නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

විනයපිටකෙ

ในพระวินัยปิฎก

විනයාලඞ්කාර-ටීකා (පඨමො භාගො)

วินยาลังการฎีกา (ภาค ๑)

ගන්ථාරම්භකථා

คำปรารภคัมภีร์

මුත්තහාරාදිනයගාථා

คาถาว่าด้วยนัยมุตตาหารเป็นต้น

යො [Pg.1] ලොකෙ ලොකලොකො වරතරපරදො රාජරාජග්ගජඤ්ඤො;

ආකාසාකාරකාරො පරමරතිරතො දෙවදෙවන්තවජ්ජො.

พระพุทธเจ้าพระองค์ใดทรงเป็นประทีปส่องโลกในโลก ทรงเป็นผู้ประทานสิ่งที่ประเสริฐยิ่ง ทรงเป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่พระราชา ทรงเป็นผู้ทรงรู้ยิ่ง ทรงเป็นผู้ทรงกระทำซึ่งอากาศให้เป็นอากาศ ทรงยินดีในความยินดีอันสูงสุด ทรงเป็นผู้ที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายไม่ควรติเตียน

සංසාරාසාරසාරො සුනරනමනතො මාරහාරන්තරට්ඨො;

ලොකාලඞ්කාරකාරො අතිසතිගතිමා ධීරවීරත්තරම්මො.

ทรงเป็นแก่นสารแห่งสังสารวัฏอันหาแก่นสารมิได้ ทรงเป็นผู้ที่มนุษย์ผู้ดีทั้งหลายนอบน้อม ทรงเป็นผู้กำจัดมารและกิเลสอันเป็นข้าศึกภายใน ทรงเป็นผู้ยังโลกให้รุ่งเรือง ทรงมีพระสติและพระปัญญาอันยิ่ง ทรงเป็นที่ยินดีของนักปราชญ์และผู้กล้าหาญทั้งหลาย

සීහනිවත්තනනයගාථා

คาถาว่าด้วยนัยสีหนิวรรตนะ

සංසාරචක්කවිද්ධංසං, සම්බුද්ධං තං සුමානසං;

සංනමාමි සුගුණෙසං, සංදෙසිතසුදුද්දසං.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงทำลายสังสารจักร ผู้มีพระทัยงาม ผู้ทรงมีพระคุณอันดีงาม ผู้ทรงแสดงธรรมที่เห็นได้ยากยิ่ง

අනොතත්තොදකාවත්තනයගාථා

คาถาว่าด้วยนัยอโนตัตโตทกาวัตตะ

යෙන [Pg.2] විද්ධංසිතා පාපා, යෙන නිබ්බාපිතා දරා;

යෙන ලොකා නිස්සරිසුං, යෙන චාහං නමාමි තං.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระองค์นั้น ผู้ทรงทำบาปทั้งหลายให้พินาศ ผู้ทรงดับความเร่าร้อนทั้งหลาย ผู้ทรงยังสัตว์โลกทั้งหลายให้ออกจากทุกข์ และข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระองค์นั้น

චතුදීපචක්කවත්තනනයගාථා

คาถาว่าด้วยนัยจตุทิปจักกวัตตะ

සඞ්ඝං සසඞ්ඝං නමාමි, වන්තන්තවරධම්මජං;

මග්ගග්ගමනඵලට්ඨං, සුසංසං සුභමානසං.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสงฆ์พร้อมด้วยหมู่สงฆ์ ผู้เกิดจากพระธรรมอันประเสริฐ ผู้มีกิเลสภายในอันคายออกแล้ว ผู้ตั้งอยู่ในมรรคอันเลิศและผล ผู้เป็นที่สรรเสริญอย่างดี ผู้มีใจงาม

අබ්‍යපෙතචතුපාදආදියමකගාථා

คาถาว่าด้วยนัยอัพยาเปตจตุปาทาทิยมกะ

විනයං විනයං සාරං, සඞ්ගහං සඞ්ගහං කරං;

චරියං චරියං වන්දෙ, පරමං පරමං සුතං.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระวินัยอันเป็นสาระแห่งการฝึกตน ขอนมัสการพระสังคหะอันกระทำการสงเคราะห์ ขอนมัสการจริยาอันเป็นที่ประพฤติ ขอนมัสการพระสุตตะอันยอดเยี่ยมยิ่ง

බ්‍යපෙතචතුපාදආදිඅන්තයමකගාථා

คาถาว่าด้วยนัยพยาเปตจตุปาทาทิอันตยมกะ

පකාරෙ බහුපකාරෙ, සාගරෙ ගුණසාගරෙ;

ගරවො මම ගරවො, වන්දාමි අභිවන්දාමි.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมและกราบไหว้ด้วยความเคารพอย่างยิ่งในพระรัตนตรัย ผู้มีคุณูปการมากมายดุจมหาสมุทรแห่งคุณ

වත්ථුත්තයෙ ගන්ථකාරෙ, ගරූසු සාදරං මයා;

කතෙන නමක්කාරෙන, හිත්වා සබ්බෙ උපද්දවෙ.

ด้วยการนอบน้อมที่ข้าพเจ้าได้กระทำด้วยความเคารพในพระรัตนตรัยและครูบาอาจารย์ผู้รจนาคัมภีร์ ขออุปัทวะทั้งปวงจงพินาศไป

සික්ඛාකාමෙහි ධීරෙහි, ජිනසාසනකාරිභි;

භික්ඛූහි විනයඤ්ඤූහි, සාදරං අභියාචිතො.

ข้าพเจ้าถูกภิกษุผู้ใคร่ในการศึกษา ผู้มีปัญญา ผู้กระทำพระศาสนาของพระชินเจ้า ผู้รู้พระวินัย อ้อนวอนด้วยความเคารพ

වණ්ණයිස්සාමි විනය-සඞ්ගහං පීතිවඩ්ඪනං;

භික්ඛූනං වෙනයිකානං, යථාසත්තිබලං අහං.

ข้าพเจ้าจักพรรณนาพระวินัยสังคหะอันยังปีติให้เจริญแก่ภิกษุผู้ทรงวินัย ตามกำลังความสามารถของข้าพเจ้า

පොරාණෙහි කතා ටීකා, කිඤ්චාපි අත්ථි සා පන;

අතිසඞ්ඛෙපභාවෙන, න සාධෙති යථිච්ඡිතං.

แม้ว่าฎีกาที่อาจารย์โบราณได้ทำไว้มีอยู่ แต่ฎีกานั้นก็ยังไม่สำเร็จตามที่ปรารถนา เพราะมีเนื้อความย่อเกินไป

තස්මා හි නානාසත්ථෙහි, සාරමාදාය සාධුකං;

නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරං, කරිස්සං අත්ථවණ්ණනං.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักนำสาระจากคัมภีร์ต่างๆ มาอย่างดี แล้วจักพรรณนาอรรถที่ไม่ย่อเกินไปและไม่พิสดารเกินไป

විනයාලඞ්කාරං නාම, පෙසලානං පමොදනං;

ඉමං පකරණං සබ්බෙ, සම්මා ධාරෙන්තු සාධවොති.

ขอสาธุชนทั้งหลายจงทรงจำคัมภีร์วินยาลังการนี้ อันเป็นที่บันเทิงใจของท่านผู้มีศีลเป็นที่รักไว้โดยชอบเถิด

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

คำพรรณนาปรารภคัมภีร์

විවිධවිසෙසනයසමන්නාගතං [Pg.3] කායවාචාවිනයනකරණසමත්ථං ලජ්ජිපෙසලභික්ඛූනං සංසයවිනොදනකාරකං යොගාවචරපුග්ගලානං සීලවිසුද්ධිසම්පාපකං ජිනසාසනවුඩ්ඪිහෙතුභූතං පකරණමිදමාරභිතුකාමො අයමාචරියාසභො පඨමං තාව රතනත්තයපණාමපණාමාරහභාවඅභිධෙය්‍යකරණහෙතු කරණප්පකාරපකරණාභිධානනිමිත්තපයොජනානි දස්සෙතුං ‘‘වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වා’’තිආදිමාහ. එත්ථ හි වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වාති ඉමිනා රතනත්තයපණාමො වුත්තො පණාමෙතබ්බපණාමඅත්ථදස්සනතො. සරණං සබ්බපාණිනන්ති ඉමිනා පණාමාරහභාවො පණාමහෙතුදස්සනතො. පාළිමුත්තවිනිච්ඡයන්ති අභිධෙය්‍යො ඉමස්ස පකරණස්ස අත්ථභාවතො. විප්පකිණ්ණමනෙකත්ථාති කරණහෙතු තෙනෙවකාරණෙන පකරණස්ස කතත්තා. සමාහරිත්වා එකත්ථ, දස්සයිස්සමනාකුලන්ති කරණප්පකාරො තෙනාකාරෙන පකරණස්ස කරණතො. පකරණාභිධානං පන සමාහරිතසද්දස්ස සාමත්ථියතො දස්සිතං සමාහරිත්වා දස්සනෙනෙව ඉමස්ස පකරණස්ස විනයසඞ්ගහඉති නාමස්ස ලභනතො.

อาจารย์ผู้ประเสริฐนี้ เมื่อประสงค์จะเริ่มรจนาคัมภีร์นี้ ซึ่งประกอบด้วยนัยพิเศษต่างๆ สามารถยังกายและวาจาให้เป็นระเบียบ เป็นเหตุขจัดความสงสัยของภิกษุผู้ละอายและรักศีล เป็นเหตุให้บุคคลผู้ปฏิบัติธรรมบรรลุความบริสุทธิ์แห่งศีล เป็นเหตุแห่งความเจริญแห่งพระศาสนาของพระชินเจ้า จึงได้กล่าวคำว่า "วตฺถุตฺตยํ นมสฺสิตฺวา" เป็นต้น เพื่อแสดงการนอบน้อมพระรัตนตรัย ความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อม อภิเธยยะ เหตุแห่งการกระทำ วิธีการกระทำ ชื่อของคัมภีร์ นิมิต และประโยชน์ ในที่นี้ คำว่า "วตฺถุตฺตยํ นมสฺสิตฺวา" นี้ กล่าวถึงการนอบน้อมพระรัตนตรัย เพราะปรากฏอรรถแห่งการนอบน้อมที่ควรนอบน้อม คำว่า "สรณํ สพฺพปาณินํ" นี้ กล่าวถึงความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อม เพราะปรากฏเหตุแห่งการนอบน้อม คำว่า "ปาฬิมุตฺตวินิจฺฉยํ" นี้ เป็นอภิเธยยะ เพราะเป็นเนื้อหาของคัมภีร์นี้ คำว่า "วิปฺปกิณฺณมเนกตฺถํ" นี้ เป็นเหตุแห่งการกระทำ เพราะคัมภีร์นี้ถูกกระทำด้วยเหตุนั้น คำว่า "สมาหริตฺวา เอกตฺถ, ทสฺสยิสฺสมนากุลํ" นี้ เป็นวิธีการกระทำ เพราะคัมภีร์นี้ถูกกระทำด้วยอาการนั้น ส่วนชื่อของคัมภีร์นั้น แสดงไว้ด้วยอำนาจของคำว่า "สมาหริตฺวา" เพราะการรวบรวมและแสดงนี้เอง ทำให้คัมภีร์นี้ได้ชื่อว่า "วินยสังคหะ"

නිමිත්තං පන අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන දුවිධං. තත්ථ අජ්ඣත්තිකං නාම කරුණා, තං දස්සනකිරියාය සාමත්ථියතො දස්සිතං තස්මිං අසති දස්සනකිරියාය අභාවතො. බාහිරං නාම සොතුජනසමූහො, තං යොගාවචරභික්ඛූනන්ති තස්ස කරුණාරම්මණභාවතො. පයොජනං පන දුවිධං පණාමපයොජනපකරණපයොජනවසෙන. තත්ථ පණාමපයොජනං නාම අන්තරායවිසොසනපසාදජනනාදිකං, තං සරණං සබ්බපාණිනන්ති ඉමස්ස සාමත්ථියතො දස්සිතං හෙතුම්හි සති ඵලස්ස අවිනාභාවතො. වුත්තඤ්හි අභිධම්මටීකාචරියෙන ‘‘ගුණවිසෙසවා හි පණාමාරහො [Pg.4] හොති, පණාමාරහෙ ච කතො පණාමො වුත්තප්පයොජනසිද්ධිකරොව හොතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 1). පකරණපයොජනම්පි දුවිධං මුඛ්‍යානුසඞ්ගිකවසෙන. තෙසු මුඛ්‍යපයොජනං නාම බ්‍යඤ්ජනානුරූපං අත්ථස්ස පටිවිජ්ඣනං පකාසනඤ්ච අත්ථානුරූපං බ්‍යඤ්ජනස්ස උද්දිසනං උද්දෙසාපනඤ්ච, තං විනයෙ පාටවත්ථායාති ඉමිනා වුත්තං. අනුසඞ්ගිකපයොජනං නාම සීලාදිඅනුපාදාපරිනිබ්බානන්තො අත්ථො, තං සමාහරිත්වා එකත්ථ දස්සයිස්සන්ති ඉමස්ස සාමත්ථියෙන දස්සිතං එකත්ථ සමාහරිත්වා දස්සනෙ සති තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිනා කතපයොගස්ස අනන්තරායෙන තදත්ථසිජ්ඣනතොති.

ส่วนนิมิตนั้นมี ๒ อย่าง คือ อัชฌัตติกนิมิตและพาหิรนิมิต ในบรรดานิมิตเหล่านั้น อัชฌัตติกนิมิต คือ กรุณา ซึ่งแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งการกระทำที่แสดง เพราะเมื่อไม่มีกรุณา การกระทำที่แสดงก็ไม่มี พาหิรนิมิต คือ หมู่ชนผู้ฟัง ซึ่งได้แก่ ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรม เพราะเป็นอารมณ์แห่งกรุณานั้น ส่วนประโยชน์นั้นมี ๒ อย่าง คือ ประโยชน์แห่งการนอบน้อมและประโยชน์แห่งคัมภีร์ ในบรรดาประโยชน์เหล่านั้น ประโยชน์แห่งการนอบน้อม คือ การขจัดอันตราย การยังความเลื่อมใสให้เกิดเป็นต้น ซึ่งแสดงไว้ด้วยอำนาจของคำว่า "สรณํ สพฺพปาณินํ" เพราะเมื่อมีเหตุ ผลย่อมไม่พรากจากกัน พระอาจารย์ฎีกาอภิธรรมได้กล่าวไว้ว่า "ผู้มีคุณวิเศษย่อมเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อม และการนอบน้อมที่กระทำในผู้ควรแก่การนอบน้อม ย่อมยังประโยชน์ที่กล่าวไว้ให้สำเร็จ" (ธ.ส.มูลฎีกา ๑) ประโยชน์แห่งคัมภีร์ก็มี ๒ อย่าง คือ ประโยชน์หลักและประโยชน์ประกอบ ในบรรดาประโยชน์เหล่านั้น ประโยชน์หลัก คือ การแทงตลอดอรรถตามพยัญชนะ การประกาศอรรถ และการชี้แจงพยัญชนะตามอรรถ ซึ่งกล่าวไว้ด้วยคำว่า "วินเย ปาฏวตฺถาย" ประโยชน์ประกอบ คือ อรรถอันเป็นที่สุดแห่งศีลเป็นต้น จนถึงอนุปาทาปรินิพพาน ซึ่งแสดงไว้ด้วยอำนาจของคำว่า "สมาหริตฺวา เอกตฺถ ทสฺสยิสฺสนฺติ" เพราะเมื่อมีการรวบรวมและแสดงไว้ในที่เดียวกัน การปฏิบัติที่กระทำด้วยการเรียน การสอบถามเป็นต้น ย่อมสำเร็จประโยชน์นั้นโดยไม่มีอันตราย

කිමත්ථං පනෙත්ථ රතනත්තයපණාමාදයො ආචරියෙන කතා, නනු අධිප්පෙතගන්ථාරම්භොව කාතබ්බොති? වුච්චතෙ – එත්ථ රතනත්තයපණාමකරණං තබ්බිහතන්තරායො හුත්වා අනායාසෙන ගන්ථපරිසමාපනත්ථං. පණාමාරහභාවවචනං අත්තනො යුත්තපත්තකාරිතාදස්සනත්ථං, තං විඤ්ඤූනං තොසාපනත්ථං, තං පකරණස්ස උග්ගහණත්ථං, තං සබ්බසම්පත්තිනිප්ඵාදනත්ථං. අභිධෙය්‍යකථනං විදිතාභිධෙය්‍යස්ස ගන්ථස්ස විඤ්ඤූනං උග්ගහධාරණාදිවසෙන පටිපජ්ජනත්ථං. කරණහෙතුකථනං අකාරණෙ කතස්ස වායාමස්ස නිප්ඵලභාවතො තප්පටික්ඛෙපනත්ථං. කරණප්පකාරකථනං විදිතප්පකාරස්ස ගන්ථස්ස සොතූනං උග්ගහණාදීසු රුචිජනනත්ථං. අභිධානදස්සනං වොහාරසුඛත්ථං. නිමිත්තකථනං ආසන්නකාරණදස්සනත්ථං. පයොජනදස්සනං දුවිධපයොජනකාමීනං සොතූනං සමුස්සාහජනනත්ථන්ති.

มีผู้ถามว่า "เหตุไฉนพระอาจารย์จึงได้กระทำการนอบน้อมพระรัตนตรัยเป็นต้นในที่นี้เล่า มิใช่ว่าควรจะเริ่มรจนาคัมภีร์ที่ประสงค์เท่านั้นหรือ?" ตอบว่า "การกระทำการนอบน้อมพระรัตนตรัยในที่นี้ ก็เพื่อความเป็นผู้มีอันตรายถูกกำจัดไปแล้ว และเพื่อการจบสิ้นคัมภีร์โดยไม่ยากลำบาก การกล่าวถึงความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อม ก็เพื่อแสดงว่าตนเป็นผู้กระทำสิ่งที่สมควรและเหมาะสม เพื่อยังบัณฑิตให้ยินดี เพื่อการเรียนรู้คัมภีร์นั้น และเพื่อยังความสำเร็จทั้งปวงให้เกิดขึ้น การกล่าวถึงอภิเธยยะ ก็เพื่อการปฏิบัติของบัณฑิตโดยอำนาจการเรียนรู้และทรงจำคัมภีร์ที่รู้เนื้อหาแล้ว การกล่าวถึงเหตุแห่งการกระทำ ก็เพื่อปฏิเสธความพยายามที่กระทำโดยไม่มีเหตุ ซึ่งย่อมไร้ผล การกล่าวถึงวิธีการกระทำ ก็เพื่อยังความพอใจให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟังในการเรียนรู้เป็นต้น ซึ่งคัมภีร์นั้นมีวิธีการที่รู้แล้ว การแสดงชื่อ ก็เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน การกล่าวถึงนิมิต ก็เพื่อแสดงเหตุใกล้ การแสดงประโยชน์ ก็เพื่อยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟังผู้ปรารถนาประโยชน์ทั้งสองอย่าง"

රතනත්තයපණාමපයොජනං පන බහූහි පකාරෙහි විත්ථාරයන්ති ආචරියා, තං තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. ඉධ පන ගන්ථගරුභාවමොචනත්ථං අට්ඨකථාචරියෙහි අධිප්පෙතපයොජනමෙව කථයිම්හ. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථාචරියෙන –

ส่วนประโยชน์แห่งการนอบน้อมพระรัตนตรัยนั้น อาจารย์ทั้งหลายได้พรรณนาไว้ด้วยประการต่างๆ มากมาย พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ แต่ในที่นี้ ข้าพเจ้าได้กล่าวถึงประโยชน์ที่พระอาจารย์อรรถกถาจารย์ประสงค์ไว้เท่านั้น เพื่อเปลื้องความหนักแห่งคัมภีร์ พระอาจารย์อรรถกถาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘නිපච්චකාරස්සෙතස්ස[Pg.5];

කතස්ස රතනත්තයෙ;

ආනුභාවෙන සොසෙත්වා;

අන්තරායෙ අසෙසතො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා 7);

"ด้วยอานุภาพแห่งการนอบน้อมที่กระทำในพระรัตนตรัยนี้ อันตรายทั้งปวงย่อมเหือดแห้งไปโดยไม่เหลือ" (ธ.ส.อรรถ. คัมภีร์ปรารภคัมภีร์ ๗)

අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො, අයං පන අවයවත්ථො – අහං සබ්බපාණීනං සරණං සරණීභූතං වත්ථුත්තයං නමස්සාමි, නමස්සිත්වා යොගාවචරභික්ඛූනං විනයෙ පාටවත්ථාය අනෙකත්ථවිප්පකිණ්ණං පාළිමුත්තවිනිච්ඡයං එකත්ථ සමාහරිත්වා අනාකුලං කත්වා දස්සයිස්සං දස්සයිස්සාමීති යොජනා.

อรรถรวมในที่นี้มีดังนี้ ส่วนอรรถแยกมีดังนี้ – ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระรัตนตรัยอันเป็นที่พึ่ง เป็นที่พึ่งอาศัยของสัตว์ทั้งปวง ครั้นนอบน้อมแล้ว จักรวบรวมปาฬิมุตตวินิจฉัยอันกระจัดกระจายไปด้วยเนื้อความต่างๆ มาไว้ในที่เดียวกัน ทำให้ไม่สับสน แล้วจักแสดง เพื่อความฉลาดในพระวินัยของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรม ดังนี้คือการเชื่อมความ

තත්ථ වසන්ති එත්ථාති වත්ථු. කිං තං? බුද්ධාදිරතනං. තඤ්හි යස්මා සරණගතා සප්පුරිසා සරණගමනසමඞ්ගිනො හුත්වා බුද්ධාදිරතනං ආරම්මණං කත්වා තස්මිං ආරම්මණෙ වසන්ති ආවසන්ති නිවසන්ති, තස්මා ‘‘වත්ථූ’’ති වුච්චති. ආරම්මණඤ්හි ආධාරො, ආරම්මණිකං ආධෙය්‍යොති. ඉතො පරානිපි වත්ථුසද්දස්ස වචනත්ථාදීනි ආචරියෙහි වුත්තානි, තානිපි තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. ඉධ පන ගන්ථවිත්ථාරපරිහරණත්ථං එත්තකමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බන්ති. තිණ්ණං සමූහොති තයං, තයො අංසා අවයවා අස්සාති වා තයං. කිං තං? සමුදායො. වත්ථූනං තයන්ති වත්ථුත්තයං. කිං තං? බුද්ධාදිරතනත්තයං. නමස්සාමීති නමස්සිත්වා, අනමින්ති නමස්සිත්වා. බුද්ධාදිරතනඤ්හි ආරම්මණං කත්වා චිත්තස්ස උප්පජ්ජනකාලෙ ත්වා-පච්චයො පච්චුප්පන්නකාලිකො හොති, තස්මා පඨමො විග්ගහො කතො, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයං එකත්ථ දස්සනකාලෙ අතීතකාලිකො, තස්මා දුතියො විග්ගහො. තෙනෙව ච කාරණෙන අත්ථයොජනායපි පච්චුප්පන්නකාලඅතීතකාලවසෙන යොජනා කතා.

ที่ที่สัปบุรุษทั้งหลายอาศัยอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า วัตถุ. อะไรเล่า? คือพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ก็เพราะสัปบุรุษผู้ถึงสรณะทั้งหลาย ผู้ประกอบด้วยการถึงสรณะ กระทำพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ แล้วอาศัยอยู่ในอารมณ์นั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'วัตถุ'. เพราะว่า อารมณ์เป็นที่รองรับ อารัมมณิกะเป็นสิ่งที่ถูกรองรับ. แม้บทว่า 'วัตถุ' นี้ มีอรรถแห่งคำเป็นต้นที่อาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้แล้วในที่อื่น ๆ ก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น ๆ นั่นแล. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่ากล่าวไว้เพียงเท่านี้ เพื่อหลีกเลี่ยงความพิสดารแห่งคัมภีร์. หมู่แห่งสาม ชื่อว่า ตะยัง, หรือว่า ส่วนสามอย่างเป็นองค์ประกอบของหมู่นั้น เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า ตะยัง. อะไรเล่า? คือหมู่. หมู่แห่งวัตถุทั้งหลาย ชื่อว่า วัตถุตรัย. อะไรเล่า? คือพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. บทว่า 'นมัสสามิ' (ข้าพเจ้าขอนอบน้อม) คือ นมัสสิตวา (นอบน้อมแล้ว), บทว่า 'อนมิมิ' คือ นมัสสิตวา (นอบน้อมแล้ว). เพราะว่า เมื่อจิตเกิดขึ้นโดยกระทำพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ ตฺวา ปัจจัย ย่อมเป็นปัจจุบันกาล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทำวิเคราะห์แรก, ในเวลาที่แสดงปาฬิมุตตวินิจฉัยไว้ในที่เดียวกัน ย่อมเป็นอดีตกาล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทำวิเคราะห์ที่สอง. และด้วยเหตุนั้นนั่นแล แม้ในการประกอบอรรถ ท่านก็ทำความเชื่อมโยงด้วยอำนาจแห่งปัจจุบันกาลและอดีตกาล

සරති හිංසතීති සරණං. කිං තං? බුද්ධාදිරතනත්තයං. තඤ්හි සරණගතානං සප්පුරිසානං භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිවිනිපාතං [Pg.6] සංකිලෙසං සරති හිංසති විනාසෙති, තස්මා ‘‘සරණ’’න්ති වුච්චති. වුත්තඤ්හි භගවතා –

ย่อมกำจัด ย่อมเบียดเบียน เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า สรณะ. อะไรเล่า? คือพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ก็พระรัตนตรัยนั้น ย่อมกำจัด ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำลายซึ่งภัย ความหวาดกลัว ความทุกข์ ทุคติวินิบาต และกิเลสของสัปบุรุษผู้ถึงสรณะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'สรณะ'. ก็พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; 11.11),

ดูกรมหานามะ สมัยใด อริยสาวกระลึกถึงพระตถาคตอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นย่อมไม่ถูกราคะกลุ้มรุม เป็นต้น (องฺ. นิ. 6.10; 11.11)

‘‘එවං බුද්ධං සරන්තානං;

ධම්මං සඞ්ඝඤ්ච භික්ඛවො;

භයං වා ඡම්භිතත්තං වා;

ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති ච. (සං. නි. 1.249);

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภัยก็ดี ความสะดุ้งกลัวก็ดี ขนพองสยองเกล้าก็ดี ย่อมไม่มีแก่ผู้ระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์อย่างนี้ ดังนี้ (สํ. นิ. 1.249)

යස්මා පන ‘‘සරණ’’න්ති ඉදං පදං ‘‘නාථ’’න්ති පදස්ස වෙවචනභූතං කිතසුද්ධනාමපදං හොති, න කිතමත්තපදං, තස්මා ධාත්වත්ථො අන්තොනීතො. ‘‘සර හිංසාය’’න්ති හි වුත්තං හිංසත්ථං ගහෙත්වා සබ්බපාණීනං සරණං හිංසකං වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වා විඤ්ඤායමානෙ අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො සබ්බපාණීනං සරණං සරණීභූතං නාථභූතං වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වාති විඤ්ඤායමානෙයෙව යුජ්ජති, තෙනෙව ච කාරණෙන අත්ථයොජනායම්පි තථා යොජනා කතා. සබ්බ-සද්දො නිරවසෙසත්ථවාචකං සබ්බනාමපදං. සහ අවෙන යො වත්තතීති සබ්බොති කතෙ පන සකල-සද්දො විය සමුදායවාචකං සමාසනාමපදං හොති. පාණො එතෙසං අත්ථීති පාණිනො, පාණොති චෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං අධිප්පෙතං. සබ්බෙ පාණිනො සබ්බපාණිනො, තෙසං සබ්බපාණීනං. එත්තාවතා වත්ථුත්තයස්ස සබ්බලොකසරණභාවං, තතොයෙව ච නමස්සනාරහභාවං, නමස්සනාරහෙ ච කතායනමස්සනකිරියාය යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධිකරභාවං, අත්තනො කිරියාය ච ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දස්සෙති.

ก็เพราะบทว่า 'สรณะ' นี้ เป็นกิตสุทธนามบท ซึ่งเป็นไวพจน์ของบทว่า 'นาถะ' ไม่ใช่เพียงกิตบทเท่านั้น เพราะเหตุนั้น อรรถของธาตุจึงถูกนำเข้าไว้ภายใน. ก็เมื่อเข้าใจว่า นอบน้อมวัตถุตรัยผู้เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวง ตามที่กล่าวไว้ว่า 'สร ธาตุ ในความหมายว่าเบียดเบียน' เพราะจะเกิดความไม่พึงปรารถนา เพราะเหตุนั้น ย่อมสมควรเมื่อเข้าใจว่า นอบน้อมวัตถุตรัยผู้เป็นที่พึ่ง เป็นที่พึ่งอาศัยของสัตว์ทั้งปวงเท่านั้น และด้วยเหตุนั้นนั่นแล แม้ในการประกอบอรรถ ท่านก็ทำความเชื่อมโยงอย่างนั้น. คำว่า 'สัพพะ' เป็นสัพพนามบทที่แสดงอรรถว่าไม่มีส่วนเหลือ. แต่เมื่อทำวิเคราะห์ว่า ผู้เป็นไปพร้อมด้วยการรักษา ชื่อว่า สัพพะ ย่อมเป็นสมาสนามบทที่แสดงถึงหมู่ เหมือนคำว่า สกละ. สัตว์ทั้งหลายที่มีลมปราณมีอยู่ ชื่อว่า ปาณิโน, และในที่นี้ คำว่า 'ปาณะ' มุ่งหมายเอาชีวิตินทรีย์. สัตว์ทั้งปวง ชื่อว่า สัพพปาณิโน, ของสัตว์ทั้งปวงเหล่านั้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมแสดงความเป็นที่พึ่งของโลกทั้งปวงแห่งวัตถุตรัย, และความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อมเพราะเหตุนั้นนั่นแล, และความเป็นผู้ยังอรรถตามที่ประสงค์ให้สำเร็จด้วยกิริยาคือการนอบน้อมที่กระทำในบุคคลผู้ควรแก่การนอบน้อม, และความเป็นผู้ถึงซึ่งความเป็นเนื้อนาบุญแห่งกิริยาของตน

එවං සහෙතුකං රතනත්තයපණාමං දස්සෙත්වා ඉදානි පකරණාරම්භස්ස සනිමිත්තං මුඛ්‍යපයොජනං දස්සෙතුමාහ ‘‘විනයෙ [Pg.7] පාටවත්ථාය, යොගාවචරභික්ඛූන’’න්ති. එත්ථ ච විනයෙ පාටවත්ථායාති මුඛ්‍යපයොජනදස්සනං, තංදස්සනෙන ච අනුසඞ්ගිකපයොජනම්පි විභාවිතමෙව හොති කාරණෙ සිද්ධෙ කාරියස්ස සිජ්ඣනතො. යොගාවචරභික්ඛූනන්ති බාහිරනිමිත්තදස්සනං, තස්මිං දස්සිතෙ අජ්ඣත්තිකනිමිත්තම්පි දීපිතමෙව හොති ආරම්මණෙ ඤාතෙ ආරම්මණිකස්ස ඤාතබ්බතො. තත්ථ විවිධා නයා එත්ථාති විනයො, දුවිධපාතිමොක්ඛදුවිධවිභඞ්ගපඤ්චවිධපාතිමොක්ඛුද්දෙසපඤ්චආපත්තික්ඛන්ධසත්තආපත්තික්ඛන්ධාදයො විවිධා අනෙකප්පකාරා නයා එත්ථ සන්තීති අත්ථො. අථ වා විසෙසා නයා එත්ථාති විනයො, දළ්හීකම්මසිථිලකරණපයොජනා අනුපඤ්ඤත්තිනයාදයො විසෙසා නයා එත්ථ සන්තීති අත්ථො. අථ වා විනෙතීති විනයො. කායො විනෙති කායවාචායො, ඉති කායවාචානං විනයනතො විනයො. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං –

เมื่อแสดงการนอบน้อมพระรัตนตรัยพร้อมด้วยเหตุอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงวัตถุประสงค์หลักพร้อมด้วยนิมิตของการเริ่มต้นคัมภีร์ จึงกล่าวว่า 'เพื่อความฉลาดในพระวินัย ของภิกษุผู้ประกอบความเพียร'. ในที่นี้ บทว่า 'วินเย ปาฏวตฺถาย' เป็นการแสดงวัตถุประสงค์หลัก, และด้วยการแสดงนั้น วัตถุประสงค์รองก็ย่อมปรากฏชัดเจนด้วย เพราะเมื่อเหตุสำเร็จ ผลก็ย่อมสำเร็จ. บทว่า 'โยคาวจรภิกขูนํ' เป็นการแสดงนิมิตภายนอก, เมื่อแสดงนิมิตนั้นแล้ว นิมิตภายในก็ย่อมปรากฏด้วย เพราะเมื่ออารมณ์เป็นที่รู้ อารัมมณิกะ (ผู้รู้อารมณ์) ก็ย่อมเป็นที่รู้. ในที่นั้น บทว่า 'วินัย' คือ มีนัยต่าง ๆ ในวินัยนี้, หมายความว่า มีนัยต่าง ๆ หลายประการ เช่น ปาติโมกข์ 2 อย่าง วิภังค์ 2 อย่าง ปาติโมกขุทเทศ 5 อย่าง อาปัตติขันธ์ 5 อย่าง อาปัตติขันธ์ 7 อย่าง เป็นต้น มีอยู่ในวินัยนี้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'วินัย' คือ มีนัยพิเศษในวินัยนี้, หมายความว่า มีนัยพิเศษ เช่น อนุบัญญัตินัย เป็นต้น ที่มีวัตถุประสงค์เพื่อทำให้มั่นคงและผ่อนคลาย มีอยู่ในวินัยนี้. อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่ฝึกฝน ชื่อว่า วินัย. ย่อมฝึกกายและวาจา, เพราะเหตุนั้น การฝึกฝนกายและวาจา จึงชื่อว่า วินัย. ก็อรรถกถาได้กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘විවිධවිසෙසනයත්තා;

විනයනතො චෙව කායවාචානං;

විනයත්ථවිදූහි අයං;

විනයො ‘විනයො’ති අක්ඛාතො’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා;

ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා;

දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා);

เพราะมีนัยอันวิเศษต่าง ๆ และเพราะฝึกฝนกายและวาจา วินัยนี้จึงถูกนักปราชญ์ผู้รู้พระวินัยกล่าวว่า 'วินัย' ดังนี้ (ปารา. อรรถกถา 1.ปฐมมหาสังคีติกถา; ธ.ส. อรรถกถา นิทานกถา; ที.นิ. อรรถกถา 1.ปฐมมหาสังคีติกถา)

කො සො? විනයපිටකං. තස්මිං විනයෙ. පටති වියත්තභාවං ගච්ඡතීති පටු. කො සො? පණ්ඩිතො. පටුනො භාවො පාටවං. කිං තං? ඤාණං. අසති කාරණානුරූපං භවතීති අත්ථො. කො සො? පයොජනං. පාටවමෙව අත්ථො පාටවත්ථො, තස්ස පාටවත්ථාය, විනයපිටකෙ කොසල්ලඤාණපයොජනායාති වුත්තං හොති. යුඤ්ජනං යොගො, කම්මට්ඨානමනසිකාරො. අවචරන්තීති අවචරා, යොගෙ අවචරා යොගාවචරා, කම්මට්ඨානිකා භික්ඛූ. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛන්තීති භික්ඛූ, යොගාවචරා ච තෙ භික්ඛූ චාති යොගාවචරභික්ඛූ, තෙසං යොගාවචරභික්ඛූනං. එතෙන [Pg.8] විනයෙ පටුභාවො නාම භික්ඛූනංයෙව අත්ථො හොති, න ගහට්ඨතාපසපරිබ්බාජකාදීනං. භික්ඛූසු ච කම්මට්ඨානෙ නියුත්තානං ලජ්ජිපෙසලභික්ඛූනංයෙව, න විස්සට්ඨකම්මට්ඨානානං අලජ්ජිභික්ඛූනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

อะไรเล่า? คือพระวินัยปิฎก. ในพระวินัยนั้น. ผู้ที่ถึงซึ่งความเป็นผู้ฉลาด ชื่อว่า ปฏุ. อะไรเล่า? คือบัณฑิต. ความเป็นผู้ฉลาด ชื่อว่า ปาฏวะ. อะไรเล่า? คือญาณ. หมายความว่า ย่อมมีขึ้นตามสมควรแก่เหตุ. อะไรเล่า? คือประโยชน์. ความฉลาดนั่นแหละคืออรรถ ชื่อว่า ปาฏวัตถะ, เพื่อความฉลาดนั้น, หมายความว่า เพื่อประโยชน์แห่งความรู้ความชำนาญในพระวินัยปิฎก. การประกอบ ชื่อว่า โยคะ, คือการมนสิการกรรมฐาน. ผู้เที่ยวไป ชื่อว่า อวจรา, ผู้เที่ยวไปในโยคะ ชื่อว่า โยคาวจรา, คือภิกษุผู้มีกรรมฐาน. ผู้เห็นภัยในสังสารวัฏ ชื่อว่า ภิกษุ, ภิกษุเหล่านั้นเป็นโยคาวจรด้วย เป็นภิกษุด้วย ชื่อว่า โยคาวจรภิกษุ, ของภิกษุผู้ประกอบความเพียรเหล่านั้น. ด้วยเหตุนี้ ความฉลาดในพระวินัย ย่อมเป็นประโยชน์ของภิกษุเท่านั้น ไม่ใช่ของคฤหัสถ์ ดาบส หรือปริพาชกเป็นต้น. และในบรรดาภิกษุทั้งหลาย ย่อมเป็นของภิกษุผู้ละอายและน่าเลื่อมใสที่ประกอบในกรรมฐานเท่านั้น ไม่ใช่ของภิกษุผู้ทอดทิ้งกรรมฐานและไม่มีความละอาย ย่อมแสดงเนื้อความนี้.

එවං පකරණාරම්භස්ස සනිමිත්තං පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි සහෙතුකං අභිධෙය්‍යං දස්සෙතුං ‘‘විප්පකිණ්ණමනෙකත්ථ, පාළිමුත්තවිනිච්ඡය’’න්ති ආහ. තත්ථ විප්පකිණ්ණං අනෙකත්ථාති ඉමිනා පකරණාරම්භස්ස හෙතුං දස්සෙති හෙතුමන්තවිසෙසනත්තා, ඉමස්ස අනෙකත්ථවිප්පකිණ්ණත්තායෙව ආචරියස්ස ආරම්භො හොති, න අවිප්පකිණ්ණෙ සති. වක්ඛති හි ‘‘සමාහරිත්වා එකත්ථ දස්සයිස්ස’’න්ති (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා). පාළිමුත්තවිනිච්ඡයන්ති ඉමිනා පකරණාභිධෙය්‍යං. තත්ථ කිරති වික්ඛිපතීති කිණ්ණො, පකාරෙන කිණ්ණො පකිණ්ණො, විවිධෙන පකිණ්ණො විප්පකිණ්ණො. කො සො? පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො, තං විප්පකිණ්ණං.

เมื่อแสดงวัตถุประสงค์พร้อมด้วยนิมิตของการเริ่มต้นคัมภีร์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อหาที่จะกล่าวพร้อมด้วยเหตุ จึงกล่าวว่า 'ปาฬิมุตตกวินิจฉัยที่กระจัดกระจายอยู่ในหลายแห่ง'. ในที่นั้น บทว่า 'วิปฺปกิณฺณํ อเนกตฺถ' นี้ ย่อมแสดงเหตุของการเริ่มต้นคัมภีร์ เพราะเป็นวิเสสนะของผู้มีเหตุ, การเริ่มต้นของอาจารย์ย่อมมีเพราะความกระจัดกระจายอยู่ในหลายแห่งนี้เท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่กระจัดกระจาย. ก็ท่านจักกล่าวว่า 'จักรวบรวมแสดงไว้ในที่เดียวกัน' (วิ. สังคหะ อรรถกถา คันถารัมภกถา). บทว่า 'ปาฬิมุตตกวินิจฉัย' นี้ เป็นเนื้อหาที่จะกล่าวของคัมภีร์. ในที่นั้น สิ่งที่โปรยปราย กระจัดกระจาย ชื่อว่า กิณณะ, สิ่งที่โปรยปรายโดยประการต่าง ๆ ชื่อว่า ปกิณณะ, สิ่งที่โปรยปรายโดยวิเศษ ชื่อว่า วิปปกิณณะ. อะไรเล่า? คือปาฬิมุตตกวินิจฉัย, ปาฬิมุตตกวินิจฉัยนั้นกระจัดกระจาย.

අනෙකත්ථාති එත්ථ සඞ්ඛ්‍යාවාචකො සබ්බනාමිකො එක-සද්දො, න එකො අනෙකෙ. බහ්වත්ථවාචකො අනෙකසද්දො. එකන්තඑකවචනන්තොපි එක-සද්දො න-ඉතිනිපාතෙන යුත්තත්තා බහුවචනන්තො ජාතොති. තත්ථ අනෙකත්ථ බහූසූති අත්ථො, පාරාජිකකණ්ඩට්ඨකථාදීසු අනෙකෙසු පකරණෙසූති වුත්තං හොති. පොරාණටීකායං පන අනෙකත්ථාති අනෙකෙසු සික්ඛාපදපදෙසෙසූති අත්ථො දස්සිතො, එවඤ්ච සති උපරි ‘‘සමාහරිත්වා එකත්ථා’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘අනෙකත්ථවිප්පකිණ්ණං එකත්ථ සමාහරිත්වා’’ති ඉමෙසං පදානං සහයොගීභූතත්තා අනෙකෙසු සික්ඛාපදපදෙසෙසු විප්පකිණ්ණං එකස්මිං සික්ඛාපදපදෙසෙ සමාහරිත්වාති අත්ථො භවෙය්‍ය, සො ච අත්ථො අයුත්තො. කස්මා? අනෙකෙසු පකරණෙසු විප්පකිණ්ණං එකස්මිං පකරණෙ සමාහරිත්වාති [Pg.9] අත්ථො අම්හෙහි වුත්තො. අථ පන ‘‘එකත්ථා’’ති ඉමස්ස ‘‘එකතො’’ති අත්ථං විකප්පෙත්වා අනෙකෙසු සික්ඛාපදපදෙසෙසු විප්පකිණ්ණං එකතො සමාහරිත්වාති අත්ථං ගණ්හෙය්‍ය, සො අත්ථො යුත්තො භවෙය්‍ය.

ในคำว่า 'อเนกตฺถ' นี้ ศัพท์ว่า 'เอก' เป็นสรรพนามบอกจำนวน ไม่ใช่ 'เอก' ในคำว่า 'อเนก' (หลาย). ศัพท์ว่า 'อเนก' เป็นคำบอกความหมายว่า มาก. แม้ศัพท์ว่า 'เอก' ที่เป็นเอกพจน์โดยส่วนเดียว ก็กลายเป็นพหูพจน์ เพราะประกอบด้วย น-นิบาต. ในคำนั้น 'อเนกตฺถ' มีความหมายว่า ในหลายแห่ง คือหมายความว่า ในคัมภีร์หลายเล่ม เช่น อรรถกถาปาราชิกกัณฑ์ เป็นต้น. แต่ในฎีกาโบราณ ได้แสดงความหมายว่า 'อเนกตฺถ' คือ ในบทแห่งสิกขาบทหลายแห่ง, และเมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะจะกล่าวต่อไปว่า 'รวบรวมไว้ในที่เดียวกัน' (สมหริตฺวา เอกตฺถา) และเพราะบทเหล่านี้คือ 'รวบรวมสิ่งที่กระจัดกระจายในหลายแห่งไว้ในที่เดียวกัน' (อเนกตฺถวิปฺปกิณฺณํ เอกตฺถ สมาหริตฺวา) เป็นบทที่สัมพันธ์กัน ความหมายจึงควรเป็นว่า รวบรวมสิ่งที่กระจัดกระจายในบทแห่งสิกขาบทหลายแห่งไว้ในบทแห่งสิกขาบทแห่งเดียว แต่ความหมายนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะความหมายที่เรากล่าวไว้คือ รวบรวมสิ่งที่กระจัดกระจายในคัมภีร์หลายเล่มไว้ในคัมภีร์เล่มเดียว. แต่ถ้าหากพึงกำหนดความหมายของคำว่า 'เอกตฺถา' ว่า 'เอกโต' (โดยความเป็นอันเดียวกัน) แล้วถือเอาความหมายว่า รวบรวมสิ่งที่กระจัดกระจายในบทแห่งสิกขาบทหลายแห่งไว้โดยความเป็นอันเดียวกัน ความหมายนั้นก็สมควร.

පකට්ඨානං ආළීති පාළි, උත්තමානං වචනානං අනුක්කමොති අත්ථො. අථ වා අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදං අත්ථං පාලෙති රක්ඛතීති පාළි, ලළානමවිසෙසො. කා සා? විනයතන්ති. මුච්චතීති මුත්තො, පාළිතො මුත්තො පාළිමුත්තො. ඡින්දියතෙ අනෙනාති ඡයො, නීහරිත්වා ඡයො නිච්ඡයො, විසෙසෙන නිච්ඡයො විනිච්ඡයො, ඛිලමද්දනාකාරෙන පවත්තො සද්දනයො අත්ථනයො ච. පාළිමුත්තො ච සො විනිච්ඡයො චාති පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො, තං පාළිමුත්තවිනිච්ඡයං. ඉදඤ්ච ‘‘ආනගරා ඛදිරවන’’න්තිආදීසු විය යෙභුය්‍යනයවසෙන වුත්තං කත්ථචි පාළිවිනිච්ඡයස්සපි දිස්සනතො. පොරාණටීකායං පන පාළිවිනිච්ඡයො ච පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො ච පාළිමුත්තවිනිච්ඡයොති එවං එකදෙසසරූපෙකසෙසවසෙන වා එතං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බන්ති දුතියනයොපි වුත්තො, එවඤ්ච සති පාළිවිනිච්ඡයපාළිමුත්තවිනිච්ඡයෙහි අඤ්ඤස්ස විනිච්ඡයස්ස අභාවා කිමෙතෙන ගන්ථගරුකරෙන පාළිමුත්තග්ගහණෙන. විසෙසනඤ්හි සම්භවබ්‍යභිචාරෙ ච සති සාත්ථකං සියාති පඨමනයොව ආරාධනීයො හොති.

ปาฬิ คือ แถวแห่งถ้อยคำอันประเสริฐ มีความหมายว่า ลำดับแห่งถ้อยคำอันสูงสุด อีกนัยหนึ่ง ปาฬิ คือ สิ่งที่รักษาความหมายอันมีประเภทต่างๆ เช่น ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น เป็นต้น (ปาเลติ รกฺขติ) เป็นการไม่แตกต่างกันระหว่าง ล และ ฬ ปาฬินั้นคืออะไร? คือ พระวินัยปิฎก สิ่งที่หลุดพ้นเรียกว่า มุตตะ (หลุดพ้น) สิ่งที่หลุดพ้นจากปาฬิเรียกว่า ปาฬิมุตตะ สิ่งที่ถูกตัดออกด้วยสิ่งนี้เรียกว่า ฉยะ (การตัด) การนำออกซึ่งฉยะเรียกว่า นิฉยะ (การตัดสิน) การตัดสินโดยพิเศษเรียกว่า วินิจฉัย (การวินิจฉัย) คือ การดำเนินไปของนัยแห่งศัพท์และนัยแห่งความหมายโดยอาการย่ำยีซึ่งกิเลสดุจตอ วินิจฉัยนั้นเป็นปาฬิมุตตะด้วย จึงเรียกว่า ปาฬิมุตตวินิจฉัย (วินิจฉัยที่หลุดพ้นจากปาฬิ) ซึ่งหมายถึง ปาฬิมุตตวินิจฉัยนั้น และคำนี้กล่าวไว้โดยนัยแห่งส่วนมาก เหมือนในคำว่า "ป่าไม้ตะเคียนใกล้เมือง" เป็นต้น เพราะบางแห่งก็ปรากฏเป็น ปาฬิวินิจฉัย (วินิจฉัยตามปาฬิ) แต่ในฎีกาโบราณ ได้กล่าวถึงนัยที่สองไว้ว่า พึงเห็นว่าคำนี้กล่าวไว้โดยนัยแห่งเอกเสสที่มีรูปเหมือนกันเพียงบางส่วน เช่น ปาฬิวินิจฉัยและปาฬิมุตตวินิจฉัย รวมกันเป็น ปาฬิมุตตวินิจฉัย และเมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อไม่มีวินิจฉัยอื่นนอกจากปาฬิวินิจฉัยและปาฬิมุตตวินิจฉัย การใช้คำว่า "ปาฬิมุตตะ" ซึ่งทำให้คัมภีร์หนักขึ้นนี้มีประโยชน์อะไร เพราะวิเสสนะ (คำขยาย) ย่อมมีประโยชน์เมื่อมีความเป็นไปได้และมีความคลาดเคลื่อนได้ ดังนั้น นัยแรกเท่านั้นจึงควรได้รับการยอมรับ

එවං සහෙතුකං අභිධෙය්‍යං දස්සෙත්වා ඉදානි කරණප්පකාරං දස්සෙති ‘‘සමාහරිත්වා’’තිආදිනා. දුවිධො හෙත්ථ කරණප්පකාරො එකත්ථසමාහරණඅනාකුලකරණවසෙන. සො දුවිධොපි තෙන පකාරෙන පකරණස්ස කතත්තා ‘‘කරණප්පකාරො’’ති වුච්චති. තත්ථ සමාහරිස්සාමීති සමාහරිත්වා, සං-සද්දො සඞ්ඛෙපත්ථො, තස්මා සඞ්ඛිපිය ආහරිස්සාමීති අත්ථො. අනාගතකාලිකවසෙන පච්චමානෙන ‘‘දස්සයිස්ස’’න්ති [Pg.10] පදෙන සමානකාලත්තා අනාගතකාලිකො ඉධ ත්වා-පච්චයො වුත්තො. එකත්ථාති එකස්මිං ඉධ විනයසඞ්ගහප්පකරණෙ. එකත්ථාති වා එකතො. දස්සයිස්සන්ති දස්සයිස්සාමි, ඤාපයිස්සාමීති අත්ථො. ආකුලති බ්‍යාකුලතීති ආකුලො, න ආකුලො අනාකුලො, පුබ්බාපරබ්‍යාකිණ්ණවිරහිතො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො. අනාකුලන්ති පන භාවනපුංසකං, තස්මා කරධාතුමයෙන කත්වාසද්දෙන යොජෙත්වා දස්සනකිරියාය සම්බන්ධිතබ්බං.

เมื่อแสดงอภิเธยยะ (สิ่งที่พึงกล่าว) ที่มีเหตุอย่างนี้แล้ว บัดนี้จะแสดงวิธีทำด้วยคำว่า "สมหริตฺวา" เป็นต้น ในที่นี้ วิธีทำมี ๒ อย่าง คือ โดยการรวบรวมไว้ในที่เดียวกัน และโดยการทำให้ไม่ยุ่งเหยิง วิธีทำทั้งสองอย่างนั้น เรียกว่า "วิธีทำ" เพราะคัมภีร์นี้ถูกทำขึ้นด้วยวิธีนั้น ในคำนั้น "สมหริตฺวา" (รวบรวมแล้ว) มาจาก "สมหริสฺสามิ" (จักรวบรวม) ศัพท์ว่า "สํ" มีความหมายว่า โดยย่อ ดังนั้นจึงมีความหมายว่า จักรวบรวมโดยย่อ ในที่นี้ ปัจจัย ตฺวา กล่าวไว้ในความหมายอนาคตกาล เพราะมีกาลเสมอกับบทว่า "ทสฺสยิสฺสํ" (จักแสดง) ที่ปรากฏอยู่ "เอกัตถะ" คือ ในที่เดียวกัน ในคัมภีร์วินัยสังคหะนี้ หรือ "เอกัตถะ" คือ โดยความเป็นอันเดียวกัน "ทสฺสยิสฺสํ" คือ จักแสดง มีความหมายว่า จักทำให้รู้ สิ่งที่ยุ่งเหยิง (อา กุลติ พฺยา กุลติ) เรียกว่า อา กุละ (ยุ่งเหยิง) สิ่งที่ไม่ยุ่งเหยิงเรียกว่า อนา กุละ (ไม่ยุ่งเหยิง) คือ ปาฬิมุตตวินิจฉัยที่ปราศจากการกระจัดกระจายก่อนหลัง ส่วน "อนากุลํ" เป็นกิริยาวิเศษณ์ (ภาวนปุงสกลิงค์) ดังนั้นจึงควรประกอบกับศัพท์ว่า "กตฺวา" (ทำแล้ว) ซึ่งมาจากธาตุ กร (ทำ) และสัมพันธ์กับการกระทำคือการแสดง

එවං රතනත්තයපණාමාදිකං පුබ්බකරණං දස්සෙත්වා ඉදානි යෙ පාළිමුත්තවිනිච්ඡයෙ දස්සෙතුකාමො, තෙසං අනුක්කමකරණත්ථං මාතිකං ඨපෙන්තො ‘‘තත්‍රායං මාතිකා’’තිආදිමාහ. මාතිකාය හි අසති දස්සිතවිනිච්ඡයා විකිරන්ති විධංසෙන්ති යථා තං සුත්තෙන අසඞ්ගහිතානි පුප්ඵානි. සන්තියා පන මාතිකාය දස්සිතවිනිච්ඡයා න විකිරන්ති න විධංසෙන්ති යථා තං සුත්තෙන සඞ්ගහිතානි පුප්ඵානි. තං තං අත්ථං ජානිතුකාමෙහි මාතිකානුසාරෙන ගන්ත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතවිනිච්ඡයං පත්වා සො සො අත්ථො ජානිතබ්බො හොති, තස්මා සුඛග්ගහණත්ථං මාතිකා ඨපිතා. තත්ථ තත්‍රාති තස්මිං පාළිමුත්තවිනිච්ඡයෙ. අයන්ති අයං මයා වක්ඛමානා. මාතා වියාති මාතිකා. යථා හි පුත්තා මාතිතො පභවන්ති, එවං නිද්දෙසපදානි උද්දෙසතො පභවන්ති, තස්මා උද්දෙසො මාතිකා වියාති ‘‘මාතිකා’’ති වුච්චති.

เมื่อแสดงบุพพกรณ์ (การกระทำเบื้องต้น) มีการนอบน้อมพระรัตนตรัยเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ผู้ประสงค์จะแสดงปาฬิมุตตวินิจฉัยเหล่านั้น จึงตั้งมาติกา (แม่บท) เพื่อจัดลำดับของวินิจฉัยเหล่านั้น แล้วกล่าวคำว่า "ตตฺรายํ มาติกา" (มาติกาในวินิจฉัยนั้น) เป็นต้น เพราะเมื่อไม่มีมาติกา วินิจฉัยที่แสดงไว้ก็ย่อมกระจัดกระจายและพินาศไป เหมือนดอกไม้ที่ไม่ได้ร้อยด้วยด้าย แต่เมื่อมีมาติกา วินิจฉัยที่แสดงไว้ก็ไม่กระจัดกระจายและไม่พินาศไป เหมือนดอกไม้ที่ร้อยด้วยด้าย ผู้ที่ประสงค์จะรู้ความหมายนั้นๆ พึงไปตามมาติกา แล้วบรรลุวินิจฉัยที่ต้องการนั้นๆ และพึงรู้ความหมายนั้นๆ ดังนั้น มาติกาจึงถูกตั้งขึ้นเพื่อความง่ายในการทำความเข้าใจ ในคำนั้น "ตตฺรา" คือ ในปาฬิมุตตวินิจฉัยนั้น "อยํ" คือ มาติกาที่ข้าพเจ้าจักกล่าวต่อไปนี้ มาติกา คือ เหมือนมารดา เพราะบุตรย่อมเกิดจากมารดาฉันใด บทนิเทศ (บทขยายความ) ก็ย่อมเกิดจากอุทเทส (บทตั้ง) ฉันนั้น ดังนั้น อุทเทสจึงเรียกว่า "มาติกา" เหมือนมารดา

දිවාසෙය්‍යාතිආදීසු දිවාසෙය්‍යා දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථා. පරික්ඛාරො පරික්ඛාරවිනිච්ඡයකථා…පෙ… පකිණ්ණකං පකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාති යොජනා. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘දිවාසයනවිනිච්ඡයකථා සමත්තා’’තිආදි. ඉති-සද්දො ඉදමත්ථො වා නිදස්සනත්ථො වා පරිසමාපනත්ථො වා. තෙසු ඉදමත්ථෙ කා සා? දිවාසෙය්‍යා…පෙ… පකිණ්ණකං ඉති අයන්ති. නිදස්සනත්ථෙ [Pg.11] කථං සා? දිවාසෙය්‍යා…පෙ… පකිණ්ණකං ඉති දට්ඨබ්බාති. පරිසමාපනත්ථෙ සා කිත්තකෙන පරිසමත්තා? දිවාසෙය්‍යා…පෙ… පකිණ්ණකං ඉති එත්තකෙන පරිසමත්තාති අත්ථො. ඉමෙසං පන දිවාසෙය්‍යාදිපදානං වාක්‍යවිග්ගහං කත්වා අත්ථෙ ඉධ වුච්චමානෙ අතිපපඤ්චො භවිස්සති, සොතූනඤ්ච දුස්සල්ලක්ඛණීයො, තස්මා තස්ස තස්ස නිද්දෙසස්ස ආදිම්හියෙව යථානුරූපං වක්ඛාම.

ในคำว่า "ทิวาสัยยะ" เป็นต้น "ทิวาสัยยะ" คือ เรื่องวินิจฉัยทิวาสัยยะ "บริขาร" คือ เรื่องวินิจฉัยบริขาร... (ละไว้ในฐานที่เข้าใจ)... "ปกิณณกะ" คือ เรื่องวินิจฉัยปกิณณกะ ดังนี้เป็นการเชื่อมโยงความ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวต่อไปว่า "เรื่องวินิจฉัยทิวาสัยยะจบแล้ว" เป็นต้น ศัพท์ว่า "อิติ" มีความหมายว่า นี้ หรือมีความหมายว่า เป็นตัวอย่าง หรือมีความหมายว่า จบสิ้น ในความหมายว่า "นี้" นั้น อะไรคือสิ่งนั้น? คือ ทิวาสัยยะ... (ละไว้)... ปกิณณกะ นี้ ในความหมายว่า "เป็นตัวอย่าง" นั้น สิ่งนั้นเป็นอย่างไร? คือ ทิวาสัยยะ... (ละไว้)... ปกิณณกะ พึงเห็นดังนี้ ในความหมายว่า "จบสิ้น" นั้น สิ่งนั้นจบสิ้นด้วยอะไร? คือ ทิวาสัยยะ... (ละไว้)... ปกิณณกะ จบสิ้นด้วยเท่านี้ ดังนี้คือความหมาย แต่ถ้าจะทำการวิเคราะห์รูปประโยคของบทว่า "ทิวาสัยยะ" เป็นต้น เหล่านี้ แล้วกล่าวความหมายในที่นี้ ก็จะกลายเป็นความยืดยาวเกินไป และผู้ฟังก็จะเข้าใจได้ยาก ดังนั้น เราจึงจะกล่าวไปตามความเหมาะสมในตอนต้นของนิเทศนั้นๆ

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องการเริ่มต้นคัมภีร์จบลงแล้ว

1. දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථා

๑. เรื่องวินิจฉัยทิวาสัยยะ

1. එවං පාළිමුත්තවිනිච්ඡයකථානං මාතිකං ඨපෙත්වා ඉදානි යථාඨපිතමාතිකානුක්කමෙන නිද්දිසන්තො ‘‘තත්ථ දිවාසෙය්‍යාති දිවානිපජ්ජන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තෙසු මාතිකාපදෙසු සමභිනිවිට්ඨස්ස ‘‘දිවාසෙය්‍යා’’ති පදස්ස ‘‘දිවානිපජ්ජන’’න්ති අත්ථො දට්ඨබ්බොති යොජනා. තත්ථ දිවා-සද්දො අහවාචකො ආකාරන්තො නිපාතො. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘ආනුකූල්‍යෙතු සද්ධඤ්ච, නත්තං දොසො දිවා ත්වහෙ’’ති. සයනං සෙය්‍යා, කරජකායගතරූපානං උද්ධං අනුග්ගන්ත්වා දීඝවසෙන විත්ථාරතො පවත්තනසඞ්ඛාතො ඉරියාපථවිසෙසො. දිවාකාලස්මිං සෙය්‍යා දිවාසෙය්‍යා. අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා, එතස්මිං කාලෙ සයනඉරියාපථකරණන්ති. තෙනාහ ‘‘දිවානිපජ්ජනන්ති අත්ථො’’ති.

๑. เมื่อตั้งมาติกาของเรื่องปาฬิมุตตวินิจฉัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ ผู้แสดงไปตามลำดับมาติกาที่ตั้งไว้ จึงกล่าวคำว่า "ในมาติกานั้น ทิวาสัยยะ คือ การนอนในเวลากลางวัน" เป็นต้น ในคำนั้น "ตตฺถา" คือ ในบทมาติกาเหล่านั้น พึงเห็นว่าบทว่า "ทิวาสัยยะ" ที่เข้าไปตั้งมั่นแล้ว มีความหมายว่า "ทิวานิปัชชนะ" (การนอนในเวลากลางวัน) ดังนี้เป็นการเชื่อมโยงความ ในคำนั้น ศัพท์ว่า "ทิวา" เป็นนิบาตที่ลงท้ายด้วยสระอา บอกความหมายว่า วัน เพราะในอภิธานัปปทีปิกาได้กล่าวไว้ว่า "สัทธา (ศรัทธา) เพื่อความอนุเคราะห์, นัตตัง (กลางคืน) โทษ, ทิวา (กลางวัน) ตวเห (ในวันนั้น)" การนอนเรียกว่า สัยยะ (การนอน) คือ อิริยาบถพิเศษที่รูปที่เกิดจากกรรมในร่างกายไม่ตั้งขึ้นข้างบน แต่ดำเนินไปโดยส่วนยาวและส่วนกว้าง การนอนในเวลากลางวันเรียกว่า ทิวาสัยยะ คือ การทำอิริยาบถนอนในเวลานี้ ตั้งแต่พระอาทิตย์ขึ้นจนถึงพระอาทิตย์ตก ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีความหมายว่า ทิวานิปัชชนะ"

තත්‍රාති තස්මිං දිවාසයනෙ අයං වක්ඛමානො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘අනුජානාමි…පෙ… වචනතො’’ති (පාරා. 77) අයං පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදස්ස විනීතවත්ථූසු ආගතො භගවතා [Pg.12] ආහච්චභාසිතො ඤාපකපාඨො. තත්ථ දිවා පටිසල්ලීයන්තෙනාති දිවා නිපජ්ජන්තෙන. ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතුන්ති ද්වාරං පිදහිත්වා නිපජ්ජිතුං. ‘‘දිවා…පෙ… නිපජ්ජිතබ්බන්ති ඤාප්‍යං. නනු පාළියං ‘‘අයං නාම ආපත්තී’’ති න වුත්තා, අථ කථමෙත්ථ ආපත්ති විඤ්ඤායතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘එත්ථ ච කිඤ්චාපී’’තිආදි. තත්ථ එත්ථාති එතස්මිං දිවානිපජ්ජනෙ. ච-සද්දො වාක්‍යාරම්භජොතකො, කිඤ්චාපි-සද්දො නිපාතසමුදායො, යදිපීත්‍යත්ථො. පාළියං අයං නාම ආපත්තීති කිඤ්චාපි න වුත්තා, පන තථාපි අසංවරිත්වා නිපජ්ජන්තස්ස අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 1.77) දුක්කටං යස්මා වුත්තං, තස්මා එත්ථ ආපත්ති විඤ්ඤායතීති යොජනා. එවං සන්තෙපි අසති භගවතො වචනෙ කථං අට්ඨකථායං වුත්තං සියාති ආහ ‘‘විවරිත්වා…පෙ… අනුඤ්ඤාතත්තා’’ති. එතෙන භගවතො අනුජානනම්පි තං අකරොන්තස්ස ආපත්තිකාරණං හොතීති දස්සෙති.

ในคำว่า Tatrā (ในกาลนั้น) นี้ มีการประกอบความ (โยชนา) ว่า พึงทราบวินิจฉัยที่จะกล่าวต่อไปนี้ในการนอนกลางวันนั้น. คำว่า 'Anujānāmi... pe... vacanato' (เราอนุญาต... ฯลฯ ... เพราะคำว่า) นี้ (ปารา. 77) เป็นบทประกาศ (ญาปกปาฐะ) ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยเจาะจง (อาหัจจภาสิตะ) ซึ่งมาในวินีตวัตถุทั้งหลายแห่งปฐมปาราชิกสิกขาบท. ในคำนั้น คำว่า divā paṭisallīyantena (เมื่อหลีกเร้นในเวลากลางวัน) คือ เมื่อนอนในเวลากลางวัน. คำว่า dvāraṃ saṃvaritvā paṭisallīyituṃ (เพื่อหลีกเร้นโดยปิดประตู) คือ เพื่อนอนโดยปิดประตู. คำว่า 'ในเวลากลางวัน... ฯลฯ ... พึงนอน' เป็นสิ่งที่พึงทราบ (ญาปยะ). พระอาจารย์กล่าวคำว่า 'ettha ca kiñcāpi' (และในที่นี้ แม้ว่า) เป็นต้น โดยหมายถึงคำคัดค้าน (โจทนา) ว่า 'ก็ในบาลีมิได้กล่าวว่า อาบัตินี้ชื่อนี้, เมื่อเป็นเช่นนั้น อาบัติจะพึงทราบในที่นี้ได้อย่างไร?'. ในคำนั้น คำว่า ettha (ในที่นี้) คือ ในการนอนกลางวันนั้น. จะ-ศัพท์ เป็นบทแสดงการเริ่มต้นประโยค (วากยารัมภโชตกะ), กิญจาปิ-ศัพท์ เป็นนิบาตสมุหะ มีความหมายว่า ยทิปิ (แม้หากว่า). มีการประกอบความว่า แม้ในบาลีจะมิได้กล่าวว่า อาบัตินี้ชื่อนี้ก็ตาม, แต่ถึงกระนั้น เพราะเหตุที่ในอรรถกถา (ปารา. อรรถ. 1.77) กล่าวอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้นอนโดยไม่ปิดประตูไว้, เพราะฉะนั้น อาบัติจึงเป็นอันทราบได้ในที่นี้. เมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อไม่มีพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค เหตุไฉนจึงมีกล่าวไว้ในอรรถกถา? พระอาจารย์จึงกล่าวว่า 'vivaritvā... pe... anuññātattā' (เพราะทรงอนุญาตแล้ว... เป็นต้น). ด้วยคำนี้ พระอาจารย์แสดงว่า แม้การทรงอนุญาตของพระผู้มีพระภาค ก็เป็นเหตุแห่งอาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่ทำตามการทรงอนุญาตนั้น.

තත්ථ ‘‘උප්පන්නෙ වත්ථුම්හීති ඉත්ථියා කතඅජ්ඣාචාරවත්ථුස්මි’’න්ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.77) වුත්තං, සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.77) පන ‘‘මෙථුනවත්ථුස්මිං උප්පන්නෙ’’ති වුත්තං, පොරාණටීකායම්පි තමෙව ගහෙත්වා ‘‘උප්පන්නෙ මෙථුනවත්ථුස්මි’’න්ති වුත්තං, තදෙතං විචාරෙතබ්බං මෙථුනලක්ඛණස්ස අභාවා. නනු සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං නාම බුද්ධවිසයො, අථ කස්මා අට්ඨකථායං දුක්කටං වුත්තන්ති ආහ ‘‘භගවතො’’තිආදි. න කෙවලං උපාලිත්ථෙරාදීහි එව අට්ඨකථා ඨපිතා, අථ ඛො පාළිතො ච අත්ථතො ච බුද්ධෙන භගවතා වුත්තො. න හි භගවතා අබ්‍යාකතං තන්තිපදං නාම අත්ථි, සබ්බෙසංයෙව අත්ථො කථිතො, තස්මා සම්බුද්ධෙනෙව තිණ්ණං පිටකානං අත්ථවණ්ණනක්කමොපි භාසිතොති දට්ඨබ්බං. තත්ථ තත්ථ හි භගවතා පවත්තිතා පකිණ්ණකදෙසනායෙව අට්ඨකථාති.

ในคำนั้น ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ. ฎีกา 1.77) กล่าวว่า 'ในคำว่า uppanne vatthumhi (เมื่อวัตถุเกิดขึ้น) คือ ในวัตถุแห่งอัชฌาจารที่สตรีทำ'. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.77) กล่าวว่า 'เมื่อวัตถุแห่งเมถุนเกิดขึ้น'. แม้ในฎีกาโบราณก็ถือเอาตามนั้นแล้วกล่าวว่า 'เมื่อวัตถุแห่งเมถุนเกิดขึ้น'. คำนั้นพึงพิจารณา เพราะไม่มีลักษณะแห่งเมถุน. มิใช่หรือว่า การบัญญัติสิกขาบทเป็นพุทธวิสัย, เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรในอรรถกถาจึงกล่าวอาบัติทุกกฏไว้? พระอาจารย์จึงกล่าวคำว่า 'bhagavato' (ของพระผู้มีพระภาค) เป็นต้น. มิใช่เพียงพระอุบาลีเถระเป็นต้นเท่านั้นที่ประดิษฐานอรรถกถาไว้, ที่แท้พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าได้ตรัสไว้แล้วทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ. ด้วยว่าบทแห่งพระไตรปิฎก (ตันติบท) ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ (อธิบาย) ไว้นั้นไม่มีเลย, ทรงกล่าวอรรถไว้แล้วทั้งสิ้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ลำดับแห่งการพรรณนาอรรถ (อรรถวรรณนา) แห่งพระไตรปิฎกทั้งสาม พระสัมพุทธเจ้าก็ได้ตรัสไว้แล้วนั่นเอง. เพราะว่าพระธรรมเทศนาเบ็ดเตล็ดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ในที่นั้นๆ นั่นแหละคืออรรถกถา.

කිං [Pg.13] පනෙත්ථ එතං දිවා ද්වාරං අසංවරිත්වා නිපජ්ජන්තස්ස දුක්කටාපත්තිආපජ්ජනං අට්ඨකථායං වුත්තත්තා එව සිද්ධං, උදාහු අඤ්ඤෙනපීති ආහ ‘‘අත්ථාපත්තී’’තිආදි. එතං දුක්කටාපත්තිආපජ්ජනං න කෙවලං අට්ඨකථායං වුත්තත්තා එව සිද්ධං, අථ ඛො ‘‘අත්ථාපත්ති දිවා ආපජ්ජති, නො රත්ති’’න්ති (පරි. 323) ඉමිනා පරිවාරපාඨෙනපි සිද්ධං හොතීති යොජනා. කතරස්මිං පන වත්ථුස්මිං ඉදං සික්ඛාපදං වුත්තන්ති? ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු වෙසාලියං මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං දිවා විහාරගතො ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නො අහොසි. තස්ස අඞ්ගමඞ්ගානි වාතුපත්ථද්ධානි අහෙසුං. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා ඉත්ථියො ගන්ධඤ්ච මාලඤ්ච ආදාය විහාරං ආගමිංසු විහාරපෙක්ඛිකායො. අථ ඛො තා ඉත්ථියො තං භික්ඛුං පස්සිත්වා අඞ්ගජාතෙ අභිනිසීදිත්වා යාවදත්ථං කත්වා ‘පුරිසුසභො වතාය’න්ති වත්වා ගන්ධඤ්ච මාලඤ්ච ආරොපෙත්වා පක්කමිංසු. භික්ඛූ කිලින්නං පස්සිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ආකාරෙහි අඞ්ගජාතං කම්මනියං හොති රාගෙන, වච්චෙන, පස්සාවෙන, වාතෙන, උච්චාලිඞ්ගපාණකදට්ඨෙන. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චහාකාරෙහි අඞ්ගජාතං කම්මනියං හොති. අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං තස්ස භික්ඛුනො රාගෙන අඞ්ගජාතං කම්මනියං අස්ස, අරහං සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු, අනාපත්ති භික්ඛවෙ තස්ස භික්ඛුනො. අනුජානාමි භික්ඛවෙ දිවා පටිසල්ලීයන්තෙන ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතු’’න්ති (පාරා. 77) එතස්මිං වත්ථුස්මිං ඉදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ก็ในที่นี้ การต้องอาบัติทุกกฏของภิกษุผู้นอนโดยไม่ปิดประตูในเวลากลางวันนี้ สำเร็จได้เพราะความเป็นสิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้น หรือว่าสำเร็จได้ด้วยเหตุอื่นด้วย? พระอาจารย์จึงกล่าวคำว่า 'atthāpatti' (อาบัติโดยอรรถ) เป็นต้น. มีการประกอบความว่า การต้องอาบัติทุกกฏนี้ มิใช่สำเร็จได้เพียงเพราะความเป็นสิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้น, ที่แท้ ย่อมสำเร็จได้แม้ด้วยบทในปริวารบาลี (ปริ. 323) นี้ว่า 'อาบัติโดยอรรถ ย่อมต้องในเวลากลางวัน ไม่ต้องในเวลากลางคืน'. ก็สิกขาบทนี้ตรัสไว้ในเรื่องอะไร? พึงทราบว่า ตรัสไว้ในเรื่องนี้ว่า 'ก็โดยสมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งในป่ามหาวัน เมืองเวสาลี เข้าไปสู่ที่พักกลางวันในกูฏาคารศาลา เปิดประตูแล้วนอนพักอยู่. อวัยวะเพศของภิกษุนั้นแข็งตัวด้วยลม. ก็โดยสมัยนั้น สตรีหลายคนถือของหอมและดอกไม้มายังวิหารเพื่อชมวิหาร. ครั้งนั้น สตรีเหล่านั้นเห็นภิกษุนั้นแล้ว ก็นั่งทับบนอวัยวะเพศ กระทำกิจตามปรารถนาแล้วกล่าวว่า ท่านผู้นี้เป็นบุรุษผู้ประเสริฐแท้ แล้ววางของหอมและดอกไม้ไว้แล้วหลีกไป. ภิกษุทั้งหลายเห็นความเปรอะเปื้อนแล้วจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย อวัยวะเพศย่อมควรแก่การงาน (แข็งตัว) ด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ด้วยราคะ, ด้วยปวดอุจจาระ, ด้วยปวดปัสสาวะ, ด้วยลม, ด้วยถูกตัวบุ้งกัด. ภิกษุทั้งหลาย อวัยวะเพศย่อมควรแก่การงานด้วยอาการ ๕ อย่างนี้แล. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่อวัยวะเพศของภิกษุนั้นจะควรแก่การงานด้วยราคะนั้น มิใช่ฐานะ มิใช่ออกาส, ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นเป็นพระอรหันต์, ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นไม่ต้องอาบัติ. ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้จะหลีกเร้นในเวลากลางวัน ปิดประตูแล้วจึงหลีกเร้น' (ปารา. 77) ดังนี้.

2. ඉදානි ද්වාරවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘කීදිස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පරිවත්තකද්වාරමෙවාති සංවරණවිවරණවසෙන ඉතො චිතො ච පරිවත්තනයොග්ගද්වාරමෙව. රුක්ඛසූචිකණ්ටකද්වාරන්ති රුක්ඛසූචිද්වාරං කණ්ටකද්වාරඤ්ච. ‘‘රුක්ඛසූචිද්වාරකණ්ටකද්වාර’’මිච්චෙව වා [Pg.14] පාඨො. යං උභොසු පස්සෙසු රුක්ඛත්ථම්භෙ නිඛනිත්වා තත්ථ විජ්ඣිත්වා මජ්ඣෙ ද්වෙ තිස්සො රුක්ඛසූචියො පවෙසෙත්වා කරොන්ති, තං රුක්ඛසූචිද්වාරං නාම. පවෙසනනික්ඛමනකාලෙ අපනෙත්වා ථකනයොග්ගං එකාය, බහූහි වා කණ්ටකසාඛාහි කතං කණ්ටකද්වාරං නාම. ගාමද්වාරස්ස පිධානත්ථං පදරෙන වා කණ්ටකසාඛාදීහි වා කතස්ස කවාටස්ස උදුක්ඛලපාසකරහිතතාය එකෙන සංවරිතුං විවරිතුඤ්ච අසක්කුණෙය්‍යස්ස හෙට්ඨා එකං චක්කං යොජෙන්ති, යෙන පරිවත්තමානකකවාටං සුඛථකනකං හොති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චක්කලකයුත්තද්වාර’’න්ති. චක්කමෙව හි ලාතබ්බත්ථෙන සංවරණවිවරණත්ථාය ගහෙතබ්බත්ථෙන චක්කලකං, තෙන යුත්තකවාටම්පි චක්කලකං නාම, තෙන යුත්තද්වාරං චක්කලකයුත්තද්වාරං.

๒. บัดนี้ เพื่อแสดงความต่างกันของประตู จึงกล่าวคำว่า 'kīdisaṃ' (เช่นไร) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า parivattakadvārameva (ประตูที่หมุนได้เท่านั้น) คือ ประตูที่ควรแก่การหมุนไปมาเพื่อการปิดและการเปิด. คำว่า rukkhasūcikaṇṭakadvāraṃ (ประตูไม้ซี่และประตูหนาม) คือ ประตูไม้ซี่และประตูหนาม. หรือมีปาฐะว่า rukkhasūcidvārakaṇṭakadvāraṃ ดังนี้เช่นกัน. ประตูใดที่เขาทำโดยการฝังเสาไม้ไว้ทั้งสองข้าง แล้วเจาะรูที่เสานั้น สอดไม้ซี่ ๒-๓ ซี่ไว้ตรงกลาง ประตูนั้นชื่อว่า ประตูไม้ซี่. ประตูที่ทำด้วยกิ่งไม้หนามกิ่งเดียวหรือหลายกิ่ง ซึ่งควรแก่การยกออกและปิดในเวลาเข้าและออก ชื่อว่า ประตูหนาม. บานประตูที่ทำด้วยแผ่นกระดานหรือกิ่งไม้หนามเป็นต้น เพื่อปิดประตูหมู่บ้าน เพราะความที่บานประตูนั้นไม่มีครก (เดือย) และห่วง (สลัก) จึงไม่สามารถจะปิดและเปิดได้ด้วยคนเดียว เขาจึงติดล้อไว้ข้างล่างล้อหนึ่ง ซึ่งจะทำให้บานประตูที่หมุนไปมานั้นปิดได้สะดวก, พระอาจารย์กล่าวคำว่า cakkalakayuttadvāraṃ (ประตูที่ประกอบด้วยล้อ) โดยหมายถึงบานประตูนั้น. เพราะว่า ล้อนั่นเอง ชื่อว่า จักกลกะ (cakkalaka) เพราะอรรถว่า อันเขาพึงถือเอา (ลตัพพะ) คือพึงยึดถือเพื่อประโยชน์แก่การปิดและการเปิด, แม้บานประตูที่ประกอบด้วยล้อนั้นก็ชื่อว่า จักกลกะ, ประตูที่ประกอบด้วยบานประตูนั้น ชื่อว่า ประตูที่ประกอบด้วยล้อ (จักกลกยุตตทวาร).

මහාද්වාරෙසු පන ද්වෙ තීණි චක්කලකානි යොජෙතීති ආහ ‘‘ඵලකෙසූ’’තිආදි. කිටිකාසූති වෙළුපෙසිකාදීහි කණ්ටකසාඛාදීහි ච කතථකනකෙසු. සංසරණකිටිකද්වාරන්ති චක්කලකයන්තෙන සංසරණකිටිකායුත්තමහාද්වාරං. ගොප්ඵෙත්වාති ආවුණිත්වා, රජ්ජූහි ගන්ථෙත්වා වා. එකං දුස්සසාණිද්වාරමෙවාති එත්ථ කිලඤ්ජසාණිද්වාරම්පි සඞ්ගහං ගච්ඡති. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 76-77) පන ‘‘දුස්සද්වාරං සාණිද්වාරඤ්ච දුස්සසාණිද්වාරං. දුස්සසාණි කිලඤ්ජසාණීතිආදිනා වුත්තං සබ්බම්පි දුස්සසාණියමෙව සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං, එකසදිසත්තා එකන්ති වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

สำหรับประตูใหญ่ พระอาจารย์กล่าวคำว่า “ที่แผ่นไม้” เป็นต้นไว้ เพื่อแสดงว่ามีการติดล้อ ๒-๓ ล้อ. คำว่า “ในกิติกาทั้งหลาย” (Kiṭikāsū) คือ ในเครื่องปิดกั้นที่ทำด้วยซี่ไม้ไผ่เป็นต้นและกิ่งไม้มีหนามเป็นต้น. คำว่า “ประตูบานเลื่อน” (Saṃsaraṇakiṭikadvāraṃ) คือ ประตูใหญ่ที่ประกอบด้วยกิติกาอันเลื่อนไปได้ด้วยกลไกล้อ. คำว่า “โกปเผตวา” (Gopphetvā) คือ ร้อยไว้ หรือผูกด้วยเชือก. คำว่า “ประตูผ้าและประตูเสื่อลำแพนอย่างเดียวเท่านั้น” (Ekaṃ dussasāṇidvārameva) นี้ ประตูเสื่อลำแพน (kilañjasāṇidvāra) ก็รวมอยู่ด้วย. แต่ในวัชรพุทธิฎีกา (วชิร. ฎี. ปาราชิก ๗๖-๗๗) กล่าวว่า “ประตูผ้าและประตูเสื่อลำแพน ชื่อว่า ทุสสสาณิทวาร (dussasāṇidvāra). คำที่กล่าวว่า ทุสสสาณิ กิลัญชสาณิ เป็นต้น ทั้งหมดนั้น ท่านกล่าวสงเคราะห์เข้าในทุสสสาณินั่นเอง, ที่เรียกว่า เป็นอย่างเดียวกัน (eka) ก็เพราะมีลักษณะคล้ายคลึงกัน”.

3. එවං ද්වාරවිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි යත්තකෙන ද්වාරං සංවුතං හොති, තං පමාණං දස්සෙතුං ‘‘කිත්තකෙන’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ සූචීති මජ්ඣෙ ඡිද්දං කත්වා පවෙසිතා. ඝටිකාති උපරි යොජිතා. ඉදානි යත්ථ ද්වාරං සංවරිත්වා නිපජ්ජිතුං [Pg.15] න සක්කා හොති, තත්ථ කාතබ්බවිධිං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ බහූනං වළඤ්ජනට්ඨානං හොතී’’තිආදි වුත්තං. බහූනං අවළඤ්ජනට්ඨානෙපි එකං ආපුච්ඡිත්වා නිපජ්ජිතුං වට්ටතියෙව. අථ භික්ඛූ…පෙ… නිසින්නා හොන්තීති ඉදං තත්ථ භික්ඛූනං සන්නිහිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, න සෙසඉරියාපථසමඞ්ගිතානිවත්තනත්ථං, තස්මා නිපන්නෙපි ආභොගං කාතුං වට්ටති. නිපජ්ජිත්වා නිද්දායන්තෙ පන ආභොගං කාතුං න වට්ටති. අසන්තපක්ඛෙ ඨිතත්තා රහො නිසජ්ජාය විය ද්වාරසංවරණං නාම මාතුගාමානං පවෙසනිවාරණත්ථං අනුඤ්ඤාතන්ති ආහ ‘‘කෙවලං භික්ඛුනිං වා’’තිආදි.

๓. เมื่อแสดงความแตกต่างของประตูอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงประมาณว่าประตูจะชื่อว่าปิดแล้วด้วยเครื่องปิดเพียงเท่าใด จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ด้วยประมาณเท่าไร” (kittakena). ในคำเหล่านั้น คำว่า “สลัก” (sūcī) คือสิ่งที่ทำช่องไว้ตรงกลางแล้วสอดเข้าไป. คำว่า “ลิ่ม” (ghaṭikā) คือสิ่งที่ประกอบไว้ข้างบน. บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีที่ควรทำในที่ที่ไม่อาจปิดประตูนอนได้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ถ้าเป็นที่ที่คนจำนวนมากใช้สอย” (sace bahūnaṃ vaḷañjanaṭṭhānaṃ hoti). แม้ในที่ที่คนจำนวนมากไม่ใช้สอย ก็ควรบอกลาคนหนึ่งก่อนแล้วจึงนอน. คำว่า “อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย... นั่งอยู่” (atha bhikkhū... nisinnā honti) นี้ กล่าวเพื่อแสดงความที่ภิกษุทั้งหลายปรากฏอยู่ในที่นั้น ไม่ใช่เพื่อห้ามผู้ประกอบด้วยอิริยาบถที่เหลือ เพราะฉะนั้น แม้เมื่อนอนอยู่ ก็ควรทำความใส่ใจ (ābhoga). แต่เมื่อนอนหลับไปแล้ว ไม่ควรทำความใส่ใจ. เพราะการปิดประตูนั้น ทรงอนุญาตเพื่อป้องกันการเข้าไปของมาตุคาม เหมือนการนั่งในที่ลับ เพราะตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่มีผู้รู้เห็น (asantapakkhe) ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เฉพาะภิกษุณีเท่านั้น” (kevalaṃ bhikkhuniṃ vā).

එත්ථ ච තං යුත්තං, එවං සබ්බත්ථපි යො යො ථෙරවාදො වා අට්ඨකථාවාදො වා පච්ඡා වුච්චති, සො සොව පමාණන්ති ගහෙතබ්බන්ති ඉදං අට්ඨකථාවචනතො අතිරෙකං ආචරියස්ස වචනං. ඉතො පුබ්බාපරවචනං අට්ඨකථාවචනමෙව. තත්ථ තං යුත්තන්ති ‘‘කුරුන්දට්ඨකථායං පන…පෙ… න වත්තතී’’ති යං වචනං අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තං, තං වචනං යුත්තන්ති අත්ථො. එවං…පෙ… ගහෙතබ්බන්ති යථා චෙත්ථ කුරුන්දියං වුත්තවචනං යුත්තං, එවං සබ්බත්ථපි විනිච්ඡයෙ යො යො ථෙරවාදො වා අට්ඨකථාවාදො වා පච්ඡා වුච්චති, සො සොව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං, පුරෙ වුත්තො ථෙරවාදො වා අට්ඨකථාවාදො වා පමාණන්ති න ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. ඉදං වචනං අට්ඨානෙ වුත්තං විය දිස්සති. කථං? යං තාව වුත්තං, තං යුත්තන්ති. තං ඉමස්මිං ආපුච්ඡනආභොගකරණවිනිච්ඡයෙ අඤ්ඤස්ස අයුත්තස්ස අට්ඨකථාවාදස්ස වා ථෙරවාදස්ස වා අභාවා වත්තුං න සක්කා. න හි පුබ්බවාක්‍යෙ ‘‘භික්ඛූ එවා’’ති අවධාරණං කතං, අථ ඛො ආසන්නවසෙන වා පට්ඨානවසෙන වා ‘‘භික්ඛූ චීවරකම්මං’’ඉච්චාදිකංයෙව වුත්තං. යම්පි වුත්තං ‘‘එවං සබ්බත්ථපී’’ත්‍යාදි, තම්පි අනොකාසං. ඉමස්මිං විනිච්ඡයෙ [Pg.16] අඤ්ඤස්ස අට්ඨකථාවාදස්ස වා ආචරියවාදස්ස වා අවචනතො පුරෙ පච්ඡාභාවො ච න දිස්සති, අයං ‘‘පමාණ’’න්ති ගහෙතබ්බො, අයං ‘‘න ගහෙතබ්බො’’ති වත්තබ්බභාවො ච.

และในที่นี้ คำว่า “ข้อนั้นสมควร” (taṃ yuttaṃ) และคำว่า “อย่างนี้ในที่ทั้งปวง... พึงถือเอาเถรวาทหรืออรรถกถาวาทนั้นนั่นแหละเป็นประมาณ” นี้ เป็นคำของพระอาจารย์ที่กล่าวเกินไปจากคำในอรรถกถา. ส่วนคำที่กล่าวก่อนและหลังคำนี้ เป็นคำในอรรถกถาแท้ๆ. ในคำเหล่านั้น คำว่า “ข้อนั้นสมควร” หมายความว่า คำที่พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ว่า “แต่ในกุรุนทีอรรถกถา... ไม่ควร” นั้น เป็นคำที่สมควร. คำว่า “อย่างนี้... พึงถือเอา” (evaṃ... gahetabbaṃ) มีอธิบายว่า คำที่กล่าวไว้ในกุรุนทีอรรถกถาในที่นี้สมควรฉันใด ในการวินิจฉัยทั้งปวง เถรวาทหรืออรรถกถาวาทใดที่ท่านกล่าวไว้ภายหลัง พึงถือเอาเถรวาทหรืออรรถกถาวาทนั้นนั่นแหละเป็นประมาณ ไม่พึงถือเอาเถรวาทหรืออรรถกถาวาทที่กล่าวไว้ก่อนเป็นประมาณ ฉันนั้น. คำนี้ดูเหมือนกล่าวไว้ในที่ที่ไม่ควรกล่าว. เพราะเหตุไร? เพราะคำที่กล่าวว่า “ข้อนั้นสมควร” นั้น ไม่อาจกล่าวได้ในการวินิจฉัยเรื่องการบอกลาและการทำความใส่ใจนี้ เพราะไม่มีอรรถกถาวาทหรือเถรวาทอื่นที่ไม่สมควร. จริงอยู่ ในประโยคก่อน ท่านไม่ได้ทำการกำหนดว่า “ภิกษุเท่านั้น” (bhikkhū eva) แต่กล่าวไว้เพียงว่า “ภิกษุทำจีวรกรรม” เป็นต้น โดยอาศัยความใกล้เคียงหรือโดยอาศัยการตั้งเรื่องขึ้น. แม้คำที่กล่าวว่า “อย่างนี้ในที่ทั้งปวง” เป็นต้น ก็ไม่มีโอกาส (ไม่สมควร). เพราะในการวินิจฉัยนี้ เมื่อไม่มีอรรถกถาวาทหรืออาจริยวาทอื่นกล่าวไว้ ความเป็นก่อนและหลังก็ไม่ปรากฏ และภาวะที่ควรกล่าวว่า “นี้พึงถือเป็นประมาณ” หรือ “นี้ไม่พึงถือเป็นประมาณ” ก็ไม่ปรากฏ.

උපරි පන ‘‘කො මුච්චති, කො න මුච්චතී’’ති ඉමස්ස පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙ මහාපච්චරිවාදො ච කුරුන්දිවාදො ච මහාඅට්ඨකථාවාදො චාති තයො අට්ඨකථාවාදා ආගතා, එකො මහාපදුමත්ථෙරවාදො, තස්මා තත්ථෙව යුත්තායුත්තභාවො ච පමාණාපමාණභාවො ච ගහෙතබ්බාගහෙතබ්බභාවො ච දිස්සති, තස්මා තස්මිංයෙව ඨානෙ වත්තබ්බං සියා, සුවිමලවිපුලපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන පන ආචරියාසභෙන අවත්තබ්බට්ඨානෙ වුත්තං න සියා, තස්මා උපරි අට්ඨකථාවාදසංසන්දනාවසානෙ මහාපදුමත්ථෙරෙන වුත්තන්ති ඉමස්ස වචනස්ස පච්ඡතො වුත්තං සියා, තං පච්ඡා ලෙඛකෙහි පරිවත්තෙත්වා ලිඛිතං භවෙය්‍ය, පාරාජිකකණ්ඩට්ඨකථායඤ්ච ඉදං වචනං වුත්තං. ටීකායඤ්ච ඉමස්මිං ඨානෙ න වුත්තං, උපරියෙව වුත්තං, ‘‘යො ච යක්ඛගහිතකො, යො ච බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතො’’ති ඉමස්ස අට්ඨකථාවාදස්ස පච්ඡිමත්තා සොයෙව පමාණතො ගහෙතබ්බො. තථා ච වක්ඛති ‘‘සබ්බත්ථ යො යො අට්ඨකථාවාදො වා ථෙරවාදො වා පච්ඡා වුච්චති, සො සොයෙව පමාණතො දට්ඨබ්බො’’ති, තස්මා ඉදමෙත්ථ විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

แต่ในเบื้องบน ในการแก้ปัญหาว่า “ใครพ้น ใครไม่พ้น” มีอรรถกถาวาท ๓ อย่าง คือ มหาปัจจรีวาท กุรุนทีวาท และมหาอรรถกถาวาท และมีเถรวาทของพระมหาปทุมเถระอีก ๑ อย่าง มาแล้ว. เพราะฉะนั้น ในที่นั้นนั่นแหละ ความเป็นสิ่งที่สมควรและไม่สมควร ความเป็นประมาณและไม่เป็นประมาณ และความควรยึดถือและไม่ควรยึดถือ จึงปรากฏ. เพราะเหตุนั้น คำนั้นจึงควรกล่าวในที่นั้นนั่นแหละ. แต่พระอาจารย์ผู้ประเสริฐผู้ประกอบด้วยความเชี่ยวชาญและปัญญาอันบริสุทธิ์กว้างขวาง ไม่พึงกล่าวไว้ในที่ที่ไม่ควรกล่าว. เพราะฉะนั้น คำนี้ควรจะกล่าวไว้ในภายหลังแห่งคำว่า “พระมหาปทุมเถระกล่าวไว้” ในตอนจบแห่งการเทียบเคียงอรรถกถาวาทในเบื้องบน. คำนั้นภายหลังพวกอาลักษณ์อาจจะเขียนสลับที่กันไว้. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาปาราชิกกัณฑ์. ส่วนในฎีกา ท่านไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ แต่กล่าวไว้ในเบื้องบน. เพราะอรรถกถาวาทที่ว่า “ผู้ที่ถูกยักษ์เข้าสิง และผู้ที่ถูกผูกให้นอน” นี้ เป็นคำภายหลังสุด จึงพึงถือเอาคำนั้นนั่นแหละเป็นประมาณ. และท่านจะกล่าวต่อไปว่า “ในที่ทั้งปวง อรรถกถาวาทหรือเถรวาทใดที่ท่านกล่าวไว้ภายหลัง พึงเห็นอรรถกถาวาทหรือเถรวาทนั้นนั่นแหละเป็นประมาณ”. เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาถือเอาคำนี้ในที่นี้.

4. ඉදානි ද්වාරං සංවරණස්ස අන්තරායෙ සති අසංවරිත්වාපි නිපජ්ජිතුං වට්ටතීති දස්සෙතුං ‘‘අථ ද්වාරස්ස’’ත්‍යාදිමාහ. නිස්සෙණිං ආරොපෙත්වාති උපරිමතලං ආරොපෙත්වා විසඞ්ඛරිත්වා භූමියං පාතෙත්වා, ඡඩ්ඩෙත්වා වා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. ඉදං එකාබද්ධතාය වුත්තං. ද්වෙපි ද්වාරානි ජග්ගිතබ්බානීති එත්ථ සචෙ එකස්මිං ද්වාරෙ කවාටං වා නත්ථි, හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සංවරිතුං වා න සක්කා, ඉතරං ද්වාරං අසංවරිත්වා [Pg.17] නිපජ්ජිතුං වට්ටති. ද්වාරපාලස්සාති ද්වාරකොට්ඨකෙ මහාද්වාරෙ, නිස්සෙණිමූලෙ වා ඨත්වා ද්වාරජග්ගනකස්ස. පච්ඡිමානං භාරොති එකාබද්ධවසෙන ආගච්ඡන්තෙ සන්ධාය වුත්තං. අසංවුතද්වාරෙ අන්තොගබ්භෙ වාති යොජෙතබ්බං. බහි වාති ගබ්භතො බහි. නිපජ්ජනකාලෙපි…පෙ… වට්ටතියෙවාති එත්ථ ද්වාරජග්ගනකස්ස තදධීනත්තා තදා තස්ස තත්ථ සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවං අනුපධාරෙත්වාපි ආභොගං කාතුං වට්ටතියෙවාති වදන්ති.

๔. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าเมื่อมีอันตรายในการปิดประตู แม้ไม่ปิดแล้วนอนก็ควร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง ประตู” คำว่า “ยกบันไดขึ้น” คือ ยกขึ้นสู่ชั้นบนแล้วรื้อถอนทิ้งลงบนพื้นดิน หรือทิ้งไปแล้วก็นอนได้ คำนี้กล่าวโดยความเป็นอันเดียวกัน ในคำว่า “ประตูทั้งสองก็พึงรักษา” นี้ ถ้าประตูบานหนึ่งไม่มีบานประตู หรือไม่อาจปิดได้ด้วยวิธีที่กล่าวไว้ข้างต้น ก็ควรนอนโดยไม่ปิดประตูอีกบานหนึ่ง คำว่า “แก่ผู้เฝ้าประตู” คือ แก่ผู้เฝ้าประตูที่ยืนอยู่ที่ซุ้มประตูใหญ่ หรือที่โคนบันได คำว่า “เป็นภาระของคนข้างหลัง” นี้ กล่าวหมายถึงผู้ที่มาโดยความเป็นอันเดียวกัน พึงประกอบความว่า “ในห้องข้างในที่ประตูไม่ได้ปิด” คำว่า “ข้างนอก” คือ ข้างนอกห้อง ในคำว่า “แม้ในเวลานอน...ก็ควร” นี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า เพราะผู้เฝ้าประตูขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น ในเวลานั้น แม้ไม่พิจารณาว่าเขาอยู่หรือไม่อยู่ในที่นั้น ก็ควรทำอาโภคะ (ความใส่ใจ) ได้ทีเดียว

යෙන කෙනචි පරික්ඛිත්තෙති එත්ථ පරික්ඛෙපස්ස උබ්බෙධතො පමාණං සහසෙය්‍යප්පහොනකෙ වුත්තසදිසමෙව. වුත්තඤ්හි සමන්තපාසාදිකායං (පාචි. අට්ඨ. 51) ‘‘යඤ්හි සෙනාසනං උපරි පඤ්චහි ඡදනෙහි අඤ්ඤෙන වා කෙනචි සබ්බමෙව පටිච්ඡන්නං, අයං සබ්බච්ඡන්නා නාම සෙය්‍යා…පෙ… යං පන සෙනාසනං භූමිතො පට්ඨාය යාව ඡදනං ආහච්ච පාකාරෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අන්තමසො වත්ථෙනපි පරික්ඛිත්තං, අයං සබ්බපරිච්ඡන්නා නාම සෙය්‍යා. ඡදනං අනාහච්ච සබ්බන්තිමෙන පරියායෙන දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරාදිනා පරික්ඛිත්තාපි සබ්බපරිච්ඡන්නායෙවාති කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති. ‘‘දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධො වඩ්ඪකිහත්ථෙන ගහෙතබ්බො’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.51) විමතිවිනොදනියඤ්ච (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.50-51) වුත්තං. මහාපරිවෙණන්ති මහන්තං අඞ්ගණං. තෙන බහුජනසඤ්චරණට්ඨානං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘මහාබොධී’’තිආදි.

ในคำว่า “ล้อมรอบด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง” นี้ ประมาณความสูงของเครื่องล้อมรอบเหมือนที่กล่าวไว้ในเรื่องที่นอนร่วมกัน เพราะในสมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. 51) กล่าวไว้ว่า “เสนาสนะใดที่ข้างบนปิดทั้งหมดด้วยเครื่องมุง 5 อย่าง หรือด้วยสิ่งอื่นใด เสนาสนะนั้นชื่อว่าที่นอนที่ปิดทั้งหมด...อนึ่ง เสนาสนะใดที่ล้อมรอบด้วยกำแพงหรือด้วยสิ่งอื่นใด แม้ด้วยผ้าเป็นที่สุด ตั้งแต่พื้นดินจรดเครื่องมุง เสนาสนะนั้นชื่อว่าที่นอนที่ล้อมรอบทั้งหมด. แม้ที่ล้อมรอบด้วยกำแพงเป็นต้น ที่มีความสูงศอกครึ่ง โดยที่สุด โดยไม่จรดเครื่องมุง ก็ชื่อว่าที่นอนที่ล้อมรอบทั้งหมด ดังนี้ กุรุนทีอรรถกถากล่าวไว้” ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ 3.51) และวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา ปาจิตติยะ 2.50-51) กล่าวไว้ว่า “ความสูงศอกครึ่ง พึงถือเอาด้วยศอกของช่างไม้” คำว่า “มหาปริเวณ” คือ ลานใหญ่ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงที่ที่คนจำนวนมากสัญจรไปมา เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “มหาโพธิ์”

අරුණෙ උග්ගතෙ වුට්ඨාති, අනාපත්ති අනාපත්තිඛෙත්තභූතාය රත්තියා සුද්ධචිත්තෙන නිපන්නත්තා. පබුජ්ඣිත්වා පුන සුපති, ආපත්තීති අරුණෙ උග්ගතෙ පබුජ්ඣිත්වා අරුණුග්ගමනං ඤත්වා වා අඤත්වා වා අනුට්ඨහිත්වා සයිතසන්තානෙන සුපති, උට්ඨහිත්වා [Pg.18] කත්තබ්බස්ස ද්වාරසංවරණාදිනො අකතත්තා අකිරියසමුට්ඨානා ආපත්ති හොති අනාපත්තිඛෙත්තෙ කතනිපජ්ජනකිරියාය අනඞ්ගත්තා. අයඤ්හි ආපත්ති ඊදිසෙ ඨානෙ අකිරියා, දිවා ද්වාරං අසංවරිත්වා නිපජ්ජනක්ඛණෙ කිරියාකිරියා ච අචිත්තකා චාති වෙදිතබ්බා. පුරාරුණා පබුජ්ඣිත්වාපි යාව අරුණුග්ගමනා සයන්තස්සපි පුරිමනයෙන ආපත්තියෙව.

เมื่ออรุณขึ้นแล้วลุกขึ้น, ไม่เป็นอาบัติ เพราะนอนด้วยจิตบริสุทธิ์ในราตรีอันเป็นเขตแห่งอนาบัติ. ตื่นแล้วนอนอีก, เป็นอาบัติ คือเมื่ออรุณขึ้นแล้วตื่นขึ้น จะรู้หรือไม่รู้การขึ้นแห่งอรุณก็ตาม ไม่ลุกขึ้นแล้วนอนต่อไปด้วยอาการนอนนั้น, เป็นอาบัติที่เกิดจากการไม่กระทำ เพราะไม่ได้กระทำสิ่งที่ควรทำมีปิดประตูเป็นต้นที่ควรทำเมื่อลุกขึ้น, เพราะการกระทำคือนอนที่ทำในเขตแห่งอนาบัตินั้นไม่เป็นองค์ประกอบ. อาบัตินี้ในที่เช่นนี้เป็นการไม่กระทำ, และพึงทราบว่าการกระทำและไม่กระทำในขณะที่นอนโดยไม่ปิดประตูในเวลากลางวันนั้นเป็นอจิตตกะ (ไม่มีเจตนา). แม้ผู้ที่ตื่นก่อนอรุณแล้วนอนไปจนกว่าอรุณจะขึ้น ก็เป็นอาบัติด้วยนัยก่อนนั่นเอง.

අරුණෙ උග්ගතෙ වුට්ඨහිස්සාමීති…පෙ… ආපත්තියෙවාති එත්ථ කදා අස්ස ආපත්තීති? වුච්චතෙ – න තාව රත්තියං, ‘‘දිවා ආපජ්ජති, නො රත්ති’’න්ති (පරි. 323) වුත්තත්තා අනාදරියදුක්කටා න මුච්චතීති වුත්තදුක්කටං පන දිවාසයනදුක්කටමෙව න හොති අනාදරියදුක්කටත්තා එව. ‘‘අරුණුග්ගමනෙ පන අචිත්තකං අකිරියසමුට්ඨානං ආපත්තිං ආපජ්ජතීති වෙදිතබ්බ’’න්ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.77) වුත්තං, සාරත්ථදීපනියම්පි (සාරත්ථ. ටී. පාරාජික 2.77) ‘‘යථාපරිච්ඡෙදමෙව වුට්ඨාතීති අරුණෙ උග්ගතෙයෙව උට්ඨහති. තස්ස ආපත්තීති අසුද්ධචිත්තෙනෙව නිපන්නත්තා නිද්දායන්තස්සපි අරුණෙ උග්ගතෙ දිවාපටිසල්ලානමූලිකා ආපත්ති. ‘එවං නිපජ්ජන්තො අනාදරියදුක්කටාපි න මුච්චතී’ති වුත්තත්තා අසුද්ධචිත්තෙන නිපජ්ජන්තො අරුණුග්ගමනතො පුරෙතරං උට්ඨහන්තොපි අනුට්ඨහන්තොපි නිපජ්ජනකාලෙයෙව අනාදරියදුක්කටං ආපජ්ජති, දිවාපටිසල්ලානමූලිකං පන දුක්කටං අරුණෙයෙව ආපජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා එවං නිපජ්ජන්තස්ස ද්වෙ දුක්කටානි ආපජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බං.

ในข้อที่ว่า "จักลุกขึ้นเมื่ออรุณขึ้น"…เป็นอาบัติแล ดังนี้ อาบัติของเขาจะมีเมื่อใด? กล่าวคือ: ยังไม่เป็นในเวลากลางคืน, เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "เป็นอาบัติในเวลากลางวัน ไม่เป็นในเวลากลางคืน" (ปริวาร 323), ส่วนทุกกฏที่กล่าวว่า "ไม่พ้นจากอนาทริยทุกกฏ" นั้น ไม่ใช่ทิวาสยนทุกกฏ แต่เป็นอนาทริยทุกกฏนั่นเอง. ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. 1.77) กล่าวไว้ว่า "พึงทราบว่า เมื่ออรุณขึ้น ย่อมต้องอาบัติอันเกิดจากการไม่กระทำซึ่งเป็นอจิตตกะ". ในสารัตถทีปนี (สารัตถ.ฏี. ปาราชิก 2.77) ก็กล่าวไว้ว่า "ย่อมลุกขึ้นตามที่กำหนดไว้เท่านั้น คือลุกขึ้นเมื่ออรุณขึ้นนั่นเอง. อาบัติของเขานั้น คืออาบัติอันมีมูลมาจากการหลีกเร้นในเวลากลางวัน เมื่ออรุณขึ้น แม้ในขณะที่หลับอยู่ เพราะนอนด้วยจิตไม่บริสุทธิ์นั่นเอง. เพราะมีการกล่าวไว้ว่า 'เมื่อนอนอย่างนี้ ย่อมไม่พ้นจากอนาทริยทุกกฏด้วย', ดังนั้น ผู้ที่นอนด้วยจิตไม่บริสุทธิ์ ไม่ว่าจะลุกขึ้นก่อนอรุณขึ้นหรือไม่ลุกขึ้นก็ตาม ย่อมต้องอนาทริยทุกกฏในขณะที่นอนนั่นเอง, ส่วนทุกกฏอันมีมูลมาจากการหลีกเร้นในเวลากลางวันนั้น ย่อมต้องเมื่ออรุณขึ้นนั่นเอง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เมื่อนอนอย่างนี้ ย่อมต้องทุกกฏ 2 อย่าง.

සචෙ ද්වාරං සංවරිත්වා අරුණෙ උග්ගතෙ උට්ඨහිස්සාමීති නිපජ්ජති, ද්වාරෙ ච අඤ්ඤෙහි අරුණුග්ගමනකාලෙ විවටෙපි තස්ස අනාපත්තියෙව ද්වාරපිදහනස්ස රත්තිදිවාභාගෙසු විසෙසාභාවා. ආපත්තිආපජ්ජනස්සෙව කාලවිසෙසො ඉච්ඡිතබ්බො, න තප්පරිහාරස්සාති ගහෙතබ්බං. ‘‘ද්වාරං සංවරිත්වා රත්තිං [Pg.19] නිපජ්ජතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.77) හි වුත්තං. දිවා සංවරිත්වා නිපන්නස්ස කෙනචි විවටෙපි ද්වාරෙ අනාපත්තියෙව, අත්තනාපි අනුට්ඨහිත්වාව සති පච්චයෙ විවටෙපි අනාපත්තීති වදන්ති, ඉදම්පි විමතිවිනොදනියමෙව (වි. වි. ටී. 1.77) වුත්තං.

ถ้าปิดประตูแล้วนอนด้วยตั้งใจว่า "จักลุกขึ้นเมื่ออรุณขึ้น", แม้ผู้อื่นจะเปิดประตูในเวลาอรุณขึ้น ก็ไม่มีอาบัติแก่เขา เพราะการปิดประตูไม่มีความแตกต่างกันในส่วนกลางคืนและกลางวัน. พึงถือว่า พึงประสงค์กาลพิเศษเฉพาะการต้องอาบัติเท่านั้น ไม่ใช่การพ้นจากอาบัติ. เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ปิดประตูแล้วนอนในเวลากลางคืน" (ปาราชิกอรรถกถา 1.77). เมื่อผู้อื่นเปิดประตูของผู้ที่ปิดแล้วนอนในเวลากลางวัน ก็ไม่มีอาบัติ, และกล่าวว่า แม้ตนเองไม่ลุกขึ้น เมื่อมีเหตุปัจจัยให้เปิด ก็ไม่มีอาบัติ. ข้อนี้ก็กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. 1.77) นั่นเอง.

යථාපරිච්ඡෙදමෙව වුට්ඨාතීති අරුණෙ උග්ගතෙයෙව වුට්ඨාති, ආපත්තියෙවාති මූලාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. අනාදරියආපත්ති පන පුරාරුණා උට්ඨිතස්සපි තස්ස හොතෙව ‘‘දුක්කටා න මුච්චතී’’ති වුත්තත්තා. දුක්කටා න මුච්චතීති ච පුරාරුණා උට්ඨහිත්වා මූලාපත්තියා මුත්තොපි අනාදරියදුක්කටා න මුච්චතීති අධිප්පායො.

ในข้อที่ว่า "ย่อมลุกขึ้นตามที่กำหนดไว้เท่านั้น" คือลุกขึ้นเมื่ออรุณขึ้นนั่นเอง, "เป็นอาบัติแล" นี้กล่าวหมายถึงมูลอาบัติ. ส่วนอนาทริยอาบัตินั้น ย่อมมีแก่เขาแม้ผู้ที่ลุกขึ้นก่อนอรุณ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ไม่พ้นจากทุกกฏ". และคำว่า "ไม่พ้นจากทุกกฏ" มีอธิบายว่า แม้ผู้ที่ลุกขึ้นก่อนอรุณแล้วพ้นจากมูลอาบัติ ก็ไม่พ้นจากอนาทริยทุกกฏ.

5. නිද්දාවසෙන නිපජ්ජතීති නිද්දාභිභූතතාය එකපස්සෙන නිපජ්ජති. ‘‘නිද්දාවසෙන නිපජ්ජතී’’ති වොහාරවසෙන වුත්තං, පාදානං පන භූමිතො අමොචිතත්තා අයං නිපන්නො නාම හොතීති තෙනෙව අනාපත්ති වුත්තා. අපස්සාය සුපන්තස්සාති කටිට්ඨිතො උද්ධං පිට්ඨිකණ්ටකෙ අප්පමත්තකං පදෙසං භූමිං අඵුසාපෙත්වා සුපන්තස්ස. කටිට්ඨිං පන භූමිං ඵුසාපෙන්තස්ස සයනං නාම න හොති. පිට්ඨිපසාරණලක්ඛණා හි සෙය්‍යා දීඝා, වන්දනාදීසුපි තිරියං පිට්ඨිකණ්ටකානං පසාරිතත්තා නිපජ්ජනමෙවාති ආපත්ති පරිහරිතබ්බාව. වන්දනාපි හි පාදමූලෙ නිපජ්ජතීතිආදීසු නිපජ්ජනමෙව වුත්තා. සහසා වුට්ඨාතීති පක්ඛලිතා පතිතො විය සහසා වුට්ඨාති, තස්සපි අනාපත්ති පතනක්ඛණෙ අවිසයත්තා, විසයෙ ජාතෙ සහසා වුට්ඨිතත්තා ච. යස්ස පන විසඤ්ඤිතාය පච්ඡාපි අවිසයො එව, තස්ස අනාපත්තියෙව පතනක්ඛණෙ විය. තත්ථෙව සයති, න වුට්ඨාතීති ඉමිනා විසයෙපි අකරණං දස්සෙති, තෙනෙව තස්ස ආපත්තීති වුත්තං.

๕. ในข้อว่า 'นอนด้วยอำนาจแห่งความหลับ' คือ นอนตะแคงข้างเดียวเพราะถูกความหลับครอบงำ. คำว่า 'นอนด้วยอำนาจแห่งความหลับ' นี้ กล่าวโดยโวหาร, แต่เพราะไม่ได้ยกเท้าขึ้นจากพื้น ผู้นี้จึงชื่อว่านอน, ด้วยเหตุนั้นเองจึงกล่าวว่าไม่มีอาบัติ. 'ผู้ที่นอนโดยไม่พิง' คือ ผู้ที่นอนโดยไม่ให้ส่วนเล็กน้อยของกระดูกสันหลังตั้งแต่เอวขึ้นไปแตะพื้น. ส่วนผู้ที่ให้กระดูกเอวแตะพื้นนั้น ไม่ชื่อว่านอน. เพราะการนอนที่มีลักษณะเหยียดหลังนั้นยาว, แม้ในการไหว้เป็นต้น เพราะกระดูกสันหลังเหยียดไปตามขวาง จึงเป็นการนอนนั่นเอง, จึงพึงเว้นอาบัติ. เพราะแม้ในการไหว้ ท่านก็กล่าวว่าเป็นการนอน ในคำว่า 'นอนที่ใกล้เท้า' เป็นต้น. 'ลุกขึ้นโดยพลัน' คือ ลุกขึ้นโดยพลันเหมือนผู้ที่ก้าวพลาดล้มลง, ผู้นั้นก็ไม่มีอาบัติ เพราะในขณะที่ล้มลงนั้นยังไม่เป็นวิสัย, และเมื่อเป็นวิสัยแล้วก็ลุกขึ้นโดยพลัน. ส่วนผู้ที่หมดสติ แม้ภายหลังก็ยังไม่เป็นวิสัย, ผู้นั้นก็ไม่มีอาบัติเหมือนในขณะที่ล้มลง. 'นอนอยู่ที่นั่น ไม่ลุกขึ้น' ด้วยคำนี้แสดงการไม่กระทำแม้ในวิสัย, ด้วยเหตุนั้นเองจึงกล่าวว่าผู้นั้นเป็นอาบัติ.

ඉදානි [Pg.20] අට්ඨකථාවාදසංසන්දනං කාතුං ‘‘කො මුච්චති, කො න මුච්චතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ මහාපච්චරියන්තිආදීසු පච්චරීති උළුම්පං වුච්චති, තස්මිං නිසීදිත්වා කතත්තා තමෙව නාමං ජාතං. කුරුන්දිවල්ලිවිහාරො නාම අත්ථි, තත්ථ කතත්තා කුරුන්දීති නාමං ජාතං. මහාඅට්ඨකථා නාම සඞ්ගීතිත්තයමාරුළ්හා තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස අට්ඨකථා. යා මහාමහින්දත්ථෙරෙන තම්බපණ්ණිදීපං ආභතා, තම්බපණ්ණියෙහි ථෙරෙහි පච්ඡා සීහළභාසාය අභිසඞ්ඛතා ච හොති. එකභඞ්ගෙනාති එකපස්සභඤ්ජනෙන පාදෙ භූමිතො අමොචෙත්වා එකපස්සෙන සරීරං භඤ්ජිත්වා නිපන්නොති වුත්තං හොති. මහාඅට්ඨකථායං පන මහාපදුමත්ථෙරෙන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තෙන මහාඅට්ඨකථාය ලිඛිතමහාපදුමත්ථෙරවාදෙ ‘‘අය’’න්ති දස්සෙති. ‘‘මුච්ඡිත්වා පතිතත්තා අවිසයත්තා ආපත්ති න දිස්සතී’’ති ථෙරෙන වුත්තං. ආචරියා පන යථා යක්ඛගහිතකො බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතො ච පරවසො හොති, එවං අපරවසත්තා මුච්ඡිත්වා පතිතො කඤ්චිකාලං ජානිත්වා නිපජ්ජතීති අනාපත්තිං න වදන්ති, විසඤ්ඤිතෙ පන සති අනාපත්තියෙව.

บัดนี้ เพื่อจะเชื่อมโยงคำกล่าวในอรรถกถา จึงกล่าวคำว่า 'ใครพ้น, ใครไม่พ้น' เป็นต้น. ในคำว่า 'มหาปัจจรี' เป็นต้นนั้น คำว่า ปัจจรี หมายถึงแพ, เพราะกระทำโดยนั่งบนแพนั้น จึงได้ชื่อนั้น. มีวิหารชื่อว่า กุรุนทิวัลิ, เพราะกระทำในวิหารนั้น จึงได้ชื่อว่า กุรุนที. มหาอรรถกถา คือ อรรถกถาพระพุทธพจน์ในพระไตรปิฎกที่ขึ้นสู่สังคายนา 3 ครั้ง, ซึ่งพระมหาเถระมหินทนำมายังเกาะตัมพปัณณิ, และพระเถระชาวตัมพปัณณิได้เรียบเรียงเป็นภาษาลังกาในภายหลัง. คำว่า 'ด้วยการหักข้างเดียว' หมายถึงการนอนโดยหักกายไปข้างเดียวโดยไม่ยกเท้าขึ้นจากพื้น. ส่วนในมหาอรรถกถา มีความเกี่ยวข้องว่า 'พระมหาปทุมเถระกล่าวไว้'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า 'นี้' ในคำกล่าวของพระมหาปทุมเถระที่เขียนไว้ในมหาอรรถกถา. พระเถระกล่าวว่า 'เพราะสลบล้มลง จึงไม่เป็นวิสัย ไม่ปรากฏอาบัติ'. ส่วนอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เพราะความเป็นผู้ไม่ตกอยู่ในอำนาจของผู้อื่นอย่างนั้น จึงไม่กล่าวว่าเป็นอนาบัติแก่ผู้ที่สลบล้มลงแล้วรู้ตัวนอนอยู่ครู่หนึ่ง เหมือนผู้ที่ถูกยักษ์เข้าสิงแล้วถูกมัดให้นอนลงซึ่งเป็นไปตามอำนาจผู้อื่น, แต่ถ้าหมดสติ ก็ไม่มีอาบัติ.

ද්වෙ ජනාතිආදි මහාඅට්ඨකථායමෙව වචනං, තදෙව පච්ඡා වුත්තත්තා පමාණං. යක්ඛගහිතග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ විසඤ්ඤිභූතොපි සඞ්ගහිතො, එකභඞ්ගෙන නිපන්නො පන අනිපන්නත්තා ආපත්තිතො මුච්චතියෙවාති ගහෙතබ්බං. සාරත්ථදීපනියඤ්ච (සාරත්ථ. ටී. 2.77) ‘‘යො ච යක්ඛගහිතකො, යො ච බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතො’’ති ඉමස්ස අට්ඨකථාවාදස්ස පච්ඡිමත්තා සොයෙව පමාණතො ගහෙතබ්බො, තථා ච වක්ඛති ‘‘සබ්බත්ථ යො යො අට්ඨකථාවාදො වා පච්ඡා වුච්චති, සො සොයෙව පමාණතො ගහෙතබ්බො’’ති. ඉමස්මිං ඨානෙ ඉමස්ස අට්ඨකථාපාඨස්ස ආනීතත්තා ඉමස්මිං විනයසඞ්ගහප්පකරණෙපි [Pg.21] ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ සො පාඨො වත්තබ්බොති නො ඛන්ති. එත්ථ ච ‘‘රත්තිං ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නො අරුණෙ උග්ගතෙ උට්ඨාති, අනාපත්තී’’තිආදිවචනතො අරුණුග්ගමනෙ සංසයවිනොදනත්ථං අරුණකථා වත්තබ්බා. තත්‍රිදං වුච්චති –

คำว่า 'คนสองคน' เป็นต้น เป็นคำกล่าวในมหาอรรถกถาเอง, และคำกล่าวนั้นเป็นประมาณ เพราะกล่าวไว้ภายหลัง. ในที่นี้ แม้ผู้ที่หมดสติก็สงเคราะห์เข้าด้วยการยกตัวอย่างผู้ถูกยักษ์เข้าสิง, ส่วนผู้ที่นอนด้วยการหักข้างเดียว พึงถือว่าย่อมพ้นจากอาบัติ เพราะไม่ชื่อว่านอน. และในสารัตถทีปนี (สารัตถ.ฏี. 2.77) กล่าวว่า 'ผู้ที่ถูกยักษ์เข้าสิง และผู้ที่ถูกมัดให้นอนลง' คำกล่าวในอรรถกถานี้เป็นคำกล่าวภายหลัง จึงพึงถือเอาคำกล่าวนั้นเป็นประมาณ, และจะกล่าวต่อไปว่า 'ในทุกที่ คำกล่าวในอรรถกถาใดที่กล่าวไว้ภายหลัง คำกล่าวนั้นนั่นแหละพึงถือเอาเป็นประมาณ'. ในที่นี้ การนำเอาข้อความในอรรถกถานี้มากล่าวในวินัยสังคหปกรณ์นี้ในที่นี้เองนั้น ไม่เห็นชอบด้วย. และในที่นี้ จากคำกล่าวว่า 'ผู้ที่นอนโดยเปิดประตูในเวลากลางคืน แล้วลุกขึ้นเมื่ออรุณขึ้น, ไม่มีอาบัติ' เป็นต้น, เพื่อคลายความสงสัยในการขึ้นแห่งอรุณ จึงควรกล่าวเรื่องอรุณ. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวนี้ว่า –

‘‘කො එස අරුණො නාම;

කෙන සො අරුණො භවෙ;

කීදිසො තස්ස වණ්ණා තු;

සණ්ඨානං කීදිසං භවෙ.

'อรุณนั้นชื่ออะไร? อรุณนั้นพึงเป็นด้วยอะไร? สีของอรุณนั้นเป็นอย่างไร? สัณฐานพึงเป็นอย่างไร?'

‘‘කිස්මිං කාලෙ ච දෙසෙ ච, අරුණො සමුගච්ඡති;

කිං පච්චක්ඛසිද්ධො එසො, උදාහු අනුමානතො’’ති.

'อรุณย่อมขึ้นในกาลและประเทศใด? อรุณนั้นสำเร็จด้วยการเห็นประจักษ์ หรือด้วยการอนุมาน?'

තත්ථ කො එස අරුණො නාමාති එත්ථ එස අරුණො නාම සූරියස්ස පභාවිසෙසො. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානප්පදීපිකායං –

ในคำว่า 'อรุณนั้นชื่ออะไร?' ในที่นี้ อรุณนั้นชื่อว่า เป็นแสงสว่างพิเศษของพระอาทิตย์. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาว่า –

‘‘සූරස්සොදයතො පුබ්බුට්ඨිතරංසි සියාරුණො’’ති;

'รัศมีที่ขึ้นก่อนการขึ้นของพระอาทิตย์ พึงเป็นอรุณ' ดังนี้;

තට්ටීකායඤ්ච ‘‘සූරස්ස උදයතො පුබ්බෙ උට්ඨිතරංසි අරුණො නාම සියා’’ති. විමතිවිනොදනීනාමිකායං විනයටීකායඤ්ච (වි. වි. ටී. 1.463) ‘‘අරුණොති චෙත්ථ සූරියුග්ගමනස්ස පුරෙචරො වඩ්ඪනඝනරත්තො පභාවිසෙසොති දට්ඨබ්බො’’ති වුත්තං, තස්මා සූරියප්පභායෙව අරුණො නාම, න අඤ්ඤොති දට්ඨබ්බං. කෙන සො අරුණො භවෙති එත්ථ අරුණො වණ්ණො අස්සාති අරුණො, කිඤ්චිරත්තවණ්ණසමන්නාගතොති අත්ථො. අථ වා අරති ගච්ඡති රත්තවණ්ණභාවෙන පවත්තතීති අරුණො. වුත්තඤ්හෙතං අභිධානප්පදීපිකාටීකායං ‘‘අරුණවණ්ණතාය අරති ගච්ඡතීති අරුණො’’ති. කීදිසො තස්ස වණ්ණොති එත්ථ අබ්‍යත්තරත්තවණ්ණො තස්ස වණ්ණො භවෙ. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං ‘‘අරුණො කිඤ්චිරත්තොථා’’ති. තට්ටීකායඤ්ච [Pg.22] ‘‘කිඤ්චිරත්තො අබ්‍යත්තරත්තවණ්ණො අරුණො නාම යථා මච්ඡස්ස අක්ඛී’’ති. විමතිවිනොදනියඤ්ච (වි. වි. ටී. 1.463) ‘‘වඩ්ඪනඝනරත්තො පභාවිසෙසො’’ති, තස්මා සූරියස්ස රත්තප්පභායෙව අරුණො නාම, න සෙතප්පභාදයොති දට්ඨබ්බං. යදි එවං පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකවණ්ණනාය විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.383) ‘‘පාළියං පන නන්දිමුඛියාති ඔදාතදිසාමුඛතාය තුට්ඨමුඛියා’’ති වුත්තං, තං කථං යුජ්ජෙය්‍යාති, නො න යුජ්ජෙය්‍ය. තත්ථ හි අරුණුග්ගතකාලෙ අරුණොභාසෙන ඔදාතදිසාමුඛභාවො වුත්තො, න අරුණොභාසස්ස ඔදාතභාවො. වුත්තඤ්හෙතං උදානට්ඨකථායං (උදා. අට්ඨ. 23) ‘‘නන්දිමුඛියාති අරුණස්ස උග්ගතත්තා එව අරුණොභාය සූරියාලොකූපජීවිනො සත්තෙ නන්දාපනමුඛියා රත්තියා ජාතාය විභායමානායාති අත්ථො’’ති.

และในอภิธานัปปทีปิกาฏีกาว่า ‘‘แสงที่ขึ้นก่อนการขึ้นของพระอาทิตย์ ชื่อว่าอรุณ’’ ดังนี้. และในวินยฏีกาชื่อวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. 1.463) ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘ในคำว่า อรุณนี้ พึงเห็นว่า เป็นแสงสว่างพิเศษสีแดงเข้มที่เพิ่มขึ้น ซึ่งเป็นผู้ไปก่อนการขึ้นของพระอาทิตย์’’ เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า แสงของพระอาทิตย์นั่นแหละชื่อว่าอรุณ ไม่ใช่สิ่งอื่น. ในคำว่า อรุณนั้นเป็นอย่างไร? ในที่นี้ อรุณคือมีสีแดงอ่อนๆ หมายถึงประกอบด้วยสีแดงเล็กน้อย. อีกอย่างหนึ่ง อรุณคือเคลื่อนไป ดำเนินไปโดยความเป็นสีแดง. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาฏีกาว่า ‘‘อรุณคือเคลื่อนไปโดยความเป็นสีแดง’’ ดังนี้. สีของอรุณนั้นเป็นอย่างไร? ในที่นี้ สีของอรุณนั้นพึงเป็นสีแดงไม่จัด. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาว่า ‘‘อรุณคือสีแดงเล็กน้อย’’ ดังนี้. และในอภิธานัปปทีปิกาฏีกาว่า ‘‘สีแดงเล็กน้อย คือสีแดงไม่จัด ชื่อว่าอรุณ เหมือนนัยน์ตาปลา’’ ดังนี้. และในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. 1.463) ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘เป็นแสงสว่างพิเศษสีแดงเข้มที่เพิ่มขึ้น’’ เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า แสงสีแดงของพระอาทิตย์นั่นแหละชื่อว่าอรุณ ไม่ใช่แสงสีขาวเป็นต้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. จูฬวรรค 2.383) ในคำอธิบายปาติโมกขัฏฐปนขันธกะ ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘ในบาลีว่า นันทิมุขิยา คือมีหน้าเบิกบานเพราะทิศมีสีขาว’’ ข้อนั้นจะสมควรได้อย่างไร? ไม่สมควรก็หาไม่. ในที่นั้น ท่านกล่าวถึงความเป็นทิศมีสีขาวด้วยแสงอรุณในเวลาอรุณขึ้น ไม่ได้กล่าวถึงความเป็นสีขาวของแสงอรุณ. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาอุดาน (อุ.อ. 23) ว่า ‘‘นันทิมุขิยา คือราตรีที่เกิดขึ้นแล้วกำลังสว่าง มีหน้าเบิกบานยังสัตว์ทั้งหลายผู้มีชีวิตอยู่ด้วยแสงพระอาทิตย์ให้เบิกบานด้วยแสงอรุณ เพราะอรุณขึ้นแล้วนั่นเอง’’ ดังนี้.

ජාතකට්ඨකථායඤ්ච –

และในชาตกัฏฐกถา –

‘‘ජිඝඤ්ඤරත්තිං අරුණස්මිමුහතෙ;

යා දිස්සති උත්තමරූපවණ්ණිනී;

තථූපමා මං පටිභාසි දෙවතෙ;

ආචික්ඛ මෙ තං කතමාසි අච්ඡරා’’ති. (ජා. අට්ඨ. 5.21.254);

‘‘เมื่ออรุณขึ้นในราตรีสุดท้าย ทิศใดปรากฏมีรูปและวรรณะอันประเสริฐ, เทวดาผู้มีอุปมาเช่นนั้นปรากฏแก่ข้าพเจ้า ขอท่านจงบอกข้าพเจ้าว่านางอัปสรนั้นคือใคร?’’ ดังนี้. (ชา.อ. 5.21.254);

ඉමස්ස ගාථාය අත්ථවණ්ණනායං ‘‘තත්ථ ජිඝඤ්ඤරත්තින්ති පච්ඡිමරත්තිං, රත්තිපරියොසානෙති අත්ථො. උහතෙති අරුණෙ උග්ගතෙ. යාති යා පුරත්ථිමා දිසා රත්තවණ්ණතාය උත්තමරූපධරා හුත්වා දිස්සතී’’ති. එවං අරුණුග්ගතසමයෙ පුරත්ථිමදිසාය රත්තවණ්ණතා වුත්තා, තස්මා තස්මිං සමයෙ අරුණස්ස උට්ඨිතත්තා පුරත්ථිමාය දිසාය රත්තභාගො සූරියාලොකස්ස පත්ථටත්තා සෙසදිසානං ඔදාතභාවො විඤ්ඤායති.

ในอรรถกถาแห่งคาถานี้ว่า ‘‘ในคำว่า ชิฆัญญรตฺตึ คือราตรีสุดท้าย หมายถึงเมื่อราตรีสิ้นสุดลง. อุหเต คือเมื่ออรุณขึ้นแล้ว. ยา คือทิศตะวันออกใดปรากฏมีรูปอันประเสริฐเพราะความเป็นสีแดง’’ ดังนี้. อย่างนี้ ความเป็นสีแดงของทิศตะวันออกในเวลาอรุณขึ้นท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ในเวลานั้น เพราะอรุณขึ้น ทิศตะวันออกจึงมีส่วนเป็นสีแดง และเพราะแสงพระอาทิตย์แผ่ไป ทิศที่เหลือจึงมีสีขาว พึงทราบ.

සණ්ඨානං [Pg.23] කීදිසං භවෙති එත්ථ අරුණස්ස පාටෙක්කං සණ්ඨානං නාම නත්ථි රස්මිමත්තත්තා. යත්තකං පදෙසං ඵරති, තත්තකං තස්ස සණ්ඨානන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා පුරත්ථිමදිසාසණ්ඨානං. වුත්තඤ්හි ජාතකට්ඨකථායං (ජා. අට්ඨ. 5.21.255) ‘‘පුරත්ථිමදිසා රත්තවණ්ණතාය උත්තමරූපධරා හුත්වා දිස්සතී’’ති.

รูปร่างเป็นอย่างไร? ในที่นี้ อรุณไม่มีรูปร่างเฉพาะ เพราะเป็นเพียงแสง. พึงทราบว่า แผ่ไปในบริเวณเท่าใด รูปร่างของอรุณก็เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง คือรูปร่างของทิศตะวันออก. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ในชาตกัฏฐกถา (ชา.อ. 5.21.255) ว่า ‘‘ทิศตะวันออกปรากฏมีรูปอันประเสริฐเพราะความเป็นสีแดง’’ ดังนี้.

කිස්මිං කාලෙ ච දෙසෙ ච, අරුණො සමුගච්ඡතීති එත්ථ එස අරුණො සූරියුග්ගමනස්ස පුරෙ කාලෙ පුරත්ථිමදිසායං උග්ගච්ඡති. වුත්තඤ්හෙතං උදානට්ඨකථායං (උදා. අට්ඨ. 23) ‘‘උද්ධස්තෙ අරුණෙති උග්ගතෙ අරුණෙ, අරුණො නාම පුරත්ථිමදිසායං සූරියොදයතො පුරෙතරමෙව උට්ඨිතොභාසො’’ති. අභිධානප්පදීපිකායඤ්ච ‘‘සූරස්සොදයතො පුබ්බුට්ඨිතරංසී’’ති.

อรุณขึ้นในกาลและประเทศใด? ในที่นี้ อรุณนั้นขึ้นในทิศตะวันออกในเวลาก่อนการขึ้นของพระอาทิตย์. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาอุดาน (อุ.อ. 23) ว่า ‘‘อุทฺธสฺเต อรุเณติ เมื่ออรุณขึ้นแล้ว, อรุณคือแสงที่ขึ้นก่อนการขึ้นของพระอาทิตย์ในทิศตะวันออกนั่นเอง’’ ดังนี้. และในอภิธานัปปทีปิกาว่า ‘‘แสงที่ขึ้นก่อนการขึ้นของพระอาทิตย์’’ ดังนี้.

කිං පච්චක්ඛසිද්ධො එසො, උදාහු අනුමානතොති එත්ථ අයං අරුණො නාම පච්චක්ඛසිද්ධො එව, න අනුමානසිද්ධො. කස්මා විඤ්ඤායතීති චෙ? චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරවණ්ණායතනභාවතො. අක්ඛස්ස පතීති පච්චක්ඛං, චක්ඛුරූපානං අභිමුඛභාවෙන ආපාථගතත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43, 44, 45, සං. නි. 4.60; කථා. 465, 467), තස්මා අයං අරුණවණ්ණො චක්ඛුනා දිස්වා ජානිතබ්බතො පච්චක්ඛසිද්ධොයෙව හොති, න එවං සති එවං භවෙය්‍යාති අනුමානෙන පුනප්පුනං චින්තනෙන සිද්ධොති. ඉමං පඤ්හවිස්සජ්ජනං සාධුකං මනසි කරිත්වා පණ්ඩිතෙහි රත්තොභාසොයෙව අරුණොති පච්චෙතබ්බො සල්ලක්ඛෙතබ්බොති.

อรุณนี้เป็นสิ่งที่ประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง หรือเป็นสิ่งที่อนุมานเอา? ในที่นี้ อรุณนี้เป็นสิ่งที่ประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง ไม่ใช่สิ่งที่อนุมานเอา. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไรจึงรู้ได้? เพราะเป็นอายตนะคือสีที่อยู่ในวิสัยของจักขุวิญญาณ. ปัจจกฺขํ คือสิ่งที่ปรากฏแก่ตา, จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะตาและรูปมาถึงกันโดยความเป็นอารมณ์. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ‘‘จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยตาและรูป’’ (ม.มู. 1.204, 400; ม.อุ. 3.421, 425, 426; สํ.สฬา. 2.43, 44, 45, สํ.สฬา. 4.60; กถา. 465, 467) เพราะฉะนั้น สีของอรุณนี้เป็นสิ่งที่ประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง เพราะพึงรู้ได้ด้วยการเห็นด้วยตา ไม่ใช่สิ่งที่สำเร็จด้วยการอนุมานคือการคิดซ้ำๆ ว่า ถ้าเป็นอย่างนี้ก็พึงเป็นอย่างนั้น. บัณฑิตทั้งหลายพึงเชื่อและพึงกำหนดรู้ว่า แสงสีแดงนั่นแหละคืออรุณ โดยตั้งใจพิจารณาการตอบปัญหาข้อนี้ให้ดี.

කස්මා පන ඉමස්මිං ඨානෙ අරුණකථා වුත්තාති? ඉමිස්සා අරුණකථාය මහාවිසයභාවතො. කථං? උපොසථිකා උපාසකා ච උපාසිකායො ච අරුණුග්ගමනං තථතො [Pg.24] අජානන්තා අනුග්ගතෙයෙව අරුණෙ උග්ගතසඤ්ඤාය ඛාදනීයං වා ඛාදන්ති, භොජනීයං වා භුඤ්ජන්ති, මාලාගන්ධාදීනි වා ධාරෙන්ති, තතො තෙසං සීලං භිජ්ජති. සාමණෙරා තථෙව විකාලභොජනං භුඤ්ජිත්වා සීලවිනාසං පාපුණන්ති. නිස්සයපටිපන්නකා භික්ඛූ ආචරියුපජ්ඣායෙහි විනා බහිසීමෙ චරන්තා නිස්සයප්පස්සම්භනං පාපුණන්ති, අන්තොවස්සෙ භික්ඛූ උපචාරසීමතො බහිගච්ඡන්තා වස්සච්ඡෙදං, තෙචීවරිකා භික්ඛූ අබද්ධසීමායං චීවරෙන විප්පවසන්තා නිස්සග්ගියපාචිත්තියං, තථා සත්තබ්භන්තරසීමායං, සහසෙය්‍යප්පහොනකට්ඨානෙ අනුපසම්පන්නමාතුගාමෙහි සහ සයන්තා පාචිත්තියං, තථා යාවකාලිකං භුඤ්ජන්තා භික්ඛූ, පාරිවාසිකාදයො වත්තං නික්ඛිපන්තා රත්තිච්ඡෙදං. එවමාදිඅනෙකාදීනවසම්භවතො ලජ්ජිපෙසලානං භික්ඛූනං තථතො අරුණුග්ගමනස්ස ජානනත්ථං වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

ก็เพราะเหตุไร อรุณกถานี้จึงกล่าวไว้ในที่นี้? เพราะอรุณกถานี้เป็นเรื่องที่มีขอบเขตกว้างขวางมาก. อย่างไร? อุบาสกและอุบาสิกาผู้รักษาอุโบสถ ไม่รู้การขึ้นของอรุณตามความเป็นจริง เมื่ออรุณยังไม่ขึ้นแท้ๆ กลับสำคัญว่าขึ้นแล้ว จึงเคี้ยวของขบเคี้ยว หรือบริโภคของฉัน หรือประดับดอกไม้และของหอมเป็นต้น, จากนั้นศีลของพวกเขาย่อมขาด. สามเณรทั้งหลายก็ฉันอาหารในเวลาวิกาลอย่างนั้น ย่อมถึงความพินาศแห่งศีล. ภิกษุผู้อยู่ในนิสัย เที่ยวไปนอกสีมาโดยไม่มีอาจารย์และอุปัชฌาย์ ย่อมถึงความระงับแห่งนิสัย. ภิกษุผู้อยู่จำพรรษา ออกไปนอกเขตอุปจารสีมา ย่อมถึงความขาดแห่งพรรษา. ภิกษุผู้ทรงผ้าไตรจีวร อยู่ปราศจากจีวรในสีมาที่ไม่ได้ผูก ย่อมถึงนิสสัคคิยปาจิตตีย์, ในสีมามีประมาณ ๗ อัพภันดรก็เช่นเดียวกัน. ภิกษุผู้สำเร็จการนอนร่วมกับอนุปสัมบันและมาตุคามในที่ที่พอจะนอนร่วมกันได้ ย่อมถึงปาจิตตีย์. ภิกษุผู้ฉันอาหารยาวกาลิกก็เช่นเดียวกัน. ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นต้น เมื่อทอดทิ้งวัตร ย่อมถึงความขาดแห่งราตรี. พึงทราบว่า อรุณกถานี้กล่าวไว้เพื่อภิกษุผู้มีความละอายและรักศีลทั้งหลายจะได้รู้การขึ้นของอรุณตามความเป็นจริง เพราะความเป็นไปแห่งโทษมีประการต่างๆ มีอย่างนี้เป็นต้น.

කෙචි පන භික්ඛූ අඩ්ඪරත්තිසමයෙ ඝටිසුඤ්ඤත්තා අඩ්ඪරත්තිකාලං අතික්කම්ම අඤ්ඤදිවසො හොති, තස්මා තස්මිං කාලෙ අරුණං උට්ඨිතං නාම හොතීති මඤ්ඤමානා අඩ්ඪරත්තිං අතික්කම්ම ඛාදනීයභොජනීයාදීනි භුඤ්ජන්ති, තෙ පන බුද්ධසමයං අජානන්තා වෙදසමයමෙව මනසි කරොන්තා එවං කරොන්ති, තස්මා තෙසං තංකරණං පමාණං න හොති. බහවො පන භික්ඛූ අරුණස්ස පච්චක්ඛභාවං අජානන්තා අනුමානවසෙන චින්තිතුඤ්ච අසක්කොන්තා අනුස්සවවසෙනෙව පරවචනං සද්දහන්තා අම්හාකං ආචරියා අරුණුග්ගමනවෙලායං උට්ඨාය ගච්ඡන්තා සූරියුග්ගමනවෙලායං ද්විසහස්සදණ්ඩප්පමාණං ඨානං පාපුණන්ති, තිසහස්සදණ්ඩප්පමාණං ඨානං පාපුණන්තීති ච වදන්ති. ඉමම්හා විහාරා අසුකං නාම විහාරං අසුකං නාම චෙතියං අසුකං නාම ගාමං පාපුණන්තීතිආදීනි ච වදන්තීති එවං අනුස්සවවචනං වදන්ති, තම්පි අප්පමාණං. කස්මා? අද්ධානං නාම බලවන්තස්ස ජවසම්පන්නස්ස ච රස්සං හොති, දුබ්බලස්ස සන්තස්ස ච දීඝං හොති. වුත්තඤ්හි භගවතා –

ภิกษุบางรูป เมื่อถึงเวลาเที่ยงคืน เพราะความไม่มีนาฬิกา (น้ำหรือแดด) จึงสำคัญว่า 'ล่วงเลยเวลาเที่ยงคืนไปเป็นวันใหม่แล้ว เพราะฉะนั้น ในเวลานั้นชื่อว่าอรุณขึ้นแล้ว' จึงฉันของขบเคี้ยวและของฉันเป็นต้นล่วงเลยเวลาเที่ยงคืนไป, แต่ภิกษุเหล่านั้นไม่รู้พุทธสมัย กลับมนสิการถึงแต่เวทสมัยเท่านั้นจึงทำอย่างนั้น, เพราะฉะนั้น การกระทำของภิกษุเหล่านั้นจึงไม่เป็นประมาณ. ส่วนภิกษุเป็นอันมากไม่รู้ความปรากฏชัดแห่งอรุณ และไม่สามารถจะคิดด้วยอำนาจการอนุมานได้ จึงเชื่อคำของผู้อื่นด้วยอำนาจการฟังตามกันมา แล้วกล่าวว่า 'อาจารย์ของเราทั้งหลาย เมื่อลุกขึ้นเดินไปในเวลาอรุณขึ้น ย่อมถึงที่ประมาณสองพันชั่วไม้เท้าในเวลาพระอาทิตย์ขึ้นบ้าง ย่อมถึงที่ประมาณสามพันชั่วไม้เท้าบ้าง' และกล่าวว่า 'จากวิหารนี้ ย่อมถึงวิหารชื่อโน้น ถึงเจดีย์ชื่อโน้น ถึงหมู่บ้านชื่อโน้น' ดังนี้เป็นต้น ย่อมกล่าวคำที่ฟังตามกันมาอย่างนี้, แม้คำนั้นก็ไม่เป็นประมาณ. เพราะเหตุไร? เพราะชื่อว่าระยะทาง ย่อมสั้นสำหรับคนมีกำลังและถึงพร้อมด้วยความเร็ว ย่อมยาวสำหรับคนทุพพลภาพและเหน็ดเหนื่อย. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘දීඝා [Pg.25] ජාගරතො රත්ති, දීඝං සන්තස්ස යොජනං;

දීඝො බාලාන සංසාරො, සද්ධම්මං අවිජානත’’න්ති. (ධ. ප. 60);

"ราตรีของคนตื่นอยู่ ย่อมยาว, โยชน์หนึ่งของคนเหน็ดเหนื่อย ย่อมยาว, สังสารวัฏของคนพาลผู้ไม่รู้พระสัทธรรม ย่อมยาว." (ธ. ป. ๖๐)

තස්මා අද්ධානං නාම සබ්බෙසං එකසදිසං න හොතීති අරුණුග්ගමනස්ස ලක්ඛණං භවිතුං න සක්කා, න ච තෙ ආයස්මන්තො පිටකත්තයතො කිඤ්චි සාධකභූතං වචනං ආහරන්ති, අසක්ඛිකං අඩ්ඩං කරොන්ති විය යථාජ්ඣාසයමෙව වදන්තීති පමාණං න හොති.

เพราะฉะนั้น ชื่อว่าระยะทาง ย่อมไม่เหมือนกันสำหรับคนทั้งปวง จึงไม่สามารถเป็นเครื่องหมายของการขึ้นแห่งอรุณได้, และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็มิได้นำคำที่เป็นเครื่องสาธกอย่างใดอย่างหนึ่งจากพระไตรปิฎกมาแสดงเลย, ย่อมกล่าวไปตามอัธยาศัยของตน เหมือนทำคดีที่ไม่มีพยานฉะนั้น, จึงไม่เป็นประมาณ.

අඤ්ඤෙ පන –

ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า –

‘‘අතීතරත්තියා යාමො;

පච්ඡිමොඩ්ඪමමුස්ස වා;

භාවිනියාදිප්පහාරො;

තදඩ්ඪං වාජ්ජතෙහ්‍ය හොති –

"ยามสุดท้ายแห่งราตรีที่ล่วงไปแล้ว หรือกึ่งหนึ่งแห่งยามนั้น หรือการประหาร (การตีบอกเวลา) ครั้งแรกแห่งราตรีที่จะมาถึง หรือกึ่งหนึ่งแห่งการประหารนั้น ย่อมเป็นวันนี้ในปัจจุบัน –"

කච්චායනසාරප්පකරණාගතං ගාථං වත්වා අතීතරත්තියා පච්ඡිමො යාමො අජ්ජ පරියාපන්නො, තස්මා පච්ඡිමයාමස්ස ආදිතො පට්ඨාය අරුණං උග්ගච්ඡතී’’ති වදන්ති. අයං වාදො සකාරණසඤ්ඤාපකත්තා පුරිමෙහි බලවා හොති, එවං සන්තෙපි අයුත්තොයෙව. කස්මා? අයඤ්හි ගාථා බාහිරසද්දසත්ථෙ ජඞ්ගදාසප්පකරණෙ වුත්තනයෙන අජ්ජ භවා අජ්ජතනීති වුත්තඅජ්ජවොහාරස්ස පවත්තනකාලං දස්සෙතුං වුත්තා, න පිටකත්තයෙ වුත්තස්ස අරුණුග්ගමනස්ස කාලං දස්සෙතුං, තස්මා අඤ්ඤසාධ්‍යස්ස අඤ්ඤසාධකෙන සාධිතත්තා අයුත්තොයෙව.

กล่าวคาถาที่มาในคัมภีร์กัจจายนสาระแล้วกล่าวว่า 'ยามสุดท้ายแห่งราตรีที่ล่วงไปแล้ว นับเนื่องในวันนี้, เพราะฉะนั้น อรุณย่อมขึ้นตั้งแต่ต้นยามสุดท้าย'. วาทะนี้มีกำลังกว่าวาทะก่อนๆ เพราะความเป็นวาทะที่ให้เข้าใจได้พร้อมด้วยเหตุผล, แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น วาทะนี้ก็ไม่สมควรอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุไร? เพราะว่าคาถานี้กล่าวไว้ตามนัยที่มาในคัมภีร์ชังคทาสะซึ่งเป็นสัททศาสตร์ภายนอก เพื่อแสดงกาลเป็นที่ดำเนินไปแห่งอัชชัตตนโวหารที่กล่าวว่า 'สิ่งที่เกิดในวันนี้ ชื่อว่า อัชชัตตนี', ไม่ใช่กล่าวเพื่อแสดงกาลแห่งการขึ้นของอรุณที่กล่าวไว้ในพระไตรปิฎก, เพราะฉะนั้น เพราะความที่สิ่งที่พึงให้สำเร็จอย่างหนึ่ง ถูกทำให้สำเร็จด้วยเครื่องทำให้สำเร็จอีกอย่างหนึ่ง วาทะนั้นจึงไม่สมควรอยู่นั่นเอง.

අපරෙ පන ‘‘පහාරො යාමසඤ්ඤිතො’’ති අභිධානප්පදීපිකායං වුත්තත්තා පහාරයාමසද්දානං එකත්ථත්තා තත්ථෙව ‘‘තියාමා සංවරී භවෙ’’ති වුත්තත්තා රත්තියා ච තියාමභාවතො පාළියඤ්ච (උදා. 45; චූළව. 383) ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පච්ඡිමො යාමො, උද්ධස්තො අරුණො’’ති ආගතත්තා ඉදානි [Pg.26] රත්තියා චතූසු පහාරෙසු තතියප්පහාරස්ස අවසානෙ අරුණො උග්ගතො, තස්මා අවසෙසඑකප්පහාරමත්තො කාලො දිවසභාගං භජතීති වදෙය්‍යුං, අයං වාදො තතියවාදතොපි බලවතරො. කස්මා? ඤාපකඤාප්‍යානං අනුරූපභාවතො. තථා හි ‘‘පහාරො යාමසඤ්ඤිතො’’ති අයං ඤාපකො පහාරයාමානං එකත්ථභාවස්ස අනුරූපො, ‘‘තියාමා සංවරීභවෙ’’ති අයං රත්තියා තියාමභාවස්ස, ‘‘පාළියඤ්චා’’තිආදි තතියප්පහාරස්ස අවසානෙ අරුණුග්ගමනස්ස, තථාපි අයුත්තොයෙව හොති. කස්මා? ‘‘අවසෙසඑකප්පහාරමත්තො කාලො දිවසභාගං භජතී’’ති වචනස්ස විරුද්ධත්තා. මජ්ඣිමදෙසෙ හි දසඝටිකාපමාණස්ස කාලස්ස එකප්පහාරත්තා සබ්බා රත්ති තියාමාව හොති, න චතුයාමා, ඉදානි පන පච්චන්තවිසයෙසු සත්තට්ඨඝටිකාමත්තස්ස කාලස්ස එකප්පහාරකතත්තා චතුප්පහාරා භවති, තස්මා මජ්ඣිමදෙසවොහාරං ගහෙත්වා අභිධානප්පදීපිකායඤ්ච ‘‘තියාමා සංවරී භවෙ’’ති වුත්තං, පාළියඤ්ච (උදා. 45; චූළව. 383) ‘‘නික්ඛන්තො පච්ඡිමො යාමො, උද්ධස්තො අරුණො’’ති, තස්මා රත්තිපරියොසානෙයෙව අරුණො උග්ගතොති දට්ඨබ්බො. තථා හි වුත්තං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.201) ‘‘තථා පාරිවාසිකාදීනම්පි අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා වත්තං නික්ඛිපන්තානං රත්තිච්ඡෙදො වුත්තො, උග්ගතෙ අරුණෙ නික්ඛිපිතබ්බන්ති හි වුත්ත’’න්ති.

ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า 'เพราะคำว่า ประหารชื่อว่ายาม กล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกา และเพราะคำว่า ประหาร และ ยาม มีความหมายอย่างเดียวกัน และเพราะคำว่า ราตรีมีสามยาม กล่าวไว้ในคัมภีร์นั้นนั่นเอง และเพราะราตรีมีสามยาม และเพราะในพระบาลี (อุ. ๔๕; จูฬ. ๓๘๓) มีมาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ยามสุดท้ายล่วงไปแล้ว อรุณขึ้นแล้ว เพราะฉะนั้น บัดนี้ อรุณขึ้นแล้วในเวลาสิ้นสุดประหารที่สามในบรรดาประหารสี่ของราตรี เพราะฉะนั้น เวลาที่เหลือเพียงหนึ่งประหารย่อมเป็นส่วนของวัน' ดังนี้ วาทะนี้มีกำลังยิ่งกว่าวาทะที่สาม เพราะเหตุไร? เพราะความที่เครื่องแสดงและสิ่งที่ถูกแสดงมีความเหมาะสมกัน จริงอยู่ เครื่องแสดงคือคำว่า 'ประหารชื่อว่ายาม' นี้เหมาะสมกับความที่คำว่า 'ประหาร' และ 'ยาม' มีความหมายอย่างเดียวกัน เครื่องแสดงคือคำว่า 'ราตรีมีสามยาม' นี้เหมาะสมกับความที่ราตรีมีสามยาม และคำว่า 'ในพระบาลี' เป็นต้นนี้เหมาะสมกับการขึ้นแห่งอรุณในเวลาสิ้นสุดประหารที่สาม ถึงกระนั้นก็ยังไม่สมควรอยู่ดี เพราะเหตุไร? เพราะคำว่า 'เวลาที่เหลือเพียงหนึ่งประหารย่อมเป็นส่วนของวัน' ขัดแย้งกัน จริงอยู่ ในมัชฌิมประเทศ เพราะเวลาประมาณสิบฆะฏิกาเป็นหนึ่งประหาร ราตรีทั้งหมดจึงมีสามยามเท่านั้น ไม่ใช่สี่ยาม แต่บัดนี้ ในปัจจันตประเทศ เพราะเวลาประมาณเจ็ดถึงแปดฆะฏิกาเป็นหนึ่งประหาร จึงมีสี่ประหาร เพราะฉะนั้น เมื่อถือเอาการใช้คำในมัชฌิมประเทศ จึงกล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาว่า 'ราตรีมีสามยาม' และในพระบาลี (อุ. ๔๕; จูฬ. ๓๘๓) ว่า 'ยามสุดท้ายล่วงไปแล้ว อรุณขึ้นแล้ว' เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าอรุณย่อมขึ้นในเวลาสิ้นสุดราตรีเท่านั้น จริงอยู่ ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา มหาวรรค ๒.๒๐๑) กล่าวไว้ว่า 'อนึ่ง การขาดราตรีของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นต้น ผู้ทิ้งวัตรโดยที่อรุณยังไม่ขึ้น ก็กล่าวไว้ว่า พึงทิ้งเมื่ออรุณขึ้นแล้ว ดังนี้'

සහසෙය්‍යසික්ඛාපදෙපි (පාචි. 52-54) ‘‘අනුපසම්පන්නෙහි සහ නිවුත්ථභාවපරිමොචනත්ථං පුරාරුණා නික්ඛමිත්වා’’තිආදි වුත්තං. එවං චීවරවිප්පවාසාදීසු ච සබ්බත්ථ රත්තිපරියොසානෙ ආගමනවසෙන අරුණුග්ගමනං දස්සිතං, න අතීතාරුණවසෙනාති. ජාතකට්ඨකථායම්පි (ජා. අට්ඨ. 5.21.255) ‘‘රත්තිපරියොසානෙති අත්ථො’’ති. න කෙවලං මජ්ඣිමදෙසෙසු රත්තියායෙව තිප්පහාරභාවො හොති[Pg.27], අථ ඛො දිවසස්සපි. තථා හි වුත්තං අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස අභිධම්මදෙසනාපරියොසානඤ්ච තෙසං භික්ඛූනං සත්තප්පකරණඋග්ගහණඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව හොතී’’ති, මූලටීකායඤ්ච (ධ. ස. මූලටී. නිදානකථාවණ්ණනා) ‘‘එකප්පහාරෙනාති එත්ථ පහාරොති දිවසස්ස තතියභාගො වුච්චතී’’ති, තස්මා එකො රත්තිදිවො ඡප්පහාරො හොතීති විඤ්ඤායති. එවං මජ්ඣිමදෙසවොහාරෙන තියාමසඞ්ඛාතස්ස තිප්පහාරස්ස අවසානෙ සබ්බරත්තිපරියොසානෙ උට්ඨිතං අරුණං පච්චන්තදෙසවොහාරෙන තිප්පහාරස්ස අවසානෙති ගහෙත්වා එකප්පහාරාවසෙසකාලෙ අරුණො උග්ගතොති වුත්තත්තා අයම්පි වාදො අයුත්තොයෙව හොතීති දට්ඨබ්බො.

แม้ในสิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วม (ปาจิ. ๕๒-๕๔) ก็กล่าวไว้ว่า 'เพื่อปลดเปลื้องความเป็นผู้เคยนอนร่วมกับอนุปสัมบัน พึงออกไปก่อนอรุณ' เป็นต้น อนึ่ง ในเรื่องจีวรวิปปวาสเป็นต้น ก็แสดงการขึ้นแห่งอรุณโดยนัยแห่งการมาถึงในเวลาสิ้นสุดราตรีในที่ทั้งปวง ไม่ใช่โดยนัยแห่งอรุณที่ล่วงไปแล้ว แม้ในอรรถกถาชาดก (ชา.อ. ๕.๒๑.๒๕๕) ก็กล่าวว่า 'มีความหมายว่าในเวลาสิ้นสุดราตรี' มิใช่แต่ในมัชฌิมประเทศเท่านั้นที่ราตรีมีสามประหาร แม้กลางวันก็มีสามประหาร จริงอยู่ ในอรรถสาลินี (ธ.ส.อ. นิทานกถา) กล่าวไว้ว่า 'การจบลงแห่งการแสดงพระอภิธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และการเรียนเอาปกรณ์ ๗ ของภิกษุเหล่านั้น ย่อมมีด้วยประหารเดียวเท่านั้น' และในมูลฎีกา (ธ.ส.มูลฎีกา นิทานกถาวัณณนา) ก็กล่าวว่า 'ในคำว่า ด้วยประหารเดียว นี้ คำว่า ประหาร หมายถึงส่วนที่สามของวัน' เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า วันหนึ่ง (กลางคืนและกลางวัน) มีหกประหาร ดังนั้น การที่กล่าวว่า 'อรุณที่ขึ้นในเวลาสิ้นสุดประหารสามอันนับว่าเป็นสามยามในเวลาสิ้นสุดราตรีทั้งหมด โดยการใช้คำในมัชฌิมประเทศ เมื่อถือเอาว่าในเวลาสิ้นสุดประหารสามโดยการใช้คำในปัจจันตประเทศ อรุณย่อมขึ้นในเวลาที่เหลือหนึ่งประหาร' วาทะนี้ก็ไม่สมควรอยู่ดี พึงทราบดังนี้

බහවො පන පණ්ඩිතා ‘‘ඛුද්දසික්ඛානිස්සයෙ වුත්තං –

แต่บัณฑิตเป็นอันมากกล่าวว่า 'ในขุททสิกขานิสสัยกล่าวไว้ว่า –

‘සෙතරුණඤ්ච පඨමං, දුතියං නන්දියාවට්ටං;

තතියං තම්බවණ්ණඤ්ච, චතුත්ථං ගද්‍රභං මුඛ’න්ති. –

'อรุณขาวเป็นที่หนึ่ง อรุณชื่อนันทิยาวฏฏะเป็นที่สอง อรุณสีทองแดงเป็นที่สาม และอรุณชื่อคัทรภมุขะเป็นที่สี่' –

ඉමං ගාථං නිස්සාය එකරත්තියං අරුණො චතුක්ඛත්තුං උට්ඨහති, තත්ථ පඨමං සෙතවණ්ණං හොති, දුතියං නන්දියාවට්ටපුප්ඵවණ්ණං හොති, තතියං තම්බවණ්ණං හොති, චතුත්ථං ගද්‍රභමුඛවණ්ණං හොතී’’ති වත්වා රත්තොභාසතො පුරෙතරං අතීතරත්තිකාලෙයෙව වත්තනික්ඛිපනාදිකම්මං කරොන්ති. තෙසං තං කරණං අනිසම්මකාරිතං ආපජ්ජති. අයඤ්හි ගාථා නෙව පාළියං දිස්සති, න අට්ඨකථායං, න ටීකාසු, කෙවලං නිස්සයෙ එව, නිස්සයෙසු ච එකස්මිංයෙව ඛුද්දසික්ඛානිස්සයෙ දිස්සති, න අඤ්ඤනිස්සයෙසු, තත්ථාපි නෙව පුබ්බාපරසම්බන්ධො දිස්සති, න හෙතුඵලාදිභාවො, න ච ලිඞ්ගනියමොති න නිස්සයකාරාචරියෙන ඨපිතා භවෙය්‍ය, අථ ඛො පච්ඡා අඤ්ඤෙහි ලෙඛකෙහි වා අත්තනො ඉච්ඡානුරූපං ලිඛිතා භවෙය්‍ය, තස්මා අයං ගාථා කුතො ආභතා පාළිතො වා අට්ඨකථාතො [Pg.28] වා ටීකාතො වා විනයතො වා සුත්තන්තතො වා අභිධම්මතො වාති පභවං අපරියෙසිත්වා නිස්සයෙ දිට්ඨමත්තමෙව සාරතො ගහෙත්වා පාළියට්ඨකථාටීකාසු වුත්තවචනං අනිසාමෙත්වා කතත්තා අනිසම්මකාරිතං ආපජ්ජති.

พวกเขากล่าวว่า 'อาศัยคาถานี้ อรุณย่อมขึ้น ๔ ครั้งในคืนหนึ่ง ในบรรดาอรุณเหล่านั้น ครั้งแรกมีสีขาว ครั้งที่สองมีสีเหมือนดอกนันทิยาวัฏ ครั้งที่สามมีสีทองแดง ครั้งที่สี่มีสีเหมือนหน้าลา' แล้วกระทำกรรมมีการวางวัตรเป็นต้นในกาลแห่งราตรีที่ล่วงไปแล้วนั่นเอง คือก่อนกว่าแสงสว่างแห่งราตรี การกระทำของพวกเขาเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นผู้กระทำโดยมิได้พิจารณา เพราะว่าคาถานี้ไม่ปรากฏในพระบาลี ไม่ปรากฏในอรรถกถา ไม่ปรากฏในฎีกาทั้งหลาย ปรากฏอยู่ในนิสสัยเท่านั้น และในบรรดานิสสัยก็ปรากฏอยู่ในขุททสิกขานิสสัยเพียงแห่งเดียว ไม่ปรากฏในนิสสัยอื่น แม้ในนิสสัยนั้น ความเชื่อมโยงหน้าหลังก็ไม่ปรากฏ ความเป็นเหตุเป็นผลกันเป็นต้นก็ไม่ปรากฏ และความแน่นอนแห่งลิงค์ก็ไม่มี จึงไม่น่าจะเป็นคาถาที่พระอาจารย์ผู้แต่งนิสสัยตั้งไว้ แต่ภายหลังน่าจะมีผู้อื่นคือพวกอาลักษณ์เขียนไว้ตามความปรารถนาของตน เพราะฉะนั้น การที่บุคคลถือเอาเพียงสิ่งที่เห็นในนิสสัยว่าเป็นสาระ โดยไม่สืบค้นหาที่มาว่าคาถานี้ถูกนำมาจากไหน จากพระบาลี อรรถกถา ฎีกา พระวินัย พระสูตร หรือพระอภิธรรม และไม่พิจารณาข้อความที่กล่าวไว้ในพระบาลี อรรถกถา และฎีกา แล้วกระทำลงไป จึงถึงความเป็นผู้กระทำโดยมิได้พิจารณา

තත්‍රායං පාළි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන බුද්ධො භගවා සීතාසු හෙමන්තිකාසු රත්තීසු අන්තරට්ඨකාසු හිමපාතසමයෙ රත්තිං අජ්ඣොකාසෙ එකචීවරො නිසීදි, න භගවන්තං සීතං අහොසි. නික්ඛන්තෙ පඨමෙ යාමෙ සීතං භගවන්තං අහොසි, දුතියං භගවා චීවරං පාරුපි, න භගවන්තං සීතං අහොසි. නික්ඛන්තෙ මජ්ඣිමෙ යාමෙ සීතං භගවන්තං අහොසි, තතියං භගවා චීවරං පාරුපි, න භගවන්තං සීතං අහොසි. නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමෙ යාමෙ උද්ධස්තෙ අරුණෙ නන්දිමුඛියා රත්තියා සීතං භගවන්තං අහොසි, චතුත්ථං භගවා චීවරං පාරුපි, න භගවන්තං සීතං අහොසී’’ති. අයං මහාවග්ගෙ (මහාව. 346) චීවරක්ඛන්ධකාගතා විනයපාළි. පාළියං නන්දිමුඛියාති තුට්ඨිමුඛියා, පසන්නදිසාමුඛායාති අත්ථො. අයං තංසංවණ්ණනාය විමතිවිනොදනීපාඨො (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.346).

ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้ว่า 'สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับนั่งกลางแจ้งด้วยจีวรผืนเดียว ในคืนฤดูหนาวที่หนาวเย็น ในช่วงระหว่างแปดวัน (แห่งเหมันตฤดู) ในเวลาที่มีหิมะตก พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงรู้สึกหนาว เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงรู้สึกหนาว จึงทรงห่มจีวรผืนที่สอง พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงรู้สึกหนาว เมื่อมัชฌิมยามล่วงไปแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงรู้สึกหนาว จึงทรงห่มจีวรผืนที่สาม พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงรู้สึกหนาว เมื่อปัจฉิมยามล่วงไปแล้ว เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ในราตรีที่มีหน้าเบิกบาน พระผู้มีพระภาคทรงรู้สึกหนาว จึงทรงห่มจีวรผืนที่สี่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงรู้สึกหนาว' นี้คือพระวินัยปิฎกที่มาในจีวรขันธกะ มหาวรรค (มหาว. ๓๔๖). ในพระบาลี คำว่า 'นันทิมุขิยา' มีความหมายว่า 'มีหน้าอันยินดี' คือ 'มีทิศทางที่ผ่องใส'. นี้คือข้อความในวิมติวิโนทนีฎีกา (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค ๒.๓๔๖) ซึ่งเป็นคำอธิบายพระบาลีนั้น.

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන බුද්ධො භගවා සාවත්ථියං විහරති පුබ්බාරාමෙ මිගාරමාතුපාසාදෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා තදහුපොසථෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිසින්නො හොති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො අභික්කන්තාය රත්තියා නික්ඛන්තෙ පඨමෙ යාමෙ උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – අභික්කන්තා, භන්තෙ රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති. එවං වුත්තෙ භගවා තුණ්හී අහොසි. දුතියම්පි ඛො ආයස්මා [Pg.29] ආනන්දො අභික්කන්තාය රත්තියා නික්ඛන්තෙ මජ්ඣිමෙ යාමෙ උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො මජ්ඣිමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති. දුතියම්පි භගවා තුණ්හී අහොසි. තතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො අභික්කන්තාය රත්තියා නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමෙ යාමෙ උද්ධස්තෙ අරුණෙ නන්දිමුඛියා රත්තියා උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පච්ඡිමො යාමො, උද්ධස්තං අරුණං, නන්දිමුඛී රත්ති, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො, උද්දිසතු භන්තෙ භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛන්ති. අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසා’’ති (චූළව. 383). අයං චූළවග්ගෙ පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකාගතා අපරාපි විනයපාළි.

'สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่บุพพาราม ปราสาทของมิคารมารดา (นางวิสาขา) ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้นแล ในวันอุโบสถนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว ลุกขึ้นจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า - ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด. เมื่อกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงนิ่งอยู่ แม้ครั้งที่สอง ท่านพระอานนท์ เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว มัชฌิมยามล่วงไปแล้ว ลุกขึ้นจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า - ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว มัชฌิมยามล่วงไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด. แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ทรงนิ่งอยู่ แม้ครั้งที่สาม ท่านพระอานนท์ เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว ปัจฉิมยามล่วงไปแล้ว เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ในราตรีที่มีหน้าเบิกบาน ลุกขึ้นจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า - ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปัจฉิมยามล่วงไปแล้ว อรุณขึ้นแล้ว ราตรีมีหน้าเบิกบาน ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด. อานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์' (จุลวรรค ๓๘๓). นี้คือพระวินัยปิฎกอีกแห่งหนึ่งที่มาในปาติโมกขฐปนขันธกะ จุลวรรค.

නන්දිමුඛියා රත්තියාති අරුණුට්ඨිතකාලෙ පීතිමුඛා විය රත්ති ඛායති. තෙනාහ ‘‘නන්දිමුඛියා’’ති (චූළව. අට්ඨ. 383) අයං තංසංවණ්ණනාභූතසමන්තපාසාදිකට්ඨකථාපාඨො. අභික්කන්තාති පරික්ඛීණා. උද්ධස්තෙ අරුණෙති උග්ගතෙ අරුණසීසෙ. නන්දිමුඛියාති තුට්ඨිමුඛියා. අයං තංසංවණ්ණනාභූතසාරත්ථදීපනීපාඨො (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.383). පාළියං නන්දිමුඛියාති ඔදාතදිසාමුඛිතාය තුට්ඨමුඛියා. අයං තංසංවණ්ණනාය (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.283) විමතිවිනොදනීපාඨො.

คำว่า 'นันทิมุขิยา รัตติยา' หมายความว่า ในเวลาที่อรุณขึ้น ราตรีปรากฏประหนึ่งว่ามีหน้าอันยินดี ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นันทิมุขิยา' (จุลวรรค อรรถกถา ๓๘๓) นี้คือข้อความในอรรถกถาสมันตปาสาทิกาซึ่งเป็นคำอธิบายพระบาลีนั้น. คำว่า 'อภิกกันตา' หมายความว่า สิ้นไปแล้ว. คำว่า 'อุทธัสเต อรุเณ' หมายความว่า เมื่อยอดอรุณขึ้นแล้ว. คำว่า 'นันทิมุขิยา' หมายความว่า มีหน้าอันยินดี. นี้คือข้อความในสารัตถทีปนีฎีกา (สารัตถ. ฏี. จุลวรรค ๓.๓๘๓) ซึ่งเป็นคำอธิบายพระบาลีนั้น. ในพระบาลี คำว่า 'นันทิมุขิยา' หมายความว่า มีหน้าอันยินดี เพราะทิศทางมีความผ่องใส. นี้คือข้อความในวิมติวิโนทนีฎีกา (วิ.วิ.ฏี. จุลวรรค ๒.๒๘๓) ซึ่งเป็นคำอธิบายพระบาลีนั้น.

‘‘තතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො අභික්කන්තායරත්තියා නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමෙ යාමෙ උද්ධස්තෙ අරුණෙ නන්දිමුඛියා රත්තියා උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පච්ඡිමො යාමො, උද්ධස්තො අරුණො, නන්දිමුඛී රත්ති, චිරනිසින්නා ආගන්තුකා භික්ඛූ, පටිසම්මොදතු, භන්තෙ, භගවා [Pg.30] ආගන්තුකෙ භික්ඛූ’’ති. අයං උදානාගතා සුත්තන්තපාළි (උදා. 45). උද්ධස්තෙ අරුණෙති උග්ගතෙ අරුණෙ. අරුණො නාම පුරත්ථිමදිසායං සූරියොදයතො පුරෙතරමෙව උට්ඨිතොභාසො. නන්දිමුඛියා රත්තියාති අරුණස්ස උග්ගතත්තා එව අරුණොභාය සූරියාලොකූපජීවිනො සත්තෙ නන්දාපනමුඛියා රත්තියා ජාතාය, විභායමානායාති අත්ථො. අයං තංසංවණ්ණනාභූතා උදානට්ඨකථා (උදා. අට්ඨ. 23).

'แม้ครั้งที่สาม ท่านพระอานนท์ เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว ปัจฉิมยามล่วงไปแล้ว เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ในราตรีที่มีหน้าเบิกบาน ลุกขึ้นจากอาสนะ ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า - ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปัจฉิมยามล่วงไปแล้ว อรุณขึ้นแล้ว ราตรีมีหน้าเบิกบาน ภิกษุอาคันตุกะทั้งหลายนั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงปฏิสันถารกับภิกษุอาคันตุกะทั้งหลายเถิด.' นี้คือพระสุตตันตปิฎกที่มาในอุทาน (อุทาน ๔๕). คำว่า 'อุทธัสเต อรุเณ' หมายความว่า เมื่ออรุณขึ้นแล้ว. ชื่อว่า 'อรุณ' คือแสงสว่างที่ขึ้นในทิศตะวันออกก่อนดวงอาทิตย์ขึ้นนั่นเอง. คำว่า 'นันทิมุขิยา รัตติยา' หมายความว่า เพราะอรุณขึ้นแล้วนั่นเอง เมื่อราตรีอันมีหน้าทำให้สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยแสงสว่างจากดวงอาทิตย์ยินดีเกิดขึ้นแล้ว ความหมายคือ เมื่อราตรีสว่างแจ้งแล้ว. นี้คืออรรถกถาอุทาน (อุทาน อฏฺฐ. ๒๓) ซึ่งเป็นคำอธิบายพระบาลีนั้น.

ඉති එත්තකාසු විනයසුත්තන්තාගතාසු පාළියට්ඨකථාටීකාසු එකස්මිම්පිඨානෙ අරුණො චතුක්ඛත්තුං උග්ගතොති නත්ථි, එකවාරමෙව වුත්තො. චතුබ්බිධවණ්ණසමන්නාගතොතිපි නත්ථි, එකවණ්ණො එව වුත්තො. ජාතකට්ඨකථායම්පි (ජා. අට්ඨ. 5.21.255) රත්තවණ්ණො එව වුත්තො, න සෙතවණ්ණාදිකො. නන්දිමුඛීති ච සත්තෙ නන්දාපනදිසාමුඛී රත්ති එව වුත්තා, න අරුණස්ස නන්දියාවට්ටපුප්ඵසදිසවණ්ණතා. තෙනාහ ‘‘සත්තෙ නන්දාපනමුඛියා රත්තියා’’ති. එවං අභිධානප්පදීපිකාපකරණවචනෙන විරුද්ධත්තා පාළියට්ඨකථාදීහි අසංසන්දනතො දුබ්බලසාධකත්තා ච අයම්පි වාදො අයුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බො, තස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්ස ආණං අනතික්කන්තෙන ලජ්ජිභික්ඛුනා යදි කෙනචි අප්පටිච්ඡන්නෙ විවටොකාසෙ හොති, මච්ඡක්ඛිසමානඅබ්‍යත්තරත්තොභාසස්ස පඤ්ඤායමානකාලතො පට්ඨාය වත්තනික්ඛිපනාදිකම්මං කාතබ්බං.

ดังนั้น ในพระบาลี อรรถกถา และฎีกาที่มาในพระวินัยและพระสูตรเหล่านี้ ไม่ปรากฏในที่ใดเลยว่าอรุณขึ้น ๔ ครั้ง แต่กล่าวไว้เพียงครั้งเดียวเท่านั้น และไม่ปรากฏว่ามีสี ๔ ชนิด แต่กล่าวไว้เพียงสีเดียวเท่านั้น แม้ในชาตกัฏฐกถา (ชา. อฏฺฐ. ๕.๒๑.๒๕๕) ก็กล่าวไว้เพียงสีแดงเท่านั้น ไม่ใช่สีขาวเป็นต้น และคำว่า 'นันทิมุขี' ท่านก็กล่าวถึงราตรีที่มีทิศทางทำให้สัตว์ทั้งหลายยินดีเท่านั้น ไม่ใช่สีของอรุณที่เหมือนดอกพุดตาน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ราตรีที่มีหน้าทำให้สัตว์ทั้งหลายยินดี'. เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะขัดกับถ้อยคำในคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกา เพราะไม่สอดคล้องกับพระบาลีและอรรถกถาเป็นต้น และเพราะเป็นหลักฐานที่อ่อน วาทะนี้จึงพึงเห็นว่าเป็นวาทะที่ไม่สมควรเลย. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้มีความละอายซึ่งไม่ล่วงละเมิดพุทธอาญา หากอยู่ในที่แจ้งที่ไม่มีอะไรปกปิด พึงกระทำกิจมีการวางวัตรเป็นต้น ตั้งแต่เวลาที่ปรากฏแสงสว่างสีแดงที่ไม่ชัดเจนซึ่งอุปมาด้วยตาปลา.

යදි පන පබ්බතාදිනා පටිච්ඡන්නට්ඨානං හොති, යත්තකෙන කාලෙන විවටට්ඨානෙ රත්තොභාසො පඤ්ඤායති, සූරියමණ්ඩලස්ස දිස්සනකාලතො එකඝටිකාමත්තෙන වා ද්විඝටිකාමත්තෙන වා තත්තකං කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා ඉමස්මිං කාලෙ අරුණො උග්ගතො භවෙය්‍යාති තක්කෙත්වා කාතබ්බං, සංසයං අනිච්ඡන්තෙන තතොපි කඤ්චිකාලං අධිවාසෙත්වා නිස්සංසයකාලෙ කත්තබ්බං, අයං තත්ථ [Pg.31] සාමීචි. අයං පන වාදො යථාවුත්තප්පකරණවචනෙහි සුට්ඨු සංසන්දති යථා ගඞ්ගොදකෙන යමුනොදකං, තස්මා පණ්ඩිතෙහි පුනප්පුනං පුබ්බාපරං ආලොළෙන්තෙන මනසි කාතබ්බො. එවං මනසි කරිත්වා අරුණපටිසංයුත්තෙසු ඨානෙසු සංසයො ඡින්දිතබ්බො, සංසයං ඡින්දිත්වා විසාරදෙන හුත්වා තං තං කම්මං කාතබ්බන්ති.

แต่ถ้าเป็นสถานที่ที่ถูกภูเขาเป็นต้นบังอยู่ พึงกำหนดเวลาเท่าใดที่แสงสีแดงปรากฏในที่แจ้ง โดยประมาณ ๑ หรือ ๒ ฆฏิกา นับแต่เวลาที่ดวงอาทิตย์ปรากฏ พึงกำหนดเวลาเท่านั้นแล้วคาดคะเนว่า อรุณคงขึ้นในเวลานี้ แล้วพึงทำ (กรรมนั้น) ผู้ไม่ประสงค์ความสงสัย พึงรอไปอีกสักครู่ แล้วพึงทำในเวลาที่หมดสงสัย นี้เป็นความเหมาะสมในเรื่องนั้น อนึ่ง วาทะนี้ย่อมเข้ากันได้ดีกับถ้อยคำในปกรณ์ที่กล่าวมาแล้ว เหมือนน้ำคงคากับน้ำยมุนา เพราะฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลายพึงทำไว้ในใจโดยพิจารณาเรื่องก่อนและหลังซ้ำๆ เมื่อทำไว้ในใจอย่างนี้ พึงตัดความสงสัยในสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับอรุณ ครั้นตัดความสงสัยแล้ว เป็นผู้แกล้วกล้า พึงทำกรรมนั้นๆ

විසුද්ධත්ථාය සීලස්ස, භික්ඛූනං පියසීලිනං;

කතාරුණකථා එසා, න සාරම්භාදිකාරණා.

เรื่องอรุณนี้ทำขึ้น เพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีลของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความขัดแย้งเป็นต้น

තස්මා සුට්ඨූපධාරෙත්වා, යුත්තං ගණ්හන්තු සාධවො;

අයුත්තඤ්චෙ ඡඩ්ඩයන්තු, මා හොන්තු දුම්මනාදයොති.

เพราะฉะนั้น สาธุชนทั้งหลายพึงพิจารณาให้ดีแล้วถือเอาสิ่งที่สมควร ส่วนสิ่งที่ไม่สมควรก็พึงทิ้งไป อย่าได้เป็นผู้มีใจไม่ดีเป็นต้นเลย

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ด้วยประการฉะนี้ ในวินยาลังการะ อันเป็นอรรถกถาแห่งวินยสังคหะ

දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า อลังการแห่งเรื่องวินิจฉัยการนอนกลางวัน

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑

2. පරික්ඛාරවිනිච්ඡයකථා

๒. เรื่องวินิจฉัยบริขาร

6. එවං දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි පරික්ඛාරවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘පරික්ඛාරොති සමණපරික්ඛාරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ දිවාසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථාය ආදිම්හි වුත්තං ‘‘තත්ථා’’ති පදං ආනෙත්වා තත්ථ තෙසු මාතිකාපදෙසු සමභිනිවිට්ඨස්ස ‘‘පරික්ඛාරො’’ති පදස්ස ‘‘සමණපරික්ඛාරො’’ති අත්ථො දට්ඨබ්බොති යොජනා, එස නයො ඉතො පරෙපි. සමණපරික්ඛාරො වුත්තො, න ගිහිපරික්ඛාරොති අධිප්පායො. පරිසමන්තතො කරියතෙති පරික්ඛාරො, ඡත්තාදිකො. තත්‍රාති සමණපරික්ඛාරෙ. කප්පතීති කප්පියො, න කප්පියො අකප්පියො, කප්පියො ච අකප්පියො ච කප්පියාකප්පියො, සමාහාරද්වන්දෙපි පුල්ලිඞ්ගමිච්ඡන්ති පණ්ඩිතා. කප්පියාකප්පියො [Pg.32] ච සො පරික්ඛාරො චෙති තථා, තස්ස විනිච්ඡයො කප්පියාකප්පියපරික්ඛාරවිනිච්ඡයො.

๖. ครั้นกล่าววินิจฉัยการนอนกลางวันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยบริขาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "บริขาร คือ สมณบริขาร" ในที่นั้น พึงนำบทว่า "ในที่นั้น" ที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นแห่งเรื่องวินิจฉัยการนอนกลางวันมา แล้วพึงทราบว่า บทว่า "บริขาร" ที่ตั้งอยู่ในมาติกาบทเหล่านั้น มีอรรถว่า "สมณบริขาร" นี้เป็นวิธีเชื่อมความในที่ต่อๆ ไปด้วย มีอธิบายว่า กล่าวถึงสมณบริขาร ไม่ใช่คฤหบริขาร สิ่งที่ทำโดยรอบ ชื่อว่า บริขาร มีฉัตรเป็นต้น ในที่นั้น คือ ในสมณบริขาร สิ่งที่ควร ชื่อว่า กัปปิยะ, สิ่งที่ไม่ควร ชื่อว่า อกัปปิยะ, สิ่งที่ควรและไม่ควร ชื่อว่า กัปปิยากัปปิยะ, บัณฑิตทั้งหลายประสงค์ให้เป็นปุงลิงค์แม้ในสมาหารทวันทวะ บริขารนั้นเป็นทั้งกัปปิยะและอกัปปิยะด้วย, การวินิจฉัยบริขารนั้น ชื่อว่า กัปปิยากัปปิยบริขารวินิจฉัย

කෙචි තාලපණ්ණච්ඡත්තන්ති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං. සබ්බම්පි හි ඡත්තං තථාකරියමානං න වට්ටති. තෙනෙවාහ වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 85) ‘‘සබ්බපරික්ඛාරෙසු වණ්ණමට්ඨවිකාරං කරොන්තස්ස දුක්කටන්ති දීපෙන්තෙන න වට්ටතීති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති. න වණ්ණමට්ඨත්ථායාති ඉමිනා ථිරකරණත්ථං එකවණ්ණසුත්තෙන විනන්ධියමානං යදි වණ්ණමට්ඨං හොති, තත්ථ න දොසොති දස්සෙති. ආරග්ගෙනාති නිඛාදනමුඛෙන. යදි න වට්ටති, තාදිසං ඡත්තදණ්ඩං ලභිත්වා කිං කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘ඝටකං වා’’තිආදි. සුත්තකෙන වා දණ්ඩො වෙඨෙතබ්බොති යථා ලෙඛා න පඤ්ඤායති, තථා වෙඨෙතබ්බො. දණ්ඩබුන්දෙති දණ්ඩමූලෙ, ඡත්තදණ්ඩස්ස හෙට්ඨිමකොටියන්ති අත්ථො. ඡත්තමණ්ඩලිකන්ති ඡත්තස්ස අන්තො ඛුද්දකමණ්ඩලං, ඡත්තපඤ්ජරෙ මණ්ඩලාකාරෙන බද්ධදණ්ඩවලයං වා. උක්කිරිත්වාති නින්නං, උන්නතං වා කත්වා උට්ඨාපෙත්වා. සා වට්ටතීති සා ලෙඛා රජ්ජුකෙහි බන්ධන්තු වා මා වා, බන්ධිතුං යුත්තට්ඨානත්තා වට්ටති. තෙන වුත්තං ආචරියබුද්ධදත්තමහාථෙරෙන –

บางท่านกล่าวว่า "ฉัตรที่ทำด้วยใบลาน" นี้เป็นเพียงการยกตัวอย่าง เพราะฉัตรทั้งหมดที่ทำอย่างนั้นย่อมไม่ควร ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก ๘๕) ว่า "พึงทราบว่า ที่กล่าวว่า 'ไม่ควร' นั้น เพื่อแสดงว่า 'ผู้ทำความวิการคือทำให้มีสีสันและเกลี้ยงเกลาในบริขารทั้งปวง ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ'" ด้วยบทว่า "ไม่ใช่เพื่อความสวยงาม" นี้ แสดงว่า หากสิ่งที่พันด้วยด้ายสีเดียวเพื่อความคงทนนั้นสวยงาม ก็ไม่มีโทษในที่นั้น ด้วยปลายเหล็กแหลม คือ ด้วยคมสิ่ว หากไม่ควร เมื่อได้ด้ามฉัตรเช่นนั้นแล้วจะทำอย่างไร? จึงกล่าวว่า "หรือทำเป็นรูปหม้อ" เป็นต้น หรือพึงพันด้ามด้วยด้าย เพื่อไม่ให้รอยขีดปรากฏ พึงพันอย่างนั้น ที่โคนด้าม คือ ที่ปลายล่างของด้ามฉัตร วงกลมเล็กๆ ภายในฉัตร หรือวงแหวนด้ามที่ผูกเป็นรูปวงกลมในโครงฉัตร บากลงไป คือ ทำให้เป็นแอ่งหรือเป็นนูนแล้วยกขึ้น รอยขีดนั้นควร คือ รอยขีดนั้นควร เพราะเป็นที่ที่ควรผูกด้วยเชือก ไม่ว่าจะผูกหรือไม่ผูกก็ตาม ด้วยเหตุนั้น พระอาจารย์พุทธทัตตเถระจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘ඡත්තං පණ්ණමයං කිඤ්චි, බහි අන්තො ච සබ්බසො;

පඤ්චවණ්ණෙන සුත්තෙන, සිබ්බිතුං න ච වට්ටති.

ฉัตรที่ทำด้วยใบไม้ใดๆ ทั้งภายนอกและภายในทั้งหมด ไม่ควรเย็บด้วยด้าย ๕ สี

‘‘ඡින්දිතුං අඩ්ඪචන්දං වා, පණ්ණෙ මකරදන්තකං;

ඝටකං වාළරූපං වා, ලෙඛා දණ්ඩෙ න වට්ටති.

ไม่ควรตัดรูปพระจันทร์ครึ่งซีก หรือรูปฟันปลา (มกรทนต์) ที่ใบไม้, ไม่ควรทำรูปหม้อ รูปสัตว์ร้าย หรือรอยขีดที่ด้าม

‘‘සිබ්බිතුං එකවණ්ණෙන, ඡත්තං සුත්තෙන වට්ටති;

ථිරත්ථං පඤ්චවණ්ණෙන, පඤ්ජරං වා විනන්ධිතුං.

ควรเย็บฉัตรด้วยด้ายสีเดียว, ควรพันโครงด้วยด้าย ๕ สี เพื่อความคงทน

‘‘ඝටකං වාළරූපං වා, ලෙඛා වා පන කෙවලා;

ඡින්දිත්වා වාපි ඝංසිත්වා, ධාරෙතුං පන වට්ටති.

แต่รูปหม้อ รูปสัตว์ร้าย หรือรอยขีดเปล่าๆ ควรตัดออกหรือขูดออกแล้วถือครอง

‘‘අහිච්ඡත්තකසණ්ඨානං[Pg.33], දණ්ඩබුන්දම්හි වට්ටති;

උක්කිරිත්වා කතා ලෙඛා, බන්ධනත්ථාය වට්ටතී’’ති.

รูปเหมือนดอกเห็ดที่โคนด้ามควร, รอยขีดที่บากไว้เพื่อการผูกควร

තස්ස වණ්ණනායම්පි ඡත්තං පණ්ණමයං කිඤ්චීති තාලපණ්ණාදිපණ්ණච්ඡදනං යං කිඤ්චි ඡත්තං. බහීති උපරි. අන්තොති හෙට්ඨා. සිබ්බිතුන්ති රූපං දස්සෙත්වා සූචිකම්මං කාතුං. පණ්ණෙති ඡදනපණ්ණෙ. අඩ්ඪචන්දන්ති අඩ්ඪචන්දාකාරං. මකරදන්තකන්ති මකරදන්තාකාරං, යං ‘‘ගිරිකූට’’න්ති වුච්චති. ඡින්දිතුං න වට්ටතීති සම්බන්ධො. මුඛවට්ටියා නාමෙත්වා බද්ධපණ්ණකොටියා වා මත්ථකමණ්ඩලකොටියා වා ගිරිකූටාදිං කරොන්ති, ඉමිනා තං පටික්ඛිත්තං. දණ්ඩෙති ඡත්තදණ්ඩෙ. ඝටකන්ති ඝටාකාරො. වාළරූපං වාති බ්‍යග්ඝාදිවාළානං රූපකං වා. ලෙඛාති උක්කිරිත්වා වා ඡින්දිත්වා වා චිත්තකම්මවසෙන වා කතරාජි. පඤ්චවණ්ණානං සුත්තානං අන්තරෙ නීලාදිඑකවණ්ණෙන සුත්තෙන ථිරත්ථං ඡත්තං අන්තො ච බහි ච සිබ්බිතුං වා ඡත්තදණ්ඩග්ගාහකසලාකපඤ්ජරං ථිරත්ථං විනන්ධිතුං වා වට්ටතීති යොජනා. පඤ්චවණ්ණානං එකවණ්ණෙන ථිරත්ථන්ති ඉමිනා අනෙකවණ්ණෙහි සුත්තෙහි වණ්ණමට්ඨත්ථාය සිබ්බිතුඤ්ච විනන්ධිතුඤ්ච න වට්ටතීති දීපෙති. පොත්ථකෙසු පන ‘‘පඤ්චවණ්ණෙනා’’ති පාඨො දිස්සති, තස්ස එකවණ්ණෙන පඤ්චවණ්ණෙන වා සුත්තෙන ථිරත්ථං සිබ්බිතුං විනන්ධිතුං වා වට්ටතීති යොජනා කාතබ්බා හොති.

ในการพรรณนาความของบทนั้น บทว่า "ฉัตรที่ทำด้วยใบไม้ใดๆ" (ฉตฺตํ ปณฺณมยํ กิญฺจิ) คือ ฉัตรใดๆ ที่มุงด้วยใบไม้มีใบตาลเป็นต้น. บทว่า "ภายนอก" (พหิ) คือ ข้างบน. บทว่า "ภายใน" (อนฺโต) คือ ข้างล่าง. บทว่า "เพื่อเย็บ" (สิพฺพิตุํ) คือ เพื่อทำกรรมด้วยเข็มโดยแสดงเป็นรูปต่างๆ. บทว่า "ที่ใบไม้" (ปณฺเณ) คือ ที่ใบไม้สำหรับมุง. บทว่า "รูปพระจันทร์ครึ่งซีก" (อฑฺฒจนฺทํ) คือ มีสัณฐานเหมือนพระจันทร์ครึ่งซีก. บทว่า "รูปฟันมังกร" (มกรทนฺตกํ) คือ มีสัณฐานเหมือนฟันมังกร ซึ่งเรียกว่า "คิริกูฏ" (ยอดเขา). มีความสัมพันธ์ (กับบทว่า "ไม่ควรตัด") ว่า ไม่ควรตัด. (ช่าง) ย่อมทำรูปยอดเขาเป็นต้นที่ปลายใบไม้ที่ผูกไว้โดยการโน้มลงที่ขอบปาก หรือที่ปลายวงกลมส่วนยอด, สิ่งนั้นถูกห้ามด้วยคำนี้. บทว่า "ที่ด้าม" (ทณฺเฑ) คือ ที่ด้ามฉัตร. บทว่า "รูปหม้อ" (ฆฏกํ) คือ มีสัณฐานเหมือนหม้อ. บทว่า "หรือรูปสัตว์ร้าย" (วาฬรูปํ วา) คือ หรือรูปสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้น. บทว่า "รอยขีด" (เลขา) คือ รอยที่ทำโดยการแกะสลัก หรือโดยการตัด หรือโดยอำนาจแห่งจิตรกรรม. มีการประกอบความว่า ควรเย็บฉัตรทั้งภายในและภายนอกด้วยด้ายสีเดียวมีสีเขียวเป็นต้น ในบรรดาด้าย ๕ สี เพื่อความมั่นคง หรือควรพันโครงซี่ฉัตรที่ยึดด้ามฉัตรเพื่อความมั่นคง. ด้วยคำว่า "ด้วยด้ายสีเดียวในบรรดาด้าย ๕ สี เพื่อความมั่นคง" นี้ ท่านแสดงว่า ไม่ควรเย็บและไม่ควรพันด้วยด้ายหลายสีเพื่อความสวยงาม. แต่ในคัมภีร์ทั้งหลาย ปรากฏบทว่า "ด้วยด้าย ๕ สี" (ปญฺจวณฺเณน), การประกอบความของบทนั้น พึงทำว่า ควรเย็บหรือควรพันด้วยด้ายสีเดียวหรือด้วยด้าย ๕ สี เพื่อความมั่นคง.

එත්ථ ච හෙට්ඨා වුත්තෙන ‘‘පඤ්චවණ්ණෙන සුත්තෙන සිබ්බිතුං න ච වට්ටතී’’ති පාඨෙන ච ‘‘කෙචි තාලපණ්ණච්ඡත්තං අන්තො වා බහි වා පඤ්චවණ්ණෙන සුත්තෙන සිබ්බෙත්වා වණ්ණමට්ඨං කරොන්ති, තං න වට්ටති, එකවණ්ණෙ පන නීලෙන වා පීතකෙන වා යෙන කෙනචි සුත්තෙන අන්තො වා බහි වා සිබ්බිතුං, ඡත්තදණ්ඩග්ගාහකං සලාකපඤ්ජරං වා විනන්ධිතුං වට්ටති, තඤ්ච ඛො ථිරකරණත්ථං, න වණ්ණමට්ඨත්ථායා’’ති අට්ඨකථාපාඨෙන ච විරුජ්ඣති, තස්මා සො න ගහෙතබ්බො.

และในอธิบายนี้นั้น ย่อมขัดแย้งกับบทที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "และไม่ควรเย็บด้วยด้าย ๕ สี" และขัดแย้งกับบาลีอรรถกถาว่า "บางพวกเย็บฉัตรใบตาลทั้งภายในหรือภายนอกด้วยด้าย ๕ สี ทำให้สวยงาม, การกระทำนั้นไม่ควร, แต่การเย็บด้วยด้ายสีเดียวจะเป็นสีเขียวหรือสีเหลือง หรือสีใดสีหนึ่งก็ตาม ทั้งภายในหรือภายนอก หรือการพันโครงซี่ฉัตรที่ยึดด้ามฉัตรนั้น ควรอยู่, และการกระทำนั้นแล เพื่อต้องการความมั่นคง ไม่ใช่เพื่อต้องการความสวยงาม", เพราะฉะนั้น บทนั้น (ในคัมภีร์เหล่านั้น) จึงไม่พึงถือเอา.

ලෙඛා [Pg.34] වා පන කෙවලාති යථාවුත්තප්පකාරා සකලා ලෙඛා වා. ඡින්දිත්වාති උක්කිරිත්වා කතං ඡින්දිත්වා. ඝංසිත්වාති චිත්තකම්මාදිවසෙන කතං ඝංසිත්වා. දණ්ඩබුන්දම්හීති ඡත්තදණ්ඩස්ස පඤ්ජරෙ ගාහණත්ථාය ඵාලිතබුන්දම්හි, මූලෙති අත්ථො. අයමෙත්ථ නිස්සන්දෙහෙ වුත්තනයො. ඛුද්දසික්ඛාගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ඡත්තපිණ්ඩියා මූලෙ’’ති වුත්තං. අහිච්ඡත්තකසණ්ඨානන්ති ඵුල්ලඅහිච්ඡත්තකාකාරං. රජ්ජුකෙහි ගාහාපෙත්වා දණ්ඩෙ බන්ධන්ති, තස්මිං බන්ධනට්ඨානෙ වලයමිව උක්කිරිත්වාති වලයං විය උපට්ඨාපෙත්වා. බන්ධනත්ථායාති වාතෙන යථා න චලති, එවං රජ්ජූහි දණ්ඩෙ පඤ්ජරස්ස බන්ධනත්ථාය. උක්කිරිත්වා කතා ලෙඛා වට්ටතීති යොජනා. යථා වාතප්පහාරෙන අචලනත්ථං ඡත්තමණ්ඩලිකං රජ්ජුකෙහි ගාහාපෙත්වා දණ්ඩෙ බන්ධන්ති, තස්මිං බන්ධනට්ඨානෙ වලයමිව උක්කිරිත්වා ලෙඛං ඨපෙන්ති, සා වට්ටතීති. සචෙපි න බන්ධති, බන්ධනාරහට්ඨානත්තා වලයං උක්කිරිත්වා වට්ටතීති ගණ්ඨිපදෙ වත්තන්තීති ආගතං, තස්මා පක්ඛරණෙසු ආගතනයෙනෙව ඡත්තෙ පටිපජ්ජිතබ්බන්ති.

บทว่า "หรือว่ารอยขีดทั้งหมด" (เลขา วา ปน เกวลา) คือ รอยขีดทั้งหมดตามประการที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "ตัดออก" (ฉินฺทิตฺวา) คือ ตัดรอยที่ทำไว้ด้วยการแกะสลักออก. บทว่า "ขัดออก" (ฆํสิตฺวา) คือ ขัดรอยที่ทำไว้ด้วยอำนาจแห่งจิตรกรรมเป็นต้นออก. บทว่า "ที่โคนด้าม" (ทณฺฑพุนฺทมฺหิ) คือ ที่โคนด้ามฉัตรที่ผ่าไว้เพื่อยึดโครงฉัตร, อธิบายว่า ที่โคน. นี้เป็นนัยที่กล่าวไว้ในอธิบายนี้นั้นโดยไม่มีข้อสงสัย. แต่ในขุททกสิกขาคัณฐิปท กล่าวว่า "ที่โคนแห่งกลุ่มฉัตร". บทว่า "มีสัณฐานเหมือนเห็ด" (อหิจฺฉตฺตกสณฺฐานํ) คือ มีสัณฐานเหมือนเห็ดที่บานแล้ว. (ช่าง) ย่อมให้ยึดด้วยเชือกเล็กๆ แล้วผูกไว้ที่ด้าม, บทว่า "แกะสลักให้เป็นเหมือนวงกลมในที่ผูกนั้น" (ตสฺมึ พนฺธนฏฺฐาเน วลยมิว อุกฺกิริตฺวา) คือ ทำให้ปรากฏเหมือนวงกลม. บทว่า "เพื่อประโยชน์แก่การผูก" (พนฺธนตฺถาย) คือ เพื่อประโยชน์แก่การผูกโครงฉัตรไว้ที่ด้ามด้วยเชือก เพื่อไม่ให้หวั่นไหวด้วยลม. มีการประกอบความว่า รอยขีดที่ทำโดยการแกะสลัก ย่อมควร. คือ เพื่อไม่ให้หวั่นไหวด้วยการกระทบของลม (ช่าง) ย่อมให้ยึดวงฉัตรด้วยเชือกเล็กๆ แล้วผูกไว้ที่ด้าม, (ช่าง) ย่อมแกะสลักให้เป็นเหมือนวงกลมแล้วทำรอยขีดไว้ในที่ผูกนั้น, รอยขีดนั้นย่อมควร. แม้หากว่าไม่ได้ผูกไว้ แต่เพราะเป็นสถานอันควรแก่การผูก การแกะสลักเป็นวงกลมย่อมควร ดังนี้ มีมาในคัมภีร์คัณฐิปท, เพราะฉะนั้น พึงปฏิบัติในเรื่องฉัตรตามนัยที่มาในคัมภีร์ปักขรณะนั่นแล.

7. චීවරෙ පන නානාසුත්තකෙහීති (සාරත්ථ. ටී. 2.85; වි. වි. ටී. 1.85) නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි. ඉදඤ්ච තථා කරොන්තානං වසෙන වුත්තං, එකවණ්ණසුත්තකෙනපි න වට්ටතියෙව. ‘‘පකතිසූචිකම්මමෙව වට්ටතී’’ති හි වුත්තං. පට්ටමුඛෙති ද්වින්නං පට්ටානං සඞ්ඝටිතට්ඨානං සන්ධායෙතං වුත්තං. පරියන්තෙති චීවරපරියන්තෙ. අනුවාතං සන්ධායෙතං වුත්තං. වෙණීති වරකසීසාකාරෙන සිබ්බනං. සඞ්ඛලිකන්ති ද්විගුණසඞ්ඛලිකාකාරෙන සිබ්බනං, බිළාලසඞ්ඛලිකාකාරෙන සිබ්බනං වා. වෙණිං වා සඞ්ඛලිකං වා කරොන්තීති කරණකිරියාය සම්බන්ධො. අග්ඝියං නාම චෙතියසණ්ඨානං, යං ‘‘අග්ඝියත්ථම්භො’’ති වදන්ති. ගයා නාම මූලෙ තනුකං අග්ගෙ මහන්තං කත්වා ගදාකාරෙන සිබ්බනං. මුග්ගරො නාම මූලෙ ච අග්ගෙ ච එකසදිසං කත්වා මුග්ගරාකාරෙන සිබ්බනං. කක්කටක්ඛීනි උක්කිරන්තීති [Pg.35] ගණ්ඨිකපට්ටපාසකපට්ටානං අන්තෙ පාළිබද්ධං කත්වා කක්කටකානං අක්ඛිසණ්ඨානං පට්ඨපෙන්ති, කරොන්තීති අත්ථො. ‘‘කොණසුත්තපිළකාති ගණ්ඨිකපාසකපට්ටානං කොණෙහි නීහටසුත්තානං කොටියො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කථං පන තා පිළකා දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා කාතබ්බාති? කොණෙහි නීහටසුත්තානං අන්තෙසු එකවාරං ගණ්ඨිකකරණෙන වා පුන නිවත්තෙත්වා සිබ්බනෙන වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවං කත්වා සුත්තකොටියො රස්සං කත්වා ඡින්දිතබ්බා. ධම්මසිරිත්ථෙරෙන පන ‘‘කොණසුත්තා ච පිළකා, දුවිඤ්ඤෙය්‍යාව කප්පරෙ’’ති වුත්තං, තථා ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙනපි ‘‘සුත්තා ච පිළකා තත්ථ, දුවිඤ්ඤෙය්‍යාව දීපිතා’’ති වුත්තං, තස්මා තෙසං මතෙන කොණසුත්තා ච පිළකා ච කොණසුත්තපිළකාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๗. ส่วนในเรื่องจีวร บทว่า "ด้วยด้ายหลายชนิด" (นานาสุตฺตเกหิ) (สารัตถ. ฎี. 2.85; วิ. วิ. ฎี. 1.85) คือ ด้วยด้ายหลายสี. และคำนี้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้กระทำอย่างนั้น, แม้ด้วยด้ายสีเดียวก็ไม่ควรเหมือนกัน. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า "การเย็บตามปกติเท่านั้นที่ควร". บทว่า "ที่ปากผ้า" (ปฏฺฏมุเข) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงที่ที่แผ่นผ้าสองแผ่นมาบรรจบกัน. บทว่า "ที่ชาย" (ปริยนฺเต) คือ ที่ชายจีวร. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงผ้าอนุวาต. บทว่า "เปีย" (เวณิ) คือ การเย็บเป็นรูปเหมือนปลายผมเปีย. บทว่า "โซ่" (สงฺขลิกํ) คือ การเย็บเป็นรูปโซ่สองชั้น หรือการเย็บเป็นรูปโซ่แมว. (ช่าง) ย่อมทำเปียหรือโซ่, มีความสัมพันธ์กับกิริยาว่าทำ. ชื่อว่า "อคฺฆิย" คือ มีสัณฐานเหมือนเจดีย์ ซึ่งเขาเรียกกันว่า "เสาอัคฆิยะ". ชื่อว่า "คยา" คือ การเย็บโดยทำให้ที่โคนเล็ก ที่ปลายใหญ่ เป็นรูปเหมือนกระบอง (คทา). ชื่อว่า "มุคฺคโร" คือ การเย็บโดยทำให้ที่โคนและที่ปลายเท่ากัน เป็นรูปเหมือนค้อน. บทว่า "แกะสลักเป็นรูปตากุ้ง" (กุกฺกุฏกฺขีนิ อุกฺกิรนฺติ) คือ (ช่าง) ทำที่ปลายแห่งแผ่นผ้าสำหรับรังดุมและแผ่นผ้าสำหรับห่วงให้มีขอบผูกติดกัน แล้วตั้งไว้ซึ่งสัณฐานเหมือนตากุ้ง, อธิบายว่า กระทำอยู่. ในคัมภีร์คัณฐิปททั้งสามกล่าวว่า "บทว่า 'ปมด้ายที่มุม' (โกณสุตฺตปิฬกา) คือ ปลายแห่งด้ายทั้งหลายที่ดึงออกมาจากมุมแห่งแผ่นผ้าสำหรับรังดุมและแผ่นผ้าสำหรับห่วง". ก็ปมเหล่านั้น พึงทำให้มีรูปที่รู้ได้ยากอย่างไร? คือ พึงทำให้มีสภาวะที่รู้ได้ยาก ด้วยการทำปมครั้งหนึ่งที่ปลายแห่งด้ายที่ดึงออกมาจากมุม หรือด้วยการเย็บย้อนกลับมาอีก แล้วตัดปลายด้ายให้สั้น. แต่พระธัมมสิริเถระกล่าวว่า "ด้ายที่มุมและปม พึงทำให้รู้ได้ยาก", แม้พระอาจารย์พุทธทัตตเถระก็กล่าวอย่างนั้นว่า "ด้ายและปมในที่นั้น ท่านแสดงว่าให้รู้ได้ยาก", เพราะฉะนั้น ตามมติของท่านเหล่านั้น พึงเห็นเนื้อความในอธิบายนี้นี้ว่า ด้ายที่มุมและปม ชื่อว่า "โกณสุตฺตปิฬกา".

විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. 1.85) කොණසුත්තපිළකාති ගණ්ඨිකපාසකපට්ටානං කොණෙහි බහි නිග්ගතසුත්තානං පිළකාකාරෙන ඨපිතකොටියොති කෙචි වදන්ති, තෙ පිළකෙ ඡින්දිත්වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යා කාතබ්බාති තෙසං අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘කොණසුත්තා ච පිළකා චාති ද්වෙයෙවා’’ති වදන්ති, තෙසං මතෙන ගණ්ඨිකපාසකපට්ටානං කොණතො කොණං නීහටසුත්තා කොණසුත්තා නාම. සමන්තතො පන පරියන්තෙන ගතා චතුරස්සසුත්තා පිළකා නාම. තං දුවිධම්පි කෙචි චීවරතො විසුං පඤ්ඤානත්ථාය විකාරයුත්තං කරොන්ති, තං නිසෙධාය ‘‘දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා වට්ටතී’’ති වුත්තං, න පන සබ්බථා අචක්ඛුගොචරභාවෙන සිබ්බනත්ථාය තථාසිබ්බනස්ස අසක්කුණෙය්‍යත්තා, යථා පකතිචීවරතො විකාරො න පඤ්ඤායති, එවං සිබ්බිතබ්බන්ති අධිප්පායො. රජනකම්මතො පුබ්බෙ පඤ්ඤායමානොපි විසෙසො චීවරෙ රත්තෙ එකවණ්ණතො න පඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘චීවරෙ රත්තෙ’’ති.

ในคัมภีร์วิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. 1.85) แม้คำว่า โกณสุตตปิฬกา (ปุ่มด้ายที่มุม) บางท่านกล่าวว่า ได้แก่ ปลายด้ายที่ยื่นออกมาภายนอกจากมุมของแผ่นผ้าสำหรับลูกดุมและห่วงที่ตั้งไว้โดยอาการเป็นปุ่ม ความประสงค์ของท่านเหล่านั้นคือ ควรตัดปุ่มเหล่านั้นออกแล้วทำให้ยากแก่การรู้. แต่บางท่านกล่าวว่า 'ด้ายที่มุมและปุ่มมี ๒ อย่างนั่นแล' ตามความเห็นของท่านเหล่านั้น ด้ายที่ดึงออกจากมุมหนึ่งไปยังอีกมุมหนึ่งของแผ่นผ้าสำหรับลูกดุมและห่วง ชื่อว่า ด้ายที่มุม. ส่วนด้ายสี่เหลี่ยมที่ไปตามขอบโดยรอบ ชื่อว่า ปุ่ม. แม้ทั้งสองอย่างนั้น บางท่านทำให้น่ารังเกียจ (วิการ) เพื่อให้ปรากฏแยกจากจีวร เพื่อห้ามสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า 'ควรทำให้มีรูปที่รู้ได้ยาก' แต่ไม่ใช่เพื่อให้เย็บโดยไม่เป็นที่ปรากฏแก่จักษุโดยประการทั้งปวง เพราะการเย็บเช่นนั้นไม่สามารถจะทำได้ ความประสงค์คือ ควรเย็บโดยประการที่ความผิดแปลกไม่ปรากฏจากจีวรปกติ. แม้ความต่างกันที่ปรากฏก่อนการย้อม เมื่อจีวรถูกย้อมแล้วย่อมไม่ปรากฏเพราะเป็นสีเดียวกัน จึงกล่าวว่า 'เมื่อจีวรถูกย้อมแล้ว'.

8. මණිනාති [Pg.36] නීලමණිආදිපාසාණෙන, අංසබද්ධකකායබන්ධනාදිකං අචීවරත්තා සඞ්ඛාදීහි ඝංසිතුං වට්ටතීති වදන්ති. කණ්ණසුත්තකන්ති චීවරස්ස දීඝතො තිරියඤ්ච සිබ්බිතානං චතූසු කණ්ණෙසු කොණෙසු ච නික්ඛන්තානං සුත්තසීසානමෙතං නාමං, තං ඡින්දිත්වාව පාරුපිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘රජිතකාලෙ ඡින්දිතබ්බ’’න්ති. භගවතා අනුඤ්ඤාතං එකං කණ්ණසුත්තම්පි අත්ථි, තං පන නාමෙන සදිසම්පි ඉතො අඤ්ඤමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘යං පනා’’තිආදි වුත්තං. ලග්ගනත්ථායාති චීවරරජ්ජුයං චීවරබන්ධනත්ථාය. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.85) එත්තකමෙව වුත්තං.

๘. คำว่า ด้วยแก้วมณี คือ ด้วยหินมีแก้วมณีสีนิลเป็นต้น บางท่านกล่าวว่า เครื่องผูกบ่าและกายพันธนะเป็นต้น เพราะไม่ใช่จีวร จึงควรขัดด้วยสังข์เป็นต้นได้. คำว่า กัณณสุตตกะ (ด้ายที่มุม) นี้เป็นชื่อของปลายด้ายที่เย็บตามยาวและตามขวางของจีวรที่ยื่นออกมาที่มุมทั้ง ๔ และที่มุมแหลม ควรตัดด้ายนั้นออกแล้วจึงห่ม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ควรตัดออกในเวลาที่ย้อม'. มีด้ายที่มุมเส้นหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ แต่เพื่อแสดงว่าด้ายนั้นแม้จะมีชื่อเหมือนกัน แต่ก็เป็นคนละอย่างกับด้ายนี้ จึงกล่าวคำว่า 'ส่วนสิ่งใด' เป็นต้น. คำว่า เพื่อการผูก คือ เพื่อผูกจีวรไว้ที่เชือกสำหรับตากจีวร. ในคัมภีร์วิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. 1.85) กล่าวไว้เพียงเท่านี้.

සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.85) පන ‘‘පාසකං කත්වා බන්ධිතබ්බන්ති රජනකාලෙ බන්ධිතබ්බං, සෙසකාලෙ මොචෙත්වා ඨපෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. විනයසඞ්ගහප්පකරණස්ස පොරාණටීකායම්පි ඉදමෙව ගහෙත්වා වුත්තං, තං පන චීවරක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 344) ‘‘මජ්ඣෙන ලග්ගෙන්ති, උභතො ගලති, භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කණ්ණෙ බන්ධිතුන්ති. කණ්ණො ජීරති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කණ්ණසුත්තක’’න්ති එවං අනුඤ්ඤාතචීවරරජ්ජුයං රජිත්වා පසාරිතචීවරස්ස ඔලම්බකසුත්තං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

แต่ในคัมภีร์สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฏี. 2.85) กล่าวว่า 'ควรทำเป็นห่วงแล้วผูกไว้ คือ ควรผูกไว้ในเวลาที่ย้อม ในเวลาอื่นควรแก้เก็บไว้'. แม้ในฎีกาเก่าของคัมภีร์วินัยสังคหะก็ถือเอาความนี้กล่าวไว้ แต่คำนั้นควรทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงด้ายที่ห้อยลงมาของจีวรที่ย้อมแล้วตากไว้บนเชือกสำหรับตากจีวรที่ทรงอนุญาตไว้ดังนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายพากันพาดจีวรไว้ตรงกลาง จีวรก็เลื่อนหล่นลงทั้งสองข้าง ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ผูกไว้ที่มุม. มุมย่อมเปื่อย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตด้ายที่มุม'.

ගණ්ඨිකෙති චීවරපාරුපනකාලෙ පාසකෙ ලග්ගාපනත්ථං කතෙ දන්තාදිමයෙ ගණ්ඨිකෙ. පිළකාති බින්දුං බින්දුං කත්වා උට්ඨාපෙතබ්බපිළකා. වුත්තඤ්හෙතං විනයවිනිච්ඡයප්පකරණෙ –

คำว่า ในลูกดุม คือ ในลูกดุมที่ทำด้วยงาเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การสอดเข้าในห่วงในเวลาห่มจีวร. คำว่า ปุ่ม คือ ปุ่มที่ควรทำให้เป็นจุดๆ แล้วยกขึ้น. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์วินัยวินิจฉัยว่า -

‘‘නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි, මණ්ඩනත්ථාය චීවරං;

සමං සතපදාදීනං, සිබ්බිතුං න ච වට්ටති.

ไม่ควรเย็บจีวรด้วยด้ายมีสีต่างๆ เพื่อการประดับ ให้เหมือนกับตะขาบเป็นต้น.

‘‘පත්තස්ස පරියන්තෙ වා, තථා පත්තමුඛෙපි ච;

වෙණිං සඞ්ඛලිකං වාපි, කරොතො හොති දුක්කටං.

เมื่อภิกษุทำลายเปียหรือลายโซ่ที่ชายแห่งแผ่นผ้า หรือที่ปากแห่งแผ่นผ้า ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ.

‘‘පට්ටම්පි [Pg.37] ගණ්ඨිපාසානං, අට්ඨකොණාදිකං විධිං;

තත්ථග්ඝියගදාරූපං, මුග්ගරාදිං කරොන්ති ච.

และทำแผ่นผ้าสำหรับลูกดุมและห่วงให้มีรูป ๘ เหลี่ยมเป็นต้น และทำรูปพวงดอกไม้ รูปคทา และรูปค้อนเป็นต้นในแผ่นผ้านั้น.

‘‘තත්ථ කක්කටකක්ඛීනි, උට්ඨාපෙන්ති න වට්ටති;

සුත්තා ච පිළකා තත්ථ, දුවිඤ්ඤෙය්‍යාව දීපිතා.

การที่ภิกษุทั้งหลายทำรูปตาปูให้ปรากฏในแผ่นผ้านั้น ไม่ควร, ด้ายและปุ่มในแผ่นผ้านั้น ท่านแสดงว่าต้องให้รู้ได้ยากเท่านั้น.

‘‘චතුකොණාව වට්ටන්ති, ගණ්ඨිපාසකපට්ටකා;

කණ්ණකොණෙසු සුත්තානි, රත්තෙ ඡින්දෙය්‍ය චීවරෙ.

แผ่นผ้าสำหรับลูกดุมและห่วง ควรเป็นรูป ๔ เหลี่ยมเท่านั้น, ควรตัดด้ายที่มุมแหลมและมุมเมื่อจีวรถูกย้อมแล้ว.

‘‘සූචිකම්මවිකාරං වා, අඤ්ඤං වා පන කිඤ්චිපි;

චීවරෙ භික්ඛුනා කාතුං, කාරාපෙතුං න වට්ටති.

ภิกษุไม่ควรทำเอง หรือสั่งให้คนอื่นทำซึ่งความผิดแปลกแห่งงานเข็ม หรือสิ่งอื่นใดแม้สักน้อยในจีวร.

‘‘යො ච පක්ඛිපති භික්ඛු චීවරං,කඤ්ජිපිට්ඨඛලිඅල්ලිකාදිසු;

වණ්ණමට්ඨමභිපත්ථයං පරං;

තස්ස නත්ථි පන මුත්ති දුක්කටා.

ภิกษุใดใส่จีวรลงในน้ำข้าว น้ำแป้ง ตะกอน และยางไม้เป็นต้น เพราะปรารถนาความเกลี้ยงเกลาแห่งสีอย่างยิ่ง ภิกษุนั้นย่อมไม่พ้นจากอาบัติทุกกฏ.

‘‘සූචිහත්ථමලාදීනං, කරණෙ චීවරස්ස ච;

තථා කිලිට්ඨකාලෙ ච, ධොවනත්ථං තු වට්ටති.

แต่ในการทำจีวร และในเวลาที่จีวรเศร้าหมอง การซักเพื่อกำจัดมลทินอันเกิดจากเข็มและมือเป็นต้น ย่อมควร.

‘‘රජනෙ පන ගන්ධං වා, තෙලං වා ලාඛමෙව වා;

කිඤ්චි පක්ඛිපිතුං තත්ථ, භික්ඛුනො න ච වට්ටති.

แต่ในการย้อม ภิกษุไม่ควรใส่ของหอม หรือน้ำมัน หรือครั่ง หรือสิ่งใดหนึ่งลงไปในน้ำย้อมนั้น.

‘‘සඞ්ඛෙන මණිනා වාපි, අඤ්ඤෙනපි ච කෙනචි;

චීවරං න ච ඝට්ටෙය්‍ය, ඝංසිතබ්බං න දොණියා.

ไม่พึงขัดจีวรด้วยสังข์ หรือด้วยแก้วมณี หรือด้วยสิ่งอื่นใด และไม่พึงขัดในราง.

‘‘චීවරං දොණියං කත්වා, නාතිඝට්ටෙය්‍ය මුට්ඨිනා;

රත්තං පහරිතුං කිඤ්චි, හත්ථෙහෙව ච වට්ටති.

ไม่พึงใส่จีวรลงในรางแล้วขัดด้วยกำมือจนเกินไป, การใช้มือทั้งสองตบจีวรที่ย้อมแล้วเพียงเล็กน้อย ย่อมควร.

‘‘ගණ්ඨිකෙ පන ලෙඛා වා, පිළකා වා න වට්ටති;

කප්පබින්දුවිකාරො වා, පාළිකණ්ණිකභෙදතො’’ති.

แต่ในลูกดุม ลายก็ดี ปุ่มก็ดี ไม่ควร หรือการทำกัปปพินทุให้ผิดแปลกไป โดยความต่างแห่งลายดอกไม้และลายหู ไม่ควร.

විනයසාරත්ථසන්දීපනියම්පි සමං සතපදාදීනන්ති සතපදාදීහි සදිසං. තුල්‍යත්ථෙ කරණවචනප්පසඞ්ගෙ සාමිවචනං. පට්ටස්ස පරියන්තෙ වාති අනුවාතස්ස උභයපරියන්තෙ වා. පට්ටමුඛෙපි වාති ද්වින්නං ආයාමවිත්ථාරපට්ටානං සඞ්ඝටිතට්ඨානෙ, කණ්ණෙපි වා එකස්සෙව වා පට්ටස්ස ඌනපූරණත්ථං ඝටිතට්ඨානෙපි වා[Pg.38]. වෙණීති කුද්‍රූසසීසාකාරෙන සිබ්බනං. කෙචි ‘‘වරකසීසාකාරෙනා’’ති වදන්ති. සඞ්ඛලිකන්ති බිළාලදාමසදිසසිබ්බනං. කෙචි ‘‘සතපදිසදිස’’න්ති වදන්ති.

ในคัมภีร์วินยสารัตถสันทีปนีก็กล่าวว่า คำว่า 'สมํ สตปทาทีนํ' (ให้เหมือนกับตะขาบเป็นต้น) คือ ให้คล้ายกับตะขาบเป็นต้น. เป็นการใช้สามีวิภัตติในความหมายของตติยาวิภัตติที่มีเนื้อความเสมอกัน. คำว่า 'ปฏฺฏสฺส ปริยนฺเต วา' (ที่ชายแห่งแผ่นผ้า) คือ ที่ชายทั้งสองข้างของผ้าอนุวาต. คำว่า 'ปฏฺฏมุเขปิ วา' (ที่ปากแห่งแผ่นผ้า) คือ ในที่ที่แผ่นผ้าด้านยาวและด้านกว้างมาบรรจบกัน หรือที่มุม หรือในที่ที่ต่อแผ่นผ้าผืนเดียวกันเพื่อเติมส่วนที่ขาดให้เต็ม. คำว่า 'เวณี' (เปีย) คือ การเย็บโดยอาการเหมือนศีรษะของแมลงกุดจี้. บางท่านกล่าวว่า 'โดยอาการเหมือนศีรษะของตัววรกะ'. คำว่า 'สงฺขลิกํ' (โซ่) คือ การเย็บที่คล้ายกับโซ่ล่ามแมว. บางท่านกล่าวว่า 'คล้ายกับตะขาบ'.

පට්ටම්පීති පත්තම්පි. අට්ඨකොණාදිකො විධි පකාරො එතස්සාති අට්ඨකොණාදිකවිධි, තං. අට්ඨකොණාදිකන්ති වා ගාථාබන්ධවසෙන නිග්ගහිතාගමො. ‘‘අට්ඨකොණාදිකං විධි’’න්ති එතං ‘‘පට්ට’’න්ති එතස්ස සමානාධිකරණවිසෙසනං, කිරියාවිසෙසනං වා. ‘‘කරොන්තී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. අථ වා පට්ටන්ති එත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, පට්ටෙති අත්ථො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ අට්ඨකොණාදිකන්ති උපයොගවචනං. විධින්ති එතස්ස විසෙසනං. ඉධ වක්ඛමානචතුකොණසණ්ඨානතො අඤ්ඤං අට්ඨකොණාදිකං නාම. තත්ථාති තස්මිං පට්ටද්වයෙ. අග්ඝියගදාරූපන්ති අග්ඝියසණ්ඨානඤ්චෙව ගදාසණ්ඨානඤ්ච සිබ්බනං. මුග්ගරන්ති ලගුළසණ්ඨානසිබ්බනං. ආදි-සද්දෙන චෙතියාදිසණ්ඨානානං ගහණං.

คำว่า ปฏฺฏํ ก็คือ ปฏฺฏะ (แผ่นผ้า) นั่นเอง. คำว่า อฏฺฐโกณาธิกวิธิ คือ วิธีที่มีส่วนประกอบมีแปดเหลี่ยมเป็นต้น. หรือคำว่า อฏฺฐโกณาธิกํ เป็นการลงนิคหิตอาคมด้วยอำนาจแห่งการผูกคาถา. คำว่า "อฏฺฐโกณาธิกํ วิธิ" นี้ เป็นวิเสสนะที่มีวิภัตติเสมอกันกับคำว่า "ปฏฺฏํ" หรือเป็นกิริยาวิเสสนะ. มีความสัมพันธ์กับคำว่า "กโรนฺติ". อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปฏฺฏํ ในที่นี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถสัตตมีวิภัตติ มีความหมายว่า ในแผ่นผ้า. ในฝ่ายนี้ คำว่า อฏฺฐโกณาธิกํ เป็นทุติยาวิภัตติ เป็นวิเสสนะของคำว่า วิธึ. ในที่นี้ คำว่า อฏฺฐโกณาธิกํ หมายถึงรูปอื่นจากรูปสี่เหลี่ยมที่จะกล่าวต่อไป. คำว่า ตตฺถ คือ ในแผ่นผ้าทั้งสองนั้น. คำว่า อคฺฆิยคทารูปํ คือ การเย็บเป็นรูปอัคฆิยะและรูปคทา. คำว่า มุคฺครํ คือ การเย็บเป็นรูปกระบอง. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" พึงถือเอาการเย็บเป็นรูปเจดีย์เป็นต้น.

තත්ථාති පට්ටද්වයෙ තස්මිං ඨානෙ. කක්කටකක්ඛීනීති කුළීරකච්ඡිසදිසානි සිබ්බනවිකාරානි. උට්ඨාපෙන්තීති කරොන්ති. තත්ථාති තස්මිං ගණ්ඨිකපාසකපට්ටකෙ. සුත්තාති කොණතො කොණං සිබ්බිතසුත්තා චෙව චතුරස්සෙ සිබ්බිතසුත්තා ච. පිළකාති තෙසමෙව සුත්තානං නිවත්තෙත්වා සිබ්බිතකොටියො ච. දුවිඤ්ඤෙය්‍යාවාති රජනකාලෙ දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා අනොළාරිකා දීපිතා වට්ටන්තීති. යථාහ ‘‘කොණසුත්තපිළකා ච චීවරෙ රත්තෙ දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා වට්ටන්තී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.85).

คำว่า ตตฺถ คือ ในแผ่นผ้าทั้งสองนั้น ในที่นั้น. คำว่า กกฺกฏกฺขีนี คือ การเย็บที่มีลักษณะแปลกคล้ายตาปู. คำว่า อุฏฺฐาเปนฺติ คือ ย่อมกระทำ. คำว่า ตตฺถ คือ ในแผ่นผ้าที่มีปมและบ่วงนั้น. คำว่า สุตฺตา คือ ด้ายที่เย็บจากมุมถึงมุม และด้ายที่เย็บเป็นสี่เหลี่ยม. คำว่า ปิฬกา คือ ปลายด้ายที่เย็บโดยม้วนด้ายเหล่านั้น. คำว่า ทุวิญฺเญยฺยาวาติ คือ มีรูปที่รู้ได้ยาก ไม่หยาบ ปรากฏอยู่ ย่อมควรในเวลาที่ย้อม. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ด้ายและปมที่มุม ย่อมมีรูปที่รู้ได้ยากในจีวรที่ย้อมแล้ว ย่อมควร" (สมนฺต. ๓.๔๐๘).

ගණ්ඨිකපට්ටිකා පාසපට්ටිකාති යොජනා. කණ්ණකොණෙසු සුත්තානීති චීවරකණ්ණෙ සුත්තා චෙව පාසකපට්ටානං කොණෙසු සුත්තානි ච අච්ඡින්දති. එත්ථ ච චීවරෙ ආයාමතො විත්ථාරතො ච සිබ්බිත්වා අනුවාතතො බහි නික්ඛමිතසුත්තං චීවරං රජිත්වා සුක්ඛාපනකාලෙ රජ්ජුයා වා චීවරවංසෙ වා [Pg.39] බන්ධිත්වා ඔලම්බිතුං අනුවාතෙ බන්ධසුත්තානි ච කණ්ණසුත්තානි නාම. යථාහ ‘‘චීවරස්ස කණ්ණසුත්තකං න ච වට්ටති, රජිතකාලෙ ඡින්දිතබ්බං, යං පන ‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ කණ්ණසුත්තක’න්ති එවං අනුඤ්ඤාතං, තං අනුවාතෙ පාසකං කත්වා බන්ධිතබ්බං රජනකාලෙ ලග්ගනත්ථායා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.85).

พึงประกอบความว่า ผ้าปฏฺฏิกาที่มีปม และผ้าปฏฺฏิกาที่มีบ่วง. คำว่า กณฺณโกเณสุ สุตฺตานิ คือ ด้ายที่มุมจีวร และด้ายที่มุมของแผ่นผ้าที่มีบ่วง ย่อมตัดออก. ในที่นี้ ด้ายที่เย็บตามยาวและตามขวางในจีวร แล้วยื่นออกมาภายนอกทางผ้าทาบ (อนุวาต) และด้ายสำหรับผูกที่ผ้าทาบเพื่อผูกแขวนด้วยเชือกหรือราวระเบียงจีวรในเวลาที่ย้อมจีวรแล้วตากให้แห้ง ชื่อว่า ด้ายที่มุม. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ด้ายที่มุมจีวรไม่ควร, พึงตัดออกในเวลาที่ย้อม. ส่วนด้ายที่มุมที่ทรงอนุญาตไว้ว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตด้ายที่มุม ดังนี้ นั้น พึงทำเป็นบ่วงที่ผ้าทาบแล้วผูกไว้ เพื่อประโยชน์แก่การแขวนในเวลาที่ย้อม" (สมนฺต. ๓.๔๐๘).

සූචිකම්මවිකාරං වාති චීවරමණ්ඩනත්ථාය නානාසුත්තකෙහි සතපදිසදිසං සිබ්බන්තා ආගන්තුකපට්ටං ඨපෙන්ති, එවරූපං සූචිකම්මවිකාරං වා. අඤ්ඤං වා පන කිඤ්චිපීති අඤ්ඤම්පි යං කිඤ්චි මාලාකම්මමිගපක්ඛිපදාදිකං සිබ්බනවිකාරං. කාතුන්ති සයං කාතුං. කාරාපෙතුන්ති අඤ්ඤෙන වා කාරාපෙතුං.

คำว่า สูจิกมฺมวิการํ วา คือ การเย็บที่วิการด้วยงานเข็มเช่นนั้น หรือการที่พวกช่างเย็บแผ่นผ้าที่นำมาติดให้คล้ายกับตัวตะขาบด้วยด้ายต่าง ๆ เพื่อประดับจีวร. คำว่า อญฺญํ วา ปน กิญฺจิปิ คือ การเย็บที่วิการอย่างอื่นใด ๆ เช่น ลายดอกไม้ รอยเท้าเนื้อ และรอยเท้านก เป็นต้น. คำว่า กาตุํ คือ เพื่อทำเอง. คำว่า การาเปตุํ คือ หรือเพื่อให้ผู้อื่นทำ.

යො භික්ඛු පරං උත්තමං වණ්ණමට්ඨමභිපත්ථයන්තො කඤ්ජිකපිට්ඨඛලිඅල්ලිකාදීසු චීවරං පක්ඛිපති, තස්ස පන භික්ඛුනො දුක්කටා මොක්ඛො න විජ්ජතීති යොජනා. කඤ්ජිකන්ති වායනතන්තමක්ඛනං කඤ්ජිකසදිසා සුලාකඤ්ජිකං. පිට්ඨන්ති තණ්ඩුලපිට්ඨං. තණ්ඩුලපිට්ඨෙහි පක්කා ඛලි. අල්ලිකාති නිය්‍යාසො. ආදි-සද්දෙන ලාඛාදීනං ගහණං. චීවරස්ස කරණෙ කරණකාලෙ සමුට්ඨිතානං සූචිහත්ථමලාදීනං කිලිට්ඨකාලෙ ධොවනත්ථඤ්ච කඤ්ජිකපිට්ඨඛලිඅල්ලිකාදීසු පක්ඛිපති, වට්ටතීති යොජනා.

พึงประกอบความว่า ภิกษุใดปรารถนาสีที่ประเสริฐและเกลี้ยงเกลายิ่งขึ้นไป แล้วใส่จีวรลงในน้ำข้าว น้ำแป้ง แป้งเปียก ยางไม้ เป็นต้น ภิกษุนั้นย่อมไม่มีความพ้นจากอาบัติทุกกฏ. คำว่า กญฺชิกํ คือ น้ำข้าวใสที่คล้ายกับน้ำข้าวสำหรับชุบด้ายทอผ้า. คำว่า ปิฏฺฐํ คือ แป้งข้าวสาร. คำว่า ขลิ คือ แป้งเปียกที่หุงด้วยแป้งข้าวสาร. คำว่า อลฺลิกา คือ ยางไม้. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" พึงถือเอาครั่งเป็นต้น. พึงประกอบความว่า การใส่จีวรลงในน้ำข้าว น้ำแป้ง แป้งเปียก ยางไม้ เป็นต้น เพื่อซักล้างสิ่งสกปรก เช่น คราบมือและคราบเข็ม เป็นต้น ที่เกิดขึ้นในเวลาทำจีวร ย่อมควร.

තත්ථාති යෙන කසාවෙන චීවරං රජති, තස්මිං රජනෙ චීවරස්ස සුගන්ධභාවත්ථාය ගන්ධං වා උජ්ජලභාවත්ථාය තෙලං වා වණ්ණත්ථාය ලාඛං වා. කිඤ්චීති එවරූපං යං කිඤ්චි. මණිනාති පාසාණෙන. අඤ්ඤෙනපි ච කෙනචීති යෙන උජ්ජලං හොති, එවරූපෙන මුග්ගරාදිනා අඤ්ඤෙනපි කෙනචි වත්ථුනා. දොණියාති රජනම්බණෙ න ඝංසිතබ්බං හත්ථෙන ගාහාපෙත්වා න ගහෙතබ්බං. රත්තං චීවරං හත්ථෙහි කිඤ්චි ථොකං පහරිතුං වට්ටතීති [Pg.40] යොජනා. යත්ථ පක්කරජනං පක්ඛිපන්ති, සා රජනදොණී. තත්ථ අංසබද්ධකකායබන්ධනාදිං ඝට්ටෙතුං වට්ටතීති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

คำว่า ตตฺถ คือ ในน้ำย้อมที่ย้อมจีวรด้วยน้ำฝาดนั้น เพื่อให้จีวรมีกลิ่นหอม พึงใส่ของหอม หรือเพื่อให้จีวรสดใส พึงใส่น้ำมัน หรือเพื่อต้องการสี พึงใส่ครั่ง. คำว่า กิญฺจิ คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่งเช่นนั้น. คำว่า มณินา คือ ด้วยหิน. คำว่า อญฺเญนปิ จ เกนจิ คือ ด้วยสิ่งอื่นใด ๆ เช่น กระบองเป็นต้น ที่ทำให้สดใส. คำว่า โทณิยา คือ ไม่พึงขัดในรางย้อม ไม่พึงให้จับด้วยมือแล้วถือเอา. พึงประกอบความว่า การตบจีวรที่ย้อมแล้วด้วยมือเล็กน้อย ย่อมควร. ที่ใดที่เขาใส่น้ำย้อมที่ต้มแล้ว ที่นั้นชื่อว่า รางย้อม. ในรางย้อมนั้น การขัดผ้าอังสะและผ้าประคดเอวเป็นต้น ย่อมควร ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กัณฐี.

ගණ්ඨිකෙති වෙළුදන්තවිසාණාදිමයගණ්ඨිකෙ. ලෙඛා වාති වට්ටාදිභෙදා ලෙඛා වා. පිළකාති සාසපබීජසදිසා ඛුද්දකබුබ්බුළා. පාළිකණ්ණිකභෙදතොති මණිකාවළිරූපපුප්ඵකණ්ණිකරූපභෙදතො. ‘‘කප්පබින්දුවිකාරො වා න වට්ටතීති යොජනා’’ති වුත්තං, තස්මා තථෙව චීවරෙ පටිපජ්ජිතබ්බං.

คำว่า คณฺฐิเก คือ ลูกกระดุมที่ทำด้วยไม้ไผ่ งา และเขาสัตว์ เป็นต้น. คำว่า เลขา วา คือ ลวดลายต่าง ๆ เช่น ลายวงกลมเป็นต้น. คำว่า ปิฬกา คือ ตุ่มเล็ก ๆ คล้ายเมล็ดผักกาด. คำว่า ปาฬิกณฺณิกเภทโต คือ โดยประเภทแห่งรูปพวงแก้วมณีและรูปดอกไม้ที่หู. มีคำกล่าวไว้ว่า "พึงประกอบความว่า หรือว่าการทำจุดกัปปะที่วิการไม่ควร" เพราะฉะนั้น พึงปฏิบัติในจีวรเช่นนั้น.

9. පත්තෙ වා ථාලකෙ වාතිආදීසු ථාලකෙති තම්බාදිමයෙ පුග්ගලිකෙ තිවිධෙපි කප්පියථාලකෙ. න වට්ටතීති මණිවණ්ණකරණපයොගො න වට්ටති, තෙලවණ්ණපයොගො පන වට්ටති. තෙලවණ්ණොති සමණසාරුප්පවණ්ණං සන්ධාය වුත්තං, මණිවණ්ණං පන පත්තං අඤ්ඤෙන කතං ලභිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති වදන්ති. පත්තමණ්ඩලෙති තිපුසීසාදිමයෙ පත්තට්ඨපනකමණ්ඩලෙ. ‘‘න භික්ඛවෙ විචිත්‍රානි පත්තමණ්ඩලානි ධාරෙතබ්බානි රූපකාකිණ්ණානි භිත්තිකම්මකතානී’’ති (චූළව. 253) වුත්තත්තා ‘‘භිත්තිකම්මං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මකරදන්තකං ඡින්දිතු’’න්ති (චූළව. 253) වුත්තත්තා ‘‘මකරදන්තකං පන වට්ටතී’’ති වුත්තං. තෙනාහු පොරාණා –

๙. ในคำว่า ปตฺเต วา ถาลเก วา เป็นต้น คำว่า ถาลเก คือ ในถาดที่สมควรทั้ง ๓ ชนิด ที่ทำด้วยทองแดงเป็นต้น ซึ่งเป็นของส่วนตัว. คำว่า น วฏฺฏติ คือ ความพยายามทำสีให้เหมือนแก้วมณีไม่ควร, แต่ความพยายามทำสีให้เหมือนน้ำมันย่อมควร. คำว่า เตลวณฺโณ ท่านกล่าวหมายถึงสีที่เหมาะสมกับสมณะ, ส่วนบาตรที่มีสีเหมือนแก้วมณีที่ผู้อื่นทำไว้แล้ว เมื่อได้มา ย่อมควรเพื่อใช้สอย ดังนี้ท่านกล่าวไว้. คำว่า ปตฺตมณฺฑเล คือ ในเชิงรองบาตรที่ทำด้วยดีบุกและตะกั่วเป็นต้น. เพราะมีพระพุทธพจน์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทรงเชิงรองบาตรที่วิจิตร มีรูปภาพเกลื่อนกล่น หรือที่ทำด้วยจิตรกรรม" (จุล. ๗.๒๕๓) จึงกล่าวว่า "จิตรกรรมไม่ควร". เพราะมีพระพุทธพจน์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สลักลายฟันมังกร" (จุล. ๗.๒๕๓) จึงกล่าวว่า "แต่ลายฟันมังกรย่อมควร". เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า -

‘‘ථාලකස්ස ච පත්තස්ස, බහි අන්තොපි වා පන;

ආරග්ගෙන කතා ලෙඛා, න ච වට්ටති කාචිපි.

"ลวดลายใด ๆ ที่ทำด้วยเหล็กแหลม ทั้งภายนอกหรือแม้ภายในของถาดและบาตร ย่อมไม่ควรเลย."

‘‘ආරොපෙත්වා භමං පත්තං, මජ්ජිත්වා චෙ පචන්ති ච;

‘මණිවණ්ණං කරිස්සාම’, ඉති කාතුං න වට්ටති.

"เมื่อนำบาตรขึ้นสู่เครื่องกลึงแล้วขัด และถ้าหุงต้มด้วยตั้งใจว่า 'เราจักทำให้มีสีเหมือนแก้วมณี' ดังนี้ ไม่ควรทำ."

‘‘පත්තමණ්ඩලකෙ කිඤ්චි;

භිත්තිකම්මං න වට්ටති;

න දොසො කොචි තත්ථස්ස;

කාතුං මකරදන්තක’’න්ති.

ในแผ่นรองบาตร ไม่ควรทำลวดลายวิจิตร (จิตรกรรมฝาผนัง) ใดๆ แต่การทำเป็นรูปฟันมังกร (หรือยอดเขา) ในแผ่นรองบาตรนั้น ไม่มีโทษ

විනයසාරත්ථසන්දීපනියම්පි [Pg.41] ආරග්ගෙනාති ආරකණ්ටකග්ගෙන, සූචිමුඛෙන වා. කාචිපි ලෙඛාති වට්ටකගොමුත්තාදිසණ්ඨානා යා කාචිපි රාජි. භමං ආරොපෙත්වාති භමෙ අල්ලීයාපෙත්වා. පත්තමණ්ඩලකෙති පත්තෙ ඡවිරක්ඛණත්ථාය තිපුසීසාදීහි කතෙ පත්තස්ස හෙට්ඨා ආධාරාදීනං උපරි කාතබ්බෙ පත්තමණ්ඩලකෙ. භිත්තිකම්මන්ති නානාකාරරූපකකම්මවිචිත්තං. යථාහ ‘‘න, භික්ඛවෙ, විචිත්‍රානි පත්තමණ්ඩලානි ධාරෙතබ්බානි රූපකාකිණ්ණානි භිත්තිකම්මකතානී’’ති. තත්ථාති තස්මිං පත්තමණ්ඩලෙ. අස්සාති භික්ඛුස්ස. මකරදන්තකන්ති ගිරිකූටන්ති වුත්තං, තස්මා එවං පත්තථාලකාදීසු පටිපජ්ජිතබ්බං.

ในวินยสารัตถสันทีปนีก็กล่าวว่า คำว่า ‘อารคฺเคน’ คือด้วยปลายเหล็กแหลม หรือด้วยปลายเข็ม. คำว่า ‘กิญฺจิ เลขา’ คือรอยขีดใดๆ ที่มีสัณฐานเหมือนรอยเท้านกคุ่มหรือรอยปัสสาวะโคเป็นต้น. คำว่า ‘ภมํ อาโรเปตฺวา’ คือนำไปติดไว้ที่เครื่องกลึง. คำว่า ‘ปตฺตมณฺฑลเก’ คือในแผ่นรองบาตรที่ทำด้วยดีบุกและตะกั่วเป็นต้น เพื่อรักษาผิวบาตร ซึ่งพึงทำไว้บนเชิงรองบาตรเป็นต้นที่อยู่ใต้บาตร. คำว่า ‘ภิตฺติกมฺมํ’ คือลวดลายรูปภาพต่างๆ ที่วิจิตร. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทรงไว้ซึ่งแผ่นรองบาตรที่วิจิตร เกลื่อนไปด้วยรูปภาพ และที่ทำเป็นลวดลายวิจิตร’. คำว่า ‘ตตฺถ’ คือในแผ่นรองบาตรนั้น. คำว่า ‘อสฺส’ คือแก่ภิกษุนั้น. คำว่า ‘มกรทนฺตกํ’ ท่านเรียกว่ายอดเขา เพราะฉะนั้น พึงปฏิบัติในแผ่นรองบาตรและถาดรองบาตรเป็นต้นอย่างนี้

ධමකරණ…පෙ… ලෙඛා න වට්ටතීති ආරග්ගෙන දින්නලෙඛා න වට්ටති, ජාතිහිඞ්ගුලිකාදිවණ්ණෙහි කතලෙඛා පන වට්ටති. ඡත්තමුඛවට්ටියන්ති ධමකරණස්ස හත්ථෙන ගහණත්ථං කතස්ස ඡත්තාකාරස්ස මුඛවට්ටියං. ‘‘පරිස්සාවනබන්ධට්ඨානෙ’’ති කෙචි. විනයවිනිච්ඡයෙපි –

ในเรื่องธมกรก (กระบอกกรองน้ำ)... (ละ)... คำว่า ‘เลขา น วฏฺฏติ’ คือรอยขีดที่ทำด้วยเหล็กแหลมไม่ควร แต่รอยขีดที่ทำด้วยสีมีชาดแท้เป็นต้นควร. คำว่า ‘ฉตฺตมุขวฏฺฏิยํ’ คือที่ขอบปากซึ่งทำเป็นรูปฉัตรสำหรับใช้มือจับธมกรก. บางท่านกล่าวว่า ‘ในที่สำหรับผูกผ้ากรองน้ำ’. แม้ในวินัยวินิจฉัยก็กล่าวว่า –

‘‘න ධම්මකරණච්ඡත්තෙ, ලෙඛා කාචිපි වට්ටති;

කුච්ඡියං වා ඨපෙත්වා තං, ලෙඛං තු මුඛවට්ටිය’’න්ති. –

‘ในฉัตรหรือในท้องของธมกรก ไม่ควรมีรอยขีดใดๆ เลย เว้นแต่รอยขีดที่ขอบปากนั้น’ –

වුත්තං. තට්ටීකායං පන ‘‘මුඛවට්ටියා යා ලෙඛා පරිස්සාවනබන්ධනත්ථාය අනුඤ්ඤාතා, තං ලෙඛං ඨපෙත්වා ධමකරණච්ඡත්තෙ වා කුච්ඡියං වා කාචි ලෙඛා න වට්ටතීති යොජනා’’ති වුත්තං, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ධමකරණෙ පටිපජ්ජිතබ්බං.

ดังนี้. แต่ในฎีกาของวินัยวินิจฉัยนั้นกล่าวว่า ‘พึงประกอบความว่า ยกเว้นรอยขีดที่ขอบปากซึ่งทรงอนุญาตไว้เพื่อประโยชน์แก่การผูกผ้ากรองน้ำเสียแล้ว รอยขีดใดๆ ในฉัตรหรือในท้องของธมกรกไม่ควร’. เพราะฉะนั้น พึงปฏิบัติในธมกรกตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง

10. කායබන්ධනෙ පන කක්කටක්ඛීනීති කක්කටකස්ස අක්ඛිසදිසානි. මකරමුඛන්ති මකරමුඛසණ්ඨානං. දෙඩ්ඩුභසීසන්ති උදකසප්පසීසසදිසසණ්ඨානානි. අච්ඡීනීති කුඤ්ජරච්ඡිසණ්ඨානානි. එකමෙව වට්ටතීති එත්ථ එකරජ්ජුකං ද්විගුණතිගුණං කත්වා බන්ධිතුං න වට්ටති, එකමෙව පන සතවාරම්පි සරීරං පරික්ඛිපිත්වා බන්ධිතුං වට්ටති. ‘‘බහුරජ්ජුකෙ එකතො කත්වා එකෙන [Pg.42] නිරන්තරං වෙඨෙත්වා කතං බහුරජ්ජුකන්ති න වත්තබ්බං, තං වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා තං මුරජසඞ්ඛං න ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. මුරජඤ්හි නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි මුරජවට්ටිසණ්ඨානං වෙඨෙත්වා කරොන්ති. ඉදං පන මුරජං මද්දවීණසඞ්ඛාතං පාමඞ්ගසණ්ඨානඤ්ච දසාසු වට්ටති ‘‘කායබන්ධනස්ස දසා ජීරන්ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මුරජං මද්දවීණ’’න්ති (චූළව. 278) වුත්තත්තා.

๑๐. ส่วนในเรื่องประคดเอว คำว่า ‘กักกัฏอักขีนิ’ คือมีลักษณะเหมือนตาปู. คำว่า ‘มกรมุขํ’ คือมีสัณฐานเหมือนปากมังกร. คำว่า ‘เฑฑฺฑุภสีสํ’ คือมีสัณฐานเหมือนหัวงูน้ำ. คำว่า ‘อจฺฉีนิ’ คือมีสัณฐานเหมือนตาช้าง. คำว่า ‘เอกเมว วฏฺฏติ’ ในที่นี้คือ การนำเชือกเส้นเดียวมาทำให้เป็น ๒ ชั้น หรือ ๓ ชั้นแล้วผูกไม่ควร แต่การนำเชือกเส้นเดียวมาพันรอบกายแม้ร้อยครั้งแล้วผูกนั้นควร. เพราะมีคำกล่าวว่า ‘การนำเชือกหลายเส้นมารวมกันแล้วพันด้วยเชือกเส้นเดียวอย่างไม่ขาดสาย ไม่ควรเรียกว่าเชือกหลายเส้น (แต่) สิ่งนั้นควร’ ดังนี้ พึงทราบว่าสิ่งนั้นไม่ถึงการนับว่าเป็นมุรชะ. เพราะมุรชะนั้น ท่านทำโดยการพันด้วยด้ายหลากสีให้มีสัณฐานเหมือนขอบกลองมุรชะ. แต่มุรชะและมัททวีณะนี้ และที่มีสัณฐานเหมือนปามังคะ (เครื่องประดับอก) ย่อมควรในส่วนชายประคด เพราะมีพระพุทธพจน์ว่า ‘ชายประคดเอวเก่าแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตมุรชะและมัททวีณะ’ (จุลวรรค ๒๗๘)

විධෙති දසාපරියොසානෙ ථිරභාවාය දන්තවිසාණසුත්තාදීහි කතෙ විධෙ. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.85) පන ‘‘කායබන්ධනස්ස පාසන්තෙ දසාමූලෙ තස්ස ථිරභාවත්ථං කත්තබ්බෙ දන්තවිසාණාදිමයෙ විධෙ’’ති වුත්තං. අට්ඨමඞ්ගලානි නාම සඞ්ඛො, චක්කං, පුණ්ණකුම්භො, ගයා, සිරීවච්ඡො, අඞ්කුසො, ධජං, සොවත්ථිකන්ති. මච්ඡයුගළඡත්තනන්දියාවට්ටාදිවසෙනපි වදන්ති. පරිච්ඡෙදලෙඛාමත්තන්ති දන්තාදීහි කතස්ස විධස්ස උභොසු කොටීසු කාතබ්බපරිච්ඡෙදරාජිමත්තං. විනයවිනිච්ඡයප්පකරණෙපි –

คำว่า ‘วิเธ’ คือในลูกดุมที่ทำด้วยงา เขาสัตว์ หรือด้ายเป็นต้น เพื่อความมั่นคงที่ปลายชายประคด. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ๒.๘๕) กล่าวว่า ‘ในลูกดุมที่ทำด้วยงาและเขาสัตว์เป็นต้น ซึ่งพึงทำที่โคนชายประคดตรงที่สุดของห่วง เพื่อความมั่นคงของชายประคดนั้น’. อัฏฐมงคล ได้แก่ สังข์, จักร, หม้อน้ำเต็ม, โค (คยา), ศรีวัตสะ, ขอ, ธง, สวัสดิกะ. บางท่านก็กล่าวโดยนัยแห่งปลาคู่ ฉัตร และนันทิยาวรรตเป็นต้น. คำว่า ‘ปริจเฉทเลขามตฺตํ’ คือเพียงรอยขีดแบ่งเขตที่พึงทำที่ปลายทั้งสองของลูกดุมที่ทำด้วยงาเป็นต้น. แม้ในวินัยวินิจฉยปกรณ์ก็กล่าวว่า –

‘‘සුත්තං වා දිගුණං කත්වා, කොට්ටෙන්ති ච තහිං තහිං;

කායබන්ධනසොභත්ථං, තං න වට්ටති භික්ඛුනො.

‘การนำด้ายมาทำเป็น ๒ ชั้น แล้วถักในที่นั้นๆ เพื่อความสวยงามของประคดเอว สิ่งนั้นไม่ควรแก่ภิกษุ.

‘‘දසාමුඛෙ දළ්හත්ථාය, ද්වීසු අන්තෙසු වට්ටති;

මාලාකම්මලතාකම්ම-චිත්තිකම්පි න වට්ටති.

‘การถักที่ปลายทั้งสองเพื่อความมั่นคงที่โคนชายประคด ย่อมควร. แต่การทำลวดลายวิจิตรเป็นรูปพวงมาลัยและรูปเถาวัลย์ก็ไม่ควร.

‘‘අක්ඛීනි තත්ථ දස්සෙත්වා;

කොට්ටිතෙ පන කා කථා.කක්කටක්ඛීනි වා තත්ථ;

උට්ඨාපෙතුං න වට්ටති.

‘เมื่อทำให้เห็นเป็นรูปตาต่างๆ ในที่นั้นแล้ว จะต้องกล่าวไปใยถึงการถักเล่า. หรือการทำรูปตาปูให้ปรากฏในที่นั้นก็ไม่ควร.

‘‘ඝටං දෙඩ්ඩුභසීසං වා, මකරස්ස මුඛම්පි වා;

විකාරරූපං යං කිඤ්චි, න වට්ටති දසාමුඛෙ.

‘รูปหม้อ หรือรูปหัวงูน้ำ หรือรูปปากมังกร หรือรูปวิการใดๆ ไม่ควรมีที่โคนชายประคด.

‘‘උජුකං [Pg.43] මච්ඡකණ්ටං වා, මට්ඨං වා පන පට්ටිකං;

ඛජ්ජූරිපත්තකාකාරං, කත්වා වට්ටති කොට්ටිතං.

‘การถักให้เป็นรูปก้างปลาตรงๆ หรือเป็นแผ่นเรียบ หรือทำให้มีสัณฐานเหมือนใบอินทผลัม ย่อมควร.

‘‘පට්ටිකා සූකරන්තන්ති, දුවිධං කායබන්ධනං;

රජ්ජුකා දුස්සපට්ටාදි, සබ්බං තස්සානුලොමිකං.

‘ประคดเอวมี ๒ ชนิด คือ ชนิดแผ่น (ผ้า) และชนิดไส้สุกร. ส่วนประคดเชือกและผ้าแถบเป็นต้น ทั้งหมดนั้นเป็นอนุโลมของประคดเอวนั้น.

‘‘මුරජං මද්දවීණඤ්ච, දෙඩ්ඩුභඤ්ච කලාබුකං;

රජ්ජුයො ච න වට්ටන්ති, පුරිමා ද්වෙදසා සියුං.

‘มุรชะ มัททวีณะ เฑฑุภะ กลาพุกะ และเชือกทั้งหลายไม่ควร. ๒ อย่างแรก (มุรชะและมัททวีณะ) พึงมีที่ชายประคด.

‘‘දසා පාමඞ්ගසණ්ඨානා, නිද්දිට්ඨා කායබන්ධනෙ;

එකා ද්විතිචතස්සො වා, වට්ටන්ති න තතො පරං.

‘ชายประคดที่มีสัณฐานเหมือนปามังคะ (เครื่องประดับอก) ท่านระบุไว้ในเรื่องประคดเอว. ชายประคด ๑, ๒ หรือ ๔ ชาย ย่อมควร เกินกว่านั้นไม่ควร.

‘‘එකරජ්ජුමයං වුත්තං, මුනිනා කායබන්ධනං;

තඤ්ච පාමඞ්ගසණ්ඨානං, එකම්පි ච න වට්ටති.

‘พระมุนีตรัสประคดเอวที่ทำด้วยเชือกเส้นเดียวไว้. และประคดเอวที่มีสัณฐานเหมือนปามังคะ แม้เพียงเส้นเดียวก็ไม่ควร.

‘‘රජ්ජුකෙ එකතො කත්වා, බහූ එකාය රජ්ජුයා;

නිරන්තරඤ්හි වෙඨෙත්වා, කතං වට්ටති බන්ධිතුං.

‘การนำเชือกหลายเส้นมารวมกันแล้วพันด้วยเชือกเส้นเดียวอย่างไม่ขาดสายที่ทำขึ้น ย่อมควรเพื่อจะผูก.

‘‘දන්තකට්ඨවිසාණට්ඨි-ලොහවෙළුනළබ්භවා;

ජතුසඞ්ඛමයා සුත්ත-ඵලජා විධකා මතා.

‘ลูกดุมที่ทำด้วยงา ไม้ เขาสัตว์ กระดูก โลหะ ไม้ไผ่ ไม้อ้อ ครั่ง สังข์ ด้าย และผลไม้ ท่านเรียกว่า วิธะ.

‘‘කායබන්ධනවිධෙපි, විකාරො න ච වට්ටති;

තත්ථ තත්ථ පරිච්ඡෙද-ලෙඛාමත්තං තු වට්ටතී’’ති. –

‘แม้ในลูกดุมของประคดเอว ก็ไม่ควรมีรูปวิการใดๆ แต่เพียงรอยขีดแบ่งเขตในที่นั้นๆ ย่อมควร’ –

වුත්තං.

ดังนี้.

විනයසාරත්ථසන්දීපනියම්පි තහිං තහින්ති පට්ටිකාය තත්ථ තත්ථ. තන්ති තථාකොට්ටිතදිගුණසුත්තකායබන්ධනං. අන්තෙසු දළ්හත්ථාය දසාමුඛෙ දිගුණං කත්වා කොට්ටෙන්ති, වට්ටතීති යොජනා. චිත්තකම්පීති මාලාකම්මලතාකම්මචිත්තයුත්තම්පි කායබන්ධනං. අක්ඛීනීති කුඤ්ජරක්ඛීනි. තත්ථාති කායබන්ධනෙ න වට්ටතීති කා කථා. උට්ඨාපෙතුන්ති උක්කිරිතුං.

ในวินยสารัตถสันทีปนีก็กล่าวว่า คำว่า ‘ตหึ ตหึ’ คือในที่นั้นๆ ของประคดแผ่น. คำว่า ‘ตนฺติ’ คือประคดเอวที่ถักด้วยด้าย ๒ ชั้นเช่นนั้น. พึงประกอบความว่า ‘พึงถักที่โคนชายประคดตรงปลายทั้งสองให้เป็น ๒ ชั้นเพื่อความมั่นคง, ย่อมควร’. คำว่า ‘จิตฺตกมฺปิ’ คือประคดเอวที่ประกอบด้วยลวดลายวิจิตรคือรูปพวงมาลัยและรูปเถาวัลย์. คำว่า ‘อกฺขีนิ’ คือตาช้าง. คำว่า ‘ตตฺถ’ คือในประคดเอว (เมื่อรูปตาเหล่านั้น) ไม่ควร จะต้องกล่าวไปใย (ถึงการถักเล่า). คำว่า ‘อุฏฺฐาเปตุํ’ คือแกะสลักขึ้น.

ඝටන්ති ඝටසණ්ඨානං. දෙඩ්ඩුභසීසං වාති උදකසප්පසීසං මුඛසණ්ඨානං වා. යං කිඤ්චි විකාරරූපං දසාමුඛෙ න වට්ටතීති යොජනා. එත්ථ ච උභයපස්සෙසු මච්ඡකණ්ටකයුත්තං මච්ඡස්ස පිට්ඨිකණ්ටකං විය යස්සා පට්ටිකාය වායනං හොති, ඉදං කායබන්ධනං [Pg.44] මච්ඡකණ්ටකං නාම. යස්ස ඛජ්ජූරිපත්තසණ්ඨානමිව වායනං හොති, තං ඛජ්ජූරිපත්තකාකාරං නාම.

คำว่า ‘ฆฏันติ’ คือมีสัณฐานเหมือนหม้อ. คำว่า ‘เฑฑฺฑุภสีสํ วา’ คือหัวงูน้ำ หรือมีสัณฐานเหมือนปาก. พึงประกอบความว่า ‘รูปวิการใดๆ ไม่ควรที่หน้าพู่’. ในที่นี้ ประคดเอวที่ถักเป็นแถบมีก้างปลาทั้งสองข้างเหมือนกระดูกสันหลังของปลา เรียกว่า ‘มัจฉกัณฏกะ’. ประคดเอวที่ถักมีสัณฐานเหมือนใบอินทผลัม เรียกว่า ‘ขัชชูริปัตตกากะ’.

පකතිවිකාරා පට්ටිකා සූකරන්තං නාම කුඤ්චිකාකොසසණ්ඨානං. තස්ස දුවිධස්ස කායබන්ධනස්ස. තත්ථ රජ්ජුකා සූකරන්තානුලොමිකා, දුස්සපට්ටං පට්ටිකානුලොමිකං. ආදි-සද්දෙන මුද්දිකකායබන්ධනං ගහිතං, තඤ්ච සූකරන්තානුලොමිකං. යථාහ ‘‘එකරජ්ජුකං පන මුද්දිකකායබන්ධනඤ්ච සූකරන්තං අනුලොමෙතී’’ති (චූළව. අට්ඨ. 278). තත්ථ රජ්ජුකා නාම එකාවට්ටා, බහුරජ්ජුකස්ස අකප්පියභාවං වක්ඛති. මුද්දිකකායබන්ධනං නාම චතුරස්සං අකත්වා සජ්ජිතන්ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

แถบที่มีลักษณะปกติและวิการ เรียกว่า ‘สุกรันตะ’ คือมีสัณฐานเหมือนซองกุญแจ. ของประคดเอวสองชนิดนั้น. ในที่นั้น เชือกเป็นอนุโลมของสุกรันตะ, ผ้าแถบเป็นอนุโลมของแถบ. ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) ได้แก่ประคดเอวแบบมุททิกะ ซึ่งเป็นอนุโลมของสุกรันตะ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ประคดเอวแบบเชือกเส้นเดียวและแบบมุททิกะเป็นอนุโลมของสุกรันตะ’ (จุลวรรค อรรถกถา 278). ในที่นั้น คำว่า ‘รชฺชุกา’ คือเชือกเกลียวเดียว. (พระผู้มีพระภาค) จักตรัสถึงความไม่ควรของเชือกหลายเส้น. คำว่า ‘มุททิกกายพันธนะ’ คือประคดเอวที่ทำโดยไม่ทำให้เป็นสี่เหลี่ยม ดังที่กล่าวไว้ในคันถีบท.

මුරජං නාම මුරජවට්ටිසණ්ඨානං වෙඨෙත්වා කතං. වෙඨෙත්වාති නානාසුත්තෙහි වෙඨෙත්වා. සික්ඛාභාජනවිනිච්ඡයෙ පන ‘‘බහුකා රජ්ජුයො එකතො කත්වා එකාය රජ්ජුයා වෙඨිත’’න්ති වුත්තං. මද්දවීණං නාම පාමඞ්ගසණ්ඨානං. දෙඩ්ඩුභකං නාම උදකසප්පසදිසං. කලාබුකං නාම බහුරජ්ජුකං. රජ්ජුයොති උභයකොටියං එකතො අබන්ධා බහුරජ්ජුයො, තථාබන්ධා කලාබුකං නාම හොති. න වට්ටන්තීති මුරජාදීනි ඉමානි සබ්බානි කායබන්ධනානි න වට්ටන්ති. පුරිමා ද්වෙති මුරජං මද්දවීණනාමඤ්චාති ද්වෙ. ‘‘දසාසු සියු’’න්ති වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධවසෙන වණ්ණලොපෙන ‘‘දසා සියු’’න්ති වුත්තං. යථාහ ‘‘මුරජං මද්දවීණන්ති ඉදං දසාසුයෙව අනුඤ්ඤාත’’න්ති.

มุรชะชื่อว่าทำโดยพันให้มีสัณฐานเหมือนมุรชวัฏฏะ. คำว่า ‘พัน’ คือพันด้วยด้ายหลายชนิด. แต่ในสิกขาภาชนวินิจฉัยกล่าวไว้ว่า ‘เชือกหลายเส้นรวมกันแล้วพันด้วยเชือกเส้นเดียว’. มัททวีณะชื่อว่ามีสัณฐานเหมือนปามังคะ. เดฑฑุภกะชื่อว่าเหมือนงูน้ำ. กลาพุกะชื่อว่ามีเชือกหลายเส้น. คำว่า ‘ด้วยเชือก’ คือเชือกหลายเส้นที่ไม่ได้ผูกรวมกันที่ปลายทั้งสองข้าง, ที่ผูกรวมกันอย่างนั้นชื่อว่ากลาพุกะ. คำว่า ‘ไม่ควร’ คือเครื่องรัดกายเหล่านี้ทั้งหมดมีมุรชะเป็นต้นไม่ควร. คำว่า ‘สองอย่างแรก’ คือมุรชะและมัททวีณะสองอย่าง. เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘ทสาสุ สิยุง’ (พึงมีในพู่ทั้งหลาย) แต่เพราะอำนาจแห่งการผูกคาถา จึงลบอักษรเสียแล้วกล่าวว่า ‘ทสา สิยุง’. ดังที่กล่าวว่า ‘มุรชะและมัททวีณะนี้อนุญาตให้มีได้เฉพาะในพู่เท่านั้น’.

පාමඞ්ගසණ්ඨානාති පාමඞ්ගදාමං විය චතුරස්සසණ්ඨානා. එකරජ්ජුමයන්ති නානාවට්ටෙ එකතො වට්ටෙත්වා කතං රජ්ජුමයං කායබන්ධනං වත්තුං වට්ටතීති ‘‘රජ්ජුකා දුස්සපට්ටාදී’’ති එත්ථ එකවට්ටරජ්ජුකා ගහිතා. ඉධ පන නානාවට්ටෙ එකතො වට්ටෙත්වා කතා එකාව රජ්ජු ගහිතා. තඤ්චාති තං වා නයම්පි එකරජ්ජුකකායබන්ධනං පාමඞ්ගසණ්ඨානෙන ගන්ථිතං. එකම්පි ච න වට්ටතීති කෙවලම්පි න වට්ටති.

คำว่า ‘มีสัณฐานเหมือนปามังคะ’ คือมีสัณฐานสี่เหลี่ยมเหมือนสายปามังคะ. คำว่า ‘ทำด้วยเชือกเส้นเดียว’ คือเครื่องรัดกายที่ทำด้วยเชือกที่พันเกลียวหลายเกลียวรวมกันเป็นเส้นเดียว พึงกล่าวว่าควร ดังนั้นในคำว่า ‘เชือก ผ้าแถบเป็นต้น’ จึงหมายถึงเชือกเกลียวเดียว. แต่ในที่นี้หมายถึงเชือกเส้นเดียวที่ทำโดยพันเกลียวหลายเกลียวรวมกัน. คำว่า ‘และสิ่งนั้น’ คือเครื่องรัดกายที่ทำด้วยเชือกเส้นเดียวที่ถักด้วยสัณฐานเหมือนปามังคะนั้น หรือแม้ในนัยนี้. คำว่า ‘แม้เส้นเดียวก็ไม่ควร’ คือแม้เพียงอย่างเดียวก็ไม่ควร.

බහූ [Pg.45] රජ්ජුකෙ එකතො කත්වාති යොජනා. වට්ටති බන්ධිතුන්ති මුරජං කලාබුකඤ්ච න හොති, රජ්ජුකකායබන්ධනමෙව හොතීති අධිප්පායො. අයං පන විනිච්ඡයො ‘‘බහුරජ්ජුකෙ එකතො කත්වා එකෙන නිරන්තරං වෙඨෙත්වා කතං බහුරජ්ජුකන්ති න වත්තබ්බං, තං වට්ටතී’’ති අට්ඨකථාගතො ඉධ වුත්තො. සික්ඛාභාජනවිනිච්ඡයෙ ‘‘බහුරජ්ජුයො එකතො කත්වා එකාය වෙඨිතං මුරජං නාමා’’ති යං වුත්තං, තං ඉමිනා විරුජ්ඣනතො න ගහෙතබ්බං.

คำว่า ‘ทำเชือกหลายเส้นรวมกัน’ เป็นการเชื่อมความ. คำว่า ‘ควรผูก’ มีความหมายว่า ไม่ใช่มุรชะและกลาพุกะ แต่เป็นเครื่องรัดกายที่ทำด้วยเชือกเท่านั้น. แต่วินิจฉัยนี้ที่มาจากอรรถกถาว่า ‘เชือกที่ทำโดยนำเชือกหลายเส้นมารวมกันแล้วพันด้วยเชือกเส้นเดียวอย่างต่อเนื่อง ไม่พึงเรียกว่าเชือกหลายเส้น, เชือกนั้นควร’ ได้กล่าวไว้ในที่นี้. ส่วนที่กล่าวไว้ในสิกขาภาชนวินิจฉัยว่า ‘เชือกหลายเส้นที่นำมารวมกันแล้วพันด้วยเส้นเดียวชื่อว่ามุรชะ’ นั้น ไม่พึงถือเอา เพราะขัดแย้งกับสิ่งนี้.

දන්ත-සද්දෙන හත්ථිදන්තා වුත්තා. ජතූති ලාඛා. සඞ්ඛමයන්ති සඞ්ඛනාභිමයං. විධකා මතාති එත්ථ වෙධිකාතිපි පාඨො, විධපරියායො. කායබන්ධනවිධෙති කායබන්ධනස්ස දසාය ථිරභාවත්ථං කට්ඨදන්තාදීහි කතෙ විධෙ. විකාරො අට්ඨමඞ්ගලාදිකො. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ. තු-සද්දෙන ඝටාකාරොපි වට්ටතීති දීපෙතීති අත්ථො පකාසිතො, තස්මා තෙන නයෙන කායබන්ධනවිචාරො කාතබ්බොති.

ด้วยคำว่า ‘ฟัน’ หมายถึงงาช้าง. คำว่า ‘ชตุ’ คือครั่ง. คำว่า ‘ทำด้วยสังข์’ คือทำด้วยสะดือหอยสังข์. ในคำว่า ‘วิธกา มตา’ มีบทว่า ‘เวธิกา’ ด้วย, เป็นไวพจน์ของวิธะ. ในคำว่า ‘วิธะของเครื่องรัดกาย’ คือวิธะที่ทำด้วยไม้ งาช้างเป็นต้น เพื่อความมั่นคงของพู่เครื่องรัดกาย. การดัดแปลงมีอัฏฐมงคลเป็นต้น. คำว่า ‘ในที่นั้นๆ’ คือในที่นั้นๆ. ความหมายที่แสดงว่า ‘ด้วยคำว่า ‘ตุ’ แสดงว่ารูปหม้อก็ควร’ ได้ถูกเปิดเผยแล้ว, เพราะฉะนั้นพึงพิจารณาเครื่องรัดกายด้วยนัยนั้น.

11. අඤ්ජනියං ‘‘උජුකමෙවා’’ති වුත්තත්තා චතුරස්සාදිසණ්ඨානාපි වඞ්කගතිකා න වට්ටති. සිපාටිකායාති වාසිආදිභණ්ඩපක්ඛිපනෙ. විනයවිනිච්ඡයප්පකරණෙ පන –

๑๑. ในอัญชนี (กระบอกใส่ยาตา) เพราะกล่าวว่า ‘ตรงเท่านั้น’ ดังนั้นแม้มีสัณฐานสี่เหลี่ยมเป็นต้น แต่มีลักษณะคดงอไม่ควร. คำว่า ‘ในสิปาฏิกา’ คือในการใส่เครื่องมือมีสิ่วเป็นต้น. แต่ในวินัยวินิจฉัยปกรณ์ –

‘‘මාලාකම්මලතාකම්ම-නානාරූපවිචිත්තිතා;

න ච වට්ටති භික්ඛූනං, අඤ්ජනී ජනරඤ්ජනී.

‘อัญชนีที่ประดับด้วยการทำเป็นพวงมาลัย การทำเป็นเถาวัลย์ และรูปต่างๆ ไม่ควรแก่ภิกษุ เพราะเป็นที่ชื่นชอบของคน.

‘‘තාදිසං පන ඝංසිත්වා, වෙඨෙත්වා සුත්තකෙන වා;

වළඤ්ජන්තස්ස භික්ඛුස්ස, න දොසො කොචි විජ්ජති.

‘แต่ภิกษุผู้ใช้กระบอกยาตาเช่นนั้นที่ขัดถูแล้ว หรือพันด้วยด้ายแล้ว ไม่มีโทษใดๆ.

‘‘වට්ටා වා චතුරස්සා වා, අට්ඨංසා වාපි අඤ්ජනී;

වට්ටතෙවාති නිද්දිට්ඨා, වණ්ණමට්ඨා න වට්ටති.

‘อัญชนีที่เป็นทรงกลม หรือสี่เหลี่ยม หรือแปดเหลี่ยม ก็ควร ดังที่ระบุไว้, แต่ที่ประดับตกแต่งไม่ควร.

‘‘තථාඤ්ජනිසලාකාපි, අඤ්ජනිථවිකාය ච;

නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි, චිත්තකම්මං න වට්ටති.

‘เช่นเดียวกัน ไม้ป้ายยาตา (อัญชนีสลากา) และถุงใส่อัญชนี การตกแต่งด้วยด้ายหลากสีไม่ควร.

‘‘එකවණ්ණෙන [Pg.46] සුත්තෙන, සිපාටිං යෙන කෙනචි;

යං කිඤ්චි පන සිබ්බෙත්වා, වළඤ්ජන්තස්ස වට්ටතී’’ති. –

‘แต่ภิกษุผู้ใช้สิปาฏิกาหรือสิ่งใดๆ ที่เย็บด้วยด้ายสีเดียวใดๆ ก็ตาม ควร.’ –

ආගතං.

มาแล้ว.

තට්ටීකායම්පි මාලා…පෙ… චිත්තිතාති මාලාකම්මලතාකම්මෙහි ච මිගපක්ඛිරූපාදිනානාරූපෙහි ච විචිත්තිතා. ජනරඤ්ජනීති බාලජනපලොභිනී. අට්ඨංසා වාපීති එත්ථ අපි-සද්දෙන සොළසංසාදීනං ගහණං. වණ්ණමට්ඨාති මාලාකම්මාදිවණ්ණමට්ඨා. අඤ්ජනීසලාකාපි තථා වණ්ණමට්ඨා න වට්ටතීති යොජනා. අඤ්ජනීථවිකාය ච නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි චිත්තකම්මං න වට්ටතීති පාඨො යුජ්ජති, ‘‘ථවිකාපි වා’’ති පාඨො දිස්සති, සො න ගහෙතබ්බො. ‘‘පීතාදිනා යෙන කෙනචි එකවණ්ණෙන සුත්තෙන පිලොතිකාදිමයං කිඤ්චිපි සිපාටිකං සිබ්බෙත්වා වළඤ්ජන්තස්ස වට්ටතීති යොජනා’’ති ආගතං.

ในฏัฏฏีกาก็เช่นกัน คำว่า ‘มาลา...เป็นต้น...ประดับ’ คือประดับด้วยการทำเป็นพวงมาลัย การทำเป็นเถาวัลย์ และรูปต่างๆ มีรูปเนื้อและนกเป็นต้น. คำว่า ‘เป็นที่ชื่นชอบของคน’ คือเป็นที่ล่อลวงของคนพาล. ในคำว่า ‘หรือแปดเหลี่ยม’ ด้วยคำว่า ‘อปี’ (แม้) หมายถึงสิบหกเหลี่ยมเป็นต้น. คำว่า ‘ประดับตกแต่ง’ คือประดับตกแต่งด้วยการทำเป็นพวงมาลัยเป็นต้น. ไม้ป้ายยาตา (อัญชนีสลากา) ที่ประดับตกแต่งอย่างนั้นก็ไม่ควร เป็นการเชื่อมความ. บทว่า ‘และการตกแต่งด้วยด้ายหลากสีในถุงใส่อัญชนีไม่ควร’ นั้นสมเหตุสมผล, แต่บทว่า ‘หรือแม้ถุง’ ปรากฏอยู่, ไม่พึงถือเอา. การเชื่อมความว่า ‘ภิกษุผู้ใช้สิปาฏิกาหรือสิ่งใดๆ ที่ทำด้วยผ้าเป็นต้น ที่เย็บด้วยด้ายสีเดียวใดๆ มีสีเหลืองเป็นต้น ควร’ ได้มาแล้ว.

12. ආරකණ්ටකාදීසු ආරකණ්ටකෙති පොත්ථකාදිඅභිසඞ්ඛරණත්ථං කතෙ දීඝමුඛසත්ථකෙ. භමකාරානං දාරුආදිලිඛනසත්ථකන්ති කෙචි. වට්ටමණිකන්ති වට්ටං කත්වා උට්ඨාපෙතබ්බබුබ්බුළකං. අඤ්ඤන්ති ඉමිනා පිළකාදිං සඞ්ගණ්හාති. පිප්ඵලිකෙති යං කිඤ්චි ඡෙදනකෙ ඛුද්දකසත්ථෙ. මණිකන්ති එකවට්ටමණි. පිළකන්ති සාසපමත්තිකාමුත්තරාජිසදිසා බහුවට්ටලෙඛා. ඉමස්මිං අධිකාරෙ අවුත්තත්තා ලෙඛනියං යං කිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං වට්ටතීති වදන්ති. වජිරබුද්ධිටීකායං පන ‘‘කුඤ්චිකාය සෙනාසනපරික්ඛාරත්තා සුවණ්ණරූපියමයාපි වට්ටතීති ඡායා දිස්සති. ‘කුඤ්චිකාය වණ්ණමට්ඨකම්මං න වට්ටතී’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.85) වචනතො අඤ්ඤෙ කප්පියලොහාදිමයාව කුඤ්චිකා කප්පන්ති පරිහරණීයපරික්ඛාරත්තා’’ති වුත්තං. ආරකණ්ටකො පොත්ථකාදිකරණසත්ථකජාති, ආමණ්ඩසාරකො ආමලකඵලමයොති වදන්ති.

๑๒. ในคำว่า “อารกัณฏกะเป็นต้น” คำว่า “อารกัณฏกะ” คือมีดปากยาวที่ทำไว้เพื่อซ่อมแซมหนังสือเป็นต้น. บางท่านกล่าวว่า เป็นมีดสำหรับช่างกลึงแกะสลักไม้เป็นต้น. คำว่า “วัฏฏมณิกะ” คือปุ่มกลมที่พึงทำให้เป็นวงกลมแล้วยกขึ้น. ด้วยคำว่า “อื่น” นี้ หมายรวมถึงปิฬกะเป็นต้น. คำว่า “ปิปผลิกะ” คือมีดเล็กๆ สำหรับตัดสิ่งใดๆ. คำว่า “มณิกะ” คือมณีเกลียวเดียว. คำว่า “ปิฬกะ” คือเส้นหลายเกลียวที่เหมือนรอยปัสสาวะขนาดเท่าเมล็ดผักกาด. เพราะไม่ได้กล่าวไว้ในบทนี้ จึงกล่าวว่าสิ่งใดๆ ที่ประดับตกแต่งด้วยการเขียนก็ควร. แต่ในวัชรพุทธิฏีกาปรากฏเงาว่า “เพราะกุญแจเป็นบริขารของเสนาสนะ แม้ที่ทำด้วยทองคำหรือเงินก็ควร. เพราะมีคำกล่าวว่า ‘การตกแต่งกุญแจไม่ควร’ (ปร. อรรถ. 1.85) ดังนั้นกุญแจที่ทำด้วยโลหะที่ควรใช้เป็นต้นเท่านั้นที่ควร เพราะเป็นบริขารที่พึงรักษา”. อารกัณฏกะเป็นมีดชนิดหนึ่งที่ใช้ทำหนังสือเป็นต้น, อามัณฑสารกะทำด้วยผลมะขามป้อม ดังที่กล่าวกัน.

වලිතකන්ති [Pg.47] නඛච්ඡෙදනකාලෙ දළ්හග්ගහණත්ථං වලියුත්තමෙව කරොන්ති. තස්මා තං වට්ටතීති ඉමිනා අඤ්ඤම්පි විකාරං දළ්හීකම්මාදිඅත්ථාය කරොන්ති, න වණ්ණමට්ඨත්ථාය, තං වට්ටතීති දීපිතං, තෙන ච කත්තරදණ්ඩකොටියං අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ඝට්ටනෙන සද්දනිච්ඡරණත්ථාය කතවලයාදිකං අවුත්තම්පි යතො උපපන්නං හොති. එත්ථ ච දළ්හීකම්මාදීති ආදි-සද්දෙන පරිස්සයවිනොදනාදිං සඞ්ගණ්හාති, තෙන කත්තරයට්ඨිකොටියං කතවලයානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනෙන සද්දනිච්ඡරණං දීඝජාතිකාදිපරිස්සයවිනොදනත්ථං හොති, තස්මා වට්ටතීති දීපෙති. තෙනාහ ආචරියවරො –

คำว่า “วลิตกะ” คือการทำรอยพับไว้เพื่อจับให้มั่นคงในเวลาตัดเล็บ. เพราะฉะนั้นสิ่งนั้นจึงควร ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่าการดัดแปลงอื่นที่ทำเพื่อประโยชน์ในการทำให้มั่นคงเป็นต้น ไม่ใช่เพื่อการประดับตกแต่ง สิ่งนั้นควร และด้วยเหตุนั้น วงแหวนเป็นต้นที่ทำไว้ที่ปลายด้ามกรรไกรเพื่อทำให้เกิดเสียงโดยการกระทบกัน แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็ย่อมสมเหตุสมผล. ในที่นี้ คำว่า “การทำให้มั่นคงเป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” หมายรวมถึงการบรรเทาอันตรายเป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น การทำให้เกิดเสียงโดยการกระทบกันของวงแหวนที่ทำไว้ที่ปลายด้ามกรรไกร ย่อมเป็นไปเพื่อบรรเทาอันตรายมีสัตว์ร้ายเป็นต้น, เพราะฉะนั้นจึงแสดงว่าควร. เพราะเหตุนั้นพระอาจารย์ผู้ประเสริฐจึงกล่าวว่า –

‘‘මණිකං පිළකං වාපි, පිප්ඵලෙ ආරකණ්ටකෙ;

ඨපෙතුං පන යං කිඤ්චි, න ච වට්ටති භික්ඛුනො.

การใส่มณิกะหรือปิฬกะ หรือสิ่งใดๆ ในปิปผละและอารกัณฏกะ ไม่ควรแก่ภิกษุ.

‘‘දණ්ඩකෙපි පරිච්ඡෙද-ලෙඛාමත්තං තු වට්ටති;

වලිත්වා ච නඛච්ඡෙදං, කරොන්තීති හි වට්ටතී’’ති.

แต่ในด้ามไม้ การขีดเส้นแบ่งเท่านั้นควร และเพราะทำรอยพับแล้วจึงตัดเล็บ สิ่งนั้นจึงควร.

තස්ස වණ්ණනායම්පි මණිකන්ති ථූලබුබ්බුළං. පීළකන්ති සුඛුමබුබ්බුළං. පිප්ඵලෙති වත්ථච්ඡෙදනසත්ථෙ. ආරකණ්ටකෙති පත්තධාරවලයානං විජ්ඣනකණ්ටකෙ. ඨපෙතුන්ති උට්ඨාපෙතුං. යං කිඤ්චීති සෙසවණ්ණමට්ඨම්පි ච. දණ්ඩකෙති පිප්ඵලිදණ්ඩකෙ. යථාහ ‘‘පිප්ඵලිකෙපි මණිකං වා පිළකං වා යං කිඤ්චි ඨපෙතුං න වට්ටති, දණ්ඩකෙ පන පරිච්ඡෙදලෙඛා වට්ටතී’’ති. පරිච්ඡෙදලෙඛාමත්තන්ති ආණිබන්ධනට්ඨානං පත්වා පරිච්ඡින්දනත්ථං එකාව ලෙඛා වට්ටතීති. වලිත්වාති උභයකොටිමුඛං කත්වා මජ්ඣෙ වලියො ගාහෙත්වා නඛච්ඡෙදං යස්මා කරොන්ති, තස්මා වට්ටතීති යොජනාති ආගතා.

ในอรรถาธิบายของคำนั้น คำว่า “มณิกะ” คือปุ่มขนาดใหญ่. คำว่า “ปิฬกะ” คือปุ่มขนาดเล็ก. คำว่า “ปิปผละ” คือมีดตัดผ้า. คำว่า “อารกัณฏกะ” คือหนามสำหรับเจาะวงแหวนที่ใช้หนีบใบไม้. คำว่า “ใส่” คือทำให้เกิดขึ้น. คำว่า “สิ่งใดๆ” คือรวมถึงการประดับตกแต่งที่เหลือด้วย. คำว่า “ในด้ามไม้” คือในด้ามของปิปผละ. ดังที่กล่าวว่า “ในปิปผลิกะ การใส่มณิกะหรือปิฬกะ หรือสิ่งใดๆ ไม่ควร, แต่ในด้ามไม้ การขีดเส้นแบ่งควร”. คำว่า “เพียงแค่เส้นแบ่ง” คือเส้นเดียวที่ควรเพื่อแบ่งเขตเมื่อถึงที่ผูกหมุด. การเชื่อมความว่า “เพราะทำปลายทั้งสองข้างให้เป็นปากแล้วทำรอยพับตรงกลางแล้วจึงตัดเล็บ, เพราะฉะนั้นจึงควร” ได้มาแล้ว.

උත්තරාරණියං මණ්ඩලන්ති උත්තරාරණියා පවෙසනත්ථං ආවාටමණ්ඩලං හොති. දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසියං උජුකමෙව බන්ධිතුන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ ච උජුකමෙවාති ඉමිනා වඞ්කං කත්වා බන්ධිතුං න [Pg.48] වට්ටතීති දස්සෙති, තෙනෙව අඤ්ජනියම්පි තථා දස්සිතං. උභොසු පස්සෙසු එකපස්සෙ වාති වචනසෙසො, වාසිදණ්ඩස්ස උභොසු පස්සෙසු දණ්ඩකොටීනං අචලනත්ථං බන්ධිතුන්ති අත්ථො. කප්පියලොහෙන චතුරස්සං වා අට්ඨංසං වා කාතුං වට්ටතීති යොජනා.

วงกลมที่ไม้สีไฟบน หมายถึงวงกลมที่เป็นหลุมสำหรับสอดไม้สีไฟบน ความสัมพันธ์คือ ควรผูกไม้ไสสำหรับตัดไม้สีฟันให้ตรงเท่านั้น ในที่นี้ คำว่า "ให้ตรงเท่านั้น" แสดงว่าไม่ควรผูกให้คด ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงไว้เช่นนั้นในไม้ทาตาด้วย มีคำที่เหลืออยู่ว่า "ที่ข้างทั้งสองหรือข้างเดียว" ความหมายคือ ควรผูกที่ข้างทั้งสองของด้ามไม้ไส เพื่อไม่ให้ปลายด้ามเคลื่อนไหว การประกอบความคือ ควรทำด้วยเหล็กที่สมควรให้เป็นสี่เหลี่ยมหรือแปดเหลี่ยมก็ได้

13. ආමණ්ඩසාරකෙති ආමලකඵලානි පිසිත්වා තෙන කක්කෙන කතතෙලභාජනෙ. තත්ථ කිර පක්ඛිත්තං තෙලං සීතං හොති. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන –

๑๓. คำว่า "อามาณฑสารกะ" หมายถึงภาชนะน้ำมันที่ทำด้วยกากที่เกิดจากการบดผลมะขามป้อม ได้ยินว่า น้ำมันที่ใส่ไว้ในนั้นจะเย็น ดังที่อาจารย์กล่าวไว้ว่า –

‘‘උත්තරාරණියං වාපි, ධනුකෙ පෙල්ලදණ්ඩකෙ;

මාලාකම්මාදි යං කිඤ්චි, වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති.

ที่ไม้สีไฟบน หรือที่คันธนู ที่ไม้กด การประดับตกแต่งด้วยพวงมาลัยเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ควร

‘‘සණ්ඩාසෙ දන්තකට්ඨානං, තථා ඡෙදනවාසියා;

ද්වීසු පස්සෙසු ලොහෙන, බන්ධිතුං පන වට්ටති.

ที่คีมสำหรับไม้สีฟัน และที่ไม้ไสสำหรับตัด ควรผูกด้วยเหล็กที่ข้างทั้งสอง

‘‘තථා කත්තරදණ්ඩෙපි, චිත්තකම්මං න වට්ටති;

වට්ටලෙඛාව වට්ටන්ති, එකා වා ද්වෙපි හෙට්ඨතො.

เช่นเดียวกัน ที่ด้ามกรรไกร การวาดภาพไม่ควร ควรเพียงเส้นวงกลมหนึ่งหรือสองเส้นที่ด้านล่าง

‘‘විසාණෙ නාළියං වාපි, තථෙවාමණ්ඩසාරකෙ;

තෙලභාජනකෙ සබ්බං, වණ්ණමට්ඨං තු වට්ටතී’’ති.

ที่เขาสัตว์ หรือที่กระบอก เช่นเดียวกัน ที่ภาชนะน้ำมันมะขามป้อม ที่ภาชนะน้ำมัน การประดับตกแต่งทุกอย่างควร

ටීකායම්පි අරණිසහිතෙ භන්තකිච්චකරො දණ්ඩො උත්තරාරණී නාම. වාපීති පි-සද්දෙන අධරාරණිං සඞ්ගණ්හාති. උදුක්ඛලදණ්ඩස්සෙතං අධිවචනං. අඤ්ඡනකයන්තධනු ධනුකං නාම. මුසලමත්ථකපීළනදණ්ඩකො පෙල්ලදණ්ඩකො නාම. සණ්ඩාසෙති අග්ගිසණ්ඩාසෙ. දන්තකට්ඨානං ඡෙදනවාසියා තථා යං කිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටතීති සම්බන්ධො. ද්වීසු පස්සෙසූති වාසියා උභොසු පස්සෙසු. ලොහෙනාති කප්පියලොහෙන. බන්ධිතුං වට්ටතීති උජුකමෙව වා චතුරස්සං වා අට්ඨංසං වා බන්ධිතුං වට්ටති. සණ්ඩාසෙති අග්ගිසණ්ඩාසෙති නිස්සන්දෙහෙ වුත්තං. අට්ඨකථායං පනෙත්ථ සූචිසණ්ඩාසො දස්සිතො[Pg.49]. හෙට්ඨාති හෙට්ඨා අයොපට්ටවලයෙ. ‘‘උපරි අහිච්ඡත්තකමකුළමත්ත’’න්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. විසාණෙති තෙලාසිඤ්චනකගවයමහිංසාදිසිඞ්ගෙ. නාළියං වාපීති වෙළුනාළිකාදිනාළියං. අපි-සද්දෙන අලාබුං සඞ්ගණ්හාති. ආමණ්ඩසාරකෙති ආමලකචුණ්ණමයතෙලඝටෙ. තෙලභාජනකෙති වුත්තප්පකාරෙයෙව තෙලභාජනෙ. සබ්බං වණ්ණමට්ඨං වට්ටතීති පුමිත්ථිරූපරහිතං මාලාකම්මාදි සබ්බං වණ්ණමට්ඨං වට්ටතීති ආගතං.

ในฎีกา ไม้ที่ใช้หมุนร่วมกับไม้สีไฟ เรียกว่า ไม้สีไฟบน คำว่า "วาปิ" ด้วยคำว่า "ปิ" ย่อมสงเคราะห์ไม้สีไฟล่าง นี้เป็นชื่อของด้ามสาก คันธนูของเครื่องชักรอก เรียกว่า คันธนู ไม้กดที่ปลายสาก เรียกว่า ไม้กด คำว่า "สัณฎาสะ" หมายถึง คีมคีบไฟ ความสัมพันธ์คือ การประดับตกแต่งอย่างใดอย่างหนึ่งที่คีมสำหรับไม้สีฟัน และที่ไม้ไสสำหรับตัด ไม่ควร คำว่า "ที่ข้างทั้งสอง" หมายถึง ที่ข้างทั้งสองของไม้ไส คำว่า "ด้วยเหล็ก" หมายถึง ด้วยเหล็กที่สมควร คำว่า "ควรผูก" หมายถึง ควรผูกให้ตรงเท่านั้น หรือเป็นสี่เหลี่ยม หรือเป็นแปดเหลี่ยมก็ได้ คำว่า "สัณฎาสะ" กล่าวไว้โดยไม่สงสัยว่าคือ คีมคีบไฟ ในอรรถกถา ในที่นี้ แสดงไว้ว่าคือ คีมคีบเข็ม คำว่า "ที่ด้านล่าง" หมายถึง ที่วงแหวนเหล็กด้านล่าง ในอรรถกถา กล่าวไว้ว่า "ด้านบนมีขนาดเท่าดอกเห็ด" คำว่า "วิสาณะ" หมายถึง เขาสัตว์ เช่น โค กระบือ ที่ใช้รินน้ำมัน คำว่า "ที่กระบอก หรือ" หมายถึง กระบอกไม้ไผ่เป็นต้น ด้วยคำว่า "ปิ" ย่อมสงเคราะห์น้ำเต้า คำว่า "อามาณฑสารกะ" หมายถึง หม้อน้ำมันที่ทำด้วยผงมะขามป้อม คำว่า "ที่ภาชนะน้ำมัน" หมายถึง ภาชนะน้ำมันตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า "การประดับตกแต่งทุกอย่างควร" หมายถึง การประดับตกแต่งทุกอย่าง เช่น การทำพวงมาลัย ที่ปราศจากรูปชายหญิง ควร

භූමත්ථරණෙති කටසාරාදිමයෙ පරිකම්මකතාය භූමියා අත්ථරිතබ්බඅත්ථරණෙ. පානීයඝටෙති ඉමිනා සබ්බභාජනෙ සඞ්ගණ්හාති. සබ්බං…පෙ… වට්ටතීති යථාවුත්තෙසු මඤ්චාදීසු ඉත්ථිපුරිසරූපම්පි වට්ටති. තෙලභාජනෙසුයෙව ඉත්ථිපුරිසරූපානං පටික්ඛිපිතත්තා තෙලභාජනෙන සහ අගණෙත්වා විසුං මඤ්චාදීනං ගහිතත්තා චාති වදන්ති. කිඤ්චාපි වදන්ති, එතෙසං පන මඤ්චාදීනං හත්ථෙන ආමසිතබ්බභණ්ඩත්තා ඉත්ථිරූපමෙත්ථ න වට්ටතීති ගහෙතබ්බං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 85) පන ‘‘තාලවණ්ටබීජනිආදීසු වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටතී’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි තානි කුඤ්චිකා විය පරිහරණීයානි, අථ ඛො උච්චාවචානි න ධාරෙතබ්බානීති පටික්ඛෙපාභාවතො වුත්තං. කෙවලඤ්හි තානි ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ විධූපනඤ්ච තාලවණ්ටඤ්චා’’තිආදිනා වුත්තානි. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘තෙලභාජනෙසු වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති, සෙනාසනපරික්ඛාරත්තා වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙනපි වුත්තමෙව –

คำว่า "ที่เครื่องลาดพื้น" หมายถึง เครื่องลาดที่ควรปูบนพื้นที่ตกแต่งแล้ว ซึ่งทำด้วยเสื่อเป็นต้น คำว่า "ที่หม้อน้ำดื่ม" ด้วยคำนี้ ย่อมสงเคราะห์ภาชนะทุกชนิด คำว่า "ทุกอย่าง...เป...ควร" หมายถึง แม้รูปชายหญิงก็ควรในเตียงเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว พวกเขากล่าวว่า เพราะรูปชายหญิงถูกห้ามไว้เฉพาะในภาชนะน้ำมันเท่านั้น และเพราะเตียงเป็นต้นถูกแยกนับต่างหาก ไม่รวมกับภาชนะน้ำมัน ถึงแม้พวกเขากล่าวเช่นนั้น แต่พึงถือว่า รูปหญิงไม่ควรในที่นี้ เพราะเตียงเป็นต้นเหล่านี้เป็นสิ่งของที่พึงสัมผัสด้วยมือ ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 85) กล่าวไว้ว่า "การประดับตกแต่งในพัดใบตาลเป็นต้น ควร" ถึงแม้สิ่งเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงพกพาเหมือนกุญแจ แต่ก็กล่าวไว้เพราะไม่มีการห้ามว่าไม่ควรใช้สอยของสูงๆ ต่ำๆ เพราะสิ่งเหล่านั้นถูกกล่าวไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตพัดและพัดใบตาล" เป็นต้น ในคันถิปท กล่าวไว้ว่า "การประดับตกแต่งในภาชนะน้ำมันควร เพราะกล่าวไว้ว่าเป็นบริขารของเสนาสนะ" แม้พระอาจารย์พุทธทัตตเถระก็กล่าวไว้เช่นกันว่า –

‘‘පානීයස්ස උළුඞ්කෙපි, දොණියං රජනස්සපි;

ඝටෙ ඵලකපීඨෙපි, වලයාධාරකාදිකෙ.

ที่กระบวยน้ำดื่ม หรือที่รางสำหรับย้อมผ้า ที่หม้อ ที่แผ่นกระดานรองนั่ง หรือที่ฐานรองวงแหวนเป็นต้น

‘‘තථා පත්තපිධානෙ ච, තාලවණ්ටෙ ච බීජනෙ;

පාදපුඤ්ඡනියං වාපි, සම්මුඤ්ජනියමෙව ච.

เช่นเดียวกัน ที่ฝาบาตร และที่พัดใบตาล และที่พัด ที่ผ้าเช็ดเท้า หรือที่ไม้กวาดนั่นเอง

‘‘මඤ්චෙ [Pg.50] භූමත්ථරෙ පීඨෙ, භිසිබිම්බොහනෙසු ච;

මාලාකම්මාදිකං චිත්තං, සබ්බමෙව ච වට්ටතී’’ති.

ที่เตียง ที่เครื่องลาดพื้น ที่เก้าอี้ และที่หมอนอิง หมอนหนุน การวาดภาพ เช่น การทำพวงมาลัย ทุกอย่างควร

14. එවං සමණපරික්ඛාරෙසු කප්පියාකප්පියං කථෙත්වා ඉදානි සෙනාසනෙ කථෙතුං ‘‘සෙනාසනෙ පනා’’ත්‍යාදිමාහ. එත්ථ පන-සද්දො විසෙසජොතකො. තෙන සබ්බරතනමයම්පි වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති, කිමඞ්ගං පන අඤ්ඤවණ්ණමට්ඨකම්මන්ති අත්ථං ජොතෙති. යදි එවං කිස්මිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බෙ සන්තෙපි තථා වත්තබ්බං සියාති ආහ ‘‘සෙනාසනෙ කිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථී’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන –

๑๔. เมื่อกล่าวถึงสิ่งที่ควรและไม่ควรในบริขารของสมณะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวถึงในเสนาสนะ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ส่วนในเสนาสนะ" ในที่นี้ คำว่า "ปนะ" เป็นเครื่องแสดงความพิเศษ ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงความหมายว่า การประดับตกแต่งที่ทำด้วยรัตนะทุกชนิดก็ควร แล้วจะกล่าวไปไยกับการประดับตกแต่งอย่างอื่นเล่า ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้มีสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ควรห้าม ก็พึงกล่าวเช่นนั้น จึงกล่าวว่า "ในเสนาสนะ ไม่มีสิ่งใดที่ควรห้าม" แม้พระอาจารย์พุทธทัตตเถระก็กล่าวไว้เช่นกันว่า –

‘‘නානාමණිමයත්ථම්භ-කවාටද්වාරභිත්තිකං;

සෙනාසනමනුඤ්ඤාතං, කා කථා වණ්ණමට්ඨකෙ.

เสนาสนะที่มีเสา ประตู บานประตู และฝาผนังที่ทำด้วยแก้วมณีต่างๆ เป็นสิ่งที่อนุญาตแล้ว จะกล่าวไปไยกับการประดับตกแต่งเล่า

‘‘සොවණ්ණියං ද්වාරකවාටබද්ධං;

සුවණ්ණනානාමණිභිත්තිභූමිං;

න කිඤ්චි එකම්පි නිසෙධනීයං;

සෙනාසනං වට්ටති සබ්බමෙවා’’ති.

เสนาสนะที่ประตูและบานประตูทำด้วยทองคำ มีฝาผนังและพื้นทำด้วยทองคำและแก้วมณีต่างๆ ไม่มีสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ควรห้าม เสนาสนะทุกอย่างควร

සමන්තපාසාදිකායම්පි පඨමසඞ්ඝාදිසෙසවණ්ණනායං (පාරා. අට්ඨ. 2.281) ‘‘සෙනාසනපරිභොගො පන සබ්බකප්පියො, තස්මා ජාතරූපරජතමයා සබ්බෙපි සෙනාසනපරික්ඛාරා ආමාසා. භික්ඛූනං ධම්මවිනයවණ්ණනට්ඨානෙ රතනමණ්ඩපෙ කරොන්ති ඵලිකත්ථම්භෙ රතනදාමපටිමණ්ඩිතෙ. තත්ථ සබ්බුපකරණානි භික්ඛූනං පටිජග්ගිතුං වට්ටන්තී’’ති ආගතං. තස්සා වණ්ණනායං පන විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.281) ‘‘සබ්බකප්පියොති යථාවුත්තසුවණ්ණාදිමයානං සෙනාසනපරික්ඛාරානං ආමසනගොපනාදිවසෙන පරිභොගො සබ්බථා කප්පියොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘තස්මා’තිආදි. ‘භික්ඛූනං ධම්මවිනයවණ්ණනට්ඨානෙ’ති වුත්තත්තා සඞ්ඝිකමෙව [Pg.51] සුවණ්ණමයං සෙනාසනං සෙනාසනපරික්ඛාරා ච වට්ටන්ති, න පුග්ගලිකානීති වෙදිතබ්බ’’න්ති වණ්ණිතං.

ในสมันตปาสาทิกา ในอรรถกถาปฐมสังฆาทิเสส (ปารา. อรรถ. 2.281) กล่าวไว้ว่า "ส่วนการบริโภคเสนาสนะเป็นสิ่งที่ควรทุกอย่าง เพราะฉะนั้น บริขารเสนาสนะทุกอย่างที่ทำด้วยทองคำและเงิน เป็นสิ่งที่พึงสัมผัสได้" ในสถานที่แสดงธรรมวินัยของภิกษุทั้งหลาย ย่อมสร้างมณฑปที่ทำด้วยรัตนะ มีเสาแก้วผลึก ประดับด้วยพวงรัตนะ ในที่นั้น อุปกรณ์ทุกอย่าง ภิกษุทั้งหลายควรดูแลรักษา ในอรรถกถาของข้อนั้น ในวิมติวิโนทนียฎีกา (วิ. วิ. ฎีกา 1.281) อธิบายไว้ว่า "คำว่า 'เป็นสิ่งที่ควรทุกอย่าง' มีอัธยาศัยว่า การบริโภคบริขารเสนาสนะที่ทำด้วยทองคำเป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว โดยการสัมผัส การเก็บรักษาเป็นต้น เป็นสิ่งที่ควรทุกประการ" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะฉะนั้น" เป็นต้น เพราะกล่าวไว้ว่า "ในสถานที่แสดงธรรมวินัยของภิกษุทั้งหลาย" จึงพึงทราบว่า เสนาสนะและบริขารเสนาสนะที่ทำด้วยทองคำที่เป็นของสงฆ์เท่านั้นที่ควร ไม่ใช่ของส่วนบุคคล

සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනායම්පි සමන්තපාසාදිකායං (චූළව. අට්ඨ. 320) ‘සබ්බං පාසාදපරිභොගන්ති සුවණ්ණරජතාදිවිචිත්‍රානි කවාටානි මඤ්චපීඨානි තාලවණ්ටානි සුවණ්ණරජතමයපානීයඝටපානීයසරාවානි යං කිඤ්චි චිත්තකම්මකතං, සබ්බං වට්ටති. පාසාදස්ස දාසිදාසං ඛෙත්තං වත්ථුං ගොමහිංසං දෙමාති වදන්ති, පාටෙක්කං ගහණකිච්චං නත්ථි, පාසාදෙ පටිග්ගහිතෙ පටිග්ගහිතමෙව හොති. ගොනකාදීනි සඞ්ඝිකවිහාරෙ වා පුග්ගලිකවිහාරෙ වා මඤ්චපීඨෙසු අත්ථරිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටන්ති, ධම්මාසනෙ පන ගිහිවිකතනීහාරෙන ලබ්භන්ති, තත්‍රාපි නිපජ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති ආගතං. තස්සා වණ්ණනායං පන විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. චූළවග්ග 2.320) ‘‘සුවණ්ණරජතාදිවිචිත්‍රානීති සඞ්ඝිකසෙනාසනං සන්ධාය වුත්තං, පුග්ගලිකං පන සුවණ්ණාදිවිචිත්‍රං භික්ඛුස්ස සම්පටිච්ඡිතුමෙව න වට්ටති ‘න ත්වෙවාහං භික්ඛවෙ කෙනචි පරියායෙන ජාතරූපරජතං සාදිතබ්බ’න්ති (මහාව. 299) වුත්තත්තා, තෙනෙවෙත්ථ අට්ඨකථායං ‘සඞ්ඝිකවිහාරෙ වා පුග්ගලිකවිහාරෙ වා’ති න වුත්තං, ගොනකාදිඅකප්පියභණ්ඩවිසයෙව එවං වුත්තං, එකභික්ඛුස්සපි තෙසං ගහණෙ දොසාභාවා’’ති වණ්ණිතං.

ในอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา อธิบายเสนาสนขันธกะ (จูฬวัคค์ อรรถกถา 320) ได้กล่าวไว้ว่า ‘สิ่งของสำหรับใช้สอยในปราสาททั้งหมด’ หมายถึง บานประตูที่วิจิตรด้วยทองและเงินเป็นต้น, เตียง ตั่ง, พัดใบตาล, หม้อน้ำและถาดน้ำที่ทำด้วยทองและเงิน, สิ่งใดก็ตามที่ทำด้วยจิตรกรรม, ทั้งหมดนั้นย่อมควร. เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘เราถวายทาส ทาสี ไร่ นา ที่ดิน โค กระบือ แก่ปราสาท’ การรับเฉพาะเจาะจงไม่มี, เมื่อรับปราสาทแล้ว ก็ชื่อว่ารับสิ่งเหล่านั้นแล้ว. ผ้าขนสัตว์เป็นต้น ไม่ควรปูลาดบนเตียง ตั่ง แล้วใช้สอยในวิหารของสงฆ์หรือวิหารของบุคคล, แต่บนธรรมาสน์นั้น ย่อมได้ตามแบบที่คฤหัสถ์จัดแต่งไว้, แม้ในที่นั้นก็ไม่ควรนอน’ ดังนี้. แต่ในอรรถกถาอธิบายนั้น ในวิมติวิโนทนี (วินัยวินิจฉัย ฎีกา จูฬวัคค์ 2.320) ได้อธิบายไว้ว่า ‘‘ที่กล่าวว่า ‘วิจิตรด้วยทองและเงินเป็นต้น’ นั้น หมายถึงเสนาสนะของสงฆ์, ส่วนเสนาสนะของบุคคลที่วิจิตรด้วยทองเป็นต้นนั้น ภิกษุไม่ควรรับเลย เพราะมีพุทธดำรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่าทองและเงินควรแก่ภิกษุโดยปริยายใดๆ เลย’ (มหาวรรค 299), ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถานี้จึงไม่ได้กล่าวว่า ‘ในวิหารของสงฆ์หรือในวิหารของบุคคล’ แต่กล่าวเช่นนั้นเฉพาะในเรื่องอักกัปปิยภัณฑ์มีผ้าขนสัตว์เป็นต้นเท่านั้น เพราะแม้ภิกษุรูปเดียวก็ไม่มีโทษในการรับสิ่งเหล่านั้น’’ ดังนี้.

තස්මිංයෙව ඛන්ධකෙ අට්ඨකථායං (චූළව. අට්ඨ. 321) ‘‘සචෙපි රාජරාජමහාමත්තාදයො එකප්පහාරෙනෙව මඤ්චසතං වා මඤ්චසහස්සං වා දෙන්ති, සබ්බෙ කප්පියමඤ්චා සම්පටිච්ඡිතබ්බා, සම්පටිච්ඡිත්වා වුඩ්ඪපටිපාටියා සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථාති දාතබ්බා, පුග්ගලිකවසෙන න දාතබ්බා’’ති ආගතං. තස්සා වණ්ණනායංයෙව විමතිවිනොදනියං ‘‘කප්පියමඤ්චා සම්පටිච්ඡිතබ්බාති ඉමිනා සුවණ්ණාදිවිචිත්තං අකප්පියමඤ්චං ‘සඞ්ඝස්සා’ති වුත්තෙපි සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටතීති දස්සෙති, ‘විහාරස්ස දෙමා’ති වුත්තෙ සඞ්ඝස්සෙව [Pg.52] වට්ටති, න පුග්ගලස්ස ඛෙත්තාදි වියාති දට්ඨබ්බ’’න්ති වණ්ණිතං, තස්මා භගවතො ආණං සම්පටිච්ඡන්තෙහි ලජ්ජිපෙසලබහුස්සුතසික්ඛාකාමභූතෙහි භික්ඛූහි සුට්ඨු මනසිකාතබ්බමිදං ඨානං.

ในขันธกะนั้นเอง ในอรรถกถา (จูฬวัคค์ อรรถกถา 321) ได้กล่าวไว้ว่า ‘‘แม้พระราชา มหาอำมาตย์เป็นต้น จะถวายเตียงร้อยเตียงหรือพันเตียงในคราวเดียวก็ตาม เตียงที่ควรทั้งหมดพึงรับไว้, เมื่อรับแล้วพึงมอบให้ใช้สอยเป็นของสงฆ์ตามลำดับพรรษา, ไม่พึงมอบให้เป็นของบุคคล’’ ดังนี้. ในคำพรรณนาแห่งอรรถกถานั้นเอง ในวิมติวิโนทนี ได้อธิบายไว้ว่า ‘‘ที่กล่าวว่า ‘เตียงที่ควรพึงรับไว้’ นี้ แสดงว่าเตียงที่ไม่ควรที่วิจิตรด้วยทองเป็นต้น แม้จะกล่าวว่า ‘เป็นของสงฆ์’ ก็ไม่ควรรับ, เมื่อกล่าวว่า ‘เราถวายแก่วิหาร’ พึงทราบว่าย่อมควรแก่สงฆ์เท่านั้น ไม่ควรแก่บุคคล เหมือนไร่นาเป็นต้น’’ ดังนี้, เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้รับพระบัญญัติของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส เป็นพหูสูต มีความใคร่ในการศึกษา พึงใส่ใจในข้อนี้ให้ดี.

නනු ච සෙනාසනෙ විරුද්ධසෙනාසනං නාම පටිසෙධෙතබ්බං අත්ථි, අථ කස්මා ‘‘සෙනාසනෙ කිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථී’’ති වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර විරුද්ධසෙනාසනා’’ති. තස්සත්ථො – විරුද්ධසෙනාසනා විරුද්ධසෙනාසනං අඤ්ඤත්‍ර ඨපෙත්වා අඤ්ඤං වණ්ණමට්ඨකම්මාදිකම්මං සන්ධාය සෙනාසනෙ කිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථීති වුත්තං, න තදභාවොති. යදි එවං තං විරුද්ධසෙනාසනං ආචරියෙන වත්තබ්බං, කතමං විරුද්ධසෙනාසනං නාමාති පුච්ඡායමාහ ‘‘විරුද්ධ…පෙ… වුච්චතී’’ති. තත්ථ අඤ්ඤෙසන්ති සීමස්සාමිකානං. රාජවල්ලභෙහීති ලජ්ජිපෙසලානං උපොසථාදිඅන්තරායකරා අලජ්ජිනො භින්නලද්ධිකා ච භික්ඛූ අධිප්පෙතා තෙහි සහ උපොසථාදිකරණායොගතො. තෙන ච ‘‘සීමායා’’ති වුත්තං. තෙසං ලජ්ජිපරිසාති තෙසං සීමස්සාමිකානං අනුබලං දාතුං සමත්ථා ලජ්ජිපරිසා. භික්ඛූහි කතන්ති යං අලජ්ජීනං සෙනාසනභෙදනාදිකං ලජ්ජිභික්ඛූහි කතං, තං සබ්බං සුකතමෙව අලජ්ජිනිග්ගහත්ථාය පවත්තෙතබ්බතො.

ก็แล เสนาสนะชื่อว่าวิรุทธเสนาสนะที่ควรห้ามก็มีอยู่ ไฉนจึงกล่าวว่า ‘‘ในเสนาสนะไม่มีอะไรที่ควรห้าม’’ เล่า? พระอาจารย์จึงกล่าวตอบข้อซักถามนั้นว่า ‘‘เว้นวิรุทธเสนาสนะเสีย’’ ดังนี้. อธิบายว่า – ที่กล่าวว่า ‘‘ในเสนาสนะไม่มีอะไรที่ควรห้าม’’ นั้น หมายถึงเว้นวิรุทธเสนาสนะเสีย แล้วกล่าวถึงกรรมมีการทาสีและขัดเงาเป็นต้นอย่างอื่น, ไม่ใช่ว่าไม่มีวิรุทธเสนาสนะ. ถ้าเป็นเช่นนั้น วิรุทธเสนาสนะนั้น พระอาจารย์พึงกล่าว, เมื่อมีผู้ถามว่า วิรุทธเสนาสนะชื่ออะไร? จึงกล่าวว่า ‘‘วิรุทธ…เป…เรียกว่า’’ ดังนี้. ในที่นั้น ที่กล่าวว่า ‘ของผู้อื่น’ หมายถึงของเจ้าของสีมา. ที่กล่าวว่า ‘โดยผู้เป็นที่รักของพระราชา’ หมายถึงภิกษุผู้ไม่มีความละอาย ผู้มีทิฏฐิวิปริต ผู้ทำอันตรายแก่อุโบสถเป็นต้นของภิกษุผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส เพราะไม่ควรทำอุโบสถเป็นต้นร่วมกับภิกษุเหล่านั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘ในสีมา’’. ที่กล่าวว่า ‘บริษัทผู้มีความละอายของภิกษุเหล่านั้น’ หมายถึงบริษัทผู้มีความละอายที่สามารถให้กำลังแก่เจ้าของสีมาเหล่านั้น. ที่กล่าวว่า ‘อันภิกษุทั้งหลายทำแล้ว’ หมายถึงการทำลายเสนาสนะเป็นต้นของภิกษุผู้ไม่มีความละอายที่ภิกษุผู้มีความละอายทำแล้ว ทั้งหมดนั้นเป็นอันทำดีแล้ว เพราะพึงกระทำเพื่อข่มภิกษุผู้ไม่มีความละอาย.

එත්ථ ච සියා – ‘‘අඤ්ඤෙසං සීමායා’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං, සීමා නාම බහුවිධා, කතරසීමං සන්ධායාති? බද්ධසීමං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ? ‘‘මා අම්හාකං උපොසථපවාරණානං අන්තරායමකත්ථා’’ති අට්ඨකථායමෙව වුත්තත්තා, සාරත්ථදීපනියම්පි (සාරත්ථ.ටී. 2.85) ‘‘උපොසථපවාරණානං අන්තරායකරා අලජ්ජිනො රාජකුලූපකා වුච්චන්තී’’ති වුත්තත්තා, උපොසථාදිවිනයකම්මඛෙත්තභූතාය එව සීමාය ඉධ අධිප්පෙතත්තා[Pg.53]. යදි එවං ගාමසීමසත්තබ්භන්තරසීමඋදකුක්ඛෙපසීමායොපි තංඛෙත්තභූතා එව, තස්මා තාපි සන්ධායාති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං තාසං අබද්ධසීමත්තා, න තෙ තාසං සාමිකා, බද්ධසීමායෙව භික්ඛූනං කිරියාය සිද්ධත්තා තාසංයෙව තෙ සාමිකා. තෙන වුත්තං ‘‘යං පන සීමස්සාමිකෙහි භික්ඛූහී’’ති. යං පන වදන්ති ‘‘උපචාරසීමාපි තංඛෙත්තභූතා’’ති, තං න ගහෙතබ්බං, තස්සා තදක්ඛෙත්තභාවං උපරි සීමාවිනිච්ඡයකථාදීසු (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 156 ආදයො) කථයිස්සාම. අපිච ගාමසීමාය අඤ්ඤෙසං සෙනාසනකරණස්ස පටිසෙධිතුමයුත්තත්තා සත්තබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපසීමානඤ්ච සබ්බදා අතිට්ඨනතො බද්ධසීමායෙව අධිප්පෙතාති විඤ්ඤායතීති.

ในที่นี้พึงมีข้อสงสัยว่า – ในอรรถกถาได้กล่าวว่า ‘‘ในสีมาของผู้อื่น’’ สีมามีหลายชนิด หมายถึงสีมาชนิดไหน? พึงทราบว่าหมายถึงพัทธสีมา. ถ้าถามว่าทราบได้อย่างไร? เพราะในอรรถกถาเองได้กล่าวไว้ว่า ‘‘ท่านทั้งหลายอย่าทำอันตรายแก่อุโบสถและปวารณาของเราเลย’’ และในสารัตถทีปนี (สารัตถทีปนี ฎีกา 2.85) ก็ได้กล่าวไว้ว่า ‘‘ภิกษุผู้ไม่มีความละอาย ผู้เข้าใกล้ราชตระกูล ผู้ทำอันตรายแก่อุโบสถและปวารณา ย่อมถูกเรียกว่าเป็นผู้ทำอันตราย’’ และเพราะในที่นี้หมายถึงสีมาที่เป็นเขตแห่งวินัยกรรมมีอุโบสถเป็นต้นเท่านั้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น สีมาบ้าน สีมาภายในเจ็ดอัพภันดร และสีมาน้ำที่ซัดขึ้น ก็เป็นเขตแห่งวินัยกรรมนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้นพึงกล่าวว่าหมายถึงสีมาเหล่านั้นด้วยใช่หรือไม่? ไม่พึงกล่าวเช่นนั้น เพราะสีมาเหล่านั้นเป็นอพัทธสีมา, ภิกษุเหล่านั้นไม่ใช่เจ้าของสีมาเหล่านั้น, พัทธสีมาเท่านั้นที่สำเร็จด้วยการกระทำของภิกษุ, ภิกษุเหล่านั้นจึงเป็นเจ้าของพัทธสีมาเท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘อันภิกษุผู้เป็นเจ้าของสีมาทั้งหลาย’’. ส่วนที่กล่าวว่า ‘‘อุปจารสีมาก็เป็นเขตแห่งวินัยกรรมนั้น’’ นั้น ไม่พึงถือเอา, เราจักกล่าวถึงการที่อุปจารสีมาไม่เป็นเขตแห่งวินัยกรรมนั้นในสีมาวินิจฉัยกถาเป็นต้น (วินัยสังคหะ อรรถกถา 156 เป็นต้น) ในลำดับต่อไป. อนึ่ง เพราะการทำเสนาสนะของผู้อื่นในสีมาบ้านไม่ควรห้าม และเพราะสีมาภายในเจ็ดอัพภันดรและสีมาน้ำที่ซัดขึ้นไม่ตั้งอยู่ตลอดไป จึงพึงทราบว่าหมายถึงพัทธสีมาเท่านั้น.

ඡින්දාපෙය්‍ය වා භින්දාපෙය්‍ය වා, අනුපවජ්ජොති ඉදං සබ්බමත්තිකාමයකුටී විය සබ්බථා අනුපයොගාරහං සන්ධාය වුත්තං. යං පන පඤ්චවණ්ණසුත්තෙහි විනද්ධඡත්තාදිකං, තත්ථ අකප්පියභාගොව ඡින්දිතබ්බො, න තදවසෙසො, තස්ස කප්පියත්තාති ඡින්දන්තො උපවජ්ජොව හොති. තෙනෙව වුත්තං ‘‘ඝටකම්පි වාළරූපම්පි ඡින්දිත්වා ධාරෙතබ්බ’’න්තිආදි.

ที่กล่าวว่า ‘พึงให้ตัดเสีย หรือพึงให้ทำลายเสีย, ไม่มีโทษ’ นี้ หมายถึงสิ่งที่ไม่ควรใช้สอยโดยประการทั้งปวง เหมือนกุฎีที่ทำด้วยดินล้วน. ส่วนร่มเป็นต้นที่ผูกด้วยด้ายห้าสีนั้น พึงตัดเฉพาะส่วนที่เป็นอักกัปปิยะเท่านั้น ไม่ใช่ส่วนที่เหลือ, เพราะส่วนที่เหลือเป็นกัปปิยะ, ผู้ตัดส่วนที่เหลือจึงมีโทษ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘แม้รูปหม้อ หรือรูปสัตว์ร้าย ก็พึงตัดเสียแล้วถือเอา’’ เป็นต้น.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

จบวินยาลังการ อันเป็นอรรถกถาอธิบายวินัยสังคหะ

පරික්ඛාරවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่าปริกขารวินิจฉยกถาลังการ

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒

3. භෙසජ්ජාදිකරණවිනිච්ඡයකථා

๓. เภสัชชาทิกรรมวินิจฉยกถา

15. එවං පරික්ඛාරවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි භෙසජ්ජකරණපරිත්තපටිසන්ථාරානං විනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘භෙසජ්ජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ භිසක්කස්ස ඉදං කම්මං භෙසජ්ජං. කිං තං? තිකිච්ඡනං[Pg.54]. කරියතෙ කරණං, භෙසජ්ජස්ස කරණං භෙසජ්ජකරණං, වෙජ්ජකම්මකරණන්ති වුත්තං හොති. පරිසමන්තතො තායති රක්ඛතීති පරිත්තං, ආරක්ඛාති අත්ථො. පටිසන්ථරණං පටිසන්ථාරො, අත්තනා සද්ධිං අඤ්ඤෙසං සම්බන්ධකරණන්ති අත්ථො. තත්ථ යො විනිච්ඡයො මාතිකායං ‘‘භෙසජ්ජකරණම්පි ච පරිත්තං, පටිසන්ථාරො’’ති (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා) මයා වුත්තො, තස්මිං සමභිනිවිට්ඨෙ භෙසජ්ජකරණවිනිච්ඡයෙ. සහධම්මො එතෙසන්ති සහධම්මිකා, තෙසං, එකස්ස සත්ථුනො සාසනෙ සහසික්ඛමානධම්මානන්ති අත්ථො. අථ වා සහධම්මෙ නියුත්තා සහධම්මිකා, තෙසං, සහධම්මසඞ්ඛාතෙ සික්ඛාපදෙ සික්ඛමානභාවෙන නියුත්තානන්ති අත්ථො. විවට්ටනිස්සිතසීලාදියුත්තභාවෙන සමත්තා සමසීලසද්ධාපඤ්ඤානං. එතෙන දුස්සීලානං භින්නලද්ධිකානඤ්ච අකාතුම්පි ලබ්භතීති දස්සෙති.

๑๕. เมื่อกล่าววินิจฉัยเรื่องบริขารอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยเรื่องการทำยา การสาธยายพระปริตร และการปฏิสันถาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เภสัชชา” ในคำเหล่านั้น การงานของหมอชื่อว่าเภสัช อะไรคือการงานนั้น? คือการรักษา สิ่งที่ทำชื่อว่ากรณะ (การทำ) การทำยาชื่อว่าเภสัชชกรณะ พึงทราบว่าคือการทำกรรมของหมอ สิ่งที่คุ้มครองรักษาโดยรอบชื่อว่าปริตร มีอรรถว่าการคุ้มครอง การปฏิสันถารชื่อว่าปฏิสันถาร มีอรรถว่าการผูกพันผู้อื่นกับตน ในวินิจฉัยที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ในมาติกาว่า “การทำยา การสาธยายพระปริตร และการปฏิสันถาร” (วิ. สังค. อรรถ. คันถารัมภกถา) ในวินิจฉัยการทำยาที่เข้าไปตั้งมั่นแล้วนั้น ผู้มีธรรมร่วมกันชื่อว่าสหธรรมิก ของสหธรรมิกเหล่านั้น มีอรรถว่าผู้มีธรรมที่กำลังศึกษาอยู่ร่วมกันในพระศาสนาของพระศาสดาองค์เดียวกัน อีกนัยหนึ่ง ผู้ที่ประกอบในสหธรรมชื่อว่าสหธรรมิก ของสหธรรมิกเหล่านั้น มีอรรถว่าผู้ที่ประกอบด้วยความเป็นผู้กำลังศึกษาอยู่ในสิกขาบทอันนับว่าเป็นสหธรรม ผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้ประกอบด้วยศีลเป็นต้นอันอาศัยวิวัฏฏะ ผู้มีศีล ศรัทธา ปัญญาเสมอกัน ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าไม่พึงทำแก่ผู้ทุศีลและผู้มีลัทธิต่างกันก็ได้

ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො වාති අත්තනො වා තෙසං වා ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො. න කරියිත්ථාති අකතා, අයුත්තවසෙන අකතපුබ්බා විඤ්ඤත්ති අකතවිඤ්ඤත්ති. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 186) පන ‘‘අකතවිඤ්ඤත්තියාති න විඤ්ඤත්තියා. සා හි අනනුඤ්ඤාතත්තා කතාපි අකතා වියාති අකතවිඤ්ඤත්ති, ‘වදෙය්‍යාථ භන්තෙ යෙනත්ථො’ති එවං අකතට්ඨානෙ විඤ්ඤත්ති අකතවිඤ්ඤත්තීති ලිඛිත’’න්ති වුත්තං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.185) ‘‘ගිලානස්ස අත්ථාය අප්පවාරිතට්ඨානතො විඤ්ඤත්තියා අනුඤ්ඤාතත්තා කතාපි අකතා වියාති අකතවිඤ්ඤත්ති, ‘වද භන්තෙ පච්චයෙනා’ති එවං අකතපවාරණට්ඨානෙ ච විඤ්ඤත්ති අකතවිඤ්ඤත්තී’’ති.

คำว่า “จากที่ที่ญาติปวารณาแล้ว” คือจากที่ที่ญาติของตนหรือของผู้นั้นปวารณาแล้ว คำว่า “ไม่ได้ทำ” คือไม่ได้ทำ การวิงวอนที่ยังไม่เคยทำโดยไม่สมควร ชื่อว่าอกตวิญญัติ ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 186) กล่าวไว้ว่า “คำว่า ‘อกตวิญญัติ’ คือไม่ใช่การวิงวอน เพราะการวิงวอนนั้น แม้ทำแล้วก็เหมือนไม่ได้ทำ เพราะไม่ได้รับอนุญาต จึงชื่อว่าอกตวิญญัติ การวิงวอนในที่ที่ยังไม่ได้ทำอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ พึงบอกสิ่งที่ต้องการเถิด’ ชื่อว่าอกตวิญญัติ” ดังนี้ ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.185) กล่าวว่า “เพราะการวิงวอนเพื่อประโยชน์แก่คนไข้จากที่ที่ไม่ได้ปวารณา แม้ทำแล้วก็เหมือนไม่ได้ทำ เพราะไม่ได้รับอนุญาต จึงชื่อว่าอกตวิญญัติ และการวิงวอนในที่ที่ยังไม่ได้ปวารณาอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ จงบอกปัจจัยเถิด’ ชื่อว่าอกตวิญญัติ”

16. පටියාදියතීති සම්පාදෙති. අකාතුං න වට්ටතීති එත්ථ දුක්කටන්ති වදන්ති, අයුත්තතාවසෙන පනෙත්ථ අකරණප්පටික්ඛෙපො වුත්තො, න ආපත්තිවසෙනාති ගහෙතබ්බං. සබ්බං [Pg.55] පරිකම්මං අනාමසන්තෙනාති මාතුගාමසරීරාදීනං අනාමාසත්තා වුත්තං. යාව ඤාතකා න පස්සන්තීති යාව තස්ස ඤාතකා න පස්සන්ති. ‘‘තිත්ථියභූතානං මාතාපිතූනං සහත්ථා දාතුං න වට්ටතී’’ති වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 186) වුත්තං.

