နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

ဝိနယပိဋကေ

විනය පිටකයෙහි

ဝိနယာလင်္ကာရ-ဋီကာ (ပဌမော ဘာဂေါ)

විනයාලංකාර ටීකාව (පළමු භාගය)

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

မုတ္တဟာရာဒိနယဂါထာ

මුත්තාහාරාදි නය ගාථා

ယော [Pg.1] လောကေ လောကလောကော ဝရတရပရဒေါ ရာဇရာဇဂ္ဂဇညော;

အာကာသာကာရကာရော ပရမရတိရတော ဒေဝဒေဝန္တဝဇ္ဇော.

යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙනෙක් ලෝකයෙහි ලෝකෝත්තර ආලෝකය වූ සේක් ද, උතුම් වූ නිවන් දානය දෙන සේක් ද, රජුන්ගේ ද රජ වූ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ වූ සේක් ද, ආකාශය මෙන් අසංග වූ ස්වභාවය ඇති කරන සේක් ද, උත්තරීතර වූ නිවන් සුවයෙහි ඇලී වසන සේක් ද, දෙවියන්ටත් දෙවි වූ දෝෂ රහිත වූ සේක් ද,

သံသာရာသာရသာရော သုနရနမနတော မာရဟာရန္တရဋ္ဌော;

လောကာလင်္ကာရကာရော အတိသတိဂတိမာ ဓီရဝီရတ္တရမ္မော.

අසාර වූ සංසාරයෙහි එකම සාරය බඳු වූ සේක් ද, යහපත් නරයන් විසින් නමස්කාර කරනු ලබන සේක් ද, මාර සේනාව පරදවා ජයගත් සේක් ද, ලෝකය අලංකාර කරන්නා වූ සේක් ද, අතිශය උසස් සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වූ සේක් ද, ධෛර්යයෙන් හා වීරත්වයෙන් බබළන්නා වූ සේක් ද,

သီဟနိဝတ္တနနယဂါထာ

සීහනිවත්තන නය ගාථා

သံသာရစက္ကဝိဒ္ဓံသံ, သမ္ဗုဒ္ဓံ တံ သုမာနသံ;

သံနမာမိ သုဂုဏေသံ, သံဒေသိတသုဒုဒ္ဒသံ.

සංසාර චක්‍රය විනාශ කළා වූ ද, මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද, දැකීමට ඉතා දුෂ්කර වූ ධර්මයක් ඇති, උතුම් ගුණයන්ගේ ස්වාමියා වූ, පිරිසිදු මනසක් ඇති ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මම මැනවින් නමස්කාර කරමි.

အနောတတ္တောဒကာဝတ္တနယဂါထာ

අනෝතත්තෝදකාවත්ත නය ගාථා

ယေန [Pg.2] ဝိဒ္ဓံသိတာ ပါပါ, ယေန နိဗ္ဗာပိတာ ဒရာ;

ယေန လောကာ နိဿရိသုံ, ယေန စာဟံ နမာမိ တံ.

යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක විසින් පව් විනාශ කරන ලද්දේ ද, යම් උතුමෙකු විසින් කෙලෙස් දැවිලි නිවාලන ලද්දේ ද, යම් උතුමෙකු නිසා ලෝ වැසියෝ සසරින් එතෙර වූවාහු ද, මම ද ඒ උතුම් බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරමි.

စတုဒီပစက္ကဝတ္တနနယဂါထာ

චතුදීපචක්කවත්තන නය ගාථා

သံဃံ သသံဃံ နမာမိ, ဝန္တန္တဝရဓမ္မဇံ;

မဂ္ဂဂ္ဂမနဖလဋ္ဌံ, သုသံသံ သုဘမာနသံ.

උතුම් ධර්මයෙන් උපන්, කෙලෙස් කෙළවර කළ, මාර්ග ඵලයන්හි පිහිටියා වූ, මැනවින් ප්‍රශංසනීය වූ, යහපත් සිත් ඇති, ශ්‍රාවක සමූහයා සහිත වූ ඒ සඟරුවනට මම නමස්කාර කරමි.

အဗျပေတစတုပါဒအာဒိယမကဂါထာ

අබ්‍යපේත චතුපාද ආදි යමක ගාථා

ဝိနယံ ဝိနယံ သာရံ, သင်္ဂဟံ သင်္ဂဟံ ကရံ;

စရိယံ စရိယံ ဝန္ဒေ, ပရမံ ပရမံ သုတံ.

සංවරය ඇති කරන්නා වූ සාරවත් විනය ද, ධර්මය සංග්‍රහ කරන්නා වූ, උත්තරීතර වූ උතුම් ශ්‍රැතය හා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ප්‍රතිපත්තිය ද මම වන්දනා කරමි.

ဗျပေတစတုပါဒအာဒိအန္တယမကဂါထာ

බ්‍යපේත චතුපාද ආදි අන්ත යමක ගාථා

ပကာရေ ဗဟုပကာရေ, သာဂရေ ဂုဏသာဂရေ;

ဂရဝေါ မမ ဂရဝေါ, ဝန္ဒာမိ အဘိဝန္ဒာမိ.

බොහෝ ආකාර වූ ප්‍රාකාර බඳු වූ ද, ගුණ මූදක් බඳු වූ ද, ගුරුවරුන් කෙරෙහි මාගේ ඇති මහත් වූ ගෞරවයෙන් යුතුව මම වඳිමි, මැනවින් අභිවන්දනය කරමි.

ဝတ္ထုတ္တယေ ဂန္ထကာရေ, ဂရူသု သာဒရံ မယာ;

ကတေန နမက္ကာရေန, ဟိတွာ သဗ္ဗေ ဥပဒ္ဒဝေ.

මා විසින් තෙරුවන් කෙරෙහි ද, පෙර ග්‍රන්ථ කර්තෘන් කෙරෙහි ද, ගුරුවරුන් කෙරෙහි ද සාදරයෙන් කරන ලද නමස්කාරය හේතුවෙන් සියලු උපද්‍රවයන් දුරු වේවා!

သိက္ခာကာမေဟိ ဓီရေဟိ, ဇိနသာသနကာရိဘိ;

ဘိက္ခူဟိ ဝိနယညူဟိ, သာဒရံ အဘိယာစိတော.

ශික්ෂාකාමී වූ, නුවණැති වූ, බුද්ධ ශාසනයෙහි නියුතු වූ, විනයධර භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් සාදරයෙන් ආරාධනා කරන ලද මම...

ဝဏ္ဏယိဿာမိ ဝိနယ-သင်္ဂဟံ ပီတိဝဍ္ဎနံ;

ဘိက္ခူနံ ဝေနယိကာနံ, ယထာသတ္တိဗလံ အဟံ.

විනයධර භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ප්‍රීතිය වඩන්නා වූ ‘විනය සංග්‍රහය’ මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් මම විස්තර කරමි.

ပေါရာဏေဟိ ကတာ ဋီကာ, ကိဉ္စာပိ အတ္ထိ သာ ပန;

အတိသင်္ခေပဘာဝေန, န သာဓေတိ ယထိစ္ဆိတံ.

පැරණි ආචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද ටීකාවක් පවතින්නේ නමුදු, එය අතිශයින්ම කෙටි බැවින් බලාපොරොත්තු වන අර්ථය සම්පූර්ණයෙන් ඉටු නොකරයි.

တသ္မာ ဟိ နာနာသတ္ထေဟိ, သာရမာဒါယ သာဓုကံ;

နာတိသင်္ခေပဝိတ္ထာရံ, ကရိဿံ အတ္ထဝဏ္ဏနံ.

එබැවින් විවිධ ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථයන්ගෙන් මැනවින් සාරය උකහා ගෙන, ඉතා කෙටි ද නොවූ ඉතා විස්තර ද නොවූ අර්ථ වර්ණනාවක් කරන්නෙමි.

ဝိနယာလင်္ကာရံ နာမ, ပေသလာနံ ပမောဒနံ;

ဣမံ ပကရဏံ သဗ္ဗေ, သမ္မာ ဓာရေန္တု သာဓဝေါတိ.

සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ ප්‍රීතිය වඩන්නා වූ ‘විනයාලංකාරය’ නම් වූ මේ ග්‍රන්ථය සියලු සත්පුරුෂයෝ මැනවින් සිතෙහි ධාරණය කරත්වා!

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ

ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාව

ဝိဝိဓဝိသေသနယသမန္နာဂတံ [Pg.3] ကာယဝါစာဝိနယနကရဏသမတ္ထံ လဇ္ဇိပေသလဘိက္ခူနံ သံသယဝိနောဒနကာရကံ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂလာနံ သီလဝိသုဒ္ဓိသမ္ပာပကံ ဇိနသာသနဝုဍ္ဎိဟေတုဘူတံ ပကရဏမိဒမာရဘိတုကာမော အယမာစရိယာသဘော ပဌမံ တာဝ ရတနတ္တယပဏာမပဏာမာရဟဘာဝအဘိဓေယျကရဏဟေတု ကရဏပ္ပကာရပကရဏာဘိဓာနနိမိတ္တပယောဇနာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿိတွာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ဟိ ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿိတွာတိ ဣမိနာ ရတနတ္တယပဏာမော ဝုတ္တော ပဏာမေတဗ္ဗပဏာမအတ္ထဒဿနတော. သရဏံ သဗ္ဗပါဏိနန္တိ ဣမိနာ ပဏာမာရဟဘာဝေါ ပဏာမဟေတုဒဿနတော. ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယန္တိ အဘိဓေယျော ဣမဿ ပကရဏဿ အတ္ထဘာဝတော. ဝိပ္ပကိဏ္ဏမနေကတ္ထာတိ ကရဏဟေတု တေနေဝကာရဏေန ပကရဏဿ ကတတ္တာ. သမာဟရိတွာ ဧကတ္ထ, ဒဿယိဿမနာကုလန္တိ ကရဏပ္ပကာရော တေနာကာရေန ပကရဏဿ ကရဏတော. ပကရဏာဘိဓာနံ ပန သမာဟရိတသဒ္ဒဿ သာမတ္ထိယတော ဒဿိတံ သမာဟရိတွာ ဒဿနေနေဝ ဣမဿ ပကရဏဿ ဝိနယသင်္ဂဟဣတိ နာမဿ လဘနတော.

විවිධ සුවිශේෂී ක්‍රමයන්ගෙන් සමන්විත වූ ද, කය සහ වචනය හික්මවීමට සමත් වූ ද, ලජ්ජී පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සැක සංකා දුරු කරන්නා වූ ද, යෝගාවචර පුද්ගලයන්ට ශීල විශුද්ධිය ලබා දෙන්නා වූ ද, ජින ශාසනයේ දියුණුවට හේතු වූ ද මේ ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීමට කැමති වූ මේ ශ්‍රේෂ්ඨ ආචාර්යවරයා, ප්‍රථමයෙන්ම ਰත්නත්‍රයට නමස්කාර කිරීම, නමස්කාරයට සුදුසු බව, ග්‍රන්ථයේ විෂයය (අභිධෙය්‍ය), ග්‍රන්ථය කිරීමට හේතුව, කරන ආකාරය, ග්‍රන්ථයේ නාමය, නිමිත්ත සහ ප්‍රයෝජනය දැක්වීම සඳහා ‘වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වා’ (තෙරුවනට නමස්කාර කොට) යනාදිය පැවසීය. මෙහි ‘වත්ථුත්තයං නමස්සිත්වා’ යන්නෙන් රත්නත්‍රයට නමස්කාර කිරීම පවසන ලද්දේ වැඳිය යුත්තන්ට වැඳීමේ අර්ථය දැකීම නිසාය. ‘සරණං සබ්බපාණිනං’ (සියලු ප්‍රාණීන්ට සරණ වූ) යන මෙයින් නමස්කාරයට සුදුසු බව පවසන ලද්දේ නමස්කාරයට හේතුව දැකීමෙනි. ‘පාලිමුත්තවිනිච්ඡය’ යනු මේ ග්‍රන්ථයේ අන්තර්ගත විෂයය (අභිධෙය්‍ය) වේ. ‘විප්පකිණ්ණමනේකත්ථා’ (විවිධ තැන්වල විසිරී ඇති) යන මෙයින් ග්‍රන්ථය කිරීමට හේතුව පවසන ලද්දේ ඒ හේතුව නිසාම ග්‍රන්ථය කළ බැවිනි. ‘සමාහරිත්වා ඒකත්ථ, දස්සයිස්සමනාකුලං’ (එක්තැනක රැස්කොට අවුල් රහිතව දක්වන්නෙමි) යන මෙයින් ග්‍රන්ථය කරන ආකාරය දක්වන ලද්දේ ඒ ආකාරයෙන්ම ග්‍රන්ථය කරන බැවිනි. ග්‍රන්ථයේ නාමය වූ කලී ‘සමාහරිත’ (එක්තැන් කළ) යන වචනයේ ශක්තියෙන් දක්වන ලදී. එක්තැන් කොට දැක්වීමෙන්ම මේ ග්‍රන්ථයට ‘විනය සංග්‍රහය’ යන නාමය ලැබෙන බැවිනි.

နိမိတ္တံ ပန အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝသေန ဒုဝိဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကံ နာမ ကရုဏာ, တံ ဒဿနကိရိယာယ သာမတ္ထိယတော ဒဿိတံ တသ္မိံ အသတိ ဒဿနကိရိယာယ အဘာဝတော. ဗာဟိရံ နာမ သောတုဇနသမူဟော, တံ ယောဂါဝစရဘိက္ခူနန္တိ တဿ ကရုဏာရမ္မဏဘာဝတော. ပယောဇနံ ပန ဒုဝိဓံ ပဏာမပယောဇနပကရဏပယောဇနဝသေန. တတ္ထ ပဏာမပယောဇနံ နာမ အန္တရာယဝိသောသနပသာဒဇနနာဒိကံ, တံ သရဏံ သဗ္ဗပါဏိနန္တိ ဣမဿ သာမတ္ထိယတော ဒဿိတံ ဟေတုမှိ သတိ ဖလဿ အဝိနာဘာဝတော. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓမ္မဋီကာစရိယေန ‘‘ဂုဏဝိသေသဝါ ဟိ ပဏာမာရဟော [Pg.4] ဟောတိ, ပဏာမာရဟေ စ ကတော ပဏာမော ဝုတ္တပ္ပယောဇနသိဒ္ဓိကရောဝ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၁). ပကရဏပယောဇနမ္ပိ ဒုဝိဓံ မုချာနုသင်္ဂိကဝသေန. တေသု မုချပယောဇနံ နာမ ဗျဉ္ဇနာနုရူပံ အတ္ထဿ ပဋိဝိဇ္ဈနံ ပကာသနဉ္စ အတ္ထာနုရူပံ ဗျဉ္ဇနဿ ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသာပနဉ္စ, တံ ဝိနယေ ပါဋဝတ္ထာယာတိ ဣမိနာ ဝုတ္တံ. အနုသင်္ဂိကပယောဇနံ နာမ သီလာဒိအနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တော အတ္ထော, တံ သမာဟရိတွာ ဧကတ္ထ ဒဿယိဿန္တိ ဣမဿ သာမတ္ထိယေန ဒဿိတံ ဧကတ္ထ သမာဟရိတွာ ဒဿနေ သတိ တဒုဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒိနာ ကတပယောဂဿ အနန္တရာယေန တဒတ္ထသိဇ္ဈနတောတိ.

නිමිත්ත වනාහි ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ආධ්‍යාත්මික නිමිත්ත නම් කරුණාවයි. එය දැක්වීමේ ක්‍රියාවෙහි ශක්තියෙන් පෙන්වන ලදී, මන්ද කරුණාව නැති කල්හි දැක්වීමේ ක්‍රියාවක් සිදු නොවන බැවිනි. බාහිර නිමිත්ත නම් ශ්‍රවණය කරන ජන සමූහයා ය. එය ‘යෝගාවචර භික්ෂූන්ගේ’ යන්නෙන් දක්වන ලදී, මන්ද ඔවුන් කරුණාවට අරමුණු වන බැවිනි. ප්‍රයෝජනය ද නමස්කාරයේ ප්‍රයෝජනය හා ග්‍රන්ථයේ ප්‍රයෝජනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි නමස්කාරයේ ප්‍රයෝජනය නම් බාධා පැමිණීම් දුරු කිරීම සහ ප්‍රසාදය ඉපදවීම ආදියයි. එය ‘සියලු ප්‍රාණීන්ට සරණ වූ’ යන්නෙහි බලයෙන් දක්වන ලදී, මන්ද හේතුව ඇති කල්හි ඵලය අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවන බැවිනි. අභිධර්ම ටීකාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ පවසන ලදී: ‘විශේෂ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තාම නමස්කාරයට සුදුසු වේ, නමස්කාරයට සුදුසු තැනැත්තා කෙරෙහි කරන ලද නමස්කාරය ඉහත කී ප්‍රයෝජනය සාධනය කරන්නක්ම වේ’ කියායි. ග්‍රන්ථයේ ප්‍රයෝජනය ද ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනය හා අනුෂංගික ප්‍රයෝජනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඒවායින් ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනය නම් ව්‍යංජනවලට අනුරූපව අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම හා ප්‍රකාශ කිරීමත්, අර්ථයට අනුරූපව ව්‍යංජන උච්චාරණය කිරීම හා උච්චාරණය කරවීමත් ය. එය ‘විනයෙහි දක්ෂතාව පිණිස’ යන්නෙන් පවසන ලදී. අනුෂංගික ප්‍රයෝජනය නම් ශීලාදී ගුණධර්මයන්ගෙන් පටන් ගෙන අනුපාදා පරිනির্বාණය දක්වා වූ අර්ථය ලැබීමයි. එය ‘එක්තැනක රැස්කොට දක්වන්නෙමි’ යන්නෙහි බලයෙන් දක්වන ලදී, මන්ද එක්තැනක රැස්කොට දැක්වූ කල්හි එය ඉගෙනීම, ප්‍රශ්න කිරීම් ආදියෙන් උත්සාහ කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ එම අර්ථය බාධාවකින් තොරව සිද්ධ වන බැවිනි.

ကိမတ္ထံ ပနေတ္ထ ရတနတ္တယပဏာမာဒယော အာစရိယေန ကတာ, နနု အဓိပ္ပေတဂန္ထာရမ္ဘောဝ ကာတဗ္ဗောတိ? ဝုစ္စတေ – ဧတ္ထ ရတနတ္တယပဏာမကရဏံ တဗ္ဗိဟတန္တရာယော ဟုတွာ အနာယာသေန ဂန္ထပရိသမာပနတ္ထံ. ပဏာမာရဟဘာဝဝစနံ အတ္တနော ယုတ္တပတ္တကာရိတာဒဿနတ္ထံ, တံ ဝိညူနံ တောသာပနတ္ထံ, တံ ပကရဏဿ ဥဂ္ဂဟဏတ္ထံ, တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနတ္ထံ. အဘိဓေယျကထနံ ဝိဒိတာဘိဓေယျဿ ဂန္ထဿ ဝိညူနံ ဥဂ္ဂဟဓာရဏာဒိဝသေန ပဋိပဇ္ဇနတ္ထံ. ကရဏဟေတုကထနံ အကာရဏေ ကတဿ ဝါယာမဿ နိပ္ဖလဘာဝတော တပ္ပဋိက္ခေပနတ္ထံ. ကရဏပ္ပကာရကထနံ ဝိဒိတပ္ပကာရဿ ဂန္ထဿ သောတူနံ ဥဂ္ဂဟဏာဒီသု ရုစိဇနနတ္ထံ. အဘိဓာနဒဿနံ ဝေါဟာရသုခတ္ထံ. နိမိတ္တကထနံ အာသန္နကာရဏဒဿနတ္ထံ. ပယောဇနဒဿနံ ဒုဝိဓပယောဇနကာမီနံ သောတူနံ သမုဿာဟဇနနတ္ထန္တိ.

මෙහි ආචාර්යවරයා විසින් තෙරුවන් වැඳීම ආදිය කරනු ලැබුවේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා ද? බලාපොරොත්තු වූ ග්‍රන්ථාරම්භයම කළ යුතු නොවේ ද? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: මෙහි රත්නත්‍රයට නමස්කාර කිරීම බාධා දුරු කරගෙන කිසිදු බාධාවකින් තොරව ග්‍රන්ථය අවසන් කිරීම පිණිස ය. නමස්කාරයට සුදුසු බව පැවසීම තමන් සුදුසු ක්‍රියාවක් කරන බව දැක්වීම පිණිස ද, නුවණැත්තන් සතුටු කිරීම පිණිස ද, ග්‍රන්ථය ඉගෙනීම පිණිස ද, සියලු අභිවෘද්ධීන් සාධනය කිරීම පිණිස ද වේ. ග්‍රන්ථයේ විෂයය (අභිධෙය්‍ය) පැවසීම, එම විෂයය දැනගත් නුවණැත්තන් විසින් ග්‍රන්ථය ඉගෙනීම, ධාරණය කිරීම ආදී වශයෙන් පිළිපැදීම පිණිස ය. ග්‍රන්ථය කිරීමට හේතුව පැවසීම, අහේතුකව කරන ලද උත්සාහය නිශ්ඵල වන බැවින් එය වළක්වා ගැනීම පිණිස ය. ග්‍රන්ථය කරන ආකාරය පැවසීම, එම ආකාරය දැනගන්නා වූ ශ්‍රවණය කරන්නන් තුළ එය ඉගෙනීම ආදියෙහි රුචිය (කැමැත්ත) ඉපදවීම පිණිස ය. නාමය දැක්වීම ව්‍යවහාරයේ පහසුව පිණිස ය. නිමිත්ත පැවසීම ආසන්න හේතුව දැක්වීම පිණිස ය. ප්‍රයෝජනය දැක්වීම දෙවැදෑරුම් ප්‍රයෝජනය කැමති වන්නා වූ ශ්‍රවණය කරන්නන් තුළ උත්සාහය ඉපදවීම පිණිස ය.

ရတနတ္တယပဏာမပယောဇနံ ပန ဗဟူဟိ ပကာရေဟိ ဝိတ္ထာရယန္တိ အာစရိယာ, တံ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣဓ ပန ဂန္ထဂရုဘာဝမောစနတ္ထံ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ အဓိပ္ပေတပယောဇနမေဝ ကထယိမှ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာစရိယေန –

තෙරුවන් වැඳීමේ ප්‍රයෝජනය වනාහි ආචාර්යවරු බොහෝ ආකාරවලින් විස්තර කරති, එය ඒ ඒ ස්ථානයන්හි පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි දී වනාහි ග්‍රන්ථය දීර්ඝ වීම වැළැක්වීම පිණිස අටුවාචාරීන් වහන්සේලා අදහස් කළ ප්‍රයෝජනය පමණක් ප්‍රකාශ කළෙමු. අටුවාචාරීන් වහන්සේ විසින් මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘နိပစ္စကာရဿေတဿ[Pg.5];

ကတဿ ရတနတ္တယေ;

အာနုဘာဝေန သောသေတွာ;

အန္တရာယေ အသေသတော’’တိ. (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ ၇);

තෙරුවන් කෙරෙහි දක්වන ලද මේ නමස්කාරයේ ආනුභාවයෙන් සියලු බාධකයන් (අන්තරායන්) ඉතිරි නැතිව වැනසී යේවා.

အယမေတ္ထ သမုဒါယတ္ထော, အယံ ပန အဝယဝတ္ထော – အဟံ သဗ္ဗပါဏီနံ သရဏံ သရဏီဘူတံ ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿာမိ, နမဿိတွာ ယောဂါဝစရဘိက္ခူနံ ဝိနယေ ပါဋဝတ္ထာယ အနေကတ္ထဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယံ ဧကတ္ထ သမာဟရိတွာ အနာကုလံ ကတွာ ဒဿယိဿံ ဒဿယိဿာမီတိ ယောဇနာ.

මෙහි සමස්ත අර්ථය මෙය වන අතර, වෙන් වෙන් වශයෙන් අර්ථය මෙසේය: 'මම සියලු ප්‍රාණීන්ට පිහිට වූ, සරණ ලැබිය යුතු වූ ත්‍රිවිධ රත්නයට නමස්කාර කරමි. එසේ නමස්කාර කොට, යෝගාවචර භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ විනයෙහි දක්ෂතාව පිණිස නොයෙක් තැන්වල විසිරී පවතින පාලිමුක්ත විනිශ්චයන් එක්තැන් කොට, අවුලක් නොමැතිව දක්වන්නෙමි' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

တတ္ထ ဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝတ္ထု. ကိံ တံ? ဗုဒ္ဓါဒိရတနံ. တဉှိ ယသ္မာ သရဏဂတာ သပ္ပုရိသာ သရဏဂမနသမင်္ဂိနော ဟုတွာ ဗုဒ္ဓါဒိရတနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဝသန္တိ အာဝသန္တိ နိဝသန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ ဝုစ္စတိ. အာရမ္မဏဉှိ အာဓာရော, အာရမ္မဏိကံ အာဓေယျောတိ. ဣတော ပရာနိပိ ဝတ္ထုသဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထာဒီနိ အာစရိယေဟိ ဝုတ္တာနိ, တာနိပိ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဣဓ ပန ဂန္ထဝိတ္ထာရပရိဟရဏတ္ထံ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ. တိဏ္ဏံ သမူဟောတိ တယံ, တယော အံသာ အဝယဝါ အဿာတိ ဝါ တယံ. ကိံ တံ? သမုဒါယော. ဝတ္ထူနံ တယန္တိ ဝတ္ထုတ္တယံ. ကိံ တံ? ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယံ. နမဿာမီတိ နမဿိတွာ, အနမိန္တိ နမဿိတွာ. ဗုဒ္ဓါဒိရတနဉှိ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကာလေ တွာ-ပစ္စယော ပစ္စုပ္ပန္နကာလိကော ဟောတိ, တသ္မာ ပဌမော ဝိဂ္ဂဟော ကတော, ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယံ ဧကတ္ထ ဒဿနကာလေ အတီတကာလိကော, တသ္မာ ဒုတိယော ဝိဂ္ဂဟော. တေနေဝ စ ကာရဏေန အတ္ထယောဇနာယပိ ပစ္စုပ္ပန္နကာလအတီတကာလဝသေန ယောဇနာ ကတာ.

එහි ‘මෙහි වෙසෙති’ යන අර්ථයෙන් ‘වත්ථු’ (වස්තුව) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? බුද්ධ ආදී රත්නයන්ය. යම් හෙයකින් සරණ ගිය සත්පුරුෂයෝ සරණාගමනයෙන් යුක්ත වූවෝ වී, බුද්ධ ආදී රත්නයන් අරමුණු කොට ඒ අරමුණෙහි වෙසෙති, වාසය කරති, නිවැසිව වෙසෙති, එබැවින් එය ‘වස්තුව’ යැයි කියනු ලැබේ. අරමුණ යනු ආධාරයයි, අරමුණෙහි පවත්නා සිත ආධාරය ලබන්නා වෙයි. මෙයින් මතු ද ‘වස්තු’ ශබ්දයේ විග්‍රහ අර්ථ ආදීන් ආචාර්යවරුන් විසින් දක්වන ලදී. ඒවා ද ඒ ඒ තැන්හි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය. මෙහි දී ග්‍රන්ථය දීර්ඝ වීම වැළැක්වීම පිණිස මෙපමණක් ම දක්වන ලදැයි දත යුතුය. තුනක සමූහය ‘ත්‍රිත්වයක්’ (තයං) වේ. නැතහොත් කොටස් තුනක් මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් ද ත්‍රිත්වයක් වේ. ඒ කුමක්ද? සමූහයයි. වස්තූන්ගේ ත්‍රිත්වය ‘වස්තු ත්‍රිත්වය’ (වත්ථුත්තයං) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? බුද්ධ ආදී රත්නත්‍රයයි. ‘නමස්සාමි’ යන්නෙහි අර්ථය නමස්කාර කොට, නැමී නමස්කාර කොට යන්නයි. බුදුන් ආදී රත්නයන් අරමුණු කොට සිත උපදින කල්හි ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යය වර්තමාන කාලීන වෙයි, එබැවින් පළමු විග්‍රහය කරන ලදී. පාලිමුක්ත විනිශ්චයන් එක්තැන් කොට දක්වන කල්හි එය අතීත කාලීන වෙයි, එබැවින් දෙවැනි විග්‍රහය කරන ලදී. ඒ හේතුවෙන් ම අර්ථ සම්බන්ධයේදී ද වර්තමාන කාලය සහ අතීත කාලය වශයෙන් සම්බන්ධය දක්වන ලදී.

သရတိ ဟိံသတီတိ သရဏံ. ကိံ တံ? ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယံ. တဉှိ သရဏဂတာနံ သပ္ပုရိသာနံ ဘယံ သန္တာသံ ဒုက္ခံ ဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတံ [Pg.6] သံကိလေသံ သရတိ ဟိံသတိ ဝိနာသေတိ, တသ္မာ ‘‘သရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ –

සිහි කරයි, නසයි යන අර්ථයෙන් ‘සරණ’ නම් වේ. ඒ කුමක්ද? බුද්ධ ආදී රත්නත්‍රයයි. එය සරණ ගිය සත්පුරුෂයන්ගේ බිය, තැතිගැන්ම, දුක, දුගති-විනිපාතය සහ කෙලෙස් නසයි, විනාශ කරයි, එබැවින් ‘සරණ’ යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘ယသ္မိံ, မဟာနာမ, သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁),

‘මහානාමය, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේව අනුස්මරණය කෙරේ ද, එකල්හි ඔහුගේ සිත රාගයෙන් වෙළී නොපවතී’ යනාදී වශයෙනි.

‘‘ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ သရန္တာနံ;

ဓမ္မံ သံဃဉ္စ ဘိက္ခဝေါ;

ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ;

လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ စ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၉);

‘මහණෙනි, මෙසේ බුදුන් ද දහම් ද සඟුන් ද සිහි කරන අයට බියක් හෝ තැතිගැන්මක් හෝ ලොමුදැහැගැන්මක් හෝ නොවන්නේය’ යන්නයි.

ယသ္မာ ပန ‘‘သရဏ’’န္တိ ဣဒံ ပဒံ ‘‘နာထ’’န္တိ ပဒဿ ဝေဝစနဘူတံ ကိတသုဒ္ဓနာမပဒံ ဟောတိ, န ကိတမတ္တပဒံ, တသ္မာ ဓာတွတ္ထော အန္တောနီတော. ‘‘သရ ဟိံသာယ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ ဟိံသတ္ထံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗပါဏီနံ သရဏံ ဟိံသကံ ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿိတွာ ဝိညာယမာနေ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂတော သဗ္ဗပါဏီနံ သရဏံ သရဏီဘူတံ နာထဘူတံ ဝတ္ထုတ္တယံ နမဿိတွာတိ ဝိညာယမာနေယေဝ ယုဇ္ဇတိ, တေနေဝ စ ကာရဏေန အတ္ထယောဇနာယမ္ပိ တထာ ယောဇနာ ကတာ. သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ နိရဝသေသတ္ထဝါစကံ သဗ္ဗနာမပဒံ. သဟ အဝေန ယော ဝတ္တတီတိ သဗ္ဗောတိ ကတေ ပန သကလ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သမုဒါယဝါစကံ သမာသနာမပဒံ ဟောတိ. ပါဏော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပါဏိနော, ပါဏောတိ စေတ္ထ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ အဓိပ္ပေတံ. သဗ္ဗေ ပါဏိနော သဗ္ဗပါဏိနော, တေသံ သဗ္ဗပါဏီနံ. ဧတ္တာဝတာ ဝတ္ထုတ္တယဿ သဗ္ဗလောကသရဏဘာဝံ, တတောယေဝ စ နမဿနာရဟဘာဝံ, နမဿနာရဟေ စ ကတာယနမဿနကိရိယာယ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထသိဒ္ဓိကရဘာဝံ, အတ္တနော ကိရိယာယ စ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

නමුත් යම් හෙයකින් ‘සරණ’ යන මෙම පදය ‘නාථ’ (පිහිට) යන පදයට පර්යාය පදයක් වූ පිරිසිදු නාම පදයක් වන බැවින් මිස, කෘදන්ත පදයක් පමණක් නොවන බැවින්, ධාතු අර්ථය එහි අභ්‍යන්තරයට ඇතුළත් වේ. ‘සර හිංසායං’ (හිංසා කිරීමෙහි ‘සර’ ධාතුව පවතී) යැයි කී හෙයින්, හිංසා කිරීමේ අර්ථය ගෙන ‘සියලු ප්‍රාණීන්ට හිංසා කරන්නා වූ තෙරුවනට නමස්කාර කොට’ යැයි වටහා ගතහොත් අයහපත් අර්ථයක් ලැබෙන බැවින්, ‘සියලු ප්‍රාණීන්ට සරණ වූ, සරණ ලැබිය යුතු වූ, පිහිට වූ තෙරුවනට නමස්කාර කොට’ යැයි වටහා ගැනීම ම සුදුසු වේ. ඒ හේතුවෙන් ම අර්ථ සම්බන්ධයේදී ද එලෙස සම්බන්ධ කරන ලදී. ‘සබ්බ’ (සියලු) යන ශබ්දය ඉතිරි නැතිව සියල්ල කියවෙන සර්වනාම පදයකි. ‘ආරක්ෂාව සහිතව පවතී ද එය සබ්බ වේ’ යැයි ගතහොත් ‘සකල’ ශබ්දය මෙන් සමූහය පවසන සමාස නාම පදයක් වෙයි. ප්‍රාණය (ජීවිතය) ඇත්තෝ ‘ප්‍රාණීහු’ නම් වෙති. මෙහි ‘ප්‍රාණය’ යන්නෙන් ජීවිතේන්ද්‍රිය අදහස් කෙරේ. සියලු ප්‍රාණීහු ‘සබ්බපාණිනෝ’ නම් වෙති, ඔවුන්ට ‘සබ්බපාණීනං’ (සියලු ප්‍රාණීන්ට) යනුයි. මෙයින් තෙරුවන්ගේ සකල ලෝක සරණභාවය ද, එහෙයින් ම නමස්කාරයට සුදුසු බව ද, නමස්කාරයට සුදුස්සන් කෙරෙහි කරන ලද නමස්කාර ක්‍රියාවෙන් අදහස් කළ අර්ථය සිද්ධ කර දෙන බව ද, තමන්ගේ ක්‍රියාවට එය පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක් වන බව ද දක්වයි.

ဧဝံ သဟေတုကံ ရတနတ္တယပဏာမံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပကရဏာရမ္ဘဿ သနိမိတ္တံ မုချပယောဇနံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဝိနယေ [Pg.7] ပါဋဝတ္ထာယ, ယောဂါဝစရဘိက္ခူန’’န္တိ. ဧတ္ထ စ ဝိနယေ ပါဋဝတ္ထာယာတိ မုချပယောဇနဒဿနံ, တံဒဿနေန စ အနုသင်္ဂိကပယောဇနမ္ပိ ဝိဘာဝိတမေဝ ဟောတိ ကာရဏေ သိဒ္ဓေ ကာရိယဿ သိဇ္ဈနတော. ယောဂါဝစရဘိက္ခူနန္တိ ဗာဟိရနိမိတ္တဒဿနံ, တသ္မိံ ဒဿိတေ အဇ္ဈတ္တိကနိမိတ္တမ္ပိ ဒီပိတမေဝ ဟောတိ အာရမ္မဏေ ဉာတေ အာရမ္မဏိကဿ ဉာတဗ္ဗတော. တတ္ထ ဝိဝိဓာ နယာ ဧတ္ထာတိ ဝိနယော, ဒုဝိဓပါတိမောက္ခဒုဝိဓဝိဘင်္ဂပဉ္စဝိဓပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသပဉ္စအာပတ္တိက္ခန္ဓသတ္တအာပတ္တိက္ခန္ဓာဒယော ဝိဝိဓာ အနေကပ္ပကာရာ နယာ ဧတ္ထ သန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝိသေသာ နယာ ဧတ္ထာတိ ဝိနယော, ဒဠှီကမ္မသိထိလကရဏပယောဇနာ အနုပညတ္တိနယာဒယော ဝိသေသာ နယာ ဧတ္ထ သန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝိနေတီတိ ဝိနယော. ကာယော ဝိနေတိ ကာယဝါစာယော, ဣတိ ကာယဝါစာနံ ဝိနယနတော ဝိနယော. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ –

මෙසේ හේතු සහිතව රත්නත්‍රය නමස්කාරය දක්වා, දැන් මෙම ග්‍රන්ථය ආරම්භ කිරීමට හේතුව වූ ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනය දැක්වීම සඳහා ‘විනෙය පාටවත්ථාය, යෝගාවචරභික්ඛූනං’ (යෝගාවචර භික්ෂූන්ගේ විනයෙහි දක්ෂතාව පිණිස) යැයි වදාළහ. මෙහි ‘විනයෙහි දක්ෂතාව පිණිස’ යන්නෙන් ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනය දැක්වෙන අතර, එය දැක්වීමෙන් ඊට සම්බන්ධ අනෙකුත් ප්‍රයෝජන ද පැහැදිලි වෙයි. මන්දයත් හේතුව සිද්ධ වූ කල්හි කාර්යය ද සිද්ධ වන බැවිනි. ‘යෝගාවචර භික්ෂූන්ගේ’ යන්නෙන් බාහිර නිමිත්ත දැක්වෙන අතර, එය දැක්වීමෙන් ආධ්‍යාත්මික නිමිත්ත ද ප්‍රකාශ වෙයි. මන්දයත් අරමුණ දත් කල්හි අරමුණු කරන්නා ද දත යුතු බැවිනි. එහි ‘විවිධ වූ ක්‍රමයන් මෙහි ඇති බැවින් විනය’ (විවිධා නයා එත්ථාති විනයෝ) නම් වේ. එනම් දෙවැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂය, දෙවැදෑරුම් විභංගය, පස්වැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසය, පස්වැදෑරුම් ආපත්තික්ඛන්ධය, සත්වැදෑරුම් ආපත්තික්ඛන්ධය ආදී විවිධ වූ නොයෙක් ආකාරයේ ක්‍රමයන් මෙහි ඇත යන අර්ථයයි. නැතහොත් ‘විශේෂ ක්‍රමයන් මෙහි ඇති බැවින් විනය’ (විශේසා නයා එත්ථාති විනයෝ) නම් වේ. එනම් දැඩි කිරීම හා ලිහිල් කිරීම ප්‍රයෝජන කොට ඇති අනුප්‍රඥප්ති ක්‍රම ආදී විශේෂ ක්‍රමයන් මෙහි ඇත යන අර්ථයයි. නැතහොත් ‘හික්මවන බැවින් විනය’ (විනේතීති විනයෝ) නම් වේ. කය සහ වචනය හික්මවන බැවින්, මෙසේ කය වචන දෙක හික්මවීම නිසා ‘විනය’ නම් වේ. අටුවාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘ဝိဝိဓဝိသေသနယတ္တာ;

ဝိနယနတော စေဝ ကာယဝါစာနံ;

ဝိနယတ္ထဝိဒူဟိ အယံ;

ဝိနယော ‘ဝိနယော’တိ အက္ခာတော’’တိ. (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ;

ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ;

ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ);

‘විවිධ වූ ද විශේෂ වූ ද ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, කය හා වචනය හික්මවන බැවින් ද, විනය දන්නා වූ පණ්ඩිතයන් විසින් මේ විනය ‘විනය’ යැයි කියන ලදී.’

ကော သော? ဝိနယပိဋကံ. တသ္မိံ ဝိနယေ. ပဋတိ ဝိယတ္တဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ပဋု. ကော သော? ပဏ္ဍိတော. ပဋုနော ဘာဝေါ ပါဋဝံ. ကိံ တံ? ဉာဏံ. အသတိ ကာရဏာနုရူပံ ဘဝတီတိ အတ္ထော. ကော သော? ပယောဇနံ. ပါဋဝမေဝ အတ္ထော ပါဋဝတ္ထော, တဿ ပါဋဝတ္ထာယ, ဝိနယပိဋကေ ကောသလ္လဉာဏပယောဇနာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယုဉ္ဇနံ ယောဂေါ, ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရော. အဝစရန္တီတိ အဝစရာ, ယောဂေ အဝစရာ ယောဂါဝစရာ, ကမ္မဋ္ဌာနိကာ ဘိက္ခူ. သံသာရေ ဘယံ ဣက္ခန္တီတိ ဘိက္ခူ, ယောဂါဝစရာ စ တေ ဘိက္ခူ စာတိ ယောဂါဝစရဘိက္ခူ, တေသံ ယောဂါဝစရဘိက္ခူနံ. ဧတေန [Pg.8] ဝိနယေ ပဋုဘာဝေါ နာမ ဘိက္ခူနံယေဝ အတ္ထော ဟောတိ, န ဂဟဋ္ဌတာပသပရိဗ္ဗာဇကာဒီနံ. ဘိက္ခူသု စ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယုတ္တာနံ လဇ္ဇိပေသလဘိက္ခူနံယေဝ, န ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနာနံ အလဇ္ဇိဘိက္ခူနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ.

ඒ කුමක්ද? විනය පිටකයයි. ඒ විනයෙහි ය. ඉගෙන ගෙන ව්‍යක්ත (දක්ෂ) භාවයට පැමිණේ ද හෙතෙම ‘පටු’ (දක්ෂයා) නම් වේ. ඔහු කවුද? පණ්ඩිතයා ය. දක්ෂයාගේ ස්වභාවය ‘පාටව’ (දක්ෂතාව) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? ඥානයයි. සුදුසු හේතුවකට අනුව උපදී යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඒ කුමක්ද? ප්‍රයෝජනයයි. දක්ෂතාව ම ප්‍රයෝජනය ‘පාටවත්ථ’ (දක්ෂතා ප්‍රයෝජනය) නම් වේ, ඒ දක්ෂතාව සඳහා ‘පාටවත්ථාය’ යන්නෙන් විනය පිටකයෙහි දක්ෂතා ඥානය නමැති ප්‍රයෝජනය සඳහා යන්න පැවසේ. යෙදීම ‘යෝග’ නම් වේ, එනම් කමටහන් මනසිකාරයයි. හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් ‘අවචරා’ නම් වේ, යෝගයෙහි හැසිරෙන්නෝ ‘යෝගාවචර’ (කමටහන් වඩන භික්ෂූහු) නම් වෙති. සංසාරයෙහි බිය දකිති යන අර්ථයෙන් ‘භික්ෂූහු’ නම් වෙති, යෝගාවචර වූ ද ඒ භික්ෂූන් වූ ද යන අර්ථයෙන් ‘යෝගාවචර භික්ෂූන් වහන්සේලා’ නම් වෙති, ඔවුන්ට ‘යෝගාවචර භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ’ යනුයි. මෙයින් විනයෙහි දක්ෂ බව නම් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ම අදාළ වන්නක් බවත්, ගිහියන්ට, තාපසයන්ට, පරිබ්‍රාජකයන්ට ආදීන්ට නොවන බවත් දක්වයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර ද කමටහන්හි නිරත වූ ලජ්ජී පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලාට ම මිස, කමටහන් අතහැර දැමූ අලජ්ජී භික්ෂූන් වහන්සේලාට නොවන බව යන මේ අර්ථය මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

ဧဝံ ပကရဏာရမ္ဘဿ သနိမိတ္တံ ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဟေတုကံ အဘိဓေယျံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိပ္ပကိဏ္ဏမနေကတ္ထ, ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ အနေကတ္ထာတိ ဣမိနာ ပကရဏာရမ္ဘဿ ဟေတုံ ဒဿေတိ ဟေတုမန္တဝိသေသနတ္တာ, ဣမဿ အနေကတ္ထဝိပ္ပကိဏ္ဏတ္တာယေဝ အာစရိယဿ အာရမ္ဘော ဟောတိ, န အဝိပ္ပကိဏ္ဏေ သတိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘သမာဟရိတွာ ဧကတ္ထ ဒဿယိဿ’’န္တိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ). ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယန္တိ ဣမိနာ ပကရဏာဘိဓေယျံ. တတ္ထ ကိရတိ ဝိက္ခိပတီတိ ကိဏ္ဏော, ပကာရေန ကိဏ္ဏော ပကိဏ္ဏော, ဝိဝိဓေန ပကိဏ္ဏော ဝိပ္ပကိဏ္ဏော. ကော သော? ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော, တံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ.

මෙසේ ග්‍රන්ථාරම්භයේ හේතු සහිත වූ ප්‍රයෝජනය දක්වා, දැන් හේතු සහිත වූ අභිධෙයය (ප්‍රතිපාදිත විෂයය) දැක්වීම සඳහා "විප්පකිණ්ණමනෙකත්ථ, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයං" (නොයෙක් තැන්හි විසිරී පවතින, පාලියෙන් බැහැර වූ විනිශ්චය) යැයි පැවසූහ. එහි "විප්පකිණ්ණං අනෙකත්ථ" යන මෙයින් ග්‍රන්ථාරම්භයට හේතුව දක්වයි, එය හේතු සාධක විශේෂණයක් වන බැවිනි. මෙම විෂයය නොයෙක් තැන්හි විසිරී පැවතීම නිසාම ආචාර්යයන් වහන්සේගේ (ග්‍රන්ථ) ආරම්භය සිදු වේ. විසිරී නොපැවතියේ නම් මෙවැනි ආරම්භයක් සිදු නොවේ. මන්දයත්, "එක්තැන් කොට දක්වන්නෙමි" (සමාහරිත්වා එකත්ථ දස්සයිස්සං) යැයි ඉදිරියෙහි පවසන බැවිනි. "පාළිමුත්තවිනිච්ඡයං" යන මෙයින් ප්‍රකරණයෙන් කියැවෙන විෂයය දැක්වේ. එහි 'කිරති' (විසුරුවයි) යන අර්ථයෙන් 'කිණ්ණ' නම් වේ. ප්‍රකාරයෙන් විසුරුවන ලද්දේ 'පකිණ්ණ' නම් වේ. විවිධාකාරයෙන් විසුරුවන ලද්දේ 'විප්පකිණ්ණ' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? පාලියෙන් බැහැර වූ විනිශ්චයයි. ඒ විසිරී ගිය විනිශ්චයයි.

အနေကတ္ထာတိ ဧတ္ထ သင်္ချာဝါစကော သဗ္ဗနာမိကော ဧက-သဒ္ဒေါ, န ဧကော အနေကေ. ဗဟွတ္ထဝါစကော အနေကသဒ္ဒေါ. ဧကန္တဧကဝစနန္တောပိ ဧက-သဒ္ဒေါ န-ဣတိနိပါတေန ယုတ္တတ္တာ ဗဟုဝစနန္တော ဇာတောတိ. တတ္ထ အနေကတ္ထ ဗဟူသူတိ အတ္ထော, ပါရာဇိကကဏ္ဍဋ္ဌကထာဒီသု အနေကေသု ပကရဏေသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပေါရာဏဋီကာယံ ပန အနေကတ္ထာတိ အနေကေသု သိက္ခာပဒပဒေသေသူတိ အတ္ထော ဒဿိတော, ဧဝဉ္စ သတိ ဥပရိ ‘‘သမာဟရိတွာ ဧကတ္ထာ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ‘‘အနေကတ္ထဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဧကတ္ထ သမာဟရိတွာ’’တိ ဣမေသံ ပဒါနံ သဟယောဂီဘူတတ္တာ အနေကေသု သိက္ခာပဒပဒေသေသု ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဧကသ္မိံ သိက္ခာပဒပဒေသေ သမာဟရိတွာတိ အတ္ထော ဘဝေယျ, သော စ အတ္ထော အယုတ္တော. ကသ္မာ? အနေကေသု ပကရဏေသု ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဧကသ္မိံ ပကရဏေ သမာဟရိတွာတိ [Pg.9] အတ္ထော အမှေဟိ ဝုတ္တော. အထ ပန ‘‘ဧကတ္ထာ’’တိ ဣမဿ ‘‘ဧကတော’’တိ အတ္ထံ ဝိကပ္ပေတွာ အနေကေသု သိက္ခာပဒပဒေသေသု ဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဧကတော သမာဟရိတွာတိ အတ္ထံ ဂဏှေယျ, သော အတ္ထော ယုတ္တော ဘဝေယျ.

"අනෙකත්ථ" යන්නෙහි 'එක' ශබ්දය සංඛ්‍යාවාචක සර්වනාම පදයක් වන අතර, 'එකක් නොවන' (න එකෙ) යන්නෙන් 'අනෙකෙ' යන්න වේ. 'අනෙක' ශබ්දය බොහෝ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. ඒකාන්තයෙන්ම ඒකවචනාන්ත වූ 'එක' ශබ්දය 'න' යන නිපාතය හා යෙදීම නිසා බහුවචනාන්ත බවට පත්ව ඇත. එහි "අනෙකත්ථ" යන්නෙහි අරුත "බොහෝ තැන්හි" යන්නයි. එනම් පාරාජිකාකණ්ඩ අටුවාව ආදී වූ නොයෙක් ප්‍රකරණයන්හි යන්න පැවසේ. පැරණි ටීකාවෙහි (පෝරාණ ටීකාවෙහි) නම්, "අනෙකත්ථ" යන්නෙන් "නොයෙක් ශික්ෂාපද කොටස්වල" යන අර්ථය දක්වා තිබේ. එසේ වූ විට, ඉදිරියට "සමාහරිත්වා එකත්ථා" (එක්තැන් කොට) යැයි පවසන බැවින් ද, "අනෙකත්ථවිප්පකිණ්ණං එකත්ථ සමාහරිත්වා" යන පද එකිනෙකට සහයෝගී වන බැවින් ද, නොයෙක් ශික්ෂාපද කොටස්වල විසිරී පවතින දෑ එක් ශික්ෂාපද කොටසකට එක් රැස් කොට යන අර්ථය ලැබෙනු ඇත. එම අර්ථය අයෝග්‍ය වේ. ඒ මන්ද? නොයෙක් ප්‍රකරණයන්හි විසිරී ඇති දෑ එක් ප්‍රකරණයකට එක් රැස් කොට යන අර්ථය අප විසින් පවසන ලද බැවිනි. එසේ වුවද, "එකත්ථ" යන්නෙහි අර්ථය "එකට (එක්තැන් කොට)" යැයි විකල්ප කොට සලකා, නොයෙක් ශික්ෂාපද කොටස්වල විසිරී ඇති දෑ එක්තැන් කොට යන අර්ථය ගන්නේ නම්, ඒ අර්ථය ද ගැලපෙන්නේය.

ပကဋ္ဌာနံ အာဠီတိ ပါဠိ, ဥတ္တမာနံ ဝစနာနံ အနုက္ကမောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒံ အတ္ထံ ပါလေတိ ရက္ခတီတိ ပါဠိ, လဠာနမဝိသေသော. ကာ သာ? ဝိနယတန္တိ. မုစ္စတီတိ မုတ္တော, ပါဠိတော မုတ္တော ပါဠိမုတ္တော. ဆိန္ဒိယတေ အနေနာတိ ဆယော, နီဟရိတွာ ဆယော နိစ္ဆယော, ဝိသေသေန နိစ္ဆယော ဝိနိစ္ဆယော, ခိလမဒ္ဒနာကာရေန ပဝတ္တော သဒ္ဒနယော အတ္ထနယော စ. ပါဠိမုတ္တော စ သော ဝိနိစ္ဆယော စာတိ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော, တံ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယံ. ဣဒဉ္စ ‘‘အာနဂရာ ခဒိရဝန’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ယေဘုယျနယဝသေန ဝုတ္တံ ကတ္ထစိ ပါဠိဝိနိစ္ဆယဿပိ ဒိဿနတော. ပေါရာဏဋီကာယံ ပန ပါဠိဝိနိစ္ဆယော စ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော စ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယောတိ ဧဝံ ဧကဒေသသရူပေကသေသဝသေန ဝါ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဒုတိယနယောပိ ဝုတ္တော, ဧဝဉ္စ သတိ ပါဠိဝိနိစ္ဆယပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယေဟိ အညဿ ဝိနိစ္ဆယဿ အဘာဝါ ကိမေတေန ဂန္ထဂရုကရေန ပါဠိမုတ္တဂ္ဂဟဏေန. ဝိသေသနဉှိ သမ္ဘဝဗျဘိစာရေ စ သတိ သာတ္ထကံ သိယာတိ ပဌမနယောဝ အာရာဓနီယော ဟောတိ.

ප්‍රකෘෂ්ට වූ ස්ථානයන්ගේ පෙළ 'පාලි' නම් වේ. උතුම් වූ බුද්ධ වචනයන්ගේ අනුක්‍රමය (පෙළගැස්ම) යනු එහි අරුතයි. නැතහොත් තමාගේ අභිවෘද්ධිය හා පරහිත සුවය ආදී අර්ථයන් පාලනය කරන්නේ (රකින්නේ) යන අර්ථයෙන් 'පාලි' නම් වේ. ('ල' සහ 'ළ' අකුරු අතර වෙනසක් නැත). ඒ කුමක්ද? විනය පෙළදහමයි. මිදෙන්නේ යන අර්ථයෙන් 'මුත්ත' (මිදුණු) නම් වේ. පාලියෙන් බැහැර වූයේ 'පාලිමුක්ත' නම් වේ. මෙයින් (සැක ආදිය) සිඳිනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ඡය' නම් වේ. කරුණු බැහැර කොට නිශ්චය කිරීම 'නිච්ඡය' නම් වේ. සුවිශේෂී ලෙස නිශ්චය කිරීම 'විනිච්ඡය' නම් වේ. එය (සැක නමැති) හුල් මර්දනය කරන ආකාරයෙන් පවත්නා වූ ශබ්ද ක්‍රමය හා අර්ථ ක්‍රමයයි. පාලියෙන් බැහැර වූයේ ද, විනිශ්චය වූයේ ද 'පාලිමුක්ත විනිශ්චය' නම් වේ. එය පාලිමුක්ත විනිශ්චයයි. මෙය ද "නගරයේ සිට ඛදිර වනය දක්වා" යන්නෙහි මෙන් බොහෝ දුරට සාමාන්‍ය නය වශයෙන් පවසන ලද්දකි. මන්දයත් ඇතැම් තැනක පාලි විනිශ්චය ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. පැරණි ටීකාවෙහි (පෝරාණ ටීකාවෙහි) නම්, "පාලි විනිශ්චය ද පාලිමුක්ත විනිශ්චය ද පාලිමුක්ත විනිශ්චයම වේ" යනුවෙන් මෙසේ ඒකදේශ සරූප ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් මෙය වදාරන ලදැයි දත යුතු යැයි දෙවන ක්‍රමයක් ද දක්වා ඇත. එසේ වුවහොත්, පාලි විනිශ්චයෙන් හා පාලිමුක්ත විනිශ්චයෙන් බාහිරව වෙනත් විනිශ්චයක් නොමැති බැවින්, ග්‍රන්ථය අනවශ්‍ය ලෙස දීර්ඝ කරන මෙම "පාලිමුත්ත" යන වචනය යෙදීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මන්දයත්, විශේෂණයක් සාර්ථක වන්නේ විශේෂ්‍යයෙහි එහි පැවැත්ම හා නොපැවැත්ම යන දෙකම ඇති කල්හි බැවින්, පළමු ක්‍රමයම පිළිගත යුතු (වඩාත් ප්‍රශස්ත) වේ.

ဧဝံ သဟေတုကံ အဘိဓေယျံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကရဏပ္ပကာရံ ဒဿေတိ ‘‘သမာဟရိတွာ’’တိအာဒိနာ. ဒုဝိဓော ဟေတ္ထ ကရဏပ္ပကာရော ဧကတ္ထသမာဟရဏအနာကုလကရဏဝသေန. သော ဒုဝိဓောပိ တေန ပကာရေန ပကရဏဿ ကတတ္တာ ‘‘ကရဏပ္ပကာရော’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ သမာဟရိဿာမီတိ သမာဟရိတွာ, သံ-သဒ္ဒေါ သင်္ခေပတ္ထော, တသ္မာ သင်္ခိပိယ အာဟရိဿာမီတိ အတ္ထော. အနာဂတကာလိကဝသေန ပစ္စမာနေန ‘‘ဒဿယိဿ’’န္တိ [Pg.10] ပဒေန သမာနကာလတ္တာ အနာဂတကာလိကော ဣဓ တွာ-ပစ္စယော ဝုတ္တော. ဧကတ္ထာတိ ဧကသ္မိံ ဣဓ ဝိနယသင်္ဂဟပ္ပကရဏေ. ဧကတ္ထာတိ ဝါ ဧကတော. ဒဿယိဿန္တိ ဒဿယိဿာမိ, ဉာပယိဿာမီတိ အတ္ထော. အာကုလတိ ဗျာကုလတီတိ အာကုလော, န အာကုလော အနာကုလော, ပုဗ္ဗာပရဗျာကိဏ္ဏဝိရဟိတော ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော. အနာကုလန္တိ ပန ဘာဝနပုံသကံ, တသ္မာ ကရဓာတုမယေန ကတွာသဒ္ဒေန ယောဇေတွာ ဒဿနကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.

මෙසේ හේතු සහිත වූ අභිධෙයය (විෂයය) දක්වා, දැන් "සමාහරිත්වා" (එක් රැස් කොට) යනාදී පදවලින් ග්‍රන්ථය කරනු ලබන ආකාරය (කරණප්‍රකාරය) දක්වයි. මෙහි කරණප්‍රකාරය එක්තැන් කොට රැස් කිරීම හා අවුල් රහිතව කිරීම වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ ආකාර දෙකම, එම ක්‍රමයෙන් ප්‍රකරණය (ග්‍රන්ථය) කරනු ලබන බැවින් "කරණප්‍රකාරය" යැයි කියනු ලැබේ. එහි "සමාහරිත්වා" යනු 'එක් රැස් කරන්නෙමි' යන්නයි. 'සං' ශබ්දය සංක්ෂිප්ත (කෙටිකිරීමේ) අර්ථය දෙයි. එබැවින් 'සංක්ෂිප්ත කොට ගෙන එන්නෙමි' යනු එහි අර්ථයයි. අනාගත කාලීන අර්ථයෙන් සිද්ධ වන "දස්සයිස්සං" (දක්වන්නෙමි) යන පදය හා සමාන කාලීන වන බැවින්, මෙහි 'ත්වා' ප්‍රත්‍යය අනාගත කාලීන අර්ථයෙන් දක්වා ඇත. "එකත්ථ" යනු මෙහි මෙම විනයසංග්‍රහ ප්‍රකරණයෙහි (එක් ස්ථානයක) යන්නයි. නැතහොත් "එකත්ථ" යනු "එකට (එක්තැන් කොට)" යන්නයි. "දස්සයිස්සං" යනු දක්වන්නෙමි, නැතහොත් අවබෝධ කරවන්නෙමි යන්නයි. 'ආකුලති' (ව්‍යාකූල වෙයි) යන අර්ථයෙන් 'ආකුල' නම් වේ. ආකුල නොවන බැවින් 'අනාකුල' (අවුල් රහිත) නම් වේ. එනම් පෙර පසු පරස්පර විරෝධී බවින් තොර වූ පාලිමුක්ත විනිශ්චයයි. "අනාකුලං" යන්න වනාහි භාව නපුංසක ලිංග පදයක් වන බැවින්, 'කර' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ 'කත්වා' (කොට) යන ශබ්දය හා යොදා 'දැක්වීම්' ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ කළ යුතුය.

ဧဝံ ရတနတ္တယပဏာမာဒိကံ ပုဗ္ဗကရဏံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယေ ဒဿေတုကာမော, တေသံ အနုက္ကမကရဏတ္ထံ မာတိကံ ဌပေန္တော ‘‘တတြာယံ မာတိကာ’’တိအာဒိမာဟ. မာတိကာယ ဟိ အသတိ ဒဿိတဝိနိစ္ဆယာ ဝိကိရန္တိ ဝိဓံသေန္တိ ယထာ တံ သုတ္တေန အသင်္ဂဟိတာနိ ပုပ္ဖာနိ. သန္တိယာ ပန မာတိကာယ ဒဿိတဝိနိစ္ဆယာ န ဝိကိရန္တိ န ဝိဓံသေန္တိ ယထာ တံ သုတ္တေန သင်္ဂဟိတာနိ ပုပ္ဖာနိ. တံ တံ အတ္ထံ ဇာနိတုကာမေဟိ မာတိကာနုသာရေန ဂန္တွာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဝိနိစ္ဆယံ ပတွာ သော သော အတ္ထော ဇာနိတဗ္ဗော ဟောတိ, တသ္မာ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ မာတိကာ ဌပိတာ. တတ္ထ တတြာတိ တသ္မိံ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယေ. အယန္တိ အယံ မယာ ဝက္ခမာနာ. မာတာ ဝိယာတိ မာတိကာ. ယထာ ဟိ ပုတ္တာ မာတိတော ပဘဝန္တိ, ဧဝံ နိဒ္ဒေသပဒါနိ ဥဒ္ဒေသတော ပဘဝန္တိ, တသ္မာ ဥဒ္ဒေသော မာတိကာ ဝိယာတိ ‘‘မာတိကာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

මෙසේ රත්නත්‍රය වන්දනාව ආදී වූ පූර්වකෘත්‍යය දක්වා, දැන් යම් පාලිමුක්ත විනිශ්චයන් දැක්වීමට කැමති සේක් ද, ඒවායේ අනුපිළිවෙළ සැකසීම පිණිස මාතෘකාව තබමින් "තත්‍රායං මාතිකා" (එහි මේ මාතෘකාවයි) යනාදිය වදාළ සේක. මන්දයත්, මාතෘකාවක් නොමැති කල්හි, දක්වන ලද විනිශ්චයන් නූලකින් අමුණනු නොලැබූ මල් මෙන් විසිරී යයි, විනාශයට පත්වෙයි. නමුත් මාතෘකාවක් ඇති කල්හි, දක්වන ලද විනිශ්චයන් නූලකින් අමුණන ලද මල් මෙන් විසිරී නොයයි, විනාශයට පත් නොවේ. ඒ ඒ අර්ථයන් දැන ගැනීමට කැමති අය විසින් මාතෘකාව අනුසාරයෙන් ගොස්, තමන් කැමති කැමති විනිශ්චයන් කරා පැමිණ ඒ ඒ අරුත දැනගත යුතුය. එබැවින් පහසුවෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීම පිණිස මාතෘකාව පිහිටුවන ලදී. එහි "තත්‍ර" යනු එම පාලිමුක්ත විනිශ්චයෙහි යන්නයි. "අයං" යනු මා විසින් ඉදිරියට පවසනු ලබන මෙම මාතෘකාවයි. මවක වැනි වන බැවින් "මාතිකා" නම් වේ. මන්දයත්, යම් සේ දරුවෝ මවගෙන් උපදිත් ද, එමෙන්ම විස්තරාත්මක පද (නිර්දේශ පද) ද මාතෘකා පදවලින් (උද්දේශයෙන්) උපදී. එබැවින් උද්දේශය මවක බඳු වන බැවින් "මාතිකා" (මාතෘකාව) යැයි කියනු ලැබේ.

ဒိဝါသေယျာတိအာဒီသု ဒိဝါသေယျာ ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယကထာ. ပရိက္ခာရော ပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယကထာ…ပေ… ပကိဏ္ဏကံ ပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယကထာတိ ယောဇနာ. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘ဒိဝါသယနဝိနိစ္ဆယကထာ သမတ္တာ’’တိအာဒိ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဒမတ္ထော ဝါ နိဒဿနတ္ထော ဝါ ပရိသမာပနတ္ထော ဝါ. တေသု ဣဒမတ္ထေ ကာ သာ? ဒိဝါသေယျာ…ပေ… ပကိဏ္ဏကံ ဣတိ အယန္တိ. နိဒဿနတ္ထေ [Pg.11] ကထံ သာ? ဒိဝါသေယျာ…ပေ… ပကိဏ္ဏကံ ဣတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ. ပရိသမာပနတ္ထေ သာ ကိတ္တကေန ပရိသမတ္တာ? ဒိဝါသေယျာ…ပေ… ပကိဏ္ဏကံ ဣတိ ဧတ္တကေန ပရိသမတ္တာတိ အတ္ထော. ဣမေသံ ပန ဒိဝါသေယျာဒိပဒါနံ ဝါကျဝိဂ္ဂဟံ ကတွာ အတ္ထေ ဣဓ ဝုစ္စမာနေ အတိပပဉ္စော ဘဝိဿတိ, သောတူနဉ္စ ဒုဿလ္လက္ခဏီယော, တသ္မာ တဿ တဿ နိဒ္ဒေသဿ အာဒိမှိယေဝ ယထာနုရူပံ ဝက္ခာမ.

"දිවාසෙය්‍යා" යනාදී තැන්හි 'දිවාසෙය්‍යා' යනු දිවා සයන විනිශ්චය කථාවයි. 'පරික්ඛාරො' යනු පරිෂ්කාර විනිශ්චය කථාවයි... පෙ... 'පකිණ්ණකං' යනු ප්‍රකීර්ණක (විසිරුණු කරුණු පිළිබඳ) විනිශ්චය කථාවයි වශයෙන් මෙසේ සම්බන්ධ කොට ගත යුතුය. ඒ නිසාම ඉදිරියෙහි "දිවා සයන විනිශ්චය කථාව නිම විය" යනාදී වශයෙන් පවසනු ඇත. "ඉති" යන ශබ්දය මේ අර්ථය (ඉදමත්ථ) හෝ නිදර්ශන අර්ථය (නිදස්සනත්ථ) හෝ අවසාන කිරීමේ අර්ථය (පරිසමාපනත්ථ) ප්‍රකාශ කරයි. ඒවා අතුරින් "මේ අර්ථය" යන්නෙහිදී එය කෙසේද යත්? දිවා සෙය්‍යාව... පෙ... ප්‍රකීර්ණකය මෙසේය යන්නයි. "නිදර්ශන" අර්ථයේදී එය කෙසේද යත්? දිවා සෙය්‍යාව... පෙ... ප්‍රකීර්ණකය යැයි දත යුතුය යන්නයි. "අවසාන කිරීමේ" අර්ථයේදී එය කොපමණකින් අවසන් වේද යත්? දිවා සෙය්‍යාව... පෙ... ප්‍රකීර්ණකය මෙපමණකින් අවසන් වන්නේය යනු එහි අර්ථයයි. එහෙත් මෙම 'දිවාසෙය්‍යා' ආදී පදයන්ගේ විග්‍රහ වාක්‍ය දක්වමින් මෙහි අර්ථ පවසන්නට ගියහොත් එය අතිශයින් දීර්ඝ වනු ඇත, අසන්නන්ට ද වටහා ගැනීමට අපහසු වනු ඇත. එබැවින් ඒ ඒ විස්තර කිරීම්වල (නිර්දේශයන්ගේ) ආරම්භයේදීම සුදුසු පරිදි ඒවා පවසන්නෙමු.

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාව නිමි.

၁. ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယကထာ

1. දිවා සෙය්‍යා විනිශ්චය කථාව

၁. ဧဝံ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယကထာနံ မာတိကံ ဌပေတွာ ဣဒါနိ ယထာဌပိတမာတိကာနုက္ကမေန နိဒ္ဒိသန္တော ‘‘တတ္ထ ဒိဝါသေယျာတိ ဒိဝါနိပဇ္ဇန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တေသု မာတိကာပဒေသု သမဘိနိဝိဋ္ဌဿ ‘‘ဒိဝါသေယျာ’’တိ ပဒဿ ‘‘ဒိဝါနိပဇ္ဇန’’န္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ဒိဝါ-သဒ္ဒေါ အဟဝါစကော အာကာရန္တော နိပါတော. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ‘‘အာနုကူလျေတု သဒ္ဓဉ္စ, နတ္တံ ဒေါသော ဒိဝါ တွဟေ’’တိ. သယနံ သေယျာ, ကရဇကာယဂတရူပါနံ ဥဒ္ဓံ အနုဂ္ဂန္တွာ ဒီဃဝသေန ဝိတ္ထာရတော ပဝတ္တနသင်္ခါတော ဣရိယာပထဝိသေသော. ဒိဝါကာလသ္မိံ သေယျာ ဒိဝါသေယျာ. အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သူရိယတ္ထင်္ဂမနာ, ဧတသ္မိံ ကာလေ သယနဣရိယာပထကရဏန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဝါနိပဇ္ဇနန္တိ အတ္ထော’’တိ.

1. මෙසේ පෙළෙහි සඳහන් නොවන විනිශ්චය කථාවන්ගේ මාතෘකාව තබා, දැන් තබන ලද මාතෘකා අනුපිළිවෙළින් විස්තර කරමින් ‘එහි දිවා සෙය්‍යා යනු දහවල් කාලයෙහි සැතපීමයි’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘තත්ථ’ (එහි) යනු, ඒ මාතෘකා පදයන් අතරෙහි වූ ‘දිවා සෙය්‍යා’ යන පදයට ‘දහවල් සැතපීම’ යන අර්ථය දත යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. එහි ‘දිවා’ යන ශබ්දය දවස (දහවල) හඳුන්වන, ‘ආ’ කාරයෙන් කෙළවර වන නිපාත පදයකි. අභිධානප්පදීපිකාවෙහි ද ‘අනුකූලතාවයෙහි ‘සද්ධං’ යන්න ද, රාත්‍රියෙහි ‘නත්තං’ සහ ‘දෝසෝ’ යන්න ද, දහවලෙහි ‘දිවා’ යන්න ද වේ’ යැයි පවසන ලදී. සැතපීම යනු ‘සෙය්‍යා’ යි. එය කර්මජ කයට (භෞතික ශරීරයට) අයත් රූපයන් උඩු අතට නොනැඟී, සිරස්ව දිගට පැවතීම යනුවෙන් හැඳින්වෙන ඉරියව් විශේෂයකි. දහවල් කාලයෙහි සැතපීම ‘දිවා සෙය්‍යා’ නම් වේ. අරුණෝදයේ සිට සූර්යයා බැස යෑම දක්වා වූ කාලයෙහි සැතපීමේ ඉරියව්ව පැවැත්වීම මින් අදහස් වේ. එහෙයින් ‘දිවා නිපජ්ජනං (දහවල් සැතපීම) යනු අර්ථයයි’ පැවසූහ.

တတြာတိ တသ္မိံ ဒိဝါသယနေ အယံ ဝက္ခမာနော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. ‘‘အနုဇာနာမိ…ပေ… ဝစနတော’’တိ (ပါရာ. ၇၇) အယံ ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒဿ ဝိနီတဝတ္ထူသု အာဂတော ဘဂဝတာ [Pg.12] အာဟစ္စဘာသိတော ဉာပကပါဌော. တတ္ထ ဒိဝါ ပဋိသလ္လီယန္တေနာတိ ဒိဝါ နိပဇ္ဇန္တေန. ဒွါရံ သံဝရိတွာ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ဒွါရံ ပိဒဟိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ. ‘‘ဒိဝါ…ပေ… နိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဉာပျံ. နနု ပါဠိယံ ‘‘အယံ နာမ အာပတ္တီ’’တိ န ဝုတ္တာ, အထ ကထမေတ္ထ အာပတ္တိ ဝိညာယတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဒိဝါနိပဇ္ဇနေ. စ-သဒ္ဒေါ ဝါကျာရမ္ဘဇောတကော, ကိဉ္စာပိ-သဒ္ဒေါ နိပါတသမုဒါယော, ယဒိပီတျတ္ထော. ပါဠိယံ အယံ နာမ အာပတ္တီတိ ကိဉ္စာပိ န ဝုတ္တာ, ပန တထာပိ အသံဝရိတွာ နိပဇ္ဇန္တဿ အဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၇၇) ဒုက္ကဋံ ယသ္မာ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဧတ္ထ အာပတ္တိ ဝိညာယတီတိ ယောဇနာ. ဧဝံ သန္တေပိ အသတိ ဘဂဝတော ဝစနေ ကထံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ သိယာတိ အာဟ ‘‘ဝိဝရိတွာ…ပေ… အနုညာတတ္တာ’’တိ. ဧတေန ဘဂဝတော အနုဇာနနမ္ပိ တံ အကရောန္တဿ အာပတ္တိကာရဏံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

එහි ‘තත්‍ර’ (එහි) යනු ඒ දහවල් සැතපීමෙහි මේ ඉදිරියට කියනු ලබන විනිශ්චය දත යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘අනුජානාමි...පෙ...වචනතෝ’ (පාරා. 77) යන්න පළමු පාරාජිකා ශික්ෂාපදයේ විනීත වස්තූන් අතර සඳහන් වන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සෘජුවම දේශනා කරන ලද, නීතිය පෙන්වා දෙන පාඨයකි. එහි ‘දිවා පටිසල්ලීයන්තේන’ යන්නෙන් දහවල් කාලයෙහි සැතපෙන භික්ෂුව අදහස් වන අතර, ‘ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතුං’ යන්නෙන් දොර වසා සැතපීම අදහස් වේ. ‘දහවල් කාලයෙහි...පෙ...සැතපිය යුතුය’ යන්න මෙයින් දත යුතුය. ‘පෙළෙහි මෙබඳු ඇවතක් වේ යැයි පවසා නැත, එසේ නම් මෙහි ඇවතක් ඇති බව කෙසේ වටහා ගන්නේද?’ යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) අරමුණු කරගෙන ‘එත්ථ ච කිඤ්චාපි...’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘එත්ථ’ (මෙහි) යනු මේ දහවල් සැතපීමෙහි ය. ‘ච’ ශබ්දය වාක්‍යාරම්භය දක්වන අතර, ‘කිඤ්චාපි’ ශබ්දය නිපාත සමූහයක් වන අතර ‘යම් හෙයකින් වුවද’ යන අර්ථය දෙයි. පෙළෙහි ‘මෙබඳු ඇවතක් වේ’ යැයි කෙලින්ම පවසා නොතිබුණ ද, දොර නොවසා සැතපෙන්නාට අටුවාවෙහි (පාරා. අට්ඨ. 1.77) දුක්කටාපත්ති සිදුවන බව දක්වා ඇති බැවින්, මෙහි ඇවතක් ඇති බව වටහාගත යුතුය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එසේ වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඍජු වචනයක් නොමැතිව කෙසේ නම් අටුවාවෙහි එසේ දක්වන්නේද? යන්නට ‘විවරිත්වා...පෙ...අනුඤ්ඤාතත්තා’ යනාදිය පැවසීය. මෙයින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුදැනීම පවා, එය එසේ නොකරන්නාට ඇවැත් සිදුවීමට හේතුවක් වන බව පෙන්වා දෙයි.

တတ္ထ ‘‘ဥပ္ပန္နေ ဝတ္ထုမှီတိ ဣတ္ထိယာ ကတအဇ္ဈာစာရဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၇၇) ဝုတ္တံ, သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၇၇) ပန ‘‘မေထုနဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ’’တိ ဝုတ္တံ, ပေါရာဏဋီကာယမ္ပိ တမေဝ ဂဟေတွာ ‘‘ဥပ္ပန္နေ မေထုနဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ မေထုနလက္ခဏဿ အဘာဝါ. နနု သိက္ခာပဒပညာပနံ နာမ ဗုဒ္ဓဝိသယော, အထ ကသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဘဂဝတော’’တိအာဒိ. န ကေဝလံ ဥပါလိတ္ထေရာဒီဟိ ဧဝ အဋ္ဌကထာ ဌပိတာ, အထ ခေါ ပါဠိတော စ အတ္ထတော စ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တော. န ဟိ ဘဂဝတာ အဗျာကတံ တန္တိပဒံ နာမ အတ္ထိ, သဗ္ဗေသံယေဝ အတ္ထော ကထိတော, တသ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓေနေဝ တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ အတ္ထဝဏ္ဏနက္ကမောပိ ဘာသိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ တတ္ထ ဟိ ဘဂဝတာ ပဝတ္တိတာ ပကိဏ္ဏကဒေသနာယေဝ အဋ္ဌကထာတိ.

එහි ‘උප්පන්නෙ වත්ථුම්හි’ (වස්තුවක් උපන් කල්හි) යනු ‘ස්ත්‍රියක විසින් කරන ලද අනාචාර වස්තුවෙහි’ යැයි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි. වි. ටී. 1.77) දක්වා ඇති අතර, සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.77) වනාහි ‘මෛථුන වස්තුවක් උපන් කල්හි’ යැයි දක්වා ඇත. පෝරාණ ටීකාවෙහි ද එයම ගෙන ‘මෛථුන වස්තුවක් උපන් කල්හි’ යැයි පවසා ඇත. එහෙත් මෛථුන ධර්මයක ලක්ෂණ නොමැති බැවින් එය විමසා බැලිය යුතුය. ‘ශික්ෂාපද පැනවීම යනු බුද්ධ විෂයයක්ම පමණි. එසේ නම් අටුවාවෙහි දුක්කටාපත්තියක් ගැන පැවසුවේ මන්ද?’ යන ප්‍රශ්නයට ‘භගවතෝ...’ යනාදිය පැවසීය. අටුවාව යනු කේවලව උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ආදී උතුමන් විසින්ම පමණක් පිහිටුවන ලද්දක් නොවේ; එය පෙළ වශයෙන් ද අර්ථ වශයෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම වදාරන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විස්තර නොකරන ලද කිසිදු පෙළ පදයක් නොමැති අතර, ඒ සැමෙහිම අර්ථය උන්වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලදී. එහෙයින් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම ත්‍රිපිටකයේ අර්ථ වර්ණනා ක්‍රමය ද දේශනා කරන ලදැයි දත යුතුය. ඒ ඒ තැන්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පවත්වන ලද විවිධ (ප්‍රකීර්ණක) දේශනාවන්ම අර්ථකථාව (අටුවාව) වන බැවිනි.

ကိံ [Pg.13] ပနေတ္ထ ဧတံ ဒိဝါ ဒွါရံ အသံဝရိတွာ နိပဇ္ဇန္တဿ ဒုက္ကဋာပတ္တိအာပဇ္ဇနံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ ဧဝ သိဒ္ဓံ, ဥဒါဟု အညေနပီတိ အာဟ ‘‘အတ္ထာပတ္တီ’’တိအာဒိ. ဧတံ ဒုက္ကဋာပတ္တိအာပဇ္ဇနံ န ကေဝလံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ ဧဝ သိဒ္ဓံ, အထ ခေါ ‘‘အတ္ထာပတ္တိ ဒိဝါ အာပဇ္ဇတိ, နော ရတ္တိ’’န္တိ (ပရိ. ၃၂၃) ဣမိနာ ပရိဝါရပါဌေနပိ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ကတရသ္မိံ ပန ဝတ္ထုသ္မိံ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ ဝုတ္တန္တိ? ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ဘိက္ခု ဝေသာလိယံ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယံ ဒိဝါ ဝိဟာရဂတော ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ နိပန္နော အဟောသိ. တဿ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဝါတုပတ္ထဒ္ဓါနိ အဟေသုံ. တေန ခေါ ပန သမယေန သမ္ဗဟုလာ ဣတ္ထိယော ဂန္ဓဉ္စ မာလဉ္စ အာဒါယ ဝိဟာရံ အာဂမိံသု ဝိဟာရပေက္ခိကာယော. အထ ခေါ တာ ဣတ္ထိယော တံ ဘိက္ခုံ ပဿိတွာ အင်္ဂဇာတေ အဘိနိသီဒိတွာ ယာဝဒတ္ထံ ကတွာ ‘ပုရိသုသဘော ဝတာယ’န္တိ ဝတွာ ဂန္ဓဉ္စ မာလဉ္စ အာရောပေတွာ ပက္ကမိံသု. ဘိက္ခူ ကိလိန္နံ ပဿိတွာ ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ပဉ္စဟိ, ဘိက္ခဝေ, အာကာရေဟိ အင်္ဂဇာတံ ကမ္မနိယံ ဟောတိ ရာဂေန, ဝစ္စေန, ပဿာဝေန, ဝါတေန, ဥစ္စာလိင်္ဂပါဏကဒဋ္ဌေန. ဣမေဟိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟာကာရေဟိ အင်္ဂဇာတံ ကမ္မနိယံ ဟောတိ. အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ တဿ ဘိက္ခုနော ရာဂေန အင်္ဂဇာတံ ကမ္မနိယံ အဿ, အရဟံ သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု, အနာပတ္တိ ဘိက္ခဝေ တဿ ဘိက္ခုနော. အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဒိဝါ ပဋိသလ္လီယန္တေန ဒွါရံ သံဝရိတွာ ပဋိသလ္လီယိတု’’န္တိ (ပါရာ. ၇၇) ဧတသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මෙහි දහවල් කාලයේ දොර නොවසා සැතපෙන භික්ෂුවට දුක්කටාපත්ති සිදුවන බව තහවුරු වන්නේ අටුවාවෙහි සඳහන් කර ඇති නිසාම පමණක්ද, නැතහොත් වෙනත් කරුණකින් ද? යන්නට ‘අත්ථාපත්ති...’ යනාදිය පැවසීය. මේ දුක්කටාපත්තියට පැමිණීම අටුවාවෙහි සඳහන් නිසා පමණක් නොව, ‘ඇවතක් දහවල සිදුවේ, රාත්‍රියෙහි නොවේ’ (පරි. 323) යන පරිවාර පාඨයෙන් ද තහවුරු වන බව සම්බන්ධයයි. කුමන සිදුවීමක් මුල් කරගෙන මේ ශික්ෂාපදය දේශනා කරන ලද්දේ ද යත්: ‘එසමයෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් වෛශාලී නුවර මහාවනයේ කූටාගාර ශාලාවෙහි දහවල් කාලයේ විවේක ගැනීමට ගොස් දොර විවෘතව තබා සැතපී සිටියේය. ඔහුගේ අවයවයන් වාත කෝප වීමෙන් දැඩි වී තිබුණි. එසමයෙහි බොහෝ ස්ත්‍රීහු සුවඳ විලවුන් හා මල් ද රැගෙන විහාරය නැරඹීම සඳහා එහි පැමිණියහ. ඉක්බිති ඒ ස්ත්‍රීහු ඒ භික්ෂුව දැක, උන්වහන්සේගේ ලිංගය මත හිඳගෙන, තමන්ට රිසි සේ කාම සේවනයෙහි යෙදී, ‘මේ ඒකාන්තයෙන්ම පුරුෂ ශ්‍රේෂ්ඨයෙකි’ යි කියා සුවඳ විලවුන් හා මල් දවටා නික්ම ගියහ. භික්ෂූහු (අශුචි ආදියෙන්) තෙත් වී තිබුණු ලිංගය දැක භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ කරුණ සැළ කළහ. මහණෙනි, කරුණු පහකින් පුරුෂ ලිංගය ප්‍රාණවත් (ක්‍රියාකාරී) වේ. එනම්: රාගයෙන්, මලපහ කිරීමෙන්, මුත්‍රා කිරීමෙන්, වාතයෙන් සහ උච්චාලිංගක (පත්තෑවන් වැනි) සතෙකු දෂ්ට කිරීමෙනි. මහණෙනි, මේ කරුණු පහෙන් ලිංගය ප්‍රාණවත් වේ. මහණෙනි, ඒ භික්ෂුවගේ ලිංගය රාගයෙන් ප්‍රාණවත් වීමට කිසිදු අවස්ථාවක් හෝ ඉඩක් නැත. මහණෙනි, ඒ භික්ෂුව රහතන් වහන්සේනමකි. මහණෙනි, ඒ භික්ෂුවට ඇවැත් නැත. මහණෙනි, දහවල් කාලයෙහි විවේක ගන්නා භික්ෂුව විසින් දොර වසා විවේක ගැනීමට අනුදනිමි’ (පාරා. 77) යන මේ වස්තුවෙහි (සිදුවීමෙහි) මෙය වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

၂. ဣဒါနိ ဒွါရဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ကီဒိသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိဝတ္တကဒွါရမေဝါတိ သံဝရဏဝိဝရဏဝသေန ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တနယောဂ္ဂဒွါရမေဝ. ရုက္ခသူစိကဏ္ဋကဒွါရန္တိ ရုက္ခသူစိဒွါရံ ကဏ္ဋကဒွါရဉ္စ. ‘‘ရုက္ခသူစိဒွါရကဏ္ဋကဒွါရ’’မိစ္စေဝ ဝါ [Pg.14] ပါဌော. ယံ ဥဘောသု ပဿေသု ရုက္ခတ္ထမ္ဘေ နိခနိတွာ တတ္ထ ဝိဇ္ဈိတွာ မဇ္ဈေ ဒွေ တိဿော ရုက္ခသူစိယော ပဝေသေတွာ ကရောန္တိ, တံ ရုက္ခသူစိဒွါရံ နာမ. ပဝေသနနိက္ခမနကာလေ အပနေတွာ ထကနယောဂ္ဂံ ဧကာယ, ဗဟူဟိ ဝါ ကဏ္ဋကသာခါဟိ ကတံ ကဏ္ဋကဒွါရံ နာမ. ဂါမဒွါရဿ ပိဓာနတ္ထံ ပဒရေန ဝါ ကဏ္ဋကသာခါဒီဟိ ဝါ ကတဿ ကဝါဋဿ ဥဒုက္ခလပါသကရဟိတတာယ ဧကေန သံဝရိတုံ ဝိဝရိတုဉ္စ အသက္ကုဏေယျဿ ဟေဋ္ဌာ ဧကံ စက္ကံ ယောဇေန္တိ, ယေန ပရိဝတ္တမာနကကဝါဋံ သုခထကနကံ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ကလကယုတ္တဒွါရ’’န္တိ. စက္ကမေဝ ဟိ လာတဗ္ဗတ္ထေန သံဝရဏဝိဝရဏတ္ထာယ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထေန စက္ကလကံ, တေန ယုတ္တကဝါဋမ္ပိ စက္ကလကံ နာမ, တေန ယုတ္တဒွါရံ စက္ကလကယုတ္တဒွါရံ.

2. දැන් දොරවල්වල විශේෂය දැක්වීම සඳහා "කීබඳුද" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'පරිවත්තකද්වාර' (හැරවිය හැකි දොර) යනු වැසීම හා හැරීම වශයෙන් මෙහාටත් එහාටත් හැරවීමට සුදුසු දොරමය. 'රුක්ඛසූචිකණ්ටකද්වාර' යනු රුක්ඛසූචි ද්වාරය (ලී කූරු දොර) සහ කණ්ටක ද්වාරය (කටු අතු දොර) යි. "රුක්ඛසූචිද්වාරකණ්ටකද්වාර" යනුවෙන් ද පාඨය තිබේ. දෙපසෙහි ලී කණු පොළොවෙහි වලලා, ඒවා සිදුරු කර මැදින් රුක්සූචි (ලී කූරු) දෙකක් හෝ තුනක් රිංගවා යම් දොරක් කෙරෙද්ද, එය 'රුක්ඛසූචිද්වාර' නම් වේ. ඇතුළු වන සහ පිටවන අවස්ථාවන්හිදී ඉවත් කර, වසා තැබීමට සුදුසු වන සේ තනි කටු අත්තකින් හෝ කටු අතු කිහිපයකින් හෝ කරන ලද්දක් 'කණ්ටකද්වාර' නම් වේ. ගම් දොර වැසීම සඳහා ලෑලිවලින් හෝ කටු අතු ආදියෙන් හෝ සාදන ලද, උදුක්ඛල (දොර රඳවන කුහරය) සහ පාසක (අගුල) රහිත බැවින් එක් අයෙකුට වැසීමට හා හැරීමට නොහැකි දොර පියනක යටින් එක් රෝදයක් සවි කරති. එමඟින් කැරකැවෙන දොර පියන පහසුවෙන් වැසිය හැකි වෙයි. එය අදහස් කරමින් "චක්කලකයුත්තද්වාර" (රෝද සහිත දොර) යැයි වදාරන ලදී. වැසීම සහ හැරීම සඳහා අල්ලා ගත යුතු (ග්‍රහණය කරගත යුතු) බැවින් රෝදයටම 'චක්කලක' යැයි කියනු ලැබේ. එයින් යුක්ත වූ දොර පියන ද 'චක්කලක' නම් වේ. එයින් යුක්ත වූ දොර 'චක්කලකයුත්තද්වාර' නම් වේ.

မဟာဒွါရေသု ပန ဒွေ တီဏိ စက္ကလကာနိ ယောဇေတီတိ အာဟ ‘‘ဖလကေသူ’’တိအာဒိ. ကိဋိကာသူတိ ဝေဠုပေသိကာဒီဟိ ကဏ္ဋကသာခါဒီဟိ စ ကတထကနကေသု. သံသရဏကိဋိကဒွါရန္တိ စက္ကလကယန္တေန သံသရဏကိဋိကာယုတ္တမဟာဒွါရံ. ဂေါပ္ဖေတွာတိ အာဝုဏိတွာ, ရဇ္ဇူဟိ ဂန္ထေတွာ ဝါ. ဧကံ ဒုဿသာဏိဒွါရမေဝါတိ ဧတ္ထ ကိလဉ္ဇသာဏိဒွါရမ္ပိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၇၆-၇၇) ပန ‘‘ဒုဿဒွါရံ သာဏိဒွါရဉ္စ ဒုဿသာဏိဒွါရံ. ဒုဿသာဏိ ကိလဉ္ဇသာဏီတိအာဒိနာ ဝုတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဿသာဏိယမေဝ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ, ဧကသဒိသတ္တာ ဧကန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

මහා ද්වාරයන්හි (ලොකු දොරවල්වල) නම් රෝද දෙකක් හෝ තුනක් සවි කරති යන්න දැක්වීම සඳහා "ඵලකේසු" (ලෑලිවල) යනාදිය වදාරන ලදී. 'කිටිකාසු' යනු උණ පතුරු, කටු අතු ආදියෙන් සාදන ලද ආවරණයන්හි (වැස්මවල්හි) ය. 'සංසරණකිටිකද්වාර' යනු රෝද යන්ත්‍රයෙන් එහා මෙහා කළ හැකි කිටිකාවලින් (ආවරණවලින්) යුක්ත මහා දොරයි. 'ගොප්ඵෙත්වා' යනු අවුණා හෝ ලණුවලින් බැඳ හෝ ය. 'එක් රෙදි තිර දොරක්ම' යන්නෙන් මෙහිදී පැදුරු තිර දොර ද ඇතුළත් වේ. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි වනාහි "රෙදි දොර සහ තිර දොර රෙදි තිර දොරයි. රෙදි තිරය, පැදුරු තිරය යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද සියල්ලම රෙදි තිරය යටතටම ඇතුළත් කොට පවසන ලදී. සමාන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් 'එකක්' යැයි පවසන ලදී" යනුවෙන් දක්වා ඇත.

၃. ဧဝံ ဒွါရဝိသေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယတ္တကေန ဒွါရံ သံဝုတံ ဟောတိ, တံ ပမာဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိတ္တကေန’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ သူစီတိ မဇ္ဈေ ဆိဒ္ဒံ ကတွာ ပဝေသိတာ. ဃဋိကာတိ ဥပရိ ယောဇိတာ. ဣဒါနိ ယတ္ထ ဒွါရံ သံဝရိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ [Pg.15] န သက္ကာ ဟောတိ, တတ္ထ ကာတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ ဗဟူနံ ဝဠဉ္ဇနဋ္ဌာနံ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗဟူနံ အဝဠဉ္ဇနဋ္ဌာနေပိ ဧကံ အာပုစ္ဆိတွာ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. အထ ဘိက္ခူ…ပေ… နိသိန္နာ ဟောန္တီတိ ဣဒံ တတ္ထ ဘိက္ခူနံ သန္နိဟိတဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သေသဣရိယာပထသမင်္ဂိတာနိဝတ္တနတ္ထံ, တသ္မာ နိပန္နေပိ အာဘောဂံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒါယန္တေ ပန အာဘောဂံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. အသန္တပက္ခေ ဌိတတ္တာ ရဟော နိသဇ္ဇာယ ဝိယ ဒွါရသံဝရဏံ နာမ မာတုဂါမာနံ ပဝေသနိဝါရဏတ္ထံ အနုညာတန္တိ အာဟ ‘‘ကေဝလံ ဘိက္ခုနိံ ဝါ’’တိအာဒိ.

3. මෙසේ ද්වාරයන්ගේ විශේෂය දක්වා, දැන් කොපමණ ප්‍රමාණයකින් දොර වසා තිබිය යුතුද යන ඒ ප්‍රමාණය දැක්වීම සඳහා "කිත්තකේන" (කොපමණකින්ද) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'සූචි' යනු මැද සිදුරක් කර ඇතුල් කරන ලද්දකි. 'ඝටිකා' යනු ඉහළින් යොදන ලද්දකි. දැන්, දොර වසා සැතපීමට නොහැකි වන යම් තැනක් වේද, එහි කළ යුතු ක්‍රියා පිළිවෙළ දැක්වීම සඳහා "සචේ බහූනං වළඤ්ජනට්ඨානං හෝති" (ඉදින් බොහෝ දෙනා පරිහරණය කරන ස්ථානයක් වේ නම්) යනාදිය වදාරන ලදී. බොහෝ දෙනා පරිහරණය නොකරන ස්ථානයක වුවද, එක් අයෙකුගෙන් විමසා (අවසර ගෙන) සැතපීම සුදුසුමය. "එවිට මහණහු...පෙ... හිඳගෙන සිටිති" යන්න එහි භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටින බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දක් මිස, සෙසු ඉරියව්වලින් සිටින අය බැහැර කිරීම සඳහා නොවේ. එබැවින් සැතපී සිටියද මෙනෙහි කිරීම (අවධානය යොමු කිරීම) සුදුසුය. සැතපී නිදාගන්නා විට වනාහි මෙනෙහි කිරීම (අවධානය යොමු කිරීම) කළ නොහැකිය. භය රහිත පාර්ශවයෙහි පිහිටි බැවින්, රහසිගතව හිඳීම මෙන් දොර වැසීම යනු මාතෘගාමයන්ගේ (ස්ත්‍රීන්ගේ) ඇතුළු වීම වැළැක්වීම සඳහා අනුදැන වදාරන ලද්දක් බව දැක්වීම පිණිස "කේවලං භික්ඛuනිං වා" (හුදෙක් භික්ෂුණියක හෝ) යනාදිය වදාරන ලදී.

ဧတ္ထ စ တံ ယုတ္တံ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထပိ ယော ယော ထေရဝါဒေါ ဝါ အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ, သော သောဝ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌကထာဝစနတော အတိရေကံ အာစရိယဿ ဝစနံ. ဣတော ပုဗ္ဗာပရဝစနံ အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ. တတ္ထ တံ ယုတ္တန္တိ ‘‘ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ပန…ပေ… န ဝတ္တတီ’’တိ ယံ ဝစနံ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တံ, တံ ဝစနံ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ…ပေ… ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယထာ စေတ္ထ ကုရုန္ဒိယံ ဝုတ္တဝစနံ ယုတ္တံ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထပိ ဝိနိစ္ဆယေ ယော ယော ထေရဝါဒေါ ဝါ အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ, သော သောဝ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ, ပုရေ ဝုတ္တော ထေရဝါဒေါ ဝါ အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ပမာဏန္တိ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒံ ဝစနံ အဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ. ကထံ? ယံ တာဝ ဝုတ္တံ, တံ ယုတ္တန္တိ. တံ ဣမသ္မိံ အာပုစ္ဆနအာဘောဂကရဏဝိနိစ္ဆယေ အညဿ အယုတ္တဿ အဋ္ဌကထာဝါဒဿ ဝါ ထေရဝါဒဿ ဝါ အဘာဝါ ဝတ္တုံ န သက္ကာ. န ဟိ ပုဗ္ဗဝါကျေ ‘‘ဘိက္ခူ ဧဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ ကတံ, အထ ခေါ အာသန္နဝသေန ဝါ ပဋ္ဌာနဝသေန ဝါ ‘‘ဘိက္ခူ စီဝရကမ္မံ’’ဣစ္စာဒိကံယေဝ ဝုတ္တံ. ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထပီ’’တျာဒိ, တမ္ပိ အနောကာသံ. ဣမသ္မိံ ဝိနိစ္ဆယေ [Pg.16] အညဿ အဋ္ဌကထာဝါဒဿ ဝါ အာစရိယဝါဒဿ ဝါ အဝစနတော ပုရေ ပစ္ဆာဘာဝေါ စ န ဒိဿတိ, အယံ ‘‘ပမာဏ’’န္တိ ဂဟေတဗ္ဗော, အယံ ‘‘န ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗဘာဝေါ စ.

මෙහිදී "එය සුදුසුය. මෙසේ සෑම තැනකදීම යම් යම් තේරවාදයක් හෝ අට්ඨකථා වාදයක් පසුව පවසනු ලැබේද, එයම ප්‍රමාණ කොට ගත යුතුය" යන මෙම වචනය අට්ඨකථා පාඨයෙන් බැහැර වූ (අතිරේක වූ) ආචාර්යවරයාගේම වචනයකි. මෙයට පෙර හා පසු වචන අට්ඨකථා වචනමය. එහි "එය සුදුසුය" යන්නෙන් "කුරුන්දි අට්ඨකථාවෙහි වනාහි...පෙ... කැප නොවේ" යනුවෙන් අට්ඨකථාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලද යම් වචනයක් වේද, එම වචනය සුදුසුය යන්න අර්ථයයි. "මෙසේ...පෙ... ගත යුතුය" යනු, මෙහි කුරුන්දි අට්ඨකථාවෙහි වදාරන ලද වචනය සුදුසු වන්නාක් මෙන්, සෑම තැනකදීම විනිශ්චයෙහිදී යම් යම් තේරවාදයක් හෝ අට්ඨකථා වාදයක් පසුව පවසනු ලැබේද, එයම ප්‍රමාණ කොට ගත යුතු අතර, කලින් පවසන ලද තේරවාදය හෝ අට්ඨකථා වාදය ප්‍රමාණ කොට නොගත යුතුය යන්න අදහසයි. මෙම වචනය නුසුදුසු තැනක පවසන ලද්දක් මෙන් පෙනේ. ඒ කෙසේද? යම් හෙයකින් "එය සුදුසුය" යැයි පවසන ලද්දේද, එම අවසර ගැනීම හා මෙනෙහි කිරීම පිළිබඳ විනිශ්චයෙහිදී වෙනත් නුසුදුසු අට්ඨකථා වාදයක් හෝ තේරවාදයක් නැති බැවින් එසේ පැවසිය නොහැක. මක්නිසාද යත්, පෙර වාක්‍යයෙහි "භික්ෂූන්මය" කියා නියම කිරීමක් කර නැත. විද්‍යමාන බව අනුව හෝ ප්‍රධානත්වය අනුව හෝ "භික්ෂූන් සිවුරු කර්මය..." යනාදී වශයෙන්ම පවසන ලදී. "මෙසේ සෑම තැනකදීම" යනාදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එයට ද මෙහි ඉඩක් නැත. මෙම විනිශ්චයෙහිදී වෙනත් අට්ඨකථා වාදයක් හෝ ආචාර්ය වාදයක් පවසා නැති බැවින්, පෙර පසු භාවයක් ද නොපෙනේ. එමෙන්ම "මෙය ප්‍රමාණ කොට ගත යුතුය", "මෙය නොගත යුතුය" යනුවෙන් පැවසිය යුතු තත්ත්වයක් ද නැත.

ဥပရိ ပန ‘‘ကော မုစ္စတိ, ကော န မုစ္စတီ’’တိ ဣမဿ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနေ မဟာပစ္စရိဝါဒေါ စ ကုရုန္ဒိဝါဒေါ စ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒေါ စာတိ တယော အဋ္ဌကထာဝါဒါ အာဂတာ, ဧကော မဟာပဒုမတ္ထေရဝါဒေါ, တသ္မာ တတ္ထေဝ ယုတ္တာယုတ္တဘာဝေါ စ ပမာဏာပမာဏဘာဝေါ စ ဂဟေတဗ္ဗာဂဟေတဗ္ဗဘာဝေါ စ ဒိဿတိ, တသ္မာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန ပန အာစရိယာသဘေန အဝတ္တဗ္ဗဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ န သိယာ, တသ္မာ ဥပရိ အဋ္ဌကထာဝါဒသံသန္ဒနာဝသာနေ မဟာပဒုမတ္ထေရေန ဝုတ္တန္တိ ဣမဿ ဝစနဿ ပစ္ဆတော ဝုတ္တံ သိယာ, တံ ပစ္ဆာ လေခကေဟိ ပရိဝတ္တေတွာ လိခိတံ ဘဝေယျ, ပါရာဇိကကဏ္ဍဋ္ဌကထာယဉ္စ ဣဒံ ဝစနံ ဝုတ္တံ. ဋီကာယဉ္စ ဣမသ္မိံ ဌာနေ န ဝုတ္တံ, ဥပရိယေဝ ဝုတ္တံ, ‘‘ယော စ ယက္ခဂဟိတကော, ယော စ ဗန္ဓိတွာ နိပဇ္ဇာပိတော’’တိ ဣမဿ အဋ္ဌကထာဝါဒဿ ပစ္ဆိမတ္တာ သောယေဝ ပမာဏတော ဂဟေတဗ္ဗော. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ယော ယော အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ထေရဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ, သော သောယေဝ ပမာဏတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ, တသ္မာ ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

මතුයෙහි වනාහි "කවරෙක් මිදේද, கවරෙක් නොමිදේද" යන මෙම ප්‍රශ්නයේ විසඳුමෙහි මහාපච්චරී වාදය ද, කුරුන්දි වාදය ද, මහාඅට්ඨකථා වාදය ද කියා අට්ඨකථා වාද තුනක් සහ එක් මහාපදුම තේරවාදයක් පැමිණෙන්නේය. එබැවින් එහිම සුදුසු-නුසුදුසු භාවය ද, ප්‍රමාණ-අප්‍රමාණ භාවය ද, ගත යුතු-නොගත යුතු භාවය ද පෙනේ. එබැවින් එය එම ස්ථානයේදීම පැවසිය යුතුව තිබුණි. ඉතා පිරිසිදු වූත් මහත් වූත් ප්‍රඥාවෙන් හා ව්‍යක්තභාවයෙන් යුක්ත වූ උතුම් ආචාර්යවරයා විසින් නුසුදුසු තැනක පවසන ලද්දක් නොවිය හැකිය. එබැවින් ඉදිරියෙහි අට්ඨකථා වාදයන් සසඳා බැලීම අවසානයෙහි "මහාපදුම තෙරුන් විසින් පවසන ලදී" යන මෙම වචනයට පසුව එය පවසන්නට ඇත. එය පසුව ලේඛකයන් විසින් පෙරළා ලියන ලද්දක් විය හැකිය. පාරාජිකා කණ්ඩ අට්ඨකථාවෙහි ද මෙම වචනය පවසන ලදී. ටීකාවෙහි ද මෙම ස්ථානයෙහි එය පවසා නැත, මතුයෙහිම පවසා ඇත. "යමෙක් යක්ෂයකු විසින් ගන්නා ලද්දේද, යමෙක් බැඳ තබා නිදිකරවන ලද්දේද" යන මෙම අට්ඨකථා වාදය අවසාන එක වන බැවින් එයම ප්‍රමාණ කොට ගත යුතුය. එසේම "සෑම තැනකදීම යම් යම් අට්ඨකථා වාදයක් හෝ තේරවාදයක් පසුව පවසනු ලැබේද, එයම ප්‍රමාණ කොට සලකා ගත යුතුය" යනුවෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. එබැවින් මෙය මෙහිදී විමසා බලා ගත යුතුය.

၄. ဣဒါနိ ဒွါရံ သံဝရဏဿ အန္တရာယေ သတိ အသံဝရိတွာပိ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဒွါရဿ’’တျာဒိမာဟ. နိဿေဏိံ အာရောပေတွာတိ ဥပရိမတလံ အာရောပေတွာ ဝိသင်္ခရိတွာ ဘူမိယံ ပါတေတွာ, ဆဍ္ဍေတွာ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣဒံ ဧကာဗဒ္ဓတာယ ဝုတ္တံ. ဒွေပိ ဒွါရာနိ ဇဂ္ဂိတဗ္ဗာနီတိ ဧတ္ထ သစေ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ ကဝါဋံ ဝါ နတ္ထိ, ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သံဝရိတုံ ဝါ န သက္ကာ, ဣတရံ ဒွါရံ အသံဝရိတွာ [Pg.17] နိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဒွါရပါလဿာတိ ဒွါရကောဋ္ဌကေ မဟာဒွါရေ, နိဿေဏိမူလေ ဝါ ဌတွာ ဒွါရဇဂ္ဂနကဿ. ပစ္ဆိမာနံ ဘာရောတိ ဧကာဗဒ္ဓဝသေန အာဂစ္ဆန္တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အသံဝုတဒွါရေ အန္တောဂဗ္ဘေ ဝါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဗဟိ ဝါတိ ဂဗ္ဘတော ဗဟိ. နိပဇ္ဇနကာလေပိ…ပေ… ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဧတ္ထ ဒွါရဇဂ္ဂနကဿ တဒဓီနတ္တာ တဒါ တဿ တတ္ထ သန္နိဟိတာသန္နိဟိတဘာဝံ အနုပဓာရေတွာပိ အာဘောဂံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ.

4. දැන් දොර වැසීමට බාධාවක් ඇති කල්හි, නොවසා වුවද සැතපීම සුදුසුය යන්න පෙන්වා දීම සඳහා "අථ ද්වාරස්ස" යනාදිය වදාරන ලදී. "हिණිමඟ උඩට ඇද" යනු ඉහළ මාලයට ඇද, ගලවා, පොළොවට හෙළා හෝ අතහැර දමා හෝ සැතපීම සුදුසුය. මෙය එකිනෙකට සම්බන්ධ බව නිසා පවසන ලදී. "දොරවල් දෙකම ආරක්ෂා කළ යුතුය" යන්නෙහි, ඉදින් එක් දොරක පියනක් නැත්නම් හෝ කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් වැසීමට නොහැකි නම්, අනෙක් දොර නොවසා සැතපීම සුදුසුය. "දොරටුපාලයාගේ" යනු දොරටු මණ්ඩපයේ මහා ද්වාරයෙහි හෝ හිණිමඟ පාමුල හෝ සිට දොර ආරක්ෂා කරන්නාගේය. "පසුව එන්නන්ගේ වගකීමකි" යනු එකට බැඳී ඇති බැවින් පැමිණෙන අය අරභයා පවසන ලද්දකි. "නොවැසූ දොර ඇති ඇතුළු ගර්භයෙහි හෝ" යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. "පිටත හෝ" යනු ගර්භයෙන් පිටතය. "සැතපෙන වේලාවෙහිද...පෙ... සුදුසුමය" යන්නෙහි, දොර ආරක්ෂා කිරීම ඔහුට යටත් බැවින්, එකල එහි ඔහුගේ පැමිණීම හෝ නොපැමිණීම ගැන නොසලකා වුවද මෙනෙහි කිරීම සුදුසුමයැයි පවසති.

ယေန ကေနစိ ပရိက္ခိတ္တေတိ ဧတ္ထ ပရိက္ခေပဿ ဥဗ္ဗေဓတော ပမာဏံ သဟသေယျပ္ပဟောနကေ ဝုတ္တသဒိသမေဝ. ဝုတ္တဉှိ သမန္တပါသာဒိကာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၅၁) ‘‘ယဉှိ သေနာသနံ ဥပရိ ပဉ္စဟိ ဆဒနေဟိ အညေန ဝါ ကေနစိ သဗ္ဗမေဝ ပဋိစ္ဆန္နံ, အယံ သဗ္ဗစ္ဆန္နာ နာမ သေယျာ…ပေ… ယံ ပန သေနာသနံ ဘူမိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဆဒနံ အာဟစ္စ ပါကာရေန ဝါ အညေန ဝါ ကေနစိ အန္တမသော ဝတ္ထေနပိ ပရိက္ခိတ္တံ, အယံ သဗ္ဗပရိစ္ဆန္နာ နာမ သေယျာ. ဆဒနံ အနာဟစ္စ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိယာယေန ဒိယဍ္ဎဟတ္ထုဗ္ဗေဓေန ပါကာရာဒိနာ ပရိက္ခိတ္တာပိ သဗ္ဗပရိစ္ဆန္နာယေဝါတိ ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ‘‘ဒိယဍ္ဎဟတ္ထုဗ္ဗေဓော ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၅၁) ဝိမတိဝိနောဒနိယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၅၀-၅၁) ဝုတ္တံ. မဟာပရိဝေဏန္တိ မဟန္တံ အင်္ဂဏံ. တေန ဗဟုဇနသဉ္စရဏဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိအာဒိ.

යම් කිසිවකින් වට කරන ලද යන්නෙහි වට කිරීමේ උස ප්‍රමාණය සහසෙය්‍යාවෙහි පවසන ලද ප්‍රමාණයට සමානය. සමන්තපාසාදිකාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: "යම් සේනාසනයක් උඩින් සෙවිලි වර්ග පහකින් හෝ වෙනත් යම් කිසිවකින් සම්පූර්ණයෙන්ම වසා තිබේද, මෙය ‘සබ්බඡන්නා’ නම් සෙය්‍යාවකි... යම් සේනාසනයක් පොළොවේ සිට වහල දක්වා තාප්පයකින් හෝ වෙනත් යම් කිසිවකින්, අවම වශයෙන් රෙදිකඩකින් හෝ වට කර තිබේද, මෙය ‘සබ්බපරිච්ඡන්නා’ නම් සෙය්‍යාවකි. වහල දක්වා නොවුණද, අවම වශයෙන් රියන් එකහමාරක් උස තාප්පයකින් ආදියෙන් වට කරන ලද සේනාසනයද ‘සබ්බපරිච්ඡන්නා’ ම වන්නේයැයි කුරුන්දි අට්ඨකථාවෙහි පවසන ලදී." "රියන් එකහමාරක උස වඩුවාගේ රියන් ප්‍රමාණයෙන් ගත යුතුය" යන්න සාරත්ථදීපනියෙහිද විමතිවිනෝදනියෙහිද පවසන ලදී. "මහාපරිවෙණ" යනු විශාල මිදුලයි. එයින් බොහෝ සෙනඟ ගැවසෙන ස්ථානයක් පෙන්වනු ලැබේ. එබැවින් "මහාබෝධි" යනාදිය වදාරන ලදී.

အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဝုဋ္ဌာတိ, အနာပတ္တိ အနာပတ္တိခေတ္တဘူတာယ ရတ္တိယာ သုဒ္ဓစိတ္တေန နိပန္နတ္တာ. ပဗုဇ္ဈိတွာ ပုန သုပတိ, အာပတ္တီတိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ပဗုဇ္ဈိတွာ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဉတွာ ဝါ အဉတွာ ဝါ အနုဋ္ဌဟိတွာ သယိတသန္တာနေန သုပတိ, ဥဋ္ဌဟိတွာ [Pg.18] ကတ္တဗ္ဗဿ ဒွါရသံဝရဏာဒိနော အကတတ္တာ အကိရိယသမုဋ္ဌာနာ အာပတ္တိ ဟောတိ အနာပတ္တိခေတ္တေ ကတနိပဇ္ဇနကိရိယာယ အနင်္ဂတ္တာ. အယဉှိ အာပတ္တိ ဤဒိသေ ဌာနေ အကိရိယာ, ဒိဝါ ဒွါရံ အသံဝရိတွာ နိပဇ္ဇနက္ခဏေ ကိရိယာကိရိယာ စ အစိတ္တကာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပုရာရုဏာ ပဗုဇ္ဈိတွာပိ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ သယန္တဿပိ ပုရိမနယေန အာပတ္တိယေဝ.

අරුණෝදය උදා වූ කල නැගී සිටින්නේ නම්, ඇවැත් නොවීමේ සීමාව වූ රාත්‍රියෙහි පිරිසිදු සිතින් සැතපුණු බැවින් ඇවැත් නොවේ. "අවදිව නැවත නිදන්නේ නම් ඇවැත් වේ" යනු, අරුණෝදය උදා වූ කල අවදිව, අරුණ නැගීම දැන හෝ නොදැන, නැගී නොසිට සැතපී සිටි ආකාරයෙන්ම නිදන්නේ නම්, නැගී සිට කළ යුතු වූ දොර වැසීම ආදිය නොකිරීම හේතුවෙන් ක්‍රියාවක් නොකිරීම මුල් කරගෙන (අකිරිය සමුට්ඨානයෙන්) ඇවැත් වේ. මක්නිසාද යත් ඇවැත් නොවන සීමාවෙහි කරන ලද සැතපීමේ ක්‍රියාව මෙයට සම්බන්ධ නොවන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, මෙබඳු ස්ථානයකදී මෙම ඇවත ක්‍රියාවක් නොකිරීමෙන් වන අතර, දහවල දොර නොවසා සැතපෙන මොහොතේදී ක්‍රියාව හා ක්‍රියාව නොකිරීම යන දෙකින්ම වන බවද, අචිත්තක වන බවද දත යුතුය. අරුණෝදයට පෙර අවදිව වුවද, අරුණ නැගෙන තෙක් වැතිර සිටින්නාටද කලින් ක්‍රමයටම ඇවැත් වේ.

အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီတိ…ပေ… အာပတ္တိယေဝါတိ ဧတ္ထ ကဒါ အဿ အာပတ္တီတိ? ဝုစ္စတေ – န တာဝ ရတ္တိယံ, ‘‘ဒိဝါ အာပဇ္ဇတိ, နော ရတ္တိ’’န္တိ (ပရိ. ၃၂၃) ဝုတ္တတ္တာ အနာဒရိယဒုက္ကဋာ န မုစ္စတီတိ ဝုတ္တဒုက္ကဋံ ပန ဒိဝါသယနဒုက္ကဋမေဝ န ဟောတိ အနာဒရိယဒုက္ကဋတ္တာ ဧဝ. ‘‘အရုဏုဂ္ဂမနေ ပန အစိတ္တကံ အကိရိယသမုဋ္ဌာနံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၇၇) ဝုတ္တံ, သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါရာဇိက ၂.၇၇) ‘‘ယထာပရိစ္ဆေဒမေဝ ဝုဋ္ဌာတီတိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေယေဝ ဥဋ္ဌဟတိ. တဿ အာပတ္တီတိ အသုဒ္ဓစိတ္တေနေဝ နိပန္နတ္တာ နိဒ္ဒါယန္တဿပိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဒိဝါပဋိသလ္လာနမူလိကာ အာပတ္တိ. ‘ဧဝံ နိပဇ္ဇန္တော အနာဒရိယဒုက္ကဋာပိ န မုစ္စတီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ အသုဒ္ဓစိတ္တေန နိပဇ္ဇန္တော အရုဏုဂ္ဂမနတော ပုရေတရံ ဥဋ္ဌဟန္တောပိ အနုဋ္ဌဟန္တောပိ နိပဇ္ဇနကာလေယေဝ အနာဒရိယဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ, ဒိဝါပဋိသလ္လာနမူလိကံ ပန ဒုက္ကဋံ အရုဏေယေဝ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဧဝံ နိပဇ္ဇန္တဿ ဒွေ ဒုက္ကဋာနိ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"අරුණ නැගුණු කල්හි නැගී සිටින්නෙමියි...පෙ... ඇවැත් වේමය" යන්නෙහි, ඔහුට කවදා ඇවැත් වේද? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: "දහවල ඇවැත් වේ, රාත්‍රියෙහි නොවේ" යනුවෙන් වදාරන ලද බැවින්, රාත්‍රියෙහිදී ඇවැත් නොවේ. "නොසැලකිලිමත්කම නිසා සිදුවන දුකුළා ඇවතින් නොමිදේ" යැයි වදාරන ලද දුකුළා ඇවත, නොසැලකිලිමත් දුකුළා ඇවතක්ම වන බැවින්, දහවල සැතපීමේ දුකුළා ඇවත පමණක් නොවේ. "අරුණෝදයේදී වනාහි, අචිත්තක වූ, ක්‍රියාවක් නොකිරීමෙන් සිදුවන ඇවතට පැමිණෙන බව දත යුතුය" යන්න විමතිවිනෝදනියෙහි පවසන ලදී. සාරත්ථදීපනියෙහිද මෙසේ පවසන ලදී: "‘නියමිත පරිච්ඡේදයෙන්ම නැගී සිටින්නේය’ යනු අරුණ නැගුණු කල්හිම නැගී සිටියි. ‘ඔහුට ඇවැත් වේ’ යනු අපිරිසිදු සිතින්ම සැතපුණු බැවින්, නිදා සිටින්නාට වුවද අරුණ නැගුණු කල්හි දහවල විවේක ගැනීම මුල් කරගත් ඇවත සිදුවේ. ‘මෙසේ සැතපෙන්නා නොසැලකිලිමත් දුකුළා ඇවතින්ද නොමිදේ’ යැයි පැවසුණු බැවින්, අපිරිසිදු සිතින් සැතපෙන්නා අරුණෝදයට පෙර නැගී සිටියද නොසිටියද සැතපෙන වේලාවෙහිදීම නොසැලකිලිමත් දුකුළා ඇවතට පැමිණේ. දහවල විවේක ගැනීම මුල් කරගත් දුකුළා ඇවත වනාහි අරුණෝදයේදීම සිදුවේ." එබැවින් මෙසේ සැතපෙන්නාට දුකුළා ඇවැත් දෙකක් සිදුවන බව දත යුතුය.

သစေ ဒွါရံ သံဝရိတွာ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဥဋ္ဌဟိဿာမီတိ နိပဇ္ဇတိ, ဒွါရေ စ အညေဟိ အရုဏုဂ္ဂမနကာလေ ဝိဝဋေပိ တဿ အနာပတ္တိယေဝ ဒွါရပိဒဟနဿ ရတ္တိဒိဝါဘာဂေသု ဝိသေသာဘာဝါ. အာပတ္တိအာပဇ္ဇနဿေဝ ကာလဝိသေသော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, န တပ္ပရိဟာရဿာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ဒွါရံ သံဝရိတွာ ရတ္တိံ [Pg.19] နိပဇ္ဇတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၇၇) ဟိ ဝုတ္တံ. ဒိဝါ သံဝရိတွာ နိပန္နဿ ကေနစိ ဝိဝဋေပိ ဒွါရေ အနာပတ္တိယေဝ, အတ္တနာပိ အနုဋ္ဌဟိတွာဝ သတိ ပစ္စယေ ဝိဝဋေပိ အနာပတ္တီတိ ဝဒန္တိ, ဣဒမ္ပိ ဝိမတိဝိနောဒနိယမေဝ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၇၇) ဝုတ္တံ.

ඉදින් දොර වසා "අරුණ නැගුණු කල්හි නැගී සිටින්නෙමියි" සැතපෙන්නේ නම්, අරුණ නැගෙන වේලාවෙහි අන්‍යයන් විසින් දොර හරිනු ලැබුවද ඔහුට ඇවැත් නොවේ. මක්නිසාද යත් දොර වැසීමෙහි රාත්‍රී කාලයේ හෝ දහවල් කාලයේ කියා වෙනසක් නොමැති බැවිනි. ඇවතට පැමිණීම පිළිබඳවම කාලයේ වෙනස අපේක්ෂා කළ යුතු අතර, ඇවතෙන් මිදීම (පරිහරණය) සම්බන්ධයෙන් එසේ නොවන බව දත යුතුය. "දොර වසා රාත්‍රියෙහි සැතපේ" යනුවෙන් වදාරන ලදී. දහවල දොර වසා සැතපුණු තැනැත්තාගේ දොර යමෙකු විසින් හරිනු ලැබුවද ඇවැත් නොවේ. තමා නැගී නොසිටියද, කරුණක් ඇති කල්හි දොර හරිනු ලැබුවද ඇවැත් නොවේයැයි පවසති. මෙයද විමතිවිනෝදනියෙහිම පවසන ලදී.

ယထာပရိစ္ဆေဒမေဝ ဝုဋ္ဌာတီတိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေယေဝ ဝုဋ္ဌာတိ, အာပတ္တိယေဝါတိ မူလာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အနာဒရိယအာပတ္တိ ပန ပုရာရုဏာ ဥဋ္ဌိတဿပိ တဿ ဟောတေဝ ‘‘ဒုက္ကဋာ န မုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဒုက္ကဋာ န မုစ္စတီတိ စ ပုရာရုဏာ ဥဋ္ဌဟိတွာ မူလာပတ္တိယာ မုတ္တောပိ အနာဒရိယဒုက္ကဋာ န မုစ္စတီတိ အဓိပ္ပာယော.

"නියමිත පරිච්ඡේදයෙන්ම නැගී සිටින්නේය" යනු අරුණ නැගුණු කල්හිම නැගී සිටියි. "ඇවැත් වේමය" යනු මුල් ඇවත අරභයා පවසන ලද්දකි. නොසැලකිලිමත්කම නිසා වන ඇවත වනාහි අරුණෝදයට පෙර නැගී සිටින්නාටද සිදුවේමය. මක්නිසාද යත් "දුකුළා ඇවතින් නොමිදේ" යැයි වදාරන ලද බැවිනි. "දුකුළා ඇවතින් නොමිදේ" යන්නෙන්, අරුණෝදයට පෙර නැගී සිටීමෙන් මුල් ඇවතින් මිදුණද, නොසැලකිලිමත්කම නිසා වන දුකුළා ඇවතින් නොමිදේ යන්න අදහස් කෙරේ.

၅. နိဒ္ဒါဝသေန နိပဇ္ဇတီတိ နိဒ္ဒါဘိဘူတတာယ ဧကပဿေန နိပဇ္ဇတိ. ‘‘နိဒ္ဒါဝသေန နိပဇ္ဇတီ’’တိ ဝေါဟာရဝသေန ဝုတ္တံ, ပါဒါနံ ပန ဘူမိတော အမောစိတတ္တာ အယံ နိပန္နော နာမ ဟောတီတိ တေနေဝ အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ. အပဿာယ သုပန္တဿာတိ ကဋိဋ္ဌိတော ဥဒ္ဓံ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ အပ္ပမတ္တကံ ပဒေသံ ဘူမိံ အဖုသာပေတွာ သုပန္တဿ. ကဋိဋ္ဌိံ ပန ဘူမိံ ဖုသာပေန္တဿ သယနံ နာမ န ဟောတိ. ပိဋ္ဌိပသာရဏလက္ခဏာ ဟိ သေယျာ ဒီဃာ, ဝန္ဒနာဒီသုပိ တိရိယံ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကာနံ ပသာရိတတ္တာ နိပဇ္ဇနမေဝါတိ အာပတ္တိ ပရိဟရိတဗ္ဗာဝ. ဝန္ဒနာပိ ဟိ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇတီတိအာဒီသု နိပဇ္ဇနမေဝ ဝုတ္တာ. သဟသာ ဝုဋ္ဌာတီတိ ပက္ခလိတာ ပတိတော ဝိယ သဟသာ ဝုဋ္ဌာတိ, တဿပိ အနာပတ္တိ ပတနက္ခဏေ အဝိသယတ္တာ, ဝိသယေ ဇာတေ သဟသာ ဝုဋ္ဌိတတ္တာ စ. ယဿ ပန ဝိသညိတာယ ပစ္ဆာပိ အဝိသယော ဧဝ, တဿ အနာပတ္တိယေဝ ပတနက္ခဏေ ဝိယ. တတ္ထေဝ သယတိ, န ဝုဋ္ဌာတီတိ ဣမိနာ ဝိသယေပိ အကရဏံ ဒဿေတိ, တေနေဝ တဿ အာပတ္တီတိ ဝုတ္တံ.

5. ‘නිද්‍රාවශයෙන් සැතපේ’ යනු නිද්‍රාවෙන් මැඩපැවැත්වුණු බැවින් එක් පසෙකින් සැතපීමයි. ‘නිද්‍රාවශයෙන් සැතපේ’ යනු ව්‍යවහාර වශයෙන් කියන ලද්දකි, එහෙත් පාදයන් පොළොවෙන් ඉවත් නොකළ බැවින් මොහු සැතපුණෙක් නම් වේ. එබැවින් ම ඔහුට ඇවැත් නොවේ යැයි කියන ලදී. ‘හේත්තු වී නිදන්නාහට’ යනු ඉඟටියෙන් ඉහළ කොඳු ඇට පෙළෙහි ස්වල්ප මාත්‍ර වූ කොටසක් පොළොවෙහි නොගෑවෙන සේ නිදන්නාහට ය. නමුත් ඉඟටිය පොළොවෙහි ගෑවෙන සේ නිදන්නාහට සයනය කිරීමක් (සැතපීමක්) නම් නොවේ. පිට දිග හැරීමේ ලක්ෂණය ඇති සයනය දිගු වන බැවිනි. වැඳීම් ආදියේදී ද හරස් අතට කොඳු ඇට පෙළ දිග හරින බැවින් එය සැතපීමක් ම වන බැවින් ඇවැතෙන් වැළකිය යුතු ම ය. වැඳීම ද ‘පාමුල වැතිරේ’ යනාදී තැන්වල වැතිරීමක් ලෙස ම පවසන ලදී. ‘වහා නැගිටියි’ යනු පැකිලී වැටුණෙකු මෙන් වහා නැගිටීමයි. වැටෙන මොහොතෙහි තමාගේ පාලනයෙන් බැහැර බැවින් ද, නැවත පාලනය ලැබුණු වහා ම නැගී සිටි බැවින් ද ඔහුට ද ඇවැත් නොවේ. යමෙකුට සිහිසුන් වීම නිසා පසුව ද තමාගේ පාලනයක් නොමැති වේ නම්, ඔහුට ද වැටෙන මොහොතෙහි මෙන් ඇවැත් නොවේ ම ය. ‘එහි ම සැතපෙයි, නොනැගිටියි’ යන්නෙන් පාලනය කළ හැකි තත්ත්වයට පත් වූ විට ද නැගී නොසිටීම දක්වයි. එබැවින් ඔහුට ඇවැත් වේ යැයි කියන ලදී.

ဣဒါနိ [Pg.20] အဋ္ဌကထာဝါဒသံသန္ဒနံ ကာတုံ ‘‘ကော မုစ္စတိ, ကော န မုစ္စတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မဟာပစ္စရိယန္တိအာဒီသု ပစ္စရီတိ ဥဠုမ္ပံ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ နိသီဒိတွာ ကတတ္တာ တမေဝ နာမံ ဇာတံ. ကုရုန္ဒိဝလ္လိဝိဟာရော နာမ အတ္ထိ, တတ္ထ ကတတ္တာ ကုရုန္ဒီတိ နာမံ ဇာတံ. မဟာအဋ္ဌကထာ နာမ သင်္ဂီတိတ္တယမာရုဠှာ တေပိဋကဿ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အဋ္ဌကထာ. ယာ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရေန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ အာဘတာ, တမ္ဗပဏ္ဏိယေဟိ ထေရေဟိ ပစ္ဆာ သီဟဠဘာသာယ အဘိသင်္ခတာ စ ဟောတိ. ဧကဘင်္ဂေနာတိ ဧကပဿဘဉ္ဇနေန ပါဒေ ဘူမိတော အမောစေတွာ ဧကပဿေန သရီရံ ဘဉ္ဇိတွာ နိပန္နောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန မဟာပဒုမတ္ထေရေန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တေန မဟာအဋ္ဌကထာယ လိခိတမဟာပဒုမတ္ထေရဝါဒေ ‘‘အယ’’န္တိ ဒဿေတိ. ‘‘မုစ္ဆိတွာ ပတိတတ္တာ အဝိသယတ္တာ အာပတ္တိ န ဒိဿတီ’’တိ ထေရေန ဝုတ္တံ. အာစရိယာ ပန ယထာ ယက္ခဂဟိတကော ဗန္ဓိတွာ နိပဇ္ဇာပိတော စ ပရဝသော ဟောတိ, ဧဝံ အပရဝသတ္တာ မုစ္ဆိတွာ ပတိတော ကဉ္စိကာလံ ဇာနိတွာ နိပဇ္ဇတီတိ အနာပတ္တိံ န ဝဒန္တိ, ဝိသညိတေ ပန သတိ အနာပတ္တိယေဝ.

දැන් අටුවා මතයන් සැසඳීම සඳහා ‘කවුරුන් මිදේ ද, කවුරුන් නොමිදේ ද’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි ‘මහාපච්චරිය’ යනාදී නාමයන්හි ‘පච්චරී’ යනු පහුරට කියනු ලැබේ. එහි හිඳගෙන එය සම්පාදනය කළ බැවින් ඒ නම ම ඇති විය. කුරුන්දිවැලි නම් විහාරයක් ඇත, එහිදී එය සම්පාදනය කළ බැවින් ‘කුරුන්දි’ යන නම ඇති විය. මහා අටුවාව නම් සංගීති තුනට ම ඇතුළත් වූ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි අටුවාවයි. යමක් මිහිඳු මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් තම්බපණ්ණි දීපයට (ලංකාද්වීපයට) වැඩම කරවන ලද ද, පසුව හෙළදිව තෙරුන් වහන්සේලා විසින් සිංහල භාෂාවෙන් සකස් කරන ලද ද එයයි. ‘එකභංගයෙන්’ යනු එක් පසෙකට නැමීමෙන්, පාදයන් පොළොවෙන් ඉවත් නොකොට, ශරීරය එක් පසෙකට නමා සැතපුණේය යන්නයි. මහා අටුවාවෙහි මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද්දක් බව මෙහි සම්බන්ධයයි. එයින් මහා අටුවාවෙහි ලියැවුණු මහාපදුම තෙරුන්ගේ වාදයේ ‘මෙය’ යන්න දක්වයි. ‘සිහිසුන්ව වැටුණු බැවින් ද, තමාගේ පාලනයෙන් බැහැර වූ බැවින් ද ඇවතක් නොපෙනේ’ යැයි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. නමුත් ආචාර්යවරු පවසනුයේ, යක්ෂයෙකු ආවේශ වූවෙකු හෝ බැඳ තබා නිදිකරවන ලද්දෙකු හෝ අනුන්ට යටත් (පරවශ) වන්නාක් මෙන්, සිහිසුන්ව වැටුණු තැනැත්තා අනුන්ට යටත් නොවන බැවින්, යම් කිසි වේලාවක් දැනගෙන නිදයි නම් ඇවැත් නොවේ යැයි නොකියති; එහෙත් සිහිසුන්ව සිටින කල්හි නම් ඇවැත් නොවේ ම ය.

ဒွေ ဇနာတိအာဒိ မဟာအဋ္ဌကထာယမေဝ ဝစနံ, တဒေဝ ပစ္ဆာ ဝုတ္တတ္တာ ပမာဏံ. ယက္ခဂဟိတဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ဝိသညိဘူတောပိ သင်္ဂဟိတော, ဧကဘင်္ဂေန နိပန္နော ပန အနိပန္နတ္တာ အာပတ္တိတော မုစ္စတိယေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. သာရတ္ထဒီပနိယဉ္စ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၇၇) ‘‘ယော စ ယက္ခဂဟိတကော, ယော စ ဗန္ဓိတွာ နိပဇ္ဇာပိတော’’တိ ဣမဿ အဋ္ဌကထာဝါဒဿ ပစ္ဆိမတ္တာ သောယေဝ ပမာဏတော ဂဟေတဗ္ဗော, တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ယော ယော အဋ္ဌကထာဝါဒေါ ဝါ ပစ္ဆာ ဝုစ္စတိ, သော သောယေဝ ပမာဏတော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဣမဿ အဋ္ဌကထာပါဌဿ အာနီတတ္တာ ဣမသ္မိံ ဝိနယသင်္ဂဟပ္ပကရဏေပိ [Pg.21] ဣမသ္မိံယေဝ ဌာနေ သော ပါဌော ဝတ္တဗ္ဗောတိ နော ခန္တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ရတ္တိံ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ နိပန္နော အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ ဥဋ္ဌာတိ, အနာပတ္တီ’’တိအာဒိဝစနတော အရုဏုဂ္ဂမနေ သံသယဝိနောဒနတ္ထံ အရုဏကထာ ဝတ္တဗ္ဗာ. တတြိဒံ ဝုစ္စတိ –

‘පුද්ගලයන් දෙදෙනෙක්’ යනාදී වචනය මහා අටුවාවෙහි ම ඇත්තේ ය. එය ම පසුව කියන ලද බැවින් ප්‍රමාණවත් වේ. යක්ෂයා ආවේශ වූවෙකු ලෙස ගැනීමෙන්ම මෙහි සිහිසුන් වූ තැනැත්තා ද ඇතුළත් වේ. එහෙත් එකභංගයෙන් සැතපුණ තැනැත්තා නොසැතපුණු බැවින් ඇවැතින් මිදෙන්නේ ම යැයි ගත යුතුය. සාරත්ථදීපනියෙහි ද ‘යමෙක් යක්ෂාවේශ වූවෙක් ද, යමෙක් බැඳ තබා නිදිකරවන ලද්දෙක් ද’ යන මේ අටුවා මතය පසුව සඳහන් වන බැවින් එය ම ප්‍රමාණ කොට ගත යුතුය. එසේ ම ‘සෑම තැනක ම යම් යම් අටුවා මතයක් පසුව කියනු ලැබේ ද, එය ම ප්‍රමාණ කොට ගත යුතුය’ යි පවසනු ඇත. මේ ස්ථානයට මෙම අටුවා පාඨය ගෙනෙන ලද බැවින්, මේ විනයසංගහ ප්‍රකරණයෙහි ද මේ ස්ථානයේ ම එම පාඨය කිව යුතුය යන්න මගේ ද අභිමතය වේ. මෙහි ද ‘රාත්‍රියෙහි දොර හැර නිදාගෙන අරුණෝදය උදා වූ කල්හි නැගිටියි නම් ඇවැත් නොවේ’ යනාදී වචනවලින්, අරුණෝදය පිළිබඳ සැක දුරු කිරීම සඳහා ‘අරුණ කථාව’ කිව යුතුය. එහි මේ කියනු ලැබේ –

‘‘ကော ဧသ အရုဏော နာမ;

ကေန သော အရုဏော ဘဝေ;

ကီဒိသော တဿ ဝဏ္ဏာ တု;

သဏ္ဌာနံ ကီဒိသံ ဘဝေ.

‘අරුණ’ නම් කවරෙක් ද? කුමන කරුණකින් හේ අරුණ වන්නේ ද? ඔහුගේ වර්ණය කෙබඳු ද? ඔහුගේ හැඩය කෙබඳු වන්නේ ද?

‘‘ကိသ္မိံ ကာလေ စ ဒေသေ စ, အရုဏော သမုဂစ္ဆတိ;

ကိံ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ ဧသော, ဥဒါဟု အနုမာနတော’’တိ.

කවර කලෙක හා කවර දේශයක අරුණය උදාවන්නේ ද? මෙය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් ම සිද්ධ වූවක් ද, නැතහොත් අනුමානයෙන් ද?

တတ္ထ ကော ဧသ အရုဏော နာမာတိ ဧတ္ထ ဧသ အရုဏော နာမ သူရိယဿ ပဘာဝိသေသော. ဝုတ္တဉှေတံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ –

එහි ‘අරුණ නම් කවරෙක් ද’ යන්නෙහි, මේ අරුණ නම් සූර්යයාගේ විශේෂ ප්‍රභාවය (කිරණ විශේෂය) යි. මෙය අභිධානප්පදීපිකාවෙහි ද පවසන ලදී –

‘‘သူရဿောဒယတော ပုဗ္ဗုဋ္ဌိတရံသိ သိယာရုဏော’’တိ;

‘සූර්යයා උදාවීමට පෙර නැගෙන කිරණ සමූහය අරුණ නම් වේ’ යැයි ද,

တဋ္ဋီကာယဉ္စ ‘‘သူရဿ ဥဒယတော ပုဗ္ဗေ ဥဋ္ဌိတရံသိ အရုဏော နာမ သိယာ’’တိ. ဝိမတိဝိနောဒနီနာမိကာယံ ဝိနယဋီကာယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၃) ‘‘အရုဏောတိ စေတ္ထ သူရိယုဂ္ဂမနဿ ပုရေစရော ဝဍ္ဎနဃနရတ္တော ပဘာဝိသေသောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ သူရိယပ္ပဘာယေဝ အရုဏော နာမ, န အညောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေန သော အရုဏော ဘဝေတိ ဧတ္ထ အရုဏော ဝဏ္ဏော အဿာတိ အရုဏော, ကိဉ္စိရတ္တဝဏ္ဏသမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ အရတိ ဂစ္ဆတိ ရတ္တဝဏ္ဏဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ အရုဏော. ဝုတ္တဉှေတံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာဋီကာယံ ‘‘အရုဏဝဏ္ဏတာယ အရတိ ဂစ္ဆတီတိ အရုဏော’’တိ. ကီဒိသော တဿ ဝဏ္ဏောတိ ဧတ္ထ အဗျတ္တရတ္တဝဏ္ဏော တဿ ဝဏ္ဏော ဘဝေ. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ‘‘အရုဏော ကိဉ္စိရတ္တောထာ’’တိ. တဋ္ဋီကာယဉ္စ [Pg.22] ‘‘ကိဉ္စိရတ္တော အဗျတ္တရတ္တဝဏ္ဏော အရုဏော နာမ ယထာ မစ္ဆဿ အက္ခီ’’တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၃) ‘‘ဝဍ္ဎနဃနရတ္တော ပဘာဝိသေသော’’တိ, တသ္မာ သူရိယဿ ရတ္တပ္ပဘာယေဝ အရုဏော နာမ, န သေတပ္ပဘာဒယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ပါတိမောက္ခဋ္ဌပနက္ခန္ဓကဝဏ္ဏနာယ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၂.၃၈၃) ‘‘ပါဠိယံ ပန နန္ဒိမုခိယာတိ ဩဒါတဒိသာမုခတာယ တုဋ္ဌမုခိယာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ, နော န ယုဇ္ဇေယျ. တတ္ထ ဟိ အရုဏုဂ္ဂတကာလေ အရုဏောဘာသေန ဩဒါတဒိသာမုခဘာဝေါ ဝုတ္တော, န အရုဏောဘာသဿ ဩဒါတဘာဝေါ. ဝုတ္တဉှေတံ ဥဒါနဋ္ဌကထာယံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၂၃) ‘‘နန္ဒိမုခိယာတိ အရုဏဿ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဧဝ အရုဏောဘာယ သူရိယာလောကူပဇီဝိနော သတ္တေ နန္ဒာပနမုခိယာ ရတ္တိယာ ဇာတာယ ဝိဘာယမာနာယာတိ အတ္ထော’’တိ.

එහි ටීකාවෙහි ද ‘සූර්යයා උදාවීමට පෙර නැගෙන කිරණය අරුණ නම් වේ’ යැයි ද, විමතිවිනෝදනී නම් විනය ටීකාවෙහි ද ‘මෙහි අරුණ යනු සූර්ය උදාවට පෙර ගමන් කරන, ක්‍රමයෙන් වැඩෙන ඝන රතු පැහැති ආලෝක විශේෂයක් ලෙස දත යුතුය’ යි පවසන ලදී. එබැවින් සූර්යාලෝකය ම අරුණ නම් වේ, අන්‍යයක් නොවේ යැයි දත යුතුය. ‘කුමන කරුණකින් හේ අරුණ වන්නේ ද’ යන්නෙහි, අරුණ වර්ණයක් ඇත්තේ යන අර්ථයෙන් ‘අරුණ’ වේ. මඳක් රතු පැහැයෙන් යුක්ත වූයේ යනු එහි අර්ථයයි. නොහොත් රතු පැහැති ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් ‘අරුණ’ නම් වේ. මෙය අභිධානප්පදීපිකා ටීකාවෙහි ද ‘අරුණ වර්ණවත් බවට පැමිණෙන බැවින් අරුණ නම් වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඔහුගේ වර්ණය කෙබඳු ද’ යන්නෙහි, පැහැදිලි රතු වර්ණයක් (මඳක් රතු වර්ණයක්) ඔහුගේ වර්ණය වන්නේ ය. අභිධානප්පදීපිකාවෙහි ‘අරුණ යනු මඳක් රතු පැහැයයි’ කියා ද, එහි ටීකාවෙහි ද ‘මත්ස්‍යයාගේ ඇස මෙන් මඳක් රතු වූ, පැහැදිලි රතු වර්ණය අරුණ නම් වේ’ යැයි ද පවසන ලදී. විමතිවිනෝදනියෙහි ද ‘වැඩෙන ඝන රතු ආලෝක විශේෂයකි’ යි පැවසුණි. එබැවින් සූර්යයාගේ රතු පැහැති ආලෝකය ම අරුණ නම් වේ, සුදු ආලෝකය ආදිය නොවේ යැයි දත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, ප්‍රාතිමෝක්ෂ තපන ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි විමතිවිනෝදනියෙහි ‘පාලියෙහි නන්දිමුඛී යනු සුදු පැහැති දිශාභිමුඛ බව නිසා සතුටු වූ මුහුණක් ඇත්තී ය’ යැයි පවසන ලද්දේ කෙසේ ගැලපේද යත්; නැත, නොගැලපෙන්නේ නොවේ. එහි අරුණෝදය උදා වන කාලයේ අරුණාලෝකයෙන් දිශා මුඛයන් සුදු පැහැ ගැන්වීම පවසන ලදී, අරුණාලෝකය සුදු පැහැති බව නොවේ. මෙය උදාන අටුවාවෙහි ද ‘නන්දිමුඛී යනු අරුණෝදය උදා වීම නිසා ම, අරුණාලෝකයෙන් සූර්යාලෝකය ඇසුරු කර ජීවත් වන සත්ත්වයන් සතුටු කරවන ස්වභාවය ඇති රාත්‍රිය පහ වී පහන් වන කල්හි යනු අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

ဇာတကဋ္ဌကထာယဉ္စ –

ජාතක අටුවාවෙහි ද –

‘‘ဇိဃညရတ္တိံ အရုဏသ္မိမုဟတေ;

ယာ ဒိဿတိ ဥတ္တမရူပဝဏ္ဏိနီ;

တထူပမာ မံ ပဋိဘာသိ ဒေဝတေ;

အာစိက္ခ မေ တံ ကတမာသိ အစ္ဆရာ’’တိ. (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၂၅၄);

‘රාත්‍රිය කෙළවර වන කල්හි, අරුණෝදය උදා වන විට, යම් උත්තම රූප වර්ණයක් ඇති කාන්තාවක් පෙනේ ද, දේවතාවියනි, මට ද ඇය එබඳු උපමාවක් කොට වැටහෙයි. මට පවසන්න, ඇය කවර අප්සරාවක ද?’

ဣမဿ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယံ ‘‘တတ္ထ ဇိဃညရတ္တိန္တိ ပစ္ဆိမရတ္တိံ, ရတ္တိပရိယောသာနေတိ အတ္ထော. ဥဟတေတိ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ. ယာတိ ယာ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ ရတ္တဝဏ္ဏတာယ ဥတ္တမရူပဓရာ ဟုတွာ ဒိဿတီ’’တိ. ဧဝံ အရုဏုဂ္ဂတသမယေ ပုရတ္ထိမဒိသာယ ရတ္တဝဏ္ဏတာ ဝုတ္တာ, တသ္မာ တသ္မိံ သမယေ အရုဏဿ ဥဋ္ဌိတတ္တာ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ရတ္တဘာဂေါ သူရိယာလောကဿ ပတ္ထဋတ္တာ သေသဒိသာနံ ဩဒါတဘာဝေါ ဝိညာယတိ.

මෙම ගාථාවේ අර්ථ වර්ණනාවෙහි – 'එහි "ජිඝඤ්ඤරත්තිං" යනු රාත්‍රියේ අවසාන භාගය හෙවත් රාත්‍රියේ කෙළවර යන අර්ථයයි. "උහතේ" යනු අරුණෝදය උදා වූ කල්හි ය. "යාති" යනු යම් නැගෙනහිර දිශාවක් රතු පැහැයෙන් යුක්තව අතිශය සුන්දර ස්වරූපයක් දරාගෙන බැබළෙමින් පෙනේද (එයයි)' යනුවෙන් දක්වා ඇත. මෙසේ අරුණෝදය අවස්ථාවේදී නැගෙනහිර දිශාවේ රතු පැහැය පවසන ලද බැවින්, එම අවස්ථාවේදී අරුණ නැගී සිටීම හේතුවෙන් නැගෙනහිර දිශාවෙහි රතු පැහැයත්, සූර්යාලෝකය පැතිරී යාම නිසා සෙසු දිශාවන්හි සුදු පැහැයත් (පැහැදිලි බවත්) ඇති වන බව වටහාගත හැකිය.

သဏ္ဌာနံ [Pg.23] ကီဒိသံ ဘဝေတိ ဧတ္ထ အရုဏဿ ပါဋေက္ကံ သဏ္ဌာနံ နာမ နတ္ထိ ရသ္မိမတ္တတ္တာ. ယတ္တကံ ပဒေသံ ဖရတိ, တတ္တကံ တဿ သဏ္ဌာနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပုရတ္ထိမဒိသာသဏ္ဌာနံ. ဝုတ္တဉှိ ဇာတကဋ္ဌကထာယံ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၂၅၅) ‘‘ပုရတ္ထိမဒိသာ ရတ္တဝဏ္ဏတာယ ဥတ္တမရူပဓရာ ဟုတွာ ဒိဿတီ’’တိ.

අරුණෙහි හැඩය කෙබඳුද යත්? මෙහි අරුණට කියා වෙනමම හැඩයක් (සංස්ථානයක්) නොමැත; මන්ද එය හුදෙක් ආලෝක කිරණ මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවිනි. එය යම් තාක් ප්‍රදේශයක පැතිරෙන්නේද, එම මුළු ප්‍රදේශයම එහි හැඩය ලෙස සැලකිය යුතුය. නැතහොත් නැගෙනහිර දිශාවේ හැඩයම එහි හැඩය වේ. ජාතක අට්ඨකථාවෙහි ද 'නැගෙනහිර දිශාව රතු පැහැයෙන් යුක්තව අතිශය සුන්දර ස්වරූපයක් දරාගෙන පෙනේ' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ එබැවිනි.

ကိသ္မိံ ကာလေ စ ဒေသေ စ, အရုဏော သမုဂစ္ဆတီတိ ဧတ္ထ ဧသ အရုဏော သူရိယုဂ္ဂမနဿ ပုရေ ကာလေ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဥဒါနဋ္ဌကထာယံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၂၃) ‘‘ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေတိ ဥဂ္ဂတေ အရုဏေ, အရုဏော နာမ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ သူရိယောဒယတော ပုရေတရမေဝ ဥဋ္ဌိတောဘာသော’’တိ. အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယဉ္စ ‘‘သူရဿောဒယတော ပုဗ္ဗုဋ္ဌိတရံသီ’’တိ.

අරුණ කුමන කාලයක සහ කුමන දේශයක උදා වේද යත්? මෙහිදී මෙම අරුණ සූර්ය උදාවට පෙර කාලයෙහි නැගෙනහිර දිශාවෙන් උදා වෙයි. උදාන අට්ඨකථාවෙහි ද 'උද්ධස්තේ අරුණේ යනු අරුණ නැගී ආ කල්හි ය. අරුණ යනු නැගෙනහිර දිශාවෙන් සූර්යයා උදා වීමට පෙරම පැනනගින ආලෝකයයි' යනුවෙන් පවසා ඇත. අභිධානප්පදීපිකාවෙහි ද 'සූර්යයාගේ උදාවට පෙර පළමුවෙන්ම පැනනගින කිරණ සමූහය (අරුණයි)' යනුවෙන් දක්වා ඇත.

ကိံ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ ဧသော, ဥဒါဟု အနုမာနတောတိ ဧတ္ထ အယံ အရုဏော နာမ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါ ဧဝ, န အနုမာနသိဒ္ဓေါ. ကသ္မာ ဝိညာယတီတိ စေ? စက္ခုဝိညာဏဂေါစရဝဏ္ဏာယတနဘာဝတော. အက္ခဿ ပတီတိ ပစ္စက္ခံ, စက္ခုရူပါနံ အဘိမုခဘာဝေန အာပါထဂတတ္တာ စက္ခုဝိညာဏံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၃, ၄၄, ၄၅, သံ. နိ. ၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅, ၄၆၇), တသ္မာ အယံ အရုဏဝဏ္ဏော စက္ခုနာ ဒိသွာ ဇာနိတဗ္ဗတော ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါယေဝ ဟောတိ, န ဧဝံ သတိ ဧဝံ ဘဝေယျာတိ အနုမာနေန ပုနပ္ပုနံ စိန္တနေန သိဒ္ဓေါတိ. ဣမံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ သာဓုကံ မနသိ ကရိတွာ ပဏ္ဍိတေဟိ ရတ္တောဘာသောယေဝ အရုဏောတိ ပစ္စေတဗ္ဗော သလ္လက္ခေတဗ္ဗောတိ.

මෙය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම (ඇසින් දැකීමෙන්) තහවුරු වන දෙයක්ද, නැතහොත් අනුමානයෙන් තහවුරු වන දෙයක්ද යත්? මෙහි අරුණ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම තහවුරු වන්නක් මිස අනුමානයෙන් තහවුරු වන්නක් නොවේ. එය එසේ දැනගන්නේ කෙසේද යත්? ඇසට පෙනෙන විඤ්ඤාණයට (චක්ඛුවිඤ්ඤාණයට) ගෝචර වන වර්ණ ආයතනයක් (රූපයක්) වන බැවිනි. ඇස ඉදිරියෙහි විද්‍යාමාන වන දෙය 'ප්‍රත්‍යක්ෂ' නම් වේ. ඇස සහ රූපය එකිනෙකට අභිමුඛව ආලෝක පථයට පැමිණීම නිසා චක්ඛුවිඤ්ඤාණය උපදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද 'ඇසත් රූපයත් ඇසුරු කොටගෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණය උපදී' යනුවෙන් වදාරන ලදී. එම නිසා, මෙම අරුණ පැහැය ඇසින් දැක වටහාගත යුතු බැවින් එය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම තහවුරු වන දෙයක්ම වෙයි; 'මෙසේ ඇති කල්හි මෙසේ විය යුතුය' යනුවෙන් අනුමානයෙන් නැවත නැවත සිතීමෙන් තහවුරු වන්නක් නොවේ. මෙම ප්‍රශ්න විසර්ජනය මනාව මෙනෙහි කොට, නුවණැත්තන් විසින් රාත්‍රියේ පැනනගින ඒ රතු පැහැති ආලෝකයම 'අරුණ' යැයි පිළිගත යුතු අතර, එය හොඳින් සලකුණු කරගත යුතුය.

ကသ္မာ ပန ဣမသ္မိံ ဌာနေ အရုဏကထာ ဝုတ္တာတိ? ဣမိဿာ အရုဏကထာယ မဟာဝိသယဘာဝတော. ကထံ? ဥပေါသထိကာ ဥပါသကာ စ ဥပါသိကာယော စ အရုဏုဂ္ဂမနံ တထတော [Pg.24] အဇာနန္တာ အနုဂ္ဂတေယေဝ အရုဏေ ဥဂ္ဂတသညာယ ခါဒနီယံ ဝါ ခါဒန္တိ, ဘောဇနီယံ ဝါ ဘုဉ္ဇန္တိ, မာလာဂန္ဓာဒီနိ ဝါ ဓာရေန္တိ, တတော တေသံ သီလံ ဘိဇ္ဇတိ. သာမဏေရာ တထေဝ ဝိကာလဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ သီလဝိနာသံ ပါပုဏန္တိ. နိဿယပဋိပန္နကာ ဘိက္ခူ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ ဝိနာ ဗဟိသီမေ စရန္တာ နိဿယပ္ပဿမ္ဘနံ ပါပုဏန္တိ, အန္တောဝဿေ ဘိက္ခူ ဥပစာရသီမတော ဗဟိဂစ္ဆန္တာ ဝဿစ္ဆေဒံ, တေစီဝရိကာ ဘိက္ခူ အဗဒ္ဓသီမာယံ စီဝရေန ဝိပ္ပဝသန္တာ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယံ, တထာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယံ, သဟသေယျပ္ပဟောနကဋ္ဌာနေ အနုပသမ္ပန္နမာတုဂါမေဟိ သဟ သယန္တာ ပါစိတ္တိယံ, တထာ ယာဝကာလိကံ ဘုဉ္ဇန္တာ ဘိက္ခူ, ပါရိဝါသိကာဒယော ဝတ္တံ နိက္ခိပန္တာ ရတ္တိစ္ဆေဒံ. ဧဝမာဒိအနေကာဒီနဝသမ္ဘဝတော လဇ္ဇိပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ တထတော အရုဏုဂ္ဂမနဿ ဇာနနတ္ထံ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

එසේ නම්, මේ ස්ථානයෙහි අරුණ පිළිබඳ කථාව පවසන ලද්දේ මන්ද? මෙම අරුණ පිළිබඳ විග්‍රහය ඉතා පුළුල් පරාසයක් (විෂය ක්ෂේත්‍රයක්) ඇති බැවිනි. එය කෙසේද යත්? පෙහෙවස් සමාදන් වන උපාසක උපාසිකාවෝ අරුණ උදාවීම පිළිබඳ සැබෑ තත්ත්වය නොදැන, අරුණ උදා නොවුණත් උදා වී යැයි සිතා, කැවිලි පෙවිලි කති, ආහාර අනුභව කරති, මල් සුවඳ විලවුන් ආදිය පළඳිති; එයින් ඔවුන්ගේ සීලය බිඳී යයි. සාමණේරවරු ද එලෙසම විකල් භෝජන අනුභව කොට සීල විනාශයට පත් වෙති. නිශ්‍රයෙහි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා නොමැතිව සීමාවෙන් පිටත හැසිරීමෙන් නිශ්‍රය නැති වීමට පත් වෙති; වස් වසා සිටින භික්ෂූන් උපචාර සීමාවෙන් පිටතට යාමෙන් වස් බිඳීමට (වස් ඡේදයට) පත් වෙති; තුන් සිවුරෙන් වෙන්ව නොසිටිය යුතු (තේචීවරික) භික්ෂූන් අබද්ධ සීමාවෙහි සිවුරෙන් තොරව රැය ගත කිරීමෙන් නිස්සග්ගිය පාචිත්ති ඇවතට පත් වෙති; එසේම සත් අභන්තර සීමාවෙහි ද එසේමය; එකට සැතපීමට සුදුසු ස්ථානයක උපසම්පන්න නොවූ ස්ත්‍රීන් සමඟ සැතපීමෙන් පාචිත්ති ඇවතට පත් වෙති; එසේම යාවකාලික ආහාර අනුභව කරන භික්ෂූන් ද, පරිවාසයෙහි වසන භික්ෂූන් වත් අත්හැරීමෙන් රාත්‍රී ඡේදයට (රැය ගෙවී යාමට) පත් වෙති. මෙවැනි අනේකවිධ ආදීනවයන් සිදු විය හැකි බැවින්, විනය ගරුක භික්ෂූන් වහන්සේලාට අරුණෝදයේ ස්වභාවය නිවැරදිව දැනගැනීම පිණිස මෙය දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

ကေစိ ပန ဘိက္ခူ အဍ္ဎရတ္တိသမယေ ဃဋိသုညတ္တာ အဍ္ဎရတ္တိကာလံ အတိက္ကမ္မ အညဒိဝသော ဟောတိ, တသ္မာ တသ္မိံ ကာလေ အရုဏံ ဥဋ္ဌိတံ နာမ ဟောတီတိ မညမာနာ အဍ္ဎရတ္တိံ အတိက္ကမ္မ ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနိ ဘုဉ္ဇန္တိ, တေ ပန ဗုဒ္ဓသမယံ အဇာနန္တာ ဝေဒသမယမေဝ မနသိ ကရောန္တာ ဧဝံ ကရောန္တိ, တသ္မာ တေသံ တံကရဏံ ပမာဏံ န ဟောတိ. ဗဟဝေါ ပန ဘိက္ခူ အရုဏဿ ပစ္စက္ခဘာဝံ အဇာနန္တာ အနုမာနဝသေန စိန္တိတုဉ္စ အသက္ကောန္တာ အနုဿဝဝသေနေဝ ပရဝစနံ သဒ္ဒဟန္တာ အမှာကံ အာစရိယာ အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယံ ဥဋ္ဌာယ ဂစ္ဆန္တာ သူရိယုဂ္ဂမနဝေလာယံ ဒွိသဟဿဒဏ္ဍပ္ပမာဏံ ဌာနံ ပါပုဏန္တိ, တိသဟဿဒဏ္ဍပ္ပမာဏံ ဌာနံ ပါပုဏန္တီတိ စ ဝဒန္တိ. ဣမမှာ ဝိဟာရာ အသုကံ နာမ ဝိဟာရံ အသုကံ နာမ စေတိယံ အသုကံ နာမ ဂါမံ ပါပုဏန္တီတိအာဒီနိ စ ဝဒန္တီတိ ဧဝံ အနုဿဝဝစနံ ဝဒန္တိ, တမ္ပိ အပ္ပမာဏံ. ကသ္မာ? အဒ္ဓါနံ နာမ ဗလဝန္တဿ ဇဝသမ္ပန္နဿ စ ရဿံ ဟောတိ, ဒုဗ္ဗလဿ သန္တဿ စ ဒီဃံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ –

ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා මධ්‍යම රාත්‍රී කාලයේදී වේලාව මැනීමේ උපකරණ නොමැති බැවින්, මධ්‍යම රාත්‍රිය පසු වූ පසු අලුත් දවසක් උදා වේ යැයි සලකා, ඒ අවස්ථාවේදී අරුණ උදා වී ඇතැයි සිතමින් මධ්‍යම රාත්‍රියෙන් පසු කැවිලි පෙවිලි හා ආහාරපාන අනුභව කරති. ඔවුහු බුදුසමය (බෞද්ධ ක්‍රමය) නොදැන, වෛදික ක්‍රමයම මෙනෙහි කරමින් මෙසේ කරති; එබැවින් ඔවුන්ගේ ඒ ක්‍රියාව පිළිගත හැකි ප්‍රමාණයක් නොවේ. බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා අරුණේ ප්‍රත්‍යක්ෂ ස්වභාවය නොදැන, අනුමාන වශයෙන් සිතීමට ද නොහැකිව, හුදෙක් කනින් කොණින් ඇසුණු දේ (අනුශ්‍රව) අනුව අනුන්ගේ වචන විශ්වාස කරමින්, 'අපගේ ආචාර්යවරු අරුණෝදයේදී ගමන ආරම්භ කොට සූර්ය උදාව වන විට දඬු දෙදහසක පමණ දුරකට හෝ දඬු තුන්දහසක පමණ දුරකට හෝ ළඟා වෙති' යි පවසති. 'මේ විහාරයේ සිට අසවල් විහාරයට, අසවල් චෛත්‍යයට හෝ අසවල් ගමට ළඟා වෙති' යනාදී වශයෙන් ද පවසති. මෙලෙස පවසන කටකථා ද ප්‍රමාණවත් සාක්ෂි නොවේ. මන්ද යත්? මාවතක දුර ප්‍රමාණය යනු ශක්තිමත්, වේගවත් පුද්ගලයෙකුට කෙටි වන අතර; දුර්වල, වෙහෙසට පත් පුද්ගලයෙකුට දිගු වන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ဒီဃာ [Pg.25] ဇာဂရတော ရတ္တိ, ဒီဃံ သန္တဿ ယောဇနံ;

ဒီဃော ဗာလာန သံသာရော, သဒ္ဓမ္မံ အဝိဇာနတ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၆၀);

'නිදි වරන්නාට රාත්‍රිය...). 'නිදි වරන්නාට රාත්‍රිය දිගුය; වෙහෙසට පත් වූ තැනැත්තාට යොදුන (දුර) දිගුය; සද්ධර්මය නොදන්නා අඥානයන්ට සංසාරය දිගුය.'

တသ္မာ အဒ္ဓါနံ နာမ သဗ္ဗေသံ ဧကသဒိသံ န ဟောတီတိ အရုဏုဂ္ဂမနဿ လက္ခဏံ ဘဝိတုံ န သက္ကာ, န စ တေ အာယသ္မန္တော ပိဋကတ္တယတော ကိဉ္စိ သာဓကဘူတံ ဝစနံ အာဟရန္တိ, အသက္ခိကံ အဍ္ဍံ ကရောန္တိ ဝိယ ယထာဇ္ဈာသယမေဝ ဝဒန္တီတိ ပမာဏံ န ဟောတိ.

එම නිසා මාර්ගයේ දුර ප්‍රමාණය සැමටම එක සමාන නොවන බැවින්, එය අරුණෝදයේ ලක්ෂණයක් විය නොහැකිය. තවද ඒ ආයුෂ්මත්හු ත්‍රිපිටකයෙන් කිසිදු සාධකයක් සහිත වචනයක් ද ඉදිරිපත් නොකරති. සාක්ෂි නොමැතිව නඩුවක් විභාග කරන්නාක් මෙන් තමන්ගේ හිතුමනාපයටම පවසන බැවින් එය පිළිගත හැකි ප්‍රමාණයක් නොවේ.

အညေ ပန –

වෙනත් අය වනාහි –

‘‘အတီတရတ္တိယာ ယာမော;

ပစ္ဆိမောဍ္ဎမမုဿ ဝါ;

ဘာဝိနိယာဒိပ္ပဟာရော;

တဒဍ္ဎံ ဝါဇ္ဇတေဟျ ဟောတိ –

'ගත වූ රාත්‍රියේ අවසාන යාමය හෝ එහි අඩක් ද, උදාවන දිනයේ පළමු පැය හෝ එහි අඩක් ද අද දවසට අයත් වේ...'

ကစ္စာယနသာရပ္ပကရဏာဂတံ ဂါထံ ဝတွာ အတီတရတ္တိယာ ပစ္ဆိမော ယာမော အဇ္ဇ ပရိယာပန္နော, တသ္မာ ပစ္ဆိမယာမဿ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ အရုဏံ ဥဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အယံ ဝါဒေါ သကာရဏသညာပကတ္တာ ပုရိမေဟိ ဗလဝါ ဟောတိ, ဧဝံ သန္တေပိ အယုတ္တောယေဝ. ကသ္မာ? အယဉှိ ဂါထာ ဗာဟိရသဒ္ဒသတ္ထေ ဇင်္ဂဒါသပ္ပကရဏေ ဝုတ္တနယေန အဇ္ဇ ဘဝါ အဇ္ဇတနီတိ ဝုတ္တအဇ္ဇဝေါဟာရဿ ပဝတ္တနကာလံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တာ, န ပိဋကတ္တယေ ဝုတ္တဿ အရုဏုဂ္ဂမနဿ ကာလံ ဒဿေတုံ, တသ္မာ အညသာဓျဿ အညသာဓကေန သာဓိတတ္တာ အယုတ္တောယေဝ.

කච්චායනසාර ප්‍රකරණයෙහි එන ගාථාව උපුටා දක්වමින්, 'ගත වූ රාත්‍රියේ අවසාන යාමය අද දවසට අයත් වේ; එබැවින් අවසාන යාමයේ ආරම්භයේ සිටම අරුණ උදා වේ' යැයි පවසති. මෙම මතය කරුණු සහිතව පෙන්වා දෙන බැවින් පෙර පැවසූ මතයන්ට වඩා ප්‍රබල වුව ද, එසේ වුවත් එය ද නොගැලපේ. මන්ද යත්? මෙම ගාථාව බාහිර ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයක් වන 'ජංගදාස ප්‍රකරණයෙහි' දක්වා ඇති ක්‍රමයට අනුව, 'අදට අයත් දෙය අද්‍යතන' යනුවෙන් පවසන 'අද' (වර්තමාන දවස) යන ව්‍යවහාරය ක්‍රියාත්මක වන කාලය දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දක් මිස, ත්‍රිපිටකයෙහි සඳහන් අරුණෝදයේ කාලය දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දක් නොවන බැවිනි. එබැවින් වෙනත් කරුණක් තහවුරු කිරීම සඳහා වෙනත් සාධකයක් යොදාගෙන ඇති බැවින් එය ද නොගැලපේ.

အပရေ ပန ‘‘ပဟာရော ယာမသညိတော’’တိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ဝုတ္တတ္တာ ပဟာရယာမသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထတ္တာ တတ္ထေဝ ‘‘တိယာမာ သံဝရီ ဘဝေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ရတ္တိယာ စ တိယာမဘာဝတော ပါဠိယဉ္စ (ဥဒါ. ၄၅; စူဠဝ. ၃၈၃) ‘‘အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပစ္ဆိမော ယာမော, ဥဒ္ဓသ္တော အရုဏော’’တိ အာဂတတ္တာ ဣဒါနိ [Pg.26] ရတ္တိယာ စတူသု ပဟာရေသု တတိယပ္ပဟာရဿ အဝသာနေ အရုဏော ဥဂ္ဂတော, တသ္မာ အဝသေသဧကပ္ပဟာရမတ္တော ကာလော ဒိဝသဘာဂံ ဘဇတီတိ ဝဒေယျုံ, အယံ ဝါဒေါ တတိယဝါဒတောပိ ဗလဝတရော. ကသ္မာ? ဉာပကဉာပျာနံ အနုရူပဘာဝတော. တထာ ဟိ ‘‘ပဟာရော ယာမသညိတော’’တိ အယံ ဉာပကော ပဟာရယာမာနံ ဧကတ္ထဘာဝဿ အနုရူပေါ, ‘‘တိယာမာ သံဝရီဘဝေ’’တိ အယံ ရတ္တိယာ တိယာမဘာဝဿ, ‘‘ပါဠိယဉ္စာ’’တိအာဒိ တတိယပ္ပဟာရဿ အဝသာနေ အရုဏုဂ္ဂမနဿ, တထာပိ အယုတ္တောယေဝ ဟောတိ. ကသ္မာ? ‘‘အဝသေသဧကပ္ပဟာရမတ္တော ကာလော ဒိဝသဘာဂံ ဘဇတီ’’တိ ဝစနဿ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ. မဇ္ဈိမဒေသေ ဟိ ဒသဃဋိကာပမာဏဿ ကာလဿ ဧကပ္ပဟာရတ္တာ သဗ္ဗာ ရတ္တိ တိယာမာဝ ဟောတိ, န စတုယာမာ, ဣဒါနိ ပန ပစ္စန္တဝိသယေသု သတ္တဋ္ဌဃဋိကာမတ္တဿ ကာလဿ ဧကပ္ပဟာရကတတ္တာ စတုပ္ပဟာရာ ဘဝတိ, တသ္မာ မဇ္ဈိမဒေသဝေါဟာရံ ဂဟေတွာ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယဉ္စ ‘‘တိယာမာ သံဝရီ ဘဝေ’’တိ ဝုတ္တံ, ပါဠိယဉ္စ (ဥဒါ. ၄၅; စူဠဝ. ၃၈၃) ‘‘နိက္ခန္တော ပစ္ဆိမော ယာမော, ဥဒ္ဓသ္တော အရုဏော’’တိ, တသ္မာ ရတ္တိပရိယောသာနေယေဝ အရုဏော ဥဂ္ဂတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၂၀၁) ‘‘တထာ ပါရိဝါသိကာဒီနမ္ပိ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ ဝတ္တံ နိက္ခိပန္တာနံ ရတ္တိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော, ဥဂ္ဂတေ အရုဏေ နိက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ ဟိ ဝုတ္တ’’န္တိ.

අනෙක් ඇතැම්හු වනාහි 'පහාරය යනු යාමයට නමකි'යි අභිධානප්පදීපිකාවෙහි වදාරා ඇති බැවින්, පහාර සහ යාම යන වචන එකම අර්ථය දෙන හෙයින් ද, එහිම 'රාත්‍රිය තුන් යාමයකින් යුක්ත වේ' යැයි වදාරා ඇති බැවින් සහ රාත්‍රිය තුන් යාමයක් වන බැවින් ද, පාළියෙහි ද (උදාන 45, චූළවංශය 383) 'ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ඉක්ම ගියේය, අවසන් යාමයද ගෙවී ගියේය, අරුණ නැගුණේය' යනුවෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, දැන් රාත්‍රියේ පහර සතරෙන් තුන්වැනි පහර අවසානයේ අරුණෝදය සිදුවූ බැවින්, ඉතිරි එක් පහරක් පමණ වූ කාලය දහවල් කාලයට අයත් වේ යැයි පවසත් නම්, මේ මතය තුන්වන මතයට වඩා බලවත් වේ. ඒ මන්ද යත්? හඟවන්නා වූ කරුණ හා හැඟවෙන කරුණ අතර ගැළපීමක් ඇති බැවිනි. එසේම, 'පහාරය යනු යාමයට නමකි' යන්න පහර සහ යාම යන දෙකෙහි සමානාර්ථයට ගැළපේ. 'රාත්‍රිය තුන් යාමයකින් යුක්ත වේ' යන්න රාත්‍රිය තුන් යාමයක් වීමට ගැළපේ. 'පාළියෙහිද' යන්න තුන්වන පහර අවසානයේ අරුණෝදය සිදුවීමට ගැළපේ. එසේ වුවද, එයද අයෝග්‍යමය. ඒ මන්ද යත්? 'ඉතිරි එක් පහරක් පමණ වූ කාලය දහවල් කාලයට අයත් වේ' යන වචනයට විරුද්ධ වන බැවිනි. මධ්‍යදේශයෙහි වනාහි පැය (ඝටිකා) දහයක ප්‍රමාණයක් ඇති කාලය එක් පහරක් වන බැවින් මුළු රාත්‍රියම තුන් යාමයක්ම වේ, සිව් යාමයක් නොවේ. දැන් ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි පැය (ඝටිකා) හත අටක පමණ කාලයක් එක් පහරක් කොට සලකන බැවින් (රාත්‍රිය) සිව් පහරක් වෙයි. එබැවින් මධ්‍යදේශ ව්‍යවහාරය ගෙන අභිධානප්පදීපිකාවෙහි ද 'රාත්‍රිය තුන් යාමයක් වේ' යැයි පවසන ලදී. පාළියෙහි ද 'අවසාන යාමය ඉක්ම ගියේය, අරුණ නැගුණේය' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එබැවින් රාත්‍රියේ අවසානයේදීම අරුණෝදය සිදුවූයේ යැයි දත යුතුය. එසේම විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'එලෙසම, පාරiවාසික ආදී භික්ෂූන්ට ද අරුණ උදා නොකර (අරුණ උදාවට පෙර) වත තබන්නන්ට රාත්‍රීච්ඡේදය (රාත්‍රිය ඉක්මවීම) පවසන ලදී. අරුණ උදාවූ කල්හි වත තැබිය යුතුය කියායි වදාරන ලද්දේ'.

သဟသေယျသိက္ခာပဒေပိ (ပါစိ. ၅၂-၅၄) ‘‘အနုပသမ္ပန္နေဟိ သဟ နိဝုတ္ထဘာဝပရိမောစနတ္ထံ ပုရာရုဏာ နိက္ခမိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ စီဝရဝိပ္ပဝါသာဒီသု စ သဗ္ဗတ္ထ ရတ္တိပရိယောသာနေ အာဂမနဝသေန အရုဏုဂ္ဂမနံ ဒဿိတံ, န အတီတာရုဏဝသေနာတိ. ဇာတကဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၂၅၅) ‘‘ရတ္တိပရိယောသာနေတိ အတ္ထော’’တိ. န ကေဝလံ မဇ္ဈိမဒေသေသု ရတ္တိယာယေဝ တိပ္ပဟာရဘာဝေါ ဟောတိ[Pg.27], အထ ခေါ ဒိဝသဿပိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌသာလိနိယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အဘိဓမ္မဒေသနာပရိယောသာနဉ္စ တေသံ ဘိက္ခူနံ သတ္တပ္ပကရဏဥဂ္ဂဟဏဉ္စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတီ’’တိ, မူလဋီကာယဉ္စ (ဓ. သ. မူလဋီ. နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧတ္ထ ပဟာရောတိ ဒိဝသဿ တတိယဘာဂေါ ဝုစ္စတီ’’တိ, တသ္မာ ဧကော ရတ္တိဒိဝေါ ဆပ္ပဟာရော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. ဧဝံ မဇ္ဈိမဒေသဝေါဟာရေန တိယာမသင်္ခါတဿ တိပ္ပဟာရဿ အဝသာနေ သဗ္ဗရတ္တိပရိယောသာနေ ဥဋ္ဌိတံ အရုဏံ ပစ္စန္တဒေသဝေါဟာရေန တိပ္ပဟာရဿ အဝသာနေတိ ဂဟေတွာ ဧကပ္ပဟာရာဝသေသကာလေ အရုဏော ဥဂ္ဂတောတိ ဝုတ္တတ္တာ အယမ္ပိ ဝါဒေါ အယုတ္တောယေဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපදයෙහි ද (පාචිත්තිය 52-54) 'අනුපසම්පන්නයන් සමඟ එක්ව විසීමේ ස්වභාවයෙන් මිදීම පිණිස අරුණෝදයට පෙර නික්මී...' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලදී. මෙසේ චීවරවිප්පවාස ආදී සියලු තැන්හිම රාත්‍රිය අවසානයේ පැමිණීම වශයෙන් අරුණෝදය දැක්වූයේය, අරුණ උදාවී ඉක්ම ගිය පසු වශයෙන් නොවේ. ජාතකට්ඨකථාවෙහි ද 'රාත්‍රියේ කෙළවර (අවසානය) යනු අර්ථයයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. මධ්‍යදේශයන්හි රාත්‍රියට පමණක් නොව, දහවලට ද තුන් පහරක් (තුන් යාමයක්) ඇති බව මින් හැඟවේ. එසේම අට්ඨසාලිනියෙහි ද මෙසේ දක්වන ලදී: 'සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිධර්ම දේශනාව අවසන් වීමත්, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා සප්තප්‍රකරණය ප්‍රගුණ කිරීමත් එකම පහරකින් සිදු විය' කියායි. මූලටීකාවෙහි ද 'එකම පහරකින් යන්නෙහි පහර යනු දහවලෙන් තුනෙන් එක් කොටසක් යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එබැවින් එක් රැයක් සහ දහවලක් පහර (යාම) සයකින් යුක්ත වන බව වටහාගත හැකිය. මෙසේ මධ්‍යදේශ ව්‍යවහාරයෙන් තුන් යාමයක් යැයි කියනු ලබන තුන් පහර අවසානයේ, මුළු රාත්‍රිය කෙළවර වීමෙන් නැඟී එන අරුණය, ප්‍රත්‍යන්ත දේශ ව්‍යවහාරයෙන් තුන් පහර අවසානය යැයි සලකා, එක් පහරක් ඉතිරිව ඇති කාලයේ අරුණෝදය සිදුවූයේ යැයි පවසන බැවින්, මේ මතය ද අයෝග්‍ය බවම දත යුතුය.

ဗဟဝေါ ပန ပဏ္ဍိတာ ‘‘ခုဒ္ဒသိက္ခာနိဿယေ ဝုတ္တံ –

බොහෝ පණ්ඩිතවරු වනාහි 'ඛුද්දසික්ඛා නිස්සයෙහි මෙසේ දක්වන ලදී –

‘သေတရုဏဉ္စ ပဌမံ, ဒုတိယံ နန္ဒိယာဝဋ္ဋံ;

တတိယံ တမ္ဗဝဏ္ဏဉ္စ, စတုတ္ထံ ဂဒြဘံ မုခ’န္တိ. –

‘පළමුවැන්න ශ්වේත (සුදු) අරුණය ද, දෙවැන්න නන්දියාවට්ට (නන්දියාවර්ත පුෂ්ප වර්ණ) අරුණය ද, තෙවැන්න තඹ පැහැති අරුණය ද, සිව්වැන්න බූරු මුහුණේ පැහැය ඇති අරුණය ද වේ’ කියායි. –

ဣမံ ဂါထံ နိဿာယ ဧကရတ္တိယံ အရုဏော စတုက္ခတ္တုံ ဥဋ္ဌဟတိ, တတ္ထ ပဌမံ သေတဝဏ္ဏံ ဟောတိ, ဒုတိယံ နန္ဒိယာဝဋ္ဋပုပ္ဖဝဏ္ဏံ ဟောတိ, တတိယံ တမ္ဗဝဏ္ဏံ ဟောတိ, စတုတ္ထံ ဂဒြဘမုခဝဏ္ဏံ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ရတ္တောဘာသတော ပုရေတရံ အတီတရတ္တိကာလေယေဝ ဝတ္တနိက္ခိပနာဒိကမ္မံ ကရောန္တိ. တေသံ တံ ကရဏံ အနိသမ္မကာရိတံ အာပဇ္ဇတိ. အယဉှိ ဂါထာ နေဝ ပါဠိယံ ဒိဿတိ, န အဋ္ဌကထာယံ, န ဋီကာသု, ကေဝလံ နိဿယေ ဧဝ, နိဿယေသု စ ဧကသ္မိံယေဝ ခုဒ္ဒသိက္ခာနိဿယေ ဒိဿတိ, န အညနိဿယေသု, တတ္ထာပိ နေဝ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓော ဒိဿတိ, န ဟေတုဖလာဒိဘာဝေါ, န စ လိင်္ဂနိယမောတိ န နိဿယကာရာစရိယေန ဌပိတာ ဘဝေယျ, အထ ခေါ ပစ္ဆာ အညေဟိ လေခကေဟိ ဝါ အတ္တနော ဣစ္ဆာနုရူပံ လိခိတာ ဘဝေယျ, တသ္မာ အယံ ဂါထာ ကုတော အာဘတာ ပါဠိတော ဝါ အဋ္ဌကထာတော [Pg.28] ဝါ ဋီကာတော ဝါ ဝိနယတော ဝါ သုတ္တန္တတော ဝါ အဘိဓမ္မတော ဝါတိ ပဘဝံ အပရိယေသိတွာ နိဿယေ ဒိဋ္ဌမတ္တမေဝ သာရတော ဂဟေတွာ ပါဠိယဋ္ဌကထာဋီကာသု ဝုတ္တဝစနံ အနိသာမေတွာ ကတတ္တာ အနိသမ္မကာရိတံ အာပဇ္ဇတိ.

මෙම ගාථාව ඇසුරෙන් එක් රැයක අරුණය සිව් වරක් උදාවේ යැයි ද, එහි පළමුවැන්න සුදු පැහැති වේ යැයි ද, දෙවැන්න නන්දියාවර්ත මල් වැනි පැහැති වේ යැයි ද, තෙවැන්න තඹ පැහැති වේ යැයි ද, සිව්වැන්න බූරු මුහුණේ වර්ණය බඳු වේ යැයි ද පවසා, රාත්‍රී ආලෝකය උදා වීමට බොහෝ කලකට පෙර, තවමත් රාත්‍රී කාලය පවතිද්දීම වත් තැබීම ආදී කටයුතු කරති. ඔවුන්ගේ එම ක්‍රියාව නොවිමසා කරන ලද්දක් බවට පත්වේ. මක්නිසාද යත්, මෙම ගාථාව පාළියෙහි නොපෙනේ, අට්ඨකථාවෙහි හෝ ටීකාවල ද නොපෙනේ; කේවළ නිස්සයෙහි පමණක් දක්නට ලැබේ. නිස්සය ග්‍රන්ථ අතරින් ද දක්නට ලැබෙන්නේ එක් ඛුද්දසික්ඛා නිස්සයෙහි පමණි, අනෙක් නිස්සයන්හි දක්නට නොලැබේ. එහි ද පූර්වාපර සම්බන්ධයක් නොපෙනේ, හේතු-ඵල සම්බන්ධයක් නොපෙනේ, ව්‍යාකරණ ලිංග නියමයක් ද නැත. එබැවින් මෙය නිස්සය කර්තෘන් වහන්සේ විසින් තබන ලද්දක් විය නොහැකිය. පසුව වෙනත් ලේඛකයන් විසින් තමන්ගේ රුචිය පරිදි ලියා තබන ලද්දක් විය හැකිය. එබැවින්, මෙම ගාථාව කොතැනින් ගෙනෙන ලද්දක්ද, පාළියෙන්ද, අට්ඨකථාවෙන්ද, ටීකාවෙන්ද, විනයෙන්ද, සූත්‍ර දේශනාවෙන්ද නැතහොත් අභිධර්මයෙන්දැයි එහි ප්‍රභවය නොසොයා, නිස්සයෙහි දුටු පමණින්ම එය හරය කොට සලකා, පාළි අට්ඨකථා හා ටීකාවල වදාරා ඇති වචන නොවිමසා සිදුකිරීම හේතුවෙන් එය නොවිමසා කරන ලද ක්‍රියාවක් බවට පත්වේ.

တတြာယံ ပါဠိ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ သီတာသု ဟေမန္တိကာသု ရတ္တီသု အန္တရဋ္ဌကာသု ဟိမပါတသမယေ ရတ္တိံ အဇ္ဈောကာသေ ဧကစီဝရော နိသီဒိ, န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသိ. နိက္ခန္တေ ပဌမေ ယာမေ သီတံ ဘဂဝန္တံ အဟောသိ, ဒုတိယံ ဘဂဝါ စီဝရံ ပါရုပိ, န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသိ. နိက္ခန္တေ မဇ္ဈိမေ ယာမေ သီတံ ဘဂဝန္တံ အဟောသိ, တတိယံ ဘဂဝါ စီဝရံ ပါရုပိ, န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသိ. နိက္ခန္တေ ပစ္ဆိမေ ယာမေ ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေ နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာ သီတံ ဘဂဝန္တံ အဟောသိ, စတုတ္ထံ ဘဂဝါ စီဝရံ ပါရုပိ, န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသီ’’တိ. အယံ မဟာဝဂ္ဂေ (မဟာဝ. ၃၄၆) စီဝရက္ခန္ဓကာဂတာ ဝိနယပါဠိ. ပါဠိယံ နန္ဒိမုခိယာတိ တုဋ္ဌိမုခိယာ, ပသန္နဒိသာမုခါယာတိ အတ္ထော. အယံ တံသံဝဏ္ဏနာယ ဝိမတိဝိနောဒနီပါဌော (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၃၄၆).

එහි මේ වනාහි පාළියයි: 'එසමයෙහි භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ශීතල හේමන්ත සෘතුවෙහි, අටවක අතරතුර රාත්‍රීන්හි, හිම පතනය වන සමයෙහි, රාත්‍රී කාලයෙහි එළිමහනේ එකම සිවුරක් පෙරවාගෙන වැඩසිටි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ශීතලක් නොවීය. පළමු යාමය ඉක්ම ගිය කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ශීතල දැනුණි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවන සිවුරක් පෙරවාගත් සේක, එවිට උන්වහන්සේට ශීතලක් නොවීය. මැද යාමය ඉක්ම ගිය කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ශීතල දැනුණි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙවන සිවුරක් පෙරවාගත් සේක, එවිට උන්වහන්සේට ශීතලක් නොවීය. අවසාන යාමය ඉක්ම ගොස්, අරුණ නැඟී එන කල්හි, ප්‍රීතිමත් මුහුණක් බඳු වූ රාත්‍රියෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ශීතල දැනුණි. එවිට උන්වහන්සේ සිව්වන සිවුරක් පෙරවාගත් සේක, එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ශීතලක් නොවීය.' මෙය මහා වග්ගයෙහි (මහාවග්ග 346) චීවරක්ඛන්ධකයෙහි එන විනය පාළියයි. පාළියෙහි 'නන්දිමුඛී' යනු 'තුට්ඨිමුඛී' (ප්‍රීතිමත් මුහුණක් ඇති) හෙවත් පහන් වූ දිශාභිමුඛය ඇති යන්න අර්ථයයි. මෙය එහි වර්ණනාව වූ විමතිවිනෝදනී පාඨයයි.

‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ. တေန ခေါ ပန သမယေန ဘဂဝါ တဒဟုပေါသထေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော နိသိန္နော ဟောတိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ နိက္ခန္တေ ပဌမေ ယာမေ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခန္တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ဘဂဝါ တုဏှီ အဟောသိ. ဒုတိယမ္ပိ ခေါ အာယသ္မာ [Pg.29] အာနန္ဒော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ နိက္ခန္တေ မဇ္ဈိမေ ယာမေ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ, နိက္ခန္တော မဇ္ဈိမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခန္တိ. ဒုတိယမ္ပိ ဘဂဝါ တုဏှီ အဟောသိ. တတိယမ္ပိ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ နိက္ခန္တေ ပစ္ဆိမေ ယာမေ ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေ နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပစ္ဆိမော ယာမော, ဥဒ္ဓသ္တံ အရုဏံ, နန္ဒိမုခီ ရတ္တိ, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော, ဥဒ္ဒိသတု ဘန္တေ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခန္တိ. အပရိသုဒ္ဓါ, အာနန္ဒ, ပရိသာ’’တိ (စူဠဝ. ၃၈၃). အယံ စူဠဝဂ္ဂေ ပါတိမောက္ခဋ္ဌပနက္ခန္ဓကာဂတာ အပရာပိ ဝိနယပါဠိ.

ඒ සමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර පූර්වාරාම නම් වූ මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයෙහි වැඩවසන සේක. ඒ සමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පොහෝ දිනක භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩසිටි සේක. එකල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ රාත්‍රිය ඉක්ම ගිය කල්හි, ප්‍රථම යාමය ගෙවී ගිය පසු, අසුනෙන් නැගී සිට, සිවුර ඒකාංශ කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි දෙසට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: ‘ස්වාමීනී, රාත්‍රිය ඉක්ම ගියේය, ප්‍රථම යාමය ද ගෙවී ගියේය, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටිති, ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කරනු මැනවි.’ මෙසේ කී කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්ද වූ සේක. දෙවනුව ද ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ රාත්‍රිය ඉක්ම ගිය කල්හි, මධ්‍යම යාමය ගෙවී ගිය පසු, අසුනෙන් නැගී සිට, සිවුර ඒකාංශ කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙසට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: ‘ස්වාමීනී, රාත්‍රිය ඉක්ම ගියේය, මධ්‍යම යාමය ද ගෙවී ගියේය, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටිති, ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කරනු මැනවි.’ දෙවනුව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්ද වූ සේක. තුන්වනුව ද ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ රාත්‍රිය ඉක්ම ගිය කල්හි, පශ්චිම යාමය ගෙවී ගිය පසු, අරුණ නැගී එන කල්හි, නන්දිමුඛී රාත්‍රියෙහි අසුනෙන් නැගී සිට, සිවුර ඒකාංශ කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙසට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: ‘ස්වාමීනී, රාත්‍රිය ඉක්ම ගියේය, පශ්චිම යාමය ද ගෙවී ගියේය, අරුණෝදය උදා විය, රාත්‍රිය පහන් වීමට ආසන්නය, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටිති, ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කරනු මැනවි.’ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ආනන්දය, පිරිස අපිරිසිදුය’ (චුල්ලවග්ග 383) යැයි වදාළ සේක. මෙය චුල්ලවග්ගයේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ තැබීමේ ඛන්ධකයෙහි එන තවත් විනය පාළියකි.

နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာတိ အရုဏုဋ္ဌိတကာလေ ပီတိမုခါ ဝိယ ရတ္တိ ခါယတိ. တေနာဟ ‘‘နန္ဒိမုခိယာ’’တိ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၈၃) အယံ တံသံဝဏ္ဏနာဘူတသမန္တပါသာဒိကဋ္ဌကထာပါဌော. အဘိက္ကန္တာတိ ပရိက္ခီဏာ. ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေတိ ဥဂ္ဂတေ အရုဏသီသေ. နန္ဒိမုခိယာတိ တုဋ္ဌိမုခိယာ. အယံ တံသံဝဏ္ဏနာဘူတသာရတ္ထဒီပနီပါဌော (သာရတ္ထ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၃.၃၈၃). ပါဠိယံ နန္ဒိမုခိယာတိ ဩဒါတဒိသာမုခိတာယ တုဋ္ဌမုခိယာ. အယံ တံသံဝဏ္ဏနာယ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၂.၂၈၃) ဝိမတိဝိနောဒနီပါဌော.

‘නන්දිමුඛී රාත්‍රිය’ යනු අරුණ නැගෙන කාලයේදී ප්‍රීතිමත් මුහුණක් ඇතිවක් මෙන් රාත්‍රිය පෙනීමයි. එහෙයින් ‘නන්දිමුඛී’ යැයි පැවසූහ (චුල්ලවග්ග අටුවාව 383). මෙය එම විස්තරය අඩංගු සමන්තපාසාදිකා අටුවා පාඨයයි. ‘අභික්කන්තා’ යනු ගෙවී ගිය යන්නයි. ‘උද්ධස්තේ අරුණේ’ යනු අරුණ නැගී ආ කල්හි යන්නයි. ‘නන්දිමුඛී’ යනු සතුටු මුහුණක් ඇති යන්නයි. මෙය එම විස්තරය අඩංගු සාරත්ථදීපනී ටීකා පාඨයයි (සාරත්ථදීපනී ටීකාව, චුල්ලවග්ගය 3.383). පාළියෙහි ‘නන්දිමුඛී’ යනු ශ්වේත (සුදු) පැහැති දිශාභිමුඛ බව නිසා ඇති වන සතුටු මුහුණක් ඇති බවයි. මෙය එම විස්තරය අඩංගු විමතිවිනෝදනී ටීකා පාඨයයි (විමතිවිනෝදනී ටීකාව, චුල්ලවග්ගය 2.283).

‘‘တတိယမ္ပိ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အဘိက္ကန္တာယရတ္တိယာ နိက္ခန္တေ ပစ္ဆိမေ ယာမေ ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေ နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပစ္ဆိမော ယာမော, ဥဒ္ဓသ္တော အရုဏော, နန္ဒိမုခီ ရတ္တိ, စိရနိသိန္နာ အာဂန္တုကာ ဘိက္ခူ, ပဋိသမ္မောဒတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ [Pg.30] အာဂန္တုကေ ဘိက္ခူ’’တိ. အယံ ဥဒါနာဂတာ သုတ္တန္တပါဠိ (ဥဒါ. ၄၅). ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေတိ ဥဂ္ဂတေ အရုဏေ. အရုဏော နာမ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ သူရိယောဒယတော ပုရေတရမေဝ ဥဋ္ဌိတောဘာသော. နန္ဒိမုခိယာ ရတ္တိယာတိ အရုဏဿ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဧဝ အရုဏောဘာယ သူရိယာလောကူပဇီဝိနော သတ္တေ နန္ဒာပနမုခိယာ ရတ္တိယာ ဇာတာယ, ဝိဘာယမာနာယာတိ အတ္ထော. အယံ တံသံဝဏ္ဏနာဘူတာ ဥဒါနဋ္ဌကထာ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၂၃).

‘තුන්වනුව ද ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ රාත්‍රිය ඉක්ම ගිය කල්හි, පශ්චිම යාමය ගෙවී ගිය පසු, අරුණ නැගී එන කල්හි, නන්දිමුඛී රාත්‍රියෙහි අසුනෙන් නැගී සිට, සිවුර ඒකාංශ කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි දෙසට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: ස්වාමීනී, රාත්‍රිය ඉක්ම ගියේය, පශ්චිම යාමය ද ගෙවී ගියේය, අරුණෝදය උදා විය, රාත්‍රිය නන්දිමුඛී විය, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටිති. ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදෙන සේක්වා!’ මෙය උදානයෙහි එන සූත්‍රාන්ත පාළියයි (උදාන 45). ‘උද්ධස්තේ අරුණේ’ යනු අරුණ උදා වූ කල්හි යන්නයි. ‘අරුණ’ යනු නැගෙනහිර දිශාවෙන් සූර්යෝදයට පෙර නැගෙන ආලෝකයයි. ‘නන්දිමුඛී රාත්‍රිය’ යනු අරුණ නැගීම නිසාම, ඒ අරුණාලෝකයෙන් සහ සූර්යාලෝකයෙන් ජීවත් වන සත්ත්වයන් සතුටු කරවන මුහුණක් ඇති, පහන් වන රාත්‍රිය පැමිණි කල්හි යන්න අර්ථයයි. මෙය එම විස්තරය අඩංගු උදාන අටුවාවයි (උදාන අටුවාව 23).

ဣတိ ဧတ္တကာသု ဝိနယသုတ္တန္တာဂတာသု ပါဠိယဋ္ဌကထာဋီကာသု ဧကသ္မိမ္ပိဌာနေ အရုဏော စတုက္ခတ္တုံ ဥဂ္ဂတောတိ နတ္ထိ, ဧကဝါရမေဝ ဝုတ္တော. စတုဗ္ဗိဓဝဏ္ဏသမန္နာဂတောတိပိ နတ္ထိ, ဧကဝဏ္ဏော ဧဝ ဝုတ္တော. ဇာတကဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၂၅၅) ရတ္တဝဏ္ဏော ဧဝ ဝုတ္တော, န သေတဝဏ္ဏာဒိကော. နန္ဒိမုခီတိ စ သတ္တေ နန္ဒာပနဒိသာမုခီ ရတ္တိ ဧဝ ဝုတ္တာ, န အရုဏဿ နန္ဒိယာဝဋ္ဋပုပ္ဖသဒိသဝဏ္ဏတာ. တေနာဟ ‘‘သတ္တေ နန္ဒာပနမုခိယာ ရတ္တိယာ’’တိ. ဧဝံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာပကရဏဝစနေန ဝိရုဒ္ဓတ္တာ ပါဠိယဋ္ဌကထာဒီဟိ အသံသန္ဒနတော ဒုဗ္ဗလသာဓကတ္တာ စ အယမ္ပိ ဝါဒေါ အယုတ္တောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အာဏံ အနတိက္ကန္တေန လဇ္ဇိဘိက္ခုနာ ယဒိ ကေနစိ အပ္ပဋိစ္ဆန္နေ ဝိဝဋောကာသေ ဟောတိ, မစ္ဆက္ခိသမာနအဗျတ္တရတ္တောဘာသဿ ပညာယမာနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဝတ္တနိက္ခိပနာဒိကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ.

මෙසේ මෙතෙක් සඳහන් කරන ලද විනය හා සූත්‍රාන්ත පාළි, අටුවා, ටීකාවල කිසිදු තැනක අරුණ සතර වතාවක් නැගෙන බවක් දක්වා නැත, එය සඳහන් වී ඇත්තේ එක් වරක් පමණි. සිව්වැදෑරුම් වර්ණයෙන් යුක්ත බවක් ද නැත, සඳහන් වී ඇත්තේ එක් වර්ණයක් පමණි. ජාතක අටුවාවෙහි ද (ජාතක අටුවාව 5.21.255) රතු පැහැය මිස සුදු පැහැය ආදියක් දක්වා නැත. ‘නන්දිමුඛී’ යන්නෙන් ද සතුන් සතුටු කරවන දිශාභිමුඛ වූ රාත්‍රියම පවසා ඇත මිස, අරුණෙහි නන්දියාවර්ත පුෂ්පයකට සමාන වර්ණයක් පවසා නැත. එහෙයින් ‘සත්ත්වයන් සතුටු කරවන රාත්‍රිය’ යැයි පැවසූහ. මෙසේ අභිධානප්පදීපිකා ප්‍රකරණයේ වචනය සමඟ විරුද්ධ වන බැවින් ද, පාළි අටුවා ආදිය සමඟ නොගැළපෙන බැවින් ද, දුර්වල සාධකයක් වන බැවින් ද, මෙම වාදය ද අයෝග්‍ය එකක් ලෙසම සැලකිය යුතුය. එබැවින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආඥාව නොයික්මවන ලැජ්ජී භික්ෂුවක විසින්, යම් හෙයකින් ආවරණය නොවූ විවෘත ස්ථානයක වෙසෙන්නේ නම්, මත්ස්‍ය ඇසකට සමාන අපැහැදිලි රතු පැහැති ආලෝකය පෙනෙන කාලයේ සිට වත් පිළිවෙත් කිරීම් ආදී කටයුතු කළ යුතුය.

ယဒိ ပန ပဗ္ဗတာဒိနာ ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ယတ္တကေန ကာလေန ဝိဝဋဋ္ဌာနေ ရတ္တောဘာသော ပညာယတိ, သူရိယမဏ္ဍလဿ ဒိဿနကာလတော ဧကဃဋိကာမတ္တေန ဝါ ဒွိဃဋိကာမတ္တေန ဝါ တတ္တကံ ကာလံ သလ္လက္ခေတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ အရုဏော ဥဂ္ဂတော ဘဝေယျာတိ တက္ကေတွာ ကာတဗ္ဗံ, သံသယံ အနိစ္ဆန္တေန တတောပိ ကဉ္စိကာလံ အဓိဝါသေတွာ နိဿံသယကာလေ ကတ္တဗ္ဗံ, အယံ တတ္ထ [Pg.31] သာမီစိ. အယံ ပန ဝါဒေါ ယထာဝုတ္တပ္ပကရဏဝစနေဟိ သုဋ္ဌု သံသန္ဒတိ ယထာ ဂင်္ဂေါဒကေန ယမုနောဒကံ, တသ္မာ ပဏ္ဍိတေဟိ ပုနပ္ပုနံ ပုဗ္ဗာပရံ အာလောဠေန္တေန မနသိ ကာတဗ္ဗော. ဧဝံ မနသိ ကရိတွာ အရုဏပဋိသံယုတ္တေသု ဌာနေသု သံသယော ဆိန္ဒိတဗ္ဗော, သံသယံ ဆိန္ဒိတွာ ဝိသာရဒေန ဟုတွာ တံ တံ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗန္တိ.

ඉදින් පර්වත ආදියෙන් වැසුණු ස්ථානයක් වේ නම්, විවෘත ස්ථානයක රාත්‍රී ආලෝකය පෙනෙන කාලය යම් තාක් ද, සූර්ය මණ්ඩලය පෙනෙන කාලයේ සිට පැයකින් හෝ පැය දෙකකින් (එක් ඝටිකාවකින් හෝ ඝටිකා දෙකකින්) පමණ ඒ කාලය සලකුණු කොට, ‘මේ කාලයෙහි අරුණ උදා වන්නට ඇත’ කියා තර්ක කොට කටයුතු කළ යුතුය. සැකයක් ඇති කර ගැනීමට අකමැති අය විසින් ඉන්පසු ද සුළු වේලාවක් රැඳී සිට කිසිදු සැකයක් නැති කාලයේදී එම කටයුතු කළ යුතුය. එහි නියමය මෙයයි. මෙම වාදය වනාහි ඉහත දැක්වූ ප්‍රකරණ වචන සමඟ ගංගා ජලය හා යමුනා ජලය මෙන් මැනවින් ගැළපෙයි. එබැවින් ඥානවන්තයන් විසින් නැවත නැවතත් මුල මැද අග සලකා බලා මෙය මනසෙහි ධාරණය කර ගත යුතුය. මෙසේ මනසෙහි ධාරණය කොට අරුණ සම්බන්ධ කරුණු පිළිබඳව ඇති සැක දුරු කළ යුතුය. සැක දුරු කොට විශාරදව ඒ ඒ කටයුතු කළ යුතුය.

ဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ သီလဿ, ဘိက္ခူနံ ပိယသီလိနံ;

ကတာရုဏကထာ ဧသာ, န သာရမ္ဘာဒိကာရဏာ.

සිල්වත් වීමට ලැදි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ශීලයේ පිරිසිදුභාවය පිණිස මේ අරුණ කථාව කරන ලදී; මෙය වාද විවාද කිරීමේ අදහසින් කරන ලද්දක් නොවේ.

တသ္မာ သုဋ္ဌူပဓာရေတွာ, ယုတ္တံ ဂဏှန္တု သာဓဝေါ;

အယုတ္တဉ္စေ ဆဍ္ဍယန္တု, မာ ဟောန္တု ဒုမ္မနာဒယောတိ.

එබැවින් සත්පුරුෂයෝ මෙය මැනවින් වටහාගෙන සුදුසු දේ පිළිගනිත්වා; නුසුදුසු දෙයක් වේ නම් බැහැර කරත්වා; මනස අසතුටට පත් කර නොගනිත්වා.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව විස්තර කරන විනයාලංකාරයෙහි,

ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

දිවා සෙය්‍යා විනිශ්චය කථාව නම් වූ

ပဌမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

පළමු වන පරිච්ඡේදයයි.

၂. ပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယကထာ

2. පිරිකර විනිශ්චය කථාව.

၆. ဧဝံ ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ပရိက္ခာရောတိ သမဏပရိက္ခာရော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဝါသေယျဝိနိစ္ဆယကထာယ အာဒိမှိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထာ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ တတ္ထ တေသု မာတိကာပဒေသု သမဘိနိဝိဋ္ဌဿ ‘‘ပရိက္ခာရော’’တိ ပဒဿ ‘‘သမဏပရိက္ခာရော’’တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ယောဇနာ, ဧသ နယော ဣတော ပရေပိ. သမဏပရိက္ခာရော ဝုတ္တော, န ဂိဟိပရိက္ခာရောတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိသမန္တတော ကရိယတေတိ ပရိက္ခာရော, ဆတ္တာဒိကော. တတြာတိ သမဏပရိက္ခာရေ. ကပ္ပတီတိ ကပ္ပိယော, န ကပ္ပိယော အကပ္ပိယော, ကပ္ပိယော စ အကပ္ပိယော စ ကပ္ပိယာကပ္ပိယော, သမာဟာရဒွန္ဒေပိ ပုလ္လိင်္ဂမိစ္ဆန္တိ ပဏ္ဍိတာ. ကပ္ပိယာကပ္ပိယော [Pg.32] စ သော ပရိက္ခာရော စေတိ တထာ, တဿ ဝိနိစ္ဆယော ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယော.

6. මෙසේ දිවාශයන විනිශ්චය (දවල් කාලයේ සැතපීම පිළිබඳ විනිශ්චය) පවසා, දැන් පරිෂ්කාර විනිශ්චය පැවසීම සඳහා 'පරික්ඛාරොති සමණපරික්ඛාරො' (පරිෂ්කාර යනු ශ්‍රමණ පරිෂ්කාරයයි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි දිවාශයන විනිශ්චය කථාවේ ආරම්භයේ කියන ලද 'තත්ථ' (එහි) යන පදය මෙහි ගෙන හැර දක්වා, එහි ඒ මාතෘකා පදයන්හි ඇතුළත් වූ 'පරික්ඛාරො' (පරිෂ්කාර) යන පදයේ අර්ථය 'සමණපරික්ඛාරො' (ශ්‍රමණ පරිෂ්කාර) යනුවෙන් දත යුතු යැයි මෙසේ යෙදුම වේ. මෙයින් මතු ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙයින් අදහස් කළේ ශ්‍රමණ පරිෂ්කාරය මිස ගිහි පරිෂ්කාරය නොවේ. හැම පැත්තෙන්ම කරනු ලබන බැවින් (පරිහරණය කරන බැවින්) කුඩ ආදිය 'පරිෂ්කාර' නම් වේ. 'තත්‍රා' යනු ඒ ශ්‍රමණ පරිෂ්කාරයෙහිය. 'කප්පති' (කැපවේ) යනු කැප වූ දෙයයි (කප්පිය). කැප නොවන දෙය අකැප (අකප්පිය) වේ. කැප වූ ද අකැප වූ ද දෑ 'කප්පියාකප්පිය' නම් වේ. සමාහාර ද්වන්ද සමාසයේදී ද පණ්ඩිතයෝ පුල්ලිංගය (පුරුෂ ලිංගය) කැමති වෙති. කැප වූ ද අකැප වූ ද ඒ පරිෂ්කාරය ද එසේම වේ, එහි විනිශ්චය 'කප්පියාකප්පියපරික්ඛාරවිනිච්ඡය' (කැප අකැප පරිෂ්කාර විනිශ්චය) යි.

ကေစိ တာလပဏ္ဏစ္ဆတ္တန္တိ ဣဒံ ဥပလက္ခဏမတ္တံ. သဗ္ဗမ္ပိ ဟိ ဆတ္တံ တထာကရိယမာနံ န ဝဋ္ဋတိ. တေနေဝါဟ ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၈၅) ‘‘သဗ္ဗပရိက္ခာရေသု ဝဏ္ဏမဋ္ဌဝိကာရံ ကရောန္တဿ ဒုက္ကဋန္တိ ဒီပေန္တေန န ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. န ဝဏ္ဏမဋ္ဌတ္ထာယာတိ ဣမိနာ ထိရကရဏတ္ထံ ဧကဝဏ္ဏသုတ္တေန ဝိနန္ဓိယမာနံ ယဒိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ ဟောတိ, တတ္ထ န ဒေါသောတိ ဒဿေတိ. အာရဂ္ဂေနာတိ နိခါဒနမုခေန. ယဒိ န ဝဋ္ဋတိ, တာဒိသံ ဆတ္တဒဏ္ဍံ လဘိတွာ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဃဋကံ ဝါ’’တိအာဒိ. သုတ္တကေန ဝါ ဒဏ္ဍော ဝေဌေတဗ္ဗောတိ ယထာ လေခါ န ပညာယတိ, တထာ ဝေဌေတဗ္ဗော. ဒဏ္ဍဗုန္ဒေတိ ဒဏ္ဍမူလေ, ဆတ္တဒဏ္ဍဿ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယန္တိ အတ္ထော. ဆတ္တမဏ္ဍလိကန္တိ ဆတ္တဿ အန္တော ခုဒ္ဒကမဏ္ဍလံ, ဆတ္တပဉ္ဇရေ မဏ္ဍလာကာရေန ဗဒ္ဓဒဏ္ဍဝလယံ ဝါ. ဥက္ကိရိတွာတိ နိန္နံ, ဥန္နတံ ဝါ ကတွာ ဥဋ္ဌာပေတွာ. သာ ဝဋ္ဋတီတိ သာ လေခါ ရဇ္ဇုကေဟိ ဗန္ဓန္တု ဝါ မာ ဝါ, ဗန္ဓိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနတ္တာ ဝဋ္ဋတိ. တေန ဝုတ္တံ အာစရိယဗုဒ္ဓဒတ္တမဟာထေရေန –

'කෙචි තාලපණ්ණඡත්තං' (ඇතැම් තලකොළ කුඩයක්) යන්න උපලක්ෂණයක් (උදාහරණයක්) පමණි. මන්දයත්, සියලුම කුඩ එලෙස කරනු ලබන්නේ නම් නොකැපය. එබැවින් වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී: 'සියලු පරිෂ්කාරයන්හි වර්ණවත් කිරීම් හා ඔප දැමීම් ආදී වෙනස්කම් කරන්නාට දුක්කටාපත්ති වේ යන්න දක්වමින් නොකැපය යනුවෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුයි'. 'න වණ්ණමට්ඨත්ථාය' (වර්ණවත් කිරීමට හෝ ඔප දැමීමට නොවේ) යන්නෙන් ශක්තිමත් කිරීම සඳහා එකම වර්ණයක නූලකින් බඳිනු ලබන කල්හි, ඉදින් එයින් වර්ණවත් බවක් හෝ ඔපවත් බවක් ඇතිවන්නේ නම්, එහි වරදක් නොමැති බව දක්වයි. 'ආරග්ගේන' යනු නියන වැනි තියුණු උපකරණ මුහුණතකිනි. ඉදින් (කැටයම් ආදිය නිසා) නොකැප වේ නම්, එවැනි කුඩ මිටක් ලැබුණු විට කුමක් කළ යුතුදැයි පැවසීම සඳහා 'ඝටකං වා' (කලයක් බඳු කොටසක් හෝ) යනාදිය වදාළහ. නූලකින් හෝ කුඩ මිට එතීමට සුදුසුය, එසේ එතිය යුත්තේ එහි ඇති රේඛා (කැටයම්) නොපෙනෙන පරිදිය. 'දණ්ඩබුන්දෙ' යනු මිටෙහි මුල හෙවත් කුඩ මිටෙහි පහළ කෙළවරයි. 'ඡත්තමණ්ඩලිකං' යනු කුඩය ඇතුළත ඇති කුඩා මණ්ඩලයයි, නැතහොත් කුඩ කූඩුවෙහි (සැකිල්ලෙහි) වටකුරු ලෙස බැඳ ඇති දඬු වළල්ලයි. 'උක්කිරිත්වා' යනු මතුපිට උස් හෝ පහත් කොට මතු කර දැක්වීමෙනි. 'සා වට්ටති' යනු ඒ රේඛාව ලණුවලින් බඳිත් හෝ නොබඳිත්, බැඳීමට සුදුසු ස්ථානයක් වන බැවින් කැපවේ. එබැවින් ආචාර්ය බුද්ධදත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ဆတ္တံ ပဏ္ဏမယံ ကိဉ္စိ, ဗဟိ အန္တော စ သဗ္ဗသော;

ပဉ္စဝဏ္ဏေန သုတ္တေန, သိဗ္ဗိတုံ န စ ဝဋ္ဋတိ.

'කොළවලින් සාදන ලද යම් කුඩයක් පිටතින් ද ඇතුළතින් ද සම්පූර්ණයෙන්ම පස්වණක් පැහැති නූලෙන් මැසීම නොකැපය.'

‘‘ဆိန္ဒိတုံ အဍ္ဎစန္ဒံ ဝါ, ပဏ္ဏေ မကရဒန္တကံ;

ဃဋကံ ဝါဠရူပံ ဝါ, လေခါ ဒဏ္ဍေ န ဝဋ္ဋတိ.

'කොළයෙහි අඩසඳ හැඩය හෝ මකර දත් හැඩය (ගිරිකූට) කැපීම ද, කුඩ මිටෙහි කලයක හැඩය හෝ වන සතුන්ගේ රූප හෝ වෙනත් රේඛා (කැටයම්) කැපීම ද නොකැපය.'

‘‘သိဗ္ဗိတုံ ဧကဝဏ္ဏေန, ဆတ္တံ သုတ္တေန ဝဋ္ဋတိ;

ထိရတ္ထံ ပဉ္စဝဏ္ဏေန, ပဉ္ဇရံ ဝါ ဝိနန္ဓိတုံ.

'එක් වර්ණයක නූලකින් කුඩය මැසීම කැපවේ; ශක්තිමත් භාවය සඳහා පස්වණක් නූලෙන් වුවද සැකිල්ල (කූඩුව) බැඳීම කැපවේ.'

‘‘ဃဋကံ ဝါဠရူပံ ဝါ, လေခါ ဝါ ပန ကေဝလာ;

ဆိန္ဒိတွာ ဝါပိ ဃံသိတွာ, ဓာရေတုံ ပန ဝဋ္ဋတိ.

'කලයක හැඩය, වන සතුන්ගේ රූප හෝ ඇති සියලුම රේඛා (කැටයම්) කපා හැර හෝ ගා දමා (මකා දමා) පරිහරණය කිරීම (දරන්නට) කැපවේ.'

‘‘အဟိစ္ဆတ္တကသဏ္ဌာနံ[Pg.33], ဒဏ္ဍဗုန္ဒမှိ ဝဋ္ဋတိ;

ဥက္ကိရိတွာ ကတာ လေခါ, ဗန္ဓနတ္ထာယ ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

'කුඩ මිටෙහි මුල බිම්මල් හැඩය තිබීම කැපවේ. බැඳීම සඳහා මතු කර (කපා) කරන ලද රේඛාව (කැටයම) ද කැපවේ.'

တဿ ဝဏ္ဏနာယမ္ပိ ဆတ္တံ ပဏ္ဏမယံ ကိဉ္စီတိ တာလပဏ္ဏာဒိပဏ္ဏစ္ဆဒနံ ယံ ကိဉ္စိ ဆတ္တံ. ဗဟီတိ ဥပရိ. အန္တောတိ ဟေဋ္ဌာ. သိဗ္ဗိတုန္တိ ရူပံ ဒဿေတွာ သူစိကမ္မံ ကာတုံ. ပဏ္ဏေတိ ဆဒနပဏ္ဏေ. အဍ္ဎစန္ဒန္တိ အဍ္ဎစန္ဒာကာရံ. မကရဒန္တကန္တိ မကရဒန္တာကာရံ, ယံ ‘‘ဂိရိကူဋ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဆိန္ဒိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ သမ္ဗန္ဓော. မုခဝဋ္ဋိယာ နာမေတွာ ဗဒ္ဓပဏ္ဏကောဋိယာ ဝါ မတ္ထကမဏ္ဍလကောဋိယာ ဝါ ဂိရိကူဋာဒိံ ကရောန္တိ, ဣမိနာ တံ ပဋိက္ခိတ္တံ. ဒဏ္ဍေတိ ဆတ္တဒဏ္ဍေ. ဃဋကန္တိ ဃဋာကာရော. ဝါဠရူပံ ဝါတိ ဗျဂ္ဃာဒိဝါဠာနံ ရူပကံ ဝါ. လေခါတိ ဥက္ကိရိတွာ ဝါ ဆိန္ဒိတွာ ဝါ စိတ္တကမ္မဝသေန ဝါ ကတရာဇိ. ပဉ္စဝဏ္ဏာနံ သုတ္တာနံ အန္တရေ နီလာဒိဧကဝဏ္ဏေန သုတ္တေန ထိရတ္ထံ ဆတ္တံ အန္တော စ ဗဟိ စ သိဗ္ဗိတုံ ဝါ ဆတ္တဒဏ္ဍဂ္ဂါဟကသလာကပဉ္ဇရံ ထိရတ္ထံ ဝိနန္ဓိတုံ ဝါ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ. ပဉ္စဝဏ္ဏာနံ ဧကဝဏ္ဏေန ထိရတ္ထန္တိ ဣမိနာ အနေကဝဏ္ဏေဟိ သုတ္တေဟိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌတ္ထာယ သိဗ္ဗိတုဉ္စ ဝိနန္ဓိတုဉ္စ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘ပဉ္စဝဏ္ဏေနာ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ, တဿ ဧကဝဏ္ဏေန ပဉ္စဝဏ္ဏေန ဝါ သုတ္တေန ထိရတ္ထံ သိဗ္ဗိတုံ ဝိနန္ဓိတုံ ဝါ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ ဟောတိ.

