพนฺติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ มญฺจปีเฐ. วฏฺฏเตวาติ อุคฺคหิตกํ น โหตีติ ทีเปติ.

1477. ‘락겐띠(Laggenti)’는 매달려 있는 것이다. ‘땃타(Tattha)’는 그 침상이나 의자에라는 뜻이다. “허용된다”는 것은 미리 잡은 것(uggahitaka)이 되지 않음을 나타낸다.

๑๔๗๘. สมฺมุชฺชนฺโตติ สมฺมชฺชนฺโต. ฆฏฺเฏตีติ อสญฺจิจฺจ สมฺมชฺชนิยา ผุสติ.

1478. ‘삼뭇잔또(Sammujjanto)’는 쓰는(청소하는) 자이다. ‘갓테띠(Ghaṭṭeti)’는 의도치 않게 빗자루로 건드리는 것이다.

๑๔๗๙. ตํ ญตฺวาติ ปฏิคฺคหิตภาวํ ญตฺวา. ฐเปตุํ วฏฺฏติ อุคฺคหิตกํ น โหตีติ อธิปฺปาโย.

1479. “그것을 알고”는 이미 받은 상태임을 알고라는 뜻이다. 놓아두는 것이 허용되며 미리 잡은 것(uggahitaka)이 되지 않는다는 의미이다.

๑๔๘๐. ตนฺติ ปฏิคฺคหิตสญฺญาย คหิตํ ตํ อปฺปฏิคฺคหิตํ. อญฺญถา ปน น กตฺตพฺพนฺติ อปิหิตํ ปิธาตุญฺจ ปิหิตํ วิวริตุญฺจ น วฏฺฏตีติ อตฺโถ.

1480. ‘딴(Taṃ)’은 받았다는 생각으로 잡았으나 실제로는 받지 않은 그것이다. 그렇지 않다면 해서는 안 되니, 덮이지 않은 것을 덮거나 덮인 것을 여는 것은 허용되지 않는다는 뜻이다.

๑๔๘๑. พหิ [Pg.501] ฐเปติ เจติ ยทิ ปุพฺเพ ฐปิตฏฺฐานโต พหิ ฐเปติ. เตนาติ พหิ ฐเปตฺวา มุตฺตหตฺเถน เตน ภิกฺขุนา. ตนฺติ พหิ ฐปิตํ หตฺถโต มุตฺตํ. ญตฺวาติ อปฺปฏิคฺคหิตภาวํ ญตฺวา. ตํ ตถา ญตฺวา ฐปิตํ.

1481. “밖에 놓는다면”은 만약 이전에 놓인 장소의 밖에 놓는다면이다. ‘떼나(Tenā)’는 밖에 놓고 손을 뗀 그 비구에 의해서이다. ‘딴(Taṃ)’은 밖에 놓여 손에서 떨어진 것이다. “알고”는 받지 않은 상태임을 알고이다. “그것을 그렇게 알고 놓인 것”이다.

๑๔๘๒-๓. อุฏฺเฐติ ยทิ กณฺณิกาติ สเจ กณฺณิกา สญฺชายติ. สิงฺคิเวราทิเกติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปิปฺผลิอาทีนํ คหณํ. มูเลติ ปญฺจมูลาทิเก มูเล. ฆุณจุณฺณนฺติ ฆุณปาณเกหิ อุปฺปาทิตจุณฺณํ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘อุฏฺเฐตี’’ติ กิริยํ ปจฺจามสติ. ตํสมุฏฺฐานโตติ ปฏิคฺคหิตเตลาทีสุ สมุปฺปนฺนตฺตา. ตญฺเญวาติ ปวุจฺจตีติ ปฐมปฏิคฺคหิตํ ตเมว เตลาทิกนฺติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ปฏิคฺคหณ…เป… น วิชฺชตี’’ติ.

1482-3. “만약 싹이 튼다면”은 만약 싹이 생겨나는 경우이다. ‘싱기웨라디께(Siṅgiverādike)’에서 ‘아디(ādi, 등)’라는 말은 후추 등을 포함한다. ‘물레(Mūle)’는 다섯 가지 뿌리(pañcamūla) 등의 뿌리에서이다. ‘구나쭌낭(Ghuṇacuṇṇaṃ)’은 벌레들이 만들어낸 가루이다. “이와 같이(Tathā)”라는 이 말로 “생겨나다(uṭṭheti)”라는 동사를 지칭한다. “그것에서 기인한 것임으로”는 이미 받은 기름 등에서 생겨난 것이기 때문이다. “바로 그것이라고 불린다”는 처음 받은 바로 그 기름 등이라고 불린다는 뜻이다. 그래서 “다시 받는 것... 등...은 존재하지 않는다”라고 말하였다.

๑๔๘๔-๕. โกจิ ปุคฺคโลติ สามเณรคมิกาทีสุปิ โย โกจิ สตฺโต. ตาลปิณฺฑินฺติ ตาลกณฺณิกํ ผลํ. อญฺโญ ภูมฏฺโฐติ ภูมิยํ ฐิโต อญฺโญ โกจิ ปุคฺคโล อิตฺถี วา ปุริโส วา.

1484-5. ‘꼬찌 뿌갈로(Koci puggalo)’는 사미나 행자 등 그 어떤 존재라도 해당한다. ‘딸라삔딩(Tālapiṇḍiṃ)’은 타라 나무의 열매 덩어리이다. “땅에 서 있는 다른 이”는 땅에 서 있는 다른 어떤 사람, 즉 여자나 남자이다.

๑๔๘๖. ฉินฺทิตฺวาติ ฉินฺทํ กตฺวา. วตินฺติ หตฺถปาสปฺปโหนกพหลวตึ. ยถาห ‘‘หตฺถปาเส สตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕). ทณฺฑเก อผุสิตฺวาวาติ ยตฺตเกน คมนเวโค นิพฺพายติ, เอตฺตกํ, ปหรณโต วติทณฺฑเก วา อปฺปหริตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ปหริตฺวา ฐตฺวา คจฺฉติ เจ, น วฏฺฏติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘มยํ ปน ‘ยํ ฐานํ ปหฏํ, ตโต สยํ ปติตมิว โหตี’ติ ตกฺกยาม. ตสฺมิมฺปิ อฏฺฐตฺวา คจฺฉนฺเต ยุชฺชติ สุงฺกฆาตกโต ปวฏฺเฏตฺวา พหิ ปติตภณฺฑํ วิยา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕).

1486. 'Chinditvā'는 끊음(chinda)을 행한 것이다. 'Vati(울타리)'는 한 팔 거리(hatthapāsa)가 미칠 만한 두께의 울타리를 말한다. '한 팔 거리에 있을 때'(pāci. aṭṭha. 265)라고 말한 것과 같다. 'Daṇḍake aphusitvā(막대기에 닿지 않고)'란 가는 속도가 멈추지 않을 정도의 그만큼이며, 울타리 막대기를 치지 않고 지나가는 것을 말한다. 만약 울타리를 치고 멈추었다가 가면 허용되지 않는다. 주석서(pāci. aṭṭha. 265)에서 말하기를 '우리는 [두들겨진 그 자리에서 스스로 떨어진 것과 같이 된다]고 생각한다. 그러므로 그곳에 머물지 않고 가는 것은 세관원으로부터 굴러서 밖으로 떨어진 물건과 같이 가져가는 것이 합당하다'라고 하였다.

๑๔๘๗-๘. ปากาโรติ [Pg.502] เอตฺถ ‘‘วตึ วา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕) อฏฺฐกถายํ อาคตตฺตา อิทํ อธิการโต คเหตพฺพํ. ‘‘น ปุถุโล’’ติ เอตฺถ อธิปฺเปตปฺปมาณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อนฺโต…เป… ปโหติ เจ’’ติ. ‘‘อุทฺธํ หตฺถสตํ คนฺตฺวา’’ติ อิมินา ทายกสฺส ทาตุมิจฺฉาย อากาสํ ตํ อุกฺขิปิตฺวา วิสฺสฏฺฐภาวํ ญาเปติ. สมฺปตฺตนฺติ หตฺถปฺปตฺตํ. คณฺหโตติ ปฏิคฺคหณสญฺญาย คณฺหโต.

1487-8. 'Pākāro(담장)'에 대해서는 주석서(pāci. aṭṭha. 265)에 '혹은 울타리(vatiṃ vā)'라고 나오므로 이를 문맥에 따라 파악해야 한다. '넓지 않다(Na puthulo)'는 것에서 의도된 치수를 보이기 위해 '안쪽으로... (중략) ...미칠 수 있다면'이라고 하였다. '위로 백 팔(hatthasata)을 가서'라는 것은 보시자가 보시하려는 의도로 그것을 허공으로 던져 올려 놓아준 상태를 알린다. 'Sampatta'는 손에 닿은 것이다. 'Gaṇhato'는 받아들임의 인식(paṭiggahaṇasaññā)으로 잡는 자를 말한다.

๑๔๘๙. ‘‘สามเณร’’นฺติ อิทํ อุปลกฺขณนฺติ คิหิโนปิ คหณํ. ตตฺเถวาติ ขนฺเธ เอว. นิสินฺโน สามเณโร.

1489. 'Sāmaṇera(사미)'라는 말은 예시(upalakkhaṇa)이니 재가자를 포함하는 것이다. 'Tattheva'는 어깨 위를 말한다. 사미가 앉아 있는 것이다.

๑๔๙๑-๒. ผลินึ สาขนฺติ ผลวตึ สาขํ. ‘‘ขาทิตุ’’นฺติ อิทํ ‘‘จิตฺเต สมุปฺปนฺเน’’ติ อิมินา โยเชตพฺพํ. สเจ ผลํ ขาทติ, เอวํ ขาทิตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา. มกฺขิกานํ นิวารตฺถนฺติ มกฺขิกานํ นิวาเรตุํ.

1491-2. 'Phaliniṃ sākhaṃ'은 열매가 있는 가지를 말한다. '먹기 위해서(Khādituṃ)'라는 말은 '마음이 일어났을 때'라는 말과 연결되어야 한다. 만약 열매를 먹는다면, 이와 같이 먹는 것은 허용된다는 뜻이다. '파리를 쫓기 위해(Makkhikānaṃ nivāratthaṃ)'란 파리를 막기 위함을 말한다.

๑๔๙๓. ฉายตฺถญฺจ มกฺขิกา นิวาเรตุญฺจ คยฺหมานา ผลสาขา สุขปริโภคตฺถาย กปฺปิยํ การาเปตฺวา ปฏิคฺคหิตา เจ, ขาทิตุมิจฺฉาย สติ ปุน อปฺปฏิคฺคหิตาปิ วฏฺฏตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘กปฺปิยํ ปน กาเรตฺวา’’ติอาทิ.

1493. 그늘을 얻기 위함이나 파리를 쫓기 위해 잡은 열매 달린 가지를 편안한 사용을 위하여 정법(kappiya)을 행하게 한 뒤 받아들였다면, 그 후 먹고 싶은 마음이 생겼을 때 다시 받아들이지 않더라도 허용된다는 것을 보이기 위해 '정법을 행하게 한 뒤(kappiyaṃ pana kāretvā)' 등의 말을 하였다.

๑๔๙๔-๕. ‘‘ตํ โส ปฏิคฺคหาเปตฺวา’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘คเหตฺวา’’ติ อิทํ อปฺปฏิคฺคหาเปตฺวา คหณํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ตํ ปฏิคฺคหิตนฺติ เอตฺถ ‘‘เจ ปุพฺพเมวา’’ติ เสโส.

1494-5. '그가 그것을 받아들이게 하고(Taṃ so paṭiggahāpetvā)'라고 말해질 것이므로, '잡고서(gahetvā)'라는 말은 받아들이게 하지 않고 잡은 것을 염두에 두고 한 말로 이해해야 한다. '그것을 받아들였다면(Taṃ paṭiggahitaṃ)'에서 '만약 이미 이전에(ce pubbameva)'라는 말이 생략된 것이다.

๑๔๙๖-๙. ภิกฺขุสฺส ปาเถยฺยตณฺฑุเลติ สมฺพนฺโธ. โสติ สามเณโร. อิตเรหีติ ภิกฺขุนา คหิเตหิ อตฺตโน ตณฺฑุเลหิ.

1496-9. '비구의 여비로 쓸 쌀(Bhikkhussa pātheyyataṇḍula)'로 연결된다. 'So'는 사미이다. '다른 것들로(Itarehi)'란 비구가 가져간 사미 자신의 쌀들을 말한다.

ทฺวีสุ ปตฺเตสูติ อุปลกฺขณํ. พหูสุปิ เอเสว นโย. อตฺตนา ลทฺธํ ภิกฺขูนํ ทตฺวา เตหิ ลทฺธํ อตฺตนา คเหตฺวา อญฺเญสํ [Pg.503] ทานวเสน พหุนฺนมฺปิ ทาตุํ วฏฺฏตีติ อฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตํ ตเมว ทสฺเสตุมาห ‘‘ยาคุํ ภิกฺขุสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘อาวุโส ตุยฺหํ ยาคุํ มยฺหํ เทหี’ติ เอวํ เถเรหิ ปฏิปาฏิยา ยาจิตฺวาปิ ปิวิตุํ วฏฺฏติ, สพฺเพหิ สามเณรสฺส สนฺตกเมว ภุตฺตํ โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สามเณรสฺส ปีตตฺตาติ เอตฺถ ‘‘ยาคุยา’’ติอิทํ อธิการโต ลพฺภติ.

'두 발우에(Dvīsu pattesū)'라는 말은 예시이다. 많은 경우에도 이와 같은 방식이다. 스스로 얻은 것을 비구들에게 주고, 그들이 얻은 것을 스스로 받아서 다른 사람들에게 보시하는 방식으로 많은 이들에게 주는 것이 허용된다고 주석서(pāci. aṭṭha. 265)에 설해졌으며, 바로 그것을 보이기 위해 '비구의 죽(yāguṃ bhikkhussā)' 등의 말을 하였다. '도반이여, 그대의 죽을 나에게 주시오'라고 장로들이 차례대로 요청하여 마시는 것도 허용되니, 모두가 사미의 소유물만을 먹은 것이 되기 때문이다라고 주석서(pāci. aṭṭha. 265)에 설해졌다. '사미가 마셨기 때문에(Sāmaṇerassa pītattā)'에서 '죽(yāguyā)'이라는 말은 문맥에 따라 얻어진다.

๑๕๐๐. อิมสฺสาติ ปาเถยฺยตณฺฑุลหารกสฺส. ‘‘น วิเสสตา’’ติ อิมินา วิสุํ อวตฺตพฺพตํ ทีเปติ.

1500. '이 사람의(Imassa)'란 여비로 쓸 쌀을 나르는 자를 말한다. '차이가 없다(Na visesatā)'는 이것으로 별도로 말할 필요가 없음을 나타낸다.

๑๕๐๑. อสฺส วิเสสสฺสาติ ยถาวุตฺตวินิจฺฉยวิเสสสฺส วิสุํ วตฺตพฺพภาเวติ เสโส. ตสฺสาติ สามเณรตณฺฑุลหารกสฺส ภิกฺขุสฺส. สาลยภาวนฺติ อตฺตนา หฏตณฺฑุเลสุ ปริกฺขีเณสุ ‘‘อิทํ อมฺหากมฺปิ ปทสฺสตี’’ติ สาลยภาโว. ฉายาทีนมตฺถาย คยฺหมานาย สาขาย อิมิสฺสา ผลํ ขาทิตุกามตาย สติ ขาทนารหนฺติ อาลยสฺส กาตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา อยมฺปิ อวิเสโสติ วิญฺญายติ, ตตฺถ สมฺภวนฺตํ ปน วิเสสํ ทสฺเสตุมาหาติ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

1501. '이 차별의(Assa visesassa)'란 앞에서 말한 판결의 차별을 별도로 말해야 하는 상태를 뜻하며, 이것이 생략된 것이다. '그의(Tassa)'란 사미의 쌀을 나르는 비구를 말한다. '애착이 있는 상태(Sālayabhāva)'란 자기가 가져온 쌀이 다 떨어졌을 때 '이것은 우리에게도 줄 것이다'라고 생각하는 애착이 있는 상태이다. 그늘 등을 위해 잡은 가지에 대해 그 열매를 먹고 싶어 하는 마음이 생겨 먹을 만하다고 여길 때, 애착을 가질 수 있기 때문에 이것 또한 '차이가 없음'으로 알려지지만, 거기에서 발생하는 차별을 보이기 위해 말하였다고 하는 것이 타당하다.

๑๕๐๒-๔. นิจฺจาเลตุํ น สกฺโกตีติ นิจฺจาเลตฺวา สกฺขรา อปเนตุํ น สกฺโกติ. เจลโกติ จูฬสามเณโร. ปกฺกกาลสฺมึ วิวริตฺวา ปกฺกตา ญาตพฺพาติ โยชนา. ปิ-สทฺโท ปน-สทฺทตฺเถ. โอโรเปตฺวาติ อุทฺธนโต โอโรเปตฺวา. ปุพฺพตณฺฑุลโธวนตฺถาย กตปฏิคฺคหณสฺเสว ปมาณตฺตา อาห ‘‘น ปจฺฉสฺส ปฏิคฺคหณการณ’’นฺติ. อสฺสาติ โภชนสฺส.

1502-4. '흔들어 씻을 수 없다(Niccāletuṃ na sakkoti)'는 것은 흔들어 씻어 조약돌을 제거할 수 없다는 뜻이다. 'Celaka(첼라카)'는 어린 사미이다. '익었을 때 열어보고 익은 상태를 알아야 한다'는 것이 문장 연결이다. 'Pi'라는 글자는 'pana(~하나, 그런데)'의 의미이다. '내려놓고(Oropetvā)'란 화덕에서 내려놓는 것이다. 이전에 쌀을 씻기 위해 행한 받아들임(paṭiggahaṇa)만이 기준이 되기 때문에 '나중에 받아들일 이유가 없다'고 하였다. '이것의(Assa)'란 음식의(bhojanassa)라는 뜻이다.

๑๕๐๕. การิตนฺตสฺส [Pg.504] ทฺวิกมฺมกตฺตา อาห ‘‘อุทฺธนํ สุทฺธภาชน’’นฺติ, อุทฺธเนติ วุตฺตํ โหติ.

1505. 'Kārita(하게 된)'라는 말은 이중 목적어를 취하기 때문에 '화덕과 깨끗한 그릇(uddhanaṃ suddhabhājana)'이라고 하였으니, 화덕에(uddhane)라는 의미이다.

๑๕๐๖. โกจีติ อนุปสมฺปนฺโน. เตน ภิกฺขุนาติ อุทฺธนํ สุทฺธภาชนํ อาโรเปตฺวา เยน อคฺคิ กโต, เตน ภิกฺขุนา. อิทญฺจ อุปลกฺขณํ อญฺเญนปิ น กาตพฺพตฺตา.

1506. '어떤 사람(Kocī)'이란 구족계 받지 않은 자(anupasampanna)이다. '그 비구에 의해(Tena bhikkhunā)'란 화덕에 깨끗한 그릇을 올려놓고 불을 피운 그 비구를 말한다. 그리고 이것은 예시이니 다른 사람에 의해서도 행해져서는 안 되기 때문이다.

๑๕๐๗. ปจฺฉาติ ตณฺฑุลปกฺเขปโต ปจฺฉา. ตํ ยาคุํ. สเจ ปจตีติ อคฺคึ กโรนฺโต ปจติ. สามปากา น มุจฺจตีติ ตํ ยาคุํ ปิวนฺโต สามปากทุกฺกฏโต น มุจฺจติ.

1507. '나중에(Pacchā)'란 쌀을 넣은 뒤를 말한다. 그 죽을, 만약 쌀을 넣은 뒤에 불을 지펴 끓인다면, 그 죽을 마시는 자는 스스로 익힌 것(sāmapāka)에 대한 악작죄(dukkaṭa)에서 벗어나지 못한다는 뜻이다.

๑๕๐๘. วลฺลิยา สห ตตฺถ วลฺลิยํ ชาตํ ผลํ กิญฺจิ อีสกมฺปิ จาเลติ, ตโต ลทฺธํ กิญฺจิ ผลํ ตสฺเสว ภิกฺขุโน น วฏฺฏตีติ โยชนา, ตํ ปริภุญฺชโต ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ตสฺเสวาติ เอวกาเรน อญฺเญสํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ.

1508. 넝쿨과 함께 그 넝쿨에 달린 열매를 조금이라도 흔들어서, 거기서 얻은 어떤 열매도 바로 그 비구에게는 허용되지 않는다는 것이 문장 연결이다. 그것을 수용하는 자에게는 잘못 행한 악작죄(durupaciṇṇadukkaṭa)가 된다는 뜻이다. '바로 그에게(Tasseva)'라는 한정어(evakāra)를 통해 다른 이들에게는 허용됨을 나타낸다.

๑๕๐๙. ปรามฏฺฐุนฺติ อามสิตุํ. อปสฺสยิตุนฺติ อวลมฺพิตุํ, อปสฺสนํ วา กาตุํ. ‘‘กิรา’’ติ อิมินา เกวลํ มหาปจฺจริยํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕) วุตฺตภาวํ สูเจติ.

1509. 'Parāmaṭṭhuṃ'은 만지는 것이다. 'Apassayituṃ'은 의지하거나 기대는 것을 말한다. '~라 한다(Kira)'는 이것이 오직 마하빳짜리(Mahāpaccariya, pāci. aṭṭha. 265)에만 설해졌음을 나타낸다.

๑๕๑๐-๑. ตตฺถาติ ตสฺมึ เตเล. หตฺเถน สณฺฑาสคฺคหณํ อมุญฺจนฺเตน. ตํ เตลํ.

1510-1. '거기에(Tattha)'란 그 기름에라는 뜻이다. 손으로 집게를 잡고 놓지 않은 채로 가져가는 그 기름을 말한다.

๑๕๑๕-๖. โลณกิจฺจนฺติ อลวณฏฺฐาเน โลเณน กาตพฺพกิจฺจํ. สนฺนิหิตเสสกาลิกสมฺมิสฺสํ ยาวชีวิกํ วิย สมุทฺโททกสฺส อสนฺนิธิภาวํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ยาวชีวิกสงฺขาต’’นฺติอาทิ. กาลวินิมฺมุตฺตนฺติ อกาลิกํ, จตูสุ กาลิเกสุ อสงฺคหิตนฺติ อตฺโถ.

1515-6. '소금의 역할(Loṇakicca)'이란 소금이 없는 곳에서 소금으로 해야 할 일을 말한다. 갈무리해 둔 다른 기간 한정적인 것(kālika)과 섞인 평생 지니는 것(yāvajīvika)과는 달리, 바닷물은 갈무리해 둔 것이 아님(asannidhi)을 보이기 위해 '평생 지니는 것이라 일컬어지는(yāvajīvikasaṅkhāta)' 등의 말을 하였다. '시간을 벗어난 것(Kālavinimmutta)'이란 시간이 정해지지 않은 것(akālika)이니, 네 가지 기간 한정적인 것(kālika)에 포함되지 않는다는 뜻이다.

๑๕๑๗. หิมสฺส กรกาติ หิโมทกสฺส มุตฺตา วิย ปตฺถินสกฺขรา. พหลมฺปิ จาติ ปกฺขิตฺตฏฺฐาเน มุเข วา กทฺทมวณฺณสฺส [Pg.505] อปญฺญายนปฺปมาณพหลํ ปานียญฺจ. อปฺปฏิคฺคหิตํ วฏฺฏติ. สเจ กทฺทมวณฺณํ ปญฺญายติ, น วฏฺฏตีติ. ยถาห ‘‘สเจ ปน มุเข จ หตฺเถ จ ลคฺคติ, น วฏฺฏติ, ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕).

1517. '눈의 결정(Himassa karakā)'이란 눈 녹은 물의 진주 같은 딱딱한 설탕 덩어리이다. '두꺼운 것(Bahalā)'이란 부은 곳이나 입안에서 진흙의 색이 보이지 않을 정도의 두께를 가진 마시는 물을 말한다. 받아들이지 않아도 허용된다. 만약 진흙 색이 보이면 허용되지 않는다. 주석서(pāci. aṭṭha. 265)에서 '만약 입이나 손에 진흙이 묻으면 허용되지 않으니, 받아들인 후에 수용해야 한다'라고 한 것과 같다.

๑๕๑๘. กสิตฏฺฐาเนติ กฏฺฐฏฺฐาเน. น วฏฺฏติ อปฺปฏิคฺคหิตํ. เอวํ สพฺพตฺถ.

1518. '경작지(Kasitaṭṭhāna)'란 일군 땅을 말한다. 받아들이지 않은 것은 허용되지 않는다. 모든 곳에서 이와 같다.

๑๕๑๙. โสพฺโภ ทุกฺโขคาหนชลาสโย. ‘‘อาวาโฏ’’ติ เกจิ. กกุโธติ อชฺชุโน.

1519. Sobbho는 들어가기 어려운 물 저장소이다. 어떤 이들은 ‘āvāṭo(구덩이)’라고 한다. Kakudho는 ajjuna(아르주나) 나무이다.

๑๕๒๐. ปานียสฺส ฆเฏติ ปานียฆเฏ. ตํ ปานียฆฏํ.

1520. ‘마실 물의 항아리(Pānīyassa ghaṭe)’란 마실 물 항아리(pānīyaghaṭe)를 뜻한다. 그것은 마실 물 항아리(pānīyaghaṭaṃ)이다.

๑๕๒๑. วาสตฺถาย ปุปฺผานิ วาสปุปฺผานิ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปานียฆเฏ. กมลฺลิกาสูติ ปาฏลิกุสุมาทีหิปิ สห กณฺฏกมลฺลิกาสุ. ทินฺนาสูติ ปานีเย ปกฺขิตฺตาสุ.

1521. 향기를 위한 꽃들이 향기로운 꽃들(vāsapupphāni)이다. ‘거기에(Tattha)’란 그 마실 물 항아리 안에라는 뜻이다. ‘가시 말리카(kamallikā)들에’란 빠딸리(pāṭali) 꽃 등과 함께 있는 가시 말리카(kaṇṭakamallikā)들에라는 뜻이다. ‘넣어졌을 때(Dinnāsu)’란 마실 물속에 던져 넣어졌을 때라는 뜻이다.

๑๕๒๒. วิสตีติ อนฺโตคลํ ปวิสติ. เตเนว อฏฺฐกถายํ ‘‘อปฺปฏิคฺคเหตฺวา ฐปิตํ ปฏิคฺคเหตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕) วุตฺตํ. อิทํ อฏฺฐกถาวจนํ ‘‘อญฺญตฺร อุทกทนฺตโปนา’’ติ (ปาจิ. ๒๖๖) ปาฬิยา วิรุชฺฌตีติ เจ? น วิรุชฺฌติ. สา หิ เกวลํ ทนฺตกิจฺจํ สนฺธาย วุตฺตา, อิทํ รสํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. เตเนว ตทนนฺตรํ ‘‘อชานนฺตสฺส รเส ปวิฏฺเฐปิ อาปตฺติเยว. อจิตฺตกญฺหิ อิทํ สิกฺขาปท’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕) วุตฺตํ. ตสฺส สิกฺขาปทสฺส อจิตฺตกตา ‘‘อปฺปฏิคฺคหิตเก ปฏิคฺคหิตสญฺญี’’ติอาทิกาย ปาฬิยา กปฺปิยสญฺญิโนปิ ปาจิตฺติยสฺส วุตฺตตฺตา วิญฺญายติ. ปสนฺโนทกสฺส ปน อปฺปฏิคฺคเหตฺวาปิ ปาตพฺพตาย ทนฺตกฏฺเฐน สทิสตฺตา เอกโยคนิทฺทิฏฺฐานํ สเหว ปวตฺตีติ วิญฺญายติ. อุทกสฺส จ ทนฺตโปนสฺส จ ตุลฺยโทเสน ภวิตพฺพนฺติ.

1522. ‘들어간다(visati)’는 것은 목구멍 안으로 들어가는 것을 말한다. 그러므로 주석서에 “받지 않고 놓아둔 것은 받아야 한다”(Pāci. Aṭṭha. 265)라고 설해졌다. 이 주석서의 말씀이 “물과 양치 막대기를 제외하고”(Pāci. 266)라는 빠알리 본문과 모순되는가? 모순되지 않는다. 그것은 오직 양치하는 일을 염두에 두고 설해진 것이고, 이것은 맛(즙)을 염두에 두고 설해진 것이기 때문이다. 바로 그 때문에 그 직후에 “알지 못하더라도 맛(즙)이 들어갔다면 바로 아빠띠(범계)이다. 이 학습계목은 의도와 상관없는 것(acittaka)이기 때문이다”(Pāci. Aṭṭha. 265)라고 설해졌다. 그 학습계목이 의도와 상관없음은 “받지 않은 것에 대해 받았다는 인식을 가진 경우” 등과 같은 빠알리에서, 허용된다고 인식하더라도 빠찌띠야라고 설해진 것을 통해 알 수 있다. 그러나 맑은 물은 받지 않고도 마실 수 있는 것이 양치 막대기와 유사하기 때문에, 하나의 결합으로 설해진 것들과 함께 적용된다고 이해된다. 물과 양치 막대기에 대해서는 동일한 허물이 있어야 하기 때문이다.

๑๕๒๓. มุตฺโตทกสิงฺฆาณิกาทิทฺรวอสฺสุขีราทิทฺรวสฺส [Pg.506] อาโปธาตุปฺปการตฺตา, กณฺณมลาทิโน ฆนทพฺพสฺส ปถวิธาตุปฺปการตฺตา ‘‘สรีรฏฺเฐสุ ภูเตสู’’ติ อิมินา ขีราทิมาห. ‘‘กิ’’นฺติ อิทํ น วฏฺฏตีติ ปเทนปิ โยเชตพฺพํ. กปฺปากปฺปิยมํสานนฺติ เอตฺถ ‘‘สตฺตาน’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ.

1523. 소변, 콧물 등 액체와 눈물, 젖 등 액체는 수대(水界)의 종류이기 때문이며, 귀지 등 고체 물질은 지대(地界)의 종류이기 때문에, “몸속에 있는 요소들 중에”라는 말로 젖 등을 설한 것이다. “무엇(Kiṃ)”이라는 이 말은 “허용되지 않는다”는 단어와도 연결되어야 한다. “허용되거나 허용되지 않는 고기들”에 대해서는 여기서 “생명체들의”라는 의미가 맥락상 얻어진다.

๑๕๒๔. โลณนฺติ เอตฺถ ‘‘เอตํ สพฺพมฺปี’’ติ อิทํ อธิการโต ลพฺภติ.

1524. ‘소금(loṇa)’에 대해서는 여기서 “이 모든 것 또한”이라는 이 구절이 문맥의 권위로부터 얻어진다.

๑๕๒๕. เอตฺถาติ เอเตสุ ยถาวุตฺเตสุ กณฺณมลาทีสุ.

1525. ‘여기에(Ettha)’란 앞에서 언급한 귀지 등과 같은 것들 안에라는 뜻이다.

๑๕๒๘. จตฺตาริ วิกฏานีติ มหาวิกฏํ นาม คูถํ, มตฺติกา, มุตฺตํ, ฉาริกา จาติ วุตฺตานิ จตฺตาริ วิกฏานิ. ตานิ หิ วิรุทฺธานิ สปฺปวิสานิ กตานิ วิหตานีติ ‘‘วิกฏานี’’ติ วุจฺจนฺติ. นตฺถิ ทายโก เอตฺถาติ นทายกํ, ฐานํ, ตสฺมึ. ‘‘น อ โน มา อลํ ปฏิเสเธ’’ติ วุตฺตตฺตา ปฏิเสธวาจินา น-สทฺเทน สมาโส, ‘‘อทายเก’’ติ อิมินา อนตฺถนฺตรํ. อิธ ทุพฺพโจ จ อสมตฺโถ จ อสนฺโต นามาติ อฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๕; กงฺขา. อฏฺฐ. ทนฺตโปนสิกฺขาปทวณฺณนา, อตฺถโต สมานํ) วุตฺตํ. อิทํ กาโลทิสฺสํ นาม.

1528. ‘네 가지 변형된 것(cattāri vikaṭāni)’이란 대변형(mahāvikaṭa)이라 불리는 똥, 흙, 오줌, 재를 말하며, 이 네 가지 변형된 것들이 언급되었다. 그것들은 서로 반대되거나 뱀의 독을 제거하거나 억제하기 때문에 ‘변형된 것(vikaṭāni)’이라 불린다. ‘여기에 주는 자가 없다’는 것은 주는 자가 없는 장소를 뜻하며, 그곳에 있는 경우이다. “Na, a, no, mā, alaṃ은 부정의 의미이다”라고 설해졌으므로 부정의 의미인 ‘na’라는 단어와 결합된 것이며, ‘주는 자가 없는(adāyake)’이라는 것과 의미가 다르지 않다. 여기서 “말을 듣지 않는 자와 능력 없는 자는 없는 것(asanto)과 같다”라고 주석서(Pāci. Aṭṭha. 265; Kaṅkhā. Aṭṭha. 양치 막대기 학습계목 설명, 의미상 동일함)에 설해졌다. 이것은 때(kāla)와 관계된 것이다.

๑๕๒๙. ปถวินฺติ อกปฺปิยปถวึ. ตรุนฺติ อลฺลรุกฺขํ. อิมินา สปฺปทฏฺฐกาเล อสติ กปฺปิยการเก วิกฏตฺถาย อตฺตนา จ กตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

1529. ‘땅(pathavi)’이란 허용되지 않는 땅을 말한다. ‘나무(taru)’란 생나무를 말한다. 이것으로 뱀에 물렸을 때 허용되는 일을 해주는 사람(kappiyakāraka)이 없다면 변형된 것(약)을 위해 스스로 행해야 함을 보여준다.

๑๕๓๐. อจฺเฉทคาหโตติ วิลุมฺปิตฺวา คณฺหนโต. ‘‘ตสฺสา’’ติ อิทํ สพฺเพหิ เหตุปเทหิ ยุชฺชติ. ตสฺสาติ อปฺปฏิคฺคหิตสฺสาติ อตฺโถ. อปรสฺส อภิกฺขุกสฺส ทาเนน จาติ โยชนา. ‘‘อภิกฺขุกสฺสา’’ติ ปน วิเสสเนน อุปสมฺปนฺนสฺส [Pg.507] ทินฺเน ปฏิคฺคหณํ น วิชหตีติ ทีเปติ. สพฺพนฺติ ยถาวุตฺตํ กาเยน คหณาทิปฺปการสฺส กลฺยํ คหิตํ. เอวนฺติ อิมินา นิยาเมน.

1530. ‘빼앗아 취함으로 인하여(acchedagāhato)’란 약탈하여 취함으로 인함이다. “그것(Tassa)”이라는 이 말은 모든 원인이 되는 단어들과 결합된다. ‘그것’이란 ‘받지 않은 것’이라는 뜻이다. ‘비구가 아닌 다른 사람의 줌에 의해서’라고 연결된다. ‘비구가 아닌(abhikkhukassa)’이라는 수식어는 구족계 받은 이에게 주어졌을 때는 받은 상태가 사라지지 않는다는 것을 나타낸다. ‘모두(Sabba)’란 앞에서 말한 몸으로 취하는 등의 방식대로 적절하게 취해진 것을 말한다. ‘이와 같이(Eva)’란 이러한 방식에 의해서라는 뜻이다.

๑๕๓๑. ทุรุปจิณฺเณติ ทุฏฺฐุ อุปจิณฺเณ ทุรามฏฺเฐ, อปฺปฏิคฺคหิตสฺส อามิสภตฺตภาชนาทิโน กีฬาวเสน หตฺเถน ปรามสเน จ ตตฺถชาตกผลินึ สาขาย วา วลฺลิยา วา คเหตฺวา จาลเน จาติ อตฺโถ. อุคฺคหิตสฺส คหเณติ อปฺปฏิคฺคหิตภาวํ ญตฺวาว คหิตสฺส กสฺสจิ วตฺถุโน ปฏิคฺคหเณ จ. อนฺโตวุตฺเถ จาติ อกปฺปิยกุฏิยา อนฺโต ฐเปตฺวา อรุณํ อุฏฺฐาปิเต จ. สยํปกฺเก จาติ ยตฺถ กตฺถจิ อตฺตนา ปกฺเก จ. อนฺโตปกฺเก จาติ อกปฺปิยกุฏิยา อนฺโตเยว ปกฺเก จ. ทุกฺกฏํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ สมฺพนฺโธ.

1531. ‘잘못 취급된 것(durupaciṇṇe)’이란 나쁘게 쌓였거나 잘못 만져진 것을 뜻하며, 받지 않은 음식 그릇 등을 유희의 목적으로 손으로 만지는 것과, 그곳에서 자란 열매 맺는 나무의 가지나 덩굴을 잡고 흔드는 것을 뜻한다. ‘집어 올린 것을 취함(uggahitassa gahaṇe)’이란 받지 않았음을 알면서도 집어 올린 어떤 물건을 받는 것을 뜻한다. ‘안에 둔 것(antovutthe)’이란 허용되지 않는 방 안에 두고 새벽을 맞이한 것을 뜻한다. ‘스스로 익힌 것(sayaṃpakke)’이란 어디서든 스스로 익힌 것을 뜻한다. ‘안에서 익힌 것(antopakke)’이란 허용되지 않는 방 안에서 익힌 것을 뜻한다. ‘둑까따(Dukkaṭa)가 설해졌다’고 연결된다.

๑๕๓๒-๓. ปฏิคฺคหิตเก ตสฺมึ ปฏิคฺคหิตสญฺญิสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ทนฺตโปนํ ทนฺตกฏฺฐํ.

1532-3. ‘이미 받은 그것에 대해 받았다는 인식을 가진 자에게’라고 연결된다. ‘양치 도구(dantapona)’란 양치 막대기(dantakaṭṭha)이다.

๑๕๓๔. ภิกฺขุนีนนฺติ ภิกฺขุโน จ ภิกฺขุนิยา จ ภิกฺขุนีนํ, เอกเทสสรูเปกเสโส. เอตฺถ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. วินิจฺฉโย นวมชฺฌิมเถรภิกฺขุนีนํ ยโต อวิเสเสน อิจฺฉิตพฺพโก, ตโต ตสฺมา เหตุนา สกโล อยํ วินิจฺฉโย อสมาสโต มยา กถิโตติ โยชนา. กุสลตฺติกาทีสุ วิย อตฺถสากลฺยสฺส อตฺถสงฺเขปโตว วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา ‘‘สกโล’’ติ วตฺวาปิ กถาย วิตฺถาริตภาวํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อสมาสโต’’ติ.

1534. ‘비구니들의(bhikkhunīnaṃ)’란 비구와 비구니를 통틀어 비구니들이라 한 것이며, 일부 형태가 같아서 하나만 남긴 복수형(ekadesasarūpekasesa)이다. ‘여기(Ettha)’란 이 학습계목에서이다. 판결(vinicchayo)은 신참, 중참, 상좌 비구와 비구니들에게 차별 없이 요구되는 것이므로, 그러한 이유로 ‘이 모든 판결을 내가 상세하게(asamāsato) 설하였다’라고 연결된다. ‘유익함의 삼개조(kusalattika)’ 등에서처럼 의미의 전체를 요약해서만 말할 수도 있었지만, ‘모든(sakalo)’이라고 말하고 나서도 설명이 상세하게 전개되었음을 보여주기 위해 ‘상세하게(asamāsato)’라고 말한 것이다.

ทนฺตโปนกถาวณฺณนา.

양치 막대기에 관한 이야기의 주해.

โภชนวคฺโค จตุตฺโถ.

음식의 품, 네 번째.

๑๕๓๕. ‘‘อเจลกาทีน’’นฺติอาทีสุ [Pg.508] ‘‘อเจลโก นาม โย โกจิ ปริพฺพาชกสมาปนฺโน นคฺโค’’ติ (ปาจิ. ๒๗๑) ปทภาชเน วุตฺตํ, ตทฏฺฐกถาย ‘‘ปริพฺพาชกสมาปนฺโนติ ปพฺพชฺชํ สมาปนฺโน’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๖๙) วุตฺตํ, ตสฺมา อเจลกปพฺพชฺชมุปคโตเยเวตฺถ อเจลโก นาม. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ปริพฺพาชกสฺส วา ปริพฺพาชิกาย วา’’ติ (ปาจิ. ๒๗๐) มาติกา-คเต ทฺเว สงฺคณฺหาติ. อิเมสุ จ ทฺวีสุ ‘‘ปริพฺพาชโก นาม ภิกฺขุญฺจ สามเณรญฺจ ฐเปตฺวา โย โกจิ ปริพฺพาชกสมาปนฺโน’’ติ (ปาจิ. ๒๗๑) วุตฺโต ปริพฺพาชโก นาม. ‘‘ภิกฺขุนิญฺจ สิกฺขมานญฺจ สามเณริญฺจ ฐเปตฺวา ยา กาจิ ปริพฺพาชิกสมาปนฺนา’’ติ (ปาจิ. ๒๗๑) วุตฺตา ปริพฺพาชิกา นามาติ คเหตพฺพา. ปริพฺพาชกา ปเนตฺถ ฉนฺนาเยว คเหตพฺพา. เทนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขุสฺสา’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ, เอตฺถ ‘‘กายาทินา’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘ทเทยฺยาติ กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา นิสฺสคฺคิเยน วา เทตี’’ติ (ปาจิ. ๒๗๑).

1535. “아첼라까(벌거숭이 수행자) 등에게” 등의 구절에서, 단어 분석(padabhājana)에 “아첼라까란 유행자의 신분을 가진 어떤 벌거숭이이다”(Pāci. 271)라고 설해졌고, 그 주석서에 “유행자의 신분을 가졌다는 것은 출가자의 신분을 가졌다는 것이다”(Pāci. Aṭṭha. 269)라고 설해졌다. 그러므로 벌거숭이 출가에 들어간 자만이 여기서 아첼라까이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 마띠까(Mātikā)에 나오는 “유행자나 여류 유행자에게”(Pāci. 270)라는 두 부류를 포함한다. 이 둘 중에서 “유행자란 비구와 사미를 제외한 유행자의 신분을 가진 어떤 자이다”(Pāci. 271)라고 설해진 것이 유행자이다. “비구니, 식차마나, 사미니를 제외한 유행자의 신분을 가진 어떤 여인이다”(Pāci. 271)라고 설해진 것이 여류 유행자라고 이해해야 한다. 여기서 유행자는 여섯 부류로 이해해야 한다. ‘주는 자의’라는 말에서는 문맥상 ‘비구의’라는 말이 얻어지며, 여기에는 ‘몸 등으로’라는 말이 생략되어 있다. “준다는 것은 몸으로나, 몸에 붙은 것으로나, 던져서 주는 것이다”(Pāci. 271)라고 설해진 것과 같다.

๑๕๓๖. ติกปาจิตฺติยนฺติ ติตฺถิเย ติตฺถิยสญฺญี, เวมติโก, อติตฺถิยสญฺญีติ ติเก ปาจิตฺติยตฺตยํ.

1536. ‘삼개조의 빠찌띠야(Tikapācittiya)’란 외도에 대해 외도라는 인식을 가졌을 때, 의심스러울 때, 외도가 아니라는 인식을 가졌을 때라는 삼개조에서 세 가지 빠찌띠야를 말한다.

๑๕๓๗. อติตฺถิเย ติตฺถิยสญฺญิสฺส, เวมติกสฺส จ ตสฺส ภิกฺขุโน ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

1537. 외도가 아닌데 외도라는 인식을 가졌거나 의심스러운 그 비구에게는 둑까따(dukkaṭa)라고 연결된다.

๑๕๓๘-๙. เตสนฺติ ติตฺถิยานํ. พหิเลปนนฺติ พหิสรีเร ลิมฺปิตพฺพํ กิญฺจิ เทนฺตสฺส. เตสํ ติตฺถิยานํ สนฺติเก สมีเป อตฺตโน ภตฺตปตฺตาทิกํ โภชนํ ฐเปตฺวา ‘‘โภชนํ คณฺหถา’’ติ วทนฺตสฺส จ อนาปตฺตีติ โยชนา. ‘‘สมุฏฺฐานํ เอฬกูปม’’นฺติ ปทจฺเฉโท.

1538-9. ‘그들(tesanti)’이란 외도들을 말한다. ‘밖으로 바르는 것(bahilepananti)’이란 신체 외부에 발라야 할 무언가를 주는 자에게 [해당한다]. 그들 외도들의 곁에 자신의 발바닥 식사 등을 놓고서 “음식을 받으십시오.”라고 말하는 자에게는 죄가 없다는 결합이다. ‘Samuṭṭhānaṃ eḷakūpamaṃ’은 단어의 분리이다.

อเจลกกถาวณฺณนา.

나형외도(Acelaka)에 관한 이야기의 주석.