๑๖. คำว่า “ปฏิยาทิยติ” (จัดเตรียม) คือทำให้สำเร็จ ในคำว่า “ไม่ควรไม่ทำ” นี้ พวกอรรถกถาจารย์กล่าวว่า เป็นทุกกฏ แต่ในที่นี้ การห้ามการไม่ทำนั้นกล่าวไว้โดยความไม่สมควร พึงถือเอาว่าไม่ใช่โดยเป็นอาบัติ คำว่า “โดยไม่ถูกต้องบริกรรมทั้งหมด” กล่าวไว้เพราะไม่ถูกต้องกายของมาตุคามเป็นต้น คำว่า “ตราบเท่าที่ญาติยังไม่เห็น” คือตราบเท่าที่ญาติของผู้นั้นยังไม่เห็น “ไม่ควรให้ด้วยมือตนเองแก่บิดามารดาผู้เป็นเดียรถีย์” ดังนี้ กล่าวไว้ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 186)

17. පිතු භගිනී පිතුච්ඡා. මාතු භාතා මාතුලො. නප්පහොන්තීති කාතුං න සක්කොන්තීති ටීකාසු වුත්තං. ‘‘තෙසංයෙව සන්තකං භෙසජ්ජං ගහෙත්වා කෙවලං යොජෙත්වා දාතබ්බ’’න්ති වත්වා ‘‘සචෙ පන නප්පහොන්ති යාචන්ති ච, දෙථ නො භන්තෙ, තුම්හාකං පටිදස්සාමා’’ති වුත්තත්තා පන තෙසං භෙසජ්ජස්ස අප්පහොනකත්තා භෙසජ්ජමෙව යාචන්තීති අට්ඨකථාධිප්පායො දිස්සති, වීමංසිතබ්බො. න යාචන්තීති ලජ්ජාය න යාචන්ති, ගාරවෙන වා. ‘‘ආභොගං කත්වා’’ති වුත්තත්තා අඤ්ඤථා දෙන්තස්ස ආපත්තියෙව. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.18) පන ‘‘ආභොගං කත්වාති ඉදං කත්තබ්බකරණදස්සනවසෙන වුත්තං, ආභොගං පන අකත්වාපි දාතුං වට්ටතීති තීසු ගණ්ඨිපදෙසු ලිඛිත’’න්ති වුත්තං. පොරාණටීකායම්පි තදෙව ගහෙත්වා ලිඛිතං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.185) පන තං වචනං පටික්ඛිත්තං. වුත්තඤ්හි තත්ථ කෙචි පන ‘‘ආභොගං අකත්වාපි දාතුං වට්ටතීති වදන්ති, තං න යුත්තං භෙසජ්ජකරණස්ස, පාළියං ‘අනාපත්ති භික්ඛු පාරාජිකස්ස, ආපත්ති දුක්කටස්සා’ති එවං අන්තරාපත්තිදස්සනවසෙන සාමඤ්ඤතො පටික්ඛිත්තත්තා, අට්ඨකථායං අවුත්තප්පකාරෙන කරොන්තස්ස සුත්තෙනෙව ආපත්තිසිද්ධාති දට්ඨබ්බා. තෙනෙව අට්ඨකථායම්පි ‘තෙසඤ්ඤෙව සන්තක’න්තිආදි වුත්ත’’න්ති.

๑๗. น้องสาวหรือพี่สาวของบิดา คือปิตุจฉา (ป้า, อาหญิง) น้องชายหรือพี่ชายของมารดา คือมาตุละ (ลุง, น้าชาย) คำว่า “นัปปโหนติ” (ไม่สามารถ) ฎีกาทั้งหลายกล่าวว่า คือไม่สามารถทำได้ ครั้นกล่าวว่า “พึงนำยาที่เป็นของของพวกเขานั่นแหละมาปรุงแล้วให้เท่านั้น” แต่เพราะกล่าวว่า “ถ้าหากไม่สามารถและวิงวอนว่า ‘ท่านขอรับ ขอท่านจงให้แก่พวกข้าพเจ้าเถิด พวกข้าพเจ้าจักคืนให้แก่ท่าน’” จึงปรากฏว่าอรรถกถาประสงค์ว่า พวกเขาวิงวอนขอยาเท่านั้น เพราะยาของพวกเขามีไม่พอ พึงพิจารณาดู คำว่า “ไม่วิงวอน” คือไม่วิงวอนเพราะความละอาย หรือเพราะความเคารพ เพราะกล่าวว่า “กระทำความตั้งใจ” ผู้ให้โดยประการอื่นย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.18) กล่าวว่า “คำว่า ‘กระทำความตั้งใจ’ นี้กล่าวไว้โดยแสดงการกระทำที่พึงทำ แต่แม้ไม่กระทำความตั้งใจก็ควรให้ ดังนี้ เขียนไว้ในคันถิปท 3 แห่ง” ในฎีกาโบราณก็ถือเอาข้อความนั้นแล้วเขียนไว้ แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.185) คำนั้นถูกปฏิเสธไว้ เพราะในที่นั้นกล่าวไว้ว่า “บางพวกกล่าวว่า ‘แม้ไม่กระทำความตั้งใจก็ควรให้’ ข้อนั้นไม่สมควรแก่การทำยา เพราะในพระบาลีถูกปฏิเสธโดยทั่วไปโดยแสดงอาบัติระหว่างกลางอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุไม่มีอาบัติปาราชิก มีอาบัติทุกกฏ’ พึงเห็นว่าอาบัติย่อมสำเร็จด้วยพระสูตรนั่นเองแก่ผู้กระทำโดยประการที่อรรถกถาไม่ได้กล่าวไว้ ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ของพวกเขานั่นแหละ’ ดังนี้”

එතෙ දස ඤාතකෙ ඨපෙත්වාති තෙසං පුත්තනත්තාදයොපි තප්පටිබද්ධත්තා ඤාතකා එවාති තෙපි එත්ථෙව සඞ්ගහිතා. තෙන අඤ්ඤෙසන්ති ඉමිනා අඤ්ඤාතකානං ගහණං වෙදිතබ්බං[Pg.56]. තෙනෙවාහ ‘‘එතෙසං පුත්තපරම්පරායා’’තිආදි. කුලපරිවට්ටාති කුලානං පටිපාටි, කුලපරම්පරාති වුත්තං හොති. භෙසජ්ජං කරොන්තස්සාති යථාවුත්තවිධිනා කරොන්තස්ස, ‘‘තාවකාලිකං දස්සාමී’’ති ආභොගං අකත්වා දෙන්තස්සපි පන අන්තරාපත්තිදුක්කටං විනා මිච්ඡාජීවනං වා කුලදූසනං වා න හොතියෙව. තෙනාහ ‘‘වෙජ්ජකම්මං වා කුලදූසකාපත්ති වා න හොතී’’ති. ඤාතකානඤ්හි සන්තකං යාචිත්වාපි ගහෙතුං වට්ටති, තස්මා තත්ථ කුලදූසනාදි න සියා. සාරත්ථදීපනියම්පි (සාරත්ථ. ටී. 2.185) ‘‘මය්හං දස්සන්ති කරිස්සන්තීති පච්චාසාය කරොන්තස්සපි යාචිත්වා ගහෙතබ්බට්ඨානතාය ඤාතකෙසු වෙජ්ජකම්මං වා කුලදූසකාපත්ති වා න හොතීති වදන්තී’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 186) පන ‘‘වෙජ්ජකම්මං වා කුලදූසකාපත්ති වා න හොතීති වචනතො යාව සත්තමො කුලපරිවට්ටො, තාව භෙසජ්ජං කාතුං වට්ටතීති වදන්තී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. සබ්බපදෙසු විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති ‘‘චූළමාතුයා’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු චූළමාතුයා සාමිකොතිආදිනා යොජෙත්වා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

คำว่า “เว้นญาติ 10 จำพวกเหล่านี้” คือบุตร หลานเป็นต้นของญาติเหล่านั้นก็เป็นญาติเหมือนกัน เพราะผูกพันกับญาติเหล่านั้น ญาติเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้แหละ ด้วยคำว่า “แก่ผู้อื่น” นี้ พึงทราบว่าเป็นการสงเคราะห์คนที่ไม่ใช่ญาติ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “โดยบุตรสืบต่อกันของญาติเหล่านั้น” คำว่า “กุลปริวัฏฏะ” คือลำดับแห่งตระกูล ท่านอธิบายว่าคือตระกูลที่สืบต่อกัน คำว่า “แก่ผู้ทำยา” คือแก่ผู้ทำโดยวิธีที่กล่าวมาแล้ว แต่แม้แก่ผู้ให้โดยไม่กระทำความตั้งใจว่า “จักให้ชั่วคราว” ย่อมไม่มีมิจฉาชีพหรืออาบัติกุลทูสกะเลย เว้นแต่อาบัติทุกกฏในระหว่าง ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่เป็นกรรมของหมอ หรือไม่เป็นอาบัติกุลทูสกะ” เพราะของที่เป็นของญาติ แม้วิงวอนขอก็ควรนำมาได้ เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงไม่พึงมีการประทุษร้ายตระกูลเป็นต้น ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.185) ก็กล่าวว่า “แม้แก่ผู้กระทำด้วยความหวังว่า ‘พวกเขาจักให้แก่เรา จักทำแก่เรา’ เพราะเป็นที่ที่พึงวิงวอนนำมาได้ ในญาติทั้งหลายจึงไม่เป็นกรรมของหมอ หรือไม่เป็นอาบัติกุลทูสกะ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้” แต่ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 186) กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “ด้วยคำว่า ‘ไม่เป็นกรรมของหมอ หรือไม่เป็นอาบัติกุลทูสกะ’ ท่านกล่าวว่า ‘ควรทำยาได้จนถึงตระกูลที่ 7 ที่สืบต่อกัน’” คำว่า “พึงทราบวินิจฉัยในบททั้งปวง” คือในบททั้งปวงมีคำว่า “ของป้า” เป็นต้น พึงประกอบด้วยคำมีอาทิว่า “สามีของป้า” พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง

උපජ්ඣායස්ස ආහරාමාති ඉදං උපජ්ඣායෙන මම ඤාතකානං භෙසජ්ජං ආහරථාති ආණත්තෙහි කත්තබ්බවිධිදස්සනත්ථං වුත්තං. ඉමිනා ච සාමණෙරාදීනං අපච්චාසායපි පරජනස්ස භෙසජ්ජකරණං න වට්ටතීති දස්සෙති. වුත්තනයෙනෙව පරියෙසිත්වාති ඉමිනා ‘‘භික්ඛාචාරවත්තෙන වා’’තිආදිනා, ‘‘ඤාතිසාමණෙරෙහි වා’’තිආදිනා ච වුත්තමත්ථං අතිදිසති. අපච්චාසීසන්තෙනාති (වි. වි. ටී. 1.185) ආගන්තුකචොරාදීනං කරොන්තෙනපි මනුස්සා නාම උපකාරකා හොන්තීති අත්තනො තෙහි ලාභං අපත්ථයන්තෙන, පච්චාසාය කරොන්තස්ස [Pg.57] පන වෙජ්ජකම්මකුලදූසනාදිනා දොසො හොතීති අධිප්පායො. එවඤ්හි උපකාරෙ කතෙ සාසනස්ස ගුණං ඤත්වා පසීදන්ති, සඞ්ඝස්ස වා උපකාරකා හොන්තීති කරණෙ පන දොසො නත්ථි. කෙචි පන ‘‘අපච්චාසීසන්තෙන ආගන්තුකාදීනං පටික්ඛිත්තපුග්ගලානම්පි දාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං කත්තබ්බාකත්තබ්බට්ඨානවිභාගස්ස නිරත්ථකත්තප්පසඞ්ගතො අපච්චාසීසන්තෙන ‘‘සබ්බෙසම්පි දාතුං කාතුඤ්ච වට්ටතී’’ති එත්තකමත්තස්සෙව වත්තබ්බතො. අපච්චාසීසනඤ්ච මිච්ඡාජීවකුලදූසනාදිදොසනිසෙධනත්ථමෙව වුත්තං න භෙසජ්ජකරණසඞ්ඛාතාය ඉමිස්සා අන්තරාපත්තියා මුච්චනත්ථං ආගන්තුකචොරාදීනං අනුඤ්ඤාතානං දානෙනෙව තාය ආපත්තියා මුච්චනතොති ගහෙතබ්බං.

บทว่า “เราจะนำมาเพื่ออุปัชฌาย์” ดังนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงวิธีที่พึงทำแก่ผู้ที่อุปัชฌาย์สั่งว่า “จงนำยามาเพื่อญาติของเรา” ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า แม้ไม่หวังผลตอบแทน การทำยาให้แก่คนอื่น (ของสามเณรเป็นต้น) ก็ไม่ควร ด้วยคำว่า “แสวงหาด้วยวิธีที่กล่าวแล้วนั่นเอง” นี้ ท่านอ้างถึงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า “ด้วยวัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาต” เป็นต้น และด้วยบทว่า “ด้วยญาติหรือสามเณร” เป็นต้น ด้วยคำว่า “โดยไม่หวังผลตอบแทน” (วิ. วิ. ฎีกา 1.185) มีอธิบายว่า เมื่อทำยาให้แก่คนแปลกหน้าหรือโจรเป็นต้น มนุษย์ย่อมเป็นผู้มีอุปการะ ชื่อว่าไม่ปรารถนาลาภจากคนเหล่านั้น ส่วนผู้ที่ทำโดยหวังผลตอบแทน ย่อมมีโทษด้วยการเป็นกรรมของหมอและการประทุษร้ายตระกูลเป็นต้น เมื่อทำอุปการะเช่นนี้แล้ว คนทั้งหลายย่อมเลื่อมใสเมื่อรู้คุณของพระศาสนา หรือย่อมเป็นผู้อุปการะแก่สงฆ์ การทำเช่นนี้จึงไม่มีโทษ แต่บางท่านกล่าวว่า “เมื่อไม่หวังผลตอบแทน ย่อมควรให้แก่คนแปลกหน้าเป็นต้น แม้แก่บุคคลที่ถูกห้ามไว้แล้ว” คำนั้นไม่สมควร เพราะจะทำให้การแบ่งแยกสถานที่ที่ควรทำและไม่ควรทำไร้ประโยชน์ เพราะเมื่อไม่หวังผลตอบแทน ก็จะกล่าวได้เพียงว่า “ควรให้และทำแก่คนทั้งหมด” เท่านั้น อนึ่ง การไม่หวังผลตอบแทนนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อห้ามโทษคือมิจฉาชีพและการประทุษร้ายตระกูลเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อพ้นจากอันตราปัตติที่ชื่อว่าการทำยา พึงเข้าใจว่าย่อมพ้นจากอาบัตินั้นด้วยการให้แก่คนแปลกหน้าหรือโจรเป็นต้นที่ได้รับอนุญาตแล้วเท่านั้น

18. තෙනෙව අපච්චාසීසන්තෙනපි අකාතබ්බට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘සද්ධං කුල’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘භෙසජ්ජං ආචික්ඛථා’’ති වුත්තෙපි ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං පන කථා කාතබ්බා’’ති ඉදං පරියායත්තා වට්ටති. එවං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ඉදඤ්චිදඤ්ච ගහෙත්වා කරොන්තීති ඉමිනා පරියායෙන කථෙන්තස්සපි නෙවත්ථි දොසොති ආචරියා. පුච්ඡන්තීති ඉමිනා දිට්ඨදිට්ඨරොගීනං පරියායෙනපි වත්වා විචරණං අයුත්තන්ති දස්සෙති. පුච්ඡිතස්සපි පන පච්චාසීසන්තස්ස පරියායකථාපි න වට්ටතීති වදන්ති. සමුල්ලපෙසීති අපච්චාසීසන්තො එව අඤ්ඤමඤ්ඤං කථං සමුට්ඨාපෙසි. ආචරියභාගොති විනයාචාරං අකොපෙත්වා භෙසජ්ජාචික්ඛණෙන වෙජ්ජාචරියභාගො අයන්ති අත්ථොති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.185) වුත්තං.

๑๘. ด้วยเหตุนั้น เพื่อแสดงสถานที่ที่ไม่ควรทำแม้โดยไม่หวังผลตอบแทน ท่านจึงกล่าวบทว่า “ตระกูลผู้มีศรัทธา” เป็นต้น แม้เมื่อกล่าวว่า “จงบอกยา” แต่การ “สนทนากัน” นี้ก็ควร เพราะเป็นโดยอ้อม อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เมื่อกล่าวโดยอ้อมด้วยคำว่า “เมื่อถือเอาสิ่งนั้นสิ่งนี้ด้วยวิธีที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้วย่อมทำ” ดังนี้ ก็ไม่มีโทษ ด้วยคำว่า “เมื่อถาม” นี้ ท่านแสดงว่า การเที่ยวไปบอกยาแก่คนไข้ที่เห็นแล้วเห็นอีก แม้โดยอ้อมก็ไม่สมควร แต่บางท่านกล่าวว่า แม้เมื่อถูกถาม ผู้ที่หวังผลตอบแทน การบอกโดยอ้อมก็ไม่ควร “สนทนา” คือ ผู้ไม่หวังผลตอบแทนนั้นเอง ได้เริ่มสนทนากัน “ความเป็นอาจารย์” คือ การบอกยาโดยไม่ทำให้วินัยและอาจาระเสียไป นี้คือความเป็นอาจารย์แพทย์ ดังนี้ ฎีกาชื่อวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.185) กล่าวไว้

සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.185) පන ‘‘විනයලක්ඛණං අජානන්තස්ස අනාචරියස්ස තදනුරූපවොහාරාසම්භවතො ඊදිසස්ස ලාභස්ස උප්පත්ති නාම නත්ථීති ‘ආචරියභාගො නාම අය’න්ති වුත්තං. විනයෙ [Pg.58] පකතඤ්ඤුනා ආචරියෙන ලභිතබ්බභාගො අයන්ති වුත්තං හොතී’’ති වුත්තං. ‘‘පුප්ඵපූජනත්ථාය දින්නෙපි අකප්පියවොහාරෙන විධානස්ස අයුත්තත්තා ‘කප්පියවසෙනා’ති වුත්තං, ‘පුප්ඵං ආහරථා’තිආදිනා කප්පියවොහාරවසෙනාති අත්ථො’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.185) වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.185) පන ‘‘පුප්ඵපූජනත්ථායපි සම්පටිච්ඡියමානං රූපියං අත්තනො සන්තකත්තභජනෙන නිස්සග්ගියමෙවාති ආහ ‘කප්පියවසෙන ගාහාපෙත්වා’ති. ‘අම්හාකං රූපියං න වට්ටති, පුප්ඵපූජනත්ථං පුප්ඵං වට්ටතී’තිආදිනා පටික්ඛිපිත්වා කප්පියෙන කම්මෙන ගාහාපෙත්වාති අත්ථො’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 186) පන ‘‘කප්පියවසෙනාති අම්හාකං පුප්ඵං ආනෙථාතිආදිනා. ‘පූජං අකාසී’ති වුත්තත්තා සයං ගහෙතුං න වට්ටතීති වදන්තී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. අයමෙත්ථ භෙසජ්ජකරණවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො.

แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.185) กล่าวว่า “เพราะความเป็นไปไม่ได้ของโวหารที่เหมาะสมแก่ผู้ไม่เป็นอาจารย์ ผู้ไม่รู้ลักษณะแห่งวินัย การเกิดขึ้นของลาภเช่นนี้ย่อมไม่มี ชื่อว่า ‘นี้คือความเป็นอาจารย์’ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ หมายความว่า นี้คือส่วนที่อาจารย์ผู้รู้แจ้งในวินัยพึงได้” ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.185) กล่าวว่า “แม้เมื่อให้เพื่อบูชาดอกไม้ แต่เพราะการจัดแจงด้วยโวหารที่ไม่ควรย่อมไม่สมควร จึงกล่าวว่า ‘โดยวิธีที่ควร’ หมายความว่า โดยโวหารที่ควรด้วยบทว่า ‘จงนำดอกไม้มา’ เป็นต้น” แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.185) กล่าวว่า “เงินที่รับมาแม้เพื่อบูชาดอกไม้ ก็เป็นนิสสัคคีย์นั่นเองโดยการยึดถือเป็นของตน จึงกล่าวว่า ‘ให้รับโดยวิธีที่ควร’ หมายความว่า ปฏิเสธด้วยบทว่า ‘เงินไม่ควรแก่เรา ดอกไม้ควรเพื่อบูชาดอกไม้’ เป็นต้น แล้วให้รับด้วยกรรมที่ควร” แต่ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 186) กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “โดยวิธีที่ควร คือ ด้วยบทว่า ‘จงนำดอกไม้มาเพื่อเรา’ เป็นต้น เพราะกล่าวว่า ‘ได้บูชาแล้ว’ จึงกล่าวว่า ‘ไม่ควรรับเอง’” นี้คือเครื่องประดับแห่งเรื่องวินิจฉัยการทำยาในที่นี้

19. එවං භෙසජ්ජකරණවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි පරිත්තකරණවිනිච්ඡයං කථෙතුමාහ ‘‘පරිත්තෙ පනා’’තිආදි. තත්ථ යදි ‘‘පරිත්තං කරොථා’’ති වුත්තෙ කරොන්ති, භෙසජ්ජකරණං විය ගිහිකම්මං විය ච හොතීති ‘‘න කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘පරිත්තං භණථා’’ති වුත්තෙ පන ධම්මජ්ඣෙසනත්තා අනජ්ඣිට්ඨෙනපි භණිතබ්බො ධම්මො, පගෙව අජ්ඣිට්ඨෙනාති ‘‘කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, චාලෙත්වා සුත්තං පරිමජ්ජිත්වාති පරිත්තං කරොන්තෙන කාතබ්බවිධිං දස්සෙති. චාලෙත්වා සුත්තං පරිමජ්ජිත්වාති ඉදං වා ‘‘පරිත්තාණං එත්ථ පවෙසෙමී’’ති චිත්තෙන එවං කතෙ පරිත්තාණා එත්ථ පවෙසිතා නාම හොතීති වුත්තං. විහාරතො…පෙ… දුක්කටන්ති ඉදං අඤ්ඤාතකෙ ගහට්ඨෙ සන්ධාය වුත්තන්ති වදන්ති. පාදෙසු උදකං ආකිරිත්වාති ඉදං තස්මිං දෙසෙ චාරිත්තවසෙන වුත්තං. තත්ථ හි පාළියා නිසින්නානං භික්ඛූනං පාදෙසු රොගවූපසමනාදිඅත්ථාය උදකං සිඤ්චිත්වා පරිත්තං කාතුං සුත්තඤ්ච ඨපෙත්වා ‘‘පරිත්තං භණථා’’ති වත්වා ගච්ඡන්ති. එවඤ්හි කරියමානෙ යදි පාදෙ [Pg.59] අපනෙන්ති, මනුස්සා තං ‘‘අවමඞ්ගල’’න්ති මඤ්ඤන්ති ‘‘රොගො න වූපසමෙස්සතී’’ති. තෙනාහ ‘‘න පාදා අපනෙතබ්බා’’ති.

๑๙. เมื่อกล่าววินิจฉัยการทำยาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยการทำพระปริตร จึงกล่าวบทว่า 'ส่วนในพระปริตร' เป็นต้น ในเรื่องนั้น หากเมื่อกล่าวว่า 'จงทำพระปริตร' แล้วทำ ย่อมเป็นการทำยาและการงานของคฤหัสถ์ จึงกล่าวว่า 'ไม่ควรทำ' แต่เมื่อกล่าวว่า 'จงสาธยายพระปริตร' เพราะเป็นการอาราธนาธรรม ธรรมที่พึงสาธยายแม้โดยผู้ที่ไม่ได้ถูกอาราธนา จะกล่าวอะไรกับผู้ที่ถูกอาราธนาแล้ว จึงกล่าวว่า 'ควรทำ' และด้วยคำว่า 'เขย่าด้ายแล้วลูบไล้' ท่านแสดงวิธีที่พึงทำโดยผู้ทำพระปริตร คำว่า 'เขย่าด้ายแล้วลูบไล้' นี้ ท่านกล่าวไว้ว่า เมื่อทำอย่างนี้ด้วยจิตว่า 'เราจะนำพระปริตรเข้ามาในที่นี้' ชื่อว่าได้นำพระปริตรเข้ามาในที่นี้แล้ว จากวิหาร...เป็นต้น...ทุกกฏ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงคฤหัสถ์ที่ไม่รู้จักกัน คำว่า 'รดน้ำที่เท้า' นี้ ท่านกล่าวไว้ตามธรรมเนียมในประเทศนั้น ในที่นั้น คนทั้งหลายย่อมรดน้ำที่เท้าของภิกษุผู้นั่งอยู่ตามแนว เพื่อประโยชน์ในการระงับโรคเป็นต้น แล้วทำพระปริตร วางด้ายปริตรไว้ แล้วกล่าวว่า 'จงสาธยายพระปริตร' แล้วก็ไป เมื่อทำอย่างนี้ หากภิกษุทั้งหลายยกเท้าออก มนุษย์ทั้งหลายย่อมถือว่าเป็น 'อวมงคล' และคิดว่า 'โรคจะไม่ระงับ' ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่พึงยกเท้าออก'

මතසරීරදස්සනෙ විය කෙවලෙ සුසානදස්සනෙපි ඉදං ජාතානං සත්තානං වයගමනට්ඨානන්ති මරණසඤ්ඤා උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘සීවථිකදස්සනෙ…පෙ… මරණස්සතිං පටිලභිස්සාමාති ගන්තුං වට්ටතී’’ති. ලෙසකප්පං අකත්වා සමුප්පන්නසුද්ධචිත්තෙන ‘‘පරිවාරත්ථාය ආගච්ඡන්තූ’’ති වුත්තෙපි ගන්තුං වට්ටතීති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.185) වුත්තං. එතෙන අසුභදස්සනන්ති වචනමත්තෙන ලෙසකප්පං කත්වා එවං ගතෙ මතස්ස ඤාතකා පසීදිස්සන්ති, දානං දස්සන්ති, මයං ලාභං ලභිස්සාම, උපට්ඨාකං ලභිස්සාමාති අසුද්ධචිත්තෙන ගන්තුං න වට්ටතීති දස්සෙති. කම්මට්ඨානසීසෙන පන ‘‘මරණස්සතිං ලභිස්සාමා’’තිආදිනා සුද්ධචිත්තෙන පක්කොසිතෙපි අපක්කොසිතෙපි ගන්තුං වට්ටතීති දීපෙති. තාලපණ්ණස්ස පරිත්තලෙඛනට්ඨානත්තා පරිත්තසුත්තස්ස පරිත්තකරණසඤ්ඤාණත්තා තානි දිස්වා අමනුස්සා පරිත්තසඤ්ඤාය අපක්කමන්තීති ආහ ‘‘තාලපණ්ණං පන පරිත්තසුත්තං වා හත්ථෙ වා පාදෙ වා බන්ධිතබ්බ’’න්ති.

เหมือนกับการเห็นซากศพ แม้เพียงการเห็นป่าช้าก็ย่อมเกิดมรณสัญญาว่า 'นี้เป็นที่ไปสู่ความสิ้นไปของสัตว์ทั้งหลายที่เกิดมา' จึงกล่าวว่า 'ในการเห็นป่าช้า...เป็นต้น...ควรไปเพื่อได้มรณสติ' ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฏี. 1.185) กล่าวว่า เมื่อไม่ทำเลศนัย แม้เมื่อถูกกล่าวว่า 'จงมาเพื่อเป็นบริวาร' ด้วยจิตที่บริสุทธิ์ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ควรไป ด้วยข้อนี้ ท่านแสดงว่า การไปอย่างนี้ด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์ว่า 'ญาติของคนตายจะเลื่อมใส จะให้ทาน เราจะได้ลาภ จะได้อุปัฏฐาก' โดยทำเลศนัยเพียงแค่คำว่า 'การเห็นอสุภะ' นั้น ไม่ควรไป แต่ด้วยหัวข้อกรรมฐานว่า 'เราจักได้มรณสติ' เป็นต้น ท่านแสดงว่า ควรไปแม้เมื่อถูกนิมนต์หรือไม่ถูกนิมนต์ด้วยจิตที่บริสุทธิ์ เพราะใบลานเป็นที่จารึกพระปริตร และด้ายปริตรเป็นเครื่องหมายของการทำพระปริตร เมื่ออมนุษย์ทั้งหลายเห็นสิ่งเหล่านั้นแล้ว ย่อมหลีกไปเพราะสำคัญว่าเป็นพระปริตร จึงกล่าวว่า 'ใบลานหรือด้ายปริตรนั้น พึงผูกไว้ที่มือหรือที่เท้า'

එත්ථ ච ආදිතො පට්ඨාය යාව ‘‘ආටානාටියපරිත්තං (දී. නි. 3.275 ආදයො) වා භණිතබ්බ’’න්ති එත්තකොයෙව විනයට්ඨකථාභතො පාළිමුත්තපරිත්තකරණවිනිච්ඡයො, න පන තතො පරං වුත්තො, තස්මා ‘‘ඉධ පනා’’තිආදිකො කථාමග්ගො සමන්තපාසාදිකායං නත්ථි, තීසු ටීකාසුපි තංසංවණ්ණනානයො නත්ථි, තථාපි සො සුත්තට්ඨකථායං ආගතොවාති තං දස්සෙතුං ‘‘ඉධ පන ආටානාටියසුත්තස්ස පරිකම්මං වෙදිතබ්බ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉධාති ‘‘ආටානාටියපරිත්තං වා භණිතබ්බ’’න්ති වචනෙ. පනාති විසෙසත්ථෙ නිපාතො. දීඝනිකායෙ පාථිකවග්ගෙ ආගතස්ස ආටානාටියපරිත්තස්ස පරිකම්මං එවං වෙදිතබ්බන්ති යොජනා. යදි පඨමමෙව න වත්තබ්බං, අථ කිං කාතබ්බන්ති [Pg.60] ආහ ‘‘මෙත්තසුත්ත’’න්තිආදි. එවඤ්හි ලද්ධාසෙවනං හුත්වා අතිඔජවන්තං හොති.

และในที่นี้ ตั้งแต่ต้นไปจนถึงคำว่า 'พึงกล่าวอาฏานาฏิยปริตร (ที. นิ. 3.275 เป็นต้น) หรือ' เพียงเท่านี้เท่านั้น เป็นวินิจฉัยในการทำปริตรที่พ้นจากบาลี ซึ่งมาจากอรรถกถาพระวินัย แต่ไม่ได้กล่าวเกินกว่านั้นไป เพราะฉะนั้น หนทางแห่งถ้อยคำมีคำว่า 'ก็ในที่นี้' เป็นต้น จึงไม่มีในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา แม้ในฎีกาทั้งสามก็ไม่มีนัยแห่งการพรรณนาคำนั้น ถึงกระนั้น คำนั้นก็มาแล้วในอรรถกถาพระสูตร เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงคำนั้น จึงกล่าวคำมีว่า 'ก็ในที่นี้ พึงทราบการเตรียมการของอาฏานาฏิยสูตร' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า 'อิทะ' (ในที่นี้) หมายถึงในคำว่า 'พึงกล่าวอาฏานาฏิยปริตร หรือ' คำว่า 'ปนะ' เป็นนิบาตในอรรถวิเสส (พิเศษ) การประกอบความว่า 'พึงทราบการเตรียมการของอาฏานาฏิยปริตรที่มาในปาฏิกวรรค แห่งทีฆนิกาย อย่างนี้' ถ้าไม่พึงกล่าวตั้งแต่แรกแล้ว จะพึงทำอะไรเล่า จึงกล่าวคำมีว่า 'เมตตสูตร' เป็นต้น เพราะว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่ได้เสพแล้ว และมีโอชะมาก

පිට්ඨං වා මංසං වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො, තෙන මච්ඡඛණ්ඩපූවඛජ්ජකාදයො සඞ්ගණ්හාති. ඔතාරං ලභන්තීති අත්තනා පියායිතඛාදනීයනිබද්ධවසනට්ඨානලාභතාය අවතාරණං ලභන්ති. හරිතූපලිත්තන්ති අල්ලගොමයලිත්තං. ඉදඤ්හි පොරාණකචාරිත්තං භූමිවිසුද්ධකරණං. පරිසුද්ධං…පෙ… නිසීදිතබ්බන්ති ඉමිනා පරිත්තකාරකස්ස භික්ඛුනො මෙත්තාකරුණාවසෙන චිත්තවිසුද්ධිපි ඉච්ඡිතබ්බාති දස්සෙති. එවඤ්හි සති උපරි වක්ඛමානඋභයතො රක්ඛාසංවිධානෙන සමෙති. ටීකායං (දී. නි. ටී. 3.282) පන ‘‘සරීරසුද්ධිපි ඉච්ඡිතබ්බාති දස්සෙතී’’ති වුත්තං. තදෙතං විචාරෙතබ්බං. න හි ‘‘කායසුද්ධිමත්තෙන අමනුස්සානං පියො හොතී’’ති වුත්තං, මෙත්තාවසෙනෙව පන වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘මෙත්තාය, භික්ඛවෙ, චෙතොවිමුත්තියා…පෙ… එකාදසානිසංසා පාටිකඞ්ඛා. කතමෙ එකාදස? සුඛං සුපති, සුඛං පටිබුජ්ඣති, න පාපකං සුපිනං පස්සති, මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොතී’’තිආදි (අ. නි. 11.15; පරි. 331; මි. ප. 4.4.6).

คำว่า 'ปิฏฺฐํ วา มํสํ วา' (แป้ง หรือ เนื้อ) คำว่า 'วา' เป็นไปในอรรถไม่กำหนด ด้วยคำนั้น ย่อมสงเคราะห์เอาชิ้นปลา ขนม และของขบเคี้ยวเป็นต้น คำว่า 'โอตารํ ลภนฺติ' (ย่อมได้ช่อง) หมายถึง ย่อมได้ช่องเพราะได้ที่อยู่ประจำอันเป็นที่ชอบใจของตน และได้ของขบเคี้ยวที่ชอบใจ คำว่า 'หริตูปลิตฺตํ' (ฉาบทาด้วยของเขียว) หมายถึง ฉาบทาด้วยมูลโคสด เพราะว่าสิ่งนี้เป็นจารีตของคนโบราณ เป็นการทำพื้นดินให้บริสุทธิ์ ด้วยคำว่า 'บริสุทธิ์...เป็นต้น...พึงนั่ง' นี้ ย่อมแสดงว่า แม้ความบริสุทธิ์แห่งจิตของภิกษุผู้ทำปริตร ก็พึงประสงค์ด้วยอำนาจเมตตาและกรุณา เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเข้ากันได้กับการจัดแจงการรักษาทั้งสองฝ่ายที่จักกล่าวในเบื้องบน แต่ในฎีกา (ที. นิ. ฎีกา 3.282) กล่าวว่า 'ย่อมแสดงว่า แม้ความบริสุทธิ์แห่งร่างกายก็พึงประสงค์' คำนั้นพึงพิจารณา เพราะว่า ไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยความบริสุทธิ์แห่งกายเท่านั้น ย่อมเป็นที่รักของอมนุษย์' แต่กล่าวด้วยอำนาจเมตตาเท่านั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ด้วยเจโตวิมุตติอันประกอบด้วยเมตตา...เป็นต้น...อานิสงส์ 11 ประการ พึงหวังได้ อานิสงส์ 11 ประการเป็นไฉน? ย่อมนอนเป็นสุข ย่อมตื่นเป็นสุข ไม่ฝันร้าย เป็นที่รักของมนุษย์ เป็นที่รักของอมนุษย์' เป็นต้น (องฺ. นิ. 11.15; ปริตต์ 331; มิลินทปัญหา 4.4.6)

පරිත්තකාරකො…පෙ… සම්පරිවාරිතෙනාති ඉදං පරිත්තකරණො බාහිරතො ආරක්ඛාසංවිධානං, ‘‘මෙත්ත…පෙ… වත්තබ්බ’’න්ති අබ්භන්තරතො ආරක්ඛාසංවිධානං, එවං උභයතො රක්ඛාසංවිධානං හොති. එවඤ්හි අමනුස්සා පරිත්තකාරකස්ස අන්තරායං කාතුං න විසහන්ති. මඞ්ගලකථා වත්තබ්බාති අමනුස්සානං තොසනත්ථාය පණ්ණාකාරං කත්වා මහාමඞ්ගලකථා කථෙතබ්බා. එවං උපරි වක්ඛමානෙන ‘‘තුය්හං පණ්ණාකාරත්ථාය මහාමඞ්ගලකථා වුත්තා’’ති වචනෙන සමෙති. ටීකායං පන ‘‘පුබ්බුපචාරවසෙන වත්තබ්බා’’ති වුත්තං. සබ්බසන්නිපාතොති තස්මිං විහාරෙ තස්මිං ගාමක්ඛෙත්තෙ සබ්බෙසං භික්ඛූනං [Pg.61] සන්නිපාතො ඝොසෙතබ්බො ‘‘චෙතියඞ්ගණෙ සබ්බෙහි සන්නිපතිතබ්බ’’න්ති. අනාගන්තුංනාම න ලභතීති අමනුස්සො බුද්ධාණාභයෙන රාජාණාභයෙන අනාගන්තුං න ලභති චතුන්නං මහාරාජූනං ආණාට්ඨානියත්තා. ගහිතකාපදෙසෙන අමනුස්සොව පුච්ඡිතො හොතීති ‘‘අමනුස්සගහිතකො ‘ත්වං කො නාමො’ති පුච්ඡිතබ්බො’’ති වුත්තං. මාලාගන්ධාදීසූති මාලාගන්ධාදිපූජාසු. ආසනපූජායාති චෙතියෙ බුද්ධාසනපූජාය. පිණ්ඩපාතෙති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පිණ්ඩපාතදානෙ. එවං වත්ථුප්පදෙසෙන චෙතනා වුත්තා, තස්මා පත්තිදානං සම්භවති.

คำว่า "ผู้ทำปริตร...เป็นต้น...แวดล้อมแล้ว" นี้ เป็นการจัดแจงการรักษาจากภายนอกในการทำปริตร ส่วนคำว่า "เมตตา...เป็นต้น...พึงกล่าว" เป็นการจัดแจงการรักษาจากภายใน เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเป็นการจัดแจงการรักษาทั้งสองฝ่าย เพราะว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ อมนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้ทำปริตรได้ คำว่า "พึงกล่าวเรื่องมงคล" หมายถึง พึงกล่าวเรื่องมงคลใหญ่ โดยทำเครื่องบรรณาการเพื่อให้อมนุษย์ทั้งหลายยินดี เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเข้ากันได้กับคำที่จักกล่าวในเบื้องบนว่า "เรื่องมงคลใหญ่ได้กล่าวแล้วเพื่อเป็นเครื่องบรรณาการแก่ท่าน" แต่ในฎีกา กล่าวว่า "พึงกล่าวด้วยอำนาจการต้อนรับเบื้องต้น" คำว่า "การประชุมทั้งหมด" หมายถึง พึงประกาศการประชุมของภิกษุทั้งหมดในวิหารนั้น ในเขตบ้านนั้นว่า "ภิกษุทั้งหมดพึงประชุมกันที่ลานพระเจดีย์" คำว่า "ย่อมไม่ได้เพื่อไม่มา" หมายถึง อมนุษย์ย่อมไม่ได้เพื่อไม่มา ด้วยความกลัวพระพุทธบัญชา ด้วยความกลัวพระราชบัญชา เพราะเป็นที่ตั้งแห่งพระบัญชาของท้าวมหาราชทั้งสี่ คำว่า "อมนุษย์นั่นแหละถูกถามด้วยการอ้างถึงผู้ถูกสิง" หมายถึง กล่าวว่า "ผู้ถูกอมนุษย์สิง พึงถูกถามว่า 'ท่านชื่ออะไร?'" คำว่า "ในมาลาและของหอมเป็นต้น" หมายถึง ในการบูชามาลาและของหอมเป็นต้น คำว่า "ในการบูชาอาสนะ" หมายถึง ในการบูชาพุทธอาสนะที่พระเจดีย์ คำว่า "ในการบิณฑบาต" หมายถึง ในการถวายบิณฑบาตแก่ภิกษุสงฆ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ เจตนาได้กล่าวแล้วด้วยการอ้างถึงวัตถุ เพราะฉะนั้น การให้ส่วนบุญจึงเป็นไปได้

දෙවතානන්ති යක්ඛසෙනාපතීනං. වුත්තඤ්හි ආටානාටියසුත්තෙ (දී. නි. 3.283, 293) ‘‘ඉමෙසං යක්ඛානං මහායක්ඛානං සෙනාපතීනං මහාසෙනාපතීනං උජ්ඣාපෙතබ්බ’’න්තිආදි. ආටාති දබ්බිමුඛසකුණා. තෙ ආටා නදන්ති එත්ථාති ආටානාදං, දෙවනගරං, ආටානාදෙ කතං ආටානාදියං, සුත්තං. ටීකායං (දී. නි. ටී. 3.282) ‘‘පරිත්තං භණිතබ්බන්ති එත්ථාපි ‘මෙත්තචිත්තං පුරෙචාරිකං කත්වා’ති ච ‘මඞ්ගලකථා වත්තබ්බා’ති ච ‘විහාරස්ස උපවනෙ’ති ච එවමාදි සබ්බං ගිහීනං පරිත්තකරණෙ වුත්තං පරිකම්මං කාතබ්බමෙවා’’ති වුත්තං, එවං සති අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.282) ‘‘එතං තාව ගිහීනං පරිකම්ම’’න්ති වත්වා ‘‘සචෙ පන භික්ඛූ’’තිආදිනා විසෙසත්ථජොතකෙන පන-සද්දෙන සහ වුච්චමානං ‘‘ඉදං භික්ඛූනං පරිකම්ම’’න්ති වචනං නිරත්ථකං විය හොති. අවිසෙසෙ හි සති භෙදො කාතබ්බො න සියා. භික්ඛූනඤ්ච යථාවුත්තාව බාහිරාරක්ඛා දුක්කරා හොති, තස්මා ගිහීනං පරිත්තකරණෙ වුත්තපරිකම්මෙ අසම්පජ්ජමානෙපි අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව කාතුං වට්ටතීති නො මති.

คำว่า "เทวตานํ" (ของเทวดาทั้งหลาย) หมายถึง ของนายทัพยักษ์ทั้งหลาย เพราะในอาฏานาฏิยสูตร (ที. นิ. 3.283, 293) ได้กล่าวไว้ว่า "พึงบอกกล่าวแก่ยักษ์ทั้งหลาย มหายักษ์ทั้งหลาย นายทัพทั้งหลาย มหานายทัพทั้งหลายเหล่านี้" เป็นต้น คำว่า "อาฏา" หมายถึง นกปากทัพพี นกอาฏาเหล่านั้นย่อมร้องในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า "อาฏานาฏะ" ซึ่งเป็นเมืองของเทวดา สิ่งที่ทำในอาฏานาฏะ ชื่อว่า "อาฏานาฏิยะ" คือพระสูตร ในฎีกา (ที. นิ. ฎีกา 3.282) กล่าวว่า "ในคำว่า 'พึงกล่าวปริตร' นี้ แม้คำว่า 'กระทำเมตตาจิตให้เป็นเบื้องหน้า' และ 'พึงกล่าวเรื่องมงคล' และ 'ในป่าใกล้เคียงวิหาร' เป็นต้น ทั้งหมดนี้ เป็นการเตรียมการที่กล่าวไว้ในการทำปริตรของคฤหัสถ์ พึงทำอย่างนั้นนั่นเอง" เมื่อเป็นเช่นนี้ การกล่าวในอรรถกถา (ที. นิ. อรรถกถา 3.282) ว่า "การเตรียมการนี้เป็นของคฤหัสถ์ก่อน" แล้วกล่าวคำว่า "ก็ถ้าภิกษุทั้งหลาย" เป็นต้น พร้อมกับคำว่า "ปนะ" ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอรรถวิเสส (พิเศษ) คำว่า "การเตรียมการนี้เป็นของภิกษุทั้งหลาย" ย่อมเป็นเหมือนคำที่ไม่มีประโยชน์ เพราะว่า ถ้าไม่มีความแตกต่างกันแล้ว การแบ่งแยกก็ไม่พึงมี และการรักษาภายนอกที่กล่าวมาแล้วนั้น ย่อมทำได้ยากสำหรับภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้น แม้การเตรียมการที่กล่าวไว้ในการทำปริตรของคฤหัสถ์ไม่สำเร็จ ก็ควรทำตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา นั่นคือความเห็นของเรา

ඉදං පන ඉධ ආගතං ආටානාටියසුත්තපරිකම්මං සුත්වා ‘‘ඉදං සුත්තං අමනුස්සානං අමනාපං, සජ්ඣායන්තස්ස පරිත්තං කරොන්තස්ස [Pg.62] අමනුස්සා අන්තරායං කරෙය්‍යු’’න්ති මඤ්ඤමානා පොරාණා චතූහි මහාරාජෙහි ආරොචිතං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන දෙසිතං මූලභූතං දීඝනිකායෙ ආගතං ආටානාටියසුත්තං (දී. නි. 3.275 ආදයො) පහාය මූලසුත්තතො ගාථාඡක්කමෙව ගහෙත්වා අවසෙසං සබ්බං සුත්තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤගාථායො පක්ඛිපිත්වා ‘‘ආටානාටියපරිත්ත’’න්ති ඨපෙසුං, තම්පි පරිත්තං අමූලභූතත්තා එකෙනාකාරෙන ධාරෙතුං අසක්කොන්තා කෙචි සංඛිත්තෙන ධාරෙන්ති, කෙචි විත්ථාරෙන, කෙචි එකච්චා ගාථායො පක්ඛිපන්ති, කෙචි නික්ඛිපන්ති, කෙචි භික්ඛූ තංමිස්සකපරිත්තම්පි මඞ්ගලකරණකාලාදීසු වත්තුමවිසහන්තා තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤසුත්තානියෙව භණන්ති, සබ්බමෙතං අයුත්තං විය දිස්සති. කස්මා? චත්තාරොපි මහාරාජානො ඉමං ආටානාටියං රක්ඛං සංවිදහමානා බුද්ධසාසනෙ අමනුස්සානං පසාදාය, චතස්සන්නං පරිසානං අවිහෙඨනාය එව සංවිදහිංසු, න අඤ්ඤෙන කාරණෙන. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘තත්ථ සන්ති උළාරා යක්ඛානිවාසිනො, යෙ ඉමස්මිං භගවතො පාවචනෙ අප්පසන්නා, තෙසං පසාදාය උග්ගණ්හාතු භන්තෙ භගවා ආටානාටියං රක්ඛං භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං ගුත්තියා රක්ඛාය අවිහිංසාය ඵාසුවිහාරායා’’ති (දී. නි. 3.276).

แต่คนโบราณทั้งหลาย เมื่อได้ฟังการเตรียมการของอาฏานาฏิยสูตรที่มาในที่นี้แล้ว คิดว่า "พระสูตรนี้ไม่เป็นที่พอใจของอมนุษย์ทั้งหลาย อมนุษย์ทั้งหลายพึงทำอันตรายแก่ผู้สาธยาย ผู้ทำปริตร" จึงละอาฏานาฏิยสูตรอันเป็นมูลฐานที่ท้าวมหาราชทั้งสี่ทูลบอก และพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทรงแสดง ซึ่งมาในทีฆนิกาย (ที. นิ. 3.275 เป็นต้น) แล้วถือเอาแต่เพียงคาถา 6 บทจากพระสูตรเดิม ละพระสูตรทั้งหมดที่เหลือไว้ แล้วใส่คาถาอื่นเข้าไป แล้วตั้งชื่อว่า "อาฏานาฏิยปริตร" แม้ปริตรนั้น เพราะไม่เป็นมูลฐาน จึงไม่สามารถทรงจำไว้ในลักษณะเดียวกันได้ บางพวกก็ทรงจำโดยย่อ บางพวกก็โดยพิสดาร บางพวกก็ใส่คาถาบางบทเข้าไป บางพวกก็เอาออก ภิกษุบางพวกไม่สามารถกล่าวปริตรที่ปะปนกันนั้นได้ในเวลาทำมงคลเป็นต้น จึงละปริตรนั้นเสีย แล้วกล่าวแต่พระสูตรอื่นเท่านั้น ทั้งหมดนี้ดูเหมือนไม่สมควร เพราะเหตุไร? ท้าวมหาราชทั้งสี่พระองค์ เมื่อจัดแจงการรักษาอาฏานาฏิยะนี้ ก็จัดแจงเพื่อความเลื่อมใสของอมนุษย์ทั้งหลายในพระพุทธศาสนา และเพื่อไม่เบียดเบียนบริษัททั้งสี่เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเหตุอื่น เพราะในที่นั้นได้กล่าวไว้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในที่นั้นมีพวกยักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ ซึ่งไม่เลื่อมใสในพระธรรมวินัยของพระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงรับอาฏานาฏิยปริตรนี้ เพื่อความเลื่อมใสของยักษ์เหล่านั้น เพื่อความคุ้มครอง เพื่อความรักษา เพื่อไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา" (ที. นิ. 3.276)

සම්මාසම්බුද්ධෙනපි ඉමස්ස සුත්තස්ස නිගමනෙ ‘‘උග්ගණ්හාථ භික්ඛවෙ ආටානාටියං රක්ඛං, පරියාපුණාථ භික්ඛවෙ ආටානාටියං රක්ඛං, ධාරෙථ භික්ඛවෙ ආටානාටියං රක්ඛං, අත්ථසංහිතා භික්ඛවෙ ආටානාටියා රක්ඛා භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං ගුත්තියා රක්ඛාය අවිහිංසාය ඵාසුවිහාරායා’’ති (දී. නි. 3.295) භික්ඛූනං ධාරණං උය්‍යොජිතං ආනිසංසඤ්ච පකාසිතං. අට්ඨකථාචරියෙහි ච ‘‘බුද්ධභාසිතෙ එකක්ඛරම්පි එකපදම්පි අපනෙතබ්බං නාම නත්ථී’’ති වුත්තං[Pg.63], තස්මා චතූහි මහාරාජෙහි සංවිදහිතං සම්මාසම්බුද්ධෙන ආහච්චභාසිතං තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හං පකතිආටානාටියසුත්තමෙව ධාරෙතුං සජ්ඣායිතුඤ්ච යුත්තං, න භගවතා අභාසිතං තිස්සො සඞ්ගීතියො අනාරුළ්හං මිස්සකසුත්තන්ති. දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.282) ආගතං ඉදං ආටානාටියපරිත්තපරිකම්මං පන පකතිසජ්ඣායනවාචනාදිං සන්ධාය අට්ඨකථාචරියෙහි න වුත්තං, අථ ඛො ගහට්ඨං වා පබ්බජිතං වා අමනුස්සෙහි ගහිතකාලෙ මොචාපනත්ථාය ලොකියෙහි මන්තං විය භණනං සන්ධාය වුත්තං. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘අමනුස්සගහිතකො ත්වං කො නාමොසීති පුච්ඡිතබ්බො’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 3.282).

แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ทรงส่งเสริมการทรงจำและทรงประกาศอานิสงส์ของการทรงจำอาฏานาฏิยรักขาแก่ภิกษุทั้งหลายในตอนท้ายของพระสูตรนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเรียนอาฏานาฏิยรักขา จงศึกษาอาฏานาฏิยรักขา จงทรงจำอาฏานาฏิยรักขาเถิด ภิกษุทั้งหลาย อาฏานาฏิยรักขานี้เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เพื่อความคุ้มครอง เพื่อความรักษา เพื่อความไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุก" (ที. นิ. 3.295) และพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายก็ได้กล่าวไว้ว่า "แม้พยัญชนะตัวเดียวหรือบทเดียวที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ก็ไม่ควรตัดออก" เพราะฉะนั้น จึงควรทรงจำและสาธยายเฉพาะอาฏานาฏิยสูตรฉบับเดิมที่พระมหาราชทั้งสี่ได้จัดเตรียมไว้ ซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสไว้โดยเจาะจง และได้ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามครั้ง ไม่ใช่สูตรผสมที่พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสและไม่ได้ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามครั้ง อนึ่ง อาฏานาฏิยรักขาปริกรรมนี้ที่มาในอรรถกถาฑีฆนิกาย (ที. นิ. อ. 3.282) พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายไม่ได้กล่าวไว้โดยหมายถึงการสาธยายหรือการอ่านตามปกติ แต่กล่าวไว้โดยหมายถึงการสวดเหมือนมนต์ทางโลกเพื่อปลดปล่อยคฤหัสถ์หรือบรรพชิตที่ถูกอมนุษย์เข้าสิง เพราะในที่นั้นได้กล่าวไว้ว่า "ผู้ที่ถูกอมนุษย์เข้าสิงนั้น พึงถามว่า 'เจ้าชื่ออะไร'" เป็นต้น (ที. นิ. อ. 3.282)

ආටානාටියා රක්ඛා ච නාම න සකලසුත්තං, අථ ඛො ‘‘විපස්සිස්ස ච නමත්ථූ’’ති පදං ආදිං කත්වා චතුන්නං මහාරාජූනං වසෙන චතුක්ඛත්තුං ආගතං ‘‘ජිනං වන්දාම ගොතම’’න්ති පදං පරියොසානං කත්වා වුත්තසුත්තෙකදෙසොයෙව. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ? ‘‘අථ ඛො වෙස්සවණො මහාරාජා භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා ඉමං ආටානාටියං රක්ඛං අභාසී’’ති ආරභිත්වා යථාවුත්තසුත්තෙකදෙසස්ස අවසානෙ ‘‘අයං ඛො මාරිසා ආටානාටියා රක්ඛා’’ති නිය්‍යාතිතත්තා. තස්මා යථා නාම බ්‍යග්ඝාදයො අත්තනො භක්ඛං විලුම්පන්තානං බලවදුට්ඨචිත්තා භවන්ති, එවං අත්තනා ගහිතමනුස්සං මොචාපෙන්තානං අමනුස්සා පදුට්ඨචිත්තා හොන්ති. ඉති තථා මොචාපෙතුං ආරද්ධකාලෙ භික්ඛූනං පරිස්සයවිනොදනත්ථං ඉමං ආටානාටියපරිත්තපරිකම්මං අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අයං පරිත්තකරණවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො.

อนึ่ง อาฏานาฏิยรักขานั้นไม่ใช่พระสูตรทั้งหมด แต่เป็นเพียงส่วนหนึ่งของพระสูตรที่กล่าวไว้ โดยเริ่มต้นด้วยบทว่า "ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระวิปัสสีพุทธเจ้า" และจบลงด้วยบทว่า "ข้าพระองค์ทั้งหลายขอนมัสการพระชินเจ้าโคดม" ซึ่งมาถึงสี่ครั้งตามลำดับของพระมหาราชทั้งสี่ ถ้าถามว่า "รู้ได้อย่างไร?" ก็เพราะว่าเมื่อเริ่มต้นด้วยบทว่า "ครั้งนั้นแล ท้าวเวสสวัณมหาราชทรงทราบการทรงรับของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงได้ตรัสอาฏานาฏิยรักขานี้" และในตอนท้ายของส่วนหนึ่งของพระสูตรที่กล่าวมานั้น ได้มอบไว้ว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้คืออาฏานาฏิยรักขา" เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างที่เสือโคร่งเป็นต้นย่อมมีจิตคิดร้ายอย่างรุนแรงต่อผู้ที่แย่งเหยื่อของตนไป ฉันใด อมนุษย์ทั้งหลายก็ย่อมมีจิตคิดร้ายต่อผู้ที่ปลดปล่อยมนุษย์ที่ตนเข้าสิงอยู่ ฉันนั้น ดังนั้น พึงเห็นว่า อาฏานาฏิยรักขาปริกรรมนี้ พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวไว้เพื่อบรรเทาอุปสรรคแก่ภิกษุทั้งหลายในเวลาที่เริ่มปลดปล่อย (มนุษย์ที่ถูกอมนุษย์เข้าสิง) เช่นนั้น นี้คืออลังการแห่งวินิจฉัยเรื่องการทำปริตร

20. අනාමට්ඨපිණ්ඩපාතොති (වි. වි. ටී. 1.185) එත්ථ අමසියිත්ථාති ආමට්ඨො, න ආමට්ඨො අනාමට්ඨො. පිණ්ඩං පිණ්ඩං හුත්වා පතතීති [Pg.64] පිණ්ඩපාතො. අනාමට්ඨො ච සො පිණ්ඩපාතො චාති තථා, අග්ගහිතඅග්ගො, අපරිභුත්තො පිණ්ඩපාතොති අත්ථො. සචෙපි කහාපණග්ඝනකො හොතීති ඉමිනා දායකෙහි බහුබ්‍යඤ්ජනෙන සම්පාදෙත්වා සක්කච්චං දින්නභාවං දීපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනං නත්ථී’’ති, එවං සක්කච්චං සද්ධාය දින්නං මහග්ඝභොජනම්පි මාතාපිතූනං දත්වා සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනං නාම න හොති, පගෙව අප්පග්ඝභොජනෙති අධිප්පායො. මාතාදිපඤ්චකංයෙව වත්වා භෙසජ්ජකරණෙ විය අපරෙසම්පි දසන්නං දාතුං වට්ටතීති අවුත්තත්තා අඤ්ඤෙසං ඤාතකානම්පි පෙසෙත්වා දාතුං න වට්ටතීති සිද්ධං, ‘‘විහාරං සම්පත්තස්ස පන යස්ස කස්සචි ආගන්තුකස්ස වා’’ඉච්චාදිවක්ඛමානත්තා විහාරං සම්පත්තානං ඤාතකානම්පි ආගන්තුකසාමඤ්ඤෙන දාතුං වට්ටතීති ච. ථාලකෙති සඞ්ඝිකෙ කංසාදිමයෙ ථාලකෙ. පත්තොපි එත්ථ සඞ්ගය්හති. න වට්ටතීති ඉමිනා දුක්කටන්ති දස්සෙති. දාමරිකචොරස්සාති රජ්ජං පත්ථෙන්තස්ස පාකටචොරස්ස. අදීයමානෙපි ‘‘න දෙන්තී’’ති කුජ්ඣන්තීති සම්බන්ධො.

๒๐. ในคำว่า "อนามัฏฐบิณฑบาต" (วิ. วิ. ฎีกา 1.185) นี้ คำว่า "อามัฏฐะ" หมายถึง "ถูกจับต้องแล้ว" ส่วน "อนามัฏฐะ" หมายถึง "ยังไม่ถูกจับต้อง" "บิณฑบาต" คือสิ่งที่ตกลงมาเป็นก้อนๆ "อนามัฏฐบิณฑบาต" จึงหมายถึงบิณฑบาตที่ยังไม่ถูกจับต้อง ยังไม่ได้ถือเอาส่วนเลิศ ยังไม่ถูกบริโภค แม้ว่าจะมีค่าหนึ่งกหาปณะก็ตาม ด้วยคำนี้ย่อมแสดงว่าทายกได้จัดเตรียมด้วยกับข้าวมากมายและถวายด้วยความเคารพ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่มีการทำลายศรัทธาไทยธรรม" คือ การถวายอาหารอันมีค่ามากที่ทายกถวายด้วยความเคารพและศรัทธาแก่บิดามารดาแล้ว ไม่ชื่อว่าเป็นการทำลายศรัทธาไทยธรรม จะกล่าวไปไยกับการถวายอาหารที่มีค่าน้อยเล่า นี้คือความหมาย เพราะไม่ได้กล่าวไว้ว่า "พึงถวายแก่บุคคลอื่นอีกสิบคน" เหมือนในการทำยาที่กล่าวถึงเพียงบุคคล ๕ มีมารดาเป็นต้นเท่านั้น จึงเป็นอันสำเร็จว่าไม่ควรส่งไปให้แม้แก่ญาติคนอื่น และเพราะจะกล่าวต่อไปว่า "แก่ภิกษุอาคันตุกะหรือใครก็ตามที่มาถึงวิหาร" เป็นต้น จึงควรถวายแก่ญาติที่มาถึงวิหารโดยความเป็นอาคันตุกะ "ในถาด" หมายถึงในถาดของสงฆ์ที่ทำด้วยสำริดเป็นต้น แม้บาตรก็สงเคราะห์เข้าในคำนี้ด้วย ด้วยคำว่า "ไม่ควร" นี้ ย่อมแสดงว่าเป็นอาบัติทุกกฎ "แก่โจรผู้ก่อการจลาจล" หมายถึงโจรผู้ปรากฏชัดที่ปรารถนาราชสมบัติ แม้เมื่อไม่ให้ ก็ย่อมโกรธว่า "ไม่ให้" นี้คือความสัมพันธ์

ආමිසස්ස ධම්මස්ස ච අලාභෙන අත්තනො පරස්ස ච අන්තරෙ සම්භවන්තස්ස ඡිද්දස්ස විවරස්ස පටිසන්ථරණං පිදහනං පටිසන්ථාරො. සො පන ධම්මාමිසවසෙන දුවිධො. තත්ථ ආමිසපටිසන්ථාරං සන්ධාය ‘‘කස්ස කාතබ්බො, කස්ස න කාතබ්බො’’ති වුත්තං. ආගන්තුකස්ස වා…පෙ… කාතබ්බොයෙවාති වුත්තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘ආගන්තුකං තාවා’’තිආදිමාහ. ඛීණපරිබ්බයන්ති ඉමිනා අගතිභාවං කරුණාට්ඨානතඤ්ච දස්සෙති. තෙන ච තබ්බිධුරානං සමිද්ධානං ආගන්තුකත්තෙපි දාතුං න වට්ටතීති සිද්ධං හොති. ‘‘අපච්චාසීසන්තෙනා’’ති වත්වා පච්චාසීසනප්පකාරං දස්සෙතුං ‘‘මනුස්සා නාමා’’තිආදි වුත්තං. අනනුඤ්ඤාතානං පන අපච්චාසීසන්තෙනපි දාතුං න වට්ටති සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතත්තා, පච්චාසාය [Pg.65] පන සති කුලදූසනම්පි හොති. උබ්බාසෙත්වාති සමන්තතො තියොජනං විලුම්පන්තෙ මනුස්සෙ පලාපෙත්වා. වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණන්ති අනෙකප්පකාරං ඉත්ථිපුරිසාදිඋත්තමරූපවිචිත්තං අත්ථරණං. අයං පටිසන්ථාරවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො.

"ปฏิสันถาร" คือการปิดช่องโหว่หรือช่องว่างที่เกิดขึ้นระหว่างตนเองกับผู้อื่น อันเนื่องมาจากการไม่ได้ลาภอามิสและธรรมะ ปฏิสันถารนั้นมีสองชนิด คือ ปฏิสันถารด้วยธรรมะและด้วยอามิส ในบรรดาปฏิสันถารเหล่านั้น คำว่า "ควรทำแก่ใคร, ไม่ควรทำแก่ใคร" นี้กล่าวไว้โดยหมายถึงอามิสปฏิสันถาร เพื่อให้ความหมายที่กล่าวไว้ว่า "ควรทำแก่ภิกษุอาคันตุกะ" เป็นต้น ชัดเจน จึงกล่าวว่า "ก่อนอื่นแก่ภิกษุอาคันตุกะ" เป็นต้น ด้วยคำว่า "ผู้สิ้นเปลืองค่าใช้จ่าย" นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ไม่มีที่ไปและความเป็นที่ตั้งแห่งความกรุณา เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันสำเร็จว่าไม่ควรให้แก่ผู้ที่มั่งคั่งซึ่งตรงกันข้ามกับคนเหล่านั้น แม้จะเป็นอาคันตุกะก็ตาม เมื่อกล่าวว่า "โดยไม่หวังผลตอบแทน" แล้ว เพื่อแสดงประเภทของการหวังผลตอบแทน จึงกล่าวว่า "ชื่อว่ามนุษย์" เป็นต้น แต่สำหรับผู้ที่ไม่ได้รับอนุญาต แม้จะไม่หวังผลตอบแทนก็ไม่ควรให้ เพราะเป็นการทำลายศรัทธาไทยธรรม และถ้ามีความหวังผลตอบแทน ย่อมเป็นการประทุษร้ายตระกูลด้วย "ขับไล่ไป" หมายถึงขับไล่พวกมนุษย์ที่ปล้นสะดมในระยะ ๓ โยชน์โดยรอบให้หนีไป "เครื่องลาดอันวิจิตรด้วยภาพเขียนอย่างดี" หมายถึงเครื่องลาดที่วิจิตรด้วยรูปภาพอันประเสริฐต่างๆ เป็นต้นว่ารูปสตรีและบุรุษ นี้คืออลังการแห่งวินิจฉัยเรื่องปฏิสันถาร

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

จบอลังการแห่งวินัย อันเป็นคัมภีร์อธิบายวินัยสังคหะ

භෙසජ්ජාදිවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

อลังการแห่งวินิจฉัยเรื่องเภสัชเป็นต้น

තතියො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๓

4. විඤ්ඤත්තිවිනිච්ඡයකථා

๔. วินิจฉัยเรื่องวิญญัติ

21. එවං භෙසජ්ජාදිවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි විඤ්ඤත්තිවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘විඤ්ඤත්තීති යාචනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විඤ්ඤාපනා විඤ්ඤත්ති, ‘‘ඉමිනා නො අත්ථො’’ති විඤ්ඤාපනා, යාචනාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘විඤ්ඤත්තීති යාචනා’’ති. තත්‍ර විඤ්ඤත්තියං අයං මයා වක්ඛමානො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. මූලච්ඡෙජ්ජායාති (වි. වි. ටී. 1.342) පරසන්තකභාවතො මොචෙත්වා අත්තනො එව සන්තකකරණවසෙන. එවං යාචතො අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිදුක්කටඤ්චෙව දාසපටිග්ගහදුක්කටඤ්ච හොති ‘‘දාසිදාසපටිග්ගහණා පටිවිරතො (දී. නි. 1.10, 194) හොතී’’ති වචනං නිස්සාය අට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තත්තා. ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො පන දාසං මූලච්ඡෙජ්ජාය යාචන්තස්ස සාදියනවසෙනෙව දුක්කටං. සකකම්මන්ති පාණවධකම්මං. ඉදඤ්ච පාණාතිපාතදොසපරිහාරාය වුත්තං, න විඤ්ඤත්තිපරිහාරාය. අනියමෙත්වාපි න යාචිතබ්බාති සාමීචිදස්සනත්ථං වුත්තං, සුද්ධචිත්තෙන පන හත්ථකම්මං යාචන්තස්ස ආපත්ති නාම නත්ථි. යදිච්ඡකං කාරාපෙතුං වට්ටතීති ‘‘හත්ථකම්මං යාචාමි, දෙථා’’තිආදිනා අයාචිත්වාපි [Pg.66] වට්ටති, සකිච්චපසුතම්පි එවං කාරාපෙන්තස්ස විඤ්ඤත්ති නත්ථි එව, සාමීචිදස්සනත්ථං පන විභජිත්වා වුත්තං.

๒๑. เมื่อกล่าววินิจฉัยเรื่องเภสัชเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยเรื่องวิญญัติ จึงกล่าวว่า 'วิญญัติคือการขอ' เป็นต้น ในที่นั้น 'วิญญัติ' คือการบอกให้รู้, การบอกให้รู้ว่า 'เรามีความต้องการด้วยสิ่งนี้' ชื่อว่าการขอ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'วิญญัติคือการขอ' ในวิญญัตินั้น พึงทราบวินิจฉัยที่ข้าพเจ้าจะกล่าวต่อไปนี้ นี้คือการเชื่อมความ คำว่า 'ด้วยการตัดขาด' (วิ. วิ. ฎีกา 1.342) หมายถึงด้วยการทำให้เป็นของตนเอง โดยปลดเปลื้องจากความเป็นของผู้อื่น เมื่อขออย่างนี้ ย่อมเป็นทุกกฏเพราะวิญญัติในคนไม่ใช่ญาติ และเป็นทุกกฏเพราะการรับทาส เพราะอรรถกถาได้ห้ามไว้โดยอาศัยคำว่า 'เว้นจากการรับทาสีทาส' (ที. นิ. 1.10, 194) แต่เมื่อขอทาสจากสถานที่ที่ญาติปวารณาไว้โดยการตัดขาด ย่อมเป็นทุกกฏเพียงเพราะการยินดี 'งานของตน' หมายถึงงานฆ่าสัตว์ ข้อนี้กล่าวไว้เพื่อหลีกเลี่ยงโทษปาณาติบาต ไม่ใช่เพื่อหลีกเลี่ยงวิญญัติ คำว่า 'แม้ไม่กำหนดก็ไม่ควรขอ' นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความเหมาะสม แต่เมื่อขอแรงงานด้วยจิตบริสุทธิ์ ย่อมไม่มีอาบัติ คำว่า 'ควรให้ทำตามที่ต้องการ' หมายถึง แม้ไม่ได้ขอว่า 'ข้าพเจ้าขอแรงงาน ขอจงให้เถิด' เป็นต้น ก็ควรให้ทำได้ และเมื่อให้ผู้ที่กำลังทำงานของตนอยู่ทำอย่างนี้ ก็ไม่มีวิญญัติเลย แต่กล่าวแยกไว้เพื่อแสดงความเหมาะสม

සබ්බකප්පියභාවදීපනත්ථන්ති සබ්බසො කප්පියභාවදස්සනත්ථං. මූලං දෙථාති වත්තුං වට්ටතීති ‘‘මූලං දස්සාමා’’ති පඨමං වුත්තත්තා විඤ්ඤත්ති වා ‘‘මූල’’න්ති වචනස්ස කප්පියාකප්පියවත්ථුසාමඤ්ඤවචනත්තා අකප්පියවචනං වා නිට්ඨිතභතිකිච්චානං දාපනතො අකප්පියවත්ථුසාදියනං වා න හොතීති කත්වා වුත්තං. මූලච්ඡෙජ්ජාය වාති ඉදං ඉධ ථම්භාදීනං දාසිදාසාදිභාවාභාවතො වුත්තං. අනජ්ඣාවුත්ථකන්ති අපරිග්ගහිතං, අස්සාමිකන්ති අත්ථො.

คำว่า เพื่อแสดงความเป็นของที่ควรทั้งหมด คือ เพื่อแสดงความเป็นของที่ควรโดยประการทั้งปวง. คำว่า ควรกล่าวว่า 'จงให้ค่าจ้าง' นั้น กล่าวไว้เพราะได้กล่าวไว้ก่อนแล้วว่า 'เราจะให้ค่าจ้าง' หรือเพราะเป็นคำวิญญัติ หรือเพราะคำว่า 'มูล' (ค่าจ้าง) เป็นคำสามัญที่ใช้ได้ทั้งกับวัตถุที่ควรและไม่ควร จึงไม่เป็นคำที่ไม่ควร หรือเพราะการให้แก่ผู้ที่ทำงานรับจ้างเสร็จแล้ว จึงไม่เป็นการยินดีในวัตถุที่ไม่ควร. คำว่า หรือโดยการตัดขาด นี้ ในที่นี้กล่าวไว้เพราะเสาเป็นต้นไม่มีความเป็นทาสีทาสเป็นต้น. คำว่า อนัชฌาวุฏฐกะ คือ ไม่ได้ถูกครอบครอง มีความหมายว่า ไม่มีเจ้าของ.

22. න කෙවලඤ්ච…පෙ… චීවරාදීනි කාරාපෙතුකාමෙනාතිආදීසු චීවරං කාරාපෙතුකාමස්ස අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතතන්තවායෙහි හත්ථකම්මයාචනවසෙන වායාපනෙ විඤ්ඤත්තිපච්චයා දුක්කටාභාවෙපි චීවරවායාපනසික්ඛාපදෙන යථාරහං පාචිත්තියදුක්කටානි හොන්තීති වෙදිතබ්බං. අකප්පියකහාපණාදි න දාතබ්බන්ති කප්පියමුඛෙන ලද්ධම්පි තත්ථ කම්මකරණත්ථාය ඉමස්ස කහාපණං දෙහීති වත්වා ‘‘දාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. පුබ්බෙ කතකම්මස්ස දාපනෙ කිඤ්චාපි දොසො න දිස්සති, තථාපි අසාරුප්පමෙවාති වදන්ති. කතකම්මත්ථායපි කප්පියවොහාරෙන පරියායතො භතිං දාපෙන්තස්ස නත්ථි දොසො, සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 1.342) පන ‘‘අකප්පියකහාපණාදි න දාතබ්බන්ති කිඤ්චාපි අකප්පියකහාපණාදිං අසාදියන්තෙන කප්පියවොහාරතො දාතුං වට්ටති, තථාපි සාරුප්පං න හොති, මනුස්සා ච එතස්ස සන්තකං කිඤ්චි අත්ථීති විහෙඨෙතබ්බං මඤ්ඤන්තීති අකප්පියකහාපණාදිදානං පටික්ඛිත්ත’’න්ති වුත්තං. තථෙව පාචෙත්වාති හත්ථකම්මවසෙනෙව පාචෙත්වා. ‘‘කිං භන්තෙ’’ති එත්තකෙපි පුච්ඡිතෙ යදත්ථාය පවිට්ඨො, තං කථෙතුං ලභති පුච්ඡිතපඤ්හත්තා.

๒๒. ไม่เพียงเท่านั้น...เป็นต้นว่า ในคำว่า ผู้ประสงค์จะให้ทำจีวรเป็นต้น พึงทราบว่า ในการให้ช่างทอผ้าที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้ปวารณา ทอจีวรโดยการขอให้ทำงานด้วยมือ แม้จะไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะปัจจัยแห่งการวิญญัติ ก็ย่อมมีอาบัติปาจิตตีย์และทุกกฏตามสมควรด้วยสิกขาบทว่าด้วยการให้ทอจีวร. คำว่า ไม่ควรให้กหาปณะเป็นต้นที่ไม่ควรนั้น (มีความว่า) แม้ (กหาปณะ) ที่ได้มาโดยทางที่ควร การกล่าวว่า 'จงให้กหาปณะนี้แก่คนนี้เพื่อทำงานในที่นั้น' แล้วให้ไป ท่านก็กล่าวว่า 'ควรอยู่'. ในการให้แก่ผู้ที่ทำงานเสร็จแล้วก่อนหน้านี้ แม้จะไม่มีโทษปรากฏ ถึงกระนั้นท่านทั้งหลายก็กล่าวว่า 'ไม่สมควรเท่านั้น'. แม้เพื่อการงานที่ทำเสร็จแล้ว การให้ค่าจ้างโดยอ้อมด้วยโวหารที่ควร ก็ไม่มีโทษ. แต่ในสารัตถทีปนี (ฎีกาสารัตถทีปนี 1.342) กล่าวไว้ว่า 'คำว่า ไม่ควรให้กหาปณะเป็นต้นที่ไม่ควรนั้น แม้ผู้ไม่ยินดีในกหาปณะเป็นต้นที่ไม่ควร จะให้โดยโวหารที่ควรก็ควรอยู่ ถึงกระนั้นก็ไม่สมควร และมนุษย์ทั้งหลายก็สำคัญว่า ผู้นี้มีสิ่งของบางอย่าง จึงควรเบียดเบียน ดังนั้น การให้กหาปณะเป็นต้นที่ไม่ควรจึงถูกห้าม'. คำว่า เช่นนั้นแล้วจึงให้สุก คือ ให้สุกด้วยการทำงานด้วยมือเท่านั้น. แม้ถูกถามเพียงว่า 'อะไรครับท่าน' ก็ย่อมบอกสิ่งที่ตนเข้าไปเพื่อประโยชน์ใดได้ เพราะถูกถามแล้ว.

23. වත්තන්ති [Pg.67] චාරිත්තං, ආපත්ති පන න හොතීති අධිප්පායො. කප්පියං කාරාපෙත්වා පටිග්ගහෙතබ්බානීති සාඛාය මක්ඛිකබීජනෙන පණ්ණාදිඡෙදෙ බීජගාමකොපනස්ස චෙව තත්ථ ලග්ගරජාදිඅප්පටිග්ගහිතකස්ස ච පරිහාරත්ථාය වුත්තං, තදුභයාසඞ්කාය අසති තථා අකරණෙ දොසො නත්ථි. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 1.342) පන ‘‘කප්පියං කාරාපෙත්වා පටිග්ගහෙතබ්බානීති සාඛාය ලග්ගරජස්මිං පත්තෙ පතිතෙපි සාඛං ඡින්දිත්වා ඛාදිතුකාමතායපි සති සුඛපරිභොගත්ථං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. නදියාදීසු උදකස්ස අපරිග්ගහිතත්තා ‘‘ආහරාති වත්තුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. ගෙහතො…පෙ… නෙව වට්ටතීති පරිග්ගහිතුදකත්තා විඤ්ඤත්තියා දුක්කටං හොතීති අධිප්පායො. ‘‘න ආහටං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති වචනතො විඤ්ඤත්තියා ආපන්නං දුක්කටං දෙසෙත්වාපි තං වත්ථුං පරිභුඤ්ජන්තස්ස පරිභොගෙ පරිභොගෙ දුක්කටමෙව, පඤ්චන්නම්පි සහධම්මිකානං න වට්ටති.

๒๓. คำว่า ควร หมายถึง จริยาวัตร (สิ่งที่ควรประพฤติ) แต่ไม่มีอาบัติ เป็นความหมาย. คำว่า ควรให้ทำให้เป็นของที่ควรแล้วจึงรับนั้น กล่าวไว้เพื่อป้องกันการทำลายพืชคาม และเพื่อป้องกันการรับละอองเป็นต้นที่ยังไม่ได้รับซึ่งติดอยู่ ณ ที่นั้น ในการตัดใบเป็นต้นด้วยการปัดแมลงที่กิ่งไม้. เมื่อไม่มีความสงสัยในสองประการนั้น การไม่ทำเช่นนั้นก็ไม่มีโทษ. แต่ในสารัตถทีปนี (ฎีกาสารัตถทีปนี 1.342) กล่าวไว้ว่า 'คำว่า ควรให้ทำให้เป็นของที่ควรแล้วจึงรับนั้น แม้เมื่อใบไม้ร่วงลงมาพร้อมกับละอองที่ติดอยู่บนกิ่งไม้ แม้มีความประสงค์จะตัดกิ่งไม้แล้วฉัน ก็กล่าวไว้เพื่อความสะดวกในการบริโภค'. เพราะน้ำในแม่น้ำเป็นต้นไม่ได้ถูกครอบครอง จึงกล่าวไว้ว่า 'ควรกล่าวว่า จงนำมา'. จากบ้าน...เป็นต้น...ไม่ควรเลย เป็นความหมายว่า เพราะน้ำถูกครอบครองแล้ว จึงมีอาบัติทุกกฏเพราะการวิญญัติ. ด้วยคำว่า 'ไม่ควรบริโภคสิ่งที่นำมาแล้ว' แม้แสดงอาบัติทุกกฏที่เกิดจากการวิญญัติแล้ว ผู้บริโภควัตถุนั้น ย่อมมีอาบัติทุกกฏทุกครั้งที่บริโภค ไม่ควรแก่สหธรรมิกทั้งห้าด้วย.

‘‘අලජ්ජීහි පන භික්ඛූහි වා සාමණෙරෙහි වා හත්ථකම්මං න කාරෙතබ්බ’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා අත්තනො අත්ථාය යං කිඤ්චි හත්ථකම්මං කාරෙතුං න වට්ටති. යං පන අලජ්ජී නිවාරියමානොපි බීජනාදිං කරොති, තත්ථ දොසො නත්ථි, චෙතියකම්මාදීනි පන තෙහි කාරාපෙතුං වට්ටතීති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.342) වුත්තං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.342) පන ‘‘අලජ්ජීහි…පෙ… න කාරෙතබ්බන්ති ඉදං උත්තරිභඞ්ගාධිකාරත්තා අජ්ඣොහරණීයං සන්ධාය වුත්තං, බාහිරපරිභොගෙසු පන අලජ්ජීහිපි හත්ථකම්මං කාරෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘අලජ්ජීහි සාමණෙරෙහී’’ති වුත්තත්තා ‘‘සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති (පරි. 359) අලජ්ජිලක්ඛණං උක්කට්ඨවසෙන උපසම්පන්නෙ පටිච්ච උපලක්ඛණතො වුත්තන්ති තංලක්ඛණවිරහිතානං සාමණෙරාදීනං ලිඞ්ගත්ථෙනගොත්‍රභුපරියොසානානං [Pg.68] භික්ඛුපටිඤ්ඤානං දුස්සීලානම්පි සාධාරණවසෙන අලජ්ජිලක්ඛණං යථාඨපිතපටිපත්තියා අතිට්ඨනමෙවාති ගහෙතබ්බං.

เพราะกล่าวไว้โดยทั่วไปว่า “แต่ไม่ควรใช้ให้ภิกษุหรือสามเณรผู้ไม่มีความละอายทำงานด้วยมือ” จึงไม่ควรให้ทำงานด้วยมืออย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อประโยชน์ของตน. แต่ถ้าผู้ไม่มีความละอาย แม้ถูกห้ามอยู่ก็ยังทำหน้าที่พัดเป็นต้น ในการกระทำนั้นไม่มีโทษ. แต่การให้พวกเขาทำกิจเกี่ยวกับเจดีย์เป็นต้น ควรทำได้ ดังที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (ฎีกาวิมติวิโนทนี 1.342). แต่ในสารัตถทีปนี (ฎีกาสารัตถทีปนี 2.342) กล่าวไว้ว่า “คำว่า ไม่ควรให้ผู้ไม่มีความละอาย...เป็นต้น...ทำงานด้วยมือนั้น กล่าวไว้โดยหมายถึงสิ่งที่ควรกลืนกิน เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับอุตตริภังคะ (ของขบเคี้ยวที่เหลือ). แต่ในการบริโภคภายนอก แม้การให้ผู้ไม่มีความละอายทำงานด้วยมือก็ควรทำได้”. และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า “ด้วยสามเณรผู้ไม่มีความละอาย” ลักษณะของผู้ไม่มีความละอายที่กล่าวไว้ว่า “จงใจต้องอาบัติ” (ปริวาร 359) นั้น กล่าวไว้โดยการกำหนดหมายถึงผู้ที่อุปสมบทแล้วโดยยิ่ง. ดังนั้น พึงทราบว่า ลักษณะของผู้ไม่มีความละอายโดยทั่วไปสำหรับสามเณรเป็นต้นที่ปราศจากลักษณะนั้น และสำหรับภิกษุผู้ทุศีลที่ปฏิญาณตนเป็นภิกษุ จนถึงผู้ทรงเพศ (สามเณร) ผู้เป็นขโมยเพศ และผู้เป็นโคตรภู ก็คือการไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทาที่กำหนดไว้นั่นเอง.

24. ගොණං පන…පෙ… ආහරාපෙන්තස්ස දුක්කටන්ති විඤ්ඤත්තික්ඛණෙ විඤ්ඤත්තිපච්චයා, පටිලාභක්ඛණෙ ගොණානං සාදියනපච්චයා ච දුක්කටං. ගොණඤ්හි අත්තනො අත්ථාය අවිඤ්ඤත්තියා ලද්ධම්පි සාදිතුං න වට්ටති ‘‘හත්ථිගවාස්සවළවපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 194) වුත්තත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘ඤාතකපවාරිතට්ඨානතොපි මූලච්ඡෙජ්ජාය යාචිතුං න වට්ටතී’’ති. එත්ථ ච විඤ්ඤත්තිදුක්කටාභාවෙපි අකප්පියවත්ථුයාචනෙපි පටිග්ගහණෙපි දුක්කටමෙව. රක්ඛිත්වාති චොරාදිඋපද්දවතො රක්ඛිත්වා. ජග්ගිත්වාති තිණඅන්නාදීහි පොසෙත්වා. න සම්පටිච්ඡිතබ්බන්ති අත්තනො අත්ථාය ගොසාදියනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා වුත්තං.

๒๔. แต่การให้โค...เป็นต้น...นำมา ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ คือเป็นทุกกฏเพราะปัจจัยแห่งการวิญญัติในขณะวิญญัติ และเป็นทุกกฏเพราะปัจจัยแห่งการยินดีโคทั้งหลายในขณะที่ได้รับ. เพราะโค แม้ได้มาเพื่อประโยชน์ของตนโดยไม่ได้ขอ (วิญญัติ) ก็ไม่ควรยินดี เพราะกล่าวไว้ว่า “เป็นผู้เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และแม่ม้า” (ที. สี. 1.10, 194). เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “แม้จากสถานที่ที่ญาติปวารณาไว้ ก็ไม่ควรขอโดยการตัดราก (คือขอเอาเป็นของตนเด็ดขาด)”. และในที่นี้ แม้ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะการวิญญัติ ก็เป็นทุกกฏในการขอวัตถุที่ไม่ควรและในการรับ. คำว่า รักษาแล้ว คือ รักษาจากภัยอันตรายมีโจรเป็นต้น. คำว่า บำรุงแล้ว คือ เลี้ยงดูด้วยหญ้าและอาหารเป็นต้น. คำว่า ไม่ควรรับนั้น ท่านกล่าวไว้เพราะการยินดีโคเพื่อประโยชน์ของตนถูกห้ามไว้.

25. ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ පන වට්ටතීති සකටස්ස සම්පටිච්ඡිතබ්බත්තා මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන යාචිතුං වට්ටති. තාවකාලිකං වට්ටතීති උභයත්ථාපි වට්ටතීති අත්ථොති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.342) වුත්තං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.342) පන ‘‘සකටං දෙථාති…පෙ… න වට්ටතීති මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන සකටං දෙථාති වත්තුං න වට්ටති. තාවකාලිකං වට්ටතීති තාවකාලිකං කත්වා සබ්බත්ථ යාචිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. වාසිආදීනි පුග්ගලිකානිපි වට්ටන්තීති ආහ ‘‘එස නයො වාසී’’තිආදි. වල්ලිආදීසු ච පරපරිග්ගහිතෙසු එස නයොති යොජෙතබ්බං. ගරුභණ්ඩප්පහොනකෙසුයෙවාති ඉදං විඤ්ඤත්තිං සන්ධාය වුත්තං, අදින්නාදානෙ පන තිණසලාකං උපාදාය පරපරිග්ගහිතං ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හතො අවහාරො එව, භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. වල්ලිආදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පාළිආගතානං වෙළුමුඤ්ජපබ්බජතිණමත්තිකානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තත්ථ ච යස්මිං පදෙසෙ [Pg.69] හරිතාලජාතිහිඞ්ගුලිකාදි අප්පකම්පි මහග්ඝං හොති, තත්ථ තං තාලපක්කප්පමාණතො ඌනම්පි ගරුභණ්ඩමෙව, විඤ්ඤාපෙතුඤ්ච න වට්ටති.

๒๕. แต่ในสถานที่ที่ญาติปวารณาไว้ ควร เพราะเกวียนเป็นสิ่งที่ควรรับ จึงควรขอโดยการตัดราก (คือขอเอาเป็นของตนเด็ดขาด). คำว่า ควรชั่วคราว มีความหมายว่า ควรในทั้งสองกรณี ดังที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (ฎีกาวิมติวิโนทนี 1.342). แต่ในสารัตถทีปนี (ฎีกาสารัตถทีปนี 2.342) กล่าวไว้ว่า “คำว่า จงให้เกวียน...เป็นต้น...ไม่ควรนั้น คือ ไม่ควรกล่าวว่า ‘จงให้เกวียน’ โดยการตัดราก (คือขอเอาเป็นของตนเด็ดขาด). คำว่า ‘ควรชั่วคราว’ คือ การทำเป็นของชั่วคราวแล้ว ควรขอได้ในทุกที่”. แม้สิ่วเป็นต้นที่เป็นของส่วนตัว ก็ควร จึงกล่าวว่า “นัยนี้พึงทราบในสิ่วเป็นต้น”. และในเถาวัลย์เป็นต้นที่ผู้อื่นครอบครองแล้ว ก็พึงประกอบนัยนี้. คำว่า เฉพาะในสิ่งของที่พอเป็นครุภัณฑ์เท่านั้น กล่าวไว้โดยหมายถึงการวิญญัติ. แต่ในอทินนาทาน การถือเอาหญ้าหรือไม้ซีกเป็นต้นที่ผู้อื่นครอบครองแล้วด้วยจิตคิดขโมย ย่อมเป็นการลักทรัพย์แท้ๆ พึงปรับ (อาบัติ) ตามราคาแห่งสิ่งของ. ในคำว่า เถาวัลย์เป็นต้น ในที่นี้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงเห็นการสงเคราะห์ไม้ไผ่ หญ้ามุงกระต่าย หญ้าคา และดิน ที่มาในพระบาลี. และในที่นั้น ในประเทศใดที่หรดาลและชาดเป็นต้น แม้เพียงเล็กน้อยก็มีราคาแพง ในที่นั้น สิ่งนั้นแม้มีประมาณน้อยกว่าผลตาลสุก ก็เป็นครุภัณฑ์ และไม่ควรวิญญัติ.

26. සාති විඤ්ඤත්ති. පරිකථාදීසු ‘‘සෙනාසනං සම්බාධ’’න්තිආදිනා පරියායෙන කථනං පරිකථා නාම. උජුකමෙව අකථෙත්වා ‘‘භික්ඛූනං කිං පාසාදො න වට්ටතී’’තිආදිනා අධිප්පායො යථා විභූතො හොති, එවං කථනං ඔභාසො නාම. සෙනාසනාදිඅත්ථං භූමිපරිකම්මාදිකරණවසෙන පච්චයුප්පාදාය නිමිත්තකරණං නිමිත්තකම්මං නාම. තීසු පච්චයෙසු විඤ්ඤත්තිආදයො දස්සිතා, ගිලානපච්චයෙ පන කථන්ති ආහ ‘‘ගිලානපච්චයෙ පනා’’තිආදි. තථා උප්පන්නං පන භෙසජ්ජං රොගෙ වූපසන්තෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටති, න වට්ටතීති? තත්ථ විනයධරා ‘‘භගවතා රොගසීසෙන පරිභොගස්ස ද්වාරං දින්නං, තස්මා අරොගකාලෙපි භුඤ්ජිතුං වට්ටති, ආපත්ති න හොතී’’ති වදන්ති, සුත්තන්තිකා පන ‘‘කිඤ්චාපි ආපත්ති න හොති, ආජීවං පන කොපෙති, තස්මා සල්ලෙඛපටිපත්තියං ඨිතස්ස න වට්ටති, සල්ලෙඛං කොපෙතී’’ති වදන්තීති.

๒๖. คำว่า สานั้น คือ วิญญัติ. การกล่าวโดยอ้อม เช่นกล่าวว่า ‘เสนาสนะคับแคบ’ เป็นต้น ในคำว่า ปริกถา เป็นต้น ชื่อว่า ปริกถา. การไม่กล่าวตรงๆ แต่กล่าวให้ความหมายปรากฏชัดเจน เช่นกล่าวว่า ‘ไฉนปราสาทจึงไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายเล่า’ เป็นต้น ชื่อว่า โอภาส. การทำนิมิตเพื่อยังปัจจัยให้เกิดขึ้น โดยการทำความสะอาดพื้นที่เป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่เสนาสนะเป็นต้น ชื่อว่า นิมิตตกัมมะ. ในปัจจัย ๓ อย่าง วิญญัติเป็นต้น ท่านแสดงไว้แล้ว ส่วนในคิลานปัจจัย จะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘ส่วนในคิลานปัจจัย’ เป็นต้น. อนึ่ง ยาที่เกิดขึ้นอย่างนั้น เมื่อโรคสงบแล้ว ควรฉันหรือไม่ควรฉัน? ในเรื่องนั้น พระวินัยธรทั้งหลายกล่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปิดช่องแห่งการบริโภคโดยปรารภโรคเป็นเหตุ ฉะนั้น แม้ในเวลาไม่เป็นโรคก็ควรฉันได้ ไม่เป็นอาบัติ’ ส่วนพระสุตตันติกะทั้งหลายกล่าวว่า ‘ถึงแม้ไม่เป็นอาบัติ แต่ก็ยังทำอาชีวะให้กำเริบ ฉะนั้น จึงไม่ควรแก่ผู้ตั้งอยู่ในสัลเลขปฏิบัติ เพราะทำสัลเลขะให้กำเริบ’.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินยาลังการะ อันเป็นคำอธิบายแห่งวินัยสังคหะ

විඤ්ඤත්තිවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า วิญญัตติวินิจฉยกถาลังการะ

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๔.

5. කුලසඞ්ගහවිනිච්ඡයකථා

๕. กุลสังคหวินิจฉยกถา

27. එවං විඤ්ඤත්තිවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි කුලසඞ්ගහවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘කුලසඞ්ගහො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ගණ්හනං සඞ්ගහො, කුලානං සඞ්ගහො කුලසඞ්ගහො, පච්චයදායකාදීනං [Pg.70] ගිහීනං අනුග්ගහකරණං. අනුග්ගහත්ථො හෙත්ථ සඞ්ගහ-සද්දො යථා ‘‘පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහො’’ති (ඛු. පා. 5.6; සු. නි. 265).

๒๗. เมื่อกล่าววิญญัตติวินิจฉัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวถึงกุลสังคหวินิจฉัย จึงกล่าวคำว่า ‘กุลสังคหะ’ เป็นต้น. ในคำนั้น การสงเคราะห์ ชื่อว่า สังคหะ, การสงเคราะห์ตระกูลทั้งหลาย ชื่อว่า กุลสังคหะ, คือการอนุเคราะห์คฤหัสถ์ผู้ถวายปัจจัยเป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า สังคหะ มีความหมายว่า อนุเคราะห์ เหมือนในคำว่า ‘การสงเคราะห์บุตรภรรยา’ (ขุ. ขุ. ๕.๖; สุ. นิ. ๒๖๕).

28. තත්ථ කොට්ටනන්ති සයං ඡින්දනං. කොට්ටාපනන්ති ‘‘ඉමං ඡින්දා’’ති අඤ්ඤෙසං ඡෙදාපනං. ආළියා බන්ධනන්ති යථා ගච්ඡමූලෙ උදකං සන්තිට්ඨති, තථා සමන්තතො බන්ධනං. උදකස්සාති අකප්පියඋදකස්ස ‘‘කප්පියඋදකසිඤ්චන’’න්ති විසුං වක්ඛමානත්තා, තඤ්ච ආරාමාදිඅත්ථං රොපනෙ අකප්පියවොහාරෙසුපි කප්පියවොහාරෙසුපි කප්පියඋදකසිඤ්චනාදි වට්ටතීති වක්ඛමානත්තා ඉධාපි විභාගං කත්වා කප්පියඋදකසිඤ්චනාදි විසුං දස්සිතං. එත්ථ ච කතමං අකප්පියඋදකං, කතමං පන කප්පියඋදකන්ති? සප්පාණකං අකප්පියඋදකං, අප්පාණකං කප්පියඋදකන්ති. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ, ‘‘යො පන භික්ඛු ජානං සප්පාණකං උදකං තිණං වා මත්තිකං වා සිඤ්චෙය්‍ය වා සිඤ්චාපෙය්‍ය වා පාචිත්තිය’’න්ති වචනතො. යථා කොට්ටනඛණනාදිකායිකකිරියාපි අකප්පියවොහාරෙ සඞ්ගහිතා, එවං මාතිකාඋජුකරණාදිකප්පියවොහාරෙපීති ආහ ‘‘සුක්ඛමාතිකාය උජුකරණ’’න්ති. හත්ථපාදමුඛධොවනනහආනොදකසිඤ්චනන්ති ඉමිනාපි පකාරන්තරෙන කප්පියඋදකසිඤ්චනමෙව දස්සෙති. අකප්පියවොහාරෙ කොට්ටනඛණනාදිවසෙන සයං කරණස්සපි කථං සඞ්ගහොති? අකප්පියන්ති වොහරියතීති අකප්පියවොහාරොති අකප්පියභූතං කරණකාරාපනාදි සබ්බමෙව සඞ්ගහිතං, න පන අකප්පියවචනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කප්පියවොහාරෙපි එසෙව නයො. සුක්ඛමාතිකාය උජුකරණන්ති ඉමිනා පුරාණපණ්ණාදීනං හරණම්පි සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. කුදාලාදීනි භූමියං ඨපෙත්වා ඨානතො හත්ථෙන ගහෙත්වා ඨානමෙව පාකටතරන්ති ‘‘ඔභාසො’’ති වුත්තං.

๒๘. ในคำนั้น คำว่า โกฏฐนะ คือการตัดเอง. คำว่า โกฏฐาปนะ คือการให้ผู้อื่นตัด โดยกล่าวว่า ‘จงตัดสิ่งนี้’. คำว่า อาฬิยา พันธนะ คือการกั้นโดยรอบ เพื่อให้น้ำขังอยู่ที่โคนต้นไม้. คำว่า อุทุกัสสะ คือน้ำที่ไม่ควร เพราะจะกล่าวถึง ‘การรดน้ำที่ควร’ แยกต่างหาก และเพราะจะกล่าวว่า การรดน้ำที่ควรเป็นต้น ย่อมควรแม้ในการปลูกเพื่อประโยชน์แก่อารามเป็นต้น ทั้งในอักกัปปิยวโวหารและกัปปิยวโวหาร ฉะนั้น ในที่นี้จึงแบ่งแยกและแสดงการรดน้ำที่ควรเป็นต้นไว้ต่างหาก. ในที่นี้ น้ำที่ไม่ควรเป็นอย่างไร? น้ำที่ควรเป็นอย่างไร? น้ำที่มีสัตว์เป็นน้ำที่ไม่ควร, น้ำที่ไม่มีสัตว์เป็นน้ำที่ควร. ถ้าถามว่า ทราบได้อย่างไร? ก็เพราะมีพระพุทธพจน์ว่า ‘ภิกษุใดรู้อยู่ รดหรือให้รดน้ำมีสัตว์ หรือหญ้า หรือดิน ต้องอาบัติปาจิตตีย์’. เหมือนกับการกระทำทางกายมีโกฏฐนะ (การตัด) และขณนะ (การขุด) เป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในอักกัปปิยวโวหาร ฉันใด การทำมาติกาให้ตรงเป็นต้น อันเป็นกัปปิยวโวหาร ก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า ‘การทำมาติกาแห้งให้ตรง’. การรดน้ำสำหรับล้างมือเท้าหน้าและอาบน้ำ ก็แสดงการรดน้ำที่ควรด้วยประการอื่นนี้. การกระทำเองโดยการตัด การขุดเป็นต้น ในอักกัปปิยวโวหาร สงเคราะห์ได้อย่างไร? พึงเห็นว่า อักกัปปิยวโวหาร คือสิ่งที่เรียกว่าไม่ควร ฉะนั้น การกระทำและการให้กระทำเป็นต้น ที่เป็นสิ่งไม่ควรทั้งหมด ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยกัน ไม่ใช่เพียงคำพูดที่ไม่ควรเท่านั้น. ในกัปปิยวโวหารก็มีนัยเดียวกันนี้. พึงเห็นว่า การทำมาติกาแห้งให้ตรงนี้ สงเคราะห์แม้การนำใบไม้เก่าเป็นต้นออกไป. การวางจอบเป็นต้นไว้บนพื้นดิน แล้วหยิบจากที่นั้นด้วยมือ ย่อมปรากฏชัดเจนกว่า จึงกล่าวว่า ‘โอภาส’.

29. මහාපච්චරිවාදං පතිට්ඨාපෙතුකාමො පච්ඡා වදති. වනත්ථායාති ඉදං කෙචි ‘‘වතත්ථායා’’ති පඨන්ති, තෙසං වතිඅත්ථායාති [Pg.71] අත්ථො. වජිරබුද්ධිටීකායම්පි තථෙව වුත්තං, ‘‘ආරාමරොපා වනරොපා, යෙ නරා සෙතුකාරකා’’ති (සං. නි. 1.47) වචනතො පන තං විචාරෙතබ්බං. අකප්පියවොහාරෙපි එකච්චං වට්ටතීති දස්සෙතුං ‘‘න කෙවලඤ්ච සෙස’’න්තිආදිමාහ. යං කිඤ්චි මාතිකන්ති සුක්ඛමාතිකං වා අසුක්ඛමාතිකං වා. කප්පියඋදකං සිඤ්චිතුන්ති ඉමිනා ‘‘කප්පියඋදකං සිඤ්චථා’’ති වත්තුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. සයං රොපෙතුම්පි වට්ටතීති ඉමිනා ‘‘රොපෙහී’’ති වත්තුම්පි වට්ටතීතිපි සිද්ධං.

๒๙. ผู้ประสงค์จะตั้งมหาปัจจรีวาทะไว้ จึงกล่าวภายหลัง. คำว่า วนัตถายะ นี้ บางพวกอ่านว่า ‘วตัตถายะ’ ความหมายของพวกเขาก็คือ เพื่อประโยชน์แก่รั้ว. ในวัชชิรพุทธิฎีกาก็กล่าวไว้เช่นนั้น แต่พึงพิจารณาคำนั้นโดยพระพุทธพจน์ว่า ‘ชนเหล่าใดปลูกอาราม ปลูกป่า สร้างสะพาน’ (สํ. ส. ๑.๔๗). เพื่อแสดงว่า แม้ในอักกัปปิยวโวหาร บางอย่างก็ควร จึงกล่าวคำว่า ‘ไม่เพียงแต่ที่เหลือ’ เป็นต้น. คำว่า มาติกาใดๆ คือมาติกาแห้งหรือมาติกาไม่แห้ง. การรดน้ำที่ควร ด้วยคำนี้ แสดงว่า แม้การกล่าวว่า ‘จงรดน้ำที่ควร’ ก็ควร. การปลูกเองก็ควร ด้วยคำนี้ ก็สำเร็จว่า แม้การกล่าวว่า ‘จงปลูก’ ก็ควร.

30. පාචිත්තියඤ්චෙව දුක්කටඤ්චාති පථවීඛණනපච්චයා පාචිත්තියං, කුලසඞ්ගහපච්චයා දුක්කටං. අකප්පියවොහාරෙනාති ‘‘ඉදං ඛණ, ඉදං රොපෙහී’’ති අකප්පියවොහාරෙන. දුක්කටමෙවාති කුලසඞ්ගහපච්චයා දුක්කටං. උභයත්‍රාති කප්පියාකප්පියපථවියං.

๓๐. ทั้งปาจิตตีย์และทุกกฏ คือเพราะเหตุแห่งการขุดดินเป็นปาจิตตีย์, เพราะเหตุแห่งกุลสังคหะเป็นทุกกฏ. ด้วยอักกัปปิยวโวหาร คือด้วยอักกัปปิยวโวหารว่า ‘จงขุดสิ่งนี้, จงปลูกสิ่งนี้’. เป็นทุกกฏเท่านั้น คือเพราะเหตุแห่งกุลสังคหะเป็นทุกกฏ. ในทั้งสองอย่าง คือในแผ่นดินที่ควรและไม่ควร.

සබ්බත්ථාති කුලසඞ්ගහපරිභොගආරාමාදිඅත්ථාය රොපිතෙ. දුක්කටම්පීති න කෙවලං පාචිත්තියමෙව. කප්පියෙනාති කප්පියඋදකෙන. තෙසංයෙව ද්වින්නන්ති කුලසඞ්ගහපරිභොගානං. දුක්කටන්ති කුලසඞ්ගහත්ථාය සයං සිඤ්චනෙ, කප්පියවොහාරෙන වා අකප්පියවොහාරෙන වා සිඤ්චාපනෙ දුක්කටං, පරිභොගත්ථාය සයං සිඤ්චනෙ, අකප්පියවොහාරෙන සිඤ්චාපනෙ ච දුක්කටං. පයොගබහුලතායාති සයං කරණෙ, කායපයොගස්ස කාරාපනෙ වචීපයොගස්ස බහුත්තෙන. ආපත්තිබහුලතා වෙදිතබ්බාති එත්ථ සයං සිඤ්චනෙ ධාරාපච්ඡෙදගණනාය ආපත්තිගණනා වෙදිතබ්බා. සිඤ්චාපනෙ පන පුනප්පුනං ආණාපෙන්තස්ස වාචාය වාචාය ආපත්ති, සකිං ආණත්තස්ස බහුසිඤ්චනෙ එකාව.

คำว่า สัพพัตถะ คือในสิ่งที่ปลูกไว้เพื่อประโยชน์แก่กุลสังคหะ การบริโภค อารามเป็นต้น. คำว่า ทุกกฏัมปิ คือไม่เพียงแต่ปาจิตตีย์เท่านั้น. คำว่า กัปปิเยนะ คือด้วยน้ำที่ควร. คำว่า เตสัญเญว ทวินนัง คือเพื่อประโยชน์แก่กุลสังคหะและการบริโภคทั้งสองนั้น. คำว่า ทุกกฏัง คือในการรดเองเพื่อประโยชน์แก่กุลสังคหะ, หรือในการให้รดด้วยกัปปิยวโวหารหรืออักกัปปิยวโวหาร เป็นทุกกฏ, ในการรดเองเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค, และในการให้รดด้วยอักกัปปิยวโวหาร ก็เป็นทุกกฏ. คำว่า ปโยคพหุลตายะ คือในการกระทำเอง (ซึ่งเป็นกายปโยคะ), ในการให้ผู้อื่นกระทำ เพราะความมากแห่งวจีปโยคะ. พึงทราบความมากแห่งอาบัติ ในที่นี้ ในการรดเอง พึงทราบการนับอาบัติด้วยการนับการขาดแห่งสายน้ำ. ส่วนในการให้รด ผู้ที่สั่งซ้ำๆ ย่อมมีอาบัติทุกๆ คำพูด, ส่วนผู้ที่ถูกสั่งครั้งเดียว แม้รดมาก ก็มีอาบัติเดียว.

ඔචිනනෙ දුක්කටපාචිත්තියානීති කුලසඞ්ගහපච්චයා දුක්කටං, භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං. අඤ්ඤත්ථාති වත්ථුපූජාදිඅත්ථාය [Pg.72] ඔචිනනෙ. සකිං ආණත්තොති අකප්පියවොහාරෙන ආණත්තො. පාචිත්තියමෙවාති අකප්පියවොහාරෙන ආණත්තත්තා භූතගාමසික්ඛාපදෙන (පාචි. 90-91) පාචිත්තියං. කප්පියවචනෙන පන වත්ථුපූජාදිඅත්ථාය ඔචිනාපෙන්තස්ස අනාපත්තියෙව.

คำว่า โอจินเน ทุกกฏปาจิตตียานิ คือเพราะเหตุแห่งกุลสังคหะเป็นทุกกฏ, เพราะเหตุแห่งการทำภูตคามให้ตกลงเป็นปาจิตตีย์. คำว่า อัญญัตถะ คือในการเก็บเพื่อประโยชน์แก่การบูชาวัตถุเป็นต้น. คำว่า สกิง อาณัตโต คือถูกสั่งด้วยอักกัปปิยวโวหาร. คำว่า ปาจิตติยเมวะ คือเพราะถูกสั่งด้วยอักกัปปิยวโวหาร จึงเป็นปาจิตตีย์ด้วยสิกขาบทภูตคาม (ปาจิ. ๙๐-๙๑). ส่วนผู้ที่ให้เก็บเพื่อประโยชน์แก่การบูชาวัตถุเป็นต้น ด้วยคำพูดที่ควร ย่อมไม่มีอาบัติ.

31. ගන්ථනෙන නිබ්බත්තං දාමං ගන්ථිමං. එස නයො සෙසෙසුපි. න වට්ටතීති කුලසඞ්ගහත්ථාය, වත්ථුපූජාදිඅත්ථාය වා වුත්තනයෙන කරොන්තස්ස කාරාපෙන්තස්ස ච දුක්කටන්ති අත්ථො. වට්ටතීති වත්ථුපූජාදිඅත්ථාය වට්ටති, කුලසඞ්ගහත්ථාය පන කප්පියවොහාරෙන කාරාපෙන්තස්සපි දුක්කටමෙව. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘භික්ඛුස්ස වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. ධම්මාසනවිතානෙ බද්ධකණ්ටකෙසු පුප්ඵානි විනිවිජ්ඣිත්වා ඨපෙන්තීති සම්බන්ධො. උපරූපරි විජ්ඣිත්වා ඡත්තසදිසං කත්වා ආවුණනතො ‘‘ඡත්තාධිඡත්තං වියා’’ති වුත්තං. ‘‘කදලික්ඛන්ධම්හී’’තිආදිනා වුත්තං සබ්බමෙව සන්ධාය ‘‘තං අතිඔළාරිකමෙවා’’ති වුත්තං, සබ්බත්ථ කරණෙ, අකප්පියවොහාරෙන කාරාපනෙ ච දුක්කටමෙවාති අත්ථො. පුප්ඵවිජ්ඣනත්ථං කණ්ටකම්පි බන්ධිතුං න වට්ටතීති ඉමස්ස උපලක්ඛණත්තා පුප්ඵදාමොලම්බකාදිඅත්ථාය රජ්ජුබන්ධනාදිපි න වට්ටතීති කෙචි වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘‘පුප්ඵවිජ්ඣනත්ථං කණ්ටකන්ති විසෙසිතත්තා තදත්ථං කණ්ටකමෙව බන්ධිතුං න වට්ටති, තඤ්ච අට්ඨකථාපමාණෙනා’’ති වදන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. පුප්ඵපටිච්ඡකං නාම දන්තාදීහි කතං පුප්ඵාධානං. එතම්පි නාගදන්තකම්පි සඡිද්දමෙව ගහෙතබ්බං. අසොකපිණ්ඩියාති අසොකසාඛානං, පුප්ඵානං වා සමූහෙ. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.431) පන ‘‘අසොකපිණ්ඩියාති අසොකපුප්ඵමඤ්ජරිකායා’’ති වුත්තං. ධම්මරජ්ජු නාම චෙතියං වා බොධිං වා පුප්ඵප්පවෙසනත්ථං ආවිජ්ඣිත්වා බන්ධරජ්ජු. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.431) පන ‘‘ධම්මරජ්ජු නාම චෙතියාදීනි [Pg.73] පරික්ඛිපිත්වා තෙසඤ්ච රජ්ජුයා ච අන්තරා පුප්ඵප්පවෙසනත්ථාය බන්ධරජ්ජු. සිථිලවට්ටිතාය වා වට්ටියා අබ්භන්තරෙ පුප්ඵප්පවෙසනත්ථාය එවං බන්ධාතිපි වදන්තී’’ති වුත්තං.

๓๑. พวงมาลัยที่ทำด้วยการร้อยเรียกว่า คันถิมะ (พวงมาลัยร้อย) นัยนี้พึงทราบในที่เหลือทั้งหลายด้วย. คำว่า “ไม่ควร” หมายความว่า ผู้ที่ทำหรือให้ผู้อื่นทำตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพื่อสงเคราะห์ตระกูล หรือเพื่อบูชาวัตถุเป็นต้น ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. คำว่า “ควร” หมายความว่า ควรเพื่อบูชาวัตถุเป็นต้น แต่เพื่อสงเคราะห์ตระกูล แม้ให้ผู้อื่นทำด้วยกัปปิยโวหาร ก็ยังเป็นทุกกฏอยู่ดี. คำว่า “ด้วยนัยก่อนนั่นเอง” หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ว่า “แก่ภิกษุ” เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ การเสียบดอกไม้ไว้ที่หนามซึ่งผูกไว้ที่เพดานธรรมาสน์. การร้อยซ้อนกันขึ้นไปให้เหมือนร่ม เพราะร้อยขึ้นไป จึงเรียกว่า “เหมือนร่มซ้อนร่ม”. คำว่า “ในลำต้นกล้วย” เป็นต้น หมายถึงทั้งหมดที่กล่าวมาแล้ว จึงเรียกว่า “สิ่งนั้นหยาบเกินไป” หมายความว่า การทำในทุกที่ และการให้ผู้อื่นทำด้วยอกัปปิยโวหาร ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น. คำว่า “ไม่ควรผูกหนามเพื่อร้อยดอกไม้” นี้เป็นเครื่องหมายแสดงว่า การผูกเชือกเป็นต้นเพื่อทำพวงมาลัยห้อยเป็นต้น ก็ไม่ควรเช่นกัน บางท่านกล่าวไว้ดังนี้. แต่บางท่านกล่าวว่า “เพราะระบุไว้ว่า ‘หนามเพื่อร้อยดอกไม้’ จึงไม่ควรผูกหนามเท่านั้นเพื่อการนั้น และนั่นก็เป็นไปตามหลักฐานในอรรถกถา” พึงพิจารณาแล้วถือเอา. สิ่งที่เรียกว่า “บุปผปฏิฉกะ” คือ ภาชนะใส่ดอกไม้ที่ทำด้วยงาช้างเป็นต้น. แม้สิ่งนี้และงาช้างก็พึงถือเอาเฉพาะที่มีรู. คำว่า “อโสกปิณฑิยา” หมายถึง กลุ่มกิ่งอโศก หรือกลุ่มดอกอโศก. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.431) กล่าวว่า “อโสกปิณฑิยา” คือ ช่อดอกอโศก. สิ่งที่เรียกว่า “ธรรมรชฺชุ” คือ เชือกที่เจาะแล้วผูกไว้เพื่อสอดดอกไม้เข้าไปในเจดีย์หรือต้นโพธิ์. แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.431) กล่าวว่า “ธรรมรชฺชุ” คือ เชือกที่ผูกล้อมเจดีย์เป็นต้นไว้ เพื่อสอดดอกไม้เข้าไปในระหว่างเจดีย์กับเชือกนั้น หรือบางท่านก็กล่าวว่า ผูกไว้เช่นนี้เพื่อสอดดอกไม้เข้าไปในวงเชือกที่ม้วนหลวมๆ

මත්ථකදාමන්ති ධම්මාසනාදිමත්ථකෙ පලම්බකදාමං. තෙසංයෙවාති උප්පලාදීනං එව. වාකෙන වාති පුප්ඵනාළං ඵාලෙත්වා පුප්ඵෙන එකාබද්ධට්ඨිතවාකෙන දණ්ඩෙන ච එකාබද්ධෙනෙව. එතෙන පුප්ඵං බීජගාමසඞ්ගහං න ගච්ඡති පඤ්චසු බීජෙසු අපවිට්ඨත්තා පණ්ණං විය, තස්මා කප්පියං අකාරාපෙත්වාපි විකොපනෙ දොසො නත්ථි. යඤ්ච ඡින්නස්සපි මකුළස්ස විකසනං, තම්පි අතිතරුණස්ස අභාවා වුඩ්ඪිලක්ඛණං න හොති, පරිණතස්ස පන මකුළස්ස පත්තානං සිනෙහෙ පරියාදානං ගතෙ විසුංභාවො එව විකාසො, තෙනෙව ඡින්නමකුළවිකාසො අඡින්නමකුළවිකාසතො පරිහීනො, මිලාතනියුත්තො වා දිස්සති. යඤ්ච මිලාතස්ස උදකසඤ්ඤොගෙ අමිලානතාපජ්ජනං, තම්පි තම්බුලපණ්ණාදීසු සමානං වුඩ්ඪිලක්ඛණං න හොති. පාළිඅට්ඨකථාසු ච න කත්ථචි පුප්ඵානං කප්පියකරණං ආගතං, තස්මා පුප්ඵං සබ්බථා අබීජමෙවාති විඤ්ඤායති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

คำว่า “มัตถกทามะ” คือ พวงมาลัยที่ห้อยอยู่เหนือธรรมาสน์เป็นต้น. คำว่า “ของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง” คือ ของดอกอุบลเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า “หรือด้วยใยไม้” คือ ด้วยใยไม้ที่ติดอยู่กับดอกไม้โดยการผ่าก้านดอกไม้ และด้วยก้านที่ติดเป็นอันเดียวกันนั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ ดอกไม้จึงไม่จัดเข้าในกลุ่มพืชพันธุ์ เพราะไม่จัดเข้าในเมล็ดทั้งห้า เหมือนใบไม้ ฉะนั้น แม้ไม่ได้ทำให้เป็นของควร ก็ไม่มีโทษในการทำให้เสียไป. และการบานของดอกตูมที่ถูกเด็ดแล้วนั้น ก็ไม่ใช่ลักษณะของการเจริญเติบโต เพราะไม่มีความอ่อนเยาว์มากเกินไป แต่การบานของดอกตูมที่แก่แล้วนั้น คือการที่กลีบดอกแยกออกจากกันเมื่อน้ำเลี้ยงหมดไป ด้วยเหตุนั้น การบานของดอกตูมที่ถูกเด็ดแล้วจึงด้อยกว่าการบานของดอกตูมที่ไม่ได้ถูกเด็ด หรือดูเหมือนจะเหี่ยวเฉา. และการที่ดอกไม้ที่เหี่ยวแล้วกลับไม่เหี่ยวเมื่อสัมผัสกับน้ำนั้น ก็ไม่ใช่ลักษณะของการเจริญเติบโต เช่นเดียวกับใบพลูเป็นต้น. และในพระบาลีและอรรถกถา ก็ไม่ปรากฏการทำให้ดอกไม้เป็นของควรในที่ใดเลย ฉะนั้น จึงพึงทราบว่าดอกไม้เป็นของไม่มีเมล็ดโดยประการทั้งปวง พึงพิจารณาแล้วถือเอา.

‘‘පසිබ්බකෙ වියා’’ති වුත්තත්තා පුප්ඵං පසිබ්බකෙ වා පසිබ්බකසදිසං බන්ධෙ යත්ථ කත්ථචි චීවරෙ වා පක්ඛිපිතුං වට්ටතීති සිද්ධං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.431) පන ‘‘ඛන්ධෙ ඨපිතකාසාවස්සාති ඛන්ධෙ ඨපිතසඞ්ඝාටිං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි තථාබන්ධිතුං සක්කා භවෙය්‍ය. ඉමිනා ච අඤ්ඤම්පි තාදිසං කාසාවං වා වත්ථං වා වුත්තනයෙන බන්ධිත්වා තත්ථ පුප්ඵානි පක්ඛිපිතුං වට්ටතීති සිද්ධං. අංසභණ්ඩිකපසිබ්බකෙ පක්ඛිත්තසදිසත්තා වෙඨිමං නාම න ජාතං, තස්මා සිථිලබන්ධස්ස අන්තරන්තරා පක්ඛිපිතුම්පි වට්ටතීති වදන්තී’’ති වුත්තං. හෙට්ඨා දණ්ඩකං පන බන්ධිතුං න [Pg.74] වට්ටතීති රජ්ජුආදීහි බන්ධනං සන්ධාය වුත්තං, පුප්ඵස්සෙව පන අච්ඡින්නදණ්ඩකෙහි බන්ධිතුං වට්ටති එව.

เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “เหมือนในถุงย่าม” จึงเป็นอันสำเร็จว่า ควรใส่ดอกไม้ในถุงย่าม หรือในสิ่งที่ผูกเหมือนถุงย่าม หรือในจีวรที่ใดที่หนึ่ง. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.431) กล่าวว่า “ผ้ากาสาวะที่วางบนบ่า” หมายถึง สังฆาฏิที่วางบนบ่า เพราะสิ่งนั้นอาจผูกไว้เช่นนั้นได้. ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นอันสำเร็จว่า ควรผูกผ้ากาสาวะหรือผ้าอื่นที่คล้ายกันตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แล้วใส่ดอกไม้ลงไปในนั้น. เพราะเหมือนกับการใส่ไว้ในถุงย่ามสะพายบ่า จึงไม่เกิดสิ่งที่เรียกว่า “เวฐิมะ” (การพัน) ฉะนั้น จึงควรใส่ดอกไม้ลงไปในระหว่างๆ ของสิ่งที่ผูกหลวมๆ ได้ด้วย บางท่านกล่าวไว้ดังนี้. แต่คำว่า “ไม่ควรผูกก้านข้างล่าง” หมายถึง การผูกด้วยเชือกเป็นต้น แต่การผูกด้วยก้านดอกไม้ที่ยังไม่ขาดนั้น ควรอยู่แล้ว.

පුප්ඵපටෙ ච දට්ඨබ්බන්ති පුප්ඵපටං කරොන්තස්ස දීඝතො පුප්ඵදාමස්ස හරණපච්චාහරණවසෙන පූරණං සන්ධාය වුත්තං, තිරියතො හරණං පන වායිමං නාම හොති, න පුරිමං. ‘‘පුරිමට්ඨානං අතික්කාමෙතී’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා පුරිමං පුප්ඵකොටිං ඵුසාපෙත්වා වා අඵුසාපෙත්වා වා පරික්ඛිපනවසෙන අතික්කාමෙන්තස්ස ආපත්තියෙව. බන්ධිතුං වට්ටතීති පුප්ඵරහිතාය සුත්තවාකකොටියා බන්ධිතුං වට්ටති. එකවාරං හරිත්වා පරික්ඛිපිත්වාති ඉදං පුබ්බෙ වුත්තචෙතියාදිපරික්ඛෙපං පුප්ඵපටකරණඤ්ච සන්ධාය වුත්තං, තස්මා චෙතියං වා බොධිං වා පරික්ඛිපන්තෙන එකවාරං පරික්ඛිපිත්වා පුරිමට්ඨානං සම්පත්තෙ අඤ්ඤස්ස දාතබ්බං, තෙනපි එකවාරං පරික්ඛිපිත්වා තථෙව කාතබ්බං. පුප්ඵපටං කරොන්තෙන ච හරිත්වා අඤ්ඤස්ස දාතබ්බං, තෙනපි තථෙව කාතබ්බං. සචෙපි ද්වෙයෙව භික්ඛූ උභොසු පස්සෙසු ඨත්වා පරියායෙන හරන්ති, වට්ටතියෙවාති වදන්ති.

คำว่า “พึงเห็นในผ้าดอกไม้ด้วย” หมายถึง การทำให้เต็มด้วยการนำพวงมาลัยไปและกลับตามความยาวของผู้ทำผ้าดอกไม้ ส่วนการนำไปตามขวางเรียกว่า “วายิมะ” (การทอ) ไม่ใช่แบบแรก. เพราะมีการกล่าวไว้โดยทั่วไปว่า “ล่วงเลยที่เดิมไป” ฉะนั้น ผู้ที่ล่วงเลยไปโดยการพันให้ปลายดอกไม้เดิมสัมผัสหรือไม่สัมผัส ย่อมต้องอาบัติเท่านั้น. คำว่า “ควรผูก” หมายความว่า ควรผูกด้วยปลายด้ายหรือเชือกที่ไม่มีดอกไม้. คำว่า “นำไปครั้งเดียวแล้วพัน” นี้หมายถึง การพันเจดีย์เป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ และการทำผ้าดอกไม้ ฉะนั้น ผู้ที่พันเจดีย์หรือต้นโพธิ์ พึงพันครั้งเดียว เมื่อถึงที่เดิมแล้วพึงมอบให้ผู้อื่น ผู้นั้นก็พึงพันครั้งเดียวแล้วทำเช่นนั้น. และผู้ที่ทำผ้าดอกไม้ พึงนำไปแล้วมอบให้ผู้อื่น ผู้นั้นก็พึงทำเช่นนั้น. แม้ภิกษุสองรูปยืนอยู่คนละข้างแล้วนำไปสลับกัน ก็ควรอยู่ บางท่านกล่าวไว้ดังนี้.

පරෙහි පූරිතන්ති දීඝතො පසාරිතං. වායිතුන්ති තිරියතො හරිතුං, තං පන එකවාරම්පි න ලභති. පුප්ඵානි ඨපෙන්තෙනාති අගන්ථිතානි පාකතිකපුප්ඵානි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුසාපෙත්වාපි ඨපෙන්තෙන. පුප්ඵදාමං පන පූජනත්ථාය භූමියං ඨපෙන්තෙන ඵුසාපෙත්වා වා අඵුසාපෙත්වා වා දිගුණං කත්වා ඨපෙතුං න වට්ටතීති වදන්ති.

คำว่า ที่ผู้อื่นทำให้เต็มแล้ว คือ ที่ขึงไว้ตามยาว. คำว่า พึงทอ คือ พึงนำไปตามขวาง, แต่การกระทำเช่นนั้น ย่อมไม่ได้แม้เพียงครั้งเดียว. คำว่า เมื่อจะวางดอกไม้ คือ เมื่อจะวางดอกไม้ปกติที่ไม่ได้ร้อย แม้จะให้สัมผัสกันและกันแล้ววางไว้. ส่วนผู้ที่จะวางพวงมาลัยเพื่อบูชาไว้บนพื้นดิน ท่านกล่าวว่า ไม่ควรวางทบกัน ไม่ว่าจะให้สัมผัสกันหรือไม่สัมผัสกันก็ตาม.

32. ඝටිකදාමඔලම්බකොති හෙට්ඨාභාගෙ ඝටිකාකාරයුත්තො, දාරුඝටිකාකාරො වා ඔලම්බකො. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.431) පන ‘‘ඝටිකදාමඔලම්බකොති අන්තෙ ඝටිකාකාරයුත්තො යමකදාමඔලම්බකො’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං [Pg.75] (වජිර. ටී. පාරාජික 431) පන ‘‘ඝටිකදාමඔලම්බකොති යමකදාමඔලම්බකොති ලිඛිත’’න්ති වුත්තං, එකෙකං පන දාමං නික්ඛන්තසුත්තකොටියාව බන්ධිත්වා ඔලම්බිතුං වට්ටති, පුප්ඵදාමද්වයං සඞ්ඝටිතුකාමෙනපි නික්ඛන්තසුත්තකොටියාව සුත්තකොටිං සඞ්ඝටිතුං වට්ටති. අඩ්ඪචන්දාකාරෙන මාලාගුණපරික්ඛෙපොති අඩ්ඪචන්දාකාරෙන මාලාගුණස්ස පුනප්පුනං හරණපච්චාහරණවසෙන පූරෙත්වා පරික්ඛිපනං, තෙනෙව තං පුරිමෙ පවිට්ඨං, තස්මා එතම්පි අඩ්ඪචන්දාකාරං පුනප්පුනං හරණපච්චාහරණවසෙන පූරෙතුං න වට්ටති. එකවාරං පන අඩ්ඪචන්දාකාරකරණෙ මාලාගුණං හරිතුං වට්ටතීති වදන්ති. පුප්ඵදාමකරණන්ති එත්ථ සුත්තකොටියං ගහෙත්වාපි එකතො කාතුං න වට්ටතීති වදන්ති. සුත්තමයං ගෙණ්ඩුකං නාම, ගෙණ්ඩුකඛරපත්තදාමානං පටික්ඛිත්තත්තා චෙලාදීහි කතදාමම්පි න වට්ටති අකප්පියානුලොමත්තාති වදන්ති. පරසන්තකං දෙති, දුක්කටමෙවාති විස්සාසග්ගාහෙන පරසන්තකං ගහෙත්වා දෙන්තං සන්ධාය වුත්තං. ථුල්ලච්චයන්ති එත්ථ භණ්ඩදෙය්‍යම්පි හොති.

๓๒. คำว่า ฆฏิกทามโอฬัมพกะ คือเครื่องห้อยที่มีรูปเหมือนฆฏิกะอยู่ที่ส่วนล่าง หรือเครื่องห้อยที่มีรูปเหมือนฆฏิกะที่ทำด้วยไม้. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.431) กล่าวว่า “คำว่า ‘ฆฏิกทามโอฬัมพกะ’ คือเครื่องห้อยที่เป็นพวงคู่ มีรูปเหมือนฆฏิกะอยู่ที่ปลาย.” ส่วนในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 431) กล่าวว่า “คำว่า ‘ฆฏิกทามโอฬัมพกะ’ เขียนไว้ว่า ‘ยมกทามโอฬัมพกะ’.” แต่พวงมาลัยแต่ละพวง พึงผูกห้อยด้วยปลายด้ายที่ยื่นออกมาเท่านั้น. แม้ผู้ประสงค์จะรวมพวงมาลัยสองพวงเข้าด้วยกัน ก็พึงรวมปลายด้ายเข้าด้วยกันด้วยปลายด้ายที่ยื่นออกมาเท่านั้น. คำว่า อัฑฒจันทากาเรน มาลาคุณปริกฺเขโป คือการพันพวงมาลัยให้เต็มโดยการนำไปนำกลับซ้ำๆ กันให้มีรูปเหมือนพระจันทร์ครึ่งซีก. เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงถูกรวมไว้ในข้อก่อนแล้ว เพราะฉะนั้น การพันให้เต็มโดยการนำไปนำกลับซ้ำๆ กันให้มีรูปเหมือนพระจันทร์ครึ่งซีกนี้ ก็ไม่ควร. แต่การทำเป็นรูปพระจันทร์ครึ่งซีกเพียงครั้งเดียว พึงนำพวงมาลัยไปได้ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. ในการทำพวงมาลัยนี้ แม้จะจับปลายด้ายรวมกัน ก็ไม่ควร ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. สิ่งที่ทำด้วยด้ายชื่อว่า “เกณฑุกะ” (ลูกกลม). เพราะเกณฑุกะและพวงมาลัยที่ทำด้วยใบไม้หยาบถูกห้ามไว้ พวงมาลัยที่ทำด้วยผ้าเป็นต้น ก็ไม่ควร เพราะเป็นของไม่ควรโดยอนุโลม ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. คำว่า “ให้ของของผู้อื่น เป็นทุกกฏเท่านั้น” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงผู้ที่ถือเอาของของผู้อื่นด้วยความคุ้นเคยแล้วให้. ในคำว่า “ถุลลัจจัย” นี้ ย่อมมีการต้องชดใช้สิ่งของด้วย.

33. තඤ්ච ඛො වත්ථුපූජනත්ථායාති මාතාපිතූනම්පි පුප්ඵං දෙන්තෙන වත්ථුපූජනත්ථායෙව දාතබ්බන්ති දස්සෙති. ‘‘මණ්ඩනත්ථාය පන සිවලිඞ්ගාදිපූජනත්ථායා’’ති එත්තකමෙව වුත්තත්තා ‘‘ඉමං වික්කිණිත්වා ජීවිස්සන්තී’’ති මාතාපිතූනං වට්ටති, සෙසඤාතකානං තාවකාලිකමෙව දාතුං වට්ටති. කස්සචිපීති ඤාතකස්ස වා අඤ්ඤාතකස්ස වා කස්සචිපි. ඤාතිසාමණෙරෙහෙවාති තෙසං ගිහිපරිකම්මමොචනත්ථං වුත්තං. ඉතරෙති අඤ්ඤාතකා. තෙහිපි සාමණෙරෙහි ආචරියුපජ්ඣායානං වත්තසීසෙන හරිතබ්බං. සම්පත්තානං සාමණෙරානං උපඩ්ඪභාගං දාතුං වට්ටතීති සඞ්ඝිකස්ස ලාභස්ස උපචාරසීමට්ඨසාමණෙරානම්පි සන්තකත්තා තෙසම්පි උපඩ්ඪභාගො ලබ්භතෙවාති කත්වා වුත්තං. චූළකන්ති උපඩ්ඪභාගතොපි උපඩ්ඪං. චතුත්ථභාගස්සෙතං [Pg.76] අධිවචනං. සාමණෙරා…පෙ… ඨපෙන්තීති ඉදං අරක්ඛිතඅගොපිතං සන්ධාය වුත්තං. සාරත්ථදීපනියං පන ‘‘වස්සග්ගෙන අභාජනීයං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති මග්ගෙ වා චෙතියඞ්ගණෙ වා.

๓๓. คำว่า “และสิ่งนั้นแล เพื่อบูชาวัตถุ” นี้ แสดงว่า แม้เมื่อให้ดอกไม้แก่บิดามารดา ก็พึงให้เพื่อบูชาวัตถุเท่านั้น. เพราะกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “แต่เพื่อประดับ หรือเพื่อบูชาศิวลึงค์เป็นต้น” การให้แก่บิดามารดาว่า “พวกท่านจงขายสิ่งนี้แล้วเลี้ยงชีพเถิด” จึงควร, ส่วนแก่ญาติที่เหลือ พึงให้เพียงชั่วคราวเท่านั้น. คำว่า “แก่ใครๆ ก็ตาม” คือแก่ญาติหรือแก่คนอื่นใครๆ ก็ตาม. คำว่า “ด้วยสามเณรที่เป็นญาติเท่านั้น” นี้ กล่าวไว้เพื่อปลดเปลื้องการงานของคฤหัสถ์แก่สามเณรเหล่านั้น. คำว่า “อิตเร” คือคนอื่นที่ไม่ใช่ญาติ. สามเณรเหล่านั้นก็พึงนำไปตามหัวข้อวัตรของอาจารย์และอุปัชฌาย์. คำว่า “พึงให้ครึ่งหนึ่งแก่สามเณรที่มาถึง” นี้ กล่าวไว้โดยถือว่า ลาภของสงฆ์ย่อมเป็นของสามเณรที่อยู่ในเขตอุปจาระด้วย เพราะฉะนั้น สามเณรเหล่านั้นก็ย่อมได้ครึ่งหนึ่ง. คำว่า “จูฬกะ” คือครึ่งหนึ่งของครึ่งหนึ่ง. คำนี้เป็นชื่อเรียกส่วนที่สี่. คำว่า “สามเณร... ฯลฯ ...วางไว้” นี้ กล่าวหมายถึงของที่ไม่ได้รักษา ไม่ได้คุ้มครอง. แต่ในสารัตถทีปนี กล่าวว่า “กล่าวหมายถึงของที่ไม่ควรแบ่งตามพรรษา.” คำว่า “ในที่นั้นๆ” คือในทางหรือในบริเวณเจดีย์.

34. සාමණෙරෙහි දාපෙතුං න ලභන්තීති ඉදං සාමණෙරෙහි ගිහිකම්මං කාරිතං විය හොතීති වුත්තං, න පන පුප්ඵදානං හොතීති සාමණෙරානම්පි න වට්ටනතො. වුත්තඤ්ච ‘‘සයමෙවා’’තිආදි. න හි තං පුප්ඵදානං නාම සියා. යදි හි තථා ආගතානං තෙසං දානං පුප්ඵදානං නාම භවෙය්‍ය, සාමණෙරෙහිපි දාතුං න ලබ්භෙය්‍ය. සයමෙවාති සාමණෙරා සයමෙව. යාගුභත්තාදීනි ආදායාති ඉදං භික්ඛූනං අත්ථාය යාගුභත්තාදිසම්පාදනං සන්ධාය වුත්තත්තා ‘‘න වට්ටතී’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං. අවිසෙසෙන වුත්තන්ති ඉමිනා සබ්බෙසම්පි න වට්ටතීති දස්සෙති.

๓๔. คำว่า 'ไม่ได้รับอนุญาตให้สามเณรเป็นผู้ให้' นี้ ท่านกล่าวไว้ว่า เป็นเหมือนการใช้ให้สามเณรทำงานของคฤหัสถ์ แต่ไม่ใช่เป็นการให้ดอกไม้ เพราะไม่สมควรแม้แก่สามเณร. และท่านกล่าวไว้ว่า 'ด้วยตนเองนั่นเทียว' เป็นต้น. เพราะว่าการให้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นการให้ดอกไม้. หากว่าการให้ของสามเณรเหล่านั้นที่มาอย่างนั้น จะชื่อว่าเป็นการให้ดอกไม้ไซร้ แม้สามเณรทั้งหลายก็ไม่ควรให้. คำว่า 'ด้วยตนเองนั่นเทียว' คือสามเณรทั้งหลายทำด้วยตนเอง. คำว่า 'ถือเอาข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการจัดเตรียมข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวไว้โดยไม่เจาะจงว่า 'ไม่ควร'. ด้วยคำว่า 'กล่าวไว้โดยไม่เจาะจง' นี้ ท่านแสดงว่าไม่ควรแก่ทุกคน.

35. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘මාතාපිතූනං තාව හරිත්වාපි හරාපෙත්වාපි පක්කොසිත්වාපි පක්කොසාපෙත්වාපි දාතුං වට්ටති, සෙසඤාතකානං පක්කොසාපෙත්වාව. මාතාපිතූනඤ්ච හරාපෙන්තෙන ඤාතිසාමණෙරෙහෙව හරාපෙතබ්බං. ඉතරෙ පන යදි සයමෙව ඉච්ඡන්ති, වට්ටතී’’ති ඉමං පුප්ඵදානෙ වුත්තනයං ඵලදානෙපි අතිදිසති, තස්මා ඵලම්පි මාතාපිතූනං හරණහරාපනාදිනා දාතුං වට්ටති, සෙසඤාතීනං පක්කොසාපෙත්වාව. ඉදානි ‘‘යො හරිත්වා වා හරාපෙත්වා වා…පෙ… ඉස්සරවතාය දදතො ථුල්ලච්චය’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.436-437) ඉමං පුප්ඵදානෙ වුත්තනයං ඵලදානෙ සඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කුලසඞ්ගහත්ථාය පනා’’තිආදිමාහ. ඛීණපරිබ්බයානන්ති ආගන්තුකෙ සන්ධාය වුත්තං. ඵලපරිච්ඡෙදෙනාති ‘‘එත්තකානි ඵලානි දාතබ්බානී’’ති එවං ඵලපරිච්ඡෙදෙන වා. රුක්ඛපරිච්ඡෙදෙන වාති ‘‘ඉමෙහි රුක්ඛෙහි [Pg.77] දාතබ්බානී’’ති එවං රුක්ඛපරිච්ඡෙදෙන වා. පරිච්ඡින්නෙසුපි පන රුක්ඛෙසු ‘‘ඉධ ඵලානි සුන්දරානි, ඉතො ගණ්හථා’’ති වදන්තෙන කුලසඞ්ගහො කතො නාම හොතීති ආහ ‘‘එවං පන න වත්තබ්බ’’න්ති. රුක්ඛච්ඡල්ලීති රුක්ඛත්තචො, සා ‘‘භාජනීයභණ්ඩ’’න්ති වුත්තා. වුත්තනයෙනාති පුප්ඵඵලාදීසු වුත්තනයෙන කුලසඞ්ගහො හොතීති දස්සෙති.

๓๕. คำว่า “ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง” ความว่า “การให้แก่บิดามารดา จะนำไปเองบ้าง ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง เรียกมาเองบ้าง ให้ผู้อื่นเรียกมาบ้าง ก็ควร, ส่วนแก่ญาติที่เหลือ พึงให้ผู้อื่นเรียกมาเท่านั้น. และเมื่อให้ผู้อื่นนำไปให้บิดามารดา พึงให้สามเณรที่เป็นญาติเท่านั้นนำไป. ส่วนคนอื่น หากประสงค์จะนำไปเอง ก็ควร” ท่านย่อมขยายความนัยที่กล่าวไว้ในการให้ดอกไม้นี้ ไปถึงการให้ผลไม้ด้วย. เพราะฉะนั้น แม้ผลไม้ ก็ควรให้แก่บิดามารดาด้วยการนำไปเองและการให้ผู้อื่นนำไปเป็นต้น, ส่วนแก่ญาติที่เหลือ พึงให้ผู้อื่นเรียกมาเท่านั้น. บัดนี้ เมื่อจะแสดงนัยที่กล่าวไว้ในการให้ดอกไม้ว่า “ผู้ใดนำไปเองบ้าง ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง...ล... เมื่อให้ด้วยความเป็นเจ้าของ เป็นถุลลัจจัย” (ปารา. อรรถ. 2.436-437) โดยย่อในการให้ผลไม้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “แต่เพื่อสงเคราะห์ตระกูล”. คำว่า “ผู้มีเสบียงสิ้นแล้ว” ท่านกล่าวหมายถึงอาคันตุกะ. คำว่า “ด้วยการกำหนดผลไม้” คือด้วยการกำหนดผลไม้ว่า “พึงให้ผลไม้เท่านี้” อย่างนี้บ้าง. หรือด้วยการกำหนดต้นไม้ว่า “พึงให้จากต้นไม้เหล่านี้” อย่างนี้บ้าง. แต่แม้ในต้นไม้ที่กำหนดไว้แล้ว การกล่าวว่า “ผลไม้ที่นี่ดี จงเก็บจากที่นี่เถิด” ชื่อว่าเป็นการสงเคราะห์ตระกูล ท่านจึงกล่าวว่า “แต่ไม่พึงกล่าวอย่างนี้.” คำว่า “รุกขัจฉัลลี” คือเปลือกไม้, เปลือกไม้นั้นท่านเรียกว่า “ของที่ควรแบ่ง” (ภาชนียภัณฑ์). คำว่า “ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว” แสดงว่า การสงเคราะห์ตระกูลย่อมมีได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องดอกไม้และผลไม้เป็นต้น.

36. තෙසං තෙසං ගිහීනං ගාමන්තරදෙසන්තරාදීසු සාසනපටිසාසනහරණං ජඞ්ඝපෙසනියං. තෙනාහ ‘‘ගිහීනං දූතෙය්‍යං සාසනහරණකම්ම’’න්ති. දූතස්ස කම්මං දූතෙය්‍යං. පඨමං සාසනං අග්ගහෙත්වාපි…පෙ… පදෙ පදෙ දුක්කටන්ති ඉදං ‘‘තස්ස සාසනං ආරොචෙස්සාමී’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන ගමනං සන්ධාය වුත්තං. තස්ස පන සාසනං පටික්ඛිපිත්වා සයමෙව කාරුඤ්ඤෙ ඨිතො ගන්ත්වා අත්තනො පතිරූපං සාසනං ආරොචෙති, අනාපත්ති. ගිහීනඤ්ච කප්පියසාසනං හරිතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො. ඉමෙහි පන අට්ඨහි කුලදූසකකම්මෙහීති පුප්ඵදානං ඵලදානං චුණ්ණදානං මත්තිකදානං දන්තකට්ඨදානං වෙළුදානං පණ්ණදානං ජඞ්ඝපෙසනිකන්ති ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි. පබ්බාජනීයකම්මකතොති කුලදූසනපච්චයා කතපබ්බාජනීයකම්මො.

๓๖. การนำข่าวสารและข่าวสารตอบกลับของคฤหัสถ์เหล่านั้นๆ ในระหว่างบ้าน ระหว่างประเทศเป็นต้น ชื่อว่า ชังฆเปสนียะ (การรับใช้ด้วยแข้ง). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า การเป็นทูตของคฤหัสถ์ คือการนำข่าวสารไป. การงานของทูต ชื่อว่า ทูตกรรม. คำว่า แม้ยังไม่รับข่าวสารก่อน...เป็นต้น...ทุกก้าวเท้าเป็นทุกกฏ นี้ ตรัสหมายถึงการไปโดยมีเจตนาว่า เราจะบอกข่าวสารของเขา. แต่เมื่อปฏิเสธข่าวสารของเขาแล้ว ตนเองตั้งอยู่ในความกรุณาไปบอกข่าวสารที่เหมาะสมแก่ตน ย่อมไม่มีอาบัติ. และการนำข่าวสารที่ควรของคฤหัสถ์ไป ย่อมควร ดังนี้ เป็นความเกี่ยวเนื่องกัน. แต่ด้วยกรรมที่ทำให้ตระกูลเศร้าหมอง ๘ อย่างเหล่านี้ คือ การให้ดอกไม้ การให้ผลไม้ การให้ผง การให้ดิน การให้ไม้สีฟัน การให้ไม้ไผ่ การให้ใบไม้ และการรับใช้ด้วยแข้ง เหล่านี้ตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรม คือผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรมเพราะเหตุแห่งการทำให้ตระกูลเศร้าหมอง.

37. සෙක්ඛභූමියං වාති ඉමිනා ඣානභූමිම්පි සඞ්ගණ්හාති. තිණ්ණං විවෙකානන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකභූතානං තිණ්ණං විවෙකානං. පිණ්ඩාය චරණස්ස භොජනපරියොසානත්තා වුත්තං ‘‘යාව භොජනපරියොසාන’’න්ති. භුත්වා ආගච්ඡන්තස්සපි පුන වුත්තනයෙනෙව පණිධාය චීවරසණ්ඨාපනාදීනි කරොන්තස්ස දුක්කටමෙවාති දට්ඨබ්බං.

๓๗. คำว่า หรือในภูมิแห่งเสกขะ นี้ ย่อมสงเคราะห์เอาแม้ภูมิแห่งฌานด้วย. คำว่า แห่งวิเวก ๓ อย่าง คือแห่งวิเวก ๓ อย่าง อันได้แก่ กายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก. เพราะการเที่ยวบิณฑบาตมีที่สุดคือการฉัน จึงกล่าวว่า จนกว่าจะสิ้นสุดการฉัน. แม้ผู้ที่ฉันแล้วกลับมา เมื่อตั้งใจจัดแจงจีวรเป็นต้นด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วอีก ก็พึงทราบว่าเป็นทุกกฏเท่านั้น.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

จบวินยาลังการะ อันเป็นอรรถกถาแห่งวินัยสังคหะ

කුලසඞ්ගහවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า กุลสังคหวินิจฉยกถาลังการะ

පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๕.

6. මච්ඡමංසවිනිච්ඡයකථා

๖. มัจฉมังสวินิจฉยกถา

38. එවං [Pg.78] කුලසඞ්ගහවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි මච්ඡමංසවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘මච්ඡමංසෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ථලෙ ඨපිතමත්තෙ මරති, කෙවට්ටාදීහි වා මාරියතීති මච්ඡො. මච්ඡස්ස ඉදන්ති මච්ඡං, මසියතෙ ආමසියතෙති මංසං, මච්ඡඤ්ච මංසඤ්ච මච්ඡමංසානි, තෙසු. මච්ඡමංසෙසු පන විනිච්ඡයො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. මච්ඡග්ගහණෙනාති එත්ථ නිද්ධාරණං න කාතබ්බං. පන-සද්දො පක්ඛන්තරත්ථො, දිවාසෙය්‍යාදීසු විනිච්ඡයතො අපරො මච්ඡමංසෙසු විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති අත්ථො. ගය්හතෙ අනෙනාති ගහණං. කිං තං? සද්දො, මච්ඡඉති ගහණං මච්ඡග්ගහණං, තෙන මච්ඡග්ගහණෙන, මච්ඡසද්දෙනාති අත්ථො. මංසෙසු පන…පෙ… අකප්පියානීති එත්ථ මනුස්සමංසං සමානජාතිමංසතො පටික්ඛිත්තං. හත්ථිඅස්සානං මංසානි රාජඞ්ගතො, සුනඛඅහීනං ජෙගුච්ඡභාවතො, සෙසානං වාළමිගත්තා භික්ඛූනං පරිබන්ධවිමොචනත්ථං පටික්ඛිත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

๓๘. ครั้นกล่าววินิจฉัยเรื่องการสงเคราะห์ตระกูลแล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยเรื่องปลาและเนื้อ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ในปลาและเนื้อ. ในคำเหล่านั้น สัตว์ที่ตายทันทีที่ถูกวางบนบก หรือถูกชาวประมงเป็นต้นฆ่า ชื่อว่า ปลา (มัจฉะ). สิ่งนี้เป็นของปลา ชื่อว่า มัจฉะ (มัจฉัง). สิ่งที่ถูกจับต้องลูบคลำ ชื่อว่า เนื้อ (มังสะ). ปลาและเนื้อ ชื่อว่า มัจฉมังสา. ในปลาและเนื้อเหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยในปลาและเนื้อดังนี้ เป็นการเชื่อมความ. ในคำว่า ด้วยการถือเอาปลา นี้ ไม่พึงทำเป็นบทกำหนด (นิทธารณะ). ปนะ-ศัพท์ มีอรรถว่าอีกฝ่ายหนึ่ง คือ พึงทราบวินิจฉัยในปลาและเนื้ออีกอย่างหนึ่ง นอกจากการวินิจฉัยในเรื่องการนอนกลางวันเป็นต้น. สิ่งที่ถูกถือเอาด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า คหณะ (การถือเอา). อะไรคือสิ่งนั้น? คือคำว่า มัจฉะ. การถือเอาคำว่า มัจฉะ ชื่อว่า มัจฉคหณะ. ด้วยมัจฉคหณะนั้น คือด้วยคำว่า มัจฉะ นั่นเอง. อนึ่ง ในเนื้อทั้งหลาย... (ละไว้)... ที่ไม่ควร ในที่นี้ เนื้อคนถูกห้ามเพราะเป็นเนื้อของสัตว์ประเภทเดียวกัน. เนื้อช้างและม้าถูกห้ามเพราะเป็นของหลวง (ราชอังคะ). เนื้อสุนัขและงูถูกห้ามเพราะเป็นที่น่ารังเกียจ. เนื้อสัตว์ที่เหลือถูกห้ามเพราะเป็นสัตว์ร้าย เพื่อให้ภิกษุพ้นจากเครื่องผูกพัน พึงทราบดังนี้.

තිකොටිපරිසුද්ධන්ති දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතසඞ්ඛාතාහි තීහි කොටීහි තීහි ආකාරෙහි තීහි කාරණෙහි පරිසුද්ධං, විමුත්තන්ති අත්ථො. තත්ථ අදිට්ඨඅසුතානි චක්ඛුවිඤ්ඤාණසොතවිඤ්ඤාණානං අනාරම්මණභාවතො ජානිතබ්බානි. අපරිසඞ්කිතං පන කථං ජානිතබ්බන්ති ආහ ‘‘අපරිසඞ්කිතං පනා’’තිආදි, තීණි පරිසඞ්කිතානි ඤත්වා තෙසං පටිපක්ඛවසෙන අපරිසඞ්කිතං ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. ඉදානි තානි තීණි පරිසඞ්කිතානි ච එවං පරිසඞ්කිතෙ සති භික්ඛූහි කත්තබ්බවිධිඤ්ච තෙන විධිනා අපරිසඞ්කිතෙ සති කත්තබ්බභාවඤ්ච විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ දිස්වා පරිසඞ්කිතං දිට්ඨපරිසඞ්කිතං නාම. සුත්වා පරිසඞ්කිතං සුතපරිසඞ්කිතං නාම. අදිස්වා අසුත්වා තක්කෙන අනුමානෙන පරිසඞ්කිතං තදුභයවිනිමුත්තපරිසඞ්කිතං නාම. තං තිවිධම්පි පරිසඞ්කිතසාමඤ්ඤෙන එකා කොටි [Pg.79] හොති, තතො විමුත්තං අපරිසඞ්කිතං නාම. එවං අදිට්ඨං අසුතං අපරිසඞ්කිතං මච්ඡමංසං තිකොටිපරිසුද්ධං හොති.

คำว่า บริสุทธิ์โดยส่วนสาม หมายถึง บริสุทธิ์ คือพ้นแล้ว ด้วยส่วนสาม ด้วยอาการสาม ด้วยเหตุสาม อันนับว่าความรังเกียจที่เห็น ที่ได้ยิน และที่สงสัย. ในคำเหล่านั้น สิ่งที่ไม่ได้เห็นและไม่ได้ยิน พึงทราบเพราะไม่เป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณและโสตวิญญาณ. อนึ่ง พึงทราบความไม่รังเกียจได้อย่างไร? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า อนึ่ง ความไม่รังเกียจ หมายความว่า พึงทราบความไม่รังเกียจโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อความรังเกียจสามอย่างนั้น โดยการรู้ความรังเกียจสามอย่างนั้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงความรังเกียจสามอย่างนั้น และวิธีที่ภิกษุพึงทำเมื่อมีความรังเกียจเช่นนั้น และสิ่งที่พึงทำเมื่อไม่มีความรังเกียจด้วยวิธีนั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า อย่างไร. ในคำเหล่านั้น ความรังเกียจที่เห็นแล้ว ชื่อว่า ทิฏฐปริสังคิตะ (ความรังเกียจที่เห็น). ความรังเกียจที่ได้ยินแล้ว ชื่อว่า สุตปริสังคิตะ (ความรังเกียจที่ได้ยิน). ความรังเกียจที่ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน แต่สงสัยด้วยการคาดคะเน อนุมาน ชื่อว่า ตทุภยวิมุตตปริสังคิตะ (ความรังเกียจที่พ้นจากทั้งสองอย่างนั้น). ความรังเกียจทั้งสามอย่างนั้น โดยสามัญแห่งความรังเกียจ เป็นส่วนหนึ่ง สิ่งที่พ้นจากส่วนนั้น ชื่อว่า อปริสังคิตะ (ความไม่รังเกียจ). ปลาและเนื้อที่ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน และไม่รังเกียจเช่นนี้ ย่อมบริสุทธิ์โดยส่วนสาม.

ජාලං මච්ඡබන්ධනං. වාගුරා මිගබන්ධිනී. කප්පතීති යදි තෙසං වචනෙන සඞ්කා නිවත්තති, වට්ටති, න තං වචනං ලෙසකප්පං කාතුං වට්ටති. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘යත්ථ ච නිබ්බෙමතිකො හොති, තං සබ්බං කප්පතී’’ති. පවත්තමංසන්ති ආපණාදීසු පවත්තං වික්කායිකං වා මතමංසං වා. මඞ්ගලාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ආහුනපාහුනාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. භික්ඛූනංයෙව අත්ථාය අකතන්ති එත්ථ අට්ඨානප්පයුත්තො එව-සද්දො, භික්ඛූනං අත්ථාය අකතමෙවාති සම්බන්ධිතබ්බං, තස්මා භික්ඛූනඤ්ච මඞ්ගලාදීනඤ්චාති මිස්සෙත්වා කතම්පි න වත්තතීති වෙදිතබ්බං. කෙචි පන ‘‘යථාඨිතවසෙන අවධාරණං ගහෙත්වා වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න සුන්දරං. යත්ථ ච නිබ්බෙමතිකො හොතීති භික්ඛූනං අත්ථාය කතෙපි සබ්බෙන සබ්බං පරිසඞ්කිතාභාවමාහ.

ข่าย คือเครื่องดักปลา. บ่วง คือเครื่องดักเนื้อ. คำว่า ควร หมายถึง ถ้าความสงสัยระงับไปได้ด้วยคำพูดของคนเหล่านั้น ก็ควร ไม่ควรทำคำพูดนั้นให้เป็นข้ออ้าง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า และในที่ใดที่ไม่มีความสงสัยเลย สิ่งนั้นทั้งหมดควร. คำว่า เนื้อที่มีอยู่แล้ว (ปวัตตมังสะ) หมายถึง เนื้อที่วางขายอยู่ในตลาดเป็นต้น หรือเนื้อที่เขาขาย หรือเนื้อที่ตายเอง. คำว่า ในงานมงคลเป็นต้น ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เอาการถวายทานและการต้อนรับเป็นต้น. ในคำว่า ไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุเท่านั้น นี้ คำว่า เอวะ (เท่านั้น) เป็นคำที่วางไว้ผิดที่ พึงเชื่อมความว่า ไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุเลย. ดังนั้น พึงทราบว่า แม้สิ่งที่ทำโดยผสมผสานกันเพื่อภิกษุและเพื่องานมงคลเป็นต้น ก็ไม่ควร. แต่บางท่านกล่าวว่า เมื่อถือเอาการกำหนดตามที่ตั้งไว้ ก็ควร คำนั้นไม่ดี. คำว่า และในที่ใดที่ไม่มีความสงสัยเลย หมายถึง การไม่มีความรังเกียจโดยประการทั้งปวง แม้ในสิ่งที่ทำเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุ.

39. තමෙවත්ථං ආවිකාතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. ඉතරෙසං වට්ටතීති අජානන්තානං වට්ටති, ජානතොවෙත්ථ ආපත්ති හොතීති. තෙයෙවාති යෙ උද්දිස්ස කතං, තෙයෙව. උද්දිස්ස කතමංසපරිභොගතො අකප්පියමංසපරිභොගෙ විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අකප්පියමංසං පනා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමස්මිං සචිත්තකාපත්ති, ඉතරස්මිං අචිත්තකා. තෙනාහ ‘‘අකප්පියමංසං අජානිත්වා භුඤ්ජන්තස්සපි ආපත්තියෙවා’’ති. ‘‘පරිභොගකාලෙ පුච්ඡිත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාමීති වා ගහෙත්වා පුච්ඡිත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 39) වචනතො අකප්පියමංසං අජානිත්වා පටිග්ගණ්හන්තස්ස පටිග්ගහණෙ අනාපත්ති සිද්ධා. අජානිත්වා [Pg.80] පරිභුඤ්ජන්තස්සෙව හි ආපත්ති වුත්තා. වත්තන්ති වදන්තීති ඉමිනා ආපත්ති නත්ථීති දස්සෙති.

๓๙. เพื่อจะเปิดเผยอรรถนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็ถ้าหาก" คำว่า "ควรแก่ผู้อื่น" หมายถึง ควรแก่ผู้ไม่รู้ แต่ผู้รู้ย่อมมีอาบัติในเรื่องนี้ คำว่า "คนเหล่านั้นนั่นเอง" หมายถึง คนเหล่านั้นนั่นเองที่เขาทำเจาะจง เพื่อจะแสดงความแตกต่างในการบริโภคเนื้อที่ไม่ควร กับการบริโภคเนื้อที่ทำเจาะจง จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อนึ่ง เนื้อที่ไม่ควร" ในกรณีแรกมีอาบัติด้วยเจตนา ในกรณีหลังไม่มีเจตนา ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ผู้บริโภคเนื้อที่ไม่ควรโดยไม่รู้ ก็มีอาบัติ" ด้วยคำว่า "เมื่อบริโภคพึงถามแล้วบริโภค หรือรับมาแล้วพึงถามแล้วบริโภค" (วิ. สังค. อรรถ. 39) ความไม่มีอาบัติในการรับของภิกษุผู้รับเนื้อที่ไม่ควรโดยไม่รู้ ย่อมสำเร็จแล้ว เพราะอาบัติถูกกล่าวไว้เฉพาะแก่ผู้บริโภคโดยไม่รู้เท่านั้น ด้วยคำว่า "กล่าวว่าควร" นี้ ย่อมแสดงว่าไม่มีอาบัติ

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

วินัยสังคหะสังวัณณนา ชื่อ วินัยลังการะ ดังนี้

මච්ඡමංසවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า อลังการแห่งเรื่องวินิจฉัยปลาและเนื้อ

ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො.

ปริเฉทที่ ๖

7. අනාමාසවිනිච්ඡයකථා

๗. เรื่องวินิจฉัยอนามาส (สิ่งที่ภิกษุไม่ควรถูกต้อง)

40. එවං මච්ඡමංසවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි අනාමාසවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘අනාමාස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආමසියතෙති ආමාසං, න ආමාසං අනාමාසං, අපරාමසිතබ්බන්ති අත්ථො. පාරිපන්ථිකාති විකුප්පනිකා, අන්තරායිකාති වුත්තං හොති. නදීසොතෙන වුය්හමානං මාතරන්ති එතං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං. අඤ්ඤාසු පන ඉත්ථීසු කාරුඤ්ඤාධිප්පායෙන මාතරි වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තස්ස නෙවත්ථි දොසොති වදන්ති. ‘‘මාතර’’න්ති වුත්තත්තා අඤ්ඤාසු න වට්ටතීති වදන්තාපි අත්ථි. එත්ථ ගණ්හාහීති න වත්තබ්බාති ගෙහස්සිතපෙමෙන කායප්පටිබද්ධෙන ඵුසනෙ දුක්කටං සන්ධාය වුත්තං. කාරුඤ්ඤෙන පන වත්ථාදිං ගහෙතුං අසක්කොන්තිං ‘‘ගණ්හාහී’’ති වදන්තස්සපි අවසභාවප්පත්තිතො උදකෙ නිමුජ්ජන්තිං කාරුඤ්ඤෙන සහසා අනාමාසන්ති අචින්තෙත්වා කෙසාදීසු ගහෙත්වා මොක්ඛාධිප්පායෙන ආකඩ්ඪතොපි අනාපත්තියෙව. න හි මීයමානං මාතරං උපෙක්ඛිතුං වට්ටති. අඤ්ඤාතිකාය ඉත්ථියාපි එසෙව නයො. උක්කට්ඨාය මාතුයාපි ආමාසො න වට්ටතීති දස්සනත්ථං ‘‘මාතර’’න්ති වුත්තං. තස්ස කාතබ්බං පන අඤ්ඤාසම්පි ඉත්ථීනං කරොන්තස්සපි අනාපත්තියෙව අනාමාසත්තෙ විසෙසාභාවා.

๔๐. ครั้นกล่าววินิจฉัยเรื่องปลาและเนื้อแล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยเรื่องอนามาส จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อนามาส" ในคำเหล่านั้น สิ่งที่ถูกจับต้องลูบคลำ ชื่อว่า อามาส สิ่งที่ไม่ใช่อามาส ชื่อว่า อนามาส หมายถึง สิ่งที่ไม่พึงจับต้องลูบคลำ คำว่า "ปาริปันถิกะ" หมายถึง ผู้ทำให้กำเริบ ผู้เป็นอันตราย คำว่า "มารดาที่ถูกกระแสน้ำพัดไป" นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงการกำหนดอย่างสูงสุด แต่บางท่านกล่าวว่า ผู้ปฏิบัติในหญิงอื่นด้วยความกรุณา ด้วยเจตนาเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในมารดา ย่อมไม่มีโทษ ก็มีผู้กล่าวว่า เพราะตรัสคำว่า "มารดา" จึงไม่ควรในหญิงอื่น ในที่นี้ คำว่า "ไม่พึงกล่าวว่า จงจับ" ตรัสไว้หมายถึงอาบัติทุกกฏในการถูกต้องด้วยความรักที่อาศัยเรือน อันผูกพันด้วยกาย แต่ผู้กล่าวว่า "จงจับ" แก่หญิงที่ไม่สามารถจับผ้าเป็นต้นได้ด้วยความกรุณา เพราะถึงภาวะที่ช่วยไม่ได้ หรือผู้ฉุดดึงหญิงที่กำลังจมน้ำด้วยความกรุณา โดยไม่คิดว่า "อนามาส" โดยจับที่ผมเป็นต้น ด้วยเจตนาจะช่วยให้พ้น ก็ไม่มีอาบัติ เพราะไม่ควรที่จะละเลยมารดาที่กำลังจะตาย แม้ในหญิงที่ไม่ใช่ญาติก็มีนัยเดียวกันนี้ คำว่า "มารดา" ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า แม้ในมารดาผู้ประเสริฐที่สุดก็ไม่ควรถูกต้อง แต่สิ่งที่พึงทำนั้น แม้ผู้ทำแก่หญิงอื่นก็ไม่มีอาบัติ เพราะไม่มีความแตกต่างกันในความเป็นอนามาส

තිණණ්ඩුපකන්ති [Pg.81] හිරිවෙරාදිමූලෙහි කෙසාලඞ්කාරත්ථාය කතචුම්බටකං. තාලපණ්ණමුද්දිකන්ති තාලපණ්ණෙහි කතං අඞ්ගුලිමුද්දිකං. තෙන තාලපණ්ණාදිමයං කටිසුත්තකණ්ණපිළන්ධනාදි සබ්බං න වට්ටතීති සිද්ධං. පරිවත්තෙත්වාති අත්තනො නිවාසනපාරුපනභාවතො අපනෙත්වා, චීවරත්ථාය පරිණාමෙත්වාති වුත්තං හොති. චීවරත්ථාය පාදමූලෙ ඨපෙතීති ඉදං නිදස්සනමත්තං. පච්චත්ථරණවිතානාදිඅත්ථම්පි වට්ටතියෙව, පූජාදිඅත්ථං තාවකාලිකම්පි ආමසිතුං වට්ටති. සීසපසාධනදන්තසූචීති ඉදං සීසාලඞ්කාරත්ථාය පටපිලොතිකාහි කතසීසපසාධනකඤ්චෙව දන්තසූචිආදි චාති ද්වෙ තයො. සීසපසාධනං සිපාටිකොපකරණත්ථාය චෙව දන්තසූචිං සූචිඋපකරණත්ථාය ච ගහෙතබ්බන්ති යථාක්කමං අත්ථං දස්සෙති. කෙසකලාපං බන්ධිත්වා තත්ථ තිරියං පවෙසනත්ථාය කතා සූචි එව සීසපසාධනකදන්තසූචීති එකමෙව කත්වා සිපාටිකාය පක්ඛිපිත්වා පරිහරිතබ්බසූචියෙව තස්ස තස්ස කිච්චස්ස උපකරණන්ති සිපාටිකසූචිඋපකරණං, එවං වා යොජනා කාතබ්බා.

คำว่า “ติณัณฑุปกะ” คือเครื่องมวยผมที่ทำด้วยรากหญ้าแฝกเป็นต้น เพื่อประดับผม คำว่า “ตาลปัณณมุททิกา” คือแหวนที่ทำด้วยใบตาล ด้วยเหตุนั้น เครื่องประดับที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น มีสายรัดเอวและเครื่องประดับหูเป็นต้น ทั้งหมดไม่ควร ดังนี้เป็นอันสำเร็จแล้ว คำว่า “ปริวัตเตตฺวา” หมายถึง การนำออกจากสภาพที่เป็นผ้าสำหรับนุ่งห่มของตน แล้วน้อมไปเพื่อประโยชน์แก่จีวร ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว การวางไว้ที่โคนเท้าเพื่อประโยชน์แก่จีวรนี้เป็นเพียงตัวอย่าง แม้เพื่อประโยชน์แก่ผ้าปูลาดและเพดานเป็นต้น ก็ควรอยู่ และเพื่อประโยชน์แก่การบูชาเป็นต้น ก็ควรจับต้องได้ชั่วคราว คำว่า “สีสปสาธนทนฺตสูจี” นี้ หมายถึง เครื่องประดับศีรษะที่ทำด้วยผ้าและเศษผ้าเพื่อประดับศีรษะ และเข็มสำหรับฟันเป็นต้น มีสองสามอย่าง แสดงความหมายตามลำดับว่า เครื่องประดับศีรษะพึงถือเอาเพื่อประโยชน์แก่เครื่องมือสำหรับเย็บ และเข็มสำหรับฟันพึงถือเอาเพื่อประโยชน์แก่เครื่องมือสำหรับเข็ม หรือพึงประกอบความอย่างนี้ว่า เข็มที่ทำขึ้นเพื่อร้อยผมที่มวยไว้ให้ทะลุไปในที่นั้น นั่นแหละคือเข็มประดับศีรษะและเข็มสำหรับฟัน โดยทำเป็นสิ่งเดียวกันแล้วใส่ไว้ในซองเข็ม เป็นเข็มที่พึงรักษาไว้ เป็นเครื่องมือสำหรับกิจนั้นๆ นั่นคือเครื่องมือเข็มในซองเข็ม

පොත්ථකරූපන්ති සුධාදීහි කතං පාරාජිකවත්ථුභූතානං තිරච්ඡානගතිත්ථීනං සණ්ඨානෙන කතම්පි අනාමාසමෙව. ඉත්ථිරූපානි දස්සෙත්වා කතං වත්ථුභිත්තිආදිඤ්ච ඉත්ථිරූපං අනාමසිත්වා වළඤ්ජෙතුං වට්ටති. එවරූපෙ හි අනාමාසෙ කායසංසග්ගරාගෙ අසති කායප්පටිබද්ධෙන ආමසතො දොසො නත්ථි. භින්දිත්වාති එත්ථ හත්ථෙන අග්ගහෙත්වාව කෙනචි දණ්ඩාදිනා භින්දිතබ්බං. එත්ථ ච අනාමාසම්පි දණ්ඩපාසාණාදීහි භෙදනස්ස අට්ඨකථායං වුත්තත්තා, පාළියම්පි ආපදාසු මොක්ඛාධිප්පායස්ස ආමසනෙපි අනාපත්තියා වුත්තත්තා ච සප්පිනිආදිවාළමිගීහි ගහිතපාණකානං මොචනත්ථාය තං තං සප්පිනිආදිවත්ථුං දණ්ඩාදීහි පටික්ඛිපිත්වා ගහෙතුං, මාතුආදිං උදකෙ මීයමානං වත්ථාදීහි ගහෙතුං, අසක්කොන්තිං [Pg.82] කෙසාදීසු ගහෙත්වා කාරුඤ්ඤෙන උක්ඛිපිතුඤ්ච වට්ටතීති අයමත්ථො ගහෙතබ්බොව. ‘‘අට්ඨකථායං ‘න ත්වෙව ආමසිතබ්බා’ති ඉදං පන වචනං අමීයමානං වත්ථුං සන්ධාය වුත්තන්ති අයං අම්හාකං ඛන්තී’’ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.281) වුත්තං.

คำว่า “ปัตถรูป” คือรูปปั้นที่ทำด้วยปูนเป็นต้น ซึ่งทำเป็นรูปสัตว์เดรัจฉานเพศเมียที่เป็นวัตถุแห่งปาราชิก ก็เป็นของไม่ควรจับต้อง วัตถุมีฝาผนังเป็นต้น ที่ทำโดยแสดงรูปหญิง ก็ควรใช้สอยโดยไม่จับต้องรูปหญิงนั้น ในของที่ไม่ควรจับต้องเช่นนี้ หากไม่มีความกำหนัดด้วยการสัมผัสกาย การจับต้องด้วยสิ่งที่ติดกับกายก็ไม่มีโทษ คำว่า “ภินฺทิตฺวา” ในที่นี้ หมายถึง พึงทำลายด้วยไม้เป็นต้น โดยไม่จับต้องด้วยมือ ในที่นี้ อรรถกถาได้กล่าวถึงการทำลายของที่ไม่ควรจับต้องด้วยไม้และหินเป็นต้นไว้ และในพระบาลีก็กล่าวถึงการไม่เป็นอาบัติแม้ในการจับต้องด้วยความประสงค์จะช่วยให้พ้นจากภัยพิบัติ ดังนั้น ความหมายนี้พึงถือเอาว่า เพื่อช่วยสัตว์ที่ถูกงูตัวเมียเป็นต้น หรือสัตว์ป่าดุร้ายจับไว้ พึงใช้ไม้เป็นต้นเขี่ยวัตถุมีงูตัวเมียเป็นต้นนั้นแล้วจับได้, เพื่อช่วยมารดาเป็นต้นที่กำลังจะตายในน้ำ พึงจับด้วยผ้าเป็นต้น, และเมื่อไม่สามารถทำได้ พึงจับที่ผมเป็นต้นแล้วยกขึ้นด้วยความกรุณา ก็ควรอยู่ ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา 1.281) กล่าวไว้ว่า “คำว่า ‘ไม่พึงจับต้องเลย’ ในอรรถกถานั้น กล่าวหมายถึงวัตถุที่ยังไม่ตาย นี้เป็นความเห็นของเรา”

41. මග්ගං අධිට්ඨායාති ‘‘මග්ගො අය’’න්ති මග්ගසඤ්ඤං උප්පාදෙත්වාති අත්ථො. පඤ්ඤපෙත්වා දෙන්තීති ඉදං සාමීචිවසෙන වුත්තං, තෙහි පන ‘‘ආසනං පඤ්ඤපෙත්වාව නිසීදථා’’ති වුත්තෙ සයමෙව පඤ්ඤපෙත්වා නිසීදිතුං වට්ටති. තත්ථ ජාතකානීති අච්ඡින්දිත්වා භූතගාමභාවෙනෙව ඨිතානි. ‘‘කීළන්තෙනා’’ති වුත්තත්තා සති පච්චයෙ ආමසන්තස්ස අනාපත්ති, ඉදඤ්ච ගිහිසන්තකං සන්ධාය වුත්තං, භික්ඛුසන්තකං පන පරිභොගාරහං සබ්බථා ආමසිතුං න වට්ටති දුරූපචිණ්ණත්තා. තාලපනසාදීනීති චෙත්ථ ආදි-සද්දෙන නාළිකෙරලබුජතිපුසඅලාබුකුම්භණ්ඩපුස්සඵලඑළාලුකඵලානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘යථාවුත්තඵලානංයෙව චෙත්ථ කීළාධිප්පායෙන ආමසනං න වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා පාසාණසක්ඛරාදීනි කීළාධිප්පායෙනපි ආමසිතුං වට්ටති. අනුපසම්පන්නානං දස්සාමීති ඉදං අපටිග්ගහෙත්වා ගහණං සන්ධාය වුත්තං. අත්තනොපි අත්ථාය පටිග්ගහෙත්වා ගහණෙ දොසො නත්ථි අනාමාසත්තාභාවා.

๔๑. คำว่า อธิฏฺฐาย มคฺคํ หมายถึง การยังความสำคัญว่าเป็นทางให้เกิดขึ้นว่า นี้คือทาง. คำว่า ปญฺญเปตฺวา เทนฺติ นี้กล่าวโดยความเหมาะสม, แต่เมื่อเขาเหล่านั้นกล่าวว่า จงปูอาสนะแล้วนั่งเถิด ก็ควรปูอาสนะเองแล้วนั่ง. คำว่า ชาตกานิ ในที่นั้น หมายถึง สิ่งที่ยังคงสภาพเป็นภูตคามโดยไม่ถูกตัดขาด. เพราะกล่าวไว้ว่า ด้วยความประสงค์จะเล่น เมื่อมีปัจจัย การจับต้องก็ไม่เป็นอาบัติ, และข้อนี้กล่าวหมายถึงของคฤหัสถ์, ส่วนของภิกษุที่ควรบริโภค ไม่ควรจับต้องโดยประการทั้งปวง เพราะเป็นของที่ประพฤติไม่ดี (ใช้สอยไม่ถูกต้อง). ในคำว่า ตาลปนสาทีนี นี้ พึงเห็นการสงเคราะห์ผลมะพร้าว ผลมะหาด แตงกวา น้ำเต้า ฟักเขียว ฟักทอง และแตงลาย เป็นต้น ด้วยคำว่า เป็นต้น. เพราะกล่าวไว้ว่า การจับต้องผลไม้ที่กล่าวมาแล้วเท่านั้นด้วยความประสงค์จะเล่นไม่ควร ดังนั้น หินและกรวดเป็นต้น ก็ควรจับต้องได้แม้ด้วยความประสงค์จะเล่น. คำว่า จักให้แก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท นี้กล่าวหมายถึงการถือเอาโดยไม่รับประเคน. ในการถือเอาโดยรับประเคนเพื่อประโยชน์แก่ตนเองก็ไม่มีโทษ เพราะไม่มีความเป็นของไม่ควรจับต้อง.

42. මුත්තාති (ම. නි. ටී. 1.2 පථවීවාරවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 2.281) හත්ථිකුම්භජාතිකා අට්ඨවිධා මුත්තා. තථා හි හත්ථිකුම්භං, වරාහදාඨං, භුජගසීසං, වලාහකං, වෙළු, මච්ඡසිරො, සඞ්ඛො, සිප්පීති අට්ඨ මුත්තායොනියො. තත්ථ හත්ථිකුම්භජා පීතවණ්ණා පභාහීනා. වරාහදාඨා වරාහදාඨාවණ්ණාව. භුජගසීසජා නීලාදිවණ්ණා සුවිසුද්ධා වට්ටලා ච. වලාහකජා භාසුරා දුබ්බිභාගා රත්තිභාගෙ අන්ධකාරං විධමෙන්තියො තිට්ඨන්ති, දෙවූපභොගා එව ච හොන්ති. වෙළුජා කරකඵලසමානවණ්ණා න භාසුරා, තෙ [Pg.83] ච වෙළූ අමනුස්සගොචරෙයෙව පදෙසෙ ජායන්ති. මච්ඡසිරජා පාඨීනපිට්ඨිසමානවණ්ණා වට්ටලා ලඝවො ච තෙජවන්තා හොන්ති පභාවිහීනා ච, තෙ ච මච්ඡා සමුද්දමජ්ඣෙයෙව ජායන්ති. සඞ්ඛජා සඞ්ඛඋදරච්ඡවිවණ්ණා කොලඵලප්පමාණාපි හොන්ති පභාවිහීනාව. සිප්පිජා පභාවිසෙසයුත්තා හොන්ති නානාසණ්ඨානා. එවං ජාතිතො අට්ඨවිධාසු මුත්තාසු යා මච්ඡසඞ්ඛසිප්පිජා, තා සාමුද්දිකා. භුජගජාපි කාචි සාමුද්දිකා හොන්ති, ඉතරා අසාමුද්දිකා. යස්මා බහුලං සාමුද්දිකාව මුත්තා ලොකෙ දිස්සන්ති, තත්ථාපි සිප්පිජාව, ඉතරා කදාචි කාචි, තස්මා සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 173) ‘‘මුත්තාති සාමුද්දිකා මුත්තා’’ති වුත්තං.

๔๒. คำว่า มุตฺตา (ม.นิ.ฏีกา 1.2 ปฐวีวารวรรณนา; สารัตถ.ฏีกา 2.281) หมายถึงไข่มุก 8 ชนิด มีไข่มุกที่เกิดจากโหนกช้างเป็นต้น. จริงอย่างนั้น แหล่งกำเนิดไข่มุกมี 8 อย่าง คือ โหนกช้าง, เขี้ยวหมูป่า, หัวงู, เมฆ, ไม้ไผ่, หัวปลา, สังข์, และหอยมุก. ในบรรดาไข่มุกเหล่านั้น ไข่มุกที่เกิดจากโหนกช้างมีสีเหลือง ไม่มีประกาย. ไข่มุกที่เกิดจากเขี้ยวหมูป่าก็มีสีเหมือนเขี้ยวหมูป่า. ไข่มุกที่เกิดจากหัวงูมีสีเขียวเป็นต้น บริสุทธิ์มากและกลม. ไข่มุกที่เกิดจากเมฆมีแสงสว่าง แยกแยะได้ยาก ตั้งอยู่โดยขจัดความมืดในเวลากลางคืน และเป็นของที่เทวดาใช้สอยเท่านั้น. ไข่มุกที่เกิดจากไม้ไผ่มีสีเหมือนผลมะขามป้อม ไม่มีแสงสว่าง และไม้ไผ่เหล่านั้นเกิดในถิ่นที่อยู่ของอมนุษย์เท่านั้น. ไข่มุกที่เกิดจากหัวปลามีสีเหมือนหลังปลาเค้า กลม เบา และมีเดช แต่ไม่มีประกาย และปลาเหล่านั้นเกิดในกลางทะเลเท่านั้น. ไข่มุกที่เกิดจากสังข์มีสีเหมือนผิวภายในสังข์ อาจมีขนาดเท่าผลพุทรา แต่ไม่มีประกาย. ไข่มุกที่เกิดจากหอยมุกมีประกายพิเศษและมีรูปร่างต่างๆ กัน. ไข่มุก 8 ชนิดที่เกิดจากแหล่งกำเนิดดังกล่าว ไข่มุกที่เกิดจากปลา สังข์ และหอยมุก เป็นไข่มุกที่เกิดในทะเล. ไข่มุกที่เกิดจากงูบางชนิดก็เป็นไข่มุกที่เกิดในทะเล ส่วนที่เหลือไม่เป็นไข่มุกที่เกิดในทะเล. เพราะไข่มุกที่เกิดในทะเลส่วนใหญ่ปรากฏในโลก และในบรรดาไข่มุกเหล่านั้น ไข่มุกที่เกิดจากหอยมุกมีมาก ส่วนไข่มุกชนิดอื่นมีบ้างเป็นบางครั้ง ดังนั้น ในสัมโมหวิโนทนี (วิภังคอรรถกถา 173) จึงกล่าวว่า คำว่า มุตฺตา หมายถึงไข่มุกที่เกิดในทะเล.

මණීති වෙළුරියාදිතො අඤ්ඤො ජොතිරසාදිභෙදො සබ්බො මණි. වෙළුරියොති අල්ලවෙළුවණ්ණො මණි, ‘‘මජ්ජාරක්ඛිමණ්ඩලවණ්ණො’’තිපි වදන්ති. සඞ්ඛොති සාමුද්දිකසඞ්ඛො. සිලාති මුග්ගවණ්ණා අතිසිනිද්ධා කාළසිලා. මණිවොහාරං අගතා රත්තසෙතාදිවණ්ණා සුමට්ඨාපි සිලා අනාමාසා එවාති වදන්ති. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.281) පන ‘‘සඞ්ඛොති සාමුද්දිකසඞ්ඛො. සිලාති කාළසිලාපණ්ඩුසිලාසෙතසිලාදිභෙදා සබ්බාපි සිලා’’ති වුත්තං. පවාළං සමුද්දතො ජාතනාතිරත්තමණි. රජතන්ති කහාපණමාසාදිභෙදං ජතුමාසාදිං උපාදාය සබ්බං වුත්තාවසෙසරූපියං ගහිතං. ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. ලොහිතඞ්කොති රත්තමණි. මසාරගල්ලන්ති කබරවණ්ණො මණි. ‘‘මරකත’’න්තිපි වදන්ති.

คำว่า มณี หมายถึงรัตนชาติทุกชนิดที่แตกต่างจากไพฑูรย์เป็นต้น มีรัตนชาติที่เกิดจากแสงสว่างเป็นต้น. คำว่า ไพฑูรย์ หมายถึงรัตนชาติที่มีสีเหมือนไม้ไผ่สด บางท่านก็กล่าวว่า มีสีเหมือนวงกลมในดวงตาแมว. คำว่า สังข์ หมายถึงสังข์ที่เกิดในทะเล. คำว่า ศิลา หมายถึงหินดำที่มีสีเหมือนถั่วเขียวและเรียบเนียนมาก. ท่านกล่าวว่า แม้หินที่มีสีแดง ขาว เป็นต้น ที่ขัดเงาอย่างดี แต่ไม่จัดอยู่ในประเภทอัญมณี ก็เป็นของไม่ควรจับต้องนั่นเอง. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ.ฏีกา 2.281) กล่าวไว้ว่า คำว่า สังข์ หมายถึงสังข์ที่เกิดในทะเล คำว่า ศิลา หมายถึงหินทุกชนิด มีหินดำ หินเหลือง หินขาว เป็นต้น. ปะการัง คือรัตนชาติสีแดงจัดที่เกิดจากทะเล. คำว่า เงิน หมายถึงเงินที่เหลือจากที่กล่าวมาทั้งหมด โดยรวมถึงเงินเหรียญกหาปณะ มาสกเป็นต้น และเงินที่ทำเป็นรูปครั่งเป็นต้น. คำว่า ชาตรูป หมายถึงทองคำ. คำว่า โลหิตังคะ หมายถึงรัตนชาติสีแดง (ทับทิม). คำว่า มสารคัลละ หมายถึงรัตนชาติที่มีสีลาย บางท่านก็เรียกว่า มรกต.

භණ්ඩමූලත්ථායාති පත්තචීවරාදිමූලත්ථාය. කුට්ඨරොගස්සාති නිදස්සනමත්තං. තාය වූපසමෙතබ්බස්ස යස්ස කස්සචි රොගස්ස අත්ථාය වට්ටතියෙව. ‘‘භෙසජ්ජත්ථඤ්ච අවිද්ධායෙව මුත්තා වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තා. භෙසජ්ජත්ථාය පිසිත්වා යොජිතානං මුත්තානං රතනභාවවිජහනතො ගහණක්ඛණෙපි [Pg.84] රතනාකාරෙන අපෙක්ඛාභාවා ‘‘භෙසජ්ජත්ථාය පන වට්ටතී’’ති වුත්තං. යාව පන තා මුත්තා රතනරූපෙන තිට්ඨන්ති, තාව ආමසිතුං න වට්ටන්ති. එවං අඤ්ඤම්පි රතනපාසාණං පිසිත්වා භෙසජ්ජෙ යොජනත්ථාය ගහෙතුං වට්ටති එව. ජාතරූපරජතං පන මිස්සෙත්වා යොජනභෙසජ්ජත්ථායපි සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති. ගහට්ඨෙහි යොජෙත්වා දින්නම්පි යදි භෙසජ්ජෙ සුවණ්ණාදිරූපෙන තිට්ඨති, වියොජෙතුඤ්ච සක්කා, තාදිසං භෙසජ්ජම්පි න වට්ටති. තං අබ්බොහාරිකත්තගතඤ්චෙ වට්ටති. ‘‘ජාතිඵලිකං උපාදායා’’ති වුත්තත්තා සූරියකන්තචන්දකන්තාදිකං ජාතිපාසාණං මණිම්හි එව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ආකරමුත්තොති ආකරතො මුත්තමත්තො. භණ්ඩමූලත්ථං සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතීති ඉමිනාව ආමසිතුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. පචිත්වා කතොති කාචකාරෙහි පචිත්වා කතො.

คำว่า เพื่อเป็นค่าของบริขาร หมายถึง เพื่อเป็นค่าของบาตรและจีวรเป็นต้น. คำว่า เพื่อโรคเรื้อน เป็นเพียงตัวอย่าง. ย่อมควรเพื่อโรคใดๆ ที่พึงระงับด้วยยานั้น. คำว่า และไข่มุกที่ยังไม่เจาะ ย่อมควรเพื่อเป็นยา ดังนี้ มีกล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง ๓ แห่ง. เพราะไข่มุกที่บดแล้วใช้เป็นยา ย่อมละความเป็นรัตนะไป และในขณะที่รับ ก็ไม่มีความประสงค์ในลักษณะของรัตนะ จึงกล่าวว่า แต่ย่อมควรเพื่อเป็นยา. แต่ตราบใดที่ไข่มุกเหล่านั้นยังคงอยู่ในรูปของรัตนะ ตราบนั้นไม่ควรถูกต้อง. แม้หินรัตนะอื่นๆ ก็เช่นกัน ย่อมควรเพื่อบดแล้วนำไปใช้เป็นยา. แต่ทองและเงิน ไม่ควรรับเพื่อนำไปผสมใช้เป็นยา. แม้ยาที่คฤหัสถ์ผสมให้แล้ว หากยังคงอยู่ในรูปของทองเป็นต้น และสามารถแยกออกได้ ยาเช่นนั้นก็ไม่ควร. หากยานั้นถึงความเป็นของเล็กน้อยจนนับไม่ได้ (อัพโวหาริก) ย่อมควร. เพราะมีการกล่าวว่า เว้นผลึกธรรมชาติ จึงพึงเห็นว่า หินธรรมชาติ เช่น แก้วสุริยกานต์ แก้วจันทรกานต์ เป็นต้น สงเคราะห์เข้าในมณีเท่านั้น. คำว่า ไข่มุกจากเหมือง หมายถึง ไข่มุกที่เพิ่งออกจากเหมือง. การกล่าวว่า ย่อมควรรับเพื่อเป็นค่าของบริขาร นี้ ย่อมแสดงว่า ย่อมควรถูกต้องด้วย. คำว่า ทำโดยการเผา หมายถึง ทำโดยช่างแก้วเผา.

ධමනසඞ්ඛො ච ධොතවිද්ධො ච රතනමිස්සො චාති යොජෙතබ්බං. විද්ධොතිආදිභාවෙන කතඡිද්දො. රතනමිස්සොති කඤ්චනලතාදිවිචිත්තො මුත්තාදිරතනඛචිතො ච. එතෙන ධමනසඞ්ඛතො අඤ්ඤො රතනසම්මිස්සො අනාමාසොති දස්සෙති. සිලායම්පි එසෙව නයො. පානීයසඞ්ඛොති ඉමිනා ථාලකාදිආකාරෙන කතසඞ්ඛමයභාජනානි භික්ඛූනං සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටන්තීති සිද්ධං. සෙසන්ති රතනමිස්සං ඨපෙත්වා අවසෙසං. මුග්ගවණ්ණංයෙව රතනසම්මිස්සං කරොන්ති, න අඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘මුග්ගවණ්ණාවා’’ති, මුග්ගවණ්ණා රතනසම්මිස්සාව න වට්ටතීති වුත්තං හොති. සෙසාති රතනසම්මිස්සං ඨපෙත්වා අවසෙසා සිලා.

พึงประกอบความว่า สังข์สำหรับเป่า และสังข์ที่ล้างและเจาะแล้ว และสังข์ที่เจือด้วยรัตนะ. คำว่า เจาะแล้ว หมายถึง ทำให้เป็นช่องด้วยการเจาะเป็นต้น. คำว่า เจือด้วยรัตนะ หมายถึง ประดับด้วยเถาวัลย์ทองเป็นต้น และฝังด้วยรัตนะมีมุกดาเป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า สังข์ที่เจือด้วยรัตนะอื่นจากสังข์สำหรับเป่า เป็นของไม่ควรถูกต้อง. แม้ในศิลาก็มีนัยนี้. ด้วยคำว่า สังข์สำหรับน้ำดื่ม นี้ ย่อมสำเร็จว่า ภาชนะที่ทำด้วยสังข์มีลักษณะเป็นถาดเป็นต้น ย่อมควรที่ภิกษุจะรับ. คำว่า ที่เหลือ หมายถึง ที่เหลือเว้นสังข์ที่เจือด้วยรัตนะ. บัณฑิตกล่าวว่า "สังข์สีเขียวดังถั่วเขียวเท่านั้นที่ทำเป็นสังข์เจือด้วยรัตนะ ไม่ใช่สังข์อื่น" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สังข์สีเขียวดังถั่วเขียวที่เจือด้วยรัตนะเท่านั้นไม่ควร". คำว่า ที่เหลือ หมายถึง ศิลาที่เหลือเว้นศิลาที่เจือด้วยรัตนะ.

බීජතො පට්ඨායාති ධාතුපාසාණතො පට්ඨාය. සුවණ්ණචෙතියන්ති ධාතුකරණ්ඩකං. පටික්ඛිපීති ‘‘ධාතුට්ඨපනත්ථාය ගණ්හථා’’ති අවත්වා ‘‘තුම්හාකං ගණ්හථා’’ති පෙසිතත්තා [Pg.85] පටික්ඛිපි. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.281) පන ‘‘පටික්ඛිපීති සුවණ්ණමයස්ස ධාතුකරණ්ඩකස්ස බුද්ධාදිරූපස්ස ච අත්තනො සන්තකකරණෙ නිස්සග්ගියත්තා වුත්ත’’න්ති වුත්තං. සුවණ්ණබුබ්බුළකන්ති සුවණ්ණතාරකං. ‘‘රූපියඡඩ්ඩකට්ඨානෙ’’ති වුත්තත්තා රූපියඡඩ්ඩකස්ස ජාතරූපරජතං ආමසිත්වා ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටතීති වුත්තං. කෙළාපයිතුන්ති ආමසිත්වා ඉතො චිතො ච සඤ්චාරෙතුං. වුත්තන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. කචවරමෙව හරිතුං වට්ටතීති ගොපකා වා හොන්තු අඤ්ඤෙ වා, හත්ථෙනපි පුඤ්ඡිත්වා කචවරං අපනෙතුං වට්ටති, ‘‘මලම්පි පමජ්ජිතුං වට්ටතියෙවා’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.281) වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.281) පන ‘‘කචවරමෙව හරිතුං වට්ටතීති ගොපකා වා හොන්තු අඤ්ඤෙ වා, හත්ථෙනපි පුඤ්ඡිත්වා කචවරං අපනෙතුං වට්ටති, මලම්පි මජ්ජිතුං වට්ටති එවාති වදන්ති, තං අට්ඨකථාය න සමෙති කෙළායනසදිසත්තා’’ති වුත්තං. කථං න සමෙති? මහාඅට්ඨකථායං චෙතියඝරගොපකා රූපියඡඩ්ඩකට්ඨානෙ ඨිතාති තෙසංයෙව කෙළායනං අනුඤ්ඤාතං, න අඤ්ඤෙසං, තස්මා ‘‘ගොපකා වා හොන්තු අඤ්ඤෙ වා’’ති වචනං මහාඅට්ඨකථාය න සමෙති.

คำว่า ตั้งต้นแต่เมล็ด หมายถึง ตั้งต้นแต่หินธาตุ. คำว่า สุวรรณเจดีย์ หมายถึง ผอบพระธาตุ. คำว่า ปฏิเสธแล้ว หมายถึง ปฏิเสธแล้ว เพราะไม่ได้กล่าวว่า "จงรับเพื่อประดิษฐานพระธาตุ" แต่ส่งไปโดยกล่าวว่า "จงรับของพวกท่าน". แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา 1.281) กล่าวว่า "คำว่า ปฏิเสธแล้ว ดังนี้ กล่าวไว้เพราะการทำผอบพระธาตุที่ทำด้วยทองและรูปพระพุทธเจ้าเป็นต้นให้เป็นของตน ย่อมเป็นนิสสัคคีย์". คำว่า สุวรรณพุพพุฬกะ หมายถึง ดาวทอง. เพราะมีการกล่าวว่า "ในที่ทิ้งเงิน" จึงกล่าวว่า ย่อมควรที่ผู้ทิ้งเงินจะถูกต้องทองและเงินแล้วทิ้งไป. คำว่า เพื่อเล่น หมายถึง เพื่อถูกต้องแล้วเคลื่อนย้ายไปมา. คำว่า กล่าวไว้ หมายถึง กล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. คำว่า ย่อมควรขนขยะไปเท่านั้น ดังนี้ ไม่ว่าจะเป็นผู้ดูแลหรือคนอื่น ย่อมควรปัดกวาดขยะออกไปด้วยมือ และในสารัตถทีปนี (สารัตถ.ฏีกา 2.281) กล่าวว่า "ย่อมควรปัดกวาดแม้สิ่งสกปรกด้วย". แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา 1.281) กล่าวว่า "คำว่า ย่อมควรขนขยะไปเท่านั้น ดังนี้ ไม่ว่าจะเป็นผู้ดูแลหรือคนอื่น ย่อมควรปัดกวาดขยะออกไปด้วยมือ และกล่าวว่า ย่อมควรปัดกวาดแม้สิ่งสกปรกด้วย ดังนี้ คำนั้นไม่ตรงกับอรรถกถา เพราะคล้ายกับการเล่น". ไม่ตรงกันอย่างไร? ในมหาอรรถกถา กล่าวว่า ผู้ดูแลเรือนเจดีย์อยู่ในที่ทิ้งเงิน การเล่นของพวกเขานั้นเท่านั้นที่ทรงอนุญาต ไม่ใช่ของคนอื่น เพราะฉะนั้น คำว่า "ไม่ว่าจะเป็นผู้ดูแลหรือคนอื่น" จึงไม่ตรงกับมหาอรรถกถา.

කුරුන්දියං පන තම්පි පටික්ඛිත්තං, සුවණ්ණචෙතියෙ කචවරමෙව හරිතුං වට්ටතීති එත්තකමෙව අනුඤ්ඤාතං, තස්මා සාවධාරණං කත්වා වුත්තත්තා ‘‘හත්ථෙනපි පුඤ්ඡිත්වා’’ති ච ‘‘මලම්පි පමජ්ජිතුං වට්ටති එවා’’ති ච වචනං කුරුන්දට්ඨකථාය න සමෙති, තස්මා විචාරෙතබ්බමෙතන්ති. ආරකූටලොහන්ති සුවණ්ණවණ්ණො කිත්තිමලොහවිසෙසො. තිවිධඤ්හි කිත්තිමලොහං – කංසලොහං වට්ටලොහං ආරකූටලොහන්ති. තත්ථ තිපුතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං කංසලොහං නාම, සීසතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං වට්ටලොහං, රසතුත්ථෙහි රඤ්ජිතං තම්බං ආරකූටලොහං නාම. ‘‘පකතිරසතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං [Pg.86] ආරකූට’’න්ති ච සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.281) වුත්තං. තං පන ‘‘ජාතරූපගතික’’න්ති වුත්තත්තා උග්ගණ්හතො නිස්සග්ගියම්පි හොතීති කෙචි වදන්ති, රූපියෙසු පන අගණිතත්තා නිස්සග්ගියං න හොති, ආමසනෙ සම්පටිච්ඡනෙ ච දුක්කටමෙවාති වෙදිතබ්බං. සබ්බොපි කප්පියොති යථාවුත්තසුවණ්ණාදිමයානං සෙනාසනපරික්ඛාරානං ආමසනගොපනාදිවසෙන පරිභොගො සබ්බථා කප්පියොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ‘‘භික්ඛූනං ධම්මවිනයවණ්ණනට්ඨානෙ’’ති වුත්තත්තා සඞ්ඝිකමෙව සුවණ්ණාදිමයං සෙනාසනං සෙනාසනපරික්ඛාරා ච වට්ටන්ති, න පුග්ගලිකානීති ගහෙතබ්බං. පටිජග්ගිතුං වට්ටන්තීති සෙනාසනපටිබන්ධතො වුත්තං.

แต่ในกุรุนทีอรรถกถา แม้สิ่งนั้นก็ถูกปฏิเสธแล้ว อนุญาตเพียงว่า "ย่อมควรขนขยะไปเท่านั้นในสุวรรณเจดีย์" เพราะฉะนั้น เพราะกล่าวโดยมีข้อจำกัด คำว่า "ปัดกวาดด้วยมือ" และ "ย่อมควรปัดกวาดแม้สิ่งสกปรกด้วย" จึงไม่ตรงกับกุรุนทีอรรถกถา เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาเรื่องนี้. คำว่า โลหะอาลากูฏ หมายถึง โลหะผสมชนิดหนึ่งที่มีสีเหมือนทอง. โลหะผสมมี ๓ ชนิด คือ โลหะสำริด โลหะหล่อ และโลหะอาลากูฏ. ในบรรดาโลหะเหล่านั้น โลหะที่ทำโดยผสมดีบุกกับทองแดง ชื่อว่า โลหะสำริด, โลหะที่ทำโดยผสมตะกั่วกับทองแดง ชื่อว่า โลหะหล่อ, ทองแดงที่ย้อมด้วยปรอทและจุนสี ชื่อว่า โลหะอาลากูฏ. และในสารัตถทีปนี (สารัตถ.ฏีกา 2.281) กล่าวว่า "อาลากูฏที่ทำโดยผสมปรอทธรรมชาติกับทองแดง". แต่บางท่านกล่าวว่า เพราะมีการกล่าวว่า "เป็นของที่ไปสู่ความเป็นทอง" จึงเป็นนิสสัคคีย์แก่ผู้รับ แต่เพราะไม่ได้นับรวมอยู่ในเงิน จึงไม่เป็นนิสสัคคีย์ พึงทราบว่า เป็นทุกกฏในการถูกต้องและการรับ. คำว่า ทั้งหมดเป็นกัปปิยะ หมายถึง การบริโภคเสนาสนะและบริขารที่ทำด้วยทองเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว โดยการถูกต้อง การเก็บรักษาเป็นต้น ย่อมเป็นกัปปิยะทุกประการ. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น. เพราะมีการกล่าวว่า "ในที่พรรณนาพระธรรมวินัยของภิกษุ" จึงพึงถือว่า เสนาสนะและบริขารที่ทำด้วยทองเป็นต้นที่เป็นของสงฆ์เท่านั้นที่ควร ไม่ใช่ของส่วนบุคคล. คำว่า ย่อมควรบำรุงรักษา ดังนี้ กล่าวไว้เพราะผูกพันกับเสนาสนะ.

43. සාමිකානං පෙසෙතබ්බන්ති සාමිකානං සාසනං පෙසෙතබ්බං. භින්දිත්වාති පඨමමෙව අනාමසිත්වා පාසාණාදිනා කිඤ්චිමත්තං භෙදං කත්වා පච්ඡා කප්පියභණ්ඩත්ථාය අධිට්ඨහිත්වා හත්ථෙන ගහෙතුං වට්ටති. තෙනාහ ‘‘කප්පියභණ්ඩං කරිස්සාමීති සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති. එත්ථාපි තඤ්ච වියොජෙත්වා ආමසිතබ්බං. ඵලකජාලිකාදීනීති එත්ථ සරපරිත්තාණාය හත්ථෙන ගහෙතබ්බං. කිටිකාඵලකං අක්ඛිරක්ඛණත්ථාය අයලොහාදීහි ජාලාකාරෙන කත්වා සීසාදීසු පටිමුඤ්චිතබ්බං ජාලිකං නාම. ආදි-සද්දෙන කවචාදිකං සඞ්ගණ්හාති. අනාමාසානීති මච්ඡජාලාදිපරූපරොධං සන්ධාය වුත්තං, න සරපරිත්තාණං තස්ස ආවුධභණ්ඩත්තාභාවා. තෙන වක්ඛති ‘‘පරූපරොධනිවාරණඤ්හී’’තිආදි (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 43). ආසනස්සාති චෙතියස්සසමන්තා කතපරිභණ්ඩස්ස. බන්ධිස්සාමීති කාකාදීනං අදූසනත්ථාය බන්ධිස්සාමි.

๔๓. คำว่า พึงส่งไปให้เจ้าของ หมายถึง พึงส่งข่าวสารไปให้เจ้าของ. คำว่า ทำลายแล้ว หมายถึง ในเบื้องต้นไม่ถูกต้องก่อน แล้วทำลายด้วยหินเป็นต้นเพียงเล็กน้อย หลังจากนั้นอธิษฐานเพื่อเป็นของกัปปิยะ แล้วย่อมควรจับด้วยมือ. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมควรรับโดยคิดว่า เราจะทำเป็นของกัปปิยะ". ในที่นี้ ก็พึงแยกสิ่งนั้นออกแล้วถูกต้อง. คำว่า แผ่นไม้และตาข่ายเป็นต้น ในที่นี้ พึงจับด้วยมือเพื่อป้องกันลูกศร. แผ่นไม้กั้น (กิฏิกาผลกะ) และตาข่าย (ชาลิกะ) คือสิ่งที่ทำเป็นรูปตาข่ายด้วยเหล็กเป็นต้น เพื่อป้องกันดวงตา แล้วพึงสวมที่ศีรษะเป็นต้น. ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เกราะเป็นต้น. คำว่า ไม่ควรถูกต้อง ดังนี้ กล่าวหมายถึง การขัดขวางผู้อื่นด้วยแหจับปลาเป็นต้น ไม่ใช่เพื่อป้องกันลูกศร เพราะสิ่งนั้นไม่ใช่เครื่องอาวุธ. เพราะฉะนั้น จึงจะกล่าวว่า "เพราะการป้องกันการขัดขวางผู้อื่น" เป็นต้น (วิ.สังค.อรรถ. 43). คำว่า ของอาสนะ หมายถึง ของที่จัดเตรียมไว้รอบเจดีย์. คำว่า เราจะผูก หมายถึง เราจะผูกเพื่อไม่ให้กาเป็นต้นทำอันตราย.

‘‘භෙරිසඞ්ඝාටොති සඞ්ඝටිතචම්මභෙරී. වීණාසඞ්ඝාටොති සඞ්ඝටිතචම්මවීණා’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.281) වුත්තං. ‘‘චම්මවිනද්ධා වීණාභෙරිආදීනී’’ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තවචනතො විසෙසාභාවා [Pg.87] ‘‘කුරුන්දියං පනා’’තිආදිනා තතො විසෙසස්ස වත්තුමාරද්ධත්තා ච භෙරිආදීනං විනද්ධොපකරණසමූහො භෙරිවීණාසඞ්ඝාටොති වෙදිතබ්බො ‘‘සඞ්ඝටිතබ්බොති සඞ්ඝාටො’’ති කත්වා. තුච්ඡපොක්ඛරන්ති අවිනද්ධචම්මභෙරිවීණානං පොක්ඛරං. ආරොපිතචම්මන්ති පුබ්බෙ ආරොපිතං හුත්වා පච්ඡා තතො අපනෙත්වා විසුං ඨපිතමුඛචම්මමත්තං, න සෙසොපකරණසහිතං, තං පන සඞ්ඝාතොති අයං විසෙසො. ඔනහිතුන්ති භෙරිපොක්ඛරාදීනි චම්මං ආරොපෙත්වා චම්මවද්ධිආදීහි සබ්බෙහි උපකරණෙහි විනන්ධිතුං. ඔනහාපෙතුන්ති තථෙව අඤ්ඤෙහි විනන්ධාපෙතුං.

คำว่า ‘‘เภรีสังฆาฏะ’’ คือ กลองที่หุ้มด้วยหนัง, คำว่า ‘‘วีณาสังฆาฏะ’’ คือ พิณที่หุ้มด้วยหนัง ดังนี้ สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.281) กล่าวไว้. เพราะไม่มีความพิเศษจากคำที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาว่า ‘‘พิณและกลองเป็นต้นที่หุ้มด้วยหนัง’’ และเพราะเริ่มกล่าวถึงความพิเศษจากนั้นในกุรุนทีเป็นต้น จึงพึงทราบว่า หมู่แห่งอุปกรณ์ที่หุ้มด้วยหนังมีกลองเป็นต้น ชื่อว่า เภรีวีณาสังฆาฏะ โดยทำความเข้าใจว่า ‘‘สิ่งที่พึงประกอบเข้าด้วยกัน ชื่อว่า สังฆาฏะ’’. คำว่า ‘‘ตุจฉะปอกขระ’’ คือ โพรงของกลองและพิณที่ยังไม่ได้หุ้มหนัง. คำว่า ‘‘อาโรปิตะจัมมะ’’ คือ หนังหน้ากลองเท่านั้นที่เคยหุ้มไว้ก่อนแล้วภายหลังถอดออกไปวางไว้ต่างหาก ไม่ใช่อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมดพร้อมกัน, แต่ความพิเศษนั้นคือสังฆาฏะ. คำว่า ‘‘โอนหิตุง’’ คือ เพื่อหุ้มหนังที่โพรงกลองเป็นต้น และผูกด้วยอุปกรณ์ทั้งหมดมีเชือกหนังเป็นต้น. คำว่า ‘‘โอนหาเปตุง’’ คือ เพื่อให้ผู้อื่นผูกด้วยวิธีเดียวกัน.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ด้วยประการฉะนี้ ในวินัยลังการะ ซึ่งเป็นอรรถกถาแห่งวินัยสังคหะ

අනාමාසවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า อนามัสสวินิจฉัยกถาลังการะ

සත්තමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๗

8. අධිට්ඨානවිකප්පනවිනිච්ඡයකථා

๘. อธิษฐานวิกัปปนวินิจฉัยกถา

44. එවං අනාමාසවිනිච්ඡයකථං කථෙත්වා ඉදානි අධිට්ඨානවිකප්පනවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘අධිට්ඨානවිකප්පනෙසු පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අධිට්ඨියතෙ අධිට්ඨානං, ගහණං සල්ලක්ඛණන්ති අත්ථො. විකප්පියතෙ විකප්පනා, සඞ්කප්පනං චින්තනන්ති අත්ථො. තත්ථ ‘‘තිචීවරං අධිට්ඨාතුන්ති නාමං වත්වා අධිට්ඨාතුං. න විකප්පෙතුන්ති නාමං වත්වා න විකප්පෙතුං. එස නයො සබ්බත්ථ. තස්මා තිචීවරං අධිට්ඨහන්තෙන ‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’තිආදිනා නාමං වත්වා අධිට්ඨාතබ්බං. විකප්පෙන්තෙන පන ‘ඉමං සඞ්ඝාටි’න්තිආදිනා තස්ස තස්ස චීවරස්ස නාමං අග්ගහෙත්වාව ‘ඉමං චීවරං තුය්හං විකප්පෙමී’ති විකප්පෙතබ්බං. තිචීවරං වා හොතු අඤ්ඤං වා, යදි තං තං නාමං ගහෙත්වා විකප්පෙති[Pg.88], අවිකප්පිතං හොති, අතිරෙකචීවරට්ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.469) වුත්තං.

๔๔. ครั้นกล่าวอนามัสสวินิจฉัยกถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวอธิษฐานวิกัปปนวินิจฉัย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘‘แต่ในอธิษฐานและวิกัปปนะ’’. ในคำเหล่านั้น คำว่า อธิษฐาน คือ สิ่งที่บุคคลอธิษฐาน, มีอรรถว่า การถือเอา การกำหนดหมาย. คำว่า วิกัปปนา คือ สิ่งที่บุคคลวิกัปปะ, มีอรรถว่า การดำริ การคิด. ในคำเหล่านั้น (กล่าวว่า) ‘‘คำว่า ‘พึงอธิษฐานไตรจีวร’ คือ พึงอธิษฐานโดยกล่าวชื่อ. คำว่า ‘ไม่พึงวิกัปปะ’ คือ ไม่พึงวิกัปปะโดยกล่าวชื่อ. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. เพราะฉะนั้น ผู้จะอธิษฐานไตรจีวร พึงอธิษฐานโดยกล่าวชื่อมีอาทิว่า ‘เราอธิษฐานผ้าสังฆาฏิผืนนี้’. ส่วนผู้จะวิกัปปะ พึงวิกัปปะโดยไม่ถือเอาชื่อของจีวรนั้นๆ มีอาทิว่า ‘ผ้าสังฆาฏิผืนนี้’ แต่พึงวิกัปปะว่า ‘เราวิกัปปะจีวรผืนนี้แก่ท่าน’. ไตรจีวรก็ดี อย่างอื่นก็ดี หากวิกัปปะโดยถือเอาชื่อนั้นๆ วิกัปปะนั้นไม่เป็นอันวิกัปปะ, จีวรนั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งอติเรกจีวร’’ ดังนี้ สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.469) กล่าวไว้.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.469) පන ‘‘තිචීවරං අධිට්ඨාතුන්ති සඞ්ඝාටිආදිනාමෙන අධිට්ඨාතුං. න විකප්පෙතුන්ති ඉමිනා නාමෙන න විකප්පෙතුං, එතෙන විකප්පිතතිචීවරො තෙචීවරිකො න හොති, තස්ස තස්මිං අධිට්ඨිතතිචීවරෙ විය අවිප්පවාසාදිනා කාතබ්බවිධි න කාතබ්බොති දස්සෙති, න පන විකප්පනෙ දොසො’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 469) පන ‘‘තිචීවරං අධිට්ඨාතුන්ති එත්ථ තිචීවරං තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨාතබ්බයුත්තකං, යං වා තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨාතුං න විකප්පෙතුං අනුජානාමි, තස්ස අධිට්ඨානකාලපරිච්ඡෙදාභාවතො සබ්බකාලං ඉච්ඡන්තස්ස අධිට්ඨාතුංයෙව අනුජානාමි, තං කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා විකප්පෙතුං නානුජානාමි, සති පන පච්චයෙ යදා තදා වා පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතුං වට්ටතීති ‘අනාපත්ති අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති විකප්පෙතී’ති වචනතො සිද්ධං හොතී’’ති වුත්තං.

ส่วนวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.469) กล่าวว่า ‘‘คำว่า ‘พึงอธิษฐานไตรจีวร’ คือ พึงอธิษฐานด้วยชื่อมีสังฆาฏิเป็นต้น. คำว่า ‘ไม่พึงวิกัปปะ’ คือ ไม่พึงวิกัปปะด้วยชื่อนี้, ด้วยเหตุนี้ ไตรจีวรที่วิกัปปะแล้ว ย่อมไม่เป็นเตจีวริกะ (ผู้มีผ้า ๓ ผืน), แสดงว่า วิธีที่พึงทำมีอาทิว่า การไม่ห่างจากผ้า ย่อมไม่พึงทำในไตรจีวรที่วิกัปปะแล้วนั้น เหมือนในไตรจีวรที่อธิษฐานแล้ว, แต่ไม่มีโทษในการวิกัปปะ’’ ดังนี้. ส่วนในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 469) กล่าวว่า ‘‘ในคำว่า ‘พึงอธิษฐานไตรจีวร’ นี้ ไตรจีวรเป็นสิ่งที่ควรแก่การอธิษฐานด้วยการอธิษฐานไตรจีวร, หรือว่า เราอนุญาตให้อธิษฐานด้วยการอธิษฐานไตรจีวร ไม่ให้วิกัปปะ, เพราะไม่มีการกำหนดเวลาแห่งการอธิษฐานนั้น เราจึงอนุญาตให้อธิษฐานเท่านั้นแก่ผู้ปรารถนาตลอดกาลทุกเมื่อ, เราไม่อนุญาตให้วิกัปปะโดยกำหนดเวลานั้น, แต่เมื่อมีปัจจัย ย่อมควรที่จะถอนแล้ววิกัปปะเมื่อใดก็ได้ ดังนี้ ย่อมสำเร็จด้วยบทว่า ‘ไม่มีอาบัติ อธิษฐานและวิกัปปะภายใน ๑๐ วัน’’’ ดังนี้.

ඉමෙසු පන තීසු ටීකාවාදෙසු තතියවාදො යුත්තතරො විය දිස්සති. කස්මා? පාළියා අට්ඨකථාය ච සංසන්දනතො. කථං? පාළියඤ්හි කතපරිච්ඡෙදාසුයෙව ද්වීසු වස්සිකසාටිකකණ්ඩුපටිච්ඡාදීසු තතො පරං විකප්පෙතුන්ති වුත්තං, තතො අඤ්ඤෙසු න විකප්පෙතුං ඉච්චෙව, තස්මා තෙසු අසති පච්චයෙ නිච්චං අධිට්ඨාතබ්බමෙව හොති, න විකප්පෙතබ්බන්ති අයං පාළියා අධිප්පායො දිස්සති, ඉතරාසු පන ද්වීසු අනුඤ්ඤාතකාලෙයෙව අධිට්ඨාතබ්බං, ‘‘තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති එවං පාළියා සංසන්දති, අට්ඨකථායං තිචීවරං තිචීවරසඞ්ඛෙපෙන පරිහරතො අධිට්ඨාතුමෙව අනුජානාමි, න විකප්පෙතුං. වස්සිකසාටිකං පන චාතුමාසතො පරං විකප්පෙතුමෙව, න අධිට්ඨාතුං, එවඤ්ච [Pg.89] සති යො තිචීවරෙ එකෙන චීවරෙන විප්පවසිතුකාමො හොති, තස්ස චීවරාධිට්ඨානං පච්චුද්ධරිත්වා විප්පවාසසුඛත්ථං විකප්පනාය ඔකාසො දින්නො හොතීති.

แต่ในบรรดาวาทะแห่งฎีกาทั้งสามนี้ วาทะที่สามดูเหมือนจะสมควรยิ่งกว่า. เพราะเหตุไร? เพราะสอดคล้องกับพระบาลีและอรรถกถา. อย่างไร? ก็ในพระบาลีนั้น กล่าวไว้ว่า พึงวิกัปปะผ้าวัสสิกสาฏิกะและผ้ากัณฑุปฏิจฉาดี ซึ่งเป็นผ้าสองผืนที่กำหนดเวลาไว้แล้วเท่านั้น หลังจากนั้น, ส่วนผ้าอื่นจากนั้น ไม่พึงวิกัปปะเลย, เพราะฉะนั้น เมื่อไม่มีปัจจัยในผ้าเหล่านั้น ย่อมพึงอธิษฐานเท่านั้นเสมอ ไม่พึงวิกัปปะ ดังนี้ ความประสงค์ของพระบาลีย่อมปรากฏ. ส่วนในฎีกาอีกสองฉบับ พึงอธิษฐานเฉพาะในเวลาที่อนุญาตเท่านั้น, ‘‘หลังจากนั้น พึงวิกัปปะ’’ ดังนี้ ย่อมสอดคล้องกับพระบาลี. ในอรรถกถา (กล่าวว่า) เราอนุญาตให้ผู้รักษาไตรจีวรโดยย่อ อธิษฐานเท่านั้น ไม่ให้วิกัปปะ. ส่วนผ้าวัสสิกสาฏิกะ หลังจาก ๔ เดือนแล้ว พึงวิกัปปะเท่านั้น ไม่พึงอธิษฐาน. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุใดประสงค์จะอยู่ห่างจากไตรจีวรด้วยผ้าผืนหนึ่ง โอกาสแห่งการวิกัปปะเพื่อความสุขในการอยู่ห่างจากผ้า ย่อมเป็นอันให้แก่ภิกษุนั้น โดยถอนการอธิษฐานจีวรแล้ว.

පඨමවාදෙ ‘‘න විකප්පෙතු’’න්ති නාමං වත්වා ‘‘න විකප්පෙතු’’න්ති අත්ථො වුත්තො, එවං සන්තෙ ‘‘තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති එත්ථ තතො පරං නාමං වත්වා විකප්පෙතුන්ති අත්ථො භවෙය්‍ය, සො ච අත්ථො විකප්පනාධිකාරෙන වුත්තො, ‘‘නාමං වත්වා’’ති ච විසෙසනෙ කත්තබ්බෙ සති ‘‘න විකප්පෙතු’’න්ති ච ‘‘තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති ච භෙදවචනං න සියා, සබ්බෙසුපි චීවරෙසු නාමං අවත්වාව විකප්පෙතබ්බතො, දුතියවාදෙ ච ‘‘න විකප්පෙතු’’න්ති ඉමිනා නාමෙන න විකප්පෙතුන්ති වුත්තං, න අනුජානාමීති පාඨසෙසො. පඨමෙ ච ‘‘තිචීවරං වා හොතු අඤ්ඤං වා, යදි තං තං නාමං ගහෙත්වා විකප්පෙති, අවිකප්පිතං හොති, අතිරෙකචීවරට්ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති. දුතියෙ ච ‘‘න පන විකප්පනෙ දොසො’’ති, තඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධං විය දිස්සති, තස්මා විචාරෙතබ්බමෙතං.

ในวาทะที่หนึ่ง คำว่า ‘‘ไม่พึงวิกัปปะ’’ มีอรรถว่า ไม่พึงวิกัปปะโดยกล่าวชื่อ, เมื่อเป็นเช่นนี้ ในคำว่า ‘‘หลังจากนั้น พึงวิกัปปะ’’ นี้ พึงมีอรรถว่า หลังจากนั้น พึงวิกัปปะโดยกล่าวชื่อ, และอรรถนั้นกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งวิกัปปนา, และเมื่อพึงทำวิเสสนะว่า ‘‘โดยกล่าวชื่อ’’ คำที่แยกกันว่า ‘‘ไม่พึงวิกัปปะ’’ และ ‘‘หลังจากนั้น พึงวิกัปปะ’’ ย่อมไม่มี, เพราะในจีวรทั้งปวง พึงวิกัปปะโดยไม่กล่าวชื่อเท่านั้น. และในวาทะที่สอง กล่าวว่า ‘‘ไม่พึงวิกัปปะ’’ คือ ไม่พึงวิกัปปะด้วยชื่อนี้, บทที่เหลือคือ ‘‘เราไม่อนุญาต’’. และในวาทะที่หนึ่ง (กล่าวว่า) ‘‘ไตรจีวรก็ดี อย่างอื่นก็ดี หากวิกัปปะโดยถือเอาชื่อนั้นๆ วิกัปปะนั้นไม่เป็นอันวิกัปปะ, จีวรนั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งอติเรกจีวร’’. และในวาทะที่สอง (กล่าวว่า) ‘‘แต่ไม่มีโทษในการวิกัปปะ’’, และคำนั้นดูเหมือนจะขัดแย้งกันเอง, เพราะฉะนั้น ข้อนี้พึงพิจารณา.

තතො පරං විකප්පෙතුන්ති චාතුමාසතො පරං විකප්පෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුන්ති තීසු ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘තතො පරං විකප්පෙත්වා යාව ආගාමිසංවච්ඡරෙ වස්සානං චාතුමාසං, තාව ඨපෙතුං අනුඤ්ඤාත’’න්තිපි වදන්ති. ‘‘තතො පරං විකප්පෙතුං අනුජානාමීති එත්තාවතා වස්සිකසාටිකං කණ්ඩුපටිච්ඡාදිඤ්ච තං තං නාමං ගහෙත්වා විකප්පෙතුං අනුඤ්ඤාතන්ති එවමත්ථො න ගහෙතබ්බො. තතො පරං වස්සිකසාටිකාදිනාමස්සෙව අභාවතො, කස්මා තතො පරං විකප්පෙන්තෙනපි නාමං ගහෙත්වා න විකප්පෙතබ්බං. උභින්නම්පි තතො පරං විකප්පෙත්වා පරිභොගස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා තථාවිකප්පිතං අඤ්ඤනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්ත’’න්ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.469) වුත්තං. විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. 1.469) ‘‘තතො පරන්ති චාතුමාසතො [Pg.90] පරං විකප්පෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතන්ති කෙචි වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘විකප්පෙත්වා යාව ආගාමිවස්සානං තාව ඨපෙතුං වට්ටතී’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘විකප්පනෙ න දොසො, තථා විකප්පිතං පරික්ඛාරාදිනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’න්ති වදන්තී’’ති වුත්තං.

คำว่า ‘‘หลังจากนั้น พึงวิกัป’’ มีอรรถว่า พึงวิกัปแล้วบริโภคหลังจาก ๔ เดือน ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสาม. แต่บางท่านก็กล่าวว่า ‘‘หลังจากนั้น อนุญาตให้วิกัปแล้วเก็บไว้จนถึง ๔ เดือนแห่งฤดูฝนในปีหน้า’’. ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.469) กล่าวว่า ‘‘คำว่า ‘เราอนุญาตให้วิกัปหลังจากนั้น’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ไม่พึงถือเอาอรรถว่า อนุญาตให้วิกัปผ้าวัสสิกสาฏิกะและผ้ากัณฑุปฏิจฉาทิโดยออกชื่อนั้นๆ. เพราะหลังจากนั้น ไม่มีชื่อว่าผ้าวัสสิกสาฏิกะเป็นต้น. เพราะเหตุไร? แม้ผู้จะวิกัปหลังจากนั้น ก็ไม่พึงวิกัปโดยออกชื่อ. เพราะอนุญาตให้บริโภคโดยวิกัปหลังจากนั้นทั้งสองอย่าง, พึงบริโภคสิ่งที่วิกัปแล้วนั้นโดยอธิษฐานด้วยชื่ออื่น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสาม’’. ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.469) ก็กล่าวว่า ‘‘คำว่า ‘หลังจากนั้น’ คือ บางท่านกล่าวว่า อนุญาตให้วิกัปแล้วบริโภคหลังจาก ๔ เดือน. ส่วนท่านอื่นๆ กล่าวว่า ‘ควรเก็บไว้โดยวิกัปแล้วจนถึงฤดูฝนปีหน้า’. ส่วนท่านอื่นๆ กล่าวว่า ‘ในการวิกัปไม่มีโทษ, พึงบริโภคสิ่งที่วิกัปแล้วนั้นโดยอธิษฐานด้วยชื่อว่าบริขารเป็นต้น’’’ ดังนี้.

වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාරාජික 469) පන ‘‘වස්සිකසාටිකං තතො පරං විකප්පෙතුංයෙව, නාධිට්ඨාතුං. වත්ථඤ්හි කතපරියොසිතං අන්තොචාතුමාසෙ වස්සානදිවසං ආදිං කත්වා අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතුං අනුජානාමි, චාතුමාසතො උද්ධං අත්තනො සන්තකං කත්වා ඨපෙතුකාමෙන විකප්පෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො’’ති වුත්තං. ඉධාපි පච්ඡිමවාදො පසත්ථතරොති දිස්සති, කස්මා? සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා, පුරිමෙසු පන ආචරියානං අධිප්පායොයෙව දුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොති නානාවාදස්සෙව කථිතත්තා. මුට්ඨිපඤ්චකන්ති මුට්ඨියා උපලක්ඛිතං පඤ්චකං මුට්ඨිපඤ්චකං, චතුහත්ථෙ මිනිත්වා පඤ්චමං හත්ථමුට්ඨිං කත්වා මිනිතබ්බන්ති අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘මුට්ඨිහත්ථානං පඤ්චකං මුට්ඨිපඤ්චකං. පඤ්චපි හත්ථා මුට්ඨී කත්වාව මිනිතබ්බා’’ති වදන්ති. මුට්ඨිත්තිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ද්විහත්ථෙන අන්තරවාසකෙන තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙතුං සක්කාති ආහ ‘‘පාරුපනෙනපී’’තිආදි. අතිරෙකන්ති සුගතචීවරතො අතිරෙකං. ඌනකන්ති මුට්ඨිපඤ්චකාදිතො ඌනකං. තෙන ච තෙසු තිචීවරාධිට්ඨානං න රුහතීති දස්සෙති.

ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 469) กล่าวไว้ว่า "ผ้าวัสสิกสาฏิกะ (ผ้าอาบน้ำฝน) นั้น หลังจากนั้นพึงวิกัปเท่านั้น ไม่พึงอธิษฐาน. เพราะมีความหมายว่า เราอนุญาตให้อธิษฐานผ้าที่ทำเสร็จแล้วภายใน ๑๐ วัน นับแต่วันฝน (วันเข้าพรรษา) ภายใน ๔ เดือน และอนุญาตให้วิกัปผ้าที่ประสงค์จะเก็บไว้เป็นของตนหลังจาก ๔ เดือนไปแล้ว" ดังนี้. ในที่นี้ก็ปรากฏว่าวาทะหลังเป็นที่สรรเสริญกว่า, เพราะเหตุไร? เพราะเข้าใจง่าย, ส่วนในวาทะก่อนๆ ความประสงค์ของอาจารย์ทั้งหลายเข้าใจยาก เพราะกล่าวไว้หลายนัย. คำว่า "มุฏฐิปัญจกะ" คือ ๕ ศอกกำ (๕ ศอกที่กำหนดด้วยกำมือ), มีความหมายว่า พึงวัด ๔ ศอกแล้วทำศอกที่ ๕ ให้เป็นกำมือแล้ววัด. แต่บางท่านกล่าวว่า "มุฏฐิปัญจกะ คือ ๕ ศอกกำ. พึงวัดโดยทำเป็นกำมือทั้ง ๕ ศอก." ในคำว่า "มุฏฐิตติกะ" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. สามารถปกปิดไตรมณฑลด้วยผ้าอันตรวาสก ๒ ศอกได้ จึงกล่าวว่า "แม้ด้วยผ้าห่ม" เป็นต้น. คำว่า "อติเรก" คือ เกินกว่าจีวรของพระสุคต. คำว่า "อูนก" คือ น้อยกว่ามุฏฐิปัญจกะเป็นต้น. และแสดงว่าการอธิษฐานไตรจีวรในผ้าเหล่านั้นไม่สำเร็จ.

ඉමං සඞ්ඝාටිං පච්චුද්ධරාමීති ඉමං සඞ්ඝාටිඅධිට්ඨානං උක්ඛිපාමි, පරිච්චජාමීති අත්ථො. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.469) පන ‘‘පච්චුද්ධරාමීති ඨපෙමි, පරිච්චජාමීති වා අත්ථො’’ඉච්චෙව වුත්තං. කායවිකාරං කරොන්තෙනාති හත්ථෙන චීවරං පරාමසන්තෙන, චාලෙන්තෙන වා. වාචාය අධිට්ඨාතබ්බාති එත්ථ කායෙනපි චාලෙත්වා [Pg.91] වාචම්පි භින්දිත්වා කායවාචාහි අධිට්ඨානම්පි සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං, ‘‘කායෙන අඵුසිත්වා’’ති වත්තබ්බත්තා අහත්ථපාසහත්ථපාසවසෙන දුවිධං අධිට්ඨානං. තත්ථ ‘‘හත්ථපාසො නාම අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො වුච්චති. ‘ද්වාදසහත්ථ’න්ති කෙචි වදන්ති, තං ඉධ න සමෙතී’’ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.469) වුත්තං. ‘‘ඉදානි සම්මුඛාපරම්මුඛාභෙදෙන දුවිධං අධිට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ හත්ථපාසෙතිආදි වුත්තං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.469) පන ‘‘හත්ථපාසෙති ච ඉදං ද්වාදසහත්ථං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරෙ ඨිතං ‘ඉම’න්ති වත්වා අධිට්ඨාතබ්බං, තතො පරං ‘එත’න්ති වත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති කෙචි වදන්ති, ගණ්ඨිපදෙසු පනෙත්ථ න කිඤ්චි වුත්තං, පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච සබ්බත්ථ ‘හත්ථපාසො’ති අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො වුච්චති, තස්මා ඉධ විසෙසවිකප්පනාය කාරණං ගවෙසිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. එවං පාළියට්ඨකථාසුපි අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථමෙව හත්ථපාසො වුත්තො, ටීකාචරියෙහි ච තදෙව සම්පටිච්ඡිතො, තස්මා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථබ්භන්තරෙ ඨිතං චීවරං ‘‘ඉම’’න්ති, තතො බහිභූතං ‘‘එත’’න්ති වත්වා අධිට්ඨාතබ්බං.

คำว่า "อิมัง สังฆาฏิง ปัจจุทธรามิ" มีอรรถว่า เราถอนการอธิษฐานผ้าสังฆาฏิผืนนี้ คือเราสละ. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.469) กล่าวไว้ว่า "คำว่า 'ปัจจุทธรามิ' มีอรรถว่า เราวางไว้ หรือเราสละ" ดังนี้. คำว่า "กายวิการัง กโรนเตนะ" คือ ด้วยการลูบคลำจีวรด้วยมือ หรือด้วยการทำให้ไหว. ในคำว่า "วาจายะ อธิฏฐาตัพพัง" พึงทราบว่า การอธิษฐานด้วยกายและวาจาก็สงเคราะห์เข้าด้วยกัน คือทำให้ไหวด้วยกายและเปล่งวาจาด้วย, เพราะมีคำกล่าวว่า "ไม่ถูกต้องด้วยกาย" การอธิษฐานจึงมี ๒ อย่าง คือ โดยอำนาจในหัตถบาสและนอกหัตถบาส. ในที่นั้น ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.469) กล่าวไว้ว่า "ชื่อว่า หัตถบาส คือ ๒ ศอกครึ่ง. บางท่านกล่าวว่า '๑๒ ศอก' ซึ่งไม่เข้ากันในที่นี้." บัดนี้ เพื่อแสดงการอธิษฐาน ๒ อย่าง คือ โดยความต่างแห่งต่อหน้าและลับหลัง จึงกล่าวว่า "ถ้าอยู่ในหัตถบาส" เป็นต้น. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.469) กล่าวไว้ว่า "คำว่า 'หัตถบาส' นี้กล่าวหมายถึง ๑๒ ศอก, เพราะฉะนั้น บางท่านกล่าวว่า พึงอธิษฐานผ้าที่อยู่ในระยะ ๑๒ ศอก โดยกล่าวว่า 'อิมัง' (ผืนนี้), หลังจากนั้นพึงอธิษฐานโดยกล่าวว่า 'เอตัง' (ผืนนั้น), แต่ในคัมภีร์คัณฐีทั้งหลายไม่ได้กล่าวอะไรไว้ในที่นี้, ในบาลีและอรรถกถาทั้งหมดกล่าวว่า 'หัตถบาส' คือ ๒ ศอกครึ่ง, เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงค้นหาสาเหตุของการกำหนดเป็นพิเศษ." ดังนี้ ในบาลีและอรรถกถาก็กล่าวว่าหัตถบาสคือ ๒ ศอกครึ่งเท่านั้น, และอาจารย์ฎีกาทั้งหลายก็ยอมรับเช่นนั้น, เพราะฉะนั้น พึงอธิษฐานจีวรที่อยู่ในระยะ ๒ ศอกครึ่งโดยกล่าวว่า "อิมัง" (ผืนนี้), และที่อยู่นอกระยะนั้นโดยกล่าวว่า "เอตัง" (ผืนนั้น).

‘‘සාමන්තවිහාරෙති ඉදං ඨපිතට්ඨානසල්ලක්ඛණයොග්ගෙ ඨිතං සන්ධාය වුත්තං, තතො දූරෙ ඨිතම්පි ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බමෙව. තත්ථාපි චීවරස්ස ඨපිතභාවසල්ලක්ඛණමෙව පමාණං. න හි සක්කා නිච්චස්ස ඨානං සල්ලක්ඛෙතුං, එකස්මිං විහාරෙ ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤස්මිං ඨපිතන්ති අධිට්ඨාතුං න වට්ටති. කෙචි පන ‘තථාපි අධිට්ඨිතෙ න දොසො’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථාය න සමෙති, වීමංසිතබ්බ’’න්ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.469) වුත්තං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.469) පන ‘‘සාමන්තවිහාරො නාම යත්ථ තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තෙතුං සක්කා. සාමන්තවිහාරෙති ඉදං දෙසනාසීසමත්තං, තස්මා ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බන්ති වදන්ති. ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වාති ච ඉදං ඨපිතට්ඨානසල්ලක්ඛණං [Pg.92] අනුච්ඡවිකන්ති කත්වා වුත්තං, චීවරසල්ලක්ඛණමෙවෙත්ථ පමාණ’’න්ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායඤ්ච (වජිර. ටී. පාරාජික 469) ‘‘සඞ්ඝාටි උත්තරාසඞ්ගො අන්තරවාසකන්ති අධිට්ඨිතානධිට්ඨිතානං සමානමෙව නාමං. ‘අයං සඞ්ඝාටී’තිආදීසු අනධිට්ඨිතා වුත්තා. ‘තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍යා’ති එත්ථ අධිට්ඨිතා වුත්තා. සාමන්තවිහාරෙති ගොචරගාමතො විහාරෙති ධම්මසිරිත්ථෙරො. දූරතරෙපි ලබ්භතෙවාති ආචරියා. අනුගණ්ඨිපදෙපි ‘සාමන්තවිහාරෙති දෙසනාසීසමත්තං, තස්මා ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බ’න්ති වුත්තං. සාමන්තවිහාරො නාම යත්ථ තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තිතුං සක්කා. රත්තිවිප්පවාසං රක්ඛන්තෙන තතො දූරෙ ඨිතං අධිට්ඨාතුං න වට්ටති, එවං කිර මහාඅට්ඨකථායං වුත්තන්ති. කෙචි ‘චීවරවංසෙ ඨපිතං අඤ්ඤො පරිවත්තෙත්වා නාගදන්තෙ ඨපෙති, තං අජානිත්වා අධිට්ඨහන්තස්සපි රුහති චීවරස්ස සල්ලක්ඛිතත්තා’ති වදන්තී’’ති, තස්මා ආචරියානං මතභෙදං සංසන්දිත්වා ගහෙතබ්බං.

คำว่า 'สามันตวิหาร' นี้ ตรัสหมายถึงจีวรที่ตั้งอยู่ในที่ที่ควรแก่การกำหนดหมายสถานที่เก็บไว้, แม้จีวรที่ตั้งอยู่ไกลออกไป ผู้ที่กำหนดหมายสถานที่เก็บไว้ก็พึงอธิษฐานได้แน่นอน. ในเรื่องนั้น การกำหนดหมายสภาวะที่จีวรถูกเก็บไว้เท่านั้นเป็นประมาณ. เพราะไม่สามารถจะกำหนดหมายสถานที่ที่แน่นอนได้, การอธิษฐานว่าเก็บไว้ในวิหารหนึ่งแล้ว [แต่ความจริง] เก็บไว้อีกวิหารหนึ่งนั้น ไม่ควร. แต่บางท่านกล่าวว่า 'แม้จะอธิษฐานอย่างนั้นก็ไม่มีโทษ' คำนั้นไม่สมกับอรรถกถา พึงพิจารณาดู ดังนี้ ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.469) กล่าวไว้. ส่วนในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.469) กล่าวว่า 'ที่ชื่อว่า สามันตวิหาร คือที่ที่สามารถไปและกลับได้ในวันนั้นเอง. คำว่า สามันตวิหาร นี้ เป็นเพียงหัวข้อแห่งเทศนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แม้จีวรตั้งอยู่ไกล เมื่อกำหนดหมายสถานที่เก็บไว้แล้ว ก็พึงอธิษฐานได้. และคำว่า กำหนดหมายสถานที่เก็บไว้ นี้ กล่าวโดยทำความกำหนดหมายสถานที่เก็บไว้นั้นให้เป็นสิ่งที่เหมาะสม, ในที่นี้ การกำหนดหมายจีวรนั่นเองเป็นประมาณ' ดังนี้. และในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 469) กล่าวว่า 'ชื่อว่า สังฆาฏิ อุตตราสงค์ และอันตรวาสก ย่อมเหมือนกันทั้งสำหรับผ้าที่อธิษฐานแล้วและยังไม่ได้อธิษฐาน. ในคำว่า อยัง สังฆาฏิ เป็นต้น หมายถึงผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐาน. ในคำว่า ติจีวเรนะ วิปปะวะเสยยะ นี้ หมายถึงผ้าที่อธิษฐานแล้ว. พระธรรมสิริเถระกล่าวว่า สามันตวิหาร คือวิหารที่อยู่ใกล้หมู่บ้านโคจร. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า แม้ในที่ที่ไกลกว่านั้นก็ย่อมได้. แม้ในอนุคัณฐิบทก็กล่าวว่า คำว่า สามันตวิหาร เป็นเพียงหัวข้อแห่งเทศนา เพราะฉะนั้น แม้จีวรตั้งอยู่ไกล เมื่อกำหนดหมายสถานที่เก็บไว้แล้ว ก็พึงอธิษฐานได้. ที่ชื่อว่า สามันตวิหาร คือที่ที่สามารถไปและกลับได้ในวันนั้นเอง. ภิกษุผู้รักษาการอยู่ปราศจากราตรี ไม่ควรจะอธิษฐานจีวรที่ตั้งอยู่ไกลจากที่นั้น, ได้ยินว่า ในมหาอรรถกถากล่าวไว้อย่างนี้. บางท่านกล่าวว่า จีวรที่เก็บไว้ที่ราวพาดจีวร ผู้อื่นย้ายไปเก็บไว้ที่เดือยที่ฝา (งาช้าง), แม้ผู้ที่อธิษฐานโดยไม่รู้ [ความจริงนั้น] การอธิษฐานก็สำเร็จ เพราะจีวรนั้นถูกกำหนดหมายไว้แล้ว ดังนี้, เพราะฉะนั้น พึงนำความเห็นที่แตกต่างกันของอาจารย์ทั้งหลายมาเทียบเคียงกันแล้วถือเอา'

අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහීති පරික්ඛාරචොළනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහි. තෙනෙව ‘‘ඉමං පච්චුද්ධරාමී’’ති පරික්ඛාරචොළස්ස පච්චුද්ධාරං දස්සෙති, එතෙන ච තෙචීවරිකධුතඞ්ගං පරිහරන්තෙන පංසුකූලාදිවසෙන ලද්ධං වත්ථං දසාහබ්භන්තරෙ කත්වා රජිත්වා පාරුපිතුමසක්කොන්තෙන පරික්ඛාරචොළවසෙන අධිට්ඨහිත්වාව දසාහමතික්කමාපෙතබ්බං, ඉතරථා නිස්සග්ගියං හොතීති දස්සෙති, තෙනෙව ‘‘රජිතකාලතො පන පට්ඨාය නික්ඛිපිතුං න වට්ටති, ධුතඞ්ගචොරො නාම හොතී’’ති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.25) වුත්තං. පුන අධිට්ඨාතබ්බානීති ඉදඤ්ච සඞ්ඝාටිආදිතිචීවරනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුකාමස්ස වසෙන වුත්තං, ඉතරස්ස පන පුරිමාධිට්ඨානමෙව අලන්ති වෙදිතබ්බං. පුන අධිට්ඨාතබ්බන්ති ඉමිනා කප්පබින්දුපි දාතබ්බන්ති දස්සෙති. අධිට්ඨානකිච්චං [Pg.93] නත්ථීති ඉමිනා කප්පබින්දුදානකිච්චම්පි නත්ථීති දස්සෙති, මහන්තතරමෙවාතිආදි සබ්බාධිට්ඨානසාධාරණලක්ඛණං. තත්ථ පුන අධිට්ඨාතබ්බන්ති අනධිට්ඨිතචීවරස්ස එකදෙසභූතත්තා අනධිට්ඨිතඤ්චෙ, අධිට්ඨිතස්ස අප්පභාවෙන එකදෙසභූතං අධිට්ඨිතසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති, තථා අධිට්ඨිතඤ්චෙ, අනධිට්ඨිතස්ස එකදෙසභූතං අනධිට්ඨිතසඞ්ඛං ගච්ඡතීති ලක්ඛණං. න කෙවලඤ්චෙත්ථ දුතියපට්ටමෙව, අථ ඛො තතියපට්ටාදිකම්පි. යථාහ ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ…පෙ… උතුද්ධටානං දුස්සානං චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං…පෙ… පංසුකූලෙ යාවදත්ථ’’න්ති (මහාව. 348).

คำว่า 'ด้วยผ้าที่อธิษฐานเก็บไว้' คือด้วยผ้าที่อธิษฐานเก็บไว้โดยชื่อว่าผ้าบริขารโจล. ด้วยคำนั้น ท่านจึงแสดงการปัจจุทธรณ์ผ้าบริขารโจลว่า 'อิมัง ปัจจุทธะรามิ' (เราถอนผ้านี้), และด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ภิกษุผู้ทรงเตจีวริกธุดงค์ เมื่อได้ผ้ามาด้วยอำนาจผ้าบังสุกุลเป็นต้น หากไม่สามารถจะซักย้อมและนุ่งห่มได้ภายใน 10 วัน ก็พึงอธิษฐานโดยความเป็นผ้าบริขารโจลนั่นเองแล้วให้ล่วง 10 วันไป, มิฉะนั้นย่อมเป็นนิสสัคคีย์, ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1.25) จึงกล่าวว่า 'แต่ตั้งแต่วันที่ย้อมแล้ว ไม่ควรเก็บไว้, ชื่อว่าเป็นหัวขโมยธุดงค์'. คำว่า 'พึงอธิษฐานอีก' นี้ กล่าวด้วยอำนาจผู้ที่ปรารถนาจะอธิษฐานโดยชื่อว่าไตรจีวรมีสังฆาฏิเป็นต้นแล้วใช้สอย, ส่วนสำหรับผู้อื่น พึงทราบว่าเพียงการอธิษฐานครั้งก่อนนั่นเองก็พอแล้ว. ด้วยคำว่า 'พึงอธิษฐานอีก' นี้ ท่านแสดงว่าพึงทำพินทุกัปปะด้วย. ด้วยคำว่า 'ไม่มีกิจที่จะต้องอธิษฐาน' นี้ ท่านแสดงว่าไม่มีกิจที่จะต้องทำพินทุกัปปะด้วย, คำว่า 'ผืนที่ใหญ่กว่านั่นเอง' เป็นต้น เป็นลักษณะทั่วไปของการอธิษฐานทั้งปวง. ในคำว่า 'พึงอธิษฐานอีก' นั้น มีลักษณะดังนี้คือ หากผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานกลายเป็นส่วนหนึ่งของผ้าที่อธิษฐานแล้ว เพราะความเป็นส่วนน้อยของผ้าที่อธิษฐานแล้วนั้น [ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐานนั้น] ก็ถึงซึ่งการนับว่าเป็นผ้าที่อธิษฐานแล้วนั่นเอง, ในทำนองเดียวกัน หากผ้าที่อธิษฐานแล้วกลายเป็นส่วนหนึ่งของผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐาน [ผ้าที่อธิษฐานแล้วนั้น] ก็ถึงซึ่งการนับว่าเป็นผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐาน. และในที่นี้ มิใช่เพียงผ้าชั้นที่สองเท่านั้น แต่หมายถึงผ้าชั้นที่สามเป็นต้นด้วย. ดังที่พระองค์ตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต... ผ้าสังฆาฏิ 4 ชั้น สำหรับผ้าที่เก่า (ผ้าที่ยกขนออกแล้ว)... ผ้าบังสุกุลตามความต้องการ' (มหาวรรค 348).

මුට්ඨිපඤ්චකාදිතිචීවරප්පමාණයුත්තං සන්ධාය ‘‘තිචීවරං පනා’’තිආදි වුත්තං. පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතුන්ති පරික්ඛාරචොළං කත්වා අධිට්ඨාතුං. අවසෙසා භික්ඛූති වක්ඛමානකාලෙ නිසින්නා භික්ඛූ. තස්මා වට්ටතීති යථා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිචීවරං අධිට්ඨාතුං, න විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) වුත්තං, එවං පරික්ඛාරචොළම්පි වුත්තං, න චස්ස උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො වුත්තො, න ච සඞ්ඛාපරිච්ඡෙදො, තස්මා තීණිපි චීවරානි පච්චුද්ධරිත්වා ඉමානි චීවරානි පරික්ඛාරචොළානි අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති අත්ථො. නිධානමුඛමෙතන්ති එතං පරික්ඛාරචොළාධිට්ඨානං නිධානමුඛං ඨපනමුඛං, අතිරෙකචීවරට්ඨපනකාරණන්ති අත්ථො. කථං ඤායතීති චෙ, තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූනං පරිපුණ්ණං හොති තිචීවරං, අත්ථො ච හොති පරිස්සාවනෙහිපි ථවිකාහිපි. එතස්මිං වත්ථුස්මිං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරික්ඛාරචොළක’’න්ති අනුඤ්ඤාතත්තා භික්ඛූනඤ්ච එකමෙව පරිස්සාවනං, ථවිකා වා වට්ටති, න ද්වෙ වා තීණි වාති පටික්ඛෙපාභාවතො විකප්පනූපගපච්ඡිමප්පමාණානි, අතිරෙකප්පමාණානි වා පරිස්සාවනාදීනි පරික්ඛාරානි කප්පන්තීති සිද්ධං. පඨමං තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨාතබ්බං, පුන පරිහරිතුං අසක්කොන්තෙන පච්චුද්ධරිත්වා පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතබ්බං[Pg.94], න ත්වෙව ආදිතොව ඉදං වුත්තං. බද්ධසීමාය අවිප්පවාසසීමාසම්මුතිසම්භවතො චීවරවිප්පවාසෙ නෙවත්ථි දොසොති න තත්ථ දුප්පරිහාරොති ආහ ‘‘අබද්ධසීමාය දුප්පරිහාර’’න්ති.

คำว่า 'อนึ่ง ผ้าไตรจีวร' เป็นต้น ตรัสไว้โดยหมายถึงผ้าไตรจีวรที่มีประมาณอันประกอบด้วยกำมือ ๕ เป็นต้น. คำว่า 'อธิษฐานผ้าบริขาร' หมายถึง ทำเป็นผ้าบริขารแล้วอธิษฐาน. คำว่า 'ภิกษุที่เหลือ' หมายถึง ภิกษุที่นั่งอยู่ในเวลาที่จะกล่าวต่อไป. เพราะฉะนั้น จึงควร ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อธิษฐานผ้าไตรจีวร ไม่ให้วิกัป' (มหาวรรค ๓๕๘) ฉันใด แม้ผ้าบริขารก็ตรัสไว้ฉันนั้น และไม่ได้ตรัสกำหนดประมาณอย่างยิ่งไว้ และไม่ได้ตรัสกำหนดจำนวนไว้ เพราะฉะนั้น จึงมีอธิบายว่า การถอนผ้าไตรจีวรทั้ง ๓ ผืนแล้วอธิษฐานผ้าเหล่านี้เป็นผ้าบริขารใช้สอย ย่อมควร. คำว่า 'นี้เป็นทางแห่งการเก็บ' หมายถึง การอธิษฐานผ้าบริขารนี้เป็นทางแห่งการเก็บ เป็นทางแห่งการตั้งไว้ คือเป็นเหตุแห่งการเก็บผ้าอติเรกจีวร. ถ้าถามว่า 'รู้ได้อย่างไร?' ตอบว่า เพราะในสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายมีผ้าไตรจีวรบริบูรณ์ และมีความต้องการด้วยผ้ากรองน้ำและถุงย่ามทั้งหลาย. ในเรื่องนี้ เพราะทรงอนุญาตว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าบริขาร' และเพราะไม่มีการห้ามว่า ภิกษุทั้งหลายควรมีผ้ากรองน้ำหรือถุงย่ามเพียงผืนเดียว ไม่ควรมี ๒ หรือ ๓ ผืน จึงเป็นอันสำเร็จว่า ผ้ากรองน้ำเป็นต้นที่เป็นบริขารซึ่งมีประมาณสุดท้ายที่ควรวิกัป หรือมีประมาณยิ่งกว่านั้น ย่อมควร. ในเบื้องต้น พึงอธิษฐานด้วยการอธิษฐานผ้าไตรจีวร ต่อมาเมื่อไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ พึงถอนแล้วอธิษฐานเป็นผ้าบริขาร แต่ไม่ได้ตรัสคำนี้ไว้ตั้งแต่ต้น. เพราะในสีมาที่ผูกแล้ว มีการสมมติสีมาที่ไม่พรากจากกันได้ จึงไม่มีโทษในการพรากจากจีวร เพราะเหตุนั้น การรักษาจีวรในสีมานั้นจึงไม่ยาก ท่านจึงกล่าวว่า 'ในสีมาที่ไม่ได้ผูก ยากที่จะรักษา'.

45. අතිරිත්තප්පමාණාය ඡෙදනකං පාචිත්තියන්ති ආහ ‘‘අනතිරිත්තප්පමාණා’’ති. තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බාති වස්සිකමාසතො පරං අධිට්ඨානං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා, ඉමිනා චතුන්නං වස්සිකමාසානං උපරි අධිට්ඨානං තිට්ඨතීති විඤ්ඤායති, අසතො පච්චුද්ධරායොගා, යඤ්ච මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනාපි කණ්ඩුපටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනාපි අධිට්ඨානං විජහන්තී’’ති වුත්තං, තං සමන්තපාසාදිකායං නත්ථි, පරිවාරට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අත්ථාපත්ති හෙමන්තෙ ආපජ්ජති, නො ගිම්හෙ’’ති එත්ථ න තං වුත්තං, කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමෙ පාටිපදදිවසෙ විකප්පෙත්වා ඨපිතං වස්සිකසාටිකං නිවාසෙන්තො හෙමන්තෙ ආපජ්ජති. කුරුන්දියං පන ‘‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’’ති වුත්තං, තම්පි සුවුත්තං. ‘‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති හි වුත්තං. තත්ථ මහාඅට්ඨකථායං නිවාසනපච්චයා දුක්කටං වුත්තං, කුරුන්දට්ඨකථායං පන අපච්චුද්ධාරපච්චයා, තස්මා කුරුන්දියං වුත්තනයෙනපි වස්සිකසාටිකා වස්සානාතික්කමෙපි අධිට්ඨානං න විජහතීති පඤ්ඤායති. අධිට්ඨානවිජහනෙසු ච වස්සානමාසආබාධානං විගමෙ විජහනං මාතිකාට්ඨකථායම්පි න උද්ධටං, තස්මා සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 2.469) ආගතනයෙන යාව පච්චුද්ධාරා අධිට්ඨානං තිට්ඨතීති ගහෙතබ්බං.

๔๕. ท่านกล่าวว่า 'ผ้าที่ไม่เกินประมาณ' เพื่อแสดงว่า การตัดผ้าที่เกินประมาณเป็นปาจิตตีย์. คำว่า 'หลังจากนั้น พึงถอนแล้ววิกัป' หมายถึง หลังจากเดือนแห่งฤดูฝน พึงถอนการอธิษฐานแล้ววิกัป ด้วยคำนี้ พึงทราบว่า การอธิษฐานย่อมตั้งอยู่เกินกว่า ๔ เดือนแห่งฤดูฝน เพราะเมื่อไม่มี (การอธิษฐาน) ก็ไม่ควรแก่การถอน และคำใดที่กล่าวไว้ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณี อรรถกถากฐินสิกขาบท) ว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนย่อมละการอธิษฐานแม้ด้วยการล่วงเลยเดือนแห่งฤดูฝนไป ผ้าปิดฝีย่อมละการอธิษฐานแม้ด้วยการสงบแห่งโรค' คำนั้นไม่มีในสมันตปาสาทิกา และในปริวารอรรถกถาก็ไม่ได้กล่าวคำนั้นไว้ในที่นี้ว่า 'อาบัติย่อมตกลงในฤดูหนาว ไม่ใช่ในฤดูร้อน' ภิกษุผู้นุ่งห่มผ้าอาบน้ำฝนที่วิกัปตั้งไว้ในวันแรม ๑ ค่ำ แห่งเดือนสิบสอง ย่อมต้องอาบัติในฤดูหนาว. แต่ในคัมภีร์คุรุนทีกล่าวว่า 'เมื่อไม่ถอนในวันเพ็ญเดือนสิบสอง ย่อมต้องอาบัติในฤดูหนาว' คำนั้นก็กล่าวไว้ดีแล้ว. เพราะตรัสไว้ว่า 'พึงอธิษฐาน ๔ เดือน หลังจากนั้นพึงวิกัป'. ในเรื่องนั้น ในมหาอรรถกถากล่าวว่าเป็นทุกกฏเพราะปัจจัยคือการนุ่งห่ม แต่ในคุรุนทีอรรถกถากล่าวว่าเป็นทุกกฏเพราะปัจจัยคือการไม่ถอน เพราะฉะนั้น แม้ตามนัยที่กล่าวไว้ในคุรุนที ก็พึงทราบว่า ผ้าอาบน้ำฝนย่อมไม่ละการอธิษฐานแม้เมื่อล่วงฤดูฝนไปแล้ว. และในการละการอธิษฐานทั้งหลาย การละเมื่อสิ้นสุดเดือนแห่งฤดูฝนและเมื่อโรคหายไป ก็ไม่ได้ยกขึ้นแสดงแม้ในมาติกาอรรถกถา เพราะฉะนั้น พึงถือตามนัยที่มาในสมันตปาสาทิกา (อรรถกถาพระวินัย ๒.๔๖๙) ว่า การอธิษฐานย่อมตั้งอยู่จนกว่าจะมีการถอน.

නහානත්ථාය අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘වණ්ණභෙදමත්තරත්තාපි චෙසා වට්ටතී’’ති වුත්තං. ද්වෙ පන න වට්ටන්තීති ඉමිනා සඞ්ඝාටිආදීසුපි දුතියඅධිට්ඨානං න රුහති, තං අතිරෙකචීවරං හොතීති [Pg.95] දස්සෙති. මහාපච්චරියං චීවරවසෙන පරිභොගකිච්චස්ස අභාවං සන්ධාය ‘‘අනාපත්තී’’ති වුත්තා සෙනාසනපරිභොගත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණෙ විය. යං පන ‘‘පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං සෙනාසනත්ථායෙවාති නියමිතං න හොති නවසු චීවරෙසු ගහිතත්තා, තස්මා අත්තනො නාමෙන අධිට්ඨහිත්වා නිදහිත්වා පරික්ඛාරචොළං විය යථා තථා විනියුජ්ජිතමෙවාති ගහෙතබ්බං, පාවාරොකොජවොති ඉමෙසම්පි පච්චත්ථරණාදිනා ලොකෙපි වොහරණතො සෙනාසනපරික්ඛාරත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණතො විසුං ගහණං කතං. සචෙ අවසානෙ අපරාවස්සිකසාටිකා උප්පන්නා හොති, පුරිමවස්සිකසාටිකං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙත්වා අධිට්ඨාතබ්බාති වදන්ති.

เพราะทรงอนุญาตเพื่อประโยชน์แก่การอาบน้ำ ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ผ้าอาบน้ำฝนนี้ที่ย้อมเพียงเพื่อทำลายสีก็ควร'. คำว่า 'แต่ ๒ ผืนไม่ควร' นี้ แสดงว่า แม้ในสังฆาฏิเป็นต้น การอธิษฐานผืนที่ ๒ ก็ไม่ขึ้น ผ้าผืนนั้นย่อมเป็นอติเรกจีวร. ในมหาปัจจรีกล่าวว่า 'ไม่ต้องอาบัติ' โดยหมายถึงความไม่มีกิจคือการใช้สอยด้วยอำนาจแห่งจีวร เหมือนในผ้าปูลาดที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่การใช้สอยเสนาสนะ. ส่วนคำที่กล่าวว่า 'แม้ผ้าปูลาดก็พึงอธิษฐาน' นั้น ไม่ได้กำหนดว่าเพื่อประโยชน์แก่เสนาสนะเท่านั้น เพราะถูกสงเคราะห์เข้าในจีวร ๙ ผืน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เป็นผ้าที่อธิษฐานด้วยชื่อของตนแล้วเก็บไว้ เหมือนผ้าบริขารที่จัดสรรไว้ตามสมควรนั่นเอง, คำว่า 'ผ้าคลุมและผ้าขนสัตว์' ท่านถือเอาแยกจากผ้าปูลาดที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่บริขารเสนาสนะ เพราะมีการเรียกขานในโลกด้วยชื่อว่าผ้าปูลาดเป็นต้น. หากในตอนท้าย มีผ้าอาบน้ำฝนผืนอื่นเกิดขึ้น ท่านกล่าวว่า พึงถอนผ้าอาบน้ำฝนผืนก่อนแล้ววิกัปแล้วจึงอธิษฐาน.

නිසීදනම්හි පමාණයුත්තන්ති ‘‘දීඝතො සුගතවිදත්ථියා ද්වෙ විදත්ථියො, විත්ථාරතො දියඩ්ඪං, දසා විදත්ථී’’තිඉමිනා පමාණෙන යුත්තං, තං පන මජ්ඣිමපුරිසහත්ථසඞ්ඛාතෙන වඩ්ඪකීහත්ථෙන දීඝතො තිහත්ථං හොති, විත්ථාරතො ඡළඞ්ගුලාධිකද්විහත්ථං, දසා විදත්ථාධිකහත්ථං, ඉදානි මනුස්සානං පකතිහත්ථෙන දීඝතො විදත්ථාධිකචතුහත්ථං හොති, විත්ථාරතො නවඞ්ගුලාධිකතිහත්ථං, දසා ඡළඞ්ගුලාධිකද්විහත්ථා, තතො ඌනං වට්ටති, න අධිකං ‘‘තං අතික්කාමයතො ඡෙදනකං පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 533) වුත්තත්තා. කණ්ඩුපටිච්ඡාදියා පමාණිකාති ‘‘දීඝතො චතස්සො විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා, තිරියං ද්වෙ විදත්ථියො’’ති (පාචි. 538) වුත්තත්තා එවං වුත්තප්පමාණයුත්තා, සා පන වඩ්ඪකීහත්ථෙන දීඝතො ඡහත්ථා හොති, විත්ථාරතො තිහත්ථා, ඉදානි පකතිහත්ථෙන පන දීඝතො නවහත්ථා හොති, තිරියතො විදත්ථාධිකචතුහත්ථාති වෙදිතබ්බා. විකප්පනූපගපච්ඡිමචීවරප්පමාණං පරික්ඛාරචොළන්ති එත්ථ පන විකප්පනූපගපච්ඡිමචීවරප්පමාණං [Pg.96] නාම සුගතඞ්ගුලෙන දීඝතො අට්ඨඞ්ගුලං හොති, තිරියතො චතුරඞ්ගුලං, වඩ්ඪකීහත්ථෙන දීඝතො එකහත්ථං හොති, තිරියතො විදත්ථිප්පමාණං, ඉදානි පකතිහත්ථෙන පන දීඝතො විදත්ථාධිකහත්ථං හොති, තිරියතො ඡළඞ්ගුලාධිකවිදත්ථිප්පමාණං. තෙනාහ ‘‘තස්ස පමාණ’’න්තිආදි.

ที่รองนั่งมีประมาณสมควร คือสมควรด้วยประมาณว่า “ยาว 2 คืบพระสุคต, กว้าง 1 คืบครึ่ง, ชาย 1 คืบ” ที่รองนั่งนั้นเมื่อนับด้วยมือช่างไม้ซึ่งเป็นมือของบุรุษปานกลาง ย่อมยาว 3 ศอก, กว้าง 2 ศอกกับ 6 นิ้ว, ชาย 1 ศอกกับ 1 คืบ บัดนี้เมื่อนับด้วยมือคนธรรมดา ย่อมยาว 4 ศอกกับ 1 คืบ, กว้าง 3 ศอกกับ 9 นิ้ว, ชาย 2 ศอกกับ 6 นิ้ว น้อยกว่านั้นย่อมควร ไม่ควรเกินกว่านั้น เพราะตรัสไว้ว่า “ผู้ทำเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์มีโทษถึงตัด” (ปาจิ. 533) ผ้าปิดฝีมีประมาณ เพราะตรัสไว้ว่า “ยาว 4 คืบพระสุคต, กว้าง 2 คืบ” (ปาจิ. 538) จึงสมควรด้วยประมาณที่กล่าวมานี้ ผ้าปิดฝีนั้นเมื่อนับด้วยมือช่างไม้ ย่อมยาว 6 ศอก, กว้าง 3 ศอก บัดนี้เมื่อนับด้วยมือคนธรรมดา ย่อมยาว 9 ศอก, กว้าง 4 ศอกกับ 1 คืบ พึงทราบ ในคำว่า “ผ้าบริขารโจฬะมีประมาณเท่าจีวรผืนหลังสุดที่ควรวิกัป” นี้ ประมาณของจีวรผืนหลังสุดที่ควรวิกัปนั้น ย่อมยาว 8 นิ้วพระสุคต, กว้าง 4 นิ้ว เมื่อนับด้วยมือช่างไม้ ย่อมยาว 1 ศอก, กว้าง 1 คืบ บัดนี้เมื่อนับด้วยมือคนธรรมดา ย่อมยาว 1 ศอกกับ 1 คืบ, กว้าง 1 คืบกับ 6 นิ้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ประมาณของผ้านั้น” เป็นต้น

භෙසජ්ජත්ථායාතිආදීසු අත්තනො සන්තකභාවතො මොචෙත්වා ඨපිතං සන්ධාය ‘‘අනධිට්ඨිතෙපි නත්ථි ආපත්තී’’ති වුත්තං, ‘‘ඉදං භෙසජ්ජත්ථාය, ඉදං මාතුයා’’ති විභජිත්වා සකසන්තකභාවතො මොචෙත්වා ඨපෙන්තෙන අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘ඉමිනා භෙසජ්ජං චෙතාපෙස්සාමි, ඉදං මාතුයා දස්සාමී’’ති ඨපෙන්තෙන පන අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති වදන්ති. සෙනාසනපරික්ඛාරත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණෙති එත්ථ අනිවාසෙත්වා අපාරුපිත්වා කෙවලං මඤ්චපීඨෙසුයෙව අත්ථරිත්වා පරිභුඤ්ජියමානං පච්චත්ථරණං අත්තනො සන්තකම්පි අනධිට්ඨාතුං වට්ටතීති වදන්ති, හෙට්ඨා පන පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අත්තනො සන්තකං අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. තන්තෙ ඨිතංයෙව අධිට්ඨාතබ්බන්ති එත්ථ පච්ඡා වීතට්ඨානං අධිට්ඨිතමෙව හොති, පුන අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි. සචෙ පන පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා අන්තරන්තරා වීතං හොති, පුන අධිට්ඨාතබ්බන්ති වදන්ති. එසෙව නයොති විකප්පනූපගප්පමාණමත්තෙ වීතෙ තන්තෙ ඨිතංයෙව අධිට්ඨාතබ්බන්ති අත්ථො.

ในคำว่า “เพื่อประโยชน์แก่เภสัช” เป็นต้น ที่ตรัสว่า “แม้ยังไม่ได้อธิษฐาน ก็ไม่มีอาบัติ” นั้น หมายถึงผ้าที่ปลดเปลื้องจากความเป็นของตนแล้วเก็บไว้ มีความหมายว่า ผู้ที่แบ่งไว้ว่า “นี่เพื่อประโยชน์แก่เภสัช, นี่เพื่อมารดา” โดยปลดเปลื้องจากความเป็นของตนแล้วเก็บไว้ ไม่ต้องทำกิจอธิษฐาน แต่ผู้ที่เก็บไว้โดยคิดว่า “เราจะซื้อเภสัชด้วยผ้านี้, เราจะให้ผ้านี้แก่มารดา” พึงอธิษฐานเท่านั้น ดังนี้ พวกอาจารย์กล่าว ในคำว่า “ผ้าปูลาดที่เขาถวายเพื่อเป็นบริขารเสนาสนะ” นี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า ผ้าปูลาดที่ใช้ปูเฉพาะบนเตียงและตั่งเท่านั้น โดยไม่นุ่งไม่ห่ม แม้เป็นของตนเองก็ไม่ต้องอธิษฐานได้ แต่ข้างล่าง (ในอรรถกถาอื่น) กล่าวไว้โดยไม่จำกัดว่า “ผ้าปูลาดก็พึงอธิษฐานเท่านั้น” เพราะฉะนั้น ความเห็นของเราคือ ผ้าปูลาดที่เป็นของตนเองก็พึงอธิษฐานเท่านั้น พึงพิจารณาแล้วถือเอา ในคำว่า “พึงอธิษฐานเฉพาะผ้าที่ยังอยู่ในหูก” นี้ ส่วนที่ทอแล้วในภายหลัง ย่อมเป็นอันอธิษฐานแล้ว ไม่ต้องทำกิจอธิษฐานอีก แต่ถ้าแสดงขอบเขตแล้วทอเป็นช่วงๆ พวกอาจารย์กล่าวว่า พึงอธิษฐานอีก คำว่า “มีนัยอย่างนี้” หมายความว่า เมื่อทอได้ประมาณเท่าจีวรที่ควรวิกัปแล้ว พึงอธิษฐานเฉพาะผ้าที่ยังอยู่ในหูกนั่นเอง

46. ‘‘හීනායාවත්තනෙනාති ‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ගිහිභාවූපගමනෙනා’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තං යුත්තං අඤ්ඤස්ස දානෙ විය චීවරෙ නිරාලයභාවෙනෙව පරිච්චත්තත්තා. කෙචි පන ‘හීනායාවත්තනෙනාති භික්ඛුනියා ගිහිභාවූපගමනෙනෙවාති එතමත්ථං ගහෙත්වා භික්ඛු පන විබ්භමන්තොපි යාව සික්ඛං න පච්චක්ඛාති, තාව භික්ඛුයෙවාති අධිට්ඨානං න විජහතී’ති [Pg.97] වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං ‘භික්ඛුනියා හීනායාවත්තනෙනා’ති විසෙසෙත්වා අවුත්තත්තා. භික්ඛුනියා හි ගිහිභාවූපගමනෙන අධිට්ඨානවිජහනං විසුං වත්තබ්බං නත්ථි තස්සා විබ්භමනෙනෙව අස්සමණීභාවතො. සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනාති පන ඉදං සචෙ භික්ඛුලිඞ්ගෙ ඨිතොව සික්ඛං පච්චක්ඛාති, තස්ස කායලග්ගම්පි චීවරං අධිට්ඨානං විජහතීති දස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.469) වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.469) පන ‘‘හීනායාවත්තනෙනාති ඉදං අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපජ්ජිත්වා භික්ඛුපටිඤ්ඤාය ඨිතස්ස චෙව තිත්ථියපක්කන්තස්ස ච භික්ඛුනියා ච භික්ඛුනිභාවෙ නිරපෙක්ඛතාය ගිහිලිඞ්ගතිත්ථියලිඞ්ගග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං. සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ගිහිභාවූපගමනං සන්ධාය වුත්තන්ති කෙචි වදන්ති, තං න යුත්තං, තදාපි තස්ස උපසම්පන්නත්තා චීවරස්ස ච තස්ස සන්තකත්තා විජහනතො’’ති වුත්තං, ඉති ඉමානි ද්වෙ වචනානි අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානි හුත්වා දිස්සන්ති.

๔๖. ในคำว่า “ด้วยการกลับมาสู่เพศที่เลว” ในคัมภีร์คันถีทั้งสามแห่งกล่าวว่า “ด้วยการเข้าถึงความเป็นคฤหัสถ์โดยไม่สละสิกขา” ข้อนั้นสมควร เพราะจีวรนั้นถูกสละแล้วด้วยความเป็นผู้ไม่มีอาลัยในจีวร เหมือนกับการให้แก่ผู้อื่น แต่บางพวกถือเอาความหมายว่า “ด้วยการกลับมาสู่เพศที่เลว” คือ “ด้วยการเข้าถึงความเป็นคฤหัสถ์ของภิกษุณีเท่านั้น” แล้วกล่าวว่า “ส่วนภิกษุแม้จะสึกไป ตราบใดที่ยังไม่สละสิกขา ตราบนั้นก็ยังเป็นภิกษุอยู่ การอธิษฐานย่อมไม่ละไป” ข้อนั้นไม่ควรยึดถือ เพราะไม่ได้กล่าวจำเพาะเจาะจงว่า “ด้วยการกลับมาสู่เพศที่เลวของภิกษุณี” เพราะการที่ภิกษุณีเข้าถึงความเป็นคฤหัสถ์แล้วการอธิษฐานละไปนั้น ไม่จำเป็นต้องกล่าวแยกต่างหาก เพราะนางย่อมไม่เป็นสมณะด้วยการสึกของนางนั่นเอง ส่วนคำว่า “ด้วยการสละสิกขา” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ถ้าภิกษุยังอยู่ในเพศภิกษุแล้วสละสิกขา จีวรที่ติดกายของเธอก็ย่อมละจากการอธิษฐาน ดังนี้ สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.469) กล่าวไว้ ส่วนวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.469) กล่าวว่า “คำว่า ‘ด้วยการกลับมาสู่เพศที่เลว’ นี้ หมายถึงการถือเพศคฤหัสถ์หรือเพศเดียรถีย์ของผู้ที่ต้องอาบัติปาราชิกแล้วยังคงปฏิญญาว่าเป็นภิกษุอยู่ และของผู้ที่ไปสู่พวกเดียรถีย์ และของภิกษุณีที่หมดความอาลัยในความเป็นภิกษุณีแล้วถือเพศคฤหัสถ์หรือเพศเดียรถีย์” บางพวกกล่าวว่า “หมายถึงการเข้าถึงความเป็นคฤหัสถ์โดยไม่สละสิกขา” ข้อนั้นไม่สมควร เพราะถึงแม้ในเวลานั้น เขาก็ยังเป็นอุปสัมบันอยู่ และจีวรก็ยังเป็นของเขาอยู่ การอธิษฐานจึงไม่ละไป ดังนี้กล่าวไว้ ดังนั้น คำกล่าวทั้งสองนี้จึงปรากฏว่าขัดแย้งกันเอง

අට්ඨකථායං පන ‘‘හීනායාවත්තනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.469) විසුං වුත්තත්තා හීනායාවත්තන්තෙ සති සික්ඛං අප්පච්චක්ඛන්තෙපි චීවරං අධිට්ඨානං විජහති, සික්ඛං පච්චක්ඛන්තෙ සති හීනාය අනාවත්තන්තෙපීති අධිප්පායො දිස්සති, තස්මා සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය කෙවලං ගිහිභාවං උපගච්ඡන්තස්ස කිඤ්චාපි භික්ඛුභාවො අත්ථි, චීවරස්ස ච තස්ස සන්තකත්තා විජහනං, තථාපි ‘‘හීනායාවත්තනෙනා’’ති වුත්තත්තා ගිහිභාවූපගමනෙනෙව අධිට්ඨානවිජහනං සියා යථා තං ලිඞ්ගපරිවත්තනෙන. ගිහිභාවං අනුපගන්ත්වා ච කෙවලං සික්ඛාපච්චක්ඛානං කරොන්තස්ස කිඤ්චාපි භික්ඛුලිඞ්ගං අත්ථි, චීවරස්ස ච තස්ස සන්තකත්තා විජහනං, තථාපි ‘‘සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනා’’ති වුත්තත්තා සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනෙව අධිට්ඨානවිජහනං සියා යථා තං පච්චුද්ධරණෙ, තස්මා භික්ඛු වා හොතු භික්ඛුනී වා, හීනායාවත්තිස්සාමීති [Pg.98] චිත්තෙන ගිහිලිඞ්ගග්ගහණෙන චීවරං අධිට්ඨානං විජහති. සික්ඛාපච්චක්ඛානෙන පන භික්ඛුස්සෙව චීවරං භික්ඛුනියා සික්ඛාපච්චක්ඛානාභාවාති අයමම්හාකං ඛන්ති. අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නකතිත්ථියපක්කන්තකානං පන චීවරස්ස අධිට්ඨානවිජහනං අට්ඨකථායං අනාගතත්තා තෙසඤ්ච හීනායාවත්තානවොහාරාභාවා විචාරෙතබ්බං.

แต่ในอรรถกถา (ปารา. อรรถ. 2.469) เพราะกล่าวไว้แยกกันว่า 'ด้วยการเวียนมาเพื่อหีนเพศ ด้วยการบอกคืนสิกขา' ความหมายที่ปรากฏจึงเป็นว่า เมื่อเวียนมาเพื่อหีนเพศ แม้ยังไม่บอกคืนสิกขา จีวรก็ละการอธิษฐาน และเมื่อบอกคืนสิกขา แม้ยังไม่เวียนมาเพื่อหีนเพศ (จีวรก็ละการอธิษฐาน) เพราะฉะนั้น สำหรับผู้ที่เข้าถึงความเป็นคฤหัสถ์อย่างเดียวโดยไม่บอกคืนสิกขา แม้ความเป็นภิกษุยังมีอยู่บ้าง และเพราะจีวรนั้นยังเป็นของเขาอยู่ การละการอธิษฐานจึงมีได้ ถึงอย่างนั้น เพราะคำว่า 'ด้วยการเวียนมาเพื่อหีนเพศ' การละการอธิษฐานย่อมมีได้ด้วยการเข้าถึงความเป็นคฤหัสถ์นั่นเอง เหมือนการเปลี่ยนเพศ. และสำหรับผู้ที่บอกคืนสิกขาอย่างเดียวโดยไม่เข้าถึงความเป็นคฤหัสถ์ แม้เพศภิกษุยังมีอยู่บ้าง และเพราะจีวรนั้นยังเป็นของเขาอยู่ การละการอธิษฐานจึงมีได้ ถึงอย่างนั้น เพราะคำว่า 'ด้วยการบอกคืนสิกขา' การละการอธิษฐานย่อมมีได้ด้วยการบอกคืนสิกขานั่นเอง เหมือนในการถอน. เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นภิกษุหรือภิกษุณี ย่อมละการอธิษฐานจีวรด้วยการถือเอาเพศคฤหัสถ์ด้วยจิตว่า 'เราจะเวียนมาเพื่อหีนเพศ'. ส่วนด้วยการบอกคืนสิกขา จีวรของภิกษุเท่านั้น (ที่ละการอธิษฐาน) เพราะภิกษุณีไม่มีการบอกคืนสิกขา นี้เป็นความเห็นของเรา. ส่วนการละการอธิษฐานจีวรของผู้ต้องอันติมวัตถุและผู้ไปสู่พวกเดียรถีย์นั้น เพราะไม่มีมาในอรรถกถา และเพราะไม่มีโวหารว่าเป็นการเวียนมาเพื่อหีนเพศสำหรับพวกเขา จึงควรพิจารณา

කනිට්ඨඞ්ගුලිනඛවසෙනාති හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. ඔරතො පරතොති එත්ථ ච ‘‘ඔරතො ඡිද්දං අධිට්ඨානං භින්දති, පරතො න භින්දතී’’ති වුත්තං. කථං ඔරපරභාවො වෙදිතබ්බොති? යථා නදීපරිච්ඡින්නෙ පදෙසෙ මනුස්සානං වසනදිසාභාගෙ තීරං ඔරිමං නාම හොති, ඉතරදිසාභාගෙ තීරං පාරිමං නාම, තථා භික්ඛූනං නිවාසනපාරුපනට්ඨානභූතං චීවරස්ස මජ්ඣට්ඨානං යථාවුත්තවිදත්ථිආදිප්පමාණස්ස පදෙසස්ස ඔරං නාම, චීවරපරියන්තට්ඨානං පරං නාම, ඉති ලොකතො වා යථා ච ඔරතො භොගං පරතො අන්තං කත්වා චීවරං ඨපෙතබ්බන්ති වුත්තෙ භික්ඛුනො අභිමුඛට්ඨානං ඔරං නාම, ඉතරට්ඨානං පරං නාම, එවං භික්ඛූනං නිවාසනපාරුපනට්ඨානං ඔරං නාම, ඉතරං පරං නාම. එවං සාසනතො වා ඔරපරභාවො වෙදිතබ්බො. තෙනෙව යො පන දුබ්බලට්ඨානෙ පඨමං අග්ගළං දත්වා පච්ඡා දුබ්බලට්ඨානං ඡින්දිත්වා අපනෙති, අධිට්ඨානං න භිජ්ජති. මණ්ඩලපරිවත්තනෙපි එසෙව නයොති සකලස්මිං චීවරෙ අධිට්ඨානභිජ්ජනාභිජ්ජනභාවො දස්සිතො. තෙන වුත්තං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.469) ‘‘එස නයොති ඉමිනා පමාණයුත්තෙසු යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දෙ අධිට්ඨානං විජහතීතිආදිඅත්ථං සඞ්ගණ්හාතී’’ති.

คำว่า 'โดยประมาณเท่าเล็บนิ้วก้อย' ทรงแสดงกำหนดต่ำสุด. และในคำว่า 'ในส่วนเบื้องใน ในส่วนเบื้องนอก' นี้ มีคำกล่าวว่า 'ช่องในส่วนเบื้องใน ย่อมทำลายการอธิษฐาน ในส่วนเบื้องนอก ไม่ทำลาย'. ความเป็นส่วนเบื้องในและเบื้องนอกพึงทราบได้อย่างไร? เหมือนอย่างในที่ที่แม่น้ำกั้นไว้ ฝั่งทางด้านที่พวกมนุษย์อาศัยอยู่ ชื่อว่าฝั่งใน ฝั่งทางด้านอื่น ชื่อว่าฝั่งนอก ฉันใด, ส่วนกลางของจีวรอันเป็นที่นุ่งและห่มของภิกษุ ซึ่งเป็นส่วนที่มีประมาณมีคืบเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว ชื่อว่าส่วนเบื้องใน ส่วนชายจีวร ชื่อว่าส่วนเบื้องนอก ฉันนั้น, พึงทราบโดยโลกนิยมอย่างนี้ หรือเหมือนอย่างเมื่อกล่าวว่า 'พึงวางจีวรโดยทำส่วนที่ใช้สอยไว้เบื้องใน ทำส่วนชายไว้เบื้องนอก' ที่ที่อยู่ตรงหน้าภิกษุ ชื่อว่าส่วนเบื้องใน ที่อื่น ชื่อว่าส่วนเบื้องนอก, อย่างนี้ ที่ที่เป็นที่นุ่งและห่มของภิกษุ ชื่อว่าส่วนเบื้องใน ที่อื่น ชื่อว่าส่วนเบื้องนอก. พึงทราบความเป็นส่วนเบื้องในและเบื้องนอกโดยพระศาสนาอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้นแล ผู้ใดติดผ้าดุนในที่ที่ชำรุดก่อน แล้วภายหลังจึงตัดที่ที่ชำรุดนั้นออก การอธิษฐานย่อมไม่ขาด. แม้ในการกลับมณฑล ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ทรงแสดงความเป็นผู้ทำลายและไม่ทำลายการอธิษฐานในจีวรทั้งสิ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา 1.469) ว่า 'คำว่า มีนัยนี้ นี้ ย่อมสงเคราะห์เนื้อความมีต้นว่า ในจีวรที่มีประมาณเหมาะสม ช่อง ณ ที่ใดที่หนึ่ง ย่อมละการอธิษฐาน ดังนี้'

ඛුද්දකං චීවරන්ති මුට්ඨිපඤ්චකාදිභෙදප්පමාණතො අනූනමෙව ඛුද්දකචීවරං. මහන්තං වා ඛුද්දකං කරොතීති එත්ථ තිණ්ණං චීවරානං චතූසු පස්සෙසු යස්මිං පදෙසෙ ඡිද්දං අධිට්ඨානං න විජහති, තස්මිං [Pg.99] පදෙසෙ සමන්තතො ඡින්දිත්වා ඛුද්දකං කරොන්තස්ස අධිට්ඨානං න විජහතීති අධිප්පායො. විමතිවිනොදනියං පන වුත්තං ‘‘මහන්තං වා ඛුද්දකං වා කරොතීති එත්ථ අතිමහන්තං චීවරං මුට්ඨිපඤ්චකාදිපච්ඡිමප්පමාණයුත්තං කත්වා සමන්තතො ඡින්දනෙනපි විච්ඡින්දනකාලෙ ඡිජ්ජමානට්ඨානං ඡිද්දසඞ්ඛං න ගච්ඡති, අධිට්ඨානං න විජහති එවාති සිජ්ඣති, ‘ඝටෙත්වා ඡින්දති න භිජ්ජතී’ති වචනෙන ච සමෙති. පරික්ඛාරචොළං පන විකප්පනූපගපච්ඡිමප්පමාණතො ඌනං කත්වා ඡිද්දං අධිට්ඨානං විජහති අධිට්ඨානස්ස අනිස්සයත්තා, තානි පුන බද්ධානි ඝටිතානි පුන අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති වෙදිතබ්බං. කෙචි පන ‘වස්සිකසාටිකචීවරෙ ද්විධා ඡින්නෙ යදිපි එකෙකං ඛණ්ඩං පච්ඡිමප්පමාණං හොති, එකස්මිංයෙව ඛණ්ඩෙ අධිට්ඨානං තිට්ඨති, න ඉතරස්මිං, ද්වෙ පන න වට්ටන්තී’ති වුත්තත්තා නිසීදනකණ්ඩුපටිච්ඡාදීසුපි එසෙව නයොති වදන්තී’’ති.

คำว่า 'จีวรเล็ก' คือจีวรเล็กที่ไม่หย่อนกว่าประมาณที่จำแนกไว้มีประมาณ 5 กำมือเป็นต้นนั่นเอง. ในคำว่า 'หรือทำให้จีวรใหญ่เป็นจีวรเล็ก' นี้ มีอธิบายว่า ในบรรดาจีวร 3 ผืน ในด้านทั้ง 4 ในที่ใดที่ช่องไม่ทำให้ละการอธิษฐาน เมื่อบุคคลตัดโดยรอบในที่นั้นแล้วทำให้เป็นจีวรเล็ก การอธิษฐานย่อมไม่ละ. แต่ในวิมติวิโนทนีกล่าวว่า 'ในคำว่า หรือทำให้จีวรใหญ่หรือจีวรเล็กนี้ เมื่อทำจีวรที่ใหญ่มากให้มีประมาณต่ำสุดประกอบด้วย 5 กำมือเป็นต้น แม้ด้วยการตัดโดยรอบ ในเวลาที่ตัด ที่ที่ถูกตัดย่อมไม่ถึงการนับว่าเป็นช่อง การอธิษฐานย่อมไม่ละด้วยประการฉะนี้ ย่อมสำเร็จ และย่อมเข้ากันได้กับคำว่า เย็บแล้วตัดย่อมไม่ขาด'. ส่วนผ้าบริขาร เมื่อทำให้หย่อนกว่าประมาณต่ำสุดที่ควรแก่การวิกัป ช่องย่อมทำให้ละการอธิษฐาน เพราะการอธิษฐานไม่มีที่อาศัย พึงทราบว่าผ้าเหล่านั้นเมื่อนำมาต่อและเย็บเข้ากันอีก ก็ต้องอธิษฐานใหม่. แต่บางท่านกล่าวว่า 'ในผ้าอาบน้ำฝนที่ถูกตัดเป็น 2 ส่วน แม้หากว่าแต่ละชิ้นจะมีประมาณต่ำสุด การอธิษฐานย่อมตั้งอยู่ในชิ้นเดียวเท่านั้น ไม่ตั้งอยู่ในอีกชิ้นหนึ่ง แต่ทั้ง 2 ชิ้นไม่ควร' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'แม้ในผ้านิสีทนะและผ้าปิดฝีเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน'

47. සම්මුඛෙ පවත්තා සම්මුඛාති පච්චත්තවචනං, තඤ්ච විකප්පනාවිසෙසනං, තස්මා ‘‘සම්මුඛෙ’’ති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනං කත්වාපි අත්ථං වදන්ති, අභිමුඛෙති අත්ථො. අථ වා සම්මුඛෙන අත්තනො වාචාය එව විකප්පනා සම්මුඛාවිකප්පනා. පරම්මුඛෙන විකප්පනා පරම්මුඛාවිකප්පනාති කරණත්ථෙනපි අත්ථො දට්ඨබ්බො. අයමෙව පාළියා සමෙති. සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවන්ති ආසන්නදූරභාවං. එත්තාවතා නිධෙතුං වට්ටතීති එත්තකෙනෙව විකප්පනාකිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා අතිරෙකචීවරං න හොතීති දසාහාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං න ජනෙතීති අධිප්පායො. පරිභුඤ්ජිතුං…පෙ… න වට්ටතීති සයං අපච්චුද්ධාරණපරිභුඤ්ජනෙ පාචිත්තියං, අධිට්ඨහනෙ පරෙසං විස්සජ්ජනෙ ච දුක්කටඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. පරිභොගාදයොපි වට්ටන්තීති පරිභොගවිස්සජ්ජනඅධිට්ඨානානි වට්ටන්ති. අපි-සද්දෙන නිධෙතුම්පි වට්ටතීති අත්ථො. එතෙන පච්චුද්ධාරෙපි කතෙ චීවරං අධිට්ඨාතුකාමෙන [Pg.100] විකප්පිතචීවරමෙව හොති, න අතිරෙකචීවරං, තං පන තිචීවරාදිනාමෙන අධිට්ඨාතුකාමෙන අධිට්ඨහිතබ්බං, ඉතරෙන විකප්පිතචීවරමෙව කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙති.

๔๗. คำว่า 'สัมมุขา' เป็นปัจจัตตวจนะ (ปฐมาวิภัตติ) หมายถึง สิ่งที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า และเป็นวิเสสนะของการวิกัป, เพราะฉะนั้น แม้จะทำคำว่า 'สัมมุเข' ให้เป็นนิสสัคควจนะ (ปัญจมีวิภัตติ) ในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ก็กล่าวความหมายได้ว่า 'ในที่เฉพาะหน้า'. อีกนัยหนึ่ง การวิกัปด้วยวาจาของตนเองต่อหน้า ชื่อว่า สัมมุขาวิกัปปนา. การวิกัปโดยลับหลัง ชื่อว่า ปรัมมุขาวิกัปปนา, พึงเห็นความหมายโดยอรรถแห่งกรณะ (เครื่องมือ) แม้ด้วยประการฉะนี้. นัยนี้แลย่อมเข้ากันได้กับพระบาลี. คำว่า 'ความเป็นของใกล้และไม่ใกล้' หมายถึง ความเป็นของใกล้และไกล. คำว่า 'ควรเก็บไว้เพียงเท่านี้' มีอธิบายว่า ด้วยเหตุที่กิจแห่งการวิกัปสำเร็จลงเพียงเท่านี้ จีวรจึงไม่เป็นอติเรกจีวร, จึงไม่ทำให้เกิดนิสสัคคีย์เมื่อล่วง 10 วันไปแล้ว. คำว่า 'ไม่ควรบริโภค...เป็นต้น' มีกล่าวไว้โดยหมายถึงอาบัติปาจิตตีย์ในการบริโภคโดยไม่ถอนเอง, และอาบัติทุกกฏในการอธิษฐานและการสละให้แก่ผู้อื่น. คำว่า 'การบริโภคเป็นต้นก็ควร' หมายถึง การบริโภค การสละ และการอธิษฐานย่อมควร. ด้วยศัพท์ว่า 'แม้' (ในคำว่า 'แม้การเก็บไว้') มีความหมายว่า 'ควรเก็บไว้ด้วย'. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อมีการถอนแล้ว จีวรก็ยังคงเป็นจีวรที่วิกัปไว้ (โดยสภาวะ) ไม่ใช่อติเรกจีวร สำหรับผู้ที่ประสงค์จะอธิษฐานด้วยชื่อไตรจีวรเป็นต้น พึงอธิษฐาน, ส่วนนอกนั้น พึงบริโภคโดยทำเป็นจีวรที่วิกัปไว้เท่านั้น, ดังนี้แสดงไว้.

කෙචි පන ‘‘යං විකප්පිතචීවරං, තං යාව පරිභොගකාලා අපච්චුද්ධරාපෙත්වා නිදහෙතබ්බං, පරිභොගකාලෙ පන සම්පත්තෙ පච්චුද්ධරාපෙත්වා අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. යදි හි තතො පුබ්බෙපි පච්චුද්ධරාපෙය්‍ය, පච්චුද්ධාරෙනෙව විකප්පනාය විගතත්තා අතිරෙකචීවරං නාම හොති, දසාහාතික්කමෙ පත්තෙව නිස්සග්ගියං, තස්මා යං අපරිභුඤ්ජිත්වා ඨපෙතබ්බං, තදෙව විකප්පෙතබ්බං. පච්චුද්ධාරෙ ච කතෙ අන්තොදසාහෙයෙව අධිට්ඨාතබ්බං. යඤ්ච අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.469) ‘තතො පරං පරිභොගාදි වට්ටතී’තිආදි වුත්තං, තං පාළියා විරුජ්ඣතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තමෙව. පාළියඤ්හි ‘‘අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති විකප්පෙතී’’ති (පාරා. 469) ච ‘‘සාමං චීවරං විකප්පෙත්වා අපච්චුද්ධාරණං පරිභුඤ්ජෙය්‍ය පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 373) ච ‘‘අනාපත්ති සො වා දෙති, තස්ස වා විස්සාසන්තො පරිභුඤ්ජතී’’ති (පාචි. 376) ච සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා, අට්ඨකථායඤ්ච (පාරා. අට්ඨ. 2.469) ‘‘ඉමං චීවරං වා විකප්පනං වා පච්චුද්ධරාමී’’තිආදිනා පච්චුද්ධාරං අදස්සෙත්වා ‘‘මය්හං සන්තකං පරිභුඤ්ජ වා විස්සජ්ජෙහි වා යථාපච්චයං කරොහී’’ති එවං අත්තනො සන්තකත්තං අමොචෙත්වාව පරිභොගාදිවසෙන පච්චුද්ධාරස්ස වුත්තත්තා, ‘‘තතො පභුති පරිභොගාදයොපි වට්ටන්තී’’ති අධිට්ඨානං විනාපි විසුං පරිභොගස්ස නිධානස්ස ච වුත්තත්තා විකප්පනානන්තරමෙව පච්චුද්ධරාපෙත්වා අනධිට්ඨහිත්වා එව ච තිචීවරරහිතං විකප්පනාරහං චීවරං පරිභුඤ්ජිතුඤ්ච නිදහිතුඤ්ච ඉදං පාටෙක්කං විනයකම්මන්ති ඛායති. අපිච බහූනං පත්තානං විකප්පෙතුං පච්චුද්ධරෙතුඤ්ච වුත්තත්තා පච්චුද්ධාරෙ තෙසං [Pg.101] අතිරෙකපත්තතා දස්සිතාති සිජ්ඣති තෙසු එකස්සෙව අධිට්ඨාතබ්බතො, තස්මා අට්ඨකථායං ආගතනයෙනෙව ගහෙතබ්බං.

แต่บางท่านกล่าวว่า 'จีวรที่วิกัปแล้วนั้น พึงเก็บไว้โดยไม่ให้ถอนจนกว่าจะถึงเวลาบริโภค, แต่เมื่อถึงเวลาบริโภคแล้ว พึงให้ถอนและอธิษฐานแล้วจึงบริโภค. หากให้ถอนก่อนหน้านั้น, ด้วยการถอนนั่นแหละ เพราะความที่การวิกัปสิ้นไป จีวรนั้นย่อมชื่อว่าเป็นอติเรกจีวร, เมื่อล่วง 10 วันไปแล้วย่อมเป็นนิสสัคคีย์แน่นอน, เพราะฉะนั้น สิ่งใดที่พึงวางไว้โดยไม่บริโภค, สิ่งนั้นแหละพึงวิกัป. และเมื่อมีการถอนแล้ว พึงอธิษฐานภายใน 10 วันเท่านั้น. และสิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (สมนฺต. ๒/๓๔๘) ว่า 'หลังจากนั้น การบริโภคเป็นต้นย่อมควร' เป็นต้นนั้น ย่อมขัดแย้งกับพระบาลี' ดังนี้, ความเห็นนั้นเป็นเพียงมติของพวกเขาเท่านั้น. เพราะในพระบาลีมีกล่าวไว้โดยทั่วไปว่า 'อธิษฐานหรือวิกัปภายใน 10 วัน' (วิ. มหา. ๑/๓๐๘) และ 'ภิกษุวิกัปจีวรเองแล้วบริโภคโดยไม่ถอน เป็นปาจิตตีย์' (วิ. ปาจิตฺ. ๒/๔๘๔) และ 'ไม่ต้องอาบัติ ในเมื่อเจ้าของให้ หรือบริโภคโดยความคุ้นเคย' (วิ. ปาจิตฺ. ๒/๔๘๗), และในอรรถกถา (สมนฺต. ๒/๓๔๘) ก็ไม่ได้แสดงการถอนด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าถอนจีวรนี้ หรือการวิกัปนี้' เป็นต้น, แต่กล่าวถึงการถอนโดยการบริโภคเป็นต้น โดยไม่สละความเป็นของของตนด้วยคำว่า 'จงบริโภค หรือจงสละของของข้าพเจ้า หรือจงทำตามปัจจัย (ตามสมควร)', และมีกล่าวว่า 'นับแต่นั้นไป การบริโภคเป็นต้นก็ควร' โดยกล่าวถึงการบริโภคและการเก็บรักษาแยกต่างหากแม้ไม่ต้องอธิษฐาน, จึงปรากฏว่าการให้ถอนทันทีหลังจากการวิกัป และการบริโภคและการเก็บรักษาจีวรที่ควรแก่การวิกัปซึ่งไม่ใช่ไตรจีวร โดยไม่ต้องอธิษฐานนั้น เป็นวินัยกรรมเฉพาะ. อนึ่ง เพราะมีกล่าวถึงการวิกัปและให้ถอนบาตรหลายใบ, จึงสำเร็จว่าเมื่อมีการถอน ความเป็นอติเรกบาตรของบาตรเหล่านั้นย่อมถูกแสดงไว้ เพราะในบรรดาบาตรเหล่านั้น พึงอธิษฐานได้เพียงใบเดียว, เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามนัยที่มาในอรรถกถาเถิด.

මිත්තොති දළ්හමිත්තො. සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමත්තො, න දළ්හමිත්තො. පඤ්ඤත්තිකොවිදො න හොතීති එවං විකප්පිතෙ අනන්තරමෙව එවං පච්චුද්ධරිතබ්බන්ති විනයකම්මං න ජානාති. තෙනාහ ‘‘න ජානාති පච්චුද්ධරිතු’’න්ති. ඉමිනාපි චෙතං වෙදිතබ්බං ‘‘විකප්පනාසමනන්තරමෙව පච්චුද්ධාරො කාතබ්බො’’ති. විකප්පිතවිකප්පනා නාමෙසා වට්ටතීති අධිට්ඨිතඅධිට්ඨානං වියාති අධිප්පායො.

คำว่า 'มิตร' หมายถึง มิตรที่สนิท. คำว่า 'สันทิฏฐะ' หมายถึง เพียงแค่เคยเห็น ไม่ใช่มิตรที่สนิท. คำว่า 'ไม่เป็นผู้ฉลาดในบัญญัติ' หมายถึง ไม่รู้วินัยกรรมว่า เมื่อวิกัปแล้ว พึงถอนอย่างนี้ทันที. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่รู้จักถอน'. ด้วยคำนี้ พึงทราบความนี้ด้วยว่า 'การถอนพึงทำทันทีหลังจากการวิกัป'. คำว่า 'การวิกัปซ้อนวิกัปนี้ย่อมควร' มีอธิบายว่า เหมือนกับการอธิษฐานซ้อนอธิษฐาน.

48. එවං චීවරෙ අධිට්ඨානවිකප්පනානයං දස්සෙත්වා ඉදානි පත්තෙ අධිට්ඨානවිකප්පනානයං දස්සෙන්තො ‘‘පත්තෙ පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පතති පිණ්ඩපාතො එත්ථාති පත්තො, ජිනසාසනභාවො භික්ඛාභාජනවිසෙසො. වුත්තඤ්හි ‘‘පත්තං පක්ඛෙ දලෙ පත්තො, භාජනෙ සො ගතෙ තිසූ’’ති, තස්මිං පත්තෙ. පනාති පක්ඛන්තරත්ථෙ නිපාතො. නයොති අධිට්ඨානවිකප්පනානයො. චීවරෙ වුත්තඅධිට්ඨානවිකප්පනානයතො අඤ්ඤභූතො අයං වක්ඛමානො පත්තෙ අධිට්ඨානවිකප්පනානයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. පත්තං අධිට්ඨහන්තෙන පමාණයුත්තොව අධිට්ඨාතබ්බො, න අප්පමාණයුත්තොති සම්බන්ධො. තෙන පමාණතො ඌනාධිකෙ පත්තෙ අධිට්ඨානං න රුහති, තස්මා තාදිසං පත්තං භාජනපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙති. වක්ඛති හි ‘‘එතෙ භාජනපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බා, න අධිට්ඨානූපගා න විකප්පනූපගා’’ති.

๔๘. เมื่อแสดงนัยแห่งการอธิษฐานและวิกัปจีวรอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงนัยแห่งการอธิษฐานและวิกัปบาตร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ปตฺเต ปน' (ก็ในบาตรนั้นแล). ในบทเหล่านั้น บาตรชื่อว่า 'ปัตตะ' เพราะเป็นที่ตกไปแห่งก้อนข้าว, เป็นภาชนะสำหรับภิกษาชนิดพิเศษอันเป็นบริขารในพระศาสนาของพระชินเจ้า. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ (ในอภิธานัปปทีปิกา) ว่า 'ปตฺตํ ในความหมายว่า ปีก และกลีบ เป็นนปุงสกลิงค์, ในความหมายว่า ภาชนะ เป็นได้ ๓ ลิงค์'. ในบาตรนั้น. คำว่า 'ปนะ' เป็นนิบาตในอรรถว่า 'ส่วน' (แบ่งภาค). คำว่า 'นัย' คือ นัยแห่งการอธิษฐานและวิกัป. มีการเชื่อมโยงความว่า พึงทราบว่า นัยแห่งการอธิษฐานและวิกัปบาตรที่กำลังจะกล่าวนี้ เป็นคนละอย่างกับนัยแห่งการอธิษฐานและวิกัปจีวรที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'ปตฺตํ อธิฏฺฐหนฺเตน' มีความสัมพันธ์กับบทว่า 'ปมาณยุตฺโตว อธิฏฺฐาตพฺโว' ความว่า ผู้จะอธิษฐานบาตร พึงอธิษฐานเฉพาะบาตรที่มีขนาดได้ประมาณเท่านั้น ไม่พึงอธิษฐานบาตรที่ไม่ได้ประมาณ. ด้วยเหตุนั้น การอธิษฐานย่อมไม่สำเร็จในบาตรที่เล็กหรือใหญ่เกินประมาณ, เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงว่า บาตรเช่นนั้นพึงใช้สอยอย่างภาชนะทั่วไป. เพราะท่านจักกล่าวว่า 'บาตรเหล่านี้พึงใช้สอยอย่างภาชนะทั่วไป ไม่เป็นวัตถุแห่งการอธิษฐาน ไม่เป็นวัตถุแห่งการวิกัป'.

ද්වෙ මගධනාළියොති එත්ථ මගධනාළි නාම යා මාගධිකාය තුලාය අඩ්ඪතෙරසපලපරිමිතං උදකං ගණ්හාති. සීහළදීපෙ පකතිනාළිතො ඛුද්දකා හොති, දමිළනාළිතො පන [Pg.102] මහන්තා. වුත්තඤ්හෙතං සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 2.602) ‘‘මගධනාළි නාම අඩ්ඪතෙරසපලා හොතීති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං. සීහළදීපෙ පකතිනාළි මහන්තා, දමිළනාළි ඛුද්දකා, මගධනාළිපමාණයුත්තා, තාය මගධනාළියා දියඩ්ඪනාළි එකා සීහළනාළි හොතීති මහාඅට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති. අථ වා මගධනාළි නාම යා පඤ්ච කුඩුවානි එකඤ්ච මුට්ඨිං එකාය ච මුට්ඨියා තතියභාගං ගණ්හාති. වුත්තඤ්හෙතං සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.598-602) ‘‘මගධනාළි නාම ඡපසතා නාළීති කෙචි. ‘අට්ඨපසතා’ති අපරෙ. තත්ථ පුරිමානං මතෙන තිපසතාය නාළියා ද්වෙ නාළියො එකා මගධනාළි හොති. පච්ඡිමානං චතුපසතාය නාළියා ද්වෙ නාළියො එකා මගධනාළි. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන පකතියා චතුමුට්ඨිකං කුඩුවං, චතුකුඩුවං නාළිකං, තාය නාළියා සොළස නාළියො දොණං, තං පන මගධනාළියා ද්වාදස නාළියො හොන්තීති වුත්තං, තස්මා තෙන නයෙන මගධනාළි නාම පඤ්ච කුඩුවානි එකඤ්ච මුට්ඨිං එකාය මුට්ඨියා තතියභාගඤ්ච ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බ’’න්ති. තත්ථ කුඩුවොති පසතො. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං –

ในบทว่า "สองมาคธนาฬี" นี้ คำว่า "มาคธนาฬี" คือ มาตราวัดที่ตวงน้ำได้ ๑๒.๕ ปละ ด้วยเครื่องชั่งของชาวมคธ ในเกาะลังกา มาคธนาฬีนั้นเล็กกว่านาฬีปกติ แต่ใหญ่กว่านาฬีของชาวทมิฬ ข้อนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า "ในอรรถกถาอันธกะกล่าวว่า มาคธนาฬีมีประมาณ ๑๒.๕ ปละ ในเกาะลังกา นาฬีปกติใหญ่ นาฬีของชาวทมิฬเล็ก มีประมาณเท่ากับมาคธนาฬี นาฬีของชาวสิงหลหนึ่งนาฬีเท่ากับ ๑.๕ มาคธนาฬี" ดังนี้ กล่าวไว้ในมหาอรรถกถา อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "มาคธนาฬี" คือ มาตราวัดที่ตวงได้ ๕ กุฑุวะ กับ ๑ กำมือ กับ ๑ ใน ๓ ของ ๑ กำมือ ข้อนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์สารัตถทีปนีว่า "บางท่านกล่าวว่า มาคธนาฬีคือ ๖ ปสตะ บางท่านกล่าวว่า ๘ ปสตะ ในทัศนะของพวกแรก สองนาฬีของนาฬี ๓ ปสตะ เป็นหนึ่งมาคธนาฬี ในทัศนะของพวกหลัง สองนาฬีของนาฬี ๔ ปสตะ เป็นหนึ่งมาคธนาฬี แต่อาจารย์ธัมมปาลเถระกล่าวว่า โดยปกติ ๑ กุฑุวะมี ๔ กำมือ ๑ นาฬีมี ๔ กุฑุวะ ๑ โทณะมี ๑๖ นาฬีนั้น แต่ ๑ โทณะนั้นมี ๑๒ นาฬีของมาคธนาฬี เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า โดยนัยนั้น มาคธนาฬีคือ ๕ กุฑุวะ กับ ๑ กำมือ กับ ๑ ใน ๓ ของ ๑ กำมือ" ในบทเหล่านั้น คำว่า "กุฑุวะ" คือ ปสตะ ก็คำนี้กล่าวไว้ในอภิธานัปปทีปิกาว่า –

‘‘කුඩුවො පසතො එකො;

පත්ථො තෙ චතුරො සියුං;

ආළ්හකො චතුරො පත්ථා;

දොණං වා චතුරාළ්හක’’න්ති.

หนึ่งกุฑุวะคือหนึ่งปสตะ สี่กุฑุวะเหล่านั้นเป็นหนึ่งปัตถะ สี่ปัตถะเป็นหนึ่งอาฬหกะ สี่อาฬหกะเป็นหนึ่งโทณะ

අථ වා මගධනාළි නාම යා චතුකුඩුවාය නාළියා චතස්සො නාළියො ගණ්හාති. වුත්තඤ්හෙතං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.602) ‘‘දමිළනාළීති පුරාණකනාළිං සන්ධාය වුත්තං. සා ච චතුමුට්ඨිකෙහි කුඩුවෙහි අට්ඨකුඩුවා, තාය නාළියා ද්වෙ නාළියො මගධනාළි ගණ්හාති, පුරාණා පන සීහළනාළි තිස්සො නාළියො ගණ්හාතීති වදන්ති, තෙසං මතෙන මගධනාළි [Pg.103] ඉදානි වත්තමානාය චතුකුඩුවාය දමිළනාළියා චතුනාළිකා හොති, තතො මගධනාළිතො උපඩ්ඪඤ්ච පුරාණදමිළනාළිසඞ්ඛාතං පත්ථං නාම හොති, එතෙන ච ඔමකො නාම පත්තො පත්ථොදනං ගණ්හාතීති පාළිවචනං සමෙති. ලොකියෙහිපි –

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "มาคธนาฬี" คือ มาตราวัดที่ตวงได้สี่นาฬีของนาฬีที่มีสี่กุฑุวะ ข้อนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์วิมติวิโนทนีว่า "คำว่า 'ทมิฬนาฬี' หมายถึงนาฬีโบราณ นาฬีนั้นมีแปดกุฑุวะ โดยกุฑุวะที่มีสี่กำมือ สองนาฬีของนาฬีนั้นเป็นหนึ่งมาคธนาฬี แต่พวกเขากล่าวว่า นาฬีสิงหลโบราณตวงได้สามนาฬี ตามความเห็นของพวกเขา มาคธนาฬีจึงเป็นสี่นาฬีของทมิฬนาฬีที่มีสี่กุฑุวะที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน และครึ่งหนึ่งของมาคธนาฬีนั้นเรียกว่า ปัตถะ ซึ่งเป็นทมิฬนาฬีโบราณ ด้วยเหตุนี้ พระบาลีที่กล่าวว่า บาตรขนาดเล็กตวงข้าวได้หนึ่งปัตถะ จึงสอดคล้องกัน" แม้ในโลกก็กล่าวไว้ว่า –

‘ලොකියං මගධඤ්චෙති, පත්ථද්වයමුදාහටං;

ලොකියං සොළසපලං, මාගධං දිගුණං මත’න්ති. (වි. වි. ටී. 1.602) –

ปัตถะสองชนิดคือ โลกิยะและมาคธะ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว โลกิยะมีสิบหกปละ มาคธะถือว่ามีเป็นสองเท่า

එවං ලොකෙ නාළියා මගධනාළි දිගුණාති දස්සිතා. එවඤ්ච ගය්හමානෙ ඔමකපත්තස්ස ච යාපනමත්තොදනගාහිකා ච සිද්ධා හොති. න හි සක්කා අට්ඨකුඩුවතො ඌනොදනගාහිනා පත්තෙන අථූපීකතං පිණ්ඩපාතං පරියෙසිත්වා යාපෙතුං. තෙනෙව වුත්තං වෙරඤ්ජකණ්ඩට්ඨකථායං ‘පත්ථො නාම නාළිමත්තං හොති, එකස්ස පුරිසස්ස අලං යාපනායා’ති’’. වුත්තම්පි හෙතං ජාතකට්ඨකථායං (ජා. අට්ඨ. 5.21.192) ‘‘පත්ථොදනො නාලමයං දුවින්න’’න්ති, ‘‘එකස්ස දින්නං ද්වින්නං තිණ්ණං පහොතී’’ති ච, තස්මා ඉධ වුත්තනයානුසාරෙන ගහෙතබ්බන්ති. ආලොපස්ස ආලොපස්ස අනුරූපන්ති ඔදනස්ස චතුභාගමත්තං. වුත්තඤ්හෙතං මජ්ඣිමනිකායෙ බ්‍රහ්මායුසුත්තසංවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.387) ‘‘බ්‍යඤ්ජනස්ස මත්තා නාම ඔදනචතුත්ථභාගො’’ති. ඔදනගතිකානීති ඔදනස්ස ගති ගති යෙසං තානි ඔදනගතිකානි. ගතීති ච ඔකාසො ඔදනස්ස අන්තොපවිසනසීලත්තා ඔදනස්ස ඔකාසොයෙව තෙසං ඔකාසො හොති, න අඤ්ඤං අත්තනො ඔකාසං ගවෙසන්තීති අත්ථො. භාජනපරිභොගෙනාති උදකාහරණාදිනා භාජනපරිභොගෙන.

อย่างนี้ มาคธนาฬีจึงแสดงว่ามีขนาดเป็นสองเท่าของนาฬีในโลก และเมื่อถือเอาอย่างนี้ บาตรขนาดเล็กก็สำเร็จว่าตวงข้าวได้พอแก่การยังชีพ เพราะไม่สามารถยังชีพได้ด้วยบาตรที่ตวงข้าวได้น้อยกว่าแปดกุฑุวะ โดยการแสวงหาบิณฑบาตที่ไม่พูนขึ้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาเวรัญชกัณฑ์ว่า "ปัตถะมีประมาณเท่านาฬี พอแก่การยังชีพของบุรุษคนหนึ่ง" ข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาชาดกด้วยว่า "ข้าวหนึ่งปัตถะนี้ไม่พอแก่คนสองคน" และ "ให้แก่คนหนึ่ง พอแก่คนสองคน สามคน" เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้ คำว่า "พอดีกับคำข้าวแต่ละคำ" คือ มีประมาณเท่าหนึ่งในสี่ของข้าวสุก ข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาพรหมมายุสูตร ในมัชฌิมนิกายว่า "ประมาณของกับข้าวคือหนึ่งในสี่ของข้าวสุก" คำว่า "โอทนคติกานิ" คือ สิ่งที่เคลื่อนไปตามข้าวสุก และคำว่า "คติ" คือ ช่องว่าง เพราะมีปกติเข้าไปในข้าวสุก ช่องว่างของข้าวสุกนั่นแหละเป็นช่องว่างของสิ่งเหล่านั้น ไม่แสวงหาช่องว่างอื่นของตนเอง คำว่า "ด้วยการบริโภคเป็นภาชนะ" คือ ด้วยการบริโภคเป็นภาชนะ เช่น การนำน้ำมา

එවං පමාණතො අධිට්ඨානූපගවිකප්පනූපගපත්තං දස්සෙත්වා ඉදානි පාකතො මූලතො ච තං දස්සෙතුං ‘‘පමාණයුත්තානම්පී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අයොපත්තො පඤ්චහි පාකෙහි පත්තොති [Pg.104] කම්මාරපක්කංයෙව අනධිට්ඨහිත්වා සමණසාරුප්පනීලවණ්ණකරණත්ථාය පුනප්පුනං නානාසම්භාරෙහි පචිතබ්බො, අයොපත්තස්ස අතිකක්ඛළත්තා කම්මාරපාකෙන සද්ධිං පඤ්චවාරපක්කොයෙව සමණසාරුප්පනීලවණ්ණො හොති. මත්තිකාපත්තො ද්වීහි පාකෙහි පක්කොති එත්ථාපි එසෙව නයො. තස්ස පන මුදුකත්තා කුම්භකාරකපාකෙන සද්ධිං ද්විවාරපක්කොපි සමණසාරුප්පනීලවණ්ණො හොති. එවං කතොයෙව හි පත්තො අධිට්ඨානූපගො විකප්පනූපගො ච හොති, නාකතො. තෙන වක්ඛති ‘‘පාකෙ ච මූලෙ ච සුනිට්ඨිතෙයෙව අධිට්ඨානූපගො හොති. යො අධිට්ඨානූපගො, ස්වෙව විකප්පනූපගො’’ති (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 48). සො හත්ථං ආගතොපි අනාගතොපි අධිට්ඨාතබ්බො විකප්පෙතබ්බොති එතෙන දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතුං විකප්පෙතුඤ්ච ලභති, ඨපිතට්ඨානසල්ලක්ඛණමෙව පමාණන්ති දස්සෙති. ඉදානි තමෙවත්ථං විත්ථාරෙතුමාහ ‘‘යදි හී’’තිආදි. හි-සද්දො විත්ථාරජොතකො. තත්ථ පචිත්වා ඨපෙස්සාමීති කාළවණ්ණපාකං සන්ධාය වුත්තං.

เมื่อแสดงบาตรที่ควรแก่การอธิษฐานและวิกัปโดยประมาณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงบาตรนั้นโดยการเผาและโดยมูล จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "แม้บาตรที่มีประมาณ" ในบทเหล่านั้น คำว่า "บาตรเหล็กที่เผาแล้วห้าครั้ง" คือ บาตรเหล็กนั้นไม่พึงอธิษฐานเฉพาะที่ช่างเหล็กเผาแล้ว แต่พึงเผาซ้ำด้วยเครื่องปรุงต่างๆ เพื่อให้มีสีเขียวคล้ำที่เหมาะสมกับสมณะ เพราะบาตรเหล็กแข็งมาก การเผาห้าครั้งพร้อมกับการเผาของช่างเหล็กเท่านั้นจึงจะทำให้มีสีเขียวคล้ำที่เหมาะสมกับสมณะ คำว่า "บาตรดินที่เผาแล้วสองครั้ง" ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกัน เพราะบาตรดินนั้นอ่อน การเผาสองครั้งพร้อมกับการเผาของช่างหม้อก็ทำให้มีสีเขียวคล้ำที่เหมาะสมกับสมณะ บาตรที่ทำอย่างนี้เท่านั้นจึงเป็นบาตรที่ควรแก่การอธิษฐานและวิกัป ไม่ใช่บาตรที่ยังไม่ได้ทำ ด้วยเหตุนั้น พระองค์จักตรัสว่า "บาตรที่เผาและมูลสำเร็จดีแล้วเท่านั้นจึงเป็นบาตรที่ควรแก่การอธิษฐาน บาตรใดควรแก่การอธิษฐาน บาตรนั้นก็ควรแก่การวิกัป" (วิ. สังคหะ. อรรถ. 48) บาตรนั้นไม่ว่าจะมาถึงมือแล้วหรือไม่มาถึงมือ ก็พึงอธิษฐานและวิกัปได้ ด้วยเหตุนี้ จึงสามารถอธิษฐานและวิกัปบาตรที่อยู่ไกลได้ และแสดงว่า การกำหนดรู้สถานที่ที่วางไว้เท่านั้นเป็นประมาณ บัดนี้ เพื่อจะขยายความหมายนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "หากว่า" คำว่า "หิ" เป็นเครื่องแสดงการขยายความ ในบทเหล่านั้น คำว่า "จะเผาแล้วเก็บไว้" หมายถึงการเผาให้มีสีดำ

ඉදානි පත්තාධිට්ඨානං දස්සෙතුමාහ ‘‘තත්ථ ද්වෙ පත්තස්ස අධිට්ඨානා’’තිආදි. තත්ථ සාමන්තවිහාරෙති ඉදං උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං, තතො දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බමෙව. ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වාති ඉදම්පි උපචාරමත්තං, පත්තසල්ලක්ඛණමෙවෙත්ථ පමාණං.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงการอธิษฐานบาตร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ในที่นั้น การอธิษฐานบาตรมี ๒ อย่าง" ในคำเหล่านั้น คำว่า "ในวิหารใกล้เคียง" นี้ กล่าวโดยเป็นเพียงการยกตัวอย่างเท่านั้น แม้บาตรที่ตั้งอยู่ไกลจากที่นั้น ก็พึงอธิษฐานได้เหมือนกัน คำว่า "กำหนดรู้สถานที่ที่วางไว้" นี้ ก็เป็นเพียงอุปจารเท่านั้น การกำหนดรู้บาตรนั่นแหละเป็นประมาณในที่นี้

ඉදානි අධිට්ඨානවිජහනං දස්සෙතුං ‘‘එවං අප්පමත්තස්ස’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ පත්තෙ වා ඡිද්දං හොතීති මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා ද්වඞ්ගුලමත්තොකාසතො පට්ඨාය යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දං හොති.

บัดนี้ เพื่อแสดงการสละอธิษฐาน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เมื่อเป็นผู้ไม่ประมาทอย่างนี้" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "หรือว่าบาตรมีช่อง" คือ มีช่อง ณ ที่ใดที่หนึ่ง ตั้งแต่โอกาสประมาณ ๒ องคุลีลงมาจากขอบปากบาตร

සත්තන්නං [Pg.105] ධඤ්ඤානන්ති –

คำว่า "แห่งธัญชาติ ๗ อย่าง"

‘‘සාලි වීහි ච කුද්‍රූසො;

ගොධූමො වරකො යවො;

කඞ්ගූති සත්ත ධඤ්ඤානි;

නීවාරාදී තු තබ්භිදා’’ති. –

"ข้าวสาลี ข้าวเปลือก และหญ้ากับแก้ ข้าวสาลีบุ๋ม ข้าวฟ่าง ข้าวบาร์เลย์ และข้าวเหนียว เหล่านี้เป็นธัญชาติ ๗ อย่าง ส่วนข้าวป่าเป็นต้น เป็นประเภทของธัญชาติเหล่านั้น"

වුත්තානං සත්තවිධානං ධඤ්ඤානං.

แห่งธัญชาติ ๗ ชนิดที่กล่าวแล้ว

49. එවං පත්තාධිට්ඨානං දස්සෙත්වා ඉදානි පත්තවිකප්පනං දස්සෙතුං ‘‘විකප්පනෙ පනා’’තිආදිමාහ. තං චීවරවිකප්පනෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๔๙. ครั้นแสดงการอธิษฐานบาตรอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงการวิกัปบาตร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ในการวิกัปนั้น" เป็นต้น ข้อนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในการวิกัปจีวรนั่นเอง

50. එවං විකප්පනානයං දස්සෙත්වා ඉදානි පත්තෙ භින්නෙ කත්තබ්බවිධිං දස්සෙතුමාහ ‘‘එවං අධිට්ඨහිත්වා’’ඉච්චාදි. තත්ථ අපත්තොති ඉමිනා අධිට්ඨානවිජහනම්පි දස්සෙති. පඤ්චබන්ධනෙපි පත්තෙ අපරිපුණ්ණපාකෙ පත්තෙ විය අධිට්ඨානං න රුහති. ‘‘තිපුපට්ටෙන වා’’ති වුත්තත්තා තම්බලොහාදිකප්පියලොහෙහි අයොපත්තස්ස ඡිද්දං ඡාදෙතුං වට්ටති. තෙනෙව ‘‘ලොහමණ්ඩලකෙනා’’ති වුත්තං. සුද්ධෙහි…පෙ… න වට්ටතීති ඉදං උණ්හභොජනෙ පක්ඛිත්තෙ විලීයමානත්තා වුත්තං. ඵාණිතං ඣාපෙත්වා පාසාණචුණ්ණෙන බන්ධිතුං වට්ටතීති පාසාණචුණ්ණෙන සද්ධිං ඵාණිතං පචිත්වා තථාපක්කෙන පාසාණචුණ්ණෙන බන්ධිතුං වට්ටති. අපරිභොගෙනාති අයුත්තපරිභොගෙන. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ආධාරක’’න්ති වුත්තත්තා මඤ්චපීඨාදීසු යත්ථ කත්ථචි ආධාරකං ඨපෙත්වා තත්ථ පත්තං ඨපෙතුං වට්ටති ආධාරකට්ඨපනොකාසස්ස අනියමිතත්තාති වදන්ති.

๕๐. ครั้นแสดงนัยแห่งการวิกัปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีที่พึงทำเมื่อบาตรแตก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ครั้นอธิษฐานอย่างนี้แล้ว" เป็นต้น ในคำนั้น ด้วยคำว่า "ไม่เป็นบาตร" นี้ ย่อมแสดงถึงการสละอธิษฐานด้วย แม้ในบาตรที่มีรอยซ่อม ๕ แห่ง อธิษฐานก็ไม่ขึ้น เหมือนในบาตรที่ยังอบไม่สุกดี เพราะตรัสว่า "หรือด้วยแผ่นดีบุก" จึงควรปิดช่องบาตรเหล็กด้วยโลหะที่ควร เช่น ทองแดงเป็นต้น เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "ด้วยแผ่นโลหะ" คำว่า "ด้วยของบริสุทธิ์... ไม่ควร" นี้ ตรัสไว้เพราะเมื่อใส่อาหารร้อนลงไปแล้วย่อมละลาย คำว่า "ควรผูกด้วยผงหินที่เคี่ยวกับน้ำอ้อย" คือ ควรเคี่ยวน้ำอ้อยกับผงหินแล้วผูกด้วยผงหินที่สุกอย่างนั้น คำว่า "ด้วยการไม่ใช้สอย" คือ ด้วยการใช้สอยที่ไม่สมควร เพราะตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตที่รองบาตร" จึงควรวางที่รองไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่ง เช่น บนเตียงหรือตั่ง แล้ววางบาตรไว้บนที่รองนั้น เพราะสถานที่สำหรับวางที่รองมิได้จำกัดไว้ ท่านทั้งหลายกล่าวไว้อย่างนี้

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ด้วยประการฉะนี้ ในวินัยลังการ อันเป็นคำอธิบายแห่งวินัยสังคหะ

අධිට්ඨානවිකප්පනවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า อธิษฐานวิกัปวินิจฉัยกถาลังการ

අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๘

9. චීවරවිප්පවාසවිනිච්ඡයකථා

๙. จีวรวิปปวาสวินิจฉัยกถา

51. එවං [Pg.106] අධිට්ඨානවිකප්පනවිනිච්ඡයකථං දස්සෙත්වා ඉදානි චීවරෙන විනාවාසවිනිච්ඡයකරණං දස්සෙතුං ‘‘චීවරෙනවිනාවාසො’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ චීයතීති චීවරං, චයං සඤ්චයං කරීයතීති අත්ථො, අරියද්ධජො වත්ථවිසෙසො. ඉධ පන තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨහිත්වා ධාරිතං චීවරත්තයමෙව. විනාති වජ්ජනත්ථෙ නිපාතො. වසනං වාසො, විනා වාසො විනාවාසො, චීවරෙන විනාවාසො චීවරවිනාවාසො, ‘‘චීවරවිප්පවාසො’’ති වත්තබ්බෙ වත්තිච්ඡාවසෙන, ගාථාපාදපූරණත්ථාය වා අලුත්තසමාසං කත්වා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තථා ච වක්ඛති ‘‘තිචීවරාධිට්ඨානෙන…පෙ… විප්පවාසො’’ති, ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමි, ඉමං උත්තරාසඞ්ගං අධිට්ඨාමි, ඉමං අන්තරවාසකං අධිට්ඨාමී’’ති එවං නාමෙන අධිට්ඨිතානං තිණ්ණං චීවරානං එකෙකෙන විප්පවාසොති අත්ථො, එකෙනපි විනා වසිතුං න වට්ටති, වසන්තස්ස භික්ඛුනො සහ අරුණුග්ගමනා චීවරං නිස්සග්ගියං හොති, පාචිත්තියඤ්ච ආපජ්ජතීති සම්බන්ධො. වසිතබ්බන්ති එත්ථ වසනකිරියා චතුඉරියාපථසාධාරණා, තස්මා කායලග්ගං වා හොතු අලග්ගං වා, අඩ්ඪතෙය්‍යරතනස්ස පදෙසස්ස අන්තො කත්වා තිට්ඨන්තොපි චරන්තොපි නිසින්නොපි නිපන්නොපි හත්ථපාසෙ කත්වා වසන්තො නාම හොති.

๕๑. ครั้นแสดงอธิษฐานวิกัปวินิจฉัยกถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงการวินิจฉัยการอยู่ปราศจากจีวร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "การอยู่ปราศจากจีวร" ในคำนั้น คำว่า "จีวร" คือสิ่งที่บุคคลพึงรวบรวม มีอรรถว่า พึงทำซึ่งการรวบรวม การสั่งสม เป็นธงชัยของพระอริยะ เป็นผ้าชนิดพิเศษ แต่ในที่นี้ หมายถึงจีวร ๓ ผืนที่อธิษฐานและทรงไว้ด้วยการอธิษฐานไตรจีวรนั่นเอง คำว่า "วินา" เป็นนิบาตในอรรถว่าเว้น การอยู่ คือ วาสะ การอยู่เว้น คือ วินาวาสะ การอยู่เว้นจากจีวร คือ จีวรวินาวาสะ พึงทราบว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า "จีวรวิปปวาสะ" แต่กลับกล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจความประสงค์ของผู้กล่าว หรือเพื่อจะเติมบาทคาถาให้เต็ม จึงทำเป็นอลุตตสมาสแล้วกล่าวไว้อย่างนี้ และท่านจักกล่าวต่อไปว่า "ด้วยการอธิษฐานไตรจีวร... วิปปวาสะ" มีอรรถว่า การอยู่ปราศจากจีวรแต่ละผืนแห่งจีวร ๓ ผืนที่อธิษฐานระบุชื่ออย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าอธิษฐานผ้าสังฆาฏิผืนนี้, ข้าพเจ้าอธิษฐานผ้าอุตตราสงค์ผืนนี้, ข้าพเจ้าอธิษฐานผ้าอันตรวาสกผืนนี้" ไม่ควรอยู่ปราศจากแม้เพียงผืนเดียว ความสัมพันธ์คือ ภิกษุผู้อยู่ปราศจากจีวรนั้น เมื่ออรุณขึ้น จีวรนั้นย่อมเป็นนิสสัคคีย์ และต้องอาบัติปาจิตตีย์ ในคำว่า "พึงอยู่" นี้ กิริยาคือการอยู่เป็นสาธารณะแก่อิริยาบถ ๔ เพราะฉะนั้น จะติดกายอยู่หรือไม่ติดกายอยู่ก็ตาม หากทำให้อยู่ภายในบริเวณประมาณ ๒ ศอกครึ่ง แม้ยืนอยู่ เดินอยู่ นั่งอยู่ หรือนอนอยู่ โดยทำให้อยู่ในหัตถบาส ชื่อว่าอยู่

එවං සාමඤ්ඤතො අවිප්පවාසලක්ඛණං දස්සෙත්වා ඉදානි ගාමාදිපන්නරසොකාසවසෙන විසෙසතො දස්සෙතුමාහ ‘‘ගාමි’’ච්චාදි. තත්ථ ගාමනිවෙසනානි පාකටානෙව. උදොසිතො නාම යානාදීනං භණ්ඩානං සාලා. අට්ටො නාම පටිරාජාදිපටිබාහනත්ථං ඉට්ඨකාහි කතො බහලභිත්තිකො චතුපඤ්චභූමිකො පතිස්සයවිසෙසො. මාළො නාම එකකූටසඞ්ගහිතො චතුරස්සපාසාදො. පාසාදො නාම දීඝපාසාදො. හම්මියං නාම මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො, මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදොති [Pg.107] ච චන්දිකඞ්ගණයුත්තො පාසාදොති වුච්චති. සත්ථො නාම ජඞ්ඝසත්ථො වා සකටසත්ථො වා. ඛෙත්තං නාම පුබ්බණ්ණාපරණ්ණානං විරුහනට්ඨානං. ධඤ්ඤකරණං නාම ඛලමණ්ඩලං. ආරාමො නාම පුප්ඵාරාමො ඵලාරාමො. විහාරාදයො පාකටා එව. තත්ථ නිවෙසනාදීනි ගාමතො බහි සන්නිවිට්ඨානි ගහිතානීති වෙදිතබ්බං. අන්තොගාමෙ ඨිතානඤ්හි ගාමග්ගහණෙන ගහිතත්තා ගාමපරිහාරොයෙවාති. ගාමග්ගහණෙන ච නිගමනගරානිපි ගහිතානෙව හොන්ති.

ครั้นแสดงลักษณะแห่งการไม่อยู่ปราศจากโดยทั่วไปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงโดยพิเศษด้วยอำนาจแห่งสถานที่ ๑๕ แห่ง มีบ้านเป็นต้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "บ้าน" เป็นต้น ในคำนั้น บ้านและนิเวศน์ทั้งหลายเป็นที่ทราบกันดีอยู่แล้ว คำว่า "อุโทสิตะ" คือ ศาลาสำหรับเก็บยานพาหนะและสิ่งของเป็นต้น คำว่า "อัฏฏะ" คือ ที่พักพิเศษที่ทำด้วยอิฐ มีฝาผนังหนา มี ๔-๕ ชั้น เพื่อป้องกันข้าศึกมีพระราชาฝ่ายตรงข้ามเป็นต้น คำว่า "มาฬะ" คือ ปราสาทสี่เหลี่ยมที่มีหลังคาเดียว คำว่า "ปราสาท" คือ ปราสาทรูปยาว คำว่า "หัมมิยะ" คือ ปราสาทที่มีหลังคาตัด และปราสาทที่มีหลังคาตัดนั้น ท่านเรียกว่า ปราสาทที่มีลานพระจันทร์ คำว่า "สัตถะ" คือ กองคาราวานเดินเท้า หรือกองคาราวานเกวียน คำว่า "เขตต์" คือ สถานที่งอกงามแห่งบุพพัณณชาติและอปรัณณชาติ คำว่า "ธัญญกรณะ" คือ ลานนวดข้าว คำว่า "อาราม" คือ สวนดอกไม้และสวนผลไม้ ส่วนวิหารเป็นต้นก็เป็นที่ทราบกันดีอยู่แล้ว ในคำนั้น พึงทราบว่า นิเวศน์เป็นต้นที่ตั้งอยู่นอกบ้านย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะนิเวศน์เป็นต้นที่ตั้งอยู่ในบ้าน ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการระบุถึงบ้าน จึงเป็นส่วนหนึ่งของบ้านนั่นเอง และด้วยการระบุถึงบ้าน นิคมและเมืองทั้งหลายก็ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยเช่นกัน

පරිඛාය වා පරික්ඛිත්තොති ඉමිනා සමන්තා නදීතළාකාදිඋදකෙන පරික්ඛිත්තොපි පරික්ඛිත්තොයෙවාති දස්සෙති. තං පමාණං අතික්කමිත්වාති ඝරස්ස උපරි ආකාසෙ අඩ්ඪතෙය්‍යරතනප්පමාණං අතික්කමිත්වා. සභායෙ වා වත්ථබ්බන්ති ඉමිනා සභාසද්දස්ස පරියායො සභායසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො අත්ථීති දස්සෙති. සභාසද්දො හි ඉත්ථිලිඞ්ගො, සභායසද්දො නපුංසකලිඞ්ගොති. ද්වාරමූලෙ වාති නගරස්ස ද්වාරමූලෙ වා. තෙසන්ති සභායනගරද්වාරමූලානං. තස්සා වීථියා සභායද්වාරානං ගහණෙනෙව තත්ථ සබ්බානිපි ගෙහානි, සා ච අන්තරවීථි ගහිතායෙව හොති. එත්ථ ච ද්වාරවීථිඝරෙසු වසන්තෙන ගාමප්පවෙසනසහසෙය්‍යාදිදොසං පරිහරිත්වා සුප්පටිච්ඡන්නතාදියුත්තෙනෙව භවිතබ්බං. සභා පන යදි සබ්බෙසං වසනත්ථාය පපාසදිසා කතා, අන්තරාරාමෙ විය යථාසුඛං වසිතුං වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. අතිහරිත්වා ඝරෙ නික්ඛිපතීති වීථිං මුඤ්චිත්වා ඨිතෙ අඤ්ඤස්මිං ඝරෙ නික්ඛිපති. තෙනාහ ‘‘වීථිහත්ථපාසො න රක්ඛතී’’ති. පුරතො වා පච්ඡතො වා හත්ථපාසෙති ඝරස්ස හත්ථපාසං සන්ධාය වදති.