එහි විස්තරයෙහි ද: 'ඡත්තං පණ්ණමයං කිඤ්චි' යනු තලකොළ ආදී කොළවලින් සෙවිලි කරන ලද යම්කිසි කුඩයකි. 'බහි' යනු මතුපිටයි. 'අන්තො' යනු යට පැත්තයි. 'සිබ්බිතුං' යනු රූපයක් පෙනෙන පරිදි ඉඳිකටු වැඩ (මැසීම) කිරීමයි. 'පණ්ණෙ' යනු සෙවිලි කරන ලද කොළයෙහිය. 'අඩ්ඪචන්දං' යනු අඩසඳ හැඩයයි. 'මකරදන්තකං' යනු මකර දතක හැඩයයි, එයට 'ගිරිකූට' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'ඡින්දිතුං න වට්ටති' (කැපීම නොකැපය) යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. වටකුරු වාටිය නමා බැඳ ඇති කොළ කෙළවරෙහි හෝ මුදුන් මණ්ඩල කෙළවරෙහි හෝ ගිරිකූට ආදිය කරති, මෙයින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. 'දණ්ඩෙ' යනු කුඩ මිටෙහිය. 'ඝටකං' යනු කලයක හැඩයයි. 'වාළරූපං වා' යනු කොටින් ආදී වන සතුන්ගේ රූපයකි. 'ලේඛා' යනු මතු කොට හෝ කපා හෝ චිත්‍රකර්ම වශයෙන් කරන ලද රේඛා (ඉරි) ය. පස්වණක් නූල් අතුරින් නිල් ආදී එක් වර්ණයක නූලකින් ශක්තිමත් භාවය සඳහා කුඩය ඇතුළතත් පිටතත් මැසීම හෝ කුඩ මිට රඳවන කූඩුව ශක්තිමත් භාවය සඳහා බැඳීම හෝ කැපවේ යනු මෙහි යෙදුමයි. පස්වණක් නූල් අතුරින් එක් වර්ණයකින් ශක්තිමත් භාවය සඳහා යන්නෙන්, විවිධ වර්ණ නූල්වලින් අලංකාරය පිණිස මැසීමත් බැඳීමත් නොකැප බව දක්වයි. පොත්වල 'පඤ්චවණ්ණේන' (පස්වණක් නූලෙන්) යන පාඨය ද පෙනේ, එහිදී එක් වර්ණයක හෝ පස්වණක් වූ හෝ නූලෙන් ශක්තිමත් භාවය සඳහා මැසීමටත් බැඳීමටත් කැපවේ යැයි යෙදුම කටයුතුය.

ဧတ္ထ စ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေန ‘‘ပဉ္စဝဏ္ဏေန သုတ္တေန သိဗ္ဗိတုံ န စ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပါဌေန စ ‘‘ကေစိ တာလပဏ္ဏစ္ဆတ္တံ အန္တော ဝါ ဗဟိ ဝါ ပဉ္စဝဏ္ဏေန သုတ္တေန သိဗ္ဗေတွာ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ ကရောန္တိ, တံ န ဝဋ္ဋတိ, ဧကဝဏ္ဏေ ပန နီလေန ဝါ ပီတကေန ဝါ ယေန ကေနစိ သုတ္တေန အန္တော ဝါ ဗဟိ ဝါ သိဗ္ဗိတုံ, ဆတ္တဒဏ္ဍဂ္ဂါဟကံ သလာကပဉ္ဇရံ ဝါ ဝိနန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ, တဉ္စ ခေါ ထိရကရဏတ္ထံ, န ဝဏ္ဏမဋ္ဌတ္ထာယာ’’တိ အဋ္ဌကထာပါဌေန စ ဝိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ သော န ဂဟေတဗ္ဗော.

මෙහිදී ඉහත සඳහන් කරන ලද 'පඤ්චවණ්ණේන සුත්තේන සිබ්බිතුං න ච වට්ටති' (පස්වණක් නූලෙන් මැසීම නොකැපය) යන පාඨය සමඟ, 'ඇතැමෙක් තලකොළ කුඩය ඇතුළත හෝ පිටත පස්වණක් නූලෙන් මසා වර්ණවත් කරති, එය නොකැපය; එක් වර්ණයක වූ නිල් හෝ කහ හෝ යම්කිසි නූලකින් ඇතුළත හෝ පිටත මැසීම ද, කුඩ මිට රඳවන කූඩුව බැඳීම ද කැපවේ. එය ද ශක්තිමත් කරගැනීම පිණිසම මිස අලංකාරය පිණිස නොවේ' යන අටුවා පාඨය හා පරස්පර වේ. එබැවින් (එම පොත්වල ඇති 'පඤ්චවණ්ණේන' යන පාඨය) නොගත යුතුය.

လေခါ [Pg.34] ဝါ ပန ကေဝလာတိ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာ သကလာ လေခါ ဝါ. ဆိန္ဒိတွာတိ ဥက္ကိရိတွာ ကတံ ဆိန္ဒိတွာ. ဃံသိတွာတိ စိတ္တကမ္မာဒိဝသေန ကတံ ဃံသိတွာ. ဒဏ္ဍဗုန္ဒမှီတိ ဆတ္တဒဏ္ဍဿ ပဉ္ဇရေ ဂါဟဏတ္ထာယ ဖာလိတဗုန္ဒမှိ, မူလေတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ နိဿန္ဒေဟေ ဝုတ္တနယော. ခုဒ္ဒသိက္ခာဂဏ္ဌိပဒေ ပန ‘‘ဆတ္တပိဏ္ဍိယာ မူလေ’’တိ ဝုတ္တံ. အဟိစ္ဆတ္တကသဏ္ဌာနန္တိ ဖုလ္လအဟိစ္ဆတ္တကာကာရံ. ရဇ္ဇုကေဟိ ဂါဟာပေတွာ ဒဏ္ဍေ ဗန္ဓန္တိ, တသ္မိံ ဗန္ဓနဋ္ဌာနေ ဝလယမိဝ ဥက္ကိရိတွာတိ ဝလယံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာပေတွာ. ဗန္ဓနတ္ထာယာတိ ဝါတေန ယထာ န စလတိ, ဧဝံ ရဇ္ဇူဟိ ဒဏ္ဍေ ပဉ္ဇရဿ ဗန္ဓနတ္ထာယ. ဥက္ကိရိတွာ ကတာ လေခါ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ. ယထာ ဝါတပ္ပဟာရေန အစလနတ္ထံ ဆတ္တမဏ္ဍလိကံ ရဇ္ဇုကေဟိ ဂါဟာပေတွာ ဒဏ္ဍေ ဗန္ဓန္တိ, တသ္မိံ ဗန္ဓနဋ္ဌာနေ ဝလယမိဝ ဥက္ကိရိတွာ လေခံ ဌပေန္တိ, သာ ဝဋ္ဋတီတိ. သစေပိ န ဗန္ဓတိ, ဗန္ဓနာရဟဋ္ဌာနတ္တာ ဝလယံ ဥက္ကိရိတွာ ဝဋ္ဋတီတိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝတ္တန္တီတိ အာဂတံ, တသ္မာ ပက္ခရဏေသု အာဂတနယေနေဝ ဆတ္တေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ.

'ලේඛා වා පන කේවලා' යනු ඉහත කියන ලද ආකාරයේ මුළු රේඛාවන් (කැටයම්) මය. 'ඡින්දිත්වා' යනු මතු කොට කරන ලද කැටයම් කපා හැරීමෙනි. 'ඝංසිත්වා' යනු චිත්‍රකර්ම ආදියෙන් කරන ලද්දක් නම් එය ගා දැමීමෙනි. 'දණ්ඩබුන්දම්හි' යනු කුඩ මිටෙහි කූඩුව රැඳවීම සඳහා පළන ලද කොටසෙහිය, එනම් එහි මුලය යනු අර්ථයයි. සැකයකින් තොරව මෙහි පවසන ලද ක්‍රමය මෙයයි. ඛුද්දසික්ඛා ගණ්ඨිපදයෙහි වනාහි 'ඡත්තපිණ්ඩියා මූලේ' (කුඩ කැටයෙහි මුල) යැයි පවසන ලදී. 'අහිච්ඡත්තකසණ්ඨානං' යනු පිපුණු බිම්මලක හැඩයයි. ලණුවලින් අල්ලා මිටෙහි බඳිති, ඒ බැඳි ස්ථානයෙහි වළල්ලක් මෙන් මතු කොට 'උක්කිරිත්වා' යනු වළල්ලක් සේ මතු කර පෙන්වීමෙනි. 'බන්ධනත්ථාය' යනු සුළඟට සෙලවෙන්නේ නැති වන පරිදි ලණුවලින් මිටෙහි සැකිල්ල බැඳීම සඳහා ය. මතු කොට කරන ලද රේඛාව කැපවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් සේ සුළං පහරින් නොසැලෙනු පිණිස කුඩ සැකිල්ල ලණුවලින් මිටෙහි බඳිද්දී, ඒ බැඳි ස්ථානයේ වළල්ලක් මෙන් මතු කොට රේඛාවක් තබත් ද, එය කැපවේ. ඉදින් නොබැන්ද ද, බැඳීමට සුදුසු ස්ථානයක් බැවින් වළල්ලක් මෙන් කැපීම කැපවේ යැයි ගණ්ඨිපදයෙහි පවසති. එබැවින් ප්‍රකරණයන්හි (විනිශ්චය ග්‍රන්ථයන්හි) පැමිණි ක්‍රමයෙන්ම කුඩය පිළිබඳව කටයුතු කළ යුතුය.

၇. စီဝရေ ပန နာနာသုတ္တကေဟီတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၈၅; ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၈၅) နာနာဝဏ္ဏေဟိ သုတ္တေဟိ. ဣဒဉ္စ တထာ ကရောန္တာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ, ဧကဝဏ္ဏသုတ္တကေနပိ န ဝဋ္ဋတိယေဝ. ‘‘ပကတိသူစိကမ္မမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဋမုခေတိ ဒွိန္နံ ပဋ္ဋာနံ သံဃဋိတဋ္ဌာနံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ပရိယန္တေတိ စီဝရပရိယန္တေ. အနုဝါတံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဝေဏီတိ ဝရကသီသာကာရေန သိဗ္ဗနံ. သင်္ခလိကန္တိ ဒွိဂုဏသင်္ခလိကာကာရေန သိဗ္ဗနံ, ဗိဠာလသင်္ခလိကာကာရေန သိဗ္ဗနံ ဝါ. ဝေဏိံ ဝါ သင်္ခလိကံ ဝါ ကရောန္တီတိ ကရဏကိရိယာယ သမ္ဗန္ဓော. အဂ္ဃိယံ နာမ စေတိယသဏ္ဌာနံ, ယံ ‘‘အဂ္ဃိယတ္ထမ္ဘော’’တိ ဝဒန္တိ. ဂယာ နာမ မူလေ တနုကံ အဂ္ဂေ မဟန္တံ ကတွာ ဂဒါကာရေန သိဗ္ဗနံ. မုဂ္ဂရော နာမ မူလေ စ အဂ္ဂေ စ ဧကသဒိသံ ကတွာ မုဂ္ဂရာကာရေန သိဗ္ဗနံ. ကက္ကဋက္ခီနိ ဥက္ကိရန္တီတိ [Pg.35] ဂဏ္ဌိကပဋ္ဋပါသကပဋ္ဋာနံ အန္တေ ပါဠိဗဒ္ဓံ ကတွာ ကက္ကဋကာနံ အက္ခိသဏ္ဌာနံ ပဋ္ဌပေန္တိ, ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘ကောဏသုတ္တပိဠကာတိ ဂဏ္ဌိကပါသကပဋ္ဋာနံ ကောဏေဟိ နီဟဋသုတ္တာနံ ကောဋိယော’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကထံ ပန တာ ပိဠကာ ဒုဝိညေယျရူပါ ကာတဗ္ဗာတိ? ကောဏေဟိ နီဟဋသုတ္တာနံ အန္တေသု ဧကဝါရံ ဂဏ္ဌိကကရဏေန ဝါ ပုန နိဝတ္တေတွာ သိဗ္ဗနေန ဝါ ဒုဝိညေယျသဘာဝံ ကတွာ သုတ္တကောဋိယော ရဿံ ကတွာ ဆိန္ဒိတဗ္ဗာ. ဓမ္မသိရိတ္ထေရေန ပန ‘‘ကောဏသုတ္တာ စ ပိဠကာ, ဒုဝိညေယျာဝ ကပ္ပရေ’’တိ ဝုတ္တံ, တထာ အာစရိယဗုဒ္ဓဒတ္တတ္ထေရေနပိ ‘‘သုတ္တာ စ ပိဠကာ တတ္ထ, ဒုဝိညေယျာဝ ဒီပိတာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တေသံ မတေန ကောဏသုတ္တာ စ ပိဠကာ စ ကောဏသုတ္တပိဠကာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

7. සිවුරෙහි විවිධ නූල්වලින් යන්නෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.85; වි. වි. ටී. 1.85) අර්ථය විවිධ වර්ණ ඇති නූල්වලිනි. මෙය එසේ කරන්නවුන් අරභයා පවසන ලද්දකි, එහෙත් තනි වර්ණයක නූලකින් වුව ද (විසිතුරු ලෙස මැසීම) නොසුදුසුමය. 'සාමාන්‍ය පරිදි මසා නිම කිරීම පමණක් සුදුසු ය' යි පවසන ලදි. 'පට්ටමුඛයෙහි' යන්නෙන් පටි දෙකක් එකතු වන ස්ථානය අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. 'පරියන්තයෙහි' යනු සිවුරේ කෙළවරෙහි ය. මෙය 'අනුවාතය' (සිවුරේ වාටිය) අරභයා පවසන ලද්දකි. 'වේණී' යනු එළු හිසක ආකාරයෙන් මැසීමයි. 'සංඛලිකා' යනු ද්විත්ව දාම ආකාරයෙන් මැසීම හෝ බළල් දාම ආකාරයෙන් මැසීමයි. 'වේණියක් හෝ සංඛලිකාවක් කරති' යනු ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ වෙයි. 'අග්ඝිය' නම් 'අග්ඝියත්ථම්භ' (පූජා ස්තම්භ) යැයි පවසන, චෛත්‍යයක හැඩය ඇති සැරසිල්ලකි. 'ගයා' නම් මුල සිහින් කොට අග මහත් කොට මුගුරක හැඩයට මැසීමයි. 'මුග්ගර' නම් මුල හා අග එක සමාන කොට මුගුරක් ආකාරයෙන් මැසීමයි. 'කක්කටක්ඛී (කකුළු ඇස්) මතු කරති' යන්නෙන් ගැට පටියේ සහ පාසක පටියේ කෙළවර වැටකින් බඳින ලදුව, කකුළුවන්ගේ ඇස්වල හැඩය පිහිටුවති, එනම් කරති යන්න අර්ථයයි. 'කොණසුත්තපිළකා යනු ගැට සහ පාසක පටිවල කොණින් පිටතට ඇද ඇති නූල්වල කෙළවරවල් ය' යි ස්ථාන තුනකදීම ගැටපදවල දක්වන ලදි. ඒ පිළකා (නූල් ගැට) හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන සේ කෙසේ කළ යුතු ද? කොණින් මතු කරන ලද නූල් කෙළවරෙහි එක් වරක් ගැට ගැසීමෙන් හෝ නැවත හරවා මැසීමෙන් හෝ හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන සේ සලසා නූල් කෙළවර කොට කොට කපා දැමිය යුතු ය. ධම්මසිරි තෙරුන් විසින් 'කොණසුත්ත ද පිළකා ද හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන සේ කටයුතු ය' යි පවසන ලදි. එසේම ආචාර්ය බුද්ධදත්ත තෙරුන් විසින් ද 'එහි නූල් ද පිළකා ද හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන සේ දැක්විය යුතු ය' යි පවසන ලදි. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතයට අනුව 'කොණසුත්ත ද පිළකා ද කොණසුත්තපිළකා වේ' යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දැකිය යුතු ය.

ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၈၅) ကောဏသုတ္တပိဠကာတိ ဂဏ္ဌိကပါသကပဋ္ဋာနံ ကောဏေဟိ ဗဟိ နိဂ္ဂတသုတ္တာနံ ပိဠကာကာရေန ဌပိတကောဋိယောတိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တေ ပိဠကေ ဆိန္ဒိတွာ ဒုဝိညေယျာ ကာတဗ္ဗာတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော. ကေစိ ပန ‘‘ကောဏသုတ္တာ စ ပိဠကာ စာတိ ဒွေယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ မတေန ဂဏ္ဌိကပါသကပဋ္ဋာနံ ကောဏတော ကောဏံ နီဟဋသုတ္တာ ကောဏသုတ္တာ နာမ. သမန္တတော ပန ပရိယန္တေန ဂတာ စတုရဿသုတ္တာ ပိဠကာ နာမ. တံ ဒုဝိဓမ္ပိ ကေစိ စီဝရတော ဝိသုံ ပညာနတ္ထာယ ဝိကာရယုတ္တံ ကရောန္တိ, တံ နိသေဓာယ ‘‘ဒုဝိညေယျရူပါ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန သဗ္ဗထာ အစက္ခုဂေါစရဘာဝေန သိဗ္ဗနတ္ထာယ တထာသိဗ္ဗနဿ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, ယထာ ပကတိစီဝရတော ဝိကာရော န ပညာယတိ, ဧဝံ သိဗ္ဗိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ရဇနကမ္မတော ပုဗ္ဗေ ပညာယမာနောပိ ဝိသေသော စီဝရေ ရတ္တေ ဧကဝဏ္ဏတော န ပညာယတီတိ အာဟ ‘‘စီဝရေ ရတ္တေ’’တိ.

විමතිවිනෝදනියෙහි ද (වි. වි. ටී. 1.85) 'කොණසුත්තපිළකා' යන්නෙන් ගැට සහ පාසක පටිවල කොණින් පිටතට පැමිණි නූල්, බිබිලි (ගැට) ආකාරයෙන් තබන ලද කෙළවරවල් යැයි සමහරු පවසති. ඒ පිළකා කපා දමා හඳුනා ගැනීමට අපහසු කළ යුතු ය යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. සමහරු පවසන්නේ 'කොණසුත්ත' සහ 'පිළකා' යනු දෙකක්ම බවයි. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව, ගැට සහ පාසක පටිවල කොණෙන් කොණට ඇද ඇති නූල් 'කොණසුත්ත' නම් වේ. සතර වටින්ම කෙළවර දිගේ ගිය සතරැස් නූල් 'පිළකා' නම් වේ. සමහරු සිවුර වෙන වෙනම හඳුනාගැනීම සඳහා මේ වර්ග දෙකම විසිතුරු ලෙස සකසති. එය වැළැක්වීම සඳහා 'හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන අයුරින් තිබීම සුදුසු ය' යි පවසන ලදි. එහෙත් එයින් මුළුමනින්ම ඇසට නොපෙනෙන සේ මැසීම අදහස් නොකෙරේ. මන්දයත් එසේ මැසීමට නොහැකි බැවිනි. සාමාන්‍ය සිවුරෙන් වෙනස් බවක් නොපෙනෙන සේ මැසිය යුතු ය යන්න මෙහි අදහසයි. සායම් කිරීමට පෙර වෙනසක් පෙනුන ද, සිවුර සායම් කළ පසු එකම වර්ණයක් ගන්නා බැවින් වෙනසක් නොපෙනේ යැයි දැක්වීමට 'සිවුර සායම් කළ කල්හි' යැයි පවසන ලදි.

၈. မဏိနာတိ [Pg.36] နီလမဏိအာဒိပါသာဏေန, အံသဗဒ္ဓကကာယဗန္ဓနာဒိကံ အစီဝရတ္တာ သင်္ခါဒီဟိ ဃံသိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ကဏ္ဏသုတ္တကန္တိ စီဝရဿ ဒီဃတော တိရိယဉ္စ သိဗ္ဗိတာနံ စတူသု ကဏ္ဏေသု ကောဏေသု စ နိက္ခန္တာနံ သုတ္တသီသာနမေတံ နာမံ, တံ ဆိန္ဒိတွာဝ ပါရုပိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ရဇိတကာလေ ဆိန္ဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဘဂဝတာ အနုညာတံ ဧကံ ကဏ္ဏသုတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, တံ ပန နာမေန သဒိသမ္ပိ ဣတော အညမေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. လဂ္ဂနတ္ထာယာတိ စီဝရရဇ္ဇုယံ စီဝရဗန္ဓနတ္ထာယ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၈၅) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ.

8. 'මණියෙන්' යනු නිල් මැණික් ආදී ගල්වලිනි. අංශබද්ධකය (උරපටිය), කායබන්ධනය (පටිය) ආදිය සිවුරු නොවන බැවින්, ඒවා හක්ගෙඩි ආදියෙන් මැදීම සුදුසු යැයි පවසති. 'කණ්ණසුත්තක' (කොන් නූල) යනු සිවුරේ දිගට සහ හරහට මසන ලද සතර කොණින් මතු වී ඇති නූල් පොටවල්වල නමයි. එය කපා දමාම පොරවිය යුතු ය. එබැවින් 'සායම් කරන කාලයේදී කපා දැමිය යුතු ය' යි පවසන ලදි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදන්නා ලද එක් 'කණ්ණසුත්තකයක්' ද ඇත. එහෙත් එය නමින් සමාන වුව ද මෙයින් වෙනස් වූවක් බව පෙන්වීමට 'යමක් වනාහි' යනාදිය පවසන ලදි. 'එල්ලීම පිණිස' යනු සිවුරු වැලෙහි සිවුර බැඳ තැබීම පිණිස ය. විමතිවිනෝදනියෙහි පවසන ලද්දේ මෙපමණකි.

သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၈၅) ပန ‘‘ပါသကံ ကတွာ ဗန္ဓိတဗ္ဗန္တိ ရဇနကာလေ ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, သေသကာလေ မောစေတွာ ဌပေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝိနယသင်္ဂဟပ္ပကရဏဿ ပေါရာဏဋီကာယမ္ပိ ဣဒမေဝ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ, တံ ပန စီဝရက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၃၄၄) ‘‘မဇ္ဈေန လဂ္ဂေန္တိ, ဥဘတော ဂလတိ, ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ကဏ္ဏေ ဗန္ဓိတုန္တိ. ကဏ္ဏော ဇီရတိ. ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ကဏ္ဏသုတ္တက’’န္တိ ဧဝံ အနုညာတစီဝရရဇ္ဇုယံ ရဇိတွာ ပသာရိတစီဝရဿ ဩလမ္ဗကသုတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.85) වනාහි 'පාසකයක් (ලූපයක්) කොට බැඳිය යුතු ය යන්නෙන් සායම් කරන කාලයේදී බැඳිය යුතු අතර, සෙසු කාලවලදී ලිහා තැබිය යුතු ය' යි පවසන ලදි. විනයසංගහ ප්‍රකරණයේ පැරණි ටීකාවෙහි ද මෙයම ගෙන දක්වන ලදි. එහෙත් එය, චීවරක්ඛන්ධකයෙහි 'මැදින් එල්ලති, දෙපසින් ගිලිහී වැටෙයි. භික්ෂූහු මේ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැලකළහ. මහණෙනි, කොන්වලින් බැඳීමට අනුදනිමි. කොණ දිරා යයි. භික්ෂූහු මේ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැලකළහ. මහණෙනි, කොන් නූල (කණ්ණසුත්තකය) අනුදනිමි' යනුවෙන් අනුදන්නා ලද, සිවුරු වැලෙහි සායම් කොට වනන ලද සිවුරේ එල්ලෙන නූල අරභයා පවසන ලද්දක් බව දත යුතු ය.

ဂဏ္ဌိကေတိ စီဝရပါရုပနကာလေ ပါသကေ လဂ္ဂါပနတ္ထံ ကတေ ဒန္တာဒိမယေ ဂဏ္ဌိကေ. ပိဠကာတိ ဗိန္ဒုံ ဗိန္ဒုံ ကတွာ ဥဋ္ဌာပေတဗ္ဗပိဠကာ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိနယဝိနိစ္ဆယပ္ပကရဏေ –

'ගණ්ඨිකාවන්හි' යනු සිවුර පොරවන අවස්ථාවේදී පාසකයෙහි (ලූපයෙහි) රැඳවීම පිණිස ඇත්දළ ආදියෙන් කරන ලද ගැටවල ය. 'පිළකා' යනු තිත් තිත් තබා මතු කළ යුතු බිබිලි (නූල් ගැට) ය. විනයවිනිච්ඡය ප්‍රකරණයෙහි මෙසේ පවසන ලදි –

‘‘နာနာဝဏ္ဏေဟိ သုတ္တေဟိ, မဏ္ဍနတ္ထာယ စီဝရံ;

သမံ သတပဒါဒီနံ, သိဗ္ဗိတုံ န စ ဝဋ္ဋတိ.

සිවුර සැරසීම පිණිස විවිධ වර්ණ ඇති නූල්වලින්, පත්තෑයන් වැනි සතුන්ගේ හැඩයට සමාන වන සේ මැසීම සුදුසු නොවේ.

‘‘ပတ္တဿ ပရိယန္တေ ဝါ, တထာ ပတ္တမုခေပိ စ;

ဝေဏိံ သင်္ခလိကံ ဝါပိ, ကရောတော ဟောတိ ဒုက္ကဋံ.

සිවුරු පටියේ කෙළවරෙහි හෝ එසේම පටි එකතු වන මුවවිටෙහි හෝ වේණියක් (ගෙතුමක්) හෝ දාමයක් (සංඛලිකාවක්) හෝ කරන්නාහට දුක්කට ඇවැත් වේ.

‘‘ပဋ္ဋမ္ပိ [Pg.37] ဂဏ္ဌိပါသာနံ, အဋ္ဌကောဏာဒိကံ ဝိဓိံ;

တတ္ထဂ္ဃိယဂဒါရူပံ, မုဂ္ဂရာဒိံ ကရောန္တိ စ.

එහි ගැට සහ පාසක පටි අටපට්ටම් ආදී හැඩයන්ගෙන් යුක්තව ද, එහි පූජා ස්තම්භ, මුගුරු සහ පොලු ආදියේ හැඩතල ද කරති.

‘‘တတ္ထ ကက္ကဋကက္ခီနိ, ဥဋ္ဌာပေန္တိ န ဝဋ္ဋတိ;

သုတ္တာ စ ပိဠကာ တတ္ထ, ဒုဝိညေယျာဝ ဒီပိတာ.

එහි කකුළු ඇස් (වල හැඩතල) මතු කරත් නම් එය නොසුදුසු ය. එහි නූල් ද පිළකා ද හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන සේම පැවසිය යුතු ය.

‘‘စတုကောဏာဝ ဝဋ္ဋန္တိ, ဂဏ္ဌိပါသကပဋ္ဋကာ;

ကဏ္ဏကောဏေသု သုတ္တာနိ, ရတ္တေ ဆိန္ဒေယျ စီဝရေ.

ගැට සහ පාසක පටි සතරැස්ව තිබීම පමණක් සුදුසු ය. සිවුර සායම් කළ කල්හි කොන්වල ඇති නූල් කපා දැමිය යුතු ය.

‘‘သူစိကမ္မဝိကာရံ ဝါ, အညံ ဝါ ပန ကိဉ္စိပိ;

စီဝရေ ဘိက္ခုနာ ကာတုံ, ကာရာပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ.

සිවුරෙහි කිසියම් හෝ මැහුම් විසිතුරක් හෝ වෙනත් කිසිවක් හෝ කිරීමට හෝ කරවීමට හෝ භික්ෂුවකට නොසුදුසු ය.

‘‘ယော စ ပက္ခိပတိ ဘိက္ခု စီဝရံ,ကဉ္ဇိပိဋ္ဌခလိအလ္လိကာဒိသု;

ဝဏ္ဏမဋ္ဌမဘိပတ္ထယံ ပရံ;

တဿ နတ္ထိ ပန မုတ္တိ ဒုက္ကဋာ.

යම් භික්ෂුවක් සිවුර ඉතා මෘදු හෝ ඔපවත් වර්ණයක් පතමින් කැඳ, පිටි මැලියම්, පැසෙන්නට තැබූ මැලියම් ආදියෙහි බහාලන්නේ ද, ඔහුට දුක්කට ඇවැතින් මිදීමක් නැත.

‘‘သူစိဟတ္ထမလာဒီနံ, ကရဏေ စီဝရဿ စ;

တထာ ကိလိဋ္ဌကာလေ စ, ဓောဝနတ္ထံ တု ဝဋ္ဋတိ.

සිවුරෙහි ඉඳිකටු මලකඩ, අත්වල කිලිටි ආදිය ඉවත් කිරීම පිණිස ද, එසේම එය කිලිටි වූ කල්හි සේදීම පිණිස ද (එවැනි දෑ භාවිත කිරීම) සුදුසු ය.

‘‘ရဇနေ ပန ဂန္ဓံ ဝါ, တေလံ ဝါ လာခမေဝ ဝါ;

ကိဉ္စိ ပက္ခိပိတုံ တတ္ထ, ဘိက္ခုနော န စ ဝဋ္ဋတိ.

සිවුර සායම් කිරීමේදී සුවඳ ද්‍රව්‍යයක් හෝ තෙල් හෝ ලාකඩ හෝ එවැනි කිසිවක් එහි එක් කිරීම භික්ෂුවකට නොසුදුසු ය.

‘‘သင်္ခေန မဏိနာ ဝါပိ, အညေနပိ စ ကေနစိ;

စီဝရံ န စ ဃဋ္ဋေယျ, ဃံသိတဗ္ဗံ န ဒေါဏိယာ.

හක්ගෙඩියකින් හෝ මැණික් කැටයකින් හෝ වෙනත් කිසිවකින් හෝ සිවුර නොමැදිය යුතු ය, ඔරුවෙහි බහා නොපිරිමැදිය යුතු ය.

‘‘စီဝရံ ဒေါဏိယံ ကတွာ, နာတိဃဋ္ဋေယျ မုဋ္ဌိနာ;

ရတ္တံ ပဟရိတုံ ကိဉ္စိ, ဟတ္ထေဟေဝ စ ဝဋ္ဋတိ.

සිවුර ඔරුවෙහි දමා මිටිමොළවා දැඩි සේ නොපිරිමැදිය යුතු ය. සායම් පෙවූ සිවුර දෑතින් ම මඳක් තැළීම (මිරිකීම) සුදුසු ය.

‘‘ဂဏ္ဌိကေ ပန လေခါ ဝါ, ပိဠကာ ဝါ န ဝဋ္ဋတိ;

ကပ္ပဗိန္ဒုဝိကာရော ဝါ, ပါဠိကဏ္ဏိကဘေဒတော’’တိ.

නමුත් ගැටයෙහි (බොත්තමෙහි) රේඛා ඇඳීම හෝ බුබුළු දැමීම සුදුසු නොවේ. කැපබින්දු විකෘති කිරීම හෝ මල්කම්/ලියකම් කිරීම ද නොසුදුසු ය.

ဝိနယသာရတ္ထသန္ဒီပနိယမ္ပိ သမံ သတပဒါဒီနန္တိ သတပဒါဒီဟိ သဒိသံ. တုလျတ္ထေ ကရဏဝစနပ္ပသင်္ဂေ သာမိဝစနံ. ပဋ္ဋဿ ပရိယန္တေ ဝါတိ အနုဝါတဿ ဥဘယပရိယန္တေ ဝါ. ပဋ္ဋမုခေပိ ဝါတိ ဒွိန္နံ အာယာမဝိတ္ထာရပဋ္ဋာနံ သံဃဋိတဋ္ဌာနေ, ကဏ္ဏေပိ ဝါ ဧကဿေဝ ဝါ ပဋ္ဋဿ ဦနပူရဏတ္ထံ ဃဋိတဋ္ဌာနေပိ ဝါ[Pg.38]. ဝေဏီတိ ကုဒြူသသီသာကာရေန သိဗ္ဗနံ. ကေစိ ‘‘ဝရကသီသာကာရေနာ’’တိ ဝဒန္တိ. သင်္ခလိကန္တိ ဗိဠာလဒါမသဒိသသိဗ္ဗနံ. ကေစိ ‘‘သတပဒိသဒိသ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

විනයසාරත්ථසන්දීපනියෙහි ද 'සමං සතපදාදීනං' යන්නෙන් සතපදාදීන් (පත්තෑයන්) හා සමාන බව අදහස් වේ. සමානාර්ථයේ දී තෘතීයා විභක්තිය යෙදිය යුතු තැන ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදී ඇත. 'පට්ටස්ස පරියන්තෙ වා' යනු අනුවාතයේ (මහණ පටියේ) දෙකෙළවරෙහි හෝ යන්නයි. 'පට්ටමුඛෙපි වා' යනු දිග සහ පළල පටි දෙක එකතු වන තැන හෝ, කොනෙහි හෝ, එක් පටියක ම අඩුපාඩු පිරවීම සඳහා මසා සම්බන්ධ කළ තැන හෝ ය. 'වේණී' යනු කුද්රූස (ධාන්‍ය වර්ගයක) හිසක හැඩයට මැසීමයි. ඇතැමෙක් 'වරක (ධාන්‍ය) හිසක හැඩයට' යැයි පවසති. 'සංඛලික' යනු බළල් දම්වැලක හැඩයට කරන මැස්මකි. ඇතැමෙක් එය 'පත්තෑයෙකු වැනි' යැයි පවසති.

ပဋ္ဋမ္ပီတိ ပတ္တမ္ပိ. အဋ္ဌကောဏာဒိကော ဝိဓိ ပကာရော ဧတဿာတိ အဋ္ဌကောဏာဒိကဝိဓိ, တံ. အဋ္ဌကောဏာဒိကန္တိ ဝါ ဂါထာဗန္ဓဝသေန နိဂ္ဂဟိတာဂမော. ‘‘အဋ္ဌကောဏာဒိကံ ဝိဓိ’’န္တိ ဧတံ ‘‘ပဋ္ဋ’’န္တိ ဧတဿ သမာနာဓိကရဏဝိသေသနံ, ကိရိယာဝိသေသနံ ဝါ. ‘‘ကရောန္တီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. အထ ဝါ ပဋ္ဋန္တိ ဧတ္ထ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, ပဋ္ဋေတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ အဋ္ဌကောဏာဒိကန္တိ ဥပယောဂဝစနံ. ဝိဓိန္တိ ဧတဿ ဝိသေသနံ. ဣဓ ဝက္ခမာနစတုကောဏသဏ္ဌာနတော အညံ အဋ္ဌကောဏာဒိကံ နာမ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ပဋ္ဋဒွယေ. အဂ္ဃိယဂဒါရူပန္တိ အဂ္ဃိယသဏ္ဌာနဉ္စေဝ ဂဒါသဏ္ဌာနဉ္စ သိဗ္ဗနံ. မုဂ္ဂရန္တိ လဂုဠသဏ္ဌာနသိဗ္ဗနံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန စေတိယာဒိသဏ္ဌာနာနံ ဂဟဏံ.

'පට්ටම්පි' යනු පටියක් ද (පට්ටයක් ද) යන්නයි. අටපට්ටම් ආදී ක්‍රමවත් හැඩය මෙයට ඇති බැවින් 'අට්ඨකෝණාදිකවිධි' නම් වේ, එයයි. ගාථා බන්ධනය (ඡන්දස්) හේතුවෙන් 'අට්ඨකෝණාදිකං' කියා නිග්ගහීතය (අං ශබ්දය) පැමිණ ඇත. 'අට්ඨකෝණාදිකං විධිං' යන්න 'පට්ටං' යන්නෙහි සමානාධිකරණ විශේෂණයකි, නැතහොත් ක්‍රියා විශේෂණයකි. එය 'කරොන්ති' යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. එසේත් නැතහොත් 'පට්ටං' යන්න මෙහි සප්තමී විභක්තියේ අර්ථය දෙන ද්විතීයා විභක්තියකි, එහි අර්ථය 'පටියෙහි' යන්නයි. මෙම පක්ෂයෙහි 'අට්ඨකෝණාදිකං' යනු ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. එය 'විධිං' යන්නෙහි විශේෂණයකි. මෙහි පසුව කියවෙන සිව්කොන් හැඩයට වඩා වෙනස් වූවක් 'අට්ඨකෝණාදික' (අටපට්ටම් ආදී) නම් වේ. 'තත්ථ' යනු ඒ පටි යුගලයෙහි ය. 'අග්ඝියගදාරූපං' යනු තොරණ (අග්ඝිය) හැඩය සහ මුගුරු (ගදා) හැඩය ඇති මැස්මකි. 'මුග්ගරං' යනු මුගුරු හැඩැති මැස්මකි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් චෛත්‍ය ආදී හැඩතල දේශනා කෙරේ.

တတ္ထာတိ ပဋ္ဋဒွယေ တသ္မိံ ဌာနေ. ကက္ကဋကက္ခီနီတိ ကုဠီရကစ္ဆိသဒိသာနိ သိဗ္ဗနဝိကာရာနိ. ဥဋ္ဌာပေန္တီတိ ကရောန္တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဂဏ္ဌိကပါသကပဋ္ဋကေ. သုတ္တာတိ ကောဏတော ကောဏံ သိဗ္ဗိတသုတ္တာ စေဝ စတုရဿေ သိဗ္ဗိတသုတ္တာ စ. ပိဠကာတိ တေသမေဝ သုတ္တာနံ နိဝတ္တေတွာ သိဗ္ဗိတကောဋိယော စ. ဒုဝိညေယျာဝါတိ ရဇနကာလေ ဒုဝိညေယျရူပါ အနောဠာရိကာ ဒီပိတာ ဝဋ္ဋန္တီတိ. ယထာဟ ‘‘ကောဏသုတ္တပိဠကာ စ စီဝရေ ရတ္တေ ဒုဝိညေယျရူပါ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၈၅).

'තත්ථ' යනු ඒ පටි දෙකෙහි එම ස්ථානයෙහි ය. 'කක්කටකක්ඛීනි' යනු කකුළුවෙකුගේ ඇස් බඳු වූ මැහුම් මෝස්තරයන් ය. 'උට්ඨාපෙන්ති' යනු කරති (මහති). 'තත්ථ' යනු ඒ බොත්තම් සහ ලූප (ගැට සහ පාසක) තබන පටියෙහි ය. 'සුත්තා' යනු කොනෙන් කොනට මසන ලද නූල් සහ සතරැස්ව මසන ලද නූල් ද වේ. 'පිළකා' යනු එම නූල්වලම අග හරවා මසන ලද ගැට (බුබුළු) ය. 'දුවිඤ්ඤෙය්‍යා' යනු සායම් පොවන විට පහසුවෙන් හඳුනාගත නොහැකි, සියුම් (මහත් නොවන) ලෙස දැක්වෙන ඒවා සුදුසු බවයි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත: 'සිවුර සායම් කළ විට කොන් නූල් සහ නූල් ගැට (බුබුළු) පහසුවෙන් හඳුනාගත නොහැකි සියුම් මට්ටමක පවතී නම් එය සුදුසු ය'.

ဂဏ္ဌိကပဋ္ဋိကာ ပါသပဋ္ဋိကာတိ ယောဇနာ. ကဏ္ဏကောဏေသု သုတ္တာနီတိ စီဝရကဏ္ဏေ သုတ္တာ စေဝ ပါသကပဋ္ဋာနံ ကောဏေသု သုတ္တာနိ စ အစ္ဆိန္ဒတိ. ဧတ္ထ စ စီဝရေ အာယာမတော ဝိတ္ထာရတော စ သိဗ္ဗိတွာ အနုဝါတတော ဗဟိ နိက္ခမိတသုတ္တံ စီဝရံ ရဇိတွာ သုက္ခာပနကာလေ ရဇ္ဇုယာ ဝါ စီဝရဝံသေ ဝါ [Pg.39] ဗန္ဓိတွာ ဩလမ္ဗိတုံ အနုဝါတေ ဗန္ဓသုတ္တာနိ စ ကဏ္ဏသုတ္တာနိ နာမ. ယထာဟ ‘‘စီဝရဿ ကဏ္ဏသုတ္တကံ န စ ဝဋ္ဋတိ, ရဇိတကာလေ ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ, ယံ ပန ‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ကဏ္ဏသုတ္တက’န္တိ ဧဝံ အနုညာတံ, တံ အနုဝါတေ ပါသကံ ကတွာ ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ရဇနကာလေ လဂ္ဂနတ္ထာယာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၈၅).

'ගණ්ඨිකපට්ටිිකා පාසපට්ටිිකා' යනු ගැට තබන පටිය සහ ලූප තබන පටිය යන සම්බන්ධයයි. 'කණ්ණකෝණේසු සුත්තානි' යනු සිවුරේ කොන්වල නූල් ද, පාසක පටිවල කොන්වල නූල් ද කපා දැමීමයි. මෙහි දී සිවුර දිගින් හා පළලින් මසා, අනුවාතයෙන් (දාරයෙන්) පිටතට පැමිණි නූල සිවුර සායම් කර වේලෙන කාලයේ දී ලණුවක හෝ සිවුරු වැලක බැඳ එල්ලීම සඳහා අනුවාතයෙහි බඳින නූල් ද 'කණ්ණසුත්ත' (කොන් නූල්) නම් වේ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත: 'සිවුරේ කොන් නූලක් තැබීම සුදුසු නොවේ, සායම් කරන විට එය කපා දැමිය යුතු ය. යම් කොන් නූලක් 'මහණෙනි, කොන් නූලක් අනුදනිමි' යි මෙසේ අනුදන්නා ලද්දේ ද, එය සායම් කරන විට එල්ලීම පිණිස අනුවාතයෙහි ලූපයක් (පාසකයක්) කොට බැඳිය යුතු ය'.

သူစိကမ္မဝိကာရံ ဝါတိ စီဝရမဏ္ဍနတ္ထာယ နာနာသုတ္တကေဟိ သတပဒိသဒိသံ သိဗ္ဗန္တာ အာဂန္တုကပဋ္ဋံ ဌပေန္တိ, ဧဝရူပံ သူစိကမ္မဝိကာရံ ဝါ. အညံ ဝါ ပန ကိဉ္စိပီတိ အညမ္ပိ ယံ ကိဉ္စိ မာလာကမ္မမိဂပက္ခိပဒါဒိကံ သိဗ္ဗနဝိကာရံ. ကာတုန္တိ သယံ ကာတုံ. ကာရာပေတုန္တိ အညေန ဝါ ကာရာပေတုံ.

'සූචිකම්මවිකාරං වා' යනු සිවුර සැරසීම සඳහා විවිධ වර්ණ නූල්වලින් පත්තෑයෙකුගේ හැඩයට මසමින් අලුතින් පටියක් තැබීම වැනි ඉදිකටු කර්මාන්ත විකෘතියක් කිරීම යි. 'අඤ්ඤං වා පන කිඤ්චිපි' යනු මල්කම්, මුව-පක්ෂි රූප, පාද සටහන් ආදී වෙනත් යම් කිසි මැහුම් සැරසිල්ලක් කිරීම යි. 'කාතුං' යනු තමා විසින් ම කිරීම යි. 'කාරාපේතුං' යනු අන් ලවා කරවීම යි.

ယော ဘိက္ခု ပရံ ဥတ္တမံ ဝဏ္ဏမဋ္ဌမဘိပတ္ထယန္တော ကဉ္ဇိကပိဋ္ဌခလိအလ္လိကာဒီသု စီဝရံ ပက္ခိပတိ, တဿ ပန ဘိက္ခုနော ဒုက္ကဋာ မောက္ခော န ဝိဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ. ကဉ္ဇိကန္တိ ဝါယနတန္တမက္ခနံ ကဉ္ဇိကသဒိသာ သုလာကဉ္ဇိကံ. ပိဋ္ဌန္တိ တဏ္ဍုလပိဋ္ဌံ. တဏ္ဍုလပိဋ္ဌေဟိ ပက္ကာ ခလိ. အလ္လိကာတိ နိယျာသော. အာဒိ-သဒ္ဒေန လာခါဒီနံ ဂဟဏံ. စီဝရဿ ကရဏေ ကရဏကာလေ သမုဋ္ဌိတာနံ သူစိဟတ္ထမလာဒီနံ ကိလိဋ္ဌကာလေ ဓောဝနတ္ထဉ္စ ကဉ္ဇိကပိဋ္ဌခလိအလ္လိကာဒီသု ပက္ခိပတိ, ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ.

යම් භික්ෂුවක් උතුම් වූ ශෝභන වර්ණයක් හෝ මෘදු බවක් පතමින් කැඳ, සහල් පිටි, පාප්ප (ඛලි), මැලියම් (අල්ලිකා) ආදියෙහි සිවුර බහයි ද, ඒ භික්ෂුවට දුක්කටාපත්තියෙන් ගැළවීමක් නැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'කඤ්ජිකං' යනු රෙදි වියන නූල්වල ගාන ඇඹුල් කැඳ වැනි කැඳ වර්ගයකි. 'පිට්ඨං' යනු සහල් පිටියි. සහල් පිටියෙන් පිසින ලද පාප්පය 'ඛලි' නම් වේ. 'අල්ලිකා' යනු ගස් මැලියම් ය. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ලාකඩ ආදිය ගැනේ. සිවුර මසන කාලයේ දී ඇති වන ඉදිකටු මල, අත් මල ආදියෙන් කිලිටි වූ විට එය සෝදා හැරීම පිණිස කැඳ, සහල් පිටි, පාප්ප, මැලියම් ආදියෙහි දැමීම සුදුසු ය යන්න ද මෙහි සම්බන්ධයයි.

တတ္ထာတိ ယေန ကသာဝေန စီဝရံ ရဇတိ, တသ္မိံ ရဇနေ စီဝရဿ သုဂန္ဓဘာဝတ္ထာယ ဂန္ဓံ ဝါ ဥဇ္ဇလဘာဝတ္ထာယ တေလံ ဝါ ဝဏ္ဏတ္ထာယ လာခံ ဝါ. ကိဉ္စီတိ ဧဝရူပံ ယံ ကိဉ္စိ. မဏိနာတိ ပါသာဏေန. အညေနပိ စ ကေနစီတိ ယေန ဥဇ္ဇလံ ဟောတိ, ဧဝရူပေန မုဂ္ဂရာဒိနာ အညေနပိ ကေနစိ ဝတ္ထုနာ. ဒေါဏိယာတိ ရဇနမ္ဗဏေ န ဃံသိတဗ္ဗံ ဟတ္ထေန ဂါဟာပေတွာ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ရတ္တံ စီဝရံ ဟတ္ထေဟိ ကိဉ္စိ ထောကံ ပဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ [Pg.40] ယောဇနာ. ယတ္ထ ပက္ကရဇနံ ပက္ခိပန္တိ, သာ ရဇနဒေါဏီ. တတ္ထ အံသဗဒ္ဓကကာယဗန္ဓနာဒိံ ဃဋ္ဋေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ.

'තත්ථ' යනු යම් කසාය (සායම්) වර්ගයකින් සිවුර සායම් කරන්නේ ද, ඒ සායමෙහි සිවුරේ සුවඳවත් බව සඳහා සුවඳ ද්‍රව්‍යයක් හෝ පැහැපත් බව සඳහා තෙල් හෝ වර්ණය සඳහා ලාකඩ හෝ දැමීමයි. 'කිඤ්චි' යනු එබඳු වූ යම් කිසිවකි. 'මණිනා' යනු මැණික් ගලකින් හෝ ගලකින් ය. 'අඤ්ඤෙනපි ච කෙනචි' යනු යමකින් සිවුර සුමුදු/පැහැපත් වේ ද, එබඳු වූ මුගුරක් ආදී වෙනත් යම් භාණ්ඩයකින් ය. 'දෝණියා' යනු සායම් ඔරුවෙහි ඇතිල්ලීම හෝ දෑතින් දැඩිව අල්ලා මිරිකීම නොකළ යුතු බවයි. සායම් පොවන ලද සිවුර දෑතින් මදක් තැලීම (පහර දීම) සුදුසු ය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් තැනක පැසුණු සායම් දමන්නේ ද, එය සායම් ඔරුව (රජනදෝණි) යි. එහි අංශබඳ පටි, කායබන්ධන ආදිය ඇතිල්ලීම සුදුසු යැයි ගණ්ඨිපද කෘතියෙහි දක්වා ඇත.

ဂဏ္ဌိကေတိ ဝေဠုဒန္တဝိသာဏာဒိမယဂဏ္ဌိကေ. လေခါ ဝါတိ ဝဋ္ဋာဒိဘေဒါ လေခါ ဝါ. ပိဠကာတိ သာသပဗီဇသဒိသာ ခုဒ္ဒကဗုဗ္ဗုဠာ. ပါဠိကဏ္ဏိကဘေဒတောတိ မဏိကာဝဠိရူပပုပ္ဖကဏ္ဏိကရူပဘေဒတော. ‘‘ကပ္ပဗိန္ဒုဝိကာရော ဝါ န ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တထေဝ စီဝရေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ.

'ගණ්ඨිකෙ' යනු උණ, ඇත්දත්, අං ආදියෙන් කළ ගැටවල (බොත්තම්වල) ය. 'ලේඛා වා' යනු වටකුරු ආදී වූ රේඛා ය. 'පිළකා' යනු අබ ඇට බඳු වූ කුඩා බුබුළු ය. 'පාළිකණ්ණිකභේදතෝ' යනු මුතුමාල හැඩය, මල්කණි හැඩය ආදී විවිධ මෝස්තරයන් ය. 'කැපබින්දු විකෘති කිරීම ද නොසුදුසු ය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි' කියා දක්වා ඇත, එබැවින් සිවුර සම්බන්ධයෙන් ද එලෙසින් ම කටයුතු කළ යුතු ය.

၉. ပတ္တေ ဝါ ထာလကေ ဝါတိအာဒီသု ထာလကေတိ တမ္ဗာဒိမယေ ပုဂ္ဂလိကေ တိဝိဓေပိ ကပ္ပိယထာလကေ. န ဝဋ္ဋတီတိ မဏိဝဏ္ဏကရဏပယောဂေါ န ဝဋ္ဋတိ, တေလဝဏ္ဏပယောဂေါ ပန ဝဋ္ဋတိ. တေလဝဏ္ဏောတိ သမဏသာရုပ္ပဝဏ္ဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, မဏိဝဏ္ဏံ ပန ပတ္တံ အညေန ကတံ လဘိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ပတ္တမဏ္ဍလေတိ တိပုသီသာဒိမယေ ပတ္တဋ္ဌပနကမဏ္ဍလေ. ‘‘န ဘိက္ခဝေ ဝိစိတြာနိ ပတ္တမဏ္ဍလာနိ ဓာရေတဗ္ဗာနိ ရူပကာကိဏ္ဏာနိ ဘိတ္တိကမ္မကတာနီ’’တိ (စူဠဝ. ၂၅၃) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဘိတ္တိကမ္မံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, မကရဒန္တကံ ဆိန္ဒိတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၅၃) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘မကရဒန္တကံ ပန ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

9. 'පත්තේ වා ථාලකේ වා' (පාත්‍රයෙහි හෝ තැටියෙහි හෝ) යනාදී තන්හි 'ථාලකේ' යනු තඹ ආදියෙන් කළ, පෞද්ගලික වූ, ත්‍රිවිධ කප්පිය තැටිවල ය. 'න වට්ටති' යනු මැණික් පැහැයක් ගැන්වීමේ උත්සාහය සුදුසු නොවන බවයි, නමුත් තෙල් පැහැය (තෙල් සායම) ගැන්වීම සුදුසු ය. 'තෙල් පැහැය' යන්නෙන් අදහස් කළේ ශ්‍රමණ සාරුප්ප වර්ණයයි. වෙනත් අයෙකු විසින් කරන ලද මැණික් පැහැති පාත්‍රයක් ලැබුණහොත් එය පරිභෝජනය කිරීම සුදුසු යැයි පවසති. 'පත්තමණ්ඩලේ' යනු පාත්‍රය තබන බෙලෙක්, ඊයම් ආදියෙන් කළ පාදම (පාත්‍ර මණ්ඩලය) යි. 'මහණෙනි, චිත්‍ර මූර්තිවලින් සහ බිත්ති සිතුවම්වලින් විසිතුරු කරන ලද පාත්‍ර මණ්ඩල පරිහරණය නොකළ යුතු ය' යන දේශනාව නිසා 'බිත්ති සිතුවම් කැටයම් (භිත්තිකම්ම) නොසුදුසු ය' කියා දක්වන ලදී. 'මහණෙනි, මකර දන්ත කැටයම් කැපීමට අනුදනිමි' යි වදාළ හෙයින් 'මකර දන්ත කැටයම සුදුසු ය' කියා දක්වන ලදී. එහෙයින් පූර්වාචාරීහු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘ထာလကဿ စ ပတ္တဿ, ဗဟိ အန္တောပိ ဝါ ပန;

အာရဂ္ဂေန ကတာ လေခါ, န စ ဝဋ္ဋတိ ကာစိပိ.

තැටියක හෝ පාත්‍රයක හෝ පිටත හෝ ඇතුළත හෝ වේවා, ඉදිකටු තුඩකින් අඳින ලද කිසිදු රේඛාවක් සුදුසු නොවේ.

‘‘အာရောပေတွာ ဘမံ ပတ္တံ, မဇ္ဇိတွာ စေ ပစန္တိ စ;

‘မဏိဝဏ္ဏံ ကရိဿာမ’, ဣတိ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ.

පාත්‍රය කරකවන යන්ත්‍රයක (ලියවන පට්ටලයක) රඳවා, මැද, පුලුස්සා 'මීට මැණික් පැහැයක් දෙන්නෙමු' යි සිතා එලෙස කිරීම සුදුසු නොවේ.

‘‘ပတ္တမဏ္ဍလကေ ကိဉ္စိ;

ဘိတ္တိကမ္မံ န ဝဋ္ဋတိ;

န ဒေါသော ကောစိ တတ္ထဿ;

ကာတုံ မကရဒန္တက’’န္တိ.

පාත්‍ර මණ්ඩලයෙහි (පාත්‍රයේ අඩියෙහි හෝ වට රවුමෙහි) කිසිදු සිත්තම් කිරීමක් (චිත්‍ර ඇඳීමක්) සුදුසු නොවේ. එහි මකරදන්තක (කඳු මුදුන් වැනි හැඩතල) කිරීමෙහි කිසිදු වරදක් නැත.

ဝိနယသာရတ္ထသန္ဒီပနိယမ္ပိ [Pg.41] အာရဂ္ဂေနာတိ အာရကဏ္ဋကဂ္ဂေန, သူစိမုခေန ဝါ. ကာစိပိ လေခါတိ ဝဋ္ဋကဂေါမုတ္တာဒိသဏ္ဌာနာ ယာ ကာစိပိ ရာဇိ. ဘမံ အာရောပေတွာတိ ဘမေ အလ္လီယာပေတွာ. ပတ္တမဏ္ဍလကေတိ ပတ္တေ ဆဝိရက္ခဏတ္ထာယ တိပုသီသာဒီဟိ ကတေ ပတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ အာဓာရာဒီနံ ဥပရိ ကာတဗ္ဗေ ပတ္တမဏ္ဍလကေ. ဘိတ္တိကမ္မန္တိ နာနာကာရရူပကကမ္မဝိစိတ္တံ. ယထာဟ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဝိစိတြာနိ ပတ္တမဏ္ဍလာနိ ဓာရေတဗ္ဗာနိ ရူပကာကိဏ္ဏာနိ ဘိတ္တိကမ္မကတာနီ’’တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ပတ္တမဏ္ဍလေ. အဿာတိ ဘိက္ခုဿ. မကရဒန္တကန္တိ ဂိရိကူဋန္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဧဝံ ပတ္တထာလကာဒီသု ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ.

විනයසාරත්ථසන්දීපනියෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: 'ආරග්ගේන' යනු කටු අගකින් හෝ ඉඳිකටු තුඩකිනි. 'කාචිපි ලේඛා' යනු වටකුරු හෝ ගව මුත්‍රා වැගිරෙන ආකාරයේ (ඇදකුද සහිත) යම් රේඛාවක් හෝ ඉරි වැටීමකි. 'භමං ආරෝපෙත්වා' යනු කරකවන යන්ත්‍රයට සම්බන්ධ කිරීමයි. 'පත්තමණ්ඩලකේ' යනු පාත්‍රයේ පිටත සම ආරක්ෂා කරගනු පිණිස ඊයම්, ලෝකඩ ආදියෙන් කරනු ලබන, පාත්‍රයේ යටි කොටසෙහි ආධාරකවලට ඉහළින් තැබිය යුතු පාත්‍ර මණ්ඩලයෙහිය. 'භිත්තිකම්ම' යනු විවිධ රූප සටහන්වලින් විසිතුරු කිරීමයි. 'මහණෙනි, චිත්‍ර රූපවලින් ගහණ වූ, විසිතුරු සිතුවම් කළ පාත්‍ර මණ්ඩල නොධැරිය යුතුය' යන්නෙන් වදාළේ එබැවිනි. 'තත්ථ' යනු ඒ පාත්‍ර මණ්ඩලයෙහිය. 'අස්ස' යනු භික්ෂුවටය. 'මකරදන්තක' යනු කඳු මුදුන් වැනි හැඩතල ඇති කැටයම් බව පවසා ඇත. එබැවින් පාත්‍ර, තැටි ආදියෙහි මෙලෙස පිළිපැදිය යුතුය.

ဓမကရဏ…ပေ… လေခါ န ဝဋ္ဋတီတိ အာရဂ္ဂေန ဒိန္နလေခါ န ဝဋ္ဋတိ, ဇာတိဟိင်္ဂုလိကာဒိဝဏ္ဏေဟိ ကတလေခါ ပန ဝဋ္ဋတိ. ဆတ္တမုခဝဋ္ဋိယန္တိ ဓမကရဏဿ ဟတ္ထေန ဂဟဏတ္ထံ ကတဿ ဆတ္တာကာရဿ မုခဝဋ္ဋိယံ. ‘‘ပရိဿာဝနဗန္ဓဋ္ဌာနေ’’တိ ကေစိ. ဝိနယဝိနိစ္ဆယေပိ –

පෙරහන් කතුරෙහි (ධමකරණයෙහි)... [පෙ]... ඉරි ඇඳීම සුදුසු නොවේ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කටු තුඩකින් අඳින ලද රේඛාවන් සුදුසු නොවන බවයි. එහෙත් සාදිලිංගම් ආදී ස්වභාවික වර්ණවලින් අඳින ලද رේඛා සුදුසු වේ. 'ඡත්තමුඛවත්ථියං' යනු පෙරහන් කතුර අතින් ඇල්ලීම සඳහා කුඩයක හැඩයට සාදන ලද මුඛ වටයෙහිය. ඇතැම් කෙනෙක් 'පෙරහන බඳින ස්ථානයෙහි' යැයි පවසති. විනයවිනිච්ඡයෙහි ද මෙසේ වදාරා ඇත –

‘‘န ဓမ္မကရဏစ္ဆတ္တေ, လေခါ ကာစိပိ ဝဋ္ဋတိ;

ကုစ္ဆိယံ ဝါ ဌပေတွာ တံ, လေခံ တု မုခဝဋ္ဋိယ’’န္တိ. –

පෙරහන් කතුරෙහි කුඩය වැනි කොටසෙහි හෝ බඩ කොටසෙහි (මැද කොටසෙහි) කිසිදු රේඛාවක් ඇඳීම සුදුසු නොවේ. එහෙත් එම මුඛ වටයෙහි අඳිනා රේඛාව හැර (අනෙක් තැනක ඉරි නොගත යුතුය) –

ဝုတ္တံ. တဋ္ဋီကာယံ ပန ‘‘မုခဝဋ္ဋိယာ ယာ လေခါ ပရိဿာဝနဗန္ဓနတ္ထာယ အနုညာတာ, တံ လေခံ ဌပေတွာ ဓမကရဏစ္ဆတ္တေ ဝါ ကုစ္ဆိယံ ဝါ ကာစိ လေခါ န ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဓမကရဏေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ.

යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහි ටීකාවෙහි (ටැටීකාවෙහි) වනාහි: 'පෙරහන බැඳීම සඳහා මුඛ වටයෙහි අනුදැන වදාරන ලද රේඛාව හැර, පෙරහන් කතුරේ කුඩය වැනි කොටසෙහි හෝ මැද කොටසෙහි කිසිදු රේඛාවක් සුදුසු නොවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි' යනුවෙන් පවසා ඇත. එබැවින් එහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට ම පෙරහන් කතුර සම්බන්ධයෙන් පිළිපැදිය යුතුය.

၁၀. ကာယဗန္ဓနေ ပန ကက္ကဋက္ခီနီတိ ကက္ကဋကဿ အက္ခိသဒိသာနိ. မကရမုခန္တိ မကရမုခသဏ္ဌာနံ. ဒေဍ္ဍုဘသီသန္တိ ဥဒကသပ္ပသီသသဒိသသဏ္ဌာနာနိ. အစ္ဆီနီတိ ကုဉ္ဇရစ္ဆိသဏ္ဌာနာနိ. ဧကမေဝ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ဧကရဇ္ဇုကံ ဒွိဂုဏတိဂုဏံ ကတွာ ဗန္ဓိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဧကမေဝ ပန သတဝါရမ္ပိ သရီရံ ပရိက္ခိပိတွာ ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ဗဟုရဇ္ဇုကေ ဧကတော ကတွာ ဧကေန [Pg.42] နိရန္တရံ ဝေဌေတွာ ကတံ ဗဟုရဇ္ဇုကန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တံ မုရဇသင်္ခံ န ဂစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မုရဇဉှိ နာနာဝဏ္ဏေဟိ သုတ္တေဟိ မုရဇဝဋ္ဋိသဏ္ဌာနံ ဝေဌေတွာ ကရောန္တိ. ဣဒံ ပန မုရဇံ မဒ္ဒဝီဏသင်္ခါတံ ပါမင်္ဂသဏ္ဌာနဉ္စ ဒသာသု ဝဋ္ဋတိ ‘‘ကာယဗန္ဓနဿ ဒသာ ဇီရန္တိ. အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, မုရဇံ မဒ္ဒဝီဏ’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၇၈) ဝုတ္တတ္တာ.

10. කය බන්ධනයෙහි (පටියෙහි) වනාහි: 'කක්කටක්ඛීනි' යනු කකුළුවෙකුගේ ඇස් වැනි හැඩතලයන්ය. 'මකරමුඛ' යනු මකර මුඛයක හැඩයයි. 'දෙඩ්ඩුභසීස' යනු දියබරියෙකුගේ හිස වැනි හැඩතලයන්ය. 'අච්ඡීනි' යනු ඇතෙකුගේ ඇස් වැනි හැඩතලයන්ය. 'එකම සුදුසු වේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ: මෙහි තනි රණක් (නූලක්) දෙගුණ තෙගුණ කොට බැඳීම සුදුසු නොවන නමුත්, තනි පටියක් වුවද සිය වතාවක් වුව ශරීරය වටා වෙළා බැඳීම සුදුසු වන බවයි. 'නූල් රැසක් එක්කොට එක් නූලකින් එක දිගට වෙළා සාදන ලද පටිය බහුරජ්ජුක (බොහෝ නූල් ඇති පටියක්) ලෙස නොහැඳින්විය යුතුය, එය සුදුසු වේ' යැයි පැවසූ බැවින්, එය 'මුරජ' (මෘදංග/බෙර වාද්‍ය භාණ්ඩ හැඩයේ) විවීමට අයත් නොවන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, විවිධ වර්ණ නූල්වලින් බෙර වටයක හැඩය ගන්නා සේ වෙළා මුරජ සාදන බැවිනි. එහෙත් මෙම 'මුරජ', 'මද්දවීණ' (මෘදු වීණා හැඩය) සහ 'පාමංග' (ළය සරසන ආභරණ) හැඩතල පටියේ දසාවන්හි (දාරවල නූල් කෙඳිවල) සුදුසු වේ. 'කය බන්ධනයේ දසාවෝ දිරා යති. මහණෙනි, මම මුරජ ද මද්දවීණ ද අනුදනිමි' යි වදාළ බැවිනි.

ဝိဓေတိ ဒသာပရိယောသာနေ ထိရဘာဝါယ ဒန္တဝိသာဏသုတ္တာဒီဟိ ကတေ ဝိဓေ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၈၅) ပန ‘‘ကာယဗန္ဓနဿ ပါသန္တေ ဒသာမူလေ တဿ ထိရဘာဝတ္ထံ ကတ္တဗ္ဗေ ဒန္တဝိသာဏာဒိမယေ ဝိဓေ’’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌမင်္ဂလာနိ နာမ သင်္ခေါ, စက္ကံ, ပုဏ္ဏကုမ္ဘော, ဂယာ, သိရီဝစ္ဆော, အင်္ကုသော, ဓဇံ, သောဝတ္ထိကန္တိ. မစ္ဆယုဂဠဆတ္တနန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒိဝသေနပိ ဝဒန္တိ. ပရိစ္ဆေဒလေခါမတ္တန္တိ ဒန္တာဒီဟိ ကတဿ ဝိဓဿ ဥဘောသု ကောဋီသု ကာတဗ္ဗပရိစ္ဆေဒရာဇိမတ္တံ. ဝိနယဝိနိစ္ဆယပ္ပကရဏေပိ –

'විධෙ' යනු දසාවන් කෙළවර ශක්තිමත් භාවය සඳහා ඇත් දත්, අං, නූල් ආදියෙන් සාදන ලද ගාංචුවයි (බොත්තමයි). සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි: 'කය බන්ධනයේ වළල්ල කෙළවර නූල් කෙඳි මුල එහි ස්ථාවර භාවය පිණිස ඇත් දත්, අං ආදියෙන් කළ යුතු ගාංචුවයි' යනුවෙන් පවසා ඇත. 'අෂ්ට මංගල්‍යයන්' නම්: සංඛය, චක්‍රය, පූර්ණකුම්භය (පුන්කලස), ගජ (ඇතා), ශ්‍රීවත්සය, අංකුසය (හෙණ්ඩුව), ධජය (කොඩිය) සහ ස්වස්තිකයයි. මත්ස්‍ය යුගලය, කුඩය, නන්දියාවර්තය ආදී වශයෙන් ද පවසති. 'පරිච්ඡේදලේඛාමත්තං' යනු ඇත් දත් ආදියෙන් සාදන ලද ගාංචුවේ දෙකෙළවර සීමාවන් දැක්වීමට තබන ඉරක් (රේඛාවක්) පමණකි. විනයවිනිච්ඡය ප්‍රකරණයෙහි ද මෙසේ වදාරා ඇත –

‘‘သုတ္တံ ဝါ ဒိဂုဏံ ကတွာ, ကောဋ္ဋေန္တိ စ တဟိံ တဟိံ;

ကာယဗန္ဓနသောဘတ္ထံ, တံ န ဝဋ္ဋတိ ဘိက္ခုနော.

කය බන්ධනයේ සුන්දරත්වය සඳහා, නූල් දෙගුණ කොට තැනින් තැන මහතට ගෙතීම (මතු කිරීම) භික්ෂුවකට සුදුසු නොවේ.

‘‘ဒသာမုခေ ဒဠှတ္ထာယ, ဒွီသု အန္တေသု ဝဋ္ဋတိ;

မာလာကမ္မလတာကမ္မ-စိတ္တိကမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ.

දසාවන්ගේ මුඛයෙහි (නූල් කෙඳි පටන් ගන්නා තැන) ශක්තිමත් භාවය සඳහා දෙකෙළවරෙහි එසේ කිරීම සුදුසු වේ. එහෙත් මල්කම්, ලියකම් ආදියෙන් විසිතුරු කිරීම සුදුසු නොවේ.

‘‘အက္ခီနိ တတ္ထ ဒဿေတွာ;

ကောဋ္ဋိတေ ပန ကာ ကထာ.ကက္ကဋက္ခီနိ ဝါ တတ္ထ;

ဥဋ္ဌာပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ.

එහි ඇස් වැනි හැඩතල මතු වන සේ ගෙතීම ගැන කුමන කථාද? එහි කකුළුවන්ගේ ඇස් වැනි හැඩතල මතු කරවීම ද සුදුසු නොවේ.

‘‘ဃဋံ ဒေဍ္ဍုဘသီသံ ဝါ, မကရဿ မုခမ္ပိ ဝါ;

ဝိကာရရူပံ ယံ ကိဉ္စိ, န ဝဋ္ဋတိ ဒသာမုခေ.

පළස (කලසක්), දියබරි හිසක් හෝ මකර මුඛයක් හෝ වේවා, දසාවන්ගේ මුඛයෙහි යම්කිසි විසිතුරු හැඩයක් (විකාර රූපයක්) කිරීම සුදුසු නොවේ.

‘‘ဥဇုကံ [Pg.43] မစ္ဆကဏ္ဋံ ဝါ, မဋ္ဌံ ဝါ ပန ပဋ္ဋိကံ;

ခဇ္ဇူရိပတ္တကာကာရံ, ကတွာ ဝဋ္ဋတိ ကောဋ္ဋိတံ.

සෘජු වූ ද, මත්ස්‍ය කණ්ටක (මාළු කටු හැඩයේ) වූ ද, සිනිඳු වූ ද පටියක් හෝ රටඉඳි කොළයක හැඩය ගන්නා සේ වියන ලද පටියක් හෝ භාවිත කිරීම සුදුසු වේ.

‘‘ပဋ္ဋိကာ သူကရန္တန္တိ, ဒုဝိဓံ ကာယဗန္ဓနံ;

ရဇ္ဇုကာ ဒုဿပဋ္ဋာဒိ, သဗ္ဗံ တဿာနုလောမိကံ.

කය බන්ධනය (පටිය) පට්ඨිකා (පැතලි පටිය) සහ සූකරන්තක (ඌරු බඩවැල් හැඩයේ රවුම් පටිය) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ලණුව, රෙදි පටිය ආදී සියල්ල ඊට අනුලෝම වේ (ගැලපේ).

‘‘မုရဇံ မဒ္ဒဝီဏဉ္စ, ဒေဍ္ဍုဘဉ္စ ကလာဗုကံ;

ရဇ္ဇုယော စ န ဝဋ္ဋန္တိ, ပုရိမာ ဒွေဒသာ သိယုံ.

මුරජ, මද්දවීණ, දෙඩ්ඩුභක (දියබරි හැඩය), කලාබුක (නූල් පොකුරු) සහ ලණු කය බන්ධනය සඳහා සුදුසු නොවේ. එහෙත් මුල් දෙක (මුරජ සහ මද්දවීණ) දසාවන් (දාර) සඳහා විය හැකිය.

‘‘ဒသာ ပါမင်္ဂသဏ္ဌာနာ, နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ကာယဗန္ဓနေ;

ဧကာ ဒွိတိစတဿော ဝါ, ဝဋ္ဋန္တိ န တတော ပရံ.

කය බන්ධනයෙහි දසාවෝ (කෙඳි පටවල්) පාමංග (ළමා මාල/ආභරණ) හැඩයෙන් යුක්ත විය යුතු යැයි දක්වා ඇත. එයින් එකක්, දෙකක්, තුනක් හෝ හතරක් සුදුසු වන අතර ඊට වඩා වැඩි ගණනක් සුදුසු නොවේ.

‘‘ဧကရဇ္ဇုမယံ ဝုတ္တံ, မုနိနာ ကာယဗန္ဓနံ;

တဉ္စ ပါမင်္ဂသဏ္ဌာနံ, ဧကမ္ပိ စ န ဝဋ္ဋတိ.

මුනිවරයන් වහන්සේ විසින් කය බන්ධනය තනි නූලෙන් කළ යුතු යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් පාමංග හැඩයෙන් යුත් තනි නූලක් වුව ද (පටියක් ලෙස) සුදුසු නොවේ.

‘‘ရဇ္ဇုကေ ဧကတော ကတွာ, ဗဟူ ဧကာယ ရဇ္ဇုယာ;

နိရန္တရဉှိ ဝေဌေတွာ, ကတံ ဝဋ္ဋတိ ဗန္ဓိတုံ.

නූල් රැසක් එක් කොට, එක් නූලකින් එක දිගට වෙළා සකස් කරන ලද පටිය බැඳීම සුදුසු වේ.

‘‘ဒန္တကဋ္ဌဝိသာဏဋ္ဌိ-လောဟဝေဠုနဠဗ္ဘဝါ;

ဇတုသင်္ခမယာ သုတ္တ-ဖလဇာ ဝိဓကာ မတာ.

ඇත් දත්, ලී, අං, ඇට, ලෝහ, උණ බට, බට ගස්, ලාකඩ, hක්ගෙඩි, නූල් සහ ඵල වර්ග (ඇට වර්ග) වලින් සාදන ලද ගාංචු (විධක) සුදුසු යැයි දත යුතුය.

‘‘ကာယဗန္ဓနဝိဓေပိ, ဝိကာရော န စ ဝဋ္ဋတိ;

တတ္ထ တတ္ထ ပရိစ္ဆေဒ-လေခါမတ္တံ တု ဝဋ္ဋတီ’’တိ. –

කය බන්ධනයේ ගාංචුවෙහි ද කිසිදු විසිතුරු හැඩයක් (විකාරයක්) සුදුසු නොවේ. එහි තැනින් තැන සීමාවන් දක්වන රේඛාවක් (ඉරක්) පමණක් ඇඳීම සුදුසු වේ.

ဝုတ္တံ.

යනුවෙන් පවසා ඇත.

ဝိနယသာရတ္ထသန္ဒီပနိယမ္ပိ တဟိံ တဟိန္တိ ပဋ္ဋိကာယ တတ္ထ တတ္ထ. တန္တိ တထာကောဋ္ဋိတဒိဂုဏသုတ္တကာယဗန္ဓနံ. အန္တေသု ဒဠှတ္ထာယ ဒသာမုခေ ဒိဂုဏံ ကတွာ ကောဋ္ဋေန္တိ, ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ. စိတ္တကမ္ပီတိ မာလာကမ္မလတာကမ္မစိတ္တယုတ္တမ္ပိ ကာယဗန္ဓနံ. အက္ခီနီတိ ကုဉ္ဇရက္ခီနိ. တတ္ထာတိ ကာယဗန္ဓနေ န ဝဋ္ဋတီတိ ကာ ကထာ. ဥဋ္ဌာပေတုန္တိ ဥက္ကိရိတုံ.

විනයසාරත්ථසන්දීපනියෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: 'තහිං තහිං' යනු පටියෙහි තැනින් තැන යන්නයි. 'තං' යනු එසේ ගොතන ලද, දෙගුණ වූ නූලෙන් යුත් කය බන්ධනයයි. 'දෙකෙළවර ශක්තිමත් වීම පිණිස දසාවන්ගේ මුඛයෙහි දෙගුණ කොට ගොතනු ලැබේ, එය සුදුසු වේ' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'චිත්තකම්පි' යනු මල්කම්, ලියකම් ආදී සිත්තම්වලින් යුත් කය බන්ධනය ද වේ. 'අක්ඛීනි' යනු ඇතාගේ ඇස් වැනි හැඩතලයන්ය. 'තත්ථ' යනු කය බන්ධනයෙහි එය නුසුදුසු බව ගැන කුමන කථාද? 'උට්ඨාපේතුං' යනු මතු කර කැටයම් කිරීමයි.

ဃဋန္တိ ဃဋသဏ္ဌာနံ. ဒေဍ္ဍုဘသီသံ ဝါတိ ဥဒကသပ္ပသီသံ မုခသဏ္ဌာနံ ဝါ. ယံ ကိဉ္စိ ဝိကာရရူပံ ဒသာမုခေ န ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ စ ဥဘယပဿေသု မစ္ဆကဏ္ဋကယုတ္တံ မစ္ဆဿ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံ ဝိယ ယဿာ ပဋ္ဋိကာယ ဝါယနံ ဟောတိ, ဣဒံ ကာယဗန္ဓနံ [Pg.44] မစ္ဆကဏ္ဋကံ နာမ. ယဿ ခဇ္ဇူရိပတ္တသဏ္ဌာနမိဝ ဝါယနံ ဟောတိ, တံ ခဇ္ဇူရိပတ္တကာကာရံ နာမ.

'ඝටං' යනු කලසක හැඩයයි. 'දෙඩ්ඩුභසීසං වා' යනු දියබරියෙකුගේ හිසෙහි හෝ මුඛයෙහි හැඩයයි. දසාවන්ගේ මුඛයෙහි යම්කිසි විකෘති (විසිතුරු) හැඩයක් කිරීම නුසුදුසුය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි දෙපැත්තෙහි ම මත්ස්‍ය කණ්ටක (මාළු කටු) සහිත වූ, එනම් මත්ස්‍යයෙකුගේ පිටකටුව මෙන් වියන ලද කය බන්ධනය 'මත්ස්‍යකණ්ටක' නම් වේ. රටඉඳි කොළයක හැඩය ගන්නා සේ වියන ලද පටිය 'ඛජ්ජූරිපත්තකාකාර' නම් වේ.

ပကတိဝိကာရာ ပဋ္ဋိကာ သူကရန္တံ နာမ ကုဉ္စိကာကောသသဏ္ဌာနံ. တဿ ဒုဝိဓဿ ကာယဗန္ဓနဿ. တတ္ထ ရဇ္ဇုကာ သူကရန္တာနုလောမိကာ, ဒုဿပဋ္ဋံ ပဋ္ဋိကာနုလောမိကံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန မုဒ္ဒိကကာယဗန္ဓနံ ဂဟိတံ, တဉ္စ သူကရန္တာနုလောမိကံ. ယထာဟ ‘‘ဧကရဇ္ဇုကံ ပန မုဒ္ဒိကကာယဗန္ဓနဉ္စ သူကရန္တံ အနုလောမေတီ’’တိ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၂၇၈). တတ္ထ ရဇ္ဇုကာ နာမ ဧကာဝဋ္ဋာ, ဗဟုရဇ္ဇုကဿ အကပ္ပိယဘာဝံ ဝက္ခတိ. မုဒ္ဒိကကာယဗန္ဓနံ နာမ စတုရဿံ အကတွာ သဇ္ဇိတန္တိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ.

ප්‍රකෘති ස්වරූපයෙන් යුත් පටිය (පට්ටි) සහ යතුරු කොපුවක හැඩය ඇති සූකරන්ත (ඌරු වලිගය වැනි) නම් වූ ද්විවිධ කායබන්ධනයන් (පටි) අතුරින්, රැහැන් සහිත කායබන්ධනය (රජ්ජුක) සූකරන්තයට අනුකූල වේ. රෙදි පටිය (දුස්සපට්ට) සාමාන්‍ය පටියට අනුකූල වේ. 'ආදි' (යනාදී) ශබ්දයෙන් මුද්‍රිකා කායබන්ධනය (මුදු හැඩැති පටිය) ද ගනු ලැබේ. එය ද සූකරන්තයට අනුකූල වේ. 'එක් රැහැනක් ඇති කායබන්ධනය සහ මුද්‍රිකා කායබන්ධනය සූකරන්තයට අනුකූල වේ' යැයි (චූළවග්ග අටුවාවෙහි) දක්වා ඇත. එහි 'රජ්ජුකා' යනු තනි පොටක් ඇති රැහැනයි. රැහැන් කිහිපයක් ඇති පටියෙහි කැප නොවන (අකැප) බව පසුව පවසනු ඇත. මුද්‍රිකා කායබන්ධනය යනු සතරැස් නොවන සේ සකස් කරන ලද්දක් බව ගන්ථිපදයෙහි සඳහන් වේ.

မုရဇံ နာမ မုရဇဝဋ္ဋိသဏ္ဌာနံ ဝေဌေတွာ ကတံ. ဝေဌေတွာတိ နာနာသုတ္တေဟိ ဝေဌေတွာ. သိက္ခာဘာဇနဝိနိစ္ဆယေ ပန ‘‘ဗဟုကာ ရဇ္ဇုယော ဧကတော ကတွာ ဧကာယ ရဇ္ဇုယာ ဝေဌိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. မဒ္ဒဝီဏံ နာမ ပါမင်္ဂသဏ္ဌာနံ. ဒေဍ္ဍုဘကံ နာမ ဥဒကသပ္ပသဒိသံ. ကလာဗုကံ နာမ ဗဟုရဇ္ဇုကံ. ရဇ္ဇုယောတိ ဥဘယကောဋိယံ ဧကတော အဗန္ဓာ ဗဟုရဇ္ဇုယော, တထာဗန္ဓာ ကလာဗုကံ နာမ ဟောတိ. န ဝဋ္ဋန္တီတိ မုရဇာဒီနိ ဣမာနိ သဗ္ဗာနိ ကာယဗန္ဓနာနိ န ဝဋ္ဋန္တိ. ပုရိမာ ဒွေတိ မုရဇံ မဒ္ဒဝီဏနာမဉ္စာတိ ဒွေ. ‘‘ဒသာသု သိယု’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဝဏ္ဏလောပေန ‘‘ဒသာ သိယု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယထာဟ ‘‘မုရဇံ မဒ္ဒဝီဏန္တိ ဣဒံ ဒသာသုယေဝ အနုညာတ’’န္တိ.

'මුරජ' යනු මෘදංග (බෙර) වළල්ලක හැඩයට වෙළා කරන ලද්දකි. 'වෙළා' යනු නොයෙක් නූල්වලින් වෙළීමයි. සික්ඛාභාජන විනිශ්චයෙහි වනාහි 'රැහැන් බොහොමයක් එක් කොට තනි රැහැනකින් වෙළන ලද්දක්' යැයි පවසා ඇත. 'මද්දවීණ' යනු ළමා ආභරණයක් (පාමංග) බඳු හැඩයකි. 'දෙඩ්ඩුභක' යනු දියබරියා (දිය සර්පයෙක්) වැනිය. 'කලාබුක' යනු රැහැන් රාශියක් ඇති පටියයි. 'රජ්ජුයෝ' යනු දෙකෙළවරින් එක් කොට නොබැඳි රැහැන් රාශියකි. එසේ බැඳි කල එය කලාබුක නම් වේ. 'කැප නොවේ' (න වට්ටන්ති) යනු මුරජ ආදී මේ සියලු කායබන්ධනයෝ අකැප වෙති. 'පළමු දෙක' යනු මුරජ සහ මද්දවීණ යන දෙකයි. 'දසාසු සියුං' (දසාවන්හි විය යුතුය) යැයි කිව යුතු තැන ගාථා බන්ධනය නිසා අකුරු හැලීමෙන් 'දසා සියුං' යැයි දක්වන ලදී. 'මුරජ සහ මද්දවීණ යන මෙයට දසාවන්හි (පටියේ කෙළවර නූල්වල) ම අනුමැතිය දී ඇත' යැයි පැවසූ පරිදිය.

ပါမင်္ဂသဏ္ဌာနာတိ ပါမင်္ဂဒါမံ ဝိယ စတုရဿသဏ္ဌာနာ. ဧကရဇ္ဇုမယန္တိ နာနာဝဋ္ဋေ ဧကတော ဝဋ္ဋေတွာ ကတံ ရဇ္ဇုမယံ ကာယဗန္ဓနံ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘ရဇ္ဇုကာ ဒုဿပဋ္ဋာဒီ’’တိ ဧတ္ထ ဧကဝဋ္ဋရဇ္ဇုကာ ဂဟိတာ. ဣဓ ပန နာနာဝဋ္ဋေ ဧကတော ဝဋ္ဋေတွာ ကတာ ဧကာဝ ရဇ္ဇု ဂဟိတာ. တဉ္စာတိ တံ ဝါ နယမ္ပိ ဧကရဇ္ဇုကကာယဗန္ဓနံ ပါမင်္ဂသဏ္ဌာနေန ဂန္ထိတံ. ဧကမ္ပိ စ န ဝဋ္ဋတီတိ ကေဝလမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ.

'පාමංගසණ්ඨානා' යනු පාමංග මාලාවක් මෙන් සතරැස් හැඩයකි. 'එකරජ්ජුමයං' යනු නොයෙක් පොටවල් එක් කොට අඹරා සාදන ලද තනි රැහැනක් බඳු කායබන්ධනයයි. එය භාවිත කිරීම කැප බැවින්, 'රජ්ජුකා දුස්සපට්ටාදී' යන්නෙහි තනි පොටක් ඇති රැහැන ගන්නා ලදී. මෙහි වනාහි නොයෙක් පොටවල් එක් කොට අඹරන ලද එක් රැහැනක් ම ගනු ලැබේ. 'තඤ්ච' (එය ද) යනු ඒ ඒකකරජ්ජුක කායබන්ධනය ද පාමංග හැඩයෙන් ගොතන ලද්දකි. 'එකක් වුව ද කැප නොවේ' (එකම්පි ච න වට්ටති) යනු තනිව වුව ද කැප නොවන බවයි.

ဗဟူ [Pg.45] ရဇ္ဇုကေ ဧကတော ကတွာတိ ယောဇနာ. ဝဋ္ဋတိ ဗန္ဓိတုန္တိ မုရဇံ ကလာဗုကဉ္စ န ဟောတိ, ရဇ္ဇုကကာယဗန္ဓနမေဝ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အယံ ပန ဝိနိစ္ဆယော ‘‘ဗဟုရဇ္ဇုကေ ဧကတော ကတွာ ဧကေန နိရန္တရံ ဝေဌေတွာ ကတံ ဗဟုရဇ္ဇုကန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အဋ္ဌကထာဂတော ဣဓ ဝုတ္တော. သိက္ခာဘာဇနဝိနိစ္ဆယေ ‘‘ဗဟုရဇ္ဇုယော ဧကတော ကတွာ ဧကာယ ဝေဌိတံ မုရဇံ နာမာ’’တိ ယံ ဝုတ္တံ, တံ ဣမိနာ ဝိရုဇ္ဈနတော န ဂဟေတဗ္ဗံ.

'රැහැන් බොහොමයක් එක් කොට' යන්න සම්බන්ධයයි. 'බැඳීම කැප වේ' යනු එය මුරජයක් හෝ කලාබුකයක් නොවන බවත්, රැහැන් සහිත කායබන්ධනයක් ම වන බවත් අදහසයි. 'රැහැන් බොහොමයක් එක් කොට තනි රැහැනකින් නොකඩවා වෙළා කරන ලද්ද බහුරජ්ජුක (රැහැන් රාශියක් ඇති පටියක්) යැයි නොකිය යුතු ය, එය කැප වේ' යන අටුවාවෙහි සඳහන් විනිශ්චය මෙහි දක්වන ලදී. සික්ඛාභාජන විනිශ්චයෙහි 'රැහැන් බොහොමයක් එක් කොට එකකින් වෙළන ලද්ද මුරජ නම් වේ' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය මෙයට පටහැනි වන බැවින් පිළි නොගත යුතුය.

ဒန္တ-သဒ္ဒေန ဟတ္ထိဒန္တာ ဝုတ္တာ. ဇတူတိ လာခါ. သင်္ခမယန္တိ သင်္ခနာဘိမယံ. ဝိဓကာ မတာတိ ဧတ္ထ ဝေဓိကာတိပိ ပါဌော, ဝိဓပရိယာယော. ကာယဗန္ဓနဝိဓေတိ ကာယဗန္ဓနဿ ဒသာယ ထိရဘာဝတ္ထံ ကဋ္ဌဒန္တာဒီဟိ ကတေ ဝိဓေ. ဝိကာရော အဋ္ဌမင်္ဂလာဒိကော. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ. တု-သဒ္ဒေန ဃဋာကာရောပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတီတိ အတ္ထော ပကာသိတော, တသ္မာ တေန နယေန ကာယဗန္ဓနဝိစာရော ကာတဗ္ဗောတိ.

'දන්ත' ශබ්දයෙන් ඇත්දත් අදහස් කෙරේ. 'ජතු' යනු ලාකඩ ය. 'සංඛමයං' යනු සක්ගෙඩිවලින් (සක් නැබෙන්) කරන ලද්දකි. 'විධකා මතා' (බොත්තම් ලෙස සලකන ලදී) යන්නෙහි 'වේධිකා' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එය 'විධ' යන්නෙහි පර්යාය වචනයකි. 'කායබන්ධන විධ' යනු කායබන්ධනයෙහි දසාවන් (කෙළවරවල්) ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ලී, දත් ආදියෙන් කරන ලද බොත්තමෙහි (විධයෙහි) ය. 'විකාර' යනු අෂ්ට මංගලාදී සැරසිලි ය. 'තත්ථ තත්ථ' යනු ඒ ඒ තැන ය. 'තු' ශබ්දයෙන් කළයක හැඩය (ඝටාකාරය) ද කැප වන බව දක්වයි යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් ඒ ක්‍රමයට කායබන්ධනය පිළිබඳ විමසීම කළ යුතුය.

၁၁. အဉ္ဇနိယံ ‘‘ဥဇုကမေဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ စတုရဿာဒိသဏ္ဌာနာပိ ဝင်္ကဂတိကာ န ဝဋ္ဋတိ. သိပါဋိကာယာတိ ဝါသိအာဒိဘဏ္ဍပက္ခိပနေ. ဝိနယဝိနိစ္ဆယပ္ပကရဏေ ပန –

11. අංජන තලාව (අඳුන් ගාන කුප්පිය) සම්බන්ධයෙන් 'කෙළින් ම විය යුතුය' (උජුකමේව) යැයි පවසා ඇති බැවින්, සතරැස් ආදී හැඩයක් තිබුණ ද එහි ඇතුළත වංගු සහිත මාර්ගයක් ඇත්නම් කැප නොවේ. 'සිපාටිකාය' යනු වෑ ආදී මෙවලම් බහාලන කොපුවෙහි ය. විනයවිනිශ්චය ප්‍රකරණයෙහි වනාහි –

‘‘မာလာကမ္မလတာကမ္မ-နာနာရူပဝိစိတ္တိတာ;

န စ ဝဋ္ဋတိ ဘိက္ခူနံ, အဉ္ဇနီ ဇနရဉ္ဇနီ.

''මල්කම්, ලියකම් සහ නොයෙක් රූපයන්ගෙන් විසිතුරු කරන ලද, ලෝකයා සතුටු කරවන සුලු අඳුන් කුප්පිය (අංජනී) භික්ෂූන්ට කැප නොවේ.

‘‘တာဒိသံ ပန ဃံသိတွာ, ဝေဌေတွာ သုတ္တကေန ဝါ;

ဝဠဉ္ဇန္တဿ ဘိက္ခုဿ, န ဒေါသော ကောစိ ဝိဇ္ဇတိ.

නමුත් එවැනි සැරසිලි මැද දමා (ගා දමා) හෝ නූලකින් වෙළා හෝ පරිහරණය කරන භික්ෂුවට කිසිදු වරදක් (ඇවැතක්) සිදු නොවේ.

‘‘ဝဋ္ဋာ ဝါ စတုရဿာ ဝါ, အဋ္ဌံသာ ဝါပိ အဉ္ဇနီ;

ဝဋ္ဋတေဝါတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, ဝဏ္ဏမဋ္ဌာ န ဝဋ္ဋတိ.

වටකුරු වූ ද, සතරැස් වූ ද, අටැස් වූ ද අඳුන් කුප්පිය කැප වන බව ම දක්වන ලදී. (නමුත්) වර්ණවත් ලෙස ඔපදමන ලද (හෝ සිතුවම් කළ) කුප්පිය කැප නොවේ.

‘‘တထာဉ္ဇနိသလာကာပိ, အဉ္ဇနိထဝိကာယ စ;

နာနာဝဏ္ဏေဟိ သုတ္တေဟိ, စိတ္တကမ္မံ န ဝဋ္ဋတိ.

එසේම අඳුන් කූරෙහි ද, අඳුන් මල්ලෙහි ද නොයෙක් පැහැති නූල්වලින් කරන ලද විසිතුරු කැටයම් (චිත්‍ර කර්ම) කැප නොවේ.

‘‘ဧကဝဏ္ဏေန [Pg.46] သုတ္တေန, သိပါဋိံ ယေန ကေနစိ;

ယံ ကိဉ္စိ ပန သိဗ္ဗေတွာ, ဝဠဉ္ဇန္တဿ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. –

කහ ආදී යම් කිසි එක් වර්ණයක නූලකින් සිපාටිකාව (කොපුව) මසා පරිහරණය කරන්නාට එය කැප වේ.''

အာဂတံ.

යනුවෙන් පැමිණ ඇත.

တဋ္ဋီကာယမ္ပိ မာလာ…ပေ… စိတ္တိတာတိ မာလာကမ္မလတာကမ္မေဟိ စ မိဂပက္ခိရူပါဒိနာနာရူပေဟိ စ ဝိစိတ္တိတာ. ဇနရဉ္ဇနီတိ ဗာလဇနပလောဘိနီ. အဋ္ဌံသာ ဝါပီတိ ဧတ္ထ အပိ-သဒ္ဒေန သောဠသံသာဒီနံ ဂဟဏံ. ဝဏ္ဏမဋ္ဌာတိ မာလာကမ္မာဒိဝဏ္ဏမဋ္ဌာ. အဉ္ဇနီသလာကာပိ တထာ ဝဏ္ဏမဋ္ဌာ န ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ. အဉ္ဇနီထဝိကာယ စ နာနာဝဏ္ဏေဟိ သုတ္တေဟိ စိတ္တကမ္မံ န ဝဋ္ဋတီတိ ပါဌော ယုဇ္ဇတိ, ‘‘ထဝိကာပိ ဝါ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ, သော န ဂဟေတဗ္ဗော. ‘‘ပီတာဒိနာ ယေန ကေနစိ ဧကဝဏ္ဏေန သုတ္တေန ပိလောတိကာဒိမယံ ကိဉ္စိပိ သိပါဋိကံ သိဗ္ဗေတွာ ဝဠဉ္ဇန္တဿ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ’’တိ အာဂတံ.

එහි ටීකාවෙහි ද 'මාලා...පෙ... චිත්තිතා' යනු මල්කම්, ලියකම්වලින් සහ මුව, පක්ෂි රූප ආදී නොයෙක් රූපවලින් විසිතුරු කරන ලද්ද යන්නයි. 'ජනරංජනී' යනු අඥාන ජනයා ප්‍රඥා රහිතව මුළා කරවන සුලු යන්නයි. 'අට්ඨංසා වාපි' යන්නෙහි 'අපි' ශබ්දයෙන් සොළසැස් (පසළොස්/දහසය මුහුණත් ඇති) ආදිය ද ගනු ලැබේ. 'වණ්ණමට්ඨා' යනු මල්කම් ආදී වර්ණයන්ගෙන් ඔපදමන ලද්ද යන්නයි. අඳුන් කූර ද එසේ වර්ණයෙන් ඔප දැමූ කල කැප නොවේ යන්න සම්බන්ධයයි. 'අංජනීථවිකාය ච නානාවණ්ණේහි සත්තේහි චිත්තකම්මං න වට්ටති' (නොයෙක් පැහැති නූලෙන් කළ විසිතුරු වැඩ අඳුන් මල්ලෙහි ද කැප නොවේ) යන පාඨය සුදුසු ය. 'ථවිකාපි වා' යන පාඨයක් ද පෙනේ, එය නොගත යුතුය. 'කහ ආදී යම් කිසි එක් වර්ණයක නූලකින් රෙදි කඩින් කළ යම් සිපාටිකාවක් (කොපුවක්) මසා පරිහරණය කරන්නාට කැප වේ යන්න සම්බන්ධයයි' යනුවෙන් පැමිණ ඇත.

၁၂. အာရကဏ္ဋကာဒီသု အာရကဏ္ဋကေတိ ပေါတ္ထကာဒိအဘိသင်္ခရဏတ္ထံ ကတေ ဒီဃမုခသတ္ထကေ. ဘမကာရာနံ ဒါရုအာဒိလိခနသတ္ထကန္တိ ကေစိ. ဝဋ္ဋမဏိကန္တိ ဝဋ္ဋံ ကတွာ ဥဋ္ဌာပေတဗ္ဗဗုဗ္ဗုဠကံ. အညန္တိ ဣမိနာ ပိဠကာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ပိပ္ဖလိကေတိ ယံ ကိဉ္စိ ဆေဒနကေ ခုဒ္ဒကသတ္ထေ. မဏိကန္တိ ဧကဝဋ္ဋမဏိ. ပိဠကန္တိ သာသပမတ္တိကာမုတ္တရာဇိသဒိသာ ဗဟုဝဋ္ဋလေခါ. ဣမသ္မိံ အဓိကာရေ အဝုတ္တတ္တာ လေခနိယံ ယံ ကိဉ္စိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ ပန ‘‘ကုဉ္စိကာယ သေနာသနပရိက္ခာရတ္တာ သုဝဏ္ဏရူပိယမယာပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဆာယာ ဒိဿတိ. ‘ကုဉ္စိကာယ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ န ဝဋ္ဋတီ’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၈၅) ဝစနတော အညေ ကပ္ပိယလောဟာဒိမယာဝ ကုဉ္စိကာ ကပ္ပန္တိ ပရိဟရဏီယပရိက္ခာရတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာရကဏ္ဋကော ပေါတ္ထကာဒိကရဏသတ္ထကဇာတိ, အာမဏ္ဍသာရကော အာမလကဖလမယောတိ ဝဒန္တိ.

12. 'ආරකණ්ටක' ආදියේ දී 'ආරකණ්ටක' යනු පුස්කොළ පොත් ආදිය සකස් කිරීම සඳහා සාදන ලද දිගු මුවක් (තුඩක්) ඇති කුඩා පිහියයි. සමහරු එය ලියවන පට්ටල්කරුවන්ගේ ලී ආදිය කැටයම් කරන ආයුධයක් යැයි පවසති. 'වට්ටමණික' යනු රවුම් කොට මතු කරන ලද බුබුළක් වැනි සැරසිල්ලකි. 'අඤ්ඤං' (අනෙක්) යන්නෙන් බිබිලි (පිළකා) ආදිය ද ගනු ලැබේ. 'පිප්ඵලිකා' යනු කැපීම සඳහා ගන්නා යම් කුඩා පිහියකි (හෝ කතුරකි). 'මණික' යනු තනි වටකුරු මැණිකකි (හෝ පබළුවකි). 'පිළකා' යනු අබ ඇට හෝ මුතු වැල් බඳු වූ වටකුරු රේඛා රාශියකි. මේ කොටසෙහි සඳහන් නොවන බැවින්, පන්හිඳෙහි (ලේඛනියෙහි) යම්කිසි වර්ණවත් ඔපදැමීමක් කැප වේ යැයි පවසති. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි වනාහි 'යතුර සේනාසන පරිෂ්කාරයක් වන බැවින්, රන් රිදීවලින් කළ එකක් වුව ද කැප වන බවක් පෙනේ. 'යතුරෙහි වර්ණවත් ඔපදැමීම් කටයුතු කැප නොවේ' (පාරාජිකා අටුවාව) යන වචනයට අනුව, පරිහරණය කළ යුතු පරිෂ්කාරයක් බැවින් වෙනත් කැප වූ ලෝහ වර්ගවලින් කළ යතුරු ම සුදුසු වේ' යැයි පවසා ඇත. ආරකණ්ටකය යනු පුස්කොළ පොත් ආදිය තැනීමට ගන්නා පිහි වර්ගයක් බවත්, ආමණ්ඩසාරකය යනු නෙල්ලි ගෙඩියක හැඩයට කළ දෙයක් බවත් පවසති.

ဝလိတကန္တိ [Pg.47] နခစ္ဆေဒနကာလေ ဒဠှဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဝလိယုတ္တမေဝ ကရောန္တိ. တသ္မာ တံ ဝဋ္ဋတီတိ ဣမိနာ အညမ္ပိ ဝိကာရံ ဒဠှီကမ္မာဒိအတ္ထာယ ကရောန္တိ, န ဝဏ္ဏမဋ္ဌတ္ထာယ, တံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပိတံ, တေန စ ကတ္တရဒဏ္ဍကောဋိယံ အညမညံ သံဃဋ္ဋနေန သဒ္ဒနိစ္ဆရဏတ္ထာယ ကတဝလယာဒိကံ အဝုတ္တမ္ပိ ယတော ဥပပန္နံ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ဒဠှီကမ္မာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပရိဿယဝိနောဒနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ, တေန ကတ္တရယဋ္ဌိကောဋိယံ ကတဝလယာနံ အညမညသံဃဋ္ဋနေန သဒ္ဒနိစ္ဆရဏံ ဒီဃဇာတိကာဒိပရိဿယဝိနောဒနတ္ထံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. တေနာဟ အာစရိယဝရော –

‘වලිතක’ (රැලි ගැසූ බව) යනු නියපොතු කපන විට තදින් අල්ලා ගැනීම සඳහා රැලි සහිතවම සාදන දෙයකි. එබැවින් එය කැප වේ (සුදුසු වේ). මේ හේතුවෙන්, අලංකාරය පිණිස නොව ශක්තිමත් කිරීම ආදී ප්‍රයෝජනයක් සඳහා කරනු ලබන වෙනත් යම් වෙනස් කිරීමක් ද කැපවන බව දක්වා ඇත. එමඟින් කැති දණ්ඩේ කෙළවරෙහි එකිනෙක ගැටීමෙන් ශබ්දය නික්මවීම පිණිස සාදන ලද වළලු ආදිය ද මෙහි කෙලින්ම වදාරා නොමැති වුවද සුදුසු බවට පත් වෙයි. මෙහි ‘දළ්හීකම්මාදි’ (ශක්තිමත් කිරීම් ආදී) යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් උපද්‍රවයන් වළක්වා ගැනීම් ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. එයින්, කැති දණ්ඩ කෙළවරේ සාදන ලද වළලු එකිනෙක ගැටීමෙන් ශබ්දයක් ඇති කිරීම සර්පයන් වැනි සතුන්ගෙන් සිදුවන අනතුරු වළක්වා ගැනීමට හේතුවන බැවින්, එය සුදුසු බව පෙන්වා දෙයි. ඒ පිළිබඳව උතුම් ආචාර්යවරයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ –

‘‘မဏိကံ ပိဠကံ ဝါပိ, ပိပ္ဖလေ အာရကဏ္ဋကေ;

ဌပေတုံ ပန ယံ ကိဉ္စိ, န စ ဝဋ္ဋတိ ဘိက္ခုနော.

නියකතුරෙහි හෝ කටු සහිත උපකරණයෙහි, මැණිකක් බඳු නෙරීමක් හෝ කුඩා බිබිලක් බඳු නෙරීමක් හෝ වෙනත් යම්කිසි සැරසිල්ලක් තැබීම භික්ෂුවට කැප නොවේ.

‘‘ဒဏ္ဍကေပိ ပရိစ္ဆေဒ-လေခါမတ္တံ တု ဝဋ္ဋတိ;

ဝလိတွာ စ နခစ္ဆေဒံ, ကရောန္တီတိ ဟိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

එහි මිටෙහි (දණ්ඩෙහි) සීමා ලකුණු කරන රේඛාවක් පමණක් ඇඳීම සුදුසුය. රැලි සහිත කොට නියපොතු කපන බැවින් එය කැප වේ.

တဿ ဝဏ္ဏနာယမ္ပိ မဏိကန္တိ ထူလဗုဗ္ဗုဠံ. ပီဠကန္တိ သုခုမဗုဗ္ဗုဠံ. ပိပ္ဖလေတိ ဝတ္ထစ္ဆေဒနသတ္ထေ. အာရကဏ္ဋကေတိ ပတ္တဓာရဝလယာနံ ဝိဇ္ဈနကဏ္ဋကေ. ဌပေတုန္တိ ဥဋ္ဌာပေတုံ. ယံ ကိဉ္စီတိ သေသဝဏ္ဏမဋ္ဌမ္ပိ စ. ဒဏ္ဍကေတိ ပိပ္ဖလိဒဏ္ဍကေ. ယထာဟ ‘‘ပိပ္ဖလိကေပိ မဏိကံ ဝါ ပိဠကံ ဝါ ယံ ကိဉ္စိ ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဒဏ္ဍကေ ပန ပရိစ္ဆေဒလေခါ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ပရိစ္ဆေဒလေခါမတ္တန္တိ အာဏိဗန္ဓနဋ္ဌာနံ ပတွာ ပရိစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ ဧကာဝ လေခါ ဝဋ္ဋတီတိ. ဝလိတွာတိ ဥဘယကောဋိမုခံ ကတွာ မဇ္ဈေ ဝလိယော ဂါဟေတွာ နခစ္ဆေဒံ ယသ္မာ ကရောန္တိ, တသ္မာ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာတိ အာဂတာ.

එහි විවරණයෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: ‘මණිකං’ යනු විශාල බුබුලකි. ‘පීළකං’ යනු සියුම් බුබුලකි. ‘පිප්ඵලේ’ යනු රෙදි කපන ආයුධයෙහි ය. ‘ආරකණ්ටකේ’ යනු පාත්‍රය ධරණ වළලු විදින කටුවෙහි ය. ‘ඨපේතුං’ යනු මතු කර තැබීමට ය. ‘යං කිඤ්චි’ යන්නෙන් ඉතිරි අලංකාර කැටයම් ආදිය ද අදහස් වේ. ‘දණ්ඩකේ’ යනු නියකතුරු මිටෙහි ය. ඒ බව, “නියකතුරෙහි ද මැණිකක් බඳු හෝ බිබිලක් බඳු හෝ වෙනත් යම් කිසිවක් මතු කර තැබීම නොකැප ය, එහෙත් මිටෙහි සීමා ලකුණු කරන රේඛාවක් තැබීම කැප ය” යැයි වදාරන ලදී. ‘පරිච්ඡේදලේඛාමත්තං’ යනු මුද්‍රාව තබන (හෝ අමුණන) ස්ථානයට පැමිණ වෙන් කර ගැනීම සඳහා එකම එක රේඛාවක් තැබීම සුදුසු බවයි. ‘වලිත්වා’ යනු දෙකෙළවර මුහුණත් කොට මැද රැලි ගන්වා නියපොතු කපන ආයුධය සාදන බැවින්, එය සුදුසු වේ යනුවෙන් මෙහි යෙදුම පැමිණ ඇත.

ဥတ္တရာရဏိယံ မဏ္ဍလန္တိ ဥတ္တရာရဏိယာ ပဝေသနတ္ထံ အာဝါဋမဏ္ဍလံ ဟောတိ. ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနဝါသိယံ ဥဇုကမေဝ ဗန္ဓိတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ဥဇုကမေဝါတိ ဣမိနာ ဝင်္ကံ ကတွာ ဗန္ဓိတုံ န [Pg.48] ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ, တေနေဝ အဉ္ဇနိယမ္ပိ တထာ ဒဿိတံ. ဥဘောသု ပဿေသု ဧကပဿေ ဝါတိ ဝစနသေသော, ဝါသိဒဏ္ဍဿ ဥဘောသု ပဿေသု ဒဏ္ဍကောဋီနံ အစလနတ္ထံ ဗန္ဓိတုန္တိ အတ္ထော. ကပ္ပိယလောဟေန စတုရဿံ ဝါ အဋ္ဌံသံ ဝါ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇနာ.

‘උත්තරාරණියං මණ්ඩලං’ යනු ගිනි නිපදවන ඉහළ දණ්ඩ ඇතුළු කිරීම සඳහා වන සිදුර සහිත වටකුරු කොටසයි. ‘දැහැටි කපන වෑයෙහි කෙළින්ම බැඳීමට’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි ‘කෙළින්ම’ (උජුකමේව) යන්නෙන් ඇද කොට බැඳීම නොකැප බව පෙන්වා දෙයි. ඒ නිසාම අඳුන් කූරෙහි ද එලෙසම දක්වා ඇත. ‘දෙපැත්තෙහි හෝ එක් පැත්තක’ යනු වාක්‍යයේ ඉතිරි කොටසයි. එනම්, වෑ දණ්ඩේ දෙපැත්තෙහි දණ්ඩේ කෙළවරවල් නොසෙල්වෙන සේ බැඳීම යන්න මෙහි අදහසයි. කැප වූ ලෝහයකින් සතරැස් කොට හෝ අටපට්ටම් කොට එය සැදීම සුදුසුය යන්න මෙහි යෙදුමයි.

၁၃. အာမဏ္ဍသာရကေတိ အာမလကဖလာနိ ပိသိတွာ တေန ကက္ကေန ကတတေလဘာဇနေ. တတ္ထ ကိရ ပက္ခိတ္တံ တေလံ သီတံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အာစရိယေန –

13. ‘ආමණ්ඩසාරකේ’ යනු නෙල්ලි ගෙඩි අඹරා එම කල්කය ආලේප කර සාදන ලද තෙල් භාජනයෙහි ය. එහි බහාලන ලද තෙල් සිසිල් වන බව කියනු ලැබේ. ඒ බව ආචාර්යවරයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ဥတ္တရာရဏိယံ ဝါပိ, ဓနုကေ ပေလ္လဒဏ္ဍကေ;

မာလာကမ္မာဒိ ယံ ကိဉ္စိ, ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ န ဝဋ္ဋတိ.

ගිනි නිපදවන ඉහළ දණ්ඩෙහි වුවද, (ගිනි නිපදවන) දුන්නෙහි හෝ තල්ලු කරන දණ්ඩෙහි හෝ මල්කම් ආදී කිසිදු ආකාරයක අලංකාර සැරසිල්ලක් කිරීම නොකැප ය.

‘‘သဏ္ဍာသေ ဒန္တကဋ္ဌာနံ, တထာ ဆေဒနဝါသိယာ;

ဒွီသု ပဿေသု လောဟေန, ဗန္ဓိတုံ ပန ဝဋ္ဋတိ.

එසේම, අඬුවෙහි ද දැහැටි කපන වෑයෙහි ද දෙපැත්තෙන් කැප ලෝහයෙන් බැඳීම සුදුසු ය.

‘‘တထာ ကတ္တရဒဏ္ဍေပိ, စိတ္တကမ္မံ န ဝဋ္ဋတိ;

ဝဋ္ဋလေခါဝ ဝဋ္ဋန္တိ, ဧကာ ဝါ ဒွေပိ ဟေဋ္ဌတော.

එලෙසම කැති දණ්ඩෙහි ද චිත්‍රකර්ම කිරීම නොකැප ය. එහි පහළ කොටසෙහි වටකුරු රේඛා එකක් හෝ දෙකක් ඇඳීම පමණක් සුදුසු ය.

‘‘ဝိသာဏေ နာဠိယံ ဝါပိ, တထေဝါမဏ္ဍသာရကေ;

တေလဘာဇနကေ သဗ္ဗံ, ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ တု ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

අඟෙහි ද, නළයෙහි ද, එසේම නෙල්ලි කල්කයෙන් කළ තෙල් භාජනයෙහි ද සියලු ආකාරයේ අලංකාර සැරසිලි කිරීම සුදුසු ය.

ဋီကာယမ္ပိ အရဏိသဟိတေ ဘန္တကိစ္စကရော ဒဏ္ဍော ဥတ္တရာရဏီ နာမ. ဝါပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန အဓရာရဏိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဥဒုက္ခလဒဏ္ဍဿေတံ အဓိဝစနံ. အဉ္ဆနကယန္တဓနု ဓနုကံ နာမ. မုသလမတ္ထကပီဠနဒဏ္ဍကော ပေလ္လဒဏ္ဍကော နာမ. သဏ္ဍာသေတိ အဂ္ဂိသဏ္ဍာသေ. ဒန္တကဋ္ဌာနံ ဆေဒနဝါသိယာ တထာ ယံ ကိဉ္စိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ န ဝဋ္ဋတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဒွီသု ပဿေသူတိ ဝါသိယာ ဥဘောသု ပဿေသု. လောဟေနာတိ ကပ္ပိယလောဟေန. ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဥဇုကမေဝ ဝါ စတုရဿံ ဝါ အဋ္ဌံသံ ဝါ ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သဏ္ဍာသေတိ အဂ္ဂိသဏ္ဍာသေတိ နိဿန္ဒေဟေ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပနေတ္ထ သူစိသဏ္ဍာသော ဒဿိတော[Pg.49]. ဟေဋ္ဌာတိ ဟေဋ္ဌာ အယောပဋ္ဋဝလယေ. ‘‘ဥပရိ အဟိစ္ဆတ္တကမကုဠမတ္တ’’န္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ဝိသာဏေတိ တေလာသိဉ္စနကဂဝယမဟိံသာဒိသိင်္ဂေ. နာဠိယံ ဝါပီတိ ဝေဠုနာဠိကာဒိနာဠိယံ. အပိ-သဒ္ဒေန အလာဗုံ သင်္ဂဏှာတိ. အာမဏ္ဍသာရကေတိ အာမလကစုဏ္ဏမယတေလဃဋေ. တေလဘာဇနကေတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေယေဝ တေလဘာဇနေ. သဗ္ဗံ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ ဝဋ္ဋတီတိ ပုမိတ္ထိရူပရဟိတံ မာလာကမ္မာဒိ သဗ္ဗံ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဂတံ.

ටීකාවෙහි ද දක්වා ඇත්තේ – ගිනි නිපදවන උපකරණය හා සම්බන්ධ වී, කරකැවීමේ කාර්යය කරන දණ්ඩ ‘උත්තරාරණී’ නම් වන බවයි. ‘වාපි’ (වුවද) යන්නෙහි ‘පි’ ශබ්දයෙන් පහළ ගිනි දණ්ඩ (අධරාරණි) ද සංග්‍රහ වේ. මෙය වංගෙඩි දණ්ඩට (මෝලට) භාවිත වන නමකි. අඳුන් ගාන යන්ත්‍රයේ දුන්න ‘ධනුක’ නම් වේ. මෝල්ගහ මුදුන තෙරපන දණ්ඩ ‘පෙල්ලදණ්ඩක’ නම් වේ. ‘සණ්ඩාසේ’ යනු ගිනි අඬුවෙහි ය. දැහැටි කපන වෑයෙහි ද එලෙසම යම්කිසි අලංකාර සැරසිල්ලක් කිරීම නොකැප ය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ද්වීසු පස්සේසු’ යනු වෑයේ දෙපැත්තෙහි ය. ‘ලෝහේන’ යනු කැප ලෝහයෙන් ය. ‘බැඳීම සුදුසු ය’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කෙළින්ම හෝ සතරැස්ව හෝ අටපට්ටම්ව බැඳීම සුදුසු බවයි. ‘සණ්ඩාසේ’ යනු ‘ගිනි අඬුව’ යැයි සැකයකින් තොරව දක්වා ඇත. එහෙත් මෙහි අටුවාවෙහි දක්වා ඇත්තේ සූචි අඬුව (කටු අඬුව) ය. ‘හෙට්ඨා’ යනු පහළින් ඇති යකඩ පටියෙහි/වළල්ලෙහි ය. “ඉහළින් නයිපෙන බඳු හෝ පොහොට්ටුවක් බඳු වූ පමණක්” යැයි අටුවාවෙහි වදාරන ලදී. ‘විසාණේ’ යනු තෙල් වත්කරන කුළු හරකුන්, මී හරකුන් ආදීන්ගේ අඟෙහි ය. ‘නාළියං වාපි’ යනු උණ බට ආදී නළයෙහි ය. මෙහි ‘අපි’ ශබ්දයෙන් ලබු කැටය ද සංග්‍රහ වේ. ‘ආමණ්ඩසාරකේ’ යනු නෙල්ලි කුඩු මිශ්‍ර තෙල් කළයෙහි ය. ‘තේලභාජනකේ’ යනු ඉහත සඳහන් කළ පරිදි වූ තෙල් භාජනයෙහි ය. ‘සියලු අලංකාර සැරසිලි සුදුසු ය’ යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ රූපවලින් තොර වූ මල්කම් ආදී සියලු අලංකාර සැරසිලි සුදුසු බවයි.

ဘူမတ္ထရဏေတိ ကဋသာရာဒိမယေ ပရိကမ္မကတာယ ဘူမိယာ အတ္ထရိတဗ္ဗအတ္ထရဏေ. ပါနီယဃဋေတိ ဣမိနာ သဗ္ဗဘာဇနေ သင်္ဂဏှာတိ. သဗ္ဗံ…ပေ… ဝဋ္ဋတီတိ ယထာဝုတ္တေသု မဉ္စာဒီသု ဣတ္ထိပုရိသရူပမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. တေလဘာဇနေသုယေဝ ဣတ္ထိပုရိသရူပါနံ ပဋိက္ခိပိတတ္တာ တေလဘာဇနေန သဟ အဂဏေတွာ ဝိသုံ မဉ္စာဒီနံ ဂဟိတတ္တာ စာတိ ဝဒန္တိ. ကိဉ္စာပိ ဝဒန္တိ, ဧတေသံ ပန မဉ္စာဒီနံ ဟတ္ထေန အာမသိတဗ္ဗဘဏ္ဍတ္တာ ဣတ္ထိရူပမေတ္ထ န ဝဋ္ဋတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၈၅) ပန ‘‘တာလဝဏ္ဋဗီဇနိအာဒီသု ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ တာနိ ကုဉ္စိကာ ဝိယ ပရိဟရဏီယာနိ, အထ ခေါ ဥစ္စာဝစာနိ န ဓာရေတဗ္ဗာနီတိ ပဋိက္ခေပါဘာဝတော ဝုတ္တံ. ကေဝလဉှိ တာနိ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဝိဓူပနဉ္စ တာလဝဏ္ဋဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာနိ. ဂဏ္ဌိပဒေ ပန ‘‘တေလဘာဇနေသု ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ ဝဋ္ဋတိ, သေနာသနပရိက္ခာရတ္တာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာစရိယဗုဒ္ဓဒတ္တတ္ထေရေနပိ ဝုတ္တမေဝ –

‘භූමත්ථරණේ’ (බිම් ඇතිරිල්ලෙහි) යනු පැදුරු ආදියෙන් කරන ලද, පිරියම් කරන ලද බිමෙහි එලිය යුතු ඇතිරිලිවල ය. ‘පානීයඝටේ’ (පැන් කළයෙහි) යන්නෙන් සියලු භාජන සංග්‍රහ කෙරේ. ‘සියල්ල...පෙ... සුදුසුය’ යන්නෙන් ඉහත කී ඇඳ පුටු ආදියෙහි ස්ත්‍රී පුරුෂ රූප පවා සුදුසු බව පැවසේ. තෙල් භාජනයන්හි පමණක් ස්ත්‍රී පුරුෂ රූප ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, තෙල් භාජන සමඟ නොසලකා ඇඳ පුටු ආදිය වෙනම ගන්නා ලදැයි ද ඇතැමෙක් පවසති. එසේ පැවසුවද, මෙම ඇඳ පුටු ආදියතින් ඇල්ලිය යුතු උපකරණ වන බැවින්, මෙහි ස්ත්‍රී රූප තැබීම නොකැප බව වටහා ගත යුතුය. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි (වජිර. ටී. පාරාජිකා 85) “තල්වැට, පවන්පත් ආදියෙහි අලංකාර කැටයම් කර්මාන්තයන් සුදුසු ය” යැයි වදාරා ඇත. ඒවා යතුරු මෙන් පරිහරණය කළ යුතු වුවද, උසස් පහත් දේ නොදැරිය යුතුය යන ප්‍රතික්ෂේපයක් නොමැති බැවින් එසේ පවසා ඇත. මන්ද, ඒවා “මහණෙනි, පවන්පත ද තල්වැට ද අනුදනිමි” ආදී වශයෙන් වදාරා ඇති බැවිනි. ගණ්ඨිපදයෙහි ද “තෙල් භාජනයන්හි අලංකාර කැටයම් කර්මාන්තය සුදුසු ය, එය සේනාසන පරිෂ්කාරයක් ලෙස වදාරන ලද්දකි” යනුවෙන් දක්වා ඇත. බුද්ධදත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද මෙසේම වදාළහ –

‘‘ပါနီယဿ ဥဠုင်္ကေပိ, ဒေါဏိယံ ရဇနဿပိ;

ဃဋေ ဖလကပီဌေပိ, ဝလယာဓာရကာဒိကေ.

පැන් ගන්නා හැන්දෙහි ද, සිවුරු සායම් පොවන ඔරුවෙහි ද, පැන් කළයෙහි ද, ලෑලි පුටුවෙහි ද, (කළ ගෙඩි තබන) වළලු හැඩැති ආධාරක ආදියෙහි ද,

‘‘တထာ ပတ္တပိဓာနေ စ, တာလဝဏ္ဋေ စ ဗီဇနေ;

ပါဒပုဉ္ဆနိယံ ဝါပိ, သမ္မုဉ္ဇနိယမေဝ စ.

එලෙසම පාත්‍ර පියනෙහි ද, තල්වැටෙහි ද, පවන්පතෙහි ද, පා පිස්නෙහි ද, කොස්සෙහි ද,

‘‘မဉ္စေ [Pg.50] ဘူမတ္ထရေ ပီဌေ, ဘိသိဗိမ္ဗောဟနေသု စ;

မာလာကမ္မာဒိကံ စိတ္တံ, သဗ္ဗမေဝ စ ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

ඇඳෙහි ද, බිම් ඇතිරිල්ලෙහි ද, පුටුවෙහි ද, මෙට්ට සහ කොට්ටවල ද මල්කම් ආදී සියලුම චිත්‍රකර්ම කිරීම සුදුසු ය.

၁၄. ဧဝံ သမဏပရိက္ခာရေသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ သေနာသနေ ကထေတုံ ‘‘သေနာသနေ ပနာ’’တျာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသဇောတကော. တေန သဗ္ဗရတနမယမ္ပိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ ဝဋ္ဋတိ, ကိမင်္ဂံ ပန အညဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မန္တိ အတ္ထံ ဇောတေတိ. ယဒိ ဧဝံ ကိသ္မိဉ္စိ ပဋိသေဓေတဗ္ဗေ သန္တေပိ တထာ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ အာဟ ‘‘သေနာသနေ ကိဉ္စိ ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ အာစရိယဗုဒ္ဓဒတ္တတ္ထေရေန –

14. මෙසේ ශ්‍රමණ පරිෂ්කාරයන්හි කැප අකැප බව පවසා, දැන් සෙනසුන් පිළිබඳව පැවසීමට "සෙනසුනෙහි වනාහි" (සේනාසනේ පන) යනාදිය වදාළහ. එහි 'පන' (වනාහි) යන ශබ්දය විශේෂත්වයක් දක්වයි. එයින් සියලු රත්නයන්ගෙන් කරන ලද වර්ණ මට්ට කර්මයක් (සායම් කර්මයක්) පවා කැප වේ නම්, වෙනත් සාමාන්‍ය වර්ණ මට්ට කර්මයක් ගැන කිනම් කථාද යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. ඉදින් මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු යමක් තිබියදීත් එසේ කියනු ලැබේද යත්, "සෙනසුනෙහි ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු කිසිවක් නැත" යි වදාළහ. මෙය ආචාර්ය බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘နာနာမဏိမယတ္ထမ္ဘ-ကဝါဋဒွါရဘိတ္တိကံ;

သေနာသနမနုညာတံ, ကာ ကထာ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကေ.

"නොයෙක් මැණික් වර්ගවලින් තැනූ කණු, දොරවල්, දොර උළුවහු සහ බිත්ති ඇති සෙනසුන පවා අනුදැන වදාරන ලද්දේය. එසේ නම්, වර්ණ මට්ට කර්මයක් (ඔප දැමූ සායම් කර්මයක්) ගැන කිනම් කථාද?"

‘‘သောဝဏ္ဏိယံ ဒွါရကဝါဋဗဒ္ဓံ;

သုဝဏ္ဏနာနာမဏိဘိတ္တိဘူမိံ;

န ကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ နိသေဓနီယံ;

သေနာသနံ ဝဋ္ဋတိ သဗ္ဗမေဝါ’’တိ.

"රනින් කළ දොරවල් හා දොර පියන් ඇති, රනින් හා නොයෙක් මැණික්වලින් කළ බිත්ති සහ බිම් ඇති සෙනසුනෙහි තහනම් කළ යුතු එකදු දෙයක්වත් නැත. ඒ සියලු සෙනසුන් (භික්ෂූන්ට) කැප වන්නේමය."

သမန္တပါသာဒိကာယမ္ပိ ပဌမသံဃာဒိသေသဝဏ္ဏနာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၁) ‘‘သေနာသနပရိဘောဂေါ ပန သဗ္ဗကပ္ပိယော, တသ္မာ ဇာတရူပရဇတမယာ သဗ္ဗေပိ သေနာသနပရိက္ခာရာ အာမာသာ. ဘိက္ခူနံ ဓမ္မဝိနယဝဏ္ဏနဋ္ဌာနေ ရတနမဏ္ဍပေ ကရောန္တိ ဖလိကတ္ထမ္ဘေ ရတနဒါမပဋိမဏ္ဍိတေ. တတ္ထ သဗ္ဗုပကရဏာနိ ဘိက္ခူနံ ပဋိဇဂ္ဂိတုံ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ အာဂတံ. တဿာ ဝဏ္ဏနာယံ ပန ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၂၈၁) ‘‘သဗ္ဗကပ္ပိယောတိ ယထာဝုတ္တသုဝဏ္ဏာဒိမယာနံ သေနာသနပရိက္ခာရာနံ အာမသနဂေါပနာဒိဝသေန ပရိဘောဂေါ သဗ္ဗထာ ကပ္ပိယောတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘တသ္မာ’တိအာဒိ. ‘ဘိက္ခူနံ ဓမ္မဝိနယဝဏ္ဏနဋ္ဌာနေ’တိ ဝုတ္တတ္တာ သံဃိကမေဝ [Pg.51] သုဝဏ္ဏမယံ သေနာသနံ သေနာသနပရိက္ခာရာ စ ဝဋ္ဋန္တိ, န ပုဂ္ဂလိကာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဏ္ဏိတံ.

සමන්තපාසාදිකා අටුවාවෙහි ද ප්‍රථම සංඝාදිශේෂ වර්ණනාවෙහි (පාරාජිකා අටුවා 2.281) මෙසේ සඳහන් වේ: "සෙනසුන් පරිභෝගය වනාහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම කැපය. එබැවින් රන් රිදියෙන් කළ සියලු සෙනසුන් පිරිකර ද ඇල්ලීමට (ආමාස කිරීමට) සුදුසුය. භික්ෂූන් වහන්සේලාට ධර්ම විනය දේශනා කරන ස්ථානයෙහි, මැණික් මාලාවලින් අලංකාර කරන ලද පළිඟු කුළුණු ඇති රත්න මණ්ඩප කරවති. එහි ඇති සියලු උපකරණ පරිහරණය කිරීමට හා රැකබලා ගැනීමට භික්ෂූන් වහන්සේලාට කැප වේ." එම වර්ණනාවෙහි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි.වි.ටී. 1.281) මෙසේ විස්තර කර ඇත: "'සර්වප්‍රකාරයෙන් කැපය' (සබ්බකප්පියෝ) යනු ඉහත කී රන් ආදියෙන් කළ සෙනසුන් පිරිකර ඇල්ලීම, ආරක්ෂා කිරීම ආදී වශයෙන් පරිභෝග කිරීම සෑම අයුරින්ම කැපය යන අර්ථයයි. එහෙයින් 'තස්මා' (එබැවින්) යනාදිය වදාරන ලදී. 'භික්ෂූන් වහන්සේලාට ධර්ම විනය දේශනා කරන ස්ථානයෙහි' යැයි පැවසූ බැවින්, සංඝික වූ රන්මය සෙනසුන් හා සෙනසුන් පිරිකර පමණක් කැප වන බවත්, පුද්ගලික දේ කැප නොවන බවත් දත යුතුය" යි විස්තර කර ඇත.

သေနာသနက္ခန္ဓကဝဏ္ဏနာယမ္ပိ သမန္တပါသာဒိကာယံ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၀) ‘သဗ္ဗံ ပါသာဒပရိဘောဂန္တိ သုဝဏ္ဏရဇတာဒိဝိစိတြာနိ ကဝါဋာနိ မဉ္စပီဌာနိ တာလဝဏ္ဋာနိ သုဝဏ္ဏရဇတမယပါနီယဃဋပါနီယသရာဝါနိ ယံ ကိဉ္စိ စိတ္တကမ္မကတံ, သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋတိ. ပါသာဒဿ ဒါသိဒါသံ ခေတ္တံ ဝတ္ထုံ ဂေါမဟိံသံ ဒေမာတိ ဝဒန္တိ, ပါဋေက္ကံ ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, ပါသာဒေ ပဋိဂ္ဂဟိတေ ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. ဂေါနကာဒီနိ သံဃိကဝိဟာရေ ဝါ ပုဂ္ဂလိကဝိဟာရေ ဝါ မဉ္စပီဌေသု အတ္ထရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋန္တိ, ဓမ္မာသနေ ပန ဂိဟိဝိကတနီဟာရေန လဗ္ဘန္တိ, တတြာပိ နိပဇ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဂတံ. တဿာ ဝဏ္ဏနာယံ ပန ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၂.၃၂၀) ‘‘သုဝဏ္ဏရဇတာဒိဝိစိတြာနီတိ သံဃိကသေနာသနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ပုဂ္ဂလိကံ ပန သုဝဏ္ဏာဒိဝိစိတြံ ဘိက္ခုဿ သမ္ပဋိစ္ဆိတုမေဝ န ဝဋ္ဋတိ ‘န တွေဝါဟံ ဘိက္ခဝေ ကေနစိ ပရိယာယေန ဇာတရူပရဇတံ သာဒိတဗ္ဗ’န္တိ (မဟာဝ. ၂၉၉) ဝုတ္တတ္တာ, တေနေဝေတ္ထ အဋ္ဌကထာယံ ‘သံဃိကဝိဟာရေ ဝါ ပုဂ္ဂလိကဝိဟာရေ ဝါ’တိ န ဝုတ္တံ, ဂေါနကာဒိအကပ္ပိယဘဏ္ဍဝိသယေဝ ဧဝံ ဝုတ္တံ, ဧကဘိက္ခုဿပိ တေသံ ဂဟဏေ ဒေါသာဘာဝါ’’တိ ဝဏ္ဏိတံ.

සේනාසනක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි ද සමන්තපාසාදිකාවෙහි (චුල්ලවග්ග අටුවාව 320) මෙසේ දක්වා ඇත: 'සබ්බං පාසාදපරිභෝගං' (ප්‍රාසාද පරිභෝගයට අයත් සියල්ල) යනු රන් රිදියෙන් විසිතුරු කරන ලද දොරවල්, ඇඳ, පුටු, පවන්පත් (තාලවැට), රන් රිදියෙන් කළ පැන් කල සහ පැන් සරාවන් ද, වෙනත් යම්කිසි චිත්‍රකර්මයකින් විසිතුරු කරන ලද දෙයක් වේද, ඒ සියල්ල (භික්ෂූන්ට) කැපය. 'ප්‍රාසාදයට (විහාරයට) මෙහෙකාර ලියන්, මෙහෙකරුවන්, කෙත්-වත්, ගවයන්, මීහරකුන් පූජා කරමු' යි පවසති නම්, ඒවා වෙන වෙනම පිළිගැනීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. ප්‍රාසාදය පිළිගත් කල්හි ඒ සියල්ල පිළිගත්තාක් මෙන්ම වෙයි. ගෝනක (දිගු ලොම් ඇති එළුලොම් ඇතිරිලි) ආදී අකැප ඇතිරිලි, සංඝික විහාරයක හෝ පුද්ගලික විහාරයක හෝ ඇති ඇඳ පුටු මත එළා පරිභෝග කිරීම නොකැපය. ධර්මාසනයෙහි නම්, ගිහියන් විසින් විසිතුරු ලෙස කරන ලද ඇතිරිලි ආකාරයෙන් ඒවා තැබිය හැකිය. එහෙත් එහි ද සැතපීම නොකැපය." එම වර්ණනාවෙහි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි.වි.ටී. චුල්ලවග්ග 2.320) මෙසේ විස්තර කර ඇත: "'රන් රිදියෙන් විසිතුරු කරන ලද' යන්න සංඝික සෙනසුන් අරභයා පවසන ලද්දකි. පුද්ගලික වශයෙන් රන් ආදියෙන් විසිතුරු කරන ලද දෑ පිළිගැනීම පවා භික්ෂුවකට නොකැපය. මන්දයත්, 'මහණෙනි, කිසිදු අයුරකින් රන් රිදිය පිළි නොගත යුතුය' යි වදාරා ඇති බැවිනි. එහෙයින්ම මෙහි අටුවාවෙහි (රන් රිදී සම්බන්ධයෙන්) 'සංඝික විහාරයෙහි හෝ පුද්ගලික විහාරයෙහි' යැයි නොපවසන ලදී. ගෝනක ආදී අකැප භාණ්ඩ සම්බන්ධයෙන් පමණක් එසේ පවසන ලදී. එවැනි අකැප භාණ්ඩ වුව ද එක් භික්ෂුවකට වුවද ඒවා පිළිගැනීමේදී දෝෂයක් නොමැති බැවිනි" යි විස්තර කර ඇත.

တသ္မိံယေဝ ခန္ဓကေ အဋ္ဌကထာယံ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၂၁) ‘‘သစေပိ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒယော ဧကပ္ပဟာရေနေဝ မဉ္စသတံ ဝါ မဉ္စသဟဿံ ဝါ ဒေန္တိ, သဗ္ဗေ ကပ္ပိယမဉ္စာ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗာ, သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဝုဍ္ဎပဋိပါဋိယာ သံဃိကပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇထာတိ ဒါတဗ္ဗာ, ပုဂ္ဂလိကဝသေန န ဒါတဗ္ဗာ’’တိ အာဂတံ. တဿာ ဝဏ္ဏနာယံယေဝ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘ကပ္ပိယမဉ္စာ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ဣမိနာ သုဝဏ္ဏာဒိဝိစိတ္တံ အကပ္ပိယမဉ္စံ ‘သံဃဿာ’တိ ဝုတ္တေပိ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ, ‘ဝိဟာရဿ ဒေမာ’တိ ဝုတ္တေ သံဃဿေဝ [Pg.52] ဝဋ္ဋတိ, န ပုဂ္ဂလဿ ခေတ္တာဒိ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဝဏ္ဏိတံ, တသ္မာ ဘဂဝတော အာဏံ သမ္ပဋိစ္ဆန္တေဟိ လဇ္ဇိပေသလဗဟုဿုတသိက္ခာကာမဘူတေဟိ ဘိက္ခူဟိ သုဋ္ဌု မနသိကာတဗ္ဗမိဒံ ဌာနံ.

එම ඛන්ධකයෙහිම අටුවාවෙහි (චුල්ලවග්ග අටුවාව 321) මෙසේ දක්වා ඇත: "ඉදින් රජවරුන්, රාජ මහාමාත්‍යයන් ආදීන් එකවරම ඇඳන් සියයක් හෝ දහසක් පූජා කරන්නේ නම්, කැප වූ ඒ සියලු ඇඳන් පිළිගත යුතුය. පිළිගෙන 'වැඩිහිටි පිළිවෙළින් (තෙර පිළිවෙළින්) සංඝික වශයෙන් පරිභෝග කරනු මැනවි' යි දිය යුතුය. පුද්ගලික වශයෙන් නොදිය යුතුය." එම වර්ණනාවෙහිම විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි මෙසේ විස්තර කර ඇත: "'කැප වූ ඇඳන් පිළිගත යුතුය' යන්නෙන් රන් ආදියෙන් විසිතුරු කරන ලද අකැප ඇඳක් 'සංඝයාට පූජා කරමි' යි පැවසුවද පිළිගැනීම නොකැප බව පෙන්වයි. 'විහාරයට පූජා කරමි' යි පැවසූ කල, කෙත්-වත් ආදිය මෙන් එය සංඝයාටම හිමි වන අතර පුද්ගලයෙකුට හිමි නොවන බව දත යුතුය" යි විස්තර කර ඇත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අණ පිළිගන්නා වූ, ලජ්ජී වූ, සිල්වත් වූ, බහුශ්‍රැත වූ, ශික්ෂාකාමී වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් මේ කරුණ මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය.

နနု စ သေနာသနေ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနံ နာမ ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ အတ္ထိ, အထ ကသ္မာ ‘‘သေနာသနေ ကိဉ္စိ ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အညတြ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနာ’’တိ. တဿတ္ထော – ဝိရုဒ္ဓသေနာသနာ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနံ အညတြ ဌပေတွာ အညံ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မာဒိကမ္မံ သန္ဓာယ သေနာသနေ ကိဉ္စိ ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ, န တဒဘာဝေါတိ. ယဒိ ဧဝံ တံ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနံ အာစရိယေန ဝတ္တဗ္ဗံ, ကတမံ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနံ နာမာတိ ပုစ္ဆာယမာဟ ‘‘ဝိရုဒ္ဓ…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ. တတ္ထ အညေသန္တိ သီမဿာမိကာနံ. ရာဇဝလ္လဘေဟီတိ လဇ္ဇိပေသလာနံ ဥပေါသထာဒိအန္တရာယကရာ အလဇ္ဇိနော ဘိန္နလဒ္ဓိကာ စ ဘိက္ခူ အဓိပ္ပေတာ တေဟိ သဟ ဥပေါသထာဒိကရဏာယောဂတော. တေန စ ‘‘သီမာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေသံ လဇ္ဇိပရိသာတိ တေသံ သီမဿာမိကာနံ အနုဗလံ ဒါတုံ သမတ္ထာ လဇ္ဇိပရိသာ. ဘိက္ခူဟိ ကတန္တိ ယံ အလဇ္ဇီနံ သေနာသနဘေဒနာဒိကံ လဇ္ဇိဘိက္ခူဟိ ကတံ, တံ သဗ္ဗံ သုကတမေဝ အလဇ္ဇိနိဂ္ဂဟတ္ထာယ ပဝတ္တေတဗ္ဗတော.

"සෙනසුන් සම්බන්ධයෙන් 'විරුද්ධ සෙනසුන' (විරුද්ධ සේනාසනය) නමින් ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු දෙයක් තිබේ නේද? එසේ තිබියදී 'සෙනසුනෙහි ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු කිසිවක් නැතැ'යි පැවසුවේ මන්ද?" යන චෝදනාව අපේක්ෂාවෙන් "විරුද්ධ සෙනසුන හැර" (අඤ්ඤත්‍ර විරුද්ධසේනාසනා) යන්න වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම්: විරුද්ධ සෙනසුන පසෙක තබා, සායම් කර්ම (වර්ණ මට්ට කර්ම) ආදී අනෙක් දේ අරභයා සෙනසුන්හි ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු කිසිවක් නැතැයි පවසන ලද බවයි, එවැන්නක් නැති බැවින් නොවේ. ඉදින් එසේ නම්, ඒ විරුද්ධ සෙනසුන කුමක්දැයි ආචාර්යවරයන් වහන්සේ විසින් පැවසිය යුතුය. "විරුද්ධ සෙනසුන යනු කුමක්ද?" යන ප්‍රශ්නයේදී "විරුද්ධ...පෙ... කියනු ලැබේ" (විරුද්ධ...පෙ... වුච්චති) යනාදිය වදාළහ. එහි "අන්‍යයන්ගේ" (අඤ්ඤේසං) යනු සීමාවට හිමිකම් ඇති භික්ෂූන්ගේය. "රාජවල්ලභයන් විසින්" (රාජවල්ලභේහි) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සිල්වත් ලජ්ජී භික්ෂූන්ගේ උපෝසථ කර්මාදියට බාධා පමුණුවන, අලජ්ජී වූ ද වෙනත් දෘෂ්ටි ගත්තා වූ ද භික්ෂූන්ය. ඔවුන් සමඟ උපෝසථ කිරීමට නොහැකි බැවිනි. එම නිසා "සීමාවෙන්" (සීමාය) යැයි පවසන ලදී. "ඔවුන්ගේ ලජ්ජී පිරිස" (තේසං ලජ්ජිපරිසා) යනු එම සීමාවට හිමි ලජ්ජී භික්ෂූන්ට උපකාර කිරීමට සමත් ලජ්ජී පිරිසයි. "භික්ෂූන් විසින් කරන ලද්දක්" (භික්ෂූහි කතං) යනු ලජ්ජී භික්ෂූන් විසින් අලජ්ජී භික්ෂූන්ගේ සෙනසුන් බිඳ දැමීම ආදී යමක් කරන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල මනාකොට කරන ලද දෙයක්මය. මන්දයත් එය අලජ්ජීන් නිග්‍රහ කිරීම පිණිස පවත්වන ලද්දක් බැවිනි.

ဧတ္ထ စ သိယာ – ‘‘အညေသံ သီမာယာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ, သီမာ နာမ ဗဟုဝိဓာ, ကတရသီမံ သန္ဓာယာတိ? ဗဒ္ဓသီမံ သန္ဓာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကထံ ဝိညာယတီတိ စေ? ‘‘မာ အမှာကံ ဥပေါသထပဝါရဏာနံ အန္တရာယမကတ္ထာ’’တိ အဋ္ဌကထာယမေဝ ဝုတ္တတ္တာ, သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ (သာရတ္ထ.ဋီ. ၂.၈၅) ‘‘ဥပေါသထပဝါရဏာနံ အန္တရာယကရာ အလဇ္ဇိနော ရာဇကုလူပကာ ဝုစ္စန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ, ဥပေါသထာဒိဝိနယကမ္မခေတ္တဘူတာယ ဧဝ သီမာယ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ[Pg.53]. ယဒိ ဧဝံ ဂါမသီမသတ္တဗ္ဘန္တရသီမဥဒကုက္ခေပသီမာယောပိ တံခေတ္တဘူတာ ဧဝ, တသ္မာ တာပိ သန္ဓာယာတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န ဝတ္တဗ္ဗံ တာသံ အဗဒ္ဓသီမတ္တာ, န တေ တာသံ သာမိကာ, ဗဒ္ဓသီမာယေဝ ဘိက္ခူနံ ကိရိယာယ သိဒ္ဓတ္တာ တာသံယေဝ တေ သာမိကာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ပန သီမဿာမိကေဟိ ဘိက္ခူဟီ’’တိ. ယံ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဥပစာရသီမာပိ တံခေတ္တဘူတာ’’တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ, တဿာ တဒက္ခေတ္တဘာဝံ ဥပရိ သီမာဝိနိစ္ဆယကထာဒီသု (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၁၅၆ အာဒယော) ကထယိဿာမ. အပိစ ဂါမသီမာယ အညေသံ သေနာသနကရဏဿ ပဋိသေဓိတုမယုတ္တတ္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာနဉ္စ သဗ္ဗဒါ အတိဋ္ဌနတော ဗဒ္ဓသီမာယေဝ အဓိပ္ပေတာတိ ဝိညာယတီတိ.

මෙහි මෙසේ ප්‍රශ්නයක් විය හැකිය. "අන්‍යයන්ගේ සීමාවෙහි" යැයි අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. සීමාවන් විවිධාකාරය, මෙහි කිනම් සීමාවක් අදහස් කරන ලද්දේ ද? එය 'බද්ධ සීමාව' අදහස් කරමින් පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. එය කෙසේ දන්නේද යත්? "අපගේ උපෝසථ පවාරණයන්ට බාධා නොකරනු" යැයි අටුවාවෙහිම දක්වා ඇති බැවින් ද, සාරත්ථදීපනියෙහි ද (සාරත්ථ. ටී. 2.85) "උපෝසථ පවාරණයන්ට බාධා කරන්නා වූ අලජ්ජීහු රාජකුලයට උපකාර කරන්නෝ යැයි කියනු ලැබෙත්" යැයි වදාල බැවින් ද, උපෝසථ ආදී විනය කර්මයන්ට ක්ෂේත්‍රය (භූමිය) වූ සීමාවම මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේය. ඉදින් එසේ නම්, ගාම සීමාව, සත්තබ්භන්තර සීමාව සහ උදකුක්ඛේප සීමාව ද එම ක්ෂේත්‍රය (විනයකර්ම ක්ෂේත්‍රය) වූයේමය. එබැවින් ඒවා ද අදහස් කර ඇතැයි කිව යුතු නොවේද? එසේ නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, ඒවා අබද්ධ සීමාවන් වන බැවිනි. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒවායේ හිමිකරුවෝ නොවෙති. බද්ධ සීමාවන්ම වනාහි භික්ෂූන්ගේ ක්‍රියාවෙන්ම (කර්මවාක්‍යයෙන්ම) සිද්ධ වන බැවින්, උන්වහන්සේලා ඒවායේම හිමිකරුවෝ වෙති. එබැවින් "යම් සීමාවකට හිමි භික්ෂූන් විසින්" යැයි පවසන ලදී. යම් කෙනෙක් "උපචාර සීමාව ද එම ක්ෂේත්‍රයට අයත් වේ" යැයි පවසත් ද, එය නොපිළිගත යුතුය. එහි එම ක්ෂේත්‍රයට අයත් නොවන බව ඉදිරියෙහි සීමා විනිශ්චය කථාවලදී (වි.සංග. අට්ඨ. 156 ආදී) පවසන්නෙමු. තවද, ගාම සීමාවෙහි අන්‍යයන් සෙනසුන් තැනීම වැළැක්වීම නුසුදුසු බැවින් ද, සත්තබ්භන්තර සහ උදකුක්ඛේප සීමාවන් සැමකල්හිම නොපවතින බැවින් ද මෙහි බද්ධ සීමාවම අදහස් කරන ලදැයි දත යුතුය.

ဆိန္ဒာပေယျ ဝါ ဘိန္ဒာပေယျ ဝါ, အနုပဝဇ္ဇောတိ ဣဒံ သဗ္ဗမတ္တိကာမယကုဋီ ဝိယ သဗ္ဗထာ အနုပယောဂါရဟံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ပဉ္စဝဏ္ဏသုတ္တေဟိ ဝိနဒ္ဓဆတ္တာဒိကံ, တတ္ထ အကပ္ပိယဘာဂေါဝ ဆိန္ဒိတဗ္ဗော, န တဒဝသေသော, တဿ ကပ္ပိယတ္တာတိ ဆိန္ဒန္တော ဥပဝဇ္ဇောဝ ဟောတိ. တေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘ဃဋကမ္ပိ ဝါဠရူပမ္ပိ ဆိန္ဒိတွာ ဓာရေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ.

"කප්පවා හෝ බිඳුවා හෝ, වරදක් නොවේ (අනුපවජ්ජො)" යන්න, මැටිවලින් කළ කුටියක් මෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම භාවිතයට නුසුදුසු දෙයක් අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. පස්වණක් නූල්වලින් බඳින ලද කුඩ ආදී යමක් වේ නම්, එහි කප්පිය නොවන (අකැප) කොටස පමණක් කපා දැමිය යුතුය, ඉතිරි කොටස නොවේ. මන්දයත් එය කැප (කප්පිය) බැවිනි. එය කපන්නා වැරදිකරුවෙක් (ඇවැත් ඇත්තෙක්) වේ. එබැවින්ම "(කුඩයේ) ඝටකය හෝ වෘෂභ ආදී රූපය කපා හැර දැරිය යුතුය" යනාදිය වදාරන ලදී.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ 'විනයාලංකාරයෙහි',

ပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

'පරික්ඛාර විනිශ්චය කථා අලංකාරය' නම් වූ,

ဒုတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දෙවන පරිච්ඡේදයයි.

၃. ဘေသဇ္ဇာဒိကရဏဝိနိစ္ဆယကထာ

3. භේසජ්ජ (බෙහෙත්) ආදී කර්ම පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව.

၁၅. ဧဝံ ပရိက္ခာရဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဘေသဇ္ဇကရဏပရိတ္တပဋိသန္ထာရာနံ ဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဘေသဇ္ဇာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘိသက္ကဿ ဣဒံ ကမ္မံ ဘေသဇ္ဇံ. ကိံ တံ? တိကိစ္ဆနံ[Pg.54]. ကရိယတေ ကရဏံ, ဘေသဇ္ဇဿ ကရဏံ ဘေသဇ္ဇကရဏံ, ဝေဇ္ဇကမ္မကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပရိသမန္တတော တာယတိ ရက္ခတီတိ ပရိတ္တံ, အာရက္ခာတိ အတ္ထော. ပဋိသန္ထရဏံ ပဋိသန္ထာရော, အတ္တနာ သဒ္ဓိံ အညေသံ သမ္ဗန္ဓကရဏန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ ယော ဝိနိစ္ဆယော မာတိကာယံ ‘‘ဘေသဇ္ဇကရဏမ္ပိ စ ပရိတ္တံ, ပဋိသန္ထာရော’’တိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) မယာ ဝုတ္တော, တသ္မိံ သမဘိနိဝိဋ္ဌေ ဘေသဇ္ဇကရဏဝိနိစ္ဆယေ. သဟဓမ္မော ဧတေသန္တိ သဟဓမ္မိကာ, တေသံ, ဧကဿ သတ္ထုနော သာသနေ သဟသိက္ခမာနဓမ္မာနန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ သဟဓမ္မေ နိယုတ္တာ သဟဓမ္မိကာ, တေသံ, သဟဓမ္မသင်္ခါတေ သိက္ခာပဒေ သိက္ခမာနဘာဝေန နိယုတ္တာနန္တိ အတ္ထော. ဝိဝဋ္ဋနိဿိတသီလာဒိယုတ္တဘာဝေန သမတ္တာ သမသီလသဒ္ဓါပညာနံ. ဧတေန ဒုဿီလာနံ ဘိန္နလဒ္ဓိကာနဉ္စ အကာတုမ္ပိ လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတိ.

15. මෙසේ පරිෂ්කාර විනිශ්චය පවසා, දැන් බෙහෙත් කිරීම (භේසජ්ජකරණ), පිරිත් (පරිත්ත) සහ පිළිසඳර (පටිසන්ථාර) පිළිබඳ විනිශ්චය පැවසීම සඳහා "භේසජ්ජ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී වෙදැදුරාගේ (වෛද්‍යවරයාගේ) ක්‍රියාව භේසජ්ජ (බෙහෙත්) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? පිළියම් කිරීමයි (චිකිත්සාවයි). "කිරීම" යනු කරණයයි. බෙහෙත් කිරීම භේසජ්ජකරණ නම් වේ, එනම් වෙදකම් කිරීම යන්නයි. හාත්පසින් රකියි යන අර්ථයෙන් "පරිත්ත" (පිරිත්) නම් වේ, ආරක්ෂාව යනු එහි අර්ථයයි. පිළිසඳර පැවැත්වීම "පටිසන්ථාර" නම් වේ, තමන් සමඟ අන්‍යයන් සම්බන්ධ කර ගැනීම යනු එහි අර්ථයයි. එහි මාතෘකාවෙහි "බෙහෙත් කිරීම, පිරිත් සහ පිළිසඳර ද..." (වි.සංග.අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා) යැයි මා විසින් පවසන ලද යම් විනිශ්චයක් වේද, එම ඇතුළත් කර ගන්නා ලද බෙහෙත් කිරීමේ විනිශ්චයෙහි (මෙය අදාළ වේ). මොවුන්ට සමාන වූ ධර්මයක් (ශික්ෂාවක්) ඇත යන අර්ථයෙන් "සහධර්මිකයෝ" නම් වෙති. ඔවුන්ගේ, එනම් එක් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි එක්ව ශික්ෂා ලබන ධර්මයන් ඇති අයගේ යනු අර්ථයයි. නැතහොත් සහධර්මයෙහි (ශික්ෂාපදයන්හි) යෙදුණාහු "සහධර්මිකයෝ" නම් වෙති. ඔවුන්ගේ, එනම් සහධර්ම සංඛ්‍යාත ශික්ෂාපදයන්හි හික්මෙන බවින් යුක්ත වූවන්ගේ යනු අර්ථයයි. සංසාර වට්ටයෙන් මිදීම නිශ්‍රිත වූ සීලයෙන් යුක්ත භාවයෙන් සම වූ සීල, ශ්‍රද්ධා සහ ප්‍රඥාව ඇති අයගේ (යන්නයි). මෙයින් දුශ්ශීලයන්ට සහ වෙනත් මිත්‍යා දෘෂ්ටි ගත්තන්ට (වෙදකම් ආදිය) නොකර සිටීමට ද හැකි බව පෙන්වයි.

ဉာတကပဝါရိတဋ္ဌာနတော ဝါတိ အတ္တနော ဝါ တေသံ ဝါ ဉာတကပဝါရိတဋ္ဌာနတော. န ကရိယိတ္ထာတိ အကတာ, အယုတ္တဝသေန အကတပုဗ္ဗာ ဝိညတ္တိ အကတဝိညတ္တိ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၁၈၆) ပန ‘‘အကတဝိညတ္တိယာတိ န ဝိညတ္တိယာ. သာ ဟိ အနနုညာတတ္တာ ကတာပိ အကတာ ဝိယာတိ အကတဝိညတ္တိ, ‘ဝဒေယျာထ ဘန္တေ ယေနတ္ထော’တိ ဧဝံ အကတဋ္ဌာနေ ဝိညတ္တိ အကတဝိညတ္တီတိ လိခိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၈၅) ‘‘ဂိလာနဿ အတ္ထာယ အပ္ပဝါရိတဋ္ဌာနတော ဝိညတ္တိယာ အနုညာတတ္တာ ကတာပိ အကတာ ဝိယာတိ အကတဝိညတ္တိ, ‘ဝဒ ဘန္တေ ပစ္စယေနာ’တိ ဧဝံ အကတပဝါရဏဋ္ဌာနေ စ ဝိညတ္တိ အကတဝိညတ္တီ’’တိ.

"ඤාති හෝ පවාරිත ස්ථානයෙන්" යනු තමන්ගේ හෝ ඔවුන්ගේ නෑදෑයින්ගෙන් හෝ ආරාධනා කළ (පවාරිත) ස්ථානයෙන් යන්නයි. නොකරන ලද්දේය යන අර්ථයෙන් "අකත" (නොකළ) නම් වේ. නුසුදුසු ආකාරයෙන් කලින් නොකරන ලද විඤ්ඤත්තිය "අකතවිඤ්ඤත්ති" නම් වේ. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි වනාහි, "අකතවිඤ්ඤත්ති යනු විඤ්ඤත්තියකින් නොවේ. එය අනුදැන නොවදාරන ලද බැවින් කරන ලදත් නොකරන ලද්දක් සේ වන බැවින් අකතවිඤ්ඤත්ති නම් වේ. 'ස්වාමීනි, කුමකින් ප්‍රයෝජනදැයි වදාරනු මැනව' මෙසේ ආරාධනා නොකළ (අකත) ස්ථානයෙහි කරන විඤ්ඤත්තිය අකතවිඤ්ඤත්ති නම් වේ යැයි ලියන ලදී" යනුවෙන් දක්වා ඇත. සාරත්ථදීපනියෙහි, "ගිලනා උදෙසා ආරාධනා නොකළ (අප්පවාරිත) ස්ථානයෙන් කරන විඤ්ඤත්තිය, (විනයට) අනුකූල නොවන බැවින් කරන ලදත් නොකරන ලද්දක් වැනි බැවින් අකතවිඤ්ඤත්ති නම් වේ. 'ස්වාමීනි, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කුමක් අවශ්‍යදැයි වදාරනු මැනව' මෙසේ ආරාධනා නොකළ (අකත පවාරණ) ස්ථානයෙහි කරන විඤ්ඤත්තිය ද අකතවිඤ්ඤත්ති නම් වේ" යනුවෙනි.

၁၆. ပဋိယာဒိယတီတိ သမ္ပာဒေတိ. အကာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ဒုက္ကဋန္တိ ဝဒန္တိ, အယုတ္တတာဝသေန ပနေတ္ထ အကရဏပ္ပဋိက္ခေပေါ ဝုတ္တော, န အာပတ္တိဝသေနာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. သဗ္ဗံ [Pg.55] ပရိကမ္မံ အနာမသန္တေနာတိ မာတုဂါမသရီရာဒီနံ အနာမာသတ္တာ ဝုတ္တံ. ယာဝ ဉာတကာ န ပဿန္တီတိ ယာဝ တဿ ဉာတကာ န ပဿန္တိ. ‘‘တိတ္ထိယဘူတာနံ မာတာပိတူနံ သဟတ္ထာ ဒါတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၁၈၆) ဝုတ္တံ.

16. "පටියාදියති" යනු පිළියෙල කරයි (සම්පාදනය කරයි) යන්නයි. "නොකර සිටීම නුසුදුසුය" යන්නෙහි මෙහි 'දුක්කටාපත්ති වේ' යැයි පවසති. නුසුදුසු බැවින් මෙහි නොකිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බව දත යුතුය, ඇවැත් වශයෙන් නොවේ. "සියලු උපස්ථාන කටයුතු (පරිකර්ම) ශරීරය නොඅල්ලමින්" යන්න ස්ත්‍රී ශරීරය ආදිය නොඇල්ලිය යුතු බැවින් පවසන ලදී. "ඤාතීන් දකින තුරු" යනු ඇගේ නෑදෑයන් දකින තුරු යන්නයි. "තීර්ථකයන් වූ මව්පියන්ට ස්වහස්තයෙන් දීම නුසුදුසුය" යැයි වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි දක්වා ඇත.

၁၇. ပိတု ဘဂိနီ ပိတုစ္ဆာ. မာတု ဘာတာ မာတုလော. နပ္ပဟောန္တီတိ ကာတုံ န သက္ကောန္တီတိ ဋီကာသု ဝုတ္တံ. ‘‘တေသံယေဝ သန္တကံ ဘေသဇ္ဇံ ဂဟေတွာ ကေဝလံ ယောဇေတွာ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘သစေ ပန နပ္ပဟောန္တိ ယာစန္တိ စ, ဒေထ နော ဘန္တေ, တုမှာကံ ပဋိဒဿာမာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပန တေသံ ဘေသဇ္ဇဿ အပ္ပဟောနကတ္တာ ဘေသဇ္ဇမေဝ ယာစန္တီတိ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယော ဒိဿတိ, ဝီမံသိတဗ္ဗော. န ယာစန္တီတိ လဇ္ဇာယ န ယာစန္တိ, ဂါရဝေန ဝါ. ‘‘အာဘောဂံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အညထာ ဒေန္တဿ အာပတ္တိယေဝ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၈) ပန ‘‘အာဘောဂံ ကတွာတိ ဣဒံ ကတ္တဗ္ဗကရဏဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, အာဘောဂံ ပန အကတွာပိ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီတိ တီသု ဂဏ္ဌိပဒေသု လိခိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပေါရာဏဋီကာယမ္ပိ တဒေဝ ဂဟေတွာ လိခိတံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၁၈၅) ပန တံ ဝစနံ ပဋိက္ခိတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ကေစိ ပန ‘‘အာဘောဂံ အကတွာပိ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ ဘေသဇ္ဇကရဏဿ, ပါဠိယံ ‘အနာပတ္တိ ဘိက္ခု ပါရာဇိကဿ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’တိ ဧဝံ အန္တရာပတ္တိဒဿနဝသေန သာမညတော ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ, အဋ္ဌကထာယံ အဝုတ္တပ္ပကာရေန ကရောန္တဿ သုတ္တေနေဝ အာပတ္တိသိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနေဝ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘တေသညေဝ သန္တက’န္တိအာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ.

17. පියාගේ සහෝදරිය පිය නැඟණිය (නැන්දා) ය. මවගේ සහෝදරයා මාමා ය. 'ප්‍රමාණවත් නොවේ' (නප්පහොන්ති) යන්නෙන් '(පිළියම් කිරීමට) නොහැකි ය' යන්න ටීකාවන්හි සඳහන් වේ. 'ඔවුන් සතු ම ඖෂධ ගෙන, (එය) පමණක් සකස් කොට දිය යුතු ය' යි පවසා, 'ඉදින් ප්‍රමාණවත් නොවේ නම් සහ ඉල්ලන්නේ නම්, ස්වාමීනි, අපට දෙන්න, අපි ඔබට නැවත දෙන්නෙමු' යි පැවසූ බැවින්, ඔවුන්ගේ ඖෂධ ප්‍රමාණවත් නොවීම නිසා ඖෂධ ම ඉල්ලති යන්න අට්ඨකථා අදහස ලෙස පෙනේ. මෙය විමසා බැලිය යුතුය. 'නොඉල්ලති' යන්නෙන් ලැජ්ජාව නිසා හෝ ගෞරවය නිසා හෝ නොඉල්ලති. 'මෙනෙහි කොට (සිහිය පිහිටුවාගෙන)' යැයි වදාළ බැවින්, වෙනත් අයුරකින් දෙන තැනැත්තාට ඇවතක් ම වේ. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි 'මෙනෙහි කොට යන්න මෙය කළ යුතු කාර්යය දැක්වීම් වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙනෙහි නොකොට වුව ද දීම සුදුසු යැයි ගන්ථිපද තුනෙහි ලියා ඇත' යි වදාරන ලදී. පෝරාණ ටීකාවෙහි ද එය ම ගෙන ලියන ලදී. විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි ඒ ප්‍රකාශය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. එහි මෙසේ වදාරන ලදී: ඇතැම්හු වනාහි 'මෙනෙහි නොකොට වුව ද දීම සුදුසු යැයි' පවසති, එය බෙහෙත් කිරීම සම්බන්ධයෙන් නොගැලපේ. මන්දයත්, පාලියෙහි 'පාරාජිකාවෙන් භික්ෂුවට ඇවැත් නැත, දුක්කට ඇවැත් වේ' යැයි මෙසේ අතුරු ඇවැත් දැක්වීම් වශයෙන් පොදුවේ ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. අට්ඨකථාවෙහි නොවදාළ ක්‍රමයෙන් කරන්නාට සූත්‍රයෙන් ම ඇවැත් සිද්ධ වන බව දත යුතුය. එහෙයින් ම අට්ඨකථාවෙහි ද 'ඔවුන්ගේ ම සන්තක...' යනාදිය වදාරන ලදී.

ဧတေ ဒသ ဉာတကေ ဌပေတွာတိ တေသံ ပုတ္တနတ္တာဒယောပိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ဉာတကာ ဧဝါတိ တေပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတာ. တေန အညေသန္တိ ဣမိနာ အညာတကာနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ[Pg.56]. တေနေဝါဟ ‘‘ဧတေသံ ပုတ္တပရမ္ပရာယာ’’တိအာဒိ. ကုလပရိဝဋ္ဋာတိ ကုလာနံ ပဋိပါဋိ, ကုလပရမ္ပရာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တဿာတိ ယထာဝုတ္တဝိဓိနာ ကရောန္တဿ, ‘‘တာဝကာလိကံ ဒဿာမီ’’တိ အာဘောဂံ အကတွာ ဒေန္တဿပိ ပန အန္တရာပတ္တိဒုက္ကဋံ ဝိနာ မိစ္ဆာဇီဝနံ ဝါ ကုလဒူသနံ ဝါ န ဟောတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘ဝေဇ္ဇကမ္မံ ဝါ ကုလဒူသကာပတ္တိ ဝါ န ဟောတီ’’တိ. ဉာတကာနဉှိ သန္တကံ ယာစိတွာပိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ တတ္ထ ကုလဒူသနာဒိ န သိယာ. သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၈၅) ‘‘မယှံ ဒဿန္တိ ကရိဿန္တီတိ ပစ္စာသာယ ကရောန္တဿပိ ယာစိတွာ ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနတာယ ဉာတကေသု ဝေဇ္ဇကမ္မံ ဝါ ကုလဒူသကာပတ္တိ ဝါ န ဟောတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၁၈၆) ပန ‘‘ဝေဇ္ဇကမ္မံ ဝါ ကုလဒူသကာပတ္တိ ဝါ န ဟောတီတိ ဝစနတော ယာဝ သတ္တမော ကုလပရိဝဋ္ဋော, တာဝ ဘေသဇ္ဇံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗပဒေသု ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ‘‘စူဠမာတုယာ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗပဒေသု စူဠမာတုယာ သာမိကောတိအာဒိနာ ယောဇေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙම ඥාතීන් දස දෙනා හැර යන්නෙන් ඔවුන්ගේ පුත්‍ර, පෞත්‍ර ආදීහු ද ඔවුන්ට සම්බන්ධ බැවින් ඥාතීහු ම වෙති; එහෙයින් ඔවුහු ද මෙහි ම ඇතුළත් වෙති. එහෙයින් 'අන්‍යයන්ට' යන්නෙන් අඥාතීන් (ඥාති නොවන අය) ගැනීම දත යුතුය. එහෙයින් ම 'මොවුන්ගේ පුත්‍ර පරම්පරාවෙන්...' යනාදිය වදාරන ලදී. 'කුලපරිවට්ට' යනු කුලයන්ගේ පිළිවෙළ යි, කුල පරම්පරාව යැයි කියන ලදී. 'බෙහෙත් කරන්නාට' යනු කියන ලද ක්‍රමයට අනුව කරන්නාට ය. 'තාවකාලිකව දෙන්නෙමි' යි මෙනෙහි නොකොට දෙන්නාට වුව ද, අතුරු ඇවැත් වන දුක්කට ඇවත හැර මිච්ඡාජීවයක් හෝ කුලදූෂණයක් හෝ නොවන්නේ ම ය. එහෙයින් 'වෛද්‍ය කර්මයක් හෝ කුලදූෂණ ඇවතක් හෝ නොවේ' යැයි වදාරන ලදී. ඥාතීන් සතු දෙය වනාහි ඉල්ලා වුව ද ගැනීම සුදුසු ය. එහෙයින් එහි කුලදූෂණ ආදියක් නොවේ. සාරත්ථදීපනියෙහි ද: 'මට දෙන්නාහ, (උපකාර) කරන්නාහ යන බලාපොරොත්තුවෙන් (බෙහෙත්) කරන්නාට වුව ද, ඥාතීන් කෙරෙන් ඉල්ලා ගත හැකි ස්ථානයක් වන බැවින් වෛද්‍ය කර්මයක් හෝ කුලදූෂණ ඇවතක් හෝ නොවේ යැයි පවසති' යි වදාරන ලදී. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි වනාහි: 'වෛද්‍ය කර්මයක් හෝ කුලදූෂණ ඇවතක් නොවේ යන වචනයෙන් සත්වන කුල පරම්පරාව දක්වා බෙහෙත් කිරීම සුදුසු යැයි පවසති' යි මෙපමණක් ම වදාරන ලදී. 'සියලු පදයන්හි විනිශ්චය දත යුතුය' යන්නෙන් 'කුඩා මවගේ' යනාදී සියලු පදයන්හි 'කුඩා මවගේ ස්වාමියා' යනාදී වශයෙන් ගළපා, යටින් දැක්වූ ක්‍රමයෙන් ම විනිශ්චය දත යුතුය.

ဥပဇ္ဈာယဿ အာဟရာမာတိ ဣဒံ ဥပဇ္ဈာယေန မမ ဉာတကာနံ ဘေသဇ္ဇံ အာဟရထာတိ အာဏတ္တေဟိ ကတ္တဗ္ဗဝိဓိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ စ သာမဏေရာဒီနံ အပစ္စာသာယပိ ပရဇနဿ ဘေသဇ္ဇကရဏံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ဝုတ္တနယေနေဝ ပရိယေသိတွာတိ ဣမိနာ ‘‘ဘိက္ခာစာရဝတ္တေန ဝါ’’တိအာဒိနာ, ‘‘ဉာတိသာမဏေရေဟိ ဝါ’’တိအာဒိနာ စ ဝုတ္တမတ္ထံ အတိဒိသတိ. အပစ္စာသီသန္တေနာတိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၁၈၅) အာဂန္တုကစောရာဒီနံ ကရောန္တေနပိ မနုဿာ နာမ ဥပကာရကာ ဟောန္တီတိ အတ္တနော တေဟိ လာဘံ အပတ္ထယန္တေန, ပစ္စာသာယ ကရောန္တဿ [Pg.57] ပန ဝေဇ္ဇကမ္မကုလဒူသနာဒိနာ ဒေါသော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉှိ ဥပကာရေ ကတေ သာသနဿ ဂုဏံ ဉတွာ ပသီဒန္တိ, သံဃဿ ဝါ ဥပကာရကာ ဟောန္တီတိ ကရဏေ ပန ဒေါသော နတ္ထိ. ကေစိ ပန ‘‘အပစ္စာသီသန္တေန အာဂန္တုကာဒီနံ ပဋိက္ခိတ္တပုဂ္ဂလာနမ္ပိ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ ကတ္တဗ္ဗာကတ္တဗ္ဗဋ္ဌာနဝိဘာဂဿ နိရတ္ထကတ္တပ္ပသင်္ဂတော အပစ္စာသီသန္တေန ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပိ ဒါတုံ ကာတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဧတ္တကမတ္တဿေဝ ဝတ္တဗ္ဗတော. အပစ္စာသီသနဉ္စ မိစ္ဆာဇီဝကုလဒူသနာဒိဒေါသနိသေဓနတ္ထမေဝ ဝုတ္တံ န ဘေသဇ္ဇကရဏသင်္ခါတာယ ဣမိဿာ အန္တရာပတ္တိယာ မုစ္စနတ္ထံ အာဂန္တုကစောရာဒီနံ အနုညာတာနံ ဒါနေနေဝ တာယ အာပတ္တိယာ မုစ္စနတောတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

'උපජ්ඣායන් වහන්සේ උදෙසා ගෙනෙමු' යන්න, උපජ්ඣායන් වහන්සේ විසින් 'මාගේ ඥාතීන්ට ඖෂධ ගෙනෙන්න' යැයි අණ කරන ලද අය විසින් කළ යුතු විධිය දැක්වීම සඳහා වදාරන ලදී. මෙයින් සාමණේරයන් වහන්සේලා ආදීන්ට බලාපොරොත්තුවක් රහිතව වුව ද පර ජනයාට (අන්‍යයන්ට) බෙහෙත් කිරීම සුදුසු නොවන බව දක්වයි. 'කී ක්‍රමයෙන් ම සොයා' යන්නෙන් 'පිණ්ඩචාර වත්වලින් හෝ' යනාදියෙන් සහ 'ඥාති සාමණේරයන් ලවා හෝ' යනාදියෙන් වදාළ අර්ථය අතිදේශ කරයි. 'බලාපොරොත්තු නොවන තැනැත්තා විසින්' යන්නෙන් ආගන්තුකයන්ට, සොරුන්ට ආදීන්ට (බෙහෙත්) කරන්නා විසින් වුව ද, 'මිනිස්සු නම් උපකාර කරන්නෝ වෙති' යි තමන්ට ඔවුන්ගෙන් ලැබෙන ලාභයක් අපේක්ෂා නොකරන්නා විසින් (කළ යුතුය), බලාපොරොත්තුවෙන් කරන්නාට වනාහි වෛද්‍ය කර්මය, කුලදූෂණය ආදියෙන් දෝෂයක් වේ යනු අදහසයි. මෙසේ උපකාර කළ කල්හි ශාසනයේ ගුණය දැන පැහැදෙති, නොහොත් සංඝයාට උපකාර කරන්නෝ වෙති යන අදහසින් කිරීමෙහි වනාහි දෝෂයක් නැත. ඇතැම්හු වනාහි 'බලාපොරොත්තු නොවන තැනැත්තා විසින් ආගන්තුකයන්ට මෙන් ම ප්‍රතික්ෂේපිත පුද්ගලයන්ට ද දීම සුදුසු ය' යි පවසති. 'කටයුතු සහ නොකටයුතු ස්ථාන පිළිබඳ බෙදීම නිෂ්ඵල වීමේ ප්‍රසංගය පැමිණෙන බැවින්' එය නොගැලපේ. (මක්නිසාද යත්) බලාපොරොත්තු නොවන තැනැත්තා විසින් 'සියල්ලන්ට ම දීම සහ කිරීම සුදුසු යැයි' මෙපමණක් ම කිව යුතු බැවිනි. තවද බලාපොරොත්තු රහිත වීම වදාරන ලද්දේ මිච්ඡාජීව, කුලදූෂණ ආදී දෝෂයන් වැළැක්වීම පිණිස ම ය; බෙහෙත් කිරීම නම් වූ මේ අතුරු ඇවතෙන් මිදීම පිණිස නොවේ. අනුදැන නොමැති ආගන්තුකයන්ට, සොරුන්ට ආදීන්ට දීමෙන් ම ඒ ඇවතෙන් මිදිය නොහැකි බව දත යුතුය.

၁၈. တေနေဝ အပစ္စာသီသန္တေနပိ အကာတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဒဿေတုံ ‘‘သဒ္ဓံ ကုလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဘေသဇ္ဇံ အာစိက္ခထာ’’တိ ဝုတ္တေပိ ‘‘အညမညံ ပန ကထာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ ဣဒံ ပရိယာယတ္တာ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဂဟေတွာ ကရောန္တီတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန ကထေန္တဿပိ နေဝတ္ထိ ဒေါသောတိ အာစရိယာ. ပုစ္ဆန္တီတိ ဣမိနာ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌရောဂီနံ ပရိယာယေနပိ ဝတွာ ဝိစရဏံ အယုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ပုစ္ဆိတဿပိ ပန ပစ္စာသီသန္တဿ ပရိယာယကထာပိ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. သမုလ္လပေသီတိ အပစ္စာသီသန္တော ဧဝ အညမညံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသိ. အာစရိယဘာဂေါတိ ဝိနယာစာရံ အကောပေတွာ ဘေသဇ္ဇာစိက္ခဏေန ဝေဇ္ဇာစရိယဘာဂေါ အယန္တိ အတ္ထောတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၁၈၅) ဝုတ္တံ.

18. එහෙයින් ම බලාපොරොත්තු නොවන තැනැත්තා විසින් වුව ද නොකටයුතු ස්ථානය දැක්වීම පිණිස 'ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලය...' යනාදිය වදාරන ලදී. 'බෙහෙත් කියා දෙන්න' යැයි කී කල්හි ද, 'නමුත් අන්‍යෝන්‍ය කතාවක් කළ යුතුය' යන්න උපක්‍රමශීලීව (වක්‍රව) පැවසීම සුදුසු වේ. මෙසේ යටින් දැක්වූ ක්‍රමයෙන් 'මෙයත් මෙයත් ගෙන කරති' යි මෙසේ උපක්‍රමශීලීව (වක්‍රව) පවසන්නාට ද දෝෂයක් නැතැයි ආචාර්යවරු පවසති. 'විමසති' යන්නෙන් හමුවන හමුවන රෝගීන්ට උපක්‍රමශීලීව (වක්‍රව) වුව ද පවසමින් හැසිරීම නුසුදුසු බව දක්වයි. විමසන ලද නමුත්, බලාපොරොත්තු ඇත්තාට වනාහි උපක්‍රමශීලී (වක්‍ර) කතාව ද නුසුදුසු යැයි පවසති. 'සංවාද කළේය' යනු බලාපොරොත්තු රහිත වූවෙක් ම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කතාව ඇති කළේය යන්නයි. 'ආචාර්ය කොටස' යනු විනයාචාරය නොකෙලෙසා, බෙහෙත් කියා දීමෙන් වන වෛද්‍යාචාර්ය කොටස මෙය යන්න අර්ථය යි විමතිවිනෝදනියෙහි වදාරන ලදී.

သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၈၅) ပန ‘‘ဝိနယလက္ခဏံ အဇာနန္တဿ အနာစရိယဿ တဒနုရူပဝေါဟာရာသမ္ဘဝတော ဤဒိသဿ လာဘဿ ဥပ္ပတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ ‘အာစရိယဘာဂေါ နာမ အယ’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝိနယေ [Pg.58] ပကတညုနာ အာစရိယေန လဘိတဗ္ဗဘာဂေါ အယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပုပ္ဖပူဇနတ္ထာယ ဒိန္နေပိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝိဓာနဿ အယုတ္တတ္တာ ‘ကပ္ပိယဝသေနာ’တိ ဝုတ္တံ, ‘ပုပ္ဖံ အာဟရထာ’တိအာဒိနာ ကပ္ပိယဝေါဟာရဝသေနာတိ အတ္ထော’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၈၅) ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၁၈၅) ပန ‘‘ပုပ္ဖပူဇနတ္ထာယပိ သမ္ပဋိစ္ဆိယမာနံ ရူပိယံ အတ္တနော သန္တကတ္တဘဇနေန နိဿဂ္ဂိယမေဝါတိ အာဟ ‘ကပ္ပိယဝသေန ဂါဟာပေတွာ’တိ. ‘အမှာကံ ရူပိယံ န ဝဋ္ဋတိ, ပုပ္ဖပူဇနတ္ထံ ပုပ္ဖံ ဝဋ္ဋတီ’တိအာဒိနာ ပဋိက္ခိပိတွာ ကပ္ပိယေန ကမ္မေန ဂါဟာပေတွာတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၁၈၆) ပန ‘‘ကပ္ပိယဝသေနာတိ အမှာကံ ပုပ္ဖံ အာနေထာတိအာဒိနာ. ‘ပူဇံ အကာသီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ သယံ ဂဟေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. အယမေတ္ထ ဘေသဇ္ဇကရဏဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော.

සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.185) වනාහි 'විනයෙහි ලක්ෂණ නොදන්නා වූ, ආචාර්යවරයෙකු නොවන පුද්ගලයාට ඊට අනුරූප ව්‍යවහාරයක් නොතිබීම හේතුවෙන් මෙවැනි ලාභයක් ලැබීමක් සිදු නොවන නිසා, මෙය ආචාර්ය භාගය නම් වේ යැයි කියන ලදී. විනයෙහි මැනවින් දන්නා වූ ආචාර්යවරයෙකු විසින් ලැබිය යුතු කොටස මෙය වේ යැයි පැවසූ සේ වේ' යනුවෙන් දක්වා ඇත. 'මල් පූජාව පිණිස දුන් නමුත්, අකැප ව්‍යවහාරයෙන් නියම කිරීම නුසුදුසු බැවින් කැප වූ ආකාරයෙන් යැයි කියන ලදී. මල් රැගෙන එන්න යනාදී වශයෙන් කැප වූ ව්‍යවහාරය මගින් යන්න මෙහි අර්ථයයි' සාරත්ථදීපනියෙහි පවසන ලදී. විමතිවිනෝදනියෙහි (වි.වි.ටී. 1.185) වනාහි 'මල් පූජාව පිණිස වුවද පිළිගනු ලබන රන් රිදී ආදිය තමා සතු කරගැනීමෙන් නිසඟි ඇවැත් ම සිදුවන බැවින් කැප වූ ආකාරයෙන් ගෙන්වා ගෙන යැයි පැවසීය. අපට රන් රිදී කැප නැත, මල් පූජාව සඳහා මල් කැපය යනාදී වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කොට කැප වූ ක්‍රියාවක් මගින් පිළිගන්වා ගෙන යන්න මෙහි අර්ථයයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි (වජිර. ටී. පාරාජිකා 186) වනාහි 'කැප වූ ආකාරයෙන් යනු අපට මල් රැගෙන එන්න යනාදී වශයෙනි. පූජාව කෙළේය යි පැවසූ බැවින් තමා විසින් ම එය ගැනීම සුදුසු නොවේ යැයි පවසති' යනුවෙන් මෙපමණක් ම පවසන ලදී. මේ වනාහි මෙහි එන ඖෂධ පිළියෙල කිරීම පිළිබඳ විනිශ්චය කථාවේ අලංකාරයයි.

၁၉. ဧဝံ ဘေသဇ္ဇကရဏဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ပရိတ္တကရဏဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုမာဟ ‘‘ပရိတ္တေ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယဒိ ‘‘ပရိတ္တံ ကရောထာ’’တိ ဝုတ္တေ ကရောန္တိ, ဘေသဇ္ဇကရဏံ ဝိယ ဂိဟိကမ္မံ ဝိယ စ ဟောတီတိ ‘‘န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပရိတ္တံ ဘဏထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပန ဓမ္မဇ္ဈေသနတ္တာ အနဇ္ဈိဋ္ဌေနပိ ဘဏိတဗ္ဗော ဓမ္မော, ပဂေဝ အဇ္ဈိဋ္ဌေနာတိ ‘‘ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, စာလေတွာ သုတ္တံ ပရိမဇ္ဇိတွာတိ ပရိတ္တံ ကရောန္တေန ကာတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတိ. စာလေတွာ သုတ္တံ ပရိမဇ္ဇိတွာတိ ဣဒံ ဝါ ‘‘ပရိတ္တာဏံ ဧတ္ထ ပဝေသေမီ’’တိ စိတ္တေန ဧဝံ ကတေ ပရိတ္တာဏာ ဧတ္ထ ပဝေသိတာ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. ဝိဟာရတော…ပေ… ဒုက္ကဋန္တိ ဣဒံ အညာတကေ ဂဟဋ္ဌေ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. ပါဒေသု ဥဒကံ အာကိရိတွာတိ ဣဒံ တသ္မိံ ဒေသေ စာရိတ္တဝသေန ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ပါဠိယာ နိသိန္နာနံ ဘိက္ခူနံ ပါဒေသု ရောဂဝူပသမနာဒိအတ္ထာယ ဥဒကံ သိဉ္စိတွာ ပရိတ္တံ ကာတုံ သုတ္တဉ္စ ဌပေတွာ ‘‘ပရိတ္တံ ဘဏထာ’’တိ ဝတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဧဝဉှိ ကရိယမာနေ ယဒိ ပါဒေ [Pg.59] အပနေန္တိ, မနုဿာ တံ ‘‘အဝမင်္ဂလ’’န္တိ မညန္တိ ‘‘ရောဂေါ န ဝူပသမေဿတီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘န ပါဒါ အပနေတဗ္ဗာ’’တိ.

19. මෙසේ ඖෂධ පිළියෙල කිරීම පිළිබඳ විනිශ්චය පවසා, දැන් පිරිත් කිරීම පිළිබඳ විනිශ්චය පැවසීම පිණිස 'පිරිත් කිරීමේදී වනාහි' යනාදිය පැවසීය. එහි යම් හෙයකින් 'පිරිත් කරන්න' යැයි පැවසූ කල්හි කරන්නේ නම්, එය ඖෂධ පිළියෙල කිරීමක් මෙන් සහ ගිහි කටයුත්තක් මෙන් වන බැවින් 'නොකළ යුතුය' යැයි පවසන ලදී. 'පිරිත් දේශනා කරන්න' යැයි පැවසූ කල්හි වනාහි, ධර්ම ආරාධනාවක් වන බැවින් ආරාධනා නොකළ ද ධර්මය දේශනා කළ යුතු ම ය, ආරාධනා කළ කල්හි දේශනා කළ යුතු බව ගැන කුමන කථාද? එබැවින් 'කළ යුතුය' යැයි පවසන ලදී. 'පිරිත් නූල සලකා පිරිමැද' යන්නෙන් පිරිත් කරන්නා විසින් කළ යුතු පිළිවෙළ දක්වයි. 'පිරිත් නූල සලකා පිරිමැද' යන්නෙන් හෝ 'මෙහි ආරක්ෂාව ඇතුළත් කරමි' යන සිතින් මෙසේ කළ කල්හි, ආරක්ෂාව මෙහි ඇතුළත් කරන ලද්දක් ම වේ යැයි පවසන ලදී. 'විහාරයෙන්...පෙ... දුකුළා ඇවැත් වේ' යන්න නෑයන් නොවන ගිහියන් අරභයා පවසන ලද්දක් යැයි කියති. 'පාද මත පැන් ඉසීම' යන්න ඒ ප්‍රදේශයේ පවතින චාරිත්‍රයක් අනුව පවසන ලද්දකි. එහිදී වනාහි පෙළට වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාද මත රෝග සන්සිඳීම ආදී ප්‍රයෝජන පිණිස පැන් ඉස, පිරිත් කිරීමට පිරිත් නූල ද තබා, 'පිරිත් දේශනා කරන්න' යැයි පවසා යති. මෙසේ කරන කල්හි යම් හෙයකින් පාද ඉවත් කර ගන්නේ නම්, මිනිස්සු එය අවමංගල්‍යයක් ලෙස සිතති, 'රෝගය සුව නොවේ' යැයි සිතති. එබැවින් 'පාද ඉවත් නොකළ යුතුය' යැයි පවසන ලදී.

မတသရီရဒဿနေ ဝိယ ကေဝလေ သုသာနဒဿနေပိ ဣဒံ ဇာတာနံ သတ္တာနံ ဝယဂမနဋ္ဌာနန္တိ မရဏသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘သီဝထိကဒဿနေ…ပေ… မရဏဿတိံ ပဋိလဘိဿာမာတိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. လေသကပ္ပံ အကတွာ သမုပ္ပန္နသုဒ္ဓစိတ္တေန ‘‘ပရိဝါရတ္ထာယ အာဂစ္ဆန္တူ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၁၈၅) ဝုတ္တံ. ဧတေန အသုဘဒဿနန္တိ ဝစနမတ္တေန လေသကပ္ပံ ကတွာ ဧဝံ ဂတေ မတဿ ဉာတကာ ပသီဒိဿန္တိ, ဒါနံ ဒဿန္တိ, မယံ လာဘံ လဘိဿာမ, ဥပဋ္ဌာကံ လဘိဿာမာတိ အသုဒ္ဓစိတ္တေန ဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန ပန ‘‘မရဏဿတိံ လဘိဿာမာ’’တိအာဒိနာ သုဒ္ဓစိတ္တေန ပက္ကောသိတေပိ အပက္ကောသိတေပိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. တာလပဏ္ဏဿ ပရိတ္တလေခနဋ္ဌာနတ္တာ ပရိတ္တသုတ္တဿ ပရိတ္တကရဏသညာဏတ္တာ တာနိ ဒိသွာ အမနုဿာ ပရိတ္တသညာယ အပက္ကမန္တီတိ အာဟ ‘‘တာလပဏ္ဏံ ပန ပရိတ္တသုတ္တံ ဝါ ဟတ္ထေ ဝါ ပါဒေ ဝါ ဗန္ဓိတဗ္ဗ’’န္တိ.

මළ සිරුරක් දැකීමේදී මෙන් ම කේවල සොහොනක් දැකීමේදී ද, 'මෙය උපන් සත්ත්වයන්ගේ විනාශයට යන ස්ථානයයි' කියා මරණ සංඥාව උපදී යන අදහසින් 'සොහොන දැකීමේදී...පෙ... මරණානුස්සතිය ලබා ගනිමු යැයි යාම සුදුසුය' යැයි පවසන ලදී. ව්‍යාජ නිදහසට කරුණු නොදක්වා, උපන් පිරිසිදු සිතින් 'පිරිවර පිණිස වඩින්න' යැයි පැවසූ කල්හි ද යාම සුදුසු යැයි විමතිවිනෝදනියෙහි (වි.වි.ටී. 1.185) පවසන ලදී. මෙයින්, 'අසුභ දැකීම' යන වචන මාත්‍රයෙන් ව්‍යාජයක් මවාගෙන මෙසේ ගියහොත් මළ තැනැත්තාගේ නෑයන් පහදිනු ඇත, දන් දෙනු ඇත, අපට ලාභ ලැබෙනු ඇත, උපස්ථායකයන් ලැබෙනු ඇත යන අශුද්ධ සිතින් යාම නුසුදුසු බව දක්වයි. කමටහන් වශයෙන් වනාහි, 'මරණානුස්සතිය ලබන්නෙමු' යනාදී වශයෙන් පිරිසිදු සිතින් ආරාධනා කළ ද නොකළ ද යාම සුදුසු බව පෙන්වයි. තල් කොළය පිරිත් ලිවීමේ ස්ථානයක් වන බැවින් ද, පිරිත් නූල පිරිත් කිරීමේ සලකුණක් වන බැවින් ද, ඒවා දැක අමනුෂ්‍යයෝ පිරිත් පිළිබඳ සංඥාවෙන් පලා යති යන අදහසින් 'තල්කොළ හෝ පිරිත් නූල් අතේ හෝ පයේ හෝ බැඳගත යුතුය' යැයි පවසන ලදී.

ဧတ္ထ စ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ‘‘အာဋာနာဋိယပရိတ္တံ (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၅ အာဒယော) ဝါ ဘဏိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္တကောယေဝ ဝိနယဋ္ဌကထာဘတော ပါဠိမုတ္တပရိတ္တကရဏဝိနိစ္ဆယော, န ပန တတော ပရံ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိကော ကထာမဂ္ဂေါ သမန္တပါသာဒိကာယံ နတ္ထိ, တီသု ဋီကာသုပိ တံသံဝဏ္ဏနာနယော နတ္ထိ, တထာပိ သော သုတ္တဋ္ဌကထာယံ အာဂတောဝါတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဓ ပန အာဋာနာဋိယသုတ္တဿ ပရိကမ္မံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣဓာတိ ‘‘အာဋာနာဋိယပရိတ္တံ ဝါ ဘဏိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝစနေ. ပနာတိ ဝိသေသတ္ထေ နိပါတော. ဒီဃနိကာယေ ပါထိကဝဂ္ဂေ အာဂတဿ အာဋာနာဋိယပရိတ္တဿ ပရိကမ္မံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ယဒိ ပဌမမေဝ န ဝတ္တဗ္ဗံ, အထ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ [Pg.60] အာဟ ‘‘မေတ္တသုတ္တ’’န္တိအာဒိ. ဧဝဉှိ လဒ္ဓါသေဝနံ ဟုတွာ အတိဩဇဝန္တံ ဟောတိ.

මෙහි මුල සිට පටන් 'ආටානාටිය පිරිත (දී.නි. 3.275 ආදී) හෝ දේශනා කළ යුතුය' යන්න දක්වා මෙපමණක් ම විනය අටුවාවෙන් ගෙනෙන ලද, පෙළෙහි සඳහන් නොවන පිරිත් කිරීමේ විනිශ්චයයි. ඊට පසුව ඇති කරුණු එහි පවසා නැත. එබැවින් 'මෙහි වනාහි' යනාදී කථා මාර්ගය සමන්තපාසාදිකාවෙහි නැත. ටීකා තුනෙහි ද ඒ පිළිබඳ විස්තරයක් නැත. එසේ වුවත්, එය සූත්‍ර අටුවාවෙහි පැමිණ ඇති බැවින්, එය දැක්වීම පිණිස 'මෙහි වනාහි ආටානාටිය සූත්‍රයේ පූර්වකෘත්‍යය දත යුතුය' යනාදිය පැවසීය. එහි 'මෙහි' යනු 'ආටානාටිය පිරිත හෝ දේශනා කළ යුතුය' යන වචනයෙහි ය. 'පන' යනු විශේෂ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. දීඝ නිකායේ පාථික වර්ගයෙහි එන ආටානාටිය පිරිතේ පූර්වකෘත්‍යය මෙසේ දත යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. ඉදින් පළමුවෙන් ම එය දේශනා නොකළ යුතු නම්, එකල්හි කුමක් කළ යුතුද යත්: 'මෙත්ත සූත්‍රය...' යනාදිය පැවසීය. මෙසේ පුරුදු කරන ලද්දක් වීමෙන් එය ඉතා ප්‍රබල වෙයි.

ပိဋ္ဌံ ဝါ မံသံ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ အနိယမတ္ထော, တေန မစ္ဆခဏ္ဍပူဝခဇ္ဇကာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. ဩတာရံ လဘန္တီတိ အတ္တနာ ပိယာယိတခါဒနီယနိဗဒ္ဓဝသနဋ္ဌာနလာဘတာယ အဝတာရဏံ လဘန္တိ. ဟရိတူပလိတ္တန္တိ အလ္လဂေါမယလိတ္တံ. ဣဒဉှိ ပေါရာဏကစာရိတ္တံ ဘူမိဝိသုဒ္ဓကရဏံ. ပရိသုဒ္ဓံ…ပေ… နိသီဒိတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ ပရိတ္တကာရကဿ ဘိက္ခုနော မေတ္တာကရုဏာဝသေန စိတ္တဝိသုဒ္ဓိပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. ဧဝဉှိ သတိ ဥပရိ ဝက္ခမာနဥဘယတော ရက္ခာသံဝိဓာနေန သမေတိ. ဋီကာယံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၂၈၂) ပန ‘‘သရီရသုဒ္ဓိပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. န ဟိ ‘‘ကာယသုဒ္ဓိမတ္တေန အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, မေတ္တာဝသေနေဝ ပန ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘မေတ္တာယ, ဘိက္ခဝေ, စေတောဝိမုတ္တိယာ…ပေ… ဧကာဒသာနိသံသာ ပါဋိကင်္ခါ. ကတမေ ဧကာဒသ? သုခံ သုပတိ, သုခံ ပဋိဗုဇ္ဈတိ, န ပါပကံ သုပိနံ ပဿတိ, မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၁.၁၅; ပရိ. ၃၃၁; မိ. ပ. ၄.၄.၆).

'පිටි හෝ මස් හෝ' යන තන්හි 'වා' (හෝ) යන්න අනියමාර්ථයෙහි වැටේ. එයින් මස් කැබලි, කැවුම්, කෑම වර්ග ආදිය ද සංග්‍රහ වෙයි. 'අවස්ථාව ලබති' යනු තමන් ප්‍රිය කරන ආහාර තිබෙන සහ නිතර වසන ස්ථානය ලැබීමෙන් අවතීර්ණ වීමට අවස්ථාව ලබති යන්නයි. 'හරිතූපලිත්තං' යනු අමු ගොම පිරිබඩ ගෑමයි. මෙය වනාහි භූමිය පිරිසිදු කිරීමේ පැරණි චාරිත්‍රයකි. 'පිරිසිදු...පෙ... අසුන් ගත යුතුය' යන්නෙන් පිරිත් කරන භික්ෂුවගේ මෙත්තා කරුණා සහගත සිතේ පිරිසිදුකම ද අපේක්ෂා කළ යුතු බව දක්වයි. මෙසේ ඇති කල්හි මත්තෙහි කියවෙන දෙපස ම ආරක්ෂා සැලසීමේ ක්‍රමයට ගැලපේ. ටීකාවෙහි වනාහි 'ශරීරයේ පිරිසිදුකම ද අපේක්ෂා කළ යුතු බව දක්වයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. එය විමසිය යුත්තකි. 'කය පිරිසිදු වූ පමණින් ම අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රියයෙක් වේ' යැයි පවසා නැත. මෛත්‍රී සහගත බව නිසා ම එය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තියෙහි...පෙ... ආනිශංස එකොළසක් බලාපොරොත්තු විය හැක. ඒ එකොළස කුමන ඒවාද? සුවසේ නිදයි, සුවසේ පිබිදෙයි, නපුරු සිහින නොදකියි, මිනිසුන්ට ප්‍රිය වෙයි, අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි' යනාදී වශයෙනි.

ပရိတ္တကာရကော…ပေ… သမ္ပရိဝါရိတေနာတိ ဣဒံ ပရိတ္တကရဏော ဗာဟိရတော အာရက္ခာသံဝိဓာနံ, ‘‘မေတ္တ…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ အဗ္ဘန္တရတော အာရက္ခာသံဝိဓာနံ, ဧဝံ ဥဘယတော ရက္ခာသံဝိဓာနံ ဟောတိ. ဧဝဉှိ အမနုဿာ ပရိတ္တကာရကဿ အန္တရာယံ ကာတုံ န ဝိသဟန္တိ. မင်္ဂလကထာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အမနုဿာနံ တောသနတ္ထာယ ပဏ္ဏာကာရံ ကတွာ မဟာမင်္ဂလကထာ ကထေတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဥပရိ ဝက္ခမာနေန ‘‘တုယှံ ပဏ္ဏာကာရတ္ထာယ မဟာမင်္ဂလကထာ ဝုတ္တာ’’တိ ဝစနေန သမေတိ. ဋီကာယံ ပန ‘‘ပုဗ္ဗုပစာရဝသေန ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗသန္နိပါတောတိ တသ္မိံ ဝိဟာရေ တသ္မိံ ဂါမက္ခေတ္တေ သဗ္ဗေသံ ဘိက္ခူနံ [Pg.61] သန္နိပါတော ဃောသေတဗ္ဗော ‘‘စေတိယင်္ဂဏေ သဗ္ဗေဟိ သန္နိပတိတဗ္ဗ’’န္တိ. အနာဂန္တုံနာမ န လဘတီတိ အမနုဿော ဗုဒ္ဓါဏာဘယေန ရာဇာဏာဘယေန အနာဂန္တုံ န လဘတိ စတုန္နံ မဟာရာဇူနံ အာဏာဋ္ဌာနိယတ္တာ. ဂဟိတကာပဒေသေန အမနုဿောဝ ပုစ္ဆိတော ဟောတီတိ ‘‘အမနုဿဂဟိတကော ‘တွံ ကော နာမော’တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. မာလာဂန္ဓာဒီသူတိ မာလာဂန္ဓာဒိပူဇာသု. အာသနပူဇာယာတိ စေတိယေ ဗုဒ္ဓါသနပူဇာယ. ပိဏ္ဍပါတေတိ ဘိက္ခုသံဃဿ ပိဏ္ဍပါတဒါနေ. ဧဝံ ဝတ္ထုပ္ပဒေသေန စေတနာ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ပတ္တိဒါနံ သမ္ဘဝတိ.

"පිරිත් කරන්නා... පිරිවරන ලද්දේය" යන්නෙන් බාහිර වශයෙන් ආරක්ෂාව සැලසීම ද, "මෙත්තා... කිව යුතුය" යන්නෙන් අභ්‍යන්තර වශයෙන් ආරක්ෂාව සැලසීම ද අදහස් වේ. මෙසේ දෙපසින්ම ආරක්ෂාව සැලසීම සිදු වේ. මෙසේ සැලසූ කල, අමනුෂ්‍යයන්ට පිරිත් කරන්නාට අනතුරක් කිරීමට ශක්තියක් නොලැබේ. "මංගල කථා පැවසිය යුතුය" යනු අමනුෂ්‍යයන්ගේ ප්‍රසාදය පිණිස පඬුරක් බඳු වූ මහා මංගල කථාව දේශනා කළ යුතු බවයි. මෙය මින් මතු දැක්වෙන "ඔබට පඬුරක් වශයෙන් මහා මංගල කථාව දේශනා කරන ලදී" යන ප්‍රකාශය සමඟ ද ගැළපේ. ටීකාවෙහි වනාහි "පූර්ව උපචාර වශයෙන් (පෙරවතාවත් ලෙස) පැවසිය යුතුය" යි දක්වා ඇත. "සියලු දෙනා රැස්වීම" යනු එම විහාරයේ හෝ එම ගම් සීමාවේ වෙසෙන සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ රැස්වීමක් "සියලු දෙනාම චෛත්‍ය මළුවට රැස් විය යුතුය" යි ප්‍රකාශ කළ යුතු බවයි. "පැමිණීමට නොහැකි නොවේ" යනු සතර වරම් මහරජවරුන්ගේ අණ පවතින බැවින්, බුද්ධාණාවට සහ රාජාණාවට ඇති භය නිසා අමනුෂ්‍යයාට නොපැමිණ සිටීමට නොහැකි වන බවයි. "ආවේශ වූ තැනැත්තාගේ ව්‍යවහාරයෙන් අමනුෂ්‍යයාගෙන්ම විමසන ලද්දේ වෙයි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ "අමනුෂ්‍යයා ආවේශ වූ තැනැත්තාගෙන් 'ඔබේ නම කුමක්ද?' යි ඇසිය යුතුය" යන්නයි. "මාලාගන්ධ ආදියේදී" යනු මල් සහ සුවඳ ආදී පූජාවන්හිය. "ආසන පූජාවේදී" යනු චෛත්‍යයෙහි බුද්ධාසන පූජාවේදීය. "පිණ්ඩපාතයේදී" යනු භික්ෂු සංඝයා උදෙසා කෙරෙන පිණ්ඩපාත දානයේදීය. මෙසේ වස්තුව මුල් කරගෙන චේතනාව දක්වන ලදී. එබැවින් පින් අනුමෝදන් කිරීම (පත්තිදානය) සිදු විය හැකිය.

ဒေဝတာနန္တိ ယက္ခသေနာပတီနံ. ဝုတ္တဉှိ အာဋာနာဋိယသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၃.၂၈၃, ၂၉၃) ‘‘ဣမေသံ ယက္ခာနံ မဟာယက္ခာနံ သေနာပတီနံ မဟာသေနာပတီနံ ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ. အာဋာတိ ဒဗ္ဗိမုခသကုဏာ. တေ အာဋာ နဒန္တိ ဧတ္ထာတိ အာဋာနာဒံ, ဒေဝနဂရံ, အာဋာနာဒေ ကတံ အာဋာနာဒိယံ, သုတ္တံ. ဋီကာယံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၂၈၂) ‘‘ပရိတ္တံ ဘဏိတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘မေတ္တစိတ္တံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ’တိ စ ‘မင်္ဂလကထာ ဝတ္တဗ္ဗာ’တိ စ ‘ဝိဟာရဿ ဥပဝနေ’တိ စ ဧဝမာဒိ သဗ္ဗံ ဂိဟီနံ ပရိတ္တကရဏေ ဝုတ္တံ ပရိကမ္မံ ကာတဗ္ဗမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၈၂) ‘‘ဧတံ တာဝ ဂိဟီနံ ပရိကမ္မ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘သစေ ပန ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနာ ဝိသေသတ္ထဇောတကေန ပန-သဒ္ဒေန သဟ ဝုစ္စမာနံ ‘‘ဣဒံ ဘိက္ခူနံ ပရိကမ္မ’’န္တိ ဝစနံ နိရတ္ထကံ ဝိယ ဟောတိ. အဝိသေသေ ဟိ သတိ ဘေဒေါ ကာတဗ္ဗော န သိယာ. ဘိက္ခူနဉ္စ ယထာဝုတ္တာဝ ဗာဟိရာရက္ခာ ဒုက္ကရာ ဟောတိ, တသ္မာ ဂိဟီနံ ပရိတ္တကရဏေ ဝုတ္တပရိကမ္မေ အသမ္ပဇ္ဇမာနေပိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ နော မတိ.

"දේවතාවුන්ගේ" යනු යක්ෂ සේනාපතිවරුන්ගේ ය. ආටානාටිය සූත්‍රයෙහි "මේ යක්ෂයන්ගේ, මහා යක්ෂයන්ගේ, සේනාපතිවරුන්ට සහ මහා සේනාපතිවරුන්ට පැමිණිලි කළ යුතුය" යනාදී වශයෙන් පවසා ඇත්තේ එබැවිනි. "ආටා" යනු හැඳි හොටක් ඇති පක්ෂීන් ය. ඒ ආටා පක්ෂීන් නාද කරන ස්ථානය 'ආටානාදය' නම් වූ දේව නගරයයි. ආටානාදයෙහි කරන ලද්දක් (දේශනා කරන ලද්දක්) බැවින් එය 'ආටානාටිය' සූත්‍රය නම් වේ. ටීකාවෙහි වනාහි "පිරිත් කිව යුතුය යන මෙහිදී ද 'මෛත්‍රී සිත පෙරදැරි කරගෙන' යන්න ද, 'මංගල කථා පැවසිය යුතුය' යන්න ද, 'විහාරයේ උපවනයෙහි' යන්න ද යනාදී වශයෙන් ගිහියන් උදෙසා පිරිත් කිරීමේදී පවසන ලද සියලු පූර්ව කෘත්‍යයන් (පරිකර්මයන්) කළ යුතුම ය" කියා පවසා ඇත. එසේ වුවහොත්, අට්ඨකථාවෙහි "එය වනාහි ගිහියන්ගේ පූර්ව කෘත්‍යයයි" කියා, "ඉදින් භික්ෂූන් වහන්සේලා නම්" යනාදී වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් දක්වන 'පන' (වනාහි) යන වචනය සමඟ පවසන ලද "මෙය භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පූර්ව කෘත්‍යයයි" යන ප්‍රකාශය නිශ්ඵල එකක් බඳු වේ. වෙනසක් නොමැති කල්හි එබඳු බෙදීමක් නොකළ යුතුය. භික්ෂූන් වහන්සේලාට පෙර කී පරිදි බාහිර ආරක්ෂාව සැලසීම දුෂ්කර ය. එබැවින්, ගිහියන් උදෙසා පිරිත් කිරීමේදී පවසන ලද පූර්ව කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ නොවුණ ද, අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇති ආකාරයටම එය කිරීම සුදුසු ය යන්න අපගේ අදහසයි.

ဣဒံ ပန ဣဓ အာဂတံ အာဋာနာဋိယသုတ္တပရိကမ္မံ သုတွာ ‘‘ဣဒံ သုတ္တံ အမနုဿာနံ အမနာပံ, သဇ္ဈာယန္တဿ ပရိတ္တံ ကရောန္တဿ [Pg.62] အမနုဿာ အန္တရာယံ ကရေယျု’’န္တိ မညမာနာ ပေါရာဏာ စတူဟိ မဟာရာဇေဟိ အာရောစိတံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေန ဒေသိတံ မူလဘူတံ ဒီဃနိကာယေ အာဂတံ အာဋာနာဋိယသုတ္တံ (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၅ အာဒယော) ပဟာယ မူလသုတ္တတော ဂါထာဆက္ကမေဝ ဂဟေတွာ အဝသေသံ သဗ္ဗံ သုတ္တံ ဌပေတွာ အညဂါထာယော ပက္ခိပိတွာ ‘‘အာဋာနာဋိယပရိတ္တ’’န္တိ ဌပေသုံ, တမ္ပိ ပရိတ္တံ အမူလဘူတတ္တာ ဧကေနာကာရေန ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တာ ကေစိ သံခိတ္တေန ဓာရေန္တိ, ကေစိ ဝိတ္ထာရေန, ကေစိ ဧကစ္စာ ဂါထာယော ပက္ခိပန္တိ, ကေစိ နိက္ခိပန္တိ, ကေစိ ဘိက္ခူ တံမိဿကပရိတ္တမ္ပိ မင်္ဂလကရဏကာလာဒီသု ဝတ္တုမဝိသဟန္တာ တံ ဌပေတွာ အညသုတ္တာနိယေဝ ဘဏန္တိ, သဗ္ဗမေတံ အယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ. ကသ္မာ? စတ္တာရောပိ မဟာရာဇာနော ဣမံ အာဋာနာဋိယံ ရက္ခံ သံဝိဒဟမာနာ ဗုဒ္ဓသာသနေ အမနုဿာနံ ပသာဒါယ, စတဿန္နံ ပရိသာနံ အဝိဟေဌနာယ ဧဝ သံဝိဒဟိံသု, န အညေန ကာရဏေန. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘‘တတ္ထ သန္တိ ဥဠာရာ ယက္ခာနိဝါသိနော, ယေ ဣမသ္မိံ ဘဂဝတော ပါဝစနေ အပ္ပသန္နာ, တေသံ ပသာဒါယ ဥဂ္ဂဏှာတု ဘန္တေ ဘဂဝါ အာဋာနာဋိယံ ရက္ခံ ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီနံ ဥပါသကာနံ ဥပါသိကာနံ ဂုတ္တိယာ ရက္ခာယ အဝိဟိံသာယ ဖာသုဝိဟာရာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၆).

"මෙහි දක්වා ඇති ආටානාටිය සූත්‍රයේ පූර්ව කෘත්‍යයන් (පරිකර්මයන්) අසා 'මේ සූත්‍රය අමනුෂ්‍යයන්ට අප්‍රියජනක ය, මෙය සජ්ඣායනා කරන්නාට හෝ පිරිත් කරන්නාට අමනුෂ්‍යයන් අන්තරාය කරනු ඇත' යි සිතූ පැරැන්නෝ, සතර වරම් මහරජවරුන් විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද, සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, මූලික වූ, දීඝ නිකායෙහි එන ආටානාටිය සූත්‍රය අත්හැර, මූල සූත්‍රයෙන් ගාථා හයක් පමණක් ගෙන, සෙසු මුළු සූත්‍රයම පසෙක තබා, වෙනත් ගාථා ඇතුළත් කොට 'ආටානාටිය පිරිත' යනුවෙන් පිහිටුවූහ. එම පිරිත ද මූලාශ්‍රගත නොවන බැවින් එකම ආකාරයකින් ධාරණය කර ගැනීමට අපොහොසත් වෙමින්, ඇතැමෙක් සංක්ෂිප්තව ද, ඇතැමෙක් විස්තර සහිතව ද ධාරණය කරති. ඇතැමෙක් සමහර ගාථා ඊට ඇතුළත් කරති, ඇතැමෙක් ඉවත් කරති. ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා මංගල්‍යයන්හිදී ඒ මිශ්‍ර පිරිත ද කීමට අකමැතිව, එය පසෙක තබා වෙනත් සූත්‍රයන්ම සජ්ඣායනා කරති. මේ සියල්ලම නුසුදුසු බවක් පෙනේ. ඒ මන්ද යත්? සතර වරම් මහරජවරු ද මෙම ආටානාටිය ආරක්ෂාව සැලසුම් කළේ බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි අමනුෂ්‍යයන්ගේ පැහැදීම පිණිසත්, සිව්වනක් පිරිසට හිංසාවක් නොවීම පිණිසත් පමණක්ම වන බැවිනි; වෙනත් කරුණක් නිසා නොවේ. එහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සසුන කෙරෙහි නොපැහැදුණු මහත් බලැති යක්ෂයෝ වෙසෙති. ඔවුන්ගේ පැහැදීම පිණිසත්, භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකා යන සිව්වනක් පිරිසගේ රැකවරණය, ආරක්ෂාව, අවිහිංසාව සහ පහසු විහරණය පිණිසත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආටානාටිය ආරක්ෂාව පිළිගන්නා සේක්වා.'

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနပိ ဣမဿ သုတ္တဿ နိဂမနေ ‘‘ဥဂ္ဂဏှာထ ဘိက္ခဝေ အာဋာနာဋိယံ ရက္ခံ, ပရိယာပုဏာထ ဘိက္ခဝေ အာဋာနာဋိယံ ရက္ခံ, ဓာရေထ ဘိက္ခဝေ အာဋာနာဋိယံ ရက္ခံ, အတ္ထသံဟိတာ ဘိက္ခဝေ အာဋာနာဋိယာ ရက္ခာ ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီနံ ဥပါသကာနံ ဥပါသိကာနံ ဂုတ္တိယာ ရက္ခာယ အဝိဟိံသာယ ဖာသုဝိဟာရာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၉၅) ဘိက္ခူနံ ဓာရဏံ ဥယျောဇိတံ အာနိသံသဉ္စ ပကာသိတံ. အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ စ ‘‘ဗုဒ္ဓဘာသိတေ ဧကက္ခရမ္ပိ ဧကပဒမ္ပိ အပနေတဗ္ဗံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ[Pg.63], တသ္မာ စတူဟိ မဟာရာဇေဟိ သံဝိဒဟိတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အာဟစ္စဘာသိတံ တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှံ ပကတိအာဋာနာဋိယသုတ္တမေဝ ဓာရေတုံ သဇ္ဈာယိတုဉ္စ ယုတ္တံ, န ဘဂဝတာ အဘာသိတံ တိဿော သင်္ဂီတိယော အနာရုဠှံ မိဿကသုတ္တန္တိ. ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၈၂) အာဂတံ ဣဒံ အာဋာနာဋိယပရိတ္တပရိကမ္မံ ပန ပကတိသဇ္ဈာယနဝါစနာဒိံ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ န ဝုတ္တံ, အထ ခေါ ဂဟဋ္ဌံ ဝါ ပဗ္ဗဇိတံ ဝါ အမနုဿေဟိ ဂဟိတကာလေ မောစာပနတ္ထာယ လောကိယေဟိ မန္တံ ဝိယ ဘဏနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘‘အမနုဿဂဟိတကော တွံ ကော နာမောသီတိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၈၂).

"සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද මෙම සූත්‍රයේ අවසානයේදී 'මහණෙනි, ආටානාටිය ආරක්ෂාව උගනිවු, මහණෙනි, ආටානාටිය ආරක්ෂාව ප්‍රගුණ කරවු, මහණෙනි, ආටානාටිය ආරක්ෂාව ධාරණය කරවු; මහණෙනි, ආටානාටිය ආරක්ෂාව භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකාවන්ගේ රැකවරණය, ආරක්ෂාව, අවිහිංසාව සහ පහසු විහරණය පිණිස වැඩදායක වේ' යයි භික්ෂූන්ට එය ධාරණය කිරීමට උනන්දු කරවා එහි ආනිශංස ද ප්‍රකාශ කළ සේක. අට්ඨකථාචාර්යවරුන් විසින් ද 'බුද්ධ දේශනාවෙහි එකම අකුරක් හෝ එකම පදයක් හෝ ඉවත් කළ යුතු නොවේ' යයි පවසා ඇත. එබැවින් සතර වරම් මහරජවරුන් විසින් පිළියෙල කරන ලද, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සෘජුවම දේශනා කරන ලද, ධර්ම සංගායනා තුනටම ඇතුළත් වූ මුල් ආටානාටිය සූත්‍රයම ධාරණය කිරීම හා සජ්ඣායනා කිරීම සුදුසු ය; භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා නොකරන ලද, සංගායනා තුනට ඇතුළත් නොවූ මිශ්‍ර සූත්‍රය නොවේ. දීඝ නිකාය අට්ඨකථාවෙහි එන මෙම ආටානාටිය පිරිත් පූර්ව කෘත්‍යය (පරිකර්මය) වනාහි සාමාන්‍ය සජ්ඣායනාව හෝ ධර්ම ශ්‍රවණය ආදිය අරභයා අට්ඨකථාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලද්දක් නොවේ. විද්‍යමාන වන්නේ, ගිහියෙකු හෝ පැවිද්දෙකු අමනුෂ්‍යයන් විසින් ආවේශ කර ගනු ලැබූ කල්හි ඉන් මුදවා ගැනීම පිණිස ලෞකික මන්ත්‍රයක් මෙන් සජ්ඣායනා කිරීම අරභයා පවසන ලද්දක් බවයි. එහි 'අමනුෂ්‍යයා ආවේශ වූ තැනැත්තාගෙන් 'ඔබ කවුද?' යි ඇසිය යුතුය' යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ එබැවිනි."