๑๕๔๐-๒. ภิกฺขุ [Pg.509] ภิกฺขุโน ยํ กิญฺจิ อามิสํ ทาเปตฺวา วา อทาเปตฺวา วาติ โยชนา. กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘เอหาวุโส, คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามา’’ติ (ปาจิ. ๒๗๕) สิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว วตฺวา เยน สทฺธึ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ, ตสฺส ภิกฺขุสฺส ขาทนียาทิเภทํ ยํ กิญฺจิ อามิสํ ทาเปตฺวา วา อทาเปตฺวา วาติ.

1540-2. ‘비구가 비구에게 어떤 유익한 물질(āmisa)을 주게 하거나 주게 하지 않거나’라는 결합이다. 무엇을 말하는가? “도반이여, 오십시오. 마을이나 성읍으로 탁발을 갑시다.”(파치띠야 275)라고 학습계에서 설해진 방식대로 말하고, 함께 마을로 탁발을 들어간 그 비구에게 먹을거리 등의 종류인 어떤 유익한 물질을 주게 하거나 주게 하지 않는 것을 말한다.

ตํ ภิกฺขุํ ‘‘คจฺฉา’’ติ วตฺวา อุยฺโยเชตีติ โยชนา. กึ วุตฺตํ โหติ? เอวํ โย ภิกฺขุ เตน สทฺธึ คามํ ปวิฏฺโฐ, ตํ ‘‘คจฺฉาวุโส, น เม ตยา สทฺธึ กถา วา นิสชฺชา วา ผาสุ โหติ, เอกกสฺส เม กถา วา นิสชฺชา วา ผาสุ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๒๗๕) วตฺวา ตปฺปจฺจยา เตสํ อิตฺถิยาสทฺธึ วจนาทีนํ อนาจารานํ ปจฺจยา คนฺตุํ นิโยเชตีติ. ตปฺปจฺจยาติ ‘‘อุยฺโยชนมตฺตสฺมิ’’นฺติ วิเสสนํ. ปฐเมน จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท อฏฺฐานปฺปยุตฺโต ‘‘อุยฺโยชนมตฺตสฺมิญฺจา’’ติ โยเชตพฺโพ. ตสฺสาติ อุยฺโยชกสฺส.

그 비구에게 “가라”고 말하며 보낸다는 결합이다. 무엇을 말하는가? 이와 같이 그와 함께 마을에 들어간 비구에게 “도반이여, 가십시오. 나는 당신과 함께 대화하거나 앉아 있는 것이 편안하지 않습니다. 나 혼자 대화하거나 앉아 있는 것이 편안합니다.”(파치띠야 275)라고 말하고, 그것을 원인으로, 즉 그 여인과 대화하는 등 옳지 못한 행동(anācāra)을 하기 위한 원인으로 가게 한다는 것이다. ‘그것을 원인으로(tappaccayāti)’란 ‘보내는 것만으로’를 수식한다. ‘첫 번째와(paṭhamena cāti)’에서 ‘ca’는 적절치 않은 곳에 쓰였으므로 ‘보내는 것만으로도(uyyojanamattasmiñcā)’로 결합해야 한다. ‘그의(tassāti)’란 보내는 자의 것이다.

อสฺสาติ อุยฺโยชิตสฺส, อวยวสมฺพนฺเธ สามิวจนํ. อุปจารสฺมึ อติกฺกนฺเตติ วกฺขมานลกฺขเณ ทสฺสนูปจาเร วา สวนูปจาเร วา อติกฺกนฺเตติ อตฺโถ, ภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ. ปุน อสฺสาติ อุปจารสฺส. ทฺวาทสรตนปริโยสานํ, ตทนฺโตคธํ ปาการาทิ เอว วา อุปจารสฺส สีมา นาม.

‘그에게(assāti)’란 보내진 자의 것이며, 부분의 관계에서의 속격(sāmivacana)이다. ‘근접 구역(upacārasmiṃ)을 벗어났을 때’란 앞으로 설명할 특징인 ‘보는 거리의 근접(dassanūpacāre)’이나 ‘듣는 거리의 근접(savanūpacāre)’을 벗어났을 때라는 의미이며, 상태의 특징에 대한 처격(bhumma)이다. 다시 ‘그의(assāti)’란 근접 구역의 것이다. 12라따나(ratana)의 끝까지, 혹은 그 안에 포함된 담장 등이 바로 근접 구역의 경계라 불린다.

๑๕๔๓. ตํ สรูปโต ทสฺเสตุมาห ‘‘ทสฺสเน’’ติอาทิ. อชฺโฌกาเส ทสฺสเน อุปจารสฺส ทฺวาทส หตฺถา ปมาณํ เทสิตาติ โยชนา. สวเน จ อชฺโฌกาเส เอวํ สวนูปจารสฺส อชฺโฌกาเส ทฺวาทส หตฺถา ปมาณํ เทสิตาติ โยชนา, สวเน จ อุปจารสฺส อวธิ ทฺวาทสหตฺถปฺปมาณเมวาติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. น เจตเรติ อิตรสฺมึ [Pg.510] อนชฺโฌกาเส เอวํ อุปจารสฺส ปมาณํ ทฺวาทสหตฺถา น จ เทสิตา, กึ นุ พฺยาวธากรา กุฏฺฏาทโย อุปจารสฺส ปมาณนฺติ เทสิตาติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเจตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สเจ ปน อนฺตรา กุฏฺฏทฺวารปาการาทโย โหนฺติ, เตหิ อนฺตริตภาโวเยว ทสฺสนูปจาราติกฺกโม, ตสฺส วเสน อาปตฺติ เวทิตพฺพา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๗๖). อิธ อุปจารทฺวเย สมาเนปิ อุยฺโยชิตมวธิอนฺตํ สนฺธาย อสวนูปจารํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

1543. 그것을 구체적으로 보여주기 위해 ‘시야(dassane)’ 등을 말하였다. 노지(ajjhokāse)에서 시야의 근접 구역의 수치는 12핫따(hatthā)로 설해졌다는 결합이다. 청취(savane)에 있어서도 노지에서 청취 근접 구역의 수치는 12핫따로 설해졌다는 결합이며, 청취 근접 구역의 한계는 12핫따의 수치일 뿐이라고 말해진 의미이다. ‘그 밖의 경우에는 그렇지 않다(na cetareti)’란 다른 노지가 아닌 곳에서는 근접 구역의 수치가 12핫따로 설해진 것이 아니라, 가로막는 벽 등이 근접 구역의 수치로 설해졌다는 말이다. 주석서에서도 “만약 중간에 벽, 문, 담장 등이 있다면, 그것들로 가려진 상태가 바로 시야의 근접 구역을 벗어난 것이며, 그것에 따라 죄를 알아야 한다.”(파치띠야 주석서 276)라고 설해졌다. 여기서는 두 종류의 근접 구역이 동일함에도 불구하고, 보내진 자의 한계 지점을 고려하여 ‘듣지 못하는 거리(asavanūpacāraṃ)’라고 말한 것으로 이해된다.

๑๕๔๔. ‘‘ติกปาจิตฺตีติ อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีหิ ติกปาจิตฺติยํ. อิตเรติ อนุปสมฺปนฺเน. ติกทุกฺกฏนฺติ อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏํ. ‘‘อิตเรติ สามเณเรเยวา’’ติ นิสฺสนฺเทเห ลิขิตํ. เอตสฺเสวตฺถสฺส วชิรพุทฺธินาปิ วุตฺตภาโว ทสฺสิโต. ตถาทสฺสนํ ปญฺจสหธมฺมิเกสุ อิธาธิปฺเปตมนุปสมฺปนฺนํ สนฺธาย วุตฺตํ เจ, ยุชฺชติ. อญฺญถา ปาฬิอฏฺฐกถาสุ ‘‘อนุปสมฺปนฺเน’’ติ สามญฺเญน นิทฺทิฏฺฐตฺตา คหฏฺฐานุปสมฺปนฺนมฺปิ ตถา อุยฺโยเชนฺตสฺส อนาปตฺติ น วตฺตพฺพาติ อมฺหากํ ขนฺติ.

1544. ‘세 가지 경우의 파치띠야(tikapācittī)’란 구족계 받은 자에 대해 구족계 받은 자라는 인식, 의심, 구족계 받지 않은 자라는 인식의 세 가지 경우로 파치띠야가 된다는 것이다. ‘그 밖의 경우’란 구족계 받지 않은 자의 경우이다. ‘세 가지 경우의 악작죄(tikadukkaṭanti)’란 구족계 받지 않은 자에 대해 구족계 받은 자라는 인식, 의심, 구족계 받지 않은 자라는 인식의 세 가지 경우에 따라 악작죄가 된다는 것이다. ‘그 밖의 경우란 바로 사미이다’라고 확신 속에 기록되었다. 이 의미에 대해 와지라붓디(Vajirabuddhi)도 언급한 바가 나타난다. 그와 같은 견해는 다섯 부류의 법다운 이들(pañcasahadhammikesu) 중에서 여기에서 의도된 ‘구족계 받지 않은 자’를 염두에 두고 말한 것이라면 타당하다. 그렇지 않고 빨리와 주석서들에서 ‘구족계 받지 않은 자’라고 일반적인 표현으로 명시되었으므로, 재가자인 구족계 받지 않은 자를 그와 같이 보내는 자에게 죄가 없다고 말해서는 안 된다는 것이 우리의 견해이다.

อุภินฺนนฺติ อุปสมฺปนฺนานุปสมฺปนฺนานํ. นิสฺสนฺเทเห ปน ‘‘ภิกฺขุสามเณราน’’นฺติ ลิขิตํ. กลิสาสนาโรปเนติ เอตฺถ กลีติ โกโธ, ตสฺส สาสนํ อาณา กลิสาสนํ, ตสฺส อาโรปนํ ปวตฺตนํ กลิสาสนาโรปนํ, ตสฺมึ, โกธวเสน ฐานนิสชฺชาทีสุ โทสํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ปสฺสถ โภ อิมสฺส ฐานํ นิสชฺชํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ, ขาณุโก วิย ติฏฺฐติ, สุนโข วิย นิสีทติ, มกฺกโฏ วิย อิโต จิโต จ วิโลเกตี’’ติ เอวํ ‘‘อปฺเปว นาม อิมินาปิ อุพฺพาฬฺโห ปกฺกเมยฺยา’’ติ อมนาปวจนสฺส ภณเนติ วุตฺตํ โหติ.

‘둘 다(ubhinnanti)’란 구족계 받은 자와 받지 않은 자를 말한다. 그러나 확신 속에는 ‘비구와 사미들의’라고 기록되었다. ‘불쾌한 명령을 내림(kalisāsanāropane)’에서 ‘깔리(kalī)’는 분노이고, 그것의 명령(sāsana)은 지시이므로 ‘깔리사사나’는 분노의 명령이며, 그것을 내리는 것, 즉 실행하는 것이 ‘깔리사사나로빠나’이다. 그것에 대해, 분노를 이유로 서 있거나 앉아 있는 것 등에서 허물을 지적하며 “보시오, 이 사람이 서 있고 앉아 있고 앞을 보고 옆을 보는 것을. 그루터기처럼 서 있고, 개처럼 앉아 있으며, 원숭이처럼 여기저기를 두리번거리는군.” 이와 같이 “아마 이 사람도 괴로워서 떠나가겠지.”라고 불쾌한 말을 하는 것을 의미한다.

๑๕๔๕. อุยฺโยเชนฺตสฺส [Pg.511] กิจฺเจนาติ วิหารปาลกาทีนํ โภชนหรณาทิกิจฺเจน เปเสนฺตสฺส, อิมสฺส อุปลกฺขณตฺตา ‘‘อนาปตฺติ ‘อุโภ เอกโต น ยาเปสฺสามา’ติ อุยฺโยเชตี’’ติอาทินา (ปาจิ. ๒๗๘) อนาปตฺติวาราคตา สพฺเพปิ ปการา คเหตพฺพา.

1545. ‘용무로 인해 보내는 자(uyyojentassa kiccenāti)’란 사원 관리자 등의 음식 운반 등의 용무로 보내는 자를 말한다. 이것은 예시이므로, “둘이 함께 지낼 수 없어서 보낸다면 죄가 없다.”(파치띠야 278)는 등의 무죄 조항에 나오는 모든 경우를 포함해야 한다.

อุยฺโยชนกถาวณฺณนา.

보내는 것(Uyyojana)에 관한 이야기의 주석.

๑๕๔๖. ขุทฺทเกติ เอตฺถ ‘‘สยนิฆเร’’ติ เสโส อุปริ ‘‘อสยนิฆเร ตสฺส, สยนิฆรสญฺญิโน’’ติ วกฺขมานตฺตา ลพฺภติ. ‘‘มหลฺลเก’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปิฏฺฐิสงฺฆาฏโต อฑฺฒเตยฺยหตฺถปฺปมาณํ ยสฺส เวมชฺเฌ โหติ, อีทิเส ขุทฺทเก สยนิฆเรติ อตฺโถ. ปิฏฺฐิวํสนฺติ ปิฏฺฐิวํเสน นิยมิตํ เคหมชฺฌํ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปิฏฺฐิวํสํ อติกฺกมิตฺวา’ติ อิมินา มชฺฌาติกฺกมํ ทสฺเสตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๘๐). สโภชเนติ สห โภชเนหีติ สโภชนํ, ตสฺมึ สโภชเน. อถ วา สโภชเนติ สโภเค. ราคปริยุฏฺฐิตสฺส ปุริสสฺส หิ อิตฺถี โภโค, อิตฺถิยา จ ปุริโส, เมถุนราเคน สารตฺตปุริสิตฺถิสหิเตติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ปทภาชเน ‘‘สโภชนํ นาม กุลํ อิตฺถี เจว โหติ ปุริโส จ, อิตฺถี จ ปุริโส จ อุโภ อนิกฺขนฺตา โหนฺติ, อุโภ อวีตราคา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๘๑). อิมินา ปริยุฏฺฐิตสฺส เมถุนราคคฺคิโน ตงฺขเณ นิพฺพตฺตภาโว ทีปิโต. กุเลติ ฆเร.

1546. ‘작은(khuddaketi)’에서 여기에는 ‘침실(sayanighareti)’이라는 단어가 생략되어 있는데, 뒤에 “침실이 아닌 곳에서 침실이라는 인식을 가진 그에게”라고 언급되기 때문에 알 수 있다. ‘큰(mahallaketi)’에서도 역시 이와 같은 방식이다. 뒤쪽 문설주로부터 2.5핫따의 수치가 그 중간에 있는 것, 이와 같이 작은 침실을 의미한다. ‘서까래(piṭṭhivaṃsanti)’란 서까래로 구획된 집의 중앙이다. 그래서 주석서에서 “‘서까래를 지나서’라는 말로 중앙을 지나는 것을 보여준다.”(파치띠야 주석서 280)라고 하였다. ‘음식과 함께(sabhojaneti)’란 음식들과 함께하는 것을 의미하므로 ‘삽보자나’라 하며, 그러한 음식과 함께하는 곳을 말한다. 혹은 ‘삽보자나’는 감각적 즐거움(bhoga)과 함께하는 것이다. 탐욕에 휩싸인 남자에게 여인은 즐거움이며, 여인에게 남자가 그러하므로, 성적 탐욕으로 물든 남녀와 함께하는 것을 의미한다. 단어 해석(Padabhājane)에서 “삽보자나라고 불리는 가문은 여인도 있고 남자도 있으며, 여인과 남자 둘 다 나가지 않았고, 둘 다 탐욕이 가라앉지 않은 상태이다.”(파치띠야 주석서 281)라고 설한 바와 같다. 이것으로 그 순간에 일어난 성적 탐욕의 불길에 사로잡힌 상태를 나타낸 것이다. ‘가문(kuleti)’이란 집안에서라는 뜻이다.

๑๕๔๗. หตฺถปาสนฺติ อฑฺฒเตยฺยรตนปฺปมาณเทสํ. ปิฏฺฐิสงฺฆาฏกสฺส จาติ ทฺวารสพนฺธสฺส จ. สยนสฺสาติ สยนฺติ เอตฺถาติ สยนํ, ตสฺส, อาสนฺเน ฐาเน โย นิสีทติ สโภชเน กุเล, ‘‘ตสฺสา’’ติ อิมินา โยเชตพฺพํ, สยนสฺส [Pg.512] สมีเป ฐาเน โย นิสีทตีติ อตฺโถ. มหลฺลเกติ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปมาณโต มหนฺเต สยนิฆเร. ‘‘อีทิสญฺจ สยนิฆรํ มหาจตุสาลาทีสุ โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๘๐) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

1547. '핫타파사(Hatthapāsa)'란 2.5 라타나(ratana)의 크기를 말한다. '핏티상가타카(Piṭṭhisaṅghāṭaka)'란 문틀의 결합부를 의미한다. '침상의(Sayanassa)'란 그곳에 눕는다고 해서 침상이라 하며, 음식과 함께하는 집에서 그 침상의 가까운 곳에 앉는 자는 '그것의(tassā)'라는 말과 연결해야 하니, 침상의 근처에 앉는다는 뜻이다. '마할라카(Mahallake)'란 앞에서 언급한 크기보다 큰 침실을 말한다. 주석서에는 "이러한 침실은 대사각전(mahācatusālā) 등에 있다"고 하였다.

๑๕๔๘. สยนเมตสฺส อตฺถีติ สยนี, สยนี จ ตํ ฆรญฺจาติ วิคฺคโห. ตตฺถาติ สยนิฆเร.

1548. "그것에 침상이 있다"고 하여 사야니(sayanī)이며, 사야니이면서 그 집인 것이 침실(sayanighara)이라고 분석된다. '그곳에서'란 침실에서를 말한다.

๑๕๔๙-๕๐. ทุติเย สตีติ ทุติเย ภิกฺขุมฺหิ สติ. ยถาห อนาปตฺติวาเร ‘‘ภิกฺขุ ทุติโย โหตี’’ติ (ปาจิ. ๒๘๓). วีตราเคสูติ วีตราคปริยุฏฺฐาเนสุ. วุตฺตลกฺขณํ ปเทสนฺติ ขุทฺทกมหนฺตเสนาสเน วุตฺตลกฺขณปเทส. อนติกฺกมฺม นิสินฺนสฺสาติ อนติกฺกมิตฺวา นิสีทโต.

1549-50. '두 번째가 있을 때'란 두 번째 비구가 있을 때를 말한다. 무범(無犯)의 대목에서 "비구가 두 번째이다"라고 말한 바와 같다. '이욕자들에게(Vītarāgesū)'란 탐욕의 얽매임을 떠난 자들에게라는 뜻이다. '말한 특징의 장소'란 작거나 큰 거처에서 말한 특징의 장소를 뜻한다. '넘지 않고 앉은 자의'란 넘지 않고 앉아 있는 자의 뜻이다.

สโภชนกถาวณฺณนา.

음식과 함께하는 집(Sabhojana)에 관한 설명.

๑๕๕๒. เตสนฺติ ทฺวินฺนํ อนิยตสิกฺขาปทานํ. เอสนฺติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ รโหปฏิจฺฉนฺนรโหนิสชฺชสิกฺขาปทานํ, อยเมว วิเสโสติ อนนฺตรสิกฺขาปเทน สมุฏฺฐานภาวสงฺขาโต อยํ วิเสโส ทีปิโตติ โยชนา.

1552. '그것들의'란 두 가지 부정법(不定法) 학처를 말한다. '이것은'이란 이 두 가지, 즉 은밀하게 가려진 곳과 은밀하게 앉는 것에 대한 학처를 말하며, '이것만이 차이점이다'라는 것은 바로 뒤의 학처와 발생 원인(samuṭṭhāna)의 상태라고 일컬어지는 이 차이점이 드러난다는 결합이다.

รโหปฏิจฺฉนฺนรโหนิสชฺชกถาวณฺณนา.

은밀하게 가려진 곳과 은밀하게 앉는 것에 관한 설명.

๑๕๕๓-๖. วุตฺโตติ นิมนฺติโต. สนฺตํ ภิกฺขุนฺติ ‘‘กุลํ อุปสงฺกมิสฺสามี’’ติ ยสฺมึ ปเทเส จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺส สามนฺตา ทฺวาทสหตฺถพฺภนฺตเร ฐิตํ ภิกฺขุนฺติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ยตฺถ ฐิตสฺส กุลานิ ปยิรุปาสนจิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ตโต ปฏฺฐาย ยํ ปสฺเส วา อภิมุเข วา ปสฺสติ, ยสฺส จ สกฺกา โหติ ปกติวจเนน อาโรเจตุํ, อยํ สนฺโต นามา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๙๘). เอตฺถ ยํ ทฺวาทสหตฺถพฺภนฺตเร ฐิเตน โสตุํ สกฺกา ภเวยฺย, ตํ [Pg.513] ปกติวจนํ นาม. อนาปุจฺฉาติ ‘‘อหํ อิตฺถนฺนามสฺส ฆรํ คจฺฉามี’’ติ วา ‘‘จาริตฺตํ อาปุจฺฉามี’’ติ วา อีทิเสน วจเนน อนาปุจฺฉิตฺวา. จาริตฺตํ อาปชฺเชยฺย เจติ ยทิ สญฺจเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญตฺร สมยาติ ‘‘ตตฺถายํ สมโย, จีวรทานสมโย จีวรการสมโย’’ติ (ปาจิ. ๒๙๙) สิกฺขาปเท อนุปญฺญตฺติวเสน วุตฺตา ทุวิธา สมยา อญฺญสฺมึ กาเล.

1553-6. '불린(Vutto)'이란 초대받은 자를 말한다. '계시는 비구에게'란 "가문에 가리라"는 마음이 일어난 그 장소로부터 주변 12핫타(hattha) 이내에 머물고 있는 비구를 뜻한다. "어느 곳에 머무는 자에게 가문들을 방문하려는 마음이 일어났을 때, 그곳으로부터 옆으로 보거나 정면으로 보거나 하여, 평상시의 목소리로 알릴 수 있는 자를 '계시는 분(santo)'이라 한다"고 말한 것과 같다. 여기서 12핫타 이내에 머물러서 들을 수 있는 것을 '평상시의 목소리(pakativacana)'라 한다. '묻지 않고(Anāpucchā)'란 "나는 아무개의 집에 간다"거나 "행차를 알린다"는 등의 말로 알리지 않고를 뜻한다. '행차하게 되면(Cārittaṃ āpajjeyya)'이란 만약 돌아다닌다면이라는 뜻이다. '때를 제외하고(Aññatra samayā)'란 "거기에는 이러한 때가 있으니, 가사를 주는 때와 가사를 만드는 때이다"라고 학처에서 추가 제정의 방식으로 언급된 두 가지 때 이외의 시간을 말한다.

อาปตฺติเภทํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ฐเปตฺวา’’ติอาทิ. ‘‘อวีติวตฺเต มชฺฌนฺเห’’ติ อิมินา ปุเรภตฺตํ, ปจฺฉาภตฺตญฺจ สงฺคหิตํ. เอตฺถ จ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตนฺติ เยน ภตฺเตน นิมนฺติโต, ตสฺมึ อภุตฺเต วา ภุตฺเต วาติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ปุเรภตฺตํ นาม เยน นิมนฺติโต, ตํ อภุตฺตาวี. ปจฺฉาภตฺตํ นาม เยน นิมนฺติโต, ตํ อนฺตมโส กุสคฺเคนปิ ภุตฺตํ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๓๐๐) ปทภาชเน วุตฺตํ. อญฺญสฺส ฆรนฺติ นิมนฺติตโต อญฺญสฺส เคหํ. ฆรูปจาโรกฺกมเน ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ, อตฺตนา คตเคหสฺส อุปจาโรกฺกมเน ทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ. ปฐเมน ปาเทนาติ สมฺพนฺโธ.

범계(犯戒)의 구분을 보이기 위해 "제외하고" 등을 말하였다. '한낮이 지나지 않았을 때'라는 말로 식전과 식후가 모두 포함된다. 여기서 식전과 식후란 청함 받은 그 음식을 먹지 않았을 때나 먹었을 때를 뜻한다. 단어 해석(padabhājane)에서 "식전이란 청함 받은 것을 아직 먹지 않은 자이며, 식후란 청함 받은 것을 아주 조금이라도 먹은 상태이다"라고 말한 바와 같다. '다른 이의 집'이란 초대받은 곳이 아닌 다른 이의 집이다. '집의 경계를 넘어갈 때 악작죄(dukkaṭa)'가 연결되니, 자신이 간 집의 경계를 넘어 들어갈 때 악작죄라는 뜻이다. '첫 번째 발로'가 연결된다.

ฆรุมฺมาเรติ อญฺญสฺส เคหุมฺมาเร. ฆรูปจาเร ทุกฺกฏํ สนฺธาย ‘‘อปรมฺปิ จา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สมติกฺกเม’’ติ อิมินา สห ‘‘ฆรุมฺมาเร’’ติ ปทํ ‘‘ฆรุมฺมารสฺสา’’ติ วิภตฺติวิปริณาเมน โยเชตพฺพํ.

'집의 문턱에서'란 다른 이의 집 문턱에서를 말한다. 집의 경계(upacāra)에서의 악작죄를 고려하여 "또한 다른 것도"라고 하였다. '넘어갈 때'라는 말과 함께 '집의 문턱'이라는 단어는 '집의 문턱을'이라고 격을 바꾸어 연결해야 한다.

๑๕๕๗. ฐิตฏฺฐาเนติ ยตฺถ ฐิตสฺส คมนจิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺมึ ฐาเน ทฺวาทสหตฺถพฺภนฺตเรติ อิทํ ยถาวุตฺตนิยาเมเนว คเหตพฺพํ. โอโลเกตฺวาติ อุภยปสฺสํ, อภิมุขญฺจ โอโลเกตฺวา. ‘‘ยํ ปสฺเส วา อภิมุเข วา ปสฺสตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๒๙๘) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

1557. '머무는 장소에서'란 가려는 마음이 일어났을 때 머물러 있던 그 장소의 12핫타 이내를 말하며, 이는 앞에서 말한 규칙대로 이해해야 한다. '살펴보고'란 양옆과 정면을 살펴보는 것으로, 주석서에서 "옆이나 정면을 본다"고 하였다.

๑๕๕๘. ทูเรติ [Pg.514] ทฺวาทสหตฺถโต ทูรเมวาห. อิโต จิโต จ คเวสิตฺวา อาโรจเน กิจฺจํ นตฺถีติ โยชนา.

1558. '멀리'란 12핫타보다 먼 것을 말한다. 여기저기 찾아다니며 알릴 의무는 없다는 결합이다.

๑๕๕๙. น โทโสติ อนาปตฺติ. สมเยติ เอตฺถ ‘‘อนาปุจฺฉโต’’ติ เสโส. เอตฺถ จ อุปริ จ ‘‘น โทโส’’ติ ปจฺเจกํ ยุชฺชติ. สนฺตํ ภิกฺขุนฺติ สมฺพนฺโธ. ฆเรนาติ อญฺญสฺส ฆเรน, เอตฺถ ‘‘ฆรูปจาเรน จา’’ติ เสโส. อารามํ คจฺฉโตติ เอตฺถ เตน มคฺเคนาติ วุตฺตํ โหติ.

1559. '허물이 없다'란 무범(無犯)이다. '때에' 여기에는 '묻지 않아도'라는 말이 생략되어 있다. 여기와 위에서 '허물이 없다'는 각각 연결된다. '계시는 비구에게'가 연결된다. '집으로'란 다른 이의 집으로이며, 여기에는 '집의 경계로도'라는 말이 생략되어 있다. '사원으로 가는 자'란 그 길을 따라가는 것을 말한다.

๑๕๖๐. ‘‘เตน มคฺเคนา’’ติ จ ‘‘คจฺฉโต’’ติ จ ปททฺวยํ ‘‘ติตฺถิยานํ ปสฺสย’’นฺติ จ ‘‘ภิกฺขุนิปสฺสย’’นฺติ จ อุภยตฺถ ตถา-สทฺเทน ลพฺภติ. เตน ฆเรน, ฆรูปจาเรน วา คนฺตพฺพมคฺเคน ติตฺถิยารามํ วา ภิกฺขุนิปสฺสยํ วา คจฺฉโต อนาปตฺตีติ อตฺโถ. อาปทาย คจฺฉตีติ โยชนา. ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตรายา อาปทา. อาสนสาลํ วาติ สีหฬทีเป วิย ภิกฺขูนํ ภุญฺชนตฺถาย ยตฺถ ทานปตีหิ อาสนานิ ปญฺญาปียนฺติ, ตํ อาสนสาลํ วา, โภชนสาลนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาปทายาสนสาล’’นฺติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธวเสน ยการโลโป. ภตฺติยสฺส ฆรนฺติ นิมนฺติตฆรํ วา สลากภตฺตทายกานํ วา ฆรํ.

1560. '그 길로'와 '가는 자'라는 두 단어는 '외도들의 수행처'와 '비구니들의 수행처' 두 곳 모두에 '그와 같이(tathā)'라는 단어에 의해 적용된다. 그 집이나 집의 경계를 거쳐 가야 할 길로 외도의 사원이나 비구니 수행처에 가는 자에게는 무범이라는 뜻이다. '위험 때문에 간다'는 결합이다. 생명이나 청정행에 장애가 되는 것이 위험이다. '공양당(āsanasālā)으로'란 스리랑카 섬에서처럼 비구들이 식사하기 위해 보시주들이 자리를 마련해 둔 공양당이나 식당을 의미한다. '위험 때문에 공양당으로(āpadāyāsanasālaṃ)'라고 해야 할 것을 게송의 형식 때문에 야(ya) 자가 탈락하였다. '공양 받는 집'이란 초대받은 집이나 음식을 공양하는 이들의 집이다.

๑๕๖๑. ปเวสนํ กฺริยํ. อนาปุจฺฉนํ อกฺริยํ. อจิตฺตกสมุฏฺฐานมิสฺสกตฺตา ‘‘อจิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. กุสลากุสลาพฺยากตานํ อญฺญตรจิตฺตสมงฺคินา อาปชฺชิตพฺพํ สนฺธาย ‘‘ติจิตฺตญฺจา’’ติ วุตฺตํ.

1561. 들어가는 행위는 작법(kriya)이고, 묻지 않는 행위는 부작법(akriya)이다. 무심(acittaka)으로 발생하는 것이 섞여 있기 때문에 '무심'이라 하였다. 유선(有善), 유악(有惡), 무기(無記) 중 어느 하나의 마음을 갖춘 채 범하게 됨을 고려하여 '세 가지 마음(ticitta)'이라고 하였다.

จาริตฺตกถาวณฺณนา.

행차(Cāritta)에 관한 설명.

๑๕๖๒. ‘‘สพฺพา’’ติ อิทํ วิวรนฺโต ‘‘จตุมาสปวารณา ปุนปวารณา นิจฺจปวารณา’’ติ ปวารณตฺตยํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ [Pg.515] ‘‘จตุมาสปจฺจยปวารณา สาทิตพฺพาติ คิลานปจฺจยปวารณา สาทิตพฺพา’’ติ (ปาจิ. ๓๐๗) ปทภาชเน วุตฺตํ. ปุนปวารณา จ จตฺตาโรเยว มาเส เภสชฺเชน ปวารณํ. เตนาห อฏฺฐุปฺปตฺติยํ ‘‘เตน หิ ตฺวํ มหานาม สงฺฆํ อปรมฺปิ จตุมาสํ เภสชฺเชน ปวาเรหี’’ติ. นิจฺจปวารณา นาม ยาวชีวํ เภสชฺเชเหว ปวารณา. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา อฏฺฐุปฺปตฺติยํ ‘‘เตน หิ ตฺวํ มหานาม สงฺฆํ ยาวชีวํ เภสชฺเชน ปวาเรหี’’ติ (ปาจิ. ๓๐๓).

1562. '모든'이라는 말을 설명하면서 '4개월의 청함, 재청함, 상시 청함'의 세 가지 청함(pavāraṇā)을 보여준다. 여기서 "4개월의 필수품에 대한 청함은 수용해야 하며, 병자를 위한 필수품에 대한 청함은 수용해야 한다"고 단어 해석에서 말하였다. 재청함(punapavāraṇā)은 다시 4개월 동안 약으로 청하는 것이다. 그래서 유래(aṭṭhuppatti)에서 "그렇다면 마하나마여, 승가에 다시 4개월 동안 약으로 청하십시오"라고 하였다. 상시 청함(niccapavāraṇā)이란 평생토록 약으로만 청하는 것을 말한다. 세존께서도 유래에서 "그렇다면 마하나마여, 승가에 평생토록 약으로 청하십시오"라고 말씀하신 바 있다.

สพฺพา เจตา ปวารณา เภสชฺชปริยนฺตรตฺติปริยนฺตตทุภยปริยนฺตอปริยนฺตวเสน จตุพฺพิธา โหนฺติ. ยถาห –

이 모든 초청(pavāraṇā)은 약품 한정, 밤[기간] 한정, 그 둘 다의 한정, 그리고 한정 없음의 네 가지 종류가 있다. 다음과 같이 설해졌다.

‘‘เภสชฺชปริยนฺตา นาม เภสชฺชานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ ‘เอตฺตเกหิ เภสชฺเชหิ ปวาเรมี’ติ. รตฺติปริยนฺตา นาม รตฺติโย ปริคฺคหิตาโย โหนฺติ ‘เอตฺตกาสุ รตฺตีสุ ปวาเรมี’ติ. เภสชฺชปริยนฺตา จ รตฺติปริยนฺตา จ นาม เภสชฺชานิ จ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ รตฺติโย จ ปริคฺคหิตาโย โหนฺติ ‘เอตฺตเกหิ เภสชฺเชหิ เอตฺตกาสุ รตฺตีสุ ปวาเรมี’ติ. เนวเภสชฺชปริยนฺตา นรตฺติปริยนฺตา นาม เภสชฺชานิ จ อปริคฺคหิตานิ โหนฺติ รตฺติโย จ อปริคฺคหิตาโย โหนฺตี’’ติ (ปาจิ. ๓๐๗).

“약품 한정이란 ‘이만큼의 약품으로 초청합니다’라고 약품이 한정된 것을 말한다. 밤 한정이란 ‘이만큼의 밤[날짜] 동안 초청합니다’라고 밤이 한정된 것을 말한다. 약품 한정과 밤 한정이란 ‘이만큼의 약품으로 이만큼의 밤 동안 초청합니다’라고 약품도 한정되고 밤도 한정된 것을 말한다. 약품 한정도 아니고 밤 한정도 아닌 것이란 약품도 한정되지 않고 밤도 한정되지 않은 것을 말한다.” (파치티야 307)

๑๕๖๓. ‘‘สาทิตพฺพา’’ติ วุตฺเต สาทิยนปฺปกาเร ทสฺเสตุมาห ‘‘วิญฺญาเปสฺสามี’’ติอาทิ. เภสชฺชมฺปิ สติ เม ปจฺจเย วิญฺญาเปสฺสามีติ โยชนา, ‘‘สาทิตพฺพา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ตเทว พฺยติเรกโต ทสฺเสตุมาห ‘‘น ปฏิกฺขิปิตพฺพา’’ติ. ปฏิกฺเขปการณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘โรโคทานิ น เมติ จา’’ติ. สา ติวิธา ปวารณา.

1563. “받아들여야 한다”는 말에 대해, 받아들이는 방식을 보여주기 위해 “요청할 것이다” 등을 말씀하셨다. “나에게 연(paccaya)이 있을 때 약품도 요청할 것이다”라고 연결되는데, 이것은 “받아들여야 한다”는 것과 관련이 있다. 그것을 반대 측면에서 보여주기 위해 “거절해서는 안 된다”고 말씀하셨다. 거절하지 말아야 할 이유를 보여주기 위해 “나에게는 지금 병이 없다” 등을 말씀하셨다. 그것은 세 가지 종류의 초청이다.

๑๕๖๔. ติกปาจิตฺติยํ [Pg.516] วุตฺตนฺติ ‘‘ตตุตฺตริ ตตุตฺตริสญฺญี, เวมติโก, นตตุตฺตริสญฺญี เภสชฺชํ วิญฺญาเปติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๐๙) วุตฺตํ ปาจิตฺติยตฺตยํ. อิธ ตตุตฺตรีติ เอตฺถ เยหิ เภสชฺเชหิ ปวาริโต, ยาสุ จ รตฺตีสุ ปวาริโต, ตโต เจ อุตฺตริ อธิกนฺติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘เภสชฺชปริยนฺเต เยหิ เภสชฺเชหิ ปวาริโต โหติ, ตานิ เภสชฺชานิ ฐเปตฺวา อญฺญานิ เภสชฺชานิ วิญฺญาเปติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ จ ‘‘รตฺติปริยนฺเต ยาสุ รตฺตีสุ ปวาริโต โหติ, ตา รตฺติโย ฐเปตฺวา อญฺญาสุ รตฺตีสุ วิญฺญาเปติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๐๘) จ. ตตฺถ เวมติกสฺส จ ทุกฺกฏํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

1564. 삼분법의 파치티야(Tikapācittiya)가 설해졌다는 것은 “그 이상일 때 그 이상이라고 인식하는 자, 의심하는 자, 그 이상이 아니라고 인식하는 자가 약품을 요청하면 파치티야 죄이다” (파치티야 309)라고 세 가지 파치티야가 설해졌음을 의미한다. 여기서 ‘그 이상(tatuttari)’이란 초청받은 그 약품들보다, 또는 초청받은 그 밤들보다 더 많은 것을 의미한다. 다음과 같이 설해진 바와 같다: “약품 한정에서 초청받은 그 약품들을 제외하고 다른 약품들을 요청하면 파치티야 죄이다” 그리고 “밤 한정에서 초청받은 그 밤들을 제외하고 다른 밤들에 요청하면 파치티야 죄이다” (파치티야 308). 거기서 의심하는 자에게는 둑카타(dukkaṭa)가 설해졌다고 연결된다.

๑๕๖๕. ตโต จตุมาสโต อุตฺตริ อติเรกํ ตตุตฺตริ, ตตุตฺตริ น โหตีติ นตตุตฺตริ, นตตุตฺตรีติ สญฺญา อสฺส อตฺถีติ นตตุตฺตริสญฺญี, ภิกฺขุ, ตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. เยหิ เภสชฺเชหิ ปวาริโต, ตานิ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ สห เสเสน โยเชตพฺพํ. ยถาห ‘‘อนาปตฺติ เยหิ เภสชฺเชหิ ปวาริโต โหติ, ตานิ เภสชฺชานิ วิญฺญาเปตี’’ติ (ปาจิ. ๓๑๐). เยน วา เยหิ เภสชฺเชหิ ยาสุ วา รตฺตีสุ ปวาริโต, ตโต อญฺญมฺปิ ยถาตถํ อาจิกฺขิตฺวา ภิยฺโย วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ สห เสเสน โยเชตพฺพํ. ยถาตถํ อาจิกฺขิตฺวา ภิยฺโย วิญฺญาเปนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘อิเมหิ ตยา เภสชฺเชหิ ปวาริตมฺห, อมฺหากญฺจ อิมินา จ อิมินา จ เภสชฺเชน อตฺโถ’ติ อาจิกฺขิตฺวา วิญฺญาเปติ, ‘ยาสุ ตยา รตฺตีสุ ปวาริตมฺห, ตาโย จ รตฺติโย วีติวตฺตา, อมฺหากญฺจ เภสชฺเชน อตฺโถ’ติ อาจิกฺขิตฺวา วิญฺญาเปตี’’ติ (ปาจิ. ๓๑๐) วจนโต ยถาตถํ วตฺวา อธิกํ วิญฺญาเปนฺตสฺสาติ อตฺโถ.

1565. 그 4개월보다 더 넘어서는 것이 ‘그 이상(tatuttari)’이고, 그 이상이 아닌 것이 ‘그 이상이 아님(natatuttari)’이며, 그 이상이 아니라는 인식을 가진 비구가 ‘그 이상이 아니라고 인식하는 자(natatuttarisaññī)’이다. 그 비구에게는 “죄가 되지 않는다”고 연결된다. 초청받은 그 약품들을 요청하는 자에게는 죄가 되지 않는다는 나머지 부분과 함께 연결되어야 한다. 다음과 같이 설해진 바와 같다: “초청받은 그 약품들을 요청하는 경우에는 죄가 되지 않는다” (파치티야 310). 혹은 어떤 약품이나 어떤 밤들로 초청받았을 때, 그 외의 것에 대해서도 사실대로 알리고 더 요청하는 자에게는 죄가 되지 않는다는 나머지 부분과 함께 연결되어야 한다. ‘사실대로 알리고 더 요청하는 자’라는 말은 “당신에 의해 이 약품들로 우리가 초청받았는데, 우리에게는 이러이러한 약품이 필요합니다”라고 알리고 요청하거나, “당신에 의해 초청받은 그 밤들이 지났는데, 우리에게는 약품이 필요합니다”라고 알리고 요청한다는 (파치티야 310) 말씀에 따라, 사실대로 말하고 추가로 요청하는 자라는 뜻이다.

๑๕๖๖. อญฺญสฺส [Pg.517] ภิกฺขุสฺส อตฺถาย วา วิญฺญาเปนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. ญาตกานํ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ เอตฺถ ญาตกานํ สนฺตกํ วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ. อตฺตโน วา ธเนน วิญฺญาเปนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. เอตฺถ ธนํ นาม ตณฺฑุลาทิ กปฺปิยวตฺถุ.

1566. 다른 비구를 위해 요청하는 비구에게는 죄가 되지 않는다고 연결된다. 친지들에게 요청하는 경우에는 죄가 되지 않는다는 말은 친지들의 소유물을 요청하는 경우에는 죄가 되지 않는다는 뜻이다. 자신의 재물로 요청하는 자에게는 죄가 되지 않는다고 연결된다. 여기서 재물이란 쌀 등의 허용된 물품(kappiyavatthu)을 말한다.

๑๕๖๗. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘วิญฺญาเปนฺตสฺสา’’ติ อิทํ ปจฺจามสติ. อุมฺมตฺตกาทีนนฺติ วิเสสิตพฺพมเปกฺขิตฺวา ‘‘วิญฺญาเปนฺตาน’’นฺติ พหุวจนํ กาตพฺพํ.

1567. “그와 같이(tathā)”라는 말로 “요청하는 자의”라는 말을 가리킨다. “미친 사람 등”이라는 수식받는 말을 고려하여 “요청하는 자들의”라는 복수형을 써야 한다.

เภสชฺชกถาวณฺณนา.

약품에 대한 설명의 주석(Bhesajjakathāvaṇṇanā).

๑๕๖๘. อุยฺยุตฺตนฺติ สงฺคามตฺถาย กตอุยฺโยคํ, คามโต นิกฺขมฺม คจฺฉนฺตํ วา เอกตฺถ สนฺนิวิฏฺฐํ วา. ยถาห ‘‘อุยฺยุตฺตา นาม เสนา คามโต นิกฺขมิตฺวา นิวิฏฺฐา วา โหติ ปยาตา วา’’ติ (ปาจิ. ๓๑๔). อญฺญตฺร ปจฺจยาติ ฐเปตฺวา ตถารูปปจฺจยํ.

1568. “출동한(uyyutta)”이란 전투를 위해 준비를 마친 것, 마을에서 나와 행군 중이거나 한곳에 집결해 있는 것을 말한다. 다음과 같이 설해진 바와 같다: “출동한 군대란 마을에서 나와서 주둔하고 있거나 행군 중인 군대를 말한다” (파치티야 314). “적절한 이유가 있는 경우를 제외하고(aññatra paccayā)”란 그러한 종류의 이유를 제외하고라는 뜻이다.

๑๕๖๙. ทสฺสนสฺสุปจารสฺมินฺติ เอตฺถ ทสฺสนูปจารํ นาม ยสฺมึ ฐาเน ฐิตสฺส เสนา ปญฺญายติ, ตํ ฐานํ. ยถาห ‘‘ยตฺถ ฐิโต ปสฺสติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๑๔). อุปจารํ วิมุญฺจิตฺวา ปสฺสนฺตสฺสาติ ยถาวุตฺตทสฺสโนปจารฏฺฐานํ เอตฺถ ฐตฺวา โอโลเกตุํ น สุกรนฺติอาทินา การเณน ตํ ฐานํ ปหาย อญฺญตฺถ วิโลเกนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. เกนจิ ปฏิจฺฉนฺนํ หุตฺวา อทิสฺสมานมฺปิ นินฺนํ ฐานํ โอติณฺณํ อปญฺญายมานมฺปิ ปญฺญายนฺตมฺปิ โอโลเกตุํ น สกฺกา เอวเมว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ยถาห ‘‘เกนจิ อนฺตริตา วา นินฺนํ โอรุฬฺหา วา น ทิสฺสตี’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๑๔). ปโยคโตติ ยถาวุตฺตทสฺสนปโยคคณนาย.