คำว่า "ถูกล้อมด้วยคู" ด้วยคำนี้ ทรงแสดงว่า แม้ถูกล้อมด้วยน้ำมีแม่น้ำและสระเป็นต้นโดยรอบ ก็ชื่อว่าถูกล้อมนั่นเอง. คำว่า "ล่วงประมาณนั้นไป" คือ ล่วงประมาณ ๒ ศอกครึ่งไปในอากาศเบื้องบนเรือน. ด้วยคำว่า "หรือพึงอยู่ในศาลา" นี้ ทรงแสดงว่า มีคำว่า "สภายะ" ซึ่งเป็นคำไวพจน์ของคำว่า "สภา" เป็นนปุงสกลิงค์. เพราะคำว่า "สภา" เป็นอิตถีลิงค์, คำว่า "สภายะ" เป็นนปุงสกลิงค์. คำว่า "หรือที่โคนประตู" คือ ที่โคนประตูเมือง. คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้น" คือ ของศาลาและโคนประตูเมืองเหล่านั้น. ด้วยการถือเอาประตูศาลาแห่งถนนนั้นนั่นเอง เรือนทั้งปวงในที่นั้น และถนนภายในนั้นก็ย่อมเป็นอันถูกถือเอาด้วย. และในที่นี้ ภิกษุผู้อยู่ในเรือนที่ประตูและที่ถนน พึงเว้นโทษมีโทษในการเข้าบ้านและการนอนร่วมเป็นต้น แล้วพึงเป็นผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ปกปิดดีเป็นต้น. แต่ถ้าศาลาถูกสร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่ของคนทั่วไป เช่นโรงน้ำ พึงทราบว่า ควรอยู่ได้ตามสบายเหมือนในอารามภายใน. คำว่า "นำไปเกินแล้ววางไว้ในเรือน" คือ วางไว้ในเรือนอื่นที่ตั้งอยู่พ้นจากถนน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "หัตถบาสในถนนไม่รักษา". คำว่า "หัตถบาสข้างหน้าหรือข้างหลัง" คือ ตรัสหมายถึงหัตถบาสของเรือน.

එවං ගාමවසෙන විප්පවාසාවිප්පවාසං දස්සෙත්වා ඉදානි නිවෙසනවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සචෙ එකකුලස්ස සන්තකං නිවෙසනං හොතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඔවරකො නාම ගබ්භස්ස [Pg.108] අබ්භන්තරෙ අඤ්ඤො ගබ්භොති වදන්ති, ගබ්භස්ස වා පරියායවචනමෙතං. ඉදානි උදොසිතාදිවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘උදොසිති’’ච්චාදිමාහ. තත්ථ වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘එකකුලස්ස සන්තකො උදොසිතො හොති පරික්ඛිත්තො චා’’තිආදිනා නිවෙසනෙ වුත්තනයෙන. එව-සද්දො විසෙසනිවත්ති අත්ථො. තෙන විසෙසො නත්ථීති දස්සෙති.

ครั้นแสดงการอยู่ปราศจากและไม่อยู่ปราศจากด้วยอำนาจแห่งบ้านอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงด้วยอำนาจแห่งนิเวศน์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ถ้านิเวศน์เป็นของตระกูลเดียว". ในคำนั้น คำว่า "โอวรกะ" คือ ห้องอีกห้องหนึ่งภายในห้อง ดังนี้บ้าง, หรือคำนี้เป็นคำไวพจน์ของห้อง (คัพภะ) บ้าง. บัดนี้ เมื่อจะแสดงด้วยอำนาจแห่งอุโทสิตะเป็นต้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อุโทสิตะ". ในคำนั้น คำว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง" คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วในนิเวศน์ มีอาทิว่า "อุโทสิตะเป็นของตระกูลเดียวและถูกล้อมแล้ว". คำว่า "เอวะ" มีอรรถห้ามความพิเศษ. ด้วยคำนั้น ทรงแสดงว่าไม่มีความพิเศษ.

ඉදානි යෙසු විසෙසො අත්ථි, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘සචෙ එකකුලස්ස නාවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරියාදියිත්වාති විනිවිජ්ඣිත්වා, අජ්ඣොත්ථරිත්වා වා. වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති ‘‘අන්තොපවිට්ඨෙනා’’තිආදිනා. තත්ථ අන්තොපවිට්ඨෙනාති ගාමස්ස, නදියා වා අන්තොපවිට්ඨෙන. ‘‘සත්ථෙනා’’ති පාඨසෙසො. නදීපරිහාරො ලබ්භතීති එත්ථ ‘‘විසුං නදීපරිහාරස්ස අවුත්තත්තා ගාමාදීහි අඤ්ඤත්ථ විය චීවරහත්ථපාසොයෙව නදීපරිහාරො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අඤ්ඤෙ පන ‘‘ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන නදීපරිහාරොපි විසුං සිද්ධොති නදීහත්ථපාසො න විජහිතබ්බො’’ති වදන්ති. යථා පන අජ්ඣොකාසෙ සත්තබ්භන්තරවසෙන අරඤ්ඤපරිහාරො ලබ්භති, එවං නදියං උදකුක්ඛෙපවසෙන නදීපරිහාරො ලබ්භතීති කත්වා අට්ඨකථායං නදීපරිහාරො විසුං අවුත්තො සියා සත්තබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපසීමානං අරඤ්ඤනදීසු අබද්ධසීමාවසෙන ලබ්භමානත්තා. එවඤ්ච සති සමුද්දජාතස්සරෙසුපි පරිහාරො අවුත්තසිද්ධො හොති නදියා සමානලක්ඛණත්තා, නදීහත්ථපාසො න විජහිතබ්බොති පන අත්ථෙ සති නදියා අතිවිත්ථාරත්තා බහුසාධාරණත්තා ච අන්තොනදියං චීවරං ඨපෙත්වා නදීහත්ථපාසෙ ඨිතෙන චීවරස්ස පවත්තිං ජානිතුං න සක්කා භවෙය්‍ය. එස නයො සමුද්දජාතස්සරෙසුපි. අන්තොඋදකුක්ඛෙපෙ වා තස්ස හත්ථපාසෙ වා ඨිතෙන පන සක්කාති අයං අම්හාකං අත්තනොමති, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. විහාරසීමන්ති අවිප්පවාසසීමං සන්ධායාහ. එත්ථ ච [Pg.109] විහාරස්ස නානාකුලසන්තකභාවෙපි අවිප්පවාසසීමාපරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ සබ්බත්ථ චීවරඅවිප්පවාසසම්භවතො පධානත්තා තත්ථ සත්ථපරිහාරො න ලබ්භතීති ‘‘විහාරං ගන්ත්වා වසිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. සත්ථසමීපෙති ඉදං යථාවුත්තඅබ්භන්තරපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงสิ่งที่มีความพิเศษในบรรดาสิ่งเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ถ้าเรือของตระกูลเดียว". ในคำเหล่านั้น คำว่า ปริยาทิยิตฺวา คือ แทงตลอด หรือครอบงำ. ทรงอธิบายเนื้อความที่ตรัสไว้แล้วนั่นแลด้วยคำมีอาทิว่า "ด้วยสัตถะที่เข้าไปภายใน". ในคำเหล่านั้น คำว่า อันโตปวิฏฺเฐน คือ ที่เข้าไปภายในหมู่บ้าน หรือแม่น้ำ. คำว่า "สัตเถน" เป็นบทที่เหลือ. ในคำว่า "ได้ปริหารแห่งแม่น้ำ" นี้ ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง ๓ แห่ง กล่าวว่า "เพราะไม่ได้ตรัสปริหารแห่งแม่น้ำไว้ต่างหาก ปริหารแห่งแม่น้ำจึงเป็นเพียงหัตถบาสแห่งจีวร เหมือนในที่อื่นจากหมู่บ้านเป็นต้น". แต่บางพวกกล่าวว่า "ด้วยคำอรรถกถานี้ ปริหารแห่งแม่น้ำก็สำเร็จต่างหาก ดังนั้น ไม่ควรละหัตถบาสแห่งแม่น้ำ". อนึ่ง ปริหารแห่งป่า ย่อมได้ด้วยอำนาจ ๗ อัพภันดรในที่แจ้งฉันใด ปริหารแห่งแม่น้ำ ย่อมได้ด้วยอำนาจการซัดน้ำฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงไม่ได้กล่าวปริหารแห่งแม่น้ำไว้ต่างหาก เพราะเขต ๗ อัพภันดรและการซัดน้ำ ย่อมได้ในป่าและแม่น้ำโดยอำนาจแห่งอพัทธสีมา. เมื่อเป็นเช่นนี้ ปริหารในทะเลและบึงที่เกิดจากทะเล ก็เป็นอันสำเร็จโดยไม่ได้กล่าวไว้ เพราะมีลักษณะเสมอกับแม่น้ำ. แต่ถ้ามีความหมายว่าไม่ควรละหัตถบาสแห่งแม่น้ำแล้ว เพราะแม่น้ำกว้างขวางมากและเป็นสาธารณะแก่คนหมู่มาก การวางจีวรไว้ในแม่น้ำแล้วยืนอยู่ในหัตถบาสแห่งแม่น้ำ ย่อมไม่สามารถรู้ความเป็นไปของจีวรได้. ข้อนี้มีนัยเช่นเดียวกันในทะเลและบึงที่เกิดจากทะเล. แต่การยืนอยู่ในเขตซัดน้ำ หรือในหัตถบาสของจีวรนั้น ย่อมทำได้ นี้เป็นความเห็นของเรา ควรพิจารณาแล้วถือเอา. คำว่า "วิหารสีมา" หมายถึง อวิปปวาสสีมา. ในที่นี้ แม้วิหารจะเป็นของหลายตระกูล แต่เพราะความเป็นประธานที่จีวรไม่พรากกันได้ทุกหนทุกแห่งภายในเขตอวิปปวาสสีมา จึงไม่ได้ปริหารแห่งสัตถะในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ควรไปอยู่ในวิหาร". คำว่า "ใกล้สัตถะ" นี้ ตรัสโดยอำนาจการกำหนดภายในที่กล่าวมาแล้ว.

යස්මා ‘‘නානාකුලස්ස පරික්ඛිත්තෙ ඛෙත්තෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා ඛෙත්තද්වාරමූලෙ වා තස්ස හත්ථපාසෙ වා වත්ථබ්බ’’න්ති වුත්තං, තස්මා ද්වාරමූලතො අඤ්ඤත්ථ ඛෙත්තෙපි වසන්තෙන චීවරං නික්ඛිපිත්වා හත්ථපාසෙ කත්වායෙව වසිතබ්බං.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า "ควรวางจีวรไว้ในเขตที่ล้อมรอบของหลายตระกูล แล้วอยู่ ณ โคนประตูเขต หรือในหัตถบาสของจีวรนั้น" เพราะฉะนั้น แม้ผู้ที่อยู่ในเขตอื่นจากโคนประตู ก็ควรวางจีวรไว้แล้วทำให้อยู่ในหัตถบาสนั่นเอง.

විහාරො නාම සපරික්ඛිත්තො වා අපරික්ඛිත්තො වා සකලො ආවාසොති වදන්ති. යස්මිං විහාරෙති එත්ථ පන එකගෙහමෙව වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.491-494) පන ‘‘විහාරො නාම උපචාරසීමා. යස්මිං විහාරෙති තස්ස අන්තොපරිවෙණාදිං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වුත්තං. එකකුලාදිසන්තකතා චෙත්ථ කාරාපකානං වසෙන වෙදිතබ්බා.

ท่านกล่าวว่า "วิหาร" คือ อาวาสทั้งหมด ไม่ว่าจะล้อมรอบหรือไม่ล้อมรอบ. แต่ในคำว่า "ในวิหารใด" นี้ หมายถึง เรือนหลังเดียวเท่านั้น. แต่ในคัมภีร์วิมติวิโนทนี กล่าวว่า "วิหาร คือ อุปจารสีมา. ในคำว่า 'ในวิหารใด' นั้น หมายถึง ภายในบริเวณเป็นต้นของวิหารนั้น". อนึ่ง ความเป็นของตระกูลเดียวเป็นต้นในที่นี้ พึงทราบด้วยอำนาจแห่งผู้สร้าง.

යං මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ සමන්තා ඡායා ඵරතීති යදා මහාවීථියං උජුකමෙව ගච්ඡන්තං සූරියමණ්ඩලං මජ්ඣන්හිකං පාපුණාති, තදා යං ඔකාසං ඡායා ඵරති, තං සන්ධාය වුත්තං. විමතිවිනොදනියං පන ‘‘ඡායාය ඵුට්ඨොකාසස්සාති උජුකං අවික්ඛිත්තලෙඩ්ඩුපාතබ්භන්තරං සන්ධාය වදතී’’ති වුත්තං. අගමනපථෙති තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තෙතුං අසක්කුණෙය්‍යකෙ සමුද්දමජ්ඣෙ යෙ දීපකා, තෙසූති යොජනා. ඉතරස්මින්ති පුරත්ථිමදිසාය චීවරෙ.

คำว่า "เงาแผ่ไปโดยรอบในเวลาเที่ยง" หมายถึง เมื่อดวงอาทิตย์โคจรตรงไปในทางใหญ่ถึงเวลาเที่ยง เงาแผ่ไปในที่ใด ก็หมายถึงที่นั้น. แต่ในคัมภีร์วิมติวิโนทนี กล่าวว่า "คำว่า 'ในที่ที่เงาแผ่ไป' หมายถึง ภายในระยะชั่วก้อนดินตกที่ขว้างไปตรงๆ ไม่กระจัดกระจาย". ในคำว่า "ในทางที่ไปไม่ได้" พึงประกอบความว่า "ในเกาะทั้งหลายที่อยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร ซึ่งไม่สามารถไปแล้วกลับมาได้ในวันนั้นเอง". ในคำว่า "ในจีวรอื่น" หมายถึง จีวรที่อยู่ทางทิศตะวันออก."}]

52. නදිං ඔතරතීති හත්ථපාසං මුඤ්චිත්වා ඔතරති. නාපජ්ජතීති පරිභොගපච්චයා දුක්කටං නාපජ්ජති. තෙනාහ ‘‘සො හී’’තිආදි. අපරිභොගාරහත්තාති ඉමිනා නිස්සග්ගියචීවරං අනිස්සජ්ජිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස දුක්කටං අචිත්තකන්ති සිද්ධං. එකං [Pg.110] පාරුපිත්වා එකං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා ගන්තබ්බන්ති ඉදං බහූනං සඤ්චරණට්ඨානෙ එවං අකත්වා ගමනං න සාරුප්පන්ති කත්වා වුත්තං, න ආපත්තිඅඞ්ගත්තා. බහිගාමෙ ඨපෙත්වාපි අපාරුපිතබ්බතාය වුත්තං ‘‘විනයකම්මං කාතබ්බ’’න්ති. අථ වා විහාරෙ සභාගං භික්ඛුං න පස්සති, එවං සති ආසනසාලං ගන්ත්වා විනයකම්මං කාතබ්බන්ති යොජනා. ආසනසාලං ගච්ඡන්තෙන කිං තීහි චීවරෙහි ගන්තබ්බන්ති ආහ ‘‘සන්තරුත්තරෙනා’’ති නට්ඨචීවරස්ස සන්තරුත්තරසාදියනතො. සඞ්ඝාටි පන කිං කාතබ්බාති ආහ ‘‘සඞ්ඝාටිං බහිගාමෙ ඨපෙත්වා’’ති. උත්තරාසඞ්ගෙ ච බහිගාමෙ ඨපිතසඞ්ඝාටියඤ්ච පඨමං විනයකම්මං කත්වා පච්ඡා උත්තරාසඞ්ගං නිවාසෙත්වා අන්තරවාසකෙ කාතබ්බං. එත්ථ ච බහිගාමෙ ඨපිතස්සපි විනයකම්මවචනතො පරම්මුඛාපි ඨිතං නිස්සජ්ජිතුං, නිස්සට්ඨං දාතුඤ්ච වට්ටතීති වෙදිතබ්බං.

๕๒. คำว่า "ลงสู่แม่น้ำ" คือ ลงโดยปล่อยหัตถบาส. คำว่า "ไม่เป็นอาบัติ" คือ ไม่เป็นอาบัติทุกกฏเพราะปัจจัยแห่งการบริโภค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะว่าภิกษุนั้น". ด้วยคำว่า "เพราะไม่ควรบริโภค" นี้ ย่อมสำเร็จว่า อาบัติทุกกฏของภิกษุผู้บริโภคจีวรนิสสัคคีย์โดยไม่สละ เป็นอาบัติที่ไม่มีเจตนา. คำว่า "ควรห่มผืนหนึ่ง วางไว้ที่บ่าผืนหนึ่งแล้วไป" นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะเห็นว่า การไม่ทำเช่นนี้แล้วไปในที่ที่คนหมู่มากสัญจรไปมา ไม่สมควร ไม่ใช่เพราะเป็นองค์แห่งอาบัติ. แม้การวางไว้ภายนอกหมู่บ้าน ก็กล่าวว่า "ควรทำวินัยกรรม" เพราะไม่ควรห่ม. อีกนัยหนึ่ง ถ้าไม่เห็นภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันในวิหาร เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงประกอบความว่า "ควรไปที่โรงฉันแล้วทำวินัยกรรม". เมื่อจะไปโรงฉัน ควรไปพร้อมด้วยจีวร ๓ ผืนหรือไม่? จึงกล่าวว่า "ด้วยอันตรวาสกและอุตตราสงค์" เพราะการยินดีอันตรวาสกและอุตตราสงค์ของภิกษุผู้มีจีวรหายไป. ส่วนสังฆาฏิ ควรทำอย่างไร? จึงกล่าวว่า "วางสังฆาฏิไว้ภายนอกหมู่บ้าน". และพึงทำวินัยกรรมในอุตตราสงค์และสังฆาฏิที่วางไว้ภายนอกหมู่บ้านก่อน แล้วจึงนุ่งอุตตราสงค์และทำวินัยกรรมในอันตรวาสก. ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้จีวรที่วางไว้ภายนอกหมู่บ้าน ก็กล่าวถึงการทำวินัยกรรม ดังนั้น การสละจีวรที่อยู่ลับหลัง และการให้จีวรที่สละแล้ว ย่อมควร.

දහරානං ගමනෙ සඋස්සාහත්තා ‘‘නිස්සයො පන න පටිප්පස්සම්භතී’’ති වුත්තං. මුහුත්තං…පෙ… පටිප්පස්සම්භතීති සඋස්සාහත්තෙ ගමනස්ස උපච්ඡින්නත්තා වුත්තං, තෙසං පන පුරාරුණා උට්ඨහිත්වා සඋස්සාහෙන ගච්ඡන්තානං අරුණෙ අන්තරා උට්ඨිතෙපි න පටිප්පස්සම්භති ‘‘යාව අරුණුග්ගමනා සයන්තී’’ති වුත්තත්තා. තෙනෙව ‘‘ගාමං පවිසිත්වා…පෙ… න පටිප්පස්සම්භතී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස වචනං අග්ගහෙත්වාතිආදිම්හි සඋස්සාහත්තා ගමනක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධි න වුත්තා. ධෙනුභයෙනාති තරුණවච්ඡගාවීනං ආධාවිත්වා සිඞ්ගෙන පහරණභයෙන. නිස්සයො ච පටිප්පස්සම්භතීති එත්ථ ධෙනුභයාදීහි ඨිතානං යාව භයවූපසමා ඨාතබ්බතො ‘‘අන්තොඅරුණෙයෙව ගමිස්සාමී’’ති නියමෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං. යත්ථ පන එවං නියමෙතුං සක්කා, තත්ථ අන්තරා අරුණෙ උග්ගතෙපි නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති භෙසජ්ජත්ථාය ගාමං පවිට්ඨදහරානං විය.

เพราะความมีอุตสาหะในการไปของภิกษุหนุ่ม จึงกล่าวว่า "นิสสัยย่อมไม่ระงับ". คำว่า "ชั่วขณะ...ระงับ" นี้ กล่าวไว้เพราะความมีอุตสาหะในการไปถูกตัดขาด. แต่สำหรับภิกษุเหล่านั้นที่ลุกขึ้นก่อนอรุณแล้วไปด้วยความมีอุตสาหะ แม้อรุณจะขึ้นในระหว่างทาง นิสสัยก็ไม่ระงับ เพราะกล่าวไว้ว่า "ย่อมนอนจนกว่าอรุณจะขึ้น". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เข้าไปในหมู่บ้าน...ไม่ระงับ". ในคำมีอาทิว่า "ไม่รับคำของกันและกัน" ไม่ได้กล่าวถึงการระงับในขณะที่ไปเพราะความมีอุตสาหะ. คำว่า "เพราะกลัวแม่โค" คือ เพราะกลัวแม่โคที่มีลูกอ่อนจะวิ่งเข้ามาขวิดด้วยเขา. ในคำว่า "นิสสัยย่อมระงับ" นี้ กล่าวไว้เพราะผู้ที่หยุดอยู่เพราะกลัวแม่โคเป็นต้น ต้องหยุดอยู่จนกว่าภัยจะสงบลง จึงไม่สามารถกำหนดได้ว่า "จะไปภายในอรุณเท่านั้น". แต่ในที่ที่สามารถกำหนดเช่นนั้นได้ แม้อรุณจะขึ้นในระหว่างทาง นิสสัยก็ไม่ระงับ เหมือนภิกษุหนุ่มที่เข้าไปในหมู่บ้านเพื่อแสวงหายา.

අන්තොසීමායං [Pg.111] ගාමන්ති අවිප්පවාසසීමාසම්මුතිතො පච්ඡා පතිට්ඨාපිතගාමං සන්ධාය වදති ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච ඨපෙත්වා සම්මන්නිතබ්බතො. පවිට්ඨානන්ති ආචරියන්තෙවාසිකානං විසුං විසුං ගතානං අවිප්පවාසසීමත්තා නෙව චීවරානි නිස්සග්ගියානි හොන්ති, සඋස්සාහතාය න නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. අන්තරාමග්ගෙති ධම්මං සුත්වා ආගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ.

คำว่า "หมู่บ้านภายในสีมา" หมายถึง หมู่บ้านที่ตั้งขึ้นภายหลังจากการสมมติอวิปปวาสสีมา เพราะต้องสมมติโดยเว้นหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้าน. คำว่า "ผู้เข้าไปแล้ว" หมายถึง อาจารย์และอันเตวาสิกที่ไปต่างหากกัน เพราะเป็นอวิปปวาสสีมา จีวรจึงไม่เป็นนิสสัคคีย์ และเพราะความมีอุตสาหะ นิสสัยจึงไม่ระงับ. คำว่า "ในระหว่างทาง" คือ ในระหว่างทางของภิกษุที่ฟังธรรมแล้วกลับมา.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ด้วยประการฉะนี้ ในคัมภีร์วินัยลังการะ อันเป็นอรรถกถาแห่งวินัยสังคหะ

චීවරවිප්පවාසවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า อลังการแห่งจีวรวิปปวาสวินิจฉัยกถา

නවමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๙

10. භණ්ඩපටිසාමනවිනිච්ඡයකථා

๑๐. ภัณฑปฏิสามนวินิจฉัยกถา

53. එවං චීවරවිප්පවාසවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි භණ්ඩපටිසාමනවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘භණ්ඩස්ස පටිසාමන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ භඩිතබ්බං භාජෙතබ්බන්ති භණ්ඩං, භඩිතබ්බං ඉච්ඡිතබ්බන්ති වා භණ්ඩං, භණ්ඩන්ති පරිභණ්ඩන්ති සත්තා එතෙනාති වා භණ්ඩං, මූලධනං, පරික්ඛාරො වා. වුත්තඤ්හි අභිධානප්පදීපිකායං –

๕๓. เมื่อกล่าววินิจฉัยเรื่องการอยู่ปราศจากจีวรอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยเรื่องการเก็บรักษาของ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "การเก็บรักษาของ". ในคำนั้น ของที่พึงแบ่งปัน (หรือพึงใช้สอย) ชื่อว่า "ภัณฑะ", หรือของที่พึงปรารถนา ชื่อว่า "ภัณฑะ", หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมใช้สอย ย่อมบริโภคด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ภัณฑะ" คือ ทรัพย์ที่เป็นทุน หรือบริขาร. ก็ในอภิธานัปปทีปิกาได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘භාජනාදිපරික්ඛාරෙ, භණ්ඩං මූලධනෙපි චා’’ති.

"ในบริขารมีภาชนะเป็นต้น และในทรัพย์ที่เป็นทุน ชื่อว่า "ภัณฑะ" ดังนี้."

තස්ස භණ්ඩස්ස, පටිසාමියතෙ පටිසාමනං, රක්ඛණං ගොපනන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරෙසං භණ්ඩස්ස ගොපන’’න්ති. මාතු කණ්ණපිළන්ධනං තාලපණ්ණම්පීති පි-සද්දො සම්භාවනත්ථො. තෙන පගෙව අඤ්ඤාතකානං සන්තකන්ති දස්සෙති. ගිහිසන්තකන්ති ඉමිනා පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං සන්තකං පටිසාමෙතුං වට්ටතීති දීපෙති. භණ්ඩාගාරිකසීසෙනාති එතෙන විස්සාසග්ගාහාදිනා ගහෙත්වා පටිසාමෙන්තස්ස අනාපත්තීති දස්සෙති. තෙන වක්ඛති ‘‘අත්තනො අත්ථාය ගහෙත්වා පටිසාමෙතබ්බ’’න්ති. ඡන්දෙනපි භයෙනපීති වඩ්ඪකීආදීසු ඡන්දෙන[Pg.112], රාජවල්ලභාදීසු භයෙන බලක්කාරෙන පාතෙත්වා ගතෙසු ච පටිසාමෙතුං වට්ටතීති යොජෙතබ්බං.

ของภัณฑะนั้น การเก็บรักษา ชื่อว่า "ปฏิสามนะ" คือ การรักษา การปกปิด นี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การปกปิดของของผู้อื่น". แม้เครื่องประดับหูของมารดาที่เป็นใบตาล บทว่า "ปิ" เป็นอรรถว่า "แม้" (เป็นไปในความน่าจะเป็น). ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงว่า ของของคนที่ไม่รู้จักกันก็ยิ่งแล้วใหญ่. ด้วยบทว่า "ของของคฤหัสถ์" นี้ ย่อมแสดงว่า ของของสพรหมจารี ๕ จำพวก พึงเก็บรักษาได้. ด้วยบทว่า "โดยฐานะเป็นภัณฑาคาริก" นี้ ย่อมแสดงว่า ผู้เก็บรักษาโดยถือเอาด้วยความคุ้นเคยเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า "พึงถือเอาเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วเก็บรักษา". แม้ด้วยความพอใจ แม้ด้วยความกลัว ในช่างไม้เป็นต้น ด้วยความพอใจ ในราชบุรุษผู้เป็นที่รักเป็นต้น ด้วยความกลัว เมื่อคนเหล่านั้นถูกบังคับให้ล้มลงแล้วหนีไป ก็พึงเก็บรักษาได้ ดังนี้ พึงประกอบความ.

සඞ්ගොපනත්ථාය අත්තනො හත්ථෙ නික්ඛිත්තස්ස භණ්ඩස්ස ගුත්තට්ඨානෙ පටිසාමනපයොගං විනා ‘‘නාහං ගණ්හාමී’’තිආදිනා අඤ්ඤස්මිං පයොගෙ අකතෙ රජ්ජසඞ්ඛොභාදිකාලෙ ‘‘න දානි තස්ස දස්සාමි, න මය්හං දානි දස්සතී’’ති උභොහිපි සකසකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා ධුරනික්ඛෙපෙ කතෙපි අවහාරො නත්ථි. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘පාරාජිකමෙව පටිසාමනපයොගස්ස කතත්තා’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, න සාරතො පච්චෙතබ්බං. පටිසාමනකාලෙ හිස්ස ථෙය්‍යචිත්තං නත්ථි, ‘‘න දානි තස්ස දස්සාමී’’ති ථෙය්‍යචිත්තුප්පත්තික්ඛණෙ ච සාමිනො ධුරනික්ඛෙපචිත්තප්පවත්තියා හෙතුභූතො කායවචීපයොගො නත්ථි, යෙන සො ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍ය. න හි අකිරියසමුට්ඨානා අයං ආපත්තීති. දානෙ සඋස්සාහො, රක්ඛති තාවාති අවහාරං සන්ධාය අවුත්තත්තා ‘‘නාහං ගණ්හාමී’’තිආදිනා මුසාවාදකරණෙ පාචිත්තියමෙව හොති, න දුක්කටං ථෙය්‍යචිත්තාභාවෙන සහපයොගස්සපි අභාවතොති ගහෙතබ්බං.

ของภัณฑะที่วางไว้ในมือของตนเพื่อประโยชน์แก่การเก็บรักษา ในที่อันปลอดภัย โดยไม่มีความพยายามในการเก็บรักษา เมื่อไม่มีความพยายามอื่นมีอาทิว่า 'เราไม่รับ' ในกาลแห่งความปั่นป่วนในราชอาณาจักรเป็นต้น แม้เมื่อทั้งสองฝ่ายนั่งอยู่ในที่ของตนๆ แล้วสละภาระแล้ว ก็ไม่มีการลัก. บางท่านในเรื่องนี้กล่าวว่า 'เป็นปาราชิกทีเดียว เพราะได้กระทำความพยายามในการเก็บรักษา' ข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้น ไม่พึงเชื่อโดยเนื้อแท้. ก็ในเวลาเก็บรักษา จิตคิดจะลักของเขายังไม่มี และในขณะที่จิตคิดจะลักว่า 'บัดนี้ เราจักไม่ให้แก่เขา, บัดนี้ เขาจักไม่ให้แก่เรา' เกิดขึ้น ความพยายามทางกายและวาจาอันเป็นเหตุแห่งการสละภาระของเจ้าของยังไม่มี ซึ่งเป็นเหตุให้เขาพึงต้องอาบัติ. เพราะอาบัตินี้มิได้เกิดจากการไม่กระทำ. เพราะไม่ได้กล่าวถึงการลักโดยหมายถึงคำว่า 'มีความอุตสาหะในการให้, ย่อมรักษาไว้ก่อน' ในการกล่าวเท็จมีอาทิว่า 'เราไม่รับ' ย่อมเป็นเพียงปาจิตตีย์เท่านั้น ไม่เป็นทุกกฏ เพราะไม่มีจิตคิดจะลัก และไม่มีความพยายามร่วมกัน ดังนี้ พึงทราบ.

යදිපි මුඛෙන දස්සාමීති වදති…පෙ… පාරාජිකන්ති එත්ථ කතරපයොගෙන ආපත්ති, න තාව පඨමෙන භණ්ඩපටිසාමනපයොගෙන තදා ථෙය්‍යචිත්තභාවා, නාපි ‘‘දස්සාමී’’ති කථනපයොගෙන තදා ථෙය්‍යචිත්තෙ විජ්ජමානෙපි පයොගස්ස කප්පියත්තාති? වුච්චතෙ – සාමිනා ‘‘දෙහී’’ති බහුසො යාචියමානොපි අදත්වා යෙන පයොගෙන අත්තනො අදාතුකාමතං සාමිකස්ස ඤාපෙසි, යෙන ච සො අදාතුකාමො අයං වික්ඛිපතීති ඤත්වා ධුරං නික්ඛිපති, තෙනෙව පයොගෙනස්ස ආපත්ති. න හෙත්ථ උපනික්ඛිත්තභණ්ඩෙ පරියායෙන මුත්ති අත්ථි. අදාතුකාමතාය හි ‘‘කදා තෙ දින්නං, කත්ථ තෙ [Pg.113] දින්න’’න්තිආදිපරියායවචනෙනපි සාමිකස්ස ධුරෙනික්ඛිපාපිතෙ ආපත්තියෙව. තෙනෙව අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘කිං තුම්හෙ භණථ…පෙ… උභින්නං ධුරනික්ඛෙපෙන භික්ඛුනො පාරාජික’’න්ති. පරසන්තකස්ස පරෙහි ගණ්හාපනෙ එව හි පරියායතො මුත්ති, න සබ්බත්ථාති ගහෙතබ්බං. අත්තනො හත්ථෙ නික්ඛිත්තත්තාති එත්ථ අත්තනො හත්ථෙ සාමිනා දින්නතාය භණ්ඩාගාරිකට්ඨානෙ ඨිතත්තා ච ඨානාචාවනෙපි නත්ථි අවහාරො, ථෙය්‍යචිත්තෙන පන ගහණෙ දුක්කටතො න මුච්චතීති වෙදිතබ්බං. එසෙව නයොති අවහාරො නත්ථි, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොතීති අධිප්පායො.

แม้เมื่อกล่าวด้วยปากว่า 'จักให้' ... (ละไว้) ... เป็นปาราชิก ดังนี้ ในข้อนี้ อาบัติเกิดด้วยความพยายามใด? ไม่ใช่ด้วยความพยายามในการเก็บรักษาภัณฑะในครั้งแรก เพราะในเวลานั้นยังไม่มีจิตคิดจะลัก และก็ไม่ใช่ด้วยความพยายามในการกล่าวว่า 'จักให้' เพราะแม้ในเวลานั้นจะมีจิตคิดจะลักอยู่ แต่ความพยายามนั้นก็เป็นสิ่งที่ควร ใช่หรือไม่? พึงกล่าวว่า – แม้เมื่อเจ้าของทวงบ่อยๆ ว่า 'จงให้' แต่ไม่ให้ ด้วยความพยายามใด ที่ทำให้เจ้าของรู้ว่าตนไม่ต้องการจะให้ และด้วยความพยายามใด ที่เจ้าของรู้ว่าผู้นี้ไม่ต้องการจะให้ ย่อมบ่ายเบี่ยง แล้วสละภาระไป ด้วยความพยายามนั้นแหละ ย่อมเป็นอาบัติ. ในเรื่องภัณฑะที่ฝากไว้นี้ ไม่มีการพ้นด้วยปริยาย. เพราะด้วยความไม่ต้องการจะให้ แม้ด้วยคำกล่าวโดยปริยายมีอาทิว่า 'เมื่อไรเล่าที่ให้แก่ท่าน, ให้แก่ท่านที่ไหนเล่า' ที่ทำให้เจ้าของสละภาระไป ก็เป็นอาบัติทีเดียว. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า 'พวกท่านกล่าวอะไร ... (ละไว้) ... ด้วยการสละภาระของทั้งสองฝ่าย ภิกษุเป็นปาราชิก' ดังนี้. ก็การพ้นด้วยปริยายนั้น มีอยู่เฉพาะในการให้ผู้อื่นถือเอาของของผู้อื่นเท่านั้น ไม่ใช่มีอยู่ทั่วไป ดังนี้ พึงทราบ. ในบทว่า 'เพราะวางไว้ในมือของตน' นี้ เพราะเจ้าของให้ไว้ในมือของตน และเพราะตั้งอยู่ในฐานะเป็นภัณฑาคาริก แม้เมื่อเคลื่อนย้ายจากที่ ก็ไม่มีการลัก แต่เมื่อถือเอาด้วยจิตคิดจะลัก ย่อมไม่พ้นจากทุกกฏ ดังนี้ พึงทราบ. บทว่า 'มีนัยอย่างนี้' คือ ไม่มีการลัก แต่เป็นของที่พึงให้คืน นี้เป็นอธิบาย.

54. පඤ්චන්නං සහධම්මිකානන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීසික්ඛමානසාමණෙරසාමණෙරීනං. එතෙන න කෙවලං ගිහීනං එව, අථ ඛො තාපසපරිබ්බාජකාදීනම්පි සන්තකං පටිසාමෙතුං න වට්ටතීති දස්සෙති. නට්ඨෙපි ගීවා න හොති, කස්මා? අසම්පටිච්ඡාපිතත්තාති අත්ථො. දුතියෙ එසෙව නයොති ගීවා න හොති, කස්මා? අජානිතත්තා. තතියෙ ච එසෙව නයොති ගීවා න හොති, කස්මා? පටික්ඛිපිතත්තා. එත්ථ ච කායෙන වා වාචාය වා චිත්තෙන වා පටික්ඛිත්තොපි පටික්ඛිත්තොයෙව නාම හොති.

๕๔. บทว่า 'ของสพรหมจารี ๕ จำพวก' คือ ของภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะของคฤหัสถ์เท่านั้น แม้ของดาบสและปริพาชกเป็นต้น ก็ไม่ควรรับเก็บรักษา. แม้เมื่อของหาย ก็ไม่มีความรับผิดชอบ เพราะเหตุไร? เพราะไม่ได้ให้รับรองไว้ นี้เป็นเนื้อความ. ในข้อที่สอง มีนัยอย่างนี้ คือ ไม่มีความรับผิดชอบ เพราะเหตุไร? เพราะไม่รู้. และในข้อที่สาม มีนัยอย่างนี้ คือ ไม่มีความรับผิดชอบ เพราะเหตุไร? เพราะปฏิเสธไว้. ในข้อนี้ แม้ผู้ที่ปฏิเสธด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยใจ ก็ชื่อว่าปฏิเสธแล้วนั่นเอง.

තස්සෙව ගීවා හොති, න සෙසභික්ඛූනං, කස්මා? තස්සෙව භණ්ඩාගාරිකස්ස භණ්ඩාගාරෙ ඉස්සරභාවතො. භණ්ඩාගාරිකස්ස ගීවා න හොති අලසජාතිකස්සෙව පමාදෙන හරිතත්තා. දුතියෙ භණ්ඩාගාරිකස්ස ගීවා න හොති තස්ස අනාරොචිතත්තා. නට්ඨෙ තස්ස ගීවා තෙන ඨපිතත්තා. තස්සෙව ගීවා, න අඤ්ඤෙසං තෙන භණ්ඩාගාරිකෙන සම්පටිච්ඡිතත්තා ඨපිතත්තා ච. නත්ථි ගීවා තෙන පටික්ඛිපිතත්තා. නට්ඨං සුනට්ඨමෙව භණ්ඩාගාරිකස්ස අසම්පටිච්ඡාපනතො. නට්ඨෙ ගීවා තෙන ඨපිතත්තා. සබ්බං තස්ස ගීවා තස්ස භණ්ඩාගාරිකස්ස පමාදෙන හරණතො. තත්ථෙව උපචාරෙ විජ්ජමානෙති භණ්ඩාගාරිකස්ස සමීපෙයෙව උච්චාරපස්සාවට්ඨානෙ විජ්ජමානෙ.

ความรับผิดชอบย่อมมีแก่ผู้นั้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่ภิกษุที่เหลือ เพราะเหตุไร? เพราะภัณฑาคาริกผู้นั้นเป็นใหญ่ในคลังภัณฑะ. ภัณฑาคาริกไม่มีความรับผิดชอบ เพราะถูกนำไปโดยความประมาทเหมือนคนขี้เกียจ. ในข้อที่สอง ภัณฑาคาริกไม่มีความรับผิดชอบ เพราะไม่ได้บอกแก่เขา. เมื่อของหาย ความรับผิดชอบย่อมมีแก่ผู้นั้น เพราะผู้นั้นได้วางไว้. ความรับผิดชอบย่อมมีแก่ผู้นั้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้อื่น เพราะภัณฑาคาริกผู้นั้นได้รับรองและวางไว้. ไม่มีความรับผิดชอบ เพราะผู้นั้นปฏิเสธไว้. ของที่หายไป ก็หายไปอย่างดีแล้ว เพราะไม่ได้ให้ภัณฑาคาริกรับรองไว้. เมื่อของหาย ความรับผิดชอบย่อมมีแก่ผู้นั้น เพราะผู้นั้นได้วางไว้. ทั้งหมดนั้นเป็นความรับผิดชอบของผู้นั้น เพราะภัณฑาคาริกผู้นั้นนำไปโดยความประมาท. บทว่า 'มีอยู่ในบริเวณนั้นเอง' คือ มีอยู่ในที่ใกล้ภัณฑาคาริกนั่นเอง ในที่ถ่ายอุจจาระปัสสาวะ.

55. මයි [Pg.114] ච මතෙ සඞ්ඝස්ස ච සෙනාසනෙ විනට්ඨෙති එත්ථ කෙවලං සඞ්ඝස්ස සෙනාසනං මා විනස්සීති ඉමිනා අධිප්පායෙන විවරිතුම්පි වට්ටතියෙවාති වදන්ති. ‘‘තං මාරෙස්සාමී’’ති එත්තකෙ වුත්තෙපි විවරිතුං වට්ටති ‘‘ගිලානපක්ඛෙ ඨිතත්තා අවිසයො’’ති වුත්තත්තා. මරණතො හි පරං ගෙලඤ්ඤං අවිසයත්තඤ්ච නත්ථි. ‘‘ද්වාරං ඡින්දිත්වා හරිස්සාමා’’ති එත්තකෙ වුත්තෙපි විවරිතුං වට්ටතියෙව. සහායෙහි භවිතබ්බන්ති තෙහිපි භික්ඛාචාරාදීහි පරියෙසිත්වා අත්තනො සන්තකම්පි කිඤ්චි කිඤ්චි දාතබ්බන්ති වුත්තං හොති. අයඤ්හි සාමීචීති භණ්ඩාගාරෙ වසන්තානං ඉදං වත්තං. ලොලමහාථෙරොති මන්දො මොමූහො ආකිණ්ණවිහාරී සදා කීළාපසුතො වා මහාථෙරො.

๕๕. บทว่า 'เมื่อเราตาย และเสนาสนะของสงฆ์พินาศ' ในข้อนี้ บางท่านกล่าวว่า พึงเปิดได้ด้วยอัธยาศัยว่า 'ขอเสนาสนะของสงฆ์อย่าพินาศเลย' เท่านั้น. แม้เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า 'จักฆ่าเขา' ก็พึงเปิดได้ เพราะกล่าวไว้ว่า 'เพราะตั้งอยู่ในฝ่ายคนไข้ จึงไม่เป็นวิสัย' ก็หลังจากความตายแล้ว ความเจ็บป่วยและความไม่เป็นวิสัยย่อมไม่มี. แม้เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า 'จักพังประตูแล้วนำไป' ก็พึงเปิดได้. บทว่า 'พึงเป็นสหาย' คือ พึงแสวงหาด้วยการบิณฑบาตเป็นต้น แล้วพึงให้ของของตนบ้างเล็กน้อย ดังนี้ เป็นคำอธิบาย. บทว่า 'นี้เป็นความเหมาะสม' คือ นี้เป็นวัตรของผู้อยู่ในคลังภัณฑะ. บทว่า 'โลลมหาเถระ' คือ พระมหาเถระผู้โง่เขลา ผู้หลงใหล ผู้มีปกติอยู่คลุกคลี หรือผู้มักเล่นอยู่เสมอ.

56. ඉතරෙහීති තස්මිංයෙව ගබ්භෙ වසන්තෙහි භික්ඛූහි. විහාරරක්ඛණවාරෙ නියුත්තො විහාරවාරිකො, වුඩ්ඪපටිපාටියා අත්තනො වාරෙ විහාරරක්ඛණකො. නිවාපන්ති භත්තවෙතනං. චොරානං පටිපථං ගතෙසූති චොරානං ආගමනං ඤත්වා ‘‘පඨමතරංයෙව ගන්ත්වා සද්දං කරිස්සාමා’’ති චොරානං අභිමුඛං ගතෙසු. ‘‘චොරෙහි හටභණ්ඩං ආහරිස්සාමා’’ති තෙසං අනුපථං ගතෙසුපි එසෙව නයො. නිබද්ධං කත්වාති ‘‘අසුකකුලෙ යාගුභත්තං විහාරවාරිකානංයෙවා’’ති එවං නියමනං කත්වා. ද්වෙ තිස්සො යාගුසලාකා ච චත්තාරි පඤ්ච සලාකභත්තානි ච ලභමානොවාති ඉදං නිදස්සනමත්තං, තතො ඌනං වා හොතු අධිකං වා, අත්තනො ච වෙය්‍යාවච්චකරස්ස ච යාපනමත්තං ලභනමෙව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං. නිස්සිතකෙ ජග්ගාපෙන්තීති අත්තනො අත්තනො නිස්සිතකෙ භික්ඛාචරියාය පොසෙන්තා නිස්සිතකෙහි විහාරං ජග්ගාපෙන්ති. අසහායස්සාති සහායරහිතස්ස. ‘‘අසහායස්ස අදුතියස්සා’’ති පාඨො යුත්තො. පච්ඡිමං පුරිමස්සෙව වෙවචනං. අසහායස්ස වා අත්තදුතියස්ස වාති [Pg.115] ඉමස්මිං පන පාඨෙ එකෙන ආනීතං ද්වින්නං නප්පහොතීති අත්තදුතියස්සපි වාරො නිවාරිතොති වදන්ති, තං ‘‘යස්ස සභාගො භික්ඛු භත්තං ආනෙත්වා දාතා නත්ථී’’ති ඉමිනා න සමෙති, වීමංසිතබ්බං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.112) පන ‘‘අත්තදුතියස්සාති අප්පිච්ඡස්ස. අත්තාසරීරමෙව දුතියො, න අඤ්ඤොති හි අත්තදුතියො, තදුභයස්සපි අත්ථස්ස විභාවනං ‘යස්සා’තිආදි. එතෙන සබ්බෙන එකෙකස්ස වාරො න පාපෙතබ්බොති දස්සෙතී’’ති වුත්තං.

๕๖. คำว่า อิตเรหิ คือ ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในกุฏิเดียวกันนั้นเอง. คำว่า วิหารวาริกะ คือ ภิกษุผู้ถูกแต่งตั้งให้มีหน้าที่รักษาอารามในวาระของตนตามลำดับพรรษา. คำว่า นิวาปนฺติ คือ ค่าจ้างอาหาร. คำว่า เมื่อไปสู่ทางที่โจรจะมา คือ เมื่อรู้ว่าโจรจะมา จึงคิดว่า “เราจะไปก่อนแล้วส่งเสียง” แล้วไปเผชิญหน้ากับโจร. แม้เมื่อไปตามทางของโจรด้วยคิดว่า “เราจะนำสิ่งของที่โจรปล้นไปกลับคืนมา” ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า กระทำเป็นประจำ คือ กำหนดไว้ว่า “ในตระกูลโน้น ข้าวต้มและอาหารเป็นของวิหารวาริกะเท่านั้น” ดังนี้. คำว่า เมื่อได้สลากข้าวต้ม ๒-๓ สลาก และสลากภัต ๔-๕ สลาก นี้เป็นเพียงตัวอย่าง จะน้อยกว่าหรือมากกว่านั้นก็ได้ พึงถือว่าการได้มาเพียงพอแก่การยังชีพของตนและผู้ขวนขวายให้เป็นประมาณ. คำว่า ให้ผู้อาศัยดูแล คือ ภิกษุทั้งหลายเลี้ยงดูผู้อาศัยของตนด้วยการบิณฑบาต แล้วให้ผู้อาศัยเหล่านั้นดูแลอาราม. คำว่า ของภิกษุผู้ไม่มีเพื่อน คือ ของภิกษุผู้ปราศจากสหาย. บทว่า “อสหายสฺส อทุติยสฺส” (ผู้ไม่มีเพื่อน ไม่มีสอง) เป็นบทที่สมควร. บทหลังเป็นไวพจน์ของบทหน้า. แต่ในบทว่า “อสหายสฺส วา อตฺตทุติยสฺส วา” (ของผู้ไม่มีเพื่อน หรือผู้มีตนเป็นที่สอง) นี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า “อาหารที่คนเดียวนำมาไม่พอสำหรับสองคน” ดังนั้น วาระของผู้มีตนเป็นที่สองจึงถูกห้ามไว้, ซึ่งไม่สอดคล้องกับบทว่า “ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันนำอาหารมาให้ไม่มี” นี้ พึงพิจารณา. แต่ในวิมติวิโนทนีย์ (วิ.วิ.ฏี. ๑.๑๑๒) กล่าวไว้ว่า “บทว่า ‘อตฺตทุติยสฺส’ คือ ผู้มีความปรารถนาน้อย. เพราะ ‘อตฺตทุติยะ’ คือ ผู้มีตนเองเป็นที่สอง ไม่ใช่ผู้อื่น. การแสดงความหมายของทั้งสองบทนั้นคือ ‘ยสฺสา’ เป็นต้น. ด้วยทั้งหมดนี้ แสดงว่าไม่ควรให้วาระแก่แต่ละคน.”

පාකවත්තත්ථායාති නිච්චං පචිතබ්බයාගුභත්තසඞ්ඛාතවත්තත්ථාය. ඨපෙන්තීති දායකා ඨපෙන්ති. තං ගහෙත්වාති තං ආරාමිකාදීහි දීයමානං භාගං ගහෙත්වා. උපජීවන්තෙන ඨාතබ්බන්ති අබ්භොකාසිකරුක්ඛමූලිකෙනපි පාකවත්තං උපනිස්සාය ජීවන්තෙන අත්තනො පත්තචීවරරක්ඛණත්ථාය විහාරවාරෙ සම්පත්තෙ ඨාතබ්බං. න ගාහාපෙතබ්බොති එත්ථ යස්ස අබ්භොකාසිකස්සපි අත්තනො අධිකපරික්ඛාරො චෙ ඨපිතො අත්ථි, චීවරාදිසඞ්ඝිකභාගෙපි ආලයො අත්ථි, සොපි ගාහාපෙතබ්බො. පරිපුච්ඡන්ති පුච්ඡිතපඤ්හවිස්සජ්ජනං, අට්ඨකථං වා. දිගුණන්ති අඤ්ඤෙහි ලබ්භමානතො ද්විගුණං. පක්ඛවාරෙනාති අඩ්ඪමාසවාරෙන.

คำว่า เพื่อประโยชน์แก่ปักกวัตต์ คือ เพื่อประโยชน์แก่ปักกวัตต์อันได้แก่ข้าวต้มและอาหารที่พึงหุงต้มเป็นประจำ. คำว่า ย่อมตั้งไว้ คือ ทายกย่อมตั้งไว้. คำว่า ถือเอาสิ่งนั้น คือ ถือเอาส่วนที่อารามิกะเป็นต้นให้. คำว่า พึงอยู่ด้วยการอาศัย คือ แม้ภิกษุผู้อยู่ในที่แจ้งหรือโคนไม้ ผู้ยังชีพด้วยการอาศัยปักกวัตต์ ก็พึงอยู่เมื่อถึงวาระรักษาอาราม เพื่อรักษาบาตรและจีวรของตน. ในบทว่า ไม่พึงให้ถือเอา นี้ แม้ภิกษุผู้อยู่ในที่แจ้งผู้มีบริขารเกินกำหนดที่เก็บไว้ และมีความอาลัยในส่วนที่เป็นของสงฆ์ เช่น จีวรเป็นต้น ก็พึงให้ถือเอา. คำว่า ย่อมสอบถาม คือ การตอบปัญหาที่ถูกถาม หรืออรรถกถา. คำว่า สองเท่า คือ สองเท่าจากที่ผู้อื่นพึงได้. คำว่า ด้วยวาระกึ่งเดือน คือ ด้วยวาระครึ่งเดือน.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินัยาลังการะ อันเป็นอรรถกถาแห่งวินัยสังคหะ

භණ්ඩපටිසාමනවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า ภาณฺฑปฏิสามนวินิจฺฉยกถาลงฺกาโร (เรื่องวินิจฉัยการเก็บรักษาสิ่งของ)

දසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑๐

11. කයවික්කයසමාපත්තිවිනිච්ඡයකථා

๑๑. เรื่องวินิจฉัยการเข้าถึงการซื้อขาย

57. එවං භණ්ඩපටිසාමනවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි කයවික්කයවිනිච්ඡයං කථෙන්තො ‘‘කයවික්කයසමාපත්තී’’තිආදිමාහ. තත්ථ කයනං කයො, පරභණ්ඩස්ස ගහණං, වික්කයනං [Pg.116] වික්කයො, සකභණ්ඩස්ස දානං, කයො ච වික්කයො ච කයවික්කයං. සමාපජ්ජනං සමාපත්ති, තස්ස දුවිධස්ස කිරියස්ස කරණං. තස්සරූපං දස්සෙති ‘‘ඉමිනා’’තිආදිනා.

๕๗. เมื่อกล่าววินิจฉัยการเก็บรักษาสิ่งของดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกล่าววินิจฉัยการซื้อขาย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “กยวิกฺกยสมาปตฺติ” (การเข้าถึงการซื้อขาย). ในบทเหล่านั้น “กยะ” คือ การซื้อ, การรับสิ่งของของผู้อื่น. “วิกยะ” คือ การขาย, การให้สิ่งของของตน. “กยวิกฺกยะ” คือ การซื้อและการขาย. “สมาปัตติ” คือ การเข้าถึง, การกระทำกิริยาทั้งสองอย่างนั้น. ย่อมแสดงลักษณะของสิ่งนั้นด้วยบทมีอาทิว่า “ด้วยสิ่งนี้” ดังนี้.

සෙසඤාතකෙසු සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතසම්භවතො තදභාවට්ඨානම්පි දස්සෙතුං ‘‘මාතරං වා පන පිතරං වා’’තිආදි වුත්තං. තෙන විඤ්ඤත්තිසද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනඤ්ච න හොති ‘‘ඉමිනා ඉදං දෙහී’’ති වදන්තොති දස්සෙති, කයවික්කයං පන ආපජ්ජති ‘‘ඉමිනා ඉදං දෙහී’’ති වදන්තොති දස්සෙති. ඉමිනා ච උපරි අඤ්ඤාතකන්ත්‍යාදිනා ච සෙසඤාතකං ‘‘ඉමං දෙහී’’ති වදතො විඤ්ඤත්ති න හොති, ‘‘ඉමං ගණ්හාහී’’ති පන දදතො සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනං, ‘‘ඉමිනා ඉමං දෙහී’’ති කයවික්කයං ආපජ්ජතො නිස්සග්ගියන්ති අයම්පි අත්ථො දස්සිතො හොති මිගපදවලඤ්ජනන්‍යායෙන. තස්මාඉච්චාදිකෙපි ‘‘මාතාපිතූහි සද්ධිං කයවික්කයං, සෙසඤාතකෙහි සද්ධිං ද්වෙ ආපත්තියො, අඤ්ඤාතකෙහි සද්ධිං තිස්සො ආපත්තියො’’ති වත්තබ්බෙ තෙනෙව න්‍යායෙන ඤාතුං සක්කාති කත්වා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, අඤ්ඤථා අබ්‍යාපිතදොසො සියා.

เพื่อแสดงสถานที่ที่ไม่มีการทำลายศรัทธาไทยธรรม เพราะอาจมีการทำลายศรัทธาไทยธรรมในญาติที่เหลือ จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “มารดาหรือบิดา” ดังนี้. ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงว่าการวิญญัติและการทำลายศรัทธาไทยธรรมย่อมไม่มี เมื่อกล่าวว่า “จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้” แต่ย่อมถึงการซื้อขาย เมื่อกล่าวว่า “จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้” ดังนี้. ด้วยบทนี้และบทมีอาทิว่า “ในคนอื่น” ข้างบน ย่อมแสดงว่าการวิญญัติย่อมไม่มี เมื่อกล่าวแก่ญาติที่เหลือว่า “จงให้สิ่งนี้” แต่การทำลายศรัทธาไทยธรรมย่อมมี เมื่อให้โดยกล่าวว่า “จงรับสิ่งนี้” และย่อมเป็นนิสสัคคีย์เมื่อถึงการซื้อขายโดยกล่าวว่า “จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้” ความหมายนี้ก็ถูกแสดงไว้ด้วยนัยแห่งรอยเท้าเนื้อ. เพราะฉะนั้น ในบทมีอาทิว่า “ดังนั้น” พึงทราบว่าไม่กล่าวว่า “การซื้อขายกับมารดาบิดา, อาบัติ ๒ อย่างกับญาติที่เหลือ, อาบัติ ๓ อย่างกับคนอื่น” เพราะสามารถรู้ได้ด้วยนัยเดียวกันนั้นเอง, มิฉะนั้น จะมีโทษคือความไม่ครอบคลุม.

‘‘ඉදං භත්තං භුඤ්ජිත්වා ඉදං කරොථා’’ති වුත්තෙ පුබ්බාපරසම්බන්ධාය කිරියාය වුත්තත්තා ‘‘ඉමිනා ඉදං දෙහී’’ති වුත්තසදිසං හොති. ඉදං භත්තං භුඤ්ජ, ඉදං නාම කරොහී’’ති වා, ‘‘ඉදං භත්තං භුත්තොසි, ඉදං නාම කරොහි, ඉදං භත්තං භුඤ්ජිස්සසි, ඉදං නාම කරොහී’’ති පන වුත්තෙ අසම්බන්ධාය කිරියාය වුත්තත්තා කයවික්කයො න හොති. විඝාසාදානං භත්තදානෙ ච අනපෙක්ඛත්තා සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනං න හොති, කාරාපනෙ හත්ථකම්මමත්තත්තා විඤ්ඤත්ති න හොති, තස්මා වට්ටති. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා අසතිපි නිස්සග්ගියවත්ථුම්හි පාචිත්තියං දෙසෙතබ්බන්ති දස්සෙති.

เมื่อกล่าวว่า “จงฉันอาหารนี้แล้วจงทำสิ่งนี้” ย่อมเหมือนกับที่กล่าวว่า “จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้” เพราะกล่าวถึงกิริยาที่มีความสัมพันธ์กันก่อนหลัง. แต่เมื่อกล่าวว่า “จงฉันอาหารนี้, จงทำสิ่งชื่อนี้” หรือ “ท่านฉันอาหารนี้แล้ว, จงทำสิ่งชื่อนี้” หรือ “ท่านจักฉันอาหารนี้, จงทำสิ่งชื่อนี้” การซื้อขายย่อมไม่มี เพราะกล่าวถึงกิริยาที่ไม่มีความสัมพันธ์กัน. การทำลายศรัทธาไทยธรรมย่อมไม่มี เพราะไม่มุ่งหวังในการรับอาหารที่เหลือและในการให้อาหาร, การวิญญัติย่อมไม่มี เพราะเป็นเพียงการกระทำด้วยมือในการให้ทำ, เพราะฉะนั้น จึงควร. ด้วยบทมีอาทิว่า “ในเรื่องนี้” ย่อมแสดงว่าพึงแสดงอาบัติปาจิตตีย์แม้ในวัตถุที่เป็นนิสสัคคีย์ที่ไม่มีอยู่.

අග්ඝං පුච්ඡිතුං වට්ටති, එත්තාවතා කයවික්කයො න හොතීති අත්ථො. ගණ්හිතුං වට්ටතීති ‘‘ඉමිනා ඉදං දෙහී’’ති අවුත්තත්තා [Pg.117] කයවික්කයො න හොති, මූලස්ස අත්ථිතාය විඤ්ඤත්තිපි න හොති. පත්තො න ගහෙතබ්බො පරභණ්ඩස්ස මහග්ඝතාය. එවං සති කථං කාතබ්බොති ආහ ‘‘මම වත්ථු අප්පග්ඝන්ති ආචික්ඛිතබ්බ’’න්ති. භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බතං ආපජ්ජති ථෙය්‍යාවහාරසම්භවතො, ඌනමාසකං චෙ අග්ඝති, දුක්කටං. මාසකතො පට්ඨාය යාව ඌනපඤ්චමාසකං චෙ අග්ඝති, ථුල්ලච්චයං. පඤ්චමාසකං චෙ අග්ඝති, පාරාජිකන්ති වුත්තං හොති. දෙති, වට්ටති පුඤ්ඤත්ථාය දින්නත්තා අධිකස්ස. කප්පියකාරකස්ස පන…පෙ… වට්ටති උභතො කප්පියභණ්ඩත්තා. එකතො උභතො වා චෙ අකප්පියභණ්ඩං හොති, න වට්ටති. ‘‘මා ගණ්හාහී’’ති වත්තබ්බො, කස්මා? කප්පියකාරකස්ස අඡෙකත්තා.

การถามราคา ควร, ความหมายคือ การซื้อขายย่อมไม่มีเพียงเท่านี้. การรับ ควร, เพราะไม่ได้กล่าวว่า “จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้” การซื้อขายย่อมไม่มี, การวิญญัติก็ไม่มีเพราะมีมูลค่าอยู่. ไม่ควรรับบาตร เพราะสิ่งของของผู้อื่นมีราคามาก. เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทำอย่างไร? จึงกล่าวว่า “พึงบอกว่าสิ่งของของฉันมีราคาน้อย”. การให้ประเมินราคาสิ่งของแล้วให้ทำ ย่อมถึงการเป็นอาบัติ เพราะอาจมีการลักขโมย, ถ้ามีราคาต่ำกว่ามาสกะ เป็นทุกกฏ. ตั้งแต่มาสกะขึ้นไปจนถึงต่ำกว่า ๕ มาสกะ ถ้ามีราคาเท่านี้ เป็นถุลลัจจัย. ถ้ามีราคา ๕ มาสกะ เป็นปาราชิก ดังนี้. ให้, ควร เพราะส่วนที่เกินไปนั้นเขาถวายเพื่อประโยชน์แก่บุญ. ส่วนของกัปปิยการกะ... (ละไว้)... ควร เพราะเป็นของที่ควรทั้งสองฝ่าย. ถ้าเป็นของที่ไม่ควรฝ่ายเดียวหรือทั้งสองฝ่าย ย่อมไม่ควร. พึงกล่าวว่า “อย่ารับเลย”, เพราะเหตุไร? เพราะกัปปิยการกะไม่ฉลาด.

අඤ්ඤෙන අප්පටිග්ගහිතෙන අත්ථො, කස්මා? සත්තාහකාලිකත්තා තෙලස්ස. පටිග්ගහිතතෙලං සත්තාහපරමං එව ඨපෙතබ්බං, තස්මා තතො පරං ඨපිතුකාමස්ස අප්පටිග්ගහිතතෙලෙන අත්ථො හොති. අප්පටිග්ගහිතං දූසෙය්‍ය, අනියමිතකාලං අප්පටිග්ගහිතතෙලං නාළියං අවසිට්ඨපටිග්ගහිතතෙලං අත්තනො කාලං වත්තාපෙය්‍ය.

มีความต้องการน้ำมันที่ยังไม่ได้รับประเคน, เพราะเหตุไร? เพราะน้ำมันเป็นสัตตาหกาลิก. น้ำมันที่รับประเคนแล้ว พึงเก็บไว้ได้ไม่เกิน ๗ วันเท่านั้น, เพราะฉะนั้น ผู้ที่ต้องการจะเก็บไว้เกินกว่านั้น จึงมีความต้องการน้ำมันที่ยังไม่ได้รับประเคน. พึงทำให้เสียซึ่งน้ำมันที่ยังไม่ได้รับประเคน. น้ำมันที่ยังไม่ได้รับประเคนซึ่งไม่มีกำหนดเวลา และน้ำมันที่รับประเคนแล้วที่เหลืออยู่ในทะนาน พึงให้เป็นไปตามกำหนดเวลาของตน.

58. ඉදං පත්තචතුක්කං වෙදිතබ්බන්ති අකප්පියපත්තචතුක්කං වුත්තං, පඤ්චමො පන කප්පියො. තෙන වක්ඛති ‘‘අයං පත්තො සබ්බකප්පියො බුද්ධානම්පි පරිභොගාරහො’’ති. අයං පත්තො මහාඅකප්පියො නාම, කස්මා? රූපියං උග්ගණ්හිත්වා අයබීජං සමුට්ඨාපෙත්වා තෙන ලොහෙන පත්තස්ස කාරිතත්තා, එවං බීජතො පට්ඨාය දූසිතත්තා. යථා ච තතියපාරාජිකවිසයෙ ථාවරපයොගෙසු පාසසූලාදීසු මූලතො පට්ඨාය කාරිතෙසු කිස්මිඤ්චි දණ්ඩමත්තෙ වා වාකමත්තෙ වා අවසිට්ඨෙ සති න මුච්චති, සබ්බස්මිං නට්ඨෙයෙව මුච්චති, එවමිධාපි බීජතො [Pg.118] පට්ඨාය කතත්තා තස්මිං පත්තෙ කිස්මිඤ්චි පත්තෙ අවසිට්ඨෙපි කප්පියො භවිතුං න සක්කා. තථා ච වක්ඛති ‘‘සචෙපි තං විනාසෙත්වා ථාලකං කාරෙති, තම්පි අකප්පිය’’න්ත්‍යාදි. එවං සන්තෙපි දුතියපත්තෙ විය මූලෙ ච මූලස්සාමිකානං, පත්තෙ ච පත්තස්සාමිකානං දින්නෙ කප්පියො කාතුං සක්කා භවෙය්‍ය නු ඛොති ආසඞ්කායමාහ ‘‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතු’’න්ති. තස්සත්ථො – දුතියපත්තං රූපියං පටිග්ගණ්හිත්වා ගිහීහි පරිනිට්ඨාපිතමෙව කිණාති, න බීජතො පට්ඨාය දූසෙති, තස්මා දුතියපත්තො කප්පියො කාතුං සක්කා, ඉධ පන බීජතො පට්ඨාය දූසිතත්තා තෙන භික්ඛුනා තං පත්තං පුන අයපාසාණබීජං කාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, පටිග්ගහිතරූපියස්ස ච වළඤ්ජිතත්තා පුන සාමිකානං දාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතුන්ති.

๕๘. พึงทราบว่า หมวด ๔ แห่งบาตรนี้ ท่านกล่าวถึงหมวด ๔ แห่งบาตรที่ไม่ควร ส่วนบาตรที่ ๕ เป็นของควร เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บาตรนี้เป็นของควรโดยประการทั้งปวง แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ควรทรงใช้สอย” บาตรนี้ชื่อว่าไม่ควรอย่างยิ่ง เพราะเหตุไร? เพราะรับเงินแล้วให้ตั้งต้นด้วยเชื้อเหล็ก แล้วให้ทำบาตรด้วยเหล็กนั้น อย่างนี้ชื่อว่าเสียตั้งแต่เชื้อเป็นต้นไป อนึ่ง เหมือนในเรื่องปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ ในถาวรประโยคทั้งหลาย มีบ่วงและหลาวเป็นต้น ที่ทำตั้งแต่รากฐานเป็นต้นไป เมื่อเหลืออยู่เพียงท่อนไม้หรือเพียงเปลือกไม้ ก็ไม่พ้น จะพ้นก็ต่อเมื่อเสียหายไปทั้งหมดเท่านั้น ฉันใด แม้ในเรื่องนี้ก็ฉันนั้น เพราะทำตั้งแต่เชื้อเป็นต้นไป เมื่อบาตรนั้นยังเหลืออยู่เพียงส่วนใดส่วนหนึ่ง ก็ไม่สามารถเป็นของควรได้ อนึ่ง ท่านจะกล่าวว่า “แม้ถ้าทำลายบาตรนั้นแล้วทำเป็นถาด ถาดนั้นก็เป็นของไม่ควร” เป็นต้น แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็เกิดความสงสัยว่า เหมือนในบาตรที่ ๒ เมื่อคืนเงินแก่เจ้าของเงิน และคืนบาตรแก่เจ้าของบาตรแล้ว จะสามารถทำให้เป็นของควรได้หรือไม่? จึงกล่าวว่า “ไม่สามารถทำให้เป็นของควรได้ด้วยอุบายใดๆ” อธิบายความว่า บาตรที่ ๒ นั้น รับเงินแล้วซื้อบาตรที่คฤหัสถ์ทำสำเร็จแล้วเท่านั้น ไม่ได้ทำให้เสียตั้งแต่เชื้อเป็นต้นไป เพราะฉะนั้น บาตรที่ ๒ จึงสามารถทำให้เป็นของควรได้ แต่ในเรื่องนี้ เพราะทำให้เสียตั้งแต่เชื้อเป็นต้นไป และเพราะภิกษุนั้นไม่สามารถทำให้บาตรนั้นกลับเป็นเชื้อเหล็กหรือเชื้อหินได้อีก และเพราะเงินที่รับมานั้นได้ใช้สอยไปแล้ว ไม่สามารถคืนให้เจ้าของได้อีก เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถทำให้เป็นของควรได้ด้วยอุบายใดๆ

ඉදානි තං අසක්කුණෙය්‍යත්තං අඤ්ඤෙන පකාරෙන විත්ථාරෙතුං ‘‘සචෙපී’’තිආදිමාහ. ඉමිනා කිඤ්චිපි අයවත්ථුම්හි අවසිට්ඨෙ සති අකප්පියොව හොතීති දස්සෙති. තෙන වුත්තං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.591) ‘‘රූපියං උග්ගණ්හිත්වාති ඉදං උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං, මුත්තාදිදුක්කටවත්ථුම්පි උග්ගණ්හිත්වා කාරිතම්පි පඤ්චන්නං න වට්ටති එව. සමුට්ඨාපෙතීති සයං ගන්ත්වා වා ‘ඉමං කහාපණාදිං කම්මකාරානං දත්වා බීජං සමුට්ඨාපෙහී’ති අඤ්ඤං ආණාපෙත්වා වා සමුට්ඨාපෙති. මහාඅකප්පියොති අත්තනාව බීජතො පට්ඨාය දූසිතත්තා අඤ්ඤස්ස මූලස්සාමිකස්ස අභාවතො වුත්තං. සො හි චොරෙහි අච්ඡින්නොපි පුන ලද්ධො ජානන්තස්ස කස්සචීපි න වට්ටති. යදි හි වට්ටෙය්‍ය, තළාකාදීසු විය ‘අච්ඡින්නො වට්ටතී’ති ආචරියා වදෙය්‍යුං. න සක්කා කෙනචි උපායෙනාති සඞ්ඝස්ස විස්සජ්ජනෙන චොරාදිඅච්ඡින්දනෙනපි කප්පියො කාතුං න සක්කා, ඉදඤ්ච තෙන රූපෙන [Pg.119] ඨිතං තම්මූලකෙන වත්ථමුත්තාදිරූපෙන ඨිතඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. දුක්කටවත්ථුම්පි හි තම්මූලකකප්පියවත්ථු ච න සක්කා කෙනචි තෙන රූපෙන කප්පියං කාතුං. යදි පන සො භික්ඛු තෙන කප්පියවත්ථුනා, දුක්කටවත්ථුනා වා පුන රූපියං චෙතාපෙය්‍ය, තං රූපියං නිස්සජ්ජාපෙත්වා අඤ්ඤෙසං කප්පියං කාතුම්පි සක්කා භවෙය්‍යාති දට්ඨබ්බ’’න්ති. යං පන සාරත්ථදීපනියං පපඤ්චිතං, යඤ්ච තමෙව ගහෙත්වා පොරාණටීකායං පපඤ්චිතං, තං විත්ථාරෙත්වා වුච්චමානං අතිවිත්ථාරිතඤ්ච භවිස්සති, සොතූනඤ්ච දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං, තස්මා එත්තකමෙව වදිම්හ, අත්ථිකෙහි පන තෙසු තෙසු පකරණෙසු ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බන්ති.

บัดนี้ เพื่อจะขยายความที่ว่าไม่สามารถทำได้นั้นด้วยประการอื่น จึงกล่าวคำว่า “แม้ถ้า” เป็นต้น ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า เมื่อมีวัตถุเหล็กเหลืออยู่แม้เพียงเล็กน้อย ก็ยังคงเป็นของไม่ควรเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา ๑.๕๙๑) จึงกล่าวว่า “คำว่า ‘รับเงิน’ นี้กล่าวโดยหัวข้อที่สูงสุด แม้ของที่ทำโดยรับวัตถุที่เป็นทุกกฏ มีมุกดาเป็นต้น ก็ไม่ควรแก่ภิกษุ ๕ รูปเหมือนกัน” คำว่า “ให้ตั้งต้น” คือ ตนเองไป หรือสั่งให้ผู้อื่นว่า “จงให้กหาปณะเป็นต้นนี้แก่ช่าง แล้วให้ตั้งต้นเชื้อ” คำว่า “ไม่ควรอย่างยิ่ง” กล่าวเพราะตนเองทำให้เสียตั้งแต่เชื้อเป็นต้นไป และเพราะไม่มีเจ้าของเดิมของเงินผู้อื่น บาตรนั้นแม้ถูกโจรชิงไปแล้ว ได้คืนมาอีก ก็ไม่ควรแก่ผู้รู้คนใดๆ เลย ถ้าหากควร อาจารย์ทั้งหลายก็จะกล่าวว่า “เมื่อถูกชิงไปแล้ว ย่อมควร” เหมือนในเรื่องสระน้ำเป็นต้น คำว่า “ไม่สามารถทำให้เป็นของควรได้ด้วยอุบายใดๆ” คือ ไม่สามารถทำให้เป็นของควรได้ด้วยการสละแก่สงฆ์ หรือด้วยการถูกโจรเป็นต้นชิงไป และคำนี้กล่าวหมายถึงของที่ตั้งอยู่ในรูปนั้น และของที่ตั้งอยู่ในรูปผ้าหรือมุกดาเป็นต้นอันมีสิ่งนั้นเป็นมูล แม้ของที่เป็นทุกกฏ หรือของที่ควรอันมีสิ่งนั้นเป็นมูล ก็ไม่สามารถทำให้เป็นของควรได้ด้วยรูปนั้นๆ ถ้าหากภิกษุนั้นจะนำของที่ควร หรือของที่เป็นทุกกฏนั้นไปแลกเปลี่ยนเป็นเงินอีก ก็พึงทราบว่า สามารถให้สละเงินนั้นแล้วทำให้เป็นของควรแก่ผูื่นได้” ส่วนที่ขยายความไว้ในสารัตถทีปนี และที่นำเอาข้อความนั้นมาขยายความไว้ในฎีกาโบราณนั้น ถ้าจะกล่าวขยายความก็จะกว้างขวางเกินไป และผู้ฟังก็จะเข้าใจยาก เพราะฉะนั้น เราจึงกล่าวเพียงเท่านี้ ส่วนผู้ที่ต้องการก็พึงค้นหาดูในคัมภีร์เหล่านั้นแล้วนำไปใช้เถิด

දුතියපත්තෙ පඤ්චන්නම්පි සහධම්මිකානං න කප්පතීති රූපියස්ස පටිග්ගහිතත්තා, කයවික්කයස්ස ච කතත්තා. සක්කා පන කප්පියො කාතුන්ති ගිහීහි පරිනිට්ඨාපිතපත්තස්සෙව කිණිතත්තා, බීජතො පට්ඨාය අදූසිතත්තා, මූලමූලස්සාමිකානඤ්ච පත්තපත්තස්සාමිකානඤ්ච විජ්ජමානත්තා. යථා පන සක්කා හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘මූලෙ’’තිආදිමාහ.

ในบาตรที่ ๒ ไม่ควรแก่สหธรรมิกทั้ง ๕ รูป เพราะรับเงิน และเพราะมีการซื้อขายกัน แต่สามารถทำให้เป็นของควรได้ เพราะซื้อบาตรที่คฤหัสถ์ทำสำเร็จแล้วเท่านั้น ไม่ได้ทำให้เสียตั้งแต่เชื้อเป็นต้นไป และเพราะมีเจ้าของเดิมของเงินและเจ้าของบาตรอยู่ เพื่อจะแสดงว่าสามารถทำได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า “เมื่อเงิน” เป็นต้น

තතියපත්තෙ සදිසොයෙවාති ‘‘පඤ්චන්නම්පි සහධම්මිකානං න වට්ටති, සක්කා පන කප්පියො කාතු’’න්ති ඉමං නයං නිද්දිසති. නනු තතියපත්තො කප්පියවොහාරෙන ගහිතො, අථ කස්මා අකප්පියොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කප්පියවොහාරෙන ගහිතොපි දුතියපත්තසදිසොයෙව, මූලස්ස සම්පටිච්ඡිතත්තා අකප්පියො’’ති. දුතියචොදනං පන සයමෙව වදති. එත්ථ ච ‘‘දුතියපත්තසදිසොයෙවා’’ති වුත්තත්තා මූලෙ ච මූලස්සාමිකානං, පත්තෙ ච පත්තස්සාමිකානං දින්නෙ කප්පියො හොති, කප්පියභණ්ඩං දත්වා ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති දට්ඨබ්බො. මූලස්ස අනිස්සට්ඨත්තාති යෙන උග්ගහිතමූලෙන පත්තො කීතො, තස්ස මූලස්ස සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනිස්සට්ඨත්තා. එතෙන රූපියමෙව නිස්සජ්ජිතබ්බං, න තම්මූලකං අරූපියන්ති [Pg.120] දස්සෙති. යදි හි තෙන සම්පටිච්ඡිතමූලං සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිස්සට්ඨං සියා, තෙන කප්පියෙන කම්මෙන ආරාමිකාදීහි ගහෙත්වා දින්නපත්තො රූපියපටිග්ගාහකං ඨපෙත්වා සෙසානං වට්ටෙය්‍ය.

ในบาตรที่ ๓ เหมือนกันนั่นเอง คือแสดงนัยนี้ว่า “ไม่ควรแก่สหธรรมิกทั้ง ๕ รูป แต่สามารถทำให้เป็นของควรได้” มีปัญหาว่า บาตรที่ ๓ รับมาด้วยการใช้ของควรแล้ว เหตุไฉนจึงไม่ควร? จึงกล่าวหมายถึงการซักถามว่า “แม้รับมาด้วยการใช้ของควร ก็เหมือนบาตรที่ ๒ นั่นเอง เป็นของไม่ควร เพราะรับเงินไว้” ส่วนปัญหาที่ ๒ ท่านกล่าวเอง ในเรื่องนี้ เพราะกล่าวว่า “เหมือนบาตรที่ ๒ นั่นเอง” จึงพึงทราบว่า เมื่อถวายเงินแก่เจ้าของเงิน และถวายบาตรแก่เจ้าของบาตรแล้ว ย่อมเป็นของควร สามารถให้ของควรแล้วรับมาบริโภคได้ คำว่า “เพราะเงินยังไม่สละ” คือ เพราะเงินที่รับมาซื้อบาตรนั้นยังไม่ได้สละในท่ามกลางสงฆ์ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า พึงสละเงินเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่ใช่รูปิยะอันมีเงินนั้นเป็นมูล ถ้าหากเงินที่รับไว้นั้นได้สละในท่ามกลางสงฆ์แล้ว บาตรที่อารามิกเป็นต้นรับไปให้ด้วยกรรมที่ควรนั้น ก็จะควรแก่ภิกษุที่เหลือ เว้นภิกษุผู้รับเงิน

චතුත්ථපත්තෙ දුබ්බිචාරිතත්තාති ‘‘ඉමෙ කහාපණෙ දත්වා ඉදං දෙහී’’ති ගහිතත්තා ගිහිසන්තකානං කහාපණානං දුට්ඨුවිචාරිතත්තා එතස්ස විචාරණකස්ස භික්ඛුනො එව න වට්ටතීති අත්ථො. මූලස්ස අසම්පටිච්ඡිතත්තාති එතෙන මූලස්ස ගිහිසන්තකත්තං දස්සෙති, තෙනෙව පත්තස්ස රූපියසංවොහාරෙන අනුප්පන්නතඤ්ච දස්සෙති, තෙන ච තස්ස පත්තස්ස නිස්සජ්ජියාභාවං, භික්ඛුස්ස ච පාචිත්තියාභාවං දීපෙති, තෙන ච දුබ්බිචාරිතමත්තෙන දුක්කටමත්තභාවං පකාසෙති. නිස්සජ්ජීති ඉදඤ්ච දානවසෙන වුත්තං, න විනයකම්මවසෙන. තෙනෙව ච ‘‘සප්පිස්ස පූරාපෙත්වා’’ති වුත්තං.

ในบาตรที่ ๔ คำว่า “เพราะมีการใช้จ่ายผิด” คือ เพราะรับมาโดยกล่าวว่า “จงให้สิ่งนี้โดยให้กหาปณะเหล่านี้” เพราะมีการใช้จ่ายกหาปณะที่เป็นของคฤหัสถ์ผิดพลาดไป จึงไม่ควรแก่ภิกษุผู้ใช้จ่ายนี้เท่านั้น คำว่า “เพราะไม่ได้มีการรับเงินไว้” ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า เงินเป็นของคฤหัสถ์ และด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า บาตรนั้นไม่ได้เกิดขึ้นด้วยการแลกเปลี่ยนเงิน และด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ความเป็นของไม่ต้องสละแห่งบาตรนั้น และความไม่มีอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุ และด้วยคำนั้น ท่านประกาศว่า เป็นเพียงอาบัติทุกกฏด้วยการใช้จ่ายผิดเท่านั้น คำว่า “สละ” นี้กล่าวโดยเป็นทาน ไม่ใช่โดยเป็นวินัยกรรม ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ให้เต็มด้วยเนยใส”

පඤ්චමපත්තෙ සබ්බකප්පියොති අත්තනො ච පඤ්චන්නං සහධම්මිකානඤ්ච බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානඤ්ච කප්පියො. තෙනාහ ‘‘බුද්ධානම්පි පරිභොගාරහො’’ති.

ในบาตรที่ ๕ คำว่า “ควรทุกอย่าง” คือ เป็นของควรแก่ตนเอง สหธรรมิกทั้ง ๕ รูป และพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ควรบริโภค”

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ในวินัยลังการะ อันเป็นคำอธิบายวินัยสังคหะ

කයවික්කයසමාපත්තිවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า กายวิกยสมาปัตติวินิจฉัยกถาลังการะ

එකාදසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑๑

12. රූපියාදිපටිග්ගහණවිනිච්ඡයකථා

๑๒. เรื่องวินิจฉัยการรับรูปิยะเป็นต้น

59. එවං කයවික්කයසමාපත්තිවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි රූපියාදිපටිග්ගහණවිනිච්ඡයං කථෙන්තො ‘‘රූපියාදිපටිග්ගහො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සඤ්ඤාණත්ථාය කතං රූපං එත්ථ අත්ථීති [Pg.121] රූපියං, යං කිඤ්චි වොහාරූපගං ධනං. තෙන වුත්තං සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 2.583-584) ‘‘ඉධ පන යං කිඤ්චි වොහාරගමනීයං කහාපණාදි අධිප්පෙත’’න්ති. පඨමං ආදීයතීතිආදි, කිං තං? රූපියං, රූපියං ආදි යෙසං තෙති රූපියාදයො, දාසිදාසඛෙත්තවත්ථුආදයො, පටිග්ගහණං පටිග්ගහො, සම්පටිච්ඡනන්ති අත්ථො. රූපියාදීනං පටිග්ගහො රූපියාදිපටිග්ගහො. ජාතසමයෙ උප්පන්නං රූපමෙව රූපං අස්ස භවති, න විකාරමාපජ්ජතීති ජාතරූපං, සුවණ්ණං. ධවලසභාවතාය සත්තෙහි රඤ්ජියතෙති රජතං, සජ්ඣු. ජාතරූපෙන කතො මාසකො ජාතරූපමාසකො. රජතෙන කතො මාසකො රජතමාසකොති ඉදං චතුබ්බිධමෙව නිස්සග්ගියවත්ථු හොති, න ලොහමාසකාදයොති ආහ ‘‘තම්බලොහාදීහි…පෙ… සඞ්ගහිතො’’ති. තම්බලොහාදීහීති ආදි-සද්දෙන කංසලොහවට්ටලොහතිපුසීසාදීහි කතොපි ලොහමාසකොයෙවාති දස්සෙති. කිං ඉදමෙව නිස්සග්ගියවත්ථු හොති, උදාහු මුත්තාදයොපීති ආහ ‘‘මුත්තා…පෙ… දුක්කටවත්ථූ’’ති. ඉමෙසං ද්වින්නං වත්ථූනං කො විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථ නිස්සග්ගියවත්ථුං…පෙ… දුක්කටමෙවා’’ති. තත්ථ නිස්සග්ගියවත්ථු අත්තනො අත්ථාය නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, සෙසානං අත්ථාය දුක්කටං, දුක්කටවත්ථු සබ්බෙසං අත්ථාය දුක්කටමෙවාති යොජනා.

๕๙. เมื่อกล่าววินิจฉัยการถึงพร้อมด้วยการซื้อขายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกล่าววินิจฉัยการรับรูปิยะเป็นต้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “การรับรูปิยะเป็นต้น” ในคำเหล่านั้น รูปที่ทำขึ้นเพื่อเป็นเครื่องหมายมีอยู่ในที่นี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “รูปิยะ” คือทรัพย์ใดๆ ที่ถึงซึ่งการใช้สอย ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า “ในที่นี้ พึงประสงค์กหาปณะเป็นต้นใดๆ ที่ควรแก่การใช้สอย” คำว่า “อาทิ” คือสิ่งที่รับไว้ก่อน, อะไรเล่า? คือรูปิยะ, สิ่งที่มีรูปิยะเป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า “รูปิยาทิ” (รูปิยะเป็นต้น) ได้แก่ ทาส ทาสี ที่นา ที่ดิน เป็นต้น, “ปฏิคคหะ” คือการรับ, หมายถึงการรับไว้ การรับรูปิยะเป็นต้น ชื่อว่า “รูปิยาทิปฏิคคหะ” รูปที่เกิดขึ้นในเวลาเกิดนั่นแหละเป็นรูปของมัน ไม่ถึงซึ่งความแปรปรวน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “ชาตรูป” คือทอง สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีด้วยความเป็นของขาว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “รชตะ” คือเงิน มาสกที่ทำด้วยทองคำ ชื่อว่า “ชาตรูปมาสก” มาสกที่ทำด้วยเงิน ชื่อว่า “รชตมาสก” สิ่ง ๔ อย่างนี้เท่านั้นเป็นวัตถุแห่งนิสสัคคีย์ ไม่ใช่มาสกที่ทำด้วยโลหะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ที่สงเคราะห์ด้วยทองแดงและโลหะเป็นต้น” ด้วยคำว่า “ทองแดงและโลหะเป็นต้น” นี้ แสดงว่า แม้มาสกที่ทำด้วยสำริด โลหะกลม ดีบุก ตะกั่ว เป็นต้น ก็เป็นโลหะมาสกนั่นเอง สิ่งนี้เท่านั้นเป็นวัตถุแห่งนิสสัคคีย์ หรือว่าไข่มุกเป็นต้นก็เป็นด้วย? จึงกล่าวว่า “ไข่มุก...เป็นวัตถุแห่งทุกกฏ” วัตถุ ๒ อย่างนี้มีความพิเศษอย่างไร? จึงกล่าวว่า “ในวัตถุเหล่านั้น วัตถุแห่งนิสสัคคีย์...เป็นทุกกฏนั่นเอง” ในวัตถุเหล่านั้น วัตถุแห่งนิสสัคคีย์ ถ้าเพื่อประโยชน์แก่ตนเอง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ถ้าเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น เป็นทุกกฏ ส่วนวัตถุแห่งทุกกฏ เป็นทุกกฏเพื่อประโยชน์แก่ทุกคนนั่นเอง ดังนี้คือการเชื่อมความ

ඉදානි තෙසු වත්ථූසු කප්පියාකප්පියවිනිච්ඡයං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ආහ ‘‘තත්‍රායං විනිච්ඡයො’’ති. තත්ථ සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති, කස්මා? ‘‘ඉදං සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති අකප්පියවොහාරෙන දින්නත්තා. දත්වා පක්කමති, වට්ටති, කස්මා? සඞ්ඝස්ස හත්ථෙ අදත්වා වඩ්ඪකීආදීනං හත්ථෙ දින්නත්තා. එවම්පි වට්ටති ගිහීනං හත්ථෙ ඨපිතත්තා. පටික්ඛිපිතුං න වට්ටති සඞ්ඝගණපුග්ගලානං අනාමසිතත්තා. ‘‘න වට්ටතී’’ති පටික්ඛිපිතබ්බං ‘‘තුම්හෙ ගහෙත්වා [Pg.122] ඨපෙථා’’ති වුත්තත්තා. පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි ආපත්තීති ‘‘සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වුත්තත්තා පටිග්ගහණෙ පාචිත්තියං, පරිභොගෙ දුක්කටං. ස්වෙව සාපත්තිකොති දුක්කටාපත්තිං සන්ධාය වදති. වදති, වට්ටති ‘‘තුම්හෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජථා’’ති කප්පියවොහාරෙන වුත්තත්තා. චීවරත්ථාය දින්නං චීවරෙයෙව උපනෙතබ්බං, කස්මා? යථා දායකා වදන්ති, තථා පටිපජ්ජිතබ්බත්තා. සෙනාසනපච්චයස්ස ඉතරපච්චයත්තයතො විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘සෙනාසනත්ථායා’’තිආදිමාහ. ඉමිනා අවිස්සජ්ජියඅවෙභඞ්ගියභාවං දස්සෙති. එවං සන්තෙපි ආපදාසු කත්තබ්බවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘සචෙ පනා’’තිආදිමාහ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงวินิจฉัยที่ควรและไม่ควรในวัตถุเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวว่า “ในวัตถุเหล่านั้น มีวินิจฉัยดังนี้” ในที่นั้น ไม่ควรรับไว้, เพราะเหตุไร? เพราะให้ด้วยโวหารที่ไม่ควรว่า “สิ่งนี้ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์” ให้แล้วหลีกไป, ควร, เพราะเหตุไร? เพราะไม่ได้ให้ไว้ในมือของสงฆ์ แต่ให้ไว้ในมือของช่างไม้เป็นต้น แม้ดังนี้ก็ควร เพราะให้เก็บไว้ในมือของคฤหัสถ์ ไม่ควรปฏิเสธ เพราะยังไม่ได้แตะต้องสงฆ์ คณะ หรือบุคคล พึงปฏิเสธว่า “ไม่ควร” เพราะกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับไว้และเก็บไว้” ทั้งในการรับและการบริโภคย่อมมีอาบัติ เพราะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์” ในการรับเป็นปาจิตตีย์ ในการบริโภคเป็นทุกกฏ คำว่า “ผู้นั้นย่อมมีอาบัติ” นี้ กล่าวหมายถึงอาบัติทุกกฏ กล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงบริโภคปัจจัย” ควร เพราะกล่าวด้วยโวหารที่ควร สิ่งที่ให้เพื่อจีวร พึงนำไปใช้ในจีวรนั่นเอง, เพราะเหตุไร? เพราะพึงปฏิบัติไปตามที่ทายกกล่าว เมื่อจะแสดงความพิเศษของปัจจัยคือเสนาสนะจากปัจจัย ๓ อย่างที่เหลือ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เพื่อเสนาสนะ” ด้วยคำนี้ แสดงความเป็นของที่จำหน่ายไม่ได้และแบ่งไม่ได้ แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ เมื่อจะแสดงวิธีที่พึงทำในคราวมีอันตราย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ถ้าหากว่า”

60. එවං නිස්සග්ගියවත්ථූසු කත්තබ්බවිධිං දස්සෙත්වා ඉදානි දුක්කටවත්ථූසු කත්තබ්බවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘සචෙ කොචි මය්හ’’න්ත්‍යාදිමාහ. එත්ථ පන පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි ආපත්තීති දුක්කටමෙව සන්ධාය වුත්තං. තළාකස්සපි ඛෙත්තසඞ්ගහිතත්තා තස්ස පටිග්ගහණෙපි ආපත්ති වුත්තා. ‘‘චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජථාති දෙතීති එත්ථ ‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිතුං තළාකං දම්මී’ති වා ‘චතුපච්චයපරිභොගත්ථං තළාකං දම්මී’ති වා වදති, වට්ටතියෙව. ‘ඉතො තළාකතො උප්පන්නෙ පච්චයෙ දම්මී’ති වුත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථී’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.537-539) වුත්තං. විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. 1.538-539) තථෙව වත්වා ‘‘ඉදඤ්ච සඞ්ඝස්ස දීයමානඤ්ඤෙව සන්ධාය වුත්තං, පුග්ගලස්ස පන එවම්පි දින්නං තළාකඛෙත්තාදි න වට්ටති. සුද්ධචිත්තස්ස පන උදකපරිභොගත්ථං කූපපොක්ඛරණිආදයො වට්ටන්ති. ‘සඞ්ඝස්ස තළාකං අත්ථි, තං කථ’න්ති හි ආදිනා සබ්බත්ථ සඞ්ඝවසෙනෙව වුත්ත’’න්ති වුත්තං. හත්ථෙ භවිස්සතීති වසෙ භවිස්සති.

๖๐. เมื่อแสดงวิธีที่พึงทำในวัตถุที่ควรสละอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงวิธีที่พึงทำในวัตถุที่ต้องอาบัติทุกกฏ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ถ้าหากว่าใครๆ [กล่าว] แก่ข้าพเจ้า' ในที่นี้ คำว่า 'แม้ในการรับ แม้ในการบริโภค ก็เป็นอาบัติ' นี้ กล่าวหมายถึงอาบัติทุกกฏนั่นเอง เพราะสระน้ำก็สงเคราะห์เข้าในเขตที่นาด้วย จึงกล่าวว่าแม้การรับสระน้ำนั้นก็เป็นอาบัติ ในคำว่า 'ให้ว่า ท่านทั้งหลายจงบริโภคปัจจัย ๔' นี้ ถ้ากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายสระน้ำแก่ภิกษุสงฆ์เพื่อบริโภคปัจจัย ๔' หรือ 'ข้าพเจ้าถวายสระน้ำเพื่อบริโภคปัจจัย ๔' ก็ควรนั่นเอง แต่ถ้ากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายปัจจัยที่เกิดขึ้นจากสระน้ำนี้' ก็ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย ดังนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์สารัตถทีปนี ในคัมภีร์วิมติวิโนทนีก็กล่าวไว้อย่างนั้นว่า 'คำนี้กล่าวหมายถึงสิ่งที่ถวายแก่สงฆ์เท่านั้น แต่สระน้ำหรือที่นาเป็นต้นที่ให้แก่บุคคลแม้ดังนี้ก็ไม่ควร ส่วนบ่อน้ำ สระน้ำเป็นต้นที่ให้เพื่อบริโภคน้ำแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์นั้นควร เพราะคำว่า สงฆ์มีสระน้ำนั้น อย่างไร เป็นต้นนี้ กล่าวไว้โดยอาศัยสงฆ์เป็นหลักในทุกที่' 'จักมีอยู่ในมือ' หมายถึง จักอยู่ในอำนาจ

කප්පියකාරකං ඨපෙථාති වුත්තෙති සාමීචිවසෙන වුත්තං, අවුත්තෙපි ඨපෙන්තස්ස න දොසො අත්ථි. තෙනාහ ‘‘උදකං වාරෙතුං [Pg.123] ලබ්භතී’’ති. යස්මා පරසන්තකං භික්ඛූනං නාසෙතුං න වට්ටති, තස්මා ‘‘න සස්සකාලෙ’’ති වුත්තං. සස්සකාලෙපි තාසෙත්වා මුඤ්චිතුං වට්ටති, අමුඤ්චතො පන භණ්ඩදෙය්‍යං. ජනපදස්ස සාමිකොති ඉමිනාව යො තං ජනපදං විචාරෙති, තෙනපි අච්ඡින්දිත්වා දින්නං වට්ටතියෙවාති වදන්ති. පුන දෙතීති අච්ඡින්දිත්වා පුන දෙති, එවම්පි වට්ටතීති සම්බන්ධො. ඉමිනා යෙන කෙනචි ඉස්සරෙන ‘‘පරිච්චත්තමිදං භික්ඛූහි අස්සාමික’’න්ති සඤ්ඤාය අත්තනො ගහෙත්වා දින්නං වට්ටතීති දස්සෙති. උදකවාහකන්ති උදකමාතිකං. කප්පියවොහාරෙපි විනිච්ඡයං වක්ඛාමීති පාඨසෙසො. උදකවසෙනාති උදකපරිභොගත්ථං. සුද්ධචිත්තානන්ති උදකපරිභොගත්ථමෙව. ඉදං සහත්ථෙන ච අකප්පියවොහාරෙන ච කරොන්තෙ සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සස්සසම්පාදනත්ථ’’න්ති එවං අසුද්ධචිත්තානම්පි පන සයං අකත්වා කප්පියවොහාරෙන ආණාපෙතුං වට්ටති එව. කප්පියකාරකං ඨපෙතුං න වට්ටතීති ඉදං සහත්ථාදිනා කතතළාකත්තා අස්සාරුප්පන්ති වුත්තං. ඨපෙන්තස්ස පන තං පච්චයං පරිභුඤ්ජන්තස්ස වා සඞ්ඝස්ස ආපත්ති න පඤ්ඤායති, අට්ඨකථාපමාණෙන වා එත්ථ ආපත්ති ගහෙතබ්බා. අලජ්ජිනා කාරාපිතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘ලජ්ජිභික්ඛුනා’’ති, මත්තිකුද්ධරණාදීසු කාරාපිතෙසූති අධිප්පායො.

คำว่า 'ท่านทั้งหลายจงตั้งกัปปิยการก' นี้ กล่าวโดยชอบธรรม แม้ไม่ได้กล่าว ผู้ตั้งก็ไม่มีโทษ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ควรห้ามน้ำได้' เพราะว่าไม่ควรที่ภิกษุจะทำลายทรัพย์ของผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ควรในฤดูข้าวกล้า' แม้ในฤดูข้าวกล้า ก็ควรขู่แล้วปล่อยไป แต่ถ้าไม่ปล่อยไป พึงชดใช้ค่าเสียหาย คำว่า 'เจ้าของชนบท' นี้ หมายถึงผู้ที่ปกครองชนบทนั้น พวกอาจารย์กล่าวว่า แม้ผู้นั้นริบเอาแล้วให้ ก็ควรนั่นเอง คำว่า 'ให้คืน' หมายถึง ริบเอาแล้วให้คืน แม้ดังนี้ก็ควร ดังนี้คือการเชื่อมความ ด้วยคำนี้ แสดงว่า สิ่งที่ผู้เป็นใหญ่คนใดคนหนึ่งเข้าใจว่า 'สิ่งนี้ภิกษุสละแล้ว ไม่มีเจ้าของ' แล้วยึดเอาเป็นของตนแล้วให้ ก็ควร 'อุทุกวาหก' คือทางน้ำ 'เราจักกล่าววินิจฉัยในโวหารที่ควรด้วย' ดังนี้คือบทที่เหลือ 'โดยอาศัยน้ำ' หมายถึง เพื่อบริโภคน้ำ 'แก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์' หมายถึง เพื่อบริโภคน้ำนั่นเอง คำนี้กล่าวหมายถึงผู้ที่ทำด้วยมือตนเองและด้วยโวหารที่ไม่ควร คำว่า 'เพื่อทำให้พืชพรรณสมบูรณ์' นี้ แม้แก่ผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ ก็ควรที่จะไม่ทำเองแล้วสั่งให้ทำด้วยโวหารที่ควร คำว่า 'ไม่ควรตั้งกัปปิยการก' นี้ กล่าวว่าไม่สมควร เพราะเป็นสระน้ำที่ทำด้วยมือตนเองเป็นต้น แต่ผู้ตั้ง หรือสงฆ์ผู้บริโภคปัจจัยนั้น ไม่ปรากฏว่ามีอาบัติ หรือพึงถือว่ามีอาบัติในที่นี้ตามประมาณของอรรถกถา เมื่อผู้ไม่มีความละอายให้ทำ ก็ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย จึงกล่าวว่า 'โดยภิกษุผู้มีความละอาย' หมายถึงเมื่อให้ทำในการขุดดินเป็นต้น

61. නවසස්සෙති අකතපුබ්බෙ කෙදාරෙ. කහාපණෙති ඉමිනා ධඤ්ඤුට්ඨාපනෙ තස්සෙව අකප්පියන්ති දස්සෙති. අපරිච්ඡින්නභාගෙති ‘‘එත්තකෙ භූමිභාගෙ එත්තකො භාගො දාතබ්බො’’ති එවං අපරිච්ඡින්නභාගෙ. ධඤ්ඤුට්ඨාපනෙ කසති, පයොගෙපි දුක්කටමෙව, න කහාපණුට්ඨාපනෙ විය. ‘‘කසථ වපථා’’ති වචනෙන සබ්බෙසම්පි අකප්පියං සියාති ආහ ‘‘අවත්වා’’ති. එත්තකො නාම භාගොති එත්ථ එත්තකො කහාපණොති ඉදම්පි සන්ධාය වදති. තථාවුත්තෙපි හි තදා කහාපණානං අවිජ්ජමානත්තා ආයතිං උප්පජ්ජමානං අඤ්ඤෙසං වට්ටති [Pg.124] එව. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව තං අකප්පිය’’න්ති. තස්ස පන සබ්බපයොගෙසු පරිභොගෙ ච දුක්කටං. කෙචි පන ධඤ්ඤපරිභොගෙ එව ආපත්ති, න පුබ්බභාගෙති වදන්ති, තං න යුත්තං, යෙන මිනනරක්ඛණාදිනා පයොගෙන පච්ඡා ධඤ්ඤපරිභොගෙ ආපත්ති හොති තස්ස පයොගස්ස කරණෙ අනාපත්තියා අයුත්තත්තා. පරියායකථාය පන සබ්බත්ථ අනාපත්ති. තෙනෙව ‘‘එත්තකෙහි වීහීහි ඉදඤ්චිදඤ්ච ආහරථා’’ති නියමවචනෙ අකප්පියං වුත්තං. කහාපණවිචාරණෙපි එසෙව නයො. ‘‘වත්ථු ච එවරූපං නාම සංවිජ්ජති, කප්පියකාරකො නත්ථීති වත්තබ්බ’’න්තිආදිවචනඤ්චෙත්ථ සාධකං. රජ්ජුයා වා දණ්ඩෙන වාති එත්ථ ‘‘පාදෙහිපි මිනිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඛලෙ වා ඨත්වා රක්ඛතීති එත්ථ පන ථෙනෙත්වා ගණ්හන්තෙ දිස්වා ‘‘මා ගණ්හථා’’ති නිවාරෙන්තො රක්ඛති නාම, සචෙ පන අවිචාරෙත්වා කෙවලං තුණ්හීභූතොව රක්ඛණත්ථාය ඔලොකෙන්තො තිට්ඨති, වට්ටති. ‘‘සචෙපි තස්මිං තුණ්හීභූතෙ චොරිකාය හරන්ති, ‘මයං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙස්සාමා’ති එවං වත්තුම්පි වට්ටතී’’ති වදන්ති. නීහරාපෙති පටිසාමෙතීති එත්ථාපි ‘‘සචෙ පරියායෙන වදති, වට්ටතී’’ති වදන්ති. අපුබ්බස්ස අනුප්පාදිතත්තා අඤ්ඤෙසං වට්ටතීති ආහ ‘‘තස්සෙවෙතං අකප්පිය’’න්ති.

๖๑. คำว่า นวสัสสะ (ข้าวใหม่) หมายถึงนาที่ยังไม่เคยทำมาก่อน คำว่า กหาปณะ (เงินตรา) แสดงว่าในการยังธัญชาติให้ตั้งขึ้นนั้น ไม่ควรแก่ภิกษุรูปนั้นเท่านั้น คำว่า อปริจฉินนภาค (ส่วนที่ไม่ได้กำหนด) หมายถึงส่วนที่ไม่ได้กำหนดไว้ว่า 'ในที่ดินเท่านี้ พึงให้ส่วนเท่านี้' ในการยังธัญชาติให้ตั้งขึ้น ถ้าไถ แม้ในประโยคก็เป็นทุกกฏนั่นเอง ไม่เหมือนกับการยังกหาปณะให้ตั้งขึ้น ด้วยคำว่า 'พวกเธอจงไถ จงหว่าน' พึงเป็นของไม่ควรแก่ภิกษุทั้งปวง จึงกล่าวว่า 'โดยไม่กล่าว' ในคำว่า 'ส่วนชื่อเท่านี้' นี้ หมายถึง 'กหาปณะเท่านี้' ด้วย เพราะเมื่อกล่าวอย่างนั้น ในสมัยนั้นไม่มีกหาปณะ สิ่งที่จะเกิดขึ้นในภายหลังย่อมควรแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สิ่งนั้นไม่ควรแก่ภิกษุรูปนั้นเท่านั้น' แต่ในประโยคทั้งปวงและการบริโภคของภิกษุรูปนั้น เป็นทุกกฏ บางท่านกล่าวว่า 'อาบัติมีเฉพาะในการบริโภคธัญชาติเท่านั้น ไม่ใช่ในส่วนเบื้องต้น' คำนั้นไม่สมควร เพราะประโยคมีการตวงและการรักษาเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดอาบัติในการบริโภคธัญชาติในภายหลังนั้น เมื่อทำประโยคนั้นแล้วจะไม่เป็นอาบัติ ย่อมไม่สมควร แต่ด้วยการกล่าวโดยอ้อม ย่อมไม่มีอาบัติในทุกกรณี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'จงนำสิ่งนั้นสิ่งนี้มาด้วยข้าวเปลือกเท่านี้' ในคำที่กำหนดไว้ว่าไม่ควร ในการพิจารณากหาปณะก็มีนัยเดียวกัน คำว่า 'วัตถุชื่ออย่างนี้มีอยู่ แต่ไม่มีกัปปิยการก' เป็นต้นในที่นี้เป็นเครื่องยืนยัน ในคำว่า 'ด้วยเชือกหรือด้วยไม้' นี้ บางท่านกล่าวว่า 'ไม่ควรแม้จะวัดด้วยเท้า' ในคำว่า 'ยืนอยู่ที่ลานแล้วรักษา' นี้ หมายถึงการเห็นคนขโมยแล้วห้ามว่า 'อย่าเอาไป' จึงชื่อว่ารักษา แต่ถ้าไม่พิจารณา เพียงแต่ยืนนิ่งๆ มองดูเพื่อรักษา ย่อมควร บางท่านกล่าวว่า 'แม้ถ้าคนขโมยเอาไปในขณะที่ภิกษุนั้นนิ่งอยู่ ก็ควรที่จะกล่าวว่า พวกเราจะบอกแก่ภิกษุสงฆ์' ในคำว่า 'ให้ขนออกไป ให้เก็บไว้' นี้ บางท่านกล่าวว่า 'ถ้ากล่าวโดยอ้อม ย่อมควร' เพราะสิ่งที่ไม่เคยมีไม่เคยเกิดขึ้น ย่อมควรแก่ผู้อื่น จึงกล่าวว่า 'สิ่งนั้นไม่ควรแก่ภิกษุรูปนั้นเท่านั้น'

සබ්බෙසං අකප්පියං, කස්මා? කහාපණානං විචාරිතත්තාති එත්ථ සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.537-539) එවං විචාරණා කතා – නනු ච දුබ්බිචාරිතමත්තෙන තස්සෙවෙතං අකප්පියං, න සබ්බෙසං රූපියසංවොහාරෙ චතුත්ථපත්තො විය. වුත්තඤ්හි තත්ථ (පාරා. අට්ඨ. 2.589) ‘‘යො පන රූපියං අසම්පටිච්ඡිත්වා ‘ථෙරස්ස පත්තං කිණිත්වා දෙහී’ති පහිතකප්පියකාරකෙන සද්ධිං කම්මාරකුලං ගන්ත්වා පත්තං දිස්වා ‘ඉමෙ කහාපණෙ ගහෙත්වා ඉමං දෙහී’ති කහාපණෙ දාපෙත්වා ගහිතො, අයං පත්තො එතස්සෙව භික්ඛුනො න වට්ටති [Pg.125] දුබ්බිචාරිතත්තා, අඤ්ඤෙසං පන වට්ටති මූලස්ස අසම්පටිච්ඡිතත්තා’’ති, තස්මා යං තෙ ආහරන්ති, සබ්බෙසං අකප්පියං. කස්මා? කහාපණානං විචාරිතත්තාති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? එත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘කහාපණෙ සාදියිත්වා විචාරිතං සන්ධාය එවං වුත්ත’’න්ති, සඞ්ඝිකත්තා ච නිස්සජ්ජිතුං න සක්කා, තස්මා සබ්බෙසං න කප්පතීති තෙසං අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘අසාදියිත්වාපි කහාපණානං විචාරිතත්තා රූපියසංවොහාරො කතො හොති, සඞ්ඝිකත්තා ච නිස්සජ්ජිතුං න සක්කා, තස්මා සබ්බෙසං න කප්පතී’’ති වදන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ඉදං වුත්තං ‘‘චතුත්ථපත්තො ගිහිසන්තකානංයෙව කහාපණානං විචාරිතත්තා අඤ්ඤෙසං කප්පති, ඉධ පන සඞ්ඝිකානං විචාරිතත්තා සබ්බෙසං න කප්පතී’’ති. සබ්බෙසම්පි වාදො තෙන තෙන පරියායෙන යුත්තොයෙවාති.

คำว่า “ไม่ควรแก่ภิกษุทั้งปวง เพราะเหตุไร? เพราะกหาปณะถูกจัดการแล้ว” ในที่นี้ สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.537-539) ได้ทำการพิจารณาไว้ดังนี้ว่า “ก็สิ่งนี้ไม่ควรแก่ภิกษุรูปนั้นเท่านั้น ด้วยเหตุเพียงว่าถูกจัดการไม่ดี ไม่เหมือนบาตรที่สี่ในการซื้อขายเงินตรา. เพราะในที่นั้นกล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุใดไม่รับเงินตรา แต่ไปสู่ตระกูลช่างพร้อมกับกัปปิยการกที่ส่งไปว่า “จงซื้อบาตรให้พระเถระ” แล้วเห็นบาตร จึงให้กหาปณะไปแล้วรับบาตรมา บาตรนี้ไม่ควรแก่ภิกษุรูปนั้นเท่านั้น เพราะถูกจัดการไม่ดี แต่ควรแก่ภิกษุรูปอื่น เพราะไม่ได้รับเงินต้น’ เพราะเหตุนั้น สิ่งที่พวกเขานำมา ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุทั้งปวง. เพราะเหตุไร? คำว่า ‘เพราะกหาปณะถูกจัดการแล้ว’ นี้ กล่าวไว้เพราะเหตุไร? ในที่นี้ บางท่านกล่าวว่า ‘กล่าวอย่างนี้โดยหมายถึงการจัดการกหาปณะที่รับไว้แล้ว’ และเพราะเป็นของสงฆ์ จึงไม่สามารถสละได้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรแก่ภิกษุทั้งปวง นี่คือความเห็นของท่านเหล่านั้น. บางท่านกล่าวว่า ‘แม้ไม่ได้รับไว้ แต่เพราะกหาปณะถูกจัดการแล้ว การซื้อขายเงินตราจึงเกิดขึ้น และเพราะเป็นของสงฆ์ จึงไม่สามารถสละได้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรแก่ภิกษุทั้งปวง’. แต่ในคัมภีร์คัณฐีแม้ทั้งสามแห่ง กล่าวไว้ว่า ‘บาตรที่สี่ควรแก่ภิกษุรูปอื่น เพราะกหาปณะของคฤหัสถ์เท่านั้นถูกจัดการแล้ว แต่ในที่นี้ เพราะเป็นของสงฆ์ถูกจัดการแล้ว จึงไม่ควรแก่ภิกษุทั้งปวง’. คำกล่าวของทุกท่านย่อมสมควรด้วยนัยนั้นๆ.”

62. චතුසාලද්වාරෙති භොජනසාලං සන්ධාය වුත්තං.

๖๒. คำว่า “ที่ประตูโรงฉัน” หมายถึงโรงฉัน.

63. ‘‘වනං දම්මි, අරඤ්ඤං දම්මී’’ති වුත්තෙ පන වට්ටතීති එත්ථ නිවාසට්ඨානත්තා පුග්ගලස්සපි සුද්ධචිත්තෙන ගහෙතුං වට්ටති. සීමං දෙමාති විහාරසීමාදිසාධාරණවචනෙන වුත්තත්තා ‘‘වට්ටතී’’ති වුත්තං. පරියායෙන කථිතත්තාති ‘‘ගණ්හාහී’’ති අවත්වා ‘‘සීමා ගතා’’ති පරියායෙන කථිතත්තා. පකතිභූමිකරණත්ථං ‘‘හෙට්ඨා ගහිතං පංසු’’න්තිආදි වුත්තං. දාසං දම්මීති එත්ථ ‘‘මනුස්සං දම්මීති වුත්තෙ වට්ටතී’’ති වදන්ති. වෙය්‍යාවච්චකරන්තිආදිනා වුත්තෙ පුග්ගලස්සපි දාසං ගහෙතුං වට්ටති ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ආරාමික’’න්ති විසෙසෙත්වා අනුඤ්ඤාතත්තා. තඤ්ච ඛො පිලින්දවච්ඡෙන ගහිතපරිභුත්තක්කමෙන, න ගහට්ඨානං දාසපරිභොගක්කමෙන. ඛෙත්තාදයො පන සබ්බෙ සඞ්ඝස්සෙව වට්ටන්ති පාළියං පුග්ගලිකවසෙන ගහෙතුං අනනුඤ්ඤාතත්තාති දට්ඨබ්බං. කුක්කුටසූකරෙ…පෙ… වට්ටතීති එත්ථ කුක්කුටසූකරෙසු දීයමානෙසු ‘‘ඉමෙහි අම්හාකං අත්ථො නත්ථි, සුඛං ජීවන්තු, අරඤ්ඤෙ විස්සජ්ජෙථා’’ති වත්තුං වට්ටති[Pg.126]. විහාරස්ස දෙමාති සඞ්ඝිකවිහාරං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.10, 194) සුත්තන්තෙසු ආගතපටික්ඛෙපො භගවතා ආපත්තියාපි හෙතුභාවෙන කතොති භගවතො අධිප්පායං ජානන්තෙහි සඞ්ගීතිකාරකමහාථෙරෙහි ඛෙත්තපටිග්ගහණාදිනිස්සිතො අයං සබ්බොපි පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො වුත්තොති ගහෙතබ්බො.

๖๓. ในคำว่า “เมื่อกล่าวว่า ‘เราให้ป่า เราให้อรัญญิก’ ย่อมควร” นี้ เพราะเป็นที่อยู่อาศัย ย่อมควรที่บุคคลจะรับด้วยจิตที่บริสุทธิ์. คำว่า “เราให้สีมา” กล่าวไว้ด้วยคำสามัญ เช่น สีมาของวิหาร จึงกล่าวว่า “ย่อมควร”. เพราะกล่าวโดยอ้อม คือไม่กล่าวว่า “จงรับไป” แต่กล่าวโดยอ้อมว่า “สีมาไปแล้ว”. คำว่า “ดินที่ถูกนำลงมาข้างล่าง” เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อทำให้เป็นพื้นดินปกติ. ในคำว่า “เราให้ทาส” นี้ บางท่านกล่าวว่า “เมื่อกล่าวว่า ‘เราให้มนุษย์’ ย่อมควร”. เมื่อกล่าวด้วยคำว่า “ผู้ทำไวยาวัจจะ” เป็นต้น ย่อมควรที่บุคคลจะรับทาส เพราะพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้เป็นพิเศษว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตอารามิก”. และการใช้สอยทาสนั้น เป็นไปตามลำดับที่พระปิลินทวัจฉะรับและใช้สอย ไม่ใช่ตามลำดับการใช้สอยทาสของคฤหัสถ์. ส่วนไร่นาเป็นต้นทั้งหมด ย่อมควรแก่สงฆ์เท่านั้น เพราะในพระบาลีไม่ได้อนุญาตให้รับเป็นของส่วนตัว. ในคำว่า “ไก่ สุกร...ย่อมควร” นี้ เมื่อมีผู้ให้ไก่และสุกร ย่อมควรที่จะกล่าวว่า “เราไม่มีประโยชน์ด้วยสัตว์เหล่านี้ ขอให้พวกมันมีชีวิตอยู่เป็นสุข จงปล่อยพวกมันไปในป่า”. คำว่า “เราให้แก่วิหาร” หมายถึงวิหารที่เป็นของสงฆ์. พึงทราบว่า พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมทั้งหลาย ผู้รู้พระพุทธประสงค์ ได้กล่าววินิจฉัยนอกพระบาลีทั้งหมดนี้ ที่อาศัยการรับไร่นาและที่ดิน ซึ่งเป็นการห้ามที่มาในพระสูตรทั้งหลาย (ที. สี. 1.10, 194) ว่าพระผู้มีพระภาคทรงกระทำไว้โดยเป็นเหตุแห่งอาบัติ.

64. චීවරචෙතාපන්නන්ති චීවරමූලං. පහිණෙය්‍යාති පෙසෙය්‍ය. චෙතාපෙත්වාති පරිවත්තෙත්වා. අච්ඡාදෙහීති වොහාරවචනමෙතං, ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දෙහීති අයං පනෙත්ථ අත්ථො. ආභතන්ති ආනීතං.

๖๔. คำว่า จีวรเจตาปนะ หมายถึงค่าจีวร. คำว่า ปหิเณยยะ หมายถึงพึงส่งไป. คำว่า เจตาเปตวา หมายถึงแลกเปลี่ยนแล้ว. คำว่า อัจฉาเทหิ เป็นคำโวหาร ความหมายในที่นี้คือ “จงให้แก่ภิกษุชื่อนั้น”. คำว่า อาภตะ หมายถึงนำมาแล้ว.

ඉමස්මිං ඨානෙ සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.528-531) එවං විචාරණා කතා – එත්ථ ච යං වුත්තං මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙන චීවරං චෙතාපෙත්වා ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං චීවරෙන අච්ඡාදෙහීති ඉදං ආගමනසුද්ධිං දස්සෙතුං වුත්තං. සචෙ හි ‘ඉදං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දෙහී’ති පෙසෙය්‍ය, ආගමනස්ස අසුද්ධත්තා අකප්පියවත්ථුං ආරබ්භ භික්ඛුනා කප්පියකාරකොපි නිද්දිසිතබ්බො න භවෙය්‍යා’’ති, තත්ථ ආගමනස්ස සුද්ධියා වා අසුද්ධියා වා විසෙසප්පයොජනං න දිස්සති. සතිපි හි ආගමනස්ස අසුද්ධභාවෙ දූතො අත්තනො කුසලතාය කප්පියවොහාරෙන වදති, කප්පියකාරකො න නිද්දිසිතබ්බොති ඉදං නත්ථි, න ච දූතෙන කප්පියවොහාරවසෙන වුත්තෙ දායකෙන ‘‘ඉදං කථං පෙසිත’’න්ති ඊදිසී විචාරණා උපලබ්භති, අවිචාරෙත්වා ච තං න සක්කා ජානිතුං. යදි පන ආගමනස්ස අසුද්ධත්තා කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො න භවෙය්‍ය, චීවරානං අත්ථාය දූතස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුම්හි පෙසිතෙ සබ්බත්ථ දායකෙන කථං පෙසිතන්ති පුච්ඡිත්වාව කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො භවෙය්‍ය, තස්මා අසතිපි [Pg.127] ආගමනසුද්ධියං සචෙ සො දූතො අත්තනො කුසලතාය කප්පියවොහාරවසෙන වදති, දූතස්සෙව වචනං ගහෙතබ්බං. යදි හි ආගමනසුද්ධියෙවෙත්ථ පමාණං, මූලස්සාමිකෙන කප්පියවොහාරවසෙන පෙසිතස්ස දූතස්ස අකප්පියවොහාරවසෙන වදතොපි කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො භවෙය්‍ය, තස්මා සබ්බත්ථ දූතවචනමෙව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං. ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙනාතිආදිනා පන ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘කප්පියවසෙන ආභතම්පි චීවරමූලං ඊදිසෙන දූතවචනෙන අකප්පියං හොති, තස්මා තං පටික්ඛිපිතබ්බ’’න්ති. තෙනෙවාහ ‘‘තෙන භික්ඛුනා සො දූතො එවමස්ස වචනීයොතිආදී’’ති.

ในที่นี้ สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.528-531) ได้พิจารณาไว้ดังนี้ว่า – อนึ่ง ข้อความที่กล่าวไว้ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณีอรรถกถา วรรณนาเรื่องราชสิกขาบท) ว่า “ท่านจงให้จีวรแก่ภิกษุชื่อโน้น ด้วยจีวรที่ซื้อด้วยปัจจัยค่าจีวรนี้” นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความบริสุทธิ์แห่งการมา. ถ้าหากส่งไปว่า “ท่านจงให้สิ่งนี้แก่ภิกษุชื่อโน้น” เพราะการมาไม่บริสุทธิ์ ภิกษุไม่พึงบอกผู้ทำกัปปิยะได้ โดยอ้างวัตถุที่ไม่เป็นกัปปิยะ. ในข้อนั้น ประโยชน์พิเศษของการมาบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ไม่ปรากฏ. ถึงแม้การมาจะไม่บริสุทธิ์ แต่ถ้าทูตกล่าวด้วยโวหารที่เป็นกัปปิยะด้วยความฉลาดของตน ข้อที่ว่าไม่พึงบอกผู้ทำกัปปิยะนั้นไม่มี. และเมื่อทูตกล่าวด้วยโวหารที่เป็นกัปปิยะ การพิจารณาเห็นปานนี้ว่า “ทายกส่งสิ่งนี้มาอย่างไร” ย่อมไม่มี และเมื่อไม่พิจารณา ก็ไม่สามารถจะรู้ (ความจริง) นั้นได้. แต่ถ้าหากว่า เพราะการมาไม่บริสุทธิ์ เป็นเหตุให้ไม่พึงบอกผู้ทำกัปปิยะได้ไซร้ เมื่อมีการส่งอกัปปิยวัตถุไปในมือของทูตเพื่อประโยชน์แก่จีวร ในทุกกรณี (ภิกษุ) ก็พึงต้องถามว่า “ทายกส่งมาอย่างไร” แล้วจึงบอกผู้ทำกัปปิยะได้. เพราะฉะนั้น ถึงแม้การมาจะไม่บริสุทธิ์ ถ้าทูตนั้นกล่าวด้วยโวหารที่เป็นกัปปิยะด้วยความฉลาดของตน พึงถือเอาคำของทูตนั้นเท่านั้น. ถ้าหากการมาบริสุทธิ์เท่านั้นเป็นประมาณในข้อนี้ ผู้ทำกัปปิยะก็พึงบอกได้แม้แก่ทูตที่เจ้าของเดิมส่งมาด้วยโวหารที่เป็นกัปปิยะ แต่กล่าวด้วยโวหารที่ไม่เป็นกัปปิยะ. เพราะฉะนั้น พึงถือว่าคำของทูตเท่านั้นเป็นประมาณในทุกกรณี. อนึ่ง ด้วยคำว่า “ด้วยปัจจัยค่าจีวรนี้” เป็นต้นนี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า “แม้ปัจจัยค่าจีวรที่นำมาโดยเป็นกัปปิยะ ก็ย่อมเป็นอกัปปิยะด้วยคำของทูตเช่นนี้ เพราะฉะนั้น พึงปฏิเสธสิ่งนั้นเสีย”. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภิกษุนั้นพึงกล่าวกับทูตนั้นอย่างนี้” เป็นต้น.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.538-539) පන එවං වුත්තං – යං වුත්තං මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙන චීවරං චෙතාපෙත්වා ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං චීවරෙන අච්ඡාදෙහීති ඉදං ආගමනසුද්ධිං දස්සෙතුං වුත්තං. සචෙ හි ‘ඉදං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දෙහී’ති පෙසෙය්‍ය, ආගමනස්ස අසුද්ධත්තා අකප්පියවත්ථුං ආරබ්භ භික්ඛුනා කප්පියකාරකොපි නිද්දිසිතබ්බො න භවෙය්‍යා’’ති, තං නිස්සග්ගියවත්ථුදුක්කටවත්ථුභූතං අකප්පියචීවරචෙතාපන්නං ‘‘අසුකස්ස භික්ඛුනො දෙහී’’ති එවං ආගමනසුද්ධියා අසති, සික්ඛාපදෙ ආගතනයෙන දූතවචනෙ ච අසුද්ධෙ සබ්බථා පටික්ඛෙපොයෙව කාතුං වට්ටති, න පන ‘‘චීවරඤ්ච ඛො මයං පටිග්ගණ්හාමා’’ති වත්තුං, තදනුසාරෙන වෙය්‍යාවච්චකරඤ්ච නිද්දිසිතුං ආගමනදූතවචනානං උභින්නං අසුද්ධත්තා, පාළියං ආගතනයෙන පන ආගමනසුද්ධියා සති දූතවචනෙ අසුද්ධෙපි සික්ඛාපදෙ ආගතනයෙන සබ්බං කාතුං වට්ටතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. තෙන ච යථා දූතවචනාසුද්ධියම්පි ආගමනෙ සුද්ධෙ වෙය්‍යාවච්චකරං නිද්දිසිතුං වට්ටති, එවං ආගමනාසුද්ධියම්පි දූතවචනෙ සුද්ධෙ වට්ටති එවාති අයමත්ථො අත්ථතො [Pg.128] සිද්ධොව හොති. උභයසුද්ධියං වත්තබ්බමෙව නත්ථීති උභයාසුද්ධිපක්ඛමෙව සන්ධාය මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘කප්පියකාරකොපි නිද්දිසිතබ්බො න භවෙය්‍යා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.538-539) กล่าวไว้ดังนี้ว่า – ข้อความที่กล่าวไว้ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณีอรรถกถา วรรณนาเรื่องราชสิกขาบท) ว่า “ท่านจงให้จีวรแก่ภิกษุชื่อโน้น ด้วยจีวรที่ซื้อด้วยปัจจัยค่าจีวรนี้” นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความบริสุทธิ์แห่งการมา. ถ้าหากส่งไปว่า “ท่านจงให้สิ่งนี้แก่ภิกษุชื่อโน้น” เพราะการมาไม่บริสุทธิ์ ภิกษุไม่พึงบอกผู้ทำกัปปิยะได้ โดยอ้างวัตถุที่ไม่เป็นกัปปิยะ. ข้อความนั้นหมายถึงปัจจัยค่าจีวรที่ไม่เป็นกัปปิยะ ซึ่งเป็นวัตถุแห่งนิสสัคคิยะและวัตถุแห่งทุกกฏ เมื่อการมาไม่บริสุทธิ์อย่างนี้ว่า “จงให้แก่ภิกษุชื่อโน้น” และคำของทูตก็ไม่บริสุทธิ์ตามนัยที่มาในสิกขาบท พึงทำได้แต่การปฏิเสธโดยประการทั้งปวงเท่านั้น ไม่พึงกล่าวว่า “เราทั้งหลายรับจีวร” และไม่พึงบอกผู้ทำไวยาวัจจะตามนั้น เพราะการมาและคำของทูตทั้งสองอย่างไม่บริสุทธิ์. แต่ข้อความนั้นกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า เมื่อการมาบริสุทธิ์ตามนัยที่มาในบาลี ถึงแม้คำของทูตจะไม่บริสุทธิ์ ก็พึงทำได้ทุกอย่างตามนัยที่มาในสิกขาบท. ด้วยเหตุนั้น เนื้อความนี้จึงสำเร็จโดยอรรถว่า เหมือนกับว่าเมื่อการมาบริสุทธิ์ ถึงแม้คำของทูตจะไม่บริสุทธิ์ ก็พึงบอกผู้ทำไวยาวัจจะได้ฉันใด เมื่อการมาไม่บริสุทธิ์ ถึงแม้คำของทูตจะบริสุทธิ์ ก็พึงทำได้ฉันนั้น. พึงทราบว่า เมื่อทั้งสองอย่างบริสุทธิ์ ก็ไม่มีอะไรจะกล่าวอีก เพราะฉะนั้น มาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณีอรรถกถา วรรณนาเรื่องราชสิกขาบท) จึงกล่าวว่า “ผู้ทำกัปปิยะก็ไม่พึงบอกได้” โดยอ้างถึงฝ่ายที่ทั้งสองอย่างไม่บริสุทธิ์เท่านั้น.

යං පනෙත්ථ සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.237-539) ‘‘ආගමනස්ස සුද්ධියා වා අසුද්ධියා වා විසෙසප්පයොජනං න දිස්සතී’’තිආදි වුත්තං, තං මාතිකාට්ඨකථාවචනස්ස අධිප්පායං අසල්ලක්ඛෙත්වා වුත්තං යථාවුත්තනයෙන ආගමනසුද්ධිආදිනා සප්පයොජනත්තා. යො පනෙත්ථ ‘‘මූලස්සාමිකෙන කප්පියවොහාරවසෙන, පෙසිතදූතස්ස අකප්පියවොහාරෙන වදතොපි කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො භවෙය්‍යා’’ති අනිට්ඨප්පසඞ්ගො වුත්තො, සො අනිට්ඨප්පසඞ්ගො එව න හොති අභිමතත්තා. තථා හි සික්ඛාපදෙ එව ‘‘පටිග්ගණ්හතු ආයස්මා චීවරචෙතාපන්න’’න්ති අකප්පියවොහාරෙන වදතො දූතස්ස කප්පියෙන කම්මෙන වෙය්‍යාවච්චකරො නිද්දිසිතබ්බො වුත්තො ආගමනස්ස සුද්ධත්තා, ආගමනස්සපි අසුද්ධියං පන කප්පියෙනපි කම්මෙන වෙය්‍යාවච්චකරො න නිද්දිසිතබ්බොවාති අත්ථෙව ආගමනස්ස සුද්ධිඅසුද්ධියා පයොජනං. කථං පන දූතවචනෙන ආගමනසුද්ධි විඤ්ඤායතීති? නායං භාරො. දූතෙන හි අකප්පියවොහාරෙන වුත්තෙ එව ආගමනසුද්ධි ගවෙසිතබ්බා, න ඉතරත්ථ. තත්ථ ච තස්ස වචනක්කමෙන පුච්ඡිත්වා ච යුත්තිආදීහි ච සක්කා විඤ්ඤාතුං. ඉධාපි හි සික්ඛාපදෙ ‘‘චීවරචෙතාපන්නං ආභත’’න්ති දූතවචනෙනෙව චීවරං කිණිත්වා දාතුං පෙසිතභාවො විඤ්ඤායති. යදි හි සබ්බථා ආගමනසුද්ධි න විඤ්ඤායති, පටික්ඛෙපො එව කත්තබ්බොති.

ส่วนข้อความที่สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.237-539) กล่าวไว้ว่า “ประโยชน์พิเศษของการมาบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ไม่ปรากฏ” เป็นต้นนั้น ข้อความนั้นกล่าวไว้โดยไม่พิจารณาอัธยาศัยของคำในมาติกาอรรถกถา เพราะการมาบริสุทธิ์เป็นต้นมีประโยชน์ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนข้อที่กล่าวถึงความไม่พึงปรารถนาในที่นี้ว่า “ผู้ทำกัปปิยะก็พึงบอกได้แม้แก่ทูตที่เจ้าของเดิมส่งมาด้วยโวหารที่เป็นกัปปิยะ แต่กล่าวด้วยโวหารที่ไม่เป็นกัปปิยะ” นั้น ความไม่พึงปรารถนานั้นไม่เป็นความไม่พึงปรารถนาเลย เพราะเป็นที่พึงปรารถนา. ดังที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่า ผู้ทำไวยาวัจจะพึงบอกได้ด้วยกรรมที่เป็นกัปปิยะแก่ทูตที่กล่าวด้วยโวหารที่ไม่เป็นกัปปิยะว่า “ท่านผู้มีอายุจงรับปัจจัยค่าจีวร” เพราะการมาบริสุทธิ์. แต่เมื่อการมาไม่บริสุทธิ์ ผู้ทำไวยาวัจจะก็ไม่พึงบอกได้แม้ด้วยกรรมที่เป็นกัปปิยะ เพราะฉะนั้น ประโยชน์ของการมาบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์จึงมีอยู่. ก็การมาบริสุทธิ์จะพึงรู้ได้ด้วยคำของทูตอย่างไร? ข้อนี้ไม่ใช่ภาระ. เพราะเมื่อทูตกล่าวด้วยโวหารที่ไม่เป็นกัปปิยะเท่านั้น พึงแสวงหาการมาบริสุทธิ์ ไม่ใช่ในกรณีอื่น. และในข้อนั้น (ภิกษุ) สามารถจะรู้ได้โดยลำดับแห่งคำของทูตนั้น และโดยการสอบถาม และโดยเหตุผลเป็นต้น. ในที่นี้ก็เช่นกัน ในสิกขาบท ย่อมรู้ได้ว่ามีการส่งมาเพื่อซื้อจีวรแล้วให้ ด้วยคำของทูตว่า “ปัจจัยค่าจีวรนำมาแล้ว” เท่านั้น. ถ้าหากการมาบริสุทธิ์ไม่เป็นที่รู้ได้โดยประการทั้งปวง ก็พึงทำได้แต่การปฏิเสธเท่านั้น.

සුවණ්ණං රජතං කහාපණො මාසකොති ඉමානි හි චත්තාරි නිස්සග්ගියවත්ථූනි, මුත්තා මණි වෙළුරියො සඞ්ඛො [Pg.129] සිලා පවාළං ලොහිතඞ්කො මසාරගල්ලං සත්ත ධඤ්ඤානි දාසිදාසං ඛෙත්තං වත්ථු පුප්ඵාරාමඵලාරාමාදයොති ඉමානි දුක්කටවත්ථූනි ච අත්තනො වා චෙතියසඞ්ඝගණපුග්ගලානං වා අත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටන්ති, තස්මා තං සාදිතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං ‘‘න ඛො මයං ආවුසො චීවරචෙතාපන්නං පටිග්ගණ්හාමා’’ති වුත්තං. චීවරඤ්ච ඛො මයං පටිග්ගණ්හාමා’’තිආදි දූතවචනස්ස අකප්පියත්තෙපි ආගමනසුද්ධියා පටිපජ්ජනවිධිදස්සනත්ථං වුත්තං. කාලෙන කප්පියන්ති යුත්තපත්තකාලෙන යදා නො අත්ථො හොති, තදා කප්පියං චීවරං පටිග්ගණ්හාමාති අත්ථො. වෙය්‍යාවච්චකරොති කිච්චකරො, කප්පියකාරකොති අත්ථො. ‘‘වෙය්‍යාවච්චකරො නිද්දිසිතබ්බො’’ති ඉදං ‘‘අත්ථි පනායස්මතො කොචි වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති කප්පියවචනෙන වුත්තත්තා අනුඤ්ඤාතං. සචෙ පන දූතො ‘‘කො ඉමං ගණ්හාති, කස්ස වා දෙමී’’ති වදති, න නිද්දිසිතබ්බො. ආරාමිකො වා උපාසකො වාති ඉදං සාරුප්පතාය වුත්තං, ඨපෙත්වා පන පඤ්ච සහධම්මිකෙ යො කොචි කප්පියකාරකො වට්ටති. එසො ඛො ආවුසො භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චකරොති ඉදං දූතෙන ‘‘අත්ථි පනායස්මතො කොචි වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති පුච්ඡිතත්තා පුච්ඡාසභාගෙන භික්ඛුස්ස කප්පියවචනදස්සනත්ථං වුත්තං. එවමෙව හි භික්ඛුනා වත්තබ්බං, න වත්තබ්බං ‘‘තස්ස දෙහී’’තිආදි. තෙනෙව පාළියං ‘‘න වත්තබ්බො තස්ස දෙහී’’තිආදිමාහ. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.538-539) පන ‘‘එසො ඛො…පෙ… න වත්තබ්බො තස්ස දෙහීතිආදි අකප්පියවත්ථුසාදියනපරිමොචනත්ථං වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

ทอง เงิน กหาปณะ และมาสก เหล่านี้เป็นวัตถุแห่งนิสสัคคีย์ ๔ อย่าง มุกดา มณี ไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ประพาฬ แก้วแดง แก้วลาย ธัญชาติ ๗ ชนิด ทาสี ทาส ที่นา ที่ดิน สวนดอกไม้ สวนผลไม้ เป็นต้น เหล่านี้เป็นวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏ ไม่ควรรับเพื่อประโยชน์แก่ตน หรือเพื่อประโยชน์แก่เจดีย์ สงฆ์ คณะ หรือบุคคล เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าไม่ควรยินดีในสิ่งนั้น จึงตรัสว่า “อาวุโส พวกเราไม่รับปัจจัยค่าจีวร” คำว่า “แต่พวกเราย่อมรับจีวร” เป็นต้นนี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงวิธีปฏิบัติเพื่อความบริสุทธิ์แห่งการมา แม้คำพูดของทูตจะไม่เป็นกัปปิยะก็ตาม คำว่า “กาลเวลาควร” หมายถึง เมื่อถึงเวลาที่เหมาะสม เมื่อเรามีความต้องการจีวรที่ควร เราก็รับ คำว่า “เวยยาวัจกร” หมายถึง ผู้ทำกิจ คือกัปปิยการก คำว่า “พึงบอกเวยยาวัจกร” นี้ ทรงอนุญาตไว้ เพราะตรัสด้วยคำที่เป็นกัปปิยะว่า “ท่านผู้มีอายุมีเวยยาวัจกรบ้างหรือไม่” แต่ถ้าทูตกล่าวว่า “ใครจะรับสิ่งนี้ หรือเราจะให้แก่ใคร” ไม่พึงบอก คำว่า “อารามิก หรืออุบาสก” นี้ ตรัสไว้โดยความเหมาะสม แต่เว้นจากสหธรรมิก ๕ แล้ว ใครก็ตามที่เป็นกัปปิยการกย่อมควร คำว่า “อาวุโส ผู้นี้แลเป็นเวยยาวัจกรของภิกษุทั้งหลาย” นี้ ทูตถามว่า “ท่านผู้มีอายุมีเวยยาวัจกรบ้างหรือไม่” จึงตรัสไว้เพื่อแสดงคำที่เป็นกัปปิยะของภิกษุโดยส่วนแห่งการถาม ภิกษุพึงกล่าวอย่างนี้แล ไม่พึงกล่าวว่า “จงให้แก่ผู้นั้น” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงกล่าวว่า “ไม่พึงกล่าวว่า จงให้แก่ผู้นั้น” เป็นต้น แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา 1.538-539) กล่าวว่า “คำว่า ผู้นี้แล...เป... ไม่พึงกล่าวว่า จงให้แก่ผู้นั้น เป็นต้นนี้ ตรัสไว้เพื่อเปลื้องจากการยินดีในวัตถุที่ไม่เป็นกัปปิยะ”

ආණත්තො සො මයාති යථා තුම්හාකං චීවරෙන අත්ථෙ සති චීවරං දස්සති, එවං වුත්තොති අත්ථො. විමතිවිනොදනියං පන ‘‘සඤ්ඤත්තොතිආදි එවං දූතෙන පුන වුත්තෙ [Pg.130] එව චොදෙතුං වට්ටති, න ඉතරථාති දස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. එත්ථ පන පාළියං ‘‘සඤ්ඤත්තො සො මයා’’ති ආගතත්තා එවං වුත්තො, පුරිමවාක්‍යෙ පන විනයසඞ්ගහප්පකරණෙ (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 64) ‘‘ආණත්තො සො මයා’’ති පරියායවචනෙන පරිවත්තිත්වා ඨපිතත්තා තථා වුත්තො, තෙන ච කප්පියකාරකස්ස සඤ්ඤාපිතභාවෙ දූතෙන භික්ඛුස්ස පුන ආරොචිතෙ එව භික්ඛුනා කප්පියකාරකො චොදෙතබ්බො හොති, න අනාරොචිතෙති දස්සෙති.

คำว่า “เขาอันเราสั่งแล้ว” หมายถึง เขาถูกกล่าวอย่างนั้นว่า เมื่อท่านมีความต้องการจีวร เขาจะให้จีวรแก่ท่าน ในวิมติวิโนทนีกล่าวว่า “คำว่า เขาอันเราบอกแล้ว เป็นต้นนี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า เมื่อทูตกล่าวซ้ำอย่างนี้แล้วเท่านั้น จึงควรทวงถาม ไม่ใช่ในกรณีอื่น” แต่ในที่นี้ ในพระบาลีมาว่า “เขาอันเราบอกแล้ว” จึงกล่าวอย่างนี้ ส่วนในประโยคก่อน ในวินยสังคหปกรณ์ (วิ.สังคห.อรรถ. 64) กล่าวอย่างนั้น เพราะเปลี่ยนเป็นคำไวพจน์ว่า “เขาอันเราสั่งแล้ว” แล้วตั้งไว้ และด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า เมื่อทูตบอกภิกษุซ้ำถึงการที่กัปปิยการกถูกบอกแล้วเท่านั้น ภิกษุจึงควรทวงถามกัปปิยการก ไม่ใช่เมื่อยังไม่บอก

අත්ථො මෙ ආවුසො චීවරෙනාති චොදනාලක්ඛණනිදස්සනමෙතං. ඉදං වා හි වචනං වත්තබ්බං, තස්ස වා අත්ථො යාය කායචි භාසාය වත්තබ්බො. දෙහි මෙ චීවරන්තිආදීනි පන න වත්තබ්බාකාරදස්සනත්ථං වුත්තානි. එතානි හි වචනානි, එතෙසං වා අත්ථො යාය කායචි භාසාය න වත්තබ්බො. ‘‘එවං වදන්තො ච පටික්ඛිත්තත්තා වත්තභෙදෙ දුක්කටං ආපජ්ජති, චොදනා පන හොතියෙවා’’ති මහාගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.538-539) පන ‘‘න වත්තබ්බො ‘දෙහි මෙ චීවරං…පෙ… චෙතාපෙහි මෙ චීවර’න්ති ඉදං දූතෙනාභතරූපියං පටිග්ගහෙතුං අත්තනා නිද්දිට්ඨකප්පියකාරකත්තාව ‘දෙහි මෙ චීවරං…පෙ… චෙතාපෙහි මෙ චීවර’න්ති වදන්තො රූපියස්ස පකතත්තා තෙන රූපියෙන පරිවත්තෙත්වා ‘දෙහි චෙතාපෙහී’ති රූපියසංවොහාරං සමාපජ්ජන්තො නාම හොතීති තං දොසං දූරතො පරිවජ්ජෙතුං වුත්තං රූපියපටිග්ගාහකෙන සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිස්සට්ඨරූපියෙ විය. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘න වත්තබ්බො ඉමං වා ඉමං වා ආහරා’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.583-584), තස්මා න ඉදං විඤ්ඤත්තිදොසෙ පරිවජ්ජෙතුං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං ‘අත්ථො මෙ ආවුසො චීවරෙනා’තිපි අවත්තබ්බතාප්පසඞ්ගතො. තෙනෙව දූතනිද්දිට්ඨෙසු රූපියසංවොහාරසඞ්කාභාවතො අඤ්ඤං කප්පියකාරකං [Pg.131] ඨපෙත්වාපි ආහරාපෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථාපි ‘‘දූතෙන ඨපිතරූපියෙන චෙතාපෙත්වා චීවරං ආහරාපෙහී’’ති අවත්වා කෙවලං ‘‘චීවරං ආහරාපෙහී’’ති එවං ආහරාපෙතබ්බන්ති අධිප්පායො ගහෙතබ්බොති වුත්තං.

คำว่า “อาวุโส อาตมามีความต้องการจีวร” นี้ เป็นการแสดงลักษณะของการทวงถาม พึงกล่าวคำนี้ หรือความหมายของคำนั้นด้วยภาษาใดภาษาหนึ่ง ส่วนคำว่า “จงให้จีวรแก่เรา” เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงอาการที่ไม่ควรกล่าว คำเหล่านี้ หรือความหมายของคำเหล่านี้ ไม่พึงกล่าวด้วยภาษาใดภาษาหนึ่ง ในมหาคัณฐิบทและมัชฌิมคัณฐิบทกล่าวว่า “เมื่อกล่าวอย่างนี้ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏในการทำลายวัตร เพราะถูกห้ามแล้ว แต่การทวงถามย่อมมีอยู่” แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา 1.538-539) กล่าวว่า “คำว่า ไม่พึงกล่าวว่า จงให้จีวรแก่เรา...เป... จงให้เขาซื้อจีวรแก่เรา นี้ ตรัสไว้เพื่อหลีกเลี่ยงโทษนั้นให้ห่างไกล เหมือนรูปิยะที่สละแล้วท่ามกลางสงฆ์ เพราะเมื่อกล่าวว่า จงให้จีวรแก่เรา...เป... จงให้เขาซื้อจีวรแก่เรา เพื่อรับรูปิยะที่ทูตนำมา เพราะความเป็นผู้มีกัปปิยการกอันตนระบุแล้วนั่นเอง ย่อมชื่อว่าถึงการซื้อขายด้วยรูปิยะนั้น โดยการเปลี่ยนรูปิยะให้เป็น จงให้ จงซื้อ เพราะเป็นรูปิยะนั่นเอง” เพราะในที่นั้นกล่าวว่า “ไม่พึงกล่าวว่า จงนำสิ่งนี้หรือสิ่งนี้มา” (ปร.อรรถ. 2.583-584) เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำนี้ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อหลีกเลี่ยงโทษแห่งการขอ เพราะจะพึงมีข้อที่ว่า “อาวุโส อาตมามีความต้องการจีวร” ก็ไม่ควรกล่าวด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เมื่อไม่มีความสงสัยในการซื้อขายด้วยรูปิยะในสิ่งที่ทูตระบุแล้ว แม้จะตั้งกัปปิยการกอื่นก็พึงให้นำมาได้” ในที่นั้นก็กล่าวว่า “พึงถือเอาความหมายว่า พึงให้นำจีวรมาอย่างนี้เท่านั้น โดยไม่กล่าวว่า จงให้เขาซื้อจีวรด้วยรูปิยะที่ทูตตั้งไว้แล้วนำมา”

ඉච්චෙතං කුසලන්ති එවං යාවතතියං චොදෙන්තො තං චීවරං අභිනිප්ඵාදෙතුං සක්කොති අත්තනො පටිලාභවසෙන, ඉච්චෙතං කුසලං සාධු සුට්ඨු සුන්දරං. චතුක්ඛත්තුං පඤ්චක්ඛත්තුං ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන උද්දිස්ස ඨාතබ්බන්ති ඨානලක්ඛණනිදස්සනමෙතං. ඡක්ඛත්තුපරමන්ති ච භාවනපුංසකවචනමෙතං. ඡක්ඛත්තුපරමන්ති එතෙන චීවරං උද්දිස්ස තුණ්හීභූතෙනෙව ඨාතබ්බං, න අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බන්ති ඉදං ඨානලක්ඛණං. තෙනෙව ‘‘න ආසනෙතිආදී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. සද්දසත්ථෙ පන –

คำว่า “ดังนี้เป็นกุศล” หมายถึง เมื่อทวงถามอย่างนี้จนถึงครั้งที่สาม ย่อมสามารถให้จีวรนั้นสำเร็จได้โดยส่วนแห่งการได้ของตน, ดังนี้เป็นกุศล คือดี งามยิ่งนัก คำว่า “พึงยืนนิ่งโดยมุ่งหมายถึงจีวรนั้น ๔ ครั้ง ๕ ครั้ง อย่างมากที่สุด ๖ ครั้ง” นี้ เป็นการแสดงลักษณะของการยืน และคำว่า “อย่างมากที่สุด ๖ ครั้ง” นี้ เป็นคำภาวนปุงสกลิงค์ ด้วยคำว่า “อย่างมากที่สุด ๖ ครั้ง” นี้ พึงยืนนิ่งโดยมุ่งหมายถึงจีวรนั้นเท่านั้น ไม่พึงทำสิ่งอื่นใด นี่คือลักษณะของการยืน เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า “ไม่พึงนั่ง เป็นต้น” ส่วนในสัททัตถะ (ไวยากรณ์) กล่าวว่า –

‘‘කිරියාවිසෙසනං සත්ථෙ, වුත්තං ධාතුවිසෙසනං;

භාවනපුංසකන්ත්‍යෙව, සාසනෙ සමුදීරිත’’න්ති. –

“กิริยาวิเสสนะในตำรา (ไวยากรณ์) ท่านเรียกว่า ธาตุวิเสสนะ, ส่วนในพระศาสนา ท่านเรียกว่า ภาวนปุงสกลิงค์” –

වචනතො කිරියාවිසෙසනමෙව සාසනවොහාරෙන භාවනපුංසකං නාම ජාතං;

‘‘මුදුං පචතිඉච්චත්‍ර, පචනං භවතීති ච;

සුඛං සයතිඉච්චත්‍ර, කරොති සයනන්ති චා’’ති. –

โดยพจนะ กิริยาวิเศษณ์นั่นเอง ได้ชื่อว่าเป็นภาวนปุงสกลิงค์ตามโวหารในพระศาสนา; ในคำว่า ‘หุงอ่อน’ (มุทุ ปจติ) มีความหมายว่า ‘มีการหุง’ และในคำว่า ‘นอนสบาย’ (สุขํ สยติ) มีความหมายว่า ‘ทำการนอน’

වචනතො කිරියාවිසෙසනපදෙන තුල්‍යාධිකරණභූතං කිරියාවිසෙස්‍යපදං අකම්මකම්පි සකම්මකම්පි භූධාතුකරධාතූහි සම්බන්ධිතබ්බං හොතීති ඉමිනා ඤායෙන ඡක්ඛත්තුපරමං ඨානං භවිතබ්බං, ඡක්ඛත්තුපරමං ඨානං කාතබ්බන්ති අත්ථො. එතෙන ඡක්ඛත්තුපරමං එවං ඨානං භවිතබ්බං, න තතො අධිකං, ඡක්ඛත්තුපරමං එව ඨානං කාතබ්බං, න තතො උද්ධන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. න ආසනෙ නිසීදිතබ්බන්ති ‘‘ඉධ භන්තෙ නිසීදථා’’ති වුත්තෙපි න නිසීදිතබ්බං. න ආමිසං පටිග්ගහෙතබ්බන්ති ‘‘යාගුඛජ්ජකාදිභෙදං කිඤ්චි ආමිසං ගණ්හථ භන්තෙ’’ති යාචියමානෙනපි න ගණ්හිතබ්බං. න ධම්මො භාසිතබ්බොති ‘‘මඞ්ගලං වා අනුමොදනං [Pg.132] වා භාසථා’’ති යාචියමානෙනපි කිඤ්චි න භාසිතබ්බං, කෙවලං ‘‘කිංකාරණා ආගතොසී’’ති පුච්ඡියමානෙන ‘‘ජානාහි ආවුසො’’ති වත්තබ්බො.

โดยพจนะ บทกิริยาวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) ซึ่งเป็นตุลยาธิกะกับบทกิริยาวิเศษณ์ ทั้งที่อยู่ข้างหน้าหรือข้างหลัง พึงประกอบเข้ากับภูธาตุและกรธาตุ ด้วยนัยนี้ จึงมีอรรถว่า ‘พึงมีการยืนอย่างมากที่สุด ๖ ครั้ง’ หรือ ‘พึงทำการยืนอย่างมากที่สุด ๖ ครั้ง’ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงอรรถนี้ว่า ‘พึงมีการยืนอย่างมากที่สุด ๖ ครั้งเท่านั้น ไม่ยิ่งไปกว่านั้น’ หรือ ‘พึงทำการยืนอย่างมากที่สุด ๖ ครั้งเท่านั้น ไม่ยิ่งไปกว่านั้น’ คำว่า ‘ไม่พึงนั่งบนอาสนะ’ หมายความว่า แม้เมื่อถูกกล่าวว่า ‘ท่านเจ้าข้า เชิญนั่งที่นี่’ ก็ไม่พึงนั่ง คำว่า ‘ไม่พึงรับอามิส’ หมายความว่า แม้เมื่อถูกอ้อนวอนว่า ‘ท่านเจ้าข้า โปรดรับอามิสบางอย่าง มีข้าวยาคูและของขบเคี้ยวเป็นต้น’ ก็ไม่พึงรับ คำว่า ‘ไม่พึงแสดงธรรม’ หมายความว่า แม้เมื่อถูกอ้อนวอนว่า ‘โปรดกล่าวคำมงคลหรืออนุโมทนา’ ก็ไม่พึงกล่าวอะไรๆ เลย เพียงแต่เมื่อถูกถามว่า ‘ท่านมาด้วยเหตุผลอะไร’ พึงกล่าวว่า ‘อาวุโส ท่านจงรู้เอาเองเถิด’

ඨානං භඤ්ජතීති ආගතකාරණං භඤ්ජති කොපෙති. ඨානන්ති ඨිතියා ච කාරණස්ස ච නාමං, තස්මා ආසනෙ නිසීදනෙන ඨානං කුප්පති, ආගතකාරණම්පි, ආමිසපටිග්ගහණාදීසු පන ආගතකාරණමෙව භඤ්ජති, න ඨානං. තෙනාහ ‘‘ආගතකාරණං භඤ්ජතී’’ති. කෙචි පන ‘‘ආමිසපටිග්ගහණාදිනා ඨානම්පි භඤ්ජතී’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථාය න සමෙති, ටීකායම්පි නානාවාදෙ දස්සෙත්වා ඨානභඤ්ජනං වුත්තං, තං අට්ඨකථාවචනෙන අසංසන්දනතො ගන්ථගරුභයෙන න වදිම්හ. ඉදානි යා තිස්සො චොදනා, ඡ ච ඨානානි වුත්තානි, තත්ථ වුද්ධිහානිං දස්සෙන්තො ‘‘සචෙ චතුක්ඛත්තුං චොදෙතී’’තිආදිමාහ. යස්මා ච එකචොදනාවුද්ධියා ද්වින්නං ඨානානං හානි වුත්තා, තස්මා චොදනා ද්විගුණං ඨානන්ති ලක්ඛණං දස්සිතං හොති. ඉති ඉමිනා ලක්ඛණෙන තික්ඛත්තුං චොදෙත්වා ඡක්ඛත්තුං ඨාතබ්බං, ද්වික්ඛත්තුං චොදෙත්වා අට්ඨක්ඛත්තුං ඨාතබ්බං, සකිං චොදෙත්වා දසක්ඛත්තුං ඨාතබ්බං.

คำว่า ‘ทำลายการยืน’ (ṭhānaṃ bhañjati) คือ ทำลายหรือทำให้เสียซึ่งเหตุที่มา (āgatakāraṇa) คำว่า ‘ฐานะ’ (ṭhāna) เป็นชื่อของทั้งการยืน (ṭhiti) และเหตุ (kāraṇa) เพราะฉะนั้น ด้วยการนั่งบนอาสนะ การยืนจึงเสียไป และแม้เหตุที่มาก็เสียไป ส่วนในการรับอามิสเป็นต้น ย่อมทำลายเฉพาะเหตุที่มาเท่านั้น ไม่ทำลายการยืน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทำลายเหตุที่มา’ แต่บางพวกกล่าวว่า ‘ด้วยการรับอามิสเป็นต้น ย่อมทำลายแม้การยืนด้วย’ คำนั้นไม่สมกับอรรถกถา แม้ในฎีกาก็แสดงวาทะต่างๆ แล้วกล่าวถึงการทำลายการยืนไว้ แต่ข้าพเจ้าไม่กล่าวไว้เพราะไม่สอดคล้องกับคำอรรถกถาและเพราะกลัวจะทำให้คัมภีร์หนาเกินไป บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเจริญและความเสื่อมในบรรดาการเตือน ๓ ครั้ง และการยืน ๖ ครั้งที่กล่าวไว้แล้วนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ถ้าเขาเตือน ๔ ครั้ง’ และเพราะท่านกล่าวความเสื่อมของการยืน ๒ ครั้ง ต่อการเพิ่มการเตือน ๑ ครั้ง ดังนั้น จึงเป็นอันแสดงลักษณะว่า ‘การเตือนเป็นสองเท่าของการยืน’ ด้วยลักษณะนี้ เมื่อเตือน ๓ ครั้ง พึงยืน ๖ ครั้ง, เมื่อเตือน ๒ ครั้ง พึงยืน ๘ ครั้ง, เมื่อเตือนครั้งเดียว พึงยืน ๑๐ ครั้ง

තත්‍ර තත්‍ර ඨානෙ තිට්ඨතීති ඉදං චොදකස්ස ඨිතට්ඨානතො අපක්කම්ම තත්‍ර තත්‍ර උද්දිස්ස ඨානංයෙව සන්ධාය වුත්තං. කො පන වාදො නානාදිවසෙසූති නානාදිවසෙසු එවං කරොන්තස්ස කො පන වාදො, වත්තබ්බමෙව නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘සාමං වා ගන්තබ්බං, දූතො වා පාහෙතබ්බොති ඉදං සභාවතො චොදෙතුං අනිච්ඡන්තෙනපි කාතබ්බමෙවා’’ති වදන්ති. න තං තස්ස භික්ඛුනො කිඤ්චි අත්ථං අනුභොතීති තං චීවරචෙතාපන්නං අස්ස භික්ඛුනො කිඤ්චි අප්පමත්තකම්පි කම්මං න නිප්ඵාදෙති. යුඤ්ජන්තායස්මන්තො සකන්ති ආයස්මන්තො අත්තනො සන්තකං ධනං පාපුණන්තු. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.538-539) පන ‘‘යතස්ස [Pg.133] චීවරචෙතාපන්නන්තිආදි යෙන අත්තනා වෙය්‍යාවච්චකරො නිද්දිට්ඨො, චීවරඤ්ච අනිප්ඵාදිතං, තස්ස කත්තබ්බදස්සනං. එවං භික්ඛුනා වත්ථුසාමිකානං වුත්තෙ චොදෙත්වා දෙන්ති, වට්ටති ‘සාමිකා චොදෙත්වා දෙන්තී’ති (පාරා. 541) අනාපත්තියං වුත්තත්තා. තෙනෙව සො සයං අචොදෙත්වා උපාසකාදීහි පරියායෙන වත්වා චොදාපෙති, තෙසු සතක්ඛත්තුම්පි චොදෙත්වා චීවරං දාපෙන්තෙසු තස්ස අනාපත්ති සිද්ධා හොති සික්ඛාපදස්ස අනාණත්තිකත්තා’’ති වුත්තං.

คำว่า ‘ยืนในที่นั้นๆ’ (tatra tatra ṭhāne tiṭṭhati) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการยืนนั่นเอง โดยหลีกไปจากที่ที่ผู้เตือนยืนอยู่แล้วมุ่งไปยังที่นั้นๆ คำว่า ‘จะกล่าวไปไยในวันต่างๆ’ (ko pana vādo nānādivasesu) มีอธิบายว่า สำหรับผู้ที่ทำอย่างนั้นในวันต่างๆ จะต้องกล่าวไปไย คือไม่ต้องพูดถึงเลย คำว่า ‘พึงไปเอง หรือพึงส่งทูตไป’ นี้ ท่านกล่าวว่า แม้ผู้ที่ไม่ปรารถนาจะเตือนโดยสภาวะ ก็พึงทำเช่นนั้นนั่นแล คำว่า ‘สิ่งนั้นย่อมไม่อำนวยประโยชน์อะไรๆ แก่ภิกษุนั้น’ คือ ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนั้น ย่อมไม่ยังกิจแม้เพียงเล็กน้อยให้สำเร็จแก่ภิกษุนั้น คำว่า ‘ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงประกอบ (รับ) ของของตนเถิด’ คือ ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงได้รับทรัพย์อันเป็นของของตน ส่วนในคัมภีร์วิมติวิโนทนีกล่าวว่า ‘คำว่า ยตสฺส จีวรเจตาปนฺนํ เป็นต้น เป็นการแสดงสิ่งที่พึงทำสำหรับภิกษุผู้ระบุไวยาวัจกรด้วยตนเอง แต่ยังไม่ได้จีวร เมื่อภิกษุกล่าวแก่เจ้าของทรัพย์อย่างนี้แล้ว เขาเตือนกันเองแล้วให้จีวรมา ย่อมควร เพราะในอนาปัตติวารกล่าวไว้ว่า เจ้าของทั้งหลายเตือนกันเองแล้วให้ (ไม่เป็นอาบัติ) เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นไม่เตือนเอง แต่บอกแก่อุบาสกเป็นต้นโดยอ้อมแล้วให้เขาช่วยเตือน เมื่อคนเหล่านั้นเตือนแม้ตั้งร้อยครั้งแล้วให้จีวรมา ความเป็นอนาปัตติของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ เพราะสิกขาบทนี้ไม่มีอาบัติเพราะการสั่ง (อนาณัตติกะ)’

65. කෙනචි අනිද්දිට්ඨො අත්තනො මුඛෙනෙව බ්‍යාවටභාවං වෙය්‍යාවච්චකරත්තං පත්තො මුඛවෙවටිකො, අවිචාරෙතුකාමතායාති ඉමිනා විජ්ජමානම්පි දාතුං අනිච්ඡන්තා අරියාපි වඤ්චනාධිප්පායං විනා වොහාරතො නත්ථීති වදන්තීති දස්සෙති. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.537-539) පන ‘‘අවිචාරෙතුකාමතායාති ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘නත්ථම්හාකං කප්පියකාරකො’ති ඉදං තාදිසං කරොන්තො කප්පියකාරකො නත්ථීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්ත’’න්ති වුත්තං. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ මෙණ්ඩකසෙට්ඨිවත්ථුම්හි (මහාව. 299) වුත්තං ‘‘සන්ති භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනමෙව මෙණ්ඩකසික්ඛාපදං නාම. තත්ථ හි මෙණ්ඩකෙන නාම සෙට්ඨිනා ‘‘සන්ති හි භන්තෙ මග්ගා කන්තාරා අප්පොදකා අප්පභක්ඛා න සුකරා අපාථෙය්‍යෙන ගන්තුං, සාධු භන්තෙ භගවා භික්ඛූනං පාථෙය්‍යං අනුජානාතූ’’ති යාචිතෙන භගවතා ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පාථෙය්‍යං පරියෙසිතුං. තණ්ඩුලො තණ්ඩුලත්ථිකෙන, මුග්ගො මුග්ගත්ථිකෙන, මාසො මාසත්ථිකෙන, ලොණං ලොණත්ථිකෙන, ගුළො ගුළත්ථිකෙන, තෙලං තෙලත්ථිකෙන, සප්පි සප්පිත්ථිකෙනා’’ති වත්වා ඉදං වුත්තං ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, මනුස්සා සද්ධා පසන්නා, තෙ කප්පියකාරකානං හත්ථෙ හිරඤ්ඤං උපනික්ඛිපන්ති ‘ඉමිනා යං අය්‍යස්ස කප්පියං, තං දෙථා’ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යං තතො කප්පියං, තං සාදිතුං, න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, කෙනචි [Pg.134] පරියායෙන ජාතරූපරජතං සාදිතබ්බං පරියෙසිතබ්බන්ති වදාමී’’ති. ‘‘කප්පියකාරකානං හත්ථෙ හිරඤ්ඤං නික්ඛිපන්තී’’ති එත්ථාපි භික්ඛුස්ස ආරොචනං අත්ථියෙව, අඤ්ඤථා අනිද්දිට්ඨකප්පියකාරකපක්ඛං භජතීති න චොදෙතබ්බො සියා, ඉදං පන දූතෙන නිද්දිට්ඨකප්පියකාරකෙ සන්ධාය වුත්තං, න පන භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨෙ වා අනිද්දිට්ඨෙ වා. තෙනෙවාහ ‘‘එත්ථ චොදනාය පරිමාණං නත්ථී’’තිආදි. යදි මූලං සන්ධාය චොදෙති, තං සාදිතමෙව සියාති ආහ ‘‘මූලං අසාදියන්තෙනා’’ති.

๖๕. ผู้ที่ไม่มีใครระบุให้ แต่ถึงความเป็นไวยาวัจกรด้วยปากของตนเอง ชื่อว่าผู้มีปากเป็นไวยาวัจกร. ด้วยคำว่า "เพราะไม่ประสงค์จะให้พิจารณา" นี้ ท่านแสดงว่า แม้พระอริยเจ้าทั้งหลาย เมื่อไม่ปรารถนาจะให้สิ่งที่มีอยู่ ก็ย่อมกล่าวโดยโวหารว่า "ไม่มี" โดยไม่มีความประสงค์จะหลอกลวง. ส่วนในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎี. 2.537-539) กล่าวว่า "ในฝ่ายนี้ คำว่า 'เพราะไม่ประสงค์จะให้พิจารณา' นี้ ตรัสไว้โดยหมายความว่า 'ไวยาวัจกรผู้ทำหน้าที่เช่นนั้นไม่มีแก่เรา' ดังนี้". ในเภสัชชขันธกะ เรื่องเมณฑกเศรษฐี (มหาว. 299) พระดำรัสที่มีคำเริ่มต้นว่า "สันติ ภิกขะเว" (มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย) นั่นเอง ชื่อว่า เมณฑกสิกขาบท. ด้วยว่า ในเรื่องนั้น เมื่อเมณฑกเศรษฐีกราบทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทางกันดารมีน้ำน้อย มีอาหารน้อย เดินทางไปได้ยากโดยไม่มีเสบียง มีอยู่ พระเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอนุญาตเสบียงแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แสวงหาเสบียงได้ คือ ข้าวสารสำหรับผู้ต้องการข้าวสาร, ถั่วเขียวสำหรับผู้ต้องการถั่วเขียว, ถั่วราชมาสสำหรับผู้ต้องการถั่วราชมาส, เกลือสำหรับผู้ต้องการเกลือ, น้ำอ้อยสำหรับผู้ต้องการน้ำอ้อย, น้ำมันสำหรับผู้ต้องการน้ำมัน, เนยใสสำหรับผู้ต้องการเนยใส" แล้วจึงตรัสคำนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย มีมนุษย์ผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เขามอบเงินทองไว้ในมือของเหล่าไวยาวัจกร สั่งว่า 'สิ่งใดที่เป็นของควรแก่พระคุณเจ้า โปรดจัดสิ่งนั้นถวายด้วยเงินนี้' ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ยินดีของที่เป็นกัปปิยะจากเงินนั้นได้ แต่เราไม่กล่าวว่า พึงยินดี พึงแสวงหาทองและเงินโดยปริยายใดๆ เลย". แม้ในคำว่า "มอบเงินทองไว้ในมือของเหล่าไวยาวัจกร" นี้ ก็มีการบอกแก่ภิกษุอยู่เหมือนกัน มิฉะนั้นแล้ว ภิกษุนั้นก็ไม่ควรถูกตำหนิว่าเข้าข้างฝ่ายไวยาวัจกรที่ไม่ได้ระบุไว้ แต่คำนี้ตรัสหมายถึงไวยาวัจกรที่ทูตระบุไว้ ไม่ใช่ไวยาวัจกรที่ภิกษุระบุไว้หรือไม่ได้ระบุไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่นี้ไม่มีกำหนดการตักเตือน" เป็นต้น. หากภิกษุตักเตือนโดยหมายถึงเงินเดิม ก็ชื่อว่าเป็นอันยินดีเงินนั้นแล้วนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อไม่ยินดีเงินเดิม".

අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ඉදං අත්තනා චොදනාට්ඨානඤ්ච න කාතබ්බන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං. පිණ්ඩපාතාදීනං අත්ථායාති ඉමිනා චීවරත්ථායෙව න හොතීති දස්සෙති. එසෙව නයොති ඉමිනා වත්ථුසාමිනා නිද්දිට්ඨකප්පියකාරකෙසුපි පිණ්ඩපාතාදීනම්පි අත්ථාය දින්නෙ ච ඨානචොදනාදිසබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව කාතබ්බන්ති දස්සෙති.

คำว่า "พึงปฏิบัติเหมือนในคนผู้ไม่ใช่ญาติและผู้ที่ไม่ได้ปวารณา" นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ไม่ควรทำเหตุแห่งการตักเตือนด้วยตนเอง. ด้วยคำว่า "เพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น" นี้ ท่านแสดงว่า ไม่ใช่มีเพื่อประโยชน์แก่จีวรเท่านั้น. ด้วยคำว่า "นัยนี้เหมือนกัน" นี้ ท่านแสดงว่า แม้ในกรณีที่เจ้าของทรัพย์ระบุไวยาวัจกรไว้ และถวายเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตเป็นต้น การตักเตือนเรื่องสถานที่และเรื่องอื่นๆ ทั้งหมด พึงทำโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง.

66. උපනික්ඛිත්තසාදියනෙ පනාතිආදීසු ‘‘ඉදං අය්‍යස්ස හොතූ’’ති එවං සම්මුඛා වා ‘‘අමුකස්මිං නාම ඨානෙ මම හිරඤ්ඤසුවණ්ණං අත්ථි, තං තුය්හං හොතූ’’ති එවං පරම්මුඛා වා ඨිතස්ස කෙවලං වාචාය වා හත්ථමුද්දාය වා ‘‘තුය්හ’’න්ති වත්වා පරිච්චත්තස්ස කායවාචාහි අප්පටික්ඛිපිත්වා චිත්තෙන සාදියනං උපනික්ඛිත්තසාදියනං නාම. සාදියතීති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති ‘‘ගණ්හිතුකාමො හොතී’’ති.

๖๖. ในคำเริ่มต้นว่า "ส่วนในการยินดีทรัพย์ที่เขาวางไว้" ความว่า การที่บุคคลกล่าวว่า "สิ่งนี้จงเป็นของพระคุณเจ้า" ต่อหน้าก็ดี หรือกล่าวลับหลังว่า "เงินทองของข้าพเจ้ามีอยู่ในที่ชื่อโน้น สิ่งนั้นจงเป็นของท่าน" ก็ดี แล้วสละให้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ด้วยวาจาหรือด้วยมือบุ้ยใบ้ว่า "เป็นของท่าน" ภิกษุไม่ปฏิเสธด้วยกายหรือวาจา แต่ยินดีด้วยใจ ชื่อว่า อุปนิกขิตตสาทิยนะ (การยินดีทรัพย์ที่เขาวางไว้). ท่านอธิบายความหมายของคำว่า "ยินดี" นั่นเองว่า "เป็นผู้ใคร่เพื่อจะรับ".

ඉදං ගුත්තට්ඨානන්ති ආචික්ඛිතබ්බන්ති පච්චයපරිභොගංයෙව සන්ධාය ආචික්ඛිතබ්බං. ‘‘ඉධ නික්ඛිපා’’ති වුත්තෙ ‘‘උග්ගණ්හාපෙය්‍ය වා’’ති වුත්තලක්ඛණෙන නිස්සග්ගියං හොතීති ආහ ‘‘ඉධ නික්ඛිපාහීති න වත්තබ්බ’’න්ති. අථ වා ‘‘ඉදං ගුත්තට්ඨාන’’න්ති ආචික්ඛන්තො ඨානස්ස ගුත්තභාවමෙව දස්සෙති, න වත්ථුං පරාමසති, තස්මා ආචික්ඛිතබ්බං. ‘‘ඉධ නික්ඛිපාහී’’ති පන වදන්තො [Pg.135] නික්ඛිපිතබ්බං වත්ථුං නික්ඛිපාහීති වත්ථුං පරාමසති නාම, තස්මා න වත්තබ්බං. පරතො ඉදං ගණ්හාති එත්ථාපි එසෙව නයො. කප්පියඤ්ච අකප්පියඤ්ච නිස්සාය ඨිතං හොතීති යස්මා තතො උප්පන්නපච්චයපරිභොගො කප්පති, තස්මා කප්පියං නිස්සාය ඨිතං, යස්මා පන දුබ්බිචාරණාය තතො උප්පන්නපච්චයපරිභොගො න කප්පති, තස්මා අකප්පියං නිස්සාය ඨිතන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා ඉදං ධනං යස්මා ‘‘නයිදං කප්පතී’’ති පටික්ඛිත්තං, තස්මා කප්පියං නිස්සාය ඨිතං, යස්මා පන සබ්බසො අවිස්සජ්ජිතං, තස්මා අකප්පියං නිස්සාය ඨිතං. අථ වා තං ධනං යස්මා පච්ඡා සුට්ඨුවිචාරණාය සතියා කප්පියං භවිස්සති, දුබ්බිචාරණාය සතියා අකප්පියං භවිස්සති, තස්මා කප්පියඤ්ච අකප්පියඤ්ච නිස්සාය ඨිතං හොතීති. විමතිවිනොදනියං පන ‘‘එකො සතං වා සහස්සං වාතිආදි රූපියෙ හෙට්ඨිමකොටියා පවත්තනාකාරං දස්සෙතුං වුත්ත’’න්ති ච ‘‘න පන එවං පටිපජ්ජිතබ්බමෙවාති දස්සෙතුං, ‘ඉධ නික්ඛිපාහී’ති වුත්තෙ උග්ගණ්හාපනං හොතීති ආහ ‘ඉධ නික්ඛිපාහී’ති න වත්තබ්බ’’න්ති ච ‘‘කප්පියඤ්ච…පෙ… හොතීති යස්මා අසාදිතත්තා තතො උප්පන්නපච්චයා වට්ටන්ති, තස්මා කප්පියං නිස්සාය ඨිතං, යස්මා පන දුබ්බිචාරණාය සති තතො උප්පන්නං න කප්පති, තස්මා අකප්පියං නිස්සාය ඨිතන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති ච වුත්තං.

คำว่า "พึงบอกว่า นี่เป็นที่เก็บรักษา" หมายความว่า พึงบอกโดยมุ่งถึงการบริโภคปัจจัยเท่านั้น. เมื่อกล่าวว่า "จงวางไว้ที่นี่" ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ด้วยลักษณะที่กล่าวไว้ว่า "หรือให้เขาเก็บเอาไว้" ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่พึงกล่าวว่า จงวางไว้ที่นี่". อีกอย่างหนึ่ง เมื่อบอกว่า "นี่เป็นที่เก็บรักษา" ย่อมแสดงเพียงความปลอดภัยของสถานที่ ไม่ได้ระบุถึงวัตถุ ฉะนั้นจึงพึงบอกได้. แต่เมื่อกล่าวว่า "จงวางไว้ที่นี่" ชื่อว่าระบุถึงวัตถุที่จะพึงวางว่า "จงวางวัตถุ (นี้)" ฉะนั้นจึงไม่พึงกล่าว. ในคำว่า "จงรับสิ่งนี้จากผู้อื่น" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ที่ว่า "ตั้งอยู่โดยอาศัยทั้งกัปปิยะและอกัปปิยะ" นั้น พึงทราบว่า เพราะการบริโภคปัจจัยที่เกิดขึ้นจากสิ่งนั้นเป็นกัปปิยะ ฉะนั้นจึงชื่อว่าตั้งอยู่โดยอาศัยกัปปิยะ แต่เพราะการบริโภคปัจจัยที่เกิดขึ้นจากสิ่งนั้นไม่เป็นกัปปิยะเพราะการพิจารณาไม่ดี ฉะนั้นจึงชื่อว่าตั้งอยู่โดยอาศัยอกัปปิยะ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะทรัพย์นี้ถูกปฏิเสธว่า "สิ่งนี้ไม่ควรแก่เรา" ฉะนั้นจึงชื่อว่าตั้งอยู่โดยอาศัยกัปปิยะ แต่เพราะยังไม่ได้สละโดยประการทั้งปวง ฉะนั้นจึงชื่อว่าตั้งอยู่โดยอาศัยอกัปปิยะ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะทรัพย์นั้น ในภายหลังเมื่อมีการพิจารณาดีก็จะกลายเป็นกัปปิยะ เมื่อมีการพิจารณาไม่ดีก็จะกลายเป็นอกัปปิยะ ฉะนั้นจึงชื่อว่าตั้งอยู่โดยอาศัยทั้งกัปปิยะและอกัปปิยะ. ส่วนในวิมติวิโนทนีกล่าวว่า "คำว่า หนึ่งร้อย หรือหนึ่งพัน เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงอาการที่เป็นไปในส่วนต่ำสุดของรูปิยะ" และกล่าวว่า "ไม่ใช่แสดงว่าพึงปฏิบัติอย่างนี้เท่านั้น แต่เพราะเมื่อกล่าวว่า 'จงวางไว้ที่นี่' ย่อมเป็นการให้เขาเก็บเอาไว้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่พึงกล่าวว่า จงวางไว้ที่นี่'" และกล่าวว่า "ที่ว่า กัปปิยะ...เป็นต้น...นั้น พึงทราบว่า เพราะความที่ภิกษุไม่ยินดี ปัจจัยที่เกิดขึ้นจากสิ่งนั้นย่อมควร ฉะนั้นจึงชื่อว่าตั้งอยู่โดยอาศัยกัปปิยะ แต่เพราะเมื่อมีการพิจารณาไม่ดี สิ่งที่เกิดขึ้นจากสิ่งนั้นย่อมไม่ควร ฉะนั้นจึงชื่อว่าตั้งอยู่โดยอาศัยอกัปปิยะ".

67. සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිස්සජ්ජිතබ්බන්ති යස්මා රූපියං නාම අකප්පියං, තස්මා සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පුග්ගලස්ස වා නිස්සජ්ජිතබ්බන්ති න වුත්තං. යස්මා පන තං පටිග්ගහිතමත්තමෙව හොති, න තෙන කිඤ්චි කප්පියභණ්ඩං චෙතාපිතං, තස්මා උපායෙන පරිභොගදස්සනත්ථං ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිස්සජ්ජිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 584) වුත්තං. න තෙන කිඤ්චි කප්පියභණ්ඩං චෙතාපිතන්ති ඉමිනා චෙතාපිතඤ්චෙ, නත්ථි පරිභොගූපායො උග්ගහෙත්වා අනිස්සට්ඨරූපියෙන චෙතාපිතත්තා. ඊදිසඤ්හි සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිස්සජ්ජනං කත්වාව [Pg.136] ඡඩ්ඩෙත්වා පාචිත්තියං දෙසාපෙතබ්බන්ති දස්සෙති. කෙචි පන ‘‘යස්මා නිස්සග්ගියවත්ථුං පටිග්ගහෙත්වාපි චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩං සඞ්ඝෙ නිස්සට්ඨං කප්පියකාරකෙහි නිස්සට්ඨරූපියෙන පරිවත්තෙත්වා ආනීතකප්පියභණ්ඩසදිසං හොති, තස්මා විනාව උපායං භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං පත්තචතුක්කාදිකථාය න සමෙති. තත්ථ හි රූපියෙන පරිවත්තිතපත්තස්ස අපරිභොගොව දස්සිතො, න නිස්සජ්ජනවිචාරොති. කප්පියං ආචික්ඛිතබ්බන්ති පබ්බජිතානං සප්පි වා තෙලං වා වට්ටති උපාසකාති එවං ආචික්ඛිතබ්බං.

๖๗. ที่ว่า ‘พึงสละในท่ามกลางสงฆ์’ นั้น เพราะเงินชื่อว่าเป็นอกัปปิยะ ฉะนั้นจึงไม่ได้กล่าวว่า ‘พึงสละแก่สงฆ์ หรือแก่คณะ หรือแก่บุคคล’ แต่เพราะสิ่งนั้นเป็นเพียงสิ่งที่รับไว้เท่านั้น ยังไม่ได้นำไปซื้อสิ่งของที่เป็นกัปปิยะใดๆ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘พึงสละในท่ามกลางสงฆ์’ (ปา. 584) เพื่อแสดงอุบายในการบริโภค ที่ว่า ‘ยังไม่ได้นำไปซื้อสิ่งของที่เป็นกัปปิยะใดๆ’ นั้น หากนำไปซื้อแล้ว ก็ไม่มีอุบายในการบริโภค เพราะเป็นการซื้อด้วยเงินที่ยังไม่ได้สละซึ่งถือเอาไว้ ย่อมแสดงว่า การสละในท่ามกลางสงฆ์เช่นนี้ พึงทำแล้วทิ้งไป และพึงแสดงอาบัติปาจิตตีย์ แต่บางท่านกล่าวว่า ‘เพราะสิ่งของที่เป็นกัปปิยะที่ซื้อมาแล้ว แม้จะรับวัตถุที่เป็นนิสสัคคีย์ไว้ ก็เมื่อสละในสงฆ์แล้ว ย่อมเหมือนสิ่งของที่เป็นกัปปิยะที่กัปปิยการกนำมาโดยแลกเปลี่ยนกับเงินที่สละแล้ว ฉะนั้นจึงควรแบ่งกันบริโภคได้โดยไม่ต้องมีอุบาย’ คำกล่าวนี้ไม่เข้ากันกับเรื่องบาตร 4 ใบเป็นต้น ในเรื่องนั้น ย่อมแสดงการไม่บริโภคบาตรที่แลกเปลี่ยนด้วยเงินเท่านั้น ไม่ใช่การพิจารณาการสละ ที่ว่า ‘พึงบอกสิ่งที่เป็นกัปปิยะ’ นั้น พึงบอกอย่างนี้ว่า ‘คฤหัสถ์ทั้งหลาย เนยใสหรือน้ำมันย่อมควรแก่บรรพชิต’

ආරාමිකානං වා පත්තභාගන්ති ඉදං ගිහීනං හත්ථගතොපි සොයෙව භාගොති කත්වා වුත්තං. සචෙ පන තෙන අඤ්ඤං පරිවත්තෙත්වා ආරාමිකා දෙන්ති, පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ චූළගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං. තතො හරිත්වාති අඤ්ඤෙසං පත්තභාගතො හරිත්වා. කසිණපරිකම්මන්ති ආලොකකසිණපරිකම්මං. මඤ්චපීඨාදීනි වාති එත්ථ තතො ගහිතමඤ්චපීඨාදීනි පරිවත්තෙත්වා අඤ්ඤං චෙ ගහිතං, වට්ටතීති වදන්ති. ඡායාපීති භොජනසාලාදීනං ඡායාපි. පරිච්ඡෙදාතික්කන්තාති ගෙහපරිච්ඡෙදං අතික්කන්තා, ඡායාය ගතගතට්ඨානං ගෙහං න හොතීති අධිප්පායො. මග්ගෙනපීති එත්ථ සචෙ අඤ්ඤො මග්ගො නත්ථි, මග්ගං අධිට්ඨහිත්වා ගන්තුං වට්ටතීති වදන්ති. කීතායාති තෙන වත්ථුනා කීතාය. උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා සඞ්ඝො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජතීති සචෙ උපාසකො ‘‘අතිබහු එතං හිරඤ්ඤං, ඉදං භන්තෙ අජ්ජෙව න විනාසෙතබ්බ’’න්ති වත්වා සයං උපනික්ඛෙපං ඨපෙති, අඤ්ඤෙන වා ඨපාපෙති, එවං උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා තතො උප්පන්නපච්චයං පරිභුඤ්ජන්තො සඞ්ඝො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජති, තෙන වත්ථුනා ගහිතත්තා ‘‘අකප්පිය’’න්ති වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.583-584) පන ‘‘උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වාති කප්පියකාරකෙහි [Pg.137] වඩ්ඪියා පයොජනං සන්ධාය වුත්තං. අකප්පියන්ති තෙන වත්ථුනා ගහිතත්තා වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

ที่ว่า ‘หรือส่วนของบาตรแก่พวกอารามิก’ นั้น กล่าวไว้โดยถือว่า แม้เมื่ออยู่ในมือของคฤหัสถ์ ก็เป็นส่วนนั้นเอง แต่ถ้าพวกอารามิกแลกเปลี่ยนสิ่งอื่นด้วยสิ่งนั้นแล้วให้ ย่อมควรแก่การบริโภค ดังที่กล่าวไว้ในมัชฌิมคัณฐิปทและจุลลคัณฐิปท ที่ว่า ‘นำมาจากสิ่งนั้น’ คือ นำมาจากส่วนของบาตรของผู้อื่น ที่ว่า ‘กสิณบริกรรม’ คือ อาโลกกสิณบริกรรม (การบริกรรมแสงสว่าง) ที่ว่า ‘เตียงและเก้าอี้เป็นต้น’ ในที่นี้กล่าวว่า ถ้าแลกเปลี่ยนเตียงและเก้าอี้เป็นต้นที่รับมาจากสิ่งนั้น แล้วรับสิ่งอื่น ย่อมควร ที่ว่า ‘แม้เงา’ คือ แม้เงาของโรงฉันเป็นต้น ที่ว่า ‘ล่วงพ้นเขต’ คือ ล่วงพ้นเขตของเรือน มีความหมายว่า สถานที่ที่เงาไปถึงนั้นไม่ใช่เรือน ที่ว่า ‘แม้ด้วยทาง’ ในที่นี้กล่าวว่า ถ้าไม่มีทางอื่น ย่อมควรที่จะอธิษฐานทางแล้วไป ที่ว่า ‘ที่ซื้อมา’ คือ ที่ซื้อมาด้วยวัตถุนั้น ที่ว่า ‘สงฆ์บริโภคปัจจัยโดยวางเงินไว้’ นั้น คือ ถ้าอุบาสกกล่าวว่า ‘เงินนี้มีมากเหลือเกิน ท่านผู้เจริญ ไม่ควรให้จ่ายไปในวันนี้’ แล้วตนเองวางเงินไว้ หรือให้ผู้อื่นวางไว้ สงฆ์บริโภคปัจจัยที่เกิดขึ้นจากเงินนั้นโดยวางเงินไว้เช่นนี้ ชื่อว่าสงฆ์บริโภคปัจจัย ที่กล่าวว่า ‘อกัปปิยะ’ นั้น เพราะรับไว้ด้วยวัตถุนั้น แต่ในวิมติวิโนทนีย์ (วิ.วิ.ฏี. 1.583-584) กล่าวไว้ว่า ‘ที่ว่าวางเงินไว้’ นั้น กล่าวโดยมุ่งถึงการใช้ประโยชน์ด้วยดอกเบี้ยโดยกัปปิยการก ที่ว่า ‘อกัปปิยะ’ นั้น กล่าวเพราะรับไว้ด้วยวัตถุนั้น

සචෙ සො ඡඩ්ඩෙතීති යත්ථ කත්ථචි ඛිපති, අථාපි න ඡඩ්ඩෙති, සයං ගහෙත්වා ගච්ඡති, න වාරෙතබ්බො. නො චෙ ඡඩ්ඩෙතීති අථ නෙව ගහෙත්වා ගච්ඡති, න ඡඩ්ඩෙති, ‘‘කිං මය්හං ඉමිනා බ්‍යාපාරෙනා’’ති යෙනකාමං පක්කමති, තතො යථාවුත්තලක්ඛණො රූපියඡඩ්ඩකො සමන්නිතබ්බො. යො න ඡන්දාගතින්තිආදීසු ලොභවසෙන තං වත්ථුං අත්තනො වා කරොන්තො අත්තානං වා උක්කංසෙන්තො ඡන්දාගතිං නාම ගච්ඡති. දොසවසෙන ‘‘නෙවායං මාතිකං ජානාති, න විනය’’න්ති පරං අපසාදෙන්තො දොසාගතිං නාම ගච්ඡති. මොහවසෙන පමුට්ඨො පමුට්ඨස්සතිභාවං ආපජ්ජන්තො මොහාගතිං නාම ගච්ඡති. රූපියපටිග්ගාහකස්ස භයෙන ඡඩ්ඩෙතුං අවිසහන්තො භයාගතිං නාම ගච්ඡති. එවං අකරොන්තො න ඡන්දාගතිං ගච්ඡති, න දොසාගතිං ගච්ඡති, න මොහාගතිං ගච්ඡති, න භයාගතිං ගච්ඡති නාමාති වෙදිතබ්බො.

ที่ว่า ‘ถ้าเขาทิ้งไป’ คือ ทิ้งไปที่ไหนก็ตาม หรือถ้าไม่ทิ้งไป แต่ถือเอาไปเอง ก็ไม่พึงห้าม ที่ว่า ‘ถ้าไม่ทิ้งไป’ คือ ถ้าไม่ถือเอาไปเอง ไม่ทิ้งไป แต่คิดว่า ‘ธุระนี้จะมีแก่เราทำไม’ แล้วจากไปตามชอบใจ จากนั้นพึงแสวงหาผู้ทิ้งเงินที่มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว ในประโยคว่า ‘ผู้ไม่ถึงฉันทาคติ’ เป็นต้นนั้น ผู้ที่ทำวัตถุนั้นให้เป็นของตนด้วยโลภะ หรือยกย่องตนเอง ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ ผู้ที่ตำหนิผู้อื่นด้วยโทสะว่า ‘ผู้นี้ไม่รู้จักแม่บท ไม่รู้จักวินัย’ ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ ผู้ที่หลงลืมด้วยโมหะ เข้าถึงภาวะแห่งผู้มีสติหลงลืม ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ ผู้ที่ไม่สามารถทิ้งไปได้เพราะกลัวผู้รับเงิน ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ พึงทราบว่า ผู้ที่ไม่ทำอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมไม่ถึงฉันทาคติ ไม่ถึงโทสาคติ ไม่ถึงโมหาคติ ไม่ถึงภยาคติ

68. පතිතොකාසං අසමන්නාරහන්තෙන ඡඩ්ඩෙතබ්බන්ති ඉදං නිරපෙක්ඛභාවදස්සනපරන්ති වෙදිතබ්බං, තස්මා පතිතට්ඨානෙ ඤාතෙපි තස්ස ගූථං ඡඩ්ඩෙන්තස්ස විය නිරපෙක්ඛභාවොයෙවෙත්ථ පමාණන්ති වෙදිතබ්බං. අසන්තසම්භාවනායාති අත්තනි අවිජ්ජමානඋත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනං සන්ධාය වුත්තං. ථෙය්‍යපරිභොගො නාම අනරහස්ස පරිභොගො. භගවතා හි අත්තනො සාසනෙ සීලවතො පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, න දුස්සීලස්ස. දායකානම්පි සීලවතො එව පරිච්චාගො, න දුස්සීලස්ස අත්තනො කාරානං මහප්ඵලභාවස්ස පච්චාසීසනතො. ඉති සත්ථාරා අනනුඤ්ඤාතත්තා දායකෙහි ච අපරිච්චත්තත්තා දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො. ඉණවසෙන පරිභොගො ඉණපරිභොගො, පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධියා [Pg.138] අභාවතො ඉණං ගහෙත්වා පරිභොගො වියාති අත්ථො. තස්මාති ‘‘සීලවතො’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. චීවරං පරිභොගෙ පරිභොගෙති කායතො මොචෙත්වා පරිභොගෙ පරිභොගෙ. පුරෙභත්ත…පෙ… පච්ඡිමයාමෙසු පච්චවෙක්ඛිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. තථා අසක්කොන්තෙන යථාවුත්තකාලවිසෙසවසෙන එකස්මිං දිවසෙ චතුක්ඛත්තුං තික්ඛත්තුං ද්වික්ඛත්තුං සකිංයෙව වා පච්චවෙක්ඛිතබ්බං.

๖๘. พึงทราบว่า การที่ว่า "พึงทิ้งเสียโดยไม่พึงพิจารณาถึงโอกาสที่ตกไปแล้ว" นี้ เป็นเพียงการแสดงภาวะที่ไม่มีความอาลัย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้เมื่อรู้ที่ตกไปแล้ว ภาวะที่ไม่มีความอาลัยนั่นแหละเป็นประมาณในเรื่องนี้ เหมือนการทิ้งอุจจาระของผู้นั้น คำว่า "เพราะการยกย่องคุณที่ไม่มีอยู่จริง" นี้ กล่าวหมายถึงการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ในตน ชื่อว่า "การบริโภคโดยขโมย" คือการบริโภคของบุคคลผู้ไม่ควร เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตปัจจัยแก่ผู้มีศีลในพระศาสนาของพระองค์ ไม่ใช่แก่ผู้ทุศีล แม้ของทายกทั้งหลาย ก็เป็นการบริจาคแก่ผู้มีศีลเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้ทุศีล เพราะคาดหวังผลอันไพบูลย์แห่งการกระทำของตน ด้วยเหตุนี้ การบริโภคของคนทุศีลจึงเป็นการบริโภคโดยขโมย เพราะพระศาสดาไม่ทรงอนุญาต และทายกทั้งหลายก็ไม่ได้สละให้ การบริโภคโดยเป็นหนี้ ชื่อว่า "การบริโภคโดยเป็นหนี้" มีอรรถว่า เหมือนการบริโภคโดยการกู้หนี้ เพราะไม่มีความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาจากผู้รับ คำว่า "เพราะเหตุนั้น" นี้ ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า "แก่ผู้มีศีล" เป็นต้น โดยความเป็นเหตุ คำว่า "บริโภคจีวรในการบริโภค" คือบริโภคโดยการปลดออกจากกายในการบริโภคแต่ละครั้ง พึงพิจารณาในเวลาเช้า...เป็นต้น...ในยามสุดท้าย เป็นบทเชื่อม อนึ่ง ผู้ไม่สามารถอย่างนั้น พึงพิจารณาสี่ครั้ง สามครั้ง สองครั้ง หรือครั้งเดียวในวันหนึ่ง โดยจำแนกตามกาลที่กล่าวมาแล้ว

සචස්ස අප්පච්චවෙක්ඛතොව අරුණො උග්ගච්ඡති, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතීති එත්ථ හිය්‍යො යං මයා චීවරං පරිභුත්තං, තං යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය…පෙ… හිරිකොපිනපටිච්ඡාදනත්ථං. හිය්‍යො යො මයා පිණ්ඩපාතො පරිභුත්තො, සො නෙව දවායාතිආදිනා සචෙ අතීතපරිභොගපච්චවෙක්ඛණං න කරෙය්‍ය, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතීති වදන්ති, තං වීමංසිතබ්බං. සෙනාසනම්පි පරිභොගෙ පරිභොගෙති පවෙසෙ පවෙසෙ. එවං පන අසක්කොන්තෙන පුරෙභත්තාදීසු පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති ඉධ විසුං න වුත්තං. සතිපච්චයතාති සතියා පච්චයභාවො. පටිග්ගහණස්ස පරිභොගස්ස ච පච්චවෙක්ඛණසතියා පච්චයභාවො යුජ්ජති, පච්චවෙක්ඛිත්වාව පටිග්ගහෙතබ්බං පරිභුඤ්ජිතබ්බඤ්චාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සතිං කත්වා’’තිආදි. එවං සන්තෙපීති යදිපි ද්වීසුපි ඨානෙසු පච්චවෙක්ඛණා යුත්තා, එවං සන්තෙපි. අපරෙ පනාහු ‘‘සතිපච්චයතාති සති භෙසජ්ජපරිභොගස්ස පච්චයභාවෙ, පච්චයෙති අත්ථො. එවං සන්තෙපීති පච්චයෙ සතිපී’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං. තථා හි පච්චයසන්නිස්සිතසීලං පච්චවෙක්ඛණාය විසුජ්ඣති, න පච්චයසබ්භාවමත්තෙන.

ถ้าอรุณขึ้นแก่ผู้ไม่พิจารณาอยู่นั่นเอง ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งการบริโภคโดยเป็นหนี้ ในข้อนี้ (พึงพิจารณาว่า) "จีวรที่เราบริโภคแล้วเมื่อวานนี้ ก็เพียงเพื่อป้องกันความหนาว...เป็นต้น...เพื่อปกปิดอวัยวะที่พึงละอาย" ถ้าไม่พิจารณาการบริโภคที่ล่วงไปแล้วด้วยบทว่า "บิณฑบาตที่เราบริโภคแล้วเมื่อวานนี้ ไม่ใช่เพื่อความมัวเมา" เป็นต้น พวกเขากล่าวว่า "ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งการบริโภคโดยเป็นหนี้" ข้อนั้นพึงพิจารณา แม้เสนาสนะก็ (ชื่อว่า) บริโภคในการบริโภค คือในการเข้าไปแต่ละครั้ง อนึ่ง เมื่อไม่สามารถอย่างนั้น พึงพิจารณาในเวลาเช้าเป็นต้น ข้อนั้นพึงทราบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง จึงไม่กล่าวแยกไว้ในที่นี้ คำว่า "สติเป็นปัจจัย" คือภาวะที่สติเป็นปัจจัย ภาวะที่สติในการพิจารณาเป็นปัจจัยแห่งการรับและการบริโภค ย่อมสมควร มีอรรถว่า พึงรับและพึงบริโภคด้วยการพิจารณาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "กระทำสติ" เป็นต้น คำว่า "แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น" คือแม้เมื่อการพิจารณาสมควรในที่ทั้งสองอย่างนั้น แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "คำว่า 'สติเป็นปัจจัย' คือสติเป็นปัจจัยแห่งการบริโภคเภสัช มีอรรถว่า เป็นปัจจัย แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น คือแม้เมื่อมีปัจจัย" ข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขา เพราะว่าปัจจัยสันนิสสิตศีลย่อมบริสุทธิ์ด้วยการพิจารณา ไม่ใช่ด้วยการมีปัจจัยเท่านั้น

නනු ච ‘‘පරිභොගෙ කරොන්තස්ස අනාපත්තී’’ති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරසීලං වුත්තං, තස්මා පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස පාතිමොක්ඛසංවරසීලස්ස [Pg.139] ච කො විසෙසොති? වුච්චතෙ – පුරිමෙසු තාව තීසු පච්චයෙසු විසෙසො පාකටොයෙව, ගිලානපච්චයෙ පන යථා වතිං කත්වා රුක්ඛමූලෙ ගොපිතෙ තස්ස ඵලානිපි රක්ඛිතානෙව හොන්ති, එවමෙව පච්චවෙක්ඛණාය පච්චයසන්නිස්සිතසීලෙ රක්ඛිතෙ තප්පටිබද්ධං පාතිමොක්ඛසංවරසීලම්පි නිප්ඵන්නං නාම හොති. ගිලානපච්චයං අප්පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස සීලං භිජ්ජමානං පාතිමොක්ඛසංවරසීලමෙව භිජ්ජති, පච්චයසන්නිස්සිතසීලං පන පච්ඡාභත්තපුරිමයාමාදීසු යාව අරුණුග්ගමනා අප්පච්චවෙක්ඛන්තස්සෙව භිජ්ජති. පුරෙභත්තඤ්හි අප්පච්චවෙක්ඛිත්වාපි ගිලානපච්චයං පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති, ඉදමෙතෙසං නානාකරණන්ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.585) ආගතං.

ก็มิใช่ว่า "เมื่อกระทำการบริโภค ย่อมไม่มีอาบัติ" ด้วยบทนี้ ปาติโมกขสังวรศีลถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ปัจจัยสันนิสสิตศีลกับปาติโมกขสังวรศีลมีความต่างกันอย่างไร? ตอบว่า ในปัจจัย ๓ อย่างแรก ความต่างกันย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ส่วนในคิลานปัจจัยนั้น เหมือนอย่างว่า เมื่อทำรั้วกั้นแล้วรักษาผลไม้ไว้ที่โคนต้น ผลไม้เหล่านั้นก็ย่อมได้รับการรักษาไว้ด้วยฉันใด เมื่อปัจจัยสันนิสสิตศีลได้รับการรักษาด้วยการพิจารณา ปาติโมกขสังวรศีลที่ผูกพันกับปัจจัยนั้นก็ย่อมสำเร็จด้วยฉันนั้น ศีลของผู้บริโภคคิลานปัจจัยโดยไม่พิจารณา เมื่อขาด ย่อมขาดปาติโมกขสังวรศีลนั่นเอง ส่วนปัจจัยสันนิสสิตศีลย่อมขาดแก่ผู้ไม่พิจารณาในเวลาหลังภัต ยามต้นเป็นต้น จนกว่าอรุณจะขึ้น เพราะว่าการบริโภคคิลานปัจจัยโดยไม่พิจารณาแม้ในเวลาเช้า ย่อมไม่มีอาบัติ นี่คือความต่างกันของศีลเหล่านั้น ดังที่มาในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ๒.๕๘๕)

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.585) පන ‘‘ථෙය්‍යපරිභොගොති පච්චයස්සාමිනා භගවතා අනනුඤ්ඤාතත්තා වුත්තං. ඉණපරිභොගොති භගවතා අනුඤ්ඤාතම්පි කත්තබ්බං අකත්වා පරිභුඤ්ජනතො වුත්තං. තෙන ච පච්චයසන්නිස්සිතසීලං විපජ්ජතීති දස්සෙති. පරිභොගෙ පරිභොගෙති කායතො මොචෙත්වා මොචෙත්වා පරිභොගෙ. පච්ඡිමයාමෙසු පච්චවෙක්ඛිතබ්බන්ති යොජනා. ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතීති එත්ථ ‘හිය්‍යො යං මයා චීවරං පරිභුත්ත’න්තිආදිනාපි අතීතපච්චවෙක්ඛණා වට්ටතීති වදන්ති. පරිභොගෙ පරිභොගෙති උදකපතනට්ඨානතො අන්තොපවෙසනෙසු නිසීදනසයනෙසු ච. සතිපච්චයතා වට්ටතීති පච්චවෙක්ඛණසතියා පච්චයත්තං ලද්ධුං වට්ටති. පටිග්ගහණෙ ච පරිභොගෙ ච පච්චවෙක්ඛණාසති අවස්සං ලද්ධබ්බාති දස්සෙති. තෙනාහ ‘සතිං කත්වා’තිආදි. කෙචි පන ‘සතිපච්චයතා පච්චයෙ සති භෙසජ්ජපරිභොගස්ස කාරණෙ සතී’ති එවම්පි අත්ථං වදන්ති, තෙසම්පි පච්චයෙ සතීති පච්චයසබ්භාවසල්ලක්ඛණෙ සතීති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො [Pg.140] පච්චයසබ්භාවමත්තෙන සීලස්ස අසුජ්ඣනතො. පරිභොගෙ අකරොන්තස්සෙව ආපත්තීති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරසීලස්ස භෙදො දස්සිතො, න පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස තස්ස අතීතපච්චවෙක්ඛණාය විසුජ්ඣනතො. එතස්මිං පන සෙසපච්චයෙසු ච ඉණපරිභොගාදිවචනෙන පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්සෙව භෙදොති එවමිමෙසං නානාකරණං වෙදිතබ්බ’’න්ති ආගතං.

ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา ๑.๕๘๕) กล่าวว่า "คำว่า 'การบริโภคโดยขโมย' นี้ กล่าวเพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นเจ้าของปัจจัยไม่ทรงอนุญาต" "คำว่า 'การบริโภคโดยเป็นหนี้' นี้ กล่าวเพราะบริโภคโดยไม่กระทำสิ่งที่พึงกระทำ แม้สิ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแล้ว" และด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่าปัจจัยสันนิสสิตศีลย่อมวิบัติ คำว่า "บริโภคในการบริโภค" คือบริโภคโดยการปลดออกจากกายแต่ละครั้งในการบริโภค พึงพิจารณาในยามสุดท้าย เป็นบทเชื่อม ในข้อที่ว่า "ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งการบริโภคโดยเป็นหนี้" นี้ พวกเขากล่าวว่า "การพิจารณาการบริโภคที่ล่วงไปแล้วด้วยบทว่า 'จีวรที่เราบริโภคแล้วเมื่อวานนี้' เป็นต้น ก็สมควร" คำว่า "บริโภคในการบริโภค" คือในการเข้าไปภายในจากที่น้ำตก และในการนั่งนอน คำว่า "สติเป็นปัจจัย" คือสติในการพิจารณาสมควรที่จะได้ความเป็นปัจจัย ย่อมแสดงว่าสติในการพิจารณาพึงได้โดยไม่ขาดในขณะรับและขณะบริโภค เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "กระทำสติ" เป็นต้น แต่อาจารย์บางพวกกล่าวอรรถอย่างนี้ว่า "คำว่า 'สติเป็นปัจจัย' คือเมื่อมีปัจจัย เมื่อมีเหตุแห่งการบริโภคเภสัช" แม้ของพวกเขาก็พึงถือเอาอรรถอย่างนี้ว่า "เมื่อมีปัจจัย" คือเมื่อมีการกำหนดรู้ภาวะที่มีปัจจัย เพราะศีลย่อมไม่บริสุทธิ์ด้วยการมีปัจจัยเท่านั้น ด้วยบทว่า "ย่อมมีอาบัติแก่ผู้ไม่กระทำการบริโภคเท่านั้น" นี้ ย่อมแสดงความขาดแห่งปาติโมกขสังวรศีล ไม่ใช่ของปัจจัยสันนิสสิตศีล เพราะปัจจัยสันนิสสิตศีลย่อมบริสุทธิ์ด้วยการพิจารณาที่ล่วงไปแล้ว ส่วนในปัจจัยนี้และปัจจัยที่เหลือ ด้วยคำว่า "การบริโภคโดยเป็นหนี้" เป็นต้น ย่อมเป็นความขาดแห่งปัจจัยสันนิสสิตศีลเท่านั้น พึงทราบความต่างกันของศีลเหล่านั้นอย่างนี้ ดังที่มาแล้ว

එතෙසු ද්වීසු පකරණෙසු ‘‘ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති එත්ථ හිය්‍යො යං මයා චීවරං පරිභුත්තන්ති…පෙ… වදන්තීති ආගතං. ඉමං පන නයං නිස්සාය ඉදානි එකච්චෙ පණ්ඩිතා ‘‘අජ්ජපාතො පරිභුත්තං සායං පච්චවෙක්ඛන්තෙන අජ්ජ යං මයා චීවරං පරිභුත්තන්තිආදිනා අතීතවසෙන පච්චවෙක්ඛණා කාතබ්බා’’ති වදන්ති. කෙචි ‘‘හිය්‍යො පරිභුත්තමෙව අතීතවසෙන පච්චවෙක්ඛණා කාතබ්බා, න අජ්ජ පරිභුත්තං, තං පන පච්චුප්පන්නවසෙන පච්චවෙක්ඛණායෙවා’’ති වදන්ති. තත්ථ මූලවචනෙ එවං විචාරණා කාතබ්බා. කථං? ඉදං හිය්‍යොත්‍යාදිවචනං සුත්තං වා සුත්තානුලොමං වා ආචරියවාදො වා අත්තනොමති වාති. තත්ථ න තාව සුත්තං හොති ‘‘සුත්තං නාම සකලෙ විනයපිටකෙ පාළී’’ති වුත්තත්තා ඉමස්ස ච වචනස්ස න පාළිභූතත්තා. න ච සුත්තානුලොමං ‘‘සුත්තානුලොමං නාම චත්තාරො මහාපදෙසා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.45) වුත්තත්තා ඉමස්ස ච මහාපදෙසභාවාභාවතො. න ච ආචරියවාදො ‘‘ආචරියවාදො නාම ධම්මසඞ්ගාහකෙහි පඤ්චහි අරහන්තසතෙහි ඨපිතා පාළිවිනිමුත්තා ඔක්කන්තවිනිච්ඡයප්පවත්තා අට්ඨකථාතන්තී’’ති වචනතො ඉමස්ස ච අට්ඨකථාපාඨභාවාභාවතො. න ච අත්තනොමති ‘‘අත්තනොමති නාම සුත්තසුත්තානුලොමආචරියවාදෙ මුඤ්චිත්වා අනුමානෙන අත්තනො බුද්ධියා නයග්ගාහෙන උපට්ඨිතාකාරකථනං, අපිච සුත්තන්තාභිධම්මවිනයට්ඨකථාසු ආගතො සබ්බොපි [Pg.141] ථෙරවාදො අත්තනොමති නාමා’’ති වුත්තත්තා ඉමස්ස ච අට්ඨකථාසු ආගතත්ථෙරවාදභාවාභාවතො.

ในปกรณ์ทั้งสองนี้ คำว่า 'ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งการบริโภคเป็นหนี้' ในที่นี้ มีคำกล่าวมาว่า 'ผ้าใดอันข้าพเจ้าบริโภคแล้วเมื่อวานนี้... เป็นต้น'. แต่ในบัดนี้ อาศัยนัยนี้ บัณฑิตบางพวกกล่าวว่า 'เมื่อพิจารณาในเวลาเย็น พึงพิจารณาโดยความเป็นอดีตกาลว่า ผ้าใดอันข้าพเจ้าบริโภคแล้วในเวลาเช้าวันนี้... เป็นต้น'. บางพวกกล่าวว่า 'พึงพิจารณาเฉพาะผ้าที่บริโภคแล้วเมื่อวานนี้เท่านั้นโดยความเป็นอดีตกาล ไม่ใช่ผ้าที่บริโภคแล้วในวันนี้ ส่วนผ้าที่บริโภคแล้วในวันนี้ พึงพิจารณาโดยความเป็นปัจจุบันกาลเท่านั้น'. ในเรื่องนั้น พึงพิจารณาในคำเดิมอย่างนี้ว่า อย่างไร? คำว่า 'เมื่อวานนี้' เป็นต้นนี้ เป็นสุตตะ หรือสุตตานุโลม หรืออาจริยวาท หรืออัตโนมติ? ในเรื่องนั้น คำนี้ยังไม่เป็นสุตตะ เพราะมีคำกล่าวว่า 'ชื่อว่าสุตตะ คือพระบาลีในพระวินัยปิฎกทั้งสิ้น' และเพราะคำนี้ไม่มีความเป็นพระบาลี. และไม่ใช่สุตตานุโลม เพราะมีคำกล่าวว่า 'ชื่อว่าสุตตานุโลม คือมหาปเทส ๔' (สมันตปาสาทิกา ๑/๔๕) และเพราะคำนี้ไม่มีความเป็นมหาปเทส. และไม่ใช่อาจริยวาท เพราะมีคำกล่าวว่า 'ชื่อว่าอาจริยวาท คืออรรถกถาที่พระธรรมสังคาหกะทั้งหลายมีพระอรหันต์ ๕๐๐ รูปเป็นประธานตั้งไว้ ซึ่งพ้นจากพระบาลี เป็นไปตามวินิจฉัยที่หยั่งลงแล้ว' และเพราะคำนี้ไม่มีความเป็นบทอรรถกถา. และไม่ใช่อัตโนมติ เพราะมีคำกล่าวว่า 'ชื่อว่าอัตโนมติ คือการกล่าวอาการที่ปรากฏขึ้นด้วยการถือเอาหลักการด้วยปัญญาของตนโดยการอนุมาน เว้นสุตตะ สุตตานุโลม และอาจริยวาทเสีย อีกอย่างหนึ่ง แม้พระเถรวาททั้งสิ้นที่มาในอรรถกถาแห่งสุตตันตะ อภิธรรม และวินัย ก็ชื่อว่าอัตโนมติ' และเพราะคำนี้ไม่มีความเป็นพระเถรวาทที่มาในอรรถกถา.

ඉති –

ดังนี้ -

‘‘චතුබ්බිධඤ්හි විනයං, මහාථෙරා මහිද්ධිකා;

නීහරිත්වා පකාසෙසුං, ධම්මසඞ්ගාහකා පුරා’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.45) –

“พระมหาเถระทั้งหลายผู้มีฤทธิ์มาก ผู้เป็นพระธรรมสังคาหกะในกาลก่อน ได้นำพระวินัย ๔ อย่างออกมาประกาศแล้ว” (สมันตปาสาทิกา ๑/๔๕) -

වුත්තෙසු චතුබ්බිධවිනයෙසු අනන්තොගධත්තා ඉදං වචනං විචාරෙතබ්බං. තෙන වුත්තං සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.585) ටීකාචරියෙන ‘‘තං වීමංසිතබ්බ’’න්ති. අථ වා ‘‘නයග්ගාහෙන උපට්ඨිතාකාරකථන’’න්ති ඉමිනා ලක්ඛණෙන තෙසං තෙසං ආචරියානං උපට්ඨිතාකාරවසෙන කථනං අත්තනොමති සියා, එවම්පි විචාරෙතබ්බමෙව. ‘‘අත්තනොමති ආචරියවාදෙ ඔතාරෙතබ්බා. සචෙ තත්ථ ඔතරති චෙව සමෙති ච, ගහෙතබ්බා. සචෙ නෙව ඔතරති න සමෙති, න ගහෙතබ්බා. අයඤ්හි අත්තනොමති නාම සබ්බදුබ්බලා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.45) වචනතො ඉමස්ස ච වචනස්ස අට්ඨකථාවචනෙ අනොතරණතො අප්පවිසනතො. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං ‘‘සචස්ස අප්පච්චවෙක්ඛතොව අරුණො උග්ගච්ඡති, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති.

เพราะคำนี้ไม่สงเคราะห์เข้าในพระวินัย ๔ อย่างที่กล่าวมาแล้ว จึงควรพิจารณา. เพราะเหตุนั้น พระฎีกาจารย์จึงกล่าวไว้ในสารัตถทีปนี (สารัตถทีปนี ๒/๕๘๕) ว่า 'คำนั้นพึงพิจารณา'. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยลักษณะว่า 'การกล่าวอาการที่ปรากฏขึ้นด้วยการถือเอาหลักการ' นี้ การกล่าวโดยอาการที่ปรากฏขึ้นของอาจารย์เหล่านั้นๆ พึงเป็นอัตโนมติ ถึงอย่างนั้นก็ยังต้องพิจารณาอยู่นั่นเอง. เพราะมีคำกล่าวว่า 'อัตโนมติพึงนำลงในอาจริยวาท ถ้าหยั่งลงและสมกันในอาจริยวาทนั้น พึงถือเอา ถ้าไม่หยั่งลงและไม่สมกัน ไม่พึงถือเอา เพราะอัตโนมตินี้ชื่อว่ากำลังอ่อนที่สุด' (สมันตปาสาทิกา ๑/๔๕) และเพราะคำนี้ไม่หยั่งลง ไม่เข้ากันกับคำในอรรถกถา. ด้วยว่า ในอรรถกถากล่าวไว้ว่า 'ถ้าเมื่อภิกษุไม่พิจารณานั่นแล อรุณขึ้น ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งการบริโภคเป็นหนี้'.

අපරො නයො – කිං ඉදං වචනං පාළිවචනං වා අට්ඨකථාවචනං වා ටීකාවචනං වා ගන්ථන්තරවචනං වාති. තත්ථ න තාව පාළිවචනං, න අට්ඨකථාවචනං, න ගන්ථන්තරවචනං, අථ ඛො ටීකාවචනන්ති. හොතු ටීකාවචනං, සකවචනං වා පරවචනං වා අධිප්පෙතවචනං වා අනධිප්පෙතවචනං වාති. තත්ථ න සකවචනං හොති, අථ ඛො පරවචනං. තෙනාහ ‘‘වදන්තී’’ති. න ටීකාචරියෙන අධිප්පෙතවචනං හොති, අථ ඛො අනධිප්පෙතවචනං. තෙනාහ ‘‘තං වීමංසිතබ්බ’’න්ති. තෙහි පන ආචරියෙහි අතීතපරිභොගපච්චවෙක්ඛණාති ඉදං [Pg.142] අතීතපඅභොගවසෙන පච්චවෙක්ඛණා අතීතපරිභොගපච්චවෙක්ඛණාති පරිකප්පෙත්වා අතීතවාචකෙන සද්දෙන යොජෙත්වා කතං භවෙය්‍ය. අතීතෙ පරිභොගො අතීතපරිභොගො, අතීතපරිභොගස්ස පච්චවෙක්ඛණා අතීතපරිභොගපච්චවෙක්ඛණාති එවං පන කතෙ අතීතපරිභොගස්ස පච්චුප්පන්නසමීපත්තා පච්චුප්පන්නවාචකෙන සද්දෙන කථනං හොති යථා තං නගරතො ආගන්ත්වා නිසින්නං පුරිසං ‘‘කුතො ආගච්ඡසී’’ති වුත්තෙ ‘‘නගරතො ආගච්ඡාමී’’ති පච්චුප්පන්නවාචකසද්දෙන කථනං.

อีกนัยหนึ่ง คำนี้เป็นบาลี หรืออรรถกถา หรือฎีกา หรือคำในคัมภีร์อื่น? ในเรื่องนั้น คำนี้ไม่ใช่บาลี ไม่ใช่อรรถกถา ไม่ใช่คำในคัมภีร์อื่น แต่เป็นคำฎีกา. แม้จะเป็นคำฎีกา ก็เป็นคำของตนเอง หรือคำของผู้อื่น หรือคำที่ประสงค์ หรือคำที่ไม่ประสงค์? ในเรื่องนั้น ไม่ใช่คำของตนเอง แต่เป็นคำของผู้อื่น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมกล่าว'. ไม่ใช่คำที่พระฎีกาจารย์ประสงค์ แต่เป็นคำที่ไม่ประสงค์ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'คำนั้นพึงพิจารณา'. ส่วนอาจารย์เหล่านั้นพึงกำหนดว่า 'การพิจารณาโดยความเป็นอดีตแห่งการบริโภค ชื่อว่า อดีตบริโภคปัจจเวกขณ์' แล้วประกอบด้วยบทที่กล่าวถึงอดีตกาลจึงทำขึ้น. เมื่อทำอย่างนี้ว่า 'การบริโภคในอดีต ชื่อว่า อดีตบริโภค การพิจารณาอดีตบริโภค ชื่อว่า อดีตบริโภคปัจจเวกขณ์' การกล่าวด้วยบทที่กล่าวถึงปัจจุบันกาลย่อมมี เพราะความที่การบริโภคในอดีตนั้นใกล้ต่อปัจจุบัน เหมือนการกล่าวด้วยบทที่กล่าวถึงปัจจุบันกาลว่า 'ข้าพเจ้ามาจากเมือง' ในเมื่อมีคนถามชายผู้มาจากเมืองแล้วนั่งอยู่ว่า 'ท่านมาจากไหน?'.

විනයසුත්තන්තවිසුද්ධිමග්ගාදීසු (ම. නි. 1.23; විසුද්ධි. 1.18) ච ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවතී’’ති වත්තමානවචනෙනෙව පාඨො හොති, න අතීතවචනෙන, අතීතපරිභොගොති ච ඉමස්මිංයෙව දිවසෙ පච්ඡාභත්තාදිකාලං උපාදාය පුරෙභත්තාදීසු පරිභොගො ඉච්ඡිතබ්බො, න හිය්‍යො පරිභොගො. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ? අට්ඨකථාපමාණෙන. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.585) ‘‘පිණ්ඩපාතො ආලොපෙ ආලොපෙ, තථා අසක්කොන්තෙන පුරෙභත්තපච්ඡාභත්තපුරිමයාමපච්ඡිමයාමෙසු. සචස්ස අප්පච්චවෙක්ඛතොව අරුණො උග්ගච්ඡති, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති. එතෙන පිණ්ඩපාතං ආලොපෙ ආලොපෙ පච්චවෙක්ඛන්තො භොජනකිරියාය අපරිනිට්ඨිතත්තා මුඛ්‍යතො පච්චුප්පන්නපච්චවෙක්ඛණා හොති, පුරෙභත්තාදීසු චතූසු කොට්ඨාසෙසු පච්චවෙක්ඛන්තො භොජනකිරියාය පරිනිට්ඨිතත්තා අතීතපච්චවෙක්ඛණා හොතීති දස්සෙති. සා පන පච්චුප්පන්නසමීපත්තා වත්තමානවචනෙන විධීයති. යදි හි හිය්‍යො පරිභුත්තානි අතීතපච්චවෙක්ඛණෙන පච්චවෙක්ඛිතබ්බානි සියුං, අතීතදුතියදිවසතතියදිවසාදිමාසසංවච්ඡරාදිපරිභුත්තානිපි පච්චවෙක්ඛිතබ්බානි සියුං, එවඤ්ච සති යථාවුත්තඅට්ඨකථාවචනං නිරත්ථකං සියා, තස්මා අට්ඨකථාවචනමෙව පමාණං කාතබ්බං. යථාහ –

และในพระวินัย พระสูตร และวิสุทธิมรรค เป็นต้น (ม.มู. ๑/๒๓; วิสุทธิ. ๑.๑๘) ก็มีบทว่า 'พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเสพจีวร' ด้วยคำที่เป็นปัจจุบันกาลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยคำที่เป็นอดีตกาล และคำว่า 'การบริโภคในอดีต' (อดีตบริโภค) ในที่นี้ พึงประสงค์เอาการบริโภคในเวลาเช้าเป็นต้น โดยอ้างอิงเวลาหลังอาหารเป็นต้น ในวันเดียวกันนี้เท่านั้น ไม่ใช่การบริโภคเมื่อวานนี้. ถ้าถามว่า 'รู้ได้อย่างไร?' ตอบว่า 'ด้วยประมาณแห่งอรรถกถา'. เพราะในอรรถกถากล่าวไว้ว่า (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ภาค ๒ หน้า ๕๘๕) 'บิณฑบาต พึงพิจารณาทุกๆ คำข้าว, เมื่อไม่สามารถอย่างนั้น ก็พึงพิจารณาในเวลาเช้า เวลาหลังอาหาร ยามต้น หรือยามปลาย. ถ้าหากอรุณขึ้นแก่ภิกษุผู้ยังไม่ได้พิจารณา บิณฑบาตนั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งการบริโภคเป็นหนี้'. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า เมื่อพิจารณาบิณฑบาตทุกๆ คำข้าว ย่อมเป็นการพิจารณาในปัจจุบันโดยตรง เพราะกิริยาการบริโภคยังไม่เสร็จสิ้น, เมื่อพิจารณาในส่วน ๔ อย่าง มีเวลาเช้าเป็นต้น ย่อมเป็นการพิจารณาในอดีต เพราะกิริยาการบริโภคเสร็จสิ้นแล้ว. แต่การพิจารณานั้น ท่านบัญญัติไว้ด้วยคำที่เป็นปัจจุบันกาล เพราะความที่ใกล้ต่อปัจจุบัน. หากว่าปัจจัยที่บริโภคแล้วเมื่อวานนี้ พึงพิจารณาด้วยการพิจารณาอดีตกาลไซร้ ปัจจัยที่บริโภคแล้วในวันที่สอง วันที่สาม เป็นต้น จนถึงเดือนและปีที่ล่วงมาแล้ว ก็พึงพิจารณาด้วย และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำอรรถกถาที่กล่าวมาแล้วก็จะเป็นคำไร้ประโยชน์ เพราะฉะนั้น พึงถือเอาคำอรรถกถาเท่านั้นเป็นประมาณ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า —

‘‘බුද්ධෙන [Pg.143] ධම්මො විනයො ච වුත්තො;

යො තස්ස පුත්තෙහි තථෙව ඤාතො;

සො යෙහි තෙසං මතිමච්චජන්තා;

යස්මා පුරෙ අට්ඨකථා අකංසු.

“พระธรรมและพระวินัยใด อันพระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว, พระธรรมและพระวินัยนั้น อันพระสาวกผู้เป็นบุตรของพระองค์รู้แจ้งแล้วตามความเป็นจริง, เพราะเหตุที่พระมหาสังคีติกาจารย์ทั้งหลายในกาลก่อน ได้ทำอรรถกถาไว้ โดยไม่ก้าวล่วงมติของพระสาวกเหล่านั้น”

‘‘තස්මා හි යං අට්ඨකථාසු වුත්තං;

තං වජ්ජයිත්වාන පමාදලෙඛං;

සබ්බම්පි සික්ඛාසු සගාරවානං;

යස්මා පමාණං ඉධ පණ්ඩිතාන’’න්ති. (පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා);

“เพราะเหตุนั้น สิ่งใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหมด เว้นแต่ที่เขียนพลั้งเผลอ สิ่งนั้นย่อมเป็นประมาณของบัณฑิตผู้มีความเคารพในสิกขาในพระศาสนานี้” (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ภาค ๑ คาถาเริ่มต้นคัมภีร์);

යස්මා ච සබ්බාසවසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.23) භගවතා දෙසිතකාලෙ භික්ඛුකත්තුකත්තා නාමයොගත්තා වත්තමානපඨමපුරිසවසෙන ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවතී’’ති දෙසිතා, තදනුකරණෙන භික්ඛූනං පච්චවෙක්ඛණකාලෙ අත්තකත්තුකත්තා අම්හයොගත්තා වත්තමානඋත්තමපුරිසවසෙන ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවාමී’’ති පච්චවෙක්ඛිතබ්බා හොති, ‘‘සීතස්ස පටිඝාතායා’’තිආදීනි තදත්ථසම්පදානපදානි ච ‘‘පටිසෙවති, පටිසෙවාමී’’ති වුත්තපටිසෙවනකිරියායමෙව සම්බන්ධිතබ්බානි හොන්ති, තානි ච කිරියාපදානි පච්චුප්පන්නවසෙන වා පච්චුප්පන්නසමීපඅතීතවසෙන වා වත්තමානවිභත්තියුත්තානි හොන්ති, තස්මා පච්චුප්පන්නපරිභුත්තානං වා අතීතපරිභුත්තානං වා පච්චයානං පච්චවෙක්ඛණකාලෙ ‘‘පටිසෙවාමී’’ති වචනං භගවතො වචනස්ස අනුගතත්තා උපපන්නමෙවාති දට්ඨබ්බං.

และเพราะเหตุที่ในสัพพาสวสูตรเป็นต้น (ม.มู. ๑/๒๓) ในกาลที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนั้น ทรงแสดงไว้ด้วยอำนาจปฐมบุรุษปัจจุบันกาล เพราะมีภิกษุเป็นประธาน (กัตตา) และประกอบกับนาม (นามโยค) ว่า 'พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเสพจีวร', ในกาลที่ภิกษุทั้งหลายพิจารณาตามนั้น พึงพิจารณาด้วยอำนาจบุรุษที่หนึ่ง (อุตตมบุรุษ) ปัจจุบันกาล เพราะมีตนเป็นประธาน และประกอบกับอัมหศัพท์ (อัมหโยค) ว่า 'พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ข้าพเจ้าย่อมเสพจีวร', และบทที่แสดงประโยชน์มีคำว่า 'เพื่อป้องกันความหนาว' เป็นต้น พึงประกอบเข้ากับกิริยาคือการเสพที่กล่าวไว้ว่า 'ย่อมเสพ' (ทั้งสองพจน์) นั้นเอง, และกิริยาบทเหล่านั้น ย่อมประกอบด้วยวัตตมานาวิภัตติ ด้วยอำนาจปัจจุบันกาล หรือด้วยอำนาจปัจจุบันใกล้กับอดีต, เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า ในกาลพิจารณาปัจจัยที่บริโภคแล้วในปัจจุบัน หรือที่บริโภคแล้วในอดีต คำว่า 'ข้าพเจ้าย่อมเสพ' ย่อมสมควรแท้ เพราะคล้อยตามพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค.

අනුවචනෙපි එවං විචාරණා කාතබ්බා – ‘‘අජ්ජ පාතො පරිභුත්තං සායං පච්චවෙක්ඛන්තෙන අජ්ජ යං මයා චීවරං පරිභුත්තන්තිආදිනා අතීතවසෙන පච්චවෙක්ඛණා කාතබ්බා’’ති යෙ වදන්ති, තෙ එවං පුච්ඡිතබ්බා – කිං භවන්තො භගවතා අතීතපරිභුත්තෙසු අතීතවසෙන පච්චවෙක්ඛණා දෙසිතාති? න දෙසිතා. කථං දෙසිතාති? ‘‘පච්චවෙක්ඛතී’’ති පච්චුප්පන්නවසෙනෙව [Pg.144] දෙසිතාති. කිං භොන්තො භගවතො කාලෙ අතීතපරිභුත්තෙසු පච්චවෙක්ඛණා නත්ථීති? අත්ථි. අථ කස්මා භගවතා පච්චුප්පන්නවසෙනෙව පච්චවෙක්ඛණා දෙසිතාති? පච්චුප්පන්නසමීපවසෙන වා සාමඤ්ඤවසෙන වා දෙසිතාති. එවං සන්තෙ භගවතො අනුකරණෙන ඉදානිපි අතීතපරිභුත්තානං පච්චයානං පච්චුප්පන්නවසෙන පච්චවෙක්ඛණා කාතබ්බාති. යෙ පන එවං වදන්ති ‘‘හිය්‍යො පරිභුත්තානමෙව අතීතපච්චවෙක්ඛණා කාතබ්බා, න අජ්ජ පරිභුත්තානං, තෙසං පන පච්චුප්පන්නපච්චවෙක්ඛණායෙවා’’ති, තෙ එවං වත්තබ්බා – කිං භොන්තො යථා තුම්හෙ වදන්ති, එවං පාළියං අත්ථීති? නත්ථි. අට්ඨකථායං අත්ථීති? නත්ථි. එවං සන්තෙ සාට්ඨකථෙසු තෙපිටකෙසු බුද්ධවචනෙසු අසංවිජ්ජමානං තුම්හාකං වචනං කථං පච්චෙතබ්බන්ති? ආචරියපරම්පරාවසෙන. හොතු තුම්හාකං ආචරියලද්ධිවසෙන කථනං, කාලො නාම තිවිධො අතීතො අනාගතො පච්චුප්පන්නොති. තත්ථ පරිනිට්ඨිතකිරියා අතීතො නාම, අභිමුඛකිරියා අනාගතො නාම, ආරද්ධඅනිට්ඨිතකිරියා පච්චුප්පන්නො නාම. තෙනාහු පොරාණා –

แม้ในการพิจารณาตาม (อนุวจนะ) ก็พึงพิจารณาอย่างนี้ว่า — ชนเหล่าใดกล่าวว่า 'ผู้พิจารณาปัจจัยที่บริโภคแล้วในเวลาเช้าวันนี้ ในเวลาเย็น พึงพิจารณาด้วยอำนาจแห่งอดีตกาลว่า วันนี้จีวรใดอันเราบริโภคแล้ว ดังนี้เป็นต้น', ชนเหล่านั้นพึงถูกถามอย่างนี้ว่า 'ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการพิจารณาในปัจจัยที่บริโภคแล้วในอดีต ด้วยอำนาจแห่งอดีตกาลหรือ?' 'ไม่ได้ทรงแสดง' 'ทรงแสดงอย่างไร?' 'ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งปัจจุบันกาลเท่านั้นว่า ย่อมพิจารณา ดังนี้' 'ท่านทั้งหลาย ในสมัยของพระผู้มีพระภาค ไม่มีการพิจารณาปัจจัยที่บริโภคแล้วในอดีตหรือ?' 'มี' 'ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงการพิจารณาด้วยอำนาจแห่งปัจจุบันกาลเท่านั้น?' 'ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งกาลที่ใกล้ปัจจุบัน หรือด้วยอำนาจแห่งกาลทั่วไป' 'เมื่อเป็นอย่างนี้ แม้ในบัดนี้ การพิจารณาปัจจัยที่บริโภคแล้วในอดีต ก็พึงทำด้วยอำนาจแห่งปัจจุบันกาล โดยคล้อยตามพระผู้มีพระภาค'. ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า 'พึงพิจารณาปัจจัยที่บริโภคแล้วเมื่อวานนี้เท่านั้นด้วยอดีตพิจารณา ไม่ใช่ปัจจัยที่บริโภคแล้วในวันนี้, ส่วนปัจจัยที่บริโภคแล้วในวันนี้ พึงพิจารณาด้วยปัจจุบันพิจารณาเท่านั้น', ชนเหล่านั้นพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านทั้งหลาย สิ่งที่ท่านทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ มีอยู่ในพระบาลีหรือ?' 'ไม่มี' 'มีอยู่ในอรรถกถาหรือ?' 'ไม่มี' 'เมื่อเป็นอย่างนี้ คำของท่านทั้งหลายที่ไม่มีอยู่ในพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา จะพึงเชื่อได้อย่างไร?' 'ด้วยอำนาจแห่งอาจริยปรัมปรา' 'การกล่าวด้วยอำนาจแห่งลัทธิอาจารย์ของท่านทั้งหลาย จงมีเถิด, กาลชื่อว่ามี ๓ อย่าง คือ อดีต อนาคต ปัจจุบัน. ในกาลเหล่านั้น กิริยาที่เสร็จสิ้นแล้ว ชื่อว่าอดีต, กิริยาที่มุ่งหน้าจะมาถึง ชื่อว่าอนาคต, กิริยาที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่เสร็จสิ้น ชื่อว่าปัจจุบัน. เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า —

‘‘ආරද්ධානිට්ඨිතො භාවො, පච්චුප්පන්නො සුනිට්ඨිතො;

අතීතානාගතුප්පාද-මප්පත්තාභිමුඛා කිරියා’’ති.

“สภาวะที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่เสร็จสิ้น ชื่อว่าปัจจุบัน, สภาวะที่เสร็จสิ้นดีแล้ว ชื่อว่าอดีต, กิริยาที่ยังไม่ถึงความเกิดขึ้นและมุ่งหน้าจะมาถึง ชื่อว่าอนาคต”

තත්ථ අජ්ජ වා හොතු හිය්‍යො වා තතො පුබ්බෙ වා, පරිභුත්තපච්චයො සුපරිනිට්ඨිතභුඤ්ජනකිරියත්තා අතීතො නාම. තත්ථ හිය්‍යො වා තතො පුබ්බෙ වා පරිභුත්තපච්චයො අතික්කන්තඅරුණුග්ගමනත්තා න පච්චවෙක්ඛණාරහො, පච්චවෙක්ඛිතොපි අප්පච්චවෙක්ඛිතොයෙව හොති, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨති. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං ‘‘සචස්ස අප්පච්චවෙක්ඛතොව අරුණො උග්ගච්ඡති, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති. අජ්ජෙව පන චීවරඤ්ච සෙනාසනඤ්ච පරිභොගෙ පරිභොගෙ, පිණ්ඩපාතං ආලොපෙ ආලොපෙ, භෙසජ්ජං පටිග්ගහණෙ පරිභොගෙ ච [Pg.145] පච්චවෙක්ඛතො අපරිනිට්ඨිතභුඤ්ජනකිරියත්තා පච්චුප්පන්නපරිභුත්තපච්චවෙක්ඛණා නාම හොති. පුරෙ පරිභුත්තං තතො පච්ඡා චතූසු කොට්ඨාසෙසු පච්චවෙක්ඛතො සුපරිනිට්ඨිතභුඤ්ජනකිරියත්තා අතීතපරිභුත්තපච්චවෙක්ඛණා නාම හොති. එත්තකං පච්චවෙක්ඛණාය ඛෙත්තං, න තතො පුබ්බෙ පච්ඡා වා. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘සීලවතො අප්පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ඉණපරිභොගො නාම. තස්මා චීවරං පරිභොගෙ පරිභොගෙ…පෙ… භෙසජ්ජස්ස පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි සතිපච්චයතා වට්ටතී’’ති, තස්මා හිය්‍යො පරිභුත්තස්ස ඉණපරිභොගත්තා තං අනාමසිත්වා අජ්ජ පරිභුත්තෙසු අතීතපච්චුප්පන්නෙසු භගවතො වචනස්ස අනුකරණෙන වත්තමානවිභත්තියුත්තෙන ‘‘පටිසෙවාමී’’ති කිරියාපදෙන පච්චවෙක්ඛණා සූපපන්නා හොතීති දට්ඨබ්බා. ඊදිසපච්චවෙක්ඛණමෙව සන්ධාය විමතිවිනොදනියාදීසු (වි. වි. ටී. 1.585) ‘‘පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස අතීතපච්චවෙක්ඛණාය විසුජ්ඣනතො’’ති වුත්තං.

ในบรรดากาลเหล่านั้น ปัจจัยที่บริโภคแล้ว ไม่ว่าจะเป็นวันนี้ หรือเมื่อวานนี้ หรือก่อนหน้านั้น ชื่อว่าอดีต เพราะความเป็นผู้มีกิริยาคือการบริโภคอันสำเร็จเรียบร้อยแล้ว ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยที่บริโภคแล้วเมื่อวานนี้ หรือก่อนหน้านั้น ไม่ควรแก่การพิจารณา เพราะความเป็นผู้มีอรุณขึ้นล่วงไปแล้ว แม้พิจารณาแล้ว ก็เป็นอันไม่ได้พิจารณานั่นเอง ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งการบริโภคที่เป็นหนี้ จริงอยู่ อรรถกถากล่าวไว้ว่า 'ถ้าอรุณขึ้นแก่ภิกษุผู้ไม่พิจารณานั่นแล ภิกษุนั้นย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งการบริโภคที่เป็นหนี้' ส่วนการพิจารณาจีวรและเสนาสนะในขณะบริโภคๆ บิณฑบาตในขณะกลืนกินๆ และเภสัชในขณะรับและในขณะบริโภคในวันนี้นั่นแล ชื่อว่าการพิจารณาปัจจัยที่บริโภคในปัจจุบัน เพราะความเป็นผู้มีกิริยาคือการบริโภคยังไม่สำเร็จเรียบร้อย การพิจารณาปัจจัยที่บริโภคแล้วก่อนหน้านั้น ในส่วนทั้ง 4 ในภายหลัง ชื่อว่าการพิจารณาปัจจัยที่บริโภคแล้วในอดีต เพราะความเป็นผู้มีกิริยาคือการบริโภคอันสำเร็จเรียบร้อยแล้ว เขตแห่งการพิจารณามีเพียงเท่านี้ ไม่ใช่ก่อนหน้านั้นหรือหลังจากนั้น สมดังที่อรรถกถากล่าวไว้ว่า 'การบริโภคที่ไม่ได้พิจารณาของผู้มีศีล ชื่อว่าการบริโภคที่เป็นหนี้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้มีสติในปัจจัยย่อมควรในจีวรในขณะบริโภคๆ ...ลฯ... แม้ในขณะรับและในขณะบริโภคเภสัช' เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า เพราะปัจจัยที่บริโภคแล้วเมื่อวานนี้เป็นหนี้บริโภค จึงไม่ยกปัจจัยนั้นขึ้นพิจารณา แต่การพิจารณาในปัจจัยที่บริโภคแล้วในวันนี้ ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ด้วยกิริยาบทว่า 'ปฏิเสวามิ' (ย่อมเสพ) อันประกอบด้วยวัตตมานาวิภัตติ โดยเลียนแบบพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ย่อมเป็นสิ่งที่สมควรยิ่ง พึงเห็นว่าในวิมติวิโนทนีย์เป็นต้น (วิ.วิ.ฎีกา 1.585) กล่าวหมายถึงการพิจารณาเช่นนี้เองว่า 'เพราะปัจจัยสันนิสสิตศีลย่อมบริสุทธิ์ด้วยการพิจารณาปัจจัยที่เป็นอดีต'

එවං පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස සුද්ධිං දස්සෙත්වා ඉදානි තෙනෙව පසඞ්ගෙන සබ්බාපි සුද්ධියො දස්සෙතුං ‘‘චතුබ්බිධා හි සුද්ධී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුජ්ඣති එතායාති සුද්ධි, යථාධම්මං දෙසනාව සුද්ධි දෙසනාසුද්ධි. වුට්ඨානස්සපි චෙත්ථ දෙසනාය එව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ඡින්නමූලාපත්තීනං පන අභික්ඛුතාපටිඤ්ඤායෙව දෙසනා. අධිට්ඨානවිසිට්ඨො සංවරොව සුද්ධි සංවරසුද්ධි. ධම්මෙන සමෙන පච්චයානං පරියෙට්ඨි එව සුද්ධි පරියෙට්ඨිසුද්ධි. චතූසු පච්චයෙසු වුත්තවිධිනා පච්චවෙක්ඛණාව සුද්ධි පච්චවෙක්ඛණසුද්ධි. එස තාව සුද්ධීසු සමාසනයො. සුද්ධිමන්තෙසු සීලෙසු පන දෙසනා සුද්ධි එතස්සාති දෙසනාසුද්ධි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. න පුනෙවං කරිස්සාමීති එත්ථ එවන්ති සංවරභෙදං සන්ධායාහ. පහායාති [Pg.146] වජ්ජෙත්වා, අකත්වාති අත්ථො. විමතිවිනොදනියං පන ‘‘සුජ්ඣති දෙසනාදීහි, සොධීයතීති වා සුද්ධි, චතුබ්බිධසීලං. තෙනාහ ‘දෙසනාය සුජ්ඣනතො’තිආදි. එත්ථ දෙසනාග්ගහණෙන වුට්ඨානම්පි ඡින්නමූලානං අභික්ඛුතාපටිඤ්ඤාපි සඞ්ගහිතා. ඡින්නමූලාපත්තීනම්පි හි පාරාජිකාපත්තිවුට්ඨානෙන හෙට්ඨාපරිරක්ඛිතං භික්ඛුසීලං විසුද්ධං නාම හොති. තෙන තෙසං මග්ගපටිලාභොපි සම්පජ්ජතී’’ති වුත්තං.

เมื่อแสดงความบริสุทธิ์แห่งปัจจัยสันนิสสิตศีลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความบริสุทธิ์แม้ทั้งปวงด้วยโอกาสนั้นนั่นแล จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ความบริสุทธิ์มี 4 อย่าง' ในความบริสุทธิ์เหล่านั้น ธรรมชาติที่บุคคลย่อมบริสุทธิ์ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าสุทธิ การแสดง (อาบัติ) ตามธรรมนั่นแลเป็นความบริสุทธิ์ ชื่อว่าเทสนาสุทธิ และพึงทราบว่า แม้การออกจากอาบัติก็สงเคราะห์เข้าในการแสดงนี้ด้วย ส่วนการแสดงสำหรับอาบัติที่ถอนรากแล้ว (ปาราชิก) คือการปฏิญาณความเป็นผู้ไม่ใช่ภิกษุนั่นเอง สังวรที่วิเศษด้วยอธิษฐานนั่นแลเป็นความบริสุทธิ์ ชื่อว่าสังวรสุทธิ การแสวงหาปัจจัยโดยธรรมโดยสม่ำเสมอนั่นแลเป็นความบริสุทธิ์ ชื่อว่าปริเยฏฐิสุทธิ การพิจารณาในปัจจัย 4 โดยวิธีที่กล่าวไว้แล้วนั่นแลเป็นความบริสุทธิ์ ชื่อว่าปัจจเวกขณสุทธิ นี้เป็นนัยโดยย่อในความบริสุทธิ์ทั้งหลายก่อน ส่วนในศีลทั้งหลายที่มีความบริสุทธิ์ การแสดงเป็นความบริสุทธิ์ของศีลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าเทสนาสุทธิ แม้ในศีลที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า 'เราจักไม่ทำอย่างนี้อีก' นี้ คำว่า 'อย่างนี้' (เอวัง) ทรงหมายถึงประเภทแห่งสังวร คำว่า 'ละเสีย' (ปหายะ) คือเว้นเสีย อธิบายว่าไม่กระทำ ส่วนในวิมติวิโนทนีย์กล่าวไว้ว่า 'สุทธิ คือความบริสุทธิ์ด้วยการแสดงเป็นต้น หรือสิ่งที่ถูกชำระให้บริสุทธิ์ ได้แก่ ศีล 4 อย่าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เพราะความบริสุทธิ์ด้วยการแสดง เป็นต้น ในที่นี้ ด้วยการถือเอาการแสดง ย่อมสงเคราะห์เอาแม้การออกจากอาบัติ และการปฏิญาณความเป็นผู้ไม่ใช่ภิกษุสำหรับอาบัติที่ถอนรากแล้วด้วย เพราะว่า แม้สำหรับอาบัติที่ถอนรากแล้ว ศีลของภิกษุที่รักษาไว้ในเบื้องต่ำ ย่อมชื่อว่าบริสุทธิ์ด้วยการออกจากอาบัติปาราชิก เพราะเหตุนั้น การได้มรรคของบุคคลเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้'

තත්ථ දෙසීයති උච්චාරීයතීති දෙසනා, දිසී උච්චාරණෙති ධාතු, දෙසීයති ඤාපීයති එතායාති වා දෙසනා, දිස පෙක්ඛනෙති ධාතු. උභයථාපි විරතිපධානකුසලචිත්තසමුට්ඨිතො දෙසනාවචීභෙදසද්දො. සංවරණං සංවරො, සං-පුබ්බ වර සංවරණෙති ධාතු, සතිපධානො චිත්තුප්පාදො. පරියෙසනා පරියෙට්ඨි, පරි-පුබ්බ ඉස පරියෙසනෙති ධාතු, වීරියපධානො චිත්තුප්පාදො. පටි පුනප්පුනං ඔගාහෙත්වා ඉක්ඛනා පච්චවෙක්ඛණා, පටි-පුබ්බ අව-පුබ්බ ඉක්ඛ දස්සනඞ්කෙසූති ධාතු, පඤ්ඤාපධානො චිත්තුප්පාදො. තෙසු දෙසනාය වචීභෙදසද්දභාවතො වචීභෙදං කාතුං අසක්කොන්තස්ස ච දුතියකං අලභන්තස්ස ච න සම්පජ්ජති, සෙසා පන චිත්තුප්පාදමත්තභාවතො වචීභෙදං කාතුං අසක්කොන්තස්සපි දුතියකං අලභන්තස්සපි සම්පජ්ජන්ති එව, තස්මා ගිලානාදිකාලෙසු පච්චවෙක්ඛණාපාඨං පඨිතුමසක්කොන්තෙනපි අත්ථං මනසි කත්වා චිත්තෙනෙව පච්චවෙක්ඛණා කාතබ්බාති.

ในบรรดาคำเหล่านั้น ธรรมชาติที่ถูกแสดง คือถูกเปล่งออกมา ชื่อว่าเทสนา ลง ทิสิ ธาตุ ในความหมายว่าการเปล่งเสียง หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมชาติที่ถูกแสดง คือถูกทำให้รู้ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าเทสนา ลง ทิส ธาตุ ในความหมายว่าการดู โดยทั้งสองนัย เสียงคือการเปล่งวาจาแสดง มีกุศลจิตที่มีวิรติเป็นประธานเป็นสมุฏฐาน การกั้นชื่อว่าสังวร ลง วร ธาตุ มี สํ อุปสรรคอยู่หน้า ในความหมายว่าการกั้น เป็นจิตตุปบาทที่มีสติเป็นประธาน การแสวงหาชื่อว่าปริเยฏฐิ ลง อิส ธาตุ มี ปริ อุปสรรคอยู่หน้า ในความหมายว่าการแสวงหา เป็นจิตตุปบาทที่มีวิริยะเป็นประธาน การเห็นโดยการหยั่งลงซ้ำแล้วซ้ำเล่า ชื่อว่าปัจจเวกขณา ลง อิกข ธาตุ มี ปฏิ และ อว อุปสรรคอยู่หน้า ในความหมายว่าการเห็นและการกำหนด เป็นจิตตุปบาทที่มีปัญญาเป็นประธาน ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เพราะความที่เทสนามีสภาพเป็นเสียงคือการเปล่งวาจา เทสนาจึงไม่สำเร็จแก่ผู้ที่ไม่สามารถเปล่งวาจาได้ และแก่ผู้ที่หาเพื่อนไม่ได้ ส่วนธรรมที่เหลือ เพราะความที่มีสภาพเป็นเพียงจิตตุปบาท ย่อมสำเร็จได้แม้แก่ผู้ที่ไม่สามารถเปล่งวาจาได้ และแม้แก่ผู้ที่หาเพื่อนไม่ได้ เพราะฉะนั้น ในเวลาเจ็บป่วยเป็นต้น แม้ผู้ที่ไม่สามารถสวดบทปัจจเวกขณาได้ ก็พึงพิจารณาด้วยจิตนั่นแล โดยมนสิการถึงเนื้อความ

දාතබ්බට්ඨෙන දායං, තං ආදියන්තීති දායාදා, අනනුඤ්ඤාතෙසු සබ්බෙන සබ්බං පරිභොගාභාවතො අනුඤ්ඤාතෙසුයෙව ච පරිභොගසබ්භාවභාවතො භික්ඛූහි පරිභුඤ්ජිතබ්බපච්චයා භගවතො සන්තකා. ධම්මදායාදසුත්තඤ්චෙත්ථ සාධකන්ති ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසදායාදා, අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’ති එවං පවත්තං ධම්මදායාදසුත්තඤ්ච [Pg.147] (ම. නි. 1.29) එත්ථ එතස්මිං අත්ථෙ සාධකං. අවීතරාගානං තණ්හාවසීකතාය පච්චයපරිභොගෙ සාමිභාවො නත්ථි, තදභාවෙන වීතරාගානං තත්ථ සාමිභාවො යථාරුචි පරිභොගසබ්භාවතො. තථා හි තෙ පටිකූලම්පි අප්පටිකූලාකාරෙන අප්පටිකූලම්පි පටිකූලාකාරෙන තදුභයම්පි වජ්ජෙත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛණාකාරෙන පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, දායකානඤ්ච මනොරථං පරිපූරෙන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙ හි තණ්හාය දාසබ්‍යං අතීතත්තා සාමිනො හුත්වා පරිභුඤ්ජන්තී’’ති. යො පනායං සීලවතො පුථුජ්ජනස්ස පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො, සො ඉණපරිභොගස්ස පච්චනීකත්තා ආනණ්‍යපරිභොගො නාම හොති. යථා පන ඉණායිකො අත්තනො රුචියා ඉච්ඡිතං දෙසං ගන්තුං න ලභති, එවං ඉණපරිභොගයුත්තො ලොකතො නිස්සරිතුං න ලභතීති තප්පටිපක්ඛත්තා සීලවතො පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ආනණ්‍යපරිභොගොති වුච්චති, තස්මා නිප්පරියායතො චතුපරිභොගවිනිමුත්තො විසුංයෙවායං පරිභොගොති වෙදිතබ්බො, සො ඉධ විසුං න වුත්තො, දායජ්ජපරිභොගෙයෙව වා සඞ්ගහං ගච්ඡතීති. සීලවාපි හි ඉමාය සික්ඛාය සමන්නාගතත්තා සෙක්ඛොත්වෙව වුච්චති.

สิ่งที่ควรให้ ชื่อว่า ทายะ, ผู้รับสิ่งนั้น ชื่อว่า ทายาท. ปัจจัยที่ภิกษุพึงบริโภคเป็นของพระผู้มีพระภาค เพราะในสิ่งที่ไม่ทรงอนุญาต ย่อมไม่มีการบริโภคโดยประการทั้งปวง และในสิ่งที่ทรงอนุญาตเท่านั้น ย่อมมีการบริโภค. แม้ธัมมทายาทสูตรก็เป็นเครื่องยืนยันในเรื่องนี้. แม้ธัมมทายาทสูตร (ม.มู. 1.29) ที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาท, เรามีความเอ็นดูในเธอทั้งหลายว่า ไฉนหนอ สาวกของเราพึงเป็นธรรมทายาท ไม่พึงเป็นอามิสทายาท” ก็เป็นเครื่องยืนยันในอรรถนี้. สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ย่อมไม่มีความเป็นเจ้าของในการบริโภคปัจจัย เพราะถูกตัณหาครอบงำ, เมื่อไม่มีความเป็นเจ้าของนั้น สำหรับผู้ที่ปราศจากราคะ ย่อมมีความเป็นเจ้าของในการบริโภคปัจจัยตามความพอใจ. เพราะว่า ท่านเหล่านั้นย่อมบริโภคปัจจัยโดยอาการที่สิ่งปฏิกูลก็เป็นสิ่งไม่ปฏิกูล สิ่งไม่ปฏิกูลก็เป็นสิ่งปฏิกูล และเว้นทั้งสองอย่างนั้นแล้ว โดยอาการที่วางเฉย และย่อมยังความปรารถนาของทายกให้บริบูรณ์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เพราะท่านเหล่านั้นล่วงพ้นความเป็นทาสของตัณหาแล้ว จึงเป็นเจ้าของบริโภค”. ส่วนการบริโภคที่พิจารณาแล้วของปุถุชนผู้มีศีลนี้ ชื่อว่า อานัญญปริโภค (การบริโภคที่ไม่เป็นหนี้) เพราะเป็นปฏิปักษ์กับการบริโภคที่เป็นหนี้. อนึ่ง เหมือนลูกหนี้ไม่สามารถไปสู่ประเทศที่ตนปรารถนาตามความพอใจได้ ฉันใด ผู้ประกอบด้วยการบริโภคที่เป็นหนี้ก็ไม่สามารถหลุดพ้นจากโลกได้ ฉันนั้น, เพราะเป็นปฏิปักษ์กัน การบริโภคที่พิจารณาแล้วของปุถุชนผู้มีศีลจึงเรียกว่า อานัญญปริโภค. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า การบริโภคนี้เป็นคนละอย่างโดยเฉพาะ พ้นจากการบริโภค 4 อย่างโดยนิปปริยาย แต่ในที่นี้ไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก หรือรวมเข้าในการบริโภคแบบทายาทนั่นเอง. แม้ผู้มีศีลก็ชื่อว่า เสกขะ เพราะประกอบด้วยสิกขานี้.

සබ්බෙසන්ති අරියානං පුථුජ්ජනානඤ්ච. කථං පුථුජ්ජනානං ඉමෙ පරිභොගා සම්භවන්තීති? උපචාරවසෙන. යො හි පුථුජ්ජනස්සපි සල්ලෙඛපටිපත්තියං ඨිතස්ස පච්චයගෙධං පහාය තත්ථ අනුපලිත්තෙන චිත්තෙන පරිභොගො, සො සාමිපරිභොගො විය හොති. සීලවතො පන පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො විය හොති දායකානං මනොරථස්සාවිරාධනතො. තෙන වුත්තං ‘‘දායජ්ජපරිභොගෙයෙව වා සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති. කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්ස පරිභොගෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි [Pg.148] තස්ස සෙක්ඛසඞ්ගහතො. සෙක්ඛසුත්ත ඤ්හෙතස්ස (අ. නි. 3.86) අත්ථස්ස සාධකං.

ของทั้งหมด คือ ของพระอริยะและของปุถุชน. การบริโภคเหล่านี้ย่อมมีแก่ปุถุชนได้อย่างไร? โดยอุปจาร. การบริโภคของปุถุชนผู้ตั้งอยู่ในสัลเลขปฏิบัติ ละความทะยานอยากในปัจจัยเสียแล้ว บริโภคด้วยจิตที่ไม่ติดข้องในปัจจัยนั้น ย่อมเป็นเหมือนสามีบริโภค. ส่วนการบริโภคที่พิจารณาแล้วของผู้มีศีล ย่อมเป็นเหมือนทายาทบริโภค เพราะไม่ยังความปรารถนาของทายกให้คลาดเคลื่อน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “หรือรวมเข้าในการบริโภคแบบทายาทนั่นเอง”. ในการบริโภคของกัลยาณปุถุชน ไม่ต้องกล่าวถึงเลย เพราะท่านเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในเสกขะ. แม้เสกขสูตร (อ.ติก. 3.86) ก็เป็นเครื่องยืนยันอรรถนี้.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.585) පන ‘‘දාතබ්බට්ඨෙන දායං, තං ආදියන්තීති දායාදා. සත්තන්නං සෙක්ඛානන්ති එත්ථ කල්‍යාණපුථුජ්ජනාපි සඞ්ගහිතා තෙසං ආනණ්‍යපරිභොගස්ස දායජ්ජපරිභොගෙ සඞ්ගහිතත්තාති වෙදිතබ්බං. ධම්මදායාදසුත්තන්ති ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදිනා පවත්තං සුත්තං (ම. නි. 1.29). තත්ථ ‘‘මා මෙ ආමිසදායාදාති එවං මෙ-සද්දං ආනෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවඤ්හි යථාවුත්තත්ථසාධකං හොතී’’ති වුත්තං. තත්ථ මෙ මම ආමිසදායාදා චතුපච්චයභුඤ්ජකාති භගවතො සම්බන්ධභූතස්ස සම්බන්ධීභූතා පච්චයා වුත්තා, තස්මා දායකෙහි දින්නාපි පච්චයා භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා භගවතො පච්චයායෙව හොන්තීති එතස්ස අත්ථස්ස ධම්මදායාදසුත්තං සාධකං හොතීති අත්ථොති වුත්තං.

แต่ในวิมติวิโนทนีย์ (วิ.วิ.ฏีกา 1.585) กล่าวว่า “สิ่งที่ควรให้ ชื่อว่า ทายะ, ผู้รับสิ่งนั้น ชื่อว่า ทายาท”. พึงทราบว่า ในคำว่า “ของเสกขะ 7 จำพวก” นี้ กัลยาณปุถุชนก็สงเคราะห์เข้าด้วย เพราะอานัญญปริโภคของท่านเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในทายัชชปริโภค. ธัมมทายาทสูตร คือ สูตรที่ดำเนินไปโดยมีบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาท” เป็นต้น (ม.มู. 1.29). ในสูตรนั้น พึงทราบอรรถโดยนำคำว่า “เม” มาใส่ว่า “อย่าเป็นอามิสทายาทของเรา”. เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเป็นเครื่องยืนยันอรรถที่กล่าวมาแล้ว. ในสูตรนั้น ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับพระผู้มีพระภาคผู้เป็นเจ้าของ กล่าวคือ ผู้บริโภคปัจจัย 4 ของเรา (เม) ได้ถูกกล่าวไว้, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถว่า “แม้ปัจจัยที่ทายกถวายแล้ว ก็เป็นปัจจัยของพระผู้มีพระภาคเท่านั้น เพราะพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้ว” และธัมมทายาทสูตรก็เป็นเครื่องยืนยันอรรถนี้.

ලජ්ජිනා සද්ධිං පරිභොගො නාම ලජ්ජිස්ස සන්තකං ගහෙත්වා පරිභොගො. අලජ්ජිනා සද්ධින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආදිතො පට්ඨාය හි අලජ්ජී නාම නත්ථීති ඉමිනා දිට්ඨදිට්ඨෙසුයෙව ආසඞ්කා න කාතබ්බාති දස්සෙති. අත්තනො භාරභූතා සද්ධිවිහාරිකාදයො. තෙපි නිවාරෙතබ්බාති යො පස්සති, තෙන නිවාරෙතබ්බාති පාඨො. අට්ඨකථායං පන ‘‘යොපි අත්තනො භාරභූතෙන අලජ්ජිනා සද්ධිං පරිභොගං කරොති, සොපි නිවාරෙතබ්බො’’ති පාඨො දිස්සති, තථාපි අත්ථතො උභයථාපි යුජ්ජති. අත්තනො සද්ධිවිහාරිකාදයොපි අලජ්ජිභාවතො නිවාරෙතබ්බා. අලජ්ජීහි සද්ධිවිහාරිකාදීහි එකසම්භොගං කරොන්තා අඤ්ඤෙපි නිවාරෙතබ්බාව. සචෙ න [Pg.149] ඔරමති, අයම්පි අලජ්ජීයෙව හොතීති එත්ථ එවං නිවාරිතො සො පුග්ගලො අලජ්ජිනා සද්ධිං පරිභොගතො ඔරමති විරමති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ඔරමති, අයම්පි අලජ්ජීයෙව හොති, තෙන සද්ධිං පරිභොගං කරොන්තො සොපි අලජ්ජීයෙව හොතීති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘එවං එකො අලජ්ජී අලජ්ජිසතම්පි කරොතී’’ති. අධම්මියොති අනෙසනාදීහි උප්පන්නො. ධම්මියොති භික්ඛාචරියාදීහි උප්පන්නො. සඞ්ඝස්සෙව දෙතීති භත්තං අග්ගහෙත්වා අත්තනා ලද්ධසලාකංයෙව දෙති.

การบริโภคร่วมกับผู้ละอาย ชื่อว่า การบริโภคโดยถือเอาของของผู้ละอาย. แม้ในคำว่า “ร่วมกับผู้ไม่ละอาย” ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะว่า ผู้ไม่ละอายไม่มีมาแต่แรกเริ่ม ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า ไม่พึงสงสัยในสิ่งที่เห็นแล้วเห็นแล้วเท่านั้น. สัทธิวิหาริกเป็นต้น ผู้เป็นภาระของตน. บทว่า “แม้ท่านเหล่านั้นก็พึงห้าม” คือ ผู้ใดเห็นว่าพึงห้าม ผู้นั้นพึงห้าม. แต่ในอรรถกถาปรากฏบทว่า “แม้ผู้ใดบริโภคร่วมกับผู้ไม่ละอายซึ่งเป็นภาระของตน ผู้นั้นก็พึงถูกห้าม”, ถึงกระนั้น โดยอรรถก็สมเหตุสมผลทั้งสองนัย. แม้สัทธิวิหาริกเป็นต้นของตน ก็พึงถูกห้ามเพราะความเป็นผู้ไม่ละอาย. แม้ผู้อื่นที่บริโภคร่วมกับสัทธิวิหาริกเป็นต้นผู้ไม่ละอาย ก็พึงถูกห้ามเช่นกัน. ในคำว่า “ถ้าไม่ระงับ ผู้นี้ก็เป็นผู้ไม่ละอายเหมือนกัน” นี้ หมายถึง บุคคลที่ถูกห้ามอย่างนี้ ย่อมระงับ ย่อมงดเว้นจากการบริโภคร่วมกับผู้ไม่ละอาย นั่นเป็นกุศล. ถ้าไม่ระงับ ผู้นี้ก็เป็นผู้ไม่ละอายเหมือนกัน, ผู้ที่บริโภคร่วมกับผู้นั้น ก็เป็นผู้ไม่ละอายเหมือนกัน ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้ไม่ละอายคนหนึ่ง ย่อมทำให้ผู้ไม่ละอายเป็นร้อยคนได้”. อธรรมมีย์ คือ เกิดขึ้นด้วยอเนสนา (การแสวงหาที่ไม่สมควร) เป็นต้น. ธัมมีย์ คือ เกิดขึ้นด้วยบิณฑบาตเป็นต้น. คำว่า “ถวายแก่สงฆ์เท่านั้น” คือ ไม่รับภัตตาหาร แต่ถวายสลากที่ตนได้รับเท่านั้น.

විමතිවිනොදනියං පන ‘‘ලජ්ජිනා සද්ධිං පරිභොගොති ධම්මාමිසවසෙන මිස්සීභාවො. අලජ්ජිනා සද්ධින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආදිතො පට්ඨාය හි අලජ්ජී නාම නත්ථීති ඉමිනා දිට්ඨදිට්ඨෙසු ආසඞ්කා නාම න කාතබ්බා, දිට්ඨසුතාදිකාරණෙ සති එව කාතබ්බාති දස්සෙති. අත්තනො භාරභූතා සද්ධිවිහාරිකාදයො. සචෙ න ඔරමතීති අගතිගමනවසෙන ධම්මාමිසපරිභොගතො න ඔරමති. ආපත්ති නාම නත්ථීති ඉදං අලජ්ජීනං ධම්මෙනුප්පන්නපච්චයං ධම්මකම්මඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. තෙසම්පි හි කුලදූසනාදිසමුප්පන්නං පච්චයං පරිභුඤ්ජන්තානං වග්ගකම්මාදීනි කරොන්තානඤ්ච ආපත්ති එව. ‘ධම්මියාධම්මියපරිභොගො පච්චයවසෙනෙව වෙදිතබ්බො’ති වුත්තත්තා හෙට්ඨා ලජ්ජිපරිභොගාලජ්ජිපරිභොගා පච්චයවසෙන එකකම්මාදිවසෙන ච වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව දුට්ඨදොසසික්ඛාපදට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.385-386) චොදකචුදිතකභාවෙ ඨිතා ද්වෙ අලජ්ජිනො ධම්මපරිභොගම්පි සන්ධාය ‘එකසම්භොගපරිභොගා හුත්වා ජීවථා’ති වුත්තා තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ධම්මාමිසාපරිභොගෙ විරොධාභාවා. ලජ්ජීනමෙව හි අලජ්ජිනා සහ තදුභයපරිභොගො න වට්ටතී’’ති වුත්තං.

ส่วนในวิมติวิโนทนีฎีกา คำว่า “การบริโภคร่วมกับภิกษุผู้ละอาย” หมายถึง ความเป็นผู้ระคนกันด้วยอำนาจแห่งธรรมและอามิส แม้ในคำว่า “กับภิกษุผู้ไม่ละอาย” ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะคำว่า “ชื่อว่าภิกษุผู้ไม่ละอายไม่มีมาแต่ต้น” นี้ แสดงว่า ไม่พึงทำความสงสัยในบุคคลที่พบเห็นทั่วไป พึงทำความสงสัยก็ต่อเมื่อมีเหตุที่ได้เห็นหรือได้ยินเป็นต้นเท่านั้น สัทธิวิหาริกเป็นต้น เป็นผู้มีภาระของตน คำว่า “ถ้าไม่ระงับ” หมายถึง ไม่ระงับจากการบริโภคธรรมและอามิสโดยอำนาจแห่งการถึงอคติ คำว่า “ชื่อว่าอาบัติไม่มี” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงปัจจัยที่เกิดขึ้นโดยธรรมและสังฆกรรมที่เป็นธรรมของภิกษุผู้ไม่ละอายเหล่านั้น เพราะแม้ปัจจัยที่เกิดขึ้นจากการประทุษร้ายตระกูลเป็นต้นที่ภิกษุเหล่านั้นบริโภคอยู่ และกรรมเป็นพวกเป็นต้นที่ทำอยู่ ก็เป็นอาบัติแน่นอน เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “การบริโภคที่เป็นธรรมและไม่เป็นธรรม พึงทราบโดยอำนาจแห่งปัจจัยเท่านั้น” ฉะนั้น พึงทราบว่า การบริโภคของภิกษุผู้ละอายและการบริโภคของภิกษุผู้ไม่ละอายที่กล่าวไว้ข้างต้นนั้น ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งปัจจัยและโดยอำนาจแห่งกรรมอย่างเดียวกันเป็นต้นนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาปาราชิกสิกขาบทว่าด้วยความประทุษร้าย (ปารา. อ. 2.385-386) ภิกษุผู้ไม่ละอายสองรูปที่อยู่ในฐานะผู้โจทก์และผู้ถูกโจทก์ ท่านกล่าวไว้ว่า “พวกท่านจงเป็นผู้มีการบริโภคร่วมกันและมีการเสพร่วมกันอยู่เถิด” โดยหมายถึงการบริโภคธรรมด้วย เพราะไม่มีความขัดแย้งในการบริโภคธรรมและอามิสซึ่งกันและกันของภิกษุเหล่านั้น เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “การบริโภคทั้งสองอย่างนั้นร่วมกับภิกษุผู้ไม่ละอาย ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ละอายเท่านั้น”

සචෙ [Pg.150] පන ලජ්ජී අලජ්ජිං පග්ගණ්හාති…පෙ… අන්තරධාපෙතීති එත්ථ කෙවලං පග්ගණ්හිතුකාමතාය එවං කාතුං න වට්ටති, ධම්මස්ස පන සාසනස්ස සොතූනඤ්ච අනුග්ගහත්ථාය වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. පුරිමනයෙන ‘‘සො ආපත්තියා කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා ඉමස්ස ආපත්තියෙවාති වදන්ති. උද්දෙසග්ගහණාදිනා ධම්මස්ස පරිභොගො ධම්මපරිභොගො. ධම්මානුග්ගහෙන ගණ්හන්තස්ස ආපත්තියා අභාවෙපි ථෙරො තස්ස අලජ්ජිභාවංයෙව සන්ධාය ‘‘පාපො කිරාය’’න්තිආදිමාහ. තස්ස පන සන්තිකෙති මහාරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ.

แต่ถ้าภิกษุผู้ละอายยกย่องภิกษุผู้ไม่ละอาย... (ละไว้)... ทำให้พระศาสนาอันตรธานไป ในข้อนี้ พึงทราบว่า การทำเช่นนั้นไม่ควรเพียงเพราะความต้องการจะยกย่องเท่านั้น แต่ควรเพื่ออนุเคราะห์พระธรรม พระศาสนา และผู้ฟัง เพราะท่านกล่าวไว้ด้วยนัยก่อนว่า “ภิกษุนั้นพึงถูกปรับอาบัติ” ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ภิกษุนี้มีอาบัติแน่นอน การบริโภคธรรมโดยการรับอุเทศเป็นต้น ชื่อว่า ธัมมบริโภค แม้เมื่อไม่มีอาบัติแก่ผู้รับโดยอนุเคราะห์ธรรม พระเถระก็กล่าวคำว่า “ผู้นี้เป็นคนบาปหนอ” เป็นต้น โดยหมายถึงความเป็นผู้ไม่ละอายของภิกษุนั้นเท่านั้น ส่วนคำว่า “ในสำนักของภิกษุนั้น” หมายถึง ในสำนักของพระมหารักขิตเถระ

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.585) පන ඉමස්මිං ඨානෙ විත්ථාරතො විනිච්ඡිතං. කථං? ධම්මපරිභොගොති ‘‘එකකම්මං එකුද්දෙසො’’තිආදිනා වුත්තසංවාසො චෙව නිස්සයග්ගහණාදිකො සබ්බො නිරාමිසපරිභොගො ච වෙදිතබ්බො. ‘‘න සො ආපත්තියා කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා ලජ්ජිනො අලජ්ජිපග්ගහෙ ආපත්තීති වෙදිතබ්බං. ඉතරොපීති ලජ්ජීපි. තස්සාපි අත්තානං පග්ගණ්හන්තස්ස අලජ්ජිනො, ඉමිනා ච ලජ්ජිනො වණ්ණභණනාදිලාභං පටිච්ච ආමිසගරුකතාය වා ගෙහස්සිතපෙමෙන වා තං අලජ්ජිං පග්ගණ්හන්තො ලජ්ජී සාසනං අන්තරධාපෙති නාමාති දස්සෙති. එවං ගහට්ඨාදීසු උපත්ථම්භිතො අලජ්ජී බලං ලභිත්වා පෙසලෙ අභිභවිත්වා න චිරස්සෙව සාසනං උද්ධම්මං උබ්බිනයං කරොතීති.

ส่วนในวิมติวิโนทนีฎีกา (วิ. วิ. ฎีกา 1.585) ในที่นี้ ท่านวินิจฉัยไว้โดยพิสดาร อย่างไร? คำว่า ธัมมบริโภค พึงทราบว่า ได้แก่ สังวาสที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “มีกรรมเดียวกัน มีอุเทศเดียวกัน” เป็นต้น และการบริโภคที่ไม่มีอามิสทั้งหมด เช่น การรับนิสัยเป็นต้น เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “ภิกษุนั้นไม่พึงถูกปรับอาบัติ” ฉะนั้น พึงทราบว่า การยกย่องภิกษุผู้ไม่ละอายของภิกษุผู้ละอาย เป็นอาบัติ คำว่า “แม้ภิกษุอื่น” หมายถึง แม้ภิกษุผู้ละอาย และของภิกษุผู้ไม่ละอายนั้นผู้ยกย่องตนเอง ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ภิกษุผู้ละอายเมื่อยกย่องภิกษุผู้ไม่ละอายนั้น เพราะอาศัยการได้คำสรรเสริญเป็นต้น หรือเพราะความเป็นผู้หนักในอามิส หรือเพราะความรักที่อาศัยเรือน ชื่อว่าทำให้พระศาสนาอันตรธานไป ภิกษุผู้ไม่ละอายที่ได้รับการอุปถัมภ์จากคฤหัสถ์เป็นต้นอย่างนี้ ย่อมได้กำลัง ครอบงำภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก และไม่นานก็จะทำให้พระศาสนาไม่ใช่ธรรมไม่ใช่วินัย

ධම්මපරිභොගොපි තත්ථ වට්ටතීති ඉමිනා ආමිසපරිභොගතො ධම්මපරිභොගොව ගරුකො, තස්මා අතිවිය අලජ්ජීවිවෙකෙන කාතබ්බොති දස්සෙති. ‘‘ධම්මානුග්ගහෙන උග්ගණ්හිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා අලජ්ජුස්සන්නතායසාසනෙ ඔසක්කන්තෙ, ලජ්ජීසු ච අප්පහොන්තෙසු අලජ්ජිං පකතත්තං ගණපූරකං ගහෙත්වා උපසම්පදාදිකරණෙන චෙව කෙචි අලජ්ජිනො ධම්මාමිසපරිභොගෙන [Pg.151] සඞ්ගහෙත්වා සෙසාලජ්ජිගණස්ස නිග්ගහෙන ච සාසනං පග්ගණ්හිතුම්පි වට්ටති එව.

คำว่า “ธัมมบริโภคก็ควรในที่นั้น” นี้ แสดงว่า ธัมมบริโภคหนักกว่าอามิสบริโภค ฉะนั้น จึงพึงทำด้วยความสงัดจากภิกษุผู้ไม่ละอายอย่างยิ่ง เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “พึงเรียนโดยอนุเคราะห์ธรรม” ฉะนั้น เมื่อพระศาสนาเสื่อมถอยเพราะความหนาแน่นของภิกษุผู้ไม่ละอาย และเมื่อภิกษุผู้ละอายมีไม่เพียงพอ ก็ควรที่จะยกย่องพระศาสนา แม้ด้วยการนำภิกษุผู้ไม่ละอายที่เป็นปรกตัตตะมาเป็นองค์ประชุมแล้วทำอุปสมบทเป็นต้น และด้วยการสงเคราะห์ภิกษุผู้ไม่ละอายบางรูปด้วยการบริโภคธรรมและอามิส และด้วยการข่มภิกษุผู้ไม่ละอายที่เหลือ

කෙචි පන ‘‘කොටියං ඨිතො ගන්ථොති වුත්තත්තා ගන්ථපරියාපුණනමෙව ධම්මපරිභොගො, න එකකම්මාදි, තස්මා අලජ්ජීහි සද්ධිං උපොසථාදිකං කම්මං කාතුං වට්ටති, ආපත්ති නත්ථී’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං, එකකම්මාදීසු බහූසු ධම්මපරිභොගෙසු අලජ්ජිනාපි සද්ධිං කත්තබ්බාවත්ථායත්තං ධම්මපරිභොගං දස්සෙතුං ඉධ නිදස්සනවසෙන ගන්ථස්සෙව සමුද්ධටත්තා. න හි එකකම්මාදිකො විධි ධම්මපරිභොගො න හොතීති සක්කා වත්තුං අනාමිසත්තා ධම්මාමිසෙසු අපරියාපන්නස්ස ච කස්සචි අභාවා. තෙනෙව අට්ඨසාලිනියං ධම්මපටිසන්ථාරකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 1351) ‘‘කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං, ධම්මො වාචෙතබ්බො…පෙ… අබ්භානවුට්ඨානමානත්තපරිවාසා දාතබ්බා, පබ්බජ්ජාරහො පබ්බාජෙතබ්බො, උපසම්පදාරහො උපසම්පාදෙතබ්බො…පෙ… අයං ධම්මපටිසන්ථාරො නාමා’’ති එවං සඞ්ඝකම්මාදිපි ධම්මකොට්ඨාසෙ දස්සිතං. තෙසු පන ධම්මකොට්ඨාසෙසු යං ගණපූරකාදිවසෙන අලජ්ජිනො අපෙක්ඛිත්වා උපොසථාදි වා තෙසං සන්තිකා ධම්මුග්ගහණනිස්සයග්ගහණාදි වා කරීයති, තං ධම්මො චෙව පරිභොගො චාති ධම්මපරිභොගොති වුච්චති, එතං තථාරූපපච්චයං විනා කාතුං න වට්ටති, කරොන්තස්ස අලජ්ජිපරිභොගො ච හොති දුක්කටඤ්ච. යං පන අලජ්ජිසතං අනපෙක්ඛිත්වා තජ්ජනීයාදිනිග්ගහකම්මං වා පරිවාසාදිඋපකාරකම්මං වා උග්ගහපරිපුච්ඡාදානාදි වා කරීයති, තං ධම්මො එව, නො පරිභොගො, එතං අනුරූපානං කාතුං වට්ටති, ආමිසදානෙ විය ආපත්ති නත්ථි. නිස්සයදානම්පි තෙරසසම්මුතිදානාදි ච වත්තපටිපත්තිසාදියනාදිපරිභොගස්සපි හෙතුත්තා න වට්ටති.

แต่บางท่านกล่าวว่า “เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ‘คัมภีร์ตั้งอยู่ในส่วนสุด’ ฉะนั้น การเรียนคัมภีร์เท่านั้นเป็นธัมมบริโภค ไม่ใช่กรรมอย่างเดียวกันเป็นต้น เพราะฉะนั้น การทำอุโบสถเป็นต้นกับภิกษุผู้ไม่ละอายจึงควร ไม่มีอาบัติ” คำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควร เพราะในธัมมบริโภคหลายอย่างมีกรรมอย่างเดียวกันเป็นต้น ในที่นี้ท่านยกคัมภีร์ขึ้นมาเป็นตัวอย่างเพื่อแสดงธัมมบริโภคที่ต้องทำร่วมกับภิกษุผู้ไม่ละอายตามสถานการณ์ เพราะไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า วิธีการมีกรรมอย่างเดียวกันเป็นต้น ไม่ใช่ธัมมบริโภค เพราะความเป็นอนามิส และเพราะไม่มีสิ่งใดที่ไม่สงเคราะห์เข้าในธรรมและอามิส ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาอัฏฐสาลินี ในเรื่องธัมมปฏิสันถาร (ธ. ส. อ. 1351) ท่านจึงแสดงแม้สังฆกรรมเป็นต้นไว้ในส่วนแห่งธรรมอย่างนี้ว่า “พึงบอกกรรมฐาน พึงให้เรียนธรรม... (ละไว้)... พึงให้อัพภาน วุฏฐาน มานัต ปริวาส พึงให้บรรพชาแก่ผู้ควรบรรพชา พึงให้อุปสมบทแก่ผู้ควรแก่อุปสมบท... (ละไว้)... นี้ชื่อว่าธัมมปฏิสันถาร” ส่วนในส่วนแห่งธรรมเหล่านั้น สิ่งใดที่ทำโดยหมายเอาภิกษุผู้ไม่ละอายโดยความเป็นองค์ประชุมเป็นต้น หรือทำอุโบสถเป็นต้น หรือการเรียนธรรม การรับนิสัยเป็นต้นจากสำนักของภิกษุเหล่านั้น สิ่งนั้นเรียกว่า ธัมมบริโภค เพราะเป็นทั้งธรรมและเป็นการบริโภค การทำสิ่งนี้โดยไม่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้นไม่ควร เมื่อทำ ย่อมเป็นการบริโภคร่วมกับภิกษุผู้ไม่ละอายและเป็นทุกกฏ ส่วนสิ่งใดที่ทำโดยไม่หมายเอาภิกษุผู้ไม่ละอาย เช่น ตัชชนียกรรมเป็นต้นที่เป็นการข่ม หรือปริวาสเป็นต้นที่เป็นกรรมอนุเคราะห์ หรือการให้เรียนและการสอบถามเป็นต้น สิ่งนั้นเป็นธรรมเท่านั้น ไม่ใช่บริโภค การทำสิ่งนี้แก่บุคคลที่เหมาะสมย่อมควร ไม่มีอาบัติเหมือนในการให้อามิส แม้การให้นิสัยและการให้สมมติ 13 อย่างเป็นต้น ก็ไม่ควร เพราะเป็นเหตุแห่งการบริโภคมีการยินดีในวัตรปฏิบัติเป็นต้น

යො පන මහාඅලජ්ජී උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං කරොති, තස්ස සද්ධිවිහාරිකාදීනං උපසම්පදාදි උපකාරකම්මම්පි උග්ගහපරිපුච්ඡාදානාදි [Pg.152] ච කාතුං න වට්ටති, ආපත්ති එව හොති, නිග්ගහකම්මමෙව කාතබ්බං. තෙනෙව අලජ්ජිපග්ගහොපි පටික්ඛිත්තො. ධම්මාමිසපරිභොගවිවජ්ජනෙනපි හි දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහොව අධිප්පෙතො, සො ච පෙසලානං ඵාසුවිහාරසද්ධම්මට්ඨිතිවිනයානුග්ගහාදිඅත්ථාය එතදත්ථත්තා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා, තස්මා යං යං දුම්මඞ්කූනං උපත්ථම්භාය, පෙසලානං අඵාසුවිහාරාය, සද්ධම්මපරිහානාදිඅත්ථාය හොති, තං සබ්බම්පි පරිභොගො වා හොතු අපරිභොගො වා කාතුං න වට්ටති, එවං කරොන්තා සාසනං අන්තරධාපෙන්ති, ආපත්තිඤ්ච ආපජ්ජන්ති, ධම්මාමිසපරිභොගෙසු චෙත්ථ අලජ්ජීහි එකකම්මාදිධම්මපරිභොගො එව පෙසලානං අඵාසුවිහාරාය සද්ධම්මපරිහානාදිඅත්ථාය හොති, න තථා ආමිසපරිභොගො. න හි අලජ්ජීනං පච්චයපරිභොගමත්තෙන පෙසලානං අඵාසුවිහාරාදි හොති, යථාවුත්තධම්මපරිභොගෙන පන හොති. තප්පරිවජ්ජනෙන ච ඵාසුවිහාරාදයො. තථා හි කතසික්ඛාපදවීතික්කමා අලජ්ජිපුග්ගලා උපොසථාදීසු පවිට්ඨා ‘‘තුම්හෙ කායද්වාරෙ චෙව වචීද්වාරෙ ච වීතික්කමං කරොථා’’තිආදිනා භික්ඛූහි වත්තබ්බා හොන්ති. යථා විනයඤ්ච අතිට්ඨන්තා සඞ්ඝතො බහිකරණාදිවසෙන සුට්ඨු නිග්ගහෙතබ්බා, තථා අකත්වා තෙහි සහ සංවසන්තාපි අලජ්ජිනොව හොන්ති ‘‘එකොපි අලජ්ජී අලජ්ජිසතම්පි කරොතී’’තිආදිවචනතො (පාරා. අට්ඨ. 2.585). යදි හි තෙ එවං අනිග්ගහිතා සියුං, සඞ්ඝෙ කලහාදිං වඩ්ඪෙත්වා උපොසථාදිසාමග්ගිකම්මපටිබාහනාදිනා පෙසලානං අඵාසුං කත්වා කමෙන තෙ දෙවදත්තවජ්ජිපුත්තකාදයො විය පරිසං වඩ්ඪෙත්වා අත්තනො විප්පටිපත්තිං ධම්මතො විනයතො දීපෙන්තා සඞ්ඝභෙදාදිම්පි කත්වා න චිරස්සෙව සාසනං අන්තරධාපෙය්‍යුං. තෙසු පන සඞ්ඝතො බහිකරණාදිවසෙන නිග්ගහිතෙසු සබ්බොපි අයං උපද්දවො [Pg.153] න හොති. වුත්තඤ්හි ‘‘දුස්සීලපුග්ගලෙ නිස්සාය උපොසථො න තිට්ඨති, පවාරණා න තිට්ඨති, සඞ්ඝකම්මානි න පවත්තන්ති, සාමග්ගී න හොති…පෙ… දුස්සීලෙසු පන නිග්ගහිතෙසු සබ්බොපි අයං උපද්දවො න හොති, තතො පෙසලා භික්ඛූ ඵාසු විහරන්තී’’ති, තස්මා එකකම්මාදිධම්මපරිභොගොව ආමිසපරිභොගතොපි අතිවිය අලජ්ජීවිවෙකෙන කාතබ්බො, ආපත්තිකරො ච සද්ධම්මපරිහානිහෙතුත්තාති වෙදිතබ්බං.

อนึ่ง ส่วนบุคคลใดเป็นผู้อลัชชีอย่างยิ่ง กระทำคำสอนของพระศาสดาให้ผิดธรรมผิดวินัย การกระทำแม้กรรมที่เป็นอุปการะมีอุปสมบทเป็นต้น และการให้การเรียนการสอบถามเป็นต้น แก่สัทธิวิหาริกเป็นต้นของผู้นั้น ไม่ควรทำ ย่อมเป็นอาบัติแท้ ควรทำแต่กรรมลงโทษเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น แม้การยกย่องคนอลัชชีท่านก็ห้ามไว้แล้ว เพราะว่าแม้ด้วยการงดเว้นการใช้สอยธรรมและอามิส ท่านก็มุ่งหมายเพื่อข่มพวกบุคคลผู้เก้อยาก และการบัญญัติสิกขาบทนั้นก็มีวัตถุประสงค์เพื่อประโยชน์แก่การอยู่สำราญของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม และเพื่อการอนุเคราะห์พระวินัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น สิ่งใดๆ ที่เป็นไปเพื่อการสนับสนุนพวกคนเก้อยาก เพื่อความอยู่ไม่สำราญของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก เพื่อความเสื่อมแห่งพระสัทธรรมเป็นต้น สิ่งนั้นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นการใช้สอยหรือมิใช่การใช้สอย ก็ไม่ควรทำ ภิกษุทั้งหลายผู้กระทำเช่นนั้น ย่อมทำให้พระศาสนาอันตรธาน และย่อมต้องอาบัติ และในการใช้สอยธรรมและอามิสนี้ การร่วมใช้ธรรมมีการทำกรรมเดียวกันเป็นต้นกับพวกคนอลัชชีเท่านั้น ที่เป็นไปเพื่อความอยู่ไม่สำราญของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก เพื่อความเสื่อมแห่งพระสัทธรรมเป็นต้น การใช้สอยอามิสหาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะความอยู่ไม่สำราญเป็นต้นของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก มิได้มีเพียงเพราะการใช้สอยปัจจัยของพวกคนอลัชชี แต่ย่อมมีเพราะการร่วมใช้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว และความอยู่สำราญเป็นต้นย่อมมีได้เพราะการงดเว้นการร่วมใช้ธรรมนั้น จริงอย่างนั้น บุคคลอลัชชีผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้แล้ว เมื่อเข้าสู่อุโบสถเป็นต้น ภิกษุทั้งหลายควรกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายย่อมกระทำความล่วงละเมิดทั้งทางกายและทางวาจา' เป็นต้น และบุคคลผู้ไม่ตั้งอยู่ในวินัยตามที่กล่าวไว้ ควรถูกข่มขู่ให้ดีด้วยวิธีมีการขับออกจากสงฆ์เป็นต้น เมื่อไม่ทำเช่นนั้น แม้ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ร่วมกับคนเหล่านั้นก็ย่อมเป็นผู้อลัชชีเหมือนกัน เพราะคำเป็นต้นว่า 'แม้อลัชชีคนเดียว ย่อมทำให้คนอื่นกลายเป็นอลัชชีได้ตั้งร้อย' (สมันตปาสาทิกา 2.585) หากคนเหล่านั้นไม่ถูกข่มไว้อย่างนี้ ก็จะทำให้การทะเลาะวิวาทเป็นต้นในสงฆ์เจริญขึ้น กระทำความไม่สำราญแก่ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักด้วยการขัดขวางสามัคคีกรรมมีอุโบสถเป็นต้น แล้วเพิ่มพูนบริษัทขึ้นโดยลำดับเหมือนพวกพระเทวทัตและพวกวัชชีบุตรเป็นต้น แสดงความประพฤติผิดของตนว่าเป็นธรรมเป็นวินัย กระทำแม้สังฆเภทเป็นต้น ย่อมทำให้พระศาสนาอันตรธานไปโดยไม่นานเลย แต่เมื่อคนเหล่านั้นถูกข่มด้วยวิธีมีการขับออกจากสงฆ์เป็นต้น อุปัทวะทั้งหมดนี้ย่อมไม่มี สมจริงดังคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'เพราะอาศัยบุคคลผู้ทุศีล อุโบสถย่อมไม่ตั้งอยู่ ปวารณาย่อมไม่ตั้งอยู่ สังฆกรรมทั้งหลายย่อมไม่ดำเนินไป ความสามัคคีย่อมไม่มี... (ละ)... แต่เมื่อพวกคนทุศีลถูกข่มแล้ว อุปัทวะทั้งหมดนี้ย่อมไม่มี แต่นั้นภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักย่อมอยู่สำราญ' เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า การร่วมใช้ธรรมมีการทำกรรมเดียวกันเป็นต้น ยิ่งกว่าการใช้สอยอามิสเสียอีก ควรทำด้วยการปลีกตัวออกจากคนอลัชชีเป็นอย่างยิ่ง และเป็นเหตุให้ต้องอาบัติเพราะเป็นเหตุแห่งความเสื่อมแห่งพระสัทธรรม

අපිච ‘‘උපොසථො න තිට්ඨති, පවාරණා න තිට්ඨති, සඞ්ඝකම්මානි න පවත්තන්තී’’ති එවං අලජ්ජීහි සද්ධිං සඞ්ඝකම්මාකරණස්ස අට්ඨකථායං පකාසිතත්තාපි චෙතං සිජ්ඣති. තථා පරිවත්තලිඞ්ගස්ස භික්ඛුනො භික්ඛුනුපස්සයං ගච්ඡන්තස්ස පටිපත්තිකථායං ‘‘ආරාධිකා ච හොන්ති සඞ්ගාහිකා ලජ්ජිනියො, තා කොපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න ගන්තබ්බං. ගච්ඡති චෙ, ගාමන්තරනදීපාරරත්තිවිප්පවාසගණම්හා ඔහීයනාපත්තීහි න මුච්චති…පෙ… අලජ්ජිනියො හොන්ති, සඞ්ගහං පන කරොන්ති, තාපි පරිච්චජිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං ලභතී’’ති එවං අලජ්ජිනීසු දුතියිකාගහණාදීසු සංවාසාපත්තිපරිහාරාය නදීපාරාගමනාදිගරුකාපත්තිට්ඨානානං අනුඤ්ඤාතත්තා තතොපි අලජ්ජිසංවාසාපත්ති එව සද්ධම්මපරිහානියා හෙතුභූතො ගරුකතරාති විඤ්ඤායති. න හි ලහුකාපත්තිට්ඨානං වා අනාපත්තිට්ඨානං වා පරිහරිතුං ගරුකාපත්තිට්ඨානවීතික්කමං ආචරියා අනුජානන්ති. තථා අසංවාසපදස්ස අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බෙහිපි ලජ්ජිපුග්ගලෙහි සමං සික්ඛිතබ්බභාවතො සමසික්ඛාතා නාම. එත්ථ යස්මා සබ්බෙපි ලජ්ජිනො එතෙසු කම්මාදීසු සහ වසන්ති, න එකොපි තතො බහිද්ධා සන්දිස්සති, තස්මා තානි සබ්බානිපි ගහෙත්වා එසො සංවාසො නාමා’’ති එවං ලජ්ජීහෙව එකකම්මාදිසංවාසො වට්ටතීති පකාසිතො.

อนึ่ง ข้อนี้ย่อมสำเร็จได้แม้ด้วยความเป็นข้อที่อรรถกถาประกาศไว้ถึงการไม่ทำสังฆกรรมร่วมกับพวกคนอลัชชีอย่างนี้ว่า 'อุโบสถย่อมไม่ตั้งอยู่ ปวารณาย่อมไม่ตั้งอยู่ สังฆกรรมทั้งหลายย่อมไม่ดำเนินไป' เช่นเดียวกัน ในกถาว่าด้วยการปฏิบัติของภิกษุผู้แปลงเพศที่ไปยังสำนักภิกษุณี มีคำกล่าวว่า 'ภิกษุณีทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รักย่อมเป็นผู้ยินดีและสงเคราะห์ ไม่ควรทำให้ภิกษุณีเหล่านั้นโกรธแล้วไปที่อื่น หากไป ย่อมไม่พ้นจากอาบัติมีการค้างคืนในระหว่างบ้าน การข้ามแม่น้ำ และการอยู่ปราศจากคณะ... (ละ)... หากภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้อลัชชี แต่ทำการสงเคราะห์ ก็สามารถละภิกษุณีเหล่านั้นแล้วไปที่อื่นได้' ดังนี้ เพราะเหตุที่มีการอนุญาตในฐานะที่เป็นอาบัติหนักมีการข้ามแม่น้ำเป็นต้น เพื่อหลีกเลี่ยงอาบัติสังวาสในการถือเอาภิกษุณีผู้อลัชชีเป็นเพื่อนสองเป็นต้น แม้จากเหตุนั้น ก็ทราบได้ว่า อาบัติสังวาสกับคนอลัชชีนั่นเอง เป็นเหตุแห่งความเสื่อมแห่งพระสัทธรรมที่หนักกว่า เพราะพระอาจารย์ทั้งหลายย่อมไม่อนุญาตการล่วงละเมิดในฐานะที่เป็นอาบัติหนัก เพื่อหลีกเลี่ยงฐานะที่เป็นอาบัติเบาหรือฐานะที่ไม่เป็นอาบัติ เช่นเดียวกัน ในอรรถกถาแห่งบทว่า อสังวาส ท่านประกาศไว้ว่า 'ชื่อว่า สมสิกขา เพราะความเป็นผู้ต้องศึกษาเสมอกันกับบุคคลผู้มีศีลเป็นที่รักทั้งหมด ในบทนี้ เพราะเหตุที่ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักทั้งหมด ย่อมอยู่ร่วมกันในกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ไม่มีใครแม้คนเดียวที่ปรากฏอยู่ภายนอกกรรมนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อรวมเอาสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดเข้าด้วยกัน นี้ชื่อว่า สังวาส' ดังนี้ การสังวาสมีการทำกรรมเดียวกันเป็นต้น ย่อมควรกับภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักเท่านั้น

යදි [Pg.154] එවං කස්මා අසංවාසිකෙසු අලජ්ජී න ගහිතොති? නායං විරොධො, යෙ ගණපූරකෙ කත්වා කතං කම්මං කුප්පති, තෙසං පාරාජිකාදිඅපකතත්තානඤ්ඤෙව අසංවාසිකත්තෙන ගහිතත්තා. අලජ්ජිනො පන පකතත්තභූතාපි සන්ති, තෙ චෙ ගණපූරකා හුත්වා කම්මං සාධෙන්ති, කෙවලං කත්වා අගතිගමනෙන කරොන්තානං ආපත්තිකරා හොන්ති සභාගාපත්තිආපන්නා විය අඤ්ඤමඤ්ඤං. යස්මා අලජ්ජිතඤ්ච ලජ්ජිතඤ්ච පුථුජ්ජනානං චිත්තක්ඛණපටිබද්ධං, න සබ්බකාලිකං. සඤ්චිච්ච හි වීතික්කමචිත්තෙ උප්පන්නෙ අලජ්ජිනො ‘‘න පුන ඊදිසං කරිස්සාමී’’ති චිත්තෙන ලජ්ජිනො හොන්ති.

หากเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุใดคนอลัชชีจึงไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในพวกอสังวาสิก? ข้อนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะบุคคลผู้เป็นปาราชิกและผู้มีอาบัติที่ยังไม่ได้ทำคืนเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ท่านสงเคราะห์เข้าเป็นอสังวาสิก เพราะเมื่อทำให้เป็นผู้ครบองค์คณะแล้ว กรรมที่ทำย่อมกำเริบ ส่วนคนอลัชชีที่เป็นปกตัตตะก็มีอยู่ หากคนเหล่านั้นเป็นผู้ครบองค์คณะแล้วทำกรรมให้สำเร็จ กรรมนั้นย่อมเป็นอันทำสำเร็จ เพียงแต่เป็นเหตุให้ต้องอาบัติแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมด้วยการถึงอคติ เหมือนภิกษุผู้ต้องสภาคาบัติแล้วทำกรรมร่วมกันฉะนั้น เพราะความเป็นคนอลัชชีและความเป็นคนลัชชีของพวกปุถุชน ผูกพันอยู่กับขณะจิต มิใช่เป็นอยู่ตลอดกาล จริงอย่างนั้น เมื่อจิตคิดจะล่วงละเมิดโดยจงใจเกิดขึ้น ย่อมเป็นผู้อลัชชี แต่ด้วยจิตที่คิดว่า 'เราจะไม่ทำเช่นนี้อีก' ย่อมเป็นผู้ลัชชี

තෙසු ච යෙ පෙසලෙහි ඔවදියමානාපි න ඔරමන්ති, පුනප්පුනං කරොන්ති, තෙ එව අසංවසිතබ්බා, න ඉතරෙ ලජ්ජිධම්මෙ ඔක්කන්තත්තා, තස්මාපි අලජ්ජිනො අසංවාසිකෙසු අගණෙත්වා තප්පරිවජ්ජනත්ථං සොධෙත්වාව උපොසථාදිකරණං අනඤ්ඤාතං. තථා හි ‘‘පාරිසුද්ධිං ආයස්මන්තො ආරොචෙථ, පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමී’’තිආදිනා (මහාව. 134) අපරිසුද්ධාය පරිසාය උපොසථකරණස්ස අයුත්තතා පකාසිතා, ‘‘යස්ස සියා ආපත්ති, සො ආවිකරෙය්‍ය…පෙ… ඵාසු හොතී’’ති (මහාව. 134) එවං අලජ්ජිම්පි ලජ්ජිධම්මෙ පතිට්ඨාපෙත්වා උපොසථකරණප්පකාරො ච වුත්තො, ‘‘කච්චිත්ථ පරිසුද්ධා…පෙ… පරිසුද්ධෙත්ථායස්මන්තො’’ති (පාරා. 233) ච පාරිසුද්ධිඋපොසථෙ ‘‘පරිසුද්ධො අහං, භන්තෙ, පරිසුද්ධොති මං ධාරෙථා’’ති (මහාව. 168) ච එවං උපොසථං කරොන්තානං පරිසුද්ධතා ච පකාසිතා, වචනමත්තෙන අනොරමන්තානඤ්ච උපොසථපවාරණට්ඨපනවිධි ච වුත්තො, සබ්බථා ලජ්ජිධම්මං අනොක්කමන්තෙහි සංවාසස්ස අයුත්තතාය නිස්සයදානග්ගහණපටික්ඛෙපො, තජ්ජනීයාදිනිග්ගහකම්මකරණඋක්ඛෙපනීයකම්මකරණෙන සානුවත්තකපරිසස්ස අලජ්ජිස්ස අසංවාසිකත්තපාපනවිධි [Pg.155] ච වුත්තො, තස්මා යථාවුත්තෙහි සුත්තන්තනයෙහි, අට්ඨකථාවචනෙහි ච පකතත්තෙහිපි අපකතත්තෙහිපි සබ්බෙහි අලජ්ජීහි එකකම්මාදිසංවාසො න වට්ටති, කරොන්තානං ආපත්ති එව දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහත්ථායෙව සබ්බසික්ඛාපදානං පඤ්ඤත්තත්තාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. තෙනෙව දුතියසඞ්ගීතියං පකතත්තාපි අලජ්ජිනො වජ්ජිපුත්තකා යසත්ථෙරාදීහි මහන්තෙන වායාමෙන සඞ්ඝතො වියොජිතා. න හි තෙසු පාරාජිකාදිඅසංවාසිකාපත්ති අත්ථි, තෙහි දීපිතානං දසන්නං වත්ථූනං ලහුකාපත්තිවිසයත්තාති වුත්තං.

และในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ใดแม้ถูกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักตักเตือนอยู่ก็ยังไม่หยุด ยังทำผิดซ้ำอีก บุคคลเหล่านั้นนั่นแหละไม่ควรอยู่ร่วมด้วย ส่วนบุคคลอื่นนอกนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเป็นผู้เข้าถึงความเป็นผู้มีหิริ (ธรรมเป็นที่ละอาย) เพราะฉะนั้น การทำอุโบสถเป็นต้นโดยการชำระให้บริสุทธิ์เพื่อเว้นบุคคลผู้ไร้ยางอายเหล่านั้น โดยไม่นับเข้าในพวกอสังวาสิกะ จึงเป็นสิ่งที่รู้กันอยู่ (มิใช่ว่าจะไม่รู้กัน) ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความไม่ควรในการทำอุโบสถของบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์ไว้ว่า "ท่านทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์เถิด เราจักแสดงปาติโมกข์" เป็นต้น (มหาวรรค 134) และได้ตรัสถึงวิธีทำอุโบสถโดยการตั้งบุคคลผู้ไร้ยางอายให้ดำรงอยู่ในธรรมเป็นที่ละอายว่า "ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย... (ละ)... ความผาสุกย่อมมี" (มหาวรรค 134) และทรงแสดงความบริสุทธิ์ของบุคคลผู้ทำอุโบสถไว้ว่า "ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ... (ละ)... ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเรื่องนี้" (ปาราชิก 233) ในปาริสุทธิอุโบสถ และว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าบริสุทธิ์แล้ว ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้บริสุทธิ์" (มหาวรรค 168) และได้ตรัสถึงวิธีงดอุโบสถและปวารณาสำหรับผู้ที่ไม่หยุดกระทำด้วยเพียงคำพูด ตรัสถึงความไม่ควรในการอยู่ร่วมกับผู้ที่ไม่เข้าถึงธรรมเป็นที่ละอายโดยประการทั้งปวงด้วยการห้ามให้และรับนิสัย และตรัสถึงวิธีทำให้บุคคลผู้ไร้ยางอายพร้อมทั้งบริษัทผู้ประพฤติตามเป็นอสังวาสิกะด้วยการทำนิคคหกรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้นและการทำอุกเขปนียกรรม เพราะฉะนั้น พึงถือเป็นข้อยุติในเรื่องนี้ว่า ตามนัยแห่งพระสูตรและถ้อยคำในอรรถกถาที่กล่าวมาแล้วนั้น การอยู่ร่วมทำสังฆกรรมเป็นต้นกับบุคคลผู้ไร้ยางอายทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นปรกตัตตะหรืออปรกตัตตะก็ตาม ย่อมไม่ควร เมื่อทำอยู่ย่อมเป็นอาบัติ เพราะสิกขาบททั้งปวงทรงบัญญัติไว้เพื่อกำราบบุคคลผู้เก้อยาก (หน้าด้าน) เท่านั้น ด้วยเหตุนั้นเอง ในการสังคายนาครั้งที่ 2 พวกเจ้าวัชชีบุตรผู้ไร้ยางอาย แม้จะเป็นปรกตัตตะ ก็ถูกพระยสเถระเป็นต้นแยกออกจากสงฆ์ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง เพราะในพวกเขานั้นไม่มีอาบัติที่เป็นเหตุให้เป็นอสังวาสิกะมีปาราชิกเป็นต้น ด้วยว่าวัตถุ 10 ประการที่พวกเขานำมาแสดงนั้นเป็นวิสัยของอาบัติเบา ดังนี้

තස්ස සන්තිකෙති මහාරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ.

คำว่า "ตัสสะ สันติเก" หมายถึง ในสำนักของพระมหารักขิตเถระ

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ด้วยประการฉะนี้ ในคัมภีร์วินยาลังการ อันเป็นคำพรรณนาคัมภีร์วินยสังคหะ

රූපියාදිපටිග්ගහණවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

การพรรณนาวินิจฉัยเรื่องการรับรูปิยะเป็นต้น ชื่อว่า อลังการ

ද්වාදසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ 12

13. දානලක්ඛණාදිවිනිච්ඡයකථා

๑๓. เรื่องวินิจฉัยลักษณะแห่งทานเป็นต้น

69. එවං රූපියාදිපටිග්ගහණවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි දානවිස්සාසග්ගාහලාභපරිණාමනවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘දානවිස්සාසග්ගාහෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ දීයතෙ දානං, චීවරාදිවත්ථුං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අලොභප්පධානො කාමාවචරකුසලකිරියචිත්තුප්පාදො. සසනං සාසො, සසු හිංසායන්ති ධාතු, හිංසනන්ති අත්ථො, විගතො සාසො එතස්මා ගාහාති විස්සාසො. ගහණං ගාහො, විස්සාසෙන ගාහො විස්සාසග්ගාහො. විසෙසනෙ චෙත්ථ කරණවචනං, විස්සාසවසෙන ගාහො, න ථෙය්‍යචිත්තවසෙනාති අත්ථො. ලච්ඡතෙති ලාභො, චීවරාදිවත්ථු, තස්ස ලාභස්ස. පරිණමියතෙ පරිණාමනං, අඤ්ඤෙසං අත්ථාය පරිණතස්ස [Pg.156] අත්තනො, අඤ්ඤස්ස වා පරිණාමනං, දාපනන්ති අත්ථො. දානවිස්සාසග්ගාහෙහි ලාභස්ස පරිණාමනන්ති එත්ථ උද්දෙසෙ සමභිනිවිට්ඨස්ස ‘‘දාන’’න්ති පදස්ස අත්ථවිනිච්ඡයො තාව පඨමං එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. අත්තනො සන්තකස්ස චීවරාදිපරික්ඛාරස්ස දානන්ති සම්බන්ධො. යස්ස කස්සචීති සම්පදානනිද්දෙසො, යස්ස කස්සචි පටිග්ගාහකස්සාති අත්ථො.

๖๙. เมื่อกล่าววินิจฉัยการรับรูปิยะเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยการน้อมลาภที่ได้มาด้วยทานและด้วยการถือเอาด้วยความวิสาสะ จึงกล่าวคำว่า "dānavissāsaggāhehī" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น คำว่า "ทาน" คือ วัตถุมีจีวรเป็นต้นที่เขาให้ หรือการเกิดขึ้นแห่งกามพจรกุศลจิตหรือกิริยาจิตที่มีอโลภะเป็นประธานซึ่งเป็นไปโดยกระทำวัตถุมีจีวรเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ คำว่า "สาสะ" คือ การเบียดเบียน (ทำร้าย) รากศัพท์มาจาก "สสุ หิงสายัง" แปลว่า ในความเบียดเบียน คำว่า "วิสสาสะ" คือ การถือเอาที่ปราศจากการเบียดเบียน (ความระแวง) นั้น คำว่า "คหะ" คือ การถือเอา การถือเอาด้วยความวิสาสะ ชื่อว่า "วิสสาสัคคะหะ" คำนี้เป็นตติยาวิภัตติในอรรถวิเสสนะ มีอธิบายว่า การถือเอาด้วยอำนาจความคุ้นเคย ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งไถยจิต คำว่า "ลาภะ" คือ สิ่งที่พึงได้ ได้แก่ วัตถุมีจีวรเป็นต้น ของลาภนั้น คำว่า "ปริณามนะ" คือ การน้อมไป ได้แก่ การน้อมลาภที่น้อมไปเพื่อประโยชน์ของตน หรือของผู้อื่น ไปเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น อธิบายว่า การสั่งให้เขาให้ ในบทตั้งว่า "dānavissāsaggāhehi lābhassa pariṇāmanaṃ" นี้ มีการเชื่อมโยงว่า พึงทราบวินิจฉัยอรรถของบทว่า "dāna" ที่รวมอยู่ด้วยก่อนอย่างนี้ ความสัมพันธ์คือ การให้บริขารมีจีวรเป็นต้นอันเป็นของตน ชื่อว่า ทาน คำว่า "yassa kassaci" เป็นการระบุถึงสัมปทาน (ผู้รับ) มีอธิบายว่า แก่ผู้รับคนใดคนหนึ่ง

යදිදං ‘‘දාන’’න්ති වුත්තං, තත්ථ කිං ලක්ඛණන්ති ආහ ‘‘තත්‍රිදං දානලක්ඛණ’’න්ති. ‘‘ඉදං තුය්හං දෙමී’’ති වදතීති ඉදං තිවඞ්ගසම්පන්නං දානලක්ඛණං හොතීති යොජනා. තත්ථ ඉදන්ති දෙය්‍යධම්මනිදස්සනං. තුය්හන්ති පටිග්ගාහකනිදස්සනං. දෙමීති දායකනිදස්සනං. දදාමීතිආදීනි පන පරියායවචනානි. වුත්තඤ්හි ‘‘දෙය්‍යදායකපටිග්ගාහකා විය දානස්සා’’ති, ‘‘තිණ්ණං සම්මුඛීභාවා කුසලං හොතී’’ති ච. ‘‘වත්ථුපරිච්චාගලක්ඛණත්තා දානස්සා’’ති ඉදං පන එකදෙසලක්ඛණකථනමෙව, කිං එවං දීයමානං සම්මුඛායෙව දින්නං හොති, උදාහු පරම්මුඛාපීති ආහ ‘‘සම්මුඛාපි පරම්මුඛාපි දින්නංයෙව හොතී’’ති. තුය්හං ගණ්හාහීතිආදීසු අයමත්ථො – ‘‘ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘දෙමී’’ති වුත්තසදිසං හොති, තස්මා මුඛ්‍යතො දින්නත්තා සුදින්නං හොති, ‘‘ගණ්හාමී’’ති ච වුත්තෙ මුඛ්‍යතො ගහණං හොති, තස්මා සුග්ගහිතං හොති. ‘‘තුය්හං මය්හ’’න්ති ඉමානි පන පටිග්ගාහකපටිබන්ධතාකරණෙ වචනානි. තව සන්තකං කරොහීතිආදීනි පන පරියායතො දානග්ගහණානි, තස්මා දුදින්නං දුග්ගහිතඤ්ච හොති. ලොකෙ හි අපරිච්චජිතුකාමාපි පුන ගණ්හිතුකාමාපි ‘‘තව සන්තකං හොතූ’’ති නිය්‍යාතෙන්ති යථා තං කුසරඤ්ඤො මාතු රජ්ජනිය්‍යාතනං. තෙනාහ ‘‘නෙව දාතා දාතුං ජානාති, න ඉතරො ගහෙතු’’න්ති. සචෙ පනාතිආදීසු පන දායකෙන පඤ්ඤත්තියං අකොවිදතාය පරියායවචනෙ වුත්තෙපි පටිග්ගාහකො [Pg.157] අත්තනො පඤ්ඤත්තියං කොවිදතාය මුඛ්‍යවචනෙන ගණ්හාති, තස්මා ‘‘සුග්ගහිත’’න්ති වුත්තං.

คำว่า "ทาน" ที่กล่าวมานั้น มีลักษณะอย่างไร? จึงกล่าวว่า "tatridaṃ dānalakkhaṇaṃ" (นี้คือลักษณะแห่งทาน) ความเชื่อมโยงคือ การกล่าวว่า "เราให้สิ่งนี้แก่ท่าน" นี้ เป็นลักษณะแห่งทานที่ประกอบด้วยองค์ 3 ในบทเหล่านั้น คำว่า "อิทัง" (สิ่งนี้) เป็นการแสดงถึงไทยธรรม คำว่า "ตุยหัง" (แก่ท่าน) เป็นการแสดงถึงปฏิคาหก คำว่า "เทมิ" (เราให้) เป็นการแสดงถึงทายก ส่วนคำว่า "ททามิ" เป็นต้น เป็นคำไวพจน์ (คำที่ใช้แทนกันได้) สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "วัตถุที่พึงให้ ทายก และปฏิคาหก เป็นเสมือนองค์ประกอบของทาน" และว่า "กุศลย่อมมีเพราะความพร้อมหน้ากันขององค์ 3" ส่วนคำว่า "เพราะทานมีลักษณะเป็นการสละวัตถุ" นี้ เป็นเพียงการกล่าวลักษณะเพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น การให้ที่ให้ไปอย่างนี้ เป็นการให้ต่อหน้าเท่านั้น หรือเป็นการให้ลับหลังด้วย? จึงกล่าวว่า "เป็นการให้ต่อหน้าก็ได้ ลับหลังก็ได้" ในคำว่า "tuyhaṃ gaṇhāhi" (ท่านจงรับไป) เป็นต้น มีอรรถดังนี้คือ เมื่อกล่าวว่า "จงรับไป" ย่อมเหมือนกับการกล่าวว่า "เราให้" เพราะฉะนั้น เมื่อให้โดยตรง ย่อมเป็นการให้ที่ถูกต้อง (สุทิน) และเมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้ารับ" ย่อมเป็นการรับโดยตรง เพราะฉะนั้น ย่อมเป็นการรับที่ถูกต้อง (สุคหิตะ) ส่วนคำว่า "ของท่าน" "ของข้าพเจ้า" เหล่านี้ เป็นคำพูดที่กระทำให้เป็นความผูกพันของปฏิคาหก ส่วนคำว่า "จงทำให้เป็นของท่าน" เป็นต้น เป็นการให้และการรับโดยอ้อม เพราะฉะนั้น ย่อมเป็นการให้ที่ไม่ถูกต้องและรับที่ไม่ถูกต้อง เพราะในโลกนี้ แม้ผู้ที่ไม่ประสงค์จะสละ หรือผู้ที่ประสงค์จะรับคืนอีก ก็มอบให้โดยกล่าวว่า "จงเป็นของท่าน" เหมือนการมอบราชสมบัติแก่พระมารดาของพระเจ้ากุสราช เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ให้ก็ไม่ชื่อว่ารู้วิธีให้ ผู้รับก็ไม่ชื่อว่ารู้วิธีรับ" แต่ในคำว่า "sace pana" (แต่ถ้าว่า) เป็นต้นนั้น แม้ทายกจะกล่าวด้วยคำพูดโดยอ้อมเพราะความไม่ฉลาดในสมมติบัญญัติ แต่ปฏิคาหกรับด้วยคำพูดโดยตรงเพราะความฉลาดในสมมติบัญญัติของตน เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นการรับที่ถูกต้อง"

සචෙ පන එකොතිආදීසු පන දායකො මුඛ්‍යවචනෙන දෙති, පටිග්ගාහකොපි මුඛ්‍යවචනෙන පටික්ඛිපති, තස්මා දායකස්ස පුබ්බෙ අධිට්ඨිතම්පි චීවරං දානවසෙන අධිට්ඨානං විජහති, පරිච්චත්තත්තා අත්තනො අසන්තකත්තා අතිරෙකචීවරම්පි න හොති, තස්මා දසාහාතික්කමෙපි ආපත්ති න හොති. පටිග්ගාහකස්සපි න පටික්ඛිපිතත්තා අත්තනො සන්තකං න හොති, තස්මා අතිරෙකචීවරං න හොතීති දසාහාතික්කමෙපි ආපත්ති නත්ථි. යස්ස පන රුච්චතීති එත්ථ පන ඉමස්ස චීවරස්ස අස්සාමිකත්තා පංසුකූලට්ඨානෙ ඨිතත්තා යස්ස රුච්චති, තෙන පංසුකූලභාවෙන ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං, පරිභුඤ්ජන්තෙන පන දායකෙන පුබ්බඅධිට්ඨිතම්පි දානවසෙන අධිට්ඨානස්ස විජහිතත්තා පුන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං ඉතරෙන පුබ්බෙ අනධිට්ඨිතත්තාති දට්ඨබ්බං.

แต่ในบทว่า 'ถ้าหากคนหนึ่ง' เป็นต้นนั้น ผู้ให้ให้ด้วยมุขยโวหาร (คำพูดโดยตรง) และผู้รับก็ปฏิเสธด้วยมุขยโวหาร เพราะฉะนั้น จีวรที่ผู้ให้ได้อธิษฐานไว้ก่อน ย่อมละการอธิษฐานไปด้วยอำนาจแห่งทาน เพราะสละแล้ว จึงไม่เป็นของตน และไม่เป็นอติเรกจีวร เพราะฉะนั้น แม้ล่วงสิบวันไปแล้ว ก็ไม่มีอาบัติ แม้สำหรับผู้รับ เพราะปฏิเสธแล้ว จึงไม่เป็นของตน เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นอติเรกจีวร แม้ล่วงสิบวันไปแล้ว ก็ไม่มีอาบัติ ในบทว่า 'ผู้ใดพอใจ' นี้ เพราะจีวรนี้ไม่มีเจ้าของ และตั้งอยู่ในฐานะแห่งผ้าบังสุกุล ผู้ใดพอใจ ผู้นั้นพึงถือเอาโดยความเป็นผ้าบังสุกุลแล้วใช้สอย ส่วนผู้ใช้สอยนั้น พึงทราบว่า ผู้ให้ที่เคยอธิษฐานไว้ก่อน ก็พึงอธิษฐานใหม่แล้วใช้สอย เพราะการอธิษฐานได้ละไปแล้วด้วยอำนาจแห่งทาน ส่วนผู้อื่น (ผู้รับ) นั้น เพราะไม่เคยอธิษฐานไว้ก่อน

ඉත්ථන්නාමස්ස දෙහීතිආදීසු පන ආණත්‍යත්ථෙ පවත්තාය පඤ්චමීවිභත්තියා වුත්තත්තා ආණත්තෙන පටිග්ගාහකස්ස දින්නකාලෙයෙව පටිග්ගාහකස්ස සන්තකං හොති, න තතො පුබ්බෙ, පුබ්බෙ පන ආණාපකස්සෙව, තස්මා ‘‘යො පහිණති, තස්සෙව සන්තක’’න්ති වුත්තං. ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මීති පන පච්චුප්පන්නත්ථෙ පවත්තාය වත්තමානවිභත්තියා වුත්තත්තා තතො පට්ඨාය පටිග්ගාහකස්සෙව සන්තකං හොති, තස්මා ‘‘යස්ස පහීයති, තස්ස සන්තක’’න්ති වුත්තං. තස්මාති ඉමිනා ආයස්මතා රෙවතත්ථෙරෙන ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස චීවරපෙසනවත්ථුස්මිං භගවතා දෙසිතෙසු අධිට්ඨානෙසු ඉධ වුත්තලක්ඛණෙන අසම්මොහතො ජානිතබ්බන්ති දස්සෙති.

แต่ในคำว่า 'จงให้แก่ผู้มีชื่อนี้' เป็นต้น เพราะกล่าวด้วยปัญจมีวิภัตติที่ใช้ในอรรถแห่งการสั่ง สิ่งนั้นย่อมเป็นของของผู้รับในเวลาที่ให้แก่ผู้รับตามคำสั่งเท่านั้น ไม่ใช่ก่อนหน้านั้น ก่อนหน้านั้นยังเป็นของของผู้สั่งอยู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นของของผู้ส่งไปนั่นเอง' แต่ในคำว่า 'เราให้แก่ผู้มีชื่อนี้' เพราะกล่าวด้วยวัตตมานาวิภัตติที่ใช้ในอรรถแห่งปัจจุบัน สิ่งนั้นย่อมเป็นของของผู้รับนับตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นไป เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นของของผู้ที่ถูกส่งไปให้' ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า พึงทราบด้วยลักษณะที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยไม่หลงผิด ในเรื่องการอธิษฐานที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ในเรื่องการส่งจีวรที่พระเรวตเถระส่งไปถวายพระสารีบุตร

තත්ථ ද්වාධිට්ඨිතං, ස්වාධිට්ඨිතන්ති ච න තිචීවරාධිට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො සාමිකෙ ජීවන්තෙ විස්සාසග්ගාහචීවරභාවෙන ච සාමිකෙ මතෙ මතකචීවරභාවෙන ච ගහණං සන්ධාය [Pg.158] වුත්තං, තතො පන දසාහෙ අනතික්කන්තෙයෙව තිචීවරාධිට්ඨානං වා පරික්ඛාරචොළාධිට්ඨානං වා විකප්පනං වා කාතබ්බං. යො පහිණතීති දායකං සන්ධායාහ, යස්ස පහීයතීති පටිග්ගාහකං.

ในที่นั้น คำว่า 'มีสองอธิษฐาน' และ 'มีอธิษฐานดีแล้ว' ไม่ได้กล่าวหมายถึงการอธิษฐานไตรจีวร แต่กล่าวหมายถึงการรับจีวรด้วยความเป็นจีวรที่รับด้วยความคุ้นเคยในเมื่อเจ้าของยังมีชีวิตอยู่ และด้วยความเป็นจีวรของคนตายในเมื่อเจ้าของตายแล้ว หลังจากนั้น พึงทำอธิษฐานไตรจีวร หรืออธิษฐานผ้าบริขาร หรือวิกัปป์ ภายในสิบวันเท่านั้น คำว่า 'ผู้ใดส่งไป' กล่าวหมายถึงทายก คำว่า 'ผู้ที่ถูกส่งไปให้' กล่าวหมายถึงผู้รับ

පරිච්චජිත්වා…පෙ… න ලභති, ආහරාපෙන්තො භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බොති අත්ථො. අත්තනා…පෙ… නිස්සග්ගියන්ති ඉමිනා පරසන්තකභූතත්තං ජානන්තො ථෙය්‍යපසය්හවසෙන අච්ඡින්දන්තො පාරාජිකො හොතීති දස්සෙති. පොරාණටීකායං පන ‘‘සකසඤ්ඤාය විනා ගණ්හන්තො භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා ආපත්තියා කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං. සකසඤ්ඤාය විනාපි තාවකාලිකපංසුකූලසඤ්ඤාදිවසෙන ගණ්හන්තො ආපත්තියා න කාරෙතබ්බො. අට්ඨකථායං පන පසය්හාකාරං සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘අච්ඡින්දතො නිස්සග්ගිය’’න්ති. සචෙ පන…පෙ… වට්ටතීති තුට්ඨදානං ආහ, අථ පනාතිආදිනා කුපිතදානං. උභයථාපි සයං දින්නත්තා වට්ටති, ගහණෙ ආපත්ති නත්ථීති අත්ථො.

คำว่า 'สละแล้ว... (ละ)... ไม่ได้' มีอรรถว่า ผู้ให้เอาคืนพึงถูกปรับด้วยราคาของสิ่งของ ด้วยคำว่า 'ตนเอง... (ละ)... เป็นนิสสัคคีย์' นี้ แสดงว่า ผู้ที่รู้ว่าสิ่งนั้นเป็นของผู้อื่นแล้วแย่งชิงเอาไปด้วยอำนาจแห่งการลักขโมยหรือการข่มขู่ ย่อมเป็นปาราชิก แต่ในฎีกาโบราณกล่าวว่า 'ผู้ที่รับไปโดยไม่มีความสำคัญว่าเป็นของตน พึงถูกปรับด้วยราคาของสิ่งของและปรับอาบัติ' แม้ผู้ที่รับไปโดยไม่มีความสำคัญว่าเป็นของตน แต่รับไปด้วยอำนาจแห่งความสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุลชั่วคราวเป็นต้น ไม่พึงถูกปรับอาบัติ แต่อรรถกถาหมายถึงอาการแห่งการข่มขู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ผู้แย่งชิงเป็นนิสสัคคีย์' แต่ถ้า... (ละ)... ย่อมควร ดังนี้กล่าวถึงการให้ด้วยความพอใจ ส่วนคำว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น กล่าวถึงการให้ด้วยความโกรธ ไม่ว่าในกรณีใด ก็ย่อมควรเพราะตนเองให้แล้ว มีอรรถว่า ในการรับไม่มีอาบัติ

මම සන්තිකෙ…පෙ… එවං පන දාතුං න වට්ටතීති වත්ථුපරිච්චාගලක්ඛණත්තා දානස්ස එවං දදන්තො අපරිච්චජිත්වා දින්නත්තා දානං න හොතීති න වට්ටති, තතො එව දුක්කටං හොති. ආහරාපෙතුං පන වට්ටතීති පුබ්බෙ ‘‘අකරොන්තස්ස න දෙමී’’ති වුත්තත්තා යථාවුත්තඋපජ්ඣායග්ගහණාදීනි අකරොන්තෙ ආචරියස්සෙව සන්තකං හොතීති කත්වා වුත්තං. කරොන්තෙ පන අන්තෙවාසිකස්ස සන්තකං භවෙය්‍ය සබ්බසො අපරිච්චජිත්වා දින්නත්තා. සකසඤ්ඤාය විජ්ජමානත්තා ‘‘ආහරාපෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං සියා. ටීකායං (සාරත්ථ. ටී. 2.635) පන ‘‘එවං දින්නං භතිසදිසත්තා ආහරාපෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. භතිසදිසෙ සතිපි කම්මෙ කතෙ භති ලද්ධබ්බා හොති, තස්මා ආරොපෙතුං න වට්ටෙය්‍ය. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.635) පන ‘‘ආහරාපෙතුං වට්ටතීති කම්මෙ අකතෙ භතිසදිසත්තා [Pg.159] වුත්ත’’න්ති වුත්තං, තෙන කම්මෙ කතෙ ආහරාපෙතුං න වට්ටතීති සිද්ධං. උපජ්ඣං ගණ්හිස්සතීති සාමණෙරස්ස දානං දීපෙති, තෙන ච සාමණෙරකාලෙ දත්වා උපසම්පන්නකාලෙ අච්ඡින්දතොපි පාචිත්තියං දීපෙති. අයං තාව දානෙ විනිච්ඡයොති ඉමිනා දානවිනිච්ඡයාදීනං තිණ්ණං විනිච්ඡයානං එකපරිච්ඡෙදකතභාවං දීපෙති.

ในคำว่า 'ในสำนักของฉัน' เป็นต้นนั้น การให้อย่างนี้ไม่ควร เพราะทานมีลักษณะคือการสละวัตถุ เมื่อให้อย่างนี้ชื่อว่าให้โดยไม่สละ จึงไม่เป็นทานและไม่ควร เพราะฉะนั้นจึงเป็นทุกกฏ ส่วนคำว่า 'ควรให้เอาคืนได้' นั้น กล่าวไว้โดยหมายความว่า เมื่อไม่ทำสิ่งที่กล่าวไว้ มีการรับอุปัชฌาย์เป็นต้น ตามที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า 'เราจะไม่ให้แก่ผู้ที่ไม่ทำ' สิ่งนั้นย่อมเป็นของอาจารย์นั่นเอง แต่เมื่อทำ สิ่งนั้นพึงเป็นของอันเตวาสิก เพราะให้โดยไม่สละโดยประการทั้งปวง อาจกล่าวได้ว่า 'ควรให้เอาคืนได้' เพราะยังมีความสำคัญว่าเป็นของตนอยู่ แต่ในฎีกา (สารัตถทีปนี ฎีกา 2.635) กล่าวว่า 'สิ่งที่ให้อย่างนี้ควรให้เอาคืนได้ เพราะมีลักษณะคล้ายค่าจ้าง' แม้จะมีลักษณะคล้ายค่าจ้าง แต่เมื่อทำงานเสร็จแล้ว ก็พึงได้รับค่าจ้าง เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรให้เอาคืน แต่ในวิมติวิโนทนี (วิมติวิโนทนี ฎีกา 1.635) กล่าวว่า 'คำว่า ควรให้เอาคืนได้ นี้ กล่าวไว้เพราะมีลักษณะคล้ายค่าจ้างในเมื่อยังไม่ได้ทำงาน' ด้วยเหตุนั้น จึงสำเร็จความว่า เมื่อทำงานแล้วไม่ควรให้เอาคืน คำว่า 'จักรับอุปัชฌาย์' แสดงถึงทานของสามเณร และด้วยคำนั้น ก็แสดงว่า แม้ผู้ที่ให้ในสมัยเป็นสามเณรแล้วแย่งชิงเอาไปในสมัยเป็นอุปสัมบัน ก็เป็นปาจิตตีย์ คำว่า 'นี้เป็นวินิจฉัยในทานก่อน' นี้ แสดงถึงความเป็นหมวดเดียวกันของวินิจฉัยทั้งสาม มีวินิจฉัยในทานเป็นต้น

විස්සාසග්ගාහලක්ඛණවිනිච්ඡයකථා

เรื่องวินิจฉัยลักษณะการรับด้วยความคุ้นเคย

70. අනුට්ඨානසෙය්‍යා නාම යාය සෙය්‍යාය සයිතො යාව ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදං න පාපුණාති, තාව වුච්චති. දදමානෙන ච මතකධනං තාව යෙ තස්ස ධනෙ ඉස්සරා ගහට්ඨා වා පබ්බජිතා වා, තෙසං දාතබ්බන්ති එත්ථ කෙ ගහට්ඨා කෙ පබ්බජිතා කෙන කාරණෙන තස්ස ධනෙ ඉස්සරාති? ගහට්ඨා තාව ගිලානුපට්ඨාකභූතා තෙන කාරණෙන ගිලානුපට්ඨාකභාගභූතෙ තස්ස ධනෙ ඉස්සරා, යෙසඤ්ච වාණිජානං හත්ථතො කප්පියකාරකෙන පත්තාදිපරික්ඛාරො ගාහාපිතො, තෙසං යං දාතබ්බමූලං, තෙ ච තස්ස ධනෙ ඉස්සරා, යෙසඤ්ච මාතාපිතූනං අත්ථාය පරිච්ඡින්දිත්වා වත්ථානි ඨපිතානි, තෙපි තස්ස ධනස්ස ඉස්සරා. එවමාදිනා යෙන යෙන කාරණෙන යං යං පරික්ඛාරධනං යෙහි යෙහි ගහට්ඨෙහි ලභිතබ්බං හොති, තෙන තෙන කාරණෙන තෙ තෙ ගහට්ඨා තස්ස තස්ස ධනස්ස ඉස්සරා.

๗๐. ชื่อว่า อนุฏฐานไสยา คือการนอนที่บุคคลนอนแล้ว ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ ท่านเรียกว่าอนุฏฐานไสยา. และเมื่อจะให้ทรัพย์ของคนตาย พึงให้แก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้เป็นเจ้าของทรัพย์นั้น ในที่นี้ ใครคือคฤหัสถ์ ใครคือบรรพชิต และด้วยเหตุผลใดจึงเป็นเจ้าของทรัพย์นั้น? คฤหัสถ์คือผู้ที่เป็นผู้พยาบาลไข้ ด้วยเหตุนั้นจึงเป็นเจ้าของทรัพย์นั้นในส่วนที่เป็นส่วนของผู้พยาบาลไข้ และพ่อค้าทั้งหลายที่กัปปิยการกได้ให้รับบริขารมีบาตรเป็นต้นจากมือของพวกเขา ค่าที่พึงให้แก่พ่อค้าเหล่านั้น พ่อค้าเหล่านั้นก็เป็นเจ้าของทรัพย์นั้น และมารดาบิดาที่ได้แบ่งผ้าไว้เพื่อประโยชน์แก่ท่าน มารดาบิดาเหล่านั้นก็เป็นเจ้าของทรัพย์นั้น ด้วยประการฉะนี้ ด้วยเหตุผลใดๆ ที่คฤหัสถ์เหล่าใดๆ พึงได้บริขารทรัพย์ใดๆ ด้วยเหตุผลนั้นๆ คฤหัสถ์เหล่านั้นๆ ก็เป็นเจ้าของทรัพย์นั้นๆ

පබ්බජිතා පන බාහිරකා තථෙව සති කාරණෙ ඉස්සරා. පඤ්චසු පන සහධම්මිකෙසු භික්ඛූ සාමණෙරා ච මතානං භික්ඛුසාමණෙරානං ධනං විනාපි කාරණෙන දායාදභාවෙන ලභන්ති, න ඉතරා. භික්ඛුනීසික්ඛමානසාමණෙරීනම්පි ධනං තායෙව ලභන්ති, න ඉතරෙ. තං පන මතකධනභාජනං චතුපච්චයභාජනවිනිච්ඡයෙ ආවි භවිස්සති, බහූ පන විනයධරත්ථෙරා ‘‘යෙ තස්ස ධනස්ස ඉස්සරා ගහට්ඨා වා පබ්බජිතා වා’’ති [Pg.160] පාඨං නිස්සාය ‘‘මතභික්ඛුස්ස ධනං ගහට්ඨභූතා ඤාතකා ලභන්තී’’ති විනිච්ඡිනන්ති, තම්පි විනිච්ඡයං තස්ස ච යුත්තායුත්තභාවං තත්ථෙව වක්ඛාම.