အာဋာနာဋိယာ ရက္ခာ စ နာမ န သကလသုတ္တံ, အထ ခေါ ‘‘ဝိပဿိဿ စ နမတ္ထူ’’တိ ပဒံ အာဒိံ ကတွာ စတုန္နံ မဟာရာဇူနံ ဝသေန စတုက္ခတ္တုံ အာဂတံ ‘‘ဇိနံ ဝန္ဒာမ ဂေါတမ’’န္တိ ပဒံ ပရိယောသာနံ ကတွာ ဝုတ္တသုတ္တေကဒေသောယေဝ. ကထံ ဝိညာယတီတိ စေ? ‘‘အထ ခေါ ဝေဿဝဏော မဟာရာဇာ ဘဂဝတော အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာ ဣမံ အာဋာနာဋိယံ ရက္ခံ အဘာသီ’’တိ အာရဘိတွာ ယထာဝုတ္တသုတ္တေကဒေသဿ အဝသာနေ ‘‘အယံ ခေါ မာရိသာ အာဋာနာဋိယာ ရက္ခာ’’တိ နိယျာတိတတ္တာ. တသ္မာ ယထာ နာမ ဗျဂ္ဃာဒယော အတ္တနော ဘက္ခံ ဝိလုမ္ပန္တာနံ ဗလဝဒုဋ္ဌစိတ္တာ ဘဝန္တိ, ဧဝံ အတ္တနာ ဂဟိတမနုဿံ မောစာပေန္တာနံ အမနုဿာ ပဒုဋ္ဌစိတ္တာ ဟောန္တိ. ဣတိ တထာ မောစာပေတုံ အာရဒ္ဓကာလေ ဘိက္ခူနံ ပရိဿယဝိနောဒနတ္ထံ ဣမံ အာဋာနာဋိယပရိတ္တပရိကမ္မံ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယံ ပရိတ္တကရဏဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော.

ආටානාටිය ආරක්ෂාව යනු මුළු සූත්‍රයම නොවේ. එතෙකුදු වුවත්, "විපස්සිස්ස ච නමත්ථු" යන පදය ආරම්භ කොට, සතර මහා රජවරුන්ගේ වශයෙන් සතර වරක් පැමිණි, "ජිනං වන්දාම ගෝතමං" යන පදයෙන් කෙළවර කොට වදාරන ලද සූත්‍රයෙන් එක් කොටසක් පමණි. එය කෙසේ දැනගත හැකිද යත්? "ඉක්බිති වෛශ්‍රවණ මහාරාජ තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අධිවාසනය දැනගෙන මේ ආටානාටිය ආරක්ෂාව දේශනා කළේය" යන්නෙන් ආරම්භ කොට, කලින් කියන ලද සූත්‍ර දේශනාවෙන් එක් කොටසක අවසානයේදී "නිදුකාණෙනි, මේ වනාහි ආටානාටිය ආරක්ෂාවයි" යනුවෙන් පවරා දී ඇති බැවිනි. එබැවින් යම් සේ කොටින් ආදී සත්තු තමන්ගේ ගොදුරු පැහැර ගන්නවුන් කෙරෙහි දැඩි ලෙස කිපෙත්ද, එමෙන්ම තමන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලද මනුෂ්‍යයන් මුදා හරින්නවුන් කෙරෙහි අමනුෂ්‍යයෝ දූෂිත සිත් ඇති වෙති. මෙසේ ඔවුන්ගෙන් මුදවා ගැනීමට පටන් ගන්නා කල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ උපද්‍රව දුරු කිරීම පිණිස මේ ආටානාටිය පිරිත් පූර්වකර්මය අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. මෙය පිරිත් කිරීම පිළිබඳ විනිශ්චය කථාවේ අලංකාරයයි.

၂၀. အနာမဋ္ဌပိဏ္ဍပါတောတိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၁၈၅) ဧတ္ထ အမသိယိတ္ထာတိ အာမဋ္ဌော, န အာမဋ္ဌော အနာမဋ္ဌော. ပိဏ္ဍံ ပိဏ္ဍံ ဟုတွာ ပတတီတိ [Pg.64] ပိဏ္ဍပါတော. အနာမဋ္ဌော စ သော ပိဏ္ဍပါတော စာတိ တထာ, အဂ္ဂဟိတအဂ္ဂေါ, အပရိဘုတ္တော ပိဏ္ဍပါတောတိ အတ္ထော. သစေပိ ကဟာပဏဂ္ဃနကော ဟောတီတိ ဣမိနာ ဒါယကေဟိ ဗဟုဗျဉ္ဇနေန သမ္ပာဒေတွာ သက္ကစ္စံ ဒိန္နဘာဝံ ဒီပေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနံ နတ္ထီ’’တိ, ဧဝံ သက္ကစ္စံ သဒ္ဓါယ ဒိန္နံ မဟဂ္ဃဘောဇနမ္ပိ မာတာပိတူနံ ဒတွာ သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနံ နာမ န ဟောတိ, ပဂေဝ အပ္ပဂ္ဃဘောဇနေတိ အဓိပ္ပာယော. မာတာဒိပဉ္စကံယေဝ ဝတွာ ဘေသဇ္ဇကရဏေ ဝိယ အပရေသမ္ပိ ဒသန္နံ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အဝုတ္တတ္တာ အညေသံ ဉာတကာနမ္ပိ ပေသေတွာ ဒါတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ, ‘‘ဝိဟာရံ သမ္ပတ္တဿ ပန ယဿ ကဿစိ အာဂန္တုကဿ ဝါ’’ဣစ္စာဒိဝက္ခမာနတ္တာ ဝိဟာရံ သမ္ပတ္တာနံ ဉာတကာနမ္ပိ အာဂန္တုကသာမညေန ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီတိ စ. ထာလကေတိ သံဃိကေ ကံသာဒိမယေ ထာလကေ. ပတ္တောပိ ဧတ္ထ သင်္ဂယှတိ. န ဝဋ္ဋတီတိ ဣမိနာ ဒုက္ကဋန္တိ ဒဿေတိ. ဒါမရိကစောရဿာတိ ရဇ္ဇံ ပတ္ထေန္တဿ ပါကဋစောရဿ. အဒီယမာနေပိ ‘‘န ဒေန္တီ’’တိ ကုဇ္ဈန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

20. "අනාමට්ඨ පිණ්ඩපාත" යන්නෙහි, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ "ආමට්ඨ" නම් වේ, ස්පර්ශ නොකරන ලද්දේ "අනාමට්ඨ" නම් වේ. පිඬු කොට හෙළනු ලබන බැවින් "පිණ්ඩපාත" නම් වේ. නොවැළඳූ කොටසක් ඇති, පරිභෝජනය නොකරන ලද පිණ්ඩපාතය යනු එහි අර්ථයයි. "කහවණුවක් වටින්නේ වුවද" යන්නෙන් දායකයන් විසින් බොහෝ ව්‍යංජනයන්ගෙන් සපයා ගෞරවයෙන් දෙන ලද බව දක්වයි. එහෙයින් "ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනාශ කිරීමක් නොවේ" යැයි කියන ලදී. මෙසේ ශ්‍රද්ධාවෙන් ගෞරවයෙන් දුන් මහඟු භෝජනයක් වුවද මවුපියන්ට දීමෙන් ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනාශ කිරීමක් නොවේ, ඉතා සුළු වටිනාකමකින් යුතු භෝජනයක් ගැන කුමන කතාද යනු මෙහි අදහසයි. මවුපියන් ඇතුළු පස්දෙනා ගැන පමණක් කියා, බෙහෙත් සැපයීමේදී මෙන් අනෙක් දස දෙනාටද දීම සුදුසුයැයි නොකී බැවින්, වෙනත් ඥාතීන්ට යවා දීම නුසුදුසු බව සිද්ධ වේ. "විහාරයට පැමිණි යම් කිසි ආගන්තුකයෙකුට වුවද..." ආදී වශයෙන් මතු දක්වන බැවින් විහාරයට පැමිණි ඥාතීන්ට වුවද ආගන්තුක සාමාන්‍යයෙන් දීම සුදුසු බව දත යුතුය. "තාලකයෙහි" යනු සඟසතු ලෝකඩ ආදී තැටිවලය. පාත්‍රයද මෙයට ඇතුළත් වේ. "නුසුදුසුය" යන්නෙන් දුකුළා ඇවැත් වන බව දක්වයි. "දාමරික සොරාට" යනු රාජ්‍යය පතන ප්‍රකට සොරාටය. නොදෙන කල්හිද "නොදෙත්" යැයි කෝප වෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

အာမိသဿ ဓမ္မဿ စ အလာဘေန အတ္တနော ပရဿ စ အန္တရေ သမ္ဘဝန္တဿ ဆိဒ္ဒဿ ဝိဝရဿ ပဋိသန္ထရဏံ ပိဒဟနံ ပဋိသန္ထာရော. သော ပန ဓမ္မာမိသဝသေန ဒုဝိဓော. တတ္ထ အာမိသပဋိသန္ထာရံ သန္ဓာယ ‘‘ကဿ ကာတဗ္ဗော, ကဿ န ကာတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. အာဂန္တုကဿ ဝါ…ပေ… ကာတဗ္ဗောယေဝါတိ ဝုတ္တမတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘အာဂန္တုကံ တာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ခီဏပရိဗ္ဗယန္တိ ဣမိနာ အဂတိဘာဝံ ကရုဏာဋ္ဌာနတဉ္စ ဒဿေတိ. တေန စ တဗ္ဗိဓုရာနံ သမိဒ္ဓါနံ အာဂန္တုကတ္တေပိ ဒါတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ‘‘အပစ္စာသီသန္တေနာ’’တိ ဝတွာ ပစ္စာသီသနပ္ပကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘မနုဿာ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနနုညာတာနံ ပန အပစ္စာသီသန္တေနပိ ဒါတုံ န ဝဋ္ဋတိ သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတတ္တာ, ပစ္စာသာယ [Pg.65] ပန သတိ ကုလဒူသနမ္ပိ ဟောတိ. ဥဗ္ဗာသေတွာတိ သမန္တတော တိယောဇနံ ဝိလုမ္ပန္တေ မနုဿေ ပလာပေတွာ. ဝရပေါတ္ထကစိတ္တတ္ထရဏန္တိ အနေကပ္ပကာရံ ဣတ္ထိပုရိသာဒိဥတ္တမရူပဝိစိတ္တံ အတ္ထရဏံ. အယံ ပဋိသန္ထာရဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော.

ආමිස හා ධර්ම යන දෙක නොලැබීමෙන් තමා හා අනෙකා අතර ඇතිවන සිදුර (හිඩැස) වසා දැමීම, පිළිසඳර කිරීම "පිළිසඳර" නම් වේ. එය වනාහි ධර්ම පිළිසඳර සහ ආමිස පිළිසඳර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ආමිස පිළිසඳර අරභයා "කාට කළ යුතුද, කාට නොකළ යුතුද" යන්න පවසන ලදී. "ආගන්තුකයාට හෝ ...පෙ... කළ යුතුමය" යනුවෙන් දක්වන ලද අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට "ආගන්තුකයෙකුට පළමුව..." ආදිය පවසන ලදී. "වියදම් අවසන් වූ" යන්නෙන් ගමනක් යා නොහැකි බව සහ කරුණාවට භාජනය වන බව පෙන්වයි. එයින් එයට වෙනස් වූ පොහොසත් අයට ආගන්තුකයන් වුවද දීම නුසුදුසු බව සිද්ධ වේ. "ප්‍රතිඋපකාරයක් බලාපොරොත්තු නොවී" යැයි පවසා, බලාපොරොත්තු වන ආකාරය දැක්වීම පිණිස "මනුෂ්‍යයෝ නම්..." ආදිය පවසන ලදී. අනුදැන නොවදාරන ලද අයට ප්‍රතිඋපකාර බලාපොරොත්තු නොවී වුවද දීම නුසුදුසුය, මන්ද යත් එය ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනාශ කිරීමක් වන බැවිනි. බලාපොරොත්තුවක් ඇතිව දීමෙන් කුලදූෂණයද සිදුවේ. "උබ්බාසෙත්වා" යනු අවට තියොදුනක් පුරා කොල්ලකන මනුෂ්‍යයන් පලවා හැරය. "වරපොත්ථක චිත්තත්ථරණ" යනු නොයෙක් ආකාරයේ ස්ත්‍රී පුරුෂ ආදී උත්තම රූපයන්ගෙන් විසිතුරු කරන ලද ඇතිරිල්ලයි. මෙය පිළිසඳර විනිශ්චය කථාවේ අලංකාරයයි.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාවෙහි විවරණයක් බඳු වූ විනයාලංකාරයෙහි

ဘေသဇ္ဇာဒိဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

භේසජ්ජාදි (බෙහෙත් ආදී) විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ

တတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.

තුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

၄. ဝိညတ္တိဝိနိစ္ဆယကထာ

4. විඥප්ති විනිශ්චය කථාව.

၂၁. ဧဝံ ဘေသဇ္ဇာဒိဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဝိညတ္တိဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဝိညတ္တီတိ ယာစနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိညာပနာ ဝိညတ္တိ, ‘‘ဣမိနာ နော အတ္ထော’’တိ ဝိညာပနာ, ယာစနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဝိညတ္တီတိ ယာစနာ’’တိ. တတြ ဝိညတ္တိယံ အယံ မယာ ဝက္ခမာနော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. မူလစ္ဆေဇ္ဇာယာတိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၃၄၂) ပရသန္တကဘာဝတော မောစေတွာ အတ္တနော ဧဝ သန္တကကရဏဝသေန. ဧဝံ ယာစတော အညာတကဝိညတ္တိဒုက္ကဋဉ္စေဝ ဒါသပဋိဂ္ဂဟဒုက္ကဋဉ္စ ဟောတိ ‘‘ဒါသိဒါသပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော (ဒီ. နိ. ၁.၁၀, ၁၉၄) ဟောတီ’’တိ ဝစနံ နိဿာယ အဋ္ဌကထာယံ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ. ဉာတကပဝါရိတဋ္ဌာနတော ပန ဒါသံ မူလစ္ဆေဇ္ဇာယ ယာစန္တဿ သာဒိယနဝသေနေဝ ဒုက္ကဋံ. သကကမ္မန္တိ ပါဏဝဓကမ္မံ. ဣဒဉ္စ ပါဏာတိပါတဒေါသပရိဟာရာယ ဝုတ္တံ, န ဝိညတ္တိပရိဟာရာယ. အနိယမေတွာပိ န ယာစိတဗ္ဗာတိ သာမီစိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, သုဒ္ဓစိတ္တေန ပန ဟတ္ထကမ္မံ ယာစန္တဿ အာပတ္တိ နာမ နတ္ထိ. ယဒိစ္ဆကံ ကာရာပေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘ဟတ္ထကမ္မံ ယာစာမိ, ဒေထာ’’တိအာဒိနာ အယာစိတွာပိ [Pg.66] ဝဋ္ဋတိ, သကိစ္စပသုတမ္ပိ ဧဝံ ကာရာပေန္တဿ ဝိညတ္တိ နတ္ထိ ဧဝ, သာမီစိဒဿနတ္ထံ ပန ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တံ.

21. මෙසේ බෙහෙත් ආදී විනිශ්චය පවසා, දැන් විඥප්ති විනිශ්චය පැවසීම සඳහා "විඥප්තිය යනු ඉල්ලීමයි" ආදිය පවසන ලදී. එහි හැඟවීම විඥප්තියයි, "මිනින් අපට ප්‍රයෝජන ඇත" කියා හැඟවීම ඉල්ලීමක් යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් "විඥප්තිය යනු ඉල්ලීමයි" කියා කියන ලදී. එහි, එම විඥප්තියෙහි මා විසින් කියනු ලබන මේ විනිශ්චය දත යුතුය යනුවෙන් යෙදේ. "මූලච්ඡෙජ්ජාය" යනු අනුන් සන්තක භාවයෙන් මුදා තමා සන්තක කරගැනීම වශයෙනි. මෙසේ ඉල්ලන්නාට අඥාත විඥප්ති දුකුළා ඇවැත් ද දාසිදාසයන් පිළිගැනීමේ දුකුළා ඇවැත් ද වේ. "දාසිදාසයන් පිළිගැනීමෙන් වැළකුණේ වෙයි" යන වචනය ඇසුරු කොට අටුවාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බැවිනි. ඥාති ප්‍රවාරිත ස්ථානවලින් වුවද දාසයෙකු සින්නක්කරව ඉල්ලන්නාට පිළිගැනීමේ වශයෙන්ම දුකුළා ඇවැත් වේ. "ස්වකීය කර්මය" යනු ප්‍රණාතිපාත කර්මයයි. මෙය ප්‍රණාතිපාත දෝෂයෙන් මිදීම සඳහා පවසන ලද්දකි, විඥප්තියෙන් මිදීම සඳහා නොවේ. නියම නොකරද නොඉල්ලිය යුතුය යන්න ගැලපෙන පිළිවෙත දැක්වීම පිණිස දක්වන ලදී, පිරිසිදු සිතින් ශ්‍රමදානය (අත්කම්) ඉල්ලන්නාට ඇවැත් නොවේ. තමන් කැමති දෙයක් කරවීමට සුදුසුය යනු "කායික සේවය (අත්කම්) ඉල්ලමි, දෙන්න" ආදී වශයෙන් නොඉල්ලා වුවද සුදුසුය. තමන්ගේ කටයුත්තෙහි නියුක්ත වූවන් ලවා මෙසේ කරවන්නාට විඥප්තියක් කිසිසේත් නැත. එහෙත් සුදුසු පිළිවෙත දැක්වීම සඳහා බෙදා දක්වන ලදී.

သဗ္ဗကပ္ပိယဘာဝဒီပနတ္ထန္တိ သဗ္ဗသော ကပ္ပိယဘာဝဒဿနတ္ထံ. မူလံ ဒေထာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘မူလံ ဒဿာမာ’’တိ ပဌမံ ဝုတ္တတ္တာ ဝိညတ္တိ ဝါ ‘‘မူလ’’န္တိ ဝစနဿ ကပ္ပိယာကပ္ပိယဝတ္ထုသာမညဝစနတ္တာ အကပ္ပိယဝစနံ ဝါ နိဋ္ဌိတဘတိကိစ္စာနံ ဒါပနတော အကပ္ပိယဝတ္ထုသာဒိယနံ ဝါ န ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. မူလစ္ဆေဇ္ဇာယ ဝါတိ ဣဒံ ဣဓ ထမ္ဘာဒီနံ ဒါသိဒါသာဒိဘာဝါဘာဝတော ဝုတ္တံ. အနဇ္ဈာဝုတ္ထကန္တိ အပရိဂ္ဂဟိတံ, အဿာမိကန္တိ အတ္ထော.

"සබ්බකප්පියභාවදීපනත්ථං" යනු සියලු ආකාරයෙන්ම කැප (සුදුසු) බව දැක්වීම සඳහාය. "මිල දෙන්න" කියා පැවසීම සුදුසුය යනු, "මූල" (මිල) යන වචනය කැප අකැප වස්තූන් දෙකටම පොදු වචනයක් බැවින් අකැප වචනයක් හෝ, නිම කරන ලද වැටුප් සහිත කටයුතු වෙනුවෙන් ගෙවීම නිසා අකැප වස්තුවක් පිළිගැනීමක් හෝ නොවන බැවින් පවසන ලදී. "සින්නක්කරව හෝ" යන්න මෙහි කණු ආදියෙහි දාසිදාසභාවයක් නොමැති බැවින් පවසන ලදී. "අනජ්ඣාවුත්ථකං" යනු කිසිවෙකු විසින් පරිභෝග නොකරන ලද, අයිතිකරුවෙකු නොමැති යන්න අර්ථයයි.

၂၂. န ကေဝလဉ္စ…ပေ… စီဝရာဒီနိ ကာရာပေတုကာမေနာတိအာဒီသု စီဝရံ ကာရာပေတုကာမဿ အညာတကအပ္ပဝါရိတတန္တဝါယေဟိ ဟတ္ထကမ္မယာစနဝသေန ဝါယာပနေ ဝိညတ္တိပစ္စယာ ဒုက္ကဋာဘာဝေပိ စီဝရဝါယာပနသိက္ခာပဒေန ယထာရဟံ ပါစိတ္တိယဒုက္ကဋာနိ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အကပ္ပိယကဟာပဏာဒိ န ဒါတဗ္ဗန္တိ ကပ္ပိယမုခေန လဒ္ဓမ္ပိ တတ္ထ ကမ္မကရဏတ္ထာယ ဣမဿ ကဟာပဏံ ဒေဟီတိ ဝတွာ ‘‘ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မဿ ဒါပနေ ကိဉ္စာပိ ဒေါသော န ဒိဿတိ, တထာပိ အသာရုပ္ပမေဝါတိ ဝဒန္တိ. ကတကမ္မတ္ထာယပိ ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ပရိယာယတော ဘတိံ ဒါပေန္တဿ နတ္ထိ ဒေါသော, သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၃၄၂) ပန ‘‘အကပ္ပိယကဟာပဏာဒိ န ဒါတဗ္ဗန္တိ ကိဉ္စာပိ အကပ္ပိယကဟာပဏာဒိံ အသာဒိယန္တေန ကပ္ပိယဝေါဟာရတော ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ, တထာပိ သာရုပ္ပံ န ဟောတိ, မနုဿာ စ ဧတဿ သန္တကံ ကိဉ္စိ အတ္ထီတိ ဝိဟေဌေတဗ္ဗံ မညန္တီတိ အကပ္ပိယကဟာပဏာဒိဒါနံ ပဋိက္ခိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တထေဝ ပါစေတွာတိ ဟတ္ထကမ္မဝသေနေဝ ပါစေတွာ. ‘‘ကိံ ဘန္တေ’’တိ ဧတ္တကေပိ ပုစ္ဆိတေ ယဒတ္ထာယ ပဝိဋ္ဌော, တံ ကထေတုံ လဘတိ ပုစ္ဆိတပဉှတ္တာ.

22. ‘කේවල්‍යයෙන්ම... පෙ... සිවුරු ආදිය කරවනු කැමත්තා විසින්’ යනාදී තැන්හි සිවුරක් කරවා ගැනීමට කැමති අයෙකුට, ඥාති නොවන ප්‍රවාරණය නොකළ තන්තුසේවකයන් ලවා ශාරීරික ශ්‍රමය (අත්කම්) අයැදීමේ ක්‍රමයෙන් වියවීමෙහි දී විඥප්ති ප්‍රත්‍යයෙන් දුක්කටාපත්ති නොවුණ ද, චීවරවායාපන ශික්ෂාපදයෙන් සුදුසු පරිදි පාචිත්ති සහ දුක්කටාපත්ති වන බව දත යුතුය. ‘අකැප කහවනු ආදිය නොදිය යුතුය’ යන්නෙහි, කැප ආකාරයකින් ලැබුණ ද, එහි වැඩ කිරීමේ කටයුත්ත සඳහා ‘මොහුට කහවණුවක් දෙන්න’ යැයි පවසා දීම සුදුසු බව දක්වා ඇත. පෙර කරන ලද කාර්යයක් සඳහා ගෙවීමේ දී කිසිදු දෝෂයක් නොපෙනුන ද, එසේ වුවත් එය අනුචිත (අසාරුප්ප) බව පවසති. කරන ලද කාර්යය සඳහා වුව ද කැප ව්‍යවහාරයෙන් පර්යාය ක්‍රමයෙන් කුලිය දෙන තැනැත්තාට දෝෂයක් නැත. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 1.342) නම් මෙසේ දක්වා ඇත: ‘අකැප කහවනු ආදිය නොදිය යුතුය යන්නෙන්, කිසිසේත් අකැප කහවනු ආදිය නොපිළිගන්නා කෙනෙකුට කැප ව්‍යවහාරයෙන් දීම සුදුසු වුව ද, එසේ වුවත් එය අනුචිත (අසාරුප්ප) වේ. මිනිස්සු ද මොහු සන්තකයේ යම් කිසිවක් ඇතැයි සිතා පීඩා කිරීමට සුදුසු යැයි සිතති; එබැවින් අකැප කහවනු ආදිය දීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත’ යි වදාරන ලදී. ‘එලෙසම පිසවා’ යනු ශාරීරික ශ්‍රමයෙන්ම පිසවා යන්නයි. ‘ස්වාමීනි, කුමක්ද?’ යැයි මෙපමණක් හෝ ඇසූ කල, යම් කරුණක් සඳහා ඇතුල් වූයේ ද, ප්‍රශ්න කරන ලද බැවින් එය පැවසීමට අවසර ලැබෙයි.

၂၃. ဝတ္တန္တိ [Pg.67] စာရိတ္တံ, အာပတ္တိ ပန န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ကပ္ပိယံ ကာရာပေတွာ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနီတိ သာခါယ မက္ခိကဗီဇနေန ပဏ္ဏာဒိဆေဒေ ဗီဇဂါမကောပနဿ စေဝ တတ္ထ လဂ္ဂရဇာဒိအပ္ပဋိဂ္ဂဟိတကဿ စ ပရိဟာရတ္ထာယ ဝုတ္တံ, တဒုဘယာသင်္ကာယ အသတိ တထာ အကရဏေ ဒေါသော နတ္ထိ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၃၄၂) ပန ‘‘ကပ္ပိယံ ကာရာပေတွာ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနီတိ သာခါယ လဂ္ဂရဇသ္မိံ ပတ္တေ ပတိတေပိ သာခံ ဆိန္ဒိတွာ ခါဒိတုကာမတာယပိ သတိ သုခပရိဘောဂတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. နဒိယာဒီသု ဥဒကဿ အပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘အာဟရာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဂေဟတော…ပေ… နေဝ ဝဋ္ဋတီတိ ပရိဂ္ဂဟိတုဒကတ္တာ ဝိညတ္တိယာ ဒုက္ကဋံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘န အာဟဋံ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ ဝစနတော ဝိညတ္တိယာ အာပန္နံ ဒုက္ကဋံ ဒေသေတွာပိ တံ ဝတ္ထုံ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ပရိဘောဂေ ပရိဘောဂေ ဒုက္ကဋမေဝ, ပဉ္စန္နမ္ပိ သဟဓမ္မိကာနံ န ဝဋ္ဋတိ.

23. ‘චාරිත්‍රය පවතී, නමුත් ඇවැත් නොවේ’ යනු එහි අදහසයි. ‘කැප කරවා පිළිගත යුතුය’ යන්නෙන්, අත්තකින් මැස්සන් එලවන පවනක් සෑදීමේ දී කොළ කැපීමෙන් බීජගාම කෝපනය වීම වළක්වා ගැනීමට ද, එහි රැඳී ඇති දූවිලි ආදිය නොපිළිගත් දෙයක් වීම වළක්වා ගැනීමට ද පවසන ලදි. ඒ කරුණු දෙක පිළිබඳ සැකයක් නැති කල්හි, එසේ නොකිරීමෙන් දෝෂයක් නැත. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 1.342) නම්, ‘කැප කරවා පිළිගත යුතුය යන්නෙන්, අත්තෙහි රැඳී ඇති දූවිලි කොළය මත වැටී තිබුණ ද, අත්ත කඩා අනුභව කිරීමට කැමැත්තක් ඇති කල්හි ද පහසු පරිභෝගය පිණිස පවසන ලදී’ යි දක්වා ඇත. ගංගා ආදියේ ජලය කිසිවෙකු විසින් පරිග්‍රහණය නොකරන ලද (අත්පත් කර නොගත්) බැවින් ‘ගෙනෙන්නැයි කීම සුදුසුය’ යි පවසන ලදි. ‘නිවසෙන්... පෙ... කිසිසේත් නොසුදුසුය’ යන්නෙන්, පරිග්‍රහණය කරන ලද (අත්පත් කරගත්) ජලය බැවින්, විඥප්තියෙන් දුක්කටාපත්ති වේ යන්න අදහසයි. ‘ගෙනෙන ලද දෙය පරිභෝජනය නොකළ යුතුය’ යන වචනයෙන්, විඥප්තියෙන් සිදු වූ දුක්කටාපත්තිය දේශනා කර ගෙන වුව ද, එම වස්තුව පරිභෝජනය කරන තැනැත්තාට පරිභෝජනයක් පරිභෝජනයක් පාසා දුක්කටාපත්තිම වේ; පස් වැදෑරුම් සහධර්මිකයන්ට ද එය නොසුදුසුය.

‘‘အလဇ္ဇီဟိ ပန ဘိက္ခူဟိ ဝါ သာမဏေရေဟိ ဝါ ဟတ္ထကမ္မံ န ကာရေတဗ္ဗ’’န္တိ သာမညတော ဝုတ္တတ္တာ အတ္တနော အတ္ထာယ ယံ ကိဉ္စိ ဟတ္ထကမ္မံ ကာရေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ယံ ပန အလဇ္ဇီ နိဝါရိယမာနောပိ ဗီဇနာဒိံ ကရောတိ, တတ္ထ ဒေါသော နတ္ထိ, စေတိယကမ္မာဒီနိ ပန တေဟိ ကာရာပေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၃၄၂) ဝုတ္တံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၃၄၂) ပန ‘‘အလဇ္ဇီဟိ…ပေ… န ကာရေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ ဥတ္တရိဘင်္ဂါဓိကာရတ္တာ အဇ္ဈောဟရဏီယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဗာဟိရပရိဘောဂေသု ပန အလဇ္ဇီဟိပိ ဟတ္ထကမ္မံ ကာရေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘အလဇ္ဇီဟိ သာမဏေရေဟီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သဉ္စိစ္စ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (ပရိ. ၃၅၉) အလဇ္ဇိလက္ခဏံ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဥပသမ္ပန္နေ ပဋိစ္စ ဥပလက္ခဏတော ဝုတ္တန္တိ တံလက္ခဏဝိရဟိတာနံ သာမဏေရာဒီနံ လိင်္ဂတ္ထေနဂေါတြဘုပရိယောသာနာနံ [Pg.68] ဘိက္ခုပဋိညာနံ ဒုဿီလာနမ္ပိ သာဓာရဏဝသေန အလဇ္ဇိလက္ခဏံ ယထာဌပိတပဋိပတ္တိယာ အတိဋ္ဌနမေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘ලජ්ජා නැති මහණණුන් ලවා හෝ සාමණේරයන් ලවා හෝ ශාරීරික වැඩ (අත්කම්) නොකරවා ගත යුතුය’ යන්න සාමාන්‍යයෙන් පවසන ලද බැවින්, තමන් උදෙසා කිසිදු ශාරීරික කාර්යයක් කරවා ගැනීම නොසුදුසුය. යම් හෙයකින් ලජ්ජා නැති තැනැත්තා වළක්වද්දීත් පවන් සැලීම ආදිය කෙරේ නම්, එහි දෝෂයක් නැත; චෛත්‍ය කර්මාන්ත ආදිය ඔවුන් ලවා කරවා ගැනීම සුදුසු යැයි විමතිවිනෝදනියෙහි (වි. වි. ටී. 1.342) දක්වා ඇත. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.342) නම්, ‘ලජ්ජා නැති අය ලවා... පෙ... නොකරවා ගත යුතුය යන්න, උත්තරීභංග අධිකාරය නිසා අනුභව කරන දෙයක් අරභයා පවසන ලද්දකි; බාහිර පරිභෝගයන්හි දී ලජ්ජා නැති අය ලවා වුව ද ශාරීරික වැඩ කරවා ගැනීම සුදුසුය’ යි පවසන ලදි. මෙහි දී ද ‘ලජ්ජා නැති සාමණේරයන් ලවා’ යැයි පැවසීමෙන්, ‘දැන දැනම ඇවතට පැමිණෙයි’ යන්නෙන් ලජ්ජා නැත්තාගේ ලක්ෂණය උත්කෘෂ්ට වශයෙන් උපසම්පන්නයා සම්බන්ධයෙන් උපලක්ෂණයෙන් දක්වන ලද බැවින්, එම ලක්ෂණයෙන් තොර වූ ද, ලිංගත්ථේන (වේශ පැහැරගත්), ගෝත්‍රභූ පරියෝසාන (ගෝත්‍රභූ කෙළවර කොට ඇති) මහණ ප්‍රතිඥා ඇති දුස්සීලයන්ට ද සාධාරණ වන පරිදි, ලජ්ජා නැත්තාගේ ලක්ෂණය නම් පනවන ලද ප්‍රතිපත්තියෙහි නොපිහිටීමම යැයි ගත යුතුය.

၂၄. ဂေါဏံ ပန…ပေ… အာဟရာပေန္တဿ ဒုက္ကဋန္တိ ဝိညတ္တိက္ခဏေ ဝိညတ္တိပစ္စယာ, ပဋိလာဘက္ခဏေ ဂေါဏာနံ သာဒိယနပစ္စယာ စ ဒုက္ကဋံ. ဂေါဏဉှိ အတ္တနော အတ္ထာယ အဝိညတ္တိယာ လဒ္ဓမ္ပိ သာဒိတုံ န ဝဋ္ဋတိ ‘‘ဟတ္ထိဂဝါဿဝဠဝပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀, ၁၉၄) ဝုတ္တတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဉာတကပဝါရိတဋ္ဌာနတောပိ မူလစ္ဆေဇ္ဇာယ ယာစိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ ဝိညတ္တိဒုက္ကဋာဘာဝေပိ အကပ္ပိယဝတ္ထုယာစနေပိ ပဋိဂ္ဂဟဏေပိ ဒုက္ကဋမေဝ. ရက္ခိတွာတိ စောရာဒိဥပဒ္ဒဝတော ရက္ခိတွာ. ဇဂ္ဂိတွာတိ တိဏအန္နာဒီဟိ ပေါသေတွာ. န သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ အတ္တနော အတ္ထာယ ဂေါသာဒိယနဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ ဝုတ္တံ.

24. ‘ගොනෙකු... පෙ... ගෙන්වා ගන්නා තැනැත්තාට දුක්කටාපත්ති වේ’ යන්න විඥප්ති ක්ෂණයෙහි දී විඥප්ති ප්‍රත්‍යයෙන් ද, ලැබෙන ක්ෂණයෙහි දී ගොනුන් පිළිගැනීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් ද දුක්කටාපත්ති වේ. ගොනා තමන් උදෙසා විඥප්තියකින් තොරව ලැබුණ ද පිළිගැනීම නොසුදුසුය, ‘ඇතුන්, ගවයන්, අසුන්, වෙළඹුන් පිළිගැනීමෙන් වැළකුණේ වෙයි’ යැයි වදාරන ලද බැවිනි. එබැවින් ‘ඥාති හෝ ප්‍රවාරණය කළ ස්ථානයෙන් වුව ද සම්පූර්ණ අයිතිය පවරා දෙන ලෙස ඉල්ලීම නොසුදුසුය’ යි වදාරන ලදි. මෙහි දී විඥප්ති දුක්කටාපත්ති නැතත්, අකැප වස්තුවක් ඉල්ලීමේ දී ද පිළිගැනීමේ දී ද දුක්කටාපත්තිම වේ. ‘රක්ෂා කොට’ යනු සොරුන් ආදී උපද්‍රවවලින් ආරක්ෂා කොට යන්නයි. ‘පෝෂණය කොට’ යනු තණකොළ, බත් ආදියෙන් පෝෂණය කොට යන්නයි. ‘නොපිළිගත යුතුය’ යන්න තමන් උදෙසා ගවයන් පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බැවින් පවසන ලද්දකි.

၂၅. ဉာတကပဝါရိတဋ္ဌာနေ ပန ဝဋ္ဋတီတိ သကဋဿ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေန ယာစိတုံ ဝဋ္ဋတိ. တာဝကာလိကံ ဝဋ္ဋတီတိ ဥဘယတ္ထာပိ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထောတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၃၄၂) ဝုတ္တံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၃၄၂) ပန ‘‘သကဋံ ဒေထာတိ…ပေ… န ဝဋ္ဋတီတိ မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေန သကဋံ ဒေထာတိ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ. တာဝကာလိကံ ဝဋ္ဋတီတိ တာဝကာလိကံ ကတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယာစိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝါသိအာဒီနိ ပုဂ္ဂလိကာနိပိ ဝဋ္ဋန္တီတိ အာဟ ‘‘ဧသ နယော ဝါသီ’’တိအာဒိ. ဝလ္လိအာဒီသု စ ပရပရိဂ္ဂဟိတေသု ဧသ နယောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဂရုဘဏ္ဍပ္ပဟောနကေသုယေဝါတိ ဣဒံ ဝိညတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အဒိန္နာဒါနေ ပန တိဏသလာကံ ဥပါဒါယ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ ထေယျစိတ္တေန ဂဏှတော အဝဟာရော ဧဝ, ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော. ဝလ္လိအာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပါဠိအာဂတာနံ ဝေဠုမုဉ္ဇပဗ္ဗဇတိဏမတ္တိကာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ စ ယသ္မိံ ပဒေသေ [Pg.69] ဟရိတာလဇာတိဟိင်္ဂုလိကာဒိ အပ္ပကမ္ပိ မဟဂ္ဃံ ဟောတိ, တတ္ထ တံ တာလပက္ကပ္ပမာဏတော ဦနမ္ပိ ဂရုဘဏ္ဍမေဝ, ဝိညာပေတုဉ္စ န ဝဋ္ဋတိ.

25. ‘ඥාති හෝ ප්‍රවාරණය කළ ස්ථානයෙහි නම් සුදුසුය’ යනු කරත්තය පිළිගත යුතු බැවින් සම්පූර්ණ අයිතිය පවරා ගැනීමේ ක්‍රමයෙන් ඉල්ලීම සුදුසුය. ‘තාවකාලිකව සුදුසුය’ යනු දෙපක්ෂයේදීම සුදුසුය යන අර්ථය යැයි විමතිවිනෝදනියෙහි (වි. වි. ටී. 1.342) දක්වා ඇත. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.342) නම්, ‘කරත්තයක් දෙන්න... පෙ... නොසුදුසුය යන්නෙන්, සම්පූර්ණ අයිතිය පවරා දෙන ලෙස කරත්තයක් දෙන්නැයි පැවසීම නොසුදුසුය. තාවකාලිකව සුදුසුය යනු තාවකාලික වශයෙන් හැම තැනකදීම ඉල්ලීම සුදුසුය’ යි පවසන ලදි. වෑය (වෑ) ආදිය පුද්ගලික වුව ද සුදුසුය යන අර්ථයෙන් ‘මේ ක්‍රමය වෑය සම්බන්ධයෙන් ද වේ’ යනාදිය වදාරන ලදි. වැල් ආදියේ ද පර සන්තක වූ තන්හි මේ ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය. ‘ගරුභාණ්ඩ ප්‍රමාණවත් වන තැන්හිම පමණි’ යන්න විඥප්තිය අරභයා පවසන ලද්දකි. අදත්තාදානයෙහි දී (නොදුන් දේ ගැනීමෙහි දී) නම්, තෘණ හෝ කූරක් පවා පර සන්තක වූවක් සොර සිතින් ගන්නා තැනැත්තාට සොරකමක්ම වේ, එය භාණ්ඩයේ වටිනාකම අනුව තීරණය කළ යුතුය. ‘වැල් ආදියේ’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් පාළියෙහි සඳහන් වන උණ, මුංජ තණ, පබ්බජ තණ හා මැටි ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එහි ද යම් පෙදෙසක හිරියල්, සාදිලිංගම් ආදිය ස්වල්පයක් වුව ද ඉතා වටින්නේ ද, එහි දී එය තල් ගෙඩියක ප්‍රමාණයට වඩා අඩු වුව ද ගරුභාණ්ඩයක්ම වේ, එය ඉල්ලා සිටීම ද නොසුදුසුය.

၂၆. သာတိ ဝိညတ္တိ. ပရိကထာဒီသု ‘‘သေနာသနံ သမ္ဗာဓ’’န္တိအာဒိနာ ပရိယာယေန ကထနံ ပရိကထာ နာမ. ဥဇုကမေဝ အကထေတွာ ‘‘ဘိက္ခူနံ ကိံ ပါသာဒေါ န ဝဋ္ဋတီ’’တိအာဒိနာ အဓိပ္ပာယော ယထာ ဝိဘူတော ဟောတိ, ဧဝံ ကထနံ ဩဘာသော နာမ. သေနာသနာဒိအတ္ထံ ဘူမိပရိကမ္မာဒိကရဏဝသေန ပစ္စယုပ္ပာဒါယ နိမိတ္တကရဏံ နိမိတ္တကမ္မံ နာမ. တီသု ပစ္စယေသု ဝိညတ္တိအာဒယော ဒဿိတာ, ဂိလာနပစ္စယေ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဂိလာနပစ္စယေ ပနာ’’တိအာဒိ. တထာ ဥပ္ပန္နံ ပန ဘေသဇ္ဇံ ရောဂေ ဝူပသန္တေ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ, န ဝဋ္ဋတီတိ? တတ္ထ ဝိနယဓရာ ‘‘ဘဂဝတာ ရောဂသီသေန ပရိဘောဂဿ ဒွါရံ ဒိန္နံ, တသ္မာ အရောဂကာလေပိ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ, အာပတ္တိ န ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ, သုတ္တန္တိကာ ပန ‘‘ကိဉ္စာပိ အာပတ္တိ န ဟောတိ, အာဇီဝံ ပန ကောပေတိ, တသ္မာ သလ္လေခပဋိပတ္တိယံ ဌိတဿ န ဝဋ္ဋတိ, သလ္လေခံ ကောပေတီ’’တိ ဝဒန္တီတိ.

26. එය විඥප්තියයි. පරිකථා ආදියේදී 'සෙනසුන ඉතා පටුය' යනාදී වශයෙන් වක්‍ර ලෙස කථා කිරීම 'පරිකථා' නම් වේ. කෙළින්ම නොකියා 'භික්ෂූන්ට ප්‍රාසාද (මහල් විහාර) කැප නැද්ද?' යනාදී වශයෙන් අදහස පැහැදිලි වන සේ කථා කිරීම 'ඕභාස' (ඉඟි කිරීම) නම් වේ. සෙනසුන් ආදී ප්‍රත්‍යයන් ලබාගැනීමේ අරමුණින් බිම් සකස් කිරීම් ආදිය කිරීමෙන් ප්‍රත්‍ය උපදවා ගැනීම සඳහා නිමිති කිරීම 'නිමිත්තකර්ම' නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන් තුනක් විෂයෙහි විඥප්ති ආදිය දක්වන ලදී, ගිලන්ප්‍රත්‍යයෙහිදී කෙසේද යත්? 'ගිලන්ප්‍රත්‍යයෙහිදී වනාහි' යනාදිය පැවසුණි. එසේ (ගිලන් කාලයේදී) ලැබුණු බෙහෙත් රෝගය සුව වූ පසු වැළඳීම සුදුසුද නැද්ද? එහිදී විනයධරයන් වහන්සේලා පවසනුයේ: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් රෝගය මුල් කරගෙන පරිභෝග කිරීමේ අවසරය දී ඇත, එබැවින් නිරෝගී කාලයේදී වුවද වැළඳීම සුදුසුය, ඇවැත් නොවේ' යනුවෙනි. සූත්‍රාන්තික භික්ෂූන් වහන්සේලා වනාහි 'කිසිදු ඇවැතක් සිදු නොවන මුත්, එය ජීවිකාව කෙලෙසයි, එබැවින් සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටි භික්ෂුවට එය නොසුදුසුය, (මක්නිසාද) එය සල්ලේඛය විනාශ කරන බැවිනි' යි පවසති.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ဝိညတ္တိဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

විඥප්ති විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

စတုတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ.

සතරවන පරිච්ඡේදයයි.

၅. ကုလသင်္ဂဟဝိနိစ္ဆယကထာ

5. කුලසංග්‍රහ විනිශ්චය කථාව

၂၇. ဧဝံ ဝိညတ္တိဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ကုလသင်္ဂဟဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ကုလသင်္ဂဟော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သင်္ဂဏှနံ သင်္ဂဟော, ကုလာနံ သင်္ဂဟော ကုလသင်္ဂဟော, ပစ္စယဒါယကာဒီနံ [Pg.70] ဂိဟီနံ အနုဂ္ဂဟကရဏံ. အနုဂ္ဂဟတ္ထော ဟေတ္ထ သင်္ဂဟ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘ပုတ္တဒါရဿ သင်္ဂဟော’’တိ (ခု. ပါ. ၅.၆; သု. နိ. ၂၆၅).

27. මෙසේ විඥප්ති විනිශ්චය පවසා දැන් කුලසංග්‍රහ විනිශ්චය පැවසීම සඳහා 'කුලසංගහ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී, සංග්‍රහ කිරීම 'සංගහ' නම් වේ; කුලයන් සංග්‍රහ කිරීම 'කුලසංගහ' නම් වේ, එනම් ප්‍රත්‍ය දායකයන් ආදී ගිහියන්ට අනුග්‍රහ දැක්වීමයි. මෙහි 'සංගහ' යන වචනයෙහි අර්ථය අනුග්‍රහයයි, 'පුත්තදාරස්ස සංගහෝ' (අඹුදරුවන්ට සංග්‍රහ කිරීම) යන්නෙහි මෙනි.

၂၈. တတ္ထ ကောဋ္ဋနန္တိ သယံ ဆိန္ဒနံ. ကောဋ္ဋာပနန္တိ ‘‘ဣမံ ဆိန္ဒာ’’တိ အညေသံ ဆေဒါပနံ. အာဠိယာ ဗန္ဓနန္တိ ယထာ ဂစ္ဆမူလေ ဥဒကံ သန္တိဋ္ဌတိ, တထာ သမန္တတော ဗန္ဓနံ. ဥဒကဿာတိ အကပ္ပိယဥဒကဿ ‘‘ကပ္ပိယဥဒကသိဉ္စန’’န္တိ ဝိသုံ ဝက္ခမာနတ္တာ, တဉ္စ အာရာမာဒိအတ္ထံ ရောပနေ အကပ္ပိယဝေါဟာရေသုပိ ကပ္ပိယဝေါဟာရေသုပိ ကပ္ပိယဥဒကသိဉ္စနာဒိ ဝဋ္ဋတီတိ ဝက္ခမာနတ္တာ ဣဓာပိ ဝိဘာဂံ ကတွာ ကပ္ပိယဥဒကသိဉ္စနာဒိ ဝိသုံ ဒဿိတံ. ဧတ္ထ စ ကတမံ အကပ္ပိယဥဒကံ, ကတမံ ပန ကပ္ပိယဥဒကန္တိ? သပ္ပာဏကံ အကပ္ပိယဥဒကံ, အပ္ပာဏကံ ကပ္ပိယဥဒကန္တိ. ကထံ ဝိညာယတီတိ စေ, ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု ဇာနံ သပ္ပာဏကံ ဥဒကံ တိဏံ ဝါ မတ္တိကံ ဝါ သိဉ္စေယျ ဝါ သိဉ္စာပေယျ ဝါ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ ဝစနတော. ယထာ ကောဋ္ဋနခဏနာဒိကာယိကကိရိယာပိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေ သင်္ဂဟိတာ, ဧဝံ မာတိကာဥဇုကရဏာဒိကပ္ပိယဝေါဟာရေပီတိ အာဟ ‘‘သုက္ခမာတိကာယ ဥဇုကရဏ’’န္တိ. ဟတ္ထပါဒမုခဓောဝနနဟအာနောဒကသိဉ္စနန္တိ ဣမိနာပိ ပကာရန္တရေန ကပ္ပိယဥဒကသိဉ္စနမေဝ ဒဿေတိ. အကပ္ပိယဝေါဟာရေ ကောဋ္ဋနခဏနာဒိဝသေန သယံ ကရဏဿပိ ကထံ သင်္ဂဟောတိ? အကပ္ပိယန္တိ ဝေါဟရိယတီတိ အကပ္ပိယဝေါဟာရောတိ အကပ္ပိယဘူတံ ကရဏကာရာပနာဒိ သဗ္ဗမေဝ သင်္ဂဟိတံ, န ပန အကပ္ပိယဝစနမတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကပ္ပိယဝေါဟာရေပိ ဧသေဝ နယော. သုက္ခမာတိကာယ ဥဇုကရဏန္တိ ဣမိနာ ပုရာဏပဏ္ဏာဒီနံ ဟရဏမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကုဒါလာဒီနိ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ဌာနတော ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဌာနမေဝ ပါကဋတရန္တိ ‘‘ဩဘာသော’’တိ ဝုတ္တံ.

28. එහි 'කොට්ටන' යනු තමා විසින්ම කැපීමයි. 'කොට්ටාපන' යනු 'මෙය කපන්න' යැයි අන්‍යයන් ලවා කැපවීමයි. 'ආළියා බන්ධන' යනු පඳුරක් මුල ජලය රැඳී පවතින පරිදි වටේටම බැම්මක් බැඳීමයි. 'උදකස්ස' යනු අකැප පැන් පිළිබඳවයි. මක්නිසාද යත්, 'කැප පැන් ඉසීම' යන්න වෙන් කොට පවසන බැවිනි. තවද ආරාම ආදියේ රෝපණය කිරීම පිණිස අකැප ව්‍යවහාරයන්හිදී මෙන්ම කැප ව්‍යවහාරයන්හිදීද කැප පැන් ඉසීම ආදිය සුදුසු යැයි ඉදිරියට පවසන බැවින්, මෙහිදීද බෙදා දක්වා කැප පැන් ඉසීම ආදිය වෙන් වශයෙන් පෙන්වන ලදී. මෙහිදී අකැප පැන් කවරේද, කැප පැන් කවරේද යත්? සප්‍රාණික පැන් අකැප පැන් වන අතර, අප්‍රාණික පැන් කැප පැන් වේ. එය කෙසේ දන්නේද යත්: 'යම් මහණෙක් දැන දැන සප්‍රාණික පැන් තණකොළ හෝ මැටි මත ඉසින්නේ නම් හෝ ඉස්සවන්නේ නම් පාචිත්තිය වේ' යන ශික්ෂාපදය නිසාය. යම් සේ කැපීම, කැණීම ආදී කායික ක්‍රියාවන් අකැප ව්‍යවහාරයෙහි ඇතුළත් වේද, එසේම වියළි ඇළ මාර්ග කෙළින් කිරීම ආදී කැප ව්‍යවහාරයෙහිද ඇතුළත් වන බැවින් 'වියළි ඇළ මාර්ග කෙළින් කිරීම' යැයි වදාරන ලදී. අත්, පා, මුහුණ සේදූ ජලය හා නෑ පසු ඉතිරි වූ ජලය ඉසීම යන මෙයින්ද වෙනත් ක්‍රමයකින් කැප පැන් ඉසීමම දක්වයි. අකැප ව්‍යවහාරයෙහි කපන, කණින ආදී වශයෙන් තමා විසින්ම කිරීම ද කෙසේ ඇතුළත් වේද? අකැප දේ ව්‍යවහාර කරනු ලබන බැවින් එය අකැප ව්‍යවහාරය නම් වේ. එහිදී අකැප වූ කිරීම, කරවීම ආදී සියල්ලම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය, එය හුදෙක් අකැප වචන පමණක් නොවේ. කැප ව්‍යවහාරයෙහිද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'වියළි ඇළ මාර්ග කෙළින් කිරීම' යන මෙයින් පැරණි කොළ රොඩු ආදිය ඉවත් කිරීමද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. උදලු ආදිය බිම තබා, තිබූ තැනින් අතින් ගෙන තැබීම වඩාත් පැහැදිලි වන බැවින් එය 'ඕභාස' (ඉඟි කිරීම) යැයි කියන ලදී.

၂၉. မဟာပစ္စရိဝါဒံ ပတိဋ္ဌာပေတုကာမော ပစ္ဆာ ဝဒတိ. ဝနတ္ထာယာတိ ဣဒံ ကေစိ ‘‘ဝတတ္ထာယာ’’တိ ပဌန္တိ, တေသံ ဝတိအတ္ထာယာတိ [Pg.71] အတ္ထော. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယမ္ပိ တထေဝ ဝုတ္တံ, ‘‘အာရာမရောပါ ဝနရောပါ, ယေ နရာ သေတုကာရကာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၄၇) ဝစနတော ပန တံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အကပ္ပိယဝေါဟာရေပိ ဧကစ္စံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ကေဝလဉ္စ သေသ’’န္တိအာဒိမာဟ. ယံ ကိဉ္စိ မာတိကန္တိ သုက္ခမာတိကံ ဝါ အသုက္ခမာတိကံ ဝါ. ကပ္ပိယဥဒကံ သိဉ္စိတုန္တိ ဣမိနာ ‘‘ကပ္ပိယဥဒကံ သိဉ္စထာ’’တိ ဝတ္တုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. သယံ ရောပေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဣမိနာ ‘‘ရောပေဟီ’’တိ ဝတ္တုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိပိ သိဒ္ဓံ.

29. මහාපච්චරී මතය පිහිටුවීමට කැමති වන්නා පසුව පවසයි. 'වනත්ථාය' (වනය සඳහා) යන්න ඇතැමෙක් 'වතත්ථාය' (වැට සඳහා) යැයි කියවති, ඔවුන්ට අනුව එහි අර්ථය වැටක් බැඳීම සඳහා යන්නයි. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහිද එසේම පවසා ඇත. එහෙත් 'යම් මනුෂ්‍යයෝ ආරාම රෝපණය කරත්ද, වනාන්තර රෝපණය කරත්ද, පාලම් තනත්ද' යන දේශනාව අනුව එය විමසා බැලිය යුතුය. අකැප ව්‍යවහාරයෙහිද ඇතැම් දේ කැප වන බව පෙන්වීම සඳහා 'තවද ඉතිරි සියල්ල පමණක් නොව' යනාදිය පවසන ලදී. 'යම්කිසි මාතිකා' යනු වියළි ඇළක් හෝ වියළි නොවන ඇළක් හෝ වේ. 'කැප පැන් ඉසීමට' යන මෙයින් 'කැප පැන් ඉසින්න' යැයි පැවසීමද සුදුසු බව පෙන්වයි. 'තමා විසින්ම සිටුවීමද සුදුසුය' යන මෙයින් 'සිටුවන්න' යැයි පැවසීමද සුදුසු බව සිද්ධ වේ.

၃၀. ပါစိတ္တိယဉ္စေဝ ဒုက္ကဋဉ္စာတိ ပထဝီခဏနပစ္စယာ ပါစိတ္တိယံ, ကုလသင်္ဂဟပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ. အကပ္ပိယဝေါဟာရေနာတိ ‘‘ဣဒံ ခဏ, ဣဒံ ရောပေဟီ’’တိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန. ဒုက္ကဋမေဝါတိ ကုလသင်္ဂဟပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ. ဥဘယတြာတိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယပထဝိယံ.

30. 'පාචිත්තියද දුක්කටයද වේ' යනු පොළොව කැණීම නිසා පාචිත්තියද, කුලසංග්‍රහය නිසා දුක්කටයද වේ. 'අකැප ව්‍යවහාරයෙන්' යනු 'මෙය කණින්න, මෙය සිටුවන්න' යන අකැප වචනයෙනි. 'දුක්කටයම වේ' යනු කුලසංග්‍රහය නිසා දුක්කටය වේ. 'දෙතැනෙහිම' යනු කැප පොළොවෙහි සහ අකැප පොළොවෙහි යන දෙකෙහිය.

သဗ္ဗတ္ထာတိ ကုလသင်္ဂဟပရိဘောဂအာရာမာဒိအတ္ထာယ ရောပိတေ. ဒုက္ကဋမ္ပီတိ န ကေဝလံ ပါစိတ္တိယမေဝ. ကပ္ပိယေနာတိ ကပ္ပိယဥဒကေန. တေသံယေဝ ဒွိန္နန္တိ ကုလသင်္ဂဟပရိဘောဂါနံ. ဒုက္ကဋန္တိ ကုလသင်္ဂဟတ္ထာယ သယံ သိဉ္စနေ, ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝါ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝါ သိဉ္စာပနေ ဒုက္ကဋံ, ပရိဘောဂတ္ထာယ သယံ သိဉ္စနေ, အကပ္ပိယဝေါဟာရေန သိဉ္စာပနေ စ ဒုက္ကဋံ. ပယောဂဗဟုလတာယာတိ သယံ ကရဏေ, ကာယပယောဂဿ ကာရာပနေ ဝစီပယောဂဿ ဗဟုတ္တေန. အာပတ္တိဗဟုလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ သယံ သိဉ္စနေ ဓာရာပစ္ဆေဒဂဏနာယ အာပတ္တိဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သိဉ္စာပနေ ပန ပုနပ္ပုနံ အာဏာပေန္တဿ ဝါစာယ ဝါစာယ အာပတ္တိ, သကိံ အာဏတ္တဿ ဗဟုသိဉ္စနေ ဧကာဝ.

'සියලු තන්හි' යනු කුලසංග්‍රහය, පරිභෝගය, ආරාමය ආදී ප්‍රයෝජන සඳහා රෝපණය කරන ලද දේහිය. 'දුක්කටයද වේ' යනු හුදෙක් පාචිත්තිය පමණක් නොවේ. 'කැපයෙන්' යනු කැප පැන්වලිනි. 'ඒ දෙදෙනාටම' යනු කුලසංග්‍රහය හා පරිභෝගය යන දෙකටමය. 'දුක්කටය වේ' යනු කුලසංග්‍රහය පිණිස තමා විසින්ම ඉසීමේදීද, කැප ව්‍යවහාරයෙන් හෝ අකැප ව්‍යවහාරයෙන් හෝ ඉස්සවීමේදීද දුක්කට ඇවැත් වේ; පරිභෝගය පිණිස තමා විසින්ම ඉසීමේදීද, අකැප ව්‍යවහාරයෙන් ඉස්සවීමේදීද දුක්කට ඇවැත් වේ. 'ප්‍රයෝග බහුලතාව නිසා' යනු තමා විසින්ම කිරීමේදී කායප්‍රයෝගයන්ගේ බහුලතාවෙන්ද, කරවීමේදී වචීප්‍රයෝගයන්ගේ බහුලතාවෙන්ද වේ. 'ඇවැත් බහුලතාව දත යුතුය' යනු මෙහි තමා විසින්ම ඉසීමේදී ජල ධාරාවන් බිඳෙන වාර ගණන අනුව ඇවැත් ගණන දත යුතුය. ඉස්සවීමේදී වනාහි නැවත නැවත අණ කරන්නාට කියන කියන වචනයක් පාසා ඇවැත් වේ, එක් වරක් අණ කළ පසු බොහෝ සේ ඉසින ලද්දේ නම් එකම ඇවැතක් වේ.

ဩစိနနေ ဒုက္ကဋပါစိတ္တိယာနီတိ ကုလသင်္ဂဟပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ, ဘူတဂါမပါတဗျတာယ ပါစိတ္တိယံ. အညတ္ထာတိ ဝတ္ထုပူဇာဒိအတ္ထာယ [Pg.72] ဩစိနနေ. သကိံ အာဏတ္တောတိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန အာဏတ္တော. ပါစိတ္တိယမေဝါတိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန အာဏတ္တတ္တာ ဘူတဂါမသိက္ခာပဒေန (ပါစိ. ၉၀-၉၁) ပါစိတ္တိယံ. ကပ္ပိယဝစနေန ပန ဝတ္ထုပူဇာဒိအတ္ထာယ ဩစိနာပေန္တဿ အနာပတ္တိယေဝ.

'නෙළීමේදී දුක්කට හා පාචිත්තිය වේ' යනු කුලසංග්‍රහය නිසා දුක්කටයද, භූතගාම (පැලෑටි) විනාශ කිරීම නිසා පාචිත්තියද වේ. 'අන්‍ය ස්ථානයකදී' යනු වස්තු පූජා (මල් පූජා) ආදී අරමුණක් සඳහා නෙළීමේදීය. 'එක් වරක් අණ කරන ලද්දේ' යනු අකැප ව්‍යවහාරයෙන් අණ කරන ලද්දේය. 'පාචිත්තියම වේ' යනු අකැප ව්‍යවහාරයෙන් අණ කරන ලද බැවින් භූතගාම ශික්ෂාපදයෙන් පාචිත්තිය වේ. කැප වචනයෙන් වනාහි වස්තු පූජා ආදී අරමුණු සඳහා නෙළවන්නාට ඇවැත් නොවේමය.

၃၁. ဂန္ထနေန နိဗ္ဗတ္တံ ဒါမံ ဂန္ထိမံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. န ဝဋ္ဋတီတိ ကုလသင်္ဂဟတ္ထာယ, ဝတ္ထုပူဇာဒိအတ္ထာယ ဝါ ဝုတ္တနယေန ကရောန္တဿ ကာရာပေန္တဿ စ ဒုက္ကဋန္တိ အတ္ထော. ဝဋ္ဋတီတိ ဝတ္ထုပူဇာဒိအတ္ထာယ ဝဋ္ဋတိ, ကုလသင်္ဂဟတ္ထာယ ပန ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ကာရာပေန္တဿပိ ဒုက္ကဋမေဝ. ပုရိမနယေနေဝါတိ ‘‘ဘိက္ခုဿ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. ဓမ္မာသနဝိတာနေ ဗဒ္ဓကဏ္ဋကေသု ပုပ္ဖာနိ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဌပေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဥပရူပရိ ဝိဇ္ဈိတွာ ဆတ္တသဒိသံ ကတွာ အာဝုဏနတော ‘‘ဆတ္တာဓိဆတ္တံ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ကဒလိက္ခန္ဓမှီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ သဗ္ဗမေဝ သန္ဓာယ ‘‘တံ အတိဩဠာရိကမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗတ္ထ ကရဏေ, အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ကာရာပနေ စ ဒုက္ကဋမေဝါတိ အတ္ထော. ပုပ္ဖဝိဇ္ဈနတ္ထံ ကဏ္ဋကမ္ပိ ဗန္ဓိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဣမဿ ဥပလက္ခဏတ္တာ ပုပ္ဖဒါမောလမ္ဗကာဒိအတ္ထာယ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒိပိ န ဝဋ္ဋတီတိ ကေစိ ဝဒန္တိ. အညေ ပန ‘‘ပုပ္ဖဝိဇ္ဈနတ္ထံ ကဏ္ဋကန္တိ ဝိသေသိတတ္တာ တဒတ္ထံ ကဏ္ဋကမေဝ ဗန္ဓိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, တဉ္စ အဋ္ဌကထာပမာဏေနာ’’တိ ဝဒန္တိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ပုပ္ဖပဋိစ္ဆကံ နာမ ဒန္တာဒီဟိ ကတံ ပုပ္ဖာဓာနံ. ဧတမ္ပိ နာဂဒန္တကမ္ပိ သဆိဒ္ဒမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. အသောကပိဏ္ဍိယာတိ အသောကသာခါနံ, ပုပ္ဖာနံ ဝါ သမူဟေ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၃၁) ပန ‘‘အသောကပိဏ္ဍိယာတိ အသောကပုပ္ဖမဉ္ဇရိကာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မရဇ္ဇု နာမ စေတိယံ ဝါ ဗောဓိံ ဝါ ပုပ္ဖပ္ပဝေသနတ္ထံ အာဝိဇ္ဈိတွာ ဗန္ဓရဇ္ဇု. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၃၁) ပန ‘‘ဓမ္မရဇ္ဇု နာမ စေတိယာဒီနိ [Pg.73] ပရိက္ခိပိတွာ တေသဉ္စ ရဇ္ဇုယာ စ အန္တရာ ပုပ္ဖပ္ပဝေသနတ္ထာယ ဗန္ဓရဇ္ဇု. သိထိလဝဋ္ဋိတာယ ဝါ ဝဋ္ဋိယာ အဗ္ဘန္တရေ ပုပ္ဖပ္ပဝေသနတ္ထာယ ဧဝံ ဗန္ဓာတိပိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

31. ගෙතීමෙන් සාදන ලද මාලය "ගන්ථිම" (ගෙතූ මාලය) නම් වේ. සෙසු වර්ග සඳහා ද ක්‍රමය මෙයම වේ. "සුදුසු නොවේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, කුලයන් සංග්‍රහ කිරීම පිණිස හෝ වස්තු පූජා ආදී කටයුතු සඳහා හෝ ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයට කරන්නාට සහ කරවන්නාට දුකුළා ඇවැත් වේ යන්නයි. "සුදුසු වේ" යනු, වස්තු පූජා ආදී කටයුතු සඳහා සුදුසු වන නමුත්, කුලයන් සංග්‍රහ කිරීම පිණිස කැප වූ ව්‍යවහාරයෙන් (කැප ක්‍රමයට) කරවන්නාට ද දුකුළා ඇවැත් ම වේ. "පෙර ක්‍රමයෙන් ම" යනු, "භික්ෂුවකගේ හෝ" යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයෙනි. ධර්මාසන වියනේ බඳින ලද කටුවල මල් විද රඳවති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එකක් මත එකක් විද කුඩයක් මෙන් සකසා අමුණන බැවින් "කුඩය මත කුඩය මෙන්" යැයි කියන ලදී. "කෙසෙල් කඳෙහි" යනාදී වශයෙන් වදාළ සියල්ල ම අදහස් කොට "එය අතිශයින් ම ඖදාරික (ළාමක) ය" යැයි කියන ලදී. හැම තැනක දී ම කිරීමෙහි ද, අකැප ව්‍යවහාරයෙන් කරවීමෙහි ද දුකුළා ඇවැත් ම වේ යනු මෙහි අදහසයි. මල් විදීම පිණිස කටු පවා බැඳීම සුදුසු නොවේ යන මෙහි ලක්ෂණයෙන් මල් දම් එල්ලීම ආදී කටයුතු සඳහා ලණු ආදිය බැඳීම ද සුදුසු නොවේ යැයි සමහර කෙනෙක් කියති. අන් අය වනාහි, "මල් විදීම පිණිස කටු" යනුවෙන් විශේෂ කළ බැවින් ඒ සඳහා කටු බැඳීම ම සුදුසු නොවන බවත්, එය අටුවා ප්‍රමාණයෙන් ම (අටුවාවේ සඳහන් පරිදි ම) තීරණය කළ යුතු බවත් කියති. එය විමසා බලා ගත යුතුය. "පුප්ඵපටිච්ඡක" යනු ඇත්දත් ආදියෙන් කරන ලද මල් බඳුනයි. මෙය ද, නාගදන්තකය (ඇත්දත් ඇණය) ද සිදුරු සහිතව ම ගත යුතුය. "අසෝකපිණ්ඩියා" යනු අසෝක අතුවල හෝ මල්වල සමූහයයි. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.431) වනාහි, "අසෝකපිණ්ඩියා යනු අසෝක මල් පොකුරට" යැයි කියන ලදී. "ධම්මරජ්ජු" (ධර්ම ලණුව) නම් චෛත්‍යයක හෝ බෝධියක හෝ මල් ඇතුළු කරනු පිණිස සිදුරු කොට බඳින ලද ලණුවයි. විමතිවිනෝදනියෙහි (වි.වි.ටී. 1.431) වනාහි, "ධම්මරජ්ජු නම් චෛත්‍ය ආදිය වට කොට, ඒවායේත් ලණුවේත් අතර මල් ඇතුළු කරනු පිණිස බඳින ලණුවයි. නැතහොත් බුරුලට වට කරන ලද වැටියක් ඇතුළත මල් ඇතුළු කරනු පිණිස මෙසේ බඳිති යි ද කියත්" යැයි දක්වා ඇත.

မတ္ထကဒါမန္တိ ဓမ္မာသနာဒိမတ္ထကေ ပလမ္ဗကဒါမံ. တေသံယေဝါတိ ဥပ္ပလာဒီနံ ဧဝ. ဝါကေန ဝါတိ ပုပ္ဖနာဠံ ဖာလေတွာ ပုပ္ဖေန ဧကာဗဒ္ဓဋ္ဌိတဝါကေန ဒဏ္ဍေန စ ဧကာဗဒ္ဓေနေဝ. ဧတေန ပုပ္ဖံ ဗီဇဂါမသင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆတိ ပဉ္စသု ဗီဇေသု အပဝိဋ္ဌတ္တာ ပဏ္ဏံ ဝိယ, တသ္မာ ကပ္ပိယံ အကာရာပေတွာပိ ဝိကောပနေ ဒေါသော နတ္ထိ. ယဉ္စ ဆိန္နဿပိ မကုဠဿ ဝိကသနံ, တမ္ပိ အတိတရုဏဿ အဘာဝါ ဝုဍ္ဎိလက္ခဏံ န ဟောတိ, ပရိဏတဿ ပန မကုဠဿ ပတ္တာနံ သိနေဟေ ပရိယာဒါနံ ဂတေ ဝိသုံဘာဝေါ ဧဝ ဝိကာသော, တေနေဝ ဆိန္နမကုဠဝိကာသော အဆိန္နမကုဠဝိကာသတော ပရိဟီနော, မိလာတနိယုတ္တော ဝါ ဒိဿတိ. ယဉ္စ မိလာတဿ ဥဒကသညောဂေ အမိလာနတာပဇ္ဇနံ, တမ္ပိ တမ္ဗုလပဏ္ဏာဒီသု သမာနံ ဝုဍ္ဎိလက္ခဏံ န ဟောတိ. ပါဠိအဋ္ဌကထာသု စ န ကတ္ထစိ ပုပ္ဖာနံ ကပ္ပိယကရဏံ အာဂတံ, တသ္မာ ပုပ္ဖံ သဗ္ဗထာ အဗီဇမေဝါတိ ဝိညာယတိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

"මත්ථකදාම" යනු ධර්මාසන ආදියේ මුදුනෙහි එල්ලන මල් මාලයයි. "ඒවායේ ම" යනු මහනෙල් ආදියේ ම ය. "පට්ටාවලින් හෝ" යනු මල් නටුව පලා මල හා එක්ව බැඳී පවතින පට්ටාවෙන් සහ නටුවෙන් එක්ව බැඳීමෙන් ම ය. මෙයින්, කොළය මෙන් පස් වැදෑරුම් බීජයන්ට ඇතුළත් නොවන බැවින්, මල බීජගාම ගණයට ඇතුළත් නොවේ. එබැවින් කැප නොකරවා ද එය විනාශ කිරීමේ දී වරදක් නැත. කපන ලද පොහොට්ටුවක් පිපීම ද, ඉතා ළාමක නොවන බැවින් වර්ධන ලක්ෂණයක් නොවේ. මේරූ පොහොට්ටුවක පෙතිවල ඇති තෙතමනය අවසන් වූ විට වෙන් වීම ම පිපීමයි. එබැවින් කපන ලද පොහොට්ටුවේ පිපීම නොකපන ලද පොහොට්ටුවේ පිපීමට වඩා හීන වූ හෝ මැලවුණු ස්වභාවයක් සහිතව හෝ පෙනේ. මැලවුණු දෙයක් පැන් ස්පර්ශය ලැබීමෙන් නොමැලවෙන ස්වභාවයට පත්වීම ද, බුලත් කොළ ආදියෙහි ද දක්නට ලැබෙන සාමාන්‍ය දෙයක් මිස වර්ධන ලක්ෂණයක් නොවේ. පාලි අට්ඨකථාවන්හි ද කිසිදු තැනක මල් කැප කිරීමක් ගැන සඳහන් වී නැත. එබැවින් මල යනු සෑම ආකාරයකින් ම බීජ රහිත දෙයක් ලෙස ම වටහාගත යුතුය. එය විමසා බලා ගත යුතුය.

‘‘ပသိဗ္ဗကေ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပုပ္ဖံ ပသိဗ္ဗကေ ဝါ ပသိဗ္ဗကသဒိသံ ဗန္ဓေ ယတ္ထ ကတ္ထစိ စီဝရေ ဝါ ပက္ခိပိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၃၁) ပန ‘‘ခန္ဓေ ဌပိတကာသာဝဿာတိ ခန္ဓေ ဌပိတသံဃာဋိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဉှိ တထာဗန္ဓိတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ. ဣမိနာ စ အညမ္ပိ တာဒိသံ ကာသာဝံ ဝါ ဝတ္ထံ ဝါ ဝုတ္တနယေန ဗန္ဓိတွာ တတ္ထ ပုပ္ဖာနိ ပက္ခိပိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ. အံသဘဏ္ဍိကပသိဗ္ဗကေ ပက္ခိတ္တသဒိသတ္တာ ဝေဌိမံ နာမ န ဇာတံ, တသ္မာ သိထိလဗန္ဓဿ အန္တရန္တရာ ပက္ခိပိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌာ ဒဏ္ဍကံ ပန ဗန္ဓိတုံ န [Pg.74] ဝဋ္ဋတီတိ ရဇ္ဇုအာဒီဟိ ဗန္ဓနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ပုပ္ဖဿေဝ ပန အစ္ဆိန္နဒဏ္ဍကေဟိ ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ.

"මල්ලක මෙන්" යැයි වදාළ බැවින්, මල් මල්ලක හෝ මල්ලක් බඳු බැඳීමක හෝ සිවුරක යම් තැනක හෝ දැමීම සුදුසු බව සිද්ධ වේ. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.431) වනාහි, "උරහිස මත තබන ලද කසාවත ඇති තැනැත්තාගේ" යන්නෙන් උරහිස මත තබන ලද සඟල සිවුර අදහස් කොට පවසන ලදී. එය එසේ බැඳීමට හැකි විය යුතුය. මෙයින් වෙනත් ද එබඳු කසාවතක් හෝ වස්ත්‍රයක් හෝ කියන ලද ක්‍රමයට බැඳ එහි මල් දැමීම සුදුසු බව සිද්ධ වේ. අංශකඩ මල්ලක බහාලූවාක් බඳු බැවින් "වෙඨිම" (වෙළන ලද මාල) නම් නොවේ. එබැවින් බුරුලට බැඳි මාලයේ අතරින් අතර මල් දැමීම ද සුදුසු යැයි කියති" යැයි දක්වා ඇත. යටින් දණ්ඩක් බැඳීම සුදුසු නොවේ යැයි පවසන ලද්දේ ලණු ආදියෙන් බැඳීම අදහස් කොට ය. මලෙහි ම නොකැපූ නටුවලින් බැඳීම වනාහි සුදුසු ම ය.

ပုပ္ဖပဋေ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ပုပ္ဖပဋံ ကရောန္တဿ ဒီဃတော ပုပ္ဖဒါမဿ ဟရဏပစ္စာဟရဏဝသေန ပူရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တိရိယတော ဟရဏံ ပန ဝါယိမံ နာမ ဟောတိ, န ပုရိမံ. ‘‘ပုရိမဋ္ဌာနံ အတိက္ကာမေတီ’’တိ သာမညတော ဝုတ္တတ္တာ ပုရိမံ ပုပ္ဖကောဋိံ ဖုသာပေတွာ ဝါ အဖုသာပေတွာ ဝါ ပရိက္ခိပနဝသေန အတိက္ကာမေန္တဿ အာပတ္တိယေဝ. ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပုပ္ဖရဟိတာယ သုတ္တဝါကကောဋိယာ ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧကဝါရံ ဟရိတွာ ပရိက္ခိပိတွာတိ ဣဒံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တစေတိယာဒိပရိက္ခေပံ ပုပ္ဖပဋကရဏဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တသ္မာ စေတိယံ ဝါ ဗောဓိံ ဝါ ပရိက္ခိပန္တေန ဧကဝါရံ ပရိက္ခိပိတွာ ပုရိမဋ္ဌာနံ သမ္ပတ္တေ အညဿ ဒါတဗ္ဗံ, တေနပိ ဧကဝါရံ ပရိက္ခိပိတွာ တထေဝ ကာတဗ္ဗံ. ပုပ္ဖပဋံ ကရောန္တေန စ ဟရိတွာ အညဿ ဒါတဗ္ဗံ, တေနပိ တထေဝ ကာတဗ္ဗံ. သစေပိ ဒွေယေဝ ဘိက္ခူ ဥဘောသု ပဿေသု ဌတွာ ပရိယာယေန ဟရန္တိ, ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ.

මල් ඇතිරියෙහි ද දත යුතුය යන්න, මල් ඇතිරියක් කරන්නා දිගින් මල් මාලය ඉදිරියට හා ආපසු ගෙනයාමෙන් පිරවීම අදහස් කොට පවසන ලදී. හරස් අතට ගෙනයාම වනාහි "වායිම" (වියන ලද මාල) නම් වේ, පෙර කී එක නොවේ. "පෙර ස්ථානය ඉක්මවයි" යැයි සාමාන්‍යයෙන් වදාළ බැවින්, පළමු මල් කෙළවර ස්පර්ශ කරවමින් හෝ නොකරවමින් වට කිරීමේ ක්‍රමයෙන් ඉක්මවා යන්නාට ඇවැත් ම වේ. "බැඳීම සුදුසු වේ" යනු, මල් රහිත නූල් හෝ පට්ටා කෙළවරින් බැඳීම සුදුසු වේ. "එක් වරක් ගෙන ගොස් වට කොට" යන්න කලින් පවසන ලද චෛත්‍ය ආදිය වට කිරීම සහ මල් ඇතිරි සෑදීම අදහස් කොට පවසන ලදී. එබැවින් චෛත්‍යයක් හෝ බෝධියක් හෝ වට කරන්නා විසින් එක් වරක් වට කොට පෙර ස්ථානයට පැමිණි විට අනෙකාට දිය යුතුය. ඔහු ද එක් වරක් වට කොට එසේ ම කළ යුතුය. මල් ඇතිරියක් කරන්නා ද (මාලය) ගෙන ගොස් අනෙකාට දිය යුතුය. ඔහු ද එසේ ම කළ යුතුය. ඉදින් භික්ෂූන් දෙනමක් ම දෙපැත්තේ සිට වාරයෙන් වාරයට ගෙන යන්නේ නම් එය ද සුදුසු ම යැයි කියති.

ပရေဟိ ပူရိတန္တိ ဒီဃတော ပသာရိတံ. ဝါယိတုန္တိ တိရိယတော ဟရိတုံ, တံ ပန ဧကဝါရမ္ပိ န လဘတိ. ပုပ္ဖာနိ ဌပေန္တေနာတိ အဂန္ထိတာနိ ပါကတိကပုပ္ဖာနိ အညမညံ ဖုသာပေတွာပိ ဌပေန္တေန. ပုပ္ဖဒါမံ ပန ပူဇနတ္ထာယ ဘူမိယံ ဌပေန္တေန ဖုသာပေတွာ ဝါ အဖုသာပေတွာ ဝါ ဒိဂုဏံ ကတွာ ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ.

"අන් අය විසින් පුරවන ලද්දක්" යනු දිගින් දිග හැරිය එකකි. "වියන්නට" යනු හරස් අතට ගෙනයන්නට යි. එය වනාහි එක් වරක්වත් නොලැබේ. "මල් තබන්නා විසින්" යනු නොගෙතූ සාමාන්‍ය මල් එකිනෙක ස්පර්ශ කරවමින් වුව ද තබන්නා විසිනි. මල් මාලය වනාහි පූජාව පිණිස බිම තබන්නා විසින් ස්පර්ශ කරවමින් හෝ නොකරවමින් දෙගුණ කොට තැබීම සුදුසු නොවේ යැයි කියති.

၃၂. ဃဋိကဒါမဩလမ္ဗကောတိ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ ဃဋိကာကာရယုတ္တော, ဒါရုဃဋိကာကာရော ဝါ ဩလမ္ဗကော. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၃၁) ပန ‘‘ဃဋိကဒါမဩလမ္ဗကောတိ အန္တေ ဃဋိကာကာရယုတ္တော ယမကဒါမဩလမ္ဗကော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ [Pg.75] (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၄၃၁) ပန ‘‘ဃဋိကဒါမဩလမ္ဗကောတိ ယမကဒါမဩလမ္ဗကောတိ လိခိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧကေကံ ပန ဒါမံ နိက္ခန္တသုတ္တကောဋိယာဝ ဗန္ဓိတွာ ဩလမ္ဗိတုံ ဝဋ္ဋတိ, ပုပ္ဖဒါမဒွယံ သံဃဋိတုကာမေနပိ နိက္ခန္တသုတ္တကောဋိယာဝ သုတ္တကောဋိံ သံဃဋိတုံ ဝဋ္ဋတိ. အဍ္ဎစန္ဒာကာရေန မာလာဂုဏပရိက္ခေပေါတိ အဍ္ဎစန္ဒာကာရေန မာလာဂုဏဿ ပုနပ္ပုနံ ဟရဏပစ္စာဟရဏဝသေန ပူရေတွာ ပရိက္ခိပနံ, တေနေဝ တံ ပုရိမေ ပဝိဋ္ဌံ, တသ္မာ ဧတမ္ပိ အဍ္ဎစန္ဒာကာရံ ပုနပ္ပုနံ ဟရဏပစ္စာဟရဏဝသေန ပူရေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဧကဝါရံ ပန အဍ္ဎစန္ဒာကာရကရဏေ မာလာဂုဏံ ဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ပုပ္ဖဒါမကရဏန္တိ ဧတ္ထ သုတ္တကောဋိယံ ဂဟေတွာပိ ဧကတော ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. သုတ္တမယံ ဂေဏ္ဍုကံ နာမ, ဂေဏ္ဍုကခရပတ္တဒါမာနံ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ စေလာဒီဟိ ကတဒါမမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ အကပ္ပိယာနုလောမတ္တာတိ ဝဒန္တိ. ပရသန္တကံ ဒေတိ, ဒုက္ကဋမေဝါတိ ဝိဿာသဂ္ဂါဟေန ပရသန္တကံ ဂဟေတွာ ဒေန္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ထုလ္လစ္စယန္တိ ဧတ္ထ ဘဏ္ဍဒေယျမ္ပိ ဟောတိ.

32. "ඝටිකාදම-ඔලම්බක" යනු පහළ කොටසේ ඝටිකා (කුඩා කළයක) හැඩය සහිත වූ, හෝ ලීයෙන් කළ ඝටිකා හැඩය ඇති එල්ලෙන ආභරණයකි. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.431) "ඝටිකාදම-ඔලම්බක" යනු කෙළවරෙහි ඝටිකා හැඩය සහිත වූ, යුගල දම්වැල් සහිත එල්ලෙන ආභරණයකැයි දක්වන ලදී. වජිරබුද්ධිටීකාවෙහි (වජිර. ටී. පාරාජිකා 431) "ඝටිකාදම-ඔලම්බක යනු යුගල දම්වැල් සහිත එල්ලෙන ආභරණයක් ලෙස ලියා ඇත" යි දක්වන ලදී. එක් එක් දම (නූල) නික්මුණු නූල් කෙළවරින්ම බැඳ එල්ලීම වටී. මල්දම් දෙකක් එකතු කිරීමට කැමති අයෙකු විසින් ද නික්මුණු නූල් කෙළවරින්ම නූල් කෙළවර එකතු කිරීම වටී. "අඩසඳ හැඩයෙන් මාලා ගුණ වට කිරීම" යනු අඩසඳ හැඩයෙන් මල් මාලාව නැවත නැවතත් ගෙන යාම හා නැවත ගෙන ඒම මඟින් පුරවා වට කිරීමයි. එම නිසාම එය පෙර පැවති දෙයට ඇතුළත් විය. එබැවින් මෙය ද අඩසඳ හැඩයෙන් නැවත නැවතත් ගෙනයාම සහ ගෙන ඒම මඟින් පිරවීම නොකළ යුතුය. එක් වරක් පමණක් අඩසඳ හැඩය කිරීමෙහිලා මල් මාලාව ගෙනයාම සුදුසු යැයි කියති. "මල්දම් කිරීම" යන්නෙහිදී නූල් කෙළවරින් ගෙන වුවද එකට එකතු කිරීම නොකළ යුතුයැයි කියති. "සූත්‍රමය ගෙණ්ඩුකය" (නූලෙන් කළ පන්දුව) නම් වේ. ගෙණ්ඩුක සහ ඛරපත්ත මල්දම් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් රෙදි ආදියෙන් කළ දම් ද අකැප දේට අනුලෝම වන බැවින් නොකළ යුතුයැයි පවසති. "පරසන්තකං දේති, දුක්කටමේව" (අන් සතු දෙයක් දීමෙන් දුකුළා ඇවැත් වේ) යන්න විශ්වාසය මත (විස්සාසගාහයෙන්) අන් සතු දෙයක් ගෙන දෙන තැනැත්තා අරභයා පවසන ලදී. "ථුල්ලච්චයං" (ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ) යන්නෙහිදී භාණ්ඩය ආපසු දිය යුතු බව ද වේ.

၃၃. တဉ္စ ခေါ ဝတ္ထုပူဇနတ္ထာယာတိ မာတာပိတူနမ္ပိ ပုပ္ဖံ ဒေန္တေန ဝတ္ထုပူဇနတ္ထာယေဝ ဒါတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘မဏ္ဍနတ္ထာယ ပန သိဝလိင်္ဂါဒိပူဇနတ္ထာယာ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဣမံ ဝိက္ကိဏိတွာ ဇီဝိဿန္တီ’’တိ မာတာပိတူနံ ဝဋ္ဋတိ, သေသဉာတကာနံ တာဝကာလိကမေဝ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကဿစိပီတိ ဉာတကဿ ဝါ အညာတကဿ ဝါ ကဿစိပိ. ဉာတိသာမဏေရေဟေဝါတိ တေသံ ဂိဟိပရိကမ္မမောစနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဣတရေတိ အညာတကာ. တေဟိပိ သာမဏေရေဟိ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဝတ္တသီသေန ဟရိတဗ္ဗံ. သမ္ပတ္တာနံ သာမဏေရာနံ ဥပဍ္ဎဘာဂံ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သံဃိကဿ လာဘဿ ဥပစာရသီမဋ္ဌသာမဏေရာနမ္ပိ သန္တကတ္တာ တေသမ္ပိ ဥပဍ္ဎဘာဂေါ လဗ္ဘတေဝါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. စူဠကန္တိ ဥပဍ္ဎဘာဂတောပိ ဥပဍ္ဎံ. စတုတ္ထဘာဂဿေတံ [Pg.76] အဓိဝစနံ. သာမဏေရာ…ပေ… ဌပေန္တီတိ ဣဒံ အရက္ခိတအဂေါပိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ ပန ‘‘ဝဿဂ္ဂေန အဘာဇနီယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တတ္ထာတိ မဂ္ဂေ ဝါ စေတိယင်္ဂဏေ ဝါ.

33. "තඤ්ච ඛෝ වත්ථුපූජනත්ථායා" (එය ද වස්තු පූජා පිණිසමය) යන්නෙන් මව්පියන්ට වුවද මල් දෙන විට වස්තු පූජා පිණිසම දිය යුතු බව දක්වයි. "සැරසීම පිණිස හෝ ශිව ලිංග ආදිය පිදීම පිණිස" යැයි මෙපමණක්ම පවසා ඇති බැවින්, "මෙය විකුණා ජීවත් වනු ඇත" යන අදහසින් මව්පියන්ට දීම සුදුසුය, සෙසු ඥාතීන්ට තාවකාලිකව පමණක් දීම සුදුසුය. "කස්සචිපි" (යමෙකුට වුවද) යනු ඥාතියෙකුට හෝ නොඥාතියෙකුට හෝ ඕනෑම අයෙකුට යන්නයි. "ඥාති සාමණේරවරුන් ලවාම" යනු ඔවුන් ගිහි වත්පිළිවෙත්වලින් මිදවීම පිණිස පවසන ලදී. "ඉතරේ" යනු අන්‍ය නොඥාති අයයි. එම සාමණේරවරුන් විසින් ද ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් කෙරෙහි වත්පිළිවෙත් වශයෙන් (මල්) ගෙන යා යුතුය. "පැමිණි සාමණේරවරුන්ට අඩක් දීම සුදුසුය" යනු සංඝික ලාභය උපචාර සීමාවෙහි සිටින සාමණේරවරුන්ට ද අයත් වන බැවින්, ඔවුන්ට ද අඩක් හිමිවන බව සලකා පවසන ලදී. "චූළකං" යනු අඩ කොටසින් ද අඩකි. එය හතරෙන් පංගුවක නමකි. "සාමණේරවරු... පෙ... තබති" යන්න ආරක්ෂා නොකළ, රැකවල් නොකළ දෙයක් අරභයා පවසන ලදී. සාරත්ථදීපනියෙහි "වස් ප්‍රමාණය අනුව බෙදිය නොහැකි දෙයක් අරභයා පවසන ලදී" යි දක්වා ඇත. "තත්ථ තත්ථ" (එහි එහි) යනු මඟෙහි හෝ චෛත්‍ය මළුවෙහි හෝ ය.

၃၄. သာမဏေရေဟိ ဒါပေတုံ န လဘန္တီတိ ဣဒံ သာမဏေရေဟိ ဂိဟိကမ္မံ ကာရိတံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ, န ပန ပုပ္ဖဒါနံ ဟောတီတိ သာမဏေရာနမ္ပိ န ဝဋ္ဋနတော. ဝုတ္တဉ္စ ‘‘သယမေဝါ’’တိအာဒိ. န ဟိ တံ ပုပ္ဖဒါနံ နာမ သိယာ. ယဒိ ဟိ တထာ အာဂတာနံ တေသံ ဒါနံ ပုပ္ဖဒါနံ နာမ ဘဝေယျ, သာမဏေရေဟိပိ ဒါတုံ န လဗ္ဘေယျ. သယမေဝါတိ သာမဏေရာ သယမေဝ. ယာဂုဘတ္တာဒီနိ အာဒါယာတိ ဣဒံ ဘိက္ခူနံ အတ္ထာယ ယာဂုဘတ္တာဒိသမ္ပာဒနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘န ဝဋ္ဋတီ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ. အဝိသေသေန ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ သဗ္ဗေသမ္ပိ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ.

34. "සාමණේරවරුන් ලවා දීමට නොලැබෙත්" යන්න, මෙයින් සාමණේරවරුන් ලවා ගිහි වැඩ කරවූවාක් මෙන් වන බැවින් පවසන ලදී. එහෙත් එය මල් පූජාවක් නොවන බැවින් සාමණේරවරුන්ට ද එය නුසුදුසු බැවිනි. "සයමේව" (තමන් විසින්ම) යනාදිය ද පවසන ලදී. එය මල් පූජාවක් නොවේමය. ඉදින් එසේ පැමිණි ඔවුන්ගේ දීම පුෂ්ප දානයක් වන්නේ නම්, සාමණේරවරුන්ට ද දීමට නොලැබෙන්නේය. "සයමේව" යනු සාමණේරවරුන් විසින්ම යන්නයි. "කැඳ බත් ආදිය ගෙන" යනු භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා කැඳ බත් ආදිය පිළියෙල කිරීම අරභයා පවසන ලද බැවින් "නොවටී" යැයි විශේෂයක් නැතිව පවසන ලදී. "විශේෂයක් නොමැතිව පවසන ලදී" යන්නෙන් සියලු දෙනාටම නොවටිනා බව දක්වයි.

၃၅. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘မာတာပိတူနံ တာဝ ဟရိတွာပိ ဟရာပေတွာပိ ပက္ကောသိတွာပိ ပက္ကောသာပေတွာပိ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ, သေသဉာတကာနံ ပက္ကောသာပေတွာဝ. မာတာပိတူနဉ္စ ဟရာပေန္တေန ဉာတိသာမဏေရေဟေဝ ဟရာပေတဗ္ဗံ. ဣတရေ ပန ယဒိ သယမေဝ ဣစ္ဆန္တိ, ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣမံ ပုပ္ဖဒါနေ ဝုတ္တနယံ ဖလဒါနေပိ အတိဒိသတိ, တသ္မာ ဖလမ္ပိ မာတာပိတူနံ ဟရဏဟရာပနာဒိနာ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ, သေသဉာတီနံ ပက္ကောသာပေတွာဝ. ဣဒါနိ ‘‘ယော ဟရိတွာ ဝါ ဟရာပေတွာ ဝါ…ပေ… ဣဿရဝတာယ ဒဒတော ထုလ္လစ္စယ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၃၆-၄၃၇) ဣမံ ပုပ္ဖဒါနေ ဝုတ္တနယံ ဖလဒါနေ သင်္ခိပိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ကုလသင်္ဂဟတ္ထာယ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ခီဏပရိဗ္ဗယာနန္တိ အာဂန္တုကေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဖလပရိစ္ဆေဒေနာတိ ‘‘ဧတ္တကာနိ ဖလာနိ ဒါတဗ္ဗာနီ’’တိ ဧဝံ ဖလပရိစ္ဆေဒေန ဝါ. ရုက္ခပရိစ္ဆေဒေန ဝါတိ ‘‘ဣမေဟိ ရုက္ခေဟိ [Pg.77] ဒါတဗ္ဗာနီ’’တိ ဧဝံ ရုက္ခပရိစ္ဆေဒေန ဝါ. ပရိစ္ဆိန္နေသုပိ ပန ရုက္ခေသု ‘‘ဣဓ ဖလာနိ သုန္ဒရာနိ, ဣတော ဂဏှထာ’’တိ ဝဒန္တေန ကုလသင်္ဂဟော ကတော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ပန န ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. ရုက္ခစ္ဆလ္လီတိ ရုက္ခတ္တစော, သာ ‘‘ဘာဇနီယဘဏ္ဍ’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဝုတ္တနယေနာတိ ပုပ္ဖဖလာဒီသု ဝုတ္တနယေန ကုလသင်္ဂဟော ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

35. "වෘත්තනයෙනේව" (පැවසූ ක්‍රමයෙන්ම) යනු - "මව්පියන්ට නම් ගෙන ගොස් හෝ, ගෙන යවා හෝ, කැඳවා හෝ, කැඳවාගෙන හෝ දීම වටී. සෙසු ඥාතීන්ට නම් කැඳවාගෙනම දිය යුතුය. මව්පියන් උදෙසා ගෙනයන්නේ නම් ඥාති සාමණේරවරුන් ලවාම ගෙන යා යුතුය. අන්‍යයන් තමන්ම කැමති නම් එය වටී" යන මල් පූජාවෙහි දක්වන ලද ක්‍රමය ඵල දානයට (ගෙඩි දීමට) ද අතිදේශ කරයි. එබැවින් ඵල ද මව්පියන්ට ගෙනයාම, ගෙනයැවීම ආදියෙන් දීම වටී. සෙසු ඥාතීන්ට නම් කැඳවාගෙනම දිය යුතුය. දැන් "යමෙක් ගෙන ගොස් හෝ ගෙනයවා හෝ... පෙ... අධිපති බවින් දෙන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ" යන මල් පූජාවෙහි දක්වන ලද ක්‍රමය ඵල දානයෙහිදී කෙටියෙන් දක්වමින් "කුල සංග්‍රහය පිණිස නම්" යනාදිය පැවසීය. "ඛීණපරිබ්බයානං" (වියදම් අවසන් වූවන්ට) යනු ආගන්තුකයන් අරභයා පවසන ලදී. "ඵලපරිච්ඡේදයෙන්" යනු "මෙපමණ ගෙඩි දිය යුතුය" කියා මෙසේ ඵල ප්‍රමාණයෙන් හෝ වේ. "රුක්ඛපරිච්ඡේදයෙන්" යනු "මේ ගස්වලින් දිය යුතුය" කියා මෙසේ ගස් ප්‍රමාණයෙන් හෝ වේ. වෙන් කරන ලද ගස්වල වුවද, "මෙහි ගෙඩි ඉතා හොඳය, මෙයින් ගන්න" යැයි කියන්නා විසින් කුල සංග්‍රහයක් කරන ලද්දේ වෙයි, එබැවින් "මෙසේ නොකිව යුතුය" යි පැවසීය. "රුක්ඛච්ඡල්ලී" යනු ගසක පොත්තයි. එය "බෙදා දිය යුතු භාණ්ඩයක්" යැයි පවසන ලදී. "වෘත්තනයෙන්" යනු මල්, පලතුරු ආදියෙහි පවසන ලද ක්‍රමයෙන් කුල සංග්‍රහය වන බව දක්වයි.

၃၆. တေသံ တေသံ ဂိဟီနံ ဂါမန္တရဒေသန္တရာဒီသု သာသနပဋိသာသနဟရဏံ ဇင်္ဃပေသနိယံ. တေနာဟ ‘‘ဂိဟီနံ ဒူတေယျံ သာသနဟရဏကမ္မ’’န္တိ. ဒူတဿ ကမ္မံ ဒူတေယျံ. ပဌမံ သာသနံ အဂ္ဂဟေတွာပိ…ပေ… ပဒေ ပဒေ ဒုက္ကဋန္တိ ဣဒံ ‘‘တဿ သာသနံ အာရောစေဿာမီ’’တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဂမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဿ ပန သာသနံ ပဋိက္ခိပိတွာ သယမေဝ ကာရုညေ ဌိတော ဂန္တွာ အတ္တနော ပတိရူပံ သာသနံ အာရောစေတိ, အနာပတ္တိ. ဂိဟီနဉ္စ ကပ္ပိယသာသနံ ဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမေဟိ ပန အဋ္ဌဟိ ကုလဒူသကကမ္မေဟီတိ ပုပ္ဖဒါနံ ဖလဒါနံ စုဏ္ဏဒါနံ မတ္တိကဒါနံ ဒန္တကဋ္ဌဒါနံ ဝေဠုဒါနံ ပဏ္ဏဒါနံ ဇင်္ဃပေသနိကန္တိ ဣမေဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ. ပဗ္ဗာဇနီယကမ္မကတောတိ ကုလဒူသနပစ္စယာ ကတပဗ္ဗာဇနီယကမ္မော.

36. එම එම ගිහියන්ගේ ගම් අතර, දේශයන් අතර ආදී වශයෙන් පණිවිඩ හා පිළිතුරු පණිවිඩ ගෙනයාම ජංඝපේසනිය (දූත මෙහෙවර) වේ. එබැවින් "ගිහියන්ගේ දූත මෙහෙවර වන පණිවිඩ ගෙනයාමේ කර්මය" යැයි පැවසීය. දූතයෙකුගේ කාර්යය දූතෙය්‍ය (දූත මෙහෙවර) නම් වේ. "පළමුව පණිවිඩය නොගෙනම... පෙ... පියවරක් පියවරක් පාසා දුකුළා ඇවැත් වේ" යන්න "ඔහුගේ පණිවිඩය දන්වන්නෙමි" යන මේ අදහසින් යාම අරභයා පවසන ලදී. ඔහුගේ පණිවිඩය ප්‍රතික්ෂේප කර, (තමාම) කරුණාවෙන් යුතුව ගොස් තමන්ට සුදුසු පණිවිඩයක් දන්වයි නම්, ඇවැත් නොවේ. ගිහියන්ගේ කැප අනුරූප පණිවිඩ ගෙනයාම සුදුසුය යන්න සම්බන්ධයයි. "මේ අට වැදෑරුම් කුල දූෂක කර්මයන්ගෙන්" යනු මල් දීම, ගෙඩි දීම, සුවඳ කුඩු දීම, මැටි දීම, දැහැටි දීම, උණ බට දීම, කොළ දීම, ජංඝපේසනික (පණිවිඩ ගෙනයාම) යන මේ කලින් සඳහන් කළ කරුණු අටයි. "පබ්බාජනීය කම්මකතෝ" යනු කුල දූෂණය හේතුවෙන් පබ්බාජනීය (පිටුවහල් කිරීමේ) කර්මය කරන ලද්දේ යන්නයි.

၃၇. သေက္ခဘူမိယံ ဝါတိ ဣမိနာ ဈာနဘူမိမ္ပိ သင်္ဂဏှာတိ. တိဏ္ဏံ ဝိဝေကာနန္တိ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကဘူတာနံ တိဏ္ဏံ ဝိဝေကာနံ. ပိဏ္ဍာယ စရဏဿ ဘောဇနပရိယောသာနတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝ ဘောဇနပရိယောသာန’’န္တိ. ဘုတွာ အာဂစ္ဆန္တဿပိ ပုန ဝုတ္တနယေနေဝ ပဏိဓာယ စီဝရသဏ္ဌာပနာဒီနိ ကရောန္တဿ ဒုက္ကဋမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

37. 'Sekkhabhūmiyaṃ vā' (හික්මෙන භූමියෙහි හෝ) යන මෙයින් ධ්‍යාන භූමිය ද සංග්‍රහ කරයි. 'Tiṇṇaṃ vivekānaṃ' (විවේක තුනක්) යනු කායවිවේකය, චිත්තවිවේකය සහ උපධිවිවේකය යන විවේක තුනයි. පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරීමේ දී භෝජනය අවසන් වන බැවින් 'yāva bhojanapariyosānaṃ' (භෝජනය අවසන් වන තෙක්) යැයි කියන ලදී. වළඳා නැවත වඩිනා භික්ෂුවට ද නැවත කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම අධිෂ්ඨාන කොට සිවුරු සැකසීම ආදිය කරන්නාට ද දුක්කටාපත්ති ම වේ යැයි දත යුතු ය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ကုလသင်္ဂဟဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

කුලසංග්‍රහ විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

ပဉ္စမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

පස්වන පරිච්ඡේදයයි.

၆. မစ္ဆမံသဝိနိစ္ဆယကထာ

6. මත්ස්‍ය මාංශ විනිශ්චය කථාව

၃၈. ဧဝံ [Pg.78] ကုလသင်္ဂဟဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ မစ္ဆမံသဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘မစ္ဆမံသေသု ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ထလေ ဌပိတမတ္တေ မရတိ, ကေဝဋ္ဋာဒီဟိ ဝါ မာရိယတီတိ မစ္ဆော. မစ္ဆဿ ဣဒန္တိ မစ္ဆံ, မသိယတေ အာမသိယတေတိ မံသံ, မစ္ဆဉ္စ မံသဉ္စ မစ္ဆမံသာနိ, တေသု. မစ္ဆမံသေသု ပန ဝိနိစ္ဆယော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. မစ္ဆဂ္ဂဟဏေနာတိ ဧတ္ထ နိဒ္ဓါရဏံ န ကာတဗ္ဗံ. ပန-သဒ္ဒေါ ပက္ခန္တရတ္ထော, ဒိဝါသေယျာဒီသု ဝိနိစ္ဆယတော အပရော မစ္ဆမံသေသု ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ဂယှတေ အနေနာတိ ဂဟဏံ. ကိံ တံ? သဒ္ဒေါ, မစ္ဆဣတိ ဂဟဏံ မစ္ဆဂ္ဂဟဏံ, တေန မစ္ဆဂ္ဂဟဏေန, မစ္ဆသဒ္ဒေနာတိ အတ္ထော. မံသေသု ပန…ပေ… အကပ္ပိယာနီတိ ဧတ္ထ မနုဿမံသံ သမာနဇာတိမံသတော ပဋိက္ခိတ္တံ. ဟတ္ထိအဿာနံ မံသာနိ ရာဇင်္ဂတော, သုနခအဟီနံ ဇေဂုစ္ဆဘာဝတော, သေသာနံ ဝါဠမိဂတ္တာ ဘိက္ခူနံ ပရိဗန္ဓဝိမောစနတ္ထံ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

38. මෙසේ කුලසංග්‍රහ විනිශ්චය ප්‍රකාශ කොට, දැන් මත්ස්‍ය මාංශ විනිශ්චය පැවසීම සඳහා 'macchamaṃsesu panā' (මත්ස්‍ය මාංශයන්හි වනාහි) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ගොඩබිම තැබූ කෙණෙහි ම මියයන බැවින් හෝ කෙවුලන් ආදීන් විසින් මරනු ලබන බැවින් හෝ 'මත්ස්‍ය' (මස්) නම් වේ. මත්ස්‍යයාට අයත් දෙය 'මත්ස්‍ය' වේ. අඹරනු ලබන, ස්පර්ශ කරනු ලබන බැවින් 'මාංශ' නම් වේ. මත්ස්‍යයා ද මාංශය ද මත්ස්‍ය මාංශයෝ ය, ඒවායෙහි යනු අර්ථයි. 'මත්ස්‍ය මාංශයන්හි වනාහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතු ය' යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි 'මත්ස්‍ය' යන වචනයෙන් වෙන් කොට දැක්වීමක් නොකළ යුතු ය. 'පන' (වනාහි) යන ශබ්දය වෙනත් පක්ෂයක් හැඟවීම සඳහා ය. දිවා සෙය්‍යාව ආදියේ විනිශ්චයට වඩා වෙනත් වූ මත්ස්‍ය මාංශ විනිශ්චය දත යුතු ය යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙයින් ගනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ගහණ' නම් වේ. එය කුමක්ද? ශබ්දයයි. 'මත්ස්‍ය' යන ග්‍රහණය (වචනය) 'මත්ස්‍යග්ගහණය' යි. එම මත්ස්‍යග්ගහණයෙන් යනු මත්ස්‍ය ශබ්දයෙන් යන්න අර්ථයි. 'මාංශයන්හි වනාහි...පෙ... අකැප ය' යන්නෙහි, මිනිස් මස් සමාන ජාතියේ මස් බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. ඇත්, අස් මස් රාජ්‍ය අංගයන් (රජුට අයත් බැවින්) නිසා ද, බල්ලන් සහ සර්පයන්ගේ මස් පිළිකුල් සහගත බැවින් ද, ඉතිරි මස් (සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී) වන මෘගයන් නිසා භික්ෂූන්ට සිදුවන බාධාවන්ගෙන් මිදීම පිණිස ද ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදැයි දත යුතු ය.

တိကောဋိပရိသုဒ္ဓန္တိ ဒိဋ္ဌသုတပရိသင်္ကိတသင်္ခါတာဟိ တီဟိ ကောဋီဟိ တီဟိ အာကာရေဟိ တီဟိ ကာရဏေဟိ ပရိသုဒ္ဓံ, ဝိမုတ္တန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ အဒိဋ္ဌအသုတာနိ စက္ခုဝိညာဏသောတဝိညာဏာနံ အနာရမ္မဏဘာဝတော ဇာနိတဗ္ဗာနိ. အပရိသင်္ကိတံ ပန ကထံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘အပရိသင်္ကိတံ ပနာ’’တိအာဒိ, တီဏိ ပရိသင်္ကိတာနိ ဉတွာ တေသံ ပဋိပက္ခဝသေန အပရိသင်္ကိတံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တာနိ တီဏိ ပရိသင်္ကိတာနိ စ ဧဝံ ပရိသင်္ကိတေ သတိ ဘိက္ခူဟိ ကတ္တဗ္ဗဝိဓိဉ္စ တေန ဝိဓိနာ အပရိသင်္ကိတေ သတိ ကတ္တဗ္ဗဘာဝဉ္စ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိသွာ ပရိသင်္ကိတံ ဒိဋ္ဌပရိသင်္ကိတံ နာမ. သုတွာ ပရိသင်္ကိတံ သုတပရိသင်္ကိတံ နာမ. အဒိသွာ အသုတွာ တက္ကေန အနုမာနေန ပရိသင်္ကိတံ တဒုဘယဝိနိမုတ္တပရိသင်္ကိတံ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ ပရိသင်္ကိတသာမညေန ဧကာ ကောဋိ [Pg.79] ဟောတိ, တတော ဝိမုတ္တံ အပရိသင်္ကိတံ နာမ. ဧဝံ အဒိဋ္ဌံ အသုတံ အပရိသင်္ကိတံ မစ္ဆမံသံ တိကောဋိပရိသုဒ္ဓံ ဟောတိ.

'Tikoṭiparisuddhaṃ' (ත්‍රිකෝටි පාරිශුද්ධිය) යනු දුටු, ඇසූ, සැක හිතුණු යන කරුණු තුනෙන් (ත්‍රිකෝටියෙන්), ආකාර තුනකින්, හේතු තුනකින් පිරිසිදු වූ, මිදුණු වූ යන්න අර්ථයි. එහි නොදුටු සහ නොඇසූ දේ චක්ඛු විඤ්ඤාණයට සහ සෝත විඤ්ඤාණයට අරමුණු නොවීමෙන් දත යුතු ය. නොසැක කරන ලද්දක් (අපරිසංකිත) කෙසේ දත යුතු ද යත්? 'aparisaṅkitaṃ pana' (නොසැක කරන ලද්ද වනාහි) යනාදිය වදාරන ලදී. සැක උපදවන කරුණු තුන දැනගෙන ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂය වශයෙන් නොසැක කරන ලද්ද දත යුතු ය යනු අර්ථයයි. දැන් ඒ සැක උපදවන කරුණු තුන ද, එසේ සැක උපන් කල්හි භික්ෂූන් විසින් කළ යුතු පිළිවෙත ද, එම පිළිවෙතින් සැක දුරු වූ කල්හි කළ යුතු බව ද විස්තර වශයෙන් දැක්වීම සඳහා 'kathaṃ' (කෙසේ ද?) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි දැක සැක කිරීම 'දිට්ඨ පරිසංකිත' (දුටු සැකය) නම් වේ. අසා සැක කිරීම 'සුත පරිසංකිත' (ඇසූ සැකය) නම් වේ. නොදැක, නොඅසා තර්කයෙන් හා අනුමානයෙන් සැක කිරීම ඒ දෙකෙන් මිදුණු 'තදුභයවිනිමුත්ත පරිසංකිත' නම් වේ. ඒ තුන් වැදෑරුම් සැකය ම පොදුවේ එක් කොටසක් (කෝටියක්) වෙයි. එයින් මිදුණු කල 'අපරිසංකිත' (නොසැක කළ එකක්) නම් වේ. මෙසේ නොදුටු, නොඇසූ, නොසැක කළ මත්ස්‍ය මාංශය ත්‍රිකෝටි පාරිශුද්ධ වෙයි.

ဇာလံ မစ္ဆဗန္ဓနံ. ဝါဂုရာ မိဂဗန္ဓိနီ. ကပ္ပတီတိ ယဒိ တေသံ ဝစနေန သင်္ကာ နိဝတ္တတိ, ဝဋ္ဋတိ, န တံ ဝစနံ လေသကပ္ပံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘ယတ္ထ စ နိဗ္ဗေမတိကော ဟောတိ, တံ သဗ္ဗံ ကပ္ပတီ’’တိ. ပဝတ္တမံသန္တိ အာပဏာဒီသု ပဝတ္တံ ဝိက္ကာယိကံ ဝါ မတမံသံ ဝါ. မင်္ဂလာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာဟုနပါဟုနာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. ဘိက္ခူနံယေဝ အတ္ထာယ အကတန္တိ ဧတ္ထ အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တော ဧဝ-သဒ္ဒေါ, ဘိက္ခူနံ အတ္ထာယ အကတမေဝါတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဘိက္ခူနဉ္စ မင်္ဂလာဒီနဉ္စာတိ မိဿေတွာ ကတမ္ပိ န ဝတ္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘ယထာဌိတဝသေန အဝဓာရဏံ ဂဟေတွာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န သုန္ဒရံ. ယတ္ထ စ နိဗ္ဗေမတိကော ဟောတီတိ ဘိက္ခူနံ အတ္ထာယ ကတေပိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရိသင်္ကိတာဘာဝမာဟ.

'ජාලය' යනු මසුන් බඳින දැලයි. 'වාගුරාව' යනු මුවන් බඳින දැලයි. 'කැප වෙයි' යනු ඉදින් ඔවුන්ගේ වචනයෙන් සැකය දුරු වන්නේ නම්, කැප වේ. එම වචනය ව්‍යාජයක් (ලේශකපයක්) කිරීමට සුදුසු නොවේ. එහෙයින් ම 'යම් තැනක සැක රහිත වේ ද, ඒ සියල්ල කැප වෙයි' (yattha ca nibbematiko hoti, taṃ sabbaṃ kappati) යැයි පවසනු ඇත. 'පවත්ත මස්' (පවත්නා මස්) යනු කඩපිල් ආදියේ විකිණීමට ඇති මස් හෝ මළ සතුන්ගේ මස් ය. 'මංගල්‍යයන්හි' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ආහුන පාහුන (ආගන්තුක සත්කාර) ආදිය ද සංග්‍රහ වෙයි. 'භික්ෂූන් උදෙසා ම නොකරන ලද්ද' (bhikkhūnaṃyeva atthāya akataṃ) යන්නෙහි 'එව' (ම) ශබ්දය අස්ථානයෙහි යෙදී ඇත. එය 'භික්ෂූන් උදෙසා නොකරන ලද්දක් ම ය' (bhikkhūnaṃ atthāya akatameva) යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතු ය. එබැවින් භික්ෂූන් උදෙසා ද මංගල්‍යයන් උදෙසා ද මිශ්‍ර කර සාදන ලද්දක් වුව ද කැප නොවන බව දත යුතු ය. සමහරු වනාහි 'ඇති සැටියෙන් ම නිශ්චය කොට ගෙන කැප වේ' යැයි පවසති. එය යහපත් නොවේ. 'යම් තැනක සැක රහිත වේ ද' යන්නෙන් භික්ෂූන් උදෙසා කරන ලද්දක් වුව ද, සියලු ආකාරයෙන් ම සැකයෙන් තොර බව පවසයි.

၃၉. တမေဝတ္ထံ အာဝိကာတုံ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသံ ဝဋ္ဋတီတိ အဇာနန္တာနံ ဝဋ္ဋတိ, ဇာနတောဝေတ္ထ အာပတ္တိ ဟောတီတိ. တေယေဝါတိ ယေ ဥဒ္ဒိဿ ကတံ, တေယေဝ. ဥဒ္ဒိဿ ကတမံသပရိဘောဂတော အကပ္ပိယမံသပရိဘောဂေ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘အကပ္ပိယမံသံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုရိမသ္မိံ သစိတ္တကာပတ္တိ, ဣတရသ္မိံ အစိတ္တကာ. တေနာဟ ‘‘အကပ္ပိယမံသံ အဇာနိတွာ ဘုဉ္ဇန္တဿပိ အာပတ္တိယေဝါ’’တိ. ‘‘ပရိဘောဂကာလေ ပုစ္ဆိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီတိ ဝါ ဂဟေတွာ ပုစ္ဆိတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၃၉) ဝစနတော အကပ္ပိယမံသံ အဇာနိတွာ ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အနာပတ္တိ သိဒ္ဓါ. အဇာနိတွာ [Pg.80] ပရိဘုဉ္ဇန္တဿေဝ ဟိ အာပတ္တိ ဝုတ္တာ. ဝတ္တန္တိ ဝဒန္တီတိ ဣမိနာ အာပတ္တိ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

39. ඒ අර්ථය ම පැහැදිලි කිරීමට 'sace pana' (ඉදින් වනාහි) යනාදිය වදාරන ලදී. 'අනෙක් අයට කැප වේ' (itāresaṃ vaṭṭati) යනු නොදන්නා අයට කැප වේ, මෙහි දී දන්නා අයට ම ඇවැත් වේ යන්නයි. 'ඔවුන් ම ය' (teyeva) යනු යම් පිරිසක් උදෙසා කරන ලද්දේ ද, ඔවුන් ම ය. උදෙසා කරන ලද මස් වැළඳීමට වඩා අකැප මස් වැළඳීමේ වෙනස දැක්වීම පිණිස 'akappiyamaṃsaṃ pana' (අකැප මස් වනාහි) යනාදිය වදාරන ලදී. පළමු කරුණෙහි (උදෙසා කළ මස් දැන වැළඳීමේදී) සචිත්තක (දැනුවත් ව සිදුවන) ඇවැත් වේ, අනෙකෙහි අචිත්තක (නොදැනුවත් ව) ඇවැත් වේ. එහෙයින් 'අකැප මස් නොදැන වළඳන්නාට ද ඇවැත් ම වේ' යැයි වදාරන ලදී. 'වැළඳීමේ දී විමසා වළඳන්නෙමි කියා හෝ, ගෙන විමසා ම වැළඳිය යුතු ය' යන (විනයසංග්‍රහ අටුවා) වචනයෙන්, අකැප මස් නොදැන පිළිගන්නාට පිළිගැනීමේ දී ඇවැත් නොවන බව සිද්ධ වෙයි. නොදැන වළඳන්නාට ම ඇවැත් වන බව පවසා ඇති බැවිනි. 'කැප වේ යැයි පවසති' යන මෙයින් ඇවැත් නැති බව දක්වයි.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

မစ္ဆမံသဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

මත්ස්‍ය මාංශ විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

ဆဋ္ဌော ပရိစ္ဆေဒေါ.

හයවන පරිච්ඡේදයයි.

၇. အနာမာသဝိနိစ္ဆယကထာ

7. අනාමාස විනිශ්චය කථාව

၄၀. ဧဝံ မစ္ဆမံသဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ အနာမာသဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘အနာမာသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာမသိယတေတိ အာမာသံ, န အာမာသံ အနာမာသံ, အပရာမသိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ပါရိပန္ထိကာတိ ဝိကုပ္ပနိကာ, အန္တရာယိကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နဒီသောတေန ဝုယှမာနံ မာတရန္တိ ဧတံ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အညာသု ပန ဣတ္ထီသု ကာရုညာဓိပ္ပာယေန မာတရိ ဝုတ္တနယေန ပဋိပဇ္ဇန္တဿ နေဝတ္ထိ ဒေါသောတိ ဝဒန္တိ. ‘‘မာတရ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ အညာသု န ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တာပိ အတ္ထိ. ဧတ္ထ ဂဏှာဟီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဂေဟဿိတပေမေန ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓေန ဖုသနေ ဒုက္ကဋံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကာရုညေန ပန ဝတ္ထာဒိံ ဂဟေတုံ အသက္ကောန္တိံ ‘‘ဂဏှာဟီ’’တိ ဝဒန္တဿပိ အဝသဘာဝပ္ပတ္တိတော ဥဒကေ နိမုဇ္ဇန္တိံ ကာရုညေန သဟသာ အနာမာသန္တိ အစိန္တေတွာ ကေသာဒီသု ဂဟေတွာ မောက္ခာဓိပ္ပာယေန အာကဍ္ဎတောပိ အနာပတ္တိယေဝ. န ဟိ မီယမာနံ မာတရံ ဥပေက္ခိတုံ ဝဋ္ဋတိ. အညာတိကာယ ဣတ္ထိယာပိ ဧသေဝ နယော. ဥက္ကဋ္ဌာယ မာတုယာပိ အာမာသော န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘မာတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တဿ ကာတဗ္ဗံ ပန အညာသမ္ပိ ဣတ္ထီနံ ကရောန္တဿပိ အနာပတ္တိယေဝ အနာမာသတ္တေ ဝိသေသာဘာဝါ.

40. මෙසේ මත්ස්‍ය හා මාංස විනිශ්චය පවසා දැන් අනාමාස (ඇල්ලීමට නුසුදුසු දේ) විනිශ්චය පැවසීම සඳහා 'අනාමාස' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ආමසියතේ' (අල්ලනු ලැබේ) යනු ආමාසයයි. ආමාස නොවන දෙය අනාමාසයයි, එනම් නොඇල්ලිය යුතු දෙය යන අර්ථයයි. 'පාරිපන්ථිකා' යනු විනාශ කරන්නී, එනම් අන්තරායකාරී තැනැත්තී යන්නයි. 'ගඟ දියෙහි ගසාගෙන යන මව' යනු මෙය උත්කෘෂ්ට සීමාව දැක්වීම සඳහා වදාරන ලද්දකි. අනෙකුත් ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද කරුණා අදහසින්, මව කෙරෙහි පැවසූ ක්‍රමයට පිළිපදින්නාහට කිසිදු දෝෂයක් නැතැයි පවසති. 'මව' යැයි පැවසූ බැවින් අනෙක් ස්ත්‍රීන්ට එසේ කිරීම නුසුදුසු යැයි පවසන්නෝ ද වෙති. මෙහි 'අල්ලාගන්න' යැයි නොපැවසිය යුතුය යන්න, ගිහි සෙනෙහසින් ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් ඇල්ලීමේදී සිදුවන දුක්කටාපත්තිය අරභයා පවසන ලද්දකි. කරුණාවෙන් යුතුව, වස්ත්‍රාදිය අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වූ තැනැත්තියට 'අල්ලාගන්න' යැයි පවසන්නාට ද, අසරණ භාවයට පත්ව ජලයේ ගිලෙන තැනැත්තිය කරුණාවෙන් යුතුව, වහා 'අනාමාස' යැයි නොසිතා, කෙස් ආදියේ අල්ලා බේරාගැනීමේ අදහසින් ඇදගන්නා තැනැත්තාට ද ඇවැත් නොවේ ම ය. මිය යන මව දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටීම නුසුදුසු ය. නෑදෑ නොවන ස්ත්‍රියකට ද මේ ක්‍රමය ම වේ. උත්කෘෂ්ට වූ මව පවා ඇල්ලීම නුසුදුසු බව දැක්වීම සඳහා 'මව' යැයි වදාරන ලදී. ඇයට කළ යුතු දේ අනෙක් ස්ත්‍රීන්ට ද කරන්නාට ඇවැත් නොවේ ම ය, අනාමාස භාවයෙහි වෙනසක් නොමැති බැවිනි.

တိဏဏ္ဍုပကန္တိ [Pg.81] ဟိရိဝေရာဒိမူလေဟိ ကေသာလင်္ကာရတ္ထာယ ကတစုမ္ဗဋကံ. တာလပဏ္ဏမုဒ္ဒိကန္တိ တာလပဏ္ဏေဟိ ကတံ အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကံ. တေန တာလပဏ္ဏာဒိမယံ ကဋိသုတ္တကဏ္ဏပိဠန္ဓနာဒိ သဗ္ဗံ န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ. ပရိဝတ္တေတွာတိ အတ္တနော နိဝါသနပါရုပနဘာဝတော အပနေတွာ, စီဝရတ္ထာယ ပရိဏာမေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စီဝရတ္ထာယ ပါဒမူလေ ဌပေတီတိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ. ပစ္စတ္ထရဏဝိတာနာဒိအတ္ထမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ, ပူဇာဒိအတ္ထံ တာဝကာလိကမ္ပိ အာမသိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သီသပသာဓနဒန္တသူစီတိ ဣဒံ သီသာလင်္ကာရတ္ထာယ ပဋပိလောတိကာဟိ ကတသီသပသာဓနကဉ္စေဝ ဒန္တသူစိအာဒိ စာတိ ဒွေ တယော. သီသပသာဓနံ သိပါဋိကောပကရဏတ္ထာယ စေဝ ဒန္တသူစိံ သူစိဥပကရဏတ္ထာယ စ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယထာက္ကမံ အတ္ထံ ဒဿေတိ. ကေသကလာပံ ဗန္ဓိတွာ တတ္ထ တိရိယံ ပဝေသနတ္ထာယ ကတာ သူစိ ဧဝ သီသပသာဓနကဒန္တသူစီတိ ဧကမေဝ ကတွာ သိပါဋိကာယ ပက္ခိပိတွာ ပရိဟရိတဗ္ဗသူစိယေဝ တဿ တဿ ကိစ္စဿ ဥပကရဏန္တိ သိပါဋိကသူစိဥပကရဏံ, ဧဝံ ဝါ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

'තිණණ්ඩුපකං' යනු සුවඳ හොට ආදී මුල්වලින් හිස සැරසීම සඳහා සාදන ලද කොට්ටයකි (වළල්ලකි). 'තාලපණ්ණමුද්දිකා' යනු තල් කොළයෙන් සාදන ලද ඇඟිලි මුදුවකි. එයින් තල් කොළ ආදියෙන් කළ ඉණ පටි, කන් ආභරණ ආදී සියල්ල නුසුදුසු බව සිද්ධ වේ. 'පරිවත්තෙත්වා' යනු තමාගේ හැඳීම පොරවීමෙන් ඉවත් කර, සිවුරු සඳහා පැවරීම කර යන්නයි. 'සිවුරු සඳහා පාමුල තබයි' යනු නිදර්ශනයක් පමණි. ඇතිරිලි, වියන් ආදිය සඳහා ද සුදුසු ම ය. පූජා ආදිය සඳහා තාවකාලිකව ඇල්ලීම ද සුදුසු ය. 'සීසපසාධනදන්තසූචී' යනු හිස සැරසීම සඳහා රෙදි කඩින් කරන ලද හිස සැරසිල්ල ද දත්කටු ආදිය ද යන දෙක තුනකි. හිස සැරසිල්ල කොපුවේ තැබීමේ උපකරණයක් ලෙස ද, දත්කටුව කටු උපකරණයක් ලෙස ද ගත යුතු යැයි පිළිවෙළින් අර්ථ දක්වයි. කෙස් කළඹ බැඳ එහි හරහට දැමීම සඳහා සාදන ලද කටුව ම 'හිස සරසන දත්කටුව' යැයි එකක් ම කොට, කොපුවේ බහා පරිහරණය කළ යුතු කටුව ම ඒ ඒ කටයුතුවලට උපකාරී වන බැවින් 'කොපුකටු උපකරණය' යැයි මෙසේ ද සම්බන්ධය කටයුතු ය.

ပေါတ္ထကရူပန္တိ သုဓာဒီဟိ ကတံ ပါရာဇိကဝတ္ထုဘူတာနံ တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထီနံ သဏ္ဌာနေန ကတမ္ပိ အနာမာသမေဝ. ဣတ္ထိရူပါနိ ဒဿေတွာ ကတံ ဝတ္ထုဘိတ္တိအာဒိဉ္စ ဣတ္ထိရူပံ အနာမသိတွာ ဝဠဉ္ဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝရူပေ ဟိ အနာမာသေ ကာယသံသဂ္ဂရာဂေ အသတိ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓေန အာမသတော ဒေါသော နတ္ထိ. ဘိန္ဒိတွာတိ ဧတ္ထ ဟတ္ထေန အဂ္ဂဟေတွာဝ ကေနစိ ဒဏ္ဍာဒိနာ ဘိန္ဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ အနာမာသမ္ပိ ဒဏ္ဍပါသာဏာဒီဟိ ဘေဒနဿ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ, ပါဠိယမ္ပိ အာပဒါသု မောက္ခာဓိပ္ပာယဿ အာမသနေပိ အနာပတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာ စ သပ္ပိနိအာဒိဝါဠမိဂီဟိ ဂဟိတပါဏကာနံ မောစနတ္ထာယ တံ တံ သပ္ပိနိအာဒိဝတ္ထုံ ဒဏ္ဍာဒီဟိ ပဋိက္ခိပိတွာ ဂဟေတုံ, မာတုအာဒိံ ဥဒကေ မီယမာနံ ဝတ္ထာဒီဟိ ဂဟေတုံ, အသက္ကောန္တိံ [Pg.82] ကေသာဒီသု ဂဟေတွာ ကာရုညေန ဥက္ခိပိတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီတိ အယမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောဝ. ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ‘န တွေဝ အာမသိတဗ္ဗာ’တိ ဣဒံ ပန ဝစနံ အမီယမာနံ ဝတ္ထုံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အယံ အမှာကံ ခန္တီ’’တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၂၈၁) ဝုတ္တံ.

'පොත්ථකරූපං' යනු බදාම ආදියෙන් සාදන ලද, පාරාජිකාවට වස්තු වන තිරිසන්ගත ස්ත්‍රීන්ගේ හැඩයෙන් කරන ලද රූපය ද අනාමාස ම වේ. ස්ත්‍රී රූප දක්වා කරන ලද වස්ත්‍ර, බිත්ති ආදියෙහි ඇති ස්ත්‍රී රූප ද නොඅල්ලා පරිහරණය කිරීම සුදුසු ය. මෙබඳු අනාමාසයන්හි කායසංසර්ග රාගයක් නොමැති විට, ශරීරයට බැඳුණු දෙයකින් ඇල්ලීමෙන් දෝෂයක් නැත. 'බින්දිත්වා' (බිඳීම) යන්නෙහි අතින් නොඅල්ලා ම කිසියම් ලීයකින් (දණ්ඩකින්) ආදියෙන් බිඳිය යුතු ය. මෙහි ද අනාමාස වුව ද දඬු, ගල් ආදියෙන් බිඳීම අටුවාවෙහි පවසා ඇති බැවින් ද, පාළියෙහි ද ආපදාවලදී බේරාගැනීමේ අදහසින් ඇල්ලීමේදී ද ඇවැත් නොවන බව පවසා ඇති බැවින් ද, සර්පයන් ආදී රෞද්‍ර සතුන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලද සතුන් මුදාගැනීම සඳහා ඒ ඒ සර්පයන් ආදී වස්තූන් දඬු ආදියෙන් ඉවත් කර අල්ලා ගැනීමට ද, ජලයේ ගිලී මිය යන මව ආදීන් වස්ත්‍රාදියෙන් අල්ලා ගැනීමටත්, එසේ නොහැකි විට කෙස් ආදියෙන් අල්ලා කරුණාවෙන් ගොඩ ගැනීමටත් සුදුසු ය යන මේ අර්ථය ගත යුතු ම ය. 'අටුවාවෙහි «නමුත් නොඇල්ලිය යුතු ම ය» යන මේ වචනය වනාහි මිය නොයන තැනැත්තිය අරභයා පවසන ලද්දක් යන්න අපගේ කැමැත්තයි' යනුවෙන් විමතිවිනෝදනියෙහි පවසන ලදී.

၄၁. မဂ္ဂံ အဓိဋ္ဌာယာတိ ‘‘မဂ္ဂေါ အယ’’န္တိ မဂ္ဂသညံ ဥပ္ပာဒေတွာတိ အတ္ထော. ပညပေတွာ ဒေန္တီတိ ဣဒံ သာမီစိဝသေန ဝုတ္တံ, တေဟိ ပန ‘‘အာသနံ ပညပေတွာဝ နိသီဒထာ’’တိ ဝုတ္တေ သယမေဝ ပညပေတွာ နိသီဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ. တတ္ထ ဇာတကာနီတိ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဘူတဂါမဘာဝေနေဝ ဌိတာနိ. ‘‘ကီဠန္တေနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သတိ ပစ္စယေ အာမသန္တဿ အနာပတ္တိ, ဣဒဉ္စ ဂိဟိသန္တကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဘိက္ခုသန္တကံ ပန ပရိဘောဂါရဟံ သဗ္ဗထာ အာမသိတုံ န ဝဋ္ဋတိ ဒုရူပစိဏ္ဏတ္တာ. တာလပနသာဒီနီတိ စေတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန နာဠိကေရလဗုဇတိပုသအလာဗုကုမ္ဘဏ္ဍပုဿဖလဧဠာလုကဖလာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘ယထာဝုတ္တဖလာနံယေဝ စေတ္ထ ကီဠာဓိပ္ပာယေန အာမသနံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပါသာဏသက္ခရာဒီနိ ကီဠာဓိပ္ပာယေနပိ အာမသိတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနုပသမ္ပန္နာနံ ဒဿာမီတိ ဣဒံ အပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္တနောပိ အတ္ထာယ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဂဟဏေ ဒေါသော နတ္ထိ အနာမာသတ္တာဘာဝါ.

41. 'මග්ගං අධිට්ඨායා' යනු 'මේ මාර්ගයයි' කියා මාර්ග සංඥාව උපදවාගෙන යන අර්ථයයි. 'පැනවීම කර දෙති' යනු ගරු බුහුමන් (සාමීචිකර්ම) වශයෙන් පවසන ලද්දකි, ඔවුන් විසින් 'අසුන පනවා ම වාඩි වන්න' යැයි පැවසූ විට තමා ම පනවා වාඩිවීම සුදුසු ය. එහි 'ජාතකානි' යනු නොකපා භූතගාම ස්වභාවයෙන් ම පවත්නා ඒවා ය. 'සෙල්ලම් කරන්නා විසින්' යැයි පැවසූ බැවින් සුදුසු කරුණක් ඇති කල්හි අල්ලන්නාහට ඇවැත් නොවේ, මෙය ගිහියන්ට අයත් දේ අරභයා පවසන ලද්දකි, භික්ෂූන්ට අයත් පරිභෝජනයට සුදුසු දේ වනාහි වැරදි ලෙස භාවිත කිරීමක් වන බැවින් කිසිසේත් ඇල්ලීම නුසුදුසු ය. 'තාලපනසාදීනි' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් පොල්, බඩු (ලබුජ), පිපිඤ්ඤා, දියලබු, පුහුල්, කොමඩු, කැකිරි ආදී ඵලයන්ගේ එකතුව ගත යුතු ය. 'මෙහි වදාරන ලද ඵලයන් ම කෙළි අදහසින් ඇල්ලීම නුසුදුසු ය' යැයි පැවසූ බැවින් ගල් කැට ආදිය සෙල්ලම් අදහසින් වුව ද ඇල්ලීම සුදුසු ය. 'අනුපසම්පන්නයන්ට දෙන්නෙමි' යනු නොපිළිගෙන ගැනීම අරභයා පවසන ලද්දකි. තමාගේ ද ප්‍රයෝජනය සඳහා පිළිගෙන ගැනීමේදී අනාමාස නොවන බැවින් දෝෂයක් නැත.

၄၂. မုတ္တာတိ (မ. နိ. ဋီ. ၁.၂ ပထဝီဝါရဝဏ္ဏနာ; သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၂၈၁) ဟတ္ထိကုမ္ဘဇာတိကာ အဋ္ဌဝိဓာ မုတ္တာ. တထာ ဟိ ဟတ္ထိကုမ္ဘံ, ဝရာဟဒါဌံ, ဘုဇဂသီသံ, ဝလာဟကံ, ဝေဠု, မစ္ဆသိရော, သင်္ခေါ, သိပ္ပီတိ အဋ္ဌ မုတ္တာယောနိယော. တတ္ထ ဟတ္ထိကုမ္ဘဇာ ပီတဝဏ္ဏာ ပဘာဟီနာ. ဝရာဟဒါဌာ ဝရာဟဒါဌာဝဏ္ဏာဝ. ဘုဇဂသီသဇာ နီလာဒိဝဏ္ဏာ သုဝိသုဒ္ဓါ ဝဋ္ဋလာ စ. ဝလာဟကဇာ ဘာသုရာ ဒုဗ္ဗိဘာဂါ ရတ္တိဘာဂေ အန္ဓကာရံ ဝိဓမေန္တိယော တိဋ္ဌန္တိ, ဒေဝူပဘောဂါ ဧဝ စ ဟောန္တိ. ဝေဠုဇာ ကရကဖလသမာနဝဏ္ဏာ န ဘာသုရာ, တေ [Pg.83] စ ဝေဠူ အမနုဿဂေါစရေယေဝ ပဒေသေ ဇာယန္တိ. မစ္ဆသိရဇာ ပါဌီနပိဋ္ဌိသမာနဝဏ္ဏာ ဝဋ္ဋလာ လဃဝေါ စ တေဇဝန္တာ ဟောန္တိ ပဘာဝိဟီနာ စ, တေ စ မစ္ဆာ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေယေဝ ဇာယန္တိ. သင်္ခဇာ သင်္ခဥဒရစ္ဆဝိဝဏ္ဏာ ကောလဖလပ္ပမာဏာပိ ဟောန္တိ ပဘာဝိဟီနာဝ. သိပ္ပိဇာ ပဘာဝိသေသယုတ္တာ ဟောန္တိ နာနာသဏ္ဌာနာ. ဧဝံ ဇာတိတော အဋ္ဌဝိဓာသု မုတ္တာသု ယာ မစ္ဆသင်္ခသိပ္ပိဇာ, တာ သာမုဒ္ဒိကာ. ဘုဇဂဇာပိ ကာစိ သာမုဒ္ဒိကာ ဟောန္တိ, ဣတရာ အသာမုဒ္ဒိကာ. ယသ္မာ ဗဟုလံ သာမုဒ္ဒိကာဝ မုတ္တာ လောကေ ဒိဿန္တိ, တတ္ထာပိ သိပ္ပိဇာဝ, ဣတရာ ကဒါစိ ကာစိ, တသ္မာ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၁၇၃) ‘‘မုတ္တာတိ သာမုဒ္ဒိကာ မုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

42. මුතු යනු (මජ්ඣිම නිකාය ටීකා 1.2 පථවීවාර වර්ණනාව; සාරත්ථදීපනී ටීකා 2.281) ඇත්කුඹය ආදියේ උපදින අෂ්ටවිධ මුතුය. එසේම ඇත්කුඹය, වරාහ දළය (ඌරු දළය), නාග හිස, වළාකුල, උණ බම්බුව, මත්ස්‍ය හිස, සක්ගෙඩිය (සංඛය), බෙල්ලා (සිප්පිය) යනු මුතු උපදින ස්ථාන (යෝනි) අටකි. එහි ඇත්කුඹයෙන් හටගන්නා මුතු කහ පැහැතිය, ප්‍රභාවෙන් (දීප්තියෙන්) තොරය. වරාහ දළයෙන් හටගන්නා මුතු වරාහ දළයක පැහැයම ගනී. නාග හිසින් හටගන්නා මුතු නිල් ආදී පැහැතිය, ඉතා පිරිසිදුය, වටකුරුය. වළාකුලෙන් හටගන්නා මුතු දීප්තිමත්ය, බෙදා වෙන් කළ නොහැකිය, රාත්‍රී කාලයේදී අඳුර දුරු කරමින් පවතී, තවද ඒවා දෙවියන්ගේ පරිභෝජනය පිණිසම වේ. උණ බම්බුවෙන් හටගන්නා මුතු කරක ඵල (කැටකිරිල්ල පලතුරු) බඳු පැහැතිය, දීප්තිමත් නොවේ, ඒ උණ බට අමනුෂ්‍යයන් ගැවසෙන ප්‍රදේශවලම හටගනී. මත්ස්‍ය හිසෙන් හටගන්නා මුතු පැහින (පලස) මත්ස්‍යයාගේ පිටේ පැහැයට සමානය, වටකුරුය, සැහැල්ලුය, තේජවන්තය, එහෙත් දීප්තියෙන් තොරය, ඒ මත්ස්‍යයෝ සමුද්‍ර මධ්‍යයේම හටගනිති. සක්ගෙඩියෙන් හටගන්නා මුතු සක්ගෙඩියේ බඩෙහි පැහැය වැනිය, මහනෙල් ඵල (කෝල ඵල) ප්‍රමාණද වෙති, දීප්තියෙන් තොරය. බෙල්ලන්ගෙන් හටගන්නා මුතු සුවිශේෂී දීප්තියෙන් යුක්තය, විවිධ හැඩයෙන් යුක්තය. මෙසේ උපතින් අෂ්ටවිධ වූ මුතු අතරින් යම් මත්ස්‍ය, සක්ගෙඩි, බෙල්ලන්ගෙන් හටගන්නා මුතු වෙත්ද, ඒවා සාමුද්‍රික (මුහුදෙන් උපන්) මුතුය. නාගයන්ගෙන් හටගන්නා සමහර මුතුද සාමුද්‍රික වෙති, ඉතිරි මුතු අසාමුද්‍රිකය. යම් හෙයකින් ලෝකයෙහි බහුලව සාමුද්‍රික මුතුම දක්නට ලැබෙත්ද, එහිදීද බෙල්ලන්ගෙන් හටගත් මුතුමය, අන්‍ය මුතු කිසි කලෙක කලාතුරකින් දක්නට ලැබේ, එබැවින් සම්මෝහවිනෝදනී අටුවාවෙහි 'මුතු යනු සාමුද්‍රික මුතුය' යි වදාරන ලදී.

မဏီတိ ဝေဠုရိယာဒိတော အညော ဇောတိရသာဒိဘေဒေါ သဗ္ဗော မဏိ. ဝေဠုရိယောတိ အလ္လဝေဠုဝဏ္ဏော မဏိ, ‘‘မဇ္ဇာရက္ခိမဏ္ဍလဝဏ္ဏော’’တိပိ ဝဒန္တိ. သင်္ခေါတိ သာမုဒ္ဒိကသင်္ခေါ. သိလာတိ မုဂ္ဂဝဏ္ဏာ အတိသိနိဒ္ဓါ ကာဠသိလာ. မဏိဝေါဟာရံ အဂတာ ရတ္တသေတာဒိဝဏ္ဏာ သုမဋ္ဌာပိ သိလာ အနာမာသာ ဧဝါတိ ဝဒန္တိ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၂၈၁) ပန ‘‘သင်္ခေါတိ သာမုဒ္ဒိကသင်္ခေါ. သိလာတိ ကာဠသိလာပဏ္ဍုသိလာသေတသိလာဒိဘေဒါ သဗ္ဗာပိ သိလာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဝါဠံ သမုဒ္ဒတော ဇာတနာတိရတ္တမဏိ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏမာသာဒိဘေဒံ ဇတုမာသာဒိံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗံ ဝုတ္တာဝသေသရူပိယံ ဂဟိတံ. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. လောဟိတင်္ကောတိ ရတ္တမဏိ. မသာရဂလ္လန္တိ ကဗရဝဏ္ဏော မဏိ. ‘‘မရကတ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ.

මැණික් (මණී) යනු වෛදූර්ය ආදියෙන් අන්‍ය වූ ජෝතිරස ආදී භේද ඇති සියලු මැණික්ය. වෛදූර්ය යනු අමු උණ පැහැති මැණික්ය. 'බළල් ඇසෙහි මණ්ඩලයේ පැහැය ඇති' යැයිද පවසති. සක්ගෙඩිය (සංඛ) යනු සාමුද්‍රික සක්ගෙඩියයි. සිලා (පාෂාණ) යනු මුං පියලි පැහැති, ඉතා සිනිඳු වූ කළු ගලයි. මැණික් යන ව්‍යවහාරයට නොපැමිණි, රතු, සුදු ආදී පැහැති, මනාව ඔප දැමූ පාෂාණ ද (භික්ෂූන්ට) ස්පර්ශ නොකටයුතු (අනාමාස) ම යැයි පවසති. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි 'සංඛ යනු සාමුද්‍රික හක්ගෙඩියයි. සිලා යනු කළු ගල්, පඬු පැහැති ගල්, සුදු ගල් ආදී භේද ඇති සියලු පාෂාණයෝය' යි වදාරන ලදී. පබළු (පවාළ) යනු මුහුදෙන් උපන්, ඉතා රතු නොවූ මැණික් වර්ගයකි. රිදී (රජත) යන්නෙන් කහවණු, මස්ස ආදී ප්‍රභේද ඇති ලාකඩ මස්ස ආදිය හැර, ඉතිරි සියලු රිදී වර්ග ගන්නා ලදී. ජාතරූප යනු රත්තරන්ය. ලෝහිතංක යනු රතු මැණික්ය. මසාරගල්ල යනු කබර (වයිරම්) පැහැති මැණික්ය. 'මරකත' යැයිද පවසති.

ဘဏ္ဍမူလတ္ထာယာတိ ပတ္တစီဝရာဒိမူလတ္ထာယ. ကုဋ္ဌရောဂဿာတိ နိဒဿနမတ္တံ. တာယ ဝူပသမေတဗ္ဗဿ ယဿ ကဿစိ ရောဂဿ အတ္ထာယ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ‘‘ဘေသဇ္ဇတ္ထဉ္စ အဝိဒ္ဓါယေဝ မုတ္တာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တာ. ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ ပိသိတွာ ယောဇိတာနံ မုတ္တာနံ ရတနဘာဝဝိဇဟနတော ဂဟဏက္ခဏေပိ [Pg.84] ရတနာကာရေန အပေက္ခာဘာဝါ ‘‘ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ ပန ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယာဝ ပန တာ မုတ္တာ ရတနရူပေန တိဋ္ဌန္တိ, တာဝ အာမသိတုံ န ဝဋ္ဋန္တိ. ဧဝံ အညမ္ပိ ရတနပါသာဏံ ပိသိတွာ ဘေသဇ္ဇေ ယောဇနတ္ထာယ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. ဇာတရူပရဇတံ ပန မိဿေတွာ ယောဇနဘေသဇ္ဇတ္ထာယပိ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဂဟဋ္ဌေဟိ ယောဇေတွာ ဒိန္နမ္ပိ ယဒိ ဘေသဇ္ဇေ သုဝဏ္ဏာဒိရူပေန တိဋ္ဌတိ, ဝိယောဇေတုဉ္စ သက္ကာ, တာဒိသံ ဘေသဇ္ဇမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ. တံ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တဂတဉ္စေ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ဇာတိဖလိကံ ဥပါဒါယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သူရိယကန္တစန္ဒကန္တာဒိကံ ဇာတိပါသာဏံ မဏိမှိ ဧဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာကရမုတ္တောတိ အာကရတော မုတ္တမတ္တော. ဘဏ္ဍမူလတ္ထံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဣမိနာဝ အာမသိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ပစိတွာ ကတောတိ ကာစကာရေဟိ ပစိတွာ ကတော.

'භණ්ඩමූලත්ථාය' යනු පාත්‍ර, සිවුරු ආදියේ වටිනාකම (මිල) පිණිසය. 'කුෂ්ඨ රෝගයට' යනු උදාහරණයක් පමණි. එයින් සුවපත් කළ යුතු යම්කිසි රෝගයක් සඳහා (මුතු පරිහරණය) කැපවෙයි. 'බෙහෙත් පිණිස සිදුරු නොකළ මුතුම කැපවේ' යැයි ගන්ථිපද තුනෙහිම දක්වන ලදී. ඖෂධ පිණිස අඹරා මිශ්‍ර කරනු ලබන මුතුවල රත්න භාවය පහව යන බැවින්, ඒවා ගන්නා අවස්ථාවේදී පවා රත්නයක් වශයෙන් අපේක්ෂාවක් නොමැති හෙයින්, 'ඖෂධ පිණිස වනාහි කැපවේ' යැයි වදාරන ලදී. එහෙත්, යම්තාක් ඒ මුතු රත්න ස්වරූපයෙන් පවතීද, ඒ තාක් ස්පර්ශ කිරීමට (ඇල්ලීමට) කැප නොවේ. මෙසේ අන්‍ය වූද රත්න පාෂාණ අඹරා ඖෂධ සඳහා යෙදවීමට ගැනීම කැපමය. රන් හා රිදී වනාහි (ඖෂධ සඳහා) මිශ්‍ර කොට යෙදවීමට පවා පිළිගැනීමට කැප නොවේ. ගිහියන් විසින් මිශ්‍ර කොට දෙන ලද්දක් වුවද, ඉදින් ඖෂධයෙහි රන් ආදී ස්වරූපයෙන් පවතී නම්, වෙන් කිරීමටද හැකිනම්, එවැනි ඖෂධයක්ද (භික්ෂූන්ට) කැප නොවේ. එය අබ්‍යවහාරිකත්වයට (වෙන් කළ නොහැකි තරම් අල්ප බවට) පත්ව ඇත්නම් කැපවේ. 'ජාතිඵලිකය (ස්වාභාවික පළිඟු) උපදාය' යැයි වදාළ බැවින් සූර්යකාන්ත, චන්ද්‍රකාන්ත ආදී ස්වාභාවික පාෂාණ මැණික් ගණයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'ආකරමුත්ත' යනු ආකරයෙන් මිදුණු පමණකි. 'බඩු මිල පිණිස පිළිගැනීම කැපවේ' යන්නෙන්ම ස්පර්ශ කිරීමටද කැපවන බව පෙන්වයි. 'පැසවීමෙන් කරන ලද්දේ' යනු වීදුරු සාදන්නන් විසින් උණු කොට සාදන ලද්දකි.

ဓမနသင်္ခေါ စ ဓောတဝိဒ္ဓေါ စ ရတနမိဿော စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝိဒ္ဓေါတိအာဒိဘာဝေန ကတဆိဒ္ဒေါ. ရတနမိဿောတိ ကဉ္စနလတာဒိဝိစိတ္တော မုတ္တာဒိရတနခစိတော စ. ဧတေန ဓမနသင်္ခတော အညော ရတနသမ္မိဿော အနာမာသောတိ ဒဿေတိ. သိလာယမ္ပိ ဧသေဝ နယော. ပါနီယသင်္ခေါတိ ဣမိနာ ထာလကာဒိအာကာရေန ကတသင်္ခမယဘာဇနာနိ ဘိက္ခူနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋန္တီတိ သိဒ္ဓံ. သေသန္တိ ရတနမိဿံ ဌပေတွာ အဝသေသံ. မုဂ္ဂဝဏ္ဏံယေဝ ရတနသမ္မိဿံ ကရောန္တိ, န အညန္တိ အာဟ ‘‘မုဂ္ဂဝဏ္ဏာဝါ’’တိ, မုဂ္ဂဝဏ္ဏာ ရတနသမ္မိဿာဝ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသာတိ ရတနသမ္မိဿံ ဌပေတွာ အဝသေသာ သိလာ.

'පිඹින හක්ගෙඩියද, සෝදා සිදුරු කරන ලද්දද, රත්නයෙන් මිශ්‍ර වූවද' යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'විද්ධ' යනු විදීම ආදියෙන් සිදුරු කරන ලද්දකි. 'රතනමිස්ස' යනු රන් වැල් ආදියෙන් විසිතුරු කරන ලද සහ මුතු ආදී රත්නයන් ඔබ්බවන ලද දෙයයි. මෙයින් පිඹින හක්ගෙඩියට වඩා වෙනස් වූ, රත්නයෙන් මිශ්‍ර වූ දෙය අනාමාස (ස්පර්ශ නොකටයුතු) බව පෙන්වයි. පාෂාණයෙහිද (ගල්වලද) මේ ක්‍රමයම වේ. 'පැන් බොන හක්ගෙඩිය' යන්නෙන් තැටි ආදී ආකාරයෙන් සාදන ලද හක්ගෙඩිවලින් කළ භාජන භික්ෂූන්ට පිළිගැනීමට කැපවන බව සිද්ධ වේ. 'ඉතිරි' යනු රත්නයෙන් මිශ්‍ර වූ දේ හැර ඉතිරි කොටසයි. මුං පියලි පැහැති පාෂාණයම රත්නයෙන් මිශ්‍ර කරති, අනෙකක් නොවේ යැයි පැවසීම පිණිස 'මුං පියලි පැහැති හෝ' යැයි වදාළහ. මුං පියලි පැහැති, රත්නයෙන් මිශ්‍ර වූ පාෂාණයම කැප නොවේ යන්න මෙයින් කියැවේ. 'ඉතිරි' යනු රත්නයෙන් මිශ්‍ර වූ පාෂාණ හැර ඉතිරි පාෂාණයෝය.

ဗီဇတော ပဋ္ဌာယာတိ ဓာတုပါသာဏတော ပဋ္ဌာယ. သုဝဏ္ဏစေတိယန္တိ ဓာတုကရဏ္ဍကံ. ပဋိက္ခိပီတိ ‘‘ဓာတုဋ္ဌပနတ္ထာယ ဂဏှထာ’’တိ အဝတွာ ‘‘တုမှာကံ ဂဏှထာ’’တိ ပေသိတတ္တာ [Pg.85] ပဋိက္ခိပိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၂၈၁) ပန ‘‘ပဋိက္ခိပီတိ သုဝဏ္ဏမယဿ ဓာတုကရဏ္ဍကဿ ဗုဒ္ဓါဒိရူပဿ စ အတ္တနော သန္တကကရဏေ နိဿဂ္ဂိယတ္တာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သုဝဏ္ဏဗုဗ္ဗုဠကန္တိ သုဝဏ္ဏတာရကံ. ‘‘ရူပိယဆဍ္ဍကဋ္ဌာနေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ရူပိယဆဍ္ဍကဿ ဇာတရူပရဇတံ အာမသိတွာ ဆဍ္ဍေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ. ကေဠာပယိတုန္တိ အာမသိတွာ ဣတော စိတော စ သဉ္စာရေတုံ. ဝုတ္တန္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ကစဝရမေဝ ဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဂေါပကာ ဝါ ဟောန္တု အညေ ဝါ, ဟတ္ထေနပိ ပုဉ္ဆိတွာ ကစဝရံ အပနေတုံ ဝဋ္ဋတိ, ‘‘မလမ္ပိ ပမဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝါ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၂၈၁) ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၂၈၁) ပန ‘‘ကစဝရမေဝ ဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဂေါပကာ ဝါ ဟောန္တု အညေ ဝါ, ဟတ္ထေနပိ ပုဉ္ဆိတွာ ကစဝရံ အပနေတုံ ဝဋ္ဋတိ, မလမ္ပိ မဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါတိ ဝဒန္တိ, တံ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ ကေဠာယနသဒိသတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကထံ န သမေတိ? မဟာအဋ္ဌကထာယံ စေတိယဃရဂေါပကာ ရူပိယဆဍ္ဍကဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ တေသံယေဝ ကေဠာယနံ အနုညာတံ, န အညေသံ, တသ္မာ ‘‘ဂေါပကာ ဝါ ဟောန္တု အညေ ဝါ’’တိ ဝစနံ မဟာအဋ္ဌကထာယ န သမေတိ.

'බීජයේ සිට' යනු ධාතු පාෂාණයේ සිටය. 'රන් චෛත්‍යය' යනු ධාතු කරඬුවයි. 'ප්‍රතික්ෂේප කළේය' යනු 'ධාතු තැන්පත් කිරීම පිණිස ගන්න' යැයි නොකියා, 'ඔබලා ගන්න' යැයි එවන ලද බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කළේය. විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි 'ප්‍රතික්ෂේප කළේය යනු රන්මුවා ධාතු කරඬුව සහ බුද්ධ රූප ආදිය තමන් සතු කරගැනීමේදී නිසඟි වන බැවින් පවසන ලද්දකි' යි වදාරන ලදී. 'රන් බුබුල' යනු රන් තරුවයි. 'රන් රිදී බැහැර කරන ස්ථානයෙහි' යැයි පැවසූ බැවින්, රන් රිදී බැහැර කරන්නාට රන් රිදී අල්ලා බැහැර කිරීමට කැපවන බව පවසන ලදී. 'කෙළාපනය කරනු පිණිස' (රැකබලා ගැනීම හෝ පිරිසිදු කිරීම පිණිස) යනු ස්පර්ශ කොට මෙහාට එහාට හැසිරවීම පිණිසය. 'වදාරන ලදී' යනු මහා අටුවාවෙහි වදාරන ලද්දකි. 'කුණු කසළම බැහැර කිරීමට කැපවේ' යන්නෙන්, විහාර ගෝපකයන් හෝ වේවා අන් අය හෝ වේවා, අතින් පවා පිසදමා කුණු කසළ ඉවත් කිරීමට කැපවෙයි. 'මළකඩද පිසදැමීමට කැපමය' යි සාරත්ථදීපනියෙහි වදාරන ලදී. විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි 'කුණු කසළම බැහැර කිරීමට කැපවේ යන්නෙන්, විහාර ගෝපකයන් හෝ වේවා අන් අය හෝ වේවා, අතින් පවා පිසදමා කුණු කසළ ඉවත් කිරීමට කැපවෙයි, මළකඩද පිසදැමීමට කැපමය යැයි පවසති. එය රැකබලා ගැනීමට (කෙළාපනයට) සමාන බැවින් අටුවාව සමඟ නොගැලපේ' යි වදාරන ලදී. එය නොගැලපෙන්නේ කෙසේද? මහා අටුවාවෙහි චෛත්‍ය ගෘහය රකින්නන් (ගෝපකයන්) රන් රිදී බැහැර කරන්නන්ගේ ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් ඔවුන්ටම රැකබලා ගැනීම (කෙළාපනය) අනුදන්නා ලදී, අන් අයට නොවේ. එබැවින් 'ගෝපකයන් හෝ වේවා අන් අය හෝ වේවා' යන වචනය මහා අටුවාව සමඟ නොගැලපේ.

ကုရုန္ဒိယံ ပန တမ္ပိ ပဋိက္ခိတ္တံ, သုဝဏ္ဏစေတိယေ ကစဝရမေဝ ဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္တကမေဝ အနုညာတံ, တသ္မာ သာဝဓာရဏံ ကတွာ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဟတ္ထေနပိ ပုဉ္ဆိတွာ’’တိ စ ‘‘မလမ္ပိ ပမဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါ’’တိ စ ဝစနံ ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယ န သမေတိ, တသ္မာ ဝိစာရေတဗ္ဗမေတန္တိ. အာရကူဋလောဟန္တိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ကိတ္တိမလောဟဝိသေသော. တိဝိဓဉှိ ကိတ္တိမလောဟံ – ကံသလောဟံ ဝဋ္ဋလောဟံ အာရကူဋလောဟန္တိ. တတ္ထ တိပုတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ ကံသလောဟံ နာမ, သီသတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ ဝဋ္ဋလောဟံ, ရသတုတ္ထေဟိ ရဉ္ဇိတံ တမ္ဗံ အာရကူဋလောဟံ နာမ. ‘‘ပကတိရသတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ [Pg.86] အာရကူဋ’’န္တိ စ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၂၈၁) ဝုတ္တံ. တံ ပန ‘‘ဇာတရူပဂတိက’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဥဂ္ဂဏှတော နိဿဂ္ဂိယမ္ပိ ဟောတီတိ ကေစိ ဝဒန္တိ, ရူပိယေသု ပန အဂဏိတတ္တာ နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတိ, အာမသနေ သမ္ပဋိစ္ဆနေ စ ဒုက္ကဋမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗောပိ ကပ္ပိယောတိ ယထာဝုတ္တသုဝဏ္ဏာဒိမယာနံ သေနာသနပရိက္ခာရာနံ အာမသနဂေါပနာဒိဝသေန ပရိဘောဂေါ သဗ္ဗထာ ကပ္ပိယောတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ‘‘ဘိက္ခူနံ ဓမ္မဝိနယဝဏ္ဏနဋ္ဌာနေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သံဃိကမေဝ သုဝဏ္ဏာဒိမယံ သေနာသနံ သေနာသနပရိက္ခာရာ စ ဝဋ္ဋန္တိ, န ပုဂ္ဂလိကာနီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ပဋိဇဂ္ဂိတုံ ဝဋ္ဋန္တီတိ သေနာသနပဋိဗန္ဓတော ဝုတ္တံ.

කුරුන්දි අටුවාවෙහි නම් එය ද ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ස්වර්ණ චෛත්‍යයෙහි කසළ (කුණු රොඩු) ඉවත් කිරීම පමණක් සුදුසු යැයි මෙපමණක් ම අනුදැන වදාරන ලදී. එබැවින් නිශ්චය කොට ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින් ‘අතින් හෝ පිසදමා’ කියා ද ‘මලකඩ ද පවිත්‍ර කිරීම සුදුසු ම ය’ කියා ද යන වචනය කුරුන්දි අටුවාව හා නොගැළපේ. එබැවින් මෙය විමසිය යුත්තකි. ‘ආරකූට ලෝහය’ යනු රන්වන් වූ කෘත්‍රිම ලෝහ විශේෂයකි. කෘත්‍රිම ලෝහ වර්ග තුනකි: ලෝකඩ (කංසලෝහ), වට්ටලෝහ සහ ආරකූටලෝහ (පිත්තල) යනු ඒ තුනයි. එහි තකරන් සහ තඹ මිශ්‍ර කර සාදන ලද්දක් ලෝකඩ (කංසලෝහ) නම් වේ. ඊයම් සහ තඹ මිශ්‍ර කර සාදන ලද්දක් වට්ටලෝහ නම් වේ. රසදිය හා තුත්තනාගම්වලින් වර්ණවත් කරන ලද තඹ ආරකූටලෝහ නම් වේ. ‘ප්‍රකෘති රසදිය සහ තඹ මිශ්‍ර කර සාදන ලද්ද ආරකූටය’ යි සාරත්ථදීපනියෙහි ද කියන ලදී. එය රන් ගණයට වැටෙන බැවින්, පිළිගන්නා තැනැත්තාට නිස්සග්ගි පාචිත්තියක් ද වේ යැයි සමහරු පවසති. එහෙත් රන් රිදී ලෙස නොගැනෙන බැවින් නිස්සග්ගි ඇවැත් සිදු නොවේ. ඇල්ලීම හා පිළිගැනීමේ දී දුක්කට ඇවැත් ම වන බව දත යුතුය. ‘සබ්බෝපි කප්පියෝ’ (සියල්ල ම කැප ය) යන්නෙන්, ඉහත සඳහන් කරන ලද රන් ආදියෙන් කළ සේනාසන පරිභෝග උපකරණ ඇල්ලීම, ආරක්ෂා කිරීම ආදී වශයෙන් පරිභෝජනය කිරීම සෑම ආකාරයකින් ම කැප යැයි අදහස් වේ. එබැවින් ‘තස්මා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ධර්ම විනය වර්ණනා කරන ස්ථානයෙහි’ යැයි පැවසූ බැවින් සංඝික වූ ම රන් ආදියෙන් කළ සේනාසනය හා සේනාසන පරිභෝග උපකරණ කැප වේ, පුද්ගලික දේ නොවේ යැයි ගත යුතුය. ‘පටිජග්ගිතුං වට්ටන්ති’ (ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සුදුසු ය) යන්න සේනාසන සම්බන්ධයෙන් කියන ලදී.

၄၃. သာမိကာနံ ပေသေတဗ္ဗန္တိ သာမိကာနံ သာသနံ ပေသေတဗ္ဗံ. ဘိန္ဒိတွာတိ ပဌမမေဝ အနာမသိတွာ ပါသာဏာဒိနာ ကိဉ္စိမတ္တံ ဘေဒံ ကတွာ ပစ္ဆာ ကပ္ပိယဘဏ္ဍတ္ထာယ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဟတ္ထေန ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ ‘‘ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ ကရိဿာမီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဧတ္ထာပိ တဉ္စ ဝိယောဇေတွာ အာမသိတဗ္ဗံ. ဖလကဇာလိကာဒီနီတိ ဧတ္ထ သရပရိတ္တာဏာယ ဟတ္ထေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ကိဋိကာဖလကံ အက္ခိရက္ခဏတ္ထာယ အယလောဟာဒီဟိ ဇာလာကာရေန ကတွာ သီသာဒီသု ပဋိမုဉ္စိတဗ္ဗံ ဇာလိကံ နာမ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ကဝစာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ. အနာမာသာနီတိ မစ္ဆဇာလာဒိပရူပရောဓံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န သရပရိတ္တာဏံ တဿ အာဝုဓဘဏ္ဍတ္တာဘာဝါ. တေန ဝက္ခတိ ‘‘ပရူပရောဓနိဝါရဏဉှီ’’တိအာဒိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၄၃). အာသနဿာတိ စေတိယဿသမန္တာ ကတပရိဘဏ္ဍဿ. ဗန္ဓိဿာမီတိ ကာကာဒီနံ အဒူသနတ္ထာယ ဗန္ဓိဿာမိ.

43. ‘හිමිකරුවන්ට යැවිය යුතුය’ යනු හිමිකරුවන්ට පණිවිඩයක් යැවිය යුතුය යන්නයි. ‘බිඳ දමා’ යනු පළමුවෙන්ම (අකැප බැවින්) නොඅල්ලා, ගලකින් හෝ වෙනත් යමකින් සුළු වශයෙන් බිඳීමක් කොට, පසුව කැප භාණ්ඩයක් පිණිස අධිෂ්ඨාන කර අතින් ගැනීමට සුදුසුය. එබැවින් ‘කැප භාණ්ඩයක් කරන්නෙමියි පිළිගැනීමට සුදුසුය’ යි වදාරන ලදී. මෙහි ද එය වෙන් කොට ඇල්ලිය යුතුය. ‘ලෑලි, දැල් ආදිය’ යන්නෙහි ඊතලවලින් ආරක්ෂා වීම පිණිස අතින් ගත යුතුය. ‘කිටිකා ඵලකය’ යනු ඇස් ආරක්ෂා කර ගැනීම පිණිස යකඩ, ලෝකඩ ආදියෙන් දැලක ආකාරයෙන් සාදා, හිසෙහි ආදියේ පළඳිනු ලබන දැලකි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සන්නාහ ආදිය ඇතුළත් වේ. ‘අනාමාස’ (නොඇල්ලිය යුතු දේ) යැයි පවසන ලද්දේ මස් දඩයම් කරන දැල් ආදියෙන් අන්‍යයන්ට හිංසා පීඩා කිරීම අරමුණු කරගෙන ය, ඊතලවලින් ආරක්ෂා වන ආවරණ සම්බන්ධයෙන් නොවේ; මන්ද, එය ආයුධයක් නොවන බැවිනි. එබැවින් ‘පරූපරෝධනිවාරණඤ්හි’ (අනුන්ට වන බාධා වැළැක්වීම පිණිසයි) යනාදිය පවසනු ඇත. ‘ආසනයට’ යනු චෛත්‍යය වටා කරන ලද පවුරට ය. ‘බඳින්නෙමි’ යනු කපුටන් ආදීන්ගෙන් හානි නොවීම පිණිස බඳින්නෙමි යන්නයි.

‘‘ဘေရိသံဃာဋောတိ သံဃဋိတစမ္မဘေရီ. ဝီဏာသံဃာဋောတိ သံဃဋိတစမ္မဝီဏာ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၂၈၁) ဝုတ္တံ. ‘‘စမ္မဝိနဒ္ဓါ ဝီဏာဘေရိအာဒီနီ’’တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တဝစနတော ဝိသေသာဘာဝါ [Pg.87] ‘‘ကုရုန္ဒိယံ ပနာ’’တိအာဒိနာ တတော ဝိသေသဿ ဝတ္တုမာရဒ္ဓတ္တာ စ ဘေရိအာဒီနံ ဝိနဒ္ဓေါပကရဏသမူဟော ဘေရိဝီဏာသံဃာဋောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘သံဃဋိတဗ္ဗောတိ သံဃာဋော’’တိ ကတွာ. တုစ္ဆပေါက္ခရန္တိ အဝိနဒ္ဓစမ္မဘေရိဝီဏာနံ ပေါက္ခရံ. အာရောပိတစမ္မန္တိ ပုဗ္ဗေ အာရောပိတံ ဟုတွာ ပစ္ဆာ တတော အပနေတွာ ဝိသုံ ဌပိတမုခစမ္မမတ္တံ, န သေသောပကရဏသဟိတံ, တံ ပန သံဃာတောတိ အယံ ဝိသေသော. ဩနဟိတုန္တိ ဘေရိပေါက္ခရာဒီနိ စမ္မံ အာရောပေတွာ စမ္မဝဒ္ဓိအာဒီဟိ သဗ္ဗေဟိ ဥပကရဏေဟိ ဝိနန္ဓိတုံ. ဩနဟာပေတုန္တိ တထေဝ အညေဟိ ဝိနန္ဓာပေတုံ.

‘බේරිසංඝාට යනු සම් බැඳ සකස් කළ බෙරයයි. වීණාසංඝාට යනු සම් බැඳ සකස් කළ වීණාවයි’ කියා සාරත්ථදීපනියෙහි පවසන ලදී. ‘සම් බැඳි වීණා බෙර ආදිය’ කියා මහා අටුවාවෙහි පවසා ඇති වචනයෙන් විශේෂයක් නැති බැවින් ද, ‘කුරුන්දියෙහි නම්’ යනාදී වශයෙන් එයින් විශේෂයක් පැවසීමට ආරම්භ කර ඇති බැවින් ද, බෙර ආදියේ බඳින ලද උපකරණ සමූහය ‘බේරිවීණාසංඝාට’ යැයි දත යුතුය. එය ‘එක්තැන් කළ යුතු බැවින් සංඝාට’ නම් වේ. ‘තුච්ඡපොක්ඛර’ යනු සම් නොබඳින ලද බෙර හා වීණාවල මුහුණතයි. ‘ආරෝපිත චර්මය’ යනු පෙර බඳින ලදුව, පසුව එයින් ඉවත් කොට වෙන්ව තබන ලද මුහුණතෙහි සම පමණකි, සෙසු උපකරණ සහිතව නොවේ. එය ද සංඝාතයක් වේ යන්න මෙහි විශේෂයයි. ‘ඔනහිතුං’ යනු බෙර මුහුණත ආදියට සම් තබා, සම් පටි ආදී සියලු උපකරණවලින් බැඳීමයි. ‘ඔනහාපේතුං’ යනු එලෙස ම අන්‍යයන් ලවා බැඳවීමයි.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

အနာမာသဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

අනාමාස විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

သတ္တမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

සත්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

၈. အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနဝိနိစ္ဆယကထာ

8. අධිෂ්ඨාන විකල්පන විනිශ්චය කථාව

၄၄. ဧဝံ အနာမာသဝိနိစ္ဆယကထံ ကထေတွာ ဣဒါနိ အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနေသု ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဓိဋ္ဌိယတေ အဓိဋ္ဌာနံ, ဂဟဏံ သလ္လက္ခဏန္တိ အတ္ထော. ဝိကပ္ပိယတေ ဝိကပ္ပနာ, သင်္ကပ္ပနံ စိန္တနန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ ‘‘တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ နာမံ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတုံ. န ဝိကပ္ပေတုန္တိ နာမံ ဝတွာ န ဝိကပ္ပေတုံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. တသ္မာ တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌဟန္တေန ‘ဣမံ သံဃာဋိံ အဓိဋ္ဌာမီ’တိအာဒိနာ နာမံ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ဝိကပ္ပေန္တေန ပန ‘ဣမံ သံဃာဋိ’န္တိအာဒိနာ တဿ တဿ စီဝရဿ နာမံ အဂ္ဂဟေတွာဝ ‘ဣမံ စီဝရံ တုယှံ ဝိကပ္ပေမီ’တိ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗံ. တိစီဝရံ ဝါ ဟောတု အညံ ဝါ, ယဒိ တံ တံ နာမံ ဂဟေတွာ ဝိကပ္ပေတိ[Pg.88], အဝိကပ္ပိတံ ဟောတိ, အတိရေကစီဝရဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ဝုတ္တံ.

44. මෙසේ අනාමාස විනිශ්චය කථාව පවසා, දැන් අධිෂ්ඨාන විකල්පන විනිශ්චය පැවසීම පිණිස ‘අධිෂ්ඨාන විකල්පනයන්හි වනාහි’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අධිෂ්ඨියතේ’ යනු අධිෂ්ඨානයයි, පිළිගැනීම හෙවත් මනාව ලකුණු කර ගැනීම යන්න අර්ථයයි. ‘විකප්පියතේ’ යනු විකල්පනයයි, අදහස් කිරීම හෙවත් සිතීම යන්න අර්ථයයි. එහි ‘තිසිවුර අධිෂ්ඨාන කිරීමට නම් නම කියා අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. විකල්පනය නොකිරීමට නම් නම කියා විකල්පනය නොකළ යුතුය. මේ ක්‍රමය සෑම තැනට ම අදාළ වේ. එබැවින් තිසිවුර අධිෂ්ඨාන කරන තැනැත්තා විසින් ‘ඉමං සංඝාටිං අධිට්ඨාමි’ (මෙම දෙපට සිවුර අධිෂ්ඨාන කරමි) යනාදී වශයෙන් නම ප්‍රකාශ කොට අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. විකල්පනය කරන්නා විසින් වනාහි ‘ඉමං සංඝාටිං’ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ සිවුරේ නම නොගෙන ම ‘ඉමං චීවරං තුය්හං විකප්පේමි’ (මෙම සිවුර ඔබට විකල්පනය කරමි) යි විකල්පනය කළ යුතුය. තිසිවුර හෝ වේවා වෙනත් සිවුරක් හෝ වේවා, ඉදින් ඒ ඒ නම ගෙන විකල්පනය කරයි ද, එය විකල්පනය නොකළ එකක් බවට පත්වී, අතිරේක සිවුරු ගණයෙහි පවතී’ යැයි සාරත්ථදීපනියෙහි පවසන ලදී.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၉) ပန ‘‘တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ သံဃာဋိအာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌာတုံ. န ဝိကပ္ပေတုန္တိ ဣမိနာ နာမေန န ဝိကပ္ပေတုံ, ဧတေန ဝိကပ္ပိတတိစီဝရော တေစီဝရိကော န ဟောတိ, တဿ တသ္မိံ အဓိဋ္ဌိတတိစီဝရေ ဝိယ အဝိပ္ပဝါသာဒိနာ ကာတဗ္ဗဝိဓိ န ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ, န ပန ဝိကပ္ပနေ ဒေါသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၄၆၉) ပန ‘‘တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ ဧတ္ထ တိစီဝရံ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗယုတ္တကံ, ယံ ဝါ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနေန အဓိဋ္ဌာတုံ န ဝိကပ္ပေတုံ အနုဇာနာမိ, တဿ အဓိဋ္ဌာနကာလပရိစ္ဆေဒါဘာဝတော သဗ္ဗကာလံ ဣစ္ဆန္တဿ အဓိဋ္ဌာတုံယေဝ အနုဇာနာမိ, တံ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဝိကပ္ပေတုံ နာနုဇာနာမိ, သတိ ပန ပစ္စယေ ယဒါ တဒါ ဝါ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘အနာပတ္တိ အန္တောဒသာဟံ အဓိဋ္ဌေတိ ဝိကပ္ပေတီ’တိ ဝစနတော သိဒ္ဓံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි ‘තිසිවුර අධිෂ්ඨාන කිරීමට යනු සංඝාටිය ආදී නමින් අධිෂ්ඨාන කිරීමටය. විකල්පනය නොකිරීමට යනු මේ නමින් විකල්පනය නොකිරීමටය. මෙයින් විකල්පනය කරන ලද තිසිවුර ඇති තැනැත්තා තිසිවුර ඇත්තෙකු නොවේ; අධිෂ්ඨාන කරන ලද තිසිවුරෙහි මෙන් ඔහුට අවිප්පවාස (වෙන්ව නොසිටීම) ආදියෙන් කළ යුතු විධිවිධාන කළ යුතු නොවේ යන්න දක්වයි, විකල්පනයෙහි වරදක් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි වනාහි ‘තිසිවුර අධිෂ්ඨාන කිරීමට යන්නෙහි, තිසිවුර තිසිවුරු අධිෂ්ඨානයෙන් අධිෂ්ඨාන කිරීමට සුදුසුය. යම් තිසිවුරක් තිසිවුරු අධිෂ්ඨානයෙන් අධිෂ්ඨාන කිරීමටත්, විකල්පනය නොකිරීමටත් අනුදනිමි. එහි අධිෂ්ඨාන කාල සීමාවක් නොමැති බැවින්, සැම කල්හි ම කැමති පරිදි අධිෂ්ඨාන කිරීමට ම අනුදනිමි, එය කාල සීමාවක් නියම කොට විකල්පනය කිරීමට අනු නොදනිමි. එහෙත් කරුණක් ඇති කල්හි, යම් කිසි අවස්ථාවක පච්චුද්ධරණය කොට (අධිෂ්ඨානය අතහැර) විකල්පනය කිරීම සුදුසු යන්න ‘දස දිනක් ඇතුළත අධිෂ්ඨාන කරයි ද, විකල්පනය කරයි ද ඇවැත් නැත’ යන වචනයෙන් සිද්ධ වේ’ යැයි පවසන ලදී.

ဣမေသု ပန တီသု ဋီကာဝါဒေသု တတိယဝါဒေါ ယုတ္တတရော ဝိယ ဒိဿတိ. ကသ္မာ? ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ သံသန္ဒနတော. ကထံ? ပါဠိယဉှိ ကတပရိစ္ဆေဒါသုယေဝ ဒွီသု ဝဿိကသာဋိကကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒီသု တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတုန္တိ ဝုတ္တံ, တတော အညေသု န ဝိကပ္ပေတုံ ဣစ္စေဝ, တသ္မာ တေသု အသတိ ပစ္စယေ နိစ္စံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝ ဟောတိ, န ဝိကပ္ပေတဗ္ဗန္တိ အယံ ပါဠိယာ အဓိပ္ပာယော ဒိဿတိ, ဣတရာသု ပန ဒွီသု အနုညာတကာလေယေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ, ‘‘တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ ဧဝံ ပါဠိယာ သံသန္ဒတိ, အဋ္ဌကထာယံ တိစီဝရံ တိစီဝရသင်္ခေပေန ပရိဟရတော အဓိဋ္ဌာတုမေဝ အနုဇာနာမိ, န ဝိကပ္ပေတုံ. ဝဿိကသာဋိကံ ပန စာတုမာသတော ပရံ ဝိကပ္ပေတုမေဝ, န အဓိဋ္ဌာတုံ, ဧဝဉ္စ [Pg.89] သတိ ယော တိစီဝရေ ဧကေန စီဝရေန ဝိပ္ပဝသိတုကာမော ဟောတိ, တဿ စီဝရာဓိဋ္ဌာနံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိပ္ပဝါသသုခတ္ထံ ဝိကပ္ပနာယ ဩကာသော ဒိန္နော ဟောတီတိ.

මෙම ටීකා මත තුන අතරින් තුන්වන මතය වඩාත් සුදුසු සේ පෙනේ. ඒ මන්ද? පාලිය සහ අටුවාව සමඟ සැසඳෙන බැවිනි. ඒ කෙසේද? පාලියෙහි වනාහි (කාල සීමාවන්) නියම කරන ලද වැසි සළුව සහ කණ්ඩුපටිච්ඡාදිය (කැසීම වසන සිවුර) යන දෙකෙහි ‘ඉන් පසුව විකප්පනය කටයුතුය’ යි වදාරන ලදී. ඉන් බාහිර අනෙක් සිවුරු විකප්පනය නොකළ යුතු බවයි එහි අදහස. එබැවින් සුදුසු කරුණක් නොමැති කල්හි ඒවා නිරතුරුවම අධිට්ඨාන කළ යුතුමය, විකප්පනය නොකළ යුතුය යන්න මෙහි පාලි අදහස සේ පෙනේ. අනෙක් සිවුරු දෙකෙහි වනාහි අනුදන්නා ලද කාලයෙහිම අධිට්ඨාන කළ යුතු අතර, ‘ඉන් පසුව විකප්පනය කටයුතුය’ යන්න මෙසේ පාලිය සමඟ සැසඳේ. අටුවාවෙහි වනාහි ‘තුන් සිවුර හෝ තුන් සිවුරු සංක්ෂේපයෙන් පරිහරණය කරන්නාට අධිට්ඨාන කිරීමටම අනුදනිමි, විකප්පනය කිරීමට නොවේ’ යයි දක්වා ඇත. වැසි සළුව වනාහි සිව් මසකට පසු විකප්පනය කිරීමටමය, අධිට්ඨාන කිරීමට නොවේ. මෙසේ ඇති කල්හි, තුන් සිවුරෙන් එක් සිවුරක් නොමැතිව වාසය කිරීමට කැමති යමෙක් වේද, ඔහුට සිවුරු අධිට්ඨානය බැහැර කොට (පච්චුද්ධරණය කොට) වෙන්ව වාසය කිරීමේ පහසුව පිණිස විකප්පනය කිරීමට අවස්ථාව සලසා දෙන ලද්දේ වෙයි.

ပဌမဝါဒေ ‘‘န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ နာမံ ဝတွာ ‘‘န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဧဝံ သန္တေ ‘‘တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ ဧတ္ထ တတော ပရံ နာမံ ဝတွာ ဝိကပ္ပေတုန္တိ အတ္ထော ဘဝေယျ, သော စ အတ္ထော ဝိကပ္ပနာဓိကာရေန ဝုတ္တော, ‘‘နာမံ ဝတွာ’’တိ စ ဝိသေသနေ ကတ္တဗ္ဗေ သတိ ‘‘န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ စ ‘‘တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ စ ဘေဒဝစနံ န သိယာ, သဗ္ဗေသုပိ စီဝရေသု နာမံ အဝတွာဝ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗတော, ဒုတိယဝါဒေ စ ‘‘န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ ဣမိနာ နာမေန န ဝိကပ္ပေတုန္တိ ဝုတ္တံ, န အနုဇာနာမီတိ ပါဌသေသော. ပဌမေ စ ‘‘တိစီဝရံ ဝါ ဟောတု အညံ ဝါ, ယဒိ တံ တံ နာမံ ဂဟေတွာ ဝိကပ္ပေတိ, အဝိကပ္ပိတံ ဟောတိ, အတိရေကစီဝရဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီ’’တိ. ဒုတိယေ စ ‘‘န ပန ဝိကပ္ပနေ ဒေါသော’’တိ, တဉ္စ အညမညဝိရုဒ္ဓံ ဝိယ ဒိဿတိ, တသ္မာ ဝိစာရေတဗ္ဗမေတံ.

පළමු මතයෙහි ‘විකප්පනය නොකටයුතුය’ යන්නෙන්, ‘නම කියා විකප්පනය නොකටයුතුය’ යන අර්ථය පවසන ලදී. එසේ ඇති කල්හි, ‘ඉන් පසුව විකප්පනය කටයුතුය’ යන්නෙහි, ‘ඉන් පසුව නම කියා විකප්පනය කටයුතුය’ යන අර්ථය විය යුතුය. ඒ අර්ථය ද විකප්පන අධිකාරයෙහි දක්වන ලද්දකි. ‘නම කියා’ යන විශේෂණය කළ යුතු කල්හි, ‘විකප්පනය නොකටයුතුය’ කියා හෝ ‘ඉන් පසුව විකප්පනය කටයුතුය’ කියා හෝ වෙනස් වචනයක් නොවිය යුතුය. මන්දයත්, සියලුම සිවුරුවල නම නොකියාම විකප්පනය කළ යුතු බැවිනි. දෙවන මතයෙහි ද ‘විකප්පනය නොකටයුතුය’ යන්නෙන්, ‘මේ නමින් විකප්පනය නොකටයුතුය’ යන්න පවසන ලදී. ‘අනු නොදනිමි’ යන්න එහි ඉතිරි පාඨයයි. පළමුවැන්නෙහි ද ‘තුන් සිවුරක් හෝ වේවා අනෙකක් හෝ වේවා, ඉදින් ඒ ඒ නම ගෙන විකප්පනය කෙරේ නම්, එය විකප්පනය නොකරන ලද්දක් වී, අතිරේක සිවුරු තත්ත්වයේ පවතී’ යනුවෙන් ද, දෙවැන්නෙහි ‘විකප්පනයෙහි වනාහි වරදක් නැත’ යනුවෙන් ද දක්වා ඇත. එය එකිනෙකට පටහැනි සේ පෙනේ, එබැවින් මෙය විමසා බැලිය යුතුය.

တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတုန္တိ စာတုမာသတော ပရံ ဝိကပ္ပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုန္တိ တီသု ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတွာ ယာဝ အာဂါမိသံဝစ္ဆရေ ဝဿာနံ စာတုမာသံ, တာဝ ဌပေတုံ အနုညာတ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. ‘‘တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတုံ အနုဇာနာမီတိ ဧတ္တာဝတာ ဝဿိကသာဋိကံ ကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒိဉ္စ တံ တံ နာမံ ဂဟေတွာ ဝိကပ္ပေတုံ အနုညာတန္တိ ဧဝမတ္ထော န ဂဟေတဗ္ဗော. တတော ပရံ ဝဿိကသာဋိကာဒိနာမဿေဝ အဘာဝတော, ကသ္မာ တတော ပရံ ဝိကပ္ပေန္တေနပိ နာမံ ဂဟေတွာ န ဝိကပ္ပေတဗ္ဗံ. ဥဘိန္နမ္ပိ တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတွာ ပရိဘောဂဿ အနုညာတတ္တာ တထာဝိကပ္ပိတံ အညနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တ’’န္တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၉) ‘‘တတော ပရန္တိ စာတုမာသတော [Pg.90] ပရံ ဝိကပ္ပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အနုညာတန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. အညေ ပန ‘ဝိကပ္ပေတွာ ယာဝ အာဂါမိဝဿာနံ တာဝ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန ‘ဝိကပ္ပနေ န ဒေါသော, တထာ ဝိကပ္ပိတံ ပရိက္ခာရာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’န္တိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘ඉන් පසුව විකප්පනය කටයුතුය’ යනු සිව් මසකට පසු විකප්පනය කොට පරිභෝග කිරීම යැයි ගණ්ඨිපද තුනෙහිම දක්වා ඇත. ඇතැම්හු වනාහි ‘ඉන් පසුව විකප්පනය කොට, මතු වසරෙහි වස් සාර මස දක්වා තබා ගැනීමට අනුදන්නා ලදී’ යයි ද පවසති. ‘ඉන් පසුව විකප්පනය කිරීමට අනුදනිමි’ යන මෙපමණකින්, වැසි සළුව හා කැසීම වසන සිවුර ඒ ඒ නම ගෙන විකප්පනය කිරීමට අනුදන්නා ලද්දේය යන මෙවැනි අර්ථයක් නොගත යුතුය. මන්දයත්, ඉන් පසුව වැසි සළු ආදී නාමයන්ම නොමැති වන බැවිනි. එබැවින් ඉන් පසුව විකප්පනය කරන්නා විසින් ද නම ගෙන විකප්පනය නොකටයුතුය. ‘දෙකම ඉන් පසුව විකප්පනය කොට පරිභෝග කිරීම අනුදන්නා ලද බැවින්, එසේ විකප්පනය කරන ලද්දක් වෙනත් නමකින් අධිට්ඨානය කොට පරිභෝග කළ යුතුය කියා ගණ්ඨිපද තුනෙහිම දක්වා ඇත’ යනුවෙන් සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.469) දක්වා ඇත. විමතිවිනෝදනියෙහි ද (වි. වි. ටී. 1.469) ‘ඉන් පසුව යනු සිව් මසකට පසු විකප්පනය කොට පරිභෝග කිරීමට අනුදන්නා ලද්දක් යයි ඇතැම්හු පවසති. අනෙක් අය වනාහි විකප්පනය කොට මතු වස් කාලය දක්වා තබා ගැනීම සුදුසුය යි පවසති. තවත් පිරිසක් විකප්පනයෙහි දෝෂයක් නැත, එසේ විකප්පනය කරන ලද්දක් පිරිකර ආදී නමකින් අධිට්ඨානය කොට පරිභෝග කළ යුතුය යි පවසති’ යනුවෙන් දක්වා ඇත.

ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၄၆၉) ပန ‘‘ဝဿိကသာဋိကံ တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတုံယေဝ, နာဓိဋ္ဌာတုံ. ဝတ္ထဉှိ ကတပရိယောသိတံ အန္တောစာတုမာသေ ဝဿာနဒိဝသံ အာဒိံ ကတွာ အန္တောဒသာဟေ အဓိဋ္ဌာတုံ အနုဇာနာမိ, စာတုမာသတော ဥဒ္ဓံ အတ္တနော သန္တကံ ကတွာ ဌပေတုကာမေန ဝိကပ္ပေတုံ အနုဇာနာမီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓာပိ ပစ္ဆိမဝါဒေါ ပသတ္ထတရောတိ ဒိဿတိ, ကသ္မာ? သုဝိညေယျတ္တာ, ပုရိမေသု ပန အာစရိယာနံ အဓိပ္ပာယောယေဝ ဒုဝိညေယျော ဟောတိ နာနာဝါဒဿေဝ ကထိတတ္တာ. မုဋ္ဌိပဉ္စကန္တိ မုဋ္ဌိယာ ဥပလက္ခိတံ ပဉ္စကံ မုဋ္ဌိပဉ္စကံ, စတုဟတ္ထေ မိနိတွာ ပဉ္စမံ ဟတ္ထမုဋ္ဌိံ ကတွာ မိနိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကေစိ ပန ‘‘မုဋ္ဌိဟတ္ထာနံ ပဉ္စကံ မုဋ္ဌိပဉ္စကံ. ပဉ္စပိ ဟတ္ထာ မုဋ္ဌီ ကတွာဝ မိနိတဗ္ဗာ’’တိ ဝဒန္တိ. မုဋ္ဌိတ္တိကန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဒွိဟတ္ထေန အန္တရဝါသကေန တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေတုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘ပါရုပနေနပီ’’တိအာဒိ. အတိရေကန္တိ သုဂတစီဝရတော အတိရေကံ. ဦနကန္တိ မုဋ္ဌိပဉ္စကာဒိတော ဦနကံ. တေန စ တေသု တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနံ န ရုဟတီတိ ဒဿေတိ.

වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි (වජිර. ටී. පාරාජිකා 469) වනාහි, ‘වැසි සළුව ඉන් පසුව විකප්පනය කිරීමටමය, අධිට්ඨාන කිරීමට නොවේ. වස් කාලය අවසන් වූ පසු සිවුරු ලබාගෙන, සිව් මස ඇතුළත වස් දින පටන් දස දිනක් ඇතුළත අධිට්ඨාන කිරීමට අනුදනිමි, සිව් මසින් මතු තමා සන්තක කොට තබා ගැනීමට කැමති වන්නා විසින් විකප්පනය කිරීමට අනුදනිමි යනු එහි අර්ථයයි’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. මෙහි ද අවසාන මතය වඩාත් ප්‍රශස්ත සේ පෙනේ. ඒ මන්ද? පහසුවෙන් වටහාගත හැකි බැවිනි. පෙර මතයන්හි වනාහි විවිධ මතයන්ම පවසා ඇති බැවින් ආචාර්යවරුන්ගේ අදහස වටහා ගැනීමට අපහසුය. ‘මුට්ඨිපඤ්චකය’ යනු මිටි මඟින් ලකුණු කරන ලද පහකි. රියන් හතරක් මැන, පස්වැනි රියන අත මිටි කොට මැනිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. ඇතැම්හු වනාහි ‘මිටි කරන ලද රියන් පහක් මුට්ඨිපඤ්චකයයි’ පවසති. ‘රියන් පහම අත මිටි කොටම මැනිය යුතුය’ යයි පවසති. ‘මුට්ඨිත්තික’ (මිටි තුන) යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. රියන් දෙකක් වූ අඳනයෙන් තිමණ්ඩලය වැසීමට හැකි බැවින් ‘පොරවා ගැනීමෙන් ද’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘අතිරේක’ යනු සුගත සිවුරට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයයි. ‘ඌනක’ යනු මුට්ඨිපඤ්චක ආදියට වඩා අඩු ප්‍රමාණයයි. එයින්, ඒවායෙහි තුන් සිවුරු අධිට්ඨානය සිදු නොවන බව දක්වයි.

ဣမံ သံဃာဋိံ ပစ္စုဒ္ဓရာမီတိ ဣမံ သံဃာဋိအဓိဋ္ဌာနံ ဥက္ခိပါမိ, ပရိစ္စဇာမီတိ အတ္ထော. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ပန ‘‘ပစ္စုဒ္ဓရာမီတိ ဌပေမိ, ပရိစ္စဇာမီတိ ဝါ အတ္ထော’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ကာယဝိကာရံ ကရောန္တေနာတိ ဟတ္ထေန စီဝရံ ပရာမသန္တေန, စာလေန္တေန ဝါ. ဝါစာယ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ကာယေနပိ စာလေတွာ [Pg.91] ဝါစမ္ပိ ဘိန္ဒိတွာ ကာယဝါစာဟိ အဓိဋ္ဌာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ‘‘ကာယေန အဖုသိတွာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ အဟတ္ထပါသဟတ္ထပါသဝသေန ဒုဝိဓံ အဓိဋ္ဌာနံ. တတ္ထ ‘‘ဟတ္ထပါသော နာမ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထော ဝုစ္စတိ. ‘ဒွါဒသဟတ္ထ’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တံ ဣဓ န သမေတီ’’တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၉) ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒါနိ သမ္မုခါပရမ္မုခါဘေဒေန ဒုဝိဓံ အဓိဋ္ဌာနံ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ ဟတ္ထပါသေတိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ပန ‘‘ဟတ္ထပါသေတိ စ ဣဒံ ဒွါဒသဟတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဒွါဒသဟတ္ထဗ္ဘန္တရေ ဌိတံ ‘ဣမ’န္တိ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ, တတော ပရံ ‘ဧတ’န္တိ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, ဂဏ္ဌိပဒေသု ပနေတ္ထ န ကိဉ္စိ ဝုတ္တံ, ပါဠိယံ အဋ္ဌကထာယဉ္စ သဗ္ဗတ္ထ ‘ဟတ္ထပါသော’တိ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထော ဝုစ္စတိ, တသ္မာ ဣဓ ဝိသေသဝိကပ္ပနာယ ကာရဏံ ဂဝေသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ပါဠိယဋ္ဌကထာသုပိ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထမေဝ ဟတ္ထပါသော ဝုတ္တော, ဋီကာစရိယေဟိ စ တဒေဝ သမ္ပဋိစ္ဆိတော, တသ္မာ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထဗ္ဘန္တရေ ဌိတံ စီဝရံ ‘‘ဣမ’’န္တိ, တတော ဗဟိဘူတံ ‘‘ဧတ’’န္တိ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ.

“ඉමං සංඝාටිං පච්චුද්ධරාමි” (මම මේ සඟළ සිවුර අධිෂ්ඨානයෙන් මුදමි) යන්නෙන් මේ සඟළ සිවුරේ අධිෂ්ඨානය ඉවත් කරමි, අත්හරිමි යන්න අර්ථයයි. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.469) වනාහි “පච්චුද්ධරාමි යන්නෙන් තබමි, හෝ අත්හරිමි යන්න අර්ථයයි” කියාම දක්වා ඇත. කයෙහි වෙනස්වීමක් (කාය විකාරයක්) කරන්නා විසින් යනු අතින් සිවුර අල්ලමින් හෝ සොලවමින් යන්නයි. වචනයෙන් අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන්නෙහි, කයින්ද සලකා (සොලවා) වචනයද ප්‍රකාශ කරමින් කාය වාග් යන දෙකින්ම කෙරෙන අධිෂ්ඨානයද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. “කයින් නොස්පර්ශ කර” යැයි කිවයුතු බැවින්, හස්තපාසයෙන් බාහිරව සහ හස්තපාසය ඇතුළත වශයෙන් අධිෂ්ඨානය දෙවැදෑරුම් වේ. එහි “හස්තපාසය නම් රියන් දෙකහමාරක් (අවුල් රියන් 2 1/2ක්) යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැමෙක් එය ‘රියන් දොළහක්’ යැයි කියති, එය මෙහිදී නොගැලපේ” යැයි විමතිවිනෝදනියෙහි (වි. වි. ටී. 1.469) දක්වා ඇත. දැන් සම්මුඛ සහ අපරම්මුඛ (හමුවෙහි ඇති සහ නැති) වශයෙන් අධිෂ්ඨානය දෙවැදෑරුම් කොට දැක්වීමට “සචේ හත්ථපාසේ” (ඉදින් හස්තපාසයෙහි) යනාදිය වදාරන ලදී. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි “හස්තපාසය යන්නෙන් මෙහිදී රියන් දොළහ අදහස් කරන ලදී. එබැවින් රියන් දොළහක් ඇතුළත පිහිටි සිවුර ‘ඉමං’ (මෙය) කියා අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය, ඊට බාහිරව ඇති විට ‘ඒතං’ (එය) කියා අධිෂ්ඨාන කළ යුතුයැයි ඇතැමෙක් පවසති. ගණ්ඨිපදයන්හි වනාහි මෙහි කිසිවක් පවසා නැත, පාලියෙහි සහ අටුවාවෙහි සෑම තැනකම ‘හස්තපාසය’ යනු රියන් දෙකහමාරක් යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් මෙහි විශේෂ විකල්පයකට කරුණු සෙවිය යුතුය” යැයි පවසන ලදී. මෙසේ පාලියෙහි සහ අටුවාවන්හිද රියන් දෙකහමාරක්ම හස්තපාසය ලෙස දක්වා ඇති අතර, ටීකාචාරීන් වහන්සේලා විසින්ද එයම පිළිගෙන ඇත. එබැවින් රියන් දෙකහමාරක් ඇතුළත ඇති සිවුර “ඉමං” (මෙය) කියාද, ඊට පිටතින් පිහිටි සිවුර “ඒතං” (එය) කියාද අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය.

‘‘သာမန္တဝိဟာရေတိ ဣဒံ ဌပိတဋ္ဌာနသလ္လက္ခဏယောဂ္ဂေ ဌိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တတော ဒူရေ ဌိတမ္ပိ ဌပိတဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခေန္တေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝ. တတ္ထာပိ စီဝရဿ ဌပိတဘာဝသလ္လက္ခဏမေဝ ပမာဏံ. န ဟိ သက္ကာ နိစ္စဿ ဌာနံ သလ္လက္ခေတုံ, ဧကသ္မိံ ဝိဟာရေ ဌပေတွာ တတော အညသ္မိံ ဌပိတန္တိ အဓိဋ္ဌာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ကေစိ ပန ‘တထာပိ အဓိဋ္ဌိတေ န ဒေါသော’တိ ဝဒန္တိ, တံ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ, ဝီမံသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၉) ဝုတ္တံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ပန ‘‘သာမန္တဝိဟာရော နာမ ယတ္ထ တဒဟေဝ ဂန္တွာ နိဝတ္တေတုံ သက္ကာ. သာမန္တဝိဟာရေတိ ဣဒံ ဒေသနာသီသမတ္တံ, တသ္မာ ဌပိတဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခေတွာ ဒူရေ ဌိတမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ဝဒန္တိ. ဌပိတဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခေတွာတိ စ ဣဒံ ဌပိတဋ္ဌာနသလ္လက္ခဏံ [Pg.92] အနုစ္ဆဝိကန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ, စီဝရသလ္လက္ခဏမေဝေတ္ထ ပမာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယဉ္စ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၄၆၉) ‘‘သံဃာဋိ ဥတ္တရာသင်္ဂေါ အန္တရဝါသကန္တိ အဓိဋ္ဌိတာနဓိဋ္ဌိတာနံ သမာနမေဝ နာမံ. ‘အယံ သံဃာဋီ’တိအာဒီသု အနဓိဋ္ဌိတာ ဝုတ္တာ. ‘တိစီဝရေန ဝိပ္ပဝသေယျာ’တိ ဧတ္ထ အဓိဋ္ဌိတာ ဝုတ္တာ. သာမန္တဝိဟာရေတိ ဂေါစရဂါမတော ဝိဟာရေတိ ဓမ္မသိရိတ္ထေရော. ဒူရတရေပိ လဗ္ဘတေဝါတိ အာစရိယာ. အနုဂဏ္ဌိပဒေပိ ‘သာမန္တဝိဟာရေတိ ဒေသနာသီသမတ္တံ, တသ္မာ ဌပိတဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခေတွာ ဒူရေ ဌိတမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗ’န္တိ ဝုတ္တံ. သာမန္တဝိဟာရော နာမ ယတ္ထ တဒဟေဝ ဂန္တွာ နိဝတ္တိတုံ သက္ကာ. ရတ္တိဝိပ္ပဝါသံ ရက္ခန္တေန တတော ဒူရေ ဌိတံ အဓိဋ္ဌာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဧဝံ ကိရ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ. ကေစိ ‘စီဝရဝံသေ ဌပိတံ အညော ပရိဝတ္တေတွာ နာဂဒန္တေ ဌပေတိ, တံ အဇာနိတွာ အဓိဋ္ဌဟန္တဿပိ ရုဟတိ စီဝရဿ သလ္လက္ခိတတ္တာ’တိ ဝဒန္တီ’’တိ, တသ္မာ အာစရိယာနံ မတဘေဒံ သံသန္ဒိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

“සාමන්තවිහාරයේ (අසල විහාරයේ)” යන්න තැබූ ස්ථානය හඳුනා ගැනීමට (සලකුණු කිරීමට) සුදුසු දුරකින් පිහිටා ඇති බව අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. ඊට වඩා දුරින් තිබුණද, තැබූ ස්ථානය හොඳින් හඳුනාගෙන (මනසින් සලකුණු කරගෙන) අධිෂ්ඨාන කළ යුතුමය. එහිදී වුවද සිවුර තබා ඇති බව හඳුනා ගැනීමම ප්‍රධාන සාධකය වේ. මන්ද, නිශ්චිත නොවන ස්ථානයක් හඳුනාගත නොහැකි බැවින්, එක් විහාරයක සිවුර තබා, වෙනත් විහාරයක තබා ඇතැයි (වැරදියට) සිතා අධිෂ්ඨාන කිරීම සුදුසු නොවේ. එහෙත් ඇතැමෙක් “එසේ අධිෂ්ඨාන කළත් වරදක් නැත” යැයි පවසති. එය අටුවාව සමඟ නොගැලපේ, එබැවින් ඒ පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුයැයි විමතිවිනෝදනියෙහි (වි. වි. ටී. 1.469) දක්වා ඇත. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි “සාමන්ත විහාරය යනු එදිනම ගොස් ආපසු පැමිණිය හැකි ස්ථානයයි. සාමන්ත විහාරය යන්න දේශනාවෙහි ප්‍රධාන මාතෘකාව පමණි, එබැවින් තැබූ ස්ථානය හඳුනාගෙන, දුරින් ඇති සිවුර වුවද අධිෂ්ඨාන කළ යුතුයැයි පවසති. තැබූ ස්ථානය හඳුනාගෙන යන්න, ඒ තැබූ ස්ථානය නිසි පරිදි හඳුනාගැනීම අරභයා පවසන ලද්දකි. මෙහිදී සිවුර හඳුනා ගැනීමම ප්‍රධාන සාධකය වේ” යැයි දක්වා ඇත. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහිද (වජිර. ටී. පාරාජිකා 469) “සඟළ සිවුර, තනිපට සිවුර, අඳනය යනු අධිෂ්ඨාන කළ සහ නොකළ සිවුරුවලට පොදු නමකි. ‘අයං සංඝාටී’ (මෙය සඟළ සිවුරකි) යනාදියේදී අධිෂ්ඨාන නොකළ සිවුරු ගැන කියවේ. ‘තිචීවරේන විප්පවසේය්‍ය’ (සිවුරු තුනෙන් වෙන්ව වසන්නේය) යන තැන අධිෂ්ඨාන කළ සිවුරු ගැන කියවේ. සාමන්ත විහාරය යනු ගොදුරු ගමෙහි පිහිටි විහාරය යැයි ධම්මසිරි තෙරුන් වහන්සේ පවසති. වඩාත් දුරින් පිහිටි ස්ථානයකදී වුවද අධිෂ්ඨානය සිදුවේ යැයි ආචාර්යවරු පවසති. අනුගණ්ඨිපදෙහිද ‘සාමන්ත විහාරය යන්න දේශනා මාත්‍රයකි. එබැවින් තැබූ ස්ථානය හඳුනාගෙන, දුරින් ඇති සිවුරද අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. සාමන්ත විහාරය නම් එදිනම ගොස් නැවත පැමිණිය හැකි ස්ථානයයි. රෑ විප්‍රවාසයෙන් ආරක්ෂා වන්නා විසින් ඊට වඩා දුරින් ඇති සිවුර අධිෂ්ඨාන කිරීම සුදුසු නොවේ, මහා අටුවාවෙහි මෙසේ පවසා ඇතැයි කියනු ලැබේ. ඇතැමෙක්, ‘සිවුරු වැලෙහි තබා තිබූ සිවුරක් වෙනත් අයෙකු විසින් මාරු කර ඇත්කොටුවක තබන ලදී. එය නොදැන (මුල් ස්ථානයේම ඇතැයි සිතා) අධිෂ්ඨාන කරන්නාටද, සිවුර හඳුනාගෙන තිබූ බැවින් අධිෂ්ඨානය සිදුවේ’ යැයි පවසති” යනුවෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් ආචාර්යවරුන්ගේ මේ මතභේදයන් සසඳා බලා නිවැරදි මතය ගත යුතුය.

အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဌပိတဝတ္ထေဟီတိ ပရိက္ခာရစောဠနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဌပိတဝတ္ထေဟိ. တေနေဝ ‘‘ဣမံ ပစ္စုဒ္ဓရာမီ’’တိ ပရိက္ခာရစောဠဿ ပစ္စုဒ္ဓါရံ ဒဿေတိ, ဧတေန စ တေစီဝရိကဓုတင်္ဂံ ပရိဟရန္တေန ပံသုကူလာဒိဝသေန လဒ္ဓံ ဝတ္ထံ ဒသာဟဗ္ဘန္တရေ ကတွာ ရဇိတွာ ပါရုပိတုမသက္ကောန္တေန ပရိက္ခာရစောဠဝသေန အဓိဋ္ဌဟိတွာဝ ဒသာဟမတိက္ကမာပေတဗ္ဗံ, ဣတရထာ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ, တေနေဝ ‘‘ရဇိတကာလတော ပန ပဋ္ဌာယ နိက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဓုတင်္ဂစောရော နာမ ဟောတီ’’တိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၅) ဝုတ္တံ. ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာနီတိ ဣဒဉ္စ သံဃာဋိအာဒိတိစီဝရနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမဿ ဝသေန ဝုတ္တံ, ဣတရဿ ပန ပုရိမာဓိဋ္ဌာနမေဝ အလန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ ကပ္ပဗိန္ဒုပိ ဒါတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ [Pg.93] နတ္ထီတိ ဣမိနာ ကပ္ပဗိန္ဒုဒါနကိစ္စမ္ပိ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ, မဟန္တတရမေဝါတိအာဒိ သဗ္ဗာဓိဋ္ဌာနသာဓာရဏလက္ခဏံ. တတ္ထ ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ အနဓိဋ္ဌိတစီဝရဿ ဧကဒေသဘူတတ္တာ အနဓိဋ္ဌိတဉ္စေ, အဓိဋ္ဌိတဿ အပ္ပဘာဝေန ဧကဒေသဘူတံ အဓိဋ္ဌိတသင်္ခမေဝ ဂစ္ဆတိ, တထာ အဓိဋ္ဌိတဉ္စေ, အနဓိဋ္ဌိတဿ ဧကဒေသဘူတံ အနဓိဋ္ဌိတသင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ လက္ခဏံ. န ကေဝလဉ္စေတ္ထ ဒုတိယပဋ္ဋမေဝ, အထ ခေါ တတိယပဋ္ဋာဒိကမ္ပိ. ယထာဟ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ…ပေ… ဥတုဒ္ဓဋာနံ ဒုဿာနံ စတုဂ္ဂုဏံ သံဃာဋိံ…ပေ… ပံသုကူလေ ယာဝဒတ္ထ’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၄၈).

“අධිෂ්ඨාන කර තබන ලද වස්ත්‍රවලින්” යනු පිරිකර චෝල (පරික්ඛාරචෝළ) නමින් අධිෂ්ඨාන කොට තබන ලද වස්ත්‍රවලින් යන්නයි. එයින්ම “ඉමං පච්චුද්ධරාමි” (මෙය මුදමි) යනුවෙන් පිරිකර චෝලයෙහි අධිෂ්ඨානය මුදාලීම දක්වයි. මෙසේ තෙචීවරික ධුතාංගය රකින්නෙකු විසින් පාංශුකූල ආදී වශයෙන් ලත් වස්ත්‍රයක් දින දහයක් ඇතුළත මසා, සායම් පොවා, පෙරවීමට නොහැකි වුවහොත්, පිරිකර චෝලයක් වශයෙන් අධිෂ්ඨාන කොට දින දහය ඉක්මවිය යුතු බවත්, එසේ නොකළහොත් එය නිස්සග්ගිය (නිසඟි) වන බවත් මින් දක්වයි. එහෙයින්ම “සායම් පොවන ලද කාලයේ සිට තබා ගැනීම සුදුසු නොවේ, එසේ කළහොත් ඔහු ධුතාංග සොරෙක් නම් වේ” යැයි විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (විසුද්ධි. 1.25) දක්වා ඇත. “නැවත අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය” යන්න වනාහි සඟළ ආදී තුන් සිවුරු නමින් අධිෂ්ඨාන කොට පරිභෝග කිරීමට කැමති තැනැත්තා සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. අනෙක් අයට නම් කලින් කළ අධිෂ්ඨානයම ප්‍රමාණවත් බව දත යුතුය. “නැවත අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය” යන්නෙන් කප් බින්දුවක්ද තැබිය යුතු බව දක්වයි. “අධිෂ්ඨාන කෘත්‍යයක් නැත” යන්නෙන් කප් බින්දු තැබීමේ කෘත්‍යයක්ද නැති බව දක්වයි. “වඩා විශාල එකක්ම” යනාදී ලෙස දක්වා ඇත්තේ සියලු අධිෂ්ඨානයන්ට සාධාරණ ලක්ෂණයයි. එහි ලක්ෂණය මෙසේය: “නැවත අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය” යන්නෙහි, අධිෂ්ඨාන නොකළ සිවුරකට එක් කළ කොටස, අධිෂ්ඨාන නොකළ සිවුරේම කොටසක් වන බැවින් අධිෂ්ඨාන නොකළ ගණයට වැටේ. අධිෂ්ඨාන කළ එකෙහි අල්ප ප්‍රමාණය නිසා එය (අධිෂ්ඨාන කළ සිවුරේ) කොටසක් වුවහොත්, එය අධිෂ්ඨාන කළ ගණයටම වැටේ. එසේම අධිෂ්ඨාන කළ කොටසක්, අධිෂ්ඨාන නොකළ සිවුරක කොටසක් වුවහොත් එයද අධිෂ්ඨාන නොකළ ගණයට වැටේ. මෙහිදී දෙවැනි ස්තරය (පට) පමණක් නොව, තුන්වැනි ස්තරය ආදියද එසේමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, ...පෙ... දිරාගිය වස්ත්‍රවලින් සිව්පට සඟළ සිවුරක්ද ...පෙ... පාංශුකූල වස්ත්‍රයෙන් කැමති තාක් (පට ඇති සිවුරක්) අනුදනිමි” (මහාවග්ග 348) යැයි වදාළේ එහෙයිනි.

မုဋ္ဌိပဉ္စကာဒိတိစီဝရပ္ပမာဏယုတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘တိစီဝရံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ ပရိက္ခာရစောဠံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာတုံ. အဝသေသာ ဘိက္ခူတိ ဝက္ခမာနကာလေ နိသိန္နာ ဘိက္ခူ. တသ္မာ ဝဋ္ဋတီတိ ယထာ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုံ, န ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၅၈) ဝုတ္တံ, ဧဝံ ပရိက္ခာရစောဠမ္ပိ ဝုတ္တံ, န စဿ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော, န စ သင်္ခါပရိစ္ဆေဒေါ, တသ္မာ တီဏိပိ စီဝရာနိ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဣမာနိ စီဝရာနိ ပရိက္ခာရစောဠာနိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. နိဓာနမုခမေတန္တိ ဧတံ ပရိက္ခာရစောဠာဓိဋ္ဌာနံ နိဓာနမုခံ ဌပနမုခံ, အတိရေကစီဝရဋ္ဌပနကာရဏန္တိ အတ္ထော. ကထံ ဉာယတီတိ စေ, တေန ခေါ ပန သမယေန ဘိက္ခူနံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ တိစီဝရံ, အတ္ထော စ ဟောတိ ပရိဿာဝနေဟိပိ ထဝိကာဟိပိ. ဧတသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိက္ခာရစောဠက’’န္တိ အနုညာတတ္တာ ဘိက္ခူနဉ္စ ဧကမေဝ ပရိဿာဝနံ, ထဝိကာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ, န ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါတိ ပဋိက္ခေပါဘာဝတော ဝိကပ္ပနူပဂပစ္ဆိမပ္ပမာဏာနိ, အတိရေကပ္ပမာဏာနိ ဝါ ပရိဿာဝနာဒီနိ ပရိက္ခာရာနိ ကပ္ပန္တီတိ သိဒ္ဓံ. ပဌမံ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ, ပုန ပရိဟရိတုံ အသက္ကောန္တေန ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ[Pg.94], န တွေဝ အာဒိတောဝ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ဗဒ္ဓသီမာယ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမ္မုတိသမ္ဘဝတော စီဝရဝိပ္ပဝါသေ နေဝတ္ထိ ဒေါသောတိ န တတ္ထ ဒုပ္ပရိဟာရောတိ အာဟ ‘‘အဗဒ္ဓသီမာယ ဒုပ္ပရိဟာရ’’န္တိ.

‘තුන් සිවුර වනාහි’ (තිචීවරං පන) යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ, මිටි පහක් ආදී වූ තිචීවර ප්‍රමාණයට ගැලපෙන පරිදිය. ‘පිරිකර කඩක් අධිෂ්ඨාන කිරීමට’ (පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතුං) යනු, පිරිකර කඩක් බවට පත් කොට අධිෂ්ඨාන කිරීමයි. ‘සෙසු භික්ෂූන්’ (අවසේසා භික්ඛූ) යනු, ඒ ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේ එහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාය. එබැවින් සුදුසු වේ, යම් සේ “මහණෙනි, තුන් සිවුර අධිෂ්ඨාන කිරීමට අනුදනිමි, විකප්පනය නොකිරීමට” (මහාවග්ග. 358) යැයි වදාරන ලද්දේද, එලෙසම පිරිකර කඩ සම්බන්ධයෙන්ද වදාරන ලදී. එහි උපරිම සීමාවක් හෝ සංඛ්‍යා සීමාවක් දක්වා නැත. එබැවින් සිවුරු තුනම පච්චුද්ධරණය කොට, මේ සිවුරු පිරිකර කඩ ලෙස අධිෂ්ඨාන කොට පරිභෝග කිරීම සුදුසු වේ යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘මෙය නිදන් කරන ක්‍රමයකි’ (නිධානමුඛමේතං) යනු, මෙම පිරිකර කඩ අධිෂ්ඨානය තැන්පත් කිරීමේ ක්‍රමයක්, එනම් අතිරේක සිවුරු තබාගැනීමේ ක්‍රමයක් යන්නයි. එය කෙසේ දන්නේද යත්, එකල භික්ෂූන් වහන්සේලාට තුන් සිවුර සම්පූර්ණව තිබුණි. පෙරහන්කඩවලින් සහ පසුම්බිවලින්ද ප්‍රයෝජන තිබුණි. මේ කරුණෙහිදී “මහණෙනි, පිරිකර කඩක් අනුදනිමි” (අනුජානාමි භික්ඛවේ පරික්ඛාරචොළකං) යැයි අනුදැන වදාළ බැවින්ද, භික්ෂූන්ට ඇත්තේ එකම පෙරහන්කඩක් හෝ පසුම්බියක් පමණක්ය, දෙකක් හෝ තුනක් නොකැපය කියා ප්‍රතික්ෂේප කර නොමැති බැවින්ද, විකප්පනයට සුදුසු අවම ප්‍රමාණයේ හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමාණයේ පෙරහන්කඩ ආදී පිරිකර කැප වන බව සිද්ධ වේ. පළමුව තිචීවර අධිෂ්ඨානයෙන් අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. පසුව එය පරිහරණය කිරීමට නොහැකි වුවහොත්, පච්චුද්ධරණය කොට පිරිකර කඩක් ලෙස අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. මුල සිටම මෙසේ කළ යුතු යැයි වදාරා නැත. බද්ධ සීමාවෙහි අවිප්පවාස සීමා සම්මුතිය ඇති විය හැකි බැවින්, සිවුරෙන් වෙන්වීමේදී කිසිදු දෝෂයක් නැත. එහිදී සිවුර පරිහරණය කිරීම අපහසු නොවන බැවින්, “අබද්ධ සීමාවෙහි (පරිහරණය කිරීමේ) අපහසුව” (අබද්ධසීමාය දුප්පරිහාරං) යැයි වදාළහ.