1569. “보는 거리(dassanūpacāra) 내에”에서 보는 거리란 어떤 장소에 서 있을 때 군대가 보이는 그 장소를 말한다. 다음과 같이 설해진 바와 같다: “거기 서서 볼 때 파치티야 죄이다” (파치티야 314). “거리를 벗어나서 보는 자”란 앞서 말한 보는 거리의 장소에서는 서서 구경하기가 쉽지 않다는 등의 이유로 그 장소를 떠나 다른 곳에서 구경하는 자를 말한다. 무언가에 가려져서 보이지 않거나, 낮은 지대로 내려가서 보이지 않거나, 보이더라도 제대로 구경할 수 없는 경우에도 이와 같이 판결을 알아야 한다. 다음과 같이 설해진 바와 같다: “무언가에 가려져 있거나 낮은 곳으로 내려가서 보이지 않는다” 등 (파치티야 주석 314). “행위(payoga)에 따라”란 앞에서 말한 구경하는 행위의 횟수에 따라라는 뜻이다.

๑๕๗๐. อิทานิ [Pg.518] จตุรงฺคเสนาลกฺขณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อาโรหา ปน จตฺตาโร’’ติอาทิ. อาโรหาติ เอตฺถ หตฺถาโรหา ทฏฺฐพฺพา. ตปฺปาทรกฺขกาติ ตสฺส ปาทรกฺขกาติ วิคฺคโห. ทฺเว ทฺเวติ เอเกกํ ปาทํ รกฺขนฺตา ทฺเว ทฺเว. ทฺวาทสโปโสติ ทฺวาทส โปสา เอตสฺสาติ วิคฺคโห. ทฺวาทสปุริสยุตฺโต เอโก หตฺถี นาม.

1570. 이제 사중군(caturaṅgasenā)의 특징을 보여주기 위해 “기수(āroha)는 넷이고” 등을 말씀하셨다. 여기서 ‘기수’란 코끼리 기수(hatthāroha)로 보아야 한다. ‘그 발을 보호하는 자(tappādarakkhakā)’란 그의 발을 보호하는 자들이라는 뜻이다. ‘둘씩’이란 각 발을 보호하는 자들이 둘씩이라는 의미이다. ‘열두 사람(dvādasaposo)’이란 열두 명의 사람이 딸린 자라는 뜻이다. 즉, 열두 명의 사람으로 구성된 것이 코끼리 한 마리 군단이다.

๑๕๗๑. อาโรโหติ เอตฺถ อสฺสาโรโห วุจฺจติ. ติปุริโสติ ตโย ปุริสา อสฺสาติ วิคฺคโห. หโยติ อสฺโส. เอโก สารถีติ รถจาริโก. ‘‘โยโธ เอโก’’ติ ปทจฺเฉโท. อาณิรกฺขาติ รถจกฺกทฺวยสฺส อคฬนตฺถํ อกฺขกสฺส อุโภสุ โกฏีสุ อาโกฏิตา ทฺเว อาณิโย รกฺขนกา.

1571. 여기서 ‘기수(āroha)’란 말 탄 기수(assāroho)를 말한다. ‘세 사람(tipuriso)’이란 세 명의 사람이 딸린 자라는 뜻이다. ‘하야(haya)’는 말이다. ‘한 명의 마부(sārathī)’는 전차를 모는 자이다. “한 명의 전사(yodha)”로 단어가 나뉜다. ‘축 고정핀 보호자(āṇirakkhā)’란 전차의 두 바퀴가 빠지지 않도록 차축의 양 끝에 박힌 두 개의 고정핀(āṇi)을 보호하는 자들이다.

๑๕๗๒. จตุโปโสติ จตฺตาโร โปสา ยสฺสาติ วิคฺคโห. จตุสจฺจวิภาวินาติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ เทสเกน ภควตา. ปทหตฺถาติ อาวุธหตฺถา. ปชฺชเต คมฺยเต อเนน ปเร หนิตุนฺติ ปทํ, อาวุธํ, ปทานิ หตฺเถสุ เยสํ เต ปทหตฺถาติ ภินฺนาธิกรโณ พาหิรตฺถสมาโส ยถา ‘‘วชิรปาณี’’ติ. ปตฺติปทาติ-สทฺโท อนตฺถนฺตรา, มนุสฺสเสนาย อธิวจนํ.

1572. ‘네 사람(catuposo)’이란 네 명의 사람이 딸린 자라는 뜻이다. ‘사성제를 밝히신 분(catusaccavibhāvinā)’이란 네 가지 성스러운 진리를 설하신 세존을 말한다. ‘손에 무기를 든 자(padahatthā)’란 손에 무기를 든 자들을 뜻한다. 이것으로 적을 치기 위해 다가가므로 ‘파다(pada)’는 무기이며, 손에 무기를 든 자들이 ‘파다핫타(padahatthā)’이다. 이는 ‘바지라파니(vajirapāṇī, 금강수를 든 자)’처럼 격이 다른 외적 의미의 복합어(bhinnādhikaraṇa-bahubbīhi)이다. ‘빳띠빠다(pattipada)’라는 말은 의미상 차이가 없는 것으로, 보병(manussasenā)의 유의어이다.

๑๕๗๓. จตุรงฺคสมายุตฺตาติ จตูหิ องฺเคหิ อวยเวหิ สมายุตฺตาติ วิคฺคโห.

1573. ‘사중군으로 구성된(caturaṅgasamāyuttā)’이란 네 가지 요소(aṅga), 즉 부대로 이루어졌다는 뜻이다.

๑๕๗๔. หตฺถิอาทีสูติ ยถาวุตฺตลกฺขณหตฺถิอสฺสรถปทาตินามเกสุ จตูสุ องฺเคสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เอเกกนฺติ เอเกกํ องฺคํ. เอเตสุ อวกํสโต เอกํ ปุริสารุฬฺหมปิ หตฺถิญฺจ ตถา อสฺสญฺจ เอกํ ปทหตฺถปุริสญฺจ เอกเมกํ [Pg.519] กตฺวา อาห ‘‘เอเกกํ ทสฺสนตฺถาย คจฺฉโต’’ติ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺตมโส เอกปุริสารุฬฺหํ เอกมฺปิ หตฺถิมฺปี’’ติอาทิ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๑๕). อนุยฺยุตฺเตปีติ สงฺคามํ วินา อญฺเญน การเณน นิกฺขนฺเต. ยถาห ‘‘อนุยฺยุตฺตา นาม ราชา อุยฺยานํ วา นทึ วา คจฺฉติ, เอวํ อนุยฺยุตฺตา โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๑๕).

1574. ‘코끼리 등’이라는 것은 위에서 말한 특징을 가진 코끼리·말·전차·보병이라는 네 가지 군대 구성 요소 중의 하나를 가리키는 것으로, 범위를 한정하는 처소격(bhummaṃ)이다. ‘하나하나’라는 것은 각각의 구성 요소를 말한다. 이들 중에서 최소한 사람 한 명이 탄 코끼리 한 마리, 또는 말 한 마리, 그리고 무기를 든 보병 한 명을 각각 하나씩으로 하여 ‘각각을 구경하기 위해 가는 자’라고 하였다. 주석서(Pacittiya Atthakatha 315)에서 ‘적어도 사람 한 명이 탄 코끼리 한 마리라도’라고 한 것과 같다. ‘동원되지 않았을 때에도’라는 것은 전쟁 외의 다른 이유로 나갔을 때를 말한다. 주석서(Pacittiya Atthakatha 315)에서 ‘동원되지 않았다는 것은 왕이 공원이나 강에 가는 것과 같은 경우를 말한다’고 하였다.

๑๕๗๕. สมฺปตฺตนฺติ เอตฺถ ‘‘เสน’’นฺติ ปกรณโต ลพฺภติ. อาปทาสูติ ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตราเย สติ ‘‘เอตฺถ คโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ คจฺฉโต อนาปตฺติ. ตถารูเป ปจฺจเย คิลานาวโลกนาทิเก คมนานุรูปปจฺจเย สติ อนาปตฺตีติ โยชนา.

1575. ‘도착한’이라는 말은 문맥상 ‘군대’를 가리킨다. ‘재난이 있을 때’라는 것은 생명이나 범행(청정수행)에 장애가 있을 때 ‘여기에 가면 벗어날 수 있을 것이다’라고 하며 가는 경우에는 죄가 되지 않음을 의미한다. 그와 같은 인연, 즉 병문안 등 가는 이유에 적합한 인연이 있을 때 죄가 되지 않는다는 의미이다.

อุยฺยุตฺตกถาวณฺณนา.

출동한 군대에 관한 설명이 끝났다.

๑๕๗๖-๗. ‘‘สิยา จ ตสฺส ภิกฺขุโน โกจิเทว ปจฺจโย เสนํ คมนาย, ทิรตฺตติรตฺตํ เตน ภิกฺขุนา เสนาย วสิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. ๓๑๘) อนุญฺญาตตฺตา เกนจิ กรณีเยน สงฺคามตฺถํ อุยฺยุตฺตาย เสนาย ทิรตฺตติรตฺตํ ปฏิปาฏิยา วสิตฺวา จตุตฺถรตฺติยํ วสนฺตสฺส ปน ภิกฺขุโน อาปตฺตึ ทสฺเสตุมาห ‘‘จตุตฺเถ’’ติอาทิ. อนาปตฺติวาเร ‘‘คิลาโน วสตี’’ติ (ปาจิ. ๓๒๑) วุตฺตตฺตา อาห ‘‘อโรควา’’ติ. เสนายาติ เอตฺถ ปริกฺเขปารหฏฺฐาเนน วา สญฺจรณปริยนฺเตน วา เสนา ปริจฺฉินฺทิตพฺพา, เอวํ ปริจฺฉินฺนาย เสนาย อนฺโตวาติ อตฺโถ.

1576-7. ‘그 비구에게 군대에 가야 할 어떤 인연이 있다면, 그 비구는 군대에서 2박 3일 동안 머물 수 있다’(Pacittiya 318)라고 허용되었으므로, 어떤 해야 할 일로 인해 전쟁을 위해 출동한 군대에서 2박 3일 동안 연속해서 머문 뒤, 넷째 날 밤에 머무는 비구의 죄를 보여주기 위해 ‘네 번째에’ 등을 말하였다. 죄가 되지 않는 경우(anāpattivāra)에 ‘병든 자가 머무는 것’(Pacittiya 321)이라고 하였으므로 ‘병이 없는 자’라고 하였다. ‘군대에서’라는 것은 여기서 둘러싸기에 적합한 장소나 이동하는 범위로 군대를 한정해야 하며, 이와 같이 한정된 군대의 안을 의미한다.

ติกปาจิตฺติยนฺติ ‘‘อติเรกติรตฺเต อติเรกสญฺญี, เวมติโก, อูนกสญฺญี เสนาย วสติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๒๐) ปาจิตฺติยตฺตยํ วุตฺตํ.

세 가지 파일제(Tikapācittiya)란 ‘3일을 초과했을 때 초과했다는 인식이 있거나, 의심이 있거나, 미달했다는 인식이 있으면서 군대에 머물면 파일제이다’(Pacittiya 320)라고 세 가지 파일제가 언급된 것을 말한다.

เสนาวาสกถาวณฺณนา.

군대 숙박에 관한 설명이 끝났다.

๑๕๘๐. อุยฺโยธิกํ [Pg.520] นาม สงฺคามฏฺฐานํ. ยถาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา เอตฺถ ยุชฺฌนฺตีติ อุยฺโยธิกํ, สมฺปหารฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๒). พลคฺคนฺติ ‘‘เอตฺตกา หตฺถี’’ติอาทินา (ปาจิ. ๓๒๔) ปทภาชนาคตนเยน พลสฺส คณนฏฺฐานํ พลคฺคํ. ยถาห ‘‘พลสฺส อคฺคํ ชานนฺติ เอตฺถาติ พลคฺคํ, พลคณนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๒). เสนาพฺยูหนฺติ ‘‘อิโต หตฺถี โหนฺตุ, อิโต อสฺสา, อิโต รถา, อิโต ปตฺตี โหนฺตู’’ติ (ปาจิ. ๓๒๔) ปทภาชเน วุตฺตเสนาสนฺนิเวสฏฺฐานํ เสนาพฺยูหํ. ยถาห ‘‘เสนาย วิยูหํ เสนาพฺยูหํ, เสนาสนฺนิเวสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๒).

1580. 우요디카(Uyyodhika)란 전쟁터를 말한다. 주석서(Pacittiya Atthakatha 322)에서 ‘올라오고 올라와서 여기서 싸우기 때문에 우요디카라고 하며, 이는 전투 장소의 동의어이다’라고 하였다. 발락가(Balagga)는 ‘코끼리가 이만큼 있다’(Pacittiya 324) 등의 단어 풀이 방식에 따라 군대를 세는 장소를 말한다. ‘군대의 최고(agga)를 여기서 알기 때문에 발락가라고 하며, 군대를 세는 장소라는 뜻이다’(Pacittiya Atthakatha 322)라고 하였다. 세나뷰하(Senābyūha)는 ‘이쪽은 코끼리 부대, 이쪽은 기병 부대, 이쪽은 전차 부대, 이쪽은 보병 부대가 되어라’(Pacittiya 324)라고 단어 풀이에서 언급된 군대의 배치 장소를 말한다. ‘군대의 대형을 세나뷰하라 하며, 이는 군대 배치의 동의어이다’(Pacittiya Atthakatha 322)라고 하였다.

๑๕๘๑. ปุริเมติ อนนฺตรสิกฺขาปเท. ‘‘ทฺวาทสปุริโส หตฺถี’’อิติ โย หตฺถี วุตฺโตติ โยชนา. เตนาติ เตน หตฺถินา เหตุภูเตน.

1581. ‘이전의 것’이란 바로 앞의 학습계(sikkhāpada)를 말한다. ‘열두 명의 사람이 탄 코끼리’라고 말한 그 코끼리를 의미한다. ‘그것으로 인하여’라는 것은 그 코끼리를 원인으로 하여라는 뜻이다.

๑๕๘๒. ‘‘เสเสสู’’ติ อิมินา อสฺสานีกรถานีกปตฺตานีกา คหิตา. ปตฺตานีกํ นาม ‘‘จตฺตาโร ปุริสา ปทหตฺถา ปตฺตี ปจฺฉิมํ ปตฺตานีก’’นฺติ (ปาจิ. ๓๒๔) เสนงฺเคสุ ปฏินิทฺเทเสน นิพฺพิเสสํ กตฺวา วุตฺตํ. ติณฺณนฺติ เอเตสํ อุยฺยุตฺตาทีนํ.

1582. ‘나머지들에서’라는 말로 기병대, 전차대, 보병대를 포함한다. 보병대(pattānīka)란 ‘무기를 든 네 명의 보병이 마지막 보병대이다’(Pacittiya 324)라고 군대의 구성 요소들을 개별적으로 설명하면서 차별 없이 언급된 것이다. ‘세 가지의’라는 것은 이들 출동한 군대 등을 말한다.

อุยฺโยธิกกถาวณฺณนา.

전쟁터 관람에 관한 설명이 끝났다.

อเจลกวคฺโค ปญฺจโม.

아첼라카 학단(제5장)이 끝났다.

๑๕๘๓. ปิฏฺฐาทีหีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปูวาทึ สงฺคณฺหาติ. ยถาห ‘‘สุรา นาม ปิฏฺฐสุรา ปูวสุรา โอทนสุรา กิณฺณปกฺขิตฺตา สมฺภารสํยุตฺตา’’ติ (ปาจิ. ๓๒๘). เอตฺถ จ ปิฏฺฐํ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา ตชฺชํ อุทกํ ทตฺวา ปกฺขิปิตฺวา กตา ปิฏฺฐสุรา. เอวํ [Pg.521] ปูเว, โอทเน จ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา ตชฺชํ อุทกํ ทตฺวา มทฺทิตฺวา กตา ‘‘ปูวสุรา, โอทนสุรา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘กิณฺณา’’ติ ปน ตสฺสา สุราย พีชํ วุจฺจติ, เย ‘‘สุราโมทกา’’ติปิ วุจฺจนฺติ, เต ปกฺขิปิตฺวา กตา กิณฺณปกฺขิตฺตา. หรีตกิสาสปาทินานาสมฺภาเรหิ สํโยชิตา สมฺภารสํยุตฺตา.

1583. ‘곡물 가루 등’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 과자 등을 포함한다. ‘수라(surā, 술)란 곡물 가루 술, 과자 술, 밥 술, 누룩을 넣은 술, 향료를 섞은 술을 말한다’(Pacittiya 328)라고 하였다. 여기서 곡물 가루 술은 가루를 그릇에 넣고 그에 맞는 물을 부어 만든 것이다. 이와 같이 과자나 밥도 그릇에 넣고 물을 부어 이겨서 만든 것을 ‘과자 술, 밥 술’이라 한다. ‘누룩(kiṇṇā)’은 그 술의 씨앗을 말하며, ‘술 경단(surāmodaka)’이라고도 불리는 것인데, 이것을 넣어 만든 것이 누룩을 넣은 술이다. 가자(Harītakī), 겨자 등 여러 가지 향료와 섞은 것이 향료를 섞은 술이다.

ปุปฺผาทีหีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ผลาทีนํ คหณํ. ยถาห ‘‘เมรโย นาม ปุปฺผาสโว ผลาสโว มธฺวาสโว คุฬาสโว สมฺภารสํยุตฺโต’’ติ (ปาจิ. ๓๒๘). ตตฺถ จ ปุปฺผาสโว นาม มธุกปุปฺผาทีนํ ชาติรสกโต เจว ตาลนาฬิเกรปุปฺผานญฺจ รโส จิรปริวาสิโต. ผลาสโว ปน มุทฺทิกาปนสผลาทีนิ มทฺทิตฺวา เตสํ รเสน กโต. มธฺวาสโว นาม มุทฺทิกานํ ชาติรเสน กโต. มกฺขิกามธุนาปิ กรียตีติ วทนฺติ. อุจฺฉุรโส คุฬาสโว. หรีตกามลกกฏุกภณฺฑาทินานาสมฺภารานํ รโส จิรปริวาสิโต สมฺภารสํยุตฺโต. อาสโว เมรยํ โหตีติ โยชนา.

‘꽃 등’에서 ‘등’이라는 단어는 과일 등을 포함한다. ‘메라이야(meraya, 독주)란 꽃 술, 과일 술, 꿀 술, 설탕 술, 향료를 섞은 술을 말한다’(Pacittiya 328)라고 하였다. 그중 꽃 술이란 미두카(madhuka) 꽃 등의 천연 즙으로 만든 것과 야자나 코코넛 꽃의 즙을 오래 묵힌 것이다. 과일 술은 포도나 잭프루트 등의 과일을 짜서 그 즙으로 만든 것이다. 꿀 술은 포도의 천연 즙으로 만든 것이다. 벌꿀로도 만든다고들 말한다. 사탕수수 즙으로 만든 것이 설탕 술이다. 가자, 아말라카, 매운 재료 등 여러 가지 재료의 즙을 오래 묵힌 것이 향료를 섞은 술이다. 발효액(āsavo)이 메라이야가 된다는 의미이다.

๑๕๘๔. พีชโต ปฏฺฐายาติ สมฺภาเร ปฏิยาทิตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย ตาลนาฬิเกราทีนํ ปุปฺผรเส ปุปฺผโต คฬิตาภินวกาลโตเยว จ ปฏฺฐาย. ปิวนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘กุสคฺเคนา’’ติปิ เสโส. อุภยมฺปิ จาติ สุรํ, เมรยญฺจาติ อุภยมฺปิ. พีชโต ปน ปฏฺฐาย กุสคฺเคน ปิวนฺตสฺสปิ ภิกฺขุโน ปาจิตฺติยํ โหตีติ โยเชตพฺพํ. ปโยคพาหุลฺเลน อาปตฺติพาหุลฺลํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปโยเค จ ปโยเค จา’’ติ. อิทญฺจ วิจฺฉินฺทิตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปิวนฺตสฺส ภิกฺขุโน ปโยเค จ ปโยเค จ ปาจิตฺติยํ โหตีติ โยเชตพฺพํ. ยถาห ‘‘วิจฺฉินฺทิตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปิวโต ปโยคคณนาย อาปตฺติโย’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๘). เอเกเนว ปโยเคน พหุมฺปิ ปิวนฺตสฺส เอกํ เอว [Pg.522] อาปตฺตึ พฺยติเรกโต ทีเปติ. ยถาห ‘‘เอเกน ปน ปโยเคน พหุมฺปิ ปิวนฺตสฺส เอกา อาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๘).

1584. ‘씨앗(원료)으로부터 시작하여’라는 것은 재료를 준비하여 항아리에 넣은 때부터 시작하며, 야자나 코코넛 등의 꽃즙은 꽃에서 갓 흘러나온 때부터 시작한다는 것이다. ‘마시는 자’라는 말에는 ‘풀 끝만큼이라도’라는 말이 생략되어 있다. ‘두 가지 모두’란 수라와 메라이야 두 가지 모두를 말한다. 원료를 넣었을 때부터 시작하여 풀 끝만큼이라도 마시는 비구에게 파일제가 된다고 연결해야 한다. 시도(payoga)가 많아짐에 따라 죄가 많아짐을 보여주기 위해 ‘시도마다 시도마다’라고 하였다. 이것은 조금씩 끊어서 마시는 비구의 경우, 그 시도마다 파일제가 된다고 연결해야 한다. ‘끊어서 마시는 자는 그 시도의 횟수에 따라 죄가 된다’(Pacittiya Atthakatha 328)라고 하였다. 한 번의 시도로 많이 마시는 자에게는 단 하나의 죄만 있음을 반대 급부로 보여준다. ‘한 번의 시도로 많이 마시는 자에게는 하나의 죄만 있다’(Pacittiya Atthakatha 328)라고 하였다.

๑๕๘๕. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘มชฺเช มชฺชสญฺญี, มชฺเช เวมติโก, มชฺเช อมชฺชสญฺญี ปิวติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๒๘) ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ.

1585. 세 가지 파일제가 언급되었다는 것은 ‘술인 것에 대해 술이라는 인식이 있거나, 술인 것에 대해 의심이 있거나, 술인 것에 대해 술이 아니라는 인식이 있으면서 마시면 파일제이다’(Pacittiya 328)라고 세 가지 파일제가 언급된 것을 말한다.

๑๕๘๖. ‘‘อนาปตฺติ นมชฺชํ โหติ มชฺชวณฺณํ มชฺชคนฺธํ มชฺชรสํ, ตํ ปิวตี’’ติ (ปาจิ. ๓๒๘) วุตฺตตฺตา อาห ‘‘อมชฺชํ มชฺชวณฺณ’’นฺติอาทิ. อริฏฺฐํ นาม อามลกผลรสาทีหิ กโต อาสววิเสโส. โลณโสวีรกํ นาม อฏฺฐกถายํ –

1586. “술이 아니면서 술의 색, 술의 냄새, 술의 맛을 지닌 것을 마시는 것은 범계가 아니다.” (파치띠야 328)라고 설해졌으므로, “술이 아니면서 술의 색을 띤 것” 등을 말하였다. 아릿따(Ariṭṭha)란 아말라까 열매 즙 등으로 만든 특별한 발효액이다. 로나소비라까(Loṇasovīraka)란 주석서에서 다음과 같이 설명된다.

‘‘หรีตกามลกวิภีตกกสาเว, สพฺพธญฺญานิ, สพฺพอปรณฺณานิ, สตฺตนฺนมฺปิ ธญฺญานํ โอทนํ, กทลิผลาทีนิ สพฺพผลานิ, เวตฺตเกตกขชฺชูริกฬีราทโย สพฺพกฬีเร, มจฺฉมํสขณฺฑานิ, อเนกานิ จ มธุผาณิตสินฺธวโลณติกฏุกาทีนิ เภสชฺชานิ ปกฺขิปิตฺวา กุมฺภิมุขํ ลิมฺปิตฺวา เอกํ วา ทฺเว วา ตีณิ วา สํวจฺฉรานิ ฐเปนฺติ, ตํ ปริปจฺจิตฺวา ชมฺพุรสวณฺณํ โหติ. วาตกาสกุฏฺฐปณฺฑุภคนฺทลาทีนญฺจ สินิทฺธโภชนภุตฺตานญฺจ อุตฺตรปานํ ภตฺตชีรณกเภสชฺชํ ตาทิสํ นตฺถิ. ตํ ปเนตํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตมฺปิ วฏฺฏติ, คิลานานํ ปากติกเมว. อคิลานานํ ปน อุทกสมฺภินฺนํ ปานปริโภเคนา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๙๒) –

“하리따끼, 아말라까, 비히따까의 우려낸 물, 모든 곡물, 모든 부수적인 곡물, 일곱 가지 곡물로 만든 밥, 바나나 등 모든 과일, 등나무·께따까·대추야자의 싹 등 모든 싹, 물고기와 고기 조각들, 그리고 꿀, 당밀, 암염, 매운맛 등의 여러 약재를 넣고 항아리 입구를 봉하여 1년, 2년 또는 3년 동안 두면, 그것이 숙성되어 잠부 열매 즙의 색깔이 된다. 풍병, 기침, 나병, 황달, 치루 등을 앓는 이들과 기름진 음식을 먹은 이들에게 식후 음료로서 그와 같은 소화제는 없다. 이것은 비구들에게 오후에도 허용되며, 병든 이들에게는 있는 그대로 허용된다. 병들지 않은 이들에게는 물에 타서 음료로 마시는 방식으로 허용된다.” (파라지까 주석서 2.192) —

วิภาวิโต เภสชฺชวิเสโส. สุตฺตํ นาม อเนเกหิ เภสชฺเชหิ อภิสงฺขโต อมชฺชภูโต อาสววิเสโส.

이와 같이 특별한 약이 설명되었다. 숫따(Sutta)란 여러 약재를 혼합하여 만든, 술이 아닌 발효액의 일종이다.

๑๕๘๗. วาสคาหาปนตฺถายาติ [Pg.523] สุคนฺธิภาวคาหาปนตฺถํ. อีสกนฺติ มชฺชวณฺณคนฺธรสา ยถา น ปญฺญายนฺติ, เอวํ อปฺปมตฺตกํ. ยถาห ‘‘อนติกฺขิตฺตมชฺเชเยว อนาปตฺติ. ยํ ปน อติกฺขิตฺตมชฺชํ โหติ, ยตฺถ มชฺชสฺส วณฺณคนฺธรสา ปญฺญายนฺติ, ตสฺมึ อาปตฺติเยวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๙). สูปาทีนํ ตุ ปาเกติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน มํสปากาทโย สงฺคหิตา. ยถาห ‘‘สูปสมฺปาเก มํสสมฺปาเก เตลสมฺปาเก’’ติ (ปาจิ. ๓๒๘).

1587. ‘향기를 입히기 위하여’란 향기로운 상태가 되게 하기 위함이다. ‘약간’이란 술의 색, 냄새, 맛이 드러나지 않을 정도의 아주 적은 양을 말한다. “술의 성질이 나타나지 않을 때만 범계가 아니다. 그러나 술의 성질이 나타나서 술의 색, 냄새, 맛이 인지되는 경우에는 바로 범계이다.” (파치띠야 주석서 329)라고 한 바와 같다. ‘국 등의 요리에’에서 ‘등’이라는 단어에는 고기 요리 등이 포함된다. “국 요리에, 고기 요리에, 기름 요리에” (파치띠야 328)라고 한 바와 같다.

๑๕๘๘. วตฺถุอชานนา อจิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถาห ‘‘วตฺถุอชานนตาย เจตฺถ อจิตฺตกตา เวทิตพฺพา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๙). วตฺถุอชานนตา จ นาม ‘‘มชฺช’’นฺติ อชานนภาโว. อิทนฺติ อิทํ สิกฺขาปทํ. จ-สทฺเทน อญฺญานิ จ คิรคฺคสมชฺชาทิสิกฺขาปทานิ สมุจฺจิโนติ. อกุสเลเนวาติ อกุสลจิตฺเตเนว. ปานโตติ ปาตพฺพโต. โลกวชฺชกนฺติ สาธุโลเกน วชฺเชตพฺพนฺติ อตฺโถ. โลกวชฺชเมว โลกวชฺชกํ.

1588. ‘대상을 알지 못함으로 인해 의도가 없음’이 연결된다. “대상을 알지 못하기 때문에 여기서는 의도가 없는 것으로 알아야 한다.” (파치띠야 주석서 329)라고 한 바와 같다. 대상을 알지 못함이란 ‘술’이라는 것을 모르는 상태를 말한다. ‘이것’이란 이 학습계율을 말한다. ‘또한(ca)’이라는 단어로 기락가사맛자(산 정상의 축제) 등의 다른 학습계율들을 포함한다. ‘불선으로만’이란 불선한 마음으로만이라는 뜻이다. ‘마심으로 인해’란 마셔야 하기 때문이다. ‘세상에서 비난받을 만한 것(lokavajjaka)’이란 선한 사람들에 의해 비난받아야 할 것이라는 뜻이다. 로까밧자(lokavajja) 자체가 로까밧자까(lokavajjaka)이다.

นนุ เจตฺถ วตฺถุอชานนตาย อจิตฺตกตฺเต ตํวตฺถุอชานนํ กุสลาพฺยากตจิตฺตสมงฺคิโนปิ สมฺภวติ, กสฺมา ‘‘อกุสเลเนว ปานโต โลกวชฺชก’’นฺติ วุตฺตนฺติ? วุจฺจเต – ยสฺมา อมชฺชสญฺญาย ปิวโต, มชฺชสญฺญาย จ ปิวโต มชฺชํ วตฺถุนิยาเมน กิเลสุปฺปตฺติยาว ปจฺจโย โหติ, ยถา มชฺชํ ปีตํ อชานนฺตสฺสาปิ อกุสลานเมว ปจฺจโย โหติ, น กุสลานํ, ตถา อชฺโฌหรณกาเลปิ วตฺถุนิยาเมน อกุสลสฺเสว ปจฺจโย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อกุสเลเนว ปานโต โลกวชฺชก’’นฺติ. ยถา ตํ นิฬินิชาตเก (ชา. ๒.๑๘.๑ อาทโย; ชา. อฏฺฐ. ๕.๑๘.๑ อาทโย) เภสชฺชสญฺญาย อิตฺถิยา มคฺเค องฺคชาตํ ปเวเสนฺตสฺส กุมารสฺส ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ตสฺสา มคฺเค เมถุนํ ปฏิเสวามี’’ติ วา สญฺญาย [Pg.524] อภาเวปิ กามราคุปฺปตฺติยา สีลาทิคุณปริหานิ วตฺถุนิยามโต จ อโหสิ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺโพ.

“여기서 대상을 알지 못함으로 인해 의도가 없다면, 그 대상을 알지 못함은 유익하거나 무기인 마음을 가진 이에게도 일어날 수 있는데, 어찌하여 ‘불선으로만 마심으로 인해 세상에서 비난받을 만한 것’이라고 말했는가?”라고 물을 수 있다. 대답은 이러하다. 술이 아니라는 인식으로 마시든 술이라는 인식으로 마시든, 술은 대상의 결정된 성질(vatthuniyāma)에 따라 번뇌가 일어나는 조건이 되기 때문이다. 마치 술을 마셨을 때 그것이 술인 줄 모르는 이에게도 오직 불선법의 조건이 될 뿐 유익한 법의 조건이 되지 않는 것처럼, 삼킬 때에도 대상의 성질에 따라 오직 불선한 마음의 조건이 되기 때문에 ‘불선으로만 마심으로 인해 세상에서 비난받을 만한 것’이라고 말한 것이다. 이는 닐리니 자따까(Jā. 5.18.1 등)에서 약이라는 인식으로 여인의 생식기에 성기를 삽입한 소년이, ‘여인’이라거나 ‘그녀의 생식기에서 음행을 행한다’는 인식이 없었음에도 불구하고 대상의 성질에 따라 탐욕이 일어나 계 등의 덕목을 잃게 된 것과 같이 여기서도 보아야 한다.

เกจิ ปน ‘‘อกุสเลเนว ปานโต’’ติ อิทํ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส สจิตฺตกปกฺขํ สนฺธาย วุตฺตํ, อญฺญถา ปาณาติปาตาทีสุปิ อติปฺปสงฺโคติ มญฺญมานา พหุการณํ, นิยมนญฺจ ทสฺเสสุํ. วินยฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๙), ปน ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถายํ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. สิกฺขาปทวณฺณนา), วิภงฺคฏฺฐกถาทีสุ จ ‘‘ติจิตฺต’’นฺติ อวตฺวา ‘‘อกุสลจิตฺต’’มิจฺเจว วุตฺตตฺตา, สิกฺขาปทสฺส สามญฺญลกฺขณํ ทสฺเสนฺเตน ปกฺขนฺตรลกฺขณทสฺสนสฺส อยุตฺตตฺตา จ อฏฺฐกถาสุ ยถารุตวเสเนว อตฺถคฺคหเณ จ กสฺสจิ วิโรธสฺส อสมฺภวโต สจิตฺตกปกฺขเมว สนฺธาย อกุสลจิตฺตตา, โลกวชฺชตา เจตฺถ น วตฺตพฺพา. ‘‘วตฺถุํ ชานิตฺวาปิ อชานิตฺวาปิ มชฺชํ ปิวโต ภิกฺขุสฺส ปาจิตฺติยํ. สามเณรสฺส ปน ชานิตฺวาว ปิวโต สีลเภโท, น อชานิตฺวา’’ติ (มาหาว. อฏฺฐ. ๑๐๘ อตฺถโต สมานํ) ยํ วุตฺตํ, ตตฺถ การณํ มคฺคิตพฺพํ. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา พุทฺธานเมว วิสยตฺตา น ตํ มคฺคิตพฺพํ, ยถาปญฺญตฺเตเยว วตฺติตพฺพํ. อิทํ ปน สิกฺขาปทํ อกุสลจิตฺตํ, สุโขเปกฺขาเวทนานํ วเสน ทุเวทนญฺจ โหติ. วินยฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๙), ปน มาติกฏฺฐกถายญฺจ (กงฺขา. อฏฺฐ. สุราปานสิกฺขาปทวณฺณนา) ‘‘ติเวทน’’นฺติ ปาโฐ ทิสฺสติ, ขุทฺทกปาฐวณฺณนาย (ขุ. ปา. อฏฺฐ. สิกฺขาปทวณฺณนา), วิภงฺคฏฺฐกถาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๐๓ อาทโย) จ ‘‘สุขมชฺฌตฺตเวทนาวเสน ทุเวทน’’นฺติ จ ‘‘โลภโมหมูลวเสน ทฺวิมูลก’’นฺติ จ วุตฺตตฺตา โส ‘‘ปมาทปาโฐ’’ติ คเหตพฺโพ.

그러나 어떤 이들은 “불선으로만 마심으로 인해”라는 말이 이 학습계율의 유의도적(sacittaka)인 측면을 염두에 두고 한 말이라고 생각하며, 그렇지 않으면 살생 등에서도 지나친 논리적 비약이 생긴다고 여기며 여러 이유와 규정을 제시했다. 하지만 율장 주석서(파치띠야 주석서 329), 소부 주석서, 비방가 주석서 등에서는 ‘세 가지 마음’이라고 하지 않고 오직 ‘불선한 마음’이라고만 말했으며, 학습계율의 일반적인 특징을 보여줄 때 다른 측면의 특징을 보여주는 것이 적절하지 않기 때문이며, 주석서에서 문자 그대로의 의미를 취함에 있어서 어떤 모순도 발생하지 않으므로, 유의도적인 측면만을 염두에 두고 여기서 불선한 마음이나 세상에서 비난받을 만한 것에 대해 말해서는 안 된다. “대상을 알고서 마시든 모르고서 마시든 술을 마시는 비구에게는 파치띠야이다. 그러나 사미의 경우에는 오직 알고서 마실 때만 계를 깨뜨리는 것이지 모르고 마실 때는 아니다.” (마하왁가 주석서 108의 내용)라고 한 말에 대해서는 그 이유를 찾아보아야 한다. 학습계율의 제정은 부처님만의 영역이므로 그 이유를 굳이 찾을 필요가 없으며, 제정된 그대로 따라야 한다. 한편 이 학습계율은 불선한 마음이며, 즐거운 느낌과 덤덤한 느낌에 따라 두 가지 느낌을 갖는다. 율장 주석서와 마띠까 주석서에서는 ‘세 가지 느낌’이라는 구절이 보이지만, 소부 주석서와 비방가 주석서 등에서 “즐거운 느낌과 덤덤한 느낌에 따라 두 가지 느낌”이라 하고 “탐욕과 어리석음을 뿌리로 하기에 두 가지 뿌리를 가진다”라고 하였으므로, 그것은 ‘실수로 잘못 기록된 것(pamādapāṭha)’으로 받아들여야 한다.

สุราปานกถาวณฺณนา.

술을 마시는 것에 대한 이야기의 주석.

๑๕๘๙. เยน [Pg.525] เกนจิ องฺเคนาติ องฺคุลิอาทินา เยน เกนจิ สรีราวยเวน. หสาธิปฺปายิโนติ หเส อธิปฺปาโย หสาธิปฺปาโย, โส เอตสฺส อตฺถีติ วิคฺคโห, ตสฺส, อิมินา กีฬาธิปฺปายรหิตสฺส อนาปตฺตึ พฺยติเรกโต ทีเปติ. วกฺขติ จ ‘‘อนาปตฺติ นหสาธิปฺปายสฺสา’’ติ. ผุสโต ผุสนฺตสฺส.

1589. ‘어떤 지체로든’이란 손가락 등 어떤 신체 부위로든이라는 뜻이다. ‘웃게 하려는 의도를 가진 이’란 웃게 하려는 의도가 그에게 있다는 분석이며, 이것으로 놀리려는 의도가 없는 이의 무범계를 반대되는 의미로 보여준다. 뒤에 “웃게 하려는 의도가 없는 이에게는 범계가 아니다”라고 말할 것이다. ‘만지는 이의’란 만지고 있는 이의라는 뜻이다.

๑๕๙๐. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ อุปสมฺปนฺนานุปสมฺปนฺเนสุ. กายปฏิพทฺธาทิเก นเยติ ‘‘กาเยน กายปฏิพทฺธํ อามสติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติเอวมาทินา (ปาจิ. ๓๓๒) ทสฺสิเต นเย. อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ตีณิ ทุกฺกฏานิ วุตฺตานีติ อาห ‘‘ตเถวานุปสมฺปนฺเน, ทีปิตํ ติกทุกฺกฏ’’นฺติ. เอตฺถ จ ‘‘ตเถวา’’ติ อิมินา อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ติกปาจิตฺติยสฺส วุตฺตภาโว ทีปิโต โหติ. ยถา อุปสมฺปนฺเน ติกปาจิตฺติยํ ทีปิตํ, ตเถว อนุปสมฺปนฺเน ติกทุกฺกฏํ ทีปิตนฺติ โยชนา.

1590. ‘모든 곳에서’라는 것은 구족계를 받은 자와 받지 않은 모든 자들에 대해서이다. ‘몸에 연결된 것 등’의 방법이란 “몸으로 몸에 연결된 것을 만지면, 뒤카타(dukkata)의 죄가 된다”는 등의 (Pāci. 332) 방법에서 보여진 것이다. 구족계를 받지 않은 자에 대하여 구족계를 받았다는 인식, 의심, 받지 않았다는 인식의 세 가지에 따라 세 가지 뒤카타가 설해졌다고 하여 “그와 같이 구족계를 받지 않은 자에 대하여, 세 가지 뒤카타가 밝혀졌다”고 말하였다. 여기서 “그와 같이”라는 것으로 구족계를 받은 자에 대하여 구족계를 받았다는 인식, 의심, 받지 않았다는 인식에 따라 세 가지 파치티야(pācittiya)가 설해졌음이 밝혀진다. 구족계를 받은 자에 대하여 세 가지 파치티야가 밝혀진 것처럼, 그와 같이 구족계를 받지 않은 자에 대하여 세 가지 뒤카타가 밝혀진 것이라고 연결된다.

๑๕๙๑. เอตฺถ…เป… ภิกฺขุนีติ เอตฺถ ภิกฺขุปิ ภิกฺขุนิยา อนุปสมฺปนฺนฏฺฐาเน ฐิโตติ เวทิตพฺโพ.

1591. 여기 ‘비구니’라는 말에서, 비구 또한 비구니에 대하여 구족계를 받지 않은 자의 위치에 있는 것으로 알아야 한다.

๑๕๙๒. นหสาธิปฺปายสฺส ผุสโตติ หสาธิปฺปายํ วินา วนฺทนาทีสุ ปาทาทิสรีราวยเวน ปรํ ผุสนฺตสฺส. กิจฺเจ สตีติ ปิฏฺฐิปริกมฺมาทิกิจฺเจ สติ.

1592. ‘웃으려는 의도가 없이 접촉하는 자’란 웃으려는 의도 없이 예배 등을 할 때 발 등의 신체 부위로 타인을 접촉하는 자를 말한다. ‘용무가 있을 때’란 등 마사지 등의 용무가 있을 때를 말한다.

องฺคุลิปโตทกกถาวณฺณนา.

손가락으로 찌르는 법에 대한 주해.

๑๕๙๓. ชเลติ เอตฺถ ‘‘อุปริโคปฺผเก’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘อุปริโคปฺผเก อุทเก’’ติ (ปาจิ. ๓๓๗). นิมุชฺชนาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อุมฺมุชฺชนปฺลวนานิ คหิตานิ. ยถาห ‘‘อุปริโคปฺผเก อุทเก หสาธิปฺปาโย นิมุชฺชติ วา อุมฺมุชฺชติ วา ปลวติ [Pg.526] วา’’ติ (ปาจิ. ๓๓๗). ‘‘เกวล’’นฺติ อิมินา นหานาทิกิจฺเจน โอตรนฺตสฺส อนาปตฺตีติ ทีเปติ.

1593. ‘물에서’란 여기서 ‘복사뼈 위까지’라는 말이 생략된 것이다. “복사뼈 위까지의 물에서” (Pāci. 337)라고 말한 것과 같다. ‘잠수하는 것 등’에서 ‘등’이라는 말로 떠오르는 것과 헤엄치는 것이 포함된다. “복사뼈 위까지의 물에서 웃으려는 의도로 잠수하거나 떠오르거나 헤엄치면” (Pāci. 337)이라고 말한 것과 같다. ‘오로지’라는 말로 목욕 등의 용무로 들어가는 자에게는 죄가 없음을 밝힌다.

๑๕๙๔. อุปริโคปฺผเก ชเลติ โคปฺผกานํ อุปริภาคปฺปมาเณ ชเล. นิมุชฺเชยฺยปิ วาติ อนฺโตชลํ ปวิสนฺโต นิมุชฺเชยฺย วา. ตเรยฺย วาติ ปฺลเวยฺย วา.

1594. ‘복사뼈 위까지의 물에서’란 복사뼈 윗부분 정도의 물에서를 말한다. ‘잠수할지라도’란 물속으로 들어가며 잠수하는 것이다. ‘건널지라도’란 헤엄치는 것이다.

๑๕๙๕-๖. อนฺโตเยโวทเก นิมุชฺชิตฺวาน คจฺฉโต ตสฺส หตฺถปาทปโยเคหิ ปาจิตฺตึ ปริทีปเยติ โยชนา.

1595-6. 물속에서 잠수하여 가는 자에게 그 손과 발의 움직임으로 인해 파치티야(pācittiya)가 됨을 밝히고 있다고 연결된다.

๑๕๙๗. หตฺถาทิสกลสรีราวยวํ สงฺคณฺหิตุํ ‘‘เยน เยนา’’ติ อนิยมาเมฑิตมาห. ชลํ ตรโต ภิกฺขุโน เยน เยน ปน องฺเคน ตรณํ โหตีติ โยชนา.

1597. 손 등 신체의 모든 부위를 포함하기 위해 ‘어떤 어떤 것으로’라고 부정칭의 반복형으로 말하였다. 물을 건너는 비구에게 어떤 어떤 지체로든 건너는 것이 된다고 연결된다.

๑๕๙๘. ตรุโต วาปีติ รุกฺขโตปิ วา. ติกปาจิตฺติยนฺติ อุทเก หสธมฺเม หสธมฺมสญฺญิเวมติกอหสธมฺมสญฺญีนํ วเสน ติกปาจิตฺติยํ. ‘‘ติกทุกฺกฏ’’นฺติ ปาโฐ ทิสฺสติ, ‘‘อุทเก อหสธมฺเม หสธมฺมสญฺญี, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. อุทเก อหสธมฺเม เวมติโก, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๓๘) วตฺวา ‘‘อุทเก อหสธมฺเม อหสธมฺมสญฺญี, อนาปตฺตี’’ติ (ปาจิ. ๓๓๘) ตติยวิกปฺเป ปาฬิยํ อนาปตฺติ วุตฺตาติ โส ปมาทปาโฐ, ‘‘ทฺวิกทุกฺกฏ’’นฺติ ปาโฐเยว คเหตพฺโพ.