ส่วนบรรพชิตภายนอก ก็เป็นเจ้าของได้ด้วยเหตุผลเช่นเดียวกัน แต่ในบรรดาสหธรรมิกห้าจำพวก ภิกษุและสามเณรย่อมได้ทรัพย์ของภิกษุและสามเณรที่ตายแล้วโดยความเป็นทายาทโดยไม่ต้องมีเหตุผลอื่น ไม่ใช่จำพวกอื่น (คือ ภิกษุณี สิกขมานา และสามเณรี). แม้ทรัพย์ของภิกษุณี สิกขมานา และสามเณรี ก็ย่อมได้โดยพวกเธอเหล่านั้นเอง ไม่ใช่พวกอื่น. ส่วนการแบ่งทรัพย์ของคนตายนั้น จักปรากฏในวินิจฉัยการแบ่งปัจจัยสี่ แต่พระเถระผู้ทรงพระวินัยจำนวนมาก อาศัยบทว่า "คฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้เป็นเจ้าของทรัพย์นั้น" แล้ววินิจฉัยว่า "ญาติผู้เป็นคฤหัสถ์ย่อมได้ทรัพย์ของภิกษุที่ตายแล้ว" เราจักกล่าววินิจฉัยนั้นและความสมควรหรือไม่สมควรของวินิจฉัยนั้นในที่นั้นนั่นเอง

අනත්තමනස්ස සන්තකන්ති ‘‘දුට්ඨු කතං තයා මයා අදින්නං මම සන්තකං ගණ්හන්තෙනා’’ති වචීභෙදෙන වා චිත්තුප්පාදමත්තෙන වා දොමනස්සප්පත්තස්ස සන්තකං. යො පන පඨමංයෙව ‘‘සුට්ඨු කතං තයා මම සන්තකං ගණ්හන්තෙනා’’ති වචීභෙදෙන වා චිත්තුප්පාදමත්තෙන වා අනුමොදිත්වා පච්ඡා කෙනචි කාරණෙන කුපිතො, පච්චාහරාපෙතුං න ලභති. යොපි අදාතුකාමො, චිත්තෙන පන අධිවාසෙති, න කිඤ්චි වදතීති එත්ථ තු පොරාණටීකායං (සාරත්ථ. ටී. 2.131) ‘‘චිත්තෙන පන අධිවාසෙතීති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘න කිඤ්චි වදතී’ති වුත්ත’’න්ති වුත්තං. එවං සති ‘‘චිත්තෙනා’’ති ඉදං අධිවාසනකිරියාය කරණං හොති. අදාතුකාමොති එත්ථාපි තමෙව කරණං සියා, තතො ‘‘චිත්තෙන අදාතුකාමො, චිත්තෙන අධිවාසෙතී’’තිවචනං ඔචිත්‍යසම්පොසකං න භවෙය්‍ය. තං ඨපෙත්වා ‘‘අදාතුකාමො’’ති එත්ථ කායෙනාති වා වාචායාති වා අඤ්ඤං කරණම්පි න සම්භවති, තදසම්භවෙ සති විසෙසත්ථවාචකො පන-සද්දොපි නිරත්ථකො. න කිඤ්චි වදතීති එත්ථ තු වදනකිරියාය කරණං ‘‘වාචායා’’ති පදං ඉච්ඡිතබ්බං, තථා ච සති අඤ්ඤං අධිවාසනකිරියාය කරණං, අඤ්ඤං වදනකිරියාය කරණං, අඤ්ඤා අධිවාසනකිරියා, අඤ්ඤා වදනකිරියා, තස්මා ‘‘වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙතු’’න්ති වත්තුං න අරහති, තස්මා යොපි චිත්තෙන අදාතුකාමො හොති, පන තථාපි වාචාය අධිවාසෙති, න කිඤ්චි වදතීති යොජනං කත්වා පන ‘‘අධිවාසෙතීති වුත්තමෙවත්ථං පකාසෙතුං න කිඤ්චි වදතීති වුත්ත’’න්ති වත්තුමරහති. එත්ථ තු පන-සද්දො අරුචිලක්ඛණසූචනත්ථො. ‘‘චිත්තෙනා’’ති ඉදං අදාතුකාමකිරියාය කරණං, ‘‘වාචායා’’ති [Pg.161] අධිවාසනකිරියාය අවදනකිරියාය ච කරණං. අධිවාසනකිරියා ච අවදනකිරියායෙව. ‘‘අධිවාසෙතී’’ති වුත්තෙ අවදනකිරියාය අපාකටභාවතො තං පකාසෙතුං ‘‘න කිඤ්චි වදතී’’ති වුත්තං, එවං ගය්හමානෙ පුබ්බාපරවචනත්ථො ඔචිත්‍යසම්පොසකො සියා, තස්මා එත්තකවිවරෙහි විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බොති.

ทรัพย์ของบุคคลผู้ไม่พอใจ หมายถึงทรัพย์ของบุคคลผู้ถึงความโทมนัสด้วยการเปล่งวาจาว่า “ท่านทำไม่ดีแล้วที่ถือเอาทรัพย์ของเราที่ไม่ได้ให้” หรือด้วยการเกิดจิตขึ้นเท่านั้น. ส่วนบุคคลใดที่อนุโมทนาด้วยการเปล่งวาจาว่า “ท่านทำดีแล้วที่ถือเอาทรัพย์ของเรา” หรือด้วยการเกิดจิตขึ้นเท่านั้นตั้งแต่แรกแล้ว ภายหลังโกรธด้วยเหตุบางอย่าง ย่อมไม่สามารถให้เรียกคืนได้. อนึ่ง ในคำว่า “ย่อมอดกลั้นด้วยใจ แต่ไม่พูดอะไร” นี้ ในฎีกาเก่า (สารัตถทีปนี ฎีกา 2.131) ได้กล่าวไว้ว่า “คำว่า ‘ไม่พูดอะไร’ นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวไว้แล้วว่า ‘ย่อมอดกลั้นด้วยใจ’”. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “ด้วยใจ” นี้ย่อมเป็นบทกะระณะในการอดกลั้น. ในคำว่า “ผู้ไม่ต้องการให้” นี้ก็พึงเป็นบทกะระณะเดียวกันนั้นแหละ ดังนั้น คำว่า “ผู้ไม่ต้องการให้ด้วยใจ, ย่อมอดกลั้นด้วยใจ” ย่อมไม่ส่งเสริมความเหมาะสม. เว้นคำนั้นเสีย ในคำว่า “ผู้ไม่ต้องการให้” นี้ บทกะระณะอื่น เช่น ด้วยกาย หรือด้วยวาจา ก็ไม่เป็นไปได้, เมื่อไม่เป็นไปได้เช่นนั้น แม้คำว่า “ปนะ” (แต่) ซึ่งเป็นคำแสดงความหมายพิเศษก็ไร้ประโยชน์. ส่วนในคำว่า “ไม่พูดอะไร” นี้ พึงประสงค์คำว่า “ด้วยวาจา” ซึ่งเป็นบทกะระณะในการพูด, เมื่อเป็นเช่นนั้น บทกะระณะในการอดกลั้นก็อย่างหนึ่ง บทกะระณะในการพูดก็อย่างหนึ่ง การอดกลั้นก็อย่างหนึ่ง การพูดก็อย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า “เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวไว้แล้ว”. ดังนั้น พึงประกอบความว่า “แม้บุคคลใดไม่ต้องการให้ด้วยใจ แต่ถึงกระนั้นก็อดกลั้นด้วยวาจา ไม่พูดอะไร” แล้วจึงควรกล่าวว่า “คำว่า ‘ไม่พูดอะไร’ นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวไว้แล้วว่า ‘ย่อมอดกลั้น’”. ในที่นี้ คำว่า “ปนะ” มีความหมายว่าแสดงลักษณะที่ไม่พอใจ. คำว่า “ด้วยใจ” นี้เป็นบทกะระณะในการไม่ต้องการให้, คำว่า “ด้วยวาจา” เป็นบทกะระณะในการอดกลั้นและการไม่พูด. การอดกลั้นก็คือการไม่พูดนั่นเอง. เมื่อกล่าวว่า “ย่อมอดกลั้น” การไม่พูดนั้นไม่ปรากฏชัดเจน ดังนั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่พูดอะไร”. เมื่อถือเอาอย่างนี้ ความหมายของคำพูดก่อนและหลังย่อมส่งเสริมความเหมาะสม เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาและถือเอาด้วยการแยกแยะเท่านี้

ලාභපරිණාමනවිනිච්ඡයකථා

เรื่องวินิจฉัยการน้อมลาภ

71. ලාභපරිණාමනවිනිච්ඡයෙ තුම්හාකං සප්පිආදීනි ආභතානීති තුම්හාකං අත්ථාය ආභතානි සප්පිආදීනි. පරිණතභාවං ජානිත්වාපි වුත්තවිධිනා විඤ්ඤාපෙන්තෙන තෙසං සන්තකමෙව විඤ්ඤාපිතං නාම හොතීති ආහ ‘‘මය්හම්පි දෙථාති වදති, වට්ටතී’’ති.

๗๑. ในเรื่องวินิจฉัยการน้อมลาภ คำว่า “เนยใสเป็นต้นของท่านที่นำมาแล้ว” หมายถึงเนยใสเป็นต้นที่นำมาเพื่อประโยชน์ของท่าน. แม้รู้ว่าสิ่งนั้นเป็นของที่น้อมไปแล้ว แต่เมื่อบอกกล่าวด้วยวิธีที่กล่าวมานั้น ก็ชื่อว่าได้บอกกล่าวสิ่งที่เป็นของของท่านนั่นเอง จึงกล่าวว่า “บอกว่า ‘ขอจงให้แก่เราด้วย’ ย่อมควร”

‘‘පුප්ඵම්පි ආරොපෙතුං න වට්ටතීති ඉදං පරිණතං සන්ධාය වුත්තං, සචෙ පන එකස්මිං චෙතියෙ පූජිතං පුප්ඵං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං චෙතියෙ පූජෙති, වට්ටතී’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.660) වුත්තං. අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.660) පන නියමෙත්වා ‘‘අඤ්ඤස්ස චෙතියස්ස අත්ථාය රොපිතමාලාවච්ඡතො’’ති වුත්තත්තා න කෙවලං පරිණතභාවොයෙව කථිතො, අථ ඛො නියමෙත්වා රොපිතභාවොපි. පුප්ඵම්පීති පි-සද්දෙන කුතො මාලාවච්ඡන්ති දස්සෙති. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.660) පන ‘‘රොපිතමාලාවච්ඡතොති කෙනචි නියමෙත්වා රොපිතං සන්ධාය වුත්තං, අනොචිතං මිලායමානං ඔචිනිත්වා යත්ථ කත්ථචි පූජෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. ඨිතං දිස්වාති සෙසකං ගහෙත්වා ඨිතං දිස්වා. ඉමස්ස සුනඛස්ස මා දෙහි, එතස්ස දෙහීති ඉදං පරිණතෙයෙව, තිරච්ඡානගතස්ස පරිච්චජිත්වා දින්නෙ පන තං පලාපෙත්වා අඤ්ඤං භුඤ්ජාපෙතුං වට්ටති, තස්මා ‘‘කත්ථ දෙමාතිආදිනා එකෙනාකාරෙන අනාපත්ති දස්සිතා. එවං පන අපුච්ඡිතෙපි [Pg.162] ‘අපරිණතං ඉද’න්ති ජානන්තෙන අත්තනො රුචියා යත්ථ ඉච්ඡති, තත්ථ දාපෙතුං වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. යත්ථ ඉච්ඡථ, තත්ථ දෙථාති එත්ථාපි ‘‘තුම්හාකං රුචියා’’ති වුත්තත්තා යත්ථ ඉච්ඡති, තත්ථ දාපෙතුං ලභති.

ในสารัตถทีปนี (สารัตถทีปนี ฎีกา 2.660) ได้กล่าวไว้ว่า “คำว่า ‘ไม่ควรแม้จะนำดอกไม้ไปวาง’ นี้กล่าวหมายถึงของที่น้อมไปแล้ว, แต่ถ้าเก็บดอกไม้ที่บูชาแล้วที่เจดีย์แห่งหนึ่งไปบูชาที่เจดีย์อีกแห่งหนึ่ง ย่อมควร”. ส่วนในอรรถกถา (สมันตปาสาทิกา อรรถกถา 2.660) ได้กำหนดไว้ว่า “เพราะเป็นพวงมาลัยที่ปลูกไว้เพื่อประโยชน์แก่เจดีย์อื่น” ดังนี้ จึงไม่ได้กล่าวถึงเพียงแค่สภาพที่น้อมไปแล้วเท่านั้น แต่ยังกล่าวถึงสภาพที่ปลูกไว้โดยกำหนดด้วย. คำว่า “แม้ดอกไม้” ด้วยคำว่า “ปิ” แสดงว่าพวงมาลัยมาจากไหน. ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิมติวิโนทนี ฎีกา 1.660) ได้กล่าวไว้ว่า “คำว่า ‘พวงมาลัยที่ปลูกไว้’ นี้กล่าวหมายถึงสิ่งที่ใครคนใดคนหนึ่งปลูกไว้โดยกำหนด, ส่วนดอกไม้ที่ยังไม่ได้เก็บซึ่งกำลังเหี่ยวเฉา เก็บไปบูชาที่ไหนก็ได้ ย่อมควร”. คำว่า “เห็นแล้วซึ่งสิ่งที่ตั้งอยู่” หมายถึงเห็นแล้วซึ่งสิ่งที่เหลืออยู่. คำว่า “อย่าให้แก่สุนัขตัวนี้ จงให้แก่ตัวนั้น” นี้เป็นเรื่องที่น้อมไปแล้วเท่านั้น, แต่ถ้าให้แก่สัตว์เดรัจฉานที่สละแล้ว ย่อมควรที่จะไล่มันไปแล้วให้สัตว์อื่นกิน, เพราะฉะนั้น จึงแสดงอนาบัติด้วยอาการอย่างหนึ่งว่า “จะให้ที่ไหน” เป็นต้น. “แม้ไม่ถูกถามอย่างนี้ แต่ผู้รู้ว่า ‘สิ่งนี้ยังไม่น้อมไป’ ย่อมควรให้ไปที่ใดก็ได้ตามความพอใจของตน” ดังนี้ ได้กล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสาม. ในคำว่า “ท่านปรารถนาที่ไหน จงให้ที่นั่น” นี้ก็เพราะกล่าวว่า “ตามความพอใจของท่าน” จึงสามารถให้ไปที่ใดก็ได้ที่ปรารถนา.

පරිවාරෙ (පරි. අට්ඨ. 329) පන නව අධම්මිකානි දානානීති සඞ්ඝස්ස පරිණතං අඤ්ඤසඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පරිණාමෙති, චෙතියස්ස පරිණතං අඤ්ඤචෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පරිණාමෙති, පුග්ගලස්ස පරිණතං අඤ්ඤපුග්ගලස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පරිණාමෙතීති එවං වුත්තානි. නව පටිග්ගහා පරිභොගා චාති එතෙසංයෙව දානානං පටිග්ගහා ච පරිභොගා ච. තීණි ධම්මිකානි දානානීති සඞ්ඝස්ස නින්නං සඞ්ඝස්සෙව දෙති, චෙතියස්ස නින්නං චෙතියස්සෙව දෙති, පුග්ගලස්ස නින්නං පුග්ගලස්සෙව දෙතීති ඉමානි තීණි. පටිග්ගහපටිභොගාපි තෙසංයෙව පටිග්ගහා ච පරිභොගා චාති ආගතං.

ในปริวาร (ปริวาร อรรถกถา 329) ได้กล่าวถึงทานที่ไม่เป็นธรรม 9 อย่าง คือ น้อมของที่น้อมไปแล้วของสงฆ์ให้แก่สงฆ์อื่น หรือเจดีย์ หรือบุคคล, น้อมของที่น้อมไปแล้วของเจดีย์ให้แก่เจดีย์อื่น หรือสงฆ์ หรือบุคคล, น้อมของที่น้อมไปแล้วของบุคคลให้แก่บุคคลอื่น หรือสงฆ์ หรือเจดีย์ ดังนี้. การรับและการบริโภค 9 อย่าง ก็คือการรับและการบริโภคของทานเหล่านั้นนั่นเอง. ทานที่เป็นธรรม 3 อย่าง คือ ให้ของที่น้อมไปแล้วของสงฆ์แก่สงฆ์เท่านั้น, ให้ของที่น้อมไปแล้วของเจดีย์แก่เจดีย์เท่านั้น, ให้ของที่น้อมไปแล้วของบุคคลแก่บุคคลเท่านั้น เหล่านี้คือ 3 อย่าง. การรับและการบริโภคก็มาถึงว่าเป็นการรับและการบริโภคของทานเหล่านั้นนั่นเอง.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินัยาลังการะ อันเป็นคัมภีร์อธิบายวินัยสังคหะ

දානලක්ඛණාදිවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า ทานลักขณาทิวินิจฉัยกถาลังการะ

තෙරසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ 13

14. පථවීඛණනවිනිච්ඡයකථා

๑๔. เรื่องวินิจฉัยการขุดดิน

72. එවං දානවිස්සාසග්ගාහලාභපරිණාමනවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි පථවීවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘පථවී’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ පත්ථරතීති පථවී, ප-පුබ්බ ථර සන්ථරණෙති ධාතු, ර-කාරස්ස ව-කාරො, සසම්භාරපථවී. තප්පභෙදමාහ ‘‘ද්වෙ පථවී, ජාතා ච පථවී අජාතා ච පථවී’’ති. තාසං [Pg.163] විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ ජාතා නාම පථවී’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ සුද්ධපංසුකා…පෙ… යෙභුය්‍යෙනමත්තිකාපථවී ජාතා නාම පථවී හොති. න කෙවලං සායෙව, අදඩ්ඪා පථවීපි ‘‘ජාතා පථවී’’ති වුච්චති. න කෙවලං ඉමා ද්වෙයෙව, යොපි පංසුපුඤ්ජො වා…පෙ… චාතුමාසං ඔවට්ඨො, සොපි ‘‘ජාතා පථවී’’ති වුච්චතීති යොජනා. ඉතරත්‍රපි එසෙව නයො.

๗๒. เมื่อกล่าววินิจฉัยเรื่องทาน ความคุ้นเคย การถือเอา และการน้อมลาภอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยเรื่องดิน จึงกล่าวคำว่า “ปฐวี” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ปฐวี” คือสิ่งที่แผ่ไป, ธาตุคือ “ถระ” ในความหมายว่า “แผ่ไป” มี “ปะ” เป็นบทหน้า, “ระ” กลายเป็น “วะ”, คือสสัมภารปฐวี (แผ่นดินที่มีองค์ประกอบ). พระองค์ตรัสถึงประเภทของมันว่า “ดินมี 2 อย่าง คือ ดินที่เกิดแล้ว และดินที่ยังไม่เกิด”. เพื่อแสดงความแตกต่างของดินเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า “ในที่นั้น ดินที่เกิดแล้ว” เป็นต้น. ในที่นั้น ดินที่เป็นดินร่วนล้วนๆ... ดินที่เป็นดินเหนียวเป็นส่วนใหญ่ ชื่อว่าดินที่เกิดแล้ว. ไม่ใช่เพียงแค่นั้น ดินที่ยังไม่ถูกเผาก็เรียกว่า “ดินที่เกิดแล้ว”. ไม่ใช่เพียงแค่ 2 อย่างนี้เท่านั้น แม้กองดิน... ที่ถูกฝนรดแล้วตลอด 4 เดือน ก็เรียกว่า “ดินที่เกิดแล้ว” ดังนี้คือการโยงความหมาย. ในกรณีอื่นก็มีนัยเดียวกันนี้.

තත්ථ සුද්ධා පංසුකායෙව එත්ථ පථවියා අත්ථි, න පාසාණාදයොති සුද්ධපංසුකා. තථා සුද්ධමත්තිකා. අප්පා පාසාණා එත්ථාති අප්පපාසාණා. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. යෙභුය්‍යෙන පංසුකා එත්ථාති යෙභුය්‍යෙනපංසුකා, අලුත්තසමාසොයං, තථා යෙභුය්‍යෙනමත්තිකා. තත්ථ මුට්ඨිප්පමාණතො උපරි පාසාණා. මුට්ඨිප්පමාණා සක්ඛරා. කථලාති කපාලඛණ්ඩාදි. මරුම්පාති කටසක්ඛරා. වාලුකා වාලුකායෙව. යෙභුය්‍යෙනපංසුකාති එත්ථ තීසු කොට්ඨාසෙසු ද්වෙ කොට්ඨාසා පංසු, එකො පාසාණාදීසු අඤ්ඤතරකොට්ඨාසො. අදඩ්ඪාපීති උද්ධනපත්තපචනකුම්භකාරාතපාදිවසෙන තථා තථා අදඩ්ඪා, සා පන විසුං නත්ථි, සුද්ධපංසුආදීසු අඤ්ඤතරාවාති වෙදිතබ්බා. යෙභුය්‍යෙනසක්ඛරාති බහුතරසක්ඛරා. හත්ථිකුච්ඡියං කිර එකං පච්ඡිපූරං ආහරාපෙත්වා දොණියං ධොවිත්වා පථවියා යෙභුය්‍යෙනසක්ඛරභාවං ඤත්වා සයං භික්ඛූ පොක්ඛරණිං ඛණිංසූති. යානි පන මජ්ඣෙ ‘‘අප්පපංසුඅප්පමත්තිකා’’ති ද්වෙ පදානි, තානි යෙභුය්‍යෙනපාසාණාදිපඤ්චකමෙව පවිසන්ති. තෙසඤ්ඤෙව හි ද්වින්නං පභෙදවචනමෙතං, යදිදං සුද්ධපාසාණාදිආදි.

ในคำว่า "ดินร่วนล้วน" นั้น หมายถึง มีแต่ดินร่วนล้วนๆ ในที่นี้ ไม่มีหินเป็นต้น จึงชื่อว่า "ดินร่วนล้วน" ฉันใด "ดินเหนียวล้วน" ก็ฉันนั้น. "มีหินน้อย" ในที่นี้ จึงชื่อว่า "มีหินน้อย" ในคำอื่นๆ ก็นัยนี้เหมือนกัน. "มีดินร่วนเป็นส่วนมาก" ในที่นี้ จึงชื่อว่า "มีดินร่วนเป็นส่วนมาก" นี้เป็นอลุตตสมาส (สมาสที่ไม่ลบวิภัตติ) ฉันใด "มีดินเหนียวเป็นส่วนมาก" ก็ฉันนั้น. ในคำเหล่านั้น หินที่ใหญ่กว่าขนาดกำมือ. กรวดขนาดกำมือ. "กะทะละ" คือ เศษหม้อเป็นต้น. "มะรุมปะ" คือ กรวดหยาบ. "ทราย" ก็คือ ทรายนั่นเอง. ในคำว่า "มีดินร่วนเป็นส่วนมาก" นี้ ในสามส่วน มีสองส่วนเป็นดินร่วน ส่วนหนึ่งเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหินเป็นต้น. แม้ "ไม่ถูกเผา" ก็คือ ไม่ถูกเผาด้วยเตา ด้วยภาชนะหุงต้ม ด้วยแดดของช่างหม้อเป็นต้น อย่างนั้นๆ แต่ดินนั้นไม่มีแยกต่างหาก พึงทราบว่าเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาพวกดินร่วนล้วนเป็นต้น. "มีกรวดเป็นส่วนมาก" คือ มีกรวดมาก. ได้ยินว่า ในหัตถิกุจฉิวิหาร พระภิกษุทั้งหลายให้ขนดินมาเต็มกระเช้าหนึ่ง แล้วล้างในราง เมื่อทราบว่าพื้นดินมีกรวดเป็นส่วนมาก จึงขุดสระเอง. ส่วนคำสองคำที่อยู่ตรงกลางว่า "มีดินร่วนน้อย มีดินเหนียวน้อย" นั้น ย่อมรวมอยู่ในห้าอย่างคือ มีหินเป็นส่วนมากเป็นต้นนั่นเอง. เพราะคำนี้เป็นคำจำแนกของสองอย่างนั้นเอง คือ ดินล้วนเป็นหินเป็นต้น.

එත්ථ ච කිඤ්චාපි යෙභුය්‍යෙනපංසුං අප්පපංසුඤ්ච පථවිං වත්වා උපඩ්ඪපංසුකාපථවී න වුත්තා, තථාපි පණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදෙසු සාවසෙසපඤ්ඤත්තියාපි සම්භවතො උපඩ්ඪපංසුකායපි පථවියා [Pg.164] පාචිත්තියමෙවාති ගහෙතබ්බං. කෙචි පන ‘‘සබ්බච්ඡන්නාදීසු උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ දුක්කටස්ස වුත්තත්තා ඉධාපි දුක්කටං යුජ්ජතී’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං පාචිත්තියවත්ථුකඤ්ච අනාපත්තිවත්ථුකඤ්ච දුවිධං පථවිං ඨපෙත්වා අඤ්ඤිස්සා දුක්කටවත්ථුකාය තතියාය පථවියා අභාවතො. ද්වෙයෙව හි පථවියො වුත්තා ‘‘ජාතා ච පථවී අජාතා ච පථවී’’ති, තස්මා ද්වීසු අඤ්ඤතරාය පථවියා භවිතබ්බං. විනයවිනිච්ඡයෙ ච සම්පත්තෙ ගරුකලහුකෙසු ගරුකෙයෙව ඨාතබ්බත්තා න සක්කා එත්ථ අනාපත්තියා භවිතුං. සබ්බච්ඡන්නාදීසු පන උපඩ්ඪෙ දුක්කටං යුත්තං තත්ථ තාදිසස්ස දුක්කටවත්ථුනො සම්භවතො. විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.86) ‘‘අප්පපංසුමත්තිකාය පථවියා අනාපත්තිවත්ථුභාවෙන වුත්තත්තා උපඩ්ඪපංසුමත්තිකායපි පාචිත්තියමෙවාති ගහෙතබ්බං. න හෙතං දුක්කටවත්ථූති සක්කා වත්තුං ජාතාජාතවිනිමුත්තාය තතියාය පථවියා අභාවතො’’ති වුත්තං.

ในที่นี้ แม้จะกล่าวถึงดินที่มีฝุ่นมากและดินที่มีฝุ่นน้อย แต่ไม่ได้กล่าวถึงดินที่มีฝุ่นครึ่งหนึ่ง อย่างไรก็ตาม ในสิกขาบทที่เป็นปัณณัตติวัชชะ เพราะความเป็นไปได้แห่งสิกขาบทที่บัญญัติไว้โดยมีส่วนเหลือ จึงพึงถือว่า แม้ดินที่มีฝุ่นครึ่งหนึ่งก็เป็นปาจิตตีย์นั่นเอง. แต่บางท่านกล่าวว่า 'ในบรรดาที่มุงทั้งหมดเป็นต้น เมื่อมุงครึ่งหนึ่งท่านกล่าวว่าเป็นทุกกฏ ในที่นี้ก็น่าจะควรเป็นทุกกฏเหมือนกัน' คำนั้นไม่สมควร เพราะเมื่อยกเว้นดิน ๒ ชนิด คือที่เป็นวัตถุแห่งปาจิตตีย์และที่เป็นวัตถุแห่งอนาบัติแล้ว ดินชนิดที่ ๓ ที่เป็นวัตถุแห่งทุกกฏย่อมไม่มี. เพราะดินที่ท่านกล่าวไว้มีเพียง ๒ ชนิดเท่านั้น คือ 'ดินที่เกิดแล้วและดินที่ยังไม่เกิด' ฉะนั้น จึงต้องเป็นดินอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๒ ชนิดนั้น. และเมื่อถึงคราววินิจฉัยพระวินัย ในบรรดาเรื่องหนักและเบา พึงตั้งอยู่ในเรื่องหนักเท่านั้น จึงไม่สามารถเป็นอนาบัติในที่นี้ได้. ส่วนในบรรดาที่มุงทั้งหมดเป็นต้น การเป็นทุกกฏในส่วนครึ่งหนึ่งนั้นสมควร เพราะในที่นั้นมีวัตถุแห่งทุกกฏเช่นนั้นเป็นไปได้. แม้ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฏีกา ปาจิตตีย์ 2.86) ก็กล่าวไว้ว่า 'เพราะดินเหนียวที่มีฝุ่นน้อยท่านกล่าวว่าเป็นวัตถุแห่งอนาบัติ จึงพึงถือว่า แม้ดินเหนียวที่มีฝุ่นครึ่งหนึ่งก็เป็นปาจิตตีย์นั่นเอง. ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่าสิ่งนี้เป็นวัตถุแห่งทุกกฏ เพราะไม่มีดินชนิดที่ ๓ ที่พ้นจากดินที่เกิดแล้วและดินที่ยังไม่เกิด'.

ඛණන්තස්ස ඛණාපෙන්තස්ස වාති අන්තමසො පාදඞ්ගුට්ඨකෙනපි සම්මජ්ජනිසලාකායපි සයං වා ඛණන්තස්ස අඤ්ඤෙන වා ඛණාපෙන්තස්ස. ‘‘පොක්ඛරණිං ඛණා’’ති වදති, වට්ටතීති ‘‘ඉමස්මිං ඔකාසෙ’’ති අනියමෙත්වා වුත්තත්තා වට්ටති. ‘‘ඉමං වල්ලිං ඛණා’’ති වුත්තෙපි පථවිඛණනං සන්ධාය පවත්තවොහාරත්තා ඉමිනාව සික්ඛාපදෙන පාචිත්තියං, න භූතගාමසික්ඛාපදෙන, උභයම්පි සන්ධාය වුත්තෙ පන ද්වෙපි පාචිත්තියානි හොන්ති.

คำว่า 'ผู้ขุด หรือผู้ให้ขุด' นั้น หมายถึง ผู้ขุดเอง หรือผู้ให้ผู้อื่นขุด แม้ด้วยนิ้วหัวแม่เท้า หรือด้วยซี่ไม้กวาดก็ตาม. เมื่อกล่าวว่า 'จงขุดสระ' ย่อมควร เพราะไม่ได้กำหนดว่า 'ในสถานที่นี้' จึงควร. แม้เมื่อกล่าวว่า 'จงขุดเถานี้' ก็เป็นปาจิตตีย์ด้วยสิกขาบทนี้เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสิกขาบทว่าด้วยภูตคาม เพราะเป็นโวหารที่ดำเนินไปโดยหมายถึงการขุดดิน. แต่ถ้ากล่าวโดยหมายถึงทั้งสองอย่าง ก็เป็นปาจิตตีย์ทั้งสอง.

73. කුටෙහීති ඝටෙහි. තනුකකද්දමොති උදකමිස්සකකද්දමො, සො ච උදකගතිකත්තා වට්ටති. උදකපප්පටකොති උදකෙ අන්තොභූමියං පවිට්ඨෙ තස්ස උපරිභාගං ඡාදෙත්වා තනුකපංසු වා මත්තිකා වා පටලං හුත්වා පලවමානා උට්ඨාති, තස්මිං උදකෙ සුක්ඛෙපි තං පටලං වාතෙන චලමානං තිට්ඨති, තං උදකපප්පටකො නාම. ඔමකචාතුමාසන්ති [Pg.165] ඌනචාතුමාසං. ඔවට්ඨන්ති දෙවෙන ඔවට්ඨං. අකතපබ්භාරෙති අවලඤ්ජනට්ඨානදස්සනත්ථං වුත්තං. තාදිසෙ හි වම්මිකස්ස සබ්භාවොති. මූසිකුක්කුරං නාම මූසිකාහි ඛණිත්වා බහි කතපංසුරාසි.

๗๓. คำว่า 'ด้วยกุฏะ' คือ ด้วยหม้อ. 'โคลนเหลว' คือ โคลนที่ผสมน้ำ และโคลนนั้นย่อมควร เพราะเป็นไปตามกระแสน้ำ. 'สะเก็ดดินบนน้ำ' คือ เมื่อน้ำซึมลงไปในดิน ชั้นบนของน้ำนั้นถูกปกคลุมด้วยฝุ่นดินหรือดินเหนียวบางๆ กลายเป็นแผ่นลอยขึ้นมา เมื่อน้ำนั้นแห้ง แผ่นนั้นก็ยังคงอยู่โดยลมพัดไปมา สิ่งนั้นชื่อว่า 'สะเก็ดดินบนน้ำ'. 'โอมากะจาตุมาสะ' คือ ไม่ถึง ๔ เดือน. 'โอวัตถะ' คือ ถูกฝนตกทับ. 'ในที่ที่ไม่ได้ทำเงื้อม' (อกตปพฺภาเร) ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงสถานที่ที่ไม่ใช้สอย. เพราะในที่เช่นนั้น ย่อมมีจอมปลวกอยู่. 'มูสิกุกกุระ' คือ กองดินที่หนูขุดออกมาข้างนอก.

එසෙව නයොති ඔමකචාතුමාසං ඔවට්ඨොයෙව වට්ටතීති අත්ථො. එකදිවසම්පි න වට්ටතීති ඔවට්ඨචාතුමාසතො එකදිවසාතික්කන්තොපි විකොපෙතුං න වට්ටති. හෙට්ඨභූමිසම්බන්ධෙපි ච ගොකණ්ටකෙ භූමිතො ඡින්දිත්වා ඡින්දිත්වා උග්ගතත්තා අච්චුග්ගතං මත්ථකතො ඡින්දිතුං ගහෙතුඤ්ච වට්ටතීති වදන්ති. සකට්ඨානෙ අතිට්ඨමානං කත්වා පාදෙහි මද්දිත්වා ආලොළිතකද්දමම්පි ගහෙතුං වට්ටති.

นัยนี้เหมือนกัน มีอธิบายว่า ๔ เดือนที่ยังไม่ครบที่ถูกฝนตกทับแล้วเท่านั้นจึงควร. คำว่า 'แม้แต่วันเดียวก็ไม่ควร' หมายความว่า แม้ล่วงเลย ๔ เดือนที่ถูกฝนตกทับไปแล้ววันหนึ่ง ก็ไม่ควรขุดทำลาย. และในส่วนที่เกี่ยวกับพื้นดินเบื้องล่าง ท่านกล่าวว่า หนามโคที่งอกขึ้นมาโดยตัดจากพื้นดินแล้วตัดอีกนั้น ย่อมควรที่จะตัดและถือเอาจากส่วนยอดที่สูงเกินไป. โคลนที่ถูกเหยียบด้วยเท้าและกวนให้เข้ากันจนไม่ตั้งอยู่ในที่เดิม ก็ควรที่จะนำไปใช้ได้.

අච්ඡදනන්තිආදිනා වුත්තත්තා උජුකං ආකාසතො පතිතවස්සොදකෙන ඔවට්ඨමෙව ජාතපථවී හොති, න ඡදනාදීසු පතිත්වා තතො පවත්තඋදකෙන තින්තන්ති වෙදිතබ්බං. තතොති පුරාණසෙනාසනතො. ඉට්ඨකං ගණ්හාමීතිආදි සුද්ධචිත්තං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘උදකෙනාති උජුකං ආකාසතොයෙව පතිතඋදකෙන. සචෙ පන අඤ්ඤත්ථ පහරිත්වා පතිතෙන උදකෙන තෙමිතං හොති, වට්ටතී’’ති වදන්ති. මණ්ඩපත්ථම්භන්ති සාඛාමණ්ඩපත්ථම්භං.

เพราะกล่าวไว้ด้วยคำว่า 'การไม่ปกคลุม' (อจฺฉาทนํ) เป็นต้น จึงพึงทราบว่า ดินที่เกิดแล้วนั้นคือดินที่ถูกฝนตกทับด้วยน้ำฝนที่ตกลงมาจากอากาศโดยตรงเท่านั้น ไม่ใช่น้ำที่ตกลงบนหลังคาเป็นต้นแล้วไหลลงมาทำให้เปียก. คำว่า 'จากที่นั้น' คือ จากเสนาสนะเก่า. คำว่า 'เราจะถืออิฐ' เป็นต้น ท่านกล่าวโดยหมายถึงจิตที่บริสุทธิ์. 'ด้วยน้ำ' คือ ด้วยน้ำที่ตกลงมาจากอากาศโดยตรงเท่านั้น. แต่ถ้าเปียกด้วยน้ำที่ตกลงกระทบที่อื่นแล้วไหลมา ท่านกล่าวว่า 'ย่อมควร'. 'เสาปะรำ' คือ เสาปะรำที่ทำจากกิ่งไม้.

74. උච්චාලෙත්වාති උක්ඛිපිත්වා. තෙන අපදෙසෙනාති තෙන ලෙසෙන. අවිසයත්තා අනාපත්තීති එත්ථ සචෙපි නිබ්බාපෙතුං සක්කා හොති, පඨමං සුද්ධචිත්තෙන දින්නත්තා දහතූති සල්ලක්ඛෙත්වාපි තිට්ඨති, අනාපත්ති. මහාමත්තිකන්ති භිත්තිලෙපනං.

๗๔. คำว่า 'อุจจาเลตวา' คือ ยกขึ้น. 'ด้วยเลสนั้น' คือ ด้วยอุบายนั้น. 'เพราะไม่ใช่วิสัย จึงเป็นอนาบัติ' ในที่นี้ แม้จะสามารถดับได้ แต่เพราะให้ไปแล้วด้วยจิตที่บริสุทธิ์ในตอนแรก แม้จะกำหนดว่า 'จงไหม้ไปเถิด' แล้วนิ่งเฉยอยู่ ก็เป็นอนาบัติ. 'มหามาติกะ' คือ การฉาบผนัง.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ในวินัยลังการะอันเป็นคำอธิบายวินัยสังคหะนี้

පථවීඛණනවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า ปฐวีขณนวินิจฉยกถาลังการะ

චුද්දසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑๔.

15. භූතගාමවිනිච්ඡයකථා

๑๕. ภูตคามวินิจฉยกถา

75. එවං [Pg.166] පථවිවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි භූතගාමවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘භූතගාමො’’තිආදිමාහ. තත්ථ භවන්ති අහුවුඤ්චාති භූතා, ජායන්ති වඩ්ඪන්ති ජාතා වඩ්ඪිතා චාති අත්ථො. ගාමොති රාසි, භූතානං ගාමොති භූතගාමො, භූතා එව වා ගාමො භූතගාමො, පතිට්ඨිතහරිතතිණරුක්ඛාදීනමෙතං අධිවචනං. තත්ථ ‘‘භවන්තී’’ති ඉමස්ස විවරණං ‘‘ජායන්ති වඩ්ඪන්තී’’ති, ‘‘අහුවු’’න්ති ඉමස්ස ‘‘ජාතා වඩ්ඪිතා’’ති. එවං භූත-සද්දො පච්චුප්පන්නාතීතවිසයො හොති. තෙනාහ විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.90) ‘‘භවන්තීති වඩ්ඪන්ති, අහුවුන්ති බභුවූ’’ති. ඉදානි තං භූතගාමං දස්සෙන්තො ‘‘භූතගාමොති පඤ්චහි බීජෙහි ජාතානං රුක්ඛලතාදීනමෙතං අධිවචන’’න්ති ආහ. ලතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ඔසධිගච්ඡාදයො වෙදිතබ්බා.

๗๕. เมื่อกล่าววินิจฉัยเรื่องดินอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยเรื่องภูตคาม จึงเริ่มกล่าวว่า 'ภูตคาม' เป็นต้น. ในคำนั้น 'ภวันติ อหุวุญฺจ' คือ ภูตะ, หมายความว่า ย่อมเกิด ย่อมเจริญ และเกิดแล้ว เจริญแล้ว. 'คามะ' คือ กอง, กองแห่งภูตะ ชื่อว่า ภูตคาม, หรือภูตะนั่นเองเป็นกอง ชื่อว่า ภูตคาม, นี้เป็นคำเรียกหญ้าสดและต้นไม้เป็นต้นที่ตั้งอยู่. ในคำนั้น คำอธิบายของคำว่า 'ภวันติ' คือ 'ย่อมเกิด ย่อมเจริญ', ส่วนคำอธิบายของคำว่า 'อหุวุ' คือ 'เกิดแล้ว เจริญแล้ว'. ดังนั้น คำว่า 'ภูตะ' จึงเป็นคำที่ใช้ได้ทั้งปัจจุบันและอดีต. ด้วยเหตุนั้น ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฏีกา ปาจิตตีย์ 2.90) จึงกล่าวว่า 'ภวันติ คือ ย่อมเจริญ, อหุวุ คือ ได้เป็นแล้ว'. บัดนี้ เมื่อจะแสดงภูตคามนั้น จึงกล่าวว่า 'ภูตคามนี้เป็นคำเรียกต้นไม้ เถาวัลย์เป็นต้นที่เกิดจากพืช ๕ ชนิด'. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ในคำว่า 'เถาวัลย์เป็นต้น' พึงทราบว่าหมายถึงพืชล้มลุกและพุ่มไม้เป็นต้น.

ඉදානි තානි බීජානි සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රිමානි පඤ්ච බීජානී’’තිආදිමාහ. තත්ථ මූලමෙව බීජං මූලබීජං. එවං සෙසෙසුපි. අථ වා මූලං බීජං එතස්සාති මූලබීජං, මූලබීජතො වා නිබ්බත්තං මූලබීජං. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ පඨමෙන විග්ගහෙන බීජගාමො එව ලබ්භති, දුතියතතියෙහි භූතගාමො. ඉදානි තෙ භූතගාමෙ සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ මූලබීජං නාමා’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ තෙසු පඤ්චසු මූලබීජාදීසු හලිද්දි…පෙ… භද්දමුත්තකං මූලබීජං නාම. න කෙවලං ඉමානියෙව මූලබීජානි, අථ ඛො ඉතො අඤ්ඤානිපි යානි වා පන භූතගාමජාතානි අත්ථි සන්ති, මූලෙ ජායන්ති, මූලෙ සඤ්ජායන්ති, එතං භූතගාමජාතං මූලබීජං නාම හොතීති යොජනා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 91) ‘‘ඉදානි තං භූතගාමං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘භූතගාමො නාම පඤ්ච බීජජාතානී’තිආදිමාහා’’ති. තත්ථ [Pg.167] භූතගාමො නාමාති භූතගාමං උද්ධරිත්වා යස්මිං සති භූතගාමො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ච බීජජාතානීති ආහා’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. එවං සන්තෙපි ‘‘යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි, මූලෙ ජායන්තී’’තිආදීනි න සමෙන්ති. න හි මූලබීජාදීනි මූලාදීසු ජායන්ති. මූලාදීසු ජායමානානි පන තානි බීජජාතානි, තස්මා එවමත්ථවණ්ණනා වෙදිතබ්බා – භූතගාමො නාමාති විභජිතබ්බපදං. පඤ්චාති තස්ස විභාගපරිච්ඡෙදො. බීජජාතානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං, යතො බීජෙහි ජාතානි බීජජාතානි, රුක්ඛාදීනං එතං අධිවචනන්ති ච. යථා ‘‘සාලීනං චෙපි ඔදනං භුඤ්ජතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.76) සාලිතණ්ඩුලානං ඔදනො සාලිඔදනොති වුච්චති, එවං බීජතො සම්භූතො භූතගාමො ‘‘බීජ’’න්ති වුත්තොති වෙදිතබ්බොති ච.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเมล็ดพืชเหล่านั้นโดยสภาพของมัน จึงตรัสว่า 'ในบรรดาเมล็ดพืชเหล่านั้น มีเมล็ดพืช ๕ ชนิด' เป็นต้น. ในบรรดาเมล็ดพืชเหล่านั้น รากนั่นแหละเป็นเมล็ดพืช ชื่อว่า มูลพีชะ (เมล็ดพืชเกิดจากราก). ในเมล็ดพืชที่เหลือก็มีนัยเดียวกัน. อีกอย่างหนึ่ง รากเป็นเมล็ดพืชของสิ่งนี้ จึงชื่อว่า มูลพีชะ หรือสิ่งที่เกิดจากมูลพีชะ ชื่อว่า มูลพีชะ. ในเมล็ดพืชที่เหลือก็มีนัยเดียวกัน. ในบรรดาเมล็ดพืชเหล่านั้น ด้วยการแยกประเภทแรก พึงถือเอาเฉพาะ พีชคาม (หมู่แห่งเมล็ดพืช) เท่านั้น ส่วนด้วยการแยกประเภทที่สองและสาม พึงถือเอา ภูตคาม (หมู่แห่งพืช). บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงภูตคามเหล่านั้นโดยสภาพของมัน จึงตรัสว่า 'ในบรรดาภูตคามเหล่านั้น สิ่งที่ชื่อว่า มูลพีชะ' เป็นต้น. ในบรรดาเมล็ดพืช ๕ ชนิด มีมูลพีชะเป็นต้นเหล่านั้น ขมิ้น...ฯลฯ...ภัทรมุตตกะ (หญ้าชนิดหนึ่ง) ชื่อว่า มูลพีชะ. ไม่ใช่เพียงแต่สิ่งเหล่านี้เท่านั้นที่เป็นมูลพีชะ แต่สิ่งอื่นใดที่เป็นชาติแห่งภูตคามที่มีอยู่ เกิดจากราก งอกขึ้นจากราก ชาติแห่งภูตคามนั้นชื่อว่า มูลพีชะ ดังนี้คือการเชื่อมโยงความ. ในเมล็ดพืชที่เหลือก็มีนัยเดียวกันนี้. เพราะอรรถกถาได้กล่าวไว้ (ปาจิ. อ. ๙๑) ว่า 'บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกภูตคามนั้นแสดงว่า 'สิ่งที่ชื่อว่า ภูตคาม คือชาติแห่งเมล็ดพืช ๕ ชนิด' เป็นต้น'. ในที่นั้น คำว่า 'สิ่งที่ชื่อว่า ภูตคาม' คือการยกภูตคามขึ้นมา เพื่อแสดงว่าสิ่งใดมีอยู่แล้วภูตคามจึงมี อรรถกถาทั้งหลายจึงกล่าวว่า 'คือชาติแห่งเมล็ดพืช ๕ ชนิด'. แม้จะเป็นเช่นนั้น คำว่า 'สิ่งอื่นใดที่มีอยู่ เกิดจากราก' เป็นต้น ก็ไม่เข้ากัน. เพราะมูลพีชะเป็นต้นไม่ได้เกิดจากรากเป็นต้น. แต่ชาติแห่งเมล็ดพืชเหล่านั้นเกิดจากรากเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบการอธิบายความหมายดังนี้: 'สิ่งที่ชื่อว่า ภูตคาม' เป็นบทที่พึงจำแนก. 'ห้า' เป็นการกำหนดขอบเขตของการจำแนกนั้น. 'ชาติแห่งเมล็ดพืช' เป็นการแสดงธรรมที่ถูกกำหนดขอบเขต เพราะสิ่งที่เกิดจากเมล็ดพืชคือชาติแห่งเมล็ดพืช และนี่เป็นชื่อเรียกของต้นไม้เป็นต้น. เหมือนอย่างในคำว่า 'แม้จะฉันข้าวสาลี' เป็นต้น (ม. มู. ๑.๗๖) ข้าวที่ทำจากข้าวเปลือกสาลีเรียกว่า ข้าวสาลี ฉันใด ภูตคามที่เกิดจากเมล็ดพืชก็เรียกว่า 'เมล็ดพืช' ฉันนั้น พึงทราบดังนี้.

ඵළුබීජන්ති පබ්බබීජං. පච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරුහණසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජ-සද්දො තදත්ථසංසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති මූලාදිතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජසද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජ’’න්ති ‘‘රූපරූපං, දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති ච යථා. නිද්දෙසෙ ‘‘යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි, මූලෙ ජායන්ති මූලෙ සඤ්ජායන්තී’’ති එත්ථ බීජතො නිබ්බත්තෙන බීජං දස්සිතං, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො – යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි, ආලුවකසෙරුකමලනීලුප්පලපුණ්ඩරීකකුවලයකුන්දපාටලිමූලාදිභෙදෙ මූලෙ ගච්ඡවල්ලිරුක්ඛාදීනි ජායන්ති සඤ්ජායන්ති, තානි, යම්හි මූලෙ ජායන්ති චෙව සඤ්ජායන්ති ච, තඤ්ච පාළියං (පාචි. 91) වුත්තහලිද්දාදි ච, සබ්බම්පි එතං මූලබීජං නාම, එතෙන කාරියොපචාරෙන කාරණං දස්සිතන්ති දස්සෙති. එස නයො ඛන්ධබීජාදීසු. යෙවාපනකඛන්ධබීජෙසු පනෙත්ථ අම්බාටකඉන්දසාලනුහිපාලිභද්දකකණිකාරාදීනි ඛන්ධබීජානි[Pg.168]. අම්බිලාවල්ලිචතුරස්සවල්ලිකණවෙරාදීනි ඵළුබීජානි. මකචිමල්ලිකාසුමනජයසුමනාදීනි අග්ගබීජානි. අම්බජම්බුපනසට්ඨිආදීනි බීජබීජානීති දට්ඨබ්බානි. භූතගාමෙ භූතගාමසඤ්ඤී ඡින්දති වා ඡෙදාපෙති වාති සත්ථකානි ගහෙත්වා සයං වා ඡින්දති, අඤ්ඤෙන වා ඡෙදාපෙති. භින්දති වා භෙදාපෙති වාති පාසාණාදීනි ගහෙත්වා සයං වා භින්දති, අඤ්ඤෙන වා භෙදාපෙති. පචති වා පචාපෙති වාති අග්ගිං උපසංහරිත්වා සයං වා පචති, අඤ්ඤෙන වා පචාපෙති, පාචිත්තියං හොතීති සම්බන්ධො. තත්ථ ආපත්තිභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘භූතගාමඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ භූතගාමපරිමොචිතන්ති භූතගාමතො වියොජිතං.

ผฬุพีชะ หมายถึง ปัพพพีชะ (เมล็ดพืชเกิดจากข้อ). คำว่า 'พีชะ' (เมล็ดพืช) ซึ่งตั้งมั่นอยู่ในผลที่สมบูรณ์สามารถงอกได้ เพราะมีสภาพเป็นเหตุพิเศษในการให้ผลที่เหมือนกันเมื่อมีปัจจัยอื่นมารวมกัน ย่อมใช้ได้ในรากเป็นต้นบางอย่าง เพื่อความสำเร็จแห่งความหมายนั้น เพราะฉะนั้น เพื่อให้แตกต่างจากรากเป็นต้น จึงตรัสโดยระบุด้วยคำว่า 'พีชะ' คำเดียว เหมือนอย่าง 'รูปรูปัง' (รูปแห่งรูป) และ 'ทุกขทุกขัง' (ทุกข์แห่งทุกข์). ในนิเทศ (คำอธิบาย) ที่ว่า 'สิ่งอื่นใดที่มีอยู่ เกิดจากราก งอกขึ้นจากราก' ในที่นี้แสดงเมล็ดพืชที่เกิดจากเมล็ดพืช เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายในที่นี้ดังนี้: สิ่งอื่นใดที่มีอยู่ เช่น พืช เถาวัลย์ ต้นไม้เป็นต้น ที่เกิดและงอกขึ้นจากรากที่มีประเภทต่างๆ เช่น มันฝรั่ง แห้ว บัวหลวง บัวสาย บัวเผื่อน มะลิ พุดตาน เป็นต้น และสิ่งที่กล่าวไว้ในพระบาลี (ปาจิ. ๙๑) เช่น ขมิ้น เป็นต้น ทั้งหมดนี้ชื่อว่า มูลพีชะ โดยการอุปจาระ (การเรียกชื่อโดยอ้อม) ด้วยผลนี้ แสดงเหตุไว้ดังนี้. นัยนี้มีใน ขันธพีชะ (เมล็ดพืชเกิดจากลำต้น) เป็นต้น. ในบรรดาขันธพีชะที่งอกขึ้นมาใหม่ ในที่นี้ มะกอกป่า อินทสาล นุหิปาลี ภัทรกะ กรรณิการ์ เป็นต้น เป็นขันธพีชะ. อัมพิลาวัลลี จตุรัสสวัลลี กรรณเวร เป็นต้น เป็นผฬุพีชะ. มะกะจิ มะลิ สุมนา ชยสุมนา เป็นต้น เป็นอัคคพีชะ (เมล็ดพืชเกิดจากยอด). เมล็ดมะม่วง เมล็ดชมพู่ เมล็ดขนุน เป็นต้น พึงทราบว่าเป็น พีชพีชะ (เมล็ดพืชแท้). ผู้ที่สำคัญว่าภูตคามเป็นภูตคาม ย่อมตัดหรือให้ผู้อื่นตัด หมายถึง ถือเครื่องมือตัดแล้วตัดเอง หรือให้ผู้อื่นตัด. ย่อมทำลายหรือให้ผู้อื่นทำลาย หมายถึง ถือหินเป็นต้นแล้วทำลายเอง หรือให้ผู้อื่นทำลาย. ย่อมทำให้สุกหรือให้ผู้อื่นทำให้สุก หมายถึง นำไฟเข้าไปแล้วทำให้สุกเอง หรือให้ผู้อื่นทำให้สุก ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์ ดังนี้คือการเชื่อมโยงความ. ในที่นั้น ทรงแสดงความแตกต่างแห่งอาบัติ จึงตรัสว่า 'เพราะภูตคาม' เป็นต้น. ในที่นั้น 'ภูตคามปริโมจิตะ' หมายถึง สิ่งที่แยกออกจากภูตคาม.

76. සඤ්චිච්ච උක්ඛිපිතුං න වට්ටතීති එත්ථ ‘‘සඤ්චිච්චා’’ති වුත්තත්තා සරීරෙ ලග්ගභාවං ඤත්වාපි උට්ඨහති, ‘‘තං උද්ධරිස්සාමී’’ති සඤ්ඤාය අභාවතො වට්ටති. අනන්තකග්ගහණෙන සාසපමත්තිකා ගහිතා. නාමඤ්හෙතං තස්සා සෙවාලජාතියා. මූලපණ්ණානං අභාවෙන ‘‘අසම්පුණ්ණභූතගාමො නාමා’’ති වුත්තං. අභූතගාමමූලත්තාති එත්ථ භූතගාමො මූලං කාරණං එතස්සාති භූතගාමමූලො, භූතගාමස්ස වා මූලං කාරණන්ති භූතගාමමූලං. බීජගාමො හි නාම භූතගාමතො සම්භවති, භූතගාමස්ස ච කාරණං හොති. අයං පන තාදිසො න හොතීති ‘‘අභූතගාමමූලත්තා’’ති වුත්තං.

๗๖. ในคำว่า 'ไม่ควรตั้งใจยกขึ้น' ในที่นี้ เพราะกล่าวว่า 'ตั้งใจ' แม้รู้ว่าติดอยู่ที่กายแล้วลุกขึ้น ก็ควร เพราะไม่มีความสำคัญว่า 'เราจะถอนมันออก'. ด้วยการถือเอาคำว่า 'อนันตกะ' พึงถือเอาขนาดเท่าเมล็ดผักกาด. นี่เป็นชื่อของสาหร่ายชนิดนั้น. ด้วยการไม่มีรากและใบ จึงกล่าวว่า 'ชื่อว่า ภูตคามที่ไม่สมบูรณ์'. ในคำว่า 'เพราะไม่มีภูตคามเป็นราก' ในที่นี้ คำว่า 'ภูตคามเป็นรากเป็นเหตุของสิ่งนี้' จึงเป็น 'ภูตคามมูละ' หรือ 'รากเป็นเหตุของภูตคาม' จึงเป็น 'ภูตคามมูละ'. เพราะพีชคามย่อมเกิดจากภูตคาม และเป็นเหตุของภูตคามด้วย. แต่สิ่งนี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีภูตคามเป็นราก'.

කිඤ්චාපි හි තාලනාළිකෙරාදීනං ඛාණු උද්ධං අවඩ්ඪනතො භූතගාමස්ස කාරණං න හොති, තථාපි භූතගාමසඞ්ඛ්‍යූපගතනිබ්බත්තපණ්ණමූලබීජතො සම්භූතත්තා භූතගාමතො උප්පන්නො නාම හොතීති බීජගාමෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති. සො බීජගාමෙන සඞ්ගහිතොති අවඩ්ඪමානෙපි භූතගාමමූලත්තා වුත්තං.

แม้ว่าตอของต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น จะไม่เจริญขึ้นข้างบน จึงไม่เป็นเหตุของภูตคาม แต่ถึงกระนั้น เพราะมันเกิดจากใบ ราก และเมล็ดพืชที่จัดเข้าในภูตคาม จึงชื่อว่าเกิดจากภูตคาม และย่อมสงเคราะห์เข้าในพีชคาม. สิ่งนั้นถูกสงเคราะห์เข้าในพีชคามแล้ว จึงกล่าวว่า 'เพราะมีภูตคามเป็นราก' แม้จะไม่เจริญขึ้นก็ตาม.

‘‘අඞ්කුරෙ හරිතෙ’’ති වත්වා තමෙවත්ථං විභාවෙති ‘‘නීලවණ්ණෙ ජාතෙ’’ති, නීලපණ්ණස්ස වණ්ණසදිසෙ පණ්ණෙ ජාතෙති [Pg.169] අත්ථො, ‘‘නීලවණ්ණෙ ජාතෙ’’ති වා පාඨො ගහෙතබ්බො. අමූලකභූතගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති ඉදං නාළිකෙරස්ස ආවෙණිකං කත්වා වදති. ‘‘පානීයඝටාදීනං බහි සෙවාලො උදකෙ අට්ඨිතත්තා බීජගාමානුලොමත්තා ච දුක්කටවත්ථූ’’ති වදන්ති. කණ්ණකම්පි අබ්බොහාරිකමෙවාති නීලවණ්ණම්පි අබ්බොහාරිකමෙව.

เมื่อกล่าวว่า 'เมื่อหน่อเขียว' ท่านอธิบายความหมายนั้นนั่นแลว่า 'เมื่อเกิดเป็นสีเขียว' หมายความว่า เมื่อใบที่มีสีเหมือนสีใบไม้เขียวเกิดขึ้น หรือพึงถือเอาบทว่า 'เมื่อเกิดเป็นสีเขียว' (nīlavaṇṇe jāte) เป็นบทตั้ง. คำว่า 'ย่อมสงเคราะห์เข้าในอามูลกภูตคาม' นี้ ท่านกล่าวโดยทำเป็นข้อกำหนดเฉพาะของต้นมะพร้าว. พวกอาจารย์กล่าวว่า 'สาหร่ายที่อยู่นอกหม้อน้ำเป็นต้น เพราะไม่ได้ตั้งอยู่ในน้ำ และเพราะเป็นอนุโลมแห่งพีชคาม จึงเป็นวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏ'. แม้คำว่า 'กรรณกะ' (เชื้อรา) ก็ไม่เป็นประมาณ (ไม่จัดเป็นภูตคาม) ฉันใด แม้สิ่งที่มีสีเขียว (ตะไคร่น้ำ) ก็ไม่เป็นประมาณ (ไม่จัดเป็นภูตคาม) ฉันนั้น.

77. සෙලෙය්‍යකං නාම සිලාය සම්භූතා එකා ගන්ධජාති. පුප්ඵිතකාලතො පට්ඨායාති විකසිතකාලතො පභුති. අහිච්ඡත්තකං ගණ්හන්තොති විකසිතං ගණ්හන්තො. මකුළං පන රුක්ඛත්තචං අකොපෙන්තෙනපි ගහෙතුං න වට්ටති. ‘‘රුක්ඛත්තචං විකොපෙතීති වුත්තත්තා රුක්ඛෙ ජාතං යං කිඤ්චි අහිච්ඡත්තකං රුක්ඛත්තචං අවිකොපෙත්වා මත්ථකතො ඡින්දිත්වා ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තදයුත්තං ‘‘අහිච්ඡත්තකං යාව මකුළං හොති, තාව දුක්කටවත්ථූ’’ති වුත්තත්තා. රුක්ඛතො මුච්චිත්වාති එත්ථ ‘‘යදිපි කිඤ්චිමත්තං රුක්ඛෙ අල්ලීනා හුත්වා තිට්ඨති, රුක්ඛතො ගය්හමානා පන රුක්ඛච්ඡවිං න විකොපෙති, වට්ටතී’’ති වදන්ති. අල්ලරුක්ඛතො න වට්ටතීති එත්ථාපි රුක්ඛත්තචං අවිකොපෙත්වා මත්ථකතො තච්ඡෙත්වා ගහෙතුං වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. හත්ථකුක්කුච්චෙනාති හත්ථචාපල්ලෙන. පානීයං න වාසෙතබ්බන්ති ඉදං අත්තනො අත්ථාය නාමිතං සන්ධාය වුත්තං. කෙවලං අනුපසම්පන්නස්ස අත්ථාය නාමිතෙ පන පච්ඡා තතො ලභිත්වා න වාසෙතබ්බන්ති නත්ථි. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.92) පන ‘‘පානීයං න වාසෙතබ්බන්ති ඉදං අත්තනො පිවනපානීයං සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤෙසං පන වට්ටති අනුග්ගහිතත්තා. තෙනාහ අත්තනා ඛාදිතුකාමෙනා’’ති වුත්තං. ‘‘යෙසං රුක්ඛානං සාඛා රුහතීති වුත්තත්තා යෙසං සාඛා න රුහති, තත්ථ කප්පියකරණකිච්චං නත්ථී’’ති වදන්ති. විමතිවිනොදනියම්පි ‘‘යෙසං රුක්ඛානං සාඛා [Pg.170] රුහතීති මූලං අනොතාරෙත්වා පණ්ණමත්තනිග්ගමනමත්තෙනාපි වඩ්ඪති, තත්ථ කප්පියම්පි අකරොන්තො ඡින්නනාළිකෙරවෙළුදණ්ඩාදයො කොපෙතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘චඞ්කමිතට්ඨානං දස්සෙස්සාමී’’ති වුත්තත්තා කෙවලං චඞ්කමනාධිප්පායෙන වා මග්ගගමනාධිප්පායෙන වා අක්කමන්තස්ස, තිණානං උපරි නිසීදනාධිප්පායෙන නිසීදන්තස්ස ච දොසො නත්ථි.

๗๗. เสเลยยกะ คือเครื่องหอมชนิดหนึ่งที่เกิดจากหิน. คำว่า 'ตั้งแต่วันที่ดอกบาน' คือ ตั้งแต่เวลาที่ดอกแย้มบาน. คำว่า 'เมื่อถือเอาเห็ด' คือ เมื่อถือเอาเห็ดที่บานแล้ว. ส่วนเห็ดตูม แม้ไม่ทำให้เปลือกไม้เสียหาย ก็ไม่ควรเก็บ. พวกอาจารย์กล่าวว่า 'เพราะมีคำกล่าวว่า ทำให้เปลือกไม้เสียหาย ดังนั้น เห็ดชนิดใดก็ตามที่เกิดบนต้นไม้ หากตัดเอาจากยอดโดยไม่ทำให้เปลือกไม้เสียหาย ย่อมควร' คำกล่าวนั้นไม่ถูก เพราะมีคำกล่าวว่า 'เห็ดตราบเท่าที่ยังเป็นดอกตูมอยู่ ตราบนั้นเป็นวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏ'. คำว่า 'หลุดจากต้นไม้' ในบทนี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า 'แม้หากจะยังติดอยู่กับต้นไม้เพียงเล็กน้อย แต่เมื่อเก็บจากต้นไม้แล้วไม่ทำให้เปลือกไม้เสียหาย ย่อมควร'. ในคำว่า 'จากต้นไม้สดไม่ควร' นี้ พึงทราบว่า การเฉือนเอาจากยอดโดยไม่ทำให้เปลือกไม้เสียหาย ย่อมควร. คำว่า 'ด้วยความคะนองมือ' คือ ด้วยความเลินเล่อแห่งมือ. คำว่า 'ไม่พึงอบน้ำ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงน้ำที่น้อมไปเพื่อประโยชน์แก่ตน. ส่วนน้ำที่น้อมไปเพื่อประโยชน์แก่คนผู้ไม่เป็นอุปสัมบันเท่านั้น ภายหลังได้รับจากน้ำนั้นแล้วจะอบ (ด้วยดอกไม้) ก็ไม่มีห้ามไว้. แต่ในคัมภีร์วิมติวิโนทนีกล่าวว่า 'คำว่า ไม่พึงอบน้ำ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงน้ำดื่มของตนเอง ส่วนของผู้อื่นย่อมควร เพราะไม่ได้ถือเอาไว้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ด้วยประสงค์จะฉันเอง'. เพราะมีคำกล่าวว่า 'กิ่งของต้นไม้เหล่าใดงอกขึ้น' ดังนั้น พวกอาจารย์จึงกล่าวว่า 'ต้นไม้เหล่าใดที่กิ่งไม่งอกขึ้น ในต้นไม้นั้นไม่มีกิจที่ต้องทำกัปปิยะ'. แม้ในคัมภีร์วิมติวิโนทนีก็กล่าวว่า 'คำว่า กิ่งของต้นไม้เหล่าใดงอกขึ้น หมายถึง ต้นไม้ที่แม้ไม่ได้ถอนรากก็เจริญเติบโตได้เพียงแค่แตกใบออกมา ในต้นไม้นั้น แม้ไม่ทำกัปปิยะ ก็ควรที่จะทำลายกะลามะพร้าวที่ตัดแล้วและไม้ไผ่เป็นต้นได้'. เพราะมีคำกล่าวว่า 'เราจะแสดงที่จงกรม' ดังนั้น สำหรับผู้ที่เหยียบย่ำด้วยเจตนาเพียงเพื่อจะจงกรม หรือด้วยเจตนาจะเดินทาง และสำหรับผู้ที่นั่งลงด้วยเจตนาจะนั่งบนหญ้า ย่อมไม่มีโทษ.

78. සමණකප්පෙහීති සමණානං කප්පියවොහාරෙහි. කිඤ්චාපි බීජාදීනං අග්ගිනා ඵුට්ඨමත්තෙන, නඛාදීහි විලිඛනමත්තෙන ච අවිරුළ්හිධම්මතා න හොති, තථාපි එවං කතෙයෙව සමණානං කප්පතීති අග්ගිපරිජිතාදයො සමණවොහාරා නාම ජාතා, තස්මා තෙහි සමණවොහාරෙහි කරණභූතෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං අනුජානාමීති අධිප්පායො. අබීජනිබ්බට්ටබීජානිපි සමණානං කප්පන්තීති පඤ්ඤත්තපණ්ණත්තිභාවතො සමණවොහාරාඉච්චෙව සඞ්ඛං ගතානි. අථ වා අග්ගිපරිජිතාදීනං පඤ්චන්නං කප්පියභාවතොයෙව පඤ්චහි සමණකප්පියභාවසඞ්ඛාතෙහි කාරණෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං අනුජානාමීති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අග්ගිපරිජිතන්තිආදීසු ‘‘පරිචිත’’න්තිපි පඨන්ති. අබීජං නාම තරුණඅම්බඵලාදි. නිබ්බට්ටබීජං නාම අම්බපනසාදි, යං බීජං නිබ්බට්ටෙත්වා විසුං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං සක්කා හොති. නිබ්බට්ටෙතබ්බං වියොජෙතබ්බං බීජං යස්මිං, තං පනසාදි නිබ්බට්ටබීජං නාම. ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව කාතබ්බන්ති යො කප්පියං කරොති, තෙන කත්තබ්බපකාරස්සෙව වුත්තත්තා භික්ඛුනා අවුත්තෙපි කාතුං වට්ටතීති න ගහෙතබ්බං. පුන ‘‘කප්පියං කාරෙතබ්බ’’න්ති කාරාපනස්ස පඨමමෙව කථිතත්තා භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති වුත්තෙයෙව අනුපසම්පන්නෙන ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වා අග්ගිපරිජිතාදි කාතබ්බන්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘කප්පියන්ති වචනං පන යාය කායචි භාසාය වත්තුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘කප්පියන්ති වත්වාව කාතබ්බ’’න්ති වචනතො පඨමං [Pg.171] ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වා පච්ඡා අග්ගිආදිනා ඵුසනාදි කාතබ්බන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පඨමං අග්ගිම්හි නික්ඛිපිත්වා, නඛාදිනා වා විජ්ඣිත්වා තං අනුද්ධරිත්වාව කප්පියන්ති වත්තුං වට්ටතී’’තිපි වදන්ති.

๗๘. คำว่า 'ด้วยกัปปิยะของสมณะ' คือ ด้วยโวหารที่สมควรแก่สมณะ. แม้ว่าเมล็ดพืชเป็นต้นจะไม่เสียสภาพที่จะงอกได้เพียงแค่ถูกไฟลน หรือเพียงแค่ถูกขูดด้วยเล็บเป็นต้นก็ตาม แต่เมื่อกระทำอย่างนี้แล้วเท่านั้นจึงจะสมควรแก่สมณะ ดังนั้น การถูกไฟลนเป็นต้นจึงชื่อว่าสมณโวหาร. เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า เราอนุญาตให้บริโภคผลไม้ด้วยสมณโวหารเหล่านั้นที่เป็นเหตุ. แม้ผลไม้ที่ไม่มีเมล็ดและผลไม้ที่เอาเมล็ดออกแล้ว ก็ชื่อว่าสมณโวหารนั่นเอง เพราะความเป็นสิ่งที่ถูกบัญญัติไว้. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอธิบายในที่นี้ว่า เราอนุญาตให้บริโภคผลไม้ด้วยเหตุ ๕ ประการที่เรียกว่าสมณกัปปิยะ มีการถูกไฟลนเป็นต้น. ในคำว่า 'อัคคิปริชิตัง' เป็นต้น บางแห่งก็อ่านว่า 'ปริจิตัง'. คำว่า 'อพีชะ' (ไม่มีเมล็ด) ได้แก่ ผลมะม่วงอ่อนเป็นต้น. คำว่า 'นิพพัตตพีชะ' (เมล็ดที่ถูกเอาออก) ได้แก่ มะม่วงและขนุนเป็นต้น ซึ่งสามารถเอาเมล็ดออกแยกต่างหากแล้วบริโภคได้. ผลไม้ที่มีเมล็ดที่พึงเอาออกได้ เช่น ขนุนเป็นต้น ชื่อว่า นิพพัตตพีชะ. คำว่า 'พึงกระทำโดยกล่าวว่า กัปปิยะ' นั้น เพราะท่านกล่าวถึงประเภทที่ผู้ทำกัปปิยะพึงกระทำเท่านั้น จึงไม่พึงถือเอาว่า แม้ภิกษุไม่บอกก็ควรทำได้. อนึ่ง เพราะท่านกล่าวถึงการให้ทำไว้ก่อนแล้วในคำว่า 'พึงให้ทำกัปปิยะ' ดังนั้น พึงถือเอาว่า เมื่อภิกษุกล่าวว่า 'จงทำกัปปิยะ' แล้วเท่านั้น อนุปสัมบันจึงพึงกล่าวว่า 'กัปปิยะ' แล้วกระทำการมีถูกไฟลนเป็นต้น. พวกอาจารย์กล่าวว่า 'คำว่า กัปปิยะ นั้น ควรกล่าวด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ได้'. ตามคำว่า 'พึงกระทำโดยกล่าวว่า กัปปิยะ' พึงทราบว่า พึงกล่าวว่า 'กัปปิยะ' ก่อน แล้วจึงกระทำการสัมผัสด้วยไฟเป็นต้นในภายหลัง. พวกอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'จะใส่ลงในไฟก่อน หรือแทงด้วยเล็บเป็นต้นก่อน แล้วยังไม่ทันเอาออก พึงกล่าวว่า กัปปิยะ ดังนี้ ก็ควร'.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.92) පන ‘‘කප්පියන්ති වත්වාවාති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වුත්තෙපි වචනක්ඛණෙව අග්ගිසත්ථාදිනා බීජගාමෙ වණං කාතබ්බන්ති වචනතො පන පුබ්බෙ කාතුං න වට්ටති, තඤ්ච ද්විධා අකත්වා ඡෙදනභෙදනමෙව දස්සෙතබ්බං. කරොන්තෙන ච භික්ඛුනා ‘කප්පියං කරොහී’ති යාය කායචි භාසාය වුත්තෙයෙව කාතබ්බං. බීජගාමපරිමොචනත්ථං පුන කප්පියං කාරෙතබ්බන්ති කාරාපනස්ස පඨමමෙව අධිකතත්තා’’ති වුත්තං.

แต่ในคัมภีร์วิมติวิโนทนีกล่าวว่า 'คำว่า โดยกล่าวว่า กัปปิยะ แม้จะกล่าวด้วยอำนาจกิริยาที่ทำก่อน แต่เพราะมีคำกล่าวว่า พึงทำให้เป็นแผลในพีชคามด้วยไฟหรือศัสตราเป็นต้นในขณะที่กล่าวนั่นเอง ดังนั้น จึงไม่ควรทำก่อน และพึงแสดงการตัดหรือการทำลายเท่านั้นโดยไม่ทำให้เป็นสองส่วน. และผู้ทำพึงทำเมื่อภิกษุกล่าวว่า จงทำกัปปิยะ ด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งเท่านั้น. เพราะท่านกล่าวถึงการให้ทำไว้ก่อนแล้วในคำว่า พึงให้ทำกัปปิยะอีก เพื่อเปลื้องจากความเป็นพีชคาม'.

එකස්මිං බීජෙ වාතිආදීසු ‘‘එකංයෙව කාරෙමීති අධිප්පායෙ සතිපි එකාබද්ධත්තා සබ්බං කතමෙව හොතී’’ති වදන්ති. දාරුං විජ්ඣතීති එත්ථ ‘‘ජානිත්වාපි විජ්ඣති වා විජ්ඣාපෙති වා, වට්ටතියෙවා’’ති වදන්ති. භත්තසිත්ථෙ විජ්ඣතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘තං විජ්ඣති, න වට්ටතීති රජ්ජුආදීනං භාජනගතිකත්තා’’ති වදන්ති. මරීචපක්කාදීහි ච මිස්සෙත්වාති එත්ථ භත්තසිත්ථසම්බන්ධවසෙන එකාබද්ධතා වෙදිතබ්බා, න ඵලානංයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධවසෙන. ‘‘කටාහෙපි කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා කටාහතො නීහටාය මිඤ්ජාය වා බීජෙ වා යත්ථ කත්ථචි විජ්ඣිතුං වට්ටති එව. භින්දාපෙත්වා කප්පියං කාරාපෙතබ්බන්ති බීජතො මුත්තස්ස කටාහස්ස භාජනගතිකත්තා වුත්තං.

ในคำว่า ในเมล็ดพืชเมล็ดเดียวเป็นต้น พวกอาจารย์กล่าวว่า “แม้มีเจตนาว่าจะทำเพียงเมล็ดเดียว แต่เพราะมีความผูกพันเป็นอันเดียวกัน จึงเท่ากับว่าทำทั้งหมด” ในคำว่า แทงไม้ ในที่นี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า “แม้รู้แล้วก็แทง หรือให้ผู้อื่นแทง ก็ควร” ในคำว่า แทงข้าวสุก ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกัน. พวกอาจารย์กล่าวว่า “การแทงสิ่งนั้นไม่ควร เพราะเชือกเป็นต้นเป็นของที่ใช้เป็นภาชนะ” ในคำว่า ผสมกับพริกไทยเป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่ามีความผูกพันเป็นอันเดียวกันโดยความสัมพันธ์กับข้าวสุก ไม่ใช่โดยความสัมพันธ์ระหว่างผลไม้ด้วยกันเอง. เพราะมีคำกล่าวว่า “ควรทำในกะลาก็ได้” ดังนั้น การแทงเนื้อในหรือเมล็ดที่นำออกจากกะลาที่ไหนก็ได้ ย่อมควร. คำว่า พึงให้ทุบแล้วให้ทำกัปปิยะ นั้นกล่าวไว้เพราะกะลาที่หลุดจากเมล็ดแล้วเป็นของที่ใช้เป็นภาชนะ.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้แล อลังการแห่งวินัย อันเป็นอรรถกถาแห่งวินัยสังคหะ

භූතගාමවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า อลังการแห่งเรื่องวินิจฉัยพืชคาม

පන්නරසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่สิบห้า.

16. සහසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථා

๑๖. เรื่องวินิจฉัยการนอนร่วม

79. එවං [Pg.172] භූතගාමවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි සහසෙය්‍යවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘දුවිධං සහසෙය්‍යක’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ද්වෙ විධා පකාරා යස්ස සහසෙය්‍යකස්ස තං දුවිධං, සහ සයනං, සහ වා සයති එත්ථාති සහසෙය්‍යා, සහසෙය්‍යා එව සහසෙය්‍යකං සකත්ථෙ ක-පච්චයවසෙන. තං පන අනුපසම්පන්නෙනසහසෙය්‍යාමාතුගාමෙනසහසෙය්‍යාවසෙන දුවිධං. තෙනාහ ‘‘දුවිධං සහසෙය්‍යක’’න්ති. දිරත්තතිරත්තන්ති එත්ථ වචනසිලිට්ඨතාමත්තෙන දිරත්තග්ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. තිරත්තඤ්හි සහවාසෙ ලබ්භමානෙ දිරත්තෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දිරත්තග්ගහණං විසුං න පයොජෙති. තෙනෙවාහ ‘‘උත්තරිදිරත්තතිරත්තන්ති භගවා සාමණෙරානං සඞ්ගහකරණත්ථාය තිරත්තපරිහාරං අදාසී’’ති. නිරන්තරං තිරත්තග්ගහණත්ථං වා දිරත්තග්ගහණං කතං. කෙවලඤ්හි ‘‘තිරත්ත’’න්ති වුත්තෙ අඤ්ඤත්ථ වාසෙන අන්තරිකම්පි තිරත්තං ගණ්හෙය්‍ය. දිරත්තවිසිට්ඨං පන තිරත්තං වුච්චමානං තෙන අනන්තරිකමෙව තිරත්තං දීපෙති. විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.50-51) ‘‘දිරත්තග්ගහණං වචනාලඞ්කාරත්ථං. නිරන්තරං තිස්සොව රත්තියො සයිත්වා චතුත්ථදිවසාදීසු සයන්තස්සෙව ආපත්ති, න එකන්තරිකාදිවසෙන සයන්තස්සාති දස්සනත්ථම්පීති දට්ඨබ්බ’’න්ති වුත්තං. සහසෙය්‍යං එකතො සෙය්‍යං. සෙය්‍යන්ති චෙත්ථ කායප්පසාරණසඞ්ඛාතං සයනම්පි වුච්චති, යස්මිං සෙනාසනෙ සයන්ති, තම්පි, තස්මා සෙය්‍යං කප්පෙය්‍යාති එත්ථ සෙනාසනසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං පවිසිත්වා කායප්පසාරණසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං කප්පෙය්‍ය සම්පාදෙය්‍යාති අත්ථො. දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙනාති එත්ථ දියඩ්ඪහත්ථො වඩ්ඪකිහත්ථෙන ගහෙතබ්බො. පඤ්චහි ඡදනෙහීති ඉට්ඨකාසිලාසුධාතිණපණ්ණසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි ඡදනෙහි. වාචුග්ගතවසෙනාති පගුණවසෙන.

๗๙. เมื่อกล่าววินิจฉัยเรื่องภูตคามอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยเรื่องการนอนร่วม จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘การนอนร่วมมี ๒ อย่าง’ ในบทเหล่านั้น คำว่า ‘ทุวิธัง’ (มี ๒ อย่าง) คือ การนอนร่วมนั้นมี ๒ ชนิด ๒ ประเภท คำว่า ‘สหเสยยา’ (การนอนร่วม) คือ การนอนด้วยกัน หรือนอนด้วยกันในที่นั้นนั่นเอง คำว่า ‘สหเสยยกัง’ (การนอนร่วม) ก็คือ สหเสยยา นั่นเอง โดยอาศัยปัจจัย ‘ก’ ในสกัดถะ (ความหมายของตนเอง) การนอนร่วมนั้นมี ๒ อย่าง คือ การนอนร่วมกับอนุปสัมบัน และการนอนร่วมกับมาตุคาม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘การนอนร่วมมี ๒ อย่าง’ พึงทราบว่า ในบทว่า ‘ทิรัตตะติรัตตัง’ (๒ ราตรี ๓ ราตรี) การกล่าวถึง ๒ ราตรีนั้น เป็นเพียงการเชื่อมคำพูดเท่านั้น เพราะเมื่อได้ ๓ ราตรีในการอยู่ร่วมกันแล้ว ก็ไม่มีอะไรจะกล่าวถึง ๒ ราตรีอีก การกล่าวถึง ๒ ราตรีจึงไม่เป็นประโยชน์ต่างหาก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงประทานการผ่อนผัน ๓ ราตรี เพื่อสงเคราะห์สามเณร’ หรือการกล่าวถึง ๒ ราตรีนั้น ทำขึ้นเพื่อหมายถึง ๓ ราตรีที่ต่อเนื่องกัน เพราะเมื่อกล่าวเพียงว่า ‘๓ ราตรี’ อาจจะนับ ๓ ราตรีที่คั่นด้วยการอยู่ ณ ที่อื่นก็ได้ แต่เมื่อกล่าว ๓ ราตรีที่ระบุ ๒ ราตรีด้วย ย่อมแสดงถึง ๓ ราตรีที่ต่อเนื่องกันเท่านั้น ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฏีกา ปาจิตติยะ ๒.๕๐-๕๑) ก็กล่าวไว้ว่า ‘พึงทราบว่า การกล่าวถึง ๒ ราตรีนั้น เพื่อเป็นเครื่องประดับถ้อยคำ และเพื่อแสดงว่า อาบัติย่อมมีแก่ผู้ที่นอน ๓ ราตรีติดต่อกันแล้วนอนในวันที่ ๔ เป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้ที่นอนโดยมีวันคั่นเป็นต้น’ สหเสยยา คือ การนอนร่วมกัน ในบทว่า ‘เสยยา’ นี้ หมายถึง การนอนที่เรียกว่าการเหยียดกาย และหมายถึงเสนาสนะที่นอนด้วย เพราะฉะนั้น ในบทว่า ‘เสยยัง กัปเปยยะ’ (พึงจัดที่นอน) จึงหมายความว่า พึงเข้าไปในเสนาสนะที่เรียกว่าที่นอน แล้วพึงจัดที่นอนที่เรียกว่าการเหยียดกายให้สำเร็จ ในบทว่า ‘ทิยัฑฒะหัตถุพเพเธนะ’ (สูงศอกครึ่ง) นี้ พึงถือเอาศอกครึ่งด้วยศอกของช่างไม้ ในบทว่า ‘ปัญจะหิ ฉะทะเนหิ’ (ด้วยเครื่องมุง ๕ อย่าง) คือ ด้วยเครื่องมุง ๕ อย่างที่เรียกว่า อิฐ ศิลา ปูน หญ้า และใบไม้ ในบทว่า ‘วาจุคคะตะวะเสนะ’ (โดยเป็นวาจาที่ขึ้นสู่ใจ) คือ โดยเป็นไปในลักษณะที่คล่องแคล่ว

එකූපචාරොති [Pg.173] වළඤ්ජනද්වාරස්ස එකත්තං සන්ධාය වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.50-51) පන ‘‘එකූපචාරො එකෙන මග්ගෙන පවිසිත්වා අබ්භොකාසං අනොක්කමිත්වා සබ්බත්ථ අනුපරිගමනයොග්ගො, එතං බහුද්වාරම්පි එකූපචාරොව. යත්ථ පන කුට්ටාදීහි රුන්ධිත්වා විසුං ද්වාරං යොජෙන්ති, නානූපචාරො හොති. සචෙ පන රුන්ධති එව, විසුං ද්වාරං න යොජෙන්ති, එතම්පි එකූපචාරමෙව මත්තිකාදීහි පිහිතද්වාරො විය ගබ්භොති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා ගබ්භෙ පවිසිත්වා පමුඛාදීසු නිපන්නානුපසම්පන්නෙහි සහසෙය්‍යාපරිමුත්තියා ගබ්භද්වාරං මත්තිකාදීහි පිදහාපෙත්වා උට්ඨිතෙ අරුණෙ විවරාපෙන්තස්සපි අනාපත්ති භවෙය්‍යා’’ති වුත්තං. චතුසාලං එකූපචාරං හොතීති සම්බන්ධො. තෙසං පයොගෙ පයොගෙ භික්ඛුස්ස ආපත්තීති එත්ථ කෙචි ‘‘අනුට්ඨහනෙන අකිරියසමුට්ඨානා ආපත්ති වුත්තා, තස්මිං ඛණෙ නිද්දායන්තස්ස කිරියාභාවා. ඉදඤ්හි සික්ඛාපදං සියා කිරියාය, සියා අකිරියාය සමුට්ඨාති. කිරියාය සමුට්ඨානතා චස්ස තබ්බහුලවසෙන වුත්තා’’ති වදන්ති. ‘‘යථා චෙතං, එවං දිවාසයනම්පි. අනුට්ඨහනෙන, හි ද්වාරාසංවරණෙන චෙතං අකිරියසමුට්ඨානම්පි හොතී’’ති වදන්ති, ඉදඤ්ච යුත්තං විය දිස්සති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

คำว่า ‘เอกูปจาโร’ (มีทางเข้าทางเดียว) กล่าวโดยหมายถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของประตูทางเข้า แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฏีกา ปาจิตติยะ ๒.๕๐-๕๑) กล่าวว่า ‘เอกูปจาโร’ คือ สามารถเข้าไปได้ด้วยทางเดียว แล้วไม่ต้องออกไปสู่ที่โล่ง สามารถเดินไปได้ทั่วทุกที่ แม้มีหลายประตู ก็ยังเป็นเอกูปจาโร แต่ในที่ที่กั้นด้วยฝาผนังเป็นต้น แล้วทำประตูต่างหาก ย่อมเป็นนานูปจาโร (มีทางเข้าหลายทาง) แต่ถ้ากั้นไว้เฉยๆ ไม่ได้ทำประตูต่างหาก ก็พึงถือว่าสิ่งนี้เป็นเอกูปจาโรเช่นกัน เหมือนห้องที่ปิดประตูด้วยดินเป็นต้น มิฉะนั้นแล้ว การที่อนุปสัมบันเข้าไปนอนในห้องหรือที่ระเบียงเป็นต้น แล้วเพื่อจะพ้นจากการนอนร่วม จึงให้ปิดประตูห้องด้วยดินเป็นต้น แล้วเมื่ออรุณขึ้นก็ให้เปิดออก ก็จะไม่เป็นอาบัติ’ ดังนี้ ความสัมพันธ์คือ ‘จตุศาลาเป็นเอกูปจาโร’ ในบทว่า ‘เมื่อมีการใช้สอยแต่ละครั้ง ภิกษุย่อมมีอาบัติ’ นี้ บางท่านกล่าวว่า ‘อาบัติที่กล่าวไว้ว่าเกิดจากการไม่กระทำ (อากิริยสมุฏฐาน) โดยการไม่ลุกขึ้น เพราะในขณะนั้นผู้ที่หลับอยู่ไม่มีการกระทำ’ สิกขาบทนี้ย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยการกระทำ หรือด้วยการไม่กระทำ และการเกิดขึ้นด้วยการกระทำนั้น กล่าวไว้โดยส่วนมาก ‘สิ่งนี้เป็นเช่นไร การนอนกลางวันก็เป็นเช่นนั้น’ ‘เพราะสิ่งนี้ย่อมเป็นอากิริยสมุฏฐานด้วยการไม่ลุกขึ้น และด้วยการไม่ปิดประตู’ ดังนี้ บางท่านกล่าวไว้ และสิ่งนี้ดูเหมือนจะสมเหตุสมผล พึงพิจารณาแล้วถือเอา

80. උපරිමතලෙන සද්ධිං අසම්බද්ධභිත්තිකස්සාති ඉදං සම්බද්ධභිත්තිකෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සනත්ථං වුත්තං. උපරිමතලෙ සයිතස්ස සඞ්කා එව නත්ථීති ‘‘හෙට්ඨාපාසාදෙ’’තිආදි වුත්තං. නානූපචාරෙති යත්ථ බහි නිස්සෙණිං කත්වා උපරිමතලං ආරොහන්ති, තාදිසං සන්ධාය වුත්තං ‘‘උපරිමතලෙපී’’ති. ආකාසඞ්ගණෙ නිපජ්ජන්තස්ස ආපත්තිඅභාවතො ‘‘ඡදනබ්භන්තරෙ’’ති වුත්තං. සභාසඞ්ඛෙපෙනාති සභාකාරෙන. අඩ්ඪකුට්ටකෙ සෙනාසනෙති එත්ථ ‘‘අඩ්ඪකුට්ටකං නාම යත්ථ උපඩ්ඪං මුඤ්චිත්වා තීසු පස්සෙසු භිත්තියො බද්ධා හොන්ති[Pg.174], යත්ථ වා එකස්මිං පස්සෙ භිත්තිං උට්ඨාපෙත්වා උභොසු පස්සෙසු උපඩ්ඪං උපඩ්ඪං කත්වා භිත්තියො උට්ඨාපෙන්ති, තාදිසං සෙනාසන’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘අඩ්ඪකුට්ටකෙති ඡදනං අඩ්ඪෙන අසම්පත්තකුට්ටකෙ’’ති වුත්තං, තම්පි නො න යුත්තං. විමතිවිනොදනියං පන ‘‘සභාසඞ්ඛෙපෙනාති වුත්තස්සෙව අඩ්ඪකුට්ටකෙති ඉමිනා සණ්ඨානං දස්සෙති. යත්ථ තීසු, ද්වීසු වා පස්සෙසු භිත්තියො බද්ධා, ඡදනං වා අසම්පත්තා අඩ්ඪභිත්ති, ඉදං අඩ්ඪකුට්ටකං නාමා’’ති වුත්තං. වාළසඞ්ඝාටො නාම පරික්ඛෙපස්ස අන්තො ථම්භාදීනං උපරි වාළරූපෙහි කතසඞ්ඝාටො.

๘๐. คำว่า ‘มีฝาผนังไม่เชื่อมต่อกับชั้นบน’ นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ในกรณีที่มีฝาผนังเชื่อมต่อกัน ก็ไม่มีอะไรจะต้องพูดถึง (เพราะเป็นอาบัติแน่นอน) เพราะไม่มีความสงสัยเลยสำหรับผู้ที่นอนอยู่บนชั้นบน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในปราสาทชั้นล่าง’ คำว่า ‘นานูปจาโร’ (มีทางเข้าหลายทาง) กล่าวโดยหมายถึงที่ที่ทำบันไดภายนอกแล้วขึ้นไปสู่ชั้นบน เช่นนั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้ในชั้นบน’ เพราะไม่มีอาบัติแก่ผู้ที่นอนในลานกลางแจ้ง จึงกล่าวว่า ‘ภายในเครื่องมุง’ ในบทว่า ‘สภาสังเขเปนะ’ (โดยย่อแห่งสภา) คือ โดยอาการแห่งสภา ในบทว่า ‘ในเสนาสนะที่มีฝาผนังครึ่งเดียว’ นี้ ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง ๓ แห่งกล่าวว่า ‘อัฑฒกุฏฐกะ’ คือ เสนาสนะที่เว้นครึ่งหนึ่งแล้วก่อฝาผนัง ๓ ด้าน หรือที่ก่อฝาผนังด้านหนึ่ง แล้วก่อฝาผนังครึ่งหนึ่งๆ ในสองด้าน แต่ในคัมภีร์คัณฐี (อีกแห่งหนึ่ง) กล่าวว่า ‘อัฑฒกุฏฐกะ’ คือ ที่มีฝาผนังที่เครื่องมุงไม่ถึงครึ่งหนึ่ง แม้นัยนั้นก็ไม่ผิด แต่ในวิมติวิโนทนีกล่าวว่า ‘คำว่า ‘อัฑฒกุฏฐกะ’ นี้ แสดงลักษณะของสิ่งที่กล่าวไว้ว่า ‘สภาสังเขเปนะ’ ที่ที่ก่อฝาผนัง ๓ ด้าน หรือ ๒ ด้าน หรือมีฝาผนังครึ่งหนึ่งที่เครื่องมุงไม่ถึง สิ่งนี้เรียกว่า ‘อัฑฒกุฏฐกะ’ คำว่า ‘วาฬสังฆาฏะ’ คือ การประกอบที่ทำเป็นรูปสัตว์ร้ายไว้บนยอดเสาเป็นต้น ภายในบริเวณรั้ว

පරික්ඛෙපස්ස බහි ගතෙති එත්ථ යත්ථ යස්මිං පස්සෙ පරික්ඛෙපො නත්ථි, තත්ථාපි පරික්ඛෙපාරහපදෙසතො බහි ගතෙ අනාපත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.50-51) පන ‘‘පරික්ඛෙපස්ස බහි ගතෙති එත්ථ යස්මිං පස්සෙ පරික්ඛෙපො නත්ථි, තත්ථ සචෙ භූමිතො වත්ථු උච්චං හොති, උභතො උච්චවත්ථුතො හෙට්ඨා භූමියං නිබ්බකොසබ්භන්තරෙපි අනාපත්ති එව තත්ථ සෙනාසනවොහාරාභාවතො. අථ වත්ථු නීචං භූමිසමමෙව සෙනාසනස්ස හෙට්ඨිමතලෙ තිට්ඨති, තත්ථ පරික්ඛෙපරහිතදිසාය නිබ්බකොසබ්භන්තරෙ සබ්බත්ථ ආපත්ති හොති, පරිච්ඡෙදාභාවතො පරික්ඛෙපස්ස බහි එව අනාපත්තීති දට්ඨබ්බ’’න්ති වුත්තං. අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරෙති එත්ථ මජ්ඣෙ විවටඞ්ගණවන්තාසු මහාචතුසාලාසු යථා ආකාසඞ්ගණං අනොතරිත්වා පමුඛෙනෙව ගන්ත්වා සබ්බගබ්භෙ පවිසිතුං න සක්කා හොති, එවං එකෙකගබ්භස්ස ද්වීසු පස්සෙසු කුට්ටං නීහරිත්වා කතං පරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරං නාම, ඉදං පන තාදිසං න හොතීති ‘‘අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරෙ’’ති වුත්තං. සබ්බගබ්භෙපි පවිසන්තීති ගබ්භූපචාරස්ස අපරිච්ඡින්නත්තා ආකාසඞ්ගණං අනොතරිත්වාපි [Pg.175] පමුඛෙනෙව ගන්ත්වා තං තං ගබ්භං පවිසන්ති. අථ කුතො තස්ස පරික්ඛෙපොයෙව සබ්බපරිච්ඡින්නත්තාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ගබ්භපරික්ඛෙපොයෙව හිස්ස පරික්ඛෙපො’’ති, ඉදඤ්ච සමන්තා ගබ්භභිත්තියො සන්ධාය වුත්තං. චතුසාලවසෙන හි සන්නිවිට්ඨෙ සෙනාසනෙ ගබ්භපමුඛං විසුං අපරික්ඛිත්තම්පි සමන්තා ඨිතං ගබ්භභිත්තීනං වසෙන පරික්ඛිත්තං නාම හොති.

ในบทว่า ‘ออกไปนอกบริเวณรั้ว’ นี้ พึงทราบว่า ในด้านที่ไม่มีรั้ว แม้ออกไปนอกบริเวณที่ควรเป็นรั้ว ก็ไม่เป็นอาบัติแน่นอน แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฏีกา ปาจิตติยะ ๒.๕๐-๕๑) กล่าวว่า ‘ในบทว่า ‘ออกไปนอกบริเวณรั้ว’ นี้ ในด้านที่ไม่มีรั้ว ถ้าพื้นที่สูงจากพื้นดิน แม้ในภายในชายคาบนพื้นดินใต้ที่สูงทั้งสองข้าง ก็ไม่เป็นอาบัติ เพราะไม่มีการเรียกขานว่าเป็นเสนาสนะในที่นั้น แต่ถ้าพื้นที่ต่ำเสมอด้วยพื้นดิน ตั้งอยู่บนชั้นล่างของเสนาสนะ ในทิศที่ไม่มีรั้ว ในภายในชายคาทั้งหมด ย่อมเป็นอาบัติ เพราะไม่มีการกำหนดขอบเขต พึงทราบว่าไม่เป็นอาบัติเฉพาะภายนอกบริเวณรั้วเท่านั้น’ ดังนี้ ในบทว่า ‘ในอุปจารแห่งห้องที่ไม่ได้กำหนดขอบเขต’ นี้ ในจตุศาลาใหญ่ที่มีลานกลางแจ้งตรงกลาง ซึ่งไม่สามารถเข้าไปในห้องทั้งหมดได้โดยตรงจากระเบียง โดยไม่ต้องลงไปในลานกลางแจ้ง เช่นนั้น การที่ก่อฝาผนังยื่นออกมาสองข้างของแต่ละห้อง เรียกว่า ‘อุปจารแห่งห้องที่กำหนดขอบเขต’ แต่สิ่งนี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในอุปจารแห่งห้องที่ไม่ได้กำหนดขอบเขต’ ย่อมเข้าไปในห้องทั้งหมดได้ เพราะอุปจารแห่งห้องไม่ได้กำหนดขอบเขต จึงสามารถเข้าไปในห้องนั้นๆ ได้โดยตรงจากระเบียง โดยไม่ต้องลงไปในลานกลางแจ้ง ถ้าเช่นนั้น ทำไมจึงกล่าวว่า ‘การล้อมรอบของห้องนั่นแหละเป็นการล้อมรอบทั้งหมด’ จึงกล่าวว่า ‘เพราะการล้อมรอบของห้องนั่นแหละเป็นการล้อมรอบของมัน’ และสิ่งนี้กล่าวโดยหมายถึงฝาผนังห้องโดยรอบ เพราะในเสนาสนะที่จัดวางแบบจตุศาลา แม้ระเบียงห้องจะไม่ได้ล้อมรอบต่างหาก แต่ก็ชื่อว่าล้อมรอบโดยอาศัยฝาผนังห้องที่ตั้งอยู่โดยรอบ

81. එකදිසාය උජුකමෙව දීඝං කත්වා සන්නිවෙසිතො පාසාදො එකසාලසන්නිවෙසො. ද්වීසු තීසු චතූසු වා දිසාසු සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාදිවසෙන කතා ද්විසාලාදිසන්නිවෙසා වෙදිතබ්බා. සාලප්පභෙදදීපනමෙව චෙත්ථ පුරිමතො විසෙසොති. අට්ඨ පාචිත්තියානීති උපඩ්ඪච්ඡන්නං උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නං සෙනාසනං දුක්කටවත්ථුස්ස ආදිං කත්වා පාළියං දස්සිතත්තා තතො අධිකං සබ්බච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්නාදිකම්පි සබ්බං පාළියං අවුත්තම්පි පාචිත්තියස්සෙව වත්ථුභාවෙන දස්සිතං සික්ඛාපදස්ස පණ්ණත්තිවජ්ජත්තා, ගරුකෙ ඨාතබ්බතො චාති වෙදිතබ්බං. ‘‘සත්ත පාචිත්තියානී’’ති පාළියං වුත්තපාචිත්තියද්වයං සාමඤ්ඤතො එකත්තෙන ගහෙත්වා වුත්තං. පාළියං (පාචි. 54) ‘‘තතියාය රත්තියා පුරාරුණා නික්ඛමිත්වා පුන සයතී’’ති ඉදං උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං, අනික්ඛමිත්වා පුරාරුණා උට්ඨහිත්වා අන්තොඡදනෙ නිසින්නස්සාපි පුන දිවසෙ සහසෙය්‍යෙන අනාපත්ති එව. එත්ථ චතුභාගො චූළකං, ද්වෙභාගා උපඩ්ඪං, තීසු භාගෙසු ද්වෙ භාගා යෙභුය්‍යන්ති ඉමිනා ලක්ඛණෙන චූළකච්ඡන්නපරිච්ඡන්නාදීනි වෙදිතබ්බානි. ඉදානි දුතියසික්ඛාපදෙපි යථාවුත්තනයං අතිදිසන්තො ‘‘මාතුගාමෙන…පෙ… අයමෙව විනිච්ඡයො’’ති ආහ. ‘‘මතිත්ථියා පාරාජිකවත්ථුභූතායපි අනුපාදින්නපක්ඛෙ ඨිතත්තා සහසෙය්‍යාපත්තිං න ජනෙතී’’ති වදන්ති. ‘‘අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ මාතුගාමෙ නිපන්නෙ නිපජ්ජති, ආපත්ති [Pg.176] පාචිත්තියස්සා’’ති (පාචි. 57) වචනතො දිවා තස්ස සයන්තස්ස සහසෙය්‍යාපත්ති න හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං.

๘๑. ปราสาทที่สร้างโดยทำให้ยาวตรงไปทิศเดียว เป็นการสร้างแบบศาลาหลังเดียว การสร้างแบบศาลาสองหลังเป็นต้น ที่ทำโดยมีรูปทรงเหมือนสี่แยกเป็นต้น ในสอง สาม หรือสี่ทิศ พึงทราบ การแสดงประเภทของศาลาเท่านั้น เป็นความพิเศษจากที่กล่าวมาแล้วในที่นี้ คำว่า ‘อาบัติปาจิตตีย์ ๘ ตัว’ นั้น พึงทราบว่า เพราะในพระบาลีได้แสดงเสนาสนะที่มุงครึ่งหนึ่ง กั้นครึ่งหนึ่ง โดยมีวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏเป็นต้นไว้แล้ว ดังนั้น แม้เสนาสนะที่มุงทั้งหมด กั้นครึ่งหนึ่งเป็นต้น ที่เกินกว่านั้นทั้งหมด แม้ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี ก็แสดงไว้ว่าเป็นวัตถุแห่งอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง เพราะเป็นโทษที่เกิดจากการละเมิดข้อบัญญัติแห่งสิกขาบท และเพราะควรตั้งอยู่ในฝ่ายอาบัติหนัก คำว่า ‘อาบัติปาจิตตีย์ ๗ ตัว’ นั้น กล่าวโดยรวมอาบัติปาจิตตีย์ ๒ ตัวที่กล่าวไว้ในพระบาลีเข้าเป็นอันเดียวกัน ในพระบาลี (ปาจิตตีย์ ๕๔) ที่กล่าวว่า ‘ในคืนที่สาม ก่อนอรุณขึ้น ออกไปแล้วกลับมานอนอีก’ นี้ กล่าวโดยเป็นกรณีที่หนักที่สุด แม้ผู้ที่ไม่ออกไป แต่ลุกขึ้นก่อนอรุณแล้วนั่งอยู่ภายในที่มุง ก็ไม่มีอาบัติเพราะการนอนร่วมในวันรุ่งขึ้น ในที่นี้ พึงทราบเสนาสนะที่มุงและกั้นเพียงเล็กน้อยเป็นต้น ด้วยลักษณะที่ว่า สี่ส่วนเป็นส่วนเล็กน้อย, สองส่วนเป็นครึ่งหนึ่ง, สองส่วนในสามส่วนเป็นส่วนมาก บัดนี้ เมื่ออ้างอิงนัยที่กล่าวมาแล้วแม้ในสิกขาบทที่สอง จึงกล่าวว่า ‘กับมาตุคาม...เป... วินิจฉัยนี้เอง’ ท่านกล่าวว่า ‘แม้ในหญิงที่ตายแล้วซึ่งเป็นวัตถุแห่งอาบัติปาราชิก ก็ไม่ทำให้เกิดอาบัติเพราะการนอนร่วม เพราะตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่มีวิญญาณครอง’ พึงทราบว่า ตามพระพุทธพจน์ที่ว่า ‘เมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว มาตุคามนอนแล้ว ภิกษุนอนลง เป็นอาบัติปาจิตตีย์’ (ปาจิตตีย์ ๕๗) ดังนั้น เมื่อหญิงนั้นนอนในเวลากลางวัน ย่อมไม่มีอาบัติเพราะการนอนร่วมเลย

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ด้วยประการฉะนี้ ในวินยาลังการะ อันเป็นอรรถกถาแห่งวินยสังคหะ

සහසෙය්‍යවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า อลังการแห่งเรื่องวินิจฉัยการอยู่ร่วม

සොළසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑๖

17. මඤ්චපීඨාදිසඞ්ඝිකසෙනාසනෙසුපටිපජ්ජිතබ්බවිනිච්ඡයකථා

๑๗. เรื่องวินิจฉัยที่ควรปฏิบัติในเสนาสนะของสงฆ์ มีเตียงและตั่งเป็นต้น

82. එවං සහසෙය්‍යවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි සඞ්ඝිකෙ විහාරෙ සෙය්‍යාසු කත්තබ්බවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘විහාරෙ සඞ්ඝිකෙ සෙය්‍ය’’න්ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡතීති සඞ්ඝො, අයමෙව වචනත්ථො සබ්බසඞ්ඝසාධාරණො. සඞ්ඝස්ස දින්නො සඞ්ඝිකො, විහරති එත්ථාති විහාරො, තස්මිං. සයන්ති එත්ථාති සෙය්‍යා, තං. අසන්ථරීති සන්ථරිත්වාන. පක්කමනං පක්කමො, ගමනන්ති අත්ථො. ‘‘විහාරෙ සඞ්ඝිකෙ සෙය්‍යං, සන්ථරිත්වාන පක්කමො’’ති ඉමස්ස උද්දෙසපාඨස්ස සඞ්ඝිකෙ විහාරෙ…පෙ… පක්කමනන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බොති යොජනා. තත්‍රාති තස්මිං පක්කමනෙ අයං ඊදිසො මයා වුච්චමානො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති අත්ථො. කතමො සො විනිච්ඡයොති ආහ ‘‘සඞ්ඝිකෙ…පෙ… පාචිත්තිය’’න්ති. අපරික්ඛිත්තස්ස උපචාරො නාම සෙනාසනතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා. පාචිත්තියන්ති පඨමං පාදං අතික්කාමෙන්තස්ස දුක්කටං, දුතියාතික්කමෙ පාචිත්තියං. කථං විඤ්ඤායතිච්චාහ ‘‘යො පන භික්ඛු…පෙ… වචනතො’’ති.

๘๒. เมื่อกล่าววินิจฉัยการนอนร่วมกันแล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยที่ควรทำในที่นอนทั้งหลายในวิหารของสงฆ์ จึงกล่าวคำว่า 'ที่นอนในวิหารของสงฆ์' เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า 'สงฆ์' คือ หมู่ที่เข้าถึงกรรมอันพร้อมเพรียงกัน, อรรถแห่งคำนี้เองเป็นสาธารณะแก่สงฆ์ทั้งปวง. 'สังฆิกะ' คือ สิ่งที่ถวายแก่สงฆ์, 'วิหาร' คือ ที่อยู่, ในวิหารนั้น. 'เสยยะ' คือ ที่นอน, ซึ่งที่นอนนั้น. 'อสันถริ' คือ ปูแล้ว. 'ปักกมะ' คือ การหลีกไป, หมายถึง การไป. การประกอบความว่า 'พึงทราบอรรถแห่งบทอุเทศนี้ว่า 'ที่นอนในวิหารของสงฆ์ ปูแล้วหลีกไป' คือ ในวิหารของสงฆ์...เป็นต้น...การหลีกไป'. คำว่า 'ในที่นั้น' หมายถึง ในการหลีกไปนั้น วินิจฉัยเช่นนี้ที่ข้าพเจ้าจะกล่าว พึงทราบ. วินิจฉัยนั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า 'ในสังฆิกะ...เป็นต้น...ปาจิตตีย์'. คำว่า 'อุปจารของเสนาสนะที่ไม่ได้ล้อมรั้ว' คือ ระยะ ๒ ช่วงก้อนดินตกจากเสนาสนะ. คำว่า 'ปาจิตตีย์' คือ เมื่อก้าวล่วงเท้าแรกเป็นทุกกฏ, เมื่อก้าวล่วงเท้าที่สองเป็นปาจิตตีย์. จะพึงทราบได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ภิกษุใด...เป็นต้น...ตามพระพุทธพจน์'.

තත්ථ [Pg.177] සඞ්ඝිකො විහාරො පාකටො, සෙය්‍යා අපාකටා, සා කතිවිධාඉච්චාහ ‘‘සෙය්‍යා නාම…පෙ… දසවිධා’’ති. තත්ථාපි කතමා භිසි, කතමා චිමිලිකාදයොති ආහ ‘‘තත්ථ භිසීති…පෙ… එස නයො පණ්ණසන්ථාරෙ’’ති. තත්ථ මඤ්චෙ අත්ථරිතබ්බාති මඤ්චකභිසි, එවං ඉතරත්‍ර, වණ්ණානුරක්ඛණත්ථං කතාති පටඛණ්ඩාදීහි සිබ්බිත්වා කතා. භූමියං අත්ථරිතබ්බාති චිමිලිකාය සති තස්සා උපරි, අසති සුද්ධභූමියං අත්ථරිතබ්බා. සීහධම්මාදීනං පරිහරණෙ එව පටික්ඛෙපොති ඉමිනා මඤ්චපීඨාදීසු අත්ථරිත්වා පුන සංහරිත්වා ඨපනාදිවසෙන අත්තනො අත්ථාය පරිහරණමෙව න වට්ටති, භූමත්ථරණාදිවසෙන පරිභොගො පන අත්තනො පරිහරණං න හොතීති දස්සෙති. ඛන්ධකෙ හි ‘‘අන්තොපි මඤ්චෙ පඤ්ඤත්තානි හොන්ති, බහිපි මඤ්චෙ පඤ්ඤත්තානි හොන්තී’’ති එවං අත්තනො අත්ථාය මඤ්චාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා පරිහරණවත්ථුස්මිං ‘‘න, භික්ඛවෙ, මහාචම්මානි ධාරෙතබ්බානි සීහචම්මං බ්‍යග්ඝචම්මං දීපිචම්මං, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 255) පටික්ඛෙපො කතො, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.112) පන ‘‘යදි එවං ‘පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො’ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති චොදනං කත්වා ‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සබ්බං පාසාදපරිභොග’න්ති (චූළව. 320) වචනතො පුග්ගලිකෙපි සෙනාසනෙ සෙනාසනපරිභොගවසෙන නියමිතං සුවණ්ණඝටාදිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටමානම්පි කෙවලං අත්තනො සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති. එවමිදං භූමත්ථරණවසෙන පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටමානම්පි අත්තනො සන්තකං කත්වා තං තං විහාරං හරිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං.

ในบรรดาคำเหล่านั้น วิหารของสงฆ์ปรากฏชัด, ที่นอนไม่ปรากฏชัด, ที่นอนนั้นมีกี่ชนิด? จึงกล่าวว่า 'ที่นอนชื่อว่า...เป็นต้น...มี ๑๐ ชนิด'. ในบรรดาที่นอนเหล่านั้น อะไรคือภิสี, อะไรคือจิมิลิกาเป็นต้น? จึงกล่าวว่า 'ในบรรดาที่นอนเหล่านั้น ภิสีคือ...เป็นต้น...นัยนี้พึงทราบในปัณณสันถาระ'. ในบรรดาที่นอนเหล่านั้น 'มัญจกภิสี' คือ ภิสีที่ควรปูบนเตียง, ในที่อื่นก็เช่นกัน, 'ที่ทำขึ้นเพื่อรักษาผิว (เตียงและตั่ง)' คือ ที่ทำโดยเย็บด้วยท่อนผ้าเป็นต้น. 'ที่ควรปูบนพื้น' คือ เมื่อมีจิมิลิกา ก็ปูบนจิมิลิกานั้น, เมื่อไม่มี ก็ปูบนพื้นดินเปล่า. คำว่า 'การห้ามมีอยู่ในการนำหนังราชสีห์เป็นต้นติดตัวไปเท่านั้น' นี้ แสดงว่า การนำติดตัวไปเพื่อประโยชน์ของตน ด้วยอำนาจการปูลงบนเตียงและตั่งเป็นต้นแล้วเก็บรวบรวมไว้ใหม่เป็นต้น ไม่ควร, แต่การใช้สอยด้วยอำนาจการปูพื้นเป็นต้น ย่อมไม่เป็นการนำติดตัวไปเพื่อประโยชน์ของตน. เพราะในขันธกะได้มีการห้ามไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทรงไว้ซึ่งหนังใหญ่ คือ หนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง, ผู้ใดทรงไว้ ต้องอาบัติทุกกฏ' (มหาวรรค ๒๕๕) ในเรื่องการนำติดตัวไปโดยการปูบนเตียงเป็นต้นเพื่อประโยชน์ของตน ดังที่กล่าวว่า 'ที่ปูไว้แม้ภายในเตียงก็มี ที่ปูไว้แม้ภายนอกเตียงก็มี', เพราะฉะนั้น พึงทราบอธิบายในข้อนี้ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตตีย์ ๓.๑๑๒) ได้กล่าวไว้ว่า 'ถ้าเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงกล่าวว่า 'การห้ามมีอยู่ในการนำติดตัวไปเท่านั้น' เมื่อตั้งข้อสงสัยแล้ว จึงกล่าวว่า ตามพระพุทธพจน์ที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้สอยปราสาททั้งหมด' (จุลวรรค ๓๒๐) แม้ในเสนาสนะส่วนบุคคล สิ่งที่กำหนดไว้ด้วยอำนาจการใช้สอยเสนาสนะ เช่น หม้อทองเป็นต้น แม้จะใช้สอยได้ แต่ก็ไม่ควรใช้สอยโดยทำให้เป็นของส่วนตัวเท่านั้น. เช่นเดียวกันนี้ สิ่งนี้แม้จะควรใช้สอยด้วยอำนาจการปูพื้น แต่ก็ไม่ควรใช้สอยโดยทำให้เป็นของส่วนตัวแล้วนำไปยังวิหารนั้นๆ เพื่อแสดงว่า การห้ามมีอยู่ในการนำติดตัวไปเท่านั้น พึงทราบ'.

පාවාරො කොජවොති පච්චත්ථරණත්ථායෙව ඨපිතා උග්ගතලොමා අත්ථරණවිසෙසා. එත්තකමෙව වුත්තන්ති අට්ඨකථාසු [Pg.178] (පාචි. අට්ඨ. 116) වුත්තං. ‘‘ඉදං අට්ඨකථාසු තථාවුත්තභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, අඤ්ඤම්පි තාදිසං මඤ්චපීඨෙසු අත්ථරිතබ්බං අත්ථරණමෙවා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන ‘‘පච්චත්ථරණං නාම පාවාරො කොජවො’’ති නියමෙත්වා වුත්තං, තස්මා ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං ඉමිනා න සමෙති, ‘‘වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.116) වුත්තං. වීමංසිතෙ පන එවමධිප්පායො පඤ්ඤායති – මාතිකාට්ඨකථාපි අට්ඨකථායෙව, තස්මා මහාඅට්ඨකථාදීසු වුත්තනයෙන ‘‘පාවාරො කොජවො’’ති නියමෙත්වා වුත්තං, එවං නියමනෙ සතිපි යථා ‘‘ලද්ධාතපත්තො රාජකුමාරො’’ති ආතපත්තස්ස ලද්ධභාවෙයෙව නියමෙත්වා වුත්තෙපි නිදස්සනනයවසෙන රාජකකුධභණ්ඩසාමඤ්ඤෙන සමානා වාලබීජනාදයොපි වුත්තායෙව හොන්ති, එවං ‘‘පාවාරො කොජවො’’ති නියමෙත්වා වුත්තෙපි නිදස්සනනයවසෙන තෙහි මඤ්චපීඨෙසු අත්ථරිතබ්බභාවසාමඤ්ඤෙන සමානා අඤ්ඤෙ අත්ථරණාපි වුත්තායෙව හොන්ති, තස්මා ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තවචනං අට්ඨකථාවචනස්ස පටිලොමං න හොති, අනුලොමමෙවාති දට්ඨබ්බං.

คำว่า 'ผ้าปาวาระและโคชวะ' คือ เครื่องปูลาดชนิดพิเศษที่มีขนตั้งขึ้น ซึ่งวางไว้เพื่อเป็นเครื่องปูรองเท่านั้น. ในอรรถกถาทั้งหลาย (ปาจิตตีย์ อรรถกถา ๑๑๖) กล่าวไว้เพียงเท่านี้. ในกัณฐีบททั้ง ๓ ก็กล่าวไว้ว่า 'คำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าในอรรถกถากล่าวไว้อย่างนั้น, เครื่องปูลาดอื่นที่ควรปูบนเตียงและตั่งแม้ชนิดอื่นที่เห็นปานนั้น ก็เป็นเครื่องปูลาดเหมือนกัน'. แต่ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณี อรรถกถา วรรณนาสิกขาบทเสนาสนะที่ ๒) ได้กล่าวโดยกำหนดไว้ว่า 'เครื่องปูรองชื่อว่า ผ้าปาวาระและโคชวะ', เพราะฉะนั้น คำที่กล่าวในกัณฐีบทจึงไม่ตรงกับคำนี้, ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตตีย์ ๓.๑๑๖) กล่าวว่า 'พึงพิจารณาแล้วถือเอา'. แต่เมื่อพิจารณาแล้ว อธิบายดังนี้ย่อมปรากฏว่า – แม้มาติกาอรรถกถาก็เป็นอรรถกถาเหมือนกันนั่นแล, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวโดยกำหนดว่า 'ผ้าปาวาระและโคชวะ' ตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาเป็นต้น, แม้จะมีการกำหนดเช่นนี้อยู่ก็ตาม แต่ก็เหมือนกับที่กล่าวว่า 'พระราชกุมารผู้ได้ฉัตร' แม้จะกล่าวโดยกำหนดความเป็นผู้ได้ฉัตรเท่านั้น แต่โดยนัยแห่งการยกตัวอย่าง สิ่งที่เสมอกันโดยความเป็นเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั่วไป เช่น พัดวาลวิชนีเป็นต้น ก็ย่อมถูกกล่าวถึงด้วย, เช่นเดียวกันนี้ แม้จะกล่าวโดยกำหนดว่า 'ผ้าปาวาระและโคชวะ' แต่โดยนัยแห่งการยกตัวอย่าง เครื่องปูลาดอื่นที่เสมอกันโดยความเป็นของควรปูบนเตียงและตั่ง ก็ย่อมถูกกล่าวถึงด้วย, เพราะฉะนั้น คำที่กล่าวในกัณฐีบทจึงไม่ขัดแย้งกับคำในอรรถกถา เป็นไปตามกันนั่นเอง พึงทราบ.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ ‘‘යෙන විහාරො කාරිතො, සො විහාරස්සාමිකො’’ති පාඨං නිස්සාය එකච්චෙ විනයධරා ‘‘සඞ්ඝිකවිහාරස්ස වා පුග්ගලිකවිහාරස්ස වා විහාරදායකොයෙව සාමිකො, සොයෙව ඉස්සරො, තස්ස රුචියා එව වසිතුං ලභති, න සඞ්ඝගණපුග්ගලානං රුචියා’’ති විනිච්ඡයං කරොන්ති, සො වීමංසිතබ්බො, කථං අයං පාඨො කිමත්ථං සාධෙති ඉස්සරත්ථං වා ආපුච්ඡිතබ්බත්ථං වාති? එවං වීමංසිතෙ ‘‘භික්ඛුම්හි සති භික්ඛු ආපුච්ඡිතබ්බො’’තිආදිවචනතො ආපුච්ඡිතබ්බත්ථමෙව සාධෙති, න ඉස්සරත්ථන්ති විඤ්ඤායති.

ในที่นี้ วินัยธรบางรูปอาศัยบทว่า 'ผู้ใดสร้างวิหาร ผู้นั้นเป็นเจ้าของวิหาร' แล้ววินิจฉัยว่า 'วิหารที่เป็นของสงฆ์หรือของบุคคลก็ตาม ทายกผู้ถวายวิหารนั่นแลเป็นเจ้าของ ทายกนั้นนั่นแลเป็นใหญ่ ภิกษุย่อมได้อยู่ตามความพอใจของทายกนั้นเท่านั้น ไม่ใช่ตามความพอใจของสงฆ์ คณะ หรือบุคคล' ข้อนั้นควรพิจารณาว่า บทนี้สำเร็จประโยชน์อะไร คือสำเร็จประโยชน์ในแง่ความเป็นใหญ่ หรือในแง่ที่ต้องบอกกล่าว? เมื่อพิจารณาอย่างนี้ จึงทราบว่า เพราะพระพุทธพจน์มีอาทิว่า 'เมื่อมีภิกษุอยู่ พึงบอกกล่าวภิกษุ' บทนี้จึงสำเร็จประโยชน์ในแง่ที่ต้องบอกกล่าวเท่านั้น ไม่ใช่ในแง่ความเป็นใหญ่'.

අථ [Pg.179] සියා ‘‘ආපුච්ඡිතබ්බත්ථෙ සිද්ධෙ ඉස්සරත්ථො සිද්ධොයෙව හොති. ඉස්සරභාවතොයෙව හි සො ආපුච්ඡිතබ්බො’’ති. තත්ථෙවං වත්තබ්බං – ‘‘ආපුච්ඡන්තෙන ච භික්ඛුම්හි සති භික්ඛු ආපුච්ඡිතබ්බො, තස්මිං අසති සාමණෙරො, තස්මිං අසති ආරාමිකො’’තිආදිවචනතො ආයස්මන්තානං මතෙන භික්ඛුපි සාමණෙරොපි ආරාමිකොපි විහාරකාරකොපි තස්ස කුලෙ යො කොචි පුග්ගලොපි ඉස්සරොති ආපජ්ජෙය්‍ය, එවං විඤ්ඤායමානෙපි භික්ඛුම්හි වා සාමණෙරෙ වා ආරාමිකෙ වා සති තෙයෙව ඉස්සරා, න විහාරකාරකො. තෙසු එකස්මිම්පි අසතියෙව විහාරකාරකො ඉස්සරො සියාති. ඉමස්මිං පන අධිකාරෙ සඞ්ඝිකං සෙනාසනං රක්ඛණත්ථාය ආපුච්ඡිතබ්බංයෙව වදති, න ඉස්සරභාවතො ආපුච්ඡිතබ්බං. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 116) ‘‘අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍යාති එත්ථ භික්ඛුම්හි සති භික්ඛු ආපුච්ඡිතබ්බො’’තිආදි.

อนึ่ง หากพึงกล่าวว่า 'เมื่อเนื้อความแห่งการบอกกล่าวสำเร็จแล้ว เนื้อความแห่งความเป็นใหญ่ก็เป็นอันสำเร็จแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นใหญ่ของเขานั่นแหละ จึงควรบอกกล่าว' ในเรื่องนั้น พึงกล่าวอย่างนี้ว่า เพราะพระดำรัสมีอาทิว่า 'เมื่อจะบอกกล่าว เมื่อมีภิกษุอยู่ ภิกษุควรบอกกล่าว เมื่อไม่มีภิกษุนั้นอยู่ สามเณร (ควรบอกกล่าว) เมื่อไม่มีสามเณรนั้นอยู่ อารามิก (ควรบอกกล่าว)' ตามความเห็นของท่านทั้งหลาย แม้ภิกษุ แม้สามเณร แม้อารามิก แม้ผู้สร้างวิหาร หรือแม้บุคคลใดๆ ในตระกูลของผู้นั้น ก็พึงถึงความเป็นใหญ่ไปทั้งหมด แม้เมื่อเข้าใจอย่างนี้ เมื่อมีภิกษุ หรือสามเณร หรืออารามิกอยู่ พวกเขานั่นแหละเป็นใหญ่ ไม่ใช่ผู้สร้างวิหาร เมื่อไม่มีใครคนใดคนหนึ่งในพวกนั้นนั่นแหละ ผู้สร้างวิหารจึงพึงเป็นใหญ่ แต่ในอธิการนี้ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสถึงการที่ต้องบอกกล่าวเพื่อรักษาเสนาสนะของสงฆ์เท่านั้น ไม่ใช่ต้องบอกกล่าวเพราะความเป็นใหญ่ เพราะอรรถกถา (ปาจิ. อรรถ. ๑๑๖) กล่าวไว้ว่า 'ในบทว่า anāpucchaṃ vā gaccheyya นี้ เมื่อมีภิกษุอยู่ ภิกษุควรบอกกล่าว' ดังนี้เป็นต้น

අථාපි එවං වදෙය්‍ය ‘‘න සකලස්ස වාක්‍යපාඨස්ස අධිප්පායත්ථං සන්ධාය අම්හෙහි වුත්තං, අථ ඛො ‘විහාරස්සාමිකො’ති එතස්ස පදත්ථංයෙව සන්ධාය වුත්තං. කථං? සං එතස්ස අත්ථීති සාමිකො, විහාරස්ස සාමිකො විහාරස්සාමිකො. ‘කො විහාරස්සාමිකො නාමා’ති වුත්තෙ ‘යෙන විහාරො කාරිතො, සො විහාරස්සාමිකො නාමා’ති වත්තබ්බො, තස්මා විහාරකාරකො දායකො විහාරස්සාමිකො නාමාති විඤ්ඤායති, එවං විඤ්ඤායමානෙ සති සාමිකො නාම සස්ස ධනස්ස ඉස්සරො, තස්ස රුචියා එව අඤ්ඤෙ ලභන්ති, තස්මා විහාරස්සාමිකභූතස්ස දායකස්ස රුචියා එව භික්ඛූ වසිතුං ලභන්ති, න සඞ්ඝගණපුග්ගලානං රුචියාති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. තෙ එවං වත්තබ්බා – මා ආයස්මන්තො එවං අවචුත්ථ, යථා [Pg.180] නාම ‘‘ඝටිකාරො බ්‍රහ්මා’’ති වුත්තො සො බ්‍රහ්මා ඉදානි ඝටං න කරොති, පුරිමත්තභාවෙ පන කරොති, තස්මා ‘‘ඝටං කරොතී’’ති වචනත්ථෙන ‘‘ඝටිකාරො’’ති නාමං ලභති. ඉති පුබ්බෙ ලද්ධනාමත්තා පුබ්බවොහාරවසෙන බ්‍රහ්මභූතොපි ‘‘ඝටිකාරො’’ඉච්චෙව වුච්චති, එවං සො විහාරකාරකො භික්ඛූනං පරිච්චත්තකාලතො පට්ඨාය විහාරස්සාමිකො න හොති වත්ථුපරිච්චාගලක්ඛණත්තා දානස්ස, පුබ්බෙ පන අපරිච්චත්තකාලෙ විහාරස්ස කාරකත්තා විහාරස්සාමිකො නාම හොති, සො එවං පුබ්බෙ ලද්ධනාමත්තා පුබ්බවොහාරවසෙන ‘‘විහාරස්සාමිකො’’ති වුච්චති, න, පරිච්චත්තස්ස විහාරස්ස ඉස්සරභාවතො. තෙනෙව සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘විහාරදායකානං රුචියා භික්ඛූ වසන්තූ’’ති අවත්වා සෙනාසනපඤ්ඤාපකො අනුඤ්ඤාතොති දට්ඨබ්බො. තථා හි වුත්තං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.295) ‘‘තෙසං ගෙහානීති එත්ථ භික්ඛූනං වාසත්ථාය කතම්පි යාව න දෙන්ති, තාව තෙසං සන්තකංයෙව භවිස්සතීති දට්ඨබ්බ’’න්ති, තෙන දින්නකාලතො පට්ඨාය තෙසං සන්තකානි න හොන්තීති දස්සෙති. අයං පන කථා පාඨස්ස සම්මුඛීභූතත්තා ඉමස්මිං ඨානෙ කථිතා. විහාරවිනිච්ඡයො පන චතුපච්චයභාජනවිනිච්ඡයෙ (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 194 ආදයො) ආවි භවිස්සති. යො කොචීති ඤාතකො වා අඤ්ඤාතකො වා යො කොචි. යෙන මඤ්චං පීඨං වා විනන්ති, තං මඤ්චපීඨකවානං.

อนึ่ง หากพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'พวกเรามิได้กล่าวโดยหมายถึงความหมายแห่งใจความของข้อความทั้งหมด แต่ที่แท้กล่าวโดยหมายถึงความหมายแห่งบทว่า vihārassāmiko นี้เท่านั้น' อย่างไร? (วิเคราะห์ว่า) สิ่งของของผู้นี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ผู้นี้ชื่อว่าสามี (เจ้าของ), เจ้าของแห่งวิหาร ชื่อว่าวิหารัสสามี เมื่อถามว่า 'ใครชื่อว่าเจ้าของวิหาร?' พึงตอบว่า 'ผู้ใดสร้างวิหาร ผู้นั้นชื่อว่าเจ้าของวิหาร' เพราะฉะนั้น จึงทราบว่า ทายกผู้สร้างวิหารชื่อว่าเจ้าของวิหาร เมื่อทราบอย่างนี้ ชื่อว่าเจ้าของย่อมเป็นใหญ่ในทรัพย์ของตน ผู้อื่นย่อมได้ (ใช้สอย) ด้วยความพอใจของผู้นั้นเท่านั้น เพราะฉะนั้น ภิกษุทั้งหลายย่อมได้อยู่ด้วยความพอใจของทายกผู้เป็นเจ้าของวิหารเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความพอใจของสงฆ์ คณะ หรือบุคคล พวกเรากล่าวโดยหมายถึงเนื้อความนี้' พึงกล่าวแก่พวกเขานั้นอย่างนี้ว่า 'ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย เหมือนอย่างที่พระพรหมถูกเรียกว่า ฆฏิการพรหม พระพรหมนั้นบัดนี้ไม่ได้ทำหม้อ แต่ทำในอัตภาพก่อน เพราะฉะนั้น จึงได้ชื่อว่า ฆฏิการะ ด้วยวิเคราะห์ว่า ผู้ทำหม้อ ดังนั้น เพราะเป็นผู้ได้ชื่อมาแต่ก่อน จึงถูกเรียกว่า ฆฏิการะ นั่นเอง ตามโวหารเดิม แม้จะเป็นพระพรหมแล้วก็ตาม ฉันใด ผู้สร้างวิหารนั้นก็นับตั้งแต่เวลาที่สละถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย ย่อมไม่เป็นเจ้าของวิหาร เพราะทานมีลักษณะเป็นการสละวัตถุ แต่ในกาลก่อนเมื่อยังไม่ได้สละ ชื่อว่าเป็นเจ้าของวิหารเพราะเป็นผู้สร้างวิหาร ผู้นั้นจึงถูกเรียกว่า เจ้าของวิหาร ตามโวหารเดิม เพราะเป็นผู้ได้ชื่อมาแต่ก่อนอย่างนี้ ไม่ใช่เพราะความเป็นใหญ่ในวิหารที่สละถวายแล้ว ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง พึงเห็นว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลายจงอยู่ด้วยความพอใจของทายกผู้ถวายวิหาร แต่ทรงอนุญาตพระเสนาสนปัญญาปกะไว้ จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค ๒.๒๙๕) ว่า 'ในบทว่า tesaṃ gehāni นี้ พึงเห็นว่า แม้สิ่งที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่ของภิกษุ ตราบใดที่ยังไม่ถวาย ตราบนั้นก็ยังเป็นของพวกเขานั่นเอง' ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า นับตั้งแต่เวลาที่ถวายแล้ว สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่เป็นของพวกเขา ส่วนเรื่องนี้กล่าวไว้ในที่นี้เพราะมาถึงพร้อมตามบทบาลี ส่วนวินิจฉัยเรื่องวิหารจะปรากฏชัดในวินิจฉัยการแบ่งปันปัจจัย ๔ (วิ. สังค. อรรถ. ๑๙๔ เป็นต้นไป) บทว่า yo koci ได้แก่ ใครๆ จะเป็นญาติหรือมิใช่ญาติก็ตาม สิ่งที่เขาใช้ถักเตียงหรือตั่ง ชื่อว่า mañcapīṭhakavāna

83. සිලුච්චයලෙණන්ති සිලුච්චයෙ ලෙණං, පබ්බතගුහාති අත්ථො. ‘‘සෙනාසනං උපචිකාහි ඛායිත’’න්ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තත්තා වත්ථුඅනුරූපවසෙන අට්ඨකථායං උපචිකාසඞ්කාය අභාවෙන අනාපත්ති වුත්තා. වත්තක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 360 ආදයො) ගමිකවත්තං පඤ්ඤාපෙන්තෙන ‘‘සෙනාසනං ආපුච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා කෙවලං ඉතිකත්තබ්බතාමත්තදස්සනත්ථං ‘‘ආපුච්ඡනං පන වත්ත’’න්ති වුත්තං[Pg.181], න පන වත්තභෙදෙ දුක්කටන්ති දස්සනත්ථං, තෙනෙව අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘සෙනාසනං ආපුච්ඡිතබ්බ’’න්ති එත්ථ ‘‘යං පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං යත්ථ උපචිකා නාරොහන්ති, තං අනාපුච්ඡන්තස්සපි අනාපත්තී’’ති වුත්තං. තස්මා යං වුත්තං ගණ්ඨිපදෙ ‘‘තාදිසෙ සෙනාසනෙ අනාපුච්ඡා ගච්ඡන්තස්ස පාචිත්තියං නත්ථි, ගමිකවත්තෙ සෙනාසනං අනාපුච්ඡා ගච්ඡන්තො වත්තභෙදො හොති, තස්මා දුක්කටං ආපජ්ජතී’’ති, තං න ගහෙතබ්බං.

๘๓. บทว่า Siluccayaleṇaṃ ความว่า เลณะในภูเขาหิน อธิบายว่า ถ้ำภูเขา เพราะทรงบัญญัติไว้ในเรื่องว่า 'เสนาสนะถูกปลวกกัดกิน' อรรถกถาจึงกล่าวว่าไม่มีอาบัติ ตามสมควรแก่เรื่อง เพราะไม่มีความสงสัยเรื่องปลวก ในวัตตขันธกะ (จุลวรรค ๓๖๐ เป็นต้น) เมื่อทรงบัญญัติคามิกวัตร ได้ตรัสว่า 'เสนาสนะอันภิกษุพึงบอกกล่าว' จึงกล่าวว่า 'ส่วนการบอกกล่าวเป็นวัตร' เพียงเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ควรทำเท่านั้น ไม่ใช่กล่าวเพื่อแสดงว่ามีความผิดเป็นทุกกฏเพราะการละเมิดวัตร ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ในอันธกอรรถกถา ในบทว่า 'เสนาสนะอันภิกษุพึงบอกกล่าว' นี้ จึงกล่าวว่า 'เสนาสนะใดที่สร้างบนหลังแผ่นหินหรือบนเสาหิน ซึ่งปลวกขึ้นไม่ได้ เสนาสนะนั้น แม้ไม่บอกกล่าวก็ไม่มีอาบัติ' เพราะฉะนั้น คำใดที่กล่าวไว้ในคันถีบทว่า 'ในเสนาสนะเช่นนั้น เมื่อไปโดยไม่บอกกล่าว ย่อมไม่มีอาบัติปาจิตตีย์ แต่เมื่อไปโดยไม่บอกกล่าวเสนาสนะในคามิกวัตร ย่อมเป็นการละเมิดวัตร เพราะฉะนั้น จึงต้องอาบัติทุกกฏ' คำนั้นไม่ควรยึดถือ

පච්ඡිමස්ස ආභොගෙන මුත්ති නත්ථීති තස්ස පච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො වුත්තං. එකං වා පෙසෙත්වා ආපුච්ඡිතබ්බන්ති එත්ථ ගමනචිත්තස්ස උප්පන්නට්ඨානතො අනාපුච්ඡිත්වා ගච්ඡන්තෙ දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියං. මණ්ඩපෙ වාති සාඛාමණ්ඩපෙ වා පදරමණ්ඩපෙ වා. රුක්ඛමූලෙති යස්ස කස්සචි රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා. පලුජ්ජතීති විනස්සති.

บทว่า Pacchimassa ābhogena mutti natthi (ไม่มีการพ้นด้วยความใส่ใจของผู้อยู่หลังสุด) ตรัสไว้เพราะไม่มีผู้อื่นที่จะเดินตามหลังผู้นั้นไป ในบทว่า ekaṃ vā pesetvā āpucchitabbaṃ นี้ เมื่อไปโดยไม่บอกกล่าวจากสถานที่ที่จิตคิดจะไปเกิดขึ้น ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ในการยกเท้าก้าวที่สอง บทว่า Maṇḍape vā ได้แก่ ในมณฑปที่ทำด้วยกิ่งไม้ หรือในมณฑปที่ทำด้วยแผ่นกระดาน บทว่า Rukkhamūle ได้แก่ ที่โคนต้นไม้ต้นใดต้นหนึ่ง บทว่า Palujjati ความว่า ย่อมฉิบหาย

84. මජ්ඣෙ සංඛිත්තං පණවසණ්ඨානං කත්වා බද්ධන්ති එරකපත්තාදීහි වෙණිං කත්වා තාය වෙණියා උභොසු පස්සෙසු විත්ථතට්ඨානෙ බහුං වෙඨෙත්වා තතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣට්ඨානං, තාව අන්තොආකඩ්ඪනවසෙන වෙඨෙත්වා මජ්ඣෙ සංඛිපිත්වා තත්ථ තත්ථ බන්ධිත්වා කතං. යත්ථ කාකා වා කුලලා වා න ඌහදන්තීති යත්ථ ධුවනිවාසෙන කුලාවකෙ කත්වා වසමානා එතෙ කාකකුලලා, අඤ්ඤෙ වා සකුණා තං සෙනාසනං න ඌහදන්ති, තාදිසෙ රුක්ඛමූලෙ නික්ඛිපිතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

๘๔. คำว่า "ทำเป็นรูปกลองเพลแล้วผูกไว้ตรงกลาง" หมายถึง การทำเป็นเปียด้วยใบเอรกะเป็นต้น แล้วใช้เปียนั้นพันให้มากในที่ที่กว้างออกทั้งสองข้าง จากนั้นก็พันโดยวิธีดึงเข้าข้างในตั้งแต่ต้นไปจนถึงตรงกลาง ทำให้หดเข้าตรงกลาง แล้วผูกไว้ตามที่ต่างๆ คำว่า "ที่ซึ่งกาหรือเหยี่ยวไม่ถ่ายอุจจาระ" หมายถึง พระองค์ทรงอนุญาตให้ทิ้งไว้ที่โคนต้นไม้เช่นนั้น ที่ซึ่งกา เหยี่ยว หรือนกอื่นๆ ที่ทำรังอยู่เป็นประจำไม่ถ่ายอุจจาระรดเสนาสนะนั้น.

85. නවවායිමොති අධුනා සුත්තෙන වීතකච්ඡෙන පලිවෙඨිතමඤ්චො. ඔනද්ධොති කප්පියචම්මෙන ඔනද්ධො, සොව ඔනද්ධකො සකත්ථෙ ක-පච්චයවසෙන. තෙන හි වස්සෙන සීඝං න නස්සති. උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකොති ඉදං තස්ස සුඛපටිපත්තිදස්සනමත්තං[Pg.182], උක්කට්ඨස්සාපි පන චීවරකුටි වට්ටතෙව. කායානුගතිකත්තාති භික්ඛුනො තත්ථෙව නිසින්නභාවං දීපෙති, තෙන ච වස්සභයෙන සයං අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස ආපත්තිං දස්සෙති. අබ්භොකාසිකානං අතෙමනත්ථාය නියමෙත්වා දායකෙහි දින්නම්පි අත්තානං රක්ඛන්තෙන රක්ඛිතබ්බමෙව. ‘‘යස්මා පන දායකෙහි දානකාලෙයෙව සතසහස්සග්ඝනකම්පි කම්බලං ‘පාදපුඤ්ඡනිං කත්වා පරිභුඤ්ජථා’ති දින්නං තථෙව පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, තස්මා ඉදම්පි මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනං ‘අජ්ඣොකාසෙපි යථාසුඛං පරිභුඤ්ජථා’ති දායකෙහි දින්නං චෙ, සබ්බස්මිම්පි කාලෙ අජ්ඣොකාසෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටතීති වදන්තී’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.108-110) වුත්තං. පෙසෙත්වා ගන්තබ්බන්ති එත්ථ ‘‘යො භික්ඛු ඉමං ඨානං ආගන්ත්වා වසති, තස්ස දෙථා’’ති වත්වා පෙසෙතබ්බං.

๘๕. คำว่า นววายิโม ได้แก่ เตียงที่พันด้วยเส้นด้ายที่เพิ่งทอเสร็จใหม่ๆ. คำว่า โอนัทโธ ได้แก่ ที่หุ้มด้วยหนังที่ควร, คำว่า โอนัทธโก ก็คือคำว่า โอนัทโธ นั่นเอง โดยลง ก-ปัจจัยในความหมายเดิม. เพราะด้วยการหุ้มนั้น เตียงย่อมไม่พินาศเร็วเพราะฝน. คำว่า อุกกัฏฐอัพโภกาสิโก นี้ เป็นเพียงการแสดงข้อปฏิบัติที่สะดวกของภิกษุนั้น แต่แม้สำหรับภิกษุผู้ถือธุดงค์อย่างอุกกฤษฏ์ การใช้จีวรกุฎีก็ย่อมควร. คำว่า กายานุคติกัตตา แสดงถึงภาวะที่ภิกษุนั่งอยู่ ณ ที่นั้นเอง และด้วยคำนั้น ท่านแสดงอาบัติแก่ภิกษุผู้ไปที่อื่นเสียเองเพราะกลัวฝน. แม้เสนาสนะที่ทายกถวายโดยเจาะจงเพื่อไม่ให้เปียกแก่พวกภิกษุผู้อยู่กลางแจ้ง ภิกษุผู้รักษาตนก็ควรต้องรักษาเสนาสนะนั้นด้วย. ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎี. ปาจิตตีย์ 3.108-110) กล่าวไว้ว่า 'เพราะเหตุที่ผ้ากัมพลแม้มีค่าแสนหนึ่งที่ทายกถวายในเวลาถวายทานนั่นเองว่า 'ขอท่านจงทำเป็นผ้าเช็ดเท้าแล้วใช้สอยเถิด' ย่อมควรเพื่อจะใช้สอยอย่างนั้นนั่นแหละ ฉะนั้น แม้เสนาสนะมีเตียงและตั่งเป็นต้นนี้ หากทายกถวายว่า 'ขอท่านจงใช้สอยในที่แจ้งได้ตามสบายเถิด' ท่านกล่าวว่า ย่อมควรเพื่อจะวางไว้ในที่แจ้งได้ในกาลทุกเมื่อ'. คำว่า เปเสตวา คันตัพพัง ในคำนี้ มีความว่า ควรบอกว่า 'ภิกษุรูปใดมาอยู่ ณ สถานที่นี้ ขอท่านจงให้แก่ภิกษุรูปนั้น' แล้วจึงส่งไป.

වලාහකානං අනුට්ඨිතභාවං සල්ලක්ඛෙත්වාති ඉමිනා ගිම්හානෙපි මෙඝෙ උට්ඨිතෙ අබ්භොකාසෙ නික්ඛිපිතුං න වට්ටතීති දීපෙති. තත්‍ර තත්‍රාති චෙතියඞ්ගණාදිකෙ තස්මිං තස්මිං අබ්භොකාසෙ නියමෙත්වා නික්ඛිත්තා. මජ්ඣතො පට්ඨාය පාදට්ඨානාභිමුඛාති යත්ථ සමන්තතො සම්මජ්ජිත්වා අඞ්ගණමජ්ඣෙ සබ්බදා කචවරස්ස සඞ්කඩ්ඪනෙන මජ්ඣෙ වාලිකා සඤ්චිතා හොති, තත්ථ කත්තබ්බවිධිදස්සනත්ථං වුත්තං, උච්චවත්ථුපාදට්ඨානාභිමුඛං, භිත්තිපාදට්ඨානාභිමුඛං වා වාලිකා හරිතබ්බාති අත්ථො. ‘‘යත්ථ වා පන කොණෙසු වාලිකා සඤ්චිතා, තත්ථ තතො පට්ඨාය අපරදිසාභිමුඛා හරිතබ්බා’’ති කෙචි අත්ථං වදන්ති. කෙචි පන ‘‘සම්මට්ඨට්ඨානස්ස පදවලඤ්ජෙන අවිකොපනත්ථාය සයං අසම්මට්ඨට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො පාදාභිමුඛං වාලිකා හරිතබ්බාති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. තත්ථ ‘‘මජ්ඣතො පට්ඨායා’’ති වචනස්ස පයොජනං න දිස්සති. සාරත්ථදීපනියං පන ‘‘පාදට්ඨානාභිමුඛාති නිසීදන්තානං පාදට්ඨානාභිමුඛන්ති කෙචි, සම්මජ්ජන්තස්ස [Pg.183] පාදට්ඨානාභිමුඛන්ති අපරෙ, බහිවාලිකාය අගමනනිමිත්තං පාදට්ඨානාභිමුඛා හරිතබ්බාති වුත්තන්ති එකෙ’’ති වුත්තං. කචවරං හත්ථෙහි ගහෙත්වා බහි ඡඩ්ඩෙතබ්බන්ති ඉමිනා ‘‘කචවරං ඡඩ්ඩෙස්සාමී’’ති වාලිකා න ඡඩ්ඩෙතබ්බාති දීපෙති.

ด้วยคำว่า วลาหกานัง อนุฏฐิตภาวัง สัลลักเขตวา (กำหนดความที่เมฆยังไม่ตั้งขึ้น) ท่านแสดงว่า แม้ในฤดูร้อน เมื่อเมฆตั้งขึ้นแล้ว ก็ไม่ควรวางไว้ในที่แจ้ง. คำว่า ตัตระ ตัตระ (ในที่นั้นๆ) หมายถึง ที่วางกำหนดไว้ในที่แจ้งนั้นๆ มีลานเจดีย์เป็นต้น. คำว่า มัชฌะโต ปัฏฐายะ ปาทัฏฐานาภิมุขา (เริ่มตั้งแต่ตรงกลาง มุ่งหน้าไปยังที่ตั้งเท้า) ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงวิธีที่ควรทำในที่ที่มีทรายพูนขึ้นตรงกลางลาน เพราะการกวาดขยะมารวมกันตรงกลางลานอยู่เสมอ มีความหมายว่า ควรขนทรายมุ่งหน้าไปยังที่ตั้งของพัสดุที่สูง หรือมุ่งหน้าไปยังที่ตั้งของฝาผนัง. อาจารย์บางพวกกล่าวความหมายว่า 'หรือในที่ที่ทรายพูนขึ้นตามมุม ควรขนทรายจากที่นั้นมุ่งหน้าไปทางทิศอื่น'. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ท่านกล่าวว่า เพื่อไม่ให้รอยเท้าทำให้ที่ที่กวาดแล้วเลอะเทอะ ตนเองควรยืนอยู่ในที่ที่ยังไม่ได้กวาด แล้วขนทรายมุ่งหน้ามาทางเท้าของตน'. ในคำนั้น ประโยชน์ของคำว่า 'เริ่มตั้งแต่ตรงกลาง' ย่อมไม่ปรากฏ. ส่วนในสารัตถทีปนีกล่าวว่า 'คำว่า มุ่งหน้าไปยังที่ตั้งเท้า อาจารย์บางพวกว่า มุ่งหน้าไปยังที่ตั้งเท้าของผู้นั่ง, อาจารย์พวกอื่นว่า มุ่งหน้าไปยังที่ตั้งเท้าของผู้กวาด, อาจารย์บางพวกว่า ท่านกล่าวว่าควรขนทรายมุ่งหน้าไปยังที่ตั้งเท้า เพื่อไม่ให้ทรายออกไปข้างนอก'. ด้วยคำว่า กะจะวะรัง หัตเถหิ คะเหตวา พะหิ ฉัฑเฏตัพพัง (พึงใช้มือหยิบขยะไปทิ้งข้างนอก) ท่านแสดงว่า ไม่ควรทิ้งทรายด้วยตั้งใจว่า 'เราจะทิ้งขยะ'.

86. කප්පං ලභිත්වාති ‘‘ගච්ඡා’’ති වුත්තවචනෙන කප්පං ලභිත්වා. ථෙරස්ස හි ආණත්තියා ගච්ඡන්තස්ස අනාපත්ති. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘නිසීදිත්වා සයං ගච්ඡන්තො’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව.

๘๖. คำว่า กัปปัง ละภิตวา คือ ได้รับอนุญาตด้วยคำพูดว่า 'ไปเถิด'. เพราะเมื่อภิกษุไปตามคำสั่งของพระเถระ ย่อมไม่ต้องอาบัติ. คำว่า ปุริมะนะเยเนวะ คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง มีคำว่า 'นั่งแล้วไปเอง' เป็นต้น.

අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡතීති තං මග්ගං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡති. ලෙඩ්ඩුපාතුපචාරතො බහි ඨිතත්තා ‘‘පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස පඨමපාදුද්ධාරෙ දුක්කටං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො. පාකතිකං අකත්වාති අපටිසාමෙත්වා. අන්තරසන්නිපාතෙති අන්තරන්තරා සන්නිපාතෙ.

คำว่า อัญญัตถะ คัจฉะติ คือ ก้าวล่วงทางนั้นแล้วไปที่อื่น. เพราะเหตุที่ตั้งอยู่ภายนอกอุปจารชั่วเล็ดดินตก ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงให้ทำด้วยการยกเท้าขึ้น' มีความหมายว่า เมื่อภิกษุไปที่อื่น ในการยกเท้าก้าวแรก เป็นทุกกฎ ในการยกเท้าก้าวที่สอง เป็นปาจิตตีย์. คำว่า ปากะติกัง อะกัตวา คือ ไม่เก็บงำให้เรียบร้อยตามเดิม. คำว่า อันตะระสันนิปาเต คือ ในที่ประชุมในระหว่างๆ.

87. ආවාසිකානංයෙව පලිබොධොති එත්ථ ආගන්තුකෙසු ආගන්ත්වා කිඤ්චි අවත්වා තත්ථ නිසින්නෙසුපි නිසීදිත්වා ‘‘ආවාසිකායෙව උද්ධරිස්සන්තී’’ති ගතෙසුපි ආවාසිකානමෙව පලිබොධො. මහාපච්චරිවාදෙ පන ‘‘ඉදං අම්හාක’’න්ති වත්වාපි අවත්වාපි නිසින්නානමෙවාති අධිප්පායො. මහාඅට්ඨකථාවාදෙ ‘‘ආපත්තී’’ති පාචිත්තියමෙව වුත්තං. මහාපච්චරියං පන සන්ථරාපනෙ පාචිත්තියෙන භවිතබ්බන්ති අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තත්තා දුක්කටං වුත්තං. උස්සාරකොති සරභාණකො. සො හි උද්ධංඋද්ධං පාළිපාඨං සාරෙති පවත්තෙතීති ‘‘උස්සාරකො’’ති වුච්චති. ‘‘ඉදං උස්සාරකස්ස, ඉදං ධම්මකථිකස්සා’’ති විසුං පඤ්ඤත්තත්තා අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තෙපි පාචිත්තියෙනෙව භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන ‘‘තස්මිං ආගන්ත්වා නිසින්නෙ තස්ස පලිබොධො’’ති වුත්තං. කෙචි පන වදන්ති ‘‘අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තෙපි ධම්මකථිකස්ස අනුට්ඨාපනීයත්තා පාචිත්තියෙන [Pg.184] භවිතබ්බං, ආගන්තුකස්ස පන පච්ඡා ආගතෙහි වුඩ්ඪතරෙහි උට්ඨාපනීයත්තා දුක්කටං වුත්ත’’න්ති.

๘๗. คำว่า อาวาสิกานังเยวะ ปะลิโพโธ (เป็นภาระของพวกเจ้าอาวาสเท่านั้น) ในคำนี้ มีความว่า แม้เมื่อพวกภิกษุอาคันตุกะมาแล้ว นั่ง ณ ที่นั้นโดยไม่พูดอะไรเลย หรือนั่งแล้วหลีกไปด้วยคิดว่า 'พวกเจ้าอาวาสนั่นแหละจักเก็บงำ' ก็ยังเป็นภาระของพวกเจ้าอาวาสนั่นเอง. แต่ในวาทะของคัมภีร์มหาปัจจรี มีอธิบายว่า เป็นภาระของพวกภิกษุผู้นั่งนั่นแหละ ไม่ว่าจะพูดว่า 'นี่เป็นของพวกเรา' หรือไม่พูดก็ตาม. ในวาทะของมหาอรรถกถา ท่านกล่าวคำว่า 'อาบัติ' หมายถึงปาจิตตีย์เท่านั้น. แต่ในคัมภีร์มหาปัจจรี ท่านกล่าวว่าเป็นทุกกฎ เพราะทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการไม่สั่งให้ผู้อื่นปูว่าต้องเป็นปาจิตตีย์. คำว่า อุสสาระโก ได้แก่ พระสรภาณกะ (พระผู้สวดสรภัญญะ). เพราะท่านผู้นั้นย่อมให้เนื้อความแห่งพระบาลีเป็นไปสืบๆ กันไป (สาธยาย) จึงเรียกว่า 'อุสสารกะ'. ด้วยอธิบายว่า แม้ในเรื่องที่ทรงบัญญัติไว้โดยไม่สั่งให้ผู้อื่นปู ก็ต้องเป็นปาจิตตีย์นั่นเอง เพราะทรงบัญญัติไว้ต่างหากว่า 'นี้สำหรับพระอุสสารกะ นี้สำหรับพระธรรมกถึก' ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อพระอุสสารกะนั้นมานั่งแล้ว ย่อมเป็นภาระของท่าน'. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'แม้ในเรื่องที่ทรงบัญญัติไว้โดยไม่สั่งให้ผู้อื่นปู ก็ต้องเป็นปาจิตตีย์ เพราะพระธรรมกถึกเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่ควรให้ลุกขึ้น แต่สำหรับอาคันตุกะ ท่านกล่าวว่าเป็นทุกกฎ เพราะเป็นผู้ที่พระเถระผู้แก่กว่าซึ่งมาภายหลังควรให้ลุกขึ้นได้'.

88. පාදපුඤ්ඡනී නාම රජ්ජුකෙහි වා පිලොතිකාය වා පාදපුඤ්ඡනත්ථං කතා. ඵලකපීඨං නාම ඵලකමයං පීඨං. අථ වා ඵලකඤ්චෙව දාරුමයපීඨඤ්ච. දාරුමයපීඨන්ති ච ඵලකමයමෙව පීඨං වෙදිතබ්බං. පාදකඨලිකන්ති අධොතපාදට්ඨාපනකං. අජ්ඣොකාසෙ රජනං පචිත්වා …පෙ… පටිසාමෙතබ්බන්ති එත්ථ ථෙවෙ අසති රජනකම්මෙ නිට්ඨිතෙ පටිසාමෙතබ්බං. ‘‘භික්ඛු වා සාමණෙරො වා ආරාමිකො වා ලජ්ජී හොතීති වුත්තත්තා අලජ්ජිං ආපුච්ඡිත්වා ගන්තුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඔතාපෙන්තො…පෙ… ගච්ඡතීති එත්ථ ‘‘කිඤ්චාපි ‘එත්තකං දූරං ගන්තබ්බ’න්ති පරිච්ඡෙදො නත්ථි, තථාපි ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කම්ම නාතිදූරං ගන්තබ්බ’’න්ති වදන්ති.

๘๘. ที่ชื่อว่า ผ้าเช็ดเท้า คือสิ่งที่ทำด้วยเชือกหรือด้วยท่อนผ้าเพื่อประโยชน์แก่การเช็ดเท้า. ที่ชื่อว่า ตั่งแผ่นกระดาน คือตั่งที่ทำด้วยแผ่นกระดาน. อีกอย่างหนึ่ง คือแผ่นกระดานนั่นเองและตั่งที่ทำด้วยไม้. และคำว่า ตั่งที่ทำด้วยไม้ พึงทราบว่าคือตั่งที่ทำด้วยแผ่นกระดานนั่นเอง. ที่ชื่อว่า เขียงรองเท้า คือที่สำหรับวางเท้าที่ยังไม่ได้ล้าง. ในคำว่า 'หุงน้ำย้อมในที่แจ้ง ... พึงเก็บไว้' นี้ มีความว่า เมื่อไม่มีหยาดฝน เมื่อการย้อมเสร็จแล้ว พึงเก็บไว้. เพราะคำที่กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุ หรือสามเณร หรืออารามิก เป็นผู้มีหิริ' ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ควรบอกลาคนไม่มีหิริแล้วไป'. ในคำว่า 'เมื่อผึ่งอยู่... ย่อมไป' นี้ มีความว่า 'แม้จะไม่มีกำหนดว่า 'พึงไปไกลเท่านี้' ก็ตาม ถึงอย่างนั้น ก็ไม่ควรไปไกลเกินกว่าหนึ่งช่วงชั่วก้อนดินตก'.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินัยลังการอันเป็นคำอธิบายวินัยสังคหะ

මඤ්චපීඨාදිසඞ්ඝිකසෙනාසනෙසුපටිපජ්ජිතබ්බ-

ว่าด้วยข้อที่พึงปฏิบัติในเสนาสนะของสงฆ์มีเตียงและตั่งเป็นต้น

විනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อวินิจฉัยกถาลังการะ

සත්තරසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑๗.

18. කාලිකවිනිච්ඡයකථා

๑๘. กาลิกวินิจฉัยกถา

89. එවං සඞ්ඝිකසෙනාසනෙසු කත්තබ්බවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි චතුකාලිකවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘කාලිකානිපි චත්තාරී’’තිආදිමාහ. තත්ථ කරණං කාරො, කිරියා. කාරො එව කාලො ර-කාරස්ස ල-කාරො යථා ‘‘මහාසාලො’’ති. කාලොති චෙත්ථ පච්චුප්පන්නාදිකිරියා. වුත්තඤ්හි –

๘๙. เมื่อกล่าววินิจฉัยที่พึงทำในเสนาสนะอันเป็นของสงฆ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยจตุกาลิก จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'กาลิกทั้งหลาย ๔ แม้เหล่านี้' เป็นต้น. ในคำนั้น การกระทำ ชื่อว่า กาโร คือ กิริยา. กาโรนั่นเองเป็นกาโล (โดยการแปลง) ร อักษร เป็น ล อักษร เหมือนในคำว่า 'มหาสาโล'. คำว่า กาโล ในที่นี้ หมายถึงกิริยามีปัจจุบันเป็นต้น. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘ආරද්ධානිට්ඨිතො [Pg.185] භාවො, පච්චුප්පන්නො සුනිට්ඨිතො;

අතීතානාගතුප්පාද-මප්පත්තාභිමුඛා කිරියා’’ති.

ภาวะที่เริ่มแล้วยังไม่สำเร็จ (และ) ที่สำเร็จดีแล้ว เป็นปัจจุบัน; กิริยาที่มุ่งหน้าต่อการเกิดขึ้นแห่งอดีตและอนาคตที่ยังไม่มาถึง.

එත්ථ පන තස්ස තස්ස කිරියාසඞ්ඛාතස්ස කාලස්ස පභෙදභූතො පුරෙභත්තඑකඅහොරත්තසත්තාහජීවිකපරියන්තසඞ්ඛාතො කාලවිසෙසො අධිප්පෙතො. කාලෙ තස්මිං තස්මිං කාලවිසෙසෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති කාලිකානි. පි-සද්දො සමුච්චයත්ථො, තෙන කප්පියා චතුභූමියොති සමුච්චෙති. චත්තාරීති සඞ්ඛ්‍යානිද්දෙසො, තෙන කාලිකානි නාම චත්තාරි එව හොන්ති, න තීණි න පඤ්චාති දස්සෙති, ඉදං මාතිකාපදස්ස අත්ථවිවරණං. තත්ථ උද්දෙසෙ යං මාතිකායං (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා) ‘‘කාලිකානිපි චත්තාරී’’ති එවං වුත්තං, එත්ථ එතස්මිං මාතිකාපදෙ චත්තාරි කාලිකානි වෙදිතබ්බානීති යොජනා. කතමානි තානීති ආහ ‘‘යාවකාලික’’න්තිආදි. යාවකාලිකං…පෙ… යාවජීවිකං ඉති ඉමානි වත්ථූනි චත්තාරි කාලිකානි නාමාති අත්ථො.

ก็ในอธิการนี้ กาลพิเศษอันเป็นประเภทแห่งกาลที่นับว่าเป็นการกระทำนั้นๆ ซึ่งกำหนดด้วยที่สุดคือเวลาเช้า (ก่อนภัต) วันหนึ่งคืนหนึ่ง เจ็ดวัน และตลอดชีวิต ท่านประสงค์เอาแล้ว. ชื่อว่า กาลิกะ เพราะอรรถว่า พึงบริโภคในกาลนั้นๆ คือในกาลพิเศษนั้นๆ. บทว่า ปิ มีอรรถว่ารวบรวม ด้วยบทนั้น ท่านรวบรวมกัปปิยภูมิ ๔ ไว้. บทว่า จตฺตาริ เป็นการระบุจำนวน ด้วยบทนั้น ท่านแสดงว่า กาลิกะมี ๔ อย่างเท่านั้น ไม่ใช่ ๓ ไม่ใช่ ๕ นี้เป็นการไขความแห่งบทมาติกา. ในคำว่า กาลิกานิปิ จตฺตาริ ที่กล่าวไว้ในอุทเทสแห่งมาติกานั้น (วิ. สังค. อรรถ. คันถารัมภกถา) มีการเชื่อมความในบทมาติกานี้ว่า พึงทราบกาลิกะ ๔ อย่าง. ถามว่า กาลิกะเหล่านั้นเป็นไฉน? จึงกล่าวว่า ยาวกาลิกํ เป็นต้น. มีอธิบายว่า วัตถุเหล่านี้คือ ยาวกาลิกะ... ถึง... ยาวชีวิกะ ชื่อว่ากาลิกะ ๔ อย่าง.

ඉදානි තෙසං වත්ථුඤ්ච විසෙසනඤ්ච නාමලාභහෙතුඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ පුරෙභත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ තෙසු චතූසු කාලිකෙසු යං කිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීයං යාවකාලිකං, අට්ඨවිධපානං යාමකාලිකං, සප්පිආදිපඤ්චවිධභෙසජ්ජං සත්තාහකාලිකං, සබ්බම්පි පටිග්ගහිතං යාවජීවිකං ඉති වුච්චතීති සම්බන්ධො. යං කිඤ්චි ඛාදනීයභොජනීයන්ති එත්ථ අතිබ්‍යාපිතං පරිහරිතුං විසෙසනමාහ ‘‘පුරෙභත්ත’’න්ත්‍යාදි. පුරෙභත්තං පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බමෙව යාවකාලිකං, න අඤ්ඤං ඛාදනීයං භොජනීයන්ත්‍යත්ථො. යාව…පෙ… පරිභුඤ්ජිතබ්බතොති නාමලාභහෙතුං, එතෙන යාව කාලො අස්සාති යාවකාලිකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. අට්ඨවිධං පානන්ති එත්ථ අබ්‍යාපිතං පරිහරිතුමාහ ‘‘සද්ධිං අනුලොමපානෙහී’’ති. යාව…පෙ… තබ්බතොති නාමලාභහෙතුං, එතෙන යාමො කාලො [Pg.186] අස්සාති යාමකාලිකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. සත්තාහං නිධෙතබ්බතොති නාමලාභහෙතුං, එතෙන සත්තාහො කාලො අස්සාති සත්තාහකාලිකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. සබ්බම්පි පටිග්ගහිතන්ති එත්ථ අතිබ්‍යාපිතං පරිහරිතුං ‘‘ඨපෙත්වා උදක’’න්ත්‍යාහ. යාව…පෙ… පරිභුඤ්ජිතබ්බතොති නාමලාභහෙතුං, තෙන යාවජීවං කාලො අස්සාති යාවජීවිකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති.

บัดนี้ เมื่อจะแสดงวัตถุ วิเสสนะ และเหตุแห่งการได้ชื่อของสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ก่อนภัต' เป็นต้น. ความเชื่อมความในคำนั้นมีดังนี้ว่า ในบรรดากาลิกะ ๔ อย่างเหล่านั้น ขาทนียะและโภชนียะอย่างใดอย่างหนึ่ง เรียกว่า ยาวกาลิกะ, น้ำปานะ ๘ อย่าง เรียกว่า ยามกาลิกะ, เภสัช ๕ อย่าง มีเนยใสเป็นต้น เรียกว่า สัตตาหกาลิกะ, และสิ่งที่รับประเคนไว้ทั้งหมด เรียกว่า ยาวชีวิกะ. ในบทว่า 'ขาทนียะและโภชนียะอย่างใดอย่างหนึ่ง' นี้ เพื่อจะป้องกันความครอบคลุมกว้างขวางเกินไป จึงกล่าววิเสสนะว่า 'ก่อนภัต' เป็นต้น. อธิบายว่า ขาทนียะและโภชนียะที่พึงรับประเคนแล้วบริโภคก่อนภัตเท่านั้น ชื่อว่า ยาวกาลิกะ, ขาทนียะและโภชนียะอื่นไม่ใช่. คำว่า 'ยาว...เป...พึงบริโภค' เป็นเหตุแห่งการได้ชื่อ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงรูปวิเคราะห์ว่า 'กาลมีเพียงใด (ชั่วกาลนั้น) ชื่อว่า ยาวกาลิกะ'. ในบทว่า 'น้ำปานะ ๘ อย่าง' นี้ เพื่อจะป้องกันความไม่ครอบคลุม (แคบเกินไป) จึงกล่าวว่า 'พร้อมกับน้ำปานะที่อนุโลม'. คำว่า 'ยาว...เป...พึงบริโภค' เป็นเหตุแห่งการได้ชื่อ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงรูปวิเคราะห์ว่า 'ยามเป็นกาลของสิ่งนั้น ชื่อว่า ยามกาลิกะ'. คำว่า 'พึงเก็บไว้ได้ ๗ วัน' เป็นเหตุแห่งการได้ชื่อ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงรูปวิเคราะห์ว่า '๗ วันเป็นกาลของสิ่งนั้น ชื่อว่า สัตตาหกาลิกะ'. ในบทว่า 'สิ่งที่รับไว้ทั้งหมด' นี้ เพื่อจะป้องกันความครอบคลุมกว้างขวางเกินไป จึงกล่าวว่า 'เว้นน้ำ'. คำว่า 'ยาว...เป...พึงบริโภค' เป็นเหตุแห่งการได้ชื่อ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงรูปวิเคราะห์ว่า 'ตลอดชีวิตเป็นกาลของสิ่งนั้น ชื่อว่า ยาวชีวิกะ'.

එත්ථාහ – ‘‘යො පන භික්ඛු අදින්නං මුඛද්වාරං ආහාරං ආහරෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර උදකදන්තපොනා, පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 265) වචනතො නනු උදකං අප්පටිග්ගහිතබ්බං, අථ කස්මා ‘‘ඨපෙත්වා උදකං අවසෙසං සබ්බම්පි පටිග්ගහිත’’න්ති වුත්තන්ති? සච්චං, පරිසුද්ධඋදකං අප්පටිග්ගහිතබ්බං, කද්දමාදිසහිතං පන පටිග්ගහෙතබ්බං හොති, තස්මා පටිග්ගහිතෙසු අන්තොගධභාවතො ‘‘ඨපෙත්වා උදක’’න්ති වුත්තන්ති. එවමපි ‘‘සබ්බම්පි පටිග්ගහිත’’න්ති ඉමිනාව සිද්ධං පටිග්ගහෙතබ්බස්ස උදකස්සපි ගහණතොති? සච්චං, තථාපි උදකභාවෙන සාමඤ්ඤතො ‘‘සබ්බම්පි පටිග්ගහිත’’න්ති එත්තකෙ වුත්තෙ එකච්චස්ස උදකස්ස පටිග්ගහෙතබ්බභාවතො උදකම්පි යාවජීවිකං නාමාති ඤායෙය්‍ය, න පන උදකං යාවජීවිකං සුද්ධස්ස පටිග්ගහෙතබ්බාභාවතො, තස්මා ඉදං වුත්තං හොති – එකච්චස්ස උදකස්ස පටිග්ගහෙතබ්බභාවෙ සතිපි සුද්ධස්ස අප්පටිග්ගහිතබ්බත්තා තං උදකං ඨපෙත්වා සබ්බම්පි පටිග්ගහිතං යාවජීවිකන්ති වුච්චතීති.

ในข้อนี้มีคำถามว่า ด้วยพระดำรัสว่า 'อนึ่ง ภิกษุใดนำอาหารที่ยังไม่ได้รับประเคนเข้าทางปาก เว้นแต่น้ำและไม้สีฟัน เป็นปาจิตตีย์' (ปาจิ. ๒๖๕) น้ำไม่ต้องรับประเคนมิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า 'เว้นน้ำ สิ่งที่เหลือแม้ทั้งหมดที่รับประเคนไว้' เล่า? จริงอยู่ น้ำที่บริสุทธิ์ไม่ต้องรับประเคน แต่น้ำที่ระคนด้วยตมเป็นต้น ต้องรับประเคน เพราะฉะนั้น เพราะน้ำนั้นสงเคราะห์เข้าในบรรดาสิ่งที่ต้องรับประเคน จึงกล่าวว่า 'เว้นน้ำ' ดังนี้. ถึงอย่างนั้น ด้วยคำว่า 'แม้ทั้งหมดที่รับประเคนไว้' นี้เท่านั้น ก็สำเร็จการถือเอาน้ำที่ต้องรับประเคนด้วยมิใช่หรือ? จริงอยู่ ถึงอย่างนั้น เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า 'แม้ทั้งหมดที่รับประเคนไว้' โดยความเป็นน้ำเสมอกัน พึงทราบว่า แม้น้ำเพราะความเป็นของที่ต้องรับประเคนบางอย่าง ก็ชื่อว่ายาวชีวิกะ แต่น้ำไม่ชื่อว่ายาวชีวิกะ เพราะน้ำบริสุทธิ์ไม่ต้องรับประเคน เพราะฉะนั้น คำที่กล่าวมานี้จึงมีความหมายว่า แม้เมื่อน้ำบางอย่างเป็นของต้องรับประเคนมีอยู่ แต่เพราะน้ำบริสุทธิ์เป็นของไม่ต้องรับประเคน ท่านจึงเว้นน้ำนั้นเสีย แล้วกล่าวว่า สิ่งที่รับประเคนไว้ทั้งหมด ชื่อว่ายาวชีวิกะ ดังนี้

90. මූලකමූලාදීනි උපදෙසතොයෙව වෙදිතබ්බානි, තානි පරියායතො වුච්චමානානිපි න සක්කා විඤ්ඤාතුං. පරියායන්තරෙන හි වුච්චමානෙ තං තං නාමං අජානන්තානං සම්මොහොයෙව සියා, තස්මා තත්ථ න කිඤ්චි වක්ඛාම. ඛාදනීයෙ ඛාදනීයත්ථන්ති පූවාදිඛාදනීයෙ විජ්ජමානං ඛාදනීයකිච්චං ඛාදනීයෙහි කාතබ්බං ජිඝච්ඡාහරණසඞ්ඛාතං අත්ථං පයොජනං [Pg.187] නෙව ඵරන්ති න නිප්ඵාදෙන්ති. එකස්මිං දෙසෙ ආහාරකිච්චං සාධෙන්තං වා අසාධෙන්තං වා අපරස්මිං දෙසෙ උට්ඨිතභූමිරසාදිභෙදෙන ආහාරජිඝච්ඡාහරණකිච්චං අසාධෙන්තම්පි වා සම්භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘තෙසු තෙසු ජනපදෙසූ’’තිආදි. කෙචි පන ‘‘එකස්මිං ජනපදෙ ආහාරකිච්චං සාධෙන්තං සෙසජනපදෙසුපි විකාලෙ න කප්පති එවාති දස්සනත්ථං ඉදං වුත්ත’’න්තිපි වදන්ති. පකතිආහාරවසෙනාති අඤ්ඤෙහි යාවකාලිකෙහි අයොජිතං අත්තනො පකතියාව ආහාරකිච්චකරණවසෙන. සම්මොහොයෙව හොතීති අනෙකත්ථානං නාමානං අප්පසිද්ධානඤ්ච සම්භවතො සම්මොහො එව සියා. තෙනෙවෙත්ථ මයම්පි මූලකමූලාදීනං පරියායන්තරදස්සනෙ ආදරං න කරිම්හ උපදෙසතොව ගහෙතබ්බතො.

๙๐. รากผักกาดเป็นต้น พึงทราบโดยการแนะนำเท่านั้น แม้กล่าวโดยปริยาย ก็ไม่สามารถรู้ได้ เพราะเมื่อกล่าวโดยปริยายอื่น ย่อมเป็นความหลงสำหรับผู้ไม่รู้ชื่อนั้นๆ เพราะฉะนั้น เราจะไม่กล่าวอะไรในเรื่องนั้น บทว่า "ขาทนียะมีอรรถว่าขาทนียะ" กิจแห่งขาทนียะที่มีอยู่ในขาทนียะมีขนมเป็นต้น ประโยชน์อันนับว่าการบรรเทาความหิวที่พึงทำด้วยขาทนียะ ย่อมไม่ถึงและไม่สำเร็จ ในประเทศหนึ่ง กิจแห่งอาหารจะสำเร็จหรือไม่สำเร็จก็ตาม ในประเทศอื่น กิจแห่งอาหารและการบรรเทาความหิวอาจไม่สำเร็จก็ได้ ด้วยความแตกต่างของรสชาติที่เกิดจากดินเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ในชนบทนั้นๆ" เป็นต้น แต่บางพวกกล่าวว่า "ในชนบทหนึ่ง กิจแห่งอาหารสำเร็จแล้ว เพื่อแสดงว่าในชนบทที่เหลือก็ไม่ควรในวิกาลเช่นกัน จึงกล่าวบทนี้" บทว่า "โดยความเป็นอาหารตามปกติ" คือไม่ประกอบด้วยยาวกาลิกะอื่น โดยความเป็นผู้ทำกิจแห่งอาหารด้วยปกติของตนเอง บทว่า "ย่อมเป็นความหลงเท่านั้น" เพราะมีชื่อที่มีหลายอรรถและไม่ชัดเจน จึงเป็นความหลงเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ในที่นี้เราทั้งหลายก็ไม่ใส่ใจในการแสดงปริยายอื่นของรากผักกาดเป็นต้น เพราะพึงถือเอาโดยการแนะนำเท่านั้น

යන්ති වට්ටකන්දං.

บทว่า "ยันติ" คือหัวกลม

මුළාලන්ති ථූලතරුණමූලමෙව.

บทว่า "มุฬาล" คือรากอ่อนที่อ้วนเท่านั้น

රුක්ඛවල්ලිආදීනන්ති හෙට්ඨා වුත්තමෙව සම්පිණ්ඩෙත්වා වුත්තං.

บทว่า "รุกขะวัลลีเป็นต้น" กล่าวรวบรวมสิ่งที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง

අන්තොපථවීගතොති සාලකල්‍යාණික්ඛන්ධං සන්ධාය වුත්තං.

บทว่า "อันไปสู่ภายในแผ่นดิน" กล่าวหมายถึงลำต้นของสาละกัลยาณี

සබ්බකප්පියානීති මූලතචපත්තාදීනං වසෙන සබ්බසො කප්පියානි, තෙසම්පි නාමවසෙන න සක්කා පරියන්තං දස්සෙතුන්ති සම්බන්ධො.

บทว่า "กัปปิยะทั้งหมด" คือกัปปิยะโดยประการทั้งปวง โดยส่วนแห่งราก เปลือก ใบ เป็นต้น แม้ของสิ่งเหล่านั้น ก็ไม่สามารถแสดงที่สุดโดยชื่อได้ ดังนี้ เป็นการเชื่อมความ

අච්ඡිවාදීනං අපරිපක්කානෙව ඵලානි යාවජීවිකානීති දස්සෙතුං ‘‘අපරිපක්කානී’’ති වුත්තං.

เพื่อแสดงว่าผลไม้ที่ยังไม่สุกของอัจฉิเป็นต้น เป็นยาวชีวิกะเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ที่ยังไม่สุก"

හරීතකාදීනං අට්ඨීනීති එත්ථ මිඤ්ජං පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතානි කපාලානි යාවජීවිකානීති ආචරියා. මිඤ්ජම්පි යාවජීවිකන්ති එකෙ. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.248-249) පන ‘‘හරීතකාදීනං අට්ඨීනීති එත්ථ [Pg.188] ‘මිඤ්ජං යාවකාලික’න්ති කෙචි වදන්ති, තං න යුත්තං අට්ඨකථායං අවුත්තත්තා’’ති වුත්තං.

ในบทว่า "กระดูกของหริดกะเป็นต้น" นี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า กะโหลกที่หุ้มเนื้อในอยู่ เป็นยาวชีวิกะ บางพวกกล่าวว่า เนื้อในก็เป็นยาวชีวิกะ แต่ในวิมติวิโนทนีย์ (วิ. วิ. ฎีกา ปาจิตติยะ ๒.๒๔๘-๒๔๙) กล่าวว่า "ในบทว่า 'กระดูกของหริดกะเป็นต้น' นี้ บางพวกกล่าวว่า 'เนื้อในเป็นยาวกาลิกะ' คำนั้นไม่สมควร เพราะอรรถกถาไม่ได้กล่าวไว้"

හිඞ්ගූති හිඞ්ගුරුක්ඛතො පග්ඝරිතනිය්‍යාසො. හිඞ්ගුජතුආදයොපි හිඞ්ගුවිකතියො එව. තත්ථ හිඞ්ගුජතු නාම හිඞ්ගුරුක්ඛස්ස දණ්ඩපත්තානි පචිත්වා කතනිය්‍යාසො. හිඞ්ගුසිපාටිකං නාම හිඞ්ගුපත්තානි පචිත්වා කතනිය්‍යාසො. ‘‘අඤ්ඤෙන මිස්සෙත්වා කතො’’තිපි වදන්ති. තකන්ති අග්ගකොටියා නික්ඛන්තසිලෙසො. තකපත්තීති පත්තතො නික්ඛන්තසිලෙසො. තකපණ්ණීති පලාසෙ භජ්ජිත්වා කතසිලෙසො. ‘‘දණ්ඩතො නික්ඛන්තසිලෙසො’’තිපි වදන්ති.

บทว่า "หิงคุ" คือยางที่ไหลออกจากต้นหิงคุ หิงคุชตุเป็นต้น ก็เป็นวิกติของหิงคุเท่านั้น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น หิงคุชตุ คือยางที่ทำโดยการต้มก้านและใบของต้นหิงคุ หิงคุสิปาฏิกะ คือยางที่ทำโดยการต้มใบของหิงคุ บางพวกก็กล่าวว่า "ทำโดยผสมกับสิ่งอื่น" บทว่า "ตกะ" คือยางที่ไหลออกจากปลายยอด บทว่า "ตกะปัตติ" คือยางที่ไหลออกจากใบ บทว่า "ตกะปัณณี" คือยางที่ทำโดยการคั่วในใบไม้ บางพวกก็กล่าวว่า "ยางที่ไหลออกจากก้าน"

91. යාමකාලිකෙසු පනාති එත්ථ කිඤ්චාපි පාළියං ඛාදනීයභොජනීයපදෙහි යාවකාලිකමෙව සඞ්ගහිතං, න යාමකාලිකං, තථාපි ‘‘අනාපත්ති යාමකාලිකං යාමෙ නිදහිත්වා භුඤ්ජතී’’ති ඉධ චෙව ‘‘යාමකාලිකෙන භික්ඛවෙ සත්තාහකාලිකං…පෙ… යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං යාමෙ කප්පති, යාමාතික්කන්තෙ න කප්පතී’’ති අඤ්ඤත්ථ (මහාව. 305) ච වුත්තත්තා ‘‘යාමකාලික’’න්තිවචනසාමත්ථියතො ච භගවතො අධිප්පායඤ්ඤූහි අට්ඨකථාචරියෙහි යාමකාලිකං සන්නිධිකාරකං පාචිත්තියවත්ථුමෙව වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

๙๑. ในคำว่า "ยามากาลิเกสุ" นี้ ถึงแม้ในพระบาลีจะสงเคราะห์เฉพาะยาวกาลิกด้วยบทว่า "ขาทนียะ" และ "โภชนียะ" ไม่ใช่ยามากาลิก ถึงกระนั้นก็ตาม เพราะมีการกล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ไม่มีอาบัติแก่ผู้ฉันยามากาลิกที่เก็บไว้ในเวลาวิกาล" และมีการกล่าวไว้ในที่อื่น (มหาวรรค 305) ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ยามากาลิก สัตตาหกาลิก... (ละ)... ยาวชีวิก ที่รับประเคนในวันนั้น ย่อมควรในเวลาวิกาล ล่วงเวลาวิกาลแล้วไม่ควร" และเพราะความสามารถแห่งคำว่า "ยามากาลิก" จึงพึงเห็นว่า พระอาจารย์อรรถกถาผู้รู้พระพุทธประสงค์ ได้กล่าวถึงยามากาลิกที่เป็นวัตถุแห่งอาบัติปาจิตตีย์อันเกิดจากการทำสันนิธิเท่านั้น

ඨපෙත්වා ධඤ්ඤඵලරසන්ති එත්ථ ‘‘තණ්ඩුලධොවනොදකම්පි ධඤ්ඤඵලරසොයෙවා’’ති වදන්ති.

ในคำว่า "เว้นน้ำธัญญผลรส" นี้ ท่านทั้งหลายกล่าวว่า "น้ำซาวข้าวก็เป็นน้ำธัญญผลรสเหมือนกัน"

92. සත්තාහකාලිකෙ පඤ්ච භෙසජ්ජානීති භෙසජ්ජකිච්චං කරොන්තු වා මා වා, එවංලද්ධවොහාරානි පඤ්ච. ‘‘ගොසප්පී’’තිආදිනා ලොකෙ පාකටං දස්සෙත්වා ‘‘යෙසං මංසං කප්පතී’’ති ඉමිනා අඤ්ඤෙසම්පි රොහිතමිගාදීනං සප්පිං ගහෙත්වා දස්සෙති. යෙසඤ්හි ඛීරං අත්ථි, සප්පිම්පි තෙසං අත්ථියෙව, තං පන සුලභං වා දුල්ලභං වා අසම්මොහත්ථං වුත්තං[Pg.189]. එවං නවනීතම්පි. ‘‘යෙසං මංසං කප්පතී’’ති ච ඉදං නිස්සග්ගියවත්ථුදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන යෙසං මංසං න කප්පති, තෙසං සප්පිආදි න කප්පතීති දස්සනත්ථං. මනුස්සඛීරාදීනිපි හි නො න කප්පන්ති.

๙๒. ในคำว่า "เภสัช 5 อย่างที่เป็นสัตตาหกาลิก" นี้ จะทำกิจเภสัชหรือไม่ก็ตาม แต่เป็นที่รู้จักกันโดยทั่วไป 5 อย่าง โดยแสดงสิ่งที่ปรากฏในโลกด้วยคำว่า "เนยใสแห่งโค" เป็นต้น และด้วยคำว่า "ซึ่งเนื้อของสัตว์เหล่าใดควร" นี้ ท่านแสดงเนยใสของสัตว์อื่น เช่น เนื้อทราย เป็นต้น เพราะสัตว์เหล่าใดมีน้ำนม เนยใสของสัตว์เหล่านั้นก็มีอยู่แล้ว แต่ที่กล่าวไว้นั้น เพื่อไม่ให้หลงผิดว่าสิ่งนั้นหาง่ายหรือหายาก เนยข้นก็เช่นกัน และคำว่า "ซึ่งเนื้อของสัตว์เหล่าใดควร" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงวัตถุแห่งนิสสัคคีย์ ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าเนยใสเป็นต้นของสัตว์ที่เนื้อไม่ควรนั้นไม่ควร เพราะแม้แต่น้ำนมมนุษย์เป็นต้น ก็ไม่ควรแก่เรา

93. යාව කාලො නාතික්කමති, තාව පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති එත්ථ කාලොති භික්ඛූනං භොජනකාලො අධිප්පෙතො, සො ච සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන ඨිතමජ්ඣන්හිකො. ඨිතමජ්ඣන්හිකොපි හි කාලසඞ්ගහං ගච්ඡති, තතො පට්ඨාය පන ඛාදිතුං වා භුඤ්ජිතුං වා න සක්කා, සහසා පිවිතුං සක්කා භවෙය්‍ය, කුක්කුච්චකෙන පන න කත්තබ්බං. කාලපරිච්ඡෙදජානනත්ථඤ්ච කාලත්ථම්භො යොජෙතබ්බො. කාලන්තරෙ වා භත්තකිච්චං කාතබ්බං. පටිග්ගහණෙති ගහණමෙව සන්ධාය වුත්තං. පටිග්ගහිතමෙව හි තං, සන්නිහිතං න කප්පතීති පුන පටිග්ගහණකිච්චං නත්ථි, තෙනෙව ‘‘අජ්ඣොහරිතුකාමතාය ගණ්හන්තස්ස පටිග්ගහණෙ’’ති වුත්තං. මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන ‘‘අජ්ඣොහරිස්සාමීති ගණ්හන්තස්ස ගහණෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං.

๙๓. ในคำว่า "พึงบริโภคได้ตราบเท่าที่เวลายังไม่ล่วงเลยไป" นี้ คำว่า "กาล" หมายถึงเวลาฉันอาหารของภิกษุ ซึ่งกำหนดที่สุดท้ายคือเที่ยงตรง เพราะแม้เที่ยงตรงก็ยังสงเคราะห์เข้าในกาล แต่ตั้งแต่นั้นไป จะเคี้ยวหรือฉันไม่ได้ อาจจะดื่มได้โดยพลัน แต่ไม่ควรทำด้วยความรังเกียจ และเพื่อรู้กำหนดเวลา พึงปักเสาบอกเวลา หรือพึงทำกิจภัตในเวลาอื่น ในคำว่า "ปฏิคคหณะ" นี้ กล่าวหมายถึงการรับเท่านั้น เพราะสิ่งนั้นเป็นของที่รับประเคนแล้ว การทำสันนิธิไม่ควร จึงไม่มีกิจการรับประเคนอีก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อผู้มีความประสงค์จะกลืนกินรับประเคน" แต่ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณีอรรถกถา วรรณนาสิกขาบทสันนิธิการก) กล่าวไว้ว่า "เมื่อผู้มีความประสงค์จะกลืนกินรับ" เท่านั้น

යන්ති යං පත්තං. සන්දිස්සතීති යාගුයා උපරි සන්දිස්සති. තෙලවණ්ණෙ පත්තෙ සතිපි නිස්නෙහභාවෙ අඞ්ගුලියා ඝංසන්තස්ස වණ්ණවසෙනෙව ලෙඛා පඤ්ඤායති, තස්මා තත්ථ අනාපත්තීති දස්සනත්ථං ‘‘සා අබ්බොහාරිකා’’ති වුත්තං. සයං පටිග්ගහෙත්වා අපරිච්චත්තමෙව හි දුතියදිවසෙ න වට්ටතීති එත්ථ පටිග්ගහණෙ අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන, අනුපසම්පන්නස්ස නිරපෙක්ඛදානෙන වා විජහිතපටිග්ගහණං පරිච්චත්තමෙව හොතීති ‘‘අපරිච්චත්ත’’න්ති ඉමිනා උභයථාපි අවිජහිතපටිග්ගහණමෙව වුත්තං, තස්මා යං පරස්ස පරිච්චජිත්වා අදින්නම්පි සචෙ පටිග්ගහණෙ නිරපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන විජහිතපටිග්ගහණං හොති, තම්පි දුතියදිවසෙ වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. යදි එවං ‘‘පත්තො දුද්ධොතො හොතී’’තිආදීසු කස්මා ආපත්ති වුත්තාති? ‘‘පටිග්ගහණං අවිස්සජ්ජෙත්වාව [Pg.190] සයං වා අඤ්ඤෙන වා තුච්ඡං කත්වා න සම්මා ධොවිත්වා නිට්ඨාපිතෙ පත්තෙ ලග්ගම්පි අවිජහිතපටිග්ගහණමෙව හොතීති තත්ථ ආපත්තී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘සාමණෙරානං පරිච්චජන්තීති ඉමස්මිං අධිකාරෙ ඨත්වා ‘අපරිච්චත්තමෙවා’ති වුත්තත්තා අනුපසම්පන්නස්ස පරිච්චත්තමෙව වට්ටති, අපරිච්චත්තං න වට්ටතීති ආපන්නං, තස්මා නිරාලයභාවෙන පටිග්ගහණෙ විජහිතෙපි අනුපසම්පන්නස්ස අපරිච්චත්තං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. තං යුත්තං විය න දිස්සති. යදග්ගෙන හි පටිග්ගහණං විජහති, තදග්ගෙන සන්නිධිම්පි න කරොති විජහිතපටිග්ගහණස්ස අප්පටිග්ගහිතසදිසත්තා. පටිග්ගහෙත්වා නිදහිතෙයෙව ච සන්නිධිපච්චයා ආපත්ති වුත්තා.

คำว่า ยนฺติ ได้แก่ บาตรใด. คำว่า ปรากฏ คือปรากฏอยู่บนข้าวต้ม. แม้ในบาตรที่มีสีเหมือนน้ำมัน เมื่อไม่มีความมัน รอยย่อมปรากฏแก่ผู้เอานิ้วถูเพราะสีเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าไม่มีอาบัติในกรณีนั้น จึงกล่าวว่า "สิ่งนั้นเป็นอัพโวหาริก" (ไม่นับว่าเป็นของติดบาตร). ด้วยคำว่า "ยังไม่สละ" นี้ ท่านกล่าวถึงการรับประเคนที่ยังไม่สละทั้งสองกรณี คือ การสละการรับประเคนด้วยการสละโดยไม่มีความอาลัยในการรับประเคน หรือการให้แก่ผู้ไม่เป็นอุปสัมบันด้วยการให้โดยไม่มีความอาลัย ย่อมเป็นการสละการรับประเคนแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ของที่สละให้แก่ผู้อื่นแล้วแต่ยังไม่ได้ให้ หากมีการสละการรับประเคนด้วยการสละโดยไม่มีความอาลัย ก็ย่อมควรในวันที่สอง. หากเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุใดในคำว่า "บาตรล้างไม่ดี" เป็นต้น จึงกล่าวว่ามีอาบัติ? ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง ๓ แห่งกล่าวว่า "แม้สิ่งที่ติดอยู่ในบาตรที่ตนเองหรือผู้อื่นทำให้ว่างแล้วแต่ล้างไม่ดีก่อนจะเก็บ ย่อมเป็นการรับประเคนที่ยังไม่สละ จึงมีอาบัติในกรณีนั้น". แต่บางท่านกล่าวว่า "เพราะตั้งอยู่ในอธิการนี้ว่า สละให้แก่สามเณรทั้งหลาย แล้วกล่าวว่า ยังไม่สละเท่านั้น จึงได้ความว่า ของที่สละให้แก่ผู้ไม่เป็นอุปสัมบันเท่านั้นย่อมควร ของที่ยังไม่สละไม่ควร เพราะฉะนั้น แม้จะสละการรับประเคนด้วยความเป็นผู้ไม่มีความอาลัย ของที่ยังไม่สละให้แก่ผู้ไม่เป็นอุปสัมบันก็ไม่ควร". คำนั้นดูเหมือนไม่สมควร เพราะนับแต่เวลาใดที่สละการรับประเคน นับแต่เวลานั้นย่อมไม่ทำสันนิธิ เพราะการสละการรับประเคนมีสภาพเหมือนกับยังไม่ได้ประเคน และอาบัติย่อมถูกกล่าวไว้เพราะปัจจัยคือสันนิธิในเพราะการรับประเคนแล้วเก็บไว้เท่านั้น.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.252-253) පන ‘‘අපරිච්චත්තමෙවාති නිරපෙක්ඛතාය අනුපසම්පන්නස්ස අදින්නං අපරිච්චත්තඤ්ච යාවකාලිකාදිවත්ථුමෙව සන්ධාය වදති, න පන තග්ගතපටිග්ගහණං. න හි වත්ථුං අපරිච්චජිත්වා තත්ථගතපටිග්ගහණං පරිච්චජිතුං සක්කා, න ච තාදිසං වචනං අත්ථි, යදි භවෙය්‍ය, ‘සචෙ පත්තො දුද්ධොතො හොති…පෙ… භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තිය’න්ති වචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. න හි ධොවනෙන ආමිසං අපනෙතුං වායමන්තස්ස පටිග්ගහණෙ අපෙක්ඛා වත්තති. යෙන පුනදිවසෙ භුඤ්ජතො පාචිත්තියං ජනෙය්‍ය, පත්තෙ පන වත්තමානා අපෙක්ඛා තග්ගතිකෙ ආමිසෙපි වත්තති එව නාමාති ආමිසෙ අනපෙක්ඛතා එත්ථ න ලබ්භති, තතො ආමිසෙ අවිජහිතපටිග්ගහණං පුනදිවසෙ පාචිත්තියං ජනෙතීති ඉදං වුත්තං. අථ මතං ‘යදග්ගෙනෙත්ථ ආමිසානපෙක්ඛතා න ලබ්භති, තදග්ගෙන පටිග්ගහණානපෙක්ඛතාපි න ලබ්භතී’ති. තථා සති යත්ථ ආමිසාපෙක්ඛා අත්ථි, තත්ථ පටිග්ගහණාපෙක්ඛාපි න විගච්ඡතීති ආපන්නං, එවඤ්ච පටිග්ගහණෙ අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනං විසුං න වත්තබ්බං සියා, අට්ඨකථායඤ්චෙතම්පි පටිග්ගහණවිජහනං කාරණත්තෙන අභිමතං සියා. ඉදං සුට්ඨුතරං කත්වා විසුං [Pg.191] වත්තබ්බං චීවරාපෙක්ඛාය වත්තමානායපි පච්චුද්ධාරෙන අධිට්ඨානවිජහනං විය. එතස්මිඤ්ච උපායෙ සති ගණ්ඨිකාහතපත්තෙසු අවට්ටනතා නාම න සියාති වුත්තොවායමත්ථො, තස්මා යං වුත්තං සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.252-253) ‘යං පරස්ස පරිච්චජිත්වා අදින්නම්පි සචෙ පටිග්ගහණෙ නිරපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන විජහිතපටිග්ගහණං හොති, තම්පි දුතියදිවසෙ වට්ටතී’තිආදි, තං න සාරතො පච්චෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา ปาจิตตีย์ 2.252-253) กล่าวว่า "คำว่า ยังไม่สละเท่านั้น ท่านกล่าวหมายถึงวัตถุมีประเภทแห่งยาวกาลิกเป็นต้นที่ยังไม่ได้ให้แก่ผู้ไม่เป็นอุปสัมบันและยังไม่สละด้วยความไม่มีความอาลัย ไม่ได้หมายถึงการสละการรับประเคนที่ติดอยู่ในวัตถุนั้น. เพราะเมื่อยังไม่สละวัตถุ จะสละการรับประเคนที่ติดอยู่ในวัตถุนั้นไม่ได้ และคำกล่าวเช่นนั้นก็ไม่มี หากจะมี คำว่า ถ้าบาตรล้างไม่ดี...ล... ผู้ฉันต้องอาบัติปาจิตตีย์ ก็จะขัดกัน. เพราะความอาลัยในการรับประเคนย่อมไม่เกิดแก่ผู้พยายามล้างอามิสออกด้วยการล้าง อันจะเป็นเหตุให้เกิดอาบัติปาจิตตีย์แก่ผู้ฉันในวันรุ่งขึ้น แต่ความอาลัยที่มีอยู่ในบาตร ย่อมมีในอามิสที่ติดอยู่ในบาตรนั้นด้วยนั่นเอง ดังนั้น ความไม่มีความอาลัยในอามิสจึงหาไม่ได้ในที่นี้ เพราะฉะนั้น การรับประเคนที่ยังไม่สละในอามิส จึงทำให้เกิดอาบัติปาจิตตีย์ในวันรุ่งขึ้น นี้คือสิ่งที่ท่านกล่าวไว้. หากมีความเห็นว่า นับแต่เวลาใดความไม่มีความอาลัยในอามิสหาไม่ได้ในที่นี้ นับแต่เวลานั้นความไม่มีความอาลัยในการรับประเคนก็หาไม่ได้เช่นกัน. เมื่อเป็นเช่นนั้น ในที่ใดมีความอาลัยในอามิส ในที่นั้นความอาลัยในการรับประเคนก็ย่อมไม่หมดไป และไม่ควรกล่าวถึงการสละโดยไม่มีความอาลัยในการรับประเคนแยกต่างหาก และในอรรถกถา การสละการรับประเคนนี้ก็พึงเป็นที่ประสงค์โดยความเป็นเหตุ. ข้อนี้ควรกล่าวแยกต่างหากให้ชัดเจนยิ่งขึ้น เหมือนการสละอธิษฐานด้วยการถอน (ปัจจุทธรณ์) แม้ในขณะที่มีความอาลัยในจีวรอยู่. และเมื่อมีอุบายนี้ ความไม่ควรในบาตรที่ถูกกระทบด้วยก้อนกรวด (หรือบาตรที่มีปุ่มปม) ก็จะไม่พึงมี นี้คือเนื้อความที่ท่านกล่าวไว้ เพราะฉะนั้น คำใดที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฏีกา ปาจิตตีย์ 3.252-253) ว่า แม้ของที่สละให้แก่ผู้อื่นแล้วแต่ยังไม่ได้ให้ หากมีการสละการรับประเคนด้วยการสละโดยไม่มีความอาลัย ก็ย่อมควรในวันที่สอง เป็นต้นนั้น ไม่พึงยึดถือโดยความเป็นสาระ".

පාළියං (පාචි. 255) ‘‘සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං ආහාරත්ථාය පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිනා සන්නිහිතෙසු සත්තාහකාලිකයාවජීවිකෙසු පුරෙභත්තම්පි ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරණෙපි දුක්කටස්ස වුත්තත්තා යාමකාලිකෙපි අජ්ඣොහාරෙ විසුං දුක්කටෙන භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරතො දුක්කටෙන සද්ධිං පාචිත්තිය’’න්ති. පකතිආමිසෙති ඔදනාදිකප්පියාමිසෙ. ද්වෙති පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතං යාමකාලිකං පුරෙභත්තං සාමිසෙන මුඛෙන භුඤ්ජතො සන්නිධිපච්චයා එකං, යාවකාලිකසංසට්ඨතාය යාවකාලිකත්තභජනෙන අනතිරිත්තපච්චයා එකන්ති ද්වෙ පාචිත්තියානි. විකප්පද්වයෙති සාමිසනිරාමිසපක්ඛද්වයෙ. ථුල්ලච්චයං දුක්කටඤ්ච වඩ්ඪතීති මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයං, සෙසඅකප්පියමංසෙ දුක්කටං වඩ්ඪති.

ในพระบาลี (ปาจิตติยะ ๒๕๕) ว่า "รับสัตตาหกาลิกและยาวชีวิกเพื่อเป็นอาหาร ต้องอาบัติทุกกฏ" ดังนี้เป็นต้น เพราะท่านกล่าวอาบัติทุกกฏแม้ในการกลืนกินสัตตาหกาลิกและยาวชีวิกที่เก็บไว้ (เป็นสันนิธิ) ซึ่งรับไว้แม้ในเวลาเช้าเพื่อเป็นอาหาร ดังนั้น ในการกลืนกินยามกาลิกก็พึงมีอาบัติทุกกฏแยกต่างหาก ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อกลืนกินเพื่อเป็นอาหาร ต้องอาบัติปาจิตตีย์พร้อมกับทุกกฏ". คำว่า ปกติอามิส ได้แก่ อามิสที่ควรมีข้าวสุกเป็นต้น. คำว่า สอง ได้แก่ อาบัติปาจิตตีย์ ๒ ตัว คือ หนึ่งเพราะปัจจัยคือสันนิธิ (การเก็บไว้) เมื่อฉันยามกาลิกที่รับไว้ในเวลาเช้าด้วยปากที่มีอามิส และหนึ่งเพราะปัจจัยคืออนาติริตตะ (ไม่เป็นของเหลือ) โดยการถึงความเป็นยาวกาลิกเพราะระคนด้วยยาวกาลิก. คำว่า ในวิกัปทั้งสอง ได้แก่ ในฝ่ายมีอามิสและไม่มีอามิสทั้งสองฝ่าย. คำว่า ถุลลัจจัยและทุกกฏย่อมเจริญ (เพิ่มขึ้น) คือ ในเนื้อคน ถุลลัจจัยย่อมเพิ่มขึ้น ในเนื้อที่ไม่ควรที่เหลือ ทุกกฏย่อมเพิ่มขึ้น.

පටිග්ගහණපච්චයා තාව දුක්කටන්ති එත්ථ සන්නිහිතත්තා පුරෙභත්තම්පි දුක්කටමෙව. සති පච්චයෙ පන සන්නිහිතම්පි සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච භෙසජ්ජත්ථාය ගණ්හන්තස්ස පරිභුඤ්ජන්තස්ස ච අනාපත්තියෙව.

คำว่า ก่อนอื่น เป็นทุกกฏเพราะปัจจัยคือการรับประเคน ในที่นี้แม้ในเวลาเช้า (ก่อนเที่ยง) ก็เป็นทุกกฏนั่นเองเพราะความเป็นสันนิธิ. แต่เมื่อมีปัจจัย (เหตุจำเป็น) แม้ของที่เก็บไว้ (เป็นสันนิธิ) คือสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก สำหรับผู้รับและบริโภคเพื่อเป็นยา ย่อมไม่มีอาบัติเลย.

94. උග්ගහිතකං කත්වා නික්ඛිත්තන්ති අපටිග්ගහිතං සයමෙව ගහෙත්වා නික්ඛිත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.622) ‘‘උග්ගහිතකන්ති පරිභොගත්ථාය සයං ගහිත’’න්ති වුත්තං. සයං කරොතීති [Pg.192] පචිත්වා කරොති. පුරෙභත්තන්ති තදහුපුරෙභත්තමෙව වට්ටති සවත්ථුකපටිග්ගහිතත්තා. සයංකතන්ති නවනීතං පචිත්වා කතං. නිරාමිසමෙවාති තදහුපුරෙභත්තං සන්ධාය වුත්තං.

๙๔. คำว่า ทำให้อุกคหิตกะแล้วเก็บไว้ ได้แก่ ของที่ไม่ได้รับไว้ แต่ตนเองถือเอาแล้วเก็บไว้ ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา ๑.๖๒๒) กล่าวว่า “คำว่า อุกคหิตกะ ได้แก่ ของที่ตนเองถือเอาเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค” คำว่า ตนเองทำ ได้แก่ ทำด้วยการหุงต้ม คำว่า ก่อนภัต ได้แก่ ของที่ควรบริโภคก่อนภัตในวันนั้นเท่านั้น เพราะมีการรับไว้พร้อมด้วยวัตถุ คำว่า ตนเองทำ ได้แก่ เนยใสที่ทำด้วยการหุงต้ม คำว่า ไม่มีอามิสเท่านั้น ได้แก่ กล่าวหมายถึงของที่บริโภคก่อนภัตในวันนั้น

95. අජ්ජ සයංකතං නිරාමිසමෙව භුඤ්ජන්තස්ස කස්මා සාමංපාකො න හොතීති ආහ ‘‘නවනීතං තාපෙන්තස්සා’’තිආදි. පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතකෙහීති ඛීරදධීනි සන්ධාය වුත්තං. උග්ගහිතකෙහි කතං අබ්භඤ්ජනාදීසු උපනෙතබ්බන්ති යොජනා. උභයෙසම්පීති පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතඛීරදධීහි ච පුරෙභත්තං උග්ගහිතකෙහි ච කතානං. එස නයොති නිස්සග්ගියං න හොතීති අත්ථො. අකප්පියමංසසප්පිම්හීති හත්ථිආදීනං සප්පිම්හි. කාරණපතිරූපකං වත්වාති ‘‘සජාතිකානං සප්පිභාවතො’’ති කාරණපතිරූපකං වත්වා. සප්පිනයෙන වෙදිතබ්බන්ති නිරාමිසමෙව සත්තාහං වට්ටතීති අත්ථො. එත්ථාති නවනීතෙ. ධොතං වට්ටතීති අධොතඤ්චෙ, සවත්ථුකපටිග්ගහිතං හොති, තස්මා ධොතං පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං නික්ඛිපිතුං වට්ටතීති ථෙරානං අධිප්පායො.

๙๕. ถามว่า “เมื่อฉันของที่ตนเองทำ ไม่มีอามิสเท่านั้นในวันนี้ เหตุไฉนจึงไม่เป็นสามังปักกะ?” จึงกล่าวว่า “เมื่อเคี่ยวเนยใส” เป็นต้น คำว่า ด้วยของที่รับไว้หลังภัต ได้แก่ กล่าวหมายถึงนมสดและนมส้ม การประกอบความว่า ของที่ทำด้วยอุกคหิตกะ พึงนำไปใช้ในการลูบไล้เป็นต้น คำว่า ของทั้งสองอย่าง ได้แก่ ของที่ทำด้วยนมสดและนมส้มที่รับไว้หลังภัต และของที่ทำด้วยอุกคหิตกะที่รับไว้ก่อนภัต คำว่า นัยนี้ ได้แก่ ความว่า ไม่เป็นนิสสัคคีย์ คำว่า ในเนยใสที่ทำจากเนื้อสัตว์ที่ไม่ควร ได้แก่ ในเนยใสของช้างเป็นต้น คำว่า กล่าวเหตุที่คล้ายกัน ได้แก่ กล่าวเหตุที่คล้ายกันว่า “เพราะเป็นเนยใสของสัตว์ประเภทเดียวกัน” คำว่า พึงทราบโดยนัยแห่งเนยใส ได้แก่ ความว่า ไม่มีอามิสเท่านั้น ย่อมควร ๗ วัน คำว่า ในที่นี้ ได้แก่ ในเนยใส คำว่า ของที่ล้างแล้วย่อมควร ได้แก่ ถ้าไม่ล้าง ย่อมเป็นของที่รับไว้พร้อมด้วยวัตถุ, เพราะฉะนั้น ความเห็นของพระเถระทั้งหลายคือ พึงรับของที่ล้างแล้วเก็บไว้ ๗ วัน ย่อมควร

මහාසීවත්ථෙරස්ස පන වත්ථුනො වියොජිතත්තා දධිගුළිකාදීහි යුත්තතාමත්තෙන සවත්ථුකපටිග්ගහිතං නාම න හොති, තස්මා තක්කතො උද්ධටමත්තමෙව පටිග්ගහෙත්වා ධොවිත්වා, පචිත්වා වා නිරාමිසමෙව කත්වා භුඤ්ජිංසූති අධිප්පායො, න පන දධිගුළිකාදීහි සහ විකාලෙ භුඤ්ජිංසූති. තෙනාහ ‘‘තස්මා නවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙන…පෙ… සවත්ථුකපටිග්ගහං නාම න හොතී’’ති. තත්ථ අධොතං පටිග්ගහෙත්වාපි තං නවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙන දධිආදීනි අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘තක්කතො උද්ධටමත්තමෙව ඛාදිංසූ’’ති වචනස්ස අධිප්පායං අජානන්තා ‘‘තක්කතො උද්ධටමත්තං අධොතම්පි දධිගුළිකාදිසහිතං [Pg.193] විකාලෙ පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. න හි දධිගුළිකාදිආමිසෙන සංසට්ඨරසං නවනීතං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති සක්කා වත්තුං. නවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙනාති අධොවිත්වා පටිග්ගහිතනවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙන. දධි එව දධිගතං යථා ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්ති (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11). ‘‘ඛයං ගමිස්සතී’’ති වචනතො ඛීරං පක්ඛිපිත්වා පක්කසප්පිආදිපි විකාලෙ කප්පතීති වෙදිතබ්බං. ඛයං ගමිස්සතීති නිරාමිසං හොති, තස්මා විකාලෙපි වට්ටතීති අත්ථො. එත්තාවතාති නවනීතෙ ලග්ගමත්තෙන විසුං දධිආදිවොහාරං අලද්ධෙන අප්පමත්තෙන දධිආදිනාති අත්ථො, එතෙන විසුං පටිග්ගහිතදධිආදීහි සහ පක්කං සවත්ථුකපටිග්ගහිතසඞ්ඛමෙව ගච්ඡතීති දස්සෙති. තස්මිම්පීති නිරාමිසභූතෙපි. කුක්කුච්චකානං පන අයං අධිප්පායො – පටිග්ගහණෙ තාව දධිආදීහි අසම්භින්නරසත්තා භත්තෙන සහිතගුළපිණ්ඩාදි විය සවත්ථුකපටිග්ගහිතං නාම හොති. තං පන පචන්තෙන ධොවිත්වාව පචිතබ්බං. ඉතරථා පචනක්ඛණෙ පච්චමානදධිගුළිකාදීහි සම්භින්නරසතාය සාමංපක්කං ජාතං, තෙසු ඛීණෙසුපි සාමංපක්කමෙව හොති, තස්මා නිරාමිසමෙව පචිතබ්බන්ති. තෙනෙව ‘‘ආමිසෙන සද්ධිං පක්කත්තා’’ති කාරණං වුත්තං.

แต่ตามเรื่องของพระมหาสีวเถระนั้น เพราะวัตถุถูกแยกออกแล้ว การที่ประกอบด้วยก้อนนมส้มเป็นต้นเพียงเล็กน้อย ย่อมไม่ชื่อว่ารับไว้พร้อมด้วยวัตถุ, เพราะฉะนั้น ความเห็นคือ พึงรับเฉพาะส่วนที่ตักออกจากเปรียงเท่านั้น แล้วล้าง หรือหุงต้ม ทำให้ไม่มีอามิสเท่านั้นแล้วฉัน, ไม่ใช่ฉันพร้อมกับก้อนนมส้มเป็นต้นในวิกาล เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุบริโภคเนยใส... (ละไว้)... ย่อมไม่ชื่อว่ารับไว้พร้อมด้วยวัตถุ” ในที่นั้น ความว่า แม้รับเนยใสที่ไม่ได้ล้างแล้ว เมื่อบริโภคเนยใสนั้น พึงเอานมส้มเป็นต้นออกแล้วบริโภค แต่บางพวกไม่รู้ความหมายของคำว่า “ฉันเฉพาะส่วนที่ตักออกจากเปรียงเท่านั้น” จึงกล่าวว่า “เฉพาะส่วนที่ตักออกจากเปรียงเท่านั้น แม้ไม่ได้ล้าง พร้อมด้วยก้อนนมส้มเป็นต้น ย่อมควรบริโภคในวิกาล” คำนั้นไม่พึงถือเอา เพราะไม่สามารถกล่าวได้ว่า เนยใสที่มีรสปะปนกับอามิสคือก้อนนมส้มเป็นต้น ย่อมควรบริโภค คำว่า เมื่อภิกษุบริโภคเนยใส ได้แก่ เมื่อภิกษุบริโภคเนยใสที่รับไว้โดยไม่ได้ล้าง นมส้มนั่นแหละชื่อว่าถึงความเป็นนมส้ม เหมือน “ถึงความเป็นคูถ ถึงความเป็นมูตร” (ม.ม. ๒.๑๑๙; อ.นวก. ๙.๑๑) พึงทราบว่า แม้เนยใสที่หุงแล้วเป็นต้น ที่ใส่ขีระลงไป ย่อมควรในวิกาล ด้วยคำว่า “จักถึงความสิ้นไป” คำว่า จักถึงความสิ้นไป ได้แก่ ย่อมไม่มีอามิส, เพราะฉะนั้น ย่อมควรแม้ในวิกาล ดังนี้ คำว่า เพียงเท่านี้ ได้แก่ ความว่า ด้วยนมส้มเป็นต้นเพียงเล็กน้อย ที่ติดอยู่ในเนยใสเท่านั้น ไม่ได้ชื่อว่านมส้มเป็นต้นต่างหาก, ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า ของที่หุงพร้อมกับนมส้มเป็นต้นที่รับไว้ต่างหาก ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นของที่รับไว้พร้อมด้วยวัตถุ คำว่า แม้ในสิ่งนั้น ได้แก่ แม้ในสิ่งที่เป็นไม่มีอามิส แต่ความเห็นของพวกกุกกุจจะนี้คือ ในการรับไว้ก่อนนั้น เพราะรสไม่ปะปนกับนมส้มเป็นต้น ย่อมชื่อว่ารับไว้พร้อมด้วยวัตถุ เหมือนก้อนน้ำอ้อยเป็นต้นที่รวมกับข้าว แต่เมื่อหุงสิ่งนั้น พึงหุงด้วยการล้างเท่านั้น ถ้ามิฉะนั้น ในขณะที่หุง เพราะรสปะปนกับก้อนนมส้มเป็นต้นที่กำลังหุงอยู่ ย่อมเป็นสามังปักกะ, แม้เมื่อสิ่งเหล่านั้นหมดไปแล้ว ก็ยังเป็นสามังปักกะอยู่, เพราะฉะนั้น พึงหุงให้ไม่มีอามิสเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวเหตุว่า “เพราะหุงพร้อมกับอามิส”

එත්ථ චායං විචාරණා – සවත්ථුකපටිග්ගහිතත්තාභාවෙ ආමිසෙන සහ භික්ඛුනා පක්කස්ස සයංපාකදොසො වා පරිසඞ්කීයති, යාවකාලිකතා වා. තත්ථ න තාව සයංපාකදොසො එත්ථ සම්භවති සත්තාහකාලිකත්තා. යඤ්හි තත්ථ දධිආදි ආමිසගතං, තං පරික්ඛීණන්ති. අථ පටිග්ගහිතදධිගුළිකාදිනා සහ අත්තනා පක්කත්තා සවත්ථුකපක්කං විය භවෙය්‍යාති පරිසඞ්කීයති, තදා ‘‘ආමිසෙන සහ පටිග්ගහිතත්තා’’ති කාරණං වත්තබ්බං, න පන ‘‘පක්කත්තා’’ති, තථා ච උපඩ්ඪත්ථෙරානං මතමෙව අඞ්ගීකතං සියා. තත්ථ ච සාමණෙරාදීහි [Pg.194] පක්කම්පි යාවකාලිකමෙව සියා පටිග්ගහිතඛීරාදිං පචිත්වා අනුපසම්පන්නෙහි කතසප්පිආදි විය, න ච තං යුත්තං භික්ඛාචාරෙන ලද්ධනවනීතාදීනං තක්කාදිආමිසසංසට්ඨසම්භවෙන අපරිභුඤ්ජිතබ්බත්තාප්පසඞ්ගතො. න හි ගහට්ඨා ධොවිත්වා, සොධෙත්වා වා පත්තෙ ආකිරන්තීති නියමො අත්ථි.

และในที่นี้มีการพิจารณาว่า – เมื่อไม่มีการรับไว้พร้อมด้วยวัตถุ โทษแห่งสามังปักกะของของที่ภิกษุหุงพร้อมกับอามิส หรือความเป็นของยามกาลิก ย่อมเป็นที่สงสัย ในที่นั้น โทษแห่งสามังปักกะยังไม่เกิดขึ้นในที่นี้ เพราะเป็นของ ๗ วัน เพราะนมส้มเป็นต้นที่เป็นอามิสในที่นั้น ย่อมหมดไปแล้ว ถ้าสงสัยว่า “เพราะตนเองหุงพร้อมกับก้อนนมส้มเป็นต้นที่รับไว้ จึงพึงเป็นเหมือนของที่หุงพร้อมด้วยวัตถุ” เมื่อนั้น พึงกล่าวเหตุว่า “เพราะรับไว้พร้อมกับอามิส” ไม่ใช่ “เพราะหุงแล้ว”, และความเห็นของพระเถระฝ่ายข้างโน้นก็พึงถูกยอมรับ และในที่นั้น แม้ของที่สามเณรเป็นต้นหุง ก็พึงเป็นของยามกาลิกเท่านั้น เหมือนเนยใสเป็นต้นที่อนุปสัมบันทำด้วยการหุงนมเป็นต้นที่รับไว้, และสิ่งนั้นไม่สมควร เพราะเนยใสเป็นต้นที่ได้มาด้วยบิณฑบาต มีโอกาสที่จะปะปนกับอามิสเช่นเปรียงเป็นต้น จึงไม่ควรบริโภค เพราะไม่มีกฎว่า คฤหัสถ์จะล้างหรือชำระแล้วจึงใส่ลงในบาตร

අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘යථා තත්ථ පතිතතණ්ඩුලකණාදයො න පච්චන්ති, එවං…පෙ… පුන පචිත්වා දෙති, පුරිමනයෙනෙව සත්තාහං වට්ටතී’’ති ඉමිනා වචනෙනපෙතං විරුජ්ඣති, තස්මා ඉධ කුක්කුච්චකානං කුක්කුච්චුප්පත්තියා නිමිත්තමෙව න දිස්සති. යථා චෙත්ථ, එවං ‘‘ලජ්ජී සාමණෙරො යථා තත්ථ තණ්ඩුලකණාදයො න පච්චන්ති, එවං අග්ගිම්හි විලීයාපෙත්වා…පෙ… දෙතී’’ති වචනස්සාපි නිමිත්තං න දිස්සති. යදි හි එතං යාවකාලිකසංසග්ගපරිහාරාය වුත්තං සියා. අත්තනාපි තථා කාතබ්බං භවෙය්‍ය. ගහට්ඨෙහි දින්නසප්පිආදීසු ච ආමිසසංසග්ගසඞ්කා න විගච්ඡෙය්‍ය. න හි ගහට්ඨා එවං විලීයාපෙත්වා පරිස්සාවෙත්වා කණතණ්ඩුලාදිං අපනෙත්වා පුන පචන්ති. අපිච භෙසජ්ජෙහි සද්ධිං ඛීරාදිං පක්ඛිපිත්වා යථා ඛීරාදි ඛයං ගච්ඡති, එවං පරෙහි පක්කභෙසජ්ජතෙලාදිපි යාවකාලිකමෙව සියා, න ච තම්පි යුත්තං දධිආදිඛයකරණත්ථං ‘‘පුන පචිත්වා දෙතී’’ති වුත්තත්තා, තස්මා මහාසීවත්ථෙරවාදෙ කුක්කුච්චං අකත්වා අධොතම්පි නවනීතං තදහුපි පුනදිවසාදීසුපි පචිතුං, තණ්ඩුලාදිමිස්සං සප්පිආදිං අත්තනාපි අග්ගිම්හි විලීයාපෙත්වා පුන තක්කාදිඛයත්ථං පචිතුඤ්ච වට්ටති.

และในอรรถกถา คำว่า 'ข้าวสารปลายข้าวเป็นต้นที่ตกลงไปในนั้น ย่อมไม่สุกฉันใด... (ละไว้)... ย่อมให้หุงอีก ย่อมควรตลอด ๗ วัน ด้วยนัยก่อนนั่นแล' นี้ ย่อมขัดแย้งกับเรื่องนี้ เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ มูลเหตุแห่งการเกิดความรังเกียจของพวกภิกษุผู้รังเกียจ ย่อมไม่ปรากฏเลย อนึ่ง ในเรื่องนี้ฉันใด แม้เค้าเงื่อนแห่งคำว่า 'สามเณรผู้ละอาย ย่อมให้ละลายในไฟ... (ละไว้)... ย่อมให้ฉันใด ข้าวสารปลายข้าวเป็นต้นในนั้น ย่อมไม่สุกฉันนั้น' ก็ย่อมไม่ปรากฏ ถ้าหากคำนี้ พึงกล่าวเพื่อเว้นการระคนกับยาวกาลิกไซร้ ตนเองก็พึงกระทำอย่างนั้น และในเนยใสเป็นต้นที่คฤหัสถ์ถวาย ความสงสัยในการระคนกับอามิส ก็ไม่พึงหมดไป เพราะคฤหัสถ์ทั้งหลาย ย่อมไม่ให้ละลาย กรอง เอาปลายข้าวสารเป็นต้นออก แล้วหุงอีกอย่างนี้ อนึ่ง เมื่อใส่ของมีนมเป็นต้นลงไปพร้อมกับยาแล้ว ของมีนมเป็นต้นย่อมหมดไปฉันใด แม้น้ำมันยาเป็นต้นที่ผู้อื่นหุงแล้ว ก็พึงเป็นยาวกาลิกเท่านั้น และคำนั้นก็ไม่สมควร เพราะคำว่า 'ย่อมให้หุงอีก' กล่าวไว้เพื่อทำของมีนมเปรี้ยวเป็นต้นให้หมดไป เพราะฉะนั้น ในวาทะของพระมหาสีวเถระ การหุงเนยข้นที่ไม่ได้ล้าง แม้ในวันนั้น และในวันต่อๆ ไป โดยไม่ทำความรังเกียจ ย่อมควร และการที่ตนเองให้ละลายเนยใสเป็นต้นที่ระคนด้วยข้าวสารเป็นต้นในไฟ แล้วหุงอีกเพื่อทำของมีเปรียงเป็นต้นให้หมดไป ก็ย่อมควร

තත්ථ විජ්ජමානස්සාපි පච්චමානක්ඛණෙ සම්භින්නරසස්ස යාවකාලිකස්ස අබ්බොහාරිකත්තෙන සවත්ථුකපටිග්ගහිතපුරෙපටිග්ගහිතකානම්පි අබ්බොහාරිකතොති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බන්ති. තෙනෙව ‘‘එත්තාවතා හි සවත්ථුකපටිග්ගහිතං නාම [Pg.195] න හොතී’’ති වුත්තං. විසුං පටිග්ගහිතෙන පන ඛීරාදිනා ආමිසෙන නවනීතාදිං මිස්සෙත්වා භික්ඛුනා වා අඤ්ඤෙහි වා පක්කතෙලාදිභෙසජ්ජං සවත්ථුකපටිග්ගහිතසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති තත්ථ පවිට්ඨයාවකාලිකස්ස අබ්බොහාරිකත්තාභාවා. යං පන පුරෙපටිග්ගහිතභෙසජ්ජෙහි සද්ධිං අප්පටිග්ගහිතං ඛීරාදිං පක්ඛිපිත්වා පක්කතෙලාදිකං අනුපසම්පන්නෙහෙව පක්කම්පි සවත්ථුකපටිග්ගහිතම්පි සන්නිධිපි න හොති තත්ථ පක්ඛිත්තඛීරාදිමිස්සාපි තස්මිං ඛණෙ සම්භින්නරසතාය පුරෙපටිග්ගහිතත්තාපත්තිතො, සචෙ පන අප්පටිග්ගහිතෙහෙව, අඤ්ඤෙහි වා පක්කතෙලාදීසුපි ආමිසරසො පඤ්ඤායති, තං යාවකාලිකංව හොතීති වෙදිතබ්බං. අයං කථාමග්ගො විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.622) ආගතො. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.622) පන ‘‘කුක්කුච්චායන්ති කුක්කුච්චකාති ඉමිනා අත්තනොපි තත්ථ කුක්කුච්චසබ්භාවම්පි දීපෙති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘නිබ්බට්ටිතසප්පි වා නවනීතං වා පචිතුං වට්ටතී’ති වුත්ත’’න්ති එත්තකමෙව ආගතො.

ในเรื่องนั้น ยาวกาลิกที่มีอยู่ในนั้น แม้มีรสระคนกันในขณะที่กำลังหุง ย่อมไม่นับว่าเป็นประมาณ เพราะฉะนั้น แม้ของที่รับประเคนพร้อมวัตถุและของที่รับประเคนไว้ก่อน ก็ย่อมไม่นับว่าเป็นประมาณ พึงถึงความตกลงในเรื่องนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ชื่อว่าของที่รับประเคนพร้อมวัตถุ ย่อมไม่เป็น' ส่วนยาคือน้ำมันเป็นต้นที่หุงแล้ว ซึ่งภิกษุหรือผู้อื่นผสมเนยข้นเป็นต้นกับอามิสมีนมเป็นต้นที่รับประเคนแยกต่างหาก ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นของที่รับประเคนพร้อมวัตถุ เพราะยาวกาลิกที่เข้าไปในนั้น ย่อมไม่มีความเป็นของที่ไม่นับว่าเป็นประมาณ ส่วนน้ำมันยาเป็นต้นที่หุงแล้ว ซึ่งอนุปสัมบันหุง โดยใส่ของมีนมเป็นต้นที่ไม่ได้รับประเคนลงไปพร้อมกับยาที่รับประเคนไว้ก่อน แม้เป็นของที่รับประเคนพร้อมวัตถุ ก็ไม่เป็นนิธิ (ของที่เก็บสั่งสมไว้) เพราะของมีนมเป็นต้นที่ใส่ลงไปในนั้น แม้ผสมกันแล้วในขณะนั้น ก็ถึงความเป็นของที่รับประเคนไว้ก่อน แต่ถ้าหากรสของอามิส ปรากฏในน้ำมันยาเป็นต้นที่อนุปสัมบัน หรือผู้อื่นหุงแล้ว ก็พึงทราบว่าสิ่งนั้นเป็นยาวกาลิกเท่านั้น แนวทางแห่งคำกล่าวนี้ มาในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.622) ส่วนในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.622) มาเพียงเท่านี้ว่า 'คำว่า ย่อมรังเกียจ คือ พวกผู้รังเกียจ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้มีความรังเกียจของตนเองในเรื่องนั้นด้วย ด้วยเหตุนั้น ในมาติกาอรรถกถา (กังขา. อรรถ. วรรณนาเภสัชสิกขาบท) จึงกล่าวว่า เนยใสที่แยกออกแล้ว หรือเนยข้น ย่อมควรเพื่อหุง'

උග්ගහෙත්වාති සයමෙව ගහෙත්වා. තානි පටිග්ගහෙත්වාති තානි ඛීරදධීනි පටිග්ගහෙත්වා. ගහිතන්ති තණ්ඩුලාදිවිගමත්ථං පුන පචිත්වා ගහිතන්ති අත්ථො. පටිග්ගහෙත්වා ච ඨපිතභෙසජ්ජෙහීති අතිරෙකසත්තාහපටිග්ගහිතෙහි යාවජීවිකභෙසජ්ජෙහි, එතෙන තෙහි යුත්තම්පි සප්පිආදි අතිරෙකසත්තාහපටිග්ගහිතං න හොතීති දස්සෙති. වද්දලිසමයෙති වස්සකාලසමයෙ, අනාතපකාලෙති අත්ථො. වුත්තනයෙන යථා තණ්ඩුලාදීනි න පච්චන්ති, තථා ලජ්ජීයෙව සම්පාදෙත්වා දෙතීති ලජ්ජිසාමණෙරග්ගහණං. අපිච අලජ්ජිනා අජ්ඣොහරිතබ්බං යං කිඤ්චි අභිසඞ්ඛරාපෙතුං න වට්ටති, තස්මාපි එවමාහ.

คำว่า 'อุกคเหตฺวา' คือ ถือเอาเอง คำว่า 'ตานิ ปฏิคฺคเหตฺวา' คือ รับประเคนนมและนมเปรี้ยวเหล่านั้น คำว่า 'คหิตํ' คือ หุงอีกเพื่อเอาข้าวสารเป็นต้นออก แล้วถือเอาแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า 'ปฏิคฺคเหตฺวา จ ฐปิตเภสชฺเชหิ' คือ ด้วยยาที่เป็นยาวชีวิกที่รับประเคนเกิน ๗ วัน ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า แม้เนยใสเป็นต้นที่ประกอบด้วยยาเหล่านั้น ก็ไม่เป็นของที่รับประเคนเกิน ๗ วัน คำว่า 'วทฺทลิสมเย' คือ ในสมัยแห่งฤดูฝน คือในสมัยที่ไม่มีแดด ดังนี้เป็นอรรถ การระบุถึงสามเณรผู้ละอาย คือ สามเณรผู้ละอายเท่านั้น ย่อมจัดแจงให้ โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือข้าวสารเป็นต้นย่อมไม่สุกฉันใด ฉันนั้น อนึ่ง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่อลัชชีพึงกลืนกิน ย่อมไม่ควรให้ปรุงแต่ง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้

96. තිලෙ [Pg.196] පටිග්ගහෙත්වා කතතෙලන්ති අත්තනා භජ්ජාදීනි අකත්වා කතතෙලං. තෙනෙව ‘‘සාමිසම්පි වට්ටතී’’ති වුත්තං. නිබ්බට්ටීතත්තාති යාවකාලිකතො විවෙචිතත්තා, එතෙන එලාඅභාවතො යාවකාලිකත්තාභාවං, භික්ඛුනො සවත්ථුකපටිග්ගහණෙන යාවකාලිකත්තුපගමනඤ්ච දස්සෙති. උභයම්පීති අත්තනා අඤ්ඤෙහි ච කතං.

๙๖. คำว่า 'ติเล ปฏิคฺคเหตฺวา กตเตลํ' คือ น้ำมันที่ทำแล้ว โดยที่ตนเองไม่ได้คั่วเป็นต้น ซึ่งรับประเคนงา ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'แม้ที่ระคนด้วยอามิสก็ควร' คำว่า 'นิพฺพฏฺฏิตตฺตา' คือ เพราะแยกออกจากยาวกาลิกแล้ว ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความเป็นของที่ไม่มีสภาวะเป็นยาวกาลิก เพราะไม่มีกาก (อามิส) และแสดงการที่ภิกษุรับประเคนพร้อมวัตถุแล้วถึงความเป็นยาวกาลิก คำว่า 'อุภยํปิ' คือ ของที่ตนเองและผู้อื่นทำแล้ว

යාව අරුණුග්ගමනා තිට්ඨති, නිස්සග්ගියන්ති සත්තමෙ දිවසෙ කතතෙලං සචෙ යාව අරුණුග්ගමනා තිට්ඨති, නිස්සග්ගියං.

คำว่า 'ยาว อรุณุคฺคมนา ติฏฺฐติ, นิสฺสคฺคิยํ' คือ น้ำมันที่ทำในวันที่ ๗ ถ้ายังคงอยู่จนอรุณขึ้น ย่อมเป็นนิสสัคคีย์

අච්ඡවසන්ති දුක්කටවත්ථුනො වසාය අනුඤ්ඤාතත්තා තංසදිසානං දුක්කටවත්ථූනංයෙව අකප්පියමංසසත්තානං වසා අනුඤ්ඤාතා, න ථුල්ලච්චයවත්ථු මනුස්සානං වසාති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා මනුස්සවස’’න්ති. සංසට්ඨන්ති පරිස්සාවිතං. තිණ්ණං දුක්කටානන්ති අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ තීණි දුක්කටානි සන්ධාය වුත්තං. කිඤ්චාපි පරිභොගත්ථාය විකාලෙ පටිග්ගහණපචනපරිස්සාවනාදීසු පුබ්බපයොගෙසු පාළියං, අට්ඨකථායඤ්ච ආපත්ති න වුත්තා, තථාපි එත්ථ ආපත්තියා එව භවිතබ්බං පටික්ඛිත්තස්ස කරණතො ආහාරත්ථාය විකාලෙ යාමකාලිකාදීනං පටිග්ගහණෙ විය. ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිතං විකාලෙ අනුපසම්පන්නෙනාපි නිපක්කං සංසට්ඨඤ්ච පරිභුඤ්ජන්තස්ස ද්වෙපි දුක්කටානි හොන්තියෙවා’’ති වදන්ති.

คำว่า 'อจฺฉวสํ' คือ เพราะเปลวเหลวของวัตถุที่เป็นทุกกฏได้รับอนุญาตแล้ว เปลวเหลวของสัตว์ที่มีเนื้อไม่ควรบริโภค ซึ่งเป็นวัตถุที่เป็นทุกกฏเช่นนั้นเท่านั้น จึงได้รับอนุญาต ไม่ใช่เปลวเหลวของมนุษย์ซึ่งเป็นวัตถุที่เป็นถุลลัจจัย ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'เว้นเปลวเหลวมนุษย์' คำว่า 'สํสฏฺฐํ' คือ ที่กรองแล้ว คำว่า 'ติณฺณํ ทุกฺกฏานํ' คือ กล่าวหมายถึงอาบัติทุกกฏ ๓ ตัว ในการกลืนกินแต่ละครั้ง แม้ว่าในบาลีและอรรถกถา จะไม่ได้กล่าวถึงอาบัติในบุพประโยค มีการรับ การหุง และการกรองเป็นต้น ในเวลาวิกาลเพื่อบริโภคก็ตาม ถึงกระนั้น ในเรื่องนี้ก็พึงมีอาบัติแน่นอน เพราะการกระทำสิ่งที่ห้ามไว้ เหมือนกับการรับยาวกาลิกเป็นต้นในเวลาวิกาลเพื่อเป็นอาหาร พวกอาจารย์กล่าวว่า 'ของที่รับประเคนในกาลแล้ว แม้อันอนุปสัมบันหุงแล้วและระคนแล้ว เมื่อภิกษุบริโภคในเวลาวิกาล ย่อมมีอาบัติทุกกฏ ๒ ตัวนั่นแล'

යස්මා ඛීරාදීනි පක්ඛිපිත්වා පක්කභෙසජ්ජතෙලෙ කසටං ආමිසගතිකං, තෙන සහ තෙලං පටිග්ගහෙතුං, පචිතුං වා භික්ඛුනො න වට්ටති, තස්මා වුත්තං ‘‘පක්කතෙලකසටෙ විය කුක්කුච්චායතී’’ති. ‘‘සචෙ වසාය සහ පක්කත්තා න වට්ටති, ඉදං කස්මා වට්ටතී’’ති පුච්ඡන්තා ‘‘භන්තෙ…පෙ… වට්ටතී’’ති ආහංසු, ථෙරො අතිකුක්කුච්චකතාය ‘‘එතම්පි ආවුසො න වට්ටතී’’ති [Pg.197] ආහ, රොගනිග්ගහත්ථාය එව වසාය අනුඤ්ඤාතත්තං සල්ලක්ඛෙත්වා පච්ඡා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.

เพราะกากในน้ำมันยาที่หุงแล้ว โดยใส่ของมีนมเป็นต้นลงไป มีส่วนแห่งอามิส การรับน้ำมันพร้อมกากนั้น หรือการหุง ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมรังเกียจเหมือนในกากน้ำมันที่หุงแล้ว" เมื่อมีผู้ถามว่า "ถ้าเพราะหุงพร้อมกับไขมันแล้วไม่ควร สิ่งนี้ทำไมจึงควรเล่า" พวกเขากล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า... (ละไว้)... ย่อมควร" พระเถระเพราะความเป็นผู้รังเกียจมาก จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้ก็ไม่ควรนะอาวุโส" เมื่อพิจารณาเห็นว่า ไขมันได้รับอนุญาตเพื่อระงับโรคเท่านั้น จึงรับรองในภายหลังว่า "ดีแล้ว"

97. ‘‘මධුකරීහි මධුමක්ඛිකාහීති ඉදං ඛුද්දකභමරානං ද්වින්නං එව විසෙසන’’න්ති කෙචි වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘‘දණ්ඩකෙසු මධුකාරිකා මධුකරිමක්ඛිකා නාම, තාහි සහ තිස්සො මධුමක්ඛිකජාතියො’’ති වදන්ති. භමරමක්ඛිකාති මහාපටලකාරිකා. සිලෙසසදිසන්ති සුක්ඛතාය වා පක්කතාය වා ඝනීභූතං. ඉතරන්ති තනුකමධු. මධුපටලන්ති මධුරහිතං කෙවලං මධුපටලං. ‘‘සචෙ මධුසහිතං පටලං පටිග්ගහෙත්වා නික්ඛිපන්ති. පටලස්ස භාජනට්ඨානියත්තා මධුනො වසෙන සත්තාහාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොතී’’ති වදන්ති, ‘‘මධුමක්ඛිතං පන මධුගතිකමෙවා’’ති ඉමිනා තං සමෙති.

๙๗. บางพวกกล่าวว่า "คำว่า ด้วยแม่ผึ้งและตัวผึ้ง นี้ เป็นวิเสสนะของแมลงภู่ตัวเล็ก ๒ ชนิดเท่านั้น" ส่วนบางพวกกล่าวว่า "ผึ้งที่ทำรังตามกิ่งไม้ ชื่อว่ามธุกาลิกา และมธุกริมักขิกา พร้อมกับผึ้งเหล่านั้น มีชนิดของตัวผึ้ง ๓ ชนิด" คำว่า ภมรมักขิกา คือ ผึ้งที่ทำรังใหญ่ คำว่า สิเลสสทิสํ คือ เหมือนกาว เพราะความที่มันแห้งหรือสุกจนข้น คำว่า อิตรํ คือ น้ำผึ้งใส คำว่า มธุปฏลํ คือ รังผึ้งล้วนที่ไม่มีน้ำผึ้ง พวกอาจารย์กล่าวว่า "ถ้าภิกษุรับรังผึ้งที่มีน้ำผึ้งแล้วเก็บไว้ เพราะรังผึ้งอยู่ในฐานะเป็นภาชนะ เมื่อน้ำผึ้งล่วงเลย ๗ วัน ย่อมเป็นนิสสัคคีย์" ด้วยคำว่า "ส่วนน้ำผึ้งที่ติดรัง ย่อมเป็นส่วนแห่งน้ำผึ้งนั่นเอง" นี้ ย่อมเข้ากันได้กับคำนั้น

98. ‘‘ඵාණිතං නාම උච්ඡුම්හා නිබ්බත්ත’’න්ති පාළියං (පාචි. 260) අවිසෙසෙන වුත්තත්තා, අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘උච්ඡුරසං උපාදාය…පෙ… අවත්ථුකා උච්ඡුවිකති ‘ඵාණිත’න්ති වෙදිතබ්බා’’ති වචනතො උච්ඡුරසොපි නික්කසටො සත්තාහකාලිකොති වෙදිතබ්බං. කෙනචි පන ‘‘මධුම්හි චත්තාරො කාලිකා යථාසම්භවං යොජෙතබ්බා, උච්ඡුම්හි චා’’ති වත්වා ‘‘සමක්ඛිකණ්ඩං සෙලකං මධු යාවකාලිකං, අනෙලකං උදකසම්භින්නං යාමකාලිකං, අසම්භින්නං සත්තාහකාලිකං, මධුසිත්ථං පරිසුද්ධං යාවජීවිකං, තථා උච්ඡුරසො සකසටො යාවකාලිකො, නික්කසටො උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො, අසම්භින්නො සත්තාහකාලිකො, සුද්ධකසටං යාවජීවික’’න්ති ච වත්වා උත්තරිපි බහුධා පපඤ්චිතං. තත්ථ ‘‘උදකසම්භින්නං මධු වා උච්ඡුරසො වා සකසටො යාවකාලිකො, නික්කසටො උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො’’ති ඉදං නෙව පාළියං, න අට්ඨකථායං දිස්සති, ‘‘යාවකාලිකං සමානං ගරුතරම්පි මුද්දිකාජාතිරසං අත්තනා [Pg.198] සංසට්ඨං ලහුකං යාමකාලිකභාවං උපනෙන්තං උදකං ලහුතරං සත්තාහකාලිකං අත්තනා සංසට්ඨං ගරුතරං යාමකාලිකභාවං උපනෙතී’’ති එත්ථ කාරණං සොයෙව පුච්ඡිතබ්බො. සබ්බත්ථ පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච උදකසම්භින්නෙන ගරුතරස්සාපි ලහුභාවොපගමනංයෙව දස්සිතං. පාළියම්පි (මහාව. 284) හි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගිලානස්ස ගුළං, අගිලානස්ස ගුළොදක’’න්ති වදන්තෙන අගිලානෙන පරිභුඤ්ජිතුං අයුත්තොපි ගුළො උදකසම්භින්නො අගිලානස්සපි වට්ටතීති අනුඤ්ඤාතො.

๙๘. ในพระบาลี (ปาจิ. 260) กล่าวถึง "ผานิตะ" โดยไม่จำแนก ว่า "เกิดจากอ้อย" และในอรรถกถาว่า "พึงทราบว่า น้ำอ้อยที่ไม่มีกาก...เป็นน้ำอ้อยงบ" ดังนั้น น้ำอ้อยที่ไม่มีกากก็พึงทราบว่าเป็นสัตตาหกาลิก แต่มีบางท่านกล่าวว่า "ในน้ำผึ้งและน้ำอ้อย พึงประกอบกาลิก 4 อย่างตามสมควร" แล้วกล่าวว่า "น้ำผึ้งที่มีรังและขี้ผึ้งเป็นยาวกาลิก, น้ำผึ้งที่ไม่มีขี้ผึ้งผสมน้ำเป็นยามกาลิก, น้ำผึ้งที่ไม่ผสมน้ำเป็นสัตตาหกาลิก, ขี้ผึ้งที่บริสุทธิ์เป็นยาวชีวิก, เช่นเดียวกัน น้ำอ้อยที่มีกากเป็นยาวกาลิก, น้ำอ้อยที่ไม่มีกากผสมน้ำเป็นยามกาลิก, น้ำอ้อยที่ไม่มีกากไม่ผสมน้ำเป็นสัตตาหกาลิก, กากบริสุทธิ์เป็นยาวชีวิก" แล้วยังขยายความไปอีกหลายอย่าง ในข้อนั้น ที่กล่าวว่า "น้ำผึ้งหรือน้ำอ้อยที่ผสมน้ำและมีกากเป็นยาวกาลิก, น้ำผึ้งหรือน้ำอ้อยที่ไม่มีกากผสมน้ำเป็นยามกาลิก" นี้ไม่ปรากฏในพระบาลีและอรรถกถา, ส่วนเหตุผลที่ว่า "น้ำองุ่นแม้จะหนักกว่าซึ่งเป็นยาวกาลิก เมื่อผสมกับน้ำที่เบากว่า ก็นำไปสู่ความเป็นยามกาลิก, น้ำที่เบากว่าซึ่งเป็นสัตตาหกาลิก เมื่อผสมกับสิ่งที่หนักกว่า ก็นำไปสู่ความเป็นยามกาลิก" นั้น พึงถามจากท่านผู้นั้นเอง ในพระบาลีและอรรถกถาทุกแห่ง แสดงไว้แต่เพียงว่า ของที่หนักกว่าเมื่อผสมกับน้ำก็กลายเป็นของเบาลง ในพระบาลี (มหาวรรค 284) ก็เช่นกัน เมื่อตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตน้ำอ้อยสำหรับภิกษุอาพาธ, น้ำอ้อยผสมน้ำสำหรับภิกษุไม่อาพาธ" ก็ทรงอนุญาตว่า น้ำอ้อยที่ผสมน้ำ แม้ไม่สมควรแก่ภิกษุไม่อาพาธ ก็ยังบริโภคได้

යම්පි ච ‘‘උච්ඡු චෙ, යාවකාලිකො, උච්ඡුරසො චෙ, යාමකාලිකො, ඵාණිතං චෙ, සත්තාහකාලිකං, තචො චෙ, යාවජීවිකො’’ති අට්ඨකථාවචනං දස්සෙත්වා ‘‘උච්ඡුරසො උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො’’ති අඤ්ඤෙන කෙනචි වුත්තං, තම්පි තථාවිධස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය අභාවතො න සාරතො පච්චෙතබ්බං, තතොයෙව ච ‘‘උච්ඡුරසො උදකසම්භින්නොපි අසම්භින්නොපි සත්තාහකාලිකොයෙවා’’ති කෙචි ආචරියා වදන්ති. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ ච ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්ඡුරස’’න්ති එත්ථ තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘උච්ඡුරසො සත්තාහකාලිකො’’ති. සයංකතං නිරාමිසමෙව වට්ටතීති එත්ථ අපරිස්සාවිතං පටිග්ගහිතම්පි කරණසමයෙ පරිස්සාවෙත්වා, කසටං අපනෙත්වා ච අත්තනා කතන්ති වෙදිතබ්බං, අයං සාරත්ථදීපනීපාඨො (සාරත්ථ. ටී. 2.623).

อนึ่ง ที่บางท่านแสดงคำในอรรถกถาว่า "ถ้าเป็นอ้อย เป็นยาวกาลิก, ถ้าเป็นน้ำอ้อย เป็นยามกาลิก, ถ้าเป็นน้ำอ้อยงบ เป็นสัตตาหกาลิก, ถ้าเป็นเปลือกอ้อย เป็นยาวชีวิก" แล้วกล่าวว่า "น้ำอ้อยที่ผสมน้ำเป็นยามกาลิก" นั้น ก็ไม่ควรเชื่อถือเป็นสาระ เพราะคำอรรถกถาเช่นนั้นไม่มีในวินัยอรรถกถาสมันตปาสาทิกา, ด้วยเหตุนั้น อาจารย์บางท่านจึงกล่าวว่า "น้ำอ้อยไม่ว่าจะผสมน้ำหรือไม่ผสมน้ำ ก็เป็นสัตตาหกาลิกเท่านั้น" ในเภสัชชขันธกะ ก็กล่าวไว้โดยไม่จำแนกในคัมภีร์คัณฐีทั้ง ๓ แห่งว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตน้ำอ้อย" (น้ำอ้อยเป็นสัตตาหกาลิก) ในข้อที่ว่า "ของที่ทำเองและไม่มีอามิสเท่านั้นที่ควร" พึงทราบว่า แม้ของที่รับประเคนไว้โดยไม่ได้กรอง ก็พึงกรองและเอากากออกในเวลาทำ แล้วจึงถือว่าเป็นของที่ตนทำเอง, นี่คือข้อความในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา 2.623)

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.623) පන උච්ඡුරසං උපාදායාති නික්කසටරසස්සාපි සත්තාහකාලිකත්තං දස්සෙති ‘‘උච්ඡුම්හා නිබ්බත්ත’’න්ති පාළියං සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා. යං පන සුත්තන්තට්ඨකථායං ‘‘උච්ඡු චෙ, යාවකාලිකො, උච්ඡුරසො චෙ, යාමකාලිකො, ඵාණිතං චෙ, සත්තාහකාලිකං, තචො චෙ, යාවජීවිකො’’ති වුත්තං, තං අම්බඵලරසාදිමිස්සතාය යාමකාලිකත්තං [Pg.199] සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං, අවිනයවචනත්තා තං අප්පමාණන්ති. තෙනෙව ‘‘පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතෙන අපරිස්සාවිතඋච්ඡුරසෙනා’’තිආදි වුත්තං. නිරාමිසමෙව වට්ටති තත්ථ පවිට්ඨයාවකාලිකස්ස අබ්බොහාරිකත්තාති ඉදං ගුළෙ කතෙ තත්ථ විජ්ජමානම්පි කසටං පාකෙන සුක්ඛතාය යාවජීවිකත්තං භජතීති වුත්තං. තස්ස යාවකාලිකත්තෙ හි සාමංපාකෙන පුරෙභත්තෙපි අනජ්ඣොහරණීයං සියාති. ‘‘සවත්ථුකපටිග්ගහිතත්තා’’ති ඉදං උච්ඡුරසෙ චුණ්ණවිචුණ්ණං හුත්වා ඨිතකසටං සන්ධාය වුත්තං, තෙන ච ‘‘අපරිස්සාවිතෙන අප්පටිග්ගහිතෙන අනුපසම්පන්නෙහි කතං සත්තාහං වට්ටතීති දස්සෙතී’’ති වුත්තං.

ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา 1.623) แสดงว่า แม้น้ำอ้อยที่ไม่มีกากก็เป็นสัตตาหกาลิก โดยอ้างถึงคำในพระบาลีที่กล่าวโดยทั่วไปว่า "เกิดจากอ้อย" ส่วนที่กล่าวในสุตตันตอรรถกถาว่า "ถ้าเป็นอ้อย เป็นยาวกาลิก, ถ้าเป็นน้ำอ้อย เป็นยามกาลิก, ถ้าเป็นน้ำอ้อยงบ เป็นสัตตาหกาลิก, ถ้าเป็นเปลือกอ้อย เป็นยาวชีวิก" นั้น พึงเข้าใจว่ากล่าวโดยหมายถึงการผสมกับรสผลไม้มีรสมะม่วงเป็นต้น จึงเป็นยามกาลิก, เพราะไม่ใช่คำในวินัย จึงไม่ถือเป็นประมาณ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยน้ำอ้อยที่รับประเคนไว้ก่อนเที่ยงแต่ยังไม่ได้กรอง" เป็นต้น ในข้อที่ว่า "ของที่ไม่มีอามิสเท่านั้นที่ควร เพราะของยาวกาลิกที่ปนเข้าไปในนั้นไม่เป็นประมาณ" นี้ กล่าวว่า แม้กากที่อยู่ในน้ำอ้อยงบเมื่อทำเสร็จแล้ว ก็กลายเป็นยาวชีวิกเพราะความแห้งด้วยการหุงต้ม เพราะถ้าเป็นยาวกาลิก ก็จะไม่พึงกลืนกินแม้ก่อนเที่ยงด้วยการหุงต้มเอง คำว่า "เพราะรับประเคนไว้พร้อมกับวัตถุ" นี้ กล่าวโดยหมายถึงกากที่ละเอียดเป็นผงอยู่ในน้ำอ้อย, และด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของที่ไม่ได้กรอง ไม่ได้รับประเคน และที่อนุปสัมบันทำ ก็ย่อมควรตลอด ๗ วัน" ดังนี้

ඣාමඋච්ඡුඵාණිතන්ති අග්ගිම්හි උච්ඡුං තාපෙත්වා කතං. කොට්ටිතඋච්ඡුඵාණිතන්ති ඛුද්දානුඛුද්දකං ඡින්දිත්වා කොට්ටෙත්වා නිප්පීළෙත්වා පක්කං. තං තත්ථ විජ්ජමානම්පි කසටං පක්කකාලෙ යාවකාලිකත්තං විජහතීති ආහ ‘‘තං යුත්ත’’න්ති. සීතොදකෙන කතන්ති මධුකපුප්ඵානි සීතොදකෙන මද්දිත්වා පරිස්සාවෙත්වා පචිත්වා කතං. ‘‘අපරිස්සාවෙත්වා කත’’න්ති කෙචි, තත්ථ කාරණං න දිස්සති. ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කතං මධුකඵාණිතං යාවකාලිකන්ති එත්ථ ඛීරං පක්ඛිපිත්වා පක්කතෙලං කස්මා විකාලෙ වට්ටතීති චෙ? තෙලෙ පක්ඛිත්තං ඛීරං තෙලමෙව හොති, අඤ්ඤං පන ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කතං ඛීරභාවං ගණ්හාතීති ඉදමෙත්ථ කාරණං. යදි එවං ඛණ්ඩසක්ඛරම්පි ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කරොන්ති, තං කස්මා වට්ටතීති ආහ ‘‘ඛණ්ඩසක්ඛරං පනා’’තිආදි. තත්ථ ඛීරජල්ලිකන්ති ඛීරඵෙණං.

“ฌามอุจฉุผานิตะ” (น้ำอ้อยที่ไหม้) คือของที่ทำโดยการทำอ้อยให้ร้อนบนไฟ “โกฏฐิตอุจฉุผานิตะ” (น้ำอ้อยที่ตำ) คือของที่ทำโดยการหั่นอ้อยเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ตำ บีบ แล้วหุง ท่านกล่าวว่า “สิ่งนั้นสมควร” เพราะกากที่อยู่ในนั้นแม้มีอยู่ ก็สละความเป็นยาวกาลิกเสียในเวลาหุง “สีโตทเกน กตะ” (ทำด้วยน้ำเย็น) คือของที่ทำโดยการขยี้ดอกมะซางด้วยน้ำเย็น กรอง แล้วหุง บางท่านกล่าวว่า “ทำโดยไม่กรอง” แต่ไม่ปรากฏเหตุผลในข้อนั้น ในข้อที่ว่า “น้ำหวานดอกมะซางที่ทำโดยใส่นมเป็นยาวกาลิก” นี้ ถ้าถามว่า “ทำไมน้ำมันที่หุงโดยใส่นมจึงใช้ได้ในวิกาล?” นมที่ใส่ในน้ำมันก็กลายเป็นน้ำมันนั่นเอง, แต่ของอื่นที่ทำโดยใส่นมย่อมถือเอาสภาพเป็นนม, นี่คือเหตุผลในข้อนี้ ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้น้ำตาลกรวดเขาก็ทำโดยใส่นม, ทำไมจึงใช้ได้? ท่านจึงกล่าวว่า “ส่วนน้ำตาลกรวด” เป็นต้น ในข้อนั้น “ขีรชัลลิกา” คือฟองนม

99. ‘‘මධුකපුප්ඵං පනා’’තිආදි යාවකාලිකරූපෙන ඨිතස්සාපි අවට්ටනකං මෙරයබීජවත්ථුං දස්සෙතුං ආරද්ධං. ආහාරකිච්චං කරොන්තානි එතානි කස්මා එවං පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති චොදනාපරිහාරාය භෙසජ්ජොදිස්සං දස්සෙන්තෙන තප්පසඞ්ගෙන [Pg.200] සබ්බානිපි ඔදිස්සකානි එකතො දස්සෙතුං ‘‘සත්තවිධඤ්හී’’තිආදි වුත්තං සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 2.623). විනයසඞ්ගහප්පකරණෙ පන තං න වුත්තං, ‘‘පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය සති පච්චයෙති වුත්තත්තා පටිග්ගහිතභෙසජ්ජානි දුතියදිවසතො පට්ඨාය පුරෙභත්තම්පි සති පච්චයෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, න ආහාරත්ථාය භෙසජ්ජත්ථාය පටිග්ගහිතත්තා’’ති වදන්ති. ද්වාරවාතපානකවාටෙසූති මහාද්වාරස්ස වාතපානානඤ්ච කවාටඵලකෙසු. කසාවෙ පක්ඛිත්තානි තානි අත්තනො සභාවං පරිච්චජන්තීති ‘‘කසාවෙ…පෙ… මක්ඛෙතබ්බානී’’ති වුත්තං, ඝුණපාණකාදිපරිහාරත්ථං මක්ඛෙතබ්බානීති අත්ථො. අධිට්ඨෙතීති ‘‘ඉදානි මය්හං අජ්ඣොහරණීයං න භවිස්සති, බාහිරපරිභොගත්ථාය භවිස්සතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙතීති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සප්පිඤ්ච තෙලඤ්ච වසඤ්ච මුද්ධනි තෙලං වා අබ්භඤ්ජනං වා’’තිආදි, එවං පරිභොගෙ අනපෙක්ඛතාය පටිග්ගහණං විජහතීති අධිප්පායො. එවං අඤ්ඤෙසුපි කාලිකෙසු අනජ්ඣොහරිතුකාමතාය සුද්ධචිත්තෙන බාහිරපරිභොගත්ථාය නියමෙපි පටිග්ගහණං විජහතීති ඉදම්පි විසුං එකං පටිග්ගහණවිජහනන්ති දට්ඨබ්බං.

๙๙. คำว่า “ส่วนดอกมะซาง” เป็นต้น เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงวัตถุที่เป็นเชื้อสุราเมรัย ซึ่งไม่ควรบริโภคแม้จะตั้งอยู่ในรูปของยาวกาลิก เพื่อแก้ข้อสงสัยว่า “สิ่งเหล่านี้เมื่อทำหน้าที่เป็นอาหาร ทำไมจึงพึงบริโภคได้เช่นนี้?” เมื่อจะแสดงเภสัชชุทเทส (การระบุเภสัช) จึงได้แสดงของที่ระบุไว้ทั้งหมดรวมกันในสมันตปาสาทิกา (วินย. อ. ๒/๖๒๓) ว่า “เพราะมี ๗ อย่าง” เป็นต้น แต่ในวินัยสังคหปกรณ์ไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น, อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “เพราะคำที่กล่าวว่า ‘ตั้งแต่วันหลังภัตเป็นต้นไป เมื่อมีปัจจัย’ ดังนั้น เภสัชที่รับประเคนไว้แล้ว ตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป พึงบริโภคได้แม้ในเวลาเช้าเมื่อมีปัจจัยเท่านั้น, เพราะรับประเคนไว้เพื่อเป็นเภสัช ไม่ใช่เพื่อเป็นอาหาร” คำว่า “ทวารวาตปานกวาเฏสุ” คือที่บานประตูใหญ่และบานหน้าต่าง สิ่งเหล่านั้นเมื่อใส่ในน้ำฝาด ย่อมละสภาพเดิมของตน, จึงกล่าวว่า “พึงทา... ด้วยน้ำฝาด” หมายความว่า พึงทาเพื่อป้องกันแมลงกินไม้เป็นต้น คำว่า “อธิฏเฐติ” (อธิษฐาน) หมายถึง การทำความรู้สึกให้เกิดขึ้นว่า “บัดนี้ สิ่งนี้จะไม่เป็นของสำหรับกลืนกินของเรา, แต่จะเป็นของสำหรับใช้ภายนอก” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เนยใส น้ำมัน และไขมัน สำหรับทาศีรษะ หรือสำหรับทาถู” เป็นต้น, มีอธิบายว่า ย่อมสละการรับประเคนเพราะความไม่มีความอาลัยในการบริโภค เช่นเดียวกัน ในกาลิกอื่นๆ เมื่อไม่ประสงค์จะกลืนกิน ด้วยจิตที่บริสุทธิ์ แม้เมื่อกำหนดเพื่อใช้สอยภายนอก ก็ย่อมสละการรับประเคน, ข้อนี้พึงทราบว่าเป็นเหตุแห่งการสละการรับประเคนอย่างหนึ่งต่างหาก

අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා වත්තබ්බොති එත්ථ සුද්ධචිත්තෙන දින්නත්තා සයම්පි ආහරාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතියෙව. ද්වින්නම්පි අනාපත්තීති යථා අඤ්ඤස්ස සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං සත්තාහාතික්කමෙපි නිස්සග්ගියං න හොති පරසන්තකභාවතො, එවමිදම්පි අවිභත්තත්තා උභයසාධාරණම්පි විනිබ්භොගාභාවතො නිස්සග්ගියං න හොතීති අධිප්පායො. පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති භික්ඛුනා පටිග්ගහිතත්තා සත්තාහාතික්කමෙ යස්ස කස්සචි භික්ඛුනො පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති පටිග්ගහිතසප්පිආදීනං පරිභොගස්ස සත්තාහෙනෙව පරිච්ඡින්නත්තා. ‘‘තානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානී’’ති (පාරා. 623) හි වුත්තං.

คำว่า “พึงบอกแก่ภิกษุอื่น” ในข้อนี้ เพราะให้ด้วยจิตบริสุทธิ์ แม้ตนเองสั่งให้เขานำมาบริโภคก็ควรแท้ คำว่า “ทั้งสองรูปไม่มีอาบัติ” มีอธิบายว่า เหมือนของของผู้อื่นที่ภิกษุรูปหนึ่งรับไว้ แม้ล่วง ๗ วันไปแล้วก็ไม่เป็นนิสสัคคีย์ เพราะความเป็นของของผู้อื่น, แม้ของนี้ก็ฉันนั้น เพราะยังไม่ได้แบ่ง แม้จะเป็นของทั่วไปแก่ทั้งสองรูป แต่เพราะไม่มีการแยกส่วนกัน จึงไม่เป็นนิสสัคคีย์ ส่วนคำว่า “แต่ไม่ควรบริโภค” คือ เพราะภิกษุรับไว้แล้ว เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้ว ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไม่ควรบริโภค เพราะการบริโภคเนยใสเป็นต้นที่รับไว้ ถูกกำหนดไว้เพียง ๗ วันเท่านั้น เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “รับสิ่งเหล่านั้นแล้ว พึงบริโภคเป็นของเก็บไว้ได้ไม่เกิน ๗ วัน” (วินย. อ. ๒/๖๒๓)

‘‘ආවුසො [Pg.201] ඉමං තෙලං සත්තාහමත්තං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති ඉමිනා යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන අන්තොසත්තාහෙයෙව පරස්ස විස්සජ්ජිතභාවං දස්සෙති. කස්ස ආපත්තීති ‘‘පඨමං තාව උභින්නං සාධාරණත්තා අනාපත්ති වුත්තා, ඉදානි පන එකෙන ඉතරස්ස විස්සට්ඨභාවතො උභයසාධාරණතා නත්ථීති විභත්තසදිසං හුත්වා ඨිතං, තස්මා එත්ථ පටිග්ගහිතස්ස සත්තාහාතික්කමෙ එකස්ස ආපත්තියා භවිතබ්බ’’න්ති මඤ්ඤමානො ‘‘කිං පටිග්ගහණපච්චයා පටිග්ගාහකස්ස ආපත්ති, උදාහු යස්ස සන්තකං ජාතං, තස්සා’’ති පුච්ඡති. නිස්සට්ඨභාවතොයෙව ච ඉධ ‘‘අවිභත්තභාවතො’’ති කාරණං අවත්වා ‘‘යෙන පරිග්ගහිතං, තෙන විස්සජ්ජිතත්තා’’ති වුත්තං, ඉදඤ්ච විස්සට්ඨාභාවතො උභයසාධාරණතං පහාය එකස්ස සන්තකං හොන්තම්පි යෙන පටිග්ගහිතං, තතො අඤ්ඤස්ස සන්තකං ජාතං, තස්මා පරසන්තකපටිග්ගහණෙ විය පටිග්ගාහකස්ස පටිග්ගහණපච්චයා නත්ථි ආපත්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං, න පන ‘‘යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන විස්සජ්ජිතත්තා’’ති වචනතො අවිස්සජ්ජිතෙ සති අවිභත්තෙපි සත්තාහාතික්කමෙ ආපත්තීති දස්සනත්ථං අවිස්සජ්ජිතෙ අවිභත්තභාවතොයෙව අනාපත්තියා සිද්ධත්තා. සචෙ පන ඉතරො යෙන පටිග්ගහිතං, තස්සෙව අන්තොසත්තාහෙ අත්තනො භාගම්පි විස්සජ්ජෙති, සත්තාහාතික්කමෙ සියා ආපත්ති යෙන පටිග්ගහිතං, තස්සෙව සන්තකභාවමාපන්නත්තා. ‘‘ඉතරස්ස අප්පටිග්ගහිතත්තා’’ති ඉමිනා තස්ස සන්තකභාවෙපි අඤ්ඤෙහි පටිග්ගහිතසකසන්තකෙ විය තෙන අප්පටිග්ගහිතභාවතො අනාපත්තීති දීපෙති, ඉමං පන අධිප්පායං අජානිත්වා ඉතො අඤ්ඤථා ගණ්ඨිපදකාරාදීහි පපඤ්චිතං, න තං සාරතො පච්චෙතබ්බං, ඉදං සාරත්ථදීපනීවචනං (සාරත්ථ. ටී. 2.625).

ด้วยคำว่า "อาวุโส น้ำมันนี้ควรบริโภคได้ตลอด ๗ วัน" นี้ ย่อมแสดงว่าภิกษุผู้รับไว้ ได้สละให้แก่ผู้อื่นภายใน ๗ วันนั่นเอง คำว่า "อาบัติเป็นของใคร" คือ เมื่อคิดว่า "ในเบื้องต้นกล่าวว่าไม่มีอาบัติ เพราะเป็นของทั่วไปแก่ทั้งสองรูป แต่บัดนี้ ภิกษุรูปหนึ่งได้สละให้แก่อีกรูปหนึ่งแล้ว ความเป็นของทั่วไปแก่ทั้งสองรูปจึงไม่มี ของนั้นจึงตั้งอยู่เหมือนของที่แบ่งแล้ว เพราะฉะนั้น ในกรณีนี้ เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้ว อาบัติพึงเป็นของภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง" จึงถามว่า "อาบัติเป็นของภิกษุผู้รับ เพราะอาศัยการรับ หรือเป็นของภิกษุผู้เป็นเจ้าของ" และในที่นี้ เพราะเป็นของที่สละแล้ว จึงไม่กล่าวเหตุว่า "เพราะยังไม่แบ่ง" แต่กล่าวว่า "เพราะภิกษุผู้รับไว้ได้สละแล้ว" และคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า เพราะเป็นของที่สละแล้ว จึงละความเป็นของทั่วไปแก่ทั้งสองรูปไป แม้เป็นของของภิกษุรูปหนึ่ง แต่ก็เป็นของของภิกษุอื่นจากผู้รับไว้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้รับ เพราะอาศัยการรับ เหมือนในการรับของของผู้อื่น แต่ไม่ได้กล่าวเพื่อแสดงว่า เมื่อยังไม่สละ แม้ยังไม่แบ่ง เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้วก็เป็นอาบัติ ด้วยคำว่า "เพราะภิกษุผู้รับไว้ได้สละแล้ว" เพราะเมื่อยังไม่สละ ย่อมไม่มีอาบัติด้วยความเป็นของที่ยังไม่แบ่งนั่นเอง แต่ถ้าภิกษุอีกรูปหนึ่งสละส่วนของตนให้แก่ภิกษุผู้รับไว้ภายใน ๗ วันนั้นเอง เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้ว อาบัติพึงมีแก่ภิกษุผู้รับไว้ เพราะของนั้นถึงความเป็นของของตนเอง ด้วยคำว่า "เพราะภิกษุอีกรูปหนึ่งไม่ได้รับไว้" นี้ ย่อมแสดงว่า แม้ของนั้นจะเป็นของของภิกษุอีกรูปหนึ่ง แต่เพราะภิกษุนั้นไม่ได้รับไว้ เหมือนของของตนที่ผู้อื่นรับไว้ จึงไม่มีอาบัติ แต่ผู้แต่งคัมภีร์คันถิปทเป็นต้น ไม่รู้ความหมายนี้ จึงอธิบายไปในทางอื่น ไม่ควรเชื่อถือคำอธิบายนั้นโดยเนื้อแท้ คำนี้เป็นคำของสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ๒.๖๒๕)

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. 1.625) පන – සචෙ ද්වින්නං…පෙ… න වට්ටතීති එත්ථ පාඨො ගළිතො, එවං පනෙත්ථ පාඨො වෙදිතබ්බො – සචෙ ද්වින්නං [Pg.202] සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං අවිභත්තං හොති, සත්තාහාතික්කමෙ ද්වින්නම්පි අනාපත්ති, පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති. අඤ්ඤථා පන සද්දප්පයොගොපි න සඞ්ගහං ගච්ඡති, ‘‘ගණ්ඨිපදෙපි ච අයමෙව පාඨො දස්සිතො’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.625) වුත්තං. ‘‘ද්වින්නම්පි අනාපත්තී’’ති අවිභත්තත්තා වුත්තං. ‘‘පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතී’’ති ඉදං ‘‘සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 623) වචනතො වුත්තං. ‘‘යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන විස්සජ්ජිතත්තා’’ති ඉමිනා උපසම්පන්නස්ස දානම්පි සන්ධාය ‘‘විස්සජ්ජෙතී’’ති ඉදං වුත්තන්ති දස්සෙති. උපසම්පන්නස්ස නිරපෙක්ඛදින්නවත්ථුම්හි පටිග්ගහණස්ස අවිගතත්තෙපි සකසන්තකතා විගතාව හොති, තෙන නිස්සග්ගියං න හොති. ‘‘අත්තනාව පටිග්ගහිතත්තං සකසන්තකත්තඤ්චා’’ති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහෙව නිස්සග්ගියං හොති, න එකෙන. අනුපසම්පන්නස්ස නිරපෙක්ඛදානෙ පන තදුභයම්පි විජහති, පරිභොගොපෙත්ථ වට්ටති, න සාපෙක්ඛදානෙ දානලක්ඛණාභාවතො. ‘‘විස්සජ්ජතී’’ති එතස්මිඤ්ච පාළිපදෙ කස්සචි අදත්වා අනපෙක්ඛතාය ඡඩ්ඩනම්පි සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘අනපෙක්ඛා දත්වා’’ති ඉදඤ්ච පටිග්ගහණවිජහනවිධිදස්සනත්ථමෙව වුත්තං. පටිග්ගහණෙ හි විජහිතෙ පුන පටිග්ගහෙත්වා පරිභොගො සයමෙව වට්ටිස්සති, තබ්බිජහනඤ්ච වත්ථුනො සකසන්තකතාපරිච්චාගෙන හොතීති. එතෙන ච වත්ථුම්හි අජ්ඣොහරණාපෙක්ඛාය සති පටිග්ගහණවිස්සජ්ජනං නාම විසුං න ලබ්භතීති සිජ්ඣති. ඉතරථා හි ‘‘පටිග්ගහණෙ අනපෙක්ඛොව පටිග්ගහණං විස්සජ්ජෙත්වා පුන පටිග්ගහෙත්වා භුඤ්ජතී’’ති වත්තබ්බං සියා, ‘‘අප්පටිග්ගහිතත්තා’’ති ඉමිනා එකස්ස සන්තකං අඤ්ඤෙන පටිග්ගහිතම්පි නිස්සග්ගියං හොතීති දස්සෙති. එවන්ති ‘‘පුන ගහෙස්සාමී’’ති අපෙක්ඛං අකත්වා සුද්ධචිත්තෙන පරිචත්තතං පරාමසති. පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්තිදස්සනත්ථන්ති [Pg.203] නිස්සග්ගියමූලිකාහි පාචිත්තියාදිආපත්තීහි අනාපත්තිදස්සනත්ථන්ති අධිප්පායො. පරිභොගෙ අනාපත්තිදස්සනත්ථන්ති එත්ථ පන නිස්සට්ඨපටිලාභස්ස කායිකපරිභොගාදීසු යා දුක්කටාපත්ති වුත්තා, තාය අනාපත්තිදස්සනත්ථන්ති අධිප්පායො.

แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา ๑.๖๒๕) บทว่า "สเจ ทฺวินฺนํ...เป... น วฏฺฏตีติ" ในที่นี้คลาดเคลื่อน พึงทราบบทในที่นี้อย่างนี้ว่า "ถ้าของของภิกษุสองรูป ภิกษุรูปหนึ่งรับไว้ ยังไม่แบ่ง เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้ว ทั้งสองรูปไม่มีอาบัติ แต่ไม่ควรบริโภค" ถ้าเป็นอย่างอื่น แม้การใช้ศัพท์ก็ไม่เข้ากัน และในคัมภีร์คันถิปทก็แสดงบทนี้ไว้เหมือนกัน ดังนี้ สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ๒.๖๒๕) กล่าวไว้ คำว่า "ทั้งสองรูปไม่มีอาบัติ" กล่าวไว้เพราะยังไม่แบ่ง คำว่า "แต่ไม่ควรบริโภค" นี้ กล่าวไว้ตามพระพุทธพจน์ว่า "พึงบริโภคเป็นของเก็บไว้ได้ไม่เกิน ๗ วัน" (ปาริ. ๖๒๓) ด้วยคำว่า "เพราะภิกษุผู้รับไว้ได้สละแล้ว" นี้ ย่อมแสดงว่า คำว่า "สละ" นี้กล่าวหมายถึงการให้แก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันด้วย ในวัตถุที่ให้แก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันโดยไม่หวังสิ่งตอบแทน แม้การรับจะยังไม่หมดไป แต่ความเป็นของของตนย่อมหมดไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นนิสสัคคีย์ นิสสัคคีย์ย่อมมีด้วยเหตุ ๒ ประการนี้ คือ "ตนเองรับไว้" และ "เป็นของของตน" ไม่ใช่ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ในการให้แก่ภิกษุผู้ไม่อุปสัมบันโดยไม่หวังสิ่งตอบแทน เหตุทั้งสองนั้นย่อมหมดไป การบริโภคในที่นี้ก็ควร แต่ในการให้โดยหวังสิ่งตอบแทนไม่ควร เพราะไม่มีลักษณะของการให้ และในบทบาลีว่า "สละ" นี้ พึงทราบว่า การทิ้งโดยไม่หวังสิ่งตอบแทน โดยไม่ให้แก่ใคร ก็สงเคราะห์เข้าด้วย และคำว่า "ให้โดยไม่หวังสิ่งตอบแทน" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงวิธีละการรับเท่านั้น เพราะเมื่อละการรับแล้ว การรับมาบริโภคอีกย่อมควรเอง และการละนั้นย่อมมีด้วยการสละความเป็นของของตนในวัตถุนั้น ด้วยเหตุนี้ จึงสำเร็จว่า เมื่อยังมีความหวังที่จะบริโภควัตถุนั้นอยู่ การสละการรับชื่อว่าต่างหาก ย่อมไม่มี ถ้าเป็นอย่างอื่น พึงกล่าวว่า "ภิกษุผู้ไม่หวังในการรับ สละการรับแล้ว รับมาบริโภคอีก" ด้วยคำว่า "เพราะไม่ได้รับไว้" นี้ ย่อมแสดงว่า แม้ของของภิกษุรูปหนึ่งที่ภิกษุอื่นรับไว้ ก็เป็นนิสสัคคีย์ คำว่า "อย่างนี้" นี้ หมายถึงการสละด้วยจิตบริสุทธิ์ โดยไม่คิดว่า "เราจะรับอีก" คำว่า "เพื่อแสดงว่าไม่มีอาบัติแก่ผู้บริโภค" นี้เป็นอธิบายว่า เพื่อแสดงว่าไม่มีอาบัติอันมีมูลมาจากนิสสัคคีย์ปาจิตตีย์เป็นต้น ส่วนในคำว่า "เพื่อแสดงว่าไม่มีอาบัติในการบริโภค" นี้ เป็นอธิบายว่า เพื่อแสดงว่าไม่มีอาบัติทุกกฏที่กล่าวไว้ในการบริโภคทางกายเป็นต้น ของการได้มาซึ่งของที่สละแล้ว

100. එවං චතුකාලිකපච්චයං දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසු විසෙසලක්ඛණං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අකප්පියභූමියං සහසෙය්‍යාපහොනකෙ ගෙහෙ වුත්තං සඞ්ඝිකං වා පුග්ගලිකං වා භික්ඛුස්ස, භික්ඛුනියා වා සන්තකං යාවකාලිකං යාමකාලිකඤ්ච එකරත්තම්පි ඨපිතං අන්තොවුත්ථං නාම හොති, තත්ථ පක්කඤ්ච අන්තොපක්කං නාම හොති. සත්තාහකාලිකං පන යාවජීවිකඤ්ච වට්ටති. පටිග්ගහෙත්වා එකරත්තං වීතිනාමිතං පන යං කිඤ්චි යාවකාලිකං වා යාමකාලිකං වා අජ්ඣොහරිතුකාමතාය ගණ්හන්තස්ස පරිග්ගහණෙ තාව දුක්කටං, අජ්ඣොහරතො පන එකමෙකස්මිං අජ්ඣොහාරෙ සන්නිධිපච්චයා පාචිත්තියං හොතීති අත්ථො. ඉදානි අඤ්ඤම්පි විසෙසලක්ඛණං දස්සෙන්තො ‘‘යාවකාලිකං පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සම්භින්නරසානීති සංසට්ඨරසානි. දීඝකාලානි වත්ථූනි රස්සකාලෙන සංසට්ඨානි රස්සකාලමෙව අනුවත්තන්තීති ආහ ‘‘යාවකාලිකං පන…පෙ… තීණිපි යාමකාලිකාදීනී’’ති. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. තස්මාතිආදීසු තදහුපුරෙභත්තමෙව වට්ටති, න තදහුපච්ඡාභත්තං, න රත්තියං, න දුතියදිවසාදීසූති අත්ථො.

๑๐๐. เมื่อแสดงปัจจัย ๔ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อแสดงลักษณะพิเศษในปัจจัยเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ในปัจจัยเหล่านี้’ ในที่นั้น สิ่งของที่เป็นของสงฆ์หรือของบุคคลที่กล่าวไว้ในเรือนที่พอจะนอนร่วมกันได้ในภูมิประเทศที่ไม่ควร ซึ่งเป็นของภิกษุหรือภิกษุณี เป็นยาวกาลิกและยามกาลิก ที่เก็บไว้แม้คืนเดียว ชื่อว่า อันโตวุตถะ (ของที่ค้างคืนในที่นั้น) และของที่หุงต้มในที่นั้น ชื่อว่า อันโตปักกะ (ของที่หุงต้มในที่นั้น) ส่วนสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควร อนึ่ง ยาวกาลิกหรือยามกาลิกอย่างใดอย่างหนึ่งที่รับประเคนแล้วล่วงราตรีหนึ่งไปแล้ว เมื่อผู้รับประเคนมีความประสงค์จะฉัน ย่อมเป็นทุกกฏในขณะที่รับประเคน ส่วนเมื่อฉัน ย่อมเป็นปาจิตตีย์เพราะอาศัยการเก็บไว้ ในการฉันแต่ละครั้ง ดังนี้คืออรรถ บัดนี้ เมื่อแสดงลักษณะพิเศษอื่นอีก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ยาวกาลิก’ ในที่นั้น คำว่า ‘สัมภินนะรสานิ’ หมายถึง มีรสปนกัน สิ่งของที่มีกาลยาว เมื่อปนกับสิ่งที่มีกาลสั้น ย่อมเป็นไปตามกาลสั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘ก็ยาวกาลิก...เป็นต้น...แม้ทั้งสามอย่างคือยามกาลิกเป็นต้น’ แม้ในสิ่งอื่นก็มีนัยนี้เหมือนกัน ในคำมีอาทิว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายความว่า ย่อมควรเฉพาะในวันนั้นก่อนภัต ไม่ควรในวันนั้นหลังภัต ไม่ควรในเวลากลางคืน ไม่ควรในวันที่สองเป็นต้น

කස්මාති චෙ? තදහුපටිග්ගහිතෙන යාවකාලිකෙන සංසට්ඨත්තාති. එත්ථ ච ‘‘යාවකාලිකෙන සංසට්ඨත්තා’’ති එත්තකමෙව අවත්වා ‘‘තදහුපටිග්ගහිතෙනා’’ති විසෙසනස්ස වුත්තත්තා පුරෙපටිග්ගහිතයාවකාලිකෙන සංසට්ඨෙ සති තදහුපුරෙභත්තම්පි න වට්ටති, අනජ්ඣොහරණීයං හොතීති විඤ්ඤායති. ‘‘සම්භින්නරස’’න්ති ඉමිනා සචෙපි සංසට්ඨං, අසම්භින්නරසං සෙසකාලිකත්තයං අත්තනො අත්තනො කාලෙ වට්ටතීති දස්සෙති[Pg.204]. යාමකාලිකෙනාති එත්ථ ‘‘තදහුපටිග්ගහිතෙනා’’ති තතියන්තවිසෙසනපදං අජ්ඣාහරිතබ්බං, පුබ්බවාක්‍යතො වා අනුවත්තෙතබ්බං. තස්ස ඵලං වුත්තනයමෙව.

ถ้าถามว่า ‘เพราะเหตุไร?’ ก็เพราะปนกับยาวกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น ในที่นี้ เมื่อไม่กล่าวเพียงเท่านี้ว่า ‘เพราะปนกับยาวกาลิก’ แต่กล่าววิเสสนะว่า ‘ที่รับประเคนในวันนั้น’ จึงพึงทราบว่า เมื่อปนกับยาวกาลิกที่รับประเคนไว้ก่อน แม้ในวันนั้นก่อนภัตก็ไม่ควร เป็นของไม่ควรฉัน ด้วยคำว่า ‘สัมภินนะรส’ นี้ แสดงว่า แม้จะปนกัน แต่ถ้าไม่ปนรสแล้ว กาลิกที่เหลือสามอย่างย่อมควรในกาลของตนๆ ในคำว่า ‘ด้วยยามกาลิก’ นี้ พึงเติมบทวิเสสนะที่เป็นตติยาวิภัตติว่า ‘ที่รับประเคนในวันนั้น’ เข้ามา หรือพึงนำมาจากประโยคก่อน ผลของคำนั้นก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

පොත්ථකෙසු පන ‘‘යාමකාලිකෙන සංසට්ඨං පන ඉතරද්වයං තදහුපටිග්ගහිත’’න්ති දිස්සති, තං න සුන්දරං. යත්ථ නත්ථි, තමෙව සුන්දරං, කස්මා? දුතියන්තඤ්හි විසෙසනපදං ඉතරද්වයං විසෙසෙති. තතො තදහුපටිග්ගහිතමෙව සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච යාමකාලිකෙන සංසට්ඨෙ සති යාව අරුණුග්ගමනා වට්ටති, න පුරෙපටිග්ගහිතානීති අත්ථො භවෙය්‍ය, සො න යුත්තො. කස්මා? සත්තාහකාලිකයාවජීවිකානං අසන්නිධිජනකත්තා, ‘‘දීඝකාලිකානි රස්සකාලිකං අනුවත්තන්තී’’ති ඉමිනා ලක්ඛණෙන විරුද්ධත්තා ච, තස්මා තදහුපටිග්ගහිතං වා හොතු පුරෙපටිග්ගහිතං වා, සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච තදහුපටිග්ගහිතෙන යාමකාලිකෙන සංසට්ඨත්තා යාව අරුණුග්ගමනා වට්ටතීති අත්ථො යුත්තො, එවඤ්ච උපරි වක්ඛමානෙන ‘‘සත්තාහකාලිකෙන පන තදහුපටිග්ගහිතෙන සද්ධිං සංසට්ඨං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං සත්තාහං කප්පතී’’ති වචනෙන සමං භවෙය්‍ය.

แต่ในคัมภีร์บางเล่ม ปรากฏว่า ‘ส่วนกาลิกสองอย่างที่เหลือที่ปนกับยามกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น’ คำนั้นไม่ดี ที่ใดไม่มีคำนั้น ที่นั้นแหละดี เพราะเหตุไร? เพราะบทวิเสสนะที่เป็นทุติยาวิภัตติ ย่อมขยายกาลิกสองอย่างที่เหลือ ดังนั้น สัตตาหกาลิกและยาวชีวิกที่รับประเคนในวันนั้นเท่านั้น เมื่อปนกับยามกาลิก ย่อมควรจนกว่าอรุณจะขึ้น ไม่ใช่ของที่รับประเคนไว้ก่อน ดังนี้คืออรรถ พึงเป็นอย่างนั้น แต่คำนั้นไม่สมควร เพราะเหตุไร? เพราะสัตตาหกาลิกและยาวชีวิกไม่เป็นเหตุให้เกิดการเก็บไว้ และเพราะขัดแย้งกับลักษณะที่ว่า ‘สิ่งที่มีกาลยาว ย่อมเป็นไปตามสิ่งที่มีกาลสั้น’ เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน สัตตาหกาลิกและยาวชีวิก เมื่อปนกับยามกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น ย่อมควรจนกว่าอรุณจะขึ้น ดังนี้คืออรรถที่สมควร และอย่างนี้ ย่อมเสมอกับคำที่กล่าวไว้ข้างบนว่า ‘ส่วนยาวชีวิกที่ปนกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน ย่อมควรเจ็ดวัน’

අපිච ‘‘යාමකාලිකෙන සංසට්ඨං පන ඉතරද්වයං තදහු යාව අරුණුග්ගමනා වට්ටතී’’ති පුබ්බපාඨෙන භවිතබ්බං, තං ලෙඛකෙහි අඤ්ඤෙසු පාඨෙසු ‘‘තදහුපටිග්ගහිත’’න්ති විජ්ජමානං දිස්වා, ඉධ තදහුපදතො පටිග්ගහිතපදං ගළිතන්ති මඤ්ඤමානෙහි පක්ඛිපිත්වා ලිඛිතං භවෙය්‍ය, ‘‘තදහූ’’ති ඉදං පන ‘‘යාව අරුණුග්ගමනා’’ති පදං විසෙසෙති, තෙන යාව තදහුඅරුණුග්ගමනා වට්ටති, න දුතියාහාදිඅරුණුග්ගමනාති අත්ථං දස්සෙති. තෙනෙව උපරිපාඨෙපි ‘‘සත්තාහකාලිකෙන පන තදහුපටිග්ගහිතෙනා’’ති රස්සකාලිකත්ථපදෙන තුල්‍යාධිකරණං විසෙසනපදං තමෙව විසෙසෙති, න දීඝකාලිකත්ථං යාවජීවිකපදං[Pg.205], තස්මා ‘‘තදහුපටිග්ගහිතෙන සත්තාහකාලිකෙන සංසට්ඨං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං සත්තාහං කප්පතී’’ති වුත්තං.

อนึ่ง พึงเป็นบทเดิมว่า ‘ส่วนกาลิกสองอย่างที่เหลือที่ปนกับยามกาลิก ย่อมควรในวันนั้นจนกว่าอรุณจะขึ้น’ คำนั้น พวกผู้เขียนคัมภีร์เห็นคำว่า ‘ที่รับประเคนในวันนั้น’ มีอยู่ในบทอื่น จึงคิดว่าบทว่า ‘ปฏิกคหิตะ’ หายไปจากบทว่า ‘ตะทหุ’ ในที่นี้ จึงเติมเข้าไปเขียนไว้ ส่วนคำว่า ‘ตะทหุ’ นี้ ย่อมขยายบทว่า ‘จนกว่าอรุณจะขึ้น’ ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงอรรถว่า ย่อมควรจนกว่าอรุณจะขึ้นในวันนั้น ไม่ใช่จนกว่าอรุณจะขึ้นในวันที่สองเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น แม้ในบทข้างบน บทวิเสสนะที่มีวิภัตติเสมอกับบทที่แสดงอรรถแห่งกาลิกที่มีกาลสั้นว่า ‘ด้วยสัตตาหกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น’ ย่อมขยายบทนั้นเอง ไม่ขยายบทว่า ‘ยาวชีวิก’ ซึ่งเป็นอรรถของกาลิกยาว เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ยาวชีวิกที่ปนกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน ย่อมควรเจ็ดวัน’

ද්වීහපටිග්ගහිතෙනාතිආදීසුපි ‘‘ද්වීහපටිග්ගහිතෙන සත්තාහකාලිකෙන සංසට්ඨං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං ඡාහං වට්ටති, තීහපටිග්ගහිතෙන සත්තාහකාලිකෙන සංසට්ඨං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං පඤ්චාහං වට්ටති, චතූහපටිග්ගහිතෙන සත්තාහකාලිකෙන සංසට්ඨං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං චතුරාහං වට්ටති, පඤ්චාහපටිග්ගහිතෙන සත්තාහකාලිකෙන සංසට්ඨං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං තීහං වට්ටති, ඡාහපටිග්ගහිතෙන සත්තාහකාලිකෙන සංසට්ඨං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං ද්වීහං වට්ටති, සත්තාහපටිග්ගහිතෙන සත්තාහකාලිකෙන සංසට්ඨං තදහුපටිග්ගහිතං වා පුරෙපටිග්ගහිතං වා යාවජීවිකං තදහෙව වට්ටතී’’ති එවං සත්තාහකාලිකස්සෙව අතීතදිවසං පරිහාපෙත්වා සෙසදිවසවසෙන යොජෙතබ්බං, න යාවජීවිකස්ස. න හි යාවජීවිකස්ස හාපෙතබ්බො අතීතදිවසො නාම අත්ථි සති පච්චයෙ යාවජීවං පරිභුඤ්ජිතබ්බතො. තෙනාහ ‘‘සත්තාහකාලිකම්පි අත්තනා සද්ධිං සංසට්ඨං යාවජීවිකං අත්තනො සභාවඤ්ඤෙව උපනෙතී’’ති. කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘යාමකාලිකෙන සංසට්ඨං පන ඉතරද්වයං තදහුපටිග්ගහිත’’න්ති ලිඛිතං පාඨං නිස්සාය ඉමස්මිම්පි පාඨෙ ‘‘තදහුපටිග්ගහිතන්ති ඉදමෙව ඉච්ඡිතබ්බ’න්ති මඤ්ඤමානා ‘‘පුරෙපටිග්ගහිත’’න්ති පාඨං පටික්ඛිපන්ති. කෙසුචි ‘‘පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතං වා’’ති ලිඛන්ති, තං සබ්බං යථාවුත්තනයං අමනසිකරොන්තා විබ්භන්තචිත්තා එවං කරොන්තීති දට්ඨබ්බං.

แม้ในคำมีอาทิว่า ‘ด้วยสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมาสองวัน’ ก็พึงประกอบความว่า ‘ยาวชีวิกที่ปนกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมาสองวัน ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน ย่อมควรหกวัน, ยาวชีวิกที่ปนกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมาสามวัน ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน ย่อมควรห้าวัน, ยาวชีวิกที่ปนกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมาสี่วัน ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน ย่อมควรสี่วัน, ยาวชีวิกที่ปนกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมาห้าวัน ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน ย่อมควรสามวัน, ยาวชีวิกที่ปนกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมาหกวัน ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน ย่อมควรสองวัน, ยาวชีวิกที่ปนกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมาเจ็ดวัน ไม่ว่าจะเป็นของที่รับประเคนในวันนั้นหรือรับประเคนไว้ก่อน ย่อมควรในวันนั้นเท่านั้น’ ดังนี้ พึงประกอบตามจำนวนวันที่เหลือ โดยเว้นวันที่ล่วงไปแล้วของสัตตาหกาลิกเท่านั้น ไม่ใช่ของยาวชีวิก เพราะว่า วันที่ล่วงไปแล้วที่พึงเว้นของยาวชีวิกไม่มี เพราะยาวชีวิกพึงบริโภคได้ตลอดชีวิตเมื่อมีปัจจัย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้สัตตาหกาลิกที่ปนกับยาวชีวิก ย่อมนำยาวชีวิกให้เป็นไปตามสภาพของตนเอง’ ในคัมภีร์บางเล่ม อาศัยบทที่เขียนไว้ว่า ‘ส่วนกาลิกสองอย่างที่เหลือที่ปนกับยามกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น’ จึงคิดว่า ‘ในบทนี้ก็พึงประสงค์คำว่า ที่รับประเคนในวันนั้นนี้เท่านั้น’ จึงปฏิเสธบทว่า ‘ที่รับประเคนไว้ก่อน’ ในบางเล่มก็เขียนว่า ‘หรือรับประเคนก่อนภัต’ พึงทราบว่า ทั้งหมดนั้น พวกผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ไม่ใส่ใจในนัยที่กล่าวมาแล้ว จึงทำอย่างนี้

ඉමෙසු [Pg.206] චතූසු කාලිකෙසු යාවකාලිකං මජ්ඣන්හිකකාලාතික්කමෙ, යාමකාලිකං පච්ඡිමයාමාතික්කමෙ, සත්තාහකාලිකං සත්තාහාතික්කමෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස ආපත්තීති වුත්තං. කතරසික්ඛාපදෙන ආපත්ති හොතීති පුච්ඡායමාහ ‘‘කාලයාම’’ඉච්චාදි. තස්සත්ථො – යාවකාලිකං කාලාතික්කමෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස ‘‘යො පන භික්ඛු විකාලෙ ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදෙය්‍ය වා භුඤ්ජෙය්‍ය වා, පාචිත්තිය’’න්ති ඉමිනා විකාලෙභොජනසික්ඛාපදෙන (පාචි. 248) ආපත්ති හොති. යාමකාලිකං යාමාතික්කමෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස ‘‘යො පන භික්ඛු සන්නිධිකාරකං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදෙය්‍ය වා භුඤ්ජෙය්‍ය වා, පාචිත්තිය’’න්ති ඉමිනා සන්නිධිසික්ඛාපදෙන (පාචි. 253) ආපත්ති හොති. සත්තාහකාලිකං සත්තාහාතික්කමෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස ‘‘යානි ඛො පන තානි ගිලානානං භික්ඛූනං පටිසායනීයානි භෙසජ්ජානි, සෙය්‍යථිදං, සප්පි නවනීතං තෙලං මධු ඵාණිතං, තානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, තං අතික්කාමයතො නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති ඉමිනා භෙසජ්ජසික්ඛාපදෙන (පාරා. 622) ආපත්ති හොතීති.

ในกาลิกทั้ง ๔ เหล่านี้ การฉันยาวกาลิกเมื่อล่วงเลยเวลาเที่ยงวัน, การฉันยามกาลิกเมื่อล่วงเลยยามสุดท้าย, การฉันสัตตาหกาลิกเมื่อล่วงเลย ๗ วัน, ย่อมเป็นอาบัติ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. เมื่อมีการถามว่า "เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทไหน?" จึงกล่าวว่า "กาลยามะ" เป็นต้น. อรรถของคำนั้นคือ – ภิกษุผู้ฉันยาวกาลิกเมื่อล่วงเลยเวลา ย่อมเป็นอาบัติด้วยวิกาลโภชนสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใดฉันของเคี้ยวก็ดี ของบริโภคก็ดี ในวิกาล เป็นปาจิตตีย์" (ปาจิ. ๒๔๘). ภิกษุผู้ฉันยามกาลิกเมื่อล่วงเลยยาม ย่อมเป็นอาบัติด้วยสันนิธิสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง ภิกษุใดฉันของเคี้ยวก็ดี ของบริโภคก็ดี ที่ทำไว้ให้เป็นของเก็บไว้ เป็นปาจิตตีย์" (ปาจิ. ๒๕๓). ภิกษุผู้ฉันสัตตาหกาลิกเมื่อล่วงเลย ๗ วัน ย่อมเป็นอาบัติด้วยเภสัชชสิกขาบทนี้ว่า "อนึ่ง เภสัชที่ควรฉันสำหรับภิกษุไข้เหล่านั้น คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ควรรับเก็บไว้ฉันได้ไม่เกิน ๗ วัน ภิกษุผู้ล่วงเลยนั้นไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์" (ปารา. ๖๒๒) ดังนี้.

ඉමානි චත්තාරි කාලිකානි එකතො සංසට්ඨානි සම්භින්නරසානි පුරිමපුරිමකාලිකස්ස කාලවසෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති වුත්තං. අසම්භින්නරසානි චෙ හොන්ති, කථං පරිභුඤ්ජිතබ්බානීති ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. තස්සත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව.

กาลิกทั้ง ๔ เหล่านี้ เมื่อปะปนกัน มีรสผสมกัน ควรฉันตามกาลของกาลิกที่มาก่อนๆ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ถ้าหากมีรสไม่ผสมกัน ควรฉันอย่างไร? จึงกล่าวว่า "ก็ถ้าหาก" เป็นต้น. อรรถของคำนั้นพึงทราบได้โดยง่าย.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

วินัยสังคหะสังวัณณนาชื่อวินัยลังการะ ดังนี้

චතුකාලිකවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า จตุกาลิกวินิจฉยกถาลังการะ

අට්ඨාරසමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑๘.

19. කප්පියභූමිවිනිච්ඡයකථා

๑๙. กัปปิยภูมิวินิจฉยกถา

101. එවං [Pg.207] චතුකාලිකවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි කප්පියකුටිවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘කප්පියා චතුභූමියො’’තිආදිමාහ. තත්ථ කප්පන්තීති කප්පියා, කප්ප සාමත්ථියෙති ධාතු. භවන්ති එතාසු අන්තොවුත්ථඅන්තොපක්කානීති භූමියො, චතස්සො භූමියො චතුභූමියො, චතස්සො කප්පියකුටියොති අත්ථො. කතමා තාති ආහ ‘‘උස්සාවනන්තිකා…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති. කථං විඤ්ඤායතිච්චාහ ‘‘අනුජානාමි…පෙ… වචනතො’’ති. ඉදං භෙසජ්ජක්ඛන්ධකපාළිං (මහාව. 295) සන්ධායාහ. තත්ථ උද්ධං සාවනා උස්සාවනා, උස්සාවනා අන්තො යස්සා කප්පියභූමියාති උස්සාවනන්තිකා. ගාවො නිසීදන්ති එත්ථාති ගොනිසාදිකා, ගො-සද්දූපපද නි-පුබ්බසද විසරණගත්‍යාවසානෙසූති ධාතු. ගහපතීහි දින්නාති ගහපති, උත්තරපදලොපතතියාතප්පුරිසොයං. කම්මවාචාය සම්මන්නිතබ්බාති සම්මුතීති එවමිමාසං විග්ගහො කාතබ්බො. තත්ථාති කප්පියකුටිවිනිච්ඡයෙ. තං පන අවත්වාපීති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තනයං අවත්වාපි. පි-සද්දෙන තථාවචනම්පි අනුජානාති. අට්ඨකථාසු වුත්තනයෙන වුත්තෙති සෙසඅට්ඨකථාසු වුත්තනයෙන ‘‘කප්පියකුටිං කරොමා’’ති වා ‘‘කප්පියකුටී’’ති වා වුත්තෙ. සාධාරණලක්ඛණන්ති සබ්බඅට්ඨකථානං සාධාරණං උස්සාවනන්තිකකුටිකරණලක්ඛණං. චයන්ති අධිට්ඨානං උච්චවත්ථුං. යතො පට්ඨායාති යතො ඉට්ඨකතො සිලතො මත්තිකාපිණ්ඩතො වා පට්ඨාය. පඨමිට්ඨකාදීනං හෙට්ඨා න වට්ටන්තීති පඨමිට්ඨකාදීනං හෙට්ඨාභූමියං පතිට්ඨාපියමානා ඉට්ඨකාදයො භූමිගතිකත්තා ‘‘කප්පියකුටිං කරොමා’’ති වත්වා පතිට්ඨාපෙතුං න වට්ටන්ති. යදි එවං භූමියං නිඛණිත්වා ඨපියමානා ථම්භා කස්මා තථා වත්වා පතිට්ඨාපෙතුං වට්ටන්තීති ආහ ‘‘ථම්භා පන…පෙ… වට්ටන්තී’’ති.

๑๐๑. ครั้นกล่าวจตุกาลิกวินิจฉัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวถึงกัปปิยกุฏิวินิจฉัย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กัปปิยภูมิ ๔" ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า "กัปปิยะ" คือ ควร, ธาตุคือ "กัปปะ" ในอรรถว่าสามารถ. คำว่า "ภูมิ" คือ ที่ที่ของที่เก็บไว้ภายในและของที่หุงต้มไว้ภายในย่อมมีในภูมิเหล่านั้น, คำว่า "จตุภูมิ" คือ ภูมิ ๔, อรรถว่า กัปปิยกุฏิ ๔. ภูมิเหล่านั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า "อุสสาวนันติกา...เป็นต้น...พึงทราบ" ดังนี้. พึงทราบได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "เราอนุญาต...เป็นต้น...เพราะพระดำรัส" ดังนี้. คำนี้กล่าวอ้างถึงพระบาลีเภสัชชขันธกะ (มหาวรรค ๒๙๕). ในคำเหล่านั้น คำว่า "อุสสาวนา" คือ การประกาศขึ้น, คำว่า "อุสสาวนันติกา" คือ กัปปิยภูมิที่การประกาศมีอยู่ภายใน. คำว่า "โคนิสาทิกา" คือ ที่ที่โคย่อมนั่งในที่นั้น, ธาตุคือ "สท" มีบทหน้าคือ "นิ" มีบทอุปบทคือ "โค" ในอรรถว่า แตกกระจัดกระจาย ไป และสิ้นสุด. คำว่า "คหบดี" คือ ที่ที่คฤหบดีให้, นี้เป็นตติยาตัปปุริสสมาสที่มีบทหลังลบไป. คำว่า "สมมุติ" คือ ที่ที่พึงสมมติด้วยกรรมวาจา, พึงทำวิเคราะห์ของคำเหล่านี้อย่างนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ใน" คือ ในกัปปิยกุฏิวินิจฉัย. คำว่า "แม้ไม่กล่าวคำนั้น" คือ แม้ไม่กล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอันธกะ. ด้วยคำว่า "ปิ" (แม้) ย่อมอนุญาตแม้การกล่าวอย่างนั้น. คำว่า "กล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย" คือ เมื่อกล่าวว่า "เราจักทำกัปปิยกุฏิ" หรือ "กัปปิยกุฏิ" ตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาที่เหลือ. คำว่า "ลักษณะทั่วไป" คือ ลักษณะการทำกุฏิอุสสาวนันติกาที่เป็นลักษณะทั่วไปของอรรถกถาทั้งปวง. คำว่า "จยะ" คือ ที่ตั้ง วัตถุที่สูง. คำว่า "นับตั้งแต่" คือ นับตั้งแต่ก้อนอิฐ ก้อนหิน หรือก้อนดิน. คำว่า "ไม่ควรที่ใต้ก้อนอิฐเป็นต้น" คือ ก้อนอิฐเป็นต้นที่ตั้งไว้บนพื้นดินใต้ก้อนอิฐเป็นต้นนั้น ไม่ควรที่จะตั้งไว้โดยกล่าวว่า "เราจักทำกัปปิยกุฏิ" เพราะเป็นของที่อยู่บนพื้นดิน. ถ้าเป็นเช่นนั้น เสาที่ขุดฝังไว้ในดิน เหตุใดจึงควรตั้งไว้โดยกล่าวอย่างนั้น? จึงกล่าวว่า "แต่เสาทั้งหลาย...เป็นต้น...ควร" ดังนี้.

සඞ්ඝසන්තකමෙවාති [Pg.208] වාසත්ථාය කතං සඞ්ඝිකසෙනාසනං සන්ධාය වදති. භික්ඛුසන්තකන්ති වාසත්ථාය එව කතං භික්ඛුස්ස පුග්ගලිකසෙනාසනං.

คำว่า "เป็นของสงฆ์เท่านั้น" นี้กล่าวอ้างถึงเสนาสนะที่เป็นของสงฆ์ที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่. คำว่า "เป็นของภิกษุ" คือ เสนาสนะส่วนบุคคลของภิกษุที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่เท่านั้น.

102. මුඛසන්නිධීති ඉමිනා අන්තොවුත්ථදුක්කටමෙව දීපෙති.

๑๐๒. คำว่า "มุขสันนิธิ" นี้แสดงถึงเพียงอาบัติทุกกฏที่เกิดจากการเก็บไว้ภายใน.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.295) පන එවං වුත්තං – තං පන අවත්වාපීති පි-සද්දෙන තථාවචනම්පි අනුජානාති. අට්ඨකථාසූති අන්ධකට්ඨකථාවිරහිතාසු සෙසට්ඨකථාසු. සාධාරණලක්ඛණන්ති අන්ධකට්ඨකථාය සහ සබ්බට්ඨකථානං සමානං. චයන්ති අධිට්ඨානං උච්චවත්ථුං. යතො පට්ඨායාති යතො ඉට්ඨකාදිතො පට්ඨාය චයං ආදිං කත්වා භිත්තිං උට්ඨාපෙතුකාමාති අත්ථො. ‘‘ථම්භා පන උපරි උග්ගච්ඡන්ති, තස්මා වට්ටන්තී’’ති එතෙන ඉට්ඨකපාසාණා හෙට්ඨා පතිට්ඨාපියමානාපි යදි චයතො, භූමිතො වා එකඞ්ගුලමත්තම්පි උග්ගතා තිට්ඨන්ති, වට්ටන්තීති සිද්ධං හොති.

แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฏีกา มหาวรรค ๒.๒๙๕) ได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า – คำว่า "แม้ไม่กล่าวคำนั้น" ด้วยคำว่า "ปิ" (แม้) ย่อมอนุญาตแม้การกล่าวอย่างนั้น. คำว่า "ในอรรถกถาทั้งหลาย" คือ ในอรรถกถาที่เหลือที่ปราศจากอรรถกถาอันธกะ. คำว่า "ลักษณะทั่วไป" คือ ลักษณะที่เสมอกันของอรรถกถาทั้งปวงพร้อมด้วยอรรถกถาอันธกะ. คำว่า "จยะ" คือ ที่ตั้ง วัตถุที่สูง. คำว่า "นับตั้งแต่" คือ อรรถว่า นับตั้งแต่ก้อนอิฐเป็นต้นนั้นเป็นต้นไป โดยมีจยะเป็นเบื้องต้นแล้วประสงค์จะยกฝาขึ้น. ด้วยคำว่า "แต่เสาทั้งหลายย่อมขึ้นไปข้างบน เพราะฉะนั้นจึงควร" นี้ ย่อมสำเร็จว่า แม้อิฐและหินที่ตั้งไว้ข้างล่าง ถ้าหากตั้งขึ้นไปแม้เพียง ๑ องคุลีจากจยะหรือจากพื้นดิน ก็ควร.

ආරාමොති උපචාරසීමාපරිච්ඡින්නො සකලො විහාරො. සෙනාසනානීති විහාරස්ස අන්තො තිණකුටිආදිකානි සඞ්ඝස්ස නිවාසගෙහානි. විහාරගොනිසාදිකා නාමාති සෙනාසනගොනිසාදිකා නාම. සෙනාසනානි හි සයං පරික්ඛිත්තානිපි ආරාමපරික්ඛෙපාභාවෙන ‘‘ගොනිසාදිකා’’ති වුත්තා. ‘‘උපඩ්ඪපරික්ඛිත්තොපී’’ති ඉමිනා තතො ඌනපරික්ඛිත්තො යෙභුය්‍යෙන අපරික්ඛිත්තො නාම, තස්මා අපරික්ඛිත්තසඞ්ඛමෙව ගච්ඡතීති දස්සෙති. එත්ථාති උපඩ්ඪාදිපරික්ඛිත්තෙ. කප්පියකුටි ලද්ධුං වට්ටතීති ගොනිසාදිකාය අභාවෙන සෙසකප්පියකුටීසු තීසු යා කාචි කප්පියකුටි කාතබ්බාති අත්ථො.

คำว่า "อาราม" คือ วิหารทั้งหมดที่ถูกกำหนดด้วยสีมาอุปจาร. คำว่า "เสนาสนะ" คือ เรือนที่อยู่อาศัยของสงฆ์มีกุฏิหญ้าเป็นต้นที่อยู่ภายในวิหาร. คำว่า "ชื่อว่าวิหารโคนิสาทิกา" คือ ชื่อว่าเสนาสนะโคนิสาทิกา. เสนาสนะทั้งหลายแม้จะถูกล้อมรอบด้วยตนเอง แต่เพราะไม่มีการล้อมรอบของอาราม จึงถูกเรียกว่า "โคนิสาทิกา". ด้วยคำว่า "แม้ถูกล้อมรอบครึ่งหนึ่ง" นี้ แสดงว่า ที่ถูกล้อมรอบน้อยกว่านั้น โดยส่วนมากชื่อว่าไม่ถูกล้อมรอบ เพราะฉะนั้นจึงจัดเข้าในจำนวนที่ไม่ถูกล้อมรอบ. คำว่า "ในที่นี้" คือ ในที่ที่ถูกล้อมรอบครึ่งหนึ่งเป็นต้น. คำว่า "ควรได้กัปปิยกุฏิ" คือ อรรถว่า เพราะไม่มีโคนิสาทิกา กัปปิยกุฏิใดกุฏิหนึ่งในกัปปิยกุฏิที่เหลือ ๓ อย่าง พึงทำได้.

තෙසං ගෙහානීති එත්ථ භික්ඛූනං වාසත්ථාය කතම්පි යාව න දෙන්ති, තාව තෙසං සන්තකංයෙව භවිස්සතීති දට්ඨබ්බං. විහාරං [Pg.209] ඨපෙත්වාති උපසම්පන්නානං වාසත්ථාය කතං ගෙහං ඨපෙත්වාති අත්ථො. ගෙහන්ති නිවාසගෙහං. තදඤ්ඤං පන උපොසථාගාරාදි සබ්බං අනිවාසගෙහං චතුකප්පියභූමිවිමුත්තා පඤ්චමී කප්පියභූමි. සඞ්ඝසන්තකෙපි හි එතාදිසෙ ගෙහෙ සුට්ඨු පරික්ඛිත්තාරාමට්ඨෙපි අබ්භොකාසෙ විය අන්තොවුත්ථාදිදොසො නත්ථි. යෙන කෙනචි ඡන්නෙ පරිච්ඡන්නෙ ච සහසෙය්‍යප්පහොනකෙ භික්ඛුස්ස, සඞ්ඝස්ස වා නිවාසගෙහෙ අන්තොවුත්ථාදිදොසො, න අඤ්ඤත්ථ. තෙනාහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘සඞ්ඝිකං වා පුග්ගලිකං වා’’ති ඉදං කිඤ්චාපි භික්ඛුභික්ඛුනීනං සාමඤ්ඤතො වුත්තං භික්ඛූනං පන සඞ්ඝිකං පුග්ගලිකඤ්ච භික්ඛුනීනං, තාසං සඞ්ඝිකං පුග්ගලිකඤ්ච භික්ඛූනං ගිහිසන්තකට්ඨානෙ තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බං.

คำว่า "เรือนของพวกนั้น" ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่ของภิกษุ ตราบใดที่ยังไม่ถวาย ตราบนั้นก็ยังคงเป็นของพวกนั้นอยู่. คำว่า "เว้นวิหาร" คือ อรรถว่า เว้นเรือนที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่ของพระอุปสัมบัน. คำว่า "เรือน" คือ เรือนที่อยู่อาศัย. ส่วนเรือนอื่นทั้งหมดมีอุโบสถาคารเป็นต้น ซึ่งไม่ใช่เรือนที่อยู่อาศัย เป็นกัปปิยภูมิที่ ๕ ที่พ้นจากกัปปิยภูมิ ๔. ในเรือนเช่นนั้นที่เป็นของสงฆ์ แม้ในที่ที่เป็นอารามที่ล้อมรอบดีแล้ว ก็ไม่มีโทษคือการเก็บไว้ภายในเป็นต้น เหมือนในที่โล่งแจ้ง. โทษคือการเก็บไว้ภายในเป็นต้น ย่อมมีในเรือนที่อยู่อาศัยของภิกษุหรือของสงฆ์ที่มุงและล้อมรอบด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง และพอที่จะนอนร่วมกันได้, ไม่มีในที่อื่น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็สิ่งใด" ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ที่เป็นของสงฆ์ก็ดี ของบุคคลก็ดี" นี้ แม้กล่าวโดยทั่วไปแก่ภิกษุและภิกษุณี แต่พึงทราบว่า ของสงฆ์และของบุคคลของภิกษุนั้น เป็นของภิกษุณี, และของสงฆ์และของบุคคลของภิกษุณีนั้น ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นของคฤหัสถ์สำหรับภิกษุ.

මුඛසන්නිධීති අන්තොසන්නිහිතදොසො හි මුඛප්පවෙසනනිමිත්තං ආපත්තිං කරොති, නාඤ්ඤථා, තස්මා ‘‘මුඛසන්නිධී’’ති (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.295) වුත්තොති.

คำว่า "มุขสันนิธิ" เพราะว่าโทษที่เก็บไว้ภายในย่อมทำอาบัติด้วยเหตุแห่งการนำเข้าปาก, ไม่ใช่ด้วยเหตุอื่น, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "มุขสันนิธิ" (วิ. วิ. ฏีกา มหาวรรค ๒.๒๙๕) ดังนี้.

තත්ථ තත්ථ ඛණ්ඩා හොන්තීති උපඩ්ඪතො අධිකං ඛණ්ඩා හොන්ති. සබ්බස්මිං ඡදනෙ විනට්ඨෙති තිණපණ්ණාදිවස්සපරිත්තායකෙ ඡදනෙ විනට්ඨෙ. ගොපානසීනං පන උපරි වල්ලීහි බද්ධදණ්ඩෙසු ඨිතෙසුපි ජහිතවත්ථුකා හොන්ති එව. පක්ඛපාසකමණ්ඩලන්ති එකස්මිං පස්සෙ තිණ්ණං ගොපානසීනං උපරි ඨිතතිණපණ්ණාදිඡදනං වුච්චති.

คำว่า “ขาดเป็นแห่งๆ” หมายถึง ขาดเกินกว่าครึ่ง. คำว่า “หลังคาเสียทั้งหมด” หมายถึง หลังคาที่ป้องกันฝนเป็นต้นด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้นเสียไป. แม้ไม้กลอนที่ผูกด้วยเถาวัลย์ตั้งอยู่บนไม้กลอนใหญ่ ก็เป็นของที่ทิ้งแล้วนั่นเอง. คำว่า “ปักขปาสกมณฑล” หมายถึง หลังคาที่มุงด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่บนไม้กลอนใหญ่สามอันในด้านหนึ่ง.

103. ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා තස්සා’’තිආදිනා අකප්පියකුටියං වුත්ථම්පි අනුපසම්පන්නස්ස දින්නෙ කප්පියං හොති, සාපෙක්ඛදානඤ්චෙත්ථ වට්ටති, පටිග්ගහණං විය න හොතීති දස්සෙති. අන්තොපක්කසාමංපක්කෙසු පන ‘‘න, භික්ඛවෙ, අන්තොවුත්ථං අන්තොපක්කං සාමංපක්කං පරිභුඤ්ජිතබ්බං, යො පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස. අන්තො චෙ, භික්ඛවෙ, වුත්ථං අන්තොපක්කං [Pg.210] සාමංපක්කං, තඤ්චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති තිණ්ණං දුක්කටානං. අන්තො චෙ, භික්ඛවෙ, වුත්ථං අන්තොපක්කං අඤ්ඤෙහි පක්කං, තඤ්චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති ද්වින්නං දුක්කටානං. අන්තො චෙ, භික්ඛවෙ, වුත්ථං බහිපක්කං සාමංපක්කං, තඤ්චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති ද්වින්නං දුක්කටානං. බහි චෙ, භික්ඛවෙ, වුත්ථං අන්තොපක්කං සාමංපක්කං, තඤ්චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති ද්වින්නං දුක්කටානං. අන්තො චෙ, භික්ඛවෙ, වුත්ථං බහිපක්කං අඤ්ඤෙහි පක්කං, තඤ්චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස. බහි චෙ, භික්ඛවෙ, වුත්ථං අන්තොපක්කං අඤ්ඤෙහි පක්කං, තඤ්චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස. බහි චෙ, භික්ඛවෙ, වුත්ථං බහිපක්කං සාමංපක්කං, තඤ්චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස. බහි චෙ, භික්ඛවෙ, වුත්ථං බහිපක්කං අඤ්ඤෙහි පක්කං, තඤ්චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, අනාපත්තී’’ති (මහාව. 274) වචනතො එකං තිරාපත්තිකං, තීණි දුරාපත්තිකානි, තීණි එකාපත්තිකානි, එකං අනාපත්තිකන්ති අට්ඨ හොන්ති. තත්ථ අන්තොවුත්ථන්ති අකප්පියකුටියං වුත්ථං. අන්තොපක්කෙපි එසෙව නයො. සාමංපක්කන්ති යං කිඤ්චි ආමිසං භික්ඛුස්ස පචිතුං න වට්ටති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං අට්ඨකථායං වුත්තමෙව.

๑๐๓. ด้วยบทมีอาทิว่า 'Anupasampannassa datvā tassā' (ให้แก่ผู้ที่มิใช่อุปสัมบันนั้น) แสดงว่า แม้ของที่เก็บไว้ในกุฎีที่ไม่ควร เมื่อให้แก่ผู้ที่มิใช่อุปสัมบัน ก็เป็นของควร, และการให้โดยยังมีความหวัง (ในของนั้น) ในที่นี้ก็ใช้ได้ ไม่เหมือนกับการรับ. ส่วนในเรื่องของที่เก็บไว้ในภายในและหุงเองเป็นต้นนั้น มีพระพุทธพจน์ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ของที่เก็บไว้ในภายใน หุงในภายใน หุงเอง ไม่ควรบริโภค ผู้ใดบริโภค ต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่เก็บไว้ในภายใน หุงในภายใน หุงเอง ผู้ใดบริโภค ต้องอาบัติทุกกฏ ๓ ตัว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่เก็บไว้ในภายใน หุงในภายใน ผู้อื่นหุง ผู้ใดบริโภค ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่เก็บไว้ในภายใน หุงภายนอก หุงเอง ผู้ใดบริโภค ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่เก็บไว้ภายนอก หุงในภายใน หุงเอง ผู้ใดบริโภค ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่เก็บไว้ในภายใน หุงภายนอก ผู้อื่นหุง ผู้ใดบริโภค ต้องอาบัติทุกกฏตัวเดียว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่เก็บไว้ภายนอก หุงในภายใน ผู้อื่นหุง ผู้ใดบริโภค ต้องอาบัติทุกกฏตัวเดียว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่เก็บไว้ภายนอก หุงภายนอก หุงเอง ผู้ใดบริโภค ต้องอาบัติทุกกฏตัวเดียว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่เก็บไว้ภายนอก หุงภายนอก ผู้อื่นหุง ผู้ใดบริโภค ไม่ต้องอาบัติ' (มหาวรรค ๒๗๔) ดังนี้ จึงมี ๘ กรณี คือ กรณีที่ต้องอาบัติ ๓ ตัว มี ๑, กรณีที่ต้องอาบัติ ๒ ตัว มี ๓, กรณีที่ต้องอาบัติตัวเดียว มี ๓, และกรณีที่ไม่ต้องอาบัติ มี ๑. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า 'antovutthaṃ' หมายถึง ของที่เก็บไว้ในกุฎีที่ไม่ควร. แม้ในบทว่า 'antopakka' ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า 'sāmaṃpakkaṃ' หมายถึง อามิสอย่างใดอย่างหนึ่งที่ภิกษุไม่ควรหุงเอง. สิ่งใดที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น สิ่งนั้นท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาแล้วนั่นเอง.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ด้วยประการฉะนี้ ในวินยาลังการะ อันเป็นคำอธิบายแห่งวินยสังคหะ

කප්පියභූමිවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า กัปปิยภูมิวินิจฉยกถาลังการะ

එකූනවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑๙

20. පටිග්ගහණවිනිච්ඡයකථා

๒๐. ปฏิคคหณวินิจฉยกถา (เรื่องวินิจฉัยการรับ)

104. එවං කප්පියභූමිවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි පටිග්ගහණවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘ඛාදනීයාදිපටිග්ගාහො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛාදියතෙති ඛාදනීයං, ඨපෙත්වා පඤ්ච භොජනානි සබ්බස්ස අජ්ඣොහරිතබ්බස්සෙතං අධිවචනං. ආදිසද්දෙන භොජනීයං [Pg.211] සඞ්ගණ්හාති. පටිග්ගහණං සම්පටිච්ඡනං පටිග්ගාහො, ඛාදනීයාදීනං පටිග්ගාහො ඛාදනීයාදිපටිග්ගාහො. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣොහරිතබ්බස්ස යස්ස කස්සචි ඛාදනීයස්ස වා භොජනීයස්ස වා පටිග්ගහණ’’න්ති. පඤ්චසු අඞ්ගෙසු උච්චාරණමත්තන්ති උක්ඛිපනමත්තං, ඉමිනා පටිග්ගහිතබ්බභාරස්ස පමාණං දස්සෙති. තෙනෙව තාදිසෙන පුරිසෙන අනුක්ඛිපනීයවත්ථුස්මිං පටිග්ගහණං න රුහතීති දීපෙති. ‘‘හත්ථපාසො’’ති ඉමිනා ආසන්නභාවං. තෙනෙව ච දූරෙ ඨත්වා අභිහරන්තස්ස පටිග්ගහණං න රුහතීති දීපෙති. අභිහාරොති පරිණාමිතභාවො, තෙන ච තත්‍රට්ඨකාදීසු න රුහතීති දීපෙති. ‘‘දෙවො වා’’තිආදිනා දායකතො පයොගත්තයං දස්සෙති. ‘‘තඤ්චෙ’’තිආදිනා පටිග්ගාහකතො පයොගද්වයං දස්සෙති.

๑๐๔. ครั้นกล่าววินิจฉัยกัปปิยภูมิอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยการรับ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'khādanīyādipaṭiggāho' (การรับของเคี้ยวเป็นต้น). ในคำเหล่านั้น ของที่ชื่อว่า 'khādanīya' (ของเคี้ยว) เพราะอรรถว่าอันเขาพึงเคี้ยว, คำนี้เป็นชื่อของของที่พึงกลืนกินทั้งหมด เว้นโภชนะ ๕ อย่าง. ด้วย 'อาทิ' ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์เอาโภชนียะ. การรับ ชื่อว่า 'paṭiggāha' (การรับ), การรับของเคี้ยวเป็นต้น ชื่อว่า 'khādanīyādipaṭiggāha'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การรับของเคี้ยวหรือของบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่งที่พึงกลืนกิน'. ในองค์ ๕ นั้น คำว่า 'uccāraṇamattaṃ' (เพียงการยกขึ้น) คือเพียงการยกขึ้น, ด้วยคำนี้ ท่านแสดงประมาณของภาระที่พึงรับ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า การรับในวัตถุที่บุรุษเช่นนั้นไม่สามารถยกขึ้นได้ ย่อมไม่สำเร็จ. ด้วยบทว่า 'hatthapāso' (หัตถบาส) ท่านแสดงความเป็นของใกล้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า การรับของผู้นำมาให้โดยยืนอยู่ไกล ย่อมไม่สำเร็จ. คำว่า 'abhihāro' (การน้อมเข้ามาให้) คือความเป็นของที่น้อมเข้ามาให้, และด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า การรับในของที่ตั้งอยู่ ณ ที่นั้นเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จ. ด้วยบทมีอาทิว่า 'devo vā' (เทวดาหรือ) ท่านแสดงประโยค ๓ อย่างจากฝ่ายผู้ให้. ด้วยบทมีอาทิว่า 'tañce' (ถ้าหากของนั้น) ท่านแสดงประโยค ๒ อย่างจากฝ่ายผู้รับ.

ඉදානි තෙසු පඤ්චසු අඞ්ගෙසු හත්ථපාසස්ස දුරාජානතාය තං දස්සෙතුමාහ ‘‘තත්ථි’’ච්චාදි. තත්ථ අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො හත්ථපාසො නාමාති යොජනා. ‘‘තස්ස ඔරිමන්තෙනා’’ති ඉමිනා ආකාසෙ උජුං ඨත්වා පරෙන උක්ඛිත්තං ගණ්හන්තස්සාපි ආසන්නඞ්ගභූතපාදතලතො පට්ඨාය හත්ථපාසො පරිච්ඡින්දිතබ්බො, න සීසතො පට්ඨායාති දස්සෙති. තත්ථ ‘‘ඔරිමන්තෙනා’’ති ඉමස්ස හෙට්ඨිමන්තෙනාති අත්ථො ගහෙතබ්බො.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงหัตถบาสนั้น ซึ่งยากที่จะรู้ในองค์ ๕ เหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'tatthi' เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น มีการประกอบความว่า หัตถบาสชื่อว่า ๒ ศอกครึ่ง. ด้วยบทว่า 'tassa orimantena' (ด้วยส่วนปลายของสิ่งนั้น) ท่านแสดงว่า แม้ผู้รับของที่ผู้อื่นยกขึ้นโดยยืนตัวตรงในอากาศ ก็พึงกำหนดหัตถบาสนับตั้งแต่พื้นเท้าอันเป็นอวัยวะที่ใกล้ที่สุด ไม่ใช่นับตั้งแต่ศีรษะ. ในบทนั้น พึงถือเอาความว่า 'orimantena' มีความหมายว่า 'heṭṭhimantena' (ด้วยส่วนล่างสุด).

එත්ථ ච පවාරණසික්ඛාපදට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 238-239) ‘‘සචෙ පන භික්ඛු නිසින්නො හොති, ආසන්නස්ස පච්ඡිමන්තතො පට්ඨායා’’තිආදිනා පටිග්ගාහකානං ආසන්නඞ්ගස්ස පාරිමන්තතො පට්ඨාය පරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා ඉධාපි ආකාසෙ ඨිතස්ස පටිග්ගාහකස්ස ආසන්නඞ්ගභූතපාදතලස්ස පාරිමන්තභූතතො පණ්හිපරියන්තස්ස හෙට්ඨිමතලතො පට්ඨාය, දායකස්ස පන ඔරිමන්තභූතතො පාදඞ්ගුලස්ස හෙට්ඨිමපරියන්තතො පට්ඨාය හත්ථපාසො [Pg.212] පරිච්ඡින්දිතබ්බොති දට්ඨබ්බං. ඉමිනාව නයෙන භූමියං නිපජ්ජිත්වා උස්සීසකෙ නිසින්නස්ස හත්ථතො පටිග්ගණ්හන්තස්සාපි ආසන්නසීසඞ්ගස්ස පාරිමන්තභූතතො ගීවන්තතො පට්ඨායෙව හත්ථපාසො මිනිතබ්බො, න පාදතලතො පට්ඨාය. එවං නිපජ්ජිත්වා දානෙපි යථානුරූපං වෙදිතබ්බං. ‘‘යං ආසන්නතරං අඞ්ග’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 238-239) හි වුත්තං. අකල්ලකොති ගිලානො සහත්ථා පරිභුඤ්ජිතුං අසක්කොන්තො මුඛෙන පටිග්ගණ්හාති. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.265) පන ‘‘අකල්ලකොති ගිලානො ගහෙතුං වා’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, එතෙන අකල්ලකොති ගිලානො වා අථ වා ගහෙතුං අකල්ලකො අසමත්ථොති අත්ථො දස්සිතො. තෙනාහ ‘‘සචෙපි නත්ථුකරණියං දීයමානං නාසාපුටෙන අකල්ලකො වා මුඛෙන පටිග්ගණ්හාතී’’ති.

และในที่นี้ ในอรรถกถาปวารณาสิกขาบท (ปาจิ. อรรถ. ๒๓๘-๒๓๙) เพราะท่านแสดงการกำหนดโดยนับตั้งแต่ส่วนปลายของอวัยวะที่ใกล้ที่สุดของผู้รับ ด้วยบทมีอาทิว่า 'แต่ถ้าภิกษุนั่งอยู่ พึงนับตั้งแต่ที่สุดด้านหลังของอวัยวะที่ใกล้', เพราะฉะนั้น ในที่นี้ก็พึงทราบว่า หัตถบาสพึงกำหนดนับตั้งแต่ส่วนล่างสุดของส้นเท้า อันเป็นส่วนปลายของพื้นเท้าซึ่งเป็นอวัยวะที่ใกล้ที่สุดของผู้รับที่ยืนอยู่ในอากาศ, ส่วนของผู้ให้ พึงกำหนดนับตั้งแต่ส่วนล่างสุดของปลายนิ้วเท้า อันเป็นส่วนปลาย. แม้ผู้รับของจากมือของผู้นั่งอยู่บนหมอนโดยนอนอยู่บนพื้นดิน ก็พึงวัดหัตถบาสนับตั้งแต่ส่วนปลายของคอ อันเป็นส่วนปลายของศีรษะซึ่งเป็นอวัยวะที่ใกล้ที่สุด ไม่ใช่นับตั้งแต่พื้นเท้า โดยนัยนี้เหมือนกัน. แม้ในการให้โดยนอนอยู่ ก็พึงทราบตามสมควร. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'อวัยวะใดที่ใกล้กว่า' (ปาจิ. อรรถ. ๒๓๘-๒๓๙). คำว่า 'akallako' (ผู้ไม่สบาย) หมายถึง ภิกษุไข้ไม่สามารถรับด้วยมือของตนเอง จึงรับด้วยปาก. ส่วนในวิมติวิโนทนีย์ (วิ. วิ. ฎีกา ปาจิตติยะ ๒.๒๖๕) กล่าวไว้เพียงว่า 'akallako คือภิกษุไข้ หรือเพื่อจะถือเอา' ดังนี้, ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความหมายว่า 'akallako' คือภิกษุไข้ หรือว่าไม่สามารถเพื่อจะรับเอา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ถ้าของที่พึงทำเป็นยาหยอดจมูกที่เขากำลังให้ ภิกษุไข้รับด้วยช่องจมูก หรือรับด้วยปาก'.

105. එකදෙසෙනාපීති අඞ්ගුලියා ඵුට්ඨමත්තෙන.

๑๐๕. คำว่า 'ekadesenāpi' (แม้ด้วยส่วนเดียว) หมายถึง เพียงการถูกต้องด้วยนิ้วมือ.