၄၅. အတိရိတ္တပ္ပမာဏာယ ဆေဒနကံ ပါစိတ္တိယန္တိ အာဟ ‘‘အနတိရိတ္တပ္ပမာဏာ’’တိ. တတော ပရံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာတိ ဝဿိကမာသတော ပရံ အဓိဋ္ဌာနံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာ, ဣမိနာ စတုန္နံ ဝဿိကမာသာနံ ဥပရိ အဓိဋ္ဌာနံ တိဋ္ဌတီတိ ဝိညာယတိ, အသတော ပစ္စုဒ္ဓရာယောဂါ, ယဉ္စ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဝဿိကသာဋိကာ ဝဿာနမာသာတိက္ကမေနာပိ ကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒိ အာဗာဓဝူပသမေနာပိ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ သမန္တပါသာဒိကာယံ နတ္ထိ, ပရိဝါရဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘အတ္ထာပတ္တိ ဟေမန္တေ အာပဇ္ဇတိ, နော ဂိမှေ’’တိ ဧတ္ထ န တံ ဝုတ္တံ, ကတ္တိကပုဏ္ဏမာသိယာ ပစ္ဆိမေ ပါဋိပဒဒိဝသေ ဝိကပ္ပေတွာ ဌပိတံ ဝဿိကသာဋိကံ နိဝါသေန္တော ဟေမန္တေ အာပဇ္ဇတိ. ကုရုန္ဒိယံ ပန ‘‘ကတ္တိကပုဏ္ဏမဒိဝသေ အပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဟေမန္တေ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ သုဝုတ္တံ. ‘‘စာတုမာသံ အဓိဋ္ဌာတုံ, တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတု’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မဟာအဋ္ဌကထာယံ နိဝါသနပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ, ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ပန အပစ္စုဒ္ဓါရပစ္စယာ, တသ္မာ ကုရုန္ဒိယံ ဝုတ္တနယေနပိ ဝဿိကသာဋိကာ ဝဿာနာတိက္ကမေပိ အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတီတိ ပညာယတိ. အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနေသု စ ဝဿာနမာသအာဗာဓာနံ ဝိဂမေ ဝိဇဟနံ မာတိကာဋ္ဌကထာယမ္ပိ န ဥဒ္ဓဋံ, တသ္မာ သမန္တပါသာဒိကာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) အာဂတနယေန ယာဝ ပစ္စုဒ္ဓါရာ အဓိဋ္ဌာနံ တိဋ္ဌတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

45. නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගියහොත් කැපීමට නියමිත පාචිත්තිය ඇවැත් වේ යන්න සලකා ‘නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා නොගිය’ (අනතිරිත්තප්පමාණා) යැයි වදාළහ. ‘ඉන්පසු පච්චුද්ධරණය කොට විකප්පනය කළ යුතුය’ යනු, වැසි සාර මසින් පසු අධිෂ්ඨානය පච්චුද්ධරණය කොට විකප්පනය කළ යුතුය යන්නයි. මෙයින් වැසි සාර මසට වඩා වැඩි කාලයක් අධිෂ්ඨානය පවතින බව වටහාගත හැකිය. මක්නිසාද යත්, නැති දෙයක් පච්චුද්ධරණය කළ නොහැකි බැවිනි. මාතිකා අටුවාවෙහි (කංඛාවිතරණී කඨිනසික්ඛාපද වර්ණනාවෙහි) “වැසි සළුව, වස් මාසය ඉක්මවීමෙන් ද, කැසීම් ආදී රෝග සුවවීමෙන් ද අධිෂ්ඨානයෙන් මිදෙයි” යැයි යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය සමන්තපාසාදිකාවෙහි දක්නට නැත. පරිවාර අටුවාවෙහි ද, “හේමන්ත සෘතුවෙහි ඇවැත් වේ, ගිම්හානයෙහි නොවේ” යන්නෙහි ඒ බව වදාරා නැත. ඉල් පුර පසළොස්වක පොහොයට පසු පළමු වන පාඩිපද දිනයෙහි විකප්පනය කොට තබන ලද වැසි සළුවක් පොරවන්නේ නම් හේමන්ත සෘතුවෙහි ඇවැත් සිදු වේ. කුරුන්දි අටුවාවෙහි වනාහි “ඉල් පුර පසළොස්වක දිනයේදී පච්චුද්ධරණය නොකොට හේමන්ත සෘතුවෙහි ඇවැත් වේ” යැයි වදාරන ලදී. එයද මැනවින් වදාරන ලද්දකි. “සාර මසක් අධිෂ්ඨාන කිරීමටත්, ඉන්පසු විකප්පනය කිරීමටත්” වදාරන ලදී. එහි මහා අටුවාවෙහි හැඳීම හේතුවෙන් දුක්කටා ඇවැත් වේ යැයි වදාරන ලද අතර, කුරුන්දි අටුවාවෙහි පච්චුද්ධරණය නොකිරීම හේතුවෙන් ඇවැත් වේ යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් කුරුන්දි අටුවාවෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන්ද වැසි සළුව, වස් මාස ඉක්ම ගියද අධිෂ්ඨානයෙන් නොමිදෙන බව වටහාගත හැකිය. අධිෂ්ඨානයෙන් මිදීම සම්බන්ධයෙන් වස් මාස ඉක්මවීම හා රෝග සුවවීමෙන් මිදෙන බව මාතිකා අටුවාවෙන්ද ඉවත් කර නැත. එබැවින් සමන්තපාසාදිකාවෙහි දක්වා ඇති පරිදි, පච්චුද්ධරණය කරන තෙක්ම අධිෂ්ඨානය පවතින බව තේරුම් ගත යුතුය.

နဟာနတ္ထာယ အနုညာတတ္တာ ‘‘ဝဏ္ဏဘေဒမတ္တရတ္တာပိ စေသာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒွေ ပန န ဝဋ္ဋန္တီတိ ဣမိနာ သံဃာဋိအာဒီသုပိ ဒုတိယအဓိဋ္ဌာနံ န ရုဟတိ, တံ အတိရေကစီဝရံ ဟောတီတိ [Pg.95] ဒဿေတိ. မဟာပစ္စရိယံ စီဝရဝသေန ပရိဘောဂကိစ္စဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘အနာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ သေနာသနပရိဘောဂတ္ထာယ ဒိန္နပစ္စတ္ထရဏေ ဝိယ. ယံ ပန ‘‘ပစ္စတ္ထရဏမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ သေနာသနတ္ထာယေဝါတိ နိယမိတံ န ဟောတိ နဝသု စီဝရေသု ဂဟိတတ္တာ, တသ္မာ အတ္တနော နာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ နိဒဟိတွာ ပရိက္ခာရစောဠံ ဝိယ ယထာ တထာ ဝိနိယုဇ္ဇိတမေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ, ပါဝါရောကောဇဝေါတိ ဣမေသမ္ပိ ပစ္စတ္ထရဏာဒိနာ လောကေပိ ဝေါဟရဏတော သေနာသနပရိက္ခာရတ္ထာယ ဒိန္နပစ္စတ္ထရဏတော ဝိသုံ ဂဟဏံ ကတံ. သစေ အဝသာနေ အပရာဝဿိကသာဋိကာ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ, ပုရိမဝဿိကသာဋိကံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာတိ ဝဒန္တိ.

ස්නානය කිරීම පිණිස අනුදැන වදාරන ලද බැවින්, “වර්ණය පමණක් වෙනස් වන සේ සායම් කරන ලද්දක් වුවද මෙය සුදුසු වේ” (වණ්ණභේදමත්ත රත්තාපි චේසා වට්ටති) යැයි වදාරන ලදී. “දෙකක් වනාහි නුසුදුසුය” (ද්වේ පන න වට්ටන්ති) යන්නෙන්, සඟළ සිවුර ආදියේදී ද දෙවන අධිෂ්ඨානයක් සිදු කළ නොහැකි බවත්, එය අතිරේක සිවුරක් වන බවත් පෙන්වා දෙයි. මහාපච්චරියෙහි, සිවුරු වශයෙන් පරිභෝජනය කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැති බව සලකා, සේනාසන පරිභෝජනය පිණිස දෙන ලද ඇතිරිල්ලකදී මෙන් “ඇවැත් නැත” (අනාපත්ති) යැයි වදාරන ලදී. “ඇතිරිල්ල ද අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය” යැයි යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය සේනාසන සඳහාම යැයි නියම කර නැත. මක්නිසාද යත්, එය නවවිධ සිවුරු ගණයට ඇතුළත් වන බැවිනි. එබැවින් තමන්ගේ නමින් අධිෂ්ඨාන කොට, තැන්පත් කොට, පිරිකර කඩක් මෙන් කැමති පරිදි පරිහරණය කළ යුතු බව වටහාගත යුතුය. ‘පාවාර’ (පොරෝනා සළුව) සහ ‘කොජව’ (ඝන ඇතිරිල්ල) යන මෙයින් ද ඇතිරිලි ආදී වශයෙන් ලෝකයෙහි ද ව්‍යවහාර වන බැවින්, සේනාසන පිරිකර සඳහා දෙන ලද ඇතිරිල්ලෙන් වෙන් කොට දක්වන ලදී. ඉදින් අවසානයේදී තවත් වැසි සළුවක් ලැබුණහොත්, කලින් තිබූ වැසි සළුව පච්චුද්ධරණය කොට විකප්පනය කර, (අලුත් වැසි සළුව) අධිෂ්ඨාන කළ යුතු යැයි (ආචාර්යවරු) පවසති.

နိသီဒနမှိ ပမာဏယုတ္တန္တိ ‘‘ဒီဃတော သုဂတဝိဒတ္ထိယာ ဒွေ ဝိဒတ္ထိယော, ဝိတ္ထာရတော ဒိယဍ္ဎံ, ဒသာ ဝိဒတ္ထီ’’တိဣမိနာ ပမာဏေန ယုတ္တံ, တံ ပန မဇ္ဈိမပုရိသဟတ္ထသင်္ခါတေန ဝဍ္ဎကီဟတ္ထေန ဒီဃတော တိဟတ္ထံ ဟောတိ, ဝိတ္ထာရတော ဆဠင်္ဂုလာဓိကဒွိဟတ္ထံ, ဒသာ ဝိဒတ္ထာဓိကဟတ္ထံ, ဣဒါနိ မနုဿာနံ ပကတိဟတ္ထေန ဒီဃတော ဝိဒတ္ထာဓိကစတုဟတ္ထံ ဟောတိ, ဝိတ္ထာရတော နဝင်္ဂုလာဓိကတိဟတ္ထံ, ဒသာ ဆဠင်္ဂုလာဓိကဒွိဟတ္ထာ, တတော ဦနံ ဝဋ္ဋတိ, န အဓိကံ ‘‘တံ အတိက္ကာမယတော ဆေဒနကံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၅၃၃) ဝုတ္တတ္တာ. ကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒိယာ ပမာဏိကာတိ ‘‘ဒီဃတော စတဿော ဝိဒတ္ထိယော သုဂတဝိဒတ္ထိယာ, တိရိယံ ဒွေ ဝိဒတ္ထိယော’’တိ (ပါစိ. ၅၃၈) ဝုတ္တတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပမာဏယုတ္တာ, သာ ပန ဝဍ္ဎကီဟတ္ထေန ဒီဃတော ဆဟတ္ထာ ဟောတိ, ဝိတ္ထာရတော တိဟတ္ထာ, ဣဒါနိ ပကတိဟတ္ထေန ပန ဒီဃတော နဝဟတ္ထာ ဟောတိ, တိရိယတော ဝိဒတ္ထာဓိကစတုဟတ္ထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိကပ္ပနူပဂပစ္ဆိမစီဝရပ္ပမာဏံ ပရိက္ခာရစောဠန္တိ ဧတ္ထ ပန ဝိကပ္ပနူပဂပစ္ဆိမစီဝရပ္ပမာဏံ [Pg.96] နာမ သုဂတင်္ဂုလေန ဒီဃတော အဋ္ဌင်္ဂုလံ ဟောတိ, တိရိယတော စတုရင်္ဂုလံ, ဝဍ္ဎကီဟတ္ထေန ဒီဃတော ဧကဟတ္ထံ ဟောတိ, တိရိယတော ဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏံ, ဣဒါနိ ပကတိဟတ္ထေန ပန ဒီဃတော ဝိဒတ္ထာဓိကဟတ္ထံ ဟောတိ, တိရိယတော ဆဠင်္ဂုလာဓိကဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏံ. တေနာဟ ‘‘တဿ ပမာဏ’’န္တိအာဒိ.

නිසීදනයෙහි (හිඳගන්නා ඇතිරිල්ලෙහි) ප්‍රමාණවත් වූයේ යනු: ‘දිගින් සුගත වියතින් වියත් දෙකක් ද, පළලින් එකහමාරක් ද, වාටිය වියතක් ද වේ’ යන මේ ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත වීමයි. එය මධ්‍යම පුරුෂයෙකුගේ අතින් මනිනු ලබන වඩු රියනින් නම් දිගින් රියන් තුනක් ද, පළලින් අඟල් හයක් සහිත රියන් දෙකක් ද, වාටිය වියතක් සහිත රියනක් ද වෙයි. දැන් කාලයේ මිනිසුන්ගේ සාමාන්‍ය රියනින් නම් දිගින් වියතක් සහිත රියන් හතරක් ද, පළලින් අඟල් නවයක් සහිත රියන් තුනක් ද, වාටිය අඟල් හයක් සහිත රියන් දෙකක් ද වෙයි. ‘එම ප්‍රමාණය ඉක්මවන්නහුට කපා දැමිය යුතු පාචිත්තිය ඇවතක් වේ’ (පාචි. 533) යැයි වදාරා ඇති හෙයින් ඊට වඩා අඩු වීම සුදුසු ය, වැඩි වීම නොසුදුසු ය. කැසීම වසන සිවුරෙහි (කණ්ඩුපටිච්ඡාදියෙහි) ප්‍රමාණය නම්: ‘දිගින් සුගත වියතින් වියත් හතරක් ද, පළලින් වියත් දෙකක් ද වේ’ (පාචි. 538) යැයි වදාරා ඇති බැවින් මෙකී ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත වීමයි. එය වඩු රියනින් දිගින් රියන් හයක් ද, පළලින් රියන් තුනක් ද වන අතර, දැන් කාලයේ සාමාන්‍ය රියනින් දිගින් රියන් නවයක් ද, පළලින් වියතක් සහිත රියන් හතරක් ද වන බව දත යුතුය. විකප්පනයට සුදුසු අවම සිවුරු ප්‍රමාණය වන පරික්ඛාරචෝළය (පිරිකර කඩ) යන්නෙහි: විකප්පනයට සුදුසු අවම සිවුරු ප්‍රමාණය නම් සුගත අඟලෙන් දිගින් අඟල් අටක් ද, පළලින් අඟල් හතරක් ද වෙයි. වඩු රියනින් දිගින් රියන් එකක් ද, පළලින් වියතක් ද වෙයි. දැන් කාලයේ සාමාන්‍ය රියනින් දිගින් වියතක් සහිත රියන් එකක් ද, පළලින් අඟල් හයක් සහිත වියතක ප්‍රමාණය ද වෙයි. එහෙයින් ‘එහි ප්‍රමාණය’ යනාදිය වදාරන ලදී.

ဘေသဇ္ဇတ္ထာယာတိအာဒီသု အတ္တနော သန္တကဘာဝတော မောစေတွာ ဌပိတံ သန္ဓာယ ‘‘အနဓိဋ္ဌိတေပိ နတ္ထိ အာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ဣဒံ ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ, ဣဒံ မာတုယာ’’တိ ဝိဘဇိတွာ သကသန္တကဘာဝတော မောစေတွာ ဌပေန္တေန အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣမိနာ ဘေသဇ္ဇံ စေတာပေဿာမိ, ဣဒံ မာတုယာ ဒဿာမီ’’တိ ဌပေန္တေန ပန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝါတိ ဝဒန္တိ. သေနာသနပရိက္ခာရတ္ထာယ ဒိန္နပစ္စတ္ထရဏေတိ ဧတ္ထ အနိဝါသေတွာ အပါရုပိတွာ ကေဝလံ မဉ္စပီဌေသုယေဝ အတ္ထရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိယမာနံ ပစ္စတ္ထရဏံ အတ္တနော သန္တကမ္ပိ အနဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ, ဟေဋ္ဌာ ပန ပစ္စတ္ထရဏမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝါတိ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ အတ္တနော သန္တကံ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝါတိ အမှာကံ ခန္တိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. တန္တေ ဌိတံယေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ပစ္ဆာ ဝီတဋ္ဌာနံ အဓိဋ္ဌိတမေဝ ဟောတိ, ပုန အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ နတ္ထိ. သစေ ပန ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတွာ အန္တရန္တရာ ဝီတံ ဟောတိ, ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ဝဒန္တိ. ဧသေဝ နယောတိ ဝိကပ္ပနူပဂပ္ပမာဏမတ္တေ ဝီတေ တန္တေ ဌိတံယေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

‘බෙහෙත් පිණිස’ යනාදී තැන්හි තමාගේ අයිතියෙන් මුදා තබන ලද දෙය අරභයා ‘අධිෂ්ඨාන නොකළ ද ඇවතක් නැත’ යැයි වදාරන ලදී. ‘මෙය බෙහෙත් පිණිස ය, මෙය මවට ය’ යැයි බෙදා වෙන් කොට, තමාගේ අයිතියෙන් මුදා තබන්නහුට අධිෂ්ඨාන කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත යන්න මෙහි අදහසයි. නමුත් ‘මම මෙයින් බෙහෙත් මිලදී ගන්නෙමි, මෙය මවට දෙන්නෙමි’ යැයි සිතා තබන්නහු විසින් නම් එය අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ම යැයි ආචාර්යවරු පවසති. ‘සෙනසුන් පිරිකර පිණිස දෙන ලද ඇතිරිල්ලෙහි’ යන්නෙහි: නොඇඳ, නොපොරවා හුදෙක් ඇඳ පුටු මත ම අතුරා පරිභෝග කරනු ලබන ඇතිරිල්ල තමා සන්තක වූවක් වුව ද අධිෂ්ඨාන නොකර සිටීම සුදුසු යැයි පවසති. නමුත් පහත විස්තරයේ දී ඇතිරිල්ල ද අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ම යැයි විශේෂයකින් තොරව වදාරා ඇති බැවින්, තමා සන්තක දෙය අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ම ය යන්න අපගේ කැමැත්ත (මතය) වෙයි; මෙය විමසා බලා ගත යුතුය. ‘වියන රාමුවෙහි තිබියදීම අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය’ යන්නෙහි: පසුව වියන ලද කොටස ද අධිෂ්ඨාන කරන ලද ම වෙයි, නැවත අධිෂ්ඨාන කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. නමුත් සීමාවන් දක්වමින් අතරින් පතර වියන ලද්දේ නම්, නැවත අධිෂ්ඨාන කළ යුතු යැයි පවසති. මෙම ක්‍රමයම විකප්පනයට සුදුසු ප්‍රමාණයට පමණක් වියූ කල්හි, වියන රාමුවේ තිබියදීම අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය යන අර්ථයට ද අදාළ වේ.

၄၆. ‘‘ဟီနာယာဝတ္တနေနာတိ ‘သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယ ဂိဟိဘာဝူပဂမနေနာ’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ, တံ ယုတ္တံ အညဿ ဒါနေ ဝိယ စီဝရေ နိရာလယဘာဝေနေဝ ပရိစ္စတ္တတ္တာ. ကေစိ ပန ‘ဟီနာယာဝတ္တနေနာတိ ဘိက္ခုနိယာ ဂိဟိဘာဝူပဂမနေနေဝါတိ ဧတမတ္ထံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခု ပန ဝိဗ္ဘမန္တောပိ ယာဝ သိက္ခံ န ပစ္စက္ခာတိ, တာဝ ဘိက္ခုယေဝါတိ အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတီ’တိ [Pg.97] ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ ‘ဘိက္ခုနိယာ ဟီနာယာဝတ္တနေနာ’တိ ဝိသေသေတွာ အဝုတ္တတ္တာ. ဘိက္ခုနိယာ ဟိ ဂိဟိဘာဝူပဂမနေန အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနံ ဝိသုံ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ တဿာ ဝိဗ္ဘမနေနေဝ အဿမဏီဘာဝတော. သိက္ခာပစ္စက္ခာနေနာတိ ပန ဣဒံ သစေ ဘိက္ခုလိင်္ဂေ ဌိတောဝ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာတိ, တဿ ကာယလဂ္ဂမ္ပိ စီဝရံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၉) ပန ‘‘ဟီနာယာဝတ္တနေနာတိ ဣဒံ အန္တိမဝတ္ထုံ အဇ္ဈာပဇ္ဇိတွာ ဘိက္ခုပဋိညာယ ဌိတဿ စေဝ တိတ္ထိယပက္ကန္တဿ စ ဘိက္ခုနိယာ စ ဘိက္ခုနိဘာဝေ နိရပေက္ခတာယ ဂိဟိလိင်္ဂတိတ္ထိယလိင်္ဂဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယ ဂိဟိဘာဝူပဂမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ, တဒါပိ တဿ ဥပသမ္ပန္နတ္တာ စီဝရဿ စ တဿ သန္တကတ္တာ ဝိဇဟနတော’’တိ ဝုတ္တံ, ဣတိ ဣမာနိ ဒွေ ဝစနာနိ အညမညဝိရုဒ္ဓါနိ ဟုတွာ ဒိဿန္တိ.

46. ‘හීනායාවත්තනයෙන් (ලාමක ගිහිභාවයට හැරී යාමෙන්)’ යන්න ‘ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකොට ගිහිභාවයට පැමිණීමෙන්’ යැයි ග්‍රන්ථිපද තුනෙහිම දක්වා ඇත. අන් අයෙකුට දීමේ දී මෙන්, සිවුර කෙරෙහි කිසිදු ආලයයක් (ඇල්මක්) නැතිව ම එය අත්හරින ලද බැවින් එම අර්ථකථනය සුදුසු ය. නමුත් ඇතැම්හු, ‘හීනායාවත්තනයෙන් යනු භික්ෂුණියක ගිහිභාවයට පැමිණීම ම යැයි අර්ථ ගෙන, භික්ෂුවක් වනාහි සිවුරු හැර ගිය ද යම්තාක් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකරයි ද, ඒ තාක් ඔහු භික්ෂුවක් ම වන බැවින් අධිෂ්ඨානය අත් නොහරින්නේ ය’ යැයි පවසති. ‘භික්ෂුණියකගේ හීනායාවත්තනයෙන්’ යැයි විශේෂ කොට වදාරා නැති බැවින් එය පිළිගත යුතු නොවේ. භික්ෂුණියක ගිහිභාවයට පැමිණීමෙන් අධිෂ්ඨානය අත්හැරී යාම ගැන වෙනම කිවයුතු දෙයක් නැත, මන්ද ඇය සිවුරු හැරීමෙන් ම මහණ නොවන තත්ත්වයට පත්වන බැවිනි. ‘ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්’ යන්න වනාහි, ඉදින් භික්ෂු වෙස්හි සිටියදීම ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කරයි නම්, ඔහුගේ කයෙහි ස්පර්ශව පවතින සිවුරෙහි පවා අධිෂ්ඨානය අත්හැරෙන්නේ යැයි දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දක් බව සාරත්ථදීපනියෙහි සඳහන් වේ. විමතිවිනෝදනියෙහි නම්, ‘හීනායාවත්තනයෙන් යනු පාරාජිකා ඇවතට පැමිණ භික්ෂු ප්‍රතිඥාවෙහි සිටින්නා ද, තීර්ථකයන් වෙත ගිය තැනැත්තා ද, භික්ෂුණී භාවය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැති බැවින් ගිහි වෙස් හෝ තීර්ථක වෙස් ගැනීම ද අරභයා වදාරන ලද්දකි. ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකොට ගිහිභාවයට පැමිණීම අරභයා වදාරන ලද්දක් යැයි ඇතැම්හු පවසති. එය නොසැලකිය යුතුය, මන්ද එකල්හි ද ඔහු උපසම්පන්න බැවින් සහ සිවුර ඔහු සන්තක බැවින් අධිෂ්ඨානය අත්හැරී නොයන හෙයිනි’ යැයි දක්වා ඇත. මෙසේ මේ වචන දෙක එකිනෙකට පරස්පරව පෙනේ.

အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဟီနာယာဝတ္တနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနေနာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ ဟီနာယာဝတ္တန္တေ သတိ သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခန္တေပိ စီဝရံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ, သိက္ခံ ပစ္စက္ခန္တေ သတိ ဟီနာယ အနာဝတ္တန္တေပီတိ အဓိပ္ပာယော ဒိဿတိ, တသ္မာ သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယ ကေဝလံ ဂိဟိဘာဝံ ဥပဂစ္ဆန္တဿ ကိဉ္စာပိ ဘိက္ခုဘာဝေါ အတ္ထိ, စီဝရဿ စ တဿ သန္တကတ္တာ ဝိဇဟနံ, တထာပိ ‘‘ဟီနာယာဝတ္တနေနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဂိဟိဘာဝူပဂမနေနေဝ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနံ သိယာ ယထာ တံ လိင်္ဂပရိဝတ္တနေန. ဂိဟိဘာဝံ အနုပဂန္တွာ စ ကေဝလံ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ကရောန္တဿ ကိဉ္စာပိ ဘိက္ခုလိင်္ဂံ အတ္ထိ, စီဝရဿ စ တဿ သန္တကတ္တာ ဝိဇဟနံ, တထာပိ ‘‘သိက္ခာပစ္စက္ခာနေနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သိက္ခာပစ္စက္ခာနေနေဝ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနံ သိယာ ယထာ တံ ပစ္စုဒ္ဓရဏေ, တသ္မာ ဘိက္ခု ဝါ ဟောတု ဘိက္ခုနီ ဝါ, ဟီနာယာဝတ္တိဿာမီတိ [Pg.98] စိတ္တေန ဂိဟိလိင်္ဂဂ္ဂဟဏေန စီဝရံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ. သိက္ခာပစ္စက္ခာနေန ပန ဘိက္ခုဿေဝ စီဝရံ ဘိက္ခုနိယာ သိက္ခာပစ္စက္ခာနာဘာဝါတိ အယမမှာကံ ခန္တိ. အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နကတိတ္ထိယပက္ကန္တကာနံ ပန စီဝရဿ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနံ အဋ္ဌကထာယံ အနာဂတတ္တာ တေသဉ္စ ဟီနာယာဝတ္တာနဝေါဟာရာဘာဝါ ဝိစာရေတဗ္ဗံ.

නමුත් අටුවාවෙහි ‘හීනායාවත්තනයෙන් සහ ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්’ යැයි වෙන වෙනම වදාරා ඇති හෙයින්, ගිහිභාවයට හැරී යන කල්හි ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකළ ද සිවුරෙහි අධිෂ්ඨානය අත්හැරී යයි; ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කරන කල්හි ගිහිභාවයට හැරී නොගිය ද අධිෂ්ඨානය අත්හැරී යයි යන්න එහි අදහස ලෙස පෙනේ. එහෙයින්, ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකොට හුදෙක් ගිහිභාවයට පැමිණෙන්නහුට යම් හෙයකින් භික්ෂුභාවය පවතී ද, සිවුර ඔහු සන්තක බැවින් අධිෂ්ඨානය අත්හැරී නොයන්නේ ද, එසේ වුව ද ‘හීනායාවත්තනයෙන්’ යැයි වදාරා ඇති හෙයින්, ලිංග පරිවර්තනයකදී (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය වෙනස් වීමේදී) මෙන් ගිහිභාවයට පැමිණීමෙන්ම අධිෂ්ඨානය අත්හැරී යාම සිදුවිය යුතුය. ගිහිභාවයට නොපැමිණ හුදෙක් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පමණක් කරන්නහුට යම් හෙයකින් භික්ෂු වෙස් පවතී ද, සිවුර ඔහු සන්තක බැවින් අධිෂ්ඨානය අත්හැරී නොයන්නේ ද, එසේ වුව ද ‘ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්’ යැයි වදාරා ඇති හෙයින්, ප්‍රත්‍යුද්ධරණයකදී (අධිෂ්ඨානය ඉවත් කිරීමකදී) මෙන් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්ම අධිෂ්ඨානය අත්හැරී යාම සිදුවිය යුතුය. එහෙයින් භික්ෂුවක් හෝ වේවා, භික්ෂුණියක් හෝ වේවා, ‘මම ගිහිභාවයට හැරී යන්නෙමි’ යන අදහසින් ගිහි වෙස් ගැනීමෙන් සිවුරෙහි අධිෂ්ඨානය අත්හැරී යයි. නමුත් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අධිෂ්ඨානය අත්හැරී යාම සිදුවන්නේ භික්ෂුවකගේ පමණි, මන්ද භික්ෂුණියකට ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොමැති බැවිනි. මෙය අපගේ කැමැත්ත (මතය) වෙයි. පාරාජිකා ඇවතට පැමිණි අයගේ සහ තීර්ථකයන් වෙත ගිය අයගේ සිවුරෙහි අධිෂ්ඨානය අත්හැරී යාම අටුවාවෙහි සඳහන් නොවන හෙයින් ද, ඔවුන් කෙරෙහි ‘හීනායාවත්තන’ (ගිහිභාවයට හැරී යාම) යන ව්‍යවහාරය නොමැති හෙයින් ද, ඒ පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය.

ကနိဋ္ဌင်္ဂုလိနခဝသေနာတိ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတိ. ဩရတော ပရတောတိ ဧတ္ထ စ ‘‘ဩရတော ဆိဒ္ဒံ အဓိဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒတိ, ပရတော န ဘိန္ဒတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကထံ ဩရပရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ? ယထာ နဒီပရိစ္ဆိန္နေ ပဒေသေ မနုဿာနံ ဝသနဒိသာဘာဂေ တီရံ ဩရိမံ နာမ ဟောတိ, ဣတရဒိသာဘာဂေ တီရံ ပါရိမံ နာမ, တထာ ဘိက္ခူနံ နိဝါသနပါရုပနဋ္ဌာနဘူတံ စီဝရဿ မဇ္ဈဋ္ဌာနံ ယထာဝုတ္တဝိဒတ္ထိအာဒိပ္ပမာဏဿ ပဒေသဿ ဩရံ နာမ, စီဝရပရိယန္တဋ္ဌာနံ ပရံ နာမ, ဣတိ လောကတော ဝါ ယထာ စ ဩရတော ဘောဂံ ပရတော အန္တံ ကတွာ စီဝရံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တေ ဘိက္ခုနော အဘိမုခဋ္ဌာနံ ဩရံ နာမ, ဣတရဋ္ဌာနံ ပရံ နာမ, ဧဝံ ဘိက္ခူနံ နိဝါသနပါရုပနဋ္ဌာနံ ဩရံ နာမ, ဣတရံ ပရံ နာမ. ဧဝံ သာသနတော ဝါ ဩရပရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနေဝ ယော ပန ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနေ ပဌမံ အဂ္ဂဠံ ဒတွာ ပစ္ဆာ ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနံ ဆိန္ဒိတွာ အပနေတိ, အဓိဋ္ဌာနံ န ဘိဇ္ဇတိ. မဏ္ဍလပရိဝတ္တနေပိ ဧသေဝ နယောတိ သကလသ္မိံ စီဝရေ အဓိဋ္ဌာနဘိဇ္ဇနာဘိဇ္ဇနဘာဝေါ ဒဿိတော. တေန ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၆၉) ‘‘ဧသ နယောတိ ဣမိနာ ပမာဏယုတ္တေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဆိဒ္ဒေ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီတိအာဒိအတ္ထံ သင်္ဂဏှာတီ’’တိ.

"සුළැඟිල්ලේ නියපොතු ප්‍රමාණයෙන්" යන්නෙන් පහළම සීමාව දක්වයි. "මෙපිටින් සහ එපිටින්" යන මෙහි "මෙපිටින් සිදුවන සිදුර අධිට්ඨානය බිඳ දමයි, එපිටින් සිදුවන සිදුර අධිට්ඨානය නොබිඳියි" යනුවෙන් දක්වා ඇත. මෙපිට සහ එපිට බව කෙසේ තේරුම් ගත යුතුද? යම් සේ ගඟකින් වෙන් වූ ප්‍රදේශයක මිනිසුන් වසන පැත්තේ තීරය 'මෙතෙර' (ඕරිම) නම් වේද, අනෙක් පැත්තේ තීරය 'එතෙර' (පාරිම) නම් වේද, එසේම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ හැඳීම සහ පෙරවීම සිදුකරන ස්ථානය වූ සිවුරේ මැද කොටසෙහි, කලින් සඳහන් කළ වියත් ආදී ප්‍රමාණයට මෙපිට කොටස 'මෙපිට' (ඕර) නම් වන අතර, සිවුරේ කෙළවර කොටස 'එපිට' (පර) නම් වේ. මෙසේ ලෝක සම්මුතියෙන් හෝ, යම් සේ 'මෙපිටින් සිවුරු රැල්ල ද එපිටින් කෙළවර ද කොට සිවුර තැබිය යුතුය' කී කල්හි භික්ෂුවගේ ඉදිරිපිට ඇති කොටස 'මෙපිට' (ඕර) නම් වේද, අනෙක් පැත්ත 'එපිට' (පර) නම් වේද, එසේම භික්ෂූන්ගේ හැඳීම සහ පෙරවීම සිදුවන කොටස 'මෙපිට' (ඕර) වන අතර, අනෙක් කොටස 'එපිට' (පර) වේ. මෙසේ ශාසනික ක්‍රමයෙන් ද මෙපිට සහ එපිට බව තේරුම් ගත යුතුය. එහෙයින්ම, යමෙක් දිරාගිය (දුර්වල) ස්ථානයට පළමුව අණ්ඩයක් දමා, පසුව එම දිරාගිය කොටස කපා ඉවත් කරන්නේ නම්, අධිට්ඨානය බිඳී නොයයි. සිවුරු මණ්ඩල මාරු කිරීමේදී ද (පැල්ලම් මාරු කිරීමේදී ද) මේ ක්‍රමයම වේ යැයි මුළු සිවුරෙහිම අධිට්ඨානය බිඳෙන නොබිඳෙන ආකාරය දක්වා ඇත. එබැවින් විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි.වි.ටී. 1.469) "මේ ක්‍රමයයි" යන්නෙන්, ප්‍රමාණයෙන් යුත් යම් තැනක සිදුරක් ඇති වූ කල අධිට්ඨානය නැති වී යයි යන ආදී අර්ථය එකතු කර ගනු ලැබේ යැයි පවසන ලදී.

ခုဒ္ဒကံ စီဝရန္တိ မုဋ္ဌိပဉ္စကာဒိဘေဒပ္ပမာဏတော အနူနမေဝ ခုဒ္ဒကစီဝရံ. မဟန္တံ ဝါ ခုဒ္ဒကံ ကရောတီတိ ဧတ္ထ တိဏ္ဏံ စီဝရာနံ စတူသု ပဿေသု ယသ္မိံ ပဒေသေ ဆိဒ္ဒံ အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတိ, တသ္မိံ [Pg.99] ပဒေသေ သမန္တတော ဆိန္ဒိတွာ ခုဒ္ဒကံ ကရောန္တဿ အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘မဟန္တံ ဝါ ခုဒ္ဒကံ ဝါ ကရောတီတိ ဧတ္ထ အတိမဟန္တံ စီဝရံ မုဋ္ဌိပဉ္စကာဒိပစ္ဆိမပ္ပမာဏယုတ္တံ ကတွာ သမန္တတော ဆိန္ဒနေနပိ ဝိစ္ဆိန္ဒနကာလေ ဆိဇ္ဇမာနဋ္ဌာနံ ဆိဒ္ဒသင်္ခံ န ဂစ္ဆတိ, အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတိ ဧဝါတိ သိဇ္ဈတိ, ‘ဃဋေတွာ ဆိန္ဒတိ န ဘိဇ္ဇတီ’တိ ဝစနေန စ သမေတိ. ပရိက္ခာရစောဠံ ပန ဝိကပ္ပနူပဂပစ္ဆိမပ္ပမာဏတော ဦနံ ကတွာ ဆိဒ္ဒံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ အဓိဋ္ဌာနဿ အနိဿယတ္တာ, တာနိ ပုန ဗဒ္ဓါနိ ဃဋိတာနိ ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘ဝဿိကသာဋိကစီဝရေ ဒွိဓာ ဆိန္နေ ယဒိပိ ဧကေကံ ခဏ္ဍံ ပစ္ဆိမပ္ပမာဏံ ဟောတိ, ဧကသ္မိံယေဝ ခဏ္ဍေ အဓိဋ္ဌာနံ တိဋ္ဌတိ, န ဣတရသ္မိံ, ဒွေ ပန န ဝဋ္ဋန္တီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ နိသီဒနကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ ဝဒန္တီ’’တိ.

"කුඩා සිවුර" යනු මිටි පහක් ආදී ප්‍රමාණයට වඩා අඩු නොවන කුඩා සිවුරකි. "මහත් වූ හෝ සිවුරක් කුඩා කරයි" යන්නෙහි, තුන් සිවුරෙහි සිව් කොනෙහි යම් ස්ථානයක සිදුරක් ඇති වුවද අධිට්ඨානය නොබිඳේ ද, එම ස්ථානය වටින කපා කුඩා කරන්නාට අධිට්ඨානය බිඳී නොයන බව අදහසයි. නමුත් විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: "විශාල හෝ කුඩා කරන්නේය" යන්නෙහි, ඉතා විශාල සිවුරක් මිටි පහක් ආදී අවම ප්‍රමාණයට අනුව සකස් කර වටින් කැපීමේදී ද, කපන අවස්ථාවේදී කපනු ලබන ස්ථානය සිදුරක් ලෙස නොසැලකේ, අධිට්ඨානය නොබිඳේ යන්නම සිද්ධ වේ. "මසා කපන්නේ නම් නොබිඳේ" යන වචනය සමඟ ද මෙය ගැළපේ. නමුත් පිරිකර රෙදි කඩ (පරික්ඛාරචෝළය) විකප්පනයට සුදුසු අවම ප්‍රමාණයට වඩා අඩු කිරීමෙන් සිදුරක් ඇති වුවහොත් අධිට්ඨානය බිඳේ. මන්ද අධිට්ඨානයට පිහිටක් (නිශ්‍රයක්) නොමැති බැවිනි. ඒවා නැවත මසා සම්බන්ධ කළ විට නැවත අධිට්ඨානය කළ යුතු බවම දත යුතුය. ඇතැම් කෙනෙක් පවසන්නේ "වැසි සළු සිවුර දෙකට කැපූ විට, එක් එක් කොටස අවම ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත වුවද, අධිට්ඨානය පවතින්නේ එක් කොටසක පමණි, අනෙකෙහි නොවේ, කොටස් දෙකම වලංගු නොවේ" යනුවෙන් දක්වා ඇති බැවින් නිසීදනය සහ කණ්ඩුපටිච්ඡාදිය (කැසපත් සළුව) සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වන බවයි.

၄၇. သမ္မုခေ ပဝတ္တာ သမ္မုခါတိ ပစ္စတ္တဝစနံ, တဉ္စ ဝိကပ္ပနာဝိသေသနံ, တသ္မာ ‘‘သမ္မုခေ’’တိ ဘုမ္မတ္ထေ နိဿက္ကဝစနံ ကတွာပိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, အဘိမုခေတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမ္မုခေန အတ္တနော ဝါစာယ ဧဝ ဝိကပ္ပနာ သမ္မုခါဝိကပ္ပနာ. ပရမ္မုခေန ဝိကပ္ပနာ ပရမ္မုခါဝိကပ္ပနာတိ ကရဏတ္ထေနပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယမေဝ ပါဠိယာ သမေတိ. သန္နိဟိတာသန္နိဟိတဘာဝန္တိ အာသန္နဒူရဘာဝံ. ဧတ္တာဝတာ နိဓေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္တကေနေဝ ဝိကပ္ပနာကိစ္စဿ နိဋ္ဌိတတ္တာ အတိရေကစီဝရံ န ဟောတီတိ ဒသာဟာတိက္ကမေ နိဿဂ္ဂိယံ န ဇနေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိဘုဉ္ဇိတုံ…ပေ… န ဝဋ္ဋတီတိ သယံ အပစ္စုဒ္ဓါရဏပရိဘုဉ္ဇနေ ပါစိတ္တိယံ, အဓိဋ္ဌဟနေ ပရေသံ ဝိဿဇ္ဇနေ စ ဒုက္ကဋဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပရိဘောဂါဒယောပိ ဝဋ္ဋန္တီတိ ပရိဘောဂဝိဿဇ္ဇနအဓိဋ္ဌာနာနိ ဝဋ္ဋန္တိ. အပိ-သဒ္ဒေန နိဓေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. ဧတေန ပစ္စုဒ္ဓါရေပိ ကတေ စီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုကာမေန [Pg.100] ဝိကပ္ပိတစီဝရမေဝ ဟောတိ, န အတိရေကစီဝရံ, တံ ပန တိစီဝရာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌာတုကာမေန အဓိဋ္ဌဟိတဗ္ဗံ, ဣတရေန ဝိကပ္ပိတစီဝရမေဝ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

47. ප්‍රත්‍යක්ෂව සිදුවන බැවින් 'සම්මුඛා' යනු ප්‍රථමා විභක්ති පදයකි. එය විකප්පනයෙහි විශේෂණයකි. එබැවින් 'සම්මුඛේ' යනුවෙන් භූමාර්ථයෙහි පංචමී විභක්ති අර්ථය ගෙන ද අර්ථ පවසති. 'ඉදිරිපිට' යනු එහි අර්ථයයි. නොඑසේ නම්, තමන් ඉදිරිපිට තමන්ගේම වචනයෙන් කරන විකප්පනය 'සම්මුඛා විකප්පනය' යි. වෙනත් කෙනෙකු ඉදිරියේ (පරම්මුඛයෙන්) කරන විකප්පනය 'පරම්මුඛා විකප්පනය' යි. මෙසේ කරණාර්ථයෙන් ද අර්ථය දත යුතුය. මෙයම පාලි පාඨය හා ගැළපේ. ළඟ හෝ ළඟ නොවන බව (සන්නිහිතāසන්නිහිතභාවය) යනු ළඟ හෝ ඈත බවයි. මෙපමණකින් තැන්පත් කර තැබීම සුදුසුය යන්නෙන්, මෙපමණකින්ම විකප්පන කටයුත්ත අවසන් වන බැවින් එය අතිරේක සිවුරක් නොවේ, එබැවින් දස දිනක් ඉක්ම ගියද නිස්සග්ගිය ඇවැත් සිදු නොවේ යනු අදහසයි. භාවිතා කිරීමට...පෙ... සුදුසු නොවේ යන්නෙන්, පච්චුද්ධාරණය (නැවත පැවරීම) නොකර තමන් විසින්ම පරිභෝජනය කිරීමේදී පාචිත්තිය ඇවැත් ද, අධිට්ඨාන කිරීමේදී සහ අන් අයට පැවරීමේදී දුක්කට ඇවැත් ද සිදුවන බව අදහස් කර පවසන ලදී. පරිභෝජනය ආදිය ද සුදුසු වේ යන්නෙන් පරිභෝජනය, පැවරීම (විසර්ජනය) සහ අධිට්ඨානය සුදුසු වන බවයි. 'අපි' (ද) ශබ්දයෙන් තැන්පත් කර තැබීම ද සුදුසු බව අර්ථවත් වේ. මෙයින් පච්චුද්ධාරණය කළ කල්හි ද, සිවුර අධිට්ඨාන කිරීමට කැමති අයට එය විකප්පිත සිවුරක්ම වේ, අතිරේක සිවුරක් නොවේ. එය තුන් සිවුරු ආදී නමකින් අධිට්ඨාන කිරීමට කැමති අය විසින් අධිට්ඨාන කළ යුතුය, අනෙක් අය විසින් විකප්පිත සිවුරක් ලෙසම කර පරිභෝජනය කළ යුතු බව දක්වයි.

ကေစိ ပန ‘‘ယံ ဝိကပ္ပိတစီဝရံ, တံ ယာဝ ပရိဘောဂကာလာ အပစ္စုဒ္ဓရာပေတွာ နိဒဟေတဗ္ဗံ, ပရိဘောဂကာလေ ပန သမ္ပတ္တေ ပစ္စုဒ္ဓရာပေတွာ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ တတော ပုဗ္ဗေပိ ပစ္စုဒ္ဓရာပေယျ, ပစ္စုဒ္ဓါရေနေဝ ဝိကပ္ပနာယ ဝိဂတတ္တာ အတိရေကစီဝရံ နာမ ဟောတိ, ဒသာဟာတိက္ကမေ ပတ္တေဝ နိဿဂ္ဂိယံ, တသ္မာ ယံ အပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဌပေတဗ္ဗံ, တဒေဝ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗံ. ပစ္စုဒ္ဓါရေ စ ကတေ အန္တောဒသာဟေယေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ယဉ္စ အဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) ‘တတော ပရံ ပရိဘောဂါဒိ ဝဋ္ဋတီ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ ပါဠိယာ ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝ. ပါဠိယဉှိ ‘‘အန္တောဒသာဟံ အဓိဋ္ဌေတိ ဝိကပ္ပေတီ’’တိ (ပါရာ. ၄၆၉) စ ‘‘သာမံ စီဝရံ ဝိကပ္ပေတွာ အပစ္စုဒ္ဓါရဏံ ပရိဘုဉ္ဇေယျ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၃၇၃) စ ‘‘အနာပတ္တိ သော ဝါ ဒေတိ, တဿ ဝါ ဝိဿာသန္တော ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိ (ပါစိ. ၃၇၆) စ သာမညတော ဝုတ္တတ္တာ, အဋ္ဌကထာယဉ္စ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) ‘‘ဣမံ စီဝရံ ဝါ ဝိကပ္ပနံ ဝါ ပစ္စုဒ္ဓရာမီ’’တိအာဒိနာ ပစ္စုဒ္ဓါရံ အဒဿေတွာ ‘‘မယှံ သန္တကံ ပရိဘုဉ္ဇ ဝါ ဝိဿဇ္ဇေဟိ ဝါ ယထာပစ္စယံ ကရောဟီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော သန္တကတ္တံ အမောစေတွာဝ ပရိဘောဂါဒိဝသေန ပစ္စုဒ္ဓါရဿ ဝုတ္တတ္တာ, ‘‘တတော ပဘုတိ ပရိဘောဂါဒယောပိ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိနာပိ ဝိသုံ ပရိဘောဂဿ နိဓာနဿ စ ဝုတ္တတ္တာ ဝိကပ္ပနာနန္တရမေဝ ပစ္စုဒ္ဓရာပေတွာ အနဓိဋ္ဌဟိတွာ ဧဝ စ တိစီဝရရဟိတံ ဝိကပ္ပနာရဟံ စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇိတုဉ္စ နိဒဟိတုဉ္စ ဣဒံ ပါဋေက္ကံ ဝိနယကမ္မန္တိ ခါယတိ. အပိစ ဗဟူနံ ပတ္တာနံ ဝိကပ္ပေတုံ ပစ္စုဒ္ဓရေတုဉ္စ ဝုတ္တတ္တာ ပစ္စုဒ္ဓါရေ တေသံ [Pg.101] အတိရေကပတ္တတာ ဒဿိတာတိ သိဇ္ဈတိ တေသု ဧကဿေဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗတော, တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ.

සමහරු මෙසේ පවසති: ‘‘යම් විකප්පනය කරන ලද සිවුරක් වේ ද, එය පරිභෝග කරන කාලය පැමිණෙන තෙක් පච්චුද්ධාරණය නොකරවා (ආපසු නොගෙන) තැන්පත් කර තැබිය යුතුය. පරිභෝග කරන කාලය පැමිණි කල්හි, එය පච්චුද්ධාරණය කරවා, අධිට්ඨාන කොට පරිභෝග කළ යුතුය. ඉදින් ඊට පෙර පච්චුද්ධාරණය කරන්නේ නම්, පච්චුද්ධාරණය කිරීමෙන්ම විකප්පනය නැති වන බැවින් එය අතිරේක සිවුරක් බවට පත්වේ. දස දිනක් ඉක්ම ගිය විට නිස්සග්ගිය ඇවැත් වේ. එබැවින්, පරිභෝග නොකර තැබිය යුතු යමක් වේ ද, එයම විකප්පනය කළ යුතුය. පච්චුද්ධාරණය කළ කල්හි ද දස දිනක් ඇතුළතම අධිට්ඨාන කළ යුතුය. අටුවාවෙහි ‘ඉන් පසුව පරිභෝග කිරීම ආදිය වටී’ යනාදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය පාලි පාඨයට විරුද්ධ වේ.’’ එහෙත් එය ඔවුන්ගේ හුදු මතයක් පමණි. මන්දයත්, පාලියෙහි ‘‘දස දිනක් ඇතුළත අධිට්ඨාන කරයි, විකප්පනය කරයි’’ කියා ද, ‘‘තමාම සිවුර විකප්පනය කොට, පච්චුද්ධාරණය නොකර පරිභෝග කරන්නේ නම් පාචිත්තිය වේ’’ කියා ද, ‘‘ඔහු හෝ දෙයි නම්, නැතහොත් ඔහු කෙරෙහි විශ්වාසයෙන් පරිභෝග කරයි නම් ඇවැත් නැත’’ කියා ද සාමාන්‍යයෙන් දක්වා ඇති බැවිනි. අටුවාවෙහි ද, ‘‘මේ සිවුර හෝ විකප්පනය හෝ පච්චුද්ධාරණය කරමි’’ යනාදී වශයෙන් පච්චුද්ධාරණය නොදක්වා, ‘‘මගේ අයත් දෙය පරිභෝග කරන්න හෝ විසුරුවා හරින්න හෝ කැමති පරිදි කරන්න’’ යැයි මෙසේ තමාගේ අයිතිය නොමිදවාම පරිභෝග කිරීම් ආදී වශයෙන් පච්චුද්ධාරණය දක්වා ඇති බැවින් ද, ‘‘එතැන් පටන් පරිභෝග කිරීම් ආදිය ද වටී’’ යැයි අධිට්ඨානයකින් තොරව ද වෙන් වශයෙන් පරිභෝග කිරීම සහ තැන්පත් කිරීම පවසා ඇති බැවින් ද, විකප්පනය කළ සැනින්ම පච්චුද්ධාරණය කරවා අධිට්ඨාන නොකොටම තිසිවුරෙන් බැහැර වූ විකප්පනයට සුදුසු සිවුර පරිභෝග කිරීමට ද තැන්පත් කිරීමට ද මෙය වෙනම විනය කර්මයක් බව පෙනේ. තවද, බොහෝ පාත්‍ර විකප්පනය කිරීමටත් පච්චුද්ධාරණය කිරීමටත් පවසා ඇති බැවින්, පච්චුද්ධාරණය කිරීමේ දී ඒවායේ අතිරේක පාත්‍රභාවය දක්වන ලද්දේ යැයි සිද්ධ වේ; මන්දයත්, ඒ අතුරින් අධිට්ඨාන කළ හැක්කේ එක් පාත්‍රයක් පමණක් බැවිනි. එබැවින්, අටුවාවෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයෙන්ම මෙය පිළිගත යුතුය.

မိတ္တောတိ ဒဠှမိတ္တော. သန္ဒိဋ္ဌောတိ ဒိဋ္ဌမတ္တော, န ဒဠှမိတ္တော. ပညတ္တိကောဝိဒေါ န ဟောတီတိ ဧဝံ ဝိကပ္ပိတေ အနန္တရမေဝ ဧဝံ ပစ္စုဒ္ဓရိတဗ္ဗန္တိ ဝိနယကမ္မံ န ဇာနာတိ. တေနာဟ ‘‘န ဇာနာတိ ပစ္စုဒ္ဓရိတု’’န္တိ. ဣမိနာပိ စေတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ‘‘ဝိကပ္ပနာသမနန္တရမေဝ ပစ္စုဒ္ဓါရော ကာတဗ္ဗော’’တိ. ဝိကပ္ပိတဝိကပ္ပနာ နာမေသာ ဝဋ္ဋတီတိ အဓိဋ္ဌိတအဓိဋ္ဌာနံ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

‘මිත්තෝ’ යනු ස්ථිර මිතුරා ය. ‘සන්දිට්ඨෝ’ යනු දැකපු පමණක් වූ තැනැත්තා ය, ස්ථිර මිතුරෙක් නොවේ. ‘පඤ්ඤත්තිකොවිදෝ න හෝති’ යනු මෙසේ විකප්පනය කළ සැනින්ම මෙසේ පච්චුද්ධාරණය කළ යුතුය යන විනය කර්මය නොදනියි. එබැවින්, ‘‘පච්චුද්ධාරණය කිරීමට නොදනියි’’ යැයි වදාළහ. මෙයින් ද ‘‘විකප්පනය කළ සැනින්ම පච්චුද්ධාරණය කළ යුතුය’’ යන්න දත යුතුය. ‘විකප්පිත විකප්පනා’ නම් වූ මෙය වටින්නේ යන්නෙන් ‘අධිට්ඨිත අධිට්ඨානයක්’ මෙන් යන්න අදහසයි.

၄၈. ဧဝံ စီဝရေ အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာနယံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပတ္တေ အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာနယံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတ္တေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပတတိ ပိဏ္ဍပါတော ဧတ္ထာတိ ပတ္တော, ဇိနသာသနဘာဝေါ ဘိက္ခာဘာဇနဝိသေသော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ပတ္တံ ပက္ခေ ဒလေ ပတ္တော, ဘာဇနေ သော ဂတေ တိသူ’’တိ, တသ္မိံ ပတ္တေ. ပနာတိ ပက္ခန္တရတ္ထေ နိပါတော. နယောတိ အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာနယော. စီဝရေ ဝုတ္တအဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာနယတော အညဘူတော အယံ ဝက္ခမာနော ပတ္တေ အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာနယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. ပတ္တံ အဓိဋ္ဌဟန္တေန ပမာဏယုတ္တောဝ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗော, န အပ္ပမာဏယုတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. တေန ပမာဏတော ဦနာဓိကေ ပတ္တေ အဓိဋ္ဌာနံ န ရုဟတိ, တသ္မာ တာဒိသံ ပတ္တံ ဘာဇနပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဧတေ ဘာဇနပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာ, န အဓိဋ္ဌာနူပဂါ န ဝိကပ္ပနူပဂါ’’တိ.

48. මෙසේ සිවුරෙහි අධිට්ඨාන හා විකප්පන ක්‍රමය දක්වා, දැන් පාත්‍රයෙහි අධිට්ඨාන හා විකප්පන ක්‍රමය දක්වමින් ‘‘පත්තේ පන’’ (පාත්‍රයෙහි වනාහි) යනාදිය වදාළහ. එහි ‘පතති පිණ්ඩපාතෝ එත්ථාති පත්තෝ’ යනු යමක පිණ්ඩපාතය වැටේ ද එය පාත්‍රයයි, එය ජින ශාසනයට අයත් සුවිශේෂී භික්ෂා භාජනයකි. ‘‘පත්තං පක්ඛේ දලේ පත්තෝ, භාජනේ සෝ ගතේ තිසූ’’ (පත්ත යන්න පියාපත, කොළය, භාජනය යන අර්ථ තුනෙහි යෙදේ) යැයි පවසන ලදී. ඒ පාත්‍රයෙහි යන්නයි. ‘පන’ යනු වෙනත් පාර්ශවයක් හැඟවීමේ නිපාතයකි. ‘නයෝ’ යනු අධිට්ඨාන හා විකප්පන ක්‍රමයයි. සිවුරෙහි දක්වන ලද අධිට්ඨාන-විකප්පන ක්‍රමයට වඩා වෙනස් වූ, ඉදිරියෙහි දැක්වෙන මේ පාත්‍රය පිළිබඳ අධිට්ඨාන-විකප්පන ක්‍රමය දත යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. පාත්‍රයක් අධිට්ඨාන කරන්නා විසින් ප්‍රමාණවත් වූ (සුදුසු ප්‍රමාණයේ) පාත්‍රයක්ම අධිට්ඨාන කළ යුතුය, ප්‍රමාණවත් නොවන (නුසුදුසු ප්‍රමාණයේ) පාත්‍රයක් අධිට්ඨාන නොකළ යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. එයින් ප්‍රමාණයෙන් අඩු හෝ වැඩි වූ පාත්‍රයෙහි අධිට්ඨානය පිහිටන්නේ නැත. එබැවින්, එවැනි පාත්‍රය සාමාන්‍ය භාජන පරිභෝගයක් ලෙස පරිභෝග කළ යුතු බව දක්වයි. ‘‘මේවා සාමාන්‍ය භාජන පරිභෝගයක් ලෙස පරිභෝග කළ යුතුය, අධිට්ඨානයට හෝ විකප්පනයට සුදුසු නොවේ’’ යැයි ඉදිරියෙහි පවසනු ලබන්නේ එබැවිනි.

ဒွေ မဂဓနာဠိယောတိ ဧတ္ထ မဂဓနာဠိ နာမ ယာ မာဂဓိကာယ တုလာယ အဍ္ဎတေရသပလပရိမိတံ ဥဒကံ ဂဏှာတိ. သီဟဠဒီပေ ပကတိနာဠိတော ခုဒ္ဒကာ ဟောတိ, ဒမိဠနာဠိတော ပန [Pg.102] မဟန္တာ. ဝုတ္တဉှေတံ သမန္တပါသာဒိကာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၀၂) ‘‘မဂဓနာဠိ နာမ အဍ္ဎတေရသပလာ ဟောတီတိ အန္ဓကဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. သီဟဠဒီပေ ပကတိနာဠိ မဟန္တာ, ဒမိဠနာဠိ ခုဒ္ဒကာ, မဂဓနာဠိပမာဏယုတ္တာ, တာယ မဂဓနာဠိယာ ဒိယဍ္ဎနာဠိ ဧကာ သီဟဠနာဠိ ဟောတီတိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တ’’န္တိ. အထ ဝါ မဂဓနာဠိ နာမ ယာ ပဉ္စ ကုဍုဝါနိ ဧကဉ္စ မုဋ္ဌိံ ဧကာယ စ မုဋ္ဌိယာ တတိယဘာဂံ ဂဏှာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၉၈-၆၀၂) ‘‘မဂဓနာဠိ နာမ ဆပသတာ နာဠီတိ ကေစိ. ‘အဋ္ဌပသတာ’တိ အပရေ. တတ္ထ ပုရိမာနံ မတေန တိပသတာယ နာဠိယာ ဒွေ နာဠိယော ဧကာ မဂဓနာဠိ ဟောတိ. ပစ္ဆိမာနံ စတုပသတာယ နာဠိယာ ဒွေ နာဠိယော ဧကာ မဂဓနာဠိ. အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပန ပကတိယာ စတုမုဋ္ဌိကံ ကုဍုဝံ, စတုကုဍုဝံ နာဠိကံ, တာယ နာဠိယာ သောဠသ နာဠိယော ဒေါဏံ, တံ ပန မဂဓနာဠိယာ ဒွါဒသ နာဠိယော ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တေန နယေန မဂဓနာဠိ နာမ ပဉ္စ ကုဍုဝါနိ ဧကဉ္စ မုဋ္ဌိံ ဧကာယ မုဋ္ဌိယာ တတိယဘာဂဉ္စ ဂဏှာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. တတ္ထ ကုဍုဝေါတိ ပသတော. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ –

‘‘මගධ නැළි දෙකක්’’ යන්නෙහි ‘මගධ නැළිය’ නම් මගධ රටේ තරාදියෙන් පල දොළහමාරක් (12.5) බර පැන් ගන්නා ප්‍රමාණයයි. එය ලංකාද්වීපයේ සාමාන්‍ය නැළියට වඩා කුඩා වන අතර, දෙමළ නැළියට වඩා විශාල වේ. මේ බව සමන්තපාසාදිකාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: ‘‘මගධ නැළිය නම් පල දොළහමාරක් වේ යැයි අන්ධක අටුවාවෙහි පවසන ලදී. ලංකාද්වීපයේ සාමාන්‍ය නැළිය විශාලය, දෙමළ නැළිය කුඩාය, එය මගධ නැළි ප්‍රමාණය හා සමානය. ඒ මගධ නැළියෙන් එක් හමාරක් (1.5) ලංකා නැළියෙන් එකක් වේ යැයි මහා අටුවාවෙහි පවසන ලදී.’’ නැතහොත්, මගධ නැළිය නම් කුඩුබ (පත) පහක් ද, එක් මිටක් ද, එක් මිටකින් තුනෙන් එකක් ද ගන්නා ප්‍රමාණයයි. සාරත්ථදීපනියෙහි මෙසේ පවසන ලදී: ‘‘මගධ නැළිය යනු පත හයේ නැළියක් යැයි සමහරු පවසති. ‘පත අටේ නැළියක්’ යැයි තවත් අය පවසති. එහි පෙර කියූවන්ගේ මතය අනුව පත තුනේ නැළියෙන් නැළි දෙකක් මගධ නැළියක් වේ. පසුව කියූවන්ගේ මතය අනුව පත හතරේ නැළියෙන් නැළි දෙකක් මගධ නැළියක් වේ. ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් වනාහි සාමාන්‍යයෙන් මිටි හතරකින් කුඩුබයක් ද, කුඩුබ හතරකින් නැළියක් ද වන අතර, එම නැළියෙන් නැළි දහසයක් ද්‍රෝණයක් වන බවත්, එය මගධ නැළියෙන් නැළි දොළහක් වන බවත් පවසන ලදී. එබැවින්, ඒ ක්‍රමයට අනුව මගධ නැළිය නම් කුඩුබ (පත) පහක් ද, එක් මිටක් ද, මිටකින් තුනෙන් එකක් ද ගන්නා ප්‍රමාණය යැයි දත යුතුය.’’ එහි ‘කුඩුබ’ යනු ‘පත’ යන්නයි. අභිධානප්පදීපිකාවෙහි ද මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘ကုဍုဝေါ ပသတော ဧကော;

ပတ္ထော တေ စတုရော သိယုံ;

အာဠှကော စတုရော ပတ္ထာ;

ဒေါဏံ ဝါ စတုရာဠှက’’န္တိ.

‘‘කුඩුබය ද පත ද එකක්මය. එබඳු (කුඩුබ) සතරක් පතක් (නැළියක්) වේ. පත සතරක් ආළහකයක් වේ. ආළහක සතරක් ද්‍රෝණයක් වේ.’’

အထ ဝါ မဂဓနာဠိ နာမ ယာ စတုကုဍုဝါယ နာဠိယာ စတဿော နာဠိယော ဂဏှာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၆၀၂) ‘‘ဒမိဠနာဠီတိ ပုရာဏကနာဠိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သာ စ စတုမုဋ္ဌိကေဟိ ကုဍုဝေဟိ အဋ္ဌကုဍုဝါ, တာယ နာဠိယာ ဒွေ နာဠိယော မဂဓနာဠိ ဂဏှာတိ, ပုရာဏာ ပန သီဟဠနာဠိ တိဿော နာဠိယော ဂဏှာတီတိ ဝဒန္တိ, တေသံ မတေန မဂဓနာဠိ [Pg.103] ဣဒါနိ ဝတ္တမာနာယ စတုကုဍုဝါယ ဒမိဠနာဠိယာ စတုနာဠိကာ ဟောတိ, တတော မဂဓနာဠိတော ဥပဍ္ဎဉ္စ ပုရာဏဒမိဠနာဠိသင်္ခါတံ ပတ္ထံ နာမ ဟောတိ, ဧတေန စ ဩမကော နာမ ပတ္တော ပတ္ထောဒနံ ဂဏှာတီတိ ပါဠိဝစနံ သမေတိ. လောကိယေဟိပိ –

නැතහොත් මගධ නැළිය යනු කුඩුබ හතරේ නැළියෙන් නැළි හතරක් ගන්නා ප්‍රමාණයයි. විමතිවිනෝදනියෙහි මෙසේ පවසා ඇත: ‘‘‘දෙමළ නැළිය’ යන්නෙන් පැරණි නැළිය අදහස් කොට පවසන ලදී. එය මිටි හතරේ කුඩුබවලින් කුඩුබ අටකි. ඒ නැළියෙන් නැළි දෙකක් මගධ නැළිය ගනියි. පැරණි සිංහල නැළියෙන් නම් නැළි තුනක් ගනියි යැයි පවසති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව, මගධ නැළිය වර්තමානයේ පවතින කුඩුබ හතරේ දෙමළ නැළියෙන් නැළි හතරක් වේ. ඒ මගධ නැළියෙන් අඩක් (භාගයක්) පැරණි දෙමළ නැළිය නමින් හැඳින්වෙන පත (pattha) නම් වේ. මෙයින් ‘අවම (කුඩාම) පාත්‍රය පතක බත් ගනියි’ යන පාලි ප්‍රකාශය ද ගැලපේ. ලෞකිකයන් විසින් ද මෙසේ (කියනු ලැබේ) –

‘လောကိယံ မဂဓဉ္စေတိ, ပတ္ထဒွယမုဒါဟဋံ;

လောကိယံ သောဠသပလံ, မာဂဓံ ဒိဂုဏံ မတ’န္တိ. (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၆၀၂) –

‘ලෞකිකය හා මාගධය කියා පත්ථ (පත) දෙකක් දක්වන ලදී. ලෞකික පත පල දහසයක් වන අතර, මාගධ පත එය මෙන් දෙගුණයක් ලෙස සලකනු ලැබේ’ (වි. වි. ටී. 1.602) යනුයි.

ဧဝံ လောကေ နာဠိယာ မဂဓနာဠိ ဒိဂုဏာတိ ဒဿိတာ. ဧဝဉ္စ ဂယှမာနေ ဩမကပတ္တဿ စ ယာပနမတ္တောဒနဂါဟိကာ စ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. န ဟိ သက္ကာ အဋ္ဌကုဍုဝတော ဦနောဒနဂါဟိနာ ပတ္တေန အထူပီကတံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိယေသိတွာ ယာပေတုံ. တေနေဝ ဝုတ္တံ ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဋ္ဌကထာယံ ‘ပတ္ထော နာမ နာဠိမတ္တံ ဟောတိ, ဧကဿ ပုရိသဿ အလံ ယာပနာယာ’တိ’’. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ ဇာတကဋ္ဌကထာယံ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၅.၂၁.၁၉၂) ‘‘ပတ္ထောဒနော နာလမယံ ဒုဝိန္န’’န္တိ, ‘‘ဧကဿ ဒိန္နံ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ပဟောတီ’’တိ စ, တသ္မာ ဣဓ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ. အာလောပဿ အာလောပဿ အနုရူပန္တိ ဩဒနဿ စတုဘာဂမတ္တံ. ဝုတ္တဉှေတံ မဇ္ဈိမနိကာယေ ဗြဟ္မာယုသုတ္တသံဝဏ္ဏနာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၈၇) ‘‘ဗျဉ္ဇနဿ မတ္တာ နာမ ဩဒနစတုတ္ထဘာဂေါ’’တိ. ဩဒနဂတိကာနီတိ ဩဒနဿ ဂတိ ဂတိ ယေသံ တာနိ ဩဒနဂတိကာနိ. ဂတီတိ စ ဩကာသော ဩဒနဿ အန္တောပဝိသနသီလတ္တာ ဩဒနဿ ဩကာသောယေဝ တေသံ ဩကာသော ဟောတိ, န အညံ အတ္တနော ဩကာသံ ဂဝေသန္တီတိ အတ္ထော. ဘာဇနပရိဘောဂေနာတိ ဥဒကာဟရဏာဒိနာ ဘာဇနပရိဘောဂေန.

මෙසේ ලෝකයෙහි සාමාන්‍ය නැළියට වඩා මාගධ නැළිය දෙගුණයක් බව දක්වන ලදී. මෙසේ ගන්නා කල්හි කුඩාම පාත්‍රයේ ද යැපීම් මාත්‍රයක් පමණ වූ බත් ප්‍රමාණය රැඳීම (ගැනීම) සිද්ධ වෙයි. අට කුඩුවකට (පත හතරකට) වඩා අඩු බත් ප්‍රමාණයක් ගන්නා පාත්‍රයකින්, ගොඩ නොගැසූ පිණ්ඩපාතය සොයා ගොස් යැපෙන්නට නොහැකි ය. එහෙයින් ම වේරංජකණ්ඩ අටුවාවෙහි ‘පතක් යනු නැළියක් පමණ වේ, එය එක් පුරුෂයෙකුගේ යැපීමට ප්‍රමාණවත් වේ’ යැයි වදාරන ලදී. ජාතකට්ඨකථාවෙහි ද (ජා. අට්ඨ. 5.21.192) ‘පතක බත දෙදෙනෙකුට ප්‍රමාණවත් නොවේ’ යැයි ද, ‘එක් අයෙකුට දුන් දෙය දෙදෙනෙකුට තිදෙනෙකුට ප්‍රමාණවත් වේ’ යැයි ද වදාරන ලදී. එබැවින් මෙහි වදාළ ක්‍රමයට අනුව ගත යුතුය. ‘ආලෝපස්ස ආලෝපස්ස අනුරූපං’ (එක් එක් බත් පිඩට සුදුසු පරිදි) යනු බත් ප්‍රමාණයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ වේ. මෙය මජ්ඣිමනිකායේ බ්‍රහ්මායු සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි (ම. නි. අට්ඨ. 2.387) ‘ව්‍යංජන ප්‍රමාණය නම් බත් ප්‍රමාණයෙන් හතරෙන් එකකි’ යි වදාරන ලදී. ‘ඕදනගතිකානි’ (බත අනුව පවතින දෑ) යනු යම් දේක පැවැත්ම (ගමන) බත අනුව වේ ද, ඒවා ඕදනගතිකයන් ය. ‘ගති’ යනු අවකාශය යි. බත ඇතුළට පිවිසෙන ස්වභාවය ඇති බැවින්, බතෙහි අවකාශය ම ඒවායේ ද අවකාශය වෙයි, තමන්ට වෙනත් අවකාශයක් නොසොයති යන අර්ථයයි. ‘භාජන පරිභෝගෙන’ යනු පැන් ගෙන ඒම ආදී භාජන පරිභෝජනයෙනි.

ဧဝံ ပမာဏတော အဓိဋ္ဌာနူပဂဝိကပ္ပနူပဂပတ္တံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပါကတော မူလတော စ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပမာဏယုတ္တာနမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အယောပတ္တော ပဉ္စဟိ ပါကေဟိ ပတ္တောတိ [Pg.104] ကမ္မာရပက္ကံယေဝ အနဓိဋ္ဌဟိတွာ သမဏသာရုပ္ပနီလဝဏ္ဏကရဏတ္ထာယ ပုနပ္ပုနံ နာနာသမ္ဘာရေဟိ ပစိတဗ္ဗော, အယောပတ္တဿ အတိကက္ခဠတ္တာ ကမ္မာရပါကေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စဝါရပက္ကောယေဝ သမဏသာရုပ္ပနီလဝဏ္ဏော ဟောတိ. မတ္တိကာပတ္တော ဒွီဟိ ပါကေဟိ ပက္ကောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တဿ ပန မုဒုကတ္တာ ကုမ္ဘကာရကပါကေန သဒ္ဓိံ ဒွိဝါရပက္ကောပိ သမဏသာရုပ္ပနီလဝဏ္ဏော ဟောတိ. ဧဝံ ကတောယေဝ ဟိ ပတ္တော အဓိဋ္ဌာနူပဂေါ ဝိကပ္ပနူပဂေါ စ ဟောတိ, နာကတော. တေန ဝက္ခတိ ‘‘ပါကေ စ မူလေ စ သုနိဋ္ဌိတေယေဝ အဓိဋ္ဌာနူပဂေါ ဟောတိ. ယော အဓိဋ္ဌာနူပဂေါ, သွေဝ ဝိကပ္ပနူပဂေါ’’တိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၄၈). သော ဟတ္ထံ အာဂတောပိ အနာဂတောပိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗော ဝိကပ္ပေတဗ္ဗောတိ ဧတေန ဒူရေ ဌိတမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတုံ ဝိကပ္ပေတုဉ္စ လဘတိ, ဌပိတဋ္ဌာနသလ္လက္ခဏမေဝ ပမာဏန္တိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဝိတ္ထာရေတုမာဟ ‘‘ယဒိ ဟီ’’တိအာဒိ. ဟိ-သဒ္ဒေါ ဝိတ္ထာရဇောတကော. တတ္ထ ပစိတွာ ဌပေဿာမီတိ ကာဠဝဏ္ဏပါကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

මෙසේ ප්‍රමාණයෙන් අධිෂ්ඨානයට හා විකප්පනයට සුදුසු පාත්‍රය දක්වා, දැන් පිසීම (පැහීම) සහ මිල/අගය අනුව එය දැක්වීම සඳහා ‘පමාණයුත්තානම්පි’ (ප්‍රමාණවත් වූවන්ගේ ද) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘යකඩ පාත්‍රය පස් වරක් පිසීමෙන් (පැහීමෙන්) යුක්ත විය යුතුය’ යන්නෙන් කම්මල්කරු විසින් පිසින ලද (පහන ලද) පමණින් ම අධිෂ්ඨාන නොකොට, ශ්‍රමණ සාරුප්‍ය නිල් පැහැයක් ඇති කරගැනීම පිණිස විවිධ ද්‍රව්‍ය එක්කර නැවත නැවතත් පිසිය යුතුය. යකඩ පාත්‍රයේ අධික දැඩි බව නිසා කම්මල්කරුගේ පිසීම ද ඇතුළුව පස් වරක් ම පිසින ලද කල්හි ම ශ්‍රමණ සාරුප්‍ය නිල් පැහැයක් ඇති වෙයි. ‘මැටි පාත්‍රය දෙවරක් පිසීමෙන් යුක්ත වේ’ යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. එහි ඇති මෘදු බව නිසා කුඹල්කරුගේ පිසීම ද ඇතුළුව දෙවරක් පිසින ලද කල්හි ද ශ්‍රමණ සාරුප්‍ය නිල් පැහැයක් ඇති වෙයි. මෙසේ කරන ලද පාත්‍රය ම අධිෂ්ඨානයට ද විකප්පනයට ද සුදුසු වෙයි, එසේ නොකරන ලද්දක් නොවේ. එබැවින් ‘පිසීම (පැහීම) සහ මිල/අගය මැනවින් නිම වූ කල්හි ම අධිෂ්ඨානයට සුදුසු වෙයි. යමක් අධිෂ්ඨානයට සුදුසු ද, එය ම විකප්පනයට ද සුදුසු වෙයි’ (වි. සඟ. අට්ඨ. 48) යැයි ඉදිරියෙහි පවසනු ඇත. ‘එය අතට පත් වුව ද නොපත් වුව ද අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය, විකප්පනය කළ යුතුය’ යන්නෙන්, දුර තිබෙන පාත්‍රයක් වුව ද අධිෂ්ඨාන කිරීමට හා විකප්පනය කිරීමට ලැබෙන බවත්, තැබූ ස්ථානය සලකුණු කරගැනීම ම ප්‍රමාණය වන බවත් දක්වයි. දැන් එම අර්ථය ම විස්තර කරනු පිණිස ‘යදි හි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘හි’ යන්න විස්තර කිරීම් අර්ථය දක්වයි. එහි ‘පිස තබන්නෙමි’ යන්න කළු පැහැය පිණිස පිසීම (පැහීම) අරභයා පවසන ලදී.

ဣဒါနိ ပတ္တာဓိဋ္ဌာနံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘တတ္ထ ဒွေ ပတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သာမန္တဝိဟာရေတိ ဣဒံ ဥပလက္ခဏဝသေန ဝုတ္တံ, တတော ဒူရေ ဌိတမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗမေဝ. ဌပိတဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခေတွာတိ ဣဒမ္ပိ ဥပစာရမတ္တံ, ပတ္တသလ္လက္ခဏမေဝေတ္ထ ပမာဏံ.

දැන් පාත්‍ර අධිෂ්ඨානය දැක්වීම පිණිස ‘තත්ථ ද්වේ පත්තස්ස අධිට්ඨානා’ (එහි පාත්‍රයේ අධිෂ්ඨාන දෙකකි) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සීමාව ආසන්නයේ ඇති විහාරයෙහි’ යන්න උපලක්ෂණයක් වශයෙන් දක්වන ලද්දකි, ඊට වඩා දුරින් පිහිටි පාත්‍රයක් වුව ද අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ම ය. ‘තැබූ ස්ථානය සලකුණු කොට’ යන්න ද උපචාර මාත්‍රයකි, එහිදී පාත්‍රය හඳුනාගැනීම ම ප්‍රමාණය වේ.

ဣဒါနိ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ အပ္ပမတ္တဿ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ ပတ္တေ ဝါ ဆိဒ္ဒံ ဟောတီတိ မုခဝဋ္ဋိတော ဟေဋ္ဌာ ဒွင်္ဂုလမတ္တောကာသတော ပဋ္ဌာယ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဆိဒ္ဒံ ဟောတိ.

දැන් අධිෂ්ඨානය අත්හැරීම දැක්වීම පිණිස ‘ඒවං අප්පමත්තස්ස’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘පාත්‍රයෙහි සිදුරක් ඇති වේ ද’ යනු කටවටෙන් පහළ අඟල් දෙකක් පමණ වූ ස්ථානයේ සිට පහළට යම් කිසි තැනක සිදුරක් ඇති වීමයි.

သတ္တန္နံ [Pg.105] ဓညာနန္တိ –

‘සප්ත ධාන්‍යයන්ගේ’ යනු –

‘‘သာလိ ဝီဟိ စ ကုဒြူသော;

ဂေါဓူမော ဝရကော ယဝေါ;

ကင်္ဂူတိ သတ္တ ဓညာနိ;

နီဝါရာဒီ တု တဗ္ဘိဒါ’’တိ. –

‘හැල් වී, වී, අමු, තිරිඟු, වරඟ, යව, තණහාල් යන මේවා සප්ත ධාන්‍යයෝ ය; නිවාර ආදිය ඒවායේ ම ප්‍රභේදයන් ය’ යනුයි.

ဝုတ္တာနံ သတ္တဝိဓာနံ ဓညာနံ.

වදාරන ලද සත් වැදෑරුම් ධාන්‍යයන්ගේ (අර්ථයයි).

၄၉. ဧဝံ ပတ္တာဓိဋ္ဌာနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပတ္တဝိကပ္ပနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိကပ္ပနေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ စီဝရဝိကပ္ပနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

49. මෙසේ පාත්‍ර අධිෂ්ඨානය දක්වා, දැන් පාත්‍ර විකප්පනය දැක්වීම පිණිස ‘විකප්පනේ පන’ යනාදිය වදාරන ලදී. එය චීවර විකප්පනයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය.

၅၀. ဧဝံ ဝိကပ္ပနာနယံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပတ္တေ ဘိန္နေ ကတ္တဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ’’ဣစ္စာဒိ. တတ္ထ အပတ္တောတိ ဣမိနာ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနမ္ပိ ဒဿေတိ. ပဉ္စဗန္ဓနေပိ ပတ္တေ အပရိပုဏ္ဏပါကေ ပတ္တေ ဝိယ အဓိဋ္ဌာနံ န ရုဟတိ. ‘‘တိပုပဋ္ဋေန ဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တမ္ဗလောဟာဒိကပ္ပိယလောဟေဟိ အယောပတ္တဿ ဆိဒ္ဒံ ဆာဒေတုံ ဝဋ္ဋတိ. တေနေဝ ‘‘လောဟမဏ္ဍလကေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓေဟိ…ပေ… န ဝဋ္ဋတီတိ ဣဒံ ဥဏှဘောဇနေ ပက္ခိတ္တေ ဝိလီယမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. ဖာဏိတံ ဈာပေတွာ ပါသာဏစုဏ္ဏေန ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပါသာဏစုဏ္ဏေန သဒ္ဓိံ ဖာဏိတံ ပစိတွာ တထာပက္ကေန ပါသာဏစုဏ္ဏေန ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ. အပရိဘောဂေနာတိ အယုတ္တပရိဘောဂေန. ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ အာဓာရက’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ မဉ္စပီဌာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ အာဓာရကံ ဌပေတွာ တတ္ထ ပတ္တံ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ အာဓာရကဋ္ဌပနောကာသဿ အနိယမိတတ္တာတိ ဝဒန္တိ.

50. මෙසේ විකප්පන ක්‍රමය දක්වා, දැන් පාත්‍රය බිඳුණු කල්හි කළ යුතු විධිය දැක්වීම පිණිස ‘ඒවං අධිට්ඨහිත්වා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අපාත්‍රය’ යන්නෙන් අධිෂ්ඨානය අත්හැරීම ද දක්වයි. පස් පොටක් බැඳි පාත්‍රයෙහි ද, මැනවින් නොපිසුණු (නොපැහුණු) පාත්‍රයෙහි මෙන් අධිෂ්ඨානය පිහිටන්නේ නැත. ‘තකර පටියකින් හෝ’ යැයි පැවසුණු බැවින්, තඹ ලෝකඩ ආදී කැප වූ ලෝහවලින් යකඩ පාත්‍රයේ සිදුර වැසීම වටී. එහෙයින් ම ‘ලෝහ තහඩුවකින්’ යැයි පවසන ලදී. පිරිසිදු (ඊයම් ආදියෙන්)...පෙ... නොකැප යැයි වදාරන ලද්දේ උණුසුම් ආහාර දැමූ කල්හි දියවන බැවිනි. ‘සකුරු උණුකොට ගල් කුඩු සමඟ බැඳීම වටී’ යනු ගල් කුඩු සමඟ සකුරු පිස, එසේ පිසින ලද ගල් කුඩු මිශ්‍රණයෙන් බැඳීම වටී යන්නයි. ‘අපරිභෝගෙන’ යනු නොසුදුසු පරිභෝජනයෙනි. ‘මහණෙනි, පාත්‍රාධාරකය (පාත්‍රය තබන ආධාරකය) අනුදනිමි’ යැයි වදාළ බැවින්, ඇඳ පුටු ආදී යම් කිසි තැනක ආධාරකයක් තබා එහි පාත්‍රය තැබීම වටී, ආධාරකය තබන ස්ථානය නියම කර නැති බැවිනි යි පවසති.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ වර්ණනාව වූ විනයාලංකාරයෙහි

အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

අධිෂ්ඨාන විකප්පන විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ

အဋ္ဌမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

අටවැනි පරිච්ඡේදය යි.

၉. စီဝရဝိပ္ပဝါသဝိနိစ္ဆယကထာ

9. චීවර විප්පවාස (සිවුරෙන් වෙන්ව විසීම පිළිබඳ) විනිශ්චය කථාව.

၅၁. ဧဝံ [Pg.106] အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနဝိနိစ္ဆယကထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ စီဝရေန ဝိနာဝါသဝိနိစ္ဆယကရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘စီဝရေနဝိနာဝါသော’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ စီယတီတိ စီဝရံ, စယံ သဉ္စယံ ကရီယတီတိ အတ္ထော, အရိယဒ္ဓဇော ဝတ္ထဝိသေသော. ဣဓ ပန တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဓာရိတံ စီဝရတ္တယမေဝ. ဝိနာတိ ဝဇ္ဇနတ္ထေ နိပါတော. ဝသနံ ဝါသော, ဝိနာ ဝါသော ဝိနာဝါသော, စီဝရေန ဝိနာဝါသော စီဝရဝိနာဝါသော, ‘‘စီဝရဝိပ္ပဝါသော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝတ္တိစ္ဆာဝသေန, ဂါထာပါဒပူရဏတ္ထာယ ဝါ အလုတ္တသမာသံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနေန…ပေ… ဝိပ္ပဝါသော’’တိ, ‘‘ဣမံ သံဃာဋိံ အဓိဋ္ဌာမိ, ဣမံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ အဓိဋ္ဌာမိ, ဣမံ အန္တရဝါသကံ အဓိဋ္ဌာမီ’’တိ ဧဝံ နာမေန အဓိဋ္ဌိတာနံ တိဏ္ဏံ စီဝရာနံ ဧကေကေန ဝိပ္ပဝါသောတိ အတ္ထော, ဧကေနပိ ဝိနာ ဝသိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဝသန္တဿ ဘိက္ခုနော သဟ အရုဏုဂ္ဂမနာ စီဝရံ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ, ပါစိတ္တိယဉ္စ အာပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝသိတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ဝသနကိရိယာ စတုဣရိယာပထသာဓာရဏာ, တသ္မာ ကာယလဂ္ဂံ ဝါ ဟောတု အလဂ္ဂံ ဝါ, အဍ္ဎတေယျရတနဿ ပဒေသဿ အန္တော ကတွာ တိဋ္ဌန္တောပိ စရန္တောပိ နိသိန္နောပိ နိပန္နောပိ ဟတ္ထပါသေ ကတွာ ဝသန္တော နာမ ဟောတိ.

51. මෙසේ අධිෂ්ඨාන, විකල්පන හා විනිශ්චය කථාව දක්වා, දැන් සිවුරෙන් තොරව විසීමේ විනිශ්චය දැක්වීම සඳහා ‘‘cīvarenavināvāso’’ (සිවුරෙන් තොරව විසීම) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'චීවර' යනු රැස් කරනු ලබන බැවින් චීවර නම් වේ, රැස් කිරීම කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි, ආර්ය ධජය වූ වස්ත්‍ර විශේෂයකි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ තුන් සිවුරු අධිෂ්ඨානයෙන් අධිෂ්ඨාන කොට දරන ලද සිවුරු තුනමය. 'විනා' යනු හැර දැමීම (තොරව) යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. වාසය කිරීම 'වාස' නම් වේ. එයින් තොරව විසීම 'විනාවාස' නම් වේ. සිවුරෙන් තොරව විසීම 'චීවරවිනාවාස' නම් වේ. ‘‘චීවරවිප්පවාස’’ (සිවුරෙන් වෙන්ව විසීම) යැයි කිව යුතු තැන, කථා කිරීමේ කැමැත්ත පරිදි හෝ ගාථා පාදය පිරවීම සඳහා හෝ අලුත්ත සමාසයක් කොට මෙසේ කියන ලදැයි දත යුතුය. එසේම ඉදිරියෙහි ‘‘තිචීවරාධිට්ඨානේන...පෙ... විප්පවාසෝ’’ යැයි පවසනු ඇත. ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමි (මෙම සඟළ සිවුර අධිෂ්ඨාන කරමි), ඉමං උත්තරාසඞ්ගං අධිට්ඨාමි (මෙම තනිපට සිවුර අධිෂ්ඨාන කරමි), ඉමං අන්තරවාසකං අධිට්ඨාමි (මෙම අඳන සිවුර අධිෂ්ඨාන කරමි)’’ යනුවෙන් මෙසේ නමින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද සිවුරු තුනෙන් එකකින් හෝ වෙන්ව විසීම මෙහි අර්ථයයි. එකකින් හෝ තොරව විසීම සුදුසු නොවේ. එසේ වෙසෙන භික්ෂුවට අරුණෝදයත් සමඟ සිවුර නිස්සග්ගි වේ, පාචිත්තිය ඇවැත් ද සිදුවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'විසිය යුතුය' යන්නෙහි විසීමේ ක්‍රියාව සතර ඉරියව්වටම පොදු වේ. එබැවින් කයෙහි ස්පර්ශව තිබුණත් නැතත්, රියන් දෙකහමාරක ප්‍රදේශය ඇතුළත සිටගෙන හෝ, ඇවිදිමින් හෝ, හිඳගෙන හෝ, සැතපෙමින් හෝ හත්පසෙහි තබාගෙන විසීම 'විසීම' නම් වේ.

ဧဝံ သာမညတော အဝိပ္ပဝါသလက္ခဏံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဂါမာဒိပန္နရသောကာသဝသေန ဝိသေသတော ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဂါမိ’’စ္စာဒိ. တတ္ထ ဂါမနိဝေသနာနိ ပါကဋာနေဝ. ဥဒေါသိတော နာမ ယာနာဒီနံ ဘဏ္ဍာနံ သာလာ. အဋ္ဋော နာမ ပဋိရာဇာဒိပဋိဗာဟနတ္ထံ ဣဋ္ဌကာဟိ ကတော ဗဟလဘိတ္တိကော စတုပဉ္စဘူမိကော ပတိဿယဝိသေသော. မာဠော နာမ ဧကကူဋသင်္ဂဟိတော စတုရဿပါသာဒေါ. ပါသာဒေါ နာမ ဒီဃပါသာဒေါ. ဟမ္မိယံ နာမ မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါ, မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါတိ [Pg.107] စ စန္ဒိကင်္ဂဏယုတ္တော ပါသာဒေါတိ ဝုစ္စတိ. သတ္ထော နာမ ဇင်္ဃသတ္ထော ဝါ သကဋသတ္ထော ဝါ. ခေတ္တံ နာမ ပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏာနံ ဝိရုဟနဋ္ဌာနံ. ဓညကရဏံ နာမ ခလမဏ္ဍလံ. အာရာမော နာမ ပုပ္ဖာရာမော ဖလာရာမော. ဝိဟာရာဒယော ပါကဋာ ဧဝ. တတ္ထ နိဝေသနာဒီနိ ဂါမတော ဗဟိ သန္နိဝိဋ္ဌာနိ ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အန္တောဂါမေ ဌိတာနဉှိ ဂါမဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ ဂါမပရိဟာရောယေဝါတိ. ဂါမဂ္ဂဟဏေန စ နိဂမနဂရာနိပိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တိ.

මෙසේ පොදුවේ වෙන් නොවීමෙහි ලක්ෂණය දක්වා, දැන් ගම් ආදී ස්ථාන පහළොවෙහි වශයෙන් විශේෂයෙන් දැක්වීමට ‘‘ගාමී’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ගම් සහ නිවාස ප්‍රකටය. 'උදෝසිත' යනු යාන වාහන ආදී බඩු බාහිරාදිය තබන ශාලාවකි. 'අට්ට' යනු සතුරු රජුන් ආදීන් වැළැක්වීම සඳහා ගඩොලින් කරන ලද, ඝන බිත්ති සහිත, සතර පස් මහල් ඇති සුවිශේෂී මණ්ඩපයකි (කොතකි). 'මාළ' යනු එක් මුදුනක් ඇති, සතරැස් ප්‍රාසාදයකි. 'ප්‍රාසාද' යනු දිගැති ප්‍රාසාදයකි. 'හම්මිය' යනු මුදුන සමතලා වහලක් සහිත ප්‍රාසාදයකි. මුදුන සමතලා වහලක් සහිත ප්‍රාසාදය යනු සඳලු තලයක් සහිත ප්‍රාසාදයට ද කියනු ලැබේ. 'සත්ථ' යනු පා ගමනින් යන සාත්තුවක් හෝ කරත්ත සාත්තුවක් (කණ්ඩායමක්) වේ. 'ඛෙත්ත' (කුඹුර/හේන) යනු පූර්වාන්න අපරාන්න (ධාන්‍ය වර්ග) වැවෙන ස්ථානයයි. 'ධඤ්ඤකරණ' යනු කමත් මණ්ඩලයයි. 'ආරාම' යනු මල් වතු හා පලතුරු වතුය. විහාර ආදිය ප්‍රකටමය. එහි නිවාස ආදිය ගමෙන් බැහැරව පිහිටි ඒවා ලෙස ගෙන ඇති බව දත යුතුය. ගම ඇතුළත පිහිටි ඒවා 'ගම' යන වචනයෙන්ම ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා ග්‍රාම සීමාවටම අයත් වේ. ග්‍රාම යන වචනයෙන් නියම්ගම් සහ නගර ද ඇතුළත් කරගන්නා ලද්දේම වෙයි.

ပရိခါယ ဝါ ပရိက္ခိတ္တောတိ ဣမိနာ သမန္တာ နဒီတဠာကာဒိဥဒကေန ပရိက္ခိတ္တောပိ ပရိက္ခိတ္တောယေဝါတိ ဒဿေတိ. တံ ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာတိ ဃရဿ ဥပရိ အာကာသေ အဍ္ဎတေယျရတနပ္ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ. သဘာယေ ဝါ ဝတ္ထဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ သဘာသဒ္ဒဿ ပရိယာယော သဘာယသဒ္ဒေါ နပုံသကလိင်္ဂေါ အတ္ထီတိ ဒဿေတိ. သဘာသဒ္ဒေါ ဟိ ဣတ္ထိလိင်္ဂေါ, သဘာယသဒ္ဒေါ နပုံသကလိင်္ဂေါတိ. ဒွါရမူလေ ဝါတိ နဂရဿ ဒွါရမူလေ ဝါ. တေသန္တိ သဘာယနဂရဒွါရမူလာနံ. တဿာ ဝီထိယာ သဘာယဒွါရာနံ ဂဟဏေနေဝ တတ္ထ သဗ္ဗာနိပိ ဂေဟာနိ, သာ စ အန္တရဝီထိ ဂဟိတာယေဝ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ဒွါရဝီထိဃရေသု ဝသန္တေန ဂါမပ္ပဝေသနသဟသေယျာဒိဒေါသံ ပရိဟရိတွာ သုပ္ပဋိစ္ဆန္နတာဒိယုတ္တေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ. သဘာ ပန ယဒိ သဗ္ဗေသံ ဝသနတ္ထာယ ပပါသဒိသာ ကတာ, အန္တရာရာမေ ဝိယ ယထာသုခံ ဝသိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတိဟရိတွာ ဃရေ နိက္ခိပတီတိ ဝီထိံ မုဉ္စိတွာ ဌိတေ အညသ္မိံ ဃရေ နိက္ခိပတိ. တေနာဟ ‘‘ဝီထိဟတ္ထပါသော န ရက္ခတီ’’တိ. ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ ဟတ္ထပါသေတိ ဃရဿ ဟတ္ထပါသံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

'දිය අගලකින් වටවූ' යන මෙයින් වටකොට ඇති ගංගා, වැව් ආදී ජලයෙන් වටවූයේ ද වටවූවක්ම වන බව දක්වයි. 'එම ප්‍රමාණය ඉක්මවා' යනු ගෙට ඉහළ අහසේ රියන් දෙකහමාරක ප්‍රමාණය ඉක්මවා යෑමයි. 'සභායෙහි වාසය කිරීම' යන මෙයින් 'සභා' යන ශබ්දයේ පර්යාය වචනයක් වන 'සභාය' යන නපුංසක ලිංග ශබ්දයක් ඇති බව දක්වයි. සභා ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර සභාය ශබ්දය නපුංසක ලිංග වේ. 'දොරටුව අසල' යනු නගරයේ දොරටුව අසලයි. 'ඔවුන්ගේ' යනු සභා, නගර දොරටු ආදියෙහි ය. එම වීථියෙහි සභා දොරටු ගැනීමෙන්ම එහි සියලු ගෙවල් ද, එම අතරමඟ වීථිය ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. මෙහිදී දොරටු වීථි ගෙවල්හි වෙසෙන අය විසින් ගමට වැදීම, එකට සැතපීම ආදී දොස් දුරු කොට, මනාව ආවරණය වූ තැන් ආදියෙන් යුක්තවම විසිය යුතුය. සභාව ඉදින් සැමට වාසය කිරීම පිණිස පැන්හලක් ආදී වශයෙන් කරන ලද්දක් නම්, ආරාමයක් ඇතුළත මෙන් රිසි සේ විසීමට සුදුසු බව දත යුතුය. 'ඉක්මවා ගොස් ගෙහි තබයි' යනු වීථිය හැර පිහිටි වෙනත් ගෙයක තබයි. එබැවින් ‘‘වීථි හත්පස ආරක්ෂා නොවේ’’ යැයි වදාළ සේක. 'ඉදිරියෙන් හෝ පිටුපසින් හෝ hත්පස' යනු ගෙයි හත්පස (අතේ දුර ප්‍රමාණය) අදහස් කරමින් පවසයි.

ဧဝံ ဂါမဝသေန ဝိပ္ပဝါသာဝိပ္ပဝါသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နိဝေသနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘သစေ ဧကကုလဿ သန္တကံ နိဝေသနံ ဟောတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဩဝရကော နာမ ဂဗ္ဘဿ [Pg.108] အဗ္ဘန္တရေ အညော ဂဗ္ဘောတိ ဝဒန္တိ, ဂဗ္ဘဿ ဝါ ပရိယာယဝစနမေတံ. ဣဒါနိ ဥဒေါသိတာဒိဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ဥဒေါသိတိ’’စ္စာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘ဧကကုလဿ သန္တကော ဥဒေါသိတော ဟောတိ ပရိက္ခိတ္တော စာ’’တိအာဒိနာ နိဝေသနေ ဝုတ္တနယေန. ဧဝ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိ အတ္ထော. တေန ဝိသေသော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

මෙසේ ග්‍රාම වශයෙන් වෙන්ව විසීම සහ වෙන් නොවීම දක්වා, දැන් නිවාස වශයෙන් දක්වන්නේ ‘‘සචේ ඒකකුලස්ස සන්තකං නිවේසනං හෝති’’ (ඉදින් එක් පවුලකට අයත් නිවසක් වේ නම්) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ඕවරක' යනු ගර්භයක් (කාමරයක්) ඇතුළත ඇති තවත් ගර්භයක් යැයි කියති, නැතහොත් එය ගර්භය (කාමරය) යන්නට පර්යාය වචනයකි. දැන් උදෝසිත ආදියේ වශයෙන් දක්වන්නේ ‘‘උදෝසීති’’ යනාදියයි. එහි 'කී ක්‍රමයෙන්ම' යනු ‘‘එක් පවුලකට අයත් උදෝසිතයක් (ගබඩාවක්) වෙයිද, එය වටකරන ලද්දක්ද...’’ යනාදී වශයෙන් නිවස පිළිබඳ කියන ලද ක්‍රමයටමය. 'ඒව' (ම) යන ශබ්දය විශේෂය වැළැක්වීමේ අර්ථය ඇත්තකි. එයින් විශේෂයක් නොමැති බව දක්වයි.

ဣဒါနိ ယေသု ဝိသေသော အတ္ထိ, တေ ဒဿေန္တော ‘‘သစေ ဧကကုလဿ နာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိယာဒိယိတွာတိ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ, အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဝါ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘အန္တောပဝိဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ အန္တောပဝိဋ္ဌေနာတိ ဂါမဿ, နဒိယာ ဝါ အန္တောပဝိဋ္ဌေန. ‘‘သတ္ထေနာ’’တိ ပါဌသေသော. နဒီပရိဟာရော လဗ္ဘတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဝိသုံ နဒီပရိဟာရဿ အဝုတ္တတ္တာ ဂါမာဒီဟိ အညတ္ထ ဝိယ စီဝရဟတ္ထပါသောယေဝ နဒီပရိဟာရော’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. အညေ ပန ‘‘ဣမိနာ အဋ္ဌကထာဝစနေန နဒီပရိဟာရောပိ ဝိသုံ သိဒ္ဓေါတိ နဒီဟတ္ထပါသော န ဝိဇဟိတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ. ယထာ ပန အဇ္ဈောကာသေ သတ္တဗ္ဘန္တရဝသေန အရညပရိဟာရော လဗ္ဘတိ, ဧဝံ နဒိယံ ဥဒကုက္ခေပဝသေန နဒီပရိဟာရော လဗ္ဘတီတိ ကတွာ အဋ္ဌကထာယံ နဒီပရိဟာရော ဝိသုံ အဝုတ္တော သိယာ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာနံ အရညနဒီသု အဗဒ္ဓသီမာဝသေန လဗ္ဘမာနတ္တာ. ဧဝဉ္စ သတိ သမုဒ္ဒဇာတဿရေသုပိ ပရိဟာရော အဝုတ္တသိဒ္ဓေါ ဟောတိ နဒိယာ သမာနလက္ခဏတ္တာ, နဒီဟတ္ထပါသော န ဝိဇဟိတဗ္ဗောတိ ပန အတ္ထေ သတိ နဒိယာ အတိဝိတ္ထာရတ္တာ ဗဟုသာဓာရဏတ္တာ စ အန္တောနဒိယံ စီဝရံ ဌပေတွာ နဒီဟတ္ထပါသေ ဌိတေန စီဝရဿ ပဝတ္တိံ ဇာနိတုံ န သက္ကာ ဘဝေယျ. ဧသ နယော သမုဒ္ဒဇာတဿရေသုပိ. အန္တောဥဒကုက္ခေပေ ဝါ တဿ ဟတ္ထပါသေ ဝါ ဌိတေန ပန သက္ကာတိ အယံ အမှာကံ အတ္တနောမတိ, ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝိဟာရသီမန္တိ အဝိပ္ပဝါသသီမံ သန္ဓာယာဟ. ဧတ္ထ စ [Pg.109] ဝိဟာရဿ နာနာကုလသန္တကဘာဝေပိ အဝိပ္ပဝါသသီမာပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ သဗ္ဗတ္ထ စီဝရအဝိပ္ပဝါသသမ္ဘဝတော ပဓာနတ္တာ တတ္ထ သတ္ထပရိဟာရော န လဗ္ဘတီတိ ‘‘ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဝသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သတ္ထသမီပေတိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တအဗ္ဘန္တရပရိစ္ဆေဒဝသေန ဝုတ္တံ.

දැන් යම් කරුණුවල විශේෂත්වයක් ඇද්ද, ඒවා දක්වමින් 'සචෙ එකකුලස්ස නාවා' (ඉදින් එක් කුලයකට අයත් නෞකාවක් නම්) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පරියාදියිත්වා' යනු සිදුරු කරගෙන හෝ ගිල්වා හෝ යන්නයි. 'අන්තොපවිට්ඨෙන' යනාදියෙන් වදාළා වූ ම අර්ථය පැහැදිලි කරයි. එහි 'අන්තොපවිට්ඨෙන' යනු ගමට හෝ ගඟට හෝ ඇතුළු වූ යන්නයි. 'සත්ථෙන' යනු පාඨයේ ඉතිරි කොටසයි. 'නදීපරිහාරෝ ලබ්භති' (ගංගා පරිහාරය ලැබෙයි) යන්නෙහි 'වෙනම ම ගංගා පරිහාරයක් නොකී බැවින්, ගම් ආදියේ දී මෙන් වෙනත් තැනක දී චීවර හස්තපාසය ම ගංගා පරිහාරය වේ' යැයි ගණ්ඨිපද තුනෙහි ම කියන ලදී. අන්‍යයෝ වනාහි 'මේ අටුවා පාඨයෙන් ගංගා පරිහාරය ද වෙනම ම සිද්ධ වන බැවින්, ගංගා හස්තපාසය අත් නොහැරිය යුතුය' යි පවසති. එහෙත්, එළිමහන් තැනක සත්-අන්තර (රියන් හතක්) ඇතුළත වීමෙන් ආරණ්‍ය පරිහාරය ලැබෙන්නාක් මෙන්, ගඟෙහි දිය ඉසින මානය (උදකුක්ඛේපය) අනුව ගංගා පරිහාරය ලැබෙතැයි සලකා අටුවාවෙහි ගංගා පරිහාරය වෙනම ම නොකියන ලද්දේ විය හැක. සත්-අන්තර හා උදකුක්ඛේප සීමාවන් වනාහි ආරණ්‍ය හා ගංගාවන්හි අබද්ධ සීමා වශයෙන් ලැබෙන බැවිනි. මෙසේ ඇති කල්හි, සාගරයෙන් හටගත් විල්වල ද පරිහාරය නොකියා ම සිද්ධ වන්නේ ය, මක්නිසාද යත් ඒවා ගඟට සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවිනි. 'නදී හස්තපාසය අත් නොහැරිය යුතුය' යන අර්ථය ඇති කල්හි, ගඟ ඉතා පළල් බැවින් හා බොහෝ දෙනාට පොදු බැවින්, ගඟ ඇතුළත සිවුර තබා ගංගා හස්තපාසයෙහි සිටින්නාට සිවුරේ පැවැත්ම දැනගත නොහැකි වන්නේ ය. මහා සමුද්‍රයෙන් හටගත් විල්වල ද මේ ක්‍රමය ම ය. ජලය ඉසින මානය ඇතුළත හෝ එහි හස්තපාසයෙහි සිටින්නාට හෝ (සිවුරේ පැවැත්ම දැනගත) හැකි ය යන්න අපගේ ස්වමතයයි. මෙය විමසා බලා ගත යුතුය. 'විහාරසීමං' යනු අවිප්පවාස සීමාව අරභයා වදාරන ලදී. මෙහි ද, විහාරය විවිධ කුලයන්ට අයත් වුව ද, අවිප්පවාස සීමා සීමාන්තරය තුළ සෑම තැනක දී ම චීවර අවිප්පවාසය සිදුවන බැවින් හා එය ප්‍රධාන වන බැවින්, එහි දී සත්ථ පරිහාරය (පිරිස් පරිහාරය) නොලැබෙතැයි 'විහාරයට ගොස් වාසය කළ යුතුය' යි වදාරන ලදී. 'සත්ථසමීපෙ' (පිරිස සමීපයෙහි) යනු මෙසේ කියන ලද ඇතුළත් සීමාව අනුව වදාරන ලද්දකි.

ယသ္မာ ‘‘နာနာကုလဿ ပရိက္ခိတ္တေ ခေတ္တေ စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ ခေတ္တဒွါရမူလေ ဝါ တဿ ဟတ္ထပါသေ ဝါ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဒွါရမူလတော အညတ္ထ ခေတ္တေပိ ဝသန္တေန စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ ဟတ္ထပါသေ ကတွာယေဝ ဝသိတဗ္ဗံ.

යම් හෙයකින් 'විවිධ කුලයන්ට අයත් වටකරන ලද කුඹුරක සිවුර තබා, කුඹුරු දොරටුව අසල හෝ එහි හස්තපාසයක හෝ වාසය කළ යුතුය' යි වදාරන ලද ද, එබැවින් දොරටුවෙන් බැහැරව කුඹුරෙහි වෙනත් තැනක වසන්නා විසින් ද සිවුර තබා හස්තපාසයෙහි ම තබාගෙන වාසය කළ යුතුය.

ဝိဟာရော နာမ သပရိက္ခိတ္တော ဝါ အပရိက္ခိတ္တော ဝါ သကလော အာဝါသောတိ ဝဒန္တိ. ယသ္မိံ ဝိဟာရေတိ ဧတ္ထ ပန ဧကဂေဟမေဝ ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၄၉၁-၄၉၄) ပန ‘‘ဝိဟာရော နာမ ဥပစာရသီမာ. ယသ္မိံ ဝိဟာရေတိ တဿ အန္တောပရိဝေဏာဒိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧကကုလာဒိသန္တကတာ စေတ္ထ ကာရာပကာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

විහාරය නම් වටකරන ලද හෝ වට නොකරන ලද හෝ මුළු ආවාසය ම යැයි පවසති. 'යස්මිං විහාරෙ' (යම් විහාරයක) යන්නෙහි වනාහි එක් ගෙයක් ම කියන ලදී. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි 'විහාරය නම් උපචාර සීමාවයි. යස්මිං විහාරෙ යනු එහි ඇතුළු පිරිවෙන් ආදිය අරභයා පවසන ලද්දකි' යි කියන ලදී. මෙහි එක් කුලයකට අයත් බව ආදිය තනවන ලද්දවුන්ගේ (දායකයන්ගේ) වශයෙන් දත යුතුය.

ယံ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ သမန္တာ ဆာယာ ဖရတီတိ ယဒါ မဟာဝီထိယံ ဥဇုကမေဝ ဂစ္ဆန္တံ သူရိယမဏ္ဍလံ မဇ္ဈနှိကံ ပါပုဏာတိ, တဒါ ယံ ဩကာသံ ဆာယာ ဖရတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘ဆာယာယ ဖုဋ္ဌောကာသဿာတိ ဥဇုကံ အဝိက္ခိတ္တလေဍ္ဍုပါတဗ္ဘန္တရံ သန္ဓာယ ဝဒတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဂမနပထေတိ တဒဟေဝ ဂန္တွာ နိဝတ္တေတုံ အသက္ကုဏေယျကေ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ ယေ ဒီပကာ, တေသူတိ ယောဇနာ. ဣတရသ္မိန္တိ ပုရတ္ထိမဒိသာယ စီဝရေ.

'යම් මධ්‍යාහ්න කාලයෙහි හාත්පස සෙවණැල්ල පැතිරෙයි' යනු යම් කලෙක මහා වීථියෙහි කෙළින් ම ගමන් කරන සූර්ය මණ්ඩලය මධ්‍යාහ්නයට පැමිණේ ද, එකල්හි යම් ප්‍රදේශයක සෙවණැල්ල පැතිරෙයි ද, එය අරභයා වදාරන ලද්දකි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි 'සෙවණැල්ල ස්පර්ශ වන ප්‍රදේශය යනු කෙළින් ම විසි කරන ලද කැටයක් වැටෙන සීමාව ඇතුළත අරභයා පවසයි' යැයි කියන ලදී. 'අගමනපථෙ' (නොපැමිණෙන මඟෙහි) යන්නෙහි එදින ම ගොස් ආපසු හැරී ඒමට නොහැකි මහා සමුද්‍රය මධ්‍යයෙහි යම් දූපත් වෙත් ද, ඒ දූපත්වල යන්න සම්බන්ධයයි. 'ඉතරස්මිං' යනු නැගෙනහිර දිශාවෙහි වූ සිවුරෙහිය.

၅၂. နဒိံ ဩတရတီတိ ဟတ္ထပါသံ မုဉ္စိတွာ ဩတရတိ. နာပဇ္ဇတီတိ ပရိဘောဂပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ နာပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ. အပရိဘောဂါရဟတ္တာတိ ဣမိနာ နိဿဂ္ဂိယစီဝရံ အနိဿဇ္ဇိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဒုက္ကဋံ အစိတ္တကန္တိ သိဒ္ဓံ. ဧကံ [Pg.110] ပါရုပိတွာ ဧကံ အံသကူဋေ ဌပေတွာ ဂန္တဗ္ဗန္တိ ဣဒံ ဗဟူနံ သဉ္စရဏဋ္ဌာနေ ဧဝံ အကတွာ ဂမနံ န သာရုပ္ပန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ, န အာပတ္တိအင်္ဂတ္တာ. ဗဟိဂါမေ ဌပေတွာပိ အပါရုပိတဗ္ဗတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိနယကမ္မံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ. အထ ဝါ ဝိဟာရေ သဘာဂံ ဘိက္ခုံ န ပဿတိ, ဧဝံ သတိ အာသနသာလံ ဂန္တွာ ဝိနယကမ္မံ ကာတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. အာသနသာလံ ဂစ္ဆန္တေန ကိံ တီဟိ စီဝရေဟိ ဂန္တဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သန္တရုတ္တရေနာ’’တိ နဋ္ဌစီဝရဿ သန္တရုတ္တရသာဒိယနတော. သံဃာဋိ ပန ကိံ ကာတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘သံဃာဋိံ ဗဟိဂါမေ ဌပေတွာ’’တိ. ဥတ္တရာသင်္ဂေ စ ဗဟိဂါမေ ဌပိတသံဃာဋိယဉ္စ ပဌမံ ဝိနယကမ္မံ ကတွာ ပစ္ဆာ ဥတ္တရာသင်္ဂံ နိဝါသေတွာ အန္တရဝါသကေ ကာတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ဗဟိဂါမေ ဌပိတဿပိ ဝိနယကမ္မဝစနတော ပရမ္မုခါပိ ဌိတံ နိဿဇ္ဇိတုံ, နိဿဋ္ဌံ ဒါတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

52. 'නදිං ඔතරති' (ගඟට බසී) යනු හස්තපාසය හැරදමා බසී යන්නයි. 'නාපජ්ජති' (ඇවැත් සිදු නොවේ) යනු පරිභෝගය හේතුවෙන් දුකුළා ඇවැත් සිදු නොවේ යන්නයි. එහෙයින් 'සො හි' (ඔහු වනාහි) යනාදිය වදාළ සේක. 'අපරිභොගාරහත්තා' (පරිභෝගයට නුසුදුසු බැවින්) යන්නෙන් නිසඟි සිවුර අත්නොහැර පරිභෝග කරන්නාට චේතනාවකින් තොරව ම දුකුළා ඇවැත් සිදුවන බව සිද්ධ වේ. 'එකක් පොරවාගෙන, එකක් උරහිස මත තබාගෙන යා යුතුය' යන්න බොහෝ දෙනා හැසිරෙන ස්ථානයක මෙසේ නොකර යාම නුසුදුසු බැවින් වදාරන ලද්දකි, ඇවැත් සිදුවීමේ අංගයක් වශයෙන් නොවේ. ගමෙන් පිටත තැබුව ද නොපොරවා යා යුතු බැවින් 'විනයකර්මය කළ යුතුය' යි වදාරන ලදී. නැතහොත් විහාරයෙහි සභාග භික්ෂුවක් නොදකියි ද, එසේ ඇති කල්හි අසනශාලාවට ගොස් විනයකර්මය කළ යුතුය යන්න මෙහි යෙදීමයි. අසනශාලාවට යන්නා විසින් සිවුරු තුනෙන් ම යා යුතු ද? ඒ පිළිබඳව 'සන්තරුත්තරේන' (අඳනය හා තනිපට සිවුර පෙරවාගෙන) යැයි වදාළ සේක, නැති වූ සිවුර හැර අඳනය හා තනිපට සිවුර පරිභෝජනය කිරීමට අනුදැන ඇති බැවිනි. එසේ නම් සඟල සිවුර කුමක් කළ යුතු ද? ඒ ගැන 'සංඝාටිං බහිගාමෙ ඨපෙත්වා' (සඟල සිවුර ගමෙන් බැහැරව තබා) යැයි වදාළ සේක. උත්තරාසංගය (තනිපට සිවුර) ද ගමෙන් බැහැර තැබූ සඟල සිවුර ද අරභයා පළමුව විනයකර්මය කොට, පසුව උත්තරාසංගය පෙරවාගෙන අඳනයෙහි විනයකර්මය කළ යුතුය. මෙහි දී ද, ගමෙන් බැහැරව තබන ලද්දේ වුව ද විනයකර්ම වාක්‍යය කියන බැවින්, මූණට මුහුණ නොලා පසෙක තිබෙන සිවුර ද අත්හැරීමට (නිස්සජ්ජනය කිරීමට) හා අත්හළ සිවුර නැවත ලබාදීමට ද සුදුසු යැයි දත යුතුය.

ဒဟရာနံ ဂမနေ သဥဿာဟတ္တာ ‘‘နိဿယော ပန န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ. မုဟုတ္တံ…ပေ… ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ သဥဿာဟတ္တေ ဂမနဿ ဥပစ္ဆိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ, တေသံ ပန ပုရာရုဏာ ဥဋ္ဌဟိတွာ သဥဿာဟေန ဂစ္ဆန္တာနံ အရုဏေ အန္တရာ ဥဋ္ဌိတေပိ န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ ‘‘ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ သယန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. တေနေဝ ‘‘ဂါမံ ပဝိသိတွာ…ပေ… န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အညမညဿ ဝစနံ အဂ္ဂဟေတွာတိအာဒိမှိ သဥဿာဟတ္တာ ဂမနက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ န ဝုတ္တာ. ဓေနုဘယေနာတိ တရုဏဝစ္ဆဂါဝီနံ အာဓာဝိတွာ သိင်္ဂေန ပဟရဏဘယေန. နိဿယော စ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ ဧတ္ထ ဓေနုဘယာဒီဟိ ဌိတာနံ ယာဝ ဘယဝူပသမာ ဌာတဗ္ဗတော ‘‘အန္တောအရုဏေယေဝ ဂမိဿာမီ’’တိ နိယမေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ပန ဧဝံ နိယမေတုံ သက္ကာ, တတ္ထ အန္တရာ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေပိ နိဿယော န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ ဂါမံ ပဝိဋ္ဌဒဟရာနံ ဝိယ.

දහර භික්ෂූන්ගේ ගමනෙහි උත්සාහවත් බව ඇති බැවින් 'නිස්සය වනාහි නොසන්සිඳේ' යැයි වදාරන ලදී. 'මුහුත්තං...පෙ... පටිප්පස්සම්භති' (මොහොතක්...පෙ... සන්සිඳේ) යනු උත්සාහයෙන් යුත් ගමන නතර වූ බැවින් වදාරන ලද්දකි. එහෙත් අරුණෝදයට පෙර නැගිට උත්සාහයෙන් යන ඔවුන්ට, අතරමග දී අරුණ නැගුණ ද නිස්සය නොසන්සිඳේ, මක්නිසාද යත් 'අරුණ උදාවන තෙක් සැතපෙත්' යැයි වදාළ බැවිනි. එහෙයින් ම 'ගමට වැද...පෙ... නොසන්සිඳේ' යැයි වදාරන ලදී. 'අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වචනය නොපිළිගෙන' යනාදියේ දී උත්සාහවත් බව ඇති බැවින් ගමන් කරන මොහොතේ දී සන්සිඳීමක් නොකියන ලදී. 'ධේනුභයේන' (දෙනකගෙන් වන බියෙන්) යනු තරුණ වස්සන් ඇති දෙනුන් දිව විත් අඟින් ඇනීමේ බියෙනි. 'නිස්සය ද සන්සිඳේ' යන්නෙහි, මෙහි දෙනුන්ගෙන් වන බිය ආදිය නිසා බිය පහවන තෙක් සිටීමට සිදුවන බැවින්, 'අරුණට පෙර ම යන්නෙමි' යි නියම කිරීමට නොහැකි වන බැවින් වදාරන ලද්දකි. යම් තැනක මෙසේ නියම කිරීමට හැකි වේ ද, එතැන දී අතරමග දී අරුණ උදා වුව ද බෙහෙත් පිණිස ගමට වැදුණු දහර භික්ෂූන්ගේ මෙන් නිස්සය නොසන්සිඳේ.

အန္တောသီမာယံ [Pg.111] ဂါမန္တိ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမ္မုတိတော ပစ္ဆာ ပတိဋ္ဌာပိတဂါမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ ဌပေတွာ သမ္မန္နိတဗ္ဗတော. ပဝိဋ္ဌာနန္တိ အာစရိယန္တေဝါသိကာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂတာနံ အဝိပ္ပဝါသသီမတ္တာ နေဝ စီဝရာနိ နိဿဂ္ဂိယာနိ ဟောန္တိ, သဥဿာဟတာယ န နိဿယော ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. အန္တရာမဂ္ဂေတိ ဓမ္မံ သုတွာ အာဂစ္ဆန္တာနံ အန္တရာမဂ္ဂေ.

'අන්තෝසීමායං ගාමං' (සීමාව ඇතුළත පිහිටි ගම) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අවිප්පවාස සීමාව සම්මත කරගත් පසුව පිහිටුවන ලද ගම පිළිබඳවයි. මන්දයත් සීමාව සම්මත කළ යුත්තේ ගම සහ ගම් උපචාරය හැර දමා බැවිනි. 'පවිට්ඨානං' (ඇතුළු වූවන්ගේ) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, වෙන වෙනම ගිය ආචාර්යවරුන් සහ අන්තේවාසිකයන් (ගෝලයන්) අවිප්පවාස සීමාව තුළම සිටින බැවින්, ඔවුන්ගේ සිවුරු නිසඟි නොවන අතර, උත්සාහය පවතින බැවින් නිශ්ශය (ඇසුර) ද නොගිලිහෙන බවයි. 'අන්තරාමග්ගේ' (මඟ අතරතුර) යනු ධර්මය අසා ආපසු එන්නන්ගේ මාර්ගය මධ්‍යයෙහි යන්නයි.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ 'විනයාලංකාරය'ෙහි,

စီဝရဝိပ္ပဝါသဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

'චීවරවිප්පවාස විනිශ්චය කථා ලංකාරය' නම් වූ,

နဝမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

නවවැනි පරිච්ඡේදයයි.

၁၀. ဘဏ္ဍပဋိသာမနဝိနိစ္ဆယကထာ

10. භාණ්ඩ පටිසාමන (භාණ්ඩ ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ) විනිශ්චය කථාවයි.

၅၃. ဧဝံ စီဝရဝိပ္ပဝါသဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဘဏ္ဍပဋိသာမနဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဘဏ္ဍဿ ပဋိသာမန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘဍိတဗ္ဗံ ဘာဇေတဗ္ဗန္တိ ဘဏ္ဍံ, ဘဍိတဗ္ဗံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ဝါ ဘဏ္ဍံ, ဘဏ္ဍန္တိ ပရိဘဏ္ဍန္တိ သတ္တာ ဧတေနာတိ ဝါ ဘဏ္ဍံ, မူလဓနံ, ပရိက္ခာရော ဝါ. ဝုတ္တဉှိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ –

53. මෙසේ චීවර විප්පවාස විනිශ්චය ප්‍රකාශ කොට, දැන් භාණ්ඩ ආරක්ෂා කිරීමේ (භාණ්ඩ පටිසාමන) විනිශ්චය පැවසීම සඳහා 'භණ්ඩස්ස පටිසාමනං' (භාණ්ඩයන් ආරක්ෂා කිරීම) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'භාණ්ඩ' යනු බෙදාහදා ගත යුතු දෙයයි; නැතහොත් කැමති විය යුතු, සෙවිය යුතු දෙයයි; එසේත් නැතහොත් සත්වයන් තමන් සරසා ගන්නා, වට කරගන්නා දෙයයි. එනම් මූලධනය හෝ පිරිකරයි. අභිධානප්පදීපිකාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘ဘာဇနာဒိပရိက္ခာရေ, ဘဏ္ဍံ မူလဓနေပိ စာ’’တိ.

'භාජන ආදී උපකරණ (පිරිකර) සහ මූලධනය සඳහා ද භාණ්ඩ යන වචනය යෙදේ' යනුවෙනි.

တဿ ဘဏ္ဍဿ, ပဋိသာမိယတေ ပဋိသာမနံ, ရက္ခဏံ ဂေါပနန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပရေသံ ဘဏ္ဍဿ ဂေါပန’’န္တိ. မာတု ကဏ္ဏပိဠန္ဓနံ တာလပဏ္ဏမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနတ္ထော. တေန ပဂေဝ အညာတကာနံ သန္တကန္တိ ဒဿေတိ. ဂိဟိသန္တကန္တိ ဣမိနာ ပဉ္စန္နံ သဟဓမ္မိကာနံ သန္တကံ ပဋိသာမေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. ဘဏ္ဍာဂါရိကသီသေနာတိ ဧတေန ဝိဿာသဂ္ဂါဟာဒိနာ ဂဟေတွာ ပဋိသာမေန္တဿ အနာပတ္တီတိ ဒဿေတိ. တေန ဝက္ခတိ ‘‘အတ္တနော အတ္ထာယ ဂဟေတွာ ပဋိသာမေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဆန္ဒေနပိ ဘယေနပီတိ ဝဍ္ဎကီအာဒီသု ဆန္ဒေန[Pg.112], ရာဇဝလ္လဘာဒီသု ဘယေန ဗလက္ကာရေန ပါတေတွာ ဂတေသု စ ပဋိသာမေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

එම භාණ්ඩය, සුරක්ෂිත කර තැබීම 'පටිසාමන' නම් වේ, එහි අර්ථය රැකබලා ගැනීම හෝ ආරක්ෂා කිරීමයි. එහෙයින් 'අන් අයගේ භාණ්ඩ ආරක්ෂා කිරීම' යැයි පැවසීය. 'මවගේ තල්පතින් කළ කන් අබරණ පවා' යන්නෙහි ඇති 'පි' (පවා) යන ශබ්දය සම්භාවිතා (හැඟවුම්) අර්ථය ගෙන දෙයි. එයින් අන්‍යයන්ගේ (නොදන්නා අයගේ) බඩු බාහිරාදිය ද ආරක්ෂා කිරීම වඩාත් සුදුසු බව දක්වයි. 'ගිහියන්ගේ බඩු බාහිරාදිය' යන්නෙන් පස්වැදෑරුම් සහධර්මිකයන්ගේ (භික්ෂු, භික්ෂුණී ආදීන්ගේ) බඩු බාහිරාදිය ද ආරක්ෂා කර තැබීම කැප බව පෙන්වයි. 'භාණ්ඩාරිකයාගේ ප්‍රධානත්වයෙන්' යන්නෙන් විශ්වාසය නිසා ගැනීම් ආදියෙන් ගෙන ආරක්ෂා කර තබන්නාට ඇවැත් සිදු නොවන බව දක්වයි. එහෙයින් 'තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ගෙන ආරක්ෂා කර තැබිය යුතුය' යැයි මතු කියනු ලැබේ. 'කැමැත්තෙන් හෝ බියෙන්' යන්නෙහි වඩුවන් ආදීන් කෙරෙහි කැමැත්තෙන් ද, රාජවල්ලභයන් (රජුට හිතවත් අය) ආදීන් කෙරෙහි බියෙන් (බලහත්කාරයෙන්) ද දමා ගිය කල්හි ඒවා ආරක්ෂා කර තැබීම සුදුසුය කියා මෙහි ගලපා ගත යුතුය.

သင်္ဂေါပနတ္ထာယ အတ္တနော ဟတ္ထေ နိက္ခိတ္တဿ ဘဏ္ဍဿ ဂုတ္တဋ္ဌာနေ ပဋိသာမနပယောဂံ ဝိနာ ‘‘နာဟံ ဂဏှာမီ’’တိအာဒိနာ အညသ္မိံ ပယောဂေ အကတေ ရဇ္ဇသင်္ခေါဘာဒိကာလေ ‘‘န ဒါနိ တဿ ဒဿာမိ, န မယှံ ဒါနိ ဒဿတီ’’တိ ဥဘောဟိပိ သကသကဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ ဓုရနိက္ခေပေ ကတေပိ အဝဟာရော နတ္ထိ. ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘ပါရာဇိကမေဝ ပဋိသာမနပယောဂဿ ကတတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ, န သာရတော ပစ္စေတဗ္ဗံ. ပဋိသာမနကာလေ ဟိဿ ထေယျစိတ္တံ နတ္ထိ, ‘‘န ဒါနိ တဿ ဒဿာမီ’’တိ ထေယျစိတ္တုပ္ပတ္တိက္ခဏေ စ သာမိနော ဓုရနိက္ခေပစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဟေတုဘူတော ကာယဝစီပယောဂေါ နတ္ထိ, ယေန သော အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇေယျ. န ဟိ အကိရိယသမုဋ္ဌာနာ အယံ အာပတ္တီတိ. ဒါနေ သဥဿာဟော, ရက္ခတိ တာဝါတိ အဝဟာရံ သန္ဓာယ အဝုတ္တတ္တာ ‘‘နာဟံ ဂဏှာမီ’’တိအာဒိနာ မုသာဝါဒကရဏေ ပါစိတ္တိယမေဝ ဟောတိ, န ဒုက္ကဋံ ထေယျစိတ္တာဘာဝေန သဟပယောဂဿပိ အဘာဝတောတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ආරක්ෂා කර තැබීම පිණිස තමා අතේ තබන ලද භාණ්ඩයක් සුරක්ෂිත ස්ථානයක තැබීමේ ක්‍රියාව හැර, රාජ්‍ය කැළඹීම් ආදී කාලවලදී 'මම මෙය නොගතිමි' යනාදී වශයෙන් වෙනත් කිසිදු ක්‍රියාවක් නොකොට, 'මම දැන් ඔහුට මෙය නොදෙමි, ඔහු ද දැන් මට මෙය නොදෙන්නේය' කියා දෙදෙනාම තම තමන් සිටින ස්ථානවල සිටම එහි ඇති අයිතිවාසිකම (වගකීම) අත්හැර දැමුවද, එහිදී සොරකමක් (අවහාරයක්) සිදු නොවේ. ඇතැමෙක් මෙහිදී 'ආරක්ෂා කිරීමේ ක්‍රියාව කළ බැවින් එය පාරාජිකාවක්ම වේ' යැයි කියති. එය ඔවුන්ගේ හුදු මතයක් පමණි, එය සත්‍යයක් ලෙස පිළිගත යුතු නොවේ. මන්දයත්, භාණ්ඩය ආරක්ෂා කර තබන අවස්ථාවේදී ඔහුට සොර සිතක් (ථෙය්‍ය සිතක්) නොතිබූ බැවිනි. 'දැන් මම ඔහුට මෙය නොදෙමි' කියා සොර සිතක් ඇති වූ මොහොතේදී, අයිතිකරුට එහි ඇති අයිතිය අත්හැරීමට හේතු වන පරිදි කිසිදු කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක් සිදු නොවූ බැවින්, ඔහුට ඇවැත් සිදු නොවේ. මන්දයත්, මෙම ඇවැත ක්‍රියාවක් නොකිරීමෙන් (අක්‍රියාවෙන්) උපදින්නක් නොවන බැවිනි. දීම කෙරෙහි උනන්දුවක් ඇතිව, 'තාවකාලිකව ආරක්ෂා කරමි' යනුවෙන් සොරකම් කිරීමේ අදහසක් නොමැතිව, 'මම මෙය නොගත්තෙමි' යනාදී වශයෙන් බොරු කීමකදී සිදුවන්නේ පාචිත්තිය ඇවැතක් පමණි, දුක්කට ඇවැතක් නොවේ. මන්දයත්, සොර සිතක් නොමැති වීම හේතුවෙන් සොරකම් කිරීමේ ක්‍රියාවක් ද එහි නොමැති බැවින් යැයි වටහා ගත යුතුය.

ယဒိပိ မုခေန ဒဿာမီတိ ဝဒတိ…ပေ… ပါရာဇိကန္တိ ဧတ္ထ ကတရပယောဂေန အာပတ္တိ, န တာဝ ပဌမေန ဘဏ္ဍပဋိသာမနပယောဂေန တဒါ ထေယျစိတ္တဘာဝါ, နာပိ ‘‘ဒဿာမီ’’တိ ကထနပယောဂေန တဒါ ထေယျစိတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ပယောဂဿ ကပ္ပိယတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – သာမိနာ ‘‘ဒေဟီ’’တိ ဗဟုသော ယာစိယမာနောပိ အဒတွာ ယေန ပယောဂေန အတ္တနော အဒါတုကာမတံ သာမိကဿ ဉာပေသိ, ယေန စ သော အဒါတုကာမော အယံ ဝိက္ခိပတီတိ ဉတွာ ဓုရံ နိက္ခိပတိ, တေနေဝ ပယောဂေနဿ အာပတ္တိ. န ဟေတ္ထ ဥပနိက္ခိတ္တဘဏ္ဍေ ပရိယာယေန မုတ္တိ အတ္ထိ. အဒါတုကာမတာယ ဟိ ‘‘ကဒါ တေ ဒိန္နံ, ကတ္ထ တေ [Pg.113] ဒိန္န’’န္တိအာဒိပရိယာယဝစနေနပိ သာမိကဿ ဓုရေနိက္ခိပါပိတေ အာပတ္တိယေဝ. တေနေဝ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘ကိံ တုမှေ ဘဏထ…ပေ… ဥဘိန္နံ ဓုရနိက္ခေပေန ဘိက္ခုနော ပါရာဇိက’’န္တိ. ပရသန္တကဿ ပရေဟိ ဂဏှာပနေ ဧဝ ဟိ ပရိယာယတော မုတ္တိ, န သဗ္ဗတ္ထာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. အတ္တနော ဟတ္ထေ နိက္ခိတ္တတ္တာတိ ဧတ္ထ အတ္တနော ဟတ္ထေ သာမိနာ ဒိန္နတာယ ဘဏ္ဍာဂါရိကဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ စ ဌာနာစာဝနေပိ နတ္ထိ အဝဟာရော, ထေယျစိတ္တေန ပန ဂဟဏေ ဒုက္ကဋတော န မုစ္စတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧသေဝ နယောတိ အဝဟာရော နတ္ထိ, ဘဏ္ဍဒေယျံ ပန ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

'කටින් දෙන්නෙමි යැයි පැවසුවද... පෙ... පාරාජිකා වේ' යන්නෙහි, මෙහි කිනම් ක්‍රියාවකින් (ප්‍රයෝගයකින්) ඇවැත් වේද? පළමු කොට භාණ්ඩය ආරක්ෂා කිරීමේ ක්‍රියාවෙන් නොවේ ද? මන්දයත් එකල්හි සොර සිතක් තිබුණද, එම ක්‍රියාව කැප (සුදුසු) එකක් වන බැවිනි. පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: අයිතිකරු විසින් 'දෙන්න' යැයි බොහෝ වර ඉල්ලනු ලැබුවද නොදී, යම් ක්‍රියාවකින් තමාගේ නොදීමේ කැමැත්ත අයිතිකරුට හැඟවූයේ ද, ඒ ඇසූ අයිතිකරු 'මොහු නොදීමට මඟහරින්නේය' කියා දැන එහි ඇති බලාපොරොත්තුව අත්හැරියේ ද, එම ක්‍රියාවෙන්ම ඔහුට ඇවැත් වේ. මෙහි තැන්පත් කරන ලද භාණ්ඩය සම්බන්ධයෙන් වක්‍ර වචන භාවිතයෙන් (පරියායෙන්) මිදීමක් නැත. නොදීමේ කැමැත්තෙන් 'ඔබට කවදා ද දෙන ලද්දේ? කොහේදී ද දෙන ලද්දේ?' යනාදී වක්‍ර වචන කීමෙන් වුවද අයිතිකරුගේ බලාපොරොත්තුව අත්හැරවූයේ නම් ඇවැත් වේමය. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'ඔබ කුමක් කියන්නේද... පෙ... දෙදෙනාගේම බලාපොරොත්තුව අත්හැරීමෙන් භික්ෂුවට පාරාජිකා වේ' යනුවෙනි. අන් සන්තක දෙයක් අන් අය ලවා ගැන්වීමේදීම පමණක් වක්‍ර ක්‍රමයෙන් මිදීමක් ඇති අතර, සෑම තැනදීම එසේ නොවන බව වටහා ගත යුතුය. 'තමාගේ අතෙහි තබන ලද බැවින්' යන්නෙහි, අයිතිකරු විසින් තමාගේ අතටම දෙන ලද බැවින් සහ තමා භාණ්ඩාරික තනතුරෙහි සිටින බැවින්, තැනකින් වෙනස් කිරීමේදී වුවද සොරකමක් (අවහාරයක්) සිදු නොවේ. එහෙත් සොර සිතින් ගැනීමකදී දුක්කට ඇවැතින් නොමිදෙන බව දත යුතුය. 'මේ ක්‍රමයම වේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සොරකමක් සිදු නොවන නමුත්, එම භාණ්ඩය ආපසු ගෙවිය යුතු (භාණ්ඩදෙය්‍ය) බවයි.

၅၄. ပဉ္စန္နံ သဟဓမ္မိကာနန္တိ ဘိက္ခုဘိက္ခုနီသိက္ခမာနသာမဏေရသာမဏေရီနံ. ဧတေန န ကေဝလံ ဂိဟီနံ ဧဝ, အထ ခေါ တာပသပရိဗ္ဗာဇကာဒီနမ္ပိ သန္တကံ ပဋိသာမေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. နဋ္ဌေပိ ဂီဝါ န ဟောတိ, ကသ္မာ? အသမ္ပဋိစ္ဆာပိတတ္တာတိ အတ္ထော. ဒုတိယေ ဧသေဝ နယောတိ ဂီဝါ န ဟောတိ, ကသ္မာ? အဇာနိတတ္တာ. တတိယေ စ ဧသေဝ နယောတိ ဂီဝါ န ဟောတိ, ကသ္မာ? ပဋိက္ခိပိတတ္တာ. ဧတ္ထ စ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ စိတ္တေန ဝါ ပဋိက္ခိတ္တောပိ ပဋိက္ခိတ္တောယေဝ နာမ ဟောတိ.

54. 'පස්වැදෑරුම් සහධර්මිකයන්ගේ' යනු භික්ෂු, භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර සහ සාමණේරී යන අයගේය. මෙයින් ගිහියන්ගේ පමණක් නොව, තාපසයන්, පරිබ්‍රාජකයන් ආදීන්ගේ ද බඩු බාහිරාදිය ආරක්ෂා කර තැබීම සුදුසු නොවන බව දක්වයි. නැති වුවද වන්දි ගෙවීමට බැඳීමක් (ගීවා) නැත. එයට හේතුව කුමක්ද? භාර නොගත් බැවිනි යනු අර්ථයයි. දෙවැන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ: වන්දි ගෙවීමට බැඳීමක් නැත, හේතුව කුමක්ද? නොදැන සිටි බැවිනි. තුන්වැන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ: වන්දි ගෙවීමට බැඳීමක් නැත, හේතුව කුමක්ද? ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවිනි. මෙහිදී කයින් හෝ වචනයෙන් හෝ සිතින් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේ වුවද, එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දක්ම වේ.

တဿေဝ ဂီဝါ ဟောတိ, န သေသဘိက္ခူနံ, ကသ္မာ? တဿေဝ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဘဏ္ဍာဂါရေ ဣဿရဘာဝတော. ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဂီဝါ န ဟောတိ အလသဇာတိကဿေဝ ပမာဒေန ဟရိတတ္တာ. ဒုတိယေ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဂီဝါ န ဟောတိ တဿ အနာရောစိတတ္တာ. နဋ္ဌေ တဿ ဂီဝါ တေန ဌပိတတ္တာ. တဿေဝ ဂီဝါ, န အညေသံ တေန ဘဏ္ဍာဂါရိကေန သမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တာ ဌပိတတ္တာ စ. နတ္ထိ ဂီဝါ တေန ပဋိက္ခိပိတတ္တာ. နဋ္ဌံ သုနဋ္ဌမေဝ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ အသမ္ပဋိစ္ဆာပနတော. နဋ္ဌေ ဂီဝါ တေန ဌပိတတ္တာ. သဗ္ဗံ တဿ ဂီဝါ တဿ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ပမာဒေန ဟရဏတော. တတ္ထေဝ ဥပစာရေ ဝိဇ္ဇမာနေတိ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿ သမီပေယေဝ ဥစ္စာရပဿာဝဋ္ဌာနေ ဝိဇ္ဇမာနေ.

ඔහුටම වන්දි ගෙවීමේ බැඳීම (ගීවා) ඇත, සෙසු භික්ෂූන්ට නැත. හේතුව කුමක්ද? එම භාණ්ඩාරිකයාටම භාණ්ඩ ගබඩාව කෙරෙහි ආධිපත්‍යය ඇති බැවිනි. කම්මැලි පුද්ගලයාගේම ප්‍රමාදය නිසා රැගෙන ගිය කල්හි භාණ්ඩාරිකයාට වන්දි ගෙවීමට බැඳීමක් නැත. දෙවැන්නෙහි, ඔහුට නොදැන්වූ බැවින් භාණ්ඩාරිකයාට වන්දි ගෙවීමට බැඳීමක් නැත. නැති වූ කල්හි, ඔහු විසින්ම තබන ලද බැවින් ඔහුට වන්දි ගෙවීමට බැඳීම ඇත. ඔහුටම වන්දි ගෙවීමේ බැඳීම ඇත, අන් අයට නැත, මන්දයත් එම භාණ්ඩාරිකයා විසින්ම එය පිළිගෙන තබන ලද බැවිනි. ඔහු විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බැවින් වන්දි ගෙවීමට බැඳීමක් නැත. භාණ්ඩාරිකයාට භාර නොදුන් බැවින්, නැති වූ දෙය සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වූවක්ම වේ. නැති වූ කල්හි, ඔහු විසින්ම තබන ලද බැවින් ඔහුට වන්දි ගෙවීමේ බැඳීම ඇත. එම භාණ්ඩාරිකයාගේම ප්‍රමාදයෙන් රැගෙන යාම නිසා සියල්ලෙහිම වන්දි ගෙවීමේ බැඳීම ඔහුටම වේ. 'එහිම උපචාරයෙහි සිටියදී' යනු භාණ්ඩාරිකයාගේ නුදුරෙහිම ඇති වැසිකිළි කැසිකිළි කරන ස්ථානයෙහි සිටියදී යන්නයි.

၅၅. မယိ [Pg.114] စ မတေ သံဃဿ စ သေနာသနေ ဝိနဋ္ဌေတိ ဧတ္ထ ကေဝလံ သံဃဿ သေနာသနံ မာ ဝိနဿီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝိဝရိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ. ‘‘တံ မာရေဿာမီ’’တိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေပိ ဝိဝရိတုံ ဝဋ္ဋတိ ‘‘ဂိလာနပက္ခေ ဌိတတ္တာ အဝိသယော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. မရဏတော ဟိ ပရံ ဂေလညံ အဝိသယတ္တဉ္စ နတ္ထိ. ‘‘ဒွါရံ ဆိန္ဒိတွာ ဟရိဿာမာ’’တိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေပိ ဝိဝရိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. သဟာယေဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ တေဟိပိ ဘိက္ခာစာရာဒီဟိ ပရိယေသိတွာ အတ္တနော သန္တကမ္ပိ ကိဉ္စိ ကိဉ္စိ ဒါတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယဉှိ သာမီစီတိ ဘဏ္ဍာဂါရေ ဝသန္တာနံ ဣဒံ ဝတ္တံ. လောလမဟာထေရောတိ မန္ဒော မောမူဟော အာကိဏ္ဏဝိဟာရီ သဒါ ကီဠာပသုတော ဝါ မဟာထေရော.

55. “මම මළත්, සංඝයාගේ සේනාසනය විනාශ වුවත්, මෙහි කෙසේ හෝ සංඝයාගේ සේනාසනය විනාශ නොවේවා” යන මෙම අදහසින් (දොර) හැරීම ද සුදුසු යැයි කියති. “ඔහු මරන්නෙමි” යි මෙපමණක් කීවද දොර හැරීම සුදුසුය, මන්ද “ගිලන් පාර්ශ්වයේ සිටින බැවින් එය විෂය නොවේ (කළ නොහැක්කකි)” යි වදාල හෙයිනි. මරණයට වඩා වෙනත් ගිලන් බවක් හෝ කළ නොහැකි බවක් නැත. “දොර කඩාගෙන ගෙන යන්නෙමු” යි මෙපමණක් කීවද හැරීම සුදුසුමය. “සගයන් සිටිය යුතුය” යන්නෙන් ඔවුන් විසින් ද පිණ්ඩපාතය ආදියෙන් සොයා තමන් සතු යමක් වුවද දිය යුතුය යන්න අදහස් වේ. මෙය වනාහි සුදුසු පිළිවෙතයි (සාමීචි ක්‍රියාවයි) - භාණ්ඩාගාරයෙහි වසන්නන්ගේ වතාවත මෙයයි. 'ලෝලමහාථෙර' යනු මෝඩ, මුළා වූ, කලබලකාරී ලෙස වසන, සැමවිටම කෙළිලොලෙහි යෙදුණු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේය.

၅၆. ဣတရေဟီတိ တသ္မိံယေဝ ဂဗ္ဘေ ဝသန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ. ဝိဟာရရက္ခဏဝါရေ နိယုတ္တော ဝိဟာရဝါရိကော, ဝုဍ္ဎပဋိပါဋိယာ အတ္တနော ဝါရေ ဝိဟာရရက္ခဏကော. နိဝါပန္တိ ဘတ္တဝေတနံ. စောရာနံ ပဋိပထံ ဂတေသူတိ စောရာနံ အာဂမနံ ဉတွာ ‘‘ပဌမတရံယေဝ ဂန္တွာ သဒ္ဒံ ကရိဿာမာ’’တိ စောရာနံ အဘိမုခံ ဂတေသု. ‘‘စောရေဟိ ဟဋဘဏ္ဍံ အာဟရိဿာမာ’’တိ တေသံ အနုပထံ ဂတေသုပိ ဧသေဝ နယော. နိဗဒ္ဓံ ကတွာတိ ‘‘အသုကကုလေ ယာဂုဘတ္တံ ဝိဟာရဝါရိကာနံယေဝါ’’တိ ဧဝံ နိယမနံ ကတွာ. ဒွေ တိဿော ယာဂုသလာကာ စ စတ္တာရိ ပဉ္စ သလာကဘတ္တာနိ စ လဘမာနောဝါတိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ, တတော ဦနံ ဝါ ဟောတု အဓိကံ ဝါ, အတ္တနော စ ဝေယျာဝစ္စကရဿ စ ယာပနမတ္တံ လဘနမေဝ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. နိဿိတကေ ဇဂ္ဂါပေန္တီတိ အတ္တနော အတ္တနော နိဿိတကေ ဘိက္ခာစရိယာယ ပေါသေန္တာ နိဿိတကေဟိ ဝိဟာရံ ဇဂ္ဂါပေန္တိ. အသဟာယဿာတိ သဟာယရဟိတဿ. ‘‘အသဟာယဿ အဒုတိယဿာ’’တိ ပါဌော ယုတ္တော. ပစ္ဆိမံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ. အသဟာယဿ ဝါ အတ္တဒုတိယဿ ဝါတိ [Pg.115] ဣမသ္မိံ ပန ပါဌေ ဧကေန အာနီတံ ဒွိန္နံ နပ္ပဟောတီတိ အတ္တဒုတိယဿပိ ဝါရော နိဝါရိတောတိ ဝဒန္တိ, တံ ‘‘ယဿ သဘာဂေါ ဘိက္ခု ဘတ္တံ အာနေတွာ ဒါတာ နတ္ထီ’’တိ ဣမိနာ န သမေတိ, ဝီမံသိတဗ္ဗံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၁၁၂) ပန ‘‘အတ္တဒုတိယဿာတိ အပ္ပိစ္ဆဿ. အတ္တာသရီရမေဝ ဒုတိယော, န အညောတိ ဟိ အတ္တဒုတိယော, တဒုဘယဿပိ အတ္ထဿ ဝိဘာဝနံ ‘ယဿာ’တိအာဒိ. ဧတေန သဗ္ဗေန ဧကေကဿ ဝါရော န ပါပေတဗ္ဗောတိ ဒဿေတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

56. ‘ඉතරේහි’ (අන්‍යයන් විසින්) යනු එම ගර්භයෙහිම (කාමරයෙහිම) වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිනි. විහාරය ආරක්‍ෂා කිරීමේ වාරයෙහි නියුක්ත වූයේ ‘විහාරවාරික’ නම් වේ, එනම් ජ්‍යෙෂ්ඨත්වයේ අනුපිළිවෙලින් තම වාරයෙහි විහාරය ආරක්‍ෂා කරන්නාය. ‘නිවාපං’ යනු බත් වැටුපයි (ආහාර වේලයි). ‘සොරෙකුගේ පෙරමඟට ගිය කල්හි’ යනු සොරෙකුගේ පැමිණීම දැන “පළමුවෙන්ම ගොස් ශබ්ද කරන්නෙමු” යි සොරුන් ඉදිරියට ගිය කල්හි යන්නයි. “සොරුන් විසින් පැහැරගත් බඩු බාහිරාදිය නැවත ගෙනෙන්නෙමු” යි ඔවුන් පසුපස ගිය කල්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘නිබද්ධං කත්වා’ යනු “අසවල් කුලයේ කැඳ සහ බත් විහාර වාරයෙහි සිටින්නන්ටමය” යි මෙසේ නියමයක් කිරීමයි. ‘කැඳ සලාක දෙකක් හෝ තුනක් සහ සලාක බත් හතරක් හෝ පහක් ලබන්නේ’ යනු නිදර්ශනයක් පමණි, ඊට වඩා අඩු හෝ වැඩි හෝ වේවා, තමන්ගේ සහ තමන්ගේ වත්පිළිවෙත් කරන්නාගේ (වෙය්‍යාවච්චකරයාගේ) දිවි පැවැත්මට ප්‍රමාණවත් තරම් ලැබීමම ප්‍රමාණය කොට ගත යුතුය. ‘නිස්සිතකේ ජග්ගාපෙන්ති’ යනු තම තමන්ගේ ඇසුරු කරන්නන් (නිස්සිතයන්) පිණ්ඩපාතයෙන් පෝෂණය කරමින්, එම නිස්සිතයන් ලවා විහාරය රැකබලා ගැනීමයි. ‘අසහායස්ස’ යනු සහායකයෙකු නොමැති තැනැත්තාටය. “අසහායස්ස අදුතියස්ස” යන පාඨය සුදුසුය. මෙහි පසුපස පදය පෙර පදයේම පර්යාය පදයකි. “අසහායස්ස වා අත්තදුතියස්ස වා” යන මේ පාඨයෙහි දී එක් අයෙකු විසින් ගෙනෙන ලද්දක් දෙදෙනෙකුට ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින්, අත්තදුතියයාගේ ද වාරය වළක්වන ලදැයි කියති. එය “යමෙකුට සමාන භාගී වූ භික්ෂුවක බත් ගෙනවුත් දෙන්නෙකු නැද්ද” යන මෙයින් නොගැළපේ, එබැවින් විමසිය යුතුය. විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි “අත්තදුතියස්ස යනු අල්පේච්ඡ තැනැත්තාටය. තමාගේ ශරීරයම දෙවැන්නා කරගත්, වෙනත් අයෙකු නොවන තැනැත්තා අත්තදුතිය නම් වේ, ඒ අර්ථ දෙකම පැහැදිලි කිරීම ‘යස්ස’ යනාදියයි. මේ සියල්ලෙන් එක් එක්කෙනාට වාරය නොපැමිණවිය යුතුය යන්න පෙන්වයි” යැයි දක්වා ඇත.

ပါကဝတ္တတ္ထာယာတိ နိစ္စံ ပစိတဗ္ဗယာဂုဘတ္တသင်္ခါတဝတ္တတ္ထာယ. ဌပေန္တီတိ ဒါယကာ ဌပေန္တိ. တံ ဂဟေတွာတိ တံ အာရာမိကာဒီဟိ ဒီယမာနံ ဘာဂံ ဂဟေတွာ. ဥပဇီဝန္တေန ဌာတဗ္ဗန္တိ အဗ္ဘောကာသိကရုက္ခမူလိကေနပိ ပါကဝတ္တံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တေန အတ္တနော ပတ္တစီဝရရက္ခဏတ္ထာယ ဝိဟာရဝါရေ သမ္ပတ္တေ ဌာတဗ္ဗံ. န ဂါဟာပေတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ ယဿ အဗ္ဘောကာသိကဿပိ အတ္တနော အဓိကပရိက္ခာရော စေ ဌပိတော အတ္ထိ, စီဝရာဒိသံဃိကဘာဂေပိ အာလယော အတ္ထိ, သောပိ ဂါဟာပေတဗ္ဗော. ပရိပုစ္ဆန္တိ ပုစ္ဆိတပဉှဝိဿဇ္ဇနံ, အဋ္ဌကထံ ဝါ. ဒိဂုဏန္တိ အညေဟိ လဗ္ဘမာနတော ဒွိဂုဏံ. ပက္ခဝါရေနာတိ အဍ္ဎမာသဝါရေန.

‘පාකවත්තත්ථාය’ යනු නිරන්තරයෙන් පිසිනු ලබන කැඳ බත් නැමැති වතාවත් සඳහාය. ‘ඨපෙන්ති’ යනු දායකයන් විසින් තබනු ලැබීමයි. ‘තං ගහෙත්වා’ යනු ආරාමිකයන් ආදීන් විසින් දෙනු ලබන එම කොටස ගෙන යන්නයි. ‘උපජීවන්තේන ඨාතබ්බං’ යනු අබ්භෝකාසික (එළිමහනේ වසන) හෝ රුක්ඛමූලික (ගස් මුල්වල වසන) භික්ෂුවක වුවද පිසින ලද ආහාර වතාවත ඇසුරු කොට ජීවත් වන්නේ නම්, තමාගේ පාත්‍ර සිවුරු ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා විහාර ආරක්ෂණ වාරය පැමිණි කල්හි එහි රැඳී සිටිය යුතුය. ‘න ගාහාපේතබ්බෝ’ යන්නෙහි යම් අබ්භෝකාසික භික්ෂුවකගේ වුවද තමා සතු අතිරේක පිරිකර තබා තිබේ නම්, සිවුරු ආදී සඟසතු භාගයෙහි ද ආශාවක් තිබේ නම්, ඔහු ලවා ද (විහාර ආරක්ෂණ වාරය) කරවිය යුතුය. ‘පරිපුච්ඡා’ යනු අසන ලද ප්‍රශ්න විසඳීම හෝ අටුවාවයි. ‘දිගුණං’ යනු අන්‍යයන්ට ලැබෙන ප්‍රමාණයට වඩා දෙගුණයකි. ‘පක්ඛවාරේන’ යනු අඩමසක (දින පහළොවක) වාරයෙනි.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි

ဘဏ္ဍပဋိသာမနဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

භාණ්ඩ පටිසාමන (බඩු බාහිරාදි තැන්පත් කිරීම පිළිබඳ) විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ

ဒသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දසවැනි පරිච්ඡේදයයි.

၁၁. ကယဝိက္ကယသမာပတ္တိဝိနိစ္ဆယကထာ

11. ක්‍රය වික්‍රය (ගැනුම් විකුණුම්) සමාපත්ති විනිශ්චය කථාව

၅၇. ဧဝံ ဘဏ္ဍပဋိသာမနဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ကယဝိက္ကယဝိနိစ္ဆယံ ကထေန္တော ‘‘ကယဝိက္ကယသမာပတ္တီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကယနံ ကယော, ပရဘဏ္ဍဿ ဂဟဏံ, ဝိက္ကယနံ [Pg.116] ဝိက္ကယော, သကဘဏ္ဍဿ ဒါနံ, ကယော စ ဝိက္ကယော စ ကယဝိက္ကယံ. သမာပဇ္ဇနံ သမာပတ္တိ, တဿ ဒုဝိဓဿ ကိရိယဿ ကရဏံ. တဿရူပံ ဒဿေတိ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိနာ.

57. මෙසේ භාණ්ඩ පටිසාමන විනිශ්චය පවසා, දැන් ක්‍රය වික්‍රය (ගැනුම් විකුණුම්) විනිශ්චය පවසමින් “ක්‍රයවික්‍රයසමාපත්ති” යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘කයනං’ යනු ක්‍රය (මිලදී ගැනීම) යි, එනම් අනුන්ගේ භාණ්ඩයක් ලබා ගැනීමයි; ‘වික්කයන්’ යනු වික්‍රය (විකිණීම) යි, එනම් තමාගේ භාණ්ඩයක් දීමයි. ක්‍රය ද වික්‍රය ද ක්‍රයවික්‍රය (ගැනුම් විකුණුම්) නම් වේ. ‘සමාපජ්ජනං’ යනු සමාපත්තියයි, එනම් ඒ ද්විවිධ ක්‍රියාව සිදු කිරීමයි. එහි ස්වරූපය “ඉමිනා” (මෙයින්) යනාදීන් දක්වයි.

သေသဉာတကေသု သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတသမ္ဘဝတော တဒဘာဝဋ္ဌာနမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘မာတရံ ဝါ ပန ပိတရံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဝိညတ္တိသဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနဉ္စ န ဟောတိ ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ဒေဟီ’’တိ ဝဒန္တောတိ ဒဿေတိ, ကယဝိက္ကယံ ပန အာပဇ္ဇတိ ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ဒေဟီ’’တိ ဝဒန္တောတိ ဒဿေတိ. ဣမိနာ စ ဥပရိ အညာတကန္တျာဒိနာ စ သေသဉာတကံ ‘‘ဣမံ ဒေဟီ’’တိ ဝဒတော ဝိညတ္တိ န ဟောတိ, ‘‘ဣမံ ဂဏှာဟီ’’တိ ပန ဒဒတော သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနံ, ‘‘ဣမိနာ ဣမံ ဒေဟီ’’တိ ကယဝိက္ကယံ အာပဇ္ဇတော နိဿဂ္ဂိယန္တိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ မိဂပဒဝလဉ္ဇနနျာယေန. တသ္မာဣစ္စာဒိကေပိ ‘‘မာတာပိတူဟိ သဒ္ဓိံ ကယဝိက္ကယံ, သေသဉာတကေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွေ အာပတ္တိယော, အညာတကေဟိ သဒ္ဓိံ တိဿော အာပတ္တိယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ တေနေဝ နျာယေန ဉာတုံ သက္ကာတိ ကတွာ န ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အညထာ အဗျာပိတဒေါသော သိယာ.

අනෙකුත් ඥාතීන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතය (ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් දෙය විනාශ කිරීමේ දෝෂය) සිදුවිය හැකි බැවින්, එය සිදු නොවන අවස්ථා ද දැක්වීම පිණිස “මව හෝ පියා හෝ” යනාදිය දක්වන ලදී. එයින් “මෙයින් මට මෙය දෙන්න” යැයි පවසන්නාට විඥප්තිය ද, ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතනය ද සිදු නොවන බව දක්වයි; එහෙත් “මෙයින් මට මෙය දෙන්න” යැයි පවසන්නාට ක්‍රයවික්‍රය ඇවැත සිදු වන බව දක්වයි. මෙයින් ද ඉදිරියෙහි දක්වන අඥාතකයන් යනාදීන්ගෙන් ද සෙසු නෑයන්ට “මෙය දෙන්න” යැයි කියන්නාට විඥප්තියක් නොවේ, “මෙය ගන්න” යැයි දෙන්නාට ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතනය ද, “මෙයින් මෙය දෙන්න” යැයි ක්‍රයවික්‍රය ඇවැතට පැමිණෙන්නාට නිස්සර්ගිය පචිති ද වේ යන මේ අර්ථය ද මුව අඩි සලකුණු ලුහුබැඳීමේ න්‍යායෙන් (මිගපදවලංජන න්‍යායෙන්) දක්වන ලදී. එබැවින්, “මව්පියන් සමඟ ක්‍රයවික්‍රය කිරීමෙහි ද, සෙසු නෑයන් සමඟ ඇවැත් දෙකක් ද, නොනෑයන් සමඟ ඇවැත් තුනක් ද වේ” යැයි කිව යුතු තැන, එම න්‍යායෙන්ම එය තේරුම් ගත හැකි බැවින් එසේ නොදක්වන ලදැයි දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් අව්‍යාප්ති දෝෂය සිදු වන්නේය.

‘‘ဣဒံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဣဒံ ကရောထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓာယ ကိရိယာယ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ဒေဟီ’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ. ဣဒံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇ, ဣဒံ နာမ ကရောဟီ’’တိ ဝါ, ‘‘ဣဒံ ဘတ္တံ ဘုတ္တောသိ, ဣဒံ နာမ ကရောဟိ, ဣဒံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိဿသိ, ဣဒံ နာမ ကရောဟီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ အသမ္ဗန္ဓာယ ကိရိယာယ ဝုတ္တတ္တာ ကယဝိက္ကယော န ဟောတိ. ဝိဃာသာဒါနံ ဘတ္တဒါနေ စ အနပေက္ခတ္တာ သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနံ န ဟောတိ, ကာရာပနေ ဟတ္ထကမ္မမတ္တတ္တာ ဝိညတ္တိ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ အသတိပိ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုမှိ ပါစိတ္တိယံ ဒေသေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

“මෙම බත අනුභව කොට මෙය කරන්න” යැයි කී කල්හි, පූර්වාපර සම්බන්ධ ක්‍රියාවක් ප්‍රකාශ වන බැවින්, එය “මෙයින් මට මෙය දෙන්න” යැයි කීවාක් බඳු වේ. එහෙත් “මෙම බත අනුභව කරන්න, අසවල් දේ කරන්න” කියා හෝ, “මෙම බත අනුභව කළෙහිය, අසවල් දේ කරන්න, මෙම බත අනුභව කරන්නෙහිය, අසවල් දේ කරන්න” කියා හෝ කී කල්හි, අසම්බන්ධ ක්‍රියාවක් ප්‍රකාශ වන බැවින් ක්‍රයවික්‍රය සිදු නොවේ. ඉතිරි වූ ආහාරය (විඝාස) ගන්නන් හට බත් දීමෙහි දී අපේක්ෂාවක් නොවන බැවින් ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතනය සිදු නොවේ, වැඩ කරවා ගැනීමෙහි දී එය හුදෙක් ශාරීරික ක්‍රියාවක් පමණක් වන බැවින් විඥප්තියක් ද නොවේ, එබැවින් එය කැප වේ. “මෙතැන්හි ද” යනාදීන් නිස්සර්ගිය වස්තුවක් නොමැති වුව ද පාචිත්තියක් දේශනා කළ යුතු බව දක්වයි.

အဂ္ဃံ ပုစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဧတ္တာဝတာ ကယဝိက္ကယော န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ဒေဟီ’’တိ အဝုတ္တတ္တာ [Pg.117] ကယဝိက္ကယော န ဟောတိ, မူလဿ အတ္ထိတာယ ဝိညတ္တိပိ န ဟောတိ. ပတ္တော န ဂဟေတဗ္ဗော ပရဘဏ္ဍဿ မဟဂ္ဃတာယ. ဧဝံ သတိ ကထံ ကာတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘မမ ဝတ္ထု အပ္ပဂ္ဃန္တိ အာစိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃာပေတွာ ကာရေတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ ထေယျာဝဟာရသမ္ဘဝတော, ဦနမာသကံ စေ အဂ္ဃတိ, ဒုက္ကဋံ. မာသကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဦနပဉ္စမာသကံ စေ အဂ္ဃတိ, ထုလ္လစ္စယံ. ပဉ္စမာသကံ စေ အဂ္ဃတိ, ပါရာဇိကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒေတိ, ဝဋ္ဋတိ ပုညတ္ထာယ ဒိန္နတ္တာ အဓိကဿ. ကပ္ပိယကာရကဿ ပန…ပေ… ဝဋ္ဋတိ ဥဘတော ကပ္ပိယဘဏ္ဍတ္တာ. ဧကတော ဥဘတော ဝါ စေ အကပ္ပိယဘဏ္ဍံ ဟောတိ, န ဝဋ္ဋတိ. ‘‘မာ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော, ကသ္မာ? ကပ္ပိယကာရကဿ အဆေကတ္တာ.

මිල විමසීම සුදුසුය. මෙපමණකින් ක්‍රයවික්‍රය (ගැනුම් විකුණුම්) සිදු නොවේ යනු මෙහි අර්ථයයි. (භාණ්ඩය) ලබා ගැනීම සුදුසුය යන්නෙන් “මෙයට මේක දෙන්න” යැයි නොපැවසූ බැවින් ක්‍රයවික්‍රය සිදු නොවේ, (නියමිත) මිලක් පවතින බැවින් විඥප්තියක් (වැරදි ලෙස ඉල්ලා සිටීමක්) ද සිදු නොවේ. අන් සන්තක භාණ්ඩයක වටිනාකම අධික බැවින් පාත්‍රය නොගත යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි කෙසේ කටයුතු කළ යුතුද යත්, “මගේ වස්තුව අල්ප අගයක් ඇති එකක්” යැයි පැවසිය යුතුය. භාණ්ඩය මිල කරවා (ඇවැත් තීරණය) කළ යුත්තේ සොර සිතින් ගැනීම (ථෙය්‍යාවහාර) සිදුවිය හැකි බැවිනි. ඉදින් (එය) මාසකයකට වඩා අඩු (ඌන මාසක) අගයක් ගනී නම්, දුක්කටාපත්ති වේ. මාසකයක සිට මාසක පහකට වඩා අඩු අගයක් දක්වා නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ඉදින් මාසක පහක් වටින්නේ නම්, පාරාජිකා ඇවැත් වේ යන්න මෙහි අදහසයි. (වැඩිපුර ඇති දෙය) දෙයි නම්, පින් පිණිස දුන් බැවින් අධික වූ දෙය (භික්ෂුවට) සුදුසුය. කැපකරුවා සම්බන්ධයෙන් නම්...පෙ... දෙපාර්ශවයෙන්ම කැප භාණ්ඩ වන බැවින් සුදුසුය. එක් පාර්ශවයකින් හෝ දෙපාර්ශවයෙන්ම අකැප භාණ්ඩයක් වේ නම්, එය නොසුදුසුය. “නොගන්න” යැයි කිව යුතුය. ඒ මන්ද? කැපකරුවා අදක්ෂයෙකු (අනුවණයෙකු) වන බැවිනි.

အညေန အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတေန အတ္ထော, ကသ္မာ? သတ္တာဟကာလိကတ္တာ တေလဿ. ပဋိဂ္ဂဟိတတေလံ သတ္တာဟပရမံ ဧဝ ဌပေတဗ္ဗံ, တသ္မာ တတော ပရံ ဌပိတုကာမဿ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတေလေန အတ္ထော ဟောတိ. အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတံ ဒူသေယျ, အနိယမိတကာလံ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတေလံ နာဠိယံ အဝသိဋ္ဌပဋိဂ္ဂဟိတတေလံ အတ္တနော ကာလံ ဝတ္တာပေယျ.

වෙනත් පිළි නොගත් තෙලකින් ප්‍රයෝජනයක් ඇත. ඒ මන්ද? තෙල් සත්තාහකාලික (සත් දිනක් පමණක් වැළඳිය හැකි) බැවිනි. පිළිගත් තෙල් උපරිම වශයෙන් සත් දිනක්ම තැබිය යුතුය. එබැවින්, ඉන් පසුවද (තෙල්) තබා ගැනීමට කැමති භික්ෂුවට පිළි නොගත් තෙලෙන් ප්‍රයෝජනයක් ඇත. පිළි නොගත් තෙල (පිළිගත් තෙල හා මුසු වුවහොත් එයද) දූෂණය විය හැක. කාලය නියම නොකළ පිළි නොගත් තෙල, නැළියක (භාජනයක) ඉතිරිව ඇති පිළිගත් තෙලෙහි තමන්ගේ කාලය (සත් දින සීමාව) අනුවම ක්‍රියාත්මක වේ.

၅၈. ဣဒံ ပတ္တစတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အကပ္ပိယပတ္တစတုက္ကံ ဝုတ္တံ, ပဉ္စမော ပန ကပ္ပိယော. တေန ဝက္ခတိ ‘‘အယံ ပတ္တော သဗ္ဗကပ္ပိယော ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ပရိဘောဂါရဟော’’တိ. အယံ ပတ္တော မဟာအကပ္ပိယော နာမ, ကသ္မာ? ရူပိယံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အယဗီဇံ သမုဋ္ဌာပေတွာ တေန လောဟေန ပတ္တဿ ကာရိတတ္တာ, ဧဝံ ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ ဒူသိတတ္တာ. ယထာ စ တတိယပါရာဇိကဝိသယေ ထာဝရပယောဂေသု ပါသသူလာဒီသု မူလတော ပဋ္ဌာယ ကာရိတေသု ကိသ္မိဉ္စိ ဒဏ္ဍမတ္တေ ဝါ ဝါကမတ္တေ ဝါ အဝသိဋ္ဌေ သတိ န မုစ္စတိ, သဗ္ဗသ္မိံ နဋ္ဌေယေဝ မုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ ဗီဇတော [Pg.118] ပဋ္ဌာယ ကတတ္တာ တသ္မိံ ပတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိ ပတ္တေ အဝသိဋ္ဌေပိ ကပ္ပိယော ဘဝိတုံ န သက္ကာ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘သစေပိ တံ ဝိနာသေတွာ ထာလကံ ကာရေတိ, တမ္ပိ အကပ္ပိယ’’န္တျာဒိ. ဧဝံ သန္တေပိ ဒုတိယပတ္တေ ဝိယ မူလေ စ မူလဿာမိကာနံ, ပတ္တေ စ ပတ္တဿာမိကာနံ ဒိန္နေ ကပ္ပိယော ကာတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ နု ခေါတိ အာသင်္ကာယမာဟ ‘‘န သက္ကာ ကေနစိ ဥပါယေန ကပ္ပိယော ကာတု’’န္တိ. တဿတ္ထော – ဒုတိယပတ္တံ ရူပိယံ ပဋိဂ္ဂဏှိတွာ ဂိဟီဟိ ပရိနိဋ္ဌာပိတမေဝ ကိဏာတိ, န ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ ဒူသေတိ, တသ္မာ ဒုတိယပတ္တော ကပ္ပိယော ကာတုံ သက္ကာ, ဣဓ ပန ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ ဒူသိတတ္တာ တေန ဘိက္ခုနာ တံ ပတ္တံ ပုန အယပါသာဏဗီဇံ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ, ပဋိဂ္ဂဟိတရူပိယဿ စ ဝဠဉ္ဇိတတ္တာ ပုန သာမိကာနံ ဒါတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ န သက္ကာ ကေနစိ ဥပါယေန ကပ္ပိယော ကာတုန္တိ.

58. “මේ පාත්‍ර සතරක් දත යුතුය” යන්නෙන් අකැප පාත්‍ර සතරක් වදාරන ලදී. පස්වැන්න වනාහි කැපය. එබැවින් “මේ පාත්‍රය සියලු ආකාරයෙන්ම කැපය, බුදුවරුන්ට ද පරිභෝග කිරීමට සුදුසුය” යැයි පවසයි. මේ පාත්‍රය ‘මහා අකැප පාත්‍රය’ නම් වේ. ඒ මන්ද? රන් රිදී (කහවනු ආදිය) පිළිගෙන, යපස් (යකඩ බීජ) උපදවාගෙන, එම ලෝහයෙන් පාත්‍රය කරවන ලද බැවිනි. මෙසේ මුල (බීජය) පටන්ම දූෂිත වූ බැවිනි. තෙවන පාරාජිකා විෂයෙහි, මලපුඩු, උල් ආදී ස්ථාවර උපක්‍රමයන් මුල සිටම සාදන කල්හි, එහි යම් දණ්ඩක් පමණක් හෝ කෙඳි (පට්ටා) පමණක් හෝ ඉතිරිව ඇති තාක් (ඇවැතින්) නොමිදෙන්නේය, සියල්ලම විනාශ වූ කල්හිම මිදෙන්නේය; එමෙන්ම මෙහි ද බීජයේ (මුලේ) සිටම සාදන ලද බැවින්, එම පාත්‍රයෙන් කිසියම් කොටසක් ඉතිරිව ඇති තාක් කල් (එය) කැප කිරීමට නොහැකි වේ. එසේම “ඉදින් එය විනාශ කර තැටියක් (තාලකයක්) කරවයිද, එයද අකැපය” යනාදී වශයෙන් පවසනු ඇත. මෙසේ වුවද, දෙවන පාත්‍රයේදී මෙන්, මිල එහි හිමිකරුවන්ට ද, පාත්‍රය එහි හිමිකරුවන්ට ද දුන් කල්හි කැප කිරීමට හැකි වන්නේදැයි සැක පහල කරමින් “කිසිදු උපක්‍රමයකින් කැප කළ නොහැක්කේය” යැයි පැවසීය. එහි අර්ථය නම් - දෙවන පාත්‍රය වනාහි රන් රිදී පිළිගෙන ගිහියන් විසින්ම සාදා නිම කරන ලද පාත්‍රයක් මිල දී ගැනීමක් වන අතර, එය මුල (බීජය) පටන් දූෂිත වී නැත. එබැවින් දෙවන පාත්‍රය කැප කිරීමට හැකිය. නමුත් මෙහිදී මුල පටන්ම දූෂිත වී ඇති බැවින් ද, එම භික්ෂුවට එම පාත්‍රය නැවත යකඩ ගල් බීජ (යපස්) බවට පත් කිරීමට නොහැකි බැවින් ද, පිළිගත් රන් රිදී පරිහරණය කර ඇති බැවින් නැවත එහි හිමිකරුවන්ට දීමට නොහැකි බැවින් ද, කිසිදු උපක්‍රමයකින් කැප කළ නොහැකි බවයි.

ဣဒါနိ တံ အသက္ကုဏေယျတ္တံ အညေန ပကာရေန ဝိတ္ထာရေတုံ ‘‘သစေပီ’’တိအာဒိမာဟ. ဣမိနာ ကိဉ္စိပိ အယဝတ္ထုမှိ အဝသိဋ္ဌေ သတိ အကပ္ပိယောဝ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. တေန ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၉၁) ‘‘ရူပိယံ ဥဂ္ဂဏှိတွာတိ ဣဒံ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ, မုတ္တာဒိဒုက္ကဋဝတ္ထုမ္ပိ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ကာရိတမ္ပိ ပဉ္စန္နံ န ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. သမုဋ္ဌာပေတီတိ သယံ ဂန္တွာ ဝါ ‘ဣမံ ကဟာပဏာဒိံ ကမ္မကာရာနံ ဒတွာ ဗီဇံ သမုဋ္ဌာပေဟီ’တိ အညံ အာဏာပေတွာ ဝါ သမုဋ္ဌာပေတိ. မဟာအကပ္ပိယောတိ အတ္တနာဝ ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ ဒူသိတတ္တာ အညဿ မူလဿာမိကဿ အဘာဝတော ဝုတ္တံ. သော ဟိ စောရေဟိ အစ္ဆိန္နောပိ ပုန လဒ္ဓေါ ဇာနန္တဿ ကဿစီပိ န ဝဋ္ဋတိ. ယဒိ ဟိ ဝဋ္ဋေယျ, တဠာကာဒီသု ဝိယ ‘အစ္ဆိန္နော ဝဋ္ဋတီ’တိ အာစရိယာ ဝဒေယျုံ. န သက္ကာ ကေနစိ ဥပါယေနာတိ သံဃဿ ဝိဿဇ္ဇနေန စောရာဒိအစ္ဆိန္ဒနေနပိ ကပ္ပိယော ကာတုံ န သက္ကာ, ဣဒဉ္စ တေန ရူပေန [Pg.119] ဌိတံ တမ္မူလကေန ဝတ္ထမုတ္တာဒိရူပေန ဌိတဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဒုက္ကဋဝတ္ထုမ္ပိ ဟိ တမ္မူလကကပ္ပိယဝတ္ထု စ န သက္ကာ ကေနစိ တေန ရူပေန ကပ္ပိယံ ကာတုံ. ယဒိ ပန သော ဘိက္ခု တေန ကပ္ပိယဝတ္ထုနာ, ဒုက္ကဋဝတ္ထုနာ ဝါ ပုန ရူပိယံ စေတာပေယျ, တံ ရူပိယံ နိဿဇ္ဇာပေတွာ အညေသံ ကပ္ပိယံ ကာတုမ္ပိ သက္ကာ ဘဝေယျာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. ယံ ပန သာရတ္ထဒီပနိယံ ပပဉ္စိတံ, ယဉ္စ တမေဝ ဂဟေတွာ ပေါရာဏဋီကာယံ ပပဉ္စိတံ, တံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝုစ္စမာနံ အတိဝိတ္ထာရိတဉ္စ ဘဝိဿတိ, သောတူနဉ္စ ဒုဗ္ဗိညေယျံ, တသ္မာ ဧတ္တကမေဝ ဝဒိမှ, အတ္ထိကေဟိ ပန တေသု တေသု ပကရဏေသု ဩလောကေတွာ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ.

දැන් එම නොහැකි බව වෙනත් ආකාරයකින් විස්තර කිරීමට “ඉදින් වුවද...” යනාදිය පැවසීය. මෙයින් යකඩ වස්තුවෙන් කිසිවක් හෝ ඉතිරිව තිබියදී එය අකැපම වන බව පෙන්වයි. එහෙයින් විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී: “රන් රිදී පිළිගෙන යන්න උත්කෘෂ්ට (උසස්ම) වශයෙන් පවසන ලද්දකි. මුතු ආදී දුක්කටාපත්ති උපදවන වස්තූන් පිළිගෙන කරවන ලද්දක් වුවද පස් පංගුවටම (භික්ෂු, භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර, සාමණේරී යන පස් පිරිසටම) කිසිසේත් කැප නොවේමය. ‘උපදවාගෙන’ යනු තමන්ම ගොස් හෝ ‘මේ කහවනු ආදිය සේවකයන්ට දී බීජ (ලෝහ) උපදවාගන්න’ යැයි අන් අයෙකුට අණ කර හෝ උපදවා ගැනීමයි. ‘මහා අකැපය’ යනු තමන් විසින්ම මුල පටන් දූෂිත කරන ලද බැවින්, වෙනත් මිලෙහි හිමිකරුවෙකු නොමැති වීම නිසා පවසන ලද්දකි. එය සොරුන් විසින් පැහැර ගනු ලැබුවද, නැවත ලැබුණු කල්හි (එහි තත්ත්වය) දන්නා කිසිවෙකුට කැප නොවේ. ඉදින් කැප වේ නම්, වැව් ආදියේදී මෙන් ‘පැහැර ගන්නා ලද්දක් වුවද කැප වේ’ යැයි ඇදුරන් පවසනු ඇත. ‘කිසිදු උපක්‍රමයකින් නොහැක්කේය’ යනු සඟ සතු කොට අත්හැරීමෙන් හෝ සොරුන් ආදීන් පැහැර ගැනීමෙන් හෝ කැප කළ නොහැකි බවයි. මෙය එම ස්වරූපයෙන් පවතින (පාත්‍රය) සහ එම මුදලින් ලබාගත් වස්ත්‍ර, මුතු ආදී ස්වරූපයෙන් පවතින දේ අරභයා පවසන ලද්දකි. දුක්කටාපත්ති උපදවන වස්තුවක් වුවද, එම මුදලින් ලබාගත් කැප වස්තුවක් වුවද, කිසිදු ආකාරයකින් එම ස්වරූපයෙන් කැප කළ නොහැක. නමුත් ඉදින් එම භික්ෂුව එම කැප වස්තුවෙන් හෝ දුක්කටාපත්ති උපදවන වස්තුවෙන් නැවත රන් රිදී මාරු කර ගන්නේ නම් (මිල කර ගන්නේ නම්), එම රන් රිදී නිසඟ කරවා (අත්හැරවා) අන් අයට කැප කිරීමට හැකි වන්නේ යැයි දත යුතුය.” යමක් වනාහි සාරත්ථදීපනියෙහි විස්තර කර ඇත්ද, එයම ගෙන පෝරාණ ටීකාවෙහි ද යමක් විස්තර කර ඇත්ද, එය විස්තර සහිතව පැවසීම අතිශය දීර්ඝ වනු ඇත, අසන්නන්ට ද තේරුම් ගැනීමට අපහසු වනු ඇත. එබැවින් අප පැවසුවේ මෙපමණක්මය. ප්‍රයෝජනයක් අපේක්ෂා කරන්නන් විසින් ඒ ඒ ග්‍රන්ථයන්හි බලා තේරුම් ගත යුතුය.

ဒုတိယပတ္တေ ပဉ္စန္နမ္ပိ သဟဓမ္မိကာနံ န ကပ္ပတီတိ ရူပိယဿ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ, ကယဝိက္ကယဿ စ ကတတ္တာ. သက္ကာ ပန ကပ္ပိယော ကာတုန္တိ ဂိဟီဟိ ပရိနိဋ္ဌာပိတပတ္တဿေဝ ကိဏိတတ္တာ, ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ အဒူသိတတ္တာ, မူလမူလဿာမိကာနဉ္စ ပတ္တပတ္တဿာမိကာနဉ္စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ယထာ ပန သက္ကာ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘မူလေ’’တိအာဒိမာဟ.

දෙවන පාත්‍රයෙහි පස් පිරිසටම (සහධර්මිකයන් පස්දෙනාටම) කැප නොවේ යනු රන් රිදී පිළිගත් බැවින් හා ක්‍රයවික්‍රය (ගැනුම් විකුණුම්) කරන ලද බැවිනි. කැප කළ හැක්කේ වනාහි ගිහියන් විසින් සාදා නිම කරන ලද පාත්‍රයක්ම මිල දී ගත් බැවින් ද, මුල (යපස් බීජය) පටන් දූෂිත නොකළ බැවින් ද, මිලෙහි හිමිකරුවන් සහ පාත්‍රයෙහි හිමිකරුවන් විද්‍යමාන බැවින් ද වේ. කෙසේ නම් එය කැප කළ හැකි වන්නේද යන්න පෙන්වීමට “මිලෙහි...” යනාදිය පැවසීය.

တတိယပတ္တေ သဒိသောယေဝါတိ ‘‘ပဉ္စန္နမ္ပိ သဟဓမ္မိကာနံ န ဝဋ္ဋတိ, သက္ကာ ပန ကပ္ပိယော ကာတု’’န္တိ ဣမံ နယံ နိဒ္ဒိသတိ. နနု တတိယပတ္တော ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဂဟိတော, အထ ကသ္မာ အကပ္ပိယောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဂဟိတောပိ ဒုတိယပတ္တသဒိသောယေဝ, မူလဿ သမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တာ အကပ္ပိယော’’တိ. ဒုတိယစောဒနံ ပန သယမေဝ ဝဒတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဒုတိယပတ္တသဒိသောယေဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ မူလေ စ မူလဿာမိကာနံ, ပတ္တေ စ ပတ္တဿာမိကာနံ ဒိန္နေ ကပ္ပိယော ဟောတိ, ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ ဒတွာ ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မူလဿ အနိဿဋ္ဌတ္တာတိ ယေန ဥဂ္ဂဟိတမူလေန ပတ္တော ကီတော, တဿ မူလဿ သံဃမဇ္ဈေ အနိဿဋ္ဌတ္တာ. ဧတေန ရူပိယမေဝ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ, န တမ္မူလကံ အရူပိယန္တိ [Pg.120] ဒဿေတိ. ယဒိ ဟိ တေန သမ္ပဋိစ္ဆိတမူလံ သံဃမဇ္ဈေ နိဿဋ္ဌံ သိယာ, တေန ကပ္ပိယေန ကမ္မေန အာရာမိကာဒီဟိ ဂဟေတွာ ဒိန္နပတ္တော ရူပိယပဋိဂ္ဂါဟကံ ဌပေတွာ သေသာနံ ဝဋ္ဋေယျ.

"තුන්වැනි පාත්‍රය සම්බන්ධයෙන් ද එසේම ය" යන්නෙන් "සහධර්මිකයන් පස්දෙනාට ම (එය පරිභෝග කිරීම) නුසුදුසු ය, එහෙත් කැප කළ හැකි ය" යන මේ ක්‍රමය දක්වයි. "තුන්වැනි පාත්‍රය කැප ව්‍යවහාරයෙන් ගන්නා ලද්දක් නොවේ ද? එසේ නම් එය අකැප වන්නේ මන්ද?" යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) අරභයා "කැප ව්‍යවහාරයෙන් ගන්නා ලද්දක් වුව ද, දෙවැනි පාත්‍රය හා සමාන ම ය; මිල පිළිගත් බැවින් අකැප ය" යි පැවසී ය. දෙවැනි චෝදනාව තෙමේ ම පවසයි. මෙහි "දෙවැනි පාත්‍රය හා සමාන ම ය" යි කී බැවින්, මිල එහි හිමිකරුවන්ට ද පාත්‍රය එහි හිමිකරුවන්ට ද දුන් කල්හි (එය) කැප වෙයි. කැප භාණ්ඩයක් දී එය ලබාගෙන පරිභෝග කිරීම සුදුසු යැයි දත යුතු ය. "මිල අත්නෑරූ බැවින්" යනු යම් පිළිගත් මිලකින් පාත්‍රය මිල දී ගන්නා ලද්දේ ද, ඒ මිල සඟමැද අත්නෑරූ බැවිනි. මෙයින් රන් රිදී ම අත්හළ යුතු බවත්, එහි වටිනාකම ඇති වෙනත් අරූපිය (අකැප නොවන) දෙයක් නොවන බවත් දක්වයි. ඉදින් ඔහු විසින් පිළිගත් මිල සඟමැද අත්හරින ලද්දේ නම්, ඒ කැප වූ ක්‍රමයෙන් ආරාමිකයන් ආදීන් විසින් ලබාගෙන දෙන ලද පාත්‍රය, රන් රිදී පිළිගත් භික්ෂුව හැර සෙසු භික්ෂූන්ට කැප වන්නේ ය.

စတုတ္ထပတ္တေ ဒုဗ္ဗိစာရိတတ္တာတိ ‘‘ဣမေ ကဟာပဏေ ဒတွာ ဣဒံ ဒေဟီ’’တိ ဂဟိတတ္တာ ဂိဟိသန္တကာနံ ကဟာပဏာနံ ဒုဋ္ဌုဝိစာရိတတ္တာ ဧတဿ ဝိစာရဏကဿ ဘိက္ခုနော ဧဝ န ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. မူလဿ အသမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တာတိ ဧတေန မူလဿ ဂိဟိသန္တကတ္တံ ဒဿေတိ, တေနေဝ ပတ္တဿ ရူပိယသံဝေါဟာရေန အနုပ္ပန္နတဉ္စ ဒဿေတိ, တေန စ တဿ ပတ္တဿ နိဿဇ္ဇိယာဘာဝံ, ဘိက္ခုဿ စ ပါစိတ္တိယာဘာဝံ ဒီပေတိ, တေန စ ဒုဗ္ဗိစာရိတမတ္တေန ဒုက္ကဋမတ္တဘာဝံ ပကာသေတိ. နိဿဇ္ဇီတိ ဣဒဉ္စ ဒါနဝသေန ဝုတ္တံ, န ဝိနယကမ္မဝသေန. တေနေဝ စ ‘‘သပ္ပိဿ ပူရာပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ.

"හතරවැනි පාත්‍රය සම්බන්ධයෙන් වැරදි ලෙස ව්‍යවහාර කළ බැවින්" යනු "මේ කහවණු දී මෙය දෙන්න" යැයි කියා ලබාගත් බැවින්, ගිහියන් සතු කහවණු වැරදි ලෙස පරිහරණය කළ හෙයින්, ඒ පිළිබඳව කටයුතු කළ භික්ෂුවට ම පමණක් (එය පරිභෝග කිරීම) නුසුදුසු ය යන අර්ථයයි. "මිල පිළි නොගත් බැවින්" යන්නෙන් මිලෙහි ගිහි සන්තක බව දක්වයි. එමඟින් ම පාත්‍රය රන් රිදී ගනුදෙනුවෙන් හට නොගත් බව ද දක්වයි. එයින් ඒ පාත්‍රයට නිස්සගි (ඇවතක්) නොවන බව ද, භික්ෂුවට පාචිත්ති ඇවතක් නොවන බව ද පෙන්වයි. ඒ වැරදි පරිහරණය පමණකින් දුක්කට ඇවතක් පමණක් වන බව ප්‍රකාශ කරයි. "නිස්සජ්ජි (අත්හළ යුතු ය)" යනු දීමක් වශයෙන් පවසන ලද්දකි; විනය කර්මයක් වශයෙන් නොවේ. එහෙයින් ම "ගිතෙලින් පුරවා" යැයි පවසන ලදී.

ပဉ္စမပတ္တေ သဗ္ဗကပ္ပိယောတိ အတ္တနော စ ပဉ္စန္နံ သဟဓမ္မိကာနဉ္စ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓါနဉ္စ ကပ္ပိယော. တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ပရိဘောဂါရဟော’’တိ.

"පස්වැනි පාත්‍රය සම්බන්ධයෙන් සියල්ලන්ට ම කැප ය" යනු තමන්ට ද සහධර්මිකයන් පස්දෙනාට ද බුදු, පසේබුදුවරුන්ට ද කැප ය. එහෙයින් "බුදුවරුන්ට ද පරිභෝගයට සුදුසු ය" යැයි පැවසී ය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ကယဝိက္ကယသမာပတ္တိဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

ක්‍රයවික්‍රය (මිල දී ගැනීම් හා විකිණීම්) සමාපත්ති විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

ဧကာဒသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

එකොළොස්වැනි පරිච්ඡේදය යි.

၁၂. ရူပိယာဒိပဋိဂ္ဂဟဏဝိနိစ္ဆယကထာ

12. රන් රිදී ආදිය පිළිගැනීමේ විනිශ්චය කථාව.

၅၉. ဧဝံ ကယဝိက္ကယသမာပတ္တိဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ရူပိယာဒိပဋိဂ္ဂဟဏဝိနိစ္ဆယံ ကထေန္တော ‘‘ရူပိယာဒိပဋိဂ္ဂဟော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သညာဏတ္ထာယ ကတံ ရူပံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ [Pg.121] ရူပိယံ, ယံ ကိဉ္စိ ဝေါဟာရူပဂံ ဓနံ. တေန ဝုတ္တံ သမန္တပါသာဒိကာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၈၃-၅၈၄) ‘‘ဣဓ ပန ယံ ကိဉ္စိ ဝေါဟာရဂမနီယံ ကဟာပဏာဒိ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ. ပဌမံ အာဒီယတီတိအာဒိ, ကိံ တံ? ရူပိယံ, ရူပိယံ အာဒိ ယေသံ တေတိ ရူပိယာဒယော, ဒါသိဒါသခေတ္တဝတ္ထုအာဒယော, ပဋိဂ္ဂဟဏံ ပဋိဂ္ဂဟော, သမ္ပဋိစ္ဆနန္တိ အတ္ထော. ရူပိယာဒီနံ ပဋိဂ္ဂဟော ရူပိယာဒိပဋိဂ္ဂဟော. ဇာတသမယေ ဥပ္ပန္နံ ရူပမေဝ ရူပံ အဿ ဘဝတိ, န ဝိကာရမာပဇ္ဇတီတိ ဇာတရူပံ, သုဝဏ္ဏံ. ဓဝလသဘာဝတာယ သတ္တေဟိ ရဉ္ဇိယတေတိ ရဇတံ, သဇ္ဈု. ဇာတရူပေန ကတော မာသကော ဇာတရူပမာသကော. ရဇတေန ကတော မာသကော ရဇတမာသကောတိ ဣဒံ စတုဗ္ဗိဓမေဝ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထု ဟောတိ, န လောဟမာသကာဒယောတိ အာဟ ‘‘တမ္ဗလောဟာဒီဟိ…ပေ… သင်္ဂဟိတော’’တိ. တမ္ဗလောဟာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကံသလောဟဝဋ္ဋလောဟတိပုသီသာဒီဟိ ကတောပိ လောဟမာသကောယေဝါတိ ဒဿေတိ. ကိံ ဣဒမေဝ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထု ဟောတိ, ဥဒါဟု မုတ္တာဒယောပီတိ အာဟ ‘‘မုတ္တာ…ပေ… ဒုက္ကဋဝတ္ထူ’’တိ. ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဝတ္ထူနံ ကော ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုံ…ပေ… ဒုက္ကဋမေဝါ’’တိ. တတ္ထ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထု အတ္တနော အတ္ထာယ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ, သေသာနံ အတ္ထာယ ဒုက္ကဋံ, ဒုက္ကဋဝတ္ထု သဗ္ဗေသံ အတ္ထာယ ဒုက္ကဋမေဝါတိ ယောဇနာ.

59. මෙසේ ක්‍රයවික්‍රය සමාපත්ති විනිශ්චය පවසා, දැන් rන් රිදී ආදිය පිළිගැනීමේ විනිශ්චය පවසමින් "රූපියාදිපටිග්ගහ" (රන් රිදී ආදිය පිළිගැනීම) යනාදිය පැවසී ය. එහි, හඳුනාගැනීම සඳහා කරන ලද රූපයක් මෙහි ඇත යන අරුතින් රූපිය (රන් රිදී) යනු ව්‍යවහාරයට යන යම්කිසි ධනයකි. එහෙයින් සමන්තපාසාදිකාවෙහි "මෙහි වනාහි ව්‍යවහාරයට යන යම්කිසි කහවණු ආදිය අදහස් කරන ලදී" යැයි කියන ලදී. "පළමුව ගනු ලැබේ" යනාදිය කුමක් ද? රූපිය (රන් රිදී) ය, රූපිය මුල් කොට ඇත්තා වූ දෑ රූපියාදීහු ය, එනම් දාස දාසීන්, කුඹුරු, වතුපිටි ආදිය යි. පිළිගැනීම පටිග්ගහ නම් වේ, එනම් පිළිගැනීම යන්න යි. රන් රිදී ආදිය පිළිගැනීම රූපියාදිපටිග්ගහ නම් වේ. උපන් කල්හි උපන් ස්වභාවය ම මෙයට වෙයි, වෙනස් වීමකට පත් නොවේ යන අර්ථයෙන් ජාතරූප නම් රන් ය. ධවල (සුදු) ස්වභාවය ඇති බැවින් සත්ත්වයන් විසින් රංජනය කරනු ලැබේ (ඇලුම් කරනු ලැබේ) යන අරුතින් රජත නම් රිදී ය. රන්වලින් කරන ලද මස්සක (කාසිය) ජාතරූපමස්සක නම් වේ. රිදීවලින් කරන ලද මස්සක රජතමස්සක නම් වේ. මේ සිව්වැදෑරුම් දෙය ම නිස්සගි වස්තුව වෙයි, ලෝහ මස්සක ආදිය නොවේ යැයි පැවසීමට "තඹ ලෝහ ආදියෙන්...පෙ... සංග්‍රහ කරන ලදී" යි කීවේ ය. "තඹ ලෝහ ආදීන්" යන්නෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් ලෝකඩ, වට්ටලෝහ, ඊයම්, ලෙඩ් ආදියෙන් කරන ලද්දක් ද ලෝහ මස්සක ම වන බව දක්වයි. "මේවා ම නිස්සගි වස්තූන් වෙයි ද, නැතහොත් මුතු ආදියත් එසේ වේ ද?" යන්නට "මුතු...පෙ... දුක්කට වස්තූන් ය" යි කීවේ ය. "මේ වස්තූන් දෙකෙහි වෙනස කුමක් ද?" යන්නට "එහි නිස්සගි වස්තුව...පෙ... දුක්කට ම වේ" යි පැවසී ය. එහි නිස්සගි වස්තුව තමන් සඳහා නිස්සගි පාචිත්ති ඇවතක් ද, සෙසු අය සඳහා දුක්කට ඇවතක් ද වෙයි; දුක්කට වස්තුව සැමට ම දුක්කට ඇවතක් ම වෙයි යනු යෝජනාව යි.

ဣဒါနိ တေသု ဝတ္ထူသု ကပ္ပိယာကပ္ပိယဝိနိစ္ဆယံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘တတြာယံ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ. တတ္ထ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ကသ္မာ? ‘‘ဣဒံ သံဃဿ ဒမ္မီ’’တိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဒိန္နတ္တာ. ဒတွာ ပက္ကမတိ, ဝဋ္ဋတိ, ကသ္မာ? သံဃဿ ဟတ္ထေ အဒတွာ ဝဍ္ဎကီအာဒီနံ ဟတ္ထေ ဒိန္နတ္တာ. ဧဝမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ ဂိဟီနံ ဟတ္ထေ ဌပိတတ္တာ. ပဋိက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတိ သံဃဂဏပုဂ္ဂလာနံ အနာမသိတတ္တာ. ‘‘န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ‘‘တုမှေ ဂဟေတွာ [Pg.122] ဌပေထာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ပဋိဂ္ဂဟဏေပိ ပရိဘောဂေပိ အာပတ္တီတိ ‘‘သံဃဿ ဒမ္မီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ပါစိတ္တိယံ, ပရိဘောဂေ ဒုက္ကဋံ. သွေဝ သာပတ္တိကောတိ ဒုက္ကဋာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတိ ‘‘တုမှေ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝုတ္တတ္တာ. စီဝရတ္ထာယ ဒိန္နံ စီဝရေယေဝ ဥပနေတဗ္ဗံ, ကသ္မာ? ယထာ ဒါယကာ ဝဒန္တိ, တထာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ. သေနာသနပစ္စယဿ ဣတရပစ္စယတ္တယတော ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘သေနာသနတ္ထာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣမိနာ အဝိဿဇ္ဇိယအဝေဘင်္ဂိယဘာဝံ ဒဿေတိ. ဧဝံ သန္တေပိ အာပဒါသု ကတ္တဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

දැන් ඒ වස්තූන්හි කැප අකැප විනිශ්චය විස්තර සහිත ව දැක්වීමට "එහි මේ විනිශ්චය යි" කියා පැවසී ය. එහි, පිළිගැනීමට නුසුදුසු ය, කුමක් හෙයින් ද? "මෙය සංඝයාට දෙමි" යැයි අකැප ව්‍යවහාරයෙන් දුන් බැවිනි. (මිල) දී යයි නම් සුදුසු ය, කුමක් හෙයින් ද? සංඝයාගේ අතට නොදී වඩුවන් ආදීන්ගේ අතට දුන් බැවිනි. මෙසේ ද සුදුසු ය, ගිහියන්ගේ අතෙහි තැබූ බැවිනි. ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නුසුදුසු ය, සංඝ ගණ පුද්ගලයන් විසින් (එය) අත නොතැබූ බැවිනි. "නුසුදුසු ය" කියා ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු ය, "තොප ගෙන තබව්" යැයි පැවසූ බැවිනි. පිළිගැනීමේ දී ද පරිභෝග කිරීමේ දී ද ඇවැත් වේ යනු "සංඝයාට දෙමි" යි කී බැවින් පිළිගැනීමේ දී පාචිත්ති ඇවතක් ද, පරිභෝගයේ දී දුක්කට ඇවතක් ද වේ. "හෙතෙම ම ඇවැත් සහිත ය" යන්නෙන් දුක්කට ඇවත අරභයා පවසයි. "තොප ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කරව්" යැයි කැප ව්‍යවහාරයෙන් පැවසූ බැවින් සුදුසු යැයි පවසයි. සිවුරු සඳහා දුන් දෙය සිවුරට ම පැමිණවිය යුතු ය, කුමක් හෙයින් ද? දායකයන් පවසන පරිදි ම පිළිපැදිය යුතු බැවිනි. සේනාසන ප්‍රත්‍යයෙහි සෙසු ප්‍රත්‍ය තුනට වඩා ඇති වෙනස දක්වමින් "සේනාසනය සඳහා" යනාදිය පැවසී ය. මෙයින් අන් සතු නොකළ හැකි (අවිස්සජ්ජිය) සහ නොබෙදිය හැකි (අවේභංගිය) බව දක්වයි. මෙසේ වුව ද ආපදාවල දී කළ යුතු විධි දක්වමින් "ඉදින්..." යනාදිය පැවසී ය.

၆၀. ဧဝံ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထူသု ကတ္တဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒုက္ကဋဝတ္ထူသု ကတ္တဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘သစေ ကောစိ မယှ’’န္တျာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေပိ ပရိဘောဂေပိ အာပတ္တီတိ ဒုက္ကဋမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဠာကဿပိ ခေတ္တသင်္ဂဟိတတ္တာ တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေပိ အာပတ္တိ ဝုတ္တာ. ‘‘စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇထာတိ ဒေတီတိ ဧတ္ထ ‘ဘိက္ခုသံဃဿ စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ တဠာကံ ဒမ္မီ’တိ ဝါ ‘စတုပစ္စယပရိဘောဂတ္ထံ တဠာကံ ဒမ္မီ’တိ ဝါ ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတိယေဝ. ‘ဣတော တဠာကတော ဥပ္ပန္နေ ပစ္စယေ ဒမ္မီ’တိ ဝုတ္တေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၃၇-၅၃၉) ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၃၈-၅၃၉) တထေဝ ဝတွာ ‘‘ဣဒဉ္စ သံဃဿ ဒီယမာနညေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ပုဂ္ဂလဿ ပန ဧဝမ္ပိ ဒိန္နံ တဠာကခေတ္တာဒိ န ဝဋ္ဋတိ. သုဒ္ဓစိတ္တဿ ပန ဥဒကပရိဘောဂတ္ထံ ကူပပေါက္ခရဏိအာဒယော ဝဋ္ဋန္တိ. ‘သံဃဿ တဠာကံ အတ္ထိ, တံ ကထ’န္တိ ဟိ အာဒိနာ သဗ္ဗတ္ထ သံဃဝသေနေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထေ ဘဝိဿတီတိ ဝသေ ဘဝိဿတိ.

60. මෙසේ නිස්සග්ගි වස්තූන්හි කළ යුතු විධි දක්වා, දැන් දුක්කට වස්තූන්හි කළ යුතු විධි දක්වමින් ‘‘සචේ කෝචි මය්හං’’ යනාදිය පැවසූහ. මෙහිදී පිළිගැනීමේදී මෙන්ම පරිභෝග කිරීමේදී ද ඇවැත් වේ යැයි කියන ලද්දේ දුක්කට ඇවැතම අදහස් කරගෙනය. වැව ද කෙතටම ඇතුළත් වන බැවින්, එය පිළිගැනීමේදී ද ඇවැත් වන බව කියන ලදී. ‘‘සිව්පසය පරිභෝග කරනු මැනවයි දෙයි’’ යන්නෙහි, ‘භික්ෂු සංඝයාට සිව්පසය පරිභෝග කිරීම පිණිස වැවක් දෙමි’යි හෝ ‘සිව්පස පරිභෝගය පිණිස වැවක් දෙමි’යි හෝ පවසයි නම්, එය කැපමය. ‘මෙම වැවෙන් උපදින සිව්පසය දෙමි’යි කී කල, එහි කිවයුත්තක්ම නැතැයි (ඇවැත් නොවන බව නිසැක යැයි) සාරත්ථදීපනියෙහි සඳහන් වේ. විමතිවිනෝදනියෙහි ද එසේම පවසා, ‘‘මෙය සංඝයා වහන්සේට දෙනු ලබන්නක්ම අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි; පුද්ගලිකව මෙසේ දුන්න ද වැව්, කුඹුරු ආදිය කැප නොවේ. පිරිසිදු සිතින් යුක්තව පැන් පරිභෝග කිරීම පිණිස ළිං, පොකුණු ආදිය කැපවේ. ‘සංඝයාට වැවක් ඇත, එය කෙසේද?’ යනාදී වශයෙන් සෑම තැනකදීම සංඝයා වහන්සේ උදෙසාම පවසන ලදී’’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. 'හත්ථේ භවිස්සති' (අතෙහි වන්නේය) යනු තමාගේ යටතෙහි වන්නේය යන්නයි.

ကပ္ပိယကာရကံ ဌပေထာတိ ဝုတ္တေတိ သာမီစိဝသေန ဝုတ္တံ, အဝုတ္တေပိ ဌပေန္တဿ န ဒေါသော အတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဥဒကံ ဝါရေတုံ [Pg.123] လဗ္ဘတီ’’တိ. ယသ္မာ ပရသန္တကံ ဘိက္ခူနံ နာသေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ ‘‘န သဿကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ. သဿကာလေပိ တာသေတွာ မုဉ္စိတုံ ဝဋ္ဋတိ, အမုဉ္စတော ပန ဘဏ္ဍဒေယျံ. ဇနပဒဿ သာမိကောတိ ဣမိနာဝ ယော တံ ဇနပဒံ ဝိစာရေတိ, တေနပိ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒိန္နံ ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ. ပုန ဒေတီတိ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ပုန ဒေတိ, ဧဝမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမိနာ ယေန ကေနစိ ဣဿရေန ‘‘ပရိစ္စတ္တမိဒံ ဘိက္ခူဟိ အဿာမိက’’န္တိ သညာယ အတ္တနော ဂဟေတွာ ဒိန္နံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ဥဒကဝါဟကန္တိ ဥဒကမာတိကံ. ကပ္ပိယဝေါဟာရေပိ ဝိနိစ္ဆယံ ဝက္ခာမီတိ ပါဌသေသော. ဥဒကဝသေနာတိ ဥဒကပရိဘောဂတ္ထံ. သုဒ္ဓစိတ္တာနန္တိ ဥဒကပရိဘောဂတ္ထမေဝ. ဣဒံ သဟတ္ထေန စ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန စ ကရောန္တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘သဿသမ္ပာဒနတ္ထ’’န္တိ ဧဝံ အသုဒ္ဓစိတ္တာနမ္ပိ ပန သယံ အကတွာ ကပ္ပိယဝေါဟာရေန အာဏာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. ကပ္ပိယကာရကံ ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဣဒံ သဟတ္ထာဒိနာ ကတတဠာကတ္တာ အဿာရုပ္ပန္တိ ဝုတ္တံ. ဌပေန္တဿ ပန တံ ပစ္စယံ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဝါ သံဃဿ အာပတ္တိ န ပညာယတိ, အဋ္ဌကထာပမာဏေန ဝါ ဧတ္ထ အာပတ္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ. အလဇ္ဇိနာ ကာရာပိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘လဇ္ဇိဘိက္ခုနာ’’တိ, မတ္တိကုဒ္ဓရဏာဒီသု ကာရာပိတေသူတိ အဓိပ္ပာယော.

‘‘කැපකරුවෙකු පත් කරනු’’යි කියන ලද්දේ උචිත පිළිවෙතක් වශයෙනි, නොකීවද පත් කරන්නාහට වරදක් නැත. එහෙයින්, ‘‘පැන් වැළැක්වීමට (නතර කිරීමට) ලැබෙන්නේය’’යි පැවසූහ. යම් හෙයකින් අනුන් සතු දෙයක් විනාශ කිරීම භික්ෂූන්ට සුදුසු නොවන බැවින්, ‘‘අස්වනු නෙළන කාලයේදී නොවේ’’ යැයි කියන ලදී. අස්වනු කාලයෙහි වුවද බිය ගන්වා පළවා හැරීම සුදුසුය, එසේ නොකරන්නාට භාණ්ඩය ගෙවීමට සිදුවේ. ‘‘ජනපදයේ හිමිකරු’’ යන්නෙන්, යමෙක් එම ජනපදය පාලනය කරයිද, ඔහු විසින් පවරාගෙන දෙන ලද්ද ද කැපමය කියා පවසති. ‘‘නැවත දෙයි’’ යනු බලහත්කාරයෙන් පැහැරගෙන නැවත දෙයි, මෙසේද කැපවේ යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ යම් කිසි පාලකයෙකු විසින් ‘‘භික්ෂූන් විසින් අත්හරින ලද මෙය අයිතිකරුවෙකු නොමැති දෙයකි’’ යන හැඟීමෙන් තමා වෙත ගෙන දෙන ලද්ද ද කැපවන බවයි. ‘‘උදකවාහකං’’ යනු පැන් ගෙනයන ඇළ මාර්ගයයි. ‘‘කැපවූ ව්‍යවහාරයන්හිද විනිශ්චය පවසන්නෙමි’’ යනු ඉතිරි පාඨයයි. ‘‘පැන් වශයෙන්’’ යනු පැන් පරිභෝග කිරීම පිණිසය. ‘‘පිරිසිදු සිත් ඇති අයගේ’’ යනු පැන් පරිභෝග කිරීම පිණිසමය. මෙය ස්වහස්තයෙන් සහ අකැප ව්‍යවහාරයෙන් කරන්නන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. ‘‘අස්වැන්න සකස් කරගැනීම පිණිස’’ යනාදී වශයෙන් අපිරිසිදු සිත් ඇත්තන් වුවද, තමා විසින්ම නොකර කැප වූ ව්‍යවහාරයෙන් අණ කරවීම සුදුසුමය. ‘‘කැපකරුවෙකු පත්කිරීමට නොසුදුසුය’’ යනු තමාගේ අතින් ආදී වශයෙන් කරන ලද වැවක් වන බැවින් නොගැලපෙන බව පැවසූ පරිදිය. පත්කරන්නා වූ හෝ එම ප්‍රත්‍යය පරිභෝග කරන්නා වූ හෝ සංඝයාට ඇවැතක් නොපෙනේ, නැතහොත් අටුවා ප්‍රමාණයට අනුව මෙහි ඇවැත් ගත යුතුය. අලජ්ජී භික්ෂුවක් ලවා කරවන ලද්දෙහි කිවයුත්තක්ම නැතැයි පවසමින් ‘‘ලජ්ජී භික්ෂුවක් විසින්’’ යැයි කීහ, මෙහි අදහස මැටි කැපීම් ආදිය කරවන ලද කල්හිය යන්නයි.

၆၁. နဝသဿေတိ အကတပုဗ္ဗေ ကေဒါရေ. ကဟာပဏေတိ ဣမိနာ ဓညုဋ္ဌာပနေ တဿေဝ အကပ္ပိယန္တိ ဒဿေတိ. အပရိစ္ဆိန္နဘာဂေတိ ‘‘ဧတ္တကေ ဘူမိဘာဂေ ဧတ္တကော ဘာဂေါ ဒါတဗ္ဗော’’တိ ဧဝံ အပရိစ္ဆိန္နဘာဂေ. ဓညုဋ္ဌာပနေ ကသတိ, ပယောဂေပိ ဒုက္ကဋမေဝ, န ကဟာပဏုဋ္ဌာပနေ ဝိယ. ‘‘ကသထ ဝပထာ’’တိ ဝစနေန သဗ္ဗေသမ္ပိ အကပ္ပိယံ သိယာတိ အာဟ ‘‘အဝတွာ’’တိ. ဧတ္တကော နာမ ဘာဂေါတိ ဧတ္ထ ဧတ္တကော ကဟာပဏောတိ ဣဒမ္ပိ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တထာဝုတ္တေပိ ဟိ တဒါ ကဟာပဏာနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အာယတိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ အညေသံ ဝဋ္ဋတိ [Pg.124] ဧဝ. တေနာဟ ‘‘တဿေဝ တံ အကပ္ပိယ’’န္တိ. တဿ ပန သဗ္ဗပယောဂေသု ပရိဘောဂေ စ ဒုက္ကဋံ. ကေစိ ပန ဓညပရိဘောဂေ ဧဝ အာပတ္တိ, န ပုဗ္ဗဘာဂေတိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ, ယေန မိနနရက္ခဏာဒိနာ ပယောဂေန ပစ္ဆာ ဓညပရိဘောဂေ အာပတ္တိ ဟောတိ တဿ ပယောဂဿ ကရဏေ အနာပတ္တိယာ အယုတ္တတ္တာ. ပရိယာယကထာယ ပန သဗ္ဗတ္ထ အနာပတ္တိ. တေနေဝ ‘‘ဧတ္တကေဟိ ဝီဟီဟိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ အာဟရထာ’’တိ နိယမဝစနေ အကပ္ပိယံ ဝုတ္တံ. ကဟာပဏဝိစာရဏေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ဝတ္ထု စ ဧဝရူပံ နာမ သံဝိဇ္ဇတိ, ကပ္ပိယကာရကော နတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိအာဒိဝစနဉ္စေတ္ထ သာဓကံ. ရဇ္ဇုယာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘ပါဒေဟိပိ မိနိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ခလေ ဝါ ဌတွာ ရက္ခတီတိ ဧတ္ထ ပန ထေနေတွာ ဂဏှန္တေ ဒိသွာ ‘‘မာ ဂဏှထာ’’တိ နိဝါရေန္တော ရက္ခတိ နာမ, သစေ ပန အဝိစာရေတွာ ကေဝလံ တုဏှီဘူတောဝ ရက္ခဏတ္ထာယ ဩလောကေန္တော တိဋ္ဌတိ, ဝဋ္ဋတိ. ‘‘သစေပိ တသ္မိံ တုဏှီဘူတေ စောရိကာယ ဟရန္တိ, ‘မယံ ဘိက္ခုသံဃဿ အာရောစေဿာမာ’တိ ဧဝံ ဝတ္တုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. နီဟရာပေတိ ပဋိသာမေတီတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သစေ ပရိယာယေန ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အပုဗ္ဗဿ အနုပ္ပာဒိတတ္တာ အညေသံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘တဿေဝေတံ အကပ္ပိယ’’န္တိ.