1598. ‘나무로부터’란 나무로부터도 역시이다. ‘세 가지 파치티야’란 물속에서 웃는 행위에 대하여, 웃는 행위라는 인식, 의심, 웃는 행위가 아니라는 인식에 따른 세 가지 파치티야이다. ‘세 가지 뒤카타’라는 문구도 보이지만, “물속에서 웃는 행위가 아닌데 웃는 행위라고 인식하면 뒤카타이다. 물속에서 웃는 행위가 아닌데 의심하면 뒤카타이다” (Pāci. 338)라고 말하고 나서, “물속에서 웃는 행위가 아닌데 웃는 행위가 아니라고 인식하면 죄가 없다” (Pāci. 338)라고 세 번째 경우에 율장에서 죄가 없다고 설해졌으므로, 그것은 잘못된 문구이며 ‘두 가지 뒤카타’라는 문구로 받아들여야 한다.

๑๕๙๙. นาวํ ตีเร อุสฺสาเรนฺโตปิ วาติ สมฺพนฺโธ. อุสฺสาเรนฺโตติ ตีรมาโรเปนฺโต. ‘‘กีฬตี’’ติ อิทํ ‘‘ปาเชนฺโต’’ติ อิมินาปิ โยเชตพฺพํ.

1599. ‘배를 기슭으로 밀어 올리는 자도’라고 연결된다. ‘밀어 올리는 자’란 기슭으로 올리는 자이다. ‘논다’는 이 말은 ‘몰고 가는’이라는 말과도 연결되어야 한다.

๑๖๐๐. กถลาย วาติ ขุทฺทกกปาลิกาย วา. อุทกนฺติ เอตฺถ ‘‘ภาชนคตํ วา’’ติ เสโส. ‘‘ภาชนคตํ อุทกํ วา’’ติ (ปาจิ. ๓๓๘) หิ ปทภาชเน วุตฺตํ.

1600. ‘조각으로’란 작은 그릇 조각으로이다. ‘물’이란 여기서 ‘그릇에 담긴 것’이라는 말이 생략된 것이다. “그릇에 담긴 물이나” (Pāci. 338)라고 단어 해석에서 설해졌기 때문이다.

๑๖๐๑. กญฺจิกํ [Pg.527] วาติ ธญฺญรสํ วา. อปิ-สทฺโท ‘‘ขีรํ วา ตกฺกํ วา รชนํ วา ปสฺสาวํ วา’’ติ (ปาจิ. ๓๓๘) ปาฬิยํ อาคเต สมฺปิณฺเฑติ. จิกฺขลฺลํ วาปีติ อุทกกทฺทมํ วา. เอตฺถ วิเสสโชตเกน อปิ-สทฺเทน ‘‘อปิจ อุปริโคปฺผเก วุตฺตานิ อุมฺมุชฺชนาทีนิ ฐเปตฺวา อญฺเญน เยน เกนจิ อากาเรน อุทกํ โอตริตฺวา วา อโนตริตฺวา วา ยตฺถ กตฺถจิ ฐิตํ อุทกํ อนฺตมโส พินฺทุํ คเหตฺวา ขิปนกีฬายปิ กีฬนฺตสฺส ทุกฺกฏเมวา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๓๖) อฏฺฐกถาคตํ วินิจฺฉยวิเสสํ สมฺปิณฺเฑติ. วิกฺขิปนฺติ วิกฺขิปิตฺวา.

1601. ‘죽액’이란 곡물 즙이다. ‘역시(api)’라는 단어는 “우유나 유청이나 염료나 오줌” (Pāci. 338)이라고 율장에 나온 것들을 한데 모은다. ‘진흙 역시’란 물 섞인 진흙이다. 여기서 특징을 나타내는 ‘역시(api)’라는 단어로 “또한 복사뼈 위에서 설해진 잠수 등을 제외하고, 다른 어떤 방식으로든 물에 들어가거나 들어가지 않거나 어디에 있든 물을 심지어 물방울이라도 잡아서 던지는 놀이를 하는 자에게도 뒤카타일 뿐이다” (Pāci. Aṭṭha. 336)라는 주석서의 판결의 특수성을 포함한다. ‘뿌리는’이란 뿌려서이다.

๑๖๐๒. สติ กิจฺเจ ชลํ วิคาหิตฺวา นิมุชฺชนาทิกํ กโรนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. กิจฺจํ นาม นหานาทิกํ.

1602. 용무가 있을 때 물에 들어가 잠수 등을 하는 자에게는 죄가 없다고 연결된다. 용무란 목욕 등을 말한다.

๑๖๐๓. อนนฺตรสฺสาติ องฺคุลิปโตทกสิกฺขาปทสฺส. วิเสโสว วิเสสตา, โกจิ วิเสโส นตฺถีติ อตฺโถ.

1603. ‘그 직전의 것’이란 손가락으로 찌르는 학처를 말한다. ‘차이’가 차이성(visesatā)이며, 어떤 차이도 없다는 뜻이다.

หสธมฺมกถาวณฺณนา.

웃는 행위(물놀이)에 대한 주해.

๑๖๐๔-๕. โย ภิกฺขุ ภิกฺขุนา ปญฺญตฺเตน วุจฺจมาโน อสฺส วจนํ อกตฺตุกามตาย อาทรํ ปน สเจ น กโรติ, ตสฺส ตสฺมึ อนาทริเย ปาจิตฺติยมุทีรเยติ โยชนา, อิมินา วากฺเยน ปุคฺคลานาทรมูลกํ ปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. ยถาห ‘‘อนาทริยํ นาม ทฺเว อนาทริยานิ ปุคฺคลานาทริยญฺจ ธมฺมานาทริยญฺจา’’ติ (ปาจิ. ๓๔๒), ‘‘ปุคฺคลานาทริยํ นาม อุปสมฺปนฺเนน ปญฺญตฺเตน วุจฺจมาโน ‘อยํ อุกฺขิตฺตโก วา วมฺภิโต วา ครหิโต วา อิมสฺส วจนํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ อนาทริยํ กโรติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๔๒) จ.

1604-5. 어떤 비구가 [학처를] 제정받은 비구로부터 훈계받을 때, 그의 말을 따르고 싶지 않아서 만약 존중하지 않는다면, 그 무례함에 대하여 파치티야(pācittiya)를 말한다고 연결된다. 이 문장으로 사람에 대한 무례함에 근거한 파치티야가 설해졌다. “무례함이란 두 가지 무례함이 있으니, 사람에 대한 무례함과 법에 대한 무례함이다” (Pāci. 342), “사람에 대한 무례함이란 구족계를 받은 자로부터 훈계받을 때 ‘이 자는 추방되었거나, 멸시받거나, 비난받는 자이다. 그의 말은 행해지지 않을 것이다’라고 하여 무례함을 범하는 것이니, 파치티야이다” (Pāci. 342)라고 설해진 것과 같다.

ธมฺมเมว วา อสิกฺขิตุกาโม โย ภิกฺขุ ภิกฺขุนา ปญฺญตฺเตน วุจฺจมาโน อสฺส วจนํ อกตฺตุกามตาย อาทรํ [Pg.528] ปน สเจ น กโรติ, ตสฺส ตสฺมึ อนาทริเย ปาจิตฺติยมุทีรเยติ โยชนา, อิมินา ธมฺมานาทริยมูลกํ ปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. ยถาห ‘‘ธมฺมานาทริยํ นาม อุปสมฺปนฺเนน ปญฺญตฺเตน วุจฺจมาโน กถายํ นสฺเสยฺย วา วินสฺเสยฺย วา อนฺตรธาเยยฺย วา, ตํ นสิกฺขิตุกาโม อนาทริยํ กโรติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๔๒). อนาทริเยติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ.

혹은 법 자체를 배우고 싶어 하지 않는 어떤 비구가 [학처를] 제정받은 비구로부터 훈계받을 때, 그의 말을 따르고 싶지 않아서 만약 존중하지 않는다면, 그 무례함에 대하여 파치티야(pācittiya)를 말한다고 연결된다. 이 문장으로 법에 대한 무례함에 근거한 파치티야가 설해졌다. “법에 대한 무례함이란 구족계를 받은 자로부터 훈계받을 때 ‘이 설법이 없어지거나 훼손되거나 사라졌으면 좋겠다’고 하여 그것을 배우고 싶어 하지 않아 무례함을 범하는 것이니, 파치티야이다” (Pāci. 342)라고 설해진 것과 같다. ‘무례함에 대하여’에서 처소격(bhumma)은 원인을 나타내는 의미이다.

๑๖๐๖. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญี, เวมติโก, อนุปสมฺปนฺนสญฺญี อนาทริยํ กโรติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๔๓) ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. ติกาตีเตนาติ โลกตฺติกมติกฺกนฺเตน. อนุปสมฺปนฺนานาทเร ติกทุกฺกฏนฺติ อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏํ.

1606. ‘세 가지 파치티야가 설해졌다’는 것은 “구족계를 받은 자에 대하여 구족계를 받았다는 인식, 의심, 받지 않았다는 인식을 하고 무례함을 범하면 파치티야이다” (Pāci. 343)라고 세 가지 파치티야가 설해진 것이다. ‘세 가지를 초과한 것’이란 세상의 세 가지를 넘어선 것이다. ‘구족계를 받지 않은 자에 대한 무례함에 세 가지 뒤카타’란 구족계를 받지 않은 자에 대하여 구족계를 받았다는 인식, 의심, 받지 않았다는 인식에 따른 세 가지 뒤카타이다.

๑๖๐๗. สุตฺเตเนวาภิธมฺเมนาติ เอตฺถ เอวกาโร ‘‘ทุกฺกฏ’’นฺติ อิมินา โยเชตพฺโพ. ‘‘สุตฺเตน อภิธมฺเมนา’’ติ ปททฺวเยน อเภโทปจารโต สุตฺตาภิธมฺมาคโต ปริยตฺติธมฺโม วุตฺโต. อปญฺญตฺเตนาติ ปญฺญตฺตสงฺขาตวินยโต อญฺญตฺตา อปญฺญตฺเตน. ‘‘อปญฺญตฺเตนา’’ติ อิทํ ‘‘สุตฺเตน อภิธมฺเมนา’’ติ ปททฺวยวิเสสนํ. ภิกฺขุนา วุตฺตสฺส ตสฺมึ ภิกฺขุมฺหิ วา ธมฺเม วา อนาทรํ กโรโต ทุกฺกฏเมว. สามเณเรน อุภเยนปิ ปญฺญตฺเตน วา อปญฺญตฺเตน วา วุตฺตสฺส ตสฺมึ สามเณเร วา ปญฺญตฺเต วา อปญฺญตฺเต วา ธมฺเม อนาทรํ กโรโต ภิกฺขุสฺส ทุกฺกฏเมวาติ โยชนา.

1607. ‘경으로써 혹은 아비담마로써(Suttenevābhidhammenā)’라는 말에서 ‘에와(eva)’라는 말은 ‘악작(dukkaṭa)’이라는 말과 연결되어야 한다. ‘경으로써, 아비담마로써’라는 두 단어는 불이(不異)의 방편에 따라 경과 아비담마에 전해진 교법(Pariyatti-dhamma)을 말한다. ‘제정되지 않은 것(apaññattena)’이란 제정된 것으로 불리는 율(Vinaya) 이외의 것을 말한다. ‘제정되지 않은 것’은 ‘경으로써, 아비담마로써’라는 두 단어를 수식한다. 비구가 말한 것에 대해 그 비구나 법(Dhamme)에 무관심을 행하는 자에게는 악작죄가 된다. 사미가 제정된 것이든 제정되지 않은 것이든 두 가지 모두로 말한 것에 대해, 그 사미나 제정된 법 혹은 제정되지 않은 법에 무관심을 행하는 비구에게는 악작죄가 된다는 뜻이다.

๑๖๐๘. โทโสติ ปาจิตฺติยทุกฺกฏสงฺขาโต โกจิ โทโส.

1608. ‘허물(doso)’이란 바야티(pācittiya)나 악작(dukkaṭa)으로 일컬어지는 어떤 허물을 말한다.

๑๖๐๙. เอตฺถาติ [Pg.529] อิมสฺมึ อาจริยานํ คาเห. คารยฺโห อาจริยุคฺคโห เนว คเหตพฺโพติ โยชนา. คารยฺโห อาจริยุคฺคโหติ เอตฺถ ‘‘ยสฺมา อุจฺฉุรโส สตฺตาหกาลิโก, ตสฺส กสโฏ ยาวชีวิโก, ทฺวินฺนํเยว สมวาโย อุจฺฉุยฏฺฐิ, ตสฺมา วิกาเล อุจฺฉุยฏฺฐึ ขาทิตุํ วฏฺฏติ คุฬหรีตเก วิยา’’ติ เอวมาทิโก สมฺปติ นิพฺพตฺโต คารยฺหาจริยวาโท. กตโร ปน คเหตพฺโพติ? ปเวณิยา อาคโต อาจริยุคฺคโหว คเหตพฺโพ.

1609. ‘여기에(etthā)’라는 말은 스승들의 견해를 받아들임에 있어서이다. 비난받을 만한 스승의 견해는 결코 받아들여서는 안 된다는 의미이다. ‘비난받을 만한 스승의 견해’란, 예를 들어 ‘사탕수수 즙은 7일 동안만 유효한 것이고, 그 찌꺼기는 일생 동안 유효한 것이다. 그 두 가지의 결합이 사탕수수 줄기이므로, 때 아닌 때(비시, 非時)에 사탕수수 줄기를 씹어 먹는 것은 꿀에 절인 가자(하리타키)와 같이 허용된다’는 등과 같이 최근에 생겨난 비난받을 만한 스승의 설이다. 그렇다면 어떤 것을 받아들여야 하는가? 전통으로 전해 내려온 스승의 견해만을 받아들여야 한다.

กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘โลกวชฺเช อาจริยุคฺคโห น วฏฺฏติ, ปณฺณตฺติวชฺเช ปน วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๔๔) วุตฺตํ. มหาปจฺจริยํ ‘‘สุตฺตํ, สุตฺตานุโลมญฺจ อุคฺคหิตกานํเยว อาจริยานํ อุคฺคโห ปมาณํ, อชานนฺตานํ กถา อปฺปมาณ’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๔๔) วุตฺตํ. ‘‘ตํ สพฺพํ ปเวณิยา อาคเต สโมธานํ คจฺฉตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๔๔) อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เอตฺถ โลกวชฺเช อาจริยุคฺคโห น วฏฺฏตีติ โลกวชฺชสิกฺขาปเท อาปตฺติฏฺฐาเน โย อาจริยวาโท, โส น คเหตพฺโพ, โลกวชฺชมติกฺกมิตฺวา ‘‘อิทํ อมฺหากํ อาจริยุคฺคโห’’ติ วทนฺตสฺส อุคฺคโห น วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. สุตฺตานุโลมํ นาม อฏฺฐกถา. ปเวณิยา อาคเต สโมธานํ คจฺฉตีติ ‘‘ปเวณิยา อาคโต อาจริยุคฺคโหว คเหตพฺโพ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๔๔) เอวํ วุตฺเต มหาอฏฺฐกถาวาเทเยว สงฺคหํ คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย.

쿠룬디(Kurundiya) 주석서에는 ‘세속적인 비난(lokavajje)에 대해서는 스승의 견해를 따르는 것이 허용되지 않지만, 제정된 법에 대한 비난(paṇṇattivajje)에 대해서는 허용된다’고 설해져 있다. 마하빳자리(Mahāpaccariya)에는 ‘경(Sutta)과 경에 부합하는 것(Suttānuloma)을 배운 스승들의 견해만이 표준이 되며, 알지 못하는 자들의 말은 표준이 되지 않는다’고 설해져 있다. 주석서에는 ‘그 모든 것은 전통으로 전해 내려온 것에 통합된다’고 설해져 있다. 여기서 ‘세속적인 비난에 대해서는 스승의 견해를 따르는 것이 허용되지 않는다’는 것은 세속적인 비난이 되는 계율의 범계 사항에 있어서 어떤 스승의 설이라도 그것을 받아들여서는 안 되며, 세속적인 비난을 어기면서 ‘이것은 우리 스승의 견해이다’라고 말하는 자의 견해를 따르는 것은 허용되지 않는다는 뜻이다. ‘경에 부합하는 것’이란 주석서를 말한다. ‘전통으로 전해 내려온 것에 통합된다’는 것은 ‘전통으로 전해 내려온 스승의 견해만을 받아들여야 한다’고 말한 것처럼 마하아타카타(대주석서)의 설에만 포함된다는 뜻이다.

อนาทริยกถาวณฺณนา.

무관심에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๑๐-๑. ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ภิกฺขุํ ภึสาเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๓๔๖) มาติกาวจนโต ภยสญฺชนนตฺถายาติ เอตฺถ ‘‘ภิกฺขุสฺสา’’ติ เสโส. เตเนว วกฺขติ ‘‘อิตรสฺส ตุ ภิกฺขุสฺสา’’ติ. รูปาทินฺติ รูปสทฺทคนฺธาทึ. อุปสํหเรติ อุปฏฺฐเปติ[Pg.530], ทสฺเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ภยานกํ กถนฺติ โจรกนฺตาราทิกถํ. ยถาห ‘‘โจรกนฺตารํ วา วาฬกนฺตารํ วา ปิสาจกนฺตารํ วา อาจิกฺขตี’’ติ (ปาจิ. ๓๔๘). ปรสนฺติเกติ เอตฺถ ‘‘ปโร’’ติ วุตฺตนเยน ลพฺภมาโน อุปสมฺปนฺโน คเหตพฺโพ.

1610-1. ‘어떤 비구가 비구를 놀라게 하면 바야티이다’라는 마띠까의 구절로부터 ‘공포를 일으키기 위하여’라는 말에서 ‘비구에게’라는 말이 생략된 것이다. 그러므로 뒤에 ‘다른 비구에게’라고 말할 것이다. ‘형상 등’이란 형상, 소리, 냄새 등을 말한다. ‘제시하다(upasaṃhareti)’란 앞에 놓다, 즉 보여준다는 뜻이다. ‘무서운 이야기’란 도둑이 있는 광야 등의 이야기를 말한다. ‘도둑이 있는 광야나 맹수가 있는 광야 혹은 귀신이 나오는 광야를 말해준다’고 설해진 것과 같다. ‘타인의 앞에서’라는 말에서 ‘타인’이란 언급된 방식에 따라 얻어지는 구족계 받은 자를 받아들여야 한다.

ทิสฺวา วาติ อุปฏฺฐาปิตํ ตํ รูปาทึ ทิสฺวา วา. สุตฺวา วาติ ตํ ภยานกํ กถํ สุตฺวา วา. ยสฺส ภยทสฺสนตฺถาย ตํ อุปฏฺฐาเปสิ, โส ภายตุ วา มา วา ภายตุ. อิตรสฺสาติ ตทุปฏฺฐาปกสฺส ภิกฺขุสฺส. ตงฺขเณติ อุปฏฺฐาปิตกฺขเณ.

‘혹은 보고서’란 제시된 그 형상 등을 보고서라는 뜻이다. ‘혹은 듣고서’란 그 무서운 이야기를 듣고서라는 뜻이다. 공포를 보여주기 위해 그것을 제시한 대상인 그가 두려워하든 두려워하지 않든, ‘다른 이에게’ 즉 그것을 제시한 비구에게 그 순간, 즉 제시한 순간에 죄가 성립한다.

๑๖๑๒. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญี, เวมติโก, อนุปสมฺปนฺนสญฺญี ภึสาเปติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๓๔๘) ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. ติกทุกฺกฏนฺติ อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏํ. ‘‘อนุปสมฺปนฺนํ ภึสาเปตุกาโม’’ติอาทิเก ทุกฺกฏวาเร อนุปสมฺปนฺนคฺคหเณน คิหิโนปิ สงฺคยฺหมานตฺตา ‘‘สามเณรํ คหฏฺฐํ วา’’ติ อาห. สามเณรํ…เป… ภิกฺขุโน ตเถว ภึสาเปนฺตสฺส ติกทุกฺกฏํ วุตฺตนฺติ โยชนา.

1612. ‘삼중의 바야티가 설해졌다’는 것은 ‘구족계 받은 자에게 구족계 받은 자라는 인식을 가졌을 때, 의심스러울 때, 구족계 받지 않은 자라는 인식을 가졌을 때 놀라게 하면 바야티이다’라고 삼중의 바야티가 설해진 것을 말한다. ‘삼중의 악작’이란 구족계 받지 않은 자에게 구족계 받은 자라는 인식, 의심, 구족계 받지 않은 자라는 인식을 가진 경우에 따르는 삼중의 악작이다. ‘구족계 받지 않은 자를 놀라게 하려 할 때’ 등의 악작의 단락에서, 구족계 받지 않은 자라는 말에 재가자도 포함되므로 ‘사미나 재가자’라고 말한 것이다. 사미 등을 비구가 그와 같이 놀라게 할 때 삼중의 악작이 설해졌다는 뜻이다.

ภึสาปนกถาวณฺณนา.

놀라게 함에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๑๔. โชตินฺติ อคฺคึ. ตปฺเปตุกาโมติ วิสิพฺเพตุกาโม. ‘‘เตน โข ปน สมเยน ภิกฺขู ปทีเปปิ โชติเกปิ ชนฺตาฆเรปิ กุกฺกุจฺจายนฺตี’’ติ (ปาจิ. ๓๕๒) อุปฺปนฺนวตฺถุมฺหิ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ตถารูปปจฺจยา โชตึ สมาทหิตุํ สมาทหาเปตุ’’นฺติ (ปาจิ. ๓๕๒) วุตฺตตฺตา เอตฺถ ‘‘ตถารูปํ ปจฺจย’’นฺติ อิมินา [Pg.531] ปทีปุชฺชลนญฺจ ปตฺตปจนสรีรเสทนาทิกมฺมญฺจ ชนฺตาฆรวตฺตญฺจ คเหตพฺพํ. เอตฺถ จ โชติเกปีติ ปตฺตปจนเสทนกมฺมาทีสุ โชติกรเณติ อตฺโถ.

1614. ‘불(joti)’이란 불(aggi)을 말한다. ‘쬐고자 하는 자’란 몸을 따뜻하게 하고자 하는 자이다. ‘그때 비구들이 등불이나 화로 혹은 온실(jantāghara)에서도 의심을 하였다’라는 인연이 된 사건에서 ‘비구들아, 그러한 인연이 있을 때 불을 피우거나 피우게 하는 것을 허용한다’고 설해졌으므로, 여기서 ‘그러한 인연’이라는 말로 등불을 켜는 것과 발우를 굽는 것, 몸을 땀나게 하는 것 등의 행위와 온실의 의무를 취해야 한다. 또한 여기서 ‘화로에서도’라는 것은 발우를 굽거나 땀을 내는 행위 등에서 불을 피우는 것을 의미한다.

๑๖๑๕. สยํสมาทหนฺตสฺสาติ อตฺตนา ชาเลนฺตสฺส.

1615. ‘직접 피우는 자’란 스스로 불을 붙이는 자를 말한다.

๑๖๑๖. ชาลาเปนฺตสฺส …เป… ทุกฺกฏนฺติ อาณตฺติยา อาปชฺชิตพฺพํ ทุกฺกฏํ สนฺธายาห. อาณตฺติยา ชลิเต อาปชฺชิตพฺพาปตฺติ ‘‘ชาลุฏฺฐาเน ปนาปตฺติ, ปาจิตฺติ ปริกิตฺติตา’’ติ อนุวตฺตมานตฺตา สิทฺธาติ วิสุํ น วุตฺตา.

1616. ‘피우게 하는 자 ... (중략) ... 악작’이란 명령에 의해 범하게 되는 악작을 염두에 두고 말한 것이다. 명령에 의해 불이 붙여졌을 때 범하게 되는 죄는 ‘불이 일어나는 지점에 죄가 있으며, 바야티라고 선포되었다’라고 뒤따라오는 내용에 의해 확정되므로 별도로 언급하지 않았다.

๑๖๑๗. คิลานสฺสาติ ‘‘คิลาโน นาม ยสฺส วินา อคฺคินา น ผาสุ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๓๕๔) วุตฺตสฺส คิลานสฺส. อวิชฺฌาตํ อลาตํ อุกฺขิปนฺตสฺสาติ คหเณน ภฏฺฐํ อนิพฺพุตาลาตํ อคฺคิโน สมีปํ กโรนฺตสฺส, ยถาฐาเน ฐเปนฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

1617. ‘병든 자에게’란 ‘병든 자란 불이 없으면 편안하지 못한 자’라고 설해진 병든 자를 말한다. ‘꺼지지 않은 땔나무를 들어 올리는 자’란 손에서 떨어진 꺼지지 않은 땔나무를 불 가까이로 옮기거나 제자리에 두는 자를 말한다.

๑๖๑๘-๙. วิชฺฌาตํ อลาตนฺติ นิพฺพุตาลาตํ. ยถาวตฺถุกํ ปาจิตฺติยนฺติ วุตฺตํ โหติ. อญฺเญน วา กตํ วิสิพฺเพนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. วิสิพฺเพนฺตสฺสาติ ตปฺเปนฺตสฺส. องฺคารนฺติ วีตจฺจิกํ องฺคารํ. ปทีปุชฺชลนาทิเกติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘โชติเก ชนฺตาฆเร ตถารูปปจฺจยา’’ติ (ปาจิ. ๓๕๒) อาคตํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺถ จ ตถารูปปจฺจยาติ ฐเปตฺวา ปทีปาทีนิ อญฺเญนปิ ตถารูเปน ปจฺจเยน.

1618-9. ‘꺼진 땔나무’란 식은 땔나무이다. ‘사안에 따라 바야티’라고 설해진 것이다. 다른 사람에 의해 만들어진 불에 몸을 쬐는 자에게는 죄가 없다는 뜻이다. ‘쬐는 자’란 따뜻하게 하는 자이다. ‘숯’이란 불꽃이 없는 숯이다. ‘등불을 켜는 것 등에서’라는 말의 ‘등’이라는 단어는 ‘화로와 온실에서 그러한 인연으로’라는 구절에 나온 것을 포함한다. 또한 여기서 ‘그러한 인연’이란 등불 등을 제외한 다른 그러한 인연을 말한다.

โชติสมาทหนกถาวณฺณนา.

불을 피움에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๒๐-๑. มชฺฌิเม เทเสติ ชมฺพุทีเป ยตฺถ โพธิมณฺฑลํ โหติ, ตสฺมึ นวโยชนสตาวฏฺเฏ มชฺฌิมมณฺฑเล, อิมินา อิทํ [Pg.532] สิกฺขาปทํ ตตฺเถว เทโสทิสฺสกตาย นิยตนฺติ ทสฺเสติ. เตเนว วกฺขติ อนาปตฺติวาเร ‘‘ปจฺจนฺติเมปิ วา เทเส’’ติ. จุณฺณนฺติ สิรีสจุณฺณาทิกํ จุณฺณํ. อภิสงฺขรโตติ ปฏิยาเทนฺตสฺส.

1620-1. ‘중부 지방에서’란 보리수 아래(bodhimaṇḍala)가 있는 곳으로, 그 900유순 둘레의 중부 지역에서 이 계율이 그곳에서만 적용되도록 한정되었음을 보여준다. 그러므로 무범 단락에서 ‘혹은 변방 지역에서’라고 설할 것이다. ‘가루’란 시리사(sirīsa) 가루 등의 가루를 말한다. ‘준비하는 자(abhisaṅkharato)’란 마련하는 자라는 뜻이다.

๑๖๒๒-๓. ‘‘มาเส อูนสญฺญิโน’’ติ ปทจฺเฉโท. อติเรกทฺธมาเส อูนสญฺญิโน วา อติเรกทฺธมาเส วิมติสฺส วา ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. อติเรกทฺธมาเส นฺหายนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. สมเยสุ จ นฺหายนฺตสฺส อนาปตฺตีติ เอตฺถ ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย คิลานสมโย กมฺมสมโย อทฺธานคมนสมโย วาตวุฏฺฐิสมโย’’ติ (ปาจิ. ๓๖๓) ทสฺสิเตสุ ฉสุ สมเยสุ อญฺญตเร สมฺปตฺเต สมเย สตึ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา อูนมาเสปิ นหายนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ.

1622-3. ‘Māse ūnasaññino(한 달에 미치지 못한다고 생각하는 자)’라는 것은 단어의 구절이다. 보름이 지났음에도 (한 달에) 미치지 못한다고 생각하거나, 보름이 지났음에도 의심하는 자에게는 악작죄(dukkaṭa)라는 연결이다. 보름이 지나서 목욕하는 자에게는 범계가 없다는 연결이다. ‘때(samaya)들에 목욕하는 자에게는 범계가 없다’는 것에서, ‘더운 때, 열병이 있는 때, 병든 때, 일하는 때, 길을 가는 때, 바람과 비가 오는 때’(Pāci. 363)라고 나타낸 여섯 가지 때 중에 어느 하나에 해당할 때, 그 때임을 새겨두고 한 달이 안 되었어도 목욕하는 자에게는 범계가 없다는 뜻이다.

ตตฺถ เชฏฺฐมาโส จ อาสาฬฺหิมาสสฺส ปุริมปกฺโข จาติ ทิยฑฺฒมาโส อุณฺหสมโย นาม. ยถาห ‘‘อุณฺหสมโย นาม ทิยฑฺโฒ มาโส เสโส คิมฺหาน’’นฺติ (ปาจิ. ๓๖๔), วสฺสานสฺส ปฐโม มาโส ปริฬาหสมโย นาม. ยถาห ‘‘ปริฬาหสมโย นาม วสฺสานสฺส ปฐโม มาโส’’ติ (ปาจิ. ๓๖๔). ‘‘ยสฺส วินา นหานา น ผาสุ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๓๖๔) วุตฺโต สมโย คิลานสมโย นาม. ‘‘อนฺตมโส ปริเวณมฺปิ สมฺมฏฺฐํ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๓๖๔) วุตฺโต กมฺมสมโย นาม. ‘‘อทฺธโยชนํ คจฺฉิสฺสามี’ติ นหายิตพฺพ’’นฺติ (ปาจิ. ๓๖๔) วุตฺโต อทฺธานคมนสมโย นาม. ‘‘ภิกฺขู สรเชน วาเตน โอกิณฺณา โหนฺติ, ทฺเว วา ตีณิ วา อุทกผุสิตานิ กาเย ปติตานิ โหนฺตี’’ติ (ปาจิ. ๓๖๔) วุตฺโต วาตวุฏฺฐิสมโย นาม.

그중에서 제타(Jeṭṭha) 달과 아살하(Āsāḷha) 달의 전반기인 한 달 반이 ‘더운 때’라고 불린다. “더운 때란 여름의 남은 한 달 반을 말한다”(Pāci. 364)라고 한 것과 같다. 우기의 첫 번째 달이 ‘열병이 있는 때’라고 불린다. “열병이 있는 때란 우기의 첫 번째 달을 말한다”(Pāci. 364)라고 한 것과 같다. “목욕하지 않고는 편안하지 못한 자”(Pāci. 364)라고 언급된 때가 ‘병든 때’이다. “심지어 뜰을 쓸었을 때라도”(Pāci. 364)라고 언급된 때가 ‘일하는 때’이다. “반 유순(yojana)을 갈 것이니 목욕해야 한다”(Pāci. 364)라고 언급된 때가 ‘길을 가는 때’이다. “비구들이 먼지 섞인 바람을 맞았거나, 몸에 두세 방울의 물방울이 떨어졌을 때”(Pāci. 364)라고 언급된 때가 ‘바람과 비가 오는 때’이다.

นทีปารํ คจฺฉโตปิ อูนกทฺธมาเส นฺหายนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. วาลิกํ อุกฺกิริตฺวานาติ เอตฺถ สุกฺขาย นทิยา [Pg.533] วาลิกํ อุกฺกิริตฺวา. กตาวาเฏสุปิ อูนกทฺธมาเส นฺหายนฺตสฺสปิ อนาปตฺตีติ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ‘‘นฺหายนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ อิทํ ปจฺจามสติ.

강 건너편으로 가는 자도 보름이 안 되어 목욕할 때 범계가 없다는 연결이다. ‘모래를 파내고’라는 것은 여기서 마른 강의 모래를 파내는 것을 말한다. 만들어진 구덩이들에서도 보름이 안 되어 목욕하는 자에게 범계가 없다는 것이다. ‘그와 같이(tathā)’라는 말로써 ‘목욕하는 자에게는 범계가 없다’는 이것을 가리킨다.

๑๖๒๔. ปจฺจนฺติเมปิ วา เทเสติ ชมฺพุทีเป ยถาวุตฺตมชฺฌิมเทสโต พหิ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ, ขุทฺทเกสุ จ ทีเปสุ. สพฺเพสนฺติ ลทฺธสมยานํ, อลทฺธสมยานญฺจ สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ. อาปทาสูติ ภมรอนุพนฺธาทิอาปทาสุ. ยถาห ‘‘ภมราทีหิ อนุพทฺธสฺส อุทเก นิมุชฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๖๖). กายจิตฺตสมุฏฺฐานํ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ นาม.

1624. ‘변방 지역에서도’라는 것은 점부지파(Jambudīpa)에서 앞에서 말한 중간 지방(Majjhimadesa) 이외의 변방 국가들과 작은 섬들을 말한다. ‘모든’이란 때(samaya)를 얻은 자나 얻지 못한 자나 모든 비구들을 뜻한다. ‘재난 시에’란 벌에게 쫓기는 등의 재난 시를 말한다. “벌 등에게 쫓기는 자는 물속으로 들어가는 것이 허용된다”(Pāci. Aṭṭha. 366)라고 한 것과 같다. 신(身)·심(心)에서 일어나는 것이 ‘양털에서 일어나는 죄(eḷakalomasamuṭṭhāna)’라고 불린다.

นฺหานกถาวณฺณนา.

목욕에 관한 설명이 끝났다.

๑๖๒๕-๗. ‘‘นวํ นาม อกตกปฺปํ วุจฺจตี’’ติ (ปาจิ. ๓๖๙) ปาฬิวจนโต จ ‘‘ปฏิลทฺธนวจีวเรนาติ อตฺโถ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๖๘) อฏฺฐกถาวจนโต จ จีวรนฺติ เอตฺถ ‘‘นว’’นฺติ เสโส. กปฺปิยํ พินฺทุํ อทตฺวา นวํ จีวรํ ภิกฺขุ ปริภุญฺชติ, ตสฺเสวํ ปริภุญฺชโต ปาจิตฺตีติ สมฺพนฺโธ. ฉนฺนนฺติ โขมาทีนํ, นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อญฺญตรํ นวํ จีวรนฺติ นิทฺธาเรตพฺพํ. ยตฺถ กตฺถจีติ ‘‘จตูสุ วา โกเณสุ ตีสุ วา ทฺวีสุ วา เอกสฺมึ วา โกเณ’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๖๘) อฏฺฐกถาวจนโต จีวรโกเณสุ ยตฺถ กตฺถจิ.

1625-7. “새것이란 표시를 하지 않은 것(akatakappa)을 말한다”(Pāci. 369)라는 빠알리 구절과 “새로 얻은 가사라는 뜻이다”(Pāci. Aṭṭha. 368)라는 주석서의 구절에 따라, ‘가사’라는 말에는 ‘새로운’이라는 말이 생략된 것이다. 적절한 점(bindu)을 찍지 않고 비구가 새 가사를 수용하면, 그렇게 수용하는 자에게는 바일제(pācittiya)라는 연결이다. ‘여섯 가지’란 아마포 등을 말하며, 분류를 나타내는 속격이다. ‘어떤 하나의 새 가사’라고 분류해야 한다. ‘어느 곳이든’이란 “네 귀퉁이 중의 하나 혹은 셋, 둘, 또는 하나의 귀퉁이”(Pāci. Aṭṭha. 368)라는 주석서의 구절에 따라 가사 귀퉁이의 어느 곳을 말한다.

กํสนีเลนาติ จมฺมการนีเลน. จมฺมการนีลํ นาม ปกตินีลํ. คณฺฐิปเท ปน ‘‘จมฺมการา อุทเก ติผลํ, อโยคูถญฺจ ปกฺขิปิตฺวา จมฺมํ กาฬํ กโรนฺติ, ตํ จมฺมการนีล’’นฺติ วุตฺตํ. มหาปจฺจริยํ ปน ‘‘อโยมลํ โลหมลํ, เอตํ กํสนีลํ นามา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๖๘) วุตฺตํ. ปตฺตนีเลน วาติ ‘‘โย โกจิ นีลวณฺโณ ปณฺณรโส’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๖๘) อฏฺฐกถาย วุตฺเตน นีลปณฺณรเสน. เยน เกนจิ กาเฬนาติ องฺคารชลฺลิกาทีสุ อญฺญตเรน เยน เกนจิ กาฬวณฺเณน. ‘‘กทฺทโม นาม [Pg.534] โอทโก วุจฺจตี’’ติ (ปาจิ. ๓๖๙) วุตฺตตฺตา กทฺทเมนาติ อุทกานุกทฺทมสุกฺขกทฺทมาทึ สงฺคณฺหาติ.

‘청동색 청색(kaṃsanīla)’이란 가죽 세공인의 청색을 말한다. 가죽 세공인의 청색이란 본래의 청색을 뜻한다. 그러나 간티파다(Gaṇṭhipada)에서는 “가죽 세공인들이 물에 트리팔라(triphala)와 철 가루를 넣어 가죽을 검게 만드는데, 그것을 가죽 세공인의 청색이라 한다”라고 하였다. 마하빳짜리(Mahāpaccariya)에서는 “철의 녹이나 구리의 녹, 이것이 청동색 청색이라 불리는 것이다”(Pāci. Aṭṭha. 368)라고 하였다. ‘나뭇잎 청색으로’란 주석서에서 언급한 “어떤 것이든 청색을 띤 나뭇잎 즙”(Pāci. Aṭṭha. 368)을 말한다. ‘어떤 검은색으로든’이란 숯의 그을음 등 어떤 종류의 검은색 중 하나를 말한다. “진흙이란 물 섞인 것을 말한다”(Pāci. 369)라고 하였으므로, 진흙이란 수중 진흙이나 마른 진흙 등을 포함한다.

‘‘มงฺคุลสฺส ปิฏฺฐิปฺปมาณกํ มยูรสฺส อกฺขิปฺปมาณก’’นฺติ ยถากฺกเมน โยชนา.

“망굴라(maṅgula) 물고기의 등 크기나 공작의 눈 크기”라고 순서대로 연결된다.

๑๖๒๘. ‘‘ปาฬิกปฺโป กณฺณิกากปฺโป’’ติ โยชนา, มุตฺตาวลิ วิย ปาฬึ กตฺวา อปฺปิตกปฺโป จ กณฺณิกากาเรน อปฺปิตกปฺโป จาติ อตฺโถ. กตฺถจีติ เอตฺถ ‘‘ยถาวุตฺตปฺปเทเส’’ติ เสโส. ‘‘จตูสุ วา โกเณสุ ตีสุ วา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๖๘) วุตฺตตฺตา ‘‘อเนกํ วา’’ติ อาห. วฏฺฏเมว วฏฺฏกํ, อิมินา อญฺญํ วิการํ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. ยถาห ‘‘ฐเปตฺวา เอกํ วฏฺฏพินฺทุํ อญฺเญน เกนจิปิ วิกาเรน กปฺโป น กาตพฺโพ’’ติ (ปาจิ. ๓๖๘).

1628. ‘줄 표시(pāḷikappo)와 원형 표시(kaṇṇikākappo)’라고 연결되니, 진주 목걸이처럼 줄을 지어 찍은 표시와 둥근 꽃봉오리 모양으로 찍은 표시라는 뜻이다. ‘어느 곳이든’이란 여기서 ‘앞에서 말한 부위’가 생략된 것이다. “네 귀퉁이나 세 귀퉁이”(Pāci. Aṭṭha. 368)라고 하였으므로 ‘여러 개’라고 하였다. ‘둥근 것(vaṭṭaka)’이란 오직 둥근 것만을 뜻하며, 이것으로 다른 변형은 허용되지 않음을 나타낸다. “하나의 둥근 점을 제외하고는 어떤 다른 변형으로도 표시를 해서는 안 된다”(Pāci. 368)라고 한 것과 같다.

๑๖๒๙. ‘‘อนาปตฺติ ปกาสิตา’’ติ อิทํ ‘‘วิมติสฺสจา’’ติ เอตฺถ จ-สทฺเทน สมุจฺจิตํ ‘‘อาทินฺเน อาทินฺนสญฺญิโน’’ติ ตติยวิกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยถาห ‘‘อาทินฺเน อาทินฺนสญฺญี, อนาปตฺตี’’ติ.

1629. ‘범계가 없음이 공표되었다’는 것은 ‘의심하는 자에게도(vimatissa ca)’에서 ‘와/과(ca)’라는 단어로 결합된 것이며, ‘표시된 것에 표시된 것으로 인식하는 자’라는 세 번째 경우를 염두에 두고 한 말이다. “표시된 것에 표시되었다고 인식하는 자에게는 범계가 없다”라고 한 것과 같다.

๑๖๓๐. ‘‘กปฺเป นฏฺเฐปิ วา’’ติอาทีหิ จ โยเชตพฺพํ. ปิ-สทฺเทน ‘‘กปฺปกโตกาเส ชิณฺเณ’’ติ อิทํ สมฺปิณฺเฑติ. ยถาห ‘‘กปฺปกโตกาโส ชิณฺโณ โหตี’’ติ. เตน กปฺปกเตนาติ สหตฺเถ กรณวจนํ. สํสิพฺพิเตสูติ เอตฺถ ‘‘อกปฺปกเตสู’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหตี’’ติ. นิวาสนปารุปนํ กฺริยํ. กปฺปพินฺทุอนาทานํ อกฺริยํ.

1630. ‘표시가 사라졌을 때에도’ 등과 연결해야 한다. ‘~도(pi)’라는 단어로 ‘표시를 한 부위가 낡았을 때’라는 것을 포함한다. “표시를 한 부위가 낡았을 때”라고 한 것과 같다. 그러므로 ‘표시된 것과 함께(kappakatena)’는 수단/도구격을 나타낸다. ‘꿰맨 것들에’라는 것에는 여기서 ‘표시되지 않은 것들에’라는 말이 생략되었다. “표시된 것과 표시되지 않은 것이 함께 꿰매어져 있을 때”라고 한 것과 같다. 입거나 두르는 것은 행위이다. 표시하는 점을 찍지 않는 것은 부작위이다.

ทุพฺพณฺณกรณกถาวณฺณนา.

가사에 표시를 하는 것(변색시키는 것)에 관한 설명이 끝났다.

๑๖๓๑-๔. ‘‘วิกปฺปนา [Pg.535] นาม ทฺเว วิกปฺปนา สมฺมุขาวิกปฺปนา จ ปรมฺมุขาวิกปฺปนา จา’’ติ (ปาจิ. ๓๗๔) วุตฺตตฺตา ‘‘วิกปฺปนา ทุเว’’ติอาทิมาห. อิตีติ นิทสฺสเน, เอวนฺติ อตฺโถ. กถํ สมฺมุขาวิกปฺปนา โหตีติ อาห ‘‘สมฺมุขาย…เป… นิทฺทิเส’’ติ. เอกสฺสาติ เอตฺถ ‘‘พฺยตฺตสฺสา’’ติ เสโส. อิธ พฺยตฺโต นาม วิกปฺปนปจฺจุทฺธารณวิธึ ชานนฺโต.

1631-4. “비까빠나(Vikappanā, 가사의 소유권을 양도하는 것)에는 면전 비까빠나와 부재중 비까빠나 두 가지가 있다”(Pāci. 374)라고 하였으므로 ‘비까빠나는 두 가지’라고 시작하는 말을 하였다. ‘이와 같이(iti)’는 예시를 나타내며, ‘이러한 방식으로’라는 뜻이다. 어떻게 면전 비까빠나가 이루어지는가에 대해 “면전에서 … (중략) … 가리켜야 한다”라고 하였다. ‘한 사람에게’라는 것에는 여기서 ‘능숙한 자’라는 말이 생략되었다. 여기서 능숙한 자란 비까빠나와 그 철회(paccuddhāraṇa)의 절차를 아는 자를 말한다.

ยถาวจนโยคโตติ ‘‘อิมํ จีวร’นฺติ วา, ‘อิมานิ จีวรานี’ติ วา, ‘เอตํ จีวร’นฺติ วา, ‘เอตานิ จีวรานี’ติ วา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙) อฏฺฐกถาย วุตฺตํ อนติกฺกมฺม, วจนสมฺพนฺธกฺกเมนาติ อตฺโถ. ตเทกเทสสรูปํ ทสฺเสติ ‘‘อิมํ จีวร’’นฺติ.