තඤ්චෙ පටිග්ගණ්හාති, සබ්බං පටිග්ගහිතමෙවාති වෙණුකොටියං බන්ධිත්වා ඨපිතත්තා. සචෙ භූමියං ඨිතමෙව ඝටං දායකෙන හත්ථපාසෙ ඨත්වා ‘‘ඝටං දස්සාමී’’ති දින්නං වෙණුකොටියා ගහණවසෙන පටිග්ගණ්හාති, උභයකොටිබද්ධං සබ්බම්පි පටිග්ගහිතමෙව හොති. භික්ඛුස්ස හත්ථෙ අපීළෙත්වා පකතියා පීළියමානං උච්ඡුරසං සන්ධාය ‘‘ගණ්හථා’’ති වුත්තත්තා ‘‘අභිහාරො න පඤ්ඤායතී’’ති වුත්තං, හත්ථපාසෙ ඨිතස්ස පන භික්ඛුස්ස අත්ථාය පීළියමානං උච්ඡුතො පග්ඝරන්තං රසං ගණ්හිතුං වට්ටති. දොණිකාය සයං පග්ඝරන්තං උච්ඡුරසං මජ්ඣෙ ආවරිත්වා විස්සජ්ජිතම්පි ගණ්හිතුං වට්ටති. පටිග්ගහණසඤ්ඤායාති ‘‘මඤ්චාදිනා පටිග්ගහෙස්සාමී’’ති උප්පාදිතසඤ්ඤාය, ඉමිනා ‘‘පටිග්ගණ්හාමී’’ති වාචාය වත්තබ්බකිච්චං නත්ථීති දස්සෙති.

ถ้าภิกษุรับสิ่งนั้น สิ่งทั้งหมดก็เป็นอันรับแล้ว เพราะผูกไว้ที่ปลายไม้ไผ่ที่ตั้งไว้. ถ้าภิกษุรับหม้อที่ตั้งอยู่บนพื้นดินนั่นเอง ซึ่งผู้ให้ยืนอยู่ในหัตถบาสแล้วกล่าวว่า "จะให้หม้อ" โดยการรับด้วยปลายไม้ไผ่ สิ่งทั้งหมดที่ผูกไว้ทั้งสองปลายก็เป็นอันรับแล้ว. ที่กล่าวว่า "อภิหาระไม่ปรากฏ" นั้น ท่านกล่าวหมายถึงน้ำอ้อยที่คั้นตามปกติโดยไม่คั้นในมือของภิกษุแล้วกล่าวว่า "จงรับเถิด", แต่สำหรับน้ำอ้อยที่ไหลออกจากอ้อยที่คั้นเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในหัตถบาสนั้น ควรรับได้. แม้น้ำอ้อยที่ไหลออกมาเองในราง แล้วกั้นไว้ตรงกลางแล้วปล่อยออก ก็ควรรับได้. คำว่า "ด้วยปฏิคคหณสัญญา" หมายถึง ด้วยสัญญาที่เกิดขึ้นว่า "เราจะรับด้วยเตียงเป็นต้น", ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า ไม่จำเป็นต้องกล่าวคำว่า "เราจะรับ" ด้วยวาจา.

යත්ථ [Pg.213] කත්ථචි අට්ඨකථාසු, පදෙසෙසු වා. අසංහාරිමෙ ඵලකෙති ථාමමජ්ඣිමෙන අසංහාරියෙ. ‘‘තින්තිණිකාදිපණ්ණෙසූති වචනතො සාඛාසු පටිග්ගහණං රුහතීති දට්ඨබ්බ’’න්ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.265) වුත්තං. පොරාණටීකායම්පි තථෙව වුත්තං, තදෙතං විචාරෙතබ්බං. අට්ඨකථායඤ්හි ‘‘භූමියං අත්ථතෙසු සුඛුමෙසු තින්තිණිකාදිපණ්ණෙසු පටිග්ගහණං න රුහතී’’ති වුත්තං. තං තින්තිණිකාදිපණ්ණානං සුඛුමත්තා තත්ථ ඨපිතආමිසස්ස අසණ්ඨහනතො භූමියං ඨපිතසදිසත්තා ‘‘න රුහතී’’ති වුත්තං, තින්තිණිකාදිසාඛාසු ඨපිතෙපි එවමෙව සියා, තස්මා ‘‘සාඛාසු පටිග්ගහණං රුහතී’’ති වචනං අයුත්තං විය දිස්සති. අට්ඨකථායං ‘‘න රුහතී’’ති කිරියාපදස්ස ‘‘කස්මා’’ති හෙතුපරියෙසනෙ සති න අඤ්ඤං පරියෙසිතබ්බං, ‘‘සුඛුමෙසූ’’ති වුත්තං විසෙසනපදංයෙව හෙතුමන්තවිසෙසනං භවති, තස්මා තින්තිණිකපණ්ණාදීසු පටිග්ගහණං න රුහති, කස්මා? තෙසං සුඛුමත්තා. අඤ්ඤෙසු පන පදුමිනීපණ්ණාදීසු රුහති, කස්මා? තෙසං ඔළාරිකත්තාති හෙතුඵලසම්බන්ධො ඉච්ඡිතබ්බොති දිස්සති, තස්මා ‘‘තදෙතං විචාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘න හි තානි සන්ධාරෙතුං සමත්ථානීති මහන්තෙසු පන පදුමිනීපණ්ණාදීසු රුහතී’’ති.

ในอรรถกถาบางแห่ง หรือในบางส่วน. คำว่า "บนแผ่นกระดานที่ยกไปไม่ได้" หมายถึง ที่ยกไปไม่ได้ด้วยกำลังปานกลาง. ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎี. ปาจิตตีย์ 3.265) กล่าวว่า "เพราะคำว่า ในใบมะขามเป็นต้น พึงทราบว่า การรับประเคนบนกิ่งไม้ ย่อมสำเร็จ". แม้ในโปราณฎีกาก็กล่าวไว้เช่นนั้นเหมือนกัน, ข้อนั้นพึงพิจารณา. เพราะในอรรถกถากล่าวว่า "การรับประเคนบนใบมะขามเป็นต้นที่ละเอียดซึ่งปูไว้บนพื้นดิน ย่อมไม่สำเร็จ". ที่กล่าวว่า "ไม่สำเร็จ" นั้น เพราะใบมะขามเป็นต้นเหล่านั้นมีความละเอียด อามิสที่วางไว้บนนั้นจึงไม่ตั้งอยู่มั่นคง มีสภาพเหมือนวางไว้บนพื้นดินนั่นเอง, แม้วางไว้บนกิ่งมะขามเป็นต้น ก็พึงเป็นเช่นเดียวกันนั้น, เพราะฉะนั้น คำว่า "การรับประเคนบนกิ่งไม้ ย่อมสำเร็จ" จึงดูเหมือนไม่สมควร. เมื่อมีการแสวงหาเหตุว่า "เพราะเหตุไร" สำหรับกริยาบทว่า "ไม่สำเร็จ" ในอรรถกถา ก็ไม่พึงแสวงหาเหตุอื่น, บทวิเศษณ์ว่า "ที่ละเอียด" นั่นเอง ย่อมเป็นวิเศษณ์ที่มีเหตุอยู่ในตัว, เพราะฉะนั้น การรับประเคนบนใบมะขามเป็นต้นจึงไม่สำเร็จ, เพราะเหตุไร? เพราะใบเหล่านั้นมีความละเอียด. แต่ในใบไม้อื่นมีใบบัวเป็นต้น ย่อมสำเร็จ, เพราะเหตุไร? เพราะใบเหล่านั้นมีความใหญ่, พึงเห็นว่าท่านประสงค์ความสัมพันธ์แห่งเหตุและผลอย่างนี้, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ข้อนั้นพึงพิจารณา". สมจริงดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "เพราะใบเหล่านั้นไม่สามารถจะรองรับไว้ได้ แต่ในใบบัวเป็นต้นที่ใหญ่ ย่อมสำเร็จ".

106. පුඤ්ඡිත්වා පටිග්ගහෙත්වාති පුඤ්ඡිතෙපි රජනචුණ්ණාසඞ්කාය සති පටිග්ගහණත්ථාය වුත්තං, නාසති. තං පනාති පතිතරජං අප්පටිග්ගහෙත්වා උපරි ගහිතපිණ්ඩපාතං. අනාපත්තීති දුරූපචිණ්ණාදිදොසො නත්ථි. පුබ්බාභොගස්ස අනුරූපවසෙන ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා…පෙ… වට්ටතී’’ති වුත්තං. යස්මා පන තං ‘‘අඤ්ඤස්ස දස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදමත්තෙන පරසන්තකං න හොති, තස්මා තස්ස අදත්වාපි පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස දස්සාමී’’තිආදිපි විනයදුක්කටස්ස පරිහාරාය [Pg.214] වුත්තං, තථා අකත්වා ගහිතෙපි පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජතො අනාපත්තියෙව. භික්ඛුස්ස දෙතීති අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස දෙති. කඤ්ජිකන්ති ඛීරරසාදිං යං කිඤ්චි ද්‍රවං සන්ධාය වුත්තං. හත්ථතො මොචෙත්වා පුන ගණ්හාති, උග්ගහිතකං හොතීති ආහ ‘‘හත්ථතො අමොචෙන්තෙනෙවා’’ති. ආලුළෙන්තානන්ති ආලොළෙන්තානං, අයමෙව වා පාඨො. ආහරිත්වා භූමියං ඨපිතත්තා අභිහාරො නත්ථීති ආහ ‘‘පත්තො පටිග්ගහෙතබ්බො’’ති.

๑๐๖. คำว่า "เช็ดแล้วรับประเคน" ท่านกล่าวไว้เพื่อประโยชน์แก่การรับประเคน เมื่อมีความระแวงว่าจะมีผงสีย้อมแม้ในของที่เช็ดแล้ว, เมื่อไม่มีความระแวง (ก็ไม่ต้องรับประเคนใหม่). คำว่า "ส่วนของนั้น" หมายถึง บิณฑบาตที่หยิบเอาข้างบนโดยไม่ได้รับประเคนผงที่ตกลงไป. คำว่า "ไม่ต้องอาบัติ" คือ ไม่มีโทษมีการประพฤติไม่ดีเป็นต้น. ที่กล่าวว่า "ให้แก่อนุปสัมบันแล้ว...ฯลฯ... ย่อมควร" นั้น กล่าวตามสมควรแก่ความนึกคิดในเบื้องต้น. แต่เพราะของนั้นไม่เป็นของผู้อื่นเพียงด้วยการตั้งจิตว่า "จะให้แก่ผู้อื่น", เพราะฉะนั้น แม้ไม่ให้แก่ผู้อื่นนั้นแล้วรับประเคนขบฉันเอง ก็ควร. แม้คำว่า "จะให้แก่อนุปสัมบัน" เป็นต้นนี้ ท่านก็กล่าวไว้เพื่อป้องกันอาบัติทุกกฎทางวินัย, แม้เมื่อไม่ทำอย่างนั้นแล้วหยิบเอามา รับประเคนขบฉัน ก็ไม่ต้องอาบัติอยู่นั่นเอง. คำว่า "ให้แก่ภิกษุ" คือ ให้แก่ภิกษุรูปอื่น. คำว่า "น้ำข้าว" ท่านกล่าวหมายถึงของเหลวอย่างใดอย่างหนึ่งมีน้ำนมเป็นต้น. ท่านกล่าวว่า "โดยไม่ปล่อยจากมือเลย" เพื่อแสดงว่า ถ้าปล่อยจากมือแล้วรับใหม่ ย่อมเป็นของที่หยิบฉวยเอาเอง (อุคคหิตกะ). คำว่า "อาฬุเฬนตานัง" คือ "อาโลเฬนตานัง" (เมื่อกวนอยู่), หรือบทนี้เองเป็นปาฐะ. ท่านกล่าวว่า "พึงรับประเคนบาตร" เพราะเมื่อนำมาวางไว้บนพื้นแล้ว อภิหาระย่อมไม่มี.

107. පඨමතරං උළුඞ්කතො ථෙවා පත්තෙ පතන්තීති එත්ථ ‘‘යථා පඨමතරං පතිතථෙවෙ දොසො නත්ථි, තථා ආකිරිත්වා අපනෙන්තානං පච්ඡා පතිතථෙවෙපි අභිහටත්තා නෙවත්ථි දොසො’’ති වදන්ති. චරුකෙනාති ඛුද්දකභාජනෙන. ‘‘අභිහටත්තාති දීයමානක්ඛණං සන්ධාය වුත්තං. දත්වා අපනයනකාලෙ පන ඡාරිකා වා බින්දූනි වා පතන්ති, පුන පටිග්ගහෙතබ්බං අභිහාරස්ස විගතත්තා’’ති වදන්ති, තං යථා න පතති, තථා අපනෙස්සාමීති පටිහරන්තෙ යුජ්ජති, පකතිසඤ්ඤාය අපනෙන්තෙ අභිහාරො න ඡිජ්ජති, සුපතිතං. පටිග්ගහිතමෙව හි තං හොති. මුඛවට්ටියාපි ගහෙතුං වට්ටතීති අභිහරියමානස්ස පත්තස්ස මුඛවට්ටියා උපරිභාගෙ හත්ථං පසාරෙත්වා ඵුසිතුං වට්ටති. පාදෙන පෙල්ලෙත්වාති පාදෙන ‘‘පටිග්ගහෙස්සාමී’’ති සඤ්ඤාය අක්කමිත්වා. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. වචනමත්තමෙවාති පටිබද්ධං පටිබද්ධපටිබද්ධන්ති සද්දමත්තමෙව නානං, කායපටිබද්ධමෙව හොති, තස්මා තෙසං වචනං න ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. එස නයොති ‘‘පටිබද්ධපටිබද්ධම්පි කායපටිබද්ධමෙවා’’ති අයං නයො. තථා ච තත්ථ කායපටිබද්ධෙ තප්පටිබද්ධෙ ච ථුල්ලච්චයමෙව වුත්තං.

๑๐๗. ในข้อว่า "หยาดน้ำตกลงในบาตรจากจ่าก่อน" นี้ ท่านกล่าวว่า "หยาดน้ำที่ตกลงก่อนไม่มีโทษฉันใด แม้ในหยาดน้ำที่ตกลงภายหลังของพวกภิกษุผู้ตักราดแล้วนำออกไป ก็ไม่มีโทษฉันนั้น เพราะเป็นของที่เขานำมาถวายแล้ว". คำว่า "ด้วยจรูญ" คือ ด้วยภาชนะขนาดเล็ก. ท่านกล่าวว่า "เพราะเป็นของที่เขานำมาถวายแล้ว" โดยหมายถึงขณะที่กำลังถวาย. แต่ท่านกล่าวว่า "ในเวลาที่ถวายแล้วนำออกไป หากเถ้าหรือหยาดน้ำตกลงไป พึงรับประเคนใหม่ เพราะอภิหาระขาดไปแล้ว", คำนั้นย่อมสมควรแก่ผู้ที่ระวังอยู่ว่า "เราจะนำออกไปโดยไม่ให้ตกลง", เมื่อนำออกไปด้วยความสำคัญตามปกติ อภิหาระย่อมไม่ขาด, เป็นอันตกลงไปดีแล้ว. เพราะสิ่งนั้นเป็นอันรับประเคนแล้วนั่นเอง. คำว่า "แม้จะจับที่ขอบปากบาตรก็ควร" คือ เมื่อบาตรที่เขากำลังนำมาถวาย ควรเหยียดมือออกไปสัมผัสที่ส่วนบนของขอบปากบาตรได้. คำว่า "ใช้เท้าเบียด" คือ ใช้เท้าเหยียบด้วยสัญญาว่า "เราจะรับประเคน". คำว่า "บางพวก" คือ พวกชาวอภัยคีรีวิหาร. คำว่า "เป็นเพียงคำพูดเท่านั้น" คือ คำว่า "ของเนื่องด้วยกาย" และ "ของเนื่องด้วยของที่เนื่องด้วยกาย" ต่างกันเพียงชื่อเท่านั้น ย่อมเป็นของเนื่องด้วยกายเหมือนกัน, เพราะฉะนั้น อธิบายว่า ไม่พึงถือเอาคำพูดของพวกเขานั้น. คำว่า "นัยนี้" คือ นัยว่า "แม้ของเนื่องด้วยของที่เนื่องด้วยกาย ก็เป็นของเนื่องด้วยกายนั่นเอง". และด้วยเหตุนั้น ในของเนื่องด้วยกายและของเนื่องด้วยของที่เนื่องด้วยกายนั้น ท่านจึงกล่าวว่าเป็นอาบัติถุลลัจจัยเหมือนกัน.

තෙන ආහරාපෙතුන්ති යස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං ගතං, තං ‘‘ඉධ නං ආනෙහී’’ති ආණාපෙත්වා තෙන ආහරාපෙතුං ඉතරස්ස වට්ටතීති අත්ථො. තස්මාති යස්මා මූලට්ඨස්සෙව [Pg.215] පරිභොගො අනුඤ්ඤාතො, තස්මා. තං දිවසං හත්ථෙන ගහෙත්වා දුතියදිවසෙ පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස උග්ගහිතකපටිග්ගහිතං හොතීති ආහ ‘‘අනාමසිත්වා’’ති. අප්පටිග්ගහිතත්තා ‘‘සන්නිධිපච්චයා අනාපත්තී’’ති වුත්තං. අප්පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අදින්නමුඛද්වාරාපත්ති හොතීති ආහ ‘‘පටිග්ගහෙත්වා පන පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. ‘‘න තතො පරන්ති තදහෙව සාමං අප්පටිග්ගහිතං සන්ධාය වුත්තං, තදහෙව පටිග්ගහිතං පන පුනදිවසාදීසු අප්පටිග්ගහෙත්වාපි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති.

คำว่า Tena āharāpetuṃ ความว่า ภิกษุอีกรูปหนึ่งสั่งภิกษุผู้ไปสำนักของตนว่า 'จงนำสิ่งนั้นมาที่นี่' แล้วให้ผู้นั้นนำมา ย่อมควรแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง. คำว่า Tasmā คือ เพราะเหตุที่ทรงอนุญาตการบริโภคแก่ภิกษุผู้เป็นเจ้าของเดิมเท่านั้น. ท่านกล่าวคำว่า anāmasitvā (โดยไม่จับต้อง) เพราะเมื่อภิกษุถือเอาด้วยมือในวันนั้น แล้วรับประเคนบริโภคในวันที่สอง ย่อมเป็นของที่รับประเคนจากของที่ถือเอาเอง (อุคคหิตกะ). เพราะไม่ได้รับประเคน ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ต้องอาบัติเพราะปัจจัยคือการสั่งสม'. ท่านกล่าวว่า 'แต่ควรรับประเคนแล้วจึงบริโภค' เพราะเมื่อบริโภคโดยไม่รับประเคน ย่อมเป็นอาบัติเพราะของที่ไม่ได้ให้ล่วงช่องปาก. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'คำว่า Na tato paraṃ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงของที่ตนถือเอาเองโดยไม่ได้รับประเคนในวันนั้นนั่นเอง ส่วนของที่รับประเคนแล้วในวันนั้นนั่นเอง แม้ในวันต่อๆ ไป จะบริโภคโดยไม่รับประเคนอีก ก็ควร'.

108. ඛීයන්තීති ඛයං ගච්ඡන්ති, තෙසං චුණ්ණෙහි ථුල්ලච්චයඅප්පටිග්ගහණාපත්තියො න හොන්තීති අධිප්පායො. සත්ථකෙනාති පටිග්ගහිතසත්ථකෙන. නවසමුට්ඨිතන්ති එතෙනෙව උච්ඡුආදීසු අභිනවලග්ගත්තා අබ්බොහාරිකං න හොතීති දස්සෙති. එසෙව නයොති සන්නිධිදොසාදිං සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. කස්මා පනෙත්ථ උග්ගහිතපච්චයා, සන්නිධිපච්චයා වා දොසො න සියාති ආහ ‘‘න හි තං පරිභොගත්ථාය පරිහරන්තී’’ති. ඉමිනා ච බාහිරපරිභොගත්ථං සාමං ගහෙත්වා වා අනුපසම්පන්නෙන දින්නං වා පරිහරිතුං වට්ටතීති දීපෙති, තස්මා පත්තසම්මක්ඛනාදිඅත්ථං සාමං ගහෙත්වා පරිහරිතතෙලාදිං සචෙ පරිභුඤ්ජිතුකාමො හොති, පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති. අබ්භන්තරපරිභොගත්ථං පන සාමං ගහිතං පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස උග්ගහිතපටිග්ගහණං හොති, අප්පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අදින්නමුඛද්වාරාපත්ති හොති. අබ්භන්තරපරිභොගත්ථමෙව අනුපසම්පන්නෙන දින්නං ගහෙත්වා පරිහරන්තස්ස සිඞ්ගීලොණකප්පො විය සන්නිධිපච්චයා ආපත්ති හොති. කෙචි පන ‘‘ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස උච්චාරණමත්තං හොතීතිආදිනා වුත්තපඤ්චඞ්ගසම්පත්තියා පටිග්ගහණස්ස රුහණතො බාහිරපරිභොගත්ථම්පි සචෙ අනුපසම්පන්නෙහි දින්නං ගණ්හාති, පටිග්ගහිතමෙවා’’ති [Pg.216] වදන්ති. එවං සති ඉධ බාහිරපරිභොගත්ථං අනුපසම්පන්නෙන දින්නං ගහෙත්වා පරිහරන්තස්ස සන්නිධිපච්චයා ආපත්ති වත්තබ්බා සියා. ‘‘න හි තං පරිභොගත්ථාය පරිහරන්තී’’ති ච න වත්තබ්බං, තස්මා බාහිරපරිභොගත්ථං ගහිතං පටිග්ගහිතං නාම න හොතීති වෙදිතබ්බං.

๑๐๘. คำว่า Khīyanti คือ ถึงความสึกหรอ อธิบายว่า ไม่เป็นอาบัติถุลลัจจัยและอาบัติเพราะไม่รับประเคนด้วยผงเหล่านั้น. คำว่า Satthakena คือ ด้วยมีดที่รับประเคนแล้ว. คำว่า Navasamuṭṭhitaṃ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า เพราะเป็นของติดอยู่ใหม่ๆ ในอ้อยเป็นต้น จึงไม่เป็นอโวหาริก (สิ่งที่ไม่นับ). คำว่า Eseva nayo ท่านกล่าวหมายถึงโทษมีการสั่งสมเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'Na hi' เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า 'Na hi taṃ paribhogatthāya pariharantī' (เพราะเขาไม่ได้นำสิ่งนั้นไปเพื่อบริโภค) เพื่อตอบคำถามว่า เพราะเหตุไร ในเรื่องนี้จึงไม่พึงมีโทษเพราะปัจจัยคือการถือเอาเอง หรือเพราะปัจจัยคือการสั่งสม. และด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า การถือเอาเองก็ดี หรือการที่อนุปสัมบันถวายก็ดี เพื่อประโยชน์แก่การบริโภคภายนอก แล้วนำไป ย่อมควร. เพราะฉะนั้น น้ำมันเป็นต้นที่ถือเอาเองแล้วนำไปเพื่อประโยชน์มีการทาบาตรเป็นต้น หากประสงค์จะบริโภค เมื่อรับประเคนแล้วบริโภค ย่อมไม่ต้องอาบัติ. แต่เมื่อถือเอาเองเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคภายใน แล้วรับประเคนบริโภค ย่อมเป็นการรับประเคนของที่ถือเอาเอง (อุคคหิตกะ) เมื่อบริโภคโดยไม่รับประเคน ย่อมเป็นอาบัติเพราะของที่ไม่ได้ให้ล่วงช่องปาก. สำหรับผู้ที่รับของที่อนุปสัมบันถวายเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคภายในเท่านั้นแล้วนำไป ย่อมเป็นอาบัติเพราะปัจจัยคือการสั่งสม เหมือนในสิงคิโลณกัปปะ. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'เพราะการรับประเคนย่อมสำเร็จด้วยความพร้อมเพรียงแห่งองค์ ๕ ตามที่กล่าวไว้ว่า เป็นการยกขึ้นเพียงชั่วบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง เป็นต้น แม้หากรับของที่อนุปสัมบันถวายเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคภายนอก ก็ชื่อว่ารับประเคนแล้วนั่นเอง'. เมื่อเป็นเช่นนั้น ในที่นี้ก็พึงต้องกล่าวอาบัติเพราะปัจจัยคือการสั่งสม แก่ผู้รับของที่อนุปสัมบันถวายเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคภายนอกแล้วนำไป. และไม่พึงกล่าวคำว่า 'Na hi taṃ paribhogatthāya pariharantī' เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า สิ่งที่รับไว้เพื่อประโยชน์แก่การบริโภคภายนอก ไม่ชื่อว่ารับประเคนแล้ว.

යදි එවං පඤ්චසු පටිග්ගහණඞ්ගෙසු ‘‘පරිභොගත්ථායා’’ති විසෙසනං වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං. පටිග්ගහණඤ්හි පරිභොගත්ථමෙව හොතීති ‘‘පරිභොගත්ථායා’’ති විසුං අවත්වා ‘‘තඤ්චෙ භික්ඛු කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා පටිග්ගණ්හාතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘සතිපි පටිග්ගහණෙ ‘න හි තං පරිභොගත්ථාය පරිහරන්තී’ති ඉධ අපරිභොගත්ථාය පරිහරණෙ අනාපත්ති වුත්තා’’ති වදන්ති. තෙන ච පටිග්ගහණඞ්ගෙසු පඤ්චසු සමිද්ධෙසු අජ්ඣොහරිතුකාමතාය ගහිතමෙව පටිග්ගහිතං නාම හොති අජ්ඣොහරිතබ්බෙසුයෙව පටිග්ගහණස්ස අනුඤ්ඤාතත්තාති දස්සෙති. තථා බාහිරපරිභොගත්ථාය ගහෙත්වා ඨපිතතෙලාදිං අජ්ඣොහරිතුකාමතාය සති පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති දස්සෙති. උදුක්ඛලමුසලාදීනි ඛීයන්තීති එත්ථ උදුක්ඛලමුසලානං ඛයෙන පිසිතකොට්ටිතභෙසජ්ජෙසු සචෙ ආගන්තුකවණ්ණො පඤ්ඤායති, න වට්ටති. සුද්ධං උදකං හොතීති රුක්ඛසාඛාදීහි ගළිත්වා පතනඋදකං සන්ධාය වුත්තං.

หากถามว่า ถ้าอย่างนั้น ในองค์แห่งการรับ ๕ อย่าง พึงกล่าววิเสสนะว่า 'เพื่อบริโภค' หรือ? ตอบว่า ไม่พึงกล่าว. เพราะการรับย่อมเป็นไปเพื่อบริโภคเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวแยกต่างหากว่า 'เพื่อบริโภค' แต่กล่าวเพียงเท่านี้ว่า 'ถ้าภิกษุรับสิ่งนั้นด้วยกาย หรือด้วยของเนื่องด้วยกาย'. ส่วนอาจารย์อื่นกล่าวว่า 'แม้มีการรับอยู่ ก็จริง แต่ในที่นี้กล่าวอนาบัติในการนำไปเพื่อไม่บริโภคว่า เพราะเขาไม่ได้นำสิ่งนั้นไปเพื่อบริโภค'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า เมื่อองค์แห่งการรับ ๕ อย่างบริบูรณ์แล้ว สิ่งที่รับไว้ด้วยความประสงค์จะกลืนกินเท่านั้น ชื่อว่ารับแล้ว เพราะการรับเป็นสิ่งที่ทรงอนุญาตไว้ในสิ่งที่พึงกลืนกินเท่านั้น. อนึ่ง แสดงว่า เมื่อมีความประสงค์จะกลืนกินน้ำมันเป็นต้นที่รับไว้เพื่อบริโภคภายนอกแล้ว ก็ควรรับและบริโภคได้. ในคำว่า 'ครกและสากเป็นต้นย่อมสึกหรอ' นี้ ถ้าสีแปลกปลอมปรากฏในยาที่บดหรือตำด้วยความสึกหรอของครกและสาก ก็ไม่ควร. คำว่า 'น้ำบริสุทธิ์' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงน้ำที่ไหลจากกิ่งไม้เป็นต้นตกลงมา.

109. පත්තො වාස්ස පටිග්ගහෙතබ්බොති එත්ථාපි පත්තගතං ඡුපිත්වා දෙන්තස්ස හත්ථෙ ලග්ගෙන ආමිසෙන දොසාභාවත්ථං පත්තපටිග්ගහණන්ති අබ්භන්තරපරිභොගත්ථමෙව පත්තපටිග්ගහණං වෙදිතබ්බං. යං සාමණෙරස්ස පත්තෙ පතති…පෙ… පටිග්ගහණං න විජහතීති එත්ථ පුනප්පුනං ගණ්හන්තස්ස අත්තනො පත්තෙ පක්ඛිත්තමෙව අත්තනො සන්තකන්ති සන්නිට්ඨානකරණතො හත්ථගතං පටිග්ගහණං න විජහති. පරිච්ඡින්දිත්වා දින්නං පන ගණ්හන්තස්ස ගහණසමයෙයෙව අත්තනො සන්තකන්ති සන්නිට්ඨානස්ස කතත්තා [Pg.217] හත්ථගතං පටිග්ගහණං විජහති. කෙසඤ්චි අත්ථාය භත්තං පක්ඛිපතීති එත්ථ අනුපසම්පන්නස්ස අත්ථාය පක්ඛිපන්තෙපි ආගන්ත්වා ගණ්හිස්සතීති සයමෙව පක්ඛිපිත්වා ඨපනතො පටිග්ගහණං න විජහති. අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ පක්ඛිත්තං පන අනුපසම්පන්නෙනෙව ඨපිතං නාම හොතීති පටිග්ගහණං විජහති පරිච්චත්තභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘සාමණෙර…පෙ… පරිච්චත්තත්තා’’ති. කෙසඤ්චීතිආදීසු අනුපසම්පන්නානං අත්ථාය කත්ථචි ඨපියමානම්පි හත්ථතො මුත්තමත්තෙ එව පටිග්ගහණං න විජහති, අථ ඛො භාජනෙ පතිතමෙව පටිග්ගහණං විජහති. භාජනඤ්ච භික්ඛුනා පුනදිවසත්ථාය අපෙක්ඛිතමෙවාති තග්ගතම්පි ආමිසං දුද්ධොතපත්තගතං විය පටිග්ගහණං විජහතීති සඞ්කාය ‘‘සාමණෙරස්ස හත්ථෙ පක්ඛිපිතබ්බ’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඊදිසෙසු හි යුත්ති න ගවෙසිතබ්බා, වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං.

๑๐๙. ในคำว่า "บาตรของเธอพึงรับ" นี้ พึงทราบว่าการรับบาตรนั้นเป็นไปเพื่อบริโภคภายในเท่านั้น เพื่อไม่ให้มีโทษด้วยอาหารที่ติดมือของผู้ให้ที่สัมผัสสิ่งที่อยู่ในบาตร. ในคำว่า "สิ่งที่ตกลงในบาตรของสามเณร...เป...การรับไม่สละไป" นี้ การรับที่อยู่ในมือไม่สละไป เพราะการกำหนดว่าสิ่งที่ใส่ลงในบาตรของตนเองเท่านั้นเป็นของตนของผู้ที่รับซ้ำแล้วซ้ำเล่า. ส่วนการรับที่อยู่ในมือของผู้ที่รับสิ่งที่เขาแบ่งให้ ย่อมสละไป เพราะมีการกำหนดว่าสิ่งนั้นเป็นของตนในขณะที่รับนั่นเอง. ในคำว่า "ใส่ภัตเพื่อประโยชน์แก่บางคน" นี้ แม้ใส่เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่ยังไม่เป็นภิกษุ การรับก็ไม่สละไป เพราะตนเองใส่และวางไว้ด้วยคิดว่า "เขาจะมารับไป". ส่วนสิ่งที่ใส่ในมือของผู้ที่ยังไม่เป็นภิกษุ ชื่อว่าผู้ที่ยังไม่เป็นภิกษุวางไว้เอง เพราะเหตุนั้น การรับจึงสละไป เพราะมีการสละแล้ว. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สามเณร...เป...เพราะมีการสละแล้ว". ในคำว่า "เพื่อประโยชน์แก่บางคน" เป็นต้น แม้สิ่งที่วางไว้ที่ใดที่หนึ่งเพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่ยังไม่เป็นภิกษุ การรับก็ไม่สละไปในขณะที่หลุดจากมือเท่านั้น แต่การรับย่อมสละไปในขณะที่ตกลงในภาชนะแล้ว. และภาชนะนั้นเป็นสิ่งที่ภิกษุยังต้องการเพื่อวันต่อไป เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า คำว่า "พึงใส่ในมือของสามเณร" นี้ กล่าวไว้ด้วยความสงสัยว่า อาหารที่อยู่ในภาชนะนั้นก็ย่อมสละการรับไป เหมือนอาหารที่อยู่ในบาตรที่ล้างไม่สะอาด. ในกรณีเช่นนี้ ไม่พึงแสวงหาเหตุผล แต่พึงปฏิบัติไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว.

110. පත්තගතා යාගූති ඉමිනා පත්තමුඛවට්ටියා ඵුට්ඨෙපි කුටෙ යාගු පටිග්ගහිතා, උග්ගහිතා වා න හොති භික්ඛුනො අනිච්ඡාය ඵුට්ඨත්තාති දස්සෙති. ආරොපෙතීති හත්ථං ඵුසාපෙති. පටිග්ගහණූපගං භාරං නාම ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස උක්ඛෙපාරහං. කිඤ්චාපි අවිස්සජ්ජෙත්වාව අඤ්ඤෙන හත්ථෙන පිදහන්තස්ස දොසො නත්ථි, තථාපි න පිදහිතබ්බන්ති අට්ඨකථාපමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.265) පන ‘‘න පිදහිතබ්බන්ති හත්ථතො මුත්තං සන්ධාය වුත්තං, හත්ථගතං පන ඉතරෙන හත්ථෙන පිදහතො, හත්ථතො මුත්තම්පි වා අඵුසිත්වා උපරි පිධානං පාතෙන්තස්ස න දොසො’’ති වුත්තං.

๑๑๐. ด้วยคำว่า "ข้าวต้มที่อยู่ในบาตร" นี้ แสดงว่า แม้ข้าวต้มที่ถูกขอบปากบาตรกระทบแล้วตกลงในหม้อ ก็ไม่ชื่อว่าภิกษุรับแล้วหรือยกขึ้นแล้ว เพราะถูกกระทบโดยไม่ตั้งใจ. คำว่า "อาโรเปติ" (ยกขึ้น) หมายถึง ทำให้มือถูกต้อง. ภาระที่ควรแก่การรับ ชื่อว่าภาระที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางพึงยกขึ้นได้. ถึงแม้ว่าผู้ที่ยังไม่สละแล้วปิดด้วยมืออีกข้างหนึ่งจะไม่มีโทษก็ตาม แต่ก็พึงถือตามหลักอรรถกถาว่า "ไม่พึงปิด". ส่วนในวิมติวิโนทนีย์ (วิ. วิ. ฎีกา ปาจิตติยะ 2.265) กล่าวว่า "คำว่า 'ไม่พึงปิด' นี้ กล่าวหมายถึงสิ่งที่หลุดจากมือแล้ว, ส่วนผู้ที่ปิดสิ่งที่อยู่ในมือด้วยมืออีกข้างหนึ่ง หรือผู้ที่ปล่อยฝาลงข้างบนโดยไม่ถูกต้องสิ่งที่หลุดจากมือแล้ว ก็ไม่มีโทษ".

111. පටිග්ගණ්හාතීති ඡායත්ථාය උපරි ධාරියමානා මහාසාඛා යෙන කෙනචි ඡිජ්ජෙය්‍ය, තත්ථ ලග්ගරජං මුඛෙ පාතෙය්‍ය වාති කප්පියං කාරාපෙත්වා පටිග්ගණ්හාති.

๑๑๑. คำว่า "รับ" หมายถึง กิ่งไม้ใหญ่ที่ถูกถือไว้ข้างบนเพื่อเป็นร่มเงา อาจจะถูกใครบางคนตัด หรือฝุ่นที่ติดอยู่บนนั้นอาจจะตกลงในปากได้ จึงให้ทำให้เป็นกัปปิยะแล้วจึงรับ.

මච්ඡිකවාරණත්ථන්ති [Pg.218] එත්ථ ‘‘සචෙපි සාඛාය ලග්ගරජං පත්තෙ පතති, සුඛෙන පරිභුඤ්ජිතුං සක්කාති සාඛාය පටිග්ගහිතත්තා අබ්භන්තරපරිභොගත්ථමෙවිධ පටිග්ගහණන්ති මූලපටිග්ගහණමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘මච්ඡිකවාරණත්ථන්ති වචනමත්තං ගහෙත්වා බාහිරපරිභොගත්ථං ගහිත’’න්ති වදන්ති. කුණ්ඩකෙති මහාඝටෙ. තස්මිම්පීති චාටිඝටෙපි. අනුපසම්පන්නං ගාහාපෙත්වාති තමෙව අජ්ඣොහරණීයං භණ්ඩං අනුපසම්පන්නෙන ගාහාපෙත්වා.

ในคำว่า "เพื่อป้องกันแมลง" นี้ กล่าวว่า "แม้ฝุ่นที่ติดอยู่บนกิ่งไม้จะตกลงในบาตร ก็สามารถบริโภคได้อย่างสบาย เพราะกิ่งไม้นั้นถูกรับไว้แล้ว การรับในที่นี้จึงเป็นไปเพื่อบริโภคภายในเท่านั้น การรับโดยมูลเหตุจึงควร". ส่วนอาจารย์อื่นกล่าวว่า "ถือเอาเพียงคำว่า 'เพื่อป้องกันแมลง' แล้วก็รับไว้เพื่อบริโภคภายนอก". คำว่า "กุณฑเก" (ในหม้อ) หมายถึง ในหม้อใหญ่. คำว่า "ตสฺมิมฺปิ" (ในนั้นด้วย) หมายถึง ในหม้อดินเผาด้วย. คำว่า "ให้ผู้ที่ยังไม่เป็นภิกษุถือเอา" หมายถึง ให้ผู้ที่ยังไม่เป็นภิกษุถือเอาสิ่งของที่พึงกลืนกินนั้นเอง.

ථෙරස්ස පත්තං දුතියත්ථෙරස්සාති ‘‘ථෙරස්ස පත්තං මය්හං දෙථා’’ති තෙන අත්තනො පරිච්චජාපෙත්වා දුතියත්ථෙරස්ස දෙති. තුය්හං යාගුං මය්හං දෙහීති එත්ථ එවං වත්වා සාමණෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා අත්තනොපි පත්තං තස්ස දෙති. එත්ථ පනාති ‘‘පණ්ඩිතො සාමණෙරො’’තිආදිපත්තපරිවත්තනකථායං. කාරණං උපපරික්ඛිතබ්බන්ති යථා මාතුආදීනං තෙලාදීනි හරන්තො තථාරූපෙ කිච්චෙ අනුපසම්පන්නෙන අපරිවත්තෙත්වාව පරිභුඤ්ජිතුං ලභති, එවමිධ පත්තපරිවත්තනං අකත්වා පරිභුඤ්ජිතුං කස්මා න ලභතීති කාරණං වීමංසිතබ්බන්ති අත්ථො. එත්ථ පන ‘‘සාමණෙරෙහි ගහිතතණ්ඩුලෙසු පරික්ඛීණෙසු අවස්සං අම්හාකං සාමණෙරා සඞ්ගහං කරොන්තීති චිත්තුප්පත්ති සම්භවති, තස්මා තං පරිවත්තෙත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බං. මාතාපිතූනං අත්ථාය පන ඡායත්ථාය වා ගහණෙ පරිභොගාසා නත්ථි, තස්මා තං වට්ටතී’’ති කාරණං වදන්ති. තෙනෙව ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙනපි වුත්තං –

คำว่า "บาตรของพระเถระแก่พระเถระรูปที่สอง" หมายถึง ให้พระเถระรูปนั้นสละบาตรของตนเองว่า "จงให้บาตรของพระเถระแก่ข้าพเจ้า" แล้วจึงให้แก่พระเถระรูปที่สอง. ในคำว่า "จงให้ข้าวต้มของเธอแก่ข้าพเจ้า" นี้ กล่าวอย่างนี้แล้วรับบาตรของสามเณร แล้วก็ให้บาตรของตนแก่สามเณรนั้น. ส่วนในที่นี้ หมายถึง ในเรื่องการแลกเปลี่ยนบาตรเป็นต้นว่า "สามเณรผู้ฉลาด". คำว่า "พึงพิจารณาเหตุ" หมายถึง พึงพิจารณาเหตุว่า "เหมือนอย่างผู้ที่นำน้ำมันเป็นต้นไปให้มารดาเป็นต้น ในกิจเช่นนั้น ผู้ที่ยังไม่เป็นภิกษุย่อมบริโภคได้โดยไม่ต้องแลกเปลี่ยน แล้วในที่นี้ เหตุใดจึงบริโภคไม่ได้โดยไม่แลกเปลี่ยนบาตร?". ส่วนในที่นี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวเหตุว่า "เมื่อข้าวสารที่สามเณรรับไว้หมดไป ย่อมมีความคิดเกิดขึ้นว่า 'สามเณรของเราย่อมสงเคราะห์เราอย่างแน่นอน' เพราะเหตุนั้น จึงพึงบริโภคโดยแลกเปลี่ยนกัน. ส่วนการรับเพื่อประโยชน์แก่มารดาบิดา หรือเพื่อเป็นร่มเงา ไม่มีความหวังในการบริโภค เพราะเหตุนั้น จึงควร". ด้วยเหตุนั้น พระอาจารย์พุทธทัตตเถระจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘මාතාපිතූනමත්ථාය, තෙලාදිං හරතොපි ච;

සාඛං ඡායාදිඅත්ථාය, ඉමස්ස න විසෙසතා.

"แม้ผู้ที่นำน้ำมันเป็นต้นไปเพื่อประโยชน์แก่มารดาบิดา และกิ่งไม้เพื่อประโยชน์แก่ร่มเงาเป็นต้น ก็ไม่มีความแตกต่างกันในเรื่องนี้.

‘‘තස්මා හිස්ස විසෙසස්ස, චින්තෙතබ්බං තු කාරණං;

තස්ස සාලයභාවං තු, විසෙසං තක්කයාමහ’’න්ති.

"เพราะเหตุนั้น พึงพิจารณาเหตุแห่งความแตกต่างนั้น, ส่วนความแตกต่างนั้น เราย่อมคาดคะเนว่าเกิดจากความอาลัย."

ඉදමෙවෙත්ථ [Pg.219] යුත්තතරං අවස්සං තථාවිධවිතක්කුප්පත්තියා සම්භවතො. න හි සක්කා එත්ථ විතක්කං සොධෙතුන්ති. මාතාදීනං අත්ථාය හරණෙ පන නාවස්සං තථාවිධවිතක්කුප්පත්තීති සක්කා විතක්කං සොධෙතුං. යත්ථ හි විතක්කං සොධෙතුං සක්කා, තත්ථ නෙවත්ථි දොසො. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘සචෙ පන සක්කොති විතක්කං සොධෙතුං, තතො ලද්ධං ඛාදිතුම්පි වට්ටතී’’ති. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.265) පන ‘‘එත්ථ පනාති පත්තපරිවත්තනෙ. කාරණන්ති එත්ථ යථා සාමණෙරා ඉතො අම්හාකම්පි දෙන්තීති විතක්කො උප්පජ්ජති, න තථා අඤ්ඤත්ථාති කාරණං වදන්ති, තඤ්ච යුත්තං. යස්ස පන තාදිසො විතක්කො නත්ථි, තෙන අපරිවත්තෙත්වාපි භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං.

ในที่นี้ ข้อนี้แหละสมควรยิ่งกว่า เพราะมีความเป็นไปได้ที่จะมีความคิดเช่นนั้นเกิดขึ้นอย่างแน่นอน. เพราะในที่นี้ ไม่สามารถชำระความคิดนั้นได้. ส่วนในการนำไปเพื่อประโยชน์แก่มารดาเป็นต้น ไม่จำเป็นต้องมีความคิดเช่นนั้นเกิดขึ้น จึงสามารถชำระความคิดได้. ในที่ใดสามารถชำระความคิดได้ ในที่นั้นก็ไม่มีโทษ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงจักกล่าวว่า "ถ้าสามารถชำระความคิดได้ ก็ควรบริโภคสิ่งที่ได้มานั้นได้". ส่วนในวิมติวิโนทนีย์ (วิ. วิ. ฎีกา ปาจิตติยะ 2.265) กล่าวว่า "คำว่า 'ในที่นี้' หมายถึง ในการแลกเปลี่ยนบาตร. คำว่า 'เหตุ' ในที่นี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวเหตุว่า 'ความคิดที่ว่าสามเณรจะให้แก่เราจากสิ่งนี้ ย่อมเกิดขึ้น, แต่ในที่อื่นไม่เป็นเช่นนั้น' ซึ่งก็สมควร. ส่วนผู้ใดไม่มีความคิดเช่นนั้น ผู้นั้นก็ควรบริโภคได้โดยไม่ต้องแลกเปลี่ยน".

112. නිච්චාලෙතුන්ති චාලෙත්වා පාසාණසක්ඛරාදිඅපනයනං කාතුං. උද්ධනං ආරොපෙතබ්බන්ති අනග්ගිකං උද්ධනං සන්ධාය වුත්තං. උද්ධනෙ පච්චමානස්ස ආලුළනෙ උපරි අපක්කතණ්ඩුලා හෙට්ඨා පවිසිත්වා පච්චන්තීති ආහ ‘‘සාමංපාකඤ්චෙව හොතී’’ති.

๑๑๒. คำว่า Niccāletuṃ ความว่า เพื่อเขย่าแล้วนำเอาหินและกรวดเป็นต้นออกไป. ที่กล่าวว่า พึงยกขึ้นสู่เตา (Uddhanaṃ āropetabbaṃ) นั้น ท่านกล่าวหมายถึงเตาที่ไม่มีไฟ. เพราะเมื่อกวนข้าวที่กำลังหุงอยู่ในเตา เมล็ดข้าวที่ยังไม่สุกข้างบนตกลงไปข้างล่างแล้วสุก (เอง) ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมเป็นอันหุงเองด้วย (sāmaṃpākañceva hoti).

113. ආධාරකෙ පත්තො ඨපිතොති අප්පටිග්ගහිතාමිසො පත්තො පුන පටිග්ගහණත්ථාය ඨපිතො. චාලෙතීති විනා කාරණං චාලෙති, සතිපි කාරණෙ භික්ඛූනං පරිභොගාරහං චාලෙතුං න වට්ටති. කිඤ්චාපි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අමනුස්සිකාබාධෙ ආමකමංසං ආමකලොහිත’’න්ති (මහාව. 264) තාදිසෙ ආබාධෙ අත්තනො අත්ථාය ආමකමංසපටිග්ගහණං අනුඤ්ඤාතං, ‘‘ආමකමංසපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 194) ච සාමඤ්ඤතො පටික්ඛිත්තං, තථාපි අත්තනො, අඤ්ඤස්ස වා භික්ඛුනො අත්ථාය අග්ගහිතත්තා ‘‘සීහවිඝාසාදිං…පෙ… වට්ටතී’’ති වුත්තං. සක්කොති විතක්කං සොධෙතුන්ති ‘‘මය්හම්පි දෙතී’’ති විතක්කස්ස අනුප්පන්නභාවං සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොති[Pg.220], ‘‘සාමණෙරස්ස දස්සාමී’’ති සුද්ධචිත්තෙන මයා ගහිතන්ති වා සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොති. සචෙ පන මූලෙපි පටිග්ගහිතං හොතීති එත්ථ ‘‘ගහෙත්වා ගතෙ මය්හම්පි දදෙය්‍යුන්ති සඤ්ඤාය සචෙ පටිග්ගහිතං හොතී’’ති වදන්ති.

๑๑๓. ที่กล่าวว่า บาตรวางอยู่บนที่รอง (Ādhārake patto ṭhapito) นั้น คือบาตรที่มีอามิสที่ยังไม่ได้รับประเคนวางไว้เพื่อรับประเคนอีกครั้ง. ที่กล่าวว่า เขย่า (Cāleti) นั้น คือเขย่าโดยไม่มีเหตุผล, แม้มีเหตุผลก็ไม่ควรเขย่าสิ่งที่ภิกษุควรบริโภค. ถึงแม้ว่าการรับเนื้อดิบและเลือดดิบเพื่อประโยชน์แก่ตนเองในอาพาธที่เกิดจากอมนุษย์เช่นนั้น ได้รับอนุญาตไว้ (ในมหาวรรค 264) ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเนื้อดิบและเลือดดิบในอาพาธที่เกิดจากอมนุษย์" และโดยทั่วไปก็ห้ามไว้ว่า "ภิกษุเป็นผู้งดเว้นจากการรับเนื้อดิบ" (ที.นิ. 1.10, 194) ก็ตาม แต่เพราะไม่ได้รับเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือภิกษุอื่น จึงกล่าวว่า "เดนสัตว์มีราชสีห์เป็นต้น...ควร". คำว่า สามารถชำระวิตกได้ คือสามารถกำหนดได้ถึงความไม่เกิดขึ้นแห่งวิตกว่า "เขาจะให้แก่เราด้วย" หรือสามารถกำหนดได้ว่า "เราถือเอาด้วยจิตบริสุทธิ์ว่า จะให้แก่สามเณร". ในคำว่า "แต่ถ้าหากรับไว้ตั้งแต่แรก" (Sace pana mūlepi paṭiggahitaṃ hoti) นี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "ถ้าหากรับไว้ด้วยความสำคัญว่า เมื่อเขาถือเอาไปแล้วจะให้แก่เราด้วย".

114. කොට්ඨාසෙ කරොතීති ‘‘භික්ඛූ සාමණෙරා ච අත්තනො අත්තනො අභිරුචිතං කොට්ඨාසං ගණ්හන්තූ’’ති සබ්බෙසං සමකෙ කොට්ඨාසෙ කරොති. ගහිතාවසෙසන්ති සාමණෙරෙහි ගහිතකොට්ඨාසතො අවසෙසං. ගණ්හිත්වාති ‘‘මය්හං ඉදං ගණ්හිස්සාමී’’ති ගහෙත්වා. ඉධ ගහිතාවසෙසං නාම තෙන ගණ්හිත්වා පුන ඨපිතං.

๑๑๔. คำว่า ทำเป็นส่วนๆ (Koṭṭhāse karoti) คือทำเป็นส่วนเท่าๆ กันสำหรับทุกคน โดยกล่าวว่า "ภิกษุและสามเณรทั้งหลายจงถือเอาส่วนที่ตนชอบใจเถิด". คำว่า ที่เหลือจากการถือเอา (Gahitāvasesaṃ) คือส่วนที่เหลือจากส่วนที่สามเณรทั้งหลายถือเอาไปแล้ว. คำว่า ถือเอาแล้ว (Gaṇhitvā) คือถือเอาโดยตั้งใจว่า "เราจะถือเอาส่วนนี้". ในที่นี้ ที่ชื่อว่า ที่เหลือจากการถือเอา คือสิ่งที่เขาถือเอาแล้ววางไว้ใหม่.

පටිග්ගහෙත්වාති තදහු පටිග්ගහෙත්වා. තෙනෙව ‘‘යාවකාලිකෙන යාවජීවිකසංසග්ගෙ දොසො නත්ථී’’ති වුත්තං. සචෙ පන පුරිමදිවසෙ පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතා හොති, සාමිසෙන මුඛෙන තස්සා වට්ටියා ධූමං පිවිතුං න වට්ටති. සමුද්දොදකෙනාති අප්පටිග්ගහිතසමුද්දොදකෙන.

คำว่า รับประเคนแล้ว (Paṭiggahetvā) คือรับประเคนในวันนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่มีโทษในการระคนกันระหว่างยาวกาลิกกับยาวัชชีวิก". แต่ถ้าหากรับประเคนแล้ววางไว้ตั้งแต่วันก่อน ก็ไม่ควรสูบควันจากมวนยานั้นด้วยปากที่ยังมีอามิส. คำว่า ด้วยน้ำทะเล (Samuddodakena) คือด้วยน้ำทะเลที่ยังไม่ได้รับประเคน.

හිමකරකා නාම කදාචි වස්සොදකෙන සහ පතනකා පාසාණලෙඛා විය ඝනීභූතා උදකවිසෙසා, තෙසු පටිග්ගහණකිච්චං නත්ථි. තෙනාහ ‘‘උදකගතිකා එවා’’ති. යස්මා කතකට්ඨි උදකං පසාදෙත්වා විසුං තිට්ඨති, තස්මා ‘‘අබ්බොහාරික’’න්ති වුත්තං. ඉමිනා අප්පටිග්ගහිතාපත්තීහි අබ්බොහාරිකං, විකාලභොජනාපත්තීහිපි අබ්බොහාරිකන්ති දස්සෙති. ලග්ගතීති සුක්ඛෙ මුඛෙ ච හත්ථෙ ච මත්තිකාවණ්ණං දස්සෙන්තං ලග්ගති. බහලන්ති හත්ථමුඛෙසු අලග්ගනකම්පි පටිග්ගහෙතබ්බං.

ที่ชื่อว่า ลูกเห็บ (Himakarakā) คือน้ำชนิดพิเศษที่แข็งตัวเหมือนก้อนหินที่ตกลงมาพร้อมกับน้ำฝนในบางครั้ง, ในลูกเห็บเหล่านั้นไม่มีกิจที่ต้องรับประเคน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นไปตามส่วนแห่งน้ำนั่นเอง" (udakagatikā evā). เพราะว่าไม้ชำระน้ำ (ไม้กะตัก) ทำให้น้ำใสแล้วตั้งอยู่ต่างหาก (จากตะกอน) จึงกล่าวว่า "ไม่เป็นประมาณ" (abbohārikaṃ). ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ไม่เป็นประมาณด้วยอาบัติเพราะยังไม่ได้รับประเคน และไม่เป็นประมาณด้วยอาบัติเพราะฉันในเวลาวิกาล. คำว่า ติด (Laggati) คือติดแสดงสีเหมือนดินที่ปากและมือที่แห้ง. คำว่า ข้น (Bahalaṃ) คือแม้สิ่งที่ไม่ติดที่มือและปากก็พึงรับประเคน.

වාසමත්තන්ති රෙණුඛීරාභාවං දස්සෙති. පානීයං ගහෙත්වාති අත්තනොයෙව අත්ථාය ගහෙත්වා. සචෙ පන පීතාවසෙසකං තත්ථෙව ආකිරිස්සාමීති ගණ්හාති, පුන පටිග්ගහණකිච්චං [Pg.221] නත්ථි. ආකිරති, පටිග්ගහෙතබ්බන්ති පුප්ඵරසස්ස පඤ්ඤායනතො වුත්තං. වික්ඛම්භෙත්වාති වියූහිත්වා, අපනෙත්වාති අත්ථො.

คำว่า เพียงกลิ่น (Vāsamattaṃ) แสดงถึงความไม่มีละอองเกสรและน้ำหวาน. คำว่า ถือเอาน้ำดื่ม (Pānīyaṃ gahetvā) คือถือเอาเพื่อประโยชน์แก่ตนเองเท่านั้น. แต่ถ้าหากถือเอาด้วยคิดว่า "เราจะเทส่วนที่เหลือจากการดื่มลงในที่นั้นเอง" ก็ไม่มีกิจที่ต้องรับประเคนอีก. ที่กล่าวว่า "เทลง, พึงรับประเคน" (Ākirati, paṭiggahetabbaṃ) นั้น ท่านกล่าวไว้เพราะปรากฏรสของดอกไม้. คำว่า แผ่กระจายออก (Vikkhambhetvā) คือแยกออก, หมายความว่า นำออกไป.

115. මහාභූතෙසූති පාණසරීරසන්නිස්සිතෙසු පථවීආදිමහාභූතෙසු. සබ්බං වට්ටතීති අත්තනො පරෙසඤ්ච සරීරසන්නිස්සිතං සබ්බං වට්ටති, අකප්පියමංසානුලොමතාය ථුල්ලච්චයාදිං න ජනෙතීති අධිප්පායො. පතතීති අත්තනො සරීරතො ඡිජ්ජිත්වා පතති. ‘‘රුක්ඛතො ඡින්දිත්වා’’ති වුත්තත්තා මත්තිකත්ථාය පථවිං ඛණිතුං, අඤ්ඤම්පි යං කිඤ්චි මූලපණ්ණාදිවිසභෙසජ්ජං ඡින්දිත්වා ඡාරිකං අකත්වාපි අප්පටිග්ගහිතම්පි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති දට්ඨබ්බං.

๑๑๕. คำว่า ในมหาภูตรูป (Mahābhūtesu) คือในมหาภูตรูปมีปฐวีเป็นต้นที่อาศัยอยู่ในร่างกายของสัตว์. คำว่า ทั้งหมดควร (Sabbaṃ vaṭṭati) คือทั้งหมดที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตนเองและผู้อื่นควร, อธิบายว่า ไม่ก่อให้เกิดอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้นโดยอนุโลมตามเนื้อที่ไม่ควร. คำว่า ตกลงมา (Patati) คือขาดจากร่างกายของตนเองแล้วตกลงมา. เพราะคำว่า "ตัดจากต้นไม้" ท่านกล่าวไว้ จึงพึงเห็นว่า การขุดดินเพื่อประโยชน์แก่ดินเหนียวก็ดี การตัดยาแก้พิษอย่างอื่นใดๆ มีรากและใบเป็นต้นก็ดี แม้ไม่ทำให้เป็นเถ้าถ่าน และแม้ยังไม่ได้รับประเคน ก็ควรบริโภคได้.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินยาลังการะ อันเป็นอรรถกถาแห่งวินัยสังคหะ

පටිග්ගහණවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า ปฏิคคหณวินิจฉยกถาลังการะ

වීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒๐.

21. පවාරණාවිනිච්ඡයකථා

๒๑. ปวารณา วินิจฉยกถา

116. එවං පටිග්ගහණවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි පවාරණාවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘පටික්ඛෙපපවාරණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පටික්ඛිපනං පටික්ඛෙපො, අසම්පටිච්ඡනන්ති අත්ථො. පවාරියතෙ පවාරණා, පටිසෙධනන්ත්‍යත්ථො. පටික්ඛෙපසඞ්ඛාතා පවාරණා පටික්ඛෙපපවාරණා. අථ වා පටික්ඛෙපවසෙන පවාරණා පටික්ඛෙපපවාරණා. පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං භුඤ්ජන්තස්ස අඤ්ඤස්මිං භොජනෙ අභිහටෙ පටික්ඛෙපසඞ්ඛාතා පවාරණාති සම්බන්ධො.

๑๑๖. เมื่อกล่าววินิจฉัยการรับประเคนอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยปวารณา จึงเริ่มกล่าวว่า ปฏิเขปปวารณา (paṭikkhepapavāraṇā) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น การห้าม ชื่อว่า ปฏิเขปะ (paṭikkhepo) หมายถึงการไม่รับ. การห้าม ชื่อว่า ปวารณา (pavāraṇā) หมายถึงการปฏิเสธ. ปวารณาที่นับว่าเป็นการห้าม ชื่อว่า ปฏิเขปปวารณา. อีกนัยหนึ่ง ปวารณาโดยการห้าม ชื่อว่า ปฏิเขปปวารณา. มีความสัมพันธ์ว่า ปวารณาที่นับว่าเป็นการห้าม ในเมื่อโภชนะอื่นถูกนำมาถวายแก่ภิกษุผู้กำลังฉันโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง.

117. යං අස්නාතීති යං භුඤ්ජති. අම්බිලපායාසාදීසූති ආදි-සද්දෙන ඛීරපායාසාදිං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ අම්බිලපායාසග්ගහණෙන [Pg.222] තක්කාදිඅම්බිලසංයුත්තා ඝනයාගු වුත්තා. ඛීරපායාසග්ගහණෙන ඛීරසංයුත්තා යාගු සඞ්ගය්හති. පවාරණං ජනෙතීති අනතිරිත්තභොජනාපත්තිනිබන්ධනං පටික්ඛෙපං සාධෙති. කතොපි පටික්ඛෙපො අනතිරිත්තභොජනාපත්තිනිබන්ධනො න හොති, අකතට්ඨානෙයෙව තිට්ඨතීති ආහ ‘‘පවාරණං න ජනෙතී’’ති.

๑๑๗. ที่ชื่อว่า "สิ่งใดที่เคี้ยว" คือสิ่งใดที่บริโภค. ในคำว่า "ในข้าวปายาสเปรี้ยวเป็นต้น" นี้ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ท่านสงเคราะห์เอาข้าวปายาสนมเป็นต้น. ในคำเหล่านั้น ด้วยการระบุถึงข้าวปายาสเปรี้ยว ท่านหมายถึงยาคูข้นที่ระคนด้วยของเปรี้ยวมีนมส้มเป็นต้น. ด้วยการระบุถึงข้าวปายาสนม ท่านสงเคราะห์เอายาคูที่ระคนด้วยนม. คำว่า "ย่อมยังปวารณาให้เกิด" คือย่อมทำความปฏิเสธซึ่งเป็นเหตุแห่งอาบัติอนติริตตโภชนะให้สำเร็จ. แม้การปฏิเสธที่ทำไปแล้ว แต่ไม่เป็นเหตุแห่งอาบัติอนติริตตโภชนะ ย่อมตั้งอยู่ในฐานะที่ยังไม่ได้ทำนั่นเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด".

‘‘යාගු-සද්දස්ස පවාරණජනකයාගුයාපි සාධාරණත්තා ‘යාගුං ගණ්හථා’ති වුත්තෙපි පවාරණා හොතීති පවාරණං ජනෙතියෙවාති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. තං පරතො තත්ථෙව ‘‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’’ති එත්ථ වුත්තකාරණෙන න සමෙති. වුත්තඤ්හි තත්ථ – හෙට්ඨා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වුත්තත්තා පවාරණා හොති. ‘‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’’ති එත්ථ පන විසුං යාගුයා විජ්ජමානත්තා පවාරණා න හොතීති. තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වුත්තත්තා යාගුයාව තත්ථ අභාවතො පවාරණා හොතීති එවමෙත්ථ කාරණං වත්තබ්බං. එවඤ්හි සති පරතො ‘‘යෙනාපුච්ඡිතො, තස්ස අත්ථිතායා’’ති අට්ඨකථාය වුත්තකාරණෙනපි සංසන්දති, අඤ්ඤථා ගණ්ඨිපදෙසුයෙව පුබ්බාපරවිරොධො ආපජ්ජති, අට්ඨකථාය ච න සමෙතීති. සචෙ…පෙ… පඤ්ඤායතීති ඉමිනා වුත්තප්පමාණස්ස මච්ඡමංසඛණ්ඩස්ස නහාරුනො වා සබ්භාවමත්තං දස්සෙති. තාහීති පුථුකාහි.

ในคัมภีร์กัณฐีทั้ง ๓ กล่าวไว้ว่า "เพราะคำว่า ยาคู เป็นคำทั่วไปแม้แก่ยาคูที่ทำให้เกิดปวารณา ดังนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า จงรับยาคู ปวารณาก็ย่อมมี เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมยังปวารณาให้เกิดนั่นเอง". คำนั้นไม่เข้ากันกับเหตุผลที่กล่าวไว้ในภายหลังในที่นั้นเองว่า "เพราะนำยาคูระคนด้วยภัตมา". ด้วยว่า ในที่นั้นท่านกล่าวไว้ว่า ในการนิมนต์ที่ไม่มียาคูในเบื้องต่ำ เพราะท่านกล่าวว่า จงรับยาคู โดยหมายเอาภัตที่นวดระคนด้วยน้ำส้มสายชูและนมเป็นต้นนั่นเอง ปวารณาจึงมี. แต่ในคำว่า เพราะนำยาคูระคนด้วยภัตมา นี้ เพราะมียาคูอยู่ต่างหาก ปวารณาจึงไม่มี. เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงกล่าวเหตุผลอย่างนี้ว่า เพราะท่านกล่าวว่า จงรับยาคู โดยหมายเอาภัตที่นวดระคนด้วยนมเป็นต้นนั่นเอง ตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น และเพราะในที่นั้นไม่มีตัวยาคูอยู่เลย ปวารณาจึงมี. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำนี้ย่อมสอดคล้องกับเหตุผลที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาในภายหลังว่า เพราะความที่ภัตนั้นมีอยู่แก่ผู้ที่เขาถาม มิฉะนั้นแล้ว ความขัดแย้งกันระหว่างข้อความข้างต้นกับข้อความข้างหลังย่อมเกิดขึ้นในคัมภีร์กัณฐีทั้งหลายนั่นเอง และไม่เข้ากันกับอรรถกถาด้วย. คำว่า "ถ้าหาก... ปรากฏ" นี้ ท่านแสดงเพียงความมีอยู่ของชิ้นปลา ชิ้นเนื้อ หรือเอ็น ตามขนาดที่กล่าวไว้. คำว่า "ด้วยสิ่งเหล่านั้น" คือ ด้วยข้าวเม่า.

සාලිවීහියවෙහි කතසත්තූති යෙභුය්‍යනයෙන වුත්තං, සත්ත ධඤ්ඤානි පන භජ්ජිත්වා කතොපි සත්තුයෙව. තෙනෙවාහ ‘‘කඞ්ගුවරක…පෙ… සත්තුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡතී’’ති. සත්තුමොදකොති සත්තුයො පිණ්ඩෙත්වා කතො අපක්කො සත්තුගුළො[Pg.223]. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.238-239) පන ‘‘සත්තුමොදකොති සත්තුං තෙමෙත්වා කතො අපක්කො, සත්තුං පන පිසිත්වා පිට්ඨං කත්වා තෙමෙත්වා පූවං කත්වා පචන්ති, තං න පවාරෙතී’’ති වුත්තං.

คำว่า "สัตตูที่ทำด้วยข้าวสาลี ข้าวเปลือก และข้าวบาร์เลย์" นี้ ท่านกล่าวโดยส่วนมาก แต่สัตตูแม้ที่ทำด้วยธัญพืช ๗ ชนิดคั่วแล้ว ก็เป็นสัตตูเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ข้าวฟ่าง ข้าวละมาน... ย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าในสัตตูนั่นเอง". คำว่า "สัตตูโมทกะ" คือสัตตูก้อนที่ทำโดยปั้นสัตตูที่ยังไม่สุก. แต่ในวิมติวิโนทนีย์ (วิ.วิ.ฏีกา ปาจิตติยะ 2.238-239) กล่าวว่า "สัตตูโมทกะ คือสัตตูที่ทำให้เปียกแล้วทำเป็นก้อนยังไม่สุก แต่ถ้าบดสัตตูให้ละเอียดเป็นแป้งแล้วทำให้เปียกทำเป็นขนมต้มให้สุก สิ่งนั้นไม่ทำให้เกิดปวารณา".

පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරවසෙන විප්පකතභොජනභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා ‘‘මුඛෙ සාසපමත්තම්පි…පෙ… න පවාරෙතී’’ති වුත්තං. ‘‘අකප්පියමංසං පටික්ඛිපති, න පවාරෙතී’’ති වචනතො සචෙ සඞ්ඝිකං ලාභං අත්තනො අපාපුණන්තං ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා පටික්ඛිපති, න පවාරෙති පටික්ඛිපිතබ්බස්සෙව පටික්ඛිත්තත්තා, අලජ්ජිසන්තකං පටික්ඛිපන්තොපි න පවාරෙති. අවත්ථුතායාති අනතිරිත්තාපත්තිසාධිකාය පවාරණාය අවත්ථුභාවතො. එතෙන පටික්ඛිපිතබ්බස්සෙව පටික්ඛිත්තභාවං දීපෙති. යඤ්හි පටික්ඛිපිතබ්බං හොති, තස්ස පටික්ඛෙපො ආපත්තියා අඞ්ගං න හොතීති තං පවාරණාය අවත්ථූති වුච්චති.

เพราะความเป็นโภชนะที่ยังค้างอยู่ถูกตัดขาดไปแล้ว ด้วยอำนาจแห่งโภชนะ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ประมาณเท่าเมล็ดผักกาดในปาก... (ละ)... ไม่ทำให้เกิดปวารณา". เพราะคำว่า "ห้ามเนื้อที่ไม่ควร ไม่ทำให้เกิดปวารณา" หากภิกษุรู้อยู่ก็ตาม ไม่รู้อยู่ก็ตามว่าลาภของสงฆ์ไม่ถึงตน แล้วห้ามเสีย ก็ไม่ทำให้เกิดปวารณา เพราะเป็นการห้ามสิ่งที่ควรห้ามแท้ๆ แม้ห้ามของของคนอลัชชี ก็ไม่ทำให้เกิดปวารณา. คำว่า "เพราะความไม่มีวัตถุ" คือ เพราะความที่ปวารณาอันเป็นเหตุแห่งอาบัติอนติริตตโภชนะไม่มีวัตถุ. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความที่สิ่งที่ควรห้ามนั่นเองถูกห้ามแล้ว. ด้วยว่า สิ่งใดที่ควรห้าม การห้ามสิ่งนั้นไม่เป็นองค์แห่งอาบัติ สิ่งนั้นท่านเรียกว่าเป็นอวัตถุแห่งปวารณา.

118. ආසන්නතරං අඞ්ගන්ති හත්ථපාසතො බහි ඨත්වා ඔනමිත්වා දෙන්තස්ස සීසං ආසන්නතරං හොති, තස්ස ඔරිමන්තෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බං.

๑๑๘. คำว่า "อวัยวะที่ใกล้ที่สุด" คือ เมื่อผู้ยืนอยู่นอกหัตถบาสน้อมตัวลงถวาย ศีรษะย่อมเป็นส่วนที่ใกล้ที่สุด พึงกำหนดด้วยขอบล่างของศีรษะนั้น.

උපනාමෙතීති ඉමිනා කායාභිහාරං දස්සෙති. අපනාමෙත්වාති අභිමුඛං හරිත්වා. ඉදං භත්තං ගණ්හාති වදතීති කිඤ්චි අපනාමෙත්වා වදති. කෙවලං වාචාභිහාරස්ස අනධිප්පෙතත්තා ගණ්හථාති ගහෙතුං ආරද්ධං. හත්ථපාසතො බහි ඨිතස්ස සතිපි දාතුකාමතාභිහාරෙ පටික්ඛිපන්තස්ස දූරභාවෙනෙව පවාරණාය අභාවතො ථෙරස්සපි දූරභාවමත්තං ගහෙත්වා පවාරණාය අභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ථෙරස්ස දූරභාවතො’’තිආදිමාහ, න පන ථෙරස්ස අභිහාරසම්භවතො. සචෙපි ගහෙත්වා ගතො හත්ථපාසෙ ඨිතො [Pg.224] හොති, කිඤ්චි පන අවත්වා ආධාරට්ඨානෙ ඨිතත්තා අභිහාරො නාම න හොතීති ‘‘දූතස්ස ච අනභිහරණතො’’ති වුත්තං. ‘‘ගහෙත්වා ආගතෙන ‘භත්තං ගණ්හථා’ති වුත්තෙ අභිහාරො නාම හොතීති ‘සචෙ පන ගහෙත්වා ආගතො භික්ඛු…පෙ… පවාරණා හොතී’ති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පත්තං කිඤ්චිපි උපනාමෙත්වා ‘ඉමං භත්තං ගණ්හථා’ති වුත්තන්ති ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති, තං යුත්තං විය දිස්සති වාචාභිහාරස්ස ඉධ අනධිප්පෙතත්තා.

คำว่า "น้อมเข้าไป" ด้วยคำนี้ ท่านแสดงการนำเข้าไปด้วยกาย. คำว่า "น้อมเข้าไปแล้ว" คือ นำเข้าไปข้างหน้า. คำว่า "กล่าวว่า จงรับภัตนี้" คือ น้อมสิ่งใดสิ่งหนึ่งเข้าไปแล้วกล่าว. เพราะไม่ประสงค์เอาเพียงการนำเข้าไปด้วยวาจา ท่านจึงกล่าวว่า "จงรับ" คือ เริ่มจะรับ. เพราะเมื่อภิกษุยืนอยู่นอกหัตถบาส แม้จะมีการนำเข้าไปด้วยความประสงค์จะถวาย แต่เมื่อมีการปฏิเสธ ปวารณาก็ไม่มีเพราะความไกลนั่นเอง ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เพราะความไกลของพระเถระ" เพื่อแสดงความไม่มีแห่งปวารณา โดยถือเอาเพียงความไกลของพระเถระเท่านั้น ไม่ใช่เพราะมีการนำเข้าไปของพระเถระ. แม้หากว่าถือเอาแล้วเดินไปยืนอยู่ในหัตถบาส แต่เพราะไม่กล่าวอะไรเลย และเพราะตั้งอยู่ในที่รองรับ จึงไม่ชื่อว่าเป็นการนำเข้าไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และเพราะทูตไม่ได้นำเข้าไป". ในคัมภีร์กัณฐีทั้ง ๓ กล่าวว่า "เมื่อภิกษุผู้ถือมากล่าวว่า จงรับภัต ชื่อว่าเป็นการนำเข้าไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แต่ถ้าภิกษุผู้ถือมา... (ละ)... เป็นปวารณา". แต่บางท่านกล่าวว่า "พึงถือเอาว่า น้อมบาตรหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งเข้าไปแล้วกล่าวว่า จงรับภัตนี้". คำนั้นดูเหมือนจะสมควร เพราะในที่นี้ไม่ประสงค์เอาการนำเข้าไปด้วยวาจาเพียงอย่างเดียว.

පරිවෙසනායාති භත්තග්ගෙ. අභිහටාව හොතීති පරිවෙසකෙනෙව අභිහටා හොති. තතො දාතුකාමතාය ගණ්හන්තං පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා හොතීති එත්ථ අග්ගණ්හන්තම්පි පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතියෙව. කස්මා? දාතුකාමතාය අභිහටත්තා, ‘‘තස්මා සා අභිහටාව හොතී’’ති හි වුත්තං. තෙනෙව තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ‘‘දාතුකාමාභිහාරෙ සති කෙවලං ‘දස්සාමී’ති ගහණමෙව අභිහාරො න හොති, ‘දස්සාමී’ති ගණ්හන්තෙපි අගණ්හන්තෙපි දාතුකාමතාභිහාරොව අභිහාරො හොති, තස්මා ගහණසමයෙ වා අග්ගහණසමයෙ වා තං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තස්ස අසති දාතුකාමතාභිහාරෙ ගහණසමයෙපි පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. කටච්ඡුනා අනුක්ඛිත්තම්පි පුබ්බෙ එව අභිහටත්තා පවාරණා හොතීති ‘‘අභිහටාව හොතී’’ති වුත්තං. උද්ධටමත්තෙති භාජනතො වියොජිතමත්තෙ. ද්වින්නං සමභාරෙපීති පරිවෙසකස්ස ච අඤ්ඤස්ස ච භත්තපච්ඡිභාරග්ගහණෙ සම්භූතෙපීති අත්ථො.

คำว่า "ในการประเคน" คือ ในโรงภัต. คำว่า "ย่อมเป็นการนำมาแล้ว" คือ ย่อมเป็นการนำมาแล้วโดยผู้ประเคนนั่นเอง. เพราะฉะนั้น เมื่อห้ามผู้ที่รับด้วยความประสงค์จะให้ ย่อมเป็นปวารณา ในที่นี้ แม้ห้ามผู้ที่ไม่รับ ก็เป็นปวารณาเหมือนกัน. เพราะเหตุไร? เพราะนำมาด้วยความประสงค์จะให้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นย่อมเป็นการนำมาแล้ว". ด้วยเหตุนั้น ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสามจึงกล่าวว่า "เมื่อมีการนำมาด้วยความประสงค์จะให้ การรับเพียงแค่ 'จะให้' ไม่ชื่อว่าเป็นการนำมา แต่เมื่อรับหรือไม่รับด้วยความประสงค์จะให้ ก็ชื่อว่าเป็นการนำมาด้วยความประสงค์จะให้ เพราะฉะนั้น เมื่อห้ามสิ่งนั้นในขณะรับหรือไม่รับ ก็เป็นปวารณา". บัดนี้ เพื่อแสดงว่าเมื่อไม่มีการนำมาด้วยความประสงค์จะให้ แม้ห้ามในขณะรับ ก็ไม่เป็นปวารณา จึงกล่าวคำว่า "หากแต่ว่า" เป็นต้น. แม้สิ่งที่ยังไม่ได้ตักด้วยทัพพี ก็เป็นปวารณา เพราะนำมาแล้วก่อนหน้านั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมเป็นการนำมาแล้ว". คำว่า "เพียงแค่ตักขึ้น" คือ เพียงแค่แยกออกจากภาชนะ. คำว่า "แม้มีส่วนเท่ากันของสองคน" คือ หมายถึงแม้มีการรับภาระคือตะกร้าภัตที่มีส่วนเท่ากันของทั้งผู้ประเคนและผู้อื่น.

119. රසං ගණ්හථාති එත්ථ කෙවලං මංසරසස්ස අපවාරණාජනකස්ස නාමෙන වුත්තත්තා පටික්ඛිපතො පවාරණා න [Pg.225] හොති. මච්ඡරසන්තිආදීසු මච්ඡො ච රසඤ්චාති අත්ථසම්භවතො, වත්ථුනොපි තාදිසත්තා පවාරණා හොති. ‘‘ඉදං ගණ්හථා’’තිපි අවත්වා තුණ්හීභූතෙන අභිහටං පටික්ඛිපතොපි හොති එව.

๑๑๙. ในคำว่า "จงรับรส" นี้ เพราะกล่าวด้วยชื่อของรสเนื้ออย่างเดียวซึ่งไม่เป็นเหตุให้เกิดปวารณา เมื่อห้ามจึงไม่เป็นปวารณา. ในคำว่า "รสปลา" เป็นต้น ย่อมเป็นปวารณา เพราะมีความหมายว่า ปลาและรส และเพราะวัตถุก็เป็นเช่นนั้น. แม้เมื่อห้ามสิ่งที่ผู้นำมาโดยนิ่ง ไม่ได้กล่าวว่า "จงรับสิ่งนี้" ก็เป็นปวารณาเหมือนกัน.

කරම්බකොති මිස්සකාධිවචනමෙතං. යඤ්හි බහූහි මිස්සෙත්වා කරොන්ති, සො ‘‘කරම්බකො’’ති වුච්චති, සො සචෙපි මංසෙන මිස්සෙත්වා කතො හොති, ‘‘කරම්බකං ගණ්හථා’’ති අපවාරණාරහස්ස නාමෙන වුත්තත්තා පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොති. ‘‘මංසකරම්බකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘මංසමිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තං හොති, තස්මා පවාරණාව හොති.

คำว่า "กรัมพกะ" นี้เป็นชื่อเรียกของผสม. สิ่งใดที่ทำโดยผสมกับหลายสิ่ง สิ่งนั้นเรียกว่า "กรัมพกะ" แม้หากสิ่งนั้นทำโดยผสมกับเนื้อ เมื่อกล่าวว่า "จงรับกรัมพกะ" เพราะกล่าวด้วยชื่อของสิ่งที่ไม่ควรปวารณา เมื่อห้ามจึงไม่เป็นปวารณา. แต่เมื่อกล่าวว่า "จงรับเนื้อกรัมพกะ" ย่อมหมายถึง "จงรับของผสมเนื้อ" เพราะฉะนั้น จึงเป็นปวารณา.

120. ‘‘උද්දිස්සකත’’න්ති මඤ්ඤමානොති එත්ථ ‘‘වත්ථුනො කප්පියත්තා අකප්පියසඤ්ඤාය පටික්ඛෙපතොපි අචිත්තකත්තා ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පවාරණා හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘හෙට්ඨා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘යාගුං ගණ්හථා’ති වුත්තත්තා පවාරණා හොති, ‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’ති එත්ථ පන විසුං යාගුයා විජ්ජමානත්තා පවාරණා න හොතී’’ති වදන්ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායොති ‘‘යෙනාපුච්ඡිතො’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං සන්ධාය වදති. කාරණං පනෙත්ථ දුද්දසන්ති එත්ථ එකෙ තාව වදන්ති ‘‘යස්මා යාගුමිස්සකං නාම භත්තමෙව න හොති, ඛීරාදිකම්පි හොතියෙව, තස්මා කරම්බකෙ විය පවාරණාය න භවිතබ්බං, එවඤ්ච සති ‘යාගු බහුතරා වා හොති සමසමා වා, න පවාරෙති, යාගු මන්දා, භත්තං බහුතරං, පවාරෙතී’ති එත්ථ කාරණං දුද්දස’’න්ති. කෙචි පන වදන්ති ‘‘යාගුමිස්සකං නාම භත්තං, තස්මා තං පටික්ඛිපතො පවාරණාය එව භවිතබ්බං, එවඤ්ච සති ‘ඉධ පවාරණා හොති, න හොතී’ති එත්ථ කාරණං දුද්දස’’න්ති.

๑๒๐. ในคำว่า "สำคัญว่า 'ทำเจาะจง'" นี้ บางท่านกล่าวว่า "เพราะวัตถุเป็นของควร แม้ห้ามด้วยความสำคัญว่าไม่ควร ก็เป็นปวารณาแห่งสิกขาบทนี้ เพราะไม่ขึ้นกับจิต (ความสำคัญผิด)". บางท่านกล่าวว่า "ในการนิมนต์ที่ไม่มีข้าวต้มข้างล่าง เพราะหมายถึงภัตที่คลุกเคล้ากับน้ำ ข้าวต้ม นม เป็นต้น แล้วกล่าวว่า 'จงรับข้าวต้ม' จึงเป็นปวารณา แต่ในคำว่า 'นำข้าวต้มผสมภัตมา' นี้ เพราะมีข้าวต้มแยกต่างหาก จึงไม่เป็นปวารณา". ความหมายในที่นี้คือ กล่าวหมายถึงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า "ผู้ที่ถูกถาม" เป็นต้น. คำว่า "เหตุในที่นี้เห็นได้ยาก" ในที่นี้ บางท่านกล่าวว่า "เพราะสิ่งที่เรียกว่าข้าวต้มผสมไม่เป็นเพียงภัตเท่านั้น แต่เป็นนมเป็นต้นด้วย เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรเป็นปวารณาเหมือนในกรัมพกะ และเมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุในคำว่า 'ข้าวต้มมีมากกว่าหรือเท่ากัน ไม่เป็นปวารณา ข้าวต้มมีน้อย ภัตมีมาก เป็นปวารณา' จึงเห็นได้ยาก". แต่บางท่านกล่าวว่า "ข้าวต้มผสมชื่อว่าภัต เพราะฉะนั้น เมื่อห้ามสิ่งนั้น จึงควรเป็นปวารณา และเมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุในคำว่า 'ในที่นี้เป็นปวารณา หรือไม่เป็นปวารณา' จึงเห็นได้ยาก".

යථා [Pg.226] චෙත්ථ කාරණං දුද්දසං, එවං පරතො ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති එත්ථාපි කාරණං දුද්දසමෙවාති වෙදිතබ්බං. න හි පවාරණප්පහොනකස්ස අප්පබහුභාවො පවාරණාය භාවාභාවනිමිත්තං, කිඤ්චරහි පවාරණාජනකස්ස නාම ගහණමෙවෙත්ථ පමාණං, තස්මා ‘‘ඉදඤ්ච කරම්බකෙන න සමානෙතබ්බ’’න්තිආදිනා යම්පි කාරණං වුත්තං, තම්පි පුබ්බෙ වුත්තෙන සංසන්දියමානං න සමෙති. යදි හි මිස්සකන්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හං සියා, එවං සති යථා ‘‘භත්තමිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ භත්තං බහුතරං වා සමං වා අප්පතරං වා හොති, පවාරෙතියෙව, එවං ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙපි අප්පතරෙපි භත්තෙ පවාරණාය භවිතබ්බං ‘‘මිස්සක’’න්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හත්තා. තථා හි ‘‘මිස්සකන්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හවොහාරත්තා ඉදං පන භත්තමිස්සකමෙවාති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අථ මිස්සකන්ති භත්තමිස්සකෙ රුළ්හං න හොති, මිස්සකභත්තං පන සන්ධාය ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තන්ති. එවම්පි යථා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ ඛීරාදීහි සම්මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පවාරණා හොති, එවමිධාපි මිස්සකභත්තමෙව සන්ධාය ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ භත්තං අප්පං වා හොතු, බහු වා, පවාරණා එව සියා, තස්මා මිස්සකන්ති භත්තමිස්සකෙ රුළ්හං වා හොතු, මිස්සකං සන්ධාය භාසිතං වා, උභයථාපි පුබ්බෙනාපරං න සමෙතීති කිමෙත්ථ කාරණචින්තාය. ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු අට්ඨකථාපමාණෙනෙව ගන්තබ්බන්ති අයං අම්හාකං ඛන්ති.

เหตุในที่นี้เห็นได้ยากฉันใด พึงทราบว่าเหตุในคำว่า “จงรับของผสม” ในที่อื่นก็เห็นได้ยากฉันนั้น. เพราะความมากน้อยของสิ่งที่ควรปวารณา ไม่ใช่เหตุแห่งการมีอยู่หรือไม่มีอยู่ของการปวารณา แต่การรับชื่อของสิ่งที่ทำให้เกิดการปวารณานั่นแหละเป็นประมาณในที่นี้ เพราะฉะนั้น แม้เหตุใดที่กล่าวไว้ว่า “สิ่งนี้ไม่ควรเทียบกับกรัมพกะ” เป็นต้น เหตุนั้นเมื่อเทียบกับสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนก็ไม่เข้ากัน. หากคำว่า “มิสสกะ” เป็นที่รู้จักกันเฉพาะในความหมายว่า “ข้าวผสม” เท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เหมือนเมื่อกล่าวว่า “จงรับข้าวผสม” ข้าวจะมาก เท่ากัน หรือน้อยกว่า ก็เป็นปวารณาแน่นอนฉันใด เมื่อกล่าวว่า “จงรับของผสม” แม้ข้าวจะน้อยกว่า ก็ควรมีการปวารณา เพราะคำว่า “มิสสกะ” เป็นที่รู้จักกันเฉพาะในความหมายว่า “ข้าวผสม” ฉันนั้น. ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสามว่า “เพราะคำว่า ‘มิสสกะ’ เป็นที่นิยมใช้ในความหมายว่า ‘ข้าวผสม’ สิ่งนี้จึงกล่าวว่าเป็น ‘ข้าวผสม’ นั่นเอง”. หากคำว่า “มิสสกะ” ไม่ได้เป็นที่รู้จักกันในความหมายว่า “ข้าวผสม” แต่กล่าวว่า “จงรับของผสม” โดยหมายถึงข้าวผสม. แม้เช่นนั้น เหมือนในการนิมนต์ที่ไม่มีข้าวต้ม เมื่อกล่าวว่า “จงรับข้าวต้ม” โดยหมายถึงข้าวที่คลุกเคล้าด้วยนมเป็นต้น ก็มีการปวารณาฉันใด ในที่นี้ก็เหมือนกัน เมื่อกล่าวว่า “จงรับของผสม” โดยหมายถึงข้าวผสม ข้าวจะน้อยหรือมาก ก็ควรมีการปวารณาฉันนั้น เพราะฉะนั้น คำว่า “มิสสกะ” จะเป็นที่รู้จักกันในความหมายว่า “ข้าวผสม” หรือกล่าวโดยหมายถึงของผสมก็ตาม ทั้งสองกรณีก็ไม่เข้ากันกับสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนและหลัง จะคิดถึงเหตุผลในที่นี้ไปทำไม. แต่ในที่เช่นนี้ พึงยึดถืออรรถกถาเป็นประมาณ นี่คือความเห็นของเรา.

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.238-239) පන ‘‘උද්දිස්සකතන්ති මඤ්ඤමානොති එත්ථ වත්ථුනො කප්පියත්තා ‘පවාරිතොව හොතී’ති වුත්තං. තඤ්චෙ උද්දිස්සකතමෙව හොති, පටික්ඛෙපො නත්ථි. අයමෙත්ථාධිප්පායොති ‘යෙනාපුච්ඡිතො’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං සන්ධාය වදති. කාරණං පනෙත්ථ දුද්දසන්ති භත්තස්ස බහුතරභාවෙ [Pg.227] පවාරණාය සම්භවකාරණං දුද්දසං, අඤ්ඤථා කරම්බකෙපි මච්ඡාදිබහුභාවෙ පවාරණා භවෙය්‍යාති අධිප්පායො. යථා චෙත්ථ කාරණං දුද්දසං, එවං පරතො ‘මිස්සකං ගණ්හථා’ති එත්ථාපි කාරණං දුද්දසමෙවාති දට්ඨබ්බං. යඤ්ච ‘ඉදං පන භත්තමිස්සකමෙවා’තිආදි කාරණං වුත්තං, තම්පි ‘අප්පතරං න පවාරෙතී’ති වචනෙන න සමෙතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං.

ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา ปาจิตติยะ 2.238-239) กล่าวว่า “ในคำว่า ‘สำคัญว่าเป็นของที่เจาะจง’ นี้ เพราะวัตถุเป็นของควร จึงกล่าวว่า ‘เป็นอันปวารณาแล้ว’.” หากสิ่งนั้นเป็นของที่เจาะจงจริง ก็ไม่มีการห้าม นี่คือความหมายในที่นี้ โดยกล่าวอ้างถึงความหมายที่กล่าวไว้ในคำว่า “ผู้ที่ถูกถาม” เป็นต้น. เหตุในที่นี้เห็นได้ยาก คือ เหตุแห่งการเกิดการปวารณาเมื่อข้าวมีปริมาณมากนั้นเห็นได้ยาก มิฉะนั้น แม้ในกรัมพกะ (ข้าวคลุก) หากมีปลาเป็นต้นมาก ก็ควรมีการปวารณา นี่คือความหมาย. เหตุในที่นี้เห็นได้ยากฉันใด เหตุในคำว่า “จงรับของผสม” ในที่อื่นก็พึงเห็นว่าเห็นได้ยากฉันนั้น. และเหตุที่กล่าวไว้ว่า “สิ่งนี้เป็นข้าวผสมนั่นเอง” เป็นต้นนั้น ก็ไม่เข้ากันกับคำว่า “ของน้อยไม่ปวารณา” กล่าวไว้เพียงเท่านี้.

‘‘විසුං කත්වා දෙතීති භත්තස්ස උපරි ඨිතං රසාදිං විසුං ගහෙත්වා දෙතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙහිචි පන ‘‘යථා භත්තසිත්ථං න පතති, තථා ගාළ්හං හත්ථෙන පීළෙත්වා පරිස්සාවෙත්වා දෙතී’’ති වුත්තං. තත්ථාපි කාරණං න දිස්සති. යථා හි භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වත්වා යාගුමිස්සකං භත්තම්පි දෙන්තං පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොති, එවමිධාපි බහුඛීරරසාදීසු භත්තෙසු ‘‘ඛීරං ගණ්හථා’’තිආදීනි වත්වා දින්නානි ඛීරාදීනි වා දෙතු ඛීරාදිමිස්සකං භත්තං වා, උභයථාපි පවාරණාය න භවිතබ්බං, තස්මා ‘‘විසුං කත්වා දෙතී’’ති තෙනාකාරෙන දෙන්තං සන්ධාය වුත්තං, න පන භත්තමිස්සකං කත්වා දීයමානං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතීති දස්සනත්ථන්ති ගහෙතබ්බං. යදි පන භත්තමිස්සකං කත්වා දීයමානෙ පවාරණා හොතීති අධිප්පායෙන අට්ඨකථායං ‘‘විසුං කත්වා දෙතී’’ති වුත්තං, එවං සති අට්ඨකථායෙවෙත්ථ පමාණන්ති ගහෙතබ්බං, න පන කාරණන්තරං ගවෙසිතබ්බං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.238-239) පන ‘‘විසුං කත්වා දෙතීති ‘රසං ගණ්හථා’තිආදිනා වාචාය විසුං කත්වා දෙතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො, න පන කායෙන රසාදිං වියොජෙත්වාති තථා අවියොජිතෙපි පටික්ඛිපතො පවාරණාය අසම්භවතො අපවාරණාපහොනකස්ස නාමෙන වුත්තත්තා භත්තමිස්සකයාගුං ආහරිත්වා ‘යාගුං [Pg.228] ගණ්හථා’ති වුත්තට්ඨානාදීසු විය, අඤ්ඤථා එත්ථ යථා පුබ්බාපරං න විරුජ්ඣති, තථා අධිප්පායො ගහෙතබ්බො’’ති වුත්තං.

ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสามกล่าวว่า “คำว่า ‘แยกให้’ หมายถึง การแยกเอาน้ำแกงเป็นต้นที่อยู่บนข้าวแล้วให้.” แต่บางท่านกล่าวว่า “บีบด้วยมืออย่างแรงแล้วกรองให้ เพื่อไม่ให้เม็ดข้าวตกลงมา.” แม้ในคำนั้น เหตุผลก็ไม่ปรากฏ. เหมือนเมื่อนำข้าวต้มผสมข้าวมาแล้วกล่าวว่า “จงรับข้าวต้ม” และเมื่อปฏิเสธข้าวที่ผสมข้าวต้ม ก็ไม่มีการปวารณาฉันใด ในที่นี้ก็เหมือนกัน ในข้าวที่มีนมและน้ำแกงเป็นต้นมาก จะให้แต่นมเป็นต้นที่กล่าวว่า “จงรับนม” เป็นต้น หรือจะให้ข้าวที่ผสมนมเป็นต้นก็ตาม ทั้งสองกรณีก็ไม่ควรมีการปวารณา. เพราะฉะนั้น พึงเข้าใจว่า คำว่า “แยกให้” นี้กล่าวโดยหมายถึงการให้ในลักษณะนั้น ไม่ได้หมายถึงเพื่อแสดงว่า เมื่อปฏิเสธสิ่งที่ให้โดยผสมข้าวแล้วมีการปวารณา. หากในอรรถกถากล่าวว่า “แยกให้” โดยมีเจตนาว่า เมื่อให้โดยผสมข้าวแล้วมีการปวารณา เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงยึดถืออรรถกถาเป็นประมาณในที่นี้ ไม่ต้องแสวงหาเหตุผลอื่น. ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา ปาจิตติยะ 2.238-239) กล่าวว่า “คำว่า ‘แยกให้’ พึงถือเอาความหมายว่า ให้โดยแยกด้วยวาจา เช่น ‘จงรับน้ำแกง’ เป็นต้น ไม่ใช่แยกด้วยกาย เพราะเมื่อไม่แยกด้วยกายเช่นนั้น การปวารณาก็ไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิเสธ เพราะกล่าวด้วยชื่อของสิ่งที่ไม่เพียงพอแก่การปวารณา เหมือนในกรณีที่นำข้าวต้มผสมข้าวมาแล้วกล่าวว่า ‘จงรับข้าวต้ม’ เป็นต้น มิฉะนั้น พึงถือเอาความหมายในที่นี้ที่ไม่ขัดแย้งกับสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนและหลัง.”

නාවා වා සෙතු වාතිආදිම්හි නාවාදිඅභිරුහනාදික්ඛණෙ කිඤ්චි ඨත්වාපි අභිරුහනාදිකාතබ්බත්තෙපි ගමනතප්පරතාය ඨානං නාම න හොති, ජනසම්මද්දෙන පන අනොකාසාදිභාවෙන ඨාතුං න වට්ටති. අචාලෙත්වාති වුත්තට්ඨානතො අඤ්ඤස්මිං පීඨප්පදෙසෙ වා උද්ධං වා අපෙල්ලෙත්වා, තස්මිං එව පන ඨානෙ පරිවත්තෙතුං ලභති. තෙනාහ ‘‘යෙන පස්සෙනා’’තිආදි. සචෙ උක්කුටිකං නිසින්නො පාදෙ අමුඤ්චිත්වාපි භූමියං නිසීදති, ඉරියාපථං විකොපෙන්තො නාම හොතීති උක්කුටිකාසනං අවිකොපෙත්වා සුඛෙන නිසීදිතුං ‘‘තස්ස පන හෙට්ඨා…පෙ… නිසීදනකං දාතබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘ආසනං අචාලෙත්වාති පීඨෙ ඵුට්ඨොකාසතො ආනිසදමංසං අමොචෙත්වා අනුට්ඨහිත්වාති වුත්තං හොති. අදින්නාදානෙ විය ඨානාචාවනං න ගහෙතබ්බ’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

ในคำว่า “เรือหรือสะพาน” เป็นต้น ในขณะที่ขึ้นเรือเป็นต้น แม้จะหยุดอยู่บ้าง แต่เพราะมุ่งแต่จะไป จึงไม่ชื่อว่าการยืน แต่เพราะความแออัดของผู้คนและไม่มีที่ว่าง จึงไม่ควรหยุด. คำว่า “ไม่เคลื่อน” หมายถึง ไม่เลื่อนไปที่อื่นบนอาสนะ หรือยกขึ้น แต่สามารถพลิกตัวในที่เดิมได้. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยข้างใด” เป็นต้น. หากนั่งยองๆ แล้วไม่คลายเท้าลงนั่งบนพื้น ก็ชื่อว่าทำอิริยาบถให้เสียไป เพราะฉะนั้น เพื่อให้นั่งสบายโดยไม่ทำอิริยาบถนั่งยองๆ ให้เสียไป จึงกล่าวว่า “พึงให้ผ้ารองนั่ง...แก่ผู้นั้น”. ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสามกล่าวว่า “คำว่า ‘ไม่เคลื่อนอาสนะ’ หมายถึง ไม่ยกเนื้อสะโพกขึ้นจากที่ที่สัมผัสกับอาสนะ คือไม่ลุกขึ้น. ไม่พึงถือเอาการเคลื่อนที่เหมือนในอทินนาทาน.”

121. අකප්පියකතන්ති එත්ථ අකප්පියකතස්සෙව අනතිරිත්තභාවතො කප්පියං අකාරාපෙත්වා තස්මිං පත්තෙ පක්ඛිත්තං මූලඵලාදියෙව අතිරිත්තං න හොති, අකප්පියභොජනං වා කුලදූසනාදිනා උප්පන්නං. සෙසං පන පත්තපරියාපන්නං අතිරිත්තමෙව හොති, පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, තං පන මූලඵලාදිං පරිභුඤ්ජිතුකාමෙන තතො නීහරිත්වා කප්පියං කාරාපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං භාජනෙ ඨපෙත්වා අතිරිත්තං කාරාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

๑๒๑. ในคำว่า “ของที่ยังไม่ทำให้เป็นกัปปิยะ” นี้ เพราะของที่ยังไม่ทำให้เป็นกัปปิยะเท่านั้นที่ไม่เป็นเดน รากไม้ผลไม้เป็นต้นที่ใส่ลงในบาตรนั้นโดยยังไม่ทำให้เป็นกัปปิยะเท่านั้นที่ไม่เป็นเดน หรืออาหารที่ไม่ควรบริโภคที่เกิดขึ้นจากการประทุษร้ายตระกูลเป็นต้น. ส่วนที่เหลือที่อยู่ในบาตรนั้นเป็นเดนทั้งสิ้น ควรบริโภคได้. แต่ผู้ที่ต้องการบริโภครากไม้ผลไม้เป็นต้นนั้น พึงนำออกจากบาตรนั้น ทำให้เป็นกัปปิยะ แล้วใส่ในภาชนะอื่น ทำให้เป็นเดนแล้วจึงบริโภค.

122. සො පුන කාතුං න ලභතීති තස්මිංයෙව භාජනෙ කරියමානං පඨමං කතෙන සද්ධිං කතං හොතීති පුන සොයෙව කාතුං න ලභති, අඤ්ඤො ලභති. අඤ්ඤස්මිං පන භාජනෙ තෙන වා අඤ්ඤෙන වා කාතුං වට්ටති. තෙනාහ [Pg.229] ‘‘යෙන අකතං, තෙන කාතබ්බං, යඤ්ච අකතං, තං කාතබ්බ’’න්ති. තෙනාපීති එත්ථ පි-සද්දො න කෙවලං අඤ්ඤෙනෙවාති ඉමමත්ථං දීපෙති. එවං කතන්ති අඤ්ඤස්මිං භාජනෙ කතං.

๑๒๒. คำว่า “ผู้นั้นไม่ควรทำอีก” หมายถึง สิ่งที่ทำในภาชนะเดิมนั้น เป็นอันทำร่วมกับสิ่งที่ทำไปแล้วครั้งแรก เพราะฉะนั้น ผู้นั้นจึงไม่ควรทำอีก ผู้อื่นควรทำได้. แต่ในภาชนะอื่น ผู้นั้นหรือผู้อื่นก็ควรทำได้. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้ที่ยังไม่ได้ทำ พึงทำ, และสิ่งที่ยังไม่ได้ทำ พึงทำ.” ในคำว่า “แม้ผู้นั้น” นี้ คำว่า “ปิ” (แม้) แสดงความหมายว่า ไม่ใช่เฉพาะผู้อื่นเท่านั้น. คำว่า “ทำเช่นนั้น” หมายถึง ทำในภาชนะอื่น.

පෙසෙත්වාති අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ පෙසෙත්වා. ඉමස්ස විනයකම්මභාවතො ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ ඨිතං න කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

คำว่า “ส่งไป” หมายถึง ส่งไปในมือของอนุปสัมบัน. เพราะสิ่งนี้เป็นวินัยกรรม จึงกล่าวว่า “สิ่งที่อยู่ในมือของอนุปสัมบัน ไม่ควรทำ.”

සචෙ පන ආමිසසංසට්ඨානීති එත්ථ සචෙ මුඛගතෙනාපි අනතිරිත්තෙන ආමිසෙන සංසට්ඨානි හොන්ති, පාචිත්තියමෙවාති වෙදිතබ්බං, තස්මා පවාරිතෙන භොජනං අතිරිත්තං කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තෙනපි යථා අකතෙන මිස්සං න හොති, එවං මුඛඤ්ච හත්ථඤ්ච සුද්ධං කත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. කිඤ්චාපි අපවාරිතස්ස පුරෙභත්තං යාමකාලිකාදීනි ආහාරත්ථාය පරිභුඤ්ජතොපි අනාපත්ති, පවාරිතස්ස පන පවාරණමූලකං දුක්කටං හොතියෙවාති ‘‘යාමකාලිකං…පෙ… අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති පාළියං (පාචි. 240) වුත්තං.

ถ้าหากว่า ในคำว่า 'อาหารถูกคลุกเคล้าด้วยอามิส' นี้ หากอาหารถูกคลุกเคล้าด้วยอามิสที่ไม่เป็นเดน แม้ที่เข้าไปในปากแล้ว ก็พึงทราบว่าเป็นปาจิตตีย์นั่นเอง เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ปวารณาแล้ว แม้จะฉันอาหารที่ทำให้เป็นเดนแล้ว ก็พึงฉันโดยทำปากและมือให้สะอาด ไม่ให้ปะปนกับอาหารที่ยังไม่ได้ทำให้เป็นเดนอย่างนี้ ถึงแม้ภิกษุผู้ยังไม่ได้ปวารณา จะบริโภคยามกาลิกเป็นต้นในเวลาเช้าเพื่อประโยชน์แก่อาหาร ก็ไม่มีอาบัติ แต่สำหรับภิกษุผู้ปวารณาแล้ว ย่อมมีอาบัติทุกกฏอันมีมูลมาจากการปวารณาอย่างแน่นอน ดังที่ตรัสไว้ในพระบาลี (ปาจิ. 240) ว่า 'ยามกาลิก...เป... เมื่อกลืนลงไป เมื่อกลืนลงไป ต้องอาบัติทุกกฏ'

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินยาลังการะ อันเป็นคัมภีร์อธิบายวินยสังคหะ

පටික්ඛෙපපවාරණාවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า ปฏิกเขปปวารณาวินิจฉยกถาลังการะ

එකවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒๑

22. පබ්බජ්ජාවිනිච්ඡයකථා

๒๒. ปัพพัชชาวินิจฉยกถา

123. එවං පටික්ඛෙපපවාරණාවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි පබ්බජ්ජාවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘පබ්බජ්ජාති එත්ථ පනා’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ පඨමං වජිතබ්බාති පබ්බජ්ජා, උපසම්පදාතො පඨමං උපගච්ඡිතබ්බාති [Pg.230] අත්ථො. ප-පුබ්බ වජ ගතිම්හීති ධාතු. කුලපුත්තන්ති ආචාරකුලපුත්තං සන්ධාය වදති. යෙ පුග්ගලා පටික්ඛිත්තා, තෙ වජ්ජෙත්වාති සම්බන්ධො. පබ්බජ්ජාදොසවිරහිතොති පබ්බජ්ජාය අන්තරායකරෙහි පඤ්චාබාධාදිදොසෙහි විරහිතො. නඛපිට්ඨිප්පමාණන්ති එත්ථ කනිට්ඨඞ්ගුලිනඛපිට්ඨි අධිප්පෙතා. ‘‘තඤ්චෙ නඛපිට්ඨිප්පමාණම්පි වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතං හොති, න පබ්බාජෙතබ්බොති ඉමිනා සාමඤ්ඤලක්ඛණං දස්සිතං, තස්මා යත්ථ කත්ථචි සරීරාවයවෙසු නඛපිට්ඨිප්පමාණං වඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං චෙ, න වට්ටතීති සිද්ධං. එවඤ්ච සති නඛපිට්ඨිප්පමාණම්පි අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං චෙ, සබ්බත්ථ වට්ටතීති ආපන්නං, තඤ්ච න සාමඤ්ඤතො අධිප්පෙතන්ති පදෙසවිසෙසෙයෙව නියමෙත්වා දස්සෙන්තො ‘සචෙ පනා’තිආදිමාහ. සචෙ හි අවිසෙසෙන නඛපිට්ඨිප්පමාණං අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං වට්ටෙය්‍ය, ‘නිවාසනපාරුපනෙහි පකතිපටිච්ඡන්නට්ඨානෙ’ති පදෙසනියමං න කරෙය්‍ය, තස්මා නිවාසනපාරුපනෙහි පකතිපටිච්ඡන්නට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ නඛපිට්ඨිප්පමාණං අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතම්පි න වට්ටතීති සිද්ධං. නඛපිට්ඨිප්පමාණතො ඛුද්දකතරං පන අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ වා වඩ්ඪනකපක්ඛෙ වා ඨිතං හොතු, වට්ටති නඛපිට්ඨිප්පමාණතො ඛුද්දකතරස්ස වඩ්ඪනකපක්ඛෙ අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ වා ඨිතස්ස මුඛාදීසුයෙව පටික්ඛිත්තත්තා’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.88) වුත්තං.

๑๒๓. เมื่อกล่าววินิจฉัยปฏิกเขปปวารณาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยปัพพัชชา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็ในคำว่า ปัพพัชชา' ในคำนั้น คำว่า ปัพพัชชา คืออันบุคคลพึงไปก่อน หมายความว่า อันบุคคลพึงเข้าถึงก่อนอุปสมบท ธาตุคือ วชะ ในความหมายว่า ไป มี ปะ เป็นบทหน้า คำว่า กุลบุตร ท่านกล่าวหมายถึงกุลบุตรผู้มีอาจาระ ความสัมพันธ์คือ เว้นบุคคลทั้งหลายที่ถูกห้ามแล้ว คำว่า ปราศจากโทษแห่งบรรพชา คือปราศจากโทษมีอาพาธ ๕ เป็นต้น อันเป็นอันตรายแก่บรรพชา ในคำว่า ประมาณเท่าหลังเล็บนี้ หมายถึงหลังเล็บนิ้วก้อย 'ถ้าแม้ประมาณเท่าหลังเล็บนั้น ตั้งอยู่ในฝ่ายที่กำลังเจริญ ก็ไม่ควรให้บวช' ด้วยบทนี้ ท่านแสดงลักษณะทั่วไป เพราะฉะนั้น จึงสำเร็จว่า ถ้าประมาณเท่าหลังเล็บตั้งอยู่ในฝ่ายที่กำลังเจริญในอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกาย ก็ไม่ควร เมื่อเป็นเช่นนี้ หากแม้ประมาณเท่าหลังเล็บตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่กำลังเจริญ ก็พึงเป็นอันควรในที่ทุกแห่ง ซึ่งท่านไม่ประสงค์โดยทั่วไป จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็ถ้าหากว่า' โดยกำหนดแสดงเฉพาะสถานที่พิเศษ เพราะถ้าประมาณเท่าหลังเล็บที่ตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่กำลังเจริญ พึงเป็นอันควรโดยไม่จำกัด ท่านก็จะไม่กำหนดสถานที่ว่า 'ในที่ที่ผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ปิดบังตามปกติ' เพราะฉะนั้น จึงสำเร็จว่า แม้ประมาณเท่าหลังเล็บที่ตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่กำลังเจริญในที่อื่นจากที่ที่ผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ปิดบังตามปกติ ก็ไม่ควร ส่วนที่เล็กกว่าประมาณเท่าหลังเล็บ จะตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่กำลังเจริญหรือในฝ่ายที่กำลังเจริญก็ตาม ก็ควร เพราะที่เล็กกว่าประมาณเท่าหลังเล็บที่ตั้งอยู่ในฝ่ายที่กำลังเจริญหรือในฝ่ายที่ไม่กำลังเจริญ ถูกห้ามไว้เฉพาะที่ปากเป็นต้นเท่านั้น' ดังนี้ สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.88) กล่าวไว้

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 88-89) පන ‘‘පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නඛපිට්ඨිප්පමාණං අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං හොති, වට්ටතීති වුත්තත්තා අප්පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ තාදිසම්පි න වට්ටති, පටිච්ඡන්නට්ඨානෙපි ච වඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතං න වට්ටතීති සිද්ධමෙව හොති. පාකටට්ඨානෙපි පන නඛපිට්ඨිප්පමාණතො ඌනතරං අවඩ්ඪනකං වට්ටතීති යෙ ගණ්හෙය්‍යුං, තෙසං තං ගහණං පටිසෙධෙතුං ‘මුඛෙ පනා’තිආදි වුත්ත’’න්ති වුත්තං. ගොධා…පෙ… න වට්ටතීති ඉමිනා තාදිසොපි රොගො කුට්ඨෙයෙව [Pg.231] අන්තොගධොති දස්සෙති. ගණ්ඩෙපි ඉමිනා නයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පන මුඛාදීසු කොලට්ඨිමත්තතො ඛුද්දකතරොපි ගණ්ඩො න වට්ටතීති විසුං න දස්සිතො. ‘‘අප්පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතෙපි න වට්ටතී’’ති එත්තකමෙව හි තත්ථ වුත්තං, තථාපි කුට්ඨෙ වුත්තනයෙන මුඛාදීසු කොලට්ඨිප්පමාණතො ඛුද්දකතරොපි ගණ්ඩො න වට්ටතීති විඤ්ඤායති, තස්මා අවඩ්ඪනකපක්ඛෙ ඨිතෙපීති එත්ථ පි-සද්දො අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන කොලට්ඨිමත්තතො ඛුද්දකතරොපි න වට්ටතීති අයමත්ථො දස්සිතොයෙවාති අම්හාකං ඛන්ති. පකතිවණ්ණෙ ජාතෙති රොගහෙතුකස්ස විකාරවණ්ණස්ස අභාවං සන්ධාය වුත්තං.

ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 88-89) กล่าวว่า 'เพราะท่านกล่าวว่า ประมาณเท่าหลังเล็บที่ตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่กำลังเจริญในที่ที่ปิดบังแล้ว ย่อมควร ฉะนั้น แม้เช่นนั้นในที่ที่ไม่ได้ปิดบัง ก็ไม่ควร และที่ตั้งอยู่ในฝ่ายที่กำลังเจริญในที่ที่ปิดบังแล้ว ก็เป็นอันสำเร็จว่าไม่ควรนั่นเอง ส่วนผู้ใดพึงถือเอาว่า ที่เล็กกว่าประมาณเท่าหลังเล็บที่ไม่ได้กำลังเจริญในที่เปิดเผย ก็ควร เพื่อห้ามการถือเอาของผู้นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ก็ที่ปาก' ดังนี้ คำว่า โรคเรื้อนรูปเหี้ย...เป... ไม่ควร ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า โรคเช่นนั้นก็สงเคราะห์เข้าในโรคเรื้อนเท่านั้น แม้ในฝี ก็พึงทราบวินิจฉัยด้วยนัยนี้ แต่ในที่นั้น ท่านไม่ได้แสดงไว้ต่างหากว่า แม้ฝีที่เล็กกว่าประมาณเท่าเมล็ดพุทราในปากเป็นต้น ก็ไม่ควร เพราะในที่นั้น ท่านกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า แม้ที่ตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่กำลังเจริญในที่ที่ไม่ได้ปิดบัง ก็ไม่ควร ถึงกระนั้น ก็พึงทราบว่า แม้ฝีที่เล็กกว่าประมาณเท่าเมล็ดพุทราในปากเป็นต้น ก็ไม่ควร ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในโรคเรื้อน เพราะฉะนั้น คำว่า แม้ที่ตั้งอยู่ในฝ่ายที่ไม่กำลังเจริญ ในที่นี้ ศัพท์ว่า ปิ มีอรรถว่ารวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ ด้วยเหตุนั้น ความหมายว่า แม้ที่เล็กกว่าประมาณเท่าเมล็ดพุทรา ก็ไม่ควร นี้ เป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว ดังนี้ เป็นความเห็นของเรา คำว่า เกิดมีสีตามปกติ ท่านกล่าวหมายถึงการไม่มีสีที่ผิดปกติอันเกิดจากโรค

කොලට්ඨිමත්තකොති බදරට්ඨිප්පමාණො. ‘‘සඤ්ජාතඡවිං කාරෙත්වා’’ති පාඨො, විජ්ජමානඡවිං කාරෙත්වාති අත්ථො. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.88-89) පන ‘‘සච්ඡවිං කාරෙත්වාති විජ්ජමානඡවිං කාරෙත්වාති අත්ථො, සඤ්ඡවින්ති වා පාඨො, සඤ්ජාතඡඅන්ති අත්ථො. ගණ්ඩාදීසු වූපසන්තෙසුපි තං ඨානං විවණ්ණම්පි හොති, තං වට්ටතී’’ති වුත්තං.

คำว่า ประมาณเท่าเมล็ดพุทรา คือประมาณเท่าเมล็ดพุทรา บทว่า 'ทำให้ผิวเกิดขึ้นแล้ว' เป็นบทที่ถูกต้อง หมายความว่า ทำให้ผิวที่มีอยู่แล้ว ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.88-89) กล่าวว่า 'คำว่า ทำให้มีผิว หมายความว่า ทำให้ผิวที่มีอยู่แล้ว หรืออีกบทหนึ่งคือ สญฺฉวินฺติ หมายความว่า มีผิวเกิดขึ้นแล้ว แม้เมื่อฝีเป็นต้นสงบแล้ว ที่นั้นก็มีสีผิดปกติได้ ที่นั้นย่อมควร'

පදුමපුණ්ඩරීකපත්තවණ්ණන්ති රත්තපදුමසෙතපදුමපුප්ඵදලවණ්ණං. කුට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ අවඩ්ඪනකං වට්ටති, අඤ්ඤත්ථ න කිඤ්චි වට්ටතී’’ති වුත්තනයං දස්සෙති. සොසබ්‍යාධීති ඛයරොගො. යක්ඛුම්මාදොති කදාචි ආගන්ත්වා භූමියං පාතෙත්වා හත්ථමුඛාදිකං අවයවං භූමියං ඝංසනකො යක්ඛොව රොගො.

คำว่า 'มีสีเหมือนกลีบดอกบัวแดงและดอกบัวขาว' คือมีสีเหมือนกลีบดอกบัวแดงและดอกบัวขาว คำว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในโรคเรื้อนเท่านั้น' ท่านแสดงนัยที่กล่าวไว้ว่า 'ที่ไม่ได้กำลังเจริญในที่ที่ปิดบังแล้ว ย่อมควร ที่อื่นไม่ควรเลย' คำว่า 'โรคผอมแห้ง' คือโรคผอมแห้ง คำว่า 'โรคลมบ้าหมู' คือโรคที่เกิดจากยักษ์ที่บางครั้งมาแล้วทำให้ล้มลงบนพื้น แล้วถูอวัยวะมีมือและปากเป็นต้นไปกับพื้น

124. මහාමත්තොති මහතියා ඉස්සරියමත්තාය සමන්නාගතො. ‘‘න දානාහං දෙවස්ස භටො’’ති ආපුච්ඡතීති රඤ්ඤා එව දින්නං ඨානන්තරං සන්ධාය වුත්තං. යො පන රාජකම්මිකෙහි [Pg.232] අමච්චාදීහි ඨපිතො, අමච්චාදීනං එව වා භටො හොති, තෙන තං තං අමච්චාදිම්පි ආපුච්ඡිතුං වට්ටතීති.

๑๒๔. คำว่า มหาอำมาตย์ คือผู้ประกอบด้วยความเป็นใหญ่มาก คำว่า 'บัดนี้ ข้าพเจ้ามิได้เป็นคนรับใช้ของพระองค์แล้ว' ดังนี้แล้วจึงขออนุญาต ท่านกล่าวหมายถึงตำแหน่งที่พระราชาประทานให้เท่านั้น ส่วนผู้ใดที่ข้าราชการมีอำมาตย์เป็นต้นแต่งตั้งไว้ หรือเป็นคนรับใช้ของอำมาตย์เป็นต้น ผู้นั้นก็ควรขออนุญาตอำมาตย์เป็นต้นนั้นๆ

125. ‘‘ධජබන්ධො’’ති වුත්තත්තා අපාකටචොරො පබ්බාජෙතබ්බොති විඤ්ඤායති. තෙන වක්ඛති ‘‘යෙ පන අම්බලබුජාදිචොරකා’’තිආදි. එවං ජානන්තීති ‘‘සීලවා ජාතො’’ති ජානන්ති.

๑๒๕. เพราะท่านกล่าวว่า "โจรผู้ถูกธงผูก" จึงพึงทราบว่า โจรที่ไม่เปิดเผย ควรให้บวช ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า "ส่วนโจรมีโจรขโมยมะม่วงและขนุนสำมะลอเป็นต้น" คำว่า "ย่อมรู้แจ้งอย่างนี้" คือย่อมรู้แจ้งว่า "เป็นผู้มีศีลแล้ว"

126. භින්දිත්වාති අන්දුබන්ධනං භින්දිත්වා. ඡින්දිත්වාති සඞ්ඛලිකබන්ධනං ඡින්දිත්වා. මුඤ්චිත්වාති රජ්ජුබන්ධනං මුඤ්චිත්වා. විවරිත්වාති ගාමබන්ධනාදීසු ගාමද්වාරාදීනි විවරිත්වා. අපස්සමානානං වා පලායතීති පුරිසගුත්තියං පුරිසානං ගොපකානං අපස්සමානානං පලායති.

๑๒๖. คำว่า "ทำลายแล้ว" คือทำลายเครื่องจองจำคือตรวน คำว่า "ตัดแล้ว" คือตัดเครื่องจองจำคือโซ่ คำว่า "ปล่อยแล้ว" คือปล่อยเครื่องจองจำคือเชือก คำว่า "เปิดแล้ว" คือเปิดประตูหมู่บ้านเป็นต้นในเครื่องจองจำมีเครื่องจองจำในหมู่บ้านเป็นต้น คำว่า "หรือหนีไปเมื่อคนไม่เห็น" คือหนีไปเมื่อคนเฝ้าในที่คุมขังคนไม่เห็น

129. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘කසාහතො කතදණ්ඩකම්මො’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව.

๑๒๙. คำว่า "ด้วยนัยก่อนนั่นเอง" คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า "ผู้ถูกโบยด้วยหวาย ได้รับกรรมกรณ์แล้ว" นั่นเอง

130. පලාතොපීති ඉණස්සාමිකානං ආගමනං ඤත්වා භයෙන පලාතොපි ඉණායිකො. ගීවා හොති ඉණායිකභාවං ඤත්වා අනාදරෙන ඉණමුත්තකෙ භික්ඛුභාවෙ පවෙසිතත්තා.

๑๓๐. คำว่า "แม้หนีไป" คือลูกหนี้ที่หนีไปด้วยความกลัวเมื่อรู้ว่าเจ้าหนี้มา ย่อมเป็นคอ (คือต้องรับผิดชอบหนี้) เพราะให้ผู้พ้นจากหนี้เข้าสู่ความเป็นภิกษุด้วยความไม่เคารพเมื่อรู้ความเป็นลูกหนี้

උපඩ්ඪුපඩ්ඪන්ති ථොකං ථොකං. දාතබ්බමෙවාති ඉණායිකෙන ධනං සම්පජ්ජතු වා, මා වා, දානෙ සඋස්සාහෙනෙව භවිතබ්බං, අඤ්ඤෙහි ච භික්ඛූහි ‘‘මා ධුරං නික්ඛිපාහී’’ති වත්වා සහායකෙහි භවිතබ්බන්ති දස්සෙති. ධුරනික්ඛෙපෙන හිස්ස භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බතා සියාති.

คำว่า "ทีละครึ่งๆ" คือทีละเล็กละน้อย คำว่า "พึงให้เท่านั้น" ท่านแสดงว่า ลูกหนี้พึงมีความอุตสาหะในการให้ ไม่ว่าทรัพย์จะสำเร็จหรือไม่ก็ตาม และภิกษุอื่นพึงเป็นสหายโดยกล่าวว่า "อย่าทอดทิ้งภาระ" เพราะด้วยการทอดทิ้งภาระ เขาพึงถูกปรับด้วยราคาแห่งสิ่งของ

131. දාසචාරිත්තං ආරොපෙත්වා කීතොති ඉමිනා දාසභාවපරිමොචනත්ථාය කීතං නිවත්තෙති. තාදිසො හි ධනක්කීතොපි අදාසො එව. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 97) පන ‘‘දෙසචාරිත්තන්ති [Pg.233] සාවනපණ්ණාරොපනාදිකං තං තං දෙසචාරිත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ තත්ථ චාරිත්තවසෙනාති තස්මිං තස්මිං ජනපදෙ දාසපණ්ණජ්ඣාපනාදිනා අදාසකරණනියාමෙන. අභිසෙකාදීසු සබ්බබන්ධනානි මොචාපෙන්ති, තං සන්ධාය ‘‘සබ්බසාධාරණෙනා’’ති වුත්තං.

๑๓๑. คำว่า "ซื้อโดยการใส่ความเป็นทาส" นี้ ท่านกันคนที่ถูกซื้อมาเพื่อพ้นจากความเป็นทาสออกไป เพราะบุคคลเช่นนั้นแม้ถูกซื้อด้วยทรัพย์ก็ไม่ใช่ทาส. แต่ในคัมภีร์วัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 97) กล่าวไว้ว่า "ประเพณีของประเทศ" คือ "ประเพณีของประเทศนั้นๆ มีการประกาศและจดทะเบียนเป็นต้น". "ตามประเพณีในที่นั้นๆ" คือ ด้วยระเบียบวิธีที่ทำให้ไม่เป็นทาส มีการเผาหนังสือทาสในชนบทนั้นๆ เป็นต้น. ในการอภิเษกเป็นต้น ย่อมปลดเปลื้องพันธะทั้งปวง, คำว่า "โดยความเป็นของทั่วไปแก่คนทั้งปวง" นี้กล่าวหมายถึงสิ่งนั้น.

සචෙ සයමෙව පණ්ණං ආරොපෙන්ති, න වට්ටතීති තා භුජිස්සිත්ථියො ‘‘මයම්පි වණ්ණදාසියො හොමා’’ති අත්තනො රක්ඛණත්ථාය සයමෙව රාජූනං දාසිපණ්ණෙ අත්තනො නාමං ලිඛාපෙන්ති, තාසං පුත්තාපි රාජදාසාව හොන්ති, තස්මා තෙ පබ්බාජෙතුං න වට්ටති. තෙහි අදින්නා න පබ්බාජෙතබ්බාති යත්තකා තෙසං සාමිනො, තෙසු එකෙන අදින්නෙපි න පබ්බාජෙතබ්බා. භුජිස්සෙ කත්වා පන පබ්බාජෙතුං වට්ටතීති යස්ස විහාරස්ස තෙ ආරාමිකා දින්නා, තස්මිං විහාරෙ සඞ්ඝං ඤාපෙත්වා ඵාතිකම්මෙන ධනාදිං කත්වා භුජිස්සෙ කත්වා පබ්බාජෙතුං වට්ටති. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 97) පන ‘‘දෙවදාසිපුත්තෙ වට්ටතීති ලිඛිතං. ‘ආරාමිකඤ්චෙ පබ්බාජෙතුකාමො, අඤ්ඤමෙකං දත්වා පබ්බාජෙතබ්බ’න්ති වුත්තං. මහාපච්චරිවාදස්ස අයමිධ අධිප්පායො, ‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමිකෙ දෙමා’ති දින්නත්තා න තෙ තෙසං දාසා, ‘ආරාමිකො ච නෙව දාසො න භුජිස්සො’ති වත්තබ්බතො න දාසොති ලිඛිතං. තක්කාසිඤ්චනං සීහළදීපෙ චාරිත්තං, තෙ ච පබ්බාජෙතබ්බා සඞ්ඝස්සාරාමිකත්තා. නිස්සාමිකං දාසං අත්තනාපි භුජිස්සං කාතුං ලභතී’’ති වුත්තං.

ถ้าพวกนางเองจดทะเบียน ไม่ควร. หญิงอิสระเหล่านั้นเพื่อรักษาตนเอง จึงจดชื่อของตนในทะเบียนทาสของพระราชาว่า "พวกเราก็เป็นทาสีที่ถูกซื้อมา". บุตรของพวกนางก็เป็นทาสของพระราชา. เพราะฉะนั้นไม่ควรบวชให้พวกเขา. "เมื่อนายยังไม่ให้ ไม่ควรบวชให้" คือ นายของพวกเขามีจำนวนเท่าใด, แม้คนใดคนหนึ่งในบรรดานายเหล่านั้นยังไม่ให้ ก็ไม่ควรบวชให้. แต่ "ทำให้เป็นอิสระแล้วจึงบวชให้ได้" คือ อารามิกเหล่านั้นถูกถวายแก่สำนักใด, ในสำนักนั้นแจ้งแก่สงฆ์แล้วทำทรัพย์เป็นต้นด้วยการทำผาติกรรม ทำให้เป็นอิสระแล้วจึงบวชให้ได้. แต่ในคัมภีร์วัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 97) เขียนไว้ว่า "บุตรของทาสีวัดบวชได้". กล่าวไว้ว่า "ถ้าประสงค์จะบวชอารามิก พึงให้คนอื่นอีกคนหนึ่งแล้วจึงบวชให้". ความหมายในที่นี้ของมหัปปัจจรีวาทะคือ เพราะถูกถวายว่า "เราถวายอารามิกแก่ภิกษุสงฆ์", พวกเขาจึงไม่เป็นทาสของนายเหล่านั้น. และเพราะกล่าวว่า "อารามิกไม่ใช่ทั้งทาสและไม่ใช่ทั้งอิสระ", จึงเขียนไว้ว่าไม่ใช่ทาส. การรดด้วยน้ำนมเปรี้ยวเป็นประเพณีในเกาะลังกา. และพวกเขาควรบวชให้ได้ เพราะเป็นอารามิกของสงฆ์. กล่าวไว้ว่า "ทาสที่ไม่มีนาย แม้ตนเองจะทำให้เป็นอิสระก็ควร".

සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.97) පන ‘‘තක්කං සීසෙ ආසිත්තකසදිසාව හොන්තීති යථා අදාසෙ කරොන්තා තක්කෙන සීසං ධොවිත්වා අදාසං කරොන්ති, එවං ආරාමිකවචනෙන දින්නත්තා අදාසාව තෙති අධිප්පායො. ‘තක්කාසිඤ්චනං පන සීහළදීපෙ චාරිත්ත’න්ති වදන්ති. නෙව පබ්බාජෙතබ්බොති වුත්තන්ති කප්පියවචනෙන දින්නෙපි [Pg.234] සඞ්ඝස්ස ආරාමිකදාසත්තා එවං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.97) ‘‘තක්කං සීසෙ ආසිත්තකසදිසාව හොන්තීති කෙසුචි ජනපදෙසු අදාසෙ කරොන්තා තක්කං සීසෙ ආසිඤ්චන්ති, තෙන කිර තෙ අදාසා හොන්ති, එවමිදම්පි ආරාමිකවචනෙන දින්නම්පීති අධිප්පායො. තථා දින්නෙපි සඞ්ඝස්ස ආරාමිකදාසො එවාති ‘නෙව පබ්බාජෙතබ්බො’ති වුත්තං. ‘තාවකාලිකො නාම’ති වුත්තත්තා කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා වා පච්ඡාපි ගහෙතුකාමතාය වා දින්නං සබ්බං තාවකාලිකමෙවාති ගහෙතබ්බං. නිස්සාමිකදාසො නාම යස්ස සාමිකුලං අඤ්ඤාතිකං මරණෙන පරික්ඛීණං, න කොචි තස්ස දායාදො, සො පන සමානජාතිකෙහි වා නිවාසගාමවාසීහි වා ඉස්සරෙහි වා භුජිස්සො කතොව පබ්බාජෙතබ්බො. දෙවදාසාපි දාසා එව. තෙ හි කත්ථචි දෙසෙ රාජදාසා හොන්ති, කත්ථචි විහාරදාසා වා, තස්මා පබ්බාජෙතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තං.

แต่ในคัมภีร์สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.97) กล่าวไว้ว่า "เป็นเหมือนผู้ที่ถูกรดน้ำนมเปรี้ยวที่ศีรษะ" คือ เหมือนอย่างที่เมื่อทำให้ไม่เป็นทาส ย่อมล้างศีรษะด้วยน้ำนมเปรี้ยวแล้วทำให้ไม่เป็นทาส, ฉันใด, พวกเขาก็ไม่เป็นทาสเพราะถูกถวายด้วยคำว่าอารามิก, ฉันนั้น, นี้คือความหมาย. พวกเขากล่าวว่า "แต่การรดด้วยน้ำนมเปรี้ยวเป็นประเพณีในเกาะลังกา". "ไม่ควรบวชให้" ที่กล่าวไว้นั้น กล่าวไว้เช่นนี้เพราะแม้ถูกถวายด้วยคำที่สมควร ก็ยังเป็นทาสอารามิกของสงฆ์. ในคัมภีร์วิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.97) ก็กล่าวไว้ว่า "เป็นเหมือนผู้ที่ถูกรดน้ำนมเปรี้ยวที่ศีรษะ" คือ ในบางประเทศเมื่อทำให้ไม่เป็นทาส ย่อมรดน้ำนมเปรี้ยวที่ศีรษะ, ด้วยเหตุนั้น พวกเขาจึงไม่เป็นทาส, ฉันใด, แม้การถวายด้วยคำว่าอารามิกนี้ก็ฉันนั้น, นี้คือความหมาย. แม้ถูกถวายเช่นนั้น ก็ยังเป็นทาสอารามิกของสงฆ์นั่นเอง, จึงกล่าวว่า "ไม่ควรบวชให้". เพราะกล่าวว่า "ชื่อว่าชั่วคราว", พึงถือว่าทั้งหมดที่ให้โดยกำหนดเวลา หรือโดยความประสงค์ที่จะรับคืนในภายหลัง ก็เป็นชั่วคราวทั้งสิ้น. ทาสที่ไม่มีนาย คือ ผู้ที่ตระกูลนายของเขาซึ่งไม่มีญาติขาดสูญไปเพราะความตาย, ไม่มีทายาทของเขาเลย, แต่เขาควรถูกทำให้เป็นอิสระแล้วจึงบวชให้ โดยผู้มีชาติเสมอกัน หรือชาวบ้านที่อาศัยอยู่ หรือโดยผู้เป็นใหญ่. แม้เทวทาสก็เป็นทาสนั่นเอง. เพราะว่าพวกเขาในบางประเทศเป็นทาสของพระราชา, ในบางประเทศเป็นทาสของวัด. เพราะฉะนั้นไม่ควรบวชให้.

සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.97) පන ‘‘නිස්සාමිකදාසො නාම යස්ස සාමිකා සපුත්තදාරා මතා හොන්ති, න කොචි තස්ස පරිග්ගාහකො, සොපි පබ්බාජෙතුං න වට්ටති, තං පන අත්තනාපි භුජිස්සං කාතුං වට්ටති. යෙ වා පන තස්මිං රට්ඨෙ සාමිනො, තෙහිපි කාරාපෙතුං වට්ටති, ‘දෙවදාසිපුත්තං පබ්බාජෙතුං වට්ටතී’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ‘දාසස්ස පබ්බජිත්වා අත්තනො සාමිකෙ දිස්වා පලායන්තස්ස ආපත්ති නත්ථී’ති වදන්තී’’ති වුත්තං. විමතිවිනොදනියං පන ‘‘දාසම්පි පබ්බාජෙත්වා සාමිකෙ දිස්වා පටිච්ඡාදනත්ථං අපනෙන්තො පදවාරෙන අදින්නාදානාපත්තියා කාරෙතබ්බො, දාසස්ස පන පලායතො අනාපත්තී’’ති වුත්තං.

แต่ในคัมภีร์สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.97) กล่าวไว้ว่า "ทาสที่ไม่มีนาย" คือ ผู้ที่นายของเขาพร้อมด้วยบุตรภรรยาตายไปแล้ว, ไม่มีใครเป็นผู้ครอบครองเขาเลย, แม้เขาก็ไม่ควรบวชให้. แต่แม้ตนเองจะทำให้เขาเป็นอิสระก็ควร. หรือนายทั้งหลายในแคว้นนั้นก็ควรให้กระทำ (การทำให้เป็นอิสระ). "บุตรของทาสีวัดบวชได้" นี้กล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง ๓ แห่ง. กล่าวไว้ว่า "พวกเขากล่าวว่า ทาสที่บวชแล้วเห็นนายของตนแล้วหนีไป ไม่มีอาบัติ". แต่ในคัมภีร์วิมติวิโนทนีกล่าวไว้ว่า "แม้บวชทาสแล้ว เมื่อเห็นนายแล้วนำออกไปเพื่อปกปิด พึงให้ต้องอาบัติอทินนาทานตามลำดับบท, แต่สำหรับทาสที่หนีไปเอง ไม่มีอาบัติ".

132. හත්ථච්ඡින්නකාදිවත්ථූසු කණ්ණමූලෙති සකලස්ස කණ්ණස්ස ඡෙදං සන්ධායාහ. කණ්ණසක්ඛලිකායාති කණ්ණචූළිකාය[Pg.235]. යස්ස පන කණ්ණාවට්ටෙති හෙට්ඨා කුණ්ඩලාදිඨපනඡිද්දං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘තඤ්හි සඞ්ඝට්ටනක්ඛමං. අජපදකෙති අජපදනාසිකට්ඨිකොටියං. තතො හි උද්ධං න විච්ඡින්දිතුං සක්කා හොති. සන්ධෙතුන්ති අවිරූපසණ්ඨානං සන්ධාය වුත්තං, විරූපං පන පරිසදූසකං ආපාදෙති.

๑๓๒. ในเรื่องของบุคคลที่ถูกตัดมือเป็นต้น คำว่า "ที่โคนหู" นี้ ตรัสหมายถึงการตัดหูทั้งหมด. คำว่า "ที่ติ่งหู" (kaṇṇasakkhalikā) คือ ที่ยอดหู (kaṇṇacūḷikā). ส่วนคำว่า "หูที่เจาะ" (kaṇṇāvaṭṭa) นี้ ตรัสหมายถึงรูที่เจาะไว้ข้างล่างเพื่อใส่ตุ้มหูเป็นต้น. ด้วยว่ารูนั้นทนต่อการกระทบกระทั่งได้. คำว่า "ที่ปลายจมูกแพะ" คือ ที่ปลายกระดูกจมูกแพะ. เพราะว่าจากนั้นขึ้นไปไม่สามารถตัดให้ขาดได้. คำว่า "เชื่อมต่อ" นี้ ตรัสหมายถึงการเชื่อมต่อให้มีรูปร่างไม่ผิดปกติ แต่ถ้าผิดปกติ ย่อมทำให้เสียความงามของหมู่คณะ.

ඛුජ්ජසරීරොති වඞ්කසරීරො. බ්‍රහ්මුනො විය උජුකං ගත්තං සරීරං යස්ස සො බ්‍රහ්මුජුගත්තො, භගවා. අවසෙසො සත්තොති ඉමිනා ලක්ඛණෙන රහිතසත්තො. එතෙන ඨපෙත්වා මහාපුරිසං චක්කවත්තිඤ්ච ඉතරෙ සත්තා ඛුජ්ජපක්ඛිකාති දස්සෙති. යෙභුය්‍යෙන හි සත්තා ඛන්ධෙ කටියං ජාණූසූති තීසු ඨානෙසු නමන්ති, තෙ කටියං නමන්තා පච්ඡතො නමන්ති, ද්වීසු ඨානෙසු නමන්තා පුරතො නමන්ති, දීඝසරීරා පන එකෙන පස්සෙන වඞ්කා හොන්ති, එකෙ මුඛං උන්නාමෙත්වා නක්ඛත්තානි ගණයන්තා විය චරන්ති, එකෙ අප්පමංසලොහිතා සූලසදිසා හොන්ති, එකෙ පුරතො පබ්භාරා හොන්ති, පවෙධමානා ගච්ඡන්ති. පරිවටුමොති සමන්තතො වට්ටකායො. එතෙන එවරූපා එව වාමනකා න වට්ටන්තීති දස්සෙති.

คำว่า "ผู้มีร่างกายค่อม" คือ ผู้มีร่างกายคดงอ. ผู้ที่มีร่างกายตรงเหมือนพรหม คือ ผู้มีร่างกายตรงเหมือนพรหม ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. คำว่า "สัตว์ที่เหลือ" คือ สัตว์ที่ปราศจากลักษณะนี้. ด้วยคำนี้ ทรงแสดงว่า สัตว์อื่นๆ นอกจากมหาบุรุษและพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นพวกค่อม. โดยมากสัตว์ทั้งหลายย่อมน้อมตัวลงใน ๓ แห่ง คือ ที่บ่า ที่เอว และที่เข่า. พวกที่น้อมตัวลงที่เอว ย่อมน้อมไปข้างหลัง. พวกที่น้อมตัวลงใน ๒ แห่ง ย่อมน้อมไปข้างหน้า. ส่วนพวกที่มีร่างกายสูง ย่อมคดงอไปข้างหนึ่ง. บางพวกเดินเหมือนเงยหน้าดูดาว. บางพวกมีเนื้อและเลือดน้อยเหมือนไม้เสียบ. บางพวกโน้มไปข้างหน้า เดินสั่นเทา. คำว่า "ผู้มีร่างกายกลมโดยรอบ" คือ ผู้มีร่างกายกลมป้อม. ด้วยคำนี้ ทรงแสดงว่า คนแคระที่มีรูปร่างเช่นนี้ไม่ควรให้อุปสมบท.

133. අට්ඨිසිරාචම්මසරීරොති අට්ඨිසිරාචම්මමත්තසරීරො. කූටකූටසීසොති අනෙකෙසු ඨානෙසු පිණ්ඩිතමංසතං දස්සෙතුං ආමෙඩිතං කතං. තෙනාහ ‘‘තාලඵලපිණ්ඩිසදිසෙනා’’ති. තාලඵලානං මඤ්ජරී පිණ්ඩි නාම. අනුපුබ්බතනුකෙන සීසෙනාති චෙතියථූපිකා විය කමෙන කිසෙන සීසෙන. මහාවෙළුපබ්බං විය ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා අවිසමථූලෙන සීසෙන සමන්නාගතො නාළිසීසො නාම. කප්පසීසොති ගජමත්ථකං විය ද්විධා භින්නසීසො. ‘‘කණ්ණිකකෙසො වා’’ති ඉමස්ස විවරණං ‘‘පාණකෙහී’’තිආදි. මක්කටස්සෙව නලාටෙපි කෙසානං උට්ඨිතභාවං සන්ධායාහ ‘‘සීසලොමෙහී’’තිආදි.

๑๓๓. คำว่า "ผู้มีร่างกายเป็นกระดูก เอ็น และหนัง" คือ ผู้มีร่างกายเป็นเพียงกระดูก เอ็น และหนัง. คำว่า "ผู้มีศีรษะเป็นปุ่มปม" (kūṭakūṭasīso) นี้ เป็นคำซ้ำที่ทำขึ้นเพื่อแสดงว่ามีเนื้อเป็นก้อนในหลายแห่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนกับช่อผลตาล". ช่อของผลตาลเรียกว่า ปิณฑิ. คำว่า "ผู้มีศีรษะเรียวไปตามลำดับ" คือ ผู้มีศีรษะที่ค่อยๆ เล็กลงเหมือนยอดเจดีย์. ผู้ที่มีศีรษะหนาเท่ากันตั้งแต่ต้นจนจบเหมือนปล้องไม้ไผ่ใหญ่ เรียกว่า "ผู้มีศีรษะเหมือนท่อ" (nāḷisīso). คำว่า "ผู้มีศีรษะแยก" (kappasīso) คือ ผู้มีศีรษะแยกเป็นสองส่วนเหมือนหัวช้าง. คำอธิบายของคำว่า "หรือผู้มีผมเป็นวง" (kaṇṇikakeso) คือ "ด้วยสัตว์เล็กๆ" เป็นต้น. ตรัสหมายถึงสภาพที่ขนขึ้นที่หน้าผากเหมือนลิง ด้วยคำว่า "ด้วยขนศีรษะ" เป็นต้น.

මක්කටභමුකොති [Pg.236] නලාටලොමෙහි අවිභත්තලොමභමුකො. අක්ඛිචක්කෙහීති අක්ඛිමණ්ඩලෙහි. කෙකරොති තිරියං පස්සනකො. උදකතාරකාති ඔලොකෙන්තානං උදකෙ පටිබිම්බිකච්ඡායා. උදකබුබ්බුළන්ති කෙචි. අක්ඛිතාරකාති අභිමුඛෙ ඨිතානං ඡායා. අක්ඛිභණ්ඩකාතිපි වදන්ති. අතිපිඞ්ගලක්ඛි මජ්ජාරක්ඛි. මධුපිඞ්ගලන්ති මධුවණ්ණපිඞ්ගලං. නිප්පඛුමක්ඛීති එත්ථ පඛුම-සද්දො අක්ඛිදලලොමෙසු නිරුළ්හො, තදභාවා නිප්පඛුමක්ඛි. අක්ඛිපාකෙනාති අක්ඛිදලපරියන්තෙසු පූතිතාපජ්ජනරොගෙන.

คำว่า "มักกะฏะภมุโก" คือ ผู้มีคิ้วที่ขนหน้าผากไม่แยกกัน. คำว่า "อักขิจักเกหิ" คือ ด้วยวงตา. คำว่า "เกกะโร" คือ ผู้มองเฉียง. คำว่า "อุทกะตารกา" คือ เงาที่สะท้อนในน้ำของผู้ที่มอง. บางท่านกล่าวว่า "อุทกะพุพพุฬัง" คือ ฟองน้ำ. คำว่า "อักขิตารกา" คือ เงาของผู้ที่ยืนอยู่ตรงหน้า. บางท่านก็เรียกว่า "อักขิภัณฑกา". คำว่า "อติปิงคฬักขิ" คือ ผู้มีตาสีเหลืองเหมือนตาแมว. คำว่า "มธุปิงคฬัง" คือ สีเหลืองปนแดงเหมือนสีน้ำผึ้ง. คำว่า "นิปปะขุมักขี" ในที่นี้ คำว่า ปะขุมะ หมายถึง ขนตา เพราะไม่มีขนตา จึงเรียกว่า นิปปะขุมักขิ. คำว่า "อักขิปาเกนะ" คือ ด้วยโรคที่ทำให้ขอบเปลือกตาเน่าเปื่อย.

චිපිටනාසිකොති අනුන්නතනාසිකො. පටඞ්ගමණ්ඩූකො නාම මහාමුඛමණ්ඩූකො. භින්නමුඛොති උපක්කමුඛපරියොසානො, සබ්බදා විවටමුඛො වා. වඞ්කමුඛොති එකපස්සෙ අපක්කම්ම ඨිතහෙට්ඨිමහනුකට්ඨිකො. ඔට්ඨච්ඡින්නකොති උභොසු ඔට්ඨෙසු යත්ථ කත්ථචි ජාතියා වා පච්ඡා වා සත්ථාදිනා අපනීතමංසෙන ඔට්ඨෙන සමන්නාගතො. එළමුඛොති නිච්චපග්ඝරිතලාලාමුඛො.

คำว่า "จิปิฏะนาสิโก" คือ ผู้มีจมูกแฟบ. คำว่า "ปะฏังคะมะมัณฑูโก" ชื่อว่า กบปากใหญ่. คำว่า "ภินนะมุโข" คือ ผู้มีปากที่ปลายแยกออก หรือผู้มีปากอ้าอยู่เสมอ. คำว่า "วังคะมุโข" คือ ผู้มีกระดูกขากรรไกรล่างเอียงไปอยู่ข้างหนึ่ง. คำว่า "โอฏฐัจฉินนะโก" คือ ผู้มีริมฝีปากที่เนื้อถูกตัดออกด้วยมีดเป็นต้น ไม่ว่าจะโดยกำเนิดหรือภายหลัง. คำว่า "เอฬะมุโข" คือ ผู้มีน้ำลายไหลย้อยอยู่เสมอ.

භින්නගලොති අවනතගලො. භින්නඋරොති අතිනින්නඋරමජ්ඣො. එවං භින්නපිට්ඨීති. සබ්බඤ්චෙතන්ති ‘‘කච්ඡුගත්තො’’තිආදිං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථ ච විනිච්ඡයො කුට්ඨාදීසු වුත්තො එවාති ආහ ‘‘විනිච්ඡයො’’තිආදි.

คำว่า "ภินนะคะโล" คือ ผู้มีคอตก. คำว่า "ภินนะอุโร" คือ ผู้มีกลางอกบุ๋มมาก. แม้คำว่า "ภินนะปิฏฐี" (ผู้มีหลังบุ๋ม) ก็เช่นเดียวกัน. ทั้งหมดนี้ ตรัสหมายถึงคำว่า "ผู้มีตัวเป็นขี้กลาก" เป็นต้น. และการวินิจฉัยในเรื่องนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในเรื่องโรคเรื้อนเป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "การวินิจฉัย" เป็นต้น.

වාතණ්ඩිකොති අණ්ඩකෙසු වුද්ධිරොගෙන සමන්නාගතො, අණ්ඩවාතරොගෙන උද්ධුතබීජණ්ඩකොසෙන සමන්නාගතො වා. යස්ස නිවාසනෙන පටිච්ඡන්නම්පි උණ්ණතං පකාසති, සොව න පබ්බාජෙතබ්බො. විකටොති තිරියං ගමනපාදෙහි සමන්නාගතො, යස්ස චඞ්කමතො ජාණුකා බහි නිගච්ඡන්ති. සඞ්ඝට්ටොති ගච්ඡතො පරිවත්තනපාදෙහි සමන්නාගතො, යස්ස චඞ්කමතො ජාණුකා අන්තො පවිසන්ති. මහාජඞ්ඝොති ථූලජඞ්ඝො. මහාපාදොති මහන්තෙන පාදතලෙන [Pg.237] යුත්තො. පාදවෙමජ්ඣෙති පිට්ඨිපාදවෙමජ්ඣෙ. එතෙන අග්ගපාදො ච පණ්හි ච සදිසාවාති දස්සෙති.

คำว่า "วาตัณฑิโก" คือ ผู้เป็นโรคอัณฑะโต หรือผู้มีถุงอัณฑะพองด้วยโรคลมในอัณฑะ. ผู้ที่แม้จะปกปิดด้วยผ้านุ่งแล้วก็ยังปรากฏว่านูนขึ้น ผู้นั้นไม่ควรให้อุปสมบท. คำว่า "วิกะโฏ" คือ ผู้มีเท้าเดินเฉียง ผู้ที่เมื่อเดินแล้วหัวเข่ากางออกไปข้างนอก. คำว่า "สังฆัฏโฏ" คือ ผู้มีเท้าที่บิดไปมาเมื่อเดิน ผู้ที่เมื่อเดินแล้วหัวเข่าหุบเข้าข้างใน. คำว่า "มหาชังโฆ" คือ ผู้มีน่องใหญ่. คำว่า "มหาปาโท" คือ ผู้มีฝ่าเท้าใหญ่. คำว่า "ปาทะเวมัชเฌ" คือ ที่กลางหลังเท้า. ด้วยคำนี้ ทรงแสดงว่า ปลายเท้าและส้นเท้าเสมอกัน.

134. මජ්ඣෙ සංකුටිතපාදත්තාති කුණ්ඨපාදතාය කාරණං දස්සෙති, අග්ගෙ සංකුටිතපාදත්තාති කුණ්ඨපාදතාය. කුණ්ඨපාදස්සෙව චඞ්කමනවිභාවනං ‘‘පිට්ඨිපාදග්ගෙන චඞ්කමන්තො’’ති. ‘‘පාදස්ස බාහිරන්තෙනා’’ති ච ‘‘අබ්භන්තරන්තෙනා’’ති ච ඉදං පාදතලස්ස උභොහි පරියන්තෙහි චඞ්කමනං සන්ධාය වුත්තං.

๑๓๔. คำว่า "มัชเฌ สังกุฏิตะปาทัตตา" (เพราะความเป็นผู้มีเท้าคดงอที่กลางเท้า) คือ ทรงแสดงเหตุแห่งความเป็นคนเท้าคด. คำว่า "อัคเค สังกุฏิตะปาทัตตา" (เพราะความเป็นผู้มีเท้าคดงอที่ปลายเท้า) คือ ความเป็นคนเท้าคด. การอธิบายการเดินของคนเท้าคดนั่นเองว่า "เดินด้วยปลายหลังเท้า". คำว่า "ด้วยขอบนอกของเท้า" และ "ด้วยขอบในของเท้า" นี้ ตรัสหมายถึงการเดินด้วยขอบทั้งสองข้างของฝ่าเท้า.

මම්මනන්ති ඛලිතවචනං, යො එකමෙවක්ඛරං චතුපඤ්චක්ඛත්තුං වදති, තස්සෙතං අධිවචනං, ඨානකරණවිසුද්ධියා අභාවෙන අඵුට්ඨක්ඛරවචනං. වචනානුකරණෙන හි සො ‘‘මම්මනො’’ති වුත්තො. යො ච කරණසම්පන්නොපි එකමෙවක්ඛරං හික්කාරබහුසො වදති, සොපි ඉධෙව සඞ්ගය්හති. යො වා පන තං නිග්ගහෙත්වාපි අනාමෙඩිතක්ඛරමෙව සිථිලං සිලිට්ඨවචනං වත්තුං සමත්ථො, සො පබ්බාජෙතබ්බො. ආපත්තිතො න මුච්චන්තීති ඤත්වා කරොන්තාව න මුච්චන්ති. ජීවිතන්තරායාදිආපදාසු අරුචියා කායසාමග්ගිං දෙන්තස්ස අනාපත්ති.

คำว่า "มัมมะนัง" คือ คำพูดที่ติดขัด เป็นชื่อเรียกของผู้ที่พูดอักษรเดียวซ้ำกันสี่ห้าครั้ง เป็นคำพูดที่อักษรไม่ชัดเจนเพราะไม่มีความบริสุทธิ์ของฐานกรณ์. เพราะเลียนเสียงพูดนั้นเอง เขาจึงถูกเรียกว่า "มัมมะโน". ผู้ที่แม้มีกรณ์สมบูรณ์แต่พูดอักษรเดียวซ้ำๆ กันหลายครั้งด้วยเสียงสะอึกสะอื้น ผู้นั้นก็สงเคราะห์เข้าในข้อนี้ด้วย. แต่ผู้ที่สามารถระงับอาการนั้นแล้วพูดคำที่ชัดเจนไม่ซ้ำกันอย่างอ่อนโยนและสละสลวยได้ ผู้นั้นควรให้อุปสมบท. คำว่า "ไม่พ้นจากอาบัติ" คือ ผู้ที่รู้อยู่แล้วยังทำ ย่อมไม่พ้นจากอาบัติ. ในภัยอันตรายถึงชีวิตเป็นต้น ผู้ที่ให้ความร่วมมือทางกายโดยไม่สมัครใจ ไม่เป็นอาบัติ.

135. අභබ්බපුග්ගලකථාසු ‘‘යො කාළපක්ඛෙ ඉත්ථී හොති, ජුණ්හපක්ඛෙ පුරිසො, අයං පක්ඛපණ්ඩකො’’ති කෙචි වදන්ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘කාළපක්ඛෙ පණ්ඩකො හොති, ජුණ්හපක්ඛෙ පනස්ස පරිළාහො වූපසම්මතී’’ති අපණ්ඩකපක්ඛෙ පරිළාහවූපසමස්සෙව වුත්තත්තා පණ්ඩකපක්ඛෙ උස්සන්නපරිළාහතා පණ්ඩකභාවාපත්තීති විඤ්ඤායතීති වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං. ඉත්ථිභාවො පුම්භාවො වා නත්ථි එතස්සාති අභාවකො. ‘‘තස්මිංයෙවස්ස පක්ඛෙ පබ්බජ්ජා වාරිතාති එත්ථ අපණ්ඩකපක්ඛෙ පබ්බාජෙත්වා පණ්ඩකපක්ඛෙ නාසෙතබ්බො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අපණ්ඩකපක්ඛෙ [Pg.238] පබ්බජිතො සචෙ කිලෙසක්ඛයං පාපුණාති, න නාසෙතබ්බො’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. පණ්ඩකස්ස හි කිලෙසක්ඛයාසම්භවතො, ඛීණකිලෙසස්ස ච පණ්ඩකභාවානාපත්තිතො. අහෙතුකපටිසන්ධිකථායඤ්හි අවිසෙසෙන පණ්ඩකස්ස අහෙතුකපටිසන්ධිතා වුත්තා, ආසිත්තඋසූයපක්ඛපණ්ඩකානඤ්ච පටිසන්ධිතො පට්ඨායෙව පණ්ඩකභාවො, න පවත්තියංයෙවාති වදන්ති. තෙනෙව අහෙතුකපටිසන්ධිනිද්දෙසෙ ජච්චන්ධබධිරාදයො විය පණ්ඩකො ජාතිසද්දෙන විසෙසෙත්වා න නිද්දිට්ඨො. චතුත්ථපාරාජිකසංවණ්ණනායඤ්ච (පාරා. අට්ඨ. 2.233) අභබ්බපුග්ගලෙ දස්සෙන්තෙන පණ්ඩකතිරච්ඡානගතඋභතොබ්‍යඤ්ජනකා තයො වත්ථුවිපන්නා අහෙතුකපටිසන්ධිකා, තෙසං සග්ගො අවාරිතො, මග්ගො පන වාරිතොති අවිසෙසතො වුත්තන්ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.109) ආගතං.

๑๓๕. ในเรื่องบุคคลผู้ไม่ควรบวช บางท่านกล่าวว่า “ผู้ใดเป็นหญิงในข้างแรม เป็นชายในข้างขึ้น ผู้นี้คือปักขะบัณเฑาะก์” แต่ในอรรถกถากล่าวว่า “ในข้างแรมเป็นบัณเฑาะก์ แต่ในข้างขึ้นความเร่าร้อนของเขาสงบลง” เพราะกล่าวถึงความสงบของความเร่าร้อนในข้างที่ไม่เป็นบัณเฑาะก์เท่านั้น จึงพึงทราบว่าในข้างที่เป็นบัณเฑาะก์นั้นมีความเร่าร้อนมากและถึงความเป็นบัณเฑาะก์ พึงพิจารณาแล้วถือเอาความนี้ที่สมควรยิ่งกว่า ผู้ที่ไม่มีความเป็นหญิงหรือความเป็นชาย ผู้นั้นคือ อภาวะกะ ในคำว่า “การบรรพชาถูกห้ามในข้างนั้นของเขา” นี้ ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง ๓ แห่งกล่าวว่า “ให้บรรพชาในข้างที่ไม่เป็นบัณเฑาะก์ และให้สึกเสียในข้างที่เป็นบัณเฑาะก์” แต่บางท่านกล่าวว่า “ถ้าผู้ที่บรรพชาในข้างที่ไม่เป็นบัณเฑาะก์บรรลุความสิ้นกิเลส ก็ไม่ควรให้สึก” ความเห็นนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขาเท่านั้น เพราะบัณเฑาะก์ไม่สามารถบรรลุความสิ้นกิเลสได้ และผู้ที่สิ้นกิเลสแล้วก็ไม่ถึงความเป็นบัณเฑาะก์ ในเรื่องปฏิสนธิที่ไม่มีเหตุ ได้กล่าวถึงปฏิสนธิที่ไม่มีเหตุของบัณเฑาะก์โดยไม่จำกัด และกล่าวว่า อาสิตตะบัณเฑาะก์ อุสุยยะบัณเฑาะก์ และปักขะบัณเฑาะก์ มีความเป็นบัณเฑาะก์ตั้งแต่ปฏิสนธิทีเดียว ไม่ใช่เฉพาะในกาลแห่งความเป็นไปเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ในการแสดงปฏิสนธิที่ไม่มีเหตุ จึงไม่ได้ระบุบัณเฑาะก์โดยใช้คำว่า “ชาติ” แยกต่างหากเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิดหรือคนหูหนวกแต่กำเนิดเป็นต้น และในอรรถกถาปาราชิกที่ ๔ (ปารา. อรรถ. ๒.๒๓๓) เมื่อแสดงบุคคลผู้ไม่ควรบวช ได้กล่าวโดยไม่จำกัดว่า บัณเฑาะก์ สัตว์เดรัจฉาน และอุภโตพยัญชนกะ ทั้งสามนี้เป็นผู้มีวัตถุวิบัติ มีปฏิสนธิที่ไม่มีเหตุ สวรรค์ไม่ถูกห้ามสำหรับพวกเขา แต่มรรคถูกห้าม ดังที่มาในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๐๙)

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.109) පන පණ්ඩකවත්ථුස්මිං ආසිත්තඋසූයපක්ඛපණ්ඩකා තයොපි පුරිසභාවලිඞ්ගාදියුත්තා අහෙතුකපටිසන්ධිකා, තෙ ච කිලෙසපරියුට්ඨානස්ස බලවතාය නපුංසකපණ්ඩකසදිසත්තා ‘‘පණ්ඩකා’’ති වුත්තා, තෙසු ආසිත්තඋසූයපණ්ඩකානං ද්වින්නං කිලෙසපරියුට්ඨානං යොනිසොමනසිකාරාදීහි වීතික්කමතො නිවාරෙතුම්පි සක්කා, තෙන තෙ පබ්බාජෙතබ්බාති වුත්තා. පක්ඛපණ්ඩකස්ස පන කාළපක්ඛෙ උම්මාදො විය කිලෙසපරිළාහො අවත්ථරන්තො ආගච්ඡති, වීතික්කමං පත්වා එව ච නිවත්තති, තස්මා තස්මිං පක්ඛෙ සො න පබ්බාජෙතබ්බොති වුත්තො, තදෙතං විභාගං දස්සෙතුං ‘‘යස්ස පරෙස’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ආසිත්තස්සාති මුඛෙ ආසිත්තස්ස අත්තනොපි අසුචිමුච්චනෙන පරිළාහො වූපසම්මති. උසූයාය උප්පන්නායාති උසූයාය වසෙන අත්තනො සෙවෙතුකාමතාරාගෙ උප්පන්නෙ අසුචිමුත්තියා පරිළාහො වූපසම්මති.

แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค ๒.๑๐๙) ในเรื่องบัณเฑาะก์ กล่าวว่า อาสิตตะบัณเฑาะก์ อุสุยยะบัณเฑาะก์ และปักขะบัณเฑาะก์ ทั้งสามนี้เป็นผู้ประกอบด้วยเพศชายและนิมิตเป็นต้น มีปฏิสนธิที่ไม่มีเหตุ และเพราะความที่กิเลสครอบงำรุนแรง จึงเหมือนกับบัณเฑาะก์ที่เป็นนปุงสกะ จึงถูกเรียกว่า “บัณเฑาะก์” ในบรรดาบัณเฑาะก์เหล่านั้น กิเลสที่ครอบงำของอาสิตตะบัณเฑาะก์และอุสุยยะบัณเฑาะก์ทั้งสอง สามารถระงับจากการล่วงละเมิดได้ด้วยโยนิโสมนสิการเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่าควรให้บรรพชาแก่พวกเขา ส่วนปักขะบัณเฑาะก์นั้น ในข้างแรม ความเร่าร้อนของกิเลสจะแผ่ซ่านเข้ามาเหมือนความบ้า และจะหยุดลงเมื่อถึงการล่วงละเมิดแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในข้างนั้นจึงกล่าวว่าไม่ควรให้บรรพชาแก่เขา เพื่อแสดงความจำแนกนี้ จึงกล่าวว่า “ยสฺส ปเรสํ” (ผู้ใดแก่ผู้อื่น) ในที่นั้น คำว่า “ของอาสิตตะ” คือ ความเร่าร้อนสงบลงด้วยการหลั่งอสุจิของตนเองเมื่อถูกหลั่งในปาก คำว่า “เมื่อความริษยาเกิดขึ้น” คือ เมื่อความกำหนัดอยากเสพกามของตนเองเกิดขึ้นเพราะความริษยา ความเร่าร้อนสงบลงด้วยการหลั่งอสุจิ

‘‘බීජානි [Pg.239] අපනීතානී’’ති වුත්තත්තා බීජෙසු ඨිතෙසු නිමිත්තමත්තෙ අපනීතෙ පණ්ඩකො න හොති. භික්ඛුනොපි අනාබාධපච්චයා තදපනයනෙ ථුල්ලච්චයමෙව, න පණ්ඩකත්තං. බීජෙසු පන අපනීතෙසු අඞ්ගජාතම්පි රාගෙන කම්මනියං න හොති, පුමභාවො විගච්ඡති, මස්සුආදිපුරිසලිඞ්ගම්පි උපසම්පදාපි විගච්ඡති, කිලෙසපරිළාහොපි දුන්නිවාරවීතික්කමො හොති නපුංසකපණ්ඩකස්ස විය, තස්මා ඊදිසො උපසම්පන්නොපි නාසෙතබ්බොති වදන්ති. යදි එවං කස්මා බීජුද්ධරණෙ පාරාජිකං න පඤ්ඤත්තන්ති? එත්ථ තාව කෙචි වදන්ති ‘‘පඤ්ඤත්තමෙවෙතං භගවතා ‘පණ්ඩකො භික්ඛවෙ අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’ති වුත්තත්තා’’ති. කෙචි පන ‘‘යස්මා බීජුද්ධරණක්ඛණෙ පණ්ඩකො න හොති, තස්මා තස්මිං ඛණෙ පාරාජිකං න පඤ්ඤත්තං. යස්මා පන සො උද්ධටබීජො භික්ඛු අපරෙන සමයෙන වුත්තනයෙන පණ්ඩකත්තං ආපජ්ජති, අභාවකො හොති, උපසම්පදාය අවත්ථු, තතො එව චස්ස උපසම්පදා විගච්ඡති, තස්මා එස පණ්ඩකත්තුපගමනකාලතො පට්ඨාය ජාතියා නපුංසකපණ්ඩකෙන සද්ධිං යොජෙත්වා ‘උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’ති අභබ්බොති වුත්තො, න තතො පුබ්බෙ. අයඤ්ච කිඤ්චාපි සහෙතුකො, භාවක්ඛයෙන පනස්ස අහෙතුකසදිසතාය මග්ගොපි න උප්පජ්ජතී’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘පබ්බජ්ජතො පුබ්බෙ උපක්කමෙන පණ්ඩකභාවමාපන්නං සන්ධාය ‘උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’ති වුත්තං, උපසම්පන්නස්ස පන පච්ඡා උපක්කමෙන උපසම්පදාපි න විගච්ඡතී’’ති, තං න යුත්තං. යදග්ගෙන හි පබ්බජ්ජතො පුබ්බෙ උපක්කමෙන අභබ්බො හොති, තදග්ගෙන පච්ඡාපි හොතීති වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

เนื่องจากมีการกล่าวว่า “อัณฑะถูกนำออกไปแล้ว” เมื่ออัณฑะยังอยู่ แต่เพียงนำนิมิตออกไป บัณเฑาะก์ก็ไม่เป็น แม้ภิกษุผู้ไม่มีอาพาธเป็นปัจจัย การนำอัณฑะออกนั้นเป็นเพียงอาบัติถุลลัจจัย ไม่ใช่ความเป็นบัณเฑาะก์ แต่เมื่ออัณฑะถูกนำออกไปแล้ว อวัยวะเพศก็ไม่ควรแก่การงานด้วยราคะ ความเป็นชายก็หายไป เครื่องหมายแห่งบุรุษ เช่น หนวดเคราเป็นต้นก็หายไป แม้อุปสมบทก็เสื่อมไป กิเลสที่เร่าร้อนก็ยากที่จะยับยั้งการล่วงละเมิดได้เหมือนบัณเฑาะก์ที่เป็นนปุงสกะ ฉะนั้น พวกเขาจึงกล่าวว่า แม้ผู้ที่อุปสมบทแล้วเช่นนี้ก็ควรให้สึกเสีย ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงไม่บัญญัติอาบัติปาราชิกในการนำอัณฑะออก? ในเรื่องนี้ บางท่านกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้ว เพราะมีการกล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บัณเฑาะก์ที่ยังไม่ได้อุปสมบท ไม่ควรให้อุปสมบท ผู้ที่อุปสมบทแล้วควรให้สึกเสีย’” แต่บางท่านกล่าวว่า “เพราะในขณะที่นำอัณฑะออกนั้นยังไม่เป็นบัณเฑาะก์ ฉะนั้นในขณะนั้นจึงยังไม่บัญญัติอาบัติปาราชิก แต่เพราะภิกษุผู้ถูกนำอัณฑะออกนั้น ภายหลังย่อมถึงความเป็นบัณเฑาะก์ตามที่กล่าวมาแล้ว เป็นผู้ไม่มีภาวะ เป็นผู้ไม่ควรแก่อุปสมบท และด้วยเหตุนั้นอุปสมบทของเขาย่อมเสื่อมไป ฉะนั้น บุคคลผู้นั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นผู้ไม่ควร โดยเทียบกับบัณเฑาะก์ที่เป็นนปุงสกะโดยกำเนิด ตั้งแต่เวลาที่ถึงความเป็นบัณเฑาะก์ว่า ‘ผู้ที่อุปสมบทแล้วควรให้สึกเสีย’ ไม่ใช่ก่อนหน้านั้น และแม้ผู้นี้จะมีเหตุ แต่เพราะการสิ้นไปแห่งภาวะของเขาคล้ายกับผู้ที่ไม่มีเหตุ มรรคจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา” ดังนี้ ส่วนท่านอื่นๆ กล่าวว่า “ที่กล่าวว่า ‘ผู้ที่อุปสมบทแล้วควรให้สึกเสีย’ นั้นหมายถึงผู้ที่ถึงความเป็นบัณเฑาะก์ด้วยการกระทำก่อนบรรพชา แต่สำหรับผู้ที่อุปสมบทแล้ว การกระทำในภายหลังก็ไม่ทำให้อุปสมบทเสื่อมไป” คำกล่าวนี้ไม่สมควร เพราะควรพิจารณาและถือเอาว่า ด้วยเหตุใดที่ทำให้เป็นผู้ไม่ควรด้วยการกระทำก่อนบรรพชา ด้วยเหตุนั้นก็ย่อมเป็นผู้ไม่ควรในภายหลังด้วยเช่นกัน

ඉත්ථත්තාදි භාවො නත්ථි එතස්සාති අභාවකො. පබ්බජ්ජා න වාරිතාති එත්ථ පබ්බජ්ජාග්ගහණෙනෙව උපසම්පදාපි ගහිතා. තෙනාහ ‘‘යස්ස චෙත්ථ පබ්බජ්ජා වාරිතා’’තිආදි. තස්මිං [Pg.240] යෙවස්ස පක්ඛෙ පබ්බජ්ජා වාරිතාති එත්ථ පන අපණ්ඩකපක්ඛෙපි පබ්බජ්ජාමත්තමෙව ලභති, උපසම්පදා පන තදාපි න වට්ටති, පණ්ඩකපක්ඛෙ පන ආගතො ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බොති වෙදිතබ්බන්ති වුත්තං.

ผู้ที่ไม่มีภาวะแห่งความเป็นหญิงเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่า อภาวกะ ในคำว่า “การบรรพชาไม่ถูกห้าม” นี้ การกล่าวถึงการบรรพชาเป็นการรวมเอาการอุปสมบทไว้ด้วย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อนึ่ง การบรรพชาถูกห้ามแก่ผู้ใดในเรื่องนี้” เป็นต้น แต่ในคำว่า “การบรรพชาถูกห้ามในข้างนั้นของเขา” นี้ แม้ในฝ่ายที่ไม่ใช่บัณเฑาะก์ ก็ได้เพียงการบรรพชาเท่านั้น ส่วนการอุปสมบทนั้นไม่ควรแม้ในเวลานั้น ส่วนในฝ่ายบัณเฑาะก์นั้น เมื่อมาถึงแล้วควรให้สึกเสียด้วยการทำลายเพศ ดังนี้ พึงทราบ

136. උභතොබ්‍යඤ්ජනමස්ස අත්ථීති උභතොබ්‍යඤ්ජනකොති ඉමිනා අසමානාධිකරණවිසයො බාහිරත්ථසමාසොයං, පුරිමපදෙ ච විභත්තිඅලොපොති දස්සෙති. බ්‍යඤ්ජනන්ති චෙත්ථ පුරිසනිමිත්තං ඉත්ථිනිමිත්තඤ්ච අධිප්පෙතං. අථ උභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස එකමෙව ඉන්ද්‍රියං හොති, උදාහු ද්වෙති? එකමෙව හොති, න ද්වෙ. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ? ‘‘යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති, නො. යස්ස වා පන පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති, නො’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.188) එකස්මිං සන්තානෙ ඉන්ද්‍රියභූතභාවද්වයස්ස උප්පත්තියා අභිධම්මෙ පටිසෙධිතත්තා, තඤ්ච ඛො ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස පුරිසින්ද්‍රියන්ති. යදි එවං දුතියබ්‍යඤ්ජනස්ස අභාවො ආපජ්ජති ඉන්ද්‍රියඤ්හි බ්‍යඤ්ජනස්ස කාරණං වුත්තං, තඤ්ච තස්ස නත්ථීති? වුච්චතෙ – න තස්ස ඉන්ද්‍රියං දුතියබ්‍යඤ්ජනකාරණං. කස්මා? සදා අභාවතො. ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස හි යදා ඉත්ථියා රාගචිත්තං උප්පජ්ජති, තදා පුරිසබ්‍යඤ්ජනං පාකටං හොති, ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනං පටිච්ඡන්නං ගුළ්හං හොති, තථා ඉතරස්ස ඉතරං. යදි ච තෙසං ඉන්ද්‍රියං දුතියබ්‍යඤ්ජනකාරණං භවෙය්‍ය, සදාපි බ්‍යඤ්ජනද්වයං තිට්ඨෙය්‍ය, න පන තිට්ඨති, තස්මා වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘න තස්ස තං බ්‍යඤ්ජනකාරණං, කම්මසහායං පන රාගචිත්තමෙවෙත්ථ කාරණ’’න්ති. යස්මා චස්ස එකමෙව ඉන්ද්‍රියං හොති, තස්මා ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො සයම්පි ගබ්භං ගණ්හාති, පරම්පි ගණ්හාපෙති. පුරිසඋභතොබ්‍යඤ්ජනකො පරං ගණ්හාපෙති, සයං පන න ගණ්හාතීති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.116) ආගතං.

๑๓๖. คำว่า “อุภโตพยัญชนกะ” คือ ผู้มีพยัญชนะสองอย่าง นี้เป็นพหุพพิหิสมาสที่มีอธิกรณ์ต่างกัน (อสมนาธิกรณวิสัย) ซึ่งแสดงว่ามีการลบวิภัตติในบทหน้า ในที่นี้ คำว่า “พยัญชนะ” หมายถึง เครื่องหมายเพศชายและเครื่องหมายเพศหญิง ถามว่า อุภโตพยัญชนกะมีอินทรีย์เดียว หรือสองอย่าง? มีอย่างเดียว ไม่ใช่สองอย่าง ถ้าถามว่า รู้ได้อย่างไร? เพราะในอภิธรรมมีการปฏิเสธการเกิดขึ้นของภาวะสองอย่างที่เป็นอินทรีย์ในสันดานเดียวกันว่า “อินทรีย์หญิงเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อินทรีย์ชายย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น ใช่หรือไม่? ไม่ใช่. หรืออินทรีย์ชายเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อินทรีย์หญิงย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น ใช่หรือไม่? ไม่ใช่” (ยมก 3. อินทริยมก. 188) และอินทรีย์นั้นคือ อินทรีย์หญิงสำหรับอุภโตพยัญชนกะที่เป็นหญิง และอินทรีย์ชายสำหรับอุภโตพยัญชนกะที่เป็นชาย ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็จะเกิดการไม่มีพยัญชนะที่สองขึ้น เพราะอินทรีย์ถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งพยัญชนะ และอินทรีย์นั้นไม่มีแก่ผู้นั้นใช่หรือไม่? ตอบว่า – อินทรีย์ไม่ใช่เหตุแห่งพยัญชนะที่สองของผู้นั้น เพราะเหตุใด? เพราะไม่มีอยู่เสมอ แท้จริงแล้ว เมื่อจิตราคะเกิดขึ้นแก่หญิงอุภโตพยัญชนกะในเวลาใด พยัญชนะชายก็ปรากฏขึ้นในเวลานั้น พยัญชนะหญิงก็ถูกปกปิดซ่อนเร้นอยู่ และในทำนองเดียวกันสำหรับอีกฝ่ายหนึ่งก็เป็นเช่นนั้น และถ้าอินทรีย์ของพวกเขาเป็นเหตุแห่งพยัญชนะที่สอง พยัญชนะทั้งสองก็จะคงอยู่เสมอ แต่ก็ไม่ได้คงอยู่เสมอไป ฉะนั้นจึงพึงทราบว่า “อินทรีย์นั้นไม่ใช่เหตุแห่งพยัญชนะของผู้นั้น แต่จิตราคะที่ประกอบด้วยกรรมต่างหากที่เป็นเหตุในที่นี้” และเพราะเขามีอินทรีย์เดียว ฉะนั้นอุภโตพยัญชนกะที่เป็นหญิงจึงตั้งครรภ์ได้เอง และทำให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้ด้วย ส่วนอุภโตพยัญชนกะที่เป็นชายทำให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้ แต่ตนเองไม่ตั้งครรภ์ ดังนี้ มีมาในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.116)

විමතිවිනොදනියං [Pg.241] (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.116) පන – ඉත්ථිඋභතොබ්‍යඤ්ජනකොති ඉත්ථින්ද්‍රියයුත්තො, ඉතරො පන පුරිසින්ද්‍රියයුත්තො. එකස්ස හි භාවද්වයං සහ න උප්පජ්ජති යමකෙ (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.188) පටික්ඛිත්තත්තා. දුතියබ්‍යඤ්ජනං පන කම්මසහායෙන අකුසලචිත්තෙනෙව භාවරහිතං උප්පජ්ජති. පකතිත්ථිපුරිසානම්පි කම්මමෙව බ්‍යඤ්ජනලිඞ්ගානං කාරණං, න භාවො තස්ස කෙනචි පච්චයෙන පච්චයත්තස්ස පට්ඨානෙ අවුත්තත්තා. කෙවලං භාවසහිතානංයෙව බ්‍යඤ්ජනලිඞ්ගානං පවත්තදස්සනත්ථං අට්ඨකථාසු (ධ. ස. අට්ඨ. 632-633) ‘‘ඉත්ථින්ද්‍රියං පටිච්ච ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනී’’තිආදිනා ඉන්ද්‍රියස්ස බ්‍යඤ්ජනකාරණත්තෙන වුත්තං. ඉධ පන අකුසලබලෙන ඉන්ද්‍රියං විනාපි බ්‍යඤ්ජනං උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. උභින්නම්පි චෙ තෙසං උභතොබ්‍යඤ්ජනකානං. යදා ඉත්ථියා රාගො උප්පජ්ජති, තදා පුරිසබ්‍යඤ්ජනං පාකටං හොති, ඉතරං පටිච්ඡන්නං. යදා පුරිසෙ රාගො උප්පජ්ජති, තදා ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනං පාකටං හොති, ඉතරං පටිච්ඡන්නන්ති ආගතං.

แต่ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.116) กล่าวว่า – อุภโตพยัญชนกะที่เป็นหญิงคือผู้ประกอบด้วยอินทรีย์หญิง ส่วนอีกฝ่ายหนึ่งคือผู้ประกอบด้วยอินทรีย์ชาย เพราะภาวะสองอย่างย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในบุคคลเดียว เพราะมีการปฏิเสธไว้ในยมก (ยมก 3. อินทริยมก. 188) ส่วนพยัญชนะที่สองนั้นย่อมเกิดขึ้นโดยปราศจากภาวะ ด้วยอกุศลจิตที่ประกอบด้วยกรรมเท่านั้น แม้สำหรับหญิงชายปกติ กรรมเท่านั้นที่เป็นเหตุแห่งพยัญชนะและเครื่องหมายเพศ ไม่ใช่ภาวะ เพราะภาวะนั้นไม่ได้ถูกกล่าวว่าเป็นปัจจัยด้วยปัจจัยใดๆ ในปัฏฐาน เพียงเพื่อแสดงการเป็นไปของพยัญชนะและเครื่องหมายเพศที่ประกอบด้วยภาวะเท่านั้น จึงมีการกล่าวในอรรถกถา (ธ. ส. อรรถ. 632-633) ว่า “อาศัยอินทรีย์หญิงจึงเกิดเครื่องหมายหญิงเป็นต้น” โดยกล่าวว่าอินทรีย์เป็นเหตุแห่งพยัญชนะ แต่ในที่นี้พึงทราบว่า พยัญชนะย่อมเกิดขึ้นได้แม้ไม่มีอินทรีย์ ด้วยกำลังแห่งอกุศล และสำหรับอุภโตพยัญชนกะทั้งสองนั้น เมื่อราคะเกิดขึ้นแก่หญิงในเวลาใด พยัญชนะชายก็ปรากฏขึ้นในเวลานั้น ส่วนอีกอย่างหนึ่งก็ถูกปกปิดไว้ เมื่อราคะเกิดขึ้นแก่ชายในเวลาใด พยัญชนะหญิงก็ปรากฏขึ้นในเวลานั้น ส่วนอีกอย่างหนึ่งก็ถูกปกปิดไว้ ดังนี้ มีมา

137. ථෙය්‍යාය සංවාසො එතස්සාති ථෙය්‍යසංවාසකො. සො ච න සංවාසමත්තස්සෙව ථෙනකො ඉධාධිප්පෙතො, අථ ඛො ලිඞ්ගස්ස තදුභයස්ස ච ථෙනකොපීති ආහ ‘‘තයො ථෙය්‍යසංවාසකා’’තිආදි. න යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියතීති යථාවුඩ්ඪං භික්ඛූනං වා සාමණෙරානං වා වන්දනං න සාදියති. යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියතීති අත්තනා මුසාවාදං කත්වා දස්සිතවස්සානුරූපං යථාවුඩ්ඪං වන්දනං සාදියති. භික්ඛුවස්සගණනාදිකොති ඉමිනා න එකකම්මාදිකොව ඉධ සංවාසො නාමාති දස්සෙති.

๑๓๗. ผู้ที่อยู่ร่วมด้วยการขโมย ผู้นั้นชื่อว่า เถยยสังวาสกะ และในที่นี้ไม่ได้หมายถึงผู้ขโมยเพียงการอยู่ร่วมเท่านั้น แต่หมายถึงผู้ขโมยเพศ หรือทั้งสองอย่างด้วย จึงกล่าวว่า “เถยยสังวาสกะมีสามจำพวก” เป็นต้น คำว่า “ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา” หมายถึง ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษาของภิกษุหรือสามเณร คำว่า “ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา” หมายถึง การที่ตนเองกล่าวเท็จแล้วยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษาที่แสดงพรรษาให้เหมาะสม ด้วยคำว่า “การนับพรรษาภิกษุเป็นต้น” นี้ แสดงว่าในที่นี้ที่ชื่อว่าสังวาส มิใช่หมายถึงเพียงการร่วมสังฆกรรมเป็นต้นเท่านั้น

138. රාජ…පෙ… භයෙනාති එත්ථ භය-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො ‘‘රාජභයෙන දුබ්භික්ඛභයෙනා’’තිආදිනා. සංවාසං නාධිවාසෙති, යාව සො සුද්ධමානසොති රාජභයාදීහි [Pg.242] ගහිතලිඞ්ගතාය සො සුද්ධමානසො යාව සංවාසං නාධිවාසෙතීති අත්ථො. යො හි රාජභයාදිං විනා කෙවලං භික්ඛූ වඤ්චෙත්වා තෙහි සද්ධිං සංවසිතුකාමතාය ලිඞ්ගං ගණ්හාති, සො අසුද්ධචිත්තතාය ලිඞ්ගග්ගහණෙනෙව ථෙය්‍යසංවාසකො නාම හොති. අයං පන තාදිසෙන අසුද්ධචිත්තෙන භික්ඛූ වඤ්චෙතුකාමතාය අභාවතො යාව සංවාසං නාධිවාසෙති, තාව ථෙය්‍යසංවාසකො නාම න හොති. තෙනෙව ‘‘රාජභයාදීහි ගහිතලිඞ්ගානං ‘ගිහී මං සමණොති ජානන්තූ’ති වඤ්චනචිත්තෙ සතිපි භික්ඛූනං වඤ්චෙතුකාමතාය අභාවා දොසො න ජාතො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘වූපසන්තභයතා ඉධ සුද්ධචිත්තතා’’ති වදන්ති, එවඤ්ච සති සො වූපසන්තභයො යාව සංවාසං නාධිවාසෙති, තාව ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායති. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ විඤ්ඤායමානෙ අවූපසන්තභයස්ස සංවාසසාදියනෙපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති ආපජ්ජෙය්‍ය, න ච අට්ඨකථායං අවූපසන්තභයස්ස සංවාසසාදියනෙපි අථෙය්‍යසංවාසකතා දස්සිතා. සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානි භුඤ්ජන්තොති ච ඉමිනා අවූපසන්තභයෙනපි සංවාසං අසාදියන්තෙනෙව භවිතබ්බන්ති දීපෙති. තෙනෙව තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං ‘‘යස්මා විහාරං ආගන්ත්වා සඞ්ඝිකං ගණ්හන්තස්ස සංවාසං පරිහරිතුං දුක්කරං, තස්මා ‘සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානි භුඤ්ජන්තො’ති ඉදං වුත්ත’’න්ති. තස්මා රාජභයාදීහි ගහිතලිඞ්ගතායෙවෙත්ථ සුද්ධචිත්තතාති ගහෙතබ්බං.

๑๓๘. ในคำว่า "ราชะ...เป...ภเยนะ" นี้ พึงประกอบศัพท์ว่า "ภยะ" (ภัย) แยกกันไปว่า "ราชภเยนะ (เพราะภัยจากพระราชา) ทุพภิกขภเยนะ (เพราะภัยจากความอดอยาก)" เป็นต้น. คำว่า "ยังไม่ยินดีซึ่งการอยู่ร่วม ตราบเท่าที่เขามีใจบริสุทธิ์" นี้ มีอรรถว่า ตราบเท่าที่เขามีใจบริสุทธิ์เพราะการถือเพศบรรพชิตด้วยภัยจากพระราชาเป็นต้น เขายังไม่ยินดีซึ่งการอยู่ร่วม. ผู้ใดแลถือเพศบรรพชิตด้วยความประสงค์จะหลอกลวงภิกษุทั้งหลายและอยู่ร่วมกับภิกษุเหล่านั้น โดยปราศจากภัยจากพระราชาเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะด้วยการถือเพศบรรพชิตด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์นั่นเอง. ส่วนผู้นี้เพราะไม่มีความประสงค์จะหลอกลวงภิกษุทั้งหลายด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์เช่นนั้น ตราบเท่าที่เขายังไม่ยินดีซึ่งการอยู่ร่วม เขายังไม่ชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ. ด้วยเหตุนั้น ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง 3 แห่งจึงกล่าวไว้ว่า "แม้เมื่อมีจิตคิดหลอกลวงว่า 'ขอคฤหัสถ์ทั้งหลายจงรู้จักเราว่าเป็นสมณะ' สำหรับผู้ที่ถือเพศบรรพชิตด้วยภัยจากพระราชาเป็นต้น ก็ไม่เกิดโทษ เพราะไม่มีความประสงค์จะหลอกลวงภิกษุทั้งหลาย." แต่บางท่านกล่าวว่า "ความสงบจากภัยในที่นี้คือความมีใจบริสุทธิ์" และเมื่อเป็นเช่นนั้น อรรถนี้ก็เป็นที่เข้าใจได้ว่า ตราบเท่าที่ผู้สงบจากภัยนั้นยังไม่ยินดีซึ่งการอยู่ร่วม เขายังไม่เป็นเถยยสังวาสกะ. และเมื่ออรรถนี้เป็นที่เข้าใจได้ ก็พึงถึงซึ่งความว่า แม้ผู้ที่ยังไม่สงบจากภัยเมื่อยินดีซึ่งการอยู่ร่วมก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ แต่ในอรรถกถาไม่ได้แสดงไว้ว่า แม้ผู้ที่ยังไม่สงบจากภัยเมื่อยินดีซึ่งการอยู่ร่วมก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ. และด้วยคำว่า "ฉันภัตตาหารของทุกพวกเดียรถีย์" นี้ ย่อมแสดงว่า แม้ผู้ที่ยังไม่สงบจากภัยก็พึงเป็นผู้ไม่ยินดีซึ่งการอยู่ร่วม. ด้วยเหตุนั้น ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง 3 แห่งจึงกล่าวไว้ว่า "เพราะเหตุที่เมื่อมาสู่วิหารแล้วรับของสงฆ์ การงดเว้นการอยู่ร่วมเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เพราะฉะนั้นจึงกล่าวคำว่า 'ฉันภัตตาหารของทุกพวกเดียรถีย์' นี้." เพราะฉะนั้น พึงถือเอาว่า ในที่นี้ความมีใจบริสุทธิ์คือการถือเพศบรรพชิตด้วยภัยจากพระราชาเป็นต้นนั่นเอง.

සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානීති සබ්බසාමයිකානං සාධාරණං කත්වා වීථිචතුක්කාදීසු ඨපෙත්වා දාතබ්බභත්තානි. කායපරිහාරියානීති කායෙන පරිහරිතබ්බානි. අබ්භුග්ගච්ඡන්තීති අභිමුඛං ගච්ඡන්ති. කම්මන්තානුට්ඨානෙනාති කසිගොරක්ඛාදිකම්මාකරණෙන. තදෙව පත්තචීවරං ආදාය විහාරං ගච්ඡතීති [Pg.243] චීවරානි නිවාසනපාරුපනවසෙන ආදාය, පත්තඤ්ච අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා විහාරං ගච්ඡති.

คำว่า "สัพพปาสัณฑิยภัตตานิ" คือ ภัตตาหารที่พึงให้โดยตั้งไว้ในทางสี่แพร่งเป็นต้น ทำให้เป็นของสาธารณะแก่ทุกศาสนา. คำว่า "กายปริหาริยานิ" คือ สิ่งที่พึงรักษาด้วยกาย. คำว่า "อัพภุคคัจฉันติ" คือ ไปข้างหน้า. คำว่า "กัมมันตานุฏฐาเนนะ" คือ ด้วยการไม่ประกอบการงานมีกสิกรรมและเลี้ยงโคเป็นต้น. คำว่า "ถือเอาบาตรและจีวรนั้นไปสู่วิหาร" คือ ถือเอาจีวรโดยเป็นผ้าสำหรับนุ่งและห่ม และแขวนบาตรไว้ที่บ่าแล้วไปสู่วิหาร.

නාපි සයං ජානාතීති ‘‘යො එවං පබ්බජති, සො ථෙය්‍යසංවාසකො නාම හොතී’’ති වා ‘‘එවං කාතුං න ලභතී’’ති වා ‘‘එවං පබ්බජිතො සමණො නාම න හොතී’’ති වා න ජානාති. යො එවං පබ්බජති, සො ථෙය්‍යසංවාසකො නාම හොතීති ඉදං පන නිදස්සනමත්තං. අනුපසම්පන්නකාලෙයෙවාති ඉමිනා උපසම්පන්නකාලෙ සුත්වා සචෙපි නාරොචෙති, ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති දීපෙති.

คำว่า "แม้ตนเองก็ไม่รู้" คือ ไม่รู้ว่า "ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ" หรือ "ไม่ควรทำอย่างนี้" หรือ "ผู้บวชอย่างนี้ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ". ส่วนคำว่า "ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ" นี้เป็นเพียงตัวอย่าง. ด้วยคำว่า "ในเวลาที่ยังไม่เป็นอุปสัมบันเท่านั้น" นี้ ย่อมแสดงว่า แม้เมื่อได้ยินในเวลาที่เป็นอุปสัมบันแล้ว หากไม่บอกกล่าว ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ.

සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය…පෙ… ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති ඉදං භික්ඛූහි දින්නලිඞ්ගස්ස අපරිච්චත්තත්තා න ලිඞ්ගත්ථෙනකො හොති, ලිඞ්ගානුරූපස්ස සංවාසස්ස සාදිතත්තා නාපි සංවාසත්ථෙනකො හොතීති වුත්තං. එකො භික්ඛු කාසායෙ සඋස්සාහොව ඔදාතං නිවාසෙත්වාති එත්ථාපි ඉදමෙව කාරණං දට්ඨබ්බං. පරතො ‘‘සාමණෙරො සලිඞ්ගෙ ඨිතො’’තිආදිනා සාමණෙරස්ස වුත්තවිධානෙසුපි අථෙය්‍යසංවාසපක්ඛෙ අයමෙව නයො. ‘‘භික්ඛුනියාපි එසෙව නයො’’ති වුත්තමෙවත්ථං ‘‘සාපි ගිහිභාවං පත්ථයමානා’’තිආදිනා විභාවෙති.

คำว่า "ยังไม่บอกคืนสิกขา...เป...ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ" นี้ กล่าวไว้ว่า ไม่เป็นลิงคัตเถนกะ (ผู้ขโมยเพศ) เพราะยังไม่สละเพศที่ภิกษุให้ และไม่เป็นสังวาสัตเถนกะ (ผู้ขโมยการอยู่ร่วม) เพราะยินดีการอยู่ร่วมที่สมควรแก่เพศ. ในคำว่า "ภิกษุรูปหนึ่งมีความอุตสาหะในผ้ากาสาวะ นุ่งห่มผ้าขาว" นี้ ก็พึงเห็นเหตุผลเดียวกันนี้. ในภายหลัง แม้ในวิธีที่กล่าวถึงสามเณรว่า "สามเณรตั้งอยู่ในเพศของตน" เป็นต้น ในฝ่ายที่ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ ก็เป็นนัยเดียวกันนี้. อรรถที่กล่าวไว้ว่า "แม้ภิกษุณีก็มีนัยเดียวกันนี้" นั้น ย่อมแสดงให้พิสดารด้วยคำว่า "แม้ภิกษุณีนั้นก็ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์" เป็นต้น.

සචෙ කොචි වුඩ්ඪපබ්බජිතොති සාමණෙරං සන්ධාය වුත්තං. මහාපෙළාදීසූති එතෙන ගිහිසන්තකං දස්සිතං. සාමණෙරපටිපාටියා…පෙ… ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති එත්ථ කිඤ්චාපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති, පාරාජිකං පන ආපජ්ජතියෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.110) වුත්තං.

คำว่า "ถ้าใครบวชเป็นผู้แก่" นี้ กล่าวหมายถึงสามเณร. ด้วยคำว่า "ในหีบใหญ่เป็นต้น" นี้ แสดงถึงของที่เป็นของคฤหัสถ์. ในคำว่า "โดยลำดับของสามเณร...เป...ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ" นี้ แม้ว่าจะไม่เป็นเถยยสังวาสกะ แต่ก็ต้องอาบัติปาราชิกนั่นเอง. ที่เหลือในที่นี้เป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว ดังที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.110).

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.110) පන – ථෙය්‍යාය ලිඞ්ගග්ගහණමත්තම්පි ඉධ සංවාසො එවාති ආහ ‘‘තයො ථෙය්‍යසංවාසකා’’ති. න [Pg.244] යථාවුඩ්ඪං වන්දනන්ති භික්ඛූනං සාමණෙරානං වා වන්දනං න සාදියති. යථාවුඩ්ඪං වන්දනන්ති අත්තනා මුසාවාදෙන දස්සිතවස්සක්කමෙන භික්ඛූනං වන්දනං සාදියති. දහරසාමණෙරො පන වුඩ්ඪසාමණෙරානං, දහරභික්ඛූ ච වුඩ්ඪානං වන්දනං සාදියන්තොපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති. ඉමස්මිං අත්ථෙති සංවාසත්ථෙනකත්ථෙ. භික්ඛුවස්සානීති ඉදං සංවාසත්ථෙනකෙ වුත්තපාඨවසෙන වුත්තං, සයමෙව පන පබ්බජිත්වා සාමණෙරවස්සානි ගණෙන්තොපි උභයත්ථෙනකො එව. න කෙවලඤ්ච පුරිසොව, ඉත්ථීපි භික්ඛූනීසු එවං පටිපජ්ජති, ථෙය්‍යසංවාසිකාව. ආදිකම්මිකාපි චෙත්ථ න මුච්චන්ති. උපසම්පන්නෙසු එව පඤ්ඤත්තාපත්තිං පටිච්ච ආදිකම්මිකා වුත්තා, තෙනෙවෙත්ථ ආදිකම්මිකොපි න මුත්තො.

ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.110) กล่าวว่า "แม้เพียงการถือเพศบรรพชิตเพื่อขโมย ในที่นี้ก็เป็นการอยู่ร่วมกันนั่นเอง" โดยกล่าวว่า "เถยยสังวาสกะมี 3 ประเภท". คำว่า "ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา" คือ ไม่ยินดีการไหว้ของภิกษุหรือสามเณร. คำว่า "ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา" คือ ยินดีการไหว้ของภิกษุตามลำดับพรรษาที่ตนแสดงด้วยการพูดเท็จ. ส่วนสามเณรผู้เยาว์เมื่อยินดีการไหว้ของสามเณรผู้ใหญ่ และภิกษุผู้เยาว์เมื่อยินดีการไหว้ของผู้ใหญ่ ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ. ในอรรถนี้ คือ ในอรรถแห่งสังวาสัตเถนกะ. คำว่า "พรรษาของภิกษุ" นี้ กล่าวไว้ตามบทที่กล่าวในสังวาสัตเถนกะ แต่ผู้ที่บวชเองแล้วนับพรรษาของสามเณร ก็เป็นอุภยัตเถนกะ (ผู้ขโมยทั้งสอง) นั่นเอง. ไม่ใช่แต่บุรุษเท่านั้น แม้สตรีก็ปฏิบัติอย่างนี้ในภิกษุณี ย่อมเป็นเถยยสังวาสิกา (ผู้ขโมยการอยู่ร่วม) นั่นเอง. แม้อาทิกัมมิกะ (ผู้ทำเป็นครั้งแรก) ก็ไม่พ้นในที่นี้. อาทิกัมมิกะกล่าวไว้โดยอาศัยอาบัติที่บัญญัติในอุปสัมบันเท่านั้น เพราะฉะนั้น แม้อาทิกัมมิกะในที่นี้ก็ไม่พ้น.

රාජ…පෙ… භයෙනාති එත්ථ භය-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. යාව සො සුද්ධමානසොති ‘‘ඉමිනා ලිඞ්ගෙන භික්ඛූ වඤ්චෙත්වා තෙහි සංවසිස්සාමී’’ති අසුද්ධචිත්තාභාවෙන සුද්ධචිත්තො. තෙන හි අසුද්ධචිත්තෙන ලිඞ්ගෙ ගහිතමත්තෙ පච්ඡා භික්ඛූහි සහ සංවසතු වා මා වා, ලිඞ්ගත්ථෙනකො හොති. පච්ඡා සංවසන්තොපි අභබ්බො හුත්වා සංවසති, තස්මා උභයත්ථෙනකොපි ලිඞ්ගත්ථෙනකෙ එව පවිසතීති වෙදිතබ්බං. යො පන රාජාදිභයෙන සුද්ධචිත්තොව ලිඞ්ගං ගහෙත්වා විචරන්තො පච්ඡා ‘‘භික්ඛුවස්සානි ගණෙත්වා ජීවස්සාමී’’ති අසුද්ධචිත්තං උප්පාදෙති, සො චිත්තුප්පාදමත්තෙන ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති සුද්ධචිත්තෙන ගහිතලිඞ්ගත්තා. සචෙ පන සො භික්ඛූනං සන්තිකං ගන්ත්වා සාමණෙරවස්සගණනාදිං කරොති, තදා සංවාසත්ථෙනකො, උභයත්ථෙනකො වා හොතීති දට්ඨබ්බං. යං පන පරතො ‘‘සහ ධුරනික්ඛෙපෙන අයම්පි ථෙය්‍යසංවාසකොවා’’ති වුත්තං, තං භික්ඛූහි සඞ්ගම්ම සංවාසාධිවාසනවසෙන ධුරනික්ඛෙපං සන්ධාය වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘සංවාසං නාධිවාසෙති, යාවා’’ති[Pg.245], තස්ස තාව ථෙය්‍යසංවාසකො නාම න වුච්චතීති සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච චොරාදිභයං විනාපි කීළාධිප්පායෙන ලිඞ්ගං ගහෙත්වා භික්ඛූනම්පි සන්තිකෙ පබ්බජිතාලයං දස්සෙත්වා වන්දනාදිං අසාදියන්තොපි ‘‘සොභති නු ඛො මෙ පබ්බජිතලිඞ්ග’’න්තිආදිනා සුද්ධචිත්තෙන ගණ්හන්තොපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති දට්ඨබ්බං.

ในคำว่า "ราชะ...เป...ภเยนะ" นี้ พึงประกอบศัพท์ว่า "ภยะ" (ภัย) แยกกันไป. คำว่า "ตราบเท่าที่เขามีใจบริสุทธิ์" คือ มีใจบริสุทธิ์เพราะไม่มีจิตที่ไม่บริสุทธิ์ว่า "เราจะหลอกลวงภิกษุทั้งหลายด้วยเพศนี้แล้วอยู่ร่วมกับภิกษุเหล่านั้น". เพราะว่าเมื่อผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ถือเพศบรรพชิตแล้ว ภายหลังจะอยู่ร่วมกับภิกษุหรือไม่ก็ตาม ก็เป็นลิงคัตเถนกะ (ผู้ขโมยเพศ). แม้ผู้ที่อยู่ร่วมในภายหลังก็อยู่ร่วมโดยไม่สมควร เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้อุภยัตเถนกะ (ผู้ขโมยทั้งสอง) ก็สงเคราะห์เข้าในลิงคัตเถนกะนั่นเอง. ส่วนผู้ใดถือเพศบรรพชิตด้วยใจบริสุทธิ์เพราะภัยจากพระราชาเป็นต้น แล้วเที่ยวไป ภายหลังเกิดจิตที่ไม่บริสุทธิ์ว่า "เราจะนับพรรษาของภิกษุแล้วดำรงชีวิต" ผู้นั้นไม่เป็นเถยยสังวาสกะด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต เพราะถือเพศบรรพชิตด้วยใจบริสุทธิ์. แต่ถ้าผู้นั้นไปหาภิกษุทั้งหลายแล้วกระทำการนับพรรษาของสามเณรเป็นต้น เมื่อนั้นพึงทราบว่า เป็นสังวาสัตเถนกะ (ผู้ขโมยการอยู่ร่วม) หรืออุภยัตเถนกะ (ผู้ขโมยทั้งสอง). ส่วนที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า "พร้อมกับการวางภาระ ผู้นี้ก็เป็นเถยยสังวาสกะ" นั้น กล่าวหมายถึงการวางภาระโดยการยินดีการอยู่ร่วมร่วมกับภิกษุทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ยังไม่ยินดีซึ่งการอยู่ร่วม ตราบเท่าที่..." พึงทราบความสัมพันธ์ว่า ตราบเท่าที่ผู้นั้นยังไม่ชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ. และในที่นี้ พึงทราบว่า แม้ผู้ที่ถือเพศบรรพชิตด้วยความประสงค์จะเล่น โดยปราศจากภัยจากโจรเป็นต้น แล้วแสดงความประสงค์จะบวชต่อหน้าภิกษุทั้งหลาย แม้ไม่ยินดีการไหว้เป็นต้น แม้ผู้ที่ถือเพศบรรพชิตด้วยใจบริสุทธิ์ว่า "เพศบรรพชิตของเรางดงามหรือไม่หนอ" เป็นต้น ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ.

සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානීති සබ්බසාමයිකානං සාධාරණං කත්වා පඤ්ඤත්තානි භත්තානි. ඉදඤ්ච භික්ඛූනඤ්ඤෙව නියමිතභත්තග්ගහණෙ සංවාසොපි සම්භවෙය්‍යාති සබ්බසාධාරණභත්තං වුත්තං. සංවාසං පන අසාදියිත්වා අභික්ඛුකවිහාරාදීසු විහාරභත්තාදීනි භුඤ්ජන්තොපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති එව. කම්මන්තානුට්ඨානෙනාති කසිආදිකම්මාකරණෙන. පත්තචීවරං ආදායාති භික්ඛුලිඞ්ගවසෙන සරීරෙන ධාරෙත්වා.

ภัตตาหารของเดียรถีย์ทั้งปวง คือ ภัตตาหารที่บัญญัติไว้โดยทำให้เป็นของทั่วไปแก่พวกเดียรถีย์ทั้งปวง และภัตตาหารทั่วไปนี้กล่าวไว้ว่า การอยู่ร่วมกันก็พึงมีได้ในการรับภัตตาหารที่กำหนดไว้เฉพาะของภิกษุทั้งหลายเท่านั้น แต่ผู้ที่ไม่ยินดีการอยู่ร่วมกัน แม้ฉันภัตตาหารในวิหารเป็นต้น ในวิหารที่ไม่มีภิกษุ ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะเลย ด้วยการไม่ประกอบการงาน คือ ด้วยการไม่ทำกรรมมีกสิกรรมเป็นต้น ถือบาตรจีวร คือ ทรงไว้ด้วยร่างกายโดยเป็นเพศภิกษุ

යො එවං පබ්බජති, සො ථෙය්‍යසංවාසකො නාම හොතීති ඉදං නිදස්සනමත්තං. ‘‘ථෙය්‍යසංවාසකො’’ති පන නාමං අජානන්තොපි ‘‘එවං කාතුං න වට්ටතී’’ති වා ‘‘කරොන්තො සමණො නාම න හොතී’’ති වා ‘‘යදි ආරොචෙස්සාමි, ඡඩ්ඩයිස්සන්ති ම’’න්ති වා ‘‘යෙන කෙනචි පබ්බජ්ජා මෙ න රුහතී’’ති ජානාති, ථෙය්‍යසංවාසකො හොති. යො පන පඨමං ‘‘පබ්බජ්ජා එවං මෙ ගහිතා’’ති සඤ්ඤී කෙවලං අන්තරා අත්තනො සෙතවත්ථනිවාසනාදිවිප්පකාරං පකාසෙතුං ලජ්ජන්තො න කථෙති, සො ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති. අනුපසම්පන්නකාලෙයෙවාති එත්ථ අවධාරණෙන උපසම්පන්නකාලෙ ථෙය්‍යසංවාසකලක්ඛණං ඤත්වා වඤ්චනායපි නාරොචෙති, ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති දීපෙති. සො හි සුද්ධචිත්තෙන ගහිතලිඞ්ගත්තා ලිඞ්ගත්ථෙනකො න හොති, ලද්ධූපසම්පදත්තා තදනුගුණස්සෙව සංවාසස්ස සාදිතත්තා සංවාසත්ථෙනකොපි [Pg.246] න හොති. අනුපසම්පන්නො පන ලිඞ්ගත්ථෙනකො හොති, සංවාසාරහස්ස ලිඞ්ගස්ස ගහිතත්තා සංවාසසාදියනමත්තෙන සංවාසත්ථෙනකො හොති.

ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเถยยสังวาสกะ ดังนี้ เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น อนึ่ง ผู้ที่ไม่รู้ชื่อว่า "เถยยสังวาสกะ" แต่รู้ว่า "ไม่ควรทำอย่างนี้" หรือ "เมื่อทำอยู่ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ" หรือ "ถ้าบอกแล้ว พวกเขาจะขับไล่เรา" หรือ "การบวชของเราไม่สำเร็จด้วยประการใดประการหนึ่ง" ผู้นั้นเป็นเถยยสังวาสกะ ส่วนผู้ใดมีความสำคัญในเบื้องต้นว่า "การบวชของเราถูกรับไว้อย่างนี้" เพียงแต่ละอายที่จะเปิดเผยความผิดปกติของตน เช่น การนุ่งห่มผ้าขาวในระหว่าง จึงไม่บอก ผู้นั้นไม่เป็นเถยยสังวาสกะ ในคำว่า "เฉพาะในเวลาที่ยังไม่เป็นอุปสัมบัน" นี้ ด้วยการกำหนดนี้ แสดงว่า แม้ในเวลาเป็นอุปสัมบัน เมื่อรู้ลักษณะของเถยยสังวาสกะแล้ว ไม่บอกด้วยความประสงค์จะหลอกลวง ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ เพราะผู้นั้นเป็นผู้ถือเพศด้วยจิตบริสุทธิ์ จึงไม่เป็นลิงคัตเถนกะ และเพราะได้อุปสมบทแล้ว ยินดีการอยู่ร่วมที่สมควรแก่การอุปสมบทนั้น จึงไม่เป็นสังวาสัตเถนกะด้วย ส่วนอนุปสัมบันเป็นลิงคัตเถนกะ เพราะถือเพศที่ควรแก่การอยู่ร่วม และเป็นสังวาสัตเถนกะ เพียงเพราะยินดีการอยู่ร่วม

සලිඞ්ගෙ ඨිතොති සලිඞ්ගභාවෙ ඨිතො. ථෙය්‍යසංවාසකො න හොතීති භික්ඛූහි දින්නලිඞ්ගස්ස අපරිච්චත්තත්තා ලිඞ්ගත්ථෙනකො න හොති. භික්ඛුපටිඤ්ඤාය අපරිච්චත්තත්තා සංවාසත්ථෙනකො න හොති. යං පන මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා) ‘‘ලිඞ්ගානුරූපස්ස සංවාසස්ස සාදිතත්තා නාපි සංවාසත්ථෙනකො’’ති කාරණං වුත්තං, තම්පි ඉදමෙව කාරණං සන්ධාය වුත්තං. ඉතරථා සාමණෙරස්සාපි භික්ඛුවස්සගණනාදීසු ලිඞ්ගානුරූපසංවාසො එව සාදිතොති සංවාසත්ථෙනකතා න සියා භික්ඛූහි දින්නලිඞ්ගස්ස උභින්නම්පි සාධාරණත්තා. යථා චෙත්ථ භික්ඛු, එවං සාමණෙරොපි පාරාජිකං සමාපන්නො සාමණෙරපටිඤ්ඤාය අපරිච්චත්තත්තා සංවාසත්ථෙනකො න හොතීති වෙදිතබ්බො. සොභතීති සම්පටිච්ඡිත්වාති කාසාවධාරණෙ ධුරං නික්ඛිපිත්වා ගිහිභාවං සම්පටිච්ඡිත්වා.

ดำรงอยู่ในเพศของตน คือ ดำรงอยู่ในสภาพแห่งเพศของตน ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ เพราะไม่ละเพศที่ภิกษุให้แล้ว จึงไม่เป็นลิงคัตเถนกะ เพราะไม่ละปฏิญญาของภิกษุ จึงไม่เป็นสังวาสัตเถนกะ ส่วนเหตุที่กล่าวไว้ในอรรถกถามาติกา (อรรถกถา กังขาวิตรณี วรรณนาปฐมปาราชิก) ว่า "เพราะยินดีการอยู่ร่วมที่สมควรแก่เพศ จึงไม่เป็นสังวาสัตเถนกะ" นั้น ก็กล่าวโดยอ้างอิงเหตุนี้เอง มิฉะนั้นแล้ว แม้สามเณรก็ยินดีการอยู่ร่วมที่สมควรแก่เพศในการนับพรรษาภิกษุเป็นต้น จึงไม่พึงเป็นสังวาสัตเถนกะ เพราะเพศที่ภิกษุให้แล้วเป็นของทั่วไปแก่ทั้งสอง พึงทราบว่า ภิกษุในที่นี้เป็นฉันใด สามเณรผู้ต้องปาราชิกก็ไม่เป็นสังวาสัตเถนกะ เพราะไม่ละปฏิญญาของสามเณร ฉันนั้น "ย่อมงดงาม" คือ "รับไว้แล้ว" หมายถึง วางภาระในการทรงผ้ากาสาวะลงแล้ว รับสภาพแห่งคฤหัสถ์ไว้

සචෙ කොචි වුඩ්ඪපබ්බජිතොති සාමණෙරං සන්ධාය වුත්තං. මහාපෙළාදීසූති විලීවාදිමයෙසු ඝරද්වාරෙසු ඨපිතෙසු භත්තභාජනවිසෙසෙසු. එතෙන විහාරෙ භික්ඛූහි සද්ධිං වස්සගණනාදීනං අකරණං දස්සෙතීති වුත්තං.

คำว่า "ถ้าใครบวชแก่" นี้ กล่าวหมายถึงสามเณร ในภาชนะใส่ภัตตาหารพิเศษที่วางไว้ที่ประตูบ้าน ซึ่งทำด้วยหวายหรือสิ่งอื่นเป็นต้น ด้วยคำนี้ กล่าวแสดงว่า ไม่มีการนับพรรษาเป็นต้นร่วมกับภิกษุในวิหาร

139. තිත්ථියපක්කන්තකකථායං තෙසං ලිඞ්ගෙ ආදින්නමත්තෙ තිත්ථියපක්කන්තකො හොතීති ‘‘තිත්ථියො භවිස්සාමී’’ති ගතස්ස ලිඞ්ගග්ගහණෙනෙව තෙසං ලද්ධිපි ගහිතායෙව හොතීති කත්වා වුත්තං. කෙනචි පන ‘‘තෙසං ලිඞ්ගෙ ආදින්නමත්තෙ ලද්ධියා ගහිතායපි අග්ගහිතායපි තිත්ථියපක්කන්තකො හොතී’’ති වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං. න හි ‘‘තිත්ථියො භවිස්සාමී’’ති ගතස්ස ලිඞ්ගසම්පටිච්ඡනතො අඤ්ඤං ලද්ධිග්ගහණං [Pg.247] නාම අත්ථි. ලිඞ්ගසම්පටිච්ඡනෙනෙව හි සො ගහිතලද්ධිකො හොති. තෙනෙව ‘‘වීමංසනත්ථං කුසචීරාදීනි…පෙ… යාව න සම්පටිච්ඡති, තාව තං ලද්ධි රක්ඛති, සම්පටිච්ඡිතමත්තෙ තිත්ථියපක්කන්තකො හොතී’’ති වුත්තං. නග්ගොව ආජීවකානං උපස්සයං ගච්ඡති, පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටන්ති ‘‘ආජීවකො භවිස්ස’’න්ති අසුද්ධචිත්තෙන ගමනපච්චයා දුක්කටං වුත්තං. නග්ගෙන හුත්වා ගමනපච්චයාපි පදවාරෙ දුක්කටා න මුච්චතියෙවාති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.110) වුත්තං.

๑๓๙. ในเรื่องเดียรถีย์ผู้ไปแล้ว กล่าวว่า "เมื่อถือเพศของพวกเดียรถีย์นั้นแล้ว ก็เป็นเดียรถีย์ผู้ไปแล้ว" ดังนี้ กล่าวไว้โดยถือว่า เมื่อผู้ที่ไปแล้วด้วยคิดว่า "เราจักเป็นเดียรถีย์" ถือเพศแล้ว ลัทธิของพวกเขาก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วย แต่บางท่านกล่าวว่า "เมื่อถือเพศของพวกเดียรถีย์นั้นแล้ว ไม่ว่าจะถือลัทธิหรือไม่ถือลัทธิ ก็เป็นเดียรถีย์ผู้ไปแล้ว" คำนั้นไม่ควรยึดถือ เพราะการถือลัทธิอื่นจากการรับเพศของผู้ที่ไปแล้วด้วยคิดว่า "เราจักเป็นเดียรถีย์" นั้นไม่มี เพราะผู้นั้นเป็นผู้ถือลัทธิด้วยการรับเพศนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ผ้าเปลือกไม้เป็นต้นเพื่อการพิจารณา... (ละไว้)... ตราบใดที่ยังไม่รับ ตราบนั้นลัทธินั้นก็ยังรักษาอยู่ เมื่อรับแล้วก็เป็นเดียรถีย์ผู้ไปแล้ว" "ไปสู่อาศรมของอาชีวกทั้งหลายโดยเปลือยกาย ย่างเท้าทุกย่างเท้าเป็นทุกกฏ" ดังนี้ กล่าวทุกกฏเพราะเหตุแห่งการไปด้วยจิตไม่บริสุทธิ์ว่า "เราจักเป็นอาชีวก" และในสารัตถทีปนี (สารัตถทีปนี ฎีกามหาวรรค 3.110) กล่าวว่า "เพราะเหตุแห่งการไปโดยเปลือยกาย ก็ไม่พ้นจากทุกกฏทุกย่างเท้าเลย"

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.110) පන – තිත්ථියපක්කන්තකාදිකථාසු තෙසං ලිඞ්ගෙ ආදින්නමත්තෙති වීමංසාදිඅධිප්පායං විනා ‘‘තිත්ථියො භවිස්සාමී’’ති සන්නිට්ඨානවසෙන ලිඞ්ගෙ කායෙන ධාරිතමත්තෙ. සයමෙවාති තිත්ථියානං සන්තිකං අගන්ත්වා සයමෙව සඞ්ඝාරාමෙපි කුසචීරාදීනි නිවාසෙති. ආජීවකො භවිස්සන්ති…පෙ… ගච්ඡතීති ආජීවකානං සන්තිකෙ තෙසං පබ්බජනවිධිනා ‘‘ආජීවකො භවිස්සාමී’’ති ගච්ඡති. තස්ස හි තිත්ථියභාවූපගමනං පති සන්නිට්ඨානෙ විජ්ජමානෙපි ‘‘ගන්ත්වා භවිස්සාමී’’ති පරිකප්පිතත්තා පදවාරෙ දුක්කටමෙව වුත්තං. දුක්කටන්ති පාළියා අවුත්තෙපි මෙථුනාදීසු වුත්තපුබ්බපයොගදුක්කටානුලොමතො වුත්තං. එතෙන ච සන්නිට්ඨානවසෙන ලිඞ්ගෙ සම්පටිච්ඡිතෙ පාරාජිකං, තතො පුරිමපයොගෙ ථුල්ලච්චයඤ්ච වත්තබ්බමෙව. ථුල්ලච්චයක්ඛණෙ නිවත්තන්තොපි ආපත්තිං දෙසාපෙත්වා මුච්චති එවාති දට්ඨබ්බං. යථා චෙත්ථ, එවං සඞ්ඝභෙදෙපි ලොහිතුප්පාදෙපි භික්ඛූනං පුබ්බපයොගාදීසු දුක්කටථුල්ලච්චයපාරාජිකාහි මුච්චනසීමා ච වෙදිතබ්බා. සාසනවිරුද්ධතායෙත්ථ ආදිකම්මිකානම්පි අනාපත්ති න වුත්තා. පබ්බජ්ජායපි අභබ්බතාදස්සනත්ථං පනෙතෙ අඤ්ඤෙ ච පාරාජිකකණ්ඩෙ විසුං [Pg.248] සික්ඛාපදෙන පාරාජිකාදිං අදස්සෙත්වා ඉධ අභබ්බෙසු එව වුත්තාති වෙදිතබ්බං.

ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิมติวิโนทนี ฎีกามหาวรรค 2.110) กล่าวว่า ในเรื่องเดียรถีย์ผู้ไปแล้วเป็นต้น คำว่า "เมื่อถือเพศของพวกเดียรถีย์นั้นแล้ว" หมายถึง เมื่อถือเพศด้วยกายโดยมีเจตนาแน่วแน่ว่า "เราจักเป็นเดียรถีย์" โดยไม่มีความประสงค์เพื่อการพิจารณาเป็นต้น "ด้วยตนเอง" คือ ไม่ไปหาพวกเดียรถีย์ แต่ตนเองนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นแม้ในสังฆาราม "จักเป็นอาชีวก... (ละไว้)... ไป" คือ ไปหาพวกอาชีวกด้วยวิธีบวชของพวกอาชีวก โดยคิดว่า "เราจักเป็นอาชีวก" เพราะผู้นั้น แม้มีเจตนาแน่วแน่ต่อการเข้าถึงความเป็นเดียรถีย์ แต่เพราะคิดว่า "เราจักไปแล้วเป็น" จึงกล่าวทุกกฏทุกย่างเท้าเท่านั้น คำว่า "ทุกกฏ" นี้ แม้ไม่ได้กล่าวไว้ในบาลี แต่ก็กล่าวไว้โดยอนุโลมตามทุกกฏที่เป็นบุพพประโยคที่กล่าวไว้ในเมถุนเป็นต้น และด้วยเหตุนี้ เมื่อรับเพศด้วยเจตนาแน่วแน่ ก็เป็นปาราชิก และพึงกล่าวว่าในบุพพประโยคก่อนหน้านั้นเป็นถุลลัจจัย พึงทราบว่า แม้ผู้ที่กลับใจในขณะที่เป็นถุลลัจจัย ก็พ้นได้ด้วยการแสดงอาบัติ ในที่นี้เป็นฉันใด พึงทราบขอบเขตแห่งการพ้นจากทุกกฏ ถุลลัจจัย และปาราชิกในบุพพประโยคเป็นต้นของภิกษุ ในเรื่องการทำลายสงฆ์และการยังโลหิตให้เกิดขึ้น ก็ฉันนั้น ในที่นี้ ไม่ได้กล่าวอนาบัติแก่ผู้เริ่มทำกรรม เพราะความขัดแย้งกับพระศาสนา อนึ่ง พึงทราบว่า เพื่อแสดงความไม่ควรแก่การบวช พวกบุคคลเหล่านี้และบุคคลอื่นในปาราชิกกัณฑ์ ไม่ได้แสดงปาราชิกเป็นต้นด้วยสิกขาบทต่างหาก แต่กล่าวไว้เฉพาะในบุคคลผู้ไม่ควรในที่นี้

තං ලද්ධීති තිත්ථියවෙසෙ සෙට්ඨභාවග්ගහණමෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙසඤ්හි තිත්ථියානං සස්සතාදිග්ගාහං ගණ්හන්තොපි ලිඞ්ගෙ අසම්පටිච්ඡිතෙ තිත්ථියපක්කන්තකො න හොති, තං ලද්ධිං අග්ගහෙත්වාපි ‘‘එතෙසං වතචරියා සුන්දරා’’ති ලිඞ්ගං සම්පටිච්ඡන්තො තිත්ථියපක්කන්තකො හොති එව. ලද්ධියා අභාවෙනාති භික්ඛුභාවෙ සාලයතාය තිත්ථියභාවූපගමනලද්ධියා අභාවෙන. එතෙන ච ආපදාසු කුසචීරාදිං පාරුපන්තස්සපි නග්ගස්ස විය අනාපත්තීති දස්සෙති. උපසම්පන්නභික්ඛුනා කථිතොති එත්ථ සඞ්ඝභෙදකොපි උපසම්පන්නභික්ඛුනාව කථිතො, මාතුඝාතකාදයො පන අනුපසම්පන්නෙනාතිපි දට්ඨබ්බන්ති ආගතං.

คำว่า "ลัทธินั้น" นี้ กล่าวหมายถึงการถือเอาความเป็นผู้ประเสริฐในเพศเดียรถีย์เท่านั้น เพราะว่า แม้ผู้ที่ถือความเห็นว่าเที่ยงเป็นต้นของพวกเดียรถีย์เหล่านั้น แต่ยังไม่ได้รับเพศ ก็ไม่เป็นเดียรถีย์ผู้ไปแล้ว และแม้ไม่ถือลัทธินั้น แต่รับเพศด้วยคิดว่า "วัตรปฏิบัติของพวกนี้ดี" ก็เป็นเดียรถีย์ผู้ไปแล้วนั่นเอง "เพราะไม่มีลัทธิ" คือ เพราะไม่มีลัทธิที่จะเข้าถึงความเป็นเดียรถีย์ ด้วยความอาลัยในความเป็นภิกษุ และด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า แม้ผู้ที่นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นในคราวมีอันตราย ก็ไม่มีอาบัติ เหมือนผู้เปลือยกาย ในคำว่า "กล่าวโดยภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน" นี้ ผู้ทำลายสงฆ์ก็กล่าวโดยภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน ส่วนผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น พึงทราบว่ากล่าวโดยอนุปสัมบันด้วย ดังนี้มาแล้ว

140. තිරච්ඡානකථායං ‘‘යො කොචි අමනුස්සජාතියො, සබ්බොව ඉමස්මිං අත්ථෙ තිරච්ඡානගතොති වෙදිතබ්බො’’ති එතෙන එසො මනුස්සජාතියො එව භගවතො සාසනෙ පබ්බජිතුං වා උපසම්පජ්ජිතුං වා ලභති, න තතො අඤ්ඤෙති දීපෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘තුම්හෙ ඛොත්ථ නාගා අවිරුළ්හිධම්මා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ’’ති (මහාව. 111).

๑๔๐. ในเรื่องสัตว์เดรัจฉาน พึงทราบว่า "สัตว์จำพวกอมนุษย์ใดๆ ทั้งหมด เป็นสัตว์เดรัจฉานในอรรถนี้" ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าเฉพาะมนุษย์เท่านั้นที่สามารถบวชหรืออุปสมบทในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคได้ ไม่ใช่สัตว์อื่นจากนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พวกเธอเป็นนาค มีธรรมไม่เจริญในพระธรรมวินัยนี้" (มหาวัคค์ 111)

141. ආනන්තරියකථායං තිරච්ඡානාදිඅමනුස්සජාතිතො මනුස්සජාතිකානඤ්ඤෙව පුත්තෙසු මෙත්තාදයොපි තික්ඛවිසදා හොන්ති ලොකුත්තරගුණා වියාති ආහ ‘‘මනුස්සිත්ථිභූතා ජනිකා මාතා’’ති. යථා මනුස්සානඤ්ඤෙව කුසලපවත්ති තික්ඛවිසදා, එවං අකුසලපවත්තිපීති ආහ ‘‘සයම්පි මනුස්සජාතිකෙනෙවා’’තිආදි. අථ වා යථා සමානජාතියස්ස විකොපනෙ කම්මං ගරුතරං, න තථා විජාතියස්සාති ආහ ‘‘මනුස්සිත්ථිභූතා’’ති. පුත්තසම්බන්ධෙන මාතුපිතුසමඤ්ඤා[Pg.249], දත්තකිත්තිමාදිවසෙනපි පුත්තවොහාරො ලොකෙ දිස්සති, සො ච ඛො පරියායතොති නිප්පරියායසිද්ධතං දස්සෙතුං ‘‘ජනිකා මාතා’’ති වුත්තං. යථා මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතස්සෙව කුසලධම්මානං තික්ඛවිසදසූරභාවාපත්ති යථා තං තිණ්ණම්පි බොධිසත්තානං බොධිත්තයනිබ්බත්තියං, එවං මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතස්සෙව අකුසලධම්මානම්පි තික්ඛවිසදසූරභාවාපත්තීති ආහ ‘‘සයම්පි මනුස්සජාතිකෙනෙවා’’ති. ආනන්තරියෙනාති එත්ථ චුතිඅනන්තරං නිරයෙ පටිසන්ධිඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ ජනකත්තෙන නියුත්තං ආනන්තරියං, තෙන. අථ වා චුතිඅනන්තරං ඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තං, තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලං, අනන්තරප්පයොජනං වා ආනන්තරියං, තෙන ආනන්තරියෙන මාතුඝාතකකම්මෙන. පිතුඝාතකෙපි ‘‘යෙන මනුස්සභූතො ජනකො පිතා සයම්පි මනුස්සජාතිකෙනෙව සතා සඤ්චිච්ච ජීවිතා වොරොපිතො, අයං ආනන්තරියෙන පිතුඝාතකකම්මෙන පිතුඝාතකො’’තිආදිනා සබ්බං වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘පිතුඝාතකෙපි එසෙව නයො’’ති.

๑๔๑. ในเรื่องอนันตริยกรรม กล่าวว่า "มารดาผู้ให้กำเนิดผู้เป็นหญิงมนุษย์" เพราะแม้เมตตาเป็นต้นในบุตรของมนุษย์เท่านั้น ย่อมคมกล้าและบริสุทธิ์ยิ่งกว่าสัตว์เดรัจฉานเป็นต้นและอมนุษย์ทั้งหลาย เหมือนโลกุตรธรรม เหมือนความประพฤติที่เป็นกุศลของมนุษย์เท่านั้นที่คมกล้าและบริสุทธิ์ฉันใด ความประพฤติที่เป็นอกุศลก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "แม้ตนเองก็เป็นผู้มีชาติเป็นมนุษย์นั่นเอง" เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง เหมือนกรรมในการประทุษร้ายผู้มีชาติเสมอกันย่อมหนักกว่า ไม่เหมือนผู้มีชาติแตกต่างกัน จึงกล่าวว่า "ผู้เป็นหญิงมนุษย์" ชื่อว่ามารดาบิดาโดยความสัมพันธ์กับบุตร แม้คำว่าบุตรก็ปรากฏในโลกโดยเป็นบุตรบุญธรรมเป็นต้น แต่คำนั้นเป็นโดยปริยาย เพื่อแสดงความสำเร็จโดยไม่เป็นปริยาย จึงกล่าวว่า "มารดาผู้ให้กำเนิด" เหมือนความถึงพร้อมด้วยความคมกล้า ความบริสุทธิ์ และความกล้าหาญของกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในอัตภาพแห่งมนุษย์เท่านั้น เหมือนในการบังเกิดขึ้นแห่งพระโพธิญาณ ๓ ของพระโพธิสัตว์ทั้งสามฉันใด ความถึงพร้อมด้วยความคมกล้า ความบริสุทธิ์ และความกล้าหาญของอกุศลธรรมก็ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในอัตภาพแห่งมนุษย์เท่านั้นฉันนั้น จึงกล่าวว่า "แม้ตนเองก็เป็นผู้มีชาติเป็นมนุษย์นั่นเอง" ในคำว่า "ด้วยอนันตริยกรรม" นี้ ผลคือปฏิสนธิในนรกในลำดับแห่งจุติชื่อว่าอนันตระ กรรมที่ประกอบด้วยความเป็นผู้ให้กำเนิดในอนันตระนั้น ชื่อว่าอนันตริยะ ด้วยอนันตริยกรรมนั้น อีกอย่างหนึ่ง ผลในลำดับแห่งจุติชื่อว่าอนันตระ กรรมที่ประกอบในอนันตระนั้น มีปกติทำในลำดับด้วยการยังผลนั้นให้บังเกิด หรือมีลำดับเป็นประโยชน์ ชื่อว่าอนันตริยะ ด้วยอนันตริยกรรมนั้น คือกรรมคือการฆ่ามารดา แม้ในกรรมคือการฆ่าบิดา ก็พึงทราบทั้งหมดด้วยบทว่า "บิดาผู้เป็นมนุษย์ผู้ให้กำเนิด ถูกผู้เป็นมนุษย์เองจงใจปลิดชีวิตเสีย ผู้นี้ชื่อว่าผู้ฆ่าบิดาด้วยอนันตริยกรรมคือการฆ่าบิดา" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "แม้ในกรรมคือการฆ่าบิดาก็มีนัยนี้เหมือนกัน"

පරිවත්තිතලිඞ්ගම්පි මාතරං වා පිතරං වා ජීවිතා වොරොපෙන්තස්ස ආනන්තරියකම්මං හොතියෙව. සතිපි හි ලිඞ්ගපරිවත්තෙ සො එව එකකම්මනිබ්බත්තො භවඞ්ගප්පබන්ධො ජීවිතප්පබන්ධො, න අඤ්ඤොති. යො පන සයං මනුස්සො තිරච්ඡානභූතං පිතරං වා මාතරං වා, සයං වා තිරච්ඡානභූතො මනුස්සභූතං, තිරච්ඡානොයෙව වා තිරච්ඡානභූතං ජීවිතා වොරොපෙති, තස්ස කම්මං ආනන්තරියං න හොති, භාරියං පන හොති, ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨති. එළකචතුක්කං සඞ්ගාමචතුක්කං චොරචතුක්කඤ්චෙත්ථ කථෙතබ්බං. ‘‘එළකං මාරෙමී’’ති අභිසන්ධිනාපි හි එළකට්ඨානෙ ඨිතං මනුස්සො මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා මාරෙන්තො ආනන්තරියං [Pg.250] ඵුසති මරණාධිප්පායෙනෙව ආනන්තරියවත්ථුනො විකොපිතත්තා. එළකාභිසන්ධිනා, පන මාතාපිතිඅභිසන්ධිනා වා එළකං මාරෙන්තො ආනන්තරියං න ඵුසති ආනන්තරියවත්ථුනො අභාවතො. මාතාපිතිඅභිසන්ධිනා මාතාපිතරො මාරෙන්තො ඵුස්සතෙව. එස නයො ඉතරස්මිම්පි චතුක්කද්වයෙ. යථා ච මාතාපිතූසු, එවං අරහන්තෙසු එතානි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. සබ්බත්ථ හි පුරිමං අභිසන්ධිචිත්තං අප්පමාණං, වධකචිත්තං, පන තදාරම්මණජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච පමාණං. කතානන්තරියකම්මො ච ‘‘තස්ස කම්මස්ස විපාකං පටිබාහෙස්සාමී’’ති සකලචක්කවාළං මහාචෙතියප්පමාණෙහි කඤ්චනථූපෙහි පූරෙත්වාපි සකලචක්කවාළං පූරෙත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වාපි බුද්ධස්ස භගවතො සඞ්ඝාටිකණ්ණං අමුඤ්චන්තො විචරිත්වාපි කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපපජ්ජති, පබ්බජ්ජඤ්ච න ලභති. පිතුඝාතකෙ වෙසියා පුත්තොති උපලක්ඛණමත්තං, කුලිත්ථියා අතිචාරිනියා පුත්තොපි අත්තනො පිතරං අජානිත්වා ඝාන්තෙන්තොපි පිතුඝාතකොව හොති.

แม้ผู้ที่มีเพศเปลี่ยนไปแล้วปลิดชีวิตมารดาหรือบิดา ก็ย่อมเป็นอนันตริยกรรมนั่นเอง เพราะแม้มีการเปลี่ยนเพศ แต่ความสืบต่อแห่งภวังค์และความสืบต่อแห่งชีวิตที่เกิดจากกรรมเดียวก็ยังเป็นอันเดียวกัน ไม่ใช่สิ่งอื่น ส่วนผู้ใดเป็นมนุษย์เอง ปลิดชีวิตบิดาหรือมารดาผู้เป็นสัตว์เดรัจฉาน หรือตนเองเป็นสัตว์เดรัจฉาน ปลิดชีวิตผู้เป็นมนุษย์ หรือเป็นสัตว์เดรัจฉานเอง ปลิดชีวิตสัตว์เดรัจฉาน กรรมของผู้นั้นไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่เป็นกรรมหนัก อนันตริยกรรมย่อมจดกันพอดี ในที่นี้พึงกล่าวถึงจตุกะว่าด้วยแกะ จตุกะว่าด้วยสงคราม และจตุกะว่าด้วยโจร เพราะแม้ด้วยความตั้งใจว่า "เราจะฆ่าแกะ" หากมนุษย์ฆ่ามารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ที่อยู่ในฐานะแกะ ก็ย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม เพราะวัตถุแห่งอนันตริยกรรมถูกประทุษร้ายด้วยความมุ่งหมายจะให้ตายเท่านั้น แต่ด้วยความตั้งใจว่าแกะ หรือด้วยความตั้งใจว่ามารดาบิดา หากฆ่าแกะ ก็ไม่ถูกต้องอนันตริยกรรม เพราะไม่มีวัตถุแห่งอนันตริยกรรม ด้วยความตั้งใจว่ามารดาบิดา หากฆ่ามารดาบิดา ก็ย่อมถูกต้องอนันตริยกรรมนั่นเอง นัยนี้พึงทราบในหมวด ๔ อีก ๒ หมวดที่เหลือด้วย และจตุกะเหล่านี้พึงทราบในพระอรหันต์ เหมือนในมารดาบิดา ในที่ทั้งปวง จิตที่เป็นความตั้งใจเบื้องต้นย่อมไม่เป็นประมาณ แต่จิตที่คิดฆ่าและชีวิตินทรีย์ที่มีจิตนั้นเป็นอารมณ์ย่อมเป็นประมาณ และผู้ทำอนันตริยกรรม แม้จะกล่าวว่า "เราจะยับยั้งวิบากของกรรมนั้น" แล้วสร้างสถูปทองคำขนาดเท่ามหาเจดีย์ให้เต็มจักรวาลทั้งหมด หรือถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์ที่นั่งเต็มจักรวาลทั้งหมด หรือเที่ยวไปโดยไม่ปล่อยชายสังฆาฏิของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ก็ย่อมเข้าถึงนรกนั่นเองเมื่อกายแตกตายไป และย่อมไม่ได้การบรรพชา ในเรื่องผู้ฆ่าบิดา คำว่า "บุตรของหญิงแพศยา" เป็นเพียงการยกตัวอย่างเท่านั้น แม้บุตรของหญิงแม่บ้านผู้ประพฤตินอกใจที่ไม่รู้จักบิดาของตนแล้วฆ่าบิดา ก็ยังเป็นผู้ฆ่าบิดานั่นเอง

අරහන්තඝාතකකම්මෙ අවසෙසන්ති අනාගාමිආදිකං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන තතියපාරාජිකවණ්ණනාතො ගහෙතබ්බො.

ในกรรมคือการฆ่าพระอรหันต์ คำว่า "ที่เหลือ" ได้แก่พระอนาคามีเป็นต้น นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากอรรถกถาปาราชิกที่ ๓

‘‘දුට්ඨචිත්තෙනා’’ති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති ‘‘වධකචිත්තෙනා’’ති. වධකචෙතනාය හි දූසිතං චිත්තං ඉධ දුට්ඨචිත්තං නාම. ලොහිතං උප්පාදෙතීති එත්ථ තථාගතස්ස අභෙජ්ජකායතාය පරූපක්කමෙන චම්මච්ඡෙදං කත්වා ලොහිතපග්ඝරණං නාම නත්ථි, සරීරස්ස පන අන්තොයෙව එකස්මිං ඨානෙ ලොහිතං සමොසරති, ආඝාතෙන පකුප්පමානං සඤ්චිතං හොති. දෙවදත්තෙන පවිද්ධසිලතො භිජ්ජිත්වා ගතා සක්ඛලිකාපි තථාගතස්ස පාදන්තං පහරි, ඵරසුනා පහටො විය [Pg.251] පාදො අන්තොලොහිතොයෙව අහොසි. ජීවකො පන තථාගතස්ස රුචියා සත්ථකෙන චම්මං ඡින්දිත්වා තම්හා ඨානා දුට්ඨලොහිතං නීහරිත්වා ඵාසුමකාසි, තෙනස්ස පුඤ්ඤකම්මමෙව අහොසි. තෙනාහ ‘‘ජීවකො වියා’’තිආදි.

คำว่า "ด้วยจิตคิดประทุษร้าย" นั้น ท่านไขความว่า "ด้วยจิตที่คิดฆ่า" เพราะจิตที่ถูกเจตนาฆ่าประทุษร้ายแล้ว ชื่อว่าจิตคิดประทุษร้ายในที่นี้ ในคำว่า "ยังพระโลหิตให้ห้อขึ้น" นี้ เพราะความเป็นผู้มีพระกายอันใครๆ ทำลายไม่ได้ การไหลออกแห่งพระโลหิตด้วยการตัดพระฉวีด้วยความพยายามของผู้อื่นจึงไม่มีแก่พระตถาคต แต่พระโลหิตย่อมรวมตัวกันอยู่ในที่แห่งหนึ่งภายในพระวรกายนั่นเอง และย่อมสะสมอยู่เมื่อกำเริบด้วยการกระทบ แม้สะเก็ดหินที่แตกกระเด็นจากหินที่ถูกเหวี่ยงไป ก็กระทบส่วนแห่งพระบาทของพระตถาคต พระบาทจึงมีพระโลหิตห้ออยู่ภายในเหมือนถูกขวานฟัน แต่หมอชีวกได้ผ่าพระฉวีด้วยศัสตราตามพระประสงค์ของพระตถาคต แล้วนำพระโลหิตเสียออกจากที่นั้น ได้ทำให้ทรงสำราญ ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นบุญกรรมของหมอชีวกแท้ๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนหมอชีวก" เป็นต้น

අථ යෙ පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ චෙතියං භින්දන්ති, බොධිං ඡින්දන්ති, ධාතුම්හි උපක්කමන්ති, තෙසං කිං හොතීති? භාරියං කම්මං හොති ආනන්තරියසදිසං. සධාතුකං පන ථූපං වා පටිමං වා බාධමානං බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. සචෙපි තත්ථ නිලීනා සකුණා චෙතියෙ වච්චං පාතෙන්ති, ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව. පරිභොගචෙතියතො හි සරීරචෙතියං ගරුතරං. චෙතියවත්ථුං භින්දිත්වා ගච්ඡන්තෙ බොධිමූලෙපි ඡින්දිත්වා හරිතුං වට්ටති. යා පන බොධිසාඛා බොධිඝරං බාධති, තං ගෙහරක්ඛණත්ථං ඡින්දිතුං න ලභති. බොධිඅත්ථාය හි ගෙහං, න ගෙහත්ථාය බොධි. ආසනඝරෙපි එසෙව නයො. යස්මිං පන ආසනඝරෙ ධාතු නිහිතා හොති, තස්ස රක්ඛණත්ථාය තං සාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. බොධිජග්ගනත්ථං ඔජොහරණසාඛං වා පූතිට්ඨානං වා ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව, සත්ථු රූපකායපටිජග්ගනෙ විය පුඤ්ඤම්පි හොති.

ถ้าอย่างนั้น ผู้ใดทำลายเจดีย์ ตัดต้นโพธิ์ หรือประทุษร้ายพระธาตุของพระตถาคตผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้นั้นจะเป็นอย่างไร? ย่อมเป็นกรรมหนักคล้ายอนันตริยกรรม แต่กิ่งโพธิ์ที่ขัดขวางพระสถูปหรือพระปฏิมาที่มีพระธาตุอยู่ พึงตัดได้ แม้หากนกที่อาศัยอยู่ในที่นั้นถ่ายมูลรดเจดีย์ ก็พึงตัดได้นั่นเอง เพราะพระสรีรเจดีย์ย่อมสำคัญกว่าบริโภคเจดีย์ เมื่อรากโพธิ์ชอนไชทำลายพื้นที่เจดีย์ แม้ที่โคนต้นโพธิ์ก็ควรตัดนำออกไปได้ แต่กิ่งโพธิ์ใดขัดขวางโพธิฆระ (เรือนต้นโพธิ์) ไม่พึงตัดกิ่งนั้นเพื่อรักษาเรือน เพราะเรือนมีไว้เพื่อต้นโพธิ์ ไม่ใช่ต้นโพธิ์มีไว้เพื่อเรือน แม้ในอาสนฆระ (เรือนที่ประทับ) ก็มีนัยนี้ แต่อาสนฆระใดมีพระธาตุประดิษฐานอยู่ พึงตัดกิ่งนั้นเพื่อรักษาอาสนฆระนั้น เพื่อบำรุงต้นโพธิ์ พึงตัดกิ่งที่ดูดซับอาหาร หรือส่วนที่เน่าเสียได้นั่นเอง และย่อมเป็นบุญเหมือนการบำรุงพระรูปกายของพระศาสดา

සඞ්ඝභෙදෙ චතුන්නං කම්මානන්ති අපලොකනාදීනං චතුන්නං කම්මානං. අයං සඞ්ඝභෙදකොති පකතත්තං භික්ඛුං සන්ධාය වුත්තං. පුබ්බෙ එව පාරාජිකං සමාපන්නො වා වත්ථාදිදොසෙන විපන්නුපසම්පදො වා සඞ්ඝං භින්දන්තොපි ආනන්තරියං න ඵුසති, සඞ්ඝො පන භින්නොව හොති, පබ්බජ්ජා චස්ස න වාරිතාති දට්ඨබ්බං.

ในเรื่องการทำลายสงฆ์ คำว่า "กรรม 4 อย่าง" หมายถึงกรรม 4 อย่างมีอปลโลกนกรรมเป็นต้น คำว่า "ผู้นี้เป็นผู้ทำลายสงฆ์" นี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้มีปกติ (ปกตัตตะ) ผู้ที่ต้องอาบัติปาราชิกไปแล้วก่อนหน้านี้ หรือผู้ที่การอุปสมบทวิบัติแล้วด้วยโทษแห่งวัตถุเป็นต้น แม้ทำลายสงฆ์ ก็ไม่ถูกต้องอนันตริยกรรม แต่สงฆ์ย่อมแตกกันนั่นเอง และพึงทราบว่าการบรรพชาของผู้นั้นก็ไม่ถูกห้าม

භික්ඛුනීදූසනෙ ඉච්ඡමානන්ති ඔදාතවත්ථවසනං ඉච්ඡමානං. තෙනෙවාහ ‘‘ගිහිභාවෙ සම්පටිච්ඡිතමත්තෙයෙවා’’ති. නෙව පබ්බජ්ජා [Pg.252] අත්ථීති යොජනා. යො ච පටික්ඛිත්තෙ අභබ්බෙ ච පුග්ගලෙ ඤත්වා පබ්බාජෙති, උපසම්පාදෙති වා, දුක්කටං. අජානන්තස්ස සබ්බත්ථ අනාපත්තීති වෙදිතබ්බං.

คำว่า "ผู้ปรารถนาจะทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง" คือผู้ปรารถนาจะครองผ้าขาว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เพียงแค่รับความเป็นคฤหัสถ์เท่านั้น" พึงประกอบความว่า "ไม่มีบรรพชาเลย" อนึ่ง ผู้ใดรู้อยู่ว่าบุคคลนั้นเป็นผู้ที่ถูกห้ามและเป็นอภัพพบุคคล แล้วยังให้บรรพชาหรือให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ พึงทราบว่าสำหรับผู้ไม่รู้ ย่อมไม่มีอาบัติในที่ทั้งปวง

142. ගබ්භමාසෙහි සද්ධිං වීසති වස්සානි අස්සාති ගබ්භවීසො. හායනවඩ්ඪනන්ති ගබ්භමාසෙසු අධිකෙසු උත්තරි හායනං, ඌනෙසු වඩ්ඪනන්ති වෙදිතබ්බං. එකූනවීසතිවස්සන්ති ද්වාදස මාසෙ මාතුකුච්ඡිස්මිං වසිත්වා මහාපවාරණාය ජාතකාලතො පට්ඨාය එකූනවීසතිවස්සං. පාටිපදදිවසෙති පච්ඡිමිකාය වස්සූපගමනදිවසෙ. ‘‘තිංසරත්තිදිවො මාසො’’ති (අ. නි. 3.71; 8.43; විභ. 1023) වචනතො ‘‘චත්තාරො මාසා පරිහායන්තී’’ති වුත්තං. වස්සං උක්කඩ්ඪන්තීති වස්සං උද්ධං කඩ්ඪන්ති, තතියසංවච්ඡරෙ එකමාසස්ස අධිකත්තා මාසපරිච්චජනවසෙන වස්සං උද්ධං කඩ්ඪන්තීති අත්ථො, තස්මා තතියො සංවච්ඡරො තෙරසමාසිකො හොති. සංවච්ඡරස්ස පන ද්වාදසමාසිකත්තා අට්ඨාරසසු වස්සෙසු අධිකමාසෙ විසුං ගහෙත්වා ‘‘ඡ මාසා වඩ්ඪන්තී’’ති වුත්තං. තතොති ඡමාසතො. නික්කඞ්ඛා හුත්වාති අධිකමාසෙහි සද්ධිං පරිපුණ්ණවීසතිවස්සත්තා නිබ්බෙමතිකා හුත්වා. යං පන වුත්තං තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ‘‘අට්ඨාරසන්නංයෙව වස්සානං අධිකමාසෙ ගහෙත්වා ගණිතත්තා සෙසවස්සද්වයස්සපි අධිකදිවසානි හොන්ති, තානි අධිකදිවසානි සන්ධාය ‘නික්කඞ්ඛා හුත්වා’ති වුත්ත’’න්ති, තං න ගහෙතබ්බං. න හි ද්වීසු වස්සෙසු අධිකදිවසානි නාම විසුං උපලබ්භන්ති තතියෙ වස්සෙ වස්සුක්කඩ්ඪනවසෙන අධිකමාසෙ පරිච්චත්තෙයෙව අතිරෙකමාසසම්භවතො, තස්මා ද්වීසු වස්සෙසු අතිරෙකදිවසානි විසුං න සම්භවන්ති.

๑๔๒. คำว่า "คัพภวีโส" คือ ผู้มีอายุยี่สิบปีพร้อมด้วยเดือนที่อยู่ในครรภ์ พึงทราบว่า "หายนะวัฑฒนะ" คือ เมื่อเดือนในครรภ์เกินไป (ปีข้างนอก) ก็ลดลง เมื่อเดือนในครรภ์ขาดไป (ปีข้างนอก) ก็เพิ่มขึ้น "เอกูนวีสติวัสสัง" คือ ผู้มีอายุสิบเก้าปีนับตั้งแต่เวลาเกิดในวันมหาปวารณา หลังจากอยู่ในครรภ์มารดามาสิบสองเดือน "ปาฏิปททิวเส" คือ ในวันปาฏิบทแห่งวันเข้าพรรษาหลัง เพราะพระบาลีว่า "เดือนหนึ่งมีสามสิบวันสามสิบคืน" จึงกล่าวว่า "สี่เดือนย่อมขาดไป" คำว่า "วัสสัง อุกกัฑฒันติ" คือ ดึงปีขึ้นไปข้างบน อธิบายว่า เพราะมีเดือนเกินมาหนึ่งเดือนในปีที่สาม จึงดึงปีขึ้นไปข้างบนด้วยการสละเดือน เพราะฉะนั้น ปีที่สามจึงมีสิบสามเดือน อนึ่ง เพราะปีมีสิบสองเดือน จึงกล่าวว่า "หกเดือนย่อมเพิ่มขึ้น" โดยแยกเอาเดือนที่เกินมาในสิบแปดปี "ตโต" คือ จากหกเดือนนั้น "นิกกังขา หุตวา" คือ เป็นผู้ไม่มีความสงสัย เพราะมีอายุครบยี่สิบปีพร้อมด้วยเดือนที่เกินมา อนึ่ง คำที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสามว่า "เพราะนับเอาเดือนที่เกินมาของสิบแปดปีเท่านั้น วันที่เกินมาก็มีในสองปีที่เหลือ คำว่า นิกกังขา หุตวา นี้กล่าวหมายถึงวันที่เกินมาเหล่านั้น" นั้น ไม่ควรยึดถือ เพราะว่าวันที่เกินมาในสองปีนั้น ย่อมไม่ปรากฏแยกต่างหากเลย เพราะเดือนที่เกินมาจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อสละเดือนที่เกินมาด้วยการดึงปีขึ้นไปในปีที่สามเท่านั้น เพราะฉะนั้น วันที่เกินมาในสองปีจึงไม่เกิดขึ้นแยกต่างหาก

‘‘තෙ ද්වෙ මාසෙ ගහෙත්වා වීසති වස්සානි පරිපුණ්ණානි හොන්තී’’ති කස්මා වුත්තං, එකූනවීසතිවස්සම්හි ච පුන අපරස්මිං [Pg.253] වස්සෙ පක්ඛිත්තෙ වීසති වස්සානි පරිපුණ්ණානි හොන්තීති ආහ ‘‘එත්ථ පන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං පන-සද්දො හිසද්දත්ථො, එත්ථ හීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්හි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස සමත්ථනවසෙන වුත්තං. ඉමිනා ච ඉමං දීපෙති – යං වුත්තං ‘‘එකූනවීසතිවස්සං සාමණෙරං නික්ඛමනීයපුණ්ණමාසිං අතික්කම්ම පාටිපදදිවසෙ උපසම්පාදෙන්තී’’ති, තත්ථ ගබ්භමාසෙපි ගහෙත්වා ද්වීහි මාසෙහි අපරිපුණ්ණවීසතිවස්සං සන්ධාය ‘‘එකූනවීසතිවස්ස’’න්ති වුත්තං, තස්මා අධිකමාසෙසු ද්වීසු ගහිතෙසු එව වීසති වස්සානි පරිපුණ්ණානි නාම හොන්තීති. තස්මාති යස්මා ගබ්භමාසාපි ගණනූපගා හොන්ති, තස්මා. එකවීසතිවස්සො හොතීති ජාතදිවසතො පට්ඨාය වීසතිවස්සො සමානො ගබ්භමාසෙහි සද්ධිං එකවීසතිවස්සො හොති. අඤ්ඤං උපසම්පාදෙතීති උපජ්ඣායො, කම්මවාචාචරියො වා හුත්වා උපසම්පාදෙතීති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.406) ආගතං.

เหตุใดจึงกล่าวว่า "เมื่อนับเอาสองเดือนนั้นแล้ว ย่อมมีอายุครบยี่สิบปี" และเมื่อเพิ่มอีกปีหนึ่งเข้าไปในอายุสิบเก้าปี ย่อมมีอายุครบยี่สิบปี จึงกล่าวว่า "ในที่นี้แล... (ละไว้)... กล่าวแล้ว" เพราะนิบาตมีหลายความหมาย คำว่า "ปนะ" ในที่นี้จึงมีความหมายว่า "หิ" (เพราะว่า) คำนี้กล่าวไว้เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความนี้ว่า - คำที่กล่าวว่า "ให้อุปสมบทสามเณรผู้มีอายุสิบเก้าปีในวันปาฏิบทหลังจากวันเพ็ญนิคคมนียะ" นั้น คำว่า "เอกูนวีสติวัสสัง" กล่าวหมายถึงผู้มีอายุยังไม่ครบยี่สิบปีขาดไปสองเดือนเมื่อนับเดือนในครรภ์ด้วย เพราะฉะนั้น เมื่อนับเอาเดือนที่เกินมาสองเดือนแล้วเท่านั้น จึงชื่อว่ามีอายุครบยี่สิบปี "ตสฺมา" คือ เพราะว่าเดือนในครรภ์ก็เข้าถึงการนับด้วย เพราะฉะนั้น "เอกวีสติวัสโส โหติ" คือ ผู้มีอายุยี่สิบปีนับแต่วันเกิด ย่อมมีอายุยี่สิบเอ็ดปีพร้อมด้วยเดือนในครรภ์ "อัญญัง อุปสัมปาเทติ" คือ เป็นอุปัชฌาย์ หรือเป็นกรรมวาจาจารย์แล้วให้อุปสมบท ดังที่มาในสารัตถทีปนี

ගබ්භෙ සයිතකාලෙන සද්ධිං වීසතිමං වස්සං පරිපුණ්ණමස්සාති ගබ්භවීසො. නික්ඛමනීයපුණ්ණමාසීති සාවණමාසස්ස පුණ්ණමියා ආසාළ්හීපුණ්ණමියා අනන්තරපුණ්ණමී. පාටිපදදිවසෙති පච්ඡිමිකාය වස්සූපනායිකාය, ද්වාදස මාසෙ මාතුකුච්ඡිස්මිං වසිත්වා මහාපවාරණාය ජාතං උපසම්පාදෙන්තීති අත්ථො. ‘‘තිංසරත්තිදිවො මාසො, ද්වාදසමාසිකො සංවච්ඡරො’’ති වචනතො ‘‘චත්තාරො මාසා පරිහායන්තී’’ති වුත්තං. වස්සං උක්කඩ්ඪන්තීති වස්සං උද්ධං කඩ්ඪන්ති, ‘‘එකමාසං අධිකමාසො’’ති ඡඩ්ඩෙත්වා වස්සං උපගච්ඡන්තීති අත්ථො, තස්මා තතියො තතියො සංවච්ඡරො තෙරසමාසිකො හොති. තෙ ද්වෙ මාසෙ ගහෙත්වාති නික්ඛමනීයපුණ්ණමාසතො යාව ජාතදිවසභූතා මහාපවාරණා, තාව යෙ ද්වෙ මාසා අනාගතා, තෙසං අත්ථාය [Pg.254] අධිකමාසතො ලද්ධෙ ද්වෙ මාසෙ ගහෙත්වා. තෙනාහ ‘‘යො පවාරෙත්වා වීසතිවස්සො භවිස්සතී’’තිආදි. ‘‘නික්කඞ්ඛා හුත්වා’’ති ඉදං අට්ඨාරසන්නං වස්සානං එව අධිකමාසෙ ගහෙත්වා තතො වීසතියා වස්සෙසුපි චාතුද්දසීනං අත්ථාය චතුන්නං මාසානං පරිහාපනෙන සබ්බථා පරිපුණ්ණවීසතිවස්සතං සන්ධාය වුත්තං.

"คัพภวีโส" คือ ผู้มีอายุครบยี่สิบปีพร้อมด้วยเวลาที่อยู่ในครรภ์. "นิคคมนียปุณณมาสี" คือ วันเพ็ญเดือนเก้า (เดือนสาวนะ) ซึ่งเป็นวันเพ็ญถัดจากวันเพ็ญเดือนแปด (เดือนอาสาฬหะ). "ปาฏิปททิวเส" คือ ในวันแรม ๑ ค่ำ (แห่งวันเข้าพรรษาหลัง), อธิบายว่า ให้อุปสมบทผู้ที่เกิดในวันมหาปวารณา หลังจากอยู่ในครรภ์มารดามาสิบสองเดือน. เพราะพระบาลีว่า "เดือนมีสามสิบวันสามสิบคืน, ปีมีสิบสองเดือน" จึงตรัสว่า "สี่เดือนย่อมขาดไป". "วัสสัง อุกกัฑฒันติ" คือ ดึงปีขึ้นไปข้างบน, อธิบายว่า สละ "เดือนที่เกินมาหนึ่งเดือน" แล้วเข้าพรรษา, เพราะฉะนั้น ปีที่สามจึงมีสิบสามเดือน. "เต ทฺเว มาเส คเหตฺวา" คือ เมื่อนับเอาสองเดือนนั้น, หมายถึง นับเอาสองเดือนที่ได้จากเดือนที่เกินมา เพื่อประโยชน์แก่สองเดือนที่ยังไม่มาถึง นับตั้งแต่วันเพ็ญนิคคมนียะจนถึงวันมหาปวารณาซึ่งเป็นวันเกิด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ผู้ใดจักมีอายุยี่สิบปีเมื่อปวารณาแล้ว" เป็นต้น. คำว่า "นิกกังขา หุตวา" นี้ กล่าวหมายถึงการมีอายุครบยี่สิบปีโดยสมบูรณ์ทุกประการ ด้วยการนับเอาเดือนที่เกินมาของสิบแปดปีเท่านั้น และด้วยการลดสี่เดือนเพื่อประโยชน์แก่จาตุททสีในยี่สิบปีนั้นด้วย.

පවාරෙත්වා වීසතිවස්සො භවිස්සතීති මහාපවාරණාදිවසෙ අතික්කන්තෙ ගබ්භවස්සෙන සහ වීසතිවස්සො භවිස්සතීති අත්ථො. තස්මාති යස්මා ගබ්භමාසාපි ගණනූපගා හොන්ති, තස්මා. එකවීසතිවස්සොති ජාතියා වීසතිවස්සං සන්ධාය වුත්තං. අඤ්ඤං උපසම්පාදෙතීති උපජ්ඣායො, ආචරියො වා හුත්වා උපසම්පාදෙති. සොපීති උපසම්පාදෙන්තොපි අනුපසම්පන්නොති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.406) ආගතං.

"ปวาเรตฺวา วีสติวสฺโส ภวิสฺสติ" อธิบายว่า เมื่อวันมหาปวารณาผ่านไปแล้ว จักมีอายุยี่สิบปีพร้อมด้วยปีที่อยู่ในครรภ์. "ตสฺมา" คือ เพราะว่าเดือนในครรภ์ก็เป็นส่วนที่นับได้, เพราะฉะนั้น. "เอกวีสติวัสโส" กล่าวหมายถึงผู้มีอายุยี่สิบปีโดยชาติ. "อัญญัง อุปสัมปาเทติ" คือ เป็นอุปัชฌาย์ หรือเป็นอาจารย์แล้วให้อุปสมบท. "โสปี" คือ แม้ผู้ให้อุปสมบทก็เป็นอนุปสัมบัน ดังที่มาในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา ปาจิตติยะ 2.406).

එත්ථ සියා – අට්ඨකථාටීකාසු ‘‘අට්ඨාරසසු වස්සෙසු ඡ මාසා වඩ්ඪන්තී’’ති වුත්තං, ඉදානි පන ‘‘එකූනවීසතියා වස්සෙසු සත්ත මාසා අධිකා’’ති වදන්ති, කථමෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බන්ති? වුච්චතෙ – අට්ඨකථාටීකාසු සාසනවොහාරෙන ලොකියගතිං අනුපගම්ම තීසු තීසු සංවච්ඡරෙසු මාසඡඩ්ඩනං ගහෙත්වා ‘‘අට්ඨාරසසු වස්සෙසු ඡ මාසා වඩ්ඪන්තී’’ති වුත්තං, ඉදානි පන වෙදවොහාරෙන චන්දසූරියගතිසඞ්ඛාතං තිථිං ගහෙත්වා ගණෙන්තො ‘‘එකූනවීසතියා වස්සෙසු සත්ත මාසා අධිකා’’ති වදන්තීති, තං වස්සූපනායිකකථායං ආවි භවිස්සති.

ในที่นี้พึงมีคำถามว่า – ในอรรถกถาและฎีกากล่าวว่า "ในสิบแปดปีมีหกเดือนเพิ่มขึ้น", แต่บัดนี้กล่าวว่า "ในสิบเก้าปีมีเจ็ดเดือนเกินมา", ในที่นี้จะพึงทราบอย่างไร? พึงกล่าวว่า – ในอรรถกถาและฎีกากล่าวว่า "ในสิบแปดปีมีหกเดือนเพิ่มขึ้น" โดยยึดถือตามโวหารทางพระศาสนา (การสละเดือนในทุกๆ สามปี) ไม่ได้ดำเนินตามโลกิยคติ, แต่บัดนี้กล่าวว่า "ในสิบเก้าปีมีเจ็ดเดือนเกินมา" โดยนับตามโวหารทางพระเวทที่ยึดถือดิถีอันนับตามการโคจรของพระจันทร์และพระอาทิตย์, เรื่องนั้นจักปรากฏชัดในเรื่องการเข้าพรรษา.

143. මාතා වා මතා හොතීති සම්බන්ධො. සොයෙවාති පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො එව.

๑๔๓. พึงประกอบความว่า "มารดาตายแล้ว". "โสเยวะ" คือ ผู้มุ่งบรรพชานั้นเอง.

144. ‘‘එකසීමායඤ්ච [Pg.255] අඤ්ඤෙපි භික්ඛූ අත්ථීති ඉමිනා එකසීමායං භික්ඛුම්හි අසති භණ්ඩුකම්මාරොචනකිච්චං නත්ථීති දස්සෙති. ඛණ්ඩසීමාය වා ඨත්වා නදීසමුද්දාදීනි වා ගන්ත්වා පබ්බාජෙතබ්බොති එතෙන සබ්බෙ සීමට්ඨකභික්ඛූ ආපුච්ඡිතබ්බා, අනාපුච්ඡා පබ්බාජෙතුං න වට්ටතීති දීපෙති.

๑๔๔. ด้วยคำว่า "และมีภิกษุอื่นอยู่ในสีมาเดียวกัน" นี้ ย่อมแสดงว่าเมื่อไม่มีภิกษุอยู่ในสีมาเดียวกัน ก็ไม่มีกิจที่จะต้องบอกเรื่องการปลงผม. ด้วยคำว่า "พึงให้บรรพชาโดยยืนอยู่ในขัณฑสีมา หรือไปที่แม่น้ำ ทะเล เป็นต้น" นี้ ย่อมแสดงว่าภิกษุผู้มีสีมาทั้งหมดพึงถูกถาม, การให้บรรพชาโดยไม่ถามย่อมไม่ควร.

145. අනාමට්ඨපිණ්ඩපාතන්ති අග්ගහිතඅග්ගං පිණ්ඩපාතං. සාමණෙරභාගසමකො ආමිසභාගොති එත්ථ කිඤ්චාපි සාමණෙරානං ආමිසභාගස්ස සමකමෙව දීයමානත්තා විසුං සාමණෙරභාගො නාම නත්ථි, හෙට්ඨා ගච්ඡන්තං පන භත්තං කදාචි මන්දං භවෙය්‍ය, තස්මා උපරි අග්ගහෙත්වා සාමණෙරපාළියාව ගහෙත්වා දාතබ්බොති අධිප්පායො. නියතපබ්බජ්ජස්සෙව චායං භාගො දීයති. තෙනෙව ‘‘අපක්කං පත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤෙ වා භික්ඛූ දාතුකාමා හොන්තීති සම්බන්ධො.

๑๔๕. "อนามัฏฐปิณฑปาตัง" คือ บิณฑบาตที่ยังไม่ได้หยิบส่วนยอด. ในคำว่า "ส่วนแห่งอามิสเท่ากับส่วนของสามเณร" นี้ แม้ว่าส่วนแห่งอามิสของสามเณรจะถูกให้เท่ากัน จึงไม่มีส่วนของสามเณรแยกต่างหาก, แต่อาหารที่ลงไปข้างล่างบางครั้งอาจจะน้อย, เพราะฉะนั้น ความหมายคือ ไม่ต้องหยิบส่วนบน แต่ให้หยิบจากลำดับของสามเณรเท่านั้นแล้วให้ไป. อนึ่ง ส่วนนี้ย่อมให้แก่ผู้ที่บรรพชาแน่นอนเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อาหารที่ยังไม่สุก" เป็นต้น. พึงประกอบความว่า "หรือภิกษุอื่นประสงค์จะให้".

146. සයං පබ්බාජෙතබ්බොති කෙසච්ඡෙදනාදීනි සයං කරොන්තෙන පබ්බාජෙතබ්බො. කෙසච්ඡෙදනං කාසායච්ඡාදනං සරණදානන්ති හි ඉමානි තීණි කරොන්තො ‘‘පබ්බාජෙතී’’ති වුච්චති, තෙසු එකං ද්වෙ වාපි කරොන්තො තථා වොහරීයතියෙව, තස්මා එතං පබ්බාජෙහීති කෙසච්ඡෙදනං කාසායච්ඡාදනඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. උපජ්ඣායං උද්දිස්ස පබ්බාජෙතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඛණ්ඩසීමං නෙත්වාති භණ්ඩුකම්මාරොචනපරිහරණත්ථං වුත්තං. තෙන සභික්ඛුකෙ විහාරෙ අඤ්ඤම්පි ‘‘එතස්ස කෙසෙ ඡින්දා’’ති වත්තුං න වට්ටති. පබ්බාජෙත්වාති කෙසච්ඡෙදනං සන්ධාය වදති. භික්ඛුතො අඤ්ඤො පබ්බාජෙතුං න ලභතීති සරණදානං සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘සාමණෙරො පනා’’තිආදීති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ ටී. මහාවග්ග 3.34) ආගතං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.34) පන – සයං පබ්බාජෙතබ්බොති [Pg.256] එත්ථ ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා’’තිආදිවචනතො කෙසච්ඡෙදනකාසායච්ඡාදනසරණදානානි පබ්බජනං නාම, තෙසු පච්ඡිමද්වයං භික්ඛූහි එව කාතබ්බං, කාරෙතබ්බං වා. පබ්බාජෙහීති ඉදං තිවිධම්පි සන්ධාය වුත්තං. ඛණ්ඩසීමං නෙත්වාති භණ්ඩුකම්මාරොචනපරිහරණත්ථං. භික්ඛූනඤ්හි අනාරොචෙත්වා එකසීමාය ‘‘එතස්ස කෙසෙ ඡින්දා’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙතුම්පි න වට්ටති. පබ්බාජෙත්වාති කෙසාදිච්ඡෙදනමෙව සන්ධාය වුත්තං ‘‘කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා’’ති විසුං වුත්තත්තා. පබ්බාජෙතුං න ලභතීති සරණදානං සන්ධාය වුත්තං. අනුපසම්පන්නෙන භික්ඛුආණත්තියා දින්නම්පි සරණං න රුහතීති වුත්තං.

๑๔๖. คำว่า พึงให้บรรพชาด้วยตนเอง คือพึงให้บรรพชาด้วยตนเองทำกรรมมีตัดผมเป็นต้น เพราะเมื่อทำ ๓ อย่างนี้ คือ การตัดผม การนุ่งห่มผ้ากาสาวะ การให้สรณะ ย่อมเรียกว่า “ให้บรรพชา” เมื่อทำอย่างหนึ่งหรือสองอย่างในบรรดา ๓ อย่างนั้น ก็ย่อมเรียกอย่างนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้น คำว่า “จงให้บรรพชาแก่ผู้นี้” จึงกล่าวหมายถึงการตัดผมและการนุ่งห่มผ้ากาสาวะ แม้ในคำว่า “ให้บรรพชาโดยอุทเทสของอุปัชฌาย์” ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า “นำไปสู่ขัณฑสีมา” กล่าวไว้เพื่อเลี่ยงกิจคือการบอกเรื่องการปลงผม ด้วยเหตุนั้น ในวิหารที่มีภิกษุอยู่ ย่อมไม่ควรแม้จะบอกผู้อื่นว่า “จงตัดผมของผู้นี้” คำว่า “ให้บรรพชาแล้ว” กล่าวหมายถึงการตัดผม คำว่า “ผู้อื่นจากภิกษุไม่พึงให้บรรพชา” กล่าวหมายถึงการให้สรณะ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๓๔) ว่า “ส่วนสามเณร” เป็นต้น ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค ๒.๓๔) กล่าวว่า – ในคำว่า พึงให้บรรพชาด้วยตนเอง นี้ การตัดผม การนุ่งห่มผ้ากาสาวะ และการให้สรณะ ชื่อว่าการบรรพชา เพราะมีคำว่า “ปลงผมและหนวดแล้ว” เป็นต้น ในบรรดาการบรรพชาเหล่านั้น สองอย่างหลัง ภิกษุเท่านั้นพึงทำ หรือพึงให้ผู้อื่นทำ คำว่า จงให้บรรพชา นี้ กล่าวหมายถึงทั้ง ๓ อย่าง คำว่า นำไปสู่ขัณฑสีมา เพื่อเลี่ยงกิจคือการบอกเรื่องการปลงผม เพราะย่อมไม่ควรแม้จะสั่งผู้อื่นว่า “จงตัดผมของผู้นี้” ในสีมาเดียวกัน โดยไม่บอกภิกษุทั้งหลาย คำว่า ให้บรรพชาแล้ว กล่าวหมายถึงการตัดผมเป็นต้นเท่านั้น เพราะมีการกล่าวแยกไว้ว่า “นุ่งห่มผ้ากาสาวะแล้ว” คำว่า ไม่พึงให้บรรพชา กล่าวหมายถึงการให้สรณะ กล่าวไว้ว่า แม้สรณะที่อนุปสัมบันให้โดยคำสั่งของภิกษุ ก็ไม่สำเร็จ

වජිරබුද්ධිටීකායම්පි (වජිර ටී. මහාවග්ග 34) – ඛණ්ඩසීමං නෙත්වාති භණ්ඩුකම්මාරොචනපරිහරණත්ථං වුත්තං, තෙන සභික්ඛුකෙ විහාරෙ අඤ්ඤම්පි ‘‘එතස්ස කෙසෙ ඡින්දා’’ති වත්තුං න වට්ටති. ‘‘පබ්බාජෙත්වා’’ති ඉමස්ස අධිප්පායපකාසනත්ථං ‘‘කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා එහී’’ති වුත්තං. උපජ්ඣායො චෙ කෙසමස්සුඔරොපනාදීනි අකත්වා පබ්බජ්ජත්ථං සරණානි දෙති, න රුහති පබ්බජ්ජා. කම්මවාචාය සාවෙත්වා උපසම්පාදෙති, රුහති උපසම්පදා. අපත්තචීවරානං උපසම්පදාසිද්ධිදස්සනතො, කම්මවිපත්තියා අභාවතො චෙතං යුජ්ජතෙවාති එකෙ. හොති චෙත්ථ –

แม้ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค ๓๔) – คำว่า นำไปสู่ขัณฑสีมา กล่าวไว้เพื่อเลี่ยงการบอกเรื่องการปลงผม ด้วยเหตุนั้น ในวิหารที่มีภิกษุอยู่ ย่อมไม่ควรแม้จะบอกผู้อื่นว่า “จงตัดผมของผู้นี้” เพื่อแสดงอธิบายของคำว่า “ให้บรรพชาแล้ว” จึงกล่าวไว้ว่า “นุ่งห่มผ้ากาสาวะแล้วจงมา” ถ้าอุปัชฌาย์ไม่ทำกรรมมีปลงผมและหนวดเป็นต้น แล้วให้สรณะเพื่อบรรพชา การบรรพชาไม่สำเร็จ แต่ถ้าให้ญัตติจตุตถกรรมวาจาแล้วอุปสมบท การอุปสมบทสำเร็จ บางพวกกล่าวว่า สิ่งนี้ย่อมสมควร เพราะมีการแสดงความสำเร็จแห่งอุปสมบทของบุคคลผู้ไม่มีบาตรและจีวร และเพราะไม่มีความวิบัติแห่งกรรม และมีคำกล่าวในที่นี้ว่า –

‘‘සලිඞ්ගස්සෙව පබ්බජ්ජා, විලිඞ්ගස්සාපි චෙතරා;

අපෙතපුබ්බවෙසස්ස, තංද්වයා ඉති චාපරෙ’’ති.

“การบรรพชา (มีได้) แก่ผู้มีเพศของตนเท่านั้น, ส่วนการอุปสมบทนอกนี้ (มีได้) แม้แก่ผู้มีเพศอื่น, (และมีได้) แก่ผู้ละเพศเดิมแล้ว, ทั้งสองอย่างนั้น (มีได้แก่ผู้ละเพศเดิม)” ดังนี้ บางพวกกล่าว

භික්ඛුනා හි සහත්ථෙන වා ආණත්තියා වා දින්නමෙව කාසාවං වට්ටති, අදින්නං න වට්ටතීති පන සන්තෙස්වෙව කාසාවෙසු, නාසන්තෙසු අසම්භවතොති තෙසං අධිප්පායොති ආගතො.

ผ้ากาสาวะที่ภิกษุให้ด้วยมือตนเอง หรือด้วยคำสั่งเท่านั้นจึงควร ผ้าที่ไม่ได้ให้ไม่ควร ดังนี้ ความหมายของท่านเหล่านั้นคือ ในเมื่อมีผ้ากาสาวะอยู่เท่านั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้ในเมื่อไม่มีผ้ากาสาวะ

භබ්බරූපොති [Pg.257] භබ්බසභාවො. තමෙවත්ථං පරියායන්තරෙන විභාවෙති ‘‘සහෙතුකො’’ති. ඤාතොති පාකටො. යසස්සීති පරිවාරසම්පත්තියා සමන්නාගතො.

คำว่า ภัพพรูป คือ มีสภาพที่ควร แสดงเนื้อความนั้นด้วยนัยอื่นว่า “มีเหตุ” คำว่า ญาตะ คือ ปรากฏ คำว่า ยสัสสี คือ ประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งบริวาร

වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන අසුචිජෙගුච්ඡපටිකූලභාවං පාකටං කරොන්තෙනාති සම්බන්ධො. තත්ථ කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතොපි පටිකූලා, සණ්ඨානතොපි ගන්ධතොපි ආසයතොපි ඔකාසතොපි පටිකූලා. මනුඤ්ඤෙපි හි යාගුපත්තෙ වා භත්තපත්තෙ වා කෙසවණ්ණං කිඤ්චි දිස්වා ‘‘කෙසමිස්සකමිදං, හරථ න’’න්ති ජිගුච්ඡන්ති, එවං කෙසා වණ්ණතො පටිකූලා. රත්තිං භුඤ්ජන්තාපි කෙසසණ්ඨානං අක්කවාකං වා මකචිවාකං වා ඡුපිත්වා තථෙව ජිගුච්ඡන්ති, එවං සණ්ඨානතොපි පටිකූලා. තෙලමක්ඛනපුප්ඵධූමාදිසඞ්ඛාරවිරහිතානඤ්ච කෙසානං ගන්ධො පරමජෙගුච්ඡො හොති. තතො ජෙගුච්ඡතරො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තානං. කෙසා හි වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටිකූලාපි සියුං, ගන්ධෙන පන පටිකූලායෙව. යථා හි දහරස්ස කුමාරකස්ස වච්චං වණ්ණතො හලිද්දිවණ්ණං, සණ්ඨානතො හලිද්දිපිණ්ඩිසණ්ඨානං. සඞ්කරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතඤ්ච උද්ධුමාතකකාළසුනඛසරීරං වණ්ණතො තාලපක්කවණ්ණං, සණ්ඨානතො වට්ටෙත්වා විස්සට්ඨමුදිඞ්ගසණ්ඨානං, දාඨාපිස්ස සුමනමකුළසදිසා, තං උභයම්පි වණ්ණසණ්ඨානතො සියා අප්පටිකූලං, ගන්ධෙන පන පටිකූලමෙව, එවං කෙසාපි සියුං වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටිකූලා, ගන්ධෙන පන පටිකූලායෙවාති.

พึงเชื่อมความว่า “ด้วยการทำให้ปรากฏซึ่งความเป็นของไม่สะอาด น่าเกลียด ปฏิกูล โดยส่วนแห่งวรรณะ สัณฐาน กลิ่น อาสัย และโอกาส” ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ผมเหล่านี้ชื่อว่าปฏิกูลโดยวรรณะบ้าง โดยสัณฐานบ้าง โดยกลิ่นบ้าง โดยอาสัยบ้าง โดยโอกาสบ้าง เพราะเมื่อเห็นสิ่งที่มีสีเหมือนผมในภาชนะข้าวต้มหรือภาชนะข้าวสวยที่น่าพอใจ ก็ยังรังเกียจว่า “นี่ปนกับผม จงนำไปเสีย” ดังนี้ ผมจึงปฏิกูลโดยวรรณะ แม้เมื่อบริโภคในเวลากลางคืน เมื่อถูกต้องสิ่งที่มีสัณฐานเหมือนผม หรือเส้นด้าย หรือเส้นป่าน ก็ยังรังเกียจอย่างนั้น ผมจึงปฏิกูลโดยสัณฐาน กลิ่นของผมที่ปราศจากเครื่องปรุงแต่งมีน้ำมันทา ดอกไม้ และควันเป็นต้น ย่อมเป็นของน่าเกลียดอย่างยิ่ง ยิ่งกว่านั้นคือกลิ่นของผมที่ถูกทิ้งลงในไฟ ผมอาจไม่ปฏิกูลโดยวรรณะและสัณฐาน แต่ย่อมปฏิกูลโดยกลิ่นเท่านั้น เหมือนอุจจาระของเด็กอ่อน มีสีเหลืองโดยวรรณะ มีสัณฐานเหมือนก้อนขมิ้น และซากสุนัขดำที่พองขึ้นซึ่งถูกทิ้งในที่ทิ้งขยะ มีสีเหมือนผลตาลสุกโดยวรรณะ มีสัณฐานเหมือนกลองที่ถูกม้วนแล้วทิ้งไป เขี้ยวของมันก็เหมือนดอกมะลิบาน สิ่งทั้งสองนั้นอาจไม่ปฏิกูลโดยวรรณะและสัณฐาน แต่ย่อมปฏิกูลโดยกลิ่นเท่านั้น ฉันใด ผมก็อาจไม่ปฏิกูลโดยวรรณะและสัณฐาน แต่ย่อมปฏิกูลโดยกลิ่นเท่านั้น ฉันนั้น

යථා පන අසුචිට්ඨානෙ ගාමනිස්සන්දෙන ජාතානි සූපෙය්‍යපණ්ණානි නාගරිකමනුස්සානං ජෙගුච්ඡානි හොන්ති අපරිභොගානි, එවං කෙසාපි පුබ්බලොහිතමුත්තකරීසපිත්තසෙම්හාදිනිස්සන්දෙන ජාතත්තා පරමජෙගුච්ඡාති. එවං ආසයතොපි පටිකූලා. ඉමෙ ච කෙසා නාම ගූථරාසිම්හි උට්ඨිතකණ්ණකා විය එකතිංසකොට්ඨාසරාසිම්හි ජාතා, තෙ සුසානසඞ්කාරට්ඨානාදීසු [Pg.258] ජාතසාකං විය, පරිඛාදීසු ජාතකමලකුවලයාදිපුප්ඵං විය ච අසුචිට්ඨානෙ ජාතත්තා පරමජෙගුච්ඡාති එවං ඔකාසතො පටිකූලාතිආදිනා නයෙන තචපඤ්චකස්ස වණ්ණාදිවසෙන පටිකූලභාවං පකාසෙන්තෙනාති අත්ථො.

อนึ่ง ผักใบที่เกิดจากน้ำไหลจากหมู่บ้านในที่สกปรก ย่อมเป็นของน่าเกลียดและไม่ควรบริโภคสำหรับชาวเมือง ฉันใด ผมก็เป็นของน่าเกลียดอย่างยิ่ง เพราะเกิดจากน้ำไหลของหนอง เลือด ปัสสาวะ อุจจาระ ดี เสมหะ เป็นต้น ฉันนั้น ผมจึงปฏิกูลโดยอาสัยอย่างนี้ และผมเหล่านี้ชื่อว่าเกิดในกองส่วน ๓๑ อย่าง เหมือนเห็ดที่เกิดในกองอุจจาระ ผมเหล่านั้นเป็นของน่าเกลียดอย่างยิ่ง เพราะเกิดในที่สกปรก เหมือนผักที่เกิดในป่าช้าหรือที่ทิ้งขยะเป็นต้น และเหมือนดอกบัว ดอกอุบลเป็นต้นที่เกิดในคูน้ำเป็นต้น ผมจึงปฏิกูลโดยโอกาสอย่างนี้เป็นต้น ด้วยนัยนี้ ความหมายคือด้วยการทำให้ปรากฏซึ่งความเป็นของปฏิกูลโดยวรรณะเป็นต้นของปัญจกะมีหนังเป็นที่ ๕

නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවං වා පාකටං කරොන්තෙනාති ඉමෙ කෙසා නාම සීසකටාහපලිවෙඨනචම්මෙ ජාතා, තත්ථ යථා වම්මිකමත්ථකෙ ජාතෙසු කුණ්ඨතිණෙසු න වම්මිකමත්ථකො ජානාති ‘‘මයි කුණ්ඨතිණානි ජාතානී’’ති, නාපි කුණ්ඨතිණානි ජානන්ති ‘‘මයං වම්මිකමත්ථකෙ ජාතානී’’ති. එවමෙව න සීසකටාහපලිවෙඨනචම්මං ජානාති ‘‘මයි කෙසා ජාතා’’ති, නාපි කෙසා ජානන්ති ‘‘මයං සීසකටාහපලිවෙඨනචම්මෙ ජාතා’’ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති ‘‘කෙසා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූ’’තිආදිනා නයෙන නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවං පකාසෙන්තෙන. පුබ්බෙති පුරිමබුද්ධානං සන්තිකෙ. මද්දිතසඞ්ඛාරොති නාමරූපවවත්ථානෙන චෙව පච්චයපරිග්ගහවසෙන ච ඤාණෙන පරිමද්දිතසඞ්ඛාරො. භාවිතභාවනොති කලාපසම්මසනාදිනා සබ්බසො කුසලභාවනාය පූරණෙන භාවිතභාවනො. අදින්නං න වට්ටතීති එත්ථ ‘‘පබ්බජ්ජා න රුහතීති වදන්තී’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.34) වුත්තං.

หรือด้วยการทำให้ปรากฏซึ่งความเป็นของไม่มีชีวิต ไม่มีสัตว์ ดังนี้ ผมเหล่านี้ชื่อว่าเกิดบนหนังที่หุ้มกะโหลกศีรษะ ในที่นั้น เหมือนหญ้าที่เกิดบนจอมปลวก จอมปลวกย่อมไม่รู้ว่า “หญ้าเกิดบนเรา” และหญ้าก็ไม่รู้ว่า “เราเกิดบนจอมปลวก” ฉันใด หนังที่หุ้มกะโหลกศีรษะก็ไม่รู้ว่า “ผมเกิดบนเรา” และผมก็ไม่รู้ว่า “เราเกิดบนหนังที่หุ้มกะโหลกศีรษะ” ฉันนั้น ธรรมเหล่านี้ปราศจากการพิจารณาซึ่งกันและกัน ด้วยนัยนี้ คือด้วยการทำให้ปรากฏซึ่งความเป็นของไม่มีชีวิต ไม่มีสัตว์ว่า “ผมชื่อว่าเป็นส่วนเฉพาะในร่างกายนี้ เป็นของไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต เป็นของว่างเปล่า ไม่มีสัตว์ เป็นของแข็ง เป็นปฐวีธาตุ” เป็นต้น คำว่า ในกาลก่อน คือ ในสำนักของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ คำว่า สังขารที่ขยี้แล้ว คือ สังขารที่ถูกขยี้ด้วยญาณ โดยการกำหนดนามรูป และโดยการกำหนดปัจจัย คำว่า ภาวนาที่อบรมแล้ว คือ ภาวนาที่อบรมแล้วด้วยการทำให้เต็มด้วยกุศลภาวนาโดยประการทั้งปวง มีการพิจารณากลาปะเป็นต้น ในคำว่า ของที่ไม่ได้ให้ไม่ควร นี้ กล่าวไว้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๓๔) ว่า “กล่าวว่าการบรรพชาไม่สำเร็จ”

විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.34) පන – යසස්සීති පරිවාරසම්පන්නො. නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවන්ති ‘‘කෙසා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූ’’තිආදිනයං සඞ්ගණ්හාති, සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.311) ආගතනයෙන ගහෙතබ්බං. පුබ්බෙති පුබ්බබුද්ධුප්පාදෙසු[Pg.259]. මද්දිතසඞ්ඛාරොති විපස්සනාවසෙන වුත්තං. භාවිතභාවනොති සමථවසෙනපි.

ในวิมติวิโนทนีฎีกา (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค 2.34) กล่าวว่า – บทว่า ยสัสสี ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยบริวาร. บทว่า นิจชีวนิสสัตตภาวํ (ความเป็นของไม่มีชีพ ไม่มีสัตว์) ย่อมสงเคราะห์เอาตามนัยมีอาทิว่า “ผมทั้งหลายชื่อว่าเป็นส่วนเฉพาะในร่างกายนี้ เป็นของไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต ว่างเปล่า ไม่มีสัตว์ แข็งกระด้าง เป็นปฐวีธาตุ” ดังนี้. ทั้งหมดพึงถือเอาตามนัยที่มาในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1.311). บทว่า ปุพเพ ได้แก่ ในกาลที่พระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ อุบัติขึ้น. บทว่า มัททิตสังขาโร (สังขารอันขยี้แล้ว) กล่าวไว้โดยอำนาจวิปัสสนา. บทว่า ภาวิตภาวโน (ผู้เจริญภาวนาแล้ว) แม้โดยอำนาจสมถะ.

කාසායානි තික්ඛත්තුං වා…පෙ… පටිග්ගාහාපෙතබ්බොති එත්ථ ‘‘සබ්බදුක්ඛනිස්සරණත්ථාය ඉමං කාසාවං ගහෙත්වා’’ති වා ‘‘තං කාසාවං දත්වා’’ති වා වත්වා ‘‘පබ්බාජෙථ මං, භන්තෙ, අනුකම්පං උපාදායා’’ති එවං යාචනපුබ්බකං චීවරං පටිච්ඡාපෙති. අථාපීතිආදි තික්ඛත්තුං පටිග්ගාහාපනතො පරං කත්තබ්බවිධිදස්සනං, අථාපීති තතො පරම්පීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘චීවරං අප්පටිග්ගාහාපෙත්වා පබ්බාජනප්පකාරභෙදදස්සනත්ථං ‘අථාපී’ති වුත්තං. අථාපීති අථ වාති අත්ථො’’ති වදන්ති. අදින්නං න වට්ටතීති ඉමිනා පබ්බජ්ජා න රුහතීති දස්සෙති.

ในบทว่า กาสายานิ ติกขัตตุง วา...เป... ปฏิคคาหาเปตัพโพ นี้ พึงให้รับจีวรโดยมีการขอร้องเป็นเบื้องต้นอย่างนี้ว่า “ขอท่านจงรับผ้ากาสาวะนี้ เพื่อประโยชน์แก่การสลัดออกจากทุกข์ทั้งปวง” หรือกล่าวว่า “จงรับผ้ากาสาวะนั้น” แล้วกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงบวชให้ข้าพเจ้าด้วยความอนุเคราะห์เถิด”. บทว่า อถาปิ เป็นต้น เป็นการแสดงวิธีที่พึงทำหลังจากให้รับผ้ากาสาวะ 3 ครั้งแล้ว, บทว่า อถาปิ มีความหมายว่า หลังจากนั้นอีก. แต่บางท่านกล่าวว่า “บทว่า อถาปิ กล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างแห่งประเภทของการบวชโดยไม่ให้รับจีวร. บทว่า อถาปิ มีความหมายว่า หรือว่า”. ด้วยบทว่า อทินนัง น วัตตติ (ของที่ยังไม่ให้ ย่อมไม่ควร) นี้ ย่อมแสดงว่า การบวชย่อมไม่สำเร็จ.

147. පාදෙ වන්දාපෙත්වාති පාදාභිමුඛං නමාපෙත්වා. දූරෙ වන්දන්තොපි හි පාදෙ වන්දතීති වුච්චතීති. උපජ්ඣායෙන වාති එත්ථ යස්ස සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගණ්හාති, අයං උපජ්ඣායො. යං ආභිසමාචාරිකෙසු විනයනත්ථාය ආචරියං කත්වා නිය්‍යාතෙන්ති, අයං ආචරියො. සචෙ පන උපජ්ඣායො සයමෙව සබ්බං සික්ඛාපෙති, අඤ්ඤම්පි න නිය්‍යාතෙති, උපජ්ඣායොවස්ස ආචරියොපි හොති. යථා උපසම්පදාකාලෙ සයමෙව කම්මවාචං වාචෙන්තො උපජ්ඣායොව කම්මවාචාචරියොපි හොතීති වුත්තං.

๑๔๗. บทว่า ปาเท วันทาเปตฺวา ได้แก่ ให้กราบไหว้เท้า. เพราะแม้ผู้ไหว้อยู่ในที่ไกล ก็เรียกว่าไหว้เท้า. ในบทว่า อุปชฺฌาเยน วา นี้ บุคคลรับอุปัชฌายะในสำนักของท่านผู้ใด, ท่านผู้นั้นเป็นอุปัชฌายะ. บุคคลมอบให้ท่านผู้ใดเป็นอาจารย์เพื่อฝึกฝนในอภิสมาจาริกวัตร, ท่านผู้นั้นเป็นอาจารย์. แต่ถ้าอุปัชฌายะเองสอนทุกอย่าง ไม่มอบให้ผู้อื่นอีก, อุปัชฌายะนั่นแหละย่อมเป็นอาจารย์ของเขาด้วย. เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ว่า ในเวลาอุปสมบท อุปัชฌายะเองสวดกรรมวาจา อุปัชฌายะนั่นแหละย่อมเป็นกรรมวาจาจารย์ด้วย.

අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදාති ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙන අනුඤ්ඤාතඋපසම්පදා. ඨානකරණසම්පදන්ති එත්ථ උරආදීනි ඨානානි, සංවුතාදීනි කරණානීති වෙදිතබ්බානි. අනුනාසිකන්තං කත්වා දානකාලෙ අන්තරාවිච්ඡෙදං අකත්වා දාතබ්බානීති දස්සෙතුං ‘‘එකසම්බන්ධානී’’ති වුත්තං. විච්ඡින්දිත්වාති ම-කාරන්තං කත්වා දානසමයෙ විච්ඡෙදං කත්වා.

บทว่า อนุญฺญาตูปสมฺปทา ได้แก่ อุปสมบทที่สงฆ์อนุญาตด้วยญัตติจตุตถกรรม. ในบทว่า ฐานกรณสมฺปทํ นี้ พึงทราบว่า อวัยวะมีอกเป็นต้น เป็นฐาน, อาการมีสำรวมเป็นต้น เป็นกรณ์. บทว่า เอกสมฺพนฺธานิ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า พึงให้โดยทำเป็นที่สุดด้วยพยัญชนะอนุนาสิก และไม่ให้มีการขาดตอนในเวลาให้. บทว่า วิฉินฺทิตฺวา ได้แก่ ทำเป็นที่สุดด้วยพยัญชนะ มะ และให้มีการขาดตอนในเวลาให้.

148. සබ්බමස්ස [Pg.260] කප්පියාකප්පියං ආචික්ඛිතබ්බන්ති දසසික්ඛාපදවිනිමුත්තං පරාමාසාපරාමාසාදිභෙදං කප්පියාකප්පියං ආචික්ඛිතබ්බං. ආභිසමාචාරිකෙසු විනෙතබ්බොති ඉමිනා ‘‘සෙඛියඋපජ්ඣායවත්තාදිආභිසමාචාරිකසීලමනෙන පූරෙතබ්බං. තත්ථ ච කත්තබ්බස්ස අකරණෙ, අකත්තබ්බස්ස ච කරණෙ දණ්ඩකම්මාරහො හොතීති දීපෙතීති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.34) වුත්තං. අනුනාසිකන්තං කත්වා දානකාලෙ අන්තරාවිච්ඡෙදො න කාතබ්බොති ආහ ‘‘එකසම්බන්ධානී’’ති. ආභිසමාචාරිකෙසු විනෙතබ්බොති ඉමිනා සෙඛියවත්තාක්ඛන්ධකවත්තෙසු, අඤ්ඤෙසු ච සුක්කවිස්සට්ඨිආදිලොකවජ්ජසික්ඛාපදෙසු ච සාමණෙරෙහි වත්තිතබ්බං, තත්ථ අවත්තමානො අලජ්ජී දණ්ඩකම්මාරහො ච හොතීති දස්සෙතීති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.34).

๑๔๘. บทว่า สพฺพมสฺส กปฺปิยากปฺปิยํ อาจิกฺขิตพฺพํ ได้แก่ พึงบอกกัปปิยะและอกัปปิยะอันต่างกันด้วยปรัมมาสและอปรัมมาสเป็นต้น ซึ่งพ้นจากสิกขาบท 10. ด้วยบทว่า อภิสมาจาริเกสุ วิเนตัพโพ นี้ สารัตถทีปนีฎีกา (สารัตถ.ฏี. มหาวรรค 3.34) กล่าวไว้ว่า “พึงแสดงว่า อภิสมาจาริกศีลมีเสขิยวัตรและอุปัชฌายวัตรเป็นต้น อันสามเณรพึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์. และในศีลนั้น เมื่อไม่ทำสิ่งที่ควรทำ และทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ย่อมควรแก่การลงโทษ”. บทว่า เอกสมฺพนฺธานิ กล่าวไว้ว่า ไม่พึงทำความขาดตอนในเวลาให้ โดยทำเป็นที่สุดด้วยพยัญชนะอนุนาสิก. ด้วยบทว่า อภิสมาจาริเกสุ วิเนตัพโพ นี้ วิมติวิโนทนีฎีกา (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค 2.34) ย่อมแสดงว่า “สามเณรพึงประพฤติในเสขิยวัตร ขันธกวัตร และสิกขาบทอันเป็นโลกวัชชะมีปล่อยน้ำอสุจิเป็นต้น. ในวัตรเหล่านั้น ผู้ไม่ประพฤติ ย่อมเป็นผู้ไม่มีความละอาย และควรแก่การลงโทษ”.

උරාදීනි ඨානානි නාම, සංවුතාදීනි කරණානි නාම. අනුනාසිකන්තං කත්වා එකසම්බන්ධං කත්වා දානකාලෙ අන්තරා අට්ඨත්වා වත්තබ්බං, විච්ඡින්දිත්වා දානකාලෙපි යථාවුත්තට්ඨානෙ එව විච්ඡෙදො, අඤ්ඤත්‍ර න වට්ටතීති ලිඛිතං, අනුනාසිකන්තෙ දීයමානෙ ඛලිත්වා ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති ම-කාරෙන මිස්සීභූතෙ ඛෙත්තෙ ඔතිණ්ණත්තා වට්ටතීති උපතිස්සත්ථෙරො. මිස්සං කත්වා වත්තුං වට්ටති, වචනකාලෙ පන අනුනාසිකට්ඨානෙ විච්ඡෙදං අකත්වා වත්තබ්බන්ති ධම්මසිරිත්ථෙරො. ‘‘එවං කම්මවාචායම්පී’’ති වුත්තං. උභතොසුද්ධියාව වට්ටතීති එත්ථ මහාථෙරො පතිතදන්තාදිකාරණතාය අචතුරස්සං කත්වා වදති, බ්‍යත්තසාමණෙරො සමීපෙ ඨිතො පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං බ්‍යත්තං වදාපෙති, මහාථෙරෙන අවුත්තං වදාපෙතීති න වට්ටති. කම්මවාචාය ඉතරො භික්ඛු චෙ වදති, වට්ටතීති. සඞ්ඝො හි කම්මං කරොති, න පුග්ගලොති. න, නානාසීමපවත්තකම්මවාචාසාමඤ්ඤනයෙන පටික්ඛිපිතබ්බත්තා. අථ ථෙරෙන චතුරස්සං වුත්තං [Pg.261] පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං වත්තුං අසක්කොන්තං සාමණෙරො සයං වත්වා වදාපෙති, උභතොසුද්ධි එව හොති ථෙරෙන වුත්තස්සෙව වුත්තත්තා. ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡන්තො අසාධාරණෙ බුද්ධගුණං, ධම්මං සරණං ගච්ඡන්තො නිබ්බානං, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡන්තො සෙක්ඛධම්මං අසෙක්ඛධම්මඤ්ච සරණං ගච්ඡතී’’ති අග්ගහිතග්ගහණවසෙන යොජනා කාතබ්බා. අඤ්ඤථා සරණත්තයසඞ්කරදොසො. සබ්බමස්ස කප්පියාකප්පියන්ති දසසික්ඛාපදවිනිමුත්තං පරාමාසාපරාමාසාදිභෙදං. ‘‘ආභිසමාචාරිකෙසු විනෙතබ්බො’’ති වචනතො සෙඛියඋපජ්ඣායවත්තාදිආභිසමාචාරිකසීලමනෙන පූරෙතබ්බං. තත්ථ චාරිත්තස්ස අකරණෙ, වාරිත්තස්ස කරණෙ දණ්ඩකම්මාරහො හොතී’’ති දීපෙතීති වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 34) ආගතො.

อวัยวะมีอกเป็นต้น ชื่อว่า ฐาน, อาการมีสำรวมเป็นต้น ชื่อว่า กรณ์. พึงกล่าวโดยทำเป็นที่สุดด้วยพยัญชนะอนุนาสิก และทำเป็นคำเดียวกัน ไม่ให้มีการขาดตอนในเวลาให้, แม้ในเวลาให้โดยมีการขาดตอน ก็พึงขาดตอนในฐานที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น, ในที่อื่นไม่ควร ดังนี้ มีเขียนไว้. พระอุปติสสเถระกล่าวว่า “เมื่อให้โดยมีพยัญชนะอนุนาสิกแล้วพลาดไป ก็ควร เพราะลงสู่เขตที่ปะปนกับพยัญชนะ มะ ในคำว่า ‘พุทธัง สรณัง คัจฉามิ’”. พระธรรมสิริเถระกล่าวว่า “ควรกล่าวโดยปะปนกัน, แต่ในเวลากล่าว ไม่พึงทำความขาดตอนในฐานของพยัญชนะอนุนาสิก”. มีกล่าวไว้ว่า “แม้ในกรรมวาจาก็เช่นกัน”. ในบทว่า อุภโตสุทฺธิยา วา วตฺตติ นี้ พระมหาเถระกล่าวโดยไม่ชัดเจนเพราะเหตุมีฟันหักเป็นต้น, สามเณรผู้ฉลาดที่ยืนอยู่ใกล้ ให้ผู้มุ่งบรรพชาผู้ฉลาดกล่าว, การให้กล่าวในสิ่งที่พระมหาเถระไม่ได้กล่าว ย่อมไม่ควร. ถ้าภิกษุอื่นสวดกรรมวาจา ก็ควร. เพราะสงฆ์ย่อมทำกรรม ไม่ใช่บุคคล. ไม่ควร, เพราะพึงคัดค้านด้วยนัยแห่งกรรมวาจาที่กระทำในสีมาต่างกันโดยทั่วไป. อนึ่ง ถ้าพระเถระกล่าวชัดเจนแล้ว สามเณรกล่าวเองและให้ผู้มุ่งบรรชาที่กล่าวไม่ได้กล่าว, ก็ย่อมเป็นอุภโตสุทธิ (บริสุทธิ์ทั้งสองฝ่าย) เพราะกล่าวสิ่งที่พระเถระกล่าวแล้วนั่นเอง. พึงประกอบความโดยนัยแห่งการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ถือเอาว่า “ผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ย่อมถึงพระพุทธคุณอันไม่สาธารณะ, ผู้ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ย่อมถึงพระนิพพาน, ผู้ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ย่อมถึงเสกขธรรมและอเสกขธรรมเป็นสรณะ”. ถ้าไม่เช่นนั้น ย่อมมีโทษคือความปะปนกันแห่งสรณะ 3. บทว่า สพฺพมสฺส กปฺปิยากปฺปิยํ ได้แก่ กัปปิยะและอกัปปิยะอันต่างกันด้วยปรัมมาสและอปรัมมาสเป็นต้น ซึ่งพ้นจากสิกขาบท 10. ตามนัยแห่งบทว่า “อภิสมาจาริเกสุ วิเนตัพโพ” นี้ อภิสมาจาริกศีลมีเสขิยวัตรและอุปัชฌายวัตรเป็นต้น อันสามเณรพึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์. ในศีลนั้น เมื่อไม่ทำจารีต (สิ่งที่ควรทำ) และทำวารีต (สิ่งที่ไม่ควรทำ) ย่อมควรแก่การลงโทษ” ดังนี้ มาในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร.ฏี. มหาวรรค 34).

අනුජානාමි භික්ඛවෙ සාමණෙරානං දස සික්ඛාපදානීතිආදීසු සික්ඛිතබ්බානි පදානි සික්ඛාපදානි, සික්ඛාකොට්ඨාසාති අත්ථො. සික්ඛාය වා පදානි සික්ඛාපදානි, අධිසීලඅධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛානං අධිගමුපායොති අත්ථො. අත්ථතො පන කාමාවචරකුසලචිත්තසම්පයුත්තා විරතියො, තංසම්පයුත්තධම්මා පනෙත්ථ තග්ගහණෙනෙව ගහෙතබ්බා. පාණොති පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං, තස්ස අතිපාතනං පබන්ධවසෙන පවත්තිතුං අදත්වා සත්ථාදීහි අතික්කම්ම අභිභවිත්වා පාතනං පාණාතිපාතො, පාණවධොති අත්ථො. සො පන අත්ථතො පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා වධකචෙතනාව, තස්මා පාණාතිපාතා වෙරමණි, වෙරහෙතුතාය වෙරසඞ්ඛාතං පාණාතිපාතාදිපාපධම්මං මණති නීහරතීති විරති ‘‘වෙරමණී’’ති වුච්චති. විරමති එතායාති වා ‘‘විරමතී’’ති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන ‘‘වෙරමණී’’ති සමාදානවිරති වුත්තා. එස නයො සෙසෙසුපි.

ในบทมีอาทิว่า อนุชานามิ ภิกฺขเว สามเณรานํ ทส สิกฺขาปทานิ (ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท 10 แก่สามเณรทั้งหลาย) นี้ บทที่พึงศึกษา ชื่อว่า สิกขาบท, มีความหมายว่า ส่วนแห่งการศึกษา. หรือว่า บทแห่งการศึกษา ชื่อว่า สิกขาบท, มีความหมายว่า อุบายแห่งการบรรลุอธิศีล อธิจิตต์ อธิปัญญา. แต่โดยอรรถ วิรติที่สัมปยุตด้วยกุศลจิตที่เป็นกามาวจร, และธรรมที่สัมปยุตด้วยวิรตินั้น พึงถือเอาด้วยการถือเอาวิรตินั้นในที่นี้. บทว่า ปาโณ โดยปรมัตถ์ ได้แก่ ชีวิตินทรีย์, การยังชีวิตินทรีย์นั้นให้ตกไป คือการไม่ให้เป็นไปโดยต่อเนื่อง แล้วข่มขี่ครอบงำด้วยศาสตราเป็นต้น แล้วยังให้ตกไป ชื่อว่า ปาณาติปาตะ, มีความหมายว่า การฆ่าสัตว์. แต่ปาณาติปาตะนั้น โดยอรรถ ได้แก่ เจตนาฆ่าที่ยังอุปกรมอันตัดชีวิตินทรีย์ให้เกิดขึ้นในสัตว์ผู้มีความสำคัญว่าสัตว์. เพราะฉะนั้น การงดเว้นจากปาณาติปาตะ ชื่อว่า เวรมณี, วิรติที่ชื่อว่า เวรมณี เพราะเป็นเหตุแห่งเวร ย่อมนำออกซึ่งบาปธรรมมีปาณาติปาตะเป็นต้น อันชื่อว่าเวร. หรือว่า วิรติที่ชื่อว่า เวรมณี เพราะบุคคลย่อมงดเว้นด้วยวิรตินั้น, หรือว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า วิรมติ แต่กล่าวว่า เวรมณี ด้วยนัยแห่งนิรุตติ ดังนี้ กล่าวถึงสมาทานวิรติ. นัยนี้พึงทราบในสิกขาบทที่เหลือด้วย.

අදින්නස්ස [Pg.262] ආදානං අදින්නාදානං, ථෙය්‍යචෙතනා. අබ්‍රම්හචරියන්ති අසෙට්ඨචරියං, මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිසමුට්ඨාපිකා මෙථුනචෙතනා. මුසාති අභූතවත්ථු, තස්ස වාදො අභූතං ඤත්වාව භූතතො විඤ්ඤාපනචෙතනා මුසාවාදො. පිට්ඨපූවාදිනිබ්බත්තා සුරා චෙව පුප්ඵාසවාදිභෙදං මෙරයඤ්ච සුරාමෙරයං. තදෙව මදනීයට්ඨෙන මජ්ජඤ්චෙව පමාදකාරණට්ඨෙන පමාදට්ඨානඤ්ච, තං යාය චෙතනාය පිවති, තස්සා එවං අධිවචනං.

การถือเอาของที่เขาไม่ได้ให้ คือ อทินนาทาน, เจตนาลักขโมย. อพรหมจรรย์ คือ การประพฤติที่ไม่ประเสริฐ, เจตนาเสพเมถุนที่เป็นเหตุให้เกิดการปฏิบัติทางต่อทาง (คือการร่วมประเวณี) ให้เกิดขึ้น. มุสา คือ เรื่องที่ไม่จริง, การพูดเรื่องนั้น คือ เจตนาที่จะให้รู้ว่าเรื่องที่ไม่จริงนั้นเป็นจริง โดยที่ตนรู้ว่าไม่จริงนั่นแหละ คือ มุสาวาท. สุราที่เกิดจากแป้งข้าวเป็นต้น และเมรัยที่มีชนิดต่าง ๆ เช่น น้ำดอกไม้ดอง เป็นสุราเมรัย. สิ่งนั้นแหละเป็นของมึนเมาเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา และเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเพราะเป็นเหตุแห่งความประมาท, เจตนาใดที่ดื่มสิ่งนั้น, คำเรียกนั้นเป็นชื่อของเจตนานั้น.

අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣන්හිකා, අයං අරියානං භොජනස්ස කාලො නාම, තදඤ්ඤො විකාලො. භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන භොජනන්ති ඉධ සබ්බං යාවකාලිකං වුච්චති, තස්ස අජ්ඣොහරණං ඉධ උත්තරපදලොපෙන භොජනන්ති අධිප්පෙතං. විකාලෙ භොජනං අජ්ඣොහරණං විකාලභොජනං, විකාලෙ වායාවකාලිකස්ස භොජනං අජ්ඣොහරණං විකාලභොජනන්තිපි අත්ථො ගහෙතබ්බො, තං අත්ථතො විකාලෙ යාවකාලිකඅජ්ඣොහරණචෙතනාව.

ตั้งแต่รุ่งอรุณจนถึงเที่ยงวัน, นี้ชื่อว่าเป็นเวลาฉันอาหารของพระอริยะ, เวลาอื่นจากนั้นเป็นวิกาล. คำว่า “โภชนะ” ในที่นี้หมายถึงอาหารทุกอย่างที่ควรฉันได้ตลอดเวลา เพราะเป็นสิ่งที่ควรบริโภค, การกลืนกินอาหารนั้น ในที่นี้หมายถึง “โภชนะ” โดยการลบศัพท์หลัง. การกลืนกินอาหารในเวลาวิกาล คือ วิกาลโภชนะ, หรือพึงถือเอาความหมายว่า การกลืนกินอาหารที่ควรฉันได้ตลอดเวลาในเวลาวิกาล ก็คือ วิกาลโภชนะ, โดยอรรถแล้วก็คือเจตนาที่จะกลืนกินอาหารที่ควรฉันได้ตลอดเวลาในเวลาวิกาลนั่นเอง.

සාසනස්ස අනනුලොමත්තා විසූකං පටාණීභූතං දස්සනං ‘‘විසූකදස්සනං, නච්චගීතාදිදස්සනසවනානඤ්චෙව වට්ටකයුද්ධජූතකීළාදිසබ්බකීළානඤ්ච නාමං. දස්සනන්ති චෙත්ථ පඤ්චන්නම්පි විඤ්ඤාණානං යථාසකං විසයස්ස ආලොචනසභාවතාය දස්සනසද්දෙන සඞ්ගහෙතබ්බත්තා සවනම්පි සඞ්ගහිතං. නච්චගීතවාදිතසද්දෙහි චෙත්ථ අත්තනො නච්චනගායනාදීනිපි සඞ්ගහිතානීති දට්ඨබ්බං.

การดูที่เป็นข้าศึกต่อพระศาสนาเพราะไม่เป็นไปตามพระศาสนา ชื่อว่า “วิสูกทัสสนะ” (การดูมหรสพ), เป็นชื่อของการดูและการฟังการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น และการเล่นทุกอย่าง เช่น การชนนกกระทา การเล่นพนันเป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า “ทัสสนะ” (การดู) พึงสงเคราะห์การฟังเข้าไว้ด้วย เพราะวิญญาณทั้งห้ามีสภาพเป็นการรับรู้อารมณ์ของตน ๆ จึงพึงสงเคราะห์ด้วยคำว่า “ทัสสนะ”. พึงทราบว่า ในที่นี้ คำว่า “การฟ้อนรำขับร้องประโคม” ย่อมสงเคราะห์การฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นของตนเองด้วย.

මාලාති බද්ධමබද්ධං වා පුප්ඵං, අන්තමසො සුත්තාදිමයම්පි අලඞ්කාරත්ථාය පිළන්ධියමානං මාලාත්වෙව වුච්චති. ගන්ධන්ති වාසචුණ්ණාදිවිලෙපනතො අඤ්ඤං යං කිඤ්චි ගන්ධජාතං. විලෙපනන්ති පිසිත්වා ගහිතං ඡවිරාගකරණඤ්චෙව ගන්ධජාතඤ්ච. ධාරණං නාම පිළන්ධනං. මණ්ඩනං නාම ඌනට්ඨානපූරණං. ගන්ධවසෙන, ඡවිරාගවසෙන වා සාදියනං විභූසනං නාම, මාලාදීසු [Pg.263] වා ධාරණාදීනි යථාක්කමං යොජෙතබ්බානි. තෙසං ධාරණාදීනං ඨානං කාරණං වීතික්කමචෙතනා.

มาลา คือ ดอกไม้ที่ร้อยแล้วหรือไม่ร้อยก็ตาม, แม้แต่สิ่งที่ทำด้วยด้ายเป็นต้นที่สวมใส่เพื่อประดับ ก็เรียกว่ามาลา. คันธะ (ของหอม) คือ กลิ่นชนิดใดชนิดหนึ่งที่นอกเหนือจากการลูบไล้ด้วยแป้งหอมเป็นต้น. วิเลปนะ (เครื่องลูบไล้) คือ ของหอมที่บดแล้วและเป็นเครื่องทำให้ผิวพรรณงาม. การทรงไว้ ชื่อว่า การประดับ. การตกแต่ง ชื่อว่า การเติมเต็มส่วนที่ขาด. การยินดีด้วยกลิ่น หรือด้วยการย้อมผิวพรรณ ชื่อว่า การประดับตกแต่ง, หรือพึงประกอบการทรงไว้เป็นต้นในมาลาเป็นต้นตามลำดับ. เจตนาที่ล่วงละเมิดอันเป็นที่ตั้งและเหตุแห่งการทรงไว้เป็นต้นเหล่านั้น.

උච්චාති උච්ච-සද්දෙන සමානත්ථො නිපාතො. උච්චාසයනං වුච්චති පමාණාතික්කන්තං ආසන්දාදි. මහාසයනං අකප්පියත්ථරණෙහි අත්ථතං සලොහිතවිතානඤ්ච. එතෙසු හි ආසනං සයනඤ්ච උච්චාසයනමහාසයනසද්දෙහි ගහිතානි උත්තරපදලොපෙන. ජාතරූපරජතපටිග්ගහණාති එත්ථ රජතසද්දෙන දාරුමාසකාදි සබ්බං රූපියං සඞ්ගහිතං. මුත්තාමණිආදයොපෙත්ථ ධඤ්ඤක්ඛෙත්තවත්ථාදයො ච සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. පටිග්ගහණ-සද්දෙන පන පටිග්ගාහාපනසාදියනානිපි සඞ්ගහිතානි.

คำว่า “อุจจา” เป็นนิบาตที่มีความหมายเดียวกับคำว่า “อุจจะ” (สูง). อุจจาสยนะ (ที่นอนสูง) หมายถึง อาสนะเป็นต้นที่เกินประมาณ. มหาสยนะ (ที่นอนใหญ่) หมายถึง ที่นอนที่ปูด้วยเครื่องลาดที่ไม่สมควร และมีเพดานสีแดง. ในที่นี้ อาสนะและที่นอนย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า “อุจจาสยนะ” และ “มหาสยนะ” โดยการลบศัพท์หลัง. ในคำว่า “การรับทองและเงิน” นี้ คำว่า “เงิน” ย่อมสงเคราะห์เงินทุกชนิด เช่น มาสกไม้เป็นต้น. พึงทราบว่า มุกดาและแก้วมณีเป็นต้น รวมถึงข้าวเปลือก ไร่นา และวัตถุเป็นต้น ก็ถูกสงเคราะห์ในที่นี้ด้วย. ส่วนคำว่า “การรับ” ย่อมสงเคราะห์การให้ผู้อื่นรับและการยินดี (การรับที่ผู้อื่นรับให้) ด้วย.

149. සෙනාසනග්ගාහො ච පටිප්පස්සම්භන්තීති ඉමිනා වස්සච්ඡෙදං දස්සෙති. උපසම්පන්නානම්පි පාරාජිකසමාපත්තියා සරණගමනාදිසාමණෙරභාවස්සපි විනස්සනතො සෙනාසනග්ගාහො ච පටිප්පස්සම්භති, සඞ්ඝලාභම්පි තෙ න ලභන්තීති වෙදිතබ්බං. පුරිමිකාය පුන සරණානි ගහිතානීති සරණගහණෙන සහ තදහෙවස්ස වස්සූපගමනම්පි දස්සෙති. පච්ඡිමිකාය වස්සාවාසිකන්ති වස්සාවාසිකලාභග්ගහණදස්සනමත්තමෙවෙතං, තතො පුරෙපි වා පච්ඡාපි වා වස්සාවාසිකඤ්ච චීවරමාසෙසු සඞ්ඝෙ උප්පන්නකාලචීවරඤ්ච පුරිමිකාය උපගන්ත්වා අවිපන්නසීලො සාමණෙරො ලභති එව. සචෙ පච්ඡිමිකාය ගහිතානීති පච්ඡිමිකාය වස්සූපගමනඤ්ච ඡින්නවස්සතඤ්ච දස්සෙති. තස්ස හි කාලචීවරලාභො න පාපුණාති, තස්මා ‘‘අපලොකෙත්වා ලාභො දාතබ්බො’’ති වුත්තං. වස්සාවාසිකලාභො පන යදි සෙනාසනස්සාමිකා දායකා සෙනාසනගුත්තත්ථාය පච්ඡිමිකාය උපගන්ත්වා වත්තං කත්වා අත්තනො සෙනාසනෙ වසන්තස්සපි වස්සාවාසිකං දාතබ්බන්ති වදන්ති, අනපලොකෙත්වාපි දාතබ්බොව. යං පන සාරත්ථදීපනියං [Pg.264] (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.108) ‘‘පච්ඡිමිකාය වස්සාවාසිකං ලච්ඡතීති පච්ඡිමිකාය පුන වස්සං උපගතත්තා ලච්ඡතී’’ති වුත්තං, තම්පි වස්සාවාසිකෙ දායකානං ඉමං අධිප්පායං නිස්සාය වුත්තඤ්චෙ, සුන්දරං, සඞ්ඝිකං, කාලචීවරම්පි සන්ධාය වුත්තඤ්චෙ, න යුජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

๑๔๙. การถือเอาเสนาสนะย่อมระงับไป ด้วยคำนี้ย่อมแสดงถึงการขาดพรรษา. พึงทราบว่า แม้ของพระอุปสัมบันทั้งหลาย เมื่อต้องอาบัติปาราชิก ความเป็นสามเณรมีสรณคมน์เป็นต้นก็ย่อมพินาศไป การถือเอาเสนาสนะก็ย่อมระงับไป และพวกเขาก็ไม่ได้รับลาภของสงฆ์. การที่สรณะทั้งหลายถูกถือเอาอีกครั้งในปุริมิกา (พรรษาต้น) ย่อมแสดงถึงการเข้าพรรษาในปีนั้นพร้อมกับการถือสรณะ. คำว่า 'วสฺสาวาสิกํ' (ลาภอันพึงได้แก่ผู้อยู่จำพรรษา) ในปัจฉิมิกา (พรรษาหลัง) นี้เป็นเพียงการแสดงการรับลาภอันพึงได้แก่ผู้อยู่จำพรรษาเท่านั้น, สามเณรผู้มีศีลไม่วิบัติ เข้าพรรษาในปุริมิกา ย่อมได้รับลาภอันพึงได้แก่ผู้อยู่จำพรรษาและผ้ากาลจีวรที่เกิดขึ้นในสงฆ์ในเดือนแห่งผ้าจีวร ไม่ว่าจะก่อนหรือหลัง (การเข้าพรรษา). หากสรณะทั้งหลายถูกถือเอาในปัจฉิมิกา ย่อมแสดงถึงการเข้าพรรษาในปัจฉิมิกาและการขาดพรรษา. เพราะลาภผ้ากาลจีวรย่อมไม่ถึงแก่สามเณรนั้น, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'พึงให้ลาภโดยบอกกล่าว'. ส่วนลาภอันพึงได้แก่ผู้อยู่จำพรรษานั้น หากทายกผู้เป็นเจ้าของเสนาสนะกล่าวว่า 'พึงให้ลาภอันพึงได้แก่ผู้อยู่จำพรรษาแก่สามเณรผู้เข้าพรรษาในปัจฉิมิกา ทำวัตรและอยู่ในเสนาสนะของตน เพื่อรักษาเสนาสนะ', ก็พึงให้ได้โดยไม่ต้องบอกกล่าว. ส่วนที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.108) ว่า 'ย่อมได้ลาภอันพึงได้แก่ผู้อยู่จำพรรษาในปัจฉิมิกา เพราะเข้าพรรษาอีกครั้งในปัจฉิมิกาจึงได้' นั้น, หากกล่าวโดยอาศัยความหมายนี้ของทายกในเรื่องลาภอันพึงได้แก่ผู้อยู่จำพรรษา ก็เป็นสิ่งดี, แต่หากกล่าวถึงผ้ากาลจีวรที่เป็นของสงฆ์ด้วย ก็พึงทราบว่าไม่สมควร.

න අජානිත්වාති ‘‘සුරා’’ති අජානිත්වා පිවතො පාණාතිපාතාවෙරමණිආදිසබ්බසීලභෙදං සරණභෙදඤ්ච න ආපජ්ජති. අකුසලං පන සුරාපානාවෙරමණිසීලභෙදො ච හොති මාලාදිධාරණාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. ඉතරානීති විකාලභොජනාවෙරමණිආදීනි. තානිපි හි සඤ්චිච්ච වීතික්කමන්තස්ස තං තං භිජ්ජති එව, ඉතරීතරෙසං පන අභිජ්ජනෙන නාසනඞ්ගානි න හොන්ති. තෙනෙව ‘‘එතෙසු භින්නෙසූ’’ති භෙදවචනං වුත්තං.

คำว่า 'ไม่รู้' หมายถึง ผู้ที่ดื่มโดยไม่รู้ว่า 'เป็นสุรา' ย่อมไม่ถึงซึ่งการขาดศีลทุกอย่างมีปาณาติปาตาเวรมณีเป็นต้น และการขาดสรณะ. แต่อกุศลและการขาดศีลสุราปานาเวรมณี ย่อมมีอยู่ เช่นเดียวกับการประดับมาลาเป็นต้น พึงทราบอย่างนี้. คำว่า 'อย่างอื่น' หมายถึง วิกาลโภชนาเวรมณีเป็นต้น. สิ่งเหล่านั้นก็ย่อมขาดไปทีละอย่างๆ ของผู้ที่จงใจล่วงละเมิด, แต่สำหรับผู้ที่ไม่จงใจ การไม่ขาดไปนั้นย่อมไม่เป็นองค์แห่งนาสนะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำแสดงความขาดว่า 'เมื่อสิ่งเหล่านี้ขาดไป'.

අච්චයං දෙසාපෙතබ්බොති ‘‘අච්චයො මං භන්තෙ අච්චාගමා’’තිආදිනා සඞ්ඝමජ්ඣෙ දෙසාපෙත්වා සරණසීලං දාතබ්බන්ති අධිප්පායො පාරාජිකත්තා තෙසං. තෙනාහ ‘‘ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බො’’ති. අයමෙව හි නාසනා ඉධාධිප්පෙතාති ලිඞ්ගනාසනාකාරණෙහි පාණාතිපාතාදීහි අවණ්ණභාසනාදීනං සහ පතිතත්තා වුත්තං. නනු ච කණ්ටකසාමණෙරොපි මිච්ඡාදිට්ඨිකො එව, තස්ස ච හෙට්ඨා දණ්ඩකම්මනාසනාව වුත්තා, ඉධ පන මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස ලිඞ්ගනාසනා වුච්චති, කො ඉමෙසං භෙදොති චොදනං මනසි නිධායාහ ‘‘සස්සතුච්ඡෙදානඤ්හි අඤ්ඤතරදිට්ඨිකො’’ති. එත්ථ චායං අධිප්පායො – යො හි ‘‘අත්තා ඉස්සරො’’ති වා ‘‘නිච්චො ධුවො’’තිආදිනා වා ‘‘අත්තා උච්ඡිජ්ජිස්සති විනස්සිස්සතී’’තිආදිනා වා තිත්ථියපරිකප්පිතං යං කිඤ්චි සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨිං දළ්හං ගහෙත්වා වොහරති, තස්ස සා පාරාජිකට්ඨානං හොති, සො ච ලිඞ්ගනාසනාය නාසෙතබ්බො. යො පන ඊදිසං [Pg.265] දිට්ඨිං අග්ගහෙත්වා සාසනිකොව හුත්වා කෙවලං බුද්ධවචනාධිප්පායං විපරීතතො ගහෙත්වා භික්ඛූහි ඔවදියමානොපි අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා වොහරති, තස්ස සා දිට්ඨි පාරාජිකං න හොති, සො පන කණ්ටකනාසනාය එව නාසෙතබ්බොති විමතිවිනොදනියං. ඉමස්මිං ඨානෙ සාරත්ථදීපනියං දසසික්ඛාපදතො පට්ඨාය විත්ථාරතො වණ්ණනා ආගතා, සා පොරාණටීකායං සබ්බසො පොත්ථකං ආරුළ්හා, තස්මා ඉධ න විත්ථාරයිම්හ.

คำว่า 'พึงให้แสดงความผิด' หมายถึง พึงให้แสดงความผิดในท่ามกลางสงฆ์ด้วยคำว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความผิดได้ล่วงเลยข้าพเจ้าไปแล้ว' เป็นต้น แล้วพึงให้สรณะและศีล เพราะความผิดเหล่านั้นเป็นปาราชิกสำหรับพวกเขา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงให้นาสนะด้วยเพศนาสนะ'. นาสนะนี้แหละเป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะการกล่าวติเตียนเป็นต้นย่อมตกไปพร้อมกับเหตุแห่งเพศนาสนะมีปาณาติบาตเป็นต้น. ก็สามเณรกัณฏกะแม้จะเป็นมิจฉาทิฏฐิเหมือนกัน, และข้างล่างก็ได้กล่าวถึงนาสนะด้วยทัณฑกรรมเท่านั้น, แต่ในที่นี้กล่าวถึงเพศนาสนะของมิจฉาทิฏฐิ, ความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้คืออะไร? เมื่อนึกถึงคำคัดค้านนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นผู้มีทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ'. ในที่นี้มีอรรถาธิบายดังนี้ คือ ผู้ใดถือมั่นทิฏฐิสัสสตทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งที่พวกเดียรถีย์กำหนดไว้ เช่น 'อัตตาเป็นใหญ่' หรือ 'อัตตาเที่ยงแท้ ยั่งยืน' เป็นต้น หรือ 'อัตตาจะขาดสูญ พินาศไป' เป็นต้น แล้วกล่าวอ้าง, ทิฏฐินั้นย่อมเป็นที่ตั้งแห่งปาราชิกของผู้นั้น, และผู้นั้นพึงถูกนาสนะด้วยเพศนาสนะ. ส่วนผู้ใดไม่ถือทิฏฐิเช่นนี้ แต่เป็นผู้ที่อยู่ในพระศาสนา เพียงแต่เข้าใจความหมายแห่งพระพุทธพจน์ผิดไป และแม้ถูกภิกษุทั้งหลายตักเตือนแล้วก็ยังไม่ละทิ้งแล้วกล่าวอ้าง, ทิฏฐินั้นย่อมไม่เป็นปาราชิกของผู้นั้น, แต่ผู้นั้นพึงถูกนาสนะด้วยกัณฏกนาสนะเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี. ในที่นี้ สารัตถทีปนีได้อธิบายโดยพิสดารตั้งแต่สิกขาบทสิบเป็นต้นไป, ซึ่งได้ถูกรวมไว้ในฎีกาโบราณทั้งหมดแล้ว, เพราะฉะนั้นในที่นี้จึงไม่ขยายความ.

150. ‘‘අත්තනො පරිවෙණන්ති ඉදං පුග්ගලිකං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අයං පනෙත්ථ ගණ්ඨිපදකාරානං අධිප්පායො – වස්සග්ගෙන පත්තසෙනාසනන්ති ඉමිනා තස්ස වස්සග්ගෙන පත්තං සඞ්ඝිකසෙනාසනං වුත්තං. අත්තනො පරිවෙණන්ති ඉමිනාපි තස්සෙව පුග්ගලිකසෙනාසනං වුත්තන්ති. අයං පනෙත්ථ අම්හාකං ඛන්ති – යත්ථ වා වසතීති ඉමිනා සඞ්ඝිකං වා හොතු පුග්ගලිකං වා, තස්ස නිබද්ධවසනකසෙනාසනං වුත්තං. යත්ථ වා පටික්කමතීති ඉමිනා පන යං ආචරියුපජ්ඣායස්ස වසනට්ඨානං උපට්ඨානාදිනිමිත්තං නිබද්ධං පවිසති, තං ආචරියුපජ්ඣායානං පවිසනට්ඨානං වුත්තං, තස්මා තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘උභයෙනපි අත්තනො පරිවෙණඤ්ච වස්සග්ගෙන පත්තසෙනාසනඤ්ච වුත්ත’’න්ති ආහ. තත්ථ අත්තනො පරිවෙණන්ති ඉමිනා ආචරියුපජ්ඣායානං නිවාසනට්ඨානං දස්සිතං, වස්සග්ගෙන පත්තසෙනාසනන්ති ඉමිනා පන තස්ස වසනට්ඨානං, තස්මා තදුභයම්පි සඞ්ඝිකං වා හොතු පුග්ගලිකං වා, ආවරණං කාතබ්බමෙවාති. මුඛද්වාරිකන්ති මුඛද්වාරෙන භුඤ්ජිතබ්බං. දණ්ඩකම්මං කත්වාති දණ්ඩකම්මං යොජෙත්වා. දණ්ඩෙන්ති විනෙන්ති එතෙනාති දණ්ඩො, සොයෙව කත්තබ්බත්තා කම්මන්ති දණ්ඩකම්මං, ආවරණාදි. දණ්ඩකම්මමස්ස කරොථාති අස්ස දණ්ඩකම්මං යොජෙථ ආණාපෙථ. දණ්ඩකම්මන්ති වා නිග්ගහකම්මං, තස්මා නිග්ගහමස්ස කරොථාති [Pg.266] වුත්තං හොති. එස නයො සබ්බත්ථ ඊදිසෙසු ඨානෙසු.

๑๕๐. ในคัมภีร์คันถิปทกล่าวไว้ว่า 'คำว่า อตฺตโน ปริเวณํ (บริเวณของตน) นี้ ตรัสหมายถึงของส่วนบุคคล'. อธิบายความของท่านผู้แต่งคัมภีร์คันถิปทในที่นี้คือ คำว่า 'เสนาสนะที่ได้ด้วยพรรษา' นี้ ตรัสหมายถึงเสนาสนะที่เป็นของสงฆ์ที่ได้ด้วยพรรษาของภิกษุนั้น และคำว่า 'อตฺตโน ปริเวณํ' นี้ ก็ตรัสหมายถึงเสนาสนะส่วนบุคคลของภิกษุนั้นนั่นเอง. ส่วนความเห็นของเราในที่นี้คือ คำว่า 'ยตฺถ วา วสติ (หรืออยู่ในที่ใด)' นี้ ตรัสหมายถึงเสนาสนะที่ภิกษุนั้นอยู่ประจำ ไม่ว่าจะเป็นของสงฆ์หรือของส่วนบุคคล. ส่วนคำว่า 'ยตฺถ วา ปฏิกฺกมติ (หรือเข้าไปในที่ใด)' นี้ ตรัสหมายถึงสถานที่อยู่ของพระอุปัชฌาย์อาจารย์ที่ภิกษุนั้นเข้าไปประจำเพื่อการอุปัฏฐากเป็นต้น ดังนั้น เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำทั้งสองนั้น คือ อตฺตโน ปริเวณํ (บริเวณของตน) และ วสฺสคฺเคน ปตฺตเสนาสนํ (เสนาสนะที่ได้ด้วยพรรษา)'. ในที่นั้น คำว่า 'อตฺตโน ปริเวณํ' นี้ แสดงถึงสถานที่อยู่ของพระอุปัชฌาย์อาจารย์ ส่วนคำว่า 'วสฺสคฺเคน ปตฺตเสนาสนํ' นี้ แสดงถึงสถานที่อยู่ของภิกษุนั้น ดังนั้น ไม่ว่าทั้งสองอย่างนั้นจะเป็นของสงฆ์หรือของส่วนบุคคล ก็พึงทำการห้าม (ลาภ) เสีย. คำว่า 'มุขทวาริกํ' คือ พึงฉันทางปาก. คำว่า 'ทณฺฑกมฺมํ กตฺวา' คือ จัดการลงทัณฑกรรม. สิ่งที่ใช้ลงโทษหรือฝึกฝนเรียกว่า 'ทัณฑะ', สิ่งนั้นแหละที่พึงทำจึงเรียกว่า 'ทัณฑกรรม' มีการห้ามเป็นต้น. คำว่า 'ทณฺฑกมฺมมสฺส กโรถ' คือ จงจัดทัณฑกรรมแก่เขา จงสั่งการ. หรือคำว่า 'ทัณฑกรรม' คือ การลงโทษ ดังนั้น จึงหมายความว่า 'จงลงโทษเขา'. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวงเช่นนี้.