61. ‘‘නව සස්සේ’’ (නව අස්වැන්න) යනු මීට පෙර වගා නොකළ කුඹුරෙහිය. ‘‘කහවණු’’ යන්නෙන්, ධාන්‍ය උපදවන කල්හි ඔහුටම එය අකැප වන බව පෙන්වයි. ‘‘නොබෙදන ලද කොටසෙහි’’ යනු ‘‘මෙපමණ භූමි ප්‍රමාණයක මෙපමණ කොටසක් දිය යුතුය’’ යනාදී වශයෙන් වෙන් නොකරන ලද කොටසෙහිය. ධාන්‍ය උපදවනු පිණිස සීසෑමේදී, ක්‍රියාවෙහිද දුක්කට ඇවැත් වේ, කහවණු ඉපදවීමේදී මෙන් නොවේ. ‘‘හාන්න, වපුරන්න’’ යන වචනයෙන් සැමටම අකැප විය හැකි බැවින් ‘‘එසේ නොකියා’’ යැයි කීහ. ‘‘මෙපමණ කොටසක්’’ යන්නෙහි මෙපමණ කහවණු ප්‍රමාණයක් යන්නද අදහස් කර පවසයි. එසේ කීවද, එකල කහවණු නොතිබූ බැවින් මතු උපදින දෑ අනෙක් අයට කැපම වේ. එහෙයින්, ‘‘ඔහුටම එය අකැප වේ’’ යැයි පැවසූහ. ඔහුට වනාහි සියලු ප්‍රයෝගයන්හිද, පරිභෝගයේදීද දුක්කට ඇවැත් වේ. ඇතැම්හු වනාහි ධාන්‍ය පරිභෝගයේදී පමණක් ඇවැත් වේ, පූර්ව අවධියේදී නොවේ යැයි පවසති; එය නොගැලපේ, මැනීම, රැකීම ආදී යම් ප්‍රයෝගයකින් පසුව ධාන්‍ය පරිභෝගයේදී ඇවැත් වේද, එම ප්‍රයෝගය කිරීමේදී ඇවැත් නොවේ යැයි කීම අයෝග්‍ය බැවිනි. පරියාය කථාවෙන් වනාහි සෑම තැනකදීම ඇවැත් නොවේ. එහෙයින්ම, ‘‘මෙපමණ වී ප්‍රමාණයකින් මෙන්න මේවා රැගෙන එන්න’’ යැයි නියම කොට පැවසීමේදී අකැප බව කියන ලදී. කහවණු විමසීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘‘මේ ආකාරයේ වස්තුවක් තිබේ, කැපකරුවෙකු නැතැයි කිව යුතුය’’ යනාදී වචනය මෙයට සාධකයකි. ලණුවෙන් හෝ දණ්ඩෙන් හෝ යන්නෙහි, ‘‘පයින් පවා මැනීම නොසුදුසුය’’යි පවසති. කමතෙහි සිට රකී යන්නෙහි, සොරකම් කොට ගන්නවා දැක ‘‘ගන්න එපා’’ යැයි වළක්වන්නේ නම් එය රැකීම නමි; ඉදින් කිසිවක් නොපවසා, නිශ්ශබ්දවම රැකීම පිණිස බලා සිටින්නේ නම්, එය කැපවේ. ‘‘ඉදින් ඔහු නිහඬව සිටියදී සොරුන් පැහැරගෙන යත් නම්, ‘අපි භික්ෂු සංඝයාට දන්වන්නෙමු’යි මෙසේ පැවසීමටද කැපවේ’’ යැයි පවසති. පිටතට කරවයි, තැන්පත් කරවයි යන්නෙහිද, ‘‘ඉදින් පරියායෙන් පවසන්නේ නම් කැපවේ’’ යැයි පවසති. අලුත් දෙයක් නූපදවන ලද බැවින් අනෙක් අයට කැපවේ යැයි දක්වමින් ‘‘ඔහුටම මෙය අකැප වේ’’ යැයි පැවසූහ.

သဗ္ဗေသံ အကပ္ပိယံ, ကသ္မာ? ကဟာပဏာနံ ဝိစာရိတတ္တာတိ ဧတ္ထ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၃၇-၅၃၉) ဧဝံ ဝိစာရဏာ ကတာ – နနု စ ဒုဗ္ဗိစာရိတမတ္တေန တဿေဝေတံ အကပ္ပိယံ, န သဗ္ဗေသံ ရူပိယသံဝေါဟာရေ စတုတ္ထပတ္တော ဝိယ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၈၉) ‘‘ယော ပန ရူပိယံ အသမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ‘ထေရဿ ပတ္တံ ကိဏိတွာ ဒေဟီ’တိ ပဟိတကပ္ပိယကာရကေန သဒ္ဓိံ ကမ္မာရကုလံ ဂန္တွာ ပတ္တံ ဒိသွာ ‘ဣမေ ကဟာပဏေ ဂဟေတွာ ဣမံ ဒေဟီ’တိ ကဟာပဏေ ဒါပေတွာ ဂဟိတော, အယံ ပတ္တော ဧတဿေဝ ဘိက္ခုနော န ဝဋ္ဋတိ [Pg.125] ဒုဗ္ဗိစာရိတတ္တာ, အညေသံ ပန ဝဋ္ဋတိ မူလဿ အသမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တာ’’တိ, တသ္မာ ယံ တေ အာဟရန္တိ, သဗ္ဗေသံ အကပ္ပိယံ. ကသ္မာ? ကဟာပဏာနံ ဝိစာရိတတ္တာတိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? ဧတ္ထ ကေစိ ဝဒန္တိ ‘‘ကဟာပဏေ သာဒိယိတွာ ဝိစာရိတံ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ, သံဃိကတ္တာ စ နိဿဇ္ဇိတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ သဗ္ဗေသံ န ကပ္ပတီတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော. ကေစိ ပန ‘‘အသာဒိယိတွာပိ ကဟာပဏာနံ ဝိစာရိတတ္တာ ရူပိယသံဝေါဟာရော ကတော ဟောတိ, သံဃိကတ္တာ စ နိဿဇ္ဇိတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ သဗ္ဗေသံ န ကပ္ပတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဂဏ္ဌိပဒေသု ပန တီသုပိ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘စတုတ္ထပတ္တော ဂိဟိသန္တကာနံယေဝ ကဟာပဏာနံ ဝိစာရိတတ္တာ အညေသံ ကပ္ပတိ, ဣဓ ပန သံဃိကာနံ ဝိစာရိတတ္တာ သဗ္ဗေသံ န ကပ္ပတီ’’တိ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါဒေါ တေန တေန ပရိယာယေန ယုတ္တောယေဝါတိ.

“සියල්ලන්ට අකැප ය, කුමන හෙයින් ද? කහවණු විචාරණය කළ (හැසිරවූ) බැවිනි” යන්නෙහි සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.537-539) මෙසේ විමසීමක් කරන ලදී – වැරදි ලෙස විචාරණය කළ පමණින් එය ඔහුටම පමණක් අකැප වේ, රන් රිදී ව්‍යවහාරයේ සිව්වන පාත්‍රය මෙන් සියල්ලන්ටම නොවේ නොවේද? එහි (පාරාජිකා අට්ඨකථා 2.589) මෙසේ පවසා ඇත: ‘‘යමෙක් රන් රිදී පිළි නොගෙන, 'තෙරුන් වහන්සේට පාත්‍රයක් මිලදී ගෙන දෙන්නැ'යි යවන ලද කැපකරුවා සමඟ කම්මල්කරුගේ නිවසට ගොස්, පාත්‍රය දැක 'මේ කහවණු ගෙන මෙය දෙන්නැ'යි කහවණු දෙවා පාත්‍රය ගත්තේ නම්, වැරදි ලෙස විචාරණය කළ බැවින් මෙම පාත්‍රය එම භික්ෂුවටම පමණක් නොවටී (අකැප වේ). මුල් මුදල් (රන් රිදී) පිළි නොගත් බැවින් අන් අයට වටී (කැප වේ)’’ යනුවෙන්. එබැවින්, “ඔවුන් යමක් ගෙනෙත් ද, එය සැමටම අකැපය. කුමන හෙයින් ද? කහවණු විචාරණය කළ බැවිනි” යන්න කුමක් නිසා පවසන ලද්දක්ද? මෙහි සමහරු මෙසේ පවසති: ‘‘කහවණු පිළිගෙන විචාරණය කිරීම අරභයා මෙසේ පවසන ලදී’’ කියා ය. සඟසතු වූ බැවින් එය නිස්සජ්ජනය කිරීමට ද නොහැකි ය. එබැවින් සැමටම කැප නොවේ යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. තවත් සමහරු පවසනුයේ: ‘‘පිළි නොගෙන වුවද කහවණු විචාරණය කිරීමෙන් රන් රිදී ව්‍යවහාරයක් සිදු වී ඇත. සඟසතු වූ බැවින් එය නිස්සජ්ජනය කිරීමට ද නොහැකි ය. එබැවින් සැමටම කැප නොවේ’’ යනුවෙනි. ගණ්ඨිපද තුනෙහිම මෙසේ පවසා ඇත: ‘‘සිව්වන පාත්‍රය ගිහියන්ට අයත් කහවණුවලින්ම විචාරණය කළ බැවින් අන් අයට කැප වේ. මෙහිදී සඟසතු දෑ විචාරණය කළ බැවින් සැමටම කැප නොවේ’’ යනුවෙනි. සැමගේම වාදයන් ඒ ඒ ක්‍රමයෙන් යුක්තිසහගතමය.

၆၂. စတုသာလဒွါရေတိ ဘောဇနသာလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

62. ‘චතුසාලද්වාරේ’ (සතර ශාලා ද්වාරයෙහි) යනු භෝජන ශාලාව අරභයා පවසන ලද්දකි.

၆၃. ‘‘ဝနံ ဒမ္မိ, အရညံ ဒမ္မီ’’တိ ဝုတ္တေ ပန ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ နိဝါသဋ္ဌာနတ္တာ ပုဂ္ဂလဿပိ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သီမံ ဒေမာတိ ဝိဟာရသီမာဒိသာဓာရဏဝစနေန ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိယာယေန ကထိတတ္တာတိ ‘‘ဂဏှာဟီ’’တိ အဝတွာ ‘‘သီမာ ဂတာ’’တိ ပရိယာယေန ကထိတတ္တာ. ပကတိဘူမိကရဏတ္ထံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတံ ပံသု’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒါသံ ဒမ္မီတိ ဧတ္ထ ‘‘မနုဿံ ဒမ္မီတိ ဝုတ္တေ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဝေယျာဝစ္စကရန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တေ ပုဂ္ဂလဿပိ ဒါသံ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ အာရာမိက’’န္တိ ဝိသေသေတွာ အနုညာတတ္တာ. တဉ္စ ခေါ ပိလိန္ဒဝစ္ဆေန ဂဟိတပရိဘုတ္တက္ကမေန, န ဂဟဋ္ဌာနံ ဒါသပရိဘောဂက္ကမေန. ခေတ္တာဒယော ပန သဗ္ဗေ သံဃဿေဝ ဝဋ္ဋန္တိ ပါဠိယံ ပုဂ္ဂလိကဝသေန ဂဟေတုံ အနနုညာတတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကုက္ကုဋသူကရေ…ပေ… ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ကုက္ကုဋသူကရေသု ဒီယမာနေသု ‘‘ဣမေဟိ အမှာကံ အတ္ထော နတ္ထိ, သုခံ ဇီဝန္တု, အရညေ ဝိဿဇ္ဇေထာ’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ[Pg.126]. ဝိဟာရဿ ဒေမာတိ သံဃိကဝိဟာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ခေတ္တဝတ္ထုပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀, ၁၉၄) သုတ္တန္တေသု အာဂတပဋိက္ခေပေါ ဘဂဝတာ အာပတ္တိယာပိ ဟေတုဘာဝေန ကတောတိ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယံ ဇာနန္တေဟိ သင်္ဂီတိကာရကမဟာထေရေဟိ ခေတ္တပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနိဿိတော အယံ သဗ္ဗောပိ ပါဠိမုတ္တဝိနိစ္ဆယော ဝုတ္တောတိ ဂဟေတဗ္ဗော.

63. ‘වනය දෙමි, ආරණ්‍යය දෙමි’යි පැවසූ කල්හි වටී (කැපවේ) යන්නෙහි, වාසස්ථානයක් වන බැවින් පුද්ගල භික්ෂුවට වුවද පිරිසිදු සිතින් එය පිළිගැනීම වටී. ‘සීමාව දෙමු’ යනු විහාර සීමාව ආදී පොදු වචනයකින් පවසන ලද බැවින් ‘වටී’ යැයි පවසන ලදී. පර්යායෙන් (වක්‍රව) පවසන ලද බැවින් යනු ‘ගන්න’ යැයි නොකියා ‘සීමාව ගෙවී ගියේය’ (සීමාවට ඇතුළත් විය) යනුවෙන් පර්යායෙන් පැවසූ බැවිනි. ප්‍රකෘති භූමියක් බවට පත් කිරීම පිණිස ‘යටින් ගන්නා ලද පස්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘දාසයෙකු දෙමි’ යන මෙහි, ‘මිනිසෙකු දෙමි’ යැයි පැවසූ විට වටී (කැපවේ) යැයි පවසති. ‘වෙය්‍යාවච්චකරුවෙකු (වැඩකටයුතු කරන්නෙකු) දෙමි’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ කල්හි පුද්ගල භික්ෂුවට වුවද දාසයා පිළිගැනීම වටී. ‘මහණෙනි, ආරාමිකයන් අනුදනිමි’යි විශේෂයෙන් අනුදැන වදාළ බැවිනි. එය ද පිළිලින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේ විසින් පිළිගෙන පරිභෝග කළ ක්‍රමයට මිස, ගිහියන් දාසයන් පරිභෝජනය කරන ක්‍රමයට නොවේ. කෙත් වතු ආදී සියල්ලම සඟසතු ලෙසම පමණක් කැප වන අතර, පෙළෙහි පුද්ගලික වශයෙන් ගැනීමට අනුදැන නොමැති බැවින් එසේ දත යුතුය. ‘කුකුළන්, ඌරන්...පෙ... වටී’ යන මෙහි, කුකුළන්, ඌරන් දෙන කල්හි ‘මොවුන්ගෙන් අපට පලක් නැත, සුවසේ ජීවත් වෙත්වා, වනයට මුදාහරින්න’ යැයි පැවසීම වටී. ‘විහාරයට දෙමු’ යන්න සඟසතු විහාරය අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘කෙත් වතු පිළිගැනීමෙන් වැළකුණේ වෙයි’ යනාදී වශයෙන් සූත්‍ර දේශනාවන්හි එන ප්‍රතික්ෂේපය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඇවැත් සිදුවීමට ද හේතුවක් වශයෙන් දක්වා ඇති හෙයින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දත් සංගීතිකාරක මහා තෙරුන් වහන්සේලා විසින් කෙත් වතු පිළිගැනීම ආශ්‍රිත මෙම සියලු පාලිමුත්තක (පෙළෙන් පරිබාහිර) විනිශ්චයන් පවසන ලදැයි දත යුතුය.

၆၄. စီဝရစေတာပန္နန္တိ စီဝရမူလံ. ပဟိဏေယျာတိ ပေသေယျ. စေတာပေတွာတိ ပရိဝတ္တေတွာ. အစ္ဆာဒေဟီတိ ဝေါဟာရဝစနမေတံ, ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒေဟီတိ အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော. အာဘတန္တိ အာနီတံ.

64. ‘චීවරචේතාපන්නං’ යනු සිවුරු මිල ය. ‘පහිණෙය්‍ය’ යනු යවන්නේ ය. ‘චේතාපෙත්වා’ යනු මාරු කොට (මිල දී ගෙන) ය. ‘අච්ඡාදේහි’ (පොරවන්න) යනු ව්‍යවහාර වචනයකි, මෙහි අදහස නම් ‘මසවල් නම් ඇති භික්ෂුවට දෙන්න’ යන්නයි. ‘ආභතං’ යනු ගෙනෙන ලද්දකි.

ဣမသ္မိံ ဌာနေ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၂၈-၅၃၁) ဧဝံ ဝိစာရဏာ ကတာ – ဧတ္ထ စ ယံ ဝုတ္တံ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ရာဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဣမိနာ စီဝရစေတာပန္နေန စီဝရံ စေတာပေတွာ ဣတ္ထန္နာမံ ဘိက္ခုံ စီဝရေန အစ္ဆာဒေဟီတိ ဣဒံ အာဂမနသုဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. သစေ ဟိ ‘ဣဒံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒေဟီ’တိ ပေသေယျ, အာဂမနဿ အသုဒ္ဓတ္တာ အကပ္ပိယဝတ္ထုံ အာရဗ္ဘ ဘိက္ခုနာ ကပ္ပိယကာရကောပိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော န ဘဝေယျာ’’တိ, တတ္ထ အာဂမနဿ သုဒ္ဓိယာ ဝါ အသုဒ္ဓိယာ ဝါ ဝိသေသပ္ပယောဇနံ န ဒိဿတိ. သတိပိ ဟိ အာဂမနဿ အသုဒ္ဓဘာဝေ ဒူတော အတ္တနော ကုသလတာယ ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝဒတိ, ကပ္ပိယကာရကော န နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗောတိ ဣဒံ နတ္ထိ, န စ ဒူတေန ကပ္ပိယဝေါဟာရဝသေန ဝုတ္တေ ဒါယကေန ‘‘ဣဒံ ကထံ ပေသိတ’’န္တိ ဤဒိသီ ဝိစာရဏာ ဥပလဗ္ဘတိ, အဝိစာရေတွာ စ တံ န သက္ကာ ဇာနိတုံ. ယဒိ ပန အာဂမနဿ အသုဒ္ဓတ္တာ ကပ္ပိယကာရကော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော န ဘဝေယျ, စီဝရာနံ အတ္ထာယ ဒူတဿ ဟတ္ထေ အကပ္ပိယဝတ္ထုမှိ ပေသိတေ သဗ္ဗတ္ထ ဒါယကေန ကထံ ပေသိတန္တိ ပုစ္ဆိတွာဝ ကပ္ပိယကာရကော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော ဘဝေယျ, တသ္မာ အသတိပိ [Pg.127] အာဂမနသုဒ္ဓိယံ သစေ သော ဒူတော အတ္တနော ကုသလတာယ ကပ္ပိယဝေါဟာရဝသေန ဝဒတိ, ဒူတဿေဝ ဝစနံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ အာဂမနသုဒ္ဓိယေဝေတ္ထ ပမာဏံ, မူလဿာမိကေန ကပ္ပိယဝေါဟာရဝသေန ပေသိတဿ ဒူတဿ အကပ္ပိယဝေါဟာရဝသေန ဝဒတောပိ ကပ္ပိယကာရကော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော ဘဝေယျ, တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထ ဒူတဝစနမေဝ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣမိနာ စီဝရစေတာပန္နေနာတိအာဒိနာ ပန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ကပ္ပိယဝသေန အာဘတမ္ပိ စီဝရမူလံ ဤဒိသေန ဒူတဝစနေန အကပ္ပိယံ ဟောတိ, တသ္မာ တံ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗ’’န္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘တေန ဘိက္ခုနာ သော ဒူတော ဧဝမဿ ဝစနီယောတိအာဒီ’’တိ.

මෙම ස්ථානයෙහි සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.528-531) මෙසේ විමසීමක් කර ඇත – මෙහි මාතිකා අට්ඨකථාවෙහි (කංඛාවිතරණී අට්ඨකථා, රාජසික්ඛාපද වර්ණනාව) ‘මේ සිවුරු මිලෙන් සිවුරක් මිල දී ගෙන මසවල් නම් භික්ෂුවට සිවුරෙන් පෙරවන්න (සිවුරු දෙන්න)’ යන්න පැමිණීමේ පිරිසිදු බව (ආගමන ශුද්ධිය) දැක්වීමට පවසන ලද්දකි. මන්ද, ඉදින් ‘මෙය අසවල් භික්ෂුවට දෙන්න’ කියා යවන්නේ නම්, පැමිණීම අපිරිසිදු බැවින්, අකැප වස්තුවක් අරභයා භික්ෂුව විසින් කැපකරුවෙකු වුවද නිර්දේශ නොකළ යුතු වන්නේය’ යනුවෙන් එහි පවසා ඇත. එහිදී පැමිණීමේ පිරිසිදු බවෙහි හෝ අපිරිසිදු බවෙහි විශේෂ ප්‍රයෝජනයක් නොපෙනේ. මන්ද, පැමිණීම අපිරිසිදු වුවද දූතයා තමාගේ දක්ෂකම නිසා කැප වචනයෙන් පවසයි නම්, ‘කැපකරුවෙකු නිර්දේශ නොකළ යුතුය’ යන්නක් මෙහි නැත. තවද දූතයා විසින් කැප ව්‍යවහාරයෙන් පැවසූ කල්හි දායකයා විසින් ‘මෙය කෙසේ නම් එවන ලද්දක්ද?’ යනුවෙන් මෙවැනි විමසීමක් නොකෙරේ, නොවිමසා එය දැනගත නොහැකි ද වේ. ඉදින් පැමිණීම අපිරිසිදු වූ බැවින් කැපකරුවෙකු නිර්දේශ නොකළ යුතු වන්නේ නම්, සිවුරු පිණිස දූතයා අත අකැප වස්තුවක් එවන ලද හැම තැනකදීම දායකයා විසින් කෙසේ එවන ලද්දක්දැයි විමසාම කැපකරුවෙකු නිර්දේශ කළ යුතු වන්නේය. එබැවින් පැමිණීමේ පිරිසිදු බවක් නොමැති වුවද ඉදින් ඒ දූතයා තමාගේ දක්ෂතාවයෙන් කැප ව්‍යවහාරයෙන් පවසයි නම්, දූතයාගේම වචනය පිළිගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඉදින් මෙහි පැමිණීමේ පිරිසිදු බවම ප්‍රමාණය (ප්‍රධාන) වේ නම්, මුදල් හිමියා විසින් කැප ව්‍යවහාරයෙන් එවන ලද දූතයා අකැප ව්‍යවහාරයෙන් කතා කළ ද කැපකරු නිර්දේශ කළ හැකි විය යුතුය, එබැවින් සෑම තැනකදීම දූතයාගේ වචනයම ප්‍රමාණය (ප්‍රධාන කොට) ගත යුතුය. නමුත් ‘මේ සිවුරු මිලෙන්’ යනාදී වචනයෙන් මෙම අර්ථය දක්වයි: ‘කැප ආකාරයෙන් ගෙනෙන ලද සිවුරු මිල වුවද මෙවැනි දූත වචනයකින් අකැප වේ, එබැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය’ යන්නයි. එහෙයින්ම ‘එම භික්ෂුව විසින් ඒ දූතයාට මෙසේ පැවසිය යුතුය’ යනාදිය වදාරන ලදී.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၃၈-၅၃၉) ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ – ယံ ဝုတ္တံ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ရာဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဣမိနာ စီဝရစေတာပန္နေန စီဝရံ စေတာပေတွာ ဣတ္ထန္နာမံ ဘိက္ခုံ စီဝရေန အစ္ဆာဒေဟီတိ ဣဒံ အာဂမနသုဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. သစေ ဟိ ‘ဣဒံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒေဟီ’တိ ပေသေယျ, အာဂမနဿ အသုဒ္ဓတ္တာ အကပ္ပိယဝတ္ထုံ အာရဗ္ဘ ဘိက္ခုနာ ကပ္ပိယကာရကောပိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော န ဘဝေယျာ’’တိ, တံ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုဒုက္ကဋဝတ္ထုဘူတံ အကပ္ပိယစီဝရစေတာပန္နံ ‘‘အသုကဿ ဘိက္ခုနော ဒေဟီ’’တိ ဧဝံ အာဂမနသုဒ္ဓိယာ အသတိ, သိက္ခာပဒေ အာဂတနယေန ဒူတဝစနေ စ အသုဒ္ဓေ သဗ္ဗထာ ပဋိက္ခေပေါယေဝ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, န ပန ‘‘စီဝရဉ္စ ခေါ မယံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာ’’တိ ဝတ္တုံ, တဒနုသာရေန ဝေယျာဝစ္စကရဉ္စ နိဒ္ဒိသိတုံ အာဂမနဒူတဝစနာနံ ဥဘိန္နံ အသုဒ္ဓတ္တာ, ပါဠိယံ အာဂတနယေန ပန အာဂမနသုဒ္ဓိယာ သတိ ဒူတဝစနေ အသုဒ္ဓေပိ သိက္ခာပဒေ အာဂတနယေန သဗ္ဗံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေန စ ယထာ ဒူတဝစနာသုဒ္ဓိယမ္ပိ အာဂမနေ သုဒ္ဓေ ဝေယျာဝစ္စကရံ နိဒ္ဒိသိတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဧဝံ အာဂမနာသုဒ္ဓိယမ္ပိ ဒူတဝစနေ သုဒ္ဓေ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါတိ အယမတ္ထော အတ္ထတော [Pg.128] သိဒ္ဓေါဝ ဟောတိ. ဥဘယသုဒ္ဓိယံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဥဘယာသုဒ္ဓိပက္ခမေဝ သန္ဓာယ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ရာဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘ကပ္ပိယကာရကောပိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော န ဘဝေယျာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත – ප්‍රාතිමෝක්ෂ අටුවාවෙහි (කංඛාවිතරණී රාජසික්ඛාපද වර්ණනාවෙහි) 'මේ සිවුරු මිලෙන් සිවුරක් ගෙන්වාගෙන අසවල් භික්ෂුව සිවුරකින් මුදවන්න' යැයි පැවසීම, පැමිණීමේ පිරිසිදු බව (ආගමනශුද්ධිය) දැක්වීමට පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, ඉදින් 'මෙය අසවල් භික්ෂුවට දෙන්න' යැයි දූතයා අත යැවුවහොත්, පැමිණීම අපිරිසිදු වන බැවින්, අකැප වස්තුවක් අරභයා භික්ෂුව විසින් කැපකරුවෙකු පවා නිර්දේශ නොකළ යුතු වන්නේය. නිස්සග්ගිය වස්තුවක් හෝ දුක්කට වස්තුවක් වූ ඒ අකැප සිවුරු මිල 'අසවල් භික්ෂුවට දෙන්න' යැයි පැවසීමෙන් මෙසේ පැමිණීමේ පිරිසිදු බවක් නැති කල්හි, ශික්ෂාපදයෙහි ආ ක්‍රමයට අනුව දූතයාගේ වචනය ද අපිරිසිදු වූ විට, සෑම ආකාරයකින්ම එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමම සුදුසුය. එසේ නොමැතිව, පැමිණීම හා දූතයාගේ වචනය යන දෙකම අපිරිසිදු බැවින් 'අපි සිවුරු නම් පිළිගනිමු' යැයි පැවසීමට හෝ ඊට අනුව වෙය්‍යාවච්චකරුවෙකු (වැඩකටයුතු කරන්නෙකු) නිර්දේශ කිරීමට සුදුසු නොවේ. නමුත් පාලියෙහි සඳහන් වන පරිදි, පැමිණීම පිරිසිදු වූ විට දූතයාගේ වචනය අපිරිසිදු වුවද, ශික්ෂාපදයෙහි ආ ක්‍රමයට අනුව සියල්ල කිරීමට සුදුසු බව දැක්වීම සඳහා එසේ පවසන ලදී. එබැවින්, දූතයාගේ වචනය අපිරිසිදු වුවද පැමිණීම පිරිසිදු වූ විට වෙය්‍යාවච්චකරුවෙකු නිර්දේශ කිරීම සුදුසු වන්නාක් මෙන්ම, පැමිණීම අපිරිසිදු වුවද දූතයාගේ වචනය පිරිසිදු වූ විට ද නිර්දේශ කිරීම සුදුසුමය යන මේ අර්ථය ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වේ. දෙපාර්ශ්වයම පිරිසිදු වූ විට කිවයුත්තක්ම නැති බැවින්, දෙපාර්ශ්වයම අපිරිසිදු වන පක්ෂයම අරමුණු කොටගෙන මාතිකා අටුවාවෙහි 'කැපකරුවෙකු පවා නිර්දේශ නොකළ යුතුය' යැයි පවසන ලද බව දත යුතුය.

ယံ ပနေတ္ထ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၂၃၇-၅၃၉) ‘‘အာဂမနဿ သုဒ္ဓိယာ ဝါ အသုဒ္ဓိယာ ဝါ ဝိသေသပ္ပယောဇနံ န ဒိဿတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ မာတိကာဋ္ဌကထာဝစနဿ အဓိပ္ပာယံ အသလ္လက္ခေတွာ ဝုတ္တံ ယထာဝုတ္တနယေန အာဂမနသုဒ္ဓိအာဒိနာ သပ္ပယောဇနတ္တာ. ယော ပနေတ္ထ ‘‘မူလဿာမိကေန ကပ္ပိယဝေါဟာရဝသေန, ပေသိတဒူတဿ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝဒတောပိ ကပ္ပိယကာရကော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော ဘဝေယျာ’’တိ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါ ဝုတ္တော, သော အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါ ဧဝ န ဟောတိ အဘိမတတ္တာ. တထာ ဟိ သိက္ခာပဒေ ဧဝ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှတု အာယသ္မာ စီဝရစေတာပန္န’’န္တိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝဒတော ဒူတဿ ကပ္ပိယေန ကမ္မေန ဝေယျာဝစ္စကရော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော ဝုတ္တော အာဂမနဿ သုဒ္ဓတ္တာ, အာဂမနဿပိ အသုဒ္ဓိယံ ပန ကပ္ပိယေနပိ ကမ္မေန ဝေယျာဝစ္စကရော န နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗောဝါတိ အတ္ထေဝ အာဂမနဿ သုဒ္ဓိအသုဒ္ဓိယာ ပယောဇနံ. ကထံ ပန ဒူတဝစနေန အာဂမနသုဒ္ဓိ ဝိညာယတီတိ? နာယံ ဘာရော. ဒူတေန ဟိ အကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဝုတ္တေ ဧဝ အာဂမနသုဒ္ဓိ ဂဝေသိတဗ္ဗာ, န ဣတရတ္ထ. တတ္ထ စ တဿ ဝစနက္ကမေန ပုစ္ဆိတွာ စ ယုတ္တိအာဒီဟိ စ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဣဓာပိ ဟိ သိက္ခာပဒေ ‘‘စီဝရစေတာပန္နံ အာဘတ’’န္တိ ဒူတဝစနေနေဝ စီဝရံ ကိဏိတွာ ဒါတုံ ပေသိတဘာဝေါ ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ သဗ္ဗထာ အာဂမနသုဒ္ဓိ န ဝိညာယတိ, ပဋိက္ခေပေါ ဧဝ ကတ္တဗ္ဗောတိ.

මේ සම්බන්ධයෙන් සාරත්ථදීපනියෙහි 'පැමිණීමේ පිරිසිදු බවෙන් හෝ අපිරිසිදු බවෙන් විශේෂ ප්‍රයෝජනයක් නොපෙනේ' යනාදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය ඉහත දැක්වූ පරිදි පැමිණීමේ පිරිසිදු බව ආදියෙන් ප්‍රයෝජන ඇති බැවින්, මාතිකා අටුවා පාඨයෙහි අදහස හොඳින් වටහා නොගෙන පවසන ලද්දකි. මෙහි යම් 'මුල් හිමිකරු විසින් කැප ව්‍යවහාරයෙන් (කැප වචනයෙන්) යැවූ දූතයා, අකැප ව්‍යවහාරයෙන් කතා කළ ද, කැපකරුවෙකු නිර්දේශ කළ යුතු වන්නේය' යන අනභිමත ප්‍රසංගයක් (නුසුදුසු නිගමනයක්) පවසන ලද්දේ ද, එය අභිමත (පිළිගත හැකි) කරුණක් වන බැවින් අනභිමත ප්‍රසංගයක් නොවේ. එසේම ශික්ෂාපදයෙහිම 'ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මේ සිවුරු මිල පිළිගන්නා සේක්වා' යැයි අකැප ව්‍යවහාරයෙන් පවසන දූතයාට, පැමිණීම පිරිසිදු බැවින්, කැප වූ ක්‍රියාවෙන් වෙය්‍යාවච්චකරුවෙකු නිර්දේශ කළ යුතු යැයි දක්වා ඇත. නමුත් පැමිණීම අපිරිසිදු වූ විට, කැප වූ ක්‍රියාවෙන් වුවද වෙය්‍යාවච්චකරුවෙකු නිර්දේශ නොකළ යුතුය යන මෙහි පැමිණීමේ පිරිසිදු අපිරිසිදු බවෙහි ප්‍රයෝජනයක් ඇත්තේමය. එසේ නම් දූතයාගේ වචනයෙන් පැමිණීමේ පිරිසිදු බව හඳුනා ගන්නේ කෙසේද? එය අපහසු කාර්යයක් නොවේ. දූතයා විසින් අකැප ව්‍යවහාරයෙන් කතා කරන විටම පැමිණීමේ පිරිසිදු බව සෙවිය යුතුය, වෙනත් තැනක නොවේ. එහිදී ඔහුගේ කතා කරන පිළිවෙළින්ද, ප්‍රශ්න කිරීමෙන්ද, සාධාරණ කරුණුවලින්ද එය වටහා ගත හැකිය. මෙහි ශික්ෂාපදයෙහි ද 'සිවුරු මිලක් ගෙනෙන ලදී' යන දූතයාගේ වචනයෙන්ම, සිවුරක් මිලදී ගෙන දීම සඳහා ඔහු එවා ඇති බව වැටහේ. ඉදින් කිසිසේත්ම පැමිණීමේ පිරිසිදු බවක් නොවැටහෙන්නේ නම්, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමම කළ යුතුය.

သုဝဏ္ဏံ ရဇတံ ကဟာပဏော မာသကောတိ ဣမာနိ ဟိ စတ္တာရိ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထူနိ, မုတ္တာ မဏိ ဝေဠုရိယော သင်္ခေါ [Pg.129] သိလာ ပဝါဠံ လောဟိတင်္ကော မသာရဂလ္လံ သတ္တ ဓညာနိ ဒါသိဒါသံ ခေတ္တံ ဝတ္ထု ပုပ္ဖာရာမဖလာရာမာဒယောတိ ဣမာနိ ဒုက္ကဋဝတ္ထူနိ စ အတ္တနော ဝါ စေတိယသံဃဂဏပုဂ္ဂလာနံ ဝါ အတ္ထာယ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န ဝဋ္ဋန္တိ, တသ္မာ တံ သာဒိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘န ခေါ မယံ အာဝုသော စီဝရစေတာပန္နံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. စီဝရဉ္စ ခေါ မယံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာ’’တိအာဒိ ဒူတဝစနဿ အကပ္ပိယတ္တေပိ အာဂမနသုဒ္ဓိယာ ပဋိပဇ္ဇနဝိဓိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကာလေန ကပ္ပိယန္တိ ယုတ္တပတ္တကာလေန ယဒါ နော အတ္ထော ဟောတိ, တဒါ ကပ္ပိယံ စီဝရံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာတိ အတ္ထော. ဝေယျာဝစ္စကရောတိ ကိစ္စကရော, ကပ္ပိယကာရကောတိ အတ္ထော. ‘‘ဝေယျာဝစ္စကရော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော’’တိ ဣဒံ ‘‘အတ္ထိ ပနာယသ္မတော ကောစိ ဝေယျာဝစ္စကရော’’တိ ကပ္ပိယဝစနေန ဝုတ္တတ္တာ အနုညာတံ. သစေ ပန ဒူတော ‘‘ကော ဣမံ ဂဏှာတိ, ကဿ ဝါ ဒေမီ’’တိ ဝဒတိ, န နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော. အာရာမိကော ဝါ ဥပါသကော ဝါတိ ဣဒံ သာရုပ္ပတာယ ဝုတ္တံ, ဌပေတွာ ပန ပဉ္စ သဟဓမ္မိကေ ယော ကောစိ ကပ္ပိယကာရကော ဝဋ္ဋတိ. ဧသော ခေါ အာဝုသော ဘိက္ခူနံ ဝေယျာဝစ္စကရောတိ ဣဒံ ဒူတေန ‘‘အတ္ထိ ပနာယသ္မတော ကောစိ ဝေယျာဝစ္စကရော’’တိ ပုစ္ဆိတတ္တာ ပုစ္ဆာသဘာဂေန ဘိက္ခုဿ ကပ္ပိယဝစနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧဝမေဝ ဟိ ဘိက္ခုနာ ဝတ္တဗ္ဗံ, န ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘တဿ ဒေဟီ’’တိအာဒိ. တေနေဝ ပါဠိယံ ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗော တဿ ဒေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၃၈-၅၃၉) ပန ‘‘ဧသော ခေါ…ပေ… န ဝတ္တဗ္ဗော တဿ ဒေဟီတိအာဒိ အကပ္ပိယဝတ္ထုသာဒိယနပရိမောစနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

රන්, රිදී, කහවනු, මාසක යන මේවා නිස්සග්ගි වස්තූන් සතරකි. මුතු, මැණික්, වෛදූර්ය, හක්ගෙඩි, ගල්, පබළු, රතුකැට, මසාරගල්ල, සප්ත ධාන්‍ය, දාස දාසියන්, කුඹුරු, ඉඩම්, මල් වතු, පලතුරු වතු ආදී මේවා දුක්කට ඇවැත් සිදුවන වස්තූන්ය. තමන් වෙනුවෙන් හෝ චෛත්‍ය, සංඝ, ගණ, පුද්ගල යන මොවුන් උදෙසා හෝ මේවා පිළිගැනීමට සුදුසු නැත. එබැවින් ඒවා කැමති වී පිළිගැනීම නුසුදුසු බව දැක්වීම සඳහා 'ඇවැත්නි, අපි සිවුරු මිල පිළි නොගනිමු' යැයි පවසන ලදී. 'අපි සිවුරු නම් පිළිගනිමු' යනාදිය දූතයාගේ වචනය අකැප වුවද, පැමිණීමේ පිරිසිදු බව නිසා පිළිපැදිය යුතු ආකාරය දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. 'කාලයට කැප වූ' යනු සුදුසු කාලය පැමිණි විට, අපට අවශ්‍යතාවයක් ඇති කල්හි, එවිට කැප වූ සිවුරක් පිළිගනිමු යන අර්ථයයි. 'වෙය්‍යාවච්චකර' යනු කටයුතු කරන්නා හෙවත් කැපකරුවා යන අර්ථයයි. 'වෙය්‍යාවච්චකරුවෙකු නිර්දේශ කළ යුතුය' යන්න 'ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට කිසියම් වෙය්‍යාවච්චකරුවෙකු ඉන්නවාද?' යැයි කැප වචනයෙන් පැවසූ බැවින් අනුදැන වදාරන ලද්දකි. ඉදින් දූතයා 'මෙය ගන්නේ කවුද, නැතහොත් කාට දෙමුද?' යැයි පවසන්නේ නම්, කැපකරුවෙකු නිර්දේශ නොකළ යුතුය. 'ආරාමිකයෙක් හෝ උපාසකයෙක්' යනු සුදුසු බව දැක්වීමට පවසන ලද්දකි. පස් පිරිස් සදර්මිකයන් හැර අන් ඕනෑම අයෙක් කැපකරුවෙකු ලෙස සුදුසු වේ. 'ඇවැත්නි, මොහු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වෙය්‍යාවච්චකරුය' යන්න දූතයා විසින් 'ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට කිසියම් වෙය්‍යාවච්චකරුවෙකු ඉන්නවාද?' යැයි ඇසූ බැවින්, එම ප්‍රශ්නයට ගැලපෙන සේ භික්ෂුවගේ කැප වචනය දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. භික්ෂුව විසින් මෙසේම පැවසිය යුතුය, 'ඔහුට දෙන්න' යනාදී වශයෙන් නොපැවසිය යුතුය. එබැවින් පාලියෙහි 'ඔහුට දෙන්නැයි නොපැවසිය යුතුය' යනාදිය පවසන ලදී. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද 'මෙතෙමේ වනාහි...පෙ... ඔහුට දෙන්නැයි නොපැවසිය යුතුය යනාදිය අකැප වස්තුව පිළිගැනීමෙන් මිදීම සඳහා පවසන ලදී' යැයි දක්වා ඇත.

အာဏတ္တော သော မယာတိ ယထာ တုမှာကံ စီဝရေန အတ္ထေ သတိ စီဝရံ ဒဿတိ, ဧဝံ ဝုတ္တောတိ အတ္ထော. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘သညတ္တောတိအာဒိ ဧဝံ ဒူတေန ပုန ဝုတ္တေ [Pg.130] ဧဝ စောဒေတုံ ဝဋ္ဋတိ, န ဣတရထာတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ပန ပါဠိယံ ‘‘သညတ္တော သော မယာ’’တိ အာဂတတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တော, ပုရိမဝါကျေ ပန ဝိနယသင်္ဂဟပ္ပကရဏေ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၆၄) ‘‘အာဏတ္တော သော မယာ’’တိ ပရိယာယဝစနေန ပရိဝတ္တိတွာ ဌပိတတ္တာ တထာ ဝုတ္တော, တေန စ ကပ္ပိယကာရကဿ သညာပိတဘာဝေ ဒူတေန ဘိက္ခုဿ ပုန အာရောစိတေ ဧဝ ဘိက္ခုနာ ကပ္ပိယကာရကော စောဒေတဗ္ဗော ဟောတိ, န အနာရောစိတေတိ ဒဿေတိ.

‘ඔහු මා විසින් පවරන ලදී (අණ කරන ලදී)’ යනු ඔබ වහන්සේලාට සිවුරකින් ප්‍රයෝජන ඇති කල්හි සිවුර දෙනු ඇතැයි මෙසේ පවසන ලද අර්ථයයි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද 'සංඥප්ත යනාදිය මෙසේ දූතයා විසින් නැවත පැවසූ විටම කැපකරුට මතක් කර දීම සුදුසුය, අනෙක් අයුරකින් නොවේ යන්න දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී' යැයි දක්වා ඇත. මෙහි පාලියෙහි 'ඔහු මා විසින් සංඥප්ත කරන ලදී' යනුවෙන් පැමිණ ඇති හෙයින් මෙසේ පවසන ලදී. පෙර වාක්‍යයෙහි, විනයසංග්‍රහ ප්‍රකරණයෙහි 'ඔහු මා විසින් පවරන ලදී' යනුවෙන් පර්යාය වචනයකින් වෙනස් කොට තබා ඇති බැවින් එසේ පවසන ලදී. එමඟින් කැපකරුවාට ඒ බව දන්වා ඇති බව දූතයා විසින් භික්ෂුවට නැවත සැළකළ විටම භික්ෂුව විසින් කැපකරුවාට මතක් කර දිය යුතු බවත්, එසේ නොසැළකළ විට මතක් නොකළ යුතු බවත් දක්වයි.

အတ္ထော မေ အာဝုသော စီဝရေနာတိ စောဒနာလက္ခဏနိဒဿနမေတံ. ဣဒံ ဝါ ဟိ ဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တဿ ဝါ အတ္ထော ယာယ ကာယစိ ဘာသာယ ဝတ္တဗ္ဗော. ဒေဟိ မေ စီဝရန္တိအာဒီနိ ပန န ဝတ္တဗ္ဗာကာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. ဧတာနိ ဟိ ဝစနာနိ, ဧတေသံ ဝါ အတ္ထော ယာယ ကာယစိ ဘာသာယ န ဝတ္တဗ္ဗော. ‘‘ဧဝံ ဝဒန္တော စ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ ဝတ္တဘေဒေ ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ, စောဒနာ ပန ဟောတိယေဝါ’’တိ မဟာဂဏ္ဌိပဒေ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပဒေ စ ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၃၈-၅၃၉) ပန ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗော ‘ဒေဟိ မေ စီဝရံ…ပေ… စေတာပေဟိ မေ စီဝရ’န္တိ ဣဒံ ဒူတေနာဘတရူပိယံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ အတ္တနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌကပ္ပိယကာရကတ္တာဝ ‘ဒေဟိ မေ စီဝရံ…ပေ… စေတာပေဟိ မေ စီဝရ’န္တိ ဝဒန္တော ရူပိယဿ ပကတတ္တာ တေန ရူပိယေန ပရိဝတ္တေတွာ ‘ဒေဟိ စေတာပေဟီ’တိ ရူပိယသံဝေါဟာရံ သမာပဇ္ဇန္တော နာမ ဟောတီတိ တံ ဒေါသံ ဒူရတော ပရိဝဇ္ဇေတုံ ဝုတ္တံ ရူပိယပဋိဂ္ဂါဟကေန သံဃမဇ္ဈေ နိဿဋ္ဌရူပိယေ ဝိယ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘န ဝတ္တဗ္ဗော ဣမံ ဝါ ဣမံ ဝါ အာဟရာ’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၈၃-၅၈၄), တသ္မာ န ဣဒံ ဝိညတ္တိဒေါသေ ပရိဝဇ္ဇေတုံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ‘အတ္ထော မေ အာဝုသော စီဝရေနာ’တိပိ အဝတ္တဗ္ဗတာပ္ပသင်္ဂတော. တေနေဝ ဒူတနိဒ္ဒိဋ္ဌေသု ရူပိယသံဝေါဟာရသင်္ကာဘာဝတော အညံ ကပ္ပိယကာရကံ [Pg.131] ဌပေတွာပိ အာဟရာပေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာပိ ‘‘ဒူတေန ဌပိတရူပိယေန စေတာပေတွာ စီဝရံ အာဟရာပေဟီ’’တိ အဝတွာ ကေဝလံ ‘‘စီဝရံ အာဟရာပေဟီ’’တိ ဧဝံ အာဟရာပေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ.

ඇවැත්නි, මට සිවුරෙන් ප්‍රයෝජන ඇතැයි කීම, චෝදනා (සිහිපත් කිරීමේ) ලක්ෂණය පෙන්වා දීමකි. නියත වශයෙන්ම මෙම වචනය හෝ එහි අර්ථය ඕනෑම භාෂාවකින් කිව යුතුය. එහෙත් ‘මට සිවුරක් දෙන්න’ යනාදී වචන නොකිය යුතු ආකාරය දැක්වීම සඳහා වදාරන ලදී. නියත වශයෙන්ම මෙම වචන හෝ ඒවායේ අර්ථය කිසිදු භාෂාවකින් නොකිය යුතුය. ‘මෙසේ පවසන්නා (විනයෙහි) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, වත් බිඳීමෙහි දුක්කටා ඇවැත් වේ, එහෙත් චෝදනාව (සිහිපත් කිරීම) සිදු වේමය’ කියා මහාගණ්ඨිපදයේ සහ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදයේ දක්වා ඇත. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි.වි.ටී. 1.538-539) වනාහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘මට සිවුරක් දෙන්න...පෙ... මට සිවුරක් මිල දී ගෙන දෙන්න’ කියා නොකිය යුතුය. දූතයා විසින් ගෙනෙන ලද රන් රිදී පිළිගැනීම සඳහා තමන් විසින්ම නියම කරන ලද කැපකරුවෙකුට ‘මට සිවුරක් දෙන්න...පෙ... මට සිවුරක් මිල දී ගෙන දෙන්න’ කියා පවසන්නේ නම්, රන් රිදී පවතින බැවින්, එම රන් රිදීවලින් මාරු කර ‘දෙන්න, මිල දී ගන්න’ කියා රන් රිදී ගනුදෙනුවකට පැමිණියේ වෙයි. ඒ නිසා, සඟ මැද අත්හළ රන් රිදී මෙන්, රන් රිදී පිළිගන්නා තැනැත්තා එම දෝෂය දුරින්ම දුරු කිරීම සඳහා මෙය වදාරන ලදී. එහි ‘මෙය හෝ මෙය ගෙනෙන්නැයි නොකිය යුතුය’ (පාරා. අට්ඨ. 2.583-584) කියා වදාරන ලදී. එබැවින්, මෙය විඥප්ති දෝෂය (ඉල්ලීමේ දෝෂය) දුරු කිරීම සඳහා වදාරන ලද්දක් නොවන බව දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් ‘ඇවැත්නි, මට සිවුරෙන් ප්‍රයෝජන ඇත’ කියාද නොකිය යුතු බවට ප්‍රසංගයක් (පැමිණීමක්) සිදුවේ. එහෙයින්ම, දූතයා විසින් නියම කරන ලද අය කෙරෙහි රන් රිදී ගනුදෙනු පිළිබඳ සැකයක් නැති බැවින්, වෙනත් කැපකරුවෙකු තබා හෝ (සිවුර) ගෙන්වා ගත යුතුය කියා වදාරන ලදී. එහිදීද ‘දූතයා විසින් තබන ලද රන් රිදීවලින් මිල දී ගෙන සිවුරක් ගෙනෙන්න’ කියා නොකියා, කේවළ වශයෙන් ‘සිවුර ගෙනෙන්න’ කියා පමණක් මෙසේ ගෙන්වා ගත යුතුය යන අදහස ගත යුතු යැයි වදාරන ලදී.

ဣစ္စေတံ ကုသလန္တိ ဧဝံ ယာဝတတိယံ စောဒေန္တော တံ စီဝရံ အဘိနိပ္ဖာဒေတုံ သက္ကောတိ အတ္တနော ပဋိလာဘဝသေန, ဣစ္စေတံ ကုသလံ သာဓု သုဋ္ဌု သုန္ဒရံ. စတုက္ခတ္တုံ ပဉ္စက္ခတ္တုံ ဆက္ခတ္တုပရမံ တုဏှီဘူတေန ဥဒ္ဒိဿ ဌာတဗ္ဗန္တိ ဌာနလက္ခဏနိဒဿနမေတံ. ဆက္ခတ္တုပရမန္တိ စ ဘာဝနပုံသကဝစနမေတံ. ဆက္ခတ္တုပရမန္တိ ဧတေန စီဝရံ ဥဒ္ဒိဿ တုဏှီဘူတေနေဝ ဌာတဗ္ဗံ, န အညံ ကိဉ္စိ ကာတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ ဌာနလက္ခဏံ. တေနေဝ ‘‘န အာသနေတိအာဒီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. သဒ္ဒသတ္ထေ ပန –

‘එය යහපත්ය’ (ඉච්චේතං කුසලං) යනු මෙසේ තුන් වරක් දක්වා සිහිපත් කරමින්, තමන්ට ලැබීමේ වශයෙන් ඒ සිවුර උපදවා ගැනීමට හැකි වෙයි නම්, එය ඉතා යහපත්ය, මැනවි, සුන්දරය. සතර වරක්, පස් වරක්, උපරිම වශයෙන් සය වරක් නිශ්ශබ්දව (ඒ අරමුණින්) බලා සිටිය යුතුය යන්න, (නිශ්ශබ්දව) සිටීමේ ලක්ෂණය පෙන්වා දීමකි. ‘ඡක්ඛත්තුපරමං’ (උපරිම සය වරක්) යන්න භාවනපුංසක වචනයකි. ‘ඡක්ඛත්තුපරමං’ යන්නෙන් සිවුර උදෙසා නිශ්ශබ්දවම සිටිය යුතු බවත්, වෙනත් කිසිවක් නොකළ යුතු බවත් යන මෙය සිටීමේ ලක්ෂණයයි. එහෙයින්ම ‘ආසනයෙහි නොඉඳිය යුතුය යනාදී වශයෙන්’ අටුවාවෙහි දක්වන ලදී. ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) වනාහි –

‘‘ကိရိယာဝိသေသနံ သတ္ထေ, ဝုတ္တံ ဓာတုဝိသေသနံ;

ဘာဝနပုံသကန္တျေဝ, သာသနေ သမုဒီရိတ’’န္တိ. –

‘ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ක්‍රියා විශේෂණය ධාතු විශේෂණය යැයි කියනු ලැබේ. ශාසනයෙහි එයට භාවනපුංසක යැයි කියනු ලැබේ’ යනුවෙන් දක්වා ඇත.

ဝစနတော ကိရိယာဝိသေသနမေဝ သာသနဝေါဟာရေန ဘာဝနပုံသကံ နာမ ဇာတံ;

‘‘မုဒုံ ပစတိဣစ္စတြ, ပစနံ ဘဝတီတိ စ;

သုခံ သယတိဣစ္စတြ, ကရောတိ သယနန္တိ စာ’’တိ. –

යන වචනයෙන් ක්‍රියා විශේෂණයම ශාසන ව්‍යවහාරයෙහි ‘භාවනපුංසක’ නමින් හඳුන්වනු ලැබේ. ‘මෘදුව පිසෙයි’ යන්නෙහි පිසීම සිදුවෙයි කියාද, ‘සුවසේ නිදයි’ යන්නෙහි නිදාගැනීම කරයි කියාද,

ဝစနတော ကိရိယာဝိသေသနပဒေန တုလျာဓိကရဏဘူတံ ကိရိယာဝိသေသျပဒံ အကမ္မကမ္ပိ သကမ္မကမ္ပိ ဘူဓာတုကရဓာတူဟိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ဟောတီတိ ဣမိနာ ဉာယေန ဆက္ခတ္တုပရမံ ဌာနံ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဆက္ခတ္တုပရမံ ဌာနံ ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဧတေန ဆက္ခတ္တုပရမံ ဧဝံ ဌာနံ ဘဝိတဗ္ဗံ, န တတော အဓိကံ, ဆက္ခတ္တုပရမံ ဧဝ ဌာနံ ကာတဗ္ဗံ, န တတော ဥဒ္ဓန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. န အာသနေ နိသီဒိတဗ္ဗန္တိ ‘‘ဣဓ ဘန္တေ နိသီဒထာ’’တိ ဝုတ္တေပိ န နိသီဒိတဗ္ဗံ. န အာမိသံ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ‘‘ယာဂုခဇ္ဇကာဒိဘေဒံ ကိဉ္စိ အာမိသံ ဂဏှထ ဘန္တေ’’တိ ယာစိယမာနေနပိ န ဂဏှိတဗ္ဗံ. န ဓမ္မော ဘာသိတဗ္ဗောတိ ‘‘မင်္ဂလံ ဝါ အနုမောဒနံ [Pg.132] ဝါ ဘာသထာ’’တိ ယာစိယမာနေနပိ ကိဉ္စိ န ဘာသိတဗ္ဗံ, ကေဝလံ ‘‘ကိံကာရဏာ အာဂတောသီ’’တိ ပုစ္ဆိယမာနေန ‘‘ဇာနာဟိ အာဝုသော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော.

යන වචනයෙන් ක්‍රියා විශේෂණ පදයෙන් සමානාධිකරණ වූ ක්‍රියා විශේෂ්‍ය පදය සකර්මක හෝ අකර්මක වුවද භූ ධාතුව හෝ කෘ ධාතුව සමඟ සම්බන්ධ විය යුතු බැවින්, මෙම න්‍යායෙන් උපරිම සය වරක් සිටීම විය යුතුය, උපරිම සය වරක් සිටීම කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. මෙයින් උපරිම සය වරක්ම මෙසේ සිටිය යුතුය, එයට වඩා වැඩි නොවිය යුතුය, උපරිම සය වරක්ම සිටීම කළ යුතුය, ඉන් ඔබ්බට නොකළ යුතුය යන මෙම අර්ථය දක්වයි. ආසනයෙහි නොඉඳිය යුතුය යන්නෙන් ‘ස්වාමීනී, මෙහි වැඩ හිඳින්න’ යැයි කීවද වැඩ නොසිටිය යුතුය. ආමිස පිළිනොගත යුතුය යන්නෙන් ‘ස්වාමීනී, කැඳ, කැවිලි ආදී කිසියම් ආමිසයක් පිළිගන්න’ යැයි ආරාධනා කළද පිළිනොගත යුතුය. ධර්මය දේශනා නොකළ යුතුය යන්නෙන් ‘මංගල සූත්‍රයක් හෝ අනුමෝදනාවක් දේශනා කරන්නැයි’ ඉල්ලා සිටියද කිසිවක් දේශනා නොකළ යුතුය. කේවළ වශයෙන් ‘කුමන කරුණකට පැමිණියේද’ කියා ඇසූ කල ‘ඇවැත්නි, ඔබම දැනගන්න’ කියා කිව යුතුය.

ဌာနံ ဘဉ္ဇတီတိ အာဂတကာရဏံ ဘဉ္ဇတိ ကောပေတိ. ဌာနန္တိ ဌိတိယာ စ ကာရဏဿ စ နာမံ, တသ္မာ အာသနေ နိသီဒနေန ဌာနံ ကုပ္ပတိ, အာဂတကာရဏမ္ပိ, အာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒီသု ပန အာဂတကာရဏမေဝ ဘဉ္ဇတိ, န ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘အာဂတကာရဏံ ဘဉ္ဇတီ’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘အာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ ဌာနမ္ပိ ဘဉ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ, ဋီကာယမ္ပိ နာနာဝါဒေ ဒဿေတွာ ဌာနဘဉ္ဇနံ ဝုတ္တံ, တံ အဋ္ဌကထာဝစနေန အသံသန္ဒနတော ဂန္ထဂရုဘယေန န ဝဒိမှ. ဣဒါနိ ယာ တိဿော စောဒနာ, ဆ စ ဌာနာနိ ဝုတ္တာနိ, တတ္ထ ဝုဒ္ဓိဟာနိံ ဒဿေန္တော ‘‘သစေ စတုက္ခတ္တုံ စောဒေတီ’’တိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ စ ဧကစောဒနာဝုဒ္ဓိယာ ဒွိန္နံ ဌာနာနံ ဟာနိ ဝုတ္တာ, တသ္မာ စောဒနာ ဒွိဂုဏံ ဌာနန္တိ လက္ခဏံ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဣတိ ဣမိနာ လက္ခဏေန တိက္ခတ္တုံ စောဒေတွာ ဆက္ခတ္တုံ ဌာတဗ္ဗံ, ဒွိက္ခတ္တုံ စောဒေတွာ အဋ္ဌက္ခတ္တုံ ဌာတဗ္ဗံ, သကိံ စောဒေတွာ ဒသက္ခတ္တုံ ဌာတဗ္ဗံ.

‘ස්ථානය (සිටීම) බිඳෙයි’ යනු පැමිණි කරුණ බිඳෙයි, කිපෙයි (වෙනස් වෙයි) යන්නයි. ‘ස්ථාන’ යනු සිටීමට මෙන්ම කරුණටද නමකි. එබැවින් ආසනයෙහි වැඩ සිටීමෙන් සිටීමද, පැමිණි කරුණද වෙනස් වෙයි. එහෙත් ආමිස පිළිගැනීම ආදියේදී පැමිණි කරුණම බිඳෙයි මිස, සිටීම නොවේ. එහෙයින් ‘පැමිණි කරුණ බිඳෙයි’ කියා වදාරන ලදී. ඇතැම් කෙනෙක් වනාහි ‘ආමිස පිළිගැනීම ආදියෙන් සිටීමද බිඳෙන්නේය’ කියා පවසති. එය අටුවාව සමඟ නොගැලපේ. ටීකාවෙහිද විවිධ මත දක්වා ස්ථානය බිඳීම පවසා ඇතත්, එය අටුවා වචනය හා නොසැසඳෙන බැවින්, ග්‍රන්ථය පුළුල් වේ යැයි බියෙන් මෙහි සඳහන් නොකළෙමු. දැන් යම් (සිහිපත් කිරීම්) චෝදනා තුනක් සහ සිටීම් හයක් වදාරන ලද්දේද, එහි වැඩිවීම සහ අඩුවීම දක්වමින් ‘ඉදින් සතර වරක් සිහිපත් කරන්නේ නම්’ යනාදිය වදාරන ලදී. එක් චෝදනාවක වැඩිවීමෙන් සිටීම් දෙකක අඩුවීමක් පවසා ඇති බැවින්, චෝදනා ප්‍රමාණය මෙන් දෙගුණයක් සිටීම විය යුතුය යන ලක්ෂණය පෙන්වන ලදී. මෙසේ මෙම ලක්ෂණයෙන්, තුන් වරක් චෝදනා කර (සිහිපත් කර) සය වරක් සිටිය යුතුය, දෙවරක් චෝදනා කර අට වරක් සිටිය යුතුය, එක් වරක් චෝදනා කර දස වරක් සිටිය යුතුය.

တတြ တတြ ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ ဣဒံ စောဒကဿ ဌိတဋ္ဌာနတော အပက္ကမ္မ တတြ တတြ ဥဒ္ဒိဿ ဌာနံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကော ပန ဝါဒေါ နာနာဒိဝသေသူတိ နာနာဒိဝသေသု ဧဝံ ကရောန္တဿ ကော ပန ဝါဒေါ, ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘သာမံ ဝါ ဂန္တဗ္ဗံ, ဒူတော ဝါ ပါဟေတဗ္ဗောတိ ဣဒံ သဘာဝတော စောဒေတုံ အနိစ္ဆန္တေနပိ ကာတဗ္ဗမေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. န တံ တဿ ဘိက္ခုနော ကိဉ္စိ အတ္ထံ အနုဘောတီတိ တံ စီဝရစေတာပန္နံ အဿ ဘိက္ခုနော ကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကမ္မံ န နိပ္ဖာဒေတိ. ယုဉ္ဇန္တာယသ္မန္တော သကန္တိ အာယသ္မန္တော အတ္တနော သန္တကံ ဓနံ ပါပုဏန္တု. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၃၈-၅၃၉) ပန ‘‘ယတဿ [Pg.133] စီဝရစေတာပန္နန္တိအာဒိ ယေန အတ္တနာ ဝေယျာဝစ္စကရော နိဒ္ဒိဋ္ဌော, စီဝရဉ္စ အနိပ္ဖာဒိတံ, တဿ ကတ္တဗ္ဗဒဿနံ. ဧဝံ ဘိက္ခုနာ ဝတ္ထုသာမိကာနံ ဝုတ္တေ စောဒေတွာ ဒေန္တိ, ဝဋ္ဋတိ ‘သာမိကာ စောဒေတွာ ဒေန္တီ’တိ (ပါရာ. ၅၄၁) အနာပတ္တိယံ ဝုတ္တတ္တာ. တေနေဝ သော သယံ အစောဒေတွာ ဥပါသကာဒီဟိ ပရိယာယေန ဝတွာ စောဒါပေတိ, တေသု သတက္ခတ္တုမ္ပိ စောဒေတွာ စီဝရံ ဒါပေန္တေသု တဿ အနာပတ္တိ သိဒ္ဓါ ဟောတိ သိက္ခာပဒဿ အနာဏတ္တိကတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘එතැන එතැන සිටියි’ යන්න චෝදනා කරන්නා (භික්ෂුව) සිටි ස්ථානයෙන් ඉවත්ව, ඒ ඒ ස්ථාන අරමුණු කොට එතැනම සිටීම ගැනම අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. ‘විවිධ දවස්වලදී කියනුම කිම’ යන්නෙන් විවිධ දවස්වලදී මෙසේ කරන්නෙකු පිළිබඳව කවර කතාද, කිවයුත්තක්ම නැත යන්න අදහස් කෙරේ. ‘තමාම යා යුතුය, නැතහොත් දූතයෙකු යැවිය යුතුය’ යන්න ස්වභාවයෙන්ම චෝදනා කිරීමට අකමැති කෙනෙකු වුවද කළ යුතුම දෙයක් යැයි කියති. ‘එය ඒ භික්ෂුවට කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් ගෙන නොදේ’ යන්නෙන්, ඒ සිවුරු මිල (මුදල) ඒ භික්ෂුවට ඉතා ස්වල්ප වූ හෝ කිසිදු කාර්යයක් ඉටු කර නොදෙන බව අදහස් වේ. ‘ආයුෂ්මත්හු තමන්ගේ දෙයෙහි යෙදෙත්වා’ යන්නෙන් ආයුෂ්මත්හු තමන් සන්තක ධනය ලබාගනිත්වා යන්නයි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි, ‘යම් හෙයකින් සිවුරු මිල යනාදිය තමන් විසින් කැපකරු (වෛය්‍යාවච්චකාරයා) දක්වන ලද්දේ ද, සිවුර ද නිපදවා නොමැති ද, ඔහු විසින් කළ යුතු දේ දැක්වීමකි. මෙසේ භික්ෂුව විසින් වස්තු හිමියන්ට පැවසූ කල, ඔවුන් සිහිපත් කර (චෝදනා කර) දෙති. හිමියන් සිහිපත් කර දෙත් නම් (පිළිගැනීම) වටී යැයි (පාරාජිකා පාලියෙහි) අනාපත්තියෙහි දක්වා ඇති බැවිනි. එහෙයින්ම ඔහු (භික්ෂුව) තමා විසින් සිහිපත් නොකොට, උපාසකවරුන් ආදීන් ලවා වක්‍රව පවසා සිහිපත් කරවයි. ඔවුන් සිය වතාවක් වුවද සිහිපත් කරවා සිවුර ලබා දෙන කල්හි, ශික්ෂාපදයෙහි (අණ කිරීම්) නියෝග නොමැති බැවින් ඔහුට ඇවැත් නොවීම (අනාපත්තිය) සිද්ධ වේ’ යැයි පවසන ලදී.

၆၅. ကေနစိ အနိဒ္ဒိဋ္ဌော အတ္တနော မုခေနေဝ ဗျာဝဋဘာဝံ ဝေယျာဝစ္စကရတ္တံ ပတ္တော မုခဝေဝဋိကော, အဝိစာရေတုကာမတာယာတိ ဣမိနာ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဒါတုံ အနိစ္ဆန္တာ အရိယာပိ ဝဉ္စနာဓိပ္ပာယံ ဝိနာ ဝေါဟာရတော နတ္ထီတိ ဝဒန္တီတိ ဒဿေတိ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၃၇-၅၃၉) ပန ‘‘အဝိစာရေတုကာမတာယာတိ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘နတ္ထမှာကံ ကပ္ပိယကာရကော’တိ ဣဒံ တာဒိသံ ကရောန္တော ကပ္ပိယကာရကော နတ္ထီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓကေ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိဝတ္ထုမှိ (မဟာဝ. ၂၉၉) ဝုတ္တံ ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနမေဝ မေဏ္ဍကသိက္ခာပဒံ နာမ. တတ္ထ ဟိ မေဏ္ဍကေန နာမ သေဋ္ဌိနာ ‘‘သန္တိ ဟိ ဘန္တေ မဂ္ဂါ ကန္တာရာ အပ္ပောဒကာ အပ္ပဘက္ခာ န သုကရာ အပါထေယျေန ဂန္တုံ, သာဓု ဘန္တေ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါထေယျံ အနုဇာနာတူ’’တိ ယာစိတေန ဘဂဝတာ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ပါထေယျံ ပရိယေသိတုံ. တဏ္ဍုလော တဏ္ဍုလတ္ထိကေန, မုဂ္ဂေါ မုဂ္ဂတ္ထိကေန, မာသော မာသတ္ထိကေန, လောဏံ လောဏတ္ထိကေန, ဂုဠော ဂုဠတ္ထိကေန, တေလံ တေလတ္ထိကေန, သပ္ပိ သပ္ပိတ္ထိကေနာ’’တိ ဝတွာ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, မနုဿာ သဒ္ဓါ ပသန္နာ, တေ ကပ္ပိယကာရကာနံ ဟတ္ထေ ဟိရညံ ဥပနိက္ခိပန္တိ ‘ဣမိနာ ယံ အယျဿ ကပ္ပိယံ, တံ ဒေထာ’တိ. အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ယံ တတော ကပ္ပိယံ, တံ သာဒိတုံ, န တွေဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, ကေနစိ [Pg.134] ပရိယာယေန ဇာတရူပရဇတံ သာဒိတဗ္ဗံ ပရိယေသိတဗ္ဗန္တိ ဝဒါမီ’’တိ. ‘‘ကပ္ပိယကာရကာနံ ဟတ္ထေ ဟိရညံ နိက္ခိပန္တီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဘိက္ခုဿ အာရောစနံ အတ္ထိယေဝ, အညထာ အနိဒ္ဒိဋ္ဌကပ္ပိယကာရကပက္ခံ ဘဇတီတိ န စောဒေတဗ္ဗော သိယာ, ဣဒံ ပန ဒူတေန နိဒ္ဒိဋ္ဌကပ္ပိယကာရကေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ပန ဘိက္ခုနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ဝါ အနိဒ္ဒိဋ္ဌေ ဝါ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧတ္ထ စောဒနာယ ပရိမာဏံ နတ္ထီ’’တိအာဒိ. ယဒိ မူလံ သန္ဓာယ စောဒေတိ, တံ သာဒိတမေဝ သိယာတိ အာဟ ‘‘မူလံ အသာဒိယန္တေနာ’’တိ.

65. කිසිවෙකු විසින් නොදක්වන ලද්දේ, තම මුඛයෙන්ම කටයුතු පිළිබඳව උනන්දුවක් දක්වන බව පවසමින් කැපකරු (වෛය්‍යාවච්චකාර) භාවයට පත් වූ තැනැත්තා ‘මුඛවේවටික’ නම් වේ. ‘විමසීමට අකමැති බැවින්’ යන්නෙන් පවතින දෙය පවා දීමට අකමැති වූ ආර්යයන් වහන්සේලා වුවද, වංචා කිරීමේ අදහසකින් තොරව ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුව ‘නැත’ යි පවසන බව පෙන්වයි. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි, ‘විමසීමට අකමැති බැවින් යන මේ පාර්ශ්වයෙහි අපට කැපකරුවෙක් නැත යන්න එවැනි දෙයක් කරන්නා වූ කැපකරුවෙකු නැත යන අදහසින් පවසන ලද්දක්’ යැයි දක්වා ඇත. භේසජ්ජඛන්ධකයෙහි මේණ්ඩක සිටුතුමාගේ වස්තුවෙහි දක්වන ලද ‘මහණෙනි, (මිනිස්සු) ඇතාහ’ යනාදී වචනයම ‘මේණ්ඩක ශික්ෂාපදය’ නම් වේ. එහි වනාහි, මේණ්ඩක නම් සිටුතුමා විසින්, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, පැන් අඩු, ආහාර හිඟ වූ, අතරමඟ ආහාර නොමැතිව ගමන් කිරීම පහසු නොවූ මාර්ග සහ කතර පවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට මඟ වියදම් (අතරමඟ ආහාර) අනුදැන වදාරන සේක්වා’ යි අයදින ලද්දෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මඟ වියදම් සෙවීමට අනුදනිමි. සහල් අවශ්‍ය අය සහල් ද, මුං පියලි අවශ්‍ය අය මුං පියලි ද, මෑ අවශ්‍ය අය මෑ ද, ලුණු අවශ්‍ය අය ලුණු ද, උක්සකුරු අවශ්‍ය අය උක්සකුරු ද, තෙල් අවශ්‍ය අය තෙල් ද, ගිතෙල් අවශ්‍ය අය ගිතෙල් ද (සොයා ගැනීමට අනුදනිමි)’ යි වදාරා, මේ ප්‍රකාශය කළ සේක: ‘මහණෙනි, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු මිනිස්සු සිටිති. ඔවුහු කැපකරුවන්ගේ අතෙහි මුදල් තබමින්, මෙයින් ආර්යයන් වහන්සේට කැප දේ ලබා දෙත්වා යි පවසති. මහණෙනි, එයින් ලැබෙන යම් කැප දෙයක් වේ ද, එය පිළිගැනීමට අනුදනිමි. එහෙත් මහණෙනි, මම කිසිදු අයුරකින් රන් රිදී පිළිගත යුතුය, සෙවිය යුතුයැයි නොකියමි’ යනුවෙනි. ‘කැපකරුවන් අතෙහි රන් රිදී තබති’ යන්නෙහි ද භික්ෂුවට දැනුම් දීමක් පවතී. එසේ නොමැති නම්, නොදක්වන ලද කැපකරු පාර්ශ්වයට අයත් වන බැවින් චෝදනා නොකළ යුතු වන්නේය. මෙය වනාහි දූතයා විසින් දක්වන ලද කැපකරුවන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි, භික්ෂුව විසින් දක්වන ලද හෝ නොදක්වන ලද අය ගැන නොවේ. එහෙයින්ම ‘මෙහි චෝදනාවෙහි ප්‍රමාණයක් නැත’ යනාදිය පවසන ලදී. ඉදින් මුදල අරමුණු කොට චෝදනා කරන්නේ නම්, එය පිළිගත්තාක්ම වන්නේ යැයි සලකා ‘මුදල පිළි නොගන්නා භික්ෂුව විසින්’ යැයි පවසන ලදී.

အညာတကအပ္ပဝါရိတေသု ဝိယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ အတ္တနာ စောဒနာဋ္ဌာနဉ္စ န ကာတဗ္ဗန္တိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ပိဏ္ဍပါတာဒီနံ အတ္ထာယာတိ ဣမိနာ စီဝရတ္ထာယေဝ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ဝတ္ထုသာမိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌကပ္ပိယကာရကေသုပိ ပိဏ္ဍပါတာဒီနမ္ပိ အတ္ထာယ ဒိန္နေ စ ဌာနစောဒနာဒိသဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ကာတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

‘නොනෑ වූ ද, ආරාධනා නොකළ වූ ද අය කෙරෙහි මෙන් පිළිපැදිය යුතුය’ යන්න තමන් විසින් චෝදනා කිරීමේ ස්ථානය ද නොකළ යුතුය යන්න පෙන්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. ‘පිණ්ඩපාතය ආදියේ ප්‍රයෝජනය සඳහා’ යන්නෙන් සිවුරු සඳහාම පමණක් නොවන බව පෙන්වයි. ‘මෙයම ක්‍රමයයි’ යන්නෙන්, වස්තු හිමියා විසින් දක්වන ලද කැපකරුවන් කෙරෙහි ද, පිණ්ඩපාතය ආදියෙහි ප්‍රයෝජනය පිණිස දුන් කල්හි ද, ස්ථානය, චෝදනාව (සිහිපත් කිරීම) ආදී සියල්ල ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයෙන්ම කළ යුතු බව පෙන්වයි.

၆၆. ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနေ ပနာတိအာဒီသု ‘‘ဣဒံ အယျဿ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ သမ္မုခါ ဝါ ‘‘အမုကသ္မိံ နာမ ဌာနေ မမ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ အတ္ထိ, တံ တုယှံ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ပရမ္မုခါ ဝါ ဌိတဿ ကေဝလံ ဝါစာယ ဝါ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ ဝါ ‘‘တုယှ’’န္တိ ဝတွာ ပရိစ္စတ္တဿ ကာယဝါစာဟိ အပ္ပဋိက္ခိပိတွာ စိတ္တေန သာဒိယနံ ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနံ နာမ. သာဒိယတီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဂဏှိတုကာမော ဟောတီ’’တိ.

66. ‘තැන්පත් කරන ලද දෑ පිළිගැනීමෙහි’ යනාදී තන්හි, ‘මෙය ආර්යයන් වහන්සේට වේවා’ යි මෙසේ ඉදිරියෙහි දී හෝ, ‘මගේ අසවල් ස්ථානයෙහි රන් රිදී ඇත, එය ඔබට වේවා’ යි මෙසේ නැති තැනකදී හෝ සිටියදී, කයින් හෝ වචනයෙන් හෝ අතේ සලකුණෙන් හෝ ‘ඔබටය’ පවසා පරිත්‍යාග කරන ලද දෙය, කයින් හා වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප නොකොට සිතින් පිළිගැනීම ‘උපනික්ඛිත්තසාදියනය’ (තැන්පත් කළ දෙය පිළිගැනීම) නම් වේ. ‘පිළිගනියි’ යන්නෙන් ඉහත පැවසූ අර්ථයම ‘ගැනීමට කැමති වෙයි’ යනුවෙන් විස්තර කරයි.

ဣဒံ ဂုတ္တဋ္ဌာနန္တိ အာစိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ပစ္စယပရိဘောဂံယေဝ သန္ဓာယ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. ‘‘ဣဓ နိက္ခိပါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဥဂ္ဂဏှာပေယျ ဝါ’’တိ ဝုတ္တလက္ခဏေန နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဣဓ နိက္ခိပါဟီတိ န ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. အထ ဝါ ‘‘ဣဒံ ဂုတ္တဋ္ဌာန’’န္တိ အာစိက္ခန္တော ဌာနဿ ဂုတ္တဘာဝမေဝ ဒဿေတိ, န ဝတ္ထုံ ပရာမသတိ, တသ္မာ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. ‘‘ဣဓ နိက္ခိပါဟီ’’တိ ပန ဝဒန္တော [Pg.135] နိက္ခိပိတဗ္ဗံ ဝတ္ထုံ နိက္ခိပါဟီတိ ဝတ္ထုံ ပရာမသတိ နာမ, တသ္မာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ပရတော ဣဒံ ဂဏှာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ကပ္ပိယဉ္စ အကပ္ပိယဉ္စ နိဿာယ ဌိတံ ဟောတီတိ ယသ္မာ တတော ဥပ္ပန္နပစ္စယပရိဘောဂေါ ကပ္ပတိ, တသ္မာ ကပ္ပိယံ နိဿာယ ဌိတံ, ယသ္မာ ပန ဒုဗ္ဗိစာရဏာယ တတော ဥပ္ပန္နပစ္စယပရိဘောဂေါ န ကပ္ပတိ, တသ္မာ အကပ္ပိယံ နိဿာယ ဌိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဣဒံ ဓနံ ယသ္မာ ‘‘နယိဒံ ကပ္ပတီ’’တိ ပဋိက္ခိတ္တံ, တသ္မာ ကပ္ပိယံ နိဿာယ ဌိတံ, ယသ္မာ ပန သဗ္ဗသော အဝိဿဇ္ဇိတံ, တသ္မာ အကပ္ပိယံ နိဿာယ ဌိတံ. အထ ဝါ တံ ဓနံ ယသ္မာ ပစ္ဆာ သုဋ္ဌုဝိစာရဏာယ သတိယာ ကပ္ပိယံ ဘဝိဿတိ, ဒုဗ္ဗိစာရဏာယ သတိယာ အကပ္ပိယံ ဘဝိဿတိ, တသ္မာ ကပ္ပိယဉ္စ အကပ္ပိယဉ္စ နိဿာယ ဌိတံ ဟောတီတိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘ဧကော သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါတိအာဒိ ရူပိယေ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ ပဝတ္တနာကာရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တ’’န္တိ စ ‘‘န ပန ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗမေဝါတိ ဒဿေတုံ, ‘ဣဓ နိက္ခိပါဟီ’တိ ဝုတ္တေ ဥဂ္ဂဏှာပနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘ဣဓ နိက္ခိပါဟီ’တိ န ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ စ ‘‘ကပ္ပိယဉ္စ…ပေ… ဟောတီတိ ယသ္မာ အသာဒိတတ္တာ တတော ဥပ္ပန္နပစ္စယာ ဝဋ္ဋန္တိ, တသ္မာ ကပ္ပိယံ နိဿာယ ဌိတံ, ယသ္မာ ပန ဒုဗ္ဗိစာရဏာယ သတိ တတော ဥပ္ပန္နံ န ကပ္ပတိ, တသ္မာ အကပ္ပိယံ နိဿာယ ဌိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ.

“මෙය ආරක්ෂිත ස්ථානයක්” යැයි පැවසිය යුත්තේ ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය (පිරිකර පරිහරණය) ම අරභයා ය. “මෙහි තබන්න” යැයි කී කල්හි, “පිළිගන්නවන්න” (හෝ ලබාගන්නවන්න) යැයි කියන ලද ලක්ෂණයෙන් නිස්සර්ගිය ඇවැත් වේ යන්න දක්වමින් “මෙහි තබන්නැයි නොපැවසිය යුතුය” යි පැවසූහ. නැතහොත්, “මෙය ආරක්ෂිත ස්ථානයක්” යැයි පවසන්නා ඒ ස්ථානයේ ආරක්ෂිත බව ම දක්වයි, වස්තුවක් අරමුණු නොකරයි. එබැවින් එසේ පැවසිය යුතුය. “මෙහි තබන්න” යැයි පවසන්නා වනාහි, තැබිය යුතු වස්තුව “තබන්න” යැයි පවසමින් වස්තුව ම අරමුණු කරයි, එබැවින් එසේ නොපැවසිය යුතුය. මතු දිනෙක “මෙය ගන්න” යන මෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. “කැප දේ සහ අකැප දේ ඇසුරු කොට පවතින්නේය” යනු: යම් හෙයකින් එයින් උපදින ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කිරීම කැප වේ ද, එබැවින් එය කැප දේ ඇසුරු කොට පවතී; යම් හෙයකින් වැරදි ලෙස විමසීම නිසා එයින් උපදින ප්‍රත්‍ය පරිභෝග කිරීම අකැප වේ ද, එබැවින් එය අකැප දේ ඇසුරු කොට පවතින්නේ යැයි දත යුතුය. නැතහොත්, යම් හෙයකින් “මෙය කැප නැත” යැයි මේ ධනය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේ ද, එබැවින් එය කැප දේ ඇසුරු කොට පවතී; යම් හෙයකින් එය කිසිසේත් අත් නොහරින ලද්දේ ද, එබැවින් එය අකැප දේ ඇසුරු කොට පවතී. නැතහොත්, ඒ ධනය යම් හෙයකින් පසුව මැනවින් විමසා බැලීමක් ඇති කල්හි කැප වන්නේ ද, වැරදි ලෙස විමසීමක් ඇති කල්හි අකැප වන්නේ ද, එබැවින් “කැප දේ සහ අකැප දේ ඇසුරු කොට පවතින්නේය” යි කියන ලදී. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි: “එක් සියයක් හෝ දහසක් හෝ යනාදී වශයෙන් රූපිය (රන් රිදී) අවම සීමාවෙන් පවතින ආකාරය දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී” කියා ද, “නමුත් මෙසේ පිළිපැදිය යුතුම යැයි දැක්වීමට නොවේ; ‘මෙහි තබන්න’ යැයි කී කල්හි පිළිගැනීමට සැලැස්වීමක් වන බැවින් ‘මෙහි තබන්නැයි නොකිය යුතුය’ යි පැවසූහ” කියා ද, “කැප වූ ද...පෙ... පවතින්නේය යන්නෙහි, පිළිනොගත් බැවින් එයින් උපදින ප්‍රත්‍යයන් කැප වන බැවින් කැප දේ ඇසුරු කොට පවතී; යම් හෙයකින් වැරදි ලෙස විමසීමක් ඇති කල්හි එයින් උපදින දේ අකැප වන බැවින් අකැප දේ ඇසුරු කොට පවතින්නේ යැයි දත යුතුය” කියා ද පවසන ලදී.

၆၇. သံဃမဇ္ဈေ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ယသ္မာ ရူပိယံ နာမ အကပ္ပိယံ, တသ္မာ သံဃဿ ဝါ ဂဏဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ ဝါ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ န ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တံ ပဋိဂ္ဂဟိတမတ္တမေဝ ဟောတိ, န တေန ကိဉ္စိ ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ စေတာပိတံ, တသ္မာ ဥပါယေန ပရိဘောဂဒဿနတ္ထံ ‘‘သံဃမဇ္ဈေ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၈၄) ဝုတ္တံ. န တေန ကိဉ္စိ ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ စေတာပိတန္တိ ဣမိနာ စေတာပိတဉ္စေ, နတ္ထိ ပရိဘောဂူပါယော ဥဂ္ဂဟေတွာ အနိဿဋ္ဌရူပိယေန စေတာပိတတ္တာ. ဤဒိသဉှိ သံဃမဇ္ဈေ နိဿဇ္ဇနံ ကတွာဝ [Pg.136] ဆဍ္ဍေတွာ ပါစိတ္တိယံ ဒေသာပေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ကေစိ ပန ‘‘ယသ္မာ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာပိ စေတာပိတံ ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ သံဃေ နိဿဋ္ဌံ ကပ္ပိယကာရကေဟိ နိဿဋ္ဌရူပိယေန ပရိဝတ္တေတွာ အာနီတကပ္ပိယဘဏ္ဍသဒိသံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိနာဝ ဥပါယံ ဘာဇေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ပတ္တစတုက္ကာဒိကထာယ န သမေတိ. တတ္ထ ဟိ ရူပိယေန ပရိဝတ္တိတပတ္တဿ အပရိဘောဂေါဝ ဒဿိတော, န နိဿဇ္ဇနဝိစာရောတိ. ကပ္ပိယံ အာစိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ပဗ္ဗဇိတာနံ သပ္ပိ ဝါ တေလံ ဝါ ဝဋ္ဋတိ ဥပါသကာတိ ဧဝံ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ.

67. “සංඝයා මධ්‍යයෙහි අත්හැරිය යුතුය” යන්නෙහි: යම් හෙයකින් රූපිය (මුදල්) යනු අකැප දෙයක් ද, එබැවින් එය “සංඝයාට හෝ ගණයට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ අත්හැරිය යුතුය” යි නොකියන ලදී. නමුත් යම් හෙයකින් එය පිළිගැනීමක් පමණක්ම වන බැවින්, එයින් කිසිදු කැප භාණ්ඩයක් මිලදී ගෙන නැත් ද, එබැවින් උපක්‍රමයකින් පරිභෝජනය කිරීම පෙන්වීම පිණිස “සංඝයා මැද අත්හැරිය යුතුය” යි පවසන ලදී. “එයින් කිසිදු කැප භාණ්ඩයක් මිලදී ගෙන නැත” යන්නෙන්, ඉදින් මිලදී ගෙන තිබේ නම්, තමා විසින් ගෙන අත් නොහරින ලද රූපියවලින් මිලදී ගත් බැවින්, එය පරිහරණය කිරීමට ක්‍රමයක් නැත. මෙවැනි දෙයක් වනාහි සංඝයා මධ්‍යයෙහි අත්හැරීමක් කොට ම, (මුදල්) ඉවත දමා ඇවැත් දෙසාගත යුතුය යන්න දක්වයි. ඇතැම්හු වනාහි: “යම් හෙයකින් නිස්සර්ගිය වස්තුවක් පිළිගෙන වුව ද මිලදී ගත් කැප භාණ්ඩය සංඝයා වෙත අත්හරින ලදුව, කැපකරුවන් ලවා ඒ අත්හළ රූපිය මාරු කොට ගෙනෙන ලද කැප භාණ්ඩයට සමාන වන බැවින්, උපක්‍රමයක් නොමැතිව ම බෙදාගෙන පරිභෝජනය කිරීම සුදුසුය” යි පවසති; එය පත්තචතුක්ක (පාත්‍ර සතරක් පිළිබඳ) ආදී විස්තරය සමඟ නොගැලපේ. එහි වනාහි රූපියවලින් මාරු කරගත් පාත්‍රය පරිභෝජනය නොකළ යුතු බව ම දක්වන ලදී, අත්හැරීමේ විනිශ්චයක් නොවේ. “කැප දේ පැවසිය යුතුය” යනු: “උපාසකතුමනි, පැවිද්දන්ට ගිතෙල් හෝ තලතෙල් හෝ කැපය” යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුය.

အာရာမိကာနံ ဝါ ပတ္တဘာဂန္တိ ဣဒံ ဂိဟီနံ ဟတ္ထဂတောပိ သောယေဝ ဘာဂေါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. သစေ ပန တေန အညံ ပရိဝတ္တေတွာ အာရာမိကာ ဒေန္တိ, ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပဒေ စူဠဂဏ္ဌိပဒေ စ ဝုတ္တံ. တတော ဟရိတွာတိ အညေသံ ပတ္တဘာဂတော ဟရိတွာ. ကသိဏပရိကမ္မန္တိ အာလောကကသိဏပရိကမ္မံ. မဉ္စပီဌာဒီနိ ဝါတိ ဧတ္ထ တတော ဂဟိတမဉ္စပီဌာဒီနိ ပရိဝတ္တေတွာ အညံ စေ ဂဟိတံ, ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ဆာယာပီတိ ဘောဇနသာလာဒီနံ ဆာယာပိ. ပရိစ္ဆေဒါတိက္ကန္တာတိ ဂေဟပရိစ္ဆေဒံ အတိက္ကန္တာ, ဆာယာယ ဂတဂတဋ္ဌာနံ ဂေဟံ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. မဂ္ဂေနပီတိ ဧတ္ထ သစေ အညော မဂ္ဂေါ နတ္ထိ, မဂ္ဂံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ကီတာယာတိ တေန ဝတ္ထုနာ ကီတာယ. ဥပနိက္ခေပံ ဌပေတွာ သံဃော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ သစေ ဥပါသကော ‘‘အတိဗဟု ဧတံ ဟိရညံ, ဣဒံ ဘန္တေ အဇ္ဇေဝ န ဝိနာသေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ သယံ ဥပနိက္ခေပံ ဌပေတိ, အညေန ဝါ ဌပါပေတိ, ဧဝံ ဥပနိက္ခေပံ ဌပေတွာ တတော ဥပ္ပန္နပစ္စယံ ပရိဘုဉ္ဇန္တော သံဃော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇတိ, တေန ဝတ္ထုနာ ဂဟိတတ္တာ ‘‘အကပ္ပိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၈၃-၅၈၄) ပန ‘‘ဥပနိက္ခေပံ ဌပေတွာတိ ကပ္ပိယကာရကေဟိ [Pg.137] ဝဍ္ဎိယာ ပယောဇနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အကပ္ပိယန္တိ တေန ဝတ္ထုနာ ဂဟိတတ္တာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

“ආරාමිකයන්ට ලැබුණු කොටස” යන්න, ගිහියන් අතට පත් වුව ද එය ඒ කොටස ම යැයි සලකා පවසන ලද්දකි. ඉදින් එයින් වෙනත් දෙයක් මාරු කොට ආරාමිකයෝ දෙත් නම්, එය පරිභෝජනය කිරීම සුදුසුයැයි මජ්ඣිමගණ්ඨිපදයේ ද චූළගණ්ඨිපදයේ ද පවසන ලදී. “එයින් පැහැරගෙන” යනු අන් අයගේ කොටසින් පැහැරගෙන යන්නයි. “කසිණ පරිකර්මය” යනු ආලෝක කසිණ පරිකර්මයයි. “ඇඳ පුටු ආදිය” යන්නෙහි, එයින් ලබාගත් ඇඳ පුටු ආදිය වෙනස් කොට වෙනත් දෙයක් ගත්තේ නම් සුදුසු යැයි පවසති. “සෙවණැල්ල ද” යනු භෝජන ශාලා ආදියේ සෙවණැල්ල ද වේ. “පරිච්ඡේදය ඉක්මවා ගිය” යනු ගෘහ සීමාව ඉක්මවා ගිය, සෙවණැල්ල ගිය ගිය තැන ගෘහය නොවේ යන අදහසයි. “මාර්ගයෙන් ද” යන්නෙහි, ඉදින් වෙනත් මාර්ගයක් නොමැති නම්, එම මාර්ගයෙහි ම ගමන් කිරීම සුදුසු යැයි පවසති. “මිලදී ගන්නා ලද” යනු ඒ වස්තුවෙන් මිලදී ගන්නා ලද (දෙයයි). “නිධියක් (තැන්පතුවක්) තබා සංඝයා ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරයි” යන්නෙහි: ඉදින් උපාසකයෙකු “ස්වාමීනී, මේ රන් කහවනු ඉතා බහුල ය, මෙය අද ම විනාශ නොකළ යුතුය” යි පවසා, තමා ම නිධියක් තබයි ද නැතහොත් වෙනත් අයෙකු ලවා තබවයි ද, මෙසේ තැන්පතුව තබා එයින් උපදින ප්‍රත්‍යයන් වළඳන සංඝයා ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය කරයි. ඒ වස්තුවෙන් ගන්නා ලද බැවින් (එය) “අකැපය” යි පවසන ලදී. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි: “තැන්පතුවක් තබා යනු කැපකරුවන් ලවා පොලියෙන් ලාභ ලැබීමේ අරමුණින් පවසන ලද්දකි. අකැප යනු ඒ වස්තුවෙන් ලබාගත් බැවින් පවසන ලද්දකි” යි දක්වා ඇත.

သစေ သော ဆဍ္ဍေတီတိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ခိပတိ, အထာပိ န ဆဍ္ဍေတိ, သယံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, န ဝါရေတဗ္ဗော. နော စေ ဆဍ္ဍေတီတိ အထ နေဝ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ, န ဆဍ္ဍေတိ, ‘‘ကိံ မယှံ ဣမိနာ ဗျာပါရေနာ’’တိ ယေနကာမံ ပက္ကမတိ, တတော ယထာဝုတ္တလက္ခဏော ရူပိယဆဍ္ဍကော သမန္နိတဗ္ဗော. ယော န ဆန္ဒာဂတိန္တိအာဒီသု လောဘဝသေန တံ ဝတ္ထုံ အတ္တနော ဝါ ကရောန္တော အတ္တာနံ ဝါ ဥက္ကံသေန္တော ဆန္ဒာဂတိံ နာမ ဂစ္ဆတိ. ဒေါသဝသေန ‘‘နေဝါယံ မာတိကံ ဇာနာတိ, န ဝိနယ’’န္တိ ပရံ အပသာဒေန္တော ဒေါသာဂတိံ နာမ ဂစ္ဆတိ. မောဟဝသေန ပမုဋ္ဌော ပမုဋ္ဌဿတိဘာဝံ အာပဇ္ဇန္တော မောဟာဂတိံ နာမ ဂစ္ဆတိ. ရူပိယပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဘယေန ဆဍ္ဍေတုံ အဝိသဟန္တော ဘယာဂတိံ နာမ ဂစ္ဆတိ. ဧဝံ အကရောန္တော န ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆတိ, န ဒေါသာဂတိံ ဂစ္ဆတိ, န မောဟာဂတိံ ဂစ္ဆတိ, န ဘယာဂတိံ ဂစ္ဆတိ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

“ඉදින් ඔහු එය ඉවත දමයි නම්” යනු යම් කිසි තැනක දමයි ද, නැතහොත් ඉවත නොදමා තමා ම රැගෙන යයි ද, (එවිට ඔහුව) නොවැළැක්විය යුතුය. “ඉදින් ඉවත නොදමයි නම්” යනු, රැගෙන යන්නේ ද නැතිව, ඉවත දමන්නේ ද නැතිව, “මට මෙයින් ඇති වැඩක් කිමද?” කියා කැමති පරිදි යයි නම්, එවිට කලින් කියන ලද ලක්ෂණවලින් යුතු රූපිය (මුදල්) ඉවත දමන්නෙකු සෙවිය යුතුය. “යමෙක් ඡන්දාගතියට නොයන්නේය” යනාදී තන්හි: ලෝභය නිසා ඒ වස්තුව තමා සතු කර ගනිමින් හෝ තමා උසස් කර ගනිමින් හෝ ඡන්දාගතියට යයි. ද්වේෂය නිසා “මොහු මාතෘකාව හෝ විනය හෝ නොදනී” යැයි අනෙකා හෙළා දකිමින් දෝෂාගතියට යයි. මෝහය නිසා මුළා වී, සිහිමුළා වූ ස්වභාවයට පත්වෙමින් මෝහාගතියට යයි. රූපිය (මුදල්) පිළිගත් තැනැත්තා කෙරෙහි ඇති බිය නිසා ඉවත දැමීමට නොහැකි ව භයාගතියට යයි. මෙසේ නොකරන්නා වනාහි ඡන්දාගතියට නොයන්නේය, දෝෂාගතියට නොයන්නේය, මෝහාගතියට නොයන්නේය, භයාගතියට නොයන්නේය යි දත යුතුය.

၆၈. ပတိတောကာသံ အသမန္နာရဟန္တေန ဆဍ္ဍေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ နိရပေက္ခဘာဝဒဿနပရန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ပတိတဋ္ဌာနေ ဉာတေပိ တဿ ဂူထံ ဆဍ္ဍေန္တဿ ဝိယ နိရပေက္ခဘာဝေါယေဝေတ္ထ ပမာဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အသန္တသမ္ဘာဝနာယာတိ အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာရောစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ထေယျပရိဘောဂေါ နာမ အနရဟဿ ပရိဘောဂေါ. ဘဂဝတာ ဟိ အတ္တနော သာသနေ သီလဝတော ပစ္စယာ အနုညာတာ, န ဒုဿီလဿ. ဒါယကာနမ္ပိ သီလဝတော ဧဝ ပရိစ္စာဂေါ, န ဒုဿီလဿ အတ္တနော ကာရာနံ မဟပ္ဖလဘာဝဿ ပစ္စာသီသနတော. ဣတိ သတ္ထာရာ အနနုညာတတ္တာ ဒါယကေဟိ စ အပရိစ္စတ္တတ္တာ ဒုဿီလဿ ပရိဘောဂေါ ထေယျပရိဘောဂေါ. ဣဏဝသေန ပရိဘောဂေါ ဣဏပရိဘောဂေါ, ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယာ [Pg.138] အဘာဝတော ဣဏံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂေါ ဝိယာတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ‘‘သီလဝတော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. စီဝရံ ပရိဘောဂေ ပရိဘောဂေတိ ကာယတော မောစေတွာ ပရိဘောဂေ ပရိဘောဂေ. ပုရေဘတ္တ…ပေ… ပစ္ဆိမယာမေသု ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တထာ အသက္ကောန္တေန ယထာဝုတ္တကာလဝိသေသဝသေန ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ စတုက္ခတ္တုံ တိက္ခတ္တုံ ဒွိက္ခတ္တုံ သကိံယေဝ ဝါ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ.

68. වැටුණු ස්ථානය ගැන අපේක්ෂාවක් (නැවත බැලීමක්) නොකර බැහැර කළ යුතුය යන්න මෙහි උපේක්ෂා සහගත (නිරපේක්ෂ) භාවය දැක්වීම පිණිස යැයි දත යුතුය. එබැවින් වැටුණු තැන දැන සිටියද, අශූචි බැහැර කරන්නෙකු මෙන් උපේක්ෂා සහගත භාවයම මෙහි ප්‍රධාන කොට දත යුතුය. ‘අසන්තසම්භාවනාය’ (අසත්පුරුෂ භාවයෙන් ගරු කිරීම පිණිස) යනු තමා තුළ නොමැති උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයන් (ධ්‍යාන, මාර්ග ඵල ආදිය) ප්‍රකාශ කිරීම අරභයා පවසන ලද්දකි. ස්තෙය්‍ය පරිභෝගය (සොරකම් කොට පරිහරණය කිරීම) යනු නුසුදුස්සෙකුගේ පරිභෝජනයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය ශාසනයෙහි සිල්වතුන් සඳහාම සිවුපසය අනුදැන වදාළ සේක, දුස්සීලයන් සඳහා නොවේ. දායකයන්ගේ ද පරිත්‍යාගය සිල්වතුන් උදෙසාමය, දුස්සීලයන් උදෙසා නොවේ; මන්ද යත් තමන්ගේ ක්‍රියාවන්හි මහත්ඵල මහානිසංස අපේක්ෂා කරන බැවිනි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් අනු නොදක්නා ලද්දෙන් හා දායකයන් විසින් (දුස්සීලයන් උදෙසා) පරිත්‍යාග නොකරන ලද්දෙන්, දුස්සීලයාගේ පරිභෝජනය ‘ස්තෙය්‍ය පරිභෝගය’ (සොරකම් කොට වැළඳීම) වේ. ණය වශයෙන් පරිහරණය කිරීම ‘ඉණ පරිභෝගය’ (ණය පරිභෝගය) යි. ප්‍රතිග්‍රාහකයා කෙරෙන් දක්ෂිණාව විශුද්ධ නොවීම හේතුවෙන්, ණයක් ගෙන පරිභෝජනය කරන්නාක් මෙන් යනු එහි අර්ථයයි. එබැවින් ‘සිල්වතුන්ට’ යනාදී වශයෙන් වදාළ අර්ථයම (එයට) හේතු කොටගෙන දක්වයි. ‘සීවරං පරිභෝගේ පරිභෝගේ’ (සිවුර පරිහරණය කරන කරන වාරයක් පාසා) යනු ශරීරයෙන් ඉවත් කර නැවත නැවත පරිහරණය කිරීමේදීය. පෙරබත්...පෙ... පශ්චිම යාමයන්හි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එසේ කිරීමට අපොහොසත් වන්නෙකු විසින් ඉහත සඳහන් කරන ලද කාල විශේෂයන්ට අනුව දිනකට සතර වරක්, තුන් වරක්, දෙවරක් හෝ අවම වශයෙන් එක් වරක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය.

သစဿ အပ္ပစ္စဝေက္ခတောဝ အရုဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, ဣဏပရိဘောဂဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ ဧတ္ထ ဟိယျော ယံ မယာ စီဝရံ ပရိဘုတ္တံ, တံ ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယ…ပေ… ဟိရိကောပိနပဋိစ္ဆာဒနတ္ထံ. ဟိယျော ယော မယာ ပိဏ္ဍပါတော ပရိဘုတ္တော, သော နေဝ ဒဝါယာတိအာဒိနာ သစေ အတီတပရိဘောဂပစ္စဝေက္ခဏံ န ကရေယျ, ဣဏပရိဘောဂဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ ဝဒန္တိ, တံ ဝီမံသိတဗ္ဗံ. သေနာသနမ္ပိ ပရိဘောဂေ ပရိဘောဂေတိ ပဝေသေ ပဝေသေ. ဧဝံ ပန အသက္ကောန္တေန ပုရေဘတ္တာဒီသု ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ဣဓ ဝိသုံ န ဝုတ္တံ. သတိပစ္စယတာတိ သတိယာ ပစ္စယဘာဝေါ. ပဋိဂ္ဂဟဏဿ ပရိဘောဂဿ စ ပစ္စဝေက္ခဏသတိယာ ပစ္စယဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ, ပစ္စဝေက္ခိတွာဝ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဉ္စာတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘သတိံ ကတွာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ယဒိပိ ဒွီသုပိ ဌာနေသု ပစ္စဝေက္ခဏာ ယုတ္တာ, ဧဝံ သန္တေပိ. အပရေ ပနာဟု ‘‘သတိပစ္စယတာတိ သတိ ဘေသဇ္ဇပရိဘောဂဿ ပစ္စယဘာဝေ, ပစ္စယေတိ အတ္ထော. ဧဝံ သန္တေပီတိ ပစ္စယေ သတိပီ’’တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ. တထာ ဟိ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလံ ပစ္စဝေက္ခဏာယ ဝိသုဇ္ဈတိ, န ပစ္စယသဗ္ဘာဝမတ္တေန.

යමෙකු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරම අරුණෝදය උදා වුවහොත්, ඔහු ණය පරිභෝග කරන්නෙකුගේ තත්ත්වයේ පවතී. මෙහිදී ‘ඊයේ මා විසින් යම් සිවුරක් පරිහරණය කරන ලද්දේ ද, එය හුදෙක් සීතල වළක්වා ගැනීම පිණිසය...පෙ... ලජ්ජා ස්ථාන වසා ගැනීම පිණිසය. ඊයේ මා විසින් යම් පිණ්ඩපාතයක් වළඳන ලද්දේ ද, එය කෙළි සෙල්ලම් පිණිස නොවේ’ යනාදී වශයෙන් යම් හෙයකින් අතීත පරිභෝග ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව නොකරන්නේ නම්, ඔහු ණය පරිභෝගයෙහි පිහිටන්නේ යැයි පවසති. එය විමසා බැලිය යුතුය. සෙනසුන ද පරිහරණය කරන කරන වාරයක් පාසා යනු (එයට) ඇතුළු වන ඇතුළු වන වාරයක් පාසා ය. එසේ කිරීමට අපොහොසත් වන්නෙකු විසින් පෙරබත් ආදී කාලයන්හි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. එය යට දැක්වුණු ක්‍රමයෙන්ම වටහා ගත හැකි බැවින් මෙහි වෙනම දක්වා නැත. ‘සතිපච්චයතා’ යනු සිහියෙහි ප්‍රත්‍ය (හේතු) ස්වභාවයයි. පිළිගැනීමේදී සහ පරිහරණය කිරීමේදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහගත සිහියෙහි ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය ගැළපේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොටම පිළිගත යුතුය, පරිහරණය කළ යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි. එහෙයින්ම ‘සිහිය පිහිටුවා’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ‘එවං සන්තේපි’ (මෙසේ වුවද) යනු කරුණු දෙකෙහිදීම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව සුදුසු වුවද, මෙසේ වුවද යන්නයි. අනෙක් අය මෙසේ පවසති: ‘සතිපච්චයතා යනු ඖෂධ පරිභෝජනයේදී සිහිය පිහිටුවීමෙහි ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයයි, ප්‍රත්‍යයෙහි යනු අර්ථයයි. එවං සන්තේපි යනු ප්‍රත්‍යය තිබියදීත් යන්නයි’. එය ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මක්නිසාද යත්, ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලය පිරිසිදු වන්නේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙනි, ප්‍රත්‍යය (සිවුපසය) තිබූ පමණින්ම නොවේ.

နနု စ ‘‘ပရိဘောဂေ ကရောန္တဿ အနာပတ္တီ’’တိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဿ [Pg.139] စ ကော ဝိသေသောတိ? ဝုစ္စတေ – ပုရိမေသု တာဝ တီသု ပစ္စယေသု ဝိသေသော ပါကဋောယေဝ, ဂိလာနပစ္စယေ ပန ယထာ ဝတိံ ကတွာ ရုက္ခမူလေ ဂေါပိတေ တဿ ဖလာနိပိ ရက္ခိတာနေဝ ဟောန္တိ, ဧဝမေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာယ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလေ ရက္ခိတေ တပ္ပဋိဗဒ္ဓံ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလမ္ပိ နိပ္ဖန္နံ နာမ ဟောတိ. ဂိလာနပစ္စယံ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ သီလံ ဘိဇ္ဇမာနံ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလမေဝ ဘိဇ္ဇတိ, ပစ္စယသန္နိဿိတသီလံ ပန ပစ္ဆာဘတ္တပုရိမယာမာဒီသု ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ အပ္ပစ္စဝေက္ခန္တဿေဝ ဘိဇ္ဇတိ. ပုရေဘတ္တဉှိ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာပိ ဂိလာနပစ္စယံ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အနာပတ္တိ, ဣဒမေတေသံ နာနာကရဏန္တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၈၅) အာဂတံ.

‘පරිභෝජනය කරන්නාට ඇවැත් නොවේ’ යන්නෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය පවසන ලද්දේ නොවේද? එසේ නම් ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලයත් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයත් අතර වෙනස කුමක්ද? පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: පළමු ප්‍රත්‍ය තුනෙහි (සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සෙනසුන්) වෙනස පැහැදිලිමය. ගිලන්පස ප්‍රත්‍යයෙහිදී නම්, ගසක් වටා වැටක් බැඳ ආරක්ෂා කළ විට එහි ඵලද ආරක්ෂා වන්නාක් මෙන්, ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලය ආරක්ෂා කළ විට ඊට බැඳී පවතින ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය ද සම්පූර්ණ වූවක්ම වෙයි. ගිලන්පස ප්‍රත්‍යය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට වළඳන්නාගේ බිඳෙන ශීලය ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයමය. එහෙත් ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලය බිඳෙන්නේ පසුබත් වේලෙහි හා පෙරයම් ආදියේදී අරුණෝදය තෙක් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරන්නාටමය. පෙරබත් කාලයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට වුවද ගිලන්පස වැළඳීමෙන් ඇවැත් සිදු නොවේ. මොවුන්ගේ වෙනස මෙයයි සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. 2.585) සඳහන් වේ.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၈၅) ပန ‘‘ထေယျပရိဘောဂေါတိ ပစ္စယဿာမိနာ ဘဂဝတာ အနနုညာတတ္တာ ဝုတ္တံ. ဣဏပရိဘောဂေါတိ ဘဂဝတာ အနုညာတမ္ပိ ကတ္တဗ္ဗံ အကတွာ ပရိဘုဉ္ဇနတော ဝုတ္တံ. တေန စ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလံ ဝိပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတိ. ပရိဘောဂေ ပရိဘောဂေတိ ကာယတော မောစေတွာ မောစေတွာ ပရိဘောဂေ. ပစ္ဆိမယာမေသု ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဣဏပရိဘောဂဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ ဧတ္ထ ‘ဟိယျော ယံ မယာ စီဝရံ ပရိဘုတ္တ’န္တိအာဒိနာပိ အတီတပစ္စဝေက္ခဏာ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ပရိဘောဂေ ပရိဘောဂေတိ ဥဒကပတနဋ္ဌာနတော အန္တောပဝေသနေသု နိသီဒနသယနေသု စ. သတိပစ္စယတာ ဝဋ္ဋတီတိ ပစ္စဝေက္ခဏသတိယာ ပစ္စယတ္တံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ ပရိဘောဂေ စ ပစ္စဝေက္ခဏာသတိ အဝဿံ လဒ္ဓဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘သတိံ ကတွာ’တိအာဒိ. ကေစိ ပန ‘သတိပစ္စယတာ ပစ္စယေ သတိ ဘေသဇ္ဇပရိဘောဂဿ ကာရဏေ သတီ’တိ ဧဝမ္ပိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တေသမ္ပိ ပစ္စယေ သတီတိ ပစ္စယသဗ္ဘာဝသလ္လက္ခဏေ သတီတိ ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော [Pg.140] ပစ္စယသဗ္ဘာဝမတ္တေန သီလဿ အသုဇ္ဈနတော. ပရိဘောဂေ အကရောန္တဿေဝ အာပတ္တီတိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဿ ဘေဒေါ ဒဿိတော, န ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿ တဿ အတီတပစ္စဝေက္ခဏာယ ဝိသုဇ္ဈနတော. ဧတသ္မိံ ပန သေသပစ္စယေသု စ ဣဏပရိဘောဂါဒိဝစနေန ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿေဝ ဘေဒေါတိ ဧဝမိမေသံ နာနာကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ အာဂတံ.

විමතිවිනෝදනියෙහි (වි.වි.ටී. 1.585) වනාහි මෙසේ සඳහන් වේ: ‘ස්තෙය්‍ය පරිභෝගය යනු ප්‍රත්‍යයන්හි හිමිකරු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනු නොදක්නා ලද බැවින් පවසන ලද්දකි. ණය පරිභෝගය යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාළ ද කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නොකොට පරිහරණය කිරීම නිසා පවසන ලද්දකි. එයින් ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලය පිරිහෙන බව දක්වයි. පරිභෝජනය කරන කරන වාරයක් පාසා යනු කයෙන් ඉවත් කර නැවත නැවත පරිහරණය කිරීමේදීය. පශ්චිම යාමයන්හි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය යනු මෙහි යෝජනාවයි. ‘ණය පරිභෝගයෙහි පිහිටයි’ යන්නෙහි ‘ඊයේ මා විසින් යම් සිවුරක් පරිහරණය කරන ලද්දේ ද’ යනාදී වශයෙන් ද අතීත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව නොවැටෙන්නේ යැයි පවසති. පරිභෝජනය කරන කරන වාරයක් පාසා යනු වැසි දිය වැටෙන ස්ථානවල සිට ඇතුළට පිවිසීමේදී අසුන් හා යහන් පරිහරණය කිරීමේදීය. සිහියෙහි ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය ලැබීමට සුදුසුය යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සිහියට ප්‍රත්‍යභාවය ලැබීම සුදුසුය යන්නයි. පිළිගැනීමේදී මෙන්ම පරිහරණය කිරීමේදී ද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සිහිය අනිවාර්යයෙන්ම ලැබිය යුතු බව මෙයින් දක්වයි. එබැවින් ‘සිහිය පිහිටුවා’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ඇතැම් අය ‘සතිපච්චයතා යනු ප්‍රත්‍යය (ඖෂධ) තිබියදී ඖෂධ පරිභෝජනයට හේතු ඇති කල්හි’ යැයි මෙසේද අර්ථ දක්වති. ඔවුන්ගේ මතයෙහි ද ‘ප්‍රත්‍යය තිබියදී’ යනු ‘ප්‍රත්‍යය ඇති බව මැනවින් වැටහෙන කල්හි’ යනුවෙන් අර්ථ ගත යුතුය; මක්නිසාද යත් හුදෙක් ප්‍රත්‍යය තිබූ පමණින්ම ශීලය පිරිසිදු නොවන බැවිනි. ‘පරිභෝජනය නොකරන්නාටම ඇවැත් වේ’ යන්නෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙහි බිඳීම දක්වන ලද අතර, ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලයෙහි බිඳීමක් නොදක්වයි; මක්නිසාද යත් එය අතීත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් පිරිසිදු වන බැවිනි. එහෙත් මේ ගිලන්පසෙහි මෙන්ම සෙසු ප්‍රත්‍යයන්හි ද ණය පරිභෝගය යනාදී වචනවලින් ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත ශීලයෙහිම බිඳීම සිදුවන බව මෙසේ මොවුන්ගේ වෙනස දත යුතුය’ යන්නයි.

ဧတေသု ဒွီသု ပကရဏေသု ‘‘ဣဏပရိဘောဂဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီ’’တိ ဧတ္ထ ဟိယျော ယံ မယာ စီဝရံ ပရိဘုတ္တန္တိ…ပေ… ဝဒန္တီတိ အာဂတံ. ဣမံ ပန နယံ နိဿာယ ဣဒါနိ ဧကစ္စေ ပဏ္ဍိတာ ‘‘အဇ္ဇပါတော ပရိဘုတ္တံ သာယံ ပစ္စဝေက္ခန္တေန အဇ္ဇ ယံ မယာ စီဝရံ ပရိဘုတ္တန္တိအာဒိနာ အတီတဝသေန ပစ္စဝေက္ခဏာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ ဝဒန္တိ. ကေစိ ‘‘ဟိယျော ပရိဘုတ္တမေဝ အတီတဝသေန ပစ္စဝေက္ခဏာ ကာတဗ္ဗာ, န အဇ္ဇ ပရိဘုတ္တံ, တံ ပန ပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ပစ္စဝေက္ခဏာယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ မူလဝစနေ ဧဝံ ဝိစာရဏာ ကာတဗ္ဗာ. ကထံ? ဣဒံ ဟိယျောတျာဒိဝစနံ သုတ္တံ ဝါ သုတ္တာနုလောမံ ဝါ အာစရိယဝါဒေါ ဝါ အတ္တနောမတိ ဝါတိ. တတ္ထ န တာဝ သုတ္တံ ဟောတိ ‘‘သုတ္တံ နာမ သကလေ ဝိနယပိဋကေ ပါဠီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣမဿ စ ဝစနဿ န ပါဠိဘူတတ္တာ. န စ သုတ္တာနုလောမံ ‘‘သုတ္တာနုလောမံ နာမ စတ္တာရော မဟာပဒေသာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅) ဝုတ္တတ္တာ ဣမဿ စ မဟာပဒေသဘာဝါဘာဝတော. န စ အာစရိယဝါဒေါ ‘‘အာစရိယဝါဒေါ နာမ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ ပဉ္စဟိ အရဟန္တသတေဟိ ဌပိတာ ပါဠိဝိနိမုတ္တာ ဩက္ကန္တဝိနိစ္ဆယပ္ပဝတ္တာ အဋ္ဌကထာတန္တီ’’တိ ဝစနတော ဣမဿ စ အဋ္ဌကထာပါဌဘာဝါဘာဝတော. န စ အတ္တနောမတိ ‘‘အတ္တနောမတိ နာမ သုတ္တသုတ္တာနုလောမအာစရိယဝါဒေ မုဉ္စိတွာ အနုမာနေန အတ္တနော ဗုဒ္ဓိယာ နယဂ္ဂါဟေန ဥပဋ္ဌိတာကာရကထနံ, အပိစ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မဝိနယဋ္ဌကထာသု အာဂတော သဗ္ဗောပိ [Pg.141] ထေရဝါဒေါ အတ္တနောမတိ နာမာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣမဿ စ အဋ္ဌကထာသု အာဂတတ္ထေရဝါဒဘာဝါဘာဝတော.

මෙම ග්‍රන්ථ දෙකෙහි 'ණය පරිභෝගයෙහි පිහිටයි' යන මෙහි 'ඊයේ මා විසින් යම් සිවුරක් පරිභෝග කරන ලද්දේ ද...' යනාදී වශයෙන් පවසති යි දක්වා ඇත. මෙම ක්‍රමය ඇසුරු කරගෙන දැනට ඇතැම් පණ්ඩිතවරු 'අද උදෑසන පරිභෝග කරන ලද්ද සවස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා විසින්, අද මා විසින් යම් සිවුරක් පරිභෝග කරන ලද්දේ ද යනාදී වශයෙන් අතීත වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය' යි පවසති. ඇතැම්හු 'ඊයේ පරිභෝග කරන ලද්ද ම අතීත වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය, අද පරිභෝග කරන ලද්ද නොවේ, එය වනාහි වර්තමාන වශයෙන් ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය' යි පවසති. එහි මුල් වචනයෙහි මෙසේ විමසීමක් කළ යුතුය. කෙසේද? මෙම 'ඊයේ' යනාදී වචනය සූත්‍රයක් ද, සූත්‍රානුලෝමයක් ද, ಆචාර්යවාදයක් ද නැතහොත් අත්තනෝමතියක් (ස්වමතයක්) ද? එහි පළමුව එය සූත්‍රයක් නොවේ; 'මුළු විනය පිටකයෙහි ඇති පාලිය සූත්‍රය නම් වේ' යි වදාරා ඇති බැවින් සහ මෙම වචනය පාලි පාඨයක් නොවන බැවිනි. එය සූත්‍රානුලෝමයක් ද නොවේ; 'සූත්‍රානුලෝමය යනු සතර මහාපදේසයන් ය' යි වදාරා ඇති බැවින් සහ මෙයට මහාපදේස ස්වභාවයක් නොමැති බැවිනි. එය ආචාර්යවාදයක් ද නොවේ; 'ධර්ම සංගායනා කළ පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා විසින් තබන ලද, පාලියෙන් බැහැර වූ, විනිශ්චයන් ඇතුළත් අට්ඨකථා පෙළ ආචාර්යවාදය නම් වේ' යන වචනයෙන් පැහැදිලි වන අතර, මෙම පාඨය අට්ඨකථා පාඨයක් නොවන බැවිනි. එය අත්තනෝමතියක් ද නොවේ; 'අත්තනෝමතිය යනු සූත්‍ර, සූත්‍රානුලෝම, ආචාර්යවාදයන් හැරදමා තමන්ගේ නුවණින් අනුමාන කරමින්, ක්‍රමානුකූලව වැටහෙන ආකාරයෙන් පැවසීමයි. තවද සූත්‍ර, අභිධර්ම හා විනය අට්ඨකථාවන්හි එන සියලු ම ථේරවාදයන් ද අත්තනෝමතිය නම් වේ' යි වදාරා ඇති නමුත්, මෙම වචනය අට්ඨකථාවන්හි එන ථේරවාදයක් නොවන බැවිනි.

ဣတိ –

මෙසේ -

‘‘စတုဗ္ဗိဓဉှိ ဝိနယံ, မဟာထေရာ မဟိဒ္ဓိကာ;

နီဟရိတွာ ပကာသေသုံ, ဓမ္မသင်္ဂါဟကာ ပုရာ’’တိ. (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅) –

මහා ඍද්ධිමත් වූ, ධර්ම සංගායනා කළ පෙර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සිව්වැදෑරුම් විනය මතු කොට ප්‍රකාශ කළහ.

ဝုတ္တေသု စတုဗ္ဗိဓဝိနယေသု အနန္တောဂဓတ္တာ ဣဒံ ဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၈၅) ဋီကာစရိယေန ‘‘တံ ဝီမံသိတဗ္ဗ’’န္တိ. အထ ဝါ ‘‘နယဂ္ဂါဟေန ဥပဋ္ဌိတာကာရကထန’’န္တိ ဣမိနာ လက္ခဏေန တေသံ တေသံ အာစရိယာနံ ဥပဋ္ဌိတာကာရဝသေန ကထနံ အတ္တနောမတိ သိယာ, ဧဝမ္ပိ ဝိစာရေတဗ္ဗမေဝ. ‘‘အတ္တနောမတိ အာစရိယဝါဒေ ဩတာရေတဗ္ဗာ. သစေ တတ္ထ ဩတရတိ စေဝ သမေတိ စ, ဂဟေတဗ္ဗာ. သစေ နေဝ ဩတရတိ န သမေတိ, န ဂဟေတဗ္ဗာ. အယဉှိ အတ္တနောမတိ နာမ သဗ္ဗဒုဗ္ဗလာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅) ဝစနတော ဣမဿ စ ဝစနဿ အဋ္ဌကထာဝစနေ အနောတရဏတော အပ္ပဝိသနတော. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သစဿ အပ္ပစ္စဝေက္ခတောဝ အရုဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, ဣဏပရိဘောဂဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီ’’တိ.

වදාරන ලද සිව්වැදෑරුම් විනයෙහි ඇතුළත් නොවන බැවින් මෙම වචනය විමසා බැලිය යුතුය. එහෙයින් සාරත්ථදීපනී ටීකාවෙහි ටීකාචාරීන් වහන්සේ විසින් 'එය විමසා බැලිය යුතුය' යි වදාරන ලදී. නැතහොත් 'න්‍යායග්‍රහණයෙන් වැටහෙන ආකාරය ප්‍රකාශ කිරීම' යන මෙම ලක්ෂණයෙන්, ඒ ඒ ආචාර්යවරුන්ට වැටහෙන ආකාරයෙන් පැවසීම අත්තනෝමතියක් විය හැක; එසේ වුව ද මෙය විමසා බැලිය යුතු ම ය. 'අත්තනෝමතිය ආචාර්යවාදයෙහි බහා බැලිය යුතුය. ඉදින් එහි ගැළපෙන්නේ ද සම වන්නේ ද, එය පිළිගත යුතුය. ඉදින් නොගැළපෙන්නේ ද නොසම වන්නේ ද, එය නොපිළිගත යුතුය. මෙම අත්තනෝමතිය වනාහි සියල්ලට ම වඩා දුර්වල ය' යන වචනයෙන් පැහැදිලි වන පරිදි, මෙම වචනය අට්ඨකථා පාඨයන්ට නොගැළපෙන බැවිනි (නොපිවිසෙන බැවිනි). අට්ඨකථාවෙහි මෙසේ වදාරා ඇත: 'ඉදින් ඔහුට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර ම අරුණෝදය උදාවේ නම්, එය ණය පරිභෝගයෙහි පිහිටයි'.

အပရော နယော – ကိံ ဣဒံ ဝစနံ ပါဠိဝစနံ ဝါ အဋ္ဌကထာဝစနံ ဝါ ဋီကာဝစနံ ဝါ ဂန္ထန္တရဝစနံ ဝါတိ. တတ္ထ န တာဝ ပါဠိဝစနံ, န အဋ္ဌကထာဝစနံ, န ဂန္ထန္တရဝစနံ, အထ ခေါ ဋီကာဝစနန္တိ. ဟောတု ဋီကာဝစနံ, သကဝစနံ ဝါ ပရဝစနံ ဝါ အဓိပ္ပေတဝစနံ ဝါ အနဓိပ္ပေတဝစနံ ဝါတိ. တတ္ထ န သကဝစနံ ဟောတိ, အထ ခေါ ပရဝစနံ. တေနာဟ ‘‘ဝဒန္တီ’’တိ. န ဋီကာစရိယေန အဓိပ္ပေတဝစနံ ဟောတိ, အထ ခေါ အနဓိပ္ပေတဝစနံ. တေနာဟ ‘‘တံ ဝီမံသိတဗ္ဗ’’န္တိ. တေဟိ ပန အာစရိယေဟိ အတီတပရိဘောဂပစ္စဝေက္ခဏာတိ ဣဒံ [Pg.142] အတီတပအဘောဂဝသေန ပစ္စဝေက္ခဏာ အတီတပရိဘောဂပစ္စဝေက္ခဏာတိ ပရိကပ္ပေတွာ အတီတဝါစကေန သဒ္ဒေန ယောဇေတွာ ကတံ ဘဝေယျ. အတီတေ ပရိဘောဂေါ အတီတပရိဘောဂေါ, အတီတပရိဘောဂဿ ပစ္စဝေက္ခဏာ အတီတပရိဘောဂပစ္စဝေက္ခဏာတိ ဧဝံ ပန ကတေ အတီတပရိဘောဂဿ ပစ္စုပ္ပန္နသမီပတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နဝါစကေန သဒ္ဒေန ကထနံ ဟောတိ ယထာ တံ နဂရတော အာဂန္တွာ နိသိန္နံ ပုရိသံ ‘‘ကုတော အာဂစ္ဆသီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘နဂရတော အာဂစ္ဆာမီ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နဝါစကသဒ္ဒေန ကထနံ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - මෙම වචනය පාලි වචනයක් ද, අට්ඨකථා වචනයක් ද, ටීකා වචනයක් ද නැතහොත් වෙනත් ග්‍රන්ථයක වචනයක් ද? එහිදී මෙය පාලි වචනයක් නොවේ, අට්ඨකථා වචනයක් ද නොවේ, වෙනත් ග්‍රන්ථයක වචනයක් ද නොවේ; එසේ නම් මෙය ටීකා වචනයකි. ටීකා වචනයක් වේවා, එය ස්වකීය මතයක් ද, පරමතයක් ද, අපේක්ෂිත අදහසක් ද නැතහොත් අනපේක්ෂිත අදහසක් ද? එහි එය ස්වකීය මතයක් නොවේ, පරමතයකි. එහෙයින් 'පවසති' යි වදාරන ලදී. ටීකාචාරීන් වහන්සේ අපේක්ෂා කළ අදහස ද නොවේ, එය අනපේක්ෂිත අදහසකි. එහෙයින් 'එය විමසා බැලිය යුතුය' යි පැවසූහ. ඒ ආචාර්යවරුන් විසින් 'අතීතපරිභෝගප්‍රත්‍යවේක්ෂාව' යන්න, අතීත පරිභෝගය වශයෙන් කෙරෙන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අතීතපරිභෝගප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යි කල්පනා කර, අතීත කාලය හඟවන වචනයක් යොදා කරන ලද්දක් විය හැක. අතීතයෙහි පරිභෝගය අතීත පරිභෝගය යි, අතීත පරිභෝගය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම අතීතපරිභෝගප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යි මෙසේ කළ විට, අතීත පරිභෝගය වර්තමානයට සමීප බැවින්, වර්තමාන කාලය හඟවන වචනයෙන් පැවසීම සිදුවේ. එය නගරයෙන් පැමිණ වාඩි වී සිටින මිනිසෙකුගෙන් 'කොහේ සිට එන්නේද?' යි ඇසූ විට 'නගරයෙන් පැමිණෙමි' යි වර්තමාන කාලවාචක වචනයෙන් පැවසීම බඳු ය.

ဝိနယသုတ္တန္တဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၃; ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၈) စ ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ ပဋိသေဝတီ’’တိ ဝတ္တမာနဝစနေနေဝ ပါဌော ဟောတိ, န အတီတဝစနေန, အတီတပရိဘောဂေါတိ စ ဣမသ္မိံယေဝ ဒိဝသေ ပစ္ဆာဘတ္တာဒိကာလံ ဥပါဒါယ ပုရေဘတ္တာဒီသု ပရိဘောဂေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, န ဟိယျော ပရိဘောဂေါ. ကထံ ဝိညာယတီတိ စေ? အဋ္ဌကထာပမာဏေန. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၈၅) ‘‘ပိဏ္ဍပါတော အာလောပေ အာလောပေ, တထာ အသက္ကောန္တေန ပုရေဘတ္တပစ္ဆာဘတ္တပုရိမယာမပစ္ဆိမယာမေသု. သစဿ အပ္ပစ္စဝေက္ခတောဝ အရုဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, ဣဏပရိဘောဂဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီ’’တိ. ဧတေန ပိဏ္ဍပါတံ အာလောပေ အာလောပေ ပစ္စဝေက္ခန္တော ဘောဇနကိရိယာယ အပရိနိဋ္ဌိတတ္တာ မုချတော ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတိ, ပုရေဘတ္တာဒီသု စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ပစ္စဝေက္ခန္တော ဘောဇနကိရိယာယ ပရိနိဋ္ဌိတတ္တာ အတီတပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. သာ ပန ပစ္စုပ္ပန္နသမီပတ္တာ ဝတ္တမာနဝစနေန ဝိဓီယတိ. ယဒိ ဟိ ဟိယျော ပရိဘုတ္တာနိ အတီတပစ္စဝေက္ခဏေန ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာနိ သိယုံ, အတီတဒုတိယဒိဝသတတိယဒိဝသာဒိမာသသံဝစ္ဆရာဒိပရိဘုတ္တာနိပိ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာနိ သိယုံ, ဧဝဉ္စ သတိ ယထာဝုတ္တအဋ္ဌကထာဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာ, တသ္မာ အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ ပမာဏံ ကာတဗ္ဗံ. ယထာဟ –

විනය, සූත්‍ර සහ විසුද්ධිමාර්ගය ආදී ග්‍රන්ථයන්හි 'නුවණින් සලකා බලා සිවුරු පරිභෝග කරයි' යනාදී වශයෙන් වර්තමාන කාලයේ වචනයෙන් ම පාඨයන් පවතී, අතීත කාලයේ වචනයෙන් නොවේ. 'අතීත පරිභෝගය' යනු ද එදින ම පස්වරු කාලය ආදියෙහි සිට පෙරවරු කාලය ආදියෙහි පරිභෝග කිරීම අදහස් කළ යුතුය, ඊයේ දින කළ පරිභෝගය නොවේ. එය කෙසේ දන්නේද යත්? අට්ඨකථා ප්‍රමාණයෙනි (සාධකයන්ගෙනි). අට්ඨකථාවෙහි මෙසේ වදාරා ඇත: 'පිණ්ඩපාතය වනාහි වළඳන පිඩක් පාසා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය, එසේ කිරීමට නොහැකි වුවහොත් පෙරවරු, පස්වරු, පෙරයම්, මැදියම්, පසුයම් යන කාලයන්හි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. ඉදින් ඔහුටප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර ම අරුණෝදය උදාවේ නම්, එය ණය පරිභෝගයෙහි පිහිටයි.' මෙයින්, පිණ්ඩපාතය වළඳන පිඩක් පාසා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට, වැළඳීමේ ක්‍රියාව අවසන් වී නොමැති බැවින් ප්‍රධාන වශයෙන් වර්තමාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව වේ. පෙරවරු ආදී සතර කොටසෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට වැළඳීමේ ක්‍රියාව අවසන් වී ඇති බැවින් එය අතීත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව වන බව පෙන්වයි. එය ද වර්තමානයට සමීප බැවින් වර්තමාන කාලයේ වචනයෙන් ම නියම කරනු ලැබේ. ඉදින් ඊයේ පරිභෝග කරන ලද දෑ අතීත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතු නම්, පසුගිය දෙවන දින, තුන්වන දින ආදී වශයෙන් මාස, වර්ෂ ආදියේ දී පරිභෝග කරන ලද දෑ ද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතු වන්නේ ය. එසේ වුවහොත් ඉහත සඳහන් කළ අට්ඨකථා වචනය නිෂ්ඵල වන්නේ ය. එබැවින් අට්ඨකථා වචනය ම ප්‍රමාණය කොට ගත යුතුය. එය මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘ဗုဒ္ဓေန [Pg.143] ဓမ္မော ဝိနယော စ ဝုတ္တော;

ယော တဿ ပုတ္တေဟိ တထေဝ ဉာတော;

သော ယေဟိ တေသံ မတိမစ္စဇန္တာ;

ယသ္မာ ပုရေ အဋ္ဌကထာ အကံသု.

බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ධර්මය හා විනය දේශනා කරන ලදී. උන්වහන්සේගේ පුත්‍රයන් (ශ්‍රාවකයන්) වහන්සේලා විසින් ද එය එසේම අවබෝධ කරගන්නා ලදී. පෙර විසූ ආචාර්යවරුන් තමන්ගේ පුද්ගලික මතයන් බැහැර කරමින්, ඔවුන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව අට්ඨකථාවන් සම්පාදනය කළහ.

‘‘တသ္မာ ဟိ ယံ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ;

တံ ဝဇ္ဇယိတွာန ပမာဒလေခံ;

သဗ္ဗမ္ပိ သိက္ခာသု သဂါရဝါနံ;

ယသ္မာ ပမာဏံ ဣဓ ပဏ္ဍိတာန’’န္တိ. (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ);

එබැවින් අට්ඨකථාවන්හි වදාරන ලද යමක් වේ ද, එහි ඇති ප්‍රමාද දෝෂයන් (ලියන්නන්ගේ අත්වැරදීම්) හැර, ශික්ෂාපදයන් කෙරෙහි ගෞරව ඇති පණ්ඩිතයන්ට මෙහිදී ඒ සියල්ල ම ප්‍රමාණය (පිළිගත යුතු සාක්ෂිය) වේ.

ယသ္မာ စ သဗ္ဗာသဝသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၃) ဘဂဝတာ ဒေသိတကာလေ ဘိက္ခုကတ္တုကတ္တာ နာမယောဂတ္တာ ဝတ္တမာနပဌမပုရိသဝသေန ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ ပဋိသေဝတီ’’တိ ဒေသိတာ, တဒနုကရဏေန ဘိက္ခူနံ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ အတ္တကတ္တုကတ္တာ အမှယောဂတ္တာ ဝတ္တမာနဥတ္တမပုရိသဝသေန ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ ပဋိသေဝါမီ’’တိ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ ဟောတိ, ‘‘သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိအာဒီနိ တဒတ္ထသမ္ပဒါနပဒါနိ စ ‘‘ပဋိသေဝတိ, ပဋိသေဝါမီ’’တိ ဝုတ္တပဋိသေဝနကိရိယာယမေဝ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗာနိ ဟောန္တိ, တာနိ စ ကိရိယာပဒါနိ ပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နသမီပအတီတဝသေန ဝါ ဝတ္တမာနဝိဘတ္တိယုတ္တာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ ပစ္စုပ္ပန္နပရိဘုတ္တာနံ ဝါ အတီတပရိဘုတ္တာနံ ဝါ ပစ္စယာနံ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ ‘‘ပဋိသေဝါမီ’’တိ ဝစနံ ဘဂဝတော ဝစနဿ အနုဂတတ္တာ ဥပပန္နမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

යම් හෙයකින් සබ්බාසව සූත්‍රය ආදියේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද අවස්ථාවෙහිදී, භික්ෂුව කර්තෘ කොට ඇති බැවින්ද, නාම පද සම්බන්ධය නිසාද, වර්තමාන ප්‍රථම පුරුෂ වශයෙන් "පටිසංඛා යෝනිසෝ චීවරං පටිසේවති" (නුවණින් සලකා යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් සිවුරු පරිභෝග කරයි) යනුවෙන් දේශනා කරන ලද්දේද, එය අනුකරණය කරමින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන අවස්ථාවෙහිදී තමන් කර්තෘ කොට ඇති බැවින් සහ 'අම්හ' ශබ්දයේ යෙදීම නිසා උත්තම පුරුෂ වර්තමාන කාල වශයෙන් "පටිසංඛා යෝනිසෝ චීවරං පටිසේවාමි" (නුවණින් සලකා යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් සිවුරු පරිභෝග කරමි) යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතු වෙයි. "සීතස්ස පටිඝාතාය" (සීතල වැළැක්වීම පිණිස) යනාදී වශයෙන් ඇති ඒ ඒ ප්‍රයෝජන දක්වන සම්ප්‍රදාන පද ද "පටිසේවති, පටිසේවාමි" යනුවෙන් කියන ලද පරිභෝග කිරීමේ ක්‍රියාවටම සම්බන්ධ කළ යුතු වෙයි. ඒ ක්‍රියා පද ද වර්තමාන කාලය වශයෙන් හෝ වර්තමානයට සමීප වූ අතීත කාලය වශයෙන් හෝ වර්තමාන විභක්තියෙන් යුක්ත වෙයි. එබැවින් වර්තමානයෙහි පරිභෝග කරන ලද හෝ අතීතයෙහි පරිභෝග කරන ලද හෝ ප්‍රත්‍යයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන අවස්ථාවෙහිදී "පටිසේවාමි" යන වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට අනුකූල වන බැවින් එය ඉතා සුදුසුම යැයි දත යුතුය.

အနုဝစနေပိ ဧဝံ ဝိစာရဏာ ကာတဗ္ဗာ – ‘‘အဇ္ဇ ပါတော ပရိဘုတ္တံ သာယံ ပစ္စဝေက္ခန္တေန အဇ္ဇ ယံ မယာ စီဝရံ ပရိဘုတ္တန္တိအာဒိနာ အတီတဝသေန ပစ္စဝေက္ခဏာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ ယေ ဝဒန္တိ, တေ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ – ကိံ ဘဝန္တော ဘဂဝတာ အတီတပရိဘုတ္တေသု အတီတဝသေန ပစ္စဝေက္ခဏာ ဒေသိတာတိ? န ဒေသိတာ. ကထံ ဒေသိတာတိ? ‘‘ပစ္စဝေက္ခတီ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နဝသေနေဝ [Pg.144] ဒေသိတာတိ. ကိံ ဘောန္တော ဘဂဝတော ကာလေ အတီတပရိဘုတ္တေသု ပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထီတိ? အတ္ထိ. အထ ကသ္မာ ဘဂဝတာ ပစ္စုပ္ပန္နဝသေနေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဒေသိတာတိ? ပစ္စုပ္ပန္နသမီပဝသေန ဝါ သာမညဝသေန ဝါ ဒေသိတာတိ. ဧဝံ သန္တေ ဘဂဝတော အနုကရဏေန ဣဒါနိပိ အတီတပရိဘုတ္တာနံ ပစ္စယာနံ ပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ပစ္စဝေက္ခဏာ ကာတဗ္ဗာတိ. ယေ ပန ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘ဟိယျော ပရိဘုတ္တာနမေဝ အတီတပစ္စဝေက္ခဏာ ကာတဗ္ဗာ, န အဇ္ဇ ပရိဘုတ္တာနံ, တေသံ ပန ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စဝေက္ခဏာယေဝါ’’တိ, တေ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗာ – ကိံ ဘောန္တော ယထာ တုမှေ ဝဒန္တိ, ဧဝံ ပါဠိယံ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ. အဋ္ဌကထာယံ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ. ဧဝံ သန္တေ သာဋ္ဌကထေသု တေပိဋကေသု ဗုဒ္ဓဝစနေသု အသံဝိဇ္ဇမာနံ တုမှာကံ ဝစနံ ကထံ ပစ္စေတဗ္ဗန္တိ? အာစရိယပရမ္ပရာဝသေန. ဟောတု တုမှာကံ အာစရိယလဒ္ဓိဝသေန ကထနံ, ကာလော နာမ တိဝိဓော အတီတော အနာဂတော ပစ္စုပ္ပန္နောတိ. တတ္ထ ပရိနိဋ္ဌိတကိရိယာ အတီတော နာမ, အဘိမုခကိရိယာ အနာဂတော နာမ, အာရဒ္ဓအနိဋ္ဌိတကိရိယာ ပစ္စုပ္ပန္နော နာမ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

අනුශාසනාවෙහිදී ද මෙසේ විමසිය යුතුය: "අද උදෑසන පරිභෝග කරන ලද දෙය සවස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට, 'අද මා විසින් යම් සිවුරක් පරිභෝග කරන ලදී' යනාදී වශයෙන් අතීත කාලයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය" කියා යම් කෙනෙක් පවසත්ද, ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: "පින්වතුනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අතීතයෙහි පරිභෝග කරන ලද දේ පිළිබඳව අතීත කාලයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමට දේශනා කොට තිබේද?" "දේශනා කොට නැත." "එසේ නම් කෙසේ දේශනා කොට තිබේද?" "‘පච්චවෙක්ඛති’ (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි) යනුවෙන් වර්තමාන කාලයෙන්ම දේශනා කොට ඇත." "පින්වතුනි, එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි අතීතයේ පරිභෝග කරන ලද දේ පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් නොතිබුණේද?" "තිබුණි." "එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වර්තමාන කාලයෙන්ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව දේශනා කළේ මන්ද?" "වර්තමානයට සමීප කාලය වශයෙන් හෝ සාමාන්‍ය වශයෙන් දේශනා කරන ලද්දකි." "එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව අනුකරණය කරමින් දැනුදු අතීතයේ පරිභෝග කරන ලද ප්‍රත්‍යයන් වර්තමාන කාලයෙන්ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය." තවද, "ඊයේ පරිභෝග කරන ලද දේ පිළිබඳවම අතීත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව කළ යුතුය, අද පරිභෝග කරන ලද දේ පිළිබඳව නොවේ, ඒවාට නම් වර්තමාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවම වේ" යැයි යමෙක් පවසත්ද, ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: "පින්වතුනි, ඔබලා පවසන පරිදි පෙළ දහමෙහි සඳහන් වේද?" "නැත." "අටුවාවෙහි සඳහන් වේද?" "නැත." "එසේ නම් අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි නොමැති ඔබගේ වචනය පිළිගත හැක්කේ කෙසේද?" "ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් ආ මතයක් ලෙසිනි." "ඔබගේ ආචාර්ය මතය එසේ තිබේවා, කාලය යනු අතීත, අනාගත, වර්තමාන වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. එහිදී අවසන් කරන ලද ක්‍රියාව අතීතය නම් වේ, ඉදිරියේදී සිදුවීමට නියමිත ක්‍රියාව අනාගතය නම් වේ, ආරම්භ කරන ලද නමුත් අවසන් නොකරන ලද ක්‍රියාව වර්තමානය නම් වේ. එබැවින් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:"},{

‘‘အာရဒ္ဓါနိဋ္ဌိတော ဘာဝေါ, ပစ္စုပ္ပန္နော သုနိဋ္ဌိတော;

အတီတာနာဂတုပ္ပာဒ-မပ္ပတ္တာဘိမုခါ ကိရိယာ’’တိ.

"ආරම්භ කරන ලද නමුත් නිම නොකළ ක්‍රියාව වර්තමානය වේ. මැනවින් නිම කරන ලද ක්‍රියාව අතීතය වේ. නූපන්, ඉදිරියට පැමිණීමට ඇති ක්‍රියාව අනාගතය වේ."

တတ္ထ အဇ္ဇ ဝါ ဟောတု ဟိယျော ဝါ တတော ပုဗ္ဗေ ဝါ, ပရိဘုတ္တပစ္စယော သုပရိနိဋ္ဌိတဘုဉ္ဇနကိရိယတ္တာ အတီတော နာမ. တတ္ထ ဟိယျော ဝါ တတော ပုဗ္ဗေ ဝါ ပရိဘုတ္တပစ္စယော အတိက္ကန္တအရုဏုဂ္ဂမနတ္တာ န ပစ္စဝေက္ခဏာရဟော, ပစ္စဝေက္ခိတောပိ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတောယေဝ ဟောတိ, ဣဏပရိဘောဂဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သစဿ အပ္ပစ္စဝေက္ခတောဝ အရုဏော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, ဣဏပရိဘောဂဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီ’’တိ. အဇ္ဇေဝ ပန စီဝရဉ္စ သေနာသနဉ္စ ပရိဘောဂေ ပရိဘောဂေ, ပိဏ္ဍပါတံ အာလောပေ အာလောပေ, ဘေသဇ္ဇံ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ပရိဘောဂေ စ [Pg.145] ပစ္စဝေက္ခတော အပရိနိဋ္ဌိတဘုဉ္ဇနကိရိယတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နပရိဘုတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ နာမ ဟောတိ. ပုရေ ပရိဘုတ္တံ တတော ပစ္ဆာ စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ပစ္စဝေက္ခတော သုပရိနိဋ္ဌိတဘုဉ္ဇနကိရိယတ္တာ အတီတပရိဘုတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ နာမ ဟောတိ. ဧတ္တကံ ပစ္စဝေက္ခဏာယ ခေတ္တံ, န တတော ပုဗ္ဗေ ပစ္ဆာ ဝါ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သီလဝတော အပ္ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ ဣဏပရိဘောဂေါ နာမ. တသ္မာ စီဝရံ ပရိဘောဂေ ပရိဘောဂေ…ပေ… ဘေသဇ္ဇဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေပိ ပရိဘောဂေပိ သတိပစ္စယတာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ, တသ္မာ ဟိယျော ပရိဘုတ္တဿ ဣဏပရိဘောဂတ္တာ တံ အနာမသိတွာ အဇ္ဇ ပရိဘုတ္တေသု အတီတပစ္စုပ္ပန္နေသု ဘဂဝတော ဝစနဿ အနုကရဏေန ဝတ္တမာနဝိဘတ္တိယုတ္တေန ‘‘ပဋိသေဝါမီ’’တိ ကိရိယာပဒေန ပစ္စဝေက္ခဏာ သူပပန္နာ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဤဒိသပစ္စဝေက္ခဏမေဝ သန္ဓာယ ဝိမတိဝိနောဒနိယာဒီသု (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၈၅) ‘‘ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿ အတီတပစ္စဝေက္ခဏာယ ဝိသုဇ္ဈနတော’’တိ ဝုတ္တံ.

එහිදී අද වේවා, ඊයේ වේවා, ඊට පෙර වේවා, පරිභෝග කරන ලද ප්‍රත්‍යය මැනවින් නිම කරන ලද පරිභෝග ක්‍රියාවක් බැවින් අතීතය නම් වේ. එහිදී ඊයේ හෝ ඊට පෙර පරිභෝග කරන ලද ප්‍රත්‍යය, අරුණෝදය ඉක්මවා ගිය බැවින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවට සුදුසු නොවේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළද එය නොකළාක් බඳුය, ණයට පරිභෝග කිරීමක් (ඉණපරිභෝග) බවට පත්වේ. අටුවාවෙහි ද "ඉදින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරම අරුණෝදය උදා වේ නම්, එය ණයට පරිභෝග කිරීමක් බවට පත්වේ" යැයි පවසන ලදී. එහෙත් අද දිනම සිවුරු සහ සෙනසුන් පරිභෝග කරන පරිභෝග කරන වාරයක් පාසා ද, පිණ්ඩපාතය වළඳන ලොක්කක් ලොක්කක් පාසා ද, ගිලන්පස පිළිගන්නා සහ වළඳන අවස්ථාවෙහි ද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නහුට, පරිභෝග ක්‍රියාව සම්පූර්ණයෙන්ම නිම වී නොමැති බැවින් එය "වර්තමාන පරිභෝග ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව" නම් වේ. කලින් පරිභෝග කරන ලද දෙය පසුව (දවසේ) කොටස් හතරක් තුළ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නහුට පරිභෝග ක්‍රියාව නිම වී ඇති බැවින් එය "අතීත පරිභෝග ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව" නම් වේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවට ඇති සීමාව මෙපමණකි, ඊට පෙර හෝ පසුව නොවේ. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි, "සිල්වතුන්ගේ නොබලා පරිභෝග කිරීම ණයට පරිභෝග කිරීමක් නම් වේ. එබැවින් සිවුර පරිභෝග කරන වාරයක් පාසා...පෙ... ගිලන්පස පිළිගැනීමේදී සහ පරිභෝග කිරීමේදී ද සිහියෙන් යුතුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම වටී." එබැවින් ඊයේ පරිභෝග කරන ලද දේ ණයට පරිභෝග කිරීමක් වන බැවින් එය ස්පර්ශ නොකොට, අද පරිභෝග කරන ලද අතීත හෝ වර්තමාන ප්‍රත්‍යයන් සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අනුකරණය කරමින් වර්තමාන විභක්තියෙන් යුත් "පටිසේවාමි" (පරිභෝග කරමි) යන ක්‍රියා පදයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම ඉතා සුදුසු යැයි දත යුතුය. මෙවැනි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් අරභයාම විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද "ප්‍රත්‍යයසන්නිශ්‍රිත ශීලය අතීත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් පිරිසිදු වන බැවින්" යැයි පවසන ලදී.

ဧဝံ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿ သုဒ္ဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တေနေဝ ပသင်္ဂေန သဗ္ဗာပိ သုဒ္ဓိယော ဒဿေတုံ ‘‘စတုဗ္ဗိဓာ ဟိ သုဒ္ဓီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဇ္ဈတိ ဧတာယာတိ သုဒ္ဓိ, ယထာဓမ္မံ ဒေသနာဝ သုဒ္ဓိ ဒေသနာသုဒ္ဓိ. ဝုဋ္ဌာနဿပိ စေတ္ထ ဒေသနာယ ဧဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဆိန္နမူလာပတ္တီနံ ပန အဘိက္ခုတာပဋိညာယေဝ ဒေသနာ. အဓိဋ္ဌာနဝိသိဋ္ဌော သံဝရောဝ သုဒ္ဓိ သံဝရသုဒ္ဓိ. ဓမ္မေန သမေန ပစ္စယာနံ ပရိယေဋ္ဌိ ဧဝ သုဒ္ဓိ ပရိယေဋ္ဌိသုဒ္ဓိ. စတူသု ပစ္စယေသု ဝုတ္တဝိဓိနာ ပစ္စဝေက္ခဏာဝ သုဒ္ဓိ ပစ္စဝေက္ခဏသုဒ္ဓိ. ဧသ တာဝ သုဒ္ဓီသု သမာသနယော. သုဒ္ဓိမန္တေသု သီလေသု ပန ဒေသနာ သုဒ္ဓိ ဧတဿာတိ ဒေသနာသုဒ္ဓိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. န ပုနေဝံ ကရိဿာမီတိ ဧတ္ထ ဧဝန္တိ သံဝရဘေဒံ သန္ဓာယာဟ. ပဟာယာတိ [Pg.146] ဝဇ္ဇေတွာ, အကတွာတိ အတ္ထော. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘သုဇ္ဈတိ ဒေသနာဒီဟိ, သောဓီယတီတိ ဝါ သုဒ္ဓိ, စတုဗ္ဗိဓသီလံ. တေနာဟ ‘ဒေသနာယ သုဇ္ဈနတော’တိအာဒိ. ဧတ္ထ ဒေသနာဂ္ဂဟဏေန ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဆိန္နမူလာနံ အဘိက္ခုတာပဋိညာပိ သင်္ဂဟိတာ. ဆိန္နမူလာပတ္တီနမ္ပိ ဟိ ပါရာဇိကာပတ္တိဝုဋ္ဌာနေန ဟေဋ္ဌာပရိရက္ခိတံ ဘိက္ခုသီလံ ဝိသုဒ္ဓံ နာမ ဟောတိ. တေန တေသံ မဂ္ဂပဋိလာဘောပိ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

මෙසේ ප්‍රත්‍යයසන්නිශ්‍රිත ශීලයේ පිරිසිදු බව දක්වා, දැන් ඒ ඇසුරින්ම සියලුම පිරිසිදුකම් දැක්වීම පිණිස "පිරිසිදුකම සිව්වැදෑරුම් වේ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී යම් ක්‍රමයකින් පිරිසිදු වේද එය 'ශුද්ධි' (පිරිසිදුකම) නම් වේ. ධර්මානුකූලව දෙසීමෙන් වන පිරිසිදුකම 'දේශනා ශුද්ධි' (දේශනා පිරිසිදුකම) නම් වේ. ඇවැතින් නැගී සිටීම (වුට්ඨානය) ද මෙහි දේශනාවටම ඇතුළත් බව දත යුතුය. මුල් සිඳී ගිය (පාරාජිකා වූ) ඇවැත් ඇති අය මහණකම අත්හැර සාමණේරයන් බවට පත්වීම ද දේශනාවටම අයත් වේ. අධිෂ්ඨානයෙන් යුත් සංවරයම 'සංවර ශුද්ධි' (සංවර පිරිසිදුකම) නම් වේ. දැහැමිව හා සමව ප්‍රත්‍යයන් සෙවීමම 'පර්යේෂණ ශුද්ධි' (පර්යේෂණ පිරිසිදුකම) නම් වේ. සතර ප්‍රත්‍යයන්හි කියන ලද ක්‍රමයට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමම 'ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ශුද්ධි' (ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ පිරිසිදුකම) නම් වේ. මෙය පිරිසිදුකම් පිළිබඳ කෙටි හැඳින්වීමයි. පිරිසිදු සිල් ඇති අයට දේශනාවෙන් පිරිසිදු වීම 'දේශනා ශුද්ධිය' වේ. සෙසු ශුද්ධීන්ට ද මේ ක්‍රමයම වේ. "නැවත මෙසේ නොකරමි" යන්නෙහි 'මෙසේ' යන්නෙන් සංවරය බිඳීම අදහස් කොට පවසන ලදී. "පහාය" යනු බැහැර කර, "අකත්වා" (නොකර) යනු එහි අර්ථයයි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද මෙසේ පවසන ලදී: "දේශනා ආදියෙන් පිරිසිදු වේද, පිරිසිදු කරනු ලැබේද එය 'ශුද්ධි' නම් වූ සිව්වැදෑරුම් ශීලයයි. එබැවින් 'දේශනාවෙන් පිරිසිදු වන බැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි දේශනාව ග්‍රහණය කිරීමෙන් ඇවැතින් නැගී සිටීම ද, මුල් සිඳී ගිය අයගේ මහණකම අත්හැරීමේ ප්‍රතිඥාව ද ඇතුළත් වේ. මුල් සිඳී ගිය ඇවැත් ඇති අයට ද පාරාජිකා ඇවැතෙන් නැගී සිටීමෙන් (සිල්වත් සාමණේර භාවයට පත්වීමෙන්) පෙර ආරක්ෂා කරන ලද භික්ෂු ශීලය පිරිසිදු වේ. ඒ තුළින් ඔවුන්ට මාර්ග ඵල ප්‍රතිලාභය ද සිද්ධ වේ."

တတ္ထ ဒေသီယတိ ဥစ္စာရီယတီတိ ဒေသနာ, ဒိသီ ဥစ္စာရဏေတိ ဓာတု, ဒေသီယတိ ဉာပီယတိ ဧတာယာတိ ဝါ ဒေသနာ, ဒိသ ပေက္ခနေတိ ဓာတု. ဥဘယထာပိ ဝိရတိပဓာနကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌိတော ဒေသနာဝစီဘေဒသဒ္ဒေါ. သံဝရဏံ သံဝရော, သံ-ပုဗ္ဗ ဝရ သံဝရဏေတိ ဓာတု, သတိပဓာနော စိတ္တုပ္ပာဒေါ. ပရိယေသနာ ပရိယေဋ္ဌိ, ပရိ-ပုဗ္ဗ ဣသ ပရိယေသနေတိ ဓာတု, ဝီရိယပဓာနော စိတ္တုပ္ပာဒေါ. ပဋိ ပုနပ္ပုနံ ဩဂါဟေတွာ ဣက္ခနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ, ပဋိ-ပုဗ္ဗ အဝ-ပုဗ္ဗ ဣက္ခ ဒဿနင်္ကေသူတိ ဓာတု, ပညာပဓာနော စိတ္တုပ္ပာဒေါ. တေသု ဒေသနာယ ဝစီဘေဒသဒ္ဒဘာဝတော ဝစီဘေဒံ ကာတုံ အသက္ကောန္တဿ စ ဒုတိယကံ အလဘန္တဿ စ န သမ္ပဇ္ဇတိ, သေသာ ပန စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တဘာဝတော ဝစီဘေဒံ ကာတုံ အသက္ကောန္တဿပိ ဒုတိယကံ အလဘန္တဿပိ သမ္ပဇ္ဇန္တိ ဧဝ, တသ္မာ ဂိလာနာဒိကာလေသု ပစ္စဝေက္ခဏာပါဌံ ပဌိတုမသက္ကောန္တေနပိ အတ္ထံ မနသိ ကတွာ စိတ္တေနေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကာတဗ္ဗာတိ.

එහි (යමක්) දේශනා කරනු ලැබේද, උච්චාරණය කරනු ලැබේද එය දේශනාවයි. 'දිසි උච්චාරණේ' (උච්චාරණය කිරීමෙහි) යනු ධාතුවයි. නැතහොත් ඇය විසින් දේශනා කරනු ලබයි, දන්වනු ලබයි යන අර්ථයෙන් 'දේශනා' නම් වේ. 'දිස පෙක්ඛනේ' (දැකීමෙහි) යනු ධාතුවයි. ක්‍රම දෙකෙන්ම (අදහස් වන්නේ) විරතිය (වැළකීම) ප්‍රධාන කොට ඇති කුසල් සිතින් උපන් දේශනා සංඛ්‍යාත වාග් ප්‍රයෝග ශබ්දයයි. සංවර කිරීම සංවරයයි. 'සං' පූර්ව 'වෘ සංවරණේ' යනු ධාතුවයි. එය සතිය ප්‍රධාන කොට ඇති සිතුප්පාදයකි (සිතේ ඉපදීමකි). සෙවීම පර්යේෂණයයි. 'පරි' පූර්ව 'ඉස පරියේසනේ' යනු ධාතුවයි. එය වීර්යය ප්‍රධාන කොට ඇති සිතුප්පාදයකි. නැවත නැවතත් බැසගෙන බැලීම ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයයි. 'පටි' පූර්ව 'අව' පූර්ව 'ඉක්ඛ දස්සනංකේසු' (දැකීමෙහි) යනු ධාතුවයි. එය ප්‍රඥාව ප්‍රධාන කොට ඇති සිතුප්පාදයකි. ඒවා අතුරින් දේශනාව වාග් භේද ශබ්ද ස්වරූපී වන බැවින්, වාග් ප්‍රයෝගයක් කිරීමට නොහැකි තැනැත්තාට සහ (ප්‍රශ්න කරන්නෙකු වැනි) දෙවැන්නෙකු නොලබන්නාට එය සිද්ධ නොවේ. ඉතිරි (සංවර, පර්යේෂණ, ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ) දේවල් වනාහි සිතේ උපදින මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින්, වාග් ප්‍රයෝගයක් කිරීමට නොහැකි තැනැත්තාට ද දෙවැන්නෙකු නොලැබෙන්නාට ද සිද්ධ වන්නේමය. එබැවින් ගිලන් වූ ආදී කාලයන්හිදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ පාඨය කියවීමට නොහැකි වුවද, අර්ථය මෙනෙහි කොට සිතින්ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය කළ යුතුය.

ဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန ဒါယံ, တံ အာဒိယန္တီတိ ဒါယာဒါ, အနနုညာတေသု သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပရိဘောဂါဘာဝတော အနုညာတေသုယေဝ စ ပရိဘောဂသဗ္ဘာဝဘာဝတော ဘိက္ခူဟိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗပစ္စယာ ဘဂဝတော သန္တကာ. ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဉ္စေတ္ထ သာဓကန္တိ ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘဝထ, မာ အာမိသဒါယာဒါ, အတ္ထိ မေ တုမှေသု အနုကမ္ပာ, ကိန္တိ မေ သာဝကာ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝေယျုံ, နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဉ္စ [Pg.147] (မ. နိ. ၁.၂၉) ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သာဓကံ. အဝီတရာဂါနံ တဏှာဝသီကတာယ ပစ္စယပရိဘောဂေ သာမိဘာဝေါ နတ္ထိ, တဒဘာဝေန ဝီတရာဂါနံ တတ္ထ သာမိဘာဝေါ ယထာရုစိ ပရိဘောဂသဗ္ဘာဝတော. တထာ ဟိ တေ ပဋိကူလမ္ပိ အပ္ပဋိကူလာကာရေန အပ္ပဋိကူလမ္ပိ ပဋိကူလာကာရေန တဒုဘယမ္ပိ ဝဇ္ဇေတွာ အဇ္ဈုပေက္ခဏာကာရေန ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဒါယကာနဉ္စ မနောရထံ ပရိပူရေန္တိ. တေနာဟ ‘‘တေ ဟိ တဏှာယ ဒါသဗျံ အတီတတ္တာ သာမိနော ဟုတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ. ယော ပနာယံ သီလဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ, သော ဣဏပရိဘောဂဿ ပစ္စနီကတ္တာ အာနဏျပရိဘောဂေါ နာမ ဟောတိ. ယထာ ပန ဣဏာယိကော အတ္တနော ရုစိယာ ဣစ္ဆိတံ ဒေသံ ဂန္တုံ န လဘတိ, ဧဝံ ဣဏပရိဘောဂယုတ္တော လောကတော နိဿရိတုံ န လဘတီတိ တပ္ပဋိပက္ခတ္တာ သီလဝတော ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ အာနဏျပရိဘောဂေါတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ နိပ္ပရိယာယတော စတုပရိဘောဂဝိနိမုတ္တော ဝိသုံယေဝါယံ ပရိဘောဂေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, သော ဣဓ ဝိသုံ န ဝုတ္တော, ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေယေဝ ဝါ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ. သီလဝါပိ ဟိ ဣမာယ သိက္ခာယ သမန္နာဂတတ္တာ သေက္ခောတွေဝ ဝုစ္စတိ.

දිය යුතු යන අර්ථයෙන් 'දාය' (උරුමය) නම් වේ. එය ලබාගන්නා බැවින් 'දායාද' (උරුමක්කාරයෝ) නම් වෙති. අනුදැන නොදැන වදාළ දේ සියලු ආකාරයෙන්ම පරිභෝග කළ නොහැකි බැවින් සහ අනුදැන වදාළ දේ පමණක් පරිභෝග කිරීමට අවසර ඇති බැවින්, භික්ෂූන් විසින් පරිභෝග කළ යුතු සිවුපසය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු දෙයකි. මේ සඳහා ධම්මදායාද සූත්‍රය සාධක වේ. එනම්: "මහණෙනි, මාගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න, ආමිස දායාදයන් නොවන්න. මා කෙරෙහි තොප කෙරෙහි අනුකම්පාවක් ඇත්තේය. මාගේ ශ්‍රාවකයෝ කෙසේ නම් ධර්ම දායාදයන් වෙත්ද, ආමිස දායාදයන් නොවෙත්ද?" යනුවෙන් පැවැති ධම්මදායාද සූත්‍රය (මජ්ඣිම නිකාය 1.29) මේ අර්ථයෙහි සාධක වේ. රාගය නොපහකළවුන්ට තෘෂ්ණාවට වසඟ වීම නිසා ප්‍රත්‍ය පරිභෝගයෙහි (සිවුපසය පරිභෝග කිරීමෙහි) ස්වාමිභාවයක් නැත. එම තෘෂ්ණාව නොමැති බැවින් වීතරාගීන්ට (රහතන් වහන්සේලාට) එහි තමන් කැමති පරිදි පරිභෝග කළ හැකි බැවින් ස්වාමිභාවය ඇත්තේය. එසේම ඔවුහු පිළිකුල් සහගත දෙයද පිළිකුල් නොවන ආකාරයෙන්ද, පිළිකුල් නොවන දෙයද පිළිකුල් සහගත ආකාරයෙන්ද, ඒ දෙකම හැරදමා උපේක්ෂා සහගතව ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කරති, දායකයන්ගේ මනෝරථයන්ද මුදුන්පත් කරති. එබැවින් "ඔවුහු තෘෂ්ණාවේ දාසභාවය ඉක්මවා ගිය බැවින් ස්වාමිවරුන් වී පරිභෝග කරති" යි වදාරන ලදී. සිල්වත් පෘථග්ජනයාගේ යම් මේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට කරන පරිභෝගයක් වේද, එය ණය පරිභෝගයට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් 'අනණ්‍ය පරිභෝගය' (ණය නැතිව පරිභෝග කිරීම) නම් වේ. ණයගැතියා තමාගේ කැමැත්ත පරිදි කැමති දේශයකට යාමට නොලබන්නාක් මෙන්, ණය පරිභෝගයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා සසරින් මිදීමට නොලබන්නේය. ඊට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් සිල්වතාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහිත පරිභෝගය අනණ්‍ය පරිභෝගය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ඍජු අර්ථයෙන් (නිප්පරියායතෝ) සිව්වැදෑරුම් පරිභෝගයෙන් බැහැර වූ මෙය වෙනමම පරිභෝගයක් ලෙස දත යුතුය. එය මෙහි වෙනම දක්වා නැත, නැතහොත් දායාද පරිභෝගයටම ඇතුළත් වේ. මක්නිසාද යත්, සිල්වතාද මෙම ශික්ෂාවෙන් යුක්ත බැවින් 'සේඛ' යනුවෙන්ම හඳුන්වනු ලැබේ.

သဗ္ဗေသန္တိ အရိယာနံ ပုထုဇ္ဇနာနဉ္စ. ကထံ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဣမေ ပရိဘောဂါ သမ္ဘဝန္တီတိ? ဥပစာရဝသေန. ယော ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿပိ သလ္လေခပဋိပတ္တိယံ ဌိတဿ ပစ္စယဂေဓံ ပဟာယ တတ္ထ အနုပလိတ္တေန စိတ္တေန ပရိဘောဂေါ, သော သာမိပရိဘောဂေါ ဝိယ ဟောတိ. သီလဝတော ပန ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေါ ဝိယ ဟောတိ ဒါယကာနံ မနောရထဿာဝိရာဓနတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေယေဝ ဝါ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိ. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနဿ ပရိဘောဂေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ [Pg.148] တဿ သေက္ခသင်္ဂဟတော. သေက္ခသုတ္တ ဉှေတဿ (အ. နိ. ၃.၈၆) အတ္ထဿ သာဓကံ.

'සියල්ලන්ගේම' යනු ආර්යයන්ගේ සහ පෘථග්ජනයන්ගේද යන්නයි. පෘථග්ජනයන්ට මේ පරිභෝගයන් කෙසේ නම් සිදුවේද? උපචාර (උපමා) වශයෙන් සිදුවේ. මක්නිසාද යත්, සල්ලේඛ ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටි පෘථග්ජනයාගේද ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති ගිජුකම හැරදමා, එහි නොඇලුණු සිතින් කරන යම් පරිභෝගයක් වේද, එය ස්වාමි පරිභෝගය බඳු වෙයි. සිල්වතාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහිත පරිභෝගය වනාහි දායකයන්ගේ මනෝරථයන් බිඳ නොදමන බැවින් දායාද පරිභෝගය බඳු වෙයි. එබැවින් "දායාද පරිභෝගයෙහිම ඇතුළත් වේ" යැයි කියන ලදී. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ පරිභෝගය ගැන කිවයුත්තක්ම නැත, ඔහු සේඛයන් යටතට ඇතුළත් වන බැවිනි. සේඛ සූත්‍රය (අංගුත්තර නිකාය 3.86) මේ අර්ථය සඳහා සාධක වේ.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၈၅) ပန ‘‘ဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန ဒါယံ, တံ အာဒိယန္တီတိ ဒါယာဒါ. သတ္တန္နံ သေက္ခာနန္တိ ဧတ္ထ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာပိ သင်္ဂဟိတာ တေသံ အာနဏျပရိဘောဂဿ ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေ သင်္ဂဟိတတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တန္တိ ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ, ဘိက္ခဝေ, ဘဝထ, မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တံ သုတ္တံ (မ. နိ. ၁.၂၉). တတ္ထ ‘‘မာ မေ အာမိသဒါယာဒါတိ ဧဝံ မေ-သဒ္ဒံ အာနေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ယထာဝုတ္တတ္ထသာဓကံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မေ မမ အာမိသဒါယာဒါ စတုပစ္စယဘုဉ္ဇကာတိ ဘဂဝတော သမ္ဗန္ဓဘူတဿ သမ္ဗန္ဓီဘူတာ ပစ္စယာ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ဒါယကေဟိ ဒိန္နာပိ ပစ္စယာ ဘဂဝတာ အနုညာတတ္တာ ဘဂဝတော ပစ္စယာယေဝ ဟောန္တီတိ ဧတဿ အတ္ထဿ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တံ သာဓကံ ဟောတီတိ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (1.585) මෙසේ දක්වා ඇත: "දිය යුතු යන අර්ථයෙන් 'දාය' නම් වේ, එය ලබාගන්නා බැවින් 'දායාද' නම් වෙති. සප්ත සේඛයන්ගේ යන මෙහිදී කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන්ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඔවුන්ගේ අනණ්‍ය පරිභෝගය දායාද පරිභෝගයට ඇතුළත් වන බැවිනි." ධම්මදායාද සූත්‍රය යනු "මහණෙනි, මාගේ ධර්ම දායාදයන් වන්න, ආමිස දායාදයන් නොවන්න" යනාදී වශයෙන් පැවැති සූත්‍රයයි (මජ්ඣිම නිකාය 1.29). එහි "මහණෙනි, මාගේ ආමිස දායාදයන් නොවන්න" යනුවෙන් 'මේ' (මාගේ) යන ශබ්දය ගළපාගෙන අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් ඉහත දැක්වූ අර්ථයසිද්ධ වන්නේයැයි කියන ලදී. එහි 'මේ' (මගේ) යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා සම්බන්ධ වූ සිව්පසය වළඳන්නන් අදහස් වන බැවින්, දායකයන් විසින් දෙන ලද වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද බැවින් ඒ ප්‍රත්‍යයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම ප්‍රත්‍යයන් වන බවට ධම්මදායාද සූත්‍රය සාධක වන බව මෙහි අර්ථයයි.

လဇ္ဇိနာ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂေါ နာမ လဇ္ဇိဿ သန္တကံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂေါ. အလဇ္ဇိနာ သဒ္ဓိန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဟိ အလဇ္ဇီ နာမ နတ္ထီတိ ဣမိနာ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌေသုယေဝ အာသင်္ကာ န ကာတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. အတ္တနော ဘာရဘူတာ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒယော. တေပိ နိဝါရေတဗ္ဗာတိ ယော ပဿတိ, တေန နိဝါရေတဗ္ဗာတိ ပါဌော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ယောပိ အတ္တနော ဘာရဘူတေန အလဇ္ဇိနာ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂံ ကရောတိ, သောပိ နိဝါရေတဗ္ဗော’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ, တထာပိ အတ္ထတော ဥဘယထာပိ ယုဇ္ဇတိ. အတ္တနော သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒယောပိ အလဇ္ဇိဘာဝတော နိဝါရေတဗ္ဗာ. အလဇ္ဇီဟိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒီဟိ ဧကသမ္ဘောဂံ ကရောန္တာ အညေပိ နိဝါရေတဗ္ဗာဝ. သစေ န [Pg.149] ဩရမတိ, အယမ္ပိ အလဇ္ဇီယေဝ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဧဝံ နိဝါရိတော သော ပုဂ္ဂလော အလဇ္ဇိနာ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂတော ဩရမတိ ဝိရမတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ ဩရမတိ, အယမ္ပိ အလဇ္ဇီယေဝ ဟောတိ, တေန သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂံ ကရောန္တော သောပိ အလဇ္ဇီယေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဧကော အလဇ္ဇီ အလဇ္ဇိသတမ္ပိ ကရောတီ’’တိ. အဓမ္မိယောတိ အနေသနာဒီဟိ ဥပ္ပန္နော. ဓမ္မိယောတိ ဘိက္ခာစရိယာဒီဟိ ဥပ္ပန္နော. သံဃဿေဝ ဒေတီတိ ဘတ္တံ အဂ္ဂဟေတွာ အတ္တနာ လဒ္ဓသလာကံယေဝ ဒေတိ.

ලජ්ජී (විනයගරුක/පව්වලට ලැජ්ජා ඇති) භික්ෂුවක සමඟ පරිභෝග කිරීම යනු ලජ්ජී භික්ෂුව සතු දෙයක් ගෙන පරිභෝග කිරීමයි. අලජ්ජී (ලැජ්ජා නැති) භික්ෂුවක සමඟ පරිභෝග කිරීම යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. ආරම්භයේ සිටම අලජ්ජී කෙනෙකු කියා කෙනෙක් නැති බැවින්, දුටු පමණින් හෝ නුදුටු පමණින් සැක නොකළ යුතු බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. තමාගේ වගකීමක් බඳු වූ සද්ධිවිහාරිකයන් (ගෝලයන්) ආදීන්ය. ඔවුන්ද (අලජ්ජී භාවයෙන්) වැළැක්විය යුතුය යනු යමෙක් දකීද, ඔහු විසින් වැළැක්විය යුතුය යන පාඨයයි. අටුවාවෙහි වනාහි "යමෙකු තමා සතු වගකීමක් බඳු වූ අලජ්ජී පුද්ගලයෙකු සමඟ පරිභෝග කරයිද, ඔහුවද වැළැක්විය යුතුය" යන පාඨය පෙනේ. එසේ වුවද අර්ථය අනුව ක්‍රම දෙකම ගැලපේ. තමාගේ සද්ධිවිහාරිකයන් ආදීන්වද අලජ්ජී භාවයෙන් වැළැක්විය යුතුය. අලජ්ජී වූ සද්ධිවිහාරිකයන් ආදීන් සමඟ එක්ව පරිභෝග කරන්නා වූ අනෙක් අයවද වැළැක්විය යුතුමය. ඉදින් නොවැළකේ නම්, මොහුද අලජ්ජී කෙනෙකුම වෙයි. මෙසේ වළක්වන ලද ඒ පුද්ගලයා අලජ්ජී පුද්ගලයා සමඟ පරිභෝග කිරීමෙන් වැළකේ නම්, එය කුසලයකි. ඉදින් නොවැළකේ නම්, මොහුද අලජ්ජී කෙනෙකුම වෙයි, ඔහු සමඟ පරිභෝග කරන්නාද අලජ්ජී කෙනෙකුම වේ යනු අර්ථයයි. එබැවින් "මෙසේ එක් අලජ්ජී පුද්ගලයෙක් අලජ්ජීන් සියයක් වුවද ඇති කරන්නේය" යැයි කියන ලදී. 'අධම්මිය' (අධාර්මික) යනු අනේසන (අදැහැමි සෙවීම්) ආදියෙන් උපන් දෙයයි. 'ධම්මිය' (ධාර්මික) යනු පිණ්ඩපාත චාරිකා ආදියෙන් උපන් දෙයයි. 'සංඝයාටම දෙයි' යනු තමා බත නොගෙන තමාට ලැබුණු සලාකයම දීමයි.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘လဇ္ဇိနာ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂေါတိ ဓမ္မာမိသဝသေန မိဿီဘာဝေါ. အလဇ္ဇိနာ သဒ္ဓိန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဟိ အလဇ္ဇီ နာမ နတ္ထီတိ ဣမိနာ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌေသု အာသင်္ကာ နာမ န ကာတဗ္ဗာ, ဒိဋ္ဌသုတာဒိကာရဏေ သတိ ဧဝ ကာတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. အတ္တနော ဘာရဘူတာ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒယော. သစေ န ဩရမတီတိ အဂတိဂမနဝသေန ဓမ္မာမိသပရိဘောဂတော န ဩရမတိ. အာပတ္တိ နာမ နတ္ထီတိ ဣဒံ အလဇ္ဇီနံ ဓမ္မေနုပ္ပန္နပစ္စယံ ဓမ္မကမ္မဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေသမ္ပိ ဟိ ကုလဒူသနာဒိသမုပ္ပန္နံ ပစ္စယံ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနံ ဝဂ္ဂကမ္မာဒီနိ ကရောန္တာနဉ္စ အာပတ္တိ ဧဝ. ‘ဓမ္မိယာဓမ္မိယပရိဘောဂေါ ပစ္စယဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဟေဋ္ဌာ လဇ္ဇိပရိဘောဂါလဇ္ဇိပရိဘောဂါ ပစ္စယဝသေန ဧကကမ္မာဒိဝသေန စ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝ ဒုဋ္ဌဒေါသသိက္ခာပဒဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၈၅-၃၈၆) စောဒကစုဒိတကဘာဝေ ဌိတာ ဒွေ အလဇ္ဇိနော ဓမ္မပရိဘောဂမ္ပိ သန္ဓာယ ‘ဧကသမ္ဘောဂပရိဘောဂါ ဟုတွာ ဇီဝထာ’တိ ဝုတ္တာ တေသံ အညမညံ ဓမ္မာမိသာပရိဘောဂေ ဝိရောဓာဘာဝါ. လဇ္ဇီနမေဝ ဟိ အလဇ္ဇိနာ သဟ တဒုဘယပရိဘောဂေါ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි 'ලජ්ජී පුද්ගලයා සමඟ පරිභෝගය' යනු ධර්ම හා ආමිස වශයෙන් එක්වීමයි. 'අලජ්ජී පුද්ගලයා සමඟ' යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ආරම්භයේ සිටම අලජ්ජී කෙනෙකු නමින් නැතැයි යන මෙයින්, දුටු දුටු පමණින් සැක නොකටයුතු බවත්, දැකීම ඇසීම ආදී කරුණු ඇති කල්හිම සැක කළ යුතු බවත් දක්වයි. තමාට බරක් වූ සද්ධිවිහාරිකාදීහු (යනු එහි අදහසයි). ඉදින් නොනවතින්නේ නම් යනු අගතියට යාමෙන් ධර්ම හා ආමිස පරිභෝගයෙන් නොනවතින්නේ නම් යන්නයි. 'ඇවැත් නැත' යන මෙය අලජ්ජීන්ට ධර්මානුකූලව උපන් ප්‍රත්‍යයන් හා ධර්ම කර්මයන් අරභයා පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, කුලදූෂණ ආදියෙන් උපන් ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කරන්නා වූ ද, වග්ග කර්ම (කොටස් වශයෙන් බෙදී කරන විනය කර්ම) කරන්නා වූ ද ඔවුන්ට ද ඇවැත් වේමය. 'ධාර්මික හා අධාර්මික පරිභෝගය ප්‍රත්‍යය වශයෙන්ම දත යුතුය' යි වදාරන ලද බැවින්, ඉහත දක්වන ලද ලජ්ජී පරිභෝගය හා අලජ්ජී පරිභෝගය ද ප්‍රත්‍යය වශයෙන් සහ එක් කර්මයක් කිරීම් ආදී වශයෙන්ම පවසන ලදැයි දත යුතුය. එහෙයින්ම දුට්ඨදෝස ශික්ෂාපද අටුවාවෙහි චෝදක සහ චුදිත භාවයෙහි සිටි අලජ්ජීහු දෙදෙනාගේ ධර්ම පරිභෝගය ද අරභයා, 'එක්ව වසන්නා වූ ද එක්ව පරිභෝග කරන්නා වූ ද අය වී ජීවත් වන්න' යැයි පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වූ ධර්ම හා ආමිස පරිභෝගයෙහි විරුද්ධත්වයක් නොමැති බැවිනි. ලජ්ජීන්ටම පමණක් අලජ්ජීන් සමඟ ඒ දෙවැදෑරුම් පරිභෝගය නොකැපයැයි පවසන ලදී.

သစေ [Pg.150] ပန လဇ္ဇီ အလဇ္ဇိံ ပဂ္ဂဏှာတိ…ပေ… အန္တရဓာပေတီတိ ဧတ္ထ ကေဝလံ ပဂ္ဂဏှိတုကာမတာယ ဧဝံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဓမ္မဿ ပန သာသနဿ သောတူနဉ္စ အနုဂ္ဂဟတ္ထာယ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမနယေန ‘‘သော အာပတ္တိယာ ကာရေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣမဿ အာပတ္တိယေဝါတိ ဝဒန္တိ. ဥဒ္ဒေသဂ္ဂဟဏာဒိနာ ဓမ္မဿ ပရိဘောဂေါ ဓမ္မပရိဘောဂေါ. ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဂဏှန္တဿ အာပတ္တိယာ အဘာဝေပိ ထေရော တဿ အလဇ္ဇိဘာဝံယေဝ သန္ဓာယ ‘‘ပါပေါ ကိရာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တဿ ပန သန္တိကေတိ မဟာရက္ခိတတ္ထေရဿ သန္တိကေ.

ඉදින් ලජ්ජී පුද්ගලයා අලජ්ජී පුද්ගලයාට සංග්‍රහ කරයි ද...පෙ... ශාසනය අතුරුදහන් කෙරෙයි ද, මෙහිදී හුදෙක් සංග්‍රහ කිරීමේ කැමැත්තෙන්ම පමණක් එසේ කිරීම නොකැප වන අතර, ධර්මයාගේ ද ශාසනයාගේ ද අසන්නන්ගේ ද අනුග්‍රහය පිණිස එසේ කිරීම කැප වන බව දත යුතුය. පෙර ක්‍රමයට අනුව 'ඔහු ඇවැතින් කටයුතු කළ යුතුය' යි වදාරන ලද බැවින්, මොහුට ද ඇවැත් වේ යැයි පවසති. උද්දේස ඉගෙනීම් ආදියෙන් ධර්මය පරිභෝග කිරීම 'ධර්ම පරිභෝගය' නම් වේ. ධර්මානුග්‍රහයෙන් පිළිගන්නා තැනැත්තාට ඇවැත් නොවන මුත්, තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ අලජ්ජී භාවයම අරභයා 'මොහු ඒකාන්තයෙන්ම පවිටෙකි' යනාදී වශයෙන් වදාළහ. 'ඔහුගේ සමීපයෙහි' යනු මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි යන්නයි.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၈၅) ပန ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝိတ္ထာရတော ဝိနိစ္ဆိတံ. ကထံ? ဓမ္မပရိဘောဂေါတိ ‘‘ဧကကမ္မံ ဧကုဒ္ဒေသော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တသံဝါသော စေဝ နိဿယဂ္ဂဟဏာဒိကော သဗ္ဗော နိရာမိသပရိဘောဂေါ စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘န သော အာပတ္တိယာ ကာရေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ လဇ္ဇိနော အလဇ္ဇိပဂ္ဂဟေ အာပတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတရောပီတိ လဇ္ဇီပိ. တဿာပိ အတ္တာနံ ပဂ္ဂဏှန္တဿ အလဇ္ဇိနော, ဣမိနာ စ လဇ္ဇိနော ဝဏ္ဏဘဏနာဒိလာဘံ ပဋိစ္စ အာမိသဂရုကတာယ ဝါ ဂေဟဿိတပေမေန ဝါ တံ အလဇ္ဇိံ ပဂ္ဂဏှန္တော လဇ္ဇီ သာသနံ အန္တရဓာပေတိ နာမာတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ ဂဟဋ္ဌာဒီသု ဥပတ္ထမ္ဘိတော အလဇ္ဇီ ဗလံ လဘိတွာ ပေသလေ အဘိဘဝိတွာ န စိရဿေဝ သာသနံ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ ကရောတီတိ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි මේ ස්ථානයෙහි සවිස්තරාත්මකව විනිශ්චය කර ඇත. ඒ කෙසේද? 'ධර්ම පරිභෝගය' යනු 'එක් කර්මයක්, එක් උදේසක්' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද සංවාසය ද, නිශ්‍රය ගැනීම් ආදී වූ සියලු නිරාමිස පරිභෝගය ද දත යුතුය. 'ඔහු ඇවැතට පත් නොකළ යුතුය' යි වදාළ බැවින්, ලජ්ජී භික්ෂුව අලජ්ජී භික්ෂුවකට සංග්‍රහ කිරීමෙහි දී ඇවැත් වන බව දත යුතුය. 'අනෙකා ද' යනු ලජ්ජී භික්ෂුව ද වේ. තමාට උපකාර කරන අලජ්ජී භික්ෂුවගේ ගුණ කීම ආදී ලාභයන් නිසා හෝ ආමිසයට ඇති ගරුත්වය නිසා හෝ ගෘහස්ත ප්‍රේමය නිසා හෝ ඒ අලජ්ජී භික්ෂුවට සංග්‍රහ කරන්නා වූ ලජ්ජී භික්ෂුව, ශාසනය අතුරුදහන් කරන්නේ නම් වන බව මෙයින් දක්වයි. මෙසේ ගෘහස්ථයන් ආදීන්ගේ උපකාර ලත් අලජ්ජී භික්ෂුව බලවත් වී, සිල්වත් භික්ෂූන් යටපත් කොට, නොබෝ කලකින්ම ශාසනය අධර්මයක් හා අවිනයක් බවට පත් කරන්නේය.

ဓမ္မပရိဘောဂေါပိ တတ္ထ ဝဋ္ဋတီတိ ဣမိနာ အာမိသပရိဘောဂတော ဓမ္မပရိဘောဂေါဝ ဂရုကော, တသ္မာ အတိဝိယ အလဇ္ဇီဝိဝေကေန ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဥဂ္ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အလဇ္ဇုဿန္နတာယသာသနေ ဩသက္ကန္တေ, လဇ္ဇီသု စ အပ္ပဟောန္တေသု အလဇ္ဇိံ ပကတတ္တံ ဂဏပူရကံ ဂဟေတွာ ဥပသမ္ပဒါဒိကရဏေန စေဝ ကေစိ အလဇ္ဇိနော ဓမ္မာမိသပရိဘောဂေန [Pg.151] သင်္ဂဟေတွာ သေသာလဇ္ဇိဂဏဿ နိဂ္ဂဟေန စ သာသနံ ပဂ္ဂဏှိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ.

එතැන ධර්ම පරිභෝගය ද කැප වේය යන මෙයින්, ආමිස පරිභෝගයට වඩා ධර්ම පරිභෝගයම බරපතළ වන බැවින්, අලජ්ජීන් කෙරෙන් අතිශයින්ම වෙන්ව කටයුතු කළ යුතු බව දක්වයි. 'ධර්මානුග්‍රහයෙන් ඉගෙනීම කැප වේ' යැයි වදාළ බැවින්, අලජ්ජීන් බහුල වීම හේතුවෙන් ශාසනය පිරිහී යන කල්හි, ලජ්ජී භික්ෂූන් ප්‍රමාණවත් නොවන විට, අලජ්ජී භික්ෂුවක් ප්‍රකෘතිමත් කොට (පිරිස සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා) පිරිස සම්පූර්ණ කරන්නෙකු ලෙස ගෙන උපසම්පදා කර්ම කිරීමෙන් ද, ඇතැම් අලජ්ජී භික්ෂූන් ධර්ම හා ආමිස පරිභෝගයෙන් සංග්‍රහ කොට සෙසු අලජ්ජී පිරිස නිග්‍රහ කිරීමෙන් ද ශාසනය ආරක්ෂා කිරීම ද කැප වන්නේමය.

ကေစိ ပန ‘‘ကောဋိယံ ဌိတော ဂန္ထောတိ ဝုတ္တတ္တာ ဂန္ထပရိယာပုဏနမေဝ ဓမ္မပရိဘောဂေါ, န ဧကကမ္မာဒိ, တသ္မာ အလဇ္ဇီဟိ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထာဒိကံ ကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, အာပတ္တိ နတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ, ဧကကမ္မာဒီသု ဗဟူသု ဓမ္မပရိဘောဂေသု အလဇ္ဇိနာပိ သဒ္ဓိံ ကတ္တဗ္ဗာဝတ္ထာယတ္တံ ဓမ္မပရိဘောဂံ ဒဿေတုံ ဣဓ နိဒဿနဝသေန ဂန္ထဿေဝ သမုဒ္ဓဋတ္တာ. န ဟိ ဧကကမ္မာဒိကော ဝိဓိ ဓမ္မပရိဘောဂေါ န ဟောတီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ အနာမိသတ္တာ ဓမ္မာမိသေသု အပရိယာပန္နဿ စ ကဿစိ အဘာဝါ. တေနေဝ အဋ္ဌသာလိနိယံ ဓမ္မပဋိသန္ထာရကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၅၁) ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတဗ္ဗံ, ဓမ္မော ဝါစေတဗ္ဗော…ပေ… အဗ္ဘာနဝုဋ္ဌာနမာနတ္တပရိဝါသာ ဒါတဗ္ဗာ, ပဗ္ဗဇ္ဇာရဟော ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော, ဥပသမ္ပဒါရဟော ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော…ပေ… အယံ ဓမ္မပဋိသန္ထာရော နာမာ’’တိ ဧဝံ သံဃကမ္မာဒိပိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေ ဒဿိတံ. တေသု ပန ဓမ္မကောဋ္ဌာသေသု ယံ ဂဏပူရကာဒိဝသေန အလဇ္ဇိနော အပေက္ခိတွာ ဥပေါသထာဒိ ဝါ တေသံ သန္တိကာ ဓမ္မုဂ္ဂဟဏနိဿယဂ္ဂဟဏာဒိ ဝါ ကရီယတိ, တံ ဓမ္မော စေဝ ပရိဘောဂေါ စာတိ ဓမ္မပရိဘောဂေါတိ ဝုစ္စတိ, ဧတံ တထာရူပပစ္စယံ ဝိနာ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ကရောန္တဿ အလဇ္ဇိပရိဘောဂေါ စ ဟောတိ ဒုက္ကဋဉ္စ. ယံ ပန အလဇ္ဇိသတံ အနပေက္ခိတွာ တဇ္ဇနီယာဒိနိဂ္ဂဟကမ္မံ ဝါ ပရိဝါသာဒိဥပကာရကမ္မံ ဝါ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒါနာဒိ ဝါ ကရီယတိ, တံ ဓမ္မော ဧဝ, နော ပရိဘောဂေါ, ဧတံ အနုရူပါနံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, အာမိသဒါနေ ဝိယ အာပတ္တိ နတ္ထိ. နိဿယဒါနမ္ပိ တေရသသမ္မုတိဒါနာဒိ စ ဝတ္တပဋိပတ္တိသာဒိယနာဒိပရိဘောဂဿပိ ဟေတုတ္တာ န ဝဋ္ဋတိ.

ඇතැම්හු වනාහි, 'කෝටියෙහි පිහිටි ග්‍රන්ථය' යැයි වදාරන ලද බැවින් ධර්ම ග්‍රන්ථ ප්‍රගුණ කිරීමම ධර්ම පරිභෝගය වන අතර, එක් කර්මයක් කිරීම් ආදිය ධර්ම පරිභෝගය නොවේ, එබැවින් අලජ්ජීන් සමඟ පොහොය ආදී කර්මයන් කිරීම කැපය, එහි ඇවැත් නැතැයි පවසති. එය සුදුසු නොවේ. එක් කර්මයක් කිරීම ආදී බොහෝ ධර්ම පරිභෝගයන්හි දී අලජ්ජී පුද්ගලයා සමඟ ද කටයුතු කළ යුතු අවස්ථාවට අයත් ධර්ම පරිභෝගය දැක්වීම සඳහා මෙහි උදාහරණයක් වශයෙන් ග්‍රන්ථයම පමණක් දක්වා ඇති බැවිනි. මක්නිසාද යත්, එක් කර්මයක් කිරීම් ආදී විධි ධර්ම පරිභෝගය නොවේ යැයි පැවසිය නොහැක; එය නිරාමිස වන බැවින් ද, ධර්ම හා ආමිස යන දෙකටම අයත් නොවන කිසිවක් නොමැති බැවින් ද වේ. එහෙයින්ම අත්ථසාලිනී අටුවාවෙහි ධර්ම පටිසන්ථාර කථාවෙහි 'කමටහන් පැවසිය යුතුය, ධර්මය කියවා දිය යුතුය...පෙ... අබ්භානය, වුට්ඨානය, මානත, පරිවාස දිය යුතුය, පැවිදි වීමට සුදුස්සා පැවිදි කළ යුතුය, උපසම්පදාවට සුදුස්සා උපසම්පදා කළ යුතුය...පෙ... මෙය ධර්ම පිළිසඳර නම් වේ' යැයි මෙසේ සංඝකර්ම ආදිය ද ධර්ම කොටසෙහි දක්වන ලදී. ඒ ධර්ම කොටස් අතරින්, යම් කිසිවෙක් ගණ පූරණය ආදී වශයෙන් අලජ්ජීන් අපේක්ෂා කොට පොහොය කිරීම් ආදිය හෝ ඔවුන් සමීපයෙන් ධර්මය ඉගෙනීම, නිශ්‍රය ගැනීම් ආදිය කෙරේ ද, එය ධර්මය ද පරිභෝගය ද වන බැවින් 'ධර්ම පරිභෝගය' යැයි කියනු ලැබේ. එය තත්කාලීන සුදුසු හේතුවක් නොමැතිව කිරීම නොකැපය, එසේ කරන්නාට අලජ්ජී පරිභෝගය ද දුක්කටාපත්තිය ද වේ. යම් කිසිවෙක් අලජ්ජීන් සිය ගණනක් ගැන නොසලකා තජ්ජනීය ආදී නිග්‍රහ කර්ම හෝ පරිවාස ආදී උපකාරී කර්ම හෝ ධර්මය ඉගෙනීම, විමසීම, දීම ආදිය කෙරේ ද, එය හුදෙක් ධර්මයම මිස පරිභෝගය නොවේ. මෙය සුදුසු පුද්ගලයන් උදෙසා කිරීම කැපය, ආමිස දානයෙහි දී මෙන් මෙහි ඇවැත් නැත. නිශ්‍රය දීම ද, තේරස සම්මුති දීම ආදිය ද, වත් පිළිවෙත් පිළිගැනීම් ආදී පරිභෝගයට හේතු වන බැවින් නොකැප වේ.

ယော ပန မဟာအလဇ္ဇီ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သတ္ထုသာသနံ ကရောတိ, တဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒီနံ ဥပသမ္ပဒါဒိ ဥပကာရကမ္မမ္ပိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒါနာဒိ [Pg.152] စ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အာပတ္တိ ဧဝ ဟောတိ, နိဂ္ဂဟကမ္မမေဝ ကာတဗ္ဗံ. တေနေဝ အလဇ္ဇိပဂ္ဂဟောပိ ပဋိက္ခိတ္တော. ဓမ္မာမိသပရိဘောဂဝိဝဇ္ဇနေနပိ ဟိ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟောဝ အဓိပ္ပေတော, သော စ ပေသလာနံ ဖာသုဝိဟာရသဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိဝိနယာနုဂ္ဂဟာဒိအတ္ထာယ ဧတဒတ္ထတ္တာ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ, တသ္မာ ယံ ယံ ဒုမ္မင်္ကူနံ ဥပတ္ထမ္ဘာယ, ပေသလာနံ အဖာသုဝိဟာရာယ, သဒ္ဓမ္မပရိဟာနာဒိအတ္ထာယ ဟောတိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ပရိဘောဂေါ ဝါ ဟောတု အပရိဘောဂေါ ဝါ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဧဝံ ကရောန္တာ သာသနံ အန္တရဓာပေန္တိ, အာပတ္တိဉ္စ အာပဇ္ဇန္တိ, ဓမ္မာမိသပရိဘောဂေသု စေတ္ထ အလဇ္ဇီဟိ ဧကကမ္မာဒိဓမ္မပရိဘောဂေါ ဧဝ ပေသလာနံ အဖာသုဝိဟာရာယ သဒ္ဓမ္မပရိဟာနာဒိအတ္ထာယ ဟောတိ, န တထာ အာမိသပရိဘောဂေါ. န ဟိ အလဇ္ဇီနံ ပစ္စယပရိဘောဂမတ္တေန ပေသလာနံ အဖာသုဝိဟာရာဒိ ဟောတိ, ယထာဝုတ္တဓမ္မပရိဘောဂေန ပန ဟောတိ. တပ္ပရိဝဇ္ဇနေန စ ဖာသုဝိဟာရာဒယော. တထာ ဟိ ကတသိက္ခာပဒဝီတိက္ကမာ အလဇ္ဇိပုဂ္ဂလာ ဥပေါသထာဒီသု ပဝိဋ္ဌာ ‘‘တုမှေ ကာယဒွါရေ စေဝ ဝစီဒွါရေ စ ဝီတိက္ကမံ ကရောထာ’’တိအာဒိနာ ဘိက္ခူဟိ ဝတ္တဗ္ဗာ ဟောန္တိ. ယထာ ဝိနယဉ္စ အတိဋ္ဌန္တာ သံဃတော ဗဟိကရဏာဒိဝသေန သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ, တထာ အကတွာ တေဟိ သဟ သံဝသန္တာပိ အလဇ္ဇိနောဝ ဟောန္တိ ‘‘ဧကောပိ အလဇ္ဇီ အလဇ္ဇိသတမ္ပိ ကရောတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၈၅). ယဒိ ဟိ တေ ဧဝံ အနိဂ္ဂဟိတာ သိယုံ, သံဃေ ကလဟာဒိံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥပေါသထာဒိသာမဂ္ဂိကမ္မပဋိဗာဟနာဒိနာ ပေသလာနံ အဖာသုံ ကတွာ ကမေန တေ ဒေဝဒတ္တဝဇ္ဇိပုတ္တကာဒယော ဝိယ ပရိသံ ဝဍ္ဎေတွာ အတ္တနော ဝိပ္ပဋိပတ္တိံ ဓမ္မတော ဝိနယတော ဒီပေန္တာ သံဃဘေဒါဒိမ္ပိ ကတွာ န စိရဿေဝ သာသနံ အန္တရဓာပေယျုံ. တေသု ပန သံဃတော ဗဟိကရဏာဒိဝသေန နိဂ္ဂဟိတေသု သဗ္ဗောပိ အယံ ဥပဒ္ဒဝေါ [Pg.153] န ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဒုဿီလပုဂ္ဂလေ နိဿာယ ဥပေါသထော န တိဋ္ဌတိ, ပဝါရဏာ န တိဋ္ဌတိ, သံဃကမ္မာနိ န ပဝတ္တန္တိ, သာမဂ္ဂီ န ဟောတိ…ပေ… ဒုဿီလေသု ပန နိဂ္ဂဟိတေသု သဗ္ဗောပိ အယံ ဥပဒ္ဒဝေါ န ဟောတိ, တတော ပေသလာ ဘိက္ခူ ဖာသု ဝိဟရန္တီ’’တိ, တသ္မာ ဧကကမ္မာဒိဓမ္မပရိဘောဂေါဝ အာမိသပရိဘောဂတောပိ အတိဝိယ အလဇ္ဇီဝိဝေကေန ကာတဗ္ဗော, အာပတ္တိကရော စ သဒ္ဓမ္မပရိဟာနိဟေတုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

යම් හෙයකින් ධර්මයට හා විනයට පටහැනිව ශාස්තෘ ශාසනය ක්‍රියාත්මක කරන මහා අලජ්ජි (ලැජ්ජා නැති) පුද්ගලයෙක් වේද, ඔහුගේ සද්ධිවිහාරිකයන් ආදීන්ට උපසම්පදාව ආදී උපකාරක කර්මයන් කිරීමත්, උගත්කම, විමසීම් හා දන්දීම් ආදිය සිදු කිරීමත් නොකළ යුතුය. එසේ කිරීමෙන් ඇවැත් සිදු වේ. ඔහුට නිග්ගහ කර්මයක්ම (දඬුවම් කර්මයක්) කළ යුතුය. එම නිසාම අලජ්ජීන්ට උපකාර කිරීම ද (අලජ්ජිපග්ගහ) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. ධර්මය හා ආමිස පරිභෝජනයෙන් වැළකී සිටීමෙන් ද දුශ්ශීල (දුම්මංකු) පුද්ගලයන්ට නිග්‍රහ කිරීමම අපේක්ෂා කෙරේ. එය සිල්වත් (පේසල) භික්ෂූන්ගේ පහසු විහරණය පිණිසත්, සද්ධර්මයේ පැවැත්ම පිණිසත්, විනයානුග්‍රහය පිණිසත් වන අතර, ශික්ෂාපද පැනවීමේ අරමුණ ද මෙයම වේ. එබැවින්, යම් යම් දෙයක් දුශ්ශීලයන්ගේ අනුබලයට, සිල්වතුන්ගේ අපහසු විහරණයට, සහ සද්ධර්මයේ පිරිහීමට හේතු වේද, එය පරිභෝජනයක් හෝ අපරිභෝජනයක් හෝ වේවා, ඒ කිසිවක් කිරීම සුදුසු නොවේ. එසේ කරන්නෝ ශාසනය අතුරුදන් කරති, ඇවැත්වලට ද පැමිණෙති. මෙහිදී ධර්ම හා ආමිස පරිභෝජනයන් අතරින්, අලජ්ජීන් සමඟ එකට කර්ම කිරීම් ආදී වූ ධර්ම පරිභෝජනයම සිල්වතුන්ගේ අපහසු විහරණයට සහ සද්ධර්මයේ පිරිහීමට හේතු වේ; ආමිස පරිභෝජනය එසේ නොවේ. මන්ද, අලජ්ජීන්ගේ ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය පමණකින් සිල්වතුන්ට අපහසු විහරණයක් ආදිය සිදු නොවේ. නමුත් ඉහත සඳහන් කළ ධර්ම පරිභෝජනයෙන් එය සිදු වේ. එය මඟහැරීමෙන් පහසු විහරණය ආදිය සැලසේ. එසේමය, ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කළ අලජ්ජි පුද්ගලයන් උපෝසථ ආදියට පැමිණි කල්හි, 'ඔබලා කය ද්වාරයෙන් සහ වචන ද්වාරයෙන් වැරදි කරන්නහුය' යනාදී වශයෙන් භික්ෂූන් විසින් කිව යුතුය. විනයෙහි නොපිහිටන අය සංඝයාගෙන් බැහැර කිරීම ආදී වශයෙන් මැනවින් නිග්‍රහ කළ යුතුය. එසේ නොකොට ඔවුන් සමඟ එක්ව වෙසෙන්නෝ ද අලජ්ජීහුම වෙති. 'එක් අලජ්ජි පුද්ගලයෙක් වුවද අලජ්ජීන් සියයක් උපදවයි' යනාදී වචන නිසාය (පාරාජිකා අටුවා 2.585). ඉදින් ඔවුන් මෙසේ නිග්‍රහ නොකරන ලද්දේ නම්, සංඝයා අතර කලහ ආදිය වර්ධනය කරමින්, උපෝසථ ආදී සාමග්‍රී කර්මයන් වැළැක්වීමෙන් සිල්වතුන්ට අපහසුවක් ඇති කරති. crumbs ක්‍රමයෙන් ඔවුහු දේවදත්ත, වජ්ජිපුත්තක ආදීන් මෙන් පිරිස වර්ධනය කරගෙන තමන්ගේ වැරදි පිළිවෙත ධර්මය හා විනය ලෙස පෙන්වමින්, සංඝභේදය පවා සිදුකොට නොබෝ කලකින්ම ශාසනය අතුරුදන් කරනු ඇත. නමුත් ඔවුන් සංඝයාගෙන් බැහැර කිරීම ආදී වශයෙන් නිග්‍රහ කළ විට මේ කිසිදු උපද්‍රවයක් සිදු නොවේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී: 'දුශ්ශීල පුද්ගලයන් නිසා උපෝසථය නොපවතී, පවාරණය නොපවතී, සංඝකර්මයන් සිදු නොවේ, සමගිය ඇති නොවේ...පෙ... දුශ්ශීලයන් නිග්‍රහ කළ කල්හි මේ සියලු උපද්‍රවයන් සිදු නොවේ. එයින් පසු සිල්වත් භික්ෂූහු පහසුවෙන් වෙසෙති.' එබැවින්, එකට කර්ම කිරීම් ආදී ධර්ම පරිභෝජනයම ආමිස පරිභෝජනයට වඩා අතිශයින්ම අලජ්ජීන්ගෙන් වෙන්ව සිදු කළ යුතුය. එය ඇවැත් සිදුකරන බවත්, සද්ධර්මයේ පිරිහීමට හේතු වන බවත් දත යුතුය.

အပိစ ‘‘ဥပေါသထော န တိဋ္ဌတိ, ပဝါရဏာ န တိဋ္ဌတိ, သံဃကမ္မာနိ န ပဝတ္တန္တီ’’တိ ဧဝံ အလဇ္ဇီဟိ သဒ္ဓိံ သံဃကမ္မာကရဏဿ အဋ္ဌကထာယံ ပကာသိတတ္တာပိ စေတံ သိဇ္ဈတိ. တထာ ပရိဝတ္တလိင်္ဂဿ ဘိက္ခုနော ဘိက္ခုနုပဿယံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဋိပတ္တိကထာယံ ‘‘အာရာဓိကာ စ ဟောန္တိ သင်္ဂါဟိကာ လဇ္ဇိနိယော, တာ ကောပေတွာ အညတ္ထ န ဂန္တဗ္ဗံ. ဂစ္ဆတိ စေ, ဂါမန္တရနဒီပါရရတ္တိဝိပ္ပဝါသဂဏမှာ ဩဟီယနာပတ္တီဟိ န မုစ္စတိ…ပေ… အလဇ္ဇိနိယော ဟောန္တိ, သင်္ဂဟံ ပန ကရောန္တိ, တာပိ ပရိစ္စဇိတွာ အညတ္ထ ဂန္တုံ လဘတီ’’တိ ဧဝံ အလဇ္ဇိနီသု ဒုတိယိကာဂဟဏာဒီသု သံဝါသာပတ္တိပရိဟာရာယ နဒီပါရာဂမနာဒိဂရုကာပတ္တိဋ္ဌာနာနံ အနုညာတတ္တာ တတောပိ အလဇ္ဇိသံဝါသာပတ္တိ ဧဝ သဒ္ဓမ္မပရိဟာနိယာ ဟေတုဘူတော ဂရုကတရာတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ လဟုကာပတ္တိဋ္ဌာနံ ဝါ အနာပတ္တိဋ္ဌာနံ ဝါ ပရိဟရိတုံ ဂရုကာပတ္တိဋ္ဌာနဝီတိက္ကမံ အာစရိယာ အနုဇာနန္တိ. တထာ အသံဝါသပဒဿ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဗ္ဗေဟိပိ လဇ္ဇိပုဂ္ဂလေဟိ သမံ သိက္ခိတဗ္ဗဘာဝတော သမသိက္ခာတာ နာမ. ဧတ္ထ ယသ္မာ သဗ္ဗေပိ လဇ္ဇိနော ဧတေသု ကမ္မာဒီသု သဟ ဝသန္တိ, န ဧကောပိ တတော ဗဟိဒ္ဓါ သန္ဒိဿတိ, တသ္မာ တာနိ သဗ္ဗာနိပိ ဂဟေတွာ ဧသော သံဝါသော နာမာ’’တိ ဧဝံ လဇ္ဇီဟေဝ ဧကကမ္မာဒိသံဝါသော ဝဋ္ဋတီတိ ပကာသိတော.

තවද, 'උපෝසථය නොපවතී, පවාරණය නොපවතී, සංඝකර්මයන් සිදු නොවේ' යනාදී වශයෙන් අලජ්ජීන් සමඟ සංඝකර්ම නොකළ යුතු බව අටුවාවෙහි ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින් ද මෙය තහවුරු වේ. එමෙන්ම, ලිංගය වෙනස් වූ (ස්ත්‍රී බවට පත් වූ) භික්ෂුවක් භික්ෂුණී ආරාමයට යන පිළිවෙත පිළිබඳ කතාවෙහි 'සිල්වත් වූ ද සංග්‍රහශීලී වූ ද ලැජ්ජා ඇති භික්ෂුණීහු වෙත් ද, ඔවුන් කෝප කරවා වෙනත් තැනකට නොයා යුතුය. ඉදින් යන්නේ නම්, ගම් අතරෙහි හා ගඟෙන් එතෙරෙහි රාත්‍රිය ගත කිරීම (රත්තිවිප්පවාස) සහ ගණයාගෙන් වෙන්වීමේ ඇවැත්වලින් මිදිය නොහැක...පෙ... ඉදින් ඔවුහු අලජ්ජි භික්ෂුණීහු වෙත් ද, එහෙත් සංග්‍රහ කරත් ද, ඔවුන් අතහැර වෙනත් තැනකට යාමට අවසර ඇත' යනාදී වශයෙන් අලජ්ජි භික්ෂුණීන් සමඟ සහවාසය කිරීමේ ඇවතින් මිදීම පිණිස, ගඟෙන් එතෙර වීම ආදී ගරුක ඇවැත් සිදුවන අවස්ථා අනුදැන වදාරා තිබේ. එයින් ද අලජ්ජීන් සමඟ සහවාසය කිරීමෙන් වන ඇවතම සද්ධර්මයේ පිරිහීමට හේතු වන වඩාත් බරපතළ ඇවතක් බව වටහාගත හැකිය. මන්ද, සුළු ඇවතක් හෝ ඇවැත් නොවන අවස්ථාවක් හෝ වළක්වා ගැනීම පිණිස මහා ඇවැත් සිදුවන අවස්ථා උල්ලංඝනය කිරීමට ආචාර්යවරු අනුදැන නොදෙති. එමෙන්ම අසංවාස පදය පිළිබඳ අටුවාවෙහි 'සියලුම ලැජ්ජා ඇති (සිල්වත්) පුද්ගලයන් සමඟ එකට හික්මිය යුතු බැවින් මෙය සමසික්ඛාතා නම් වේ. මෙහිදී සියලුම සිල්වත්හු මේ කර්ම ආදියේදී එක්ව වෙසෙති, එයින් බැහැරව කිසිවෙක් නොපෙනේ, එබැවින් ඒ සියල්ල ගෙන මෙය සංවාසය යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් ලැජ්ජා ඇත්තන් (සිල්වතුන්) සමඟම එකට කර්ම කිරීම් ආදී සහවාසය සුදුසු බව ප්‍රකාශ කර ඇත.

ယဒိ [Pg.154] ဧဝံ ကသ္မာ အသံဝါသိကေသု အလဇ္ဇီ န ဂဟိတောတိ? နာယံ ဝိရောဓော, ယေ ဂဏပူရကေ ကတွာ ကတံ ကမ္မံ ကုပ္ပတိ, တေသံ ပါရာဇိကာဒိအပကတတ္တာနညေဝ အသံဝါသိကတ္တေန ဂဟိတတ္တာ. အလဇ္ဇိနော ပန ပကတတ္တဘူတာပိ သန္တိ, တေ စေ ဂဏပူရကာ ဟုတွာ ကမ္မံ သာဓေန္တိ, ကေဝလံ ကတွာ အဂတိဂမနေန ကရောန္တာနံ အာပတ္တိကရာ ဟောန္တိ သဘာဂါပတ္တိအာပန္နာ ဝိယ အညမညံ. ယသ္မာ အလဇ္ဇိတဉ္စ လဇ္ဇိတဉ္စ ပုထုဇ္ဇနာနံ စိတ္တက္ခဏပဋိဗဒ္ဓံ, န သဗ္ဗကာလိကံ. သဉ္စိစ္စ ဟိ ဝီတိက္ကမစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ အလဇ္ဇိနော ‘‘န ပုန ဤဒိသံ ကရိဿာမီ’’တိ စိတ္တေန လဇ္ဇိနော ဟောန္တိ.

ඉදින් එසේ නම්, අසංවාසිකයන් (සංවාසයට සුදුසු නොවන අය) අතරට අලජ්ජීන් ඇතුළත් නොකළේ මන්ද? මෙහි විරුද්ධත්වයක් නැත. මන්ද, යම් පිරිසක් ගණපූරකයන් (පිරිස සම්පූර්ණ කරන්නන්) කොට සිදුකළ කර්මය පලුදු වේ ද, පාරාජිකා ආදී අපකතත්ත (පිරිහුණු තත්ත්වයට පත් වූ) පුද්ගලයන්ම අසංවාසිකයන් ලෙස ගෙන ඇති බැවිනි. නමුත් ප්‍රකෘතිමත් (විනයානුකූල භික්ෂූන්) ලෙස පෙනී සිටින අලජ්ජීහු ද වෙති. ඔවුහු ඉදින් ගණපූරකයන් වී කර්මය සිදු කරත් නම්, එම කර්මය සිදුවේ. එහෙත් අගතියට ගොස් එය කරන්නන් හට, සභාග ඇවැත්වලට පැමිණි අය එකිනෙකාට ඇවැත් සිදු කරගන්නාක් මෙන්, එය ඇවැත් සිදුකිරීමක් පමණක් වේ. මන්ද, පෘථග්ජනයන්ගේ අලජ්ජි (ලැජ්ජා නැති) බව සහ ලජ්ජි (ලැජ්ජා ඇති) බව සිතේ උපදින ක්ෂණයක් පාසා වෙනස් වන බැවිනි, එය හැමකල්හිම පවතින්නක් නොවේ. දැන දැනම වැරදි කිරීමේ සිතක් උපන් විට අලජ්ජී වන ඔවුහු, 'නැවත මෙවැන්නක් නොකරමි' යන සිත ඇති වූ විට ලැජ්ජා ඇත්තන් (සිල්වතුන්) වෙති.

တေသု စ ယေ ပေသလေဟိ ဩဝဒိယမာနာပိ န ဩရမန္တိ, ပုနပ္ပုနံ ကရောန္တိ, တေ ဧဝ အသံဝသိတဗ္ဗာ, န ဣတရေ လဇ္ဇိဓမ္မေ ဩက္ကန္တတ္တာ, တသ္မာပိ အလဇ္ဇိနော အသံဝါသိကေသု အဂဏေတွာ တပ္ပရိဝဇ္ဇနတ္ထံ သောဓေတွာဝ ဥပေါသထာဒိကရဏံ အနညာတံ. တထာ ဟိ ‘‘ပါရိသုဒ္ဓိံ အာယသ္မန္တော အာရောစေထ, ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိဿာမီ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၃၄) အပရိသုဒ္ဓါယ ပရိသာယ ဥပေါသထကရဏဿ အယုတ္တတာ ပကာသိတာ, ‘‘ယဿ သိယာ အာပတ္တိ, သော အာဝိကရေယျ…ပေ… ဖာသု ဟောတီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၃၄) ဧဝံ အလဇ္ဇိမ္ပိ လဇ္ဇိဓမ္မေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဥပေါသထကရဏပ္ပကာရော စ ဝုတ္တော, ‘‘ကစ္စိတ္ထ ပရိသုဒ္ဓါ…ပေ… ပရိသုဒ္ဓေတ္ထာယသ္မန္တော’’တိ (ပါရာ. ၂၃၃) စ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထေ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေါ အဟံ, ဘန္တေ, ပရိသုဒ္ဓေါတိ မံ ဓာရေထာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၆၈) စ ဧဝံ ဥပေါသထံ ကရောန္တာနံ ပရိသုဒ္ဓတာ စ ပကာသိတာ, ဝစနမတ္တေန အနောရမန္တာနဉ္စ ဥပေါသထပဝါရဏဋ္ဌပနဝိဓိ စ ဝုတ္တော, သဗ္ဗထာ လဇ္ဇိဓမ္မံ အနောက္ကမန္တေဟိ သံဝါသဿ အယုတ္တတာယ နိဿယဒါနဂ္ဂဟဏပဋိက္ခေပေါ, တဇ္ဇနီယာဒိနိဂ္ဂဟကမ္မကရဏဥက္ခေပနီယကမ္မကရဏေန သာနုဝတ္တကပရိသဿ အလဇ္ဇိဿ အသံဝါသိကတ္တပါပနဝိဓိ [Pg.155] စ ဝုတ္တော, တသ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ သုတ္တန္တနယေဟိ, အဋ္ဌကထာဝစနေဟိ စ ပကတတ္တေဟိပိ အပကတတ္တေဟိပိ သဗ္ဗေဟိ အလဇ္ဇီဟိ ဧကကမ္မာဒိသံဝါသော န ဝဋ္ဋတိ, ကရောန္တာနံ အာပတ္တိ ဧဝ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟတ္ထာယေဝ သဗ္ဗသိက္ခာပဒါနံ ပညတ္တတ္တာတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. တေနေဝ ဒုတိယသင်္ဂီတိယံ ပကတတ္တာပိ အလဇ္ဇိနော ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ယသတ္ထေရာဒီဟိ မဟန္တေန ဝါယာမေန သံဃတော ဝိယောဇိတာ. န ဟိ တေသု ပါရာဇိကာဒိအသံဝါသိကာပတ္တိ အတ္ထိ, တေဟိ ဒီပိတာနံ ဒသန္နံ ဝတ္ထူနံ လဟုကာပတ္တိဝိသယတ္တာတိ ဝုတ္တံ.