‘말의 용법에 따라’란 “이 가사를(imaṃ cīvaraṃ)” 또는 “이 가사들을(imāni cīvarāni)”, 또는 “저 가사를(etaṃ cīvaraṃ)”, 또는 “저 가사들을(etāni cīvarāni)”(Pārā. Aṭṭha. 2.469)이라고 주석서에서 언급한 것을 벗어나지 않고, 말의 결합 순서에 따른다는 뜻이다. 그 일부의 형태인 “이 가사를”이라는 구절을 보여준다.

‘‘อปจฺจุทฺธฏโต’’ติ อิมินา ‘‘น กปฺปตี’’ติ เอตสฺส เหตุํ ทสฺเสติ.

‘철회하지 않았기 때문에’라는 이 말로 ‘허용되지 않는다’는 것에 대한 이유를 보여준다.

๑๖๓๕. ‘‘สนฺตก’’มิจฺจาทิ ปจฺจุทฺธรณปฺปกาโร. ยถาปจฺจยํ กโรหีติ ตุยฺหํ รุจฺจนกํ กโรหีติ อตฺโถ.

1635. ‘산타까(Santaka, 자기 것)’ 등의 말은 되돌려주는 방식이다. ‘형편대로 하라(Yathāpaccayaṃ karohi)’는 말은 그대 마음에 드는 대로 하라는 뜻이다.

๑๖๓๖. สมฺมุขาวิกปฺปนฺตรํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อปรา สมฺมุขา วุตฺตา’’ติอาทิ. อตฺตนา อภิรุจิตสฺส ยสฺส กสฺสจิ นามํ คเหตฺวาติ โยชนา. สหธมฺมินนฺติ เอตฺถ ‘‘ปญฺจนฺน’’นฺติ เสโส, นิทฺธารเณ สามิวจนํ.

1636. 면전에서의 [의탁] 배정(vikappa)의 다른 경우를 보이기 위해 ‘다른 면전의 방식이 설해졌다’ 등을 말씀하셨다. ‘스스로 좋아하는 누구의 이름이라도 불러서’라고 연결된다. ‘법다운 이들의(sahadhammīnaṃ)’라는 말에서 ‘다섯 부류의’라는 말이 생략되었으며, 이는 한정(niddhāraṇa)의 속격이다.

๑๖๓๙. เอวนฺติ วกฺขมานาเปกฺขํ. อปิ-สทฺโท ปน สทฺทสฺสตฺเถ.

1639. ‘에완(Evaṃ)’은 앞으로 설할 내용을 가리킨다. ‘아삐(api)’라는 단어는 소리(sadda)의 의미이다.

๑๖๔๐. มิตฺโตติ ทฬฺหมิตฺโต, ‘‘เตน วตฺตพฺพํ ‘โก เต มิตฺโต วา สนฺทิฏฺโฐ วา’’ติ (ปาจิ. ๓๗๔) วจนโต อิทํ อุปลกฺขณํ. ปุน เตนปิ ภิกฺขุนา วตฺตพฺพนฺติ โยชนา.

1640. ‘미또(Mitto, 친구)’는 절친한 친구를 말하며, ‘그는 “그대의 친구나 지인이 누구인가?”라고 물어야 한다’는 말씀에 따른 예시이다. 다시 그 비구에 의해 말해져야 한다고 연결된다.

๑๖๔๑-๒. ‘‘อหํ [Pg.536] ติสฺสสฺส ภิกฺขุโน ทมฺมี’ติ วา…เป… ‘ติสฺสาย สามเณริยา ทมฺมี’ติ วา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๔๖๙) เสสอฏฺฐกถาปาเฐน ‘‘อิท’’มิจฺจาทิปาโฐ โยเชตพฺโพ.

‘나는 띳사 비구에게 준다’거나 … 생략 … ‘띳사 사미니에게 준다’는 등의 남은 주석서의 문구와 ‘이것은(idaṃ)’ 등의 문구를 연결해야 한다.

๑๖๔๓. ทฺวีสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, เอตฺถ ‘‘วิกปฺปนาสู’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ.

1643. ‘두 가지에(dvīsu)’는 한정의 처격이며, 여기서는 문맥상 ‘배정(vikappanā)들에’라는 의미를 얻는다.

๑๖๔๔-๕. อิธ ปน อิมสฺมึ สาสเน เยน ปน ภิกฺขุนา สห จีวรสามิเกน ตํ วินยกมฺมํ กตํ, ตสฺส อวิสฺสาเสน วิสฺสาสภาวํ วินา โส วินยกมฺมกโต ภิกฺขุ ตํ จีวรํ ปริภุญฺเชยฺย, ตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺตีติ โยชนา. ฉนฺทานุรกฺขนตฺถํ ‘‘วินยํกมฺม’’นฺติ อนุสฺสาราคโม เวทิตพฺโพ, วินยกมฺมนฺติ อตฺโถ. ตํ จีวรํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส วา วิสฺสชฺชนฺตสฺส วา ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

그러나 여기 이 가르침에서 옷의 소유주와 함께 그 율의 절차(vinayakamma)를 행한 비구가, 그에 대한 신뢰 없이(신뢰하는 마음 없이) 그 절차를 거친 옷을 수용한다면, 그 비구에게는 빠찌띠야가 된다고 연결된다. 운율을 맞추기 위해 ‘위나양깜망(vinayaṃkammaṃ)’에 아누스와라가 삽입된 것으로 보아야 하며, ‘율의 절차(vinayakamma)’라는 뜻이다. 그 옷을 결정하거나 포기하는 자에게는 뒤까따가 된다고 연결된다.

๑๖๔๖. ปจฺจุทฺธารกวตฺเถสูติ ปจฺจุทฺธฏวตฺเถสุ. อปจฺจุทฺธารสญฺญิโนติ อปจฺจุทฺธฏสญฺญิโน. ตตฺถาติ อปจฺจุทฺธฏวตฺเถสุ. เวมติกสฺสาติ ‘‘ปจฺจุทฺธฏานิ นุ โข มยา, อปจฺจุทฺธฏานี’’ติ สํสยาปนฺนสฺส.

1646. ‘되돌려받는 물건들에(paccuddhārakavatthesu)’는 되돌려 받은 물건들을 의미한다. ‘되돌려 받지 않았다고 인식하는 자’는 되돌려 받지 않았다는 인식을 가진 자이다. ‘거기서’란 되돌려 받지 않은 물건들에서이다. ‘의심하는 자’란 ‘내가 되돌려 받았는가, 되돌려 받지 않았는가?’라고 의문에 빠진 자이다.

๑๖๔๗. ปจฺจุทฺธารณสญฺญิสฺสาติ ปจฺจุทฺธฏมิทนฺติ สญฺญิสฺส. วิสฺสาสาติ ยสฺส วา จีวรํ วิกปฺเปสิ, เตน อปจฺจุทฺธฏมฺปิ ตสฺส วิสฺสาสา ปริภุญฺชโต จ. ยถาห ‘‘ตสฺส วา วิสฺสสนฺโต ปริภุญฺชตี’’ติ (ปาจิ. ๓๗๖).

1647. ‘되돌려 받았다고 인식하는 자’는 ‘이것은 되돌려 받았다’는 인식을 가진 자이다. ‘신뢰’란 가령 옷을 배정한 상대가 되돌려 주지 않았더라도 그를 신뢰하여 수용하는 것을 말한다. ‘그를 신뢰하여 수용한다’고 설해진 것과 같다.

วิกปฺปนกถาวณฺณนา.

배정(vikappana)에 대한 설명의 주석.

๑๖๔๘-๙. ‘‘ปตฺโต นาม ทฺเว ปตฺตา อโยปตฺโต มตฺติกาปตฺโต’’ติ (ปาจิ. ๓๗๙) ชาติยา กปฺปิยปตฺตานํ วุตฺตตฺตา อาห [Pg.537] ‘‘อธิฏฺฐานุปคํ ปตฺต’’นฺติ. ตาทิสนฺติ อธิฏฺฐานุปคํ. สูจิฆรํ นาม สสูจิกํ วา อสูจิกํ วา. กายพนฺธนํ นาม ปฏฺฏิกา วา สูกรนฺตกํ วา. นิสีทนํ นาม สทสํ วุจฺจติ.

‘발우란 두 가지 발우이니 철 발우와 진흙 발우이다’라고 종류별로 허용된 발우들이 언급되었기에 ‘결정(adhiṭṭhāna)에 적합한 발우’라고 하였다. ‘그러한 것’이란 결정에 적합한 것을 말한다. 바늘통이란 바늘이 들어 있거나 들어 있지 않은 것을 말한다. 허리띠란 평평한 띠나 돼지 꼬리 형태의 띠를 말한다. 좌구(nisīdana)는 가장자리가 있는 것을 말한다.

‘‘ปตฺตํ วา’’ติอาทีหิ อุปโยคนฺตปเทหิ ‘‘อปเนตฺวา นิเธนฺตสฺสา’’ติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. นิเธนฺตสฺสาติ เอตสฺส ‘‘หสาเปกฺขสฺสา’’ติ วิเสสนํ. ยถาห ‘‘หสาเปกฺโขปีติ กีฬาธิปฺปาโย’’ติ (ปาจิ. ๓๗๙). ‘‘เกวล’’นฺติ อิมินา ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ปฏิสามนาธิปฺปายาทิอญฺญาธิปฺปายาภาวํ ทีเปติ. วกฺขติ จ ‘‘ทุนฺนิกฺขิตฺตมนาปตฺติ, ปฏิสามยโต ปนา’’ติ.

‘발우를 혹은’ 등의 대격 단어들은 ‘치워놓고 숨기는 자’와 각각 연결되어야 한다. ‘숨기는 자’는 ‘비웃음을 사려는 자’의 수식어이다. ‘비웃음을 사려는 자란 장난치려는 의도’라고 설해진 것과 같다. ‘오직(kevala)’이라는 말로 잘못 놓인 것을 정리하려는 등의 다른 의도가 없음을 나타낸다. ‘잘못 놓인 것을 정리하는 자에게는 죄가 되지 않는다’고 뒤에 설할 것이다.

๑๖๕๐. เตนาปีติ อาณตฺเตน. ตสฺสาติ อาณาปกสฺส. ติกทุกฺกฏํ วุตฺตนฺติ อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏํ วุตฺตํ, อิมินา จ อุปสมฺปนฺนสนฺตเก ติกปาจิตฺติยนฺติ อิทญฺจ วุตฺตเมว โหติ.

1650. ‘그에 의해서도’란 명령을 받은 자에 의해서이다. ‘그의’란 명령을 내린 자의 것이다. ‘세 가지 뒤까따가 설해졌다’는 것은 구족계 받지 않은 자에 대해 구족계 받은 자라는 인식, 의심, 구족계 받지 않은 자라는 인식에 따라 세 가지 뒤까따가 설해졌다는 것이며, 이로써 구족계 받은 자의 소유물에 대해서는 세 가지 빠찌띠야가 된다는 것도 이미 설해진 셈이다.

๑๖๕๑. อญฺญนฺติ ปาฬิยํ อนาคตํ ปตฺตตฺถวิกาทิปริกฺขารํ.

1651. ‘다른 것’이란 빠알리 본문에 나오지 않는 발우 주머니 등의 필수품을 말한다.

๑๖๕๒. สพฺเพสูติ ปาฬิยํ อาคเตสุ จ อนาคเตสุ จ สพฺเพสุ ปริกฺขาเรสุ.

1652. ‘모든 것에서’란 빠알리에 언급된 것과 언급되지 않은 모든 필수품에서이다.

๑๖๕๓. ธมฺมกถํ กตฺวาติ ‘‘สมเณน นาม อนิหิตปริกฺขาเรน ภวิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๗๗) อฏฺฐกถาคตนเยน ธมฺมกถํ กตฺวา. อนิหิตปริกฺขาเรนาติ อปฺปฏิสามิตปริกฺขาเรน. นิเธติ เจ, ตถา อนาปตฺตีติ โยชนา. อวิเหเสตุกามสฺสาติ วิเหสาธิปฺปายรหิตสฺส. อกีฬสฺสาติ กีฬาธิปฺปายรหิตสฺส เกวลํ วตฺตสีเสน ‘‘ปฏิสาเมตฺวา ทสฺสามี’’ติ อปนิเธนฺตสฺส.

1653. ‘법문을 하고서’란 ‘수행자가 필수품을 정리해 두지 않는 것은 적절하지 않다’는 주석서의 방식에 따라 법문을 하는 것을 말한다. ‘필수품을 정리해 두지 않은 것’이란 필수품을 보관하지 않은 것이다. 만약 [이런 의도로] 숨긴다면 죄가 되지 않는다고 연결된다. ‘괴롭힐 의사가 없는 자’란 괴롭히려는 의도가 없는 자를 말한다. ‘장난치는 것이 아닌 자’란 장난치려는 의도 없이 오직 의무의 차원에서 ‘정리해 두었다가 주겠다’며 치워놓는 자를 말한다.

๑๖๕๔. อทินฺนาทานสมุฏฺฐานาปตฺตีนํ [Pg.538] อกุสลาทิวเสนปิ สจิตฺตกตฺตา อาห ‘‘อิทํ อกุสเลเนว สจิตฺต’’นฺติ.

1654. 주지 않은 것을 가지는 것에서 기인하는 죄들은 불선(不善) 등에 의해 유심(有心, 의도적임)이므로, ‘이것은 오직 불선으로 인한 유심이다’라고 하였다.

จีวราปนิธานกถาวณฺณนา.

가사를 숨기는 것에 대한 설명의 주석.

สุราปานวคฺโค ฉฏฺโฐ.

수라빠나(술을 마심)의 제6장.

๑๖๕๕. ‘‘ติรจฺฉานคตํ ปาณ’’นฺติ อิมินา ‘‘โย ปน ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๓๘๓) อิมสฺมึ สิกฺขาปเท อธิปฺเปตํ ปาณํ ทสฺเสติ. อาปตฺตินานตฺตาภาวา อาห ‘‘มหนฺตํ ขุทฺทกมฺปิ วา’’ติ. ยถาห ‘‘อิมสฺมิญฺจ สิกฺขาปเท ติรจฺฉานคโตเยว ‘ปาโณ’ติ เวทิตพฺโพ, ตํ ขุทฺทกมฺปิ มหนฺตมฺปิ มาเรนฺตสฺส อาปตฺตินานากรณํ นตฺถิ, มหนฺเต ปน อุปกฺกมมหนฺตตฺตา อกุสลํ มหนฺตํ โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๘๒). ‘‘มาเรนฺตสฺส อสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. ‘‘ขุทฺทกมฺปิ วา มาเรนฺตสฺสา’’ติ อิมินา อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺตมโส มญฺจปีฐํ โสเธนฺโต มงฺคุลพีชเกปิ ปาณสญฺญี นิกฺการุณิกตาย ตํ ภินฺทนฺโต อปเนติ, ปาจิตฺติยํ. ตสฺมา เอวรูเปสุ ฐาเนสุ การุญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา อปฺปมตฺเตน วตฺตํ กาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตวินิจฺฉโยปิ สงฺคหิโต.

1655. ‘축생인 생명’이라는 말로 ‘어떤 비구가 고의로 생명의 목숨을 끊으면 빠찌띠야이다’라는 이 학습계목에서 의도된 생명을 보여준다. 죄의 차이가 없기 때문에 ‘큰 것이든 작은 것이든’이라고 하였다. ‘이 학습계목에서 축생만이 생명이라 이해되어야 하며, 그것이 작든 크든 죽이는 자에게 죄의 차별은 없다. 다만 큰 것의 경우 노력의 큼으로 인해 불선도 크게 된다’고 설해진 것과 같다. ‘마렌빳사 앗사(Mārentassa assa)’는 단어의 분리이다. ‘작은 것이라도 죽이는 자’라는 말로 주석서에서 ‘심지어 침상이나 의자를 청소하다가 빈대 알에도 생명이라는 인식을 가지고 무자비하게 그것을 깨뜨려 제거하면 빠찌띠야이다. 그러므로 이러한 상황에서는 자비심을 일으켜 방일하지 않게 의무를 다해야 한다’고 설해진 판정도 포함된다.

๑๖๕๖. อุภยตฺถ จาติ ปาเณ วา อปาเณ วาติ อุภยตฺถาปิ. อวเสสวินิจฺฉโย ปเนตฺถ มนุสฺสวิคฺคเห วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

1656. ‘두 가지 경우 모두’란 생명이 있거나 없거나 두 가지 경우 모두를 말한다. 나머지 판정은 여기서 인간의 형상(Manussavigga)에서 설해진 방식대로 이해해야 한다.

สญฺจิจฺจปาณกถาวณฺณนา.

고의로 생명을 죽이는 것에 대한 설명의 주석.

๑๖๕๘. สปฺปาณกนฺติ สห ปาณเกหีติ สปฺปาณกํ. เย ปริโภเคน มรนฺติ, เอวรูปา อิธ ‘‘ปาณกา’’ติ อธิปฺเปตา. อสฺสาติ ภิกฺขุโน.

1658. ‘생명이 있는 것’이란 생물과 함께 있는 것을 말한다. 사용함으로써 죽게 되는 것들이 여기서 의도된 ‘생물들’이다. ‘그의’란 비구의 것이다.

๑๖๕๙. ‘‘อวิจฺฉิชฺชา’’ติ [Pg.539] อิมินา วิจฺเฉเทเนว ปโยคนานตฺตํ โหตีติ ทีเปติ. ปตฺตปูรมฺปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท พฺยติเรเก.

1659. ‘중단함 없이’라는 말로 중단함으로써 노력의 다름이 생긴다는 것을 나타낸다. ‘발우에 가득 차더라도’에서 ‘아삐(pi)’는 강조를 나타낸다.

๑๖๖๐-๑. อสฺส ปาจิตฺติ ปริทีปิตาติ สมฺพนฺโธ. ตาทิเสนาติ สปฺปาณเกน. อาวิญฺฉิตฺวานาติ ปริพฺภมิตฺวา. ยาคุโยติ เอตฺถ ‘‘อุณฺหา’’ติ สามตฺถิยา ลพฺภติ. อิทญฺจ ปาณีนํ มารณตฺถํ ยํ กิญฺจิ อุณฺหวตฺถุํ สปฺปาณเกน อุทเกน อนิพฺพาเปตุํ อุปลกฺขณํ. ตํ สปฺปาณกํ อุทกํ. นฺหายโตปิ วาติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน อฏฺฐกถายํ –

‘그에게 빠찌띠야가 밝혀졌다’고 연결된다. ‘그러한 것으로써’란 생명이 있는 것(물)으로써이다. ‘휘저어서’란 주위를 돌려서이다. ‘죽(yāgu)’은 여기서 의미상 ‘뜨거운’이라는 뜻을 얻는다. 이것은 생명을 죽이기 위해 뜨거운 물체를 생명이 있는 물로 식히지 말아야 한다는 예시이다. ‘그 생명이 있는 물’을 말한다. ‘목욕할 때라도’에서 ‘아삐(api)’라는 단어로 주석서에서는-

‘‘อุทกโสณฺฑึ วา โปกฺขรณึ วา ปวิสิตฺวา พหิ นิกฺขมนตฺถาย วีจึ อุฏฺฐาปยโตปิ. โสณฺฑึ วา โปกฺขรณึ วา โสเธนฺเตหิ ตโต คหิตอุทกํ อุทเกเยว อาสิญฺจิตพฺพํ. สมีปมฺหิ อุทเก อสติ กปฺปิยอุทกสฺส อฏฺฐ วา ทส วา ฆเฏ อุทกสณฺฐานกปฺปเทเส อาสิญฺจิตฺวา ตตฺถ อาสิญฺจิตพฺพํ. ‘ปวฏฺฏิตฺวา อุทเก ปติสฺสตี’ติ อุณฺหปาสาเณ อุทกํ นาสิญฺจิตพฺพํ. กปฺปิยอุทเกน ปน ปาสาณํ นิพฺพาเปตฺวา อาสิญฺจิตุํ วฏฺฏตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๘๗) –

물구덩이나 연못에 들어가서 밖으로 나오기 위해 물결을 일으키는 자에게도 [죄가 된다]. 물구덩이나 연못을 청소하는 이들이 거기서 길은 물을 다시 물에 부어야 한다. 가까이에 물이 없을 때는 정결한 물(kappiyaudaka) 여덟 혹은 열 항아리를 물이 고일 만한 적당한 곳에 붓고 나서 거기에 부어야 한다. '굴러 내려가 물에 떨어지겠지'라고 생각하며 뜨거운 바위에 물을 부어서는 안 된다. 정결한 물로 바위를 식힌 뒤에 붓는 것은 허용된다.(pāci. aṭṭha. 387)

วุตฺตวินิจฺฉยํ สมฺปิณฺเฑติ.

언급된 판결(결정)을 요약한다.

๑๖๖๒. อุภยตฺถปีติ สปฺปาณเกปิ อปฺปาณเกปีติ อุภยตฺเถว.

1662. '양쪽 모두에서'라는 것은 생물이 있는 경우와 생물이 없는 경우 양쪽 모두를 의미한다.

๑๖๖๔-๖. ปาณปฏิพทฺธตาย การณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปตน’’นฺติอาทิ. สลภาทีนนฺติ ปฏงฺคาทีนํ. ญตฺวาติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เอวมุปริปิ. ปทีปุชฺชลนนฺติ เอตฺถ ‘‘วิยา’’ติ เสโส. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สิกฺขาปเท. สปฺปาณภาโวว สปฺปาณภาวตา, ตํ. ภุญฺชโตติ ภุญฺชิตพฺพโต.

1664-6. 생명과 관련된 이유를 보이기 위해 '추락(patana)' 등을 말씀하셨다. '나방 등(salabhādīnaṃ)'이란 메뚜기 등을 말한다. '알고서(ñatvā)'에서 'pi'라는 단어는 생략된 채 나타난 것이다. 이후도 이와 같다. '등불을 켜는 것(padīpujjalanaṃ)'에서 'viyā(~처럼)'라는 말이 생략되어 있다. '여기서(ettha)'란 이 학습계에서를 말한다. '생물이 있는 상태(sappāṇabhāva)'란 생물이 있는 성질, 그것을 의미한다. '먹는 것(bhuñjato)'이란 먹어야 할 것으로부터이다.

สลภาทีนํ [Pg.540] ปตนํ ญตฺวาปิ สุทฺเธน เจตสา ปทีปุชฺชลนํ วิย สปาณภาวํ ญตฺวาปิ ชลสญฺญาย ภุญฺชิตพฺพโต เอตฺถ ปณฺณตฺติวชฺชตา เญยฺยาติ โยชนา.

나방 등이 추락하는 것을 알면서도 청정한 마음으로 등불을 켜는 것과 같이, 생물이 있는 상태임을 알면서도 [단순히] 물이라는 생각으로 사용하기 때문에 여기서는 제계 위반(paṇṇattivajjatā)임을 알아야 한다는 결합이다.

เอวํ สนฺเต สิญฺจนสปฺปาณกสิกฺขาปทานํ อุภินฺนมฺปิ โก วิเสโสติ อาห ‘‘สิญฺจเน’’ติอาทิ. สิญฺจนํ สิญฺจนสิกฺขาปทํ สิญฺจเน วุตฺตํ สิญฺจนวิสเย ปญฺญตฺตํ, อิทํ ปน สปฺปาณกสิกฺขาปทํ ปริโภเค วุตฺตํ อชฺโฌหารวิสเย ปญฺญตฺตนฺติ อยเมว ตสฺส เจว อสฺส จ วิเสโสติ โยชนา.

그렇다면 물을 뿌리는 학습계와 생물이 있는 것에 관한 두 학습계 사이의 차이점은 무엇인가에 대해 '물을 뿌리는 것에서(siñcane)' 등을 말씀하셨다. 물을 뿌리는 학습계는 물을 뿌리는 행위(siñcanavisaya)에 대해 제정된 것이고, 이 생물이 있는 것 학습계는 사용(paribhoga)에 대해 말한 것이며 삼키는 행위(ajjhohāravisaya)에 대해 제정된 것이니, 이것이 바로 전자와 후자의 차이점이라는 결합이다.

สปฺปาณกกถาวณฺณนา.

생물이 있는 것(sappāṇaka)에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๖๗. ยถาธมฺมนฺติ โย ยสฺส อธิกรณสฺส วูปสมนาย ธมฺโม วุตฺโต, เตเนว ธมฺเมนาติ อตฺโถ. ‘‘กิจฺจาธิกรณ’’นฺติ อิมินา อิตรานิ อธิกรณานิ อุปลกฺขิตานิ. ยถาห ‘‘อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานิ วิวาทาธิกรณํ อนุวาทาธิกรณํ อาปตฺตาธิกรณํ กิจฺจาธิกรณ’’นฺติ (ปาจิ. ๓๙๔). อปโลกนกมฺมาทีนิ จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจํ นาม, ตเทว สมเถหิ อธิกรณียตฺตา วูปสเมตพฺพตฺตา อธิกรณนฺติ กิจฺจาธิกรณํ. ปุน นีหาตพฺพนฺติ ปุน นีหริตพฺพํ, วูปสเมตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิมินา ‘‘อกตํ กมฺม’’นฺติอาทินา ปาฬิยํ ทสฺสิตา ทฺวาทส อุกฺโกฏา อุปลกฺขิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อุกฺโกเฏนฺตสฺสาติ ตสฺส ตสฺส ภิกฺขุโน สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อกตํ กมฺม’’นฺติอาทีนิ วตฺวา อุจฺจาเลนฺตสฺส ยถาปติฏฺฐิตภาเวน ปติฏฺฐาตุํ น เทนฺตสฺส. เอตฺถ จ ปติฏฺฐาตุํ น เทนฺตสฺสาติ ตสฺส ปวตฺติอาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ยํ ปน ธมฺเมน อธิกรณํ นิหฏํ, ตํ สุนิหฏเมว.

1667. '법대로(yathādhamma)'란 어떤 쟁송(adhikaraṇa)을 해결하기 위해 설해진 법, 바로 그 법으로라는 뜻이다. '사무 쟁송(kiccādhikaraṇa)'이라는 말로 다른 쟁송들도 포함된다. 설해진 바와 같이 '쟁송이란 네 가지 쟁송, 즉 비방 쟁송, 비난 쟁송, 죄의 쟁송, 사무 쟁송이다.'(pāci. 394). 아팔로카나(apalokana) 업 등 네 가지를 승가의 사무라고 하며, 그것은 정착(samatha)을 통해 처리되어야 하고 해결되어야 하므로 쟁송이며 사무 쟁송이라 한다. '다시 끄집어내야 한다(puna nīhātabbaṃ)'는 것은 다시 끄집어내어야 한다는 것, 즉 해결되어야 한다는 뜻이다. 이것으로 '행해지지 않은 업' 등 팔리(Pāḷi)에 제시된 12가지 뒤집기(ukkoṭa)가 포함됨을 알아야 한다. '뒤집는 자(ukkoṭentassa)'란 해당 비구에게 가서 '행해지지 않은 업' 등을 말하여 들먹이며, 이미 확정된 상태대로 유지되지 못하게 하는 자를 말한다. 여기서 '유지되지 못하게 하는 자'란 그의 행위 양상을 보이기 위해 하신 말씀이다. 그러나 법에 따라 해결된 쟁송은 참으로 잘 해결된 것이다.

๑๖๖๘. ‘‘อกตํ กมฺมํ, ทุกฺกฏํ กมฺมํ, ปุน กาตพฺพํ กมฺม’’นฺติ วทตา วทนฺเตน ภิกฺขุนา ตํ กมฺมํ อุจฺจาเลตุํ น วฏฺฏตีติ โยชนา.

1668. '행해지지 않은 업이다, 잘못 행해진 업이다, 다시 행해야 할 업이다'라고 말하는 비구는 그 업을 들먹여서는 안 된다는 결합이다.

๑๖๖๙. วิปฺปกเตติ [Pg.541] อารทฺธานิฏฺฐิเต. ตนฺติ ปฏิกฺโกสนฺตํ. สญฺญาเปตฺวาติ กตกมฺมสฺส อนวชฺชภาวํ ญาเปตฺวา. น ปนญฺญถาติ ตถา อสญฺญาเปตฺวา.

1669. '미완성인(vippakata)'이란 시작은 했으나 끝나지 않은 것을 말한다. '그(taṃ)'는 반대하는 자를 의미한다. '득해시켜서(saññāpetvā)'란 행해진 업의 허물없음을 알게 해서라는 뜻이다. '그렇지 않고서는 안 된다(na panaññathā)'란 그렇게 득해시키지 않고서는 안 된다는 뜻이다.

๑๖๗๐. อธมฺเม ปน กมฺมสฺมินฺติ ยถาปาฬิอาคเต กมฺมสฺมึ. อุภยตฺถาปีติ ธมฺมกมฺเม, อธมฺมกมฺเม วาติ อุภยตฺถ.

1670. 그러나 '법답지 못한 업에서'란 팔리에 전해지는 바와 같은 업에서를 말한다. '양쪽 모두에서'란 법다운 업이나 법답지 못한 업이나 양쪽 모두를 말한다.

๑๖๗๑. น จ กมฺมารหสฺส วาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ‘‘วคฺเคน จา’’ติ โยเชตพฺโพ. จ-สทฺโท วา-สทฺทตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อธมฺเมน, วคฺเคน วา น กมฺมารหสฺส วา กต’’นฺติ ชานโต อุกฺโกฏเน โทโส นตฺถีติ โยชนา.

1671. '업을 받을 자격이 없는 자에 대해서도 아니요(na ca kammārahassa vā)'에서 'ca'라는 단어는 '분파로서도(vaggena ca)'와 연결되어야 한다. 'ca'라는 단어는 'vā(또는)'의 의미로 보아야 한다. '법답지 못하게, 혹은 분파로서, 혹은 업을 받을 자격이 없는 자에 대해 행해진 것'임을 알고서 뒤집는 것은 허물이 없다는 결합이다.

อุกฺโกฏนกถาวณฺณนา.

뒤집기(ukkoṭana, 쟁송 재개)에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๗๓. ‘‘ทุฏฺฐุลฺลา นาม อาปตฺติ จตฺตาริ จ ปาราชิกานิ เตรส จ สงฺฆาทิเสสา’’ติ (ปาจิ. ๓๙๙) วจนโต ปาราชิกานมฺปิ ทุฏฺฐุลฺลตฺตา, อิธ จ ปาราชิกสฺส อนธิปฺเปตตฺตา อิธาธิปฺเปตเมว ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺฆาทิเสส’’นฺติ อิมินา ทุฏฺฐุลฺล-ปทํ วิเสสิตํ. ยถาห ‘‘เอตฺถ จตฺตาริ ปาราชิกานิ อตฺถุทฺธารวเสน ทสฺสิตานิ, สงฺฆาทิเสสาปตฺติ ปน อธิปฺเปตา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๙๙). ญตฺวาติ สามํ วา อญฺญโต วา ชานิตฺวา. ฉาทยโต ตสฺส ปริยาปุตาติ ‘‘อิมํ ชานิตฺวา โจเทสฺสนฺติ, สาเรสฺสนฺติ, นาโรเจสฺสามี’’ติ ปฏิจฺฉาเทนฺตสฺส ตสฺส ปริยาปุตา เทสิตา.

1673. '추악한 죄(duṭṭhullā āpatti)란 네 가지 바라이죄와 열세 가지 승잔죄이다'(pāci. 399)라는 말씀에 따라 바라이죄도 추악한 것이지만, 여기서는 바라이죄가 의도된 것이 아니므로 여기서 의도된 것만을 보이기 위해 '승잔죄'라는 말로 추악한 죄라는 단어를 수식하였다. '여기서는 네 가지 바라이죄가 추출에 의해 제시되었지만, 승잔죄가 의도된 것이다'(pāci. aṭṭha. 399)라고 한 바와 같다. '알고서(ñatvā)'란 스스로 혹은 타인을 통해 알아서라는 뜻이다. '숨기는 자에게 그것은 전해진다(pariyāputā)'란 '이것을 알고서 규탄하거나 기억나게 할 것이니, 알리지 않겠다'라며 숨기는 자에게 그것은 전해진(설해진) 것이다.

๑๖๗๔-๕. ธุรํ นิกฺขิปิตฺวาติ ‘‘อญฺญสฺส น อาโรเจสฺสามี’’ติ ธุรนิกฺเขปํ กตฺวา. ตสฺสาติ ทุฏฺฐุลฺลสฺส. ปฏิจฺฉาทนํ เหตุ การณํ ยสฺส อาโรจนสฺสาติ วิคฺคโห. ปฏิจฺฉาทนเหตุกนฺติ อาโรจนกิริยาย วิเสสนํ, ‘‘อิตฺถนฺนาโม [Pg.542] อิตฺถนฺนามํ สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺโน, อญฺญสฺส น อาโรเจหี’’ติ วตฺวา อาโรจนํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. อิตีติ วุตฺตนิทสฺสเน, หีติ เอวการตฺเถ, เอวเมว วทตีติ อตฺโถ.

1674-5. '책임을 내려놓고(dhuraṃ nikkhipitvā)'란 '다른 사람에게 알리지 않겠다'라고 책임을 포기하는 것을 말한다. '그것의(tassa)'란 추악한 죄의 은닉을 의미한다. '은닉을 원인으로 함(paṭicchādanahetuka)'이란 알리는 행위의 수식어이다. 즉 '아무개가 아무개 승잔죄를 범했으니, 다른 사람에게는 알리지 마라'라고 말하며 알리는 것을 의미한다. 'iti'는 예시를 나타내고, 'hī'는 강조의 의미로, '바로 그렇게 말한다'는 뜻이다.

ยาว โกฏิ น ฉิชฺชติ, ตาว เอวํ ภิกฺขูนํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ตํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ เอวาติ โยชนา.

끝(koṭi)이 끊어지지 않는 한, 이와 같이 백 명 혹은 천 명의 비구들이라도 그 죄를 범하게 된다는 결합이다.

๑๖๗๖. มูเลนาติ สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺนปุคฺคเลน. อาโรจิตสฺส ทุติยสฺสาติ สมานาธิกรณํ. มูเลน ‘‘มม อาปตฺตึ อาปนฺนภาวํ อญฺญสฺส น อาโรเจหี’’ติ อาโรจิตสฺส ทุติยภิกฺขุสฺส สนฺติกา สุณนฺเตน ตติเยน นิวตฺติตฺวา ตสฺเสว ทุติยสฺส ปกาสิเต อาโรจนสฺส โกฏิ ฉินฺนาติ วุจฺจตีติ โยชนา. โกฏีติ อาโรจนกิริยาวสานํ วุจฺจติ.

1676. '뿌리(mūla)에 의해'란 승잔죄를 범한 사람에 의해서라는 뜻이다. '알림을 받은 두 번째 사람'은 동격이다. 당사자에 의해 '나의 죄를 범한 사실을 다른 사람에게 알리지 마라'라고 알림을 받은 두 번째 비구로부터 그 사실을 듣게 된 세 번째 비구에 의해 중단되어, 그 두 번째 비구에게 사실이 밝혀졌을 때 알림의 끝이 끊어졌다고 말한다는 결합이다. '끝(koṭi)'이란 알리는 행위의 끝을 말한다.

๑๖๗๗. ทุฏฺฐุลฺลาย จ ทุฏฺฐุลฺลสญฺญีติ เอตฺถ ‘‘อาโรเจนฺโต’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ. อิตเรสุ ปน ทฺวีสูติ ทุฏฺฐุลฺลาย เวมติโก, อทุฏฺฐุลฺลสญฺญีติ ทฺวีสุ.

1677. '추악한 죄에 대해 추악한 죄라는 인식을 가진 자'에서 '알리는 자'라는 말은 문맥상 얻어진다. '다른 두 가지에서'란 추악한 죄에 대해 의심하는 자와 추악하지 않은 죄라는 인식을 가진 자, 이 두 가지 경우를 말한다.

๑๖๗๘. อทุฏฺฐุลฺลายาติ ปญฺจวิธาย ลหุกาปตฺติยา. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วิกปฺเปสุ. ติกทุกฺกฏํ นิทฺทิฏฺฐนฺติ อทุฏฺฐุลฺลาย ทุฏฺฐุลฺลสญฺญิเวมติกอทุฏฺฐุลฺลสญฺญีนํ วเสน ทุกฺกฏตฺตยํ ปาฬิยํ (ปาจิ. ๔๐๐) ทสฺสิตนฺติ อตฺโถ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ. อนุปสมฺปนฺนวาเรสูติ ตีสุ อนุปสมฺปนฺนวิกปฺเปสุ. ทุกฺกฏนฺติ อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏนฺติ อตฺโถ.

1678. '추악하지 않은 죄에 대해'란 다섯 가지 가벼운 죄(lahukāpatti)에 대해서이다. '모든 경우에'란 모든 분류에서이다. '세 가지 악작죄(tikadukkaṭaṃ)가 명시되었다'는 것은 추악하지 않은 죄에 대해 추악하다는 인식, 의심, 추악하지 않다는 인식을 가진 것에 따른 세 가지 악작죄가 팔리(pāci. 400)에 제시되었다는 뜻이다. '모든 경우에'란 모든 경우에서이다. '구족계 미수여자의 경우들에서'란 구족계 미수여자에 대한 세 가지 경우를 말한다. '악작죄(dukkaṭaṃ)'란 구족계 미수여자에 대해 구족계 수여자라는 인식, 의심, 구족계 미수여자라는 인식을 가진 것에 따른 세 가지 악작죄라는 뜻이다.

๑๖๗๙-๘๐. ‘‘สงฺฆสฺส เภทนาทีนิ ภวิสฺสนฺตี’’ติอาทีหิ สพฺเพหิ ปเทหิ ‘‘น อาโรเจติ เจ, โทโส นตฺถี’’ติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. สภาคํ วา น ปสฺสตีติ ตถา [Pg.543] อปสฺสนฺโต น อาโรเจติ เจ, โทโส นตฺถิ. กกฺขโฬ อยนฺติ น อาโรเจติ เจ, โทโส นตฺถิ.

1679-80. ‘승가의 분열 등이 일어날 것이다’ 등 모든 구절에 대해 ‘만일 알리지 않는다면, 허물이 없다’는 이것을 각각 연결해야 합니다. 또는 동종의 죄를 짓는 자를 보지 못했다면, 그와 같이 보지 못하여 알리지 않은 경우에는 허물이 없습니다. 이 자는 거칠다고 생각하여 알리지 않은 경우에도 허물이 없습니다.

๑๖๘๑. อญฺญสฺส อนาโรจเนน อาปชฺชิตพฺพโต ‘‘อกฺริย’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อาโรเจตพฺพ’’นฺติ อนุญฺญาตสฺส อนาโรจนํ อนาทรมนฺตเรน น โหตีติ อาห ‘‘ทุกฺขเวทน’’นฺติ. เอตฺถ จ มาติกฏฺฐกถายํ ‘‘สมนุภาสนสทิสาเนวา’’ติ (กงฺขา. อฏฺฐ. ทุฏฺฐลฺลสิกฺขาปทวณฺณนา) วุตฺตํ, อิธ ‘‘ธุรนิกฺเขปตุลฺยาวา’’ติ, อุภยตฺถ นามมตฺตเมว วิเสโส, เอกเมว สมุฏฺฐานนฺติ เวทิตพฺพํ.

1681. 다른 이에게 알리지 않음으로써 범하게 되므로 ‘부작위(akriya)’라고 불립니다. ‘알려야 한다’고 허용된 것을 알리지 않는 것은 무시하는 마음 없이는 일어나지 않기에 ‘고통스러운 느낌(dukkhavedana)’이라고 하였습니다. 그리고 여기서 마띠까 주석서(Mātikaṭṭhakathā)에는 ‘삼누바사나(거듭 훈계함)와 같은 것들’이라고 하였고, 여기서는 ‘책임 유기(dhuranikkhepa)와 같은 것’이라고 하였는데, 두 곳에서 이름만 다를 뿐이며, 발생 원인(samuṭṭhāna)은 오직 하나임을 알아야 합니다.

ทุฏฺฐุลฺลกถาวณฺณนา.

추악한 죄에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๘๒. อูนวีสติวสฺสนฺติ เอตฺถ ‘‘ชาน’’นฺติ เสโส, ‘‘อูนวีสติวสฺโส’’ติ ชานนฺโตติ อตฺโถ. อูนวีสติวสฺโส นาม ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย อปริปุณฺณวีสติสํวจฺฉโร. โยติ โย ภิกฺขุ อุปชฺฌาโย หุตฺวา. กเรยฺยาติ การาเปยฺย. อุปสมฺปชฺชตีติ อุปสมฺปโท, ตํ. โย ชานํ อูนวีสติวสฺสํ ปุคฺคลํ อุปสมฺปทํ อุปสมฺปนฺนํ กเรยฺย, ตสฺส เอวํ อุปสมฺปาเทนฺตสฺส ภิกฺขุโน ปาจิตฺติยํ โหตีติ โยชนา. เสสานนฺติ ‘‘คณสฺส จ อาจริยสฺส จ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๐๔) ปาฬิยํ ทสฺสิตานํ คหณํ.

1682. ‘이십 세 미만’이라는 구절에서 ‘알면서’가 생략된 것이니, ‘이십 세 미만’임을 알면서라는 뜻입니다. ‘이십 세 미만’이란 수태된 때로부터 시작하여 이십 년이 차지 않은 자를 말합니다. ‘누구든’이란 은사(upajjhāya)가 된 어떤 비구를 말합니다. ‘하게 한다면’이란 구족계(upasampada)를 받게 하는 것을 말합니다. ‘구족계를 받는다’란 구족계를 받는 것입니다. 누구든 이십 세 미만인 사람임을 알면서 구족계를 받게 한다면, 그렇게 구족계를 주는 비구에게 빠찌띠야(pācittiya)가 된다는 연결입니다. ‘나머지 사람들에게’란 빠알리 원문에서 ‘승가와 아짜리야(ācariya)에게는 두까따(dukkaṭa) 죄가 된다’고 보여준 이들을 포함합니다.

๑๖๘๓. อูนวีสติวสฺสภาวํ ชานตา วา อชานตา วา ภิกฺขุนา โย ปุคฺคโล เจ อุปสมฺปาทิโต, โส อนุปสมฺปนฺโนว โหติ, ปุน โส ปริปุณฺณวีสติวสฺโส สมาโน อุปสมฺปนฺโน กาตพฺโพ อุปสมฺปาเทตพฺโพเยวาติ โยชนา.

1683. 이십 세 미만임을 알았거나 몰랐거나 비구에 의해 구족계를 받은 자는 구족계를 받지 못한 자일 뿐이며, 다시 그가 스무 살이 찼을 때 구족계를 주어야 하고 구족계를 받게 해야 한다는 연결입니다.

๑๖๘๔. ทสวสฺสจฺจเยน ปริปุณฺณทสวสฺโส หุตฺวา อุปชฺฌายสฺส สโต อสฺส ภิกฺขุปฏิญฺญสฺส อญฺเญสํ อุปสมฺปาทเน [Pg.544] โกจิ โทโส เจ เอกํเสน นตฺถิ น วิชฺชตีติ โยชนา.

1684. 십 년이 지나 온전한 십 하안거를 지낸 은사가 된, 비구라고 자처하는 이가 다른 이들에게 구족계를 주는 데 있어서 어떤 허물도 결코 없으며 존재하지 않는다는 연결입니다.

๑๖๘๕. ตํ ภิกฺขุนฺติ อูนวีสติวสฺโส หุตฺวา อุปสมฺปชฺชิตฺวา ปริปุณฺณทสวสฺโส อุปชฺฌาโย หุตฺวา อุปสมฺปาเทนฺตํ ตํ ภิกฺขุปฏิญฺญํ. คโณ เจ ปริปูรตีติ มชฺฌิมเทเส ทสวคฺโค, ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปญฺจวคฺโค คโณ สเจ อนูโน โหติ. เตติ อุปสมฺปาทิตา. สูปสมฺปนฺนาติ สุฏฺฐุ อุปสมฺปนฺนา.

1685. ‘그 비구’란 이십 세 미만에 구족계를 받고 나서 십 하안거를 채운 은사가 되어 구족계를 주는, 비구라고 자처하는 그를 말합니다. ‘승가가 충족되면’이란 중부 지방(Majjhimadesa)에서는 십 인의 승가, 변방 지역(paccantimesu janapadesu)에서는 오 인의 승가가 결원이 없다면이라는 뜻입니다. ‘그들’이란 구족계를 받은 자들을 말합니다. ‘잘 구족계를 받은 자들’이란 올바르게 구족계를 받은 자들이라는 뜻입니다.