සෙනාසනග්ගාහො ච පටිප්පස්සම්භන්තීති ඉමිනා ඡින්නවස්සො හොතීති දීපෙති. සචෙ ආකිණ්ණදොසොව හොති, ආයතිං සංවරෙ න තිට්ඨති, නික්කඩ්ඪිතබ්බොති එත්ථ සචෙ යාවතතියං වුච්චමානො න ඔරමති, සඞ්ඝං අපලොකෙත්වා නාසෙතබ්බො, පුන පබ්බජ්ජං යාචමානොපි අපලොකෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බොති වදන්ති. පච්ඡිමිකාය වස්සාවාසිකං ලච්ඡතීති පච්ඡිමිකාය පුන වස්සං උපගතත්තා ලච්ඡති. අපලොකෙත්වා ලාභො දාතබ්බොති ඡින්නවස්සතාය වුත්තං. ඉතරානි පඤ්ච සික්ඛාපදානීති විකාලභොජනාදීනි පඤ්ච. අච්චයං දෙසාපෙතබ්බොති ‘‘අච්චයො මං භන්තෙ අච්චාගමා’’තිආදිනා නයෙන දෙසාපෙතබ්බොති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.108) වුත්තං.

คำว่า “การถือเอาเสนาสนะย่อมระงับไป” นี้ แสดงว่าภิกษุนั้นเป็นผู้ขาดพรรษา ในที่นี้ คำว่า “ถ้าภิกษุนั้นยังคงมีโทษที่ปะปนอยู่ ไม่ตั้งอยู่ในความสำรวมต่อไป พึงขับไล่เสีย” หมายถึง ถ้าภิกษุนั้นถูกกล่าวตักเตือนจนถึงครั้งที่สามแล้วยังไม่ยอมลดละ ก็พึงบอกสงฆ์แล้วให้ฉิบหาย (นาสนะ) แม้เมื่อภิกษุนั้นขอบรรพชาอีก ก็พึงบอกสงฆ์แล้วให้บรรพชาได้ (บางอาจารย์กล่าว) คำว่า “ย่อมได้พรรษาในพรรษาหลัง” คือ ย่อมได้เพราะเข้าพรรษาอีกครั้งในพรรษาหลัง คำว่า “พึงบอกสงฆ์แล้วให้ลาภ” นี้ ตรัสไว้เพราะเป็นผู้ขาดพรรษา คำว่า “สิกขาบทที่เหลืออีก ๕” คือ สิกขาบท ๕ มีการฉันอาหารในเวลาวิกาลเป็นต้น คำว่า “พึงให้แสดงอาบัติ” นี้ หมายถึง พึงให้แสดงอาบัติด้วยนัยมีอาทิว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาบัติได้ล่วงเลยข้าพเจ้าไปแล้ว” ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.108)

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

จบวินัยสังคหะอรรถกถาชื่อวินัยลังการะ

පබ්බජ්ජාවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า ปัพพัชชาวินิจฉยกถาลังการะ

ද්වාවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒๒

උපසම්පදාවිනිච්ඡයකථා

อุปสัมปทาวินิจฉยกถา

එවං පබ්බජ්ජාවිනිච්ඡයං කථෙත්වා තදනන්තරං උපසම්පදාවිනිච්ඡයො කථෙතබ්බො, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථායං උපසම්පදාවිනිච්ඡයකථා පාළිවණ්ණනාවසෙනෙව ආගතා, නො පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයවසෙන, ඉමස්ස පන පකරණස්ස පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයකථාභූතත්තා තමකථෙත්වා නිස්සයවිනිච්ඡයො එව ආචරියෙන කථිතො, මයං පන උපසම්පදාවිනිච්ඡයස්ස අතිසුඛුමත්තා අතිගම්භීරත්තා සුදුල්ලභත්තා සාසනානුග්ගහත්ථං ආචරියෙන [Pg.267] අවුත්තම්පි සමන්තපාසාදිකතො නීහරිත්වා විමතිවිනොදනීආදිප්පකරණෙසු ආගතවිනිච්ඡයෙන අලඞ්කරිත්වා තං විනිච්ඡයං කථයිස්සාම.

เมื่อกล่าววินิจฉัยการบรรพชาอย่างนี้แล้ว หลังจากนั้นพึงกล่าววินิจฉัยการอุปสมบท แม้เป็นเช่นนั้น ในอรรถกถา อุปสัมปทาวินิจฉยกถา ก็มาโดยนัยแห่งการพรรณนาพระบาลีเท่านั้น ไม่ได้มาโดยนัยแห่งวินิจฉัยที่นอกเหนือจากพระบาลี แต่เพราะคัมภีร์นี้เป็นวินิจฉัยกถาที่นอกเหนือจากพระบาลี อาจารย์จึงไม่ได้กล่าววินิจฉัยนั้น แต่กล่าวแต่วินิจฉัยนิสัยเท่านั้น ส่วนเราทั้งหลาย เพราะวินิจฉัยการอุปสมบทละเอียดอ่อนยิ่ง ลึกซึ้งยิ่ง และหาได้ยากยิ่ง เพื่ออนุเคราะห์พระศาสนา จึงจะนำวินิจฉัยนั้นที่อาจารย์ไม่ได้กล่าวไว้ ออกมาจากคัมภีร์สมันตปาสาทิกา และประดับด้วยวินิจฉัยที่มาในคัมภีร์วิมติวิโนทนีเป็นต้น แล้วจะกล่าววินิจฉัยนั้น

තෙන ඛො පන සමයෙනාති යෙන සමයෙන භගවතා ‘‘න භික්ඛවෙ අනුපජ්ඣායකො’’තිආදිසික්ඛාපදං අපඤ්ඤත්තං හොති, තෙන සමයෙන. අනුපජ්ඣායකන්ති උපජ්ඣං අගාහාපෙත්වා සබ්බෙන සබ්බං උපජ්ඣායවිරහිතං, එවං උපසම්පන්නා නෙව ධම්මතො න ආමිසතො සඞ්ගහං ලභන්ති, තෙ පරිහායන්තියෙව, න වඩ්ඪන්ති. න භික්ඛවෙ අනුපජ්ඣායකොති උපජ්ඣං අගාහාපෙත්වා නිරුපජ්ඣායකො න උපසම්පාදෙතබ්බො, යො උපසම්පාදෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිතො පට්ඨාය එවං උපසම්පාදෙන්තස්ස ආපත්ති හොති, කම්මං පන න කුප්පති. කෙචි ‘‘කුප්පතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. ‘‘සඞ්ඝෙන උපජ්ඣායෙනා’’තිආදීසුපි උභතොබ්‍යඤ්ජනකුපජ්ඣායපරියොසානෙසු එසෙව නයො.

คำว่า “เตน โข ปน สมเยน (ก็โดยสมัยนั้น)” คือ โดยสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติสิกขาบทมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีอุปัชฌาย์ไม่พึงอุปสมบท” คำว่า “อนุปัชฌายกํ (ผู้ไม่มีอุปัชฌาย์)” คือ ผู้ที่ไม่มีอุปัชฌาย์โดยประการทั้งปวง โดยไม่ให้ถืออุปัชฌาย์ ภิกษุผู้อุปสมบทอย่างนี้ย่อมไม่ได้การสงเคราะห์ทั้งทางธรรมและทางอามิส ย่อมเสื่อมไปเท่านั้น ไม่เจริญ คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีอุปัชฌาย์ไม่พึงอุปสมบท ผู้ใดอุปสมบท พึงปรับอาบัติทุกกฏ” ตั้งแต่มีการบัญญัติสิกขาบทนี้เป็นต้นไป ผู้ที่อุปสมบทอย่างนี้ย่อมมีอาบัติ แต่กรรมไม่กำเริบ บางท่านกล่าวว่า “กำเริบ” คำนั้นไม่พึงถือเอา แม้ในสิกขาบทมีอาทิว่า “ด้วยสงฆ์ ด้วยอุปัชฌาย์” จนถึงสิกขาบทที่ว่าด้วยอุปัชฌาย์ผู้มีสองเพศ นัยนี้ก็พึงทราบเช่นเดียวกัน

අපත්තකා හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරන්තීති යො හත්ථෙසු පිණ්ඩො ලබ්භති, තදත්ථාය චරන්ති. සෙය්‍යථාපි තිත්ථියාති යථා ආජීවකනාමකා තිත්ථියා. සූපබ්‍යඤ්ජනෙහි මිස්සෙත්වා හත්ථෙසු ඨපිතපිණ්ඩමෙව හි තෙ භුඤ්ජන්ති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං උපසම්පාදෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොති, කම්මං පන න කුප්පති, අචීවරකාදිවත්ථූසුපි එසෙව නයො.

คำว่า “ผู้ไม่มีบาตรเที่ยวบิณฑบาตด้วยมือ” คือ เที่ยวไปเพื่อประโยชน์แก่ก้อนข้าวที่ได้ด้วยมือ คำว่า “เสยฺยถาปิ ติตฺถิยา (เหมือนพวกเดียรถีย์)” คือ เหมือนพวกเดียรถีย์ชื่ออาชีวก เพราะพวกเดียรถีย์เหล่านั้นย่อมฉันก้อนข้าวที่วางไว้ในมือที่คลุกเคล้าด้วยแกงและกับข้าวแล้วนั่นเอง คำว่า “อาบัติทุกกฏ” คือ ผู้ที่อุปสมบทอย่างนี้ย่อมมีอาบัติ แต่กรรมไม่กำเริบ แม้ในวัตถุมีอาทิว่า ผู้ไม่มีจีวร นัยนี้ก็พึงทราบเช่นเดียวกัน

යාචිතකෙනාති ‘‘යාව උපසම්පදං කරොම, තාව දෙථා’’ති යාචිත්වා ගහිතෙන, තාවකාලිකෙනාති අත්ථො. ඊදිසෙන හි පත්තෙන වා චීවරෙන වා පත්තචීවරෙන වා උපසම්පාදෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොති, කම්මං පන න කුප්පති, තස්මා පරිපුණ්ණපත්තචීවරොව උපසම්පාදෙතබ්බො. සචෙ තස්ස නත්ථි, ආචරියුපජ්ඣායා චස්ස දාතුකාමා හොන්ති[Pg.268], අඤ්ඤෙ වා භික්ඛූ, නිරපෙක්ඛෙහි විස්සජ්ජෙත්වා අධිට්ඨානූපගං පත්තචීවරං දාතබ්බං.

คำว่า “ยาจิตเกน (ด้วยของที่ขอมา)” คือ ด้วยของที่ขอมาว่า “จงให้จนกว่าเราจะทำอุปสมบทเสร็จ” หมายถึง ด้วยของชั่วคราว เพราะผู้ที่อุปสมบทด้วยบาตรก็ดี ด้วยจีวรก็ดี ด้วยบาตรและจีวรก็ดี เช่นนี้ ย่อมมีอาบัติ แต่กรรมไม่กำเริบ ดังนั้น จึงพึงอุปสมบทด้วยบาตรและจีวรที่บริบูรณ์เท่านั้น ถ้าภิกษุนั้นไม่มี และพระอุปัชฌาย์อาจารย์หรือภิกษุอื่นประสงค์จะให้ ก็พึงสละโดยไม่ติดใจ แล้วให้บาตรและจีวรที่ควรแก่การอธิษฐาน

ගොත්තෙනපි අනුස්සාවෙතුන්ති ‘‘මහාකස්සපස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති එවං ගොත්තං වත්වා අනුස්සාවෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ද්වෙ එකානුස්සාවනෙති ද්වෙ එකතො අනුස්සාවනෙ, එකෙන එකස්ස, අඤ්ඤෙන ඉතරස්සාති එවං ද්වීහි වා ආචරියෙහි එකෙන වා එකක්ඛණෙ කම්මවාචං අනුස්සාවෙන්තෙහි උපසම්පාදෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ද්වෙ තයො එකානුස්සාවනෙ කාතුං, තඤ්ච ඛො එකෙන උපජ්ඣායෙනාති ද්වෙ වා තයො වා ජනෙ පුරිමනයෙනෙව එකතො අනුස්සාවනෙ කාතුං අනුජානාමි, තඤ්ච ඛො අනුස්සාවනකිරියං එකෙන උපජ්ඣායෙන අනුජානාමීති අත්ථො. තස්මා එකෙන ආචරියෙන ද්වෙ වා තයො වා අනුස්සාවෙතබ්බා. ද්වීහි වා තීහි වා ආචරියෙහි විසුං විසුං එකෙන එකස්සාති එවං එකප්පහාරෙනෙව ද්වෙ තිස්සො වා කම්මවාචා කාතබ්බා. සචෙ පන නානාචරියා නානුපජ්ඣායා හොන්ති, තිස්සත්ථෙරො සුමනත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං, සුමනත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං අනුස්සාවෙති, අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච ගණපූරකා හොන්ති, වට්ටති. සචෙ නානුපජ්ඣායා හොන්ති, එකො ආචරියො හොති, ‘‘න ත්වෙව නානුපජ්ඣායෙනා’’ති පටික්ඛිත්තත්තා න වට්ටති. ඉදං සන්ධාය හි එස පටික්ඛෙපො.

คำว่า “แม้ด้วยโคตรก็พึงสวดประกาศ” คือ หมายถึง อนุญาตให้สวดประกาศโดยกล่าวโคตรอย่างนี้ว่า “ผู้มุ่งอุปสมบทของพระมหากัสสปะ” คำว่า “สองคนสวดประกาศพร้อมกัน” คือ การสวดประกาศพร้อมกันสองคน โดยคนหนึ่งสวดให้คนหนึ่ง อีกคนหนึ่งสวดให้อีกคนหนึ่ง หมายถึง อนุญาตให้อุปสมบทโดยอาจารย์สองรูป หรืออาจารย์รูปเดียวสวดประกาศกรรมวาจาในขณะเดียวกัน คำว่า “พึงทำสองหรือสามคนสวดประกาศพร้อมกัน โดยมีอุปัชฌาย์รูปเดียว” คือ อนุญาตให้ทำสองหรือสามคนสวดประกาศพร้อมกันด้วยนัยก่อนนั่นเอง และอนุญาตให้การสวดประกาศนั้นมีอุปัชฌาย์รูปเดียว ดังนั้น อาจารย์รูปเดียวพึงสวดประกาศสองหรือสามคน หรืออาจารย์สองรูปหรือสามรูป พึงทำกรรมวาจาสองหรือสามครั้งในคราวเดียวกัน โดยแต่ละรูปสวดประกาศแก่แต่ละคน แต่ถ้ามีอาจารย์ต่างกัน มีอุปัชฌาย์ต่างกัน พระติสสเถระสวดประกาศให้สัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ พระสุมนเถระสวดประกาศให้สัทธิวิหาริกของพระติสสเถระ และต่างฝ่ายต่างเป็นผู้ทำคณะให้บริบูรณ์ ก็ย่อมควร ถ้ามีอุปัชฌาย์ต่างกัน แต่อาจารย์เป็นรูปเดียว ย่อมไม่ควร เพราะถูกห้ามไว้ว่า “แต่ไม่พึงมีอุปัชฌาย์ต่างกัน” การห้ามนี้หมายถึงสิ่งนี้

පඨමං උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බොති එත්ථ වජ්ජාවජ්ජං උපනිජ්ඣායතීති උපජ්ඣා, තං උපජ්ඣං ‘‘උපජ්ඣායො මෙ, භන්තෙ, හොහී’’ති එවං වදාපෙත්වා ගාහාපෙතබ්බො. විත්ථායන්තීති විත්ථද්ධගත්තා හොන්ති. යං ජාතන්ති යං තව සරීරෙ ජාතං නිබ්බත්තං විජ්ජමානං, තං සඞ්ඝමජ්ඣෙ පුච්ඡන්තෙ සන්තං අත්ථීති වත්තබ්බන්තිආදි. උල්ලුම්පතු මන්ති උද්ධරතු මං.

ในคำว่า "พึงให้ถืออุปัชฌาย์ก่อน" นี้ ผู้ที่พิจารณาความผิดและความไม่ผิดอยู่ ชื่อว่าอุปัชฌาย์. พึงให้กล่าวอุปัชฌาย์นั้นว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า" ดังนี้แล้วจึงให้ถือ. คำว่า "วิตฺถายนฺติ" คือ มีกายแข็งกระด้าง. คำว่า "ยัง ชาตัง" คือ สิ่งใดเกิดแล้ว มีอยู่แล้วในร่างกายของท่าน เมื่อสงฆ์ถามในท่ามกลางสงฆ์ พึงกล่าวว่า "มีอยู่" ดังนี้เป็นต้น. คำว่า "อุลลุมฺปตุ มัง" คือ ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น.

තාවදෙවාති [Pg.269] උපසම්පන්නසමනන්තරමෙව. ඡායා මෙතබ්බාති එකපොරිසා වා ද්විපොරිසා වාති ඡායා මෙතබ්බා. උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බන්ති ‘‘වස්සානො හෙමන්තො ගිම්හො’’ති උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බං. එත්ථ ච උතුයෙව උතුප්පමාණං. සචෙ වස්සානාදයො අපරිපුණ්ණා හොන්ති, යත්තකෙහි දිවසෙහි යස්ස යො උතු අපරිපුණ්ණො, තෙ දිවසෙ සල්ලක්ඛෙත්වා සො දිවසභාගො ආචික්ඛිතබ්බො. අථ වා ‘‘අයං නාම උතු, සො ච ඛො පරිපුණ්ණො අපරිපුණ්ණො වා’’ති එවං උතුප්පමාණං ආචික්ඛිතබ්බං, ‘‘පුබ්බණ්හො වා සායන්හො වා’’ති එවං දිවසභාගො ආචික්ඛිතබ්බො. සඞ්ගීතීති ඉදමෙව සබ්බං එකතො කත්වා ‘‘ත්වං කිං ලභසි, කා තෙ ඡායා, කිං උතුප්පමාණං, කො දිවසභාගො’’ති පුට්ඨො ‘‘ඉදං නාම ලභාමි වස්සං වා හෙමන්තං වා ගිම්හං වා, අයං මෙ ඡායා, ඉදං උතුප්පමාණං, අයං දිවසභාගොති වදෙය්‍යාසී’’ති එවං ආචික්ඛිතබ්බං.

คำว่า 'ตาวเทวะ' คือ ทันทีที่อุปสมบทแล้ว. คำว่า 'ฉายา เมตัพพา' คือ พึงวัดเงาว่า มีเงาประมาณ ๑ บุรุษ หรือ ๒ บุรุษ. คำว่า 'อุตุปปมาณัง อาจิกขิตัพพัง' คือ พึงบอกประมาณแห่งฤดูว่า 'ฤดูฝน ฤดูหนาว ฤดูร้อน' ดังนี้. ในที่นี้ ฤดูนั่นแหละคือประมาณแห่งฤดู. ถ้าฤดูฝนเป็นต้นยังไม่บริบูรณ์ ฤดูใดของใครยังไม่บริบูรณ์ด้วยวันเท่าใด พึงกำหนดวันเหล่านั้นแล้วบอกส่วนแห่งวันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง พึงบอกประมาณแห่งฤดูว่า 'ฤดูชื่อนี้ และฤดูนั้นบริบูรณ์แล้ว หรือยังไม่บริบูรณ์' ดังนี้, พึงบอกส่วนแห่งวันว่า 'เวลาเช้า หรือเวลาเย็น' ดังนี้. คำว่า 'สังคีติ' คือ รวบรวมทั้งหมดนี้เข้าด้วยกันแล้ว เมื่อถูกถามว่า 'ท่านได้อะไร, เงาของท่านเท่าไร, ประมาณแห่งฤดูเท่าไร, ส่วนแห่งวันเท่าไร' พึงบอกว่า 'ข้าพเจ้าได้ชื่อนี้ คือ ฤดูฝน หรือฤดูหนาว หรือฤดูร้อน, นี่คือเงาของข้าพเจ้า, นี่คือประมาณแห่งฤดู, นี่คือส่วนแห่งวัน' ดังนี้.

ඔහායාති ඡඩ්ඩෙත්වා. දුතියං දාතුන්ති උපසම්පදමාළකතො පරිවෙණං ගච්ඡන්තස්ස දුතියකං දාතුං අනුජානාමි, චත්තාරි ච අකරණීයානි ආචික්ඛිතුන්ති අත්ථො. පණ්ඩුපලාසොති පණ්ඩුවණ්ණො පත්තො. බන්ධනා පවුත්තොති වණ්ටතො පතිතො. අභබ්බො හරිතත්ථායාති පුන හරිතො භවිතුං අභබ්බො. පුථුසිලාති මහාසිලා. අයං සමන්තපාසාදිකතො නීහරිත්වා ආභතො උපසම්පදාවිනිච්ඡයො.

คำว่า 'โอหายะ' คือ ละทิ้งแล้ว. คำว่า 'ทุติยัง ทาตุง' คือ ทรงอนุญาตให้เพื่อนสองแก่ผู้ที่กำลังไปสู่บริเวณจากอุปสมบทมณฑล, และเพื่อบอกอกรณียกิจ ๔ อย่าง นี้คือความหมาย. คำว่า 'ปัณฑุปะลาโส' คือ ใบไม้เหลือง. คำว่า 'พันธนา ปวุตโต' คือ หลุดจากขั้ว. คำว่า 'อภัพโพ หริตัตถาย' คือ ไม่สามารถที่จะเขียวอีกได้. คำว่า 'ปุถุสิลา' คือ หินใหญ่. วินิจฉัยเรื่องอุปสมบทนี้ นำมาจากคัมภีร์สมันตปาสาทิกา.

අනුපජ්ඣායාදිවත්ථූසු සික්ඛාපදං අපඤ්ඤත්තන්ති ‘‘න අනුපජ්ඣායකො උපසම්පාදෙතබ්බො’’ති (මහාව. 117) ඉධෙව පඤ්ඤාපියමානං සික්ඛාපදං සන්ධාය වුත්තං. කම්මං පන න කුප්පතීති ඉදං උපජ්ඣායාභාවෙපි ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛා ඉත්ථන්නාමෙන උපජ්ඣායෙනා’’ති [Pg.270] මතස්ස වා විබ්භන්තස්ස වා පුරාණඋපජ්ඣායස්ස, අඤ්ඤස්ස වා යස්ස කස්සචි අවිජ්ජමානස්සපි නාමෙන සබ්බත්ථ උපජ්ඣායකිත්තනස්ස කතත්තා වුත්තං. යදි හි උපජ්ඣායකිත්තනං න කරෙය්‍ය, ‘‘පුග්ගලං න පරාමසතී’’ති වුත්තකම්මවිපත්ති එව සියා. තෙනෙව පාළියං (මහාව. 117) ‘‘අනුපජ්ඣායක’’න්ති වුත්තං, අට්ඨකථායම්පි (මහාව. අට්ඨ. 117) අස්ස ‘‘උපජ්ඣායං අකිත්තෙත්වා’’ති අවත්වා ‘‘උපජ්ඣායං අගාහාපෙත්වා සබ්බෙන සබ්බං උපජ්ඣායවිරහිතං’’ ඉච්චෙව අත්ථො වුත්තො. පාළියං සඞ්ඝෙන උපජ්ඣායෙනාති ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො සඞ්ඝස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො, ඉත්ථන්නාමො සඞ්ඝං උපසම්පදං යාචති සඞ්ඝෙන උපජ්ඣායෙනා’’ති එවං කම්මවාචාය සඞ්ඝමෙව උපජ්ඣායං කිත්තෙත්වාති අත්ථො. එවං ගණෙන උපජ්ඣායෙනාති එත්ථාපි ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො ගණස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’තිආදිනා යොජනා වෙදිතබ්බා. එවං වුත්තෙපි කම්මං න කුප්පති එව දුක්කටස්සෙව වුත්තත්තා, අඤ්ඤථා ‘‘සො ච පුග්ගලො අනුපසම්පන්නො’’ති වදෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඝෙනා’’තිආදි. තත්ථ පණ්ඩකාදිඋපජ්ඣායෙහි කරියමානෙසු කම්මෙසු පණ්ඩකාදිකෙ විනාව යදි පඤ්චවග්ගාදිගණො පූරති, කම්මං න කුප්පති, ඉතරථා කුප්පතීති වෙදිතබ්බං.

ในเรื่องวัตถุมีอุปัชฌาย์เป็นต้น สิกขาบทไม่ได้บัญญัติไว้ คำนี้กล่าวหมายถึงสิกขาบทที่บัญญัติไว้ในที่นี้ว่า 'ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ผู้ไม่มีอุปัชฌาย์' (มหาวรรค ๑๑๗). แต่กรรมไม่กำเริบ คำนี้กล่าวไว้เพราะมีการระบุถึงอุปัชฌาย์ในทุกกรณี แม้ในกรณีที่ไม่มีอุปัชฌาย์ โดยระบุชื่ออุปัชฌาย์เก่าที่มรณภาพไปแล้ว หรือสึกไปแล้ว หรือระบุชื่อของใครก็ตามที่ไม่มีอยู่จริงว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบทชื่อนี้ มีอุปัชฌาย์ชื่อนี้'. หากไม่มีการระบุถึงอุปัชฌาย์ ก็จะเป็นความวิบัติแห่งกรรมที่กล่าวไว้ว่า 'ไม่ระบุถึงบุคคล'. ด้วยเหตุนั้น ในพระบาลี (มหาวรรค ๑๑๗) จึงกล่าวว่า 'อนุปัชฌายกะ' และในอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา ๑๑๗) ก็ไม่ได้กล่าวว่า 'ไม่ระบุถึงอุปัชฌาย์' แต่กล่าวอรรถว่า 'ไม่ให้ถืออุปัชฌาย์ คือ ปราศจากอุปัชฌาย์โดยสิ้นเชิง' ดังนี้. ในพระบาลี คำว่า 'สังเฆนุปัชฌาเยนะ' มีความหมายว่า ระบุถึงสงฆ์นั่นแหละว่าเป็นอุปัชฌาย์ด้วยกรรมวาจาว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบทชื่อนี้ เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของสงฆ์, ผู้ชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์ โดยมีสงฆ์เป็นอุปัชฌาย์' ดังนี้. ในคำว่า 'คเณนุปัชฌาเยนะ' นี้ ก็พึงทราบการประกอบความด้วยบทว่า 'ผู้ชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของคณะ' ดังนี้เป็นต้น. แม้กล่าวอย่างนี้ กรรมก็ไม่กำเริบ เพราะกล่าวไว้เพียงว่าเป็นทุกกฏเท่านั้น, มิฉะนั้นก็จะกล่าวว่า 'บุคคลนั้นไม่ได้อุปสมบท'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สังเฆนะ' เป็นต้น. ในกรรมที่อุปัชฌาย์มีบัณเฑาะก์เป็นต้นทำนั้น หากคณะมีภิกษุ ๕ รูปเป็นต้นบริบูรณ์โดยไม่มีบัณเฑาะก์เป็นต้น กรรมก็ไม่กำเริบ, หากไม่บริบูรณ์ พึงทราบว่ากรรมกำเริบ.

අපත්තචීවරවත්ථූසුපි පත්තචීවරානං අභාවෙපි ‘‘පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’’න්ති කම්මවාචාය සාවිතත්තා කම්මකොපං අවත්වා දුක්කටමෙව වුත්තං. ඉතරථා සාවනාය හාපනතො කම්මකොපො එව සියා. කෙචි පන ‘‘පඨමං අනුඤ්ඤාතකම්මවාචායං උපසම්පන්නා විය ඉදානිපි ‘පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’න්ති අවත්වා කම්මවාචාය උපසම්පන්නාපි සූපසම්පන්නා එවා’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං. අනුඤ්ඤාතකාලතො පට්ඨාය හි අපරාමසනං සාවනාය හාපනවිපත්ති එව හොති ‘‘ඉත්ථන්නාමො සඞ්ඝං උපසම්පදං යාචතී’’ති පදස්ස හාපනෙ විය[Pg.271]. තම්පි හි පච්ඡා අනුඤ්ඤාතං, ‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, උපසම්පදං යාචාමී’’තිආදිවාක්‍යෙන අයාචෙත්වා තම්පි උපසම්පාදෙන්තො ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො සඞ්ඝං උපසම්පදං යාචතී’’ති වත්වාව යදි කම්මවාචං කරොති, කම්මං සුකතමෙව හොති. නො චෙ, විපන්නං. සබ්බපච්ඡා හි අනුඤ්ඤාතකම්මවාචතො කිඤ්චිපි පරිහාපෙතුං න වට්ටති, සාවනාය හාපනමෙව හොති, අඤ්ඤෙ වා භික්ඛූ දාතුකාමා හොන්තීති සම්බන්ධො, අයමෙත්ථ විමතිවිනොදනියා (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.117) ආභතො විනිච්ඡයො. සාරත්ථදීපනීවිනිච්ඡයො පන ඉධෙව අන්තොගධා හොති අප්පතරත්තා අවිසෙසත්තා ච.

แม้ในเรื่องบาตรและจีวร แม้ไม่มีบาตรและจีวร ก็กล่าวไว้เพียงว่าเป็นทุกกฏเท่านั้น โดยไม่กล่าวว่ากรรมกำเริบ เพราะมีการประกาศด้วยกรรมวาจาว่า 'บาตรและจีวรบริบูรณ์แล้ว'. มิฉะนั้น หากมีการละเว้นการประกาศ ก็จะเป็นกรรมกำเริบ. แต่บางพวกกล่าวว่า 'เหมือนกับผู้ที่อุปสมบทด้วยกรรมวาจาที่อนุญาตไว้ในครั้งแรก แม้ในปัจจุบันนี้ ผู้ที่อุปสมบทด้วยกรรมวาจาโดยไม่กล่าวว่า บาตรและจีวรบริบูรณ์แล้ว ก็ยังเป็นผู้ที่อุปสมบทดีแล้ว' คำนั้นไม่สมควร. เพราะการไม่ระบุถึงตั้งแต่เวลาที่อนุญาตไว้ ย่อมเป็นความวิบัติแห่งการละเว้นการประกาศ เหมือนกับการละเว้นบทว่า 'ผู้ชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์'. แม้สิ่งนั้นก็ทรงอนุญาตไว้ภายหลัง, หากไม่ขอด้วยประโยคว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออุปสมบทต่อสงฆ์' ดังนี้เป็นต้น แล้วให้อุปสมบทผู้นั้น หากทำกรรมวาจาโดยกล่าวว่า 'ผู้ชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์' ดังนี้เท่านั้น กรรมก็เป็นอันทำดีแล้ว. หากไม่ทำเช่นนั้น ก็วิบัติ. เพราะว่าไม่ควรละเว้นสิ่งใดๆ จากกรรมวาจาที่อนุญาตไว้ในภายหลังทั้งหมด, ย่อมเป็นการละเว้นการประกาศเท่านั้น, หรือภิกษุรูปอื่นต้องการจะให้ ดังนี้คือความสัมพันธ์, วินิจฉัยนี้ในที่นี้ นำมาจากคัมภีร์วิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค ๒.๑๑๗). ส่วนวินิจฉัยในคัมภีร์สารัตถทีปนี ก็รวมอยู่ในที่นี้เอง เพราะมีเนื้อหาน้อยกว่าและไม่แตกต่างกัน.

වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 117) පන ‘‘කෙචි කුප්පතීති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බ’’න්ති යං වුත්තං, තං ‘‘පඤ්චවග්ගකරණීයඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, කම්මං, භික්ඛුනිපඤ්චමො කම්මං කරෙය්‍ය, අකම්මං න ච කරණීය’’න්තිආදිනා (මහාව. 390) නයෙන වුත්තත්තා පණ්ඩකානං ගණපූරණභාවෙ එව කම්මං කුප්පති, න සබ්බන්ති කත්වා සුවුත්තං, ඉතරථා ‘‘පණ්ඩකුපජ්ඣායෙන කම්මං කරෙය්‍ය, අකම්මං න ච කරණීය’’න්තිආදිකාය පාළියා භවිතබ්බං සියා. යථා අපරිපුණ්ණපත්තචීවරස්ස උපසම්පාදනකාලෙ කම්මවාචායං ‘‘පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’’න්ති අසන්තං වත්ථුං කිත්තෙත්වා උපසම්පදාය කතාය තස්මිං අසන්තෙපි උපසම්පදා රුහති, එවං ‘‘අයං බුද්ධරක්ඛිතො ආයස්මතො ධම්මරක්ඛිතස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති අවත්ථුං පණ්ඩකුපජ්ඣායාදිං, අසන්තං වා වත්ථුං කිත්තෙත්වා කතායපි ගණපූරකානමත්ථිතාය උපසම්පදා රුහතෙව. ‘‘න, භික්ඛවෙ, පණ්ඩකුපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙතබ්බො, යො උපසම්පාදෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස, සො ච පුග්ගලො අනුපසම්පන්නො’’තිආදිවචනස්ස අභාවා අයමත්ථො සිද්ධොව හොති. න හි බුද්ධා වත්තබ්බයුත්තං න වදන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යො පන භික්ඛු ජානං ඌනවීසතිවස්සං [Pg.272]…පෙ… සො ච පුග්ගලො අනුපසම්පන්නො’’තිආදි (පාචි. 403). තථා ‘‘බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො’’ති (මහාව. 71) වචනතො ථෙය්‍යසංවාසකාදිආචරියෙහි අනුස්සාවනාය කතාය උපසම්පදා න රුහති තෙසං අභික්ඛුත්තාති වචනම්පි න ගහෙතබ්බං.

ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 117) ส่วนคำที่กล่าวว่า “บางพวกกล่าวว่า กรรมกำเริบ (เสีย) คำนั้นไม่ควรยึดถือ” คำนั้นท่านกล่าวไว้ดีแล้ว เพราะกล่าวไว้ตามนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ากรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๕ รูป มีภิกษุณีเป็นที่ ๕ ทำกรรมนั้น กรรมนั้นไม่เป็นอันทำ และไม่พึงทำ” (มหาวรรค 390) โดยถือว่ากรรมกำเริบเฉพาะในความเป็นผู้ทำคณะให้เต็มแห่งพวกบัณเฑาะก์เท่านั้น ไม่ใช่กำเริบทั้งหมด มิฉะนั้นแล้ว พึงมีพระบาลีว่า “พึงทำกรรมด้วยอุปัชฌาย์บัณเฑาะก์ กรรมนั้นไม่เป็นอันทำ และไม่พึงทำ” เป็นต้น เหมือนอย่างเมื่ออุปสมบทผู้มีบาตรและจีวรไม่บริบูรณ์ ในกรรมวาจาระบุถึงวัตถุที่ไม่มีอยู่ว่า “มีบาตรและจีวรบริบูรณ์” เมื่ออุปสมบทอันสงฆ์ทำแล้ว แม้ในเมื่อวัตถุนั้นไม่มีอยู่ อุปสมบทก็สำเร็จ ฉันใด แม้เมื่อระบุถึงอุปัชฌาย์บัณเฑาะก์เป็นต้นอันไม่ใช่เป็นวัตถุ (คือไม่ใช่บุคคลที่ควรเป็นอุปัชฌาย์) หรือระบุถึงวัตถุที่ไม่มีอยู่ว่า “พุทธรักขิตนี้ เป็นผู้เพ่งอุปสมบทของท่านธรรมรักขิต” แล้วทำอุปสมบทไป อุปสมบทก็ย่อมสำเร็จนั่นเอง เพราะความเป็นผู้ทำคณะให้เต็มมีอยู่ ข้อความนี้ย่อมสำเร็จได้แน่นอน เพราะไม่มีพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทด้วยอุปัชฌาย์บัณเฑาะก์ รูปใดให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ และบุคคลนั้นเป็นผู้อันสงฆ์ไม่ได้ให้อุปสมบท” จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ตรัสสิ่งที่ไม่ควรตรัส เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “อนึ่ง ภิกษุใดรู้อยู่ ให้อุปสมบทแก่บุคคลผู้มีอายุหย่อนกว่า ๒๐ ปี ...เป็นต้น... และบุคคลนั้นเป็นผู้อันสงฆ์ไม่ได้ให้อุปสมบท” (ปาจิตตีย์ 403) แม้คำที่กล่าวว่า “อุปสมบทที่ทำด้วยการสวดประกาศของอาจารย์ผู้เป็นไถยสังวาสเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะความเป็นผู้ไม่ใช่ภิกษุของอาจารย์เหล่านั้น” ก็ไม่ควรยึดถือ เพราะมีพระดำรัสว่า “สงฆ์พึงให้ประกาศด้วยภิกษุผู้ฉลาดผู้สามารถ” (มหาวรรค 71)

කිඤ්ච භිය්‍යො – ‘‘ඉමානි චත්තාරි කම්මානි පඤ්චහාකාරෙහි විපජ්ජන්තී’’තිආදිනා (පරි. 482) නයෙන කම්මානං සම්පත්තිවිපත්තියා කථියමානාය ‘‘සත්තහි ආකාරෙහි කම්මානි විපජ්ජන්ති වත්ථුතො වා ඤත්තිතො වා අනුස්සාවනතො වා සීමතො වා පරිසතො වා උපජ්ඣායතො වා ආචරියතො වා’’ති අකථිතත්තා න ගහෙතබ්බං. ‘‘පරිසතො වා’’ති වචනෙන ආචරියුපජ්ඣායානං වා සඞ්ගහො කතොති චෙ? න, ‘‘ද්වාදසහි ආකාරෙහි පරිසතො කම්මානි විපජ්ජන්තී’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ තෙසමනාමට්ඨත්තා, අයමත්ථො යස්මා තත්ථ තත්ථ සරූපෙන වුත්තපාළිවසෙනෙව සක්කා ජානිතුං, තස්මා නයමුඛං දස්සෙත්වා සංඛිත්තොති අයමස්ස යුත්තිගවෙසනාති වුත්තං.

อนึ่ง ยิ่งกว่านั้น คำกล่าวที่ว่า “กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติด้วยอาการ ๗ อย่าง คือ โดยวัตถุบ้าง โดยญัตติบ้าง โดยอนุสาวนาบ้าง โดยสีมาบ้าง โดยบริษัทบ้าง โดยอุปัชฌาย์บ้าง โดยอาจารย์บ้าง” ไม่ควรยึดถือ เพราะเมื่อจะกล่าวถึงความสมบัติและความวิบัติของกรรมตามนัยเป็นต้นว่า “กรรม ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมวิบัติด้วยอาการ ๕ อย่าง” (ปริวาร 482) ไม่ได้กล่าวไว้ (อย่างนั้น) หากจะกล่าวว่า “อาจารย์และอุปัชฌาย์ สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า โดยบริษัทบ้าง” ก็ไม่ใช่ เพราะในวิภังค์แห่งคำว่า “กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติด้วยอาการ ๑๒ อย่าง โดยบริษัท” นั้น ไม่ได้ระบุถึงอาจารย์และอุปัชฌาย์เหล่านั้นไว้ ข้อความนี้ เพราะสามารถรู้ได้ตามพระบาลีที่กล่าวไว้โดยระบุชื่อในที่นั้นๆ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นี่คือการแสวงหาเหตุผลในข้อความนี้” โดยแสดงแนวทางและกล่าวโดยย่อไว้

තත්‍රිදං විචාරෙතබ්බං – අනුපජ්ඣායකං උපසම්පාදෙන්තා තෙ භික්ඛූ යථාවුත්තනයෙන අභූතං වත්ථුං කිත්තයිංසු, උදාහු මුසාවාදභයා තානෙව පදානි න සාවෙසුන්ති. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව උපජ්ඣායාභාවතො න සාවෙසුං, ‘‘පුග්ගලං න පරාමසතී’’ති වුත්තවිපත්තිප්පසඞ්ගො හොති, අථ සාවෙසුං, මුසාවාදො නෙසං භවතීති? වුච්චතෙ – සාවෙසුංයෙව යථාවුත්තවිපත්තිප්පසඞ්ගභයා, ‘‘කම්මං පන න කුප්පතී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තත්තා ච. න, මුසාවාදස්ස අසම්භවතො, මුසාවාදෙනපි කම්මසම්භවතො ච. න හි සක්කා මුසාවාදෙන කම්මවිපත්තිසම්පත්තිං කාතුන්ති. තස්මා ‘‘අනුපජ්ඣායකං උපසම්පාදෙන්තී’’ති වචනස්ස ච උභයදොසවිනිමුත්තො අත්ථො පරියෙසිතබ්බො.

ในข้อนี้พึงพิจารณาว่า ภิกษุเหล่านั้นเมื่อให้อุปสมบทแก่ผู้ไม่มีอุปัชฌาย์ ได้ระบุถึงเรื่องที่ไม่เป็นจริงตามนัยที่กล่าวมาแล้ว หรือว่าเพราะกลัวมุสาวาท จึงไม่ได้สวดถ้อยคำเหล่านั้น? และในข้อนี้ ถ้าหากว่าเพราะไม่มีอุปัชฌาย์ จึงไม่ได้สวด ก็จะเป็นความวิบัติที่กล่าวไว้ว่า “ไม่ระบุถึงบุคคล” แต่ถ้าสวด มุสาวาทก็จะมีแก่ภิกษุเหล่านั้นมิใช่หรือ? ตอบว่า ภิกษุเหล่านั้นสวดแน่นอน เพราะกลัวความวิบัติที่กล่าวมาแล้ว และเพราะอรรถกถากล่าวไว้ว่า “แต่กรรมไม่กำเริบ” เพราะมุสาวาทเป็นไปไม่ได้ (ในกรณีนี้) และเพราะแม้ด้วยมุสาวาท กรรมก็สำเร็จได้ จริงอยู่ ใครๆ ไม่สามารถทำให้ความวิบัติหรือความสมบัติแห่งกรรมเกิดขึ้นด้วยมุสาวาทได้ ฉะนั้น จึงพึงแสวงหาความหมายของคำว่า “ให้อุปสมบทแก่ผู้ไม่มีอุปัชฌาย์” ที่พ้นจากโทษทั้งสอง

අයඤ්චෙත්ථ [Pg.273] යුත්ති – යථා පුබ්බෙ පබ්බජ්ජුපසම්පදුපජ්ඣායෙසු විජ්ජමානෙසුපි උපජ්ඣායග්ගහණක්කමෙන අග්ගහිතත්තා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූ අනුපජ්ඣායක’’න්තිආදි වුත්තං, තථා ඉධාපි උපජ්ඣායස්ස විජ්ජමානස්සෙව සතො අග්ගහිතත්තා ‘‘අනුපජ්ඣායකං උපසම්පාදෙන්තී’’ති වුත්තං. කම්මවාචාචරියෙන පන ‘‘ගහිතො තෙන උපජ්ඣායො’’ති සඤ්ඤාය උපජ්ඣායං කිත්තෙත්වා කම්මවාචං සාවෙතබ්බං. කෙනචි වා කාරණෙන කායසාමග්ගිං අදෙන්තස්ස උපජ්ඣායස්ස ඡන්දං ගහෙත්වා කම්මවාචං සාවෙති, උපජ්ඣායො වා උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස උපජ්ඣං දත්වා පච්ඡා උපසම්පන්නෙ තස්මිං තාදිසෙ වත්ථුස්මිං සමනුයුඤ්ජියමානො වා අසමනුයුඤ්ජියමානො වා උපජ්ඣායදානතො පුබ්බෙ එව සාමණෙරො පටිජානාති, සික්ඛාපච්චක්ඛාතකො වා අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නකො වා පටිජානාති, ඡන්දහාරකාදයො විය උපජ්ඣායො වා අඤ්ඤසීමාගතො හොති. කම්මවාචා රුහතීති වත්වා ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු විනයධරපඤ්චමෙන ගණෙන උපසම්පද’’න්ති වුත්තත්තා. කෙචි ‘‘විනයධරපඤ්චමෙන උපජ්ඣායෙන සන්නිහිතෙනෙව භවිතබ්බ’’න්ති වදන්තීති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. සො ච පාඨො අප්පමාණො මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු තස්ස වචනස්සාභාවතො. අසන්නිහිතෙපි උපජ්ඣායෙ කම්මවාචා රුහතීති ආපජ්ජතීති චෙ? න. කස්මා? කම්මසම්පත්තියං ‘‘පුග්ගලං පරාමසතී’’ති වුත්තපාඨොව නො පමාණං. න හි තත්ථ අසන්නිහිතො උපජ්ඣායසඞ්ඛාතො පුග්ගලො පරාමසනං අරහති, තස්මා තත්ථ සඞ්ඝපරාමසනං විය පුග්ගලපරාමසනං වෙදිතබ්බං. සඞ්ඝෙන ගණෙන උපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙන්ති තෙසං අත්ථතො පුග්ගලත්තා, පණ්ඩකාදිඋපජ්ඣායෙන උපසම්පාදෙන්ති උපසම්පාදනකාලෙ අවිදිතත්තාති පොරාණා.

เหตุผลในข้อนี้คือ เหมือนอย่างในกาลก่อน เมื่ออุปัชฌาย์ในการบรรพชาและอุปสมบทมีอยู่ แต่เพราะไม่ได้ถือเอาตามลำดับการถือเอาอุปัชฌาย์ ท่านจึงกล่าวว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายให้อุปสมบทแก่ผู้ไม่มีอุปัชฌาย์” เป็นต้น ฉันใด ในที่นี้ก็เหมือนกัน แม้อุปัชฌาย์จะมีอยู่จริง แต่เพราะไม่ได้ถือเอา ท่านจึงกล่าวว่า “ให้อุปสมบทแก่ผู้ไม่มีอุปัชฌาย์” ฉันนั้น แต่กรรมวาจาจารย์พึงสวดกรรมวาจาระบุถึงอุปัชฌาย์ด้วยความสำคัญว่า “อุปัชฌาย์นั้นผู้นี้ถือเอาแล้ว” หรือสวดกรรมวาจาโดยถือเอาฉันทะของอุปัชฌาย์ผู้ไม่ให้ความพร้อมเพรียงทางกายด้วยเหตุผลบางอย่าง หรืออุปัชฌาย์ให้ความเป็นอุปัชฌาย์แก่ผู้เพ่งอุปสมบทแล้ว ภายหลังเมื่อผู้นั้นอุปสมบทแล้ว ถูกสอบถามหรือไม่ถูกสอบถามในเรื่องเช่นนั้น ก็ปฏิญาณว่าเป็นสามเณรก่อนที่จะให้อุปัชฌาย์ หรือปฏิญาณว่าเป็นผู้บอกคืนสิกขา หรือเป็นผู้ต้องอาบัติปาราชิก หรืออุปัชฌาย์ไปสู่สีมาอื่น เหมือนอย่างผู้ถือฉันทะเป็นต้น (กรรมวาจาก็สำเร็จ) เพราะท่านกล่าวว่า กรรมวาจาย่อมสำเร็จ และเพราะตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการอุปสมบทด้วยคณะมีพระวินัยธรเป็นที่ ๕ ในปัจจันตชนบท” โบราณกัณฐีบทกล่าวว่า “บางพวกกล่าวว่า อุปัชฌาย์ผู้เป็นพระวินัยธรเป็นที่ ๕ นั้น ต้องอยู่พร้อมหน้ากันทีเดียว” แต่ปาฐะนั้นไม่เป็นประมาณ เพราะไม่มีคำกล่าวนั้นในมัชฌิมชนบท หากจะแย้งว่า “แม้เมื่ออุปัชฌาย์ไม่อยู่พร้อมหน้า กรรมวาจาก็สำเร็จได้หรือ?” ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะเหตุไร? เพราะพระบาลีที่กล่าวไว้ในความสมบัติแห่งกรรมว่า “ระบุถึงบุคคล” นั่นเองเป็นประมาณ จริงอยู่ บุคคลที่นับว่าเป็นอุปัชฌาย์ผู้ไม่อยู่พร้อมหน้า ไม่ควรแก่การระบุถึงในที่นั้น ฉะนั้น การระบุถึงบุคคลในที่นั้น พึงทราบว่าเหมือนกับการระบุถึงสงฆ์ โบราณาจารย์กล่าวว่า “ที่ว่า ให้อุปสมบทด้วยสงฆ์ ด้วยคณะ ด้วยอุปัชฌาย์ เพราะโดยอรรถเป็นบุคคล ที่ว่า ให้อุปสมบทด้วยอุปัชฌาย์บัณเฑาะก์เป็นต้น เพราะไม่รู้ในขณะให้อุปสมบท”

අපත්තචීවරං [Pg.274] උපසම්පාදෙන්තීති කම්මවාචාචරියො ‘‘පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’’න්ති සඤ්ඤාය, කෙවලං අත්ථසම්පත්තිං අනපෙක්ඛිත්වා සන්තපදනීහාරෙන වා ‘‘පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’’න්ති කම්මවාචං සාවෙති. යථා එතරහි මතවිප්පවුත්තමාතාපිතිකොපි ‘‘අනුඤ්ඤාතොසි මාතාපිතූහී’’ති පුට්ඨො ‘‘ආම භන්තෙ’’ති වදති, කිං බහුනා? අයං පනෙත්ථ සාරො – ‘‘තස්මිං සමයෙ චත්තාරි කම්මානි පඤ්චහාකාරෙහි විපජ්ජන්තී’’ති ලක්ඛණස්ස න තාව පඤ්ඤත්තත්තා අනුපජ්ඣායකාදිං උපසම්පාදෙන්ති. වජ්ජනීයපුග්ගලානං අවුත්තත්තා පණ්ඩකුපජ්ඣායාදිං උපසම්පාදෙන්ති, තෙරසන්තරායපුච්ඡාය අදස්සනත්තා අපත්තචීවරකං උපසම්පාදෙන්ති, ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන උපසම්පාදෙතු’’න්ති (මහාව. 69) එවං සබ්බපඨමං අනුඤ්ඤාතාය කම්මවාචාය ‘‘පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවර’’න්ති අවචනමෙත්ථ සාධකන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි වචනං අනුක්කමෙනානුඤ්ඤාතන්ති.

เมื่ออุปสมบทผู้ไม่มีบาตรจีวร อาจารย์ผู้สวดกรรมวาจาด้วยสำคัญว่า 'บาตรและจีวรบริบูรณ์แล้ว' หรือเพียงแต่นำบทที่มีอยู่มาสวดโดยไม่คำนึงถึงความถึงพร้อมแห่งเนื้อความ ย่อมสวดกรรมวาจาว่า 'บาตรและจีวรบริบูรณ์แล้ว'. เหมือนอย่างในทุกวันนี้ แม้ผู้ที่มารดาบิดาตายหรือพลัดพรากไปแล้ว เมื่อถูกถามว่า 'มารดาบิดาอนุญาตแล้วหรือ?' ก็ตอบว่า 'ครับ พระคุณเจ้า' จะกล่าวอะไรมากไปกว่านี้? สาระในข้อนี้คือ เพราะยังไม่ได้บัญญัติลักษณะที่ว่า 'ในสมัยนั้น กรรม ๔ อย่างย่อมวิบัติด้วยอาการ ๕ อย่าง' ฉะนั้น จึงอุปสมบทผู้ไม่มีอุปัชฌาย์เป็นต้นได้. เพราะไม่ได้กล่าวถึงบุคคลที่พึงเว้น ฉะนั้น จึงอุปสมบทโดยมีบัณเฑาะก์เป็นอุปัชฌาย์เป็นต้นได้. เพราะไม่ปรากฏการสอบถามอันตรายธรรม ๑๓ อย่าง ฉะนั้น จึงอุปสมบทผู้ไม่มีบาตรจีวรได้. และการไม่กล่าวคำว่า 'บาตรและจีวรบริบูรณ์แล้ว' ในกรรมวาจาที่ทรงอนุญาตเป็นครั้งแรกว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรม' (มหาวรรค 69) นี้ พึงทราบว่าเป็นหลักฐานยืนยัน เพราะคำนั้นทรงอนุญาตโดยลำดับ.

ඉදං තාව සබ්බථා හොතු, ‘‘මූගං පබ්බාජෙන්ති බධිරං පබ්බාජෙන්තී’’ති ඉදං කථං සම්භවිතුමරහති ආදිතො පට්ඨාය ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ඉමෙහි තීහි සරණගමනෙහි පබ්බජ්ජ’’න්තිආදිනා අනුඤ්ඤාතත්තාති? වුච්චතෙ – ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, පබ්බාජෙතබ්බොති, එවං වදෙහීති වත්තබ්බො…පෙ… තතියම්පි සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති එත්ථ ‘‘එවං වදෙහීති වත්තබ්බො’’ති ඉමස්ස වචනස්ස මිච්ඡා අත්ථං ගහෙත්වා මූගං පබ්බාජෙසුං. ‘‘එවං වදෙහී’’ති තං පබ්බජ්ජාපෙක්ඛං ආණාපෙත්වා සයං උපජ්ඣායෙන වත්තබ්බො ‘‘තතියම්පි සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති, සො පබ්බජ්ජාපෙක්ඛා තථා ආණත්තො උපජ්ඣායවචනස්ස අනු අනු වදතු වා මා වා, තත්ථ තත්ථ භගවා ‘‘කායෙන විඤ්ඤාපෙති, වාචාය විඤ්ඤාපෙති, කායෙන වාචාය විඤ්ඤාපෙති, ගහිතො හොති උපජ්ඣායො. දින්නො හොති ඡන්දො, දින්නා හොති පාරිසුද්ධි, දින්නා හොති පවාරණා’’ති වදති[Pg.275]. තදනුමානෙන වා කායෙන තෙන පබ්බජ්ජාපෙක්ඛෙන විඤ්ඤත්තං හොති සරණගමනන්ති වා ලොකෙපි කායෙන විඤ්ඤාපෙන්තො එවං වදතීති වුච්චති, තං පරියායං ගහෙත්වා මූගං පබ්බාජෙන්තීති වෙදිතබ්බං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ ‘‘මූගං කථං පබ්බාජෙන්තීති පුච්ඡං කත්වා තස්ස කායපසාදසම්භවතො කායෙන පහාරං දත්වා හත්ථමුද්දාය විඤ්ඤාපෙත්වා පබ්බාජෙසු’’න්ති වුත්තං. කිං බහුනා?

เรื่องนั้นยกไว้ก่อน, การที่ว่า 'บวชคนใบ้ บวชคนหูหนวก' นี้ จะเป็นไปได้อย่างไร ในเมื่อทรงอนุญาตไว้ตั้งแต่ต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบรรพชาด้วยไตรสรณคมน์ ๓ นี้' ดังนี้เป็นต้น? ตอบว่า—ในบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย พึงให้บรรพชาอย่างนี้ พึงบอกเขาว่า จงว่าอย่างนี้... (ละ)... แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ' นี้ พวกเขาถือเอาความหมายผิดของคำว่า 'พึงบอกเขาว่า จงว่าอย่างนี้' แล้วจึงบวชคนใบ้. คือ เมื่ออุปัชฌาย์สั่งผู้มุ่งบรรพชานั้นว่า 'จงว่าอย่างนี้' แล้วตนเองก็กล่าวว่า 'แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ' ผู้มุ่งบรรพชานั้นถูกสั่งอย่างนั้นแล้ว จะว่าตามคำของอุปัชฌาย์หรือไม่ก็ตาม ในที่นั้นๆ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'อุปัชฌาย์เป็นอันรับแล้ว ด้วยการบอกให้รู้ทางกาย ด้วยการบอกให้รู้ทางวาจา ด้วยการบอกให้รู้ทั้งทางกายและวาจา. เป็นอันให้ฉันทะแล้ว เป็นอันให้ความบริสุทธิ์แล้ว เป็นอันให้ปวารณาแล้ว'. หรือโดยการอนุมานนั้น การถึงสรณะเป็นอันผู้มุ่งบรรพชานั้นบอกให้รู้ด้วยกาย หรือแม้ในโลกก็กล่าวกันว่า ผู้บอกให้รู้ด้วยกาย ย่อมกล่าวอย่างนี้ พึงทราบว่า พวกเขาถือเอาปริยายนั้นแล้วจึงบวชคนใบ้. ในคัมภีร์คัณฐีเก่าตั้งคำถามว่า 'บวชคนใบ้อย่างไร' ก็ตอบว่า 'เพราะความพร้อมทางกายของเขาเป็นไปได้ จึงสะกิดตัวแล้วบอกให้รู้ด้วยภาษามือแล้วจึงบวชให้'. จะกล่าวอะไรมากไปกว่านี้?

අයං පනෙත්ථ සාරො – යථා පුබ්බෙ පබ්බජ්ජාධිකාරෙ වත්තමානෙ පබ්බජ්ජාභිලාපං උපච්ඡින්දිත්වා ‘‘පණ්ඩකො, භික්ඛවෙ, අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො’’තිආදිනා (මහාව. 109) නයෙන උපසම්පදවසෙනෙව අභිලාපො කතො. ථෙය්‍යසංවාසකපදෙ අසම්භවතො කිඤ්චාපි සො න කතො, පබ්බජ්ජාව තත්ථ කතා, සබ්බත්ථ පන උපසම්පදාභිලාපෙන අධිප්පෙතා තදනුභාවතො උපසම්පදාය, පබ්බජ්ජාය වාරිතාය උපසම්පදා වාරිතා හොතීති කත්වා, තථා ඉධ උපසම්පදාධිකාරෙ වත්තමානෙ උපසම්පදාභිලාපං උපච්ඡින්දිත්වා උපසම්පදමෙව සන්ධාය පබ්බජ්ජාභිලාපො කතොති වෙදිතබ්බො. කාමං සො න කත්තබ්බො, මූගපදෙ අසම්භවතො තස්ස වසෙන ආදිතො පට්ඨාය උපසම්පදාභිලාපොව කත්තබ්බො විය දිස්සති, තථාපි තස්සෙව මූගපදස්ස වසෙන ආදිතො පට්ඨාය පබ්බජ්ජාභිලාපොව කතො මිච්ඡාගහණනිවාරණත්ථං. කථං? ‘‘මූගො, භික්ඛවෙ, අපත්තො ඔසාරණං, තඤ්චෙ සඞ්ඝො ඔසාරෙති, සොසාරිතො’’ති (මහාව. 396) වචනතො හි මූගො උපසම්පන්නො හොතීති සිද්ධං, සො කෙවලං උපසම්පන්නොව හොති, න පන පබ්බජිතො තස්ස පබ්බජ්ජාය අසම්භවතොති මිච්ඡාගාහො හොති, තං පරිවජ්ජාපෙත්වා යො උපසම්පන්නො, සො පබ්බජිතොව හොති. පබ්බජිතො පන [Pg.276] අත්ථි කොචි උපසම්පන්නො, අත්ථි කොචි අනුපසම්පන්නොති ඉමං සම්මාගාහං උප්පාදෙති භගවාති වෙදිතබ්බං.

สาระในเรื่องนี้คือ—เหมือนอย่างในอดีต เมื่อเรื่องการบรรพชาดำเนินอยู่ ก็ได้ตัดการกล่าวถึงการบรรพชาออก แล้วกล่าวถึงแต่การอุปสมบทเท่านั้น โดยนัยว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บัณเฑาะก์ที่ยังไม่ได้อุปสมบท ไม่พึงให้อุปสมบท' เป็นต้น (มหาวรรค 109). แม้ในบทว่า 'เถยยสังวาสกะ' จะไม่ได้กล่าวถึงการอุปสมบทเพราะเป็นไปไม่ได้ แต่ก็ได้กล่าวถึงการบรรพชาไว้ในที่นั้น, แต่ในที่ทั้งปวง ทรงประสงค์เอาด้วยการกล่าวถึงการอุปสมบท เพราะอานุภาพของการอุปสมบทนั้น โดยถือว่า เมื่อการบรรพชาถูกห้าม การอุปสมบทก็เป็นอันถูกห้ามด้วย ฉันใด; ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อเรื่องการอุปสมบทดำเนินอยู่ ก็ได้ตัดการกล่าวถึงการอุปสมบทออก แล้วกล่าวถึงการบรรพชาโดยมุ่งหมายถึงการอุปสมบท พึงทราบอย่างนี้. อันที่จริง ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น เพราะในบทว่า 'คนใบ้' เป็นไปไม่ได้ จึงดูเหมือนว่าควรกล่าวถึงการอุปสมบทตั้งแต่ต้น, แต่ถึงกระนั้น ก็ได้กล่าวถึงการบรรพชาตั้งแต่ต้นนั่นเองโดยอาศัยบทว่า 'คนใบ้' นั้น เพื่อป้องกันความเข้าใจผิด. อย่างไร? เพราะจากพระดำรัสที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย คนใบ้ยังไม่ถึงการชักเข้าหมู่ ถ้าสงฆ์ชักเข้าหมู่ เขาก็เป็นอันชักเข้าหมู่แล้ว' (มหาวรรค 396) ย่อมเป็นอันสำเร็จว่าคนใบ้เป็นผู้อุปสมบทแล้ว. แต่ถ้ามีความเข้าใจผิดว่า 'เขาเป็นเพียงผู้อุปสมบทเท่านั้น ไม่ใช่ผู้บรรพชา เพราะการบรรพชาของเขาเป็นไปไม่ได้', พึงละความเข้าใจผิดนั้นเสีย ผู้ใดอุปสมบทแล้ว ผู้นั้นก็เป็นผู้บรรพชาแล้ว. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงให้เกิดความเข้าใจที่ถูกต้องนี้ว่า ผู้บรรพชาแล้วบางพวกก็อุปสมบทแล้ว บางพวกก็ยังไม่ได้อุปสมบท.

අපිච තෙසං හත්ථච්ඡින්නාදීනං පබ්බජිතානං සුපබ්බජිතභාවදීපනත්ථං, පබ්බජ්ජාභාවසඞ්කානිවාරණත්ථඤ්චෙත්ථ පබ්බජ්ජාභිලාපො කතො. කථං? ‘‘න, භික්ඛවෙ, හත්ථච්ඡින්නො පබ්බාජෙතබ්බො’’තිආදිනා (මහාව. 119) පටික්ඛෙපෙන, ‘‘පබ්බජිතා සුපබ්බජිතා’’ති වුත්තට්ඨානාභාවෙන ච තෙසං පබ්බජ්ජාභාවසඞ්කා භවෙය්‍ය, යථා පසඞ්කා භවෙ, තථා පසඞ්කං ඨපෙය්‍ය. ඛන්ධකෙ උපසම්පදං සන්ධාය ‘‘හත්ථච්ඡින්නො, භික්ඛවෙ, අපත්තො ඔසාරණං, තඤ්චෙ සඞ්ඝො ඔසාරෙති, සොසාරිතො’’තිආදිනා (මහාව. 396) නයෙන භගවා නිවාරෙති. තෙනෙව නයෙන පබ්බජිතා පනෙතෙ සබ්බෙපි සුපබ්බජිතා එවාති දීපෙති. අඤ්ඤථා සබ්බෙපෙතෙ උපසම්පන්නාව හොන්ති, න පබ්බජිතාති අයමනිට්ඨප්පසඞ්ගො ආපජ්ජති. කථං? ‘‘හත්ථච්ඡින්නො, භික්ඛවෙ, න පබ්බාජෙතබ්බො, පබ්බජිතො නාසෙතබ්බො’’ති වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, හත්ථච්ඡින්නො පබ්බාජෙතබ්බො, යො පබ්බාජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස, සො ච අපබ්බජිතො’’ති (මහාව. 119) වා තන්තියා ඨපිතාය චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ ‘‘සොසාරිතො’’ති වුත්තත්තා කෙවලං ‘‘ඉමෙ හත්ථච්ඡින්නාදයො උපසම්පන්නාව හොන්ති, න පබ්බජිතා’’ති වා ‘‘උපසම්පන්නාපි චෙ පබ්බජිතා, නාසෙතබ්බා’’ති වා අනිට්ඨකොට්ඨාසො ආපජ්ජතීති අධිප්පායො.

อนึ่ง ในที่นี้มีการกล่าวถึงการบรรพชา เพื่อแสดงความที่บรรพชิตเหล่านั้นมีมือขาดเป็นต้น เป็นผู้บวชดีแล้ว และเพื่อป้องกันความสงสัยในความเป็นบรรพชิต. อย่างไร? เพราะด้วยการห้ามว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีมือขาด ไม่พึงให้บรรพชา” ดังนี้เป็นต้น (มหาวรรค 119) และด้วยการไม่มีที่กล่าวว่า “ผู้บวชแล้ว เป็นผู้บวชดีแล้ว” ย่อมเกิดความสงสัยในความเป็นบรรพชิตของคนเหล่านั้น, พึงตั้งความสงสัยนั้นไว้ตามที่ควรจะสงสัย. ในขันธกะ พระผู้มีพระภาคทรงขจัด (ความสงสัย) โดยมุ่งหมายถึงการอุปสมบท โดยนัยว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีมือขาด ยังไม่ถึงการชักเข้าหมู่ ถ้าสงฆ์ชักเข้าหมู่ เขาก็เป็นอันชักเข้าหมู่แล้ว” ดังนี้เป็นต้น (มหาวรรค 396). ด้วยนัยนั้นเอง จึงทรงแสดงว่า บรรพชิตเหล่านี้ทั้งหมดเป็นผู้บวชดีแล้วทั้งสิ้น. มิฉะนั้นแล้ว ย่อมเกิดข้อโต้แย้งที่ไม่พึงประสงค์ว่า คนเหล่านี้ทั้งหมดเป็นเพียงผู้อุปสมบทเท่านั้น ไม่ใช่ผู้บวช. อย่างไร? เพราะเมื่อพระบาลีตั้งไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีมือขาด ไม่พึงให้บรรพชา ผู้บวชแล้วพึงให้สึกเสีย” หรือ “ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีมือขาด ไม่พึงให้บรรพชา ผู้ใดให้บรรพชา ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ และผู้นั้นก็ไม่ใช่ผู้บวช” (มหาวรรค 119) และในจัมเปยยขันธกะกล่าวว่า “เป็นอันชักเข้าหมู่แล้ว” จึงมีความหมายว่า ย่อมเกิดส่วนที่ไม่พึงปรารถนาว่า “ผู้มีมือขาดเป็นต้นเหล่านี้เป็นเพียงผู้อุปสมบทเท่านั้น ไม่ใช่ผู้บวช” หรือ “แม้ผู้อุปสมบทแล้ว ถ้าเป็นผู้บวช ก็พึงให้สึกเสีย” ดังนี้.

ඉදං පනෙත්ථ විචාරෙතබ්බං – ‘‘සො ච අපබ්බජිතො’’ති වචනාභාවතො මූගස්ස පබ්බජ්ජාසිද්ධිපසඞ්ගතො පබ්බජ්ජාපි එකතොසුද්ධියා හොතීති අයමනිට්ඨකොට්ඨාසො කථං නාපජ්ජතීති? පබ්බජ්ජාභිලාපෙන උපසම්පදා ඉධාධිප්පෙතාති සම්මාගාහෙන නාපජ්ජතීති, අඤ්ඤථා යථාබ්‍යඤ්ජනං අත්ථෙ ගහිතෙ යථාපඤ්ඤත්තදුක්කටාභාවසඞ්ඛාතො අපරො අනිට්ඨකොට්ඨාසො ආපජ්ජති. කථං? ‘‘න, භික්ඛවෙ, මූගො පබ්බාජෙතබ්බො, යො [Pg.277] පබ්බාජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තදුක්කටං පබ්බජ්ජාපරියොසානෙ හොති, න තස්සාවිප්පකතාය. පුබ්බපයොගදුක්කටමෙව හි පඨමං ආපජ්ජති, තස්මා මූගස්ස පබ්බජ්ජාපරියොසානස්සෙව අභාවතො ඉමස්ස දුක්කටස්ස ඔකාසො ච න සබ්බකාලං සම්භවෙය්‍ය, උපසම්පදාවසෙන පන අත්ථෙ ගහිතෙ සම්භවති කම්මනිබ්බත්තිතො. තෙනෙව පාළියං ‘‘න, භික්ඛවෙ, පණ්ඩකො උපසම්පාදෙතබ්බො, යො උපසම්පාදෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති දුක්කටං න පඤ්ඤත්තං. අපඤ්ඤත්තත්තා පුබ්බපයොගදුක්කටමෙව චෙත්ථ සම්භවති, නෙතරං. එත්තාවතා සිද්ධමෙතං පබ්බජ්ජාභිලාපෙන උපසම්පදාව තත්ථ අධිප්පෙතා, න පබ්බජ්ජාති. එත්ථාහ සාමණෙරපබ්බජ්ජා න කායපයොගතො හොතීති කථං පඤ්ඤායතීති? වුච්චතෙ – කායෙන විඤ්ඤාපෙතීතිආදිත්තිකා දස්සනතොති ආගතො.

ในที่นี้พึงพิจารณาว่า – เพราะไม่มีคำว่า “และผู้นั้นก็ไม่ใช่ผู้บวช” จึงมีโอกาสที่การบรรพชาของคนใบ้จะสำเร็จ และการบรรพชาจะเป็นความบริสุทธิ์ฝ่ายเดียว ข้อเสียที่ไม่พึงปรารถนานี้จะไม่เกิดขึ้นได้อย่างไร? ตอบว่า – จะไม่เกิดขึ้นด้วยการถือเอาโดยชอบว่า ในที่นี้มุ่งหมายถึงการอุปสมบทด้วยคำว่า “บรรพชา”, มิฉะนั้นแล้ว หากถือเอาความหมายตามพยัญชนะ ย่อมเกิดข้อเสียที่ไม่พึงปรารถนาอีกอย่างหนึ่ง คือความไม่มีอาบัติทุกกฏตามที่บัญญัติไว้. อย่างไร? อาบัติทุกกฏที่กล่าวไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย คนใบ้ไม่พึงให้บรรพชา ผู้ใดให้บรรพชา ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ” นั้น ย่อมมีในที่สุดแห่งการบรรพชา ไม่ใช่เมื่อการบรรพชานั้นยังไม่เสร็จสิ้น. เพราะอาบัติทุกกฏอันเกิดจากการกระทำเบื้องต้นเท่านั้นที่ย่อมต้องก่อน, ดังนั้น เมื่อความเสร็จสิ้นแห่งการบรรพชาของคนใบ้ไม่มี โอกาสของอาบัติทุกกฏนี้จึงไม่พึงมีได้ตลอดเวลา, แต่เมื่อถือเอาความหมายโดยนัยของการอุปสมบท ย่อมมีได้เพราะความสำเร็จแห่งกรรม. ด้วยเหตุนั้น ในพระบาลีจึงไม่ได้บัญญัติอาบัติทุกกฏไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บัณเฑาะก์ไม่พึงให้อุปสมบท ผู้ใดให้อุปสมบท ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ”. เพราะไม่ได้บัญญัติไว้ จึงมีแต่อาบัติทุกกฏอันเกิดจากการกระทำเบื้องต้นเท่านั้นที่เกิดขึ้นในที่นี้ ไม่ใช่อาบัติอื่น. ด้วยเหตุเท่านี้ จึงเป็นอันสำเร็จว่า ในที่นั้น มุ่งหมายถึงการอุปสมบทนั่นเองด้วยคำว่า “บรรพชา” ไม่ใช่การบรรพชา. ในที่นี้มีคำถามว่า จะพึงทราบได้อย่างไรว่า การบรรพชาของสามเณรไม่เป็นไปด้วยกายประโยค? ตอบว่า – ทราบได้จากการแสดงไว้ในติกะมีคำว่า “บอกให้รู้ด้วยกาย” เป็นต้น.

‘‘ගොත්තෙනපි අනුස්සාවෙතු’’න්ති (මහාව. 122) වචනතො යෙන වොහාරෙන වොහරති, තෙන වට්ටතීති සිද්ධං, තස්මා ‘‘කො නාමො තෙ උපජ්ඣායො’’ති පුට්ඨෙනපි ගොත්තමෙව නාමං කත්වා වත්තබ්බන්ති සිද්ධං හොති, තස්මා චතුබ්බිධෙසු නාමෙසු යෙන කෙනචි නාමෙන අනුස්සාවනා කාතබ්බාති වදන්ති. එකස්ස බහූනි නාමානි හොන්ති, තත්ථ එකං නාමං ඤත්තියා, එකං අනුස්සාවනාය කාතුං න වට්ටති, අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච අභින්නාහි අනුස්සාවනාහි භවිතබ්බන්ති. කිඤ්චාපි ‘‘ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතො’’ති පාළියං ‘‘ආයස්මතො’’ති පදං පච්ඡා වුත්තං, කම්මවාචාපාළියං පන ‘‘අයං බුද්ධරක්ඛිතො ආයස්මතො ධම්මරක්ඛිතස්සා’’ති පඨමං ලිඛන්ති, තං උප්පටිපාටියා වුත්තන්ති න පච්චෙතබ්බං. පාළියඤ්හි ‘‘ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්සා’’ති අත්ථමත්තං දස්සිතං, තස්මා පාළියං අවුත්තොපි ‘‘අයං බුද්ධරක්ඛිතො ආයස්මතො ධම්මරක්ඛිතස්සා’’ති කම්මවාචාපාළියං පයොගො දස්සිතො. ‘‘න මෙ [Pg.278] දිට්ඨො ඉතො පුබ්බෙ ඉච්චායස්මා සාරිපුත්තො’’ති ච ‘‘ආයස්මා සාරිපුත්තො අත්ථකුසලො’’ති ච පඨමං ‘‘ආයස්මා’’ති පයොගස්ස දස්සනතොති වදන්ති. කත්ථචි ‘‘ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතස්සා’’ති වත්වා කත්ථචි කෙවලං ‘‘බුද්ධරක්ඛිතස්සා’’ති සාවෙති, සාවනං හාපෙතීති න වුච්චති නාමස්ස අහාපිතත්තාති එකෙ. සචෙ කත්ථචි ‘‘ආයස්මතො බුද්ධරක්ඛිතස්සා’’ති වත්වා කත්ථචි ‘‘බුද්ධරක්ඛිතස්සායස්මතො’’ති සාවෙති, පාඨානුරූපත්තා ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණන්තිපි එකෙ. බ්‍යඤ්ජනභෙදප්පසඞ්ගතො අනුස්සාවනානං තං න වට්ටතීති වදන්ති. සචෙ පන සබ්බට්ඨානෙපි එකෙනෙව පකාරෙන වදති, වට්ටති.

ตามพระบาลีว่า “พึงประกาศแม้ด้วยโคตร” (มหาวรรค 122) ย่อมสำเร็จว่า พึงใช้ได้ด้วยโวหารใด ย่อมใช้ได้ด้วยโวหารนั้น, เพราะฉะนั้น แม้เมื่อถูกถามว่า “อุปัชฌาย์ของท่านชื่ออะไร” ก็ย่อมสำเร็จว่า พึงบอกโดยทำโคตรนั่นแหละให้เป็นชื่อ, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พึงทำการสวดประกาศด้วยชื่ออย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาชื่อ 4 อย่าง. บุคคลคนหนึ่งมีชื่อหลายชื่อ, ในบรรดาชื่อเหล่านั้น ไม่ควรทำชื่อหนึ่งสำหรับญัตติ ชื่อหนึ่งสำหรับอนุสาวนา, (แต่) พึงเป็นอนุสาวนาที่ไม่ต่างกันโดยอรรถและพยัญชนะ. ถึงแม้ในพระบาลีว่า “อิตถันนาโม อิตถันนามัสสะ อายัสสะมา” บทว่า “อายัสสะมา” จะกล่าวไว้ข้างหลัง, แต่ในพระบาลีกรรมวาจา ย่อมเขียนไว้ก่อนว่า “อะยัง พุทธะรักขิโต อายัสสะมา ธัมมะรักขิตัสสะ”, ไม่พึงเชื่อว่านั่นกล่าวไว้โดยลำดับที่ผิด. เพราะในพระบาลีนั้น แสดงไว้เพียงเนื้อความว่า “อิตถันนาโม อิตถันนามัสสะ”, เพราะฉะนั้น ถึงแม้ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี ก็แสดงการใช้ไว้ในพระบาลีกรรมวาจาว่า “อะยัง พุทธะรักขิโต อายัสสะมา ธัมมะรักขิตัสสะ”. และท่านกล่าวว่า เพราะมีการแสดงการใช้บทว่า “อายัสสะมา” ไว้ก่อนในประโยคว่า “ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นมาก่อนเลย ดังนี้ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ” และ “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุเป็นผู้ฉลาดในอรรถ”. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า บางแห่งสวดว่า “อายัสสะโต พุทธะรักขิตัสสะ” บางแห่งสวดเพียงว่า “พุทธะรักขิตัสสะ”, ไม่เรียกว่าเป็นการทำให้การสวดบกพร่อง เพราะชื่อไม่ได้ถูกทำให้บกพร่อง. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ถ้าบางแห่งสวดว่า “อายัสสะโต พุทธะรักขิตัสสะ” บางแห่งสวดว่า “พุทธะรักขิตัสสะ อายัสสะโต” ก็ชื่อว่าเข้าสู่เขต (ที่ใช้ได้) เพราะเป็นไปตามบท. แต่ท่านกล่าวว่า นั่นไม่ควรแก่อนุสาวนาทั้งหลาย เพราะจะเกิดความแตกแห่งพยัญชนะ. แต่ถ้ากล่าวด้วยวิธีเดียวกันในทุกที่ ก็ควร.

එකානුස්සාවනෙති එත්ථ එකතො අනුස්සාවනං එතෙසන්ති එකානුස්සාවනාති අසමානාධිකරණවිසයො බාහිරත්ථසමාසොති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වෙ එකතො අනුස්සාවනෙ’’ති. තත්ථ එකතොති එකක්ඛණෙති අත්ථො, විභත්තිඅලොපෙන චායං නිද්දෙසො. පුරිමනයෙනෙව එකතො අනුස්සාවනෙ කාතුන්ති ‘‘එකෙන එකස්ස, අඤ්ඤෙන ඉතරස්සා’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ද්වීහි වා තීහි වා ආචරියෙහි එකෙන වා එකතො අනුස්සාවනෙ කාතුං. වජ්ජාවජ්ජං උපනිජ්ඣායතීති උපජ්ඣාති ඉමිනා උපජ්ඣායසද්දසමානත්ථො උපජ්ඣාසද්දොපීති අත්ථං දස්සෙතීති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.123).

ในบทว่า เอกานุสาวนา นี้ พึงทราบว่า เอกานุสาวนา คือ การสวดประกาศของบุคคลเหล่านั้นเป็นอันเดียวกัน เป็นพหุพพีหิสมาสที่มีอรรถภายนอก มีวิสัยเป็นอสมนาธิกรณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อนุสาวนา ๒ เป็นอันเดียวกัน” ในบทนั้น คำว่า เอกโต หมายถึง ในขณะเดียวกัน และการแสดงนี้เป็นการลบวิภัตติ พึงทำอนุสาวนาเป็นอันเดียวกันด้วยนัยก่อนนั่นแล คือ พึงทำอนุสาวนาเป็นอันเดียวกันโดยอาจารย์ ๒ หรือ ๓ รูป หรือโดยอาจารย์รูปเดียว ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนว่า “รูปหนึ่งสำหรับคนหนึ่ง อีกรูปหนึ่งสำหรับอีกคนหนึ่ง” เป็นต้น ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๒๓) แสดงอรรถว่า บทว่า อุปชฺฌา มีอรรถเสมอกับบทว่า อุปชฺฌายะ ด้วยบทนี้ว่า “ผู้พิจารณาโทษและมิใช่โทษ ย่อมชื่อว่า อุปชฺฌา”

ගොත්තෙනාපීති ‘‘ආයස්මතො පිප්පලිස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති එවං නාමං අවත්වා ගොත්තනාමෙනපීති අත්ථො, තෙන ‘‘කො නාමො තෙ උපජ්ඣායො’’ති පුට්ඨෙන ගොත්තනාමෙන ‘‘ආයස්මා කස්සපො’’ති වත්තබ්බන්ති සිද්ධං හොති. තස්මා අඤ්ඤම්පි යං කිඤ්චි තස්ස නාමං පසිද්ධං, තස්මිං වා ඛණෙ සුඛග්ගහණත්ථං නාමං පඤ්ඤාපිතං, තං සබ්බං ගහෙත්වාපි අනුස්සාවනා කාතබ්බා. යථා උපජ්ඣායස්ස, එවං උපසම්පදාපෙක්ඛස්සාපි ගොත්තාදිනාමෙන [Pg.279] තඞ්ඛණිකනාමෙන ච අනුස්සාවනං කාතුං වට්ටති, තස්මිම්පි ඛණෙ ‘‘අයං තිස්සො’’ති වා ‘‘නාගො’’ති වා නාමං කරොන්තෙහි අනුසාසකසම්මුතිතො පඨමමෙව කාතබ්බං. එවං අකත්වාපි අන්තරායිකධම්මානුසාසනපුච්ඡනකාලෙසු ‘‘කින්නාමොසි, අහං භන්තෙ නාගො නාම, කො නාමො තෙ උපජ්ඣායො, උපජ්ඣායො මෙ භන්තෙ තිස්සො නාමා’’තිආදිනා විඤ්ඤාපෙන්තෙන උභින්නම්පි චිත්තෙ ‘‘මමෙතං නාම’’න්ති යථා සඤ්ඤං උප්පජ්ජති, එවං විඤ්ඤාපෙතබ්බං. සචෙ පන තස්මිං ඛණෙ පකතිනාමෙන වත්වා පච්ඡා ‘‘තිස්සො නාමා’’ති අපුබ්බනාමෙන අනුස්සාවෙති, න වට්ටති.

บทว่า โคตฺเตนาปิ หมายถึง ไม่กล่าวชื่ออย่างนี้ว่า “อุปสัมปทาเปกขะของพระปิปผลิผู้มีอายุ” แต่กล่าวด้วยโคตรนามก็ได้ เพราะเหตุนั้น เมื่อถูกถามว่า “อุปัชฌาย์ของท่านชื่ออะไร” ก็ย่อมสำเร็จว่า พึงบอกด้วยโคตรนามว่า “พระกัสสปะผู้มีอายุ” เพราะฉะนั้น ชื่ออื่นใดของท่านที่ปรากฏ หรือชื่อที่ตั้งขึ้นเพื่อความสะดวกในการจำในขณะนั้น พึงถือเอาชื่อทั้งหมดนั้นสวดประกาศก็ได้ เช่นเดียวกับอุปัชฌาย์ แม้อุปสัมปทาเปกขะก็ควรสวดประกาศด้วยโคตรนามเป็นต้น และด้วยชื่อเฉพาะในขณะนั้น ในขณะนั้น เมื่อจะตั้งชื่อว่า “ผู้นี้ชื่อติสสะ” หรือ “ชื่อนาคะ” พึงทำก่อนการสมมติผู้สอนนั่นแล ถึงแม้ไม่ได้ทำอย่างนี้ ในเวลาถามและสอนอันตรายิกธรรม พึงบอกให้เกิดความสำคัญในใจของทั้งสองฝ่ายว่า “ชื่อนี้เป็นของฉัน” โดยบอกว่า “ท่านชื่ออะไร? ข้าพเจ้าชื่อนาคะ ขอรับ อุปัชฌาย์ของท่านชื่ออะไร? อุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าชื่อติสสะ ขอรับ” เป็นต้น แต่ถ้าในขณะนั้นกล่าวด้วยชื่อปกติ แล้วภายหลังสวดประกาศด้วยชื่อที่ไม่เคยมีมาก่อนว่า “ชื่อติสสะ” ไม่ควร

තත්ථ ච කිඤ්චාපි උපජ්ඣායස්සෙව නාමං අග්ගහෙත්වා යෙන කෙනචි නාමෙන ‘‘තිස්සස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’තිආදිනාපි පුග්ගලෙ පරාමට්ඨෙ කම්මං සුකතමෙව හොති අනුපජ්ඣායකාදීනං උපසම්පදාකම්මං විය උපජ්ඣායස්ස අභාවෙපි අභබ්බත්තෙපි කම්මවාචාය පුග්ගලෙ පරාමට්ඨෙ කම්මස්ස සිජ්ඣනතො. උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස පන යථාසකං නාමං විනා අඤ්ඤෙන නාමෙන අනුස්සාවිතෙ කම්මං කුප්පති, සො අනුපසම්පන්නොව හොති. තත්ථ ඨිතො අඤ්ඤො අනුපසම්පන්නො විය ගහිතනාමස්ස වත්ථුපුග්ගලස්ස තත්ථ අභාවා, එතස්ස ච නාමස්ස අනුස්සාවනාය අවුත්තත්තා. තස්මා උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස පකතිනාමං පරිවත්තෙත්වා අපුබ්බෙන නාගාදිනාමෙන අනුස්සාවිතුකාමෙන පටිකච්චෙව ‘‘ත්වං නාගො’’තිආදිනා විඤ්ඤාපෙත්වා අනුසාසනඅන්තරායිකධම්මාපුච්ඡනක්ඛණෙසුපි තස්ස ච සඞ්ඝස්ස ච යථා පාකටං හොති, තථා පකාසෙත්වාව නාගාදිනාමෙන අනුස්සාවෙතබ්බං. එකස්ස බහූනි නාමානි හොන්ති, තෙසු එකං ගහෙතුං වට්ටති.

ในเรื่องนั้น ถึงแม้ไม่ระบุชื่อของอุปัชฌาย์ แต่ระบุชื่อใดชื่อหนึ่ง เช่น “อุปสัมปทาเปกขะของติสสะ” เป็นต้น เมื่อระบุถึงบุคคลในกรรมวาจา กรรมนั้นก็สำเร็จดีแล้ว เหมือนกรรมอุปสมบทของบุคคลที่ไม่มีอุปัชฌาย์เป็นต้น เพราะกรรมย่อมสำเร็จเมื่อระบุถึงบุคคลในกรรมวาจา ถึงแม้จะไม่มีอุปัชฌาย์หรือเป็นผู้ไม่ควรมีอุปัชฌาย์ก็ตาม แต่อุปสัมปทาเปกขะ ถ้าสวดประกาศด้วยชื่ออื่นนอกจากชื่อของตน กรรมย่อมกำเริบ เขาย่อมเป็นผู้ยังไม่อุปสมบท เหมือนบุคคลอื่นที่ยังไม่อุปสมบทที่ยืนอยู่ ณ ที่นั้น เพราะบุคคลผู้เป็นวัตถุที่มีชื่อที่ระบุถึงนั้นไม่มีอยู่ ณ ที่นั้น และชื่อนี้ก็ไม่ได้กล่าวไว้ในอนุสาวนา เพราะฉะนั้น ผู้ที่ต้องการจะเปลี่ยนชื่อปกติของอุปสัมปทาเปกขะ แล้วสวดประกาศด้วยชื่อใหม่มีชื่อนาคะเป็นต้น พึงบอกล่วงหน้าว่า “ท่านชื่อนาคะ” เป็นต้น และในขณะที่สอนและถามอันตรายิกธรรม พึงประกาศให้เป็นที่รู้กันทั้งแก่เขาและแก่สงฆ์ แล้วจึงสวดประกาศด้วยชื่อนาคะเป็นต้น บุคคลคนหนึ่งมีชื่อหลายชื่อ ย่อมควรใช้ชื่อใดชื่อหนึ่งในบรรดาชื่อเหล่านั้น

යං පන උපසම්පදාපෙක්ඛඋපජ්ඣායානං එකත්ථ ගහිතං නාමං තදෙව ඤත්තියා, සබ්බත්ථ අනුස්සාවනාසු ච ගහෙතබ්බං. ගහිතතො හි අඤ්ඤස්මිං ගහිතෙ බ්‍යඤ්ජනං භින්නං නාම හොති, කම්මං [Pg.280] විපජ්ජති. අත්ථතො හි බ්‍යඤ්ජනතො ච අභින්නා එව ඤත්ති අනුස්සාවනා ච වට්ටන්ති. උපජ්ඣායනාමස්ස පන පුරතො ‘‘ආයස්මතො තිස්සස්සා’’තිආදිනා ආයස්මන්තපදං සබ්බත්ථ යොජෙත්වාපි අනුස්සාවෙති. තථා අයොජිතෙපි දොසො නත්ථි.

แต่ชื่อที่ใช้สำหรับอุปสัมปทาเปกขะและอุปัชฌาย์ในที่แห่งหนึ่ง พึงใช้ชื่อนั้นในญัตติและในอนุสาวนาทุกแห่ง เพราะถ้าใช้ชื่ออื่นจากที่ใช้แล้ว พยัญชนะย่อมต่างกัน กรรมย่อมวิบัติ ญัตติและอนุสาวนาที่ไม่ต่างกันโดยอรรถและพยัญชนะเท่านั้นที่ควร แต่หน้าชื่ออุปัชฌาย์ พึงสวดประกาศโดยประกอบอายัสมันตบทไว้ทุกแห่ง เช่น “อายสฺมโต ติสฺสสฺส” เป็นต้น ถึงแม้ไม่ประกอบอย่างนั้น ก็ไม่มีโทษ

පාළියං (මහාව. 126) පන කිඤ්චාපි ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතො’’ති පච්ඡතො ‘‘ආයස්මතො’’ති පදං වුත්තං, තථාපි ‘‘ආයස්මා සාරිපුත්තො අත්ථකුසලො’’තිආදිනා නාමස්ස පුරතො ‘ආයස්මන්තපද’යොගස්ස දස්සනතො පුරතොව පයොගො යුත්තතරො, තඤ්ච එකත්ථ යොජෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අයොජිතෙපි එකත්ථ පුරතො යොජෙත්වා අඤ්ඤත්ථ පච්ඡතො යොජනෙපි සාවනාය හාපනං නාම න හොති නාමස්ස අහාපිතත්තා. තෙනෙව පාළියම්පි ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතො’’ති එකත්ථ යොජෙත්වා ‘‘ඉත්ථන්නාමෙන උපජ්ඣායෙනා’’තිආදීසු ‘‘ආයස්මතො’’ති න යොජිතන්ති වදන්ති. තඤ්ච කිඤ්චාපි එවං, තථාපි සබ්බට්ඨානෙපි එකෙනෙව පකාරෙන යොජෙත්වා එව වා අයොජෙත්වා වා අනුස්සාවනං පසත්ථතරන්ති ගහෙතබ්බං.

แต่ในพระบาลี (มหาวรรค ๑๒๖) ถึงแม้บทว่า อายสฺมโต จะกล่าวไว้ข้างหลังว่า “อิตถันนามัสสะ อายสฺมโต” ถึงกระนั้น เพราะเห็นการประกอบอายัสมันตบทไว้ข้างหน้าชื่อ เช่น “อายสฺมา สารีปุตฺโต อตฺถกุสโล” เป็นต้น การใช้ไว้ข้างหน้าจึงเหมาะสมกว่า และถึงแม้จะประกอบไว้ในที่หนึ่ง แล้วไม่ประกอบในอีกที่หนึ่ง หรือประกอบไว้ข้างหน้าในที่หนึ่ง แล้วประกอบไว้ข้างหลังในอีกที่หนึ่ง ก็ไม่ชื่อว่าเป็นการทำให้การสวดประกาศบกพร่อง เพราะชื่อไม่ได้ถูกทำให้บกพร่อง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ในพระบาลีก็ประกอบไว้ในที่หนึ่งว่า “อิตถันนามัสสะ อายสฺมโต” แล้วในที่อื่น เช่น “อิตถันนาเมนะ อุปัชฌาเยนะ” เป็นต้น ก็ไม่ได้ประกอบบทว่า อายสฺมโต ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น ก็พึงทราบว่า การสวดประกาศโดยประกอบด้วยวิธีเดียวกันในทุกที่ หรือไม่ประกอบเลย ย่อมประเสริฐกว่า

එකතො සහෙව එකස්මිං ඛණෙ අනුස්සාවනං එතෙසන්ති එකානුස්සාවනා, උපසම්පදාපෙක්ඛා, එතෙ එකානුස්සාවනෙ කාතුං. තෙනාහ ‘‘එකතොඅනුසාවනෙ’’ති. ඉදඤ්ච එකං පදං විභත්තිඅලොපෙන දට්ඨබ්බං. එකෙන වාති ද්වින්නම්පි එකස්මිං ඛණෙ එකාය එව කම්මවාචාය අනුස්සාවනෙ එකෙන ආචරියෙනාති අත්ථො. ‘‘අයං බුද්ධරක්ඛිතො ච අයං ධම්මරක්ඛිතො ච ආයස්මතො සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’තිආදිනා නයෙන එකෙන ආචරියෙන ද්වින්නමෙකස්මිං ඛණෙ අනුස්සාවනනයො දට්ඨබ්බො, ඉමිනාව නයෙන තිණ්ණම්පි එකෙන ආචරියෙන එකක්ඛණෙ අනුස්සාවනං වෙදිතබ්බං.

การสวดประกาศพร้อมกันในขณะเดียวกันสำหรับบุคคลเหล่านี้ ชื่อว่า เอกานุสาวนา ได้แก่ อุปสัมปทาเปกขะทั้งหลาย พึงทำบุคคลเหล่านี้ให้เป็นผู้มีการสวดประกาศเป็นอันเดียวกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เอกโตอนุสาวเน พึงทราบว่าบทนี้เป็นบทเดียวโดยมีการลบวิภัตติ คำว่า เอกนะ วา หมายถึง การสวดประกาศสำหรับ ๒ รูป ในขณะเดียวกัน ด้วยกรรมวาจาเดียว โดยอาจารย์รูปเดียว พึงทราบวิธีการสวดประกาศสำหรับ ๒ รูป ในขณะเดียวกันโดยอาจารย์รูปเดียว ด้วยนัยมีอาทิว่า “พระพุทธรักษ์นี้และพระธรรมรักษ์นี้ เป็นอุปสัมปทาเปกขะของท่านพระสังฆรักษ์” ด้วยนัยนี้แล พึงทราบการสวดประกาศสำหรับ ๓ รูป ในขณะเดียวกันโดยอาจารย์รูปเดียว

පුරිමනයෙනෙව [Pg.281] එකතො අනුස්සාවනෙ කාතුන්ති ‘‘එකෙන එකස්ස, අඤ්ඤෙන ඉතරස්සා’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ද්වින්නං ද්වීහි වා තිණ්ණං තීහි වා ආචරියෙහි, එකෙන වා ආචරියෙන තයොපි එකතොඅනුස්සාවනෙ කාතුන්ති අත්ථො. ‘‘තඤ්ච ඛො එකෙන උපජ්ඣායෙන, න ත්වෙව නානුපජ්ඣායෙනා’’ති ඉදං එකෙන ආචරියෙන ද්වීහි වා තීහි වා උපජ්ඣායෙහි ද්වෙ වා තයො වා උපසම්පදාපෙක්ඛෙ එකක්ඛණෙ එකාය අනුස්සාවනාය එකානුස්සාවනෙ කාතුං න වට්ටතීති පටික්ඛෙපපදං, න පන නානාචරියෙහි නානුපජ්ඣායෙහි තයො එකානුස්සාවනෙ කාතුං න වට්ටතීති ආහ ‘‘සචෙ පන නානාචරියා නානුපජ්ඣායා…පෙ… වට්ටතී’’ති. යඤ්චෙත්ථ ‘‘තිස්සත්ථෙරො සුමනත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං, සුමනත්ථෙරො තිස්සත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරික’’න්ති එවං උපජ්ඣායෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සද්ධිවිහාරිකානං අනුස්සාවනකරණං වුත්තං, තං උපලක්ඛණමත්තං. තස්මා සචෙ තිස්සත්ථෙරො සුමනත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං, සුමනත්ථෙරො නන්දත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං අනුස්සාවෙති, අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච ගණපූරකා හොන්ති, වට්ටති එව. සචෙ පන උපජ්ඣායො සයමෙව අත්තනො සද්ධිවිහාරිකං අනුස්සාවෙති, එත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, කම්මං සුකතමෙව හොති, අනුපජ්ඣායකස්සපි යෙන කෙනචි අනුස්සාවිතෙ උපසම්පදා හොති, කිමඞ්ගං පන සඋපජ්ඣායකස්ස උපජ්ඣායෙනෙව අනුස්සාවනෙති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව නවට්ටනපක්ඛං දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදිමාහ.

พึงทำเอกโตอนุสาวนาด้วยนัยก่อนนั่นแล หมายถึง การที่อาจารย์สองรูปหรือสามรูปทำเอกโตอนุสาวนาสำหรับสองรูปหรือสามรูป ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนมีอาทิว่า "รูปหนึ่งสำหรับรูปหนึ่ง, อีกรูปหนึ่งสำหรับอีกรูปหนึ่ง" หรืออาจารย์รูปเดียวทำเอกโตอนุสาวนาสำหรับทั้งสามรูป บทว่า "ก็แต่ว่าด้วยอุปัชฌาย์รูปเดียว, ไม่ใช่ด้วยอุปัชฌาย์หลายรูป" นี้เป็นบทปฏิเสธว่า ไม่ควรทำเอกานุสาวนาสำหรับผู้มุ่งอุปสมบทสองรูปหรือสามรูปในขณะเดียวกันด้วยการประกาศครั้งเดียว โดยอาจารย์รูปเดียวและอุปัชฌาย์สองรูปหรือสามรูป แต่ไม่ได้กล่าวว่าไม่ควรทำเอกานุสาวนาสำหรับสามรูปโดยอาจารย์หลายรูปและอุปัชฌาย์หลายรูป (แต่กล่าวว่า) "ถ้าหากอาจารย์ต่างกัน อุปัชฌาย์ต่างกัน... (เป็นต้น) ...ย่อมควร" การที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า พระติสสเถระประกาศสัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ, พระสุมนเถระประกาศสัทธิวิหาริกของพระติสสเถระ ดังนี้ เป็นการประกาศสัทธิวิหาริกของกันและกันโดยอุปัชฌาย์ นั้นเป็นเพียงการแสดงตัวอย่าง เพราะฉะนั้น ถ้าพระติสสเถระประกาศสัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ, พระสุมนเถระประกาศสัทธิวิหาริกของพระนันทเถระ และเป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะซึ่งกันและกัน ย่อมควรทีเดียว แต่ถ้าอุปัชฌาย์เองประกาศสัทธิวิหาริกของตน ในเรื่องนี้ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย กรรมย่อมเป็นอันทำดีแล้ว แม้ผู้ไม่มีอุปัชฌาย์ เมื่อมีใครคนใดคนหนึ่งประกาศ ก็ย่อมได้อุปสมบท จะกล่าวอะไรถึงผู้มีอุปัชฌาย์ เมื่ออุปัชฌาย์เองประกาศเล่า พึงทราบดังนี้ เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงฝ่ายที่ไม่ควร จึงกล่าวมีอาทิว่า "สเจ ปนา" (ถ้าหากว่า)

උපජ්ඣාති උපජ්ඣායසද්දසමානත්ථො ආකාරන්තො උපජ්ඣාසද්දොති දස්සෙති. උපජ්ඣාය-සද්දො එව වා උපජ්ඣා, උපයොගපච්චත්තවචනෙසු ය-කාර ලොපං කත්වා එවං වුත්තො කරණවචනාදීසු උපජ්ඣාසද්දස්ස පයොගාභාවාති දට්ඨබ්බං. පාළියං අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නිතබ්බන්ති අත්තනාව කත්තුභූතෙන කරණභූතෙන අත්තානමෙව කම්මභූතං [Pg.282] පති සම්මන්නනකිච්චං කාතබ්බං, අත්තානන්ති වා පච්චත්තෙ උපයොගවචනං, අත්තනාව අත්තා සම්මන්නිතබ්බොති අත්ථො. න කෙවලඤ්ච එත්ථෙව, අඤ්ඤත්‍රාපි තෙරසසම්මුතිආදීසු ඉමිනාව ලක්ඛණෙන අත්තනාව අත්තා සම්මන්නිතබ්බොව. අපිච සයං කම්මාරහත්තා අත්තානං මුඤ්චිත්වා චතුවග්ගාදිකො ගණො සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බො.

คำว่า "อุปัชฌา" แสดงว่า เป็นคำว่า "อุปัชฌา" ที่ลงท้ายด้วยสระอา มีความหมายเช่นเดียวกับคำว่า "อุปัชฌายะ" หรือว่า คำว่า "อุปัชฌายะ" นั่นเองเป็น "อุปัชฌา" โดยมีการลบพยัญชนะ ย. ในวจนะที่ใช้ในความหมายของปัจจัตตะและอุปโยคะ และกล่าวเช่นนี้ เพราะไม่มีการใช้คำว่า "อุปัชฌา" ในวจนะที่ใช้ในความหมายของกรณะเป็นต้น พึงทราบดังนี้ ในบาลีที่ว่า "พึงสมมติตนด้วยตนเอง" หมายถึง กิจคือการสมมติพึงทำต่อตนเองซึ่งเป็นกรรม โดยตนเองซึ่งเป็นประธานและเป็นเครื่องมือ หรือว่า "อัตตานัง" เป็นอุปโยควิภัตติในความหมายแห่งปัจจัตตวิภัตติ หมายถึง "พึงสมมติตนด้วยตนเอง" ไม่ใช่เฉพาะในที่นี้เท่านั้น แม้ในสมมติ ๑๓ เป็นต้นในที่อื่น ก็พึงสมมติตนด้วยตนเองด้วยลักษณะนี้แล อนึ่ง เพราะตนเองเป็นผู้ควรแก่กรรม พึงละตนเองเสีย และพึงประสงค์คณะมี ๔ รูปเป็นต้นในทุกกรณี

සච්චකාලොති ‘‘නිගූහිස්සාමී’’ති වඤ්චනං පහාය සච්චස්සෙව තෙ ඉච්ඡිතබ්බකාලො. භූතකාලොති වඤ්චනාය අභාවෙපි මනුස්සත්තාදිවත්ථුනො භූතතාය අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බකාලො, ඉතරථා කම්මකොපාදිඅන්තරායො හොතීති අධිප්පායො. මඞ්කූති අධොමුඛො. උද්ධරතූති අනුපසම්පන්නභාවතො උපසම්පත්තියං පතිට්ඨපෙතූති අත්ථො.

คำว่า "สัจจกาล" หมายถึง กาลที่พึงประสงค์ความจริงเท่านั้น โดยละการหลอกลวงว่า "จักปกปิด" คำว่า "ภูตกาล" หมายถึง กาลที่พึงประสงค์อย่างแน่นอนเพราะความเป็นจริงของวัตถุมีมนุษย์เป็นต้น แม้ไม่มีการหลอกลวง มิฉะนั้นย่อมมีอันตรายมีความกำเริบแห่งกรรมเป็นต้น นี่คือความหมาย คำว่า "มังกุ" หมายถึง ก้มหน้า คำว่า "อุทฺธรตุ" หมายถึง "จงยกขึ้น" คือ "จงตั้งไว้ในการอุปสมบทจากความเป็นผู้ยังไม่ได้รับการอุปสมบท"

සබ්බකම්මවාචාසු අත්ථකොසල්ලත්ථං පනෙත්ථ උපසම්පදකම්මවාචාය එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – සුණාතූති සවනාණත්තියං පඨමපුරිසෙකවචනං. තඤ්ච කිඤ්චාපි යො සො සඞ්ඝො සවනකිරියායං නියොජීයති, තස්ස සම්මුඛත්තා ‘‘සුණාහී’’ති මජ්ඣිමපුරිසවචනෙන වත්තබ්බං, තථාපි යස්මා සඞ්ඝසද්දසන්නිධානෙ පඨමපුරිසප්පයොගොව සද්දවිදූහි සමාචිණ්ණො භවන්තභගවන්තආයස්මාදිසද්දසන්නිධානෙසු විය ‘‘අධිවාසෙතු මෙ භවං ගොතමො (පාරා. 22), එතස්ස සුගත කාලො, යං භගවා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙය්‍ය (පාරා. 21), පක්කමතායස්මා (පාරා. 436), සුණන්තු මෙ ආයස්මන්තො’’තිආදීසු (මහාව. 168). තස්මා ඉධ පඨමපුරිසප්පයොගො කතො. අථ වා ගාරවවසෙනෙතං වුත්තං. ගරුට්ඨානියෙසු හි ගාරවවසෙන මජ්ඣිමපුරිසපයොගුප්පත්තියම්පි පඨමපුරිසප්පයොගං පයුජ්ජන්ති ‘‘දෙසෙතු සුගතො ධම්ම’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.66; ම. නි. 2.338; මහාව. 8) වියාති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන [Pg.283] ‘‘භන්තෙ ආවුසොති පදෙ අපෙක්ඛිත්වා ඉධ පඨමපුරිසප්පයොගො’’ති වදන්ති, තං න සුන්දරං ‘‘ආචරියො මෙ, භන්තෙ, හොහි (මහාව. 77), ඉඞ්ඝාවුසො උපාලි, ඉමං පබ්බජිතං අනුයුඤ්ජාහී’’තිආදීසු (පාරා. 517) තප්පයොගෙපි මජ්ඣිමපුරිසප්පයොගස්සෙව දස්සනතො.

เพื่อความฉลาดในอรรถแห่งกรรมวาจาทั้งปวง ในที่นี้พึงทราบอรรถแห่งอุปสัมปทากรรมวาจาอย่างนี้ คือ คำว่า "สุณาตุ" เป็นเอกพจน์ปฐมบุรุษ ในอานัติให้ฟัง ก็ถึงแม้ว่าพระสงฆ์นั้นถูกมอบหมายในกิจการฟัง เพราะเป็นผู้ที่อยู่เฉพาะหน้า พึงกล่าวด้วยมัธยมบุรุษวจนะว่า "สุณาหิ" (จงฟัง) ถึงกระนั้น เพราะการใช้ปฐมบุรุษเท่านั้นเป็นที่นิยมของนักปราชญ์ทางไวยากรณ์ในที่ใกล้คำว่า "สงฆ์" เหมือนในที่ใกล้คำว่า "ภวันตะ" "ภควันตะ" "อายัสมา" เป็นต้น เช่น "ขอท่านโคตมะจงอดทนแก่ข้าพเจ้า (ปารา. 22)", "ดูกรสคต นี่เป็นกาลที่พระผู้มีพระภาคพึงบัญญัติสิกขาบทแก่สาวก (ปารา. 21)", "ท่านผู้มีอายุจงหลีกไป (ปารา. 436)", "ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า (มหาวรรค 168)" เป็นต้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงใช้ปฐมบุรุษ อีกอย่างหนึ่ง คำนี้กล่าวด้วยอำนาจแห่งความเคารพ เพราะในบุคคลผู้ควรแก่ความเคารพ แม้เมื่อควรใช้มัธยมบุรุษ ก็ยังใช้ปฐมบุรุษด้วยอำนาจแห่งความเคารพ เหมือนในที่มีอาทิว่า "ขอพระสุคตจงแสดงธรรม (ที. นิ. 2.66; ม. นิ. 2.338; มหาวรรค 8)" พึงทราบดังนี้ แต่บางท่านกล่าวว่า "ในที่นี้ใช้ปฐมบุรุษ โดยอาศัยบทว่า 'ภันเต' 'อาวุโส'" ข้อนั้นไม่ดี เพราะแม้ในการใช้คำเหล่านั้น ก็ยังปรากฏการใช้มัธยมบุรุษ เช่น "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า (มหาวรรค 77)", "ดูกรอุบาลี ท่านจงสอบถามบรรพชิตนี้เถิด (ปารา. 517)" เป็นต้น

මෙති යො සාවෙති, තස්ස අත්තනිද්දෙසෙ සාමිවචනං. භන්තෙති ආලපනත්ථෙ වුඩ්ඪෙසු සගාරවවචනං, ‘‘ආවුසො’’ති පදං පන නවකෙසු. තදුභයම්පි නිපාතො ‘‘තුම්හෙ භන්තෙ තුම්හෙ ආවුසො’’ති බහූසුපි සමානරූපත්තා. සඞ්ඝොති අවිසෙසතො චතුවග්ගාදිකෙ පකතත්තපුග්ගලසමූහෙ වත්තති. ඉධ පන පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු පඤ්චවග්ගතො පට්ඨාය, මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු දසවග්ගතො පට්ඨාය සඞ්ඝොති ගහෙතබ්බො. තත්‍රායං පිණ්ඩත්ථො – භන්තෙ, සඞ්ඝො මම වචනං සුණාතූති. ඉදඤ්ච නවකතරෙන වත්තබ්බවචනං. සචෙ පන අනුස්සාවකො සබ්බෙහි භික්ඛූහි වුඩ්ඪතරො හොති, ‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො සඞ්ඝො’’ති වත්තබ්බං. සොපි චෙ ‘‘භන්තෙ’’ති වදෙය්‍ය, නවකතරො වා ‘‘ආවුසො’’ති, කම්මකොපො නත්ථි. කෙචි පන ‘‘එකත්ථ ‘ආවුසො’ති වත්වා අඤ්ඤත්ථ ‘භන්තෙ’ති වුත්තෙපි නත්ථි දොසො උභයෙනපි ආලපනස්ස සිජ්ඣනතො’’ති වදන්ති.

คำว่า "เม" เป็นสามีวิภัตติในการกล่าวถึงตนเองของผู้ประกาศ คำว่า "ภันเต" เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพในความหมายของการเรียกขานสำหรับผู้สูงอายุ ส่วนคำว่า "อาวุโส" สำหรับผู้บวชใหม่ คำทั้งสองนั้นเป็นนิบาต เพราะมีรูปเสมอกันแม้ในพหูพจน์ เช่น "ท่านทั้งหลาย ภันเต ท่านทั้งหลาย อาวุโส" คำว่า "สงฆ์" ย่อมใช้ในความหมายของหมู่ปกตัตตบุคคล มี ๔ รูปเป็นต้น โดยไม่จำกัด แต่ในที่นี้ คำว่า "สงฆ์" พึงถือเอาว่า ตั้งแต่ ๕ รูปขึ้นไปในชนบทชายแดน และตั้งแต่ ๑๐ รูปขึ้นไปในชนบทมัชฌิมประเทศ ในที่นั้น ความหมายโดยรวมคือ "ท่านผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า" และคำนี้เป็นคำที่ผู้บวชใหม่พึงกล่าว แต่ถ้าผู้ประกาศเป็นผู้สูงกว่าภิกษุทั้งปวง พึงกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ ขอพระสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า" แม้ถ้าท่านนั้นจะกล่าวว่า "ภันเต" หรือผู้บวชใหม่จะกล่าวว่า "อาวุโส" ก็ไม่มีความกำเริบแห่งกรรม แต่บางท่านกล่าวว่า "แม้กล่าวว่า 'อาวุโส' ในที่หนึ่ง และกล่าวว่า 'ภันเต' ในที่อื่น ก็ไม่มีโทษ เพราะการเรียกขานย่อมสำเร็จได้ด้วยคำทั้งสอง"

ඉදානි යමත්ථං ඤාපෙතුකාමො ‘‘සුණාතූ’’ති සඞ්ඝං සවනෙ නියොජෙති, තං ඤාපෙන්තො ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අයන්ති උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස හත්ථපාසෙ සන්නිහිතභාවදස්සනං, තෙන ච හත්ථපාසෙ ඨිතස්සෙව උපසම්පදා රුහතීති සිජ්ඣති හත්ථපාසතො බහි ඨිතස්ස ‘‘අය’’න්ති න වත්තබ්බතො. තෙනෙව අනුසාසකසම්මුතියං සො හත්ථපාසතො බහි ඨිතත්තා ‘‘අය’’න්ති න වුත්තො, තස්මා [Pg.284] උපසම්පදාපෙක්ඛො අනුපසම්පන්නො හත්ථපාසෙ ඨපෙතබ්බො. අයං ඉත්ථන්නාමොති අයං-සද්දො ච අවස්සං පයුජ්ජිතබ්බො, සො ච ඉමස්මිං පඨමනාමපයොගෙ එවාති ගහෙතබ්බං. ‘‘ඉත්ථන්නාමො’’ති ඉදං අනියමතො තස්ස නාමදස්සනං, උභයෙනපි අයං බුද්ධරක්ඛිතොතිආදිනාමං දස්සෙති. ‘‘උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති භින්නාධිකරණවිසයෙ බහුබ්බීහිසමාසො, උපසම්පදං මෙ සඞ්ඝො අපෙක්ඛමානොති අත්ථො. තස්ස ච උපජ්ඣායතං සමඞ්ගිභාවෙන දස්සෙතුං ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතො’’ති වුත්තං. එතෙන ‘‘අයං බුද්ධරක්ඛිතො ආයස්මතො ධම්මරක්ඛිතස්ස සද්ධිවිහාරිකභූතො උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති එවමාදිනා නයෙන නාමයොජනාය සහ අත්ථො දස්සිතො. එත්ථ ච ‘‘ආයස්මතො’’ති පදං අවත්වාපි ‘‘අයං බුද්ධරක්ඛිතො ධම්මරක්ඛිතස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති වත්තුං වට්ටති. තෙනෙව පාළියං ‘‘ඉත්ථන්නාමෙන උපජ්ඣායෙනා’’ති එත්ථ ‘‘ආයස්මතො’’ති පදං න වුත්තං. යඤ්චෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

บัดนี้ พระอุปัชฌาย์ผู้ประสงค์จะให้สงฆ์ทราบเรื่องใด ย่อมมอบหมายสงฆ์ให้ฟังด้วยคำว่า “ขอท่านทั้งหลายจงฟัง” เมื่อจะให้สงฆ์ทราบเรื่องนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ผู้นี้ชื่อ...” ในคำนั้น คำว่า “ผู้นี้” เป็นการแสดงว่าผู้มุ่งอุปสมบทอยู่ในหัตถบาส และด้วยเหตุนั้น การอุปสมบทจึงสำเร็จแก่ผู้ที่อยู่ในหัตถบาสเท่านั้น เพราะไม่พึงกล่าวคำว่า “ผู้นี้” แก่ผู้ที่อยู่นอกหัตถบาส ด้วยเหตุนั้น ในการสมมติอนุศาสก ผู้ที่อยู่นอกหัตถบาสจึงไม่ถูกกล่าวว่า “ผู้นี้” เพราะฉะนั้น ผู้มุ่งอุปสมบทที่ยังมิได้อุปสมบท พึงตั้งไว้ในหัตถบาส คำว่า “ผู้นี้ชื่อ...” นี้ คำว่า “ผู้นี้” พึงใช้โดยไม่เว้น และพึงถือว่าคำนั้นใช้ในการกล่าวชื่อครั้งแรกนี้เท่านั้น คำว่า “ชื่อ...” นี้ เป็นการแสดงชื่อของผู้นั้นโดยไม่จำกัด และแสดงชื่อมีอาทิว่า “ผู้นี้ชื่อพุทธรักษิต” ด้วยคำทั้งสอง คำว่า “ผู้มุ่งอุปสมบท” เป็นพหุพพีหิสมาสในวิสัยแห่งภินนาธิกรณะ มีอรรถว่า “สงฆ์หวังความอุปสมบทเพื่อเรา” และเพื่อแสดงความเป็นอุปัชฌาย์ของท่านนั้นโดยความพร้อมเพรียง จึงกล่าวว่า “ของท่านผู้มีอายุชื่อ...” ด้วยคำนี้ อรรถพร้อมด้วยการประกอบชื่อจึงแสดงไว้โดยนัยมีอาทิว่า “ผู้นี้ชื่อพุทธรักษิต เป็นสัทธิวิหาริกของท่านผู้มีอายุชื่อธรรมรักษิต ผู้มุ่งอุปสมบท” ในคำนี้ แม้ไม่กล่าวคำว่า “ผู้มีอายุ” ก็พึงกล่าวได้ว่า “ผู้นี้ชื่อพุทธรักษิต เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของธรรมรักษิต” ด้วยเหตุนั้น ในบาลีที่ว่า “ด้วยอุปัชฌาย์ชื่อ...” คำว่า “ผู้มีอายุ” จึงไม่ถูกกล่าวไว้ ส่วนที่พึงกล่าวในที่นี้ ก็กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว

නනු චෙත්ථ උපජ්ඣායොපි උපසම්පදාපෙක්ඛො විය හත්ථපාසෙ ඨිතො එව ඉච්ඡිතබ්බො, අථ කස්මා ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො ඉමස්ස ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛො’’ති එවං උපජ්ඣායස්ස නාමපරාමසනෙපි ඉදං-සද්දප්පයොගො න කතොති? නායං විරොධො උපජ්ඣායස්ස අභාවෙපි කම්මකොපාභාවතො. කෙවලඤ්හි කම්මනිබ්බත්තියා සන්තපදවසෙන අවිජ්ජමානස්සපි උපජ්ඣායස්ස නාමකිත්තනං අනුපජ්ඣායස්ස උපසම්පදාදීසුපි කරීයති, තස්මා උපජ්ඣායස්ස අසන්නිහිතායපි තප්පරාමසනමත්තෙනෙව කම්මසිද්ධිතො ‘‘ඉමස්සා’’ති නිද්දිසිතුං න වට්ටතීති.

ก็ไฉนในที่นี้ อุปัชฌาย์ก็พึงประสงค์ให้ยืนอยู่ในหัตถบาสเหมือนผู้มุ่งอุปสมบทมิใช่หรือ? เหตุไฉนเล่า ในการกล่าวถึงชื่ออุปัชฌาย์ว่า “ผู้นี้ชื่อ... เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของผู้นี้ชื่อ...” จึงไม่ใช้การประกอบ อิทํ ศัพท์ ในการกล่าวถึงอุปัชฌาย์? ข้อนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะแม้ไม่มีอุปัชฌาย์ กรรมก็ไม่เสีย แท้จริง การกล่าวชื่ออุปัชฌาย์ที่ไม่มีอยู่จริง ก็ยังทำได้ในการอุปสมบทเป็นต้นของผู้ไม่มีอุปัชฌาย์ โดยบทที่มีอยู่ เพื่อให้กรรมสำเร็จ เพราะฉะนั้น แม้อุปัชฌาย์จะไม่อยู่ใกล้ การกล่าวถึงท่านนั้นเพียงอย่างเดียวก็ทำให้กรรมสำเร็จได้ จึงไม่พึงระบุด้วยคำว่า “ของผู้นี้”

පරිසුද්ධො අන්තරායිකෙහි ධම්මෙහීති අභබ්බත්තාදිකෙහි උපසම්පදාය අවත්ථුකරෙහි චෙව පඤ්චාබාධහත්ථච්ඡින්නාදීහි ආපත්තිකරෙහි ච අන්තරායිකසභාවෙහි පරිමුත්තො. එවං වුත්තෙ [Pg.285] එව ආපත්තිමත්තකරෙහි පඤ්චාබාධාදීහි අපරිමුත්තස්සපි උපසම්පදා රුහති, නාඤ්ඤථා. පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවරන්ති පරිපුණ්ණමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛස්ස පත්තචීවරං. එවං වුත්තෙ එව අපත්තචීවරස්සපි උපසම්පදා රුහති, නාඤ්ඤථා. උපසම්පදං යාචතීති ‘‘සඞ්ඝං, භන්තෙ, උපසම්පදං යාචාමී’’තිආදිනා (මහාව. 126) යාචාපිතභාවං සන්ධාය වුත්තං. එවං තෙන සඞ්ඝෙ අයාචිතෙපි ‘‘ඉත්ථන්නාමො සඞ්ඝං උපසම්පදං යාචතී’’ති වුත්තෙ එව කම්මං අවිපන්නං හොති, නාඤ්ඤථා. උපජ්ඣායෙනාති උපජ්ඣායෙන කරණභූතෙන, ඉත්ථන්නාමං උපජ්ඣායං කත්වා කම්මභූතං උපසම්පදං දාතුං නිප්ඵාදෙතුං කත්තුභූතං සඞ්ඝං යාචතීති අත්ථො. යාචධාතුනො පන ද්විකම්මකත්තා ‘‘සඞ්ඝං උපසම්පද’’න්ති ද්වෙ කම්මපදානි වුත්තානි.

คำว่า “บริสุทธิ์จากอันตรายิกธรรม” คือ พ้นจากอันตรายิกธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุให้การอุปสมบทไม่มีวัตถุ เช่น ความเป็นผู้ไม่ควรบวชเป็นต้น และที่เป็นเหตุให้ต้องอาบัติ เช่น โรค ๕ ประการ มือขาดเป็นต้น เมื่อกล่าวอย่างนี้ แม้แก่ผู้ไม่พ้นจากโรค ๕ ประการเป็นต้นที่เป็นเหตุเพียงให้ต้องอาบัติ การอุปสมบทก็ย่อมสำเร็จ, ไม่เป็นอย่างอื่น คำว่า “บาตรจีวรบริบูรณ์” คือ บาตรจีวรของผู้นั้นผู้มุ่งอุปสมบทบริบูรณ์ เมื่อกล่าวอย่างนี้ แม้แก่ผู้ไม่มีบาตรจีวร การอุปสมบทก็ย่อมสำเร็จ, ไม่เป็นอย่างอื่น คำว่า “ขออุปสมบท” นี้ กล่าวโดยหมายถึงความเป็นผู้ที่ถูกสั่งให้ขอด้วยคำมีอาทิว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออุปสมบท” (มหาวรรค หน้า ๑๒๖) เมื่อกล่าวอย่างนี้ แม้ผู้นั้นจะยังไม่ได้ขอต่อสงฆ์ แต่เมื่อกล่าวว่า “ผู้นี้ชื่อ... ขออุปสมบทต่อสงฆ์” กรรมก็ไม่วิบัติ, ไม่เป็นอย่างอื่น คำว่า “ด้วยอุปัชฌาย์” คือ ด้วยอุปัชฌาย์ผู้เป็นเครื่องกระทำ มีอรรถว่า “ขอต่อสงฆ์ผู้เป็นผู้กระทำ เพื่อให้สำเร็จการให้อุปสมบทอันเป็นกรรม โดยมีอุปัชฌาย์ชื่อ... เป็นอุปัชฌาย์” ส่วนคำว่า “สงฆ์” และ “อุปสมบท” เป็นบทกรรมสองบท เพราะธาตุ “ยาจ” (ขอ) มีกรรมสองอย่าง

යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලන්ති එත්ථ පත්තො කාලො ඉමස්ස කම්මස්සාති පත්තකාලං, අපලොකනාදිචතුබ්බිධං සඞ්ඝගණකම්මං, තදෙව සකත්ථෙ ය-පච්චයෙන ‘‘පත්තකල්ල’’න්ති වුච්චති. ඉධ පන ඤත්තිචතුත්ථඋපසම්පදාකම්මං අධිප්පෙතං, තං කාතුං සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං ජාතං. යදීති අනුමතිගහණවසෙන කම්මස්ස පත්තකල්ලතං ඤාපෙති, යො හි කොචි තත්ථ අපත්තකල්ලතං මඤ්ඤිස්සති, සො වක්ඛති. ඉමමෙව හි අත්ථං සන්ධාය අනුස්සාවනාසු ‘‘යස්සායස්මතො ඛමති…පෙ… සො භාසෙය්‍යා’’ති (මහාව. 127) වුත්තං. තදෙතං පත්තකල්ලං වත්ථුසම්පදා, අන්තරායිකෙහි ධම්මෙහි චස්ස පරිසුද්ධතා, සීමාසම්පදා, පරිසාසම්පදා, පුබ්බකිච්චනිට්ඨානන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සඞ්ගහිතං.

คำว่า “ถ้าเป็นกาลอันควรแก่สงฆ์” ในที่นี้ คำว่า “ปัตตกาล” คือ กาลอันควรแก่กรรมนี้, กรรมของสงฆ์และคณะ ๔ อย่าง มีอปโลกนกรรมเป็นต้น, กรรมนั้นเองเรียกว่า “ปัตตกัลละ” ด้วยปัจจัย “ยะ” ในอรรถของตน แต่ในที่นี้ มุ่งหมายถึงญัตติจตุตถกรรมคืออุปสมบทกรรม, การทำกรรมนั้นเป็นกาลอันควรแก่สงฆ์แล้ว คำว่า “ถ้า” นี้ แสดงความเป็นกาลอันควรของกรรมโดยการรับความเห็นชอบ, เพราะว่าผู้ใดผู้หนึ่งในที่นั้นจักสำคัญว่าไม่เป็นกาลอันควร ผู้นั้นก็จักกล่าว ก็คำว่า “ท่านผู้มีอายุรูปใดเห็นชอบ... (ละ)... ผู้นั้นพึงกล่าว” (มหาวรรค หน้า ๑๒๗) นี้ กล่าวโดยหมายถึงอรรถนี้เองในอนุสาวนา ความเป็นกาลอันควรนั้น สงเคราะห์ด้วยองค์ ๕ ประการเหล่านี้ คือ วัตถุสมบัติ, ความบริสุทธิ์ของผู้นั้นจากอันตรายิกธรรม, สีมาสมบัติ, ปริสสมบัติ, และการทำบุพกิจเสร็จสิ้น

තත්ථ වත්ථුසම්පදා නාම යථාවුත්තෙහි එකාදසඅභබ්බපුග්ගලෙහි චෙව අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නෙහි ච අඤ්ඤො පරිපුණ්ණවීසතිවස්සො අනුපසම්පන්නභූතො මනුස්සපුරිසො. එතස්මිඤ්හි පුග්ගලෙ [Pg.286] සති එව ඉදං සඞ්ඝස්ස උපසම්පදාකම්මං පත්තකල්ලං නාම හොති, නාසති, කතඤ්ච කුප්පමෙව හොති.

ในบรรดาองค์เหล่านั้น วัตถุสมบัติ คือ บุคคลชายผู้เป็นมนุษย์ ผู้ยังมิได้อุปสมบท มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ ซึ่งมิใช่บุคคลผู้ไม่ควรบวช ๑๑ จำพวกที่กล่าวมาแล้ว และมิใช่ผู้ต้องอาบัติปาราชิก เมื่อมีบุคคลนี้อยู่เท่านั้น อุปสมบทกรรมของสงฆ์นี้จึงชื่อว่าเป็นกาลอันควร, เมื่อไม่มี ก็ไม่เป็น, และกรรมที่ทำไปแล้วก็ย่อมเป็นกรรมที่เสียไป

අන්තරායිකෙහි ධම්මෙහි චස්ස පරිසුද්ධතා නාම යථාවුත්තස්සෙව උපසම්පදාවත්ථුභූතස්ස පුග්ගලස්ස යෙ ඉමෙ භගවතා පටික්ඛිත්තා පඤ්චාබාධඵුට්ඨතාදයො මාතාපිතූහි අනනුඤ්ඤාතතාපඅයොසානා චෙව හත්ථච්ඡින්නාදයො ච දොසධම්මා කාරකසඞ්ඝස්ස ආපත්තාදිඅන්තරායහෙතුතාය ‘‘අන්තරායිකා’’ති වුච්චන්ති, තෙහි අන්තරායිකෙහි දොසධම්මෙහි පරිමුත්තතා, ඉමිස්සා ච සති එව ඉදං කම්මං පත්තකල්ලං නාම හොති, නාසති, කතං පන කම්මං සුකතමෙව හොති ඨපෙත්වා ඌනවීසතිවස්සං පුග්ගලං.

ความบริสุทธิ์ของผู้นั้นจากอันตรายิกธรรม คือ การพ้นจากอันตรายิกธรรมทั้งหลายที่เป็นโทษ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้ อันได้แก่ โรค ๕ ประการเป็นต้น ความไม่ได้รับอนุญาตจากมารดาบิดาเป็นที่สุด และความมีมือขาดเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งอันตรายมีอาบัติเป็นต้นแก่สงฆ์ผู้ทำกรรม จึงเรียกว่า “อันตรายิกธรรม” สำหรับบุคคลผู้เป็นวัตถุแห่งอุปสมบทที่กล่าวมาแล้วนั้น เมื่อมีความบริสุทธิ์นี้อยู่เท่านั้น กรรมนี้จึงชื่อว่าเป็นกาลอันควร, เมื่อไม่มี ก็ไม่เป็น, แต่กรรมที่ทำไปแล้วก็ยังเป็นกรรมที่ทำดีแล้ว เว้นแต่บุคคลที่มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี

සීමාසම්පදා පන උපොසථක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 138 ආදයො) වක්ඛමානනයෙන සබ්බදොසරහිතාය බද්ධාබද්ධවසෙනෙව දුවිධාය සීමාය වසෙන වෙදිතබ්බා. තාදිසාය හි සීමාය සති එව ඉදං කම්මං පත්තකල්ලං නාම හොති, නාසති, කතඤ්ච කම්මං විපජ්ජති.

ส่วนสีมาสมบัติ พึงทราบโดยนัยที่จักกล่าวในอุโบสถขันธกะ (มหาวรรค หน้า ๑๓๘ เป็นต้น) โดยอำนาจแห่งสีมา ๒ อย่าง คือ สีมาที่ผูกและสีมาที่ไม่ได้ผูก อันปราศจากโทษทั้งปวง. เพราะเมื่อมีสีมาเช่นนั้นอยู่เท่านั้น กรรมนี้จึงชื่อว่าถึงพร้อมด้วยกาล, เมื่อไม่มี ก็ไม่ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยกาล, และกรรมที่ทำไปแล้วย่อมวิบัติ.

පරිසාසම්පදා පන යෙ ඉමෙ උපසම්පදාකම්මස්ස සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන කම්මප්පත්තා දසහි වා පඤ්චහි වා අනූනාපාරාජිකං අනාපන්නා අනුක්ඛිත්තා ච සමානසංවාසකා භික්ඛූ, තෙසං එකසීමාය හත්ථපාසං අවිජහිත්වා ඨානං, ඡන්දාරහානඤ්ච ඡන්දස්ස ආනයනං, සම්මුඛීභූතානඤ්ච අප්පටිකොසනං, උපසම්පදාපෙක්ඛරහිතානං උපොසථක්ඛන්ධකෙ පටික්ඛිත්තානං ගහට්ඨාදිඅනුපසම්පන්නානඤ්චෙව පාරාජිකුක්ඛිත්තකනානාසංවාසකභික්ඛුනීනඤ්ච වජ්ජනීයපුග්ගලානං සඞ්ඝස්ස හත්ථපාසෙ අභාවො චාති ඉමෙහි චතූහි අඞ්ගෙහි සඞ්ගහිතා. එවරූපාය ච පරිසාසම්පදාය සති එව ඉදං පත්තකල්ලං නාම හොති, නාසති. තත්ථ පුරිමානං තිණ්ණං අඞ්ගානං අඤ්ඤතරස්සපි අභාවෙ කතං කම්මං විපජ්ජති, න පච්ඡිමස්ස.

ส่วนปริสสมบัติ สงเคราะห์ด้วยองค์ ๔ ประการเหล่านี้ คือ การที่ภิกษุทั้งหลายผู้มีสังวาสเสมอกัน ผู้ไม่หย่อนกว่า ๑๐ รูป หรือ ๕ รูป ผู้ไม่เป็นปาราชิก ผู้ไม่ถูกยกวัตร ผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมโดยกำหนดอย่างต่ำที่สุดแห่งอุปสมบทกรรม ยืนอยู่ในสีมาเดียวกัน ไม่ละหัตถบาส ๑, การนำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมา ๑, การไม่คัดค้านของภิกษุผู้มาพร้อมหน้ากัน ๑, และการไม่มีบุคคลที่ควรเว้น มีอนุปสัมบันคือคฤหัสถ์เป็นต้น และภิกษุผู้ต้องปาราชิก ผู้ถูกยกวัตร ผู้มีสังวาสต่างกัน และภิกษุณี ซึ่งถูกห้ามไว้ในอุโบสถขันธกะ เว้นผู้มุ่งอุปสมบทเสีย ในหัตถบาสของสงฆ์ ๑. เมื่อมีปริสสมบัติเช่นนี้อยู่เท่านั้น กรรมนี้จึงชื่อว่าถึงพร้อมด้วยกาล, เมื่อไม่มี ก็ไม่ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยกาล. ในบรรดาองค์เหล่านั้น เมื่อไม่มีองค์ ๓ ประการแรกอย่างใดอย่างหนึ่ง กรรมที่ทำไปแล้วย่อมวิบัติ, แต่ไม่วิบัติเพราะไม่มีองค์สุดท้าย.

පුබ්බකිච්චනිට්ඨානං [Pg.287] නාම යානිමානි ‘‘පඨමං උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බො’’තිආදිනා පාළියං (මහාව. 126) වුත්තානි ‘‘උපජ්ඣාගාහාපනං, පත්තචීවරාචික්ඛණං, තතො තං හත්ථපාසතො බහි පෙසෙත්වා අනුසාසකසම්මුතිකම්මකරණං, සම්මතෙන ච ගන්ත්වා අනුසාසනං, තෙන ච පඨමතරං ආගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස ඤත්තිං ඤාපෙත්වා උපසම්පදාපෙක්ඛං ‘ආගච්ඡාහී’ති හත්ථපාසෙ එව අබ්භානං, තෙන භික්ඛූනං පාදෙ වන්දාපෙත්වා උපසම්පදායාචාපනං, තතො අන්තරායිකධම්මපුච්ඡකසම්මුතිකම්මකරණං, සම්මතෙන ච පුච්ඡන’’න්ති ඉමානි අට්ඨ පුබ්බකිච්චානි, තෙසං සබ්බෙසං යාථාවතො කරණෙන නිට්ඨානං. එතස්මිඤ්ච පුබ්බකිච්චනිට්ඨාපනෙ සති එව ඉදං සඞ්ඝස්ස උපසම්පදාකම්මං පත්තකල්ලං නාම හොති, නාසති. එතෙසු පන පුබ්බකම්මෙසු අකතෙසුපි කතං කම්මං යථාවුත්තෙසු වත්ථුසම්පත්තිආදීසු විජ්ජමානෙසු අකුප්පමෙව හොති. තදෙවමෙත්ථ පත්තකල්ලං ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනාව නයෙන හෙට්ඨා වුත්තෙසු, වක්ඛමානෙසු ච සබ්බෙසු කම්මෙසු පත්තකල්ලතා යථාරහං යොජෙත්වා ඤාතබ්බා.

ชื่อว่าการสำเร็จกิจเบื้องต้น คือกิจเบื้องต้น ๘ อย่างเหล่านี้ ที่กล่าวไว้ในพระบาลี (มหาวรรค ๑๒๖) โดยเริ่มตั้งแต่ 'พึงให้ถืออุปัชฌาย์ก่อน' คือ การให้ถืออุปัชฌาย์, การบอกบาตรและจีวร, จากนั้นส่งผู้นั้นออกไปนอกหัตถบาสแล้วทำกรรมสมมติผู้สอน, การที่ผู้ได้รับสมมติไปสอน, การที่ผู้นั้นกลับมาก่อนแล้วแจ้งญัตติแก่สงฆ์ แล้วเรียกผู้มุ่งอุปสมบทว่า 'จงมา' เข้ามาในหัตถบาสนั่นเอง, การให้ผู้นั้นไหว้เท้าภิกษุทั้งหลายแล้วให้ขออุปสมบท, จากนั้นทำกรรมสมมติผู้ถามอันตรายิกธรรม, และการถามโดยผู้ได้รับสมมติ — การสำเร็จด้วยการทำกิจทั้งหมดเหล่านั้นให้ถูกต้องตามความเป็นจริง. และเมื่อมีการสำเร็จกิจเบื้องต้นนี้เท่านั้น กรรมอุปสมบทของสงฆ์นี้จึงชื่อว่าถึงพร้อมด้วยกาล, เมื่อไม่มี ก็ไม่ชื่อว่าถึงพร้อมด้วยกาล. แต่ถึงแม้กิจเบื้องต้นเหล่านี้ยังไม่ได้ทำ เมื่อวัตถุสมบัติเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วมีอยู่ กรรมที่ทำแล้วย่อมไม่กำเริบเลย. พึงทราบว่าความถึงพร้อมด้วยกาลในที่นี้ สงเคราะห์ด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้. พึงประกอบและพึงทราบความถึงพร้อมด้วยกาลในกรรมทั้งปวงที่กล่าวไว้แล้วข้างต้นและที่จะกล่าวต่อไปตามสมควร โดยนัยนี้แล.

ඉත්ථන්නාමං උපසම්පාදෙය්‍යාති උපසම්පදානිප්ඵාදනෙන තංසමඞ්ගිං කරෙය්‍ය කරොතූති පත්ථනායං, විධිම්හි වා ඉදං දට්ඨබ්බං. යථා හි ‘‘දෙවදත්තං සුඛාපෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ සුඛමස්ස නිප්ඵාදෙත්වා තං සුඛසමඞ්ගිනං කරෙය්‍යාති අත්ථො හොති, එවමිධාපි උපසම්පදමස්ස නිප්ඵාදෙත්වා තං උපසම්පදාසමඞ්ගිනං කරෙය්‍යාති අත්ථො. පයොජකබ්‍යාපාරෙ චෙතං. යථා සුඛයන්තං කිඤ්චි සුද්ධකත්තාරං කොචි හෙතුකත්තා සුඛහෙතුනිප්ඵාදනෙන සුඛාපෙය්‍යාති වුච්චති, එවමිධාපි උපසම්පජ්ජන්තං සුද්ධකත්තාරං පුග්ගලං හෙතුකත්තුභූතො සඞ්ඝො උපසම්පදාහෙතුනිප්ඵාදනෙන උපසම්පාදෙය්‍යාති වුත්තො. එතෙන ච සුඛං විය සුඛදායකෙන සඞ්ඝෙන පුග්ගලස්ස දීයමානා තථාපවත්තපරමත්ථධම්මෙ [Pg.288] උපාදාය අරියජනපඤ්ඤත්තා උපසම්පදා නාම සම්මුතිසච්චතා අත්ථීති සමත්ථිතං හොති. එත්ථ ච ‘‘ඉත්ථන්නාමො සඞ්ඝං උපසම්පදං යාචතී’’ති (මහාව. 127) වුත්තත්තා පරිවාසාදීසු විය යාචනානුගුණං ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදං දදෙය්‍යා’’ති අවත්වා ‘‘ඉත්ථන්නාමං උපසම්පාදෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා ඉදං උපසම්පදාකම්මං දානෙ අසඞ්ගහෙත්වා කම්මලක්ඛණෙ එව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ඉමිනා නයෙන ‘‘ඉත්ථන්නාමං උපසම්පාදෙති, උපසම්පන්නො සඞ්ඝෙනා’’ති එත්ථාපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. කෙවලඤ්හි තත්ථ වත්තමානකාලඅතීතකාලවසෙන, ඉධ පන අනාමට්ඨකාලවසෙනාති එත්තකමෙව විසෙසො.

คำว่า 'พึงให้อุปสมบทแก่ชื่อนี้' (อิตถันนามัง อุปสัมปาเทยยะ) พึงเห็นในความหมายว่าปรารถนาว่า 'พึงทำให้ผู้นั้นเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยอุปสมบท ด้วยการยังอุปสมบทให้สำเร็จ' หรือในความหมายว่าเป็นคำสั่ง. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า 'พึงให้เทวทัตมีความสุข' ย่อมมีความหมายว่า 'พึงยังความสุขให้สำเร็จแก่เขาแล้วทำให้เขาเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยความสุข' ฉันใด ในที่นี้ก็มีความหมายว่า 'พึงยังอุปสมบทให้สำเร็จแก่เขาแล้วทำให้เขาเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยอุปสมบท' ฉันนั้น. และคำนี้เป็นไปในกิริยาของผู้ใช้ (ปโยชกะ). เหมือนอย่างที่บุคคลผู้ทำเหตุแห่งความสุขให้สำเร็จ ย่อมถูกเรียกว่า 'พึงให้มีความสุข' แก่ใครคนหนึ่งผู้กำลังมีความสุขอยู่ ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวว่า 'สงฆ์ผู้เป็นผู้ทำ พึงให้อุปสมบทแก่บุคคลผู้กำลังอุปสมบท' ด้วยการยังเหตุแห่งอุปสมบทให้สำเร็จ ฉันนั้น. ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นอันสำเร็จความว่า อุปสมบทชื่อว่าเป็นสมมติสัจจะที่พระอริยเจ้าบัญญัติไว้ โดยอาศัยปรมัตถธรรมที่ดำเนินไปอย่างนั้น ซึ่งสงฆ์ผู้ให้ความสุขมอบให้แก่บุคคล เหมือนความสุข. และในที่นี้ เพราะมีการกล่าวว่า 'ชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์' (มหาวรรค ๑๒๗) และเพราะมีการกล่าวว่า 'พึงให้อุปสมบทแก่ชื่อนี้' (อิตถันนามัง อุปสัมปาเทยยะ) โดยไม่กล่าวว่า 'พึงให้ซึ่งอุปสมบทแก่ชื่อนี้' (อิตถันนามัสสะ อุปสัมปะทัง ทเทยยะ) ตามความเหมาะสมกับการขอ เหมือนในปริวาสเป็นต้น จึงพึงเห็นว่ากรรมอุปสมบทนี้สงเคราะห์อยู่ในลักษณะของกรรมเท่านั้น ไม่ได้สงเคราะห์อยู่ในทาน. พึงทราบความหมายในคำว่า 'สงฆ์ให้อุปสมบทแก่ชื่อนี้, ชื่อนี้เป็นผู้อุปสมบทแล้วโดยสงฆ์' แม้ในที่นี้ด้วยนัยนี้แล. ความแตกต่างมีเพียงว่า ในที่นั้นเป็นไปตามกาลปัจจุบันและกาลอดีต แต่ในที่นี้เป็นไปตามกาลที่ยังไม่ได้ระบุ.

එසා ඤත්තීති ‘‘සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො’’ති වුත්තඤාපනා එසා. ඉදඤ්ච අනුස්සාවනානම්පි සබ්භාවසූචනත්ථං වුච්චති. අවස්සඤ්චෙතං වත්තබ්බමෙව. ඤත්තිකම්මෙ එව තං න වත්තබ්බං. තත්ථ පන ය්‍ය-කාරෙ වුත්තමත්තෙ එව ඤත්තිකම්මං නිට්ඨිතං හොතීති දට්ඨබ්බං. ඛමතීති රුච්චති. උපසම්පදාති සඞ්ඝෙන දීයමානා නිප්ඵාදියමානා උපසම්පදා, යස්ස ඛමති, සො තුණ්හස්සාති යොජනා. තුණ්හීති ච අකථනත්ථෙ නිපාතො, අකථනකො අස්ස භවෙය්‍යාති අත්ථො. ඛමති සඞ්ඝස්ස ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාති පකතෙන සම්බන්ධො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තස්මා තුණ්හී’’ති. තත්ථ ‘‘ආසී’’ති සෙසො. යස්මා ‘‘යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍යා’’ති තික්ඛත්තුං වුච්චමානොපි සඞ්ඝො තුණ්හී නිරවො අහොසි, තස්මා ඛමති සඞ්ඝස්සාති අත්ථො. එවන්ති ඉමිනා පකාරෙන. තුණ්හීභාවෙනෙවෙතං සඞ්ඝස්ස රුච්චනභාවං ධාරයාමි, බුජ්ඣාමි ජානාමීති අත්ථො. ඉති-සද්දො පරිසමාපනත්ථෙ කතො, සො ච කම්මවාචාය අනඞ්ගං, තස්මා අනුස්සාවකෙන ‘‘ධාරයාමී’’ති එත්ථ මි-කාරපරියොසානමෙව වත්වා නිට්ඨපෙතබ්බං, ඉති-සද්දො න පයුජ්ජිතබ්බොති දට්ඨබ්බං. ඉමිනා නයෙන සබ්බකම්මවාචානමත්ථො වෙදිතබ්බො.

คำว่า 'นี่คือญัตติ' คือการบอกให้ทราบที่กล่าวว่า 'สงฆ์พึงให้ทราบ' และคำนี้กล่าวเพื่อแสดงความมีอยู่แห่งอนุสาวนาทั้งหลายด้วย และคำนี้พึงกล่าวอย่างแน่นอน แต่ในญัตติกรรมนั้นไม่พึงกล่าว แต่ในที่นั้น พึงเห็นว่าญัตติกรรมสำเร็จแล้วเพียงเมื่อกล่าวอักษร ย ยักษ์ เท่านั้น คำว่า 'ขมติ' คือ ชอบใจ การประกอบความว่า 'อุปสมบทที่สงฆ์ให้ ที่สงฆ์ยังให้สำเร็จ, ผู้ใดชอบใจ, ผู้นั้นพึงเป็นผู้นิ่ง' และ 'ตุณฺหี' เป็นนิบาตในความไม่กล่าว มีความหมายว่า 'พึงเป็นผู้ไม่กล่าว' คำว่า 'อุปสมบทของชื่อนี้เป็นที่ชอบใจของสงฆ์' มีความเกี่ยวข้องกับประโยคที่กล่าวมาแล้ว ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุผลว่า 'เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง' ในที่นั้น มีคำว่า 'อาสี' (ได้มีแล้ว) เหลืออยู่ เพราะว่าสงฆ์แม้ถูกกล่าวสามครั้งว่า 'ผู้ใดไม่ชอบใจ ผู้นั้นพึงกล่าว' ก็ยังนิ่งเงียบอยู่ ดังนั้นจึงมีความหมายว่า 'เป็นที่ชอบใจของสงฆ์' คำว่า 'เอวัง' คือ ด้วยประการฉะนี้ มีความหมายว่า 'ข้าพเจ้าทรงจำ คือรู้ คือทราบ ความที่สงฆ์ชอบใจนี้ ด้วยความเป็นผู้นิ่งนี้แล' พึงเห็นว่าคำว่า 'อิติ' ทำไว้ในความหมายว่าจบ และคำนั้นไม่เป็นองค์ประกอบของกรรมวาจา ดังนั้น ผู้อนุสาวนาพึงกล่าวจบเพียงแค่อักษร มิ ในคำว่า 'ธารยามิ' เท่านั้น ไม่พึงใช้คำว่า 'อิติ' ด้วยนัยนี้ พึงทราบความหมายของกรรมวาจาทั้งปวง

එකපොරිසා [Pg.289] වාතිආදි සත්තානං සරීරඡායං පාදෙහි මිනිත්වා ජානනප්පකාරදස්සනං. ඡසත්තපදපරිමිතා හි ඡායා ‘‘පොරිසා’’ති වුච්චති, ඉදඤ්ච උතුප්පමාණාචික්ඛණාදි ච ආගන්තුකෙහි සද්ධිං වීමංසිත්වා වුඩ්ඪනවභාවං ඤත්වා වන්දනවන්දාපනාදිකරණත්ථං වුත්තං. එති ආගච්ඡති, ගච්ඡති චාති උතු, සොව පමීයතෙ අනෙන සංවච්ඡරන්ති පමාණන්ති ආහ ‘‘උතුයෙව උතුප්පමාණ’’න්ති. අපරිපුණ්ණාති උපසම්පදාදිවසෙන අපරිපුණ්ණා. යදි උතුවෙමජ්ඣෙ උපසම්පාදිතො, තදා තස්මිං උතුම්හි අවසිට්ඨදිවසාචික්ඛණං දිවසභාගාචික්ඛණන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘යත්තකෙහි දිවසෙහි යස්ස යො උතු අපරිපුණ්ණො, තෙ දිවසෙ’’ති. තත්ථ යස්ස තඞ්ඛණං ලද්ධූපසම්පදස්ස පුග්ගලස්ස සම්බන්ධී යො උතු යත්තකෙහි දිවසෙහි අපරිපුණ්ණො, තෙ දිවසෙති යොජනා.

คำว่า 'เงาหนึ่งบุรุษเป็นต้น' เป็นการแสดงวิธีรู้ด้วยการวัดเงาของร่างกายสัตว์ทั้งหลายด้วยเท้า เงาที่มีประมาณ 6 หรือ 7 รอยเท้า ย่อมถูกเรียกว่า 'บุรุษ' และคำนี้กล่าวไว้เพื่อการบอกประมาณฤดูเป็นต้น และเพื่อการทำความเคารพและการให้ทำความเคารพเป็นต้น โดยการพิจารณาร่วมกับอาคันตุกะทั้งหลายแล้วทราบความเป็นผู้แก่และผู้ใหม่ คำว่า 'เอติ' คือมา 'คัจฉติ' คือไป ชื่อว่าฤดู ฤดูนั้นนั่นเองที่ปีถูกวัดด้วยฤดูนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ฤดูนั่นแหละคือประมาณแห่งฤดู' คำว่า 'อปริปุณฺณา' คือ ไม่บริบูรณ์ โดยอุปสมบทเป็นต้น หากอุปสมบทในท่ามกลางฤดู เมื่อนั้นย่อมแสดงการบอกวันส่วนที่เหลือในฤดูนั้น และการบอกส่วนของวัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วันเหล่านั้นที่ฤดูใดของบุคคลใดไม่บริบูรณ์ด้วยวันเท่าใด' ในที่นั้น มีการประกอบความว่า 'ฤดูใดที่เกี่ยวข้องกับบุคคลผู้ได้รับอุปสมบทในขณะนั้น ไม่บริบูรณ์ด้วยวันเท่าใด วันเหล่านั้น'

ඡායාදිකමෙව සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා ගායිතබ්බතො කථෙතබ්බතො සඞ්ගීතීති ආහ ‘‘ඉදමෙවා’’තිආදි. තත්ථ එකතො කත්වා ආචික්ඛිතබ්බං. ත්වං කිං ලභසීති ත්වං උපසම්පාදනකාලෙ කතරවස්සං, කතරඋතුඤ්ච ලභසි, කතරස්මිං තෙ උපසම්පදා ලද්ධාති අත්ථො. වස්සන්ති වස්සානඋතු, ඉදඤ්ච සංවච්ඡරාචික්ඛණං විනා වුත්තම්පි න විඤ්ඤායතීති ඉමිනා උතුආචික්ඛණෙනෙව සාසනවස්සෙසු වා කලියුගවස්සාදීසු වා සහස්සිමෙ වා සතිමෙ වා අසුකඋතුං ලභාමීති දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. ඡායාති ඉදං පාළියං ආගතපටිපාටිං සන්ධාය වුත්තං, වත්තබ්බකම්මතො පන කලියුගවස්සාදීසු සබ්බදෙසපසිද්ධෙසු අසුකවස්සෙ අසුකඋතුම්හි අසුකමාසෙ අසුකකණ්හෙ වා සුක්කෙ වා පක්ඛෙ අසුකෙ තිථිවාරවිසෙසයුත්තෙ පුබ්බණ්හාදිදිවසභාගෙ එත්තකෙ ඡායාපමාණෙ, නාඩිකාපමාණෙ වා මයා උපසම්පදා ලද්ධාති වදෙය්‍යාසීති එවං ආචික්ඛිතබ්බං. ඉදං සුට්ඨු උග්ගහෙත්වා ආගන්තුකෙහි [Pg.290] වුඩ්ඪපටිපාටිං ඤත්වා පටිපජ්ජාහීති වත්තබ්බං. ඉති එත්තකො කථාමග්ගො විමතිවිනොදනියං ආගතො. වජිරබුද්ධිටීකානයො පන එකච්චො ඉධෙව සඞ්ගහං ගතො, එකච්චො අසන්නිට්ඨානවිනිච්ඡයත්තා සංසයහෙතුකො හොති, තස්මා ඉධ න ගහිතොති.

ท่านกล่าวว่า 'สังคีติ' เพราะรวบรวมเงาเป็นต้นทั้งหมดแล้วพึงสวด พึงกล่าวว่า 'สิ่งนี้เอง' เป็นต้น ในที่นั้น พึงรวบรวมแล้วบอก คำว่า 'เธอได้อะไร' มีความหมายว่า 'เธอได้พรรษาใด และฤดูใด ในเวลาอุปสมบท อุปสมบทของเธอได้ในฤดูใด' คำว่า 'วัสสัง' คือ ฤดูฝน และคำนี้แม้กล่าวโดยไม่มีการบอกปีก็ไม่เป็นที่เข้าใจ ดังนั้น พึงเห็นว่าด้วยการบอกฤดูนี้เอง เป็นการแสดงว่า 'ข้าพเจ้าได้ฤดูนั้นๆ ในพรรษาแห่งพระศาสนา หรือในพรรษาแห่งกลียุคเป็นต้น หรือในปีที่หนึ่งพัน หรือในปีที่หนึ่งร้อย' คำว่า 'เงา' นี้กล่าวโดยอ้างถึงลำดับที่มาในพระบาลี แต่โดยกิจที่พึงกล่าว พึงบอกอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าได้อุปสมบทในปีนั้นๆ ในฤดูนั้นๆ ในเดือนนั้นๆ ในข้างแรมหรือข้างขึ้นนั้นๆ ในวันที่มีดิถีและวารพิเศษนั้นๆ ในส่วนของวันตั้งแต่เวลาเช้าเป็นต้นไป ด้วยประมาณเงาเท่านี้ หรือประมาณนาฬิกาเท่านี้ ซึ่งเป็นที่รู้จักกันทั่วไปในประเทศทั้งปวงในกลียุคเป็นต้น' พึงกล่าวว่า 'เธอพึงเรียนรู้สิ่งนี้ให้ดีแล้วทราบลำดับความแก่ความอ่อนร่วมกับพวกอาคันตุกะแล้วปฏิบัติ' หนทางแห่งการกล่าวเท่านี้มาในวิมติวิโนทนี แต่นัยแห่งวัชรพุทธิฎีกา บางส่วนสงเคราะห์อยู่ในที่นี้เอง บางส่วนเป็นเหตุแห่งความสงสัยเพราะการวินิจฉัยที่ไม่แน่นอน เพราะฉะนั้นจึงไม่นำมากล่าวในที่นี้

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินัยาลังการะ อันเป็นคำอธิบายแห่งวินัยสังคหะ

උපසම්පදාවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො.

อลังการแห่งเรื่องวินิจฉัยอุปสมบท

23. නිස්සයවිනිච්ඡයකථා

๒๓. เรื่องวินิจฉัยนิสัย

151. එවං උපසම්පදාවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි නිස්සයවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘නිස්සයොති එත්ථ පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිස්සයනං නිස්සයො, සෙවනං භජනන්ත්‍යත්ථො. නිපුබ්බසි සෙවායන්ති ධාතු භාවසාධනො, න ‘‘නිස්සාය නං වසතීති නිස්සයො’’ති ඉධ විය අවුත්තකම්මසාධනො. තත්ථ හි සෙවිතබ්බො පුග්ගලො ලබ්භති, ඉධ පන සෙවනකිරියාති. ඉදානි තං නිස්සයං පුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමාය විස්සජ්ජනාය විත්ථාරතො ඨපෙතුං ‘‘කෙන දාතබ්බො’’තිආදිමාහ. තත්ථ කෙන දාතබ්බො, කෙන න දාතබ්බොති නිස්සයදායකං කත්තාරං පුච්ඡති, කස්ස දාතබ්බො, කස්ස න දාතබ්බොති නිස්සයපටිග්ගාහකං සම්පදානං, කථං ගහිතො හොති, කථං පටිප්පස්සම්භතීති කාරණං, නිස්සාය කෙන වසිතබ්බං, කෙන න වසිතබ්බන්ති නිස්සයපටිපන්නකං. තතො පුච්ඡානුක්කමෙන විස්සජ්ජෙතුං ‘‘තත්ථ’’ත්‍යාදිමාහ. න කෙවලං එත්ථෙව, අථ ඛො නිස්සයමුච්චනඞ්ගෙපි ‘‘බ්‍යත්තෙනා’’ති ආගතො.

๑๕๑. เมื่อกล่าววินิจฉัยอุปสมบทแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยนิสัย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็ในคำว่า นิสัย นี้' ในคำนั้น นิสสยนะ (การอาศัย) ชื่อว่า นิสัย อธิบายว่า การเสพ การคบหา สิ ธาตุ ในความเสพ มี นิ บทหน้า เป็นภาวสาธนะ ไม่ใช่เป็นกัมมสาธนะ เหมือนในที่นี้ว่า 'บุคคลอาศัยอยู่ซึ่งเขา ชื่อว่า นิสัย' เพราะในที่นั้น ย่อมได้บุคคลผู้ควรเสพ แต่ในที่นี้ ย่อมได้กิริยาคือการเสพ บัดนี้ เพื่อจะตั้งนิสัยนั้นไว้โดยพิสดาร ด้วยการวิสัชนาที่มีการถามนำหน้า จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อันใครพึงให้' ในคำนั้น 'อันใครพึงให้ อันใครไม่พึงให้' ย่อมถามถึงผู้ให้ (กัตตา) ซึ่งนิสัย 'พึงให้แก่ใคร ไม่พึงให้แก่ใคร' ย่อมถามถึงผู้รับ (สัมปทาน) ซึ่งนิสัย 'รับแล้วอย่างไร ระงับไปอย่างไร' ย่อมถามถึงเหตุ 'อันใครพึงอาศัยอยู่ อันใครไม่พึงอาศัยอยู่' ย่อมถามถึงผู้ปฏิบัติในนิสัย แต่นั้น เพื่อจะวิสัชนาไปตามลำดับแห่งคำถาม จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในคำนั้น' ไม่ใช่แต่ในที่นี้เท่านั้น อนึ่ง แม้ในองค์แห่งการเปลื้องนิสัย ก็มาแล้วว่า 'อันผู้ฉลาด'

තත්ථ [Pg.291] එත්ථ ච කො විසෙසොති ආහ ‘‘එත්ථ ච ‘බ්‍යත්තො’ති ඉමිනා පරිසුපට්ඨාපකො බහුස්සුතො වෙදිතබ්බො’’ති. ඉදානි පරිසුපට්ඨාපකලක්ඛණං දස්සෙතුං ‘‘පරිසුපට්ඨාපකෙන හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අභිවිනයෙති සකලෙ විනයපිටකෙ. විනෙතුන්ති සික්ඛාපෙතුං. ද්වෙ විභඞ්ගා පගුණා වාචුග්ගතා කාතබ්බාති ඉදං පරිපුච්ඡාවසෙන උග්ගණ්හනං සන්ධාය වුත්තන්ති වදන්ති. එකස්ස පමුට්ඨං, ඉතරෙසං පගුණං භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘තීහි ජනෙහි සද්ධිං පරිවත්තනක්ඛමා කාතබ්බා’’ති. අභිධම්මෙති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ. හෙට්ඨිමා වා තයො වග්ගාති මහාවග්ගතො හෙට්ඨා සගාථාවග්ගො නිදානවග්ගො ඛන්ධවග්ගොති ඉමෙ තයො වග්ගා. ‘‘ධම්මපදම්පි සහ වත්ථුනා උග්ගහෙතුං වට්ටතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තත්තා ජාතකභාණකෙන සාට්ඨකථං ජාතකං උග්ගහෙත්වාපි ධම්මපදං සහ වත්ථුනා උග්ගහෙතබ්බමෙව.

ในคำนั้น และในที่นี้ มีความต่างกันอย่างไร จึงกล่าวว่า "ในที่นี้ พึงทราบว่า ผู้ฉลาด ด้วยบทว่า 'byatto' นี้ คือผู้บำรุงบริษัท ผู้เป็นพหูสูต" บัดนี้ เพื่อจะแสดงลักษณะของผู้บำรุงบริษัท จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "parisupaṭṭhāpakena hi" เป็นต้น ในคำนั้น "อภิวินัย" คือในพระวินัยปิฎกทั้งหมด "vinetuṃ" คือเพื่อจะแนะนำสั่งสอน คำว่า "พึงทำให้พระวิภังค์ทั้งสองคล่องปากขึ้นใจ" นี้ ท่านกล่าวว่าหมายถึงการเรียนโดยวิธีสอบถามกันไปมา เพื่อว่าเมื่อคนหนึ่งหลงลืมไป ของคนอื่นก็ยังคล่องแคล่วอยู่ จึงกล่าวว่า "พึงทำให้สามารถสับเปลี่ยนกันได้กับคนสามคน" "อภิธรรม" คือในการกำหนดนามรูป คำว่า "หรือวรรคสามวรรคข้างล่าง" คือวรรคสามวรรคเหล่านี้ ได้แก่ สคาถวรรค นิทานวรรค ขันธวรรค ซึ่งอยู่ข้างล่างจากมหาวรรค เพราะในมหัปปัจจรีกล่าวไว้ว่า "พึงเรียนพระธรรมบทพร้อมทั้งเรื่องราวด้วย" ฉะนั้น แม้ผู้เป็นชาดกภาณกะเรียนชาดกพร้อมอรรถกถาแล้ว ก็พึงเรียนพระธรรมบทพร้อมทั้งเรื่องราวด้วยนั่นเอง

පඤ්චහි භික්ඛවෙ අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙනාතිආදීසු න සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බොති උපජ්ඣායෙන හුත්වා සාමණෙරො න උපට්ඨාපෙතබ්බො. අසෙක්ඛෙන සීලක්ඛන්ධෙනාති අසෙක්ඛස්ස සීලක්ඛන්ධොපි අසෙක්ඛො සීලක්ඛන්ධො නාම. අසෙක්ඛස්ස අයන්ති හි අසෙක්ඛො, සීලක්ඛන්ධො. එවං සබ්බත්ථ. එවඤ්ච කත්වා විමුත්තිඤාණදස්සනසඞ්ඛාතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණස්සපි වසෙන අපෙක්ඛිත්වා උප්පන්නා අයං කථා. අසෙක්ඛසීලන්ති ච න අග්ගඵලසීලමෙව අධිප්පෙතං, අථ ඛො යං කිඤ්චි අසෙක්ඛසන්තානෙ පවත්තසීලං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකස්ස සීලස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා. සමාධික්ඛන්ධාදීසුපි විමුත්තික්ඛන්ධපරියොසානෙසු අයමෙව නයො, තස්මා යථා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා ලොකියමිස්සකා කථිතා, එවං විමුත්තික්ඛන්ධොපීති තදඞ්ගවිමුත්තිආදයොපි වෙදිතබ්බා, න පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති එව. විමුත්තිඤාණදස්සනං පන ලොකියමෙව. තෙනෙව සංයුත්තනිකායට්ඨකථායං (සං.නි. අට්ඨ. 1.1.135) වුත්තං ‘‘පුරිමෙහි [Pg.292] චතූහි පදෙහි ලොකියලොකුත්තරසීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තියො කථිතා, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං හොති, තං ලොකියමෙවා’’ති.

ในคำมีอาทิว่า "Pañcahi bhikkhave aṅgehi samannāgatena" เป็นต้น คำว่า "ไม่พึงบำรุงสามเณร" คือเป็นอุปัชฌาย์แล้ว ไม่พึงบำรุงสามเณร คำว่า "ด้วยกองศีลอันเป็นอเสกขะ" คือแม้กองศีลของพระอเสกขะ ก็ชื่อว่ากองศีลอันเป็นอเสกขะ เพราะว่า "ของพระอเสกขะ" นี้ คือพระอเสกขะ, กองศีล อย่างนี้ในที่ทั้งปวง และเมื่อทำอย่างนี้ เรื่องนี้ก็เกิดขึ้นโดยมุ่งหมายเอาแม้ปัจจเวกขณญาณอันนับว่าวิมุตติญาณทัสสนะ และคำว่า "อเสกขศีล" ไม่ได้หมายถึงเฉพาะศีลอันเป็นอัคคผลเท่านั้น แต่หมายถึงศีลใดๆ ที่เป็นไปในสันดานของพระอเสกขะ เพราะในที่นี้ประสงค์เอาศีลที่ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระ แม้ในกองสมาธิเป็นต้น จนถึงที่สุดคือกองวิมุตติ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น กองศีล กองสมาธิ กองปัญญา ท่านกล่าวว่าเป็นโลกิยะระคนกันอย่างไร กองวิมุตติก็เป็นอย่างนั้นด้วย ฉะนั้น พึงทราบแม้ตทังควิมุตติเป็นต้น ไม่ใช่เฉพาะปฏิปัสสัทธิวิมุตติเท่านั้น แต่วิมุตติญาณทัสสนะเป็นโลกิยะเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาสังยุตตนิกาย (สํ.อ. 1.1.135) จึงกล่าวไว้ว่า "ด้วยบท ๔ บทก่อน กล่าวถึงศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ, วิมุตติญาณทัสสนะเป็นปัจจเวกขณญาณ, ซึ่งเป็นโลกิยะเท่านั้น"

අස්සද්ධොතිආදීසු තීසු වත්ථූසු සද්ධා එතස්ස නත්ථීති අස්සද්ධො. නත්ථි එතස්ස හිරීති අහිරිකො, අකුසලසමාපත්තියා අජිගුච්ඡමානස්සෙතං අධිවචනං. න ඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පී, අකුසලසමාපත්තියා න භායතීති වුත්තං හොති. කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතො, හීනවීරියස්සෙතං අධිවචනං. ආරද්ධං වීරියං එතස්සාති ආරද්ධවීරියො, සම්මප්පධානයුත්තස්සෙතං අධිවචනං. මුට්ඨා සති එතස්සාති මුට්ඨස්සතී, නට්ඨස්සතීති වුත්තං හොති. උපට්ඨිතා සති එතස්සාති උපට්ඨිතස්සතී, නිච්චං ආරම්මණාභිමුඛපවත්තසතිස්සෙතං අධිවචනං.

ในคำมีอาทิว่า "assaddho" เป็นต้น ศรัทธาไม่มีแก่ผู้นั้นในวัตถุ ๓ อย่าง ฉะนั้น จึงชื่อว่า อัสสัทธะ (ผู้ไม่มีศรัทธา) หิริไม่มีแก่ผู้นั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า อหิริกะ (ผู้ไม่มีหิริ), คำนี้เป็นชื่อของผู้ไม่รังเกียจในการเข้าถึงอกุศล คำว่า "ไม่สะดุ้งกลัว" ฉะนั้น จึงชื่อว่า อโนตตัปปี (ผู้ไม่มีโอตตัปปะ), อธิบายว่า ไม่กลัวในการเข้าถึงอกุศล คำว่า "จมลงอย่างน่ารังเกียจ" ฉะนั้น จึงชื่อว่า กุสีตะ (ผู้เกียจคร้าน), คำนี้เป็นชื่อของผู้มีวิริยะทราม วิริยะอันปรารภแล้วมีแก่ผู้นั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า อารัทธวิริยะ (ผู้ปรารภความเพียร), คำนี้เป็นชื่อของผู้ประกอบด้วยสัมมัปปธาน สติอันหลงลืมแล้วมีแก่ผู้นั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า มุฏฐัสสติ (ผู้มีสติหลงลืม), อธิบายว่า มีสติอันพินาศแล้ว สติอันเข้าไปตั้งมั่นแล้วมีแก่ผู้นั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปัฏฐิตัสสติ (ผู้มีสติเข้าไปตั้งมั่น), คำนี้เป็นชื่อของสติที่ดำเนินไปเฉพาะหน้าอารมณ์เป็นนิตย์

අධිසීලෙ සීලවිපන්නො ච අජ්ඣාචාරෙ ආචාරවිපන්නො ච ආපජ්ජිත්වා අවුට්ඨිතො අධිප්පෙතො. සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං අන්තං ගණ්හාති, ගාහයතීති වා අන්තග්ගාහිකා, මිච්ඡාදිට්ඨි. පුරිමානි ද්වෙ පදානීති ‘‘න පටිබලො හොති අන්තෙවාසිං වා සද්ධිවිහාරිං වා ගිලානං උපට්ඨාතුං වා උපට්ඨාපෙතුං වා, අනභිරතං වූපකාසෙතුං වා වූපකාසාපෙතුං වා’’ති ඉමානි ද්වෙ පදානි.

ผู้ที่ประพฤติผิดศีลในอธิศีล และประพฤติผิดอาจาระในอาจาระ แล้วไม่ลุกขึ้น (จากอาบัติ) พึงประสงค์เอา ยึดถือซึ่งที่สุดอันนับว่าสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือยังผู้อื่นให้ยึดถือ ฉะนั้น จึงชื่อว่า อันตัคคาหิกา (ผู้ยึดถือที่สุด), คือมิจฉาทิฏฐิ บทสองบทก่อน คือบทสองบทเหล่านี้ว่า "ไม่สามารถเพื่อจะบำรุงหรือยังผู้อื่นให้บำรุงอันเตวาสิกหรือสัทธิวิหาริกผู้เจ็บไข้ได้, หรือเพื่อจะระงับหรือยังผู้อื่นให้ระงับผู้ไม่ยินดีได้"

අභි විසිට්ඨො උත්තමො සමාචාරො අභිසමාචාරො, අභිසමාචාරොව ආභිසමාචාරිකොති ච සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛාති ච ආභිසමාචාරිකසික්ඛා. අභිසමාචාරං වා ආරබ්භ පඤ්ඤත්තා සික්ඛා ආභිසමාචාරිකසික්ඛා, ඛන්ධකවත්තපරියාපන්නසික්ඛායෙතං අධිවචනං. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතාති ආදිබ්‍රහ්මචරියකා, උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නසික්ඛායෙතං අධිවචනං. තෙනෙව ‘‘උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නං [Pg.293] වා ආදිබ්‍රහ්මචරියකං, ඛන්ධකවත්තපරියාපන්නං ආභිසමාචාරික’’න්ති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.11) වුත්තං, තස්මා සෙක්ඛපණ්ණත්තියන්ති එත්ථ සික්ඛිතබ්බතො සෙක්ඛා, භගවතා පඤ්ඤත්තත්තා පණ්ණත්ති, සබ්බාපි උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නා සික්ඛාපදපණ්ණත්ති ‘‘සෙක්ඛපණ්ණත්තී’’ති වුත්තාති ගහෙතබ්බං. තෙනෙව ගණ්ඨිපදෙපි වුත්තං ‘‘සෙක්ඛපණ්ණත්තියන්ති පාරාජිකමාදිං කත්වා සික්ඛිතබ්බසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිය’’න්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.84).

อาจาระอันประเสริฐยิ่ง ชื่อว่า อภิสมาจาระ อภิสมาจาระนั่นแหละ ชื่อว่า อาภิสมาจาริกะ และเพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา จึงชื่อว่า สิกขา ฉะนั้น จึงชื่อว่า อาภิสมาจาริกาสิกขา หรือสิกขาที่ทรงบัญญัติปรารภอภิสมาจาระ ชื่อว่า อาภิสมาจาริกาสิกขา คำนี้เป็นชื่อของสิกขาที่สงเคราะห์เข้าในขันธกวัตร เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์อันเป็นมรรค ฉะนั้น จึงชื่อว่า อาทิพรหมจริยกะ คำนี้เป็นชื่อของสิกขาที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์ ด้วยเหตุนั้น ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1.11) จึงกล่าวไว้ว่า "สิกขาที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์ ชื่อว่า อาทิพรหมจริยกะ, สิกขาที่สงเคราะห์เข้าในขันธกวัตร ชื่อว่า อาภิสมาจาริกะ" เพราะฉะนั้น ในคำว่า "ในเสกขบัญญัติ" นี้ เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา จึงชื่อว่า เสกขะ, เพราะพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติ จึงชื่อว่า บัญญัติ, พึงถือเอาว่า สิกขาบทบัญญัติทั้งหมดที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์ ชื่อว่า "เสกขบัญญัติ" ด้วยเหตุนั้น ในคันถีบทก็กล่าวไว้ว่า "ในเสกขบัญญัติ คือในสิกขาบทบัญญัติที่พึงศึกษา มีปาราชิกเป็นต้น" ที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น ดังนี้ ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.84)

උපජ්ඣායාචරියකථායං න සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බොති උපජ්ඣායෙන හුත්වා න පබ්බාජෙතබ්බො. අසෙක්ඛස්ස අයන්ති අසෙක්ඛො, ලොකියලොකුත්තරො සීලක්ඛන්ධො. අන්තග්ගාහිකායාති සස්සතුච්ඡෙදකොට්ඨාසග්ගාහිකාය. පච්ඡිමානි ද්වෙති අප්පස්සුතො හොති, දුප්පඤ්ඤො හොතීති ඉමානි ද්වෙ අඞ්ගානි. පච්ඡිමානි තීණීති න පටිබලො උප්පන්නං කුක්කුච්චං ධම්මතො විනොදෙතුං, ආපත්තිං න ජානාති, ආපත්තිවුට්ඨානං න ජානාතීති ඉමානි තීණි. කුක්කුච්චස්ස හි පාළිඅට්ඨකථානයසඞ්ඛාතධම්මතො විනොදෙතුං අප්පටිබලතා නාම අබ්‍යත්තත්තා එව හොතීති සාපි ආපත්තිඅඞ්ගමෙව වුත්තා.

ในเรื่องอุปัชฌายาจริยะ คำว่า "ไม่พึงบำรุงสามเณร" คือเป็นอุปัชฌาย์แล้ว ไม่พึงบรรพชาให้ คำว่า "ของพระอเสกขะ" นี้ คือพระอเสกขะ, กองศีลที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ คำว่า "ด้วยอันตัคคาหิกา" คือด้วยการยึดถือส่วนสุดคือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ สองบทหลัง คือองค์สองอย่างเหล่านี้ว่า "เป็นผู้มีสุตะน้อย, เป็นผู้มีปัญญาทราม" สามบทหลัง คือสามอย่างเหล่านี้ว่า "ไม่สามารถเพื่อจะบรรเทากุกกุจจะที่เกิดขึ้นโดยธรรมได้, ไม่รู้อาบัติ, ไม่รู้การออกจากอาบัติ" อนึ่ง การไม่สามารถเพื่อจะบรรเทากุกกุจจะโดยธรรมอันนับว่านัยแห่งบาลีและอรรถกถา ย่อมมีเพราะความเป็นผู้ไม่ฉลาดนั่นเอง ฉะนั้น แม้ข้อนั้นก็กล่าวว่าเป็นองค์แห่งอาบัติ

අභි විසිට්ඨො උත්තමො සමාචාරො අභිසමාචාරො, වත්තප්පටිපත්තිසීලං, තං ආරබ්භ පඤ්ඤත්තා ඛන්ධකසික්ඛාපදසඞ්ඛාතා සික්ඛා ආභිසමාචාරිකා. සික්ඛාපදම්පි හි තදත්ථපරිපූරණත්ථිකෙහි උග්ගහණාදිවසෙන සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛාති වුච්චති. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතා කාරණභූතා ආදිබ්‍රහ්මචරියකා, උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නසික්ඛාපදං. තෙනෙවෙත්ථ විසුද්ධිමග්ගෙපි (විසුද්ධි. 1.11) ‘‘උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නං සික්ඛාපදං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං, ඛන්ධකවත්තපරියාපන්නං ආභිසමාචාරික’’න්ති වුත්තං, තස්මා සෙක්ඛපණ්ණත්තියන්ති එත්ථ සික්ඛිතබ්බතො සෙක්ඛා, භගවතාව [Pg.294] පඤ්ඤත්තත්තා පඤ්ඤත්ති. සබ්බාපි උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නා සික්ඛාපදපණ්ණත්ති ‘‘සෙක්ඛපණ්ණත්තී’’ති වුත්තාති ගහෙතබ්බං. නාමරූපපරිච්ඡෙදෙති එත්ථ කුසලත්තිකාදීහි වුත්තං ජාතිභූමිපුග්ගලසම්පයොගවත්ථාරම්මණකම්මද්වාරලක්ඛණරසාදිභෙදෙහි වෙදනාක්ඛන්ධාදිචතුබ්බිධං සනිබ්බානං නාමං, භූතොපාදායභෙදං රූපඤ්ච පරිච්ඡින්දිත්වා ජානනපඤ්ඤා, තප්පකාසකො ච ගන්ථො නාමරූපපරිච්ඡෙදො නාම. ඉමිනා අභිධම්මත්ථකුසලෙන භවිතබ්බන්ති දස්සෙති. සික්ඛාපෙතුන්ති උග්ගණ්හාපෙතුන්ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.84) වුත්තං.

อภิสมาจาร คือ สมาจารอันวิเศษยิ่ง อันสูงสุด คือวัตรปฏิบัติและศีล สิกขาที่บัญญัติปรารภสมาจารนั้น อันนับว่าเป็นสิกขาบทในขันธกะ ชื่อว่า อาภิสมาจาริกา แม้สิกขาบทก็ชื่อว่าสิกขา เพราะผู้มุ่งความบริบูรณ์แห่งสิกขาบทนั้น พึงศึกษาด้วยการเรียนเป็นต้น สิกขาบทที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์ ชื่อว่า อาทิพรหมจริยกะ เพราะเป็นเบื้องต้น เป็นเหตุแห่งมรรคพรหมจรรย์ เพราะเหตุนั้น ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1.11) จึงกล่าวไว้ว่า “สิกขาบทที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์ ชื่อว่า อาทิพรหมจริยกะ, สิกขาบทที่สงเคราะห์เข้าในวัตรของขันธกะ ชื่อว่า อาภิสมาจาริกะ” เพราะเหตุนั้น ในคำว่า เสกขปัญญัตติ นี้ เสกขะ คือ ผู้ที่พึงศึกษา, ปัญญัติ คือ สิ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ พึงทราบว่า สิกขาบทบัญญัติทั้งหมดที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์ ชื่อว่า “เสกขปัญญัติ” ในคำว่า นามรูปปริจเฉท นี้ นาม คือ นาม 4 อย่าง มีเวทนาขันธ์เป็นต้น พร้อมทั้งนิพพาน ที่กล่าวไว้ด้วยกุสลติกะเป็นต้น ด้วยความแตกต่างกันแห่งชาติ ภูมิ บุคคล สัมปโยค วัตถุ อารมณ์ กรรม ทวาร ลักษณะ รส เป็นต้น, และรูป คือ รูปที่แตกต่างกันโดยภูตรูปและอุปาทายรูป, ปัญญาที่รู้ด้วยการกำหนดนามและรูปนั้น, และคัมภีร์ที่แสดงนามและรูปนั้น ชื่อว่า นามรูปปริจเฉท แสดงว่า พึงเป็นผู้ฉลาดในอภิธรรมและอรรถด้วยนามรูปปริจเฉทนี้ ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.84) กล่าวไว้ว่า “สิกขาเปตุง” คือ “อุกคัณหาเปตุง” (ให้เรียน)

153. ආයස්මතො නිස්සාය වච්ඡාමීති එත්ථ ආයස්මතොති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, ආයස්මන්තං නිස්සාය වසිස්සාමීති අත්ථො. යං පන වුත්තං සමන්තපාසාදිකායං (මහාව. අට්ඨ. 76) ‘‘බ්‍යත්තො…පෙ… වුත්තලක්ඛණොයෙවා’’ති, තං පරිසූපට්ඨාකබහුස්සුතං සන්ධාය වදති. පබ්බජ්ජාඋපසම්පදධම්මන්තෙවාසිකෙහි පන…පෙ… තාව වත්තං කාතබ්බන්ති පබ්බජ්ජාචරියඋපසම්පදාචරියධම්මාචරියානං එතෙහි යථාවුත්තවත්තං කාතබ්බං. තත්ථ යෙන සික්ඛාපදානි දින්නානි, අයං පබ්බජ්ජාචරියො. යෙන උපසම්පදකම්මවාචා වුත්තා, අයං උපසම්පදාචරියො. යො උද්දෙසං වා පරිපුච්ඡං වා දෙති, අයං ධම්මාචරියොති වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

๑๕๓. ในคำว่า “อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามีติ” นี้ คำว่า “อายสฺมโต” เป็นสามีวจนะในอรรถแห่งอุปโยคะ (กรรม), มีความหมายว่า “จักอยู่โดยอาศัยท่านผู้มีอายุ” ส่วนคำที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (มหาวรรค อรรถกถา 76) ว่า “ผู้ฉลาด...ฯลฯ...มีลักษณะที่กล่าวแล้วนั่นแล” นั้น กล่าวหมายถึงผู้ที่ปรนนิบัติหมู่คณะและเป็นพหูสูต ส่วนอันเตวาสิกผู้บวช ผู้รับอุปสมบท และผู้ศึกษาธรรม...ฯลฯ...พึงทำวัตรนั้น คือ อันเตวาสิกเหล่านั้นพึงทำวัตรที่กล่าวไว้แล้วแก่พระอาจารย์ผู้ให้บรรพชา พระอาจารย์ผู้ให้อุปสมบท และพระอาจารย์ผู้ให้ศึกษาธรรม ในบรรดาอาจารย์เหล่านั้น พระอาจารย์ผู้ให้สิกขาบท ชื่อว่า ปัพพัชชาจารย์ (อาจารย์ผู้ให้บรรพชา) พระอาจารย์ผู้กล่าวอุปสมบทกรรมวาจา ชื่อว่า อุปสัมปทาจารย์ (อาจารย์ผู้ให้อุปสมบท) พระอาจารย์ผู้ให้การบอกบท หรือให้การสอบถาม ชื่อว่า ธัมมาจารย์ (อาจารย์ผู้ให้ศึกษาธรรม) พึงทราบดังนี้ ส่วนที่เหลือในที่นี้มีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว

154. නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථායං දිසං ගතොති පුන ආගන්තුකාමො, අනාගන්තුකාමො වා හුත්වා වාසත්ථාය කඤ්චි දිසං ගතො. භික්ඛුස්ස සභාගතන්ති පෙසලභාවං. ඔලොකෙත්වාති උපපරික්ඛිත්වා. විබ්භන්තෙ…පෙ… තත්ථ ගන්තබ්බන්ති එත්ථ ‘‘සචෙ කෙනචි කරණීයෙන තදහෙව ගන්තුං අසක්කොන්තො ‘කතිපාහෙන ගමිස්සාමී’ති ගමනෙ සඋස්සාහො හොති, රක්ඛතී’’ති වදන්ති. මා ඉධ පටික්කමීති මා [Pg.295] ඉධ පවිසි. තත්‍රෙව වසිතබ්බන්ති තත්ථෙව නිස්සයං ගහෙත්වා වසිතබ්බං. තංයෙව විහාරං…පෙ… වසිතුං වට්ටතීති එත්ථ උපජ්ඣායෙන පරිච්චත්තත්තා උපජ්ඣායසමොධානපරිහාරො නත්ථි, තස්මා උපජ්ඣායසමොධානගතස්සපි ආචරියස්ස සන්තිකෙ ගහිතනිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති.

๑๕๔. ในเรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิ คำว่า “ไปสู่ทิศ” คือ ไปสู่ทิศใดทิศหนึ่งเพื่ออยู่ โดยมีความประสงค์จะกลับมาอีก หรือไม่ประสงค์จะกลับมาอีก คำว่า “ความเสมอกันของภิกษุ” คือ ความเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก คำว่า “โอโลเกตฺวา” คือ พิจารณาดูแล้ว ในคำว่า “เมื่อลาสิกขา...ฯลฯ...พึงไปในที่นั้น” นี้ ท่านกล่าวว่า “ถ้าไม่สามารถจะไปในวันนั้นได้ด้วยกิจบางอย่าง และมีความตั้งใจในการไปว่า ‘จักไปในอีกสองสามวัน’ นิสสัยก็ยังคงอยู่” คำว่า “อย่ากลับมาในที่นี้” คือ อย่าเข้ามาในที่นี้ คำว่า “พึงอยู่ในที่นั้นนั่นแล” คือ พึงถือเอานิสสัยในที่นั้นนั่นแลอยู่ ในคำว่า “พึงอยู่ในวิหารนั้นนั่นแล...ฯลฯ...ควรอยู่” นี้ เพราะอุปัชฌาย์สละแล้ว จึงไม่มีการพ้นจากอุปัชฌาย์สมวธาน (การอยู่ร่วมกับอุปัชฌาย์), เพราะฉะนั้น นิสสัยที่ถือเอาจากอาจารย์ แม้ผู้ที่ไปจากอุปัชฌาย์สมวธานแล้ว ก็ไม่ปฏิปัสสัทธิ (ไม่ระงับ)

ආචරියම්හා නිස්සයපටිප්පස්සද්ධීසු ආචරියො පක්කන්තො වා හොතීති එත්ථ ‘‘පක්කන්තොති දිසං ගතො’’තිආදිනා උපජ්ඣායස්ස පක්කමනෙ යො විනිච්ඡයො වුත්තො, සො තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ඉධාපි සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති තං අවත්වා ‘‘කොචි ආචරියො ආපුච්ඡිත්වා පක්කමතී’’තිආදිනා අඤ්ඤොයෙව නයො ආරද්ධො. අයඤ්ච නයො උපජ්ඣායපක්කමනෙපි වෙදිතබ්බොයෙව. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු එකත්ථවුත්තලක්ඛණං අඤ්ඤත්ථාපි දට්ඨබ්බං. සචෙ ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා නිවත්තති, පටිප්පස්සද්ධො හොතීති එත්ථ එත්තාවතා දිසාපක්කන්තො නාම හොතීති අන්තෙවාසිකෙ අනික්ඛිත්තධුරෙපි නිස්සයො පටිප්පස්සම්භති. ආචරියුපජ්ඣායා ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කම්ම අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසන්තීති බහිඋපචාරසීමායං අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකානං වසනට්ඨානතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කම්ම අඤ්ඤස්මිං සෙනාසනෙ වසන්ති, අන්තොඋපචාරසීමායං පන ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වාපි වසතො නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භති. ‘‘සචෙපි ආචරියො මුඤ්චිතුකාමොව හුත්වා නිස්සයපණාමනාය පණාමෙතී’’තිආදි සබ්බං උපජ්ඣායස්ස ආණත්තියම්පි වෙදිතබ්බන්ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.83) වුත්තං.

ในคำว่า “ในเรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิจากอาจารย์ อาจารย์ไปแล้ว” นี้ วินิจฉัยที่กล่าวไว้ในการจากไปของอุปัชฌาย์ด้วยคำว่า “ปักกันโต คือ ไปสู่ทิศ” เป็นต้นนั้น พึงทราบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเองในที่นี้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าววินิจฉัยนั้น แต่ได้เริ่มนัยอื่นด้วยคำว่า “อาจารย์บางรูปบอกลาแล้วจากไป” เป็นต้น และนัยนี้พึงทราบได้ในการจากไปของอุปัชฌาย์ด้วย เพราะในที่เช่นนี้ ลักษณะที่กล่าวไว้ในอรรถหนึ่ง พึงเห็นได้ในอรรถอื่นด้วย ในคำว่า “ถ้ากลับมาโดยล่วงพ้นการขว้างก้อนดินสองครั้ง นิสสัยก็ระงับ” นี้ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ชื่อว่าไปจากทิศ นิสสัยก็ระงับแม้แก่อันเตวาสิกที่ยังไม่พ้นภาระ คำว่า “อาจารย์และอุปัชฌาย์อยู่ ณ วิหารอื่นโดยล่วงพ้นการขว้างก้อนดินสองครั้ง” คือ อยู่ ณ เสนาสนะอื่นโดยล่วงพ้นการขว้างก้อนดินสองครั้งจากที่อยู่ของอันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกในสีมานอกอุปจาร, ส่วนในสีมาในอุปจาร แม้อยู่โดยล่วงพ้นการขว้างก้อนดินสองครั้ง นิสสัยก็ไม่ระงับ ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.83) กล่าวไว้ว่า “แม้ถ้าอาจารย์มีความประสงค์จะปลดเปลื้องแล้วปลดเปลื้องด้วยการให้นิสสัยพ้นไป” เป็นต้น ทั้งหมดนี้พึงทราบได้ในอาณัติของอุปัชฌาย์ด้วย

153. සාහූති සාධු සුන්දරං. ලහූති අගරු, සුභරතාති අත්ථො. ඔපායිකන්ති උපායපටිසංයුත්තං, එවං පටිපජ්ජනං නිත්ථරණුපායොති අත්ථො. පතිරූපන්ති සාමීචිකම්මමිදන්ති අත්ථො[Pg.296]. පාසාදිකෙනාති පසාදාවහෙන, කායවචීපයොගෙන සම්පාදෙහීති අත්ථො. කායෙනාති එතදත්ථවිඤ්ඤාපකං හත්ථමුද්දාදිං දස්සෙන්තො කායෙන විඤ්ඤාපෙති. ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡනං සන්ධායාති උපජ්ඣායෙන ‘‘සාහූ’’තිආදීසු වුත්තෙසු සද්ධිවිහාරිකස්ස ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡනවචනං සන්ධාය ‘‘කායෙන විඤ්ඤාපෙතී’’තිආදි වුත්තන්ති අධිප්පායො. ආයාචනදානමත්තෙනාති සද්ධිවිහාරිකස්ස පඨමං ආයාචනමත්තෙන, තතො උපජ්ඣායස්ස ච ‘‘සාහූ’’තිආදිනා වචනමත්තෙනාති අත්ථො. ආචරියස්ස සන්තිකෙ නිස්සයග්ගහණෙ ආයස්මතො නිස්සාය වච්ඡාමීති ආයස්මන්තං නිස්සාය වසිස්සාමීති අත්ථො.

๑๕๓. คำว่า “สาหุ” คือ ดี งาม คำว่า “ลหุ” คือ ไม่หนัก มีความหมายว่า เลี้ยงง่าย คำว่า “โอปายิกัง” คือ ประกอบด้วยอุบาย มีความหมายว่า การปฏิบัติอย่างนี้เป็นอุบายเพื่อความพ้น คำว่า “ปฏิรูปัง” คือ เป็นกรรมที่สมควร คำว่า “ปาสาทิเกน” คือ นำมาซึ่งความเลื่อมใส มีความหมายว่า พึงทำให้สำเร็จด้วยการประกอบกายและวาจา คำว่า “ด้วยกาย” คือ แสดงหัตถมุทราเป็นต้นที่ทำให้รู้ความหมายนั้น ย่อมบอกให้รู้ด้วยกาย คำว่า “หมายถึงการรับว่า ‘สาธุ’” คือ มีความหมายว่า คำว่า “กายวิญญาเปติ” เป็นต้น กล่าวหมายถึงคำรับว่า “สาธุ” ของสัทธิวิหาริก เมื่ออุปัชฌาย์กล่าวคำว่า “สาธุ” เป็นต้น คำว่า “ด้วยการขอและการให้เท่านั้น” คือ มีความหมายว่า ด้วยการขอของสัทธิวิหาริกในเบื้องต้นเท่านั้น และด้วยคำกล่าวว่า “สาธุ” เป็นต้น ของอุปัชฌาย์ในภายหลังเท่านั้น ในการถือเอานิสสัยในสำนักของอาจารย์ คำว่า “อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามิ” มีความหมายว่า “จักอยู่โดยอาศัยท่านผู้มีอายุ”

154. නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථායං යො වා එකසම්භොගපරිභොගො, තස්ස සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බොති ඉමිනා ලජ්ජීසු එව නිස්සයග්ගහණං නියොජෙති අලජ්ජීසු පටික්ඛිත්තත්තා. එත්ථ ච පරිභොගසද්දෙන එකකම්මාදිකො සංවාසො ගහිතො පච්චයපරිභොගස්ස සම්භොගසද්දෙන ගහිතත්තා. එතෙන ච සම්භොගසංවාසානං අලජ්ජීහි සද්ධිං න කත්තබ්බතං දස්සෙති. පරිහාරො නත්ථීති ආපත්තිපරිහාරො නත්ථි. තාදිසොති යත්ථ නිස්සයො ගහිතපුබ්බො, යො ච එකසම්භොගපරිභොගො, තාදිසො. තථා වුත්තන්ති ‘‘ලහුං ආගමිස්සතී’’ති වුත්තඤ්චෙති අත්ථො. චත්තාරි පඤ්ච දිවසානීති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං. යදි එකාහද්වීහෙන සභාගතා පඤ්ඤායති, ඤාතදිවසෙ ගහෙතබ්බොව. අථාපි චතුපඤ්චාහෙනපි න පඤ්ඤායති, යත්තකෙහි දිවසෙහි පඤ්ඤායති, තත්තකානි අතික්කාමෙතබ්බානි. සභාගතං ඔලොකෙමීති පන ලෙසො න කාතබ්බො. දහරා සුණන්තීති එත්ථ අසුත්වාපි ‘‘ආගමිස්සති, කෙනචි අන්තරායෙන චිරායන්තී’’ති සඤ්ඤාය සතිපි ලබ්භතෙව පරිහාරො[Pg.297]. තෙනාහ ‘‘ඉධෙවාහං වසිස්සාමීති පහිණති, පරිහාරො නත්ථී’’ති. එකදිවසම්පි පරිහාරො නත්ථීති ගමනෙ නිරුස්සාහං සන්ධාය වුත්තං, සඋස්සාහස්ස පන සෙනාසනපටිසාමනාදිවසෙන කතිපාහෙ ගතෙපි න දොසො.

๑๕๔. ในเรื่องการระงับนิสัย ผู้ใดมีสังโภคและบริโภคร่วมกัน พึงถือนิสัยในสำนักของผู้นั้น ด้วยเหตุนี้ จึงบัญญัติให้ถือนิสัยในบรรดาภิกษุผู้ละอายเท่านั้น เพราะห้ามไว้ในบรรดาภิกษุผู้ไม่ละอาย. ในที่นี้ คำว่า “บริโภค” หมายถึง การอยู่ร่วมกันมีการทำกรรมอย่างเดียวกันเป็นต้น เพราะการบริโภคปัจจัยถูกถือเอาด้วยคำว่า “สังโภค”. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าไม่ควรทำสังโภคและอยู่ร่วมกับภิกษุผู้ไม่ละอาย. ที่ว่า “ไม่มีปริหาร” คือไม่มีการผ่อนผันอาบัติ. ที่ว่า “เช่นนั้น” คือผู้ที่เคยถือนิสัยมาแล้ว และผู้ที่มีสังโภคและบริโภคร่วมกันเช่นนั้น. ที่ว่า “กล่าวไว้อย่างนั้น” คือมีความหมายว่า “จะมาโดยเร็ว”. ที่ว่า “สี่ห้าวัน” นี้เป็นเพียงการยกตัวอย่าง. ถ้าความเป็นผู้เสมอกันปรากฏภายในวันสองวัน ก็พึงถือเอาในวันที่ทราบนั้นเอง. แม้ถ้าไม่ปรากฏภายในสี่ห้าวัน ก็พึงล่วงเลยไปเท่าจำนวนวันที่ปรากฏ. แต่ไม่ควรทำอุบายว่า “เราจะดูความเป็นผู้เสมอกัน”. ในที่นี้ที่ว่า “ภิกษุหนุ่มฟังอยู่” แม้ไม่ได้ยิน แต่มีความสำคัญว่า “จะมา, ชักช้าอยู่เพราะอันตรายบางอย่าง” ก็ยังได้ปริหาร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ถ้าส่งไปว่า ‘เราจะอยู่ที่นี่แหละ’ ไม่มีปริหาร”. ที่ว่า “แม้เพียงวันเดียวก็ไม่มีปริหาร” กล่าวหมายถึงผู้ไม่มีความอุตสาหะในการไป แต่สำหรับผู้มีความอุตสาหะ แม้ล่วงไปสองสามวันด้วยการจัดเสนาสนะเป็นต้น ก็ไม่มีโทษ.

තත්‍රෙව වසිතබ්බන්ති තත්‍ර සභාගට්ඨානෙ එව නිස්සයං ගහෙත්වා වසිතබ්බං. තංයෙව විහාරං…පෙ… වසිතුං වට්ටතීති ඉමිනා උපජ්ඣායෙ සඞ්ගණ්හන්තෙයෙව තංසමොධානෙ නිස්සයපටිප්පස්සද්ධි වුත්තා, තස්මිං පන කොධෙන වා ගණනිරපෙක්ඛතාය වා අසඞ්ගණ්හන්තෙ අඤ්ඤෙසු ගහිතො නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතීති දස්සෙති.

ที่ว่า “พึงอยู่ ณ ที่นั้นแหละ” คือพึงถือนิสัยแล้วอยู่ ณ ที่อันเสมอกันนั้นแหละ. ที่ว่า “พึงอยู่ในวิหารนั้นแหละ...เป็นต้น” ด้วยเหตุนี้ การระงับนิสัยในที่ประชุมนั้นจึงกล่าวไว้เมื่ออุปัชฌาย์ยังสงเคราะห์อยู่ แต่ถ้าอุปัชฌาย์ไม่สงเคราะห์ด้วยความโกรธหรือด้วยความไม่ใส่ใจหมู่คณะ นิสัยที่ถือในภิกษุอื่นก็ไม่ระงับ ดังนี้.

ආචරියම්හා නිස්සයපටිප්පස්සද්ධියං වුත්තො ‘‘කොචි ආචරියො’’තිආදිකො නයො උපජ්ඣායපක්කමනාදීසුපි නෙත්වා තත්ථ ච වුත්තො ඉධාපි නෙත්වා යථාරහං යොජෙතබ්බො. ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කම්ම අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසන්තීති උපචාරසීමතො බහි අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ අන්තෙවාසිකාදීනං වසනට්ඨානතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා වසන්ති. තෙන බහිඋපචාරෙපි අන්තෙවාසිකාදීනං වසනට්ඨානතො ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තරෙ ආසන්නෙ පදෙසෙ වසති, නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතීති දස්සෙති. අන්තොඋපචාරසීමායං පන ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා වසතො නිස්සයො න පටිප්පස්සම්භතෙවාති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.83) වුත්තං.

นัยมีอาทิว่า “อาจารย์บางรูป” ที่กล่าวไว้ในการระงับนิสัยจากอาจารย์ พึงนำไปใช้ในเรื่องการหลีกไปของอุปัชฌาย์เป็นต้น และที่กล่าวไว้ในที่นั้น ก็พึงนำมาใช้ในที่นี้ตามสมควร. ที่ว่า “อยู่เกินสองก้อนดินตกในวิหารอื่น” คืออยู่เกินสองก้อนดินตกจากที่อยู่ของอันเตวาสิกเป็นต้น ในวิหารอื่นนอกสีมาอุปจาร. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า แม้อยู่นอกอุปจาร ถ้าอยู่ในที่ใกล้ภายในสองก้อนดินตกจากที่อยู่ของอันเตวาสิกเป็นต้น นิสัยก็ไม่ระงับ. แต่ในสีมาอุปจารภายใน ที่ว่านิสัยไม่ระงับแก่ผู้ที่อยู่เกินสองก้อนดินตกนั้น กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฏีกา มหาวรรค 2.83).

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินยาลังการ อันเป็นอรรถกถาวินัยสังคหะ

නිස්සයවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า นิสสยวินิจฉยกถาลังการ

තෙවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒๓

24. සීමාවිනිච්ඡයකථා

๒๔. สีมาวินิจฉยกถา

156. එවං [Pg.298] නිස්සයවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි සීමාවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘සීමාති එත්ථ’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ සීමාති සිනීයතෙ සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය බන්ධීයතෙති සීමා. සි බන්ධනෙති ධාතු, ම-පච්චයො, කියාදිගණොයං. විභාගවන්තානං සභාවවිභාවනං විභාගෙන විනා න හොතීති ආහ ‘‘සීමා නාමෙසා…පෙ… හොතී’’ති. තත්ථ බද්ධසීමං තාව දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ එකාදස’’ත්‍යාදිමාහ.

๑๕๖. เมื่อกล่าววินิจฉัยนิสัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยสีมา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในคำว่า สีมา นี้”. ในคำว่า “สีมา” นั้น ที่ชื่อว่าสีมา เพราะอันสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงผูกไว้ด้วยกรรมวาจา. ธาตุคือ “สิ” ในความหมายว่าผูก, ปัจจัยคือ “มะ”, เป็นกิยาธิคณะ. การแสดงภาวะของผู้มีส่วนแบ่ง ย่อมไม่มีได้หากปราศจากส่วนแบ่ง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สีมานี้แล...เป็นต้น...ย่อมมี”. ในที่นั้น เพื่อจะแสดงสีมาที่ผูกไว้ก่อน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในสีมานั้นมี ๑๑ อย่าง”.

වීසතිවග්ගකරණීයපරමත්තා සඞ්ඝකම්මස්ස හෙට්ඨිමන්තතො යත්ථ කම්මාරහෙන සද්ධිං එකවීසති භික්ඛූ නිසීදිතුං සක්කොන්ති, තත්තකෙ පදෙසෙ සීමං බන්ධිතුං වට්ටති, න තතො ඔරන්ති ආහ ‘‘අතිඛුද්දකා නාම යත්ථ එකවීසති භික්ඛූ නිසීදිතුං න සක්කොන්තී’’ති. පුරත්ථිමාය දිසායාති ඉදං නිදස්සනමත්තං, තස්සං පන දිසායං නිමිත්තෙ අසති යත්ථ අත්ථි, තතො පට්ඨාය පඨමං ‘‘පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, දක්ඛිණාය දිසායා’’තිආදිනා සමන්තා විජ්ජමානට්ඨානෙසු නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා පුන ‘‘පුරත්ථිමාය අනුදිසායා’’ති පඨමකිත්තිතං පටිකිත්තෙතුං වට්ටති තීහි නිමිත්තෙහි සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානායපි සීමාය සම්මන්නිතබ්බතො. තික්ඛත්තුං සීමමණ්ඩලං සම්බන්ධන්තෙනාති විනයධරෙන සයං එකස්මිංයෙව ඨානෙ ඨත්වා කෙවලං නිමිත්තකිත්තනවචනෙනෙව සීමමණ්ඩලං සමන්තා නිමිත්තෙන නිමිත්තං බන්ධන්තෙනාති අත්ථො. තංතංනිමිත්තට්ඨානං අගන්ත්වාපි හි කිත්තෙතුං වට්ටති. තියොජනපරමායපි සීමාය සමන්තතො තික්ඛත්තුං අනුපරිගමනස්ස එකදිවසෙන දුක්කරත්තා විනයධරෙන සයං අදිට්ඨම්පි පුබ්බෙ භික්ඛූහි යථාවවත්ථිතං නිමිත්තං ‘‘පාසාණො භන්තෙ’’තිආදිනා කෙනචි වුත්තානුසාරෙන සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්තිආදිනා කිත්තෙතුම්පි වට්ටති එව.

เพราะสังฆกรรมมีภิกษุ ๒๐ รูปเป็นอย่างต่ำสุด พึงผูกสีมาในบริเวณที่ภิกษุ ๒๑ รูปพร้อมด้วยภิกษุผู้ควรแก่กรรมนั่งได้ ไม่ควรผูกสีมาที่เล็กกว่านั้น จึงกล่าวว่า “ที่ชื่อว่าเล็กเกินไป คือที่ที่ภิกษุ ๒๑ รูปนั่งไม่ได้”. ที่ว่า “ทิศตะวันออก” นี้เป็นเพียงตัวอย่าง แต่ถ้าไม่มีนิมิตในทิศนั้น มีอยู่ที่ใด พึงเริ่มจากที่นั้นก่อน พึงประกาศนิมิตในที่ที่มีอยู่โดยรอบ มีอาทิว่า “ทิศตะวันออกเฉียงใต้, ทิศใต้” แล้วพึงประกาศซ้ำนิมิตที่ประกาศไว้ก่อนว่า “ทิศตะวันออกเฉียงใต้” อีกครั้งหนึ่ง เพราะสีมาที่มีรูปเป็นสามเหลี่ยมก็พึงสมมติได้ด้วยนิมิตสามอย่าง. ที่ว่า “ผู้ผูกสีมาสามครั้ง” คือวินัยธรยืนอยู่ในที่แห่งเดียวแล้วผูกสีมาโดยรอบจากนิมิตหนึ่งไปสู่นิมิตหนึ่งด้วยการกล่าวประกาศนิมิตเท่านั้น. อันที่จริง แม้ไม่ไปถึงที่ตั้งนิมิตนั้นๆ ก็พึงประกาศได้. เพราะการเดินเวียนรอบสีมาที่มีประมาณสามโยชน์สามครั้งในวันเดียวนั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก วินัยธรจึงพึงกำหนดนิมิตที่ตนเองไม่เคยเห็น แต่ภิกษุทั้งหลายได้กำหนดไว้แล้วแต่ก่อน ตามที่บางรูปกล่าวว่า “หินขอรับ” เป็นต้น แล้วพึงประกาศว่า “หินนี้เป็นนิมิต” เป็นต้น ก็ย่อมควร.

සංසට්ඨවිටපාති [Pg.299] ඉමිනා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආසන්නතං දීපෙති. බද්ධා හොතීති පච්ඡිමදිසාභාගෙ සීමං සන්ධාය වුත්තං. එකරතනමත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යතරා හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘පච්ඡිමකොටියා හත්ථමත්තා සීමන්තරිකා ඨපෙතබ්බා’’ති. එකඞ්ගුලිමත්තාපි සීමන්තරිකා වට්ටතියෙව. තත්තකෙනපි හි සීමා අසම්භින්නාව හොති. ද්වින්නං සීමානං නිමිත්තං හොතීති නිමිත්තස්ස සීමතො බාහිරත්තා සීමසම්භෙදො න හොතීති වුත්තං. සීමසඞ්කරං කරොතීති වඩ්ඪිත්වා සීමප්පදෙසං පවිට්ඨෙ ද්වින්නං සීමානං ගතට්ඨානස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වුත්තං, න, පන තත්ථ කම්මං කාතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං. න හි සීමා තත්තකෙන අසීමා හොති, ද්වෙ පන සීමා පච්ඡා වඩ්ඪිතරුක්ඛෙන අජ්ඣොත්ථටත්තා එකාබද්ධා හොන්ති, තස්මා එකත්ථ ඨත්වා කම්මං කරොන්තෙහි ඉතරං සොධෙත්වා කාතබ්බං. තස්සා පදෙසන්ති යත්ථ ඨත්වා භික්ඛූහි කම්මං කාතුං සක්කා හොති, තාදිසං පදෙසං, යත්ථ පන ඨිතෙහි කම්මං කාතුං න සක්කා හොති, තාදිසං පදෙසං අන්තොකරිත්වා බන්ධන්තා සීමාය සීමං සංභින්දන්ති නාම. න කම්මවාචං වග්ගං කරොන්තීති කම්මවාචං න භින්දන්ති, කම්මං න කොපෙන්තීති අධිප්පායො.

ที่ว่า “กิ่งไม้เกี่ยวกัน” ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงความใกล้ชิดกัน. ที่ว่า “ผูกแล้ว” กล่าวหมายถึงสีมาในส่วนทิศตะวันตก. ที่ว่า “มีประมาณหนึ่งศอก ย่อมรู้ได้ง่ายกว่า” จึงกล่าวว่า “พึงเว้นสีมันตริกาไว้ประมาณหนึ่งศอกที่ปลายด้านตะวันตก”. แม้สีมันตริกาประมาณหนึ่งนิ้วก็ควร. เพราะแม้ด้วยประมาณเท่านั้น สีมาก็ยังไม่ระคนกัน. ที่ว่า “เป็นนิมิตของสีมาสองแห่ง” กล่าวว่าสีมาไม่ระคนกัน เพราะนิมิตอยู่นอกสีมา. ที่ว่า “ทำให้สีมาปะปนกัน” กล่าวไว้เพราะยากที่จะรู้ที่ตั้งของสีมาสองแห่งที่เจริญเข้าไปในบริเวณสีมา ไม่ได้แสดงว่าไม่ควรทำกรรมในที่นั้น. เพราะสีมาไม่ได้เป็นอสีมาด้วยเหตุเพียงเท่านั้น แต่สีมาสองแห่งย่อมผูกติดกันเพราะถูกต้นไม้ที่เจริญขึ้นภายหลังปกคลุมไว้ เพราะฉะนั้น เมื่อทำกรรมในที่แห่งเดียว พึงชำระอีกแห่งหนึ่งแล้วจึงทำ. ที่ว่า “บริเวณของสีมานั้น” คือบริเวณที่ภิกษุสามารถยืนทำกรรมได้ ส่วนการผูกสีมาโดยรวมเอาบริเวณที่ยืนทำกรรมไม่ได้เข้าไปด้วย ชื่อว่าทำให้สีมาปะปนกัน. ที่ว่า “ไม่ทำให้กรรมวาจาเป็นวรรค” คือไม่ทำให้กรรมวาจาแตก ไม่ทำให้กรรมเสียไป ดังนี้เป็นอธิบาย.

158. සුද්ධපංසුපබ්බතොති න කෙනචි කතො සයංජාතොව වුත්තො. තථා සෙසාපි. ඉතරොපීති සුද්ධපංසුපබ්බතාදිකො පබ්බතොපි. හත්ථිප්පමාණොති එත්ථ භූමිතො උග්ගතපදෙසෙන හත්ථිප්පමාණං ගහෙතබ්බං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) පන වජිරබුද්ධිටීකායඤ්ච (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) ‘‘හත්ථිප්පමාණො නාම පබ්බතො හෙට්ඨිමකොටියා අඩ්ඪට්ඨමරතනුබ්බෙධො’’ති වුත්තං. චතූහි වා තීහි වාති සීමභූමියං චතූසු, තීසු වා දිසාසු ඨිතෙහි, එකිස්සා එව පන දිසාය ඨිතෙහි තතො බහූහිපි සම්මන්නිතුං න වට්ටති, ද්වීහි පන ද්වීසු දිසාසු ඨිතෙහිපි න වට්ටති. තස්මාති යස්මා [Pg.300] එකෙන න වට්ටති, තස්මා. තං බහිද්ධා කත්වාති කිත්තිතනිමිත්තස්ස අසීමත්තා අන්තොසීමාය කරණං අයුත්තන්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි.

๑๕๘. คำว่า "ภูเขาดินล้วน" หมายถึง ภูเขาที่ไม่มีใครสร้างขึ้น แต่เกิดขึ้นเอง. เช่นเดียวกับภูเขาที่เหลือ. แม้ภูเขาอื่นมีภูเขาดินล้วนเป็นต้น ก็เช่นกัน. คำว่า "ประมาณเท่าช้าง" ในที่นี้ พึงถือเอาส่วนที่สูงขึ้นจากพื้นดินประมาณเท่าช้าง. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.138) และวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 138) กล่าวว่า "ภูเขาที่ประมาณเท่าช้าง หมายถึง ภูเขาที่มีความสูงเจ็ดศอกครึ่งจากส่วนล่างสุด". คำว่า "ด้วย ๔ หรือ ๓" หมายถึง ผู้ที่อยู่ในทิศ ๔ หรือ ๓ ในเขตสีมานั้น, ส่วนการสมมติด้วยภิกษุผู้ที่อยู่ในทิศเดียว แม้จะมีจำนวนมากก็ตาม ไม่ควร, และแม้จะสมมติด้วยภิกษุผู้ที่อยู่ในทิศ ๒ แม้จะมี ๒ รูปก็ตาม ก็ไม่ควร. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะว่าไม่ควรด้วยรูปเดียว เพราะฉะนั้น. คำว่า "กระทำสิ่งนั้นไว้ภายนอก" หมายถึง การกระทำภายในสีมาไม่สมควร เพราะนิมิตที่ประกาศนั้นไม่เป็นสีมา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น.

ද්වත්තිංසපලගුළපිණ්ඩප්පමාණතා සණ්ඨානතො ගහෙතබ්බා, න තුලගණනාවසෙන, භාරතො පලපරිමාණඤ්ච මගධතුලාය ගහෙතබ්බං, සා ච ලොකියතුලාය ද්විගුණාති වදන්ති. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) පන ‘‘ද්වත්තිංසපලගුළපිණ්ඩප්පමාණතා තුලතාය ගහෙතබ්බා, න තුලගණනායා’’ති වුත්තං. අතිමහන්තොපීති භූමිතො හත්ථිප්පමාණං අනුගන්ත්වා හෙට්ඨාභූමියං ඔතිණ්ණඝනතො අනෙකයොජනප්පමාණොපි. සචෙ හි තතො හත්ථිප්පමාණං කූටං උග්ගච්ඡති, පබ්බතසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) – සචෙ එකාබද්ධො හොති, න කාතබ්බොති එත්ථ චතූසු දිසාසු චතුන්නං පබ්බතකූටානං හෙට්ඨා පිට්ඨිපාසාණසදිසෙ පාසාණෙ ඨිතත්තා එකාබද්ධභාවෙ සතිපි පථවිතො උද්ධං තෙසං සම්බන්ධෙ අසති හෙට්ඨා පථවීගතසම්බන්ධමත්තෙ අබ්බොහාරිකං කත්වා කිත්තෙතුං වට්ටති. තෙනෙව ‘‘පිට්ඨිපාසාණො අතිමහන්තොපි පාසාණසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතී’’ති වුත්තං. පථවිතො හෙට්ඨා තස්ස මහන්තභාවෙ ගය්හමානෙ පබ්බතමෙව හොතීති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. චිනිත්වා කතපංසුපුඤ්ජෙ තිණගුම්බරුක්ඛා චෙ ජායන්ති, පබ්බතො හොතීති ධම්මසිරිත්ථෙරො, නෙවාති උපතිස්සත්ථෙරොති වුත්තං. පාසාණොති සුධාමයපාසාණොපි වට්ටතීති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං ඉට්ඨකාය පටික්ඛිත්තත්තා. සොපීති ඛාණුකො විය උට්ඨිතපාසාණොපි. චතුපඤ්චරුක්ඛනිමිත්තමත්තම්පීති එකච්චෙසු නිමිත්තසද්දො නත්ථීති වුත්තං.

ขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปละ พึงถือเอาตามสัณฐาน ไม่ใช่ตามการนับด้วยตาชั่ง, และปริมาณปละโดยน้ำหนักพึงถือเอาตามมาคธตุลา, และมาคธตุลานั้น พวกเขากล่าวว่ามีน้ำหนักเป็นสองเท่าของตุลาโลกิยะ. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.138) กล่าวว่า "ขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปละ พึงถือเอาโดยน้ำหนัก ไม่ใช่โดยการนับด้วยตาชั่ง". คำว่า "แม้ใหญ่มาก" หมายถึง แม้มีขนาดหลายโยชน์จากส่วนที่จมลงไปในพื้นดินเบื้องล่าง โดยไม่นับส่วนที่สูงขึ้นจากพื้นดินประมาณเท่าช้าง. ถ้าหากยอดเขาที่สูงขึ้นจากส่วนนั้นมีประมาณเท่าช้าง ก็จัดเป็นภูเขา. ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 138) กล่าวว่า - ถ้าหากเป็นอันเดียวกัน ไม่ควรทำ ในที่นี้ แม้จะมีการเชื่อมโยงกันเป็นอันเดียวกัน เพราะยอดเขา ๔ ยอดใน ๔ ทิศ ตั้งอยู่บนหินที่คล้ายกับแผ่นหินเบื้องล่าง หากไม่มีการเชื่อมโยงกันขึ้นมาจากพื้นดินเบื้องบน แต่มีการเชื่อมโยงกันเพียงใต้พื้นดิน ก็ควรประกาศโดยถือว่าส่วนที่เชื่อมโยงกันนั้นไม่เป็นที่ใช้สอย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แผ่นหินแม้ใหญ่มาก ก็จัดเป็นหิน". ในอนุคัณฐิปทกล่าวว่า "ถ้าหากถือเอาความใหญ่ของมันใต้พื้นดิน ก็เป็นภูเขา". ถ้าหากหญ้า พุ่มไม้ และต้นไม้เกิดขึ้นในกองดินที่ก่อขึ้น พระธรรมสิริเถระกล่าวว่าเป็นภูเขา แต่พระอุปติสสเถระกล่าวว่าไม่เป็น. คำว่า "หิน" พวกเขากล่าวว่า หินปูนก็ใช้ได้, แต่พึงพิจารณา เพราะอิฐถูกห้ามไว้. คำว่า "แม้สิ่งนั้น" หมายถึง หินที่ตั้งขึ้นเหมือนตอไม้. คำว่า "แม้เพียงนิมิตต้นไม้ ๔-๕ ต้น" ในบางแห่งกล่าวว่า ไม่มีคำว่า "นิมิต".

අන්තොසාරානන්ති තස්මිං ඛණෙ තරුණතාය සාරෙ අවිජ්ජමානෙපි පරිණාමෙන භවිස්සමානසාරෙපි සන්ධාය වුත්තං[Pg.301]. තාදිසානඤ්හි සූචිදණ්ඩකප්පමාණපරිණාහානං චතුපඤ්චමත්තානම්පි වනං වට්ටති. අන්තොසාරමිස්සකානන්ති අන්තොසාරෙහි රුක්ඛෙහි සම්මිස්සානං. එතෙන තචසාරරුක්ඛමිස්සකානම්පි වනං වට්ටතීති දස්සෙති. චතුපඤ්චරුක්ඛමත්තම්පීති සාරරුක්ඛෙ සන්ධාය වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) පන ‘‘එත්ථ තයො චෙ සාරරුක්ඛා හොන්ති, ද්වෙ අසාරා, සාරරුක්ඛානං බහුත්තං ඉච්ඡිතබ්බං. සුසානම්පි ඉධ වනමෙවාති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති සයංජාතත්තාති වුත්තං. කෙචි පන ‘චතූසු ද්වෙ අන්තොසාරා චෙ, වට්ටති, අන්තොසාරා අධිකා, සමා වා, වට්ටති, තස්මා බහූසුපි ද්වෙ චෙ අන්තොසාරා අත්ථි, වට්ටතී’ති වදන්තී’’ති වුත්තං. වනමජ්ඣෙ විහාරං කරොන්තීති රුක්ඛඝටාය අන්තරෙ රුක්ඛෙ අච්ඡින්දිත්වා වතිආදීහි විහාරපරිච්ඡෙදං කත්වාව අන්තොරුක්ඛන්තරෙසු එව පරිවෙණපණ්ණසාලාදීනං කරණවසෙන යථා අන්තොවිහාරම්පි වනමෙව හොති, එවං විහාරං කරොන්තීති අත්ථො. යදි හි සබ්බං රුක්ඛං ඡින්දිත්වා විහාරං කරෙය්‍යුං, විහාරස්ස අවනත්තා තං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතවනං එකත්ථ කිත්තෙතබ්බං සියා, ඉධ පන අන්තොපි වනත්තා ‘‘වනං න කිත්තෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. සචෙ හි තං කිත්තෙන්ති, ‘‘නිමිත්තස්ස උපරි විහාරො හොතී’’තිආදිනා අනන්තරෙ වුත්තදොසො ආපජ්ජති. එකදෙසන්ති වනෙකදෙසං, රුක්ඛවිරහිතට්ඨානෙ කතවිහාරස්ස එකපස්සෙ ඨිතවනස්ස එකදෙසන්ති අත්ථො.

คำว่า 'มีแก่นภายใน' หมายถึง แม้ในขณะนั้นยังไม่มีแก่นเพราะยังอ่อนอยู่ ก็กล่าวโดยหมายถึงแก่นที่จะมีในภายหลัง. ป่าที่ประกอบด้วยต้นไม้ประมาณ ๔-๕ ต้น ที่มีขนาดรอบวงเท่าไม้เสียบ ก็ใช้ได้. คำว่า 'ปะปนด้วยต้นไม้มีแก่นภายใน' หมายถึง ปะปนด้วยต้นไม้ที่มีแก่นภายใน. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าป่าที่ปะปนด้วยต้นไม้มีแก่นที่เปลือกก็ใช้ได้. คำว่า 'แม้เพียงต้นไม้ ๔-๕ ต้น' กล่าวโดยหมายถึงต้นไม้มีแก่น. แต่ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 138) กล่าวว่า 'ในที่นี้ ถ้ามีต้นไม้มีแก่น ๓ ต้น และไม่มีแก่น ๒ ต้น พึงประสงค์ให้ต้นไม้มีแก่นมีจำนวนมากกว่า. แม้ป่าช้าในที่นี้ก็จัดเป็นป่า เพราะเกิดขึ้นเอง'. บางท่านกล่าวว่า 'ถ้าใน ๔ ต้น มี ๒ ต้นมีแก่น ก็ใช้ได้, ถ้าต้นไม้มีแก่นมีมากกว่า หรือเท่ากัน ก็ใช้ได้, เพราะฉะนั้น แม้ในจำนวนมาก ถ้ามีต้นไม้มีแก่น ๒ ต้น ก็ใช้ได้'. คำว่า 'สร้างวิหารกลางป่า' หมายถึง การสร้างวิหารโดยไม่ตัดต้นไม้ในระหว่างกลุ่มต้นไม้ และกำหนดเขตวิหารด้วยรั้วเป็นต้น แล้วสร้างบริเวณและศาลาใบไม้เป็นต้นในระหว่างต้นไม้ภายในวิหารนั้น โดยประการที่แม้ภายในวิหารก็ยังคงเป็นป่าอยู่นั่นเอง, ชื่อว่าสร้างวิหารอย่างนี้. ถ้าหากตัดต้นไม้ทั้งหมดแล้วสร้างวิหาร วิหารนั้นก็จะไม่เป็นป่า ป่าที่ล้อมรอบวิหารนั้นก็จะต้องประกาศแยกต่างหาก, แต่ในที่นี้ เพราะภายในก็เป็นป่า จึงกล่าวว่า 'ไม่ควรประกาศป่า'. ถ้าหากประกาศป่า ก็จะเกิดโทษที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่า 'วิหารอยู่เหนือนิมิต' เป็นต้น. คำว่า 'ส่วนหนึ่ง' หมายถึง ส่วนหนึ่งของป่า, อธิบายว่า ส่วนหนึ่งของป่าที่ตั้งอยู่ข้างหนึ่งของวิหารที่สร้างในที่ที่ไม่มีต้นไม้.

සූචිදණ්ඩකප්පමාණොති වංසදණ්ඩප්පමාණො. ‘‘ලෙඛනිදණ්ඩප්පමාණො’’ති කෙචි. මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන අවෙභඞ්ගියවිනිච්ඡයෙ ‘‘යො කොචි අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩමත්තොපි වෙළු…පෙ… ගරුභණ්ඩ’’න්ති වුත්තත්තා තනුතරො වෙළුදණ්ඩොති ච සූචිදණ්ඩොති ච ගහෙතබ්බං. වංසනළකසරාවාදීසූති වෙළුපබ්බෙ වා නළපබ්බෙ වා කපල්ලකාදිමත්තිකභාජනෙසු වාති අත්ථො. තඞ්ඛණම්පීති [Pg.302] තරුණපොතකෙ අමිලායිත්වා විරුහනජාතිකෙ සන්ධාය වුත්තං. යෙ පන පරිණතා සමූලං උද්ධරිත්වා රොපිතාපි ඡින්නසාඛා විය මිලායිත්වා චිරෙන නවමූලඞ්කුරුප්පත්තියා ජීවන්ති, මියන්තියෙව වා, තාදිසෙ කිත්තෙතුං න වට්ටති. එතන්ති නවමූලසාඛානිග්ගමනං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) පන ‘‘සූචිදණ්ඩකප්පමාණොති සීහළදීපෙ ලෙඛනිදණ්ඩප්පමාණොති වදන්ති, සො ච කනිට්ඨඞ්ගුලිපරිමාණොති දට්ඨබ්බ’’න්ති වුත්තං.

คำว่า 'ประมาณเท่าไม้เสียบ' หมายถึง ประมาณเท่าไม้ไผ่. บางท่านกล่าวว่า 'ประมาณเท่าไม้เหลา'. แต่ในมาติกาอรรถกถา (กังขา. อรรถ. วรรณนาทุพพลสิกขาบท) ในอเวภังคิยวินิจฉัย กล่าวว่า 'ไม้ไผ่ใดๆ แม้มีขนาดเท่าไม้เสียบ ๘ องคุลี... เป็นครุภัณฑ์' เพราะฉะนั้น พึงถือเอาว่าไม้ไผ่ที่ผอมบาง และไม้เสียบ. คำว่า 'ในปล้องไม้ไผ่ ปล้องอ้อ หรือภาชนะดินเผาเป็นต้น' หมายถึง ในปล้องไม้ไผ่ หรือปล้องอ้อ หรือภาชนะดินเผาเป็นต้น. คำว่า 'แม้ในขณะนั้น' กล่าวโดยหมายถึงต้นอ่อนที่สามารถเจริญเติบโตได้โดยไม่เหี่ยวเฉา. ส่วนต้นไม้ที่แก่แล้ว แม้ถูกถอนทั้งรากแล้วปลูกใหม่ ก็เหี่ยวเฉาเหมือนกิ่งไม้ที่ถูกตัด และจะรอดชีวิตได้ด้วยการเกิดรากและหน่อใหม่ในภายหลัง หรือไม่ก็ตายไปเลย, ไม่ควรประกาศต้นไม้เช่นนั้น. คำว่า 'สิ่งนี้' หมายถึง การเกิดรากและกิ่งใหม่. แต่ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.138) กล่าวว่า 'คำว่า ประมาณเท่าไม้เสียบ ในลังกาทวีป พวกเขากล่าวว่าประมาณเท่าไม้เหลา และพึงเห็นว่ามีขนาดเท่าองคุลีน้อย'.

මජ්ඣෙති සීමාය මහාදිසානං අන්තො. කොණන්ති සීමාය චතූසු කොණෙසු ද්වින්නං ද්වින්නං මග්ගානං සම්බන්ධට්ඨානං. පරභාගෙ කිත්තෙතුං වට්ටතීති තෙසං චතුන්නං කොණානං බහි නික්ඛමිත්වා ඨිතෙසු අට්ඨසු මග්ගෙසු එකිස්සා දිසාය එකං, අඤ්ඤිස්සා දිසාය චාපරන්ති එවං චත්තාරොපි මග්ගා චතූසු දිසාසු කිත්තෙතුං වට්ටතීති අධිප්පායො. එවං පන කිත්තිතමත්තෙන කථං එකාබද්ධතා විගච්ඡතීති විඤ්ඤායති. පරතො ගතට්ඨානෙපි එතෙ එව තෙ චත්තාරො මග්ගා. ‘‘චත්තාරො මග්ගා චතූසු දිසාසු ගච්ඡන්තී’’ති හි වුත්තං, තස්මා එත්ථ කාරණං විචිනිතබ්බන්ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.138) වුත්තං. විචිනන්තො පන එවං කාරණං පඤ්ඤායති – පුබ්බවාක්‍යෙපි ‘‘විහාරං පරික්ඛිපිත්වා චත්තාරො මග්ගා’’ති, පරවාක්‍යෙපි ‘‘විහාරමජ්ඣෙන නිබ්බිජ්ඣිත්වා ගතමග්ගොපී’’ති විහාරමෙව සන්ධාය වුත්තො, තස්මා ඉධාපි ‘‘කොණං නිබ්බිජ්ඣිත්වා ගතං පනා’’ති (මහාව. අට්ඨ. 138) අට්ඨකථායං වුත්තත්තා එතෙ මග්ගා විහාරස්ස කොණමෙව නිබ්බිජ්ඣිංසු, න අඤ්ඤමඤ්ඤං මිස්සිංසු, තස්මා එකාබද්ධභාවාභාවා චතුන්නං මග්ගානං චතූසු ඨානෙසු කිත්තෙතුං වට්ටතීති. සාරත්ථදීපනියං පන ‘‘පරභාගෙ කිත්තෙතුං වට්ටතීති බහි නික්ඛමිත්වා ඨිතෙසු අට්ඨසු මග්ගෙසු එකිස්සා දිසාය එකං, අපරාය එකන්ති එවං චතූසු ඨානෙසු කිත්තෙතුං වට්ටතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) පන ‘‘පරභාගෙති [Pg.303] එත්ථ එතෙහි බද්ධට්ඨානතො ගතත්තා වට්ටති, තථා දීඝමග්ගෙපි ගහිතට්ඨානතො ගතට්ඨානස්ස අඤ්ඤත්තාති වදන්තී’’ති වුත්තං. තම්පි එකාබද්ධනිමිත්තත්තා විචාරෙතබ්බං.

คำว่า 'มัชเฌ' คือภายในทิศใหญ่ของสีมา. คำว่า 'โกณะ' คือที่ต่อแห่งทาง ๒ สาย ๒ สาย ในมุมทั้ง ๔ ของสีมา. ที่กล่าวว่า 'พึงประกาศในส่วนเบื้องปลาย' คือพึงประกาศทาง ๔ สายนั้น ในทิศทั้ง ๔ โดยทางสายหนึ่งในทิศหนึ่ง และอีกสายหนึ่งในอีกทิศหนึ่ง ในทาง ๘ สายที่ตั้งอยู่นอกมุมทั้ง ๔ นั้น นี้เป็นอธิบาย. แต่เมื่อประกาศอย่างนี้ ความเป็นอันเดียวกันจะหายไปได้อย่างไร พึงทราบ. แม้ในที่ที่ไปแล้วเบื้องปลาย ทาง ๔ สายเหล่านั้นก็เป็นทางเดียวกันนั่นเอง. เพราะพระบาลีกล่าวว่า 'ทาง ๔ สายไปในทิศทั้ง ๔' ฉะนั้น พึงค้นหาเหตุในที่นี้ ดังที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.138). เมื่อค้นหา เหตุย่อมปรากฏอย่างนี้ว่า – แม้ในประโยคก่อนก็กล่าวว่า 'ทาง ๔ สายล้อมวิหาร' และในประโยคหลังก็กล่าวว่า 'แม้ทางที่ผ่านกลางวิหารไป' โดยหมายถึงวิหารนั่นเอง ฉะนั้น ในที่นี้ก็เช่นกัน เพราะอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา 138) กล่าวว่า 'ทางที่ผ่านมุมไป' ทางเหล่านั้นจึงผ่านเฉพาะมุมของวิหาร ไม่ได้ปะปนกัน ฉะนั้น เพราะไม่มีความเป็นอันเดียวกัน จึงควรประกาศทาง ๔ สายใน ๔ ที่. แต่ในสารัตถทีปนีกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ที่กล่าวว่า พึงประกาศในส่วนเบื้องปลาย คือพึงประกาศใน ๔ ที่ โดยทางสายหนึ่งในทิศหนึ่ง และอีกสายหนึ่งในอีกทิศหนึ่ง ในทาง ๘ สายที่ตั้งอยู่นอก'. แต่ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 138) กล่าวว่า 'ที่กล่าวว่า ในส่วนเบื้องปลาย ในที่นี้ คือควรประกาศ เพราะทางเหล่านั้นไปจากที่ที่เชื่อมต่อกันไว้ และในทางยาวก็เช่นกัน พวกอาจารย์กล่าวว่า ที่ที่ไปจากที่ที่กำหนดไว้ ย่อมต่างกัน'. แม้ข้อนั้นก็ควรพิจารณา เพราะเป็นนิมิตแห่งความเป็นอันเดียวกัน.

උත්තරන්තියා භික්ඛුනියාති ඉදඤ්ච පාළියං භික්ඛුනීනං නදීපාරගමනෙ නදීලක්ඛණස්ස ආගතත්තා වුත්තං, භික්ඛූනං අන්තරවාසකතෙමනමත්තම්පි වට්ටතියෙව. සාරත්ථදීපනියම්පි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) ‘‘භික්ඛුනියා එව ගහණඤ්චෙත්ථ භික්ඛුනීවිභඞ්ගෙ භික්ඛුනීවසෙන නදීලක්ඛණස්ස පාළියං ආගතත්තා තෙනෙව නයෙන දස්සනත්ථං කතං. සීමං බන්ධන්තානං නිමිත්තං හොතීති අයං වුත්තලක්ඛණා නදී සමුද්දං වා පවිසතු තළාකං වා, පභවතො පට්ඨාය නිමිත්තං හොතී’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) පන ‘‘අන්තරවාසකො තෙමියතීති වුත්තත්තා තත්තකප්පමාණඋදකෙයෙව කාතුං වට්ටතීති කෙචි. ‘තෙමියතී’ති ඉමිනා හෙට්ඨිමකොටියා නදීලක්ඛණං වුත්තං, එවරූපාය නදියා යස්මිං ඨානෙ චත්තාරො මාසෙ අප්පං වා බහුං වා උදකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා පවත්තති, තස්මිං ඨානෙ අප්පොදකෙපි ඨත්වා කාතුං වට්ටතීති එකෙ’’ති වුත්තං.

ที่ชื่อว่า ภิกษุณีผู้ข้ามไป นี้ท่านกล่าวไว้เพราะลักษณะของแม่น้ำมาในพระบาลีเกี่ยวกับการข้ามแม่น้ำของภิกษุณี ส่วนสำหรับภิกษุทั้งหลาย แม้เพียงผ้าอันตรวาสกเปียกก็ย่อมควรแท้. ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.138) ก็กล่าวว่า “การระบุเอาภิกษุณีในที่นี้ ท่านทำไว้เพื่อแสดงตามนัยนั้น เพราะลักษณะของแม่น้ำมาในพระบาลีโดยอาศัยภิกษุณีในภิกษุณีวิภังค์. แม่น้ำที่มีลักษณะตามที่กล่าวมานี้ ไม่ว่าจะไหลลงสู่มหาสมุทรหรือสระน้ำ ย่อมเป็นนิมิตได้ตั้งแต่น้ำเกิด (ต้นน้ำ) เป็นต้นไป” ดังนี้. แต่ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 138) กล่าวว่า “บางพวกกล่าวว่า ‘เพราะมีคำกล่าวว่า ผ้าอันตรวาสกเปียก จึงควรทำในน้ำที่มีปริมาณเพียงเท่านั้น’. ด้วยคำว่า ‘เปียก’ นี้ ท่านกล่าวถึงลักษณะของแม่น้ำโดยขีดต่ำสุด, บางพวกกล่าวว่า ‘ในแม่น้ำเห็นปานนี้ ในที่ใดมีน้ำท่วมท้นไหลไปไม่ว่าน้อยหรือมากตลอด ๔ เดือน ในที่นั้น แม้หยุดยืนอยู่ในที่ที่มีน้ำน้อยก็ควรทำได้’” ดังนี้.

නදීචතුක්කෙපි එසෙව නයොති ඉමිනා එකත්ථ කිත්තෙත්වා අඤ්ඤත්ථ පරතො ගතට්ඨානෙපි කිත්තෙතුං න වට්ටතීති දස්සෙති. තෙනෙව ච ‘‘අසම්මිස්සා නදියො පන චතස්සොපි කිත්තෙතුං වට්ටතී’’ති අසම්මිස්සග්ගහණං කතං. අජ්ඣොත්ථරිත්වා ආවරණං පවත්තතියෙවාති ආවරණං අජ්ඣොත්ථරිත්වා සන්දතියෙව. අපවත්තමානාති අසන්දමානුදකා. ආවරණඤ්හි පත්වා නදියා යත්තකෙ පදෙසෙ උදකං අසන්දමානං සන්තිට්ඨති, තත්ථ නදීනිමිත්තං කාතුං න වට්ටති, උපරි සන්දමානට්ඨානෙයෙව වට්ටති. අසන්දමානට්ඨානෙ පන උදකනිමිත්තං කාතුං වට්ටති. ඨිතමෙව හි උදකං උදකනිමිත්තෙ වට්ටති, න සන්දමානං. තෙනෙවාහ ‘‘පවත්තනට්ඨානෙ නදීනිමිත්තං, අපවත්තනට්ඨානෙ උදකනිමිත්තං කාතුං වට්ටතී’’ති. ‘‘පවත්තනට්ඨානෙ [Pg.304] නදීනිමිත්තන්ති වුත්තත්තා සෙතුතො පරතො තත්තකං උදකං යදි පවත්තති, නදී එවාති වදන්ති. ජාතස්සරාදීසු ඨිතොදකං ජාතස්සරාදිපදෙසෙන අන්තරිකම්පි නිමිත්තං කාතුං වට්ටති නදීපාරසීමාය නිමිත්තං විය. සචෙ සො පදෙසො කාලන්තරෙන ගාමඛෙත්තභාවං පාපුණාති, තත්ථ අඤ්ඤං සීමං සම්මන්නිතුං වට්ටතී’’ති වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) වුත්තං. මූලෙති ආදිකාලෙ. නදිං භින්දිත්වාති යථා උදකං අනිච්ඡන්තෙහි කස්සකෙහි මහොඝෙ නිවට්ටෙතුං න සක්කා, එවං කූලං භින්දිත්වා. නදිං භින්දිත්වාති වා මාතිකාමුඛද්වාරෙන නදීකූලං භින්දිත්වා.

แม้ในแม่น้ำ ๔ สายก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยคำนี้ท่านแสดงว่า เมื่อสวดประกาศในที่แห่งหนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดประกาศในที่อื่นที่ไปถึงในภายหลังอีก. และด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงทำการระบุคำว่า ‘ไม่ปะปนกัน’ ไว้ว่า ‘ส่วนแม่น้ำที่ไม่ปะปนกันแม้ทั้ง ๔ สาย ควรประกาศได้’. คำว่า ไหลท่วมเครื่องกั้นไป คือไหลท่วมเครื่องกั้นไปนั่นเอง. คำว่า ไม่ไหลไป คือน้ำที่ไม่ไหล. เพราะเมื่อถึงเครื่องกั้นแล้ว ในส่วนใดของแม่น้ำที่น้ำไม่ไหลหยุดนิ่งอยู่ ในที่นั้นไม่ควรทำนิมิตแม่น้ำ ควรทำได้เฉพาะในที่ที่น้ำไหลอยู่เบื้องบนเท่านั้น. แต่ในที่ที่น้ำไม่ไหล ควรทำนิมิตน้ำ. เพราะน้ำที่หยุดนิ่งเท่านั้นย่อมควรในนิมิตน้ำ ไม่ใช่น้ำที่ไหล. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในที่ที่น้ำไหล ควรทำนิมิตแม่น้ำ ในที่ที่น้ำไม่ไหล ควรทำนิมิตน้ำ’. ‘เพราะมีคำกล่าวว่า ในที่ที่น้ำไหลเป็นนิมิตแม่น้ำ หากน้ำไหลไปจากสะพานไปเท่าใด ท่านก็กล่าวว่าเป็นแม่น้ำเท่านั้น. น้ำที่หยุดนิ่งอยู่ในสระน้ำธรรมชาติเป็นต้น แม้มีส่วนที่คั่นด้วยบริเวณสระน้ำธรรมชาติเป็นต้น ก็ควรทำเป็นนิมิตได้ เหมือนนิมิตของสีมาที่ข้ามแม่น้ำไป. ถ้าบริเวณนั้นกลายเป็นส่วนของหมู่บ้านหรือทุ่งนาในภายหลัง ก็ควรสมมติสีมาอื่นในที่นั้นได้’ ดังนี้ นี้เป็นคำที่กล่าวไว้ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 138). คำว่า ในมูล คือในกาลเบื้องต้น. คำว่า ทำลายแม่น้ำ คือเหมือนอย่างว่าพวกชาวนาที่ไม่ต้องการน้ำ ไม่สามารถจะกั้นน้ำท่วมใหญ่ได้ฉันใด (น้ำก็ไหล) ทำลายฝั่งไปฉันนั้น. หรือคำว่า ทำลายแม่น้ำ คือทำลายฝั่งแม่น้ำด้วยทางปากเหมือง.

උක්ඛෙපිමන්ති දීඝරජ්ජුනා කූටෙහි උස්සිඤ්චනීයං. උක්ඛෙපිමන්ති වා කූපතො විය උක්ඛිපිත්වා ගහෙතබ්බං. උක්ඛෙපිමන්ති වා උද්ධරිත්වා ගහෙතබ්බකං.

คำว่า อุกเขปิมะ คือสิ่งที่พึงวิดขึ้นด้วยเชือกยาวและคาน. หรือคำว่า อุกเขปิมะ คือสิ่งที่พึงยกขึ้นถือเอาเหมือนตักจากบ่อ. หรือคำว่า อุกเขปิมะ คือสิ่งที่พึงยกขึ้นถือเอา.

අසම්මිස්සෙහීති සබ්බදිසාසු ඨිතපබ්බතෙහි එව වා පාසාණාදීසු අඤ්ඤතරෙහි වා නිමිත්තන්තරාබ්‍යවහිතෙහි. සම්මිස්සෙහීති එකත්ථ පබ්බතො, අඤ්ඤත්ථ පාසාණොති එවං ඨිතෙහි අට්ඨහි. නිමිත්තානං සතෙනාපීති ඉමිනා එකිස්සායෙව දිසාය බහූනිපි නිමිත්තානි ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං, පබ්බතො, භන්තෙ. පුන පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං, පාසාණො, භන්තෙ’’තිආදිනා (මහාව. අට්ඨ. 138) කිත්තෙතුං වට්ටතීති දස්සෙති. සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාති තිකොණා. සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානාති වා තිකොණරච්ඡාසණ්ඨානා. චතුරස්සාති සමචතුරස්සා. මුදිඞ්ගසණ්ඨානා පන ආයතචතුරස්සා, එකකොටියං සඞ්කොචිතා, තදඤ්ඤාය විත්ථිණ්ණා වා හොති. මුදිඞ්ගසණ්ඨානාති වා මුදිඞ්ගභෙරී විය මජ්ඣෙ විත්ථතා උභොසු කොටීසු සඞ්කොචිතා හොති.

คำว่า ด้วยนิมิตที่ไม่ปะปนกัน คือด้วยภูเขาที่ตั้งอยู่ในทุกทิศนั่นเอง หรือด้วยหินเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่ไม่มีนิมิตอื่นมาคั่น. คำว่า ด้วยนิมิตที่ปะปนกัน คือด้วยนิมิต ๘ อย่างที่ตั้งอยู่เช่นนี้ คือที่หนึ่งเป็นภูเขา อีกที่หนึ่งเป็นหิน. ด้วยคำว่า แม้ด้วยนิมิตร้อยหนึ่ง นี้ท่านแสดงว่า แม้ในทิศเดียวกันนั่นเองก็ควรสวดประกาศนิมิตหลายอย่างได้ เช่น ‘นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร? ภูเขา ขอรับ. นิมิตในทิศตะวันออกอีกคืออะไร? หิน ขอรับ’ เป็นต้น (มหาวรรค อรรถกถา 138). คำว่า มีสัณฐานเหมือนสี่แยก คือเป็นสามเหลี่ยม. หรือคำว่า มีสัณฐานเหมือนสี่แยก คือมีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง. คำว่า จัตุรัส คือสี่เหลี่ยมจัตุรัส. ส่วนคำว่า มีสัณฐานเหมือนมุทิงคะ คือเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า ที่มุมด้านหนึ่งสอบเข้า และกว้างออกในด้านอื่นจากนั้น. หรือคำว่า มีสัณฐานเหมือนมุทิงคะ คือกว้างตรงกลางและสอบเข้าที่มุมทั้งสองข้าง เหมือนกลองมุทิงคะ.

159. එවං බද්ධසීමාය නිමිත්තසම්පත්තියුත්තතං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිසසම්පත්තියුත්තතං දස්සෙතුං ‘‘පරිසසම්පත්තියුත්තා නාමා’’තිආදිමාහ[Pg.305]. තත්ථ සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙනාති සබ්බහෙට්ඨිමෙන ගණනපරිච්ඡෙදෙන, අප්පතරො චෙ ගණො හොතීති අධිප්පායො. ඉමස්ස පන සීමාසම්මුතිකම්මස්ස චතුවග්ගකරණීයත්තා ‘‘චතූහි භික්ඛූහී’’ති වුත්තං. සන්නිපතිතාති සමග්ගා හුත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාසං අවිජහිත්වා සන්නිපතිතා. ඉමිනා ‘‘චතුවග්ගකරණීයෙ කම්මෙ චත්තාරො භික්ඛූ පකතත්තා කම්මප්පත්තා, තෙ ආගතා හොන්තී’’ති වුත්තං පඨමසම්පත්තිලක්ඛණං දස්සෙති. යාවතිකා තස්මිං ගාමක්ඛෙත්තෙති යස්මිං පදෙසෙ සීමං බන්ධිතුකාමා, තස්මිං එකස්ස ගාමභොජකස්ස ආයුප්පත්තිට්ඨානභූතෙ ගාමක්ඛෙත්තෙ ඨිතා භික්ඛූති සම්බන්ධො. බද්ධසීමං වා නදීසමුද්දජාතස්සරෙ වා අනොක්කමිත්වාති එතෙන එතා බද්ධසීමාදයො ගාමසීමතො සීමන්තරභූතා, න තාසු ඨිතා ගාමසීමාය කම්මං කරොන්තානං වග්ගං කරොන්ති, තස්මා න තෙසං ඡන්දො ආහරිතබ්බොති දස්සෙති. තෙ සබ්බෙ හත්ථපාසෙ වා කත්වාති වග්ගකම්මපරිහරණත්ථං සන්නිපතිතුං සමත්ථෙ තෙ ගාමක්ඛෙත්තට්ඨෙ සබ්බෙ භික්ඛූ සඞ්ඝස්ස හත්ථපාසෙ කත්වාති අත්ථො. ඡන්දං වා ආහරිත්වාති සන්නිපතිතුං අසමත්ථානං ඡන්දං ආහරිත්වා. තස්මිං ගාමක්ඛෙත්තෙ යදිපි සහස්සභික්ඛූ හොන්ති, තෙසු චත්තාරොයෙව කම්මප්පත්තා, අවසෙසා ඡන්දාරහා, තස්මා අනාගතානං ඡන්දො ආහරිතබ්බොති අත්ථො, ඉමිනා ‘‘ඡන්දාරහානං ඡන්දො ආහටො හොතී’’ති වුත්තං දුතියසම්පත්තිලක්ඛණමාහ. ‘‘සම්මුඛීභූතා න පටික්කොසන්තී’’ති වුත්තං තතියසම්පත්තිලක්ඛණං පන ඉමෙසං සාමත්ථියෙන වුත්තං හොති.

๑๕๙. แสดงความถึงพร้อมด้วยนิมิตแห่งสีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความถึงพร้อมด้วยบริษัท จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยบริษัท' ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยการกำหนดอันเป็นที่สุด' คือ ด้วยการกำหนดนับอันต่ำที่สุด มีอธิบายว่า ถ้าคณะมีจำนวนน้อยกว่า [นั้น] ก็เพราะกรรมคือการสมมติสีมานี้เป็นกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๔ จึงกล่าวว่า 'ด้วยภิกษุ ๔ รูป' คำว่า 'ประชุมกันแล้ว' คือ เป็นผู้พร้อมเพรียงกันแล้ว ไม่ละหัตถบาสของกันและกัน ประชุมกันแล้ว ด้วยคำนี้ แสดงลักษณะแห่งความถึงพร้อมประการที่ ๑ ที่กล่าวไว้ว่า 'ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๔ ภิกษุ ๔ รูปเป็นปกตัตตะถึงพร้อมด้วยกรรม มาแล้ว' คำว่า 'ภิกษุมีจำนวนเท่าใดในเขตบ้านนั้น' คือ ในประเทศใดที่ประสงค์จะผูกสีมา มีความสัมพันธ์ว่า ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในเขตบ้านอันเป็นที่เกิดแห่งปัจจัยเครื่องเลี้ยงชีพของเจ้าของบ้านคนหนึ่งในประเทศนั้น คำว่า 'ไม่ก้าวล่วงสีมาที่ผูกแล้ว หรือแม่น้ำ มหาสมุทร และสระที่เกิดเอง' ด้วยคำนี้ แสดงว่า สีมาที่ผูกแล้วเป็นต้นเหล่านี้ เป็นสีมาในระหว่างจากสีมาบ้าน ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในสีมาเหล่านั้น ไม่ทำให้กรรมของภิกษุผู้ทำกรรมในสีมาบ้านเป็นวรรค เพราะฉะนั้น แสดงว่าไม่พึงนำฉันทะของภิกษุเหล่านั้นมา คำว่า 'หรือทำภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดให้อยู่ในหัตถบาส' มีอธิบายว่า เพื่อป้องกันกรรมเป็นวรรค ทำภิกษุทั้งหมดที่อยู่ในเขตบ้านนั้น ผู้สามารถจะประชุมกันได้ ให้อยู่ในหัตถบาสของสงฆ์ คำว่า 'หรือนำฉันทะมา' คือ นำฉันทะของภิกษุผู้ไม่สามารถจะประชุมกันได้มา ในเขตบ้านนั้น ถึงแม้มีภิกษุพันรูป ในภิกษุเหล่านั้น มีเพียง ๔ รูปเท่านั้นที่ถึงพร้อมด้วยกรรม ที่เหลือเป็นผู้ควรแก่ฉันทะ เพราะฉะนั้น มีอธิบายว่า พึงนำฉันทะของภิกษุผู้ไม่มาแล้วมา ด้วยคำนี้ แสดงลักษณะแห่งความถึงพร้อมประการที่ ๒ ที่กล่าวไว้ว่า 'ฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะอันสงฆ์นำมาแล้ว' ส่วนลักษณะแห่งความถึงพร้อมประการที่ ๓ ที่กล่าวไว้ว่า 'ผู้มาพร้อมหน้ากันแล้วไม่คัดค้าน' ย่อมกล่าวด้วยสามารถแห่งภิกษุเหล่านั้น

160. එවං බද්ධසීමාය පරිසසම්පත්තියුත්තතං දස්සෙත්වා ඉදානි කම්මවාචාසම්පත්තියුත්තතං දස්සෙතුං ‘‘කම්මවාචාසම්පත්තියුත්තා නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ’’තිආදීනං අත්ථො හෙට්ඨා උපසම්පදකම්මවාචාවණ්ණනායං වුත්තොව[Pg.306]. එවං වුත්තායාති එවං ඉමිනා අනුක්කමෙන උපොසථක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 138-139) භගවතා වුත්තාය. පරිසුද්ධායාති ඤත්තිදොසඅනඋස්සාවනදොසෙහි පරිසමන්තතො සුද්ධාය. ඤත්තිදුතියකම්මවාචායාති එකාය ඤත්තියා එකාය අනුස්සාවනාය කරියමානත්තා ඤත්ති එව දුතියා ඉමිස්සා කම්මවාචායාති ඤත්තිදුතියකම්මවාචා, තාය. නිමිත්තානං අන්තො සීමා හොති, නිමිත්තානි සීමතො බහි හොන්ති නිමිත්තානි බහි කත්වා හෙට්ඨා පථවීසන්ධාරඋදකං පරියන්තං කත්වා සීමාය ගතත්තා.

๑๖๐. แสดงความถึงพร้อมด้วยบริษัทของสีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความถึงพร้อมด้วยกรรมวาจา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมวาจา' ในคำนั้น อรรถแห่งคำมีอาทิว่า 'ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า' กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งกรรมวาจาอุปสมบทข้างต้นนั่นเอง คำว่า 'อันกล่าวแล้วอย่างนี้' คือ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วอย่างนี้ โดยลำดับนี้ ในอุโบสถขันธกะ (มหาวรรค หน้า ๑๓๘-๑๓๙) คำว่า 'บริสุทธิ์' คือ บริสุทธิ์โดยรอบจากโทษแห่งญัตติและโทษแห่งการสวดประกาศ (อนุสาวนา) คำว่า 'ด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา' คือ เพราะกรรมวาจานี้อันสงฆ์ทำด้วยญัตติหนึ่งและด้วยอนุสาวนาหนึ่ง ญัตติเท่านั้นเป็นที่สองของกรรมวาจานี้ ชื่อว่า ญัตติทุติยกรรมวาจา ด้วยกรรมวาจานั้น สีมาอยู่ภายในนิมิต นิมิตทั้งหลายอยู่ภายนอกสีมา เพราะสีมาเป็นไปโดยทำนิมิตทั้งหลายให้อยู่ภายนอก และทำแผ่นดินที่รองรับและน้ำเบื้องล่างให้เป็นที่สุด

161. එවං සමානසංවාසකසීමාසම්මුතියා කම්මවාචාසම්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි අධිට්ඨිතතෙචීවරිකානං භික්ඛූනං චීවරෙ සුඛපරිභොගත්ථං භගවතා පඤ්ඤත්තං අවිප්පවාසසීමාසම්මුතිකම්මවාචාසම්පත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘එවං බද්ධාය ච’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ තිචීවරෙන අවිප්පවාසං සම්මන්නෙය්‍යාති යථා අධිට්ඨිතතෙචීවරිකො භික්ඛු අන්තොසීමායං තිචීවරෙන විප්පවසන්තොපි අවිප්පවාසොයෙව හොති, දුතියකථිනසික්ඛාපදෙන (පාරා. 471 ආදයො) ආපත්ති න හොති, එවං තං සමානසංවාසකසීමං තිචීවරෙන අවිප්පවාසං සම්මන්නෙය්‍යාති අත්ථො. ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චාති යදි තිස්සා සමානසංවාසකසීමාය අන්තො ගාමො අත්ථි, තං ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච ඨපෙත්වා තතො විනිමුත්තං තං සමානසංවාසකසීමං තිචීවරෙන අවිප්පවාසං සම්මන්නෙය්‍යාති අත්ථො.

๑๖๑. แสดงความถึงพร้อมด้วยกรรมวาจาแห่งการสมมติสีมามีสังวาสเสมอกันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อความสะดวกในการใช้สอยจีวรของภิกษุทั้งหลายผู้มีไตรจีวรอธิษฐานแล้ว เมื่อจะแสดงความถึงพร้อมด้วยกรรมวาจาแห่งการสมมติอวิปปวาสสีมาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'และแก่สีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้' ในคำนั้น คำว่า 'พึงสมมติอวิปปวาสด้วยไตรจีวร' คือ ภิกษุผู้มีไตรจีวรอธิษฐานแล้ว ถึงแม้จะอยู่ปราศจากไตรจีวรภายในสีมา ก็ชื่อว่าไม่อยู่ปราศจาก [ไตรจีวร] นั่นเอง ไม่เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทกฐินที่ ๒ (ปร. ๔๗๑ เป็นต้น) มีอธิบายว่า พึงสมมติสีมามีสังวาสเสมอกันนั้นให้เป็นอวิปปวาสด้วยไตรจีวรอย่างนี้ คำว่า 'เว้นบ้านและอุปจารบ้าน' คือ ถ้ามีบ้านอยู่ภายในสีมามีสังวาสเสมอกันนั้น เว้นบ้านและอุปจารบ้านนั้น มีอธิบายว่า พึงสมมติสีมามีสังวาสเสมอกันนั้นที่พ้นจากบ้านและอุปจารบ้านนั้น ให้เป็นอวิปปวาสด้วยไตรจีวร

සීමසඞ්ඛ්‍යංයෙව ගච්ඡතීති අවිප්පවාසසීමසඞ්ඛ්‍යංයෙව ගච්ඡති. එකම්පි කුලං පවිට්ඨං වාති අභිනවකතගෙහෙසු සබ්බපඨමං එකම්පි කුලං පවිට්ඨං අත්ථි. අගතං වාති පොරාණකගාමෙ අඤ්ඤෙසු කුලෙසු ගෙහානි ඡඩ්ඩෙත්වා ගතෙසුපි එකම්පි කුලං අගතං අත්ථීති අත්ථො.

คำว่า 'ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมานั่นเอง' คือ ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นอวิปปวาสสีมานั่นเอง คำว่า 'หรือแม้ตระกูลหนึ่งเข้าไปแล้ว' คือ ในเรือนที่สร้างใหม่ มีแม้ตระกูลหนึ่งเข้าไป [อยู่] เป็นครั้งแรก คำว่า 'หรือยังไม่ไป' มีอธิบายว่า ในบ้านเก่า ถึงแม้เมื่อตระกูลอื่นๆ ทิ้งเรือนไปแล้ว ก็ยังมีแม้ตระกูลหนึ่งที่ยังไม่ไป

162. එවං [Pg.307] සඞ්ඛෙපෙන සීමාසම්මුතිං දස්සෙත්වා පුන විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, අයං පන විත්ථාරො’’තිආදිමාහ. සීමාය උපචාරං ඨපෙත්වාති ආයතිං බන්ධිතබ්බාය සීමාය නෙසං විහාරානං පරිච්ඡෙදතො බහි සීමන්තරිකප්පහොනකං උපචාරං ඨපෙත්වා. බද්ධා සීමායෙසු විහාරෙසු, තෙ බද්ධසීමා. පාටියෙක්කන්ති පච්චෙකං. බද්ධසීමාසදිසානීති යථා බද්ධසීමාසු ඨිතා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඡන්දාදිං අනපෙක්ඛිත්වා පච්චෙකං කම්මං කාතුං ලභන්ති, එවං ගාමසීමාසු ඨිතාපීති දස්සෙති. අන්තොනිමිත්තගතෙහි පනාති එකස්ස ගාමස්ස උපඩ්ඪං අන්තොකත්තුකාමතාය සති සබ්බෙසං ආගමනෙ පයොජනං නත්ථීති කත්වා වුත්තං. ආගන්තබ්බන්ති ච සාමීචිවසෙන වුත්තං, නායං නියමො ‘‘ආගන්තබ්බමෙවා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘ආගමනම්පි අනාගමනම්පි වට්ටතී’’ති. අබද්ධාය හි සීමාය නානාගාමක්ඛෙත්තානං නානාසීමසභාවත්තා තෙසං අනාගමනෙපි වග්ගකම්මං න හොති, තස්මා අනාගමනම්පි වට්ටති. බද්ධාය පන සීමාය එකසීමභාවතො පුන අඤ්ඤස්මිං කම්මෙ කරියමානෙ අන්තොසීමගතෙහි ආගන්තබ්බමෙවාති ආහ ‘‘අවිප්පවාසසීමා…පෙ… ආගන්තබ්බ’’න්ති. නිමිත්තකිත්තනකාලෙ අසොධිතායපි සීමාය නෙවත්ථි දොසො නිමිත්තකිත්තනස්ස අපලොකනාදීසු අඤ්ඤතරාභාවතො.

๑๖๒. แสดงการสมมติสีมาโดยย่ออย่างนี้แล้ว เมื่อจะแสดงโดยพิสดารอีก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้ ส่วนนี้เป็นพิสดาร" คำว่า "เว้นอุปจารของสีมา" คือ เว้นอุปจารที่พอแก่สีมันตริกา ซึ่งอยู่นอกเขตของวิหารเหล่านั้น อันเป็นสีมาที่พึงผูกในภายหลัง. ในวิหารทั้งหลายที่สีมาผูกแล้ว วิหารเหล่านั้นชื่อว่า พัทธสีมา. คำว่า "เฉพาะตน" คือ แต่ละรูป. คำว่า "เช่นกับพัทธสีมา" คือ แสดงว่า ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในพัทธสีมา ย่อมทำกรรมเฉพาะตนได้ โดยไม่คำนึงถึงฉันทะเป็นต้นของกันและกันฉันใด ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในสีมาบ้านก็ฉันนั้นเหมือนกัน. ก็คำว่า "ด้วยภิกษุผู้เข้าไปในนิมิต" กล่าวไว้โดยทำความประสงค์ว่า เมื่อต้องการจะทำครึ่งหนึ่งของบ้านให้เป็นภายใน ก็ไม่มีประโยชน์ในการมาของภิกษุทั้งหมด. และคำว่า "พึงมา" กล่าวไว้โดยเป็นเพียงความเหมาะสม ไม่ใช่เป็นกฎตายตัวว่า "พึงมาเท่านั้น". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การมาก็ควร การไม่มาก็ควร". ก็เพราะสีมาที่ยังไม่ผูก มีเขตบ้านต่างกัน มีสภาพเป็นสีมาต่างกัน ถึงแม้ภิกษุเหล่านั้นไม่มา ก็ไม่เป็นกรรมเป็นวรรค เพราะฉะนั้น การไม่มาก็ควร. แต่เพราะสีมาที่ผูกแล้วมีสภาพเป็นสีมาเดียวกัน เมื่อทำกรรมอื่นอีก ภิกษุผู้เข้าไปในสีมาพึงมาเท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สีมาอวิปปวาส...พึงมา". ในเวลาประกาศนิมิต ถึงแม้สีมายังไม่ชำระ ก็ไม่มีโทษ เพราะการประกาศนิมิตไม่เป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการบอกเลิกเป็นต้น

භෙරිසඤ්ඤං වාති සම්මන්නනපරියොසානං කරොමාති වත්වාති ලිඛිතං. තෙන තාදිසෙ කාලෙ තං කප්පතීති සිද්ධං හොති. භෙරිසඤ්ඤං වා සඞ්ඛසඤ්ඤං වාති පන තෙසං සද්දං සුත්වා ඉදානි සඞ්ඝො සීමං බන්ධතීති ඤත්වා ආගන්තුකභික්ඛූනං තං ගාමක්ඛෙත්තං අප්පවෙසනත්ථං, ආරාමිකාදීනඤ්ච තෙසං නිවාරණත්ථං කම්මවාචාරද්ධකාලෙයෙව සඤ්ඤා කරීයති, එවං සති තං කරණං සප්පයොජනං හොති. තෙනෙව ‘‘භෙරිසඞ්ඛසද්දං කත්වා’’ති අවත්වා ‘‘භෙරිසඞ්ඛසඤ්ඤං කත්වා’’ති සඤ්ඤාග්ගහණං කතං. ‘‘සඤ්ඤං කත්වා’’ති ච පුබ්බකාලකිරියං [Pg.308] වත්වා ‘‘කම්මවාචාය සීමා බන්ධිතබ්බා’’ති අපරකාලකිරියං වදති, පරියොසානකාලෙ පන සබ්බතූරියාතාලිකසඞ්ඝුට්ඨං කත්වා දෙවමනුස්සානං අනුමොදනං කාරෙතබ්බං හොතීති වෙදිතබ්බං.

คำว่า "หรือทำสัญญาณด้วยกลอง" เขียนไว้โดยกล่าวว่า "เราจะทำที่สุดแห่งการสมมติ". ด้วยเหตุนั้น จึงสำเร็จว่า การทำเช่นนั้นในกาลเช่นนั้นควร. ก็คำว่า "หรือทำสัญญาณด้วยกลอง หรือทำสัญญาณด้วยสังข์" คือ เมื่อภิกษุอาคันตุกะรู้ว่า "บัดนี้ สงฆ์กำลังผูกสีมา" โดยได้ยินเสียงเหล่านั้น เพื่อไม่ให้ภิกษุอาคันตุกะเข้าไปในเขตบ้านนั้น และเพื่อห้ามอารามิกเป็นต้นเหล่านั้น สัญญาพึงทำในเวลาเริ่มกรรมวาจานั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนี้ การทำเช่นนั้นย่อมมีประโยชน์. เพราะเหตุนั้น จึงไม่กล่าวว่า "ทำเสียงกลองและสังข์" แต่กล่าวว่า "ทำสัญญาณด้วยกลองและสังข์" โดยใช้คำว่า "สัญญาณ". และกล่าวคำว่า "ทำสัญญาณแล้ว" ซึ่งเป็นกิริยาที่ทำก่อน และกล่าวคำว่า "พึงผูกสีมาด้วยกรรมวาจา" ซึ่งเป็นกิริยาที่ทำภายหลัง. ก็ในเวลาที่สุด พึงทราบว่า พึงทำเสียงดนตรีและเครื่องประโคมทั้งหมดให้กึกก้อง แล้วให้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายอนุโมทนา

163. භණ්ඩුකම්මාපුච්ඡනං සන්ධාය පබ්බජ්ජාග්ගහණං. සුඛකරණත්ථන්ති සබ්බෙසං සන්නිපාතනපරිස්සමං පහාය අප්පතරෙහි සුඛකරණත්ථං. එකවීසති භික්ඛූ ගණ්හාතීති වීසතිවග්ගකරණීයපරමත්තා සඞ්ඝකම්මස්ස කම්මාරහෙන සද්ධිං එකවීසති භික්ඛූ ගණ්හාති. ඉදඤ්ච නිසින්නානං වසෙන වුත්තං. හෙට්ඨිමන්තතො හි යත්ථ එකවීසති භික්ඛූ නිසීදිතුං සක්කොන්ති, තත්තකෙ පදෙසෙ සීමං බන්ධිතුං වට්ටති. ඉදඤ්ච කම්මාරහෙන සහ අබ්භානකාරකානම්පි පහොනකත්ථං වුත්තං. නිමිත්තුපගා පාසාණා ඨපෙතබ්බාති ඉදං යථාරුචිතට්ඨානෙ රුක්ඛනිමිත්තාදීනං දුල්ලභතාය වඩ්ඪිත්වා උභින්නං බද්ධසීමානං සඞ්කරකරණතො ච පාසාණනිමිත්තස්ස ච තදභාවතො යත්ථ කත්ථචි ආනෙත්වා ඨපෙතුං සුකරතාය ච වුත්තං. තථා සීමන්තරිකපාසාණා ඨපෙතබ්බාති එත්ථාපි. චතුරඞ්ගුලප්පමාණාපීති යථා ඛණ්ඩසීමපරිච්ඡෙදතො බහි නිමිත්තපාසාණං චතුරඞ්ගුලමත්තං ඨානං සමන්තා නිගච්ඡති, අවසෙසං ඨානං අන්තොඛණ්ඩසීමායං හොතියෙව, එවං තෙසු ඨපිතෙසු චතුරඞ්ගුලමත්තා සීමන්තරිකා හොතීති දට්ඨබ්බං.

๑๖๓. การรับบรรพชา (ในที่นี้) หมายถึงการสอบถามเรื่องภัณฑุกรรม. คำว่า "เพื่อความสะดวก" หมายถึง เพื่อให้เกิดความสะดวกด้วยจำนวน (ภิกษุ) ที่น้อยลง โดยละความเหน็ดเหนื่อยจากการประชุมทั้งหมด. คำว่า "รับภิกษุ ๒๑ รูป" หมายถึง รับภิกษุ ๒๑ รูปพร้อมด้วยผู้ควรแก่กรรม เพราะเป็นที่สุดแห่งการทำกรรมของสงฆ์ที่ต้องมี ๒๐ รูป. ข้อนี้กล่าวโดยนัยแห่งผู้ที่นั่งอยู่. เพราะว่าโดยกำหนดอย่างต่ำ พึงผูกสีมาในบริเวณที่ภิกษุ ๒๑ รูปสามารถนั่งได้. ข้อนี้กล่าวเพื่อให้เพียงพอแก่ผู้ทำอัพภานพร้อมด้วยผู้ควรแก่กรรม. คำว่า "พึงตั้งหินที่เป็นนิมิต" นี้กล่าวไว้เพราะความหายากของนิมิตต้นไม้เป็นต้นในที่ที่ชอบใจ และเพราะการทำให้สีมาที่ผูกไว้ทั้งสองปะปนกัน (หากใช้ต้นไม้ที่โตขึ้น) และเพราะนิมิตหินไม่มีสิ่งนั้น และเพราะความง่ายในการนำมาตั้งไว้ที่ไหนก็ได้. แม้ในคำว่า "พึงตั้งหินสีมันตริกา" ก็เช่นกัน. คำว่า "แม้มีประมาณ ๔ องคุลี" พึงเห็นว่า เมื่อตั้งหินเหล่านั้นแล้ว สีมันตริกาจะมีประมาณ ๔ องคุลี เหมือนกับว่าสถานที่ประมาณ ๔ องคุลีโดยรอบของหินนิมิตนั้นออกไปภายนอกเขตของขัณฑสีมา ส่วนสถานที่ที่เหลือย่อมอยู่ในขัณฑสีมานั่นเอง

සීමන්තරිකපාසාණාති සීමන්තරිකාය ඨපිතනිමිත්තපාසාණා. තෙ පන කිත්තෙන්තෙන දක්ඛිණතො අනුපරියායන්තෙනෙව කිත්තෙතබ්බා. කථං? ඛණ්ඩසීමතො හි පච්ඡිමාය දිසාය පුරත්ථිමාභිමුඛෙන ඨත්වා ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති තත්ථ සබ්බානි නිමිත්තානි අනුක්කමෙන කිත්තෙත්වා, තථා උත්තරාය දිසාය දක්ඛිණාභිමුඛෙන ඨත්වා ‘‘දක්ඛිණාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති අනුක්කමෙන කිත්තෙත්වා, තථා පුරත්ථිමාය දිසාය පච්ඡිමාභිමුඛෙන ඨත්වා ‘‘පච්ඡිමාය දිසාය [Pg.309] කිං නිමිත්ත’’න්ති අනුක්කමෙන කිත්තෙත්වා, තථා දක්ඛිණාය දිසාය උත්තරාභිමුඛෙන ඨත්වා ‘‘උත්තරාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති තත්ථ සබ්බානි නිමිත්තානි අනුක්කමෙන කිත්තෙත්වා පුන පච්ඡිමාය දිසාය පුරත්ථිමාභිමුඛෙන ඨත්වා පුරිමකිත්තිතං වුත්තනයෙන පුන කිත්තෙතබ්බං. එවං බහූනම්පි ඛණ්ඩසීමානං සීමන්තරිකපාසාණා පච්චෙකං කිත්තෙතබ්බා. තතොති පච්ඡා. අවසෙසනිමිත්තානීති මහාසීමාය බාහිරන්තරෙසු අවසෙසනිමිත්තානි. න සක්ඛිස්සන්තීති අවිප්පවාසසීමාය බද්ධභාවං අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘සමානසංවාසකසීමමෙව සමූහනිස්සාමා’’ති වායමන්තා න සක්ඛිස්සන්ති. බද්ධාය හි අවිප්පවාසසීමාය තං සමූහනිත්වා ‘‘සමානසංවාසකසීමං සමූහනිස්සාමා’’ති කතායපි කම්මවාචාය අසමූහතාව හොති සීමා. පඨමඤ්හි අවිප්පවාසං සමූහනිත්වා පච්ඡා සීමා සමූහනිතබ්බා. ඛණ්ඩසීමතො පට්ඨාය බන්ධනං ආචිණ්ණං, ආචිණ්ණකරණෙනෙව ච සම්මොහො න හොතීති ආහ ‘‘ඛණ්ඩසීමතොව පට්ඨාය බන්ධිතබ්බා’’ති. උභින්නම්පි න කොපෙන්තීති උභින්නම්පි කම්මං න කොපෙන්ති. එවං බද්ධාසු පන…පෙ… සීමන්තරිකා හි ගාමක්ඛෙත්තං භජතීති න ආවාසවසෙන සාමග්ගිපරිච්ඡෙදො, කින්තු සීමාවසෙනෙවාති දස්සනත්ථං වුත්තං.

คำว่า หินสีมันตริกา คือ หินนิมิตที่ตั้งไว้สำหรับสีมันตริกา. แต่หินเหล่านั้น เมื่อจะประกาศ พึงประกาศโดยเวียนไปทางขวา (ทิศใต้) เท่านั้น. อย่างไร? คือ ยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ณ ทิศตะวันตกของขัณฑสีมา แล้วประกาศนิมิตทั้งหมดในทิศนั้นตามลำดับว่า 'ในทิศตะวันออก อะไรเป็นนิมิต?' อย่างนั้น, ยืนหันหน้าไปทางทิศใต้ ณ ทิศเหนือ แล้วประกาศนิมิตตามลำดับว่า 'ในทิศใต้ อะไรเป็นนิมิต?' อย่างนั้น, ยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันตก ณ ทิศตะวันออก แล้วประกาศนิมิตตามลำดับว่า 'ในทิศตะวันตก อะไรเป็นนิมิต?' อย่างนั้น, ยืนหันหน้าไปทางทิศเหนือ ณ ทิศใต้ แล้วประกาศนิมิตทั้งหมดในทิศนั้นตามลำดับว่า 'ในทิศเหนือ อะไรเป็นนิมิต?' แล้วกลับมายืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ณ ทิศตะวันตกอีกครั้ง พึงประกาศซ้ำตามนัยที่กล่าวแล้วในตอนต้น. แม้หินสีมันตริกาของขัณฑสีมาหลายแห่ง ก็พึงประกาศแยกกันอย่างนี้. คำว่า ตโต แปลว่า ภายหลัง. คำว่า นิมิตที่เหลือ คือ นิมิตที่เหลือในระหว่างภายนอกแห่งมหาสีมา. คำว่า จะไม่สามารถ หมายถึง เมื่อไม่พิจารณาถึงภาวะที่อวิปปวาสสีมาถูกผูกไว้แล้ว พยายามว่า 'เราจะถอนสมานสังวาสสีมาเท่านั้น' ดังนี้ ย่อมจะไม่สามารถ. เพราะเมื่ออวิปปวาสสีมาถูกผูกไว้แล้ว แม้จะทำกรรมวาจาด้วยตั้งใจว่า 'เราจะถอนสมานสังวาสสีมา' โดยที่ยังไม่ได้ถอนอวิปปวาสสีมานั้น สีมาก็ยังไม่ชื่อว่าถูกถอนเลย. เพราะพึงถอนอวิปปวาสสีมาก่อน ภายหลังจึงถอนสีมา. การผูกสีมาโดยเริ่มจากขัณฑสีมาเป็นประเพณีที่ประพฤติกันมา และเพราะการทำตามประเพณีนั้นย่อมไม่ทำให้เกิดความสับสน ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงผูกเริ่มจากขัณฑสีมานั่นเอง'. คำว่า ไม่ทำให้เสียทั้งสอง หมายถึง ไม่ทำให้กรรมทั้งสองเสีย. แต่เมื่อผูกอย่างนี้แล้ว... (ละ)... คำว่า เพราะสีมันตริกาย่อมเข้ากับเขตบ้าน ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า การกำหนดความพร้อมเพรียงไม่ได้เป็นไปตามอำนาจอาวาส แต่เป็นไปตามอำนาจสีมานั่นเอง.

කුටිගෙහෙති භූමියං කතතිණකුටියං. උදුක්ඛලන්ති උදුක්ඛලාවාටසදිසඛුද්දකාවාටං. නිමිත්තං න කාතබ්බන්ති රාජි වා උදුක්ඛලං වා නිමිත්තං න කාතබ්බං. ඉදඤ්ච යථාවුත්තෙසු අට්ඨසු නිමිත්තෙසු අනාගතත්තෙන න වට්ටතීති සිද්ධම්පි ‘‘අවිනස්සකසඤ්ඤාණමිද’’න්ති සඤ්ඤාය කොචි මොහෙන නිමිත්තං කරෙය්‍යාති දූරතො විපත්තිපරිහාරත්ථං වුත්තං. නිමිත්තුපගපාසාණෙ ඨපෙත්වාති සඤ්චාරිමනිමිත්තස්ස කම්පනතාය වුත්තං. එවං උපරි ‘‘භිත්තිං අකිත්තෙත්වා’’තිආදීසුපි සිද්ධමෙවත්ථං පුනප්පුනං කථනෙ කාරණං වෙදිතබ්බං. සීමාවිපත්ති හි උපසම්පදාදිසබ්බකම්මවිපත්තිමූලන්ති [Pg.310] තස්ස ද්වාරං සබ්බථාපි පිදහනවසෙන වත්තබ්බං. සබ්බං වත්වාව ඉධ ආචරියා විනිච්ඡයං කථෙසුන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า ในเรือนคือกุฏิ หมายถึง ในกุฏิมุงหญ้าที่ทำบนพื้นดิน. คำว่า อุดุขละ หมายถึง หลุมเล็กๆ ที่คล้ายกับหลุมครก. คำว่า ไม่พึงทำนิมิต หมายถึง ไม่พึงทำแนวหรือหลุมครกเป็นนิมิต. และข้อนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อป้องกันความวิบัติที่จะมีมาแต่ไกล ด้วยเกรงว่า แม้จะสำเร็จความแล้วว่า 'นิมิตนี้ไม่ควร เพราะไม่มีในนิมิต ๘ อย่างตามที่กล่าวมา' แต่บางคนอาจจะทำนิมิตด้วยความหลงผิดด้วยสำคัญว่า 'นี่เป็นเครื่องหมายที่ไม่พินาศ'. คำว่า ตั้งหินที่ควรเป็นนิมิต ท่านกล่าวไว้เพราะนิมิตที่เคลื่อนที่ได้ย่อมสั่นคลอน. แม้ในคำว่า 'ไม่ประกาศฝาผนัง' เป็นต้น ต่อไปข้างหน้า ก็พึงทราบเหตุผลในการกล่าวซ้ำในเรื่องที่สำเร็จความแล้วอย่างนี้เช่นกัน. เพราะความวิบัติแห่งสีมาเป็นมูลเหตุแห่งความวิบัติของกรรมทั้งปวงมีอุปสมบทเป็นต้น ดังนั้น จึงพึงกล่าวโดยอาการที่เป็นการปิดประตูแห่งความวิบัตินั้นโดยประการทั้งปวง. พึงเห็นว่า พระอาจารย์ทั้งหลายในอธิการนี้ กล่าววินิจฉัยไว้หลังจากที่ได้กล่าวไว้ทั้งหมดแล้ว.

භිත්තින්ති ඉට්ඨකදාරුමත්තිකාමයං. සිලාමයාය පන භිත්තියා නිමිත්තුපගං එකං පාසාණං තංතංදිසාය කිත්තෙතුං වට්ටති. අනෙකසිලාහි චිනිතං සකලං භිත්තිං කිත්තෙතුං න වට්ටති ‘‘එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති එකවචනෙන වත්තබ්බතො. අන්තොකුට්ටමෙවාති එත්ථ අන්තොකුට්ටෙපි නිමිත්තානං ඨිතොකාසතො අන්තො එව සීමාති ගහෙතබ්බං. පමුඛෙ නිමිත්තපාසාණෙ ඨපෙත්වාති ගබ්භාභිමුඛෙපි බහිපමුඛෙ ගබ්භවිත්ථාරප්පමාණෙ ඨානෙ පාසාණෙ ඨපෙත්වා සම්මන්නිතබ්බා. එවඤ්හි ගබ්භපමුඛානං අන්තරෙ ඨිතකුට්ටම්පි උපාදාය අන්තො ච බහි ච චතුරස්සසණ්ඨානාව සීමා හොති. බහීති සකලස්ස කුටිලෙණස්ස සමන්තතො බහි.

คำว่า ฝาผนัง หมายถึง ฝาที่ทำด้วยอิฐ ไม้ หรือดิน. แต่สำหรับฝาผนังที่ทำด้วยหิน พึงประกาศหินก้อนหนึ่งที่ควรเป็นนิมิตในทิศนั้นๆ ได้. ส่วนฝาผนังทั้งหมดที่ก่อด้วยหินหลายก้อน ไม่ควรประกาศ เพราะต้องกล่าวด้วยเอกพจน์ว่า 'หินก้อนนี้เป็นนิมิต'. ในคำว่า ภายในฝาผนังนั่นเอง นี้ พึงทราบว่า สีมาอยู่ภายในนับจากที่ตั้งแห่งนิมิต แม้ในภายในฝาผนัง. คำว่า ตั้งหินนิมิตที่มุข หมายถึง พึงตั้งหินไว้ในที่ที่มีประมาณเท่าความกว้างของห้อง แม้ที่มุขภายนอกที่หันหน้าเข้าหาห้อง แล้วจึงสมมติ. เพราะเมื่อทำอย่างนี้ สีมาจึงมีสัณฐานเป็นสี่เหลี่ยมทั้งภายในและภายนอก โดยรวมเอาฝาผนังที่ตั้งอยู่ในระหว่างห้องและมุขเข้าไว้ด้วย. คำว่า ภายนอก หมายถึง ภายนอกโดยรอบกุฏิและถ้ำทั้งหมด.

අන්තො ච බහි ච සීමා හොතීති මජ්ඣෙ ඨිතභිත්තියා සහ චතුරස්සසීමා හොති. උපරිපාසාදෙයෙව හොතී’’ති ඉමිනා ගබ්භස්ස ච පමුඛස්ස ච අන්තරා ඨිතභිත්තියා එකත්තා තත්ථ ච එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසාභාවෙන හෙට්ඨා න ඔතරති, උපරිභිත්ති පන සීමට්ඨාව හොතීති දස්සෙති. හෙට්ඨා න ඔතරතීති භිත්තිතො ඔරං නිමිත්තානි ඨපෙත්වා කිත්තිතත්තා හෙට්ඨා ආකාසප්පදෙසං න ඔතරති, උපරි කතෙ පාසාදෙති අත්ථො. හෙට්ඨිමතලෙ කුට්ටොති හෙට්ඨිමතලෙ චතූසු දිසාසු ඨිතකුට්ටො. සචෙ හි ද්වීසු, තීසු එව වා දිසාසු කුට්ටො තිට්ඨෙය්‍ය, හෙට්ඨා න ඔතරති. හෙට්ඨාපි ඔතරතීති සචෙ හෙට්ඨා අන්තොභිත්තියං එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසො හොති, ඔතරති. ඔතරමානා ච න උපරිසීමප්පමාණෙන ඔතරති, සමන්තා භිත්තිප්පමාණෙන ඔතරති. චතුන්නං පන භිත්තීනං බාහිරන්තපරිච්ඡෙදෙන හෙට්ඨාභූමිභාගෙ උදකපරියන්තං [Pg.311] කත්වා ඔතරති, න පන භිත්තීනං බහි කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානං. පාසාදභිත්තිතොති උපරිමතලෙ භිත්තිතො. ඔතරණානොතරණං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති සචෙ හෙට්ඨා එකවීසතියා භික්ඛූනං ඔකාසො හොති, ඔතරති, නො චෙ, න ඔතරතීති අධිප්පායොති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.138) පන ‘‘උපරිසීමප්පමාණස්ස අන්තොගධානං හෙට්ඨිමතලෙ චතූසු දිසාසු කුට්ටානං තුලාරුක්ඛෙහි එකසම්බන්ධතං, තදන්තො පච්ඡිමසීමප්පමාණතාදිඤ්ච සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වුත්තං. කිඤ්චාපෙත්ථ නිය්‍යූහකාදයො නිමිත්තානං ඨිතොකාසතාය බජ්ඣමානක්ඛණෙ සීමා න හොන්ති, බද්ධාය පන සීමාය සීමට්ඨාව හොන්තීති දට්ඨබ්බා.

คำว่า “สีมามีทั้งภายในและภายนอก” หมายถึง สีมาสี่เหลี่ยมพร้อมด้วยกำแพงที่ตั้งอยู่ตรงกลาง คำว่า “มีแต่ปราสาทชั้นบนเท่านั้น” ด้วยเหตุนี้ กำแพงที่ตั้งอยู่ระหว่างห้องและมุขเป็นอันเดียวกัน และในที่นั้นไม่มีที่ว่างสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป สีมาจึงไม่หยั่งลงไปข้างล่าง แต่กำแพงชั้นบนนั้นเป็นที่ตั้งของสีมา ดังนี้ คำว่า “ไม่หยั่งลงไปข้างล่าง” หมายถึง เพราะบอกนิมิตไว้ด้านในของกำแพง จึงไม่หยั่งลงไปในส่วนที่เป็นอากาศข้างล่าง แต่หยั่งลงไปในปราสาทที่สร้างไว้ข้างบน คำว่า “กำแพงที่ชั้นล่าง” หมายถึง กำแพงที่ตั้งอยู่ทั้งสี่ทิศในชั้นล่าง ถ้ากำแพงตั้งอยู่เพียงสองหรือสามทิศ สีมาก็ไม่หยั่งลงไปข้างล่าง คำว่า “หยั่งลงไปข้างล่างด้วย” หมายถึง ถ้าข้างล่างภายในกำแพงมีที่ว่างสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป สีมาก็หยั่งลงไป เมื่อหยั่งลงไป ก็ไม่หยั่งลงไปตามประมาณของสีมาข้างบน แต่หยั่งลงไปตามประมาณของกำแพงโดยรอบ แต่สีมาหยั่งลงไปในส่วนพื้นดินข้างล่าง โดยกำหนดขอบเขตภายนอกของกำแพงทั้งสี่ ให้มีน้ำเป็นขอบเขต ไม่ใช่หยั่งลงไปในที่ที่อยู่นอกกำแพงแม้เพียงปลายเส้นผม คำว่า “จากกำแพงปราสาท” หมายถึง จากกำแพงที่ชั้นบน คำว่า “การหยั่งลงและไม่หยั่งลง พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว” หมายถึง ถ้าข้างล่างมีที่ว่างสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป สีมาก็หยั่งลงไป ถ้าไม่มี ก็ไม่หยั่งลงไป ดังนี้ เป็นความหมายที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๓๘) ส่วนในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค ๒.๑๓๘) กล่าวไว้ว่า “กล่าวถึงความสัมพันธ์เป็นอันเดียวกันของกำแพงทั้งสี่ทิศในชั้นล่างที่รวมอยู่ในประมาณของสีมาข้างบนกับคานไม้ และประมาณของสีมาที่เหลืออยู่ภายในนั้น” อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่า ชายคาและสิ่งอื่น ๆ ไม่เป็นสีมาในขณะที่ผูกสีมา เพราะเป็นที่ตั้งของนิมิต แต่เมื่อผูกสีมาแล้ว สิ่งเหล่านั้นก็เป็นที่ตั้งของสีมา

පරියන්තථම්භානන්ති නිමිත්තගතපාසාණත්ථම්භෙ සන්ධාය වුත්තං. උපරිමතලෙන සම්බද්ධො හොතීති ඉදං කුට්ටානං අන්තරා සීමට්ඨානං ථම්භානං අභාවතො වුත්තං. යදි හි භවෙය්‍යුං, කුට්ටෙ උපරිමතලෙන අසම්බන්ධෙපි සීමට්ඨථම්භානං උපරි ඨිතො පාසාදො සීමට්ඨොව හොති. සචෙ පන බහූනං ථම්භපන්තීනං උපරි කතපාසාදස්ස හෙට්ඨාපථවියං සබ්බබාහිරාය ථම්භපන්තියා අන්තො නිමිත්තපාසාණෙ ඨපෙත්වා සීමා බද්ධා හොති, එත්ථ කථන්ති? එත්ථාපි ‘‘යං තාව සීමට්ඨථම්භෙහෙව ධාරියමානානං තුලානං උපරිමතලං, සබ්බං තං සීමට්ඨමෙව, එත්ථ විවාදො නත්ථි, යං පන සීමට්ඨථම්භපන්තියා, අසීමට්ඨාය බාහිරථම්භපන්තියා ච සමධුරං ධාරයමානානං තුලානං උපරිමතලං, තත්ථ උපඩ්ඪං සීමා’’ති කෙචි වදන්ති. ‘‘සකලම්පි ගාමසීමා’’ති අපරෙ. ‘‘බද්ධසීමා එවා’’ති අඤ්ඤෙ. තස්මා කම්මං කරොන්තෙහි ගරූහි නිරාසඞ්කට්ඨානෙ ඨත්වා සබ්බං තං ආසඞ්කට්ඨානං සොධෙත්වාව කම්මං කාතබ්බං, සන්නිට්ඨානකාරණං වා ගවෙසිත්වා තදනුගුණං කාතබ්බං.

คำว่า “เสาที่ขอบเขต” หมายถึง กล่าวถึงเสาหินที่เป็นนิมิต คำว่า “เชื่อมต่อกับชั้นบน” นี้กล่าวไว้เพราะไม่มีเสาที่เป็นที่ตั้งของสีมาอยู่ระหว่างกำแพง ถ้ามีอยู่ แม้กำแพงจะไม่เชื่อมต่อกับชั้นบน ปราสาทที่ตั้งอยู่บนเสาที่เป็นที่ตั้งของสีมาก็เป็นที่ตั้งของสีมา แต่ถ้าปราสาทที่สร้างอยู่บนแถวเสาจำนวนมาก และสีมาถูกผูกไว้โดยปักนิมิตหินไว้ภายในแถวเสาที่อยู่นอกสุดบนพื้นดินข้างล่าง ในกรณีนี้จะว่าอย่างไร? ในกรณีนี้ บางท่านกล่าวว่า “ส่วนชั้นบนของคานที่รองรับด้วยเสาที่เป็นที่ตั้งของสีมาทั้งหมดนั้นเป็นที่ตั้งของสีมา ไม่มีข้อโต้แย้งในเรื่องนี้ ส่วนชั้นบนของคานที่รองรับด้วยแถวเสาที่เป็นที่ตั้งของสีมาและแถวเสาภายนอกที่ไม่เป็นที่ตั้งของสีมาพร้อมกันนั้น ครึ่งหนึ่งเป็นสีมา” บางท่านกล่าวว่า “ทั้งหมดเป็นสีมาของหมู่บ้าน” บางท่านกล่าวว่า “เป็นสีมาที่ผูกแล้วเท่านั้น” ดังนั้น เมื่อพระเถระผู้กระทำกรรมพึงยืนอยู่ในที่ที่ปราศจากความสงสัย และพึงชำระที่ที่น่าสงสัยทั้งหมดให้หมดจดแล้วจึงกระทำกรรม หรือพึงค้นหาสาเหตุแห่งการวินิจฉัยแล้วกระทำตามนั้น

තාලමූලකපබ්බතෙති [Pg.312] තාලක්ඛන්ධමූලසදිසෙ හෙට්ඨා ථූලො හුත්වා කමෙන කිසො හුත්වා උග්ගතො හින්තාලමූලසදිසො නාම හොති. විතානසණ්ඨානොති අහිච්ඡත්තකසණ්ඨානො. පණවසණ්ඨානොති මජ්ඣෙ තනුකො, හෙට්ඨා ච උපරි ච විත්ථිණ්ණො. හෙට්ඨා වා මජ්ඣෙ වාති මුදිඞ්ගසණ්ඨානස්ස හෙට්ඨා, පණවසණ්ඨානස්ස මජ්ඣෙ. සප්පඵණසදිසො පබ්බතොති සප්පඵණො විය ඛුජ්ජො, මූලට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ අවනතසීසො. ආකාසපබ්භාරන්ති භිත්තියා අපරික්ඛිත්තපබ්භාරං. සීමප්පමාණොති අන්තො ආකාසෙන සද්ධිං පච්ඡිමසීමප්පමාණො. සො ච පාසාණො සීමට්ඨොති ඉමිනා ඊදිසෙහි සුසිරපාසාණලෙණකුට්ටාදීහි පරිච්ඡින්නෙ භූමිභාගෙ එව සීමා පතිට්ඨාති, න අපරිච්ඡින්නෙ. තෙ පන සීමට්ඨත්තා සීමා හොන්ති, න සරූපෙන සීමට්ඨමඤ්චාදි වියාති දස්සෙති. සචෙ පන සො සුසිරපාසාණො භූමිං අනාහච්ච ආකාසගතො ඔලම්බති, සීමා න ඔතරති. සුසිරපාසාණො පන සයං සීමාපටිබද්ධත්තා සීමා හොති, කථං පන පච්ඡිමප්පමාණරහිතෙහි එතෙහි සුසිරපාසාණාදීහි සීමා න ඔතරතීති ඉදං සද්ධාතබ්බන්ති? අට්ඨකථාපමාණතො.

คำว่า “ภูเขาที่มีรากเหมือนต้นตาล” หมายถึง ภูเขาที่มีลักษณะเหมือนรากต้นตาล คือข้างล่างอ้วนแล้วค่อยๆ ผอมลงไปจนถึงยอด เหมือนรากต้นหินตาล คำว่า “มีสัณฐานเหมือนเพดาน” หมายถึง มีสัณฐานเหมือนดอกเห็ด คำว่า “มีสัณฐานเหมือนปณวะ” หมายถึง ตรงกลางเล็ก ข้างล่างและข้างบนกว้าง คำว่า “ข้างล่างหรือตรงกลาง” หมายถึง ข้างล่างของสัณฐานเหมือนมุทิงคะ ตรงกลางของสัณฐานเหมือนปณวะ คำว่า “ภูเขาเหมือนพังพานงู” หมายถึง ค่อมเหมือนพังพานงู หัวโน้มลงไปที่อื่นจากที่ตั้งของราก คำว่า “เชิงผาที่เป็นอากาศ” หมายถึง เชิงผาที่กำแพงไม่ได้ล้อมรอบ คำว่า “ประมาณของสีมา” หมายถึง ประมาณของสีมาที่เหลืออยู่ภายในพร้อมด้วยอากาศ คำว่า “หินนั้นเป็นที่ตั้งของสีมา” ด้วยเหตุนี้ สีมาจึงตั้งอยู่ในส่วนของพื้นดินที่ถูกกำหนดขอบเขตด้วยหินที่มีช่องว่าง ถ้ำ หรือกำแพง เป็นต้น เช่นนี้เท่านั้น ไม่ใช่ในที่ที่ไม่ได้กำหนดขอบเขต แต่สิ่งเหล่านั้นเป็นสีมาเพราะเป็นที่ตั้งของสีมา ไม่ใช่เป็นสีมาโดยสภาพเหมือนเตียงที่เป็นที่ตั้งของสีมา ดังนี้ แต่ถ้าหินที่มีช่องว่างนั้นลอยอยู่ในอากาศโดยไม่แตะพื้นดิน สีมาก็ไม่หยั่งลงไป แต่หินที่มีช่องว่างนั้นเป็นสีมาเพราะเป็นที่ตั้งของสีมาเอง แล้วเหตุใดสีมาจึงไม่หยั่งลงไปในหินที่มีช่องว่างเป็นต้นเหล่านี้ที่ไม่มีประมาณที่เหลืออยู่ภายในเล่า? ข้อนี้พึงเชื่อตามประมาณของอรรถกถา

අපිචෙත්ථ සුසිරපාසාණභිත්තිඅනුසාරෙන මූසිකාදීනං විය සීමාය හෙට්ඨිමතලෙ ඔතරණකිච්චං නත්ථි, හෙට්ඨා පන පච්ඡිමසීමප්පමාණෙ ආකාසෙ ද්වඞ්ගුලමත්තබහලෙහි පාසාණභිත්තිආදීහිපි උපරිමතලං ආහච්ච ඨිතෙහි සබ්බසො, යෙභුය්‍යෙන වා පරිච්ඡින්නෙ සති උපරි බජ්ඣමානා සීමා තෙහි පාසාණාදීහි අන්තරිතාය තප්පරිච්ඡින්නාය හෙට්ඨාභූමියාපි උපරිමතලෙන සද්ධිං එකක්ඛණෙ පතිට්ඨාති, නදීපාරසීමා විය නදීඅන්තරිතෙසු උභොසු තීරෙසු ලෙණාදීසු අපනීතෙසුපි හෙට්ඨා ඔතිණ්ණසීමා යාව සාසනන්තරධානා න [Pg.313] විගච්ඡති, පඨමං පන උපරි සීමාය බද්ධාය පච්ඡා ලෙණාදිකතෙසුපි හෙට්ඨාභූමියං සීමා ඔතරති එව, කෙචි තං න ඉච්ඡන්ති, එවං උභයත්ථ පතිට්ඨිතා ච සා සීමා එකාව හොති ගොත්තාදිජාති විය බ්‍යත්තිභෙදෙසූති ගහෙතබ්බං. සබ්බා එව හි බද්ධසීමා අබද්ධසීමා ච අත්තනො අත්තනො පකතිනිස්සයකෙ ගාමාරඤ්ඤාදිකෙ ඛෙත්තෙ යථාපරිච්ඡෙදං සබ්බත්ථ සාකල්‍යෙන එකස්මිං ඛණෙ බ්‍යාපිනී පරමත්ථතො අවිජ්ජමානම්පි තෙ තෙ නිස්සයභූතෙ පරමත්ථධම්මෙ, තං තං කිරියාවිසෙසම්පි වා උපාදාය ලොකියෙහි සාසනිකෙහි ච යථාරහං එකත්තෙන පඤ්ඤත්තත්තා සනිස්සයෙකරූපා එව. තථා හි එකො ගාමො අරඤ්ඤං නදී ජාතස්සරො සමුද්දොති එවං ලොකෙ, ‘‘සම්මතා සා සීමා සඞ්ඝෙන, අගාමකෙ චෙ, භික්ඛවෙ, අරඤ්ඤෙ සමන්තා සත්තබ්භන්තරා, අයං තත්ථ සමානසංවාසා එකූපොසථා’’තිආදිනා සාසනෙ ච එකවොහාරො දිස්සති, න පරමත්ථතො. එකස්ස අනෙකධම්මෙසු බ්‍යාපනමත්ථි කසිණෙකදෙසාදිවිකප්පාසමානතාය එකත්තහානිතොති අයං නො මති.

อนึ่ง ในที่นี้ ไม่มีกิจที่สีมาจะหยั่งลงไปในชั้นล่างตามช่องแห่งฝาหินเหมือนพวกหนูเป็นต้น แต่เมื่ออากาศเบื้องล่างที่มีประมาณเท่ากับสีมา ถูกฝาหินเป็นต้นที่มีความหนาประมาณ ๒ องคุลีซึ่งตั้งอยู่จรดชั้นบน กำหนดขอบเขตไว้โดยรอบทั้งหมด หรือโดยส่วนใหญ่ สีมาที่ผูกไว้ข้างบนย่อมตั้งอยู่พร้อมกับชั้นบนในขณะเดียวกันกับพื้นดินข้างล่างที่ถูกกั้นและถูกกำหนดขอบเขตด้วยหินเป็นต้นเหล่านั้น เหมือนสีมาที่ฝั่งแม่น้ำ แม้เมื่อถ้ำเป็นต้นที่ฝั่งทั้งสองซึ่งมีแม่น้ำคั่นกลางถูกรื้อถอนไป สีมาที่หยั่งลงไปข้างล่างก็ไม่เสื่อมไปจนกว่าพระศาสนาจะอันตรธาน แต่เมื่อผูกสีมาข้างบนก่อนแล้ว แม้จะสร้างถ้ำเป็นต้นในภายหลัง สีมาก็ยังหยั่งลงไปในพื้นดินข้างล่างอยู่ดี บางท่านไม่เห็นด้วยกับเรื่องนี้ พึงทราบว่า สีมาที่ตั้งอยู่ทั้งสองแห่งเช่นนี้เป็นอันเดียวกัน เหมือนชาติและโคตรเป็นต้นในบุคคลที่ต่างกัน อันที่จริง สีมาที่ผูกแล้วและสีมาที่ไม่ได้ผูกแล้วทั้งหมด ย่อมแผ่ไปทั่วในขณะเดียวกันโดยสมบูรณ์ในเขตแดนที่เป็นที่อาศัยตามธรรมชาติของตน เช่น หมู่บ้านและป่าเป็นต้น ตามที่กำหนดไว้ แม้ปรมัตถธรรมเหล่านั้นที่เป็นที่อาศัยจะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ แต่เพราะถูกบัญญัติว่าเป็นอันเดียวกันโดยชาวโลกและชาวพุทธตามสมควร โดยอาศัยการกระทำพิเศษนั้นๆ จึงมีลักษณะเป็นอันเดียวกันที่มีที่อาศัย ดังนั้น ในโลกจึงปรากฏการเรียกขานว่าเป็นอันเดียวกัน เช่น หมู่บ้านหนึ่ง ป่าหนึ่ง แม่น้ำหนึ่ง สระน้ำธรรมชาติหนึ่ง ทะเลหนึ่ง และในพระศาสนา ก็ปรากฏการเรียกขานว่าเป็นอันเดียวกัน เช่น “ภิกษุทั้งหลาย สีมานั้นอันสงฆ์สมมติแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ถ้าในป่าที่ไม่มีหมู่บ้าน โดยรอบ ๗ อัพภันดร นี้เป็นที่อยู่ร่วมกัน มีอุโบสถเดียวกันในที่นั้น” เป็นต้น แต่ไม่ใช่โดยปรมัตถ์ การที่สิ่งหนึ่งจะแผ่ไปในธรรมหลายอย่างนั้นไม่มี เพราะจะทำให้เสียความเป็นอันเดียวกันไป เนื่องจากไม่เหมือนกับความต่างกันแห่งส่วนของกสิณเป็นต้น นี่คือความเห็นของเรา

අස්ස හෙට්ඨාති සප්පඵණපබ්බතස්ස හෙට්ඨා ආකාසපබ්භාරෙ. ලෙණස්සාති ලෙණං චෙ කතං, තස්ස ලෙණස්සාති අත්ථො. තමෙව පුන ලෙණං පඤ්චහි පකාරෙහි විකප්පෙත්වා ඔතරණානොතරණවිනිච්ඡයං දස්සෙතුං ආහ ‘‘සචෙ පන හෙට්ඨා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘හෙට්ඨා’’ති ඉමස්ස ‘‘ලෙණං හොතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. හෙට්ඨා ලෙණඤ්ච එකස්මිං පදෙසෙති ආහ ‘‘අන්තො’’ති, පබ්බතස්ස අන්තො, පබ්බතමූලෙති අත්ථො. තමෙව අන්තොසද්දං සීමාපරිච්ඡෙදෙන විසෙසෙතුං ‘‘උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡෙදස්ස පාරතො’’ති වුත්තං. පබ්බතපාදං පන අපෙක්ඛිත්වා ‘‘ඔරතො’’ති වත්තබ්බෙපි සීමානිස්සයං පබ්බතග්ගං සන්ධාය ‘‘පාරතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව ‘‘බහි ලෙණ’’න්ති එත්ථ බහිසද්දං විසෙසෙන්තො ‘‘උපරිමස්ස [Pg.314] සීමාපරිච්ඡෙදස්ස ඔරතො’’ති ආහ. බහිසීමා න ඔතරතීති එත්ථ බහීති පබ්බතපාදෙ ලෙණං සන්ධාය වුත්තං. ලෙණස්ස ච බහිභූතෙ උපරිසීමාපරිච්ඡෙදස්ස හෙට්ඨාභාගෙ සීමා න ඔතරතීති අත්ථො. අන්තො සීමාති ලෙණස්ස ච පබ්බතපාදස්ස ච අන්තො අත්තනො ඔතරණාරහට්ඨානෙ න ඔතරතීති අත්ථො. ‘‘බහි සීමා න ඔතරති, අන්තො සීමා න ඔතරතී’’ති චෙත්ථ අත්තනො ඔතරණාරහට්ඨානෙ ලෙණාභාවෙන සීමාය සබ්බථා අනොතරණමෙව දස්සිතන්ති ගහෙතබ්බං. තත්ථ හි අනොතරන්තී උපරි එව හොතීති අයං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.138) ආගතො විනිච්ඡයො.

คำว่า ใต้ภูเขานั้น หมายถึง ในเงื้อมเขาที่เป็นอากาศใต้ภูเขาที่มีสัณฐานดังพังพานงู คำว่า ของถ้ำ ความว่า หากถ้ำถูกสร้างขึ้น ก็คือของถ้ำนั้น เพื่อจะแสดงการวินิจฉัยเรื่องการหยั่งลงและไม่หยั่งลง โดยจำแนกถ้ำนั้นออกเป็น ๕ อย่างอีกครั้ง จึงกล่าวว่า “ถ้าหากว่าข้างล่าง” เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า “ข้างล่าง” มีความสัมพันธ์กับคำว่า “เป็นถ้ำ” ท่านกล่าวว่า “ภายใน” คือ ภายในภูเขา หมายถึงที่เชิงเขา เพื่อจะจำแนกคำว่า ภายใน นั้นด้วยการกำหนดเขตสีมา จึงกล่าวว่า “พ้นจากเขตที่กำหนดไว้ข้างบน” พึงทราบว่า แม้ควรจะกล่าวว่า “ข้างนี้” โดยอ้างอิงถึงเชิงเขา แต่ท่านกล่าวว่า “ข้างโน้น” โดยหมายถึงยอดเขาซึ่งเป็นที่ตั้งของสีมา ด้วยเหตุนั้น เมื่อจะวิเศษณ์คำว่า ภายนอก ในคำว่า “ถ้ำภายนอก” จึงกล่าวว่า “ข้างนี้ของเขตที่กำหนดไว้ข้างบน” ในคำว่า “สีมาภายนอกไม่หยั่งลง” คำว่า ภายนอก นี้กล่าวโดยหมายถึงถ้ำที่เชิงเขา หมายความว่า สีมาไม่หยั่งลงในส่วนที่อยู่ข้างล่างของเขตที่กำหนดไว้ข้างบน ซึ่งอยู่ภายนอกถ้ำ คำว่า สีมาภายใน หมายความว่า สีมาไม่หยั่งลงในที่ที่ควรหยั่งลงของตน ซึ่งอยู่ภายในถ้ำและภายในเชิงเขา ในคำว่า “สีมาภายนอกไม่หยั่งลง สีมาภายในไม่หยั่งลง” พึงทราบว่า ท่านแสดงการไม่หยั่งลงของสีมาโดยประการทั้งปวง เพราะไม่มีถ้ำในที่ที่ควรหยั่งลงของตน เพราะในที่นั้น สีมาที่ไม่หยั่งลงย่อมอยู่ข้างบนเท่านั้น การวินิจฉัยนี้มาในวิมติวิโนทนีย์ (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค ๒.๑๓๘)

සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) පන ‘‘අන්තොලෙණං හොතීති පබ්බතස්ස අන්තොලෙණං හොතී’’ති එත්තකමෙව ආගතො. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) න ‘‘අන්තොලෙණන්ති පබ්බතස්ස අන්තොලෙණං. ද්වාරං පන සන්ධාය ‘පාරතො ඔරතො’ති වුත්තං, සබ්බථාපි සීමතො බහිලෙණෙන ඔතරතීති අධිප්පායො’’ති ආගතො. අයං පන අන්තොලෙණබහිලෙණවිනිච්ඡයො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධොති ආචරියා වදන්ති, තථාපි විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.138) ආගතං නයං නිස්සාය සුට්ඨු විනිච්ඡිතබ්බො විඤ්ඤූහීති. බහි පතිතං අසීමාතිආදිනා උපරිපාසාදාදීසු අථිරනිස්සයෙසු ඨිතා සීමාපි තෙසං විනාසෙන විනස්සතීති දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං.

ส่วนในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๓๘) มีมาเพียงเท่านี้ว่า “เป็นถ้ำภายใน หมายถึง เป็นถ้ำภายในภูเขา” ในวชิรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค ๑๓๘) มีมาว่า “คำว่า ถ้ำภายใน มิใช่หมายถึงถ้ำภายในภูเขา แต่ท่านกล่าวว่า ‘ข้างโน้น’ และ ‘ข้างนี้’ โดยหมายถึงประตู โดยประการทั้งปวง มีอธิบายว่า สีมาย่อมหยั่งลงโดยถ้ำที่อยู่ภายนอกสีมา” แต่อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า การวินิจฉัยเรื่องถ้ำภายในและถ้ำภายนอกนี้ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก ถึงกระนั้น ผู้รู้ทั้งหลายก็พึงวินิจฉัยให้ดีโดยอาศัยนัยที่มาในวิมติวิโนทนีย์ (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค ๒.๑๓๘) พึงทราบว่า ด้วยคำว่า “สีมาที่ตกลงภายนอกไม่เป็นสีมา” เป็นต้น ท่านแสดงว่า แม้สีมาที่ตั้งอยู่บนที่อาศัยที่ไม่มั่นคง มีปราสาทชั้นบนเป็นต้น ก็ย่อมพินาศไปพร้อมกับความพินาศของที่อาศัยเหล่านั้น

පොක්ඛරණිං ඛණන්ති, සීමායෙවාති එත්ථ සචෙ හෙට්ඨා උමඞ්ගනදී සීමප්පමාණතො අනූනා පඨමමෙව පවත්තා හොති, සීමා ච පච්ඡා බද්ධා නදිතො උපරි එව හොති, නදිං ආහච්ච පොක්ඛරණියා ච ඛතාය සීමා විනස්සතීති දට්ඨබ්බං. හෙට්ඨාපථවීතලෙති අනන්තරා භූමිවිවරෙ.

ในคำว่า “ขุดสระน้ำ เป็นสีมาเท่านั้น” นี้ พึงทราบว่า ถ้าแม่น้ำในอุโมงค์ซึ่งไม่น้อยกว่าประมาณของสีมาได้ไหลอยู่ก่อนแล้ว และสีมาถูกผูกขึ้นภายหลังอยู่เหนือแม่น้ำนั้น เมื่อขุดสระน้ำไปกระทบแม่น้ำ สีมาย่อมพินาศ คำว่า “ที่พื้นดินข้างล่าง” หมายถึง ในช่องว่างแห่งแผ่นดินที่ถัดลงไป

සීමමාළකෙති [Pg.315] ඛණ්ඩසීමඞ්ගණෙ. වටරුක්ඛොති ඉදං පාරොහොපත්ථම්භෙන අතිදූරම්පි ගන්තුං සමත්ථසාඛාසමඞ්ගිතාය වුත්තං. සබ්බරුක්ඛලතාදීනම්පි සම්බන්ධො න වට්ටති එව. තෙනෙව නාවාරජ්ජුසෙතුසම්බන්ධොපි පටික්ඛිත්තො. තතොති තතො සාඛතො. මහාසීමාය පථවීතලන්ති එත්ථ ආසන්නතරම්පි ගාමසීමං අග්ගහෙත්වා බද්ධසීමාය එව ගහිතත්තා ගාමසීමබද්ධසීමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙපි සම්භෙදදොසො නත්ථි අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සයනිස්සිතභාවෙන පවත්තිතොති ගහෙතබ්බං. යදි හි තාසම්පි සම්බන්ධදොසො භවෙය්‍ය, කථං ගාමසීමාය බද්ධසීමා සම්මන්නිතබ්බා භවෙය්‍ය? යස්සා හි සීමාය යාය සීමාය සද්ධිං සම්බන්ධෙ දොසො භවෙය්‍ය, සා තත්ථ බන්ධිතුමෙව න වට්ටති බද්ධසීමඋදකුක්ඛෙපසීමාසු බද්ධසීමා විය, අත්තනො අනිස්සයභූතගාමසීමාදීසු උදකුක්ඛෙපසීමා විය ච, තෙනෙව ‘‘සචෙ පන රුක්ඛස්ස සාඛා වාතතො නික්ඛන්තපාරොහො වා බහිනදීතීරෙ විහාරසීමාය වා ගාමසීමාය වා පතිට්ඨිතො’’තිආදිනා උදකුක්ඛෙපසීමාය අත්තනො අනිස්සයභූතගාමසීමාදීහි එව සම්බන්ධදොසො දස්සිතො, න නදීසීමාය, එවමිධාපීති දට්ඨබ්බං. අයඤ්චත්ථො උපරි පාකටො භවිස්සති. ආහච්චාති ඵුසිත්වා.

"สีมามาฬกะ" หมายถึง ลานแห่งขัณฑสีมา. "ต้นไทร" นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยกิ่งที่สามารถไปได้แม้ในที่ไกลมากด้วยการค้ำจุนของรากอากาศ. แม้การเชื่อมต่อแห่งต้นไม้และเถาวัลย์ทั้งปวงเป็นต้น ก็ไม่ควรโดยแท้. ด้วยเหตุนั้นเอง แม้การเชื่อมต่อด้วยเรือ เชือก และสะพาน ท่านก็ห้ามไว้แล้ว. "จากที่นั้น" คือ จากกิ่งนั้น. ในคำว่า "พื้นดินของมหาสีมา" นี้ พึงทราบว่า เพราะถือเอาแต่พัทธสีมาเท่านั้น โดยไม่ถือเอาแม้คามสีมาที่อยู่ใกล้กว่า, จึงไม่มีโทษคือความระคนกัน (สัมเภทโทษ) แม้ในการเชื่อมต่อด้วยต้นไม้เป็นต้นระหว่างคามสีมาและพัทธสีมา เพราะสีมาเหล่านั้นเป็นไปโดยภาวะที่เป็นที่อาศัยและผู้อาศัยซึ่งกันและกัน. เพราะว่า หากแม้สีมาเหล่านั้นจะมีโทษคือการเชื่อมต่อกัน, พัทธสีมาจะพึงสมมติในคามสีมาได้อย่างไร? ด้วยว่า สีมาใด เมื่อเชื่อมต่อกับสีมาใดแล้วจะมีโทษ, สีมานั้นก็ไม่ควรผูกในที่นั้นเลย เหมือนพัทธสีมาในพัทธสีมาและอุทกุกเขปสีมาทั้งหลาย และเหมือนอุทกุกเขปสีมาในคามสีมาเป็นต้นที่ไม่เป็นที่อาศัยของตน. ด้วยเหตุนั้นเอง ท่านจึงแสดงโทษคือการเชื่อมต่อของอุทกุกเขปสีมากับคามสีมาเป็นต้นที่ไม่เป็นที่อาศัยของตนเท่านั้น ด้วยคำเป็นต้นว่า "ก็ถ้าว่ากิ่งของต้นไม้ หรือรากอากาศที่งอกออกมาเพราะลม ตั้งอยู่บนฝั่งแม่น้ำภายนอก หรือในวิหารสีมา หรือในคามสีมา", ไม่ใช่กับนทีสีมา, พึงทราบว่าในที่นี้ก็เช่นเดียวกัน. และเนื้อความนี้จักปรากฏชัดในภายหลัง. คำว่า "อาหัจจะ" แปลว่า กระทบ.

මහාසීමං වා සොධෙත්වාති මහාසීමගතානං සබ්බෙසං භික්ඛූනං හත්ථපාසානයනඡන්දාහරණාදිවසෙන සකලං මහාසීමං සොධෙත්වා. එතෙන සබ්බවිපත්තියො මොචෙත්වා පුබ්බෙ සුට්ඨු බද්ධානම්පි ද්වින්නං බද්ධසීමානං පච්ඡා රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙන උප්පජ්ජනතො ඊදිසො පාළිමුත්තකො සම්බන්ධදොසො අත්ථීති දස්සෙති, සො ච ‘‘න, භික්ඛවෙ, සීමාය සීමා සම්භින්දිතබ්බා’’තිආදිනා බද්ධසීමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්භෙදජ්ඣොත්ථරණං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සීමං සම්මන්නන්තෙන සීමන්තරිකං ඨපෙත්වා සීමං සම්මන්නිතු’’න්ති (මහාව. 148) උභින්නං බද්ධසීමානං අන්තරා සීමන්තරිකං ඨපෙත්වා බන්ධිතුං [Pg.316] අනුජානනෙන සම්භෙදජ්ඣොත්ථරණෙ විය තාසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුසිත්වා තිට්ඨනවසෙන බන්ධනම්පි න වට්ටතීති සිද්ධත්තා බද්ධානම්පි තාසං පච්ඡා අඤ්ඤමඤ්ඤං එකරුක්ඛාදීහි ඵුසිත්වා ඨානම්පි න වට්ටතීති භගවතො අධිප්පායඤ්ඤූහි සඞ්ගීතිකාරකෙහි නිද්ධාරිතො බන්ධනකාලෙ පටික්ඛිත්තස්ස සම්බන්ධදොසස්ස අනුලොමෙන අකප්පියානුලොමත්තා. අයං පන සම්බන්ධදොසො පුබ්බෙ සුට්ඨු බද්ධානං පච්ඡා සඤ්ජාතත්තා බජ්ඣමානක්ඛණෙ විය අසීමත්තං කාතුං න සක්කොති, තස්මා රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙ අපනීතමත්තෙ තා සීමා පාකතිකා හොන්ති. යථා චායං පච්ඡා න වට්ටති, එවං බජ්ඣමානක්ඛණෙපි තාසං රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙ සති තා බන්ධිතුං න වට්ටතීති දට්ඨබ්බං.

คำว่า "หรือชำระมหาสีมา" คือ ชำระมหาสีมาทั้งสิ้น ด้วยสามารถแห่งการนำภิกษุทั้งปวงผู้อยู่ในมหาสีมามาสู่หัตถบาส และการนำฉันทะมาเป็นต้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า เมื่อเปลื้องวิบัติทั้งปวงแล้ว แม้พัทธสีมาสองแห่งที่ผูกไว้ดีแล้วในกาลก่อน ก็ยังมีโทษคือการเชื่อมต่อที่พ้นจากพระบาลีเช่นนี้ เพราะเกิดขึ้นด้วยการเชื่อมต่อด้วยต้นไม้เป็นต้นในภายหลัง. และโทษนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายผู้รู้พระพุทธประสงค์ได้วินิจฉัยไว้แล้วว่า "แม้การที่พัทธสีมาเหล่านั้นที่ผูกไว้แล้ว มาตั้งอยู่โดยถูกต้องกันและกันด้วยต้นไม้ต้นเดียวกันเป็นต้นในภายหลัง ก็ไม่ควร" เพราะความเป็นสิ่งที่อนุโลมแก่สิ่งที่ไม่ควร โดยอนุโลมแก่โทษคือการเชื่อมต่อที่ถูกห้ามไว้ในเวลาผูก, เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคทรงห้ามความระคนกัน (สัมเภท) และความทับซ้อนกัน (อัชโฌตถรณะ) แห่งพัทธสีมาทั้งหลายแก่กันและกัน ด้วยคำเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย สีมาอันภิกษุไม่พึงให้ระคนกับสีมา" และทรงอนุญาตให้ผูกโดยเว้นสีมันตริกะไว้ในระหว่างพัทธสีมาทั้งสอง ด้วยคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเมื่อจะสมมติสีมา ให้สมมติสีมาโดยเว้นสีมันตริกะไว้" (มหาวรรค 148), จึงเป็นอันสำเร็จว่า แม้การผูกด้วยสามารถแห่งการตั้งอยู่ถูกต้องกันและกันแห่งสีมาเหล่านั้น ก็ไม่ควร เหมือนในการระคนกันและการทับซ้อนกัน. แต่โทษคือการเชื่อมต่อนี้ เพราะเกิดขึ้นภายหลังแก่สีมาที่ผูกไว้ดีแล้วในกาลก่อน จึงไม่สามารถทำให้ความเป็นสีมาเสียไป (อสีมัตตะ) เหมือนในขณะที่กำลังผูก, เพราะฉะนั้น เมื่อสักว่ากำจัดความเชื่อมต่อด้วยต้นไม้เป็นต้นออกไปแล้ว สีมาเหล่านั้นย่อมเป็นปกติ. และพึงทราบว่า โทษนี้ในภายหลังไม่ควรฉันใด แม้ในขณะที่กำลังผูก เมื่อมีการเชื่อมต่อด้วยต้นไม้เป็นต้นแห่งสีมาเหล่านั้น การผูกสีมาเหล่านั้นก็ไม่ควรฉันนั้น.

කෙචි පන මහාසීමං වා සොධෙත්වාති එත්ථ ‘‘මහාසීමගතා භික්ඛූ යථා තං සාඛං වා පාරොහං වා කායකායපටිබද්ධෙහි න ඵුසන්ති, එවං සොධනමෙව ඉධාධිප්පෙතං, න සකලසීමාසොධන’’න්ති වදන්ති, තං න යුත්තං අට්ඨකථාය විරුජ්ඣනතො. තථා හි ‘‘මහාසීමාය පථවීතලං වා තත්ථජාතකරුක්ඛාදීනි වා ආහච්ච තිට්ඨතී’’ති එවං සාඛාපාරොහානං මහාසීමං ඵුසිත්වා ඨානමෙව සම්බන්ධදොසෙ කාරණත්තෙන වුත්තං, න පන තත්ථ ඨිතභික්ඛූහි සාඛාදීනං ඵුසනං. යදි හි භික්ඛූනං සාඛාදිං ඵුසිත්වා ඨානමෙව කාරණං සියා, ‘‘තස්ස සාඛං වා තතො නිග්ගතපාරොහං වා මහාසීමාය පවිට්ඨං තත්‍රට්ඨො කොචි භික්ඛු ඵුසිත්වා තිට්ඨතී’’ති භික්ඛුඵුසනමෙව වත්තබ්බං සියා. යඤ්හි තත්ථ මහාසීමාසොධනෙ කාරණං, තදෙව තස්මිං වාක්‍යෙ පධානතො දස්සෙතබ්බං. න හි ආහච්චට්ඨිතමෙව සාඛාදිං ඵුසිත්වා ඨිතො භික්ඛු සොධෙතබ්බො ආකාසට්ඨසාඛාදිං ඵුසිත්වා ඨිතභික්ඛුස්සපි සොධෙතබ්බතො, කිං නිරත්ථකෙන ආහච්චට්ඨානවචනෙන, ආකාසට්ඨසාඛාසු ච භික්ඛුඵුසනමෙව කාරණත්තෙන වුත්තං[Pg.317], සොධනඤ්ච තස්සෙව භික්ඛුස්ස හත්ථපාසානයනාදිවසෙන සොධනං වුත්තං. ඉධ පන ‘‘මහාසීමං සොධෙත්වා’’ති සකලසීමාසාධාරණවචනෙන සොධනං වුත්තං, අපි ච සාඛාදිං ඵුසිත්වා ඨිතභික්ඛුමත්තසොධනෙ අභිමතෙ ‘‘මහාසීමාය පථවීතල’’න්ති විසෙසසීමොපාදානං නිරත්ථකං සියා යත්ථ කත්ථචි අන්තමසො ආකාසෙපි ඨත්වා සාඛාදිං ඵුසිත්වා ඨිතස්ස සොධෙතබ්බතො.

ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ในคำว่า "หรือชำระมหาสีมา" นี้ "การชำระนั่นเองที่ประสงค์ในที่นี้ โดยประการที่ภิกษุทั้งหลายผู้ไปสู่มหาสีมา ไม่ถูกต้องกิ่งไม้หรือรากอากาศนั้นด้วยกายหรือของที่เนื่องด้วยกาย, ไม่ใช่การชำระสีมาทั้งสิ้น", คำนั้นไม่ควร เพราะขัดแย้งกับอรรถกถา. ด้วยว่า ท่านกล่าวการที่กิ่งและรากอากาศทั้งหลายตั้งอยู่ถูกต้องมหาสีมานั่นเองว่าเป็นเหตุในโทษคือการเชื่อมต่อ อย่างนี้ว่า "ตั้งอยู่กระทบพื้นดินแห่งมหาสีมา หรือต้นไม้เป็นต้นที่เกิดในมหาสีมานั้น", แต่หาได้กล่าวการถูกต้องกิ่งไม้เป็นต้นด้วยภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในที่นั้นไม่. หากว่าการที่ภิกษุทั้งหลายตั้งอยู่ถูกต้องกิ่งไม้เป็นต้นนั่นเองพึงเป็นเหตุไซร้, ก็ควรจะกล่าวถึงการถูกต้องของภิกษุเท่านั้นว่า "ภิกษุบางรูปผู้อยู่ในที่นั้น ถูกต้องกิ่งของต้นไม้นั้น หรือรากอากาศที่งอกออกมาจากกิ่งนั้นซึ่งเข้าไปในมหาสีมา แล้วตั้งอยู่". เพราะว่าเหตุใดที่เป็นเหตุในการชำระมหาสีมาในที่นั้น, เหตุนั้นนั่นแหละควรแสดงโดยความเป็นประธานในประโยคนั้น. ด้วยว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ถูกต้องกิ่งไม้เป็นต้นที่ตั้งอยู่กระทบ (พื้นดิน) เท่านั้นก็หาใช่ว่าจะต้องถูกชำระไม่ เพราะแม้ภิกษุผู้ตั้งอยู่ถูกต้องกิ่งไม้เป็นต้นที่ตั้งอยู่ในอากาศก็ต้องถูกชำระเหมือนกัน, คำว่า "ตั้งอยู่กระทบ" (อาหัจจะ) จะมีประโยชน์อะไร? และในกิ่งไม้ที่ตั้งอยู่ในอากาศ ท่านก็กล่าวการถูกต้องของภิกษุนั่นเองว่าเป็นเหตุ, และการชำระ ท่านก็กล่าวการชำระภิกษุนั้นนั่นแหละด้วยสามารถแห่งการนำมาสู่หัตถบาสเป็นต้น. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวการชำระด้วยคำทั่วไปแก่สีมาทั้งปวงว่า "ชำระมหาสีมา", อนึ่ง หากประสงค์เพียงการชำระภิกษุผู้ตั้งอยู่ถูกต้องกิ่งไม้เป็นต้นไซร้, การระบุสีมาเป็นพิเศษว่า "พื้นดินแห่งมหาสีมา" ก็พึงไร้ประโยชน์ เพราะว่าผู้ที่ตั้งอยู่ถูกต้องกิ่งไม้เป็นต้นในที่ใดที่หนึ่ง โดยที่สุดแม้ในอากาศ ก็ต้องถูกชำระเหมือนกัน.

ඡින්දිත්වා බහිට්ඨකා කාතබ්බාති තත්ථ පතිට්ඨිතභාවවියොජනවචනතො ච විසභාගසීමානං ඵුසනෙනෙව සකලසීමාසොධනහෙතුකො අට්ඨකථාසිද්ධොයං එකො සම්බන්ධදොසො අත්ථෙවාති ගහෙතබ්බො. තෙනෙව උදකුක්ඛෙපසීමාකථායම්පි (මහාව. අට්ඨ. 147) ‘‘විහාරසීමාය වා ගාමසීමාය වා පතිට්ඨිතො’’ති ච ‘‘නදීතීරෙ පන ඛාණුකං කොට්ටෙත්වා තත්ථ බද්ධනාවාය වා න වට්ටතී’’ති ච ‘‘සචෙ පන සෙතු වා සෙතුපාදා වා බහිතීරෙ පතිට්ඨිතා, කම්මං කාතුං න වට්ටතී’’ති ච එවං විසභාගාසු ගාමසීමාසු සාඛාදීනං ඵුසනමෙව සඞ්කරදොසකාරණත්තෙන වුත්තං, න භික්ඛුඵුසනං. තථා හි ‘‘අන්තොනදියං ජාතරුක්ඛෙ බන්ධිත්වා කම්මං කාතබ්බ’’න්ති නදියං නාවාබන්ධනං අනුඤ්ඤාතං උදකුක්ඛෙපනිස්සයත්තෙන නදීසීමාය සභාගත්තා. යදි හි භික්ඛූනං ඵුසනමෙව පටිච්ච සබ්බත්ථ සම්බන්ධදොසො වුත්තො සියා, නදියම්පි බන්ධනං පටික්ඛිපිතබ්බං භවෙය්‍ය. තත්ථාපි හි භික්ඛුඵුසනං කම්මකොපකාරණං හොති, තස්මා සභාගසීමාසු පවිසිත්වා භූමිආදිං ඵුසිත්වා, අඵුසිත්වා වා සාඛාදිම්හි ඨිතෙ තං සාඛාදිං ඵුසන්තොව භික්ඛු සොධෙතබ්බො. විසභාගසීමාසු පන සාඛාදිම්හි ඵුසිත්වා ඨිතෙ තං සාඛාදිං අඵුසන්තාපි සබ්බෙ භික්ඛූ සොධෙතබ්බා, අඵුසිත්වා ඨිතෙ පන තං සාඛාදිං ඵුසන්තාව භික්ඛූ සොධෙතබ්බාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

และพึงถือเอาว่า ความบกพร่องในการเชื่อมต่ออย่างหนึ่งนี้ที่อรรถกถาวินิจฉัยไว้ว่ามีอยู่จริง โดยมีเหตุมาจากการสัมผัสกันของสีมาต่างประเภทกันนั่นเอง ซึ่งเป็นเหตุให้ต้องชำระสีมาทั้งหมด เพราะมีคำกล่าวถึงการแยกภาวะที่ตั้งอยู่ ณ ที่นั้นว่า 'ตัดออกแล้วพึงทำให้ตั้งอยู่ภายนอก'. ด้วยเหตุนั้น แม้ในอุทกุกเขปสีมากถา (มหาวรรค อรรถกถา 147) ก็กล่าวว่า 'ตั้งอยู่บนวิหารสีมาหรือคามสีมา' และ 'แต่ที่ริมฝั่งแม่น้ำ ตอกหลักลงแล้วจะผูกเรือที่หลักนั้น ไม่ควร' และ 'หากสะพานหรือตอม่อสะพานตั้งอยู่บนฝั่งภายนอก ไม่ควรทำกรรม' ดังนี้ การสัมผัสกันของกิ่งไม้เป็นต้นในคามสีมาอันเป็นสีมาต่างประเภทกันเท่านั้นที่ท่านกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งความบกพร่องคือความระคนกัน ไม่ใช่การสัมผัสของภิกษุ. ด้วยว่า การผูกเรือในแม่น้ำท่านอนุญาตไว้ว่า 'ผูกกับต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำแล้วพึงทำกรรม' เพราะความเป็นสีมาประเภทเดียวกันกับนทีสีมาโดยความเป็นที่อาศัยแห่งอุทกุกเขปะ. หากความบกพร่องในการเชื่อมต่อถูกกล่าวไว้ในที่ทั้งปวงเพราะอาศัยการสัมผัสของภิกษุเท่านั้น แม้การผูกในแม่น้ำก็ควรถูกห้าม. เพราะแม้ในที่นั้น การสัมผัสของภิกษุก็เป็นเหตุให้กรรมกำเริบ (เสียไป), ดังนั้น ในสีมาประเภทเดียวกัน ภิกษุผู้เข้าไปแล้วจะสัมผัสพื้นดินเป็นต้นหรือไม่ก็ตาม เมื่อตั้งอยู่บนกิ่งไม้เป็นต้น ภิกษุผู้สัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นนั้นนั่นแหละที่พึงถูกชำระ (คัดออก). ส่วนในสีมาต่างประเภทกัน เมื่อกิ่งไม้เป็นต้นตั้งอยู่โดยสัมผัสกัน ภิกษุทั้งหมดแม้ไม่สัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นนั้นก็พึงถูกชำระ, แต่เมื่อกิ่งไม้เป็นต้นตั้งอยู่โดยไม่สัมผัสกัน ภิกษุผู้สัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นนั้นนั่นแหละที่พึงถูกชำระ พึงถึงข้อยุติในเรื่องนี้ดังนี้.