ඔවුන් අතුරෙන් යම් කෙනෙක් සිල්වත් භික්ෂූන් විසින් අවවාද කරනු ලැබුවද වැරදිවලින් නොවැලකෙත්ද, නැවත නැවතත් එම වැරදි කරත්ද, ඔවුන් සමඟ ම එක්ව වාසය නොකළ යුතුය. ලජ්ජී ධර්මයට (පව් කිරීමට ලැජ්ජා ඇති ස්වභාවයට) පැමිණි අන් අය එසේ බැහැර නොකළ යුතුය. එබැවින් ද, අලජ්ජී පුද්ගලයන් සංවාසයට නුසුදුස්සන් ලෙස සලකා, ඔවුන් මඟහැරීම සඳහා සංඝයා පිරිසිදු කරගෙන ම උපෝසථ ආදී විනය කර්ම කිරීමට අනුදැන වදාරන ලද බව ප්‍රකටය. එසේම, 'ඇවැත්නි, පාරිශුද්ධිය ප්‍රකාශ කරත්වා, මම ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් අපිරිසිදු පිරිසක් සහිතව උපෝසථය කිරීමේ අයෝග්‍යතාව ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'යමෙකුට ඇවැතක් ඇත්නම් ඔහු එය හෙළි කරන්නේය... පෙ... එය පහසුව පිණිස වෙයි' යනාදී වශයෙන් අලජ්ජී පුද්ගලයා පවා ලජ්ජී ධර්මයෙහි පිහිටුවා උපෝසථය කරන ආකාරය දක්වන ලදී. තවද, පාරිශුද්ධි උපෝසථයේදී 'මෙහි පිරිසිදුද? ... පෙ ... ඇවැත්නි, මෙහි පිරිසිදුය' කියාද, 'ස්වාමීනි, මම පිරිසිදුය, මා පිරිසිදු අයෙකු ලෙස සලකත්වා' කියාද, මෙසේ උපෝසථය කරන්නන්ගේ පිරිසිදු බව ප්‍රකාශ කරන ලදී. කීමෙන් පමණක් නොවැලකෙන අයගේ උපෝසථය හා පවාරණය තැබීමේ (තහනම් කිරීමේ) ක්‍රමයද දක්වන ලදී. කිසිසේත්ම ලජ්ජී ධර්මයට නොපැමිණෙන අය සමඟ එක්ව වාසය කිරීමේ අයෝග්‍යතාව නිසා ඔවුන්ට නිස්සය දීම සහ ඔවුන්ගෙන් නිස්සය ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමද, තජ්ජනීය ආදී නිග්‍රහ කර්ම කිරීමෙන් සහ උක්ඛේපනීය කර්ම කිරීමෙන්, ඔවුන්ගේ අනුගාමික පිරිස සහිත අලජ්ජී පුද්ගලයා සංවාසයට නුසුදුස්සෙකු බවට පත්කිරීමේ ක්‍රමයද දක්වන ලදී. එබැවින් ඉහත සඳහන් කරන ලද සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයන්ගෙන්ද, අටුවා පාඨයන්ගෙන්ද, ප්‍රකෘතිමත් වූවන්ගෙන් හෝ අප්‍රකෘතිමත් වූවන්ගෙන් හෝ සියලු අලජ්ජී පුද්ගලයන් සමඟ එක්ව විනය කර්ම කිරීම් ආදී වූ සංවාසය සුදුසු නොවේ. එසේ කරන්නන්ට ඇවැත් සිදු වේ. මන්ද, ලැජ්ජා නැති පුද්ගලයන්ගේ නිග්‍රහය පිණිසම සියලු ශික්ෂාපද පනවන ලද බැවින්, මෙහිදී එසේ නිගමනයකට පැමිණිය යුතුය. එහෙයින් ම, දෙවන සංගීතියේදී, ප්‍රකෘතිමත් (පාරාජිකා නොවූ) නමුත් අලජ්ජී වූ වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් වහන්සේලා, යස තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ පිරිස විසින් මහත් වීර්යයකින් සංඝයාගෙන් බැහැර කරනු ලැබූහ. මන්ද, ඔවුන් කෙරෙහි පාරාජිකා ආදී වූ සංවාසයට නුසුදුසු වන ඇවැත් නොතිබුණි. ඔවුන් විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද කරුණු දසය (දස වස්තුව) ලාහුක (සැහැල්ලු) ඇවැත් ගණයට අයත් වූ බැවිනි.

တဿ သန္တိကေတိ မဟာရက္ခိတတ္ထေရဿ သန္တိကေ.

ඔහු සමීපයෙහි යනු මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි යන්නයි.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ရူပိယာဒိပဋိဂ္ဂဟဏဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

රන් රිදී ආදිය පිළිගැනීම පිළිබඳ විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ

ဒွါဒသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දොළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

၁၃. ဒါနလက္ခဏာဒိဝိနိစ္ဆယကထာ

13. දාන ලක්ෂණ ආදී විනිශ්චය කථාව

၆၉. ဧဝံ ရူပိယာဒိပဋိဂ္ဂဟဏဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဒါနဝိဿာသဂ္ဂါဟလာဘပရိဏာမနဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဒါနဝိဿာသဂ္ဂါဟေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒီယတေ ဒါနံ, စီဝရာဒိဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တော အလောဘပ္ပဓာနော ကာမာဝစရကုသလကိရိယစိတ္တုပ္ပာဒေါ. သသနံ သာသော, သသု ဟိံသာယန္တိ ဓာတု, ဟိံသနန္တိ အတ္ထော, ဝိဂတော သာသော ဧတသ္မာ ဂါဟာတိ ဝိဿာသော. ဂဟဏံ ဂါဟော, ဝိဿာသေန ဂါဟော ဝိဿာသဂ္ဂါဟော. ဝိသေသနေ စေတ္ထ ကရဏဝစနံ, ဝိဿာသဝသေန ဂါဟော, န ထေယျစိတ္တဝသေနာတိ အတ္ထော. လစ္ဆတေတိ လာဘော, စီဝရာဒိဝတ္ထု, တဿ လာဘဿ. ပရိဏမိယတေ ပရိဏာမနံ, အညေသံ အတ္ထာယ ပရိဏတဿ [Pg.156] အတ္တနော, အညဿ ဝါ ပရိဏာမနံ, ဒါပနန္တိ အတ္ထော. ဒါနဝိဿာသဂ္ဂါဟေဟိ လာဘဿ ပရိဏာမနန္တိ ဧတ္ထ ဥဒ္ဒေသေ သမဘိနိဝိဋ္ဌဿ ‘‘ဒါန’’န္တိ ပဒဿ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော တာဝ ပဌမံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. အတ္တနော သန္တကဿ စီဝရာဒိပရိက္ခာရဿ ဒါနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယဿ ကဿစီတိ သမ္ပဒါနနိဒ္ဒေသော, ယဿ ကဿစိ ပဋိဂ္ဂါဟကဿာတိ အတ္ထော.

69. මෙසේ රන් රිදී ආදිය පිළිගැනීමේ විනිශ්චය පවසා, දැන් දානය, විශ්වාසයෙන් ගැනීම, ලාභය වෙනත් අතකට හැරවීම (පරිණාමනය) පිළිබඳ විනිශ්චය පැවසීම සඳහා 'දානවිස්සාසග්ගාහේහි' (dānavissāsaggāhehi) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'දෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් දානය' නම්, සිවුරු ආදී වස්තූන් අරමුණු කොට පවත්නා වූ, අලෝභය ප්‍රධාන කොට ඇති කාමාවචර කුසල් සිත හෝ ක්‍රියා සිත උපදවා ගැනීමයි. 'සාසන' යනු භයයි. 'සසු' (sasu) ධාතුව හිංසා කිරීම් අර්ථයෙහි වැටේ. හිංසාව යනු එහි අර්ථයයි. යම් ගැනීමකින් භය පහව ගියේද, එය 'විශ්වාසය' (විස්සාස) නම් වේ. 'ගහණ' යනු ගැනීමයි. විශ්වාසයෙන් ගැනීම 'විස්සාසග්ගාහ' (විශ්වාසයෙන් ගැනීම) නම් වේ. මෙහි විශේෂණයේදී කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. විශ්වාසය හේතුවෙන් ගැනීම මිස සොර සිතින් ගැනීම නොවේ යනු එහි අර්ථයයි. ලැබිය යුතු බැවින් 'ලාභ' (ලැබීම) නම් වේ. එනම් සිවුරු ආදී වස්තූන්ය. එම ලාභයෙහි (යනු අර්ථයයි). වෙනත් අතකට හරවනු ලබන බැවින් 'පරිණාමන' නම් වේ. අන් අයගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා තමා සතු හෝ වෙනත් අයෙකු සතු දෙයක් පවරා දීම, දීම යනු එහි අර්ථයයි. 'දානය, විශ්වාසයෙන් ගැනීම, ලාභය වෙනත් අතකට හැරවීම' යන මෙහි දක්වන ලද 'දාන' යන වචනයේ අර්ථ විනිශ්චය ප්‍රථමයෙන් මෙසේ දත යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. තමා සතු සිවුරු ආදී පිරිකර දීම යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'යම් කිසිවෙකුට' (යස්ස කස්සචි) යනු සම්ප්‍රදාන විභක්ති නිර්දේශයයි. යම් කිසිදු ප්‍රතිග්‍රාහකයෙකුට (ලබන්නෙකුට) යනු එහි අර්ථයයි.

ယဒိဒံ ‘‘ဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ကိံ လက္ခဏန္တိ အာဟ ‘‘တတြိဒံ ဒါနလက္ခဏ’’န္တိ. ‘‘ဣဒံ တုယှံ ဒေမီ’’တိ ဝဒတီတိ ဣဒံ တိဝင်္ဂသမ္ပန္နံ ဒါနလက္ခဏံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. တတ္ထ ဣဒန္တိ ဒေယျဓမ္မနိဒဿနံ. တုယှန္တိ ပဋိဂ္ဂါဟကနိဒဿနံ. ဒေမီတိ ဒါယကနိဒဿနံ. ဒဒါမီတိအာဒီနိ ပန ပရိယာယဝစနာနိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဒေယျဒါယကပဋိဂ္ဂါဟကာ ဝိယ ဒါနဿာ’’တိ, ‘‘တိဏ္ဏံ သမ္မုခီဘာဝါ ကုသလံ ဟောတီ’’တိ စ. ‘‘ဝတ္ထုပရိစ္စာဂလက္ခဏတ္တာ ဒါနဿာ’’တိ ဣဒံ ပန ဧကဒေသလက္ခဏကထနမေဝ, ကိံ ဧဝံ ဒီယမာနံ သမ္မုခါယေဝ ဒိန္နံ ဟောတိ, ဥဒါဟု ပရမ္မုခါပီတိ အာဟ ‘‘သမ္မုခါပိ ပရမ္မုခါပိ ဒိန္နံယေဝ ဟောတီ’’တိ. တုယှံ ဂဏှာဟီတိအာဒီသု အယမတ္ထော – ‘‘ဂဏှာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဒေမီ’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ, တသ္မာ မုချတော ဒိန္နတ္တာ သုဒိန္နံ ဟောတိ, ‘‘ဂဏှာမီ’’တိ စ ဝုတ္တေ မုချတော ဂဟဏံ ဟောတိ, တသ္မာ သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတိ. ‘‘တုယှံ မယှ’’န္တိ ဣမာနိ ပန ပဋိဂ္ဂါဟကပဋိဗန္ဓတာကရဏေ ဝစနာနိ. တဝ သန္တကံ ကရောဟီတိအာဒီနိ ပန ပရိယာယတော ဒါနဂ္ဂဟဏာနိ, တသ္မာ ဒုဒိန္နံ ဒုဂ္ဂဟိတဉ္စ ဟောတိ. လောကေ ဟိ အပရိစ္စဇိတုကာမာပိ ပုန ဂဏှိတုကာမာပိ ‘‘တဝ သန္တကံ ဟောတူ’’တိ နိယျာတေန္တိ ယထာ တံ ကုသရညော မာတု ရဇ္ဇနိယျာတနံ. တေနာဟ ‘‘နေဝ ဒါတာ ဒါတုံ ဇာနာတိ, န ဣတရော ဂဟေတု’’န္တိ. သစေ ပနာတိအာဒီသု ပန ဒါယကေန ပညတ္တိယံ အကောဝိဒတာယ ပရိယာယဝစနေ ဝုတ္တေပိ ပဋိဂ္ဂါဟကော [Pg.157] အတ္တနော ပညတ္တိယံ ကောဝိဒတာယ မုချဝစနေန ဂဏှာတိ, တသ္မာ ‘‘သုဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

යම් මේ 'දානය' යැයි පවසන ලද්දේද, එහි ලක්ෂණය කුමක්දැයි දැක්වීම සඳහා 'එහි මේ දාන ලක්ෂණයයි' (තත්‍රිදං දානලක්ඛණං) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'මෙය ඔබට දෙමි' යි පැවසීම, මේ අංග තුනෙන් සමන්විත දාන ලක්ෂණය වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි 'මෙය' (ඉදං) යන්නෙන් දෙය්‍යධර්මය (දිය යුතු දෙය) දැක්වේ. 'ඔබට' (තුය්හං) යන්නෙන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා (ලබන්නා) දැක්වේ. 'දෙමි' (දේමි) යන්නෙන් දායකයා (දෙන්නා) දැක්වේ. 'දදමි' (දෙමි) යනාදිය වනාහි පර්යාය වචන (සමාන පද) වේ. 'දෙය්‍යධර්මය, දායකයා සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයා යන මොවුන් දානයෙහි අංග වන්නාහ' කියාද, 'මෙම තිදෙනාගේ මුණගැසීමෙන් කුසලය සිදුවේ' කියාද පවසන ලදී. 'දානය වස්තුව පරිත්‍යාග කිරීමේ ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය' යන්න වනාහි එක් දේශයක (එක් කොටසක) ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කිරීමක් පමණි. මෙසේ දෙනු ලබන දානය මුහුණට මුහුණ ලා (සම්මුඛව) දුන් විට පමණක් දීමක් වේද, නැතහොත් මුණ නොගැසී (පරම්මුඛව) දුන් විටද දීමක් වේද? ඒ සඳහා 'සම්මුඛව හෝ පරම්මුඛව දුන් විටද එය දීමක්ම වන්නේය' යි පවසන ලදී. 'ඔබ ගන්න' යනාදී තැන්හි මේ අර්ථයයි - 'ගන්න' (ගණ්හාහි) යැයි පැවසූ විට 'දෙමි' (දේමි) යැයි පැවසූවාක් බඳු වෙයි, එබැවින් ප්‍රධාන වශයෙන් දුන් බැවින් එය මැනවින් දෙන ලද්දක් (සුදින්න) වේ. 'ගනිමි' (ගණ්හාමි) යැයි පැවසූ විට ප්‍රධාන වශයෙන් ගැනීම සිදු වන බැවින් එය මැනවින් ගන්නා ලද්දක් (සුග්ගහිත) වේ. 'ඔබගේය, මගේය' යන මේ වචන වනාහි ප්‍රතිග්‍රාහකයා බැඳ තබන (සීමා කරන) වචන වේ. 'ඔබ සතු කරගන්න' යනාදිය වනාහි පර්යාය වශයෙන් දීම හා ගැනීම් වේ. එබැවින් එය නිසි පරිදි නොදෙන ලද්දක් (දුදින්න) සහ නිසි පරිදි නොගන්නා ලද්දක් (දුග්ගහිත) වේ. ලෝකයෙහි සැබවින්ම අත්හැරීමට අකමැති අයද, නැවත ලබා ගැනීමට කැමති අයද 'ඔබ සතු වේවා' යි පවරා දෙති. ඒ අදක්ෂ රජෙකු විසින් මවට රාජ්‍යය පැවරීම මෙනි. එහෙයින්, 'දායකයා දීමට දන්නේද නැත, අනෙක් තැනැත්තා ගැනීමට දන්නේද නැත' යි පවසන ලදී. 'ඉදින්...' යනාදී තැන්හි, දායකයා ව්‍යවහාරයෙහි අදක්ෂ බැවින් පර්යාය වචනයක් පැවසුවද, ප්‍රතිග්‍රාහකයා තමාගේ ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ බැවින් ප්‍රධාන වචනයෙන්ම එය ගනියි නම්, එබැවින් එය 'මැනවින් ගන්නා ලදී' (සුග්ගහිත) යැයි පවසන ලදී.

သစေ ပန ဧကောတိအာဒီသု ပန ဒါယကော မုချဝစနေန ဒေတိ, ပဋိဂ္ဂါဟကောပိ မုချဝစနေန ပဋိက္ခိပတိ, တသ္မာ ဒါယကဿ ပုဗ္ဗေ အဓိဋ္ဌိတမ္ပိ စီဝရံ ဒါနဝသေန အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ, ပရိစ္စတ္တတ္တာ အတ္တနော အသန္တကတ္တာ အတိရေကစီဝရမ္ပိ န ဟောတိ, တသ္မာ ဒသာဟာတိက္ကမေပိ အာပတ္တိ န ဟောတိ. ပဋိဂ္ဂါဟကဿပိ န ပဋိက္ခိပိတတ္တာ အတ္တနော သန္တကံ န ဟောတိ, တသ္မာ အတိရေကစီဝရံ န ဟောတီတိ ဒသာဟာတိက္ကမေပိ အာပတ္တိ နတ္ထိ. ယဿ ပန ရုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ပန ဣမဿ စီဝရဿ အဿာမိကတ္တာ ပံသုကူလဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ ယဿ ရုစ္စတိ, တေန ပံသုကူလဘာဝေန ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ပရိဘုဉ္ဇန္တေန ပန ဒါယကေန ပုဗ္ဗအဓိဋ္ဌိတမ္ပိ ဒါနဝသေန အဓိဋ္ဌာနဿ ဝိဇဟိတတ္တာ ပုန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ ဣတရေန ပုဗ္ဗေ အနဓိဋ္ဌိတတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

නමුත්, "එකෝ" (එක් අයෙක්) යනාදී තැන්වලදී, ඉදින් දායකයා ප්‍රධාන වචනයෙන් (පැහැදිලි වචනයෙන්) දෙයි නම්, ප්‍රතිග්‍රාහකයා ද ප්‍රධාන වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරයි නම්, එහෙයින් දායකයා විසින් පෙර අධිෂ්ඨාන කරන ලද සිවුර දීම නිසා අධිෂ්ඨානයෙන් මිදෙයි. පරිත්‍යාග කරන ලද බැවින් සහ තමා සන්තක නොවන බැවින් එය (දායකයාට) අතිරේක සිවුරක් ද නොවේ. එබැවින් දස දිනක් ඉක්ම ගියද ඇවැත් නොවේ. ප්‍රතිග්‍රාහකයා විසින් ද (එය) ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බැවින් තමා සන්තක නොවේ. එබැවින් (ඔහුට ද) අතිරේක සිවුරක් නොවන බැවින් දස දිනක් ඉක්ම ගියද ඇවැත් නැත. "යමෙකුට රුචි වේ ද" යන්නෙහි, මේ සිවුර අයිතිකරුවෙකු නොමැති බැවින් සහ පාංශුකූල තත්ත්වයට පත්ව ඇති බැවින්, යමෙකු කැමති නම් ඔහු විසින් එය පාංශුකූල වශයෙන් ගෙන පරිභෝග කළ යුතුය. පරිභෝග කරන්නා වූ දායකයා විසින් පෙර අධිෂ්ඨාන කරන ලද්දක් වුවද, දීම හේතුවෙන් අධිෂ්ඨානයෙන් මිදුණු බැවින් නැවත අධිෂ්ඨාන කොට පරිභෝග කළ යුතුය. අනෙක් තැනැත්තා විසින් පෙර අධිෂ්ඨාන නොකරන ලද බැවින් (නැවත අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය) කියා දත යුතුය.

ဣတ္ထန္နာမဿ ဒေဟီတိအာဒီသု ပန အာဏတျတ္ထေ ပဝတ္တာယ ပဉ္စမီဝိဘတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာ အာဏတ္တေန ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဒိန္နကာလေယေဝ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ သန္တကံ ဟောတိ, န တတော ပုဗ္ဗေ, ပုဗ္ဗေ ပန အာဏာပကဿေဝ, တသ္မာ ‘‘ယော ပဟိဏတိ, တဿေဝ သန္တက’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတ္ထန္နာမဿ ဒမ္မီတိ ပန ပစ္စုပ္ပန္နတ္ထေ ပဝတ္တာယ ဝတ္တမာနဝိဘတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာ တတော ပဋ္ဌာယ ပဋိဂ္ဂါဟကဿေဝ သန္တကံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ယဿ ပဟီယတိ, တဿ သန္တက’’န္တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာတိ ဣမိနာ အာယသ္မတာ ရေဝတတ္ထေရေန အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ စီဝရပေသနဝတ္ထုသ္မိံ ဘဂဝတာ ဒေသိတေသု အဓိဋ္ဌာနေသု ဣဓ ဝုတ္တလက္ခဏေန အသမ္မောဟတော ဇာနိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

"මෙනම් ඇත්තාට දෙන්න" යනාදී තැන්වලදී, නියෝගාර්ථයෙහි යෙදෙන පංචමී විභක්තියෙන් පවසන ලද බැවින්, අණලත් තැනැත්තා විසින් ප්‍රතිග්‍රාහකයාට දුන් කලම ප්‍රතිග්‍රාහකයා සන්තක වෙයි. ඊට පෙර නොවේ. පෙර දී නම් අණ කරන්නා සන්තකමය. එබැවින් "යමෙක් යවයිද, ඔහු සන්තකය" යි පවසන ලදී. "මෙනම් ඇත්තාට දෙමි" යන්නෙහි වනාහි වර්තමානාර්ථයෙහි පවත්නා වර්තමාන විභක්තියෙන් පවසන ලද බැවින්, එතැන් පටන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා සන්තකම වෙයි. එබැවින් "යමෙකුට යවනු ලැබේද, ඔහු සන්තකය" යි පවසන ලදී. "එබැවින්" යන්නෙන් ආයුෂ්මත් රේවත තෙරුන් වහන්සේ විසින් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේට සිවුරු යැවීමේ සිද්ධියේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද අධිෂ්ඨාන පිළිබඳව මෙහි දැක්වෙන ලක්ෂණයෙන් මුළා නොවී තේරුම් ගත යුතු බව දක්වති.

တတ္ထ ဒွါဓိဋ္ဌိတံ, သွာဓိဋ္ဌိတန္တိ စ န တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ သာမိကေ ဇီဝန္တေ ဝိဿာသဂ္ဂါဟစီဝရဘာဝေန စ သာမိကေ မတေ မတကစီဝရဘာဝေန စ ဂဟဏံ သန္ဓာယ [Pg.158] ဝုတ္တံ, တတော ပန ဒသာဟေ အနတိက္ကန္တေယေဝ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနံ ဝါ ပရိက္ခာရစောဠာဓိဋ္ဌာနံ ဝါ ဝိကပ္ပနံ ဝါ ကာတဗ္ဗံ. ယော ပဟိဏတီတိ ဒါယကံ သန္ဓာယာဟ, ယဿ ပဟီယတီတိ ပဋိဂ္ဂါဟကံ.

එහි "දුවාධිෂ්ඨිත" (ද්විත්ව අධිෂ්ඨිත) සහ "ස්වාධිෂ්ඨිත" (මැනවින් අධිෂ්ඨිත) යන්න තුන් සිවුරු අධිෂ්ඨානය අරභයා නොකියන ලදී. වැදගත් වන්නේ, හිමිකරු ජීවත්ව සිටියදී විශ්වාසයෙන් ගැනීම් සිවුරක් වශයෙන් ද, හිමිකරු මියගිය පසු මතක සිවුරක් වශයෙන් ද ගැනීම අරභයා පවසන ලදී. ඉන්පසු දස දිනක් නොයික්මවාම තුන් සිවුරු අධිෂ්ඨානය හෝ පිරිකර සළු අධිෂ්ඨානය හෝ විකප්පනය හෝ කළ යුතුය. "යමෙක් යවයි ද" යන්න දායකයා අරභයා ද, "යමෙකුට යවනු ලැබේද" යන්න ප්‍රතිග්‍රාහකයා අරභයා ද පවසන ලදී.

ပရိစ္စဇိတွာ…ပေ… န လဘတိ, အာဟရာပေန္တော ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. အတ္တနာ…ပေ… နိဿဂ္ဂိယန္တိ ဣမိနာ ပရသန္တကဘူတတ္တံ ဇာနန္တော ထေယျပသယှဝသေန အစ္ဆိန္ဒန္တော ပါရာဇိကော ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ပေါရာဏဋီကာယံ ပန ‘‘သကသညာယ ဝိနာ ဂဏှန္တော ဘဏ္ဍံ အဂ္ဃာပေတွာ အာပတ္တိယာ ကာရေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. သကသညာယ ဝိနာပိ တာဝကာလိကပံသုကူလသညာဒိဝသေန ဂဏှန္တော အာပတ္တိယာ န ကာရေတဗ္ဗော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ပသယှာကာရံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘အစ္ဆိန္ဒတော နိဿဂ္ဂိယ’’န္တိ. သစေ ပန…ပေ… ဝဋ္ဋတီတိ တုဋ္ဌဒါနံ အာဟ, အထ ပနာတိအာဒိနာ ကုပိတဒါနံ. ဥဘယထာပိ သယံ ဒိန္နတ္တာ ဝဋ္ဋတိ, ဂဟဏေ အာပတ္တိ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

"පරිත්‍යාග කොට...පෙ... නොලැබෙයි, ආපසු ගෙන්වන්නේ නම් භාණ්ඩයේ වටිනාකම අනුව කළ යුතුය" යන්න අර්ථයයි. "තමා විසින්...පෙ... නිස්සග්ගිය වේ" යන්නෙන් අන් සන්තක වූවක් බව දැන දැනම සොරකම් කිරීමේ හෝ බලහත්කාරයෙන් පැහැරගැනීමේ අදහසින් උදුරාගන්නේ නම් පාරාජිකා වෙයි කියා දක්වයි. පැරණි ටීකාවෙහි වනාහි "තමාගේය යන හැඟීමෙන් තොරව ගන්නා තැනැත්තා, භාණ්ඩයෙහි වටිනාකම තක්සේරු කරවා ඇවැතින් පමුණුවිය යුතුය" යි පවසන ලදී. තමාගේය යන හැඟීමෙන් තොරව වුවද, තාවකාලික හෝ පාංශුකූල සඥා ආදියෙන් ගන්නා තැනැත්තා ඇවැතින් නොපැමිණවිය යුතුය. අටුවාවෙහි වනාහි බලහත්කාරයෙන් පැහැරගැනීමේ ආකාරය අරභයා පවසයි. එබැවින් "උදුරාගන්නා හට නිස්සග්ගිය වේ" යැයි පැවසූහ. "ඉදින්...පෙ... කැප වෙයි" යන්නෙන් සතුටින් දීම (තුට්ඨදානය) පැවසීය. "එසේ වුවද" යනාදියෙන් කෝපයෙන් දීම (කුපිතදානය) පැවසීය. ක්‍රම දෙකෙහිදීම තමා විසින්ම දුන් බැවින් කැප වෙයි, ගැනීමෙහි ඇවැත් නැත යන්න අර්ථයයි.

မမ သန္တိကေ…ပေ… ဧဝံ ပန ဒါတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝတ္ထုပရိစ္စာဂလက္ခဏတ္တာ ဒါနဿ ဧဝံ ဒဒန္တော အပရိစ္စဇိတွာ ဒိန္နတ္တာ ဒါနံ န ဟောတီတိ န ဝဋ္ဋတိ, တတော ဧဝ ဒုက္ကဋံ ဟောတိ. အာဟရာပေတုံ ပန ဝဋ္ဋတီတိ ပုဗ္ဗေ ‘‘အကရောန္တဿ န ဒေမီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ယထာဝုတ္တဥပဇ္ဈာယဂ္ဂဟဏာဒီနိ အကရောန္တေ အာစရိယဿေဝ သန္တကံ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ကရောန္တေ ပန အန္တေဝါသိကဿ သန္တကံ ဘဝေယျ သဗ္ဗသော အပရိစ္စဇိတွာ ဒိန္နတ္တာ. သကသညာယ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ‘‘အာဟရာပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ. ဋီကာယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၆၃၅) ပန ‘‘ဧဝံ ဒိန္နံ ဘတိသဒိသတ္တာ အာဟရာပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဘတိသဒိသေ သတိပိ ကမ္မေ ကတေ ဘတိ လဒ္ဓဗ္ဗာ ဟောတိ, တသ္မာ အာရောပေတုံ န ဝဋ္ဋေယျ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၆၃၅) ပန ‘‘အာဟရာပေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ကမ္မေ အကတေ ဘတိသဒိသတ္တာ [Pg.159] ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တေန ကမ္မေ ကတေ အာဟရာပေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ. ဥပဇ္ဈံ ဂဏှိဿတီတိ သာမဏေရဿ ဒါနံ ဒီပေတိ, တေန စ သာမဏေရကာလေ ဒတွာ ဥပသမ္ပန္နကာလေ အစ္ဆိန္ဒတောပိ ပါစိတ္တိယံ ဒီပေတိ. အယံ တာဝ ဒါနေ ဝိနိစ္ဆယောတိ ဣမိနာ ဒါနဝိနိစ္ဆယာဒီနံ တိဏ္ဏံ ဝိနိစ္ဆယာနံ ဧကပရိစ္ဆေဒကတဘာဝံ ဒီပေတိ.

"මා සමීපයෙහි...පෙ... මෙසේ දීමට නොකැපය" යන්න දීමෙහි ලක්ෂණය වස්තුව සම්පූර්ණයෙන්ම පරිත්‍යාග කිරීම බැවින්, මෙසේ දෙන්නා සම්පූර්ණයෙන්ම පරිත්‍යාග නොකර දෙන බැවින් එය දීමක් නොවේ, එබැවින් නොකැපය. එයින් දුකුළා ඇවැත් වෙයි. "ආපසු ගෙන්වීමට වනාහි කැපය" යනු, පෙර "නොකරන්නාට නොදෙමි" යි පැවසූ බැවින්, කලින් සඳහන් කළ පරිදි උපජ්ඣායයන් (උපාධ්‍යායන්) පිළිගැනීම ආදිය නොකරන කල්හි එය ආචාර්යවරයාටම සන්තක වෙයි යන අදහසින් පවසන ලදී. කරන්නා වූ කල්හි වනාහි, මුළුමනින්ම පරිත්‍යාග නොකොට දෙන ලද බැවින් අතවැසියා සන්තක විය හැක. තමාගේය යන හැඟීම පවත්නා බැවින් "ආපසු ගෙන්වීමට කැපය" යි පවසන්නට ඇත. ටීකාවෙහි (සාරත්ථදීපනී ටීකාවෙහි) වනාහි "මෙසේ දීම කුලියක් බඳු බැවින් ආපසු ගෙන්වීමට කැපය" යි පවසන ලදී. කුලියක් බඳු වුවද, වැඩය කළ කල්හි කුලිය ලැබිය යුතු බැවින් එවිට ආපසු ගැනීමට නොකැප විය යුතුය. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි "ආපසු ගෙන්වීමට කැපයැයි පවසන ලද්දේ වැඩය නොකළ කල්හි කුලියක් බඳු වන බැවිනි" යි පවසන ලදී. එයින් වැඩය කළ කල්හි ආපසු ගෙන්වීමට නොකැප බව සිද්ධ වෙයි. "උපාධ්‍යායයන් ගනු ඇත" යන්නෙන් සාමණේර නමකට දීම දක්වයි. එයින් සාමණේර කාලයෙහි දී උපසම්පදා වූ කාලයෙහි උදුරාගන්නා හට ද පාචිත්තිය ඇවැත් වන බව දක්වයි. "මේ වනාහි දීම පිළිබඳ විනිශ්චයයි" යන්නෙන් දාන විනිශ්චය ආදී විනිශ්චය තුනෙහි එක් පරිච්ඡේදයක් බව දක්වයි.

ဝိဿာသဂ္ဂါဟလက္ခဏဝိနိစ္ဆယကထာ

විශ්වාසග්‍රාහ ලක්ෂණ විනිශ්චය කථාව

၇၀. အနုဋ္ဌာနသေယျာ နာမ ယာယ သေယျာယ သယိတော ယာဝ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒံ န ပါပုဏာတိ, တာဝ ဝုစ္စတိ. ဒဒမာနေန စ မတကဓနံ တာဝ ယေ တဿ ဓနေ ဣဿရာ ဂဟဋ္ဌာ ဝါ ပဗ္ဗဇိတာ ဝါ, တေသံ ဒါတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ကေ ဂဟဋ္ဌာ ကေ ပဗ္ဗဇိတာ ကေန ကာရဏေန တဿ ဓနေ ဣဿရာတိ? ဂဟဋ္ဌာ တာဝ ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘူတာ တေန ကာရဏေန ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘာဂဘူတေ တဿ ဓနေ ဣဿရာ, ယေသဉ္စ ဝါဏိဇာနံ ဟတ္ထတော ကပ္ပိယကာရကေန ပတ္တာဒိပရိက္ခာရော ဂါဟာပိတော, တေသံ ယံ ဒါတဗ္ဗမူလံ, တေ စ တဿ ဓနေ ဣဿရာ, ယေသဉ္စ မာတာပိတူနံ အတ္ထာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝတ္ထာနိ ဌပိတာနိ, တေပိ တဿ ဓနဿ ဣဿရာ. ဧဝမာဒိနာ ယေန ယေန ကာရဏေန ယံ ယံ ပရိက္ခာရဓနံ ယေဟိ ယေဟိ ဂဟဋ္ဌေဟိ လဘိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တေန တေန ကာရဏေန တေ တေ ဂဟဋ္ဌာ တဿ တဿ ဓနဿ ဣဿရာ.

70. "අනුට්ඨාන සෙය්‍යා" (නැවත නොනැගිටින ඇඳ) යනු යම් ඇඳක සැතපී ජීවිතේන්ද්‍රිය විනාශ වන තෙක් (මරණය තෙක්) නැවත නොනැගිටී ද, ඒ ඇඳට කියනු ලැබේ. "දෙන්නා විසින් මතක ධනය (මියගිය අයගේ ධනය) පළමුව ඔහුගේ ධනයට හිමිකම් කියන ගිහි හෝ පැවිදි අයට දිය යුතුය" යන්නෙහි මෙහි ගිහියෝ කවුරුන්ද? පැවිද්දෝ කවුරුන්ද? කුමන හේතුවක් නිසා ඔහුගේ ධනයට හිමිකම් කියත්ද? ගිහියෝ වනාහි ගිලන් උපස්ථායකයන් වූවෝ වෙති, ඒ හේතුවෙන් ගිලන් උපස්ථාන කොටසට අදාළ ඔහුගේ ධනයට ඔවුහු හිමිකම් කියති. තවද, යම් වෙළඳුන්ගේ අතින් කැපකරුවා ලවා පාත්‍ර ආදී පිරිකර ගෙන්වා ගන්නා ලද්දේ ද, ඔවුන්ට දිය යුතු යම් මුදලක් වේද, ඔවුහු ද ඔහුගේ ධනයට හිමිකම් කියති. යම් මව්පියන් උදෙසා වෙන් කොට තබන ලද වස්ත්‍ර ඇද්ද, ඔවුහු ද ඔහුගේ ධනයට හිමිකම් කියති. මෙලෙසින් යම් යම් හේතුවක් නිසා යම් යම් පිරිකර ධනයක් යම් යම් ගිහියන් විසින් ලැබිය යුතු වේද, ඒ ඒ හේතුවෙන් ඒ ඒ ගිහියෝ ඒ ඒ ධනයට හිමිකම් කියති.

ပဗ္ဗဇိတာ ပန ဗာဟိရကာ တထေဝ သတိ ကာရဏေ ဣဿရာ. ပဉ္စသု ပန သဟဓမ္မိကေသု ဘိက္ခူ သာမဏေရာ စ မတာနံ ဘိက္ခုသာမဏေရာနံ ဓနံ ဝိနာပိ ကာရဏေန ဒါယာဒဘာဝေန လဘန္တိ, န ဣတရာ. ဘိက္ခုနီသိက္ခမာနသာမဏေရီနမ္ပိ ဓနံ တာယေဝ လဘန္တိ, န ဣတရေ. တံ ပန မတကဓနဘာဇနံ စတုပစ္စယဘာဇနဝိနိစ္ဆယေ အာဝိ ဘဝိဿတိ, ဗဟူ ပန ဝိနယဓရတ္ထေရာ ‘‘ယေ တဿ ဓနဿ ဣဿရာ ဂဟဋ္ဌာ ဝါ ပဗ္ဗဇိတာ ဝါ’’တိ [Pg.160] ပါဌံ နိဿာယ ‘‘မတဘိက္ခုဿ ဓနံ ဂဟဋ္ဌဘူတာ ဉာတကာ လဘန္တီ’’တိ ဝိနိစ္ဆိနန္တိ, တမ္ပိ ဝိနိစ္ဆယံ တဿ စ ယုတ္တာယုတ္တဘာဝံ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမ.

බාහිර පැවිද්දෝ ද කරුණු ඇති කල්හි එසේම උරුමයට හිමිකරුවෝ වෙති. සදර්මිකයන් පස්දෙනා අතුරෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ සාමණේරයන් වහන්සේලා, මියගිය භික්ෂූන්ගේ හා සාමණේරයන්ගේ ධනය (විශේෂ) කරුණක් නොමැතිව වුවද උරුම වශයෙන් ලබති, අන් අය නොලබති. භික්ෂුණී, සික්ඛමානා සහ සාමණේරී යන අයගේ ධනය ද ඔවුන්ම (එම තිදෙනාම) ලබති, අන් අය නොලබති. ඒ මියගිය අයගේ ධනය බෙදීමේ විනිශ්චය සිව්පසය බෙදීමේ විනිශ්චයේදී පැහැදිලි වනු ඇත. බොහෝ විනයධර ස්ථවිරයන් වහන්සේලා 'යමෙක් ඒ ධනයට හිමිකරුවෝ වෙත්ද, ගිහියෝ හෝ පැවිද්දෝ හෝ වෙත්ද...' යන පාඨය ඇසුරු කරගෙන 'මියගිය භික්ෂුවකගේ ධනය ගිහි වූ නෑයෝ ලබති' යි විනිශ්චය කරති. ඒ විනිශ්චය ද එහි උචිත අනුචිත බව ද එතැනදීම පවසන්නෙමු.

အနတ္တမနဿ သန္တကန္တိ ‘‘ဒုဋ္ဌု ကတံ တယာ မယာ အဒိန္နံ မမ သန္တကံ ဂဏှန္တေနာ’’တိ ဝစီဘေဒေန ဝါ စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေန ဝါ ဒေါမနဿပ္ပတ္တဿ သန္တကံ. ယော ပန ပဌမံယေဝ ‘‘သုဋ္ဌု ကတံ တယာ မမ သန္တကံ ဂဏှန္တေနာ’’တိ ဝစီဘေဒေန ဝါ စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေန ဝါ အနုမောဒိတွာ ပစ္ဆာ ကေနစိ ကာရဏေန ကုပိတော, ပစ္စာဟရာပေတုံ န လဘတိ. ယောပိ အဒါတုကာမော, စိတ္တေန ပန အဓိဝါသေတိ, န ကိဉ္စိ ဝဒတီတိ ဧတ္ထ တု ပေါရာဏဋီကာယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၃၁) ‘‘စိတ္တေန ပန အဓိဝါသေတီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘န ကိဉ္စိ ဝဒတီ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သတိ ‘‘စိတ္တေနာ’’တိ ဣဒံ အဓိဝါသနကိရိယာယ ကရဏံ ဟောတိ. အဒါတုကာမောတိ ဧတ္ထာပိ တမေဝ ကရဏံ သိယာ, တတော ‘‘စိတ္တေန အဒါတုကာမော, စိတ္တေန အဓိဝါသေတီ’’တိဝစနံ ဩစိတျသမ္ပောသကံ န ဘဝေယျ. တံ ဌပေတွာ ‘‘အဒါတုကာမော’’တိ ဧတ္ထ ကာယေနာတိ ဝါ ဝါစာယာတိ ဝါ အညံ ကရဏမ္ပိ န သမ္ဘဝတိ, တဒသမ္ဘဝေ သတိ ဝိသေသတ္ထဝါစကော ပန-သဒ္ဒေါပိ နိရတ္ထကော. န ကိဉ္စိ ဝဒတီတိ ဧတ္ထ တု ဝဒနကိရိယာယ ကရဏံ ‘‘ဝါစာယာ’’တိ ပဒံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, တထာ စ သတိ အညံ အဓိဝါသနကိရိယာယ ကရဏံ, အညံ ဝဒနကိရိယာယ ကရဏံ, အညာ အဓိဝါသနကိရိယာ, အညာ ဝဒနကိရိယာ, တသ္မာ ‘‘ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတု’’န္တိ ဝတ္တုံ န အရဟတိ, တသ္မာ ယောပိ စိတ္တေန အဒါတုကာမော ဟောတိ, ပန တထာပိ ဝါစာယ အဓိဝါသေတိ, န ကိဉ္စိ ဝဒတီတိ ယောဇနံ ကတွာ ပန ‘‘အဓိဝါသေတီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပကာသေတုံ န ကိဉ္စိ ဝဒတီတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတ္တုမရဟတိ. ဧတ္ထ တု ပန-သဒ္ဒေါ အရုစိလက္ခဏသူစနတ္ထော. ‘‘စိတ္တေနာ’’တိ ဣဒံ အဒါတုကာမကိရိယာယ ကရဏံ, ‘‘ဝါစာယာ’’တိ [Pg.161] အဓိဝါသနကိရိယာယ အဝဒနကိရိယာယ စ ကရဏံ. အဓိဝါသနကိရိယာ စ အဝဒနကိရိယာယေဝ. ‘‘အဓိဝါသေတီ’’တိ ဝုတ္တေ အဝဒနကိရိယာယ အပါကဋဘာဝတော တံ ပကာသေတုံ ‘‘န ကိဉ္စိ ဝဒတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ဂယှမာနေ ပုဗ္ဗာပရဝစနတ္ထော ဩစိတျသမ္ပောသကော သိယာ, တသ္မာ ဧတ္တကဝိဝရေဟိ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗောတိ.

'නොසතුටු තැනැත්තාගේ සන්තකය' යනු 'මා විසින් නොදෙන ලද මගේ සන්තකය ගන්නා තොප විසින් කරන ලද්දේ නපුරකි' යි වචන ප්‍රකාශ කිරීමෙන් හෝ සිතෙහි උපන් සිතුවිලි මාත්‍රයකින් හෝ දොම්නසට පත් වූවහුගේ සන්තකයයි. යමෙක් පළමුවෙන්ම 'මා සතු දෙය ගන්නා තොප විසින් ඉතා මැනවින් කරන ලදී' යි වචන ප්‍රකාශ කිරීමෙන් හෝ සිතිවිලි මාත්‍රයකින් හෝ අනුමෝදන් වී, පසුව කිසියම් කරුණක් නිසා කෝපයට පත්වේ ද, (එය) නැවත ලබා ගැනීමට නොහැකිය. යමෙක් දීමට අකමැති වුවත්, සිතින් ඉවසයි ද, කිසිවක් නොකියයි ද යන්න පිළිබඳව පෝරාණ ටීකාවෙහි 'සිතින් ඉවසයි යනුවෙන් දක්වන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කිරීමට කිසිවක් නොකියයි යනුවෙන් පවසන ලදී' යි පවසා ඇත. එසේ ඇති කල්හි 'සිතින්' යන්න ඉවසීමේ ක්‍රියාවට කරණය (හේතුව) වෙයි. 'දීමට අකමැති' යන්නෙහි ද එයම කරණය විය හැක. එවිට 'සිතින් දීමට අකමැති, සිතින් ඉවසයි' යන වචනය සුදුසු බව පෝෂණය නොකරන්නේය. එය හැර 'දීමට අකමැති' යන්නෙහි කයින් හෝ වචනයෙන් හෝ වෙනත් කරණයක් ද සිදු නොවේ. එය සිදු නොවන කල්හි विशेष අර්ථයක් දක්වන 'පන' (නමුත්) යන ශබ්දය ද නිශ්ඵල වේ. 'කිසිවක් නොකියයි' යන්නෙහි කීමේ ක්‍රියාවෙහි කරණය 'වචනයෙන්' යන පදය විය යුතුය. එසේ වූ විට, ඉවසීමේ ක්‍රියාවේ කරණය වෙනකකි, කීමේ ක්‍රියාවේ කරණය වෙනකකි, ඉවසීමේ ක්‍රියාව වෙනකකි, කීමේ ක්‍රියාව වෙනකකි. එබැවින් 'පවසන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කිරීමට' යැයි කීම සුදුසු නොවේ. එබැවින් යමෙක් සිතින් දීමට අකමැති වුවත්, වචනයෙන් ඉවසයි ද, කිසිවක් නොකියයි ද කියා යෝජනා කොට 'ඉවසයි යනුවෙන් පවසන ලද අර්ථයම ප්‍රකාශ කිරීමට කිසිවක් නොකියයි යනුවෙන් පවසන ලදී' යි පැවසීමට සුදුසුය. මෙහි දී 'පන' යන ශබ්දය අකමැත්ත හැඟවීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. 'සිතින්' යන්න දීමට අකමැති වීමේ ක්‍රියාවෙහි කරණය වන අතර, 'වචනයෙන්' යන්න ඉවසීමේ ක්‍රියාවේ ද නොකීමේ ක්‍රියාවේ ද කරණය වෙයි. ඉවසීමේ ක්‍රියාව යනු නොකීමේ ක්‍රියාවමය. 'ඉවසයි' කී කල්හි නොකීමේ ක්‍රියාව ප්‍රකට නොවන බැවින්, එය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස 'කිසිවක් නොකියයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙලෙස ගන්නා කල්හි පූර්වාපර වචනවල අර්ථය ගැළපෙන්නේ වෙයි. එබැවින් මෙබඳු විමසුම් මඟින් විමසා බලා තේරුම් ගත යුතුය.

လာဘပရိဏာမနဝိနိစ္ဆယကထာ

ලාභ පැවරීම පිළිබඳ විනිශ්චය කතාව

၇၁. လာဘပရိဏာမနဝိနိစ္ဆယေ တုမှာကံ သပ္ပိအာဒီနိ အာဘတာနီတိ တုမှာကံ အတ္ထာယ အာဘတာနိ သပ္ပိအာဒီနိ. ပရိဏတဘာဝံ ဇာနိတွာပိ ဝုတ္တဝိဓိနာ ဝိညာပေန္တေန တေသံ သန္တကမေဝ ဝိညာပိတံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မယှမ္ပိ ဒေထာတိ ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

71. ලාභ පැවරීමේ විනිශ්චයෙහි, 'ඔබ වහන්සේලා සඳහා ගිතෙල් ආදිය ගෙනෙන ලදී' යනු ඔබ වහන්සේලාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ගෙනෙන ලද ගිතෙල් ආදියයි. (එය වෙනත් පාර්ශවයකට) පවරා ඇති බව දැනගෙන වුවද, පවසන ලද ක්‍රමයට දන්වන්නා විසින් ඔවුන් සතු දෙයම දන්වන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් 'මටත් දෙන්නැයි පවසයි, එය වටනේය' යි පවසන ලදී.

‘‘ပုပ္ဖမ္ပိ အာရောပေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဣဒံ ပရိဏတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, သစေ ပန ဧကသ္မိံ စေတိယေ ပူဇိတံ ပုပ္ဖံ ဂဟေတွာ အညသ္မိံ စေတိယေ ပူဇေတိ, ဝဋ္ဋတီ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၆၆၀) ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၆၀) ပန နိယမေတွာ ‘‘အညဿ စေတိယဿ အတ္ထာယ ရောပိတမာလာဝစ္ဆတော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ န ကေဝလံ ပရိဏတဘာဝေါယေဝ ကထိတော, အထ ခေါ နိယမေတွာ ရောပိတဘာဝေါပိ. ပုပ္ဖမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ကုတော မာလာဝစ္ဆန္တိ ဒဿေတိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၆၆၀) ပန ‘‘ရောပိတမာလာဝစ္ဆတောတိ ကေနစိ နိယမေတွာ ရောပိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အနောစိတံ မိလာယမာနံ ဩစိနိတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပူဇေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဌိတံ ဒိသွာတိ သေသကံ ဂဟေတွာ ဌိတံ ဒိသွာ. ဣမဿ သုနခဿ မာ ဒေဟိ, ဧတဿ ဒေဟီတိ ဣဒံ ပရိဏတေယေဝ, တိရစ္ဆာနဂတဿ ပရိစ္စဇိတွာ ဒိန္နေ ပန တံ ပလာပေတွာ အညံ ဘုဉ္ဇာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ ‘‘ကတ္ထ ဒေမာတိအာဒိနာ ဧကေနာကာရေန အနာပတ္တိ ဒဿိတာ. ဧဝံ ပန အပုစ္ဆိတေပိ [Pg.162] ‘အပရိဏတံ ဣဒ’န္တိ ဇာနန္တေန အတ္တနော ရုစိယာ ယတ္ထ ဣစ္ဆတိ, တတ္ထ ဒါပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ဣစ္ဆထ, တတ္ထ ဒေထာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘တုမှာကံ ရုစိယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ယတ္ထ ဣစ္ဆတိ, တတ္ထ ဒါပေတုံ လဘတိ.

'මල් වුවද පැළඳවීමට නොවටී යනු මෙය පවරන ලද දෙයක් අරභයා පවසන ලද්දකි. ඉදින් එක් චෛත්‍යයකට පූජා කරන ලද මලක් ගෙන වෙනත් චෛත්‍යයක පූජා කරයි නම්, එය වටනේය' යැයි සාරත්ථදීපනියෙහි පවසන ලදී. අටුවාවෙහි වනාහි 'අන් චෛත්‍යයක ප්‍රයෝජනය සඳහා රෝපණය කරන ලද මල් ගසෙන්' යැයි නියම කොට පවසා ඇති බැවින්, පවරන ලද බව පමණක් නොව, නියම කොට රෝපණය කරන ලද බව ද කියන ලදී. 'මල් ද' යන්නෙහි 'ද' ශබ්දයෙන් මල් ගස කොතැනින්දැයි දක්වයි. විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි 'රෝපණය කරන ලද මල් ගසෙන් යනු කිසිවකු විසින් නියම කර රෝපණය කරන ලද්දක් අරභයා පවසන ලද්දකි. නෙළා නොගත්, මැලවී යන මල් නෙළාගෙන කැමති තැනක පූජා කිරීම වටී' යැයි පවසන ලදී. 'තිබෙනු දැක' යනු ඉතිරි වූ දෙය ගෙන තිබෙනු දැකීමයි. 'මේ බල්ලාට නොදෙන්න, මූට දෙන්න' යන්න මෙය පවරන ලද දෙයෙහිමය. තිරිසනෙකුට අත්හැර දෙන ලද දෙයෙහි වනාහි ඌ පළවා හැර වෙනත් සතෙකුට අනුභව කරවීමට වටී. එබැවින් 'කොතැන දෙමුද යනාදී වශයෙන් එක් ක්‍රමයකින් ඇවතක් නොවන බව දක්වන ලදී. මෙසේ නොඇසූවත් මෙය නොපවරන ලද්දක් බව දැන තමාගේ කැමැත්ත පරිදි යම් තැනක දීමට කැමති ද, එතැන දීමට වටී' යැයි ගන්ථිපද තුනෙහිම පවසන ලදී. 'යම් තැනක කැමති ද, එතැන දෙන්න' යන්නෙහි ද 'ඔබගේ කැමැත්ත පරිදි' යැයි පැවසූ බැවින් යම් තැනක කැමති ද, එතැන දීමට අවසර ලැබේ.

ပရိဝါရေ (ပရိ. အဋ္ဌ. ၃၂၉) ပန နဝ အဓမ္မိကာနိ ဒါနာနီတိ သံဃဿ ပရိဏတံ အညသံဃဿ ဝါ စေတိယဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ပရိဏာမေတိ, စေတိယဿ ပရိဏတံ အညစေတိယဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ပရိဏာမေတိ, ပုဂ္ဂလဿ ပရိဏတံ အညပုဂ္ဂလဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ စေတိယဿ ဝါ ပရိဏာမေတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တာနိ. နဝ ပဋိဂ္ဂဟာ ပရိဘောဂါ စာတိ ဧတေသံယေဝ ဒါနာနံ ပဋိဂ္ဂဟာ စ ပရိဘောဂါ စ. တီဏိ ဓမ္မိကာနိ ဒါနာနီတိ သံဃဿ နိန္နံ သံဃဿေဝ ဒေတိ, စေတိယဿ နိန္နံ စေတိယဿေဝ ဒေတိ, ပုဂ္ဂလဿ နိန္နံ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဒေတီတိ ဣမာနိ တီဏိ. ပဋိဂ္ဂဟပဋိဘောဂါပိ တေသံယေဝ ပဋိဂ္ဂဟာ စ ပရိဘောဂါ စာတိ အာဂတံ.

පරිවාරයෙහි වනාහි 'අධාර්මික දාන නවයකි' යනු සංඝයාට පවරන ලද්දක් වෙනත් සංඝයෙකුට හෝ චෛත්‍යයකට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ පවරයි ද, චෛත්‍යයට පවරන ලද්දක් වෙනත් චෛත්‍යයකට හෝ සංඝයාට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ පවරයි ද, පුද්ගලයෙකුට පවරන ලද්දක් වෙනත් පුද්ගලයෙකුට හෝ සංඝයාට හෝ චෛත්‍යයකට හෝ පවරයි ද, මෙසේ පවසන ලද ඒවාය. 'පිළිගැනීම් සහ පරිභෝග නවයකි' යනු එම දානයන්ගේම පිළිගැනීම් සහ පරිභෝග කිරීම්ය. 'ධාර්මික දාන තුනකි' යනු සංඝයා උදෙසා නැඹුරු වූවක් සංඝයාටම දෙයි ද, චෛත්‍යය උදෙසා පැවරුණක් චෛත්‍යයටම දෙයි ද, පුද්ගලයා උදෙසා පැවරුණක් පුද්ගලයාටම දෙයි ද, යන මේ තුනයි. පිළිගැනීම් සහ පරිභෝගයන් ද ඒවායේම පිළිගැනීම් සහ පරිභෝගයන් බව (පරිවාරයෙහි) පැමිණ ඇත.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ වර්ණනාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ဒါနလက္ခဏာဒိဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

දාන ලක්ෂණ ආදී විنيශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

တေရသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දහතුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

၁၄. ပထဝီခဏနဝိနိစ္ဆယကထာ

14. පොළොව කැණීම පිළිබඳ විනිශ්චය කතාව

၇၂. ဧဝံ ဒါနဝိဿာသဂ္ဂါဟလာဘပရိဏာမနဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ပထဝီဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ပထဝီ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ ပတ္ထရတီတိ ပထဝီ, ပ-ပုဗ္ဗ ထရ သန္ထရဏေတိ ဓာတု, ရ-ကာရဿ ဝ-ကာရော, သသမ္ဘာရပထဝီ. တပ္ပဘေဒမာဟ ‘‘ဒွေ ပထဝီ, ဇာတာ စ ပထဝီ အဇာတာ စ ပထဝီ’’တိ. တာသံ [Pg.163] ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဇာတာ နာမ ပထဝီ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဒ္ဓပံသုကာ…ပေ… ယေဘုယျေနမတ္တိကာပထဝီ ဇာတာ နာမ ပထဝီ ဟောတိ. န ကေဝလံ သာယေဝ, အဒဍ္ဎာ ပထဝီပိ ‘‘ဇာတာ ပထဝီ’’တိ ဝုစ္စတိ. န ကေဝလံ ဣမာ ဒွေယေဝ, ယောပိ ပံသုပုဉ္ဇော ဝါ…ပေ… စာတုမာသံ ဩဝဋ္ဌော, သောပိ ‘‘ဇာတာ ပထဝီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. ဣတရတြပိ ဧသေဝ နယော.

72. මෙසේ දානය, විශ්වාසයෙන් ගැනීම, ලාභය සහ පැවරීම පිළිබඳ විනිශ්චය පවසා, දැන් පොළොව පිළිබඳ විනිශ්චය පැවසීම සඳහා "පථවී" යනාදිය වදාළ සේක. එහි පැතිරෙන බැවින් "පථවී" (පොළොව) නම් වේ. "ප" පූර්ව "ථර" (පැතිරීම) යන ධාතුවෙන්, "ර" කාරයට "ව" කාරය වී, සසම්භාර පථවිය (පස ආදී කොටස් සහිත පොළොව) වේ. එහි ප්‍රභේදය පැවසීම සඳහා "ජාත පථවිය හා අජාත පථවිය යැයි පොළොව දෙවදෑරුම් වේ" යැයි වදාළ සේක. ඒවායේ වෙනස දැක්වීම සඳහා "එහි ජාත පථවිය නම්" යනාදිය වදාළ සේක. එහි ශුද්ධ වැලි... පෙ... බොහෝ සෙයින් මැටි සහිත පොළොව ජාත පථවිය (නූපන් හෙවත් ස්වභාවික පොළොව) නම් වේ. එය පමණක් නොව, නොපිලිස්සුණු පොළොව ද "ජාත පථවිය" යැයි කියනු ලැබේ. මේ දෙක පමණක් නොව, යම් පස් ගොඩක් හෝ... පෙ... සාර මසක් වැස්සෙන් තෙමුණේ ද, එය ද "ජාත පථවිය" යැයි කියනු ලැබේ යන්න මෙහි යෝජනාවයි. අනෙක් කරුණෙහි ද (අජාත පථවියෙහි ද) මේ ක්‍රමයම වේ.

တတ္ထ သုဒ္ဓါ ပံသုကာယေဝ ဧတ္ထ ပထဝိယာ အတ္ထိ, န ပါသာဏာဒယောတိ သုဒ္ဓပံသုကာ. တထာ သုဒ္ဓမတ္တိကာ. အပ္ပာ ပါသာဏာ ဧတ္ထာတိ အပ္ပပါသာဏာ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ယေဘုယျေန ပံသုကာ ဧတ္ထာတိ ယေဘုယျေနပံသုကာ, အလုတ္တသမာသောယံ, တထာ ယေဘုယျေနမတ္တိကာ. တတ္ထ မုဋ္ဌိပ္ပမာဏတော ဥပရိ ပါသာဏာ. မုဋ္ဌိပ္ပမာဏာ သက္ခရာ. ကထလာတိ ကပါလခဏ္ဍာဒိ. မရုမ္ပာတိ ကဋသက္ခရာ. ဝါလုကာ ဝါလုကာယေဝ. ယေဘုယျေနပံသုကာတိ ဧတ္ထ တီသု ကောဋ္ဌာသေသု ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ပံသု, ဧကော ပါသာဏာဒီသု အညတရကောဋ္ဌာသော. အဒဍ္ဎာပီတိ ဥဒ္ဓနပတ္တပစနကုမ္ဘကာရာတပါဒိဝသေန တထာ တထာ အဒဍ္ဎာ, သာ ပန ဝိသုံ နတ္ထိ, သုဒ္ဓပံသုအာဒီသု အညတရာဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေဘုယျေနသက္ခရာတိ ဗဟုတရသက္ခရာ. ဟတ္ထိကုစ္ဆိယံ ကိရ ဧကံ ပစ္ဆိပူရံ အာဟရာပေတွာ ဒေါဏိယံ ဓောဝိတွာ ပထဝိယာ ယေဘုယျေနသက္ခရဘာဝံ ဉတွာ သယံ ဘိက္ခူ ပေါက္ခရဏိံ ခဏိံသူတိ. ယာနိ ပန မဇ္ဈေ ‘‘အပ္ပပံသုအပ္ပမတ္တိကာ’’တိ ဒွေ ပဒါနိ, တာနိ ယေဘုယျေနပါသာဏာဒိပဉ္စကမေဝ ပဝိသန္တိ. တေသညေဝ ဟိ ဒွိန္နံ ပဘေဒဝစနမေတံ, ယဒိဒံ သုဒ္ဓပါသာဏာဒိအာဒိ.

එහි "ශුද්ධපංසුකා" යනු මේ පොළොවෙහි පිරිසිදු පස්ම පමණක් ඇති බවයි, ගල් ආදිය නැත. එසේම ශුද්ධ මැටි ද වේ. "අප්පපාසාණා" යනු එහි ගල් ස්වල්පයක් ඇති බවයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. "යේභුය්‍යෙන පංසුකා" යනු එහි බොහෝ සෙයින් පස් ඇති බවයි, මෙය අලුත්ත සමාසයකි. එසේම "යේභුය්‍යෙන මත්තිකා" (බොහෝ සෙයින් මැටි ඇති) යන්න ද වේ. එහි මිටක් පමණ ප්‍රමාණයට වඩා විශාල ඒවා "පාසාණ" (ගල්) වේ. මිටක් පමණ ප්‍රමාණයේ ඒවා "සක්ඛරා" (කැටකැබිලිති) වේ. "කථලා" යනු වළං කැබලි ආදියයි. "මරුම්බා" යනු බොරළු ය. "වාලුකා" යනු වැලිම ය. "යේභුය්‍යෙනපංසුකා" යන්නෙහි කොටස් තුනකින් කොටස් දෙකක් පස් ද, එක් කොටසක් ගල් ආදී අනෙක් දෙයක් ද වේ. "අදඩ්ඪාපි" (නොපිලිස්සුණු ද) යනු උඳුන, වළං පිළිස්සීම, කුඹල් උදුන, අව්ව ආදී වශයෙන් ඒ ඒ අයුරින් නොපිලිස්සුණු පොළොවයි. එය වෙන් වශයෙන් නැත, ශුද්ධ පස් ආදියෙන් එකක් යැයි දත යුතුය. "යේභුය්‍යෙන සක්ඛරා" යනු බහුතරයක් කැටකැබිලිති ඇති බවයි. හත්ථිකුච්ඡි විහාරයෙහි දී එක් පැසක් පුරා පස් ගෙන්වා ගෙන ඔරුවක සෝදා, පොළොවෙහි බොහෝ සෙයින් කැටකැබිලිති ඇති බව දැනගෙන, භික්ෂූන් වහන්සේලාම පොකුණක් හෑරූහ. මැද ඇති "අප්පපංසු අප්පමත්තිකා" (ස්වල්ප පස් හා ස්වල්ප මැටි ඇති) යන පද දෙක "යේභුය්‍යෙන පාසාණාදි" (බොහෝ සෙයින් ගල් සහිත ආදී) පංචකයටම ඇතුළත් වේ. ශුද්ධ පාෂාණ ආදී වූ ඒ දෙකෙහිම ප්‍රභේද දැක්වීමක් ලෙස මෙය දැක්වේ.

ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ယေဘုယျေနပံသုံ အပ္ပပံသုဉ္စ ပထဝိံ ဝတွာ ဥပဍ္ဎပံသုကာပထဝီ န ဝုတ္တာ, တထာပိ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇသိက္ခာပဒေသု သာဝသေသပညတ္တိယာပိ သမ္ဘဝတော ဥပဍ္ဎပံသုကာယပိ ပထဝိယာ [Pg.164] ပါစိတ္တိယမေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘သဗ္ဗစ္ဆန္နာဒီသု ဥပဍ္ဎစ္ဆန္နေ ဒုက္ကဋဿ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ ဒုက္ကဋံ ယုဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ ပါစိတ္တိယဝတ္ထုကဉ္စ အနာပတ္တိဝတ္ထုကဉ္စ ဒုဝိဓံ ပထဝိံ ဌပေတွာ အညိဿာ ဒုက္ကဋဝတ္ထုကာယ တတိယာယ ပထဝိယာ အဘာဝတော. ဒွေယေဝ ဟိ ပထဝိယော ဝုတ္တာ ‘‘ဇာတာ စ ပထဝီ အဇာတာ စ ပထဝီ’’တိ, တသ္မာ ဒွီသု အညတရာယ ပထဝိယာ ဘဝိတဗ္ဗံ. ဝိနယဝိနိစ္ဆယေ စ သမ္ပတ္တေ ဂရုကလဟုကေသု ဂရုကေယေဝ ဌာတဗ္ဗတ္တာ န သက္ကာ ဧတ္ထ အနာပတ္တိယာ ဘဝိတုံ. သဗ္ဗစ္ဆန္နာဒီသု ပန ဥပဍ္ဎေ ဒုက္ကဋံ ယုတ္တံ တတ္ထ တာဒိသဿ ဒုက္ကဋဝတ္ထုနော သမ္ဘဝတော. ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၈၆) ‘‘အပ္ပပံသုမတ္တိကာယ ပထဝိယာ အနာပတ္တိဝတ္ထုဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ ဥပဍ္ဎပံသုမတ္တိကာယပိ ပါစိတ္တိယမေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. န ဟေတံ ဒုက္ကဋဝတ္ထူတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဇာတာဇာတဝိနိမုတ္တာယ တတိယာယ ပထဝိယာ အဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တံ.

මෙහි බොහෝ සෙයින් පස් ඇති සහ ස්වල්ප වශයෙන් පස් ඇති පොළොව ගැන පැවසුව ද, අඩක් පස් ඇති (උපඩ්ඪපංසුකා) පොළොවක් ගැන පවසා නැත. එසේ වුව ද, ප්‍රඥප්ති වජ්ජ ශික්ෂාපදයන්හි (ලෝකවජ්ජ නොවන විනය ශික්ෂාපදයන්හි) සාශේෂ ප්‍රඥප්තියක් ද (ඉතිරි කොටස ද ඇතුළත් වන පරිදි පැනවීමක්) විය හැකි බැවින්, අඩක් පස් ඇති පොළොවෙහි ද පාචිත්තියක්ම වේ යැයි ගත යුතුය. ඇතැම් කෙනෙක් වනාහි "සර්ව සම්පූර්ණයෙන් වැසූ තැන් ආදියෙහි අඩක් වැසූ විට දුක්කටාපත්ති පැවසූ බැවින්, මෙහි ද දුක්කටාපත්තියක් සුදුසු වේ" යැයි පවසති. එය නොයුතු ය; මන්ද යත් පාචිත්තියට වස්තු වූ සහ අනාපත්තියට වස්තු වූ දෙවැදෑරුම් පොළොව හැර, දුක්කටයට වස්තු වූ තුන්වන පොළොවක් නැති බැවිනි. "ජාත පථවිය හා අජාත පථවිය" යැයි පොළොවවල් දෙකක්ම වදාරා ඇති බැවින්, මේ දෙකෙන් එකක්ම විය යුතුය. විනය විනිශ්චයකට පැමිණි කල්හි ද, ගරුක-ලහුක ඇපත්ති අතරින් ගරුක ඇපත්තියෙහිම පිහිටිය යුතු බැවින්, මෙහි අනාපත්තියක් (ඇවැත් නොවීමක්) විය නොහැක. සම්පූර්ණයෙන් වැසූ තැන් ආදියෙහි අඩක් වැසූ විට දුක්කටාපත්තියක් වීම සුදුසු ය, එහි එවැනි දුක්කටයට වස්තු වූ කරුණක් පවතින බැවිනි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද: "ස්වල්ප පස් හා මැටි ඇති පොළොව අනාපත්තියට වස්තු වන බැවින්, අඩක් පස් හා මැටි ඇති පොළොවෙහි ද පාචිත්තියක්ම වේ යැයි ගත යුතුය. ජාත හා අජාත යන දෙකෙන් තොර වූ තුන්වන පොළොවක් නැති බැවින්, මෙය දුක්කටයට වස්තු වන කරුණක් යැයි කිව නොහැක" යනුවෙන් වදාරා ඇත.

ခဏန္တဿ ခဏာပေန္တဿ ဝါတိ အန္တမသော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေနပိ သမ္မဇ္ဇနိသလာကာယပိ သယံ ဝါ ခဏန္တဿ အညေန ဝါ ခဏာပေန္တဿ. ‘‘ပေါက္ခရဏိံ ခဏာ’’တိ ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ဩကာသေ’’တိ အနိယမေတွာ ဝုတ္တတ္တာ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ဣမံ ဝလ္လိံ ခဏာ’’တိ ဝုတ္တေပိ ပထဝိခဏနံ သန္ဓာယ ပဝတ္တဝေါဟာရတ္တာ ဣမိနာဝ သိက္ခာပဒေန ပါစိတ္တိယံ, န ဘူတဂါမသိက္ခာပဒေန, ဥဘယမ္ပိ သန္ဓာယ ဝုတ္တေ ပန ဒွေပိ ပါစိတ္တိယာနိ ဟောန္တိ.

"හාරන්නාට හෝ හාරවන්නාට" යනු අවසාන වශයෙන් පය මහපටැඟිල්ලෙන් හෝ කොස්සක ඉරටුවකින් හෝ තමාම හාරන්නාට හෝ අනෙකෙකු ලවා හාරවන්නාට ය. "පොකුණක් හාරන්න" යැයි පවසයි නම්, "මේ ස්ථානයෙහි" යැයි නියම නොකර පැවසූ බැවින් එය වටී (කැප වේ). "මේ වැල හාරා ගලවන්න" යැයි පැවසූ කල්හි ද, පොළොව හෑරීම අදහස් කර පවසන ව්‍යවහාරයක් බැවින්, මේ ශික්ෂාපදයෙන්ම පාචිත්තියක් වේ, භූතගාම ශික්ෂාපදයෙන් නොවේ. නමුත් කරුණු දෙකම අදහස් කර පැවසූ කල්හි පාචිත්ති දෙකක්ම වේ.

၇၃. ကုဋေဟီတိ ဃဋေဟိ. တနုကကဒ္ဒမောတိ ဥဒကမိဿကကဒ္ဒမော, သော စ ဥဒကဂတိကတ္တာ ဝဋ္ဋတိ. ဥဒကပပ္ပဋကောတိ ဥဒကေ အန္တောဘူမိယံ ပဝိဋ္ဌေ တဿ ဥပရိဘာဂံ ဆာဒေတွာ တနုကပံသု ဝါ မတ္တိကာ ဝါ ပဋလံ ဟုတွာ ပလဝမာနာ ဥဋ္ဌာတိ, တသ္မိံ ဥဒကေ သုက္ခေပိ တံ ပဋလံ ဝါတေန စလမာနံ တိဋ္ဌတိ, တံ ဥဒကပပ္ပဋကော နာမ. ဩမကစာတုမာသန္တိ [Pg.165] ဦနစာတုမာသံ. ဩဝဋ္ဌန္တိ ဒေဝေန ဩဝဋ္ဌံ. အကတပဗ္ဘာရေတိ အဝလဉ္ဇနဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တာဒိသေ ဟိ ဝမ္မိကဿ သဗ္ဘာဝေါတိ. မူသိကုက္ကုရံ နာမ မူသိကာဟိ ခဏိတွာ ဗဟိ ကတပံသုရာသိ.

73. "කුටේහි" යනු කළ ගෙඩිවලිනි. "තනුකකද්දම" යනු ජලය මිශ්‍ර වූ මඩ ය, එය ජලයේ ස්වභාවය ගන්නා බැවින් කැප වේ. "උදකපප්පටක" යනු ජලය පොළොව අභ්‍යන්තරයට ගිය කල්හි, එහි මතුපිට වසමින් සිහින් පස් හෝ මැටි පටලයක් සේ පාවෙමින් ඉහළට ඒමයි. ඒ ජලය සිඳී ගිය ද, එම පටලය හුළඟින් සෙලවෙමින් පවතී. එය "උදකපප්පටක" (දිය පටලය) නම් වේ. "ඕමකචාතුමාසං" යනු හතර මසකට අඩු කාලයකි. "ඕවට්ඨං" යනු වැස්සෙන් තෙමුණු දෙයයි. "අකතපබ්භාරේ" යනු භාවිත නොකරන ලද ස්ථානයක් දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. එබඳු තැනක වේයන් බැඳි හුඹස් පවතී. "මූසිකුක්කුර" නම් මීයන් විසින් හාරා පිටතට දමන ලද පස් ගොඩයි.

ဧသေဝ နယောတိ ဩမကစာတုမာသံ ဩဝဋ္ဌောယေဝ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. ဧကဒိဝသမ္ပိ န ဝဋ္ဋတီတိ ဩဝဋ္ဌစာတုမာသတော ဧကဒိဝသာတိက္ကန္တောပိ ဝိကောပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဟေဋ္ဌဘူမိသမ္ဗန္ဓေပိ စ ဂေါကဏ္ဋကေ ဘူမိတော ဆိန္ဒိတွာ ဆိန္ဒိတွာ ဥဂ္ဂတတ္တာ အစ္စုဂ္ဂတံ မတ္ထကတော ဆိန္ဒိတုံ ဂဟေတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. သကဋ္ဌာနေ အတိဋ္ဌမာနံ ကတွာ ပါဒေဟိ မဒ္ဒိတွာ အာလောဠိတကဒ္ဒမမ္ပိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

"මේ ක්‍රමයම වේ" යනු හතර මසකට අඩු කාලයක් වැස්සෙන් තෙමුණු පස් පමණක් කැප වේ යන්න අර්ථයයි. "එක් දිනක්වත් කැප නොවේ" යනු සාර මසක් වැස්සෙන් තෙමුණු කාලයට වඩා එක් දිනක් ඉක්ම ගිය ද, එය අවුස්සන්නට කැප නොවේ යන්නයි. යට පොළොව හා සම්බන්ධ වුව ද, "ගෝකණ්ඨක" (කටුපඳුරු/කටු) පොළොවෙන් මතු වී මතු වී වැඩෙන බැවින්, ඉතා උසට ගිය කොටස මුදුනෙන් කපා ගැනීමට ද, ගැනීමට ද කැප වේ යැයි පවසති. තම ස්ථානයෙහි නොරැඳෙන සේ කර, පයින් පාගා කලතන ලද මඩ ද ගැනීමට කැප වේ.

အစ္ဆဒနန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တတ္တာ ဥဇုကံ အာကာသတော ပတိတဝဿောဒကေန ဩဝဋ္ဌမေဝ ဇာတပထဝီ ဟောတိ, န ဆဒနာဒီသု ပတိတွာ တတော ပဝတ္တဥဒကေန တိန္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတောတိ ပုရာဏသေနာသနတော. ဣဋ္ဌကံ ဂဏှာမီတိအာဒိ သုဒ္ဓစိတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ဥဒကေနာတိ ဥဇုကံ အာကာသတောယေဝ ပတိတဥဒကေန. သစေ ပန အညတ္ထ ပဟရိတွာ ပတိတေန ဥဒကေန တေမိတံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. မဏ္ဍပတ္ထမ္ဘန္တိ သာခါမဏ္ဍပတ္ထမ္ဘံ.

"නොවැසූ තැන්" යනාදී වශයෙන් වදාළ බැවින්, ඍජුවම අහසින් වැටුණු වැසි දියෙන් තෙමුණු පොළොවම ජාත පථවිය වේ; වහලවල් ආදියට වැටී එයින් ගලා ආ ජලයෙන් තෙමුණු පොළොව ජාත පථවිය නොවේ යැයි දත යුතුය. "එයින්" යනු පැරණි සේනාසනයෙනි. "ගඩොලක් ගනිමි" යනාදිය වදාරන ලද්දේ (හෑරීමේ චේතනාවෙන් තොර වූ) පිරිසිදු සිතක් අදහස් කරගෙන ය. "ජලයෙන්" යනු ඍජුවම අහසින් වැටුණු ජලයෙන්මය. ඉදින් වෙනත් තැනක වැදී ගලා ආ ජලයෙන් තෙමුණේ නම්, එය කැප වේ යැයි පවසති. "මණ්ඩපත්ථම්භ" යනු අතුපතරින් කළ මණ්ඩපයක කුළුණයි.

၇၄. ဥစ္စာလေတွာတိ ဥက္ခိပိတွာ. တေန အပဒေသေနာတိ တေန လေသေန. အဝိသယတ္တာ အနာပတ္တီတိ ဧတ္ထ သစေပိ နိဗ္ဗာပေတုံ သက္ကာ ဟောတိ, ပဌမံ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဒိန္နတ္တာ ဒဟတူတိ သလ္လက္ခေတွာပိ တိဋ္ဌတိ, အနာပတ္တိ. မဟာမတ္တိကန္တိ ဘိတ္တိလေပနံ.

74. "උච්චාලෙත්වා" යනු ඔසවා තබා ය. "ඒ උපක්‍රමයෙන්" යනු ඒ ලෙඩෙන් (නිදහසට කරුණක් ලෙසිනි). "තමාගේ විෂයය නොවන බැවින් ඇවැත් නොවේ" යන්නෙහි, ඉදින් (ගින්න) නිවීමට හැකි වුව ද, පළමුව පිරිසිදු සිතින් දෙන ලද බැවින් "ලැව්ගින්න නිවී යාවා" යැයි සිතා සිටිය ද ඇවැත් නොවේ. "මහාමත්තිකා" යනු බිත්තිවල ගාන මැටි බදාමයයි.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ වර්ණනාව වූ විනයාලංකාරයෙහි

ပထဝီခဏနဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

පඨවීඛණන (පොළොව හෑරීම පිළිබඳ) විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ

စုဒ္ဒသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දහසතරවන පරිච්ඡේදයයි.

၁၅. ဘူတဂါမဝိနိစ္ဆယကထာ

15. භූතගාම විනිශ්චය කථාව

၇၅. ဧဝံ [Pg.166] ပထဝိဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဘူတဂါမဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဘူတဂါမော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘဝန္တိ အဟုဝုဉ္စာတိ ဘူတာ, ဇာယန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဇာတာ ဝဍ္ဎိတာ စာတိ အတ္ထော. ဂါမောတိ ရာသိ, ဘူတာနံ ဂါမောတိ ဘူတဂါမော, ဘူတာ ဧဝ ဝါ ဂါမော ဘူတဂါမော, ပတိဋ္ဌိတဟရိတတိဏရုက္ခာဒီနမေတံ အဓိဝစနံ. တတ္ထ ‘‘ဘဝန္တီ’’တိ ဣမဿ ဝိဝရဏံ ‘‘ဇာယန္တိ ဝဍ္ဎန္တီ’’တိ, ‘‘အဟုဝု’’န္တိ ဣမဿ ‘‘ဇာတာ ဝဍ္ဎိတာ’’တိ. ဧဝံ ဘူတ-သဒ္ဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတဝိသယော ဟောတိ. တေနာဟ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၉၀) ‘‘ဘဝန္တီတိ ဝဍ္ဎန္တိ, အဟုဝုန္တိ ဗဘုဝူ’’တိ. ဣဒါနိ တံ ဘူတဂါမံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘူတဂါမောတိ ပဉ္စဟိ ဗီဇေဟိ ဇာတာနံ ရုက္ခလတာဒီနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ အာဟ. လတာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဩသဓိဂစ္ဆာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

75. මෙසේ පඨවී (පොළොව) විනිශ්චය පවසා, දැන් භූතගාම විනිශ්චය පැවසීම පිණිස 'භූතගාමෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'භවන්ති' (වෙති) සහ 'අහුවුං' (වූහ) යන අර්ථයෙන් 'භූත' නම් වේ. හටගනිති, වැඩෙති සහ හටගත්තා වූ, වැඩුණා වූ යනු එහි අර්ථයයි. 'ගාම' යනු සමූහයයි (රාශියයි). භූතයන්ගේ සමූහය 'භූතගාම' නම් වේ. නැතහොත් භූතයෝ ම සමූහයක් වන බැවින් භූතගාම නම් වේ. මෙය පොළොවෙහි පිහිටි නිල් තණකොළ, ගස්, වැල් ආදියට යෙදෙන නාමයකි. එහි 'භවන්ති' යන්නෙහි විස්තරය 'ජායන්ති වඩ්ඪන්ති' (හටගනිති, වැඩෙති) යන්නයි. 'අහුවුං' යන්නෙහි විස්තරය 'ජාතා වඩ්ඪිතා' (හටගත්තා වූ, වැඩුණා වූ) යන්නයි. මෙසේ 'භූත' යන ශබ්දය වර්තමාන හා අතීත කාලයන් අරමුණු කොට පවතී. එහෙයින් විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි 'භවන්ති යනු වැඩෙති යන්නයි, අහුවුං යනු වූහ (බභූවූ) යන්නයි' කියා වදාරන ලදී. දැන් ඒ භූතගාමය දක්වමින්, 'භූතගාම යනු පස් වැදෑරුම් බීජයන්ගෙන් හටගත් ගස් වැල් ආදියට නමකි' යි වදාළ සේක. 'ලතාදීනං' (වැල් ආදී) යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඖෂධ පැළෑටි, පඳුරු ආදිය දත යුතුය.

ဣဒါနိ တာနိ ဗီဇာနိ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘တတြိမာနိ ပဉ္စ ဗီဇာနီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မူလမေဝ ဗီဇံ မူလဗီဇံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. အထ ဝါ မူလံ ဗီဇံ ဧတဿာတိ မူလဗီဇံ, မူလဗီဇတော ဝါ နိဗ္ဗတ္တံ မူလဗီဇံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. တတ္ထ ပဌမေန ဝိဂ္ဂဟေန ဗီဇဂါမော ဧဝ လဗ္ဘတိ, ဒုတိယတတိယေဟိ ဘူတဂါမော. ဣဒါနိ တေ ဘူတဂါမေ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ မူလဗီဇံ နာမာ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ တေသု ပဉ္စသု မူလဗီဇာဒီသု ဟလိဒ္ဒိ…ပေ… ဘဒ္ဒမုတ္တကံ မူလဗီဇံ နာမ. န ကေဝလံ ဣမာနိယေဝ မူလဗီဇာနိ, အထ ခေါ ဣတော အညာနိပိ ယာနိ ဝါ ပန ဘူတဂါမဇာတာနိ အတ္ထိ သန္တိ, မူလေ ဇာယန္တိ, မူလေ သဉ္ဇာယန္တိ, ဧတံ ဘူတဂါမဇာတံ မူလဗီဇံ နာမ ဟောတီတိ ယောဇနာ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၉၁) ‘‘ဣဒါနိ တံ ဘူတဂါမံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တော ‘ဘူတဂါမော နာမ ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနီ’တိအာဒိမာဟာ’’တိ. တတ္ထ [Pg.167] ဘူတဂါမော နာမာတိ ဘူတဂါမံ ဥဒ္ဓရိတွာ ယသ္မိံ သတိ ဘူတဂါမော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနီတိ အာဟာ’’တိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘ယာနိ ဝါ ပနညာနိပိ အတ္ထိ, မူလေ ဇာယန္တီ’’တိအာဒီနိ န သမေန္တိ. န ဟိ မူလဗီဇာဒီနိ မူလာဒီသု ဇာယန္တိ. မူလာဒီသု ဇာယမာနာနိ ပန တာနိ ဗီဇဇာတာနိ, တသ္မာ ဧဝမတ္ထဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဘူတဂါမော နာမာတိ ဝိဘဇိတဗ္ဗပဒံ. ပဉ္စာတိ တဿ ဝိဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ. ဗီဇဇာတာနီတိ ပရိစ္ဆိန္နဓမ္မနိဒဿနံ, ယတော ဗီဇေဟိ ဇာတာနိ ဗီဇဇာတာနိ, ရုက္ခာဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနန္တိ စ. ယထာ ‘‘သာလီနံ စေပိ ဩဒနံ ဘုဉ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၇၆) သာလိတဏ္ဍုလာနံ ဩဒနော သာလိဩဒနောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗီဇတော သမ္ဘူတော ဘူတဂါမော ‘‘ဗီဇ’’န္တိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ စ.

දැන් ඒ බීජයන් ස්වරූපයෙන් දක්වමින් 'එහි මේ පංච බීජයෝ වෙති' යනාදිය වදාළ සේක. එහි මුල ම බීජය වන බැවින් 'මූලබීජ' නම් වේ. සෙසු බීජයන්හි ද එසේ ම ය. නැතහොත්, මෙයට මුල බීජය වන බැවින් 'මූලබීජ' නම් වේ; නැතහොත් මූලබීජයෙන් හටගත් බැවින් 'මූලබීජ' නම් වේ. සෙසු බීජයන්හි ද එසේ ම ය. එහි පළමු විග්‍රහයෙන් 'බීජගාමය' ම ලැබෙන අතර, දෙවන හා තුන්වන විග්‍රහයන්ගෙන් 'භූතගාමය' ලැබෙයි. දැන් ඒ භූතගාමයන් ස්වරූපයෙන් දක්වමින් 'එහි මූලබීජ නම්' යනාදිය වදාළ සේක. එහි ඒ පස් වැදෑරුම් මූලබීජ ආදිය අතුරින් කහ...පෙ... කලඳුරු (භද්දමුත්තක) මූලබීජ නම් වේ. මේවා පමණක් ම මූලබීජ නොවේ. වැළී ඇති සෙසු යම් භූතගාමී ජාතීහු වෙත් ද, මුලෙහි උපදින්නා වූ, මුලෙහි මනාව උපදින්නා වූ, ඒ භූතගාමී ජාතීහු ද මූලබීජ නම් වෙති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. සෙසු බීජයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. අටුවාවෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'දැන් ඒ භූතගාමය බෙදා දක්වමින් භූතගාම නම් පංච බීජ ජාතීහු ය යනාදිය වදාළ සේක.' එහි 'භූතගාම නම්' යන්නෙන් භූතගාමය වෙන් කොට ගෙන, යමක් ඇති කල්හි භූතගාමය වේ ද, එය දැක්වීම පිණිස 'පංච බීජ ජාතීහු යයි පැවසීය' කියා අටුවාවන්හි දක්වා ඇත. එසේ වුව ද 'තවද අනෙකුත් යමක් වෙත් ද, මුලෙහි හටගනිති' යනාදී පාඨයන් නොගැළපේ. මූලබීජ ආදිය මුල් ආදියෙහි හට නොගන්නා බැවිනි. මුල් ආදියෙහි හටගන්නා වූ ඒ බීජ ජාතීහු වෙති. එබැවින් මෙසේ අර්ථ වර්ණනාව දත යුතුය: 'භූතගාම නම්' යනු විභජනය කළ යුතු පදයයි. 'පංච' යනු එහි විභාග සීමාවයි. 'බීජජාතානි' යනු සීමා කරන ලද ධර්මයන් පෙන්වීමකි, මන්ද යත් බීජයන්ගෙන් හටගත් බැවින් 'බීජජාත' වන හෙයිනි, මෙය ගස් වැල් ආදියට නමකි. යම් සේ 'හැල් හාලේ බත් අනුභව කරයි' යනාදී තන්හි හැල් සහල්වලින් පිසූ බත 'හැල් බත' (සාලිඕදන) යැයි කියනු ලැබේද, එමෙන්ම බීජයෙන් හටගත් භූතගාමය 'බීජ' යනුවෙන් හඳුන්වන ලදැයි දත යුතුය.

ဖဠုဗီဇန္တိ ပဗ္ဗဗီဇံ. ပစ္စယန္တရသမဝါယေ သဒိသဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ဝိရုဟဏသမတ္ထေ သာရဖလေ နိရုဠှော ဗီဇ-သဒ္ဒေါ တဒတ္ထသံသိဒ္ဓိယာ မူလာဒီသုပိ ကေသုစိ ပဝတ္တတီတိ မူလာဒိတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဧကေန ဗီဇသဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗီဇ’’န္တိ ‘‘ရူပရူပံ, ဒုက္ခဒုက္ခ’’န္တိ စ ယထာ. နိဒ္ဒေသေ ‘‘ယာနိ ဝါ ပနညာနိပိ အတ္ထိ, မူလေ ဇာယန္တိ မူလေ သဉ္ဇာယန္တီ’’တိ ဧတ္ထ ဗီဇတော နိဗ္ဗတ္တေန ဗီဇံ ဒဿိတံ, တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ယာနိ ဝါ ပနညာနိပိ အတ္ထိ, အာလုဝကသေရုကမလနီလုပ္ပလပုဏ္ဍရီကကုဝလယကုန္ဒပါဋလိမူလာဒိဘေဒေ မူလေ ဂစ္ဆဝလ္လိရုက္ခာဒီနိ ဇာယန္တိ သဉ္ဇာယန္တိ, တာနိ, ယမှိ မူလေ ဇာယန္တိ စေဝ သဉ္ဇာယန္တိ စ, တဉ္စ ပါဠိယံ (ပါစိ. ၉၁) ဝုတ္တဟလိဒ္ဒါဒိ စ, သဗ္ဗမ္ပိ ဧတံ မူလဗီဇံ နာမ, ဧတေန ကာရိယောပစာရေန ကာရဏံ ဒဿိတန္တိ ဒဿေတိ. ဧသ နယော ခန္ဓဗီဇာဒီသု. ယေဝါပနကခန္ဓဗီဇေသု ပနေတ္ထ အမ္ဗာဋကဣန္ဒသာလနုဟိပါလိဘဒ္ဒကကဏိကာရာဒီနိ ခန္ဓဗီဇာနိ[Pg.168]. အမ္ဗိလာဝလ္လိစတုရဿဝလ္လိကဏဝေရာဒီနိ ဖဠုဗီဇာနိ. မကစိမလ္လိကာသုမနဇယသုမနာဒီနိ အဂ္ဂဗီဇာနိ. အမ္ဗဇမ္ဗုပနသဋ္ဌိအာဒီနိ ဗီဇဗီဇာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ဘူတဂါမေ ဘူတဂါမသညီ ဆိန္ဒတိ ဝါ ဆေဒါပေတိ ဝါတိ သတ္ထကာနိ ဂဟေတွာ သယံ ဝါ ဆိန္ဒတိ, အညေန ဝါ ဆေဒါပေတိ. ဘိန္ဒတိ ဝါ ဘေဒါပေတိ ဝါတိ ပါသာဏာဒီနိ ဂဟေတွာ သယံ ဝါ ဘိန္ဒတိ, အညေန ဝါ ဘေဒါပေတိ. ပစတိ ဝါ ပစာပေတိ ဝါတိ အဂ္ဂိံ ဥပသံဟရိတွာ သယံ ဝါ ပစတိ, အညေန ဝါ ပစာပေတိ, ပါစိတ္တိယံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ အာပတ္တိဘေဒံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘူတဂါမဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘူတဂါမပရိမောစိတန္တိ ဘူတဂါမတော ဝိယောဇိတံ.

ඵළුබීජ යනු පුරුක් බීජයයි. අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් සමාන ඵලයක් උපදවීමට විශේෂ හේතුවක් වන බැවින්, ලියලා වැඩීමට සමර්ථ වූ සාරවත් ඵලයෙහි රූඪ වූ 'බීජ' ශබ්දය, එහි අර්ථය සිද්ධ වන බැවින් මුල් ආදී සමහර දේ කෙරෙහි ද පවතී. එම නිසා මුල් ආදියෙන් වෙන් කොට දැක්වීම සඳහා 'රූපරූප', 'දුක්ඛදුක්ඛ' යන්නා සේ තනි 'බීජ' ශබ්දයකින් විශේෂ කොට 'බීජ' යැයි පවසන ලදී. විනිශ්චයෙහි (නිද්දේසයෙහි) 'තවද අනෙකුත් යමක් වෙත් ද, මුලෙහි හටගනිති, මුලෙහි මනාව හටගනිති' යන්නෙහි බීජයෙන් හටගත් දෙයින් බීජය දක්වන ලදී. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: තවද අනෙකුත් යමක් වෙත් ද, අල, කැසරු, නෙළුම්, නිල් මහනෙල්, සුදු නෙළුම්, රතු නෙළුම්, මුකුළු වැල්, පළොල් මුල් ආදී විවිධ මුල්වලින් පඳුරු, වැල්, ගස් ආදිය හටගනිත් ද, මනාව හටගනිත් ද, යම් මුලක ඒවා උපදිත් ද, මනාව උපදිත් ද, ඒ මුල ද, පාළියෙහි වදාළ කහ ආදිය ද යන මේ සියල්ල ම 'මූලබීජ' නම් වේ. මෙයින් කාර්යෝපචාරයෙන් (ඵලයෙහි නමින්) හේතුව දක්වන ලදැයි පෙන්වයි. ස්කන්ධ බීජ (කඳ බීජ) ආදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහි 'යේවපනක' (තවද යම්) ස්කන්ධ බීජයන් අතුරින්, ඇඹරැල්ලා, ඉඳුල් සල් (ඉන්දසාල), කිරිපලු (නුහි), පාලිභද්දක (එරබදු), කිණිහිරි ආදිය ස්කන්ධ බීජ වෙති. ඇඹුල් වැල්, හතරැස් වැල්, කණේරු ආදිය ඵළු බීජ (පුරුක් බීජ) වෙති. මුගුණ, පිච්ච, සමන්පිච්ච, වදමල් ආදිය අග්‍ර බීජ (දලු බීජ) වෙති. අඹ, ජම්බු, කොස් ඇට ආදිය බීජ බීජ (ඇට බීජ) යැයි දත යුතුය. භූතගාමයක (පැළෑටියක) භූතගාම යන සංඥාව ඇතිව, කපයි ද කැප්පවයි ද යන්නෙන්, ආයුධ ගෙන තෙමේම කපයි හෝ අනෙකෙකු ලවා කැප්පවයි. බිඳියි ද බිඳවයි ද යන්නෙන්, ගල් ආදිය ගෙන තෙමේම බිඳියි හෝ අනෙකෙකු ලවා බිඳවයි. පුලුස්සයි ද පුලුස්සවයි ද යන්නෙන්, ගින්න ළං කොට තෙමේම පුලුස්සයි හෝ අනෙකෙකු ලවා පුලුස්සවයි ද, (එවිට) පාචිත්තිය ඇවැත් වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි ඇවැත් ප්‍රභේදය දක්වමින් 'භූතගාමඤ්හි' යනාදිය පැවසීය. එහි 'භූතගාමපරිමෝචිතං' යනු භූතගාමයෙන් වෙන් කරන ලද යන්නයි.

၇၆. သဉ္စိစ္စ ဥက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ‘‘သဉ္စိစ္စာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သရီရေ လဂ္ဂဘာဝံ ဉတွာပိ ဥဋ္ဌဟတိ, ‘‘တံ ဥဒ္ဓရိဿာမီ’’တိ သညာယ အဘာဝတော ဝဋ္ဋတိ. အနန္တကဂ္ဂဟဏေန သာသပမတ္တိကာ ဂဟိတာ. နာမဉှေတံ တဿာ သေဝါလဇာတိယာ. မူလပဏ္ဏာနံ အဘာဝေန ‘‘အသမ္ပုဏ္ဏဘူတဂါမော နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘူတဂါမမူလတ္တာတိ ဧတ္ထ ဘူတဂါမော မူလံ ကာရဏံ ဧတဿာတိ ဘူတဂါမမူလော, ဘူတဂါမဿ ဝါ မူလံ ကာရဏန္တိ ဘူတဂါမမူလံ. ဗီဇဂါမော ဟိ နာမ ဘူတဂါမတော သမ္ဘဝတိ, ဘူတဂါမဿ စ ကာရဏံ ဟောတိ. အယံ ပန တာဒိသော န ဟောတီတိ ‘‘အဘူတဂါမမူလတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

76. සිතාමතා එසවීම (උදුරා දැමීම) නොකැපය යන්නෙහි, 'සංචිච්ච' (සිතාමතා) යැයි පැවසූ බැවින්, ශරීරයෙහි තැවරී ඇති බව දැනගෙන නැඟී සිටිය ද, 'එය උදුරා දමමි' යන හැඟීමක් (සංඥාවක්) නැති බැවින් කැප වේ. අනන්තක (දිය සෙවල විශේෂයක්) යන්නෙන් අබ ඇටයක් පමණ වූ දිය සෙවල ගැනේ. එය ඒ පාසි (සෙවල) වර්ගයට නමකි. මුල් හා කොළ නොමැති බැවින් 'අසම්පූර්ණ භූතගාම නම්' යැයි කියන ලදී. 'අභූතගාමමූලත්තා' යන්නෙහි, භූතගාමය මුල (හේතුව) වන බැවින් 'භූතගාමමූල' නම් වේ, නැතහොත් භූතගාමයාගේ මුල (හේතුව) 'භූතගාමමූල' නම් වේ. බීජගාමය යනු භූතගාමයෙන් හටගන්නා අතර භූතගාමයට හේතුව ද වෙයි. මොහු (මේ සෙවල වර්ගය) වනාහි එවැනි නොවන බැවින් 'භූතගාමයට හේතු නොවන බැවින්' (අභූතගාමමූලත්තා) යැයි කියන ලදී.

ကိဉ္စာပိ ဟိ တာလနာဠိကေရာဒီနံ ခါဏု ဥဒ္ဓံ အဝဍ္ဎနတော ဘူတဂါမဿ ကာရဏံ န ဟောတိ, တထာပိ ဘူတဂါမသင်္ချူပဂတနိဗ္ဗတ္တပဏ္ဏမူလဗီဇတော သမ္ဘူတတ္တာ ဘူတဂါမတော ဥပ္ပန္နော နာမ ဟောတီတိ ဗီဇဂါမေန သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. သော ဗီဇဂါမေန သင်္ဂဟိတောတိ အဝဍ္ဎမာနေပိ ဘူတဂါမမူလတ္တာ ဝုတ္တံ.

තල, පොල් ආදියේ කඳ කොටස (කොටය) ඉහළට නොවැඩෙන බැවින් එය කෙලින්ම භූතගාමයක් වීමට හේතු නොවන නමුත්, භූතගාම ගණයට ඇතුළත් වන හටගත් කොළ, මුල් සහ බීජයන්ගෙන් හටගත් බැවින්, භූතගාමයෙන් උපන් දෙයක් ලෙස සලකා බීජගාමයට ඇතුළත් වේ. එය නොවැඩෙන නමුත්, භූතගාමය ම මූලික කොට ඇති බැවින් බීජගාමයට ඇතුළත් කර ඇතැයි කියන ලදී.

‘‘အင်္ကုရေ ဟရိတေ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘နီလဝဏ္ဏေ ဇာတေ’’တိ, နီလပဏ္ဏဿ ဝဏ္ဏသဒိသေ ပဏ္ဏေ ဇာတေတိ [Pg.169] အတ္ထော, ‘‘နီလဝဏ္ဏေ ဇာတေ’’တိ ဝါ ပါဌော ဂဟေတဗ္ဗော. အမူလကဘူတဂါမေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဣဒံ နာဠိကေရဿ အာဝေဏိကံ ကတွာ ဝဒတိ. ‘‘ပါနီယဃဋာဒီနံ ဗဟိ သေဝါလော ဥဒကေ အဋ္ဌိတတ္တာ ဗီဇဂါမာနုလောမတ္တာ စ ဒုက္ကဋဝတ္ထူ’’တိ ဝဒန္တိ. ကဏ္ဏကမ္ပိ အဗ္ဗောဟာရိကမေဝါတိ နီလဝဏ္ဏမ္ပိ အဗ္ဗောဟာရိကမေဝ.

"අංකුරේ හරිතේ" (නිල් පැහැති අංකුරයෙහි) යැයි පවසා, එම අර්ථය ම "නීලවණ්ණේ ජාතේ" (නිල් පැහැය හටගත් කල්හි) යන්නෙන් විස්තර කරයි. නිල් පැහැති පත්‍රයක වර්ණයට සමාන පත්‍රයක් හටගත් කල්හි යනු එහි අර්ථයයි. නැතහොත් "නීලවණ්ණේ ජාතේ" කියා ම පාඨය ගත යුතුය. "මුල් රහිත භූතගාමයෙහි ඇතුළත් වේ" යන මෙය පොල් ගස සම්බන්ධයෙන් විශේෂ කොට දක්වයි. "පැන් කළ ආදියේ පිටත බැඳෙන සෙවෙල, ජලයෙහි නොරැඳෙන බැවින් හා බීජගාමයට අනුලෝම වන බැවින් දුකුළා ඇවැත් සිදුවන වස්තූන් වේ" යැයි කියති. කණණකය ද (දිලීර නිසා හටගන්නා කළු ලප) නොසැලකිය යුතු (අව්‍යවහාරික) දෙයක් ම වන බැවින්, නිල් පැහැය ද නොසැලකිය යුතු දෙයක් ම වේ.

၇၇. သေလေယျကံ နာမ သိလာယ သမ္ဘူတာ ဧကာ ဂန္ဓဇာတိ. ပုပ္ဖိတကာလတော ပဋ္ဌာယာတိ ဝိကသိတကာလတော ပဘုတိ. အဟိစ္ဆတ္တကံ ဂဏှန္တောတိ ဝိကသိတံ ဂဏှန္တော. မကုဠံ ပန ရုက္ခတ္တစံ အကောပေန္တေနပိ ဂဟေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ရုက္ခတ္တစံ ဝိကောပေတီတိ ဝုတ္တတ္တာ ရုက္ခေ ဇာတံ ယံ ကိဉ္စိ အဟိစ္ဆတ္တကံ ရုက္ခတ္တစံ အဝိကောပေတွာ မတ္ထကတော ဆိန္ဒိတွာ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တဒယုတ္တံ ‘‘အဟိစ္ဆတ္တကံ ယာဝ မကုဠံ ဟောတိ, တာဝ ဒုက္ကဋဝတ္ထူ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ရုက္ခတော မုစ္စိတွာတိ ဧတ္ထ ‘‘ယဒိပိ ကိဉ္စိမတ္တံ ရုက္ခေ အလ္လီနာ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, ရုက္ခတော ဂယှမာနာ ပန ရုက္ခစ္ဆဝိံ န ဝိကောပေတိ, ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အလ္လရုက္ခတော န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထာပိ ရုက္ခတ္တစံ အဝိကောပေတွာ မတ္ထကတော တစ္ဆေတွာ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟတ္ထကုက္ကုစ္စေနာတိ ဟတ္ထစာပလ္လေန. ပါနီယံ န ဝါသေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ အတ္တနော အတ္ထာယ နာမိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကေဝလံ အနုပသမ္ပန္နဿ အတ္ထာယ နာမိတေ ပန ပစ္ဆာ တတော လဘိတွာ န ဝါသေတဗ္ဗန္တိ နတ္ထိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၉၂) ပန ‘‘ပါနီယံ န ဝါသေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ အတ္တနော ပိဝနပါနီယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အညေသံ ပန ဝဋ္ဋတိ အနုဂ္ဂဟိတတ္တာ. တေနာဟ အတ္တနာ ခါဒိတုကာမေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယေသံ ရုက္ခာနံ သာခါ ရုဟတီတိ ဝုတ္တတ္တာ ယေသံ သာခါ န ရုဟတိ, တတ္ထ ကပ္ပိယကရဏကိစ္စံ နတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ ‘‘ယေသံ ရုက္ခာနံ သာခါ [Pg.170] ရုဟတီတိ မူလံ အနောတာရေတွာ ပဏ္ဏမတ္တနိဂ္ဂမနမတ္တေနာပိ ဝဍ္ဎတိ, တတ္ထ ကပ္ပိယမ္ပိ အကရောန္တော ဆိန္နနာဠိကေရဝေဠုဒဏ္ဍာဒယော ကောပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘စင်္ကမိတဋ္ဌာနံ ဒဿေဿာမီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကေဝလံ စင်္ကမနာဓိပ္ပာယေန ဝါ မဂ္ဂဂမနာဓိပ္ပာယေန ဝါ အက္ကမန္တဿ, တိဏာနံ ဥပရိ နိသီဒနာဓိပ္ပာယေန နိသီဒန္တဿ စ ဒေါသော နတ္ထိ.

77. සෙලෙය්‍යක නම් ගලෙහි හටගන්නා එක්තරා සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. 'පුප්ඵිත කාලතෝ පට්ඨාය' යනු පිපුණු කාලයේ පටන් ය. 'අහිච්ඡත්තකය ගන්නේ' යනු පිපුණු බිම්මලක් ගන්නා තැනැත්තා ය. නොපිපුණු බිම්මල් පොහොට්ටුවක් නම් ගසෙහි පොත්තට හානි නොකරමින් වුව ද ගැනීමට නොකැප ය. 'ගස් පොත්තට හානි කරයි' යැයි කී බැවින්, ගසක හටගත් යම් බිම්මලක් ගස් පොත්තට හානි නොකර උඩින් කපා ගැනීමට කැපයැයි කියති. එය අයෝග්‍ය ය; මන්ද 'බිම්මල යම්තාක් පොහොට්ටු අවස්ථාවේ පවතී ද, ඒ තාක් දුකුළා ඇවැත් සිදුවන වස්තුවකි' යැයි වදාරා ඇති බැවිනි. 'ගසෙන් මිදී' යන්නෙහි "යම් හෙයකින් ස්වල්ප වශයෙන් ගසෙහි ඇලී තිබුණ ද, ගසෙන් ගන්නා විට ගසේ පොත්තට හානි නොකරයි නම් කැපය" කියා පවසති. 'අමු ගසෙන් නොකැප ය' යන්නෙහි ද ගස් පොත්තට හානි නොකර උඩින් සූරා ගැනීමට කැපයැයි දත යුතුය. 'හත්ථකුක්කුච්චේන' යනු අතේ නොසන්සුන්කමිනි. 'පැන් සුවඳවත් නොකළ යුතුය' යන මෙය තමන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා වෙන් කළ පැන් අරභයා පවසන ලද්දකි. හුදෙක් උපසම්පන්න නොවූවෙකුගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා වෙන් කළ පැන්වලින්, පසුව ඉන් ලැබගෙන සුවඳවත් නොකළ යුතුය කියා නියමයක් නැත. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද "පැන් සුවඳවත් නොකළ යුතුය යන්න තමන් බොන පැන් අරභයා පවසන ලද්දකි. අන් අය උදෙසා නම් එය අනුග්‍රහයක් නොවන බැවින් කැපය. එහෙයින් 'තමන් අනුභව කිරීමට කැමති වූවෙකු විසින්' යැයි පවසන ලදී" කියා දක්වා ඇත. "යම් ගස්වල අතු පැළවී වැවේදැයි පැවසූ බැවින්, යම් ගසක අතු නොවැවේ ද, එහි කැපකිරීමේ කෘත්‍යයක් (කප්පියකරණයක්) නැතැයි" පවසති. විමතිවිනෝදනියෙහි ද "යම් ගස්වල අතු වැවේද යන්නෙහි අර්ථය නම්, මුල් නොබැස කොළ පමණක් මතුවීමෙන් වුව ද වැඩේ ද, එහි කැපකිරීමක් නොකර කපන ලද පොල්, උණ ලී ආදිය විනාශ කිරීමට (කැප කිරීමට) වටී" යැයි දක්වා ඇත. "සක්මන් කරන ස්ථානය පෙන්වන්නෙමි" යැයි පැවසූ බැවින්, හුදෙක් සක්මන් කිරීමේ අදහසින් හෝ mඟ ගමන් කිරීමේ අදහසින් පෑගීමට ලක්වන අයට ද, තණකොළ මත හිඳගැනීමේ අදහසින් හිඳගන්නා අයට ද වරදක් (ඇවැතක්) නැත.

၇၈. သမဏကပ္ပေဟီတိ သမဏာနံ ကပ္ပိယဝေါဟာရေဟိ. ကိဉ္စာပိ ဗီဇာဒီနံ အဂ္ဂိနာ ဖုဋ္ဌမတ္တေန, နခါဒီဟိ ဝိလိခနမတ္တေန စ အဝိရုဠှိဓမ္မတာ န ဟောတိ, တထာပိ ဧဝံ ကတေယေဝ သမဏာနံ ကပ္ပတီတိ အဂ္ဂိပရိဇိတာဒယော သမဏဝေါဟာရာ နာမ ဇာတာ, တသ္မာ တေဟိ သမဏဝေါဟာရေဟိ ကရဏဘူတေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အနုဇာနာမီတိ အဓိပ္ပာယော. အဗီဇနိဗ္ဗဋ္ဋဗီဇာနိပိ သမဏာနံ ကပ္ပန္တီတိ ပညတ္တပဏ္ဏတ္တိဘာဝတော သမဏဝေါဟာရာဣစ္စေဝ သင်္ခံ ဂတာနိ. အထ ဝါ အဂ္ဂိပရိဇိတာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ကပ္ပိယဘာဝတောယေဝ ပဉ္စဟိ သမဏကပ္ပိယဘာဝသင်္ခါတေဟိ ကာရဏေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အနုဇာနာမီတိ ဧဝမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဂ္ဂိပရိဇိတန္တိအာဒီသု ‘‘ပရိစိတ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. အဗီဇံ နာမ တရုဏအမ္ဗဖလာဒိ. နိဗ္ဗဋ္ဋဗီဇံ နာမ အမ္ဗပနသာဒိ, ယံ ဗီဇံ နိဗ္ဗဋ္ဋေတွာ ဝိသုံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ သက္ကာ ဟောတိ. နိဗ္ဗဋ္ဋေတဗ္ဗံ ဝိယောဇေတဗ္ဗံ ဗီဇံ ယသ္မိံ, တံ ပနသာဒိ နိဗ္ဗဋ္ဋဗီဇံ နာမ. ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဝတွာဝ ကာတဗ္ဗန္တိ ယော ကပ္ပိယံ ကရောတိ, တေန ကတ္တဗ္ဗပကာရဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ ဘိက္ခုနာ အဝုတ္တေပိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ပုန ‘‘ကပ္ပိယံ ကာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ကာရာပနဿ ပဌမမေဝ ကထိတတ္တာ ဘိက္ခုနာ ‘‘ကပ္ပိယံ ကရောဟီ’’တိ ဝုတ္တေယေဝ အနုပသမ္ပန္နေန ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဝတွာ အဂ္ဂိပရိဇိတာဒိ ကာတဗ္ဗန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ကပ္ပိယန္တိ ဝစနံ ပန ယာယ ကာယစိ ဘာသာယ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ကပ္ပိယန္တိ ဝတွာဝ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝစနတော ပဌမံ [Pg.171] ‘‘ကပ္ပိယ’’န္တိ ဝတွာ ပစ္ဆာ အဂ္ဂိအာဒိနာ ဖုသနာဒိ ကာတဗ္ဗန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ပဌမံ အဂ္ဂိမှိ နိက္ခိပိတွာ, နခါဒိနာ ဝါ ဝိဇ္ဈိတွာ တံ အနုဒ္ဓရိတွာဝ ကပ္ပိယန္တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိပိ ဝဒန္တိ.

78. 'සමණකප්පේහි' යනු මහණුන්ට කැපවූ ව්‍යවහාරයන්ගෙනි. බීජ ආදිය ගින්නෙන් ස්පර්ශ වූ පමණින් හෝ නියපොතු ආදියෙන් සීරූ පමණින් හෝ නොපැළවෙන ස්වභාවයට පත් නොවන නමුත්, මෙසේ කළ විට ම මහණුන්ට කැප වේ යැයි 'ගින්නෙන් තවන ලද' ආදී ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයන් ඇති විය. එබැවින් එම ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයන් හේතු කොට ගෙන ඵලයන් අනුභව කිරීමට අනුදනිමි යනු මෙහි අදහසයි. 'අබීජ සහ නිබ්බට්ටබīජයන් ද මහණුන්ට කැප වේ' යනු පනවන ලද ප්‍රඥප්තීන්ගේ ස්වභාවය නිසා ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයන් ලෙස ම සංඛ්‍යාවට යයි. එසේත් නැතහොත් ගින්නෙන් තැවීම ආදී පංචවිධ කැප කිරීම්වල ඇති කැප බව නිසා ම ශ්‍රමණ කැප බව් ලෙස හැඳින්වෙන කරුණු පහෙන් ගෙඩි (ඵලතුරු) අනුභව කිරීමට අනුදනිමි යන්න මෙහි අදහස ලෙස දත යුතුය. 'අග්ගිපරිජිතං' ආදී තැන්හි 'පරිචිත' කියා ද කියවති. 'අබීජ' යනු නොමේරූ අඹ ගෙඩි ආදියයි. 'නිබ්බට්ටබීජ' යනු ඇටය (බීජය) ඉවත් කර වෙනම කොට අනුභව කළ හැකි අඹ, කොස් ආදියයි. යමක බීජය ඉවත් කළ යුතු ද, වෙන් කළ යුතු ද, එවැනි කොස් ආදිය 'නිබ්බට්ටබීජ' නම් වේ. '"කප්පියං" (කැපය) යැයි පවසා ම කළ යුතුය' යන්නෙන් යමෙක් කැප කරන්නේ ද, ඔහු විසින් කළ යුතු ආකාරය ම පවසා ඇති බැවින්, භික්ෂුවක් විසින් නොපැවසුව ද එය කිරීමට කැපයැයි නොගත යුතුය. නැවත 'කැප කරවා ගත යුතුය' කියා කරවීම පිළිබඳව මුලින් ම පවසා ඇති බැවින්, භික්ෂුව විසින් "කැප කරව" යැයි පැවසූ විට ම උපසම්පන්න නොවූවෙකු විසින් "කප්පියං" (කැපය) යැයි පවසා ගින්නෙන් තැවීම ආදිය කළ යුතුය කියා ගත යුතුය. "කප්පියං" යන වචනය ඕනෑම භාෂාවකින් පැවසීමට කැපයැයි පවසති. '"කප්පියං" යැයි පවසා ම කළ යුතුය' යන වචනයෙන් පළමුව "කප්පියං" යැයි කියා, පසුව ගින්න ආදියෙන් ස්පර්ශ කිරීම් ආදිය කළ යුතු බව දත යුතුය. "පළමුව ගින්නෙහි බහා හෝ නියපොතු ආදියෙන් විද හෝ එය ඉවතට නොගෙන ම 'කප්පියං' යැයි පැවසීම ද කැපය" කියා ද කියති.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၉၂) ပန ‘‘ကပ္ပိယန္တိ ဝတွာဝါတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဝသေန ဝုတ္တေပိ ဝစနက္ခဏေဝ အဂ္ဂိသတ္ထာဒိနာ ဗီဇဂါမေ ဝဏံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဝစနတော ပန ပုဗ္ဗေ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, တဉ္စ ဒွိဓာ အကတွာ ဆေဒနဘေဒနမေဝ ဒဿေတဗ္ဗံ. ကရောန္တေန စ ဘိက္ခုနာ ‘ကပ္ပိယံ ကရောဟီ’တိ ယာယ ကာယစိ ဘာသာယ ဝုတ္တေယေဝ ကာတဗ္ဗံ. ဗီဇဂါမပရိမောစနတ္ထံ ပုန ကပ္ပိယံ ကာရေတဗ္ဗန္တိ ကာရာပနဿ ပဌမမေဝ အဓိကတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

විමතිවිනෝදනියෙහි වූ කලී: '"කප්පියං" යැයි පවසා ම' යන්න පූර්ව ක්‍රියාවක් වශයෙන් පවසා තිබුණ ද, වචනය පවසන මොහොතේ ම ගින්නෙන් හෝ ආයුධයකින් බීජගාමයෙහි තුවාලයක් කළ යුතුය යන වචනයෙන්, ඊට පෙර කිරීම නොකැප ය. එය ද (බීජය) කොටස් දෙකකට නොබෙදා කැපීම හෝ බිඳීම ම පෙන්විය යුතුය. එය කරන්නා විසින් ද, භික්ෂුව "කැප කරව" යැයි යම්කිසි භාෂාවකින් පැවසූ විට ම කළ යුතුය. බීජගාමයෙන් මිදීම පිණිස නැවතත් 'කැප කරවා ගත යුතුය' කියා කරවීම පිළිබඳව මුලින් ම සඳහන් කර ඇති බැවිනි" යැයි පවසන ලදී.

ဧကသ္မိံ ဗီဇေ ဝါတိအာဒီသု ‘‘ဧကံယေဝ ကာရေမီတိ အဓိပ္ပာယေ သတိပိ ဧကာဗဒ္ဓတ္တာ သဗ္ဗံ ကတမေဝ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဒါရုံ ဝိဇ္ဈတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဇာနိတွာပိ ဝိဇ္ဈတိ ဝါ ဝိဇ္ဈာပေတိ ဝါ, ဝဋ္ဋတိယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. ဘတ္တသိတ္ထေ ဝိဇ္ဈတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘တံ ဝိဇ္ဈတိ, န ဝဋ္ဋတီတိ ရဇ္ဇုအာဒီနံ ဘာဇနဂတိကတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ. မရီစပက္ကာဒီဟိ စ မိဿေတွာတိ ဧတ္ထ ဘတ္တသိတ္ထသမ္ဗန္ဓဝသေန ဧကာဗဒ္ဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ဖလာနံယေဝ အညမညသမ္ဗန္ဓဝသေန. ‘‘ကဋာဟေပိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကဋာဟတော နီဟဋာယ မိဉ္ဇာယ ဝါ ဗီဇေ ဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝိဇ္ဈိတုံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. ဘိန္ဒာပေတွာ ကပ္ပိယံ ကာရာပေတဗ္ဗန္တိ ဗီဇတော မုတ္တဿ ကဋာဟဿ ဘာဇနဂတိကတ္တာ ဝုတ္တံ.

'එකම බීජයක වුවද' ආදී තැන්හි 'එකක් පමණක්ම (කැප) කරවමි යන අදහස තිබුණද, එකට බැඳී ඇති බැවින් සියල්ලම (කැප) කරන ලද්දක්ම වේ' යැයි පවසති. 'ලීය විදින්නේය' යන මෙහි 'දැන දැනම විදින්නේ හෝ විදවන්නේ හෝ වේද, එය සුදුසුම (කැප) වේ' යැයි පවසති. 'බත් ඇටය විදින්නේය' යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'එය විදින්නේය, ලණු ආදියෙහි භාජන ස්වභාවය ඇති බැවින් සුදුසු නොවේ' යැයි පවසති. 'මිරිස් කරල් ආදිය හා මිශ්‍ර කොට' යන මෙහි බත් ඇට සම්බන්ධ වීම් වශයෙන් එකට බැඳී ඇති බව දත යුතුය; ඵලයන්ගේම (ගෙඩිවලම) අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධය නිසා නොවේ. 'කටුවෙහි වුවද කැප කිරීමට වටින්නේය' යි වදාරන ලද බැවින්, කටුවෙන් ඉවත් කරන ලද මදෙහි හෝ බීජයෙහි හෝ යම් කිසි තැනක විදීම සුදුසුම වේ. 'පළා කැප කරවා ගත යුතුය' යන්න වදාරන ලද්දේ බීජයෙන් මිදුණු කටුව භාජන ස්වභාවය ගන්නා බැවිනි.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ဘူတဂါမဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

භූතගාම විනිශ්චය කථාලංකාරය නම් වූ,

ပန္နရသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

පසළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

၁၆. သဟသေယျဝိနိစ္ဆယကထာ

16. සහසෙය්‍ය විනිශ්චය කථාව (එක්ව සැතපීම පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව)

၇၉. ဧဝံ [Pg.172] ဘူတဂါမဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ သဟသေယျဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဒုဝိဓံ သဟသေယျက’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒွေ ဝိဓာ ပကာရာ ယဿ သဟသေယျကဿ တံ ဒုဝိဓံ, သဟ သယနံ, သဟ ဝါ သယတိ ဧတ္ထာတိ သဟသေယျာ, သဟသေယျာ ဧဝ သဟသေယျကံ သကတ္ထေ က-ပစ္စယဝသေန. တံ ပန အနုပသမ္ပန္နေနသဟသေယျာမာတုဂါမေနသဟသေယျာဝသေန ဒုဝိဓံ. တေနာဟ ‘‘ဒုဝိဓံ သဟသေယျက’’န္တိ. ဒိရတ္တတိရတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဝစနသိလိဋ္ဌတာမတ္တေန ဒိရတ္တဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တိရတ္တဉှိ သဟဝါသေ လဗ္ဘမာနေ ဒိရတ္တေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒိရတ္တဂ္ဂဟဏံ ဝိသုံ န ပယောဇေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥတ္တရိဒိရတ္တတိရတ္တန္တိ ဘဂဝါ သာမဏေရာနံ သင်္ဂဟကရဏတ္ထာယ တိရတ္တပရိဟာရံ အဒါသီ’’တိ. နိရန္တရံ တိရတ္တဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဝါ ဒိရတ္တဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ကေဝလဉှိ ‘‘တိရတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တေ အညတ္ထ ဝါသေန အန္တရိကမ္ပိ တိရတ္တံ ဂဏှေယျ. ဒိရတ္တဝိသိဋ္ဌံ ပန တိရတ္တံ ဝုစ္စမာနံ တေန အနန္တရိကမေဝ တိရတ္တံ ဒီပေတိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၅၀-၅၁) ‘‘ဒိရတ္တဂ္ဂဟဏံ ဝစနာလင်္ကာရတ္ထံ. နိရန္တရံ တိဿောဝ ရတ္တိယော သယိတွာ စတုတ္ထဒိဝသာဒီသု သယန္တဿေဝ အာပတ္တိ, န ဧကန္တရိကာဒိဝသေန သယန္တဿာတိ ဒဿနတ္ထမ္ပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဟသေယျံ ဧကတော သေယျံ. သေယျန္တိ စေတ္ထ ကာယပ္ပသာရဏသင်္ခါတံ သယနမ္ပိ ဝုစ္စတိ, ယသ္မိံ သေနာသနေ သယန္တိ, တမ္ပိ, တသ္မာ သေယျံ ကပ္ပေယျာတိ ဧတ္ထ သေနာသနသင်္ခါတံ သေယျံ ပဝိသိတွာ ကာယပ္ပသာရဏသင်္ခါတံ သေယျံ ကပ္ပေယျ သမ္ပာဒေယျာတိ အတ္ထော. ဒိယဍ္ဎဟတ္ထုဗ္ဗေဓေနာတိ ဧတ္ထ ဒိယဍ္ဎဟတ္ထော ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန ဂဟေတဗ္ဗော. ပဉ္စဟိ ဆဒနေဟီတိ ဣဋ္ဌကာသိလာသုဓာတိဏပဏ္ဏသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ ဆဒနေဟိ. ဝါစုဂ္ဂတဝသေနာတိ ပဂုဏဝသေန.

79. මෙසේ භූතගාම විනිශ්චය පවසා, දැන් සහසෙය්‍ය (එක්ව සැතපීම) විනිශ්චය පැවසීම පිණිස 'ද්විවිධ සහසෙය්‍යක' යනාදිය වදාළ සේක. එහි, යම් සහසෙය්‍යාවකට ආකාර (ප්‍රභේද) දෙකක් වේද, එය ද්විවිධ නම් වේ. එක්ව සැතපීම හෝ යමක එක්ව සැතපෙත්ද එය සහසෙය්‍යාවයි. ස්වාර්ථයෙහි 'ක' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් සහසෙය්‍යාවම 'සහසෙය්‍යක' නම් වේ. එය ද අනුපසම්පන්නයෙකු හා එක්ව සැතපීම සහ මාතුගාමිකාවක (ස්ත්‍රියක) හා එක්ව සැතපීම වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහෙයින් 'ද්විවිධ සහසෙය්‍යක' යැයි වදාළ සේක. 'දිරත්ත තිරත්ත' (දෙරයක් තුන්රයක්) යන මෙහි වචන සංශිෂ්ටත්වය (භාෂාවේ සුමට බව) පිණිසම පමණක් 'දෙරය' යන්න ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, තුන් රැයක් එක්ව වාසය කිරීමේ අනුමැතිය ලැබෙන කල්හි, දෙරයක් පිළිබඳව වෙනමම කිව යුතු දෙයක් නැති බැවින් දෙරය ගැනීමෙන් වෙනම ප්‍රයෝජනයක් සිදු නොවේ. එහෙයින්ම 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාමණේරයන් වහන්සේලාට සංග්‍රහ කිරීම පිණිස තුන් රැයක නිදහස දුන් සේක' යැයි වදාරන ලදී. නොඑසේ නම්, අඛණ්ඩවම තුන් රැයක් ගැනීම සඳහා 'දෙරය' යන්න ගන්නා ලදී. මක්නිසාද යත්, හුදෙක් 'තුන්රයක්' යැයි පැවසූ කල්හි, වෙනත් තැනක වාසය කිරීමෙන් අතරතුර කාලයක් සහිතව වුවද තුන් රැයක් ලෙස ගත හැකි බැවිනි. දෙරයකින් විශිෂ්ට වූ (දෙරයක් ඇසුරු කළ) තුන් රැයක් යැයි කියනු ලබන කල්හි, එයින් අතරතුර බාධාවකින් තොරව අඛණ්ඩවම ගත යුතු තුන් රැයක්ම පෙන්නුම් කරයි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද 'දෙරයක් ගැනීම වචනාලංකාරය පිණිස වේ. තවද, අඛණ්ඩවම රැයවල් තුනක් සැතපී සිව්වන දින ආදියේ ද සැතපෙන්නාටම ඇවැත් වන බවත්, එක් දිනක් හැර එක් දිනක් ආදී වශයෙන් සැතපෙන්නාට ඇවැත් නොවන බවත් දැක්වීම පිණිස යැයි දත යුතුය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. සහසෙය්‍යාව යනු එක්ව සැතපීමයි. මෙහි 'සෙය්‍යා' යන්නෙන් ශරීරය දිග හැරීම සංඛ්‍යාත සැතපීම ද කියනු ලැබේ, යම් සේනාසනයක සැතපෙත් ද එය ද කියනු ලැබේ. එහෙයින් 'සෙය්‍යං කප්පෙය්‍ය' යන මෙහි සේනාසන සංඛ්‍යාත සෙය්‍යාවට පිවිස, ශරීරය දිග හැරීම සංඛ්‍යාත සැතපීම සිදු කරන්නේය, සම්පාදනය කරන්නේය යනු අර්ථයයි. 'දියඩ්ඪහත්ථුබ්බේධේන' යන මෙහි දියඩ්ඪහස්තය (රියන් එකහමාර) වඩුවාගේ රියනෙන් ගත යුතුය. 'පඤ්චහි ඡදනේහි' යනු ගඩොල්, ගල්, බදාම, තණකොළ සහ කොළ පැහැති පත්‍ර යන පියස්සවල් පහයි. 'වාචුග්ගතවසේන' යනු ප්‍රගුණ බව නිසාය.

ဧကူပစာရောတိ [Pg.173] ဝဠဉ္ဇနဒွါရဿ ဧကတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၅၀-၅၁) ပန ‘‘ဧကူပစာရော ဧကေန မဂ္ဂေန ပဝိသိတွာ အဗ္ဘောကာသံ အနောက္ကမိတွာ သဗ္ဗတ္ထ အနုပရိဂမနယောဂ္ဂေါ, ဧတံ ဗဟုဒွါရမ္ပိ ဧကူပစာရောဝ. ယတ္ထ ပန ကုဋ္ဋာဒီဟိ ရုန္ဓိတွာ ဝိသုံ ဒွါရံ ယောဇေန္တိ, နာနူပစာရော ဟောတိ. သစေ ပန ရုန္ဓတိ ဧဝ, ဝိသုံ ဒွါရံ န ယောဇေန္တိ, ဧတမ္ပိ ဧကူပစာရမေဝ မတ္တိကာဒီဟိ ပိဟိတဒွါရော ဝိယ ဂဗ္ဘောတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. အညထာ ဂဗ္ဘေ ပဝိသိတွာ ပမုခါဒီသု နိပန္နာနုပသမ္ပန္နေဟိ သဟသေယျာပရိမုတ္တိယာ ဂဗ္ဘဒွါရံ မတ္တိကာဒီဟိ ပိဒဟာပေတွာ ဥဋ္ဌိတေ အရုဏေ ဝိဝရာပေန္တဿပိ အနာပတ္တိ ဘဝေယျာ’’တိ ဝုတ္တံ. စတုသာလံ ဧကူပစာရံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေသံ ပယောဂေ ပယောဂေ ဘိက္ခုဿ အာပတ္တီတိ ဧတ္ထ ကေစိ ‘‘အနုဋ္ဌဟနေန အကိရိယသမုဋ္ဌာနာ အာပတ္တိ ဝုတ္တာ, တသ္မိံ ခဏေ နိဒ္ဒါယန္တဿ ကိရိယာဘာဝါ. ဣဒဉှိ သိက္ခာပဒံ သိယာ ကိရိယာယ, သိယာ အကိရိယာယ သမုဋ္ဌာတိ. ကိရိယာယ သမုဋ္ဌာနတာ စဿ တဗ္ဗဟုလဝသေန ဝုတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ယထာ စေတံ, ဧဝံ ဒိဝါသယနမ္ပိ. အနုဋ္ဌဟနေန, ဟိ ဒွါရာသံဝရဏေန စေတံ အကိရိယသမုဋ္ဌာနမ္ပိ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ, ဣဒဉ္စ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

'ඒකූපචාරෝ' (එක් උපචාරයක් ඇති) යනු පරිභෝග කරන ද්වාරයෙහි (දොරෙහි) එකක් බව අදහස් කරමින් වදාරන ලද්දකි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි 'එක් මඟකින් පිවිස, එළිමහනට නොබැස හැම තැනම හැසිරීමට සුදුසු වූයේ ඒකූපචාරයයි, එය දොරවල් බොහෝමයක් තිබුණද ඒකූපචාරයක්ම වේ. යම් තැනක වනාහි බිත්ති ආදියෙන් වළක්වා වෙන වෙනම දොරවල් යොදත්ද, එය නානූපචාර (වෙනස් උපචාරයන් ඇති ස්ථානයක්) වේ. ඉදින් වළක්වන්නේ පමණක් වුවද, වෙනම දොරක් නොයොදන්නේ නම්, මැටි ආදියෙන් වසන ලද දොරක් ඇති ගර්භයක් (කාමරයක්) මෙන් මෙය ද ඒකූපචාරයක්ම යැයි ගත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම්, කාමරයට පිවිස ආලින්ද ආදියෙහි වැතිර සිටින අනුපසම්පන්නයන් හා එක්ව සැතපීමෙන් මිදීම පිණිස කාමරයේ දොර මැටි ආදියෙන් වස්වාගෙන, අරුණ නැඟුණු කල්හි විවෘත කරවන්නාට ද ඇවැත් නොවිය යුතුය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'සිව් දිසා ශාලාව ඒකූපචාරයක් වේ' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ඔවුන්ගේ එක් එක් වැතිරීමක් පාසා භික්ෂුවට ඇවැත් වේ' යන මෙහි සමහරෙක් 'නොනැඟී සිටීමෙන් සිදු වන අකිරිය සමුට්ඨාන ඇවැතක් වදාරන ලදී, මක්නිසාද යත් ඒ මොහොතෙහි නිදන්නාට ක්‍රියාවක් නොමැති බැවිනි' යැයි පවසති. 'මන්ද, මේ ශික්ෂාපදය ඇතැම් විට ක්‍රියාවෙන් ද, ඇතැම් විට අක්‍රියාවෙන් ද උපදී. ක්‍රියාවෙන් ඉපදීම වනාහි එහි බහුලත්වය නිසා වදාරන ලද්දකි' යැයි පවසති. 'යම් සේ මෙය වේද, එසේම දවල් සැතපීම ද වේ. නොනැඟී සිටීමෙන් ද, ද්වාර අසංවරයෙන් (දොර නොවැසීමෙන්) ද මෙය අකිරිය සමුට්ඨානයක් ද වේ' යැයි පවසති; මෙය ද සුදුසු සේ පෙනේ, විමසා බලා ගත යුතුය.

၈၀. ဥပရိမတလေန သဒ္ဓိံ အသမ္ဗဒ္ဓဘိတ္တိကဿာတိ ဣဒံ သမ္ဗဒ္ဓဘိတ္တိကေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဥပရိမတလေ သယိတဿ သင်္ကာ ဧဝ နတ္ထီတိ ‘‘ဟေဋ္ဌာပါသာဒေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နာနူပစာရေတိ ယတ္ထ ဗဟိ နိဿေဏိံ ကတွာ ဥပရိမတလံ အာရောဟန္တိ, တာဒိသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပရိမတလေပီ’’တိ. အာကာသင်္ဂဏေ နိပဇ္ဇန္တဿ အာပတ္တိအဘာဝတော ‘‘ဆဒနဗ္ဘန္တရေ’’တိ ဝုတ္တံ. သဘာသင်္ခေပေနာတိ သဘာကာရေန. အဍ္ဎကုဋ္ဋကေ သေနာသနေတိ ဧတ္ထ ‘‘အဍ္ဎကုဋ္ဋကံ နာမ ယတ္ထ ဥပဍ္ဎံ မုဉ္စိတွာ တီသု ပဿေသု ဘိတ္တိယော ဗဒ္ဓါ ဟောန္တိ[Pg.174], ယတ္ထ ဝါ ဧကသ္မိံ ပဿေ ဘိတ္တိံ ဥဋ္ဌာပေတွာ ဥဘောသု ပဿေသု ဥပဍ္ဎံ ဥပဍ္ဎံ ကတွာ ဘိတ္တိယော ဥဋ္ဌာပေန္တိ, တာဒိသံ သေနာသန’’န္တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ, ဂဏ္ဌိပဒေ ပန ‘‘အဍ္ဎကုဋ္ဋကေတိ ဆဒနံ အဍ္ဎေန အသမ္ပတ္တကုဋ္ဋကေ’’တိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ နော န ယုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘သဘာသင်္ခေပေနာတိ ဝုတ္တဿေဝ အဍ္ဎကုဋ္ဋကေတိ ဣမိနာ သဏ္ဌာနံ ဒဿေတိ. ယတ္ထ တီသု, ဒွီသု ဝါ ပဿေသု ဘိတ္တိယော ဗဒ္ဓါ, ဆဒနံ ဝါ အသမ္ပတ္တာ အဍ္ဎဘိတ္တိ, ဣဒံ အဍ္ဎကုဋ္ဋကံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝါဠသံဃာဋော နာမ ပရိက္ခေပဿ အန္တော ထမ္ဘာဒီနံ ဥပရိ ဝါဠရူပေဟိ ကတသံဃာဋော.

80. 'උඩ තට්ටුව සමඟ සම්බන්ධ නොවූ බිත්ති ඇත්තක්හුගේ' යනු සම්බන්ධ වූ බිත්ති ඇත්තක් ගැන කිව යුතු දෙයක්ම නැති බව දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. උඩ තට්ටුවෙහි සැතපෙන්නාට සැකයක්ම නැතැයි දැක්වීම පිණිස 'යට ප්‍රාසාදයෙහි (පහළ තට්ටුවෙහි)' යනාදිය වදාරන ලදී. 'නානූපචාරයෙහි' යනු යම් තැනක පිටතින් ඉණිමඟක් තබා උඩ තට්ටුවට නගිත්ද, එබඳු ස්ථානයක් අදහස් කරමින් 'උඩ තට්ටුවෙහි ද' යනුවෙන් වදාරන ලදී. එළිමහන් මිදුලෙහි වැතිරෙන්නාට ඇවැත් නොවන බැවින් 'පියස්ස ඇතුළත' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'සභාසංඛේපේන' යනු සභා ආකාරයෙන් (ශාලාවක ආකාරයෙන්) යන්නයි. 'අඩ්ඪකුට්ටක සේනාසනයෙහි' යන මෙහි 'අඩ්ඪකුට්ටකය නම් යමක අඩක් හැර දමා පැති තුනක බිත්ති බඳින ලද වෙත්ද, නැතහොත් එක් පැත්තක බිත්තියක් නංවා දෙපැත්තෙහි අඩක් අඩක් බැගින් බිත්ති නංවත්ද, එබඳු සේනාසනයයි' යනුවෙන් ගණ්ඨිපද තුනෙහිම වදාරන ලදී. ගණ්ඨිපදයෙහි වනාහි 'අඩ්ඪකුට්ටක යනු පියස්ස අඩකින් නොපැමිණි කුටියෙහි (බිත්තියෙහි)' යැයි වදාරන ලදී. එය ද නොගැලපෙන්නේ නොවේ. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි 'සභාසංඛේපයෙන් යැයි වදාරන ලද්දෙහිම සටහන අඩ්ඪකුට්ටක යන මෙයින් දක්වයි. යම් තැනක පැති තුනක හෝ දෙකක බිත්ති බඳින ලදද, පියස්සට නොපැමිණි අඩ බිත්තියක් වේද, මෙය අඩ්ඪකුට්ටක නම් වේ' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'වාළසංඝාටය' නම් ආරක්ෂක වටකිරීම් ඇතුළත ඇති කුළුණු ආදිය මතුපිට සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී සත්ව (වාළ) රූපවලින් තනන ලද බාල්ක සන්ධියයි (සංඝාටයයි).

ပရိက္ခေပဿ ဗဟိ ဂတေတိ ဧတ္ထ ယတ္ထ ယသ္မိံ ပဿေ ပရိက္ခေပေါ နတ္ထိ, တတ္ထာပိ ပရိက္ခေပါရဟပဒေသတော ဗဟိ ဂတေ အနာပတ္တိယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၅၀-၅၁) ပန ‘‘ပရိက္ခေပဿ ဗဟိ ဂတေတိ ဧတ္ထ ယသ္မိံ ပဿေ ပရိက္ခေပေါ နတ္ထိ, တတ္ထ သစေ ဘူမိတော ဝတ္ထု ဥစ္စံ ဟောတိ, ဥဘတော ဥစ္စဝတ္ထုတော ဟေဋ္ဌာ ဘူမိယံ နိဗ္ဗကောသဗ္ဘန္တရေပိ အနာပတ္တိ ဧဝ တတ္ထ သေနာသနဝေါဟာရာဘာဝတော. အထ ဝတ္ထု နီစံ ဘူမိသမမေဝ သေနာသနဿ ဟေဋ္ဌိမတလေ တိဋ္ဌတိ, တတ္ထ ပရိက္ခေပရဟိတဒိသာယ နိဗ္ဗကောသဗ္ဘန္တရေ သဗ္ဗတ္ထ အာပတ္တိ ဟောတိ, ပရိစ္ဆေဒါဘာဝတော ပရိက္ခေပဿ ဗဟိ ဧဝ အနာပတ္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အပရိစ္ဆိန္နဂဗ္ဘူပစာရေတိ ဧတ္ထ မဇ္ဈေ ဝိဝဋင်္ဂဏဝန္တာသု မဟာစတုသာလာသု ယထာ အာကာသင်္ဂဏံ အနောတရိတွာ ပမုခေနေဝ ဂန္တွာ သဗ္ဗဂဗ္ဘေ ပဝိသိတုံ န သက္ကာ ဟောတိ, ဧဝံ ဧကေကဂဗ္ဘဿ ဒွီသု ပဿေသု ကုဋ္ဋံ နီဟရိတွာ ကတံ ပရိစ္ဆိန္နဂဗ္ဘူပစာရံ နာမ, ဣဒံ ပန တာဒိသံ န ဟောတီတိ ‘‘အပရိစ္ဆိန္နဂဗ္ဘူပစာရေ’’တိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗဂဗ္ဘေပိ ပဝိသန္တီတိ ဂဗ္ဘူပစာရဿ အပရိစ္ဆိန္နတ္တာ အာကာသင်္ဂဏံ အနောတရိတွာပိ [Pg.175] ပမုခေနေဝ ဂန္တွာ တံ တံ ဂဗ္ဘံ ပဝိသန္တိ. အထ ကုတော တဿ ပရိက္ခေပေါယေဝ သဗ္ဗပရိစ္ဆိန္နတ္တာတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဂဗ္ဘပရိက္ခေပေါယေဝ ဟိဿ ပရိက္ခေပေါ’’တိ, ဣဒဉ္စ သမန္တာ ဂဗ္ဘဘိတ္တိယော သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. စတုသာလဝသေန ဟိ သန္နိဝိဋ္ဌေ သေနာသနေ ဂဗ္ဘပမုခံ ဝိသုံ အပရိက္ခိတ္တမ္ပိ သမန္တာ ဌိတံ ဂဗ္ဘဘိတ္တီနံ ဝသေန ပရိက္ခိတ္တံ နာမ ဟောတိ.

‘පවුරෙන් පිටතට ගිය කල්හි’ යන්නෙහි, යම් දිශාවක හෝ යම් පැත්තක වට පවුරක් නැද්ද, එහිද වටකිරීමට සුදුසු ප්‍රදේශයෙන් පිටතට ගිය කල්හි ඇවැත් නොවේමයැයි දත යුතුය. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (පාචිත්තිය 2.50-51) මෙසේ කියා ඇත: ‘පවුරෙන් පිටතට ගිය කල්හි’ යන්නෙහි, යම් පැත්තක වට පවුරක් නැද්ද, එහි ඉදින් පොළොවෙන් මතුපිට පිහිටි ගෘහ වස්තුව උස්ව පිහිටියේ නම්, උස් වූ ගෘහ වස්තුවට පහළින් දෙපස ඇති පොළොවෙහි වට පවුරෙන් ඇතුළත වුවද ඇවැත් නොවේමය. මන්ද යත්, එහි සේනාසන යන ව්‍යවහාරය නොමැති බැවිනි. ඉදින් ගෘහ වස්තුව පහත් වූ, පොළොවට සම මට්ටමෙන් සේනාසනයේ පහළ තලයේ පිහිටියේ නම්, එහි පවුරු රහිත දිශාවෙහි පවුරෙන් ඇතුළත සෑම තැනකම ඇවැත් වේ. සීමා නිර්ණයක් නොමැති බැවින් පවුරෙන් බාහිරවම ඇවැත් නොවේ යැයි දත යුතුය’ යන්න පැවසූහ. ‘වෙන් නොකරන ලද ගර්භ උපචාරයෙහි’ යන්නෙහි, මධ්‍යයෙහි විවෘත අංගනයක් සහිත මහා චතුශ්ශාලාවල, අහස් අංගනයට නොබැස මුඛ්‍ය පිලෙන්ම ගොස් සියලු ගැබ්වලට ඇතුළු විය නොහැකි වේද, එසේ එක් එක් ගැබෙහි දෙපස බිත්ති මතු කොට සාදන ලද්ද වෙන් කරන ලද ගර්භ උපචාරය නම් වේ. මෙහිදී එවැනි තත්ත්වයක් නොමැති බැවින් ‘වෙන් නොකරන ලද ගර්භ උපචාරයෙහි’ යැයි කියන ලදී. ‘සියලු ගැබ්වලට ද ඇතුළු වෙති’ යනු ගර්භ උපචාරය වෙන් නොකරන ලද බැවින්, අහස් අංගනයට නොබැස වුවද පිලෙන්ම ගොස් ඒ ඒ ගැබට ඇතුළු වෙති. එසේ නම්, සියල්ල වෙන් කර ඇති බැවින් එහි වටකිරීම (පවුර) කොයින්දැයි විමසූ බැවින්, ‘එහි ගර්භය වටකිරීමම එහි වටකිරීම වේ’ යැයි පැවසීය. මෙය වටා ඇති ගර්භ බිත්ති අරභයා පවසන ලද්දකි. චතුශ්ශාලා ක්‍රමයට සාදන ලද සේනාසනයක ගර්භ මුඛය වෙන් වෙන්ව වට නොකරන ලද්දක් වුවද, වටා පිහිටි ගර්භ බිත්ති හේතුවෙන් එය වටකරන ලද්දක්ම වේ.

၈၁. ဧကဒိသာယ ဥဇုကမေဝ ဒီဃံ ကတွာ သန္နိဝေသိတော ပါသာဒေါ ဧကသာလသန္နိဝေသော. ဒွီသု တီသု စတူသု ဝါ ဒိသာသု သိင်္ဃာဋကသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ကတာ ဒွိသာလာဒိသန္နိဝေသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာလပ္ပဘေဒဒီပနမေဝ စေတ္ထ ပုရိမတော ဝိသေသောတိ. အဋ္ဌ ပါစိတ္တိယာနီတိ ဥပဍ္ဎစ္ဆန္နံ ဥပဍ္ဎပရိစ္ဆန္နံ သေနာသနံ ဒုက္ကဋဝတ္ထုဿ အာဒိံ ကတွာ ပါဠိယံ ဒဿိတတ္တာ တတော အဓိကံ သဗ္ဗစ္ဆန္နဥပဍ္ဎပရိစ္ဆန္နာဒိကမ္ပိ သဗ္ဗံ ပါဠိယံ အဝုတ္တမ္ပိ ပါစိတ္တိယဿေဝ ဝတ္ထုဘာဝေန ဒဿိတံ သိက္ခာပဒဿ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇတ္တာ, ဂရုကေ ဌာတဗ္ဗတော စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘သတ္တ ပါစိတ္တိယာနီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တပါစိတ္တိယဒွယံ သာမညတော ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ပါဠိယံ (ပါစိ. ၅၄) ‘‘တတိယာယ ရတ္တိယာ ပုရာရုဏာ နိက္ခမိတွာ ပုန သယတီ’’တိ ဣဒံ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ, အနိက္ခမိတွာ ပုရာရုဏာ ဥဋ္ဌဟိတွာ အန္တောဆဒနေ နိသိန္နဿာပိ ပုန ဒိဝသေ သဟသေယျေန အနာပတ္တိ ဧဝ. ဧတ္ထ စတုဘာဂေါ စူဠကံ, ဒွေဘာဂါ ဥပဍ္ဎံ, တီသု ဘာဂေသု ဒွေ ဘာဂါ ယေဘုယျန္တိ ဣမိနာ လက္ခဏေန စူဠကစ္ဆန္နပရိစ္ဆန္နာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဣဒါနိ ဒုတိယသိက္ခာပဒေပိ ယထာဝုတ္တနယံ အတိဒိသန္တော ‘‘မာတုဂါမေန…ပေ… အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ အာဟ. ‘‘မတိတ္ထိယာ ပါရာဇိကဝတ္ထုဘူတာယပိ အနုပါဒိန္နပက္ခေ ဌိတတ္တာ သဟသေယျာပတ္တိံ န ဇနေတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘အတ္ထင်္ဂတေ သူရိယေ မာတုဂါမေ နိပန္နေ နိပဇ္ဇတိ, အာပတ္တိ [Pg.176] ပါစိတ္တိယဿာ’’တိ (ပါစိ. ၅၇) ဝစနတော ဒိဝါ တဿ သယန္တဿ သဟသေယျာပတ္တိ န ဟောတိယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

81. එක් දිශාවකට ඍජුවම දිගු කොට සාදන ලද ප්‍රාසාදය ‘එක් ශාලා සන්නිවේශය’ වේ. දෙදිශාවක, තෙදිශාවක හෝ සිව්දිශාවක සතරමං හන්දියක හැඩය ආදී වශයෙන් සාදන ලද ගොඩනැඟිලි ‘ද්විශාලා’ ආදී සන්නිවේශයන් ලෙස දත යුතුය. මෙහි පෙර විස්තරයට වඩා ඇති විශේෂය නම් ශාලා ප්‍රභේදයන් දැක්වීම පමණි. ‘පාචිත්තිය අටක්’ යනු අඩක් වසන ලද, අඩක් වටකරන ලද සේනාසනය, දුක්කට ඇවැතට හේතු වන වස්තූන් අතර මුලට තබා පාලියෙහි දක්වා ඇති බැවින්, ඊට වඩා වැඩි වූ සම්පූර්ණයෙන් වසන ලද හා අඩක් වටකරන ලද ආදී සියල්ලම පාලි පාඨයෙහි කෙලින්ම සඳහන් නොවුණද, ශික්ෂාපදයේ පැනවීමේ වජ්ජය (වැරැද්ද) නිසා සහ වඩාත් බරපතළ තත්ත්වයෙහි පිහිටිය යුතු බැවින් පාචිත්ති ඇවැතටම වස්තු වන බව දත යුතුය. ‘පාචිත්තිය හතක්’ යන්න පාලියෙහි දක්වා ඇති පාචිත්ති දෙකක් පොදුවේ එකක් ලෙස ගෙන පවසන ලද්දකි. පාලියෙහි (පාචිත්තිය 54) ‘තුන්වන රැයෙහි අරුණ නැගීමට පෙර නික්ම ගොස් නැවත නිදයි’ යන්න උපරිම සීමාව වශයෙන් පවසන ලද්දකි. නික්ම නොගොස් අරුණ නැගීමට පෙර අවදි වී පියස්ස යට වාඩි වී සිටින්නෙකුට වුවද පසුදින සහසෙය්‍යාවෙන් ඇවැත් නොවේමය. මෙහි සතරෙන් එක් කොටසක් ‘චූලක’ ද, කොටස් දෙකක් ‘අඩක්’ ද, කොටස් තුනකින් දෙකොටසක් ‘බහුතරය’ ද යන ලක්ෂණයෙන් චූලකච්ඡන්න, පරිච්ඡන්න ආදිය දත යුතුය. දැන් දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි ද ඉහත කී ක්‍රමයම අතිදේශ කරමින් ‘මාතුගාමයා සමඟ...පෙ... මේ විනිශ්චයම වේ’ යැයි පැවසීය. ‘මළ ස්ත්‍රියක් පාරාජිකාවට කරුණු වුවද, ඇය උපාදින්න පක්ෂයට අයත් නොවන බැවින් සහසෙය්‍යා ඇවැතක් ඇති නොකරයි’ යැයි කියති. ‘හිරු බැස ගිය කල්හි ස්ත්‍රිය නිදා සිටියදී නිදන්නේ නම්, පාචිත්ති ඇවැත් වේ’ (පාචිත්තිය 57) යන වචනයෙන්, දහවල් කාලයෙහි ඇය නිදද්දී නිදන්නාට සහසෙය්‍යා ඇවැත් නොවන බවම දත යුතුය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

သဟသေယျဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

සහසෙය්‍ය විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

သောဠသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

සොළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

၁၇. မဉ္စပီဌာဒိသံဃိကသေနာသနေသုပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိနိစ္ဆယကထာ

17. ඇඳ පුටු ආදී සඟසතු සේනාසනයන්හි පිළිපැදිය යුතු ආකාරය පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව.

၈၂. ဧဝံ သဟသေယျဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ သံဃိကေ ဝိဟာရေ သေယျာသု ကတ္တဗ္ဗဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဝိဟာရေ သံဃိကေ သေယျ’’န္တျာဒိမာဟ. တတ္ထ သမဂ္ဂံ ကမ္မံ သမုပဂစ္ဆတီတိ သံဃော, အယမေဝ ဝစနတ္ထော သဗ္ဗသံဃသာဓာရဏော. သံဃဿ ဒိန္နော သံဃိကော, ဝိဟရတိ ဧတ္ထာတိ ဝိဟာရော, တသ္မိံ. သယန္တိ ဧတ္ထာတိ သေယျာ, တံ. အသန္ထရီတိ သန္ထရိတွာန. ပက္ကမနံ ပက္ကမော, ဂမနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဝိဟာရေ သံဃိကေ သေယျံ, သန္ထရိတွာန ပက္ကမော’’တိ ဣမဿ ဥဒ္ဒေသပါဌဿ သံဃိကေ ဝိဟာရေ…ပေ… ပက္ကမနန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. တတြာတိ တသ္မိံ ပက္ကမနေ အယံ ဤဒိသော မယာ ဝုစ္စမာနော ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ကတမော သော ဝိနိစ္ဆယောတိ အာဟ ‘‘သံဃိကေ…ပေ… ပါစိတ္တိယ’’န္တိ. အပရိက္ခိတ္တဿ ဥပစာရော နာမ သေနာသနတော ဒွေ လေဍ္ဍုပါတာ. ပါစိတ္တိယန္တိ ပဌမံ ပါဒံ အတိက္ကာမေန္တဿ ဒုက္ကဋံ, ဒုတိယာတိက္ကမေ ပါစိတ္တိယံ. ကထံ ဝိညာယတိစ္စာဟ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု…ပေ… ဝစနတော’’တိ.

82. මෙසේ සහසෙය්‍ය විනිශ්චය පවසා, දැන් සඟසතු විහාරයන්හි සෙය්‍යාවන් (ඇඳ, ඇතිරිලි ආදිය) සම්බන්ධයෙන් කළ යුතු විනිශ්චය පැවසීම සඳහා ‘සංඝික විහාරයෙහි සෙය්‍යාව...’ යනාදිය පැවසීය. එහි සාමග්‍රී කර්මයට පැමිණෙන බැවින් ‘සංඝ’ නම් වේ. මේ වචනාර්ථය මුළු සංඝයාටම පොදු වූවකි. සංඝයාට දෙන ලද්දේ ‘සංඝික’ නම් වේ. මෙහි වෙසෙන බැවින් ‘විහාරය’ නම් වේ, එහි යන්නයි. මෙහි නිදන බැවින් ‘සෙය්‍යාව’ නම් වේ, එය යන්නයි. ‘අසන්ථරි’ යනු පනවා (අතුරා) යන්නයි. ‘පක්කමනය’ යනු පක්කමයයි, එහි අර්ථය යෑමයි. ‘විහාරේ සංඝිකේ සෙය්‍යං, සන්ථරිත්වාන පක්කමෝ’ යන මේ උද්දේශ පාඨයේ අර්ථය සංඝික විහාරයෙහි...පෙ... පිටත්ව යෑම යැයි දත යුතු බව මෙහි යෝජනාවයි. ‘තත්‍ර’ යනු එම පිටත්ව යෑමේදී මා විසින් කියනු ලබන මෙබඳු වූ විනිශ්චය දත යුතුය යන්න අර්ථයයි. ඒ විනිශ්චය කුමක්ද යත්? ‘සංඝිකයෙහි...පෙ... පාචිත්තිය වේ’ යැයි පැවසීය. වට නොකරන ලද ස්ථානයක උපචාරය නම් සේනාසනයේ සිට ලෙඩුපාත දෙකක (පස් කැට දෙකක් ගැසිය හැකි) දුර ප්‍රමාණයයි. ‘පාචිත්තියක්’ යනු පළමු පියවර ඉක්මවන්නාට...දුක්කට ඇවැත් වේ, දෙවන පියවර ඉක්මවීමේදී පාචිත්ති ඇවැත් වේ. එය කෙසේ දත හැක්කේ ද යත්? ‘යම් මහණෙක්...පෙ...’ යන වචනයෙන් පැවසීය.

တတ္ထ [Pg.177] သံဃိကော ဝိဟာရော ပါကဋော, သေယျာ အပါကဋာ, သာ ကတိဝိဓာဣစ္စာဟ ‘‘သေယျာ နာမ…ပေ… ဒသဝိဓာ’’တိ. တတ္ထာပိ ကတမာ ဘိသိ, ကတမာ စိမိလိကာဒယောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ဘိသီတိ…ပေ… ဧသ နယော ပဏ္ဏသန္ထာရေ’’တိ. တတ္ထ မဉ္စေ အတ္ထရိတဗ္ဗာတိ မဉ္စကဘိသိ, ဧဝံ ဣတရတြ, ဝဏ္ဏာနုရက္ခဏတ္ထံ ကတာတိ ပဋခဏ္ဍာဒီဟိ သိဗ္ဗိတွာ ကတာ. ဘူမိယံ အတ္ထရိတဗ္ဗာတိ စိမိလိကာယ သတိ တဿာ ဥပရိ, အသတိ သုဒ္ဓဘူမိယံ အတ္ထရိတဗ္ဗာ. သီဟဓမ္မာဒီနံ ပရိဟရဏေ ဧဝ ပဋိက္ခေပေါတိ ဣမိနာ မဉ္စပီဌာဒီသု အတ္ထရိတွာ ပုန သံဟရိတွာ ဌပနာဒိဝသေန အတ္တနော အတ္ထာယ ပရိဟရဏမေဝ န ဝဋ္ဋတိ, ဘူမတ္ထရဏာဒိဝသေန ပရိဘောဂေါ ပန အတ္တနော ပရိဟရဏံ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ခန္ဓကေ ဟိ ‘‘အန္တောပိ မဉ္စေ ပညတ္တာနိ ဟောန္တိ, ဗဟိပိ မဉ္စေ ပညတ္တာနိ ဟောန္တီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော အတ္ထာယ မဉ္စာဒီသု ပညပေတွာ ပရိဟရဏဝတ္ထုသ္မိံ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, မဟာစမ္မာနိ ဓာရေတဗ္ဗာနိ သီဟစမ္မံ ဗျဂ္ဃစမ္မံ ဒီပိစမ္မံ, ယော ဓာရေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၅) ပဋိက္ခေပေါ ကတော, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၁၁၂) ပန ‘‘ယဒိ ဧဝံ ‘ပရိဟရဏေယေဝ ပဋိက္ခေပေါ’တိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ ကတွာ ‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗံ ပါသာဒပရိဘောဂ’န္တိ (စူဠဝ. ၃၂၀) ဝစနတော ပုဂ္ဂလိကေပိ သေနာသနေ သေနာသနပရိဘောဂဝသေန နိယမိတံ သုဝဏ္ဏဃဋာဒိကံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋမာနမ္ပိ ကေဝလံ အတ္တနော သန္တကံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဧဝမိဒံ ဘူမတ္ထရဏဝသေန ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋမာနမ္ပိ အတ္တနော သန္တကံ ကတွာ တံ တံ ဝိဟာရံ ဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿနတ္ထံ ပရိဟရဏေယေဝ ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ.

එහි සංඝික විහාරය ප්‍රකටය, සෙය්‍යාව (නිදන තැන්) අප්‍රකටය. එය කෙතෙක් ආකාර ද යත් 'සෙය්‍යාව නම්...පෙ... දස වැදෑරුම් වේ' යි වදාළ සේක. එහි ද බිස්ස යනු කවරක්ද, සිමිලිකාව ආදිය යනු කවරක්ද යන්න පැහැදිලි කිරීමට 'එහි බිස්ස නම්...පෙ... මේ ක්‍රමය කොළ අතු ඇතිරීමෙහි ද වේ' යි වදාළ සේක. එහි ඇඳෙහි ඇතිරිය යුත්තේ ඇඳ බිස්ස (මංචකභිසි) යි. අනෙක් තැන්වල ද එසේ ම ය. පැහැය (වර්ණය) ආරක්ෂා කරගනු පිණිස කරන ලද්දේ රෙදි කඩ ආදියෙන් මසා කරන ලද්දකි. පොළොවෙහි ඇතිරිය යුත්තේ, සිමිලිකාවක් ඇති කල්හි ඒ මත ද, නැති කල්හි පිරිසිදු පොළොවෙහි ඇතිරිය යුත්තකි. සිංහ සම් ආදිය පරිහරණය කිරීමෙහි ම වැළැක්වීමක් ඇති බැවින්, මෙයින් ඇඳ පුටු ආදියෙහි අතුරා නැවත අකුළා තැබීම ආදී වශයෙන් තමන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා පරිහරණය කිරීම ම නොකැප වන අතර, පොළොවෙහි ඇතිරීම ආදී වශයෙන් පරිභෝග කිරීම තමන්ගේ (පුද්ගලික) පරිහරණයක් නොවන බව පෙන්වා දෙයි. මක්නිසාද යත්, ඛන්ධකයෙහි 'ඇඳ ඇතුළත ද පනවන ලද්දේ වෙයි, ඇඳෙන් පිටත ද පනවන ලද්දේ වෙයි' යනුවෙන් මෙසේ තමන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ඇඳ පුටු ආදියෙහි පනවා පරිහරණය කරන වස්තුව පිළිබඳව 'මහණෙනි, සිංහ සම, ව්‍යාඝ්‍ර සම, දිවි සම යන මහා සම් නොදැරිය යුතුය, යමෙක් දරන්නේ නම්, දුක්කටාපත්ති වේ' (මහාවග්ග 255) යනුවෙන් වැළැක්වීමක් කරන ලදී. එබැවින් මෙහි ද අදහස වදාරන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථදීපනී ටීකා, පාචිත්තිය 3.112) වනාහි 'ඉදින් මෙසේ පරිහරණය කිරීමෙහි ම වැළැක්වීම වේ යැයි මේ චෝදනාව කොට, මහණෙනි, සියලු ප්‍රාසාද පරිභෝගය අනුදනිමි (චුල්ලවග්ග 320) යන වචනයෙන් පුද්ගලික සේනාසනයෙහි ද සේනාසන පරිභෝගය වශයෙන් නියම කරන ලද රන් කෙණ්ඩිය ආදිය පරිභෝග කිරීමට කැප වුවද, හුදෙක් තමන් සන්තක කරගෙන පරිභෝග කිරීම නොකැප වේ. මෙසේ මෙය බිම ඇතිරීමක් වශයෙන් පරිභෝග කිරීමට කැප වුවද, තමන් සන්තක කරගෙන ඒ ඒ විහාරයට ගෙන ගොස් පරිභෝග කිරීම නොකැප වන බව පෙන්වීම පිණිස පරිහරණයෙහි ම වැළැක්වීම දත යුතුය යි වදාරන ලදී' යනුවෙන් සඳහන් වේ.

ပါဝါရော ကောဇဝေါတိ ပစ္စတ္ထရဏတ္ထာယေဝ ဌပိတာ ဥဂ္ဂတလောမာ အတ္ထရဏဝိသေသာ. ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တန္တိ အဋ္ဌကထာသု [Pg.178] (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၆) ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒံ အဋ္ဌကထာသု တထာဝုတ္တဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, အညမ္ပိ တာဒိသံ မဉ္စပီဌေသု အတ္ထရိတဗ္ဗံ အတ္ထရဏမေဝါ’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဒုတိယသေနာသနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ပန ‘‘ပစ္စတ္ထရဏံ နာမ ပါဝါရော ကောဇဝေါ’’တိ နိယမေတွာ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ ဣမိနာ န သမေတိ, ‘‘ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၁၁၆) ဝုတ္တံ. ဝီမံသိတေ ပန ဧဝမဓိပ္ပာယော ပညာယတိ – မာတိကာဋ္ဌကထာပိ အဋ္ဌကထာယေဝ, တသ္မာ မဟာအဋ္ဌကထာဒီသု ဝုတ္တနယေန ‘‘ပါဝါရော ကောဇဝေါ’’တိ နိယမေတွာ ဝုတ္တံ, ဧဝံ နိယမနေ သတိပိ ယထာ ‘‘လဒ္ဓါတပတ္တော ရာဇကုမာရော’’တိ အာတပတ္တဿ လဒ္ဓဘာဝေယေဝ နိယမေတွာ ဝုတ္တေပိ နိဒဿနနယဝသေန ရာဇကကုဓဘဏ္ဍသာမညေန သမာနာ ဝါလဗီဇနာဒယောပိ ဝုတ္တာယေဝ ဟောန္တိ, ဧဝံ ‘‘ပါဝါရော ကောဇဝေါ’’တိ နိယမေတွာ ဝုတ္တေပိ နိဒဿနနယဝသေန တေဟိ မဉ္စပီဌေသု အတ္ထရိတဗ္ဗဘာဝသာမညေန သမာနာ အညေ အတ္ထရဏာပိ ဝုတ္တာယေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တဝစနံ အဋ္ဌကထာဝစနဿ ပဋိလောမံ န ဟောတိ, အနုလောမမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'පාවාර' (ලොම් සළු) සහ 'කොජව' (ලොම් ඇතිරිලි) යනු ඇතිරීම සඳහා ම තබන ලද, උඩට විහිදුණු ලොම් ඇති විශේෂ ඇතිරිලි ය. අටුවාවල (පාචිත්තිය අටුවාව 116) 'මෙපමණක් ම කියන ලදී' යනුවෙන් දක්වා ඇත. 'මෙය අටුවාවන්හි එසේ කියන ලද බව දැක්වීම සඳහා වදාරන ලදී, ඇඳ පුටු මත ඇතිරිය යුතු එවැනි වෙනත් ඇතිරිලි ද ඇතිරිලි ම වේ' යැයි ගන්ථිපද තුනෙහි ම සඳහන් වේ. මාතිකා අටුවාවෙහි (කංඛාවිතරණී අටුවා, දෙවන සේනාසන සික්ෂාපද වර්ණනාව) වනාහි 'ඇතිරිල්ල (පච්චත්ථරණය) නම් පාවාර සහ කොජව වේ' යැයි නියම කොට දක්වා ඇත. එබැවින් ගන්ථිපදයන්හි කියන ලද කරුණ මෙයට නොගැලපේ, 'විමසා බලා ගත යුතුය' යි සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථදීපනී ටීකා, පාචිත්තිය 3.116) වදාරන ලදී. විමසා බැලූ කල මෙවැනි අදහසක් පෙනේ: මාතිකා අටුවාව ද අටුවාවක් ම ය. එබැවින් මහා අටුවා ආදියෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් 'පාවාර, කොජව' යැයි නියම කොට වදාරන ලදී. මෙසේ නියම කිරීමක් තිබුණ ද, 'කුඩය ලත් රාජකුමාරයා' යනුවෙන් කුඩය ලැබීම ගැන පමණක් නියම කොට පැවසුව ද, නිදර්ශන ක්‍රමයෙන් රාජකීය කකුධභාණ්ඩයන්ට පොදුවේ සමාන වූ සෙමර පවන් ආදිය ද කියන ලද්දේ ම වෙයි. එලෙසම 'පාවාර, කොජව' යැයි නියම කොට පැවසුව ද, නිදර්ශන ක්‍රමයෙන් ඇඳ පුටු මත ඇතිරිය යුතු බවට ඇති පොදු සමානකම නිසා අනෙකුත් ඇතිරිලි ද කියන ලද්දේ ම වෙයි. එබැවින් ගන්ථිපදයන්හි සඳහන් වචනය අටුවා වචනයට පටහැනි නොවන බවත්, අනුකූල ම වන බවත් දත යුතුය.

ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ‘‘ယေန ဝိဟာရော ကာရိတော, သော ဝိဟာရဿာမိကော’’တိ ပါဌံ နိဿာယ ဧကစ္စေ ဝိနယဓရာ ‘‘သံဃိကဝိဟာရဿ ဝါ ပုဂ္ဂလိကဝိဟာရဿ ဝါ ဝိဟာရဒါယကောယေဝ သာမိကော, သောယေဝ ဣဿရော, တဿ ရုစိယာ ဧဝ ဝသိတုံ လဘတိ, န သံဃဂဏပုဂ္ဂလာနံ ရုစိယာ’’တိ ဝိနိစ္ဆယံ ကရောန္တိ, သော ဝီမံသိတဗ္ဗော, ကထံ အယံ ပါဌော ကိမတ္ထံ သာဓေတိ ဣဿရတ္ထံ ဝါ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထံ ဝါတိ? ဧဝံ ဝီမံသိတေ ‘‘ဘိက္ခုမှိ သတိ ဘိက္ခု အာပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိအာဒိဝစနတော အာပုစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထမေဝ သာဓေတိ, န ဣဿရတ္ထန္တိ ဝိညာယတိ.

මේ ස්ථානයෙහි වනාහි 'යමෙකු විසින් විහාරය කරවන ලද්දේ ද, හෙතෙම විහාරයේ ස්වාමියා ය' යන පාඨය ඇසුරු කොටගෙන, ඇතැම් විනයධරයන් වහන්සේලා 'සංඝික විහාරයක හෝ පුද්ගලික විහාරයක හෝ විහාර දායකයා ම ස්වාමියා වේ, ඔහු ම අධිපතියා වේ, ඔහුගේ කැමැත්ත පරිදි ම වාසය කිරීමට ලැබේ, සංඝයාගේ, ගණයාගේ හෝ පුද්ගලයාගේ කැමැත්ත පරිදි නොවේ' යැයි විනිශ්චය කරති. එය විමසා බැලිය යුතුය; මේ පාඨය කෙසේ, කුමන අර්ථයක් සාධනය කරයි ද? අධිපති බවේ අර්ථය ද, නැතහොත් අවසර ගත යුතු බවේ (විමසිය යුතු බවේ) අර්ථය ද? මෙසේ විමසා බැලූ කල 'භික්ෂුවක සිටින කල්හි භික්ෂුවගෙන් විමසිය යුතුය' ආදී වචනවලින් විමසිය යුතු බවේ (අවසර ගත යුතු බවේ) අර්ථය ම සාධනය කරන බවත්, අධිපති බවේ අර්ථය නොවන බවත් වටහාගත හැකිය.

အထ [Pg.179] သိယာ ‘‘အာပုစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထေ သိဒ္ဓေ ဣဿရတ္ထော သိဒ္ဓေါယေဝ ဟောတိ. ဣဿရဘာဝတောယေဝ ဟိ သော အာပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ. တတ္ထေဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ – ‘‘အာပုစ္ဆန္တေန စ ဘိက္ခုမှိ သတိ ဘိက္ခု အာပုစ္ဆိတဗ္ဗော, တသ္မိံ အသတိ သာမဏေရော, တသ္မိံ အသတိ အာရာမိကော’’တိအာဒိဝစနတော အာယသ္မန္တာနံ မတေန ဘိက္ခုပိ သာမဏေရောပိ အာရာမိကောပိ ဝိဟာရကာရကောပိ တဿ ကုလေ ယော ကောစိ ပုဂ္ဂလောပိ ဣဿရောတိ အာပဇ္ဇေယျ, ဧဝံ ဝိညာယမာနေပိ ဘိက္ခုမှိ ဝါ သာမဏေရေ ဝါ အာရာမိကေ ဝါ သတိ တေယေဝ ဣဿရာ, န ဝိဟာရကာရကော. တေသု ဧကသ္မိမ္ပိ အသတိယေဝ ဝိဟာရကာရကော ဣဿရော သိယာတိ. ဣမသ္မိံ ပန အဓိကာရေ သံဃိကံ သေနာသနံ ရက္ခဏတ္ထာယ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗံယေဝ ဝဒတိ, န ဣဿရဘာဝတော အာပုစ္ဆိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၁၆) ‘‘အနာပုစ္ဆံ ဝါ ဂစ္ဆေယျာတိ ဧတ္ထ ဘိက္ခုမှိ သတိ ဘိက္ခု အာပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိအာဒိ.

යම් හෙයකින් 'අවසර ගත යුතු බවේ අර්ථය තහවුරු වූ කල අධිපති බවේ අර්ථය ද තහවුරු වන්නේ ම ය. මක්නිසාද යත් ඔහුගෙන් විමසිය යුත්තේ අධිපති භාවය නිසා ම ය' යන්න මෙසේ විය හැකිය. එහිදී මෙසේ කිව යුතුය: 'අවසර ගන්නා තැනැත්තා විසින් භික්ෂුවක සිටින කල්හි භික්ෂුවගෙන් ද, ඔහු නැති කල්හි සාමණේරයන්ගෙන් ද, ඔහු ද නැති කල්හි ආරාමිකයාගෙන් ද විමසිය යුතුය' ආදී වචන නිසා, ආයුෂ්මත්න් වහන්සේලාගේ මතය අනුව භික්ෂුව ද, සාමණේරයා ද, ආරාමිකයා ද, විහාරය කරවන්නා ද, ඔහුගේ පවුලේ යම් කිසි අයෙකු ද අධිපතියා වේ යන මතයට පැමිණීමට සිදු වේ. මෙසේ වටහා ගත්ත ද, භික්ෂුවක හෝ සාමණේරයන් වහන්සේ නමක හෝ ආරාමිකයෙකු හෝ සිටින කල්හි ඔවුන් ම අධිපතියන් වන අතර, විහාරය කරවන්නා අධිපති නොවේ. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු හෝ නොමැති කල්හි ම විහාරය කරවන්නා අධිපති විය හැකිය කියා ය. නමුත් මේ පරිච්ඡේදයෙහි (අධිකාරයෙහි) සංඝික සේනාසනය ආරක්ෂා කිරීම පිණිස ම විමසිය යුතු (අවසර ගත යුතු) බව පවසන අතර, අධිපති භාවය නිසා විමසිය යුතු බවක් නොකියයි. මක්නිසාද යත්, අටුවාවෙහි (පාචිත්තිය අටුවාව 116) 'නොවිමසා යන්නේ නම් යන මෙහි භික්ෂුවක සිටින කල්හි භික්ෂුවගෙන් විමසිය යුතුය' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

အထာပိ ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘န သကလဿ ဝါကျပါဌဿ အဓိပ္ပာယတ္ထံ သန္ဓာယ အမှေဟိ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ ‘ဝိဟာရဿာမိကော’တိ ဧတဿ ပဒတ္ထံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကထံ? သံ ဧတဿ အတ္ထီတိ သာမိကော, ဝိဟာရဿ သာမိကော ဝိဟာရဿာမိကော. ‘ကော ဝိဟာရဿာမိကော နာမာ’တိ ဝုတ္တေ ‘ယေန ဝိဟာရော ကာရိတော, သော ဝိဟာရဿာမိကော နာမာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗော, တသ္မာ ဝိဟာရကာရကော ဒါယကော ဝိဟာရဿာမိကော နာမာတိ ဝိညာယတိ, ဧဝံ ဝိညာယမာနေ သတိ သာမိကော နာမ သဿ ဓနဿ ဣဿရော, တဿ ရုစိယာ ဧဝ အညေ လဘန္တိ, တသ္မာ ဝိဟာရဿာမိကဘူတဿ ဒါယကဿ ရုစိယာ ဧဝ ဘိက္ခူ ဝသိတုံ လဘန္တိ, န သံဃဂဏပုဂ္ဂလာနံ ရုစိယာတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. တေ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗာ – မာ အာယသ္မန္တော ဧဝံ အဝစုတ္ထ, ယထာ [Pg.180] နာမ ‘‘ဃဋိကာရော ဗြဟ္မာ’’တိ ဝုတ္တော သော ဗြဟ္မာ ဣဒါနိ ဃဋံ န ကရောတိ, ပုရိမတ္တဘာဝေ ပန ကရောတိ, တသ္မာ ‘‘ဃဋံ ကရောတီ’’တိ ဝစနတ္ထေန ‘‘ဃဋိကာရော’’တိ နာမံ လဘတိ. ဣတိ ပုဗ္ဗေ လဒ္ဓနာမတ္တာ ပုဗ္ဗဝေါဟာရဝသေန ဗြဟ္မဘူတောပိ ‘‘ဃဋိကာရော’’ဣစ္စေဝ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သော ဝိဟာရကာရကော ဘိက္ခူနံ ပရိစ္စတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ ဝိဟာရဿာမိကော န ဟောတိ ဝတ္ထုပရိစ္စာဂလက္ခဏတ္တာ ဒါနဿ, ပုဗ္ဗေ ပန အပရိစ္စတ္တကာလေ ဝိဟာရဿ ကာရကတ္တာ ဝိဟာရဿာမိကော နာမ ဟောတိ, သော ဧဝံ ပုဗ္ဗေ လဒ္ဓနာမတ္တာ ပုဗ္ဗဝေါဟာရဝသေန ‘‘ဝိဟာရဿာမိကော’’တိ ဝုစ္စတိ, န, ပရိစ္စတ္တဿ ဝိဟာရဿ ဣဿရဘာဝတော. တေနေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ‘‘ဝိဟာရဒါယကာနံ ရုစိယာ ဘိက္ခူ ဝသန္တူ’’တိ အဝတွာ သေနာသနပညာပကော အနုညာတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၂၉၅) ‘‘တေသံ ဂေဟာနီတိ ဧတ္ထ ဘိက္ခူနံ ဝါသတ္ထာယ ကတမ္ပိ ယာဝ န ဒေန္တိ, တာဝ တေသံ သန္တကံယေဝ ဘဝိဿတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ, တေန ဒိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ တေသံ သန္တကာနိ န ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ. အယံ ပန ကထာ ပါဌဿ သမ္မုခီဘူတတ္တာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကထိတာ. ဝိဟာရဝိနိစ္ဆယော ပန စတုပစ္စယဘာဇနဝိနိစ္ဆယေ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၁၉၄ အာဒယော) အာဝိ ဘဝိဿတိ. ယော ကောစီတိ ဉာတကော ဝါ အညာတကော ဝါ ယော ကောစိ. ယေန မဉ္စံ ပီဌံ ဝါ ဝိနန္တိ, တံ မဉ္စပီဌကဝါနံ.

මෙසේ ද පැවසිය හැකිය: ‘අප විසින් මුළු වාක්‍ය පාඨයේම අභිප්‍රාය අරමුණු කරගෙන මෙය පවසන ලද්දක් නොවේ, වැලිදු “විහාරස්සාමිකෝ” (විහාර හිමියා) යන මෙහි පද අර්ථය පමණක් අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. කෙසේද? තමා සන්තක දෙයක් ඇත්තේ යමකුටද හෙතෙම හිමිකරු (සාමී) නම් වේ. විහාරයේ හිමිකරු විහාරස්සාමී වේ. “විහාරස්සාමික (විහාර හිමියා) යනු කවරෙක්ද?” කියා ඇසූ විට “යමකු විසින් විහාරය කරවන ලද්දේ ද, හෙතෙම විහාරස්සාමික නම් වේ” යැයි කිව යුතුය. එබැවින් විහාරය කරවූ දායකයා “විහාරස්සාමික” නමින් හැඳින්වෙන බව තේරුම් ගත යුතුය. මෙසේ තේරුම් ගන්නා කල්හි, හිමිකරු යනු තමාගේ ධනයට අධිපතියාය. ඔහුගේ කැමැත්තෙන්ම අන්‍යයෝ එය ලබති. එබැවින් විහාර හිමියා වූ දායකයාගේ කැමැත්තෙන්ම භික්ෂූහු වාසය කිරීමට ලබති, සඟ-ගණ-පුද්ගලයන්ගේ කැමැත්තෙන් නොවේ යන්න මේ අදහසින් පවසන ලද්දකි’ කියායි. ඔවුනට මෙසේ කිව යුතුය: ‘ඇවැත්නි, එසේ නොකියන්න. යම් සේ “ඝටීකාර බ්‍රහ්මයා” යැයි කියනු ලබන ඒ බ්‍රහ්මයා දැන් වළං සාදන්නේ නැත, නමුත් පෙර ආත්මභාවයෙහි වළං කළේය. එබැවින් “වළං සාදන්නා” යන අර්ථයෙන් “ඝටීකාර” යන නම ලබයි. මෙසේ පෙර ලැබූ නාමයක් ඇති බැවින්, පූර්ව ව්‍යවහාරය වශයෙන් බ්‍රහ්ම බවට පත්ව සිටියද “ඝටීකාර” යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. එසේම ඒ විහාරකාරකයා ද භික්ෂූන්ට පූජා කළ කාලයේ සිට විහාරයේ හිමිකරු නොවේ, මන්ද දානයෙහි ලක්ෂණය වස්තුව පරිත්‍යාග කිරීම වන බැවිනි. නමුත් පෙර පූජා නොකළ කාලයෙහි විහාරය කරවන්නා වූ බැවින් “විහාරස්සාමික” නම් විය. හෙතෙම මෙසේ පෙර ලැබූ නාමයක් ඇති බැවින්, පූර්ව ව්‍යවහාරය වශයෙන් “විහාරස්සාමික” යැයි කියනු ලැබේ, මිස පූජා කරන ලද විහාරයේ ඇති අධිපතිභාවය නිසා නොවේ. එහෙයින්ම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ “විහාර දායකයන්ගේ කැමැත්තෙන් භික්ෂූහු වෙසෙත්වා” යි වදාරන්නේ නැතිව, සෙනසුන් පනවන්නා (සෙනාසන පඤ්ඤාපක) අනුදැන වදාළ බව දත යුතුය. එසේම විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: “ඔවුන්ගේ ගෙවල් යන්නෙහි, භික්ෂූන්ට වාසය කිරීම පිණිස කරන ලද්දක් වුවද, යම් තාක් කල් (දායකයන් විසින්) නොදෙන්නේද, ඒ තාක් කල් එය ඔවුන් සන්තකම වන බව දත යුතුය” කියායි. මෙයින් පූජා කළ කාලයේ සිට එය ඔවුන් සන්තක නොවන බව දක්වයි. මෙම කථාව වනාහි (මූල) පාඨය අභිමුඛ වූ බැවින් මෙහිදී පවසන ලදී. විහාර විනිශ්චය වනාහි චතුපච්චයභාජන විනිශ්චයෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. “යෝ කෝචි” යනු නෑයෙක් හෝ නොනෑයෙක් වූ යම් කිසිවෙක්‍ ය. යමකින් ඇඳක් හෝ පුටුවක් වියත් ද, එය “මඤ්චපීඨකවානං” (ඇඳ පුටු වියන ලණුව ආදිය) නම් වේ.’

၈၃. သိလုစ္စယလေဏန္တိ သိလုစ္စယေ လေဏံ, ပဗ္ဗတဂုဟာတိ အတ္ထော. ‘‘သေနာသနံ ဥပစိကာဟိ ခါယိတ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပညတ္တတ္တာ ဝတ္ထုအနုရူပဝသေန အဋ္ဌကထာယံ ဥပစိကာသင်္ကာယ အဘာဝေန အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ. ဝတ္တက္ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၃၆၀ အာဒယော) ဂမိကဝတ္တံ ပညာပေန္တေန ‘‘သေနာသနံ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ကေဝလံ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာမတ္တဒဿနတ္ထံ ‘‘အာပုစ္ဆနံ ပန ဝတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ[Pg.181], န ပန ဝတ္တဘေဒေ ဒုက္ကဋန္တိ ဒဿနတ္ထံ, တေနေဝ အန္ဓကဋ္ဌကထာယံ ‘‘သေနာသနံ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ယံ ပါသာဏပိဋ္ဌိယံ ဝါ ပါသာဏတ္ထမ္ဘေသု ဝါ ကတသေနာသနံ ယတ္ထ ဥပစိကာ နာရောဟန္တိ, တံ အနာပုစ္ဆန္တဿပိ အနာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ယံ ဝုတ္တံ ဂဏ္ဌိပဒေ ‘‘တာဒိသေ သေနာသနေ အနာပုစ္ဆာ ဂစ္ဆန္တဿ ပါစိတ္တိယံ နတ္ထိ, ဂမိကဝတ္တေ သေနာသနံ အနာပုစ္ဆာ ဂစ္ဆန္တော ဝတ္တဘေဒေါ ဟောတိ, တသ္မာ ဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ.

83. ‘සිලුච්චය ලේණං’ යනු ගල් ලෙනයි, පර්වත ගුහාව යනු අර්ථයයි. ‘සෙනසුන වේයන් විසින් කන ලදී’ යන මේ සිදුවීමෙහි (ශික්ෂාපදය) පනවන ලද බැවින්, කරුණු වලට අනුකූලව අටුවාවෙහි වේයන් පිළිබඳ බියක් නොමැති වීම නිසා ඇවතක් නොවන බව දක්වන ලදී. වත්තක්ඛන්ධකයෙහි ගමික වත (ගමන් යන්නෙකුගේ වත්පිළිවෙත්) පනවනු ලබද්දී ‘සෙනසුන විමසා (භාර දී) යා යුතුය’ යි වදාළ බැවින්, හුදෙක් කළ යුතු දේ පමණක් දැක්වීම පිණිස ‘විමසා යාම වතකි’ යි පවසන ලදී, මිස වත් බිඳීමෙහිදී දුක්කටා ඇවැත් වේ යැයි දැක්වීමට නොවේ. එහෙයින්ම අන්ධක අටුවාවෙහි ‘සෙනසුන විමසා යා යුතුය’ යන මෙහි, ‘යම් ගල් තලාවක හෝ ගල් ටැම් මත කරන ලද සෙනසුනකට වේයන් නොනඟින්නේ ද, එය නොවිමසා යන්නහුට ද ඇවැත් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ගන්ථිපදයෙහි ‘එබඳු සෙනසුනක් නොවිමසා යන්නාට පාචිත්ති ඇවැත් නැත, ගමික වතෙහි සෙනසුන නොවිමසා යන්නේ වත් බිඳීමක් සිදුවන බැවින් දුක්කටා ඇවැත් සිදුවේ’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ නම්, එය පිළිගත යුතු නොවේ.

ပစ္ဆိမဿ အာဘောဂေန မုတ္တိ နတ္ထီတိ တဿ ပစ္ဆတော ဂစ္ဆန္တဿ အညဿ အဘာဝတော ဝုတ္တံ. ဧကံ ဝါ ပေသေတွာ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ဂမနစိတ္တဿ ဥပ္ပန္နဋ္ဌာနတော အနာပုစ္ဆိတွာ ဂစ္ဆန္တေ ဒုတိယပါဒုဒ္ဓါရေ ပါစိတ္တိယံ. မဏ္ဍပေ ဝါတိ သာခါမဏ္ဍပေ ဝါ ပဒရမဏ္ဍပေ ဝါ. ရုက္ခမူလေတိ ယဿ ကဿစိ ရုက္ခဿ ဟေဋ္ဌာ. ပလုဇ္ဇတီတိ ဝိနဿတိ.

‘අවසන් පුද්ගලයාට මෙනෙහි කිරීමෙන් (වෙනත් අයෙකුට පැවසීමෙන් තොරව) නිදහස් වීමක් නැත’ යැයි පවසන ලද්දේ, ඔහුට පසුව යන වෙනත් අයෙකු නොමැති බැවිනි. ‘නැතහොත් එක් අයෙකු යවා විමසිය යුතුය’ යන මෙහි, ගමන් කිරීමේ අදහස උපන් තැන සිට නොවිමසා යද්දී, දෙවන පියවර එසවීමේදී පාචිත්ති ඇවැත් වේ. ‘මණ්ඩපයක හෝ’ යනු අතු සෙවිලි කළ මණ්ඩපයක හෝ ලෑලි මණ්ඩපයක හෝ වේ. ‘රුක්මුලෙහි’ යනු යම් කිසි ගසක් යටය. ‘පලුජ්ජති’ යනු විනාශ වීමයි.

၈၄. မဇ္ဈေ သံခိတ္တံ ပဏဝသဏ္ဌာနံ ကတွာ ဗဒ္ဓန္တိ ဧရကပတ္တာဒီဟိ ဝေဏိံ ကတွာ တာယ ဝေဏိယာ ဥဘောသု ပဿေသု ဝိတ္ထတဋ္ဌာနေ ဗဟုံ ဝေဌေတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဇ္ဈဋ္ဌာနံ, တာဝ အန္တောအာကဍ္ဎနဝသေန ဝေဌေတွာ မဇ္ဈေ သံခိပိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဗန္ဓိတွာ ကတံ. ယတ္ထ ကာကာ ဝါ ကုလလာ ဝါ န ဦဟဒန္တီတိ ယတ္ထ ဓုဝနိဝါသေန ကုလာဝကေ ကတွာ ဝသမာနာ ဧတေ ကာကကုလလာ, အညေ ဝါ သကုဏာ တံ သေနာသနံ န ဦဟဒန္တိ, တာဒိသေ ရုက္ခမူလေ နိက္ခိပိတုံ အနုဇာနာမီတိ အတ္ထော.

84. ‘මධ්‍යයෙහි හකුළුවා උඩැක්කියක හැඩය කොට බඳින ලද’ යනු, වැටකේ කොළ ආදියෙන් ගොතා ගන්නා ලද වැටියකින් දෙපස පළල් ස්ථානයන්හි බොහෝ සෙයින් ඔතා, එතැන් පටන් මැද දක්වා ඇතුළට ඇදෙන සේ වෙළා, මැද කොටස හකුළුවා තැනින් තැන බැඳ සකස් කරන ලද්දකි. ‘යම් තැනක කපුටන් හෝ උකුස්සන් මලපහ නොකරත්ද’ යනු, නිතර වාසය කරමින් කූඩු තනාගෙන වෙසෙන කපුටන්, උකුස්සන් හෝ වෙනත් පක්ෂීන් ඒ සෙනසුන මත මලපහ නොකරත්ද, එබඳු රුක්මුලක තැබීමට අනුදනිමි යන්න අර්ථයයි.

၈၅. နဝဝါယိမောတိ အဓုနာ သုတ္တေန ဝီတကစ္ဆေန ပလိဝေဌိတမဉ္စော. ဩနဒ္ဓေါတိ ကပ္ပိယစမ္မေန ဩနဒ္ဓေါ, သောဝ ဩနဒ္ဓကော သကတ္ထေ က-ပစ္စယဝသေန. တေန ဟိ ဝဿေန သီဃံ န နဿတိ. ဥက္ကဋ္ဌအဗ္ဘောကာသိကောတိ ဣဒံ တဿ သုခပဋိပတ္တိဒဿနမတ္တံ[Pg.182], ဥက္ကဋ္ဌဿာပိ ပန စီဝရကုဋိ ဝဋ္ဋတေဝ. ကာယာနုဂတိကတ္တာတိ ဘိက္ခုနော တတ္ထေဝ နိသိန္နဘာဝံ ဒီပေတိ, တေန စ ဝဿဘယေန သယံ အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တဿ အာပတ္တိံ ဒဿေတိ. အဗ္ဘောကာသိကာနံ အတေမနတ္ထာယ နိယမေတွာ ဒါယကေဟိ ဒိန္နမ္ပိ အတ္တာနံ ရက္ခန္တေန ရက္ခိတဗ္ဗမေဝ. ‘‘ယသ္မာ ပန ဒါယကေဟိ ဒါနကာလေယေဝ သတသဟဿဂ္ဃနကမ္ပိ ကမ္ဗလံ ‘ပါဒပုဉ္ဆနိံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇထာ’တိ ဒိန္နံ တထေဝ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ ဣဒမ္ပိ မဉ္စပီဌာဒိသေနာသနံ ‘အဇ္ဈောကာသေပိ ယထာသုခံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’တိ ဒါယကေဟိ ဒိန္နံ စေ, သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ ကာလေ အဇ္ဈောကာသေ နိက္ခိပိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၁၀၈-၁၁၀) ဝုတ္တံ. ပေသေတွာ ဂန္တဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ယော ဘိက္ခု ဣမံ ဌာနံ အာဂန္တွာ ဝသတိ, တဿ ဒေထာ’’တိ ဝတွာ ပေသေတဗ္ဗံ.

85. ‘නවවායිමෝ’ යනු අලුතින් නූලෙන් හෝ වැටකේ කෙඳි ආදියෙන් වටකර වියන ලද ඇඳකි. ‘ඔනද්ධෝ’ යනු කැපවූ සම්වලින් වටකර සෙවිලි කරන ලද්දකි. එයම ‘ක’ ප්‍රත්‍යය එක්වීමෙන් ‘ඔනද්ධක’ නම් වේ. එයින් වර්ෂාව නිසා ඉක්මනින් විනාශ නොවේ. ‘උක්කඨඅබ්භෝකාසිකෝ’ (උත්කෘෂ්ට එළිමහන් වැසියා) යනු ඔහුගේ ප්‍රතිපත්ති පිරීමේ පහසුව දැක්වීමක් පමණි, නමුත් උත්කෘෂ්ට තැනැත්තාට ද සිවුරු කුටියක් සුදුසුමය. ‘කායානුගතිකත්තා’ (කය අනුව යන්නක් වීම) යන්නෙන් භික්ෂුව එතැනම වැඩසිටින බව දක්වයි. එයින් වැසි බිය නිසා තමා වෙනත් තැනකට යන්නාට සිදුවන ඇවත දක්වයි. අභ්‍යවකාශිකයන් (එළිමහනේ වෙසෙන්නන්) නොතෙමෙන පිණිස නියම කොට දායකයන් විසින් දෙන ලද්දක් වුවද, තමා ආරක්ෂා වන්නා විසින් එයද ආරක්ෂා කළ යුතුය. ‘යම් හෙයකින් දායකයන් විසින් දෙන අවස්ථාවේදීම ලක්ෂයක් වටිනා සළුවක් වුවද “පා පිස්නක් කොට පරිභෝග කරනු මැනවි” යැයි දුන්නේ නම් එලෙසම පරිභෝග කිරීමට සුදුසු වේ. එබැවින් මේ ඇඳ පුටු ආදී සෙනසුන් ද “එළිමහනෙහි වුවද කැමති පරිදි පරිභෝග කරනු මැනවි” යැයි දායකයන් විසින් දෙන ලද්දේ නම්, සෑම කල්හිම එළිමහනේ තැබීම සුදුසුයැයි පවසති’ යි සාරත්ථදීපනියෙහි වදාරන ලදී. ‘පමුණුවා (භාර කොට) යා යුතුය’ යන මෙහි, “යම් භික්ෂුවක් මේ ස්ථානයට පැමිණ වාසය කරන්නේද, උන්වහන්සේට දෙන්න” යැයි පවසා භාර කොට යා යුතුය.

ဝလာဟကာနံ အနုဋ္ဌိတဘာဝံ သလ္လက္ခေတွာတိ ဣမိနာ ဂိမှာနေပိ မေဃေ ဥဋ္ဌိတေ အဗ္ဘောကာသေ နိက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. တတြ တတြာတိ စေတိယင်္ဂဏာဒိကေ တသ္မိံ တသ္မိံ အဗ္ဘောကာသေ နိယမေတွာ နိက္ခိတ္တာ. မဇ္ဈတော ပဋ္ဌာယ ပါဒဋ္ဌာနာဘိမုခါတိ ယတ္ထ သမန္တတော သမ္မဇ္ဇိတွာ အင်္ဂဏမဇ္ဈေ သဗ္ဗဒါ ကစဝရဿ သင်္ကဍ္ဎနေန မဇ္ဈေ ဝါလိကာ သဉ္စိတာ ဟောတိ, တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗဝိဓိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, ဥစ္စဝတ္ထုပါဒဋ္ဌာနာဘိမုခံ, ဘိတ္တိပါဒဋ္ဌာနာဘိမုခံ ဝါ ဝါလိကာ ဟရိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ‘‘ယတ္ထ ဝါ ပန ကောဏေသု ဝါလိကာ သဉ္စိတာ, တတ္ထ တတော ပဋ္ဌာယ အပရဒိသာဘိမုခါ ဟရိတဗ္ဗာ’’တိ ကေစိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘သမ္မဋ္ဌဋ္ဌာနဿ ပဒဝလဉ္ဇေန အဝိကောပနတ္ထာယ သယံ အသမ္မဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ပါဒါဘိမုခံ ဝါလိကာ ဟရိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ‘‘မဇ္ဈတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ ဝစနဿ ပယောဇနံ န ဒိဿတိ. သာရတ္ထဒီပနိယံ ပန ‘‘ပါဒဋ္ဌာနာဘိမုခါတိ နိသီဒန္တာနံ ပါဒဋ္ဌာနာဘိမုခန္တိ ကေစိ, သမ္မဇ္ဇန္တဿ [Pg.183] ပါဒဋ္ဌာနာဘိမုခန္တိ အပရေ, ဗဟိဝါလိကာယ အဂမနနိမိတ္တံ ပါဒဋ္ဌာနာဘိမုခါ ဟရိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တန္တိ ဧကေ’’တိ ဝုတ္တံ. ကစဝရံ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတွာ ဗဟိ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ ‘‘ကစဝရံ ဆဍ္ဍေဿာမီ’’တိ ဝါလိကာ န ဆဍ္ဍေတဗ္ဗာတိ ဒီပေတိ.

«වැසි වලාකුළු මතු නොවීම සලකා» යන්නෙන් ගිම්හාන කාලයෙහි පවා වැසි වලාකුළු මතු වූ කල්හි එළිමහනෙහි (ඇඳ පුටු ආදිය) තැබීම සුදුසු නොවන බව දක්වයි. «එතැන එතැන» යනු චෛත්‍ය මළුව ආදී ඒ ඒ එළිමහන් ස්ථානයන්හි නියම කොට තබන ලද දෑ ය. «මැද සිට පටන් ගෙන පාදස්ථානය දෙසට» යන්නෙන්, යම් තැනක හාත්පසින් හැමද මිදුල මැද නිරන්තරයෙන්ම කසළ එක් රැස් කිරීම නිසා මැද වැලි ගොඩ ගැසී තිබේ ද, එහි කළ යුතු විධිය දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. උස් බිමක පාදස්ථානය දෙසට හෝ බිත්ති පාදස්ථානය දෙසට හෝ වැලි ඉවත් කළ යුතු ය යන්න මෙහි අදහසයි. «යම් තැනක හෝ කොණක වැලි එක් රැස් වී තිබේ ද, එතැන් සිට පටන් ගෙන වෙනත් දිශාවක් දෙසට වැලි ඉවත් කළ යුතු ය» කියා ඇතැම් කෙනෙක් අර්ථ පවසති. තවත් සමහරු පවසනුයේ «හැමදූ ස්ථානයේ පියවර සටහන්වලින් එය නොකෙලෙසෙනු පිණිස, තමා නොහැමදූ ස්ථානයේ සිටගෙන තමාගේ පාදයන් දෙසට වැලි ඉවත් කළ යුතුයැයි පවසන ලද» බවයි. එහි «මැද සිට පටන් ගෙන» යන වචනයේ ප්‍රයෝජනයක් නොපෙනේ. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි «පාදස්ථානය දෙසට යනු වාඩි වී සිටින්නන්ගේ පාදස්ථානය දෙසට යැයි සමහරු ද, හමදින්නාගේ පාදස්ථානය දෙසට යැයි තවත් අය ද, පිටත වැලි නොපැමිණීම සඳහා පාදස්ථානය දෙසට වැලි ඉවත් කළ යුතුයැයි තවත් සමහරු පවසන ලදැයි» දක්වා ඇත. «කසළ අතින් ගෙන පිටතට දැමිය යුතු ය» යන්නෙන් «මම කසළ දමන්නෙමි» යි සිතා වැලි නොදැමිය යුතු බව පෙන්වා දෙයි.

၈၆. ကပ္ပံ လဘိတွာတိ ‘‘ဂစ္ဆာ’’တိ ဝုတ္တဝစနေန ကပ္ပံ လဘိတွာ. ထေရဿ ဟိ အာဏတ္တိယာ ဂစ္ဆန္တဿ အနာပတ္တိ. ပုရိမနယေနေဝါတိ ‘‘နိသီဒိတွာ သယံ ဂစ္ဆန္တော’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ.

86. «අවසරය ලබාගෙන» යනු «යන්න» යැයි පැවසූ වචනයෙන් අවසර ලබාගෙනය. ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ නියෝගයෙන් (අණ කිරීමෙන්) යන්නාහට ඇවැත් නොවේ. «පෙර ක්‍රමයෙන්ම» යනු «වාඩි වී තමා විසින්ම යන්නේ» යනාදී වශයෙන් කලින් පවසන ලද ක්‍රමයෙන්මය.

အညတ္ထ ဂစ္ဆတီတိ တံ မဂ္ဂံ အတိက္ကမိတွာ အညတ္ထ ဂစ္ဆတိ. လေဍ္ဍုပါတုပစာရတော ဗဟိ ဌိတတ္တာ ‘‘ပါဒုဒ္ဓါရေန ကာရေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ, အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တဿ ပဌမပါဒုဒ္ဓါရေ ဒုက္ကဋံ, ဒုတိယပါဒုဒ္ဓါရေ ပါစိတ္တိယန္တိ အတ္ထော. ပါကတိကံ အကတွာတိ အပဋိသာမေတွာ. အန္တရသန္နိပါတေတိ အန္တရန္တရာ သန္နိပါတေ.

«වෙනත් තැනකට යයි» යනු ඒ මාර්ගය ඉක්මවා වෙනත් තැනකට යයි. කැට ගැසීමක උපචාරයෙන් (දුරින්) පිටත සිටින බැවින් «පය එසවීමෙන් ඇවැත් කටයුතුය» (පය ඔසවන වාරයක් පාසා ඇවැත් වේ) යැයි කියන ලදී. වෙනත් තැනකට යන්නාහට පළමු පියවර එසවීමේදී දුක්කටාපත්ති ද, දෙවන පියවර එසවීමේදී පාචිත්තිය ද වේ යන්න මෙහි අදහසයි. «ප්‍රකෘතිමත් නොකර» යනු අස්පස් නොකොට තබා ය. «අතරමැද රැස්වීම්වලදී» යනු අතරතුර රැස්වීම්වලදී යන්නයි.

၈၇. အာဝါသိကာနံယေဝ ပလိဗောဓောတိ ဧတ္ထ အာဂန္တုကေသု အာဂန္တွာ ကိဉ္စိ အဝတွာ တတ္ထ နိသိန္နေသုပိ နိသီဒိတွာ ‘‘အာဝါသိကာယေဝ ဥဒ္ဓရိဿန္တီ’’တိ ဂတေသုပိ အာဝါသိကာနမေဝ ပလိဗောဓော. မဟာပစ္စရိဝါဒေ ပန ‘‘ဣဒံ အမှာက’’န္တိ ဝတွာပိ အဝတွာပိ နိသိန္နာနမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒေ ‘‘အာပတ္တီ’’တိ ပါစိတ္တိယမေဝ ဝုတ္တံ. မဟာပစ္စရိယံ ပန သန္ထရာပနေ ပါစိတ္တိယေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အနာဏတ္တိယာ ပညတ္တတ္တာ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ. ဥဿာရကောတိ သရဘာဏကော. သော ဟိ ဥဒ္ဓံဥဒ္ဓံ ပါဠိပါဌံ သာရေတိ ပဝတ္တေတီတိ ‘‘ဥဿာရကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဣဒံ ဥဿာရကဿ, ဣဒံ ဓမ္မကထိကဿာ’’တိ ဝိသုံ ပညတ္တတ္တာ အနာဏတ္တိယာ ပညတ္တေပိ ပါစိတ္တိယေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘တသ္မိံ အာဂန္တွာ နိသိန္နေ တဿ ပလိဗောဓော’’တိ ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ဝဒန္တိ ‘‘အနာဏတ္တိယာ ပညတ္တေပိ ဓမ္မကထိကဿ အနုဋ္ဌာပနီယတ္တာ ပါစိတ္တိယေန [Pg.184] ဘဝိတဗ္ဗံ, အာဂန္တုကဿ ပန ပစ္ဆာ အာဂတေဟိ ဝုဍ္ဎတရေဟိ ဥဋ္ဌာပနီယတ္တာ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တ’’န္တိ.

87. «වාසික භික්ෂූන්ටම අයත් වගකීමකි» (පලිබෝධයකි) යන්නෙහි, ආගන්තුක භික්ෂූන් පැමිණ කිසිවක් නොකියා එහි වාඩි වී සිටියත්, වාඩි වී «වාසික භික්ෂූන්ම මෙය ඉවත් කරනු ඇත» කියා නික්ම ගියත්, එය වාසික භික්ෂූන්ටම අයිති වගකීමකි. මහාපච්චරී වාදයෙහි වනාහි «මෙය අපගේය» කියා හෝ නොකියා හෝ වාඩි වී සිටින්නවුන්ටමය යන අදහස ඇත. මහා අට්ඨකථා වාදයෙහි «ඇවැත් වේ» යන්නෙන් පාචිත්තියම දක්වන ලදී. මහාපච්චරියෙහි වනාහි ඇතිරිලි ඇතිරවීමේදී (සන්ථරණය කිරීමෙහි) පාචිත්තියක් විය යුතු වුවද, අණ නොකිරීම පිළිබඳ පනවන ලද බැවින් දුක්කටාපත්තියක් දක්වන ලදී. «උස්සාරක» යනු සරභාණක (ධර්ම දේශනා ආදියේදී ස්වර නඟා කියන) භික්ෂුවයි. උන්වහන්සේ ඉදිරියට ඉදිරියට පාලි පාඨයන් සිහිපත් කරවන බැවින්, පවත්වන බැවින් «උස්සාරක» යැයි කියනු ලැබේ. «මෙය උස්සාරකයාටය, මෙය ධර්ම කථිකයාටය» යනුවෙන් වෙන වෙනම පනවන ලද බැවින්, අණ නොකරන ලද තැනකදී වුවද පාචිත්තියක්ම විය යුතුය යන අදහසින් «ඔහු පැමිණ වාඩි වූ කල්හි එය ඔහුගේම වගකීමකි» යැයි පවසන ලදී. ඇතැම් කෙනෙක් වනාහි «අණ නොකරන ලදුව පැනවූවත් ධර්ම කථිකයා නැගිටුවිය නොහැකි බැවින් පාචිත්තියක් විය යුතු අතර, ආගන්තුකයා වනාහි පසුව පැමිණි වැඩිමහලු අය විසින් නැගිටුවිය හැකි බැවින් දුක්කටාපත්තියක් පවසන ලදී» යැයි කියති.

၈၈. ပါဒပုဉ္ဆနီ နာမ ရဇ္ဇုကေဟိ ဝါ ပိလောတိကာယ ဝါ ပါဒပုဉ္ဆနတ္ထံ ကတာ. ဖလကပီဌံ နာမ ဖလကမယံ ပီဌံ. အထ ဝါ ဖလကဉ္စေဝ ဒါရုမယပီဌဉ္စ. ဒါရုမယပီဌန္တိ စ ဖလကမယမေဝ ပီဌံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပါဒကဌလိကန္တိ အဓောတပါဒဋ္ဌာပနကံ. အဇ္ဈောကာသေ ရဇနံ ပစိတွာ …ပေ… ပဋိသာမေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ထေဝေ အသတိ ရဇနကမ္မေ နိဋ္ဌိတေ ပဋိသာမေတဗ္ဗံ. ‘‘ဘိက္ခု ဝါ သာမဏေရော ဝါ အာရာမိကော ဝါ လဇ္ဇီ ဟောတီတိ ဝုတ္တတ္တာ အလဇ္ဇိံ အာပုစ္ဆိတွာ ဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဩတာပေန္တော…ပေ… ဂစ္ဆတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ကိဉ္စာပိ ‘ဧတ္တကံ ဒူရံ ဂန္တဗ္ဗ’န္တိ ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ, တထာပိ လေဍ္ဍုပါတံ အတိက္ကမ္မ နာတိဒူရံ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

88. «පාදපුංඡනී» (පා පිස්නාව) යනු ලණුවලින් හෝ රෙදි කඩකින් පා පිසදැමීම පිණිස සාදන ලද්දකි. «ඵලකපීඨය» යනු ලෑල්ලෙන් කළ පුටුවකි. නැතහොත් ලෑල්ල ද ලී පුටුව ද වේ. «ලී පුටුව» යන්නෙන් ලෑල්ලෙන් කළ පුටුවම දත යුතුය. «පාදකඨලිකය» යනු නොසේදූ පාද තබන ලෑල්ලයි. «එළිමහනෙහි පඬු පැසවා ...පෙ... අස්පස් කළ යුතුය» යන්නෙහි වැසි බින්දු නොමැති කල්හි, පඬු පෙවීමේ කාර්යය අවසන් වූ පසු අස්පස් කළ යුතුය. «භික්ෂුව හෝ සාමණේරයන් වහන්සේ හෝ ආරාමිකයා හෝ ලැජ්ජා ඇත්තෙකු (විනීතයෙකු) වේ යැයි පවසන ලද බැවින්, අලජ්ජී (ලැජ්ජා නැති) කෙනෙකුගෙන් විමසා යාම සුදුසු නොවේ» යැයි පවසති. «අව්ව තපවමින් ...පෙ... යයි» යන්නෙහි «යම්තාක් දුරක් යා යුතුදැයි නියමයක් නැතත්, කැට ගැසීමක දුර ඉක්මවා ඉතා දුර නොයා යුතුය» යැයි කියති.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

မဉ္စပီဌာဒိသံဃိကသေနာသနေသုပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗ-

ඇඳ පුටු ආදී සංඝික සෙනාසනයන්හි පිළිපැදිය යුතු,

ဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

သတ္တရသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

සතළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

၁၈. ကာလိကဝိနိစ္ဆယကထာ

18. කාලික විනිශ්චය කථාව

၈၉. ဧဝံ သံဃိကသေနာသနေသု ကတ္တဗ္ဗဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ စတုကာလိကဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ကာလိကာနိပိ စတ္တာရီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကရဏံ ကာရော, ကိရိယာ. ကာရော ဧဝ ကာလော ရ-ကာရဿ လ-ကာရော ယထာ ‘‘မဟာသာလော’’တိ. ကာလောတိ စေတ္ထ ပစ္စုပ္ပန္နာဒိကိရိယာ. ဝုတ္တဉှိ –

89. මෙසේ සංඝික සෙනාසනයන්හි කටයුතු විනිශ්චය පවසා, දැන් සිව්වැදෑරුම් කාලික විනිශ්චය පැවසීම පිණිස «කාලිකයෝ ද සතර දෙනෙක් වෙති» යනාදිය පැවසූහ. එහි 'කාර' යනු කිරීම හෙවත් ක්‍රියාවයි. 'කාර' යන්නම 'කාල' වේ; 'ර' කාරයට 'ල' කාරය පැමිණීමෙනි, එය «මහාසාල» යන්න මෙනි. මෙහි 'කාල' යනු වර්තමාන ආදී ක්‍රියාවන් ය. මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘အာရဒ္ဓါနိဋ္ဌိတော [Pg.185] ဘာဝေါ, ပစ္စုပ္ပန္နော သုနိဋ္ဌိတော;

အတီတာနာဂတုပ္ပာဒ-မပ္ပတ္တာဘိမုခါ ကိရိယာ’’တိ.

«ආරම්භ කරන ලද නමුත් නිම නොකළ ස්වභාවය ද, මැනවින් නිම කරන ලද වර්තමානය ද, අතීත වූ ද, අනාගත වූ ද, නූපන් එහෙත් පැමිණීමට ආසන්න වූ ක්‍රියාව ද කාලය නම් වේ.»

ဧတ္ထ ပန တဿ တဿ ကိရိယာသင်္ခါတဿ ကာလဿ ပဘေဒဘူတော ပုရေဘတ္တဧကအဟောရတ္တသတ္တာဟဇီဝိကပရိယန္တသင်္ခါတော ကာလဝိသေသော အဓိပ္ပေတော. ကာလေ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလဝိသေသေ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနီတိ ကာလိကာနိ. ပိ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, တေန ကပ္ပိယာ စတုဘူမိယောတိ သမုစ္စေတိ. စတ္တာရီတိ သင်္ချာနိဒ္ဒေသော, တေန ကာလိကာနိ နာမ စတ္တာရိ ဧဝ ဟောန္တိ, န တီဏိ န ပဉ္စာတိ ဒဿေတိ, ဣဒံ မာတိကာပဒဿ အတ္ထဝိဝရဏံ. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသေ ယံ မာတိကာယံ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ‘‘ကာလိကာနိပိ စတ္တာရီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ, ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ မာတိကာပဒေ စတ္တာရိ ကာလိကာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ ယောဇနာ. ကတမာနိ တာနီတိ အာဟ ‘‘ယာဝကာလိက’’န္တိအာဒိ. ယာဝကာလိကံ…ပေ… ယာဝဇီဝိကံ ဣတိ ဣမာနိ ဝတ္ထူနိ စတ္တာရိ ကာလိကာနိ နာမာတိ အတ္ထော.

මෙහි වනාහි ඒ ඒ ක්‍රියා සංඛ්‍යාත වූ කාලයේ ප්‍රභේදයක් වූ, පෙරබත් (පෙරවරු), එක් දිවා රැයක් (එක් අහෝරාත්‍රයක්), සත් දිනක් හා ජීවිතාන්තය දක්වා වූ කාල සීමාවන්ගෙන් යුත් කාල විශේෂය අදහස් කරනු ලැබේ. ඒ ඒ කාල විශේෂයන්හිදී පරිභෝජනය කළ යුතු බැවින් «kālikāni» (කාලික) නම් වේ. 'පි' ශබ්දය (ද යන්න) සමුච්චය අර්ථයෙහි යෙදේ; එයින් සිව්වැදෑරුම් භූමිවලට අයත් කැප දෑ එක් රැස් කෙරේ. «සතරක්» යන්න සංඛ්‍යා නිර්දේශයකි. එයින් කාලිකයන් නම් සතරක්ම වන බවත්, තුනක් හෝ පහක් නොවන බවත් දක්වයි. මෙය මාතිකා පදයේ අර්ථ විවරණයයි. එහි උද්දේසයෙහි (පටුනෙහි) යම් මාතිකාවක «කාලිකයෝ ද සතර දෙනෙක් වෙති» යි මෙසේ පවසන ලද්දේ ද, මෙහි මේ මාතිකා පදයෙහි සතරක් කාලිකයන් දත යුතුය යන යෝජනාවයි. ඒ කවරේද යත්? «යාවකාලික» යනාදිය පැවසූහ. යාවකාලිකය ...පෙ... යාවජීවිකය යන මේ වස්තූන් සතර කාලිකයන් නම් වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ဣဒါနိ တေသံ ဝတ္ထုဉ္စ ဝိသေသနဉ္စ နာမလာဘဟေတုဉ္စ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ ပုရေဘတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေသု စတူသု ကာလိကေသု ယံ ကိဉ္စိ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ယာဝကာလိကံ, အဋ္ဌဝိဓပါနံ ယာမကာလိကံ, သပ္ပိအာဒိပဉ္စဝိဓဘေသဇ္ဇံ သတ္တာဟကာလိကံ, သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ယာဝဇီဝိကံ ဣတိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယံ ကိဉ္စိ ခါဒနီယဘောဇနီယန္တိ ဧတ္ထ အတိဗျာပိတံ ပရိဟရိတုံ ဝိသေသနမာဟ ‘‘ပုရေဘတ္တ’’န္တျာဒိ. ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗမေဝ ယာဝကာလိကံ, န အညံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယန္တျတ္ထော. ယာဝ…ပေ… ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတောတိ နာမလာဘဟေတုံ, ဧတေန ယာဝ ကာလော အဿာတိ ယာဝကာလိကန္တိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ. အဋ္ဌဝိဓံ ပါနန္တိ ဧတ္ထ အဗျာပိတံ ပရိဟရိတုမာဟ ‘‘သဒ္ဓိံ အနုလောမပါနေဟီ’’တိ. ယာဝ…ပေ… တဗ္ဗတောတိ နာမလာဘဟေတုံ, ဧတေန ယာမော ကာလော [Pg.186] အဿာတိ ယာမကာလိကန္တိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ. သတ္တာဟံ နိဓေတဗ္ဗတောတိ နာမလာဘဟေတုံ, ဧတေန သတ္တာဟော ကာလော အဿာတိ သတ္တာဟကာလိကန္တိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟိတန္တိ ဧတ္ထ အတိဗျာပိတံ ပရိဟရိတုံ ‘‘ဌပေတွာ ဥဒက’’န္တျာဟ. ယာဝ…ပေ… ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတောတိ နာမလာဘဟေတုံ, တေန ယာဝဇီဝံ ကာလော အဿာတိ ယာဝဇီဝိကန္တိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ.