๑๖๘๖-๗. โย ภิกฺขุ อุปชฺฌาโย หุตฺวา ‘‘อูนวีสติวสฺสปุคฺคลํ อุปสมฺปาทยิสฺสามิ’’อิติ คณมฺปิ วา อาจริยมฺปิ วา ปตฺตมฺปิ วา ปริเยสติ, มาฬกญฺจ สมฺมนฺนติ พทฺธสีมํ พนฺธติ, ตสฺส สพฺเพสุ ปโยเคสุ ทุกฺกฏํ. ตถา ญตฺติยา ทุกฺกฏํ. ตถา ทฺวีสุ กมฺมวาจาสุปิ ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

1686-7. 어떤 비구가 은사가 되어 ‘이십 세 미만인 사람에게 구족계를 주리라’고 생각하며 승가나 아짜리야나 발때 등을 구하고, 수계당(māḷaka)을 지정하고 결계(sīma)를 맺는다면, 그 모든 예비 단계(payoga)마다 두까따(dukkaṭa)가 됩니다. 이와 같이 백(ñatti)을 할 때에도 두까따이며, 이와 같이 두 번의 결의문(kammavācā)을 낭독할 때에도 각각 두까따가 된다는 연결입니다.

๑๖๘๘-๙. วีสติ จ ตานิ วสฺสานิ จาติ วีสติวสฺสานิ, อูนานิ วีสติวสฺสานิ ยสฺส โส อูนวีสติวสฺโส, อูนวีสติวสฺโสติ สญฺญา อูนวีสติวสฺสสญฺญา, สา เอตสฺส อตฺถีติ ‘‘อูนวีสติวสฺสสญฺญี’’อิติ วตฺตพฺเพ นิปาตนลกฺขเณน วสฺส-สทฺทโลปํ กตฺวา ‘‘อูนวีสติสญฺญี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺส อูนวีสติสญฺญิสฺส. ปริปุณฺณานิ วีสติวสฺสานิ เอตสฺสาติ ‘‘ปริปุณฺณวีสติวสฺโส’’ติ วตฺตพฺเพ นิปาตนลกฺขเณน วีสติวสฺส-สทฺทโลปํ กตฺวา ‘‘ปริปุณฺโณ’’ติ ปุคฺคโล วุจฺจติ, ตสฺมึ ปริปุณฺเณ, ปริปุณฺณวีสติวสฺเส ปุคฺคเลติ อตฺโถ. อุภยตฺถาติ อูนวีสติปริปุณฺณวีสติวสฺเสสุ อุโภสุ ปุคฺคเลสุ.

1688-9. ‘스무 살’이란 스무 해를 말합니다. 스무 해가 차지 않은 자가 ‘이십 세 미만’입니다. ‘이십 세 미만’이라는 인식(saññā)이 ‘이십 세 미만이라는 인식’입니다. 그것을 가진 자를 ‘이십 세 미만이라는 인식을 가진 자(ūnavīsativassasaññī)’라고 불러야 할 것이나, 문법적 예외(nipātana) 규정에 따라 ‘vassa(해/년)’라는 단어를 생략하고 ‘이십 미만이라는 인식을 가진 자(ūnavīsatisaññī)’라고 하였으니, 그 ‘이십 미만이라는 인식을 가진 자’에 대한 것입니다. ‘스무 살이 찼다’는 ‘스무 살이 찬 사람(paripuṇṇavīsativasso)’이라고 불러야 할 것이나, 문법적 예외 규정에 따라 ‘vīsativassa’라는 단어를 생략하고 ‘충족된 자(paripuṇṇo)’라고 부르니, 그 충족된 자, 즉 ‘스무 살이 찬 사람’이라는 뜻입니다. ‘두 경우 모두’란 이십 세 미만인 자와 스무 살이 찬 자 두 사람 모두를 말합니다.

อูนวีสติวสฺสกถาวณฺณนา.

이십 세 미만(의 수계)에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๙๑. เถยฺยสตฺเถน [Pg.545] สทฺธินฺติ ‘‘เถยฺยสตฺโถ นาม โจรา กตกมฺมา วา โหนฺติ อกตกมฺมา วา’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๐๙) ปทภาชเน วุตฺตสรูเปน สตฺถสงฺขาเตน ชนสมูเหน สหาติ วุตฺตํ โหติ. สหาทิโยเค กรณวจนํ. ชานนฺโตติ ‘‘เถยฺยสตฺโถ’’ติ ชานนฺโต. สํวิธายาติ ‘‘คจฺฉามาวุโส, คจฺฉาม ภนฺเต, คจฺฉามาวุโส, อชฺช วา หิยฺโย วา ปเร วา อปเร วา คจฺฉามา’’ติ ปทภาชเน วุตฺตนเยน สํวิทหิตฺวาติ อตฺโถ. มคฺคนฺติ เอกทฺธานมคฺคํ, เอตฺถ ‘‘อนฺตมโส คามนฺตรมฺปี’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘เอกทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย อนฺตมโส คามนฺตรมฺปี’’ติ. ปาจิตฺติยํ สิยาติ ‘‘คาเม คามนฺตเร คามนฺตเร อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. อคามเก อรญฺเญ อทฺธโยชเน อทฺธโยชเน อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ วุตฺตปฺปการํ ปาจิตฺติยํ ภเวยฺย.

1691. ‘도둑 떼와 함께’란 “도둑 떼란 이미 범행을 저질렀거나 아직 저지르지 않은 도둑들이다” 등(Pāci. 409)의 단어 해석에서 언급된 형태의, 대상(sattha)이라 불리는 무리와 함께라는 뜻입니다. ‘함께’ 등의 결합에는 구격(karaṇavacana)을 사용합니다. ‘알면서’란 ‘도둑 떼’임을 알면서라는 뜻입니다. ‘약속하고서’란 “도반이여, 갑시다. 대덕이여, 갑시다. 도반이여, 오늘이나 내일이나 모레나 글피에 갑시다”라고 단어 해석에서 언급된 방식대로 약속하고서라는 뜻입니다. ‘길을’이란 같은 행선지의 길을 말하며, 여기에는 ‘적어도 마을 사이라도’가 생략되어 있습니다. “같은 행선지의 길을 가되 적어도 마을 사이라도 간다면”이라고 말한 바와 같습니다. ‘빠찌띠야가 된다’란 “마을이 있는 곳에서는 마을과 마을 사이마다 빠찌띠야 죄가 된다. 마을이 없는 숲에서는 반 요자나(yojana)마다 빠찌띠야 죄가 된다”라고 언급된 종류의 빠찌띠야가 된다는 뜻입니다.

๑๖๙๒. น อุทฺธโฏติ อิธ น วุตฺโต.

1692. ‘제시되지 않았다’란 여기서 언급되지 않았다는 것입니다.

๑๖๙๓-๔. มคฺคาฏวิวิสงฺเกเตติ มคฺควิสงฺเกเต, อฏวิวิสงฺเกเต จ. ยถาวตฺถุกเมวาติ ปาจิตฺติยเมว. เตสูติ สตฺถิเกสุ. อสํวิทหนฺเตสูติ สํวิธานํ อกโรนฺเตสุ. สยํ วิทหโตปิ จาติ อตฺตนา สํวิทหนฺตสฺส จ. อุภยตฺถาติ เถยฺยสตฺเถ วา อเถยฺยสตฺเถ วาติ ทฺวีสุ.

1693-4. ‘길이나 숲의 약속 어김’이란 길에서의 약속 어김과 숲에서의 약속 어김을 말합니다. ‘해당 사안에 따라’란 바로 빠찌띠야를 말합니다. ‘그들 중에서’란 도둑 떼들 중에서를 말합니다. ‘약속하지 않았는데도’란 약속을 하지 않았는데도라는 뜻입니다. ‘스스로 약속하더라도’란 자신이 약속하는 경우를 말합니다. ‘두 경우 모두’란 도둑 떼인 경우나 도둑 떼가 아닌 경우 두 가지 모두를 말합니다.

๑๖๙๕. อเถยฺยสตฺถสญฺญิสฺสาติ เอตฺถ ‘‘อุภยตฺถา’’ติ อนุวตฺเตตพฺพํ. กาลสฺสายนฺติ กาลิโก, วิสงฺเกโต, ตสฺมึ, กาลสมฺพนฺธินิ วิสงฺเกเต จ อนาปตฺตีติ อตฺโถ. ‘‘กาลิเก’’ติ อิมินา วิสงฺเกตวิเสสเนน มคฺคาฏวิวิสงฺเกเตปิ อาปตฺติเยวาติ ทีเปติ.

1695. ‘도둑 떼가 아니라고 인식하는 자에게’라는 이 구절에 ‘두 경우 모두’를 적용해야 합니다. ‘시간에 관한 것’이란 시간적인 것, 즉 시간과 관련된 약속 어김의 경우 허물이 없다는 뜻입니다. ‘시간적인’이라는 이 약속 어김의 수식어를 통해, 길이나 숲에서의 약속 어김의 경우에는 죄가 된다는 것을 밝히고 있습니다.

๑๖๙๖. กายจิตฺตโต[Pg.546], กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐานโต อิทํ สิกฺขาปทํ เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานํ กถิตนฺติ โยชนา.

1696. 이 학처는 신체와 마음으로부터, 그리고 신체·언어·마음으로부터 발생하는 원인을 가지기에, 도둑 떼와 관련된 발생 원인으로 설명되었다는 연결입니다.

เถยฺยสตฺถกถาวณฺณนา.

도둑 떼(와 동행함)에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๙๗. สตฺตมนฺติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ มาตุคาเมน สทฺธึ สํวิธายา’’ติอาทินา (ปาจิ. ๔๑๓) อุทฺทิฏฺฐํ สตฺตมสิกฺขาปทํ. ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิธาเนนาติ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิธานสิกฺขาปเทน. สมุฏฺฐานาทินาติ สมุฏฺฐานาทินา วินิจฺฉเยน. ตุลฺยนฺติ สทิสํ. โกจิปีติ อปฺปมตฺตโกปิ.

1697. ‘일곱 번째 것’이란 “어떤 비구가 여인과 함께 약속하고서” 등(Pāci. 413)으로 제시된 일곱 번째 학처를 말합니다. ‘비구니와 함께 약속함으로’란 비구니와 함께 약속함에 관한 학처를 말합니다. ‘발생 원인 등에 따라’란 발생 원인 등의 판별에 따라서입니다. ‘동등하다’란 비슷하다는 뜻입니다. ‘어떤 것도’란 아주 작은 것이라도라는 뜻입니다.

สํวิธานกถาวณฺณนา.

(여인과) 약속함에 대한 설명이 끝났다.

๑๖๙๘. เอเต ปญฺจ ธมฺมา อนฺตรายกราติ ปกาสิตาติ โยชนา. อิธ อยํ อนฺตรายกร-สทฺโท ปาฬิยํ อาคเตน อนฺตรายิก-สทฺเทน สมานตฺโถ. ตสฺมา กมฺมนฺตรายิกา, กิเลสนฺตรายิกา, วิปากนฺตรายิกา, อุปวาทนฺตรายิกา, อาณาวีติกฺกมนฺตรายิกาติ อิเม ปญฺจ อนฺตรายิกา ธมฺมา ภควตา ปกาสิตาติ วุตฺตํ โหติ.

1698. 이 다섯 가지 법은 장애를 일으키는 것이라고 선포되었다는 연결입니다. 여기서 이 ‘안따라야까라(antarāyakara)’라는 단어는 빠알리 원문에 나오는 ‘안따라야이까(antarāyika)’라는 단어와 같은 의미입니다. 그러므로 업의 장애(kammantarāyikā), 번뇌의 장애(kilesantarāyikā), 과보의 장애(vipākantarāyikā), 비방의 장애(upavādantarāyikā), 계율 위반의 장애(āṇāvītikkamantarāyikā)라는 이 다섯 가지 장애가 되는 법이 세존에 의해 선포되었다고 하는 것입니다.

ตตฺถ ตํตํสมฺปตฺติยา วิพนฺธนวเสน สตฺตสนฺตานสฺส อนฺตเร เวมชฺเฌ เอติ อาคจฺฉตีติ อนฺตราโย, ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอนตฺโถ, อนติกฺกมนฏฺเฐน ตสฺมึ อนฺตราเย นิยุตฺตา, อนฺตรายํ วา ผลํ อรหนฺติ, อนฺตรายสฺส วา กรณสีลาติ อนฺตรายิกา (สารตฺถ. ฏี. ปาจิตฺติย ๓.๔๑๗; กงฺขา. อภิ. ฏี. อริฏฺฐสิกฺขาปทวณฺณนา).

거기서 각각의 성취를 가로막는 방식으로 중생의 상속(相續) 가운데, 즉 중간에 온다고 해서 '장애(antarāya)'라고 하며, 현세의 불이익 등을 말한다. 그 장애에 묶여 있거나, 장애라는 결과를 초래할 만하거나, 장애를 일으키는 성품을 가졌다는 의미에서 '장애가 되는 것(antarāyikā)'이라 한다(Sāratthadīpanī-ṭīkā Pācittiya 3.417; Kaṅkhāvitaraṇī-abhinava-ṭīkā Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā).

ปญฺจานนฺตริยกมฺมาเนว กมฺมนฺตรายิกา, ตถา ภิกฺขุนิทูสกกมฺมํ. ตํ ปน โมกฺขสฺเสว อนฺตรายํ กโรติ, น สคฺคสฺส. อิทญฺจ มิจฺฉาจารลกฺขณสฺส อภาวโต วุตฺตํ. น หิ [Pg.547] ภิกฺขุนิยา ธมฺมรกฺขิตภาโว อตฺถิ. ปากติกภิกฺขุนิวเสน เจตํ วุตฺตํ. อริยาย ปน ปวตฺตํ อปายสํวตฺตนิกเมว. นนฺทมาณวโก (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๗; ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๖๘ อุปฺปลวณฺณตฺเถรีวตฺถุ; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๓๔) เจตฺถ นิทสฺสนํ. อุภินฺนํ สมานจฺฉนฺทตาวเสน วา น สคฺคนฺตรายิกตา, โมกฺขนฺตรายิกตา ปน โมกฺขตฺถาย ปฏิปตฺติยา วิทูสนโต. อภิภวิตฺวา ปน ปวตฺติยา สคฺคนฺตรายิกตาปิ น สกฺกา นิวาเรตุนฺติ วทนฺติ.

다섯 가지 무간업(無間業)만이 업의 장애(kammantarāyika)이며, 비구니를 더럽히는 업도 그러하다. 그러나 그것은 해탈에 대해서만 장애가 될 뿐, 천상에 대해서는 아니다. 이것은 사음(邪婬)의 특징이 없기 때문에 설해진 것이다. 비구니에게는 법에 의해 보호받는 상태(dhammarakkhitā)가 없기 때문이다. 이것은 일반적인 비구니를 기준으로 설해진 것이다. 그러나 성스러운 비구니에 대해서 행해진 것은 참으로 악처로 이끄는 것일 뿐이다. 난다(Nandamāṇavaka) 청년이 여기서 본보기이다. 혹은 두 사람의 상호 동의에 의한 경우에는 천상의 장애가 되지 않지만, 해탈을 위한 수행을 파괴하기 때문에 해탈의 장애가 된다. 그러나 강제로 제압하여 행하는 경우에는 천상의 장애가 되는 것 또한 막을 수 없다고 (주석가들은) 말한다.

อเหตุกทิฏฺฐิอกิริยทิฏฺฐินตฺถิกทิฏฺฐิสงฺขาตา มิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา นิยตภาวปฺปตฺตา กิเลสนฺตรายิกา นาม. ปณฺฑกติรจฺฉานคตอุภโตพฺยญฺชนกานํ ปฏิสนฺธิจิตฺตุปฺปาทธมฺมา วิปากนฺตรายิกา นาม. ปณฺฑกาทิคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ สพฺพายปิ อเหตุกปฏิสนฺธิยา วิปากนฺตรายิกภาวโต. อริยูปวาทา อุปวาทนฺตรายิกา นาม. เต ปน ยาว อริเย น ขมาเปนฺติ, ตาวเทว, น ตโต ปรํ. สญฺจิจฺจ อาปนฺนา สตฺตาปตฺติกฺขนฺธา อาณาวีติกฺกมนฺตรายิกา นาม. เตปิ ยาว ภิกฺขุภาวํ วา ปฏิชานาติ, น วุฏฺฐาติ วา น เทเสติ วา, ตาวเทว, น ตโต ปรํ.

무인견(無인見), 무작견(無作見), 허무견(虛無見)으로 불리는 사견(邪見)의 법들이 결정적인 상태에 이른 것을 '번뇌의 장애(kilesantarāyikā)'라 한다. 고자(paṇḍaka), 축생, 양성구유자(ubhatobyañjanaka)의 재생연결식의 법들을 '과보의 장애(vipākantarāyikā)'라 한다. 여기서 고자 등을 언급한 것은 단지 예시일 뿐이며, 모든 무인(無因) 재생연결이 과보의 장애가 되기 때문이다. 성자를 비방하는 것은 '비방의 장애(upavādantarāyikā)'라 한다. 그러나 그것은 성자에게 용서를 빌기 전까지만 그러하며, 그 후로는 그렇지 않다. 고의로 범한 일곱 가지 범계(犯戒)의 무리들은 '계율 위반의 장애(āṇāvītikkamantarāyikā)'라 한다. 이 또한 비구의 신분을 자처하면서 범계에서 벗어나지 않거나 고백하지 않는 동안만 그러하며, 그 후로는 그렇지 않다.

๑๖๙๙-๗๐๐.

1699-700.

‘‘อนนฺตรายิกา เอเต;

ยถา โหนฺติ ตถา อหํ;

เทสิตํ มุนินา ธมฺมํ;

อาชานามีติ โย วเท’’ติ. –

“이것들은 장애가 되지 않는다. 그것들이 그러하듯이, 나는 성자께서 설하신 법을 이와 같이 이해한다”라고 말하는 자는—

เอวํ ทุติยคาถา วตฺตพฺพา. ตถา อวุตฺเต ‘‘ติกฺขตฺตุ’’นฺติอาทิคาถา ปฐมคาถาย สทฺธึ ฆฏนา เอว น สิยา. ตสฺมา เอตฺถายํ คาถา ปริหีนาติ วิญฺญายติ.

이와 같이 두 번째 게송이 설해져야 한다. 그렇게 설해지지 않으면 '세 번' 등으로 시작하는 게송이 첫 번째 게송과 결합되지 않을 것이다. 그러므로 여기서 이 게송이 누락된 것임을 알 수 있다.

เอเตติ ‘‘อนฺตรายิกา’’ติ ภควตา ปกาสิตา ปญฺจ ธมฺมา ‘‘ยถา อนนฺตรายิกา โหนฺติ, ตถา อหํ มุนินา เทสิตํ ธมฺมํ อาชานามี’’ติ โย ภิกฺขุ วเทยฺย, โส ปน [Pg.548] ภิกฺขุ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เกหิ กถํ วตฺตพฺโพติ อาห ‘‘เย ปสฺสนฺตี’’ติอาทิ. เย ตถาวาทิตํ ภิกฺขุํ ปสฺสนฺติ, ‘‘อสุโก อายสฺมา เอวํวาที’’ติ ปรโต สุณนฺติ จ, เตหิ. โส ปน ภิกฺขุ ‘‘มา อายสฺมา เอวํ อวจา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺโพติ โยชนา.

'이것들(ete)'이란 세존께서 '장애가 되는 것들'이라고 밝히신 다섯 가지 법을 말한다. '그것들이 장애가 되지 않는 방식대로, 나는 성자께서 설하신 법을 이해한다'고 말하는 비구에게는 세 번 말해줘야 한다는 연결이다. 누가 어떻게 말해야 하는가에 대해 '보는 자들' 등이 설해졌다. 그렇게 말하는 비구를 보거나, '아무개 존자가 이와 같이 말한다'고 다른 사람에게서 듣는 자들이 말해야 한다. 그 비구에게 '존자여, 그렇게 말하지 마십시오'라고 세 번 말해야 한다는 구성이다.

๑๗๐๑. อวทนฺตสฺสาติ ตํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา ยถาวุตฺตนเยน อวทนฺตสฺส. ทุกฺกฏนฺติ ญาตทุกฺกฏํ. ตํ ทุลทฺธึ. อนิสฺสชโตติ ภิกฺขูหิ เอวํ วุตฺเตปิ อนิสฺสชนฺตสฺส. ตถา ทุกฺกฏนฺติ อติทิสติ.

1701. '말하지 않는 자에게(avadantassā)'란 그를 보거나 듣고도 앞에서 말한 방식대로 말하지 않는 자에게 (해당한다). 악작죄(dukkaṭa)는 알면서 지은 악작죄이다. 그것은 잘못된 견해(duladdhi)이다. '버리지 않는 자에게(anissajato)'란 비구들이 이와 같이 말했음에도 버리지 않는 자에게 (해당한다). '그와 같이 악작죄'라고 준용한다.

๑๗๐๒. กมฺมวาจายาติ ตติยาย กมฺมวาจาย. โอสาเนติ ปริโยสาเน, ยฺยกาเร ปตฺเตติ อธิปฺปาโย. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี น ปฏินิสฺสชฺชติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. ธมฺมกมฺเม เวมติโก น ปฏินิสฺสชฺชติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. ธมฺมกมฺเม อธมฺมกมฺมสญฺญี น ปฏินิสฺสชฺชติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๒๑) ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. อธมฺเม ติกทุกฺกฏํ วุตฺตนฺติ อธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญิเวมติกอธมฺมกมฺมสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏํ วุตฺตํ.

1702. '갈마문으로(kammavācāyā)'란 세 번째 갈마문으로라는 뜻이다. '마칠 때(osāne)'란 결말에, 'yya'라는 글자에 도달했을 때를 의미한다. '삼분(三分) 파일제(pācittiya)가 설해졌다'는 것은 '법다운 갈마에 대해 법다운 갈마라고 인식하면서 버리지 않으면 파일제이다. 법다운 갈마에 대해 의심하면서 버리지 않으면 파일제이다. 법다운 갈마에 대해 법답지 않은 갈마라고 인식하면서 버리지 않으면 파일제이다'(Pācittiya 421)라고 삼분 파일제가 설해진 것을 말한다. '법답지 않은 것에 삼분 악작죄가 설해졌다'는 것은 법답지 않은 갈마에 대해 법답다는 인식, 의심, 법답지 않다는 인식에 따라 삼분 악작죄가 설해진 것을 말한다.

๑๗๐๓. ‘‘อนาปตฺติ อกตกมฺมสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. กมฺมํ นาม สมนุภาสนกมฺมํ. ยถาห ‘‘อนาปตฺติ อสมนุภาสนฺตสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๒๒).

1703. ‘갈마가 행해지지 않은 자에게는 범계가 없다(anāpatti akatakammassā)’는 단어의 분석이다. '갈마'란 훈계하는 갈마(samanubhāsanakamma)를 말한다. '훈계하지 않는 자에게는 범계가 없다'(Pācittiya 422)라고 설하신 바와 같다.

อริฏฺฐกถาวณฺณนา.

아릿타(Ariṭṭha) 이야기에 대한 설명.

๑๗๐๔. ญตฺวาติ อโนสาริตภาวํ สยเมว วา ปรโต วา ตสฺส วา สนฺติกา ญตฺวา. อกตานุธมฺเมนาติ อกโต โอสารณสงฺขาโต อนุธมฺโม ยสฺส โส [Pg.549] อกตานุธมฺโม, เตน, สหโยเค กรณวจนํ. ตถาวาทิกภิกฺขุนาติ ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติอาทึ วทนฺเตน ภิกฺขุนา. ‘‘อกตานุธมฺเมนา’’ติ อิมินา สมานาธิกรณํ. สํวเสยฺยาติ อุโปสถาทิกํ สงฺฆกมฺมํ กเรยฺย. ภุญฺเชยฺย จาติ อามิสสมฺโภคํ วา ธมฺมสมฺโภคํ วา กเรยฺย. สห เสยฺย วาติ นานูปจาเรปิ เอกจฺฉนฺเน นิปชฺเชยฺย.

1704. '알고서(ñatvā)'란 복권(復權)되지 않은 상태를 스스로나 타인으로부터 혹은 그로부터 직접 알아서이다. '법다운 절차가 행해지지 않은 자와(akatānudhammena)'란 복권이라 불리는 법다운 절차가 행해지지 않은 자를 말하며, 수반(隨伴)의 의미인 구격(具格)이다. '그와 같이 말하는 비구와(tathāvādikabhikkhunā)'란 '세존께서 설하신 법을 이와 같이 이해한다'는 등을 말하는 비구를 뜻하며, '법다운 절차가 행해지지 않은 자'와 동격이다. '함께 살거나(saṃvaseyya)'란 포살 등의 승가 갈마를 함께 하는 것이다. '함께 먹거나(bhuñjeyya)'란 물질적 공양(āmisa)이나 법의 공유를 하는 것이다. '함께 눕거나(saha seyyā)'란 바로 옆이 아니더라도 한 지붕 아래에서 함께 눕는 것이다.

๑๗๐๕. อิทานิ ยถาวุตฺตปาจิตฺติยสฺส เขตฺตนิยมํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อุโปสถาทิกํ กมฺม’’นฺติอาทิ. อาทิ-สทฺเทน ปวารณํ คหิตํ. ยถาห ‘‘อุโปสถํ วา ปวารณํ วา’’ติ (ปาจิ. ๔๒๕). เตน สหาติ อุกฺขิตฺตเกน สห. ‘‘กมฺมสฺส ปริโยสาเน’’ติ อิทํ สํวาเสน อาปตฺติเขตฺตนิทสฺสนํ.

1705. 이제 앞에서 말한 파일제의 범위를 보이기 위해 '포살 등의 갈마' 등을 설하셨다. '등'이라는 말에는 자자(pavāraṇa)가 포함된다. '포살이나 자자를'(Pācittiya 425)이라고 설하신 바와 같다. '그와 함께'란 축출된 자와 함께라는 뜻이다. '갈마가 끝날 때'라는 이것은 공동 거주(saṃvāsa)로 인한 범계의 범위를 나타낸다.

๑๗๐๖. เอเกเนว ปโยเคน พหุํ ยามกาลิกาทิอามิสํ คณฺหโต เอกํ ปาจิตฺติยํ. ตถา เอเกเนว ปโยเคน พหุํ อามิสํ ททโตปิ เอกํ ปาจิตฺติยํ. พหูสุ ปโยเคสุ พหูนิ ปาจิตฺติยานีติ โยชนา. อิมินา จ อามิสสมฺโภเคน ตุลฺยผลํ ธมฺมสมฺโภคมฺปิ สหจริเยน อาหาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ปน ปทาทีหิ อุทฺทิสนฺตสฺส วา อุทฺทิสาเปนฺตสฺส วา ปทโสธมฺเม วุตฺตนเยน อาปตฺติ เวทิตพฺพา.

1706. 단 한 번의 시도로 야마카리카(yāmakālikā) 등의 많은 물품을 받는 자에게는 하나의 파일제가 성립한다. 그와 같이 단 한 번의 시도로 많은 물품을 주는 자에게도 하나의 파일제가 성립한다. 여러 번의 시도에는 여러 번의 파일제가 성립한다는 구성이다. 그리고 이 물질적 공유와 동일한 결과인 법의 공유 또한 동반 관계를 통해 설해진 것으로 알아야 한다. 거기서 구절(pada) 등으로 가르치거나 배우게 하는 자에게는 구절 강송(padasodhamma)에서 설해진 방식에 따라 범계를 알아야 한다.

๑๗๐๗. อิตโรติ ปกตตฺโต. อิตรสฺมินฺติ อุกฺขิตฺตเก. ปโรติ ปกตตฺโต. อุโภปิ วาติ ปกตตฺตอุกฺขิตฺตา ทฺเวปิ วา. ‘‘เอกตฺถ เอกโต นิปชฺชนฺตี’’ติ เสโส. อิเมสุ ตีสุปิ ฐาเนสุ ‘‘ปาจิตฺตี’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ.

1707. '다른 이(itaro)'란 정상적인 비구(pakatatta)를 말한다. '다른 이에게(itarasmiṃ)'란 축출된 비구에게를 말한다. '다른 이(paro)'란 정상적인 비구이다. '둘 다(ubhopi)'란 정상적인 비구와 축출된 비구 둘 다를 말한다. '한곳에서 함께 눕는다'는 말이 생략된 부분이다. 이 세 가지 경우 모두 '파일제'라는 것이 문맥상 도출된다.

๑๗๐๘. อุฏฺฐหิตฺวา ปุนปฺปุนํ นิปชฺชนฺตสฺส นิปชฺชนปโยคานํ วเสน อาปตฺติโย สิยุนฺติ อชฺฌาหารโยชนา กาตพฺพา. ‘‘อุกฺขิตฺตเก นิปนฺนสฺมิ’’นฺติอาทินา วุตฺตาปตฺติวินิจฺฉโย กตฺถ [Pg.550] โหตีติ อาห ‘‘เอกนานูปจาเรสุ, เอกจฺฉนฺเน วินิจฺฉโย’’ติ. นานูปจาเรสูติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท จ ‘‘วินิจฺฉโย’’ติ เอตฺถ อยนฺติ จ โยเชตพฺโพ. เอโก อุปจาโร อสฺสาติ เอกูปจารํ, นานา อุปจาโร อสฺสาติ นานูปจารํ, เอกูปจารญฺจ นานูปจารญฺจ เอกนานูปจารานิ เอกเทสสรูเปกเสเสน, เตสุ. เอกโต ฉนฺนานิ เอกจฺฉนฺนานิ, เตสุ เอกจฺฉนฺเนสูติ วตฺตพฺเพ วณฺณโลเปน วา วจนวิปลฺลาเสน วา ‘‘เอกจฺฉนฺเน’’ติ วุตฺตํ. เอกนานูปจาเรสุปิ เสนาสเนสุ เอกจฺฉนฺเนสุ อยํ ยถาวุตฺตอาปตฺติวินิจฺฉโย ทฏฺฐพฺโพติ อตฺโถ.

1708. 일어나서 반복하여 눕는 자에게 눕는 행위의 방편에 따른 죄들이 있다는 해석이 덧붙여져야 한다. ‘현고당한(내쫓긴) 자가 누웠을 때’ 등으로 설해진 범계의 판결이 어디에서 일어나는가에 대해 ‘한 곳 혹은 여러 곳의 근처, 한 지붕 아래에서 판결한다’라고 하였다. ‘여러 곳의 근처에서(nānūpacāresu)’라는 말에 ‘도(pi)’라는 단어를, ‘판결(vinicchayo)’이라는 말에 ‘이(ayaṃ)’라는 단어를 연결해야 한다. 하나의 근처가 있는 것을 ‘한 근처(ekūpacāra)’라 하고, 여러 근처가 있는 것을 ‘여러 근처(nānūpacāra)’라 하며, 한 근처와 여러 근처를 ‘한 근처와 여러 근처들(ekanānūpacārāni)’이라고 한 부분 생략법(ekadesasarūpekasesa)으로 표현한 것이 그것들(tesu)이다. 함께 덮인 것들이 ‘한 지붕 아래(ekacchannāni)’이니, ‘그 한 지붕 아래들에서(ekacchannesu)’라고 말해야 할 것을 음절의 탈락이나 격의 변화로 인해 ‘한 지붕 아래에서(ekacchanne)’라고 말한 것이다. 한 곳 혹은 여러 곳의 근처라 하더라도 한 지붕 아래의 침상과 좌석들(senāsana)에서 이와 같이 설해진 범계의 판결을 보아야 한다는 뜻이다.

๑๗๐๙. อุภยตฺถาปีติ อุกฺขิตฺตานุกฺขิตฺเตสุ ทฺวีสุปิ.

1709. ‘두 곳 모두에서(Ubhayatthāpi)’라는 것은 현고당한 자와 현고당하지 않은 자 두 경우 모두에서라는 뜻이다.

๑๗๑๐. ‘‘สญฺญิสฺส โอสาริโตติ จา’’ติ ปทจฺเฉโท.

1710. ‘Saññissa osāritoti cā’는 단어의 나눔(padacchedo)이다.

อุกฺขิตฺตกถาวณฺณนา.

현고당한 자에 대한 이야기(Ukkhittakathā)의 설명.

๑๗๑๒. ตถา วินาสิตนฺติ ‘‘อชฺชตคฺเค เต อาวุโส สมณุทฺเทส น เจว โส ภควา สตฺถา อปทิสิตพฺโพ, ยมฺปิ จญฺเญ สมณุทฺเทสา ลภนฺติ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ทิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ, สาปิ เต นตฺถิ, จร ปิเร วินสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๒๙) วุตฺตนเยน นาสิตํ. ‘‘ตถา นาสิตํ สมณุทฺเทส’’นฺติ (ปาจิ. ๔๒๘) วจนโต ‘‘สมณุทฺเทส’’นฺติ เสโส. ชานนฺติ วุตฺตนเยน ‘‘นาสิโต อย’’นฺติ ชานนฺโต. อุปลาเปยฺยาติ ‘‘อุปลาเปยฺย วาติ ตสฺส ปตฺตํ วา จีวรํ วา อุทฺเทสํ วา ปริปุจฺฉํ วา ทสฺสามี’’ติ (ปาจิ. ๔๓๐) ปทภาชเน อาคตนเยน สงฺคณฺเหยฺย. เตนาติ นาสิเตน. อุปฏฺฐาเปยฺย วาติ เตน ทิยฺยมานานิ จุณฺณมตฺติกาทีนิ สาทิยนฺโต เตน อตฺตโน อุปฏฺฐานํ การาเปยฺย วา. ‘‘เตนา’’ติ อิทํ สหตฺเถ กรณวเสน ‘‘สมฺภุญฺเชยฺยา’’ติอาทีหิ จ โยเชตพฺพํ. วาติ เอตฺถ คาถาพนฺธวเสน [Pg.551] รสฺโส. สมฺโภคสหเสยฺยา อนนฺตรสิกฺขาปเท วุตฺตนยา เอว. ตสฺมา อาปตฺติปริจฺเฉโทเปตฺถ ตสฺมึ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

1712. ‘그와 같이 멸빈된(tathā vināsita)’이란 ‘벗이여, 사미여, 오늘부터 그대에게 그 세존께서는 스승이라 일컬어질 수 없으며, 다른 사미들이 비구들과 함께 이틀이나 사흘 밤을 함께 자는 것도 그대에게는 없으니, 물러가라, 멸망하라’(Pācittiya 429)라고 설해진 방식에 의해 멸빈된 것을 말한다. ‘그와 같이 멸빈된 사미를’(Pācittiya 428)이라는 구절에 따라 ‘사미를’이라는 말이 생략되어 있다. ‘안다(jānanti)’는 것은 설해진 방식대로 ‘이 자는 멸빈되었다’라고 아는 것이다. ‘유혹한다면(upalāpeyyā)’은 ‘그에게 발바리나 가사나 암송이나 질문을 주겠다’(Pācittiya 430)라고 단어 해석(padabhājana)에 전해진 방식대로 거두어 주는 것을 말한다. ‘그와 함께(tenā)’는 그 멸빈된 자와 함께라는 뜻이다. ‘수종 들게 한다면(upaṭṭhāpeyya vā)’은 그가 바치는 가루나 진흙 등을 받으면서 그로 하여금 자신을 수종 들게 하는 것이다. ‘그와 함께(tenā)’라는 말은 도구격(karaṇa)의 의미로 ‘함께 수용하다(sambhuñjeyyā)’ 등과도 연결되어야 한다. ‘혹은(vāti)’의 장음이 단음이 된 것은 게송의 운율 때문이다. 함께 수용하는 것(sambhoga)과 함께 자는 것(sahaseyyā)은 바로 다음 학습계목에서 설해진 방식과 같다. 그러므로 여기서 범계의 구분도 그 계목에서 설해진 방식대로 알아야 한다.

๑๗๑๓. อตฺถุทฺธารวเสน อฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๒๘) วุตฺตา ติสฺโส นาสนา ทสฺเสตุมาห ‘‘สํวาเสน…เป… ติสฺโส’’ติ. ตตฺถ ตีสุ กตมา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ. ทณฺฑกมฺเมน นาสนา เอตฺถ อธิปฺเปตาติ โยชนา. เอตาสํ วิภาโค จ ‘‘ตตฺถ อาปตฺติยา อทสฺสนาทีสุ อุกฺเขปนา สํวาสนาสนา นาม. ‘ทูสโก นาเสตพฺโพ, เมตฺติยํ ภิกฺขุนึ นาเสถา’ติ อยํ ลิงฺคนาสนา นาม. ‘อชฺชตคฺเค เต อาวุโส สมณุทฺเทส น เจว โส ภควา สตฺถา อปทิสิตพฺโพ’ติ อยํ ทณฺฑกมฺมนาสนา นามา’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๒๘) อฏฺฐกถาย วุตฺโต.

1713. 의미를 추출하는 방식에 따라 주석서(Pācittiya Aṭṭhakathā 428)에서 설해진 세 가지 멸빈(nāsanā)을 보이기 위해 ‘상주함으로… (중략) … 세 가지’라고 말하였다. 그중 세 가지 가운데 어떤 것이 의도되었는가에 대해 ‘여기에서(etthā)’ 등으로 말하였다. ‘여기서는 징벌(daṇḍakamma)에 의한 멸빈이 의도되었다’고 연결된다. 이것들의 구분은 ‘그중 범계를 보지 않는 등의 일로 현고(ukkhepana)하는 것을 공주멸빈(saṃvāsanāsanā)이라 한다. ‘오염된 자는 멸빈시켜야 한다, 멧띠야 비구니를 멸빈시켜라’라고 하는 이것을 형상멸빈(liṅganāsanā)이라 한다. ‘벗이여, 사미여, 오늘부터 그대에게 그 세존께서는 스승이라 일컬어질 수 없으며’라고 하는 이것을 징벌멸빈(daṇḍakammanāsanā)이라 한다’고 주석서에 설해져 있다.

๑๗๑๕. ‘‘วุตฺตา สมนุภาสเน’’ติ (วิ. วิ. ๑๗๐๓) ตตฺถ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘อริฏฺเฐน สมา มตา’’ติ.

1715. ‘함께 훈계함(samanubhāsane)’에서 설해졌기 때문에 ‘아릿타(Ariṭṭha)와 같다고 여겨진다’고 하였다.

กณฺฏกกถาวณฺณนา.

깐따까(Kaṇṭaka)에 대한 이야기의 설명.

สปฺปาณกวคฺโค สตฺตโม.

생명체 품(Sappāṇakavaggo) 제7.

๑๗๑๖-๗. โย ภิกฺขุ สิกฺขาปทํ วีติกฺกมนฺโต ตํ วีติกฺกมํ เย ปสฺสนฺติ, สุณนฺติ จ, เตหิ ภิกฺขูหิ สิกฺขาปเทน วุจฺจมาโน ‘‘มาวุโส เอวํ อกาสิ, น กปฺปติ เอตํ ภิกฺขุสฺสา’’ติ สิกฺขาปเท วุตฺตนเยน วุจฺจมาโน ‘‘เอตสฺมึ สิกฺขาปเท เยน มํ ตุมฺเห วเทถ, เอตสฺมึ สิกฺขาปทตฺเถ ยาว อญฺญํ วิยตฺตํ พหุสฺสุตํ ปกตญฺญุํ วินยธรํ น ปุจฺฉามิ, ตาว อหํ น สิกฺขิสฺสามี’’ติ ภณติ, ตสฺส เอวํ ภณนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ สาธิปฺปายโยชนา.

1716-7. 어떤 비구가 학습계목을 범할 때 그 범계 행위를 보거나 듣는 비구들이 그 학습계목에 대해 ‘도반이여, 이렇게 하지 마십시오. 이것은 비구에게 허용되지 않습니다’라고 학습계목에 설해진 방식대로 말했을 때, ‘이 학습계목에 대해 당신들이 나에게 말하지만, 이 학습계목의 의미에 대해 다른 현명하고 박학하며 전승된 규율을 아는 율사에게 묻기 전에는 나는 배우지 않겠습니다’라고 말한다면, 그렇게 말하는 그에게 바찌띠야가 있다는 취지의 해석이다.

๑๗๑๘-๙. อนุปสมฺปนฺเน [Pg.552] อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน อนุปสมฺปนฺเน สตฺถุนา ติกทุกฺกฏํ ทีปิตนฺติ โยชนา, อิมินา จ อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน อุปสมฺปนฺเน ติกปาจิตฺติยํ ทีปิตํ โหติ. อปญฺญตฺเตน โอวทนปฺปการํ ทสฺเสตุมาห ‘‘น สลฺเลขายิทํ โหตี’’ติ. อุโภหิปิ อุปสมฺปนฺนานุปสมฺปนฺเนหิ. ‘‘อิทํ สลฺเลขาย น โหตี’’ติ อปญฺญตฺเตน วุจฺจมานสฺส ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทีนิ วทโต ตสฺส ภิกฺขุโน ทุกฺกฏํ โหตีติ โยชนา. ‘‘น โทโส อุมฺมตฺตกาทีน’’นฺติ ปทจฺเฉโท.

1718-9. 구족계 받지 않은 자에 대해, 구족계 받은 자라는 인식·의심·구족계 받지 않은 자라는 인식에 따라 구족계 받지 않은 자에 대해 스승께서 세 가지 두까따를 밝히셨다는 해석이다. 그리고 이것으로 구족계 받은 자에 대해, 구족계 받은 자라는 인식·의심·구족계 받지 않은 자라는 인식에 따라 구족계 받은 자에 대해 세 가지 바찌띠야를 밝히신 것이 된다. 제정되지 않은 것에 대해 훈계하는 방식을 보이기 위해 ‘이것은 번뇌를 털어버림(sallekha)을 위한 것이 아니다’라고 하였다. 구족계 받은 자와 받지 않은 자 둘 다에 의해서이다. ‘이것은 번뇌를 털어버림을 위한 것이 아니다’라고 제정되지 않은 것에 대해 말하는 자에게 ‘아직 나는~하지 않겠다’ 등을 말하는 그 비구에게 두까따가 있다는 해석이다. ‘미친 자 등에게는 허물이 없다’는 단어의 나눔이다.

สหธมฺมิกกถาวณฺณนา.

법다운 동료에 대한 이야기(Sahadhammikakathā)의 설명.

๑๗๒๐. ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ปาติโมกฺเข อุทฺทิสฺสมาเน เอวํ วเทยฺยา’’ติอาทิสิกฺขาปทปาฐโต (ปาจิ. ๔๓๙) อุทฺทิฏฺเฐหีติ เอตฺถ ‘‘ขุทฺทานุขุทฺทเกหิ สิกฺขาปเทหี’’ติ เสโส. ปาราชิกํ ฐเปตฺวา อวเสสา อุปาทายุปาทาย ขุทฺทานุขุทฺทกาติ นิทฺทิฏฺฐา. เอตฺถ กินฺติ ปฏิกฺเขเป, เอเตหิ กึ, ปโยชนํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. เอเตหีติ สมีปตฺเถ วจนสามญฺเญน ‘‘อิเมหี’’ติ เอตสฺส ปริยาโย. ‘‘กึ ปนิเมหี’’ติ (ปาจิ. ๔๓๙) สิกฺขาปทปาเฐ ปฏิกฺเขปสฺส การณํ ทสฺเสติ ‘‘กุกฺกุจฺจาทินิทานโต’’ติ. เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน วิเหสาวิเลขา คหิตา. เอตฺถ กุกฺกุจฺจํ นาม ‘‘กปฺปติ นุ โข, น กปฺปติ นุ โข’’ติ กุกฺกุจฺจกรณํ. วิเหสา นาม วิปฺปฏิสาโร. วิเลขา นาม วิจิกิจฺฉาสงฺขาตา มโนวิเลขตา มโนวิเลขา, อิเมหิ สกเลหิ ปเทหิ สิกฺขาปทวิวณฺณกปฺปกาโร ทสฺสิโต. ‘‘อิติ สิกฺขาปทวิวณฺณเน’’ติ อิติ-สทฺโท อชฺฌาหริตฺวา โยเชตพฺโพ. วิวณฺณเนติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ.

1720. ‘또한 어떤 비구가 빠띠목까가 암송될 때 이와 같이 말한다면’ 등의 학습계목 문구(Pācittiya 439)로부터 ‘암송된(uddiṭṭhehī)’이라는 말에 ‘사소하고 미세한 학습계목들로’라는 말이 생략되어 있다. 바라지까를 제외한 나머지는 상대적으로 사소하고 미세한 것이라고 지칭된다. 여기서 ‘무엇(kinti)’은 거부의 의미로, ‘이것들로 무엇을 하는가, 이익이 없다’는 말이 된다. ‘이것들로(etehi)’는 근접한 의미에서 단어의 일반성에 의해 ‘이것들로(imehi)’의 유의어이다. ‘도대체 이것들로 무엇을(Kiṃ panimehī)’이라는 학습계목 문구에서 거부의 원인을 ‘후회 등의 원인으로부터’라고 보이고 있다. 여기서 ‘등(ādi)’이라는 단어에는 괴로움과 불쾌함이 포함된다. 여기서 ‘후회(kukkucca)’란 ‘허용되는가, 허용되지 않는가’라고 후회하는 것이다. ‘괴로움(vihesā)’이란 뉘우침이다. ‘불쾌함(vilekhā)’이란 의심이라 불리는 마음의 불쾌함이다. 이 모든 단어들로 학습계목을 비방하는 방식이 제시되었다. ‘이와 같이 학습계목을 비방함에 있어서’라고 ‘이와 같이(iti)’라는 단어를 보충하여 연결해야 한다. ‘비방함에 있어서(vivaṇṇane)’는 원인의 의미를 지닌 처격이다.