යං [Pg.318] පනෙත්ථ කෙචි ‘‘බද්ධසීමානං ද්වින්නං අඤ්ඤමඤ්ඤං විය බද්ධසීමගාමසීමානම්පි තදඤ්ඤාසම්පි සබ්බාසං සමානසංවාසකසීමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙ සති තදුභයම්පි එකසීමං විය සොධෙත්වා එකත්ථෙව කම්මං කාතබ්බං, අඤ්ඤථා කතං කම්මං විපජ්ජති, නත්ථෙත්ථ සභාගවිසභාගභෙදො’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං සභාගසීමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධදොසාභාවස්ස විසභාගසීමානමෙව තබ්භාවස්ස සුත්තසුත්තානුලොමාදිවිනයනයෙහි සිද්ධත්තා. තථා හි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සීමං සම්මන්නිතු’’න්ති (මහාව. 138) ගාමසීමායමෙව බද්ධසීමං සම්මන්නිතුං අනුඤ්ඤාතත්තා තාසං නිස්සයනිස්සිතභාවෙන සභාගතා, සම්භෙදජ්ඣොත්ථරණදොසාභාවො ච සුත්තතොව සිද්ධො. බන්ධනකාලෙ පන අනුඤ්ඤාතස්ස සම්බන්ධස්ස අනුලොමතො පච්ඡා සඤ්ජාතරුක්ඛාදිසම්බන්ධොපි තාසං වට්ටති එව. ‘‘යං, භික්ඛවෙ…පෙ… කප්පියං අනුලොමෙති, අකප්පියං පටිබාහති, තං වො කප්පතී’’ති (මහාව. 305) වුත්තත්තා එවං තාව ගාමබද්ධසීමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සභාගතා, සම්භෙදාදිදොසාභාවො ච සුත්තසුත්තානුලොමතො සිද්ධො, ඉමිනා එව නයෙන අරඤ්ඤසීමසත්තබ්භන්තරසීමානං නදීආදිසීමඋදකුක්ඛෙපසීමානඤ්ච සුත්තසුත්තානුලොමතො අඤ්ඤමඤ්ඤං සභාගතා, සම්භෙදාදිදොසාභාවො ච සිද්ධොති වෙදිතබ්බො.

ในเรื่องนี้ บางท่านกล่าวว่า 'เมื่อพัทธสีมาสองสีมามีความเกี่ยวข้องกันฉันใด แม้พัทธสีมากับคามสีมา และสีมาอื่นๆ ทั้งหมดที่เป็นสมานสังวาสกสีมา เมื่อมีความเกี่ยวข้องกันด้วยต้นไม้เป็นต้น ทั้งสองสีมานั้นก็พึงชำระให้เหมือนเป็นสีมาเดียวกันแล้วทำกรรมในที่เดียวกันนั่นเอง หากทำกรรมเป็นอย่างอื่น กรรมย่อมวิบัติ ในที่นี้ไม่มีการแบ่งว่าเป็นสีมาประเภทเดียวกันหรือต่างประเภทกัน'. คำกล่าวนั้นเป็นเพียงมติของพวกเขาเท่านั้น เพราะความที่สีมาประเภทเดียวกันไม่มีความบกพร่องในการเชื่อมต่อกันและกัน และความที่สีมาต่างประเภทกันมีความบกพร่องนั้น สำเร็จแล้วด้วยนัยแห่งพระวินัยมีพระสูตรและพระสูตตานุโลมเป็นต้น. ด้วยว่า เพราะพระองค์ทรงอนุญาตให้สมมติพัทธสีมาในคามสีมานั่นเองว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมา' (มหาวรรค 138) สีมาเหล่านั้นจึงเป็นสีมาประเภทเดียวกันโดยภาวะที่เป็นที่อาศัยและผู้อาศัย และความไม่มีความบกพร่องคือการระคนกันและการทับซ้อนกันก็สำเร็จแล้วโดยพระสูตรนั่นเอง. ส่วนความเกี่ยวข้องกันที่ได้รับอนุญาตในเวลาผูกสีมานั้น เมื่ออนุโลมตามนั้นแล้ว แม้ความเกี่ยวข้องกันด้วยต้นไม้เป็นต้นที่เกิดขึ้นภายหลังก็ย่อมใช้ได้สำหรับสีมาเหล่านั้น. เพราะมีคำที่กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย... สิ่งใดอนุโลมเข้ากับสิ่งที่ควร ขัดขวางสิ่งที่ไม่ควร สิ่งนั้นย่อมควรแก่เธอทั้งหลาย' (มหาวรรค 305) ดังนี้ ความเป็นสีมาประเภทเดียวกันแห่งคามสีมาและพัทธสีมา และความไม่มีความบกพร่องคือการระคนกันเป็นต้น จึงสำเร็จแล้วโดยพระสูตรและพระสูตตานุโลม, ด้วยนัยนี้เอง พึงทราบว่าความเป็นสีมาประเภทเดียวกันแห่งอรัญญสีมา สัตตัพภันตรสีมา นทีสีมาเป็นต้น และอุทกุกเขปสีมา และความไม่มีความบกพร่องคือการระคนกันเป็นต้น ก็สำเร็จแล้วโดยพระสูตรและพระสูตตานุโลม.

බද්ධසීමාය පන අඤ්ඤාය බද්ධසීමාය නදීආදිසීමාසු ච බන්ධිතුං පටික්ඛෙපසිද්ධිතො චෙව උදකුක්ඛෙපසත්තබ්භන්තරසීමානං නදීආදීසු එව කාතුං නියමනසුත්තසාමත්ථියෙන බද්ධසීමගාමසීමාසු කරණපටික්ඛෙපසිද්ධො ච තාසං අඤ්ඤමඤ්ඤසභාගතා උප්පත්තික්ඛණෙ පච්ඡා ච රුක්ඛාදීහි සම්භෙදාදිදොසසම්භවො ච වුත්තනයෙන සුත්තසුත්තානුලොමතොව සිජ්ඣන්ති. තෙනෙව අට්ඨකථායං විසභාගසීමානමෙව වටරුක්ඛාදිවචනෙහි [Pg.319] සම්බන්ධදොසං දස්සෙත්වා සභාගානං බද්ධසීමගාමසීමාදීනං සම්බන්ධදොසො න දස්සිතො. න කෙවලඤ්ච න දස්සිතො, අථ ඛො තාසං සභාගසීමානං රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙපි දොසාභාවොපි පාළිඅට්ඨකථාසු ඤාපිතො එව. තථා හි පාළියං (මහාව. 138) ‘‘පබ්බතනිමිත්තං පාසාණනිමිත්තං වනනිමිත්තං රුක්ඛනිමිත්ත’’න්තිආදිනා වඩ්ඪනකනිමිත්තානි අනුඤ්ඤාතානි, තෙන නෙසං රුක්ඛාදිනිමිත්තානං වඩ්ඪනෙ බද්ධසීමගාමසීමානං සඞ්කරදොසාභාවො ඤාපිතොව හොති, ද්වින්නං පන බද්ධසීමානං ඊදිසො සම්බන්ධො න වට්ටති. වුත්තඤ්හි ‘‘එකරුක්ඛොපි ද්වින්නං සීමානං නිමිත්තං හොති, සො පන වඩ්ඪන්තො සීමසඞ්කරං කරොති, තස්මා න කාතබ්බො’’ති. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තියොජනපරමං සීමං බන්ධිතු’’න්ති (මහාව. 140) වචනතොපි චායං ඤාපිතො. තියොජනපරමාය හි සීමාය සමන්තා පරියන්තෙසු රුක්ඛලතාගුම්බාදීහි බද්ධගාමසීමානං නියමෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධස්ස සම්භවතො ‘‘ඊදිසං සම්බන්ධං විනාසෙත්වාව සීමා සම්මන්නිතබ්බා’’ති අට්ඨකථායම්පි න වුත්තං.

ส่วนความสำเร็จแห่งการห้ามผูกพัทธสีมาในพัทธสีมาอื่นและในนทีสีมาเป็นต้นก็ดี ความสำเร็จแห่งการห้ามทำอุทกุกเขปสีมาและสัตตัพภันตรสีมาในพัทธสีมาและคามสีมา ด้วยกำลังแห่งพระสูตรที่กำหนดให้ทำในนทีสีมาเป็นต้นเท่านั้นก็ดี ความเป็นสีมาประเภทเดียวกันของสีมาเหล่านั้นก็ดี และการที่อาจเกิดความบกพร่องคือการระคนกันเป็นต้นด้วยต้นไม้เป็นต้น ทั้งในขณะที่เกิดขึ้นและภายหลังก็ดี ย่อมสำเร็จโดยพระสูตรและพระสูตตานุโลมตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงแสดงความบกพร่องในการเชื่อมต่อด้วยคำว่า 'ต้นไทร' เป็นต้น เฉพาะสีมาต่างประเภทกันเท่านั้น ไม่ได้แสดงความบกพร่องในการเชื่อมต่อของสีมาประเภทเดียวกันมีพัทธสีมาและคามสีมาเป็นต้น. ไม่เพียงแต่ไม่ได้แสดงเท่านั้น แต่ความไม่มีความบกพร่องแม้เมื่อมีการเชื่อมต่อด้วยต้นไม้เป็นต้นแห่งสีมาประเภทเดียวกันเหล่านั้น ก็เป็นอันท่านให้ทราบแล้วในพระบาลีและอรรถกถา. ด้วยว่า ในพระบาลี (มหาวรรค 138) ท่านอนุญาตเครื่องหมายที่เจริญเติบโตได้ว่า 'นิมิตคือภูเขา นิมิตคือศิลา นิมิตคือป่า นิมิตคือต้นไม้' เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น เมื่อนิมิตมีต้นไม้เป็นต้นเหล่านั้นเจริญเติบโต ความไม่มีความบกพร่องคือความระคนกันแห่งพัทธสีมาและคามสีมาจึงเป็นอันท่านให้ทราบแล้ว, แต่ความเกี่ยวข้องกันเช่นนี้ไม่ควรสำหรับพัทธสีมาสองสีมา. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'แม้ต้นไม้ต้นเดียวก็เป็นนิมิตของสองสีมาได้ แต่ต้นไม้นั้นเมื่อเจริญเติบโตย่อมทำให้สีมาระคนกัน ดังนั้นจึงไม่พึงทำ'. และความข้อนี้ก็เป็นอันท่านให้ทราบแล้วจากคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ผูกสีมามีประมาณ 3 โยชน์เป็นอย่างยิ่ง' (มหาวรรค 140). เพราะเมื่อสีมามีประมาณ 3 โยชน์เป็นอย่างยิ่ง ความเกี่ยวข้องกันแห่งพัทธสีมาและคามสีมาด้วยต้นไม้ เถาวัลย์ และพุ่มไม้เป็นต้นที่อยู่รอบๆ ขอบเขต ย่อมมีขึ้นได้โดยแน่นอน ดังนั้น ในอรรถกถาจึงไม่ได้กล่าวว่า 'พึงทำลายความเกี่ยวข้องกันเช่นนี้เสียก่อนแล้วจึงสมมติสีมา'.

යදි චෙත්ථ රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙන කම්මවිපත්ති භවෙය්‍ය, අවස්සමෙව වත්තබ්බං සියා. විපත්තිපරිහාරත්ථඤ්හි ආචරියා නිරාසඞ්කට්ඨානෙසුපි ‘‘භිත්තිං අකිත්තෙත්වා’’තිආදිනා සිද්ධමෙවත්ථං පුනප්පුනං අවොචුං, ඉධ පන ‘‘වනමජ්ඣෙ විහාරං කරොන්ති, වනං න කිත්තෙතබ්බ’’න්තිආදිනා රුක්ඛලතාදීහි නිරන්තරෙ වනමජ්ඣෙපි සීමාබන්ධනමවොචුං. තථා ථම්භානං උපරි කතපාසාදාදීසු හෙට්ඨා ථම්භාදීහි එකාබද්ධෙසු උපරිමතලාදීසු සීමාබන්ධනං බහුධා වුත්තං, තස්මා බද්ධසීමගාමසීමානං රුක්ඛාදිසම්බන්ධො තෙහි මුඛතොව විහිතො, අපිච ගාමසීමානම්පි පාටෙක්කං බද්ධසීමාසදිසතාය එකාය ගාමසීමාය කම්මං කරොන්තෙහි දබ්බතිණමත්තෙනපි සම්බන්ධා ගාමන්තරපරම්පරා අරඤ්ඤනදීසමුද්දා ච සොධෙතබ්බාති සකලං දීපං [Pg.320] සොධෙත්වාව කාතබ්බං සියා. එවං පන අසොධෙත්වා පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලතො පභුති කතානං උපසම්පදාදිකම්මානං සීමාසම්මුතීනඤ්ච විපජ්ජනතො සබ්බෙසම්පි භික්ඛූනං අනුපසම්පන්නසඞ්කාපසඞ්ගො ච දුන්නිවාරො හොති, න චෙතං යුත්තං, තස්මා වුත්තනයෙන විසභාගසීමානමෙව රුක්ඛාදිසම්බන්ධදොසො, න බද්ධසීමගාමසීමාදීනං සභාගසීමානන්ති ගහෙතබ්බං.

หากว่าในที่นี้ ความวิบัติแห่งกรรมจะพึงมีเพราะการเกี่ยวเนื่องกันแห่งต้นไม้เป็นต้นไซร้ พึงกล่าวไว้โดยแน่นอนทีเดียว ก็เพราะเหตุแห่งการป้องกันความวิบัติ อาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวเนื้อความที่สำเร็จแล้วนั่นแลซ้ำๆ กัน แม้ในที่ที่ไม่มีความสงสัย ด้วยคำมีอาทิว่า 'โดยไม่ระบุถึงกำแพง' ดังนี้ แต่ในที่นี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวการผูกสีมาแม้ในท่ามกลางป่าที่ต่อเนื่องด้วยต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้น ด้วยคำมีอาทิว่า 'สร้างวิหารในท่ามกลางป่า ไม่พึงระบุถึงป่า' ดังนี้ อนึ่ง การผูกสีมาในชั้นบนเป็นต้น ในปราสาทเป็นต้นที่สร้างไว้บนเสา ซึ่งผูกติดกันเป็นอันเดียวกับเสาเป็นต้นข้างล่าง ก็ถูกกล่าวไว้หลายนัย เพราะฉะนั้น การเกี่ยวเนื่องกันแห่งต้นไม้เป็นต้นของสีมาที่ผูกแล้วและสีมาบ้าน จึงถูกบัญญัติไว้โดยตรงจากท่านเหล่านั้น อนึ่ง เพราะสีมาบ้านแต่ละแห่งก็เหมือนกับสีมาที่ผูกแล้ว หากผู้ทำกรรมในสีมาบ้านแห่งหนึ่ง พึงชำระหมู่บ้านที่ต่อเนื่องกัน ป่า แม่น้ำ และทะเลที่เกี่ยวเนื่องกันด้วยเพียงหญ้าและฟางเป็นต้น ก็พึงเป็นอันต้องชำระเกาะทั้งสิ้นทีเดียวแล้วจึงทำ (กรรม) แต่หากไม่ชำระอย่างนี้ กรรมมีอุปสมบทเป็นต้น และการสมมติสีมาที่ทำมาตั้งแต่สมัยปฐมสังคายนา ก็จะวิบัติไป และความสงสัยว่าภิกษุทั้งหมดเป็นอนุปสัมบันก็จะห้ามได้ยาก ซึ่งไม่สมควร เพราะฉะนั้น พึงถือว่า โทษของการเกี่ยวเนื่องกันแห่งต้นไม้เป็นต้นนั้น มีเฉพาะในวิสภาคสีมาเท่านั้น ไม่ใช่ในสภาคสีมามีสีมาที่ผูกแล้วและสีมาบ้านเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

මහාසීමාසොධනස්ස දුක්කරතාය ඛණ්ඩසීමායමෙව යෙභුය්‍යෙන සඞ්ඝකම්මකරණන්ති ආහ ‘‘සීමමාළකෙ’’තිආදි. මහාසඞ්ඝසන්නිපාතෙසු පන ඛණ්ඩසීමාය අප්පහොනකතාය මහාසීමාය කම්මෙ කරියමානෙපි අයං නයො ගහෙතබ්බොව. උක්ඛිපාපෙත්වාති ඉමිනා කායපටිබද්ධෙන සීමං ඵුසන්තොපි සීමට්ඨොව හොතීති දස්සෙති. පුරිමනයෙපීති ඛණ්ඩසීමතො මහාසීමං පවිට්ඨසාඛානයෙපි. සීමට්ඨරුක්ඛසාඛාය නිසින්නො සීමට්ඨොව හොතීති ආහ ‘හත්ථපාසමෙව ආනෙතබ්බො’’ති. එත්ථ ච ‘‘රුක්ඛසාඛාදීහි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධාසු එතාසු ඛණ්ඩසීමාය තයො භික්ඛූ, මහාසීමාය ද්වෙති එවං ද්වීසු සීමාසු සීමන්තරිකං අඵුසිත්වා, හත්ථපාසඤ්ච අවිජහිත්වා ඨිතෙහි පඤ්චහි භික්ඛූහි උපසම්පදාදි කම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති කෙචි වදන්ති, තං න යුත්තං ‘‘නානාසීමායං ඨිතචතුත්ථො කම්මං කරෙය්‍ය, අකම්මං න ච කරණීය’’න්තිආදිවචනතො (මහාව. 389). තෙනෙවෙත්ථාපි මහාසීමං සොධෙත්වා මාළකසීමායමෙව කම්මකරණං විහිතං. අඤ්ඤථා භින්නසීමට්ඨතාය තත්‍රට්ඨස්ස ගණපූරකත්තාභාවා කම්මකොපොව හොතීති.

เพราะการชำระมหาสีมาเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก จึงกล่าวว่า การทำสังฆกรรมส่วนใหญ่พึงทำในขัณฑสีมาเท่านั้น ด้วยคำมีอาทิว่า 'ในสีมามาลก' ดังนี้ แต่ในการประชุมสงฆ์หมู่ใหญ่ เพราะขัณฑสีมาไม่เพียงพอ แม้เมื่อทำกรรมในมหาสีมา ก็พึงถือเอานัยนี้แล ด้วยคำว่า 'ให้ยกขึ้น' นี้ แสดงว่า แม้ผู้ที่สัมผัสสีมาด้วยสิ่งที่เนื่องด้วยกาย ก็เป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง แม้ในนัยก่อน คือในนัยแห่งกิ่งไม้ที่เข้าไปในมหาสีมาจากขัณฑสีมา ผู้ที่นั่งอยู่บนกิ่งไม้ที่อยู่ในสีมา ก็เป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พึงนำมาในหัตถบาสเท่านั้น' ในที่นี้ บางท่านกล่าวว่า 'ในขัณฑสีมาที่มีกิ่งไม้เป็นต้นเกี่ยวเนื่องกัน ภิกษุ ๓ รูป ในมหาสีมา ๒ รูป ภิกษุ ๕ รูปที่ยืนอยู่โดยไม่สัมผัสสีมันตริกา และไม่ละหัตถบาส พึงทำกรรมมีอุปสมบทเป็นต้นได้' ดังนี้ คำนั้นไม่สมควร เพราะมีพระพุทธพจน์มีอาทิว่า 'ภิกษุรูปที่ ๔ ยืนอยู่ในสีมาต่างกัน พึงทำกรรม (ไซร้) กรรมนั้นไม่เป็นอันทำ และไม่พึงทำ' (มหาวรรค ๓๘๙) เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงบัญญัติการทำกรรมในมาลกสีมาเท่านั้น โดยชำระมหาสีมา มิฉะนั้น เพราะผู้ที่อยู่ในที่นั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมาที่ขาดกัน และไม่มีความเป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะ กรรมก็จะวิบัติไป

යදි එවං කථං ඡන්දපාරිසුද්ධිආහරණවසෙන මහාසීමාසොධනන්ති? තම්පි විනයඤ්ඤූ න ඉච්ඡන්ති, හත්ථපාසානයනබහිසීමකරණවසෙන පනෙත්ථ සොධනං ඉච්ඡන්ති, දින්නස්සපි ඡන්දස්ස [Pg.321] අනාගමනෙන මහාසීමට්ඨො කම්මං කොපෙතීති. යදි චස්ස ඡන්දාදි නාගච්ඡති, කථං සො කම්මං කොපෙස්සතීති? ද්වින්නං විසභාගසීමානං සම්බන්ධදොසතො, සො ච සම්බන්ධදොසො අට්ඨකථාවචනප්පමාණතො. න හි විනයෙ සබ්බත්ථ යුත්ති සක්කා ඤාතුං බුද්ධගොචරත්තාති වෙදිතබ්බං. කෙචි පන ‘‘සචෙ ද්වෙපි සීමායො පූරෙත්වා නිරන්තරං ඨිතෙසු භික්ඛූසු කම්මං කරොන්තෙසු එකාය එව සීමාය ගණො ච උපසම්පදාපෙක්ඛො ච අනුස්සාවකො ච එකතො තිට්ඨති, කම්මං සුකතමෙව හොති. සචෙ පන කම්මාරහො වා අනුස්සාවකො වා සීමන්තරට්ඨො හොති, කම්මං විපජ්ජතී’’ති වදන්ති, තඤ්ච බද්ධසීමගාමසීමාදිසභාගසීමාසු එව යුජ්ජති. යාසු අඤ්ඤමඤ්ඤං රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙසුපි දොසො නත්ථි, යාසු පන අත්ථි, න තාසු, විසභාගසීමාසු රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙ සති එකත්ථ ඨිතො ඉතරට්ඨානං කම්මං කොපෙති එව අට්ඨකථාය සාමඤ්ඤතො සොධනස්ස වුත්තත්තාති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

หากเป็นเช่นนั้น การชำระมหาสีมาโดยการนำฉันทะและปาริสุทธิมานั้นเป็นอย่างไร? แม้ข้อนั้น ผู้รู้พระวินัยก็ไม่ปรารถนา ท่านปรารถนาการชำระในที่นี้โดยการนำมาในหัตถบาสและการทำให้อยู่นอกสีมา เพราะฉันทะที่ให้ไปแล้วไม่มา ผู้ที่อยู่ในมหาสีมาจึงทำให้กรรมวิบัติไป หากฉันทะเป็นต้นของผู้นั้นไม่มา ผู้นั้นจะทำให้กรรมวิบัติได้อย่างไร? เพราะโทษของการเกี่ยวเนื่องกันแห่งวิสภาคสีมา ๒ แห่ง และโทษของการเกี่ยวเนื่องกันนั้นเป็นประมาณตามคำของอรรถกถา พึงทราบว่า ความสมเหตุสมผลในพระวินัยนั้น ไม่สามารถรู้ได้ในทุกที่ เพราะเป็นพุทธวิสัย แต่บางท่านกล่าวว่า 'หากภิกษุทั้งหลายยืนอยู่เต็ม ๒ สีมาโดยไม่ขาดตอน เมื่อทำกรรมอยู่ คณะสงฆ์และผู้อุปสมบท และผู้สวดประกาศ อยู่ในสีมาเดียวกัน กรรมก็สำเร็จดีแล้ว แต่หากผู้ควรแก่กรรม หรือผู้สวดประกาศ อยู่ในสีมาอื่น กรรมก็วิบัติไป' ดังนี้ คำนั้นย่อมสมควรเฉพาะในสภาคสีมามีสีมาที่ผูกแล้วและสีมาบ้านเป็นต้นเท่านั้น ซึ่งในสีมาเหล่านั้น ไม่มีโทษแม้ในการเกี่ยวเนื่องกันแห่งต้นไม้เป็นต้น แต่ในสีมาที่มีโทษนั้น ไม่ใช่ในสีมาเหล่านั้น เมื่อมีการเกี่ยวเนื่องกันแห่งต้นไม้เป็นต้นในวิสภาคสีมา ผู้ที่ยืนอยู่ในที่หนึ่ง ย่อมทำให้กรรมของที่อื่นวิบัติไป เพราะอรรถกถากล่าวการชำระโดยทั่วไป ดังนี้ เป็นความเห็นของเรา พึงพิจารณาแล้วถือเอา

සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) ‘‘උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටතීති ඛණ්ඩසීමාය අන්තො ඨිතත්තා රුක්ඛස්ස තත්ථ ඨිතො හත්ථපාසමෙව ආනෙතබ්බොති උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) පන ‘‘උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටති, කස්මා? අන්තො ඨිතත්තා. රුක්ඛස්ස හි හෙට්ඨා පථවීගතං මූලං ඛණ්ඩසීමායෙව හොති. අබ්බොහාරිකං වාති අපරෙ. ‘මජ්ඣෙ පන ඡින්නෙ මහාසීමාය ඨිතං මූලං මහාසීමමෙව භජති, ඛණ්ඩසීමාය ඨිතං ඛණ්ඩසීමමෙව භජති තදායත්තපථවීආදීහි අනුග්ගහිතත්තා’ති ච වුත්තං. ‘සීමාය පච්ඡා උට්ඨිතරුක්ඛෙ නිසීදිත්වා කම්මං කාතුං වට්ටති පච්ඡා සීමායං කතගෙහෙ වියා’ති වත්වා ‘බන්ධනකාලෙ ඨිතෙ රුක්ඛෙ නිසීදිත්වා කාතුං න වට්ටති උපරිසීමාය අගමනතො’ති කාරණං වදන්ති. එවං සති බන්ධනකාලෙ [Pg.322] පුන ආරොහණං නාම නත්ථි, බන්ධිතකාලෙ එව ආරොහතීති ආපජ්ජති පච්ඡා උට්ඨිතරුක්ඛො පන තප්පටිබද්ධත්තා සීමාසඞ්ඛමෙව ගතො. එවං පුබ්බෙ උට්ඨිතරුක්ඛොපීති ගහෙතබ්බං. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති වචනතො තිණාදිපි සඞ්ගහිතං, මහාථෙරාපි තිණං සොධෙත්වාව කරොන්තී’’ති වුත්තං.

ในสารัตถทีปนี (สารัตถทีปนี ฎีกามหาวรรค 3.138) กล่าวไว้ว่า "ไม่ควรทำโดยให้ยกขึ้น เพราะต้นไม้อยู่ภายในขัณฑสีมา ภิกษุผู้ที่อยู่ในที่นั้นพึงนำมาในหัตถบาสเท่านั้น จึงไม่ควรทำโดยให้ยกขึ้น" ดังนี้ แต่ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชรพุทธิฎีกามหาวรรค 138) pana กล่าวว่า "ไม่ควรทำโดยให้ยกขึ้น เพราะเหตุไร? เพราะอยู่ภายใน รากของต้นไม้ที่หยั่งลงในดินข้างล่าง ย่อมเป็นขัณฑสีมานั่นเอง" ดังนี้ บางท่านกล่าวว่า "หรือว่าไม่นับ (เป็นส่วนของสีมา)" และกล่าวไว้ว่า "แต่เมื่อตัดตรงกลาง รากที่อยู่ในมหาสีมา ย่อมเป็นมหาสีมานั่นเอง รากที่อยู่ในขัณฑสีมา ย่อมเป็นขัณฑสีมานั่นเอง เพราะไม่ได้รับการอุดหนุนด้วยแผ่นดินเป็นต้นที่อาศัยรากนั้น" กล่าวว่า "ควรทำกรรมโดยนั่งบนต้นไม้ที่เกิดขึ้นภายหลังสีมา เหมือนเรือนที่สร้างภายหลังในสีมา" แล้วกล่าวเหตุผลว่า "ไม่ควรทำโดยนั่งบนต้นไม้ที่ตั้งอยู่ขณะผูกสีมา เพราะไม่ไปสู่สีมาเบื้องบน" เมื่อเป็นเช่นนี้ การขึ้นไปอีกครั้งในขณะผูกสีมา ย่อมไม่มี ย่อมขึ้นไปในขณะที่ผูกแล้วเท่านั้น ต้นไม้ที่เกิดขึ้นภายหลังนั้น เพราะเกี่ยวเนื่องกับสีมา จึงถึงซึ่งความเป็นสีมานั่นเอง พึงถือว่า ต้นไม้ที่เกิดขึ้นก่อนก็เช่นกัน ด้วยคำว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่ง" หญ้าเป็นต้นก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน และกล่าวว่า "พระมหาเถระทั้งหลายก็ชำระหญ้าแล้วจึงทำ" ดังนี้

න ඔතරතීති පණවසණ්ඨානපබ්බතාදීසු හෙට්ඨා පමාණරහිතං ඨානං න ඔතරති. කිඤ්චාපි පනෙත්ථ බජ්ඣමානක්ඛණෙ උද්ධම්පි පමාණරහිතපබ්බතාදි නාරොහති, තථාපි තං පච්ඡා සීමට්ඨතාය සීමා හොති. හෙට්ඨා පණවසණ්ඨානාදි පන උපරි බද්ධායපි සීමාය සීමසඞ්ඛං න ගච්ඡති, තස්සෙව වසෙන ‘‘න ඔතරතී’’ති වුත්තං, ඉතරථා ඔරොහණාරොහණානං සාධාරණවසෙන ‘‘න ඔතරතී’’තිආදිනා වත්තබ්බතො. ජාතං යං කිඤ්චීති නිට්ඨිතසීමාය උපරි ජාතං විජ්ජමානං පුබ්බෙ ඨිතං පච්ඡා සඤ්ජාතං පවිට්ඨඤ්ච යං කිඤ්චි සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකං සබ්බම්පීති අත්ථො. අන්තොසීමාය හි හත්ථික්ඛන්ධාදිසවිඤ්ඤාණකෙසු නිසින්නොපි භික්ඛු සීමට්ඨොව හොති. බද්ධාය සීමායාති ඉදඤ්ච පකරණවසෙන උපලක්ඛණතො වුත්තං. අබද්ධසීමාසුපි සබ්බාසු ඨිතං තං සීමාසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති. එකසම්බන්ධෙන ගතන්ති රුක්ඛලතාදිතත්‍රජාතමෙවසන්ධාය වුත්තං. තාදිසඤ්හි ‘‘ඉතො ගත’’න්ති වත්තබ්බතං අරහති.

คำว่า "ไม่หยั่งลง" หมายถึง สถานที่ที่ไม่มีประมาณข้างล่างในภูเขาที่มีสัณฐานเหมือนกลองเล็ก (บัณเฑาะว์) เป็นต้น ย่อมไม่หยั่งลง ถึงแม้ในที่นี้ ภูเขาเป็นต้นที่ไม่มีประมาณข้างบน ก็ไม่ขึ้นไปในขณะที่ผูกสีมา แต่ถึงกระนั้น สิ่งนั้นก็เป็นสีมา เพราะเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมาภายหลัง แต่ภูเขาที่มีสัณฐานเหมือนกลองเล็กเป็นต้นข้างล่าง ย่อมไม่ถึงซึ่งความเป็นสีมาของสีมาที่ผูกไว้ข้างบน ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่หยั่งลง" มิฉะนั้น พึงกล่าวด้วยคำมีอาทิว่า "ไม่หยั่งลง" โดยทั่วไปของการหยั่งลงและการขึ้นไป คำว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เกิดขึ้น" หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณทั้งหมดที่เกิดขึ้น มีอยู่ ตั้งอยู่ก่อน เกิดขึ้นภายหลัง และเข้าไปในสีมาที่สำเร็จแล้วข้างบน ก็ภิกษุที่นั่งอยู่บนสิ่งมีวิญญาณมีหลังช้างเป็นต้นภายในสีมา ก็เป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง คำว่า "ในสีมาที่ผูกแล้ว" นี้ กล่าวไว้โดยเป็นเครื่องหมายตามเรื่อง สิ่งที่ตั้งอยู่ในสีมาที่ไม่ได้ผูกทั้งหมด ก็ถึงซึ่งความเป็นสีมานั่นเอง คำว่า "ไปโดยการเกี่ยวเนื่องกันเป็นอันเดียว" นี้ กล่าวโดยมุ่งถึงต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้นที่เกิดขึ้นในที่นั้นนั่นเอง สิ่งเช่นนั้นแล ควรกล่าวว่า "ไปจากที่นี้"

යං පන ‘‘ඉතො ගත’’න්ති වා ‘‘තතො ආගත’’න්ති වා වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යං උභොසු බද්ධසීමගාමසීමාසු උදකුක්ඛෙපනදීආදීසු ච තිරියං පතිතරජ්ජුදණ්ඩාදි, තත්ථ කිං කාතබ්බන්ති? එත්ථ පන ‘‘බද්ධසීමාය පතිට්ඨිතභාගො බද්ධසීමා, ගාමසීමාය පතිට්ඨිතභාගො ගාමසීමා තදුභයසීමට්ඨපබ්බතාදි විය, බද්ධසීමතො උට්ඨිතවටරුක්ඛස්ස පාරොහෙ, ගාමසීමාය ගාමසීමතො උට්ඨිතවටරුක්ඛස්ස පාරොහෙ ච බද්ධසීමාය [Pg.323] පතිට්ඨිතෙපි එසෙව නයො. මූලෙ පතිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය හි ‘ඉතො ගතං, තතො ආගත’න්ති වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යතො සො භාගො යථාපවිට්ඨසීමට්ඨසඞ්ඛමෙව ගච්ඡති. තෙසං රුක්ඛපාරොහානං අන්තරා පන ආකාසට්ඨසාඛා භූමියං සීමාපරිච්ඡෙදප්පමාණෙන තදුභයසීමා හොතී’’ති කෙචි වදන්ති. යස්මා පනස්සා සාඛාය පාරොහො පවිට්ඨසීමාය පථවියං මූලෙහි පතිට්ඨහිත්වාපි යාව සාඛං විනා ඨාතුං න සක්කොති, තාව මූලසීමට්ඨතං න විජහති. යදා පන සණ්ඨාතුං සක්කොති, තදාපි පාරොහමත්තමෙව පවිට්ඨසීමතං සමුපෙති, තස්මා සබ්බොපි ආකාසට්ඨසාඛාභාගො පුරිමසීමට්ඨතං න විජහති තතො ආගතභාගස්ස අවිජහිතත්තාති අම්හාකං ඛන්ති. උදකුක්ඛෙපනදීආදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ ච විසභාගසීමාය එව පවිට්ඨෙ සකලසීමාසොධනං, සභාගාය පවිට්ඨෙ ඵුසිත්වා ඨිතමත්තභික්ඛුසොධනඤ්ච සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තනයමෙව.

แต่ว่า สิ่งใดที่ไม่อาจกล่าวได้ว่า “ไปจากที่นี่” หรือ “มาจากที่นั่น” ในพัทธสีมาและคามสีมาทั้งสอง และในแม่น้ำเป็นต้นที่ยกน้ำขึ้นได้ ซึ่งมีเชือกหรือท่อนไม้เป็นต้นพาดขวางอยู่ ในที่นั้นพึงทำอย่างไร? ในเรื่องนี้ บางพวกกล่าวว่า “ส่วนที่ตั้งอยู่ในพัทธสีมาเป็นพัทธสีมา, ส่วนที่ตั้งอยู่ในคามสีมาเป็นคามสีมา เหมือนภูเขาเป็นต้นที่ตั้งอยู่บนสีมาทั้งสองนั้น, ในรากอากาศของต้นไทรที่งอกขึ้นจากพัทธสีมา, และในรากอากาศของต้นไทรที่งอกขึ้นจากคามสีมา ซึ่งตั้งอยู่ในพัทธสีมา ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะว่า ตั้งแต่เวลาที่รากตั้งอยู่เป็นต้นไป ไม่อาจกล่าวได้ว่า ‘ไปจากที่นี่, มาจากที่นั่น’ ฉะนั้น ส่วนนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมาที่เข้าไปแล้วนั่นเอง. แต่ว่า กิ่งที่อยู่ในอากาศระหว่างรากอากาศของต้นไม้เหล่านั้น ย่อมเป็นสีมาทั้งสองนั้นตามประมาณที่สีมากำหนดไว้บนพื้นดิน” ดังนี้. แต่เพราะว่า รากอากาศของกิ่งนั้น แม้จะตั้งอยู่ด้วยรากในพื้นดินของสีมาที่เข้าไปแล้ว ก็ยังไม่อาจตั้งอยู่ได้โดยปราศจากกิ่ง ตราบใดที่ยังไม่อาจตั้งอยู่ได้ ตราบนั้นย่อมไม่ละความเป็นที่ตั้งแห่งสีมาเดิม. แต่เมื่อใดสามารถตั้งอยู่ได้ เมื่อนั้นก็เพียงแค่รากอากาศเท่านั้นที่เข้าถึงความเป็นสีมาที่เข้าไปแล้ว เพราะฉะนั้น ส่วนของกิ่งที่อยู่ในอากาศทั้งหมด ย่อมไม่ละความเป็นที่ตั้งแห่งสีมาเดิม เพราะส่วนที่มาจากที่นั้นยังไม่ถูกละไป ดังนี้เป็นความเห็นของเรา. แม้ในแม่น้ำเป็นต้นที่ยกน้ำขึ้นได้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. และในที่นั้น เมื่อเข้าไปในวิสภาคสีมา ก็เป็นการชำระสีมาทั้งหมด, เมื่อเข้าไปในสภาคสีมา ก็เป็นการชำระภิกษุเฉพาะที่สัมผัสอยู่เท่านั้น ทั้งหมดเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว

164. එත්ථ ච නදීපාරසීමාකථාය පාරයතීති අජ්ඣොත්ථරති. නදියා උභොසු තීරෙසු පතිට්ඨහමානා සීමා නදීඅජ්ඣොත්ථරා නාම හොතීති ආහ ‘‘නදිං අජ්ඣොත්ථරමාන’’න්ති. අන්තොනදියඤ්හි සීමා න ඔතරති. නදීලක්ඛණෙ පන අසති ඔතරති. සා ච තදා නදීපාරසීමා න හොතීති ආහ ‘‘නදියා ලක්ඛණං නදීනිමිත්තෙ වුත්තනයමෙවා’’ති. අස්සාති භවෙය්‍ය. අවස්සං ලබ්භනෙය්‍යා පන ධුවනාවාව හොතීති සම්බන්ධො. න නාවායාති ඉමිනා නාවං විනාපි සීමා බද්ධා සුබද්ධා එව හොති, ආපත්තිපරිහාරත්ථා නාවාති දස්සෙති.

๑๖๔. ในเรื่องสีมาข้ามแม่น้ำนี้ คำว่า “ย่อมข้ามไป” คือ “ย่อมท่วมทับ”. สีมาที่ตั้งอยู่บนฝั่งทั้งสองของแม่น้ำ ชื่อว่า “สีมาที่ท่วมทับแม่น้ำ” ดังนี้ ท่านกล่าวว่า “สีมาที่ท่วมทับแม่น้ำ”. เพราะว่า สีมาไม่ลงไปในแม่น้ำ. แต่เมื่อไม่มีลักษณะของแม่น้ำ ย่อมลงไป. และเมื่อนั้น สีมานั้นก็ไม่เป็นสีมาข้ามแม่น้ำ ดังนี้ ท่านกล่าวว่า “ลักษณะของแม่น้ำเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในนิมิตของแม่น้ำนั่นเอง”. พึงมี. แต่เรือประจำที่พึงได้โดยไม่ขาดสาย ย่อมมี ดังนี้เป็นความเกี่ยวข้อง. ด้วยคำว่า “ไม่ใช่ด้วยเรือ” นี้ แสดงว่า แม้ไม่มีเรือ สีมาที่ผูกแล้วก็เป็นสีมาที่ผูกดีแล้วนั่นเอง เรือมีไว้เพื่อป้องกันอาบัติ

රුක්ඛසඞ්ඝාටමයොති අනෙකරුක්ඛෙ එකතො ඝටෙත්වා කතසෙතු. රුක්ඛං ඡින්දිත්වා කතොති පාඨසෙසො. ‘‘සබ්බනිමිත්තානං අන්තො ඨිතභික්ඛූ හත්ථපාසෙ කත්වාති ඉදං උභින්නං තීරානං එකගාමඛෙත්තභාවං සන්ධාය වුත්තං. පබ්බතසණ්ඨානාති [Pg.324] එකතො උග්ගතදීපසිඛරත්තා සමන්තපාසාදිකායං වුත්තං.

คำว่า “ทำด้วยการรวมต้นไม้” คือ สะพานที่ทำด้วยไม้ซุงที่ผูกรวมกันหลายต้นเข้าด้วยกัน. คำว่า “ทำด้วยการตัดต้นไม้” เป็นข้อความที่เหลือ. คำว่า “ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตทั้งหมด ให้มีหัตถบาส” นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นเขตบ้านเดียวกันของฝั่งทั้งสอง. คำว่า “มีสัณฐานเหมือนภูเขา” นี้ กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา เพราะเป็นยอดเกาะที่ผุดขึ้นมาพร้อมกัน

165. සීමාසමූහනකථායං සොති භික්ඛුනිසඞ්ඝො. ද්වෙපීති ද්වෙ සමානසංවාසඅවිප්පවාසසීමායො. අවිප්පවාසසීමාති මහාසීමං සන්ධාය වදති. තත්ථෙව යෙභුය්‍යෙන අවිප්පවාසාති. අවිප්පවාසං අජානන්තාපීති ඉදං මහාසීමාය විජ්ජමානාවිජ්ජමානත්තං, තස්සා බාහිරපරිච්ඡෙදඤ්ච අජානන්තානං වසෙන වුත්තං. එවං අජානන්තෙහිපි අන්තොසීමාය ඨත්වා කම්මවාචාය කතාය සා සීමා සමූහතාව හොතීති ආහ ‘‘සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්තී’’ති. නිරාසඞ්කට්ඨානෙති ඛණ්ඩසීමාරහිතට්ඨානෙ. ඉදඤ්ච මහාසීමාය විජ්ජමානායපි කම්මකරණසුඛත්ථං ඛණ්ඩසීමා ඉච්ඡිතාති තං චෙතියඞ්ගණාදිබහුසන්නිපාතට්ඨානෙ න බන්ධතීති වුත්තං. තත්ථාපි සා බද්ධා සුබද්ධා එව මහාසීමා විය. පටිබන්ධිතුං පන න සක්ඛිස්සන්තෙවාති ඉදං ඛණ්ඩසීමාය අසමූහතත්තා, තස්සා අවිජ්ජමානත්තස්ස අජානනතො ච මහාසීමාබන්ධනං සන්ධාය වුත්තං. ඛණ්ඩසීමා පන නිරාසඞ්කට්ඨානෙ බන්ධිතුං සක්ඛිස්සන්තෙව. සීමාසම්භෙදං කත්වාති ඛණ්ඩසීමාය විජ්ජමානපක්ඛෙ සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරණසම්භෙදං කත්වා අවිජ්ජමානපක්ඛෙපි සම්භෙදසඞ්කාය අනිවත්තනෙන සම්භෙදසඞ්කං කත්වා. අවිහාරං කරෙය්‍යුන්ති සඞ්ඝකම්මානාරහං කරෙය්‍යුං. පුබ්බෙ හි චෙතියඞ්ගණාදිනිරාසඞ්කට්ඨානෙ කම්මං කාතුං සක්කා, ඉදානි තම්පි විනාසිතන්ති අධිප්පායො. න සමූහනිතබ්බාති ඛණ්ඩසීමං අජානන්තෙහි න සමූහනිතබ්බා. උභොපි න ජානන්තීති උභින්නං පදෙසනියමං වා තාසං ද්වින්නම්පි වා අඤ්ඤතරාය වා විජ්ජමානතං වා අවිජ්ජමානතං වා න ජානන්ති, සබ්බත්ථ සඞ්කා එව හොති. නෙව සමූහනිතුං, න බන්ධිතුං සක්ඛිස්සන්තීති ඉදං නිරාසඞ්කට්ඨානෙ ඨත්වා සමූහනිතුං සක්කොන්තාපි මහාසීමං පටිබන්ධිතුං න සක්ඛිස්සන්තීති ඉමමත්ථං සන්ධාය [Pg.325] වුත්තං. න ච සක්කා…පෙ… කම්මවාචා කාතුන්ති ඉදං සීමාබන්ධනකම්මවාචං සන්ධාය වුත්තං. තස්මාති යස්මා බන්ධිතුං න සක්කා, තස්මා න සමූහනිතබ්බාති අත්ථො.

๑๖๕. ในเรื่องการถอนสีมา คำว่า “โส” (นั้น) คือ ภิกษุณีสงฆ์. คำว่า “แม้สอง” คือ สมานสังวาสสีมาและอวิปปวาสสีมาสองอย่าง. คำว่า “อวิปปวาสสีมา” กล่าวหมายถึงมหาสีมา. ในที่นั้นส่วนมากย่อมไม่อยู่ปราศจากกัน. คำว่า “แม้ไม่รู้การไม่อยู่ปราศจากกัน” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงความที่ภิกษุทั้งหลายไม่รู้ความมีอยู่หรือไม่มีอยู่ของมหาสีมา และการกำหนดเขตภายนอกของมหาสีมานั้น. แม้เมื่อไม่รู้อย่างนี้ สีมานั้นก็เป็นสีมาที่ถูกถอนแล้วนั่นเอง ด้วยกรรมวาจาที่ทำแล้วโดยยืนอยู่ในภายในสีมา ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “จักสามารถถอนและผูกได้”. คำว่า “ในที่ที่ไม่มีความสงสัย” คือ ในที่ที่ปราศจากขัณฑสีมา. และขัณฑสีมานี้ แม้มหาสีมามีอยู่ ก็เป็นที่ต้องการเพื่อความสะดวกในการทำกรรม ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ไม่พึงผูกขัณฑสีมานั้นในที่ที่มีคนมาชุมนุมกันมาก เช่น ลานเจดีย์เป็นต้น. แม้ในที่นั้น สีมานั้นที่ผูกแล้วก็เป็นสีมาที่ผูกดีแล้วนั่นเอง เหมือนมหาสีมา. แต่คำว่า “จักไม่อาจผูกซ้อนได้” นี้ กล่าวหมายถึงการผูกมหาสีมาซ้อน เพราะขัณฑสีมายังไม่ถูกถอน และเพราะไม่รู้ความไม่มีอยู่ของขัณฑสีมานั้น. แต่ขัณฑสีมานั้น จักสามารถผูกได้ในที่ที่ไม่มีความสงสัย. คำว่า “ทำสีมาให้ปะปนกัน” คือ เมื่อขัณฑสีมามีอยู่ ก็ทำสีมาให้ปะปนกันด้วยการท่วมทับสีมา และเมื่อขัณฑสีมาไม่มีอยู่ ก็ทำความสงสัยในการปะปนกันด้วยการไม่ระงับความสงสัยในการปะปนกัน. คำว่า “พึงทำให้เป็นอวิหาร” คือ พึงทำให้ไม่ควรแก่การทำสังฆกรรม. อธิบายว่า เพราะว่าก่อนหน้านี้สามารถทำกรรมในที่ที่ไม่มีความสงสัย เช่น ลานเจดีย์เป็นต้นได้ แต่บัดนี้แม้ที่นั้นก็ถูกทำให้เสียไปแล้ว. คำว่า “ไม่พึงถอน” คือ ขัณฑสีมาไม่พึงถูกถอนโดยผู้ไม่รู้. คำว่า “ทั้งสองก็ไม่รู้” คือ ไม่รู้การกำหนดเขตของทั้งสอง หรือความมีอยู่หรือไม่มีอยู่ของสีมาทั้งสองนั้น หรือสีมาใดสีมาหนึ่ง ย่อมมีความสงสัยในทุกที่. คำว่า “จักไม่อาจถอนและไม่อาจผูกได้” นี้ กล่าวหมายถึงความที่ว่า แม้สามารถถอนได้โดยยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีความสงสัย ก็จักไม่อาจผูกมหาสีมาซ้อนได้. คำว่า “และไม่อาจ...เป...ทำกรรมวาจาได้” นี้ กล่าวหมายถึงกรรมวาจาในการผูกสีมา. คำว่า “เพราะฉะนั้น” คือ เพราะไม่อาจผูกได้ เพราะฉะนั้นไม่พึงถอน ดังนี้เป็นอรรถ.

කෙචි පන ‘‘ඊදිසෙසුපි විහාරෙසු ඡපඤ්චමත්තෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා විහාරකොටිතො පට්ඨාය විහාරපරික්ඛෙපස්ස අන්තො ච බහි ච සමන්තා ලෙඩ්ඩුපාතෙ සබ්බත්ථ මඤ්චප්පමාණෙ ඔකාසෙ නිරන්තරං ඨත්වා පඨමං අවිප්පවාසසීමං, තතො සමානසංවාසකසීමඤ්ච සමූහනනවසෙන සීමාය සමුග්ඝාතෙ කතෙ තස්මිං විහාරෙ ඛණ්ඩසීමාය, මහාසීමාය වා ඨිතවිජ්ජමානත්තෙ සති අවස්සං එකස්මිං මඤ්චට්ඨානෙ තාසං මජ්ඣගතා තෙ භික්ඛූ තා සමූහනෙය්‍යුං, තතො ගාමසීමා එව අවසිස්සෙය්‍ය. න හෙත්ථ සීමාය, තප්පරිච්ඡෙදස්ස වා ජානනං අඞ්ගං. සීමාය පන අන්තොඨානං ‘සමූහනිස්සාමා’ති කම්මවාචාකරණඤ්චෙත්ථ අඞ්ගං. අට්ඨකථායං ‘ඛණ්ඩසීමං පන ජානන්තා අවිප්පවාසං අජානන්තාපි සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්තී’ති එවං මහාසීමාය පරිච්ඡෙදස්ස අජානනෙපි සමූහනනස්ස වුත්තත්තා ගාමසීමාය එව ච අවසිට්ඨාය තත්ථ යථාරුචි දුවිධම්පි සීමං බන්ධිතුඤ්චෙව උපසම්පදාදිකම්මං කාතුඤ්ච වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං යුත්තං විය දිස්සති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බන්ති විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) ආගතො විනිච්ඡයො. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.144) පන ‘‘අවිප්පවාසසීමා න සමූහන්තබ්බාති මහාසීමං සන්ධාය වදති. නිරාසඞ්කට්ඨානෙසු ඨත්වාති චෙතියඞ්ගණාදීනං ඛණ්ඩසීමාය අනොකාසත්තා වුත්තං. ඛණ්ඩසීමඤ්හි බන්ධන්තා තාදිසං ඨානං පහාය අඤ්ඤස්මිං විවිත්තෙ ඔකාසෙ බන්ධන්ති. අප්පෙව නාම සමූහනිතුං සක්ඛිස්සන්තීති අවිප්පවාසසීමංයෙව සමූහනිතුං සක්ඛිස්සන්ති, න ඛණ්ඩසීමං. පටිබන්ධිතුං පන න සක්ඛිස්සන්තෙවාති ඛණ්ඩසීමායං අඤ්ඤාතත්තා න සක්ඛිස්සන්ති. න සමූහනිතබ්බාති ඛණ්ඩසීමං අජානන්තෙහි න සමූහනිතබ්බා’’ති වුත්තං.

แต่บางท่านกล่าวว่า "แม้ในวิหารเช่นนี้ ภิกษุประมาณ ๕-๖ รูป ถือเอาตั้งแต่หัวมุมวิหารเป็นต้นไป ยืนอยู่โดยไม่ขาดสายในที่ทุกแห่งทั้งภายในและภายนอกเขตวิหารโดยรอบ ในที่ซึ่งก้อนดินตกถึงได้ ในที่ทุกแห่งมีขนาดเท่าเตียงนอน เมื่อมีการถอนสีมาด้วยอำนาจการถอนอวิปปวาสสีมาก่อน แล้วถอนสมานสังวาสกสีมาภายหลัง หากมีขัณฑสีมาหรือมหาสีมาตั้งอยู่มีอยู่แล้วในวิหารนั้น ภิกษุเหล่านั้นผู้ยืนอยู่ท่ามกลางสีมาเหล่านั้นในที่ขนาดเท่าเตียงนอนแห่งหนึ่ง ย่อมจะถอนสีมาเหล่านั้นได้แน่นอน จากนั้นก็จะมีแต่คามสีมาเหลืออยู่. ในการถอนนี้ การรู้สีมาหรือการกำหนดเขตของสีมานั้นไม่เป็นองค์ประกอบ แต่การยืนอยู่ภายในสีมาและการสวดกรรมวาจาว่า 'เราจักถอน' เป็นองค์ประกอบในที่นี้. ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'ผู้รู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา ก็ย่อมสามารถถอนและผูกได้' ดังนี้ เพราะมีการกล่าวถึงการถอนแม้ไม่รู้การกำหนดเขตของมหาสีมา และเมื่อมีแต่คามสีมาเหลืออยู่ ก็ย่อมควรที่จะผูกสีมาทั้งสองชนิดตามความพอใจในที่นั้น และทำอุปสัมปทากรรมเป็นต้นได้" คำกล่าวนี้ดูเหมือนสมควร ควรพิจารณาแล้วถือเอา นี่คือวินิจฉัยที่มาในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา มหาวรรค 2.144). ส่วนในสารัตถทีปนี (สารัตถ.ฏีกา มหาวรรค 3.144) กล่าวว่า "คำว่า 'อวิปปวาสสีมาไม่พึงถอน' นี้ กล่าวหมายถึงมหาสีมา. คำว่า 'ยืนอยู่ในที่ปราศจากความสงสัย' นี้ กล่าวเพราะลานเจดีย์เป็นต้นไม่เป็นที่สำหรับขัณฑสีมา ด้วยว่าผู้ผูกขัณฑสีมานั้นย่อมละที่เช่นนั้นแล้วผูกในที่สงัดอื่น. คำว่า 'บางทีอาจจะสามารถถอนได้' หมายถึงจะสามารถถอนได้เฉพาะอวิปปวาสสีมาเท่านั้น ไม่ใช่ขัณฑสีมา. คำว่า 'แต่จะไม่สามารถผูกซ้อนได้' หมายถึงจะไม่สามารถผูกได้เพราะไม่รู้ในขัณฑสีมา. คำว่า 'ไม่พึงถอน' หมายถึงขัณฑสีมาไม่พึงถอนโดยผู้ไม่รู้" ดังนี้.

166. එවං [Pg.326] බද්ධසීමාවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි අබද්ධසීමාවිනිච්ඡයං දස්සෙතුං ‘‘අබද්ධසීමා පනා’’ති ආහ. සා කතිවිධාති ආහ ‘‘ගාමසීමා සත්තබ්භන්තරසීමා උදකුක්ඛෙපසීමාති තිවිධා’’ති. පාළියං (මහාව. 147) ‘‘අසම්මතාය, භික්ඛවෙ, සීමායා’’තිආදිනා ගාමසීමා එව බද්ධසීමාය ඛෙත්තං අරඤ්ඤනදීආදයො විය සත්තබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපාදීනං, සා ච ගාමසීමා බද්ධසීමාය රහිතට්ඨානෙ සයමෙව සමානසංවාසා හොතීති දස්සෙති. ‘‘යා තස්ස ගාමස්ස ගාමසීමා’’ති එත්ථ ගාමපරික්ඛෙපස්ස අන්තො ච බහි ච ඛෙත්තවත්ථුඅරඤ්ඤපබ්බතාදිකං සබ්බං ගාමක්ඛෙත්තං සන්ධාය ‘‘ගාමස්සා’’ති වුත්තං, න අන්තරඝරමෙව, තස්මා තස්ස සකලස්ස ගාමක්ඛෙත්තස්ස සම්බන්ධනීයා ගාමසීමාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. යො හි සො අන්තරඝරඛෙත්තාදීසු අනෙකෙසු භූමිභාගෙසු ‘‘ගාමො’’ති එකත්තෙන ලොකජනෙහි පඤ්ඤත්තො ගාමවොහාරො, සොව ඉධ ‘‘ගාමසීමා’’තිපි වුච්චතීති අධිප්පායො. ගාමො එව හි ගාමසීමා. ඉමිනාව නයෙන උපරි අරඤ්ඤං නදී සමුද්දො ජාතස්සරොති, එවං තෙසු තෙසු භූමිප්පදෙසෙසු එකත්තෙන ලොකජනපඤ්ඤත්තානමෙව අරඤ්ඤාදීනං අරඤ්ඤසීමාදිභාවො වෙදිතබ්බො, ලොකෙ පන ගාමසීමාදිවොහාරො ගාමාදීනං මරියාදායමෙව වත්තුං වට්ටති, න ගාමක්ඛෙත්තාදීසු සබ්බත්ථ. සාසනෙ පන තෙ ගාමාදයො ඉතරනිවත්තිඅත්ථෙන සයමෙව අත්තනො මරියාදාති කත්වා ගාමො එව ගාමසීමා, අරඤ්ඤමෙව අරඤ්ඤසීමා, සමුද්දො එව සමුද්දසීමාති සීමාවොහාරෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බො. පාළියං නිගමස්ස වාති ඉදං ගාමසීමප්පභෙදං උපලක්ඛණවසෙන දස්සෙතුං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘නගරම්පි ගහිතමෙවා’’ති.

๑๖๖. เมื่อกล่าววินิจฉัยสีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้แล้ว บัดนี้เพื่อแสดงวินิจฉัยสีมาที่ยังไม่ผูก จึงกล่าวว่า "ส่วนสีมาที่ยังไม่ผูก" สีมานั้นมีกี่ชนิด จึงกล่าวว่า "มี ๓ ชนิด คือ คามสีมา สัตตัพภันตรสีมา อุทุกเขปสีมา" ในพระบาลี (มหาวรรค 147) ด้วยบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย สีมาที่ยังไม่สมมติ" เป็นต้น แสดงว่าคามสีมาเท่านั้นเป็นเขตสำหรับสีมาที่ผูกแล้ว เหมือนป่า แม่น้ำ เป็นต้น สำหรับสัตตัพภันตรสีมาและอุทุกเขปสีมา และคามสีมานั้นย่อมเป็นสมานสังวาสเองในที่ที่ปราศจากสีมาที่ผูกแล้ว ในบทว่า "คามสีมาของหมู่บ้านนั้น" นี้ คำว่า "ของหมู่บ้าน" กล่าวหมายถึงเขตหมู่บ้านทั้งหมด อันได้แก่ ทุ่งนา ที่ดิน ป่า ภูเขา เป็นต้น ทั้งภายในและภายนอกเขตหมู่บ้าน ไม่ใช่เฉพาะเรือนภายในเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความหมายว่า คามสีมานั้นเป็นสิ่งที่เกี่ยวข้องกับเขตหมู่บ้านทั้งหมดนั้นแล อนึ่ง คำว่า "หมู่บ้าน" ที่ชนทั้งหลายในโลกบัญญัติว่าเป็นอันเดียวกันในส่วนแห่งพื้นดินหลายส่วน เช่น เขตเรือนภายในและทุ่งนา เป็นต้น นั่นแหละในที่นี้ก็เรียกว่า "คามสีมา" ด้วย เป็นความประสงค์ หมู่บ้านนั่นแหละคือคามสีมา ด้วยนัยนี้แหละ พึงทราบว่าป่า แม่น้ำ มหาสมุทร สระน้ำธรรมชาติ เป็นต้น ในภูมิประเทศเหล่านั้นๆ ที่ชนทั้งหลายในโลกบัญญัติว่าเป็นอันเดียวกันนั่นแหละ ย่อมเป็นอารัญญสีมาเป็นต้น ส่วนในโลก คำว่า "คามสีมา" เป็นต้น ย่อมควรกล่าวเฉพาะที่ขอบเขตของหมู่บ้านเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ในเขตหมู่บ้านเป็นต้นทุกแห่ง แต่ในพระศาสนา พึงทราบว่าหมู่บ้านเป็นต้นเหล่านั้นถูกกล่าวด้วยคำว่า "สีมา" โดยถือว่าหมู่บ้านเป็นต้นเหล่านั้นเป็นขอบเขตของตนเองโดยการห้ามสิ่งอื่น คือ หมู่บ้านนั่นแหละคือคามสีมา ป่านั่นแหละคืออารัญญสีมา มหาสมุทรนั่นแหละคือสมุทรสีมา ในพระบาลี คำว่า "หรือของนิคม" นี้กล่าวเพื่อแสดงประเภทของคามสีมาโดยเป็นเครื่องหมาย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เมืองก็ถูกรวมเข้าด้วยแล้ว"

බලිං ලභන්තීති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. ‘‘අයං ගාමො එත්තකො කරීසභාගො’’තිආදිනා පන රාජපණ්ණෙසු ආරොපිතෙසු [Pg.327] භූමිභාගෙසු යස්මිං යස්මිං තළාකමාතිකාසුසානපබ්බතාදිකෙ පදෙසෙ බලිං න ගණ්හන්ති, සොපි ගාමසීමා එව. රාජාදීහි පරිච්ඡින්නභූමිභාගො හි සබ්බොව ඨපෙත්වා නදීලොණිජාතස්සරෙ ගාමසීමාති වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘පරිච්ඡින්දිත්වා රාජා කස්සචි දෙතී’’ති. සචෙ පන තත්ථ රාජා කඤ්චි පදෙසං ගාමන්තරෙන යොජෙති, සො පවිට්ඨගාමසීමතං එව භජති. නදීජාතස්සරෙ විනාසෙත්වා තළාකාදිභාවං වා පූරෙත්වා ඛෙත්තාදිභාවං වා පාපිතෙසුපි එසෙව නයො.

คำว่า "ย่อมได้เครื่องบรรณาการ" นี้กล่าวโดยส่วนมาก แต่ในส่วนแห่งพื้นดินที่จารึกไว้ในราชโองการว่า "หมู่บ้านนี้มีส่วนแห่งกะรีสะเท่านี้" เป็นต้น ในที่ใดๆ เช่น สระน้ำ คลอง ป่าช้า ภูเขา เป็นต้น ที่ไม่เก็บเครื่องบรรณาการ ที่นั้นก็เป็นคามสีมานั่นเอง อันที่จริง ส่วนแห่งพื้นดินทั้งหมดที่พระราชาเป็นต้นกำหนดเขตไว้ เว้นแม่น้ำ บ่อเกลือ และสระน้ำธรรมชาติ พึงทราบว่าเป็นคามสีมา เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "พระราชาทรงกำหนดเขตแล้วประทานแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง" แต่ถ้าพระราชาในที่นั้นทรงรวมบางส่วนเข้ากับหมู่บ้านอื่น ส่วนนั้นก็ย่อมถึงความเป็นคามสีมาที่เข้าไปรวมแล้ว แม้ในกรณีที่แม่น้ำและสระน้ำธรรมชาติถูกทำลายแล้วกลายเป็นสระน้ำเป็นต้น หรือถูกถมแล้วกลายเป็นทุ่งนาเป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้

යෙ පන ගාමා රාජචොරාදිභයපීළිතෙහි මනුස්සෙහි ඡඩ්ඩිතා චිරම්පි නිම්මනුස්සා තිට්ඨන්ති, සමන්තා පන ගාමා සන්ති, තෙපි පාටෙක්කං ගාමසීමාව. තෙසු හි රාජානො සමන්තගාමවාසීහි කසාපෙත්වා වා යෙහි කෙහිචි කසිතට්ඨානං ලිඛිත්වා වා බලිං ගණ්හන්ති, අඤ්ඤෙන වා ගාමෙන එකීභාවං උපනෙන්ති, යෙ පන ගාමා රාජූහිපි පරිච්චත්තා ගාමඛෙත්තානන්තරිකා මහාඅරඤ්ඤෙන එකීභූතා, තෙ අගාමකාරඤ්ඤසීමතං පාපුණන්ති, පුරිමා ගාමසීමා විනස්සති, රාජානො පන එකස්මිං අරඤ්ඤාදිපදෙසෙ මහන්තං ගාමං කත්වා අනෙකසහස්සානි කුලානි වාසාපෙත්වා තත්ථ වාසීනං භොගගාමාති සමන්තා භූතගාමෙ පරිච්ඡින්දිත්වා දෙන්ති, පුරාණනාමං පන පරිච්ඡෙදඤ්ච න විනාසෙන්ති, තෙපි පච්චෙකං ගාමසීමා එව, එත්තාවතා පුරිමගාමසීමතං න විජහන්ති. සා ච ඉතරා චාතිආදි ‘‘සමානසංවාසා එකූපොසථා’’ති පාළිපදස්ස (මහාව. 143) අධිප්පායවිවරණං. තත්ථ හි සා ච රාජිච්ඡාවසෙන පරිවත්තෙත්වා සමුප්පන්නා අභිනවා, ඉතරා ච අපරිවත්තා පකතිගාමසීමා යථා බද්ධසීමාය සබ්බං සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටති, එවමෙතාපි සබ්බකම්මාරහතාසදිසෙන බද්ධසීමාසදිසා සමානසංවාසා එකූපොසථාති අධිප්පායො[Pg.328]. සාමඤ්ඤතො ‘‘බද්ධසීමාසදිසා’’ති වුත්තෙ තිචීවරාවිප්පවාසසීමං බද්ධසීමං එව මඤ්ඤන්තීති තංසදිසතානිවත්තනමුඛෙන උපරිසත්තබ්භන්තරසීමාය තංසදිසතාපි අත්ථීති දස්සනනයස්ස ඉධෙව පසඞ්ගං දස්සෙතුං ‘‘කෙවල’’න්තිආදි වුත්තං.

ส่วนหมู่บ้านใดที่ถูกมนุษย์ผู้ถูกภัยจากพระราชา โจร เป็นต้น เบียดเบียนแล้วทอดทิ้งไว้ และยังคงร้างผู้คนอยู่เป็นเวลานาน แต่มีหมู่บ้านอยู่โดยรอบ หมู่บ้านเหล่านั้นก็เป็นคามสีมาเฉพาะแต่ละแห่งนั่นเอง ในหมู่บ้านเหล่านั้น พระราชาทรงให้ชาวบ้านที่อยู่โดยรอบเพาะปลูก หรือทรงจดบันทึกที่ที่ใครๆ เพาะปลูกไว้ แล้วทรงเก็บเครื่องบรรณาการ หรือทรงรวมเข้ากับหมู่บ้านอื่น ส่วนหมู่บ้านใดที่แม้พระราชาทรงทอดทิ้งแล้ว และอยู่ติดกับเขตหมู่บ้านแล้วกลายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับป่าใหญ่ หมู่บ้านเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นอคามกอารัญญสีมา คามสีมาเดิมย่อมพินาศไป แต่พระราชาทรงสร้างหมู่บ้านใหญ่ในป่าเป็นต้นแห่งหนึ่ง แล้วทรงให้ครอบครัวหลายพันครอบครัวอยู่อาศัยในที่นั้น แล้วทรงกำหนดเขตหมู่บ้านที่มีอยู่โดยรอบว่าเป็น "หมู่บ้านสำหรับบริโภคของผู้อยู่อาศัยในที่นั้น" และไม่ทรงทำลายชื่อและเขตกำหนดเดิม หมู่บ้านเหล่านั้นก็เป็นคามสีมาเฉพาะแต่ละแห่งนั่นเอง ด้วยเหตุนี้ หมู่บ้านเหล่านั้นจึงไม่ละทิ้งความเป็นคามสีมาเดิม คำว่า "สีมานั้นและสีมาอื่น" เป็นต้น เป็นการอธิบายความหมายของบทบาลี (มหาวรรค 143) ว่า "เป็นสมานสังวาส มีอุโบสถเดียวกัน" ในที่นั้น "สีมานั้น" หมายถึงสีมาใหม่ที่เกิดขึ้นโดยการเปลี่ยนแปลงตามพระประสงค์ของพระราชา และ "สีมาอื่น" หมายถึงคามสีมาตามปกติที่ไม่ได้เปลี่ยนแปลง เหมือนอย่างที่สีมาที่ผูกแล้วย่อมควรทำสังฆกรรมทั้งหมดได้ฉันใด สีมาเหล่านี้ก็เป็นสมานสังวาส มีอุโบสถเดียวกัน เหมือนสีมาที่ผูกแล้ว เหมาะสมแก่กรรมทั้งหมดฉันนั้น เป็นความประสงค์ เมื่อกล่าวโดยทั่วไปว่า "เหมือนสีมาที่ผูกแล้ว" พวกเขาอาจจะเข้าใจว่าสีมาอวิปปวาสติจีวรเป็นสีมาที่ผูกแล้ว เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงโอกาสแห่งนัยที่แสดงว่าสัตตัพภันตรสีมาข้างบนก็มีความคล้ายคลึงนั้นด้วยการห้ามความคล้ายคลึงนั้น จึงกล่าวคำว่า "เฉพาะ" เป็นต้น ในที่นี้

විඤ්ඣාටවිසදිසෙ අරඤ්ඤෙති යත්ථ ‘‘අසුකගාමස්ස ඉදං ඛෙත්ත’’න්ති ගාමවොහාරො නත්ථි, යත්ථ ච නෙව කසන්ති න වපන්ති, තාදිසෙ අරඤ්ඤෙ. මච්ඡබන්ධානං අගමනපථා නිම්මනුස්සාවාසා සමුද්දන්තරදීපකාපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හන්ති. යං යඤ්හි අගාමක්ඛෙත්තභූතං නදීසමුද්දජාතස්සරවිරහිතපදෙසං, තං සබ්බං අරඤ්ඤසීමාති වෙදිතබ්බං. සා ච සත්තබ්භන්තරසීමං විනා සයමෙව සමානසංවාසා බද්ධසීමාසදිසා, නදීආදිසීමාසු විය සබ්බමෙත්ථ සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටති. නදීසමුද්දජාතස්සරානං තාව අට්ඨකථායං ‘‘අත්තනො සභාවෙනෙව බද්ධසීමාසදිසා’’තිආදිනා වුත්තත්තා සීමතා සිද්ධා. අරඤ්ඤස්ස පන සීමතා කථන්ති? සත්තබ්භන්තරසීමානුජානනසුත්තාදිසාමත්ථියතො. යථා හි ගාමසීමාය වග්ගකම්මපරිහාරත්ථං බහූ බද්ධසීමායො අනුඤ්ඤාතා, තාසඤ්ච ද්වින්නං අන්තරා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්භෙදත්ථං සීමන්තරිකා අනුඤ්ඤාතා, එවමිධ අරඤ්ඤෙපි සත්තබ්භන්තරසීමා. තාසඤ්ච ද්වින්නං අන්තරාපි සීමන්තරිකාය පාළිඅට්ඨකථාසු විධානසාමත්ථියතො අරඤ්ඤස්සපි සභාවෙනෙව නදීආදීනං විය සීමභාවො තත්ථ වග්ගකම්මපරිහාරත්ථමෙව සත්තබ්භන්තරසීමාය අනුඤ්ඤාතත්තාව සිද්ධොති වෙදිතබ්බං. තත්ථ සීමායමෙව හි ඨිතා සීමට්ඨානං වග්ගකම්මං කරොන්ති, න අසීමායං ආකාසෙ ඨිතා විය ආකාසට්ඨානං. එවමෙව හි සාමත්ථියං ගහෙත්වා ‘‘සබ්බා, භික්ඛවෙ, නදී අසීමා’’තිආදිනා (මහාව. 147) පටික්ඛිත්තබද්ධසීමානම්පි නදීසමුද්දජාතස්සරානං අත්තනො සභාවෙනෙව සීමභාවො අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 147) වුත්තොති ගහෙතබ්බො.

ในป่าที่เหมือนป่าวิญฌาฏวิ ที่ซึ่งไม่มีการเรียกขานว่า 'นี่เป็นนาของหมู่บ้านชื่อโน้น' และที่ซึ่งไม่ไถไม่หว่าน ในป่าเช่นนั้น แม้ทางที่พวกชาวประมงไม่ไป ที่ที่ไม่มีมนุษย์อาศัยอยู่ แม้เกาะที่อยู่กลางทะเลก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย ที่ใดก็ตามที่ไม่ใช่เขตบ้าน ไม่ใช่เขตนา เป็นสถานที่ที่ปราศจากแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเอง ที่ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็นสีมาป่า และสีมาป่านั้น โดยตัวของมันเองก็เป็นสีมาที่มีการอยู่ร่วมกันเสมือนสีมาที่ผูกไว้ โดยไม่ต้องมีสัตตัพภันตรสีมา ย่อมควรที่สงฆ์จะทำสังฆกรรมทั้งหมดในที่นั้นได้ เหมือนในสีมาแม่น้ำเป็นต้น ส่วนความเป็นสีมาของแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเองนั้น สำเร็จแล้วเพราะอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'โดยสภาพของตนเองก็เหมือนสีมาที่ผูกไว้' เป็นต้น แต่ความเป็นสีมาของป่านั้นเป็นอย่างไร? สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรที่ทรงอนุญาตสัตตัพภันตรสีมาเป็นต้น เหมือนอย่างที่ในสีมาบ้าน มีสีมาที่ผูกไว้หลายแห่งที่ทรงอนุญาตไว้เพื่อป้องกันความเสียหายของวคฺคกรรม และระหว่างสีมาสองแห่งนั้นก็ทรงอนุญาตสีมันตริกา (สีมาคั่น) เพื่อไม่ให้ปะปนกันฉันใด ในป่านี้ก็มีสัตตัพภันตรสีมาฉันนั้น และด้วยอำนาจแห่งการบัญญัติสีมันตริกาในพระบาลีและอรรถกถา แม้ระหว่างสีมาสองแห่งนั้น ความเป็นสีมาของป่าก็สำเร็จได้โดยสภาพของตนเองเหมือนแม่น้ำเป็นต้น เพราะมีการอนุญาตสัตตัพภันตรสีมาในที่นั้นเพื่อป้องกันความเสียหายของวคฺคกรรมนั่นเอง พึงทราบดังนี้ ในที่นั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในสีมาเท่านั้นย่อมทำวคฺคกรรมในที่ตั้งแห่งสีมา ไม่ใช่ผู้ตั้งอยู่ในอากาศในที่ที่ไม่มีสีมา เหมือนผู้ตั้งอยู่ในอากาศ (ทำกรรม) ในที่ตั้งแห่งอากาศ พึงถือเอาว่า ด้วยอำนาจนี้เอง อรรถกถาจึงกล่าวว่า แม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเอง ซึ่งเป็นสีมาที่ผูกไว้ที่ถูกปฏิเสธไว้ในพระบาลีว่า 'ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งหมดไม่ใช่สีมา' เป็นต้น (มหาวรรค 147) ก็มีความเป็นสีมาโดยสภาพของตนเอง (อรรถกถามหาวรรค 147)

අථස්ස [Pg.329] ඨිතොකාසතොති තස්ස භික්ඛුස්ස ඨිතොකාසතො. සචෙපි හි භික්ඛුසහස්සං තිට්ඨති, තස්ස ඨිතොකාසස්ස බාහිරන්තතො පට්ඨාය භික්ඛූනං වග්ගකම්මපරිහාරත්ථං සීමාපෙක්ඛාය උප්පන්නාය තාය සහ සයමෙව උප්පන්නා සත්තබ්භන්තරසීමා සමානසංවාසකාති අධිප්පායො. යත්ථ පන ඛුද්දකෙ අරඤ්ඤෙ මහන්තෙහි භික්ඛූහි පරිපුණ්ණතාය වග්ගකම්මසඞ්කාභාවෙන සත්තබ්භන්තරසීමාපෙක්ඛා නත්ථි, තත්ථ සත්තබ්භන්තරසීමා න උප්පජ්ජති. කෙවලාරඤ්ඤසීමායමෙව, තත්ථ සඞ්ඝෙන කම්මං කාතබ්බං. නදීආදීසුපි එසෙව නයො. වක්ඛති හි ‘‘සචෙ නදී නාතිදීඝා හොති, පභවතො පට්ඨාය යාව මුඛද්වාරා සබ්බත්ථ සඞ්ඝො නිසීදති, උදකුක්ඛෙපසීමාය කම්මං නත්ථී’’තිආදි (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 167), ඉමිනා එව ච වචනෙන වග්ගකම්මපරිහාරත්ථං සීමාපෙක්ඛාය සති එව උදකුක්ඛෙපසත්තබ්භන්තරසීමා උප්පජ්ජන්ති, නාසතීති දට්ඨබ්බං.

อนึ่ง คำว่า 'จากที่ที่ภิกษุนั้นยืนอยู่' หมายถึง จากที่ที่ภิกษุนั้นยืนอยู่ แม้หากภิกษุพันรูปยืนอยู่ สัตตัพภันตรสีมาที่มีการอยู่ร่วมกันเสมือนกัน ก็ย่อมเกิดขึ้นเองพร้อมกับความต้องการสีมาที่เกิดขึ้นเพื่อป้องกันความเสียหายของวคฺคกรรมของภิกษุทั้งหลาย โดยเริ่มจากขอบนอกของที่ที่ภิกษุนั้นยืนอยู่ ดังนี้เป็นอธิบาย แต่ในป่าเล็กๆ ที่เต็มไปด้วยภิกษุจำนวนมาก ซึ่งไม่มีความกังวลเรื่องวคฺคกรรม จึงไม่มีความต้องการสัตตัพภันตรสีมา ในที่นั้นสัตตัพภันตรสีมาก็ไม่เกิดขึ้น สงฆ์พึงทำกรรมในสีมาป่าล้วนๆ เท่านั้น แม้ในแม่น้ำเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน เพราะท่านจะกล่าวไว้ว่า 'ถ้าแม่น้ำไม่ยาวเกินไป สงฆ์ย่อมนั่งได้ทุกที่ตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปากน้ำ ไม่มีกรรมในสีมาน้ำซัด' เป็นต้น (วิ. สังคหะ อรรถกถา 167) และด้วยคำพูดนี้เอง พึงเห็นว่า สัตตัพภันตรสีมาและสีมาน้ำซัดย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีความต้องการสีมาเพื่อป้องกันความเสียหายของวคฺคกรรมเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่มี

කෙචි පන ‘‘සමන්තා අබ්භන්තරං මිනිත්වා පරිච්ඡෙදකරණෙනෙව සීමා සඤ්ජායති, න සයමෙවා’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. යදි හි අබ්භන්තරපරිච්ඡෙදකරණප්පකාරෙන සීමා උප්පජ්ජෙය්‍ය, අබද්ධසීමාව න සියා භික්ඛූනං කිරියාපකාරසිද්ධිතො. අපිච වඩ්ඪකිහත්ථානං පකතිහත්ථානඤ්ච ලොකෙ අනෙකවිධත්තා, විනයෙ ‘‘ඊදිසං හත්ථපමාණ’’න්ති අවුත්තත්තා ච ‘‘යෙන කෙනචි මිනිතෙ භගවතා අනුඤ්ඤාතෙන නු ඛො හත්ථෙන මිනිතං, න නු ඛො’’ති සීමාය විපත්තිසඞ්කා භවෙය්‍ය, මිනන්තෙහි ච අනුමත්තම්පි ඌනමධිකමකත්වා මිනිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය විපත්ති එව සියා, පරිසවසෙන චායං වඩ්ඪමානා තෙසං මිනනෙන වඩ්ඪති, හායති වා. සඞ්ඝෙ ච කම්මං කත්වා ගතෙ අයං භික්ඛූනං පයොගෙන සමුප්පන්නා සීමා තෙසං පයොගෙන විගච්ඡති න විගච්ඡති ච, කථං බද්ධසීමා විය යාව සාසනන්තරධානා න තිට්ඨෙය්‍ය, ඨිතියා ච පුරාණවිහාරෙසු [Pg.330] විය සකලෙපි විසුං අරඤ්ඤෙ කතසීමා සම්භෙදසඞ්කා න භවෙය්‍ය, තස්මා සීමාපෙක්ඛාය එව සමුප්පජ්ජති, තබ්බිගමෙන විගච්ඡතීති ගහෙතබ්බං. යථා චෙත්ථ, එවං උදකුක්ඛෙපසීමායම්පි නදීආදීසුපි.

แต่บางพวกกล่าวว่า 'สีมาย่อมเกิดขึ้นด้วยการกำหนดเขตโดยการวัดภายในโดยรอบเท่านั้น ไม่ใช่เกิดขึ้นเอง' คำนั้นไม่ควรยึดถือ เพราะถ้าสีมาจะเกิดขึ้นด้วยวิธีการกำหนดเขตภายใน อพัทธสีมาก็จะไม่สำเร็จด้วยการกระทำของภิกษุ อีกประการหนึ่ง ด้วยเหตุที่ขนาดของมือช่างไม้และมือปกติมีหลายชนิดในโลก และในพระวินัยก็ไม่ได้กล่าวไว้ว่า 'ขนาดมือประมาณเท่านี้' จึงอาจเกิดความสงสัยเรื่องความวิบัติของสีมาว่า 'วัดด้วยมือที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตหรือไม่' และผู้ที่วัดก็ไม่สามารถวัดได้โดยไม่ให้ขาดหรือเกินแม้แต่น้อย จึงอาจเกิดความวิบัติได้ และสีมานี้ก็เพิ่มขึ้นหรือลดลงตามการวัดของพวกเขาตามจำนวนบริษัท และเมื่อสงฆ์ทำกรรมเสร็จแล้ว สีมาที่เกิดขึ้นด้วยการประกอบของภิกษุเหล่านี้จะเสื่อมไปหรือไม่เสื่อมไปตามการประกอบของพวกเขาได้อย่างไร? จะไม่ดำรงอยู่จนกว่าพระศาสนาจะอันตรธานไปเหมือนสีมาที่ผูกไว้ได้อย่างไร? และเพื่อความคงอยู่ จะไม่เกิดความสงสัยเรื่องการปะปนกันของสีมาที่ทำไว้ในป่าทั้งหมดต่างหาก เหมือนในวิหารเก่าๆ ได้อย่างไร? เพราะฉะนั้น พึงยึดถือว่า สีมาย่อมเกิดขึ้นด้วยความต้องการสีมาเท่านั้น และย่อมเสื่อมไปเมื่อความต้องการนั้นหมดไป เหมือนในที่นี้ฉันใด แม้ในสีมาน้ำซัดและแม่น้ำเป็นต้นก็ฉันนั้น

තත්ථාපි හි මජ්ඣිමපුරිසො න පඤ්ඤායති, තථා සබ්බථාමෙන ඛිපනං, උභයත්ථපි ච යස්සං දිසායං සත්තබ්භන්තරස්ස, උදකුක්ඛෙපස්ස වා ඔකාසො නප්පහොති, තත්ථ කථං මිනනං, ඛිපනං වා භවෙය්‍ය, ගාමක්ඛෙත්තාදීසු පවිසනතො අඛෙත්තෙ සීමා පවිට්ඨා කින්නාම සීමා න විපජ්ජෙය්‍ය. අපෙක්ඛාය සීමුප්පත්තියං පන යතො පහොති, තත්ථ සත්තබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපසීමා සයමෙව පරිපුණ්ණා ජායන්ති. යතො පන නප්පහොති, තත්ථ අත්තනො ඛෙත්තප්පමාණෙනෙව ජායන්ති, න බහි. යං පනෙත්ථ අබ්භන්තරමිනනප්පමාණස්ස වාලුකාදිඛිපනකම්මස්ස ච දස්සනං, තං සයංජාතසීමානං ඨිතට්ඨානස්ස පරිච්ඡෙදනත්ථං කතං ගාමූපචාරඝරූපචාරජානනත්ථං ලෙඩ්ඩුසුප්පාදිඛිපනවිධානදස්සනං විය. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘සීමං වා සම්මන්නති, උදකුක්ඛෙපං වා පරිච්ඡින්දතී’’ති වුත්තං. එවං කතෙපි තස්ස පරිච්ඡෙදස්ස යාථාවතො ඤාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තෙන පුථුලතො ඤත්වා අන්තො තිට්ඨන්තෙහි නිරාසඞ්කට්ඨානෙ ඨාතබ්බං, අඤ්ඤං බහි කරොන්තෙහි අතිදූරෙ නිරාසඞ්කට්ඨානෙ පෙසෙතබ්බං.

ในที่นั้น แม้บุรุษผู้มีกายปานกลางก็ไม่ปรากฏ การซัดด้วยกำลังทั้งหมดก็เช่นกัน และในทั้งสองกรณีนั้น ในทิศใดที่ไม่มีโอกาส (พื้นที่) สำหรับสัตตัพภันตระหรืออุทกุกเขปะ การวัดหรือการซัดจะพึงมีในทิศนั้นได้อย่างไร? สีมาที่เข้าไปในเขตที่ไม่ใช่เขตของตน เพราะการเข้าไปในเขตบ้านและเขตนาเป็นต้น ชื่อว่าสีมาจะไม่วิบัติได้อย่างไร? แต่ในการเกิดขึ้นของสีมาด้วยความมุ่งหมายนั้น ในที่ใดมีพื้นที่พอ สัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมาเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นเองโดยสมบูรณ์ แต่ในที่ใดไม่มีพื้นที่พอ ย่อมเกิดขึ้นตามประมาณแห่งเขตของตนเท่านั้น ไม่เลยออกไปข้างนอก ส่วนการแสดงการวัดประมาณอัพภันดรภายในและการซัดทรายเป็นต้นในที่นี้ ทำขึ้นเพื่อกำหนดที่ตั้งของสีมาที่เกิดขึ้นเอง เหมือนการแสดงวิธีซัดก้อนดินและกระด้งเป็นต้น เพื่อให้รู้เขตอุปจารบ้านและอุปจารเรือน ด้วยเหตุนั้น ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณี อรรถกถา วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยภิกษุมีพรรษาไม่ถึง ๒๐) จึงกล่าวไว้ว่า "ย่อมสมมติสีมา หรือกำหนดอุทกุกเขปะ" แม้เมื่อทำดังนี้แล้ว เพราะเหตุที่ไม่สามารถจะรู้การกำหนดเขตนั้นได้ตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลายผู้ที่อยู่ภายในพึงทราบโดยส่วนกว้างแล้วอยู่ในที่ที่ปราศจากความสงสัย เมื่อจะทำกรรมอื่นภายนอก พึงส่งไปในที่ที่ปราศจากความสงสัยที่อยู่ไกลออกไป

අපරෙ පන ‘‘සීමාපෙක්ඛාය කිච්චං නත්ථි, මග්ගගමනනහානාදිඅත්ථෙහි එකභික්ඛුස්මිම්පි අරඤ්ඤෙ වා නදීආදීසු වා පවිට්ඨෙ තං පරික්ඛිපිත්වා සත්තබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපසීමා සයමෙව පභා විය පදීපස්ස සමුප්පජ්ජති. ගාමක්ඛෙත්තාදීසු තස්මිං ඔතිණ්ණමත්තෙ විගච්ඡති. තෙනෙවෙත්ථ ද්වින්නං සඞ්ඝානං විසුං කම්මං කරොන්තානං සීමාද්වයස්ස අන්තරා සීමන්තරිකං අඤ්ඤං සත්තබ්භන්තරං උදකුක්ඛෙපඤ්ච ඨපෙතුං අනුඤ්ඤාතං. සීමාපරියන්තෙ හි කෙනචි කම්මෙන [Pg.331] පෙසිතස්ස භික්ඛුනො සමන්තා සඤ්ජාතා සීමා ඉතරෙසං සීමාය ඵුසිත්වා සීමාසම්භෙදං කරෙය්‍ය, සො මා හොතූති වා, ඉතරථා හත්ථචතුරඞ්ගුලමත්තායපෙත්ථ සීමන්තරිකාය අනුජානිතබ්බතො. අපිච සීමන්තරිකාය ඨිතස්ස උභයත්ථ කම්මකොපවචනතොපි චෙතං සිජ්ඣති තම්පි පරික්ඛිපිත්වා සයමෙව සඤ්ජාතාය සීමාය උභින්නම්පි සීමානං, එකාය එව වා සඞ්කරතො. ඉතරථා තස්ස කම්මකොපවචනං න යුජ්ජෙය්‍ය. වුත්තඤ්හි මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘පරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතොපි පරිච්ඡෙදතො බහි අඤ්ඤං තත්තකංයෙව පරිච්ඡෙදං අනතික්කමිත්වා ඨිතොපි කම්මං කොපෙතී’ති. කිඤ්ච අගාමකාරඤ්ඤෙ ඨිතස්ස කම්මකරණිච්ඡාවිරහිතස්සපි භික්ඛුනො සත්තබ්භන්තරපරිච්ඡින්නෙ අබ්භොකාසෙ චීවරවිප්පවාසො භගවතා අනුඤ්ඤාතො, සො ච පරිච්ඡෙදො සීමා, එවං අපෙක්ඛං විනා සමුප්පන්නා. තෙනෙවෙත්ථ ‘අයං සීමා චීවරවිප්පවාසපරිහාරම්පි ලභතී’ති (මහාව. අට්ඨ. 147) වුත්තං, තස්මා කම්මකරණිච්ඡං විනාපි වුත්තනයෙන සමුප්පත්ති ගහෙතබ්බා’’ති වදන්ති. තං න යුත්තං පදීපපභා විය සබ්බපුග්ගලානම්පි පච්චෙකං සීමාසම්භවෙන සඞ්ඝෙ, ගණෙ වා කම්මං කරොන්තෙ තත්ථ ඨිතානං භික්ඛූනං සමන්තා පච්චෙකං සමුප්පන්නානං අනෙකසීමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්කරදොසප්පසඞ්ගතො. පරිසවසෙන චස්සා වඩ්ඪි හානි ච සම්භවති, පච්ඡා ආගතානං අභිනවසීමන්තරුප්පත්ති එව, ගතානං සමන්තා ඨිතසීමාවිනාසො ච භවෙය්‍ය.

แต่บางพวกกล่าวว่า 'ความต้องการด้วยการคำนึงถึงสีมาไม่มี เมื่อภิกษุแม้รูปเดียวเข้าไปในป่าหรือในแม่น้ำเป็นต้น ด้วยประโยชน์มีการเดินไปตามทางและการอาบน้ำเป็นต้น สัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมา ย่อมเกิดขึ้นเองแวดล้อมภิกษุนั้น เหมือนแสงสว่างของประทีป เมื่อภิกษุนั้นเข้าไปในเขตบ้านเป็นต้น สีมานั้นย่อมหายไป เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงทรงอนุญาตให้ตั้งสีมันตริกาอื่นอันมีประมาณสัตตัพภันตระและอุทกุกเขปะไว้ในระหว่างสีมาทั้งสอง ของสงฆ์ ๒ คณะที่กำลังทำกรรมแยกกัน เพราะว่าสีมาที่เกิดขึ้นโดยรอบภิกษุผู้ถูกส่งไปด้วยกรรมบางอย่างที่ชายแดนสีมา พึงกระทบกับสีมาของภิกษุเหล่าอื่นแล้วกระทำให้สีมาปะปนกัน เพื่อไม่ให้การปะปนกันนั้นมี หรือมิฉะนั้น เพราะในที่นี้พึงอนุญาตสีมันตริกาเพียงประมาณ ๔ นิ้วมือ อนึ่ง ข้อนี้สำเร็จได้แม้จากคำกล่าวถึงการทำให้กรรมกำเริบของผู้ที่ยืนอยู่ในสีมันตริกา เพราะสีมาที่เกิดขึ้นเองแวดล้อมภิกษุนั้น ย่อมทำให้สีมาทั้งสอง หรือสีมาเดียวเท่านั้นปะปนกัน มิฉะนั้น คำกล่าวถึงการทำให้กรรมกำเริบของภิกษุนั้นก็ไม่พึงสมเหตุสมผล เพราะมีกล่าวไว้ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) ว่า 'แม้ผู้ที่ยืนเว้นหัตถบาสในภายในเขตกำหนด หรือผู้ที่ยืนอยู่ภายนอกเขตกำหนด โดยไม่ล่วงเลยเขตกำหนดอื่นที่มีประมาณเท่านั้น ก็ย่อมทำให้กรรมกำเริบ' อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตการอยู่ปราศจากจีวรในที่แจ้งที่กำหนดด้วย ๗ อัพภันดร แก่ภิกษุผู้แม้ไม่มีความประสงค์จะทำกรรมซึ่งอยู่ในป่าที่ไม่มีบ้าน และเขตกำหนดนั้นก็คือสีมา ซึ่งเกิดขึ้นโดยไม่ต้องคำนึงถึง (ความต้องการ) อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงกล่าวไว้ว่า 'สีมานี้ย่อมได้แม้ซึ่งการยกเว้นการอยู่ปราศจากจีวร' (มหาวรรคอรรถกถา ๑๔๗) เพราะฉะนั้น พึงถือเอาการเกิดขึ้นตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แม้ไม่มีความประสงค์จะทำกรรม' คำกล่าวนั้นไม่สมควร เพราะเมื่อสงฆ์หรือคณะทำกรรมอยู่ จะเกิดโทษคือความระคนกันแห่งสีมาจำนวนมากที่เกิดขึ้นโดยรอบภิกษุแต่ละรูปที่อยู่ในที่นั้น เพราะความบังเกิดขึ้นแห่งสีมาแก่บุคคลทุกคนเป็นรายบุคคลเหมือนแสงสว่างของประทีป และความเจริญและความเสื่อมแห่งสีมานั้นย่อมมีได้ตามอำนาจของบริษัท ย่อมมีการเกิดขึ้นของสีมันตริกาใหม่แก่ผู้ที่มาภายหลัง และมีการพินาศไปแห่งสีมาที่ตั้งอยู่โดยรอบแก่ผู้ที่ไปแล้ว

පාළියං (මහාව. 147) පන ‘‘සමන්තා සත්තබ්භන්තරා, අයං තත්ථ සමානසංවාසා’’තිආදිනා එකා එව සත්තබ්භන්තරා උදකුක්ඛෙපා ච අනුඤ්ඤාතා, න චෙසා සීමා සභාවෙන, කාරණසාමත්ථියෙන වා පභා විය පදීපස්ස උප්පජ්ජති, කින්තු [Pg.332] භගවතො අනුජානනෙනෙව. භගවා ච ඉමා අනුජානන්තො භික්ඛූනං වග්ගකම්මපරිහාරෙන කම්මකරණසුඛත්ථමෙව අනුඤ්ඤාසීති කථං නහානාදිකිච්චෙන පවිට්ඨානම්පි සමන්තා තාසං සීමානං සමුප්පත්ති පයොජනාභාවා, පයොජනෙ ච එකං එව පයොජනන්ති කථං පච්චෙකං භික්ඛුගණනාය අනෙකසීමාසමුප්පත්ති. ‘‘එකසීමාය හත්ථපාසං අවිජහිත්වා ඨිතා’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) හි වුත්තං. යං පන ද්වින්නං සීමානං අන්තරා තත්තකපරිච්ඡෙදෙනෙව සීමන්තරිකාඨපනවචනං, තත්ථ ඨිතානං කම්මකොපවචනඤ්ච, තම්පි ඉමාසං සීමානං පරිච්ඡෙදස්ස දුබ්බොධතාය සීමාය සම්භෙදසඞ්කං කම්මකොපසඞ්කඤ්ච දූරතො පරිහරිතුං වුත්තං.

แต่ในพระบาลี (มหาวรรค ๑๔๗) กล่าวไว้ว่า 'โดยรอบ ๗ อัพภันดร นี้เป็นสมานสังวาสสีมาในที่นั้น' เป็นต้น ทรงอนุญาตสัตตัพภันตระและอุทกุกเขปะเพียงแห่งเดียวเท่านั้น และสีมานี้ไม่ได้เกิดขึ้นเองโดยสภาวะ หรือด้วยความสามารถแห่งเหตุเหมือนแสงสว่างของประทีป แต่เกิดขึ้นด้วยการอนุญาตของพระผู้มีพระภาคเท่านั้น และพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงอนุญาตสีมาเหล่านี้ ได้ทรงอนุญาตเพื่อประโยชน์แก่ความสะดวกในการทำกรรม โดยการยกเว้นวรรคกรรมของภิกษุทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนี้ การเกิดขึ้นแห่งสีมาเหล่านั้นโดยรอบภิกษุแม้ผู้เข้าไปด้วยกิจมีการอาบน้ำเป็นต้น จะมีได้อย่างไร เพราะไม่มีประโยชน์ และเมื่อมีประโยชน์ ก็มีประโยชน์เพียงอย่างเดียวเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ การเกิดขึ้นแห่งสีมาจำนวนมากตามการนับภิกษุเป็นรายบุคคลจะมีได้อย่างไร เพราะมีกล่าวไว้ว่า 'ผู้ที่ยืนไม่เว้นหัตถบาสในสีมาเดียว' (กังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) ส่วนคำกล่าวถึงการตั้งสีมันตริกาด้วยเขตกำหนดมีประมาณเท่านั้นในระหว่างสีมา ๒ แห่ง และคำกล่าวถึงการทำให้กรรมกำเริบของผู้ที่ยืนอยู่ในที่นั้น แม้คำกล่าวนั้นก็กล่าวไว้เพื่อป้องกันความสงสัยในความระคนกันแห่งสีมาและความสงสัยในการทำให้กรรมกำเริบให้ห่างไกลออกไป เพราะความที่เขตกำหนดแห่งสีมาเหล่านี้เป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก

යො ච චීවරවිප්පවාසත්ථං භගවතා අබ්භොකාසෙ දස්සිතො සත්තබ්භන්තරපරිච්ඡෙදො, සො සීමා එව න හොති, ඛෙත්තතළාකාදිපරිච්ඡෙදො විය අයමෙත්ථ එකො පරිච්ඡෙදොව. තත්ථ ච බහූසු භික්ඛූසු එකතො ඨිතෙසු තෙසං විසුං විසුං අත්තනො ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය සමන්තා සත්තබ්භන්තරපරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ එව චීවරං ඨපෙතබ්බං, න පරිසපරියන්තතො. පරිසපරියන්තතො පට්ඨාය හි අබ්භන්තරෙ ගය්හමානෙ සත්තබ්භන්තරපරියොසානෙ ඨපිතචීවරං මජ්ඣෙ ඨිතස්ස සත්තබ්භන්තරතො බහි හොතීති තං අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගියං සියා. සීමා පන පරිසපරියන්තතොව ගහෙතබ්බා. චීවරවිප්පවාසපරිහාරොපෙත්ථ අජ්ඣොකාසපරිච්ඡෙදස්ස විජ්ජමානත්තා වුත්තො, න පන යාව සීමාපරිච්ඡෙදං ලබ්භමානත්තා මහාසීමාය අවිප්පවාසසීමාවොහාරො විය. මහාසීමායම්පි හි ගාමගාමූපචාරෙසු චීවරං නිස්සග්ගියං හොති, ඉධාපි මජ්ඣෙ ඨිතස්ස සීමාපරියන්තෙ නිස්සග්ගියං හොති, තස්මා යථාවුත්තසීමාපෙක්ඛාවසෙනෙව තාසං සත්තබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපසීමානං උප්පත්ති, තබ්බිගමෙන විනාසො ච ගහෙතබ්බොති [Pg.333] අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤො වා පකාරො ඉතො යුත්තතරො ගවෙසිතබ්බො.

และเขตกำหนด ๗ อัพภันดร ที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ในที่แจ้งเพื่อประโยชน์แก่การอยู่ปราศจากจีวรนั้น ไม่ใช่สีมาเลย เป็นเพียงเขตกำหนดอย่างหนึ่งในที่นี้ เหมือนเขตกำหนดทุ่งนาหรือสระน้ำเป็นต้น และในที่นั้น เมื่อภิกษุหลายรูปยืนอยู่รวมกัน พึงวางจีวรไว้ในภายในเขตกำหนด ๗ อัพภันดรโดยรอบ นับจากที่ที่ตนยืนอยู่แต่ละรูป ไม่ใช่นับจากชายแดนบริษัท เพราะหากนับจากชายแดนบริษัทเข้าไปข้างใน จีวรที่วางไว้ที่ปลาย ๗ อัพภันดร ย่อมอยู่นอก ๗ อัพภันดรของภิกษุที่ยืนอยู่ตรงกลาง จีวรนั้นจึงเป็นนิสสัคคีย์เมื่ออรุณขึ้น แต่สีมาพึงถือเอานับจากชายแดนบริษัท การยกเว้นการอยู่ปราศจากจีวรในที่นี้กล่าวไว้เพราะมีเขตกำหนดที่แจ้งอยู่ ไม่ใช่เพราะได้ถึงเขตกำหนดสีมา เหมือนการเรียกสีมาใหญ่ว่าสีมาแห่งการไม่ปราศจากจีวร เพราะในมหาสีมา จีวรก็เป็นนิสสัคคีย์ในเขตบ้านและอุปจารบ้าน ในที่นี้ จีวรที่ชายแดนสีมาของภิกษุที่ยืนอยู่ตรงกลางก็เป็นนิสสัคคีย์ เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นของสีมา ๗ อัพภันดรและสีมาน้ำเหล่านั้น และการสิ้นไปแห่งสีมานั้นด้วยการหายไป พึงถือเอาด้วยอำนาจแห่งความเพ่งเล็งถึงสีมาตามที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น นี่คือความเห็นของเรา พึงพิจารณาแล้วถือเอา หรือพึงแสวงหาวิธีอื่นที่สมควรยิ่งกว่านี้

ඉධ පන ‘‘අරඤ්ඤෙ සමන්තා සත්තබ්භන්තරා’’ති එවං පාළියං (මහාව. 147), ‘‘විඤ්ඣාටවිසදිසෙ අරඤ්ඤෙ සමන්තා සත්තබ්භන්තරා’’ති අට්ඨකථායඤ්ච (මහාව. අට්ඨ. 147) රුක්ඛාදිනිරන්තරෙපි අරඤ්ඤෙ සත්තබ්භන්තරසීමාය විහිතත්තා අත්තනො නිස්සයභූතාය අරඤ්ඤසීමාය සහ එතිස්සා රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙ දොසාභාවො, පගෙව අගාමකෙ රුක්ඛෙති නිස්සිතෙපි පදෙසෙ චීවරවිප්පවාසස්ස රුක්ඛපරිහාරං විනාව අජ්ඣොකාසපරිහාරො ච අනුමතොති සිද්ධොති වෙදිතබ්බං.

แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าสำเร็จแล้วว่า ในพระบาลี (มหาวรรค ๑๔๗) มีกล่าวไว้ว่า ‘ในป่าโดยรอบ ๗ อัพภันดร’ และในอรรถกถา (มหาวรรคอรรถกถา ๑๔๗) มีกล่าวไว้ว่า ‘ในป่าที่เหมือนป่าวิชฌาฏวีโดยรอบ ๗ อัพภันดร’ เพราะทรงบัญญัติสีมา ๗ อัพภันดรในป่าแม้ที่มีต้นไม้เป็นต้นหนาแน่น จึงไม่มีโทษในการเกี่ยวข้องกับต้นไม้เป็นต้นของสีมานี้ร่วมกับสีมาป่าที่เป็นที่อาศัยของตน ยิ่งกว่านั้น ในที่ที่ไม่มีบ้าน แม้ในที่ที่อาศัยต้นไม้เป็นต้น ก็ทรงอนุญาตการยกเว้นการอยู่ปราศจากจีวรในที่แจ้ง โดยไม่ต้องเว้นต้นไม้

උපචාරත්ථායාති සීමන්තරිකත්ථාය. සත්තබ්භන්තරතො අධිකං වට්ටති, ඌනකං පන න වට්ටති එව සත්තබ්භන්තරපරිච්ඡෙදස්ස දුබ්බිජානත්තා. තස්මා සඞ්ඝං විනා එකෙනපි භික්ඛුනා බහි තිට්ඨන්තෙන අඤ්ඤං සත්තබ්භන්තරං අතික්කමිත්වා දූරෙ එව ඨාතබ්බං. ඉතරථා කම්මකොපසඞ්කරතො. උදකුක්ඛෙපෙපි එසෙව නයො. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘ඌනකං පන න වට්ටතී’’ති (වි. සඞ්ග.අට්ඨ. 167). ඉදඤ්චෙත්ථ සීමන්තරිකාවිධානං ද්වින්නං බද්ධසීමානං සීමන්තරිකානුජානනසුත්තානුලොමතො සිද්ධන්ති දට්ඨබ්බං. කිඤ්චාපි හි භගවතා නිදානවසෙන එකගාමනිස්සිතානං එකසභාගානඤ්ච ද්වින්නං බද්ධසීමානමෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්භෙදඅජ්ඣොත්ථරණදොසපරිහාරාය සීමන්තරිකා අනුඤ්ඤාතා, තථාපි තදනුලොමතො එකං අරඤ්ඤසීමං නදීආදිසීමඤ්ච නිස්සිතානං එකසභාගානං ද්වින්නං සත්තබ්භන්තරසීමානම්පි උදකුක්ඛෙපසීමානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්භෙදජ්ඣොත්ථරණං, සීමන්තරිකං විනා අබ්‍යවධානෙන ඨානඤ්ච භගවතා අනභිමතමෙවාති ඤත්වා අට්ඨකථාචරියා ඉධාපි සීමන්තරිකාවිධානමකංසු. විසභාගසීමානම්පි හි එකසීමානිස්සිතත්තං එකසභාගත්තඤ්චාති ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගමෙ සති [Pg.334] එව සීමන්තරිකං විනා ඨානං සම්භෙදාය හොති, නාසතීති දට්ඨබ්බං. සීමන්තරිකවිධානසාමත්ථියෙනෙව චෙතාසං රුක්ඛාදිසම්බන්ධොපි බද්ධසීමා විය අඤ්ඤමඤ්ඤං න වට්ටතීති අයම්පි නයතො දස්සිතොවාති ගහෙතබ්බං.

บทว่า เพื่อประโยชน์แก่เขตแดน คือ เพื่อประโยชน์แก่สีมันตริกา (เขตคั่นสีมา). เกินกว่า ๗ อัพภันดร ย่อมควร, แต่ถ้าหย่อนกว่า ย่อมไม่ควรเลย เพราะความที่กำหนด ๗ อัพภันดรนั้นรู้ได้ยาก. เพราะฉะนั้น ภิกษุรูปหนึ่งแม้จะยืนอยู่ข้างนอกโดยไม่มีสงฆ์ ก็พึงยืนให้ห่างออกไป โดยล่วงเลย ๗ อัพภันดรอื่นไป. ถ้ามิฉะนั้น จะเป็นเหตุให้กรรมกำเริบและปะปนกัน. แม้ในสีมาน้ำ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แต่ถ้าหย่อนกว่า ย่อมไม่ควร” (วิ. สังค. อรรถ. ๑๖๗). และการกำหนดสีมันตริกาในที่นี้ พึงทราบว่าสำเร็จตามนัยแห่งพระสูตรที่ทรงอนุญาตสีมันตริกาสำหรับสีมาที่ผูกแล้ว ๒ สีมา. ถึงแม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงอนุญาตสีมันตริกาเพื่อป้องกันโทษแห่งการปะปนและทับซ้อนกันของสีมาที่ผูกแล้ว ๒ สีมา ซึ่งอาศัยหมู่บ้านเดียวกันและมีประเภทเดียวกัน โดยเป็นเหตุเบื้องต้น, ถึงกระนั้น อรรถกถาจารย์ทั้งหลายก็ทราบว่า การปะปนและทับซ้อนกันของสีมา ๗ อัพภันดร ๒ สีมา และสีมาน้ำ ๒ สีมา ซึ่งอาศัยสีมาป่าและสีมาแม่น้ำเป็นต้น และมีประเภทเดียวกันนั้น และการยืนอยู่โดยไม่มีสีมันตริกาคั่นกลาง ก็เป็นสิ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงประสงค์เช่นกัน จึงได้กำหนดสีมันตริกาในที่นี้ด้วย. พึงทราบว่า แม้ในสีมาที่มีประเภทต่างกัน เมื่อประกอบด้วยองค์ ๒ คือ การอาศัยสีมาเดียวกันและการมีประเภทเดียวกันเท่านั้น การยืนอยู่โดยไม่มีสีมันตริกาจึงจะเป็นเหตุให้ปะปนกันได้, เมื่อไม่มีองค์ ๒ นี้ ก็ไม่เป็นเหตุให้ปะปนกัน. และพึงถือว่า ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดสีมันตริกานี้เอง การเกี่ยวเนื่องกันของต้นไม้เป็นต้นของสีมาเหล่านั้น ก็ไม่ควรซึ่งกันและกัน เหมือนสีมาที่ผูกแล้ว, นัยนี้ก็แสดงไว้แล้วด้วย.

167. සභාවෙනෙවාති ඉමිනා ගාමසීමා විය අබද්ධසීමාති දස්සෙති. සබ්බමෙත්ථ සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටතීති සමානසංවාසා එකූපොසථාති දස්සෙති. යෙන කෙනචීති අන්තමසො සූකරාදිනා සත්තෙන. මහොඝෙන පන උණ්ණතට්ඨානතො නින්නට්ඨානෙ පතන්තෙන ඛතො ඛුද්දකො වා මහන්තො වා ලක්ඛණයුත්තො ‘‘ජාතස්සරො’’ත්වෙව වුච්චති. එත්ථපි ඛුද්දකෙ උදකුක්ඛෙපකිච්චං නත්ථි. සමුද්දෙ පන සබ්බත්ථ උදකුක්ඛෙපසීමායමෙව කම්මං කාතබ්බං සොධෙතුං දුක්කරත්තා. පුන තත්ථාති ලොකවොහාරසිද්ධීසු එව තාසු නදීආදීසු තීසු අබද්ධසීමාසු පුන වග්ගකම්මපරිහාරත්ථං සාසනවොහාරසිද්ධාය අබද්ධසීමාය පරිච්ඡෙදං දස්සෙන්තොති අධිප්පායො. පාළියං (මහාව. 147) ‘‘යං මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්සා’’තිආදීසු උදකං උක්ඛිපිත්වා ඛිපීයති එත්ථාති උදකුක්ඛෙපො, උදකස්ස පතනොකාසො, තස්මා උදකුක්ඛෙපා, අයඤ්හෙත්ථ පදසම්බන්ධවසෙන අත්ථො – පරිසපරියන්තතො පට්ඨාය සමන්තා යාව මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස උදකුක්ඛෙපො උදකස්ස පතනට්ඨානං, තාව යං තං පරිච්ඡින්නට්ඨානං, අයං තත්ථ නදීආදීසු අපරා සමානසංවාසා උදකුක්ඛෙපසීමාති.

๑๖๗. ด้วยบทว่า โดยสภาพนั่นเอง นี้ แสดงว่า เป็นสีมาที่ไม่ได้ผูก เหมือนสีมาบ้าน. แสดงว่า เป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกัน คือ ย่อมควรทำสังฆกรรมทั้งหมดในที่นี้. ด้วยบทว่า ด้วยอะไรก็ตาม คือ แม้ด้วยสัตว์มีสุกรเป็นต้น. แต่บ่อที่เกิดจากน้ำท่วมใหญ่ที่ไหลจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำจนเป็นบ่อ ไม่ว่าจะเล็กหรือใหญ่ มีลักษณะถูกต้อง ก็เรียกว่า “ชาตัสสระ” (บ่อที่เกิดขึ้นเอง). แม้ในที่นี้ ก็ไม่มีกิจแห่งการซัดน้ำในบ่อเล็ก. แต่ในทะเล พึงทำกรรมในสีมาน้ำเท่านั้นทุกแห่ง เพราะยากที่จะชำระให้บริสุทธิ์. บทว่า “อีกในที่นั้น” มีอธิบายว่า เพื่อป้องกันกรรมที่แตกหมู่ในสีมาที่ไม่ได้ผูก ๓ อย่าง คือ แม่น้ำเป็นต้น ซึ่งสำเร็จด้วยโลกโวหารเหล่านั้นอีก, จึงแสดงการกำหนดสีมาที่ไม่ได้ผูกซึ่งสำเร็จด้วยพระศาสนโวหาร. ในพระบาลี (มหาวรรค ๑๔๗) ในบทว่า “ประมาณที่บุรุษมีกำลังปานกลาง” เป็นต้น, บทว่า “อุทกุกเขป” คือ ที่ที่น้ำถูกซัดไปแล้วตกลง, เป็นโอกาสที่น้ำตกลง, เพราะฉะนั้น จึงเป็นอุทกุกเขป. อธิบายโดยการเชื่อมบทในที่นี้คือ: ตั้งแต่ขอบเขตของบริษัทโดยรอบ จนถึงที่ที่น้ำตกลงของบุรุษมีกำลังปานกลาง, สถานที่ที่ถูกกำหนดไว้นั้น, นี้เป็นสีมาน้ำอีกอย่างหนึ่งที่มีสังวาสเสมอกันในแม่น้ำเป็นต้นในที่นั้น.

තස්ස අන්තොති තස්ස උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡින්නස්ස ඨානස්ස අන්තො. න කෙවලඤ්ච තස්සෙව අන්තො, තතො බහිපි, ‘‘එකස්ස උදකුක්ඛෙපස්ස අන්තො ඨාතුං න වට්ටතී’’ති වචනං උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදස්ස දුබ්බිජානතො කම්මකොපසඞ්කා හොතීති[Pg.335]. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘පරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතොපි පරිච්ඡෙදතො බහි අඤ්ඤං තත්තකංයෙව පරිච්ඡෙදං අනතික්කමිත්වා ඨිතොපි කම්මං කොපෙති, ඉදං සබ්බඅට්ඨකථාසු සන්නිට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.147) ‘‘තස්ස අන්තොහත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතො කම්මං කොපෙතීති ඉමිනා පරිච්ඡෙදතො බහි යත්ථ කත්ථචි ඨිතො කම්මං න කොපෙතී’’ති වත්වා මාතිකාට්ඨකථාවචනම්පි පටික්ඛිපිත්වා ‘‘නෙව පාළියං න අට්ඨකථායං උපලබ්භතී’’තිආදි බහු පපඤ්චිතං, තං න සුන්දරං ඉධ අට්ඨකථාවචනෙන මාතිකාට්ඨකථාවචනස්ස නයතො සංසන්දනතො සඞ්ඝටනතො. තථා හි ද්වින්නං උදකුක්ඛෙපපඅච්ඡෙදානමන්තරා විදත්ථිචතුරඞ්ගුලමත්තම්පි සීමන්තරිකං අඨපෙත්වා ‘‘අඤ්ඤො උදකුක්ඛෙපො සීමන්තරිකාය ඨපෙතබ්බො, ‘‘තතො අධිකං වට්ටති එව, ඌනකං පන න වට්ටතී’’ති එවං ඉධෙව වුත්තෙන ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන සීමන්තරිකොපචාරෙ උදකුක්ඛෙපතො ඌනකෙ ඨපිතෙ සීමාය සීමාසම්භෙදතො කම්මකොපොපි වුත්තො එව. යදග්ගෙන ච එවං වුත්තො, තදග්ගෙන ච තත්ථ එකභික්ඛුනො පවෙසෙපි සති තස්ස සීමට්ඨභාවතො කම්මකොපො වුත්තො එව හොති. අට්ඨකථායං ‘‘ඌනකං පන න වට්ටතී’’ති කථනඤ්චෙතං උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදස්ස දුබ්බිජානන්තෙනපි සීමාසම්භෙදසඞ්කාපරිහාරත්ථං වුත්තං. සත්තබ්භන්තරසීමානමන්තරා තත්තකපරිච්ඡෙදෙනෙව සීමන්තරිකවිධානවචනතොපි එතාසං දුබ්බිජානපරිච්ඡෙදතා, තත්ථ ච ඨිතානං කම්මකොපසඞ්කා සිජ්ඣති. කම්මකොපසඞ්කට්ඨානම්පි ආචරියා දූරතො පරිහාරත්ථං ‘‘කම්මකොපට්ඨාන’’න්ති වත්වාව ඨපෙසුන්ති ගහෙතබ්බං.

บทว่า ตสฺส อนฺโต คือ ภายในสถานที่ที่กำหนดด้วยอุทกุกเขปนั้น. ไม่ใช่เพียงภายในที่นั้นเท่านั้น แม้ภายนอกที่นั้นด้วย, คำกล่าวว่า 'ไม่ควรยืนอยู่ภายในอุทกุกเขปเดียว' เพราะความที่การกำหนดอุทกุกเขปนั้นรู้ได้ยาก จึงเป็นเหตุให้เกิดความสงสัยว่ากรรมจะกำเริบ. ด้วยเหตุนั้น ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณี อรรถกถา นิทานวรรณนา) จึงกล่าวว่า 'แม้ผู้ที่ยืนอยู่ภายในเขตกำหนด โดยเว้นหัตถบาสแล้ว หรือผู้ที่ยืนอยู่ภายนอกเขตกำหนด โดยไม่ล่วงเลยเขตกำหนดอื่นมีประมาณเท่านั้น ก็ทำให้กรรมกำเริบ, นี้เป็นข้อยุติในอรรถกถาทั้งปวง'. ส่วนที่สารัตถทีปนี (สารัตถทีปนี ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๔๗) กล่าวว่า 'ผู้ที่ยืนอยู่ภายในหัตถบาสของที่นั้น โดยเว้นหัตถบาสแล้ว ย่อมทำให้กรรมกำเริบ' ด้วยบทนี้แล้วกล่าวว่า 'ผู้ที่ยืนอยู่ภายนอกเขตกำหนด ณ ที่ใดที่หนึ่ง ย่อมไม่ทำให้กรรมกำเริบ' และปฏิเสธคำกล่าวในมาติกาอรรถกถาว่า 'ไม่ปรากฏทั้งในพระบาลีและอรรถกถา' เป็นต้น โดยขยายความไว้มากนั้น ไม่ดีงาม เพราะในที่นี้คำกล่าวในอรรถกถาและคำกล่าวในมาติกาอรรถกถาเข้ากันได้และสอดคล้องกันโดยนัย. จริงอย่างนั้น เพราะเมื่อไม่เว้นสีมันตริกาแม้เพียง ๑ คืบ ๔ นิ้ว ระหว่างเขตกำหนดอุทกุกเขป ๒ แห่ง แล้วกล่าวว่า 'อุทกุกเขปอื่นพึงตั้งไว้เพื่อเป็นสีมันตริกา, เกินกว่านั้นย่อมควร, แต่ถ้าหย่อนกว่าย่อมไม่ควร' ด้วยคำกล่าวในอรรถกถาที่กล่าวไว้ในที่นี้เอง, เมื่อตั้งสีมันตริกอุปจารให้หย่อนกว่าอุทกุกเขป ก็ชื่อว่ากล่าวถึงกรรมกำเริบเพราะสีมาปะปนกันนั่นเอง. และเมื่อกล่าวไว้อย่างนี้แล้ว, เมื่อภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปในที่นั้น ก็ชื่อว่ากล่าวถึงกรรมกำเริบเพราะความเป็นผู้อยู่ในสีมานั่นเอง. และการกล่าวในอรรถกถาว่า 'แต่ถ้าหย่อนกว่า ย่อมไม่ควร' นี้ ก็กล่าวไว้เพื่อป้องกันความสงสัยในการปะปนกันของสีมา แม้เพราะความที่การกำหนดอุทกุกเขปนั้นรู้ได้ยาก. และเพราะคำกล่าวในการกำหนดสีมันตริกาด้วยการกำหนดเท่านั้นระหว่างสีมา ๗ อัพภันดร, ความที่สีมาเหล่านั้นมีการกำหนดที่รู้ได้ยาก และความสงสัยในการกำเริบของกรรมของผู้ที่ยืนอยู่ในที่นั้น ย่อมสำเร็จ. และพึงทราบว่า อาจารย์ทั้งหลายได้กำหนดสถานที่ที่สงสัยว่าจะทำให้กรรมกำเริบ โดยกล่าวว่าเป็น 'สถานที่ที่ทำให้กรรมกำเริบ' เพื่อป้องกันไว้แต่ไกล.

සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.147) පන – අපරිච්ඡින්නායාති බද්ධසීමාවසෙන අකතපරිච්ඡෙදාය. යෙන කෙනචි ඛණිත්වා අකතොති අන්තමසො [Pg.336] තිරච්ඡානෙනපි ඛණිත්වා අකතො. තස්ස අන්තොහත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතො කම්මං කොපෙතීති ඉමිනා පරිච්ඡෙදතො බහි යත්ථ කත්ථචි ඨිතො කම්මං න කොපෙතීති දීපෙති. යං පන වුත්තං මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘පරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතොපි පරිච්ඡෙදතො බහි අඤ්ඤං තත්තකංයෙව පරිච්ඡෙදං අනතික්කමිත්වා ඨිතොපි කම්මං කොපෙති, ඉදං සබ්බඅට්ඨකථාසු සන්නිට්ඨාන’’න්ති. තත්ථ අඤ්ඤං තත්තකංයෙව පරිච්ඡෙදං අනතික්කමිත්වා ඨිතොපි කම්මං කොපෙතීති ඉදං නෙව පාළියං, න අට්ඨකථායං උපලබ්භති, යදි චෙතං ද්වින්නං සඞ්ඝානං විසුං උපොසථාදිකම්මකරණාධිකාරෙ වුත්තත්තා උදකුක්ඛෙපතො බහි අඤ්ඤං උදකුක්ඛෙපං අනතික්කමිත්වා උපොසථාදිකරණත්ථං ඨිතො සඞ්ඝො සීමාසම්භෙදසම්භවතො කම්මං කොපෙතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං සියා, එවම්පි යුජ්ජෙය්‍ය. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථාය ලීනත්ථප්පකාසනියං (කඞ්ඛා. ටී. නිදානවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං තත්තකංයෙව පරිච්ඡෙදන්ති දුතියං උදකුක්ඛෙපං අනතික්කන්තොපි කොපෙති. කස්මා? අත්තනො උදකුක්ඛෙපසීමාය පරෙසං උදකුක්ඛෙපසීමාය අජ්ඣොත්ථටත්තා සීමාසම්භෙදො හොති, තස්මා කොපෙතී’’ති. ‘‘ඉදං සබ්බඅට්ඨකථාසු සන්නිට්ඨාන’’න්ති ච ඉමිනාව අධිප්පායෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං සබ්බාසුපි අට්ඨකථාසු සීමාසම්භෙදස්ස අනිච්ඡිතත්තා. තෙනෙව හි ‘‘අත්තනො ච අඤ්ඤෙසඤ්ච උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදස්ස අන්තරා අඤ්ඤො උදකුක්ඛෙපො සීමන්තරිකත්ථාය ඨපෙතබ්බො’’ති වුත්තං. අඤ්ඤෙ පනෙත්ථ අඤ්ඤථාපි පපඤ්චෙන්ති, තං න ගහෙතබ්බං.

ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.147) กล่าวว่า – บทว่า อปริจฺฉินฺนาย คือ อันมิได้กำหนดเขตด้วยอำนาจพัทธสีมา. บทว่า เยน เกนจิ ขณิตฺวา อกโต คือ แม้สัตว์ดิรัจฉานขุดแล้วก็มิได้ทำ. ด้วยบทว่า 'ผู้ยืนเว้นหัตถบาสภายในที่นั้น ย่อมยังกรรมให้กำเริบ' นี้ ย่อมแสดงว่า ผู้ยืนอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งภายนอกเขต ย่อมไม่ยังกรรมให้กำเริบ. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) ว่า 'แม้ผู้ยืนเว้นหัตถบาสภายในเขต หรือผู้ยืนอยู่ภายนอกเขต โดยไม่ล่วงเลยเขตอื่นมีประมาณเท่านั้น ย่อมยังกรรมให้กำเริบ, นี้เป็นข้อยุติในอรรถกถาทั้งปวง' นั้น. ในคำนั้น คำว่า 'แม้ผู้ยืนอยู่ภายนอกเขต โดยไม่ล่วงเลยเขตอื่นมีประมาณเท่านั้น ย่อมยังกรรมให้กำเริบ' นี้ ไม่ปรากฏในพระบาลีและไม่ปรากฏในอรรถกถา, หากคำนี้กล่าวไว้ด้วยอธิบายว่า ในกรณีที่สงฆ์สองคณะทำอุโบสถเป็นต้นแยกกัน สงฆ์ที่ยืนอยู่นอกอุทกุกเขป โดยไม่ล่วงเลยอุทกุกเขปอื่น เพื่อทำอุโบสถเป็นต้น ย่อมยังกรรมให้กำเริบ เพราะอาจเกิดสีมาปะปนกันได้, แม้ดังนั้นก็สมเหตุสมผล. ด้วยเหตุนั้นแล ในลีนัตถัปปกาสนีแห่งมาติกาอรรถกถา (กังขาวิตรณีฎีกา นิทานวรรณนา) จึงกล่าวว่า 'บทว่า อญฺญํ ตตฺตกํเยว ปริจฺเฉทํ คือ แม้ผู้ไม่ล่วงเลยอุทกุกเขปที่สอง ก็ย่อมยังกรรมให้กำเริบ. เพราะเหตุไร? เพราะอุทกุกเขปสีมาของตนกับอุทกุกเขปสีมาของผู้อื่นทับซ้อนกัน จึงเกิดสีมาปะปนกัน เพราะฉะนั้นจึงยังกรรมให้กำเริบ.' และพึงทราบว่า คำว่า 'นี้เป็นข้อยุติในอรรถกถาทั้งปวง' ก็กล่าวไว้ด้วยอธิบายนี้เอง เพราะในอรรถกถาทั้งปวงไม่ประสงค์ให้เกิดสีมาปะปนกัน. ด้วยเหตุนั้นแล จึงกล่าวว่า 'พึงตั้งอุทกุกเขปอื่นไว้ในระหว่างเขตกำหนดอุทกุกเขปของตนและของผู้อื่น เพื่อเป็นสีมันตริกา.' ส่วนอาจารย์พวกอื่นในที่นี้ขยายความไปอย่างอื่น, ข้อนั้นไม่พึงถือเอา.

සබ්බත්ථ සඞ්ඝො නිසීදතීති හත්ථපාසං අවිජහිත්වා නිසීදති. උදකුක්ඛෙපසීමාය කම්මං නත්ථීති යස්මා සබ්බොපි නදීපදෙසො භික්ඛූහි අජ්ඣොත්ථටො, තස්මා සමන්තතො නදියා [Pg.337] අභාවා උදකුක්ඛෙපප්පයොජනං නත්ථි. උදකුක්ඛෙපප්පමාණා සීමන්තරිකා සුවිඤ්ඤෙය්‍යතරා හොති, සීමාසම්භෙදසඞ්කා ච න සියාති සාමීචිදස්සනත්ථං ‘‘අඤ්ඤො උදකුක්ඛෙපො සීමන්තරිකත්ථාය ඨපෙතබ්බො’’ති වුත්තං. යත්තකෙන පන සීමාසම්භෙදො න හොති, තත්තකං ඨපෙතුං වට්ටතියෙව. තෙනෙවාහු පොරාණා ‘‘යත්තකෙන සීමාසම්භෙදො න හොති, තත්තකම්පි ඨපෙතුං වට්ටතී’’ති. ඌනකං පන න වට්ටතීති ඉදම්පි උදකුක්ඛෙපසීමාය පරිසවසෙන වඩ්ඪනතො සීමාසම්භෙදසඞ්කා සියාති තන්නිවාරණත්ථමෙව වුත්තන්ති වුත්තං.

บทว่า สพฺพตฺถ สงฺโฆ นิสีทติ คือ นั่งโดยไม่เว้นหัตถบาส. บทว่า อุทกุกฺเขปสีมาย กมฺมํ นตฺถิ คือ เพราะแม่น้ำทุกส่วนถูกภิกษุแผ่ปกคลุมอยู่ เพราะฉะนั้น เมื่อไม่มีแม่น้ำโดยรอบ จึงไม่มีประโยชน์แห่งอุทกุกเขป. สีมันตริกาที่มีประมาณเท่าอุทกุกเขป ย่อมเข้าใจได้ง่ายกว่า และความสงสัยเรื่องสีมาปะปนกันก็จะไม่พึงมี ด้วยเหตุนี้ เพื่อแสดงความเหมาะสม จึงกล่าวว่า 'พึงตั้งอุทกุกเขปอื่นไว้เพื่อเป็นสีมันตริกา.' ส่วนจะตั้งไว้เท่าใดที่สีมาไม่ปะปนกัน ก็ย่อมควรเท่านั้น. ด้วยเหตุนั้นแล โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า 'จะตั้งไว้เท่าใดที่สีมาไม่ปะปนกัน ก็ย่อมควรเท่านั้น.' ส่วนคำว่า 'แต่ถ้าหย่อนกว่า ย่อมไม่ควร' นี้ ก็กล่าวไว้เพื่อป้องกันความสงสัยเรื่องสีมาปะปนกัน เพราะอุทกุกเขปสีมาย่อมขยายออกไปตามอำนาจบริษัท.

වජිරබුද්ධිටීකායම්පි (වජිර. ටී. මහාවග්ග 147) – යං මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සමන්තා උදකුක්ඛෙපාති පන එතිස්සා නදියා චතුවග්ගාදීනං සඞ්ඝානං විසුං චතුවග්ගකරණීයාදිකම්මකරණකාලෙ සීමාපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං තිචීවරෙන විප්පවාසාවිප්පවාසපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථම්පි සත්තබ්භන්තරසීමාය පරිච්ඡෙදදස්සනං වියාති ආචරියා, තස්මා උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදාභාවෙපි අන්තොනදියං කම්මං කාතුං වට්ටතීති සිද්ධං. අයං පන විසෙසො – තත්ථ නාවාගතො චෙ, නාවායං වුත්තනයෙන, සත්ථගතො චෙ, සත්ථෙ වුත්තනයෙන. සො චෙ අතිරෙකචාතුමාසනිවුත්ථො චෙ, ගාමෙ වුත්තනයෙන තිචීවරාවිප්පවාසො වෙදිතබ්බො. තත්ථාපි අයං විසෙසො – සචෙ සත්ථො උදකුක්ඛෙපස්ස අන්තො හොති, උදකුක්ඛෙපසීමා පමාණන්ති එකෙ. සත්ථොව පමාණන්ති ආචරියා. සචෙ පනෙත්ථ බහූ භික්ඛූතිආදිම්හි කෙචි අධිට්ඨානුපොසථං, කෙචි ගණුපොසථං, කෙචි සඞ්ඝුපොසථන්ති වත්තුකාමතාය ‘‘බහූ සඞ්ඝා’’ති අවත්වා ‘‘භික්ඛූ’’ති වුත්තං. ඌනකං පන න වට්ටතීති එත්ථ සීමාසම්භෙදසම්භවතොති උපතිස්සත්ථෙරො. ඨපෙන්තෙ හි ඌනකං න ඨපෙතබ්බං, ‘‘අට්ඨපෙතුම්පි වට්ටති එවා’’ති වුත්තන්ති වුත්තං.

ในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา มหาวรรค 147) ก็กล่าวว่า – คำว่า "อุทกุกเขปสีมาโดยรอบบุรุษผู้มีกายปานกลาง" นี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า กล่าวไว้เพื่อแสดงการกำหนดสีมาในเวลาที่สงฆ์มีคณะ 4 เป็นต้น ทำกรรมที่ควรทำด้วยคณะ 4 เป็นต้นแยกกันในแม่น้ำนี้ และเพื่อแสดงการกำหนดการอยู่ปราศจากและไม่ปราศจากไตรจีวร เหมือนการแสดงการกำหนดสัตตัพภันตรสีมา. เพราะฉะนั้น จึงสำเร็จว่า แม้ไม่มีการกำหนดอุทกุกเขปสีมา ก็ควรทำกรรมในภายในแม่น้ำได้. แต่มีข้อแตกต่างกันคือ ถ้ามาทางเรือ ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเรือ, ถ้ามาทางกองเกวียน ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในกองเกวียน. ถ้าภิกษุนั้นอยู่จำพรรษาเกิน 4 เดือน ก็พึงทราบการอยู่ไม่ปราศจากไตรจีวรตามนัยที่กล่าวไว้ในบ้าน. ในที่นั้นก็มีข้อแตกต่างกันคือ ถ้ากองเกวียนอยู่ในภายในอุทกุกเขปสีมา, บางพวกกล่าวว่า อุทกุกเขปสีมาเป็นประมาณ. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า กองเกวียนนั่นแหละเป็นประมาณ. หากในบทว่า "ภิกษุมาก" เป็นต้นนี้ บางพวกต้องการจะกล่าวว่า อธิษฐานอุโบสถบ้าง, คณอุโบสถบ้าง, สังฆอุโบสถบ้าง จึงไม่กล่าวว่า "สงฆ์มาก" แต่กล่าวว่า "ภิกษุ." ในบทว่า "ไม่ควรน้อยกว่านั้น" นี้ พระอุปติสสเถระกล่าวว่า เพราะอาจเกิดสีมาปะปนกันได้. เมื่อตั้งสีมา ไม่พึงตั้งน้อยกว่านั้น, และกล่าวว่า "แม้ไม่ตั้งเลยก็ควร" ดังนี้.

තන්ති [Pg.338] සීමං. සීඝමෙව අතික්කමතීති ඉමිනා තං අනතික්කමිත්වා අන්තො එව පරිවත්තමානාය කාතුං වට්ටතීති දස්සෙති. එතදත්ථමෙව හි වාලිකාදීහි සීමාපරිච්ඡින්දනං, ඉතරථා බහි පරිවත්තා නු ඛො, නො වාති කම්මකොපසඞ්කා භවෙය්‍යාති. අඤ්ඤිස්සා අනුස්සාවනාති කෙවලාය නදීසීමාය අනුස්සාවනා. අන්තොනදියං ජාතරුක්ඛෙ වාති උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදස්ස බහි ඨිතෙ රුක්ඛෙ වා. බහිනදීතීරමෙව හි විසභාගසීමත්තා අබන්ධිතබ්බට්ඨානං, න අන්තොනදී නිස්සයත්තෙන සභාගත්තා. තෙනෙව ‘‘බහිනදීතීරෙ විහාරසීමාය වා’’තිආදිනා තීරමෙව අබන්ධිතබ්බට්ඨානත්තෙන දස්සිතං, න පන නදී. ජාතරුක්ඛෙපි ඨිතෙහීති ඉදං අන්තොඋදකුක්ඛෙපට්ඨං සන්ධාය වුත්තං. න හි බහිඋදකුක්ඛෙපෙ භික්ඛූනං ඨාතුං වට්ටති.

บทว่า ตํ (นั้น) คือ สีมา. ด้วยบทว่า "ย่อมล่วงเลยไปโดยเร็ว" นี้ ย่อมแสดงว่า ควรทำโดยไม่ล่วงเลยสีมานั้น แต่หมุนเวียนอยู่ภายในเท่านั้น. ก็การกำหนดสีมาด้วยทรายเป็นต้น ก็เพื่อประโยชน์นี้เอง, มิฉะนั้นแล้ว จะเกิดความสงสัยว่า หมุนเวียนอยู่ภายนอกหรือไม่หนอ จึงจะยังกรรมให้กำเริบ. บทว่า อญฺญิสฺสา อนุสฺสาวนา (การประกาศสีมาอื่น) คือ การประกาศนทีสีมาล้วนๆ. บทว่า อนฺโตนทิยํ ชาตรุกฺเข วา (หรือที่ต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำ) คือ หรือที่ต้นไม้ที่ตั้งอยู่นอกเขตอุทกุกเขปสีมา. ก็ฝั่งแม่น้ำภายนอกนั่นแหละ เป็นที่ที่ไม่ควรผูกสีมา เพราะเป็นสีมาต่างชนิดกัน, ไม่ใช่ภายในแม่น้ำ เพราะเป็นสีมาชนิดเดียวกันโดยความเป็นที่อาศัย. ด้วยเหตุนั้นแล จึงแสดงว่า ฝั่งแม่น้ำนั่นแหละเป็นที่ที่ไม่ควรผูกสีมา ด้วยบทว่า "ที่ฝั่งแม่น้ำภายนอก หรือที่วิหารสีมา" เป็นต้น, ไม่ใช่แม่น้ำ. บทว่า "แม้ผู้ยืนอยู่ที่ต้นไม้ที่เกิด" นี้ กล่าวหมายถึงที่ที่อยู่ในอุทกุกเขปสีมา. เพราะภิกษุไม่ควรยืนอยู่นอกอุทกุกเขปสีมา.

රුක්ඛස්සාති තස්සෙව අන්තොඋදකුක්ඛෙපට්ඨස්ස රුක්ඛස්ස. සීමං වා සොධෙත්වාති යථාවුත්තං විහාරෙ බද්ධසීමං ගාමසීමඤ්ච තත්ථ ඨිතභික්ඛූනං හත්ථපාසානයනබහිසීමකරණවසෙනෙව සොධෙත්වා. යථා ච උදකුක්ඛෙපසීමායං කම්මං කරොන්තෙහි, එවං බද්ධසීමායං වා ගාමසීමායං වා කම්මං කරොන්තෙහිපි උදකුක්ඛෙපසීමට්ඨෙ සොධෙත්වාව කාතබ්බං. එතෙනෙව සත්තබ්භන්තරඅරඤ්ඤසීමාහිපි සද්ධිං උදකුක්ඛෙපසීමාය, ඉමාය ච සද්ධිං තාසං රුක්ඛාදිසම්බන්ධදොසොපි නයතො දස්සිතොව හොති. ඉමිනාව නයෙන සත්තබ්භන්තරසීමාය බද්ධසීමගාමසීමාහිපි සද්ධිං, එතාසඤ්ච සත්තබ්භන්තරසීමාය සද්ධිං සම්බන්ධදොසො ඤාතබ්බො. අට්ඨකථායං පනෙතං සබ්බං වුත්තනයතොව සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤාසන්නානමෙවෙත්ථ දස්සිතං.

บทว่า รุกฺขสฺส (ของต้นไม้) คือ ของต้นไม้ที่อยู่ในอุทกุกเขปสีมานั้นเอง. บทว่า หรือชำระสีมา คือ ชำระพัทธสีมาในวิหารและคามสีมาที่กล่าวมาแล้ว โดยวิธีนำภิกษุที่ยืนอยู่ในที่นั้นมาสู่หัตถบาสหรือทำให้อยู่นอกสีมา. และเหมือนกับที่ผู้ทำกรรมในอุทกุกเขปสีมาพึงทำ, แม้ผู้ทำกรรมในพัทธสีมาหรือคามสีมาก็พึงทำโดยชำระที่ตั้งของอุทกุกเขปสีมาเสียก่อน. ด้วยเหตุนี้ โทษของการเกี่ยวข้องกับต้นไม้เป็นต้นของสัตตัพภันตรสีมากับอุทกุกเขปสีมา และของอุทกุกเขปสีมากับสัตตัพภันตรสีมาเหล่านั้น ก็ย่อมแสดงไว้โดยนัยนี้เอง. ด้วยนัยนี้เอง โทษของการเกี่ยวข้องของสัตตัพภันตรสีมากับพัทธสีมาและคามสีมา และของสีมาเหล่านั้นกับสัตตัพภันตรสีมา ก็พึงทราบ. ส่วนในอรรถกถา สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดสามารถเข้าใจได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว จึงแสดงไว้เฉพาะที่ใกล้เคียงกันเท่านั้น.

තත්‍රිදං සුත්තානුලොමතො නයග්ගහණමුඛං – යථා හි බද්ධසීමායං සම්මතා බද්ධසීමා විපත්තිසීමා හොතීති තාසං අඤ්ඤමඤ්ඤං රුක්ඛාදිසම්බන්ධො න වට්ටති, එවං නදීආදීසු සම්මතාපි බද්ධසීමා විපත්තිසීමාව හොතීති තාහිපි සද්ධිං තස්සා රුක්ඛාදිසම්බන්ධො [Pg.339] න වට්ටතීති සිජ්ඣති. ඉමිනා නයෙන සත්තබ්භන්තරසීමාය ගාමනදීආදීහි සද්ධිං, උදකුක්ඛෙපසීමාය ච අරඤ්ඤාදීහි සද්ධිං රුක්ඛාදිසම්බන්ධස්සනවට්ටනකභාවො ඤාතබ්බො, එවමෙතා භගවතා අනුඤ්ඤාතා බද්ධසීමසත්තබ්භන්තරඋදකුක්ඛෙපසීමා අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්චෙව අත්තනො නිස්සයවිරහිතාහි ඉතරීතරාසං නිස්සයසීමාහි ච රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙ සති සම්භෙදදොසමාපජ්ජතීති සුත්තානුලොමනයො ඤාතබ්බොව.

ในเรื่องนั้น วิธีการถือเอาหลักตามพระสูตรนี้คือ เหมือนอย่างที่พัทธสีมาที่สมมติแล้วในพัทธสีมา เป็นสีมาวิบัติ เพราะความเกี่ยวข้องแห่งต้นไม้เป็นต้นซึ่งกันและกันไม่ควร ฉันใด พัทธสีมาที่สมมติแล้วในแม่น้ำเป็นต้น ก็เป็นสีมาวิบัติเหมือนกัน เพราะความเกี่ยวข้องแห่งต้นไม้เป็นต้นกับแม่น้ำเป็นต้นนั้นไม่ควร ฉันนั้น. ด้วยนัยนี้ พึงทราบว่าความไม่ควรแห่งความเกี่ยวข้องแห่งต้นไม้เป็นต้นของสัตตัพภันตรสีมากับบ้านและแม่น้ำเป็นต้น และของอุทกุกเขปสีมากับป่าเป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ พัทธสีมา สัตตัพภันตรสีมา และอุทกุกเขปสีมา ที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตเหล่านี้ เมื่อมีความเกี่ยวข้องแห่งต้นไม้เป็นต้นซึ่งกันและกัน และกับสีมาที่เป็นที่อาศัยของกันและกันที่ปราศจากที่อาศัยของตนเอง ย่อมถึงโทษคือความปะปนกัน. พึงทราบว่านี่คือนัยที่อนุโลมตามพระสูตร.

අත්තනො අත්තනො පන නිස්සයභූතගාමාදීහි සද්ධිං බද්ධසීමාදීනං තිස්සන්නං උප්පත්තිකාලෙ භගවතා අනුඤ්ඤාතස්ස සම්භෙදජ්ඣොත්ථරණස්ස අනුලොමනතො රුක්ඛාදිසම්බන්ධොපි අනුඤ්ඤාතොව හොතීති දට්ඨබ්බං. යදි එවං උදකුක්ඛෙපබද්ධසීමාදීනං අන්තරා කස්මා සීමන්තරිකා න විහිතාති? නිස්සයභෙදසභාවභෙදෙහි සයමෙව භින්නත්තා. එකනිස්සයඑකසභාවානමෙව හි සීමන්තරිකාය විනාසං කරොතීති වුත්තොවායමත්ථො. එතෙනෙව නදීනිමිත්තං කත්වා බද්ධාය සීමාය සඞ්ඝෙ කම්මං කරොන්තෙ නදියම්පි යාව ගාමක්ඛෙත්තං ආහච්ච ඨිතාය උදකුක්ඛෙපසීමාය අඤ්ඤෙසං කම්මං කාතුං වට්ටතීති සිද්ධං හොති. යා පනෙතා ලොකවොහාරසිද්ධා ගාමාරඤ්ඤනදීසමුද්දජාතස්සරසීමා පඤ්ච, තා අඤ්ඤමඤ්ඤං රුක්ඛාදිසම්බන්ධෙපි සම්භෙදදොසං නාපජ්ජති තථා ලොකවොහාරාභාවතො. න හි ගාමාදයො ගාමන්තරාදීහි නදීආදීහි ච රුක්ඛාදිසම්බන්ධමත්තෙන සම්භින්නාති ලොකෙ වොහරන්ති. ලොකවොහාරසිද්ධානඤ්ච ලොකවොහාරතොව සම්භෙදො වා අසම්භෙදො වා ගහෙතබ්බො, න අඤ්ඤථා. තෙනෙව අට්ඨකථායං තාසං අඤ්ඤමඤ්ඤං කත්ථචිපි සම්භෙදනයො න දස්සිතො, සාසනවොහාරසිද්ධො එව දස්සිතොති.

อนึ่ง พึงทราบว่า แม้การเกี่ยวพันกันแห่งต้นไม้เป็นต้น ก็เป็นสิ่งที่ทรงอนุญาตแล้ว เพราะอนุโลมตามการปะปนและการทับซ้อนกันที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ในเวลาที่สีมาผูกทั้ง ๓ ประเภทเกิดขึ้น พร้อมกับบ้านเป็นต้นซึ่งเป็นที่อาศัยของตนๆ. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุใดจึงไม่มีการกำหนดสีมันตริกาในระหว่างอุทกุกเขปสีมาและสีมาผูกเป็นต้น? เพราะสีมาเหล่านั้นแยกกันอยู่เองแล้วด้วยความต่างกันแห่งที่อาศัยและสภาพ. ความจริง เนื้อความนี้ที่กล่าวไว้ว่า (การเว้น) สีมันตริกา ย่อมทำให้ (สีมา) ของสิ่งที่มีที่อาศัยเดียวกันและมีสภาพเดียวกันเท่านั้นเสียไป. ด้วยเหตุนี้เอง จึงเป็นอันสำเร็จว่า เมื่อสงฆ์ทำกรรมในสีมาที่ผูกโดยกระทำแม่น้ำให้เป็นนิมิต ย่อมควรที่บุคคลอื่นจะทำกรรมในอุทกุกเขปสีมาที่ตั้งอยู่จรดเขตบ้านในแม่น้ำนั้นได้. ส่วนสีมา ๕ อย่างเหล่านี้ คือ คามสีมา อรัญญสีมา นทีสีมา สมุททสีมา ชาตสรสสีมา ซึ่งสำเร็จด้วยโลกโวหาร ย่อมไม่ถึงโทษคือความปะปนกัน แม้ในเมื่อมีการเกี่ยวพันกันแห่งต้นไม้เป็นต้น เพราะไม่มีโลกโวหารอย่างนั้น. เพราะในโลกนี้ เขาไม่เรียกบ้านเป็นต้นว่าปะปนกัน เพียงเพราะมีการเกี่ยวพันกันแห่งต้นไม้เป็นต้นกับบ้านอื่นเป็นต้นและแม่น้ำเป็นต้น. และความปะปนกันหรือไม่ปะปนกันของสิ่งที่สำเร็จด้วยโลกโวหาร พึงถือเอาตามโลกโวหารเท่านั้น ไม่ใช่อย่างอื่น. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงไม่ได้แสดงนัยแห่งความปะปนกันของสีมาเหล่านั้นซึ่งกันและกันในที่ใดๆ เลย แต่แสดงเฉพาะสิ่งที่สำเร็จด้วยศาสนโวหารเท่านั้น.

එත්ථ පන බද්ධසීමාය තාව ‘‘හෙට්ඨා පථවීසන්ධාරකං උදකං පරියන්තං කත්වා සීමා ගතා හොතී’’තිආදිනා අධොභාගපරිච්ඡෙදො [Pg.340] අට්ඨකථායං සබ්බථා දස්සිතො, ගාමසීමාදීනං පන න දස්සිතො. කථමයං ජානිතබ්බොති? කෙචි තාවෙත්ථ ‘‘ගාමසීමාදයොපි බද්ධසීමා විය පථවීසන්ධාරකං උදකං ආහච්ච තිට්ඨතී’’ති වදන්ති.

ในที่นี้ สำหรับพัทธสีมานั้นก่อน อรรถกถาได้แสดงการกำหนดส่วนเบื้องต่ำไว้โดยประการทั้งปวงว่า 'สีมาไปโดยมีน้ำที่รองรับแผ่นดินเบื้องล่างเป็นที่สุด' เป็นต้น แต่ไม่ได้แสดง (การกำหนด) ของคามสีมาเป็นต้นไว้. จะพึงทราบเรื่องนี้ได้อย่างไร? ในเรื่องนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'แม้คามสีมาเป็นต้น ก็ตั้งอยู่จรดน้ำที่รองรับแผ่นดิน เหมือนพัทธสีมา'.

කෙචි පන තං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘නදීසමුද්දජාතස්සරසීමා, තාව තන්නිස්සිතඋදකුක්ඛෙපසීමා ච පථවියා උපරිතලෙ හෙට්ඨා ච උදකෙන අජ්ඣොත්ථරණප්පදෙසෙ එව තිට්ඨන්ති, න තතො හෙට්ඨා උදකස්ස අජ්ඣොත්ථරණාභාවා. සචෙ පන උදකොඝාදිනා යොජනප්පමාණම්පි නින්නට්ඨානං හොති, නදීසීමාදයොව හොන්ති, න තතො හෙට්ඨා. තස්මා නදීආදීනං හෙට්ඨා බහිතීරමුඛෙන උමඞ්ගෙන, ඉද්ධියා වා පවිට්ඨො භික්ඛු නදියං ඨිතානං කම්මං න කොපෙති, සො පන ආසන්නගාමෙ භික්ඛූනං කම්මං කොපෙති. සචෙ පන සො උභින්නං තීරගාමානං මජ්ඣෙ නිසින්නො හොති, උභයගාමට්ඨානං කම්මං කොපෙති. සචෙ පන තීරං ගාමක්ඛෙත්තං න හොති, අගාමකාරඤ්ඤමෙව. තත්ථ පන තීරද්වයෙපි සත්තබ්භන්තරසීමං විනා කෙවලාය ඛුද්දකාරඤ්ඤසීමායමෙව කම්මං කොපෙති. සචෙ සත්තබ්භන්තරසීමාය කරොන්ති, තදා යදි තෙසං සත්තබ්භන්තරසීමාය පරිච්ඡෙදො එතස්ස නිසින්නොකාසස්ස පරතො එකං සත්තබ්භන්තරං අතික්කමිත්වා ඨිතො න කම්මකොපො. නො චෙ, කම්මකොපො. ගාමසීමායං පන අන්තොඋමඞ්ගෙ වා බිලෙ වා ඛණිත්වා වා යත්ථ පවිසිතුං සක්කා, යත්ථ වා සුවණ්ණමණිආදිං ඛණිත්වා ගණ්හන්ති, ගහෙතුං සක්කාති වා සම්භාවනා හොති, තත්තකං හෙට්ඨාපි ගාමසීමා, තත්ථ ඉද්ධියා අන්තො නිසින්නොපි කම්මං කොපෙති. යත්ථ පන පකතිමනුස්සානං පවෙසසම්භාවනාපි නත්ථි, තං සබ්බං යාව පථවීසන්ධාරකඋදකා අරඤ්ඤසීමාව, න ගාමසීමා. අරඤ්ඤසීමායම්පි එසෙව නයො. තත්ථපි හි යත්තකෙ පදෙසෙ පවෙසසම්භාවනා, තත්තකමෙව උපරිතලෙ අරඤ්ඤසීමා පවත්තති. තතො පන හෙට්ඨා න අරඤ්ඤසීමා තත්ථ උපරිතලෙන [Pg.341] සහ එකාරඤ්ඤවොහාරාභාවතො. න හි තත්ථ පවිට්ඨං අරඤ්ඤං පවිට්ඨොති වොහරන්ති, තස්මා තත්‍රට්ඨො උපරි අරඤ්ඤට්ඨානං කම්මං න කොපෙති උමඞ්ගනදියං ඨිතො විය උපරිනදියං ඨිතානං. එකස්මිඤ්හි චක්කවාළෙ ගාමනදීසමුද්දජාතස්සරෙ මුඤ්චිත්වා තදවසෙසං අමනුස්සාවාසං දෙවබ්‍රහ්මලොකං උපාදාය සබ්බං අරඤ්ඤමෙව. ‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’ති වුත්තත්තා හි නදීසමුද්දජාතස්සරාදිපි අරඤ්ඤමෙව. ඉධ පන නදීආදීනං විසුං සීමාභාවෙන ගහිතත්තා තදවසෙසමෙව අරඤ්ඤං ගහෙතබ්බං. තත්ථ ච යත්තකෙ පදෙසෙ එකං අරඤ්ඤන්ති වොහරන්ති, අයමෙකා අරඤ්ඤසීමා. ඉන්දපුරඤ්හි සබ්බං එකාරඤ්ඤසීමා, තථා අසුරයක්ඛපුරාදි. ආකාසට්ඨදෙවබ්‍රහ්මවිමානානි පන සමන්තා ආකාසපරිච්ඡින්නානි පච්චෙකං අරඤ්ඤසීමා සමුද්දමජ්ඣෙ පබ්බතදීපකා විය. තත්ථ සබ්බත්ථ සත්තබ්භන්තරසීමායං, අරඤ්ඤසීමායමෙව වා කම්මං කාතබ්බං, තස්මා ඉධාපි උපරිඅරඤ්ඤතලෙන සද්ධිං හෙට්ඨාපථවියා එකාරඤ්ඤවොහාරාභාවා විසුං අරඤ්ඤසීමාති ගහෙතබ්බං. තෙනෙවෙත්ථ ගාමනදීආදිසීමාකථාය අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 138) ‘ඉද්ධිමා භික්ඛු හෙට්ඨාපථවිතලෙ ඨිතො කම්මං කොපෙතී’ති බද්ධසීමායං දස්සිතනයො න දස්සිතො’’ති වදන්ති.

แต่บางพวกคัดค้านคำนั้นว่า 'นทีสีมา สมุททสีมา และชาตสรสสีมา ตลอดถึงอุทกุกเขปสีมาที่อาศัยสีมาเหล่านั้น ย่อมตั้งอยู่เฉพาะบนพื้นดินและในที่ที่น้ำท่วมทับในเบื้องล่างเท่านั้น ไม่ได้ตั้งอยู่ต่ำกว่านั้น เพราะไม่มีการท่วมทับของน้ำในที่ต่ำกว่านั้น. แต่ถ้าหากมีที่ลุ่มลึกแม้ประมาณโยชน์ด้วยกระแสน้ำเป็นต้น ก็เป็นนทีสีมาเป็นต้นนั่นเอง ไม่ใช่ต่ำกว่านั้น. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้เข้าไปทางอุโมงค์ที่ปากฝั่งด้านนอก หรือด้วยฤทธิ์ ในภายใต้แม่น้ำเป็นต้น ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในแม่น้ำให้เสียไป แต่ภิกษุนั้นย่อมทำกรรมของภิกษุทั้งหลายในหมู่บ้านที่ใกล้เคียงให้เสียไป. ถ้าหากภิกษุนั้นนั่งอยู่ท่ามกลางหมู่บ้านที่อยู่ทั้งสองฝั่ง ย่อมทำกรรมในที่ของหมู่บ้านทั้งสองให้เสียไป. ถ้าหากฝั่งนั้นไม่ใช่เขตหมู่บ้าน เป็นเพียงป่าที่ไม่มีหมู่บ้านเท่านั้น ในที่นั้น แม้ที่ฝั่งทั้งสอง ย่อมทำกรรมให้เสียไปเฉพาะในอรัญญสีมาขนาดเล็กเท่านั้น โดยเว้นสัตตัพภันตรสีมา. ถ้าหากทำในสัตตัพภันตรสีมา เมื่อนั้น หากการกำหนดสัตตัพภันตรสีมาของภิกษุเหล่านั้น ตั้งอยู่พ้นจากที่นั่งของภิกษุนี้ไปหนึ่งสัตตัพภันดร ก็ไม่เป็นกรรมกุปปะ. ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็นกรรมกุปปะ. ส่วนในคามสีมานั้น ในอุโมงค์หรือในโพรงภายใน หรือในที่ที่สามารถขุดเข้าไปได้ หรือในที่ที่ขุดเอาทองและมณีเป็นต้น หรือมีความเป็นไปได้ว่าจะขุดเอาได้ คามสีมามีอยู่ต่ำลงไปเพียงนั้น ภิกษุผู้นั่งอยู่ภายในที่นั้นแม้ด้วยฤทธิ์ ก็ย่อมทำกรรมให้เสียไป. แต่ในที่ใดที่ไม่มีแม้ความเป็นไปได้ที่มนุษย์ปกติจะเข้าไปได้ ที่ทั้งหมดนั้นจนถึงน้ำที่รองรับแผ่นดิน เป็นอรัญญสีมาเท่านั้น ไม่ใช่คามสีมา. แม้ในอรัญญสีมาก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะในอรัญญสีมานั้น พื้นที่ส่วนบนมีประมาณเท่าใดที่มีความเป็นไปได้ที่จะเข้าไปได้ อรัญญสีมาก็เป็นไปเพียงนั้น. แต่ต่ำกว่านั้นไม่ใช่อรัญญสีมา เพราะไม่มีโลกโวหารว่าเป็นป่าเดียวกันกับพื้นดินส่วนบน. เพราะในโลกนี้ เขาไม่เรียกผู้ที่เข้าไปในที่นั้นว่าเข้าไปในป่า เพราะฉะนั้น ผู้ที่อยู่ในที่นั้นย่อมไม่ทำกรรมในที่ที่เป็นป่าข้างบนให้เสียไป เหมือนผู้ที่อยู่ในแม่น้ำในอุโมงค์ ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุที่อยู่ในแม่น้ำข้างบนให้เสียไป. ความจริง ในจักรวาลหนึ่ง เว้นหมู่บ้าน แม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดตามธรรมชาติแล้ว ที่เหลือทั้งหมด ตั้งแต่ที่อยู่ของอมนุษย์ โลกเทวดาและพรหม เป็นป่าทั้งสิ้น. เพราะพระดำรัสที่ตรัสว่า 'จากบ้านหรือจากป่า' นทีสีมา สมุททสีมา และชาตสรสสีมาเป็นต้น จึงเป็นป่าทั้งสิ้น. แต่ในที่นี้ เพราะถือเอาแม่น้ำเป็นต้นว่าเป็นสีมาต่างหาก จึงควรจะถือเอาส่วนที่เหลือเท่านั้นว่าเป็นป่า. และในที่นั้น พื้นที่ส่วนใดที่เขาเรียกขานว่าเป็นป่าเดียวกัน พื้นที่ส่วนนั้นเป็นอรัญญสีมาหนึ่ง. เพราะว่าเมืองอินทร์ทั้งหมดเป็นอรัญญสีมาเดียวกัน เช่นเดียวกับเมืองอสูรและเมืองยักษ์เป็นต้น. ส่วนวิมานของเทวดาและพรหมที่อยู่ในอากาศ ซึ่งถูกกำหนดด้วยอากาศโดยรอบ เป็นอรัญญสีมาแต่ละแห่ง เหมือนเกาะภูเขาที่อยู่กลางทะเล. ในที่นั้นทั้งหมด ควรทำกรรมในสัตตัพภันตรสีมา หรือในอรัญญสีมานั่นเอง เพราะฉะนั้น ในที่นี้ก็เหมือนกัน เพราะไม่มีโลกโวหารว่าเป็นป่าเดียวกันของพื้นดินข้างล่างกับพื้นป่าข้างบน จึงควรจะถือว่าเป็นอรัญญสีมาต่างหาก. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาเรื่องสีมามีหมู่บ้านและแม่น้ำเป็นต้น (สมันตปาสาทิกา ๓/๑๓๘) จึงไม่ได้แสดงนัยที่แสดงไว้ในพัทธสีมาว่า 'ภิกษุผู้มีฤทธิ์ยืนอยู่ใต้พื้นดิน ย่อมทำกรรมให้เสียไป' ดังนี้' อาจารย์ทั้งหลายกล่าวอย่างนี้.

ඉදඤ්චෙතාසං ගාමසීමාදීනං හෙට්ඨාපමාණදස්සනං සුත්තාදිවිරොධාභාවා යුත්තං විය දිස්සති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. එවං ගහණෙ ච ගාමසීමායං සම්මතා බද්ධසීමා උපරිගාමසීමං, හෙට්ඨා උදකපරියන්තං අරඤ්ඤසීමඤ්ච අවත්ථරතීති තස්සා අරඤ්ඤසීමාපි ඛෙත්තන්ති සිජ්ඣති. භගවතා ච ‘‘සබ්බා, භික්ඛවෙ, නදී අසීමා’’තිආදිනා (මහාව. 147) නදීසමුද්දජාතස්සරා බද්ධසීමාය අඛෙත්තභාවෙන වුත්තා, න පන අරඤ්ඤං, තස්මා අරඤ්ඤම්පි බද්ධසීමාය ඛෙත්තමෙවාති ගහෙතබ්බං. යදි එවං කස්මා [Pg.342] තත්ථ සා න බජ්ඣතීති? පයොජනාභාවා. සීමාපෙක්ඛානන්තරමෙව හි සත්තබ්භන්තරසීමාය සම්භවතො, තස්සා ච උපරි සම්මතාය බද්ධසීමාය සම්භෙදජ්ඣොත්ථරණානුලොමතො විපත්තිසීමා එව සියා. ගාමක්ඛෙත්තෙ පන ඨත්වා අගාමකාරඤ්ඤෙකදෙසම්පි අන්තොකරිත්වා සම්මතා කිඤ්චාපි සුසම්මතා අගාමකාරඤ්ඤෙ භගවතා විහිතාය සත්තබ්භන්තරසීමායපි අනිවත්තනතො, තත්ථ පන කම්මං කාතුං පවිට්ඨානම්පි තතො බහි කෙවලාරඤ්ඤෙ කරොන්තානම්පි අන්තරා තීණි සත්තබ්භන්තරානි ඨපෙතබ්බානි. අඤ්ඤථා විපත්ති එව සියාති සබ්බථා නිරත්ථකමෙව අගාමකෙ අරඤ්ඤෙ බද්ධසීමාකරණන්ති වෙදිතබ්බං.

การแสดงประมาณเบื้องต่ำของสีมาบ้านเป็นต้นเหล่านี้ ดูเหมือนสมควรเพราะความไม่มีความขัดแย้งกับพระสูตรเป็นต้น พึงพิจารณาแล้วถือเอา. อนึ่ง เมื่อถือเอาอย่างนี้ พัทธสีมาที่สมมติในสีมาบ้าน ย่อมแผ่คลุมสีมาบ้านเบื้องบน และสีมาป่าที่จรดขอบน้ำเบื้องล่าง ด้วยเหตุนั้น สีมาป่าของสีมาบ้านนั้นก็สำเร็จเป็นเขตได้. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่มีสีมา" เป็นต้น (มหาวรรค 147) โดยที่แม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเอง ไม่เป็นเขตของพัทธสีมา แต่ป่ามิได้ตรัสไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น พึงถือเอาว่าป่าก็เป็นเขตของพัทธสีมานั่นเอง. ถ้าเป็นอย่างนั้น เหตุไฉนจึงไม่ผูกสีมาในป่านั้น? เพราะไม่มีประโยชน์. เพราะทันทีที่ต้องการสีมา ย่อมมีสัตตัพภันตรสีมาเกิดขึ้น และเพราะความคล้อยตามการปะปนและทับซ้อนกันของพัทธสีมาที่สมมติเบื้องบนนั้น ย่อมเป็นสีมาวิบัติไป. แต่สีมาที่สมมติโดยตั้งอยู่ในเขตบ้านและรวมเอาส่วนหนึ่งของป่าที่ไม่มีบ้านเข้าไปด้วย แม้จะสมมติได้ดีแล้ว ก็ไม่พ้นจากสัตตัพภันตรสีมาที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ในป่าที่ไม่มีบ้าน และสำหรับผู้ที่เข้าไปทำกรรมในป่านั้น หรือผู้ที่ทำกรรมในป่าล้วนๆ ที่อยู่นอกเขตนั้น ก็พึงเว้นระยะสามสัตตัพภันดรไว้. มิฉะนั้นย่อมเป็นสีมาวิบัติไป เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าการผูกพัทธสีมาในป่าที่ไม่มีบ้านนั้นไร้ประโยชน์โดยประการทั้งปวง.

අන්තොනදියං පවිට්ඨසාඛායාති නදියා පථවීතලං ආහච්ච ඨිතාය සාඛායපි, පගෙව අනාහච්ච ඨිතාය. පාරොහෙපි එසෙව නයො. එතෙන සභාගනදීසීමං ඵුසිත්වා ඨිතෙන විසභාගසීමාසම්බන්ධසාඛාදිනා උදකුක්ඛෙපසීමාය සම්බන්ධො න වට්ටතීති දස්සෙති. එතෙනෙව මහාසීමං ගාමසීමඤ්ච ඵුසිත්වා ඨිතෙන සාඛාදිනා මාළකසීමාය සම්බන්ධො න වට්ටතීති ඤාපිතොති දට්ඨබ්බො. අන්තොනදියංයෙවාති සෙතුපාදානං තීරට්ඨිතත්තං නිවත්තෙති. තෙන උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදතො බහිනදියං පතිට්ඨිතත්තෙපි සම්භෙදාභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘බහිතීරෙ පතිට්ඨිතා’’තිආදි. යදි හි උදකුක්ඛෙපතො බහි අන්තොනදියම්පි පතිට්ඨිතත්තෙ සම්භෙදො භවෙය්‍ය, තම්පි පටික්ඛිපිතබ්බං භවෙය්‍ය කම්මකොපස්ස සමානත්තා, න ච පටික්ඛිත්තං, තස්මා සබ්බත්ථ අත්තනො නිස්සයසීමාය සම්භෙදදොසො නත්ථෙවාති ගහෙතබ්බං.

คำว่า "ด้วยกิ่งไม้ที่เข้าไปในแม่น้ำ" หมายถึง แม้กิ่งไม้ที่ตั้งอยู่จรดพื้นดินของแม่น้ำก็ดี ยิ่งกว่านั้น กิ่งไม้ที่ตั้งอยู่โดยไม่จรดพื้นดินก็ดี. แม้ในรากไม้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า การที่กิ่งไม้เป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับวิสภาคสีมา ซึ่งตั้งอยู่จรดสีมาแม่น้ำที่เป็นสภาคกัน ไม่ควรเกี่ยวข้องกับอุทุกเขปสีมา. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่าได้แสดงไว้แล้วว่า การที่กิ่งไม้เป็นต้นที่ตั้งอยู่จรดมหาสีมาและสีมาบ้าน ไม่ควรเกี่ยวข้องกับมาฬกสีมา. คำว่า "ในแม่น้ำเท่านั้น" ย่อมปฏิเสธการตั้งอยู่บนฝั่งซึ่งเป็นที่ตั้งของสะพาน. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า แม้จะตั้งอยู่นอกเขตอุทุกเขปในแม่น้ำ ก็ไม่มีการปะปนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่บนฝั่งภายนอก" เป็นต้น. หากว่า แม้การตั้งอยู่ในแม่น้ำที่อยู่นอกเขตอุทุกเขปจะมีการปะปนกัน ก็พึงห้ามสิ่งนั้นด้วย เพราะความที่กรรมวิบัติเสมอกัน แต่ก็มิได้ห้าม เพราะฉะนั้น พึงถือเอาว่า โทษของการปะปนกับสีมาที่อาศัยของตนนั้นไม่มีในที่ทั้งปวง.

ආවරණෙන වාති දාරුආදීනි ඛණිත්වා උදකනිවාරණෙන. කොට්ටකබන්ධනෙන වාති මත්තිකාදීහි පූරෙත්වා කතසෙතුබන්ධනෙන වා, උභයෙනාපි ආවරණමෙව දස්සෙති. ‘‘නදිං විනාසෙත්වා’’ති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති ‘‘හෙට්ඨා පාළි [Pg.343] බද්ධා’’ති, හෙට්ඨා නදිං ආවරිත්වා පාළි බද්ධාති අත්ථො. ඡඩ්ඩිතොදකන්ති අතිරිත්තොදකං. නදිං ඔතරිත්වා සන්දනට්ඨානතොති ඉමිනා තළාකනදීනං අන්තරා පවත්තනට්ඨානෙ න වට්ටතීති දස්සෙති. උප්පතිත්වාති තීරාදිභින්දනවසෙන විපුලා හුත්වා. විහාරසීමන්ති බද්ධසීමං.

คำว่า "ด้วยการกั้น" หมายถึง ด้วยการขุดฝังไม้เป็นต้นกั้นน้ำ. คำว่า "ด้วยการทำทำนบ" หมายถึง ด้วยการทำทำนบที่สร้างโดยถมดินเป็นต้น หรือด้วยทั้งสองอย่าง ย่อมแสดงถึงการกั้นนั่นเอง. ท่านอธิบายความหมายที่กล่าวไว้แล้วว่า "ทำแม่น้ำให้เสีย" ด้วยคำว่า "ทำนบผูกไว้เบื้องล่าง" คือ ผูกทำนบกั้นแม่น้ำไว้เบื้องล่าง ดังนี้. คำว่า "น้ำที่ทิ้งแล้ว" หมายถึง น้ำที่เกินมา. ด้วยคำว่า "จากที่น้ำไหลลงสู่แม่น้ำ" นี้ ย่อมแสดงว่า ไม่ควรในที่ที่น้ำไหลระหว่างสระและแม่น้ำ. คำว่า "เอ่อล้น" หมายถึง การที่น้ำมีปริมาณมากจนทำลายฝั่งเป็นต้น. คำว่า "วิหารสีมา" หมายถึง พัทธสีมา.

අගමනපථෙති තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙ. අරඤ්ඤසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති ලොකවොහාරසිද්ධං අගාමකාරඤ්ඤසීමං සන්ධාය වදති. තත්ථාති පකතියා මච්ඡබන්ධානං ගමනපථෙසු දීපකෙසු.

คำว่า "ในทางที่ไปไม่ได้" หมายถึง ในที่ที่ไม่สามารถไปแล้วกลับมาได้ภายในวันเดียวกัน. คำว่า "ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมาป่าเท่านั้น" หมายถึง ตรัสหมายถึงสีมาป่าที่ไม่มีบ้าน ซึ่งสำเร็จด้วยโลกโวหาร. คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึง ในเกาะที่เป็นทางสัญจรของพวกชาวประมงโดยปกติ.

තං ඨානන්ති තෙසං ආවාටාදීනං කතට්ඨානමෙව, න අකතන්ති අත්ථො. ලොණීති සමුද්දොදකස්ස උප්පත්තිවෙගනින්නො මාතිකාකාරෙන පවත්තනකො.

คำว่า "ที่นั้น" หมายถึง ที่ที่ทำบ่อเป็นต้นเหล่านั้นไว้แล้ว ความว่า ไม่ใช่ที่ที่ยังไม่ได้ทำ. คำว่า "โลณี" หมายถึง ทางน้ำที่ไหลลงไปตามความแรงของน้ำทะเลที่ขึ้นมาในลักษณะของคูน้ำ.

සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.147) පන – ගච්ඡන්තියා පන නාවාය කාතුං න වට්ටතීති එත්ථ උදකුක්ඛෙපමනතික්කමිත්වා පරිවත්තමානාය කාතුං වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. සීමං වා සොධෙත්වාති එත්ථ සීමාසොධනං නාම ගාමසීමාදීසු ඨිතානං හත්ථපාසානයනාදි. ‘‘නදිං විනාසෙත්වා තළාකං කරොන්තී’’ති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති ‘‘හෙට්ඨා පාළි බද්ධා’’ති, හෙට්ඨා නදිං ආවරිත්වා පාළි බද්ධාති අත්ථො. ඡඩ්ඩිතොදකන්ති තළාකරක්ඛණත්ථං එකමන්තෙන ඡඩ්ඩිතමුදකං. දෙවෙ අවස්සන්තෙති දුබ්බුට්ඨිකාලෙ වස්සානෙපි දෙවෙ අවස්සන්තෙ. උප්පතිත්වාති උත්තරිත්වා. ගාමනිගමසීමං ඔත්ථරිත්වා පවත්තතීති වුත්තප්පකාරෙ වස්සකාලෙ චත්තාරො මාසෙ අබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති. විහාරසීමන්ති බද්ධසීමං සන්ධාය වදති.

ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.147) กล่าวว่า – ในคำว่า "ไม่ควรทำในเรือที่กำลังแล่นไป" นี้ พึงทราบว่า ควรทำในเรือที่หมุนเวียนอยู่โดยไม่ล่วงเลยอุทุกเขป. ในคำว่า "หรือชำระสีมา" นี้ การชำระสีมา คือการนำภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมาบ้านเป็นต้นมาสู่หัตถบาสเป็นต้น. ท่านอธิบายความหมายที่กล่าวไว้แล้วว่า "ทำแม่น้ำให้เสียแล้วทำสระ" ด้วยคำว่า "ทำนบผูกไว้เบื้องล่าง" คือ ผูกทำนบกั้นแม่น้ำไว้เบื้องล่าง ดังนี้. คำว่า "น้ำที่ทิ้งแล้ว" หมายถึง น้ำที่ทิ้งไปข้างหนึ่งเพื่อรักษาสระ. คำว่า "เมื่อฝนไม่ตก" หมายถึง เมื่อฝนไม่ตกแม้ในฤดูฝนในคราวที่ฝนแล้ง. คำว่า "เอ่อล้น" หมายถึง ท่วมท้น. คำว่า "ย่อมแผ่คลุมสีมาบ้านและนิคม" หมายถึง ย่อมไหลไม่ขาดสายตลอดสี่เดือนในฤดูฝนตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "วิหารสีมา" ตรัสหมายถึงพัทธสีมา.

අගමනපථෙති යත්ථ තදහෙව ගන්ත්වා පච්චාගන්තුං න සක්කොති, තාදිසෙ පදෙසෙ. අරඤ්ඤසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති සත්තබ්භන්තරසීමං සන්ධාය වදති. තෙසන්ති මච්ඡබන්ධානං. ගමනපරියන්තස්ස [Pg.344] ඔරතොති ගමනපරියන්තස්ස ඔරිමභාගෙ දීපකං පබ්බතඤ්ච සන්ධාය වුත්තං, න සමුද්දප්පදෙසන්ති වුත්තං.

คำว่า "ในทางที่ไปไม่ได้" หมายถึง ในประเทศที่ไม่อาจไปแล้วกลับมาได้ภายในวันเดียวกัน. คำว่า "ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมาป่าเท่านั้น" ตรัสหมายถึงสัตตัพภันตรสีมา. คำว่า "ของชนเหล่านั้น" หมายถึง ของพวกชาวประมง. คำว่า "เบื้องต่ำกว่าที่สุดแห่งทางไป" ตรัสหมายถึงเกาะและภูเขาที่อยู่ส่วนเบื้องต่ำกว่าที่สุดแห่งทางไป มิได้หมายถึงบริเวณทะเล.

සම්භින්දන්තීති යත්ථ චතූහි භික්ඛූහි නිසීදිතුං න සක්කා, තත්ථ තතො පට්ඨාය යාව කෙසග්ගමත්තම්පි අත්තනො සීමාය කරොන්තා සම්භින්දන්ති, චතුන්නම්පි භික්ඛූනං පහොනකතො පට්ඨාය යාව සකලම්පි අන්තොකරොන්තා අජ්ඣොත්ථරන්තීති වෙදිතබ්බං. සංසට්ඨවිටපාති අඤ්ඤමඤ්ඤං සිබ්බිත්වා ඨිතමහාසාඛමූලා, එතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අතිආසන්නතං දීපෙති. සාඛාය සාඛං ඵුසන්තාපි හි දූරට්ඨාපි සියුං, තතො එකංසතො සම්භෙදලක්ඛණං න දස්සිතං සියාති තං දස්සෙතුං විටපග්ගහණං කතං. එවඤ්හි භික්ඛූනං නිසීදිතුං අප්පහොනකට්ඨානං අත්තනො සීමාය අන්තොසීමට්ඨං කරිත්වා පුරාණවිහාරං කරොන්තා සීමාය සීමං සම්භින්දන්ති නාම, න තතො පරන්ති දස්සිතමෙව හොති. බද්ධා හොතීති පොරාණකවිහාරසීමං සන්ධාය වුත්තං. තං අම්බන්ති අපරෙන සමයෙන පුරාණවිහාරපරික්ඛෙපාදීනං විනට්ඨත්තා අජානන්තානං තං පුරාණවිහාරසීමාය නිමිත්තභූතං අම්බං. අත්තනො සීමාය අන්තොසීමට්ඨං කරිත්වා පුරාණවිහාරසීමට්ඨං ජම්බුං කිත්තෙත්වා අම්බජම්බූනං අන්තරෙ යං ඨානං, තං අත්තනො සීමාය පවෙසෙත්වා බද්ධාති අත්ථො. එත්ථ ච පුරාණසීමාය නිමිත්තභූතස්ස ගාමට්ඨස්ස අම්බරුක්ඛස්ස අන්තොසීමට්ඨාය ජම්බුයා සහ සංසට්ඨවිටපත්තෙපි සීමාය බන්ධනකාලෙ විපත්ති වා පච්ඡා ගාමසීමාය සහ සම්භෙදො වා කම්මවිපත්ති වා නාහොසීති මුඛතොව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

คำว่า "ย่อมปะปนกัน" พึงทราบว่า ในที่ที่ภิกษุสี่รูปนั่งไม่ได้ ตั้งแต่ที่นั้นเป็นต้นไป แม้เพียงปลายผม เมื่อทำเป็นสีมาของตน ย่อมชื่อว่าปะปนกัน, ตั้งแต่ที่ที่พอสำหรับภิกษุสี่รูปเป็นต้นไป เมื่อทำแม้ทั้งหมดให้เป็นภายใน ย่อมชื่อว่าทับซ้อนกัน. คำว่า "กิ่งไม้ที่เกี่ยวพันกัน" หมายถึง โคนกิ่งใหญ่ที่เกี่ยวพันกันอยู่, ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงถึงความใกล้ชิดกันมาก. เพราะแม้กิ่งไม้ที่จรดกันก็อาจอยู่ห่างกันได้ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงลักษณะของการปะปนกันโดยแน่นอน จึงได้กล่าวถึงกิ่งไม้. ดังนั้น เมื่อทำที่ที่ไม่พอสำหรับภิกษุสี่รูปนั่งให้เป็นภายในสีมาของตน แล้วเมื่อทำสีมาวิหารเก่า ย่อมชื่อว่าปะปนสีมากับสีมา ไม่ใช่เกินกว่านั้น ดังนี้ได้แสดงไว้แล้ว. คำว่า "ผูกแล้ว" หมายถึง พัทธสีมาของวิหารเก่า. คำว่า "มะม่วงนั้น" หมายถึง มะม่วงที่เป็นนิมิตของพัทธสีมาวิหารเก่า ซึ่งผู้ไม่รู้ในภายหลัง เพราะรั้ววิหารเก่าเป็นต้นได้พังทลายไป. ความหมายคือ เมื่อทำมะม่วงที่เป็นนิมิตของสีมาเก่าให้เป็นภายในสีมาของตน และกล่าวถึงชมพู่ที่เป็นนิมิตของสีมาวิหารเก่า แล้วนำที่ที่อยู่ระหว่างมะม่วงกับชมพู่นั้นเข้าไปในสีมาของตนแล้วผูกสีมา. ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้กิ่งไม้ของต้นมะม่วงที่ตั้งอยู่ในบ้านซึ่งเป็นนิมิตของสีมาเก่าจะเกี่ยวพันกับต้นชมพู่ที่อยู่ภายในสีมา ก็ไม่มีสีมาวิบัติ หรือการปะปนกับสีมาบ้านในภายหลัง หรือกรรมวิบัติ ดังนี้ได้กล่าวไว้โดยตรง.

පදෙසන්ති සඞ්ඝස්ස නිසීදනප්පහොනකං පදෙසං. සීමන්තරිකං ඨපෙත්වාතිආදිනා සම්භෙදජ්ඣොත්ථරණං කත්වා බද්ධසීමාපි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුසාපෙත්වා අබ්‍යවධානෙන බද්ධසීමාපි අසීමා එවාති දස්සෙති, තස්මා එකද්වඞ්ගුලමත්තාපි සීමන්තරිකා වට්ටති එව. සා පන දුබ්බොධාති අට්ඨකථාසු චතුරඞ්ගුලාදිකා වුත්තාති [Pg.345] දට්ඨබ්බං. ද්වින්නං සීමානන්ති ද්වින්නං බද්ධසීමානං. නිමිත්තං හොතීති නිමිත්තස්ස සීමතො බාහිරත්තා බන්ධනකාලෙ තාව සම්භෙදදොසො නත්ථීති අධිප්පායො. න කෙවලඤ්ච නිමිත්තකතො එව සඞ්කරං කරොති, අථ ඛො සීමන්තරිකාය ඨිතො අඤ්ඤොපි රුක්ඛො කරොති එව, තස්මා අප්පමත්තිකාය සීමන්තරිකාය වඩ්ඪනකරුක්ඛාදයො න වට්ටන්ති එව. එත්ථ ච උපරි දිස්සමානඛන්ධසාඛාදිපවෙසෙසු එව සඞ්කරදොසස්ස සබ්බත්ථ දස්සිතත්තා අදිස්සමානානං මූලානං පවෙසෙපි භූමිගතිකත්තා දොසො නත්ථීති සිජ්ඣති. සචෙ පන මූලානිපි දිස්සමානානි නෙව පවිසන්ති, සඞ්කරොව, පබ්බතපාසාණා පන දිස්සමානාපි භූමිගතිකායෙව. යදි පන බන්ධනකාලෙ එව එකො ථූලරුක්ඛො උභයම්පි සීමං ආහච්ච තිට්ඨති, පච්ඡා බද්ධා අසීමා හොතීති දට්ඨබ්බං.

คำว่า “ปเทส” (หมายถึง) สถานที่ที่พอที่สงฆ์จะนั่งได้. ท่านแสดงว่า แม้สีมาที่ผูกแล้วก็เป็นอสีมานั่นเอง ด้วยคำเป็นต้นว่า “เว้นสีมันตริกาไว้” (โดยอธิบายว่า) ด้วยการทำสัมเภทและอัชโฌตถรณะ และด้วยการทำให้สีมาที่ผูกแล้วถูกต้องกันโดยไม่มีช่องว่าง, ดังนั้น สีมันตริกาแม้เพียง ๑-๒ องคุลีก็ย่อมควร. แต่สีมันตริกานั้นเป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ๔ องคุลีเป็นต้น พึงทราบดังนี้. คำว่า “ทวินฺนํ สีมานํ” (หมายถึง) สีมาที่ผูกแล้ว ๒ สีมา. คำว่า “นิมิตฺตํ โหติ” มีอธิบายว่า เพราะนิมิตอยู่นอกสีมา โทษคือสัมเภทจึงไม่มีในเวลาผูก. อนึ่ง ไม่ใช่เฉพาะนิมิตเท่านั้นที่ทำให้เกิดสังกร แต่ต้นไม้อื่นที่ตั้งอยู่ในสีมันตริกาก็ทำให้เกิดสังกรได้เช่นกัน ดังนั้น ต้นไม้ที่เจริญเติบโตเป็นต้นในสีมันตริกาเล็กน้อยจึงไม่ควร. ในเรื่องนี้ เพราะโทษคือสังกรได้แสดงไว้ในที่ทั้งปวงเฉพาะการเข้าไปของลำต้น กิ่ง เป็นต้น ที่ปรากฏอยู่ข้างบนเท่านั้น จึงสำเร็จว่า แม้การเข้าไปของรากที่ไม่ปรากฏก็ไม่มีโทษ เพราะเป็นสิ่งที่อยู่ในพื้นดิน. แต่ถ้าแม้รากที่ปรากฏอยู่เข้าไป ก็เป็นสังกรนั่นเอง. ส่วนภูเขาและหินที่ปรากฏอยู่ก็เป็นสิ่งที่อยู่ในพื้นดินนั่นเอง. หากในเวลาผูกนั่นเอง ต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่งตั้งอยู่โดยกระทบสีมาทั้งสองข้าง สีมาที่ผูกแล้วภายหลังพึงทราบว่าเป็นอสีมา.

සීමසඞ්කරන්ති සීමසම්භෙදං. යං පනෙත්ථ සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.148) වුත්තං ‘‘සීමසඞ්කරං කරොතීති වඩ්ඪිත්වා සීමප්පදෙසං පවිට්ඨෙ ද්වින්නං සීමානං ගතට්ඨානස්ස දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වුත්ත’’න්ති, තං න යුත්තං ගාමසීමායපි සහ සඞ්කරං කරොතීති වත්තබ්බතො. තත්ථාපි හි නිමිත්තෙ වඩ්ඪිතෙ ගාමසීමබද්ධසීමානං ගතට්ඨානං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යමෙව හොති. තත්ථ පන අවත්වා ද්වින්නං බද්ධසීමානමෙව සඞ්කරස්ස වුත්තත්තා යථාවුත්තසම්බන්ධදොසොව සඞ්කරසද්දෙන වුත්තොති ගහෙතබ්බං. පාළියං (මහාව. 148) පන නිදානවසෙන ‘‘යෙසං, භික්ඛවෙ, සීමා පච්ඡා සම්මතා, තෙසං තං කම්මං අධම්මික’’න්තිආදිනා පච්ඡා සම්මතාය අසීමත්තෙ වුත්තෙපි ද්වීසු ගාමසීමාසු ඨත්වා ද්වීහි සඞ්ඝෙහි සම්භෙදං වා අජ්ඣොත්ථරණං වා කත්වා සීමන්තරිකං අට්ඨපෙත්වා වා රුක්ඛපාරොහාදිසම්බන්ධං අවියොජෙත්වා වා එකස්මිං ඛණෙ කම්මවාචානිට්ඨාපනවසෙන එකතො සම්මතානං ද්වින්නම්පි සීමානං අසීමතා පකාසිතාති වෙදිතබ්බං.

คำว่า “สีมสงฺกรํ” (หมายถึง) สีมาสัมเภท. ข้อความที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๔๘) ว่า “ทำสีมาสังกร” หมายถึง “กล่าวเพราะสถานที่ที่สีมาทั้งสองไปถึงนั้นรู้ได้ยาก เมื่อเจริญเติบโตเข้าไปในเขตสีมา” นั้นไม่สมควร เพราะจะต้องกล่าวว่า “ทำสังกรพร้อมกับสีมาบ้าน” ด้วย เพราะในกรณีนั้น เมื่อนิมิตเจริญเติบโต สถานที่ที่สีมาบ้านและสีมาที่ผูกแล้วไปถึงก็ย่อมรู้ได้ยากเช่นกัน. แต่ในที่นั้น ไม่ได้กล่าวถึง (สังกรกับสีมาบ้าน) แต่กล่าวถึงสังกรของสีมาที่ผูกแล้วสองสีมาเท่านั้น ดังนั้น พึงถือว่า โทษของการเกี่ยวข้องกันตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเองที่กล่าวด้วยคำว่า “สังกร”. ส่วนในพระบาลี (มหาวรรค ๑๔๘) แม้จะกล่าวถึงความเป็นอสีมาของสีมาที่สมมติภายหลัง โดยมีนิทานเป็นเหตุว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรมนั้นเป็นอธรรมของภิกษุทั้งหลายผู้มีสีมาที่สมมติภายหลัง” เป็นต้น ก็พึงทราบว่า ได้ประกาศความเป็นอสีมาของสีมาทั้งสองที่สมมติพร้อมกัน โดยการยืนอยู่ในสีมาบ้านสองสีมา แล้วทำสัมเภทหรืออัชโฌตถรณะด้วยสงฆ์สองคณะ หรือโดยไม่ตั้งสีมันตริกาไว้ หรือโดยไม่แยกความเกี่ยวพันของต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้น โดยการทำกรรมวาจาให้สำเร็จในขณะเดียวกัน.

සාරත්ථදීපනියං [Pg.346] (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.148) ‘‘සංසට්ඨවිටපාති ඉමිනා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආසන්නතං දීපෙති. බද්ධා හොතීති පච්ඡිමදිසාභාගෙ සීමං සන්ධාය වුත්තං. තස්සා පදෙසන්ති යත්ථ ඨත්වා භික්ඛූහි කම්මං කාතුං සක්කා හොති, තාදිසං පදෙසං. යත්ථ පන ඨිතෙහි කම්මං කාතුං න සක්කා හොති, තාදිසං පදෙසං අන්තො කරිත්වා බන්ධන්තා සීමාය සීමං සම්භින්දන්ති නාම. ද්වින්නං සීමානං නිමිත්තං හොතීති නිමිත්තස්ස සීමතො බාහිරත්තා සීමසම්භෙදො න හොතීති වුත්තං. සීමසඞ්කරං කරොතීති වඩ්ඪිත්වා සීමප්පදෙසං පවිට්ඨෙ ද්වින්නං සීමානං ගතට්ඨානස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වුත්තං, න ච පන තත්ථ කම්මං කාතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං. න හි සීමා තත්තකෙන අසීමා හොති, ද්වෙ පන සීමා පච්ඡා වඩ්ඪිතෙන රුක්ඛෙන අජ්ඣොත්ථටා එකාබද්ධා හොන්ති, තස්මා එකත්ථ ඨත්වා කම්මං කරොන්තෙහි ඉතරං සොධෙත්වා කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๔๘) กล่าวว่า “สํสฏฺฐวิฏปา” ด้วยคำนี้แสดงถึงความใกล้ชิดกันและกัน. คำว่า “พทฺธา โหติ” กล่าวโดยอ้างถึงสีมาในทิศตะวันตก. คำว่า “ตสฺสา ปเทสํ” (หมายถึง) สถานที่ที่ภิกษุทั้งหลายสามารถทำกรรมได้, (แต่) ผู้ที่ผูกสีมาโดยรวมเอาสถานที่ที่ภิกษุทั้งหลายไม่สามารถทำกรรมได้ไว้ภายใน ชื่อว่าย่อมทำสีมาให้สัมเภทกับสีมา. คำว่า “ทวินฺนํ สีมานํ นิมิตฺตํ โหติ” กล่าวว่า เพราะนิมิตอยู่นอกสีมา สีมาสัมเภทจึงไม่มี. คำว่า “สีมสงฺกรํ กโรติ” กล่าวเพราะสถานที่ที่สีมาทั้งสองไปถึงนั้นรู้ได้ยาก เมื่อเจริญเติบโตเข้าไปในเขตสีมา และไม่ใช่เพื่อแสดงว่าไม่ควรทำกรรมในที่นั้น. สีมาไม่ได้เป็นอสีมาด้วยเหตุเพียงเท่านั้น แต่สีมาสองสีมาที่ถูกต้นไม้ที่เจริญเติบโตภายหลังปกคลุม ย่อมผูกติดเป็นอันเดียวกัน ดังนั้น ผู้ที่ทำกรรมโดยยืนอยู่ในที่แห่งหนึ่ง พึงชำระอีกแห่งหนึ่งแล้วจึงทำ.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินัยลังการะ อันเป็นอรรถกถาวินัยสังคหะ

සීමාවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า สีมาวินิจฉยกถาลังการะ

චතුවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒๔

සීමාබන්ධනවිනිච්ඡයකථා

สีมาพันธนวินิจฉยกถา

එවං සීමාවිනිච්ඡයං කථෙත්වා පාළියං සීමකථාය උපොසථක්ඛන්ධකපරියාපන්නත්තා උපොසථක්ඛන්ධකානන්තරඤ්ච පවාරණක්ඛන්ධකස්ස ආගතත්තා තදනුක්කමෙන සීමාවිනිච්ඡයතො උපොසථපවාරණවිනිච්ඡයං කථෙතුමාරද්ධෙපි සාසනවුද්ධිකරණත්ථං උපසම්පදාදිවිනයකම්මකරණට්ඨානභූතං සීමං බන්ධිතුකාමානං ලජ්ජිපෙසලබහුස්සුතසික්ඛාකාමභික්ඛූනං පඤ්ඤාසතිවීරියජනනත්ථං සීමාබන්ධනකථා අම්හෙහි ආරභීයතෙ[Pg.347]. තත්ථ අපලොකනාදිචතුබ්බිධකම්මකරණට්ඨානභූතා සීමා නාම බද්ධඅබද්ධවසෙන දුවිධා හොති. තත්ථාපි බද්ධසීමා ඛණ්ඩසීමා, සමානසංවාසකසීමා, අවිප්පවාසසීමාති තිබ්බිධා හොති, තථා අබද්ධසීමාපි ගාමසීමා, උදකුක්ඛෙපසීමා, සත්තබ්භන්තරසීමාති. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන විනයවිනිච්ඡයෙ –

เมื่อกล่าววินิจฉัยเรื่องสีมาอย่างนี้แล้ว แม้จะเริ่มกล่าววินิจฉัยเรื่องอุโบสถและปวารณาต่อจากวินิจฉัยเรื่องสีมาตามลำดับ เพราะสีมากถาในพระบาลีสงเคราะห์เข้าในอุโบสถขันธกะ และเพราะปวารณาขันธกะมาต่อจากอุโบสถขันธกะ แต่เพื่อความเจริญแห่งพระศาสนา และเพื่อยังปัญญา สติ และวิริยะ ให้เกิดแก่ภิกษุผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่าเลื่อมใส เป็นพหูสูต และมีความใคร่ในการศึกษา ผู้ประสงค์จะผูกสีมาอันเป็นสถานที่ทำวินัยกรรมมีการอุปสมบทเป็นต้น เราจึงเริ่มสีมาพันธนกถาขึ้น ในบรรดาสีมาเหล่านั้น สีมาอันเป็นสถานที่ทำกรรม ๔ อย่าง มีอปลอกนกรรมเป็นต้น มี ๒ ชนิด คือ พัทธสีมาและอพัทธสีมา ในบรรดาสีมาเหล่านั้น พัทธสีมามี ๓ ชนิด คือ ขัณฑสีมา, สมานสังวาสกสีมา, อวิปปวาสสีมา เช่นเดียวกัน อพัทธสีมาก็มี ๓ ชนิด คือ คามสีมา, อุทกุกเขปสีมา, สัตตัพภันตรสีมา ข้อนี้พระอาจารย์พุทธทัตตเถระได้กล่าวไว้ในวินัยวินิจฉัยว่า –

‘‘ඛණ්ඩසමානසංවාසා-විප්පවාසාති භෙදතො;

ඉති බද්ධා තිධා වුත්තා, අබද්ධාපි තිධා මතා.

‘‘พัทธสีมากล่าวไว้ ๓ อย่าง คือ ขัณฑสีมา สมานสังวาสสีมา และอวิปปวาสสีมา โดยความต่างกัน แม้อพัทธสีมาก็ถือว่ามี ๓ อย่าง

‘‘ගාමතො උදකුක්ඛෙපා, සත්තබ්භන්තරතොපි ච;

තත්ථ ගාමපරිච්ඡෙදො, ගාමසීමාති වුච්චතී’’ති.

‘‘คือ โดยคามสีมา อุทกุกเขปสีมา และสัตตัพภันตรสีมา ในบรรดาสีมาเหล่านั้น กำหนดแห่งบ้าน เรียกว่า คามสีมา’’

තත්ථ බද්ධසීමං බන්ධිතුකාමෙන අතිඛුද්දිකා, අතිමහතී, ඛණ්ඩනිමිත්තා, ඡායානිමිත්තා, අනිමිත්තා, බහිසීමෙ ඨිතසම්මතා, නදියා සම්මතා, සමුද්දෙ සම්මතා, ජාතස්සරෙ සම්මතා, සීමාය සීමං සම්භින්දන්තෙන සම්මතා, සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තෙන සම්මතාති වුත්තා ඉමා එකාදස විපත්තිසීමායො අතික්කමිත්වා නිමිත්තසම්පත්ති, පරිසසම්පත්ති, කම්මවාචාසම්පත්තීති වුත්තාය තිවිධසම්පත්තියා යුත්තං කත්වා පඨමං කිත්තිතනිමිත්තෙන සබ්බපච්ඡිමකිත්තිතනිමිත්තං සම්බන්ධං කත්වා බන්ධිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථාචරියෙන කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘තත්ථ එකාදස විපත්තිසීමායො අතික්කමිත්වා තිවිධසම්පත්තියුත්තා නිමිත්තෙන නිමිත්තං සම්බන්ධිත්වා සම්මතා සීමා බද්ධසීමා නාමා’’ති. එතෙන එතෙසු එකාදසසු විපත්තීසු එකායපි යුත්තාය, තිවිධසම්පත්තීසු එකායපි අයුත්තාය, නිමිත්තෙන නිමිත්තං අසම්බන්ධං කත්වා සම්මතාය ච සති සීමා න හොතීති දස්සෙති.

ในบรรดาสีมาเหล่านั้น ภิกษุผู้ประสงค์จะผูกพัทธสีมา พึงก้าวล่วงสีมาวิบัติ ๑๑ อย่างเหล่านี้ที่กล่าวไว้ คือ สีมาเล็กเกินไป, สีมาใหญ่เกินไป, สีมามีนิมิตขาด, สีมามีนิมิตเป็นเงา, สีมาไม่มีนิมิต, สีมาที่สมมติโดยภิกษุผู้อยู่นอกสีมา, สีมาที่สมมติในแม่น้ำ, สีมาที่สมมติในทะเล, สีมาที่สมมติในสระธรรมชาติ, สีมาที่สมมติโดยทำสีมาให้ระคนกับสีมา, สีมาที่สมมติโดยทำสีมาให้ทับสีมา โดยทำให้ประกอบด้วยสัมปทา ๓ อย่างที่กล่าวไว้ คือ นิมิตตสัมปทา, ปริสสัมปทา, กรรมวาจาสัมปทา และพึงผูกโดยเชื่อมโยงนิมิตที่ประกาศไว้เป็นอันดับแรกกับนิมิตที่ประกาศไว้เป็นอันดับสุดท้าย ข้อนี้พระอาจารย์อรรถกถาจารย์ได้กล่าวไว้ในกังขาวิตรณี (กังขา. อรรถ. นิทานวรรณนา) ว่า “ในบรรดาสีมาเหล่านั้น สีมาที่สมมติโดยก้าวล่วงสีมาวิบัติ ๑๑ อย่าง ประกอบด้วยสัมปทา ๓ อย่าง และเชื่อมโยงนิมิตกับนิมิต ชื่อว่าพัทธสีมา” ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแสดงว่า หากประกอบด้วยวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในวิบัติ ๑๑ อย่างเหล่านี้ หรือไม่ประกอบด้วยสัมปทาอย่างใดอย่างหนึ่งในสัมปทา ๓ อย่าง หรือสมมติโดยไม่เชื่อมโยงนิมิตกับนิมิต เมื่อเป็นเช่นนั้น สีมาก็ย่อมไม่เป็นสีมา

එවං සීමං බන්ධිතුකාමෙන භික්ඛුනා සබ්බලක්ඛණපරිපූරත්ථං මහන්තො උස්සාහො කරණීයො හොති, තස්මා සීමාබන්ධනකාලෙ [Pg.348] තීසු සම්පත්තීසු පරිසසම්පත්තිසිද්ධියා පඨමං තාව ගාමසීමා උපපරික්ඛිතබ්බා. එත්ථාහ ‘‘නනු බද්ධසීමා වා බන්ධිතබ්බා, අථ කස්මා ගාමසීමා උපපරික්ඛිතබ්බා’’ති? ගාමසීමායං ඨත්වා බද්ධසීමාය බන්ධිතබ්බතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘අසම්මතාය, භික්ඛවෙ, සීමාය අට්ඨපිතාය යං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරති, යා තස්ස වා ගාමස්ස ගාමසීමා, නිගමස්ස වා නිගමසීමා, අයං තත්ථ සමානසංවාසා එකූපොසථා’’ති (මහාව. 147). ඉධ පාළියං සරූපෙන අනාගතම්පි අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 147) ‘‘ගාමග්ගහණෙන චෙත්ථ නගරම්පි ගහිතමෙව හොතී’’ති වුත්තත්තා නගරසීමාපි ගහිතා හොති, තස්මා යස්මිං අබද්ධසීමවිහාරෙ භික්ඛූ යං ගාමං උපනිස්සාය විහරන්ති, තස්ස ගාමස්ස පරිච්ඡෙදො ගාමසීමා නාම. යං නිගමං උපනිස්සාය විහරන්ති, තස්ස නිගමස්ස පරිච්ඡෙදො නිගමසීමා නාම. යං නගරං උපනිස්සාය විහරන්ති, තස්ස නගරස්ස පරිච්ඡෙදො නගරසීමා නාම. තා සබ්බාපි ගාමසීමාති වුච්චන්ති. තෙසං භික්ඛූනං සමානසංවාසා එකූපොසථබද්ධසීමා විය එකතො උපොසථාදිසඞ්ඝකම්මකරණාරහා හොන්ති, ඊදිසෙයෙව ච පදෙසෙ සීමං බන්ධිතුමරහති, න උපොසථාදිසඞ්ඝකම්මානරහෙ පදෙසෙති වුත්තං හොති.

อย่างนี้ ภิกษุผู้ประสงค์จะผูกสีมา พึงทำความพยายามอย่างมาก เพื่อความบริบูรณ์แห่งลักษณะทั้งปวง เพราะฉะนั้น ในเวลาผูกสีมา เพื่อความสำเร็จแห่งปริสสัมปทาในสัมปทา ๓ อย่าง พึงพิจารณาคามสีมาเสียก่อน ในเรื่องนี้มีคำถามว่า “ก็พัทธสีมานั่นแลที่พึงผูกมิใช่หรือ ไฉนจึงพึงพิจารณาคามสีมาเล่า?” ตอบว่า เพราะพัทธสีมาพึงผูกโดยตั้งอยู่ในคามสีมา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อสีมาที่ยังไม่สมมติยังไม่ได้ตั้งอยู่ ภิกษุอาศัยอยู่ ณ หมู่บ้านหรือนิคมใด คามสีมาของหมู่บ้านนั้น หรือนิคมสีมาของนิคมนั้น ชื่อว่าเป็นที่ที่มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันในที่นั้น” (มหาวรรค 147) ในพระบาลีนี้ แม้ไม่ได้มาโดยรูปศัพท์ แต่ในอรรถกถา (มหาวรรคอรรถกถา 147) กล่าวไว้ว่า “ในการถือเอาคำว่า ‘คาม’ ในที่นี้ ย่อมถือเอานครด้วย” เพราะฉะนั้น นครสีมาก็ย่อมถูกถือเอาด้วย เพราะเหตุนั้น ในอพัทธสีมาวิหารที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่ ณ หมู่บ้านใด กำหนดแห่งหมู่บ้านนั้น ชื่อว่าคามสีมา อาศัยอยู่ ณ นิคมใด กำหนดแห่งนิคมนั้น ชื่อว่านิคมสีมา อาศัยอยู่ ณ นครใด กำหนดแห่งนครนั้น ชื่อว่านครสีมา สีมาเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมถูกเรียกว่าคามสีมา สีมาเหล่านั้น ย่อมเป็นที่ควรแก่การทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้นร่วมกัน เหมือนพัทธสีมาที่มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันของภิกษุเหล่านั้น และพึงผูกสีมาในที่เช่นนี้เท่านั้น ไม่พึงผูกในที่ที่ไม่ควรแก่สังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้น ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว

තත්ථ ‘‘යත්තකෙ පදෙසෙ තස්ස තස්ස ගාමස්ස ගාමභොජකා බලිං ලභන්ති, සො පදෙසො අප්පො වා හොතු මහන්තො වා, ගාමසීමාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතී’’ති අට්ඨකථායං වචනතො ගාමාදිභොජකානං බලිලභනට්ඨානං ගාමසීමා හොති, ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. බලිං අලභන්තොපි රාජපණ්ණෙ ආරොපිතපදෙසෙ තස්ස ගාමස්ස ගාමසීමායෙව. වුත්තඤ්හි විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.147) ‘‘බලිං ලභන්තීති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. ‘අයං ගාමො එත්තකො [Pg.349] කරීසභාගො’තිආදිනා පන රාජපණ්ණෙසු ආරොපිතෙසු භූමිභාගෙසු යස්මිං යස්මිං තළාකමාතිකාසුසානපබ්බතාදිකෙ පදෙසෙ බලිං න ගණ්හන්ති, සොපි ගාමසීමා එව. රාජාදීහි පරිච්ඡින්නභූමිභාගො හි සබ්බොව ඨපෙත්වා නදීලොණිජාතස්සරෙ ගාමසීමාති වෙදිතබ්බො’’ති. අයං පකතිගාමසීමා නාම. ‘‘යම්පි එකස්මිංයෙව ගාමක්ඛෙත්තෙ එකං පදෙසං, ‘අයං විසුංගාමො හොතූ’ති පරිච්ඡින්දිත්වා රාජා කස්සචි දෙති, සොපි විසුංගාමසීමා හොතියෙවා’’ති අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 147) වචනතො රාජා ‘‘පකතිගාමක්ඛෙත්තෙයෙව පකතිගාමතො විසුං පකතිගාමෙන අසම්මිස්සො ගාමො හොතූ’’ති යං පදෙසං දෙති, සො පදෙසො විසුංගාමසීමා නාම. ඉති පකතිගාමසීමා ච රාජූනං ඉච්ඡාවසෙන පවත්තා විසුංගාමසීමා ච බද්ධසීමා විය සබ්බකම්මාරහා, තස්මා අභිනවබද්ධසීමං බන්ධිතුකාමෙහි පකතිගාමසීමං වා විසුංගාමසීමං වා සොධෙත්වා කත්තබ්බං හොති. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘තස්මා සා ච ඉතරා ච පකතිගාමනගරනිගමසීමා බද්ධසීමාසදිසායෙව හොන්තී’’ති. විමතිවිනොදනියඤ්ච (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.147) ‘‘තත්ථ හි සා ච රාජිච්ඡාවසෙන පරිවත්තිත්වා සමුප්පන්නා අභිනවා ච ඉතරා ච අපරිවත්තා පකතිගාමසීමා, යථා බද්ධසීමායං සබ්බං සඞ්ඝකම්මං කාතුං වට්ටති, එවමෙතාපි සබ්බකම්මාරහතාසදිසෙන බද්ධසීමාසදිසා, සා සමානසංවාසා එකූපොසථාති අධිප්පායො’’ති වුත්තං.

ในอรรถกถา มีคำกล่าวว่า “ในพื้นที่ใด คามโภชกะของหมู่บ้านนั้นๆ ย่อมได้ส่วย พื้นที่นั้นจะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นคามสีมานั่นแล” ด้วยคำกล่าวนี้ สถานที่ที่พวกคามโภชกะเป็นต้นได้ส่วย ย่อมเป็นคามสีมา และคำนี้กล่าวโดยส่วนมาก แม้ในพื้นที่ที่ไม่ได้ส่วย แต่ถูกระบุไว้ในราชโองการ ก็เป็นคามสีมาของหมู่บ้านนั้นนั่นเอง ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา มหาวรรค 2.147) กล่าวไว้ว่า “คำว่า ‘ย่อมได้ส่วย’ นี้ กล่าวโดยส่วนมาก อนึ่ง ในส่วนแห่งแผ่นดินที่ระบุไว้ในราชโองการว่า ‘หมู่บ้านนี้มีเนื้อที่เท่านี้กะรีสะ’ เป็นต้น ในพื้นที่ที่มีสระน้ำ ทางน้ำ ป่าช้า ภูเขา เป็นต้น ที่ไม่ได้เก็บส่วย พื้นที่นั้นก็เป็นคามสีมานั่นเอง อันที่จริง ส่วนแห่งแผ่นดินที่พระราชาเป็นต้นกำหนดไว้ทั้งหมด พึงทราบว่าเป็นคามสีมา เว้นแม่น้ำ บ่อเกลือ และสระน้ำที่เกิดขึ้นเอง” นี้ชื่อว่า ปกติคามสีมา ในอรรถกถา (มหาวรรคอรรถกถา 147) มีคำกล่าวว่า “แม้พื้นที่หนึ่งในเขตหมู่บ้านเดียวกัน พระราชาทรงกำหนดว่า ‘พื้นที่นี้จงเป็นวิสุงคาม (หมู่บ้านต่างหาก)’ แล้วพระราชทานแก่ผู้ใด พื้นที่นั้นก็เป็นวิสุงคามสีมานั่นเอง” ด้วยคำกล่าวนี้ พื้นที่ที่พระราชาพระราชทานว่า “จงเป็นหมู่บ้านที่แยกต่างหากจากปกติคาม ไม่ปะปนกับปกติคาม ในเขตปกติคามนั่นเอง” พื้นที่นั้นชื่อว่า วิสุงคามสีมา ดังนั้น ปกติคามสีมาและวิสุงคามสีมาที่ดำเนินไปตามพระประสงค์ของพระราชา ย่อมควรแก่สังฆกรรมทั้งปวง เหมือนพัทธสีมา เพราะฉะนั้น ผู้ประสงค์จะผูกพัทธสีมาใหม่ พึงชำระปกติคามสีมาหรือวิสุงคามสีมาแล้วจึงทำ ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า “เพราะฉะนั้น คามสีมา นครสีมา และนิคมสีมา ทั้งที่เป็นวิสุงคามสีมานั้นและปกติคามสีมาอื่นๆ ย่อมเหมือนพัทธสีมานั่นเอง” และในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา มหาวรรค 2.147) กล่าวไว้ว่า “ในที่นั้น วิสุงคามสีมานั้นที่เกิดขึ้นใหม่โดยแปรเปลี่ยนไปตามพระประสงค์ของพระราชา และปกติคามสีมาอื่นที่ไม่แปรเปลี่ยนไปนั้น ย่อมเหมือนพัทธสีมาโดยความที่ควรแก่สังฆกรรมทั้งปวง เหมือนที่พัทธสีมาควรแก่การทำสังฆกรรมทั้งปวงได้ฉันใด สีมาเหล่านี้ก็เหมือนพัทธสีมาโดยความที่ควรแก่สังฆกรรมทั้งปวงฉันนั้น มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกัน ดังนี้เป็นอธิบาย”

කෙචි පන ආචරියා ‘‘මයං සීමං බන්ධිතුකාමා, තස්මා එත්තකො භූමිපරිච්ඡෙදො විසුං ඛෙත්තං හොතූ’’ති රාජානං ආපුච්ඡිත්වා තෙන ඔකාසෙ කතෙ ‘‘ඉදං ඨානං විසුංගාමක්ඛෙත්තං හොතී’’ති මනසි කත්වා තත්‍රට්ඨෙයෙව භික්ඛූ [Pg.350] ච හත්ථපාසානයනාදිනා සොධෙත්වා සීමාසමූහනසීමාබන්ධනාදීනි කරොන්ති, තං කරණං ‘‘අයං විසුංගාමො හොතූති පරිච්ඡින්දිත්වා රාජා කස්සචි දෙතී’’ති අට්ඨකථාවචනෙන, ‘‘සා ච රාජිච්ඡාවසෙන පරිවත්තිත්වා සමුප්පන්නා අභිනවා චා’’ති ආගතෙන විමතිවිනොදනීටීකාවචනෙන ච සමෙන්තං විය න දිස්සති. කථං? අට්ඨකථාවචනෙ තාව ‘‘අයං විසුංගාමො හොතූ’’ති ඉමිනා න කෙවලං පුරිමගාමොයෙව ගාමො හොතු, අථ ඛො ඉදානි පරිච්ඡින්නපදෙසොපි විසුංයෙව ගාමො හොතූති එකංයෙව ගාමක්ඛෙත්තං ද්වෙ ගාමෙ කරොතීති දස්සෙති. ‘‘රාජා කස්සචි දෙතී’’ති ඉමිනා ගාමභොජකස්ස දින්නභාවං පකාසෙති, ඉධ පන නෙව ද්වෙ ගාමෙ කරොති, න ච ගාමභොජකස්ස දෙති, කෙවලං භික්ඛූනං අනුමතියා යාවකාලිකවසෙනෙව ඔකාසං කරොති, එවං අට්ඨකථාවචනෙනපි සමෙන්තං විය න දිස්සති. විමතිවිනොදනීටීකාවචනෙනපි ‘‘රාජිච්ඡාවසෙන පරිවත්තිත්වා’’ති ඉමිනා අගාමභූතං ඛෙත්තං රාජිච්ඡාවසෙන පරිවත්තිත්වා ගාමො හොතීති දස්සෙති. ‘‘අභිනවා චා’’ති ඉමිනා පුරාණගාමසීමා ච අභිනවගාමසීමා චාති පුරිමගාමෙන අමිස්සං විසුංගාමලක්ඛණං දස්සෙති. ඉධ පන රාජිච්ඡාවසෙන පරිවත්තිත්වා ඛෙත්තස්ස විසුංගාමභූතභාවො ච අභිනවභාවෙන විසුංගාමලක්ඛණඤ්ච න දිස්සති, එවං ටීකාවචනෙනපි සමෙන්තං විය න දිස්සති.

แต่อาจารย์บางพวก เมื่อประสงค์จะผูกสีมา จึงทูลขออนุญาตพระราชาว่า “พวกข้าพระองค์ประสงค์จะผูกสีมา เพราะฉะนั้น ขอให้เขตแดนแห่งที่ดินเท่านี้จงเป็นเขตต่างหากเถิด” เมื่อพระราชาทรงอนุญาตแล้ว ก็กำหนดในใจว่า “สถานที่นี้จงเป็นวิสุงคามเขต” แล้วชำระภิกษุที่อยู่ในที่นั้นด้วยการนำมาสู่หัตถบาสเป็นต้น แล้วจึงทำการถอนสีมาและผูกสีมาเป็นต้น การกระทำนั้น ดูเหมือนจะไม่สอดคล้องกับคำในอรรถกถาที่ว่า “พระราชาทรงกำหนดว่า ‘พื้นที่นี้จงเป็นวิสุงคาม’ แล้วพระราชทานแก่ผู้ใด” และคำในวิมติวิโนทนีฏีกาที่มาว่า “และสีมาใหม่ที่เกิดขึ้นโดยแปรเปลี่ยนไปตามพระประสงค์ของพระราชา” อย่างไร? ในคำอรรถกถา คำว่า “พื้นที่นี้จงเป็นวิสุงคาม” นี้ แสดงว่า ไม่ใช่เพียงหมู่บ้านเดิมเท่านั้นที่เป็นหมู่บ้าน แต่พื้นที่ที่กำหนดไว้ในบัดนี้ก็จงเป็นหมู่บ้านต่างหากด้วย คือทำให้เขตหมู่บ้านเดียวเป็นสองหมู่บ้าน คำว่า “พระราชาพระราชทานแก่ผู้ใด” นี้ แสดงถึงการพระราชทานแก่คามโภชกะ แต่ในที่นี้ ไม่ได้ทำให้เป็นสองหมู่บ้าน และไม่ได้พระราชทานแก่คามโภชกะ เพียงแต่ทรงอนุญาตให้เป็นโอกาสชั่วคราวด้วยการอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น อย่างนี้ ดูเหมือนจะไม่สอดคล้องกับคำในอรรถกถา แม้ในคำในวิมติวิโนทนีฏีกา คำว่า “โดยแปรเปลี่ยนไปตามพระประสงค์ของพระราชา” นี้ แสดงว่า เขตที่ยังไม่เป็นหมู่บ้าน ย่อมแปรเปลี่ยนไปเป็นหมู่บ้านตามพระประสงค์ของพระราชา คำว่า “และสีมาใหม่” นี้ แสดงลักษณะของวิสุงคามที่ไม่ปะปนกับหมู่บ้านเดิม คือมีทั้งสีมาหมู่บ้านเก่าและสีมาหมู่บ้านใหม่ แต่ในที่นี้ ไม่ปรากฏความเป็นวิสุงคามของเขตที่แปรเปลี่ยนไปตามพระประสงค์ของพระราชา และลักษณะของวิสุงคามโดยความเป็นสีมาใหม่ อย่างนี้ ดูเหมือนจะไม่สอดคล้องกับคำในฏีกา

විනයවිනිච්ඡයටීකායඤ්ච ‘‘ගාමපරිච්ඡෙදොති සබ්බදිසාසු සම්මා පරිච්ඡින්දිත්වා ‘ඉමස්ස පදෙසස්ස එත්තකො කරො’ති එවං කරෙන නියමිතො ගාමප්පදෙසො’’ති එවං ආයවසෙනෙව පරිච්ඡින්දනං වුත්තං, න අනුමතිකරණමත්තෙන, තස්මා විසුංගාමලක්ඛණං අප්පත්තතාය පකතිගාමෙන සඞ්කරො හොති, න තත්ථ උපොසථාදිසඞ්ඝකම්මං කාතුමරහති, උපොසථාදිසඞ්ඝකම්මකරණාරහපදෙසෙයෙව [Pg.351] සීමාසමූහනනසීමාබන්ධනකම්මම්පි කරණාරහං හොති ඤත්තිදුතියකම්මත්තා තෙසං කම්මානං, තස්මා තෙසං ආචරියානං තං කරණං අඤ්ඤෙ ආචරියා න ඉච්ඡන්ති. අඤ්ඤෙ පන ආචරියා ‘‘තං පරිච්ඡින්නප්පදෙසං ‘විසුංගාමො හොතූ’ති රාජා කස්සචි දෙති, ගාමභොජකො ච තතො බලිං පටිග්ගණ්හාති, තදා විසුංගාමො හොති, න තතො පුබ්බෙ’’ති වදන්ති. තෙසං තං වචනං ‘‘එවං කරෙන නියමිතො පදෙසො’’ති විනිච්ඡයටීකාවචනඤ්ච ‘‘ගාමාදීනං කරග්ගාහපරිච්ඡින්නො සමන්තතො පදෙසො ගාමසීමා’’ති සීමාලඞ්කාරගණ්ඨිවචනඤ්ච සන්ධාය වුත්තං සියා, තෙසු පන ‘‘ඉමස්ස පදෙසස්ස එත්තකො කරො’’ති එවං කරපරිච්ඡින්දනං වුත්තං, න ගාමභොජකස්ස බලිග්ගහණං. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘රාජා කස්සචි දෙතී’’ති දානමෙව වදති, න ‘‘ගාමභොජකො ච බලිං ගණ්හාතී’’ති පටිග්ගහණං, තස්මා තම්පි වචනං අඤ්ඤෙ පණ්ඩිතා න සම්පටිච්ඡන්ති, තස්මා පථවිස්සරො රාජා ‘‘ඉමස්මිං ගාමක්ඛෙත්තෙ එත්තකකරීසමත්තො පදෙසො පුරිමගාමතො විසුංගාමො හොතූ’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා දෙති, එත්තාවතා සො පදෙසො බලිං පටිග්ගහිතො වා හොතු අප්පටිග්ගහිතො වා, විසුංගාමො නාම හොතීති දට්ඨබ්බො.

ในวินัยวินิจฉัยฎีกาได้กล่าวถึงการกำหนดโดยอาศัยรายได้ว่า "การกำหนดเขตบ้าน คือประเทศที่ถูกกำหนดด้วยภาษีว่า 'ภาษีของประเทศนี้มีเท่านี้' โดยกำหนดโดยชอบในทุกทิศ" ไม่ใช่เพียงแค่การอนุญาตเท่านั้น เพราะฉะนั้น เมื่อยังไม่ถึงลักษณะของวิสุงคาม จึงปะปนกับบ้านปกติ ไม่ควรทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้นในที่นั้น และกรรมถอนสีมาและผูกสีมาก็ควรทำในประเทศที่ควรทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้นเท่านั้น เพราะกรรมเหล่านั้นเป็นญัตติทุติยกรรม เพราะฉะนั้น อาจารย์อื่นจึงไม่ปรารถนาการกระทำนั้นของอาจารย์เหล่านั้น. แต่อาจารย์อื่นกล่าวว่า "เมื่อพระราชาประทานประเทศที่ถูกกำหนดนั้นแก่ใครว่า 'จงเป็นวิสุงคาม' และเจ้าของบ้านรับส่วยจากนั้น เมื่อนั้นจึงเป็นวิสุงคาม ไม่ใช่ก่อนหน้านั้น". คำกล่าวของอาจารย์เหล่านั้นและคำในวินิจฉัยฎีกาที่ว่า "ประเทศที่ถูกกำหนดด้วยภาษีอย่างนี้" และคำในสีมาลังการคัณฐีที่ว่า "ประเทศที่ถูกกำหนดด้วยการเก็บภาษีของบ้านเป็นต้นโดยรอบชื่อว่าสีมาบ้าน" พึงกล่าวโดยอ้างอิงถึงสิ่งเหล่านั้น แต่ในคำเหล่านั้นกล่าวถึงการกำหนดด้วยภาษีว่า "ภาษีของประเทศนี้มีเท่านี้" ไม่ใช่การรับส่วยของเจ้าของบ้าน. และในอรรถกถา กล่าวถึงแต่การให้ว่า "พระราชาประทานแก่ใคร" ไม่ใช่การรับว่า "เจ้าของบ้านรับส่วย" เพราะฉะนั้น บัณฑิตอื่นจึงไม่ยอมรับคำนั้นด้วย เพราะฉะนั้น พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินทรงกำหนดแล้วประทานว่า "ในเขตบ้านนี้ ประเทศมีประมาณเท่ากะรีสะนี้ จงเป็นวิสุงคามจากบ้านเดิม" ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ประเทศนั้นจะรับส่วยหรือไม่รับส่วยก็ตาม พึงทราบว่าเป็นวิสุงคาม.

එවං පකතිගාමලක්ඛණඤ්ච විසුංගාමලක්ඛණඤ්ච තථතො ඤත්වා බද්ධසීමං බන්ධිතුකාමො යදි පකතිගාමසීමා නාතිවිත්ථාරා හොති සුඛරක්ඛිතා, තමෙව පකතිගාමසීමං සුට්ඨු රක්ඛාපෙත්වා සුට්ඨු සොධෙත්වා සීමාසමූහනනසීමාසම්මුතිකම්මානි කාතබ්බානි. යදි පන පකතිගාමසීමා අතිවිත්ථාරා හොති, නිගමසීමා, නගරසීමා වා හොන්ති, බහූනං භික්ඛූනං නිසින්නට්ඨානසඤ්චරණට්ඨානත්තා සොධෙතුං වා රක්ඛිතුං වා න සක්කොන්ති, එවඤ්ච සති පථවිස්සරරාජූහි පරිච්ඡින්නාය විසුංගාමසීමාය සුට්ඨු සොධෙත්වා සුරක්ඛිතං කත්වා සීමාසමූහනනසීමාසම්මුතිකම්මං කාතබ්බං. කථං පන සුට්ඨු සොධනඤ්ච [Pg.352] සුට්ඨු රක්ඛණඤ්ච කාතබ්බං? සීමං බන්ධිතුකාමෙන හි සාමන්තවිහාරෙසු භික්ඛූ තස්ස තස්ස විහාරස්ස සීමාපරිච්ඡෙදං පුච්ඡිත්වා බද්ධසීමවිහාරානං සීමාය සීමන්තරිකං, අබද්ධසීමවිහාරානං සීමාය උපචාරං ඨපෙත්වා දිසාචාරිකභික්ඛූනං නිස්සඤ්චාරසමයෙ සචෙ එකස්මිං ගාමක්ඛෙත්තෙ සීමං බන්ධිතුකාමා, යෙ තත්ථ බද්ධසීමවිහාරා, තෙසු භික්ඛූනං ‘‘මයං අජ්ජ සීමං බන්ධිස්සාම, තුම්හෙ සකසකසීමාය පරිච්ඡෙදතො මා නික්ඛමථා’’ති පෙසෙතබ්බං. යෙ අබද්ධසීමවිහාරා, තෙසු භික්ඛූ එකජ්ඣං සන්නිපාතෙතබ්බා, ඡන්දාරහානං ඡන්දො ආහරාපෙතබ්බො. එවං සන්නිපතිතෙසු පන භික්ඛූසු ඡන්දාරහානං ඡන්දෙ ආහටෙ තෙසු තෙසු මග්ගෙසු ච නදීතිත්ථගාමද්වාරාදීසු ච ආගන්තුකභික්ඛූනං සීඝං සීඝං හත්ථපාසානයනත්ථඤ්ච බහිසීමකරණත්ථඤ්ච ආරාමිකෙ චෙව සමණුද්දෙසෙ ච ඨපෙත්වා භෙරිසඤ්ඤං වා සඞ්ඛසඤ්ඤං වා කත්වා සීමා සමූහනිතබ්බාති.

เมื่อรู้ลักษณะของบ้านปกติและลักษณะของวิสุงคามตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ผู้ประสงค์จะผูกสีมา หากสีมาบ้านปกติไม่กว้างขวางเกินไปและรักษาง่าย พึงให้รักษาสีมาบ้านปกตินั้นให้ดี ให้ชำระให้ดี แล้วทำกรรมถอนสีมาและสมมติสีมา. แต่หากสีมาบ้านปกติกว้างขวางเกินไป เป็นสีมานิคม หรือสีมาเมือง เพราะเป็นที่นั่งและที่สัญจรของภิกษุจำนวนมาก จึงไม่สามารถชำระหรือรักษาได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงชำระวิสุงคามสีมาที่พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินทรงกำหนดให้ดี ทำให้รักษาดีแล้ว ทำกรรมถอนสีมาและสมมติสีมา. ก็จะพึงทำความชำระให้ดีและความรักษาให้ดีอย่างไร? อันผู้ประสงค์จะผูกสีมา พึงถามเขตสีมาของวิหารนั้นๆ ในวิหารใกล้เคียง แล้วตั้งสีมันตริกาของสีมาวิหารที่ผูกสีมาแล้ว และอุปจาระของสีมาวิหารที่ยังไม่ผูกสีมาไว้ ในเวลาที่ภิกษุผู้จาริกไปในทิศทั้งหลายไม่สัญจร หากประสงค์จะผูกสีมาในเขตบ้านเดียวกัน พึงส่งไปบอกภิกษุในวิหารที่ผูกสีมาแล้วในที่นั้นว่า "วันนี้พวกเราจะผูกสีมา ท่านทั้งหลายอย่าออกไปจากเขตสีมาของตนๆ". ส่วนภิกษุในวิหารที่ยังไม่ผูกสีมา พึงให้ประชุมพร้อมกัน พึงให้ถือฉันทะของภิกษุผู้ควรฉันทะ. เมื่อภิกษุทั้งหลายประชุมพร้อมกันอย่างนี้ และเมื่อฉันทะของภิกษุผู้ควรฉันทะถูกถือมาแล้ว พึงตั้งอารามิกและสามเณรไว้ในทางเหล่านั้นๆ และท่าแม่น้ำ ประตูบ้านเป็นต้น เพื่อให้ภิกษุอาคันตุกะเข้ามาในหัตถบาสโดยเร็ว และเพื่อให้อยู่นอกสีมา แล้วทำสัญญาณด้วยกลองหรือสัญญาณด้วยสังข์ พึงถอนสีมา.

නනු ච ඉදං සොධනං රක්ඛණඤ්ච සීමාසම්මුතිකාලෙයෙව අට්ඨකථායං වුත්තං, අථ කස්මා ඉධ සීමාසමූහනනෙ වුත්තන්ති? ඉමස්සපි සීමාසමූහනනකම්මස්ස ඤත්තිදුතියකම්මත්තා පරිසසම්පත්තිජනනත්ථං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවං සන්තෙපි ඉදං සීමාසමූහනනකම්මං නාම යදි පොරාණා බද්ධසීමා අත්ථි, තදට්ඨකසඞ්ඝෙ හත්ථපාසගතෙ අඤ්ඤෙසු භික්ඛූසු ගාමසීමං පවිට්ඨෙසුපි කම්මභෙදො නත්ථි. යදි පොරාණා බද්ධසීමා නත්ථි, එවම්පි සති කෙවලං ගාමසීමාභූතත්තා සීමාසමූහනනකම්මෙ අසම්පජ්ජන්තෙපි දොසො නත්ථි, අථ කස්මා සොධනා වුත්තාති? සච්චං, තථාපි සමූහනිතබ්බා පොරාණසීමාපරිච්ඡෙදස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. සචෙ හි මහතියා පොරාණබද්ධසීමාය එකස්මිං පදෙසෙ සීමං සමූහනිස්සාමාති සඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ තස්සායෙව සීමාය අඤ්ඤස්මිං පදෙසෙ භික්ඛුම්හි පවිට්ඨෙ අජානන්තස්සපි කම්මං විපජ්ජති, තස්මා මහුස්සාහෙන සොධෙතබ්බාවාති [Pg.353] දට්ඨබ්බං. එවං ගාමසීමසොධනං ‘‘පරිසසම්පත්තියා යුත්තා නාම සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන චතූහි භික්ඛූහි සන්නිපතිත්වා යාවතිකා තස්මිං ගාමක්ඛෙත්තෙ බද්ධසීමං වා නදීසමුද්දජාතස්සරෙ වා අනොක්කමිත්වා ඨිතා භික්ඛූ, තෙ සබ්බෙ හත්ථපාසෙ වා කත්වා ඡන්දං වා ආහරිත්වා සම්මතා’’ති කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ආගතත්තා පරිසසම්පත්තිකාරණං හොතීති විඤ්ඤායති. තතො ‘‘සීමාය සීමං සම්භින්දන්තෙන සම්මතා, සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තෙන සම්මතා’’ති වුත්තෙහි ද්වීහි විපත්තිදොසෙහි මුච්චනත්ථං සීමසමූහනනකම්මං කාතබ්බං.

ก็การชำระและการรักษานี้ อรรถกถาได้กล่าวไว้ในเวลาสมมติสีมาเท่านั้น เหตุไฉนจึงกล่าวไว้ในการถอนสีมาในที่นี้? พึงทราบว่ากล่าวไว้เพื่อทำให้เกิดความพร้อมเพรียงแห่งบริษัท เพราะกรรมถอนสีมานี้ก็เป็นญัตติทุติยกรรม. แม้เป็นเช่นนั้น กรรมถอนสีมานี้ หากมีสีมาเก่าที่ผูกไว้แล้ว เมื่อสงฆ์ ๘ รูปอยู่ในหัตถบาส แม้ภิกษุอื่นเข้าไปในสีมาบ้าน ก็ไม่มีกรรมวิบัติ. หากไม่มีสีมาเก่าที่ผูกไว้แล้ว แม้เป็นเช่นนี้ เพราะเป็นเพียงสีมาบ้าน แม้กรรมถอนสีมาไม่สำเร็จ ก็ไม่มีโทษ เหตุไฉนจึงกล่าวถึงการชำระ? จริงอยู่ ถึงกระนั้นก็พึงถอน เพราะเขตสีมาเก่ารู้ได้ยาก. หากเมื่อสงฆ์ประชุมกันเพื่อถอนสีมาในประเทศหนึ่งของสีมาเก่าที่ผูกไว้แล้วอันใหญ่ แม้ภิกษุเข้าไปในประเทศอื่นของสีมานั้นโดยไม่รู้ กรรมก็วิบัติ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าพึงชำระด้วยความพยายามอย่างยิ่ง. การชำระสีมาบ้านอย่างนี้ พึงทราบว่าเป็นเหตุแห่งความพร้อมเพรียงแห่งบริษัท เพราะมาในกังขาวิตรณี (อรรถกถา กังขา. นิทานวรรณนา) ว่า "ชื่อว่าควรแก่ความพร้อมเพรียงแห่งบริษัท คือภิกษุทั้งหลายเท่าที่มีอยู่ในเขตบ้านนั้น หรือในสีมาที่ผูกไว้แล้ว หรือในแม่น้ำ ทะเล สระที่เกิดเอง โดยไม่ก้าวล่วงไป ยืนอยู่แล้ว ภิกษุสี่รูปประชุมกันด้วยเขตสุดท้าย แล้วทำภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดให้อยู่ในหัตถบาส หรือถือฉันทะแล้วสมมติ". เพราะฉะนั้น เพื่อพ้นจากโทษวิบัติสองประการที่กล่าวไว้ว่า "สมมติโดยสีมาแทงสีมา, สมมติโดยสีมาทับสีมา" พึงทำกรรมถอนสีมา.

සීමාය අසමූහතාය සති කථං විපත්තිද්වයං ආපජ්ජෙය්‍යාති, තථා සොධිතායපි ගාමසීමාය. යදි පොරාණබද්ධසීමා විජ්ජමානා භවෙය්‍ය, තස්සා විජ්ජමානභාවං අජානන්තා නවං බද්ධසීමං බන්ධෙය්‍යුං. පොරාණසීමාය හි නිමිත්තං අන්තො කත්වා තස්ස සමීපෙ පොරාණසීමාය අන්තො ඨිතං අඤ්ඤං නිමිත්තං කත්වා නවං බද්ධසීමං බන්ධෙය්‍යුං, සීමාය සීමං සම්භින්දන්තෙන සම්මතා නාම හොති. තෙන වුත්තං කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘සීමාය සීමං සම්භින්දන්තෙන සම්මතා නාම අත්තනො සීමාය පරෙසං සීමං සම්භින්දන්තෙන සම්මතා. සචෙ හි පොරාණකස්ස විහාරස්ස පුරත්ථිමාය දිසාය අම්බො චෙව ජම්බූ චාති ද්වෙ රුක්ඛා අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨවිටපා හොන්ති, තෙසු අම්බස්ස පච්ඡිමදිසාභාගෙ ජම්බූ. විහාරසීමා ච ජම්බුං අන්තො කත්වා අම්බං කිත්තෙත්වා බද්ධා හොති, අථ පච්ඡා තස්ස විහාරස්ස පුරත්ථිමදිසායං විහාරෙ කතෙ සීමං බන්ධන්තා භික්ඛූ අම්බං අන්තො කත්වා ජම්බුං කිත්තෙත්වා බන්ධන්ති, සීමාය සීමා සම්භින්නා නාම හොතී’’ති. පොරාණසීමාය ච එකදෙසං වා සකලපොරාණසීමං වා අන්තො කරිත්වා නවං සීමං බන්ධෙය්‍යුං, සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තෙන සම්මතා නාම[Pg.354]. වුත්තඤ්හෙතං කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තෙන සම්මතා නාම අත්තනො සීමාය පරෙසං සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තෙන සම්මතා. සචෙ හි පරෙසං බද්ධසීමං සකලං වා තස්සා පදෙසං වා අන්තො කත්වා අත්තනො සීමං සම්මන්නන්ති, සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරිතා නාම හොතී’’ති.

เมื่อยังไม่ได้ถอนสีมา จะพึงถึงวิบัติสองอย่างได้อย่างไร แม้ในสีมาบ้านที่ชำระแล้วก็เช่นกัน. ถ้าสีมาที่ผูกไว้แต่เดิมยังมีอยู่ ภิกษุทั้งหลายไม่รู้ว่าสีมานั้นยังมีอยู่ พึงผูกสีมาใหม่. โดยที่แท้ ภิกษุทั้งหลายพึงผูกสีมาใหม่ โดยทำนิมิตของสีมาเก่าให้อยู่ภายใน แล้วทำนิมิตอื่นที่อยู่ภายในสีมาเก่าใกล้กับนิมิตนั้น ชื่อว่าสมมติโดยสีมาแทงสีมา. เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์กังขาวิตรณี (อรรถกถากังขาวิตรณี นิทานวรรณนา) จึงกล่าวไว้ว่า “ชื่อว่าสมมติโดยสีมาแทงสีมา คือสมมติโดยสีมาของตนแทงสีมาของผู้อื่น. ถ้าหากทางทิศตะวันออกของวิหารเก่า มีต้นมะม่วงและต้นหว้าสองต้นที่กิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกัน โดยที่ต้นหว้าอยู่ทางทิศตะวันตกของต้นมะม่วง และสีมาของวิหารนั้นผูกไว้โดยให้ต้นหว้าอยู่ภายในและให้ต้นมะม่วงอยู่ภายนอก ต่อมาภายหลัง เมื่อสร้างวิหารทางทิศตะวันออกของวิหารนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกสีมาได้ผูกสีมาโดยให้ต้นมะม่วงอยู่ภายในและให้ต้นหว้าอยู่ภายนอก ชื่อว่าสีมาแทงสีมาแล้ว”. และภิกษุทั้งหลายพึงผูกสีมาใหม่ โดยทำส่วนหนึ่งของสีมาเก่า หรือสีมาเก่าทั้งหมดให้อยู่ภายใน ชื่อว่าสมมติโดยสีมาทับสีมา. เรื่องนี้ในคัมภีร์กังขาวิตรณี (อรรถกถากังขาวิตรณี นิทานวรรณนา) ก็กล่าวไว้ว่า “ชื่อว่าสมมติโดยสีมาทับสีมา คือสมมติโดยสีมาของตนทับสีมาของผู้อื่น. ถ้าหากภิกษุทั้งหลายสมมติสีมาของตนโดยทำสีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่นทั้งหมด หรือส่วนหนึ่งของสีมานั้นให้อยู่ภายใน ชื่อว่าสีมาทับสีมาแล้ว”.

යස්මිං පදෙසෙ චත්තාරො භික්ඛූ නිසීදිත්වා කම්මං කාතුං න සක්කොන්ති, තත්ථ තතො පට්ඨාය යාව කෙසග්ගමත්තම්පි අඤ්ඤෙසං පොරාණබද්ධසීමප්පදෙසං අත්තනො සීමාය අන්තො කරොන්තො සීමාය සීමං සම්භින්දති නාම. චතුන්නං භික්ඛූනං නිසීදිතුං පහොනකට්ඨානතො පට්ඨාය යාව සකලම්පි අඤ්ඤෙසං පොරාණබද්ධසීමාපදෙසං අත්තනො සීමාය අන්තො කරොන්තො සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරති නාම. වුත්තඤ්හෙතං කඞ්ඛාවිතරණියා ලීනත්ථපකාසනියං (කඞ්ඛා. අභි. ටී. නිදානවණ්ණනා) ‘‘තස්සා පදෙසන්ති තස්සා එකදෙසං, යත්ථ ඨත්වා චතූහි භික්ඛූහි කම්මං කාතුං සක්කා හොති, තාදිසං එකදෙසන්ති වුත්තං හොති. යත්ථ පන ඨිතෙහි කම්මං කාතුං න සක්කා, තාදිසං පදෙසං අන්තො කරිත්වා සීමාය සීමං සම්භින්දන්ති නාම, න තු අජ්ඣොත්ථරන්ති නාමාති ගහෙතබ්බ’’න්ති. විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.148) ‘‘යත්ථ චතූහි භික්ඛූහි නිසීදිතුං න සක්කා, තත්තකතො පට්ඨාය යාව කෙසග්ගමත්තම්පි අත්තනො සීමාය කරොන්තා සම්භින්දන්ති, චතුන්නම්පි භික්ඛූනං පහොනකතො පට්ඨාය යාව සකලම්පි අන්තො කරොන්තා අජ්ඣොත්ථරන්තීති වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

ในประเทศใดที่ภิกษุสี่รูปนั่งทำกรรมไม่ได้ ในประเทศนั้นตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นไป แม้เพียงปลายเส้นผมหนึ่ง เมื่อทำส่วนของสีมาที่ผูกไว้แต่เดิมของผู้อื่นให้อยู่ภายในสีมาของตน ชื่อว่าแทงสีมา. ตั้งแต่สถานที่ที่ภิกษุสี่รูปนั่งได้เป็นต้นไป จนถึงส่วนของสีมาที่ผูกไว้แต่เดิมของผู้อื่นทั้งหมด เมื่อทำให้อยู่ภายในสีมาของตน ชื่อว่าทับสีมา. เรื่องนี้ในคัมภีร์ลีนัตถปกาสินีแห่งกังขาวิตรณี (กังขาวิตรณีอภินวฎีกา นิทานวรรณนา) ก็กล่าวไว้ว่า “คำว่า ‘ส่วนของสีมานั้น’ หมายถึงส่วนหนึ่งของสีมานั้น คือสถานที่ที่ภิกษุสี่รูปยืนทำกรรมได้ ชื่อว่าส่วนหนึ่งเช่นนั้น. ส่วนในสถานที่ที่ยืนทำกรรมไม่ได้นั้น เมื่อทำส่วนเช่นนั้นให้อยู่ภายใน ชื่อว่าแทงสีมา ไม่ใช่ชื่อว่าทับสีมา พึงทราบดังนี้”. ในคัมภีร์วิมติวิโนทนี (วิมติวิโนทนีฎีกา มหาวรรค 2.148) ก็กล่าวไว้ว่า “พึงทราบว่า ในสถานที่ที่ภิกษุสี่รูปนั่งไม่ได้ ตั้งแต่ขนาดนั้นเป็นต้นไป แม้เพียงปลายเส้นผมหนึ่ง เมื่อทำให้อยู่ภายในสีมาของตน ชื่อว่าแทงสีมา, ตั้งแต่สถานที่ที่ภิกษุสี่รูปนั่งได้เป็นต้นไป จนถึงทั้งหมด เมื่อทำให้อยู่ภายใน ชื่อว่าทับสีมา”.

එවං හොතු, තස්මිං ගාමසීමපරිච්ඡෙදෙ පොරාණකසීමාය විජ්ජමානාය විපත්තිද්වයමොචනත්ථං සීමාසමූහනනකම්මං සාත්ථකං, අවිජ්ජමානාය කථං සාත්ථකං භවෙය්‍යාති සඞ්කානිවත්තනත්ථං [Pg.355] සීමාසමූහනනකම්මං අකත්වා අභිනවසීමාය බජ්ඣමානාය සඞ්කා උප්පජ්ජෙය්‍ය, භගවතො ධරමානකාලතො පට්ඨාය යාවජ්ජතනා ගණනපථං වීතික්කන්තා භික්ඛූ උපසම්පදාදිකම්මකරණත්ථං තස්මිං තස්මිං පදෙසෙ සීමං බන්ධන්ති. සා සීමා එත්ථ අත්ථි, එත්ථ නත්ථීති න සක්කා ජානිතුං, තස්මා ‘‘අම්හාකං සීමාබන්ධනට්ඨානෙ පොරාණකසීමා භවෙය්‍ය නු ඛො’’ති සඞ්කා භවෙය්‍ය, එවං සති සා අභිනවසීමා ච ආසඞ්කනීයා හොතීති සීමායං කතං උපසම්පදාදිකම්මම්පි ආසඞ්කනීයං හොති, තස්මා සඞ්කානිවත්තනත්ථං අභිනවසීමං බන්ධිතුකාමෙහි යතිපුඞ්ගවෙහි අවස්සං සීමාසමූහනනකම්මං කාතබ්බං හොති. සමූහනන්තෙහි පන ‘‘සීමං, භික්ඛවෙ, සමූහනන්තෙන පඨමං තිචීවරෙන අවිප්පවාසො සමූහන්තබ්බො, පච්ඡා සීමා සමූහන්තබ්බා’’ති (මහාව. 144) වචනතො පඨමං අවිප්පවාසසීමා සමූහනිතබ්බා, තතො සමානසංවාසකසීමා සමූහනිතබ්බා. තස්මිං සමූහනනකාලෙ ච ‘‘ඛණ්ඩසීමායං ඨත්වා අවිප්පවාසසීමා න සමූහන්තබ්බා, තථා අවිප්පවාසසීමාය ඨත්වා ඛණ්ඩසීමාපි. ඛණ්ඩසීමාය පන ඨිතෙන ඛණ්ඩසීමාව සමූහනිතබ්බා, තථා ඉතරාය ඨිතෙන ඉතරා’’ති අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 144) වචනතො ඛණ්ඩසීමායං ඨත්වාව ඛණ්ඩසීමා සමූහනිතබ්බා, මහාසීමායමෙව ඨත්වා මහාසීමා සමූහනිතබ්බා, අඤ්ඤිස්සා සීමාය ඨත්වා අඤ්ඤා සීමා න සමූහනිතබ්බා. අට්ඨකථායං අවිප්පවාසසීමාති මහාසීමං වදති තත්ථෙව යෙභුය්‍යෙන චීවරෙන විප්පවසනතො.

ขอให้เป็นเช่นนั้น ในการกำหนดเขตคามสีมานั้น เมื่อมีสีมาเก่าอยู่ กรรมคือการถอนสีมาเพื่อเปลื้องวิบัติ ๒ อย่าง ย่อมมีประโยชน์ แต่เมื่อไม่มีอยู่ จะมีประโยชน์ได้อย่างไร เพื่อระงับความสงสัยว่า หากไม่ทำกรรมถอนสีมาแล้วผูกสีมาใหม่ ความสงสัยย่อมเกิดขึ้นว่า ตั้งแต่กาลที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่เป็นต้นมาจนถึงปัจจุบัน ภิกษุทั้งหลายผู้มีจำนวนล่วงพ้นทางแห่งการนับได้ผูกสีมาในพื้นที่นั้นๆ เพื่อทำสังฆกรรมมีการอุปสมบทเป็นต้น สีมานั้นไม่อาจรู้ได้ว่า 'มีอยู่ในที่นี้ หรือไม่มีอยู่ในที่นี้' เพราะฉะนั้น ความสงสัยย่อมเกิดขึ้นว่า 'ในสถานที่ผูกสีมาของเรานี้ จะมีสีมาเก่าอยู่หรือไม่หนอ' เมื่อเป็นเช่นนี้ สีมาใหม่นั้นก็เป็นที่น่าสงสัย แม้สังฆกรรมมีการอุปสมบทเป็นต้นที่ทำในสีมานั้นก็พลอยเป็นที่น่าสงสัยไปด้วย เพราะฉะนั้น เพื่อระงับความสงสัย พระสงฆ์ผู้ประเสริฐทั้งหลายผู้ประสงค์จะผูกสีมาใหม่ จำเป็นต้องทำกรรมคือการถอนสีมา อนึ่ง เมื่อจะถอนสีมา เพราะพระพุทธพจน์ที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อจะถอนสีมา พึงถอนอวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวรก่อน ภายหลังจึงถอนสีมา' (มหาวรรค ๑๔๔) จึงพึงถอนอวิปปวาสสีมาก่อน จากนั้นจึงถอนสมนสังวาสสีมา และในเวลาถอนสีมานั้น เพราะคำในอรรถกถา (อรรถกถามหาวรรค ๑๔๔) ที่ว่า 'ยืนอยู่ในขัณฑสีมา ไม่พึงถอนอวิปปวาสสีมา และยืนอยู่ในอวิปปวาสสีมา ก็ไม่พึงถอนขัณฑสีมาเช่นกัน ส่วนผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมา พึงถอนขัณฑสีมาเท่านั้น และผู้ยืนอยู่ในสีมาอื่น (มหาสีมา) พึงถอนสีมาอื่น' ดังนี้ จึงพึงยืนอยู่ในขัณฑสีมาเท่านั้นแล้วถอนขัณฑสีมา พึงยืนอยู่ในมหาสีมานั่นแหละแล้วถอนมหาสีมา ไม่พึงยืนอยู่ในสีมาอื่นแล้วถอนสีมาอื่น ในอรรถกถาเรียกมหาสีมาว่า อวิปปวาสสีมา เพราะโดยส่วนมากย่อมมีการอยู่ปราศจากจีวรในมหาสีมานั้น

‘‘තත්ථ සචෙ ඛණ්ඩසීමඤ්ච අවිප්පවාසසීමඤ්ච ජානන්ති, සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්ති. ඛණ්ඩසීමං පන ජානන්තා අවිප්පවාසං අජානන්තාපි සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්ති. ඛණ්ඩසීමං පන අජානන්තා අවිප්පවාසංයෙව ජානන්තා චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණඋපොසථාගාරාදීසු නිරාසඞ්කට්ඨානෙසු ඨත්වා [Pg.356] අප්පෙව නාම සමූහනිතුං සක්ඛිස්සන්ති, පටිබන්ධිතුං පන න සක්ඛිස්සන්තෙව. සචෙ බන්ධෙය්‍යුං, සීමාසම්භෙදං කත්වා විහාරං අවිහාරං කරෙය්‍යුං, තස්මා න සමූහනිතබ්බා. යෙ පන උභොපි න ජානන්ති, තෙනෙව සමූහනිතුං න බන්ධිතුං සක්ඛිස්සන්ති. අයඤ්හි සීමා නාම කම්මවාචාය වා අසීමා හොති සාසනන්තරධානෙන වා, න ච සක්කා සීමං අජානන්තෙහි කම්මවාචා කාතුං, තස්මා න සමූහනිතබ්බා, සාධුකං පන ඤත්වායෙව සමූහනිතබ්බා ච බන්ධිතබ්බා චා’’ති අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 144) වචනතො ‘‘ඉදානි සීමං සමූහනිස්සාමා’’ති පරිච්ඡින්නාය ගාමසීමාය අන්තො ඛණ්ඩසීමමහාසීමානං අත්ථිභාවං වා නත්ථිභාවං වා තාසං සීමානං පරිච්ඡෙදඤ්ච න ජානන්ති, එවං අජානන්තා භික්ඛූ තා පොරාණසීමායො සමූහනිතුං න සක්කුණෙය්‍යුං, පොරාණසීමං සමූහනිතුං අසක්කොන්තා ච කථං අභිනවසීමං බන්ධිතුං සක්කුණිස්සන්තීති පරම්පරෙහි ආචරියෙහි සම්මා විනිච්ඡිතං අනුලොමනයං නිස්සාය මහන්තං උස්සාහං කරිත්වා අඞ්ගං අපරිහාපෙත්වා සම්මා විහිතනයෙන පොරාණසීමං සමූහනිතුං සක්ඛිස්සන්ති.

ในเรื่องนั้น หากภิกษุทั้งหลายรู้จักทั้งขัณฑสีมาและอวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถถอนและผูกสีมาได้ แต่หากไม่รู้จักอวิปปวาสสีมาแต่รู้จักขัณฑสีมา ก็จะสามารถถอนและผูกสีมาได้เช่นกัน ส่วนหากไม่รู้จักขัณฑสีมาแต่รู้จักเฉพาะอวิปปวาสสีมา เมื่อยืนอยู่ในสถานที่ที่ไม่มีความสงสัย เช่น ลานเจดีย์ ลานโพธิ์ และอุโบสถาคารเป็นต้น ก็อาจจะสามารถถอนสีมาได้ แต่จะไม่สามารถผูกสีมาได้เลย หากผูก ก็จะทำให้สีมาปะปนกัน (สีมาสัมเภท) ทำให้วิหารกลายเป็นมิใช่วิหาร เพราะฉะนั้นจึงไม่พึงถอน ส่วนภิกษุเหล่าใดไม่รู้จักแม้ทั้งสองอย่าง ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่สามารถจะถอนและผูกสีมาได้เลย ด้วยว่าสีมานี้ย่อมกลายเป็นอสีมาได้ด้วยกรรมวาจา หรือด้วยความเสื่อมสูญแห่งพระศาสนา และบุคคลผู้ไม่รู้จักสีมาก็ไม่สามารถจะทำกรรมวาจาได้ เพราะฉะนั้นจึงไม่พึงถอน แต่พึงรู้ให้แน่ชัดแล้วจึงถอนและผูก' จากคำในอรรถกถา (อรรถกถามหาวรรค ๑๔๔) นี้ (หากมีข้อสงสัยว่า) 'บัดนี้เราจะถอนสีมา' แต่กลับไม่รู้ถึงความมีอยู่หรือไม่มีอยู่ของขัณฑสีมาและมหาสีมาภายในคามสีมาที่กำหนดไว้ และไม่รู้ถึงเขตกำหนดของสีมาเหล่านั้น เมื่อภิกษุไม่รู้เช่นนี้ย่อมไม่สามารถถอนสีมาเก่าเหล่านั้นได้ และเมื่อไม่สามารถถอนสีมาเก่าได้แล้ว จะสามารถผูกสีมาใหม่ได้อย่างไร (คำตอบคือ) เมื่ออาศัยนัยที่อนุโลมตามที่พระอาจารย์สืบต่อกันมาได้วินิจฉัยไว้ดีแล้ว โดยใช้ความอุตสาหะอย่างยิ่งและไม่ให้บกพร่องในองค์ประกอบ ย่อมจะสามารถถอนสีมาเก่าได้ตามวิธีการที่กำหนดไว้ดีแล้ว

කථං? තස්මිං සීමාසමූහනනකාලෙ යදි පකතිගාමසීමායං ආරද්ධං, තං පකතිගාමපරිච්ඡෙදං, යදි විසුංගාමසීමායං ආරද්ධං, තං විසුංගාමපරිච්ඡෙදං අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං අප්පවිසනත්ථාය සමන්තතො සුසංවිහිතාරක්ඛං කාරාපෙත්වා කම්මවාචං සාවෙතුං සමත්ථෙන බ්‍යත්තිබලසම්පන්නෙන විනයධරෙන සහ සමානසංවාසකෙ ලජ්ජිපෙසලෙ ඉමස්ස කම්මස්ස චතුවග්ගකරණීයත්තා චත්තාරො භික්ඛූ කම්මප්පත්තෙ භික්ඛූනං පකතත්තභාවස්ස දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වා තතො අධිකප්පමාණෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා ඉදානි බන්ධිතබ්බාය සීමාය නිමිත්තානං විහාරපරික්ඛෙපස්ස ච අන්තො ච සබ්බත්ථ බහි ච සමන්තා ලෙඩ්ඩුපාතමත්තෙ පදෙසෙ සබ්බත්ථ මඤ්චප්පමාණෙ මඤ්චප්පමාණෙ ඨානෙ හත්ථපාසං අවිජහිත්වා [Pg.357] තිට්ඨන්තා, නිසීදන්තා වා හුත්වා පඨමං අවිප්පවාසසීමාසමූහනනකම්මවාචං, තතො සමානසංවාසකසීමාසමූහනනකම්මවාචං සාවෙත්වා සීමාය සමුග්ඝාතෙ කතෙ පොරාණසීමාසු විජ්ජමානාසුපි පච්ඡිමන්තෙන එකවීසතියා භික්ඛූනං නිසීදනාරහත්තා සීමාය මඤ්චප්පමාණෙ මඤ්චප්පමාණෙ ඨානෙ තිට්ඨන්තා භික්ඛූ අවස්සං තාසු සීමාසු තිට්ඨන්තා භවෙය්‍යුං, තස්මා සීමට්ඨා හුත්වා සීමාසමූහනනකම්මවාචං වත්වා තා සීමා සමූහනෙය්‍යුං. තතො පොරාණබද්ධසීමානං සමූහතත්තා ගාමසීමායෙව අවසිට්ඨා භවෙය්‍යාති. වුත්තඤ්හෙතං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) ‘‘කෙචි පන ඊදිසෙසු විහාරෙසු ඡපඤ්චමත්තෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා විහාරකොටිතො පට්ඨාය විහාරපරික්ඛෙපස්ස අන්තො ච බහි ච සමන්තා ලෙඩ්ඩුපාතෙ සබ්බත්ථ මඤ්චප්පමාණෙ මඤ්චප්පමාණෙ ඔකාසෙ නිරන්තරං ඨත්වා පඨමං අවිප්පවාසසීමං, තතො සමානසංවාසකසීමඤ්ච සමූහනනවසෙන සීමාය සමුග්ඝාතෙ කතෙ තස්මිං විහාරෙ ඛණ්ඩසීමාය මහාසීමාය ච විජ්ජමානත්තෙ සතිපි අවස්සං එකස්මිං මඤ්චට්ඨානෙ තාසං මජ්ඣගතා තෙ භික්ඛූ තා සමූහනෙය්‍යුං, තතො ගාමසීමා එව අවසිස්සෙය්‍යා’’ති.

อย่างไร? ในเวลาถอนสีมานั้น หากเริ่มในปกติคามสีมา ก็ให้จัดเวรยามรักษาป้องกันโดยรอบเขตปกติคามสีมานั้น หากเริ่มในวิสุงคามสีมา ก็ให้จัดเวรยามรักษาป้องกันโดยรอบเขตวิสุงคามสีมานั้น เพื่อไม่ให้ภิกษุอื่นเข้ามา พร้อมด้วยพระวินัยธรผู้ฉลาดมีกำลังสามารถสวดกรรมวาจาได้ และภิกษุผู้เป็นสมานสังวาสิกะผู้มีศีลเป็นที่รักมีความละอาย เนื่องจากกรรมนี้เป็นกรรมที่ต้องทำด้วยสงฆ์ ๔ รูป หรือเพราะความที่ภาวะแห่งภิกษุผู้เป็นปกติธรรมดาที่ถึงพร้อมด้วยกรรมนั้นรู้ได้ยาก จึงให้พาภิกษุจำนวนมากกว่านั้น ยืนหรือนั่งอยู่โดยไม่ละหัตถบาส ในที่ประมาณเท่าเตียงนอนทุกแห่ง ในที่ประมาณเท่าก้อนดินตกโดยรอบ ทั้งภายในและภายนอกนิมิตของสีมาที่จะพึงผูกในบัดนี้และเขตวิหาร สวดกรรมวาจาถอนอวิปปวาสสีมาก่อน แล้วจึงสวดกรรมวาจาถอนสมานสังวาสสีมา เมื่อถอนสีมาแล้ว แม้สีมาเก่าทั้งหลายจะยังมีอยู่ แต่เพราะภิกษุอย่างน้อย ๒๑ รูปสามารถนั่งได้ ภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ในที่ประมาณเท่าเตียงนอนทุกแห่งในสีมา ย่อมต้องยืนอยู่ในสีมาเหล่านั้นแน่นอน เพราะฉะนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมาแล้วสวดกรรมวาจาถอนสีมาเหล่านั้นเสีย เมื่อสีมาเก่าที่ผูกไว้ถูกถอนแล้ว สีมาบ้านเท่านั้นย่อมเหลืออยู่. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา มหาวรรค 2.144) ว่า 'แต่บางท่านพาภิกษุประมาณ ๕-๖ รูปในวิหารเช่นนี้ ยืนติดต่อกันในที่ประมาณเท่าเตียงนอนทุกแห่ง ในที่ประมาณก้อนดินตกโดยรอบ ทั้งภายในและภายนอกเขตวิหาร เริ่มตั้งแต่ที่สุดวิหารไป แล้วถอนด้วยอำนาจการถอนอวิปปวาสสีมาก่อน แล้วจึงถอนสมานสังวาสสีมา เมื่อถอนสีมาแล้ว แม้ในวิหารนั้นจะมีขัณฑสีมาและมหาสีมาอยู่ก็ตาม ภิกษุเหล่านั้นซึ่งอยู่ท่ามกลางสีมาเหล่านั้นในที่ประมาณเท่าเตียงนอนแห่งหนึ่ง ย่อมถอนสีมาเหล่านั้นได้แน่นอน ต่อจากนั้น คามสีมาเท่านั้นย่อมเหลืออยู่' ดังนี้

‘‘සාධුකං පන ඤත්වායෙව සමූහනිතබ්බා චෙව බන්ධිතබ්බා චා’’ති අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 144) වචනතො සීමං ජානන්තායෙව සමූහනිතුං සක්ඛිස්සන්ති, කථං අජානන්තාති. ඉමස්මිං සීමාසමූහනනාධිකාරෙ සීමං වා සීමාපරිච්ඡෙදං වා ජානනභාවො අඞ්ගං න හොති, අන්තොසීමායං ඨිතභාවො, ‘‘සීමං සමූහනිස්සාමා’’ති කම්මවාචාකරණන්ති ඉදමෙව ද්වයං අඞ්ගං හොති, තස්මා ඉමිනා අඞ්ගද්වයෙන සම්පන්නෙ සති ඉමං අජානන්තාපි සමූහනිතුං සක්කොන්තීති. ඉමිනා අඞ්ගද්වයෙන සම්පන්නෙ සති සීමං අජානන්තානං සමූහනිතුං සමත්ථභාවො කථං විඤ්ඤාතබ්බොති? අට්ඨකථායං ‘‘ඛණ්ඩසීමං පන ජානන්තා අවිප්පවාසං අජානන්තාපි [Pg.358] සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්තී’’ති එවං මහාසීමාය පරිච්ඡෙදං අජානනට්ඨානෙපි සමූහනනස්ස වුත්තත්තා විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) ‘‘න හෙත්ථ සීමාය, තප්පරිච්ඡෙදස්ස වා ජානනං අඞ්ගං, සීමාය පන අන්තොඨානං, ‘සමූහනිස්සාමා’ති කම්මවාචාකරණඤ්ච අඞ්ගං. අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 144) ‘ඛණ්ඩසීමං පන ජානන්තා අවිප්පවාසං අජානන්තාපි සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්තී’ති එවං මහාසීමාය පරිච්ඡෙදස්ස අජානනෙපි සමූහනනස්ස වුත්තත්තා’’ති වුත්තං. තතො පොරාණබද්ධසීමානං සමූහතත්තා ගාමසීමායෙව අවසිට්ඨා භවෙය්‍යාති තස්මිං අවසිට්ඨාය තතො පරං කිං කාතබ්බන්ති. ගාමසීමාය අවසිට්ඨාය සති තං ගාමසීමං පුබ්බෙ වුත්තනයෙන සොධනං රක්ඛණඤ්ච කත්වා තිස්සං ගාමසීමායං ඛණ්ඩසීමං මහාසීමඤ්ච යථාරුචි බන්ධිතුං ලභති, සීමං අබන්ධිත්වාව කෙවලාය ගාමසීමාය උපසම්පදාදිසඞ්ඝකම්මඤ්ච කාතුම්පි ලභති.

จากคำในอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา 144) ที่ว่า 'แต่พึงรู้ให้ดีก่อนนั่นแหละ จึงควรถอนและควรผูก' ภิกษุทั้งหลายจะสามารถถอนได้ก็ต่อเมื่อรู้สีมาเท่านั้น มิใช่หรือ? เมื่อไม่รู้จะถอนได้อย่างไร? ในอธิการว่าด้วยการถอนสีมานี้ ความเป็นผู้รู้สีมาหรือกำหนดสีมา ไม่ใช่องค์ประกอบ แต่ความเป็นผู้ตั้งอยู่ภายในสีมา ๑ การสวดกรรมวาจาว่า 'เราจะถอนสีมา' ๑ องค์ประกอบ ๒ ประการนี้เท่านั้นที่เป็นองค์ประกอบ เพราะฉะนั้น เมื่อถึงพร้อมด้วยองค์ประกอบ ๒ ประการนี้ แม้ไม่รู้สีมานี้ ก็สามารถถอนได้. จะพึงทราบความที่ภิกษุผู้ไม่รู้สีมาสามารถถอนได้ เมื่อถึงพร้อมด้วยองค์ประกอบ ๒ ประการนี้ได้อย่างไร? เพราะในอรรถกถากล่าวถึงการถอนแม้ในที่ที่ไม่รู้กำหนดมหาสีมาไว้ว่า 'แต่เมื่อรู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถถอนและผูกได้' และในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา มหาวรรค 2.144) ก็กล่าวไว้ว่า 'ในการถอนสีมานี้ การรู้สีมาหรือการรู้กำหนดสีมานั้นไม่ใช่องค์ประกอบ แต่การตั้งอยู่ภายในสีมา และการสวดกรรมวาจาว่า จะถอนสีมา เป็นองค์ประกอบ เพราะในอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา 144) กล่าวถึงการถอนแม้ในเมื่อไม่รู้กำหนดมหาสีมาไว้ว่า แต่เมื่อรู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถถอนและผูกได้' ต่อจากนั้น เมื่อสีมาเก่าที่ผูกไว้ถูกถอนแล้ว คามสีมาเท่านั้นย่อมเหลืออยู่ เมื่อคามสีมานั้นเหลืออยู่แล้ว ต่อจากนั้นพึงทำอย่างไร? เมื่อคามสีมาเหลืออยู่ ภิกษุทำการชำระและรักษาคามสีมานั้นตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ย่อมได้เพื่อผูกขัณฑสีมาและมหาสีมาในคามสีมานั้นตามชอบใจ หรือแม้จะไม่ผูกสีมาเลย จะทำสังฆกรรมมีการอุปสมบทเป็นต้นในคามสีมาล้วนๆ ก็ได้

වුත්තඤ්හි විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) – ‘‘ගාමසීමාය එව ච අවසිට්ඨාය තත්ථ යථාරුචි දුවිධම්පි සීමං බන්ධිතුඤ්චෙව උපසම්පදාදිකම්මං කාතුඤ්ච වට්ටතීති වදන්ති, තං යුත්තං විය දිස්සති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති. තස්මා යදි සට්ඨිහත්ථායාමං චත්තාලීසහත්ථවිත්ථාරං ඛණ්ඩසීමමෙව කත්තුකාමා හොන්ති, එත්තකෙ පදෙසෙ මඤ්චට්ඨානං ගණ්හන්තො පමාණයුත්තකො මඤ්චොති සබ්බපච්ඡිමප්පමාණයුත්තො මඤ්චො. සො හි පකතිවිදත්ථියා නවවිදත්ථිකො, අට්ඨවිදත්ථිකො වා හොති. තතො ඛුද්දකො මඤ්චො සීසුපධානං ඨපෙත්වා පාදං පසාරෙත්වා නිපජ්ජිතුං නප්පහොතීති සබ්බපච්ඡිමමඤ්චස්ස ආයාමප්පමාණස්ස සමන්තපාසාදිකායං වුත්තත්තා තතො අධිකායාමොපි හොතියෙව. මඤ්චස්ස විත්ථාරො පන ආයාමස්ස උපඩ්ඪො හොති, තස්මා මඤ්චප්පමාණට්ඨානං ආයාමතො පඤ්චහත්ථං, විත්ථාරතො පඤ්චවිදත්ථිකන්ති ගහෙත්වා තෙන [Pg.359] පමාණෙන ගණ්හන්තො සට්ඨිහත්ථායාමං සීමට්ඨානං චතුවීසතිමඤ්චකං හොති, චත්තාලීසහත්ථවිත්ථාරං අට්ඨමඤ්චකං හොති. එවං ගණ්හන්තො දක්ඛිණුත්තරායාමො මඤ්චො හොති, සට්ඨිහත්ථායාමං සීමට්ඨානං ද්වාදසමඤ්චකං හොති, චත්තාලීසහත්ථවිත්ථාරං සොළසමඤ්චකං හොති. එවං ගණ්හන්තො පාචීනපච්ඡිමායාමො මඤ්චො හොති. දුවිධෙපි ආයාමං විත්ථාරෙන ගුණිතං කරොන්තො සකලං අන්තොසීමට්ඨානං ද්වානහුත්තරසතමඤ්චකං හොති, බහිසීමට්ඨානම්පි සමන්තතො එකමඤ්චකං වා ද්විතිමඤ්චකං වා ගහෙතබ්බං. තෙන සහ ගණනං වඩ්ඪෙතබ්බං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) පන ‘‘සමන්තා ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති වුත්තං, තං පන මහාසීමාබන්ධනකාලෙ විහාරපරික්ඛෙපස්ස බහිඋපචාරං සන්ධාය වුත්තං සියා. ඛණ්ඩසීමායපි දූරතො සමූහනනෙ දොසො නත්ථි, දුක්කරත්තා පන කාරකානං පමාණං ජානිතබ්බං. කල්‍යාණියං නාම සීමායං පන ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච පඤ්චහත්ථප්පමාණං ඨානං එකකොට්ඨාසං කත්වා සමූහනති. තම්පි පච්ඡිමමඤ්චප්පමාණතො අධිකමෙවාති කත්වා කතං. ඉදානි අම්හෙති වුත්තට්ඨානං පන පකරණනයෙන සංසන්දනත්තා යුත්තතරන්ති දට්ඨබ්බං.

ในวิมติวิโนทนีย์ (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค 2.144) ได้กล่าวไว้ว่า—'เมื่อสีมาบ้านยังเหลืออยู่นั่นเอง ในที่นั้น ย่อมควรเพื่อผูกสีมาแม้ทั้งสองชนิดตามความพอใจ และเพื่อทำกรรมมีการอุปสมบทเป็นต้น' คำนั้นดูเหมือนจะสมควร ควรพิจารณาแล้วถือเอา เพราะฉะนั้น หากประสงค์จะทำขัณฑสีมาที่มีความยาว 60 ศอก กว้าง 40 ศอก ในบริเวณนั้น การกำหนดพื้นที่เท่าเตียงนอนที่มีขนาดพอเหมาะ คือเตียงนอนที่มีขนาดเล็กที่สุด เตียงนั้นมีความยาว 9 คืบ หรือ 8 คืบ โดยคืบปกติ เตียงที่เล็กกว่านั้น เมื่อวางหมอนหนุนศีรษะแล้ว ย่อมไม่สามารถเหยียดเท้าลงนอนได้ เพราะฉะนั้น ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาได้กล่าวถึงขนาดความยาวของเตียงที่เล็กที่สุดไว้ ดังนั้น เตียงที่มีความยาวมากกว่านั้นก็ย่อมมีได้ ส่วนความกว้างของเตียงนั้นเป็นครึ่งหนึ่งของความยาว เพราะฉะนั้น เมื่อกำหนดพื้นที่ขนาดเตียงนอนว่ามีความยาว 5 ศอก กว้าง 5 คืบ และคำนวณด้วยขนาดนั้น พื้นที่สีมาที่มีความยาว 60 ศอก จะมีจำนวน 24 เตียง และพื้นที่ที่มีความกว้าง 40 ศอก จะมีจำนวน 8 เตียง เมื่อคำนวณเช่นนี้ เตียงนอนจะมีความยาวจากทิศใต้ไปทิศเหนือ พื้นที่สีมาที่มีความยาว 60 ศอก จะมีจำนวน 12 เตียง และพื้นที่ที่มีความกว้าง 40 ศอก จะมีจำนวน 16 เตียง เมื่อคำนวณเช่นนี้ เตียงนอนจะมีความยาวจากทิศตะวันออกไปทิศตะวันตก เมื่อนำความยาวคูณด้วยความกว้างทั้งสองแบบ พื้นที่ภายในสีมาทั้งหมดจะมีจำนวน 192 เตียง ส่วนพื้นที่ภายนอกสีมาก็ควรกำหนดโดยรอบ 1 เตียง หรือ 2 เตียง ควรรวมการคำนวณนั้นเข้าไปด้วย แต่ในวิมติวิโนทนีย์ (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค 2.144) ได้กล่าวไว้ว่า 'โดยรอบเท่าที่ก้อนดินตก' คำนั้นอาจกล่าวถึงบริเวณภายนอกเขตวัดในเวลาผูกมหาสีมา แม้ในขัณฑสีมา การถอนสีมาในระยะไกลก็ไม่มีโทษ แต่เพราะเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก จึงควรรู้ประมาณของผู้กระทำ แต่ในสีมาชื่อกัลยาณี ได้กำหนดพื้นที่ขนาด 5 ศอก ทั้งความยาวและความกว้างเป็นหนึ่งส่วนแล้วถอนสีมา นั่นก็ทำโดยถือว่ามากกว่าขนาดเตียงนอนที่เล็กที่สุด ส่วนสถานที่ที่เรากล่าวถึงในตอนนี้ ควรเห็นว่าเหมาะสมกว่า เพราะสอดคล้องกับหลักการในปกรณ์

සමූහනනාකාරො පන එවං වෙදිතබ්බො – ඉදානි බන්ධිතබ්බාය සීමාය නිමිත්තානං අන්තො ච බහි ච යථාවුත්තනයෙන සමූහනිතබ්බසීමට්ඨානං ආදාසතලං විය සමං සුද්ධං විමලං කත්වා යථාවුත්තමඤ්චප්පමාණං මඤ්චප්පමාණං ඨානං අට්ඨපදකලෙඛං විය රජ්ජුනා වා දණ්ඩෙන වා ලෙඛං කාරාපෙත්වා ලෙඛානුසාරෙන තම්බමත්තිකචුණ්ණෙන වා සෙතමත්තිකචුණ්ණෙන වා වණ්ණවිසෙසං කාරාපෙත්වා පන්ති පන්ති කොට්ඨාසං කොට්ඨාසං කාරාපෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ආරක්ඛං සොධනඤ්ච කාරාපෙත්වා ‘‘ඉදානි සීමං සමූහනිස්සාමා’’ති චත්තාරො [Pg.360] වා තදුත්තරි වා සමානසංවාසකභික්ඛූ ගහෙත්වා පඨමපන්තියං පඨමකොට්ඨාසෙ මඤ්චට්ඨානෙ ඨත්වා පඨමං අවිප්පවාසසීමාසමූහනනකම්මවාචං, තතො සමානසංවාසකසීමාසමූහනනකම්මවාචං සාවෙත්වා තස්මිං කොට්ඨාසෙයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඨිතට්ඨානං පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා තික්ඛත්තුං වා සත්තක්ඛත්තුං වා සමූහනිත්වා තතො නික්ඛමිත්වා පඨමපන්තියංයෙව දුතියකොට්ඨාසෙ ඨත්වා තථෙව කත්වා තතො පඨමපන්තියංයෙව අනුලොමනයෙන යාව අන්තිමකොට්ඨාසා එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ තථෙව කත්වා පඨමපන්තියා පරික්ඛීණාය දුතියපන්තියා අන්තිමකොට්ඨාසෙ ඨත්වා තථෙව කත්වා තතො පට්ඨාය දුතියපන්තියංයෙව පටිලොමනයෙන යාව ආදිකොට්ඨාසා තථෙව කත්වා එවං තතියපන්තිආදීසුපි එකදා අනුලොමතො එකදා පටිලොමතො ගන්ත්වා සබ්බාසු පන්තීසු සබ්බස්මිං කොට්ඨාසෙ පරික්ඛීණෙ ඉදං සීමාසමූහනනකම්මං නිට්ඨිතං නාම හොති. ‘‘චත්තාරො තදුත්තරි වා’’ති ඉදං පන ඉමස්ස කම්මස්ස චතුවග්ගකරණීයත්තා වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) පන භික්ඛූනං පකතත්තභාවස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ලජ්ජීපෙසලභික්ඛූනඤ්ච දුල්ලභත්තා ‘‘ඡපඤ්චමත්තෙ’’ති වුත්තං.

อนึ่ง พึงทราบวิธีการถอนสีมาดังนี้ คือ บัดนี้ พึงทำให้พื้นที่สีมาที่จะถอน ทั้งภายในและภายนอกนิมิตของสีมาที่จะผูกนั้น เรียบ สะอาด บริสุทธิ์ เหมือนแผ่นกระจก ตามที่กล่าวไว้แล้ว จากนั้นพึงให้ขีดเส้นด้วยเชือกหรือไม้เท้า เหมือนการเขียนตารางหมากรุก ในพื้นที่ขนาดเตียงนอนตามที่กล่าวไว้แล้ว และให้ทำเครื่องหมายสีต่างๆ ด้วยผงดินแดงหรือผงดินขาวตามเส้นที่ขีดไว้ ให้เป็นแถวเป็นช่องๆ แล้วให้ทำอารักขาและชำระให้สะอาดตามที่กล่าวไว้ก่อน แล้วจึงกล่าวว่า 'บัดนี้ เราจะถอนสีมา' จากนั้นพึงนำภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน 4 รูป หรือมากกว่านั้น ยืนอยู่ในช่องแรกของแถวแรก ณ ที่ตั้งเตียงนอน แล้วให้สวดกรรมวาจาถอนอวิปปวาสสีมาก่อน แล้วจึงสวดกรรมวาจาถอนสมานสังวาสสีมา จากนั้นในช่องนั้นเอง พึงผลัดเปลี่ยนที่ยืนของกันและกัน ถอนสีมา 3 ครั้ง หรือ 7 ครั้ง แล้วจึงออกจากช่องนั้น ไปยืนในช่องที่สองของแถวแรก แล้วทำเช่นนั้นอีก จากนั้นในแถวแรกนั้นเอง พึงทำเช่นนั้นในแต่ละช่องตามลำดับไปจนถึงช่องสุดท้าย เมื่อแถวแรกเสร็จสิ้นแล้ว พึงไปยืนในช่องสุดท้ายของแถวที่สอง แล้วทำเช่นนั้นอีก จากนั้นในแถวที่สองนั้นเอง พึงทำเช่นนั้นตามย้อนลำดับไปจนถึงช่องแรก และในแถวที่สามเป็นต้นไปก็เช่นกัน พึงทำสลับกันไป คือครั้งหนึ่งตามลำดับ และอีกครั้งหนึ่งย้อนลำดับ เมื่อทำเสร็จสิ้นทุกแถวทุกช่องแล้ว การถอนสีมานี้ชื่อว่าสำเร็จแล้ว คำว่า '4 รูป หรือมากกว่านั้น' นี้กล่าวไว้เพราะกรรมนี้เป็นกรรมที่ต้องทำด้วยสงฆ์จตุรวรรค แต่ในวิมติวิโนทนีย์ (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค 2.144) ได้กล่าวไว้ว่า 'ประมาณ 5-6 รูป' เพราะความที่ความเป็นผู้มีปกติภาพของภิกษุนั้นรู้ได้ยาก และภิกษุผู้ละอายบาปและน่าเลื่อมใสก็หายาก

කල්‍යාණීසීමායං පන සීහළදීපතො අභිනවසික්ඛං ගහෙත්වා නිවත්තන්තෙහි ගරහවිවාදමත්තම්පි අලභන්තෙහි ධම්මචෙතියරඤ්ඤා විචිනිත්වා ගහිතෙහි චුද්දසහි භික්ඛූහි කතන්ති පාසාණලෙඛායං ආගතං. රතනපූරනගරෙ පන සිරීසුධම්මරාජාධිපතිනාමකස්ස චූළඅග්ගරාජිනො කාලෙ මහාසීහළප්පත්තොති විස්සුතො සිරීසද්ධම්මකිත්තිනාමකො මහාථෙරවරො අත්තනො වසනට්ඨානස්ස අවිදූරෙ පබ්බතමත්ථකෙ සීමං බන්ධන්තො අත්තනො නිස්සිතකෙ අග්ගහෙත්වා අත්තනා [Pg.361] අභිරුචිතෙ ලජ්ජිපෙසලබහුස්සුතසික්ඛාකාමභූතෙ අඤ්ඤෙ මහාථෙරෙ ගහෙත්වා අත්තචතුත්ථොව හුත්වා කම්මං කරොතීති වදන්ති. තං ඉමස්ස කම්මස්ස චතුවග්ගකරණීයත්තා තෙසඤ්ච ථෙරානං පකතත්තභාවෙ නිරාසඞ්කත්තා කතං භවෙය්‍ය, එවං සන්තෙපි භික්ඛූනං පකතත්තභාවස්ස දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යත්තා චතුවග්ගකරණීයකම්මස්ස අතිරෙකචතුවග්ගෙන කරණෙ දොසාභාවතො අතිරෙකභික්ඛූහි කතභාවො පසත්ථතරො හොති. තෙනෙව ච කාරණෙන විමතිවිනොදනීනාමිකායං විනයටීකායං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) ‘‘ඡපඤ්චමත්තෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා’’ති වුත්තං, කල්‍යාණීසීමායඤ්ච චුද්දසහි භික්ඛූහි කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවං නිට්ඨිතෙපි පන සීමාසමූහනනකම්මෙ නානාවාදානං නානාචරියානං නානානිකායානං නානාදෙසවාසිකානං භික්ඛූනං චිත්තාරාධනත්ථං ගරහවිවාදමොචනත්ථඤ්ච පුනප්පුනං තෙහිපි භික්ඛූහි තථෙව කාරාපෙතබ්බං. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං (පරි. අට්ඨ. 482-483; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 251) ‘‘පුනප්පුනං පන කාතබ්බං. තඤ්හි කුප්පස්ස කම්මස්ස කම්මං හුත්වා තිට්ඨති, අකුප්පස්ස ථිරකම්මභාවාය හොතී’’ති. තෙනෙව ච කාරණෙන හංසාවතීනගරෙ අනෙකපණ්ඩරහත්ථිසාමිමහාධම්මරාජා සහපුඤ්ඤකම්මභූතතො මහාචෙතියතො චතූසු දිසාසු සීමාසමූහනනකාලෙ රාමඤ්ඤදෙසවාසීහි මහාථෙරෙහි ච මරම්මදෙසවාසීහි මහාථෙරෙහි ච විසුං විසුං කාරාපෙසීති දට්ඨබ්බං.

แต่ในกัลยาณีสีมานั้น มีปรากฏในศิลาจารึกว่า พระภิกษุ 14 รูป ผู้ถือเอาสิกขาใหม่มาจากสีหฬทวีปแล้วกลับมา ไม่ได้รับแม้เพียงการตำหนิและการโต้แย้ง โดยพระเจ้าธัมมเจดีย์ทรงคัดเลือกไว้ ได้กระทำ (สีมา) นั้น. แต่ในเมืองรัตนปุระ ในสมัยของพระเจ้าจุฬาอัครราชผู้มีพระนามว่า ศรีสุธัมมราชธิบดี พระมหาเถระผู้ประเสริฐนามว่า ศรีสัทธัมมกิตติ ผู้ปรากฏชื่อว่า 'มหาลังกาปัตตะ' เมื่อจะผูกสีมาบนยอดเขาไม่ไกลจากที่อยู่ของตน ไม่ได้พาเอาภิกษุผู้เป็นศิษย์ของตน แต่พาเอาพระมหาเถระรูปอื่นที่ตนพอใจ ผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รัก เป็นพหูสูต และเป็นผู้ใคร่ต่อการศึกษา มาทำกรรมนั้น โดยท่านเองเป็นรูปที่ 4 (รวมเป็น 4 รูป) ดังนี้. การกระทำนั้น พึงเห็นว่าทำไปเพราะกรรมนี้เป็นกรรมที่ต้องทำด้วยสงฆ์จตุรวรรค และเพราะความที่พระเถระเหล่านั้นเป็นผู้มีปกติวิสัย (ปกตัตตะ) ที่ปราศจากความสงสัย, แม้กระนั้นก็ตาม เพราะความที่ความเป็นภิกษุปกตัตตะนั้นรู้ได้ยาก และเพราะไม่มีโทษในการทำกรรมที่ต้องทำด้วยสงฆ์จตุรวรรคด้วยภิกษุที่เกิน 4 รูป การที่ทำด้วยภิกษุเกินจำนวนจึงเป็นที่สรรเสริญยิ่งกว่า. ด้วยเหตุนั้นเอง ในวินัยฏีกาชื่อวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค 2.144) จึงกล่าวไว้ว่า 'พาเอาภิกษุประมาณ 5-6 รูป' และในกัลยาณีสีมาก็พึงทราบว่าทำด้วยภิกษุ 14 รูป. แม้เมื่อการถอนสีมาสำเร็จลงแล้วอย่างนี้ เพื่อให้เป็นที่พอใจของภิกษุผู้มีวาทะต่างกัน มีอาจารย์ต่างกัน มีนิกายต่างกัน และผู้อยู่ในต่างประเทศ และเพื่อพ้นจากการตำหนิและการโต้แย้ง พึงให้ภิกษุเหล่านั้นทำเช่นนั้นซ้ำอีก. จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถา (ปริ.อรรถ. 482-483; วิ.สังค.อรรถ. 251) ว่า 'แต่พึงทำซ้ำๆ เพราะกรรมนั้นย่อมเป็นกรรมที่ทำทับกรรมที่เสียไป และย่อมเป็นไปเพื่อความมั่นคงของกรรมที่ไม่เสียไป'. ด้วยเหตุนั้นเอง พึงทราบว่า ในเมืองหงสาวดี พระเจ้ามหาธัมมราชาผู้เป็นเจ้าของช้างเผือกหลายเชือก เมื่อจะถอนสีมาใน 4 ทิศ จากมหาเจดีย์อันเป็นที่ตั้งแห่งบุญกรรม ได้ทรงให้พระมหาเถระชาวรามัญประเทศและพระมหาเถระชาวพม่าประเทศทำแยกจากกัน.

යදි පන මහාසීමං බන්ධිතුකාමො හොති, තදා උසභමත්තං වා ද්විඋසභමත්තං වා තදුත්තරි වා පදෙසං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘එත්තකෙ ඨානෙ විහාරං කරිස්සාමා’’ති පරික්ඛෙපං කාරාපෙත්වා තස්ස විහාරපරික්ඛෙපස්ස අන්තො ච සබ්බත්ථ බහි ච සමන්තා ලෙඩ්ඩුපාතට්ඨානෙ මඤ්චප්පමාණෙ මඤ්චප්පමාණෙ [Pg.362] ඔකාසෙ හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පන්තිකොට්ඨාසෙ කත්වා කම්මප්පත්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං නිරන්තරං ඨත්වා පඨමං අවිප්පවාසසීමා තතො සමානසංවාසකසීමා ච සමූහනිතබ්බා. එවං සීමාය සමුග්ඝාතෙ කතෙ තස්මිං විහාරෙ ඛණ්ඩසීමාය මහාසීමාය ච විජ්ජමානත්තෙ සති අවස්සං එකස්මිං මඤ්චට්ඨානෙ තාසං මජ්ඣගතා තෙ භික්ඛූ තා සමූහනෙය්‍යුං, තතො ගාමසීමා එව අවසිස්සෙය්‍ය, තස්සං ගාමසීමායං ඛණ්ඩසීමාමහාසීමාවසෙන දුවිධා සීමා යථාරුචි බන්ධිතබ්බා. බන්ධනාකාරං පන උපරි වක්ඛාම.

หากประสงค์จะผูกมหาสีมา พึงกำหนดพื้นที่ประมาณ 1 อุสภะ หรือ 2 อุสภะ หรือมากกว่านั้น แล้วให้สร้างรั้วล้อมเขตวิหาร เมื่อสร้างรั้วล้อมเขตวิหารนั้นแล้ว พึงถอนอวิปปวาสสีมาเสียก่อน แล้วจึงถอนสมานสังวาสกสีมา โดยทำเป็นส่วนๆ ตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น ในพื้นที่ประมาณเท่าเตียงนอนๆ โดยรอบทั้งภายในและภายนอกเขตล้อมวิหารนั้นทั้งหมด ในที่ที่ก้อนดินตก โดยยืนอยู่ไม่ขาดสายพร้อมด้วยภิกษุผู้เข้าประกอบกรรม. เมื่อถอนสีมาอย่างนี้แล้ว ในวิหารนั้น เมื่อมีขัณฑสีมาและมหาสีมาอยู่ ภิกษุเหล่านั้นผู้อยู่ในระหว่างสีมาเหล่านั้น พึงถอนสีมาเหล่านั้นในที่ประมาณเท่าเตียงนอนแห่งหนึ่งเป็นแน่, จากนั้นจะเหลือแต่คามสีมาเท่านั้น, ในคามสีมานั้น พึงผูกสีมา 2 ชนิด คือ ขัณฑสีมาและมหาสีมา ตามความพอใจ. ส่วนวิธีผูก เราจักกล่าวในภายหลัง.

කස්මා පන නිමිත්තානං බහිපි සීමාසමූහනනං කතං, නනු නිමිත්තානං අන්තොයෙව අභිනවසීමා ඉච්ඡිතබ්බාති තත්ථෙව සම්භෙදජ්ඣොත්ථරණවිමොචනත්ථං පොරාණකසීමාය සමූහනනං කාතබ්බන්ති? සච්චං, දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පන එවං කතන්ති දට්ඨබ්බං. දුවිඤ්ඤෙය්‍යො හි පොරාණකසීමාය විජ්ජමානාවිජ්ජමානභාවො, තස්මා යදි නිමිත්තානං අන්තොයෙව සීමාසමූහනනං කරෙය්‍ය, තතො බහි පොරාණකසීමා තිට්ඨෙය්‍ය, තතො අප්පමත්තකං ඨානං අන්තො පවිසෙය්‍ය, තං ඨානං කම්මවාචාපාඨකෙන සහ සීමාසමූහනනකාරකසඞ්ඝස්ස පතිට්ඨහනප්පහොනකං න භවෙය්‍ය, එවං සන්තෙ සා පොරාණකසීමා අසමූහතාව භවෙය්‍ය. තං සමූහතසඤ්ඤාය සීමාසම්මන්නනකාලෙ අන්තොනිමිත්තට්ඨානං සම්මන්නෙය්‍යුං, තං අසමූහතපොරාණසීමාකොටිපවිට්ඨත්තා සීමාය සීමං සම්භෙදදොසො, යදි පන තං ඨානං චතුන්නං නිසින්නප්පහොනකං භවෙය්‍ය, සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරණදොසො, යදිපි අන්තො න පවිසති, නිරන්තරං ඵුට්ඨමත්තං හොති, එවම්පි සීමාසඞ්කරදොසොති ඉමස්මා දොසත්තයා විමොචනත්ථං නිමිත්තානං බහිපි සීමාසමූහනනං කතං. තෙනෙව විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) ‘‘බහි ච සමන්තා ලෙඩ්ඩුපාතෙ’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

เพราะเหตุไรจึงมีการถอนสีมาแม้ภายนอกนิมิตเล่า? มิใช่หรือว่า พึงประสงค์สีมาใหม่ภายในนิมิตเท่านั้น และพึงถอนสีมาเก่าในที่นั้นเอง เพื่อพ้นจากความคาบเกี่ยวกันและความทับกันของสีมา? เป็นความจริง, แต่พึงทราบว่าที่ทำอย่างนี้เพราะยากที่จะรู้ได้. ด้วยว่า ความมีอยู่หรือไม่มีอยู่ของสีมาเก่านั้นรู้ได้ยาก, เพราะฉะนั้น หากถอนสีมาภายในนิมิตเท่านั้น สีมาเก่าก็จะยังคงอยู่ภายนอก, จากนั้นที่เพียงเล็กน้อยพึงล้ำเข้าไปภายใน, ที่นั้นจะไม่เพียงพอที่สงฆ์ผู้ทำกรรมถอนสีมาพร้อมด้วยผู้สวดกรรมวาจาจะตั้งอยู่ได้, เมื่อเป็นเช่นนี้ สีมาเก่านั้นก็จะเป็นอันยังไม่ได้ถอน. เมื่อภิกษุเหล่านั้นสมมติสีมาภายในนิมิตด้วยสำคัญว่าถอนแล้ว, เพราะเหตุที่ที่นั้นเข้าไปสู่ส่วนปลายของสีมาเก่าที่ยังไม่ได้ถอน จึงเป็นโทษคือสีมาคาบเกี่ยวกัน (สีมาสัมเภท), หากที่นั้นเพียงพอที่ภิกษุ 4 รูปจะนั่งได้ ก็เป็นโทษคือสีมาทับกัน (สีมาอัชโชตถรณะ), แม้หากไม่ล้ำเข้าไปภายใน เพียงแค่สัมผัสกันไม่ขาดสาย ก็เป็นโทษคือสีมาปะปนกัน (สีมาสังกะระ), เพื่อพ้นจากโทษ 3 ประการนี้ จึงมีการถอนสีมาแม้ภายนอกนิมิต. ด้วยเหตุนั้นเอง พึงทราบว่า ในวิมติวิโนทนีจึงกล่าวไว้ว่า 'และภายนอกโดยรอบในที่ที่ก้อนดินตก' เป็นต้น.

කෙචි [Pg.363] පන ආචරියා සමන්තා නිමිත්තානං අන්තො රජ්ජුපසාරණං කත්වා අන්තො ඨත්වා රජ්ජුයා හෙට්ඨා පාදෙ පවෙසෙත්වා රජ්ජුතො බහි කිඤ්චිමත්තං ඨානං අතික්කමිත්වා සීමාසමූහනනං කරොන්ති, තදෙතං විචාරෙතබ්බං. පාදග්ගට්ඨපනමත්තෙන පොරාණසීමාසමුග්ඝාතො න හොති, අථ ඛො කම්මවාචාපාඨකෙන සහ කම්මපත්තසඞ්ඝස්ස පතිට්ඨානෙන කම්මවාචාය පාඨනෙන ච සමුග්ඝාතො හොති. වුත්තඤ්හි විමතිවිනොදනිප්පකරණෙ (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) ‘‘සීමාය පන අන්තොඨානං, ‘සමූහනිස්සාමා’ති කම්මවාචාය කරණඤ්චෙත්ථ අඞ්ග’’න්ති, තස්මා එකදෙසෙන අන්තොපවිට්ඨාය ච එකසම්බන්ධෙන ඨිතාය පොරාණකබද්ධසීමාය සමුග්ඝාතෙ අකතෙ වුත්තනයෙන දොසත්තයතො න මුච්චෙය්‍ය, තස්මා නිමිත්තතො බහිපි ඨත්වා සමූහනනකරණභාවොව පාසංසතරො හොති. අඤ්ඤෙ පන ආචරියා කම්මකාරකභික්ඛූනං පදවලඤ්ජසම්බන්ධං කත්වා සමූහනන්ති, තං ගරුකරණවසෙන කතන්ති ගය්හමානෙ දොසො නත්ථි. එකච්චෙ පන ථෙරා ‘‘කාරකසඞ්ඝස්ස අක්කන්තට්ඨානෙයෙව සීමා සමූහතා, න අනක්කන්තට්ඨානෙති සඤ්ඤාය පඨමතරං සාලං කරිත්වා පච්ඡා සීමාය සමූහතාය ථම්භට්ඨානෙ අක්කමිතුං න ලභති, තස්මා අසමූහතා සීමා’’ති වදන්ති.

อาจารย์บางพวกขึงเชือกภายในนิมิตโดยรอบ แล้วยืนอยู่ภายใน สอดเท้าเข้าไปใต้เชือก ล้ำที่เล็กน้อยออกไปภายนอกเชือก แล้วทำการถอนสีมา เรื่องนี้พึงพิจารณา การถอนสีมาเก่าไม่สำเร็จด้วยการวางปลายเท้าเท่านั้น แต่การถอนสำเร็จด้วยการตั้งอยู่ของสงฆ์ผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมพร้อมด้วยผู้สวดกรรมวาจา และด้วยการสวดกรรมวาจา เพราะในคัมภีร์วิมติวิโนทนีกล่าวไว้ว่า "ที่ภายในสีมา และการทำกรรมวาจาว่า 'เราจักถอน' เป็นองค์ประกอบในเรื่องนี้" เพราะฉะนั้น เมื่อยังไม่ได้ถอนสีมาเก่าที่ผูกไว้ซึ่งเข้าไปภายในบางส่วนและตั้งอยู่ด้วยความเกี่ยวเนื่องกัน ก็จะไม่พ้นจากโทษ 3 ประการตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น การยืนอยู่ภายนอกนิมิตแล้วทำการถอน ย่อมเป็นที่สรรเสริญกว่า อาจารย์บางพวกถอนโดยทำความเกี่ยวเนื่องด้วยรอยเท้าของภิกษุผู้ทำกรรม หากถือว่าทำไปโดยความเคารพ ก็ไม่มีโทษ แต่พระเถระบางรูปกล่าวว่า "ด้วยความสำคัญว่า สีมาถูกถอนแล้วในที่ที่สงฆ์ผู้ทำกรรมเหยียบเท่านั้น ไม่ใช่ในที่ที่ไม่ได้เหยียบ เมื่อสร้างศาลาเสียก่อนแล้วถอนสีมาภายหลัง ก็ไม่สามารถเหยียบที่เสาได้ เพราะฉะนั้น สีมายังไม่ถูกถอน"

පුබ්බෙපි සිරීඛෙත්තනගරෙ මහාසත්තධම්මරාජස්ස කාලෙ තෙන රඤ්ඤා කතස්ස නන්දනවිහාරස්ස පුරතො තස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා සීමාය පතිට්ඨාපිතාය පඨමං ජෙතවනසාලං කත්වා පච්ඡා සීමං සමූහනිංසු, තදා තස්මිං නගරෙ මහාරුක්ඛමූලිකො නාම එකො ගණපාමොක්ඛත්ථෙරො ‘‘සචෙ ථම්භං විජ්ඣිත්වා පාදෙ ඨපෙතුං සක්ඛිස්සාමි, එවං සන්තෙ අහං ආගච්ඡිස්සාමී’’ති වත්වා නාගච්ඡති. සබ්බෙ ථෙරා ‘‘න ථම්භමත්තෙන පොරාණසීමා තිට්ඨති, ථම්භස්ස සමන්තතො ඨත්වා [Pg.364] කම්මවාචාය කතාය සීමා සමූහතා හොතී’’ති වත්වා තස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා සමූහනිංසු චෙව බන්ධිංසු ච. හංසාවතීනගරෙ ධම්මචෙතියරඤ්ඤො කල්‍යාණියසීමාබන්ධනකාලෙපි පඨමං සාලං කරිත්වාව පච්ඡා සමූහනිංසු, න ච පාළිඅට්ඨකථාටීකාදීසු ‘‘පදවලඤ්ජසම්බන්ධං කත්වා සීමා සමූහනිතබ්බා’’ති පාඨො අත්ථි, ‘‘මඤ්චප්පමාණෙ මඤ්චප්පමාණෙ ඨානෙ’’ති (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) පන අත්ථි. පොරාණසීමාය අන්තො ඨත්වා එකස්මිං ඨානෙ සීමාසමූහනනකම්මවාචාය කතාය සකලාපි සීමා සමූහතාව හොති, තස්මා ‘‘පදවලඤ්ජසම්බන්ධං කත්වා සමූහනිතබ්බ’’න්ති වචනං පණ්ඩිතා න සම්පටිච්ඡන්ති. ඊදිසං පන වචනං ගරුකරණවසෙන වුත්තන්ති ගය්හමානෙ කිඤ්චාපි දොසො නත්ථි, තථාපි සිස්සානුසිස්සානං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනකාරණං හොති. තෙ හි ‘‘අම්හාකං ආචරියා එවං කථෙන්ති, එවං කරොන්තී’’ති දළ්හීකම්මවසෙන ගහෙත්වා තථා අකතෙ සීමා සමූහතා න හොතීති මඤ්ඤන්ති, තස්මා පකරණාගතනයවසෙනෙව කරණං වරං පසත්ථං හොතීති දට්ඨබ්බං.

แม้ในอดีต ณ เมืองศรีเกษตร ในสมัยพระเจ้ามหาสัตตธรรมราชา เมื่อสีมาที่พระอัครมเหสีของพระราชาพระองค์นั้นทรงตั้งไว้หน้าวิหารนันทนะที่พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้าง พวกท่านได้สร้างศาลาเชตวันก่อนแล้วจึงถอนสีมาภายหลัง ในเวลานั้น พระเถระผู้เป็นประมุขคณะรูปหนึ่งชื่อ มหารุกขมูลลิกะ ในเมืองนั้น กล่าวว่า "ถ้าฉันสามารถเจาะเสาแล้ววางเท้าได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ฉันจักมา" แล้วก็ไม่มา พระเถระทั้งหมดกล่าวว่า "สีมาเก่าไม่คงอยู่ด้วยเสาเท่านั้น สีมาถูกถอนแล้วด้วยกรรมวาจาที่ทำโดยยืนอยู่รอบเสา" แล้วไม่ถือเอาคำของท่าน ก็ถอนและผูกสีมา แม้ในสมัยที่พระเจ้าธรรมเจดีย์ทรงผูกกัลยาณีสีมา ณ เมืองหงสาวดี พวกท่านก็ได้สร้างศาลาเสียก่อนแล้วจึงถอนสีมาภายหลัง และไม่มีข้อความในพระบาลี อรรถกถา ฎีกา เป็นต้น ว่า "พึงถอนสีมาโดยทำความเกี่ยวเนื่องด้วยรอยเท้า" แต่มีว่า "ในที่ประมาณเท่าเตียงนอน" เมื่อยืนอยู่ภายในสีมาเก่าแล้วทำกรรมวาจาถอนสีมาในที่แห่งเดียว สีมาทั้งหมดก็ถูกถอนแล้ว เพราะฉะนั้น บัณฑิตจึงไม่ยอมรับคำว่า "พึงถอนโดยทำความเกี่ยวเนื่องด้วยรอยเท้า" แม้หากถือว่าคำเช่นนี้กล่าวไปโดยความเคารพ ก็ไม่มีโทษ แต่ก็เป็นเหตุให้ศิษย์และอนุศิษย์ถือตามความเห็น พวกเขาจะถือมั่นด้วยความเชื่อว่า "อาจารย์ของเรากล่าวอย่างนี้ ทำอย่างนี้" แล้วสำคัญว่าหากไม่ทำเช่นนั้น สีมาก็ไม่ถูกถอน เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าการทำตามนัยที่มาในคัมภีร์เท่านั้นเป็นสิ่งประเสริฐและน่าสรรเสริญกว่า

අපරම්පි ඉමස්මිං සීමාසමූහනනාධිකාරෙ ධම්මගාරවෙහි විනයධරෙහි චින්තෙතබ්බං ගම්භීරං දුද්දසං ඨානං අත්ථි, තං කතමන්ති චෙ? ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තියොජනපරමං සීමං සම්මන්නිතු’’න්ති (මහාව. 140) වචනතො නානාගාමක්ඛෙත්තානි අවත්ථරිත්වා සම්මතා තියොජනිකාදිකායො මහාසීමායො භගවතා අනුඤ්ඤාතා අත්ථි, අථ එකං ගාමක්ඛෙත්තං සොධෙත්වා ආරක්ඛං දත්වා සීමාය සමූහතාය යදි තතො අඤ්ඤෙසු ගාමක්ඛෙත්තෙසු භික්ඛූ සන්ති, න ගාමසීමා බද්ධසීමං පරිච්ඡින්දිතුං සක්කොති, තස්මා තෙ භික්ඛූ තස්මිං කම්මෙ වග්ගං කරෙය්‍යුං, එවං සති සීමා සමූහතා න භවෙය්‍ය, තාය අසමූහතාය සති අභිනවසීමා සම්මන්නිතබ්බා න භවෙය්‍ය, ඉති ඉදං ඨානං දුජ්ජානං දුද්දසං, තස්මා පාසාණච්ඡත්තං විය භගවතො [Pg.365] ආණං ගරුං කරොන්තෙහි ලජ්ජිපෙසලබහුස්සුතසික්ඛාකාමභූතෙහි විනයවිදූහි සුට්ඨු චින්තෙතබ්බන්ති.

อีกประการหนึ่ง ในเรื่องการถอนสีมานี้ มีฐานะที่ลึกซึ้ง ยากที่จะเห็น ซึ่งวินัยธรผู้เคารพในธรรมพึงพิจารณา ฐานะนั้นคืออะไร? คือ มหาสีมาที่สมมติครอบคลุมเขตบ้านต่างๆ มีประมาณ 3 โยชน์เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ ตามพระพุทธพจน์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมาได้ไม่เกิน 3 โยชน์" (มหาวรรค 140) หากเมื่อชำระเขตบ้านแห่งหนึ่งแล้ว ให้การอารักขา แล้วถอนสีมา หากมีภิกษุอยู่ในเขตบ้านอื่นจากนั้น คามสีมาไม่สามารถกั้นสีมาที่ผูกไว้ได้ ภิกษุเหล่านั้นจะทำให้กรรมนั้นเป็นวรรค เมื่อเป็นเช่นนี้ สีมาก็จะไม่ถูกถอน เมื่อสีมานั้นยังไม่ถูกถอน ก็ไม่พึงสมมติสีมาใหม่ ฐานะนี้ยากที่จะรู้ ยากที่จะเห็น เพราะฉะนั้น วินัยธรผู้มีความละอาย มีความประพฤติน่ารัก เป็นพหูสูต มีความปรารถนาในสิกขา ผู้ที่เคารพในพระบัญญัติของพระผู้มีพระภาคเหมือนฉัตรหิน พึงพิจารณาให้ดี

ඉමස්මිං අධිකාරෙ චින්තෙන්තො ගවෙසන්තො විචිනන්තො ඉදං කාරණං දිස්සති – තියොජනිකාදිමහාසීමායො ඉද්ධිමන්තානං භික්ඛූනං ධරමානකාලෙ සන්නිපතිතුං වා විසොධෙතුං වා සක්කුණෙය්‍යභාවතො තමාරබ්භ භගවතා අනුජානිතා භවෙය්‍යුං. සබ්බස්මිං කාලෙ සබ්බස්මිං පදෙසෙ සබ්බෙ භික්ඛූ තාදිසං මහාසීමං සොධෙතුං වා සන්නිපතිතුං වා න සක්කා, න ච භගවා අසක්කුණෙය්‍යං අලබ්භනෙය්‍යං කාරණං වදෙය්‍ය. භගවතො ධරමානකාලෙ රාජගහනගරෙ අට්ඨාරස මහාවිහාරා එකසීමාව ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරෙන සම්මතාති. සීහළදීපෙ මහාවිහාරසීමා අනුරාධපුරං අන්තොකත්වා පවත්තා මහාමහින්දත්ථෙරෙන සම්මතාති ච පකරණෙසු දිස්සති, න තථා ඉමස්මිං නාම දෙසෙ ද්වියොජනිකා වා තියොජනිකා වා සීමා අසුකෙන භික්ඛුනා සම්මතාති දිස්සති. ඉමස්මිඤ්ච මරම්මදෙසෙ තාදිසානං සීමානං නත්ථිභාවො උපපරික්ඛිත්වා ජානිතබ්බො. තථා හි අනෙකසතඅනෙකසහස්සවස්සකාලතො උප්පන්නා බද්ධසීමා පාසාණථම්භනිමිත්තෙන සහ තස්මිං තස්මිං පදෙසෙ දිස්සන්ති. අරිමද්දනපුරෙ ච අනුරුද්ධමහාරාජෙන සම්මන්නාපිතා ද්වාසට්ඨයාධිකසතහත්ථායාමා සත්තචත්තාලීසාධිකසතහත්ථවිත්ථාරා මහාසීමා නිමිත්තෙන සහ දිස්සති. රතනපූරනගරෙ ච නරපතිජෙය්‍යසූරමහාරාජකාලෙ අට්ඨසත්තතාධිකචතුසතකලියුගෙ සම්මන්නිතා සීමා පාසාණලෙඛාය සද්ධිං දිස්සති. යදි තියොජනපරමාදිමහාසීමායො අත්ථි, පොරාණාචරියා නවං නවං බද්ධසීමං න බන්ධෙය්‍යුං, අථ ච පන බන්ධන්ති, තාසු ච නවසීමාසු උපසම්පදාදිසඞ්ඝකම්මං කරොන්ති, තතො එව ච ගණනපථමතික්කන්තා භික්ඛූ පරම්පරතො වඩ්ඪෙන්තා යාවජ්ජතනා [Pg.366] සාසනං පතිට්ඨපෙන්ති. ඉමිනා ච කාරණෙන ඉමස්මිං පදෙසෙ තියොජනා සීමායො නත්ථීති විඤ්ඤායති.

ในการพิจารณา ค้นคว้า และตรวจสอบเรื่องนี้ ปรากฏเหตุผลว่า – มหาสีมามีประมาณสามโยชน์เป็นต้นนั้น พระผู้มีพระภาคคงทรงอนุญาตไว้โดยปรารภถึงความที่ภิกษุผู้มีฤทธิ์สามารถประชุมหรือชำระสีมาได้ในสมัยที่ภิกษุเหล่านั้นยังมีชีวิตอยู่ แต่ภิกษุทั้งปวงไม่สามารถชำระหรือประชุมในมหาสีมาเช่นนั้นได้ในทุกกาลทุกประเทศ และพระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงตรัสเรื่องที่ไม่สามารถทำได้ ไม่สามารถหาได้ ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ มหาวิหาร ๑๘ แห่งในกรุงราชคฤห์ ได้รับสมมติเป็นสีมาเดียวกันโดยพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระ และในคัมภีร์ปรากฏว่า มหาสีมาของมหาวิหารในลังกาทวีป ซึ่งรวมเมืองอนุราธปุระไว้ด้วย ได้รับสมมติโดยพระมหินทเถระ แต่ไม่ปรากฏว่าในประเทศชื่อนี้ สีมามีประมาณสองโยชน์หรือสามโยชน์ได้รับสมมติโดยภิกษุชื่อนั้น และในประเทศพม่านี้ พึงทราบว่าไม่มีสีมาเช่นนั้น โดยการตรวจสอบ ดังนั้น สีมาที่ผูกขึ้นมาตั้งแต่หลายร้อยหลายพันปีที่แล้ว พร้อมด้วยนิมิตเสาหิน ก็ยังปรากฏอยู่ในประเทศนั้นๆ และในเมืองอริมัททนะ มหาสีมาที่พระเจ้าอนุรุทธมหาราชทรงให้สมมติ มีความยาว ๑๖๒ ศอก กว้าง ๑๔๗ ศอก ก็ปรากฏพร้อมด้วยนิมิต และในเมืองรัตนปุระ ในสมัยพระเจ้านรปติชัยยะสุระ ในกาลียุคที่ ๔๗๘ สีมาที่สมมติไว้ก็ปรากฏพร้อมด้วยจารึกบนหิน หากมีมหาสีมามีประมาณสามโยชน์เป็นต้นอยู่จริง พระอาจารย์โบราณก็จะไม่ผูกสีมาใหม่ๆ แต่พวกท่านก็ผูก และทำสังฆกรรมมีอุปสมบทเป็นต้นในสีมาใหม่เหล่านั้น และจากนั้น ภิกษุจำนวนนับไม่ถ้วนก็เพิ่มพูนสืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน และตั้งพระศาสนาไว้ ด้วยเหตุนี้ จึงพึงทราบว่าในประเทศนี้ไม่มีสีมามีประมาณสามโยชน์

අථ වා ‘‘විහාරපරික්ඛෙපස්ස අන්තො ච බහි ච සමන්තා ලෙඩ්ඩුපාතෙ’’ති විහාරපරික්ඛෙපස්ස අන්තො ච විහාරූපචාරභූතෙ බහි ලෙඩ්ඩුපාතෙ ච ඨානෙයෙව සීමාසමූහනනස්ස විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) වුත්තත්තාපි තාදිසා මහාසීමායො නත්ථීති විඤ්ඤායති. යදි අත්ථි, සීමාසමූහනනං පකරණාචරියා න කථෙය්‍යුං. කථෙන්තාපි සමන්තා තියොජනං ඨානං සොධෙත්වා සීමාසමූහනනං කරෙය්‍යුං, තථා පන අකථෙත්වා විහාරවිහාරූපචාරෙසුයෙව සීමාසමූහනනස්ස කථිතත්තා තියොජනිකාදයො මහාසීමායො නත්ථීති විඤ්ඤායති.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะในวิมติวิโนทนียะ (วิ. วิ. ฏีกา มหาวรรค ๒.๑๔๔) กล่าวถึงการถอนสีมาไว้ว่า ‘ภายในเขตวิหารและภายนอกโดยรอบที่ก้อนดินตก’ คือเฉพาะในที่ภายในเขตวิหารและภายนอกที่ก้อนดินตกซึ่งเป็นเขตอุปจารวิหาร จึงพึงทราบว่าไม่มีมหาสีมาเช่นนั้น หากมีอยู่จริง พระอาจารย์ในคัมภีร์ก็จะไม่กล่าวถึงการถอนสีมา แม้จะกล่าว ก็พึงกล่าวถึงการถอนสีมาโดยชำระสถานที่โดยรอบสามโยชน์ แต่เพราะไม่ได้กล่าวเช่นนั้น แต่กล่าวถึงการถอนสีมาเฉพาะในวิหารและอุปจารวิหารเท่านั้น จึงพึงทราบว่าไม่มีมหาสีมามีประมาณสามโยชน์เป็นต้น

අථ වා ‘‘ඛණ්ඩසීමං පන ජානන්තා අවිප්පවාසං අජානන්තාපි සමූහනිතුඤ්චෙව බන්ධිතුඤ්ච සක්ඛිස්සන්තී’’ති අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 144) වචනතොපි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු තියොජනිකාදිකායො මහාසීමායො නත්ථීති විඤ්ඤායති. කථං? යදි තාදිසා සීමායො අත්ථි, සකලම්පි තං සීමං අසොධෙත්වා සීමාසමූහනනං අට්ඨකථාචරියා න කථෙය්‍යුං, අථ ච පන ඛණ්ඩසීමං ජානන්තා අවිප්පවාසං අජානන්තාපි සීමං සමූහනිතුං බන්ධිතුඤ්ච සමත්ථභාවං කථෙන්ති, සා කථා ඛන්ධසීමාය සීමන්තරිකන්තරිතමත්තා හුත්වා තස්මිං ගාමක්ඛෙත්තෙ අවිප්පවාසසීමා භවෙය්‍ය, තස්මා තස්මිං ඨානෙ ඨත්වා සමූහනිතුං සමත්ථභාවෙන අට්ඨකථාචරියෙහි කථීයති, න නානාගාමක්ඛෙත්තානි අවත්ථරිත්වා සම්මතාය තියොජනිකාදිභෙදාය සීමාය අඤ්ඤෙසු ගාමක්ඛෙත්තෙසු අඤ්ඤෙසු භික්ඛූසු සන්තෙසුපි සමූහනිතුං සමත්ථභාවෙන, තෙන ඤායති ‘‘න [Pg.367] සබ්බෙසු ඨානෙසු තියොජනිකාදිභෙදායො මහාසීමායො න සන්තී’’ති. ඊදිසානි කාරණානි භගවතො ආණං ගරුං කරොන්තෙහි විනයත්ථවිදූහි විනයධරෙහි පුනප්පුනං චින්තෙතබ්බානි උපපරික්ඛිතබ්බානි, ඉතො අඤ්ඤානිපි කාරණානි ගවෙසිතබ්බානීති.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีคำกล่าวในอรรถกถา (มหาวรรคอรรถกถา ๑๔๔) ว่า ‘ผู้รู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา ก็สามารถถอนและผูกสีมาได้’ จึงพึงทราบว่าในชนบทเหล่านั้นไม่มีมหาสีมามีประมาณสามโยชน์เป็นต้น อย่างไร? หากมีสีมาเช่นนั้นอยู่จริง พระอาจารย์ในอรรถกถาก็จะไม่กล่าวถึงการถอนสีมาโดยไม่ชำระสีมานั้นทั้งหมด แต่พวกท่านกลับกล่าวถึงความสามารถในการถอนและผูกสีมาของผู้รู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา คำกล่าวเช่นนั้นหมายถึงขัณฑสีมาที่คั่นด้วยสีมันตริกะเท่านั้น ซึ่งเป็นอวิปปวาสสีมาในเขตบ้านนั้น ดังนั้น พระอาจารย์ในอรรถกถาจึงกล่าวถึงความสามารถในการถอนสีมาโดยยืนอยู่ในที่นั้น ไม่ใช่ความสามารถในการถอนสีมาที่ได้รับสมมติซึ่งมีประเภทเป็นสามโยชน์เป็นต้น ซึ่งครอบคลุมเขตบ้านต่างๆ แม้จะมีภิกษุอื่นอยู่ในเขตบ้านอื่น ด้วยเหตุนี้ จึงพึงทราบว่า ‘มหาสีมามีประเภทเป็นสามโยชน์เป็นต้นไม่มีอยู่ในทุกที่’ เหตุผลเช่นนี้และเหตุผลอื่นๆ ที่พึงค้นคว้าอีก พึงพิจารณาและตรวจสอบซ้ำๆ โดยผู้รู้พระวินัยและผู้ทรงพระวินัย ผู้ให้ความสำคัญแก่พระบัญญัติของพระผู้มีพระภาค

ඉතො පරම්පි ‘‘සචෙ අඤ්ඤානිපි ගාමක්ඛෙත්තානි අන්තොකාතුකාමා, තෙසු ගාමෙසු යෙ භික්ඛූ වසන්ති, තෙහිපි ආගන්තබ්බ’’න්තිආදිවචනතො (මහාව. අට්ඨ. 138) එකස්මිංයෙව ගාමක්ඛෙත්තෙ සීමං න බන්ධන්ති, අථ ඛො අඤ්ඤානිපි ගාමක්ඛෙත්තානි අන්තොකරිත්වාපි බන්ධන්ති, තස්මා ඉදානි සම්මන්නිතබ්බාය සීමාය නිස්සයභූතං පකතිගාමක්ඛෙත්තං වා විසුංගාමක්ඛෙත්තං වා සොධිතන්ති මනසි න කාතබ්බං. කඞ්ඛච්ඡෙදනත්ථං සීමාසමූහනනකම්මවාචාභණනසමයෙ තෙන ගාමක්ඛෙත්තෙන සම්බන්ධෙසු අඤ්ඤෙසු ගාමක්ඛෙත්තෙසු වසන්තෙ භික්ඛූපි යාචිත්වා තතො ගාමක්ඛෙත්තතො බහි දූරෙ වාසාපෙතබ්බා. එවඤ්හි කරොන්තෙ අඤ්ඤානි ගාමක්ඛෙත්තානි අන්තොකරිත්වා පොරාණසීමාය විජ්ජමානායපි තෙ වග්ගං කාතුං න සක්කොන්ති. තතො සීමාසමූහනනකම්මවාචා සම්පජ්ජති, තස්මා එවරූපො සුඛුමො නිපුණො අත්ථො විනයධරෙහි චින්තෙතබ්බො. එවං සීමාසමූහනනවිධානෙන සීමාය සීමං සම්භින්දන්තෙන සම්මතා, සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තෙන සම්මතාති වුත්තෙහි ද්වීහි විපත්තිදොසෙහි මුත්තා හොති.

ยิ่งไปกว่านั้น จากคำกล่าวว่า ‘ถ้าประสงค์จะรวมเขตบ้านอื่นๆ เข้าไปด้วย ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในบ้านเหล่านั้นก็พึงมาด้วย’ เป็นต้น (มหาวรรคอรรถกถา ๑๓๘) แสดงว่าไม่ได้ผูกสีมาเฉพาะในเขตบ้านเดียว แต่ผูกโดยรวมเขตบ้านอื่นๆ เข้าไปด้วย ดังนั้น จึงไม่พึงคิดว่าเขตบ้านปกติหรือเขตบ้านแยกต่างหากซึ่งเป็นที่อาศัยของสีมาที่จะพึงสมมติในบัดนี้ ได้รับการชำระแล้ว เพื่อตัดความสงสัย ในเวลาที่กล่าวคำกรรมวาจาถอนสีมา พึงขอให้ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในเขตบ้านอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับเขตบ้านนั้น ออกไปอยู่ไกลจากเขตบ้านนั้น เมื่อทำเช่นนี้ แม้จะมีสีมาเก่าอยู่โดยรวมเขตบ้านอื่นๆ เข้าไปด้วย ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่สามารถทำเป็นพวกได้ จากนั้น คำกรรมวาจาถอนสีมาจึงจะสำเร็จ ดังนั้น ผู้ทรงพระวินัยพึงพิจารณาอรรถอันละเอียดอ่อนเช่นนี้ ด้วยวิธีการถอนสีมาเช่นนี้ สีมาจึงพ้นจากโทษแห่งวิบัติสองประการที่กล่าวไว้ว่า ‘สมมติโดยสีมาทับสีมา’ และ ‘สมมติโดยสีมาล้ำสีมา’

තතො ‘‘අතිඛුද්දිකා අතිමහන්තී’’ති (පරි. 486) වුත්තෙහි විපත්තිදොසෙහි විමුච්චනත්ථං සීමාය පමාණං ජානිතබ්බං. කථං? සීමා නාම එකවීසතියා භික්ඛූනං නිසීදිතුං අප්පහොන්තෙ සති අතිඛුද්දිකා නාම හොති, සම්මතාපි සීමා න හොති. තියොජනතො පරං කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානං අන්තො කරොන්තෙ සති අතිමහතී නාම හොති, සම්මතාපි සීමා න හොති[Pg.368], තස්මා එකවීසතියා භික්ඛූනං නිසීදනප්පහොනකතො පට්ඨාය තියොජනං අනතික්කමිත්වා යත්ථ යං පමාණං සඞ්ඝො ඉච්ඡති, තත්ථ තං පමාණං කත්වා සීමා සම්මන්නිතබ්බා. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ? ‘‘තත්ථ අතිඛුද්දිකා නාම යත්ථ එකවීසති භික්ඛූ නිසීදිතුං න සක්කොන්ති. අතිමහන්තී නාම අන්තමසො කෙසග්ගමත්තෙනපි තියොජනං අතික්කමිත්වා සම්මතා’’ති කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) වචනතො විඤ්ඤායති. එවං සීමාය පමාණග්ගහණෙන ‘‘අතිඛුද්දිකා අතිමහන්තී’’ති වුත්තෙහි ද්වීහි දොසෙහි මුත්තා හොති.

จากนั้น เพื่อพ้นจากโทษแห่งวิบัติที่กล่าวไว้ว่า ‘เล็กเกินไป ใหญ่เกินไป’ (ปริ. ๔๘๖) พึงทราบประมาณของสีมา. อย่างไร? สีมาที่ภิกษุ ๒๑ รูปนั่งไม่พอ ชื่อว่าเล็กเกินไป แม้สมมติแล้วก็ไม่เป็นสีมา. สีมาที่รวมสถานที่แม้เพียงปลายเส้นผมเกิน ๓ โยชน์ ชื่อว่าใหญ่เกินไป แม้สมมติแล้วก็ไม่เป็นสีมา. เพราะฉะนั้น พึงสมมติสีมาโดยกำหนดประมาณที่สงฆ์ต้องการ ณ ที่นั้นๆ โดยเริ่มตั้งแต่ที่ภิกษุ ๒๑ รูปนั่งพอ และไม่เกิน ๓ โยชน์. หากถามว่า พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบจากคำกล่าวในคัมภีร์กังขาวิตรณี (กังขา. อรรถ. นิทานวรรณนา) ว่า ‘ในบรรดาสีมาเหล่านั้น สีมาที่เล็กเกินไป คือที่ภิกษุ ๒๑ รูปนั่งไม่ได้. สีมาที่ใหญ่เกินไป คือที่สมมติโดยล้ำ ๓ โยชน์ไปแม้เพียงปลายเส้นผม’. ด้วยการกำหนดประมาณของสีมาเช่นนี้ สีมาจึงพ้นจากโทษ ๒ ประการที่กล่าวไว้ว่า ‘เล็กเกินไป ใหญ่เกินไป’

තතො ‘‘ඛණ්ඩනිමිත්තා ඡායානිමිත්තා අනිමිත්තා’’ති (පරි. 486) වුත්තෙහි තීහි විපත්තිදොසෙහි විමුච්චනත්ථං නිමිත්තකිත්තනං කාතබ්බං, තත්ථ අසම්බන්ධකිත්තනෙන නිමිත්තා සීමා ඛණ්ඩනිමිත්තා නාම. කථං? සීමාය චතූසු දිසාසු ඨපිතනිමිත්තෙසු පුරත්ථිමදිසාය නිමිත්තං කිත්තෙත්වා අනුක්කමෙන දක්ඛිණපච්ඡිමඋත්තරදිසාසු නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා පුන පුරත්ථිමදිසාය නිමිත්තං කිත්තෙතබ්බං, එවං කතෙ අඛණ්ඩනිමිත්තා නාම හොති. යදි පන පුරත්ථිමදිසාය නිමිත්තං කිත්තෙත්වා අනුක්කමෙන දක්ඛිණපච්ඡිමඋත්තරදිසාසු නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා ඨපෙති, පුන පුරත්ථිමදිසාය නිමිත්තං න කිත්තෙති, එවං ඛණ්ඩනිමිත්තා නාම හොති. අපරාපි ඛණ්ඩනිමිත්තා නාම යා අනිමිත්තුපගපාසාණං වා බහිසාරරුක්ඛං වා ඛාණුකං වා පංසුපුඤ්ජං වා අන්තරා එකං නිමිත්තං කත්වා සම්මතා. පබ්බතච්ඡායාදීසු යං කිඤ්චි ඡායං නිමිත්තං කත්වා සම්මතා ඡායානිමිත්තා නාම. සබ්බසො නිමිත්තං අකිත්තෙත්වා සම්මතා අනිමිත්තා නාම. ඉමෙහි තීහි දොසෙහි විමුච්චනත්ථාය නිමිත්තකිත්තනං කාතබ්බං.

หลังจากนั้น เพื่อพ้นจากความวิบัติ ๓ ประการที่กล่าวไว้ว่า ‘ขัณฑนิมิต (นิมิตขาด), ฉายานิมิต (นิมิตเงา), อนิมิต (ไม่มีนิมิต)’ (ปริ. ๔๘๖) พึงประกาศนิมิต. ในบรรดาความวิบัติเหล่านั้น สีมาที่มีนิมิตที่ประกาศไม่ต่อเนื่องกัน ชื่อว่าขัณฑนิมิต. อย่างไร? ในนิมิตที่ตั้งไว้ในทิศทั้ง ๔ ของสีมา เมื่อประกาศนิมิตในทิศตะวันออกแล้ว ประกาศนิมิตในทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือตามลำดับแล้ว พึงประกาศนิมิตในทิศตะวันออกอีกครั้ง เมื่อทำอย่างนี้ ชื่อว่าอขัณฑนิมิต (นิมิตไม่ขาด). แต่ถ้าหากประกาศนิมิตในทิศตะวันออกแล้ว ประกาศนิมิตในทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือตามลำดับแล้วหยุด ไม่ประกาศนิมิตในทิศตะวันออกอีก อย่างนี้ ชื่อว่าขัณฑนิมิต. อีกอย่างหนึ่ง สีมาที่สมมติโดยทำนิมิตอันหนึ่งไว้ในระหว่างหินที่ไม่ควรเป็นนิมิต หรือต้นไม้ที่มีแก่นภายนอก หรือตอไม้ หรือกองดิน ชื่อว่าขัณฑนิมิต. สีมาที่สมมติโดยถือเอาเงาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเงาภูเขาเป็นต้นเป็นนิมิต ชื่อว่าฉายานิมิต. สีมาที่สมมติโดยไม่ประกาศนิมิตเลย ชื่อว่าอนิมิต. เพื่อพ้นจากโทษ ๓ ประการเหล่านี้ พึงประกาศนิมิต

කථං? කම්මවාචාය පොරාණසීමාසමූහනනං කත්වා පරිසුද්ධාය කෙවලාය ගාමසීමාය සඞ්ඝෙන යථාජ්ඣාසයං ගහිතප්පමාණස්ස [Pg.369] සීමමණ්ඩලස්ස චතූසු වා දිසාසු අට්ඨසු වා දිසාසු නිමිත්තුපගෙ හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන ද්වත්තිංසපලගුළපිණ්ඩප්පමාණෙ, උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන හත්ථිප්පමාණතො ඌනප්පමාණෙ පාසාණෙ ඨපෙත්වා නිමිත්තානං අන්තො ඨිතෙන කම්මවාචාපාඨකෙන විනයධරෙන ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බං. අඤ්ඤෙන ‘‘පාසාණො, භන්තෙ’’ති වත්තබ්බං. පුන විනයධරෙන ‘‘එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති වත්වා කිත්තෙතබ්බං. ඉමිනා නයෙන සීමමණ්ඩලං පදක්ඛිණං කරොන්තෙන ‘‘පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, දක්ඛිණාය දිසාය, දක්ඛිණාය අනුදිසාය, පච්ඡිමාය දිසාය, පච්ඡිමාය අනුදිසාය, උත්තරාය දිසාය, උත්තරාය අනුදිසාය කිං නිමිත්තං? පාසාණො, භන්තෙ. එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති කිත්තෙත්වා පුන ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං? පාසාණො, භන්තෙ. එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති කිත්තෙත්වා නිට්ඨපෙතබ්බං. වුත්තඤ්හි කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘ඛණ්ඩනිමිත්තා නාම අඝටිතනිමිත්තා වුච්චතී’’තිආදි. එවං නිමිත්තකිත්තනෙන ‘‘ඛණ්ඩනිමිත්තා ඡායානිමිත්තා අනිමිත්තා’’ති වුත්තෙහි තීහි විපත්තිදොසෙහි විමුත්තා හොති.

อย่างไร? เมื่อทำกรรมวาจาถอนสีมาเก่าแล้ว ในเขตสีมาบ้านที่บริสุทธิ์ล้วนๆ สงฆ์พึงตั้งหินที่ควรเป็นนิมิต โดยประมาณต่ำสุดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ตำลึง โดยประมาณสูงสุดไม่เกินขนาดช้าง ไว้ในทิศทั้ง ๔ หรือทิศทั้ง ๘ ของวงสีมาที่สงฆ์กำหนดขนาดตามความประสงค์ แล้วพระวินัยธรผู้สวดกรรมวาจาซึ่งยืนอยู่ภายในนิมิต พึงถามว่า ‘ในทิศตะวันออก นิมิตคืออะไร?’ อีกรูปหนึ่งพึงตอบว่า ‘หิน ขอรับ ท่านผู้เจริญ’. ลำดับนั้น พระวินัยธรพึงกล่าวประกาศว่า ‘หินนี้เป็นนิมิต’. ด้วยวิธีนี้ เมื่อกระทำประทักษิณวงสีมา พึงประกาศว่า ‘ในทิศตะวันออกเฉียงใต้, ในทิศใต้, ในทิศตะวันตกเฉียงใต้, ในทิศตะวันตก, ในทิศตะวันตกเฉียงเหนือ, ในทิศเหนือ, ในทิศตะวันออกเฉียงเหนือ นิมิตคืออะไร? หิน ขอรับ ท่านผู้เจริญ. หินนี้เป็นนิมิต’ แล้วพึงประกาศอีกครั้งว่า ‘ในทิศตะวันออก นิมิตคืออะไร? หิน ขอรับ ท่านผู้เจริญ. หินนี้เป็นนิมิต’ แล้วจึงจบ. ด้วยว่า ในคัมภีร์กังขาวิตรณี (กังขา. อรรถ. นิทานวรรณนา) กล่าวไว้ว่า ‘ที่ชื่อว่าขัณฑนิมิต ตรัสหมายถึงนิมิตที่ไม่เชื่อมต่อกัน’ เป็นต้น. ด้วยการประกาศนิมิตอย่างนี้ สีมาจึงพ้นจากความวิบัติ ๓ ประการที่กล่าวไว้ว่า ‘ขัณฑนิมิต, ฉายานิมิต, อนิมิต’

තතො පරං ‘‘බහිසීමෙ ඨිතසම්මතා’’ති (පරි. 486) වුත්තවිපත්තිදොසතො විමුච්චනත්ථං සීමාසම්මුතිකම්මවාචාපාඨකාලෙ සඞ්ඝස්ස ඨිතට්ඨානං ජානිතබ්බං. කථං? යදි නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා සඞ්ඝො නිමිත්තානං බහි ඨත්වා කම්මවාචාය සීමං සම්මන්නති, බහිසීමෙ ඨිතසම්මතා නාම හොති, සීමා න හොති, තස්මා නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා සඞ්ඝෙන නිමිත්තානං අන්තො ඨත්වා කම්මවාචාය සීමා සම්මන්නිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං කඞ්ඛාවිතරණියං ‘‘බහිසීමෙ ඨිතසම්මතා නාම නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා නිමිත්තානං බහි ඨිතෙන සම්මතා’’ති. එවං සීමාසම්මන්නනට්ඨානනියමෙන ‘‘බහිසීමෙ ඨිතසම්මතා’’ති (පරි. 486) වුත්තවිපත්තිදොසතො මුත්තා හොති.