දැන් ඒ (කාලික සතරේ) වස්තුව ද, විශේෂණය ද, නාමය ලැබීමට හේතුව ද දක්වමින් "තත්ථ පුරේභත්තං" (එහි පෙරබත් වේලෙහි) යනාදිය පැවසූහ. එහි ඒ සිවු වැදෑරුම් කාලිකයන් අතුරෙන් යම්කිසි ඛාදනීය හෝ භෝජනීය දෙයක් වේ ද එය යාවකාලික යැයි ද, අෂ්ටවිධ පානය යාමකාලික යැයි ද, ගිතෙල් ආදි පස්වැදෑරුම් බෙහෙත් සත්තාහකාලික යැයි ද, පිළිගන්නා ලද (අනෙක්) සියල්ල ම යාවජීවික යැයි ද කියනු ලැබේ යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය යි. "යම්කිසි ඛාදනීය-භෝජනීය" යන මෙහි අතිව්‍යාප්තිය වැළැක්වීම සඳහා "පුරේභත්තං" (පෙරබත් වේලෙහි) යනාදි වශයෙන් විශේෂණයක් පැවසූහ. පෙරබත් වේලෙහි පිළිගෙන වැළඳිය යුතු දෙය ම යාවකාලික වන අතර, වෙනත් ඛාදනීය හෝ භෝජනීය දෙයක් නොවේ යනු අර්ථය යි. "යාව...පෙ... පරිභුඤ්ජිතබ්බතෝ" යන්නෙන් නාමය ලැබීමට හේතුව දක්වයි. මෙයින් යම් තාක් කල් (එනම් මධ්‍යාහ්නය දක්වා) කාලය ඇත්තේ ද, එය යාවකාලික වේ යන වචනාර්ථය දක්වයි. "අෂ්ටවිධ පානය" යන මෙහි (සුදුසු පාන වර්ග) අඩුවෙන් ඇතුළත් වීම වැළැක්වීම පිණිස "අනුලෝම පානයන් ද සමඟ" යැයි පැවසූහ. "යාව...පෙ... තබ්බතෝ" යන්නෙන් නාමය ලැබීමට හේතුව දක්වයි. මෙයින් යම් යාමයක් (එනම් පෙරයම්, මැදියම්, පසුයම් යන රාත්‍රී කාලය) කල් ඇත්තේ ද, එය යාමකාලික වේ යන වචනාර්ථය දක්වයි. "සත් දිනක් තබාගත යුතු බැවින්" යන්නෙන් නාමය ලැබීමට හේතුව දක්වයි. මෙයින් සත් දිනක් කල් ඇත්තේ ද, එය සත්තාහකාලික වේ යන වචනාර්ථය දක්වයි. "පිළිගන්නා ලද සියල්ල ම" යන මෙහි අතිව්‍යාප්තිය වැළැක්වීම පිණිස "පැන් හැර" යැයි පැවසූහ. "යාව...පෙ... පරිභුඤ්ජිතබ්බතෝ" යන්නෙන් නාමය ලැබීමට හේතුව දක්වයි. එයින් දිවි තිබෙන තුරා කාලය ඇත්තේ ද, එය යාවජීවික වේ යන වචනාර්ථය දක්වයි.

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု အဒိန္နံ မုခဒွါရံ အာဟာရံ အာဟရေယျ အညတြ ဥဒကဒန္တပေါနာ, ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၂၆၅) ဝစနတော နနု ဥဒကံ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတဗ္ဗံ, အထ ကသ္မာ ‘‘ဌပေတွာ ဥဒကံ အဝသေသံ သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ, ပရိသုဒ္ဓဥဒကံ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတဗ္ဗံ, ကဒ္ဒမာဒိသဟိတံ ပန ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ဟောတိ, တသ္မာ ပဋိဂ္ဂဟိတေသု အန္တောဂဓဘာဝတော ‘‘ဌပေတွာ ဥဒက’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ. ဧဝမပိ ‘‘သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓံ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗဿ ဥဒကဿပိ ဂဟဏတောတိ? သစ္စံ, တထာပိ ဥဒကဘာဝေန သာမညတော ‘‘သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ ဧကစ္စဿ ဥဒကဿ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗဘာဝတော ဥဒကမ္ပိ ယာဝဇီဝိကံ နာမာတိ ဉာယေယျ, န ပန ဥဒကံ ယာဝဇီဝိကံ သုဒ္ဓဿ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာဘာဝတော, တသ္မာ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဧကစ္စဿ ဥဒကဿ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေ သတိပိ သုဒ္ဓဿ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတဗ္ဗတ္တာ တံ ဥဒကံ ဌပေတွာ သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ယာဝဇီဝိကန္တိ ဝုစ္စတီတိ.

මෙහිදී මෙසේ අසනු ලැබේ - "යම් මහණෙක් පැන් සහ දැහැටි හැර නොදුන් ආහාරයක් මුඛ ද්වාරයට ඇතුල් කරන්නේ නම්, එය පාචිත්තිය වේ" යන (පාචිත්තිය පාලි) වචනය අනුව පැන් පිළිගත යුතු නොවේ ද? එසේ නම්, "පැන් හැර ඉතිරි සියල්ල ම පිළිගන්නා ලද්දේය" යනුවෙන් පැවසුවේ මන්ද? එය සත්‍යයකි, පිරිසිදු පැන් පිළිගත යුතු නොවේ. එහෙත් මඩ ආදිය සහිත පැන් පිළිගත යුතු වේ. එබැවින් පිළිගත යුතු දේ අතරට ඇතුළත් වන බැවින් "පැන් හැර" යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේ වුවත්, "පිළිගන්නා ලද සියල්ල ම" යන මෙයින් ම පිළිගත යුතු පැන් ද ඇතුළත් වීම සිද්ධ වේ නොවේ ද? එය සත්‍යයකි. එසේ වුව ද, පොදුවේ පැන් යන ස්වභාවයෙන් "පිළිගන්නා ලද සියල්ල ම" යනුවෙන් පමණක් පැවසූ කල, සමහර පැන් පිළිගත යුතු බැවින් පැන් ද යාවජීවික යැයි හැඟී යා හැකිය. එහෙත් පිරිසිදු පැන් පිළිගත යුතු නොවන බැවින්, පැන් යාවජීවික නොවේ. එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී - සමහර පැන් පිළිගත යුතු වුව ද, පිරිසිදු පැන් පිළිගත යුතු නොවන බැවින්, ඒ පැන් හැර පිළිගන්නා ලද අනෙක් සියල්ල ම යාවජීවික යැයි කියනු ලැබේ.

၉၀. မူလကမူလာဒီနိ ဥပဒေသတောယေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, တာနိ ပရိယာယတော ဝုစ္စမာနာနိပိ န သက္ကာ ဝိညာတုံ. ပရိယာယန္တရေန ဟိ ဝုစ္စမာနေ တံ တံ နာမံ အဇာနန္တာနံ သမ္မောဟောယေဝ သိယာ, တသ္မာ တတ္ထ န ကိဉ္စိ ဝက္ခာမ. ခါဒနီယေ ခါဒနီယတ္ထန္တိ ပူဝါဒိခါဒနီယေ ဝိဇ္ဇမာနံ ခါဒနီယကိစ္စံ ခါဒနီယေဟိ ကာတဗ္ဗံ ဇိဃစ္ဆာဟရဏသင်္ခါတံ အတ္ထံ ပယောဇနံ [Pg.187] နေဝ ဖရန္တိ န နိပ္ဖာဒေန္တိ. ဧကသ္မိံ ဒေသေ အာဟာရကိစ္စံ သာဓေန္တံ ဝါ အသာဓေန္တံ ဝါ အပရသ္မိံ ဒေသေ ဥဋ္ဌိတဘူမိရသာဒိဘေဒေန အာဟာရဇိဃစ္ဆာဟရဏကိစ္စံ အသာဓေန္တမ္ပိ ဝါ သမ္ဘဝေယျာတိ အာဟ ‘‘တေသု တေသု ဇနပဒေသူ’’တိအာဒိ. ကေစိ ပန ‘‘ဧကသ္မိံ ဇနပဒေ အာဟာရကိစ္စံ သာဓေန္တံ သေသဇနပဒေသုပိ ဝိကာလေ န ကပ္ပတိ ဧဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ဣဒံ ဝုတ္တ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. ပကတိအာဟာရဝသေနာတိ အညေဟိ ယာဝကာလိကေဟိ အယောဇိတံ အတ္တနော ပကတိယာဝ အာဟာရကိစ္စကရဏဝသေန. သမ္မောဟောယေဝ ဟောတီတိ အနေကတ္ထာနံ နာမာနံ အပ္ပသိဒ္ဓါနဉ္စ သမ္ဘဝတော သမ္မောဟော ဧဝ သိယာ. တေနေဝေတ္ထ မယမ္ပိ မူလကမူလာဒီနံ ပရိယာယန္တရဒဿနေ အာဒရံ န ကရိမှ ဥပဒေသတောဝ ဂဟေတဗ္ဗတော.

90. මූලක මුල් ආදිය ගුරු උපදෙස් මඟින් ම තේරුම් ගත යුතු ය. ඒවා වෙනත් පර්යාය වචනවලින් පැවසුව ද වටහා ගත නොහැකි ය. වෙනත් පර්යායයන්ගෙන් පවසන කල්හි, ඒ ඒ නාමයන් නොදන්නා අයට මුළාවක් ම ඇති විය හැකිය. එබැවින් ඒ පිළිබඳව මෙහි කිසිවක් නොකියමු. "ඛාදනීයයෙහි ඛාදනීය අර්ථය" යනු කැවුම් ආදි කෑ යුතු දෙයෙහි පවතින, කෑ යුතු දේවලින් කළ යුතු වූ, බඩගින්න නැති කිරීම නම් වූ ප්‍රයෝජනය පතුරුවාලන්නේ හෝ සිදු කරන්නේ නැත. එක් ප්‍රදේශයක ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරන හෝ නොකරන දෙයක්, තවත් ප්‍රදේශයක හටගත් පසෙහි රසය ආදී වෙනස්කම් නිසා ආහාර වශයෙන් බඩගින්න නැති කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු නොකරන දෙයක් ද විය හැකි යැයි දක්වනු පිණිස "ඒ ඒ ජනපදයන්හි" යනාදිය පැවසූහ. ඇතැම්හු වනාහි "එක් ජනපදයක ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරන්නේ නම්, සෙසු ජනපදවල ද විකාලයෙහි කැප නොවන බව ම දැක්වීම සඳහා මෙය පවසන ලදී" යැයි ද කියති. "ප්‍රකෘති ආහාර වශයෙන්" යනු වෙනත් යාවකාලික දෑ සමඟ මිශ්‍ර නොකොට, තමන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන් ම ආහාර කෘත්‍යය සිදු කිරීමේ වශයෙන් යන්නයි. "මුළාවක් ම වෙයි" යනු අනේකාර්ථ ඇති නාමයන් ද දේශීය භාෂාවන් ද පැවතිය හැකි බැවින් මුළාවක් ම සිදු විය හැකි බැවිනි. එහෙයින් ම අපි ද මෙහි මූලක මුල් ආදියේ වෙනත් පර්යායයන් දැක්වීමට උනන්දුවක් නොදැක්වූයෙමු; මන්දයත් ඒවා ගුරු උපදෙස් මඟින් ම වටහා ගත යුතු බැවිනි.

ယန္တိ ဝဋ္ဋကန္ဒံ.

"යං" යනු වටකුරු අලය යි.

မုဠာလန္တိ ထူလတရုဏမူလမေဝ.

"මුළාල" යනු මහත ළපටි මුල ම ය.

ရုက္ခဝလ္လိအာဒီနန္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဝုတ္တံ.

"රුක්ඛවල්ලි (ගස් වැල්) ආදීන්ගේ" යනු යට දැක්වූ දෑ ම එක්තැන් කොට පවසන ලද්දකි.

အန္တောပထဝီဂတောတိ သာလကလျာဏိက္ခန္ဓံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

"පොළොව යට ගියාවූ" යන්නෙන් සාලකල්‍යාණී අලය අරභයා පවසන ලද්දකි.

သဗ္ဗကပ္ပိယာနီတိ မူလတစပတ္တာဒီနံ ဝသေန သဗ္ဗသော ကပ္ပိယာနိ, တေသမ္ပိ နာမဝသေန န သက္ကာ ပရိယန္တံ ဒဿေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

"සියලු කැප දෑ" යනු මුල්, පොතු, කොළ ආදියේ වශයෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන් ම කැප වූ දෑ ය. ඒවායේ ද නාමයන්ගේ වශයෙන් කෙළවරක් දැක්විය නොහැක්කේ ය යන්න මෙහි සම්බන්ධය යි.

အစ္ဆိဝါဒီနံ အပရိပက္ကာနေဝ ဖလာနိ ယာဝဇီဝိကာနီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အပရိပက္ကာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

අච්ඡි ආදියේ නොපැහුණු ගෙඩි ම යාවජීවික වන බව දක්වනු පිණිස "නොපැහුණු" (අපරිපක්ක) යැයි පවසන ලදී.

ဟရီတကာဒီနံ အဋ္ဌီနီတိ ဧတ္ထ မိဉ္ဇံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဌိတာနိ ကပါလာနိ ယာဝဇီဝိကာနီတိ အာစရိယာ. မိဉ္ဇမ္ပိ ယာဝဇီဝိကန္တိ ဧကေ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၂၄၈-၂၄၉) ပန ‘‘ဟရီတကာဒီနံ အဋ္ဌီနီတိ ဧတ္ထ [Pg.188] ‘မိဉ္ဇံ ယာဝကာလိက’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ အဝုတ္တတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

"අරළු ආදියේ ඇට" යන මෙහි මදය වසා පවතින කටු (ලෙලි) යාවජීවික වන බව ආචාර්යවරු පවසති. මදය ද යාවජීවික යැයි ඇතැම්හු කියති. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි, "අරළු ආදියේ ඇට යන මෙහි මදය යාවකාලික යැයි ඇතැම්හු පවසති, එය අටුවාවෙහි නොදක්වන ලද බැවින් නොගැලපේ" යනුවෙන් පවසන ලදී.

ဟိင်္ဂူတိ ဟိင်္ဂုရုက္ခတော ပဂ္ဃရိတနိယျာသော. ဟိင်္ဂုဇတုအာဒယောပိ ဟိင်္ဂုဝိကတိယော ဧဝ. တတ္ထ ဟိင်္ဂုဇတု နာမ ဟိင်္ဂုရုက္ခဿ ဒဏ္ဍပတ္တာနိ ပစိတွာ ကတနိယျာသော. ဟိင်္ဂုသိပါဋိကံ နာမ ဟိင်္ဂုပတ္တာနိ ပစိတွာ ကတနိယျာသော. ‘‘အညေန မိဿေတွာ ကတော’’တိပိ ဝဒန္တိ. တကန္တိ အဂ္ဂကောဋိယာ နိက္ခန္တသိလေသော. တကပတ္တီတိ ပတ္တတော နိက္ခန္တသိလေသော. တကပဏ္ဏီတိ ပလာသေ ဘဇ္ဇိတွာ ကတသိလေသော. ‘‘ဒဏ္ဍတော နိက္ခန္တသိလေသော’’တိပိ ဝဒန္တိ.

"හිඟු" යනු හිඟු ගසින් වැගිරෙන මැලියම යි. හිඟුජතු ආදිය ද හිඟු විකෘතීන් ම ය. එහි "හිඟුජතු" යනු හිඟු ගසේ අතු හා කොළ තම්බා සාදන ලද මැලියම යි. "හිඟුසිපාටිකා" යනු හිඟු කොළ තම්බා සාදන ලද මැලියම යි. "වෙනත් දෙයක් සමඟ මිශ්‍ර කර සාදන ලද්දකි" යැයි ද පවසති. "තක" යනු (ගසේ) අග්‍ර කොටසින් නික්මෙන මැලියම යි. "තකපත්ති" යනු පත්‍රවලින් නික්මෙන මැලියම යි. "තකපණ්ණි" යනු පත්‍ර රත්කර සාදන ලද මැලියම යි. "අත්තෙන් නික්මෙන මැලියම යි" කියා ද පවසති.

၉၁. ယာမကာလိကေသု ပနာတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ပါဠိယံ ခါဒနီယဘောဇနီယပဒေဟိ ယာဝကာလိကမေဝ သင်္ဂဟိတံ, န ယာမကာလိကံ, တထာပိ ‘‘အနာပတ္တိ ယာမကာလိကံ ယာမေ နိဒဟိတွာ ဘုဉ္ဇတီ’’တိ ဣဓ စေဝ ‘‘ယာမကာလိကေန ဘိက္ခဝေ သတ္တာဟကာလိကံ…ပေ… ယာဝဇီဝိကံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ယာမေ ကပ္ပတိ, ယာမာတိက္ကန္တေ န ကပ္ပတီ’’တိ အညတ္ထ (မဟာဝ. ၃၀၅) စ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ယာမကာလိက’’န္တိဝစနသာမတ္ထိယတော စ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယညူဟိ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ယာမကာလိကံ သန္နိဓိကာရကံ ပါစိတ္တိယဝတ္ထုမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

91. "යාමකාලිකයන්හි වනාහි" යන මෙහි, පාලියෙහි ඛාදනීය-භෝජනීය පදවලින් යාවකාලික ම සංග්‍රහ කරන ලද අතර යාමකාලිකය සංග්‍රහ නොකරන ලද්දේ වුව ද, "යාමකාලික දෙය යාමයක් ඇතුළත තබාගෙන වළඳන්නේ නම් ඇවැත් නැත" යනුවෙන් මෙහි ද, "මහණෙනි, එදින ම පිළිගන්නා ලද යාමකාලිකයෙන් සත්තාහකාලිකය...පෙ... යාවජීවිකය යාමය ඇතුළත කැප වේ, යාමය ඉක්ම ගිය පසු කැප නොවේ" යනුවෙන් වෙනත් තැනක (මහාවග්ග පාලියෙහි) ද පවසා ඇති බැවින් සහ "යාමකාලික" යන වචනයේ ශක්තියෙන් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දන්නා වූ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් යාමකාලිකය ද සන්නිධිකාරක (තැන්පත් කර තැබීමේ) පාචිත්තියට වස්තුවක් ම වන බව පවසන ලදැයි දත යුතු ය.

ဌပေတွာ ဓညဖလရသန္တိ ဧတ္ထ ‘‘တဏ္ဍုလဓောဝနောဒကမ္ပိ ဓညဖလရသောယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ.

‘ධාන්‍ය ඵල රසය හැර’ යන මෙහි, ‘හාල් සෝදාගත් ජලය ද ධාන්‍ය ඵල රසයක්ම යැ’යි කියති.

၉၂. သတ္တာဟကာလိကေ ပဉ္စ ဘေသဇ္ဇာနီတိ ဘေသဇ္ဇကိစ္စံ ကရောန္တု ဝါ မာ ဝါ, ဧဝံလဒ္ဓဝေါဟာရာနိ ပဉ္စ. ‘‘ဂေါသပ္ပီ’’တိအာဒိနာ လောကေ ပါကဋံ ဒဿေတွာ ‘‘ယေသံ မံသံ ကပ္ပတီ’’တိ ဣမိနာ အညေသမ္ပိ ရောဟိတမိဂါဒီနံ သပ္ပိံ ဂဟေတွာ ဒဿေတိ. ယေသဉှိ ခီရံ အတ္ထိ, သပ္ပိမ္ပိ တေသံ အတ္ထိယေဝ, တံ ပန သုလဘံ ဝါ ဒုလ္လဘံ ဝါ အသမ္မောဟတ္ထံ ဝုတ္တံ[Pg.189]. ဧဝံ နဝနီတမ္ပိ. ‘‘ယေသံ မံသံ ကပ္ပတီ’’တိ စ ဣဒံ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န ပန ယေသံ မံသံ န ကပ္ပတိ, တေသံ သပ္ပိအာဒိ န ကပ္ပတီတိ ဒဿနတ္ထံ. မနုဿခီရာဒီနိပိ ဟိ နော န ကပ္ပန္တိ.

92. සත්තාහකාලික වූ (සතියක් තබාගත හැකි) ඖෂධ පහක් යනු, ඒවායින් ඖෂධීය කෘත්‍යයක් සිදු කළ ද නොකළ ද, එලෙස ව්‍යවහාර කරනු ලබන පහකි. ‘ගව ගිතෙල්’ යනාදී වශයෙන් ලෝකයෙහි ප්‍රකට දේ දක්වා, ‘යම් සතුන්ගේ මස් කැප වේද’ යන්නෙන් රෝහිත මුවා ආදී අනෙකුත් සතුන්ගේ ද ගිතෙල් ගෙන දක්වයි. යම් සතුන්ගේ කිරි ඇද්ද, ඔවුන්ගේ ගිතෙල් ද ඇත්තේමය. එහෙත් එය සුලභ හෝ දුර්ලභ හෝ වේවා, මුළාව වැළැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. වෙඬරු ද එසේමය. තවද ‘යම් සතුන්ගේ මස් කැප වේද’ යන්න නිස්සග්ගිය වස්තුව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එහෙත් යම් සතුන්ගේ මස් නොකැප වේද, ඔවුන්ගේ ගිතෙල් ආදිය නොකැප වන බව දැක්වීම සඳහා නොවේ. මනුෂ්‍ය කිරි ආදිය ද අපට නොකැප වන්නක් නොවේ (එනම් කැප වේ).

၉၃. ယာဝ ကာလော နာတိက္ကမတိ, တာဝ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ကာလောတိ ဘိက္ခူနံ ဘောဇနကာလော အဓိပ္ပေတော, သော စ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန ဌိတမဇ္ဈနှိကော. ဌိတမဇ္ဈနှိကောပိ ဟိ ကာလသင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, တတော ပဋ္ဌာယ ပန ခါဒိတုံ ဝါ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝါ န သက္ကာ, သဟသာ ပိဝိတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, ကုက္ကုစ္စကေန ပန န ကတ္တဗ္ဗံ. ကာလပရိစ္ဆေဒဇာနနတ္ထဉ္စ ကာလတ္ထမ္ဘော ယောဇေတဗ္ဗော. ကာလန္တရေ ဝါ ဘတ္တကိစ္စံ ကာတဗ္ဗံ. ပဋိဂ္ဂဟဏေတိ ဂဟဏမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟိ တံ, သန္နိဟိတံ န ကပ္ပတီတိ ပုန ပဋိဂ္ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, တေနေဝ ‘‘အဇ္ဈောဟရိတုကာမတာယ ဂဏှန္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေ’’တိ ဝုတ္တံ. မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. သန္နိဓိကာရကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ပန ‘‘အဇ္ဈောဟရိဿာမီတိ ဂဏှန္တဿ ဂဟဏေ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

93. ‘යම් තාක් කාලය ඉක්ම නොයන්නේ ද, ඒ තාක් වැළඳීම වටී’ යන්නෙහි ‘කාලය’ යනු භික්ෂූන්ගේ භෝජන කාලය අදහස් කෙරේ. එය අවසාන සීමාව වශයෙන් මුදුන් මධ්‍යහ්නයෙහි සූර්යයා පවතින වේලාවයි. මුදුන් මධ්‍යහ්නය ද කාලයෙහි ඇතුළත් වේ. ඉන් පසුව වැළඳීමට හෝ අනුභව කිරීමට නොහැකිය. ඉක්මනින් පානය කිරීමට හැකි වුවද, සැක සහිතව එය නොකට යුතුය. කාල සීමාව දැනගැනීම සඳහා හිරු තැටිය (හෝ සෙවනැලි මනින කණුව) යෙදිය යුතුය. නැතහොත් නිසි කාලය ඇතුළත බත් කිස (ආහාර වැළඳීම) කළ යුතුය. ‘පිළිගැනීමෙහි’ යන්න පිළිගැනීමම අරමුණු කරගෙන පවසන ලදී. එය පිළිගත් දෙයක්ම බැවින්, තැන්පත් කර තැබීම නොකැප වන නිසා නැවත පිළිගැනීමේ කෘත්‍යයක් නැත. එහෙයින්ම ‘ගිලීමේ කැමැත්තෙන් ගන්නාහුගේ පිළිගැනීමෙහි’ යැයි පවසන ලදී. මාතිකා අට්ඨකථාවෙහි (කංඛාවිතරණී සන්නිධිකාරක ශික්ෂාපද වර්ණනාවෙහි) නම් ‘ගිලින්නෙමියි ගන්නාහුගේ පිළිගැනීමෙහි’ යනුවෙන් ම පවසන ලදී.

ယန္တိ ယံ ပတ္တံ. သန္ဒိဿတီတိ ယာဂုယာ ဥပရိ သန္ဒိဿတိ. တေလဝဏ္ဏေ ပတ္တေ သတိပိ နိသ္နေဟဘာဝေ အင်္ဂုလိယာ ဃံသန္တဿ ဝဏ္ဏဝသေနေဝ လေခါ ပညာယတိ, တသ္မာ တတ္ထ အနာပတ္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘သာ အဗ္ဗောဟာရိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. သယံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ အပရိစ္စတ္တမေဝ ဟိ ဒုတိယဒိဝသေ န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အနပေက္ခဝိဿဇ္ဇနေန, အနုပသမ္ပန္နဿ နိရပေက္ခဒါနေန ဝါ ဝိဇဟိတပဋိဂ္ဂဟဏံ ပရိစ္စတ္တမေဝ ဟောတီတိ ‘‘အပရိစ္စတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ ဥဘယထာပိ အဝိဇဟိတပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ယံ ပရဿ ပရိစ္စဇိတွာ အဒိန္နမ္ပိ သစေ ပဋိဂ္ဂဟဏေ နိရပေက္ခဝိဿဇ္ဇနေန ဝိဇဟိတပဋိဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ, တမ္ပိ ဒုတိယဒိဝသေ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ပတ္တော ဒုဒ္ဓေါတော ဟောတီ’’တိအာဒီသု ကသ္မာ အာပတ္တိ ဝုတ္တာတိ? ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ [Pg.190] သယံ ဝါ အညေန ဝါ တုစ္ဆံ ကတွာ န သမ္မာ ဓောဝိတွာ နိဋ္ဌာပိတေ ပတ္တေ လဂ္ဂမ္ပိ အဝိဇဟိတပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဟောတီတိ တတ္ထ အာပတ္တီ’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘သာမဏေရာနံ ပရိစ္စဇန္တီတိ ဣမသ္မိံ အဓိကာရေ ဌတွာ ‘အပရိစ္စတ္တမေဝါ’တိ ဝုတ္တတ္တာ အနုပသမ္ပန္နဿ ပရိစ္စတ္တမေဝ ဝဋ္ဋတိ, အပရိစ္စတ္တံ န ဝဋ္ဋတီတိ အာပန္နံ, တသ္မာ နိရာလယဘာဝေန ပဋိဂ္ဂဟဏေ ဝိဇဟိတေပိ အနုပသမ္ပန္နဿ အပရိစ္စတ္တံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တံ ယုတ္တံ ဝိယ န ဒိဿတိ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတိ, တဒဂ္ဂေန သန္နိဓိမ္ပိ န ကရောတိ ဝိဇဟိတပဋိဂ္ဂဟဏဿ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတသဒိသတ္တာ. ပဋိဂ္ဂဟေတွာ နိဒဟိတေယေဝ စ သန္နိဓိပစ္စယာ အာပတ္တိ ဝုတ္တာ.

‘යම්’ යනු යම් පාත්‍රයකි. ‘පෙනේ’ යනු කැඳ මතුපිට පෙනේ. තෙල් පැහැති පාත්‍රයෙහි සිනිඳු බවක් නැති වුවද, ඇඟිල්ලෙන් අතුල්ලන විට එහි වර්ණය නිසාම ඉරක් මතු වී පෙනේ නම්, එබැවින් එහිදී ඇවතක් නොවන බව දැක්වීම පිණිස ‘එය නොසැලකිය යුත්තකි’ (අව්‍යවහාරිකය) යැයි පවසන ලදී. ‘තමා විසින් පිළිගෙන අත්නොහරින ලද දෙයම පසුදිනට නොකැප වේ’ යන මෙහි, පිළිගැනීමෙහි අපේක්ෂාවෙන් තොරව අත්හැරීමෙන් හෝ උපසම්පන්න නොවූවෙකුට අපේක්ෂාවෙන් තොරව දීමෙන් හෝ පිළිගැනීම අත්හරින ලද්දක්ම වේ. ‘අත්නොහරින ලද’ යන්නෙන් මේ ක්‍රම දෙකෙන්ම පිළිගැනීම අත්නොහළ බවම පවසන ලදී. එබැවින් අනෙකෙකුට අත්හැර, නුදුන් නමුත් ඉදින් පිළිගැනීමෙහි අපේක්ෂාවෙන් තොරව අත්හැරීමෙන් පිළිගැනීම අත්හරින ලද්දක් වේ නම්, එය ද පසුදින කැප වන බව දත යුතුය. ඉදින් එසේ නම් ‘පාත්‍රය නොමනා ලෙස සෝදන ලද්දක් වේ ද’ යනාදී තැන්හි ඇවැත් පවසන ලද්දේ මන්ද? ‘පිළිගැනීම අත්නොහැරම තමා විසින් හෝ අනෙකෙකු ලවා හෝ හිස් කරවා, නිසි පරිදි නොසෝදා තබන ලද පාත්‍රයෙහි තැවරී ඇති දෙය ද පිළිගැනීම අත්නොහළ දෙයක්ම වන බැවින් එහි ඇවැත් වේ’ යැයි ගණ්ඨිපද තුනෙහිම පවසන ලදී. නමුත් ඇතැමෙක් ‘සාමණේරවරුන්ට අත්හරිති’ යන මේ අධිකාරයෙහි පිහිටා ‘අත්නොහරින ලදම’ යැයි පැවසූ බැවින්, උපසම්පන්න නොවූවෙකුට අත්හරින ලද්දක්ම කැප වන බවත්, අත්නොහරින ලද්දක් නොකැප වන බවත් ලැබෙයි. එබැවින් ආලය රහිත භාවයෙන් පිළිගැනීම අත්හළ ද, උපසම්පන්න නොවූවෙකුට අත්නොහරින ලද්දක් නොකැප වේ යැයි පවසති. එය සුදුසු සේ නොපෙනේ. යම් හෙයකින් පිළිගැනීම අත්හරී ද, එහෙයින්ම තැන්පත් කර තැබීමක් ද සිදු නොකරයි. මක්නිසාද යත් අත්හළ පිළිගැනීම නොපිළිගත් දෙයකට සමාන වන බැවිනි. පිළිගෙන තැන්පත් කර තැබීම නිසාම තැන්පත් කිරීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් ඇවැත් වන බව පවසන ලදී.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၂၅၂-၂၅၃) ပန ‘‘အပရိစ္စတ္တမေဝါတိ နိရပေက္ခတာယ အနုပသမ္ပန္နဿ အဒိန္နံ အပရိစ္စတ္တဉ္စ ယာဝကာလိကာဒိဝတ္ထုမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ, န ပန တဂ္ဂတပဋိဂ္ဂဟဏံ. န ဟိ ဝတ္ထုံ အပရိစ္စဇိတွာ တတ္ထဂတပဋိဂ္ဂဟဏံ ပရိစ္စဇိတုံ သက္ကာ, န စ တာဒိသံ ဝစနံ အတ္ထိ, ယဒိ ဘဝေယျ, ‘သစေ ပတ္တော ဒုဒ္ဓေါတော ဟောတိ…ပေ… ဘုဉ္ဇန္တဿ ပါစိတ္တိယ’န္တိ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျ. န ဟိ ဓောဝနေန အာမိသံ အပနေတုံ ဝါယမန္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အပေက္ခာ ဝတ္တတိ. ယေန ပုနဒိဝသေ ဘုဉ္ဇတော ပါစိတ္တိယံ ဇနေယျ, ပတ္တေ ပန ဝတ္တမာနာ အပေက္ခာ တဂ္ဂတိကေ အာမိသေပိ ဝတ္တတိ ဧဝ နာမာတိ အာမိသေ အနပေက္ခတာ ဧတ္ထ န လဗ္ဘတိ, တတော အာမိသေ အဝိဇဟိတပဋိဂ္ဂဟဏံ ပုနဒိဝသေ ပါစိတ္တိယံ ဇနေတီတိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. အထ မတံ ‘ယဒဂ္ဂေနေတ္ထ အာမိသာနပေက္ခတာ န လဗ္ဘတိ, တဒဂ္ဂေန ပဋိဂ္ဂဟဏာနပေက္ခတာပိ န လဗ္ဘတီ’တိ. တထာ သတိ ယတ္ထ အာမိသာပေက္ခာ အတ္ထိ, တတ္ထ ပဋိဂ္ဂဟဏာပေက္ခာပိ န ဝိဂစ္ဆတီတိ အာပန္နံ, ဧဝဉ္စ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အနပေက္ခဝိဿဇ္ဇနံ ဝိသုံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, အဋ္ဌကထာယဉ္စေတမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိဇဟနံ ကာရဏတ္တေန အဘိမတံ သိယာ. ဣဒံ သုဋ္ဌုတရံ ကတွာ ဝိသုံ [Pg.191] ဝတ္တဗ္ဗံ စီဝရာပေက္ခာယ ဝတ္တမာနာယပိ ပစ္စုဒ္ဓါရေန အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနံ ဝိယ. ဧတသ္မိဉ္စ ဥပါယေ သတိ ဂဏ္ဌိကာဟတပတ္တေသု အဝဋ္ဋနတာ နာမ န သိယာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော, တသ္မာ ယံ ဝုတ္တံ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၂၅၂-၂၅၃) ‘ယံ ပရဿ ပရိစ္စဇိတွာ အဒိန္နမ္ပိ သစေ ပဋိဂ္ဂဟဏေ နိရပေက္ခဝိဿဇ္ဇနေန ဝိဇဟိတပဋိဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ, တမ္ပိ ဒုတိယဒိဝသေ ဝဋ္ဋတီ’တိအာဒိ, တံ န သာရတော ပစ္စေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

විමතිවිනෝදනියෙහි නම් මෙසේ දක්වා ඇත: ‘අත්නොහරින ලදම’ යනු අපේක්ෂාවෙන් තොරව උපසම්පන්න නොවූවෙකුට නුදුන් සහ අත්නොහරින ලද යාවකාලික ආදී වස්තුවම අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. එහෙත් එහි ඇති පිළිගැනීම නොවේ. මක්නිසාද යත්, වස්තුව අත්නොහැර එහි ඇති පිළිගැනීම අත්හැරිය නොහැකි බැවිනි. එවැනි වචනයක් ද නැත. ඉදින් එසේ වුවහොත්, ‘ඉදින් පාත්‍රය නොමනා ලෙස සෝදන ලද්දක් වේ ද...පෙ... වළඳන්නාට පාචිත්තිය වේ’ යන වචනය පරස්පර වේ. සේදීමෙන් ආමිසය ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කරන්නෙකුගේ පිළිගැනීමෙහි අපේක්ෂාවක් පවතී යැයි නොහැකිය, එමඟින් පසුදින වළඳන්නාට පාචිත්තියක් උපදවනු ඇත. නමුත් පාත්‍රය කෙරෙහි පවත්නා අපේක්ෂාව, එහි තැවරුණු ආමිසය කෙරෙහි ද පවතින්නේමය. එබැවින් ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැති බව මෙහිදී නොලැබේ. එහෙයින් ආමිසයෙහි පිළිගැනීම අත්නොහැරීම නිසා පසුදින පාචිත්තිය උපදවයි යන මෙය පවසන ලදී. ‘යම් හෙයකින් මෙහි ආමිසය කෙරෙහි අනපේක්ෂා භාවයක් නොලැබේ ද, එහෙයින් පිළිගැනීම කෙරෙහි ද අනපේක්ෂා භාවයක් නොලැබේ’ යැයි සිතන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි යම් තැනක ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාව ඇද්ද, එතැන පිළිගැනීම කෙරෙහි ද අපේක්ෂාව පහව නොයන්නේය යන කරුණ පැමිණේ. එවැනි තත්වයකදී, පිළිගැනීමෙහි අපේක්ෂාවෙන් තොරව අත්හැරීම වෙනමම නොපැවසිය යුතුව තිබුණි. අටුවාවෙහි ද මේ පිළිගැනීම අත්හැරීම හේතුවක් වශයෙන් කැමති විය යුතුව තිබුණි. චීවරය කෙරෙහි අපේක්ෂාව පවතිද්දී ද පච්චුද්ධරණයෙන් අධිෂ්ඨානය අත්හැරීම මෙන්, මෙය වඩාත් යහපත් ලෙස වෙනමම පැවසිය යුත්තකි. මෙම උපක්‍රමය ඇති කල්හි, ගැට ගැසූ පාත්‍රයන්හි කැප නොවන බවක් සිදු නොවේ යැයි කියන ලද මේ අර්ථය වේ. එබැවින් සාරත්ථදීපනියෙහි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එනම් ‘අනෙකෙකුට අත්හැර නුදුන් නමුත් ඉදින් පිළිගැනීමෙහි අපේක්ෂාවෙන් තොරව අත්හැරීමෙන් පිළිගැනීම අත්හරින ලද්දක් වේ නම්, එය ද පසුදින කැප වන්නේය’ යනාදිය, එය සත්‍යයක් වශයෙන් නොපිළිගත යුතුයැයි පවසන ලදී.

ပါဠိယံ (ပါစိ. ၂၅၅) ‘‘သတ္တာဟကာလိကံ ယာဝဇီဝိကံ အာဟာရတ္ထာယ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိအာဒိနာ သန္နိဟိတေသု သတ္တာဟကာလိကယာဝဇီဝိကေသု ပုရေဘတ္တမ္ပိ အာဟာရတ္ထာယ အဇ္ဈောဟရဏေပိ ဒုက္ကဋဿ ဝုတ္တတ္တာ ယာမကာလိကေပိ အဇ္ဈောဟာရေ ဝိသုံ ဒုက္ကဋေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘အာဟာရတ္ထာယ အဇ္ဈောဟရတော ဒုက္ကဋေန သဒ္ဓိံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ. ပကတိအာမိသေတိ ဩဒနာဒိကပ္ပိယာမိသေ. ဒွေတိ ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ယာမကာလိကံ ပုရေဘတ္တံ သာမိသေန မုခေန ဘုဉ္ဇတော သန္နိဓိပစ္စယာ ဧကံ, ယာဝကာလိကသံသဋ္ဌတာယ ယာဝကာလိကတ္တဘဇနေန အနတိရိတ္တပစ္စယာ ဧကန္တိ ဒွေ ပါစိတ္တိယာနိ. ဝိကပ္ပဒွယေတိ သာမိသနိရာမိသပက္ခဒွယေ. ထုလ္လစ္စယံ ဒုက္ကဋဉ္စ ဝဍ္ဎတီတိ မနုဿမံသေ ထုလ္လစ္စယံ, သေသအကပ္ပိယမံသေ ဒုက္ကဋံ ဝဍ္ဎတိ.

පාලියෙහි (පාචිත්තිය 255 හි) “සත්තාහකාලික හෝ යාවජීවික දෙයක් ආහාර පිණිස පිළිගනී නම්, දුක්කටාපත්ති වේ” යනාදී වශයෙන් රැස්කර තබන ලද සත්තාහකාලික හා යාවජීවික වස්තූන් සම්බන්ධයෙන්, පෙරබත් වේලෙහි පවා ආහාර පිණිස වැළඳීමේදී දුක්කටාපත්තියක් වන බව වදාරා ඇති බැවින්, යාමකාලික දෙයක් වැළඳීමේදී ද වෙනමම දුක්කටාපත්තියක් විය යුතු යැයි දක්වමින් “ආහාර පිණිස වළඳන්නාට දුක්කටය සමඟ පාචිත්තියක් වේ” යැයි පැවසූහ. ‘පකති ආමිස’ යනු බත් ආදී කැපවූ ආමිසයන් කෙරෙහිය. ‘දෙකක්’ යනු පෙරබත් වේලෙහි පිළිගන්නා ලද යාමකාලික දෙයක්, පෙරබත් වේලෙහිම කෙලෙස් සහිත මුඛයෙන් වළඳන්නාට සන්නිධි ප්‍රත්‍යයෙන් (රැස්කර තැබීමේ වරදින්) එකක් ද, යාවකාලික දෙයක් හා මිශ්‍ර වීම නිසා යාවකාලික බවට පැමිණීමෙන් අනතිරික්ත ප්‍රත්‍යයෙන් එකක් ද වශයෙන් පාචිත්තියන් දෙකකි. ‘විකල්ප දෙක්හි’ යනු ආමිස සහිත සහ ආමිස රහිත යන දෙපක්ෂයෙහි ය. ‘ථුල්ලච්චය සහ දුක්කටය වැඬේ’ යන්නෙන් මනුෂ්‍ය මාංශයෙහි ථුල්ලච්චය ද, සෙසු අකැප මාංශයන්හි දුක්කටය ද වැඬේ.

ပဋိဂ္ဂဟဏပစ္စယာ တာဝ ဒုက္ကဋန္တိ ဧတ္ထ သန္နိဟိတတ္တာ ပုရေဘတ္တမ္ပိ ဒုက္ကဋမေဝ. သတိ ပစ္စယေ ပန သန္နိဟိတမ္ပိ သတ္တာဟကာလိကံ ယာဝဇီဝိကဉ္စ ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ ဂဏှန္တဿ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ စ အနာပတ္တိယေဝ.

“පිළිගැනීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් පළමුව දුක්කට වේ” යන්නෙහි, මෙහි රැස්කර තැබූ බැවින් පෙරබත් වේලෙහි ද දුක්කටාපත්තිම වේ. නමුත් සුදුසු ප්‍රත්‍යයක් ඇති කල්හි, රැස්කර තබන ලද වුව ද සත්තාහකාලික හා යාවජීවික වස්තූන් ඖෂධ පිණිස පිළිගන්නා වූ ද වළඳන්නා වූ ද භික්ෂුවට ඇවැත් නොවේ.

၉၄. ဥဂ္ဂဟိတကံ ကတွာ နိက္ခိတ္တန္တိ အပဋိဂ္ဂဟိတံ သယမေဝ ဂဟေတွာ နိက္ခိတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၆၂၂) ‘‘ဥဂ္ဂဟိတကန္တိ ပရိဘောဂတ္ထာယ သယံ ဂဟိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သယံ ကရောတီတိ [Pg.192] ပစိတွာ ကရောတိ. ပုရေဘတ္တန္တိ တဒဟုပုရေဘတ္တမေဝ ဝဋ္ဋတိ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ. သယံကတန္တိ နဝနီတံ ပစိတွာ ကတံ. နိရာမိသမေဝါတိ တဒဟုပုရေဘတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

94. ‘උග්ගහිතක කොට තබන ලද්දක්’ යනු නොපිළිගෙන තමා විසින්ම ගෙන තබන ලද්දකි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි “උග්ගහිතක යනු පරිභෝගය පිණිස තමා විසින්ම ගන්නා ලද්දක්” යැයි පවසන ලදී. ‘තමා විසින් කරයි’ යනු පිසීමෙන් කරයි. ‘පෙරබත්’ යනු එදිනම පෙරබත් කාලයෙහි පමණක් වටින්නේය, මන්ද යත් වස්තුව සමඟ පිළිගන්නා ලද බැවිනි. ‘තමා විසින් කරන ලද්දක්’ යනු වෙඬරු උණු කොට සාදන ලද්දකි. ‘ආමිස රහිතවම’ යන්න එදින පෙරබත් කාලය අරභයා පවසන ලද්දකි.

၉၅. အဇ္ဇ သယံကတံ နိရာမိသမေဝ ဘုဉ္ဇန္တဿ ကသ္မာ သာမံပါကော န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နဝနီတံ တာပေန္တဿာ’’တိအာဒိ. ပစ္ဆာဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတကေဟီတိ ခီရဒဓီနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟိတကေဟိ ကတံ အဗ္ဘဉ္ဇနာဒီသု ဥပနေတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဥဘယေသမ္ပီတိ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတခီရဒဓီဟိ စ ပုရေဘတ္တံ ဥဂ္ဂဟိတကေဟိ စ ကတာနံ. ဧသ နယောတိ နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အကပ္ပိယမံသသပ္ပိမှီတိ ဟတ္ထိအာဒီနံ သပ္ပိမှိ. ကာရဏပတိရူပကံ ဝတွာတိ ‘‘သဇာတိကာနံ သပ္ပိဘာဝတော’’တိ ကာရဏပတိရူပကံ ဝတွာ. သပ္ပိနယေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ နိရာမိသမေဝ သတ္တာဟံ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထာတိ နဝနီတေ. ဓောတံ ဝဋ္ဋတီတိ အဓောတဉ္စေ, သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ ဟောတိ, တသ္မာ ဓောတံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သတ္တာဟံ နိက္ခိပိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ထေရာနံ အဓိပ္ပာယော.

95. “අද තමා විසින් කරන ලද, ආමිස රහිත වූවක් වළඳන්නාට කුමක් හෙයින් තමා විසින්ම පිසීමේ දෝෂය (සාමංපාකය) සිදු නොවේද?” යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් “වෙඬරු රත්කරන්නා හට...” යනාදිය වදාරන ලදී. ‘පස්බත් වේලෙහි පිළිගන්නා ලද්දෙන්’ යනු කිරි, දී කිරි අරභයා පවසන ලද්දකි. නොපිළිගෙන ගත් දේවලින් සකස් කරන ලද්ද අභ්‍යංග (ගෑම) ආදිය සඳහා ගත යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘දෙවර්ගයෙහිම’ යනු පස්බත් වේලෙහි පිළිගන්නා ලද කිරි, දී කිරිවලින් ද, පෙරබත් වේලෙහි නොපිළිගෙන ගන්නා ලද දේවලින් ද කරන ලද දෑය. ‘මේ ක්‍රමයයි’ යනු නිස්සග්ගිය ඇවැත් නොවේ යන අර්ථයයි. ‘අකැප මාංශයන්ගෙන් ගත් ගිතෙල්හි’ යනු ඇතන් ආදී සතුන්ගේ තෙල්/ගිතෙල්හි ය. සුදුසු හේතුවක් පවසා යනු “සජාතිකයන්ගේ ගිතෙල් ස්වභාවය ඇති බැවින්” යැයි සුදුසු හේතුවක් ඉදිරිපත් කිරීමෙනි. ගිතෙල් ක්‍රමයෙන් දත යුතුය යනු ආමිස රහිතවම සත් දිනක් වටින්නේය යන අර්ථයයි. ‘මෙහි’ යනු වෙඬරු කෙරෙහිය. ‘සෝදන ලද්දක් වටී’ යනු නොසෝදන ලද්දක් නම්, එය වස්තුව සමඟ පිළිගන්නා ලද්දක් වන බැවින්, සෝදා පිළිගෙන සත් දිනක් තබා ගැනීමට සුදුසුය යන්න තෙරුන් වහන්සේලාගේ අදහසයි.

မဟာသီဝတ္ထေရဿ ပန ဝတ္ထုနော ဝိယောဇိတတ္တာ ဒဓိဂုဠိကာဒီဟိ ယုတ္တတာမတ္တေန သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ န ဟောတိ, တသ္မာ တက္ကတော ဥဒ္ဓဋမတ္တမေဝ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဓောဝိတွာ, ပစိတွာ ဝါ နိရာမိသမေဝ ကတွာ ဘုဉ္ဇိံသူတိ အဓိပ္ပာယော, န ပန ဒဓိဂုဠိကာဒီဟိ သဟ ဝိကာလေ ဘုဉ္ဇိံသူတိ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ နဝနီတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တေန…ပေ… သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟံ နာမ န ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ အဓောတံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာပိ တံ နဝနီတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တေန ဒဓိအာဒီနိ အပနေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ကေစိ ပန ‘‘တက္ကတော ဥဒ္ဓဋမတ္တမေဝ ခါဒိံသူ’’တိ ဝစနဿ အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တာ ‘‘တက္ကတော ဥဒ္ဓဋမတ္တံ အဓောတမ္ပိ ဒဓိဂုဠိကာဒိသဟိတံ [Pg.193] ဝိကာလေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. န ဟိ ဒဓိဂုဠိကာဒိအာမိသေန သံသဋ္ဌရသံ နဝနီတံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. နဝနီတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တေနာတိ အဓောဝိတွာ ပဋိဂ္ဂဟိတနဝနီတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တေန. ဒဓိ ဧဝ ဒဓိဂတံ ယထာ ‘‘ဂူထဂတံ မုတ္တဂတ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၁၁၉; အ. နိ. ၉.၁၁). ‘‘ခယံ ဂမိဿတီ’’တိ ဝစနတော ခီရံ ပက္ခိပိတွာ ပက္ကသပ္ပိအာဒိပိ ဝိကာလေ ကပ္ပတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခယံ ဂမိဿတီတိ နိရာမိသံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိကာလေပိ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာတိ နဝနီတေ လဂ္ဂမတ္တေန ဝိသုံ ဒဓိအာဒိဝေါဟာရံ အလဒ္ဓေန အပ္ပမတ္တေန ဒဓိအာဒိနာတိ အတ္ထော, ဧတေန ဝိသုံ ပဋိဂ္ဂဟိတဒဓိအာဒီဟိ သဟ ပက္ကံ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတသင်္ခမေဝ ဂစ္ဆတီတိ ဒဿေတိ. တသ္မိမ္ပီတိ နိရာမိသဘူတေပိ. ကုက္ကုစ္စကာနံ ပန အယံ အဓိပ္ပာယော – ပဋိဂ္ဂဟဏေ တာဝ ဒဓိအာဒီဟိ အသမ္ဘိန္နရသတ္တာ ဘတ္တေန သဟိတဂုဠပိဏ္ဍာဒိ ဝိယ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ ဟောတိ. တံ ပန ပစန္တေန ဓောဝိတွာဝ ပစိတဗ္ဗံ. ဣတရထာ ပစနက္ခဏေ ပစ္စမာနဒဓိဂုဠိကာဒီဟိ သမ္ဘိန္နရသတာယ သာမံပက္ကံ ဇာတံ, တေသု ခီဏေသုပိ သာမံပက္ကမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ နိရာမိသမေဝ ပစိတဗ္ဗန္တိ. တေနေဝ ‘‘အာမိသေန သဒ္ဓိံ ပက္ကတ္တာ’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ.

මහසීව තෙරුන් වහන්සේගේ අදහස අනුව, වස්තුවෙන් වෙන් කරන ලද බැවින් දී කිරි කැටිති ආදිය තැවරී තිබූ පමණින් එය වස්තුව සමඟ පිළිගන්නා ලද්දක් නොවේ. එබැවින් මෝරුන්ගෙන් උකහා ගත් පමණින්ම එය පිළිගෙන, සෝදා හෝ පිස හෝ ආමිසයෙන් තොර කරගෙන වැළඳූහ යන්න අදහසයි. එසේ නොමැතිව, දී කිරි කැටි ආදිය සමඟ විකාලයෙහි වැළඳූහ යන්න අදහස නොවේ. එහෙයින් “එබැවින් වෙඬරු පරිභෝග කරන්නා විසින්...පෙ... වස්තුව සමඟ පිළිගැනීමක් නොවේ” යැයි පැවසූහ. එහි නොසෝදා පිළිගත්ත ද, ඒ වෙඬරු පරිභෝග කරන්නා විසින් දී කිරි ආදිය ඉවත් කොට පරිභෝග කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. ඇතැමෙක් “මෝරුන්ගෙන් උකහා ගත් පමණින් වැළඳූහ” යන වචනයේ අදහස නොදැන, “මෝරෙන් උකහා ගත් පමණින් නොසෝදා වුව ද, දී කිරි කැටි ආදිය සහිතව විකාලයෙහි වැළඳීම වටී” යැයි කියති. එය නොගත යුතුය. මන්ද යත්, දී කිරි කැටිති ආදී ආමිසයන් හා මිශ්‍ර වූ රස ඇති වෙඬරු වැළඳීම වටී යැයි කිව නොහැකි බැවිනි. ‘වෙඬරු පරිභෝග කරන්නා විසින්’ යනු නොසෝදා පිළිගන්නා ලද වෙඬරු පරිභෝග කරන්නා විසින් යන්නයි. “ගූථගත, මුත්තගත” යන්නාක් මෙන් දී කිරිවල ගෑවුණු බැවින් ‘දධිගත’ (දී කිරිවල ගෑවුණු) නම් වේ. “ක්ෂය වීමට යන්නේය” යන වචනයෙන් කිරි දමා පිසින ලද ගිතෙල් ආදිය ද විකාලයෙහි කැප වන බව දත යුතුය. ‘ක්ෂය වීමට යන්නේය’ යනු ආමිසයෙන් තොර වන්නේය, එබැවින් විකාලයෙහි ද වටින්නේය යන අර්ථයයි. ‘මෙපමණකින්’ යනු වෙඬරුෙහි තැවරුණු පමණින් වෙනමම දී කිරි ආදී ව්‍යවහාරයක් නොලද, ස්වල්ප වූ දී කිරි ආදියෙන් යන අර්ථයයි. මෙයින් වෙනම පිළිගන්නා ලද දී කිරි ආදිය සමඟ පිසින ලද්ද වස්තුව සමඟ පිළිගන්නා ලද්දක් ලෙසම සැලකෙන බව පෙන්වයි. ‘එහි ද’ යනු ආමිසයෙන් තොර වූවෙහි ද යන්නයි. කුකුස ඇති භික්ෂූන්ගේ අදහස මෙසේය – පිළිගැනීමේදී දී කිරි ආදිය සමඟ රස මිශ්‍ර නොවන තාක් කල් බත් සමඟ මිශ්‍ර වූ හකුරු කැට ආදිය මෙන් එය වස්තුව සමඟ පිළිගන්නා ලද්දක් නම් වේ. එය පිසින්නා විසින් සෝදාම පිසිය යුතුය. එසේ නොකොට පිසින අවස්ථාවේදී පිසෙන දී කිරි කැටි ආදිය සමඟ රස මිශ්‍ර වීමෙන් තමා විසින්ම පිසින ලද්දක් බවට පත්වේ. ඒවා ක්ෂය වී ගිය ද එය තමා විසින්ම පිසින ලද්දක්ම වේ. එබැවින් ආමිස රහිතවම පිසිය යුතුය. එහෙයින්ම “ආමිසය සමඟ පිසින ලද බැවින්” යන හේතුව දක්වන ලදී.

ဧတ္ထ စာယံ ဝိစာရဏာ – သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာဘာဝေ အာမိသေန သဟ ဘိက္ခုနာ ပက္ကဿ သယံပါကဒေါသော ဝါ ပရိသင်္ကီယတိ, ယာဝကာလိကတာ ဝါ. တတ္ထ န တာဝ သယံပါကဒေါသော ဧတ္ထ သမ္ဘဝတိ သတ္တာဟကာလိကတ္တာ. ယဉှိ တတ္ထ ဒဓိအာဒိ အာမိသဂတံ, တံ ပရိက္ခီဏန္တိ. အထ ပဋိဂ္ဂဟိတဒဓိဂုဠိကာဒိနာ သဟ အတ္တနာ ပက္ကတ္တာ သဝတ္ထုကပက္ကံ ဝိယ ဘဝေယျာတိ ပရိသင်္ကီယတိ, တဒါ ‘‘အာမိသေန သဟ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ, န ပန ‘‘ပက္ကတ္တာ’’တိ, တထာ စ ဥပဍ္ဎတ္ထေရာနံ မတမေဝ အင်္ဂီကတံ သိယာ. တတ္ထ စ သာမဏေရာဒီဟိ [Pg.194] ပက္ကမ္ပိ ယာဝကာလိကမေဝ သိယာ ပဋိဂ္ဂဟိတခီရာဒိံ ပစိတွာ အနုပသမ္ပန္နေဟိ ကတသပ္ပိအာဒိ ဝိယ, န စ တံ ယုတ္တံ ဘိက္ခာစာရေန လဒ္ဓနဝနီတာဒီနံ တက္ကာဒိအာမိသသံသဋ္ဌသမ္ဘဝေန အပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတ္တာပ္ပသင်္ဂတော. န ဟိ ဂဟဋ္ဌာ ဓောဝိတွာ, သောဓေတွာ ဝါ ပတ္တေ အာကိရန္တီတိ နိယမော အတ္ထိ.

මෙහි විමසීම මෙසේය; වස්තුව සමඟ පිළිගැනීමක් නොමැති කල්හි ආමිසය සමඟ භික්ෂුව විසින් පිසින ලද්දෙහි තමා විසින්ම පිසීමේ දෝෂය හෝ යාවකාලික බව සැක කෙරේ. එහිදී එය සත්තාහකාලික දෙයක් බැවින් මෙහි තමා විසින්ම පිසීමේ දෝෂය ඇති නොවේ. මන්ද යත් එහි වූ දී කිරි ආදී ආමිසය ක්ෂය වී ගොස් ඇති බැවිනි. ඉදින් පිළිගන්නා ලද දී කිරි කැටි ආදිය සමඟ තමා විසින් පිසින ලද බැවින් වස්තුව සමඟ පිසින ලද්දක් මෙන් වේ යැයි සැක කෙරේ නම්, එවිට “ආමිසය සමඟ පිළිගන්නා ලද බැවින්” යන හේතුව කිව යුතු මිස “පිසින ලද බැවින්” යන හේතුව නොවේ. එසේ වූ කල අර්ධ ස්ථවිරයන්ගේ මතයම පිළිගත්තේ වෙයි. තවද එහි සාමණේරයන් වහන්සේලා ආදීන් විසින් පිසින ලද්ද ද, පිළිගන්නා ලද කිරි ආදිය පිස උපසම්පන්න නොවූවන් විසින් සාදන ලද ගිතෙල් ආදිය මෙන් යාවකාලිකම වන්නේය. එය ද නුසුදුසුය. මන්ද යත්, පිඬුසිඟා යාමෙන් ලත් වෙඬරු ආදියෙහි මෝරු ආදී ආමිසයන් මිශ්‍ර වීමට ඉඩ ඇති බැවින් ඒවා වැළඳීමට නොහැකි වීමේ දෝෂය මතු වන බැවිනි. මන්ද යත් ගිහියන් සෝදා හෝ පිරිසිදු කොට පාත්‍රයට බෙදන්නේය යන නියමයක් නැති බැවිනි.

အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ယထာ တတ္ထ ပတိတတဏ္ဍုလကဏာဒယော န ပစ္စန္တိ, ဧဝံ…ပေ… ပုန ပစိတွာ ဒေတိ, ပုရိမနယေနေဝ သတ္တာဟံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေနပေတံ ဝိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ ဣဓ ကုက္ကုစ္စကာနံ ကုက္ကုစ္စုပ္ပတ္တိယာ နိမိတ္တမေဝ န ဒိဿတိ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ‘‘လဇ္ဇီ သာမဏေရော ယထာ တတ္ထ တဏ္ဍုလကဏာဒယော န ပစ္စန္တိ, ဧဝံ အဂ္ဂိမှိ ဝိလီယာပေတွာ…ပေ… ဒေတီ’’တိ ဝစနဿာပိ နိမိတ္တံ န ဒိဿတိ. ယဒိ ဟိ ဧတံ ယာဝကာလိကသံသဂ္ဂပရိဟာရာယ ဝုတ္တံ သိယာ. အတ္တနာပိ တထာ ကာတဗ္ဗံ ဘဝေယျ. ဂဟဋ္ဌေဟိ ဒိန္နသပ္ပိအာဒီသု စ အာမိသသံသဂ္ဂသင်္ကာ န ဝိဂစ္ဆေယျ. န ဟိ ဂဟဋ္ဌာ ဧဝံ ဝိလီယာပေတွာ ပရိဿာဝေတွာ ကဏတဏ္ဍုလာဒိံ အပနေတွာ ပုန ပစန္တိ. အပိစ ဘေသဇ္ဇေဟိ သဒ္ဓိံ ခီရာဒိံ ပက္ခိပိတွာ ယထာ ခီရာဒိ ခယံ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ပရေဟိ ပက္ကဘေသဇ္ဇတေလာဒိပိ ယာဝကာလိကမေဝ သိယာ, န စ တမ္ပိ ယုတ္တံ ဒဓိအာဒိခယကရဏတ္ထံ ‘‘ပုန ပစိတွာ ဒေတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ, တသ္မာ မဟာသီဝတ္ထေရဝါဒေ ကုက္ကုစ္စံ အကတွာ အဓောတမ္ပိ နဝနီတံ တဒဟုပိ ပုနဒိဝသာဒီသုပိ ပစိတုံ, တဏ္ဍုလာဒိမိဿံ သပ္ပိအာဒိံ အတ္တနာပိ အဂ္ဂိမှိ ဝိလီယာပေတွာ ပုန တက္ကာဒိခယတ္ထံ ပစိတုဉ္စ ဝဋ္ဋတိ.

අටුවාවෙහි ද, "එහි වැටුණු සහල් කැබලි ආදිය නොපැසෙන පරිදි, එසේම...පෙ... නැවත පිස දෙයි, පෙර ක්‍රමයෙන්ම සත් දිනක් වටී" යන මෙම වචනයෙන් ද මෙය විරුද්ධ වෙයි. එබැවින් මෙහි සැක කරන්නවුන්ට සැක උපදින්නට කිසිදු හේතුවක් නොපෙනේ. මෙහි යම් සේද, එසේම "ලැජ්ජී (විනයගරුක) සාමණේරයන් වහන්සේ එහි සහල් කැබලි ආදිය නොපැසෙන සේ, ගින්නෙහි දිය කර...පෙ... දෙයි" යන වචනයට ද හේතුවක් නොපෙනේ. ඉදින් මෙය යාවකාලික (ආහාර) සංසර්ගය වැළැක්වීම පිණිස කියන ලද්දක් නම්, තමන් විසින් ද එසේ කළ යුතු වන්නේය. ගිහියන් විසින් දෙන ලද ගිතෙල් ආදියේ ද ආමිස සංසර්ගය පිළිබඳ සැකය දුරු නොවන්නේය. ගිහියෝ වනාහි මෙසේ දිය කර, පෙරා, සහල් කැබලි ආදිය ඉවත් කර නැවත නොපිසති. තවද, බෙහෙත් සමඟ කිරි ආදිය දැමූ කල, කිරි ආදිය ක්ෂය වී යන පරිද්දෙන්, අන්‍යයන් විසින් පිසින ලද බෙහෙත් තෙල් ආදිය ද යාවකාලිකම විය යුතුය. මුදවාපු කිරි ආදිය ක්ෂය කිරීම පිණිස "නැවත පිස දෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලද බැවින් එය ද නොගැලපේ. එබැවින් මහාසීව තෙරුන්ගේ වාදයට අනුව, සැක නොකොට, නොසෙදූ වෙඬරු ද එදිනම හෝ පසු දිනවලදී හෝ පිසීමට ද, සහල් ආදිය මිශ්‍ර වූ ගිතෙල් ආදිය තමන් විසින්ම ගින්නෙහි දිය කර, නැවත මෝරු ආදිය ක්ෂය කිරීම පිණිස පිසීමට ද වටනේය.

တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနဿာပိ ပစ္စမာနက္ခဏေ သမ္ဘိန္နရသဿ ယာဝကာလိကဿ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တေန သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတပုရေပဋိဂ္ဂဟိတကာနမ္ပိ အဗ္ဗောဟာရိကတောတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗန္တိ. တေနေဝ ‘‘ဧတ္တာဝတာ ဟိ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ [Pg.195] န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိသုံ ပဋိဂ္ဂဟိတေန ပန ခီရာဒိနာ အာမိသေန နဝနီတာဒိံ မိဿေတွာ ဘိက္ခုနာ ဝါ အညေဟိ ဝါ ပက္ကတေလာဒိဘေသဇ္ဇံ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတသင်္ခမေဝ ဂစ္ဆတိ တတ္ထ ပဝိဋ္ဌယာဝကာလိကဿ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာဘာဝါ. ယံ ပန ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတဘေသဇ္ဇေဟိ သဒ္ဓိံ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတံ ခီရာဒိံ ပက္ခိပိတွာ ပက္ကတေလာဒိကံ အနုပသမ္ပန္နေဟေဝ ပက္ကမ္ပိ သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတမ္ပိ သန္နိဓိပိ န ဟောတိ တတ္ထ ပက္ခိတ္တခီရာဒိမိဿာပိ တသ္မိံ ခဏေ သမ္ဘိန္နရသတာယ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာပတ္တိတော, သစေ ပန အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတေဟေဝ, အညေဟိ ဝါ ပက္ကတေလာဒီသုပိ အာမိသရသော ပညာယတိ, တံ ယာဝကာလိကံဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ကထာမဂ္ဂေါ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၆၂၂) အာဂတော. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၆၂၂) ပန ‘‘ကုက္ကုစ္စာယန္တိ ကုက္ကုစ္စကာတိ ဣမိနာ အတ္တနောပိ တတ္ထ ကုက္ကုစ္စသဗ္ဘာဝမ္ပိ ဒီပေတိ. တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဘေသဇ္ဇသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘နိဗ္ဗဋ္ဋိတသပ္ပိ ဝါ နဝနီတံ ဝါ ပစိတုံ ဝဋ္ဋတီ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတ္တကမေဝ အာဂတော.

එහි පවතින නමුත්, පිසින මොහොතේදී රසය මුසු වන බැවින්, එම යාවකාලික (ආහාර) කොටසෙහි අල්ප බව (ව්‍යවහාරයට නොගත හැකි බව) නිසා, සවත්ථුක පටිග්ගහිත (අකැප දේ සහිතව පිළිගත්) හෝ පෙර පිළිගත් දෙයට වුවද එය අල්ප (අව්‍යවහාරික) වන බව මෙහි නිශ්චය කළ යුතුය. එහෙයින්ම "මේ පමණකින් සවත්ථුක පටිග්ගහිත නම් නොවේ" යැයි වදාරන ලදී. වෙනම පිළිගන්නා ලද කිරි ආදී ආමිසය සමඟ වෙඬරු ආදිය මිශ්‍ර කර, භික්ෂුවක විසින් හෝ අන්‍යයන් විසින් හෝ පිසින ලද තෙල් ආදී බෙහෙත වනාහි සවත්ථුක පටිග්ගහිත ගණයටම වැටේ. මන්දයත්, එහි ඇතුළත් වූ යාවකාලික කොටසෙහි අව්‍යවහාරික බවක් (අල්ප බවක්) නැති බැවිනි. යම් හෙයකින් පෙර පිළිගන්නා ලද බෙහෙත් සමඟ නොපිළිගත් කිරි ආදිය දමා, අනුපසම්පන්නයන් ලවාම පිසවන ලද තෙල් ආදිය සවත්ථුක පටිග්ගහිත ද නොවේ, සන්නිධි (තැන්පත් කර තැබීම) ද නොවේ. මන්දයත්, එහි බහාලන ලද කිරි ආදිය මිශ්‍ර වුවද, එම මොහොතේ රසයන් මුසු වීම හේතුවෙන් පෙර පිළිගන්නා ලද ගණයටම වැටෙන බැවිනි. ඉදින් නොපිළිගත් අය විසින් හෝ අන්‍යයන් විසින් හෝ පිසින ලද තෙල් ආදියේ ද ආමිස රසය (කිරි ආදියේ රසය) ප්‍රකටව දැනේ නම්, එය යාවකාලිකම වන බව දත යුතුය. මෙම විස්තර ක්‍රමය විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි දක්වා ඇත. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි "සැක කරති යන අර්ථයෙන් කුක්කුච්චකා" යන්නෙන් තමන්ට ද එහි සැකයක් පවතින බව පෙන්වයි. එහෙයින්ම මාතිකාට්ඨකථාවෙහි (කංඛාවිතරණී අටුවාවෙහි) "පෙරාගත් ගිතෙල් හෝ වෙඬරු පිසීම වටනේය" යනුවෙන් මෙපමණක්ම දක්වා ඇත.

ဥဂ္ဂဟေတွာတိ သယမေဝ ဂဟေတွာ. တာနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာတိ တာနိ ခီရဒဓီနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ. ဂဟိတန္တိ တဏ္ဍုလာဒိဝိဂမတ္ထံ ပုန ပစိတွာ ဂဟိတန္တိ အတ္ထော. ပဋိဂ္ဂဟေတွာ စ ဌပိတဘေသဇ္ဇေဟီတိ အတိရေကသတ္တာဟပဋိဂ္ဂဟိတေဟိ ယာဝဇီဝိကဘေသဇ္ဇေဟိ, ဧတေန တေဟိ ယုတ္တမ္ပိ သပ္ပိအာဒိ အတိရေကသတ္တာဟပဋိဂ္ဂဟိတံ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝဒ္ဒလိသမယေတိ ဝဿကာလသမယေ, အနာတပကာလေတိ အတ္ထော. ဝုတ္တနယေန ယထာ တဏ္ဍုလာဒီနိ န ပစ္စန္တိ, တထာ လဇ္ဇီယေဝ သမ္ပာဒေတွာ ဒေတီတိ လဇ္ဇိသာမဏေရဂ္ဂဟဏံ. အပိစ အလဇ္ဇိနာ အဇ္ဈောဟရိတဗ္ဗံ ယံ ကိဉ္စိ အဘိသင်္ခရာပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာပိ ဧဝမာဟ.

"උග්ගහෙත්වා" යනු තමන් විසින්ම ගෙන යන්නයි. "තානි පටිග්ගහෙත්වා" යනු එම කිරි සහ මුදවාපු කිරි පිළිගෙන යන්නයි. "ගහිතං" යනු සහල් ආදිය ඉවත් කිරීම පිණිස නැවත පිස ගන්නා ලද යන්න අර්ථයයි. "පටිග්ගහෙත්වා ච ඨපිතභේසජ්ජේහි" යනු සත් දිනකට වඩා වැඩි කාලයක් පිළිගෙන තබන ලද යාවජීවික බෙහෙත් සමඟ යන්නයි. මෙයින් ඒවා සමඟ මිශ්‍ර වූ ගිතෙල් ආදිය සත් දිනකට වඩා වැඩි කාලයක් පිළිගත් දෙයක් නොවන බව පෙන්වයි. "වද්දලිසමයේ" යනු වස් කාලයෙහි, එනම් අව්ව නොමැති කාලයෙහි යන්න අර්ථයයි. කියන ලද ක්‍රමයෙන් සහල් ආදිය නොපැසෙන සේ, ලැජ්ජී (විනයගරුක) අයෙකුම පිළියෙල කර දෙයි යන අර්ථයෙන් "ලජ්ජි සාමණේර" යන්න ගන්නා ලදී. තවද, අලජ්ජී (නොහික්මුණු) අයෙකු ලවා වැළඳීමට සුදුසු කිසිවක් පිළියෙල කරවා නොගත යුතුය, එබැවින් ද මෙසේ වදාරන ලදී.

၉၆. တိလေ [Pg.196] ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ကတတေလန္တိ အတ္တနာ ဘဇ္ဇာဒီနိ အကတွာ ကတတေလံ. တေနေဝ ‘‘သာမိသမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗဋ္ဋီတတ္တာတိ ယာဝကာလိကတော ဝိဝေစိတတ္တာ, ဧတေန ဧလာအဘာဝတော ယာဝကာလိကတ္တာဘာဝံ, ဘိက္ခုနော သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟဏေန ယာဝကာလိကတ္တုပဂမနဉ္စ ဒဿေတိ. ဥဘယမ္ပီတိ အတ္တနာ အညေဟိ စ ကတံ.

96. "තලේ පටිග්ගහෙත්වා කතතෙලං" යනු තමන් විසින් බැදීම් ආදිය නොකොට සාදන ලද තෙල්ය. එහෙයින්ම "ආමිස සහිත වුවද වටනේය" යනුවෙන් වදාරන ලදී. "නිබ්බත්තිතත්තා" යනු යාවකාලික (ආහාර) කොටසෙන් වෙන් කරන ලද බැවිනි. මෙයින් දෝෂයක් නොමැති වීම නිසා යාවකාලික නොවන බවත්, භික්ෂුව විසින් සවත්ථුක පටිග්ගහණයෙන් (අකැප දේ සහිතව පිළිගැනීමෙන්) යාවකාලික භාවයට පැමිණීමත් පෙන්වයි. "උභයම්පි" යනු තමන් විසින් සහ අන්‍යයන් විසින් කරන ලද දෙකම යන්නයි.

ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ တိဋ္ဌတိ, နိဿဂ္ဂိယန္တိ သတ္တမေ ဒိဝသေ ကတတေလံ သစေ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ တိဋ္ဌတိ, နိဿဂ္ဂိယံ.

"අරුණෝදය තෙක් පවතී නම්, නිස්සග්ගිය වේ" යනු සත්වන දිනයේදී සාදන ලද තෙල් ඉදින් අරුණෝදය තෙක් පවතී නම්, එය නිස්සග්ගිය (ඇවතක්) වේ.

အစ္ဆဝသန္တိ ဒုက္ကဋဝတ္ထုနော ဝသာယ အနုညာတတ္တာ တံသဒိသာနံ ဒုက္ကဋဝတ္ထူနံယေဝ အကပ္ပိယမံသသတ္တာနံ ဝသာ အနုညာတာ, န ထုလ္လစ္စယဝတ္ထု မနုဿာနံ ဝသာတိ အာဟ ‘‘ဌပေတွာ မနုဿဝသ’’န္တိ. သံသဋ္ဌန္တိ ပရိဿာဝိတံ. တိဏ္ဏံ ဒုက္ကဋာနန္တိ အဇ္ဈောဟာရေ အဇ္ဈောဟာရေ တီဏိ ဒုက္ကဋာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ ပရိဘောဂတ္ထာယ ဝိကာလေ ပဋိဂ္ဂဟဏပစနပရိဿာဝနာဒီသု ပုဗ္ဗပယောဂေသု ပါဠိယံ, အဋ္ဌကထာယဉ္စ အာပတ္တိ န ဝုတ္တာ, တထာပိ ဧတ္ထ အာပတ္တိယာ ဧဝ ဘဝိတဗ္ဗံ ပဋိက္ခိတ္တဿ ကရဏတော အာဟာရတ္ထာယ ဝိကာလေ ယာမကာလိကာဒီနံ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ဝိယ. ‘‘ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝိကာလေ အနုပသမ္ပန္နေနာပိ နိပက္ကံ သံသဋ္ဌဉ္စ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဒွေပိ ဒုက္ကဋာနိ ဟောန္တိယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ.

"අච්ඡවසා" (වලස් තෙල) යනු දුක්කට ඇවැත් සිදු වන සතුන්ගේ තෙල අනුදැන වදාරන ලද බැවින්, ඊට සමාන වූ දුක්කට ඇවැත් සිදු වන, අකැප මස් ඇති සතුන්ගේම තෙල අනුදැන වදාරන ලද්දේය. ථුල්ලච්චය ඇවැත් සිදු වන මිනිස් තෙල අනුදැන නොවදාරන ලද බැවින් "මිනිස් තෙල හැර" යැයි වදාරන ලදී. "සංසට්ඨං" යනු පෙරා ගන්නා ලද යන්නයි. "දුක්කට ඇවැත් තුනක්" යනු වළඳන වළඳන උගුරක් පාසා දුක්කට ඇවැත් තුනක් ලැබෙන බව අදහස් කර පවසන ලද්දකි. පරිභෝජනය පිණිස විකාලයෙහි පිළිගැනීම, පිසීම, පෙරීම ආදී පූර්ව ක්‍රියාවලදී පාලියෙහි හෝ අටුවාවෙහි ඇවතක් දක්වා නොමැති වුවද, ආහාරය පිණිස විකාලයෙහි යාමකාලික ආදිය පිළිගැනීමේදී මෙන්, මෙහිද තහනම් කරන ලද දෙය කිරීම නිසා ඇවතක්ම විය යුතුය. "කාලයෙහි (සුදුසු වේලාවෙහි) පිළිගන්නා ලද, විකාලයෙහි අනුපසම්පන්නයෙකු ලවා පිසවන ලද සහ මුසු කරන ලද දෙය පරිභෝජනය කරන්නාට දුක්කට ඇවැත් දෙකක්ම වන්නේය" යැයි පවසති.

ယသ္မာ ခီရာဒီနိ ပက္ခိပိတွာ ပက္ကဘေသဇ္ဇတေလေ ကသဋံ အာမိသဂတိကံ, တေန သဟ တေလံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ, ပစိတုံ ဝါ ဘိက္ခုနော န ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပက္ကတေလကသဋေ ဝိယ ကုက္ကုစ္စာယတီ’’တိ. ‘‘သစေ ဝသာယ သဟ ပက္ကတ္တာ န ဝဋ္ဋတိ, ဣဒံ ကသ္မာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပုစ္ဆန္တာ ‘‘ဘန္တေ…ပေ… ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဟံသု, ထေရော အတိကုက္ကုစ္စကတာယ ‘‘ဧတမ္ပိ အာဝုသော န ဝဋ္ဋတီ’’တိ [Pg.197] အာဟ, ရောဂနိဂ္ဂဟတ္ထာယ ဧဝ ဝသာယ အနုညာတတ္တံ သလ္လက္ခေတွာ ပစ္ဆာ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိ.

යම් හෙයකින් කිරි ආදිය දමා පිසින ලද බෙහෙත් තෙලෙහි කුඩු (රොඩු) කොටස ආමිස ගණයට අයත් වන බැවින්, එය සමඟ තෙල් පිළිගැනීමට හෝ පිසීමට භික්ෂුවට නොවටී. එබැවින් "පිසින ලද තෙලෙහි රොඩු කෙරෙහි මෙන් සැක කරයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. "ඉදින් තෙල සමඟ පිසින ලද බැවින් නොවටී නම්, මෙය කුමකට වටින්නේද?" යැයි අසන්නාහු "ස්වාමීනි...පෙ... වටනේය" යැයි පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ අතිශයින් සැක සහිත බැවින් "ඇවැත්නි, මෙයද නොවටී" යැයි වදාළ සේක. පසුව රෝග නිවාරණය පිණිසම තෙල අනුදන්නා ලද බව සලකා "යහපති" යැයි පිළිගත් සේක.

၉၇. ‘‘မဓုကရီဟိ မဓုမက္ခိကာဟီတိ ဣဒံ ခုဒ္ဒကဘမရာနံ ဒွိန္နံ ဧဝ ဝိသေသန’’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. အညေ ပန ‘‘ဒဏ္ဍကေသု မဓုကာရိကာ မဓုကရိမက္ခိကာ နာမ, တာဟိ သဟ တိဿော မဓုမက္ခိကဇာတိယော’’တိ ဝဒန္တိ. ဘမရမက္ခိကာတိ မဟာပဋလကာရိကာ. သိလေသသဒိသန္တိ သုက္ခတာယ ဝါ ပက္ကတာယ ဝါ ဃနီဘူတံ. ဣတရန္တိ တနုကမဓု. မဓုပဋလန္တိ မဓုရဟိတံ ကေဝလံ မဓုပဋလံ. ‘‘သစေ မဓုသဟိတံ ပဋလံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ နိက္ခိပန္တိ. ပဋလဿ ဘာဇနဋ္ဌာနိယတ္တာ မဓုနော ဝသေန သတ္တာဟာတိက္ကမေ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ, ‘‘မဓုမက္ခိတံ ပန မဓုဂတိကမေဝါ’’တိ ဣမိနာ တံ သမေတိ.

97. ‘‘මධුකරීහි මධුමක්ඛිකාහි’’ (මී මැස්සන්ගෙන් හා බඹරුන්ගෙන්) යනු කුඩා බඹරුන් වර්ග දෙකකගේම විශේෂණයක් යැයි ඇතැමෙක් පවසති. වෙනත් අය වනාහි ‘‘දඬු මත මී වද බඳින මී මැස්සෝ මධුකාරිකා මධුමක්ඛිකා නම් වෙති. ඔවුන් ද සමඟ මී මැසි ජාති තුනක් වෙති’’ යි පවසති. භමරමක්ඛිකා යනු විශාල වද බඳින මැස්සන්ය. ‘‘සිලෙසසදිසං’’ (සෙවල වැනි) යනු වියළි බව නිසා හෝ පැසී තිබීම නිසා හෝ ඝන වූවකි. ‘‘ඉතරං’’ යනු තුනී වූ (දියාරු) මී පැණිය. ‘‘මධුපටලං’’ යනු පැණි රහිත හුදෙක් මී වදයයි. ‘‘ඉදින් පැණි සහිත මී වදය පිළිගෙන තැන්පත් කරන්නේ නම්, මී වදය භාජනයක ස්ථානය ගන්නා බැවින්, මී පැණිය නිසා සත් දිනක් ඉක්ම ගිය කල නිස්සර්ගිය (පාචිත්තිය) වෙයි’’ යැයි පවසති. ‘‘මී පැණි තැවරී ඇති දෙය වනාහි මී පැණියේ ස්වභාවයම ගන්නේය’’ යන්නෙන් එය සැසඳේ.

၉၈. ‘‘ဖာဏိတံ နာမ ဥစ္ဆုမှာ နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ပါဠိယံ (ပါစိ. ၂၆၀) အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ, အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ဥစ္ဆုရသံ ဥပါဒါယ…ပေ… အဝတ္ထုကာ ဥစ္ဆုဝိကတိ ‘ဖာဏိတ’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ဝစနတော ဥစ္ဆုရသောပိ နိက္ကသဋော သတ္တာဟကာလိကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကေနစိ ပန ‘‘မဓုမှိ စတ္တာရော ကာလိကာ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗာ, ဥစ္ဆုမှိ စာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သမက္ခိကဏ္ဍံ သေလကံ မဓု ယာဝကာလိကံ, အနေလကံ ဥဒကသမ္ဘိန္နံ ယာမကာလိကံ, အသမ္ဘိန္နံ သတ္တာဟကာလိကံ, မဓုသိတ္ထံ ပရိသုဒ္ဓံ ယာဝဇီဝိကံ, တထာ ဥစ္ဆုရသော သကသဋော ယာဝကာလိကော, နိက္ကသဋော ဥဒကသမ္ဘိန္နော ယာမကာလိကော, အသမ္ဘိန္နော သတ္တာဟကာလိကော, သုဒ္ဓကသဋံ ယာဝဇီဝိက’’န္တိ စ ဝတွာ ဥတ္တရိပိ ဗဟုဓာ ပပဉ္စိတံ. တတ္ထ ‘‘ဥဒကသမ္ဘိန္နံ မဓု ဝါ ဥစ္ဆုရသော ဝါ သကသဋော ယာဝကာလိကော, နိက္ကသဋော ဥဒကသမ္ဘိန္နော ယာမကာလိကော’’တိ ဣဒံ နေဝ ပါဠိယံ, န အဋ္ဌကထာယံ ဒိဿတိ, ‘‘ယာဝကာလိကံ သမာနံ ဂရုတရမ္ပိ မုဒ္ဒိကာဇာတိရသံ အတ္တနာ [Pg.198] သံသဋ္ဌံ လဟုကံ ယာမကာလိကဘာဝံ ဥပနေန္တံ ဥဒကံ လဟုတရံ သတ္တာဟကာလိကံ အတ္တနာ သံသဋ္ဌံ ဂရုတရံ ယာမကာလိကဘာဝံ ဥပနေတီ’’တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ သောယေဝ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော. သဗ္ဗတ္ထ ပါဠိယံ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဥဒကသမ္ဘိန္နေန ဂရုတရဿာပိ လဟုဘာဝေါပဂမနံယေဝ ဒဿိတံ. ပါဠိယမ္ပိ (မဟာဝ. ၂၈၄) ဟိ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဂိလာနဿ ဂုဠံ, အဂိလာနဿ ဂုဠောဒက’’န္တိ ဝဒန္တေန အဂိလာနေန ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အယုတ္တောပိ ဂုဠော ဥဒကသမ္ဘိန္နော အဂိလာနဿပိ ဝဋ္ဋတီတိ အနုညာတော.

98. ‘‘ඵාණිතය (සකුරු) යනු උක්ගසින් උපන් දෙයකි’’ යි පාලියෙහි (පාචිත්තිය 260) විශේෂත්වයක් නොදක්වා වදාරා ඇති බැවින්ද, අටුවාවෙහි ‘‘උක් යුෂය ඇසුරු කොට... පෙ... අමුද්‍රව්‍ය රහිත උක් විකෘතිය (නිෂ්පාදනය) ‘ඵාණිත’ යැයි දත යුතුය’’ යන වචනයෙන් උක් යුෂයද රොඩු ඉවත් කළ විට සත්තාහකාලික (සත් දිනක් පමණක් වැළඳිය හැකි) දෙයක් ලෙස දත යුතුය. යමෙක් වනාහි ‘‘මී පැණියෙහිද උක් ගසෙහිද පිළිවෙළින් සුදුසු පරිදි කාල සතරක් යෙදිය යුතුය’’ යි පවසා, ‘‘මැස්සන් හා වද සහිත මී පැණි යාවකාලිකය, මැස්සන් රහිත ජලය මිශ්‍ර වූ පැණි යාමකාලිකය, ජලය නොමිශ්‍ර වූ පැණි සත්තාහකාලිකය, පිරිසිදු මී ඉටි යාවජීවිකය. එසේම රොඩු සහිත උක් යුෂය යාවකාලිකය, රොඩු ඉවත් කළ ජලය මිශ්‍ර වූ උක් යුෂය යාමකාලිකය, ජල මිශ්‍ර නොවූ උක් යුෂය සත්තාහකාලිකය, පිරිසිදු රොඩු (උක් පොතු ආදිය) යාවජීවිකය’’ යැයි කියා මින් මතුද විවිධාකාරයෙන් විස්තර කරන ලදී. එහිදී ‘‘ජලය මිශ්‍ර වූ මී පැණි හෝ රොඩු සහිත උක් යුෂය යාවකාලිකය, රොඩු ඉවත් කළ ජල මිශ්‍ර උක් යුෂය යාමකාලිකය’’ යන මෙය පාලියෙහි හෝ අටුවාවෙහි හෝ නොපෙනේ. ‘‘යාවකාලික වූ බරපතල වූද මුද්‍රිකප්පල (මිදි) යුෂ ආදිය තමා හා මිශ්‍ර වූ සැහැල්ලු යාමකාලික බවට පත් කරන ජලය, වඩාත් සැහැල්ලු වූ සත්තාහකාලික වූ තමා හා මිශ්‍ර වූ බරපතල යාමකාලික බවට පමුණුවයි’’ යන මෙහි හේතුව ඔහුගෙන්ම ඇසිය යුතුය. සෑම තැනකම පාලියෙහි සහ අටුවාවෙහි ජලය මිශ්‍ර වීමෙන් බරපතල දෙය පවා සැහැල්ලු බවට පත්වන බවම දක්වන ලදී. පාලියෙහිද (මහාවග්ග 284) ‘‘මහණෙනි, ගිලන් වූවහුට හකුරු ද, ගිලන් නොවූවහුට හකුරු පැන් ද අනුදනිමි’’ යි වදාරමින් ගිලන් නොවූවහුට පරිභෝජනය කිරීමට නුසුදුසු වූද හකුරු, ජලය මිශ්‍ර වූ කල ගිලන් නොවූවහුටද සුදුසු වන බව අනුදන්නා ලදී.

ယမ္ပိ စ ‘‘ဥစ္ဆု စေ, ယာဝကာလိကော, ဥစ္ဆုရသော စေ, ယာမကာလိကော, ဖာဏိတံ စေ, သတ္တာဟကာလိကံ, တစော စေ, ယာဝဇီဝိကော’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနံ ဒဿေတွာ ‘‘ဥစ္ဆုရသော ဥဒကသမ္ဘိန္နော ယာမကာလိကော’’တိ အညေန ကေနစိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ တထာဝိဓဿ အဋ္ဌကထာဝစနဿ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ အဘာဝတော န သာရတော ပစ္စေတဗ္ဗံ, တတောယေဝ စ ‘‘ဥစ္ဆုရသော ဥဒကသမ္ဘိန္နောပိ အသမ္ဘိန္နောပိ သတ္တာဟကာလိကောယေဝါ’’တိ ကေစိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓကေ စ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ဥစ္ဆုရသ’’န္တိ ဧတ္ထ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု အဝိသေသေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥစ္ဆုရသော သတ္တာဟကာလိကော’’တိ. သယံကတံ နိရာမိသမေဝ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ အပရိဿာဝိတံ ပဋိဂ္ဂဟိတမ္ပိ ကရဏသမယေ ပရိဿာဝေတွာ, ကသဋံ အပနေတွာ စ အတ္တနာ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အယံ သာရတ္ထဒီပနီပါဌော (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၆၂၃).

‘‘ඉදින් උක් දණ්ඩක් නම් යාවකාලිකය, ඉදින් උක් යුෂය නම් යාමකාලිකය, ඉදින් සකුරු නම් සත්තාහකාලිකය, ඉදින් උක් පොත්ත නම් යාවජීවිකය’’ යන අටුවා වචනය දක්වා, ‘‘ජලය මිශ්‍ර වූ උක් යුෂය යාමකාලිකය’’ යැයි වෙනත් යමෙකු විසින් පවසන ලද යමක් වේද, එයද එබඳු අටුවා වචනයක් සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි නොමැති බැවින් හරවත් කොට පිළිගත යුතු නොවේ. එම නිසාම ‘‘උක් යුෂය ජලය මිශ්‍ර වුවද, නොමිශ්‍ර වුවද සත්තාහකාලිකම වන්නේය’’ යැයි ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. භේසජ්ජක්ඛන්ධකයෙහි ‘‘මහණෙනි, උක් යුෂය අනුදනිමි’’ යන මෙහි ගැටපද විවරණ තුනෙහිම විශේෂයකින් තොරව ‘‘උක් යුෂය සත්තාහකාලිකය’’ යැයි දක්වන ලදී. ‘‘තමා විසින්ම සාදන ලද, ආමිසයෙන් (යාවකාලික ද්‍රව්‍යයෙන්) තොර වූවක්ම සුදුසුය’’ යන මෙහි පෙරා නොගෙන පිළිගන්නා ලද දෙයක් වුවද පිළියෙල කරන අවස්ථාවෙහි පෙරා, රොඩු ඉවත් කොට තමා විසින් සාදන ලද්දක් යැයි දත යුතුය. මෙය සාරත්ථදීපනී පාඨයයි (සාරත්ථ. ටී. 2.623).

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၆၂၃) ပန ဥစ္ဆုရသံ ဥပါဒါယာတိ နိက္ကသဋရသဿာပိ သတ္တာဟကာလိကတ္တံ ဒဿေတိ ‘‘ဥစ္ဆုမှာ နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ပါဠိယံ သာမညတော ဝုတ္တတ္တာ. ယံ ပန သုတ္တန္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဥစ္ဆု စေ, ယာဝကာလိကော, ဥစ္ဆုရသော စေ, ယာမကာလိကော, ဖာဏိတံ စေ, သတ္တာဟကာလိကံ, တစော စေ, ယာဝဇီဝိကော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ အမ္ဗဖလရသာဒိမိဿတာယ ယာမကာလိကတ္တံ [Pg.199] သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ, အဝိနယဝစနတ္တာ တံ အပ္ပမာဏန္တိ. တေနေဝ ‘‘ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတေန အပရိဿာဝိတဥစ္ဆုရသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိရာမိသမေဝ ဝဋ္ဋတိ တတ္ထ ပဝိဋ္ဌယာဝကာလိကဿ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာတိ ဣဒံ ဂုဠေ ကတေ တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ကသဋံ ပါကေန သုက္ခတာယ ယာဝဇီဝိကတ္တံ ဘဇတီတိ ဝုတ္တံ. တဿ ယာဝကာလိကတ္တေ ဟိ သာမံပါကေန ပုရေဘတ္တေပိ အနဇ္ဈောဟရဏီယံ သိယာတိ. ‘‘သဝတ္ထုကပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဥစ္ဆုရသေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟုတွာ ဌိတကသဋံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တေန စ ‘‘အပရိဿာဝိတေန အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတေန အနုပသမ္ပန္နေဟိ ကတံ သတ္တာဟံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි (වි.වි.ටී. 1.623) ‘‘උක් යුෂය ඇසුරු කොට’’ යන්නෙන් රොඩු ඉවත් කළ යුෂයෙහි ද සත්තාහකාලික බව දක්වයි. එසේ දක්වන්නේ ‘‘උක් ගසෙන් උපන් දෙය’’ කියා පාලියෙහි සාමාන්‍යයෙන් වදාරා ඇති බැවිනි. සූත්‍රපිටක අටුවාවෙහි ‘‘ඉදින් උක් ගස නම් යාවකාලිකය, ඉදින් උක් යුෂය නම් යාමකාලිකය, ඉදින් සකුරු නම් සත්තාහකාලිකය, ඉදින් උක් පොත්ත නම් යාවජීවිකය’’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය අඹ යුෂ ආදිය මිශ්‍ර වීම නිසා යාමකාලික බව අදහස් කොට පවසන ලද්දක් යැයි ගත යුතුය. එය විනය වචනයක් නොවන බැවින් ප්‍රමාණ කොට නොගත යුතුය. එබැවින්ම ‘‘පෙරබත් වේලෙහි පිළිගන්නා ලද පෙරා නොගත් උක් යුෂයෙන්...’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘ආමිසයෙන් තොරවූවක්ම සුදුසුය, එහි ඇතුළත් වූ යාවකාලික කොටස ව්‍යවහාරයට නොගැනෙන බැවින්’’ යන්නෙන් හකුරු සෑදූ කල එහි පවතින රොඩු කොටස වුවද පිසීමෙන් වියළී යන බැවින් යාවජීවික ස්වභාවයට පත්වන බව පවසන ලදී. මන්ද යත්, එහි යාවකාලික බවක් තිබුණහොත් තමා විසින් පිසීමෙන් පෙරබත් වේලෙහිද වැළඳීමට නොහැකි වන බැවිනි. ‘‘සවත්ථුකපටිග්ගහිතත්තා’’ (ද්‍රව්‍යය සහිතව පිළිගන්නා ලද බැවින්) යන්නෙන් උක් යුෂයෙහි කුඩු-කුඩු වී පවතින රොඩු කොටස අදහස් කොට පවසන ලදී. එයින් ‘‘පෙරා නොගත්, පිළි නොගත්, උපසම්පන්න නොවූවන් විසින් සාදන ලද්දක් සත් දිනක් සුදුසු වන බව දක්වයි’’ යැයි පවසන ලදී.

ဈာမဥစ္ဆုဖာဏိတန္တိ အဂ္ဂိမှိ ဥစ္ဆုံ တာပေတွာ ကတံ. ကောဋ္ဋိတဥစ္ဆုဖာဏိတန္တိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကံ ဆိန္ဒိတွာ ကောဋ္ဋေတွာ နိပ္ပီဠေတွာ ပက္ကံ. တံ တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ကသဋံ ပက္ကကာလေ ယာဝကာလိကတ္တံ ဝိဇဟတီတိ အာဟ ‘‘တံ ယုတ္တ’’န္တိ. သီတောဒကေန ကတန္တိ မဓုကပုပ္ဖာနိ သီတောဒကေန မဒ္ဒိတွာ ပရိဿာဝေတွာ ပစိတွာ ကတံ. ‘‘အပရိဿာဝေတွာ ကတ’’န္တိ ကေစိ, တတ္ထ ကာရဏံ န ဒိဿတိ. ခီရံ ပက္ခိပိတွာ ကတံ မဓုကဖာဏိတံ ယာဝကာလိကန္တိ ဧတ္ထ ခီရံ ပက္ခိပိတွာ ပက္ကတေလံ ကသ္မာ ဝိကာလေ ဝဋ္ဋတီတိ စေ? တေလေ ပက္ခိတ္တံ ခီရံ တေလမေဝ ဟောတိ, အညံ ပန ခီရံ ပက္ခိပိတွာ ကတံ ခီရဘာဝံ ဂဏှာတီတိ ဣဒမေတ္ထ ကာရဏံ. ယဒိ ဧဝံ ခဏ္ဍသက္ခရမ္ပိ ခီရံ ပက္ခိပိတွာ ကရောန္တိ, တံ ကသ္မာ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘ခဏ္ဍသက္ခရံ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ခီရဇလ္လိကန္တိ ခီရဖေဏံ.

‘‘ඣාමඋච්ඡුඵාණිතං’’ යනු ගින්නෙහි උක් දණ්ඩ රත් කොට සාදන ලද්දකි. ‘‘කොට්ඨිතඋච්ඡුඵාණිතං’’ යනු ඉතා කුඩාවට කපා, කොටා, මිරිකා පිසින ලද්දකි. එහි පවතින රොඩු කොටස වුවද පිසින අවස්ථාවෙහිදී යාවකාලික ස්වභාවය අත්හරින්නේ යැයි පවසනු සඳහා ‘‘එය සුදුසුය’’ යි වදාළ සේක. ‘‘සීතෝදකේන කතං’’ යනු මී මල් සීතල ජලයෙන් පොඩි කොට, පෙරා, පිස සාදන ලද්දකි. ඇතැමෙක් ‘‘පෙරා නොගෙන සාදන ලද්දක්’’ යැයි කියති, එහි හේතුවක් නොපෙනේ. ‘‘කිරි එකතු කොට සාදන ලද මී සකුරු (මධුකඵාණිතය) යාවකාලිකය’’ යන මෙහි, කිරි එකතු කොට පිසූ තෙල් විකාලයෙහි (විකාල භෝජනයක් ලෙස) සුදුසු වන්නේ මන්දැයි ඇසුවහොත්? තෙලට දැමූ කිරි තෙල් බවටම පත්වෙයි. අනෙක් ක්‍රමයෙන් කිරි එකතු කොට සාදන ලද දෙය කිරි ස්වභාවයම ගනියි, යන්න මෙහි හේතුවයි. ඉදින් එසේ නම්, කැට සීනිද කිරි එකතු කොට සාදති, එය සුදුසු වන්නේ මන්දැයි පැහැදිලි කිරීමට ‘‘කැට සීනි වනාහි...’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘‘ඛීරජල්ලිකං’’ යනු කිරි පෙණයි.

၉၉. ‘‘မဓုကပုပ္ဖံ ပနာ’’တိအာဒိ ယာဝကာလိကရူပေန ဌိတဿာပိ အဝဋ္ဋနကံ မေရယဗီဇဝတ္ထုံ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ. အာဟာရကိစ္စံ ကရောန္တာနိ ဧတာနိ ကသ္မာ ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနီတိ စောဒနာပရိဟာရာယ ဘေသဇ္ဇောဒိဿံ ဒဿေန္တေန တပ္ပသင်္ဂေန [Pg.200] သဗ္ဗာနိပိ ဩဒိဿကာနိ ဧကတော ဒဿေတုံ ‘‘သတ္တဝိဓဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ သမန္တပါသာဒိကာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၂၃). ဝိနယသင်္ဂဟပ္ပကရဏေ ပန တံ န ဝုတ္တံ, ‘‘ပစ္ဆာဘတ္တတော ပဋ္ဌာယ သတိ ပစ္စယေတိ ဝုတ္တတ္တာ ပဋိဂ္ဂဟိတဘေသဇ္ဇာနိ ဒုတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ပုရေဘတ္တမ္ပိ သတိ ပစ္စယေဝ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနိ, န အာဟာရတ္ထာယ ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဒွါရဝါတပါနကဝါဋေသူတိ မဟာဒွါရဿ ဝါတပါနာနဉ္စ ကဝါဋဖလကေသု. ကသာဝေ ပက္ခိတ္တာနိ တာနိ အတ္တနော သဘာဝံ ပရိစ္စဇန္တီတိ ‘‘ကသာဝေ…ပေ… မက္ခေတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဃုဏပါဏကာဒိပရိဟာရတ္ထံ မက္ခေတဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော. အဓိဋ္ဌေတီတိ ‘‘ဣဒါနိ မယှံ အဇ္ဈောဟရဏီယံ န ဘဝိဿတိ, ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထာယ ဘဝိဿတီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘သပ္ပိဉ္စ တေလဉ္စ ဝသဉ္စ မုဒ္ဓနိ တေလံ ဝါ အဗ္ဘဉ္ဇနံ ဝါ’’တိအာဒိ, ဧဝံ ပရိဘောဂေ အနပေက္ခတာယ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ အညေသုပိ ကာလိကေသု အနဇ္ဈောဟရိတုကာမတာယ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထာယ နိယမေပိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတီတိ ဣဒမ္ပိ ဝိသုံ ဧကံ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိဇဟနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

99. ‘‘මධුකපුප්ඵං පන’’ (මී මල් ද වනාහි) යනාදීන් යාවකාලික වශයෙන් පැවතිය ද, පෙරළා මධ්‍යසාර බීජයක් බවට පත්වන වස්තුවක් පෙන්වා දීම අරඹන ලදී. ‘ආහාර කෘත්‍යය සිදුකරන මේවා කුමක් හෙයින් මෙසේ පරිභෝග කළ යුතුද?’ යන චෝදනාව මඟහරවා ගැනීම සඳහා ඖෂධ නියමය දක්වමින්, ඒ නිමිත්තෙන් සියලු උදේසිකයන් (නියමයන්) එක් කොට පෙන්වීම සඳහා ‘‘සත්තවිධඤ්හි’’ යනාදිය සමන්තපාසාදිකාවෙහි (පාරාජිකා අට්ඨකථා 2.623) වදාරන ලදී. විනයසංගහ ප්‍රකරණයෙහි නම් එය එසේ නොකියන ලදී. ‘‘පස්බත් වේලෙහි පටන් ප්‍රත්‍යයක් ඇති කල්හි’’ යැයි කියන ලද හෙයින්, පිළිගත් ඖෂධයන් දෙවන දිනයේ පටන් පෙරබත් වේලෙහි වුවද ප්‍රත්‍යයක් ඇති කල්හිම පරිභෝග කළ යුතුය. ආහාර පිණිස නොව, ඖෂධ පිණිස පිළිගත් බැවිනි’’ යි පවසති. ‘‘ද්වාරවාතපානකවාටේසු’’ යනු මහා ද්වාරයන්හි (දොරවල්හි) සහ වාතායනයන්හි (කවුළුවන්හි) දොරපියන්වලය. කසායෙහි බහාලන ලද ඒවා තමන්ගේ ස්වභාවය අත්හරින බැවින් ‘‘කසායෙහි...පෙ... ආලේප කළ යුතුය’’ යි පවසන ලදී. ගුල්ලන් සහ පණුවන් ආදීන්ගෙන් සිදුවන හානිය වැළැක්වීම පිණිස ආලේප කළ යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘‘අධිට්ඨේති’’ (අධිෂ්ඨාන කරයි) යනු ‘‘දැන් මෙය මා විසින් වැළඳිය යුත්තක් නොවේ, බාහිර පරිභෝගය පිණිස වන්නේය’’ යි සිත උපදවා ගැනීමයි. එහෙයින්ම ‘‘ගිතෙල් ද, තෙල් ද, වස තෙල් ද, හිසෙහි තෙල් ගැල්වීම හෝ ආලේප කිරීම හෝ’’ යනාදිය වදාරන ලදී. මෙසේ පරිභෝගය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති වීමෙන් පිළිගැනීම අත්හරියි යනු මෙහි අදහසයි. මෙසේ අනෙකුත් කාලිකයන්හි ද වැළඳීමට අකමැති වීමෙන්, පිරිසිදු සිතින් බාහිර පරිභෝගය සඳහා නියම කිරීමෙහි දී ද පිළිගැනීම අත්හරින්නේය යන්න මෙයින් ද වෙනමම පිළිගැනීමක් අත්හැරීමක් ලෙස දත යුතුය.

အညေန ဘိက္ခုနာ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဒိန္နတ္တာ သယမ္ပိ အာဟရာပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ဒွိန္နမ္ပိ အနာပတ္တီတိ ယထာ အညဿ သန္တကံ ဧကေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ သတ္တာဟာတိက္ကမေပိ နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတိ ပရသန္တကဘာဝတော, ဧဝမိဒမ္ပိ အဝိဘတ္တတ္တာ ဥဘယသာဓာရဏမ္ပိ ဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝတော နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ပန န ဝဋ္ဋတီတိ ဘိက္ခုနာ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ သတ္တာဟာတိက္ကမေ ယဿ ကဿစိ ဘိက္ခုနော ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ ပဋိဂ္ဂဟိတသပ္ပိအာဒီနံ ပရိဘောဂဿ သတ္တာဟေနေဝ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ. ‘‘တာနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သတ္တာဟပရမံ သန္နိဓိကာရကံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနီ’’တိ (ပါရာ. ၆၂၃) ဟိ ဝုတ္တံ.

‘‘අන්‍ය භික්ෂුවක විසින් පැවසිය යුතුය’’ යන්නෙහි දී, පිරිසිදු සිතින් දෙන ලද බැවින් තමන් ද ගෙන්වා ගෙන පරිභෝග කිරීම සුදුසුමය. ‘‘දෙදෙනාටම ඇවැත් නොවේ’’ යනු, අනුන් සතු දෙයක් එක් අයෙකු විසින් පිළිගන්නා ලදුව සත් දිනක් ඉක්ම ගිය ද, අනුන් සතු බැවින් නිසඟි නොවේ ද, එසේම මෙය ද බෙදා නොගත් බැවින් දෙදෙනාටම පොදු වුව ද වෙන් කිරීමක් නොමැති බැවින් නිසඟි නොවේ යනු අදහසයි. ‘‘පරිභෝග කිරීමට නම් සුදුසු නොවේ’’ යනු, භික්ෂුවක විසින් පිළිගන්නා ලද බැවින් සත් දිනක් ඉක්ම ගිය කල්හි යම් කිසිදු භික්ෂුවකට පරිභෝග කිරීම සුදුසු නොවේ. පිළිගත් ගිතෙල් ආදියේ පරිභෝගය සත් දිනකින්ම සීමා කර ඇති බැවිනි. ‘‘ඒවා පිළිගෙන උපරිම සත් දිනක් තැන්පත් කර තබාගෙන පරිභෝග කළ යුතුය’’ (පාරාජිකා. 623) යැයි වදාරන ලද්දේමය.

‘‘အာဝုသော [Pg.201] ဣမံ တေလံ သတ္တာဟမတ္တံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣမိနာ ယေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ, တေန အန္တောသတ္တာဟေယေဝ ပရဿ ဝိဿဇ္ဇိတဘာဝံ ဒဿေတိ. ကဿ အာပတ္တီတိ ‘‘ပဌမံ တာဝ ဥဘိန္နံ သာဓာရဏတ္တာ အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ, ဣဒါနိ ပန ဧကေန ဣတရဿ ဝိဿဋ္ဌဘာဝတော ဥဘယသာဓာရဏတာ နတ္ထီတိ ဝိဘတ္တသဒိသံ ဟုတွာ ဌိတံ, တသ္မာ ဧတ္ထ ပဋိဂ္ဂဟိတဿ သတ္တာဟာတိက္ကမေ ဧကဿ အာပတ္တိယာ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ မညမာနော ‘‘ကိံ ပဋိဂ္ဂဟဏပစ္စယာ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ အာပတ္တိ, ဥဒါဟု ယဿ သန္တကံ ဇာတံ, တဿာ’’တိ ပုစ္ဆတိ. နိဿဋ္ဌဘာဝတောယေဝ စ ဣဓ ‘‘အဝိဘတ္တဘာဝတော’’တိ ကာရဏံ အဝတွာ ‘‘ယေန ပရိဂ္ဂဟိတံ, တေန ဝိဿဇ္ဇိတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဣဒဉ္စ ဝိဿဋ္ဌာဘာဝတော ဥဘယသာဓာရဏတံ ပဟာယ ဧကဿ သန္တကံ ဟောန္တမ္ပိ ယေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ, တတော အညဿ သန္တကံ ဇာတံ, တသ္မာ ပရသန္တကပဋိဂ္ဂဟဏေ ဝိယ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ပဋိဂ္ဂဟဏပစ္စယာ နတ္ထိ အာပတ္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န ပန ‘‘ယေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ, တေန ဝိဿဇ္ဇိတတ္တာ’’တိ ဝစနတော အဝိဿဇ္ဇိတေ သတိ အဝိဘတ္တေပိ သတ္တာဟာတိက္ကမေ အာပတ္တီတိ ဒဿနတ္ထံ အဝိဿဇ္ဇိတေ အဝိဘတ္တဘာဝတောယေဝ အနာပတ္တိယာ သိဒ္ဓတ္တာ. သစေ ပန ဣတရော ယေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ, တဿေဝ အန္တောသတ္တာဟေ အတ္တနော ဘာဂမ္ပိ ဝိဿဇ္ဇေတိ, သတ္တာဟာတိက္ကမေ သိယာ အာပတ္တိ ယေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ, တဿေဝ သန္တကဘာဝမာပန္နတ္တာ. ‘‘ဣတရဿ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ဣမိနာ တဿ သန္တကဘာဝေပိ အညေဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတသကသန္တကေ ဝိယ တေန အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတဘာဝတော အနာပတ္တီတိ ဒီပေတိ, ဣမံ ပန အဓိပ္ပာယံ အဇာနိတွာ ဣတော အညထာ ဂဏ္ဌိပဒကာရာဒီဟိ ပပဉ္စိတံ, န တံ သာရတော ပစ္စေတဗ္ဗံ, ဣဒံ သာရတ္ထဒီပနီဝစနံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၆၂၅).

‘‘ඇවැත්නි, මේ තෙල සත් දිනක් පමණක් පරිභෝග කිරීමට සුදුසුය’’ යන්නෙන්, යමෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද ද, ඔහු විසින් සත් දිනක් ඇතුළතදීම අනෙකාට පවරන ලද (අත්හරින ලද) බව පෙන්වයි. ‘‘කාට ඇවැත් වේද?’’ යනු, ‘‘පළමුව දෙදෙනාටම පොදු බැවින් ඇවැත් නොවන බව පවසන ලදී. දැන් එක් අයෙකු විසින් අනෙකාට පවරන ලද බැවින් දෙදෙනාටම පොදු බවක් නැත. එය බෙදා වෙන් කළාක් මෙන් පවතී. එබැවින් මෙහි පිළිගත් දෙය සත් දිනක් ඉක්ම ගිය කල්හි එක් අයෙකුට ඇවැත් විය යුතුය’’ යි සිතමින්, ‘‘පිළිගැනීම හේතුවෙන් පිළිගත් තැනැත්තාට ඇවැත් වේද, නැතහොත් යමෙකු සතු වූයේ ද ඔහුට ඇවැත් වේද?’’ යි විමසයි. පවරන ලද බැවින්ම මෙහි ‘‘බෙදා නොගත් බැවින්’’ යන හේතුව නොදක්වා, ‘‘යමෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද ද, ඔහු විසින් පවරන ලද බැවින්’’ යැයි කියන ලදී. මෙය ද පවරන ලද බැවින් දෙදෙනාට පොදු බව අත්හැර එක් අයෙකු සතු වුවද, යමෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද ද, එයින් අන්‍යයෙකු සතු වූ බැවින්, අනුන් සතු දෙයක් පිළිගැනීමේදී මෙන් පිළිගන්නා තැනැත්තාට පිළිගැනීම හේතුවෙන් ඇවැත් නොවන බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. එහෙත් ‘‘යමෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද ද, ඔහු විසින් පවරන ලද බැවින්’’ යන වචනයෙන් නොපැවරූ කල්හි, බෙදා නොගත්තේ වුවද සත් දිනක් ඉක්ම යාමෙන් ඇවැත් වේ යන්න දැක්වීම පිණිස නොවේ. නොපැවරූ කල්හි බෙදා නොගත් බැවින්ම ඇවැත් නොවන බව සිද්ධ වන හෙයිනි. ඉදින් අනෙක් තැනැත්තා, යමෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද ද, ඔහුටම සත් දිනක් ඇතුළත තමන්ගේ කොටස ද පවරන්නේ නම්, සත් දින ඉක්ම ගිය කල්හි ඇවැත් වන්නේය. මන්දයත්, යමෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද ද, ඔහුටම එය අයිති වූ බැවිනි. ‘‘අනෙකා විසින් පිළි නොගත් බැවින්’’ යන්නෙන් ඔහුගේ අයිතියක් පැවතිය ද, අන්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලද තමන් සතු දෙයකදී මෙන් ඔහු විසින් පිළි නොගත් බැවින් ඇවැත් නොවන බව පෙන්වයි. මෙම අදහස නොදැන මෙයින් වෙනස් ආකාරයකට ගණ්ඨිපදකාරයන් ආදීන් විසින් විස්තර කර ඇති අතර, එය සාරවත් කොට නොගත යුතුය. මෙය සාරත්ථදීපනී වචනයයි (සාරත්ථ. ටී. 2.625).

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၆၂၅) ပန – သစေ ဒွိန္နံ…ပေ… န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ပါဌော ဂဠိတော, ဧဝံ ပနေတ္ထ ပါဌော ဝေဒိတဗ္ဗော – သစေ ဒွိန္နံ [Pg.202] သန္တကံ ဧကေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ အဝိဘတ္တံ ဟောတိ, သတ္တာဟာတိက္ကမေ ဒွိန္နမ္ပိ အနာပတ္တိ, ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ပန န ဝဋ္ဋတီတိ. အညထာ ပန သဒ္ဒပ္ပယောဂေါပိ န သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, ‘‘ဂဏ္ဌိပဒေပိ စ အယမေဝ ပါဌော ဒဿိတော’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၆၂၅) ဝုတ္တံ. ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ အနာပတ္တီ’’တိ အဝိဘတ္တတ္တာ ဝုတ္တံ. ‘‘ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ပန န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣဒံ ‘‘သတ္တာဟပရမံ သန္နိဓိကာရကံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၂၃) ဝစနတော ဝုတ္တံ. ‘‘ယေန ပဋိဂ္ဂဟိတံ, တေန ဝိဿဇ္ဇိတတ္တာ’’တိ ဣမိနာ ဥပသမ္ပန္နဿ ဒါနမ္ပိ သန္ဓာယ ‘‘ဝိဿဇ္ဇေတီ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဥပသမ္ပန္နဿ နိရပေက္ခဒိန္နဝတ္ထုမှိ ပဋိဂ္ဂဟဏဿ အဝိဂတတ္တေပိ သကသန္တကတာ ဝိဂတာဝ ဟောတိ, တေန နိဿဂ္ဂိယံ န ဟောတိ. ‘‘အတ္တနာဝ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တံ သကသန္တကတ္တဉ္စာ’’တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟေဝ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ, န ဧကေန. အနုပသမ္ပန္နဿ နိရပေက္ခဒါနေ ပန တဒုဘယမ္ပိ ဝိဇဟတိ, ပရိဘောဂေါပေတ္ထ ဝဋ္ဋတိ, န သာပေက္ခဒါနေ ဒါနလက္ခဏာဘာဝတော. ‘‘ဝိဿဇ္ဇတီ’’တိ ဧတသ္မိဉ္စ ပါဠိပဒေ ကဿစိ အဒတွာ အနပေက္ခတာယ ဆဍ္ဍနမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘အနပေက္ခာ ဒတွာ’’တိ ဣဒဉ္စ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိဇဟနဝိဓိဒဿနတ္ထမေဝ ဝုတ္တံ. ပဋိဂ္ဂဟဏေ ဟိ ဝိဇဟိတေ ပုန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘောဂေါ သယမေဝ ဝဋ္ဋိဿတိ, တဗ္ဗိဇဟနဉ္စ ဝတ္ထုနော သကသန္တကတာပရိစ္စာဂေန ဟောတီတိ. ဧတေန စ ဝတ္ထုမှိ အဇ္ဈောဟရဏာပေက္ခာယ သတိ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိဿဇ္ဇနံ နာမ ဝိသုံ န လဗ္ဘတီတိ သိဇ္ဈတိ. ဣတရထာ ဟိ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏေ အနပေက္ခောဝ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ‘‘အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ဣမိနာ ဧကဿ သန္တကံ အညေန ပဋိဂ္ဂဟိတမ္ပိ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဧဝန္တိ ‘‘ပုန ဂဟေဿာမီ’’တိ အပေက္ခံ အကတွာ သုဒ္ဓစိတ္တေန ပရိစတ္တတံ ပရာမသတိ. ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အနာပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ [Pg.203] နိဿဂ္ဂိယမူလိကာဟိ ပါစိတ္တိယာဒိအာပတ္တီဟိ အနာပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပရိဘောဂေ အနာပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ ဧတ္ထ ပန နိဿဋ္ဌပဋိလာဘဿ ကာယိကပရိဘောဂါဒီသု ယာ ဒုက္ကဋာပတ္တိ ဝုတ္တာ, တာယ အနာပတ္တိဒဿနတ္ထန္တိ အဓိပ္ပာယော.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි.වි.ටී. 1.625) - "සචේ ද්වින්නං...පේ... න වට්ටති" යන්නෙහි පාඨයක් ගිලිහී ඇත. එහි පාඨය මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය: "ඉදින් දෙදෙනෙකුට අයත් දෙයක් එක් අයෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද්දේ ද, නොබෙදන ලද්දේ ද වෙයි නම්, සත් දිනක් ඉක්ම ගියත් දෙදෙනාටම ඇවැත් සිදු නොවේ. නමුත් වැළඳීමට සුදුසු නොවේ" යනුවෙනි. වෙනත් ආකාරයකින් නම් ශබ්ද ප්‍රයෝගය ද නොගැලපේ. "ගණ්ඨිපදයන්හි ද මේ පාඨයම දක්වන ලදී" යි සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ.ටී. 2.625) වදාරන ලදී. "දෙදෙනාටම ඇවැත් නැත" යන්න නොබෙදන ලද බැවින් වදාරන ලදී. "නමුත් වැළඳීමට සුදුසු නොවේ" යන්න "සත් දිනක් පරම කොට ඇති තැන්පත් කර තබන ලද දෙය වැළඳිය යුතුය" (පාරාජිකා. 623) යන වචනය නිසා වදාරන ලදී. "යමෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද්දේ ද, ඔහු විසින් අත්හරින ලද බැවින්" යන්නෙන් උපසම්පන්නයාට දීම ද අභිප්‍රාය කොට "අත්හරියි" යන්න වදාරන ලද බව දක්වයි. උපසම්පන්නයාට අපේක්ෂාවකින් තොරව දෙන ලද වස්තුවෙහි පිළිගැනීම පහව නොගිය ද තමා සන්තක බව පහව යන්නේමය. එබැවින් නිසඟි ඇවැත් නොවේ. "තමා විසින්ම පිළිගන්නා ලද බව සහ තමා සන්තක බව" යන මේ කරුණු දෙකෙන්ම නිසඟි ඇවැත් වෙයි, එකකින් නොවේ. අනුපසම්පන්නයෙකුට අපේක්ෂාවකින් තොරව දීමේදී ද ඒ කරුණු දෙකම පහව යයි. මෙහි පරිභෝජනය ද සුදුසු වේ. අපේක්ෂා සහිතව දීමේදී දාන ලක්ෂණය නොමැති බැවින් පරිභෝජනය නොවේ. "අත්හරියි" යන මේ පාළි පදයෙන් කිසිවෙකුට නොදී අපේක්ෂාවෙන් තොරව බැහැර කිරීම ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. "අපේක්ෂාවෙන් තොරව දී" යන්න පිළිගැනීම අත්හැරීමේ ක්‍රමය දැක්වීම සඳහාම වදාරන ලද්දකි. පිළිගැනීම අත්හළ කල්හි, නැවත පිළිගෙන පරිභෝජනය කිරීම ඉබේම සුදුසු වන්නේය. එම අත්හැරීම වස්තුව තමා සන්තක බව අත්හැරීමෙන් සිදුවේ. මෙයින්, වස්තුව අනුභව කිරීමේ අපේක්ෂාව ඇති කල්හි පිළිගැනීම අත්හැරීම යන්න වෙන් කොට නොලැබෙන බව ඔප්පු වේ. එසේ නොවේ නම් "පිළිගැනීමෙහි අපේක්ෂා රහිතවම පිළිගැනීම අත්හැර, නැවත පිළිගෙන වළඳයි" යනුවෙන් කිව යුතු වන්නේය. "පිළි නොගත් බැවින්" යන්නෙන් එක් අයෙකු සන්තක දෙය අනෙකෙකු විසින් පිළිගන්නා ලද්ද ද නිසඟි වන බව දක්වයි. මෙසේ යනු "නැවත ගන්නෙමි" කියා අපේක්ෂාවක් නොකර, පිරිසිදු සිතින් අත්හළ බව දක්වයි. "පරිභෝජනය කරන්නාට ඇවැත් නොවන බව දැක්වීම පිණිස" යනු නිසඟි මුල් කරගත් පාචිත්තිය ආදී ඇවැත්වලින් ඇවැත් නොවන බව දැක්වීම සඳහාය යන අදහසයි. "පරිභෝජනයෙහි ඇවැත් නොවන බව දැක්වීම පිණිස" යන්නෙහි අත්හළ දෙය නැවත ලැබීමේදී කායික පරිභෝජන ආදියේදී යම් දුක්කට ඇවැතක් වදාරන ලද්දේ ද, එයින් ඇවැත් නොවන බව දැක්වීම පිණිසය යනු අදහසයි.

၁၀၀. ဧဝံ စတုကာလိကပစ္စယံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တေသု ဝိသေသလက္ခဏံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမေသု ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အကပ္ပိယဘူမိယံ သဟသေယျာပဟောနကေ ဂေဟေ ဝုတ္တံ သံဃိကံ ဝါ ပုဂ္ဂလိကံ ဝါ ဘိက္ခုဿ, ဘိက္ခုနိယာ ဝါ သန္တကံ ယာဝကာလိကံ ယာမကာလိကဉ္စ ဧကရတ္တမ္ပိ ဌပိတံ အန္တောဝုတ္ထံ နာမ ဟောတိ, တတ္ထ ပက္ကဉ္စ အန္တောပက္ကံ နာမ ဟောတိ. သတ္တာဟကာလိကံ ပန ယာဝဇီဝိကဉ္စ ဝဋ္ဋတိ. ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဧကရတ္တံ ဝီတိနာမိတံ ပန ယံ ကိဉ္စိ ယာဝကာလိကံ ဝါ ယာမကာလိကံ ဝါ အဇ္ဈောဟရိတုကာမတာယ ဂဏှန္တဿ ပရိဂ္ဂဟဏေ တာဝ ဒုက္ကဋံ, အဇ္ဈောဟရတော ပန ဧကမေကသ္မိံ အဇ္ဈောဟာရေ သန္နိဓိပစ္စယာ ပါစိတ္တိယံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ အညမ္ပိ ဝိသေသလက္ခဏံ ဒဿေန္တော ‘‘ယာဝကာလိကံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမ္ဘိန္နရသာနီတိ သံသဋ္ဌရသာနိ. ဒီဃကာလာနိ ဝတ္ထူနိ ရဿကာလေန သံသဋ္ဌာနိ ရဿကာလမေဝ အနုဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘ယာဝကာလိကံ ပန…ပေ… တီဏိပိ ယာမကာလိကာဒီနီ’’တိ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မာတိအာဒီသု တဒဟုပုရေဘတ္တမေဝ ဝဋ္ဋတိ, န တဒဟုပစ္ဆာဘတ္တံ, န ရတ္တိယံ, န ဒုတိယဒိဝသာဒီသူတိ အတ္ထော.

100. මෙසේ සිව්කාලික ප්‍රත්‍යයන් දක්වා, දැන් ඒවායෙහි සුවිශේෂී ලක්ෂණ දක්වමින් "ඉමේසු පන" යනාදිය වදාළේය. එහි අකැප භූමියෙහි, සහසෙය්‍යාවට නුසුදුසු ගෙයක තබන ලද සංඝික වූ හෝ පුද්ගලික වූ හෝ භික්ෂුවකට හෝ භික්ෂුණියකට හෝ අයත් වූ යාවකාලික සහ යාමකාලික දෙය එක් රැයක් හෝ තබන ලද්දේ "අන්තෝවුත්ථ" (ඇතුළත වසන ලද) නම් වේ. එහි පිසින ලද දෙය "අන්තෝපක්ක" (ඇතුළත පිසින ලද) නම් වේ. සත්තාහකාලික සහ යාවජීවික දෙය වළඳන්නට සුදුසුය. පිළිගෙන එක් රැයක් ඉක්මවන ලද, යම් කිසි යාවකාලික හෝ යාමකාලික දෙයක් අනුභව කිරීමේ කැමැත්තෙන් ගන්නා තැනැත්තාට පිළිගැනීමේදී පළමුව දුක්කට ඇවැත් ද, අනුභව කරන කල්හි එක් එක් ගිලීමක් පාසා තැන්පත් කර තබීමේ (සන්නිධි) ප්‍රත්‍යයෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ යනු අර්ථයයි. දැන් වෙනත් සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් දක්වමින් "යාවකාලිකං පන" යනාදිය වදාළේය. එහි "සම්භින්නරසානි" යනු මිශ්‍ර වූ රසයන් ඇති බවයි. දීර්ඝ කාලීන වස්තූන් කෙටි කාලීන වස්තූන් හා මිශ්‍ර වූ කල්හි කෙටි කාලයම අනුගමනය කරයි යන අර්ථයෙන් "යාවකාලිකං පන...පේ... තීණිපි යාමකාලිකාදීනි" යි වදාළේය. අනෙක් ඒවායෙහි ද මේ ක්‍රමයමය. එබැවින් යනාදී තැන්හි එදින පෙරබත් වේලෙහිම වැළඳීම සුදුසුය, එදින පසුබත් වේලෙහි හෝ රාත්‍රියෙහි හෝ දෙවන දිනයෙහි ආදියේදී සුදුසු නොවේ යනු අර්ථයයි.

ကသ္မာတိ စေ? တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတေန ယာဝကာလိကေန သံသဋ္ဌတ္တာတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ယာဝကာလိကေန သံသဋ္ဌတ္တာ’’တိ ဧတ္တကမေဝ အဝတွာ ‘‘တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတေနာ’’တိ ဝိသေသနဿ ဝုတ္တတ္တာ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတယာဝကာလိကေန သံသဋ္ဌေ သတိ တဒဟုပုရေဘတ္တမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ, အနဇ္ဈောဟရဏီယံ ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. ‘‘သမ္ဘိန္နရသ’’န္တိ ဣမိနာ သစေပိ သံသဋ္ဌံ, အသမ္ဘိန္နရသံ သေသကာလိကတ္တယံ အတ္တနော အတ္တနော ကာလေ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ[Pg.204]. ယာမကာလိကေနာတိ ဧတ္ထ ‘‘တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတေနာ’’တိ တတိယန္တဝိသေသနပဒံ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ, ပုဗ္ဗဝါကျတော ဝါ အနုဝတ္တေတဗ္ဗံ. တဿ ဖလံ ဝုတ္တနယမေဝ.

එසේ වන්නේ කුමක් හෙයින්ද? එදින පිළිගත් යාවකාලික දෙය හා මිශ්‍ර වූ බැවිනි. මෙහි ද "යාවකාලිකයෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින්" යන්න පමණක් නොකියා "එදින පිළිගත්" යන විශේෂණය පැවසූ බැවින්, කලින් පිළිගත් යාවකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ කල්හි එදින පෙරබත් වේලෙහි ද වැළඳීම සුදුසු නොවන බවත්, අනුභව කළ නොහැකි වන බවත් දත යුතුය. "සම්භින්නරසං" යන්නෙන් ඉදින් මිශ්‍ර වුවද, රසය මිශ්‍ර නොවූයේ නම් ඉතිරි කාල තුන තමන්ට හිමි කාලයෙහි වැළඳීමට සුදුසු බව දක්වයි. "යාමකාලිකේන" යන්නෙහි "එදින පිළිගන්නා ලද" යන තෘතීයා විභක්ති විශේෂණ පදය එකතු කරගත යුතුය, නැතහොත් පෙර වාක්‍යයෙන් අනුගමනය කළ යුතුය. එහි ප්‍රතිඵලය කලින් කියන ලද ක්‍රමයමය.

ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘ယာမကာလိကေန သံသဋ္ဌံ ပန ဣတရဒွယံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဒိဿတိ, တံ န သုန္ဒရံ. ယတ္ထ နတ္ထိ, တမေဝ သုန္ဒရံ, ကသ္မာ? ဒုတိယန္တဉှိ ဝိသေသနပဒံ ဣတရဒွယံ ဝိသေသေတိ. တတော တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတမေဝ သတ္တာဟကာလိကံ ယာဝဇီဝိကဉ္စ ယာမကာလိကေန သံသဋ္ဌေ သတိ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ဝဋ္ဋတိ, န ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတာနီတိ အတ္ထော ဘဝေယျ, သော န ယုတ္တော. ကသ္မာ? သတ္တာဟကာလိကယာဝဇီဝိကာနံ အသန္နိဓိဇနကတ္တာ, ‘‘ဒီဃကာလိကာနိ ရဿကာလိကံ အနုဝတ္တန္တီ’’တိ ဣမိနာ လက္ခဏေန ဝိရုဒ္ဓတ္တာ စ, တသ္မာ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ဟောတု ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ, သတ္တာဟကာလိကံ ယာဝဇီဝိကဉ္စ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတေန ယာမကာလိကေန သံသဋ္ဌတ္တာ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော ယုတ္တော, ဧဝဉ္စ ဥပရိ ဝက္ခမာနေန ‘‘သတ္တာဟကာလိကေန ပန တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတေန သဒ္ဓိံ သံသဋ္ဌံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ယာဝဇီဝိကံ သတ္တာဟံ ကပ္ပတီ’’တိ ဝစနေန သမံ ဘဝေယျ.

නමුත් පොත්පත්හි "යාමකාලිකයෙන් මිශ්‍ර වූ අනෙක් දෙක එදින පිළිගන්නා ලද්දේය" යනුවෙන් පෙනේ. එය යහපත් නොවේ. යම් තැනක එම පාඨය නැත්ද, එයම යහපත්ය. කුමක් හෙයින්ද? ද්විතීයා විභක්ති විශේෂණ පදය අනෙක් දෙක විශේෂණය කරයි. එවිට, යාමකාලිකයෙන් මිශ්‍ර වූ කල්හි එදින පිළිගත් සත්තාහකාලිකය සහ යාවජීවිකය පමණක් අරුණෝදය තෙක් වැළඳීමට සුදුසු බවත්, පෙර පිළිගත් ඒවා සුදුසු නොවන බවත් යන අර්ථය ලැබෙන්නේය. එය සුදුසු නොවේ. කුමක් හෙයින්ද? සත්තාහකාලික සහ යාවජීවික වස්තූන් සන්නිධියක් ඇති නොකරන බැවිනි. තවද "දීර්ඝ කාලීන වස්තූන් කෙටි කාලීන වස්තුව අනුගමනය කරයි" යන ලක්ෂණයට විරුද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් එදින පිළිගන්නා ලද්දක් හෝ වේවා, කලින් පිළිගන්නා ලද්දක් හෝ වේවා, සත්තාහකාලිකය සහ යාවජීවිකය එදින පිළිගත් යාමකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ බැවින් අරුණෝදය තෙක් වැළඳීම සුදුසුය යන අර්ථයම සුදුසුය. මෙසේ වූ කලී ඉදිරියේදී පැවසීමට ඇති "එදින පිළිගත් සත්තාහකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ, එදින පිළිගත් හෝ කලින් පිළිගත් හෝ යාවජීවිකය සත් දිනක් කැපවේ" යන වචනය හා සමාන වන්නේය.

အပိစ ‘‘ယာမကာလိကေန သံသဋ္ဌံ ပန ဣတရဒွယံ တဒဟု ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပုဗ္ဗပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တံ လေခကေဟိ အညေသု ပါဌေသု ‘‘တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဝိဇ္ဇမာနံ ဒိသွာ, ဣဓ တဒဟုပဒတော ပဋိဂ္ဂဟိတပဒံ ဂဠိတန္တိ မညမာနေဟိ ပက္ခိပိတွာ လိခိတံ ဘဝေယျ, ‘‘တဒဟူ’’တိ ဣဒံ ပန ‘‘ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ’’တိ ပဒံ ဝိသေသေတိ, တေန ယာဝ တဒဟုအရုဏုဂ္ဂမနာ ဝဋ္ဋတိ, န ဒုတိယာဟာဒိအရုဏုဂ္ဂမနာတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ. တေနေဝ ဥပရိပါဌေပိ ‘‘သတ္တာဟကာလိကေန ပန တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတေနာ’’တိ ရဿကာလိကတ္ထပဒေန တုလျာဓိကရဏံ ဝိသေသနပဒံ တမေဝ ဝိသေသေတိ, န ဒီဃကာလိကတ္ထံ ယာဝဇီဝိကပဒံ[Pg.205], တသ္မာ ‘‘တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတေန သတ္တာဟကာလိကေန သံသဋ္ဌံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ယာဝဇီဝိကံ သတ္တာဟံ ကပ္ပတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

තවද, ‘‘යාමකාලිකයෙන් මිශ්‍ර වූ අනෙක් දෙක එදින අරුණෝදගමනය තෙක් කැප වෙයි’’ යන පැරණි පාඨය විය යුතුය. එය ලේඛකයන් විසින් සෙසු පාඨවල ‘‘එදින පිළිගන්නා ලද’’ (තදහූපටිග්ගහිතං) යන්න දැක, මෙහි ‘තදහූ’ යන පදයෙන් ‘පටිග්ගහිත’ යන පදය ගිලිහී ඇතැයි සිතා, එය ඇතුළත් කර ලියන ලද්දක් විය හැකිය. ‘‘තදහූ’’ (එදින) යන මේ පදය ‘‘අරුණෝද්ගමනය තෙක්’’ යන පදය විශේෂණය කරයි. එමගින්, එදින අරුණෝදගමනය තෙක්ම එය කැප වන බවත්, දෙවන දිනයේ ආදී අරුණෝද්ගමනය තෙක් නොවන බවත් යන අර්ථය දක්වයි. එම නිසාම, ඉහළ පාඨයෙහි ද ‘‘එදින පිළිගත් සත්තාහකාලිකයෙන්’’ යන කෙටි කාලීන අර්ථය දෙන පදය සමග සමානාධිකරණ විශේෂණ පදය එයම විශේෂණය කරයි, දීර්ඝ කාලීන අර්ථය දෙන යාවජීවික පදය විශේෂණය නොකරයි. එබැවින්, ‘‘එදින පිළිගන්නා ලද සත්තාහකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ, එදින පිළිගන්නා ලද හෝ කලින් පිළිගන්නා ලද හෝ යාවජීවිකය සත් දිනක් කැප වෙයි’’ යැයි වදාරන ලදී.

ဒွီဟပဋိဂ္ဂဟိတေနာတိအာဒီသုပိ ‘‘ဒွီဟပဋိဂ္ဂဟိတေန သတ္တာဟကာလိကေန သံသဋ္ဌံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ယာဝဇီဝိကံ ဆာဟံ ဝဋ္ဋတိ, တီဟပဋိဂ္ဂဟိတေန သတ္တာဟကာလိကေန သံသဋ္ဌံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ယာဝဇီဝိကံ ပဉ္စာဟံ ဝဋ္ဋတိ, စတူဟပဋိဂ္ဂဟိတေန သတ္တာဟကာလိကေန သံသဋ္ဌံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ယာဝဇီဝိကံ စတုရာဟံ ဝဋ္ဋတိ, ပဉ္စာဟပဋိဂ္ဂဟိတေန သတ္တာဟကာလိကေန သံသဋ္ဌံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ယာဝဇီဝိကံ တီဟံ ဝဋ္ဋတိ, ဆာဟပဋိဂ္ဂဟိတေန သတ္တာဟကာလိကေန သံသဋ္ဌံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ယာဝဇီဝိကံ ဒွီဟံ ဝဋ္ဋတိ, သတ္တာဟပဋိဂ္ဂဟိတေန သတ္တာဟကာလိကေန သံသဋ္ဌံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ ယာဝဇီဝိကံ တဒဟေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဧဝံ သတ္တာဟကာလိကဿေဝ အတီတဒိဝသံ ပရိဟာပေတွာ သေသဒိဝသဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ, န ယာဝဇီဝိကဿ. န ဟိ ယာဝဇီဝိကဿ ဟာပေတဗ္ဗော အတီတဒိဝသော နာမ အတ္ထိ သတိ ပစ္စယေ ယာဝဇီဝံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော. တေနာဟ ‘‘သတ္တာဟကာလိကမ္ပိ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ သံသဋ္ဌံ ယာဝဇီဝိကံ အတ္တနော သဘာဝညေဝ ဥပနေတီ’’တိ. ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု ‘‘ယာမကာလိကေန သံသဋ္ဌံ ပန ဣတရဒွယံ တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ လိခိတံ ပါဌံ နိဿာယ ဣမသ္မိမ္ပိ ပါဌေ ‘‘တဒဟုပဋိဂ္ဂဟိတန္တိ ဣဒမေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗ’န္တိ မညမာနာ ‘‘ပုရေပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ပါဌံ ပဋိက္ခိပန္တိ. ကေသုစိ ‘‘ပုရေဘတ္တံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ဝါ’’တိ လိခန္တိ, တံ သဗ္ဗံ ယထာဝုတ္တနယံ အမနသိကရောန္တာ ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တာ ဧဝံ ကရောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘දෙදිනකට පෙර පිළිගන්නා ලද’ යනාදී පාඨයන්හි ද, ‘‘දෙදිනකට පෙර පිළිගන්නා ලද සත්තාහකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ, එදින පිළිගන්නා ලද හෝ කලින් පිළිගන්නා ලද හෝ යාවජීවිකය හය දිනක් කැප වෙයි. තෙදිනකට පෙර පිළිගන්නා ලද සත්තාහකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ, එදින පිළිගන්නා ලද හෝ කලින් පිළිගන්නා ලද හෝ යාවජීවිකය පස් දිනක් කැප වෙයි. සිව්දිනකට පෙර පිළිගන්නා ලද සත්තාහකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ, එදින පිළිගන්නා ලද හෝ කලින් පිළිගන්නා ලද හෝ යාවජීවිකය සිව් දිනක් කැප වෙයි. පස්දිනකට පෙර පිළිගන්නා ලද සත්තාහකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ, එදින පිළිගන්නා ලද හෝ කලින් පිළිගන්නා ලද හෝ යාවජීවිකය තුන් දිනක් කැප වෙයි. හයදිනකට පෙර පිළිගන්නා ලද සත්තාහකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ, එදින පිළිගන්නා ලද හෝ කලින් පිළිගන්නා ලද හෝ යාවජීවිකය දෙදිනක් කැප වෙයි. සත්දිනකට පෙර පිළිගන්නා ලද සත්තාහකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ, එදින පිළිගන්නා ලද හෝ කලින් පිළිගන්නා ලද හෝ යාවජීවිකය එදිනම පමණක් කැප වෙයි’’ යනුවෙන් මෙසේ සත්තාහකාලිකයේම ඉක්ම ගිය දින අඩු කර, ඉතිරි දින ගණන අනුව යෙදිය යුතුය, යාවජීවිකය අනුව නොවේ. මක්නිසාද යත්, සුදුසු ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි ජීවිතාන්තය දක්වාම පරිභෝග කළ හැකි බැවින්, යාවජීවිකයට අඩු කළ යුතු ඉක්ම ගිය දිනයක් නොමැත. එබැවින්, ‘‘තමන් හා මිශ්‍ර වූ සත්තාහකාලිකය ද යාවජීවිකය තමන්ගේම ස්වභාවයට පමුණුවයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ඇතැම් පොත්පත්වල ‘‘යාමකාලිකය හා මිශ්‍ර වූ අනෙක් දෙක එදින පිළිගන්නා ලද්දකි’’ යනුවෙන් ලියා ඇති පාඨය ඇසුරු කරගෙන, මේ පාඨයෙහි ද ‘‘එදින පිළිගන්නා ලද’’ යන්නම පිළිගත යුතු යැයි සිතා, ‘‘කලින් පිළිගන්නා ලද’’ යන පාඨය ප්‍රතික්ෂේප කරති. ඇතැමෙක් ‘‘පෙරබත් වේලෙහි පිළිගන්නා ලද’’ යනුවෙන් ලියති. ඒ සියල්ල ඉහත දැක්වූ ක්‍රමය මෙනෙහි නොකිරීම නිසා ව්‍යාකූල සිත් ඇතිව කරන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය.

ဣမေသု [Pg.206] စတူသု ကာလိကေသု ယာဝကာလိကံ မဇ္ဈနှိကကာလာတိက္ကမေ, ယာမကာလိကံ ပစ္ဆိမယာမာတိက္ကမေ, သတ္တာဟကာလိကံ သတ္တာဟာတိက္ကမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အာပတ္တီတိ ဝုတ္တံ. ကတရသိက္ခာပဒေန အာပတ္တိ ဟောတီတိ ပုစ္ဆာယမာဟ ‘‘ကာလယာမ’’ဣစ္စာဒိ. တဿတ္ထော – ယာဝကာလိကံ ကာလာတိက္ကမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု ဝိကာလေ ခါဒနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ ခါဒေယျ ဝါ ဘုဉ္ဇေယျ ဝါ, ပါစိတ္တိယ’’န္တိ ဣမိနာ ဝိကာလေဘောဇနသိက္ခာပဒေန (ပါစိ. ၂၄၈) အာပတ္တိ ဟောတိ. ယာမကာလိကံ ယာမာတိက္ကမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု သန္နိဓိကာရကံ ခါဒနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ ခါဒေယျ ဝါ ဘုဉ္ဇေယျ ဝါ, ပါစိတ္တိယ’’န္တိ ဣမိနာ သန္နိဓိသိက္ခာပဒေန (ပါစိ. ၂၅၃) အာပတ္တိ ဟောတိ. သတ္တာဟကာလိကံ သတ္တာဟာတိက္ကမေ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ‘‘ယာနိ ခေါ ပန တာနိ ဂိလာနာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိသာယနီယာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ, သေယျထိဒံ, သပ္ပိ နဝနီတံ တေလံ မဓု ဖာဏိတံ, တာနိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သတ္တာဟပရမံ သန္နိဓိကာရကံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနိ, တံ အတိက္ကာမယတော နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ ဣမိနာ ဘေသဇ္ဇသိက္ခာပဒေန (ပါရာ. ၆၂၂) အာပတ္တိ ဟောတီတိ.

මේ කාලික සතරෙහි, යාවකාලිකය මද්දහන් කාලය ඉක්මවූ විට ද, යාමකාලිකය පශ්චිම යාමය ඉක්මවූ විට ද, සත්තාහකාලිකය සත් දින ඉක්මවූ විට ද පරිභෝග කරන භික්ෂුවට ඇවැත් සිදුවන බව වදාරන ලදී. කිනම් ශික්ෂාපදයකින් ඇවැත් වේදැයි විමසන කල්හි, ‘‘කාලයාම’’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් – යාවකාලිකය විකාලයෙහි (කාලය ඉක්මවා) පරිභෝග කරන භික්ෂුවට, ‘‘යම් භික්ෂුවක් විකාලයෙහි ඛාදනයක් හෝ භෝජනයක් හෝ අනුභව කෙරේ නම්, එයින් ප්‍රාචිත්තිය ඇවැත් වේ’’ යන මේ විකාලභෝජන ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් වේ. යාමකාලිකය යාමය ඉක්මවා පරිභෝග කරන භික්ෂුවට, ‘‘යම් භික්ෂුවක් සන්නිධිකාරක (තැන්පත් කර තැබූ) ඛාදනයක් හෝ භෝජනයක් හෝ අනුභව කෙරේ නම්, එයින් ප්‍රාචිත්තිය ඇවැත් වේ’’ යන මේ සන්නිධි ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් වේ. සත්තාහකාලිකය සත් දින ඉක්මවා පරිභෝග කරන භික්ෂුවට, ‘‘ගිලන් භික්ෂූන් විසින් වැළඳිය යුතු යම් ඒ බෙහෙත් කෙනෙක් වෙත් ද, එනම්: ගිතෙල්, වෙඬරු, තලතෙල්, mīpæṇi, උක්සකුරු යන මේවා පිළිගෙන උපරිම වශයෙන් සත් දිනක් තැන්පත් කර තබා පරිභෝග කළ යුතුය. ඒ කාලය ඉක්මවන්නාට නිස්සග්ගිය පාචිත්ති ඇවැත් වේ’’ යන මේ භේසජ්ජ ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් වේ.

ဣမာနိ စတ္တာရိ ကာလိကာနိ ဧကတော သံသဋ္ဌာနိ သမ္ဘိန္နရသာနိ ပုရိမပုရိမကာလိကဿ ကာလဝသေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနီတိ ဝုတ္တံ. အသမ္ဘိန္နရသာနိ စေ ဟောန္တိ, ကထံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိ. တဿတ္ထော သုဝိညေယျောဝ.

මේ කාලික සතර එක් වී මිශ්‍ර වූ කල්හි, රසයන් එකිනෙක මුසු වී ඇත්නම්, පළමු පළමු කාලිකයෙහි කාල සීමාව අනුව පරිභෝග කළ යුතු යැයි වදාරන ලදී. ඉදින් රස මුසු වී නොමැති නම්, කෙසේ පරිභෝග කළ යුතු දැයි දැක්වීමට ‘‘සචේ පන’’ (ඉදින් තවද) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

စတုကာလိကဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

'සතර කාලික විනිශ්චය කථා අලංකාරය' නම් වූ,

အဋ္ဌာရသမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දහඅටවන පරිච්ඡේදයයි.

၁၉. ကပ္ပိယဘူမိဝိနိစ္ဆယကထာ

19. කැප භූමි විනිශ්චය කථාව.

၁၀၁. ဧဝံ [Pg.207] စတုကာလိကဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ကပ္ပိယကုဋိဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ကပ္ပိယာ စတုဘူမိယော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကပ္ပန္တီတိ ကပ္ပိယာ, ကပ္ပ သာမတ္ထိယေတိ ဓာတု. ဘဝန္တိ ဧတာသု အန္တောဝုတ္ထအန္တောပက္ကာနီတိ ဘူမိယော, စတဿော ဘူမိယော စတုဘူမိယော, စတဿော ကပ္ပိယကုဋိယောတိ အတ္ထော. ကတမာ တာတိ အာဟ ‘‘ဥဿာဝနန္တိကာ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ကထံ ဝိညာယတိစ္စာဟ ‘‘အနုဇာနာမိ…ပေ… ဝစနတော’’တိ. ဣဒံ ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓကပါဠိံ (မဟာဝ. ၂၉၅) သန္ဓာယာဟ. တတ္ထ ဥဒ္ဓံ သာဝနာ ဥဿာဝနာ, ဥဿာဝနာ အန္တော ယဿာ ကပ္ပိယဘူမိယာတိ ဥဿာဝနန္တိကာ. ဂါဝေါ နိသီဒန္တိ ဧတ္ထာတိ ဂေါနိသာဒိကာ, ဂေါ-သဒ္ဒူပပဒ နိ-ပုဗ္ဗသဒ ဝိသရဏဂတျာဝသာနေသူတိ ဓာတု. ဂဟပတီဟိ ဒိန္နာတိ ဂဟပတိ, ဥတ္တရပဒလောပတတိယာတပ္ပုရိသောယံ. ကမ္မဝါစာယ သမ္မန္နိတဗ္ဗာတိ သမ္မုတီတိ ဧဝမိမာသံ ဝိဂ္ဂဟော ကာတဗ္ဗော. တတ္ထာတိ ကပ္ပိယကုဋိဝိနိစ္ဆယေ. တံ ပန အဝတွာပီတိ အန္ဓကဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယံ အဝတွာပိ. ပိ-သဒ္ဒေန တထာဝစနမ္ပိ အနုဇာနာတိ. အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တနယေန ဝုတ္တေတိ သေသအဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တနယေန ‘‘ကပ္ပိယကုဋိံ ကရောမာ’’တိ ဝါ ‘‘ကပ္ပိယကုဋီ’’တိ ဝါ ဝုတ္တေ. သာဓာရဏလက္ခဏန္တိ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာနံ သာဓာရဏံ ဥဿာဝနန္တိကကုဋိကရဏလက္ခဏံ. စယန္တိ အဓိဋ္ဌာနံ ဥစ္စဝတ္ထုံ. ယတော ပဋ္ဌာယာတိ ယတော ဣဋ္ဌကတော သိလတော မတ္တိကာပိဏ္ဍတော ဝါ ပဋ္ဌာယ. ပဌမိဋ္ဌကာဒီနံ ဟေဋ္ဌာ န ဝဋ္ဋန္တီတိ ပဌမိဋ္ဌကာဒီနံ ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ ပတိဋ္ဌာပိယမာနာ ဣဋ္ဌကာဒယော ဘူမိဂတိကတ္တာ ‘‘ကပ္ပိယကုဋိံ ကရောမာ’’တိ ဝတွာ ပတိဋ္ဌာပေတုံ န ဝဋ္ဋန္တိ. ယဒိ ဧဝံ ဘူမိယံ နိခဏိတွာ ဌပိယမာနာ ထမ္ဘာ ကသ္မာ တထာ ဝတွာ ပတိဋ္ဌာပေတုံ ဝဋ္ဋန္တီတိ အာဟ ‘‘ထမ္ဘာ ပန…ပေ… ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ.

101. මෙසේ සිව්කාලික විනිශ්චය පවසා, දැන් කැපකුටි (කප්පියකුටි) විනිශ්චය පැවසීම සඳහා "කප්පියා චතුභූමියෝ" (කැපවූ භූමි සතරකි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'කප්පන්ති' (කැපවේ) යනු කැපවන බැවින් 'කප්පිය' නම් වේ. 'කප්ප' යන්න සමත්කම (හැකියාව) යන අර්ථයෙහි ඇති ධාතුවයි. ඇතුළත තැන්පත් කිරීම් හා ඇතුළත පිසීම් මේවායෙහි සිදුවන බැවින් 'භූමි' නම් වේ. භූමි සතර 'චතුභූමියෝ' නම් වේ. කැපකුටි සතරක් යනු එහි අර්ථයයි. 'ඒවා කවරේද යත්' "උස්සාවනන්තිකා...පෙ... දතයුතුය" යි වදාළහ. 'එය කෙසේ දැනගත හැකිද යත්' "අනුජානාමි (අනුදනිමි)...පෙ... යන වචනයෙන්" යි වදාළහ. මෙය මහා වග්ග පාලියේ භේසජ්ජක්ඛන්ධකය අරභයා පවසන ලද්දකි. එහි ඉහළට ශ්‍රවණය කරවීම 'උස්සාවනා' නම් වේ, යම් කැප භූමියක කෙළවර උස්සාවනාව ඇත්ද, එය 'උස්සාවනන්තිකා' නම් වේ. ගවයන් මෙහි ලගිති (ලගින තැන) යන අර්ථයෙන් 'ගෝනිසාදිකා' නම් වේ. 'ගෝ' යන ශබ්දය උපපද කොට ඇති, 'නි' පූර්වක 'සද' (විසරණ, ගති, අවසාන යන අර්ථ ඇති) ධාතුවයි. ගෘහපතියන් විසින් දෙන ලද්දේ 'ගහපති' නම් වේ. මෙය උත්තරපදලෝප තෘතීයා තත්පුරුෂ සමාසයකි. කර්මවාක්‍යයෙන් සම්මත කළ යුත්තේ 'සම්මුති' නම් වේ. මේ ආකාරයෙන් මේවායේ විග්‍රහය කළ යුතුය. 'එහි' යනු කැපකුටි විනිශ්චයෙහිය. 'එය නොකියාද' යනු අන්ධක අටුවාවෙහි දැක්වෙන ක්‍රමය නොකියා වුවද යන්නයි. 'පි' ශබ්දයෙන් එසේ පැවසීමද අනුදැන වදාරයි. 'අටුවාවන්හි දැක්වෙන ක්‍රමයට පැවසුවහොත්' යනු සෙසු අටුවාවන්හි දැක්වෙන ක්‍රමයෙන් "කැපකුටියක් කරමු" කියා හෝ "කැපකුටිය" කියා හෝ පැවසූ කල්හිය. 'සාධාරණ ලක්ෂණය' යනු සියලු අටුවාවන්ට පොදු වූ, උස්සාවනන්තිකා කුටියක් කිරීමේ ලක්ෂණයයි. 'චය' යනු අධිෂ්ඨානය හෙවත් උස් වූ වස්තුවයි. 'යම් තැනක සිට' යනු ගඩොලින්, ගලින් හෝ මැටි පිඬෙන් පටන්ගෙනය. 'පළමු ගඩොල් ආදියේ පහළ නොවැටේ' යනු පළමු ගඩොල් ආදිය පහළ භූමියෙහි පිහිටුවනු ලබන කල්හි, ගඩොල් ආදිය භූමියට අයත් බැවින් "කැපකුටියක් කරමු" කියා පවසමින් පිහිටුවන්නට නුසුදුසුය. ඉදින් එසේ නම්, පොළොවෙහි හාරා පිහිටුවනු ලබන කුලුනු (කණු), එසේ පවසා පිහිටුවන්නට සුදුසු වන්නේ මන්දැයි සලකා "කුලුනු වනාහි...පෙ... සුදුසුය" යි වදාළහ.

သံဃသန္တကမေဝါတိ [Pg.208] ဝါသတ္ထာယ ကတံ သံဃိကသေနာသနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဘိက္ခုသန္တကန္တိ ဝါသတ္ထာယ ဧဝ ကတံ ဘိက္ခုဿ ပုဂ္ဂလိကသေနာသနံ.

"සංඝසන්තකමේව" (සංඝයා සතු වූවක්ම) යනු වාසය සඳහා කරන ලද සාංඝික සෙනාසනය අරභයා පවසයි. "භิක්ඛුසන්තකං" (භික්ෂුව සතු වූවක්) යනු වාසය සඳහාම කරන ලද භික්ෂුවකගේ පුද්ගලික සෙනාසනයයි.

၁၀၂. မုခသန္နိဓီတိ ဣမိနာ အန္တောဝုတ္ထဒုက္ကဋမေဝ ဒီပေတိ.

102. "මුඛසන්නිධි" යන්නෙන් මෙයින් ඇතුළත තැන්පත් කිරීම නිසා සිදුවන දුක්කටාපත්තියම දක්වයි.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၂၉၅) ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ – တံ ပန အဝတွာပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန တထာဝစနမ္ပိ အနုဇာနာတိ. အဋ္ဌကထာသူတိ အန္ဓကဋ္ဌကထာဝိရဟိတာသု သေသဋ္ဌကထာသု. သာဓာရဏလက္ခဏန္တိ အန္ဓကဋ္ဌကထာယ သဟ သဗ္ဗဋ္ဌကထာနံ သမာနံ. စယန္တိ အဓိဋ္ဌာနံ ဥစ္စဝတ္ထုံ. ယတော ပဋ္ဌာယာတိ ယတော ဣဋ္ဌကာဒိတော ပဋ္ဌာယ စယံ အာဒိံ ကတွာ ဘိတ္တိံ ဥဋ္ဌာပေတုကာမာတိ အတ္ထော. ‘‘ထမ္ဘာ ပန ဥပရိ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဧတေန ဣဋ္ဌကပါသာဏာ ဟေဋ္ဌာ ပတိဋ္ဌာပိယမာနာပိ ယဒိ စယတော, ဘူမိတော ဝါ ဧကင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ ဥဂ္ဂတာ တိဋ္ဌန္တိ, ဝဋ္ဋန္တီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි මෙසේ පවසන ලදී - 'එය නොකියාද' යනු 'පි' ශබ්දයෙන් එසේ කීමද අනුදැන වදාරයි. 'අටුවාවන්හි' යනු අන්ධක අටුවාව හැර සෙසු අටුවාවන්හිය. 'සාධාරණ ලක්ෂණය' යනු අන්ධක අටුවාව ද සමඟ සියලු අටුවාවන්ට පොදු වූ ලක්ෂණයයි. 'චය' යනු අධිෂ්ඨානය හෙවත් උස් වූ වස්තුවයි. 'යම් තැනක සිට' යනු ගඩොල් ආදියේ සිට පටන්ගෙන, බැඳීම (චයනය) ආරම්භ කොට බිත්තිය නැංවීමට කැමති වේ යන අර්ථයයි. "කුලුනු වනාහි ඉහළට නැඟෙයි, එබැවින් සුදුසුය" යන්නෙන් ගඩොල් හා ගල් පහළ පිහිටුවනු ලැබුවද, ඉදින් බැඳීමෙන් හෝ භූමියෙන් එක් අඟලක් පමණ වුවද ඉහළට නැඟී පවතී නම්, සුදුසු වේ යන කරුණ සිද්ධ වෙයි.

အာရာမောတိ ဥပစာရသီမာပရိစ္ဆိန္နော သကလော ဝိဟာရော. သေနာသနာနီတိ ဝိဟာရဿ အန္တော တိဏကုဋိအာဒိကာနိ သံဃဿ နိဝါသဂေဟာနိ. ဝိဟာရဂေါနိသာဒိကာ နာမာတိ သေနာသနဂေါနိသာဒိကာ နာမ. သေနာသနာနိ ဟိ သယံ ပရိက္ခိတ္တာနိပိ အာရာမပရိက္ခေပါဘာဝေန ‘‘ဂေါနိသာဒိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ‘‘ဥပဍ္ဎပရိက္ခိတ္တောပီ’’တိ ဣမိနာ တတော ဦနပရိက္ခိတ္တော ယေဘုယျေန အပရိက္ခိတ္တော နာမ, တသ္မာ အပရိက္ခိတ္တသင်္ခမေဝ ဂစ္ဆတီတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထာတိ ဥပဍ္ဎာဒိပရိက္ခိတ္တေ. ကပ္ပိယကုဋိ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဂေါနိသာဒိကာယ အဘာဝေန သေသကပ္ပိယကုဋီသု တီသု ယာ ကာစိ ကပ္ပိယကုဋိ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

'ආරාමය' යනු උපචාර සීමාවෙන් වට වූ මුළු විහාරයයි. 'සෙනාසන' යනු විහාරය ඇතුළත පිහිටි පිදුරු සෙවිලි කළ කුටි ආදී සංඝයාගේ වාසස්ථාන වේ. 'විහාරගෝනිසාදිකා' යනු සෙනාසන ගෝනිසාදිකාවයි. සෙනාසන තමන් විසින් වට කරන ලද්දේ වුවද, ආරාම වටකිරීම් (පවුර) නොමැති බැවින් 'ගෝනිසාදිකා' යයි කියන ලදී. 'අඩක් වට කරන ලද්දේ වුවද' යන්නෙන් ඊට වඩා අඩුවෙන් වට කරන ලද්දේ බොහෝ සෙයින් වට නොකරන ලද්දක්ම වන බැවින්, එය වට නොකරන ලද ගණයටම වැටෙන බව දක්වයි. 'මෙහි' යනු අඩක් ආදී වශයෙන් වට කරන ලද ස්ථානයෙහිය. 'කැපකුටියක් ලැබීමට සුදුසුය' යනු ගෝනිසාදිකාව නොමැති කල්හි, සෙසු කැපකුටි තුනෙන් යම්කිසි කැපකුටියක් කළ යුතු යන්න අර්ථයයි.

တေသံ ဂေဟာနီတိ ဧတ္ထ ဘိက္ခူနံ ဝါသတ္ထာယ ကတမ္ပိ ယာဝ န ဒေန္တိ, တာဝ တေသံ သန္တကံယေဝ ဘဝိဿတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိဟာရံ [Pg.209] ဌပေတွာတိ ဥပသမ္ပန္နာနံ ဝါသတ္ထာယ ကတံ ဂေဟံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ဂေဟန္တိ နိဝါသဂေဟံ. တဒညံ ပန ဥပေါသထာဂါရာဒိ သဗ္ဗံ အနိဝါသဂေဟံ စတုကပ္ပိယဘူမိဝိမုတ္တာ ပဉ္စမီ ကပ္ပိယဘူမိ. သံဃသန္တကေပိ ဟိ ဧတာဒိသေ ဂေဟေ သုဋ္ဌု ပရိက္ခိတ္တာရာမဋ္ဌေပိ အဗ္ဘောကာသေ ဝိယ အန္တောဝုတ္ထာဒိဒေါသော နတ္ထိ. ယေန ကေနစိ ဆန္နေ ပရိစ္ဆန္နေ စ သဟသေယျပ္ပဟောနကေ ဘိက္ခုဿ, သံဃဿ ဝါ နိဝါသဂေဟေ အန္တောဝုတ္ထာဒိဒေါသော, န အညတ္ထ. တေနာဟ ‘‘ယံ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘သံဃိကံ ဝါ ပုဂ္ဂလိကံ ဝါ’’တိ ဣဒံ ကိဉ္စာပိ ဘိက္ခုဘိက္ခုနီနံ သာမညတော ဝုတ္တံ ဘိက္ခူနံ ပန သံဃိကံ ပုဂ္ဂလိကဉ္စ ဘိက္ခုနီနံ, တာသံ သံဃိကံ ပုဂ္ဂလိကဉ္စ ဘိက္ခူနံ ဂိဟိသန္တကဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'ඔවුන්ගේ ගෙවල්' යන්නෙහි, භික්ෂූන්ගේ වාසය සඳහා කරන ලද්දක් වුවද, යම්තාක් කල් නොදෙන්නේද, ඒ තාක් කල් එය ඔවුන් (දායකයන්) සතු වූවක්ම වන බව දත යුතුය. 'විහාරය හැර' යනු උපසම්පන්නයන්ගේ වාසය සඳහා කරන ලද ගෘහය හැර යන්න අර්ථයයි. 'ගෘහය' යනු වාසගෘහයයි. ඊට බාහිර වූ, උපෝසථාගාර ආදී වාසය සඳහා නොවන සියලු ගොඩනැඟිලි සතර වැදෑරුම් කැප භූමියෙන් මිදුණු පස්වන කැප භූමියයි. මන්ද, සංඝයා සතු වූද, මැනවින් වට කරන ලද ආරාම භූමියක පිහිටියා වූද මෙබඳු ගෘහයක, එළිමහනක මෙන් ඇතුළත තැන්පත් කිරීම් ආදී දෝෂයන් නොමැත. යම්කිසි සෙවිලි කළ සහ වට කරන ලද, සහසෙය්‍යාවට සුදුසු වූ භික්ෂුවකගේ හෝ සංඝයාගේ හෝ වාසගෘහයක ඇතුළත තැන්පත් කිරීම් ආදී දෝෂයන් පවතී, වෙනත් තැනක නොවේ. එබැවින් "යම් එකක් වනාහි" යනාදිය වදාළහ. එහි "සාංඝික හෝ පුද්ගලික හෝ" යන්න, භික්ෂු-භික්ෂුණීන්ට පොදුවේ පවසන ලද්දක් වුවද, භික්ෂූන්ගේ සාංඝික හෝ පුද්ගලික සෙනාසනය භික්ෂුණීන්ට ද, ඔවුන්ගේ (භික්ෂුණීන්ගේ) සාංඝික හෝ පුද්ගලික සෙනාසනය භික්ෂූන්ට ද, ගිහියන් සතු ස්ථානයක තත්ත්වයේ පවතින බව දත යුතුය.

မုခသန္နိဓီတိ အန္တောသန္နိဟိတဒေါသော ဟိ မုခပ္ပဝေသနနိမိတ္တံ အာပတ္တိံ ကရောတိ, နာညထာ, တသ္မာ ‘‘မုခသန္နိဓီ’’တိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၂၉၅) ဝုတ္တောတိ.

"මුඛසන්නිධි" යනු, ඇතුළත තැන්පත් කිරීමේ දෝෂය මුඛයට ඇතුළු කිරීම නිමිත්තෙන් ඇවැත් සිදු කරයි, වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ. එබැවින් "මුඛසන්නිධි" යයි පවසන ලදී.

တတ္ထ တတ္ထ ခဏ္ဍာ ဟောန္တီတိ ဥပဍ္ဎတော အဓိကံ ခဏ္ဍာ ဟောန္တိ. သဗ္ဗသ္မိံ ဆဒနေ ဝိနဋ္ဌေတိ တိဏပဏ္ဏာဒိဝဿပရိတ္တာယကေ ဆဒနေ ဝိနဋ္ဌေ. ဂေါပါနသီနံ ပန ဥပရိ ဝလ္လီဟိ ဗဒ္ဓဒဏ္ဍေသု ဌိတေသုပိ ဇဟိတဝတ္ထုကာ ဟောန္တိ ဧဝ. ပက္ခပါသကမဏ္ဍလန္တိ ဧကသ္မိံ ပဿေ တိဏ္ဏံ ဂေါပါနသီနံ ဥပရိ ဌိတတိဏပဏ္ဏာဒိဆဒနံ ဝုစ္စတိ.

'එතැන එතැන කැඩී බිඳී ගියේ' යනු අඩකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් කැඩී බිඳී යාමයි. 'සියලු සෙවිලි කිරීම් විනාශ වූ කල්හි' යනු වැස්සෙන් ආරක්ෂා කරන තණකොළ, කොළ ජාති ආදී වහලය විනාශ වූ කල්හි යන්නයි. ගොනැස් මතුපිට වැල්වලින් බඳින ලද දඬු තිබුණද, ඒවා අත්හළ වස්තූන් බවට පත්වේමය. 'පක්ඛපාසකමණ්ඩලය' යනු එක් පසෙක ගොනැස් තුනක් මතුපිට පිහිටි තණකොළ, කොළ ජාති ආදී වහලයයි.

၁၀၃. ‘‘အနုပသမ္ပန္နဿ ဒတွာ တဿာ’’တိအာဒိနာ အကပ္ပိယကုဋိယံ ဝုတ္ထမ္ပိ အနုပသမ္ပန္နဿ ဒိန္နေ ကပ္ပိယံ ဟောတိ, သာပေက္ခဒါနဉ္စေတ္ထ ဝဋ္ဋတိ, ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. အန္တောပက္ကသာမံပက္ကေသု ပန ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အန္တောဝုတ္ထံ အန္တောပက္ကံ သာမံပက္ကံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ယော ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. အန္တော စေ, ဘိက္ခဝေ, ဝုတ္ထံ အန္တောပက္ကံ [Pg.210] သာမံပက္ကံ, တဉ္စေ ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အာပတ္တိ တိဏ္ဏံ ဒုက္ကဋာနံ. အန္တော စေ, ဘိက္ခဝေ, ဝုတ္ထံ အန္တောပက္ကံ အညေဟိ ပက္ကံ, တဉ္စေ ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အာပတ္တိ ဒွိန္နံ ဒုက္ကဋာနံ. အန္တော စေ, ဘိက္ခဝေ, ဝုတ္ထံ ဗဟိပက္ကံ သာမံပက္ကံ, တဉ္စေ ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အာပတ္တိ ဒွိန္နံ ဒုက္ကဋာနံ. ဗဟိ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဝုတ္ထံ အန္တောပက္ကံ သာမံပက္ကံ, တဉ္စေ ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အာပတ္တိ ဒွိန္နံ ဒုက္ကဋာနံ. အန္တော စေ, ဘိက္ခဝေ, ဝုတ္ထံ ဗဟိပက္ကံ အညေဟိ ပက္ကံ, တဉ္စေ ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. ဗဟိ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဝုတ္ထံ အန္တောပက္ကံ အညေဟိ ပက္ကံ, တဉ္စေ ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. ဗဟိ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဝုတ္ထံ ဗဟိပက္ကံ သာမံပက္ကံ, တဉ္စေ ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. ဗဟိ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဝုတ္ထံ ဗဟိပက္ကံ အညေဟိ ပက္ကံ, တဉ္စေ ပရိဘုဉ္ဇေယျ, အနာပတ္တီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၇၄) ဝစနတော ဧကံ တိရာပတ္တိကံ, တီဏိ ဒုရာပတ္တိကာနိ, တီဏိ ဧကာပတ္တိကာနိ, ဧကံ အနာပတ္တိကန္တိ အဋ္ဌ ဟောန္တိ. တတ္ထ အန္တောဝုတ္ထန္တိ အကပ္ပိယကုဋိယံ ဝုတ္ထံ. အန္တောပက္ကေပိ ဧသေဝ နယော. သာမံပက္ကန္တိ ယံ ကိဉ္စိ အာမိသံ ဘိက္ခုဿ ပစိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တမေဝ.

103. 'අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා තස්සා' යනාදීන් අකැප කුටියෙහි තබන ලද්දක් වුවද අනුපසම්පන්නයෙකුට දුන් කල්හි (එය නැවත පිළිගැනීම) කැප වන බවත්, මෙහිදී අපේක්ෂා සහිතව දීම සුදුසු වන බවත්, පිළිගැනීමක් මෙන් නොවන බවත් දක්වයි. ඇතුළත තැන්පත් කිරීම, ඇතුළත පිසීම සහ තමාම පිසීම යන කරුණුවලදී වනාහි, 'මහණෙනි, ඇතුළත තැන්පත් කරන ලද, ඇතුළත පිසින ලද, තමාම පිසින ලද දෙය නොවැළඳිය යුතුය. යමෙක් වළඳන්නේ නම්, දුකුළා ඇවැත් වේ... මහණෙනි, පිටත තැන්පත් කරන ලද, පිටත පිසින ලද, අන්‍යයන් විසින් පිසින ලද දෙය වළඳන්නේ නම් ඇවැත් නැත' යන (මහාවග්ගපාලි 274) වචනයෙන්, එක් තෙඇවැත් (තිරාපත්ති) ක්‍රමයක් ද, තුන් දෙඇවැත් (දුරාපත්ති) ක්‍රමයක් ද, තුන් එක්ඇවැත් (එකාපත්ති) ක්‍රමයක් ද, එක් ඇවැත් නොවන (අනාපත්ති) ක්‍රමයක් දැයි අටක් වෙති. එහි 'අන්තෝවුත්ථ' යනු අකැප කුටියක තැන්පත් කරන ලද දෙයයි. 'අන්තෝපක්ක' යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයමය. 'සාමංපක්ක' යනු භික්ෂුවකට පිසීමට නොකැප වූ යම් කිසි ආමිසයකි. එහි කිවයුතු යමක් ඇද්ද, එය අටුවාවෙහි කියන ලද පරිදිමය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ကပ္ပိယဘူမိဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

'කප්පියභූමි විනිශ්චය කථා' නම් වූ අලංකාරය (පරිච්ඡේදය) නිමියේය.

ဧကူနဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

දහනවවන පරිච්ඡේදයයි.

၂၀. ပဋိဂ္ဂဟဏဝိနိစ္ဆယကထာ

20. පිළිගැනීම පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව (පටිග්ගහණ විනිච්ඡය කථා)

၁၀၄. ဧဝံ ကပ္ပိယဘူမိဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ခါဒနီယာဒိပဋိဂ္ဂါဟော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခါဒိယတေတိ ခါဒနီယံ, ဌပေတွာ ပဉ္စ ဘောဇနာနိ သဗ္ဗဿ အဇ္ဈောဟရိတဗ္ဗဿေတံ အဓိဝစနံ. အာဒိသဒ္ဒေန ဘောဇနီယံ [Pg.211] သင်္ဂဏှာတိ. ပဋိဂ္ဂဟဏံ သမ္ပဋိစ္ဆနံ ပဋိဂ္ဂါဟော, ခါဒနီယာဒီနံ ပဋိဂ္ဂါဟော ခါဒနီယာဒိပဋိဂ္ဂါဟော. တေနာဟ ‘‘အဇ္ဈောဟရိတဗ္ဗဿ ယဿ ကဿစိ ခါဒနီယဿ ဝါ ဘောဇနီယဿ ဝါ ပဋိဂ္ဂဟဏ’’န္တိ. ပဉ္စသု အင်္ဂေသု ဥစ္စာရဏမတ္တန္တိ ဥက္ခိပနမတ္တံ, ဣမိနာ ပဋိဂ္ဂဟိတဗ္ဗဘာရဿ ပမာဏံ ဒဿေတိ. တေနေဝ တာဒိသေန ပုရိသေန အနုက္ခိပနီယဝတ္ထုသ္မိံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ရုဟတီတိ ဒီပေတိ. ‘‘ဟတ္ထပါသော’’တိ ဣမိနာ အာသန္နဘာဝံ. တေနေဝ စ ဒူရေ ဌတွာ အဘိဟရန္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ရုဟတီတိ ဒီပေတိ. အဘိဟာရောတိ ပရိဏာမိတဘာဝေါ, တေန စ တတြဋ္ဌကာဒီသု န ရုဟတီတိ ဒီပေတိ. ‘‘ဒေဝေါ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဒါယကတော ပယောဂတ္တယံ ဒဿေတိ. ‘‘တဉ္စေ’’တိအာဒိနာ ပဋိဂ္ဂါဟကတော ပယောဂဒွယံ ဒဿေတိ.

104. මෙසේ කප්පියභූමි විනිශ්චය පවසා, දැන් පිළිගැනීම පිළිබඳ විනිශ්චය කීමට 'ඛාදනීයාදි පටිග්ගාහෝ' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'ඛාදියති' (සපනු ලැබේ) යනු 'ඛාදනීය' (කැවිලි) වේ. පස් වැදෑරුම් භෝජනයන් හැර, ගිලිය යුතු (අනුභව කළ යුතු) සියලු දේ සඳහා වූ නාමයකි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'භෝජනීය' (බත් ආදී පහ) සංග්‍රහ වෙයි. පිළිගැනීම හෙවත් මැනවින් පිළිගැනීම 'පටිග්ගාහ' (පිළිගැනීම) නම් වේ. කැවිලි ආදිය පිළිගැනීම 'ඛාදනීයාදි පටිග්ගාහ' නම් වේ. එහෙයින් 'ගිලිය යුතු වූ යම් කිසි කැවිලි හෝ භෝජන හෝ පිළිගැනීම' යැයි පැවසූහ. අංග පහ අතුරින් 'උච්චාරණමත්තං' යනු එසවීම පමණක් යන්නයි. මෙයින් පිළිගත යුතු බරෙහි ප්‍රමාණය දක්වයි. එහෙයින්ම, එවැනි පුරුෂයෙකුට එසවිය නොහැකි වස්තුවක් පිළිගැනීම සාර්ථක නොවන (පිළිගැනීම සිදු නොවන) බව පෙන්වයි. 'හත්ථපාස' යන්නෙන් ළඟින් සිටින බව දක්වයි. එහෙයින්ම, දුර සිට ඉදිරිපත් කරන්නෙකුගෙන් පිළිගැනීම සිදු නොවන බව පෙන්වයි. 'අභිහාර' යනු පිරිනමන ස්වභාවයයි. එයින්, එතැන සිටගෙන සිටින (නමුත් නොපිදූ) අවස්ථාවන්හි පිළිගැනීම සිදු නොවන බව පෙන්වයි. 'දේවෝ වා' යනාදීන් දායකයාගේ පාර්ශවයෙන් සිදුවන ප්‍රයෝග තුන දක්වයි. 'තඤ්චේ' යනාදීන් පිළිගන්නාගේ පාර්ශවයෙන් සිදුවන ප්‍රයෝග දෙක දක්වයි.

ဣဒါနိ တေသု ပဉ္စသု အင်္ဂေသု ဟတ္ထပါသဿ ဒုရာဇာနတာယ တံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘တတ္ထိ’’စ္စာဒိ. တတ္ထ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထော ဟတ္ထပါသော နာမာတိ ယောဇနာ. ‘‘တဿ ဩရိမန္တေနာ’’တိ ဣမိနာ အာကာသေ ဥဇုံ ဌတွာ ပရေန ဥက္ခိတ္တံ ဂဏှန္တဿာပိ အာသန္နင်္ဂဘူတပါဒတလတော ပဋ္ဌာယ ဟတ္ထပါသော ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော, န သီသတော ပဋ္ဌာယာတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ ‘‘ဩရိမန္တေနာ’’တိ ဣမဿ ဟေဋ္ဌိမန္တေနာတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော.

දැන් ඒ අංග පහ අතුරින් හස්තපාසය වටහා ගැනීමට අපහසු බැවින්, එය දැක්වීමට 'තත්ථි' යනාදිය පැවසූහ. එහි අඩතිස් රියනක් (රියන් දෙකහමාරක්) හස්තපාසය නම් වේ යනු යෝජනාවයි. 'තස්ස ඔරිමන්තේන' යන්නෙන් අහසෙහි කෙළින් සිටගෙන, අනෙකෙකු විසින් උඩට විසි කරන ලද්දක් පිළිගන්නා අයෙකුගේ වුවද, ළඟම ඇති අංගය වන යටිපතුලේ සිට හස්තපාසය සීමා කළ යුතු බවත්, හිසේ සිට සීමා නොකළ යුතු බවත් දක්වයි. එහි 'ඔරිමන්තේන' යන්නෙහි අර්ථය 'යටි කෙළවරින්' (යටිපතුලෙන්) කියා ගත යුතුය.

ဧတ္ထ စ ပဝါရဏသိက္ခာပဒဋ္ဌကထာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၂၃၈-၂၃၉) ‘‘သစေ ပန ဘိက္ခု နိသိန္နော ဟောတိ, အာသန္နဿ ပစ္ဆိမန္တတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိနာ ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ အာသန္နင်္ဂဿ ပါရိမန္တတော ပဋ္ဌာယ ပရိစ္ဆေဒဿ ဒဿိတတ္တာ ဣဓာပိ အာကာသေ ဌိတဿ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ အာသန္နင်္ဂဘူတပါဒတလဿ ပါရိမန္တဘူတတော ပဏှိပရိယန္တဿ ဟေဋ္ဌိမတလတော ပဋ္ဌာယ, ဒါယကဿ ပန ဩရိမန္တဘူတတော ပါဒင်္ဂုလဿ ဟေဋ္ဌိမပရိယန္တတော ပဋ္ဌာယ ဟတ္ထပါသော [Pg.212] ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမိနာဝ နယေန ဘူမိယံ နိပဇ္ဇိတွာ ဥဿီသကေ နိသိန္နဿ ဟတ္ထတော ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿာပိ အာသန္နသီသင်္ဂဿ ပါရိမန္တဘူတတော ဂီဝန္တတော ပဋ္ဌာယေဝ ဟတ္ထပါသော မိနိတဗ္ဗော, န ပါဒတလတော ပဋ္ဌာယ. ဧဝံ နိပဇ္ဇိတွာ ဒါနေပိ ယထာနုရူပံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ယံ အာသန္နတရံ အင်္ဂ’’န္တိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၂၃၈-၂၃၉) ဟိ ဝုတ္တံ. အကလ္လကောတိ ဂိလာနော သဟတ္ထာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အသက္ကောန္တော မုခေန ပဋိဂ္ဂဏှာတိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၂၆၅) ပန ‘‘အကလ္လကောတိ ဂိလာနော ဂဟေတုံ ဝါ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, ဧတေန အကလ္လကောတိ ဂိလာနော ဝါ အထ ဝါ ဂဟေတုံ အကလ္လကော အသမတ္ထောတိ အတ္ထော ဒဿိတော. တေနာဟ ‘‘သစေပိ နတ္ထုကရဏိယံ ဒီယမာနံ နာသာပုဋေန အကလ္လကော ဝါ မုခေန ပဋိဂ္ဂဏှာတီ’’တိ.

මෙහිද පවාරණ සික්ඛාපද අටුවාවෙහි (පාචිත්‍ය අටුවා 238-239) 'ඉදින් භික්ෂුවක් වාඩි වී සිටින්නේ නම්, ළඟම ඇති කොටසේ පසුපස කෙළවරේ සිට...' යනාදීන් පිළිගන්නා අයගේ ළඟම අංගයේ පිටුපස කෙළවරේ සිට සීමාව දක්වා ඇති බැවින්, මෙහිද අහසේ සිටින පිළිගන්නාගේ ළඟම අංගය වන යටිපතුලේ පිටුපස කෙළවර වන විලුඹේ යටි තලයේ සිට ද, දායකයාගේ ඉදිරි කෙළවර වන පා ඇඟිලිවල යටි සීමාවේ සිට ද හස්තපාසය සීමා කළ යුතු බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන්ම, පොළොවෙහි නිදාගෙන, හිස දෙස වාඩි වී සිටින්නෙකුගේ අතින් පිළිගන්නා විට ද, ළඟම ඇති හිසෙහි පිටුපස කෙළවර වන බෙල්ලේ සිටම හස්තපාසය මැනිය යුතුය, යටිපතුලේ සිට නොවේ. මෙසේ නිදාගෙන දීමේදී ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. 'යම් ළඟම ඇති අංගයක් වේද' යැයි පවසන ලද්දේ එහෙයිනි. 'අකල්ලකෝ' යනු ගිලන්ව, තම අතින් වැළඳීමට නොහැකිව කටින් පිළිගන්නා තැනැත්තායි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි 'අකල්ලකෝති ගිලානෝ ගහේතුං වා' (අකල්ලක යනු ගිලන් වූ හෝ ගැනීමට...) යනුවෙන් මෙපමණක්ම කියන ලදී. මෙයින් 'අකල්ලක' යනු ගිලන් වූ හෝ ගැනීමට නොහැකි (අසමත්) තැනැත්තා යන අර්ථය දක්වන ලදී. එහෙයින් 'ඉදින් නස්‍ය කර්ම සඳහා දෙනු ලබන දෙයක් නාස් පුඩුවෙන් හෝ අකල්ලකයා (අසමත්තා) කටින් පිළිගන්නේ නම්' යැයි පැවසූහ.

၁၀၅. ဧကဒေသေနာပီတိ အင်္ဂုလိယာ ဖုဋ္ဌမတ္တေန.

105. 'ඒකදේසේනාපි' යනු ඇඟිල්ලෙන් ස්පර්ශ වූ පමණින්ය.

တဉ္စေ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, သဗ္ဗံ ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝါတိ ဝေဏုကောဋိယံ ဗန္ဓိတွာ ဌပိတတ္တာ. သစေ ဘူမိယံ ဌိတမေဝ ဃဋံ ဒါယကေန ဟတ္ထပါသေ ဌတွာ ‘‘ဃဋံ ဒဿာမီ’’တိ ဒိန္နံ ဝေဏုကောဋိယာ ဂဟဏဝသေန ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, ဥဘယကောဋိဗဒ္ဓံ သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. ဘိက္ခုဿ ဟတ္ထေ အပီဠေတွာ ပကတိယာ ပီဠိယမာနံ ဥစ္ဆုရသံ သန္ဓာယ ‘‘ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အဘိဟာရော န ပညာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဟတ္ထပါသေ ဌိတဿ ပန ဘိက္ခုဿ အတ္ထာယ ပီဠိယမာနံ ဥစ္ဆုတော ပဂ္ဃရန္တံ ရသံ ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဒေါဏိကာယ သယံ ပဂ္ဃရန္တံ ဥစ္ဆုရသံ မဇ္ဈေ အာဝရိတွာ ဝိဿဇ္ဇိတမ္ပိ ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ပဋိဂ္ဂဟဏသညာယာတိ ‘‘မဉ္စာဒိနာ ပဋိဂ္ဂဟေဿာမီ’’တိ ဥပ္ပာဒိတသညာယ, ဣမိနာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာမီ’’တိ ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗကိစ္စံ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

ඉදින් එය පිළිගන්නේ නම්, බට ලී කෙළවරක බැඳ තබන ලද බැවින් සියල්ල පිළිගන්නා ලද්දක්ම වේ. ඉදින් පොළොවෙහි තබන ලද කළයම දායකයා විසින් හස්තපාසයෙහි සිට ‘කළය දෙමි’ යි දුන් කල්හි, බට ලී කෙළවරින් අල්ලා ගැනීම් වශයෙන් පිළිගන්නේ නම්, දෙකෙළවරම බැඳුනු සියල්ල ද පිළිගන්නා ලද්දක්ම වෙයි. භික්ෂුවගේ අතෙහි නොමිරිකා, සාමාන්‍ය පරිදි මිරිකනු ලබන උක් යුෂ අරභයා ‘ගන්න’ යැයි පැවසූ බැවින් ‘පූජා කිරීමක් (අභිහාරයක්) නොපෙනේ’ යැයි කියන ලදී. එහෙත් හස්තපාසයෙහි සිටින භික්ෂුව උදෙසා මිරිකනු ලබන උක් ගසෙන් වැගිරෙන යුෂ පිළිගැනීම සුදුසුය. දෝණිකාවෙන් (ඔරුවෙන්) තමාම වැගිරෙන උක් යුෂ මැදින් අවහිර කොට මුදා හරින ලද්ද ද පිළිගැනීම සුදුසුය. ‘පිළිගැනීමේ සංඥාවෙන්’ යනු ‘ඇඳ ආදියෙන් පිළිගන්නෙමි’ යි උපදවා ගත් සංඥාවෙනි. මෙයින් ‘පිළිගනිමි’ යි වචනයෙන් පැවසීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැති බව දක්වයි.

ယတ္ထ [Pg.213] ကတ္ထစိ အဋ္ဌကထာသု, ပဒေသေသု ဝါ. အသံဟာရိမေ ဖလကေတိ ထာမမဇ္ဈိမေန အသံဟာရိယေ. ‘‘တိန္တိဏိကာဒိပဏ္ဏေသူတိ ဝစနတော သာခါသု ပဋိဂ္ဂဟဏံ ရုဟတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၂၆၅) ဝုတ္တံ. ပေါရာဏဋီကာယမ္ပိ တထေဝ ဝုတ္တံ, တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အဋ္ဌကထာယဉှိ ‘‘ဘူမိယံ အတ္ထတေသု သုခုမေသု တိန္တိဏိကာဒိပဏ္ဏေသု ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ရုဟတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ တိန္တိဏိကာဒိပဏ္ဏာနံ သုခုမတ္တာ တတ္ထ ဌပိတအာမိသဿ အသဏ္ဌဟနတော ဘူမိယံ ဌပိတသဒိသတ္တာ ‘‘န ရုဟတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တိန္တိဏိကာဒိသာခါသု ဌပိတေပိ ဧဝမေဝ သိယာ, တသ္မာ ‘‘သာခါသု ပဋိဂ္ဂဟဏံ ရုဟတီ’’တိ ဝစနံ အယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ. အဋ္ဌကထာယံ ‘‘န ရုဟတီ’’တိ ကိရိယာပဒဿ ‘‘ကသ္မာ’’တိ ဟေတုပရိယေသနေ သတိ န အညံ ပရိယေသိတဗ္ဗံ, ‘‘သုခုမေသူ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိသေသနပဒံယေဝ ဟေတုမန္တဝိသေသနံ ဘဝတိ, တသ္မာ တိန္တိဏိကပဏ္ဏာဒီသု ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ရုဟတိ, ကသ္မာ? တေသံ သုခုမတ္တာ. အညေသု ပန ပဒုမိနီပဏ္ဏာဒီသု ရုဟတိ, ကသ္မာ? တေသံ ဩဠာရိကတ္တာတိ ဟေတုဖလသမ္ဗန္ဓော ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဒိဿတိ, တသ္မာ ‘‘တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘န ဟိ တာနိ သန္ဓာရေတုံ သမတ္ထာနီတိ မဟန္တေသု ပန ပဒုမိနီပဏ္ဏာဒီသု ရုဟတီ’’တိ.

යම් කිසි අටුවාවල හෝ ප්‍රදේශයන්හි වේවා. ‘කැපිය නොහැකි ලෑල්ලෙහි’ යනු මධ්‍යම බලයෙන් එහා මෙහා කළ නොහැකි ලෑල්ලෙහිය. ‘සියඹලා ආදී පත්‍රවල’ යන වචනයෙන් අතුවල පිළිගැනීම සිදුවේ යි දත යුතුයැයි සාරත්ථදීපනියෙහි පවසන ලදී. පෝරාණ ටීකාවෙහි ද එසේම පවසන ලදී, එය විමසා බැලිය යුතුය. අටුවාවෙහි වනාහි ‘පොළොවෙහි පතුරුවන ලද සියුම් සියඹලා ආදී පත්‍රවල පිළිගැනීම සිදු නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. එය සියඹලා ආදී පත්‍රයන්ගේ සියුම් බව නිසා එහි තබන ලද ආමිසය නොරැඳී පොළොවෙහි තැබුවාක් බඳු වන බැවින් ‘පිළිගැනීම සිදු නොවේ’ යැයි කියන ලදී. සියඹලා ආදී අතුවල තැබූ කල්හි ද මෙසේම විය හැකිය. එබැවින් ‘අතුවල පිළිගැනීම සිදුවේ’ යන වචනය අයෝග්‍ය සේ පෙනේ. අටුවාවෙහි ‘සිදු නොවේ’ (න රුහති) යන ක්‍රියාපදයට ‘මක් නිසාද’ යත්, හේතුව සෙවීමේදී වෙනත් දෙයක් නොසෙවිය යුතුය. ‘සියුම් වූ’ (සුඛුමේසු) යැයි පවසන ලද විශේෂණ පදයම හේතු සහිත විශේෂණයක් වෙයි. එබැවින් සියඹලා පත්‍ර ආදියෙහි පිළිගැනීම සිදු නොවේ. මක් නිසාද? ඒවායේ සියුම් බව නිසාය. එහෙත් අනෙක් නෙළුම් පත් ආදියෙහි පිළිගැනීම සිදුවේ. මක් නිසාද? ඒවායේ රළු (විශාල) බව නිසාය යන හේතු-ඵල සම්බන්ධය අපේක්ෂා කළ යුතු බව පෙනේ. එබැවින් ‘එය විමසා බැලිය යුතුය’ යි කියන ලදී. එසේම අටුවාවෙහි ‘එම පත්‍ර දරා ගැනීමට අපොහොසත්ය, එහෙත් මහත් වූ නෙළුම් පත් ආදියෙහි පිළිගැනීම සිදුවේ’ යැයි පවසන ලදී.

၁၀၆. ပုဉ္ဆိတွာ ပဋိဂ္ဂဟေတွာတိ ပုဉ္ဆိတေပိ ရဇနစုဏ္ဏာသင်္ကာယ သတိ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဝုတ္တံ, နာသတိ. တံ ပနာတိ ပတိတရဇံ အပ္ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဥပရိ ဂဟိတပိဏ္ဍပါတံ. အနာပတ္တီတိ ဒုရူပစိဏ္ဏာဒိဒေါသော နတ္ထိ. ပုဗ္ဗာဘောဂဿ အနုရူပဝသေန ‘‘အနုပသမ္ပန္နဿ ဒတွာ…ပေ… ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တံ ‘‘အညဿ ဒဿာမီ’’တိ စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေန ပရသန္တကံ န ဟောတိ, တသ္မာ တဿ အဒတွာပိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘အနုပသမ္ပန္နဿ ဒဿာမီ’’တိအာဒိပိ ဝိနယဒုက္ကဋဿ ပရိဟာရာယ [Pg.214] ဝုတ္တံ, တထာ အကတွာ ဂဟိတေပိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇတော အနာပတ္တိယေဝ. ဘိက္ခုဿ ဒေတီတိ အညဿ ဘိက္ခုဿ ဒေတိ. ကဉ္ဇိကန္တိ ခီရရသာဒိံ ယံ ကိဉ္စိ ဒြဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထတော မောစေတွာ ပုန ဂဏှာတိ, ဥဂ္ဂဟိတကံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဟတ္ထတော အမောစေန္တေနေဝါ’’တိ. အာလုဠေန္တာနန္တိ အာလောဠေန္တာနံ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. အာဟရိတွာ ဘူမိယံ ဌပိတတ္တာ အဘိဟာရော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ပတ္တော ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ.

106. ‘පිසදමා පිළිගෙන’ යනු පිසදමන ලද කල්හි ද සායම් කුඩු පිළිබඳ සැකයක් ඇති වුවහොත් පිළිගැනීම පිණිස පවසන ලද්දකි, සැකයක් නැති කල්හි නොවේ. ‘එය වනාහි’ යනු වැටුණු ධූලි පිළි නොගෙන ඉහළින් ගන්නා ලද පිණ්ඩපාතයයි. ‘ඇවැත් නැත’ යනු වැරදි ලෙස හැසිරීම් ආදී දෝෂයක් නොමැත යන්නයි. පෙර පැවති ආභෝගයට (සිතෙහි ක්‍රියාකාරිත්වයට) අනුකූලව ‘උපසම්පන්න නොවූවෙකුට දී...පෙ... සුදුසුය’ යි පවසන ලදී. එහෙත් යම් හෙයකින් එය ‘අන් අයෙකුට දෙන්නෙමි’ යන සිතිවිල්ල උපදවා ගැනීමෙන් පමණක් පරසන්තක (අන්සතු) නොවේද, එබැවින් ඔහුට නොදී වුව ද පිළිගෙන පරිභෝජනය කිරීම සුදුසුය. ‘උපසම්පන්න නොවූවෙකුට දෙන්නෙමි’ යනාදිය ද විනය දුකුළා ඇවැත් වළක්වා ගැනීම පිණිස පවසන ලද්දකි. එසේ නොකොට ගනු ලැබූව ද පිළිගෙන වළඳන්නාට ඇවැත් නොවේම ය. ‘භික්ෂුවට දෙයි’ යනු වෙනත් භික්ෂුවකට දෙයි යන්නයි. ‘කැඳ’ යනු කිරි රස ආදී යම් කිසි ද්‍රවයක් අරභයා පවසන ලද්දකි. අතින් මුදා හැර නැවත ගන්නේ නම් එය උග්ගහිතක වෙයි, එබැවින් ‘අතින් නොමුදමින්ම’ යැයි පැවසීය. ‘ආලුළෙන්තානං’ යනු කලතන්නන්ගේය, නැතහොත් මෙම පාඨයම වේ. ගෙනැවිත් පොළොවෙහි තබන ලද බැවින් පූජා කිරීමක් (අභිහාරයක්) නොමැත, එබැවින් ‘පාත්‍රය පිළිගත යුතුය’ යි පැවසීය.

၁၀၇. ပဌမတရံ ဥဠုင်္ကတော ထေဝါ ပတ္တေ ပတန္တီတိ ဧတ္ထ ‘‘ယထာ ပဌမတရံ ပတိတထေဝေ ဒေါသော နတ္ထိ, တထာ အာကိရိတွာ အပနေန္တာနံ ပစ္ဆာ ပတိတထေဝေပိ အဘိဟဋတ္တာ နေဝတ္ထိ ဒေါသော’’တိ ဝဒန္တိ. စရုကေနာတိ ခုဒ္ဒကဘာဇနေန. ‘‘အဘိဟဋတ္တာတိ ဒီယမာနက္ခဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဒတွာ အပနယနကာလေ ပန ဆာရိကာ ဝါ ဗိန္ဒူနိ ဝါ ပတန္တိ, ပုန ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ အဘိဟာရဿ ဝိဂတတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ယထာ န ပတတိ, တထာ အပနေဿာမီတိ ပဋိဟရန္တေ ယုဇ္ဇတိ, ပကတိသညာယ အပနေန္တေ အဘိဟာရော န ဆိဇ္ဇတိ, သုပတိတံ. ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟိ တံ ဟောတိ. မုခဝဋ္ဋိယာပိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အဘိဟရိယမာနဿ ပတ္တဿ မုခဝဋ္ဋိယာ ဥပရိဘာဂေ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ ဖုသိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ပါဒေန ပေလ္လေတွာတိ ပါဒေန ‘‘ပဋိဂ္ဂဟေဿာမီ’’တိ သညာယ အက္ကမိတွာ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော. ဝစနမတ္တမေဝါတိ ပဋိဗဒ္ဓံ ပဋိဗဒ္ဓပဋိဗဒ္ဓန္တိ သဒ္ဒမတ္တမေဝ နာနံ, ကာယပဋိဗဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ တေသံ ဝစနံ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧသ နယောတိ ‘‘ပဋိဗဒ္ဓပဋိဗဒ္ဓမ္ပိ ကာယပဋိဗဒ္ဓမေဝါ’’တိ အယံ နယော. တထာ စ တတ္ထ ကာယပဋိဗဒ္ဓေ တပ္ပဋိဗဒ္ဓေ စ ထုလ္လစ္စယမေဝ ဝုတ္တံ.

107. ‘පළමුවෙන් හැන්දෙන් බිංදු පාත්‍රයට වැටෙයි’ යන මෙහි ‘යම් සේ පළමුවෙන්ම වැටුණු බිංදුවෙහි දෝෂයක් නැද්ද, එසේම වත්කර ඉවත් කරන්නන්ගේ පසුව වැටෙන බිංදු කෙරෙහි ද පූජා කරන ලද බැවින් කිසිදු දෝෂයක් නැතැ’ යි කියති. ‘චරුකයෙන්’ යනු කුඩා භාජනයෙනි. ‘පූජා කරන ලද බැවින්’ යනු දෙනු ලබන ක්ෂණය අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘එහෙත් දී ඉවත් කරන අවස්ථාවෙහි අළු හෝ බිංදු වැටේ නම්, පූජා කිරීමේ ක්‍රියාව (අභිහාරය) පහව ගිය බැවින් නැවත පිළිගත යුතුය’ යි පවසති. එය ‘යම් සේ නොවැටේද එසේ ඉවත් කරන්නෙමි’ යි වළක්වා ගන්නා කල්හි සුදුසු වෙයි. සාමාන්‍ය සංඥාවෙන් ඉවත් කරන කල්හි පූජා කිරීමේ ක්‍රියාව නොබිඳේ, එය මැනවින් වැටුණකි. එය පිළිගන්නා ලද්දක්ම වේ. ‘කට ගැට්ටෙන් ද අල්ලා ගැනීමට සුදුසුය’ යනු පූජා කරනු ලබන පාත්‍රයේ කට ගැට්ටට ඉහළින් අත දිගු කොට ස්පර්ශ කිරීම සුදුසුය යන්නයි. ‘පයින් තෙරපා’ යනු පයින් ‘පිළිගන්නෙමි’ යන සංඥාවෙන් පෑගීමෙන්ය. ‘ඇතැමෙක්’ යනු අභයගිරි වාසීහුය. ‘වචන මාත්‍රයක්ම පමණි’ යනු සබැඳි වූ සහ සබැඳි වූවට සබැඳි වූ යන්න ශබ්ද මාත්‍රයකින්ම පමණක් වෙනස් වන අතර, ශරීරයට සබැඳි වූවක්ම වෙයි. එබැවින් ඔවුන්ගේ වචනය නොගත යුතු යන්න අදහසයි. ‘මේ ක්‍රමයයි’ යනු ‘ශරීරයට සබැඳි වූවට සබැඳි වූව ද ශරීරයට සබැඳි වූවක්මය’ යන මෙම ක්‍රමයයි. එසේම එහි ශරීරයට සබැඳි වූවෙහි ද ඊට සබැඳි වූවෙහි ද ථුල්ලච්චය ඇවැත්ම පවසන ලදී.

တေန အာဟရာပေတုန္တိ ယဿ ဘိက္ခုနော သန္တိကံ ဂတံ, တံ ‘‘ဣဓ နံ အာနေဟီ’’တိ အာဏာပေတွာ တေန အာဟရာပေတုံ ဣတရဿ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ မူလဋ္ဌဿေဝ [Pg.215] ပရိဘောဂေါ အနုညာတော, တသ္မာ. တံ ဒိဝသံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဒုတိယဒိဝသေ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဥဂ္ဂဟိတကပဋိဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနာမသိတွာ’’တိ. အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘သန္နိဓိပစ္စယာ အနာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အဒိန္နမုခဒွါရာပတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ. ‘‘န တတော ပရန္တိ တဒဟေဝ သာမံ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တဒဟေဝ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ပန ပုနဒိဝသာဒီသု အပ္ပဋိဂ္ဂဟေတွာပိ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ.

‘ඔහු ලවා ගෙන්වා ගැනීමට’ යනු යම් භික්ෂුවකගේ සමීපයට ගියේ ද, ඔහුට ‘මෙය මෙහි ගෙනෙන්න’ යැයි අණ කොට ඔහු ලවා ගෙන්වා ගැනීම අනෙක් භික්ෂුවට සුදුසුය යන්න අර්ථයයි. ‘එබැවින්’ යනු යම් හෙයකින් මුල සිටි තැනැත්තාටම පරිභෝජනය අනුදැන වදාරන ලද බැවින්, එබැවිනි. එදින අතින් ගෙන දෙවන දිනයෙහි පිළිගෙන පරිභෝජනය කරන්නාට එය උග්ගහිතක-පටිග්ගහිත වෙයි, එබැවින් ‘නොඅල්ලා’ යැයි පැවසීය. පිළි නොගත් බැවින් ‘sannidhipaccayā’ ‘සන්නිධි ප්‍රත්‍යයෙන් ඇවැත් නැත’ යැයි කියන ලදී. පිළි නොගෙන පරිභෝජනය කරන්නාට නොදුන් දෙය මුඛ ද්වාරයට ඇතුළු කිරීමේ ඇවැත (අදින්නමුඛද්වාරාපත්ති) සිදුවේ, එබැවින් ‘පිළිගෙනම පරිභෝජනය කළ යුතුය’ යි පැවසීය. ‘ඉන් එහාට නොවේ’ යන්න එදිනම තමා විසින් පිළි නොගන්නා ලද්දක් අරභයා පවසන ලද්දකි. එදිනම පිළිගන්නා ලද්දක් වනාහි නැවත පසු දින ආදියෙහි පිළි නොගෙන වුව ද පරිභෝජනය කිරීම සුදුසුයැයි පවසති.

၁၀၈. ခီယန္တီတိ ခယံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ စုဏ္ဏေဟိ ထုလ္လစ္စယအပ္ပဋိဂ္ဂဟဏာပတ္တိယော န ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. သတ္ထကေနာတိ ပဋိဂ္ဂဟိတသတ္ထကေန. နဝသမုဋ္ဌိတန္တိ ဧတေနေဝ ဥစ္ဆုအာဒီသု အဘိနဝလဂ္ဂတ္တာ အဗ္ဗောဟာရိကံ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဧသေဝ နယောတိ သန္နိဓိဒေါသာဒိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဥဂ္ဂဟိတပစ္စယာ, သန္နိဓိပစ္စယာ ဝါ ဒေါသော န သိယာတိ အာဟ ‘‘န ဟိ တံ ပရိဘောဂတ္ထာယ ပရိဟရန္တီ’’တိ. ဣမိနာ စ ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထံ သာမံ ဂဟေတွာ ဝါ အနုပသမ္ပန္နေန ဒိန္နံ ဝါ ပရိဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ, တသ္မာ ပတ္တသမ္မက္ခနာဒိအတ္ထံ သာမံ ဂဟေတွာ ပရိဟရိတတေလာဒိံ သစေ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော ဟောတိ, ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အနာပတ္တိ. အဗ္ဘန္တရပရိဘောဂတ္ထံ ပန သာမံ ဂဟိတံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဥဂ္ဂဟိတပဋိဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ, အပ္ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အဒိန္နမုခဒွါရာပတ္တိ ဟောတိ. အဗ္ဘန္တရပရိဘောဂတ္ထမေဝ အနုပသမ္ပန္နေန ဒိန္နံ ဂဟေတွာ ပရိဟရန္တဿ သိင်္ဂီလောဏကပ္ပော ဝိယ သန္နိဓိပစ္စယာ အာပတ္တိ ဟောတိ. ကေစိ ပန ‘‘ထာမမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ ဥစ္စာရဏမတ္တံ ဟောတီတိအာဒိနာ ဝုတ္တပဉ္စင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ ပဋိဂ္ဂဟဏဿ ရုဟဏတော ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထမ္ပိ သစေ အနုပသမ္ပန္နေဟိ ဒိန္နံ ဂဏှာတိ, ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝါ’’တိ [Pg.216] ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ ဣဓ ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထံ အနုပသမ္ပန္နေန ဒိန္နံ ဂဟေတွာ ပရိဟရန္တဿ သန္နိဓိပစ္စယာ အာပတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. ‘‘န ဟိ တံ ပရိဘောဂတ္ထာယ ပရိဟရန္တီ’’တိ စ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တသ္မာ ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထံ ဂဟိတံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ န ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

108. "කීයන්ති" (ගෙවී යයි) යනු ක්ෂය වීමට යයි. ඒවායේ කුඩු නිසා ථුල්ලච්චය ඇවැත් හෝ නොපිළිගෙන වැළඳීමේ (අප්පටිග්ගහණ) ඇවැත් සිදු නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. "සත්ථකෙන" යනු පිළිගත් පිහියෙනි. "නවසමුට්ඨිතං" යන්නෙන්, උක් ආදියේ අලුතින්ම ඇලී තිබීම නිසා එය නොසලකා හැරිය හැකි (අබ්බෝහාරික) දෙයක් නොවන බව පෙන්වා දෙයි. "එසේව නයෝ" (මේ ක්‍රමයම වේ) යන්න සන්නිධි දෝෂය (තැන්පත් කර තැබීමේ දෝෂය) ආදිය අරභයා පවසයි. එහෙයින් "න හි" යනාදිය පැවසීය. මෙහිදී උග්ගහිත (තමන් විසින්ම ගන්නා ලද) ප්‍රත්‍යය නිසා හෝ සන්නිධි ප්‍රත්‍යය නිසා හෝ දෝෂයක් නොවන්නේ මන්ද යත්? "ඔවුහු එය පරිභෝජනය පිණිස පරිහරණය නොකරති" යි පැවසීය. මෙයින් බාහිර පරිභෝජනය පිණිස තමන් විසින්ම ගෙන හෝ අනුපසම්පන්නයෙකු විසින් දෙන ලද්දක් හෝ පරිහරණය කිරීම සුදුසු බව පැහැදිලි කරයි. එබැවින් පාත්‍රයේ තෙල් ගැල්වීම ආදී බාහිර කටයුතු සඳහා තමන් විසින්ම ගෙන පරිහරණය කරන ලද තෙල් ආදිය, ඉදින් වළඳනු කැමති වේ නම්, (නැවත) පිළිගෙන වළඳන්නාට ඇවැත් නොවේ. නමුත් අභ්‍යන්තර පරිභෝජනය (වැළඳීම) පිණිස තමන් විසින්ම ගන්නා ලද දෙයක්, පිළිගෙන වළඳන්නේ නම් එය උග්ගහිත පිළිගැනීමක් (තමන් විසින්ම ගෙන පිළිගැනීමක්) වේ. පිළි නොගෙන වළඳන්නාට නොදුන් දෙයක් මුව ද්වාරයට ඇතුළු කිරීමේ ඇවැත (අදින්නමුඛද්වාර ආපත්තිය) සිදු වේ. අභ්‍යන්තර පරිභෝජනය සඳහාම අනුපසම්පන්නයෙකු විසින් දෙන ලද දෙයක් ගෙන පරිහරණය කරන්නාට, සිංගිලෝණ කප්පය මෙන් සන්නිධි ප්‍රත්‍යයෙන් ඇවැත් සිදු වේ. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි, "මධ්‍යම ශක්තිය ඇති පුරුෂයෙකුට එසවිය හැකි වීම" යනාදී වශයෙන් වදාල පංච අංග සම්පත්තියෙන් පිළිගැනීම සිදුවන බැවින්, බාහිර පරිභෝජනය පිණිස වුවද අනුපසම්පන්නයන් විසින් දෙනු ලබන දෙයක් පිළිගන්නේ නම් එය පිළිගන්නා ලද්දක්ම වේ යැයි පවසති. එසේ නම්, මෙහි බාහිර පරිභෝජනය පිණිස අනුපසම්පන්නයෙකු විසින් දෙන ලද දෙයක් ගෙන පරිහරණය කරන්නාට සන්නිධි ප්‍රත්‍යයෙන් ඇවැත් වන බව පැවසිය යුතුය. තවද "ඔවුහු එය පරිභෝජනය පිණිස පරිහරණය නොකරති" යන්නද නොපැවසිය යුතුය. එබැවින් බාහිර පරිභෝජනය සඳහා ගන්නා ලද දෙය පිළිගන්නා ලද (පටිග්ගහිත) දෙයක් නොවන බව දත යුතුය.

ယဒိ ဧဝံ ပဉ္စသု ပဋိဂ္ဂဟဏင်္ဂေသု ‘‘ပရိဘောဂတ္ထာယာ’’တိ ဝိသေသနံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န ဝတ္တဗ္ဗံ. ပဋိဂ္ဂဟဏဉှိ ပရိဘောဂတ္ထမေဝ ဟောတီတိ ‘‘ပရိဘောဂတ္ထာယာ’’တိ ဝိသုံ အဝတွာ ‘‘တဉ္စေ ဘိက္ခု ကာယေန ဝါ ကာယပဋိဗဒ္ဓေန ဝါ ပဋိဂ္ဂဏှာတီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. အပရေ ပန ‘‘သတိပိ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ‘န ဟိ တံ ပရိဘောဂတ္ထာယ ပရိဟရန္တီ’တိ ဣဓ အပရိဘောဂတ္ထာယ ပရိဟရဏေ အနာပတ္တိ ဝုတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ. တေန စ ပဋိဂ္ဂဟဏင်္ဂေသု ပဉ္စသု သမိဒ္ဓေသု အဇ္ဈောဟရိတုကာမတာယ ဂဟိတမေဝ ပဋိဂ္ဂဟိတံ နာမ ဟောတိ အဇ္ဈောဟရိတဗ္ဗေသုယေဝ ပဋိဂ္ဂဟဏဿ အနုညာတတ္တာတိ ဒဿေတိ. တထာ ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထာယ ဂဟေတွာ ဌပိတတေလာဒိံ အဇ္ဈောဟရိတုကာမတာယ သတိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ဥဒုက္ခလမုသလာဒီနိ ခီယန္တီတိ ဧတ္ထ ဥဒုက္ခလမုသလာနံ ခယေန ပိသိတကောဋ္ဋိတဘေသဇ္ဇေသု သစေ အာဂန္တုကဝဏ္ဏော ပညာယတိ, န ဝဋ္ဋတိ. သုဒ္ဓံ ဥဒကံ ဟောတီတိ ရုက္ခသာခါဒီဟိ ဂဠိတွာ ပတနဥဒကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

ඉදින් එසේ නම් පිළිගැනීමේ අංග පහෙහි "පරිභෝජනය පිණිස" යන විශේෂණය පැවසිය යුතු නොවේද? නොපැවසිය යුතුය. මක්නිසාද යත් පිළිගැනීම සිදුවන්නේ පරිභෝජනය පිණිසම වන හෙයිනි. එබැවින් "පරිභෝජනය පිණිස" යන්න වෙනම නොකියා, "ඉදින් ඒ භික්ෂුව කයෙන් හෝ කය හා බැඳි දෙයකින් පිළිගන්නේ නම්" යනුවෙන් මෙපමණක්ම පවසන ලදී. වෙනත් ආචාර්යවරු වනාහි, "පිළිගැනීමක් තිබුණද, ‘ඔවුහු එය පරිභෝජනය පිණිස පරිහරණය නොකරති’ යි මෙහිදී අපරිභෝජන අර්ථයෙන් පරිහරණය කිරීමේදී ඇවැත් නොවන බව පවසන ලදී" යැයි කියති. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ පිළිගැනීමේ අංග පහ සම්පූර්ණ වූ කල්හි, වැළඳීමේ කැමැත්තෙන්ම ගන්නා ලද දෙයම පිළිගන්නා ලද දෙයක් වන බවයි. මක්නිසාද යත් වැළඳිය යුතු දෑ සඳහාම පිළිගැනීම අනුදැන වදාරා ඇති බැවිනි. එසේම, බාහිර පරිභෝජනය පිණිස ගෙන තබන ලද තෙල් ආදිය වැළඳීමට කැමැත්තක් ඇති කල්හි, පිළිගෙන වැළඳීම සුදුසු බව පෙන්වා දෙයි. "වංගෙඩි සහ මෝල්ගස් ආදිය ගෙවී යයි" යන්නෙහි වංගෙඩි සහ මෝල්ගස් ගෙවී යාමෙන්, කොටන ලද හෝ අඹරන ලද බෙහෙත්වල අමුතු පැහැයක් දක්නට ලැබෙන්නේ නම්, එය වැළඳීම සුදුසු නොවේ. "පිරිසිදු ජලය වේ" යන්න ගස් අතුවලින් ගිලිහී වැටෙන ජලය අරභයා පවසන ලදී.