กุกฺกุจฺจาทินิทานโต [Pg.553] เอเตหิ ขุทฺทานุขุทฺทเกหิ สิกฺขาปเทหิ อุทฺทิฏฺเฐหิ กึ อิติ สิกฺขาปทวิวณฺณเน ปาจิตฺติยาปตฺติ โหตีติ โยชนา.

후회 등의 원인이 되므로 암송된 이 사소하고 미세한 학습계목들로 무엇을 하겠느냐며 이와 같이 학습계목을 비방할 때 바찌띠야 범계가 된다는 해석이다.

๑๗๒๑. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญี วินยํ วิวณฺเณติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. อุปสมฺปนฺเน เวมติโก…เป… อนุปสมฺปนฺนสญฺญี…เป… ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๔๑) ตีณิ ปาจิตฺติยานิ วุตฺตานิ. ตํ วินยํ สเจ ปน อนุปสมฺปนฺนสฺส สนฺติเก วิวณฺเณติ, ติกทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

1721. ‘세 가지 바찌띠야를 설했다’는 것은 ‘구족계 받은 자에 대해 구족계 받은 자라고 인식하면서 율을 비방하면 바찌띠야 죄이다. 구족계 받은 자에 대해 의심하면서… (중략) … 구족계 받지 않은 자라고 인식하면서… (중략) … 바찌띠야이다’라고 세 가지 바찌띠야가 설해졌음을 뜻한다. 만약 그 율을 구족계 받지 않은 자 앞에서 비방하면 세 가지 두까따가 된다는 해석이다.

๑๗๒๒-๔. อุภินฺนมฺปีติ อุปสมฺปนฺนานํ, อนุปสมฺปนฺนานํ อุภินฺนมฺปิ, ‘‘สนฺติเก’’ติ เสโส. อญฺญธมฺมวิวณฺณเนติ วินยโต อญฺเญสํ สุตฺตาภิธมฺมานํ วิวณฺณเน.

1722-4. ‘둘 모두에게도’라는 것은 구족계 받은 자들과 구족계 받지 않은 자들 둘 모두에게도라는 뜻이며, ‘곁에서’가 생략된 문구이다. ‘다른 법을 비방함에’라는 것은 율(Vinaya) 이외의 다른 경(Sutta)과 논(Abhidhamma)을 비방하는 것을 말한다.

อนาปตฺติวิสยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘นวิวณฺเณตุกามสฺสา’’ติอาทิ. นวิวณฺเณตุกามสฺส ‘‘หนฺท สุตฺตนฺตํ ปริยาปุณ, ปจฺฉาปิ วินยํ ปริยาปุณิสฺสสิ’’ อิติ เอวํ วทนฺตสฺส อนาปตฺตีติ โยชนา. สทิสา เอว สาทิสา.

범계가 되지 않는 영역을 보여주기 위해 ‘비방할 의도가 없는 자에게’ 등을 설하였다. 비방할 의도 없이 “자, 경을 배우시오. 나중에 율도 배우게 될 것이오.”라고 이와 같이 말하는 자에게는 범계가 없다는 구성이다. ‘사디사(sādisā)’는 ‘사디사(sadisā, 비슷한)’와 같은 의미이다.

วิเลขนกถาวณฺณนา.

의구심(Vilekhana)에 관한 설명에 대한 주석이다.

๑๗๒๕. โมหนกถายํ ตาว –

1725. 먼저 미혹하게 함(Mohana)에 관한 설명에서 –

‘‘อนฺวฑฺฒมาสํ โย ภิกฺขุ;

ปาติโมกฺเข อเสสโต;

อุทฺทิสฺสมาเน อญฺญาณ-ตาย ปุจฺฉติ อตฺตโน’’ติ. –

“어떤 비구가 보름마다 빠띠못카가 빠짐없이 암송될 때, 자신의 무지로 인하여 묻는다면...”

ปฐมคาถาย ภวิตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ ‘‘อญฺญาเณนา’’ติอาทิคาถา ปริปุณฺณสมฺพนฺธา สิยาติ วิญฺญายติ.

첫 번째 게송에 있어야 한다. 이와 같아야 ‘무지로 인하여’ 등으로 시작되는 게송이 온전한 연결을 갖게 된다는 점이 이해된다.

อญฺญาเณนาติ เอตฺถ วา ‘‘อาปนฺนตฺตา’’ติ เสโส. อาปตฺติโมกฺโขติ อาปตฺติยา โมกฺโข. อญฺญาเณน อาปนฺนตฺตา [Pg.554] อาปตฺติโมกฺโข เนว วิชฺชตีติ โยชนา. กึ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘กาเรตพฺโพ’’ติอาทิ. ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตถา ภิกฺขุ กาเรตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ธมฺม-สทฺโท ปาฬิวาจโก, ปาฬิยํ ยถา วุตฺตํ, ตถา กาเรตพฺโพติ อตฺโถ, เทสนาคามินี อาปตฺติ เจ, เทสาเปตพฺโพ, วุฏฺฐานคามินี เจ, วุฏฺฐาเปตพฺโพติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห ‘‘ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพ’’ติ (ปาจิ. ๔๔๔). อญฺญาเณน อาปนฺนตฺตา ตสฺส อาปตฺติยา โมกฺโข นตฺถิ. ยถา ปน ธมฺโม จ วินโย จ ฐิโต, ตถา ภิกฺขุ กาเรตพฺโพ, เทสนาคามินึ เจ อาปนฺโน โหติ, เทสาเปตพฺโพ, วุฏฺฐานคามินึ เจ, วุฏฺฐาเปตพฺโพติ อตฺโถ.

‘무지로 인하여’라는 구절에서 ‘범하였기 때문에(āpannattā)’가 생략된 문구이다. ‘아빳띠목코(āpattimokkho)’는 범계로부터의 벗어남이다. 무지로 인하여 범하였기 때문에 범계로부터의 벗어남이 전혀 존재하지 않는다는 구성이다. 어떻게 해야 하는가에 대해 ‘처분받아야 한다’ 등을 설하였다. 법이 정해진 대로 그와 같이 비구가 처분받아야 한다는 연결이다. ‘법(Dhamma)’이라는 말은 빠알리 원문을 의미하며, 빠알리 원문에 설해진 대로 처분받아야 한다는 뜻이다. 만약 고백해야 하는 범계(desanāgāminī)라면 고백하게 해야 하고, 출죄해야 하는 범계(vuṭṭhānagāminī)라면 출죄하게 해야 한다는 의미이다. “법대로 처분받아야 한다”(파치띠야 444)라고 설한 바와 같다. 무지로 인해 범하였으므로 그에게 범계로부터의 벗어남은 없다. 그러나 법과 율이 정해진 대로 비구를 처분해야 하니, 만약 고백해야 하는 범계에 해당하면 고백하게 하고, 출죄해야 하는 범계에 해당하면 출죄하게 해야 한다는 뜻이다.

๑๗๒๖. อุตฺตรินฺติ ยถาธมฺมกรณโต อุตฺตรึ. ทุติเยเนวาติ ญตฺติทุติเยเนว. นินฺทิตฺวาติ ‘‘ตสฺส เต อาวุโส อลาภา’’ติอาทินา ครหิตฺวา.

1726. ‘더욱더’란 법다운 처분보다 더 나아가는 것이다. ‘두 번째로만’이란 결의와 제이차(ñattidutiya)로만이라는 뜻이다. ‘비난하고서’란 “도반이여, 그것은 그대에게 손해입니다” 등으로 꾸짖는 것이다.

๑๗๒๗. เอวํ อาโรปิเต โมเหติ ยถาธมฺมกรณโต อุปริ ยถาวุตฺตนเยน ตํ ปุคฺคลํ ครหิตฺวา ญตฺติทุติยาย กมฺมวาจาย ตสฺส เอวํ โมเห อาโรปิเต. ปุน ยทิ โมเหตีติ โยชนา. ตสฺมึ โมหนเก ปุคฺคเล ปาจิตฺติ วุตฺตาติ โยชนา.

1727. 이와 같이 미혹함의 죄를 씌움에 있어, 법다운 처분 이상으로 위에서 언급한 방식에 따라 그 인물을 꾸짖고 결의와 제이차의 갈마로 그에게 미혹함의 죄를 씌웠을 때, 다시 미혹하게 한다면이라는 구성이다. 그 미혹하게 하는 인물에게 파치띠야가 설해졌다는 구성이다.

๑๗๒๘. ทีปิตํ ติกทุกฺกฏนฺติ ‘‘อธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี โมเหติ, เวมติโก, อธมฺมกมฺมสญฺญี โมเหติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๔๗) ติกทุกฺกฏํ ทสฺสิตํ. เอตสฺส วิปริยายโต ติกปาจิตฺติยํ เวทิตพฺพํ. ยถาห ‘‘ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญี โมเหติ, เวมติโก, อธมฺมกมฺมสญฺญี โมเหติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๔๗). เอตฺถ กมฺมนฺติ โมหาโรปนกมฺมํ [Pg.555] อธิปฺเปตํ. ยถาห ‘‘ธมฺมกมฺเมติอาทีสุ โมหาโรปนกมฺมํ อธิปฺเปต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๔๗).

1728. 세 가지 둑까따(tikadukkaṭa)를 밝혔다는 것은 “비법적인 갈마에서 법적인 갈마라고 생각하며 미혹하게 하거나, 의심하며 미혹하게 하거나, 비법적인 갈마라고 생각하며 미혹하게 하면 둑까따의 범계이다”(파치띠야 447)라고 세 가지 둑까따를 보인 것이다. 이것의 반대의 경우로 세 가지 파치띠야를 알아야 한다. “법적인 갈마에서 법적인 갈마라고 생각하며 미혹하게 하거나, 의심하며 미혹하게 하거나, 비법적인 갈마라고 생각하며 미혹하게 하면 파치띠야의 범계이다”(파치띠야 447)라고 설한 바와 같다. 여기서 ‘갈마(kamma)’는 미혹함의 죄를 씌우는 갈마를 의미한다. “법적인 갈마 등에서 미혹함의 죄를 씌우는 갈마를 의미한다”(파치띠야 주석서 447)라고 설한 바와 같다.

๑๗๒๙-๓๐. ‘‘น จ โมเหตุกามสฺสา’’ติอาทีหิ ‘‘อนาปตฺตีติ วิญฺเญยฺย’’นฺติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ‘‘วิตฺถาเรน อสุตสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. เอตฺถ ‘‘ปาติโมกฺข’’นฺติ กมฺมปทํ อเปกฺขิตพฺพํ. วิตฺถาเรน อูนกทฺวตฺติกฺขตฺตุํ สุตสฺส จาติ โยชนา. ตถาติ อิมินา ‘‘อนาปตฺตีติ วิญฺเญยฺย’’นฺติ อิทํ ปจฺจามสติ.

1729-30. ‘미혹하게 할 의도가 없는 자’ 등의 구절들마다 ‘범계가 아님을 알아야 한다’는 것을 각각 연결해야 한다. ‘상세히 듣지 못한 자’는 단어의 나눔이다. 여기서 ‘빠띠못카’라는 목적어를 보충해야 한다. 상세히 듣는 것이 두세 번 미만인 자라는 구성이다. ‘그와 같이’라는 말로써 ‘범계가 아님을 알아야 한다’는 것을 다시 가리킨다.

โมหนกถาวณฺณนา.

미혹하게 함에 관한 설명에 대한 주석이다.

๑๗๓๑-๒. กุทฺโธติ กุปิโต. ปหารํ เทตีติ กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา นิสฺสคฺคิเยน วา อนฺตมโส อุปฺปลปตฺเตนาปิ ปหารํ เทติ. ยถาห ‘‘ปหารํ ทเทยฺยาติ กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา นิสฺสคฺคิเยน วา อนฺตมโส อุปฺปลปตฺเตนาปิ ปหารํ เทตี’’ติ (ปาจิ. ๔๕๑). เอตฺถ ‘‘อญฺญสฺส ภิกฺขุสฺสา’’ติ เสโส. ตสฺสาติ อเปกฺขิตฺวา ‘‘โย’’ติ ลพฺภติ.

1731-2. ‘화난 자’란 성난 자이다. ‘타격을 가하다’란 몸으로나 몸에 부착된 것으로나 던질 수 있는 것으로나, 심지어 연꽃잎으로라도 타격을 가하는 것이다. “타격을 가한다는 것은 몸으로나 몸에 부착된 것으로나 던질 수 있는 것으로나, 심지어 연꽃잎으로라도 타격을 가하는 것을 말한다”(파치띠야 451)라고 설한 바와 같다. 여기에 ‘다른 비구에게’가 생략된 문구이다. ‘그에게’라는 말에 대응하여 ‘어떤 자가’를 얻을 수 있다.

อฏฺฐกถาคตํ วินิจฺฉยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สมฺปหริตุกาเมนา’’ติอาทิ, อิมินา มรณาธิปฺปาเยน ปหเฏ ปาราชิกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

주석서에 전해지는 판결을 보여주기 위해 ‘강하게 때리려는 자가’ 등을 설하였으니, 이것은 죽이려는 의도로 때린 경우 파라지까라는 것을 말한 것이다.

๑๗๓๓. ‘‘อิติ เอวํ กเต อยํ สงฺฆมชฺเฌน วิโรจตี’’ติ วิรูปกรณาเปกฺโข วิรูปกรเณ อเปกฺขวา ตสฺส จ อเปกฺขิตสฺส ภิกฺขุสฺส กณฺณํ วา นาสํ วา ยทิ ฉินฺทติ, ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

1733. “이와 같이 하면 이 자는 승가 한가운데에서 두드러질 것이다”라는 것은 흉하게 만들려는 의도를 가진 자가, 그 의도 대상인 비구의 귀나 코를 만약 자른다면 둑까따라는 구성이다.

๑๗๓๔. อนุปสมฺปนฺเนติ [Pg.556] สามิวจนตฺเถ ภุมฺมํ. ‘‘อิตฺถิยา’’ติอาทีหิ ปเทหิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ ‘‘อนุปสมฺปนฺนาย อิตฺถิยา อนุปสมฺปนฺนสฺส ปุริสสฺสา’’ติ. ติรจฺฉานคตสฺสปีติ เอตฺถ ‘‘อนฺตมโส’’ติ เสโส. ยถาห ‘‘อนฺตมโส ติรจฺฉานคตสฺสปี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๕๒).

1734. ‘구족계 받지 않은 자에게’에서 처소격(bhumma)은 소유격(sāmivacana)의 의미로 쓰였다. ‘여인에게’ 등의 단어들과 상황에 맞게 ‘구족계 받지 않은 여인에게, 구족계 받지 않은 남자에게’라고 연결해야 한다. ‘축생에게라도’라는 여기에는 ‘심지어’가 생략된 문구이다. “심지어 축생에게라도”(파치띠야 주석서 452)라고 설한 바와 같다.

๑๗๓๕. ‘‘สเจ ปหรติ อิตฺถิญฺจา’’ติ ปทจฺเฉโท. รตฺเตน เจตสาติ กายสํสคฺคราเคน รตฺเตน จิตฺเตน. วินิทฺทิฏฺฐาติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ โอติณฺโณ วิปริณเตน จิตฺเตน มาตุคาเมน สทฺธึ กายสํสคฺคํ สมาปชฺเชยฺยา’’ติอาทินา (ปารา. ๒๗๐) ทสฺสิตา.

1735. ‘만약 여인과 ... 타격한다면’은 단어의 나눔이다. ‘탐착한 마음으로’란 신체 접촉에 대한 탐욕으로 물든 마음을 말한다. “어떤 비구가 탐욕에 빠져 변질된 마음으로 여인과 함께 신체 접촉을 하면”(파라지까 270) 등으로 나타나 있다.

๑๗๓๖. โมกฺขาธิปฺปาโยติ ตโต อตฺตโน โมกฺขํ ปตฺเถนฺโต. โทโส น วิชฺชตีติ ทุกฺกฏาทิโกปิ โทโส นตฺถิ.

1736. ‘벗어나려는 의도’란 그것으로부터 자신의 벗어남을 바라는 것이다. ‘허물이 존재하지 않는다’란 둑까따 등의 허물조차 없다는 것이다.

๑๗๓๗-๙. เหเฐตุกามมายนฺตํ โจรมฺปิ วา ปจฺจตฺถิกมฺปิ วา อนฺตรามคฺเค ปสฺสิตฺวาติ โยชนา. ทิสฺวา กถํ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อาห ‘‘มา อิธาคจฺฉุปาสกา’’ติอาทิ, อาคมนปฏิกฺเขเปน ตตฺเถว ติฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. อายนฺตนฺติ เอวํ วุตฺเต ตํ อนาทิยิตฺวา อาคจฺฉนฺตํ. ยถาห ‘‘วจนํ อนาทิยิตฺวา อาคจฺฉนฺต’’นฺติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๕๓).

1737-9. 해치려는 의도로 다가오는 도둑이나 원수를 길 중간에서 보고서라는 구성이다. 보고 나서 어떻게 대처해야 하는지에 대해 “우바새여, 이리로 오지 마시오” 등을 설하였으니, 오는 것을 거부함으로써 거기 그대로 서 있으라고 말한 셈이다. ‘다가오는 자’란 이와 같이 말했는데도 그 말을 무시하고 오는 자를 말한다. “말을 무시하고 오는 자를”(파치띠야 주석서 453)이라고 설한 바와 같다.

เอเสว นโยติ ‘‘มา อาคจฺฉา’ติ วุตฺเตปิ อาคจฺฉนฺตํ ปหเฏ มเตปิ อนาปตฺตี’’ติ อยํ นโย.

‘이와 같은 방식’이란 “오지 마시오”라고 말했는데도 오는 자를 때려서 죽게 되더라도 범계가 아니라는 이 방식이다.

๑๗๔๐. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญี, เวมติโก, อนุปสมฺปนฺนสญฺญี ปหารํ เทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๕๒) ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. เสเสติ อนุปสมฺปนฺเน. ติกทุกฺกฏนฺติ ‘‘อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญี, เวมติโก[Pg.557], อนุปสมฺปนฺนสญฺญี ปหารํ เทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๕๒) ติกทุกฺกฏํ วุตฺตํ. อนาณตฺติกตฺตา อาห ‘‘กายจิตฺตสมุฏฺฐาน’’นฺติ. กายจิตฺตานํ สุโขเปกฺขาปิ สมฺภวนฺตีติ ตโต วิเสเสตุมาห ‘‘ทุกฺขเวทน’’นฺติ.

1740. 세 가지 파치띠야가 설해졌다는 것은 “구족계 받은 자에 대해 구족계 받은 자라고 생각하거나, 의심하거나, 구족계 받지 않은 자라고 생각하며 타격을 가하면 파치띠야의 범계이다”(파치띠야 452)라고 세 가지 파치띠야가 설해진 것이다. ‘나머지’란 구족계 받지 않은 자에 대해서이다. 세 가지 둑까따란 “구족계 받지 않은 자에 대해 구족계 받은 자라고 생각하거나, 의심하거나, 구족계 받지 않은 자라고 생각하며 타격을 가하면 둑까따의 범계이다”(파치띠야 452)라고 세 가지 둑까따가 설해진 것이다. 명령에 의한 것이 아니기 때문에 ‘신체와 마음에서 일어나는 것’이라고 하였다. 신체와 마음에 즐거움이나 평온함도 생길 수 있으므로 그것과 구별하기 위해 ‘고통스러운 느낌’이라고 하였다.

ปหารกถาวณฺณนา.

타격에 관한 설명에 대한 주석이다.

๑๗๔๑. กายนฺติ กาเยกเทสํ หตฺถาทิอวยวมาห. วาติ ทุติยตฺถสมฺปิณฺฑเน. กายพทฺธนฺติ กายปฏิพทฺธํ ปหรณโยคฺคาโยคฺเคสุ กตฺตรยฏฺฐิสตฺถาทีสุ อญฺญตรํ. สเจ อุจฺจาเรยฺยาติ สเจ ปหรณาการํ ทสฺเสตฺวา อุกฺขิเปยฺย, อิทํ ‘‘กายํ วา กายปฏิพทฺธํ วา’’ติ อิเมหิ ปเทหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ตสฺสาติ อุจฺจาริตกายาทิกสฺส. อุคฺคิรณปจฺจยาติ อุกฺขิปนการณา.

1741. ‘몸’은 몸의 일부분인 손 등의 부위를 말한다. ‘혹은(vā)’은 두 번째 의미를 결합하는 것이다. ‘몸에 연결된 것(kāyabaddha)’은 몸에 결합된 것으로, 때리기에 적합하거나 적합하지 않은 막대기, 지팡이, 무기 등 중의 하나를 말한다. ‘만약 들어 올린다면’은 만약 때리려는 태도를 보이며 위로 들어 올리는 것을 말하며, 이것은 ‘몸 혹은 몸에 연결된 것’이라는 이 말들과 각각 연결되어야 한다. ‘그것의’는 들어 올려진 몸 등을 말한다. ‘휘두르는 원인으로(uggiraṇapaccaya)’는 들어 올리는 원인 때문이다.

๑๗๔๒. อสมฺปหริตุกาเมนาติ ปหารทานํ อนิจฺฉนฺเตน. ทินฺนตฺตาติ ปหารสฺส ทินฺนตฺตา. อปฺปหริตุกามตฺตา ปุริมสิกฺขาปเทน ปาจิตฺติยํ น โหติ, อุคฺคิริตุกามตาย กตปโยคสฺส อุคฺคิรณมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปหารสฺส ทินฺนตฺตา อิมินาปิ ปาจิตฺติยํ น โหติ, อชฺฌาสยสฺส, ปโยคสฺส จ อสุทฺธตฺตา อนาปตฺติยาปิ น ภวิตพฺพนฺติ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ.

1742. ‘때리기를 원하지 않는 자에 의해’는 타격을 주는 것을 원하지 않는 자에 의해서라는 뜻이다. ‘주어졌기 때문에’는 타격이 가해졌기 때문이다. 때리기를 원하지 않았기 때문에 이전의 학습계에 의한 파치제는 성립하지 않으며, 휘두르려는 의도로 행한 노력이 휘두르는 것에 그치지 않고 타격이 가해졌기 때문에 이것으로도 파치제는 성립하지 않는다. 그러나 의도와 노력이 순수하지 않으므로 아나빳띠(죄가 없음)도 될 수 없기에 돌길라(dukkaṭa)라고 말씀하셨다.

๑๗๔๓. สเจ เตน ปหาเรน ภิกฺขุโน หตฺถาทีสุปิ ยํ กิญฺจิ องฺคํ ภิชฺชติ, ปหฏสฺส ปหารทายกสฺส ทุกฺกฏนฺติ สมฺพนฺโธ.

1743. “만약 그 타격으로 인해 비구의 손 등 어떤 신체 부위라도 상처를 입는다면, 맞은 자[에 대해] 타격을 가한 자에게 돌길라가 된다”는 연결이다.

๑๗๔๔. เสโส วินิจฺฉโย ‘‘โมกฺขาธิปฺปาโย’’ติอาทิโก อิธ อวุตฺโต วินิจฺฉโย สมุฏฺฐานาทินา สทฺธึ อนนฺตเร วุตฺตนเยน วินยญฺญุนา เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘ติรจฺฉานาทีนํ [Pg.558] วจฺจกรณาทึ ทิสฺวาน ปลาเปตุกามตาย กุชฺฌิตฺวาปิ อุคฺคิรนฺตสฺส โมกฺขาธิปฺปาโย เอวา’’ติ วทนฺติ.

1744. 나머지 판결인 “해방되려는 의도(mokkhādhippāya)” 등 여기에서 언급되지 않은 판결은 자성(samuṭṭhāna) 등과 함께 바로 앞에서 언급된 방식에 따라 율장 전문가가 알아야 한다는 연결이다. “축생 등이 대소변을 보는 것 등을 보고 쫓아버리려는 마음으로 화가 나서 휘두르더라도 그것은 오직 해방되려는 의도일 뿐이다”라고 말한다.

ตลสตฺติกถาวณฺณนา.

손바닥 무기(Talasattika)에 관한 설명.

๑๗๔๕. อมูลเกนาติ ทิฏฺฐาทิมูลวิรหิเตน, เอตฺถ ‘‘ภิกฺขุ’’นฺติ เสโส. สงฺฆาทิเสเสนาติ เตรสนฺนํ อญฺญตเรน. ตสฺสาติ โจทกสฺส, โจทาปกสฺส วา ปาปภิกฺขุโน. สเจ จุทิตโก ตสฺมึ ขเณ ‘‘เอส มํ โจเทตี’’ติ ชานาติ, ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนา, อิมินา ‘‘สเจ เอวํ น ชานาติ, จิเรน วา ชานาติ, ทุกฺกฏํ โหตี’’ติ สิทฺธํ.

1745. ‘근거 없는 것으로(amūlaka)’는 보고 들은 등의 근거가 없는 것이며, 여기에서 ‘비구’라는 말이 생략되었다. ‘승잔죄로(saṅghādisesa)’는 열세 가지 승잔죄 중 하나로라는 뜻이다. ‘그의’는 고발자 혹은 고발하게 한 나쁜 비구의 것이다. 만약 고발당한 자가 그 순간에 “이 자가 나를 고발한다”라고 안다면 파치제가 된다는 연결이다. 이것으로써 “만약 이와 같이 알지 못하거나 나중에 안다면 돌길라가 된다”는 것이 성립한다.

๑๗๔๖. ตตฺถาติ อุปสมฺปนฺเน. ติกปาจิตฺติยนฺติ ‘‘อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญี อมูลเกน สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํเสติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. เวมติโก…เป… อนุปสมฺปนฺนสญฺญี อมูลเกน สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํเสติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๖๒) ติกปาจิตฺติยํ. ทิฏฺฐาจารวิปตฺติยา โจทโก ทุกฺกฏาปตฺตีติ อมูลิกาย ทิฏฺฐิวิปตฺติยา วา อาจารวิปตฺติยา วา อนุทฺธํเสนฺตสฺส ทุกฺกฏาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ. เสเส จาติ อนุปสมฺปนฺเน. ติกทุกฺกฏนฺติ อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ตีณิ ทุกฺกฏานิ โหนฺตีติ อตฺโถ.

1746. ‘거기서’는 구족계 받은 자에게라는 뜻이다. ‘세 가지 파치제(tikapācittiya)’란 “구족계 받은 자를 구족계 받은 자라고 인식하면서 근거 없는 승잔죄로 모함하면 파치제이다. 의심하거나… 구족계 받지 않은 자라고 인식하면서 근거 없는 승잔죄로 모함하면 파치제이다”(Pāci. 462)라는 세 가지 파치제를 말한다. “견해와 행실의 파계로 고발하는 자는 돌길라 죄를 범함”은 근거 없는 견해의 파계 혹은 행실의 파계로 모함하는 자에게는 돌길라 죄가 성립한다는 의미이다. ‘나머지에서도’는 구족계 받지 않은 자에 대해서이다. ‘세 가지 돌길라’는 구족계 받지 않은 자에 대해 구족계 받은 자라는 인식, 의심, 구족계 받지 않은 자라는 인식에 따라 세 가지 돌길라가 된다는 의미이다.

๑๗๔๗. ‘‘ตถาสญฺญิสฺส อนาปตฺตี’’ติ ปทจฺเฉโท. ตถาสญฺญิสฺสาติ สมูลกสญฺญิสฺส.

1747. “그와 같이 인식하는 자에게는 죄가 없음”은 단어의 분리이다. “그와 같이 인식하는 자에게”는 근거가 있다고 인식하는 자에게라는 뜻이다.

อมูลกกถาวณฺณนา.

근거 없음(Amūlaka)에 관한 설명.

๑๗๔๘-๙. สญฺจิจฺจาติ ตสฺส ปริปุณฺณวีสติวสฺสาทิภาวํ ชานนฺโตเยว. ภิกฺขุโนติ เอตฺถ ‘‘อญฺญสฺสา’’ติ เสโส[Pg.559]. อูนวีสติวสฺโส ตฺวํ มญฺเญติ เอตฺถ ‘‘มญฺเญ’’ติ อิมินา ปริกปฺปตฺถวาจินา นิปาเตน ‘‘อุทกํ มญฺเญ อาทิตฺต’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๓๘๓) วิย มุสาวาทาปตฺติยา อวิสยตํ ทีเปติ. หิเตสิตาย อนุสิฏฺฐิทานาทิเก ตถารูเป อญฺญสฺมึ ปจฺจเย การเณ อสติ ‘‘อูนวีสติวสฺโส ตฺวํ มญฺเญ’’ อิติ เอวมาทินา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน โย ภิกฺขุ สเจ สญฺจิจฺจ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทยฺย, ตสฺส เอวํ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทนฺตสฺส ภิกฺขุโน วาจาย วาจาย ปาจิตฺติ โหตีติ โยชนา.

1748-9. ‘의도적으로’는 그가 만 20세가 되었음 등을 알면서도라는 뜻이다. ‘비구에게’ 여기에서는 ‘다른 자에게’라는 말이 생략되었다. “당신은 20세 미만인 것 같소”에서 여기 ‘~인 것 같다(maññe)’라는 추측의 의미를 나타내는 불변어는 “물에 불이 붙은 것 같다” 등(Pārā. 383)에서처럼 망어죄의 대상이 아님을 나타낸다. 이익을 바라는 마음으로 훈계를 주는 것과 같은 그러한 다른 조건이나 원인이 없음에도 불구하고, “당신은 20세 미만인 것 같소”라는 등의 말로 다른 비구에게 만약 의도적으로 불안함(kukkucca)을 일으킨다면, 그렇게 불안함을 일으키는 비구에게 말 한마디 한마디마다 파치제가 된다는 연결이다.

๑๗๕๐. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตนฺติ ‘‘อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญี สญฺจิจฺจ กุกฺกุจฺจํ อุปทหติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. เวมติโก…เป… อนุปสมฺปนฺนสญฺญี สญฺจิจฺจ กุกฺกุจฺจํ อุปทหติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๖๗) ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ. เสเส จาติ อนุปสมฺปนฺเน จ. ติกทุกฺกฏนฺติ อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน ติกทุกฺกฏํ. วชฺชเมว วชฺชตา.

1750. ‘세 가지 파치제가 언급됨’이란 “구족계 받은 자를 구족계 받은 자라고 인식하면서 의도적으로 불안함을 일으키면 파치제이다. 의심하거나… 구족계 받지 않은 자라고 인식하면서 의도적으로 불안함을 일으키면 파치제이다”(Pāci. 467)라는 세 가지 파치제가 언급된 것이다. ‘나머지에서도’는 구족계 받지 않은 자에 대해서도이다. ‘세 가지 돌길라’는 구족계 받지 않은 자에 대해 구족계 받은 자라는 인식, 의심, 구족계 받지 않은 자라는 인식에 따라 세 가지 돌길라가 된다는 것이다. 허물 자체가 허물성(vajjatā)이다.

๑๗๕๑. หิเตสิตาย ภาสโตติ สมฺพนฺโธ. มา เอวนฺติ เอตฺถ ‘‘กโรหี’’ติ เสโส, ปุนปิ มา เอวํ กโรหีติ อตฺโถ. ‘‘อหํ ตํ อิตฺถิยา สห นิสินฺนํ มญฺเญ, ตยา วิกาเล ภุตฺตํ มญฺเญ, ปุน มา เอวํ กโรหิ’’ อิติ หิเตสิตาย ภาสโต อนาปตฺติ ปกาสิตาติ โยชนา.

1751. ‘이익을 바라는 마음으로 말하는 자’라는 연결이다. ‘이와 같이 하지 마라’ 여기에서 ‘하라(karohī)’라는 말이 생략되었으니, 다시는 이와 같이 하지 마라는 뜻이다. “나는 당신이 여인과 함께 앉아 있었던 것 같고, 당신이 때 아닌 때에 먹은 것 같으니, 다시는 이와 같이 하지 마시오”라고 이익을 바라는 마음으로 말하는 자에게는 죄가 없음이 밝혀졌다는 연결이다.

สญฺจิจฺจกถาวณฺณนา.

의도적임(Sañcicca)에 관한 설명.

๑๗๕๓. ภณฺฑนํ นาม กลโห, ภณฺฑนํ ชาตํ เยสนฺติ วิคฺคโห, ชาตภณฺฑนานนฺติ อตฺโถ, ‘‘วจน’’นฺติ เสโส. โสตุํ อุปสฺสุตึ ติฏฺเฐยฺยาติ โยชนา. อุเปจฺจ สุยฺยติ เอตฺถาติ หิ อุปสฺสุติ, ฐานํ, ยํ ฐานํ อุปคเตน สกฺกา โหติ กเถนฺตานํ สทฺทํ โสตุํ, ตตฺถาติ อตฺโถ. โย [Pg.560] ปน ภิกฺขุ ภณฺฑนชาตานํ ภิกฺขูนํ วจนํ โสตุํ อุปสฺสุตึ สเจ ติฏฺเฐยฺย, ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนา.

1753. ‘분쟁(bhaṇḍana)’이란 다툼(kalaho)을 말한다. “그들에게 분쟁이 일어났다”는 것이 분석이니, 분쟁이 일어난 자들이라는 뜻이며, ‘말(vacana)’이라는 단어가 생략되었다. “듣기 위해 엿들으려 서 있는다면”이라는 연결이다. ‘엿듣는 곳(upassuti)’이란 다가가서 거기서 들리는 곳을 말하니, 곧 그 장소에 다가가서 말하는 자들의 소리를 듣는 것이 가능한 장소를 말한다. 어떤 비구가 분쟁이 일어난 비구들의 말을 듣기 위해 만약 엿들으려 서 있다면 그에게 파치제가 된다는 연결이다.

๑๗๕๔. โจเทตุกามตาย คจฺฉโต อสฺสาติ โยชนา.

1754. 고발하려는 의도로 가는 자에게 [죄가] 있을 것이라는 연결이다.

๑๗๕๕. โสตุนฺติ ปจฺฉโต คจฺฉนฺตานํ ภณฺฑนชาตานํ วจนํ โสตุํ. โอหียนฺตสฺสาติ ปกติคมนํ หาเปตฺวา โอสกฺกนฺตสฺส. ปุรโต คจฺฉโต ภิกฺขุสฺส ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. คจฺฉโต ตุริตํ วาปีติ ปุรโต คจฺฉนฺตานํ ภณฺฑนชาตานํ วจนํ โสตุํ ปจฺฉโต สีฆํ คจฺฉนฺตสฺสาปิ. อยเมว วินิจฺฉโยติ ปเท ปเท อยํ เอว วินิจฺฉโย.

1755. ‘듣기 위해’는 뒤에서 가는 분쟁이 일어난 자들의 말을 듣기 위해서라는 뜻이다. ‘뒤처지는 자에게’는 정상적으로 가는 것을 그만두고 뒤로 처지는 자를 말한다. “앞에서 가는 비구에게 돌길라가 된다”는 연결이다. ‘혹은 서둘러 가는 자에게도’는 앞에서 가는 분쟁이 일어난 자들의 말을 듣기 위해 뒤에서 서둘러 가는 자에게도 마찬가지이다. ‘이것이 바로 판결이다’는 구절마다 이것이 바로 판결이라는 의미이다.

๑๗๕๖. อตฺตโน ฐิโตกาสนฺติ สมฺพนฺโธ. อุกฺกาสิตฺวาปิ วาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา วา. เอตฺถ อหนฺติ วา วตฺวา ญาเปตพฺพนฺติ โยชนา.

1756. “자신이 서 있는 장소”라는 연결이다. ‘혹은 헛기침을 하여’는 헛기침 소리를 내어라는 뜻이다. 여기에서 “나다”라고 말하여 알려야 한다는 연결이다.

๑๗๕๗. ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ อุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน. เสเส จาติ อนุปสมฺปนฺเน. ติกทุกฺกฏํ อนุปสมฺปนฺเน อุปสมฺปนฺนสญฺญิเวมติกอนุปสมฺปนฺนสญฺญีนํ วเสน.

1757. 세 가지 파치제가 구족계 받은 자에 대해 구족계 받은 자라는 인식, 의심, 구족계 받지 않은 자라는 인식에 따라 언급되었다. ‘나머지에서도’는 구족계 받지 않은 자에 대해서이다. 세 가지 돌길라는 구족계 받지 않은 자에 대해 구족계 받은 자라는 인식, 의심, 구족계 받지 않은 자라는 인식에 따른 것이다.

๑๗๕๘. โอรมิสฺสนฺติ มยา คหิตทุคฺคาหโต วิรมิสฺสามิ.

1758. “그들은 그만둘 것이다(oramissanti)”는 “내가 잡은 나쁜 파악(duggāha)으로부터 나는 물러날 것이다”는 뜻이다.

๑๗๕๙. กายจิตฺตโต จ กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐานโต เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานํ. สิยา กิริยํ โสตุกามตาย คมนวเสน, สิยา อกิริยํ ฐิตฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มนฺตยมานํ อชานาปนวเสน, เตนาห ‘‘อิทํ โหติ กฺริยากฺริย’’นฺติ. คมเนน สิชฺฌนโต กายกมฺมํ[Pg.561]. ตุณฺหีภาเวน สิชฺฌนโต วจีกมฺมํ. สโทสนฺติ สาวชฺชํ, อกุสลจิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

1759. 신(身)과 심(心)으로부터, 그리고 신(身)·어(語)·심(心)의 발생 원인으로부터 도둑 떼와 함께 가는 것의 발생이 있다. 행위를 하고자 하는 바람으로 가는 경우(행위)가 있을 수 있고, 행위를 하지 않는 것, 즉 서 있는 곳에 와서 의논하는 자를 알리지 않는 것(불행위)으로 인함일 수도 있다. 그래서 '이것은 행위와 불행위로 인한 것이다'라고 하였다. 감으로써 성취되기에 신업(身業)이다. 침묵함으로써 성취되기에 어업(語業)이다. '사도상(sadosa, 허물 있음)'이란 과실이 있는 것이며, '불선심(akusalacitta)'을 말한다.

อุปสฺสุติกถาวณฺณนา.

엿듣기에 관한 설명.

๑๗๖๐. ธมฺมิกานนฺติ ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน กตานํ. กมฺมานนฺติ อปโลกนกมฺมํ, ญตฺติกมฺมํ, ญตฺติทุติยกมฺมํ, ญตฺติจตุตฺถกมฺมนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ กมฺมานํ. ขียตีติ อรุจึ ปกาเสติ.

1760. '여법한 것들(dhammikānaṃ)'이란 법과 율과 스승의 가르침에 따라 행해진 것들을 말한다. '업들(kammānaṃ)'이란 아빨로까나(apalokana, 보고) 업, 결의(ñatti) 업, 백이(ñattidutiya) 업, 백사(ñatticatuttha) 업이라는 이 네 가지 업을 말한다. '비난한다(khīyati)'는 것은 달가워하지 않음을 드러내는 것이다.

๑๗๖๑. อุภยตฺถาติ อธมฺเม, ธมฺเม จ.

1761. '두 곳 모두에서(ubhayattha)'란 비법(非法)에서와 법(法)에서를 말한다.

๑๗๖๒. อธมฺเมนาติ เอตฺถ ‘‘กมฺเมนา’’ติ เสโส, ธมฺมวิรุทฺเธน กมฺเมนาติ อตฺโถ. ‘‘กมฺมสฺมิ’’นฺติ อิทํ วิภตฺตึ วิปริณาเมตฺวา ‘‘กมฺเมนา’’ติ อนุวตฺเตตพฺพํ. วคฺเคนาติ ‘‘ฉนฺทารหานํ ฉนฺโท อาหโฏ โหติ, สมฺมุขีภูตา น ปฏิกฺโกสนฺตี’’ติ (มหาว. ๓๘๗) วุตฺตสามคฺคิลกฺขณสฺส วิรุทฺธตฺตา อสมคฺเคน, เอตฺถ ‘‘สงฺเฆนา’’ติ เสโส. ‘‘ตถา อกมฺมารหสฺสา’’ติ ปทจฺเฉโท. ‘‘อธมฺเมน กมฺเมน อิเม กมฺมํ กโรนฺตี’’ติ จ ‘‘อสมคฺเคน สงฺเฆน อิเม กมฺมํ กโรนฺตี’’ติ จ ‘‘อธมฺเมน กมฺเมน วคฺเคน สงฺเฆน อิเม กมฺมํ กโรนฺตี’’ติ จ ตถา ‘‘อกมฺมารหสฺส อิเม กมฺมํ กโรนฺตี’’ติ จ ญตฺวา โย ขียติ, ตสฺส จ อนาปตฺติ ปกาสิตาติ โยชนา.

1762. '비법으로(adhammena)'에서 '업으로(kammena)'가 생략된 것이니, 법에 어긋나는 업으로라는 뜻이다. '업에서(kammasmiṃ)'라는 이 구절의 격을 바꾸어 '업으로(kammena)'라고 이어서 해석해야 한다. '별중으로(vaggena)'란 '찬다(chanda, 동의)를 보낼 자들의 찬다가 전달되었고, 면전에 모인 자들이 반대하지 않는다'(Mahāvagga 387)라고 설해진 화합의 특징에 어긋나므로 화합하지 못한 것을 말하며, 여기서는 '승가에 의해(saṅghena)'가 생략된 것이다. '이와 같이 업을 행하기에 부적절한 자에게(tathā akammārahassa)'로 단어를 나누어야 한다. '비법적인 업으로 이들이 업을 행한다'거나 '화합하지 못한 승가에 의해 이들이 업을 행한다'거나 '비법적인 업과 별중인 승가에 의해 이들이 업을 행한다'거나, 이와 같이 '업을 행하기에 부적절한 자에게 이들이 업을 행한다'는 것을 알고서 비난하는 자에게는 범계가 없음이 밝혀진 것이라고 연결된다.

กมฺมปฏิพาหนกถาวณฺณนา.

업의 저지에 관한 설명.

๑๗๖๔-๕. อาโรจิตํ วตฺถุ ยาว น วินิจฺฉิตํ วาติ โยชนา, ‘‘โจทเกน จ จุทิตเกน จ อตฺตโน กถา กถิตา, อนุวิชฺชโก สมฺมโต, เอตฺตาวตาปิ วตฺถุเมว อาโรจิตํ โหตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๘๑) อฏฺฐกถาย วุตฺตตฺตา อาโรจิตํ วตฺถุ ยาว น วินิจฺฉิตํ โหตีติ อตฺโถ. ญตฺติ วา ฐปิตา[Pg.562], กมฺมวาจา นิฏฺฐํ ยาว น คจฺฉติ, เอตสฺมึ…เป…โหติ อาปตฺติ ทุกฺกฏนฺติ โยชนา.

1764-5. '알려진 사안이 판결되지 않는 동안'이라는 의미로 연결된다. '고발자와 피고발자가 자신의 이야기를 하였고, 조사자가 승인되었으며, 이 정도까지 사안이 이미 알려진 것이다'(Pācittiya Aṭṭhakathā 481)라고 주석서에 설해졌으므로, 알려진 사안이 판결되기 전까지라는 뜻이다. 결의(ñatti)가 제기되었거나, 갈마문(kammavācā)이 끝나기 전까지, 이 사이에… (중략) … 돌깍다(dukkaṭa) 죄가 된다고 연결된다.

๑๗๖๖. ฉนฺทํ อทตฺวา หตฺถปาเส ชหิเต ตสฺส ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนา.

1766. 찬다(동의)를 주지 않고 팔 간격(hatthapāsa)을 벗어나면 그에게 빠짓띠야(pācittiya)가 된다고 연결된다.

๑๗๖๗-๙. อธมฺเมปิ กมฺมสฺมึ ธมฺมกมฺมนฺติ สญฺญิโน ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. ธมฺมกมฺเม จ อธมฺมกมฺมสญฺญิโน อนาปตฺติ อิธ น วุตฺตา, ปาฬิยํ ปน วุตฺตตฺตา อิธาปิ โยเชตพฺพา. ‘‘สงฺฆสฺส ภณฺฑนาทีนิ ภวิสฺสนฺตี’’ติ สญฺญิโน คจฺฉโต จ โย วา คิลาโน โหติ, ตสฺส คจฺฉโต จ คิลานสฺส กรณีเย สติ คจฺฉโต จ กมฺมํ นโกเปตุกามสฺส คจฺฉโต จ ปสฺสาวนาทินา ปีฬิตสฺส คจฺฉโต จ ‘‘อาคมิสฺสามิ’’อิติ เอวํ คจฺฉโตปิ น โทสตาติ โยชนา. ตตฺถ โทโส เอว โทสตา, อาปตฺติ, นโทสตา อนาปตฺติ. หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา คมเนน, ฉนฺทสฺส อทาเนน จ อาปชฺชนโต กฺริยากฺริยํ.