หลังจากนั้น เพื่อพ้นจากความวิบัติที่กล่าวไว้ว่า ‘สมมติโดยยืนอยู่นอกสีมา’ (ปริ. ๔๘๖) พึงทราบสถานที่ที่สงฆ์ยืนอยู่ขณะสวดกรรมวาจาสมมติสีมา. อย่างไร? ถ้าหากประกาศนิมิตแล้ว สงฆ์ยืนอยู่นอกนิมิตแล้วสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา ชื่อว่าสมมติโดยยืนอยู่นอกสีมา ไม่เป็นสีมา เพราะฉะนั้น เมื่อประกาศนิมิตแล้ว สงฆ์พึงยืนอยู่ภายในนิมิตแล้วสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา. ข้อนี้สมจริงตามที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กังขาวิตรณีว่า ‘ที่ชื่อว่าสมมติโดยยืนอยู่นอกสีมา คือสีมาที่สมมติโดยผู้ยืนอยู่นอกนิมิตหลังจากประกาศนิมิตแล้ว’. ด้วยการกำหนดสถานที่สมมติสีมาอย่างนี้ สีมาจึงพ้นจากความวิบัติที่กล่าวไว้ว่า ‘สมมติโดยยืนอยู่นอกสีมา’ (ปริ. ๔๘๖)

තතො [Pg.370] පරං ‘‘නදියං සම්මතා, සමුද්දෙ සම්මතා, ජාතස්සරෙ සම්මතා’’ති (පරි. 486) වුත්තෙහි තීහි විපත්තිදොසෙහි ච විමුච්චනත්ථං එවං මනසි කාතබ්බං – ‘‘සබ්බා, භික්ඛවෙ, නදී අසීමා, සබ්බො සමුද්දො අසීමො, සබ්බො ජාතස්සරො අසීමො’’ති (මහාව. 147) භගවතා වචනතො නදීසමුද්දජාතස්සරෙසු සම්මතා සීමා න හොති, පොරාණසීමවිගතාය සුද්ධාය ගාමසීමාය සම්මතා එව සීමා හොති, තස්මා ගාමසීමායමෙව බද්ධසීමා සම්මන්නිතබ්බා, න නදීආදීසූති. වුත්තඤ්හි කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘නදියා සමුද්දෙ ජාතස්සරෙ සම්මතා නාම එතෙසු නදීආදීසු සම්මතා’’තිආදි. එත්තාවතා ‘‘අයං සීමා අතිඛුද්දිකා, අතිමහන්තී, ඛණ්ඩනිමිත්තා, ඡායානිමිත්තා, අනිමිත්තා, බහිසීමෙ ඨිතසම්මතා, නදියං සම්මතා, සමුද්දෙ සම්මතා, ජාතස්සරෙ සම්මතා, සීමාය සීමං සම්භින්දන්තෙන සම්මතා, සීමාය සීමං අජ්ඣොත්ථරන්තෙන සම්මතා’’ති (පරි. 486) වුත්තෙහි එකාදසහි දොසෙහි විමුත්තා හුත්වා ‘‘අබ්භා මහිකා ධූමො රජො රාහූ’’ති වුත්තෙහි පඤ්චහි උපක්කිලෙසෙහි මුත්තං චන්දමණ්ඩලං විය, සූරියමණ්ඩලං විය ච සුපරිසුද්ධා හොති.

หลังจากนั้น เพื่อจะพ้นจากวิบัติโทษ ๓ ประการที่ตรัสไว้ว่า “สมมติในแม่น้ำ, สมมติในมหาสมุทร, สมมติในสระที่เกิดเอง” (ปริวาร ๔๘๖) พึงทำในใจอย่างนี้ว่า เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่มีสีมา, มหาสมุทรทั้งปวงไม่มีสีมา, สระที่เกิดเองทั้งปวงไม่มีสีมา” (มหาวรรค ๑๔๗) สีมาที่สมมติในแม่น้ำ มหาสมุทร และสระที่เกิดเอง จึงไม่เป็นสีมา สีมาที่สมมติในเขตสีมาบ้าน (คามสีมา) ที่บริสุทธิ์ ปราศจากสีมาเก่าเท่านั้น จึงเป็นสีมา เพราะฉะนั้น พึงสมมติพัทธสีมาในเขตสีมาบ้านเท่านั้น ไม่พึงสมมติในแม่น้ำเป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในคัมภีร์กังขาวิตรณี (อรรถกถากังขาวิตรณี นิทานวรรณนา) กล่าวไว้ว่า “ที่ชื่อว่าสมมติในแม่น้ำ มหาสมุทร และสระที่เกิดเอง คือสมมติในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น” เป็นต้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สีมานั้นย่อมพ้นจากโทษ ๑๑ ประการที่ตรัสไว้ว่า “สีมานี้เล็กเกินไป, ใหญ่เกินไป, นิมิตขาด, นิมิตคือเงา, ไม่มีนิมิต, สมมติโดยภิกษุยืนอยู่นอกสีมา, สมมติในแม่น้ำ, สมมติในมหาสมุทร, สมมติในสระที่เกิดเอง, สมมติโดยการระคนสีมาด้วยสีมา, สมมติโดยการทับสีมาด้วยสีมา” (ปริวาร ๔๘๖) แล้ว ย่อมเป็นสีมาที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง เหมือนดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ที่พ้นจากอุปกิเลส ๕ ประการที่ตรัสไว้ว่า “เมฆ, หมอก, ควัน, ธุลี, ราหู” ฉะนั้น.

තිවිධසම්පත්ති නාම නිමිත්තසම්පත්තිපරිසසම්පත්තිකම්මවාචාසම්පත්තියො. තාසු ‘‘පබ්බතනිමිත්තං පාසාණනිමිත්තං වනනිමිත්තං රුක්ඛනිමිත්තං මග්ගනිමිත්තං වම්මිකනිමිත්තං නදීනිමිත්තං උදකනිමිත්ත’’න්ති (මහාව. 138) වුත්තෙසු අට්ඨසු නිමිත්තෙසු තස්සං තස්සං දිසායං යථාලද්ධානි නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා සම්මන්නිතබ්බා. වුත්තඤ්හි කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිංනිමිත්තං? පාසාණො, භන්තෙ. එසො පාසාණො නිමිත්තන්තිආදිනා නයෙන කිත්තෙත්වා සම්මතා’’ති. තෙසු ච අට්ඨසු නිමිත්තෙසු රුක්ඛනිමිත්තාදීනං යථාජ්ඣාසයට්ඨානෙසු දුල්ලභභාවතො වඩ්ඪිත්වා ද්වින්නං බද්ධසීමානං සඞ්කරකරණතො ච පාසාණනිමිත්තස්ස පන තථා [Pg.371] සඞ්කරකරණාභාවතො යථිච්ඡිතට්ඨානං ආහරිත්වා ඨපෙතුං සුකරභාවතො ච සීමං බන්ධන්තෙහි භික්ඛූහි සීමමණ්ඩලස්ස සමන්තා නිමිත්තූපගා පාසාණා ඨපෙතබ්බා. තෙන වුත්තං මහාවග්ගට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 138) ‘‘තං බන්ධන්තෙහි සමන්තා නිමිත්තූපගා පාසාණා ඨපෙතබ්බා’’ති. විමතිවිනොදනියඤ්ච (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.138) ‘‘නිමිත්තූපගා පාසාණා ඨපෙතබ්බාති ඉදං යථාරුචිතට්ඨානෙ රුක්ඛනිමිත්තාදීනං දුල්ලභතායා’’තිආදි. එත්තාවතා නිමිත්තසම්පත්තිසඞ්ඛාතං පඨමඞ්ගං සූපපන්නං හොති.

ชื่อว่าความสมบูรณ์ ๓ อย่าง คือ ความสมบูรณ์แห่งนิมิต, ความสมบูรณ์แห่งบริษัท, ความสมบูรณ์แห่งกรรมวาจา. ในความสมบูรณ์เหล่านั้น ในนิมิต ๘ อย่างที่ตรัสไว้ว่า “ภูเขาเป็นนิมิต, หินเป็นนิมิต, ป่าเป็นนิมิต, ต้นไม้เป็นนิมิต, ทางเป็นนิมิต, จอมปลวกเป็นนิมิต, แม่น้ำเป็นนิมิต, น้ำเป็นนิมิต” (มหาวรรค ๑๓๘) พึงประกาศนิมิตที่หาได้ในทิศนั้นๆ แล้วจึงสมมติ. จริงอย่างนั้น ในคัมภีร์กังขาวิตรณี (อรรถกถากังขาวิตรณี นิทานวรรณนา) กล่าวไว้ว่า “พึงประกาศแล้วสมมติโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในทิศตะวันออก นิมิตคืออะไร? หิน ขอรับ. หินนี้เป็นนิมิต’”. และในบรรดานิมิต ๘ อย่างเหล่านั้น เพราะนิมิตต้นไม้เป็นต้นหาได้ยากในสถานที่ที่ต้องการ และเพราะเมื่อเติบโตขึ้นอาจทำให้พัทธสีมา ๒ แห่งปะปนกันได้ ส่วนนิมิตหินนั้นไม่มีการปะปนกันอย่างนั้น และเพราะง่ายที่จะนำไปตั้งไว้ในสถานที่ที่ต้องการ ภิกษุผู้ผูกสีมาจึงพึงตั้งหินที่ควรแก่นิมิตไว้โดยรอบวงสีมา. เพราะเหตุนั้น ในมหาวรรคอรรถกถา (มหาวรรคอรรถกถา ๑๓๘) จึงกล่าวไว้ว่า “ภิกษุผู้ผูกสีมานั้น พึงตั้งหินที่ควรแก่นิมิตไว้โดยรอบ”. และในวิมติวิโนทนี (วิมติวิโนทนี ฎีกา มหาวรรค ๒.๑๓๘) กล่าวไว้ว่า “ที่กล่าวว่า ‘พึงตั้งหินที่ควรแก่นิมิต’ นี้ เพราะนิมิตต้นไม้เป็นต้นหาได้ยากในสถานที่ที่ต้องการ” เป็นต้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ องค์แรกคือความสมบูรณ์แห่งนิมิต ย่อมสำเร็จด้วยดี.

තතො සීමාසම්මුතිකරණත්ථං සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන චත්තාරො භික්ඛූ සන්නිපතිත්වා යාවතා තස්මිං ගාමෙ බද්ධසීමං වා නදීසමුද්දජාතස්සරෙ වා අනොක්කමිත්වා ඨිතා භික්ඛූ සන්ති, සබ්බෙ තෙ හත්ථපාසෙ වා කත්වා ඡන්දං වා ආහරිත්වා යා සීමා සම්මතා, සා පරිසසම්පත්තියුත්තා නාම හොති. තෙන වුත්තං කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘පරිසසම්පත්තියුත්තා නාම සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන චතූහි භික්ඛූහි සන්නිපතිත්වා’’තිආදි. අථ තං සීමං බන්ධන්තා භික්ඛූ සාමන්තවිහාරෙසු වසන්තෙ භික්ඛූ තස්ස තස්ස විහාරස්ස සීමාපරිච්ඡෙදං පුච්ඡිත්වා යෙ බද්ධසීමවිහාරා, තෙසං සීමාය සීමන්තරිකං ඨපෙත්වා, යෙ අබද්ධසීමවිහාරා, තෙසං සීමාය උපචාරං ඨපෙත්වා දිසාචාරිකභික්ඛූනං නිස්සඤ්චාරසමයෙ යදි එකස්මිංයෙව ගාමක්ඛෙත්තෙ සීමං බන්ධිතුකාමා, තස්මිං යෙ භික්ඛූ බද්ධසීමවිහාරා, තෙසං පෙසෙතබ්බං ‘‘අජ්ජ මයං සීමං බන්ධිස්සාම, තුම්හෙ සකසකසීමාපරිච්ඡෙදතො මා නික්ඛමථා’’ති. යෙ අබද්ධසීමවිහාරා, තෙ සබ්බෙ එකජ්ඣං සන්නිපාතාපෙතබ්බා, ඡන්දාරහානං ඡන්දො ආහරිතබ්බො.

หลังจากนั้น เพื่อจะสมมติสีมา โดยกำหนดจำนวนอย่างน้อยที่สุด ภิกษุ ๔ รูปประชุมกัน ภิกษุทั้งหลายเท่าที่มีอยู่ในหมู่บ้านนั้น ผู้ที่ไม่ได้ก้าวล่วงพัทธสีมา หรือไม่ได้ก้าวล่วงแม่น้ำ มหาสมุทร หรือสระที่เกิดเอง ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด พึงให้อยู่ในหัตถบาส หรือนำฉันทะมา สีมาใดที่สมมติแล้ว สีมานั้นชื่อว่าประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งบริษัท. เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์กังขาวิตรณี (อรรถกถากังขาวิตรณี นิทานวรรณนา) จึงกล่าวไว้ว่า “ที่ชื่อว่าประกอบด้วยความสมบูรณ์แห่งบริษัท คือโดยกำหนดอย่างน้อยที่สุด ภิกษุ ๔ รูปประชุมกัน” เป็นต้น. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกสีมานั้น พึงสอบถามเขตสีมาของวิหารนั้นๆ จากภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในวิหารใกล้เคียง วิหารใดเป็นพัทธสีมา พึงเว้นสีมันตริกะของวิหารเหล่านั้นไว้ วิหารใดเป็นอพัทธสีมา พึงเว้นสีมอุปจารของวิหารเหล่านั้นไว้ ในเวลาที่ภิกษุผู้จาริกไปในทิศทั้งหลายไม่มีการสัญจร หากประสงค์จะผูกสีมาในเขตหมู่บ้านเดียวกันเท่านั้น พึงส่งข่าวไปบอกภิกษุทั้งหลายในวิหารที่เป็นพัทธสีมาเหล่านั้นว่า “วันนี้พวกเราจะผูกสีมา ขอท่านทั้งหลายอย่าออกไปจากเขตสีมาของตนๆ”. ส่วนภิกษุในวิหารที่เป็นอพัทธสีมาทั้งหมด พึงให้ประชุมพร้อมกัน และพึงนำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมา.

යදි අඤ්ඤං ගාමක්ඛෙත්තම්පි අන්තොකත්තුකාමා, තත්ථ නිවාසිනො භික්ඛූ සමානසංවාසකසීමාසම්මන්නනකාලෙ ආගන්තුම්පි [Pg.372] අනාගන්තුම්පි වට්ටන්ති. අවිප්පවාසසීමාසම්මන්නනකාලෙ පන අන්තොනිමිත්තගතෙහි භික්ඛූහි ආගන්තබ්බං, අනාගච්ඡන්තානං ඡන්දො ආහරිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං සමන්තපාසාදිකායං (මහාව. අට්ඨ. 138) ‘‘තං බන්ධිතුකාමෙහි සාමන්තවිහාරෙසු භික්ඛූ’’තිආදි. එවං භික්ඛූසු සන්නිපතිතෙසු ඡන්දාරහානං ඡන්දෙ ආහටෙ තෙසු තෙසු මග්ගෙසු නදීතිත්ථගාමද්වාරාදීසු ච ආගන්තුකභික්ඛූනං සීඝං සීඝං හත්ථපාසානයනත්ථඤ්ච බහිසීමකරණත්ථඤ්ච ආරාමිකසාමණෙරෙ ඨපෙත්වා භෙරිසඤ්ඤං වා සඞ්ඛසඤ්ඤං වා කාරාපෙත්වා නිමිත්තකිත්තනානන්තරං වුත්තාය ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො’’තිආදිකාය (මහාව. 139) කම්මවාචාය සීමා බන්ධිතබ්බා. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 138) ‘‘එවං සන්නිපතිතෙසු පන භික්ඛූසූ’’තිආදි. එත්තාවතා පරිසසම්පත්තිසඞ්ඛාතං දුතියඞ්ගං සූපපන්නං හොති.

หากประสงค์จะรวมเขตหมู่บ้านอื่นเข้าด้วย ภิกษุผู้อยู่ในที่นั้น ในเวลาสมมติสมานสังวาสสีมา จะมาก็ได้ ไม่มาก็ได้. แต่ในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา ภิกษุผู้อยู่ภายในนิมิตต้องมา หากไม่มาต้องนำฉันทะมา. เพราะเหตุนี้ ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (มหาวรรคอรรถกถา ๑๓๘) จึงกล่าวไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลายในวิหารใกล้เคียง ผู้ประสงค์จะผูกสีมานั้น” เป็นต้น. เมื่อภิกษุทั้งหลายประชุมกันแล้ว และนำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมาแล้วอย่างนี้ พึงตั้งอารามิกชนและสามเณรไว้ในทางเหล่านั้นๆ และที่ท่าแม่น้ำ ประตูหมู่บ้านเป็นต้น เพื่อนำภิกษุอาคันตุกะเข้าสู่หัตถบาสโดยเร็ว และเพื่อให้อยู่นอกสีมา ให้ทำสัญญาณกลองหรือสัญญาณสังข์ หลังจากประกาศนิมิตแล้ว พึงผูกสีมาด้วยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ว่า “สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ” (ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า) เป็นต้น (มหาวรรค ๑๓๙). จริงอย่างนั้น ในอรรถกถา (มหาวรรคอรรถกถา ๑๓๘) กล่าวไว้ว่า “อนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายประชุมกันแล้วอย่างนี้” เป็นต้น. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ องค์ที่สองคือความสมบูรณ์แห่งบริษัท ย่อมสำเร็จด้วยดี.

තතො පරං කම්මවාචාපාඨසමයෙ ‘‘සීමං, භික්ඛවෙ, සම්මන්නන්තෙන පඨමං සමානසංවාසකසීමා සම්මන්නිතබ්බා, පච්ඡා තිචීවරෙන අවිප්පවාසො සම්මන්නිතබ්බො’’ති (මහාව. 144) වචනතො පඨමං සමානසංවාසකසීමා සම්මන්නිතබ්බා, පච්ඡා අවිප්පවාසසීමා සම්මන්නිතබ්බා, සමානසංවාසකකම්මවාචාපරියොසානෙයෙව නිමිත්තානි බහි කත්වා නිමිත්තානං අන්තොපමාණෙනෙව සමානසංවාසකසීමා චතුනහුතාධිකද්විලක්ඛයොජනපුථුලං මහාපථවිං විනිවිජ්ඣිත්වා පථවීසන්ධාරකඋදකං පරියන්තං කත්වා ගතා. තෙන වුත්තං සමන්තපාසාදිකායං ‘‘කම්මවාචාපරියොසානෙයෙව…පෙ… ගතා හොතී’’ති. අවිප්පවාසකම්මවාචාපරියොසානෙ අවිප්පවාසසීමා යදි අන්තොසීමාය ගාමො අත්ථි, ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච මුඤ්චිත්වා සමානසංවාසකසීමාය ගතපරිච්ඡෙදෙනෙව ගතා. ඉති තිචීවරෙන අවිප්පවාසසීමා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච න අවත්ථරති, සමානසංවාසකසීමාව අවත්ථරති, සමානසංවාසකසීමා අත්තනො ධම්මතාය [Pg.373] ගච්ඡති. අවිප්පවාසසීමා පන යත්ථ සමානසංවාසකසීමා, තත්ථෙව ගච්ඡති. තෙන වුත්තං සමන්තපාසාදිකායං ‘‘ඉති භික්ඛූනං අවිප්පවාසසීමා…පෙ… ගච්ඡතී’’ති. තස්මා –

หลังจากนั้น ในเวลาสวดกรรมวาจา ด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อจะสมมติสีมา พึงสมมติสมานสังวาสสีมาก่อน หลังจากนั้น พึงสมมติอวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวร' (มหาวรรค. ๑๔๔) ตามพระดำรัสนี้ พึงสมมติสมานสังวาสสีมาก่อน หลังจากนั้น พึงสมมติอวิปปวาสสีมา เมื่อสมานสังวาสกรรมวาจาจบลงนั่นเอง สมานสังวาสสีมานั้น โดยเว้นนิมิตไว้ภายนอก ย่อมแผ่ไปโดยกำหนดภายในนิมิตนั่นเอง โดยแทงทะลุแผ่นดินใหญ่ซึ่งกว้าง ๒ แสน ๔ หมื่นโยชน์ มีน้ำรองรับแผ่นดินเป็นที่สุด เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา จึงกล่าวไว้ว่า 'เมื่อกรรมวาจาจบลงนั่นเอง... เป็นต้น... ย่อมแผ่ไป' เมื่ออวิปปวาสกรรมวาจาจบลง อวิปปวาสสีมานั้น หากมีหมู่บ้านอยู่ในภายในสีมา พึงเว้นหมู่บ้านและอุปจาระของหมู่บ้านออกไป ย่อมแผ่ไปโดยกำหนดเขตที่สมานสังวาสสีมาแผ่ไปแล้วนั่นเอง ดังนั้น อวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวร ย่อมไม่แผ่คลุมหมู่บ้านและอุปจาระของหมู่บ้าน สมานสังวาสสีมาเท่านั้นที่แผ่คลุม สมานสังวาสสีมาย่อมแผ่ไปตามธรรมดาของตน ส่วนอวิปปวาสสีมา สมานสังวาสสีมามีอยู่ในที่ใด ก็ย่อมแผ่ไปในที่นั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา จึงกล่าวไว้ว่า 'ดังนั้น อวิปปวาสสีมาของภิกษุทั้งหลาย... เป็นต้น... ย่อมแผ่ไป' เพราะเหตุนั้น —

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, යාවතා සමන්තා නිමිත්තා කිත්තිතා. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො එතෙහි නිමිත්තෙහි සීමං සම්මන්නෙය්‍ය සමානසංවාසං එකූපොසථං, එසා ඤත්ති.

“ขอสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า นิมิตทั้งหลายเท่าที่มีอยู่โดยรอบ ได้ประกาศแล้ว ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์มีอยู่ สงฆ์พึงสมมติสีมาให้เป็นสมานสังวาส มีอุโบสถเดียวกัน ด้วยนิมิตเหล่านี้ นี่เป็นญัตติ”

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, යාවතා සමන්තා නිමිත්තා කිත්තිතා, සඞ්ඝො එතෙහි නිමිත්තෙහි සීමං සම්මන්නති සමානසංවාසං එකූපොසථං. යස්සායස්මතො ඛමති එතෙහි නිමිත්තෙහි සීමාය සම්මුති සමානසංවාසාය එකූපොසථාය, සො තුණ්හස්ස. යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍ය. සම්මතා සා සීමා සඞ්ඝෙන එතෙහි නිමිත්තෙහි සමානසංවාසා එකූපොසථා, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී. එවමෙතං ධාරයාමී’’ති (මහාව. 139).

“ขอสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า นิมิตทั้งหลายเท่าที่มีอยู่โดยรอบ ได้ประกาศแล้ว สงฆ์ย่อมสมมติสีมาให้เป็นสมานสังวาส มีอุโบสถเดียวกัน ด้วยนิมิตเหล่านี้ ท่านรูปใดเห็นชอบด้วยการสมมติสีมาให้เป็นสมานสังวาส มีอุโบสถเดียวกัน ด้วยนิมิตเหล่านี้ ท่านรูปนั้นพึงเป็นผู้นิ่งอยู่ ท่านรูปใดไม่เห็นชอบ ท่านรูปนั้นพึงพูดขึ้น สีมานั้นอันสงฆ์สมมติแล้ว ให้เป็นสมานสังวาส มีอุโบสถเดียวกัน ด้วยนิมิตเหล่านี้ สงฆ์เห็นชอบแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้” (มหาวรรค. ๑๓๙)

එසා සමානසංවාසකකම්මවාචා,

นี่คือสมานสังวาสกรรมวาจา

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, යා සා සඞ්ඝෙන සීමා සම්මතා සමානසංවාසා එකූපොසථා. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො තං සීමං තිචීවරෙන අවිප්පවාසං සම්මන්නෙය්‍ය ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච, එසා ඤත්ති.

“ขอสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า สีมาใดอันสงฆ์สมมติแล้ว ให้เป็นสมานสังวาส มีอุโบสถเดียวกัน ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์มีอยู่ สงฆ์พึงสมมติสีมานั้นให้เป็นอวิปปวาสด้วยไตรจีวร เว้นหมู่บ้านและอุปจาระของหมู่บ้าน นี่เป็นญัตติ”

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, යා සා සඞ්ඝෙන සීමා සම්මතා සමානසංවාසා එකූපොසථා. සඞ්ඝො තං සීමං තිචීවරෙන අවිප්පවාසං සම්මන්නති ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච. යස්සායස්මතො ඛමති එතිස්සා සීමාය තිචීවරෙන අවිප්පවාසසම්මුති ඨපෙත්වා [Pg.374] ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච, සො තුණ්හස්ස. යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍ය. සම්මතා සා සීමා සඞ්ඝෙන තිචීවරෙන අවිප්පවාසා ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී. එවමෙතං ධාරයාමී’’ති (මහාව. 144).

“ขอสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า สีมาใดอันสงฆ์สมมติแล้ว ให้เป็นสมานสังวาส มีอุโบสถเดียวกัน สงฆ์ย่อมสมมติสีมานั้นให้เป็นอวิปปวาสด้วยไตรจีวร เว้นหมู่บ้านและอุปจาระของหมู่บ้าน ท่านรูปใดเห็นชอบด้วยการสมมติสีมานี้ให้เป็นอวิปปวาสด้วยไตรจีวร เว้นหมู่บ้านและอุปจาระของหมู่บ้าน ท่านรูปนั้นพึงเป็นผู้นิ่งอยู่ ท่านรูปใดไม่เห็นชอบ ท่านรูปนั้นพึงพูดขึ้น สีมานั้นอันสงฆ์สมมติแล้ว ให้เป็นอวิปปวาสด้วยไตรจีวร เว้นหมู่บ้านและอุปจาระของหมู่บ้าน สงฆ์เห็นชอบแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้” (มหาวรรค. ๑๔๔)

එසා අවිප්පවාසකම්මවාචා ඤත්තිදොසඅනුස්සාවනාදොසෙ අනුට්ඨපෙත්වා සුට්ඨු භණිතබ්බා. එත්තාවතා කම්මවාචාසම්පත්තිසඞ්ඛාතං තතියඞ්ගං සූපපන්නං හොති.

นี่คืออวิปปวาสกรรมวาจา พึงสวดให้ดีโดยไม่ให้เกิดญัตติโทษและอนุสาวนาโทษ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ องค์ที่ ๓ คือความถึงพร้อมแห่งกรรมวาจา ย่อมเป็นอันสำเร็จด้วยดี

එවමයං සීමා අන්තො මණිවිමානං බහි රජතපරික්ඛිත්තං විමානසාමිකදෙවපුත්තොති ඉමෙහි තීහි අඞ්ගෙහි සම්පන්නං චන්දමණ්ඩලං විය, අන්තො කනකවිමානං බහි ඵලිකපරික්ඛිත්තං විමානසාමිකදෙවපුත්තොති ඉමෙහි තීහි අඞ්ගෙහි සම්පන්නං සූරියමණ්ඩලං විය ච නිමිත්තසම්පත්තිපරිසසම්පත්තිකම්මවාචාසම්පත්තිසඞ්ඛාතෙහි තීහි අඞ්ගෙහි සම්පන්නා හුත්වා අතිවිය සොභති විරොචති, ජිනසාසනස්ස චිරට්ඨිතිකාරණභූතා හුත්වා තිට්ඨතීති දට්ඨබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං උපොසථක්ඛන්ධකපාළියං ‘‘සීමං, භික්ඛවෙ, සම්මන්නන්තෙන පඨමං සමානසංවාසකසීමා සම්මන්නිතබ්බා’’තිආදි.

สีมานี้เป็นอย่างนี้ เปรียบเหมือนดวงจันทร์ที่ประกอบด้วยองค์ ๓ คือ ภายในเป็นวิมานแก้วมณี ภายนอกล้อมด้วยเงิน มีเทพบุตรเป็นเจ้าของวิมาน และเปรียบเหมือนดวงอาทิตย์ที่ประกอบด้วยองค์ ๓ คือ ภายในเป็นวิมานทอง ภายนอกล้อมด้วยผลึก มีเทพบุตรเป็นเจ้าของวิมาน เป็นสีมาที่ประกอบด้วยองค์ ๓ คือ ความถึงพร้อมแห่งนิมิต ความถึงพร้อมแห่งบริษัท และความถึงพร้อมแห่งกรรมวาจา จึงงดงามและรุ่งเรืองยิ่งนัก พึงเห็นว่าดำรงอยู่เป็นเหตุให้พระศาสนาของพระชินเจ้าตั้งมั่นอยู่ตลอดกาลนาน เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีอุโบสถขันธกะ จึงกล่าวไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อจะสมมติสีมา พึงสมมติสมานสังวาสสีมาก่อน' เป็นต้น

‘‘නිමිත්තෙන නිමිත්තං සම්බන්ධිත්වා’’ති එත්ථ පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පුරත්ථිමදිසතො පට්ඨාය පදක්ඛිණං කත්වා සබ්බනිමිත්තානි කිත්තෙත්වා උත්තරානුදිසං පත්වා තත්ථෙව අට්ඨපෙත්වා පුබ්බෙ කිත්තිතං පුරත්ථිමදිසාය නිමිත්තං පුන කිත්තෙත්වා සම්මතාති අත්ථො. එවං සම්මතා අයං සීමා එකාදසහි විපත්තීහි මුත්තා, තීහි සම්පත්තීහි සමන්නාගතා හුත්වා සබ්බාකාරසම්පන්නා පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණකාලං අපරිමාණං භික්ඛූනං අපලොකනාදිචතුබ්බිධකම්මකරණට්ඨානභූතා බද්ධසීමා හොතීති දට්ඨබ්බා.

ในคำว่า 'Nimittena nimittaṃ sambandhitvā' (เชื่อมต่อนิมิตด้วยนิมิต) นี้ มีอธิบายว่า โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง เริ่มต้นแต่ทิศตะวันออก เวียนไปทางขวา ประกาศนิมิตทั้งหมด เมื่อถึงทิศอุดรอนุทิศแล้วหยุดลงที่ทิศนั้นเอง แล้วประกาศนิมิตในทิศตะวันออกที่ประกาศไว้ก่อนแล้วซ้ำอีกครั้งหนึ่ง จึงเป็นอันสมมติ สีมาที่สมมติแล้วอย่างนี้ พ้นจากวิบัติ ๑๑ ประการ ประกอบด้วยสมบัติ ๓ ประการ ถึงพร้อมด้วยอาการทั้งปวง พึงเห็นว่าเป็นพัทธสีมาที่เป็นสถานที่สำหรับทำสังฆกรรม ๔ อย่าง มีอปโลกนกรรมเป็นต้น แก่ภิกษุทั้งหลายจำนวนไม่จำกัด ตลอดระยะเวลาประมาณ ๕,๐๐๐ ปี

යදි [Pg.375] පන සඛණ්ඩසීමං මහාසීමං බන්ධිතුකාමා, පුබ්බෙ වුත්තනයෙන සුට්ඨු සොධෙත්වා සමූහනිතපොරාණසීමාය කෙවලාය පකතිගාමසීමාය වා විසුංගාමසීමාය වා බන්ධිතබ්බා, තාසු ච ද්වීසු සීමාසුපබ්බජ්ජුපසම්පදාදීනං සඞ්ඝකම්මානං සුඛකරණත්ථං සීමා පඨමං බන්ධිතබ්බා, තං පන බන්ධන්තෙහි වත්තං ජානිතබ්බං. සචෙ හි බොධිචෙතියභත්තසාලාදීනි සබ්බවත්ථූනි පතිට්ඨාපෙත්වා කතවිහාරෙ බන්ධන්ති, විහාරමජ්ඣෙ බහූනං සමොසරණට්ඨානෙ අබන්ධිත්වා විහාරපච්චන්තෙ විවිත්තොකාසෙ බන්ධිතබ්බා. අකතවිහාරෙ බන්ධන්තෙහි බොධිචෙතියාදීනං සබ්බවත්ථූනං පතිට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා යථා පතිට්ඨිතෙසු වත්ථූසු විහාරපච්චන්තෙ විවිත්තොකාසෙ හොති, එවං බන්ධිතබ්බා. තථා හි වුත්තං සමන්තපාසාදිකායං (මහාව. අට්ඨ. 138) ‘‘ඉමං පන සමානසංවාසකසීමං සම්මන්නන්තෙහී’’තිආදි.

ก็ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะผูกมหาสีมาพร้อมด้วยขัณฑสีมา พึงผูกในสีมาบ้านปกติล้วน หรือในสีมาบ้านต่างหาก ที่ชำระดีแล้วและถอนสีมาเก่าออกแล้ว ตามนัยที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น และในสีมาทั้งสองนั้น พึงผูกสีมาก่อน เพื่อความสะดวกในการทำสังฆกรรม มีบรรพชาและอุปสมบทเป็นต้น ก็ภิกษุผู้ผูกนั้น พึงทราบวัตร ถ้าผูกในวิหารที่สร้างแล้ว โดยตั้งวัตถุทั้งปวง มีโพธิเจดีย์และโรงฉันเป็นต้นไว้แล้ว ไม่พึงผูกในท่ามกลางวิหาร อันเป็นที่ประชุมของภิกษุจำนวนมาก พึงผูกในที่สงัด ณ ชายวิหาร เมื่อผูกในวิหารที่ยังไม่สร้าง พึงพิจารณาการตั้งวัตถุทั้งปวง มีโพธิเจดีย์เป็นต้นไว้แล้ว พึงผูกอย่างนี้ คือให้เป็นที่สงัด ณ ชายวิหาร ในวัตถุที่ตั้งไว้แล้ว ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (มหาวรรค อรรถกถา ๑๓๘) ว่า 'เมื่อจะสมมติสมานสังวาสสีมานี้' เป็นต้น

කිත්තකප්පමාණා පන ඛණ්ඩසීමා බන්ධිතබ්බාති? හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන සචෙ එකවීසති භික්ඛූ ගණ්හාති, වට්ටති, තතො ඔරං න වට්ටති. පරං භික්ඛුසහස්සං ගණ්හන්තීපි වට්ටති. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං (මහාව. 138) ‘‘සා හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙනා’’තිආදි. එකවීසති භික්ඛූති ච නිසින්නෙ සන්ධාය වුත්තං, ඉදඤ්ච අබ්භානකරණකාලෙ කම්මාරහභික්ඛුනා සද්ධිං වීසතිගණස්ස සඞ්ඝස්ස නිසීදනප්පහොනකත්ථං වුත්තං. වුත්තඤ්හි විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.138) ‘‘එකවීසති භික්ඛූ’’තිආදි. තං ඛණ්ඩසීමං බන්ධන්තෙහි භික්ඛූහි සීමමාළකස්ස සමන්තා නිමිත්තූපගා පාසාණා ඨපෙතබ්බා. අන්තොඛණ්ඩසීමායමෙව ඨත්වා ඛණ්ඩසීමා බන්ධිතබ්බා. ‘‘එසො පාසාණො නිමිත්ත’’න්ති එවං නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා කම්මවාචාය සීමා බන්ධිතබ්බා, තස්සායෙව සීමාය දළ්හීකම්මත්ථං අවිප්පවාසකම්මවාචා කාතබ්බා. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 138) ‘‘තං බන්ධන්තෙහී’’තිආදි. එවං ඛණ්ඩසීමං සම්මන්නිත්වා බහි සීමන්තරිකපාසාණා ඨපෙතබ්බා. සීමන්තරිකා පච්ඡිමකොටියා එකරතනප්පමාණා [Pg.376] වට්ටති, විදත්ථිප්පමාණාපි චතුරඞ්ගුලප්පමාණාපි වට්ටති. සචෙ පන විහාරො මහා හොති, ද්වෙපි තිස්සොපි තතුත්තරිපි ඛණ්ඩසීමායො බන්ධිතබ්බා. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං ‘‘සීමං සම්මන්නිත්වා’’තිආදි.

ก็ขัณฑสีมาพึงผูกมีประมาณเท่าไร? โดยประมาณต่ำสุด ถ้าจุภิกษุ ๒๑ รูป ย่อมควร ต่ำกว่านั้นไม่ควร เกินกว่านั้น จุภิกษุพันรูปก็ควร ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (มหาวรรค ๑๓๘) ว่า 'โดยประมาณต่ำสุด' เป็นต้น และคำว่า ภิกษุ ๒๑ รูปนั้น ตรัสหมายถึงภิกษุผู้นั่งแล้ว และคำนี้ตรัสไว้เพื่อให้พอแก่การนั่งของสงฆ์ผู้เป็นคณะ ๒๐ รูป พร้อมด้วยภิกษุผู้ควรแก่กรรมในเวลาทำอัพภานกรรม ดังที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค ๒.๑๓๘) ว่า 'ภิกษุ ๒๑ รูป' เป็นต้น ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะผูกขัณฑสีมานั้น พึงวางหินอันเป็นนิมิตไว้โดยรอบสีมามาลก พึงยืนอยู่ในภายในขัณฑสีมานั่นเองแล้วผูกขัณฑสีมา พึงบอกนิมิตว่า 'หินนี้เป็นนิมิต' ดังนี้แล้วผูกสีมาด้วยกรรมวาจา พึงทำอวิปปวาสกรรมวาจาเพื่อความมั่นคงแห่งสีมานั้นนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา ๑๓๘) ว่า 'เมื่อจะผูกสีมานั้น' เป็นต้น ครั้นสมมติขัณฑสีมาอย่างนี้แล้ว พึงวางหินสีมันตริกาไว้ภายนอก สีมันตริกาโดยกำหนดอย่างต่ำ ประมาณ ๑ ศอก ย่อมควร แม้ประมาณ ๑ คืบ หรือประมาณ ๔ นิ้ว ก็ควร ถ้าว่าวิหารใหญ่ พึงผูกขัณฑสีมา ๒ แห่งบ้าง ๓ แห่งบ้าง หรือยิ่งกว่านั้นบ้าง ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ครั้นสมมติสีมาแล้ว' เป็นต้น

එවං ඛණ්ඩසීමං සම්මන්නිත්වා මහාසීමාසම්මුතිකාලෙ ඛණ්ඩසීමතො නික්ඛමිත්වා මහාසීමාය ඨත්වා සමන්තා අනුපරියායන්තෙහි සීමන්තරිකපාසාණා කිත්තෙතබ්බා, තතො අවසෙසනිමිත්තානි කිත්තෙත්වා හත්ථපාසං අවිජහන්තෙහි කම්මවාචාය සමානසංවාසකසීමං සම්මන්නිත්වා තස්ස දළ්හීකම්මත්ථං අවිප්පවාසකම්මවාචාපි කාතබ්බා. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 138) ‘‘එවං ඛණ්ඩසීමං සම්මන්නිත්වා’’තිආදි.

ครั้นสมมติขัณฑสีมาแล้ว ในเวลาสมมติมหาสีมา พึงออกจากขัณฑสีมา ยืนอยู่ในมหาสีมา แล้วบอกหินสีมันตริกาโดยรอบ จากนั้น พึงบอกนิมิตที่เหลือ แล้วไม่ละหัตถบาส สมมติสีมาอันเป็นที่อยู่ร่วมกันด้วยกรรมวาจา พึงทำอวิปปวาสกรรมวาจา เพื่อความมั่นคงแห่งสีมานั้นด้วย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา ๑๓๘) ว่า 'ครั้นสมมติขัณฑสีมาอย่างนี้แล้ว' เป็นต้น

‘‘සමන්තා අනුපරියායන්තෙහි සීමන්තරිකපාසාණා කිත්තෙතබ්බා’’ති වුත්තං. කථං කිත්තෙතබ්බාති? දක්ඛිණතො අනුපරියායන්තෙනෙව කිත්තෙතබ්බා. තථා හි ඛණ්ඩසීමතො පච්ඡිමාය දිසාය පුරත්ථාභිමුඛෙන ඨත්වා ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති තත්ථ සබ්බානි නිමිත්තානි අනුක්කමෙන කිත්තෙත්වා තථා උත්තරාය දිසාය දක්ඛිණාභිමුඛෙන ඨත්වා ‘‘දක්ඛිණාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති අනුක්කමෙන කිත්තෙත්වා තථා පුරත්ථිමාය දිසාය පච්ඡිමාභිමුඛෙන ඨත්වා ‘‘පච්ඡිමාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති අනුක්කමෙන කිත්තෙත්වා තථා දක්ඛිණාය දිසාය උත්තරාභිමුඛෙන ඨත්වා ‘‘උත්තරාය දිසාය කිං නිමිත්ත’’න්ති තත්ථ සබ්බානි නිමිත්තානි අනුක්කමෙන කිත්තෙත්වා පුන පච්ඡිමාය දිසාය පුරත්ථාභිමුඛෙන ඨත්වා පුරිමං කිත්තිතං වුත්තනයෙනෙව පුන කිත්තෙතබ්බං. එවං බහූනම්පි ඛණ්ඩසීමානං සීමන්තරිකපාසාණා පච්චෙකං කිත්තෙතබ්බා, තතො පච්ඡා අවසෙසනිමිත්තානීති මහාසීමාය බාහිරබන්ධනෙසු නිමිත්තානි. එවං සීමන්තරිකපාසාණා මහාසීමාය අන්තො නිමිත්තානි හොන්ති ද්වින්නං සීමානං [Pg.377] සඞ්කරදොසාපගමනත්ථං සීමන්තරිකපාසාණානං ඨපෙතබ්බත්තා. එවං සමන්තා අනුපරියායන්තෙන සීමන්තරිකපාසාණා කිත්තෙතබ්බා. තථාහි වුත්තං විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.138) ‘‘සීමන්තරිකපාසාණාති සීමන්තරිකාය ඨපිතනිමිත්තපාසාණා, තෙ පන කිත්තෙන්තෙන පදක්ඛිණතො අනුපරියායන්තෙනෙව කිත්තෙතබ්බා’’තිආදි.

คำว่า 'พึงบอกหินสีมันตริกาโดยรอบ' มีอธิบายว่า พึงบอกอย่างไร? พึงบอกโดยเวียนไปทางขวานั่นเอง ด้วยว่า พึงยืนอยู่ทางทิศตะวันตกของขัณฑสีมาหันหน้าไปทางทิศตะวันออกแล้วบอกนิมิตทั้งหมดในทิศตะวันออกนั้นตามลำดับ จากนั้น พึงยืนอยู่ทางทิศเหนือหันหน้าไปทางทิศใต้แล้วบอกนิมิตในทิศใต้ตามลำดับ จากนั้น พึงยืนอยู่ทางทิศตะวันออกหันหน้าไปทางทิศตะวันตกแล้วบอกนิมิตในทิศตะวันตกตามลำดับ จากนั้น พึงยืนอยู่ทางทิศใต้หันหน้าไปทางทิศเหนือแล้วบอกนิมิตทั้งหมดในทิศเหนือนั้นตามลำดับ แล้วพึงยืนอยู่ทางทิศตะวันตกหันหน้าไปทางทิศตะวันออกอีกครั้ง แล้วบอกนิมิตที่บอกไว้ก่อนแล้วตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแลอีกครั้ง แม้ขัณฑสีมาจำนวนมาก ก็พึงบอกหินสีมันตริกาแยกกันอย่างนี้ จากนั้นจึงบอกนิมิตที่เหลือ คือนิมิตในการผูกภายนอกแห่งมหาสีมา หินสีมันตริกาเหล่านั้นย่อมเป็นนิมิตภายในแห่งมหาสีมา เพราะต้องวางหินสีมันตริกาไว้เพื่อป้องกันโทษคือความระคนกันแห่งสีมาทั้งสอง พึงบอกหินสีมันตริกาโดยเวียนไปรอบๆ อย่างนี้ ดังที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏี. มหาวรรค ๒.๑๓๘) ว่า 'หินสีมันตริกา คือหินนิมิตที่วางไว้ในสีมันตริกา แต่เมื่อจะบอกหินเหล่านั้น พึงบอกโดยเวียนขวาไปรอบๆ นั่นเอง' เป็นต้น

කිං ඉමිනා අනුක්කමෙනෙව සීමා සම්මන්නිතබ්බා, උදාහු අඤ්ඤෙනපි අනුක්කමෙන සම්මන්නිතබ්බාති? සචෙ පන ඛණ්ඩසීමාය නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා තතො සීමන්තරිකාය නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා මහාසීමාය නිමිත්තානි කිත්තෙන්ති, එවං තීසු ඨානෙසු නිමිත්තානි කිත්තෙත්වා යං සීමං ඉච්ඡන්ති, තං පඨමං බන්ධිතුං වට්ටති. එවං සන්තෙපි යථාවුත්තනයෙන ඛණ්ඩසීමතොව පට්ඨාය බන්ධිතබ්බා. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 138) ‘‘සචෙ පන ඛණ්ඩසීමාය නිමිත්තානී’’තිආදි. එවං ඛණ්ඩසීමමහාසීමබන්ධනෙන භික්ඛූනං කො ගුණොති චෙ? එවං බද්ධාසු පන සීමාසු ඛණ්ඩසීමාය ඨිතා භික්ඛූ මහාසීමායං කම්මං කරොන්තානං භික්ඛූනං කම්මං න කොපෙන්ති, මහාසීමාය වා ඨිතා ඛණ්ඩසීමාය කම්මං කරොන්තානං, සීමන්තරිකාය පන ඨිතා උභින්නම්පි න කොපෙන්ති. ගාමක්ඛෙත්තෙ ඨත්වා කම්මං කරොන්තානං පන සීමන්තරිකාය ඨිතා කොපෙන්ති. සීමන්තරිකා හි ගාමක්ඛෙත්තං භජති. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘එවං බද්ධාසු පන සීමාසූ’’තිආදි, එවං බද්ධසීමවිහාරෙසු වසන්තා භික්ඛූ තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨිතෙහි තිචීවරෙහි විනා යථාරුචි වසිතුං ලභන්ති. සචෙ පන ගාමො අත්ථි, ගාමගාමූපචාරෙසු න ලභතීති දට්ඨබ්බං.

สีมาพึงสมมติด้วยลำดับนี้เท่านั้น หรือว่าพึงสมมติด้วยลำดับอื่นได้? ก็ถ้าว่า ภิกษุทั้งหลายประกาศนิมิตของขัณฑสีมาแล้ว จากนั้นประกาศนิมิตของสีมันตริกา แล้วประกาศนิมิตของมหาสีมา เมื่อประกาศนิมิตใน ๓ แห่งอย่างนี้แล้ว จะผูกสีมาใดที่ต้องการก่อน ก็ควร. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงผูกโดยเริ่มตั้งแต่ขัณฑสีมานั่นเทียว ตามนัยที่กล่าวแล้ว. สมจริงดังที่อรรถกถากล่าวไว้ว่า (มหาวรรค อรรถกถา ๑๓๘) 'ก็ถ้าว่า นิมิตทั้งหลายของขัณฑสีมา' เป็นต้น. หากถามว่า การผูกขัณฑสีมาและมหาสีมาอย่างนี้ มีอานิสงส์อะไรแก่ภิกษุทั้งหลาย? ตอบว่า เมื่อสีมาทั้งหลายผูกแล้วอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมา ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมอยู่ในมหาสีมาให้กำเริบ หรือ (ภิกษุทั้งหลาย) ผู้ยืนอยู่ในมหาสีมา (ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมอยู่ในขัณฑสีมาให้กำเริบ) ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในสีมันตริกา ย่อมไม่ทำกรรมแม้ของทั้งสองฝ่ายให้กำเริบ. แต่ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในสีมันตริกา ย่อมทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ยืนทำกรรมอยู่ในเขตบ้านให้กำเริบ เพราะว่าสีมันตริกาย่อมเนื่องด้วยเขตบ้าน. สมจริงดังที่อรรถกถากล่าวไว้ว่า 'ก็เมื่อสีมาทั้งหลายผูกแล้วอย่างนี้' เป็นต้น ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในวิหารที่มีสีมาอันผูกแล้วอย่างนี้ ย่อมได้เพื่ออยู่ตามความพอใจโดยปราศจากไตรจีวรที่ตนอธิษฐานไว้แล้วด้วยการอธิษฐานไตรจีวร. แต่ถ้ามีบ้านอยู่ พึงทราบว่า ย่อมไม่ได้ (สิทธิในการอยู่ปราศจากไตรจีวร) ในบ้านและอุปจารบ้าน.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

จบ (คำอธิบาย) ในวินยาลังการะ อันเป็นคำอธิบายแห่งวินยสังคหะ

සීමාබන්ධනවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො.

วินิจฉัยกถาเรื่องการผูกสีมา

25. උපොසථපවාරණාවිනිච්ඡයකථා

๒๕. วินิจฉัยกถาเรื่องอุโบสถและปวารณา

168. එවං [Pg.378] සීමාවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි උපොසථපවාරණාවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘උපොසථපවාරණාති එත්ථ’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ උපොසථසද්දො තාව –

๑๖๘. ครั้นกล่าววินิจฉัยสีมาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยอุโบสถและปวารณา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในคำว่า อุโบสถปวารณา นี้' ดังนี้. ในบรรดาคำเหล่านั้น ก่อนอื่น คำว่า อุโบสถ -

‘‘උද්දෙසෙ පාතිමොක්ඛස්ස, පණ්ණත්තියමුපොසථො;

උපවාසෙ ච අට්ඨඞ්ගෙ, උපොසථදිනෙ සියා’’ති. –

คำว่า อุโบสถ พึงมีในปาติโมกขุทเทส ในบัญญัติ ในการจำศีล ในองค์ ๘ และในวันอุโบสถ.

වචනතො පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ පණ්ණත්තියං උපවාසෙ අට්ඨඞ්ගසීලෙ උපොසථදිනෙ ච වත්තති. තථා හෙස ‘‘ආයාමාවුසො කප්පින උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු (දී. නි. අට්ඨ. 1.150; ම. නි. අට්ඨ. 3.85) පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ ආගතො, ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.246) පණ්ණත්තියං, ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵෙග්ගු, සුද්ධස්ස උපොසථො සදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.79) උපවාසෙ, ‘‘එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො, විසාඛෙ, උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.43) අට්ඨඞ්ගසීලෙ. ‘‘න, භික්ඛවෙ, උපොසථෙ සභික්ඛුකාආවාසා අභික්ඛුකො ආවාසො’’තිආදීසු (පාචි. 1048) උපොසථදිනෙ වත්තති. ‘‘පාරිසුද්ධිඋපොසථො අධිට්ඨානුපොසථො’’තිආදීසු පාරිසුද්ධිඅධිට්ඨානෙසුපි වත්තති. තෙ පන පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ අන්තොගධාති කත්වා විසුං න වුත්තා. ඉධ පන පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ උපොසථදිනෙ ච වත්තති. තත්ථ පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ උපවසනං උපොසථො, සීලෙන උපෙතා හුත්වා වසනන්ත්‍යත්ථො. උපොසථදිනෙ උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, එතස්මිං දිවසෙ සීලෙන උපෙතා හුත්වා වසන්තීත්‍යත්ථො.

เพราะคำนั้น (อุโบสถศัพท์) ย่อมใช้ในปาติโมกขุทเทส ในบัญญัติ ในการจำศีล ในศีลมีองค์ ๘ และในวันอุโบสถ. จริงอย่างนั้น อุโบสถศัพท์นั้น มาในปาติโมกขุทเทส ในประโยคมีอาทิว่า 'มาเถิด ท่านกัปปินะ เราจักไปสู่อุโบสถ' (ที. นิ. อรรถ. ๑.๑๕๐; ม. นิ. อรรถ. ๓.๘๕), มาในบัญญัติ ในประโยคมีอาทิว่า 'พญานาคชื่อว่าอุโบสถ' (ที. นิ. ๒.๒๔๖), มาในการจำศีล ในประโยคมีอาทิว่า 'สำหรับผู้บริสุทธิ์ ย่อมมีวันผ่องใสเสมอ สำหรับผู้บริสุทธิ์ ย่อมมีอุโบสถเสมอ' (ม. นิ. ๑.๗๙), มาในศีลมีองค์ ๘ ในประโยคมีอาทิว่า 'ดูกรวิสาขา อุโบสถอันบุคคลเข้าจำแล้วประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้แล' (อ. นิ. ๘.๔๓). ย่อมใช้ในวันอุโบสถ ในประโยคมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในวันอุโบสถ อาวาสที่มีภิกษุอยู่ ไม่พึงเป็นอาวาสที่ไม่มีภิกษุ' (ปาจิ. ๑๐๔๘). ย่อมใช้แม้ในปาริสุทธิและอธิษฐาน ในประโยคมีอาทิว่า 'ปาริสุทธิอุโบสถ อธิษฐานอุโบสถ'. แต่คำเหล่านั้น ท่านไม่กล่าวไว้ต่างหาก เพราะสงเคราะห์เข้าในปาติโมกขุทเทส. แต่ในที่นี้ (อุโบสถศัพท์) ย่อมใช้ในปาติโมกขุทเทสและในวันอุโบสถ. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น การเข้าอยู่จำในปาติโมกขุทเทส ชื่อว่าอุโบสถ อธิบายว่า การเป็นผู้เข้าถึงพร้อมด้วยศีลแล้วอยู่. ภิกษุทั้งหลายย่อมเข้าอยู่จำในวันอุโบสถนี้ เพราะฉะนั้น วันนั้นจึงชื่อว่าอุโบสถ อธิบายว่า (ภิกษุทั้งหลาย) เป็นผู้เข้าถึงพร้อมด้วยศีลแล้วอยู่ ในวันนั้น.

පවාරණා-සද්දො පන ‘‘පවාරණා පටික්ඛෙපෙ, කථිතාජ්ඣෙසනාය චා’’ති අභිධානප්පදීපිකායං වචනතො පටික්ඛෙපෙ අජ්ඣෙසනෙ ච වත්තති. තත්ථ ‘‘යො පන භික්ඛු භුත්තාවී පවාරිතො අනතිරිත්තං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා [Pg.379] ඛාදෙය්‍ය වා භුඤ්ජෙය්‍ය වා, පාචිත්තිය’’න්තිආදීසු (පාචි. 238) පටික්ඛෙපෙ, ‘‘සඞ්ඝො පවාරෙය්‍යා’’තිආදීසු (මහාව. 210) අජ්ඣෙසනෙ, ‘‘අජ්ජපවාරණා චාතුද්දසී’’තිආදීසු (මහාව. අට්ඨ. 212) පවාරණාදිවසෙ. සො පන අජ්ඣෙසනදිවසොයෙවාති විසුං න වුත්තො. ඉධ පන අජ්ඣෙසනෙ වත්තති, තස්මා පවාරීයතෙ පවාරණා, පකාරෙන ඉච්ඡීයතෙත්‍යත්ථො. ප-පුබ්බ වරධාතු චුරාදිගණිකායං.

ส่วนปวารณาศัพท์ ย่อมใช้ในความห้ามและความอาราธนา ตามคำกล่าวในอภิธานัปปทีปิกาว่า 'ปวารณา ท่านกล่าวไว้ในความห้าม และในความอาราธนา'. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น (ปวารณาศัพท์) ย่อมใช้ในความห้าม ในประโยคมีอาทิว่า 'อนึ่ง ภิกษุใดฉันแล้ว ห้ามแล้ว (ปวารณาแล้ว) เคี้ยวหรือฉันซึ่งของเคี้ยวหรือของฉันอันไม่เป็นเดน เป็นปาจิตตีย์' (ปาจิ. ๒๓๘), ย่อมใช้ในความอาราธนา ในประโยคมีอาทิว่า 'สงฆ์พึงปวารณา' (มหาวรรค ๒๑๐), ย่อมใช้ในวันปวารณา ในประโยคมีอาทิว่า 'วันนี้เป็นวันปวารณา ๑๔ ค่ำ' (มหาวรรค อรรถ. ๒๑๒). แต่คำนั้น (วันปวารณา) ท่านไม่กล่าวไว้ต่างหาก เพราะเป็นวันอาราธนานั่นเอง. แต่ในที่นี้ (ปวารณาศัพท์) ย่อมใช้ในความอาราธนา เพราะฉะนั้น (การอาราธนา) จึงชื่อว่า ปวารณา เพราะถูกอาราธนา อธิบายว่า อันบุคคลปรารถนาโดยประการต่างๆ. (ปวารณา นี้) มาจาก วร ธาตุ ในหมวดจุราทิ มี ป บทหน้า.

එත්ථ ච කිඤ්චාපි පාළියං උපොසථක්ඛන්ධකානන්තරං වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකො, තදනන්තරං පවාරණක්ඛන්ධකො සඞ්ගීතො, තථාපි උපොසථපවාරණකම්මානං යෙභුය්‍යෙන සමානත්තා යමකමිව භූතත්තා මිස්සෙත්වා කථෙන්තො සුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොති සල්ලහුකගන්ථො චාති මන්ත්වා ඛන්ධකද්වයසඞ්ගහිතං අත්ථං එකෙනෙව පරිච්ඡෙදෙන දස්සෙති ආචරියො. තත්ථ චාතුද්දසිකො පන්නරසිකො සාමග්ගීඋපොසථොති දිවසවසෙන තයො උපොසථා හොන්තීති සම්බන්ධො. චතුද්දසියං නියුත්තො චාතුද්දසිකො, එවං පන්නරසිකො. සාමග්ගීඋපොසථො නාම සඞ්ඝසාමග්ගිකදිවසෙ කාතබ්බඋපොසථො. හෙමන්තගිම්හවස්සානං තිණ්ණං උතූනන්ති එත්ථ හෙමන්තඋතු නාම අපරකත්තිකකාළපක්ඛස්ස පාටිපදතො පට්ඨාය ඵග්ගුනපුණ්ණමපරියොසානා චත්තාරො මාසා. ගිම්හඋතු නාම ඵග්ගුනස්ස කාළපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය ආසාළ්හිපුණ්ණමපරියොසානා චත්තාරො මාසා. වස්සානඋතු නාම ආසාළ්හස්ස කාළපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය අපරකත්තිකපුණ්ණමපරියොසානා චත්තාරො මාසා. තතියසත්තමපක්ඛෙසු ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ චාතුද්දසිකාති හෙමන්තස්ස උතුනො තතියෙ ච සත්තමෙ ච පක්ඛෙ ද්වෙ චාතුද්දසිකා, මිගසිරමාසස්ස කාළපක්ඛෙ, මාඝමාසස්ස කාළපක්ඛෙ චාති අත්ථො. එවං ගිම්හස්ස උතුනො තතියෙ චිත්තමාසස්ස කාළපක්ඛෙ සත්තමෙ ජෙට්ඨමාසස්ස [Pg.380] කාළපක්ඛෙ ච, වස්සානස්ස උතුනො තතියෙ සාවණස්ස කාළපක්ඛෙ ච සත්තමෙ අස්සයුජමාසස්ස කාළපක්ඛෙ චාති අත්ථො. සෙසා පන්නරසිකාති සෙසා අට්ඨාරස පන්නරසිකා.

ในที่นี้ ถึงแม้ในพระบาลีจะสังคายนาวัสสูปนายิกขันธกะไว้ต่อจากอุโบสถขันธกะ และสังคายนาปวารณาขันธกะไว้ต่อจากวัสสูปนายิกขันธกะก็ตาม ถึงอย่างนั้น พระอาจารย์คิดว่า เพราะอุโบสถกรรมและปวารณากรรมโดยส่วนมากเสมอกัน และเป็นเหมือนคู่กัน เมื่อกล่าวรวมกันย่อมเข้าใจง่ายและเป็นคัมภีร์ที่สั้น จึงแสดงเนื้อความที่สงเคราะห์เข้าในขันธกะทั้งสองด้วยปริจเฉทเดียว. ในคำเหล่านั้น มีความสัมพันธ์ว่า อุโบสถมี ๓ อย่างโดยวัน คือ จาตุททสีอุโบสถ ปัณณรสีอุโบสถ และสามัคคีอุโบสถ. อุโบสถที่กำหนดในวัน ๑๔ ค่ำ ชื่อว่าจาตุททสีอุโบสถ ปัณณรสีอุโบสถก็เช่นเดียวกัน. สามัคคีอุโบสถ คืออุโบสถที่พึงทำในวันที่มีความพร้อมเพรียงของสงฆ์. ในคำว่า ‘แห่งฤดูทั้ง ๓ คือ เหมันตะ คิมหะ และวัสสานะ’ นั้น ฤดูเหมันตะ คือ ๔ เดือน ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ ของเดือนกัตติกะหลัง ไปจนถึงวันเพ็ญเดือนผคุณะ. ฤดูคิมหะ คือ ๔ เดือน ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ ของเดือนผคุณะ ไปจนถึงวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ. ฤดูวัสสานะ คือ ๔ เดือน ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ ของเดือนอาสาฬหะ ไปจนถึงวันเพ็ญเดือนกัตติกะหลัง. ในคำว่า ‘จาตุททสีอุโบสถ ๖ ครั้ง โดยมี ๒ ครั้งในปักษ์ที่ ๓ และที่ ๗’ นั้น อธิบายว่า จาตุททสีอุโบสถ ๒ ครั้ง ในปักษ์ที่ ๓ และที่ ๗ ของฤดูเหมันตะ คือในข้างแรมเดือนมิคสิระ และในข้างแรมเดือนมาฆะ. ในฤดูคิมหะก็อย่างนี้ คือในปักษ์ที่ ๓ ได้แก่ข้างแรมเดือนจิตระ และในปักษ์ที่ ๗ ได้แก่ข้างแรมเดือนเชษฐะ, ในฤดูวัสสานะ ปักษ์ที่ ๓ ได้แก่ข้างแรมเดือนสาวัณณะ และในปักษ์ที่ ๗ ได้แก่ข้างแรมเดือนอัสสยุชะ. อุโบสถที่เหลือเป็นปัณณรสีอุโบสถ คืออุโบสถที่เหลือ ๑๘ ครั้งเป็นปัณณรสีอุโบสถ.

හොති චෙත්ථ –

ในที่นี้มีคำกล่าวไว้ว่า –

‘‘කත්තිකස්ස ච කාළම්හා;

යාව ඵග්ගුනපුණ්ණමා;

හෙමන්තකාලොති විඤ්ඤෙය්‍යො;

අට්ඨ හොන්ති උපොසථා.

‘ตั้งแต่ข้างแรมเดือนกัตติกะ จนถึงวันเพ็ญเดือนผคุณะ พึงทราบว่าเป็นฤดูเหมันตะ มีอุโบสถ ๘ ครั้ง.

‘‘ඵග්ගුනස්ස ච කාළම්හා;

යාව ආසාළ්හිපුණ්ණමා;

ගිම්හකාලොති විඤ්ඤෙය්‍යො;

අට්ඨ හොන්ති උපොසථා.

‘ตั้งแต่ข้างแรมเดือนผคุณะ จนถึงวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ พึงทราบว่าเป็นฤดูคิมหะ มีอุโบสถ ๘ ครั้ง.

‘‘ආසාළ්හස්ස ච කාළම්හා;

යාව කත්තිකපුණ්ණමා;

වස්සකාලොති විඤ්ඤෙය්‍යො;

අට්ඨ හොන්ති උපොසථා.

‘ตั้งแต่ข้างแรมเดือนอาสาฬหะ จนถึงวันเพ็ญเดือนกัตติกะ พึงทราบว่าเป็นฤดูวัสสานะ มีอุโบสถ ๘ ครั้ง.

‘‘උතූනං පන තිණ්ණන්නං, පක්ඛෙ තතියසත්තමෙ;

චතුද්දසොති පාතිමොක්ඛං, උද්දිසන්ති නයඤ්ඤුනො’’ති. (කඞ්ඛා. අභි. ටී. නිදානවණ්ණනා);

‘ส่วนในปักษ์ที่ ๓ และที่ ๗ ของฤดูทั้ง ๓ ผู้รู้หลักย่อมแสดงปาติโมกข์ในวัน ๑๔ ค่ำ’ ดังนี้. (กังขาวิตรณี อภิธาน ฎีกา นิทานวรรณนา);

එවං එකසංවච්ඡරෙ චතුවීසති උපොසථාති එවං ඉමිනා වුත්තනයෙන හෙමන්තාදීනං තිණ්ණං උතූනං එකෙකස්මිං උතුම්හි පච්චෙකං අට්ඨඅට්ඨඋපොසථත්තා උතුත්තයසමොධානභූතෙ එකස්මිං සංවච්ඡරෙ චතුවීසති උපොසථා හොන්තීති අත්ථො. ඉදං තාව පකතිචාරිත්තන්ති ඉදං එකස්මිං සංවච්ඡරෙ ඡචාතුද්දසිකඅට්ඨාරසපන්නරසිකඋපොසථකරණං තාව පඨමං පකතියා සභාවෙන චාරිත්තං කාතබ්බං කම්මං හොති, න බහුතරාවාසිකාදිනා කාරණෙන කාතබ්බන්ති අත්ථො.

ดังนี้ อุโบสถ ๒๔ ครั้งในหนึ่งปี ด้วยนัยที่กล่าวมานี้ เพราะมีอุโบสถฤดูละ ๘ ครั้ง ในแต่ละฤดูแห่งฤดูทั้งสามมีเหมันตฤดูเป็นต้น ในหนึ่งปีซึ่งเป็นที่รวมแห่งฤดูทั้งสาม จึงมีอุโบสถ ๒๔ ครั้ง. คำว่า ‘นี้เป็นปกติจารีต’ ความว่า การทำอุโบสถที่เป็นจาตุททสี ๖ ครั้ง และที่เป็นปัณณรสี ๑๘ ครั้ง ในหนึ่งปีนี้ เป็นกิจที่พึงทำโดยปกติสภาวะเป็นอันดับแรก ไม่ใช่พึงทำเพราะเหตุมีภิกษุผู้อยู่ประจำมากกว่าเป็นต้น.

තථාරූපපච්චයෙ [Pg.381] සති අඤ්ඤස්මිම්පි චාතුද්දසෙ උපොසථං කාතුං වට්ටතීති ‘‘සකිං පක්ඛස්ස චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතු’’න්ති (මහාව. 136) වචනතො ‘‘යො පන ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බ’’න්තිආදිවචනතො (මහාව. 178) ච තථාරූපපච්චයෙ සති අඤ්ඤස්මිම්පි චාතුද්දසෙ උපොසථං කාතුං වට්ටතීති අත්ථො. තත්ථ සකින්ති එකවාරං. ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බන්ති ආවාසිකෙහි ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති පුබ්බකිච්චෙ කරියමානෙ අනුවත්තිතබ්බං, න පටික්කොසිතබ්බං. ආදි-සද්දෙන ‘‘ආවාසිකෙහි ආගන්තුකානං අනුවත්තිතබ්බ’’න්ති වචනං, ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තෙහි භික්ඛූහි ද්වෙ තයො උපොසථෙ චාතුද්දසිකෙ කාතුං, කථං මයං තෙහි භික්ඛූහි පඨමතරං පවාරෙය්‍යාමා’’ති (මහාව. 240) වචනඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. එත්ථ ච පඨමසුත්තස්ස එකෙකස්ස උතුනො තතියසත්තමපක්ඛස්ස චාතුද්දසෙ වා අවසෙසස්ස පන්නරසෙ වා සකිං පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතබ්බන්ති. පකතිචාරිත්තවසෙනපි අත්ථසම්භවතො ‘‘ආගන්තුකෙහී’’තිආදීනි සුත්තානි දස්සිතානීති වෙදිතබ්බං. තථාරූපපච්චයෙ සතීති අඤ්ඤස්මිම්පි චාතුද්දසෙ උපොසථං කාතුං අනුරූපෙ ආවාසිකා බහුතරා හොන්තීති එවමාදිකෙ පච්චයෙ සති. අඤ්ඤස්මිම්පි චාතුද්දසෙති තිණ්ණං උතූනං තතියසත්තමපක්ඛචාතුද්දසතො අඤ්ඤස්මිං චාතුද්දසෙ.

เมื่อมีปัจจัยเช่นนั้น แม้ในวันจาตุททสีอื่นก็ควรทำอุโบสถได้ ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยพระพุทธพจน์ว่า ‘พึงแสดงปาติโมกข์ครั้งหนึ่งในวันจาตุททสีหรือปัณณรสีแห่งปักษ์’ (มหาวรรค ๑๓๖) และด้วยพระพุทธพจน์มีอาทิว่า ‘อนึ่ง ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ’ (มหาวรรค ๑๗๘). ในคำว่า ‘สกึ’ นั้น หมายถึง ครั้งเดียว. ในคำว่า ‘พึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ’ นั้น คือเมื่อภิกษุผู้อยู่ประจำทำบุพกิจว่า ‘วันนี้เป็นวันอุโบสถจาตุททสี’ ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตาม ไม่พึงคัดค้าน. ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ ย่อมสงเคราะห์พระพุทธพจน์ว่า ‘ภิกษุผู้อยู่ประจำพึงประพฤติตามภิกษุอาคันตุกะ’ และพระพุทธพจน์ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุเหล่านั้นทำอุโบสถจาตุททสีสองสามครั้ง เพื่อที่เราจะได้ปวารณาก่อนภิกษุเหล่านั้น’ (มหาวรรค ๒๔๐). ในที่นี้ พึงทราบว่า ตามพระสูตรแรก พึงแสดงปาติโมกข์ครั้งหนึ่งในวันจาตุททสีแห่งปักษ์ที่สามและที่เจ็ดของแต่ละฤดู หรือในวันปัณณรสีของปักษ์ที่เหลือ. และพึงทราบว่า พระสูตรมีอาทิว่า ‘ภิกษุอาคันตุกะ’ เป็นต้น ท่านแสดงไว้เพราะเนื้อความย่อมเป็นไปได้แม้ด้วยอำนาจแห่งปกติจารีต. ในคำว่า ‘เมื่อมีปัจจัยเช่นนั้น’ นั้น หมายถึง เมื่อมีปัจจัยอันสมควร เช่น ภิกษุผู้อยู่ประจำมีจำนวนมากกว่าเป็นต้น. ในคำว่า ‘ในวันจาตุททสีอื่น’ นั้น หมายถึง ในวันจาตุททสีอื่นจากวันจาตุททสีแห่งปักษ์ที่สามและที่เจ็ดของฤดูทั้งสาม.

තත්‍රායං පාළි (මහාව. 178) –

พระบาลีนี้มีอยู่ในที่นั้น (มหาวรรค ๑๗๘) –

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, ආවාසිකානං භික්ඛූනං චාතුද්දසො හොති, ආගන්තුකානං පන්නරසො. සචෙ ආවාසිකා බහුතරා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බං. සචෙ සමසමා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බං. සචෙ ආගන්තුකා [Pg.382] බහුතරා හොන්ති, ආවාසිකෙහි ආගන්තුකානං අනුවත්තිතබ්බං.

ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ อุโบสถของภิกษุผู้อยู่ประจำเป็นวันจาตุททสี ส่วนของภิกษุอาคันตุกะเป็นวันปัณณรสี ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำมีจำนวนมากกว่า ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ ถ้ามีจำนวนเท่ากัน ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ ถ้าภิกษุอาคันตุกะมีจำนวนมากกว่า ภิกษุผู้อยู่ประจำพึงประพฤติตามภิกษุอาคันตุกะ

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, ආවාසිකානං භික්ඛූනං පන්නරසො හොති, ආගන්තුකානං චාතුද්දසො. සචෙ ආවාසිකා බහුතරා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බං. සචෙ සමසමා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බං. සචෙ ආගන්තුකා බහුතරා හොන්ති, ආවාසිකෙහි ආගන්තුකානං අනුවත්තිතබ්බං.

ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ อุโบสถของภิกษุผู้อยู่ประจำเป็นวันปัณณรสี ส่วนของภิกษุอาคันตุกะเป็นวันจาตุททสี ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำมีจำนวนมากกว่า ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ ถ้ามีจำนวนเท่ากัน ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ ถ้าภิกษุอาคันตุกะมีจำนวนมากกว่า ภิกษุผู้อยู่ประจำพึงประพฤติตามภิกษุอาคันตุกะ

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, ආවාසිකානං භික්ඛූනං පාටිපදො හොති, ආගන්තුකානං පන්නරසො. සචෙ ආවාසිකා බහුතරා හොන්ති, ආවාසිකෙහි ආගන්තුකානං නාකාමා දාතබ්බා සාමග්ගී, ආගන්තුකෙහි නිස්සීමං ගන්ත්වා උපොසථො කාතබ්බො. සචෙ සමසමා හොන්ති, ආවාසිකෙහි ආගන්තුකානං නාකාමා දාතබ්බා සාමග්ගී, ආගන්තුකෙහි නිස්සීමං ගන්ත්වා උපොසථො කාතබ්බො. සචෙ ආගන්තුකා බහුතරා හොන්ති, ආවාසිකෙහි ආගන්තුකානං සාමග්ගී වා දාතබ්බා, නිස්සීමං වා ගන්තබ්බං.

ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ อุโบสถของภิกษุผู้อยู่ประจำเป็นวันปาฏิบท ส่วนของภิกษุอาคันตุกะเป็นวันปัณณรสี ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำมีจำนวนมากกว่า ภิกษุผู้อยู่ประจำไม่พึงให้ความพร้อมเพรียงแก่ภิกษุอาคันตุกะโดยไม่เต็มใจ ภิกษุอาคันตุกะพึงไปทำอุโบสถนอกสีมา ถ้ามีจำนวนเท่ากัน ภิกษุผู้อยู่ประจำไม่พึงให้ความพร้อมเพรียงแก่ภิกษุอาคันตุกะโดยไม่เต็มใจ ภิกษุอาคันตุกะพึงไปทำอุโบสถนอกสีมา ถ้าภิกษุอาคันตุกะมีจำนวนมากกว่า ภิกษุผู้อยู่ประจำพึงให้ความพร้อมเพรียงแก่ภิกษุอาคันตุกะ หรือพึงไปนอกสีมา

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, ආවාසිකානං භික්ඛූනං පන්නරසො හොති, ආගන්තුකානං පාටිපදො. සචෙ ආවාසිකා බහුතරා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං සාමග්ගී වා දාතබ්බා, නිස්සීමං වා ගන්තබ්බං. සචෙ සමසමා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං සාමග්ගී වා දාතබ්බා, නිස්සීමං වා ගන්තබ්බං. සචෙ ආගන්තුකා බහුතරා හොන්ති, ආගන්තුකෙහි ආවාසිකානං නාකාමා දාතබ්බා සාමග්ගී, ආවාසිකෙහි නිස්සීමං ගන්ත්වා උපොසථො කාතබ්බො’’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ อุโบสถของภิกษุผู้อยู่ประจำเป็นวันปัณณรสี ส่วนของภิกษุอาคันตุกะเป็นวันปาฏิบท ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำมีจำนวนมากกว่า ภิกษุอาคันตุกะพึงให้ความพร้อมเพรียงแก่ภิกษุผู้อยู่ประจำ หรือพึงไปนอกสีมา ถ้ามีจำนวนเท่ากัน ภิกษุอาคันตุกะพึงให้ความพร้อมเพรียงแก่ภิกษุผู้อยู่ประจำ หรือพึงไปนอกสีมา ถ้าภิกษุอาคันตุกะมีจำนวนมากกว่า ภิกษุอาคันตุกะไม่พึงให้ความพร้อมเพรียงแก่ภิกษุผู้อยู่ประจำโดยไม่เต็มใจ ภิกษุผู้อยู่ประจำพึงไปทำอุโบสถนอกสีมา

තත්‍රායං [Pg.383] අට්ඨකථා (මහාව. අට්ඨ. 178) –

ในเรื่องนั้น มีอรรถกถาดังนี้ (อรรถกถามหาวรรค ๑๗๘) –

ආවාසිකානං භික්ඛූනං චාතුද්දසො හොති, ආගන්තුකානං පන්නරසොති එත්ථ යෙසං පන්නරසො, තෙ තිරොරට්ඨතො වා ආගතා, අතීතං වා උපොසථං චාතුද්දසිකං අකංසූති වෙදිතබ්බා. ආවාසිකානං අනුවත්තිතබ්බන්ති ආවාසිකෙහි ‘‘අජ්ජුපොසථො චාතුද්දසො’’ති පුබ්බකිච්චෙ කරියමානෙ අනුවත්තිතබ්බං, න පටික්කොසිතබ්බං. නාකාමා දාතබ්බාති න අනිච්ඡාය දාතබ්බාති.

ในคำว่า ‘อุโบสถของภิกษุผู้อยู่ประจำเป็นวันจาตุททสี ส่วนของภิกษุอาคันตุกะเป็นวันปัณณรสี’ นั้น พึงทราบว่า ภิกษุเหล่านั้นผู้มีอุโบสถเป็นวันปัณณรสี มาจากต่างถิ่น หรือได้ทำอุโบสถจาตุททสีที่ล่วงมาแล้ว ในคำว่า ‘พึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ’ นั้น เมื่อภิกษุผู้อยู่ประจำทำบุพกิจว่า ‘วันนี้เป็นวันอุโบสถจาตุททสี’ พึงประพฤติตาม ไม่พึงคัดค้าน ในคำว่า ‘ไม่พึงให้โดยไม่เต็มใจ’ นั้น หมายถึง ไม่พึงให้โดยไม่สมัครใจ

‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ’’තිආදිම්හි අයං පවාරණක්ඛන්ධකාගතා පාළි (මහාව. 240) – ඉධ පන, භික්ඛවෙ, සම්බහුලා සන්දිට්ඨා සම්භත්තා භික්ඛූ අඤ්ඤතරස්මිං ආවාසෙ වස්සං උපගච්ඡන්ති, තෙසං සාමන්තා අඤ්ඤෙ භික්ඛූ භණ්ඩනකාරකා කලහකාරකා විවාදකාරකා භස්සකාරකා සඞ්ඝෙ අධිකරණකාරකා වස්සං උපගච්ඡන්ති ‘‘මයං තෙසං භික්ඛූනං වස්සංවුත්ථානං පවාරණාය පවාරණං ඨපෙස්සාමා’’ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තෙහි භික්ඛූහි ද්වෙ තයො උපොසථෙ චාතුද්දසිකෙ කාතුං, කථං මයං තෙහි භික්ඛූහි පඨමතරං පවාරෙය්‍යාමාති.

ในคำว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต’ เป็นต้นนี้ เป็นพระบาลีที่มาในปวารณาขันธกะ (มหาวรรค ๒๔๐) – ภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ ภิกษุจำนวนมากผู้คุ้นเคยกันและร่วมฉันกัน เข้าจำพรรษาในอาวาสแห่งหนึ่ง ภิกษุอื่นผู้ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อการโต้เถียง ก่อการพูดพล่อย ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ เข้าจำพรรษาใกล้ภิกษุเหล่านั้น โดยคิดว่า ‘เราจักระงับปวารณาของภิกษุเหล่านั้นผู้จำพรรษาแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุเหล่านั้นทำอุโบสถจาตุททสีสองสามครั้ง เพื่อที่เราจะได้ปวารณาก่อนภิกษุเหล่านั้น

තත්‍රායං අට්ඨකථා (මහාව. අට්ඨ. 240) – ද්වෙ තයො උපොසථෙ චාතුද්දසිකෙ කාතුන්ති එත්ථ චතුත්ථපඤ්චමා ද්වෙ, තතියො පන පකතියාපි චාතුද්දසිකොයෙවාති, තස්මා තතියචතුත්ථා වා තතියචතුත්ථපඤ්චමා වා ද්වෙ තයො චාතුද්දසිකා කාතබ්බා. අථ චතුත්ථෙ කතෙ සුණන්ති, පඤ්චමො චාතුද්දසිකො කාතබ්බො, එවම්පි ද්වෙ චාතුද්දසිකා හොන්ති. එවං කරොන්තා භණ්ඩනකාරකානං තෙරසෙ වා චාතුද්දසෙ වා ඉමෙ පන්නරසීපවාරණං පවාරෙස්සන්තීති.

ในเรื่องนั้น มีอรรถกถาดังนี้ (อรรถกถามหาวรรค ๒๔๐) – ในคำว่า ‘พึงทำอุโบสถจาตุททสีสองสามครั้ง’ นั้น สองครั้งคือครั้งที่สี่และครั้งที่ห้า ส่วนครั้งที่สามนั้นเป็นจาตุททสีโดยปกติอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทำอุโบสถจาตุททสีสองสามครั้ง คือครั้งที่สามและสี่ หรือครั้งที่สาม สี่ และห้า ถ้าหากทำครั้งที่สี่แล้วได้ยินว่า (พวกนั้นจะระงับปวารณา) พึงทำครั้งที่ห้าให้เป็นจาตุททสี แม้ดังนี้ก็เป็นจาตุททสีสองครั้ง เมื่อทำดังนี้ ภิกษุเหล่านี้จักปวารณาปัณณรสีในวัน ๑๓ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ ของพวกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะ

තත්ථ [Pg.384] අයං සාරත්ථදීපනීපාඨො (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.240) – චතුත්ථෙ කතෙ සුණන්තීති චතුත්ථෙ පන්නරසිකුපොසථෙ කතෙ අම්හාකං පවාරණං ඨපෙස්සන්තීති සුණන්ති. එවම්පි ද්වෙ චාතුද්දසිකා හොන්තීති තතියෙන සද්ධිං ද්වෙ චාතුද්දසිකා හොන්තීති.

ในที่นั้น มีสารัตถทีปนีปาฐะดังนี้ (สารัตถทีปนี ฎีกามหาวรรค ๓.๒๔๐) – ในคำว่า ‘ถ้าหากทำครั้งที่สี่แล้วได้ยิน’ นั้น หมายถึง ได้ยินว่า ‘พวกนั้นจักระงับปวารณาของเรา’ เมื่อทำอุโบสถปัณณรสีครั้งที่สี่แล้ว ในคำว่า ‘แม้ดังนี้ก็เป็นจาตุททสีสองครั้ง’ นั้น หมายถึง เป็นจาตุททสีสองครั้งพร้อมกับครั้งที่สาม

තත්‍රායං විමතිවිනොදනීපාඨො (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.240) – ද්වෙ චාතුද්දසිකා හොන්තීති තතියපක්ඛෙ චාතුද්දසියා සද්ධිං ද්වෙ චාතුද්දසිකා හොන්ති. භණ්ඩනකාරකානං තෙරසෙ වා චාතුද්දසෙ වා ඉමෙ පන්නරසීපවාරණං පවාරෙස්සන්තීති ඉමිනා යථාසකං උපොසථකරණදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛූනං චාතුද්දසීපන්නරසීවොහාරො, න චන්දගතිසිද්ධියා තිථියා වසෙනාති දස්සෙති. කිඤ්චාපි එවං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, රාජූනං අනුවත්තිතු’’න්ති (මහාව. 186) වචනතො පනෙත්ථ ලොකියානං තිථිං අනුවත්තන්තෙහිපි අත්තනො උපොසථක්කමෙන චාතුද්දසිං පන්නරසිං වා පන්නරසිං චාතුද්දසිං වා කරොන්තෙහෙව අනුවත්තිතබ්බං, න පන සොළසමදිවසං වා තෙරසමදිවසං වා උපොසථදිවසං කරොන්තෙහි. තෙනෙව පාළියම්පි (මහාව. 240) ‘‘ද්වෙ තයො උපොසථෙ චාතුද්දසිකෙ කාතු’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤථා ‘‘ද්වාදසියං, තෙරසියං වා උපොසථො කාතබ්බො’’ති වත්තබ්බතො. ‘‘සකිං පක්ඛස්ස චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා’’තිආදිවචනම්පි (මහාව. 136) උපවුත්තක්කමෙනෙව වුත්තං, න තිථික්කමෙනාති ගහෙතබ්බන්ති.

ในเรื่องนั้น มีวิมติวิโนทนีปาฐะดังนี้ (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค ๒.๒๔๐) – คำว่า “มีวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ ครั้ง” หมายถึง มีวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ ครั้งพร้อมกับวัน ๑๔ ค่ำในปักษ์ที่สาม คำว่า “ภิกษุเหล่านี้จักปวารณาปัณณรสีในวัน ๑๓ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ ของพวกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะ” นี้ แสดงว่า การเรียกวัน ๑๔ ค่ำ และ ๑๕ ค่ำ ของภิกษุทั้งหลายนั้น นับตั้งแต่วันที่ทำอุโบสถของตนๆ เป็นต้นไป ไม่ใช่นับตามวันทางจันทรคติ แม้ว่าจะเป็นเช่นนั้น ด้วยพระพุทธพจน์ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ประพฤติตามพระราชา” (มหาวรรค ๑๘๖) ในที่นี้ ภิกษุทั้งหลายผู้ประพฤติตามวันของชาวโลก ก็พึงประพฤติตามโดยทำวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ ตามลำดับอุโบสถของตนเอง ไม่ใช่ทำวัน ๑๖ ค่ำ หรือ ๑๓ ค่ำ ให้เป็นวันอุโบสถ ด้วยเหตุนั้น ในพระบาลี (มหาวรรค ๒๔๐) จึงกล่าวว่า “พึงทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ หรือ ๓ ครั้ง” หากมิใช่เช่นนั้น ก็จะต้องกล่าวว่า “พึงทำอุโบสถในวัน ๑๒ ค่ำ หรือ ๑๓ ค่ำ” แม้พระพุทธพจน์เป็นต้นว่า “ครั้งหนึ่งในปักษ์ ในวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ” (มหาวรรค ๑๓๖) ก็กล่าวไว้ตามลำดับที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่นับตามลำดับวันทางจันทรคติ พึงทราบดังนี้

න කෙවලං උපොසථදිවසායෙව තයො හොන්ති, අථ ඛො පවාරණාදිවසාපීති ආහ ‘‘පුරිමවස්සංවුත්ථානං පනා’’තිආදි. මාඉති චන්දො වුච්චති තස්ස ගතියා දිවසස්ස මිනිතබ්බතො, සො එත්ථ සබ්බකලාපපාරිපූරියා පුණ්ණොති පුණ්ණමා. පුබ්බකත්තිකාය පුණ්ණමා පුබ්බකත්තිකපුණ්ණමා, අස්සයුජපුණ්ණමා. සා හි පච්ඡිමකත්තිකං නිවත්තෙතුං එවං වුත්තා. තෙසංයෙවාති [Pg.385] පුරිමවස්සංවුත්ථානංයෙව. භණ්ඩනකාරකෙහීති කලහකාරකෙහි. පච්චුක්කඩ්ඪන්තීති උක්කඩ්ඪන්ති, භණ්ඩනකාරකෙ අනුවාදවසෙන අස්සයුජපුණ්ණමාදිං පරිච්චජන්තා පවාරණං කාළපක්ඛං ජුණ්හපක්ඛන්ති උද්ධං කඩ්ඪන්තීති අත්ථො, ‘‘සුණන්තු මෙ, ආයස්මන්තො ආවාසිකා, යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ඉදානි උපොසථං කරෙය්‍යාම, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාම, ආගමෙ කාළෙ පවාරෙය්‍යාමා’’ති, ‘‘සුණන්තු මෙ, ආයස්මන්තො ආවාසිකා, යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, ඉදානි උපොසථං කරෙය්‍යාම, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යාම, ආගමෙ ජුණ්හෙ පවාරෙය්‍යාමා’’ති (මහාව. 240) ච එවං ඤත්තියා පවාරණං උද්ධං කඩ්ඪන්තීති වුත්තං හොති.

ไม่เพียงแต่วันอุโบสถเท่านั้นที่มี 3 วัน แต่วันปวารณาก็มี 3 วันด้วย จึงกล่าวว่า “อนึ่ง ของภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้น” เป็นต้น คำว่า “มา” หมายถึง พระจันทร์ เพราะวันถูกนับด้วยการโคจรของพระจันทร์ พระจันทร์นั้นในที่นี้เต็มด้วยความบริบูรณ์แห่งส่วนเสี้ยวทั้งปวง จึงเรียกว่า “ปุณณมา” (วันเพ็ญ) วันเพ็ญแห่งกัตติกะต้น คือ ปุพพกัตติกปุณณมา (วันเพ็ญเดือน 11) หรือ อัสสยุชปุณณมา (วันเพ็ญเดือนอัสสยุชะ) วันเพ็ญนั้นกล่าวไว้เช่นนี้เพื่อจะกันปัจฉิมกัตติกะ (กัตติกะหลัง) ออกไป คำว่า “ของภิกษุเหล่านั้นนั่นเอง” หมายถึง ของภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นนั่นเอง คำว่า “โดยพวกที่ก่อการทะเลาะวิวาท” หมายถึง โดยพวกที่ก่อการทะเลาะ คำว่า “ปจฺจุกฺกฑฺฒนฺติ” หมายถึง “อุกฺกฑฺฒนฺติ” (เลื่อนออกไป) คือ พวกที่ก่อการทะเลาะวิวาทนั้น โดยการกล่าวโทษ ละทิ้งวันเพ็ญเดือนอัสสยุชะเป็นต้น แล้วเลื่อนการปวารณาไปในข้างแรม หรือข้างขึ้น ดังนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้อยู่ในอาวาสนี้ ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า เมื่อถึงเวลาอันสมควรแก่ท่านทั้งหลาย บัดนี้ เราพึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์ พึงปวารณาในข้างแรมหน้า” และ “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้อยู่ในอาวาสนี้ ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า เมื่อถึงเวลาอันสมควรแก่ท่านทั้งหลาย บัดนี้ เราพึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์ พึงปวารณาในข้างขึ้นหน้า” (มหาวรรค 240) ดังนี้ ชื่อว่าเลื่อนการปวารณาออกไปโดยญัตติ

අථාති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො. චතුද්දසන්නං පූරණො චාතුද්දසො, දිවසො. යං සන්ධාය ‘‘ආගමෙ කාළෙ පවාරෙය්‍යාමා’’ති ඤත්තිං ඨපයිංසු. පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමා වාති කොමුදිචාතුමාසිනිපුණ්ණමදිවසො වා. යං සන්ධාය ‘‘ආගමෙ ජුණ්හෙ පවාරෙය්‍යාමා’’ති ඤත්තිං ඨපයිංසු. තස්මිං පන ආගමෙ ජුණ්හෙ කොමුදියා චාතුමාසිනියා අවස්සං පවාරෙතබ්බං. න හි තං අතික්කමිත්වා පවාරෙතුං ලබ්භති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘තෙ චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ භණ්ඩනකාරකා කලහකාරකා විවාදකාරකා භස්සකාරකා සඞ්ඝෙ අධිකරණකාරකා තම්පි ජුණ්හං අනුවසෙය්‍යුං. තෙහි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූහි සබ්බෙහෙව ආගමෙ ජුණ්හෙ කොමුදියා චාතුමාසිනියා අකාමා පවාරෙතබ්බ’’න්ති (මහාව. 240). තෙනෙවාහ ‘‘පච්ඡිමවස්සංවුත්ථානඤ්ච පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමා එව වා’’ති. යදි හි තං අතික්කමිත්වා පවාරෙය්‍ය, දුක්කටාපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍යුං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, අපවාරණාය පවාරෙතබ්බං අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝසාමග්ගියා’’ති (මහාව. 233). විසුද්ධිපවාරණායොගතො පවාරණාදිවසා. පි-සද්දෙන න කෙවලං පවාරණාදිවසාව[Pg.386], අථ ඛො තදඤ්ඤෙ උපොසථදිවසාපි හොන්තීති දස්සෙති. ඉදම්පීති පවාරණත්තයම්පි. තථාරූපපච්චයෙති බහුතරාවාසිකාදිපච්චයෙ. ද්වින්නං කත්තිකපුණ්ණමානන්ති පුබ්බකත්තිකපච්ඡිමකත්තිකසඞ්ඛාතානං ද්වින්නං අස්සයුජකොමුදිපුණ්ණමානං.

คำว่า “อถ” เป็นนิบาตในอรรถว่า “ต่อจากนั้น” วัน 14 ค่ำ คือ วันที่ครบ 14 วัน ซึ่งเป็นวันที่พวกภิกษุตั้งญัตติว่า “เราพึงปวารณาในข้างแรมหน้า” คำว่า “หรือวันเพ็ญปัจฉิมกัตติกะ” หมายถึง วันเพ็ญแห่งโกมุทจาตุมาสินี ซึ่งเป็นวันที่พวกภิกษุตั้งญัตติว่า “เราพึงปวารณาในข้างขึ้นหน้า” แต่ในข้างขึ้นหน้า คือ วันเพ็ญโกมุทจาตุมาสินีนั้น จะต้องปวารณาอย่างแน่นอน เพราะไม่พึงก้าวล่วงวันนั้นแล้วปวารณาได้ พระพุทธพจน์นั้นกล่าวไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาท ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อการโต้เถียง ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ แม้จะอยู่จำพรรษาล่วงข้างขึ้นนั้นไป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดจะต้องปวารณาในข้างขึ้นหน้า คือ วันเพ็ญโกมุทจาตุมาสินี โดยไม่สมัครใจ” (มหาวรรค 240) ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “และของภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลัง ก็คือวันเพ็ญปัจฉิมกัตติกะนั่นเอง” ถ้าหากก้าวล่วงวันนั้นแล้วปวารณา ก็จะพึงต้องอาบัติทุกกฏ พระพุทธพจน์นั้นกล่าวไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงปวารณาโดยไม่มีการปวารณา เว้นแต่เมื่อสงฆ์สามัคคีกัน” (มหาวรรค 233) วันปวารณาเหล่านี้เป็นวันปวารณาที่เหมาะสมแก่ความบริสุทธิ์ ด้วยคำว่า “ปิ” (ก็) แสดงว่า ไม่เพียงแต่วันปวารณาเท่านั้น แต่ยังมีวันอุโบสถอื่นๆ อีกด้วย คำว่า “อิทมฺปิ” หมายถึง การปวารณาสามครั้งด้วย คำว่า “ด้วยปัจจัยเช่นนั้น” หมายถึง ด้วยปัจจัยเช่นมีภิกษุผู้อยู่ในอาวาสจำนวนมากเป็นต้น คำว่า “ของวันเพ็ญกัตติกะสองวัน” หมายถึง วันเพ็ญเดือนอัสสยุชะและวันเพ็ญเดือนโกมุท ซึ่งเรียกว่า ปุพพกัตติกะ (กัตติกะต้น) และปัจฉิมกัตติกะ (กัตติกะหลัง)

ඉදානි යො සො සාමග්ගිඋපොසථදිවසො වුත්තො, තඤ්ච තප්පසඞ්ගෙන සාමග්ගිපවාරණාදිවසඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘යදා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඔසාරිතෙ තස්මිං භික්ඛුස්මින්ති උක්ඛිත්තකෙ භික්ඛුස්මිං ඔසාරිතෙ, තං ගහෙත්වා සීමං ගන්ත්වා ආපත්තිං දෙසාපෙත්වා කම්මවාචාය කම්මපටිප්පස්සද්ධිවසෙන පවෙසිතෙති වුත්තං හොති. තස්ස වත්ථුස්සාති තස්ස අධිකරණස්ස. තදා ඨපෙත්වා චුද්දසපන්නරසෙ අඤ්ඤො යො කොචි දිවසො උපොසථදිවසො නාම හොතීති සම්බන්ධො. කස්මාති ආහ ‘‘තාවදෙව උපොසථො කාතබ්බො. ‘පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතබ්බ’න්ති වචනතො’’ති. තත්ථ තාවදෙවාති තං දිවසමෙව. වචනතොති කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 475) වුත්තත්තා. යත්‍ර පන පත්තචීවරාදීනං අත්ථාය අප්පමත්තකෙන කාරණෙන විවදන්තා උපොසථං වා පවාරණං වා ඨපෙන්ති, තත්ථ තස්මිං අධිකරණෙ විනිච්ඡිතෙ ‘‘සමග්ගා ජාතම්හා’’ති අන්තරා සාමග්ගිඋපොසථං කාතුං න ලභන්ති, කරොන්තෙහි අනුපොසථෙ උපොසථො කතො නාම හොති.

บัดนี้ เพื่อแสดงวันอุโบสถสามัคคีที่กล่าวมาแล้วนั้น และวันปวารณาสามัคคีที่เกี่ยวข้องกับวันนั้น จึงกล่าวว่า “เมื่อใด” เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า “เมื่อภิกษุนั้นถูกรับเข้าหมู่แล้ว” หมายถึง เมื่อภิกษุผู้ถูกยกวัตรถูกรับเข้าหมู่แล้ว คือนำภิกษุนั้นไปสู่สีมา ให้แสดงอาบัติแล้ว ให้เข้าหมู่ด้วยกรรมวาจาอันเป็นเครื่องระงับกรรม ชื่อว่าให้เข้าหมู่แล้ว คำว่า “ของเรื่องนั้น” หมายถึง ของอธิกรณ์นั้น ความสัมพันธ์คือ ในเวลานั้น วันอื่นใดนอกจากวัน 14 ค่ำ หรือ 15 ค่ำ ก็ชื่อว่าเป็นวันอุโบสถ ถามว่า “เพราะเหตุไร” จึงกล่าวว่า “พึงทำอุโบสถในวันนั้นนั่นเอง เพราะมีคำกล่าวว่า ‘พึงแสดงปาติโมกข์’” ในที่นั้น คำว่า “ในวันนั้นนั่นเอง” หมายถึง ในวันนั้นเอง คำว่า “เพราะมีคำกล่าว” หมายถึง เพราะมีคำกล่าวไว้ในโกสัมพิกขันธกะ (มหาวรรค 475) แต่ในที่ใด ภิกษุทั้งหลายทะเลาะวิวาทกันด้วยเหตุเล็กน้อยเพื่อบาตรจีวรเป็นต้น แล้วงดอุโบสถหรือปวารณา ในที่นั้น เมื่ออธิกรณ์นั้นระงับแล้ว พวกภิกษุไม่พึงทำอุโบสถสามัคคีในระหว่างที่กล่าวว่า “เราเป็นผู้สามัคคีกันแล้ว” เพราะเมื่อทำไปแล้ว ชื่อว่าทำอุโบสถในวันไม่ใช่อุโบสถ

කත්තිකමාසබ්භන්තරෙති එත්ථ කත්තිකමාසො නාම පුබ්බකත්තිකමාසස්ස කාළපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය යාව අපරකත්තිකපුණ්ණමා, තාව එකූනතිංසරත්තිදිවා, තස්ස අබ්භන්තරෙ. තතො පුරෙ වා පන පච්ඡා වා වට්ටති. අයමෙවාති යො කොචි දිවසොයෙව. ඉධාපි කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ සාමග්ගියා සදිසාව සාමග්ගී වෙදිතබ්බා. යෙ පන කිස්මිඤ්චිදෙව අප්පමත්තකෙ [Pg.387] පවාරණං ඨපෙත්වා සමග්ගා හොන්ති, තෙහි පවාරණායමෙව පවාරණා කාතබ්බා, තාවදෙව න කාතබ්බා, කරොන්තෙහි අපවාරණාය පවාරණා කතා නාම හොති, ‘‘න කාතබ්බායෙවා’’ති නියමෙන යදි කරොති, දුක්කටන්ති දස්සෙති. තත්ථ හි උපොසථකරණෙ දුක්කටං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘න, භික්ඛවෙ, අනුපොසථෙ උපොසථො කාතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝසාමග්ගියා’’ති (මහාව. 183).

คำว่า “ภายในเดือนกัตติกะ” ในที่นี้ เดือนกัตติกะ หมายถึง ตั้งแต่วันปาฏิบทข้างแรมของเดือนปุพพกัตติกะ (กัตติกะต้น) ไปจนถึงวันเพ็ญอปรกัตติกะ (กัตติกะหลัง) รวม 29 วัน ภายในช่วงนั้น ก่อนหน้านั้น หรือหลังจากนั้น ก็ย่อมควร คำว่า “วันนี้เอง” หมายถึง วันใดวันหนึ่งนั่นเอง ในที่นี้ก็เช่นกัน พึงทราบว่าความสามัคคีในโกสัมพิกขันธกะก็คล้ายกับความสามัคคีนี้ แต่ภิกษุทั้งหลายผู้ที่งดปวารณาด้วยเหตุเล็กน้อยบางอย่างแล้วกลับสามัคคีกัน ภิกษุเหล่านั้นพึงทำปวารณาในวันปวารณานั้นเอง ไม่พึงทำในวันนั้นทันที เพราะเมื่อทำไปแล้ว ชื่อว่าทำปวารณาในวันมิใช่ปวารณา หากทำโดยกำหนดว่า “ไม่พึงทำเลย” ก็จะแสดงว่าต้องอาบัติทุกกฏ ในที่นั้น การทำอุโบสถย่อมเป็นทุกกฏ พระพุทธพจน์นั้นกล่าวไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทำอุโบสถในวันไม่ใช่อุโบสถ เว้นแต่เมื่อสงฆ์สามัคคีกัน” (มหาวรรค 183)

169. සඞ්ඝෙ උපොසථො නාම එකසීමායං සන්නිපතිතෙන චතුවග්ගාදිසඞ්ඝෙන කත්තබ්බො උපොසථො, සො ච පාතිමොක්ඛුද්දෙසොයෙව. ගණෙ උපොසථො නාම එකසීමායං සන්නිපතිතෙහි ද්වීහි, තීහි වා භික්ඛූහි කත්තබ්බො උපොසථො, සො ච පාරිසුද්ධිඋපොසථොයෙව. පුග්ගලෙ උපොසථො නාම එකසීමායං නිසින්නෙන එකෙන භික්ඛුනා කත්තබ්බො උපොසථො, සො ච අධිට්ඨානුපොසථොයෙව. තෙනාහ ‘‘කාරකවසෙන අපරෙපි තයො උපොසථා’’ති. කත්තබ්බාකාරවසෙන වුත්තෙසු තීසු උපොසථෙසු සුත්තුද්දෙසො නාම පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. සො දුවිධො ඔවාදපාතිමොක්ඛුද්දෙසො ච ආණාපාතිමොක්ඛුද්දෙසො ච. තත්‍ර ඔවාදොව පාතිමොක්ඛං, තස්ස උද්දෙසො සරූපෙන කථනං ඔවාදපාතිමොක්ඛුද්දෙසො. ‘‘ඉමස්මිං වීතික්කමෙ අයං නාම ආපත්තී’’ති එවං ආපත්තිවසෙන ආණාපනං පඤ්ඤාපනං ආණා. සෙසං අනන්තරසදිසමෙව.

๑๖๙. อุโบสถชื่อว่าสังฆอุโบสถ คืออุโบสถที่ภิกษุสงฆ์มี ๔ รูปเป็นต้น ผู้ประชุมกันในสีมาเดียวกันพึงทำ และอุโบสถนั้นคือการแสดงปาติโมกข์นั่นเอง อุโบสถชื่อว่าคณะอุโบสถ คืออุโบสถที่ภิกษุ ๒ รูป หรือ ๓ รูป ผู้ประชุมกันในสีมาเดียวกันพึงทำ และอุโบสถนั้นคือปาริสุทธิอุโบสถนั่นเอง อุโบสถชื่อว่าบุคคลอุโบสถ คืออุโบสถที่ภิกษุรูปเดียวผู้นั่งอยู่ในสีมาเดียวกันพึงทำ และอุโบสถนั้นคืออธิษฐานอุโบสถนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อุโบสถอีก ๓ อย่างโดยจำแนกตามผู้ทำ" ในอุโบสถ ๓ อย่างที่กล่าวแล้วโดยจำแนกตามอาการที่พึงทำ การแสดงพระสูตรชื่อว่าการแสดงปาติโมกข์ การแสดงปาติโมกข์นั้นมี ๒ อย่าง คือ โอวาทปาติโมกขุทเทส และ อาณาปาติโมกขุทเทส ในบรรดาปาติโมกขุทเทสเหล่านั้น โอวาทนั่นแหละคือปาติโมกข์ การแสดงโอวาทนั้นโดยสภาพของมัน ชื่อว่าโอวาทปาติโมกขุทเทส การสั่ง การบัญญัติโดยอาบัติว่า "ในการล่วงละเมิดนี้ มีอาบัติชื่อนี้" อย่างนี้ ชื่อว่าอาณา ที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว

තත්ථ ඔවාදපාතිමොක්ඛුද්දෙසො නාම –

ในบรรดาปาติโมกขุทเทสเหล่านั้น โอวาทปาติโมกขุทเทส คือ –

‘‘ඛන්ති පරමං තපො තිතික්ඛා;

නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධා;

න හි පබ්බජිතො පරූපඝාතී;

න සමණො හොති පරං විහෙඨයන්තො.

‘‘ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายกล่าวว่านิพพานเป็นธรรมอันยิ่ง ผู้ทำร้ายผู้อื่นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต ผู้เบียดเบียนผู้อื่นไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ

‘‘සබ්බපාපස්ස [Pg.388] අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධාන සාසනං.

‘‘การไม่ทำบาปทั้งปวง การยังกุศลให้ถึงพร้อม การชำระจิตของตนให้บริสุทธิ์ผ่องใส นี่คือคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

‘‘අනුපවාදො අනුපඝාතො, පාතිමොක්ඛෙ ච සංවරො;

මත්තඤ්ඤුතා ච භත්තස්මිං, පන්තඤ්ච සයනාසනං;

අධිචිත්තෙ ච ආයොගො, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති. (දී. නි. 2.90;

ධ. ප. 183-185) –

‘‘การไม่กล่าวร้าย การไม่ทำร้าย การสำรวมในปาติโมกข์ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในภัตตาหาร เสนาสนะอันสงัด และการประกอบความเพียรในอธิจิต นี่คือคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓-๑๘๕) –

ඉමා තිස්සො ගාථා.

คาถา ๓ บทเหล่านี้

තත්ථ ඛන්ති පරමං තපොති අධිවාසනඛන්ති නාම පරමං තපො. තිතික්ඛාති ඛන්තියා එව වෙවචනං, තිතික්ඛාසඞ්ඛාතා අධිවාසනඛන්ති උත්තමං තපොති අත්ථො. නිබ්බානං පරමං වදන්තීති සබ්බාකාරෙන පන නිබ්බානං පරමන්ති වදන්ති බුද්ධා. න හි පබ්බජිතො පරූපඝාතීති යො අධිවාසනඛන්තිවිරහිතත්තා පරං උපඝාතෙති බාධති විහිංසති, සො පබ්බජිතො නාම න හොති. චතුත්ථපාදො පන තස්සෙව වෙවචනං. ‘‘න හි පබ්බජිතො’’ති එතස්ස හි න සමණො හොතීති වෙවචනං. ‘‘පරූපඝාතී’’ති එතස්ස පරං විහෙඨයන්තොති වෙවචනං. අථ වා පරූපඝාතීති සීලූපඝාතී. සීලඤ්හි උත්තමට්ඨෙන පරන්ති වුච්චති. යො ච සමණො පරං යං කඤ්චි සත්තං විහෙඨයන්තො පරූපඝාතී හොති අත්තනො සීලවිනාසකො, සො පබ්බජිතො නාම න හොතීති අත්ථො. අථ වා යො අධිවාසනඛන්තියා අභාවා පරූපඝාතී හොති, පරං අන්තමසො ඩංසමකසම්පි සඤ්චිච්ච ජීවිතා වොරොපෙති, සො න හි පබ්බජිතො. කිං කාරණා? මලස්ස අපබ්බජිතත්තා. ‘‘පබ්බාජයමත්තනො මලං, තස්මා ‘පබ්බජිතො’ති වුච්චතී’’ති (ධ. ප. 388) ඉදඤ්හි පබ්බජිතලක්ඛණං. යොපි න හෙව ඛො උපඝාතෙති න මාරෙති, අපිච දණ්ඩාදීහි විහෙඨෙති, සොපි පරං විහෙඨයන්තො න සමණො හොති. කිංකාරණා? විහෙසාය අසමිතත්තා. ‘‘සමිතත්තා හි පාපානං, සමණොති පවුච්චතී’’ති (ධ. ප. 265) ඉදඤ්හි සමණලක්ඛණං.

ในคาถานั้น บทว่า ขันติเป็นตบะอย่างยิ่ง คือ อธิวาสนขันติ (ความอดทนอดกลั้น) ชื่อว่าเป็นตบะอย่างยิ่ง บทว่า ติติกขา เป็นไวพจน์ของขันติ อธิวาสนขันติที่นับว่าเป็นติติกขา เป็นตบะอันสูงสุด นี้เป็นอรรถ บทว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายกล่าวว่านิพพานเป็นธรรมอันยิ่ง คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่านิพพานเป็นธรรมอันสูงสุดโดยประการทั้งปวง บทว่า ผู้ทำร้ายผู้อื่นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต คือ ผู้ใดปราศจากอธิวาสนขันติแล้วทำร้าย เบียดเบียน ทรมานผู้อื่น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต ส่วนบาทที่ ๔ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า "ไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต" นี้ มีบทว่า "ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ" เป็นไวพจน์ บทว่า "ผู้ทำร้ายผู้อื่น" นี้ มีบทว่า "ผู้เบียดเบียนผู้อื่น" เป็นไวพจน์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ผู้ทำร้ายผู้อื่น คือ ผู้ทำลายศีล เพราะศีลย่อมถูกเรียกว่า "ปร" (อื่น, ประเสริฐ) โดยอรรถว่าสูงสุด สมณะใดเบียดเบียนสัตว์อื่นใดๆ เป็นผู้ทำร้ายผู้อื่น คือเป็นผู้ทำลายศีลของตน สมณะนั้นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต นี้เป็นอรรถ อีกอย่างหนึ่ง ผู้ใดเพราะไม่มีอธิวาสนขันติ จึงเป็นผู้ทำร้ายผู้อื่น คือจงใจปลิดชีวิตสัตว์อื่นแม้เพียงเหลือบยุง ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ขับไล่มลทิน เพราะลักษณะของบรรพชิตนี้คือ "ผู้ใดขับไล่มลทินของตนได้ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า 'บรรพชิต'" (ธ. ป. ๓๘๘) อนึ่ง ผู้ใดไม่ทำร้าย ไม่ฆ่า แต่เบียดเบียนด้วยท่อนไม้เป็นต้น ผู้นั้นก็ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะผู้เบียดเบียนผู้อื่น เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ระงับการเบียดเบียน เพราะลักษณะของสมณะนี้คือ "เพราะระงับบาปได้แล้ว จึงเรียกว่า 'สมณะ'" (ธ. ป. ๒๖๕)

දුතියගාථාය [Pg.389] සබ්බපාපස්සාති සබ්බාකුසලස්ස. අකරණන්ති අනුප්පාදනං. කුසලස්සාති චතුභූමකකුසලස්ස. උපසම්පදාති උපසම්පාදනං පටිලාභො. සචිත්තපරියොදපනන්ති අත්තනො චිත්තස්ස වොදාපනං පභස්සරභාවකරණං සබ්බසො පරිසොධනං, තං පන අරහත්තෙන හොති, ඉති සීලසංවරෙන සබ්බපාපං පහාය ලොකියලොකුත්තරාහි සමථවිපස්සනාහි කුසලං සම්පාදෙත්වා අරහත්තඵලෙන චිත්තං පරියොදපෙතබ්බන්ති එතං බුද්ධාන සාසනං ඔවාදො අනුසිට්ඨි.

ในคาถาที่ ๒ บทว่า ของบาปทั้งปวง คือ ของอกุศลทั้งปวง บทว่า การไม่ทำ คือ การไม่ให้เกิดขึ้น บทว่า แห่งกุศล คือ แห่งกุศล ๔ ภูมิ บทว่า ความถึงพร้อม คือ การยังกุศลให้ถึงพร้อม การได้มา บทว่า การชำระจิตของตนให้บริสุทธิ์ผ่องใส คือ การทำจิตของตนให้ผ่องแผ้ว การทำให้มีสภาพผ่องใส การชำระให้บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง แต่การชำระนั้นย่อมสำเร็จด้วยอรหัตตผล เพราะฉะนั้น พึงละบาปทั้งปวงด้วยการสำรวมในศีล แล้วยังกุศลให้ถึงพร้อมด้วยสมถะและวิปัสสนาทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ แล้วชำระจิตให้บริสุทธิ์ด้วยอรหัตตผล นี่คือคำสอน โอวาท และอนุสาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

තතියගාථාය අනුපවාදොති වාචාය කස්සචි අනුපවදනං. අනුපඝාතොති කායෙන කස්සචි උපඝාතාකරණං. පාතිමොක්ඛෙති යං තං පාතිමොක්ඛං පඅතිමොක්ඛං අතිපමොක්ඛං උත්තමසීලං. පාති වා අගතිවිසෙසෙහි මොක්ඛෙති දුග්ගතිභයෙහි, යො වා නං පාති, තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛන්ති වුච්චති, තස්මිං පාතිමොක්ඛෙ ච. සංවරොති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං අවීතික්කමලක්ඛණො සංවරො. මත්තඤ්ඤුතාති පටිග්ගහණපරිභොගවසෙන පමාණඤ්ඤුතා. පන්තඤ්ච සයනාසනන්ති ජනසඞ්ඝට්ටනවිරහිතං නිජ්ජනසම්බාධං විවිත්තං සෙනාසනඤ්ච. එත්ථ ච ද්වීහියෙව පච්චයෙහි චතුපච්චයසන්තොසො දීපිතොති වෙදිතබ්බො පච්චයසන්තොසසාමඤ්ඤෙන ඉතරද්වයස්සපි ලක්ඛණහාරනයෙන ජොතිතත්තා. අධිචිත්තෙ ච ආයොගොති විපස්සනාපාදකං අට්ඨසමාපත්තිචිත්තං අධිචිත්තං, තතොපි මග්ගඵලචිත්තමෙව අධිචිත්තං, තස්මිං යථාවුත්තෙ අධිචිත්තෙ ආයොගො ච අනුයොගො චාති අත්ථො. එතං බුද්ධාන සාසනන්ති එතං පරස්ස අනුපවදනං, අනුපඝාතනං, පාතිමොක්ඛසංවරො, පටිග්ගහණපරිභොගෙසු මත්තඤ්ඤුතා[Pg.390], අට්ඨසමාපත්තිවසිභාවාය විවිත්තසෙනාසනසෙවනඤ්ච බුද්ධානං සාසනං ඔවාදො අනුසිට්ඨීති. ඉමා පන තිස්සො ගාථායො සබ්බබුද්ධානං පාතිමොක්ඛුද්දෙසගාථා හොන්තීති වෙදිතබ්බා, තං බුද්ධා එව උද්දිසන්ති, න සාවකා. ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ සඞ්ඝො’’තිආදිනා (මහාව. 134) නයෙන වුත්තං ආණාපාතිමොක්ඛං නාම, තං සාවකා එව උද්දිසන්ති, න බුද්ධා. ඉදමෙව ච ඉමස්මිං අත්ථෙ පාතිමොක්ඛන්ති අධිප්පෙතං.

ในคาถาที่ ๓ บทว่า อนุปวาโท คือ การไม่กล่าวร้ายใครๆ ด้วยวาจา. บทว่า อนุปฆาโต คือ การไม่ทำร้ายใครๆ ด้วยกาย. บทว่า ปาติโมกฺเข คือ ปาติโมกข์นั้น เป็นปาติโมกข์ เป็นอติปาโมกข์ เป็นศีลอันสูงสุด. อีกอย่างหนึ่ง ปาติโมกข์นั้นย่อมรักษา ย่อมเปลื้องจากภัยในทุคติด้วยคติอันพิเศษทั้งหลาย หรือผู้ใดรักษาปาติโมกข์นั้น ปาติโมกข์นั้นย่อมเปลื้องผู้นั้นจากภัยในทุคติ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ปาติโมกข์, และในปาติโมกข์นั้น. บทว่า สํวโร คือ การสำรวมที่มีลักษณะไม่ล่วงละเมิดกองอาบัติ ๗. บทว่า มตฺตญฺญุตา คือ ความเป็นผู้รู้จักประมาณด้วยอำนาจการรับและการบริโภค. บทว่า ปนฺตญฺจ สยนาสนํ คือ เสนาสนะที่สงัด ปราศจากการระคนด้วยหมู่คณะ ไม่พลุกพล่านด้วยผู้คน. ในที่นี้ พึงทราบว่า ความสันโดษด้วยปัจจัย ๔ ท่านแสดงไว้ด้วยปัจจัย ๒ อย่างเท่านั้น เพราะปัจจัยอีก ๒ อย่างที่เหลือ ก็เป็นอันแสดงให้เห็นด้วยนัยแห่งการนำลักษณะมากล่าวโดยความเป็นของทั่วไปแห่งความสันโดษด้วยปัจจัย. บทว่า อธิจิตฺเต จ อาโยโค คือ จิตในสมาบัติ ๘ ที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา ชื่อว่าอธิจิต, แม้จิตแห่งมรรคและผลนั่นเอง ก็ชื่อว่าอธิจิต, การประกอบและความหมั่นประกอบในอธิจิตตามที่กล่าวแล้วนั้น เป็นอรรถในบทนี้. บทว่า เอตํ พุทธาน สาสนํ คือ การไม่กล่าวร้ายผู้อื่น การไม่ทำร้ายผู้อื่น การสำรวมในปาติโมกข์ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการรับและการบริโภค และการเสพเสนาสนะอันสงัดเพื่อความเป็นผู้ชำนาญในสมาบัติ ๘ นี้เป็นคำสอน เป็นโอวาท เป็นอนุสาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. อนึ่ง พึงทราบว่า คาถา ๓ บทเหล่านี้ เป็นคาถาแสดงการยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงของพระพุทธเจ้าทั้งปวง, พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงยกขึ้นแสดง ไม่ใช่พระสาวก. ส่วนที่เรียกว่า อาณาปาติโมกข์ ที่ตรัสไว้โดยนัยมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า' (มหา. ๑๓๔) นั้น พระสาวกเท่านั้นยกขึ้นแสดง ไม่ใช่พระพุทธเจ้า. และในอรรถนี้ ปาติโมกข์นี้แหละที่ประสงค์.

අනුපගතො නාම තත්ථෙව උපසම්පන්නො, අසතියා පුරිමිකාය අනුපගතො වා. චාතුමාසිනියන්ති චතුමාසියං. සා හි චතුන්නං මාසානං පාරිපූරිභූතාති චාතුමාසී, සා එව ‘‘චාතුමාසිනී’’ති වුච්චති, තස්සං චාතුමාසිනියං, පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමාසියන්ති අත්ථො. කායසාමග්ගින්ති කායෙන සමග්ගභාවං, හත්ථපාසූපගමනන්ති වුත්තං හොති.

บทว่า อนุปคโต คือ ผู้ที่อุปสมบทในที่นั้นนั่นเอง หรือผู้ที่ยังไม่ถึงพรรษาแรกเพราะไม่มีการอุปสมบท. บทว่า จาตุมาสินิยํ คือ ในวันครบ ๔ เดือน. เพราะวันนั้นเป็นที่ครบถ้วนแห่งเดือนทั้ง ๔ จึงเรียกว่า จาตุมาสี, จาตุมาสีนั้นนั่นแหละเรียกว่า 'จาตุมาสินี', ในจาตุมาสินีนั้น คือในวันเพ็ญเดือน ๑๒ (กัตติกะ) หลัง นี้เป็นอรรถ. บทว่า กายสามคฺคึ คือ ความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันด้วยกาย อธิบายว่า การเข้าไปสู่หัตถบาส.

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – සචෙ පුරිමිකාය පඤ්ච භික්ඛූ වස්සං උපගතා පච්ඡිමිකායපි පඤ්ච, පුරිමෙහි ඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරිතෙ පච්ඡිමෙහි තෙසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො, න එකස්මිං උපොසථග්ගෙ ද්වෙ ඤත්තියො ඨපෙතබ්බා. සචෙ පච්ඡිමිකාය උපගතා චත්තාරො තයො ද්වෙ එකො වා හොති, එසෙව නයො. අථ පුරිමිකාය චත්තාරො, පච්ඡිමිකායපි චත්තාරො තයො ද්වෙ එකො වා, එසෙව නයො. අථ පුරිමිකාය තයො, පච්ඡිමිකාය තයො ද්වෙ එකො වා, එසෙව නයො. ඉදඤ්හෙත්ථ ලක්ඛණං – සචෙ පුරිමිකාය උපගතෙහි පච්ඡිමිකාය උපගතා ථොකතරා චෙව හොන්ති සමසමා ච, සඞ්ඝපවාරණාය ච ගණං පූරෙන්ති, සඞ්ඝපවාරණාවසෙන ඤත්ති ඨපෙතබ්බා. සචෙ පන [Pg.391] පච්ඡිමිකාය එකො හොති, තෙන සද්ධිං තෙ චත්තාරො හොන්ති, චතුන්නං සඞ්ඝඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙතුං න වට්ටති. ගණඤත්තියා පන සො ගණපූරකො හොති, තස්මා ගණවසෙන ඤත්තිං ඨපෙත්වා පුරිමෙහි පවාරෙතබ්බං. ඉතරෙන තෙසං සන්තිකෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පුරිමිකාය ද්වෙ, පච්ඡිමිකාය ද්වෙ වා එකො වා, එත්ථාපි එසෙව නයො. සචෙ පුරිමිකායපි එකො, පච්ඡිමිකායපි එකො, එකෙන එකස්ස සන්තිකෙ පවාරෙතබ්බං, එකෙන පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. සචෙ පුරිමෙහි වස්සූපගතෙහි පච්ඡා වස්සූපගතා එකෙනපි අධිකතරා හොන්ති, පඨමං පාතිමොක්ඛං උද්දිසිත්වා පච්ඡා ථොකතරෙහි තෙසං සන්තිකෙ පවාරෙතබ්බං. කත්තිකචාතුමාසිනිපවාරණාය පන සචෙ පඨමවස්සූපගතෙහි මහාපවාරණාය පවාරිතෙහි පච්ඡා උපගතා අධිකතරා වා සමසමා වා හොන්ති, පවාරණාඤත්තිං ඨපෙත්වා පවාරෙතබ්බං, තෙහි පවාරිතෙ පච්ඡා ඉතරෙහි පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. අථ මහාපවාරණාය පවාරිතා බහූ හොන්ති, පච්ඡා වස්සූපගතා ථොකා වා එකො වා, පාතිමොක්ඛෙ උද්දිට්ඨෙ පච්ඡා තෙසං සන්තිකෙ තෙන පවාරෙතබ්බන්ති.

การวินิจฉัยในเรื่องนี้มีดังนี้ คือ ถ้าภิกษุ ๕ รูปเข้าพรรษาแรก และ ๕ รูปเข้าพรรษาหลังด้วย เมื่อภิกษุพวกแรกตั้งญัตติปวารณาแล้ว ภิกษุพวกหลังพึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุเหล่านั้น ไม่พึงตั้งญัตติ ๒ ครั้งในโรงอุโบสถเดียวกัน. ถ้าภิกษุผู้เข้าพรรษาหลังมี ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ถ้าภิกษุพรรษาแรกมี ๔ รูป ภิกษุพรรษาหลังมี ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ถ้าภิกษุพรรษาแรกมี ๓ รูป ภิกษุพรรษาหลังมี ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ลักษณะในเรื่องนี้มีดังนี้ คือ ถ้าภิกษุผู้เข้าพรรษาหลังมีจำนวนน้อยกว่าหรือเท่ากับภิกษุผู้เข้าพรรษาแรก และครบองค์สงฆ์สำหรับการปวารณาของสงฆ์ พึงตั้งญัตติโดยส่วนแห่งการปวารณาสงฆ์. แต่ถ้าภิกษุพรรษาหลังมี ๑ รูป เมื่อรวมกับภิกษุเหล่านั้นเป็น ๔ รูป ไม่ควรตั้งญัตติปวารณาสงฆ์สำหรับ ๔ รูป. แต่ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ทำคณะให้เต็ม เพราะฉะนั้น ภิกษุพวกแรกพึงตั้งญัตติโดยส่วนแห่งคณะแล้วปวารณา. ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่งพึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุเหล่านั้น. ถ้าภิกษุพรรษาแรกมี ๒ รูป ภิกษุพรรษาหลังมี ๒ รูป หรือ ๑ รูป แม้ในข้อนี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ถ้าภิกษุพรรษาแรกมี ๑ รูป ภิกษุพรรษาหลังมี ๑ รูป รูปหนึ่งพึงปวารณาในสำนักของอีกรูปหนึ่ง อีกรูปหนึ่งพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ. ถ้าภิกษุผู้เข้าพรรษาหลังมีจำนวนมากกว่าภิกษุผู้เข้าพรรษาแรกแม้เพียงรูปเดียว พึงสวดปาติโมกข์ก่อน แล้วภิกษุผู้มีจำนวนน้อยกว่าพึงปวารณาในสำนักของภิกษุเหล่านั้น. แต่สำหรับการปวารณาในวันเพ็ญเดือน ๑๒ (กัตติกจาตุมาสินี) ถ้าภิกษุผู้เข้าพรรษาหลังมีจำนวนมากกว่าหรือเท่ากับภิกษุผู้เข้าพรรษาแรกที่ปวารณามหาปวารณาแล้ว พึงตั้งญัตติปวารณาแล้วปวารณา เมื่อภิกษุเหล่านั้นปวารณาแล้ว ภิกษุพวกอื่นพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ. ถ้าภิกษุผู้ปวารณามหาปวารณามีจำนวนมาก ภิกษุผู้เข้าพรรษาหลังมีจำนวนน้อยหรือมีรูปเดียว เมื่อสวดปาติโมกข์จบแล้ว ภิกษุรูปนั้นพึงปวารณาในสำนักของภิกษุเหล่านั้น.

ඨපෙත්වා පන පවාරණාදිවසං අඤ්ඤස්මිං කාලෙති අඤ්ඤස්මිං උපොසථදිවසෙ. උද්දිට්ඨමත්තෙ පාතිමොක්ඛෙති ‘‘පරියොසිතමත්තෙ උද්දිස්සමානෙ’’ති අපරියොසිතෙ ආගතෙ සති අවසෙසස්ස පාතිමොක්ඛස්ස සොතබ්බත්තා පාරිසුද්ධිඋපොසථං කාතුං න වට්ටති. අවුට්ඨිතායාතිආදීනිපි පාතිමොක්ඛස්ස නිට්ඨිතකාලමෙව පරිසාය විසෙසෙත්වා වදති. සමසමා වාති පුරිමෙහි සමපරිමාණා. ථොකතරා වාති පුරිමෙහි ථොකතරපරිමාණා. එතෙන බහුතරෙසු ආගතෙසු පුන පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතබ්බං, න පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බොති දස්සෙති.

คำว่า เว้นวันปวารณา คือ ในกาลอื่น ในวันอุโบสถอื่น. บทว่า อุทฺทิฏฺฐมตฺเต ปาติโมกฺเข หมายถึง 'เมื่อการสวดจบลงแล้ว'. เพราะเมื่อ (ภิกษุมาถึง) ในขณะที่ยังสวดไม่จบ ยังต้องฟังปาติโมกข์ที่เหลืออยู่ จึงไม่ควรทำปาริสุทธิอุโบสถ. แม้คำว่า อวุฏฺฐิตาย เป็นต้น ท่านก็กล่าวจำแนกเวลาที่ปาติโมกข์จบลงนั่นเองสำหรับบริษัท. บทว่า สมสมา วา คือ มีจำนวนเท่ากับภิกษุพวกแรก. บทว่า โถกตรา วา คือ มีจำนวนน้อยกว่าภิกษุพวกแรก. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า เมื่อมีภิกษุจำนวนมากกว่ามาถึง พึงสวดปาติโมกข์อีก ไม่พึงทำปาริสุทธิอุโบสถ.

එකංසං [Pg.392] උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වාති එකස්මිං අංසෙ සාධුකං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වාති අත්ථො. සුත්තනිපාතට්ඨකථායං (සු. නි. අට්ඨ. 2.345) පන ‘‘එකංසං චීවරං කත්වාති එත්ථ පන පුන සණ්ඨාපනෙන එවං වුත්තං. එකංසන්ති ච වාමංසං පාරුපිත්වා ඨිතස්සෙතං අධිවචනං. යතො යථා වාමංසං පාරුපිත්වා ඨිතං හොති, තථා චීවරං කත්වාති එවමස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාති දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං උක්ඛිපිත්වා. සචෙ පන තත්ථ පාරිවාසිකොපි අත්ථි, සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා තත්ථෙව නිසින්නෙන අත්තනො පාළියා පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. පාතිමොක්ඛෙ පන උද්දිසියමානෙ පාළියා අනිසීදිත්වා පාළිං විහාය හත්ථපාසං අමුඤ්චන්තෙන නිසීදිතබ්බං. පවාරණායපි එසෙව නයො.

คำว่า “ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า” หมายถึง ทำผ้าอุตตราสงค์ให้เรียบร้อยบนบ่าข้างหนึ่ง แต่ในอรรถกถาสุตตนิบาต (สุ. นิ. อ. ๒.๓๔๕) กล่าวไว้ว่า “คำว่า ‘ทำจีวรเฉวียงบ่า’ ในที่นี้กล่าวไว้โดยการจัดระเบียบใหม่ดังนี้ คำว่า ‘เฉวียงบ่า’ เป็นคำเรียกผู้ที่ห่มผ้าเฉวียงบ่าซ้าย เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายว่า ‘ทำจีวรเหมือนอย่างที่ห่มเฉวียงบ่าซ้ายอยู่’” คำว่า “ประคองอัญชลี” หมายถึง ยกอัญชลีที่รุ่งเรืองด้วยการประนมสิบนิ้วขึ้น แต่ถ้ามีภิกษุผู้ขออยู่ปริวาสอยู่ในที่นั้นด้วย ภิกษุรูปนั้นพึงนั่งในที่อันเป็นที่นั่งของภิกษุผู้ใหม่ในสงฆ์ และพึงทำอุโบสถปาริสุทธิด้วยปาฐะของตนเองในที่นั้นนั่นแหละ แต่เมื่อสวดปาติโมกข์อยู่ ไม่พึงนั่งในแถว พึงออกจากแถวแล้วนั่งโดยไม่ให้พ้นหัตถบาส แม้ในการปวารณาก็พึงถือตามนัยนี้เหมือนกัน

සබ්බං පුබ්බකරණීයන්ති සම්මජ්ජනාදිනවවිධං පුබ්බකිච්චං. ඉමිනා බහූනං වසනට්ඨානෙයෙව උපොසථදිවසෙ පුබ්බකිච්චං කාතබ්බං න හොති, අථ ඛො එකස්ස වසනට්ඨානෙපි කාතබ්බංයෙවාති දස්සෙති. යථා ච සබ්බො සඞ්ඝො සභාගාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො…පෙ… පටිකරිස්සතී’’ති (මහාව. 171) ඤත්තිං ඨපෙත්වා උපොසථං කාතුං ලභති, එවමෙත්ථාපි තීහි ‘‘සුණන්තු මෙ, ආයස්මන්තා, ඉමෙ භික්ඛූ සභාගං ආපත්තිං ආපන්නා, යදා අඤ්ඤං භික්ඛුං සුද්ධං අනාපත්තිකං පස්සිස්සන්ති, තදා තස්ස සන්තිකෙ තං ආපත්තිං පටිකරිස්සන්තී’’ති ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා, ද්වීහිපි ‘‘අඤ්ඤං සුද්ධං පස්සිත්වා පටිකරිස්සාමා’’ති වත්වා උපොසථං කාතුං වට්ටති. එකෙනපි ‘‘පරිසුද්ධං ලභිත්වා පටිකරිස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා කාතුං වට්ටති.

คำว่า “บุพพกรณ์ทั้งหมด” หมายถึง บุพพกิจ ๙ อย่าง มีการกวาดเป็นต้น ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่าบุพพกิจไม่พึงทำในวันอุโบสถเฉพาะในที่อยู่ของภิกษุจำนวนมากเท่านั้น แต่พึงทำแม้ในที่อยู่ของภิกษุรูปเดียวด้วย และเหมือนกับที่สงฆ์ทั้งหมดต้องอาบัติที่เสมอกันแล้วสามารถทำอุโบสถได้โดยตั้งญัตติว่า “ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า... (ละ)... จักแก้ไข” (มหาวรรค ๑๗๑) ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ภิกษุ ๓ รูปก็สามารถทำอุโบสถได้โดยตั้งญัตติของคณะว่า “ท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ภิกษุเหล่านี้ต้องอาบัติที่เสมอกัน เมื่อใดจักเห็นภิกษุอื่นผู้บริสุทธิ์ไม่มีอาบัติ เมื่อนั้นจักแก้ไขอาบัตินั้นในสำนักของภิกษุรูปนั้น” และภิกษุ ๒ รูปก็สามารถทำอุโบสถได้โดยกล่าวว่า “จักเห็นภิกษุอื่นผู้บริสุทธิ์แล้วจักแก้ไข” แม้ภิกษุรูปเดียวก็สามารถทำได้โดยตั้งใจว่า “จักได้ภิกษุผู้บริสุทธิ์แล้วจักแก้ไข”

තදහූති තස්මිං අහු, තස්මිං දිවසෙති අත්ථො. නානාසංවාසකෙහීති ලද්ධිනානාසංවාසකෙහි. අනාවාසො නාම නවකම්මසාලාදිකො යො කොචි පදෙසො[Pg.393]. අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝෙනාති සඞ්ඝප්පහොනකෙහි භික්ඛූහි විනා. අඤ්ඤත්‍ර අන්තරායාති පුබ්බෙ වුත්තං දසවිධමන්තරායං විනා. සබ්බන්තිමෙන පන පරිච්ඡෙදෙන අත්තචතුත්ථෙ වා අන්තරායෙ වා සති ගන්තුං වට්ටති. යථා ච ආවාසාදයො න ගන්තබ්බා, එවං සචෙ විහාරෙ උපොසථං කරොන්ති, උපොසථාධිට්ඨානත්ථං සීමාපි නදීපි න ගන්තබ්බා. සචෙ පනෙත්ථ කොචි භික්ඛු හොති, තස්ස සන්තිකං ගන්තුං වට්ටති, විස්සට්ඨඋපොසථාපි ආවාසා ගන්තුං වට්ටති. එවං ගතො අධිට්ඨාතුම්පි ලභති. ආරඤ්ඤකෙනපි භික්ඛුනා උපොසථදිවසෙ ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා අත්තනො විහාරමෙව ආගන්තබ්බං. සචෙ අඤ්ඤං විහාරං ඔක්කමති, තත්ථ උපොසථං කත්වාව ආගන්තබ්බං, අකත්වා ආගන්තුං න වට්ටති, යං ජඤ්ඤා ‘‘අජ්ජෙව තත්ථ ගන්තුං සක්කොමී’’ති එවරූපො පන ආවාසො ගන්තබ්බො. තත්ථ භික්ඛූහි සද්ධිං උපොසථං කරොන්තෙනපි හි ඉමිනා නෙව උපොසථන්තරායො කතො භවිස්සතීති.

คำว่า “ในวันนั้น” หมายถึง ในวันนั้น ในวันเดียวกันนั้น คำว่า “ด้วยผู้มีสังวาสต่างกัน” หมายถึง ด้วยผู้ที่มีลัทธิสังวาสต่างกัน คำว่า “อนาวาส” หมายถึง สถานที่ใดๆ เช่น โรงงานก่อสร้างใหม่เป็นต้น คำว่า “เว้นสงฆ์” หมายถึง เว้นภิกษุที่พอเป็นสงฆ์ได้ คำว่า “เว้นอันตราย” หมายถึง เว้นอันตราย ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ แต่โดยการกำหนดสุดท้ายแล้ว เมื่อมีตนเป็นที่ ๔ หรือเมื่อมีอันตราย ก็ควรไปได้ และเหมือนกับที่อาวาสเป็นต้นไม่ควรไป ฉันใด ถ้าทำอุโบสถในวิหาร ก็ไม่ควรไปที่สีมาหรือแม่น้ำเพื่ออธิษฐานอุโบสถ ถ้ามีภิกษุรูปใดรูปหนึ่งอยู่ในที่นั้น ก็ควรไปหาภิกษุรูปนั้นได้ อาวาสที่ปล่อยอุโบสถแล้วก็ควรไปได้ เมื่อไปเช่นนั้น ก็สามารถอธิษฐานได้ แม้ภิกษุผู้อยู่ป่าก็พึงบิณฑบาตในหมู่บ้านในวันอุโบสถแล้วกลับมายังวิหารของตนเองเท่านั้น ถ้าเข้าไปยังวิหารอื่น พึงทำอุโบสถในที่นั้นแล้วจึงกลับมา ไม่ควรกลับมาโดยยังไม่ทำอุโบสถ แต่อาวาสที่พึงรู้ว่า “วันนี้แหละ เราสามารถไปที่นั่นได้” เช่นนี้ พึงไปได้ เพราะเมื่อทำอุโบสถร่วมกับภิกษุในที่นั้น ก็จักไม่ชื่อว่าทำอันตรายแก่อุโบสถ

170. බහි උපොසථං කත්වා ආගතෙනාති නදියා වා සීමාය වා යත්ථ කත්ථචි උපොසථං කත්වා ආගතෙන ඡන්දො දාතබ්බො, ‘‘කතො මයා උපොසථො’’ති අච්ඡිතුං න ලභතීති අධිප්පායො. කිච්චපසුතො වාති ගිලානුපට්ඨානාදිකිච්චපසුතො වා. සඞ්ඝො නප්පහොතීති ද්වින්නං ද්වින්නං අන්තරා හත්ථපාසං අවිජහිත්වා පටිපාටියා ඨාතුං නප්පහොති.

๑๗๐. คำว่า “ผู้มาแล้วโดยทำอุโบสถข้างนอก” หมายถึง ผู้ที่ทำอุโบสถที่แม่น้ำหรือที่สีมา หรือที่ใดที่หนึ่งแล้วมา พึงให้ฉันทะ ความหมายคือ ไม่ควรอยู่เฉยๆ โดยกล่าวว่า “เราทำอุโบสถแล้ว” คำว่า “ผู้ขวนขวายในกิจ” หมายถึง ผู้ขวนขวายในกิจมีการพยาบาลภิกษุไข้เป็นต้น คำว่า “สงฆ์ไม่พอ” หมายถึง ไม่พอที่จะยืนเรียงกันโดยไม่ละหัตถบาสในระหว่างภิกษุ ๒ รูป ๒ รูป

‘‘අධම්මෙන වග්ග’’න්ති එත්ථ එකසීමාය චතූසු භික්ඛූසු විජ්ජමානෙසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසොව අනුඤ්ඤාතො, තීසු ද්වීසු ච පාරිසුද්ධිඋපොසථොව, ඉධ පන තථා අකතත්තා ‘‘අධම්මෙනා’’ති වුත්තං. යස්මා පන ඡන්දපාරිසුද්ධි සඞ්ඝෙ එව ආගච්ඡති, න ගණෙ න පුග්ගලෙ, තස්මා ‘‘වග්ග’’න්ති වුත්තං. සචෙ පන ද්වෙ සඞ්ඝා එකසීමායං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඡන්දං ආහරිත්වා එකස්මිං ඛණෙ විසුං සඞ්ඝකම්මං කරොන්ති, එත්ථ කථන්ති? කෙචි පන ‘‘තං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං වග්ගකම්මත්තා. වග්ගකම්මං කරොන්තානඤ්හි ඡන්දපාරිසුද්ධි [Pg.394] අඤ්ඤත්ථ න ගච්ඡති තථා වචනාභාවා, විසුං විසුං කම්මකරණත්ථමෙව සීමාය අනුඤ්ඤාතත්තා චාති ගහෙතබ්බං. විහාරසීමාය පන සඞ්ඝෙ විජ්ජමානෙපි කෙනචි පච්චයෙන ඛණ්ඩසීමාය තීසු, ද්වීසු වා පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරොන්තෙසු කම්මං ධම්මෙන සමග්ගමෙව භින්නසීමට්ඨත්තාති දට්ඨබ්බං.

ในคำว่า "เป็นพวกโดยไม่ชอบธรรม" นี้ เมื่อมีภิกษุ ๔ รูปอยู่ในสีมาเดียวกัน การสวดปาติโมกข์เท่านั้นที่ทรงอนุญาต เมื่อมี ๓ รูป หรือ ๒ รูป การทำปาริสุทธิอุโบสถเท่านั้น (ที่ทรงอนุญาต) แต่ในที่นี้ เพราะไม่ได้ทำอย่างนั้น จึงตรัสว่า "โดยไม่ชอบธรรม" ก็เพราะว่าฉันทปาริสุทธิย่อมมาในสงฆ์เท่านั้น ไม่มาในคณะ ไม่มาในบุคคล เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "เป็นพวก" ก็ถ้าสงฆ์ ๒ คณะในสีมาเดียวกัน นำฉันทะของกันและกันมาแล้ว ทำสังฆกรรมแยกกันในขณะเดียวกัน ในที่นี้จะว่าอย่างไร? บางพวกกล่าวว่า "กรรมนั้นควร" ข้อนั้นไม่ควรยึดถือ เพราะเป็นกรรมที่เป็นพวก ก็เพราะฉันทปาริสุทธิของพวกที่ทำกรรมที่เป็นพวก ย่อมไม่ไปในที่อื่น เพราะไม่มีคำกล่าวอย่างนั้น และเพราะสีมาทรงอนุญาตไว้เพื่อทำกรรมแยกกันเท่านั้น ดังนี้ พึงถือเอา แต่ในวิหารสีมา เมื่อมีสงฆ์อยู่ แม้ด้วยเหตุบางอย่าง เมื่อภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูป ทำปาริสุทธิอุโบสถในขัณฑสีมา กรรมนั้นก็ชื่อว่าชอบธรรมและพร้อมเพรียงกัน เพราะเป็นสีมาที่แยกกัน ดังนี้ พึงเห็น

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තදහුපොසථෙ පාරිසුද්ධිං දෙන්තෙන ඡන්දම්පි දාතුං, සන්ති සඞ්ඝස්ස කරණීය’’න්ති (මහාව. 165) වුත්තත්තා භගවතො ආණං කරොන්තෙන ‘‘ඡන්දං දම්මී’’ති වුත්තං. ‘‘ඡන්දහාරකො චෙ, භික්ඛවෙ, දින්නෙ ඡන්දෙ තත්ථෙව පක්කමති, අඤ්ඤස්ස දාතබ්බො ඡන්දො’’තිආදිවචනතො (මහාව. 165) පුන අත්තනො ඡන්දදානපරිස්සමවිනොදනත්ථං ‘‘ඡන්දං මෙ හරා’’ති වුත්තං. ‘‘ඡන්දහාරකො චෙ, භික්ඛවෙ, දින්නෙ ඡන්දෙ සඞ්ඝප්පත්තො සඤ්චිච්ච නාරොචෙති, ආහටො හොති ඡන්දො, ඡන්දහාරකස්ස ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා දුක්කටතො තං මොචෙතුං ‘‘ඡන්දං මෙ ආරොචෙහී’’ති වුත්තං. කායෙන වා වාචාය වා උභයෙන වා විඤ්ඤාපෙතබ්බොති මනසාව අචින්තෙත්වා කායප්පයොගං කරොන්තෙන යෙන කෙනචි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන වා, වාචං පන නිච්ඡාරෙතුං සක්කොන්තෙන තථෙව වාචාය වා, උභයථාපි සක්කොන්තෙන කායවාචාහි වා විඤ්ඤාපෙතබ්බො, ජානාපෙතබ්බොති අත්ථො. ‘‘අයමත්ථො’’තිවචනතො පන යාය කායචිපි භාසාය විඤ්ඤාපෙතුං වට්ටති.

เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ผู้ให้ปาริสุทธิในวันอุโบสถนั้น พึงให้ฉันทะด้วย เพราะมีกิจที่สงฆ์พึงทำ" (มหาวรรค ๑๖๕) ผู้ทำตามพระบัญชาของพระผู้มีพระภาคจึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้ฉันทะ" เพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้าผู้ถือฉันทะ เมื่อฉันทะที่ให้แล้ว พึงหลีกไปในที่นั้น พึงให้ฉันทะแก่ผู้อื่น" (มหาวรรค ๑๖๕) จึงกล่าวว่า "จงนำฉันทะของข้าพเจ้าไป" อีก เพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยในการให้ฉันทะของตน เพราะตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้าผู้ถือฉันทะ เมื่อฉันทะที่ให้แล้ว ถึงสงฆ์แล้ว จงใจไม่บอก ฉันทะนั้นชื่อว่านำมาแล้ว ผู้ถือฉันทะต้องอาบัติทุกกฏ" จึงกล่าวว่า "จงบอกฉันทะของข้าพเจ้า" เพื่อให้พ้นจากอาบัติทุกกฏนั้น คำว่า "พึงบอกด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยทั้งสองอย่าง" หมายความว่า ผู้ทำกายกรรมโดยไม่คิดด้วยใจเท่านั้น ด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ใดๆ ก็ตาม หรือผู้สามารถเปล่งวาจาได้ ก็ด้วยวาจาอย่างนั้น หรือผู้สามารถทำได้ทั้งสองอย่าง ก็ด้วยกายและวาจา พึงบอก พึงให้รู้แจ้ง แต่เพราะมีคำว่า "ความหมายนี้" จึงควรบอกด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ได้

පාරිසුද්ධිදානෙපි ඡන්දදානෙ වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො, තං පන දෙන්තෙන පඨමං සන්තී ආපත්ති දෙසෙතබ්බා. න හි සාපත්තිකො සමානො ‘‘පාරිසුද්ධිං දම්මි, පාරිසුද්ධිං මෙ හර, පාරිසුද්ධිං මෙ ආරොචෙහී’’ති වත්තුමරහති. ‘‘සන්ති සඞ්ඝස්ස කරණීයානී’’ති වත්තබ්බෙ වචනවිපල්ලාසෙන ‘‘සන්ති සඞ්ඝස්ස කරණීය’’න්ති වුත්තං. තෙසඤ්ච අත්තනො ච ඡන්දපාරිසුද්ධිං දෙතීති එත්ථ ඡන්දො [Pg.395] ච පාරිසුද්ධි ච ඡන්දපාරිසුද්ධි ච ඡන්දපාරිසුද්ධි, තං දෙතීති සරූපෙකසෙසෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉතරාති අඤ්ඤෙසං ඡන්දපාරිසුද්ධි. බිළාලසඞ්ඛලිකා ඡන්දපාරිසුද්ධීති එත්ථ බිළාලසඞ්ඛලිකා නාම බිළාලබන්ධනං. තත්ථ හි සඞ්ඛලිකාය පඨමවලයං දුතියවලයංයෙව පාපුණාති, න තතියං, එවමයම්පි ඡන්දපාරිසුද්ධි දායකෙන යස්ස දින්නා, තතො අඤ්ඤත්ථ න ගච්ඡති, තස්මා සා බිළාලසඞ්ඛලිකසදිසත්තා ‘‘බිළාලසඞ්ඛලිකා’’ති වුත්තා. බිළාලසඞ්ඛලිකාග්ගහණඤ්චෙත්ථ යාසං කාසඤ්චි සඞ්ඛලිකානං උපලක්ඛණමත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

แม้ในการให้ปาริสุทธิ ก็มีการวินิจฉัยเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในการให้ฉันทะ แต่ผู้ให้ปาริสุทธินั้น พึงแสดงอาบัติที่มีอยู่ก่อน เพราะผู้มีอาบัติอยู่ ไม่ควรกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้ปาริสุทธิ, จงนำปาริสุทธิของข้าพเจ้าไป, จงบอกปาริสุทธิของข้าพเจ้า" ในที่ที่ควรกล่าวว่า "กิจทั้งหลายที่สงฆ์พึงทำมีอยู่" กลับกล่าวว่า "กิจที่สงฆ์พึงทำมีอยู่" ด้วยการสลับคำ ในคำว่า "ให้ฉันทปาริสุทธิของพวกนั้นและของตน" นี้ พึงเห็นความหมายโดยสรูปเอกเสสว่า ฉันทะด้วย ปาริสุทธิด้วย เป็นฉันทปาริสุทธิ ให้ฉันทปาริสุทธินั้น คำว่า "อื่นๆ" หมายถึง ฉันทปาริสุทธิของผู้อื่น ในคำว่า "ฉันทปาริสุทธิเหมือนโซ่แมว" นี้ คำว่า "โซ่แมว" หมายถึง เครื่องผูกแมว ในที่นั้น ห่วงแรกของโซ่ย่อมถึงห่วงที่สองเท่านั้น ไม่ถึงห่วงที่สาม ฉันทปาริสุทธินี้ก็เช่นกัน เมื่อผู้ให้ให้แก่ผู้ใดแล้ว ย่อมไม่ไปในที่อื่นจากผู้นั้น เพราะฉะนั้น ฉันทปาริสุทธินั้นจึงชื่อว่า "โซ่แมว" เพราะคล้ายกับโซ่แมว และในที่นี้ พึงเห็นว่าการยกตัวอย่างโซ่แมวเป็นเพียงการแสดงลักษณะของโซ่บางอย่างเท่านั้น

173. පවාරණාදානෙපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – තත්ථ ‘‘ඡන්දං මෙ ආරොචෙහී’’ති, ඉධ පන ‘‘මමත්ථාය පවාරෙහී’’ති. තත්ථ ඡන්දහාරකෙ සඞ්ඝස්ස හත්ථං උපගතමත්තෙයෙව ආගතා හොති. ඉධ පන එවං දින්නාය පවාරණාය පවාරණාහාරකෙන සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එවං පවාරෙතබ්බං ‘‘තිස්සො, භන්තෙ, භික්ඛු…පෙ… පටිකරිස්සාමී’’ති. විමතිවිනොදනියං ‘‘එවමෙතං ධාරයාමි, සුතා ඛො පනායස්මන්තෙහීති එත්ථ ‘එවමෙතං ධාරයාමී’ති වත්වා උද්දිට්ඨං ඛො ආයස්මන්තො නිදානං, සුතා ඛො පනායස්මන්තෙහි චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදිනා වත්තබ්බං. මාතිකාට්ඨකථායඤ්හි එවමෙව වුත්තං. සුතෙනාති සුතපදෙන.

๑๗๓. แม้ในการให้ปวารณา ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่มีข้อแตกต่างกันคือ ในที่นั้นกล่าวว่า "จงบอกฉันทะของข้าพเจ้า" แต่ในที่นี้กล่าวว่า "จงปวารณาเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้า" ในที่นั้น เมื่อผู้ถือฉันทะไปถึงมือสงฆ์แล้ว ฉันทะนั้นก็ชื่อว่ามาถึงแล้ว แต่ในที่นี้ เมื่อปวารณาที่ให้แล้วอย่างนี้ ผู้ถือปวารณาพึงเข้าไปหาสงฆ์แล้วปวารณาอย่างนี้ว่า "ภิกษุ ๓ รูป... (ละไว้)... ข้าพเจ้าจักแก้ไข" ในวิมติวิโนทนีกล่าวว่า ในคำว่า "ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้แล้ว ท่านทั้งหลายได้ฟังแล้วมิใช่หรือ" นี้ พึงกล่าวเป็นต้นว่า "เมื่อกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้แล้ว' ท่านทั้งหลายได้แสดงนิทานแล้ว ท่านทั้งหลายได้ฟังปาราชิก ๔ สิกขาบทแล้วมิใช่หรือ" ในอรรถกถามาติกา ก็กล่าวไว้อย่างนี้เหมือนกัน คำว่า "โดยได้ฟังแล้ว" หมายถึง ด้วยบทว่า "ได้ฟังแล้ว"

174. නිදානුද්දෙසෙ අනිට්ඨිතෙ පාතිමොක්ඛං නිද්දිට්ඨං නාම න හොතීති ආහ ‘‘දුතියාදීසු උද්දෙසෙසූ’’තිආදි.

๑๗๔. เมื่อการแสดงนิทานยังไม่จบ ปาติโมกข์ชื่อว่ายังไม่ได้แสดง จึงกล่าวเป็นต้นว่า "ในการแสดงครั้งที่สองเป็นต้น"

175. තීහිපි විධීහීති ඔසාරණකථනසරභඤ්ඤෙහි. එත්ථ ච අත්ථං භණිතුකාමතාය වා භණාපෙතුකාමතාය වා සුත්තස්ස ඔතාරණං ඔසාරණං නාම. තස්සෙව අත්ථප්පකාසනා කථනං නාම. කෙවලං පාඨස්සෙව සරෙන භණනං [Pg.396] සරභඤ්ඤං නාම. සජ්ඣායං අධිට්ඨහිත්වාති ‘‘සජ්ඣායං කරොමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා. ඔසාරෙත්වා පන කථෙන්තෙනාති සයමෙව පාඨං වත්වා පච්ඡා අත්ථං කථෙන්තෙන. නවවිධන්ති සඞ්ඝගණපුග්ගලෙසු තයො, සුත්තුද්දෙසපාරිසුද්ධිඅධිට්ඨානවසෙන තයො, චාතුද්දසීපන්නරසීසාමග්ගිවසෙන තයොති නවවිධං. චතුබ්බිධන්ති අධම්මෙනවග්ගාදි චතුබ්බිධං. දුවිධන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීනං පාතිමොක්ඛවසෙන දුවිධං පාතිමොක්ඛං. නවවිධන්ති භික්ඛූනං පඤ්ච, භික්ඛුනීනං චත්තාරොති නවවිධං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං. කතිමීති කතිසද්දාපෙක්ඛං ඉත්ථිලිඞ්ගං දට්ඨබ්බං.

๑๗๕. คำว่า "ด้วยวิธี ๓ อย่าง" คือ ด้วยการโอสารณะ การกล่าว และการสวด ในที่นี้ การนำพระสูตรลงมาเพื่อต้องการกล่าวอรรถ หรือเพื่อต้องการให้ผู้อื่นกล่าวอรรถ ชื่อว่า โอสารณะ การประกาศอรรถของพระสูตรนั้น ชื่อว่า การกล่าว การกล่าวแต่เพียงบทด้วยเสียง ชื่อว่า การสวด คำว่า "อธิษฐานสาธยาย" คือ ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เราจักสาธยาย" คำว่า "เมื่อโอสารณะแล้วกล่าว" คือ เมื่อกล่าวบทด้วยตนเองแล้ว กล่าวอรรถในภายหลัง คำว่า "๙ อย่าง" คือ ๓ อย่างในสงฆ์ คณะ และบุคคล, ๓ อย่างโดยการแสดงพระสูตร การให้ปาริสุทธิ และการอธิษฐาน, ๓ อย่างโดยวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และความพร้อมเพรียง รวมเป็น ๙ อย่าง คำว่า "๔ อย่าง" คือ ๔ อย่างมี "เป็นพวกโดยไม่ชอบธรรม" เป็นต้น คำว่า "๒ อย่าง" คือ ปาติโมกข์ ๒ อย่าง โดยปาติโมกข์ของภิกษุและภิกษุณี คำว่า "๙ อย่าง" คือ การแสดงปาติโมกข์ ๙ อย่าง โดยของภิกษุ ๕ อย่าง ของภิกษุณี ๔ อย่าง คำว่า "กี่อย่าง" พึงเห็นว่าเป็นอิตถีลิงค์ที่มุ่งถึงคำว่า "กี่"

උතුවස්සෙයෙවාති හෙමන්තගිම්හෙසුයෙව. විඤ්ඤාපෙතීති එත්ථ මනසා චින්තෙත්වා කායවිකාරකරණමෙව විඤ්ඤාපනන්ති දට්ඨබ්බං. පාළියං අඤ්ඤස්ස දාතබ්බා පාරිසුද්ධීති පාරිසුද්ධිදායකෙන පුන අඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො සන්තිකෙ දාතබ්බා. ‘‘භූතං එව සාමණෙරභාවං ආරොචෙතී’’ති වුත්තත්තා ඌනවීසතිවස්සකාලෙ උපසම්පන්නස්ස, අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නසික්ඛාපච්චක්ඛාතකාදීනං වා යාව භික්ඛුපටිඤ්ඤා වට්ටති, තාව තෙහි ආහටාපි ඡන්දපාරිසුද්ධි ආගච්ඡති. යදා පන තෙ අත්තනො සාමණෙරාදිභාවං පටිජානන්ති, තතො පට්ඨාය නාගච්ඡතීති දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. පාළියම්පි (මහාව. 164) හි ‘‘දින්නාය පාරිසුද්ධියා සඞ්ඝප්පත්තො විබ්භමති…පෙ… පණ්ඩකො පටිජානාති, තිරච්ඡානගතො පටිජානාති, උභතොබ්‍යඤ්ජනකො පටිජානාති, ආහටා හොති පාරිසුද්ධී’’ති වුත්තත්තා පණ්ඩකාදීනං භික්ඛුපටිඤ්ඤාය වත්තමානකාලෙසු පන ඡන්දපාරිසුද්ධියාව ආගමනං සිද්ධමෙව. තෙනාහ ‘‘එස නයො සබ්බත්ථා’’ති. උම්මත්තකඛිත්තචිත්තවෙදනාට්ටානං පන පකතත්තා අන්තරාමග්ගෙ උම්මත්තකාදිභාවෙ පටිඤ්ඤාතෙපි තෙසං සඞ්ඝප්පත්තමත්තෙනෙව ඡන්දාදි ආගච්ඡතීති දස්සෙති.

คำว่า "ในฤดูและในพรรษานั่นเอง" คือ ในฤดูหนาวและฤดูร้อนเท่านั้น. ในคำว่า "บอก" นี้ พึงเห็นว่า การทำกายวิการโดยคิดด้วยใจเท่านั้น ชื่อว่า การบอก. ในพระบาลีว่า "พึงให้ปาริสุทธิแก่ผู้อื่น" หมายความว่า ผู้ให้ปาริสุทธิพึงให้แก่ภิกษุรูปอื่นอีก. เพราะตรัสไว้ว่า "บอกความเป็นสามเณรที่มีอยู่จริง" ฉันทปาริสุทธิที่นำมาโดยผู้ที่อุปสมบทเมื่ออายุยังไม่ครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ หรือผู้ที่ต้องอาบัติถึงที่สุด ผู้ที่บอกคืนสิกขาเป็นต้น ตราบใดที่ยังคงปฏิญญาว่าเป็นภิกษุอยู่ ตราบนั้นฉันทปาริสุทธินั้นก็ยังมาถึง. แต่เมื่อใดที่พวกเขายอมรับความเป็นสามเณรเป็นต้นของตน เมื่อนั้นฉันทปาริสุทธิก็ไม่มาถึงนับแต่นั้นไป ดังนี้ พึงเห็นว่าแสดงไว้. ในพระบาลี (มหาวรรค ๑๖๔) ก็ตรัสไว้ว่า "เมื่อปาริสุทธิที่ให้แล้ว ผู้ถึงสงฆ์แล้วหลงไป... (ละไว้)... บัณเฑาะก์ยอมรับ, สัตว์เดรัจฉานยอมรับ, อุภโตพยัญชนกยอมรับ, ปาริสุทธินั้นชื่อว่านำมาแล้ว" เพราะฉะนั้น การมาถึงของฉันทปาริสุทธิในเวลาที่บัณเฑาะก์เป็นต้นยังคงปฏิญญาว่าเป็นภิกษุอยู่ จึงเป็นอันสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นัยนี้มีในที่ทั้งปวง". แต่เพราะความเป็นปกติ (ก่อนจะบ้า) ของคนบ้า คนมีจิตฟุ้งซ่าน และคนไข้ แม้เมื่อยอมรับความเป็นคนบ้าเป็นต้นในระหว่างทาง ฉันทะเป็นต้นของพวกเขาก็ยังมาถึงเพียงแค่ไปถึงสงฆ์เท่านั้น ดังนี้ แสดงไว้.

භික්ඛූනං [Pg.397] හත්ථපාසන්ති ඉමිනා ගණපුග්ගලෙසු ඡන්දපාරිසුද්ධියා අනාගමනං දස්සෙති. ‘‘සඞ්ඝප්පත්තො’’ති හි පාළියං (මහාව. 165) වුත්තං. සඞ්ඝසන්නිපාතතො පඨමං කාතබ්බං පුබ්බකරණං සඞ්ඝසන්නිපාතෙ කාතබ්බං පුබ්බකිච්චන්ති දට්ඨබ්බං. පාළියං ‘‘නො චෙ අධිට්ඨහෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති එත්ථ අසඤ්චිච්ච අස්සතියා අනාපත්ති. යථා චෙත්ථ, එවං උපරිපි, යත්ථ පන අචිත්තකාපත්ති අත්ථි, තත්ථ වක්ඛාම. පඤ්ඤත්තං හොතීති ඉමිනා න සාපත්තිකෙන උපොසථො කාතබ්බොති විසුං පටික්ඛෙපාභාවෙපි යථාවුත්තසුත්තසාමත්ථියතො පඤ්ඤත්තමෙවාති දස්සෙති. ඉමිනා එව නයෙන ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං තථාගතො අපරිසුද්ධාය පරිසාය උපොසථං කරෙය්‍ය, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යා’’තිආදිසුත්තනයතොව (අ. නි. 8.20; උදා. 45; චූළව. 386) අලජ්ජීහි සද්ධිං උපොසථකරණම්පි පටික්ඛිත්තමෙව අලජ්ජීනිග්ගහත්ථත්තා සබ්බසික්ඛාපදානන්ති දට්ඨබ්බං. පාරිසුද්ධිදානපඤ්ඤාපනෙනාති ඉමිනා සාපත්තිකෙන පාරිසුද්ධිපි න දාතබ්බාති දීපිතං හොති.

ด้วยคำว่า “ในหัตถบาสของภิกษุ” นี้ แสดงการไม่มาซึ่งฉันทะและปาริสุทธิในบุคคลผู้เป็นคณะ เพราะในพระบาลี (มหาวรรค 165) ได้กล่าวไว้ว่า “ถึงสงฆ์แล้ว”. พึงทราบว่า บุพพกรณ์ที่พึงทำก่อนการประชุมสงฆ์ เป็นบุพพกิจที่พึงทำในการประชุมสงฆ์. ในพระบาลีที่ว่า “ถ้าไม่ตั้งใจไว้, เป็นอาบัติทุกกฏ” นี้ การไม่ตั้งใจและไม่มีสติ ไม่เป็นอาบัติ. ในที่นี้เป็นฉันใด ในเบื้องบนก็เป็นฉันนั้น, แต่ในที่ใดมีอาบัติที่ไม่มีเจตนา เราจักกล่าวในที่นั้น. ด้วยคำว่า “บัญญัติแล้ว” นี้ แสดงว่า แม้ไม่มีการห้ามโดยเฉพาะว่า “ผู้มีอาบัติไม่พึงทำอุโบสถ” แต่ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรที่กล่าวมาแล้ว ก็เป็นอันบัญญัติไว้แล้วนั่นเอง. ด้วยนัยนี้เอง การทำอุโบสถร่วมกับผู้ไม่มีความละอาย ก็เป็นอันห้ามไว้แล้วเช่นกัน ด้วยนัยแห่งพระสูตรมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส ที่พระตถาคตจะพึงทำอุโบสถ หรือแสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์” (อังคุตตรนิกาย 8.20; อุทาน 45; จุลวรรค 386) เพราะสิกขาบททั้งปวงมีไว้เพื่อข่มผู้ไม่มีความละอาย พึงทราบดังนี้. ด้วยการบัญญัติการให้ปาริสุทธิ์นี้ แสดงว่า ผู้มีอาบัติไม่พึงให้ปาริสุทธิ์ด้วย.

176. උභොපි දුක්කටන්ති එත්ථ සභාගාපත්තිභාවං අජානිත්වා කෙවලං ආපත්තිනාමෙනෙව දෙසෙන්තස්ස පටිග්ගණ්හන්තස්ස ච අචිත්තකමෙව දුක්කටං හොතීති වදන්ති. යථා සඞ්ඝො සභාගාපත්තිං ආපන්නොති ඤත්තිං ඨපෙත්වා උපොසථං කාතුං ලභති, එවං තයොපි ‘‘සුණන්තු මෙ, ආයස්මන්තා, ඉමෙ භික්ඛූ සභාගං ආපත්තිං ආපන්නා’’තිආදිනා වුත්තනයානුසාරෙනෙව ගණඤත්තිං ඨපෙත්වා ද්වීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං ආරොචෙත්වා උපොසථං කාතුං වට්ටති. එකෙන පන සාපත්තිකෙන දූරං ගන්ත්වාපි පටිකාතුමෙව වට්ටති, අසම්පාපුණන්තෙන ‘‘භික්ඛූ ලභිත්වා පටිකරිස්සාමී’’ති උපොසථො කාතබ්බො, පටිකරිත්වා ච පුන උපොසථො කාතබ්බො[Pg.398]. කෙනචි කරණීයෙන ගන්ත්වාති සීමාපරිච්ඡෙදතො බහිභූතං ගාමං වා අරඤ්ඤං වා ගන්ත්වාති අත්ථො. එතෙනෙව උපොසථඤත්තියා ඨපනකාලෙ සමග්ගා එව තෙ ඤත්තිං ඨපෙසුන්ති සිද්ධං. තෙනෙව පාළියං (මහාව. 172) ‘‘උද්දිට්ඨං සුඋද්දිට්ඨ’’න්ති සබ්බපන්නරසකෙසුපි වුත්තං.

๑๗๖. ในคำว่า “ทั้งสองเป็นทุกกฏ” นี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า ผู้แสดงและผู้รับที่ยังไม่รู้ว่าเป็นอาบัติเสมอกัน เพียงแต่แสดงด้วยชื่ออาบัติเท่านั้น ย่อมเป็นทุกกฏที่ไม่มีเจตนา. สงฆ์ย่อมทำอุโบสถได้โดยตั้งญัตติว่า “สงฆ์ต้องอาบัติเสมอกัน” ฉันใด, ภิกษุสามรูปก็ย่อมทำอุโบสถได้โดยตั้งญัตติคณะตามนัยที่กล่าวมาแล้วมีอาทิว่า “ท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ภิกษุเหล่านี้ต้องอาบัติเสมอกัน” แล้วบอกกันและกันสองรูป. ส่วนภิกษุผู้มีอาบัติรูปเดียว พึงไปไกลแล้วทำคืนอาบัติ, ผู้ที่ยังไปไม่ถึง พึงทำอุโบสถโดยคิดว่า “จักหาภิกษุแล้วทำคืนอาบัติ”, และเมื่อทำคืนอาบัติแล้ว พึงทำอุโบสถอีกครั้ง. คำว่า “ไปด้วยกิจบางอย่าง” หมายถึง ไปยังหมู่บ้านหรือป่าที่อยู่นอกเขตสีมา. ด้วยเหตุนี้ จึงสำเร็จว่า ในเวลาตั้งญัตติอุโบสถ ภิกษุเหล่านั้นย่อมตั้งญัตติพร้อมเพรียงกัน. ด้วยเหตุนั้น ในพระบาลี (มหาวรรค 172) จึงกล่าวไว้ในปัณณรสกะทั้งปวงว่า “แสดงดีแล้ว แสดงดีแล้ว”.

සචෙ පන වුඩ්ඪතරො හොතීති පවාරණදායකො භික්ඛු වුඩ්ඪතරො හොති. එවඤ්හි තෙන තස්සත්ථාය පවාරිතං හොතීති එත්ථ එවං තෙන අප්පවාරිතෙපි තස්ස සඞ්ඝප්පත්තමත්තෙන සඞ්ඝස්ස පවාරණාකම්මං සමග්ගකම්මමෙව හොතීති දට්ඨබ්බං. තෙන ච භික්ඛුනාති පවාරණදායකෙන භික්ඛුනා. බහූපි සමානවස්සිකා එකතො පවාරෙතුං ලභන්තීති එකස්මිං සංවච්ඡරෙ ලද්ධුපසම්පදතාය සමානුපසම්පදවස්සා සබ්බෙ එකතො පවාරෙතුං ලභන්තීති අත්ථො.

ถ้าภิกษุผู้ให้ปวารณาเป็นผู้แก่กว่า. ในคำว่า “เพราะเหตุนั้น การปวารณาของภิกษุนั้นจึงเป็นอันปวารณาแล้ว” นี้ พึงทราบว่า แม้ภิกษุนั้นจะยังไม่ได้ปวารณา แต่ด้วยการที่ภิกษุนั้นถึงสงฆ์แล้ว การปวารณาของสงฆ์ก็เป็นกรรมที่พร้อมเพรียงกันนั่นเอง. ด้วยภิกษุนั้น หมายถึง ด้วยภิกษุผู้ให้ปวารณา. คำว่า “ภิกษุผู้มีพรรษาเท่ากันหลายรูป ย่อมปวารณาพร้อมกันได้” หมายถึง ภิกษุทั้งปวงผู้มีพรรษาอุปสมบทเท่ากัน เพราะได้อุปสมบทในปีเดียวกัน ย่อมปวารณาพร้อมกันได้.

එත්ථ පන පණ්ඩිතෙහි චින්තෙතබ්බං විචාරෙතබ්බං කාරණං අත්ථි, කිං පන තන්ති? ඉදානි පාතිමොක්ඛුද්දෙසකාලෙ –

แต่ในที่นี้ มีเหตุที่บัณฑิตพึงคิด พึงพิจารณา, เหตุนั้นคืออะไร? บัดนี้ ในเวลาแสดงพระปาติโมกข์ -

‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකරණන්ති වුච්චති.

“ไม้กวาด ประทีป และน้ำ กับอาสนะเหล่านี้ ท่านเรียกว่า บุพพกรณ์ของอุโบสถ”.

‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකිච්චන්ති වුච්චති.

“ฉันทะ ปาริสุทธิ อุตุขานะ การนับภิกษุ และโอวาท เหล่านี้ ท่านเรียกว่า บุพพกิจของอุโบสถ”.

‘‘උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා;

සභාගාපත්තියො ච න විජ්ජන්ති;

වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති;

පත්තකල්ලන්ති වුච්චතී’’ති. (මහාව. අට්ඨ. 168) –

“อุโบสถ ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรม อาบัติเสมอกันไม่มี และบุคคลที่พึงเว้นไม่มีในอุโบสถนั้น ท่านเรียกว่า ปัตตกัลละ (ถึงพร้อมด้วยเหตุอันควร)” (มหาวรรค อรรถกถา 168).

ඉමා ගාථායො ධම්මජ්ඣෙසකෙන පාඨංයෙව භණාපෙත්වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො අත්ථං කථෙති. තතො පුබ්බකරණපුබ්බකිච්චානි සම්මා නිට්ඨාපෙත්වා ‘‘දෙසිතාපත්තිකස්ස සමග්ගස්ස [Pg.399] භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අනුමතියා පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතුං ආරාධනං කරොමා’’ති ඉමං වාක්‍යං පාඨමෙව අජ්ඣෙසකෙන භණාපෙත්වා අත්ථං අවත්වාව ‘‘සාධූ’’ති වත්වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසති. පවාරණායපි එසෙව නයො. ‘‘පවාරණාය එතානී’’ති ච ‘‘පවාරණං කාතු’’න්ති ච ඉමානි පදානියෙව විසිට්ඨානි.

พระปาติโมกขุทเทสก์ให้พระธรรมัชเฌสก์กล่าวคาถาเหล่านี้โดยพยัญชนะเท่านั้น แล้วจึงแสดงอรรถ หลังจากนั้น เมื่อบุพพกรณ์และบุพพกิจสำเร็จเรียบร้อยดีแล้ว พระปาติโมกขุทเทสก์ก็ให้พระธรรมัชเฌสก์กล่าวข้อความว่า “ข้าพเจ้าขออาราธนาเพื่อแสดงปาติโมกข์ ด้วยการอนุญาตของภิกษุสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้แสดงอาบัติแล้ว” โดยพยัญชนะเท่านั้น โดยไม่กล่าวอรรถ แล้วกล่าวว่า “สาธุ” แล้วจึงแสดงปาติโมกข์ ในการปวารณาก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า “เหล่านี้เพื่อปวารณา” และ “เพื่อทำปวารณา” เหล่านี้เท่านั้นที่พิเศษ

කිං ඉමානි ධම්මජ්ඣෙසකස්ස වචනානි, උදාහු පාතිමොක්ඛුද්දෙසකස්සාති? කිඤ්චෙත්ථ – යදි ධම්මජ්ඣෙසකස්ස වචනානි, එවං සති ගාථාත්තයං වත්වා තාසං අත්ථම්පි සො එව කථෙත්වා එතානි පුබ්බකරණානි ච එතානි පුබ්බකිච්චානි ච සඞ්ඝෙන කතානි, ඉදඤ්ච සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං සමානීතං, තස්මා ‘‘උද්දිසතු, භන්තෙ, පාතිමොක්ඛ’’න්ති තෙනෙව වත්තබ්බං සියා. අථ පාතිමොක්ඛුද්දෙසකස්ස වචනානි, එවඤ්ච සති ‘‘සඞ්ඝො, භන්තෙ, ථෙරං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අජ්ඣෙසති, උද්දිසතු, භන්තෙ, ථෙරො පාතිමොක්ඛ’’න්ති ධම්මජ්ඣෙසකෙන යාවතතියං අජ්ඣොසාපෙත්වා ‘‘සම්මජ්ජනී…පෙ… වුච්චතී’’ති ගාථං වත්වා ඉති ‘‘අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තානි එතානි පුබ්බකරණානි කතානී’’ති පුච්ඡිත්වා ධම්මජ්ඣෙසකෙන ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධි …පෙ… වුච්චතී’’ති ගාථං වත්වා ඉති ‘‘අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තානි එතානි පුබ්බකිච්චානි කතානී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘උපොසථො…පෙ… වුච්චතී’’ති ගාථං වත්වා ඉති ‘‘අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තං ඉදං පත්තකල්ලං සමානීත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘පුබ්බකරණපුබ්බකිච්චානි සම්මා නිට්ඨාපෙත්වා පත්තකල්ලෙ සමානීතෙ සමග්ගස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අනුමතියා පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතුං ආරාධනං මයං කරොමා’’ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන වත්තබ්බං සියා, එවං සති අජ්ඣෙසකඅජ්ඣෙසිතබ්බානං වචනං අසඞ්කරතො ජානිතබ්බං භවෙය්‍යාති.

คำเหล่านี้เป็นคำของพระธรรมัชเฌสก์ หรือว่าเป็นคำของพระปาติโมกขุทเทสก์? ในเรื่องนี้มีอะไรบ้าง? ถ้าเป็นคำของพระธรรมัชเฌสก์ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระธรรมัชเฌสก์นั้นเองพึงกล่าวคาถาสามบทแล้วแสดงอรรถของคาถาเหล่านั้นด้วยว่า “บุพพกรณ์เหล่านี้และบุพพกิจเหล่านี้ สงฆ์ได้ทำแล้ว และปัตตกัลละนี้ สงฆ์ได้นำมาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น ขอท่านจงแสดงปาติโมกข์เถิด ท่านผู้เจริญ” พึงกล่าวอย่างนั้น ถ้าเป็นคำของพระปาติโมกขุทเทสก์ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระธรรมัชเฌสก์พึงอาราธนาพระเถระผู้แสดงปาติโมกข์ถึงสามครั้งว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สงฆ์อาราธนาพระเถระผู้แสดงปาติโมกข์ ขอพระเถระจงแสดงปาติโมกข์เถิด ท่านผู้เจริญ” แล้วพระปาติโมกขุทเทสก์พึงกล่าวคาถาว่า “สัมมัชชนี...เป...วุจจติ” แล้วถามว่า “บุพพกรณ์เหล่านี้ที่อาจารย์ในอรรถกถากล่าวไว้ ได้ทำแล้วหรือ?” เมื่อพระธรรมัชเฌสก์ตอบว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วพึงกล่าวคาถาว่า “ฉันทปาริสุทธิ...เป...วุจจติ” แล้วถามว่า “บุพพกิจเหล่านี้ที่อาจารย์ในอรรถกถากล่าวไว้ ได้ทำแล้วหรือ?” เมื่อพระธรรมัชเฌสก์ตอบว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วพึงกล่าวคาถาว่า “อุโบสถ...เป...วุจจติ” แล้วถามว่า “ปัตตกัลละนี้ที่อาจารย์ในอรรถกถากล่าวไว้ ได้นำมาถึงแล้วหรือ?” เมื่อพระธรรมัชเฌสก์ตอบว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วพระปาติโมกขุทเทสก์พึงกล่าวว่า “เมื่อบุพพกรณ์และบุพพกิจสำเร็จเรียบร้อยดีแล้ว และปัตตกัลละนำมาถึงแล้ว ข้าพเจ้าทั้งหลายขออาราธนาเพื่อแสดงปาติโมกข์ ด้วยการอนุญาตของภิกษุสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน” เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบคำพูดของผู้ขออาราธนาและผู้ถูกขออาราธนาโดยไม่ปะปนกัน

එත්ථ [Pg.400] ච ගාථාත්තයස්ස අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තභාවො අට්ඨකථායමෙව ආගතො. පච්ඡිමවාක්‍යං පන නෙව පාළියං, න අට්ඨකථායං, න ටීකාදීසු දිස්සති. ඛුද්දසික්ඛාපකරණෙපි –

และในที่นี้ ความเป็นคำที่กล่าวไว้โดยอาจารย์ในอรรถกถาแห่งคาถาสามบท ก็ปรากฏอยู่ในอรรถกถาเอง แต่ประโยคสุดท้ายนั้น ไม่ปรากฏในพระบาลี ไม่ปรากฏในอรรถกถา และไม่ปรากฏในฎีกาเป็นต้น แม้ในคัมภีร์ขุททสิกขา ก็มีกล่าวไว้ว่า

‘‘පුබ්බකිච්චෙ ච කරණෙ;

පත්තකල්ලෙ සමානිතෙ;

සුත්තං උද්දිසති සඞ්ඝො;

පඤ්චධා සො විභාවිතො’’ති ච.

“เมื่อบุพพกิจและบุพพกรณ์สำเร็จแล้ว และปัตตกัลละนำมาถึงแล้ว สงฆ์ย่อมแสดงพระสูตร (ปาติโมกข์) ซึ่งท่านจำแนกไว้ห้าอย่าง” ดังนี้ด้วย

‘‘පුබ්බකිච්චෙ ච කරණෙ;

පත්තකල්ලෙ සමානිතෙ;

ඤත්තිං වත්වාන සඞ්ඝෙන;

කත්තබ්බෙවං පවාරණා’’ති ච. –

“เมื่อบุพพกิจและบุพพกรณ์สำเร็จแล้ว และปัตตกัลละนำมาถึงแล้ว สงฆ์กล่าวญัตติแล้ว พึงทำปวารณาอย่างนี้” ดังนี้ด้วย

වුත්තං, න වුත්තං තථා. මූලසික්ඛාපකරණෙයෙව තථා වුත්තං, තස්මා ආචරියානං අත්තනොමති භවෙය්‍ය.

กล่าวไว้ แต่ไม่ได้กล่าวไว้อย่างนั้น กล่าวไว้อย่างนั้นในคัมภีร์มูลสิกขาเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงอาจเป็นความเห็นส่วนตัวของอาจารย์

තත්ථ ‘‘පුබ්බකරණපුබ්බකිච්චානි සම්මා නිට්ඨාපෙත්වා’’ති ඉමිනා පුරිමගාථාද්වයස්ස අත්ථමෙව කථෙත්වා තතියගාථාය අත්ථො න කථිතො. ‘‘දෙසිතාපත්තිකස්සා’’ති ඉමිනා ච ආපත්තියා දෙසිතභාවොයෙව කථිතො, න සබ්බං පත්තකල්ලං. ආපත්තියා දෙසිතභාවෙ ච සභාගාපත්තියා දෙසිතභාවොයෙව පත්තකල්ලස්මිං අන්තොගධො, න ඉතරො. වුත්තඤ්හි කඞ්ඛාවිතරණියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘එතාසු හි සභාගාපත්තීසු අවිජ්ජමානාසු, විසභාගාපත්තීසු විජ්ජමානාසුපි පත්තකල්ලං හොතියෙවා’’ති. ‘‘පුබ්බකරණපුබ්බකිච්චානි සම්මා නිට්ඨාපෙත්වා දෙසිතාපත්තිකස්ස සමග්ගස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අනුමතියා පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතුං ආරාධනං කරොමා’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ අවසෙසානි තීණි පත්තකල්ලඞ්ගානි. සෙය්‍යථිදං – උපොසථො, යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා, වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්තීති (මහාව. අට්ඨ. 168). තෙසු අසන්තෙසුපි උපොසථො [Pg.401] කාතබ්බොති ආපජ්ජති, න පන කාතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘න, භික්ඛවෙ, අනුපොසථෙ උපොසථො කාතබ්බො, යො කරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 183) ච, ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චතුන්නං පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතු’’න්ති (මහාව. 168) ච, ‘‘න, භික්ඛවෙ, සගහට්ඨාය පරිසාය පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතබ්බ’’න්තිආදි (මහාව. 154) ච, තස්මා උපොසථදිවසෙසු සඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ සචෙ පුබ්බෙව සම්මතො ධම්මජ්ඣෙසකො අත්ථි, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ, එකං බ්‍යත්තං පටිබලං භික්ඛුං සඞ්ඝෙන සම්මන්නාපෙත්වා තෙන ධම්මජ්ඣෙසකෙන පාතිමොක්ඛුද්දෙසකං උපසඞ්කමිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා එවමස්ස වචනීයො – සඞ්ඝො, භන්තෙ, ථෙරං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අජ්ඣෙසති, උද්දිසතු ථෙරො පාතිමොක්ඛං. දුතියම්පි, භන්තෙ, සඞ්ඝො…පෙ… තතියම්පි, භන්තෙ, සඞ්ඝො…පෙ… උද්දිසතු ථෙරො පාතිමොක්ඛන්ති තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා තතො පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන –

ในข้อนั้น ด้วยคำว่า “กระทำบุพพกรณ์และบุพพกิจให้สำเร็จด้วยดีแล้ว” นี้ กล่าวถึงอรรถแห่งคาถาสองบทแรกเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงอรรถแห่งคาถาที่สาม ด้วยคำว่า “ผู้แสดงอาบัติแล้ว” นี้ กล่าวถึงเพียงความเป็นผู้แสดงอาบัติแล้วเท่านั้น ไม่ใช่ปัตตกัลละทั้งหมด และในความเป็นผู้แสดงอาบัตินั้น ความเป็นผู้แสดงอาบัติที่มีส่วนเสมอกันเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้าในปัตตกัลละ ไม่ใช่การแสดงอาบัติอื่น เพราะท่านกล่าวไว้ในคังขาวิตรณี (คังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) ว่า “เมื่ออาบัติที่มีส่วนเสมอกันเหล่านี้ไม่มีอยู่ แม้เมื่ออาบัติที่มีส่วนไม่เสมอกันมีอยู่ ก็เป็นปัตตกัลละได้ทีเดียว” เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า “เมื่อบุพพกรณ์และบุพพกิจสำเร็จเรียบร้อยดีแล้ว เราขออาราธนาเพื่อแสดงปาติโมกข์ ด้วยการอนุญาตของภิกษุสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้แสดงอาบัติแล้ว” องค์แห่งปัตตกัลละที่เหลืออีก ๓ อย่าง (ย่อมไม่ถูกกล่าวถึง) คือ อุโบสถ ๑ ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมมีจำนวนเท่าใด ๑ และบุคคลผู้ควรเว้นไม่มีอยู่ในที่นั้น ๑ (มหาวรรคอรรถกถา ๑๖๘) เมื่อองค์เหล่านั้นไม่มีอยู่ ก็จะพึงถึงฐานะว่าต้องทำอุโบสถ แต่ที่จริงไม่ควรทำ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย อุโบสถไม่พึงทำในวันมิใช่อุโบสถ รูปใดทำ ต้องอาบัติทุกกฏ” (มหาวรรค ๑๘๓) และว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุ ๔ รูป” (มหาวรรค ๑๖๘) และว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปาติโมกข์ไม่พึงแสดงในบริษัทที่มีคฤหัสถ์” เป็นต้น (มหาวรรค ๑๕๔) เพราะฉะนั้น ในวันอุโบสถ เมื่อสงฆ์ประชุมกันแล้ว หากมีพระธรรมัชเฌสก์ผู้ได้รับสมมติไว้ก่อนแล้ว นั่นเป็นสิ่งดี หากไม่มี พึงให้สงฆ์สมมติภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่ง แล้วให้พระธรรมัชเฌสก์นั้นเข้าไปหาพระปาติโมกขุทเทสก์ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สงฆ์อาราธนาพระเถระผู้แสดงปาติโมกข์ ขอพระเถระจงแสดงปาติโมกข์เถิด แม้ครั้งที่สอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สงฆ์...เป... แม้ครั้งที่สาม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สงฆ์...เป... ขอพระเถระจงแสดงปาติโมกข์เถิด” ให้ขอร้องสามครั้งแล้ว จากนั้นพระปาติโมกขุทเทสก์จึงกล่าวว่า

‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච, උදකං ආසනෙන ච;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකරණන්ති වුච්චතීති. (මහාව. අට්ඨ. 168;

කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) –

“ไม้กวาดและประทีป น้ำและอาสนะ สิ่งเหล่านี้เรียกว่าบุพพกรณ์ของอุโบสถ” (มหาวรรคอรรถกถา ๑๖๘; คังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา)

අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තානි චත්තාරි පුබ්බකරණානි, කිං තානි කතානී’’ති පුච්ඡිතෙ ධම්මජ්ඣෙසකෙන ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ පුන පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන –

เมื่อถูกถามว่า “ปุพพกรณ์ ๔ อย่างที่พระอาจารย์ในอรรถกถากล่าวไว้ เหล่านั้นได้ทำแล้วหรือ?” เมื่อพระธรรมัชเฌสกะกล่าวว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” พระปาติโมกขุทเทสก์จึงกล่าวอีกว่า –

‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං, භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො;

උපොසථස්ස එතානි, පුබ්බකිච්චන්ති වුච්චතීති. (මහාව. අට්ඨ. 168;

කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) –

“ฉันทปาริสุทธิ อุตุขานะ การนับภิกษุ และโอวาท; สิ่งเหล่านี้เรียกว่าปุพพกิจของอุโบสถ” (มหาวรรคอรรถกถา ๑๖๘; คังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) –

අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තානි පඤ්ච පුබ්බකිච්චානි, කිං තානි කතානී’’ති පුච්ඡිතෙ ධම්මජ්ඣෙසකෙන ‘‘ආම භන්තෙ’’ති වුත්තෙ පුන පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන –

เมื่อถูกถามว่า “ปุพพกิจ ๕ อย่างที่พระอาจารย์ในอรรถกถากล่าวไว้ เหล่านั้นได้ทำแล้วหรือ?” เมื่อพระธรรมัชเฌสกะกล่าวว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” พระปาติโมกขุทเทสก์จึงกล่าวอีกว่า –

‘‘උපොසථො [Pg.402] යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා;

සභාගාපත්තියො ච න විජ්ජන්ති;

වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති;

පත්තකල්ලන්ති වුච්චතීති. (මහාව. අට්ඨ. 168;

කඞ්ඛා අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) –

“อุโบสถ ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมมีจำนวนเท่าใด สภาคาบัติไม่มีอยู่ และบุคคลผู้ควรเว้นไม่มีอยู่ในที่นั้น; สิ่งนี้เรียกว่าปัตตกัลละ” (มหาวรรคอรรถกถา ๑๖๘; คังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) –

අට්ඨකථාචරියෙහි වුත්තානි චත්තාරි පත්තකල්ලඞ්ගානි, කිං තානි සමානීතානී’’ති පුච්ඡිතෙ ධම්මජ්ඣෙසකෙන ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ පුන පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො ‘‘පුබ්බකරණපුබ්බකිච්චානි සම්මා නිට්ඨාපෙත්වා පත්තකල්ලඞ්ගෙ සමානීතෙ සඞ්ඝස්ස අනුමතියා පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමා’’ති වත්වා ‘‘සාධු සාධූ’’ති භික්ඛුසඞ්ඝෙන සම්පටිච්ඡිතෙ ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො’’තිආදිනා පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො පාතිමොක්ඛං උද්දිසතීති අයමම්හාකං ඛන්ති.

เมื่อถูกถามว่า “องค์ประกอบแห่งปัตตกัลละ ๔ อย่างที่พระอาจารย์ในอรรถกถากล่าวไว้ เหล่านั้นได้จัดเตรียมพร้อมแล้วหรือ?” เมื่อพระธรรมัชเฌสกะกล่าวว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” พระปาติโมกขุทเทสก์จึงกล่าวอีกว่า “เมื่อปุพพกรณ์และปุพพกิจได้กระทำสำเร็จด้วยดีแล้ว และองค์ประกอบแห่งปัตตกัลละได้จัดเตรียมพร้อมแล้ว เราจักแสดงปาติโมกข์ด้วยการอนุญาตของสงฆ์” ครั้นกล่าวแล้ว เมื่อภิกษุสงฆ์รับว่า “สาธุ สาธุ” พระปาติโมกขุทเทสก์จึงแสดงปาติโมกข์ด้วยบทว่า “ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า” เป็นต้น นี้เป็นความพอใจของเรา.

එත්ථ ච ‘‘ධම්මජ්ඣෙසකෙන…පෙ… එවමස්ස වචනීයො’’ති වුත්තං, සො ධම්මජ්ඣෙසකෙන වචනීයභාවො කථං වෙදිතබ්බොති? ‘‘න, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝමජ්ඣෙ අනජ්ඣිට්ඨෙන පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතබ්බං, යො උද්දිසෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 154) වචනතොති. ‘‘සඞ්ඝෙන සම්මන්නාපෙත්වා’’ති වුත්තං, තං කථන්ති? ‘‘අජ්ඣෙසනා චෙත්ථ සඞ්ඝෙන සම්මතධම්මජ්ඣෙසකායත්තා වා සඞ්ඝත්ථෙරායත්තා වා’’ති අට්ඨකථායං වුත්තත්තා. ‘‘සඞ්ඝො, භන්තෙ, ථෙරං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අජ්ඣෙසති, උද්දිසතු, භන්තෙ, ථෙරො පාතිමොක්ඛ’’න්ති අයං අජ්ඣෙසනාකාරො කුතො ලබ්භතීති? පාළිතො. පාළියඤ්හි (මහාව. 155) ‘‘තෙ ථෙරං අජ්ඣෙසන්ති, උද්දිසතු, භන්තෙ, ථෙරො පාතිමොක්ඛ’’න්ති ආගතො.

ในข้อนี้ ที่กล่าวว่า “อันพระธรรมัชเฌสกะ... (ละไว้)... พึงกล่าวอย่างนี้” การที่อันพระธรรมัชเฌสกะพึงกล่าวนี้ พึงทราบได้อย่างไร? เพราะมีคำกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปาติโมกข์อันภิกษุผู้ไม่ได้รับอาราธนาไม่พึงแสดงในท่ามกลางสงฆ์, ผู้ใดแสดง ต้องอาบัติทุกกฏ” (มหาวรรค ๑๕๔). ที่กล่าวว่า “ให้สงฆ์สมมติแล้ว” นั้นเป็นอย่างไร? เพราะในอรรถกถากล่าวไว้ว่า “การอาราธนาในที่นี้ ย่อมขึ้นอยู่กับพระธรรมัชเฌสกะผู้ที่สงฆ์สมมติไว้ หรือขึ้นอยู่กับพระสังฆเถระ”. รูปแบบการอาราธนาว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สงฆ์อาราธนาพระเถระผู้แสดงปาติโมกข์ ขอพระเถระจงแสดงปาติโมกข์เถิด” นี้ได้มาจากไหน? ได้มาจากพระบาลี. เพราะในพระบาลี (มหาวรรค ๑๕๕) มีมาว่า “ภิกษุเหล่านั้นอาราธนาพระเถระว่า ขอพระเถระจงแสดงปาติโมกข์เถิด”.

සචෙ පන ධම්මජ්ඣෙසකො වුඩ්ඪතරො, පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො නවකො, ‘‘සඞ්ඝො, ආවුසො, ආයස්මන්තං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අජ්ඣෙසති, උද්දිසතු ආයස්මා පාතිමොක්ඛ’’න්ති වත්තබ්බං. තං කුතො ලබ්භති? පාළිතොයෙව. පාළියඤ්හි [Pg.403] (මහාව. 155) ‘‘එතෙනෙව උපායෙන යාව සඞ්ඝනවකං අජ්ඣෙසන්ති උද්දිසතු ආයස්මා පාතිමොක්ඛ’’න්ති ආගතො. තතො ‘‘පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන සම්මජ්ජනී…පෙ… පුච්ඡිතෙ ධම්මජ්ඣෙසකෙන ‘ආම, භන්තෙ’ති වුත්තෙ’’ති ඉදං කුතො ලබ්භතීති? පාළිතො අට්ඨකථාතො ච. නිදානපාළියම්පි හි ‘‘කිං සඞ්ඝස්ස පුබ්බකිච්ච’’න්ති ආගතං, අට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘කිං සඞ්ඝස්ස පුබ්බකිච්චන්ති සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍යාති…පෙ… එවං ද්වීහි නාමෙහි නවවිධං පුබ්බකිච්චං දස්සිතං, කිං තං කතන්ති පුච්ඡතී’’ති ආගතන්ති.

แต่ถ้าพระธรรมัชเฌสกะเป็นผู้แก่กว่า ส่วนพระปาติโมกขุทเทสก์เป็นผู้ใหม่กว่า พึงกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ สงฆ์อาราธนาท่านผู้มีอายุผู้แสดงปาติโมกข์ ขอท่านผู้มีอายุจงแสดงปาติโมกข์เถิด”. ข้อนั้นได้มาจากไหน? ได้มาจากพระบาลีนั่นเอง. เพราะในพระบาลี (มหาวรรค ๑๕๕) มีมาว่า “ด้วยอุบายนี้แล ภิกษุทั้งหลายอาราธนาแม้พระสังฆนวกะว่า ขอท่านผู้มีอายุจงแสดงปาติโมกข์เถิด”. จากนั้น ที่ว่า “อันพระปาติโมกขุทเทสก์ (ถามว่า) ไม้กวาด... (ละไว้)... เมื่อพระธรรมัชเฌสกะกล่าวว่า ‘ขอรับ ท่านผู้เจริญ’” นี้ได้มาจากไหน? ได้มาจากพระบาลีและอรรถกถา. เพราะในนิทานบาลีก็มีมาว่า “ปุพพกิจของสงฆ์คืออะไร?” และในอรรถกถาก็มีมาว่า (คังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) “ปุพพกิจของสงฆ์คืออะไร? คือสงฆ์พึงทำอุโบสถ... (ละไว้)... อย่างนี้ ปุพพกิจ ๙ อย่างได้แสดงไว้ด้วย ๒ ชื่อ, ถามว่า ‘สิ่งนั้นได้ทำแล้วหรือ?’”}, religious context. 985:

නනු චෙතං අන්තොනිදානෙයෙව ආගතං, අථ කස්මා පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන පුබ්බභාගෙ වත්තබ්බන්ති? සච්චං, තථාපි තදනුලොමතො ජානිතබ්බතො වත්තබ්බං. අට්ඨකථායඤ්හි ඉමා ගාථායො සම්මජ්ජනාදීනං පුබ්බකරණාදිභාවඤාපකභාවෙනෙව වුත්තා, න පාතිමොක්ඛාරම්භකාලෙ භණිතබ්බභාවෙන. අථ ච පන ඉදානි භණන්ති, එවං සන්තෙ කිමත්ථං භණන්තීති චින්තායං අන්තොනිදානෙ ‘‘කිං සඞ්ඝස්ස පුබ්බකිච්ච’’න්ති වුත්තපුච්ඡානුලොමෙන පුබ්බකරණාදීනං නිට්ඨභාවපුච්ඡනත්ථං භණන්තීති ජානිතබ්බං. වුත්තඤ්හි ‘‘එවං වුත්තං චතුබ්බිධං පුබ්බකරණං කත්වාව උපොසථො කාතබ්බො’’ති (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 177), තස්මා පාළිඅට්ඨකථානුලොමතො ඉමිනා අනුක්කමෙන කතෙ සති ධම්මජ්ඣෙසකො පඤ්ඤායති, තස්ස අජ්ඣෙසනාකාරො පඤ්ඤායති, පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො පඤ්ඤායති, තස්ස පුබ්බකරණාදීනං නිට්ඨභාවපුච්ඡනං පඤ්ඤායති, ධම්මජ්ඣෙසකස්ස විස්සජ්ජනං පඤ්ඤායති, තානි නිට්ඨාපෙත්වා පාතිමොක්ඛුද්දෙසකස්ස පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතුං පටිඤ්ඤා පඤ්ඤායති, එවං ඉමෙසං ගාථාවාක්‍යානං වචනෙ පයොජනං පඤ්ඤායතීති කත්වා පණ්ඩිතෙහි විනයඤ්ඤූහි චිරපටිච්ඡන්නො අයං කථාමග්ගො පටිපජ්ජිතබ්බොති. පවාරණායපි එසෙව නයො.

ข้อความนี้มาในอันโตนิทานมิใช่หรือ เหตุไฉนพระปาติโมกขุทเทสก์จึงกล่าวในส่วนเบื้องต้นเล่า? จริงอยู่ ถึงอย่างนั้นก็ควรกล่าว เพราะพึงทราบโดยอนุโลมตามนั้น. ก็ในอรรถกถา ท่านกล่าวคาถาเหล่านี้ไว้เพียงเพื่อเป็นเครื่องให้รู้ถึงความเป็นบุพพกรณ์มีสัมมัชชนเป็นต้นเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้ในฐานะที่พึงกล่าวในเวลาเริ่มปาติโมกข์. แต่บัดนี้เขากล่าวกันอยู่ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบว่า เขากล่าวเพื่อถามถึงความสำเร็จแห่งบุพพกรณ์เป็นต้น โดยอนุโลมตามคำถามที่กล่าวไว้ในอันโตนิทานว่า "บุพพกิจของสงฆ์คืออะไร?" ก็ในอรรถกถาสังคหะ (วิ. สังค. อรรถ. ๑๗๗) ท่านกล่าวไว้ว่า "พึงทำอุโบสถหลังจากทำบุพพกรณ์ ๔ อย่างที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้เท่านั้น" เพราะฉะนั้น เมื่อทำตามลำดับนี้โดยอนุโลมตามพระบาลีและอรรถกถาแล้ว ย่อมปรากฏพระธรรมัชเฌสกะ, ย่อมปรากฏอาการอัชเฌสนาของท่าน, ย่อมปรากฏพระปาติโมกขุทเทสก์, ย่อมปรากฏการถามถึงความสำเร็จแห่งบุพพกรณ์เป็นต้นของท่าน, ย่อมปรากฏการวิสัชนาของพระธรรมัชเฌสกะ, ย่อมปรากฏการรับปฏิญญาเพื่อจะแสดงปาติโมกข์ของพระปาติโมกขุทเทสก์หลังจากสำเร็จกิจเหล่านั้นแล้ว, ด้วยเหตุนี้ ประโยชน์ในการกล่าวคาถาและประโยคเหล่านี้จึงปรากฏขึ้น ดังนั้น บัณฑิตผู้รู้พระวินัยทั้งหลายพึงปฏิบัติตามแนวทางแห่งการกล่าวนี้ที่ถูกปกปิดมานาน. แม้ในปวารณา ก็นัยนี้แล.

පාළියට්ඨකථාදීනඤ්හි[Pg.404], අනුරූපං ඉමං නයං;

පුනප්පුනං චින්තයන්තු, පණ්ඩිතා විනයඤ්ඤුනො.

ก็บัณฑิตผู้รู้พระวินัยทั้งหลาย พึงพิจารณานัยนี้ที่สมควรแก่พระบาลีและอรรถกถาเป็นต้นบ่อยๆ.

පුනප්පුනං චින්තයිත්වා, යුත්තං චෙ ධාරයන්තු තං;

නො චෙ යුත්තං ඡඩ්ඩයන්තු, සම්මාසම්බුද්ධසාවකාති.

ครั้นพิจารณาบ่อยๆ แล้ว ถ้าเห็นว่าสมควร ก็พึงทรงจำไว้ ถ้าไม่สมควร ก็พึงทิ้งเสียเถิด เหล่าสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า.

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ด้วยประการฉะนี้ ในวินยาลังการะ อันเป็นอรรถกถาแห่งวินัยสังคหะ

උපොසථපවාරණාවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า อลังการแห่งเรื่องวินิจฉัยอุโบสถและปวารณา

පඤ්චවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒๕.

26. වස්සූපනායිකවිනිච්ඡයකථා

๒๖. เรื่องวินิจฉัยวัสสูปนายิกา

179. එවං උපොසථපවාරණාවිනිච්ඡයං කථෙත්වා ඉදානි වස්සූපනායිකවිනිච්ඡයං කථෙතුං ‘‘වස්සූපනායිකාති එත්ථ’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ වසනං වස්සං. කිං තං? වසනකිරියා භාවත්ථෙ ණ්‍ය-පච්චයවසෙන. උපනයනං උපනයො. කො සො? උපගමනකිරියා, වස්සස්ස උපනයො වස්සූපනයො, සො එතිස්සා පඤ්ඤත්තියා අත්ථි, තස්මිං වා විජ්ජතීති වස්සූපනායිකා. කා සා? වස්සූපනායිකපඤ්ඤත්ති. අථ වා උපනයති එතායාති උපනායිකා මජ්ඣෙ දීඝවසෙන. වස්සස්ස උපනායිකා වස්සූපනායිකා, සා එව පුරෙ භවා පුරිමා භවත්ථෙ ඉම-පච්චයවසෙන, සා එව පුරිමිකා සකත්ථෙ ක-පච්චයවසෙන, තස්මිං පරෙ ඉත්ථිලිඞ්ගෙ අ-කාරස්ස ඉ-කාරාදෙසො. පච්ඡා භවා පච්ඡිමා, සාව පච්ඡිමිකා.

๑๗๙. ครั้นกล่าววินิจฉัยอุโบสถและปวารณาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าววินิจฉัยวัสสูปนายิกา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ในคำว่า วัสูปนายิกา นี้" ในคำเหล่านั้น คำว่า วัสสะ คือ การอยู่. อะไรคือการอยู่? คือ กิริยาคือการอยู่ ด้วยอำนาจ ณฺย ปัจจัย ในอรรถภาวะ. คำว่า อุปนยะ คือ การนำเข้าถึง. อะไรคือการนำเข้าถึง? คือ กิริยาคือการนำเข้าถึง, การนำเข้าถึงซึ่งวัสสะ ชื่อว่า วัสูปนยะ, วัสูปนยะนั้นมีอยู่ในบัญญัตินี้ หรือมีอยู่ในบัญญัตินั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วัสูปนายิกา. อะไรคือบัญญัตินั้น? คือ บัญญัติแห่งวัสสูปนายิกา. อีกอย่างหนึ่ง บัญญัติใดนำเข้าถึง (ซึ่งวัสสะ) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อุปนายิกา ด้วยอำนาจการทำทีฆะในท่ามกลาง. อุปนายิกาแห่งวัสสะ ชื่อว่า วัสูปนายิกา, วัสูปนายิกานั้นเอง เป็นสิ่งที่เกิดก่อน ชื่อว่า ปุริมา ด้วยอำนาจ อิมา ปัจจัย ในอรรถแห่งภพ, วัสูปนายิกานั้นเอง ชื่อว่า ปุริมิกา ด้วยอำนาจ ก ปัจจัย ในสกัดถะ, เมื่อ ก ปัจจัยนั้นอยู่เบื้องหลัง มีการแปลง อ การ เป็น อิ การ ในอิตถีลิงค์. สิ่งที่เกิดภายหลัง ชื่อว่า ปัจฉิมา, สิ่งนั้นเอง ชื่อว่า ปัจฉิมิกา.

අස්සතියා පන වස්සං න උපෙතීති ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ ඉමං තෙමාසං වස්සං උපෙමී’’ති වචීභෙදං කත්වා න උපෙති. ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං, යො උපගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 204) වචීභෙදං කත්වා වස්සූපගමනං සන්ධාය පටික්ඛෙපො, න ආලයකරණවසෙන උපගමනං [Pg.405] සන්ධායාති වදන්ති. පාළියං පන අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අට්ඨකථායඤ්ච දුතියපාරාජිකසංවණ්ණනායං (පාරා. අට්ඨ. 1.84) ‘‘වස්සං උපගච්ඡන්තෙන හි නාලකපටිපදං පටිපන්නෙනපි පඤ්චන්නං ඡදනානං අඤ්ඤතරෙන ඡන්නෙයෙව සද්වාරබන්ධෙ සෙනාසනෙ උපගන්තබ්බං, තස්මා වස්සකාලෙ සචෙ සෙනාසනං ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ලභති, හත්ථකම්මං පරියෙසිත්වාපි කාතබ්බං. හත්ථකම්මං අලභන්තෙන සාමම්පි කාතබ්බං, න ත්වෙව අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති (මහාව. 204) දළ්හං කත්වා වුත්තත්තා අසෙනාසනිකස්ස නාවාදිං විනා අඤ්ඤත්ථ ආලයමත්තෙන උපගන්තුං න වට්ටතීති අම්හාකං ඛන්ති. නාවාසත්ථවජෙසුයෙව හි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, නාවාය වස්සං උපගන්තු’’න්තිආදිනා (මහාව. 203) සති, අසති වා සෙනාසනෙ වස්සූපගමනස්ස විසුං අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති (මහාව. 204) අයං පටික්ඛෙපො. තත්ථ න ලභතීති අසති සෙනාසනෙ ආලයවසෙනපි නාවාදීසු උපගමනං වුත්තං. චතූසු හි සෙනාසනෙසු විහාරසෙනාසනං ඉධාධිප්පෙතං, න ඉතරත්තයං.

ส่วนคำว่า ย่อมไม่เข้าพรรษาเพราะไม่มี (เสนาสนะ) ความว่า ภิกษุไม่เข้าพรรษาโดยทำคำพูดว่า "ข้าพเจ้าเข้าพรรษาในวิหารนี้ ตลอดไตรมาสนี้". พวกอาจารย์กล่าวว่า คำว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีเสนาสนะไม่พึงเข้าพรรษา, ผู้ใดเข้าพรรษา พึงปรับอาบัติทุกกฏ" (มหาวัคค์ 204) นี้ เป็นการห้ามโดยมุ่งถึงการเข้าพรรษาด้วยการทำคำพูด ไม่ได้มุ่งถึงการเข้าพรรษาด้วยการทำความอาลัย. แต่ในพระบาลีกล่าวไว้โดยไม่จำกัด และในอรรถกถาแห่งปาราชิกที่ 2 (ปารา. อรรถ. 1.84) ก็กล่าวไว้อย่างหนักแน่นว่า "อันภิกษุผู้เข้าพรรษา แม้ผู้ปฏิบัติซึ่งนาฬกปฏิปทา ก็พึงเข้าพรรษาในเสนาสนะที่มีหลังคาปิดด้วยเครื่องมุงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องมุง 5 อย่าง และมีประตูปิดเท่านั้น, เพราะฉะนั้น ในเวลาเข้าพรรษา ถ้าได้เสนาสนะ ก็เป็นความดี. ถ้าไม่ได้ ก็พึงแสวงหาช่างมาทำ. ถ้าไม่ได้ช่าง ก็พึงทำเอง, แต่ไม่พึงเข้าพรรษาโดยไม่มีเสนาสนะ" (มหาวัคค์ 204) เพราะฉะนั้น ความเห็นของเราคือ ภิกษุผู้ไม่มีเสนาสนะไม่ควรเข้าพรรษาด้วยการทำความอาลัยในที่อื่น เว้นแต่ในเรือเป็นต้น. ก็เพราะการเข้าพรรษาในเรือ กองเกวียน และคอกสัตว์เท่านั้น ได้รับอนุญาตเป็นพิเศษว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าพรรษาในเรือ" (มหาวัคค์ 203) เป็นต้น ไม่ว่าจะมีเสนาสนะหรือไม่ก็ตาม, การห้ามว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีเสนาสนะไม่พึงเข้าพรรษา" (มหาวัคค์ 204) นี้ จึงเป็นไปในกรณีอื่น. ในที่นั้น คำว่า "ไม่ได้" หมายถึง การเข้าพรรษาในเรือเป็นต้นด้วยการทำความอาลัย เมื่อไม่มีเสนาสนะ. ก็ในบรรดาเสนาสนะ 4 อย่าง เสนาสนะคือวิหารเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ ไม่ใช่เสนาสนะอีก 3 อย่างที่เหลือ.

ටඞ්කිතමඤ්චාදිභෙදා කුටීති එත්ථ ටඞ්කිතමඤ්චො නාම දීඝෙ මඤ්චපාදෙ මජ්ඣෙ විජ්ඣිත්වා අටනියො පවෙසෙත්වා කතො මඤ්චො, තස්ස ඉදං උපරි, ඉදං හෙට්ඨාති නත්ථි. පරිවත්තෙත්වා අත්ථතොපි තාදිසොව හොති, තං සුසානෙ දෙවට්ඨානෙ ච ඨපෙන්ති, චතුන්නං පාසාණානං උපරි පාසාණං අත්ථරිත්වා කතං ගෙහම්පි ‘‘ටඞ්කිතමඤ්චො’’ති වුච්චති.

ในคำว่า กุฎีมีประเภทมีตังกิตมัญจะเป็นต้นนี้ คำว่า ตังกิตมัญจะ คือ เตียงที่ทำโดยเจาะขาเตียงที่ยาวตรงกลางแล้วสอดกรอบเตียงเข้าไป, เตียงนั้นไม่มีส่วนบนส่วนล่าง. แม้เมื่อปูลาดก็เป็นเช่นนั้น, เขาวางเตียงนั้นไว้ในป่าช้าและเทวสถาน. แม้เรือนที่ทำโดยปูหินไว้บนหิน 4 ก้อน ก็เรียกว่า "ตังกิตมัญจะ".

‘‘ඉධ වස්සං උපෙමී’’ති තික්ඛත්තුං වත්තබ්බන්ති සත්ථස්ස අවිහාරත්තා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ’’ති අවත්වා ‘‘ඉධ වස්සං උපෙමී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං. සත්ථෙ පන වස්සං උපගන්තුං න වට්ටතීති කුටිකාදීනං අභාවෙන ‘‘ඉධ වස්සං උපෙමී’’ති වචීභෙදං කත්වා උපගන්තුං න වට්ටති, ආලයකරණමත්තෙනෙව වට්ටතීති අධිප්පායො. විප්පකිරතීති විසුං විසුං ගච්ඡති. තීසු [Pg.406] ඨානෙසු නත්ථි වස්සච්ඡෙදෙ ආපත්තීති තෙහි සද්ධිං ගච්ඡන්තස්සෙව නත්ථි ආපත්ති, තෙහි වියුජ්ජිත්වා ගමනෙ පන ආපත්තියෙව, පවාරෙතුඤ්ච න ලභති.

ที่กล่าวว่า "พึงกล่าว 3 ครั้งว่า 'ข้าพเจ้าเข้าพรรษาในที่นี้'" นั้น เพราะกองเกวียนไม่ใช่วิหาร จึงไม่กล่าวว่า "ในวิหารนี้" แต่พึงกล่าวเพียงว่า "ข้าพเจ้าเข้าพรรษาในที่นี้" เท่านั้น. แต่ในกองเกวียนไม่ควรเข้าพรรษา เพราะไม่มีกุฎีเป็นต้น จึงไม่ควรเข้าพรรษาด้วยการทำคำพูดว่า "ข้าพเจ้าเข้าพรรษาในที่นี้" ความหมายคือ ควรเข้าพรรษาด้วยการทำความอาลัยเท่านั้น. คำว่า วิปปกิรติ คือ ไปต่างหากจากกัน. ที่กล่าวว่า "ใน 3 สถานที่ไม่มีอาบัติในการขาดพรรษา" นั้น หมายถึง ไม่มีอาบัติแก่ผู้ที่ไปพร้อมกับสิ่งเหล่านั้นเท่านั้น, แต่ถ้าไปแยกจากสิ่งเหล่านั้น ก็มีอาบัติ และไม่สามารถปวารณาได้.

පවිසනද්වාරං යොජෙත්වාති සකවාටබද්ධමෙව යොජෙත්වා. පුරිමිකාය…පෙ… න පක්කමිතබ්බාති ඉමිනා ආසාළ්හීපුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ පුරිමවස්සං උපගන්ත්වා වස්සානඋතුනො චතූසු මාසෙසු සබ්බපච්ඡිමමාසං ඨපෙත්වා පුරිමං තෙමාසං වසිතබ්බං. සාවණපුණ්ණමියා අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ පච්ඡිමවස්සං උපගන්ත්වා සබ්බපඨමමාසං ඨපෙත්වා පච්ඡිමං තෙමාසං වසිතබ්බං. එවං අවසිත්වා පුරිමිකාය වස්සං උපගතෙන භික්ඛුනා මහාපවාරණාය අන්තො අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා පච්ඡිමිකාය උපගතෙන චාතුමාසිනිපවාරණාය අන්තො අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා අන්තරා චාරිකං පක්කමෙය්‍ය, උපචාරසීමාතික්කමෙයෙව තස්ස භික්ඛුනො දුක්කටාපත්ති හොතීති දස්සෙති. ඉමමත්ථං පාළියා සමත්ථෙතුං ‘‘න භික්ඛවෙ…පෙ… වචනතො’’ති වුත්තං. යදි එවං වස්සං උපගන්ත්වා සති කරණීයෙ පක්කමන්තස්ස සබ්බථාපි ආපත්තියෙව සියාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘වස්සං උපගන්ත්වා පනා’’තිආදි. එවං සන්තෙ තදහෙව සත්තාහකරණීයෙන පක්කමන්තස්සෙව අනාපත්ති සියා, න ද්වීහතීහං වසිත්වා පක්කමන්තස්සාති ආහ ‘‘කො පන වාදො’’තිආදි.

คำว่า ‘ผูกประตูทางเข้า’ คือ ผูกไว้พร้อมกับบานประตู. ด้วยบทว่า ‘ไม่พึงหลีกไป’ เป็นต้นนี้ หมายถึง ภิกษุผู้เข้าพรรษาต้นในวันแรม ๑ ค่ำ ถัดจากวันอาสาฬหปุรณมี พึงอยู่จำพรรษา ๓ เดือนแรก โดยเว้นเดือนสุดท้ายใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน ภิกษุผู้เข้าพรรษาหลังในวันแรม ๑ ค่ำ ถัดจากวันสาวัณณปุรณมี พึงอยู่จำพรรษา ๓ เดือนหลัง โดยเว้นเดือนแรก แสดงว่า ภิกษุผู้เข้าพรรษาต้นอยู่จำพรรษาแล้ว โดยไม่ให้รุ่งอรุณขึ้นภายในมหาปวารณา และภิกษุผู้เข้าพรรษาหลังอยู่จำพรรษาแล้ว โดยไม่ให้รุ่งอรุณขึ้นภายในจาตุมาสินีปวารณา หากหลีกจาริกไปในระหว่าง เพียงแต่ก้าวล่วงอุปจารสีมาเท่านั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุนั้น เพื่อยืนยันเนื้อความนี้ด้วยพระบาลี จึงกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย…เป็นต้น’. พึงกล่าวอ้างถึงคำถามว่า ‘ถ้าเป็นเช่นนั้น ภิกษุผู้เข้าพรรษาแล้วหลีกไปเมื่อมีกิจที่ควรทำ ย่อมเป็นอาบัติทุกกรณีใช่ไหม’ จึงกล่าวว่า ‘ก็ภิกษุผู้เข้าพรรษาแล้ว’ เป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุผู้หลีกไปในวันนั้นด้วยสัตตาหกรณียะเท่านั้น จึงไม่เป็นอาบัติ ไม่ใช่ภิกษุผู้หลีกไปหลังจากอยู่ ๒ หรือ ๓ วัน จึงกล่าวว่า ‘จะต้องกล่าวไปไย’ เป็นต้น

180. ඉදානි සත්තාහකරණීයලක්ඛණං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සත්තන්නං සත්තාහකරණීයෙන පහිතෙ ගන්තුං, න ත්වෙව අප්පහිතෙ, භික්ඛුස්ස භික්ඛුනියා සික්ඛමානාය සාමණෙරස්ස සාමණෙරියා උපාසකස්ස උපාසිකායා’’ති (මහාව. 187) එකං, ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සත්තන්නං සත්තාහකරණීයෙන අප්පහිතෙපි ගන්තුං, පගෙව පහිතෙ, භික්ඛුස්ස භික්ඛුනියා [Pg.407] සික්ඛමානාය සාමණෙරස්ස සාමණෙරියා මාතුයා ච පිතුස්ස චා’’ති (මහාව. 198) එකං, ‘‘සචෙ පන භික්ඛුනො භාතා වා අඤ්ඤො වා ඤාතකො ගිලානො හොතී’’ති එකං, ‘‘එකස්මිං විහාරෙ භික්ඛූහි සද්ධිං වසන්තො භික්ඛුභත්තිකො’’ති එකං, ‘‘සචෙ භික්ඛුස්ස…පෙ… අනභිරති වා කුක්කුච්චං වා දිට්ඨිගතං වා උප්පන්නං හොතී’’ති එකං, ‘‘කොචි භික්ඛු ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නො හොති පරිවාසාරහො’’ති එකං, ‘‘භික්ඛුනියාපි මානත්තාරහායා’’ති එකං, ‘‘සාමණෙරො උපසම්පජ්ජිතුකාමො…පෙ… සික්ඛමානා වා…පෙ… සාමණෙරී වා’’ති එකං, ‘‘භික්ඛුස්ස භික්ඛුනියා වා සඞ්ඝො කම්මං කත්තුකාමො තජ්ජනීයං වා’’ති එකං, ‘‘සචෙපි කතංයෙව හොති කම්ම’’න්ති එකං, ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝකරණීයෙන ගන්තු’’න්ති (මහාව. 199) එකන්ති එකාදස ඨානානි හොන්ති. තත්ථ පඨමතතියචතුත්ථවසෙන තීසු ඨානෙසු පහිතෙ එව ගන්තබ්බං, නො අප්පහිතෙ. සෙසෙසු අට්ඨසු අප්පහිතෙපි ගන්තබ්බං, පගෙව පහිතෙ. වුත්තඤ්හි විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.199) ‘‘ගන්තබ්බන්ති සඞ්ඝකරණීයෙන අප්පහිතෙපි ගන්තබ්බ’’න්ති. එත්ථ ච අනුපාසකෙහිපි සාසනභාවං ඤාතුකාමෙහි පහිතෙ තෙසං පසාදවඩ්ඪිසම්පත්තෙහිපි සත්තාහකරණීයෙන ගන්තුං වට්ටතීති ගහෙතබ්බං. භික්ඛුභත්තිකොති භික්ඛුනිස්සිතකො. සො පන යස්මා භික්ඛූහි සද්ධිං වසති, තස්මා වුත්තං ‘‘භික්ඛූහි සද්ධිං වසන්තො’’ති.

๑๘๐. บัดนี้ เพื่อแสดงลักษณะแห่งสัตตาหกรณียะโดยพิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต” ในบรรดาบทเหล่านั้น บทหนึ่งว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ไปเพื่อสัตตาหกรณียะแก่ชน ๗ จำพวกที่ส่งมาแล้วเท่านั้น ไม่ใช่แก่ชนที่ไม่ได้ส่งมา คือ ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี อุบาสก อุบาสิกา” (มหาวรรค 187) บทหนึ่งว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ไปเพื่อสัตตาหกรณียะแก่ชน ๗ จำพวกที่แม้ไม่ได้ส่งมาก็ได้ จะกล่าวไปไยถึงที่ส่งมาแล้ว คือ ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี มารดา และบิดา” (มหาวรรค 198) บทหนึ่งว่า “ก็ถ้าพี่ชายหรือญาติอื่นของภิกษุป่วย” บทหนึ่งว่า “ภิกษุผู้เป็นภิกขุภัตติกะอยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลายในวิหารแห่งหนึ่ง” บทหนึ่งว่า “ถ้าภิกษุ... (ละไว้)... มีความไม่ยินดี หรือความรำคาญ หรือทิฏฐิเกิดขึ้น” บทหนึ่งว่า “ภิกษุบางรูปต้องครุธรรม ควรแก่ปริวาส” บทหนึ่งว่า “แม้ภิกษุณีผู้ควรแก่มานัต” บทหนึ่งว่า “สามเณรผู้ประสงค์จะอุปสมบท... (ละไว้)... หรือสิกขมานา... (ละไว้)... หรือสามเณรี” บทหนึ่งว่า “สงฆ์ประสงค์จะทำกรรมแก่ภิกษุหรือภิกษุณี คือตัชชนียกรรม” บทหนึ่งว่า “แม้กรรมนั้นทำเสร็จแล้ว” บทหนึ่งว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ไปเพื่อสังฆกรณียะ” (มหาวรรค 199) รวมเป็น ๑๑ ฐานะ ในบรรดาฐานะเหล่านั้น ใน ๓ ฐานะ คือ โดยอำนาจฐานะที่ ๑ ที่ ๓ และที่ ๔ พึงไปเมื่อเขาส่งมาเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อเขาไม่ได้ส่งมา ใน ๘ ฐานะที่เหลือ พึงไปได้แม้เมื่อเขาไม่ได้ส่งมา จะกล่าวไปไยเมื่อเขาส่งมาแล้ว เพราะในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา มหาวรรค 2.199) กล่าวไว้ว่า “พึงไป คือพึงไปเพื่อสังฆกรณียะได้แม้เมื่อเขาไม่ได้ส่งมา” และในที่นี้ พึงทราบว่า แม้เมื่อผู้ที่ยังมิใช่อุบาสกแต่ประสงค์จะรู้ความเป็นไปของพระศาสนาส่งมาแล้ว ก็ควรไปเพื่อสัตตาหกรณียะได้ เพื่อความถึงพร้อมแห่งความเจริญของความเลื่อมใสของชนเหล่านั้น คำว่า ภิกขุภัตติกะ คือ ผู้ที่อาศัยภิกษุ ก็เพราะเขาอยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “อยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลาย”

181. අපිචෙත්ථාති අපිච එත්ථාති ඡෙදො, එත්ථ එතස්මිං සත්තාහකරණීයවිනිච්ඡයෙ අපිච අපරො අයං ඊදිසො පාළිමුත්තකනයො වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකපාළිතො මුත්තො නයො වෙදිතබ්බොති යොජනා. සමන්තපාසාදිකායං (මහාව. අට්ඨ. 199) පන ‘‘පාළිමුත්තකරත්තිච්ඡෙදවිනිච්ඡයො’’ති දිස්සති. තථා [Pg.408] හි විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.199) ‘‘රත්තිච්ඡෙදවිනිච්ඡයොති සත්තාහකරණීයෙන ගන්ත්වා බහිද්ධා අරුණුට්ඨාපනසඞ්ඛාතස්ස රත්තිච්ඡෙදස්ස විනිච්ඡයො’’ති. සාරත්ථදීපනියම්පි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.199) ‘‘සත්තාහකරණීයෙන ගන්ත්වා බහිද්ධා අරුණුට්ඨාපනං රත්තිච්ඡෙදො’’ති. අනිමන්තිතෙන ගන්තුං න වට්ටතීති එත්ථ අනිමන්තිතත්තා සත්තාහකිච්චං අධිට්ඨහිත්වා ගච්ඡන්තස්සපි වස්සච්ඡෙදො චෙව දුක්කටඤ්ච හොතීති වෙදිතබ්බං. යථාවුත්තඤ්හි රත්තිච්ඡෙදකාරණං විනා තිරොවිහාරෙ වසිත්වා ආගමිස්සාමීති ගච්ඡතො වස්සච්ඡෙදං වදන්ති. ගන්තුං වට්ටතීති අන්තොඋපචාරසීමායං ඨිතෙනෙව සත්තාහකරණීයනිමිත්තං සල්ලක්ඛෙත්වා ඉමිනා නිමිත්තෙන ගන්ත්වා ‘‘සත්තාහබ්භන්තරෙ ආගච්ඡිස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා ගන්තුං වට්ටති. පුරිමක්ඛණෙ ආභොගං කත්වා ගමනක්ඛණෙ විසරිත්වා ගතෙපි දොසො නත්ථි, ‘‘සකරණීයො පක්කමතී’’ති (මහාව. 207) වුත්තත්තා සබ්බථා ආභොගං අකත්වා ගතස්ස වස්සච්ඡෙදොති වදන්ති. යො පන සත්තාහකරණීයනිමිත්තාභාවෙපි ‘‘සත්තාහබ්භන්තරෙ ආගමිස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා ගන්ත්වා සත්තාහබ්භන්තරෙ ආගච්ඡති, තස්ස ආපත්තියෙව, වස්සච්ඡෙදො නත්ථි සත්තාහස්ස සන්නිවත්තත්තාති වදන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

๑๘๑. บทว่า อปิเจตถะ มีบทตัดว่า อปิจ เอตถะ ในวินิจฉัยสัตตาหกรณียะนี้ พึงทราบการประกอบความว่า นัยอื่นอีกเช่นนี้ ซึ่งเป็นนัยที่พ้นจากพระบาลี (ปาฬิมุตตกนัย) จากวัสสูปนายิกขันธกบาลี แต่ในสมันตปาสาทิกา (มหาวรรค อรรถกถา 199) ปรากฏว่า “วินิจฉัยรัตติเฉทที่พ้นจากพระบาลี” ดังที่ในวิมติวิโนทนี (วิ.วิ.ฏีกา มหาวรรค 2.199) กล่าวว่า “วินิจฉัยรัตติเฉท คือวินิจฉัยรัตติเฉทอันได้แก่การที่อรุณขึ้นภายนอกหลังจากไปเพื่อสัตตาหกรณียะ” แม้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ.ฏีกา มหาวรรค 3.199) ก็กล่าวว่า “การที่อรุณขึ้นภายนอกหลังจากไปเพื่อสัตตาหกรณียะ คือรัตติเฉท” ในบทว่า “ไม่ควรไปโดยไม่ได้รับนิมนต์” พึงทราบว่า แม้ผู้ที่ไปโดยอธิษฐานสัตตาหกิจเพราะไม่ได้ถูกนิมนต์ ก็ย่อมมีพรรษาขาดและอาบัติทุกกฏ เพราะกล่าวกันว่า ผู้ที่ไปโดยคิดว่า “จะไปอยู่ ณ ที่อื่นจากวิหารแล้วกลับมา” โดยไม่มีเหตุแห่งรัตติเฉทตามที่กล่าวมา ย่อมมีพรรษาขาด บทว่า “ควรไป” คือ ผู้ที่อยู่ในสีมาอุปจาระเท่านั้น พึงกำหนดนิมิตแห่งสัตตาหกรณียะแล้วไปโดยอาศัยนิมิตนั้น และพึงทำความตั้งใจว่า “จะกลับมาภายใน ๗ วัน” จึงควรไป แม้ผู้ที่ทำความตั้งใจไว้ในขณะก่อนแล้วลืมไปในขณะที่ไป ก็ไม่มีโทษ เพราะกล่าวไว้ว่า “ผู้มีกิจควรทำย่อมหลีกไป” (มหาวรรค 207) แต่กล่าวกันว่า ผู้ที่ไปโดยไม่ได้ทำความตั้งใจไว้เลย ย่อมมีพรรษาขาด ส่วนผู้ที่แม้ไม่มีนิมิตแห่งสัตตาหกรณียะ แต่ทำความตั้งใจว่า “จะกลับมาภายใน ๗ วัน” แล้วไป และกลับมาภายใน ๗ วัน ผู้นั้นย่อมมีอาบัติเท่านั้น ไม่มีพรรษาขาด เพราะกลับมาภายใน ๗ วัน ดังนี้ กล่าวกันว่า พึงพิจารณาแล้วถือเอา

භණ්ඩකන්ති චීවරභණ්ඩං. පහිණන්තීති චීවරධොවනාදිකම්මෙන පහිණන්ති. සම්පාපුණිතුං න සක්කොති, වට්ටතීති එත්ථ ‘‘අජ්ජෙව ආගමිස්සාමී’’ති සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා පුන ආගච්ඡන්තස්ස අන්තරාමග්ගෙ සචෙ අරුණුග්ගමනං හොති, වස්සච්ඡෙදොපි න හොති, රත්තිච්ඡෙදදුක්කටඤ්ච නත්ථීති වදන්ති, තදහෙව ආගමනෙ සඋස්සාහත්තා වස්සච්ඡෙදො වා ආපත්ති වා න හොතීති අධිප්පායො. ආචරියං පස්සිස්සාමීති පන ගන්තුං ලභතීති ‘‘අගිලානම්පි ආචරියං, උපජ්ඣායං වා පස්සිස්සාමී’’ති සත්තාහකරණීයෙන ගන්තුං ලභති, නිස්සයාචරියං ධම්මාචරියඤ්ච, පගෙව [Pg.409] උපසම්පදාචරියඋපජ්ඣායෙ. සචෙ නං ආචරියො ‘‘අජ්ජ මා ගච්ඡා’’ති වදති, වට්ටතීති එවං සත්තාහකරණීයෙන ආගතානං අන්තොසත්තාහෙයෙව පුන ආගච්ඡන්තං සචෙ ආචරියො, උපජ්ඣායො වා ‘‘අජ්ජ මා ගච්ඡා’’ති වදති, වට්ටති, සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්තීති අධිප්පායො. වස්සච්ඡෙදො පන හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං සත්තාහස්ස බහිද්ධා වීතිනාමිතත්තා.

บทว่า ภัณฑกัง คือ กองจีวร บทว่า ปหิณันติ คือ ส่งไปด้วยกิจมีการซักจีวรเป็นต้น ในบทว่า “ไม่สามารถจะไปถึงได้ ควร” กล่าวกันว่า ถ้าผู้ที่ไปวิหารใกล้เคียงโดยคิดว่า “จะกลับมาวันนี้แหละ” แล้วกลับมาอีก และในระหว่างทางอรุณขึ้น ก็ไม่มีพรรษาขาด และไม่มีอาบัติทุกกฏอันเป็นรัตติเฉท ความหมายคือ เพราะมีความพยายามที่จะกลับมาในวันนั้นเอง จึงไม่มีพรรษาขาดหรืออาบัติ ส่วนบทว่า “จะไปเพื่อเยี่ยมอาจารย์ ย่อมได้” คือ ย่อมได้ไปเพื่อสัตตาหกรณียะโดยคิดว่า “จะไปเยี่ยมอาจารย์หรืออุปัชฌาย์ แม้ที่ไม่ป่วย” คืออาจารย์ผู้ให้นิสัยและอาจารย์ผู้แสดงธรรม จะกล่าวไปไยถึงอุปัชฌาย์และอาจารย์ผู้ให้อุปสมบท บทว่า “ถ้าอาจารย์บอกว่า ‘วันนี้อย่าเพิ่งไป’ ควร” ความหมายคือ ถ้าอาจารย์หรืออุปัชฌาย์บอกแก่ผู้ที่มาเพื่อสัตตาหกรณียะซึ่งกำลังจะกลับไปภายใน ๗ วันว่า “วันนี้อย่าเพิ่งไป” ก็ควร และไม่มีอาบัติแม้เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้ว แต่พึงทราบว่า พรรษาขาดแน่นอน เพราะได้ล่วง ๗ วันไปภายนอกแล้ว

සචෙ දූරං ගතො සත්තාහවාරෙන අරුණො උට්ඨාපෙතබ්බොති ඉමිනා වස්සච්ඡෙදකාරණෙ සති සත්තාහකරණීයෙන ගන්තුම්පි වට්ටතීති දීපෙති. එත්ථ ඡ දිවසානි බහිද්ධා වීතිනාමෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ පුරාරුණා එව අන්තොඋපචාරසීමායං පවිසිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙත්වා පුනදිවසෙ සත්තාහං අධිට්ඨාය ගන්තබ්බන්ති අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘සත්තමෙ දිවසෙ ආගන්ත්වා අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා තදහෙව දිවසභාගෙපි ගන්තුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං ‘‘අරුණො උට්ඨාපෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා. සත්තමෙ දිවසෙ තත්ථ අරුණුට්ඨාපනමෙව හි සන්ධාය පාළියං (මහාව. 199) ‘‘සත්තාහං සන්නිවත්තො කාතබ්බො’’ති වුත්තං. අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා ගච්ඡන්තො ච අන්තො අප්පවිසිත්වා බහිද්ධාව සත්තාහං වීතිනාමෙන්තො ච සමුච්ඡින්නවස්සො එව භවිස්සති අරුණස්ස බහි එව උට්ඨාපිතත්තා. ඉතරථා ‘‘අරුණො උට්ඨාපෙතබ්බො’’ති වචනං නිරත්ථකං සියා. ‘‘සත්තාහවාරෙන අන්තොවිහාරෙ පවිසිත්වා අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා ගන්තබ්බ’’න්ති වත්තබ්බතො අඤ්ඤෙසු ච ඨානෙසු අරුණුට්ඨාපනමෙව වුච්චති. වක්ඛති හි චීවරක්ඛන්ධකෙ (මහාව. අට්ඨ. 364) ‘‘එකස්මිං විහාරෙ වසන්තො ඉතරස්මිං සත්තාහවාරෙන අරුණමෙව උට්ඨාපෙතී’’ති.

ถ้าไปไกลด้วยกำหนด ๗ วันที่ต้องทำอรุณให้ขึ้นนี้ เมื่อมีเหตุแห่งการขาดพรรษา ย่อมแสดงว่าแม้การไปเพื่อกิจ ๗ วันก็ควร. ในข้อนี้ มีอธิบายว่า ล่วง ๖ วันภายนอกแล้ว ในวันที่ ๗ ก่อนอรุณขึ้น พึงเข้าไปภายในสีมาอุปจาระ ทำอรุณให้ขึ้น แล้วในวันรุ่งขึ้น พึงอธิษฐาน ๗ วันแล้วไป. แต่บางพวกกล่าวว่า 'ในวันที่ ๗ มาแล้ว ไม่ต้องทำอรุณให้ขึ้น จะไปในส่วนแห่งวันนั้นเลยก็ได้' คำนั้นไม่ควรยึดถือ เพราะกล่าวไว้ว่า 'พึงทำอรุณให้ขึ้น'. ในวันที่ ๗ นั้น พระบาลี (มหาวรรค ๑๙๙) หมายถึงการทำอรุณให้ขึ้นในที่นั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พึงกลับมาภายใน ๗ วัน'. อนึ่ง ผู้ที่ไปโดยไม่ทำอรุณให้ขึ้น และผู้ที่ล่วง ๗ วันภายนอกโดยไม่เข้าไปภายใน ย่อมเป็นผู้มีพรรษาขาดโดยสิ้นเชิง เพราะอรุณขึ้นภายนอกนั่นเอง. มิฉะนั้น คำว่า 'พึงทำอรุณให้ขึ้น' ก็จะไร้ประโยชน์. เพราะคำว่า 'พึงเข้าไปในวิหารภายในด้วยกำหนด ๗ วัน ไม่ต้องทำอรุณให้ขึ้นแล้วไป' ไม่ควรกล่าว และในที่อื่น ๆ ก็กล่าวถึงแต่การทำอรุณให้ขึ้นเท่านั้น. เพราะในจีวรขันธกะ (มหาวรรค อรรถกถา ๓๖๔) จะกล่าวไว้ว่า 'ผู้ที่อยู่ในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมทำอรุณให้ขึ้นในวิหารอีกแห่งหนึ่งด้วยกำหนด ๗ วัน'.

අථාපි [Pg.410] යං තෙ වදෙය්‍යුං ‘‘සත්තමෙ දිවසෙ යදා කදාචි පවිට්ඨෙන තංදිවසනිස්සිතො අතීතාරුණො උට්ඨාපිතො නාම හොතීති ඉමමත්ථං සන්ධාය අට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති, තං සද්දගතියාපි න සමෙති. න හි උට්ඨිතෙ අරුණෙ පච්ඡා පවිට්ඨො තස්ස පයොජකො උට්ඨාපකො භවිතුමරහති. යදි භවෙය්‍ය, ‘‘වස්සං උපගන්ත්වා පන අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා තදහෙව සත්තාහකරණීයෙන පක්කමන්තස්සා’’පීති (මහාව. අට්ඨ. 207) එත්ථ ‘‘අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා’’ති වචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. තෙනපි තංදිවසනිස්සිතස්ස අරුණස්ස උට්ඨාපිතත්තා ආරඤ්ඤකස්සපි භික්ඛුනො සායන්හසමයෙ අඞ්ගයුත්තං අරඤ්ඤං ගන්ත්වා තදා එව නිවත්තන්තස්ස අරුණො උට්ඨාපිතො ධුතඞ්ගඤ්ච විසොධිතං සියා, න චෙතං යුත්තං අරුණුග්ගමනකාලෙ එව අරුණුට්ඨාපනස්ස වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘කාලස්සෙව පන නික්ඛමිත්වා අඞ්ගයුත්තෙ ඨානෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං. සචෙ අරුණුට්ඨානවෙලායං තෙසං ආබාධො වඩ්ඪති, තෙසං එව කිච්චං කාතබ්බං, න ධුතඞ්ගවිසුද්ධිකෙන භවිතබ්බ’’න්ති (විසුද්ධි. 1.31). තථා පාරිවාසිකාදීනම්පි අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා වත්තං නික්ඛිපන්තානං රත්තිච්ඡෙදො වුත්තො. ‘‘උග්ගතෙ අරුණෙ නික්ඛිපිතබ්බ’’න්ති (චූළව. අට්ඨ. 97) හි වුත්තං. සහසෙය්‍යසික්ඛාපදෙපි අනුපසම්පන්නෙහි සහ නිවුත්ථභාවපරිමොචනත්ථං ‘‘පුරාරුණා නික්ඛමිත්වා’’තිආදි (පාචි. 54) වුත්තං. එවං චීවරවිප්පවාසාදීසු ච සබ්බත්ථ රත්තිපරියොසානෙ ආගාමිඅරුණවසෙනෙව අරුණුට්ඨානං දස්සිතං, න අතීතාරුණවසෙන, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අරුණුට්ඨාපනං වෙදිතබ්බං අඤ්ඤථා වස්සච්ඡෙදත්තා.

อนึ่ง คำที่พวกเขากล่าวว่า 'ในวันที่ ๗ เมื่อใดก็ตามที่เข้าไปแล้ว อรุณที่ล่วงไปแล้วซึ่งอาศัยวันนั้นชื่อว่าถูกทำให้อุบัติขึ้น อรรถกถาได้กล่าวถึงความหมายนี้ไว้' คำนั้นไม่สมกันแม้โดยทางแห่งถ้อยคำ. เพราะผู้ที่เข้าไปภายหลังเมื่ออรุณขึ้นแล้ว ไม่ควรเป็นผู้ก่อให้เกิดหรือเป็นผู้ทำอรุณนั้นให้ขึ้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า 'ผู้ที่เข้าพรรษาแล้ว แต่ไม่ทำอรุณให้ขึ้น แล้วออกไปเพื่อกิจ ๗ วันในวันนั้นเอง' (มหาวรรค อรรถกถา ๒๐๗) ในที่นี้ คำว่า 'ไม่ทำอรุณให้ขึ้น' ก็จะขัดกัน. ด้วยเหตุนั้น อรุณที่อาศัยวันนั้นถูกทำให้อุบัติขึ้น แม้ภิกษุผู้อยู่ป่าที่ไปป่าอันประกอบด้วยองค์ในเวลาเย็น แล้วกลับมาในเวลานั้น อรุณก็ชื่อว่าถูกทำให้อุบัติขึ้น และธุดงค์ก็ชื่อว่าบริสุทธิ์ ซึ่งไม่สมควร เพราะการทำอรุณให้ขึ้นกล่าวไว้ในเวลาอรุณขึ้นเท่านั้น. เพราะกล่าวไว้ว่า 'พึงออกไปแต่เช้าตรู่ แล้วทำอรุณให้ขึ้นในที่อันประกอบด้วยองค์. ถ้าในเวลาอรุณขึ้น อาพาธของพวกเขากำเริบขึ้น พึงทำกิจของพวกเขานั้น ไม่พึงเป็นผู้ชำระธุดงค์' (วิสุทธิมรรค ๑.๓๑). อนึ่ง การขาดราตรีของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นต้น ที่ไม่ทำอรุณให้ขึ้นแล้วงดวัตร ก็ได้กล่าวไว้. เพราะกล่าวไว้ว่า 'พึงงดเมื่ออรุณขึ้นแล้ว' (จุลวรรค อรรถกถา ๙๗). แม้ในสหัสเสยยสิกขาบท เพื่อปลดเปลื้องจากการอยู่ร่วมกับอนุปสัมบัน ก็กล่าวไว้ว่า 'พึงออกไปก่อนอรุณขึ้น' เป็นต้น (ปาจิตตีย์ ๕๔). ดังนี้ ในเรื่องจีวรวิปปวาสเป็นต้น ในที่ทั้งปวง ก็แสดงการทำอรุณให้ขึ้นโดยอาศัยอรุณที่จะมาถึงเมื่อสิ้นสุดราตรี ไม่ใช่อาศัยอรุณที่ล่วงไปแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบการทำอรุณให้ขึ้นในที่นี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น มิฉะนั้นจะเป็นการขาดพรรษา.

යං පන වස්සං උපගතස්ස තදහෙව අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා සකරණීයස්ස පක්කමනවචනං, තං වස්සං උපගතකාලතො පට්ඨාය යදා කදාචි නිමිත්තෙ සති ගමනස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා යුත්තං, න පන සත්තාහවාරෙන ගතස්ස අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා තදහෙවගමනං [Pg.411] ‘‘අරුණො උට්ඨාපෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා. යථා වා ‘‘සත්තාහානාගතාය පවාරණාය සකරණීයො පක්කමති, ආගච්ඡෙය්‍ය වා සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තං ආවාසං න වා ආගච්ඡෙය්‍යා’’තිආදිනා (මහාව. 207) පච්ඡිමසත්තාහෙ අනාගමනෙ අනුඤ්ඤාතෙපි අඤ්ඤසත්තාහෙසු තං න වට්ටති. එවං පඨමසත්තාහෙ අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා ගමනෙ අනුඤ්ඤාතෙපි තතො පරෙසු සත්තාහෙසු ආගතස්ස අරුණං අනුට්ඨාපෙත්වා ගමනං න වට්ටති එවාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

ส่วนคำที่กล่าวถึงการที่ผู้เข้าพรรษาแล้วไม่ทำอรุณให้ขึ้นในวันนั้นเอง แล้วออกไปเพื่อกิจนั้น ย่อมสมควร เพราะอนุญาตให้ไปได้เมื่อมีนิมิตเมื่อใดก็ได้นับตั้งแต่เวลาเข้าพรรษา แต่การที่ผู้ไปด้วยกำหนด ๗ วัน ไม่ทำอรุณให้ขึ้นแล้วไปในวันนั้นเองไม่สมควร เพราะกล่าวไว้ว่า 'พึงทำอรุณให้ขึ้น'. เปรียบเหมือนในสัปดาห์สุดท้าย แม้จะอนุญาตให้ไม่กลับมาได้ โดยกล่าวว่า 'ภิกษุผู้มีกิจพึงออกไปเพื่อปวารณาที่ยังไม่ถึง ๗ วัน ภิกษุนั้นจะกลับมายังอาวาสนั้นหรือไม่กลับมาก็ได้' เป็นต้น (มหาวรรค ๒๐๗) แต่ในสัปดาห์อื่น ๆ นั้นไม่ควร. ดังนั้น แม้จะอนุญาตให้ไปโดยไม่ทำอรุณให้ขึ้นในสัปดาห์แรก แต่การที่ผู้กลับมาในสัปดาห์ถัดจากนั้นไปแล้วไม่ทำอรุณให้ขึ้นแล้วไป ก็ไม่ควรเช่นกัน พึงถือเป็นข้อยุติในเรื่องนี้.

සචෙ පවාරිතකාලෙ වස්සාවාසිකං දෙන්තීතිආදිනා වස්සාවාසිකචීවරම්පි කථිනචීවරං විය වස්සංවුත්ථවිහාරපටිබද්ධන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘යදි සත්තාහවාරෙන අරුණං උට්ඨාපයිංසු, ගහෙතබ්බ’’න්ති පන වුත්තත්තා සත්තාහකරණීයෙන ගන්ත්වා සත්තාහබ්භන්තරෙ ආගතා ලභන්ති. කථිනානිසංසචීවරං පන සඞ්ඝං අනාපුච්ඡා තෙ න ලභන්ති. වක්ඛති හි ‘‘සත්තාහකරණීයෙන ගතාපි භාජනීයභණ්ඩං ලභන්තූති වා එවරූපං අධම්මිකවත්තං න කාතබ්බ’’න්ති (වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 182). ඉධ ආහටන්ති විහාරතො බහි ආගතට්ඨානෙ ආනීතං.

ถ้าให้ผ้าอาบน้ำฝนในเวลาปวารณาเป็นต้น ก็พึงทราบว่าผ้าอาบน้ำฝนก็ผูกพันอยู่กับวิหารที่อยู่จำพรรษาแล้ว เหมือนผ้ากฐิน. แต่เพราะกล่าวไว้ว่า 'ถ้าทำอรุณให้ขึ้นด้วยกำหนด ๗ วัน พึงรับได้' ผู้ที่ไปเพื่อกิจ ๗ วันแล้วกลับมาภายใน ๗ วัน ย่อมได้รับ. ส่วนผ้าอันเป็นอานิสงส์กฐินนั้น พวกเขาไม่ได้รับโดยไม่บอกลาสงฆ์. เพราะจะกล่าวไว้ว่า 'ไม่พึงทำวัตรอันไม่เป็นธรรมเช่นนี้ว่า แม้ผู้ที่ไปเพื่อกิจ ๗ วัน ก็จงได้รับของที่ควรแบ่งเถิด' (วินัยสังคหะ อรรถกถา ๑๘๒). ในที่นี้ คำว่า 'อาหฏํ' (นำมา) หมายถึง นำมาในที่ที่มาถึงภายนอกวิหาร.

වාළෙහි උබ්බාළ්හා හොන්ති, ගණ්හන්තිපි පරිපාතෙන්තිපීති එත්ථ ගණ්හන්තීති ගහෙත්වා ඛාදන්ති. පරිපාතෙන්තීති පලාපෙන්ති, අනුබන්ධන්තීති අත්ථො. ඉමෙසු ‘‘ගාළෙහි උබ්බාළ්හා හොන්තී’’තිආදීසු සඞ්ඝභෙදපරියන්තෙසු වත්ථූසු කෙවලං අනාපත්ති හොති, පවාරෙතුං පන න ලභතීති දට්ඨබ්බං. සචෙ පනාතිආදීසු යස්මා නානාසීමායං ද්වීසු ආවාසෙසු වස්සං උපගච්ඡන්තස්ස ‘‘දුතියෙ වසිස්සාමී’’ති උපචාරතො නික්ඛන්තමත්තෙ පඨමො සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භති, තස්මා පාළියං (මහාව. 207) ‘‘තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො පුරිමිකා ච න පඤ්ඤායතී’’ති පඨමං සෙනාසනග්ගාහං සන්ධාය වුත්තං. දුතියසෙනාසනග්ගාහෙ පන පුරිමිකා පඤ්ඤායතෙව, තත්ථෙව තෙමාසං වසන්තො [Pg.412] පුරිමවස්සංවුත්ථො එව හොති. තතො වා පන දුතියදිවසාදීසු ‘‘පඨමසෙනාසනෙ වසිස්සාමී’’ති උපචාරාතික්කමෙ පුරිමිකාපි න පඤ්ඤායතීති දට්ඨබ්බං.

ในคำว่า "ถูกสัตว์ร้ายเบียดเบียน ย่อมจับกินบ้าง ย่อมทำให้ตกไปบ้าง" นี้ คำว่า "ย่อมจับกิน" หมายถึง จับแล้วกิน. คำว่า "ย่อมทำให้ตกไป" หมายถึง ย่อมทำให้หนีไป, อธิบายว่า ย่อมติดตาม. ในเรื่องเหล่านี้ มีเรื่อง "ถูกสัตว์ร้ายเบียดเบียน" เป็นต้น จนถึงเรื่องการทำสังฆเภท เป็นเพียงอนาบัติ แต่พึงทราบว่าไม่ได้รับอนุญาตให้ปวารณา. ส่วนในคำว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น เพราะเมื่อภิกษุผู้เข้าพรรษาในอาวาส ๒ แห่งที่ต่างสีมากัน ออกจากอุปจาระด้วยตั้งใจว่า "จะอยู่จำพรรษาในอาวาสที่ ๒" การถือเสนาสนะครั้งแรกย่อมระงับไป, เพราะฉะนั้น ในพระบาลี (มหาวรรค ๒๐๗) จึงตรัสหมายถึงการถือเสนาสนะครั้งแรกว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุริมิกาพรรษาของภิกษุนั้นย่อมไม่ปรากฏ". แต่ในการถือเสนาสนะครั้งที่ ๒ ปุริมิกาพรรษาย่อมปรากฏแน่นอน, ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในที่นั้นตลอด ๓ เดือน ย่อมเป็นผู้อยู่จำพรรษาต้นนั่นเอง. หรือว่าตั้งแต่วันที่ ๒ เป็นต้นไป เมื่อล่วงอุปจาระไปด้วยตั้งใจว่า "จะอยู่จำพรรษาในเสนาสนะแรก" พึงทราบว่าแม้ปุริมิกาพรรษาก็ไม่ปรากฏ.

පටිස්සවස්ස විසංවාදනපච්චයා හොන්තම්පි දුක්කටං සතියෙව පටිස්සවෙ හොතීති ආහ ‘‘තස්ස තස්ස පටිස්සවස්ස විසංවාදෙ දුක්කට’’න්ති. තෙනෙවාහ ‘‘තඤ්ච ඛො…පෙ… විසංවාදනපච්චයා’’ති. පාළියං (මහාව. 207) ‘‘සො සත්තාහානාගතාය පවාරණාය සකරණීයො පක්කමතී’’ති වුත්තත්තා පවාරණාදිවසෙපි සත්තාහකරණීයං විනා ගන්තුං න වට්ටතීති දට්ඨබ්බං. ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘නවමිතො පට්ඨාය ගන්තුං වට්ටතී’’ති අට්ඨකථාවචනං කච්චි උපොසථදිවසතො උපනිධාය නවමී ඉච්ඡිතබ්බා, උදාහු ලොකියතිථිවසෙනාති ආසඞ්කන්ති. තත්‍රෙවං විනිච්ඡිතබ්බං – පුරිමභද්දපදමාසකාළපක්ඛඋපොසථදිවසං උපනිධාය ඉච්ඡිතබ්බා, න ලොකියතිථිවසෙන. භද්දපදමාසස්ස හි කාළපක්ඛඋපොසථදිවසං මරියාදං කත්වා තදනන්තරපාටිපදදිවසතො පට්ඨාය ගණියමානෙ සති යො දිවසො නවමො හොති, තතො පට්ඨායාති වුත්තං හොති. තිථිපෙක්ඛාය පන ඉත්ථිලිඞ්ගවොහාරො, තතො නවමිතො පට්ඨාය අනාගතසත්තාහෙ පවාරණා හොති.

แม้ทุกกฏที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการกล่าวคลาดเคลื่อนต่อคำรับรอง ย่อมมีได้ในเมื่อมีการรับรองนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นทุกกฏในเพราะการกล่าวคลาดเคลื่อนต่อคำรับรองนั้นๆ". เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงกล่าวว่า "ก็แล... (ละ)... เพราะปัจจัยคือการกล่าวคลาดเคลื่อน". ในพระบาลี (มหาวรรค ๒๐๗) ตรัสไว้ว่า "ภิกษุนั้นมีกิจที่ควรทำ หลีกไปเมื่อวันปวารณาเหลืออีก ๗ วันจะถึง" ดังนี้, พึงทราบว่า แม้ในวันปวารณาก็ไม่ควรไปโดยไม่มีกิจที่ควรทำภายใน ๗ วัน. ในที่นี้ มีความสงสัยว่า คำอรรถกถาที่ว่า "ควรไปตั้งแต่วันที่ ๙ เป็นต้นไป" นั้น พึงประสงค์เอาวันที่ ๙ โดยนับจากวันอุโบสถ หรือโดยนับตามดิถีทางโลก. ในเรื่องนั้น พึงวินิจฉัยดังนี้ คือ พึงประสงค์เอาโดยนับจากวันอุโบสถในกาฬปักษ์แห่งเดือนภัทรบทต้น ไม่ใช่นับตามดิถีทางโลก. เพราะเมื่อกำหนดวันอุโบสถในกาฬปักษ์แห่งเดือนภัทรบทเป็นเขตแล้ว นับตั้งแต่วันปาฏิบทถัดจากวันนั้นไป วันใดเป็นวันที่ ๙ ท่านหมายเอาตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นไป. ส่วนการใช้โวหารเป็นอิตถีลิงค์ (นวมิโต) เพราะเพ่งถึงดิถี, ตั้งแต่วันที่ ๙ นั้นไป วันปวารณาย่อมมีใน ๗ วันที่ยังมาไม่ถึง.

සත්තාහං අනාගතාය අස්සාති සත්තාහානාගතා. කා සා? පවාරණා. අස්සයුජමාසස්ස සුක්කපක්ඛනවමියං සත්තාහකරණීයං අධිට්ඨාය ගච්ඡන්තො භික්ඛු අන්තොවස්සස්ස සත්තාහමත්තාවසිට්ඨත්තා සත්තමඅරුණෙ උග්ගතමත්තෙ වුත්ථවස්සො හොති, දසමියං ඡාහමත්තං, එකාදසමියං පඤ්චාහමත්තං, ද්වාදසියං චතුරාහමත්තං, තෙරසියං තීහමත්තං, චුද්දසියං ද්වීහමත්තං, පන්නරසියං එකාහමත්තං අවසිට්ඨං හොති, තස්මා පවාරණාදිවසස්ස පරියොසානභූතඅරුණස්මිං උග්ගතෙ වුත්ථවස්සො හොති, තස්මා තෙසං භික්ඛූනං කුක්කුච්චවිනොදනත්ථං [Pg.413] භගවා ධම්මස්සාමී ‘‘සො සත්තාහානාගතාය පවාරණාය සකරණීයො පක්කමති, ආගච්ඡෙය්‍ය වා සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තං ආවාසං න වා ආගච්ඡෙය්‍ය, තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො පුරිමිකා ච පඤ්ඤායති, පටිස්සවෙ ච අනාපත්තී’’ති (මහාව. 207) ආහ. සත්තාහානාගතාය කොමුදියා චාතුමාසිනියාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථ කොමුදියා චාතුමාසිනියාති පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමායං. සා හි කුමුදානං අත්ථිතාය කොමුදී, චතුන්නං වස්සිකමාසානං පරියොසානත්තා චාතුමාසිනීති වුච්චති. තදා හි කුමුදානි සුපුප්ඵිතානි හොන්ති, තස්මා කුමුදා එත්ථ පුප්ඵන්තීති කොමුදීති වුච්චති, කුමුදවතීති වුත්තං හොති.

คำว่า "สัตตาหานาคตา" หมายถึง (วันปวารณา) ที่เหลืออีก ๗ วันจะถึง. อะไรคือสิ่งนั้น? คือ ปวารณา. ภิกษุผู้ตั้งใจจะทำกิจภายใน ๗ วัน แล้วไปในวันขึ้น ๙ ค่ำ เดือนอัสสยุช เพราะเหลือเวลาภายในพรรษาเพียง ๗ วัน เมื่ออรุณที่ ๗ ขึ้นแล้ว ย่อมเป็นผู้อยู่จำพรรษาครบแล้ว, ในวันขึ้น ๑๐ ค่ำ เหลือ ๖ วัน, ในวันขึ้น ๑๑ ค่ำ เหลือ ๕ วัน, ในวันขึ้น ๑๒ ค่ำ เหลือ ๔ วัน, ในวันขึ้น ๑๓ ค่ำ เหลือ ๓ วัน, ในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ เหลือ ๒ วัน, ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เหลือ ๑ วัน, เพราะฉะนั้น เมื่ออรุณซึ่งเป็นที่สุดแห่งวันปวารณาขึ้นแล้ว ย่อมเป็นผู้อยู่จำพรรษาครบแล้ว. เพราะเหตุนั้น เพื่อบรรเทาความรังเกียจของภิกษุเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคผู้เป็นธรรมสามีจึงตรัสว่า "ภิกษุนั้นมีกิจที่ควรทำ หลีกไปเมื่อวันปวารณาเหลืออีก ๗ วันจะถึง, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นจะกลับมายังอาวาสนั้นก็ตาม หรือไม่กลับมาก็ตาม, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุริมิกาพรรษาของภิกษุนั้นย่อมปรากฏ และไม่มีอาบัติในเพราะคำรับรอง" (มหาวรรค ๒๐๗). ในคำว่า "สัตตาหานาคตายะ โกมุติยา จาตุมาสินิยา" นี้ ก็นัยเดียวกันนี้เอง. ในคำนั้น คำว่า "โกมุติยา จาตุมาสินิยา" หมายถึง วันเพ็ญเดือนกัตติกะหลัง. จริงอยู่ วันนั้นชื่อว่า "โกมุที" เพราะมีดอกบัว (กุมุท), ชื่อว่า "จาตุมาสินี" เพราะเป็นวันสิ้นสุดแห่งเดือนฤดูฝน ๔ เดือน. เพราะในเวลานั้น ดอกบัวทั้งหลายย่อมบานสะพรั่ง, เพราะฉะนั้น ดอกบัวย่อมบานในวันนี้นั้น จึงชื่อว่า "โกมุที" อธิบายว่า เป็นวันมีดอกบัว.

182. අන්තොවස්සවත්තකථායං නිබද්ධවත්තං ඨපෙත්වාති සජ්ඣායමනසිකාරාදීසු නිරන්තරකරණීයෙසු කත්තබ්බං කතිකවත්තං කත්වා. කසාවපරිභණ්ඩන්ති කසාවෙහි භූමිපරිකම්මං. වත්තන්ති කතිකවත්තං.

๑๘๒. ในกถาว่าด้วยวัตรภายในพรรษา คำว่า "เว้นวัตรที่กำหนดไว้" หมายถึง ทำกติกาวัดที่พึงทำในกิจที่ควรทำอย่างต่อเนื่อง มีการสาธยายและการมนสิการเป็นต้นแล้ว. คำว่า "กสาวปริภัณฑัง" หมายถึง การทำพื้นด้วยน้ำฝาด. คำว่า "วัตร" หมายถึง กติกาวัด.

එවරූපං අධම්මිකවත්තං න කාතබ්බන්ති නානාවෙරජ්ජකා හි භික්ඛූ සන්නිපතන්ති, තත්ථ කෙචි දුබ්බලා අප්පථාමා එවරූපං වත්තං අනුපාලෙතුං න සක්කොන්ති, තස්මා ඉධ ආගතඤ්ච චතුත්ථපාරාජිකවණ්ණනායං (පාරා. අට්ඨ. 2.227) ආගතං ආවාසං වා මණ්ඩපං වා සීමං වා යං කිඤ්චි ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘යො ඉමම්හා ආවාසා පඨමං පක්කමිස්සති, තං ‘අරහා’ති ජානිස්සාමා’’ති කතාය කතිකාය යො ‘‘මං ‘අරහා’ති ජානන්තූ’’ති තම්හා ඨානා පඨමං පක්කමති, පාරාජිකො හොති. යො පන ආචරියුපජ්ඣායානං වා කිච්චෙන මාතාපිතූනං වා කෙනචිදෙව කරණීයෙන භික්ඛාචාරවත්තං වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනං අත්ථාය අඤ්ඤෙන වා තාදිසෙන කරණීයෙන තං ඨානං අතික්කමිත්වා ගච්ඡති, අනාපත්ති. සචෙපිස්ස එවං ගතස්ස පච්ඡා ඉච්ඡාචාරො උප්පජ්ජති [Pg.414] ‘‘න දානාහං තත්ථ ගමිස්සාමි, එවං මං අරහාති සම්භාවෙස්සන්තී’’ති, අනාපත්තියෙව.

ไม่พึงทำวัตรที่ไม่เป็นธรรมเช่นนี้ เพราะภิกษุผู้มาจากต่างถิ่นย่อมมาประชุมกัน, ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางรูปอ่อนแอ มีกำลังน้อย ไม่สามารถจะรักษาวัตรเช่นนี้ได้. เพราะฉะนั้น ในเรื่องที่มาในที่นี้และที่มาในอรรถกถาปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ (ปารา. อรรถ. ๒.๒๒๗) ว่า ภิกษุกำหนดอาวาส หรือมณฑป หรือสีมา หรือสถานที่ใดสถานที่หนึ่งแล้ว ทำกติกาว่า "ผู้ใดจักหลีกไปจากอาวาสนี้ก่อน เราจักรู้ว่าผู้นั้นเป็นพระอรหันต์", ภิกษุใดหลีกไปจากสถานที่นั้นก่อนด้วยคิดว่า "ขอคนทั้งหลายจงรู้ว่าเราเป็นพระอรหันต์", ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก. ส่วนภิกษุใดไปล่วงสถานที่นั้นเพราะกิจของอาจารย์หรืออุปัชฌาย์ หรือเพราะกิจบางอย่างของมารดาบิดา หรือเพื่อวัตรในการเที่ยวบิณฑบาต หรือเพื่อประโยชน์แก่การเรียนและการสอบถามเป็นต้น หรือเพราะกิจอื่นที่คล้ายกันนั้น, ไม่เป็นอาบัติ. แม้หากว่าเมื่อภิกษุนั้นไปแล้วอย่างนี้ ภายหลังเกิดความปรารถนาลามกขึ้นว่า "บัดนี้เราจักไม่ไปที่นั่น, คนทั้งหลายจักสำคัญเราว่าเป็นพระอรหันต์อย่างนี้", ก็ไม่เป็นอาบัติอยู่นั่นเอง.

යොපි කෙනචිදෙව කරණීයෙන තං ඨානං පත්වා සජ්ඣායමනසිකාරාදිවසෙන අඤ්ඤවිහිතො වා හුත්වා චොරාදීහි වා අනුබද්ධො මෙඝං වා උට්ඨිතං දිස්වා අනොවස්සකං පවිසිතුකාමො තං ඨානං අතික්කමති, අනාපත්ති, යානෙන වා ඉද්ධියා වා ගච්ඡන්තොපි පාරාජිකං නාපජ්ජති, පදගමනෙනෙව ආපජ්ජති. තම්පි යෙහි සහ කතිකා කතා, තෙහි සද්ධිං අපුබ්බං අචරිමං ගච්ඡන්තො නාපජ්ජති. එවං ගච්ඡන්තා හි සබ්බෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං රක්ඛන්ති. සචෙපි මණ්ඩපරුක්ඛමූලාදීසු කිඤ්චි ඨානං පරිච්ඡින්දන්ති ‘‘යො එත්ථ නිසීදති වා චඞ්කමති වා, තං ‘අරහා’ති ජානිස්සාම’’, පුප්ඵානි වා ඨපෙත්වා, ‘‘යො ඉමානි ගහෙත්වා පූජං කරිස්සති, තං ‘අරහා’ති ජානිස්සාමා’’තිආදිනා නයෙන කතිකා කතා හොති, තත්‍රාපි ඉච්ඡාචාරවසෙන තථා කරොන්තස්ස පාරාජිකමෙව. සචෙපි උපාසකෙන අන්තරාමග්ගෙ විහාරො වා කතො හොති, චීවරාදීනි වා ඨපිතානි හොන්ති ‘‘යෙ අරහන්තො, තෙ ඉමස්මිං විහාරෙ වසන්තු, චීවරාදීනි වා ගණ්හන්තූ’’ති, තත්‍රාපි ඉච්ඡාචාරවසෙන වසන්තස්ස වා තානි වා ගණ්හන්තස්ස පාරාජිකමෙව, එතං පන අධම්මිකකතිකවත්තං, තස්මා න කාතබ්බං, අඤ්ඤං වා එවරූපං ‘‘ඉමස්මිං තෙමාසබ්භන්තරෙ සබ්බෙව ආරඤ්ඤකා හොන්තු පිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගාදිඅවසෙසධුතඞ්ගධරා වා, අථ වා සබ්බෙව ඛීණාසවා හොන්තූ’’ති එවමාදි. නානාවෙරජ්ජකා හි භික්ඛූ සන්නිපතන්ති. තත්ථ කෙචි දුබ්බලා අප්පථාමා එවරූපං වත්තං අනුපාලෙතුං න සක්කොන්ති, තස්මා එවරූපම්පි වත්තං න කාතබ්බං. ‘‘ඉමං තෙමාසං සබ්බෙහෙව න උද්දිසිතබ්බං, න පරිපුච්ඡිතබ්බං, න පබ්බාජෙතබ්බං, මූගබ්බතං ගණ්හිතබ්බං, බහිසීමට්ඨස්සපි සඞ්ඝලාභො දාතබ්බො’’ති එවමාදිකම්පි න කත්තබ්බමෙව.

แม้ผู้ใดไปถึงสถานที่นั้นด้วยกิจบางอย่าง แล้วเป็นผู้มีใจส่งไปในที่อื่นด้วยอำนาจแห่งการสาธยายและมนสิการเป็นต้น หรือถูกโจรเป็นต้นติดตาม หรือเห็นเมฆตั้งขึ้นแล้วปรารถนาจะเข้าไปในที่ไม่มีฝนตก แล้วล่วงเลยสถานที่นั้นไป ผู้นั้นไม่ต้องอาบัติ แม้ผู้ที่ไปด้วยยานหรือด้วยฤทธิ์ก็ไม่เป็นปาราชิก จะเป็นปาราชิกก็ด้วยการเดินเท้าเท่านั้น แม้ผู้ที่ไปพร้อมกับผู้ที่ทำกติการ่วมกัน โดยไม่ไปก่อนไม่ไปหลัง ก็ไม่ต้องอาบัติ เพราะเมื่อไปเช่นนี้ ทุกคนย่อมรักษาซึ่งกันและกัน แม้หากว่ามีการกำหนดสถานที่บางแห่ง เช่น มณฑป หรือโคนต้นไม้เป็นต้น แล้วทำกติกาว่า "ผู้ใดนั่งหรือเดินจงกรมในที่นี้ เราจะรู้จักผู้นั้นว่าเป็นพระอรหันต์" หรือวางดอกไม้ไว้แล้วทำกติกาว่า "ผู้ใดถือดอกไม้เหล่านี้ไปบูชา เราจะรู้จักผู้นั้นว่าเป็นพระอรหันต์" ดังนี้เป็นต้น ในกรณีนั้น ผู้ที่ทำเช่นนั้นด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา ก็เป็นปาราชิกแน่นอน แม้หากว่าอุบาสกสร้างวิหารไว้กลางทาง หรือวางจีวรเป็นต้นไว้ แล้วกล่าวว่า "พระอรหันต์ทั้งหลายจงอยู่ในวิหารนี้ หรือจงรับจีวรเป็นต้นเหล่านี้ไปเถิด" ในกรณีนั้น ผู้ที่อยู่หรือรับสิ่งเหล่านั้นด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา ก็เป็นปาราชิกแน่นอน แต่กติกาวัดอันไม่เป็นธรรมเช่นนี้ ไม่พึงทำ หรือกติกาอื่นที่คล้ายกันนี้ เช่น "ในพรรษา ๓ เดือนนี้ ขอให้ภิกษุทั้งหมดเป็นผู้อยู่ป่า หรือเป็นผู้ทรงธุดงค์มีบิณฑบาตเป็นวัตรและทรงธุดงค์ที่เหลือ หรือขอให้ทั้งหมดเป็นพระขีณาสพ" ดังนี้เป็นต้น เพราะภิกษุจากนานาประเทศย่อมมาประชุมกัน ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางรูปก็อ่อนแอ ไม่มีกำลัง ไม่สามารถรักษาวัตรเช่นนี้ได้ เพราะฉะนั้น วัตรเช่นนี้ก็ไม่พึงทำ แม้กติกาที่ว่า "ใน ๓ เดือนนี้ ทุกคนไม่พึงบอกสอน ไม่พึงสอบถาม ไม่พึงบวช พึงถือวัตรใบ้ พึงให้ลาภของสงฆ์แม้แก่ผู้ที่อยู่นอกสีมา" ดังนี้เป็นต้น ก็ไม่พึงทำเช่นกัน

තිවිධම්පීති [Pg.415] පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධවසෙන තිවිධම්පි. සොධෙත්වා පබ්බාජෙථාති භබ්බෙ ආචාරකුලපුත්තෙ උපපරික්ඛිත්වා පබ්බාජෙථ. භස්සෙ මත්තං ජානිත්වාති වචනෙ පමාණං ඤත්වා. දසකථාවත්ථු නාම අප්පිච්ඡාකථා සන්තුට්ඨිකථා පවිවෙකකථා අසංසග්ගකථා වීරියාරම්භකථා සීලකථා සමාධිකථා පඤ්ඤාකථා විමුත්තිකථා විමුත්තිඤාණදස්සනකථාති.

คำว่า "แม้ ๓ อย่าง" หมายถึง แม้ ๓ อย่างโดยอำนาจแห่งปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ. คำว่า "ชำระแล้วจึงบวช" หมายถึง ตรวจสอบกุลบุตรผู้มีมารยาทและสมควรแล้วจึงบวช. คำว่า "รู้ประมาณในการพูด" หมายถึง รู้ประมาณในคำพูด. ชื่อว่า วัตถุแห่งถ้อยคำ ๑๐ ประการ คือ ถ้อยคำว่าด้วยความมักน้อย ถ้อยคำว่าด้วยความสันโดษ ถ้อยคำว่าด้วยความสงัด ถ้อยคำว่าด้วยการไม่คลุกคลี ถ้อยคำว่าด้วยการปรารภความเพียร ถ้อยคำว่าด้วยศีล ถ้อยคำว่าด้วยสมาธิ ถ้อยคำว่าด้วยปัญญา ถ้อยคำว่าด้วยวิมุตติ ถ้อยคำว่าด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ

විග්ගහසංවත්තනිකං වචනං විග්ගාහිකං. චතුරාරක්ඛං අහාපෙන්තාති බුද්ධානුස්සති මෙත්තා අසුභං මරණානුස්සතීති ඉමං චතුරාරක්ඛං අහාපෙන්තා. දන්තකට්ඨඛාදනවත්තං ආචික්ඛිතබ්බන්ති එත්ථ ඉදං දන්තකට්ඨඛාදනවත්තං – යො දෙවසිකං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔසරති, තෙන සාමණෙරාදීහි ආහරිත්වා භික්ඛූනං යථාසුඛං භුඤ්ජනත්ථාය දන්තකට්ඨමාළකෙ නික්ඛිත්තෙසු දන්තකට්ඨෙසු දිවසෙ දිවසෙ එකමෙව දන්තකට්ඨං ගහෙතබ්බං. යො පන දෙවසිකං න ඔසරති, පධානඝරෙ වසිත්වා ධම්මස්සවනෙ වා උපොසථග්ගෙ වා දිස්සති, තෙන පමාණං සල්ලක්ඛෙත්වා චත්තාරි පඤ්ච දන්තකට්ඨානි අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඨපෙත්වා ඛාදිතබ්බානි. තෙසු ඛීණෙසු සචෙ පුනපි දන්තකට්ඨමාළකෙ බහූනි හොන්තියෙව, පුනපි ආහරිත්වා ඛාදිතබ්බානි. යදි පන පමාණං අසල්ලක්ඛෙත්වා ආහරති, තෙසු අඛීණෙසුයෙව මාළකෙ ඛීයති, තතො කෙචි ථෙරා ‘‘යෙහි ගහිතානි, තෙ පටිහරන්තූ’’ති වදෙය්‍යුං, කෙචි ‘‘ඛාදන්තු, පුන සාමණෙරා ආහරිස්සන්තී’’ති, තස්මා විවාදපරිහාරත්ථං පමාණං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, ගහණෙ පන දොසො නත්ථි. මග්ගං ගච්ඡන්තෙනපි එකං වා ද්වෙ වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ගන්තබ්බන්ති. භික්ඛාචාරවත්තං පිණ්ඩපාතිකවත්තෙ ආවිභවිස්සති.

วาจาที่ยังการทะเลาะวิวาทให้เป็นไป ชื่อว่า วาจาแก่งแย่ง. คำว่า “ไม่ละทิ้งจตุรารักขา” คือ ไม่ละทิ้งจตุรารักขาเหล่านี้ ได้แก่ พุทธานุสสติ เมตตา อสุภะ และมรณานุสสติ. คำว่า “พึงบอกทันตกัฏฐขาทนวัตร” ในที่นี้ ทันตกัฏฐขาทนวัตรนี้คือ ภิกษุใดเข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์เป็นประจำทุกวัน ภิกษุนั้นพึงถือไม้สีฟันเพียงอันเดียวในแต่ละวัน จากไม้สีฟันที่สามเณรเป็นต้นนำมาวางไว้ที่ซุ้มไม้สีฟัน เพื่อให้ภิกษุทั้งหลายใช้สอยได้ตามสบาย. ส่วนภิกษุใดไม่เข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์เป็นประจำทุกวัน แต่พักอยู่ในเรือนแห่งความเพียร หรือปรากฏตัวในที่ฟังธรรม หรือที่อุโบสถ ภิกษุนั้นพึงพิจารณาประมาณแล้วนำไม้สีฟัน ๔ หรือ ๕ อันไปเก็บไว้ในที่อยู่ของตนแล้วพึงใช้สอย. เมื่อไม้สีฟันเหล่านั้นหมดไป หากยังมีไม้สีฟันจำนวนมากอยู่ที่ซุ้มไม้สีฟันอีก ก็พึงนำมาใช้สอยอีก. แต่หากนำมาโดยไม่พิจารณาประมาณ เมื่อไม้สีฟันเหล่านั้นยังไม่หมด แต่ที่ซุ้มไม้สีฟันหมดไป เมื่อนั้นพระเถระบางรูปอาจกล่าวว่า “ผู้ใดถือเอาไปแล้ว ผู้นั้นจงนำกลับมา” บางรูปอาจกล่าวว่า “จงใช้สอยไปเถิด สามเณรจะนำมาให้อีก” เพราะฉะนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงการทะเลาะวิวาท พึงพิจารณาประมาณ แต่ในการถือเอาไปนั้นไม่มีโทษ. แม้ผู้เดินทางก็พึงใส่ไม้สีฟัน ๑ หรือ ๒ อันลงในย่ามแล้วพึงไป. ภิกขาจารวัตรจักปรากฏในปิณฑปาติกวัตร.

අන්තොගාමෙ…පෙ… න කථෙතබ්බාති එත්ථ චතූසු පච්චයෙසු චීවරෙ ච පිණ්ඩපාතෙ ච විඤ්ඤත්තිපි න වට්ටති නිමිත්තොභාසපරිකථාපි. සෙනාසනෙ විඤ්ඤත්තිමෙව න වට්ටති, සෙසානි තීණි [Pg.416] වට්ටන්ති. ගිලානපච්චයෙ සබ්බම්පි වට්ටති. එවං සන්තෙපි ආජීවං සොධෙන්තෙහි භික්ඛූහි සුට්ඨු රක්ඛිතබ්බාති. ඉමිනා ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං දස්සිතං. රක්ඛිතින්ද්‍රියෙහි භවිතබ්බන්ති ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. ඛන්ධකවත්තඤ්ච සෙඛියවත්තඤ්ච පූරෙතබ්බන්ති පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. පච්චයසන්නිස්සිතසීලං පන තීහිපි සාමත්ථියතො දස්සිතං. ඉති චතුපාරිසුද්ධිසීලපටිසංයුත්තා එවරූපා නිය්‍යානිකකථා බහුකාපි වත්තබ්බාති අධිප්පායො.

คำว่า “ในภายในหมู่บ้าน...เป... ไม่พึงกล่าว” ในที่นี้ ในปัจจัย ๔ คือ จีวรและบิณฑบาต แม้การขอก็ไม่ควร แม้การทำนิมิต การทำโอภาส และการทำปริกถาก็ไม่ควร. ในเสนาสนะ การขอเท่านั้นไม่ควร ส่วนอีก ๓ อย่างที่เหลือควร. ในคิลานปัจจัย ทุกอย่างควร. แม้เป็นเช่นนี้ ภิกษุผู้ชำระอาชีวะพึงรักษาให้ดี. ด้วยข้อนี้ อาชีวปาริสุทธิศีลได้แสดงแล้ว. คำว่า “พึงเป็นผู้คุ้มครองอินทรีย์” คือ อินทรียสังวรศีล. คำว่า “พึงบำเพ็ญขันธกวัตรและเสขิยวัตรให้บริบูรณ์” คือ ปาติโมกขสังวรศีล. ส่วนปัจจัยสันนิสสิตศีลได้แสดงแล้วด้วยสามารถแห่งศีลทั้ง ๓ นั้นเอง. ด้วยประการฉะนี้ นิยยานิกกถาที่ประกอบด้วยจตุปาริสุทธิศีลเช่นนี้ แม้มากก็พึงกล่าว ดังนี้เป็นอัธยาศัย.

ඉමස්මිං වස්සූපනායිකවිසයෙ තෙසු තෙසු නගරෙසු තස්මිං තස්මිං රාජකාලෙ අපරියන්තා විවාදකථා හොති. කථං? වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 186) ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො වස්සං උක්කඩ්ඪිතුකාමො භික්ඛූනං සන්තිකෙ දූතං පාහෙසි ‘යදි පනාය්‍යා ආගමෙ ජුණ්හෙ වස්සං උපගච්ඡෙය්‍යු’න්ති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං, ‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, රාජූනං අනුවත්තිතු’’’න්ති වචනං නිස්සාය භගවතා අධිමාසං පඤ්ඤත්තන්ති මඤ්ඤමානා වෙදසමයෙන සංසන්දිත්වා ගය්හමානා අනෙකවිහිතං විවාදං කරොන්ති. වෙදසමයෙ කිර ද්වෙ අධිමාසානි යාචාධිමාසඤ්ච පත්තාධිමාසඤ්ච. තත්ථ කලියුගගණනෙ එකූනවීසතිගණනෙන භාජිතෙ ද්වෙපඤ්චට්ඨදසතෙරසසොළසට්ඨාරසවසෙන සත්තධා සෙසො හොති, තෙසං වසෙන චම්මාධිමාස පඤ්චාධිමාස පස්වාධිමාස දසාධිමාස තෙරසාධිමාස සොළසාධිමාස අට්ඨාරසාධිමාසාති වොහරන්ති. අට්ඨාරසාධිමාසං පන අවසානාධිමාසන්තිපි වොහරන්ති. තෙසු පසුසොළසානි අපත්තෙයෙව අධිමාසපතනකලියුගෙ සංවච්ඡරමාසාදිවිසමභයෙන යාචිත්වා මාසස්ස ආකඩ්ඪිතබ්බතො යාචාධිමාසන්ති වොහරන්ති, සෙසානි පන පඤ්චමත්තෙයෙව අධිමාසපතනකලියුගෙ මාසස්ස ආකඩ්ඪිතබ්බතො පත්තාධිමාසන්ති. තත්‍රෙතං යාචාධිමාසලක්ඛණං – තථතො [Pg.417] අජානන්තා පාළියා සංසන්දිත්වා බිම්බිසාරරඤ්ඤා භගවතො යාචිතාධිමාසත්තා යාචාධිමාසං නාම භවති, තස්මා ද්වීසු එව යාචාධිමාසෙසු දිවසෙන සහ මාසො ආකඩ්ඪිතබ්බො, න ඉතරෙසූති වදන්ති, අඤ්ඤෙ පන පඤ්චසු පත්තාධිමාසෙසු එව සහ දිවසෙන මාසො ආකඩ්ඪිතබ්බො, න යාචාධිමාසෙසූති.

ในเรื่องการเข้าพรรษานี้ ในเมืองนั้นๆ ในรัชกาลนั้นๆ มีเรื่องวิวาทกันไม่สิ้นสุด เป็นอย่างไร? ในขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษา (มหาวรรค 186) มีข้อความว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าเสนียะพิมพิสารจอมทัพแห่งแคว้นมคธ ทรงประสงค์จะเลื่อนการเข้าพรรษา จึงส่งทูตไปหาภิกษุทั้งหลายว่า ‘ถ้าพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจะพึงรอเข้าพรรษาในวันเดือนหงายที่มาถึง’ ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ปฏิบัติตามพระราชา’” อาศัยพระดำรัสนี้ ผู้ที่เข้าใจว่าพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอธิกมาส จึงนำไปเทียบกับคัมภีร์พระเวทแล้วก่อให้เกิดการวิวาทหลายประการ. ในสมัยพระเวท มีอธิกมาสสองอย่าง คือ ยาจาธิมาส (อธิกมาสที่ขอ) และ ปัตตาธิมาส (อธิกมาสที่ถึงกำหนด). ในการคำนวณกาลียุค เมื่อหารด้วย ๑๙ จะมีเศษ ๗ อย่าง คือ ๒, ๕, ๘, ๑๐, ๑๓, ๑๖, ๑๘ ตามลำดับ ซึ่งเรียกตามเศษเหล่านั้นว่า จัมมาธิมาส, ปัญจาธิมาส, ปัสวาธิมาส, ทสาธิมาส, เตรสาธิมาส, โสฬสาธิมาส, อัฏฐารสาธิมาส. ส่วนอัฏฐารสาธิมาส เรียกอีกอย่างว่า อวสานาธิมาส (อธิกมาสสุดท้าย). ในบรรดาอธิกมาสเหล่านั้น ปัสสุโสฬสะ (เศษ ๘ และ ๑๖) เมื่อยังไม่ถึงกำหนดในกาลียุคที่อธิกมาสจะตกถึง ก็มีการขอเลื่อนเดือนออกไปเพราะความไม่สม่ำเสมอของปีและเดือนเป็นต้น จึงเรียกว่า ยาจาธิมาส ส่วนที่เหลืออีกห้าอย่าง เมื่อถึงกำหนดในกาลียุคที่อธิกมาสจะตกถึง ก็มีการเลื่อนเดือนออกไป จึงเรียกว่า ปัตตาธิมาส. ลักษณะของยาจาธิมาสในที่นี้คือ ผู้ที่ไม่รู้ตามความเป็นจริง เมื่อนำไปเทียบกับพระบาลีแล้วเข้าใจว่า เป็นอธิกมาสที่พระเจ้าพิมพิสารทรงขอจากพระผู้มีพระภาค จึงเป็นยาจาธิมาส เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ในยาจาธิมาสสองอย่างเท่านั้นที่พึงเลื่อนเดือนออกไปพร้อมกับวัน ไม่ใช่ในอธิกมาสอื่นๆ ส่วนบางพวกกล่าวว่า ในปัตตาธิมาสห้าอย่างเท่านั้นที่พึงเลื่อนเดือนออกไปพร้อมกับวัน ไม่ใช่ในยาจาธิมาส.

අපරෙ පන – ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, වස්සූපනායිකා පුරිමිකා පච්ඡිමිකාති, අපරජ්ජුගතාය ආසාළ්හියා පුරිමිකා උපගන්තබ්බා, මාසගතාය ආසාළ්හියා පච්ඡිමිකා උපගන්තබ්බා’’ති තස්මිංයෙව වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 184) ආගතාය පාළියා අත්ථං අයොනිසො ගහෙත්වා තිථිනක්ඛත්තයොගෙ එව වස්සූපගමනං භගවතා අනුඤ්ඤාතං, තස්මා ආසාළ්හිපුණ්ණමාය අනන්තරභූතො පාටිපදදිවසො පුණ්ණාතිථියා ච යුත්තො හොතු, පුබ්බාසාළ්හඋත්තරාසාළ්හසඞ්ඛාතෙසු ද්වීසු නක්ඛත්තෙසු එකෙකෙන යුත්තො ච, එවංභූතො කාලො යදි විනා දිවසෙන මාසකඩ්ඪනෙ සම්පජ්ජති, තථා ච සති මාසමත්තාකඩ්ඪනමෙව කාතබ්බං, යදි න සම්පජ්ජති, සහ දිවසෙන මාසාකඩ්ඪනං, අයං පිටකෙන ච වෙදෙන ච අනුලොමො විනිච්ඡයොති වදන්ති.

ส่วนบางพวกกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย การเข้าพรรษาเหล่านี้มีสองอย่าง คือ ปุริมิกา (เข้าพรรษาต้น) และปัจฉิมิกา (เข้าพรรษาหลัง) การเข้าพรรษาต้นพึงเข้าเมื่อวันอาสาฬหะล่วงไปแล้ว (วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๘) การเข้าพรรษาหลังพึงเข้าเมื่อเดือนหนึ่งล่วงแล้วจากวันอาสาฬหะ (วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๙)” ดังนี้ โดยถือเอาความหมายของพระบาลีที่มาในขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษานั้นเอง (มหาวรรค 184) โดยไม่แยบคายว่า พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตการเข้าพรรษาในการประกอบแห่งดิถีและนักษัตรเท่านั้น เพราะฉะนั้น วันปาฏิบทที่อยู่ถัดจากวันอาสาฬหบูชา พึงประกอบด้วยปุณณดิถี (ดิถีเพ็ญ) และประกอบด้วยนักษัตรอย่างใดอย่างหนึ่งในสองนักษัตรที่เรียกว่า บุพพาสาฬหะและอุตตราสาฬหะ หากกาลเช่นนี้สำเร็จได้โดยการเลื่อนเดือนโดยไม่มีวัน ก็พึงเลื่อนเดือนเท่านั้น หากไม่สำเร็จ ก็พึงเลื่อนเดือนพร้อมกับวัน นี่คือการวินิจฉัยที่สอดคล้องกับพระไตรปิฎกและพระเวท.

තත්‍රාප්‍යෙකෙ වදන්ති – ‘‘මා ඉති චන්දො වුච්චති තස්ස ගතියා දිවසස්ස මිනිතබ්බතො, සො එත්ථ සබ්බකලාපාරිපූරියා පුණ්ණොති පුණ්ණමා’’තිආදිනා විනයත්ථමඤ්ජූසාදීසු (කඞ්ඛා. අභි. ටී. නිදානවණ්ණනා) ආගමනතො පුණ්ණාතිථියොගොපි පුණ්ණමියා එව ඉච්ඡිතබ්බො, න පාටිපදෙ, තථා නක්ඛත්තයොගොපි ආසාළ්හිසුක්කපක්ඛස්ස පන්නරසෙ උපොසථෙ ‘‘උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තෙ, එවං ධාතු පතිට්ඨිතා’’ති මහාවංසෙ වචනතොති. තත්ථ පුරිමා වදන්ති – එවං සන්තෙ උපොසථදිවසෙයෙව චන්දග්ගාහො ච සූරියග්ගාහො [Pg.418] ච භවෙය්‍ය, ඉදානි පන කාළපක්ඛපාටිපදාදීසුයෙව චන්දග්ගාහො, සුක්කපක්ඛපාටිපදාදීසුයෙව සූරියග්ගාහො පඤ්ඤායති, තස්මා පාටිපදෙයෙව තිථිනක්ඛත්තයොගො ඉච්ඡිතබ්බොති. පච්ඡිමාපි වදන්ති – තුම්හාදිසානං වාදීනං වචනෙන පුබ්බෙ ආකඩ්ඪිතබ්බදිවසානං අනාකඩ්ඪිතත්තා දිවසපුඤ්ජභාවෙන එවං හොති, සච්චතො පන උපොසථදිවසෙයෙව චන්දග්ගාහො සූරියග්ගාහො ච ඉච්ඡිතබ්බොති. හොතු, යථා ඉච්ඡථ, තථා වදථ, එවං භූතපුබ්බො සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අත්ථීති? අත්ථි. ගන්ධාරජාතකෙ (ජා. අට්ඨ. 3.7.75 ගන්ධාරජාතකවණ්ණනා) හි උපොසථදිවසෙ චන්දග්ගාහො ද්වික්ඛත්තුං ආගතො. තඤ්හි ජාතකං තීසු පිටකෙසු සුත්තපරියාපන්නං, පඤ්චසු නිකායෙසු ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නං, නවසු සාසනඞ්ගෙසු ජාතකපරියාපන්නන්ති. එවං වුත්තෙ පුරිමකා පටිවචනං දාතුං න සක්කුණෙය්‍යුන්ති.

ในเรื่องนั้น บางพวกกล่าวว่า “คำว่า ‘มา’ หมายถึงพระจันทร์ เพราะการโคจรของพระจันทร์นั้นเป็นเครื่องกำหนดวัน พระจันทร์นั้นชื่อว่า ‘ปุณณมา’ (วันเพ็ญ) เพราะเต็มบริบูรณ์ด้วยส่วนเสี้ยวทั้งปวงในกาลนี้” ดังนี้เป็นต้น เพราะมีมาในวินยัตถะมัญชูสาเป็นต้น (กังขาวิตรณี อภิธรรมฎีกา นิทานวรรณนา) การประกอบด้วยปุณณดิถีจึงพึงประสงค์ในวันเพ็ญเท่านั้น ไม่ใช่วันปาฏิบท เช่นเดียวกับการประกอบด้วยนักษัตรก็พึงประสงค์ในวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนอาสาฬหะ เพราะมีคำกล่าวในมหาวงศ์ว่า “ในนักษัตรอุตตราสาฬหะ พระบรมสารีริกธาตุได้ประดิษฐานแล้วอย่างนี้”. ในเรื่องนั้น พวกแรกกล่าวว่า “ถ้าเป็นเช่นนั้น จันทรคราสและสุริยคราสก็พึงเกิดในวันอุโบสถเท่านั้น แต่เดี๋ยวนี้ จันทรคราสปรากฏในวันปาฏิบทข้างแรมเป็นต้น และสุริยคราสปรากฏในวันปาฏิบทข้างขึ้นเป็นต้น เพราะฉะนั้น การประกอบด้วยดิถีและนักษัตรจึงพึงประสงค์ในวันปาฏิบทเท่านั้น”. พวกหลังก็กล่าวว่า “ด้วยคำพูดของพวกท่านเช่นนี้ การที่วันที่จะต้องเลื่อนในอดีตไม่ได้ถูกเลื่อน จึงเป็นเช่นนี้ด้วยการสะสมของวัน แต่โดยแท้จริงแล้ว จันทรคราสและสุริยคราสพึงประสงค์ในวันอุโบสถเท่านั้น”. “เอาเถิด ท่านทั้งหลายปรารถนาอย่างไร ก็จงกล่าวอย่างนั้น คำสอนของพระพุทธเจ้าในพระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาเช่นนี้เคยมีมาแล้วหรือ?” “มี” เพราะในคันธารชาดก (ชา. อ. 3.7.75 คันธารชาตกวรรณนา) จันทรคราสได้มาถึงในวันอุโบสถถึงสองครั้ง. ชาดกนั้นจัดอยู่ในสุตตปิฎกในพระไตรปิฎกสามปิฎก จัดอยู่ในขุททกนิกายในนิกายห้า จัดอยู่ในชาดกในองค์แห่งพระศาสนาเก้า. เมื่อกล่าวเช่นนี้ พวกแรกก็ไม่สามารถให้คำตอบได้.

අථෙකච්චෙ ‘‘පිටකත්තයෙ අධිකමාසායෙව සන්ති, න අධිකදිවසා සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.404) ‘යං පන වුත්තං තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු අට්ඨාරසන්නංයෙව වස්සානං අධිකමාසෙ ගහෙත්වා ගණිතත්තා සෙසවස්සද්වයස්සපි අධිකානි දිවසානි හොන්තෙව, තානි අධිකදිවසානි සන්ධාය නික්කඞ්ඛා හුත්වාති වුත්තන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. න හි ද්වීසු වස්සෙසු අධිකදිවසා නාම විසුං උපලබ්භන්ති තතියෙ වස්සෙ වස්සුක්කඩ්ඪනවසෙන අධිකමාසෙ පරිච්චත්තෙයෙව අධිකමාසසම්භවතො, තස්මා ද්වීසු වස්සෙසු අතිරෙකදිවසා නාම විසුං න සම්භවන්තී’ති වචනතො’’ති වදන්ති. අථඤ්ඤෙ වදන්ති – පිටකත්තයෙ අධිකදිවසාති ආගතා අත්ථි වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 404) ‘‘අවසෙසානං ද්වින්නං වස්සානං අධිකදිවසානි හොන්තෙව, තස්මා නික්කඞ්ඛා හුත්වා උපසම්පාදෙන්තී’’ති වචනතොති. ඉතො පරම්පි විවිධෙන ආකාරෙන කථෙන්ති. සුද්ධවෙදිකාපි [Pg.419] එවං වදන්ති, විනයධරා භික්ඛූ විනයසමයවසෙන වදන්ති. අම්හාකං පන වෙදසමයෙ හත්ථගතගණනවසෙනෙව ජානිතබ්බන්ති අලමතිපපඤ්චෙන. අත්ථිකෙහි තිවස්සාධිකසහස්සකලියුගෙ ධම්මරාජෙන පුච්ඡිතත්තා කතං අධිමාසපකරණං ඔලොකෙත්වා ජානිතබ්බං.

บางพวกกล่าวว่า "ในพระไตรปิฎกมีแต่อธิกมาสเท่านั้น ไม่มีอธิกวาร" ดังคำในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ 3.404) ว่า 'ก็คำที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสามว่า เมื่อนับอธิกมาสของ ๑๘ ปีเท่านั้นแล้ว อธิกวารของ ๒ ปีที่เหลือย่อมมีแน่นอน พึงเป็นผู้หมดความสงสัยแล้วอุปสมบทโดยอ้างอิงอธิกวารเหล่านั้น ดังนี้ คำนั้นไม่ควรยึดถือ เพราะอธิกวารใน ๒ ปี ย่อมไม่ปรากฏแยกต่างหาก อธิกมาสย่อมมีได้ก็เพราะการเลื่อนพรรษาในพรรษาที่สามเท่านั้น เพราะฉะนั้น อธิกวารใน ๒ ปี จึงไม่มีแยกต่างหาก' ดังนี้. ส่วนพวกอื่นกล่าวว่า "ในพระไตรปิฎกมีอธิกวารปรากฏอยู่" ดังคำในวัชรพุทธิฎีกา (วัชร. ฎีกา ปาจิตติยะ 404) ว่า "อธิกวารของ ๒ ปีที่เหลือย่อมมีแน่นอน เพราะฉะนั้น พึงเป็นผู้หมดความสงสัยแล้วอุปสมบท" ดังนี้. แม้หลังจากนี้ ก็ยังมีการกล่าวด้วยอาการต่างๆ กัน. แม้พวกสุทธเวทิกะก็กล่าวอย่างนี้ ภิกษุผู้ทรงวินัยก็กล่าวตามวินัยสมัย. แต่สำหรับพวกเรา พึงทราบตามการคำนวณที่อยู่ในมือตามเวทสมัยเท่านั้น ไม่ต้องขยายความให้มากนัก. ผู้ต้องการพึงดูอธิกมาสปกรณ์ที่พระธรรมราชาทรงถามไว้ในกลียุคที่ล่วงไปแล้ว ๑,๐๐๓ ปี แล้วพึงทราบเถิด.

ඉධ පන අධිප්පෙතවිනිච්ඡයමෙව කථයාම. පඨමදුතියවාදෙසු න බිම්බිසාරරාජා භගවන්තං අධිමාසපඤ්ඤාපනං යාචති, න ච භගවා පඤ්ඤපෙති, න ‘‘තස්මිං වස්සෙ ඉදං නාම අධිමාසං හොතී’’ති වා ‘‘මාසමත්තං වා සහදිවසං වා ආකඩ්ඪිතබ්බ’’න්ති වා පාළියං අට්ඨකථාටීකාසු ච අත්ථි, රාජා පන උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය වෙදසමයෙ වස්සුක්කඩ්ඪනසම්භවතො භික්ඛූනං පඨමආසාළ්හමාසෙ වස්සං අනුපගන්ත්වා දුතියආසාළ්හමාසෙ උපගමනත්ථං ‘‘යදි පනාය්‍යා ආගමෙ ජුණ්හෙ වස්සං උපගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති දූතං පාහෙසි. යදි පන උපගච්ඡෙය්‍යුං, සාධු වතාති සම්බන්ධිතබ්බං. භික්ඛූ පන රඤ්ඤො පහිතසාසනං භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා පන වස්සුක්කඩ්ඪනෙ භික්ඛූනං ගුණපරිහානියා අභාවතො ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, රාජූනං අනුවත්තිතු’’න්ති (මහාව. 186) අවොච. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 185) ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ රාජූනං අනුවත්තිතුන්ති එත්ථ වස්සුක්කඩ්ඪනභික්ඛූනං කාචි පරිහානි නාම නත්ථීතිඅනුවත්තිතුං අනුඤ්ඤාත’’න්ති. විමතිවිනොදනියඤ්ච (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.185) වුත්තං ‘‘පරිහානීති ගුණපරිහානී’’ති, තස්මා යාචාධිමාසො වා හොතු පත්තාධිමාසො වා, යස්මිං යස්මිං කාලෙ අනුවත්තනෙන භික්ඛූනං සීලාදිගුණම්පි පරිහානි නත්ථි, තස්මිං තස්මිං කාලෙ අනුවත්තිතබ්බං.

แต่ในที่นี้ เราจะกล่าวเฉพาะวินิจฉัยที่มุ่งหมายเท่านั้น. ในวาระที่หนึ่งและที่สอง พระเจ้าพิมพิสารไม่ได้ทูลขอให้พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอธิกมาส และพระผู้มีพระภาคก็ไม่ได้ทรงบัญญัติ ทั้งไม่มีปรากฏในพระบาลี อรรถกถา และฎีกาว่า "ในพรรษานั้นมีอธิกมาสชื่อนี้" หรือ "พึงเลื่อนไปประมาณหนึ่งเดือนหรือพร้อมกับวัน" แต่พระราชาทรงส่งทูตไปเพื่อประโยชน์แก่การที่ภิกษุทั้งหลายจะไม่เข้าพรรษาในเดือนอาสาฬหะแรก แต่จะเข้าพรรษาในเดือนอาสาฬหะที่สอง เพราะการเลื่อนพรรษาตามเวทสมัยย่อมมีได้ในเวลาใกล้เข้าพรรษาว่า "ถ้าพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจะเข้าพรรษาในข้างขึ้นที่จะมาถึง". หากภิกษุทั้งหลายจะเข้าพรรษา (ตามนั้น) พึงเชื่อมความว่า "เป็นการดีนัก". ส่วนภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลพระราชสาสน์ที่พระราชาส่งมานั้นแก่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ประพฤติตามพระราชาทั้งหลาย" (มหาวรรค 186) เพราะไม่มีความเสื่อมเสียแห่งคุณของภิกษุทั้งหลายในการเลื่อนพรรษา. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา 185) จึงกล่าวว่า "ในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ประพฤติตามพระราชาทั้งหลาย' นี้ การอนุญาตให้ประพฤติตามนั้น เพราะไม่มีความเสื่อมเสียใดๆ แก่ภิกษุทั้งหลายในการเลื่อนพรรษา". และในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.185) ก็กล่าวว่า "คำว่า 'ปะริหานี' คือความเสื่อมเสียแห่งคุณ". เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นอธิกมาสที่ทูลขอหรืออธิกมาสที่ถึงกำหนดก็ตาม ในกาลใดที่การประพฤติตามแล้วไม่มีความเสื่อมเสียแม้แก่คุณมีศีลเป็นต้นของภิกษุทั้งหลาย ในกาลนั้นพึงประพฤติตาม.

කථං පන අනුවත්තිතබ්බං, කථං න අනුවත්තිතබ්බං? යදි අනුවත්තන්තෙ පුබ්බෙ උපවුත්ථදිවසතො ඉදානි උපවසිතබ්බඋපොසථදිවසො චාතුද්දසො වා පන්නරසො වා හොති, තථා [Pg.420] සති අනුවත්තිතබ්බං. යදි පන තෙරසමො වා සොළසමො වා හොති, න අනුවත්තිතබ්බං. අනුවත්තන්තො හි අනුපොසථෙ උපොසථකතො හොති, තතො ‘‘න, භික්ඛවෙ, අනුපොසථෙ උපොසථො කාතබ්බො, යො කරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 183) වුත්තදුක්කටං ආපජ්ජති, තස්මා සීලගුණපරිහානිසම්භවතො න අනුවත්තිතබ්බං. වුත්තඤ්හි විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.240) ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, රාජූනං අනුවත්තිතුන්ති වචනතො පනෙත්ථ ලොකියානං තිථිං අනුවත්තන්තෙහිපි අත්තනො උපොසථක්කමෙන චාතුද්දසිං පන්නරසිං වා, පන්නරසිං චාතුද්දසිං වා කරොන්තෙහෙව අනුවත්තිතබ්බං, න පන සොළසමදිවසං වා තෙරසමදිවසං වා උපොසථදිවසං කරොන්තෙහී’’ති.

ก็พึงประพฤติตามอย่างไร และไม่พึงประพฤติตามอย่างไร? ถ้าเมื่อประพฤติตามแล้ว วันอุโบสถที่พึงทำในบัดนี้เป็นวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ นับจากวันอุโบสถที่ทำไปก่อนแล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงประพฤติตาม. แต่ถ้าเป็นวัน ๑๓ ค่ำ หรือ ๑๖ ค่ำ ไม่พึงประพฤติตาม. เพราะเมื่อประพฤติตาม (ในวันนั้น) ย่อมชื่อว่าทำอุโบสถในวันมิใช่อุโบสถ จากนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏตามที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทำอุโบสถในวันมิใช่อุโบสถ ผู้ใดทำ ต้องอาบัติทุกกฏ" (มหาวรรค 183) เพราะฉะนั้น เพราะมีความเสื่อมเสียแห่งคุณมีศีลเป็นต้นเป็นไปได้ จึงไม่พึงประพฤติตาม. ด้วยว่าในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.240) กล่าวไว้ว่า "ในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ประพฤติตามพระราชาทั้งหลาย' นี้ แม้เมื่อประพฤติตามดิถีของชาวโลก ก็พึงประพฤติตามโดยทำวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ หรือวัน ๑๕ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ ตามลำดับอุโบสถของตนเท่านั้น ไม่ใช่ทำวัน ๑๖ ค่ำ หรือวัน ๑๓ ค่ำ ให้เป็นวันอุโบสถ".

තතියචතුත්ථවාදෙපි ‘‘කති වස්සූපනායිකා’’ති සංසයන්තානං සංසයවිනොදනත්ථං ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, වස්සූපනායිකා පුරිමිකා පච්ඡිමිකා’’ති (මහාව. 184) භගවා අවොච. තතො තාසං ද්වින්නං වස්සූපනායිකානං උපගමනකාලං දස්සෙතුං ‘‘අපරජ්ජුගතාය ආසාළ්හියා පුරිමිකා උපගන්තබ්බා, මාසගතාය ආසාළ්හියා පච්ඡිමිකා උපගන්තබ්බා’’ති වුත්තං. තත්‍රායං පිණ්ඩත්ථො – ආසාළ්හිපුණ්ණමියා අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ පුරිමිකා උපගන්තබ්බා, සාවණපුණ්ණමියා අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ පච්ඡිමිකා උපගන්තබ්බාති. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 184) ‘‘තස්මා ආසාළ්හිපුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙ, ආසාළ්හිපුණ්ණමිතො වා අපරාය පුණ්ණමාය අනන්තරෙ පාටිපදදිවසෙයෙව විහාරං පටිජග්ගිත්වා පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙත්වා සබ්බං චෙතියවන්දනාදිසාමීචිකම්මං නිට්ඨාපෙත්වා ‘ඉමස්මිං විහාරෙ ඉමං තෙමාසං වස්සං උපෙමී’ති සකිං වා ද්වත්තික්ඛත්තුං වා වාචං නිච්ඡාරෙත්වා වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති[Pg.421], සාරත්ථදීපනියම්පි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.184) ‘‘අපරජ්ජූති ආසාළ්හිතො අපරං දිනං, පාටිපදන්ති අත්ථො’’ති, විමතිවිනොදනියම්පි (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.184) ‘‘අපරස්මිං දිවසෙති දුතියෙ පාටිපදදිවසෙ’’ති එවං පාළිඅට්ඨකථාටීකාසු පාටිපදදිවසෙයෙව වස්සූපගමනං වුත්තං, න වුත්තං ‘‘අමුකතිථියොගෙ’’ති වා ‘‘අමුකනක්ඛත්තයොගෙ’’ති වා, තස්මා පාටිපදදිවසෙ පාතො අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය සකලදිවසං සකලරත්ති යාව දුතියඅරුණුග්ගමනා යථාරුචිතෙ කාලෙ වස්සං උපගන්තබ්බන්ති දට්ඨබ්බං. තතො එව වස්සූපනායිකකාලෙ පුණ්ණාතිථියා යොගො, උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තෙන යොගො හොතූති වදන්තානං වචනං විනයවිරුද්ධං හොති, තං වචනං ගහෙත්වා පුණ්ණාතිථියොගං උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තයොගඤ්ච ආගමෙත්වා වස්සං උපගන්ත්වාපි තථාගතෙන අපඤ්ඤත්තං පඤ්ඤපෙති නාමාති දට්ඨබ්බං.

ในวาระที่ ๓ และ ๔ แม้เมื่อพวกภิกษุสงสัยว่า 'การเข้าพรรษามีกี่อย่าง' พระผู้มีพระภาคเพื่อจะบรรเทาความสงสัยนั้น จึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย การเข้าพรรษานี้มี ๒ อย่าง คือ ปุริมิกา (วันเข้าพรรษาแรก) และปัจฉิมิกา (วันเข้าพรรษาหลัง)' (มหาวรรค ๑๘๔). จากนั้น เพื่อจะแสดงกาลเป็นที่เข้าไปถึงแห่งการเข้าพรรษา ๒ อย่างนั้น จึงตรัสว่า 'เมื่อวันอาสาฬหะล่วงไปแล้วหนึ่งวัน พึงเข้าปุริมิกา, เมื่อเดือนอาสาฬหะล่วงไปแล้วหนึ่งเดือน พึงเข้าปัจฉิมิกา'. ในข้อนั้น มีเนื้อความโดยย่อดังนี้คือ ในวันปาฏิบท (แรม ๑ ค่ำ) ถัดจากวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ พึงเข้าปุริมิกา, ในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญเดือนสาวนะ พึงเข้าปัจฉิมิกา. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา ๑๘๔) จึงกล่าวว่า 'เพราะฉะนั้น ในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ หรือในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญอื่นจากวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะนั่นเอง พึงดูแลวิหาร จัดตั้งน้ำดื่มน้ำใช้ ทำสามีจิกรรมทั้งปวงมีไหว้เจดีย์เป็นต้นให้เสร็จสิ้น แล้วเปล่งวาจาครั้งเดียวหรือสองสามครั้งว่า ข้าพเจ้าขอเข้าพรรษาในวิหารนี้ตลอดสามเดือนนี้ ดังนี้แล้ว พึงเข้าพรรษา'. แม้ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๘๔) ก็กล่าวว่า 'คำว่า อปรชฺชู คือ วันถัดจากวันอาสาฬหะ อธิบายว่า วันปาฏิบท'. แม้ในวิมติวิโนทนี (วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค ๒.๑๘๔) ก็กล่าวว่า 'ในวันอื่น คือ ในวันปาฏิบทที่สอง'. การเข้าพรรษาในวันปาฏิบทเท่านั้นที่กล่าวไว้ในพระบาลี อรรถกถา และฎีกาอย่างนี้ มิได้กล่าวว่า 'ในการประกอบแห่งดิถีชื่อโน้น' หรือ 'ในการประกอบแห่งนักษัตรชื่อโน้น' เลย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในวันปาฏิบท ตั้งแต่รุ่งอรุณในตอนเช้าตลอดทั้งวันตลอดทั้งคืน จนถึงรุ่งอรุณที่สอง พึงเข้าพรรษาในเวลาที่ตนพอใจ. เพราะเหตุนั้น คำของพวกที่กล่าวว่า 'ในเวลาเข้าพรรษา ขอให้มีการประกอบแห่งปูรณดิถี (วันเพ็ญ) ขอให้มีการประกอบแห่งอุตตราสาฬหะนักษัตร' จึงเป็นคำที่ขัดต่อพระวินัย พึงทราบว่า การถือเอาคำนั้นแล้วรอคอยการประกอบแห่งปูรณดิถีและการประกอบแห่งอุตตราสาฬหะนักษัตรแล้วจึงเข้าพรรษา แม้ทำอย่างนั้น ก็ชื่อว่าบัญญัติสิ่งที่พระตถาคตไม่ได้ทรงบัญญัติไว้.

එවං පාළිඅට්ඨකථාටීකාසු ච පුණ්ණාතිථියොගෙ එව වස්සං උපගන්තබ්බං, න එකාය තිථියා යුත්තෙති වා උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තයොගෙයෙව, න සාවණනක්ඛත්තයොගෙති වා අනාගතමෙව ඡායං ගහෙත්වා තථාගතෙන පඤ්ඤත්තං විය පොත්ථකෙසු ලිඛිත්වා කෙහිචි ඨපිතත්තා සකලං විනයපිටකං අපස්සන්තා වෙදසාමයිකා තං වචනං සද්දහිත්වා වස්සූපගමනකාලෙ පුණ්ණාතිථිඋත්තරාසාළ්හයොගමෙව ගවෙසන්තා මාසදිවසෙන සහ ආකඩ්ඪිතබ්බකාලෙපි මාසමත්තමෙව ආකඩ්ඪන්ති, මාසමත්තමෙව ආකඩ්ඪිතබ්බකාලෙපි සහ දිවසෙන ආකඩ්ඪන්ති, තස්මා එවංවාදිනො භික්ඛූ ‘‘අපඤ්ඤත්තං තථාගතෙන පඤ්ඤත්තං තථාගතෙනාති දීපෙතී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජන්ති, තස්මා භගවති ගාරවසහිතා ලජ්ජිනො පණ්ඩිතා එවං න ගණ්හන්තීති. තිථිනක්ඛත්තයොගො පන උපොසථදිවසෙයෙව බහුධා පිටකත්තයෙ ආගතො, පොරාණවෙදගන්ථෙසු [Pg.422] ච පසංසිතො, කදාචි පන වොහාරකාලො තිථියා නක්ඛත්තෙන ච විසමො හොති, තස්මා තං සමෙතුං අධිමාසපතනකාලෙ මාසම්පි දිවසම්පි ආකඩ්ඪන්ති, තස්මා අඤ්ඤස්මිං කාලෙ විසමෙපි ආකඩ්ඪනකාලෙ සමාපෙතබ්බං. එවං සති මාසඋතුසංවච්ඡරානං සමභාවො හොතීති දට්ඨබ්බං.

ดังนั้น เพราะเหตุที่บางคนเขียนไว้ในตำราประหนึ่งว่าพระตถาคตทรงบัญญัติไว้ โดยถือเอาเงาที่ยังไม่มาถึงว่า 'ควรเข้าพรรษาเฉพาะในวันที่ประกอบด้วยปูรณดิถี (วันเพ็ญ) เท่านั้น ไม่ควรเข้าในวันที่ประกอบด้วยดิถีเดียว หรือควรเข้าเฉพาะในวันที่ประกอบด้วยอุตตราสาฬหะนักษัตรเท่านั้น ไม่ควรเข้าในวันที่ประกอบด้วยสาวนะนักษัตร' พวกผู้ถือลัทธิพระเวท (เวทสามยิกะ) ผู้ไม่เห็นพระวินัยปิฎกทั้งสิ้น จึงเชื่อถ้อยคำนั้น เมื่อถึงเวลาเข้าพรรษา ก็มัวแต่แสวงหาการประจวบกันของปูรณดิถีและอุตตราสาฬหะนักษัตร แม้ในเวลาที่ควรดึง (เลื่อน) ทั้งเดือนและวัน ก็ดึงเพียงเดือนเดียว แม้ในเวลาที่ควรดึงเพียงเดือนเดียว ก็ดึงพร้อมกับวัน เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้กล่าวอย่างนี้ ย่อมถึงการถูกกล่าวหาว่า 'แสดงสิ่งที่พระตถาคตมิได้บัญญัติ ว่าเป็นสิ่งที่พระตถาคตบัญญัติ' เพราะฉะนั้น บัณฑิตผู้มีความละอายและมีความเคารพในพระผู้มีพระภาค ย่อมไม่ถือเอาอย่างนี้. ส่วนการประกอบด้วยดิถีและนักษัตรนั้น ปรากฏในพระไตรปิฎกหลายแห่งเฉพาะในวันอุโบสถเท่านั้น และได้รับการสรรเสริญในคัมภีร์พระเวทโบราณ แต่บางครั้งเวลาทางโวหาร (ปฏิทิน) กับดิถีและนักษัตรก็ไม่ตรงกัน เพราะฉะนั้น เพื่อให้ตรงกัน ในเวลาที่อธิกมาสตก (เดือนเพิ่ม) ท่านจึงดึง (เลื่อน) ทั้งเดือนและวัน เพราะฉะนั้น แม้ในเวลาอื่นที่ไม่ตรงกัน เมื่อถึงเวลาที่ต้องดึง ก็ควรทำให้ตรงกัน เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบว่า เดือน ฤดู และปี ย่อมมีความเสมอกัน.

පඤ්චමඡට්ඨවාදෙසු අධිමාසොති අට්ඨාරසවස්සතො අධිකමාසං ගහෙත්වා වුත්තො, තස්මා ‘‘අධිකො මාසො අධිමාසො’’ති කම්මධාරයසමාසත්තා පුල්ලිඞ්ගං කත්වා වුත්තො. පුබ්බෙ පන මාසපුඤ්ජතො අධිකඝටියො ගහෙත්වා වුත්තො, තස්මා ‘‘මාසතො අධිකං අධිමාස’’න්ති අබ්‍යයීභාවසමාසත්තා නපුංසකලිඞ්ගං කත්වා වුත්තං. ඉධ පන ‘‘පොරාණකත්ථෙරා එකූනවීසතිවස්සං සාමණෙරං නික්ඛමනීයපුණ්ණමාසිං අතික්කම්ම පාටිපදදිවසෙ උපසම්පාදෙන්ති, තං කස්මාති? වුච්චතෙ – එකස්මිං වස්සෙ ඡ චාතුද්දසිකඋපොසථදිවසා හොන්ති, ඉති වීසතියා වස්සෙසු චත්තාරො මාසා පරිහායන්ති, රාජානො තතියෙ තතියෙ වස්සෙ වස්සං උපකඩ්ඪන්ති, ඉති අට්ඨාරසසු වස්සෙසු ඡ මාසා වඩ්ඪන්ති, තතො උපොසථවසෙන පරිහීනෙ චත්තාරො මාසෙ අපනෙත්වා ද්වෙ මාසා අවසෙසා හොන්ති, තෙ ද්වෙ මාසෙ ගහෙත්වා වීසති වස්සානි පරිපුණ්ණානි හොන්තීති නික්කඞ්ඛා හුත්වා නික්ඛමනීයපුණ්ණමාසිං අතික්කම්ම පාටිපදෙ උපසම්පාදෙන්තී’’ති අට්ඨකථාවචනෙ (පාචි. අට්ඨ. 404) ‘‘නික්කඞ්ඛා හුත්වාති අධිකමාසෙහි සද්ධිං පරිපුණ්ණවීසතිවස්සත්තා නිබ්බෙමතිකා හුත්වා’’ති අත්ථො සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.404) වුත්තො.

ในวาทะที่ ๕ และ ๖ คำว่า อธิกมาส ตรัสหมายถึงเดือนที่เกินจาก ๑๘ ปี เพราะฉะนั้น จึงตรัสเป็นปุงลิงค์โดยเป็นกรรมธารยสมาสว่า 'เดือนที่เกิน ชื่อว่า อธิกมาส'. แต่ในกาลก่อน ตรัสหมายถึงส่วนที่เกินจากกองเดือน เพราะฉะนั้น จึงตรัสเป็นนปุงสกลิงค์โดยเป็นอัพยยีภาวสมาสว่า 'อธิกมาสํ (สิ่งที่เกินจากเดือน)'. แต่ในที่นี้ ในอรรถกถา (ปาจิ. อรรถ. ๔๐๔) มีคำกล่าวว่า 'พระเถระโบราณทั้งหลาย ให้อุปสมบทแก่สามเณรผู้มีอายุ ๑๙ ปี ในวันปาฏิบท โดยล่วงเลยวันเพ็ญนิคคมนียะไปแล้ว เพราะเหตุไร? ตอบว่า ในปีหนึ่งมีวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๖ วัน ดังนั้น ใน ๒๐ ปี เดือนย่อมขาดไป ๔ เดือน พระราชาทั้งหลายทรงดึง (เลื่อน) พรรษาในทุกๆ ปีที่ ๓ ดังนั้น ใน ๑๘ ปี เดือนย่อมเพิ่มขึ้น ๖ เดือน จากนั้น เมื่อหัก ๔ เดือนที่ขาดไปโดยอำนาจวันอุโบสถออกแล้ว ย่อมเหลือ ๒ เดือน เมื่อรวม ๒ เดือนนั้นเข้าด้วยแล้ว ๒๐ ปีก็บริบูรณ์ พระเถระทั้งหลายจึงหมดความสงสัย ให้อุปสมบทในวันปาฏิบท โดยล่วงเลยวันเพ็ญนิคคมนียะไปแล้ว'. ในสารัตถทีปนี (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ ๓.๔๐๔) อธิบายความว่า 'คำว่า นิซฺกงฺขา หุตฺวา (เป็นผู้หมดความสงสัย) คือ เป็นผู้หมดความเคลือบแคลงสงสัย เพราะมีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์พร้อมด้วยอธิกมาสทั้งหลาย'.

තත්‍ර නනු ච ‘‘තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු අට්ඨාරසන්නං…පෙ… වුත්ත’’න්ති වුත්තං, තං කථන්ති චොදනං සන්ධාය ‘‘යං පන වුත්තං…පෙ… තං න ගහෙතබ්බ’’න්ති කිඤ්චාපි වුත්තං, තථාපි තං ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තවචනං න [Pg.423] ගහෙතබ්බන්ති අත්ථො, කස්මා න ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. හි යස්මා න උපලබ්භන්ති, තස්මා න ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. කථං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තතියෙ’’තිආදි. පරිච්චත්තෙයෙව සම්භවතො, අපරිච්චත්තෙ අසම්භවතො න උපලබ්භන්තීති බ්‍යතිරෙකවසෙන හෙතුඵලයොජනා. තස්මාතිආදි ලද්ධගුණං.

ในที่นั้น มีคำกล่าวว่า 'ในคัมภีร์คันถีปททั้งสาม ได้กล่าวถึง ๑๘...เป็นต้น' คำนั้นเป็นอย่างไร? เพื่อหมายถึงคำคัดค้านนั้น แม้จะกล่าวว่า 'สิ่งที่กล่าวมา...เป็นต้น ไม่ควรนำมาถือเอา' ก็ตาม แต่ความหมายคือ ถ้อยคำที่กล่าวในคัมภีร์คันถีปทนั้นไม่ควรนำมาถือเอา เพราะเหตุไรจึงไม่ควรนำมาถือเอา? ท่านกล่าวว่า 'เพราะว่าหาไม่ได้' เป็นต้น การเชื่อมความคือ เพราะว่าหาไม่ได้ เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรนำมาถือเอา จะพึงรู้ได้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า 'ในที่สาม' เป็นต้น การเชื่อมความแบบปฏิเสธเหตุผลคือ เพราะว่าย่อมเป็นไปได้เฉพาะในเมื่อสละแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้ในเมื่อยังไม่สละ เพราะฉะนั้นจึงหาไม่ได้ คำว่า 'เพราะฉะนั้น' เป็นต้น เป็นข้อสรุปที่ได้มา

වජිරබුද්ධිටීකායං පන ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තමෙව ගහෙත්වා වදති. එතානි වචනානි සාමණෙරානං වීසතිවස්සපරිපුණ්ණභාවසාධකානියෙව හොන්ති, න අධිමාසපතනවාරෙසු සදිවසමාසාකඩ්ඪනභාවසාධකානි, තස්මා ඉමානි ආහරිත්වා තං අධිකරණං විනිච්ඡිතුං න සක්කොන්ති. භික්ඛූ පන බහූනං සන්නිපාතෙ කිඤ්චි පාඨං ආහරිත්වා කථෙතුං සමත්ථො සොභතීති කත්වා ඊදිසං පාඨං ආහරන්ති. සුතසන්නිචයපණ්ඩිතා පන ඉච්ඡිතත්ථස්ස අසාධකත්තා එවරූපං න ආහරන්ති. සුද්ධවෙදිකානම්පි වචනෙ විනයධරා විනයමෙව ජානන්ති, න බාහිරසමයං. අයං පන කථා බාහිරසමයෙ පවත්තා, තස්මා විනයධරානං අවිසයොති මඤ්ඤන්තා වදන්ති.

แต่ในวัชรพุทธิฎีกา ได้กล่าวโดยถือเอาสิ่งที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คันถีปทเท่านั้น ถ้อยคำเหล่านี้เป็นเพียงเครื่องยืนยันว่าสามเณรมีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์เท่านั้น ไม่ใช่เครื่องยืนยันการดึงวันและเดือนในคราวที่อธิกมาสตก เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถนำถ้อยคำเหล่านี้มาวินิจฉัยอธิกรณ์นั้นได้ แต่ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีการประชุมกันมาก ก็พากันนำข้อความเช่นนี้มากล่าว โดยคิดว่าผู้ที่สามารถนำข้อความบางอย่างมากล่าวได้ย่อมดูดี ส่วนบัณฑิตผู้สั่งสมสุตะ ย่อมไม่นำข้อความเช่นนี้มากล่าว เพราะไม่เป็นเครื่องยืนยันความหมายที่ต้องการ แม้ในถ้อยคำของพวกผู้รู้พระเวทล้วนๆ พระวินัยธรย่อมรู้แต่พระวินัยเท่านั้น ไม่รู้ลัทธิภายนอก แต่เรื่องนี้เป็นเรื่องที่ดำเนินไปในลัทธิภายนอก เพราะฉะนั้น พวกเขาย่อมกล่าวโดยคิดว่าเรื่องนี้ไม่ใช่วิสัยของพระวินัยธร

විනයධරා පන එකච්චෙ විනයමෙව ජානන්ති, එකච්චෙ සකලං පිටකත්තයං ජානන්ති, එකච්චෙ සබාහිරසමයං පිටකත්තයං ජානන්ති, තස්මා කථෙතුං සමත්ථභාවොයෙව පමාණං. වෙදිකානම්පි වචනං වෙදප්පකරණාගතමෙව පමාණං. න යං කිඤ්චි හත්ථගතගණනමත්තං, තස්මා යදා පථවිස්සරො රාජා සදිවසං මාසං ආකඩ්ඪිතුකාමො ‘‘ජෙට්ඨමාසකාළපක්ඛඋපොසථං පන්නරසියං කරොන්තූ’’ති යාචිස්සති, තදා ‘‘සකිං පක්ඛස්ස චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා’’ති වචනතො පන්නරසියං උපොසථකරණෙ දොසො නත්ථි, යදා සුද්ධමාසමෙව ආකඩ්ඪිතුකාමො ‘‘චාතුද්දසියං කරොන්තූ’’ති යාචිස්සති, එවං සති පකතියාපි ජෙට්ඨමාසකාළපක්ඛුපොසථො චාතුද්දසොයෙවාති කත්වා දොසො නත්ථි, උභයථාපි උපොසථො [Pg.424] සුකතොයෙව හොති, තස්මා අනුවත්තිතබ්බො. තතො පරං පඨමාසාළ්හමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛෙපි කාළපක්ඛෙපි දුතියාසාළ්හමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛෙපි පන්නරසීඋපොසථං කත්වා පාටිපදදිවසෙ තිථියොගං වා නක්ඛත්තයොගං වා අනොලොකෙත්වා පාතො අරුණුග්ගමනානන්තරතො පට්ඨාය යාව පුන අරුණුග්ගමනා සකලදිවසරත්තියං යථාජ්ඣාසයං වස්සං උපගච්ඡන්තො සූපගතොව හොති, නත්ථි කොචි දොසොති දට්ඨබ්බො. භවත්වෙවං, පාතොව වස්සං උපගච්ඡන්තො අත්ථීති? අත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනායං (චූළව. අට්ඨ. 318) ‘‘සචෙ පාතොව ගාහිතෙ සෙනාසනෙ අඤ්ඤො විතක්කචාරිකො භික්ඛු ආගන්ත්වා සෙනාසනං යාචති, ‘ගහිතං, භන්තෙ, සෙනාසනං, වස්සූපගතො සඞ්ඝො, රමණීයො විහාරො, රුක්ඛමූලාදීසු යත්ථ ඉච්ඡථ, තත්ථ වසථා’ති වත්තබ්බො’’ති.

แต่พระวินัยธรบางพวกย่อมรู้แต่พระวินัยเท่านั้น บางพวกย่อมรู้พระไตรปิฎกทั้งหมด บางพวกย่อมรู้พระไตรปิฎกพร้อมทั้งลัทธิภายนอก เพราะฉะนั้น ความสามารถในการกล่าวเท่านั้นจึงเป็นประมาณ แม้ถ้อยคำของพวกผู้รู้พระเวท ก็เป็นประมาณเฉพาะที่มาในคัมภีร์พระเวทเท่านั้น ไม่ใช่เพียงการนับที่อยู่ในมือ เพราะฉะนั้น เมื่อพระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินประสงค์จะดึงวันและเดือน และจะขอให้ 'ทำอุโบสถข้างแรมเดือนเชษฐะ (เดือน ๗) ในวัน ๑๕ ค่ำ' ในเวลานั้น การทำอุโบสถในวัน ๑๕ ค่ำก็ไม่มีโทษ เพราะมีคำกล่าวว่า 'ครั้งหนึ่งในปักษ์ ในวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ' เมื่อใดประสงค์จะดึงแต่เดือนเท่านั้น และจะขอให้ 'ทำในวัน ๑๔ ค่ำ' เมื่อเป็นเช่นนี้ การทำอุโบสถข้างแรมเดือนเชษฐะโดยปกติก็เป็นวัน ๑๔ ค่ำอยู่แล้ว จึงไม่มีโทษ ไม่ว่าในกรณีใด อุโบสถก็เป็นอันทำดีแล้ว เพราะฉะนั้น จึงควรปฏิบัติตาม หลังจากนั้น เมื่อทำอุโบสถ ๑๕ ค่ำในข้างขึ้นและข้างแรมของเดือนอาสาฬหะแรก และในข้างขึ้นของเดือนอาสาฬหะที่สองแล้ว ในวันปาฏิบท ไม่ต้องพิจารณาการประกอบด้วยดิถีหรือนักษัตร ตั้งแต่รุ่งอรุณขึ้นไปจนถึงรุ่งอรุณอีกครั้งตลอดทั้งวันทั้งคืน ผู้เข้าพรรษาตามอัธยาศัย ย่อมเป็นผู้เข้าพรรษาด้วยดี ไม่มีโทษใดๆ พึงเห็นดังนี้ ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด มีผู้เข้าพรรษาแต่เช้าตรู่หรือ? มีอยู่ เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาเสนาสนักขันธกะ (จุลลวรรค อรรถ. ๓๑๘) ว่า 'ถ้าภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อพักผ่อนมาถึงแล้วขอเสนาสนะที่รับไว้แต่เช้าตรู่ พึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ เสนาสนะนี้รับไว้แล้ว สงฆ์เข้าพรรษาแล้ว วิหารรื่นรมย์ ท่านประสงค์จะอยู่ ณ ที่ใดในโคนไม้เป็นต้น ก็จงอยู่ ณ ที่นั้นเถิด'

ඉති විනයසඞ්ගහසංවණ්ණනාභූතෙ විනයාලඞ්කාරෙ

ดังนี้ ในวินัยลังการะ อันเป็นอรรถกถาวินัยสังคหะ

වස්සූපනායිකවිනිච්ඡයකථාලඞ්කාරො නාම

ชื่อว่า วัสสูปนายิกวินิจฉยกถาลังการะ

ඡබ්බීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒๖

පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.

ภาคที่ ๑ จบแล้ว