1767-9. 비법적인 업임에도 법적인 업이라고 인식하는 자에게 돌깍다 죄가 된다고 연결된다. 법적인 업에 대해 비법적인 업이라고 인식하는 자에 대한 무범계는 여기서는 설해지지 않았으나, 팔리어 원문에 설해져 있으므로 여기서도 연결해서 이해해야 한다. '승가에 분쟁 등이 생길 것이다'라고 생각하며 가는 자, 병든 자, 가는 중에 병자에게 할 일이 있어 가는 자, 업을 깨뜨리기를 원치 않으면서 가는 자, 소변 등이 급해서 가는 자, '다시 돌아오리라'고 하며 가는 자에게는 허물이 없다고 연결된다. 여기서 허물이 곧 허물됨(dosatā), 즉 범계이며, 허물 없음이 무범계이다. 팔 간격을 벗어나서 가는 것과 찬다를 주지 않는 것으로 인해 범하게 되므로 행위와 불행위에 의한 것이다.

ฉนฺทํอทตฺวาคมนกถาวณฺณนา.

찬다를 주지 않고 떠남에 관한 설명.

๑๗๗๐-๑. สมคฺเคน สงฺเฆน สทฺธินฺติ สมานสํวาสเกน สมานสีมายํ ฐิเตน สงฺเฆน สทฺธึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘สมคฺโค นาม สงฺโฆ สมานสํวาสโก สมานสีมายํ ฐิโต’’ติ (ปาจิ. ๔๘๖). จีวรนฺติ วิกปฺปนุปคมาห. ยถาห ‘‘จีวรํ นาม ฉนฺนํ จีวรานํ อญฺญตรํ จีวรํ วิกปฺปนุปคํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปาจิ. ๔๘๖). สมฺมตสฺสาติ เสนาสนปญฺญาปกาทิสมฺมุตึ ปตฺเตสุ อญฺญตรสฺส. ขียตีติ ‘‘โย โย มิตฺโต, ตสฺส ตสฺส เทนฺตี’’ติอาทินา นเยน อวณฺณํ ภณติ.

1770-1. '화합한 승가와 함께'란 동일한 주거지(samānasaṃvāsaka)에서 동일한 계경(samānasīmā) 안에 머무는 승가와 함께라는 뜻이다. '화합한 승가란 동일 주거지에 있고 동일 계경 내에 머무는 자들을 말한다'(Pācittiya 486)라고 설해졌기 때문이다. '의복(cīvara)'은 위깝빠나(vikappana, 양도 위탁)의 대상이 되는 것을 말한다. '의복이란 여섯 가지 의복 중 하나로, 위깝빠나의 대상이 되는 나중의 것이다'(Pācittiya 486)라고 설해진 바와 같다. '승인된 자(sammata)'란 처소 배정사 등의 승인을 얻은 이들 중 한 명을 말한다. '비난한다(khīyati)'는 것은 '자신의 친구인 누구누구에게만 준다'는 등의 방식으로 비방을 말하는 것이다.

ธมฺมกมฺเม ธมฺมกมฺมสญฺญิเวมติกอธมฺมกมฺมสญฺญีนํ วเสน ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ.

법적인 업에 대해 법적 업이라는 인식, 의심, 비법적 업이라는 인식의 세 가지 경우(tika)에 따른 빠짓띠야가 설해졌다.

๑๗๗๒-๔. สงฺเฆนาสมฺมตสฺสาปิ [Pg.563] จีวรํ, อญฺญเมว วา ตเถว สมคฺเคน สงฺเฆน ทตฺวา ขียติ, ตสฺส ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. อนุปสมฺปนฺเน ตเถว สมคฺเคน สงฺเฆน ทินฺเน สพฺพตฺถ จีวเร, อญฺญปริกฺขาเร จ ทุกฺกฏนฺติ โยชนา. อนุปสมฺปนฺเนติ สมฺปทานตฺเถ ภุมฺมํ, อนุปสมฺปนฺนสฺสาติ อตฺโถ.

1772-4. 승가에 의해 승인되지 않은 자에게라도 의복을, 혹은 다른 물건이라도 그와 같이 화합한 승가가 준 것에 대해 비난하면 그에게 돌깍다 죄가 된다고 연결된다. 구족계를 받지 않은 자(anupasampanna)에게도 그와 같이 화합한 승가가 모든 의복이나 다른 필수품을 준 경우에 돌깍다 죄가 된다고 연결된다. '아누빠삼빤네(anupasampanne)'는 수여의 대상(여격)의 의미를 가진 처격으로, 구족계를 받지 않은 자에게(anupasampannassa)라는 뜻이다.

สภาวโต ฉนฺทาทีนํ วเสเนว กโรนฺตํ ขียนฺตสฺส จ อนาปตฺตีติ โยชนา. นยา วินิจฺฉยกฺกมา.

본래의 성품상 찬다(욕탐) 등에 휩쓸려 행하는 자를 비난하는 자에게는 무범계라고 연결된다. 판단의 방식들은 이와 같은 순서이다.

ทุพฺพลกถาวณฺณนา.

두빨라(Dubbala, 약함)에 관한 설명.

๑๗๗๕. อิทํ ทฺวาทสมนฺติ สมฺพนฺโธ, ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ชานํ สงฺฆิกํ ลาภํ ปริณตํ ปุคฺคลสฺส ปริณาเมยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๔๙๐) อิมํ ทฺวาทสมํ สิกฺขาปทนฺติ อตฺโถ. ตึสกกณฺฑสฺมึ นิสฺสคฺคิยกณฺเฑ. อนฺติเมนาติ เอตฺถ ‘‘สิกฺขาปเทนา’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ. จ-สทฺโท เอวการตฺโถ. ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ชานํ สงฺฆิกํ ลาภํ ปริณตํ อตฺตโน ปริณาเมยฺย, นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปารา. ๖๕๘) อิมินา อนฺติเมเนว สิกฺขาปเทน สพฺพถา สพฺพํ วตฺตพฺพํ ตุลฺยนฺติ โยชนา. อยเมว วิเสสตาติ เอตฺถ วิเสโสเยว วิเสสตา, อยเมว วิเสโสติ อตฺโถ.

1775. '이것이 열두 번째이다'라고 연결되니, '어떤 비구가 승가의 이익으로 돌아온 것을 알면서 개인에게 돌리면 빠짓띠야이다'(Pācittiya 490)라는 이 열두 번째 학습계라는 뜻이다. '띰사까-깐다(Tiṃsakakaṇḍa)'는 닛사기야 깐다(Nissaggiyakaṇḍa)를 말한다. '마지막의 것(antimena)'은 문맥상 '학습계로'라는 말이 생략되어 있다. '짜(ca)'라는 단어는 '에와(eva, 바로)'의 의미이다. '어떤 비구가 승가의 이익으로 돌아온 것을 알면서 자신에게 돌리면 닛사기야 빠짓띠야이다'(Pārājika 658)라는 이 마지막 학습계와 모든 면에서 말해야 할 바가 대등하다고 연결된다. '이것이 바로 차별성이다(ayameva visesatā)'에서 차별성(visesa) 자체가 차별성(visesatā)이며, 이것이 바로 차별점이라는 뜻이다.

๑๗๗๖. ตตฺถาติ ตสฺมึ นิสฺสคฺคิยาวสาเน สิกฺขาปเท. อตฺตโน ปริณามนาติ อตฺตโน ปริณามนเหตุ.

1776. '거기서'란 그 닛사기야의 마지막 학습계에서를 말한다. '자신에게 돌림'이란 자신에게 돌리기 위한 원인을 뜻한다.

ปริณามนกถาวณฺณนา.

이익을 돌림에 관한 설명.

สหธมฺมิกวคฺโค อฏฺฐโม.

사함미까 품(Sahadhammikavagga) 제8.

๑๗๗๗-๘. โย [Pg.564] ปน ภิกฺขุ เทวิยา วาปิ รญฺโญ วาปิ อวิทิตาคมโน อปฺปฏิสํวิทิตาคมโน สยนียฆรา ราชสฺมึ อนิกฺขนฺเต, เทวิยา อนิกฺขนฺตาย ตสฺส สยนียฆรสฺส อุมฺมารํ อินฺทขีลํ สเจ อติกฺกเมยฺย, ตสฺส ภิกฺขุโน ปฐเม ปาเท ทุกฺกฏํ สิยา, ทุติเย ปาเท ปาจิตฺติยํ สิยาติ โยชนา.

1777-8. 어떤 비구가 왕비나 왕에게 알리지 않고, 즉 예고 없이, 왕이 나가지 않았거나 왕비가 나가지 않은 침실로 들어가 그 침실의 문턱이나 문기둥(indakhīla)을 넘는다면, 그 비구에게 첫 번째 발을 들일 때 돌깍다 죄가 되고, 두 번째 발을 들일 때 빠짓띠야가 된다고 연결된다.

๑๗๗๙. ปฏิสํวิทิเตติ อตฺตโน อาคมเน นิเวทิเต. เนวปฏิสํวิทิตสญฺญิโนติ อนิเวทิตสญฺญิโน. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปฏิสํวิทิตาคมเน. เวมติกสฺสาติ ‘‘ปฏิสํวิทิตํ นุ โข, น ปฏิสํวิทิตํ นุ โข’’ติ สํสยมาปนฺนสฺส.

1779. '예고된 경우'란 자신의 방문을 알린 경우를 말한다. '예고되지 않았다고 인식하는 자'란 알리지 않았다고 인식하는 자를 말한다. '거기서'란 예고된 방문에 대해서이다. '의심하는 자'란 '예고되었는가, 예고되지 않았는가'라고 의문을 품은 자를 말한다.

๑๗๘๐-๑. เนว ขตฺติยสฺส อปฺปฏิสํวิทิเตปิ วา น ขตฺติยาภิเสเกน อภิสิตฺตสฺส อปฺปฏิสํวิทิเตปิ วา ปวิสโต น โทโสติ โยชนา, เอวรูปานํ อนิเวทิเตปิ ปวิสนฺตสฺส อนาปตฺตีติ อตฺโถ.

1780-1. 왕족이 아닌 자에게는 예고하지 않고 들어갈 때나, 왕의 관정(abhiseka)을 받지 않은 자에게 예고하지 않고 들어갈 때도 허물이 없다고 연결되니, 이와 같은 자들에게는 알리지 않고 들어가더라도 무범계라는 뜻이다.

อุโภสุ ราชินิ จ เทวิยา จ สยนิฆรโต พหิ นิกฺขนฺเตสุ ปวิสโตปิ วา อุภินฺนํ อญฺญตรสฺมึ นิกฺขนฺเต ปวิสโตปิ วา น โทโสติ โยชนา. กถิเนนาติ เอตฺถ ‘‘สมุฏฺฐานาทินา สม’’นฺติ เสโส, อิทํ สิกฺขาปทํ สมุฏฺฐานาทิวเสน กถินสิกฺขาปเทน สมานนฺติ วุตฺตํ โหติ. สยนียฆรปฺปเวโส กฺริยํ. อปฺปฏิสํเวทนํ อกฺริยํ.

왕과 왕비 두 사람 모두 침실에서 밖으로 나갔을 때 들어가거나, 두 사람 중 어느 한 사람이 나갔을 때 들어가는 것은 잘못이 없다는 의미이다. '카티나(Kathina)와'라는 말에서 '발생 원인 등과 같다'는 말이 생략된 것이니, 이 학습계목은 발생 원인 등에 있어서 카티나 학습계목과 같다는 뜻이다. 침실에 들어가는 것은 작위(kriya)이고, 미리 알리지 않는 것은 무작위(akriya)이다.

อนฺเตปุรกถาวณฺณนา.

왕궁 출입에 관한 설명이 끝났다.

๑๗๘๒. รชตํ, ชาตรูปํ วา อตฺตโน อตฺถาย อุคฺคณฺหนฺตสฺส, อุคฺคณฺหาปยโตปิ วา ตสฺส นิสฺสคฺคิยาปตฺตีติ โยชนา.

1782. 은이나 금을 자신을 위하여 취하거나, 취하게 하는 자에게는 닛사기야 빠찌띠야(nissaggiyāpatti) 죄가 된다는 의미이다.

๑๗๘๓. คณปุคฺคลสงฺฆานํ อตฺถาย เจติเย นวกมฺมสฺส อตฺถาย อุคฺคณฺหาปยโต, อุคฺคณฺหโตปิ วา ทุกฺกฏํ โหตีติ [Pg.565] โยชนา. ชาตรูปรชตานํ สรูปํ นิสฺสคฺคิเย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

1783. 승가(Saṅgha), 무리(Gaṇa), 개인(Puggala)을 위하여, 또는 탑의 보수 공사를 위하여 취하게 하거나 취하는 자에게는 둑카따(dukkaṭa) 죄가 된다는 의미이다. 금과 은의 구체적인 형태는 닛사기야에서 설해진 방식대로 알아야 한다.

๑๗๘๔. มุตฺตาทิรตนมฺปิ วุตฺตสรูปเมว. สงฺฆาทีนมฺปีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน คณปุคฺคลเจติยานํ สงฺคโห.

1784. 진주 등의 보석도 설해진 바와 같은 형태이다. '승가 등'이라는 말에서 '등(ādi)'이라는 단어에는 무리, 개인, 탑이 포함된다.

๑๗๘๕-๖. ยํ กิญฺจิ คิหิสนฺตกํ สเจ กปฺปิยวตฺถุ วา โหตุ, อกปฺปิยวตฺถุ วาปิ โหตุ, มาตุกณฺณปิฬนฺธนํ ตาลปณฺณมฺปิ วา โหตุ, ภณฺฑาคาริกสีเสน ปฏิสามยโต ตสฺส ปาจิตฺติยาปตฺติ โหตีติ โยชนา.

1785-6. 그것이 재가자의 소유물인 무엇이든, 허용되는 물건(kappiya)이든 허용되지 않는 물건(akappiya)이든, 여인의 귀걸이이든 종려나무 잎이든, 창고지기의 자격으로 보관하는 자에게는 빠찌띠야(pācittiyāpatti) 죄가 된다는 의미이다.

๑๗๘๗. น นิเธตพฺพเมวาติ น ปฏิสาเมตพฺพเมว.

1787. '보관해서는 안 된다'는 것은 '치워 두어서는 안 된다'는 뜻이다.

๑๗๘๘. เอโส หิ ยสฺมา ปลิโพโธ นาม, ตสฺมา ฐเปตุํ ปน วฏฺฏตีติ โยชนา.

1788. 이것은 장애(palibodha)가 되기 때문에, (주인에게 돌려주기 위해) 놓아두는 것은 허용된다는 의미이다.

๑๗๘๙. อนุญฺญาเต ฐาเนติ เอตฺถ ‘‘ปติต’’นฺติ เสโส. เอตฺถ อนุญฺญาตฏฺฐานํ นาม อชฺฌาราโม วา อชฺฌาวสโถ วา. ยถาห ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว รตนํ วา รตนสมฺมตํ วา อชฺฌาราเม วา อชฺฌาวสเถ วา อุคฺคเหตฺวา วา อุคฺคหาเปตฺวา วา นิกฺขิปิตุํ ‘ยสฺส ภวิสฺสติ, โส หริสฺสตี’’ติ (ปาจิ. ๕๐๔). เอตฺถ จ อชฺฌาราโม นาม ปริกฺขิตฺตสฺส อนฺโตปริกฺเขโป, อปริกฺขิตฺตสฺส ทฺวินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อนฺโต. อชฺฌาวสโถ นาม ปริกฺขิตฺตสฺส อนฺโตปริกฺเขโป, อปริกฺขิตฺตสฺส มุสลปาตพฺภนฺตรํ. ‘‘อุคฺคเหตฺวา’’ติ อิทํ อุปลกฺขณํ, อุคฺคหาเปตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติ.

1789. '허용된 장소에'라는 말에서 '떨어진 것'이라는 말이 생략되었다. 여기서 허용된 장소란 사원 경내(ajjhārāma)나 숙소(ajjhāvasatha)를 말한다. 세존께서 말씀하시기를 '비구들이여, 사원 경내나 숙소에서 보석이나 보석으로 간주되는 것을 집거나 집게 하여, 그 주인인 자가 가져가게 하기 위해 보관하는 것을 허용한다' (Pāci. 504)라고 하셨다. 여기서 사원 경내란 울타리가 있는 곳은 울타리 안쪽을, 울타리가 없는 곳은 돌을 던져 닿는 두 번의 거리 안쪽을 말한다. 숙소란 울타리가 있는 곳은 울타리 안쪽을, 울타리가 없는 곳은 절굿공이를 던져 닿는 거리 안쪽을 말한다. '집어서'라는 말은 예시이며, '집게 하여'라는 말도 포함된다.

๑๗๙๐-๑. อนุญฺญาเต ปน ฐาเน ยถาวุตฺตอชฺฌารามาทิเก ฐาเน รตนํ วา รตนสมฺมตํ วา มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ วา สยนภณฺฑํ วา คเหตฺวา นิกฺขิปนฺตสฺส, รตนสมฺมตํ [Pg.566] วิสฺสาสํ คณฺหนฺตสฺส จ ตาวกาลิกเมว วา คณฺหนฺตสฺส อุภยตฺถ อุมฺมตฺตกาทีนญฺจ น โทโสติ โยชนา.

1790-1. 그러나 허용된 장소, 즉 앞에서 말한 사원 경내 등의 장소에서 보석이나 보석으로 간주되는 것, 또는 사람들이 사용하는 물건이나 침구류를 집어 보관하는 자, 보석으로 간주되는 것을 신뢰하여 가지는 자, 또는 잠시 동안만 가지는 자에게는 양쪽 모두 잘못이 없으며, 미친 자 등에게도 잘못이 없다는 의미이다.

สญฺจริตฺตสโมทยนฺติ เอตฺถ ‘‘สมุฏฺฐานาทินา อิทํ สิกฺขาปท’’นฺติ วตฺตพฺพํ, อิทํ สิกฺขาปทํ สมุฏฺฐานาทินา สญฺจริตฺตสมชาติกนฺติ อตฺโถ.

'산짜릿따(Sañcaritta)와 같은 발생'이라는 말에서 '이 학습계목은 발생 원인 등에 있어서'라고 말해야 하니, 이 학습계목은 발생 원인 등에 있어서 산짜릿따와 같은 종류라는 뜻이다.

รตนกถาวณฺณนา.

보석에 관한 설명이 끝났다.

๑๗๙๒. ปุเรติ ปุพฺพภาเค.

1792. '전에'라는 말은 '앞부분에'라는 뜻이다.

๑๗๙๓-๔. สนฺตนฺติ จาริตฺตสิกฺขาปเท วุตฺตสรูปํ. อนาปุจฺฉาติ ‘‘วิกาเล คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉามี’’ติ อนาปุจฺฉิตฺวา. ปจฺจยํ วินาติ ตาทิสํ อจฺจายิกํ กรณียํ วินา. ปริกฺเขโปกฺกเมติ ปริกฺเขปสฺส อนฺโตปเวเส. อุปจาโรกฺกเมติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

1793-4. '산따(Santa, 비구가 있는)'라는 것은 짜릿따(cāritta) 학습계목에서 설해진 성질과 같다. '허락을 받지 않고'라는 것은 '때 아닌 때에 마을에 들어가는 것을 허락받겠습니다'라고 말하여 허락을 구하지 않는 것이다. '이유 없이'라는 것은 그와 같은 긴급한 용무 없이를 뜻한다. '경계에 들어갈 때'는 경계 안으로 들어가는 것을 말한다. '근처에 들어갈 때'도 이와 같은 방식이다.

๑๗๙๕. อถาติ วากฺยนฺตรารมฺเภ.

1795. '그리고(Atha)'라는 말은 다른 문장을 시작할 때 쓰인다.

๑๗๙๖. ตโต อญฺญนฺติ ปฐมํ วิกาเล คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉิตฺวา ตโต ปวิฏฺฐคามโต อญฺญํ คามํ. ปุน ตโตติ ทุติยคามมาห. กตฺถจิ โปตฺถเก ‘‘อาปุจฺฉเน กิจฺจ’’นฺติ ปาโฐ ทิสฺสติ, ‘‘อาปุจฺฉนกิจฺจ’’นฺติ ปาโฐเยว ปน ยุตฺตตโร. ยถาอากงฺขิตปมาณํ ทสฺเสตุมาห ‘‘คามสเตปิ วา’’ติ.

1796. '그곳으로부터 다른'이란 먼저 때 아닌 때에 마을에 들어가는 허락을 받고 들어간 마을로부터 다른 마을을 말한다. '다시 그곳으로부터'는 두 번째 마을을 말한다. 어떤 판본에는 '허락을 구하는 용무(āpucchane kiccaṃ)'라고 되어 있으나, '허락을 구하는 일(āpucchanakiccaṃ)'이라는 구절이 더 적절하다. 원하는 만큼의 양을 보여주기 위해 '백 개의 마을이라도'라고 말씀하셨다.

๑๗๙๗. ปสฺสมฺเภตฺวานาติ ปฏิวิโนเทตฺวา. อนฺตรา อญฺญํ คามํ ปวิสนฺติ เจติ โยชนา.

1797. '가라앉히고'라는 말은 '물리치고'라는 뜻이다. 중간에 다른 마을로 들어가는 것에 대한 의미이다.

๑๗๙๘-๙. กุลฆเร วา อญฺญตฺถ อาสนสาลาย วา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา โย ภิกฺขุ สปฺปิภิกฺขาย วา เตลภิกฺขาย วา สเจ จริตุกาโม สิยาติ โยชนา.

1798-9. 신도의 집이나 다른 장소인 식당(āsanasālā)에서 공양을 마치고, 어떤 비구가 버터 보시나 기름 보시를 위해 다니고자 한다면 그러하다는 의미이다.

ปสฺเสติ [Pg.567] ปกติวจนสวนารเห อตฺตโน สมีเป, เอเตเนว เอตฺตกา ฐานา ทูรีภูโต อสนฺโต นาม โหตีติ พฺยติเรกโต ลพฺภตีติ ทสฺเสติ. อสนฺเตติ อวิชฺชมาเน วา วุตฺตปฺปมาณโต ทูรีภูเต วา. นตฺถีติ เอตฺถ ‘‘จินฺเตตฺวา’’ติ เสโส.

'본다'는 것은 일상적인 말을 들을 수 있는 자신의 근처를 말하며, 이로써 이 정도의 거리보다 멀리 떨어져 있는 자는 '계시지 않는(asanta)' 자라고 일컬어진다는 것을 반대 의미를 통해 알 수 있음을 보여준다. '계시지 않을 때'라는 것은 존재하지 않거나 정해진 거리보다 멀리 떨어져 있는 경우이다. '없다'는 말에서 '생각하고'라는 말이 생략되었다.

๑๘๐๒. อโนกฺกมฺมาติ อนุปสกฺกิตฺวา. มคฺคาติ คนฺตพฺพมคฺคา.

1802. '비켜나지 않고'라는 말은 '빗겨가지 않고'라는 뜻이다. '길로부터'는 가야 할 길로부터를 의미한다.

๑๘๐๓. ติกปาจิตฺติยนฺติ วิกาเล วิกาลสญฺญิเวมติกกาลสญฺญีนํ วเสน ติกปาจิตฺติยํ วุตฺตํ.

1803. '세 가지 빠찌띠야'란 때 아닌 때에 대해, 때 아닌 때라는 인식, 의심, 때라는 인식의 세 가지 경우에 따른 빠찌띠야를 말한다.

๑๘๐๔. อจฺจายิเก กิจฺเจ วาปีติ สปฺปทฏฺฐาทีนํ เภสชฺชปริเยสนาทิเก อจิรายิตพฺพกิจฺเจ สติ คจฺฉโต.

1804. '긴급한 용무가 있을 때에도'라는 것은 뱀에 물린 것 등에 대한 약을 구하는 일처럼 지체할 수 없는 용무가 있어서 가는 자의 경우를 말한다.

๑๘๐๕. อนฺตรารามนฺติ คามพฺภนฺตเร สงฺฆารามํ. ภิกฺขุนีนํ อุปสฺสยนฺติ ภิกฺขุนิวิหารํ. ติตฺถิยานํ อุปสฺสยนฺติ ติตฺถิยารามํ.

1805. '중간의 사원'이란 마을 내부의 승가 사원을 말한다. '비구니들의 처소'란 비구니 사원을 말한다. '외도들의 처소'란 외도들의 사원을 말한다.

๑๘๐๖-๗. อนฺตรารามาทิคมเน น เกวลํ อนาปุจฺฉา คจฺฉโตเยว, กายพนฺธนํ อพนฺธิตฺวา, สงฺฆาฏึ อปารุปิตฺวา คจฺฉนฺตสฺสาปิ อนาปตฺติ.

1806-7. 중간의 사원 등에 갈 때는 단지 허락 없이 가는 자뿐만 아니라, 허리띠를 매지 않거나 가사를 걸치지 않고 가는 자에게도 죄가 되지 않는다.

อาปทาสุปีติ สีโห วา พฺยคฺโฆ วา อาคจฺฉติ, เมโฆ วา อุฏฺเฐติ, อญฺโญ วา โกจิ อุปทฺทโว อุปฺปชฺชติ, เอวรูปาสุ อาปทาสุปิ พหิคามโต อนฺโตคามํ คจฺฉโต อนาปตฺตีติ อตฺโถ.

'재난 시에도'라는 것은 사자나 호랑이가 나타나거나, 폭풍우가 치거나, 다른 어떤 재난이 발생했을 때, 이러한 재난 시에 마을 밖에서 마을 안으로 들어가는 자에게는 죄가 되지 않는다는 뜻이다.

วิกาลคามปฺปเวสนกถาวณฺณนา.

때 아닌 때의 마을 출입에 관한 설명이 끝났다.

๑๘๐๘. อฏฺฐิทนฺตมยํ วาปิ วิสาณชํ วาปิ สูจิฆรนฺติ โยชนา. อฏฺฐิ นาม ยํ กิญฺจิ อฏฺฐิ. ทนฺโตติ หตฺถิทนฺโต. วิสาณํ นาม ยํ กิญฺจิ วิสาณํ.

1808. 뼈나 상아로 만든 것, 또는 뿔로 만든 바늘통이라는 의미이다. 뼈란 어떤 뼈든 상관없다. 상아란 코끼리 어금니이다. 뿔이란 어떤 뿔이든 상관없다.

๑๘๐๙. ลาเภติ [Pg.568] ปฏิลาเภ. เภทนกนฺติ เภทนเมว เภทนกํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ เภทนกํ, ปฐมํ ภินฺทิตฺวา ปจฺฉา เทเสตพฺพตฺตา ตํ เภทนกํ อสฺส ปาจิตฺติยสฺส อตฺถีติ เภทนกํ, ปาจิตฺติยํ, อสฺสตฺถิอตฺเถ อ-การปจฺจโย.

1809. '얻음'이란 획득함이다. '파괴해야 하는 것(bhedanaka)'이란 파괴 자체가 '파괴해야 하는 것'이며, 그것을 가진 자에게는 '파괴해야 하는 것(bhedanaka)'의 빠찌띠야가 있다는 뜻이다. 먼저 파괴하고 나서 나중에 참회해야 하므로 파괴가 수반되는 빠찌띠야라는 의미에서 '파괴해야 하는 것'이다. 소유의 의미인 'a' 접미사가 붙었다.

๑๘๑๐-๑. ‘‘อนาปตฺติ อรณิเก’’ติ ปทจฺเฉโท. อรณิเกติ อรณิธนุเก. วิเธติ กายพนฺธนสฺส วิธเก. อญฺชนิกาติ อญฺชนินาฬิกา. ทกปุญฺฉนิยาติ นหาตสฺส คตฺเต อุทกปุญฺฉนเปสิกาย. วาสิชเฏติ วาสิทณฺฑเก.

1810-1. '아라니까(araṇika)에는 죄가 없다'는 단어의 구분이다. '아라니까'는 불을 피우는 활(araṇidhanuka)을 말한다. '위다(vidha)'는 허리띠의 고리이다. '안자니까(añjanikā)'는 안연 통이다. '다까뿐차니(dakapuñchaniyā)'는 목욕한 뒤 몸의 물기를 닦는 도구이다. '와시자따(vāsijaṭa)'는 도끼 자루이다.

สูจิฆรกถาวณฺณนา.

바늘통에 관한 설명이 끝났다.

๑๘๑๒-๓. มญฺจปีฐสรูปํ ทุติเย ภูตคามวคฺเค จตุตฺถสิกฺขาปเท วุตฺตเมว. ‘‘สุคตงฺคุเลน อฏฺฐงฺคุลปาทก’’นฺติ อฏฺฐงฺคุลปาทกสฺส อาคตตฺตา ‘‘อฏฺฐงฺคุลปฺปมาเณนา’’ติ เอตฺถ ‘‘ปาเทนา’’ติ เสโส.

1812-3. 침상과 의사의 형태는 두 번째 부타가마(bhūtagāma) 품의 네 번째 학습계목에서 말한 바와 같다. ‘수고타의 손가락으로 여덟 손가락 높이의 다리’라는 것은 여덟 손가락 높이의 다리가 전해 내려오기 때문이며, ‘여덟 손가락의 치수로’라는 여기에서 ‘다리로’라는 말이 생략된 것이다.

เหฏฺฐิมาฏนินฺติ อฏนิยา เหฏฺฐิมตลํ. อฏนิยา เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมาฏนี, ตํ ฐเปตฺวา, อญฺญตฺร เหฏฺฐิมาย อฏนิยาติ วุตฺตํ โหติ. เทสนาปุพฺพภาคิเยน มญฺจปาทจฺเฉเทน สห วตฺตตีติ สจฺเฉทา. ตํ ปมาณํ. อติกฺกมโตติ อติกฺกามยโต, คาถาพนฺธวเสน ย-การโลโป.

‘아래쪽 가로대(heṭṭhimāṭanī)’란 가로대의 아랫면을 말한다. 가로대의 아래쪽이 아래쪽 가로대이며, 그것을 제외하고 ‘아래쪽 가로대 이외에’라고 말한 것이다. 설법의 앞부분에서 언급한 침상 다리를 자르는 것과 함께 행해지므로 ‘잘라야 하는 것(sacchedā)’이다. 그것이 치수이다. ‘넘어서는(atikkamato)’이란 넘게 하는 것이며, 게송의 운율을 위해 ‘야(ya)’자가 생략되었다.

๑๘๑๕. ปมาเณน กโรนฺตสฺสาติ อฏนิยา เหฏฺฐา วฑฺฒกิรตนปฺปมาเณน ปาเทน โยเชตฺวา กโรนฺตสฺส, เอเตเนว ‘‘อูนกํ กโรนฺตสฺสา’’ติ อิทํ อุปลกฺขิตํ. ตสฺสาติ ตสฺส อปฺปมาณิกสฺส. ฉินฺทิตฺวาติ อฏนิโต เหฏฺฐา วฑฺฒกิรตนาติริตฺตํ ฐานํ ฉินฺทิตฺวา.

1815. ‘치수에 맞게 만드는 자’란 가로대 아래에 목수의 손치수(vaḍḍhaki-ratana)만큼의 다리를 연결하여 만드는 자를 말하며, 이로써 ‘부족하게 만드는 자’도 여기에 포함된다. ‘그의’란 그 치수에 맞지 않게 만든 자의 것이다. ‘잘라서’란 가로대 아래로 목수의 손치수를 초과하는 부분을 잘라내는 것을 말한다.

๑๘๑๖. ปมาณโต นิขณิตฺวาติ เอตฺถ ‘‘อธิก’’นฺติ สามตฺถิยา ลพฺภติ, ปมาณโต อธิกํ ฐานํ นิขณิตฺวา, อนฺโตภูมึ [Pg.569] ปเวเสตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อุตฺตานํ วาปีติ อุทฺธํ ปาทํ กตฺวา ภูมิยํ วา ทารุฆฏิกาสุ วา ฐเปตฺวา. อฏฺฏํ วา พนฺธิตฺวา ปริภุญฺชโตติ อุกฺขิปิตฺวา ตุลาสงฺฆาเฏ ฐเปตฺวา อฏฺฏํ พนฺธิตฺวา ปริภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺติ.

1816. ‘치수에 따라 묻어서’란 여기에서 ‘초과하는 부분’이라는 의미가 문맥상 얻어지니, 치수에서 초과하는 부분을 묻어서 땅속으로 집어넣는다는 말이다. ‘혹은 위를 향하게 하여’란 다리를 위로 가게 하여 땅이나 나무 토막 위에 놓는 것이다. ‘다락을 매어 사용하는 자’란 들어 올려서 대들보(tulāsaṅghāṭa) 위에 두고 다락을 매어 사용하는 자에게는 죄가 없다.

มญฺจกถาวณฺณนา.

침상에 관한 설명의 주석.

๑๘๑๗. ตูลํ โอนทฺธเมตฺถาติ ตูโลนทฺธํ, ตูลํ ปกฺขิปิตฺวา อุปริ จิมิลิกาย โอนทฺธํ, ‘‘ตูลํ นาม ตีณิ ตูลานิ รุกฺขตูลํ ลตาตูลํ โปฏกิตูล’’นฺติ (ปาจิ. ๕๒๘) วุตฺตตูลานํ อญฺญตรํ ปกฺขิปิตฺวา อุปริ ปิโลติกาย สิพฺพิตฺวา กตนฺติ วุตฺตํ โหติ. โปฏกิตูลนฺติ เอรกตูลาทิ ยํ กิญฺจิ ติณชาตีนํ ตูลํ. อุทฺทาลนเมว อุทฺทาลนกํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ อุทฺทาลนกนฺติ วุตฺตนยเมว. อติกฺกนฺตา อีติ อุปทฺทโว เยน โส อนีติ, ภควา, เตน อนีตินา.

1817. ‘여기에 면화가 덮인 것’이 ‘면화로 채운 것(tūlonaddha)’이니, 면화를 넣고 위에 천(cimilikā)을 덮은 것이다. ‘면화란 세 가지 면화, 즉 나무 면화, 덩굴 면화, 포타키(poṭakitūla) 면화이다’(파치띠야 528)라고 언급된 면화 중 어느 하나를 넣고 위에 헝겊을 꿰매어 만든 것을 말한다. ‘포타키 면화’란 에라카(eraka) 면화 등 그 어떤 풀 종류의 면화이다. ‘뽑아내는 것’이 바로 ‘뽑아내야 하는 것(uddālanaka)’이며, 그것이 그에게 있다는 것이 ‘뽑아내야 하는 것’이라고 설명된 방식이다. 재난이 지나간 분이 ‘재난이 없는 분(anīti)’이니, 세존을 말하며, 그 재난이 없는 분에 의해서 [제정되었다].

๑๘๑๘. อาโยเคติ อาโยคปตฺเต. พนฺธเนติ กายพนฺธเน. อํสพทฺธเกติ อํสพนฺธนเก. พิพฺโพหเนติ อุปธาเน. ถวิกาติ ปตฺตถวิกา. ถวิกาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สิปาฏิกาทีนํ สงฺคโห. ถวิกาทีสุ ตูโลนทฺเธสุ ปริภุตฺเตสุ ภิกฺขุโน อนาปตฺตีติ โยชนา.

1818. ‘요대(āyoga)’란 요대 띠를 말한다. ‘매는 것’이란 허리띠(kāyabandhana)를 말한다. ‘어깨 끈’이란 어깨에 매는 끈을 말한다. ‘베개’란 베개(upadhāna)를 말한다. ‘주머니’란 발다루 주머니이다. ‘주머니 등’에서 ‘등’이라는 말에는 바늘통(sipāṭikā) 등이 포함된다. 주머니 등에 면화를 채워 사용하더라도 비구에게는 죄가 없다는 결합이다.

๑๘๑๙. อญฺเญน จ กตนฺติ เอตฺถ ‘‘มญฺจํ วา ปีฐํ วา’’ติ ปกรณโต ลพฺภติ. อุทฺทาเลตฺวาติ ปิโลติกํ อุปฺปาเฏตฺวา ตูลํ อปเนตฺวา. นยาติ สมุฏฺฐานาทโย.

1819. ‘다른 이가 만든 것’이란 여기 문맥상 ‘침상이나 의자’라는 것이 얻어진다. ‘뜯어내어’란 헝겊을 뜯고 면화를 제거하는 것이다. ‘방법’이란 발생 원인 등이다.

ตูโลนทฺธกถาวณฺณนา.

면화로 채운 것에 관한 설명의 주석.

๑๘๒๐. นิสีทนนฺติ นิสีทนจีวรํ. ปมาณโตติ ‘‘ตตฺริทํ ปมาณํ, ทีฆโส ทฺเว วิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา, ติริยํ ทิยฑฺฒํ[Pg.570], ทสา วิทตฺถี’’ติ (ปาจิ. ๕๓๑) วุตฺตปมาณโต. ปมาณาติกฺกเม ปโยเค ตสฺส ทุกฺกฏํ สิยาติ โยชนา.

1820. ‘좌구(nisīdana)’란 앉는 가사(nisīdanacīvara)를 말한다. ‘치수에 따라’란 ‘여기에 그 치수가 있으니, 길이는 수고타의 손치수로 두 뼘이고, 폭은 한 뼘 반이며, 변두리 장식(dasā)은 한 뼘이다’(파치띠야 531)라고 말한 치수에 따르는 것이다. 치수를 초과하여 만들려는 노력(payoga)이 있을 때 그에게 악작죄(dukkaṭa)가 있게 된다는 결합이다.

๑๘๒๑. สจฺเฉทนฺติ ปมาณโต อติริตฺตปเทสสฺส เฉทนกิริยาสหิตปฏิกมฺมํ ปาจิตฺติยมุทีริตนฺติ อตฺโถ. ตสฺสาติ นิสีทนสฺส. ทฺวีสุ ฐาเนสุ ผาเลตฺวา ติสฺโส ทสา กาตพฺพา สิยุนฺติ โยชนา.

1821. ‘잘라야 하는 것’이란 치수에서 초과한 부분을 자르는 행위와 함께하는 보속이 파이티야(pācittiya)라고 일컬어진다는 뜻이다. ‘그것의’란 좌구의 것이다. ‘두 곳을 찢어서 세 가닥의 변두리 장식을 만들어야 한다’는 결합이다.

๑๘๒๒. ตทูนกนฺติ ตโต ปมาณโต อูนกํ. วิตานาทึ กโรนฺตสฺสาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อตฺถรณสาณิปาการภิสิพิพฺโพหนานํ สงฺคโห. ‘‘สญฺจริตฺตสมา นยา’’ติ อิทํ วุตฺตตฺถเมว.

1822. ‘그보다 작은 것’이란 그 치수보다 작은 것이다. ‘차일(vitāna) 등을 만드는 자’에서 ‘등’이라는 말에는 깔개, 휘장, 담장, 베개, 팔베개가 포함된다. ‘산짜릿따(sañcaritta)와 같은 방법’이라는 것은 이미 설명된 내용이다.

นิสีทนกถาวณฺณนา.

좌구에 관한 설명의 주석.

๑๘๒๓. โรเคติ กณฺฑุปิฬกาทิโรเค สติ. ยถาห ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ยสฺส กณฺฑุ วา ปิฬกาวา อสฺสาโว วา ถุลฺลกจฺฉุ วา อาพาโธ, ตสฺส กณฺฑุปฏิจฺฉาทิ’’นฺติ (มหาว. ๓๕๔). เอตฺถ กณฺฑูติ กจฺฉุ. ปิฬกาติ โลหิตตุณฺฑิกา สุขุมปิฬกา. อสฺสาโวติ อริสภคนฺทลมธุเมหาทิวเสน อสุจิปคฺฆรณํ. ถุลฺลกจฺฉุ วา อาพาโธติ มหาปิฬกาพาโธ วุจฺจติ. ปมาณโตติ ‘‘ตตฺริทํ ปมาณํ, ทีฆโส จตสฺโส วิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา, ติริยํ ทฺเว วิทตฺถิโย’’ติ (ปาจิ. ๕๓๘) วุตฺตปฺปมาณโต.

1823. ‘병에’란 가려움이나 종기 등의 병이 있을 때를 말한다. 세존께서 말씀하시기를 ‘비구들이여, 가려움이나 종기, 진물이나 큰 가려움의 병이 있는 자에게 가려움 덮개(kaṇḍupaṭicchādi)를 허용한다’(마하왁가 354)라고 하셨다. 여기서 ‘가려움(kaṇḍu)’이란 옴(kacchu)을 말한다. ‘종기(piḷaka)’란 붉은 주둥이 모양의 미세한 종기이다. ‘진물(assāva)’이란 치질, 치루, 당뇨 등에 의해 부정한 것이 흘러나오는 것이다. ‘혹은 큰 가려움의 병’이란 큰 종기 병을 말한다. ‘치수에 따라’란 ‘여기에 그 치수가 있으니, 길이는 수고타의 손치수로 네 뼘이고, 폭은 두 뼘이다’(파치띠야 538)라고 언급된 치수에 따르는 것이다.

กณฺฑุปฏิจฺฉาทิกถาวณฺณนา.

가려움 덮개에 관한 설명의 주석.

๑๘๒๕. ปมาเณเนวาติ ‘‘ตตฺริทํ ปมาณํ, ทีฆโส ฉ วิทตฺถิโย สุคตวิทตฺถิยา, ติริยํ อฑฺฒเตยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๕๔๓) วุตฺตปฺปมาเณเนว. ปมาณาติกฺกเมติ วสฺสิกสาฏิกาย ยถาวุตฺตปมาณโต [Pg.571] อติกฺกมเน, นิมิตฺตตฺเถ เจตํ ภุมฺมํ. ตสฺส ภิกฺขุสฺส. นโยติ เฉทนปาจิตฺติยาทิโก วินิจฺฉยนโย.

1825. ‘치수에 따라서만’이란 ‘여기에 그 치수가 있으니, 길이는 수고타의 손치수로 여섯 뼘이고, 폭은 두 뼘 반이다’(파치띠야 543)라고 언급된 치수에 따라서만이다. ‘치수를 초과할 때’란 우안거용 가사(vassikasāṭikā)가 앞서 말한 치수를 초과하는 경우를 말하며, 이는 원인을 나타내는 처격이다. ‘그 비구에게’. ‘방법’이란 잘라야 하는 파이티야 등의 판결 방법이다.

วสฺสิกสาฏิกกถาวณฺณนา.

우안거용 가사에 관한 설명의 주석.

๑๘๒๖. สุคตสฺส จีวเรน ตุลฺยปฺปมาณํ จีวรํ โย ภิกฺขุ สเจ กาเรยฺย, ตสฺส จีวรสฺส กรเณ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ทุกฺกฏํ สิยาติ โยชนา. ตุลฺยํ ปมาณํ ยสฺสาติ วิคฺคโห.

1826. 만약 어떤 비구가 수고타(부처님)의 가사와 같은 치수의 가사를 만들게 한다면, 그 가사를 만드는 데 있어서 그 비구에게 악작죄가 있게 된다는 결합이다. ‘치수가 같은 것’이 그 분석(viggaho)이다.

๑๘๒๗. อตฺตโน วตฺถานํ กรณการาปนํ วินา อญฺญโต ปฏิลาโภ นาม นตฺถิ, สูจิกมฺมปริโยสาเน จีวรสรูปสฺส ปฏิลาโภเยเวตฺถ ปฏิลาโภติ วิญฺญายติ.

1827. 자신의 옷감을 만들거나 만들게 하는 것 외에 다른 곳으로부터 얻는 것은 없으며, 바느질 작업이 끝났을 때 가사의 형태를 얻는 것 자체가 여기서는 ‘얻음(paṭilābha)’이라고 이해된다.

๑๘๒๘. ตสฺสาติ ยํ ‘‘สุคตสฺส จีวเรนา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺส สุคตจีวรสฺส. ทีฆโส ปมาเณน สุคตสฺส วิทตฺถิยา นว วิทตฺถิโย, ติริยํ ปมาเณน ฉ วิทตฺถิโย วินิทฺทิฏฺฐา สิกฺขาปเทเยว กถิตาติ โยชนา.

1828. ‘그것의’란 ‘수고타의 가사로’라고 언급된 그 수고타의 가사를 말한다. 길이의 치수로는 수고타의 손치수로 아홉 뼘이며, 폭의 치수로는 여섯 뼘이라고 학습계목에서 이미 명시되어 설명되었다는 결합이다.

นนฺทกถาวณฺณนา.

난다(Nanda)에 관한 설명의 주석.

ราชวคฺโค นวโม.

왕의 품(Rājavagga)은 아홉 번째이다.

อิติ วินยตฺถสารสนฺทีปนิยา วินยวินิจฺฉยวณฺณนาย

이와 같이 비나얏타사라산디파니(Vinayatthasārasandīpanī)의 비나야비닛차야(Vinayavinicchaya) 주석 중에서

ปาจิตฺติยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

파이티야(Pācittiya)에 관한 설명의 주석이 끝났다.

ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.

첫 번째 부가 끝났다.