၁၀၉. ပတ္တော ဝါဿ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထာပိ ပတ္တဂတံ ဆုပိတွာ ဒေန္တဿ ဟတ္ထေ လဂ္ဂေန အာမိသေန ဒေါသာဘာဝတ္ထံ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏန္တိ အဗ္ဘန္တရပရိဘောဂတ္ထမေဝ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ သာမဏေရဿ ပတ္တေ ပတတိ…ပေ… ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝိဇဟတီတိ ဧတ္ထ ပုနပ္ပုနံ ဂဏှန္တဿ အတ္တနော ပတ္တေ ပက္ခိတ္တမေဝ အတ္တနော သန္တကန္တိ သန္နိဋ္ဌာနကရဏတော ဟတ္ထဂတံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝိဇဟတိ. ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒိန္နံ ပန ဂဏှန္တဿ ဂဟဏသမယေယေဝ အတ္တနော သန္တကန္တိ သန္နိဋ္ဌာနဿ ကတတ္တာ [Pg.217] ဟတ္ထဂတံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတိ. ကေသဉ္စိ အတ္ထာယ ဘတ္တံ ပက္ခိပတီတိ ဧတ္ထ အနုပသမ္ပန္နဿ အတ္ထာယ ပက္ခိပန္တေပိ အာဂန္တွာ ဂဏှိဿတီတိ သယမေဝ ပက္ခိပိတွာ ဌပနတော ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝိဇဟတိ. အနုပသမ္ပန္နဿ ဟတ္ထေ ပက္ခိတ္တံ ပန အနုပသမ္ပန္နေနေဝ ဌပိတံ နာမ ဟောတီတိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတိ ပရိစ္စတ္တဘာဝတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာမဏေရ…ပေ… ပရိစ္စတ္တတ္တာ’’တိ. ကေသဉ္စီတိအာဒီသု အနုပသမ္ပန္နာနံ အတ္ထာယ ကတ္ထစိ ဌပိယမာနမ္ပိ ဟတ္ထတော မုတ္တမတ္တေ ဧဝ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝိဇဟတိ, အထ ခေါ ဘာဇနေ ပတိတမေဝ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတိ. ဘာဇနဉ္စ ဘိက္ခုနာ ပုနဒိဝသတ္ထာယ အပေက္ခိတမေဝါတိ တဂ္ဂတမ္ပိ အာမိသံ ဒုဒ္ဓေါတပတ္တဂတံ ဝိယ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝိဇဟတီတိ သင်္ကာယ ‘‘သာမဏေရဿ ဟတ္ထေ ပက္ခိပိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဤဒိသေသု ဟိ ယုတ္တိ န ဂဝေသိတဗ္ဗာ, ဝုတ္တနယေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ.

109. "ඔහුගේ පාත්‍රය හෝ පිළිගත යුතුය" යන්නෙහිද, පාත්‍රයේ ඇති දෙය ස්පර්ශ කරමින් දෙන තැනැත්තාගේ අතෙහි තැවරී ඇති ආමිසය නිසා සිදුවන දෝෂය වැළැක්වීම පිණිස පාත්‍රය පිළිගැනීම සිදුවේ. එබැවින් පාත්‍රය පිළිගැනීමද අභ්‍යන්තර පරිභෝජනය පිණිසම වන බව දත යුතුය. "සාමණේරනමගේ පාත්‍රයට යමක් වැටේද...පෙ... පිළිගැනීම අත් නොහරියි" යන මෙහි, නැවත නැවතත් (පිණ්ඩපාතය) ලබන භික්ෂුව තමාගේ පාත්‍රයට දමන ලද දෙය තමා සතු දෙයම යැයි නිශ්චය කරගන්නා බැවින්, අතට පත් වූ පිළිගැනීම අත් නොහරියි. නමුත් වෙන් කර දෙන ලද දෙයක් ලබන්නාට, එය ගන්නා අවස්ථාවේදීම එය තමා සතු දෙයක් යැයි නිශ්චය කරගන්නා බැවින් අතට පත් වූ පිළිගැනීම අත්හැරී යයි. "යම් කෙනෙකු උදෙසා බත් බෙදයි" යන මෙහි, අනුපසම්පන්නයෙකු උදෙසා බෙදනු ලැබුවද, ඔහු පැමිණ එය ගනු ඇතැයි සිතා තමා විසින්ම බෙදා තබන බැවින් පිළිගැනීම අත් නොහරියි. නමුත් අනුපසම්පන්නයෙකුගේ අතට දමන ලද දෙය අනුපසම්පන්නයා විසින්ම තබන ලද්දක් වන බැවින්, අත්හළ භාවය නිසා පිළිගැනීම අත්හැරී යයි. එහෙයින් "සාමණේර...පෙ... අත්හළ බැවින්" යැයි පවසන ලදී. "කේසඤ්චි" (යම් කෙනෙකුගේ) යනාදී තැන්හි, අනුපසම්පන්නයන් උදෙසා කිසියම් තැනක තබනු ලබන දෙය අතින් මුදා හළ සැණින් පිළිගැනීම අත් නොහරියි. භාජනයෙහි වැටුණු සැනින්ම පිළිගැනීම අත්හැරී යයි. එම භාජනය භික්ෂුව විසින් පසුදින සඳහා අපේක්ෂා කරන ලද්දක්ම වන බැවින්, එහි ඇති ආමිසයද නිසි ලෙස නොසෝදන ලද පාත්‍රයක ඇති දෙයක් මෙන් පිළිගැනීම අත්හැරී යන්නේය යන සැකය නිසා "සාමණේරයාගේ අතට දැමිය යුතුය" යි පවසන ලද බව දත යුතුය. මෙබඳු කරුණු වලදී තර්ක නොසෙවිය යුතුය. පවසන ලද ක්‍රමයටම පිළිපැදිය යුතුය.

၁၁၀. ပတ္တဂတာ ယာဂူတိ ဣမိနာ ပတ္တမုခဝဋ္ဋိယာ ဖုဋ္ဌေပိ ကုဋေ ယာဂု ပဋိဂ္ဂဟိတာ, ဥဂ္ဂဟိတာ ဝါ န ဟောတိ ဘိက္ခုနော အနိစ္ဆာယ ဖုဋ္ဌတ္တာတိ ဒဿေတိ. အာရောပေတီတိ ဟတ္ထံ ဖုသာပေတိ. ပဋိဂ္ဂဟဏူပဂံ ဘာရံ နာမ ထာမမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ ဥက္ခေပါရဟံ. ကိဉ္စာပိ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ အညေန ဟတ္ထေန ပိဒဟန္တဿ ဒေါသော နတ္ထိ, တထာပိ န ပိဒဟိတဗ္ဗန္တိ အဋ္ဌကထာပမာဏေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၂၆၅) ပန ‘‘န ပိဒဟိတဗ္ဗန္တိ ဟတ္ထတော မုတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဟတ္ထဂတံ ပန ဣတရေန ဟတ္ထေန ပိဒဟတော, ဟတ္ထတော မုတ္တမ္ပိ ဝါ အဖုသိတွာ ဥပရိ ပိဓာနံ ပါတေန္တဿ န ဒေါသော’’တိ ဝုတ္တံ.

110. "පාත්‍රගත කැඳ" යන්නෙන් පාත්‍රයේ මුවවිට ස්පර්ශ වුවද, භික්ෂුවගේ කැමැත්තකින් තොරව ස්පර්ශ වූ බැවින්, එම කැඳ පිළිගන්නා ලද්දක් හෝ තමන් විසින්ම ගන්නා ලද්දක් (උග්ගහිත) නොවන බව පෙන්වා දෙයි. "ආරෝපේති" යනු අත ස්පර්ශ කරවයි. පිළිගැනීමට සුදුසු බර (පටිග්ගහණූපග භාරය) නම් මධ්‍යම ශක්තිය ඇති පුරුෂයෙකුට එසවිය හැකි ප්‍රමාණයයි. කිසිසේත්ම අත් නොහැර අනෙක් අතින් වසන්නාට දෝෂයක් නැතත්, එසේ වුවද වසා නොදැමිය යුතුය යන්න අට්ඨකථා ප්‍රමාණයෙන්ම පිළිගත යුතුය. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි, "වසා නොදැමිය යුතුය යන්න අතින් ගිලිහුණු දෙය අරභයා පවසන ලදී. අතෙහි ඇති දෙය අනෙක් අතින් වසන්නාට හෝ අතින් ගිලිහුණු දෙයක් වුවද ස්පර්ශ නොකර උඩින් පියනක් දමන්නාට දෝෂයක් නැත" යි පවසන ලදී.

၁၁၁. ပဋိဂ္ဂဏှာတီတိ ဆာယတ္ထာယ ဥပရိ ဓာရိယမာနာ မဟာသာခါ ယေန ကေနစိ ဆိဇ္ဇေယျ, တတ္ထ လဂ္ဂရဇံ မုခေ ပါတေယျ ဝါတိ ကပ္ပိယံ ကာရာပေတွာ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ.

111. "පිළිගනියි" යනු සෙවණ පිණිස ඉහළින් දරා සිටින මහා අත්තක් යම් කිසිවෙකු විසින් කපනු ලැබුවහොත්, එහි රැඳී ඇති දූවිලි මුව තුළට වැටිය හැකි බැවින්, එය කැප කරවා පිළිගනියි.

မစ္ဆိကဝါရဏတ္ထန္တိ [Pg.218] ဧတ္ထ ‘‘သစေပိ သာခါယ လဂ္ဂရဇံ ပတ္တေ ပတတိ, သုခေန ပရိဘုဉ္ဇိတုံ သက္ကာတိ သာခါယ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ အဗ္ဘန္တရပရိဘောဂတ္ထမေဝိဓ ပဋိဂ္ဂဟဏန္တိ မူလပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အပရေ ပန ‘‘မစ္ဆိကဝါရဏတ္ထန္တိ ဝစနမတ္တံ ဂဟေတွာ ဗာဟိရပရိဘောဂတ္ထံ ဂဟိတ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ကုဏ္ဍကေတိ မဟာဃဋေ. တသ္မိမ္ပီတိ စာဋိဃဋေပိ. အနုပသမ္ပန္နံ ဂါဟာပေတွာတိ တမေဝ အဇ္ဈောဟရဏီယံ ဘဏ္ဍံ အနုပသမ္ပန္နေန ဂါဟာပေတွာ.

‘මැස්සන් වැළැක්වීම පිණිස’ යන්නෙහි - 'ඉදින් අත්තෙහි රැඳී ඇති දූවිලි පාත්‍රයට වැටුණත්, පහසුවෙන් පරිභෝග කළ හැකි බැවින් අත්ත පිළිගනු ලැබූ නිසා, මෙහි අභ්‍යන්තර පරිභෝගය සඳහාම පිළිගැනීමක් වන බැවින් මුල් පිළිගැනීමම සුදුසු වේ' යැයි කියන ලදී. වෙනත් අය වනාහි 'මැස්සන් වැළැක්වීම පිණිස' යන වචන මාත්‍රය පමණක් ගෙන, බාහිර පරිභෝගය සඳහා ගන්නා ලද්දක් යැයි පවසති. 'කුණ්ඩකයෙහි' යනු මහ බඳුනෙහිය. 'එහි ද' යන්නෙන් වළං බඳුනෙහි ද යන්නයි. 'අනුපසම්පන්නයෙකු ලවා ගැන්වීම' යනු එම අනුභව කළ යුතු ද්‍රව්‍යයම අනුපසම්පන්නයෙකු ලවා ගන්වා ගැනීමයි.

ထေရဿ ပတ္တံ ဒုတိယတ္ထေရဿာတိ ‘‘ထေရဿ ပတ္တံ မယှံ ဒေထာ’’တိ တေန အတ္တနော ပရိစ္စဇာပေတွာ ဒုတိယတ္ထေရဿ ဒေတိ. တုယှံ ယာဂုံ မယှံ ဒေဟီတိ ဧတ္ထ ဧဝံ ဝတွာ သာမဏေရဿ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အတ္တနောပိ ပတ္တံ တဿ ဒေတိ. ဧတ္ထ ပနာတိ ‘‘ပဏ္ဍိတော သာမဏေရော’’တိအာဒိပတ္တပရိဝတ္တနကထာယံ. ကာရဏံ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ယထာ မာတုအာဒီနံ တေလာဒီနိ ဟရန္တော တထာရူပေ ကိစ္စေ အနုပသမ္ပန္နေန အပရိဝတ္တေတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ လဘတိ, ဧဝမိဓ ပတ္တပရိဝတ္တနံ အကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ကသ္မာ န လဘတီတိ ကာရဏံ ဝီမံသိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ပန ‘‘သာမဏေရေဟိ ဂဟိတတဏ္ဍုလေသု ပရိက္ခီဏေသု အဝဿံ အမှာကံ သာမဏေရာ သင်္ဂဟံ ကရောန္တီတိ စိတ္တုပ္ပတ္တိ သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ တံ ပရိဝတ္တေတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. မာတာပိတူနံ အတ္ထာယ ပန ဆာယတ္ထာယ ဝါ ဂဟဏေ ပရိဘောဂါသာ နတ္ထိ, တသ္မာ တံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ကာရဏံ ဝဒန္တိ. တေနေဝ အာစရိယဗုဒ္ဓဒတ္တတ္ထေရေနပိ ဝုတ္တံ –

‘තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රය දෙවැනි තෙරුන් වහන්සේට’ යන්නෙහි - 'තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රය මට දෙන්න' යැයි පවසා, ඔහු ලවා එය අත්හරවා දෙවැනි තෙරුන් වහන්සේට දෙයි. 'ඔබගේ කැඳ මට දෙන්න' යැයි මෙහි මෙසේ පවසා, සාමණේරයන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන, තමන්ගේ පාත්‍රය ද උන්වහන්සේට දෙයි. 'මෙහි වනාහි' යනු 'පණ්ඩිත සාමණේරයන් වහන්සේ' යනාදී පාත්‍ර හුවමාරු කිරීම පිළිබඳ කථාවෙහිය. 'හේතුව විමසිය යුතුය' යනු, මව්පියන් ආදීන්ට තෙල් ආදිය රැගෙන යන විට, එවැනි කටයුත්තකදී අනුපසම්පන්නයෙකු විසින් (පාත්‍රය) හුවමාරු නොකරම පරිභෝග කිරීමට ලැබෙන්නා සේ, මෙහි ද පාත්‍ර හුවමාරු කිරීමක් නොකර පරිභෝග කිරීමට කුමන හේතුවක් නිසා නොලැබෙන්නේදැයි හේතුව විමසිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. මෙහි වනාහි 'සාමණේරයන් වහන්සේලා විසින් ගන්නා ලද සහල් අවසන් වූ කල්හි, අපගේ සාමණේරයන් වහන්සේලා අනිවාර්යයෙන්ම අපට සංග්‍රහ කරතියි සිතක් ඇති විය හැක, එබැවින් එය මාරු කරගෙනම පරිභෝග කළ යුතුය. මව්පියන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස හෝ සෙවණැල්ල පිණිස හෝ ගැනීමේදී (තමාගේ) පරිභෝග අපේක්ෂාවක් නැත, එබැවින් එය කැප වේ' යැයි හේතුව පවසති. එහෙයින්ම ආචාර්ය බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘မာတာပိတူနမတ္ထာယ, တေလာဒိံ ဟရတောပိ စ;

သာခံ ဆာယာဒိအတ္ထာယ, ဣမဿ န ဝိသေသတာ.

'මව්පියන් වෙනුවෙන් තෙල් ආදිය රැගෙන යන්නාට ද, සෙවණැල්ල ආදී ප්‍රයෝජනය සඳහා අත්තක් ගන්නාට ද මෙහි වෙනසක් නැත.

‘‘တသ္မာ ဟိဿ ဝိသေသဿ, စိန္တေတဗ္ဗံ တု ကာရဏံ;

တဿ သာလယဘာဝံ တု, ဝိသေသံ တက္ကယာမဟ’’န္တိ.

එබැවින් මේ වෙනසට හේතුව සිතා බැලිය යුතුය. එහි පවත්නා අපේක්ෂා සහිත බව (ආලය) මෙහි විශේෂය යැයි මම සිතමි' යනුවෙනි.

ဣဒမေဝေတ္ထ [Pg.219] ယုတ္တတရံ အဝဿံ တထာဝိဓဝိတက္ကုပ္ပတ္တိယာ သမ္ဘဝတော. န ဟိ သက္ကာ ဧတ္ထ ဝိတက္ကံ သောဓေတုန္တိ. မာတာဒီနံ အတ္ထာယ ဟရဏေ ပန နာဝဿံ တထာဝိဓဝိတက္ကုပ္ပတ္တီတိ သက္ကာ ဝိတက္ကံ သောဓေတုံ. ယတ္ထ ဟိ ဝိတက္ကံ သောဓေတုံ သက္ကာ, တတ္ထ နေဝတ္ထိ ဒေါသော. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘သစေ ပန သက္ကောတိ ဝိတက္ကံ သောဓေတုံ, တတော လဒ္ဓံ ခါဒိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၂၆၅) ပန ‘‘ဧတ္ထ ပနာတိ ပတ္တပရိဝတ္တနေ. ကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ယထာ သာမဏေရာ ဣတော အမှာကမ္ပိ ဒေန္တီတိ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န တထာ အညတ္ထာတိ ကာရဏံ ဝဒန္တိ, တဉ္စ ယုတ္တံ. ယဿ ပန တာဒိသော ဝိတက္ကော နတ္ထိ, တေန အပရိဝတ္တေတွာပိ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

මෙහිදී වඩාත්ම සුදුසු වන්නේ මෙයමය. මන්ද යත් එවැනි ආකාරයේ සිතුවිල්ලක් අනිවාර්යයෙන්ම ඇති විය හැකි බැවිනි. මෙහිදී සිත පිරිසිදු කර ගැනීමට (විතර්කය දුරු කිරීමට) නොහැකිය. මව්පියන් ආදීන් උදෙසා රැගෙන යාමේදී වනාහි, එවැනි සිතුවිල්ලක් අනිවාර්යයෙන්ම ඇති නොවන බැවින් සිත පිරිසිදු කර ගත හැකිය. යම් තැනක සිත පිරිසිදු කර ගත හැකිද, එහි වරදක් නැත. එහෙයින්ම 'ඉදින් සිත පිරිසිදු කර ගැනීමට හැකිනම්, එයින් ලැබුණු දෙය අනුභව කිරීම ද කැප වේ' යැයි ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි 'මෙහි වනාහි යනු පාත්‍ර හුවමාරුවේදීය. හේතුව යනු මෙහිදී සාමණේරවරුන් මෙයින් අපට ද දෙති යන සිතුවිල්ල උපදින අතර, වෙනත් තැනක එසේ සිදු නොවේ යැයි හේතුව පවසති, එය ද සුදුසුය. යමෙකුට එවැනි සිතුවිල්ලක් නැත්නම්, ඔහුට (පාත්‍රය) හුවමාරු නොකර වුව ද වැළඳීම කැප වේ' යැයි වදාරන ලදී.

၁၁၂. နိစ္စာလေတုန္တိ စာလေတွာ ပါသာဏသက္ခရာဒိအပနယနံ ကာတုံ. ဥဒ္ဓနံ အာရောပေတဗ္ဗန္တိ အနဂ္ဂိကံ ဥဒ္ဓနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓနေ ပစ္စမာနဿ အာလုဠနေ ဥပရိ အပက္ကတဏ္ဍုလာ ဟေဋ္ဌာ ပဝိသိတွာ ပစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘သာမံပါကဉ္စေဝ ဟောတီ’’တိ.

112. 'පෙරීමට (හෝ සෙලවීමට)' යනු සලකා ගල්, කැට ආදිය ඉවත් කිරීමයි. 'ලිප තැබිය යුතුය' යන්නෙන් අදහස් කළේ ගිනි නොමැති ලිපක් පිළිබඳවය. ලිපෙහි පැසෙන දෙය හැඳිගෑමේදී, උඩ තිබෙන නොපැසුණු සහල් යටට ගොස් පැසෙන බැවින් 'තමා විසින්ම පිස ගන්නා ලද්දක්ම වේ' යැයි වදාරන ලදී.

၁၁၃. အာဓာရကေ ပတ္တော ဌပိတောတိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတာမိသော ပတ္တော ပုန ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဌပိတော. စာလေတီတိ ဝိနာ ကာရဏံ စာလေတိ, သတိပိ ကာရဏေ ဘိက္ခူနံ ပရိဘောဂါရဟံ စာလေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ကိဉ္စာပိ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, အမနုဿိကာဗာဓေ အာမကမံသံ အာမကလောဟိတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၄) တာဒိသေ အာဗာဓေ အတ္တနော အတ္ထာယ အာမကမံသပဋိဂ္ဂဟဏံ အနုညာတံ, ‘‘အာမကမံသပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀, ၁၉၄) စ သာမညတော ပဋိက္ခိတ္တံ, တထာပိ အတ္တနော, အညဿ ဝါ ဘိက္ခုနော အတ္ထာယ အဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘သီဟဝိဃာသာဒိံ…ပေ… ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သက္ကောတိ ဝိတက္ကံ သောဓေတုန္တိ ‘‘မယှမ္ပိ ဒေတီ’’တိ ဝိတက္ကဿ အနုပ္ပန္နဘာဝံ သလ္လက္ခေတုံ သက္ကောတိ[Pg.220], ‘‘သာမဏေရဿ ဒဿာမီ’’တိ သုဒ္ဓစိတ္တေန မယာ ဂဟိတန္တိ ဝါ သလ္လက္ခေတုံ သက္ကောတိ. သစေ ပန မူလေပိ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဂဟေတွာ ဂတေ မယှမ္ပိ ဒဒေယျုန္တိ သညာယ သစေ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ.

113. 'ආධාරකයෙහි පාත්‍රය තබන ලදී' යනු නොපිළිගත් ආහාර සහිත පාත්‍රය නැවත පිළිගැනීම පිණිස තබන ලද්දකි. 'සොලවයි' යනු කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව සොලවයි, හේතුවක් තිබුණ ද භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පරිභෝජනයට සුදුසු පරිදි සොලවන්නට නොවැටේ. 'මහණෙනි, අමනුෂ්‍ය ආබාධයකදී අමු මස් සහ අමු ලේ අනුදනිමි' යැයි එවැනි ආබාධයකදී තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා අමු මස් පිළිගැනීම අනුදැන වදාරා තිබුණ ද, 'අමු මස් පිළිගැනීමෙන් වැළකුණේ වෙයි' යැයි පොදුවේ ප්‍රතික්ෂේප කර ඇතත්, එසේ වුව ද තමා වෙනුවෙන් හෝ වෙනත් භික්ෂුවක් වෙනුවෙන් හෝ (කලින්) නොපිළිගත් බැවින් 'සිංහයන් ඉතිරි කළ මස් ආදිය...පෙ... කැප වේ' යැයි වදාරන ලදී. 'සිත පිරිසිදු කර ගැනීමට හැකිකම' යනු 'මට ද දෙයි' යන සිතුවිල්ල ඇති නොවන බව තේරුම් ගැනීමට හැකි වීමයි, නැතහොත් 'සාමණේරයන් වහන්සේට දෙන්නෙමි' යන පිරිසිදු සිතින් මා විසින් ගන්නා ලද්දක් යැයි වටහා ගැනීමට හැකි වීමයි. 'ඉදින් මුලින්ම පිළිගන්නා ලද්දේ ද වේ නම්' යන්නෙහි - 'ඔවුන් රැගෙන ගිය පසු මට ද දෙනු ඇතැයි යන හැඟීමෙන් ඉදින් පිළිගන්නා ලද්දේ නම්' යැයි පවසති.

၁၁၄. ကောဋ္ဌာသေ ကရောတီတိ ‘‘ဘိက္ခူ သာမဏေရာ စ အတ္တနော အတ္တနော အဘိရုစိတံ ကောဋ္ဌာသံ ဂဏှန္တူ’’တိ သဗ္ဗေသံ သမကေ ကောဋ္ဌာသေ ကရောတိ. ဂဟိတာဝသေသန္တိ သာမဏေရေဟိ ဂဟိတကောဋ္ဌာသတော အဝသေသံ. ဂဏှိတွာတိ ‘‘မယှံ ဣဒံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဂဟေတွာ. ဣဓ ဂဟိတာဝသေသံ နာမ တေန ဂဏှိတွာ ပုန ဌပိတံ.

114. 'කොටස් කරයි' යනු 'භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ සාමණේරයන් වහන්සේලා තමන් තමන් කැමති කොටස ගනිත්වා' යි සැමට සමාන කොටස් කිරීමයි. 'ගත් පසු ඉතිරි වූ දෙය' යනු සාමණේරයන් වහන්සේලා විසින් ගන්නා ලද කොටසින් ඉතිරි වූ දෙයයි. 'ගෙන' යනු 'මම මෙය ගන්නෙමි' යැයි ගෙන යන්නයි. මෙහි 'ගෙන ඉතිරි වූ දෙය' යනු ඔහු විසින් ගෙන නැවත තබන ලද්දයි.

ပဋိဂ္ဂဟေတွာတိ တဒဟု ပဋိဂ္ဂဟေတွာ. တေနေဝ ‘‘ယာဝကာလိကေန ယာဝဇီဝိကသံသဂ္ဂေ ဒေါသော နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. သစေ ပန ပုရိမဒိဝသေ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဌပိတာ ဟောတိ, သာမိသေန မုခေန တဿာ ဝဋ္ဋိယာ ဓူမံ ပိဝိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. သမုဒ္ဒေါဒကေနာတိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတသမုဒ္ဒေါဒကေန.

'පිළිගෙන' යනු එදිනම පිළිගෙනය. එහෙයින්ම 'යාවකාලික දෙය සමඟ යාවජීවික දෙය මිශ්‍ර වීමෙහි වරදක් නැත' යැයි වදාරන ලදී. ඉදින් පෙර දින පිළිගෙන තබන ලද්දක් වේ නම්, ආමිස සහිත කටින් එම දුම්වැටියෙන් දුම් බීම කැප නොවේ. 'මුහුදු දියෙන්' යනු නොපිළිගත් මුහුදු දියෙනි.

ဟိမကရကာ နာမ ကဒါစိ ဝဿောဒကေန သဟ ပတနကာ ပါသာဏလေခါ ဝိယ ဃနီဘူတာ ဥဒကဝိသေသာ, တေသု ပဋိဂ္ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဥဒကဂတိကာ ဧဝါ’’တိ. ယသ္မာ ကတကဋ္ဌိ ဥဒကံ ပသာဒေတွာ ဝိသုံ တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ ‘‘အဗ္ဗောဟာရိက’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတာပတ္တီဟိ အဗ္ဗောဟာရိကံ, ဝိကာလဘောဇနာပတ္တီဟိပိ အဗ္ဗောဟာရိကန္တိ ဒဿေတိ. လဂ္ဂတီတိ သုက္ခေ မုခေ စ ဟတ္ထေ စ မတ္တိကာဝဏ္ဏံ ဒဿေန္တံ လဂ္ဂတိ. ဗဟလန္တိ ဟတ္ထမုခေသု အလဂ္ဂနကမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ.

'හිම කැට' යනු සමහර විට වැසි ජලය සමඟ වැටෙන, ගල් ඉරි මෙන් ඝන වූ සුවිශේෂී ජල කොටස්ය, ඒවායෙහි පිළිගැනීමේ කෘත්‍යයක් නැත. එහෙයින් 'ජල ස්වභාවය ඇත්තේමය' යැයි වදාරන ලදී. යම් හෙයකින් ඉඟිණි ඇටය (ජලය පිරිසිදු කරන ලී කැබැල්ල) ජලය පිරිසිදු කොට වෙනම පවතී ද, එහෙයින් එය 'අවහාරික නොවේ (නොගිනිය හැකිය)' යැයි පවසන ලදී. මෙයින් නොපිළිගත් දේ වැළඳීමේ ඇවැත්වලින් ද අවහාරික නොවන බව, විකාලභෝජන ඇවැත්වලින් ද අවහාරික නොවන බව දක්වයි. 'තැවරේ' යනු වියළි මුඛයෙහි ද අතෙහි ද මැටි පැහැය දක්වමින් තැවරීමයි. 'ඝන වූයේ' යනු අත් සහ මුඛයෙහි නොතැවරෙන දෙය ද පිළිගත යුතුය.

ဝါသမတ္တန္တိ ရေဏုခီရာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပါနီယံ ဂဟေတွာတိ အတ္တနောယေဝ အတ္ထာယ ဂဟေတွာ. သစေ ပန ပီတာဝသေသကံ တတ္ထေဝ အာကိရိဿာမီတိ ဂဏှာတိ, ပုန ပဋိဂ္ဂဟဏကိစ္စံ [Pg.221] နတ္ထိ. အာကိရတိ, ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ပုပ္ဖရသဿ ပညာယနတော ဝုတ္တံ. ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ ဝိယူဟိတွာ, အပနေတွာတိ အတ္ထော.

'සුවඳ මාත්‍රයක්' යන්නෙන් රේණු හෝ කිරි නොමැති බව දක්වයි. 'පැන් ගෙන' යනු තමාගේම ප්‍රයෝජනය සඳහා ගෙනය. ඉදින් බී ඉතිරි වූ කොටස එතැනටම වත් කරන්නෙමි යි ගන්නේ නම්, නැවත පිළිගැනීමේ කෘත්‍යයක් නැත. 'වක්කරයි, පිළිගත යුතුය' යනු මල් පැණි (මල් යුෂ) පෙනෙන්නට තිබීම නිසා වදාරන ලදී. 'මඟහැර' යනු ඉවත් කොට, බැහැර කොට යන අර්ථයයි.

၁၁၅. မဟာဘူတေသူတိ ပါဏသရီရသန္နိဿိတေသု ပထဝီအာဒိမဟာဘူတေသု. သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္တနော ပရေသဉ္စ သရီရသန္နိဿိတံ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋတိ, အကပ္ပိယမံသာနုလောမတာယ ထုလ္လစ္စယာဒိံ န ဇနေတီတိ အဓိပ္ပာယော. ပတတီတိ အတ္တနော သရီရတော ဆိဇ္ဇိတွာ ပတတိ. ‘‘ရုက္ခတော ဆိန္ဒိတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ မတ္တိကတ္ထာယ ပထဝိံ ခဏိတုံ, အညမ္ပိ ယံ ကိဉ္စိ မူလပဏ္ဏာဒိဝိသဘေသဇ္ဇံ ဆိန္ဒိတွာ ဆာရိကံ အကတွာပိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတမ္ပိ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

115. ‘මහාභූතයන්හි’ යනු ප්‍රාණීන්ගේ ශරීරය ඇසුරු කොට පවත්නා පඨවි ආදී මහාභූතයන්හි ය. ‘සියල්ල කැප වේ’ යනු තමාගේ හා අන්‍යන්ගේ ශරීරය ඇසුරු කළ සියල්ල කැප වන බවයි. මෙයින් අකැප මාංසයන්ට අනුරූප නොවන බැවින් ථුල්ලච්චය ආදී ඇවැත් සිදු නොකරන බව අදහස් වේ. ‘වැටේ’ යනු තම ශරීරයෙන් ගිලිහී වැටීමයි. ‘ගසකින් සිඳ’ යැයි පැවසූ බැවින් මැටි පිණිස පොළොව කැණීමට ද, වෙනත් යම් කිසි මුල්, කොළ ආදී විෂ නසන ඖෂධ කපා, අළු නොකොට ද, පිළි නොගෙන වුව ද පරිභෝග කිරීම කැප වන බව දත යුතුය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි

ပဋိဂ္ဂဟဏဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

පටිග්ගහණ (පිළිගැනීම පිළිබඳ) විනිශ්චය කථාලංකාරය නම් වූ

ဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

විසිවන පරිච්ඡේදයයි.

၂၁. ပဝါရဏာဝိနိစ္ဆယကထာ

21. පවාරණ විනිශ්චය කථාව

၁၁၆. ဧဝံ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ပဝါရဏာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ပဋိက္ခေပပဝါရဏာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဋိက္ခိပနံ ပဋိက္ခေပေါ, အသမ္ပဋိစ္ဆနန္တိ အတ္ထော. ပဝါရိယတေ ပဝါရဏာ, ပဋိသေဓနန္တျတ္ထော. ပဋိက္ခေပသင်္ခါတာ ပဝါရဏာ ပဋိက္ခေပပဝါရဏာ. အထ ဝါ ပဋိက္ခေပဝသေန ပဝါရဏာ ပဋိက္ခေပပဝါရဏာ. ပဉ္စန္နံ ဘောဇနာနံ အညတရံ ဘုဉ္ဇန္တဿ အညသ္မိံ ဘောဇနေ အဘိဟဋေ ပဋိက္ခေပသင်္ခါတာ ပဝါရဏာတိ သမ္ဗန္ဓော.

116. මෙසේ පිළිගැනීම පිළිබඳ විනිශ්චය පවසා, දැන් පවාරණය (වැළැක්වීම) පිළිබඳ විනිශ්චය පැවසීම සඳහා ‘පටික්ඛේප පවාරණා’ (ප්‍රතික්ෂේප පවාරණය) යනාදිය වදාළහ. එහි ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ‘පටික්ඛේප’ නම් වේ, නොපිළිගැනීම යන්න එහි අර්ථයයි. වැළැක්වීම ‘පවාරණා’ නම් වේ, ප්‍රතිෂේධනය කිරීම යන්න එහි අර්ථයයි. ප්‍රතික්ෂේපය යැයි කියනු ලබන පවාරණය ‘ප්‍රතික්ෂේප පවාරණය’ නම් වේ. නැතහොත්, ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ක්‍රමය මඟින් සිදු වන පවාරණය ‘ප්‍රතික්ෂේප පවාරණය’ වේ. පස් වැදෑරුම් භෝජනයන්ගෙන් එකක් වළඳන්නෙකුට, වෙනත් භෝජනයක් ඉදිරිපත් කළ කල්හි සිදු කරනු ලබන ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නම් වූ පවාරණය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၁၇. ယံ အသ္နာတီတိ ယံ ဘုဉ္ဇတိ. အမ္ဗိလပါယာသာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ခီရပါယာသာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တတ္ထ အမ္ဗိလပါယာသဂ္ဂဟဏေန [Pg.222] တက္ကာဒိအမ္ဗိလသံယုတ္တာ ဃနယာဂု ဝုတ္တာ. ခီရပါယာသဂ္ဂဟဏေန ခီရသံယုတ္တာ ယာဂု သင်္ဂယှတိ. ပဝါရဏံ ဇနေတီတိ အနတိရိတ္တဘောဇနာပတ္တိနိဗန္ဓနံ ပဋိက္ခေပံ သာဓေတိ. ကတောပိ ပဋိက္ခေပေါ အနတိရိတ္တဘောဇနာပတ္တိနိဗန္ဓနော န ဟောတိ, အကတဋ္ဌာနေယေဝ တိဋ္ဌတီတိ အာဟ ‘‘ပဝါရဏံ န ဇနေတီ’’တိ.

117. ‘යමක් අනුභව කරයිද’ යනු යමක් වළඳයිද යන්නයි. ‘ඇඹුල් පායාස ආදියේ’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කිරි පායාස (කිරි කැඳ) ආදිය ද ඇතුළත් වේ. එහි ‘ඇඹුල් පායාස’ යන්නෙන් මෝරු ආදී ඇඹුල් දෑ මිශ්‍ර ඝන කැඳ පවසන ලදී. ‘කිරි පායාස’ යන්නෙන් කිරි මිශ්‍ර කැඳ ඇතුළත් කර ගනු ලැබේ. ‘පවාරණය උපදවයි’ යනු අනතිරික්ත භෝජන ඇවැතට හේතු වන ප්‍රතික්ෂේපය සිදු කරයි යන්නයි. කරන ලද ප්‍රතික්ෂේපය වුව ද අනතිරික්ත භෝජන ඇවැතට හේතු නොවේ නම්, එය නොකළ තැනක ම පවතින්නේ ය යන අර්ථයෙන් ‘පවාරණය උපදවන්නේ නැත’ යැයි පැවසූහ.

‘‘ယာဂု-သဒ္ဒဿ ပဝါရဏဇနကယာဂုယာပိ သာဓာရဏတ္တာ ‘ယာဂုံ ဂဏှထာ’တိ ဝုတ္တေပိ ပဝါရဏာ ဟောတီတိ ပဝါရဏံ ဇနေတိယေဝါတိ ဝုတ္တ’’န္တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. တံ ပရတော တတ္ထေဝ ‘‘ဘတ္တမိဿကံ ယာဂုံ အာဟရိတွာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တကာရဏေန န သမေတိ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ – ဟေဋ္ဌာ အယာဂုကေ နိမန္တနေ ဥဒကကဉ္ဇိကခီရာဒီဟိ သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတံ ဘတ္တမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ယာဂုံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဝါရဏာ ဟောတိ. ‘‘ဘတ္တမိဿကံ ယာဂုံ အာဟရိတွာ’’တိ ဧတ္ထ ပန ဝိသုံ ယာဂုယာ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပဝါရဏာ န ဟောတီတိ. တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ခီရာဒီဟိ သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတံ ဘတ္တမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ယာဂုံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ယာဂုယာဝ တတ္ထ အဘာဝတော ပဝါရဏာ ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ သတိ ပရတော ‘‘ယေနာပုစ္ဆိတော, တဿ အတ္ထိတာယာ’’တိ အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တကာရဏေနပိ သံသန္ဒတိ, အညထာ ဂဏ္ဌိပဒေသုယေဝ ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ, အဋ္ဌကထာယ စ န သမေတီတိ. သစေ…ပေ… ပညာယတီတိ ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပမာဏဿ မစ္ဆမံသခဏ္ဍဿ နဟာရုနော ဝါ သဗ္ဘာဝမတ္တံ ဒဿေတိ. တာဟီတိ ပုထုကာဟိ.

‘කැඳ යන වචනය පවාරණය උපදවන කැඳට ද පොදු බැවින්, ‘කැඳ ගන්න’ යැයි පැවසූ විට ද පවාරණය වන හෙයින් පවාරණය උපදවන්නේ ම යැයි කියන ලදී’ යනුවෙන් ගණ්ඨිපද ග්‍රන්ථ තුනෙහි ම දක්වා ඇත. එය මතු එහි ම ‘බත් මිශ්‍ර කැඳ ගෙනැවිත්’ යන මෙහි පැවසූ කරුණ සමඟ නොගැලපේ. එහි මෙසේ පවසන ලදී - පෙර කැඳ නොමැති ආරාධනාවෙහි දී කාංජික (ඇඹුල් කැඳ), කිරි ආදිය සමඟ මිශ්‍ර කළ බත ම අරමුණු කොට ‘කැඳ ගන්න’ යැයි පැවසූ බැවින් පවාරණය වේ. ‘බත් මිශ්‍ර කැඳ ගෙනැවිත්’ යන මෙහි දී නම් වෙන ම කැඳක් පවතින බැවින් පවාරණය නොවේ. එබැවින් එහි පැවසූ ක්‍රමයෙන් ම කිරි ආදිය සමඟ මිශ්‍ර කළ බත ම අරමුණු කොට ‘කැඳ ගන්න’ යැයි පැවසූ හෙයින්, සැබෑ කැඳක් එහි නොමැති බැවින් පවාරණය වේ යැයි මෙහි දී හේතුව කිව යුතුය. මෙසේ වූ විට ඉදිරියෙහි එන ‘යමෙකුගෙන් විමසන ලද ද, ඔහුගේ පැවැත්ම සඳහා’ යන අටුවා පාඨය සමඟ ද ගැලපේ. නැතහොත් ගණ්ඨිපදයන්හි ම පූර්වාපර විරෝධයක් ඇති වන අතර අටුවාව සමඟ ද නොගැලපේ. ‘ඉදින්...පේ... පෙනේ’ යන්නෙන් පැවසූ ප්‍රමාණයේ මස් හෝ මාළු kැබැල්ලක නහරයක පැවැත්ම පමණක් දක්වයි. ‘තාහි’ යනු හබලපෙති වලිනි.

သာလိဝီဟိယဝေဟိ ကတသတ္တူတိ ယေဘုယျနယေန ဝုတ္တံ, သတ္တ ဓညာနိ ပန ဘဇ္ဇိတွာ ကတောပိ သတ္တုယေဝ. တေနေဝါဟ ‘‘ကင်္ဂုဝရက…ပေ… သတ္တုသင်္ဂဟမေဝ ဂစ္ဆတီ’’တိ. သတ္တုမောဒကောတိ သတ္တုယော ပိဏ္ဍေတွာ ကတော အပက္ကော သတ္တုဂုဠော[Pg.223]. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၂၃၈-၂၃၉) ပန ‘‘သတ္တုမောဒကောတိ သတ္တုံ တေမေတွာ ကတော အပက္ကော, သတ္တုံ ပန ပိသိတွာ ပိဋ္ဌံ ကတွာ တေမေတွာ ပူဝံ ကတွာ ပစန္တိ, တံ န ပဝါရေတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘හැල් වී, වී, යව ආදියෙන් කරන ලද අත්පිටි (සත්තු)’ යනු බහුල වශයෙන් පවසන ලද්දකි. සප්ත ධාන්‍යයන් ම බැද සාදන ලද පිටි ද අත්පිටි (සත්තු) ම වේ. එබැවින් ‘තණහාල්, වරක...පේ... අත්පිටි ගණයට ම වැටේ’ යැයි පැවසූහ. ‘සත්තුමෝදක’ යනු අත්පිටි එකතු කොට සාදන ලද නොපිසූ පිටි ගුලියයි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි ‘සත්තුමෝදක යනු අත්පිටි තෙමා සාදන ලද නොපිසූවකි, පිටි කොටා, තෙමා, කැවුම් සාදා පිසිනු ලබන්නේ නම් එයින් පවාරණය නොවේ’ යැයි පවසන ලදී.

ပဉ္စန္နံ ဘောဇနာနံ အညတရဝသေန ဝိပ္ပကတဘောဇနဘာဝဿ ဥပစ္ဆိန္နတ္တာ ‘‘မုခေ သာသပမတ္တမ္ပိ…ပေ… န ပဝါရေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အကပ္ပိယမံသံ ပဋိက္ခိပတိ, န ပဝါရေတီ’’တိ ဝစနတော သစေ သံဃိကံ လာဘံ အတ္တနော အပါပုဏန္တံ ဇာနိတွာ ဝါ အဇာနိတွာ ဝါ ပဋိက္ခိပတိ, န ပဝါရေတိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗဿေဝ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ, အလဇ္ဇိသန္တကံ ပဋိက္ခိပန္တောပိ န ပဝါရေတိ. အဝတ္ထုတာယာတိ အနတိရိတ္တာပတ္တိသာဓိကာယ ပဝါရဏာယ အဝတ္ထုဘာဝတော. ဧတေန ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗဿေဝ ပဋိက္ခိတ္တဘာဝံ ဒီပေတိ. ယဉှိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တဿ ပဋိက္ခေပေါ အာပတ္တိယာ အင်္ဂံ န ဟောတီတိ တံ ပဝါရဏာယ အဝတ္ထူတိ ဝုစ္စတိ.

පස් වැදෑරුම් භෝජනයන්ගෙන් එකක් වශයෙන් වූ අසම්පූර්ණ භෝජන (විප්පකතභෝජන) භාවය සිඳී ගිය බැවින් ‘කටෙහි අබ ඇටක් තරම් දෙයක් තිබුණ ද...පේ... පවාරණය නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘අකැප මස් ප්‍රතික්ෂේප කරයි ද, පවාරණය නොවේ’ යන ප්‍රකාශය අනුව, ඉදින් තමාට ලැබෙන සංඝික ලාභය දැන හෝ නොදැන හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරයි නම්, ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු දෙය ම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බැවින් පවාරණය නොවේ. අලජ්ජි පුද්ගලයෙකු සතු දෙයක් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා ද පවාරණය නොවේ. ‘අවත්ථුතාය’ යනු අනතිරික්ත ඇවැත සිදු කරවන පවාරණයට එය වස්තුවක් නොවන බැවිනි. මෙයින් ප්‍රතික්ෂේප කළ යුත්ත ම ප්‍රතික්ෂේප වූ බව පෙන්වයි. යමක් ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු වේ ද, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ඇවැතට අංගයක් නොවන බැවින් එය පවාරණයට ‘අවත්ථු’ (නිෂ්ඵල දෙයක්) යැයි කියනු ලැබේ.

၁၁၈. အာသန္နတရံ အင်္ဂန္တိ ဟတ္ထပါသတော ဗဟိ ဌတွာ ဩနမိတွာ ဒေန္တဿ သီသံ အာသန္နတရံ ဟောတိ, တဿ ဩရိမန္တေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ.

118. ‘වඩාත් ළඟ අංගය’ යනු හත්පසින් පිටත සිට නැමී දෙන තැනැත්තාගේ හිස වඩාත් ආසන්න වන අතර, එහි පහළ සීමාවෙන් එය තීරණය කළ යුතුය.

ဥပနာမေတီတိ ဣမိနာ ကာယာဘိဟာရံ ဒဿေတိ. အပနာမေတွာတိ အဘိမုခံ ဟရိတွာ. ဣဒံ ဘတ္တံ ဂဏှာတိ ဝဒတီတိ ကိဉ္စိ အပနာမေတွာ ဝဒတိ. ကေဝလံ ဝါစာဘိဟာရဿ အနဓိပ္ပေတတ္တာ ဂဏှထာတိ ဂဟေတုံ အာရဒ္ဓံ. ဟတ္ထပါသတော ဗဟိ ဌိတဿ သတိပိ ဒါတုကာမတာဘိဟာရေ ပဋိက္ခိပန္တဿ ဒူရဘာဝေနေဝ ပဝါရဏာယ အဘာဝတော ထေရဿပိ ဒူရဘာဝမတ္တံ ဂဟေတွာ ပဝါရဏာယ အဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ထေရဿ ဒူရဘာဝတော’’တိအာဒိမာဟ, န ပန ထေရဿ အဘိဟာရသမ္ဘဝတော. သစေပိ ဂဟေတွာ ဂတော ဟတ္ထပါသေ ဌိတော [Pg.224] ဟောတိ, ကိဉ္စိ ပန အဝတွာ အာဓာရဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ အဘိဟာရော နာမ န ဟောတီတိ ‘‘ဒူတဿ စ အနဘိဟရဏတော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဂဟေတွာ အာဂတေန ‘ဘတ္တံ ဂဏှထာ’တိ ဝုတ္တေ အဘိဟာရော နာမ ဟောတီတိ ‘သစေ ပန ဂဟေတွာ အာဂတော ဘိက္ခု…ပေ… ပဝါရဏာ ဟောတီ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘ပတ္တံ ကိဉ္စိပိ ဥပနာမေတွာ ‘ဣမံ ဘတ္တံ ဂဏှထာ’တိ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ ဝါစာဘိဟာရဿ ဣဓ အနဓိပ္ပေတတ္တာ.

‘ළඟට පමුණුවයි’ යන්නෙන් කයික එළඹවීම පෙන්වයි. ‘ළඟට පමුණුවා’ යනු ඉදිරියට ගෙන ගොස් ය. ‘මේ බත් ගන්නැයි පවසයි’ යනු යමක් ඉදිරිපත් කොට පවසයි. හුදෙක් වාචික එළඹවීමක් පමණක් මෙහි අදහස් නොකළ බැවින් ‘ගන්න’ යැයි පැවසූ විට එය ගැනීමට පටන් ගන්නා ලදී. හත්පසින් පිටත සිටින්නාට දීමේ කැමැත්තෙන් ඉදිරිපත් කිරීමක් තිබුණ ද, ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාගේ දුරස්ථභාවය නිසා ම පවාරණය සිදු නොවන බැවින්, තෙරුන් වහන්සේගේ ද දුරස්ථභාවය පමණක් සලකා පවාරණය නොවන බව පෙන්වමින් ‘තෙරුන්ගේ දුරස්ථභාවය නිසා’ යනාදිය පැවසූහ. එසේ පැවසූයේ තෙරුන් වහන්සේගේ එළඹවීමක් සිදු විය හැකි නිසා නොවේ. ඉදින් (භාජනය) ගෙන ගොස් හත්පසෙහි සිටිය ද, කිසිවක් නොපවසා තබන ස්ථානයක තැබූ බැවින් එළඹවීමක් සිදු නොවන හෙයින් ‘දූතයා විසින් එළඹ නොවීම නිසා’ යැයි පවසන ලදී. ‘(පාත්‍රය) ගෙන ආ තැනැත්තා විසින් ‘බත් ගන්න’ යැයි පැවසූ කල එළඹවීමක් සිදු වන බැවින් ‘ඉදින් ගෙන ආ භික්ෂුව...පේ... පවාරණය වේ’ යැයි පවසන ලදී’ යනුවෙන් ගණ්ඨිපද ග්‍රන්ථ තුනෙහි ම දක්වා ඇත. ඇතැම්හු වනාහි ‘පාත්‍රය ස්වල්පයක් හෝ ළඟට පමුණුවා ‘මේ බත් ගන්න’ යැයි පැවසූ බව ගත යුතුය’ යැයි පවසති. මෙහි දී හුදු වාචික එළඹවීම අදහස් නොකරන බැවින් එය වඩාත් යෝග්‍ය සේ පෙනේ.

ပရိဝေသနာယာတိ ဘတ္တဂ္ဂေ. အဘိဟဋာဝ ဟောတီတိ ပရိဝေသကေနေဝ အဘိဟဋာ ဟောတိ. တတော ဒါတုကာမတာယ ဂဏှန္တံ ပဋိက္ခိပန္တဿ ပဝါရဏာ ဟောတီတိ ဧတ္ထ အဂ္ဂဏှန္တမ္ပိ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာ ဟောတိယေဝ. ကသ္မာ? ဒါတုကာမတာယ အဘိဟဋတ္တာ, ‘‘တသ္မာ သာ အဘိဟဋာဝ ဟောတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. တေနေဝ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ‘‘ဒါတုကာမာဘိဟာရေ သတိ ကေဝလံ ‘ဒဿာမီ’တိ ဂဟဏမေဝ အဘိဟာရော န ဟောတိ, ‘ဒဿာမီ’တိ ဂဏှန္တေပိ အဂဏှန္တေပိ ဒါတုကာမတာဘိဟာရောဝ အဘိဟာရော ဟောတိ, တသ္မာ ဂဟဏသမယေ ဝါ အဂ္ဂဟဏသမယေ ဝါ တံ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ တဿ အသတိ ဒါတုကာမတာဘိဟာရေ ဂဟဏသမယေပိ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာ န ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကဋစ္ဆုနာ အနုက္ခိတ္တမ္ပိ ပုဗ္ဗေ ဧဝ အဘိဟဋတ္တာ ပဝါရဏာ ဟောတီတိ ‘‘အဘိဟဋာဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓဋမတ္တေတိ ဘာဇနတော ဝိယောဇိတမတ္တေ. ဒွိန္နံ သမဘာရေပီတိ ပရိဝေသကဿ စ အညဿ စ ဘတ္တပစ္ဆိဘာရဂ္ဂဟဏေ သမ္ဘူတေပီတိ အတ္ထော.

'පරිවේසනාය' යනු භෝජන ශාලාවෙහිදී (බෙදීමයි). 'අභිහටාව හෝති' (එළවන ලද්දක්ම වෙයි) යන්නෙන් බෙදන්නා විසින්ම පෙරට පමුණුවන ලද්දක්ම වෙයි. එහිදී දීමට ඇති කැමැත්තෙන් (බෙදන්නා විසින්) ගනු ලබන දෙය වළක්වන්නාහට පවාරණාව වෙයි යන මෙහි, නොගන්නා වූද (භික්ෂුව) වළක්වන්නාහටද පවාරණාව වන්නේමය. ඒ මන්ද යත්? දීමට ඇති කැමැත්තෙන් ඉදිරිපත් කරන ලද බැවිනි. එහෙයින් 'එය එළවන ලද්දක්ම වෙයි' යනුවෙන් කියන ලදී. එබැවින්ම ගණ්ඨිපද තුනෙහිම මෙසේ දක්වන ලදී: 'දීමට කැමැත්තෙන් ඉදිරිපත් කිරීමක් ඇති කල්හි, හුදෙක් දෙන්නෙමි යි ගැනීමම ඉදිරිපත් කිරීමක් නොවේ. දෙන්නෙමි යි ගන්නා කල්හිද, නොගන්නා කල්හිද, දීමට ඇති කැමැත්තෙන් ඉදිරිපත් කිරීමම ඉදිරිපත් කිරීම (අභිහාරය) වෙයි. එබැවින් ගන්නා අවස්ථාවෙහි හෝ නොගන්නා අවස්ථාවෙහි හෝ එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාහට පවාරණාව වෙයි.' දැන්, දීමට ඇති කැමැත්තෙන් ඉදිරිපත් කිරීමක් නොමැති කල්හි, ගන්නා අවස්ථාවෙහි පවා ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාහට පවාරණාව නොවන බව පෙන්වීමට 'සචේ පන' (නමුත් ඉදින්...) යනාදිය කියන ලදී. හැන්දෙන් නොබෙදුවද, කලින්ම ඉදිරිපත් කරන ලද බැවින් පවාරණාව වේ යන්න හැඟවීමට 'අභිහටාව හෝති' යි කියන ලදී. 'උද්ධටමත්තේ' යනු භාජනයෙන් වෙන් කරන ලද පමණින්මය. 'ද්වින්නං සමභාරේපි' යනු බෙදන්නාගේද වෙනත් අයෙකුගේද බත් පැසෙහි බර එකට දරා ගැනීම සිදු වුවද යන අර්ථයයි.

၁၁၉. ရသံ ဂဏှထာတိ ဧတ္ထ ကေဝလံ မံသရသဿ အပဝါရဏာဇနကဿ နာမေန ဝုတ္တတ္တာ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာ န [Pg.225] ဟောတိ. မစ္ဆရသန္တိအာဒီသု မစ္ဆော စ ရသဉ္စာတိ အတ္ထသမ္ဘဝတော, ဝတ္ထုနောပိ တာဒိသတ္တာ ပဝါရဏာ ဟောတိ. ‘‘ဣဒံ ဂဏှထာ’’တိပိ အဝတွာ တုဏှီဘူတေန အဘိဟဋံ ပဋိက္ခိပတောပိ ဟောတိ ဧဝ.

119. 'රසය ගන්න' යැයි කී කල්හි, මෙහි හුදෙක් පවාරණාව ඇති නොකරන්නා වූ මස් රසයේ නාමයෙන් කියන ලද බැවින්, එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාහට පවාරණාව නොවේ. 'මස් රසය (මසුන්ගේ රසය)' යනාදියේදී, මත්ස්‍යයාද රසයද යන අර්ථය ගැළපෙන බැවින් සහ වස්තුවද එවැනිම වන බැවින් පවාරණාව වෙයි. 'මෙය ගන්න' යැයි නොකියා, නිශ්ශබ්දව එළවන ලද දෙය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාහටද පවාරණාව වන්නේමය.

ကရမ္ဗကောတိ မိဿကာဓိဝစနမေတံ. ယဉှိ ဗဟူဟိ မိဿေတွာ ကရောန္တိ, သော ‘‘ကရမ္ဗကော’’တိ ဝုစ္စတိ, သော သစေပိ မံသေန မိဿေတွာ ကတော ဟောတိ, ‘‘ကရမ္ဗကံ ဂဏှထာ’’တိ အပဝါရဏာရဟဿ နာမေန ဝုတ္တတ္တာ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာ န ဟောတိ. ‘‘မံသကရမ္ဗကံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပန ‘‘မံသမိဿကံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တသ္မာ ပဝါရဏာဝ ဟောတိ.

'කරම්බක' යනු මිශ්‍ර කරන ලද දෙයට නමකි. යමක් බොහෝ දේ සමඟ මිශ්‍ර කොට සාදන්නේද, එය 'කරම්බක' යැයි කියනු ලැබේ. එය ඉදින් මස් සමඟ මිශ්‍ර කොට සාදන ලද්දක් වුවද, 'කරම්බකය ගන්න' යැයි පවාරණාවට සුදුසු නොවන නමකින් කියන ලද බැවින්, එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාහට පවාරණාව නොවේ. නමුත් 'මස් කරම්බකය ගන්න' යැයි කී කල්හි 'මස් මිශ්‍ර කළ දෙය ගන්න' යැයි කියන ලද්දක් වෙයි. එබැවින් පවාරණාවම වෙයි.

၁၂၀. ‘‘ဥဒ္ဒိဿကတ’’န္တိ မညမာနောတိ ဧတ္ထ ‘‘ဝတ္ထုနော ကပ္ပိယတ္တာ အကပ္ပိယသညာယ ပဋိက္ခေပတောပိ အစိတ္တကတ္တာ ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ ပဝါရဏာ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဟေဋ္ဌာ အယာဂုကေ နိမန္တနေ ဥဒကကဉ္ဇိကခီရာဒီဟိ သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတံ ဘတ္တမေဝ သန္ဓာယ ‘ယာဂုံ ဂဏှထာ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဝါရဏာ ဟောတိ, ‘ဘတ္တမိဿကံ ယာဂုံ အာဟရိတွာ’တိ ဧတ္ထ ပန ဝိသုံ ယာဂုယာ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပဝါရဏာ န ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယောတိ ‘‘ယေနာပုစ္ဆိတော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ကာရဏံ ပနေတ္ထ ဒုဒ္ဒသန္တိ ဧတ္ထ ဧကေ တာဝ ဝဒန္တိ ‘‘ယသ္မာ ယာဂုမိဿကံ နာမ ဘတ္တမေဝ န ဟောတိ, ခီရာဒိကမ္ပိ ဟောတိယေဝ, တသ္မာ ကရမ္ဗကေ ဝိယ ပဝါရဏာယ န ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘ယာဂု ဗဟုတရာ ဝါ ဟောတိ သမသမာ ဝါ, န ပဝါရေတိ, ယာဂု မန္ဒာ, ဘတ္တံ ဗဟုတရံ, ပဝါရေတီ’တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒုဒ္ဒသ’’န္တိ. ကေစိ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ယာဂုမိဿကံ နာမ ဘတ္တံ, တသ္မာ တံ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာယ ဧဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘ဣဓ ပဝါရဏာ ဟောတိ, န ဟောတီ’တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒုဒ္ဒသ’’န္တိ.

120. 'උද්දිස්සකත (තමා උදෙසා කරන ලද්දක්)' යැයි සිතන්නා වූ යන්නෙහි - 'වස්තුව කැප එකක් වුවද, අකැප යැයි සිතා ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාහටද, අචිත්තක බැවින් මෙම ශික්ෂාපදයෙන් පවාරණාව වෙයි' යැයි පවසති. 'යට (පෙර) කැඳ නොමැති ආරාධනාවෙහිදී දියකඳ, කිරි ආදිය සමඟ අනා ගන්නා ලද බතම අරමුණු කොට කැඳ ගන්න යැයි පැවසූ බැවින් පවාරණාව වෙයි; නමුත් බත් මිශ්‍ර කැඳ රැගෙන යන මෙහිදී වෙනමම කැඳක් පවතින බැවින් පවාරණාව නොවේ' යැයි පවසති. 'මෙහි අදහස මෙයයි' යන්නෙන් 'යෙනාපුච්ඡිතෝ' යනාදී වශයෙන් කියන ලද අර්ථයම අරමුණු කොට පවසයි. 'මෙහි කරුණ වනාහි දැකීමට අපහසුය' යන මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ පවසති: 'යම් හෙයකින් කැඳ මිශ්‍රිත වූවක් යනු බතක්ම නොවේ, කිරි ආදියද වන්නේමය; එබැවින් කරම්බකයෙහි මෙන් (මෙහිද) පවාරණාවක් නොවිය යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි කැඳ බහුතරයක් වේද නැතහොත් සමසම වේද, පවාරණය නොකරයි; කැඳ ස්වල්පද, බත බහුතරයද, පවාරණය කරයි යන මෙහි හේතුව දැකීම අපහසුය.' ඇතැමෙක් පවසන්නේ: 'කැඳ මිශ්‍රිත වූවක් යනු බතමය. එබැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාහට පවාරණාවම විය යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි මෙහි පවාරණාව වෙයි, මෙහි නොවෙයි යන මෙහි හේතුව දැකීම අපහසුය' යනුවෙනි.

ယထာ [Pg.226] စေတ္ထ ကာရဏံ ဒုဒ္ဒသံ, ဧဝံ ပရတော ‘‘မိဿကံ ဂဏှထာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ကာရဏံ ဒုဒ္ဒသမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဝါရဏပ္ပဟောနကဿ အပ္ပဗဟုဘာဝေါ ပဝါရဏာယ ဘာဝါဘာဝနိမိတ္တံ, ကိဉ္စရဟိ ပဝါရဏာဇနကဿ နာမ ဂဟဏမေဝေတ္ထ ပမာဏံ, တသ္မာ ‘‘ဣဒဉ္စ ကရမ္ဗကေန န သမာနေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ ယမ္ပိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေန သံသန္ဒိယမာနံ န သမေတိ. ယဒိ ဟိ မိဿကန္တိ ဘတ္တမိဿကေယေဝ ရုဠှံ သိယာ, ဧဝံ သတိ ယထာ ‘‘ဘတ္တမိဿကံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တေ ဘတ္တံ ဗဟုတရံ ဝါ သမံ ဝါ အပ္ပတရံ ဝါ ဟောတိ, ပဝါရေတိယေဝ, ဧဝံ ‘‘မိဿကံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တေပိ အပ္ပတရေပိ ဘတ္တေ ပဝါရဏာယ ဘဝိတဗ္ဗံ ‘‘မိဿက’’န္တိ ဘတ္တမိဿကေယေဝ ရုဠှတ္တာ. တထာ ဟိ ‘‘မိဿကန္တိ ဘတ္တမိဿကေယေဝ ရုဠှဝေါဟာရတ္တာ ဣဒံ ပန ဘတ္တမိဿကမေဝါတိ ဝုတ္တ’’န္တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. အထ မိဿကန္တိ ဘတ္တမိဿကေ ရုဠှံ န ဟောတိ, မိဿကဘတ္တံ ပန သန္ဓာယ ‘‘မိဿကံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ဧဝမ္ပိ ယထာ အယာဂုကေ နိမန္တနေ ခီရာဒီဟိ သမ္မဒ္ဒိတံ ဘတ္တမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ယာဂုံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပဝါရဏာ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ မိဿကဘတ္တမေဝ သန္ဓာယ ‘‘မိဿကံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တေ ဘတ္တံ အပ္ပံ ဝါ ဟောတု, ဗဟု ဝါ, ပဝါရဏာ ဧဝ သိယာ, တသ္မာ မိဿကန္တိ ဘတ္တမိဿကေ ရုဠှံ ဝါ ဟောတု, မိဿကံ သန္ဓာယ ဘာသိတံ ဝါ, ဥဘယထာပိ ပုဗ္ဗေနာပရံ န သမေတီတိ ကိမေတ္ထ ကာရဏစိန္တာယ. ဤဒိသေသု ပန ဌာနေသု အဋ္ဌကထာပမာဏေနေဝ ဂန္တဗ္ဗန္တိ အယံ အမှာကံ ခန္တိ.

මෙහි හේතුව දැකීම යම් සේ අපහසුද, එසේම මින් ඉදිරියට එන 'මිශ්‍රකය ගන්න' යන මෙහිද හේතුව දැකීම අපහසු බවම දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, පවාරණාවට සුදුසු දෙයෙහි අල්ප හෝ බහුල බව පවාරණාව ලැබීමට හෝ නොලැබීමට හේතුව නොවේ. එසේ නම් මෙහිලා ප්‍රමාණය වන්නේ පවාරණාව ඇති කරන්නා වූ නාමය (වචනය) ගැනීමම වේ. එබැවින් 'මෙය කරම්බකය සමඟ සමාන නොකළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් යම් හේතුවක් කියන ලද්දේද, එයද කලින් කියන ලද දෙය සමඟ සසඳන කල නොගැළපේ. ඉදින් 'මිශ්‍රක' යන්න බත් මිශ්‍රිත වූවක් සඳහාම රූඪ (ප්‍රසිද්ධ) වචනයක් වන්නේ නම්, එවිට 'බත් මිශ්‍රකය ගන්න' යැයි කී කල්හි, බත බහුල වූවද, සමසම වූවද, ඉතා ස්වල්ප වූවද, පවාරණය කරන්නේමය. එසේම 'මිශ්‍රකය ගන්න' යැයි කී කල්හිද, බත ඉතා ස්වල්ප වූවද, පවාරණාව විය යුතුය. මක්නිසාද යත් 'මිශ්‍රක' යනු බත් මිශ්‍රිත වූවක් සඳහාම රූඪ වචනයක් වන බැවිනි. එසේම 'මිශ්‍රක යන්න බත් මිශ්‍රිතයෙහිම රූඪ ව්‍යවහාරයක් වන බැවින්, මෙය වනාහි බත් මිශ්‍රිතයම යැයි කියන ලදී' යනුවෙන් ගණ්ඨිපද තුනෙහිම දක්වන ලදී. ඉදින් 'මිශ්‍රක' යන්න බත් මිශ්‍රිතයෙහි රූඪ වචනයක් නොවේ නම්, මිශ්‍ර බතම අරමුණු කොට 'මිශ්‍රකය ගන්න' යැයි කියන ලද්දක් වේ. මෙසේ වුවද, යම් සේ කැඳ නොමැති ආරාධනයකදී කිරි ආදියෙන් මිශ්‍ර කරන ලද බතම අරමුණු කොට 'කැඳ ගන්න' යැයි කී කල්හි පවාරණාව වේද, එමෙන්ම මෙහිදීද මිශ්‍ර බතම අරමුණු කොට 'මිශ්‍රකය ගන්න' යැයි කී කල්හි බත ස්වල්ප වුවද, බහුල වුවද පවාරණාවම විය යුතුය. එබැවින් 'මිශ්‍රක' යන්න බත් මිශ්‍රිතයෙහි රූඪ වූවක් වුවද, නැතහොත් මිශ්‍රකය අරමුණු කොට කියන ලද්දක් වුවද, දෙයාකාරයෙන්ම මුල සහ අග නොගැළපේ. එසේ නම් මෙහිදී හේතු සෙවීමෙන් කුමන ඵලයක්ද? මෙවැනි ස්ථානවලදී අටුවා ප්‍රමාණයෙන්ම (අටුවා මතයට අනුවම) යා යුතුය යන්න අපගේ කැමැත්ත වේ.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၂၃၈-၂၃၉) ပန ‘‘ဥဒ္ဒိဿကတန္တိ မညမာနောတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထုနော ကပ္ပိယတ္တာ ‘ပဝါရိတောဝ ဟောတီ’တိ ဝုတ္တံ. တဉ္စေ ဥဒ္ဒိဿကတမေဝ ဟောတိ, ပဋိက္ခေပေါ နတ္ထိ. အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယောတိ ‘ယေနာပုစ္ဆိတော’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ကာရဏံ ပနေတ္ထ ဒုဒ္ဒသန္တိ ဘတ္တဿ ဗဟုတရဘာဝေ [Pg.227] ပဝါရဏာယ သမ္ဘဝကာရဏံ ဒုဒ္ဒသံ, အညထာ ကရမ္ဗကေပိ မစ္ဆာဒိဗဟုဘာဝေ ပဝါရဏာ ဘဝေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ စေတ္ထ ကာရဏံ ဒုဒ္ဒသံ, ဧဝံ ပရတော ‘မိဿကံ ဂဏှထာ’တိ ဧတ္ထာပိ ကာရဏံ ဒုဒ္ဒသမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဉ္စ ‘ဣဒံ ပန ဘတ္တမိဿကမေဝါ’တိအာဒိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ‘အပ္ပတရံ န ပဝါရေတီ’တိ ဝစနေန န သမေတီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි (වි. වි. ටී. පාචිත්තිය 2.238-239): 'උද්දිස්සකත යැයි සිතන්නා වූ යන මෙහි වස්තුව කැප එකක් බැවින් පවාරිත වූයේම වෙයි යනුවෙන් කියන ලදී. ඉදින් එය උද්දිස්සකතයක්ම (උදෙසා කරන ලද්දක්ම) වේ නම්, ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නැත. මෙහි අදහස මෙයයි යන්නෙන් යෙනාපුච්ඡිතෝ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද අර්ථයම අරමුණු කොට පවසයි. මෙහි කරුණ දැකීම අපහසුය යන්නෙන්, බත බහුල වූ කල්හි පවාරණාව සිදු වීමේ හේතුව දැකීම අපහසුය; නැතහොත් කරම්බකයෙහිද මත්ස්‍ය ආදියේ බහුල බවක් ඇති කල්හි පවාරණාව විය යුතුය යන්න අදහසයි. මෙහි හේතුව දැකීම යම් සේ අපහසුද, එසේම මින් ඉදිරියට එන මිශ්‍රකය ගන්න යන මෙහිද හේතුව දැකීම අපහසු බවම දත යුතුය. තවද, මෙය වනාහි බත් මිශ්‍රිතයමය යනාදී වශයෙන් යම් හේතුවක් දක්වන ලද්දේද, එයද (බත) ඉතා ස්වල්ප වූ කල්හි පවාරණය නොකරයි යන වචනය සමඟ නොගැළපේ යන්න පමණක්ම කියන ලදී.'

‘‘ဝိသုံ ကတွာ ဒေတီတိ ဘတ္တဿ ဥပရိ ဌိတံ ရသာဒိံ ဝိသုံ ဂဟေတွာ ဒေတီ’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကေဟိစိ ပန ‘‘ယထာ ဘတ္တသိတ္ထံ န ပတတိ, တထာ ဂါဠှံ ဟတ္ထေန ပီဠေတွာ ပရိဿာဝေတွာ ဒေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာပိ ကာရဏံ န ဒိဿတိ. ယထာ ဟိ ဘတ္တမိဿကံ ယာဂုံ အာဟရိတွာ ‘‘ယာဂုံ ဂဏှထာ’’တိ ဝတွာ ယာဂုမိဿကံ ဘတ္တမ္ပိ ဒေန္တံ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာ န ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဗဟုခီရရသာဒီသု ဘတ္တေသု ‘‘ခီရံ ဂဏှထာ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ဒိန္နာနိ ခီရာဒီနိ ဝါ ဒေတု ခီရာဒိမိဿကံ ဘတ္တံ ဝါ, ဥဘယထာပိ ပဝါရဏာယ န ဘဝိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ‘‘ဝိသုံ ကတွာ ဒေတီ’’တိ တေနာကာရေန ဒေန္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ပန ဘတ္တမိဿကံ ကတွာ ဒီယမာနံ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဒိ ပန ဘတ္တမိဿကံ ကတွာ ဒီယမာနေ ပဝါရဏာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေန အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝိသုံ ကတွာ ဒေတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ အဋ္ဌကထာယေဝေတ္ထ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ, န ပန ကာရဏန္တရံ ဂဝေသိတဗ္ဗံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၂၃၈-၂၃၉) ပန ‘‘ဝိသုံ ကတွာ ဒေတီတိ ‘ရသံ ဂဏှထာ’တိအာဒိနာ ဝါစာယ ဝိသုံ ကတွာ ဒေတီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော, န ပန ကာယေန ရသာဒိံ ဝိယောဇေတွာတိ တထာ အဝိယောဇိတေပိ ပဋိက္ခိပတော ပဝါရဏာယ အသမ္ဘဝတော အပဝါရဏာပဟောနကဿ နာမေန ဝုတ္တတ္တာ ဘတ္တမိဿကယာဂုံ အာဟရိတွာ ‘ယာဂုံ [Pg.228] ဂဏှထာ’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနာဒီသု ဝိယ, အညထာ ဧတ္ထ ယထာ ပုဗ္ဗာပရံ န ဝိရုဇ္ဈတိ, တထာ အဓိပ္ပာယော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ.

‘‘වෙන් කොට දෙයි යන්නෙන් බත මතුපිට ඇති රසය ආදිය වෙන් කොට ගෙන දෙයි’’ යනුවෙන් ගන්ථිපද තුනෙහිම දක්වා ඇත. ඇතැමෙක් වනාහි ‘‘යම් සේ බත් ඇටයක්වත් නොවැටෙන්නේද, එසේ අතින් තදින් මිරිකා පෙරා දෙයි’’ යනුවෙන් පවසා ඇත. එහිද සුදුසු හේතුවක් නොපෙනේ. යම් සේ බත් මිශ්‍ර කැඳ ගෙනැවිත් ‘‘කැඳ ගන්න’’ යැයි කියා, කැඳ මිශ්‍ර බත ද දෙන කල්හි එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා හට පවාරණයක් සිදු නොවේද, එමෙන්ම මෙහිද අධික කිරි රස ආදිය ඇති බත්හි ‘‘කිරි ගන්න’’ යනාදී වශයෙන් පවසා දෙන ලද කිරි ආදිය දෙනු ලැබුවද, කිරි මිශ්‍ර බත දෙනු ලැබුවද, දෙයාකාරයෙන්ම පවාරණයක් නොවිය යුතුය. එබැවින් ‘‘වෙන් කොට දෙයි’’ යන්නෙන් ඒ ආකාරයෙන් දීම අදහස් කරමින් පවසන ලද්දක් මිස, බත් මිශ්‍ර කොට දෙනු ලබන දෙය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා හට පවාරණය වේ යන්න පෙන්වීම සඳහා නොවේ යැයි ගත යුතුය. ඉදින් බත් මිශ්‍ර කොට දෙන කල්හි පවාරණය වේ යන අදහසින් අටුවාවෙහි ‘‘වෙන් කොට දෙයි’’ යනුවෙන් පවසන ලද්දේ නම්, එසේ ඇති කල්හි මෙහිදී අටුවාවම ප්‍රමාණ කොට ගත යුතුය, වෙනත් කරුණක් සෙවිය යුතු නොවේ. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි ‘‘වෙන් කොට දෙයි යන්නෙන් ‘රසය ගන්න’ යනාදී වශයෙන් වචනයෙන් වෙන් කොට දෙයි යන අර්ථය ගත යුතුය, ශරීරයෙන් රසය ආදිය වෙන් කොට නොවේ. එසේ වෙන් නොකළ ද ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාට පවාරණයක් නොවන බැවින්, පවාරණය වළක්වන ද්‍රව්‍යයේ නමින් පවසන ලද හෙයින්, බත් මිශ්‍ර කැඳ ගෙනැවිත් ‘කැඳ ගන්න’ යැයි පැවසූ ස්ථානවල මෙනි. එසේ නොවන සේ මෙහි පෙර පසු නොගැලපීම් නොවන පරිදි අදහස ගත යුතුය’’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

နာဝါ ဝါ သေတု ဝါတိအာဒိမှိ နာဝါဒိအဘိရုဟနာဒိက္ခဏေ ကိဉ္စိ ဌတွာပိ အဘိရုဟနာဒိကာတဗ္ဗတ္တေပိ ဂမနတပ္ပရတာယ ဌာနံ နာမ န ဟောတိ, ဇနသမ္မဒ္ဒေန ပန အနောကာသာဒိဘာဝေန ဌာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. အစာလေတွာတိ ဝုတ္တဋ္ဌာနတော အညသ္မိံ ပီဌပ္ပဒေသေ ဝါ ဥဒ္ဓံ ဝါ အပေလ္လေတွာ, တသ္မိံ ဧဝ ပန ဌာနေ ပရိဝတ္တေတုံ လဘတိ. တေနာဟ ‘‘ယေန ပဿေနာ’’တိအာဒိ. သစေ ဥက္ကုဋိကံ နိသိန္နော ပါဒေ အမုဉ္စိတွာပိ ဘူမိယံ နိသီဒတိ, ဣရိယာပထံ ဝိကောပေန္တော နာမ ဟောတီတိ ဥက္ကုဋိကာသနံ အဝိကောပေတွာ သုခေန နိသီဒိတုံ ‘‘တဿ ပန ဟေဋ္ဌာ…ပေ… နိသီဒနကံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အာသနံ အစာလေတွာတိ ပီဌေ ဖုဋ္ဌောကာသတော အာနိသဒမံသံ အမောစေတွာ အနုဋ္ဌဟိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဒိန္နာဒါနေ ဝိယ ဌာနာစာဝနံ န ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ.

නැවක් හෝ පාලමක් හෝ යනාදී තැන්හි නැව් ආදියට නැඟීමේදී මොහොතක් නැවතී සිටියද, නැඟීම ආදිය කළ යුතු වුවද, ගමනෙහි යෙදී සිටින බැවින් එය සිටගෙන සිටීමක් ලෙස නොසැලකේ. එහෙත් සෙනඟ ගැවසීම නිසා ඉඩක් නොමැතිකම ආදී හේතුවෙන් එහි සිටීම සුදුසු නොවේ. ‘‘නොසොල්වා’’ යනු පැවසූ ස්ථානයෙන් වෙනත් ආසන පෙදෙසකට හෝ ඉහළට හෝ තල්ලු නොකර, එම ස්ථානයෙහිම හැරවීමට අවසර ඇත. එබැවින් ‘‘යම් පැත්තකින්’’ යනාදිය පවසන ලදී. ඉදින් උක්කුටිකයෙන් හිඳගෙන සිටින්නා, පාදයන් නොමුදා පොළොවෙහි වාඩිවන්නේ නම්, එය ඉරියව්ව වෙනස් කිරීමක් වන බැවින්, උක්කුටික ආසනය වෙනස් නොකර සුවසේ වාඩිවීම සඳහා ‘‘ඔහුට යටින්...පෙ... නිසීදනයක් දිය යුතුය’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘‘ආසනය නොසොල්වා යනු පුටුවෙහි ස්පර්ශ වූ ස්ථානයෙන් තට්ටම් මස් ඉවත් නොකර, නැගී නොසිට’’ යන්න පැවසේ. අදත්තාදානයෙහි මෙන් ස්ථානයෙන් සෙලවීමක් මෙහිදී නොගත යුතුය’’ යනුවෙන් ගන්ථිපද තුනෙහිම දක්වා ඇත.

၁၂၁. အကပ္ပိယကတန္တိ ဧတ္ထ အကပ္ပိယကတဿေဝ အနတိရိတ္တဘာဝတော ကပ္ပိယံ အကာရာပေတွာ တသ္မိံ ပတ္တေ ပက္ခိတ္တံ မူလဖလာဒိယေဝ အတိရိတ္တံ န ဟောတိ, အကပ္ပိယဘောဇနံ ဝါ ကုလဒူသနာဒိနာ ဥပ္ပန္နံ. သေသံ ပန ပတ္တပရိယာပန္နံ အတိရိတ္တမေဝ ဟောတိ, ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ, တံ ပန မူလဖလာဒိံ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမေန တတော နီဟရိတွာ ကပ္ပိယံ ကာရာပေတွာ အညသ္မိံ ဘာဇနေ ဌပေတွာ အတိရိတ္တံ ကာရာပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ.

121. ‘‘අකැප ලෙස කරන ලද්දක්’’ යන්නෙහි, අකැප කරන ලද්දේම අතිරික්ත නොවන බව නිසා කැප නොකරවා එම පාත්‍රයට දමන ලද අල, පලතුරු ආදියම අතිරික්ත නොවේ. නොඑසේ නම් කුලදූෂණය ආදියෙන් උපන් අකැප භෝජනයකි. ඉතිරි පාත්‍රයට අයත් දේ වනාහි අතිරික්තම වෙයි, පරිභෝජනය කිරීම සුදුසුය. එම අල, පලතුරු ආදිය පරිභෝජනය කරනු කැමති තැනැත්තා විසින් එයින් බැහැර කොට, කැප කරවා, වෙනත් භාජනයක තබා, අතිරික්ත කරවා පරිභෝජනය කළ යුතුය.

၁၂၂. သော ပုန ကာတုံ န လဘတီတိ တသ္မိံယေဝ ဘာဇနေ ကရိယမာနံ ပဌမံ ကတေန သဒ္ဓိံ ကတံ ဟောတီတိ ပုန သောယေဝ ကာတုံ န လဘတိ, အညော လဘတိ. အညသ္မိံ ပန ဘာဇနေ တေန ဝါ အညေန ဝါ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ [Pg.229] ‘‘ယေန အကတံ, တေန ကာတဗ္ဗံ, ယဉ္စ အကတံ, တံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ. တေနာပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ န ကေဝလံ အညေနေဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဧဝံ ကတန္တိ အညသ္မိံ ဘာဇနေ ကတံ.

122. ‘‘ඔහු නැවත කිරීමට නොලබයි’’ යනු, එම භාජනයෙහිම කරනු ලබන විට පළමු කරන ලද්ද සමඟ කරන ලද්දක් වන බැවින්, නැවත ඔහුටම කිරීමට අවසර නැත, වෙනත් අයෙකුට අවසර ඇත. වෙනත් භාජනයක වනාහි ඔහු විසින් හෝ වෙනත් අයෙකු විසින් හෝ කිරීම සුදුසුය. එබැවින් ‘‘යමෙකු විසින් නොකරන ලද්දේද, ඔහු විසින් කටයුතුය, යමක් නොකරන ලද්දේද, එය කටයුතුය’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘‘ඔහු විසින්ද’’ යන්නෙහි ‘පි’ (ද) ශබ්දයෙන්, කේවළව වෙනත් අයෙකු විසින්ම පමණක් නොවේ යන අර්ථය දක්වයි. ‘‘මෙසේ කරන ලද්දක්’’ යනු වෙනත් භාජනයක කරන ලද්දකි.

ပေသေတွာတိ အနုပသမ္ပန္နဿ ဟတ္ထေ ပေသေတွာ. ဣမဿ ဝိနယကမ္မဘာဝတော ‘‘အနုပသမ္ပန္နဿ ဟတ္ထေ ဌိတံ န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

‘‘යවා’’ යනු උපසම්පන්න නොවූවෙකුගේ අතෙහි යවා යන්නයි. මෙය විනය කර්මයක් වන බැවින් ‘‘උපසම්පන්න නොවූවෙකුගේ අතෙහි තිබෙන දෙය නොකටයුතුය’’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

သစေ ပန အာမိသသံသဋ္ဌာနီတိ ဧတ္ထ သစေ မုခဂတေနာပိ အနတိရိတ္တေန အာမိသေန သံသဋ္ဌာနိ ဟောန္တိ, ပါစိတ္တိယမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ပဝါရိတေန ဘောဇနံ အတိရိတ္တံ ကာရာပေတွာ ဘုဉ္ဇန္တေနပိ ယထာ အကတေန မိဿံ န ဟောတိ, ဧဝံ မုခဉ္စ ဟတ္ထဉ္စ သုဒ္ဓံ ကတွာ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. ကိဉ္စာပိ အပဝါရိတဿ ပုရေဘတ္တံ ယာမကာလိကာဒီနိ အာဟာရတ္ထာယ ပရိဘုဉ္ဇတောပိ အနာပတ္တိ, ပဝါရိတဿ ပန ပဝါရဏမူလကံ ဒုက္ကဋံ ဟောတိယေဝါတိ ‘‘ယာမကာလိကံ…ပေ… အဇ္ဈောဟာရေ အဇ္ဈောဟာရေ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ပါဠိယံ (ပါစိ. ၂၄၀) ဝုတ္တံ.

‘‘ඉදින් ආමිසයෙන් මිශ්‍ර වූයේ නම්’’ යන්නෙහි, ඉදින් මුඛයෙහි ඇති අතිරික්ත නොවන ආමිසය සමඟ මිශ්‍ර වන්නේ නම්, එය පාචිත්තියක්ම වන බව දත යුතුය. එබැවින් පවාරණය වූ භික්ෂුව විසින් භෝජනය අතිරික්ත කරවා වළඳන කල්හිද, නොකරන ලද දෙය සමඟ මිශ්‍ර නොවන පරිදි, මුඛයද අතද පිරිසිදු කරගෙන වැළඳිය යුතුය. පවාරණය නොවූ කෙනෙකුට පෙරවරු කාලයෙහි යාමකාලික ආදිය ආහාර පිණිස වැළඳුවද ඇවැත් නොවේ. එහෙත් පවාරණය වූ කෙනෙකුට වනාහි පවාරණය මුල් කරගෙන දුක්කට ඇවැත් වේමය. එබැවින් ‘‘යාමකාලික...පෙ... ගිලිනක් ගිලිනක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ’’ යනුවෙන් පාලියෙහි පවසන ලදී.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ပဋိက္ခေပပဝါရဏာဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

ප්‍රතික්ෂේප පවාරණ විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ,

ဧကဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

විසිඑක්වන පරිච්ඡේදයයි.

၂၂. ပဗ္ဗဇ္ဇာဝိနိစ္ဆယကထာ

22. පැවිදි විනිශ්චය කථාව.

၁၂၃. ဧဝံ ပဋိက္ခေပပဝါရဏာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ ဧတ္ထ ပနာ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဌမံ ဝဇိတဗ္ဗာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ဥပသမ္ပဒါတော ပဌမံ ဥပဂစ္ဆိတဗ္ဗာတိ [Pg.230] အတ္ထော. ပ-ပုဗ္ဗ ဝဇ ဂတိမှီတိ ဓာတု. ကုလပုတ္တန္တိ အာစာရကုလပုတ္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ယေ ပုဂ္ဂလာ ပဋိက္ခိတ္တာ, တေ ဝဇ္ဇေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပဗ္ဗဇ္ဇာဒေါသဝိရဟိတောတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အန္တရာယကရေဟိ ပဉ္စာဗာဓာဒိဒေါသေဟိ ဝိရဟိတော. နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏန္တိ ဧတ္ထ ကနိဋ္ဌင်္ဂုလိနခပိဋ္ဌိ အဓိပ္ပေတာ. ‘‘တဉ္စေ နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏမ္ပိ ဝဍ္ဎနပက္ခေ ဌိတံ ဟောတိ, န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ ဣမိနာ သာမညလက္ခဏံ ဒဿိတံ, တသ္မာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ သရီရာဝယဝေသု နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏံ ဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဌိတံ စေ, န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ. ဧဝဉ္စ သတိ နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏမ္ပိ အဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဌိတံ စေ, သဗ္ဗတ္ထ ဝဋ္ဋတီတိ အာပန္နံ, တဉ္စ န သာမညတော အဓိပ္ပေတန္တိ ပဒေသဝိသေသေယေဝ နိယမေတွာ ဒဿေန္တော ‘သစေ ပနာ’တိအာဒိမာဟ. သစေ ဟိ အဝိသေသေန နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏံ အဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဌိတံ ဝဋ္ဋေယျ, ‘နိဝါသနပါရုပနေဟိ ပကတိပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနေ’တိ ပဒေသနိယမံ န ကရေယျ, တသ္မာ နိဝါသနပါရုပနေဟိ ပကတိပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနတော အညတ္ထ နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏံ အဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဌိတမ္ပိ န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ. နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏတော ခုဒ္ဒကတရံ ပန အဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဝါ ဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဝါ ဌိတံ ဟောတု, ဝဋ္ဋတိ နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏတော ခုဒ္ဒကတရဿ ဝဍ္ဎနကပက္ခေ အဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဝါ ဌိတဿ မုခါဒီသုယေဝ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၈၈) ဝုတ္တံ.

123. මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් හා පවාරණයන් පිළිබඳ විනිශ්චය පවසා, දැන් පැවිද්ද පිළිබඳ විනිශ්චය පැවසීම සඳහා 'පබ්බජ්ජාති එත්ථ පනා' (මෙහි පැවිද්ද යනු) යනාදිය වදාළ සේක. එහි පළමුව යා යුතු බැවින් 'පැවිද්ද' යනු, උපසම්පදාවට පෙර පළමුව පැමිණිය යුතු (ළඟා විය යුතු) යන අර්ථයයි. 'ප' පූර්වක 'වජ' (ගතිම්හි) ධාතුවයි. 'කුලපුත්‍රයා' යන්නෙන් ආචාරශීලී කුලපුත්‍රයා අදහස් කර පවසයි. 'ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද යම් පුද්ගලයෝ වෙත්ද, ඔවුන් වළක්වා' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'පැවිදි දෝෂවලින් තොර වූ' යනු පැවිද්දට අන්තරායකර වූ පංචාබාධාදී දෝෂවලින් තොර වූ යන්නයි. 'නියපිටක් පමණ' යන්නෙන් මෙහි කුඩා ඇඟිල්ලේ නියපිටේ ප්‍රමාණය අදහස් කෙරේ. 'එය ඉදින් නියපිටක් පමණ වුවද වැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටියේ නම්, පැවිදි නොකළ යුතුය' යන්නෙන් සාමාන්‍ය ලක්ෂණය දක්වන ලදී. එබැවින් ශරීරයේ යම් කිසි අවයවයක නියපිටක් පමණ ප්‍රමාණයක් වැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටියේ නම්, (පැවිදි කිරීම) සුදුසු නොවන බව සිද්ධ වේ. මෙසේ ඇති කල්හි, නියපිටක් පමණ වුවද නොවැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටියේ නම්, සෑම තැනකදීම සුදුසු වේය යන කරුණ පැමිණේ. එය සාමාන්‍යයෙන් අදහස් නොකරන ලද්දක් බැවින්, ප්‍රදේශ විශේෂයෙහිම නියම කර දක්වමින් 'සචේ පන' (ඉදින් තවද) යනාදිය වදාළ සේක. ඉදින් විශේෂයකින් තොරව නොවැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටි නියපිටක් පමණ ප්‍රමාණය සුදුසු වන්නේ නම්, 'ඇඳීමෙන් හා පෙරවීමෙන් සාමාන්‍යයෙන් වැසී ඇති ස්ථානයෙහි' යන ප්‍රදේශ නියමය නොකරන්නේය. එබැවින් ඇඳීමෙන් හා පෙරවීමෙන් සාමාන්‍යයෙන් වැසී ඇති ස්ථානයෙන් බැහැර වූ වෙනත් තැනක නොවැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටි නියපිටක් පමණ ප්‍රමාණයක් වුවද සුදුසු නොවන බව සිද්ධ වේ. 'නියපිට ප්‍රමාණයට වඩා කුඩා වූවක් නොවැඩෙන පැත්තෙහි හෝ වැඩෙන පැත්තෙහි හෝ පිහිටියේ වේවා, සුදුසු වේ. නියපිට ප්‍රමාණයට වඩා කුඩා වූ, වැඩෙන හෝ නොවැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටි දෙය මුහුණ ආදී තැන්හිම පමණක් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි' යි සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.88) වදාරන ලදී.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၈၈-၈၉) ပန ‘‘ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနေ နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏံ အဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဌိတံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တတ္တာ အပ္ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနေ တာဒိသမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ, ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနေပိ စ ဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဌိတံ န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. ပါကဋဋ္ဌာနေပိ ပန နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏတော ဦနတရံ အဝဍ္ဎနကံ ဝဋ္ဋတီတိ ယေ ဂဏှေယျုံ, တေသံ တံ ဂဟဏံ ပဋိသေဓေတုံ ‘မုခေ ပနာ’တိအာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဂေါဓာ…ပေ… န ဝဋ္ဋတီတိ ဣမိနာ တာဒိသောပိ ရောဂေါ ကုဋ္ဌေယေဝ [Pg.231] အန္တောဂဓောတိ ဒဿေတိ. ဂဏ္ဍေပိ ဣမိနာ နယေန ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ပန မုခါဒီသု ကောလဋ္ဌိမတ္တတော ခုဒ္ဒကတရောပိ ဂဏ္ဍော န ဝဋ္ဋတီတိ ဝိသုံ န ဒဿိတော. ‘‘အပ္ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနေ အဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဌိတေပိ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဟိ တတ္ထ ဝုတ္တံ, တထာပိ ကုဋ္ဌေ ဝုတ္တနယေန မုခါဒီသု ကောလဋ္ဌိပ္ပမာဏတော ခုဒ္ဒကတရောပိ ဂဏ္ဍော န ဝဋ္ဋတီတိ ဝိညာယတိ, တသ္မာ အဝဍ္ဎနကပက္ခေ ဌိတေပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော, တေန ကောလဋ္ဌိမတ္တတော ခုဒ္ဒကတရောပိ န ဝဋ္ဋတီတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောယေဝါတိ အမှာကံ ခန္တိ. ပကတိဝဏ္ဏေ ဇာတေတိ ရောဂဟေတုကဿ ဝိကာရဝဏ္ဏဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

විමතිවිනෝදනියෙහි (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 88-89) වනාහි, 'වැසුණු තැනක නොවැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටි නියපිටක් බඳු ප්‍රමාණය සුදුසු වේ යැයි කී බැවින්, නොවැසුණු තැනක එවැනි දෙයක් වුවද සුදුසු නොවන බවත්, වැසුණු තැනක වුවද වැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටි දෙය සුදුසු නොවන බවත් සිද්ධම වේ. නොවැසුණු තැනක වුවද නියපිට ප්‍රමාණයට වඩා අඩු නොවැඩෙන දෙය සුදුසු වේ යැයි යමෙක් ගනිත් නම්, ඔවුන්ගේ ඒ ගැනීම වැළැක්වීම සඳහා "මුඛේ පන" (මුහුණෙහි වනාහි) යනාදිය වදාරන ලදී' යි දක්වා ඇත. 'ගොධා (කබර)...පේ... සුදුසු නොවේ' යන්නෙන් එවැනි රෝගයක්ද කුෂ්ඨ රෝගයටම ඇතුළත් වන බව දක්වයි. ගෙඩි සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම විනිශ්චය දත යුතුය. එහි වනාහි මුහුණ ආදියේ බොරළු ඇටයක් තරම් කුඩා වූද ගෙඩියක් සුදුසු නොවේ යැයි වෙන් කර නොදක්වන ලදී. 'නොවැසුණු තැනක නොවැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටියද සුදුසු නොවේ' යන්න පමණක්ම එහි පවසන ලදී. එසේ වුවද, කුෂ්ඨ රෝගයෙහි පැවසූ ක්‍රමයෙන් මුහුණ ආදියේ බොරළු ඇටයක් තරම් කුඩා වූද ගෙඩියක් සුදුසු නොවන බව වටහා ගත හැකිය. එබැවින් 'නොවැඩෙන පැත්තෙහි පිහිටියද' යන්නෙහි 'පි' (ද) ශබ්දය නොකියන ලද අර්ථයන් එකතු කිරීම සඳහා වේ. එයින් බොරළු ඇටයකට වඩා කුඩා වූවක්ද සුදුසු නොවේ යන මේ අර්ථය දක්වන ලදැයි යන්න අපගේ කැමැත්ත වේ. 'ප්‍රකෘති වර්ණය ඇති කල්හි' යනු රෝගය නිසා ඇති වන විකෘති වර්ණයේ නොමැතිකම අදහස් කර පවසන ලදී.

ကောလဋ္ဌိမတ္တကောတိ ဗဒရဋ္ဌိပ္ပမာဏော. ‘‘သဉ္ဇာတဆဝိံ ကာရေတွာ’’တိ ပါဌော, ဝိဇ္ဇမာနဆဝိံ ကာရေတွာတိ အတ္ထော. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၈၈-၈၉) ပန ‘‘သစ္ဆဝိံ ကာရေတွာတိ ဝိဇ္ဇမာနဆဝိံ ကာရေတွာတိ အတ္ထော, သဉ္ဆဝိန္တိ ဝါ ပါဌော, သဉ္ဇာတဆအန္တိ အတ္ထော. ဂဏ္ဍာဒီသု ဝူပသန္တေသုပိ တံ ဌာနံ ဝိဝဏ္ဏမ္ပိ ဟောတိ, တံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

'කෝලට්ඨිමත්තකෝ' යනු දෙබර ඇටයක් පමණ ප්‍රමාණයයි. 'සංජාතඡවිං කාරෙත්වා' යනු පාඨයයි, පවතින සමක් ඇති කරවා යන අර්ථයයි. විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි, '"සච්ඡවිං කාරෙත්වා" යනු පවතින සමක් ඇති කරවා යන අර්ථයයි. "සංඡවිං" කියා හෝ පාඨයයි, හටගත් සමක් ඇති යන අර්ථයයි. ගෙඩි ආදිය සුව වූ කල්හිද ඒ ස්ථානය විවර්ණ වුවද විය හැකිය, එය සුදුසු වේ' යැයි වදාරන ලදී.

ပဒုမပုဏ္ဍရီကပတ္တဝဏ္ဏန္တိ ရတ္တပဒုမသေတပဒုမပုပ္ဖဒလဝဏ္ဏံ. ကုဋ္ဌေ ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနေ အဝဍ္ဎနကံ ဝဋ္ဋတိ, အညတ္ထ န ကိဉ္စိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တနယံ ဒဿေတိ. သောသဗျာဓီတိ ခယရောဂေါ. ယက္ခုမ္မာဒေါတိ ကဒါစိ အာဂန္တွာ ဘူမိယံ ပါတေတွာ ဟတ္ထမုခါဒိကံ အဝယဝံ ဘူမိယံ ဃံသနကော ယက္ခောဝ ရောဂေါ.

'පදුමපුණ්ඩරීකපත්තවණ්ණං' යනු රතු නෙළුම් හා සුදු නෙළුම් මල් පෙතිවල වර්ණයයි. 'කුෂ්ඨයෙහි පැවසූ ක්‍රමයෙන්ම' යන්නෙන් 'වැසුණු ස්ථානයෙහි නොවැඩෙන දෙය සුදුසු වේ, වෙනත් තැනක කිසිවක් සුදුසු නොවේ' යැයි පැවසූ ක්‍රමය දක්වයි. 'සෝසබ්‍යාධි' යනු ක්ෂය රෝගයයි. 'යක්ඛුම්මාදෝ' යනු ඇතැම් විට පැමිණ බිම ඇද දමා, අත් මුහුණ ආදී අවයවයන් බිම අතුල්ලවන, යක්ෂයකු වැනි වූ උමතු රෝගයයි.

၁၂၄. မဟာမတ္တောတိ မဟတိယာ ဣဿရိယမတ္တာယ သမန္နာဂတော. ‘‘န ဒါနာဟံ ဒေဝဿ ဘဋော’’တိ အာပုစ္ဆတီတိ ရညာ ဧဝ ဒိန္နံ ဌာနန္တရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယော ပန ရာဇကမ္မိကေဟိ [Pg.232] အမစ္စာဒီဟိ ဌပိတော, အမစ္စာဒီနံ ဧဝ ဝါ ဘဋော ဟောတိ, တေန တံ တံ အမစ္စာဒိမ္ပိ အာပုစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ.

124. 'මහාමත්ත' යනු මහත් වූ ඓශ්චර්යයකින් (උසස් තනතුරකින්) සමන්නාගත වූ තැනැත්තාය. 'දැන් මම රජතුමාගේ සෙබළෙක් නොවෙමි' යි අවසර ඉල්ලයි යන මෙයින්, රජු විසින්ම දෙන ලද තනතුර අදහස් කර පවසන ලදී. යමෙක් වනාහි රාජ්‍ය සේවකයන් වන ඇමැතිවරුන් ආදීන් විසින් පත් කරන ලද්දේද, නැතහොත් ඇමැතිවරුන්ගේම සෙබළෙකු වේද, ඔහු විසින් ඒ ඒ ඇමැතිවරුන්ගෙන්ද අවසර ඉල්ලීම සුදුසු වේ.

၁၂၅. ‘‘ဓဇဗန္ဓော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အပါကဋစောရော ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ ဝိညာယတိ. တေန ဝက္ခတိ ‘‘ယေ ပန အမ္ဗလဗုဇာဒိစောရကာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ဇာနန္တီတိ ‘‘သီလဝါ ဇာတော’’တိ ဇာနန္တိ.

125. 'ධජබන්ධ' යැයි පැවසූ බැවින්, ප්‍රකට නොවන සොරා පැවිදි කළ යුතු බව වටහා ගත හැකිය. එබැවින් ඉදිරියෙහි 'යම් අඹ, ලබු ආදී සොරුන්' යනාදිය පවසනු ඇත. 'මෙසේ දනිත්ද' යනු 'සිල්වත් වී ඇතැයි' දනිති යන්නයි.

၁၂၆. ဘိန္ဒိတွာတိ အန္ဒုဗန္ဓနံ ဘိန္ဒိတွာ. ဆိန္ဒိတွာတိ သင်္ခလိကဗန္ဓနံ ဆိန္ဒိတွာ. မုဉ္စိတွာတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနံ မုဉ္စိတွာ. ဝိဝရိတွာတိ ဂါမဗန္ဓနာဒီသု ဂါမဒွါရာဒီနိ ဝိဝရိတွာ. အပဿမာနာနံ ဝါ ပလာယတီတိ ပုရိသဂုတ္တိယံ ပုရိသာနံ ဂေါပကာနံ အပဿမာနာနံ ပလာယတိ.

126. 'භින්දිත්වා' (බිඳ) යනු විලංගු බන්ධනය බිඳය. 'ඡින්දිත්වා' (කපා) යනු දම්වැල් බන්ධනය කපාය. 'මුඤ්චිත්වා' (මුදා) යනු ලණු බන්ධනය මුදාය. 'විවරිත්වා' (හැර) යනු ගම් බන්ධන ආදියේදී ගම් දොරටු ආදිය හැරය. 'නොදක්නා කල්හි හෝ පලායයි' යනු මුරකරුවන්ට නොපෙනී පලායයි යන්නයි.

၁၂၉. ပုရိမနယေနေဝါတိ ‘‘ကသာဟတော ကတဒဏ္ဍကမ္မော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ.

129. 'පෙර ක්‍රමයෙන්ම' යනු 'කසෙන් තලන ලද, දඬුවම් කරන ලද' යන මෙහි පැවසූ ක්‍රමයෙන්මය.

၁၃၀. ပလာတောပီတိ ဣဏဿာမိကာနံ အာဂမနံ ဉတွာ ဘယေန ပလာတောပိ ဣဏာယိကော. ဂီဝါ ဟောတိ ဣဏာယိကဘာဝံ ဉတွာ အနာဒရေန ဣဏမုတ္တကေ ဘိက္ခုဘာဝေ ပဝေသိတတ္တာ.

130. 'පලාගියද' යනු ණය හිමියන්ගේ පැමිණීම දැන බියෙන් පලාගිය ණයගැතියාද වේ. (ණයගැතියාගේ) ගෙල බැඳුණාක් වැනිය, ණයගැති භාවය දැන නොසලකා හරිමින් ණයෙන් මිදෙනු පිණිස මහණකමට ඇතුළු කරවන ලද බැවිනි.

ဥပဍ္ဎုပဍ္ဎန္တိ ထောကံ ထောကံ. ဒါတဗ္ဗမေဝါတိ ဣဏာယိကေန ဓနံ သမ္ပဇ္ဇတု ဝါ, မာ ဝါ, ဒါနေ သဥဿာဟေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, အညေဟိ စ ဘိက္ခူဟိ ‘‘မာ ဓုရံ နိက္ခိပါဟီ’’တိ ဝတွာ သဟာယကေဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ဓုရနိက္ခေပေန ဟိဿ ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗတာ သိယာတိ.

'උපඩ්ඪූපඩ්ඪං' යනු ටිකෙන් ටික (කොටසින් කොටස) යන්නයි. 'දිය යුතුමයි' යන්නෙන් ණයගැතියාට ධනය ලැබුණත් නොලැබුණත්, දීම කෙරෙහි උත්සාහයෙන්ම යුක්ත විය යුතුය. අනෙක් භික්ෂූන් විසින්ද 'වීර්යය අත්නොහරින්න' යැයි පවසා සහාය විය යුතු බව දක්වයි. වීර්යය අත්හැරීමෙන් ඔහුගේ භාණ්ඩවල වටිනාකම ගෙවීමට සිදුවන බැවිනි.

၁၃၁. ဒါသစာရိတ္တံ အာရောပေတွာ ကီတောတိ ဣမိနာ ဒါသဘာဝပရိမောစနတ္ထာယ ကီတံ နိဝတ္တေတိ. တာဒိသော ဟိ ဓနက္ကီတောပိ အဒါသော ဧဝ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၉၇) ပန ‘‘ဒေသစာရိတ္တန္တိ [Pg.233] သာဝနပဏ္ဏာရောပနာဒိကံ တံ တံ ဒေသစာရိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တတ္ထ စာရိတ္တဝသေနာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဇနပဒေ ဒါသပဏ္ဏဇ္ဈာပနာဒိနာ အဒါသကရဏနိယာမေန. အဘိသေကာဒီသု သဗ္ဗဗန္ဓနာနိ မောစာပေန္တိ, တံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗသာဓာရဏေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

131. ‘දාස චාරිත්‍රය පනවා මිල දී ගන්නා ලද’ (දාසචාරිත්තං ආරෝපෙත්වා කීතො) යන්නෙන් දාසභාවයෙන් මුදවා ගැනීම සඳහා මිල දී ගත් තැනැත්තා වළක්වයි. එබඳු වූ ධනයෙන් මිල දී ගන්නා ලද්දෙක් ද දාසයෙක් නොවේ ම ය. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි වනාහි ‘දේසචාරිත්තං යනු ප්‍රකාශන පත්‍ර පැනවීම ආදී ඒ ඒ දේශ චාරිත්‍රයයි’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. ‘ඒ ඒ තැන්හි චාරිත්‍ර වශයෙන්’ (තත්ථ තත්ථ චාරිත්තවසෙන) යනු ඒ ඒ ජනපදයෙහි දාස පත්‍ර පුළුස්සා දැමීම ආදී වශයෙන් දාසභාවයෙන් නිදහස් කිරීමේ ක්‍රමයෙනි. රාජ අභිෂේක ආදියේ දී සියලු බන්ධන (හිරකරුවන්) මුදවනු ලැබෙත්, එය අරමුණු කොට ‘සියල්ලන්ට පොදු වූ ක්‍රමයෙන්’ (සබ්බසාධාරණේන) යැයි පවසන ලදී.

သစေ သယမေဝ ပဏ္ဏံ အာရောပေန္တိ, န ဝဋ္ဋတီတိ တာ ဘုဇိဿိတ္ထိယော ‘‘မယမ္ပိ ဝဏ္ဏဒါသိယော ဟောမာ’’တိ အတ္တနော ရက္ခဏတ္ထာယ သယမေဝ ရာဇူနံ ဒါသိပဏ္ဏေ အတ္တနော နာမံ လိခါပေန္တိ, တာသံ ပုတ္တာပိ ရာဇဒါသာဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ တေ ပဗ္ဗာဇေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. တေဟိ အဒိန္နာ န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗာတိ ယတ္တကာ တေသံ သာမိနော, တေသု ဧကေန အဒိန္နေပိ န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗာ. ဘုဇိဿေ ကတွာ ပန ပဗ္ဗာဇေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ယဿ ဝိဟာရဿ တေ အာရာမိကာ ဒိန္နာ, တသ္မိံ ဝိဟာရေ သံဃံ ဉာပေတွာ ဖာတိကမ္မေန ဓနာဒိံ ကတွာ ဘုဇိဿေ ကတွာ ပဗ္ဗာဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၉၇) ပန ‘‘ဒေဝဒါသိပုတ္တေ ဝဋ္ဋတီတိ လိခိတံ. ‘အာရာမိကဉ္စေ ပဗ္ဗာဇေတုကာမော, အညမေကံ ဒတွာ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗ’န္တိ ဝုတ္တံ. မဟာပစ္စရိဝါဒဿ အယမိဓ အဓိပ္ပာယော, ‘ဘိက္ခုသံဃဿ အာရာမိကေ ဒေမာ’တိ ဒိန္နတ္တာ န တေ တေသံ ဒါသာ, ‘အာရာမိကော စ နေဝ ဒါသော န ဘုဇိဿော’တိ ဝတ္တဗ္ဗတော န ဒါသောတိ လိခိတံ. တက္ကာသိဉ္စနံ သီဟဠဒီပေ စာရိတ္တံ, တေ စ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗာ သံဃဿာရာမိကတ္တာ. နိဿာမိကံ ဒါသံ အတ္တနာပိ ဘုဇိဿံ ကာတုံ လဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘ඉදින් තමන් ම පත්‍රය (දාස ලේඛනය) පනවා ගනිත් නම් සුදුසු නොවේ’ යන්නෙන්, ඒ නිදහස් ස්ත්‍රීහු ‘අපි ද රාජ දාසියෝ (වර්ණදාසියෝ) වෙමු’ යැයි තමන්ගේ ආරක්ෂාව පිණිස තමන් ම රජවරුන්ගේ දාසි ලේඛනයෙහි තමන්ගේ නම ලියවති. ඔවුන්ගේ පුත්‍රයෝ ද රාජදාසයෝ ම වෙති. එබැවින් ඔවුන් පැවිදි කිරීම සුදුසු නොවේ. ‘ඔවුන් විසින් නොදෙන ලද්දාහු පැවිදි නොකට යුත්තාහ’ යන්නෙන්, ඔවුන්ගේ ස්වාමිවරු යම් පමණක් වෙත් ද, ඔවුන් අතරින් එක් අයෙකු හෝ අකමැති නම් (නොදුන්නේ නම්) පැවිදි නොකට යුතුය. ‘නිදහස් කොට පැවිදි කිරීම සුදුසුය’ යන්නෙන්, යම් විහාරයකට ඒ ආරාමිකයන් පූජා කරන ලද්දේ ද, ඒ විහාරයෙහි සංඝයා වහන්සේ දැනුවත් කොට, ඵාතිකර්මයෙන් (හිලව් දීමෙන්) ධනය ආදිය දී නිදහස් කරවා පැවිදි කිරීම සුදුසු වේ. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි වනාහි ‘දේවදාසීන්ගේ පුත්‍රයන් පැවිදි කිරීම සුදුසුය’ යනුවෙන් ලියා ඇත. ‘ඉදින් ආරාමිකයෙකු පැවිදි කිරීමට කැමති නම්, වෙනත් අයෙකු දී පැවිදි කළ යුතුය’ යි පවසන ලදී. මහාපච්චරී වාදයේ මෙහි අදහස මෙයයි: ‘භික්ෂු සංඝයාට ආරාමිකයන් පූජා කරමු’ යැයි දෙන ලද බැවින් ඔවුහු ඔවුන්ගේ දාසයෝ නොවෙති. ‘ආරාමිකයා දාසයෙකු ද නොවේ, නිදහස් අයෙකු ද නොවේ’ යැයි කිව යුතු බැවින්, දාසයෙකු නොවේ යැයි ලියන ලදී. හිස මත මෝරු වත් කිරීම සීහළදීපයේ (ලක්දිව) පැවති චාරිත්‍රයකි. ඔවුහු සංඝයාගේ ආරාමිකයන් වන බැවින් පැවිදි කළ යුතුය. ‘ස්වාමියෙකු නොමැති දාසයා තමා විසින් ම වුව ද නිදහස් කර ගැනීමට අවස්ථාව ලැබෙන්නේය’ යි කියන ලදී.

သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၉၇) ပန ‘‘တက္ကံ သီသေ အာသိတ္တကသဒိသာဝ ဟောန္တီတိ ယထာ အဒါသေ ကရောန္တာ တက္ကေန သီသံ ဓောဝိတွာ အဒါသံ ကရောန္တိ, ဧဝံ အာရာမိကဝစနေန ဒိန္နတ္တာ အဒါသာဝ တေတိ အဓိပ္ပာယော. ‘တက္ကာသိဉ္စနံ ပန သီဟဠဒီပေ စာရိတ္တ’န္တိ ဝဒန္တိ. နေဝ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တန္တိ ကပ္ပိယဝစနေန ဒိန္နေပိ [Pg.234] သံဃဿ အာရာမိကဒါသတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၉၇) ‘‘တက္ကံ သီသေ အာသိတ္တကသဒိသာဝ ဟောန္တီတိ ကေသုစိ ဇနပဒေသု အဒါသေ ကရောန္တာ တက္ကံ သီသေ အာသိဉ္စန္တိ, တေန ကိရ တေ အဒါသာ ဟောန္တိ, ဧဝမိဒမ္ပိ အာရာမိကဝစနေန ဒိန္နမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. တထာ ဒိန္နေပိ သံဃဿ အာရာမိကဒါသော ဧဝါတိ ‘နေဝ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တံ. ‘တာဝကာလိကော နာမ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဝါ ပစ္ဆာပိ ဂဟေတုကာမတာယ ဝါ ဒိန္နံ သဗ္ဗံ တာဝကာလိကမေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. နိဿာမိကဒါသော နာမ ယဿ သာမိကုလံ အညာတိကံ မရဏေန ပရိက္ခီဏံ, န ကောစိ တဿ ဒါယာဒေါ, သော ပန သမာနဇာတိကေဟိ ဝါ နိဝါသဂါမဝါသီဟိ ဝါ ဣဿရေဟိ ဝါ ဘုဇိဿော ကတောဝ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. ဒေဝဒါသာပိ ဒါသာ ဧဝ. တေ ဟိ ကတ္ထစိ ဒေသေ ရာဇဒါသာ ဟောန္တိ, ကတ္ထစိ ဝိဟာရဒါသာ ဝါ, တသ္မာ ပဗ္ဗာဇေတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි ‘හිස මත මෝරු වත් කරන ලද්දවුන් වැනි වෙති’ යනු, දාසභාවයෙන් නිදහස් කරන්නාහු යම් සේ මෝරෙන් හිස සෝදා නිදහස් පුද්ගලයන් කෙරෙත් ද, එසේම ‘ආරාමික’ යන වචනයෙන් දෙන ලද බැවින් ඔවුහු නිදහස් අය ම වෙති යන්න අදහසයි. ‘හිස මත මෝරු වත් කිරීම සිංහල ද්වීපයේ චාරිත්‍රයක්’ යැයි කියති. ‘පැවිදි නොකළ යුතු ම ය’ යි පවසන ලද්දේ, කැප කර කියන වචනයෙන් දුන් නමුත් සංඝයාගේ ආරාමික දාසයන් වන බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. විමතිවිනෝදනියෙහි ද ‘හිස මත මෝරු වත් කරන ලද්දවුන් වැනි වෙති’ යනු, ඇතැම් ජනපදවල දාසභාවයෙන් නිදහස් කරද්දී හිස මත මෝරු වත් කරති. එයින් ඔවුහු නිදහස් අය වෙති. එලෙසම මෙය ද ආරාමික යන වචනයෙන් දෙන ලද්දක් වුව ද (නිදහස් වූවන් වැනිය) යන්න අදහසයි. එසේ දෙන ලද නමුත් සංඝයාගේ ආරාමික දාසයෙකු ම වන බැවින් ‘පැවිදි නොකළ යුතුමය’ යි කියන ලදී. ‘තාවකාලික නම් වේ’ යැයි පැවසූ බැවින්, කාල සීමාවක් නියම කොට හෝ පසුව ද ලබා ගැනීමේ කැමැත්තෙන් හෝ දෙන ලද සියල්ල තාවකාලික යැයි ම ගත යුතුය. ස්වාමියෙකු නොමැති දාසයා නම් යමෙකුගේ ස්වාමි කුලය නෑයන් නොමැතිව මරණයෙන් විනාශ වී ගියේ ද, ඔහුගේ උරුමක්කාරයෙකු නොමැති ද, ඔහුව සමාන ජාතිකයන් විසින් හෝ පදිංචි ගම්වාසීන් විසින් හෝ ප්‍රධානීන් විසින් හෝ නිදහස් කරනු ලැබූවක් කොට ම පැවිදි කළ යුතුය. දේවදාසයෝ ද දාසයෝ ම වෙති. ඔවුහු ඇතැම් දේශයක රාජදාසයෝ වෙති, ඇතැම් තැනක විහාරදාසයෝ වෙති, එබැවින් පැවිදි කිරීම සුදුසු නැතැයි කියන ලදී.

သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၉၇) ပန ‘‘နိဿာမိကဒါသော နာမ ယဿ သာမိကာ သပုတ္တဒါရာ မတာ ဟောန္တိ, န ကောစိ တဿ ပရိဂ္ဂါဟကော, သောပိ ပဗ္ဗာဇေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, တံ ပန အတ္တနာပိ ဘုဇိဿံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. ယေ ဝါ ပန တသ္မိံ ရဋ္ဌေ သာမိနော, တေဟိပိ ကာရာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ, ‘ဒေဝဒါသိပုတ္တံ ပဗ္ဗာဇေတုံ ဝဋ္ဋတီ’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ‘ဒါသဿ ပဗ္ဗဇိတွာ အတ္တနော သာမိကေ ဒိသွာ ပလာယန္တဿ အာပတ္တိ နတ္ထီ’တိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘ဒါသမ္ပိ ပဗ္ဗာဇေတွာ သာမိကေ ဒိသွာ ပဋိစ္ဆာဒနတ္ထံ အပနေန္တော ပဒဝါရေန အဒိန္နာဒါနာပတ္တိယာ ကာရေတဗ္ဗော, ဒါသဿ ပန ပလာယတော အနာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

නමුත් සාරත්ථදීපනියෙහි ‘ස්වාමියෙකු නොමැති දාසයා නම් යමෙකුගේ අඹුදරුවන් සහිත ස්වාමිවරු මියගොස් ඇත් ද, ඔහුගේ හිමිකරුවෙකු නොමැති ද, ඔහු ද පැවිදි කිරීම සුදුසු නොවේ. ඔහුව තමා විසින් ද නිදහස් කර ගැනීම සුදුසුය. නැතහොත් ඒ රටෙහි යම් පාලකයෝ (ස්වාමිවරු) වෙත් ද, ඔවුන් ලවා ද නිදහස් කරවීම සුදුසුය’ යනුවෙන් ද, ‘දේවදාසියකගේ පුත්‍රයා පැවිදි කිරීම සුදුසුය’ යන්න ගණ්ඨිපද තුනෙහි ම දක්වන ලදී. ‘දාසයෙකු පැවිදි වී තමාගේ ස්වාමියා දැක පලා යන්නේ නම් ඇවතක් නැතැයි පවසති’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. විමතිවිනෝදනියෙහි වනාහි ‘දාසයෙකු පැවිදි කොට, ස්වාමියා දැක ඔහු සැඟවීම පිණිස රැගෙන යන්නා පියවරක් පියවරක් පාසා අදත්තාදාන ඇවතට පත් කළ යුතුය, නමුත් පලා යන දාසයාට ඇවතක් නැත’ යනුවෙන් දක්වා ඇත.

၁၃၂. ဟတ္ထစ္ဆိန္နကာဒိဝတ္ထူသု ကဏ္ဏမူလေတိ သကလဿ ကဏ္ဏဿ ဆေဒံ သန္ဓာယာဟ. ကဏ္ဏသက္ခလိကာယာတိ ကဏ္ဏစူဠိကာယ[Pg.235]. ယဿ ပန ကဏ္ဏာဝဋ္ဋေတိ ဟေဋ္ဌာ ကုဏ္ဍလာဒိဌပနဆိဒ္ဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘တဉှိ သံဃဋ္ဋနက္ခမံ. အဇပဒကေတိ အဇပဒနာသိကဋ္ဌိကောဋိယံ. တတော ဟိ ဥဒ္ဓံ န ဝိစ္ဆိန္ဒိတုံ သက္ကာ ဟောတိ. သန္ဓေတုန္တိ အဝိရူပသဏ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဝိရူပံ ပန ပရိသဒူသကံ အာပါဒေတိ.

132. අත් කැපූවන් පිළිබඳ විනය වස්තූන්හි ‘කන් මුල’ (කණ්ණමූලෙ) යන්නෙන් මුළු කණම කැපීම අදහස් කොට පවසන ලදී. ‘කන් පෙත්ත’ (කණ්ණසක්ඛලිකා) යනු කණේ මෘදු කොටසයි (කන් පෙත්තයි). ‘යමෙකුගේ කන් වළල්ල’ (කණ්ණාවට්ටෙ) යනු පහළ කුණ්ඩලාභරණ පැළඳීම සඳහා තබන සිදුර අරමුණු කොට පවසන ලදී. ‘එය ගැටීමට ඔරොත්තු දෙන බැවිනි’. ‘අජපදක’ (එළු පියවරක් බඳු සිදුර) යනු එළු කුරයක් බඳු නාස් ඇටයේ කෙළවරයි. මක්නිසාද යත් එයට ඉහළින් කපා වෙන් කළ නොහැකි බැවිනි. ‘සම්බන්ධ කිරීම’ (සන්ධේතුං) යන්නෙන් විරූපී නොවන සේ සකස් කිරීම අරමුණු කොට පවසන ලදී. විරූපී බව වනාහි පිරිස අප්‍රසාදයට (පරිසදූසක) පත් කරයි.

ခုဇ္ဇသရီရောတိ ဝင်္ကသရီရော. ဗြဟ္မုနော ဝိယ ဥဇုကံ ဂတ္တံ သရီရံ ယဿ သော ဗြဟ္မုဇုဂတ္တော, ဘဂဝါ. အဝသေသော သတ္တောတိ ဣမိနာ လက္ခဏေန ရဟိတသတ္တော. ဧတေန ဌပေတွာ မဟာပုရိသံ စက္ကဝတ္တိဉ္စ ဣတရေ သတ္တာ ခုဇ္ဇပက္ခိကာတိ ဒဿေတိ. ယေဘုယျေန ဟိ သတ္တာ ခန္ဓေ ကဋိယံ ဇာဏူသူတိ တီသု ဌာနေသု နမန္တိ, တေ ကဋိယံ နမန္တာ ပစ္ဆတော နမန္တိ, ဒွီသု ဌာနေသု နမန္တာ ပုရတော နမန္တိ, ဒီဃသရီရာ ပန ဧကေန ပဿေန ဝင်္ကာ ဟောန္တိ, ဧကေ မုခံ ဥန္နာမေတွာ နက္ခတ္တာနိ ဂဏယန္တာ ဝိယ စရန္တိ, ဧကေ အပ္ပမံသလောဟိတာ သူလသဒိသာ ဟောန္တိ, ဧကေ ပုရတော ပဗ္ဘာရာ ဟောန္တိ, ပဝေဓမာနာ ဂစ္ဆန္တိ. ပရိဝဋုမောတိ သမန္တတော ဝဋ္ဋကာယော. ဧတေန ဧဝရူပါ ဧဝ ဝါမနကာ န ဝဋ္ဋန္တီတိ ဒဿေတိ.

‘කුදු සිරුරක් ඇත්තා’ (ඛුජ්ජසරීරො) යනු ඇද වූ සිරුරක් ඇත්තා ය. මහා බ්‍රහ්මයාගේ මෙන් ඍජු ශරීරයක් ඇත්තේ යම් සේ ද, එසේ ඍජු ශරීරයක් ඇති බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘බ්‍රහ්මුජුගත්ත’ නම් වෙති. ‘සෙසු සත්වයෝ’ (අවසෙසො සත්තො) යන්නෙන් මේ මහාපුරුෂ ලක්ෂණයෙන් තොර වූ සත්වයෝ ය. මෙයින් මහා පුරුෂයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) සහ සක්විති රජු හැර සෙසු සත්ත්වයෝ කුදු ගණයට අයත් වන බව දක්වයි. මක්නිසාද යත්, බොහෝ සෙයින් සත්ත්වයෝ උරහිස්, ඉඟටිය (කොන්ද) සහ දණහිස් යන ස්ථාන තුනෙන් නැමෙති. ඔවුහු ඉඟටියෙන් නැමෙන විට පසුපසට නැමෙති, ස්ථාන දෙකකින් නැමෙන විට ඉදිරියට නැමෙති. දීර්ඝ ශරීර ඇති අය වනාහි එක් පැත්තකට ඇද වෙති. ඇතැමෙක් මුහුණ ඉහළට ඔසවා තාරකා ගණන් කරන්නාක් මෙන් ඇවිදිති, ඇතැමෙක් මස් ලේ අඩු වී උලක් මෙන් වෙති, ඇතැමෙක් ඉදිරියට නැඹුරු වී වෙවුලමින් යති. ‘පරිවටුම’ (පරිවටුමො) යනු වටකුරු ශරීරයයි. මෙයින් මෙබඳු වූ ම මිටි (වාමන) අය පැවිදි කිරීමට සුදුසු නොවන බව දක්වයි.

၁၃၃. အဋ္ဌိသိရာစမ္မသရီရောတိ အဋ္ဌိသိရာစမ္မမတ္တသရီရော. ကူဋကူဋသီသောတိ အနေကေသု ဌာနေသု ပိဏ္ဍိတမံသတံ ဒဿေတုံ အာမေဍိတံ ကတံ. တေနာဟ ‘‘တာလဖလပိဏ္ဍိသဒိသေနာ’’တိ. တာလဖလာနံ မဉ္ဇရီ ပိဏ္ဍိ နာမ. အနုပုဗ္ဗတနုကေန သီသေနာတိ စေတိယထူပိကာ ဝိယ ကမေန ကိသေန သီသေန. မဟာဝေဠုပဗ္ဗံ ဝိယ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ အဝိသမထူလေန သီသေန သမန္နာဂတော နာဠိသီသော နာမ. ကပ္ပသီသောတိ ဂဇမတ္ထကံ ဝိယ ဒွိဓာ ဘိန္နသီသော. ‘‘ကဏ္ဏိကကေသော ဝါ’’တိ ဣမဿ ဝိဝရဏံ ‘‘ပါဏကေဟီ’’တိအာဒိ. မက္ကဋဿေဝ နလာဋေပိ ကေသာနံ ဥဋ္ဌိတဘာဝံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သီသလောမေဟီ’’တိအာဒိ.

133. “ඇට, නහර සහ සම පමණක් ශරීරයෙහි ඇති” යන්නෙන් ඇට, නහර සහ සම පමණක් ඉතිරි වූ ශරීරය අදහස් කෙරේ. “කූටකූටසීස” (ගැටිති සහිත හිස) යනු බොහෝ ස්ථානවල මස් පිඬු ගැසී ඇති බව හැඟවීම සඳහා යෙදුණු තේරුමකි. එහෙයින් “තල් ගෙඩි පොකුරක් බඳු වූ” යැයි කියන ලදී. තල් ගෙඩිවල වළල්ල (කැන) “පිණ්ඩී” නම් වේ. “පිළිවෙළින් සිහින් වූ හිසෙන් යුත්” යනු චෛත්‍යයක කොත් කැරැල්ල මෙන් ක්‍රමයෙන් සිහින් වී ගිය හිසක් ඇති බවයි. මහත් වූ උණ පුරුකක් මෙන් මුල සිට අග දක්වා එක සමාන මහතින් යුක්ත හිසක් ඇත්තා “නාළිසීස” නම් වේ. “කප්පසීස” යනු ඇතෙකුගේ කුම්භස්ථලය මෙන් මැදින් බෙදුණු හිසක් ඇත්තා ය. “කණ්ණිකකේස” යන්නෙහි විස්තරය “ප්‍රාණීන් විසින්...” යනාදියයි. වඳුරෙකුගේ මෙන් නළලෙහි ද කෙස් වැවී තිබීම අරභයා “හිසේ ලෝමයන්ගෙන්...” යනාදිය පවසන ලදී.

မက္ကဋဘမုကောတိ [Pg.236] နလာဋလောမေဟိ အဝိဘတ္တလောမဘမုကော. အက္ခိစက္ကေဟီတိ အက္ခိမဏ္ဍလေဟိ. ကေကရောတိ တိရိယံ ပဿနကော. ဥဒကတာရကာတိ ဩလောကေန္တာနံ ဥဒကေ ပဋိဗိမ္ဗိကစ္ဆာယာ. ဥဒကဗုဗ္ဗုဠန္တိ ကေစိ. အက္ခိတာရကာတိ အဘိမုခေ ဌိတာနံ ဆာယာ. အက္ခိဘဏ္ဍကာတိပိ ဝဒန္တိ. အတိပိင်္ဂလက္ခိ မဇ္ဇာရက္ခိ. မဓုပိင်္ဂလန္တိ မဓုဝဏ္ဏပိင်္ဂလံ. နိပ္ပခုမက္ခီတိ ဧတ္ထ ပခုမ-သဒ္ဒေါ အက္ခိဒလလောမေသု နိရုဠှော, တဒဘာဝါ နိပ္ပခုမက္ခိ. အက္ခိပါကေနာတိ အက္ခိဒလပရိယန္တေသု ပူတိတာပဇ္ဇနရောဂေန.

“මක්කටභමුක” (වඳුරු බැම ඇති) යනු නළල් ලෝමයන්ගෙන් වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි පරිදි බැම ලෝම පිහිටා ඇති තැනැත්තායි. “අක්ඛිචක්ක” යනු ඇස් වට (ඇස් මණ්ඩල) යන්නයි. “කේකර” යනු ඇදැස් ඇති (වක්‍රව බලන) තැනැත්තායි. “උදකතාරකා” යනු බලන්නවුන්ගේ ජලයෙහි පිළිඹිබු වන ඡායාවයි. ඇතැමෙක් මෙයට “දිය බුබුල” යැයි ද කියති. “අක්ඛිතාරකා” (කළු ඉංගිරියාව) යනු ඉදිරියෙහි සිටින්නවුන්ගේ ප්‍රතිබිම්බය (ඡායාව) පෙනෙන තැනයි. ඇතැමෙක් මෙයට “ඇස් ගෙඩිය” (අක්ඛිභණ්ඩක) යැයි ද පවසති. “අතිපිංගලක්ඛි” යනු මීයෙකුගේ ඇස් බඳු ඇස් ඇති තැනැත්තායි. “මධුපිංගල” යනු මී පැණි පැහැති රන්වන්-දුඹුරු පැහැයයි. “නිප්පඛුමක්ඛි” (ඇසිපිය ලොම් නැති) යන්නෙහි ‘පඛුම’ යනු ඇසිපියෙහි ඇති ලෝම සඳහා ව්‍යවහාර වන වචනයකි. ඒවා නොමැති බැවින් “නිප්පඛුමක්ඛි” නම් වේ. “අක්ඛිපාක” යනු ඇසිපිය කෙළවරෙහි පැසවන සුළු (කුණුවන) රෝගයකින් යුක්ත වීමයි.

စိပိဋနာသိကောတိ အနုန္နတနာသိကော. ပဋင်္ဂမဏ္ဍူကော နာမ မဟာမုခမဏ္ဍူကော. ဘိန္နမုခေါတိ ဥပက္ကမုခပရိယောသာနော, သဗ္ဗဒါ ဝိဝဋမုခေါ ဝါ. ဝင်္ကမုခေါတိ ဧကပဿေ အပက္ကမ္မ ဌိတဟေဋ္ဌိမဟနုကဋ္ဌိကော. ဩဋ္ဌစ္ဆိန္နကောတိ ဥဘောသု ဩဋ္ဌေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဇာတိယာ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ သတ္ထာဒိနာ အပနီတမံသေန ဩဋ္ဌေန သမန္နာဂတော. ဧဠမုခေါတိ နိစ္စပဂ္ဃရိတလာလာမုခေါ.

“චිපිටනාසික” යනු උස් නොවූ (පැතලි හෝ තැළුණු) නාසයක් ඇති තැනැත්තායි. “පටංගමණ්ඩූක” යනු විශාල කටක් ඇති ගෙම්බා ය. “භින්නමුඛ” යනු තුවාල වීමකින් කට කෙළවර දක්වා පැලී ගිය කටක් ඇති, හෝ සැමවිටම විවෘතව පවතින කටක් ඇති තැනැත්තායි. “වංකමුඛ” (ඇද වුණු කට ඇති) යනු යටි හනුව එක් පැත්තකට ඇදී ගොස් පිහිටා ඇති තැනැත්තායි. “ඕට්ඨච්ඡින්නක” (තොල් කැපුණු) යනු දෙතොලෙන් යම් තැනක උපතින් හෝ පසුව ආයුධයකින් මස් කැපී යාමෙන් විකෘති වූ තොල් ඇති තැනැත්තායි. “එළමුඛ” යනු නිරන්තරයෙන් කෙළ පෙරෙන කටක් ඇති තැනැත්තායි.

ဘိန္နဂလောတိ အဝနတဂလော. ဘိန္နဥရောတိ အတိနိန္နဥရမဇ္ဈော. ဧဝံ ဘိန္နပိဋ္ဌီတိ. သဗ္ဗဉ္စေတန္တိ ‘‘ကစ္ဆုဂတ္တော’’တိအာဒိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ဝိနိစ္ဆယော ကုဋ္ဌာဒီသု ဝုတ္တော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိနိစ္ဆယော’’တိအာဒိ.

“භින්නගල” යනු පහත් වූ (නැමුණු) ගෙලක් ඇති තැනැත්තායි. “භින්නඋර” යනු බෙහෙවින් ගිලී ගිය පපුවක් (පපුව මැදක්) ඇති තැනැත්තායි. එලෙසම “භින්නපිට්ඨි” (කුද ඇති පිටක් ඇති තැනැත්තා) යන්න ද වේ. මේ සියල්ල “කච්ඡුගත්ත” (කැසීම් රෝග ඇති ශරීරය) යනාදිය අරභයා පවසන ලදී. මෙහි විනිශ්චය කුෂ්ඨ රෝග ආදියේ දී දක්වන ලද පරිදිම වන හෙයින් “විනිශ්චය...” යනාදිය පවසන ලදී.

ဝါတဏ္ဍိကောတိ အဏ္ဍကေသု ဝုဒ္ဓိရောဂေန သမန္နာဂတော, အဏ္ဍဝါတရောဂေန ဥဒ္ဓုတဗီဇဏ္ဍကောသေန သမန္နာဂတော ဝါ. ယဿ နိဝါသနေန ပဋိစ္ဆန္နမ္ပိ ဥဏ္ဏတံ ပကာသတိ, သောဝ န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. ဝိကဋောတိ တိရိယံ ဂမနပါဒေဟိ သမန္နာဂတော, ယဿ စင်္ကမတော ဇာဏုကာ ဗဟိ နိဂစ္ဆန္တိ. သံဃဋ္ဋောတိ ဂစ္ဆတော ပရိဝတ္တနပါဒေဟိ သမန္နာဂတော, ယဿ စင်္ကမတော ဇာဏုကာ အန္တော ပဝိသန္တိ. မဟာဇင်္ဃောတိ ထူလဇင်္ဃော. မဟာပါဒေါတိ မဟန္တေန ပါဒတလေန [Pg.237] ယုတ္တော. ပါဒဝေမဇ္ဈေတိ ပိဋ္ဌိပါဒဝေမဇ္ဈေ. ဧတေန အဂ္ဂပါဒေါ စ ပဏှိ စ သဒိသာဝါတိ ဒဿေတိ.

“වාතණ්ඩික” යනු වෘෂණ කෝෂයන්හි ඉදිමීමේ (වාතජ) රෝගයෙන් යුක්ත වූ හෝ, වාත රෝගය හේතුවෙන් ඉදිමුණු වෘෂණ කෝෂ ඇති තැනැත්තායි. සිවුරෙන් වැසුව ද යමෙකුගේ එම ඉදිමීම ඉස්මතු වී පෙනෙන්නේ ද, ඔහු මහණ නොකට යුතුය. “විකට” යනු ඇද වූ පාදවලින් යුතුව ගමන් කරන්නා ය, එනම් ඇවිදින විට දණහිස් පිටතට විහිදෙන තැනැත්තායි. “සංඝට්ට” යනු ඇවිදින විට පාද එකිනෙක ගැටෙමින් ගමන් කරන්නා ය, එනම් ඇවිදින විට දණහිස් ඇතුළට නැමී එකිනෙක ගැටෙන තැනැත්තායි. “මහාජංඝ” යනු මහත් වූ කෙණ්ඩ ඇති තැනැත්තායි. “මහාපාද” යනු විශාල වළලුකර සහ යටිපතුල් ඇති තැනැත්තායි. “පාදවෙමජ්ඣ” යනු පතුලේ (පිටිපතුලේ) මැද කොටසයි. මෙයින් පාදයේ ඇඟිලි කෙළවර සහ විලුඹ එක හා සමානව පිහිටා ඇති බව දක්වයි.

၁၃၄. မဇ္ဈေ သံကုဋိတပါဒတ္တာတိ ကုဏ္ဌပါဒတာယ ကာရဏံ ဒဿေတိ, အဂ္ဂေ သံကုဋိတပါဒတ္တာတိ ကုဏ္ဌပါဒတာယ. ကုဏ္ဌပါဒဿေဝ စင်္ကမနဝိဘာဝနံ ‘‘ပိဋ္ဌိပါဒဂ္ဂေန စင်္ကမန္တော’’တိ. ‘‘ပါဒဿ ဗာဟိရန္တေနာ’’တိ စ ‘‘အဗ္ဘန္တရန္တေနာ’’တိ စ ဣဒံ ပါဒတလဿ ဥဘောဟိ ပရိယန္တေဟိ စင်္ကမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

134. “මැදින් හැකිළුණු පාද ඇති බැවින්” යන්නෙන් කොර පාදයක් ඇති වීමට හේතුව දක්වයි. “ඉදිරියෙන් හැකිළුණු පාද ඇති බැවින්” යන්න ද කොර පාදයක් වීමට හේතුවකි. එබඳු කොර පාදයක් ඇත්තාගේ ගමන පැහැදිලි කරමින් “පිටිපතුලේ කෙළවරින් ඇවිදින්නේ” යැයි කියන ලදී. “පාදයේ බාහිර පැත්තෙන්” සහ “ඇතුළු පැත්තෙන්” යනු පතුලේ දෙපැත්ත කෙළවරින් බර තබා ඇවිදීම අරභයා පවසන ලද්දකි.

မမ္မနန္တိ ခလိတဝစနံ, ယော ဧကမေဝက္ခရံ စတုပဉ္စက္ခတ္တုံ ဝဒတိ, တဿေတံ အဓိဝစနံ, ဌာနကရဏဝိသုဒ္ဓိယာ အဘာဝေန အဖုဋ္ဌက္ခရဝစနံ. ဝစနာနုကရဏေန ဟိ သော ‘‘မမ္မနော’’တိ ဝုတ္တော. ယော စ ကရဏသမ္ပန္နောပိ ဧကမေဝက္ခရံ ဟိက္ကာရဗဟုသော ဝဒတိ, သောပိ ဣဓေဝ သင်္ဂယှတိ. ယော ဝါ ပန တံ နိဂ္ဂဟေတွာပိ အနာမေဍိတက္ခရမေဝ သိထိလံ သိလိဋ္ဌဝစနံ ဝတ္တုံ သမတ္ထော, သော ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. အာပတ္တိတော န မုစ္စန္တီတိ ဉတွာ ကရောန္တာဝ န မုစ္စန္တိ. ဇီဝိတန္တရာယာဒိအာပဒါသု အရုစိယာ ကာယသာမဂ္ဂိံ ဒေန္တဿ အနာပတ္တိ.

“මම්මන” (ගොත ගසන්නා) යනු වචන පැකිළෙන තැනැත්තා ය. එක් ම අකුරක් හතර පස් වතාවක් පවසන්නා හඳුන්වන නමකි. ශබ්ද නිපදවන ස්ථාන (ස්ථාන කරණ) නිවැරදි නොවීම නිසා නොපැහැදිලි අකුරු ශබ්ද කරන තැනැත්තා ද මීට අයත් වේ. ඔහුගේ වචන උච්චාරණය අනුකරණය කරමින් ඔහුට “මම්මන” යැයි කියනු ලැබේ. උච්චාරණ ස්ථාන නිසි පරිදි පිහිටා තිබුණ ද, එක් අකුරක් ම ඉක්කාවක් සමඟ බොහෝ වරක් පවසන්නා ද මෙහි ම ඇතුළත් වේ. යමෙකුට එම ගොත ගැසීම පාලනය කරගෙන, වචන නැවත නැවත නොකියා, ලිහිල්ව සහ සුමටව කථා කිරීමට හැකිනම්, ඔහු මහණ කළ හැක. “ඇවතින් නොමිදෙති” යනු ඇවැත් සිදුවන බව දැන දැනම විනය කර්මය සිදුකරන්නෝ ඇවතින් නොමිදෙති යන්නයි. ජීවිත අනතුරු ආදී ආපදා අවස්ථාවල දී, අකමැත්තෙන් වුව ද විනය කර්මය සඳහා සහභාගී වන (කැමැත්ත දෙන) භික්ෂුවට ඇවැත් නොවේ.

၁၃၅. အဘဗ္ဗပုဂ္ဂလကထာသု ‘‘ယော ကာဠပက္ခေ ဣတ္ထီ ဟောတိ, ဇုဏှပက္ခေ ပုရိသော, အယံ ပက္ခပဏ္ဍကော’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ကာဠပက္ခေ ပဏ္ဍကော ဟောတိ, ဇုဏှပက္ခေ ပနဿ ပရိဠာဟော ဝူပသမ္မတီ’’တိ အပဏ္ဍကပက္ခေ ပရိဠာဟဝူပသမဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ ပဏ္ဍကပက္ခေ ဥဿန္နပရိဠာဟတာ ပဏ္ဍကဘာဝါပတ္တီတိ ဝိညာယတီတိ ဝီမံသိတွာ ယုတ္တတရံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣတ္ထိဘာဝေါ ပုမ္ဘာဝေါ ဝါ နတ္ထိ ဧတဿာတိ အဘာဝကော. ‘‘တသ္မိံယေဝဿ ပက္ခေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဝါရိတာတိ ဧတ္ထ အပဏ္ဍကပက္ခေ ပဗ္ဗာဇေတွာ ပဏ္ဍကပက္ခေ နာသေတဗ္ဗော’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘အပဏ္ဍကပက္ခေ [Pg.238] ပဗ္ဗဇိတော သစေ ကိလေသက္ခယံ ပါပုဏာတိ, န နာသေတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ. ပဏ္ဍကဿ ဟိ ကိလေသက္ခယာသမ္ဘဝတော, ခီဏကိလေသဿ စ ပဏ္ဍကဘာဝါနာပတ္တိတော. အဟေတုကပဋိသန္ဓိကထာယဉှိ အဝိသေသေန ပဏ္ဍကဿ အဟေတုကပဋိသန္ဓိတာ ဝုတ္တာ, အာသိတ္တဥသူယပက္ခပဏ္ဍကာနဉ္စ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယေဝ ပဏ္ဍကဘာဝေါ, န ပဝတ္တိယံယေဝါတိ ဝဒန္တိ. တေနေဝ အဟေတုကပဋိသန္ဓိနိဒ္ဒေသေ ဇစ္စန္ဓဗဓိရာဒယော ဝိယ ပဏ္ဍကော ဇာတိသဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ န နိဒ္ဒိဋ္ဌော. စတုတ္ထပါရာဇိကသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၃) အဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေ ဒဿေန္တေန ပဏ္ဍကတိရစ္ဆာနဂတဥဘတောဗျဉ္ဇနကာ တယော ဝတ္ထုဝိပန္နာ အဟေတုကပဋိသန္ဓိကာ, တေသံ သဂ္ဂေါ အဝါရိတော, မဂ္ဂေါ ပန ဝါရိတောတိ အဝိသေသတော ဝုတ္တန္တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၀၉) အာဂတံ.

135. අභව්‍ය පුද්ගල කථාවල “කළු පක්ෂයේ දී (අව පක්ෂයේ දී) ස්ත්‍රියක් වන, සුදු පක්ෂයේ දී (පුර පක්ෂයේ දී) පුරුෂයෙක් වන තැනැත්තා පක්ෂ පණ්ඩකයා ය” යැයි ඇතැමෙක් පවසති. නමුත් අටුවාවෙහි “කළු පක්ෂයේ දී පණ්ඩකයෙක් වෙයි, සුදු පක්ෂයේ දී ඔහුගේ කාම දාහය සංසිඳෙයි” යනුවෙන් පණ්ඩක නොවන පක්ෂයෙහි දාහය සංසිඳීම පමණක් පවසා ඇති බැවින්, පණ්ඩක පක්ෂයෙහි දැඩි කාම දාහය ඇති වීම හේතුවෙන් පණ්ඩක භාවයට පත්වන බව තේරුම් ගත යුතු යැයි විමසා බලා වඩාත් සුදුසු මතය ගත යුතු ය. මොහුට ස්ත්‍රී භාවයක් හෝ පුරුෂ භාවයක් නොමැති හෙයින් “අභාවක” නම් වේ. “එම පක්ෂයෙහි ම ඔහුට පැවිද්ද තහනම් කරන ලදී. එබැවින් පණ්ඩක නොවන පක්ෂයේ දී මහණ කර, පණ්ඩක පක්ෂයේ දී සිවුරු හැරවිය යුතුය (නෙරපිය යුතුය)” යනුවෙන් ගණ්ඨිපද ග්‍රන්ථ තුනෙහි ම දක්වා ඇත. ඇතැමෙක් පවසනුයේ “පණ්ඩක නොවන පක්ෂයේ දී පැවිදි වූ තැනැත්තා ඉදින් කෙලෙස් නැසීමට පැමිණෙන්නේ නම්, ඔහුව සිවුරු හැරවිය යුතු නැත” කියා ය. එය ඔවුන්ගේ පෞද්ගලික මතයක් පමණි. මන්ද යත් පණ්ඩකයාට කෙලෙස් නැසිය නොහැකි බැවින් ද, කෙලෙස් නැසූ රහතන් වහන්සේ නමකට නැවත පණ්ඩක භාවයක් ඇති නොවන බැවින් ද වේ. අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි කථාවෙහි පොදුවේ පණ්ඩකයාට අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති බව පවසා ඇත. ආසිත්ත, උසූය සහ පක්ෂ පණ්ඩකයන්ගේ පණ්ඩක භාවය ප්‍රතිසන්ධියේ සිටම පවතින එකක් මිස ජීවිත කාලය අතරතුර ඇති වන්නක් නොවන බව ඇතැමෙක් පවසති. එහෙයින් ම අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි නිර්දේශයේ දී ජන්මයෙන් අන්ධ, බහිර ආදීන් මෙන් පණ්ඩකයා උපතින්ම වූවෙකු ලෙස “ජාති” ශබ්දයෙන් විශේෂ කොට දක්වා නැත. සිව්වන පාරාජිකා වර්ණනාවෙහි ද අභව්‍ය පුද්ගලයන් දක්වන කල්හි - පණ්ඩක, තිරිසන් සහ උභතෝබ්‍යඤ්ජනක යන වස්තු විපන්න (සුදුසු නොවන) තිදෙනා අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෝ වෙති, ඔවුන්ට සුගතිගමනය වළකා නැතත් මාර්ග ඵල ලැබීම වළකා ඇතැයි පොදුවේ දක්වා ඇති බව සාරත්ථදීපනියෙහි සඳහන් වේ.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၀၉) ပန ပဏ္ဍကဝတ္ထုသ္မိံ အာသိတ္တဥသူယပက္ခပဏ္ဍကာ တယောပိ ပုရိသဘာဝလိင်္ဂါဒိယုတ္တာ အဟေတုကပဋိသန္ဓိကာ, တေ စ ကိလေသပရိယုဋ္ဌာနဿ ဗလဝတာယ နပုံသကပဏ္ဍကသဒိသတ္တာ ‘‘ပဏ္ဍကာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေသု အာသိတ္တဥသူယပဏ္ဍကာနံ ဒွိန္နံ ကိလေသပရိယုဋ္ဌာနံ ယောနိသောမနသိကာရာဒီဟိ ဝီတိက္ကမတော နိဝါရေတုမ္ပိ သက္ကာ, တေန တေ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တာ. ပက္ခပဏ္ဍကဿ ပန ကာဠပက္ခေ ဥမ္မာဒေါ ဝိယ ကိလေသပရိဠာဟော အဝတ္ထရန္တော အာဂစ္ဆတိ, ဝီတိက္ကမံ ပတွာ ဧဝ စ နိဝတ္တတိ, တသ္မာ တသ္မိံ ပက္ခေ သော န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တော, တဒေတံ ဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘ယဿ ပရေသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာသိတ္တဿာတိ မုခေ အာသိတ္တဿ အတ္တနောပိ အသုစိမုစ္စနေန ပရိဠာဟော ဝူပသမ္မတိ. ဥသူယာယ ဥပ္ပန္နာယာတိ ဥသူယာယ ဝသေန အတ္တနော သေဝေတုကာမတာရာဂေ ဥပ္ပန္နေ အသုစိမုတ္တိယာ ပရိဠာဟော ဝူပသမ္မတိ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 2.109) පණ්ඩක වස්තුවෙහි දක්වා ඇති පරිදි ආසිත්ත පණ්ඩක, උසූය පණ්ඩක සහ පක්ෂ පණ්ඩක යන තිදෙනාම පුරුෂ භාවයෙන් හා පුරුෂ ලිංග ආදියෙන් යුක්ත වූ, අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෝ වෙති. ඔවුහු ද ක්ලේශයන්ගේ බලවත් නැගී සිටීම (පර්යුත්ථානය) හේතුවෙන් නපුංසක පණ්ඩකයන් හා සමාන වන බැවින් 'පණ්ඩකයෝ' යැයි කියනු ලැබෙති. ඔවුන් අතුරින් ආසිත්ත සහ උසූය යන පණ්ඩකයන් දෙදෙනාගේ ක්ලේශයන්ගේ නැගී සිටීම, යෝනිසෝමනසිකාරය ආදියෙන් සිල් බිඳීම දක්වා යා නොදී වළක්වා ගැනීමට ද හැකියාව තිබේ. එබැවින් ඔවුන් පැවිදි කළ හැකි යැයි කියන ලදී. පක්ෂ පණ්ඩකයාට වනාහි කළු පක්ෂයෙහි (අව පක්ෂයෙහි) උමතුවක් මෙන් ක්ලේශ දාහය වෙළාගෙන පැමිණෙන අතර, එය සංසිඳෙන්නේ සිල් බිඳීමට (වැරදි හැසිරීමට) පැමිණීමෙන්ම පමණි. එබැවින් ඒ පක්ෂයෙහි (කාලයෙහි) ඔහු පැවිදි නොකළ යුතු යැයි කියන ලදී. ඒ වෙනස පෙන්වීම සඳහා 'යමෙකුගේ අනෙක් අයට...' (යස්ස පරේසං) යැයි කියන ලදී. එහි 'ආසිත්ත' යනු (අන් අයෙකුගේ ශුක්‍ර) කටෙහි ගැල්වීමෙන් තමාගේ ද අශුචි (ශුක්‍ර) පිටවීමෙන් ක්ලේශ දාහය සංසිඳෙන පුද්ගලයාය. 'උසූය' යනු ඊර්ෂ්‍යාව (අන් අය කාම සේවනය කරනු බලා සිටීම) හේතුවෙන් තමා තුළ සේවනය කිරීමේ ආශාව හා රාගය උපන් කල්හි, අශුචි පිටවීමෙන් ක්ලේශ දාහය සංසිඳෙන පුද්ගලයාය.

‘‘ဗီဇာနိ [Pg.239] အပနီတာနီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဗီဇေသု ဌိတေသု နိမိတ္တမတ္တေ အပနီတေ ပဏ္ဍကော န ဟောတိ. ဘိက္ခုနောပိ အနာဗာဓပစ္စယာ တဒပနယနေ ထုလ္လစ္စယမေဝ, န ပဏ္ဍကတ္တံ. ဗီဇေသု ပန အပနီတေသု အင်္ဂဇာတမ္ပိ ရာဂေန ကမ္မနိယံ န ဟောတိ, ပုမဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆတိ, မဿုအာဒိပုရိသလိင်္ဂမ္ပိ ဥပသမ္ပဒါပိ ဝိဂစ္ဆတိ, ကိလေသပရိဠာဟောပိ ဒုန္နိဝါရဝီတိက္ကမော ဟောတိ နပုံသကပဏ္ဍကဿ ဝိယ, တသ္မာ ဤဒိသော ဥပသမ္ပန္နောပိ နာသေတဗ္ဗောတိ ဝဒန္တိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဗီဇုဒ္ဓရဏေ ပါရာဇိကံ န ပညတ္တန္တိ? ဧတ္ထ တာဝ ကေစိ ဝဒန္တိ ‘‘ပညတ္တမေဝေတံ ဘဂဝတာ ‘ပဏ္ဍကော ဘိက္ခဝေ အနုပသမ္ပန္နော န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော, ဥပသမ္ပန္နော နာသေတဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘ယသ္မာ ဗီဇုဒ္ဓရဏက္ခဏေ ပဏ္ဍကော န ဟောတိ, တသ္မာ တသ္မိံ ခဏေ ပါရာဇိကံ န ပညတ္တံ. ယသ္မာ ပန သော ဥဒ္ဓဋဗီဇော ဘိက္ခု အပရေန သမယေန ဝုတ္တနယေန ပဏ္ဍကတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, အဘာဝကော ဟောတိ, ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထု, တတော ဧဝ စဿ ဥပသမ္ပဒါ ဝိဂစ္ဆတိ, တသ္မာ ဧသ ပဏ္ဍကတ္တုပဂမနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဇာတိယာ နပုံသကပဏ္ဍကေန သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ‘ဥပသမ္ပန္နော နာသေတဗ္ဗော’တိ အဘဗ္ဗောတိ ဝုတ္တော, န တတော ပုဗ္ဗေ. အယဉ္စ ကိဉ္စာပိ သဟေတုကော, ဘာဝက္ခယေန ပနဿ အဟေတုကသဒိသတာယ မဂ္ဂေါပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန ‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇတော ပုဗ္ဗေ ဥပက္ကမေန ပဏ္ဍကဘာဝမာပန္နံ သန္ဓာယ ‘ဥပသမ္ပန္နော နာသေတဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တံ, ဥပသမ္ပန္နဿ ပန ပစ္ဆာ ဥပက္ကမေန ဥပသမ္ပဒါပိ န ဝိဂစ္ဆတီ’’တိ, တံ န ယုတ္တံ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇတော ပုဗ္ဗေ ဥပက္ကမေန အဘဗ္ဗော ဟောတိ, တဒဂ္ဂေန ပစ္ဆာပိ ဟောတီတိ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

'බීජ ඉවත් කරන ලදී' (වෘෂණ කෝෂ ඉවත් කරන ලදී) යැයි පැවසූ බැවින්, බීජ තිබියදී ලිංගය පමණක් ඉවත් කළහොත් ඔහු පණ්ඩකයෙකු නොවේ. භික්ෂුවකට වුවද රෝගී බවක් නොමැතිව එය ඉවත් කිරීමේදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් පමණක් සිදුවන අතර, පණ්ඩක භාවයක් ඇති නොවේ. නමුත් බීජ (වෘෂණ) ඉවත් කළ කල්හි පුරුෂ ලිංගය ද රාගයෙන් ක්‍රියාකාරී නොවේ, පුරුෂ භාවය පහව යයි, රැවුල ආදී පුරුෂ ලක්ෂණ මෙන්ම උපසම්පදාව ද පහව යයි. එමෙන්ම ක්ලේශ දාහය ද නපුංසක පණ්ඩකයාට මෙන් වැළැක්විය නොහැකි සිල් බිඳීමකට (වීතික්කමයකට) මග පාදයි. එබැවින් මෙබඳු උපසම්පන්න වූවකු වුවද ශාසනයෙන් පහ කළ යුතු (නාශනය කළ යුතු) යැයි කියති. ඉදින් එසේ නම්, බීජ ඉවත් කිරීමේදී පාරාජිකාවක් පනවනු නොලැබුවේ මන්ද? මේ පිළිබඳව ඇතැම්හු මෙසේ පවසති: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, උපසම්පන්න නොවූ පණ්ඩකයා උපසම්පදා නොකළ යුතුය, උපසම්පන්න වූවහු ශාසනයෙන් පහ කළ යුතුය" යනුවෙන් වදාළ බැවින් එය පනවන ලද්දක්ම වේ.' තවත් ඇතැම්හු මෙසේ කියති: 'යම් හෙයකින් බීජ ඉවත් කරන මොහොතේදී ඔහු පණ්ඩකයෙකු නොවන බැවින්, ඒ මොහොතෙහි පාරාජිකාවක් නොපනවන ලදී. නමුත් බීජ ඉවත් කරන ලද ඒ භික්ෂුව පසුව ඉහත කී ක්‍රමයෙන් පණ්ඩක භාවයට පත්වන බැවින්, පුරුෂභාවය නැත්තෙකු (අභාවකයෙකු) වන බැවින් සහ උපසම්පදාවට නුසුදුස්සෙකු වන බැවින්, එතැන් සිටම ඔහුගේ උපසම්පදාව පහව යයි. එබැවින් ඔහු පණ්ඩක භාවයට පත් වූ කාලයේ සිට උපතින්ම නපුංසක වූ පණ්ඩකයා හා සමාන කොට සලකා "උපසම්පන්න වූවහු ශාසනයෙන් පහ කළ යුතුය" යනුවෙන් අභව්‍යයෙකු (මහණකමට නුසුදුස්සෙකු) ලෙස දක්වන ලදී, ඊට පෙර නොවේ. තවද මොහු උපතින් සහේතුක වුවද, පුරුෂ භාවය ක්ෂය වීමෙන් අහේතුක පුද්ගලයෙකු හා සමාන වන බැවින් මොහුට මාර්ග ඵල ද නූපදියි' යනුවෙන් පවසති. වෙනත් අය වනාහි 'පැවිදි වීමට පෙර උපක්‍රමයකින් පණ්ඩක භාවයට පත් වූවෙකු අරභයා "උපසම්පන්න වූවහු ශාසනයෙන් පහ කළ යුතුය" යන්න වදාරන ලදී. උපසම්පන්න වූ පසු කරන උපක්‍රමයකින් උපසම්පදාව පහව නොයයි' යනුවෙන් කියති. එය සුදුසු නැත. මන්දයත් පැවිදි වීමට පෙර කරන උපක්‍රමයෙන් යම් සේ අභව්‍ය (නුසුදුසු) වේද, පසුව කරන උපක්‍රමයෙන් ද එසේම අභව්‍ය වේ යන්න විමසා බලා තේරුම් ගත යුතුය.

ဣတ္ထတ္တာဒိ ဘာဝေါ နတ္ထိ ဧတဿာတိ အဘာဝကော. ပဗ္ဗဇ္ဇာ န ဝါရိတာတိ ဧတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေနေဝ ဥပသမ္ပဒါပိ ဂဟိတာ. တေနာဟ ‘‘ယဿ စေတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဝါရိတာ’’တိအာဒိ. တသ္မိံ [Pg.240] ယေဝဿ ပက္ခေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဝါရိတာတိ ဧတ္ထ ပန အပဏ္ဍကပက္ခေပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တမေဝ လဘတိ, ဥပသမ္ပဒါ ပန တဒါပိ န ဝဋ္ဋတိ, ပဏ္ဍကပက္ခေ ပန အာဂတော လိင်္ဂနာသနာယ နာသေတဗ္ဗောတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ.

'ස්ත්‍රී භාවය හෝ පුරුෂ භාවය හෝ මොහුට නැත' යන අර්ථයෙන් 'අභාවක' (භාවයක් නැත්තා) නම් වේ. 'පැවිද්ද වළක්වනු නොලැබේ' යන්නෙහි පැවිද්ද යන වචනය ගැනීමෙන්ම උපසම්පදාව ද ගන්නා ලදී. එබැවින් 'මෙහි යමෙකුට පැවිද්ද වළක්වන ලද්දේද' යනාදිය පවසන ලදී. 'ඔහුගේ ඒ (පණ්ඩක නොවන) පක්ෂයෙහි (කාලයෙහි) ම පැවිද්ද වළක්වන ලදී' යන්නෙහි, පණ්ඩක නොවන පක්ෂයෙහි ද ඔහුට පැවිද්ද පමණක් ම ලැබේ. එකල්හි ද උපසම්පදාව වනාහි නුසුදුසු ය. පණ්ඩක පක්ෂයට (කාලයට) පැමිණි කල්හි ලිංග නාශනයෙන් (ශාසනයෙන් පහ කිරීමෙන්) ඔහු පහ කළ යුතු බව දත යුතුයැයි පවසන ලදී.

၁၃၆. ဥဘတောဗျဉ္ဇနမဿ အတ္ထီတိ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကောတိ ဣမိနာ အသမာနာဓိကရဏဝိသယော ဗာဟိရတ္ထသမာသောယံ, ပုရိမပဒေ စ ဝိဘတ္တိအလောပေါတိ ဒဿေတိ. ဗျဉ္ဇနန္တိ စေတ္ထ ပုရိသနိမိတ္တံ ဣတ္ထိနိမိတ္တဉ္စ အဓိပ္ပေတံ. အထ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ဧကမေဝ ဣန္ဒြိယံ ဟောတိ, ဥဒါဟု ဒွေတိ? ဧကမေဝ ဟောတိ, န ဒွေ. ကထံ ဝိညာယတီတိ စေ? ‘‘ယဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, နော. ယဿ ဝါ ပန ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, နော’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈) ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဣန္ဒြိယဘူတဘာဝဒွယဿ ဥပ္ပတ္တိယာ အဘိဓမ္မေ ပဋိသေဓိတတ္တာ, တဉ္စ ခေါ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ, ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ပုရိသိန္ဒြိယန္တိ. ယဒိ ဧဝံ ဒုတိယဗျဉ္ဇနဿ အဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ ဣန္ဒြိယဉှိ ဗျဉ္ဇနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တံ, တဉ္စ တဿ နတ္ထီတိ? ဝုစ္စတေ – န တဿ ဣန္ဒြိယံ ဒုတိယဗျဉ္ဇနကာရဏံ. ကသ္မာ? သဒါ အဘာဝတော. ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ဟိ ယဒါ ဣတ္ထိယာ ရာဂစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ပုရိသဗျဉ္ဇနံ ပါကဋံ ဟောတိ, ဣတ္ထိဗျဉ္ဇနံ ပဋိစ္ဆန္နံ ဂုဠှံ ဟောတိ, တထာ ဣတရဿ ဣတရံ. ယဒိ စ တေသံ ဣန္ဒြိယံ ဒုတိယဗျဉ္ဇနကာရဏံ ဘဝေယျ, သဒါပိ ဗျဉ္ဇနဒွယံ တိဋ္ဌေယျ, န ပန တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗမေတံ ‘‘န တဿ တံ ဗျဉ္ဇနကာရဏံ, ကမ္မသဟာယံ ပန ရာဂစိတ္တမေဝေတ္ထ ကာရဏ’’န္တိ. ယသ္မာ စဿ ဧကမေဝ ဣန္ဒြိယံ ဟောတိ, တသ္မာ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကော သယမ္ပိ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ, ပရမ္ပိ ဂဏှာပေတိ. ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကော ပရံ ဂဏှာပေတိ, သယံ ပန န ဂဏှာတီတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၁၆) အာဂတံ.

136. 'මොහුට ස්ත්‍රී පුරුෂ යන උභය ව්‍යංජන (ලිංග) දෙකම ඇත්තේය' යන අර්ථයෙන් 'උභතෝව්‍යංජනක' නම් වේ. මෙයින් අසමානාධිකරණ විෂයයෙහි වූ බාහිරාර්ථ සමාසයක් ද, පූර්ව පදයේ විභක්ති අලෝපයක් ද පෙන්වයි. මෙහි 'ව්‍යංජන' යන්නෙන් පුරුෂ නිමිත්ත සහ ස්ත්‍රී නිමිත්ත අදහස් කෙරේ. එසේ නම්, උභතෝව්‍යංජනකයාට ඇත්තේ එක් ඉන්ද්‍රියයක් ද නැතහොත් ඉන්ද්‍රියයන් දෙකක් ද? එක් ඉන්ද්‍රියයක් පමණක් වෙයි, දෙකක් නොවේ. එය කෙසේ දන්නේද යත්? 'යමෙකුට ස්ත්‍රීන්ද්‍රියය උපදී ද, ඔහුට පුරුෂේන්ද්‍රියය උපදී ද? නැත. නැතහොත් යමෙකුට පුරුෂේන්ද්‍රියය උපදී ද, ඔහුට ස්ත්‍රීන්ද්‍රියය උපදී ද? නැත' යනුවෙන් (යමක ප්‍රකරණයේ ඉන්ද්‍රිය යමකයෙහි) එකම සන්තතියක (ශරීරයක) ඉන්ද්‍රිය ස්වභාවයන් දෙකක උපත අභිධර්මයෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. එය ද ස්ත්‍රී උභතෝව්‍යංජනකයාට ස්ත්‍රීන්ද්‍රියය ද, පුරුෂ උභතෝව්‍යංජනකයාට පුරුෂේන්ද්‍රියය ද වශයෙන් වේ. එසේ නම්, දෙවන ව්‍යංජනය (ලිංගය) නැති වී යාමක් සිදු වේ; මන්දයත් ඉන්ද්‍රියය යනු ව්‍යංජනයට (ලිංගයට) හේතුව යැයි කියන ලද අතර, ඔහුට (දෙවන ව්‍යංජනය සඳහා වූ ඉන්ද්‍රියය) නැති බැවිනි? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: ඔහුගේ ඒ ඉන්ද්‍රියය දෙවන ව්‍යංජනයට හේතුව නොවේ. මන්ද? එය සැමකල්හිම නොපවතින බැවිනි. මන්දයත් ස්ත්‍රී උභතෝව්‍යංජනකයාට යම් කලෙක ස්ත්‍රියක කෙරෙහි රාග සිතක් උපදී ද, එකල්හි පුරුෂ ලිංගය ප්‍රකට වෙයි, ස්ත්‍රී ලිංගය සැඟවී රහස්‍ය වෙයි. අනෙක් තැනැත්තාට (පුරුෂ උභතෝව්‍යංජනකයාට) අනෙක් ක්‍රමය ද එසේම වේ. ඉදින් ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රියය දෙවන ව්‍යංජනයට හේතුව වූයේ නම්, සැමකල්හිම ව්‍යංජන දෙකම පැවතිය යුතුය. නමුත් එසේ නොපවතී. එබැවින් 'ඔහුට ඒ ඉන්ද්‍රියය දෙවන ව්‍යංජනයට හේතුව නොවන බවත්, කර්ම සහායක වූ රාග සිතම මෙහිලා හේතුව වන බවත්' දත යුතුය. යම් හෙයකින් ඔහුට ඇත්තේ එක් ඉන්ද්‍රියයක් පමණක් ද, එබැවින් ස්ත්‍රී උභතෝව්‍යංජනකයා තමා ද ගැබ් ගනියි, අන් අයද ගැබ් ගන්වයි. පුරුෂ උභතෝව්‍යංජනකයා අන් අය ගැබ් ගන්වයි, නමුත් තමා ගැබ් නොගනියි යනුවෙන් සාරත්ථදීපනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 3.116) සඳහන් වේ.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ [Pg.241] (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၁၆) ပန – ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကောတိ ဣတ္ထိန္ဒြိယယုတ္တော, ဣတရော ပန ပုရိသိန္ဒြိယယုတ္တော. ဧကဿ ဟိ ဘာဝဒွယံ သဟ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ ယမကေ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈) ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ. ဒုတိယဗျဉ္ဇနံ ပန ကမ္မသဟာယေန အကုသလစိတ္တေနေဝ ဘာဝရဟိတံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပကတိတ္ထိပုရိသာနမ္ပိ ကမ္မမေဝ ဗျဉ္ဇနလိင်္ဂါနံ ကာရဏံ, န ဘာဝေါ တဿ ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယတ္တဿ ပဋ္ဌာနေ အဝုတ္တတ္တာ. ကေဝလံ ဘာဝသဟိတာနံယေဝ ဗျဉ္ဇနလိင်္ဂါနံ ပဝတ္တဒဿနတ္ထံ အဋ္ဌကထာသု (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၆၃၂-၆၃၃) ‘‘ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနီ’’တိအာဒိနာ ဣန္ဒြိယဿ ဗျဉ္ဇနကာရဏတ္တေန ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန အကုသလဗလေန ဣန္ဒြိယံ ဝိနာပိ ဗျဉ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥဘိန္နမ္ပိ စေ တေသံ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကာနံ. ယဒါ ဣတ္ထိယာ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ပုရိသဗျဉ္ဇနံ ပါကဋံ ဟောတိ, ဣတရံ ပဋိစ္ဆန္နံ. ယဒါ ပုရိသေ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ ဣတ္ထိဗျဉ္ဇနံ ပါကဋံ ဟောတိ, ဣတရံ ပဋိစ္ဆန္နန္တိ အာဂတံ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග ටීකා 2.116) මෙසේ දක්වා ඇත – 'ස්ත්‍රී උභතෝබ්‍යඤ්ජනක' යනු ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රියයෙන් යුක්ත වූවෙකි; අනෙකා (පුරුෂ උභතෝබ්‍යඤ්ජනක) පුරුෂ ඉන්ද්‍රියයෙන් යුක්ත වූවෙකි. යමක ප්‍රකරණයෙහි (ඉන්ද්‍රිය යමක 188) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් එක් අයෙකුට භාව (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාව) දෙකක් එකට නූපදී. දෙවන ලිංගය (බ්‍යඤ්ජනය) වනාහි කර්මයේ සහාය ඇතිව අකුසල් සිතින්ම භාවයෙන් (ඉන්ද්‍රියයෙන්) තොරව උපදී. සාමාන්‍ය ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ට ද බ්‍යඤ්ජන ලිංගයන්ට (බාහිර ලිංග ලකුණුවලට) හේතුව කර්මයම වේ, භාවය නොවේ. මක්නිසාද යත් ප්‍රට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි එය කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් ප්‍රත්‍යය වූ බවක් පවසා නැති බැවිනි. හුදෙක් භාවය සහිතවම පවතින බ්‍යඤ්ජන ලිංගයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා අට්ඨකථාවන්හි (ධම්මසංගණී අට්ඨකථා 632-633) "ස්ත්‍රීන්ද්‍රියය ප්‍රත්‍යය කොට ස්ත්‍රී ලිංගාදිය..." යනාදී වශයෙන් ඉන්ද්‍රියය බ්‍යඤ්ජනයට හේතුව ලෙස දක්වා ඇත. එහෙත් මෙහිදී (උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයන් සම්බන්ධයෙන්) අකුසලයේ බලයෙන් ඉන්ද්‍රියයෙන් තොරව ද බ්‍යඤ්ජනය උපදින බව දත යුතුය. ඒ උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයන් දෙදෙනාටම; යම් කලෙක ස්ත්‍රිය කෙරෙහි රාගය උපදී ද, එකල්හි පුරුෂ බ්‍යඤ්ජනය (ලිංගය) ප්‍රකට වෙයි, අනෙක සැඟවෙයි. යම් කලෙක පුරුෂයා කෙරෙහි රාගය උපදී ද, එකල්හි ස්ත්‍රී බ්‍යඤ්ජනය ප්‍රකට වෙයි, අනෙක සැඟවෙයි යනුවෙන් (දේශනාවල) පැමිණ ඇත.

၁၃၇. ထေယျာယ သံဝါသော ဧတဿာတိ ထေယျသံဝါသကော. သော စ န သံဝါသမတ္တဿေဝ ထေနကော ဣဓာဓိပ္ပေတော, အထ ခေါ လိင်္ဂဿ တဒုဘယဿ စ ထေနကောပီတိ အာဟ ‘‘တယော ထေယျသံဝါသကာ’’တိအာဒိ. န ယထာဝုဍ္ဎံ ဝန္ဒနံ သာဒိယတီတိ ယထာဝုဍ္ဎံ ဘိက္ခူနံ ဝါ သာမဏေရာနံ ဝါ ဝန္ဒနံ န သာဒိယတိ. ယထာဝုဍ္ဎံ ဝန္ဒနံ သာဒိယတီတိ အတ္တနာ မုသာဝါဒံ ကတွာ ဒဿိတဝဿာနုရူပံ ယထာဝုဍ္ဎံ ဝန္ဒနံ သာဒိယတိ. ဘိက္ခုဝဿဂဏနာဒိကောတိ ဣမိနာ န ဧကကမ္မာဒိကောဝ ဣဓ သံဝါသော နာမာတိ ဒဿေတိ.

137. සොරකම් කිරීම පිණිස මොහුගේ සංවාසය (එක්ව විසීම/පැවිදි ජීවිතය) වේද, හෙතෙම 'ථෙය්‍යසංවාසක' (සොරෙන් මහණ වූවෙක්) නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ හුදෙක් සංවාසය පමණක් සොරකම් කළ තැනැත්තෙකු නොවේ; වැදගත් වන්නේ ලිංගය (මහණ වෙස්) සහ ඒ දෙකම (ලිංග සහ සංවාස යන දෙකම) සොරකම් කළ තැනැත්තා ද ඇතුළත් වන බවයි. එබැවින් "ථෙය්‍යසංවාසකයෝ තිදෙනෙකි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. 'වැඩිහිටි පිළිවෙළට වැඳීම නොඉවසයි' යනු වයසින් වැඩි භික්ෂූන්ගේ හෝ සාමණේරයන්ගේ වැඳීම නොපිළිගැනීමයි. 'වැඩිහිටි පිළිවෙළට වැඳීම ඉවසයි' යනු තමා බොරු කියා පෙන්වූ වස් ප්‍රමාණයට අනුකූලව වැඩිහිටි පිළිවෙළට කෙරෙන වැඳීම පිළිගැනීමයි. 'භික්ෂු වස් ගණන ආදිය' යන්නෙන් මෙහි සංවාසය යනු හුදෙක් එකම පොහෝ කර්ම ආදිය කිරීම පමණක් නොවන බව දක්වයි.

၁၃၈. ရာဇ…ပေ… ဘယေနာတိ ဧတ္ထ ဘယ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ရာဇဘယေန ဒုဗ္ဘိက္ခဘယေနာ’’တိအာဒိနာ. သံဝါသံ နာဓိဝါသေတိ, ယာဝ သော သုဒ္ဓမာနသောတိ ရာဇဘယာဒီဟိ [Pg.242] ဂဟိတလိင်္ဂတာယ သော သုဒ္ဓမာနသော ယာဝ သံဝါသံ နာဓိဝါသေတီတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ရာဇဘယာဒိံ ဝိနာ ကေဝလံ ဘိက္ခူ ဝဉ္စေတွာ တေဟိ သဒ္ဓိံ သံဝသိတုကာမတာယ လိင်္ဂံ ဂဏှာတိ, သော အသုဒ္ဓစိတ္တတာယ လိင်္ဂဂ္ဂဟဏေနေဝ ထေယျသံဝါသကော နာမ ဟောတိ. အယံ ပန တာဒိသေန အသုဒ္ဓစိတ္တေန ဘိက္ခူ ဝဉ္စေတုကာမတာယ အဘာဝတော ယာဝ သံဝါသံ နာဓိဝါသေတိ, တာဝ ထေယျသံဝါသကော နာမ န ဟောတိ. တေနေဝ ‘‘ရာဇဘယာဒီဟိ ဂဟိတလိင်္ဂါနံ ‘ဂိဟီ မံ သမဏောတိ ဇာနန္တူ’တိ ဝဉ္စနစိတ္တေ သတိပိ ဘိက္ခူနံ ဝဉ္စေတုကာမတာယ အဘာဝါ ဒေါသော န ဇာတော’’တိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘ဝူပသန္တဘယတာ ဣဓ သုဒ္ဓစိတ္တတာ’’တိ ဝဒန္တိ, ဧဝဉ္စ သတိ သော ဝူပသန္တဘယော ယာဝ သံဝါသံ နာဓိဝါသေတိ, တာဝ ထေယျသံဝါသကော န ဟောတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတိ. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ ဝိညာယမာနေ အဝူပသန္တဘယဿ သံဝါသသာဒိယနေပိ ထေယျသံဝါသကော န ဟောတီတိ အာပဇ္ဇေယျ, န စ အဋ္ဌကထာယံ အဝူပသန္တဘယဿ သံဝါသသာဒိယနေပိ အထေယျသံဝါသကတာ ဒဿိတာ. သဗ္ဗပါသဏ္ဍိယဘတ္တာနိ ဘုဉ္ဇန္တောတိ စ ဣမိနာ အဝူပသန္တဘယေနပိ သံဝါသံ အသာဒိယန္တေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒီပေတိ. တေနေဝ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မာ ဝိဟာရံ အာဂန္တွာ သံဃိကံ ဂဏှန္တဿ သံဝါသံ ပရိဟရိတုံ ဒုက္ကရံ, တသ္မာ ‘သဗ္ဗပါသဏ္ဍိယဘတ္တာနိ ဘုဉ္ဇန္တော’တိ ဣဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ. တသ္မာ ရာဇဘယာဒီဟိ ဂဟိတလိင်္ဂတာယေဝေတ္ထ သုဒ္ဓစိတ္တတာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

138. "රාජ...පෙ... භයෙන්" යන්නෙහි මෙහි 'භය' යන වචනය "රාජ භයෙන්, දුර්භික්ෂ භයෙන්" යනාදී වශයෙන් වෙන වෙනම යෙදිය යුතුය. "පිරිසිදු සිතක් ඇති තාක් කල් සංවාසය (එක්ව විසීම) නොඉවසයි" යනු, රාජ භය ආදිය නිසා මහණ වෙස් ගත් බැවින්, ඔහු පිරිසිදු සිතින් යුක්තව යම් තාක් කල් සංවාසය නොඉවසන්නේ ද ඒ තාක් කල් යන අර්ථයයි. යමෙක් රාජ භයාදියක් නොමැතිව, හුදෙක් භික්ෂූන් රවටා ඔවුන් හා සමඟ විසීමේ කැමැත්තෙන් මහණ වෙස් ගන්නේ ද, හෙතෙම කිලුටු සිතින් යුක්ත බැවින් වෙස් ගැනීමෙන්ම ථෙය්‍යසංවාසක නම් වේ. එහෙත් මොහුට එවැනි කිලුටු සිතකින් භික්ෂූන් රැවටීමේ අදහසක් නොමැති බැවින්, ඔහු යම් තාක් කල් සංවාසය නොඉවසන්නේ ද, ඒ තාක් කල් ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේ. එහෙයින්ම "රාජ භය ආදිය නිසා මහණ වෙස් ගත් අයට 'ගිහියෝ මාව ශ්‍රමණයෙකු ලෙස දනිත්වා' යන රවටන සිතක් තිබුණ ද, භික්ෂූන් රැවටීමේ අදහසක් නැති බැවින් වරදක් සිදු නොවේ" යැයි ගණ්ඨිපද තුනෙහිම දක්වා ඇත. ඇතැම්හු වනාහි "මෙහි පිරිසිදු සිත යනු භය සංසිඳුණු බවයි" කියා පවසති. එසේ වුවහොත්, භය සංසිඳුණු ඔහු යම් තාක් කල් සංවාසය නොඉවසයි ද, ඒ තාක් කල් ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේ යන අර්ථය මෙයින් වැටහෙයි. මෙම අර්ථය ගත් විට, භය සංසිඳී නැති තැනැත්තා සංවාසය පිළිගත්ත ද ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේය යන නිගමනයට පැමිණීමට සිදු වේ. එහෙත් අට්ඨකථාවෙහි භය සංසිඳී නැති තැනැත්තා සංවාසය පිළිගැනීමේදී ඔහු ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවන බවක් දක්වා නැත. "සියලු පාෂණ්ඩීන්ගේ (අන්‍ය ලබ්ධිකයන්ගේ) බත් අනුභව කරමින්" යන්නෙන් දක්වන්නේ, භය සංසිඳී නැති අවස්ථාවක වුව ද සංවාසය නොඉවසමින්ම සිටිය යුතු බවයි. එහෙයින්ම ගණ්ඨිපද තුනෙහිම "යම් හෙයකින් විහාරයට පැමිණ සඟසතු දෙය ගන්නා අයට (භික්ෂූන් සමඟ) එක්ව විසීම මඟ හැරීම අපහසු බැවින්, ඒ සඳහා 'සියලු පාෂණ්ඩීන්ගේ බත් අනුභව කරමින්' යන්න පවසන ලදී" යනුවෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් මෙහි රාජ භය ආදිය නිසා මහණ වෙස් ගැනීමෙහිදීම පිරිසිදු සිතක් ඇති බව ගත යුතුය.

သဗ္ဗပါသဏ္ဍိယဘတ္တာနီတိ သဗ္ဗသာမယိကာနံ သာဓာရဏံ ကတွာ ဝီထိစတုက္ကာဒီသု ဌပေတွာ ဒါတဗ္ဗဘတ္တာနိ. ကာယပရိဟာရိယာနီတိ ကာယေန ပရိဟရိတဗ္ဗာနိ. အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ အဘိမုခံ ဂစ္ဆန္တိ. ကမ္မန္တာနုဋ္ဌာနေနာတိ ကသိဂေါရက္ခာဒိကမ္မာကရဏေန. တဒေဝ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆတီတိ [Pg.243] စီဝရာနိ နိဝါသနပါရုပနဝသေန အာဒါယ, ပတ္တဉ္စ အံသကူဋေ လဂ္ဂေတွာ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆတိ.

'සියලු පාෂණ්ඩීන්ගේ බත්' යනු සියලු ආගමිකයන්ට පොදුවේ සලකා මංසන්ධි ආදියෙහි තබා දිය යුතු දන් බත්ය. 'කායපරිහාරිය' යනු ශරීරයෙන් පරිහරණය කළ යුතු දේවල්ය. 'අබ්භුග්ගච්ඡන්ති' යනු ඉදිරියට යති (පෙරගමන් කරති). 'කම්මන්ත අනුට්ඨානයෙන්' යනු ගොවිතැන් හා ගව පාලනය ආදී රැකියා නොකිරීමෙනි. 'එම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන විහාරයට යයි' යනු සිවුරු හැඳ පොරවාගෙන ද, පාත්‍රය උරහිසෙහි එල්ලාගෙන ද විහාරයට යයි යන්නයි.

နာပိ သယံ ဇာနာတီတိ ‘‘ယော ဧဝံ ပဗ္ဗဇတိ, သော ထေယျသံဝါသကော နာမ ဟောတီ’’တိ ဝါ ‘‘ဧဝံ ကာတုံ န လဘတီ’’တိ ဝါ ‘‘ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတော သမဏော နာမ န ဟောတီ’’တိ ဝါ န ဇာနာတိ. ယော ဧဝံ ပဗ္ဗဇတိ, သော ထေယျသံဝါသကော နာမ ဟောတီတိ ဣဒံ ပန နိဒဿနမတ္တံ. အနုပသမ္ပန္နကာလေယေဝါတိ ဣမိနာ ဥပသမ္ပန္နကာလေ သုတွာ သစေပိ နာရောစေတိ, ထေယျသံဝါသကော န ဟောတီတိ ဒီပေတိ.

'තමා ද නොදනී' යනු "මෙලෙස මහණ වන්නා ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු වේ" යන්න හෝ "මෙසේ කිරීමට අවසර නැත" යන්න හෝ "මෙසේ මහණ වූ තැනැත්තා ශ්‍රමණයෙකු නොවේ" යන්න හෝ නොදැන සිටීමයි. "මෙසේ මහණ වන්නා ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු වේ" යන මෙය හුදෙක් උදාහරණයක් පමණි. 'අනුපසම්පන්න කාලයෙහිදීමය' යන්නෙන් දක්වන්නේ උපසම්පන්න වූ කාලයෙහි අසා, ඉදින් නොපැවසුව ද හෙතෙම ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවන බවයි.

သိက္ခံ အပ္ပစ္စက္ခာယ…ပေ… ထေယျသံဝါသကော န ဟောတီတိ ဣဒံ ဘိက္ခူဟိ ဒိန္နလိင်္ဂဿ အပရိစ္စတ္တတ္တာ န လိင်္ဂတ္ထေနကော ဟောတိ, လိင်္ဂါနုရူပဿ သံဝါသဿ သာဒိတတ္တာ နာပိ သံဝါသတ္ထေနကော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. ဧကော ဘိက္ခု ကာသာယေ သဥဿာဟောဝ ဩဒါတံ နိဝါသေတွာတိ ဧတ္ထာပိ ဣဒမေဝ ကာရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရတော ‘‘သာမဏေရော သလိင်္ဂေ ဌိတော’’တိအာဒိနာ သာမဏေရဿ ဝုတ္တဝိဓာနေသုပိ အထေယျသံဝါသပက္ခေ အယမေဝ နယော. ‘‘ဘိက္ခုနိယာပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ‘‘သာပိ ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထယမာနာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဝေတိ.

"ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප නොකොට...පෙ... ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේ" යන්නෙන් දක්වා ඇත්තේ භික්ෂූන් විසින් දෙන ලද මහණ වෙස් අත්නොහළ බැවින් හෙතෙම ලිංග ස්තේනකයෙකු (මහණ වෙස් සොරකම් කළ අයෙකු) නොවන බවත්, වෙස්වලට අනුකූල සංවාසය ඉවසූ බැවින් සංවාස ස්තේනකයෙකු ද නොවන බවත්ය. "එක් භික්ෂුවක් කාෂාය වස්ත්‍ර කෙරෙහි උත්සාහය ඇතිවම සුදු වස්ත්‍ර හැඳගෙන" යන මෙතැනදී ද මේ හේතුවම දත යුතුය. මතු දැක්වෙන "සාමණේරයා ස්වකීය ලිංගයෙහි (මහණ වෙස්හි) පිහිටා" යනාදී සාමණේරයන් උදෙසා වදාළ විධිවිධානවලදී ද, ථෙය්‍යසංවාසක නොවන පාර්ශ්වය සම්බන්ධයෙන් මේ ක්‍රමයම වේ. "භික්ෂුණියට ද මේ ක්‍රමයම වේ" යනුවෙන් වදාළ අර්ථයම "ඕ තොමෝ ද ගිහිභාවය පතන්නී..." යනාදී වශයෙන් විස්තර කෙරේ.

သစေ ကောစိ ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတောတိ သာမဏေရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. မဟာပေဠာဒီသူတိ ဧတေန ဂိဟိသန္တကံ ဒဿိတံ. သာမဏေရပဋိပါဋိယာ…ပေ… ထေယျသံဝါသကော န ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ထေယျသံဝါသကော န ဟောတိ, ပါရာဇိကံ ပန အာပဇ္ဇတိယေဝ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၁၀) ဝုတ္တံ.

"ඉදින් කිසිදු මහලු පැවිද්දෙක්..." යනු සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් අරභයා වදාරන ලද්දකි. "මහ පෙට්ටි ආදියෙහි..." යන්නෙන් ගිහියන් සතු දේ දක්වන ලදී. "සාමණේර පිළිවෙළින්...පෙ... ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේ" යන මෙහිදී, ඔහු ථෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවුණ ද, පාරාජිකා ඇවතට නම් පත්වේමය. "මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිමය" යන්න සාරත්ථදීපනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග ටීකා 3.110) දක්වා ඇත.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၁၀) ပန – ထေယျာယ လိင်္ဂဂ္ဂဟဏမတ္တမ္ပိ ဣဓ သံဝါသော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘တယော ထေယျသံဝါသကာ’’တိ. န [Pg.244] ယထာဝုဍ္ဎံ ဝန္ဒနန္တိ ဘိက္ခူနံ သာမဏေရာနံ ဝါ ဝန္ဒနံ န သာဒိယတိ. ယထာဝုဍ္ဎံ ဝန္ဒနန္တိ အတ္တနာ မုသာဝါဒေန ဒဿိတဝဿက္ကမေန ဘိက္ခူနံ ဝန္ဒနံ သာဒိယတိ. ဒဟရသာမဏေရော ပန ဝုဍ္ဎသာမဏေရာနံ, ဒဟရဘိက္ခူ စ ဝုဍ္ဎာနံ ဝန္ဒနံ သာဒိယန္တောပိ ထေယျသံဝါသကော န ဟောတိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထေတိ သံဝါသတ္ထေနကတ္ထေ. ဘိက္ခုဝဿာနီတိ ဣဒံ သံဝါသတ္ထေနကေ ဝုတ္တပါဌဝသေန ဝုတ္တံ, သယမေဝ ပန ပဗ္ဗဇိတွာ သာမဏေရဝဿာနိ ဂဏေန္တောပိ ဥဘယတ္ထေနကော ဧဝ. န ကေဝလဉ္စ ပုရိသောဝ, ဣတ္ထီပိ ဘိက္ခူနီသု ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတိ, ထေယျသံဝါသိကာဝ. အာဒိကမ္မိကာပိ စေတ္ထ န မုစ္စန္တိ. ဥပသမ္ပန္နေသု ဧဝ ပညတ္တာပတ္တိံ ပဋိစ္စ အာဒိကမ္မိကာ ဝုတ္တာ, တေနေဝေတ္ထ အာဒိကမ္မိကောပိ န မုတ္တော.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.110) වනාහි - සොර සිතින් මහණ ලකුණු ගැනීම පමණක් ද මෙහි සහවාසය ම යැයි පවසමින් 'තෙය්‍යසංවාසකයෝ තිදෙනෙකි' යි දක්වා ඇත. 'වයස් අනුපිළිවෙළින් වැඳීමක් නොවේ' යන්නෙන් භික්ෂූන්ගේ හෝ සාමණේරයන්ගේ වැඳීම නොපිළිගැනීම අදහස් කෙරේ. 'වයස් අනුපිළිවෙළින් වැඳීම' යනු තමා බොරුවෙන් පෙන්වූ වස් පිළිවෙළට අනුව භික්ෂූන්ගේ වැඳීම පිළිගැනීමයි. එහෙත් බාල සාමණේරයෙක් වැඩිහිටි සාමණේරයන්ගේ වැඳීම ද, බාල භික්ෂුවක් වැඩිහිටි භික්ෂූන්ගේ වැඳීම ද පිළිගත්ත ද හෙතෙම තෙය්‍යසංවාසකයෙක් නොවේ. 'මෙම අර්ථයෙහි' යනු සහවාස සොරකම යන අර්ථයෙහිය. 'භික්ෂු වස් වර්ෂයන්' යන්න සහවාස සොරකමෙහි දැක්වෙන පාඨය අනුව පවසන ලද්දකි. එහෙත් තමා විසින් ම පැවිදි වී සාමණේර වස් ගණින්නේ වුව ද හෙතෙම උභයතේනක (ලිංග සහ සහවාස යන දෙකෙහි ම සොරෙක්) ම වේ. පුරුෂයෙකු පමණක් නොව, ස්ත්‍රියක ද මෙහෙණි සස්නෙහි මෙලෙස පිළිපදින්නේ නම් ඕ ද තෙය්‍යසංවාසිකාවක ම වේ. මෙහි දී මුල් ම වරද කළ තැනැත්තා (ආදිකම්මිකයා) ද වරදින් නිදහස් නොවේ. උපසම්පන්නයන් කෙරෙහි ම පැනවූ ඇවැත් ඇසුරෙන් ආදිකම්මිකයන් ගැන කියන ලද බැවින්, මෙහි දී ද ආදිකම්මිකයා නිදහස් නොවේ.

ရာဇ…ပေ… ဘယေနာတိ ဧတ္ထ ဘယ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. ယာဝ သော သုဒ္ဓမာနသောတိ ‘‘ဣမိနာ လိင်္ဂေန ဘိက္ခူ ဝဉ္စေတွာ တေဟိ သံဝသိဿာမီ’’တိ အသုဒ္ဓစိတ္တာဘာဝေန သုဒ္ဓစိတ္တော. တေန ဟိ အသုဒ္ဓစိတ္တေန လိင်္ဂေ ဂဟိတမတ္တေ ပစ္ဆာ ဘိက္ခူဟိ သဟ သံဝသတု ဝါ မာ ဝါ, လိင်္ဂတ္ထေနကော ဟောတိ. ပစ္ဆာ သံဝသန္တောပိ အဘဗ္ဗော ဟုတွာ သံဝသတိ, တသ္မာ ဥဘယတ္ထေနကောပိ လိင်္ဂတ္ထေနကေ ဧဝ ပဝိသတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော ပန ရာဇာဒိဘယေန သုဒ္ဓစိတ္တောဝ လိင်္ဂံ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တော ပစ္ဆာ ‘‘ဘိက္ခုဝဿာနိ ဂဏေတွာ ဇီဝဿာမီ’’တိ အသုဒ္ဓစိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတိ, သော စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေန ထေယျသံဝါသကော န ဟောတိ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဂဟိတလိင်္ဂတ္တာ. သစေ ပန သော ဘိက္ခူနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ သာမဏေရဝဿဂဏနာဒိံ ကရောတိ, တဒါ သံဝါသတ္ထေနကော, ဥဘယတ္ထေနကော ဝါ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ပန ပရတော ‘‘သဟ ဓုရနိက္ခေပေန အယမ္ပိ ထေယျသံဝါသကောဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဘိက္ခူဟိ သင်္ဂမ္မ သံဝါသာဓိဝါသနဝသေန ဓုရနိက္ခေပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သံဝါသံ နာဓိဝါသေတိ, ယာဝါ’’တိ[Pg.245], တဿ တာဝ ထေယျသံဝါသကော နာမ န ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ စောရာဒိဘယံ ဝိနာပိ ကီဠာဓိပ္ပာယေန လိင်္ဂံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခူနမ္ပိ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတာလယံ ဒဿေတွာ ဝန္ဒနာဒိံ အသာဒိယန္တောပိ ‘‘သောဘတိ နု ခေါ မေ ပဗ္ဗဇိတလိင်္ဂ’’န္တိအာဒိနာ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဂဏှန္တောပိ ထေယျသံဝါသကော န ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'රජු...පෙ... බියෙන්' යන්නෙහි 'බිය' යන වචනය එක් එක් පදයට වෙන වෙන ම යෙදිය යුතුය. 'යම් තාක් ඔහු පිරිසිදු සිතැතිව සිටී ද' යන්නෙන්, 'මම මේ මහණ ලකුණෙන් භික්ෂූන් රවටා ඔවුන් සමඟ එක්ව වාසය කරන්නෙමි' යන කිලිටි සිතක් නොමැති බැවින් පිරිසිදු සිතැති බව අදහස් වේ. එසේ හෙයින්, කිලිටි සිතින් මහණ ලකුණු ගත් පමණින් ම, පසුව භික්ෂූන් සමඟ එක්ව වාසය කළත් නොකළත්, හෙතෙම ලිංගතේනක (මහණ ලකුණු සොරකම් කරන්නා) වෙයි. පසුව සහවාසය කළ ද අභව්‍ය (මහණ සඟ පිරිසට නුසුදුසු) පුද්ගලයෙකු වී සහවාසය කරයි. එබැවින් උභයතේනකයා ද ලිංගතේනකයා යටතට ම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. යමෙක් රජු ආදීන්ගෙන් පැමිණි බිය නිසා පිරිසිදු සිතින් ම මහණ ලකුණු ගෙන හැසිරෙමින්, පසුව 'මම භික්ෂු වස් ගණන් කරමින් ජීවත් වන්නෙමි' යි කිලිටි සිතක් උපදවා ගන්නේ ද, හෙතෙම පිරිසිදු සිතින් මහණ ලකුණු ගත් බැවින්, සිත උපන් පමණින් ම තෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේ. ඉදින් හෙතෙම භික්ෂූන් වෙත ගොස් සාමණේර වස් ගණන් කිරීම් ආදිය කරන්නේ නම්, එවිට හෙතෙම සහවාසතේනක හෝ උභයතේනක හෝ වන බව දැකිය යුතුය. පසුව 'වගකීම අත්හැරීමත් සමඟ ම මොහු ද තෙය්‍යසංවාසකයෙකු ම වේ' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය භික්ෂූන් සමඟ එක්ව සහවාසය ඉවසීම (පිළිගැනීම) වශයෙන් වගකීම අත්හැරීම අරභයා පවසන ලද්දකි. එහෙයින් 'යම් තාක් සහවාසය නොඉවසයි ද' යැයි කියන ලදී. ඒ තාක් ඔහු තෙය්‍යසංවාසකයෙකු යැයි නොකියනු ලැබේ යන සම්බන්ධය දත යුතුය. මෙහි දී සොර බියක් නොමැතිව වුව ද, සෙල්ලමට මෙන් මහණ ලකුණු ගෙන, භික්ෂූන් ඉදිරියේ පැවිද්දෙකු සේ පෙනී සිටිමින්, වැඳීම් ආදිය නොපිළිගනිමින් 'මට මහණ ලකුණු ලස්සන ද?' ආදී වශයෙන් පිරිසිදු සිතින් ගන්නේ ද, හෙතෙම තෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවන බව දැකිය යුතුය.

သဗ္ဗပါသဏ္ဍိယဘတ္တာနီတိ သဗ္ဗသာမယိကာနံ သာဓာရဏံ ကတွာ ပညတ္တာနိ ဘတ္တာနိ. ဣဒဉ္စ ဘိက္ခူနညေဝ နိယမိတဘတ္တဂ္ဂဟဏေ သံဝါသောပိ သမ္ဘဝေယျာတိ သဗ္ဗသာဓာရဏဘတ္တံ ဝုတ္တံ. သံဝါသံ ပန အသာဒိယိတွာ အဘိက္ခုကဝိဟာရာဒီသု ဝိဟာရဘတ္တာဒီနိ ဘုဉ္ဇန္တောပိ ထေယျသံဝါသကော န ဟောတိ ဧဝ. ကမ္မန္တာနုဋ္ဌာနေနာတိ ကသိအာဒိကမ္မာကရဏေန. ပတ္တစီဝရံ အာဒါယာတိ ဘိက္ခုလိင်္ဂဝသေန သရီရေန ဓာရေတွာ.

'සර්ව පාෂණ්ඩිකයන්ගේ දානයන්' යනු සියලු සමයන්ට (ආගම්වලට) පොදුවේ පනවන ලද දානයන් ය. භික්ෂූන් වෙනුවෙන්ම නියම කරන ලද දානය පිළිගැනීමේ දී සහවාසය (එක්ව විසීම) ද සිදු විය හැකි බැවින්, මෙහි දී සියල්ලන්ට ම පොදු වූ දානයක් ගැන පවසන ලදී. එහෙත් සහවාසය නොපිළිගෙන, භික්ෂූන් නොමැති විහාරස්ථාන ආදියෙහි විහාර දානය ආදිය වළඳන්නේ වුව ද, හෙතෙම තෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේ ම ය. 'කටයුතුවල නිරත නොවීමෙන්' යනු සී සෑම ආදී කර්මාන්තයන් නොකිරීමෙනි. 'පාත්‍ර සිවුරු ගෙන' යනු භික්ෂු ලකුණක් ලෙස ශරීරයෙහි ධරාගෙන යන්නයි.

ယော ဧဝံ ပဗ္ဗဇတိ, သော ထေယျသံဝါသကော နာမ ဟောတီတိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ. ‘‘ထေယျသံဝါသကော’’တိ ပန နာမံ အဇာနန္တောပိ ‘‘ဧဝံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝါ ‘‘ကရောန္တော သမဏော နာမ န ဟောတီ’’တိ ဝါ ‘‘ယဒိ အာရောစေဿာမိ, ဆဍ္ဍယိဿန္တိ မ’’န္တိ ဝါ ‘‘ယေန ကေနစိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ မေ န ရုဟတီ’’တိ ဇာနာတိ, ထေယျသံဝါသကော ဟောတိ. ယော ပန ပဌမံ ‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဧဝံ မေ ဂဟိတာ’’တိ သညီ ကေဝလံ အန္တရာ အတ္တနော သေတဝတ္ထနိဝါသနာဒိဝိပ္ပကာရံ ပကာသေတုံ လဇ္ဇန္တော န ကထေတိ, သော ထေယျသံဝါသကော န ဟောတိ. အနုပသမ္ပန္နကာလေယေဝါတိ ဧတ္ထ အဝဓာရဏေန ဥပသမ္ပန္နကာလေ ထေယျသံဝါသကလက္ခဏံ ဉတွာ ဝဉ္စနာယပိ နာရောစေတိ, ထေယျသံဝါသကော န ဟောတီတိ ဒီပေတိ. သော ဟိ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဂဟိတလိင်္ဂတ္တာ လိင်္ဂတ္ထေနကော န ဟောတိ, လဒ္ဓူပသမ္ပဒတ္တာ တဒနုဂုဏဿေဝ သံဝါသဿ သာဒိတတ္တာ သံဝါသတ္ထေနကောပိ [Pg.246] န ဟောတိ. အနုပသမ္ပန္နော ပန လိင်္ဂတ္ထေနကော ဟောတိ, သံဝါသာရဟဿ လိင်္ဂဿ ဂဟိတတ္တာ သံဝါသသာဒိယနမတ္တေန သံဝါသတ္ထေနကော ဟောတိ.

'යමෙක් මෙලෙස පැවිදි වේ ද, හෙතෙම තෙය්‍යසංවාසකයෙක් වේ' යන්න නිදර්ශනයක් පමණි. එහෙත් 'තෙය්‍යසංවාසක' යන නම නොදන්නේ වුව ද, 'මෙසේ කිරීමට නුසුදුසුය' කියා හෝ 'මෙසේ කරන්නා මහණෙක් නොවේ' කියා හෝ 'ඉදින් මම ප්‍රකාශ කළහොත් ඔවුන් මා පලවා හරිනු ඇත' කියා හෝ 'කිසිම අයුරකින් මගේ පැවිද්ද ස්ථිර නොවේ' කියා හෝ දන්නේ නම්, හෙතෙම තෙය්‍යසංවාසකයෙකු වේ. එහෙත් යමෙක් මුල දී 'මා විසින් පැවිද්ද මෙසේ ගන්නා ලදී' යන හැඟීමෙන් යුතුව සිට, පසුව අතරමඟදී තමාගේ සුදු වස්ත්‍ර හැඳීම ආදී වැරදි ක්‍රියාවන් ප්‍රකාශ කිරීමට ලැජ්ජාවෙන් නොපවසන්නේ නම්, හෙතෙම තෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේ. 'අනුපසම්පන්න කාලයෙහි ම ය' යන මෙහි නියම කිරීමෙන් පැහැදිලි කරන්නේ, උපසම්පන්න වූ කාලයෙහි තෙය්‍යසංවාසක ලක්ෂණ දැනගෙන, රැවටීමේ අදහසින් වුව ද නොපවසන්නේ නම්, හෙතෙම තෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවන බවයි. මන්දයත්, ඔහු පිරිසිදු සිතින් මහණ ලකුණු ගත් බැවින් ලිංගතේනකයෙකු නොවේ. උපසම්පදාව ලැබූ බැවින් ඊට අනුකූල සහවාසය ම ලැබූ බැවින් සහවාසතේනකයෙකු ද නොවේ. එහෙත් අනුපසම්පන්නයා වනාහි ලිංගතේනකයෙකු වේ. සහවාසයට සුදුසු මහණ ලකුණු ගත් බැවින් සහවාසය පිළිගැනීම පමණකින් ම සහවාසතේනකයෙකු ද වේ.

သလိင်္ဂေ ဌိတောတိ သလိင်္ဂဘာဝေ ဌိတော. ထေယျသံဝါသကော န ဟောတီတိ ဘိက္ခူဟိ ဒိန္နလိင်္ဂဿ အပရိစ္စတ္တတ္တာ လိင်္ဂတ္ထေနကော န ဟောတိ. ဘိက္ခုပဋိညာယ အပရိစ္စတ္တတ္တာ သံဝါသတ္ထေနကော န ဟောတိ. ယံ ပန မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ) ‘‘လိင်္ဂါနုရူပဿ သံဝါသဿ သာဒိတတ္တာ နာပိ သံဝါသတ္ထေနကော’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ဣဒမေဝ ကာရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣတရထာ သာမဏေရဿာပိ ဘိက္ခုဝဿဂဏနာဒီသု လိင်္ဂါနုရူပသံဝါသော ဧဝ သာဒိတောတိ သံဝါသတ္ထေနကတာ န သိယာ ဘိက္ခူဟိ ဒိန္နလိင်္ဂဿ ဥဘိန္နမ္ပိ သာဓာရဏတ္တာ. ယထာ စေတ္ထ ဘိက္ခု, ဧဝံ သာမဏေရောပိ ပါရာဇိကံ သမာပန္နော သာမဏေရပဋိညာယ အပရိစ္စတ္တတ္တာ သံဝါသတ္ထေနကော န ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သောဘတီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာတိ ကာသာဝဓာရဏေ ဓုရံ နိက္ခိပိတွာ ဂိဟိဘာဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ.

'තමාගේ ලකුණෙහි පිහිටියේ' යනු තමාගේ පැවිදි බවෙහි පිහිටියේ යන්නයි. 'තෙය්‍යසංවාසකයෙකු නොවේ' යනු භික්ෂූන් විසින් දෙන ලද මහණ ලකුණ අත් නොහළ බැවින් ලිංගතේනකයෙකු නොවේ. භික්ෂු ප්‍රතිඥාව අත් නොහළ බැවින් සහවාසතේනකයෙකු ද නොවේ. ප්‍රාතිමෝක්ෂ මාතිකා අටුවාවෙහි (කංඛාවිතරණී අටුවාව - පළමු පාරාජිකා වර්ණනාව) 'මහණ ලකුණට අනුකූල සහවාසය පිළිගත් බැවින් සහවාසතේනකයෙක් ද නොවේ' යැයි යම් හේතුවක් දක්වන ලද්දේ ද, එය ද මේ හේතුව ම අරභයා පවසන ලද්දකි. එසේ නොවන සේක, භික්ෂූන් විසින් දෙන ලද මහණ ලකුණ දෙදෙනාට ම පොදු බැවින්, සාමණේරයාට ද භික්ෂු වස් ගණන් කිරීම් ආදියේ දී මහණ ලකුණට අනුකූල සහවාසය ම පිළිගන්නා ලදැයි සහවාසතේනක බවක් සිදු නොවිය යුතුය. මෙහි දී භික්ෂුව මෙන් ම, පාරාජිකාවට පැමිණි සාමණේරයා ද සාමණේර ප්‍රතිඥාව අත් නොහළ බැවින් සහවාසතේනකයෙකු නොවන බව දත යුතුය. 'ලස්සන යැයි පිළිගෙන' යනු කහ වස්ත්‍ර ධරා සිටීමේ වගකීම අත්හැර, ගිහි බව පිළිගැනීමයි.

သစေ ကောစိ ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတောတိ သာမဏေရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. မဟာပေဠာဒီသူတိ ဝိလီဝါဒိမယေသု ဃရဒွါရေသု ဌပိတေသု ဘတ္တဘာဇနဝိသေသေသု. ဧတေန ဝိဟာရေ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဝဿဂဏနာဒီနံ အကရဏံ ဒဿေတီတိ ဝုတ္တံ.

'ඉදින් යම් මහලු වයසක පැවිදි වූවෙක්' යන්න සාමණේරයන් අරභයා පවසන ලද්දකි. 'මහ පිරිවැර ආදියෙහි' යනු බට ලී ආදියෙන් සාදන ලද, ගෙවල් දොරකඩ තබා ඇති විශේෂ බත් බහාලන බඳුන් සම්බන්ධයෙනි. මෙයින් විහාරස්ථානයෙහි භික්ෂූන් සමඟ වස් ගණන් කිරීම් ආදිය නොකිරීම පෙන්වා දෙන්නේ යැයි පවසන ලදී.

၁၃၉. တိတ္ထိယပက္ကန္တကကထာယံ တေသံ လိင်္ဂေ အာဒိန္နမတ္တေ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဟောတီတိ ‘‘တိတ္ထိယော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဂတဿ လိင်္ဂဂ္ဂဟဏေနေဝ တေသံ လဒ္ဓိပိ ဂဟိတာယေဝ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ကေနစိ ပန ‘‘တေသံ လိင်္ဂေ အာဒိန္နမတ္တေ လဒ္ဓိယာ ဂဟိတာယပိ အဂ္ဂဟိတာယပိ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. န ဟိ ‘‘တိတ္ထိယော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဂတဿ လိင်္ဂသမ္ပဋိစ္ဆနတော အညံ လဒ္ဓိဂ္ဂဟဏံ [Pg.247] နာမ အတ္ထိ. လိင်္ဂသမ္ပဋိစ္ဆနေနေဝ ဟိ သော ဂဟိတလဒ္ဓိကော ဟောတိ. တေနေဝ ‘‘ဝီမံသနတ္ထံ ကုသစီရာဒီနိ…ပေ… ယာဝ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ, တာဝ တံ လဒ္ဓိ ရက္ခတိ, သမ္ပဋိစ္ဆိတမတ္တေ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. နဂ္ဂေါဝ အာဇီဝကာနံ ဥပဿယံ ဂစ္ဆတိ, ပဒဝါရေ ပဒဝါရေ ဒုက္ကဋန္တိ ‘‘အာဇီဝကော ဘဝိဿ’’န္တိ အသုဒ္ဓစိတ္တေန ဂမနပစ္စယာ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ. နဂ္ဂေန ဟုတွာ ဂမနပစ္စယာပိ ပဒဝါရေ ဒုက္ကဋာ န မုစ္စတိယေဝါတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၁၀) ဝုတ္တံ.

139. තීර්ථකයන් වෙත ගිය තැනැත්තා පිළිබඳ කතාවෙහි - ඔවුන්ගේ (තීර්ථකයන්ගේ) වේශය (ලාංඡනය) පිළිගත් පමණින්ම, 'මම තීර්ථකයෙක් වන්නෙමි' යි ගිය තැනැත්තා හට ඒ වේශය පිළිගැනීමෙන්ම ඔවුන්ගේ ලබ්ධිය (දෘෂ්ටිය) ද පිළිගන්නා ලද්දේම වේ යන්න සලකා මෙසේ වදාරන ලදී. යම් කෙනෙකු විසින් 'ඔවුන්ගේ වේශය පිළිගත් පමණින්, ලබ්ධිය පිළිගත්ත ද නොපිළිගත්ත ද තීර්ථකයන් වෙත ගිය තැනැත්තෙකු වේ' යැයි පවසන ලද්දේ ද, එය පිළිගත යුතු නොවේ. මන්ද, 'තීර්ථකයෙක් වන්නෙමි' යි ගිය තැනැත්තාට වේශය පිළිගැනීම හැර වෙනත් ලබ්ධියක් පිළිගැනීමක් නොමැති බැවිනි. වේශය පිළිගැනීමෙන්ම ඔහු ලබ්ධිය ගත්තෙක් වෙයි. එහෙයින්ම 'පරීක්ෂා කිරීම පිණිස කුසචීවරාදිය... පෙ... පිළි නොගන්නා තාක්, ඒ තාක් තම ලබ්ධිය (භික්ෂුභාවය) ආරක්ෂා වෙයි, පිළිගත් සැණින්ම තීර්ථකයන් වෙත ගිය තැනැත්තෙක් වෙයි' යැයි වදාරන ලදී. නිරුවත්ව ආජීවකයන්ගේ ආශ්‍රමයට යයි ද, පියවරක් පියවරක් පාසා දුක්කටාපත්ති වේ යන්න, 'මම ආජීවකයෙක් වන්නෙමි' යන අශුද්ධ සිතින් යාම හේතුවෙන් දුක්කටාපත්ති වන බව වදාරන ලදී. නිරුවත් වී යාම හේතුවෙන් ද පියවරක් පාසා සිදුවන දුක්කටාපත්තියෙන් නොමිදෙන්නේමය යන්න සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.110) සඳහන් වේ.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၁၀) ပန – တိတ္ထိယပက္ကန္တကာဒိကထာသု တေသံ လိင်္ဂေ အာဒိန္နမတ္တေတိ ဝီမံသာဒိအဓိပ္ပာယံ ဝိနာ ‘‘တိတ္ထိယော ဘဝိဿာမီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန လိင်္ဂေ ကာယေန ဓာရိတမတ္တေ. သယမေဝါတိ တိတ္ထိယာနံ သန္တိကံ အဂန္တွာ သယမေဝ သံဃာရာမေပိ ကုသစီရာဒီနိ နိဝါသေတိ. အာဇီဝကော ဘဝိဿန္တိ…ပေ… ဂစ္ဆတီတိ အာဇီဝကာနံ သန္တိကေ တေသံ ပဗ္ဗဇနဝိဓိနာ ‘‘အာဇီဝကော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဂစ္ဆတိ. တဿ ဟိ တိတ္ထိယဘာဝူပဂမနံ ပတိ သန္နိဋ္ဌာနေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ‘‘ဂန္တွာ ဘဝိဿာမီ’’တိ ပရိကပ္ပိတတ္တာ ပဒဝါရေ ဒုက္ကဋမေဝ ဝုတ္တံ. ဒုက္ကဋန္တိ ပါဠိယာ အဝုတ္တေပိ မေထုနာဒီသု ဝုတ္တပုဗ္ဗပယောဂဒုက္ကဋာနုလောမတော ဝုတ္တံ. ဧတေန စ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန လိင်္ဂေ သမ္ပဋိစ္ဆိတေ ပါရာဇိကံ, တတော ပုရိမပယောဂေ ထုလ္လစ္စယဉ္စ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ. ထုလ္လစ္စယက္ခဏေ နိဝတ္တန္တောပိ အာပတ္တိံ ဒေသာပေတွာ မုစ္စတိ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ သံဃဘေဒေပိ လောဟိတုပ္ပာဒေပိ ဘိက္ခူနံ ပုဗ္ဗပယောဂါဒီသု ဒုက္ကဋထုလ္လစ္စယပါရာဇိကာဟိ မုစ္စနသီမာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာသနဝိရုဒ္ဓတာယေတ္ထ အာဒိကမ္မိကာနမ္ပိ အနာပတ္တိ န ဝုတ္တာ. ပဗ္ဗဇ္ဇာယပိ အဘဗ္ဗတာဒဿနတ္ထံ ပနေတေ အညေ စ ပါရာဇိကကဏ္ဍေ ဝိသုံ [Pg.248] သိက္ခာပဒေန ပါရာဇိကာဒိံ အဒဿေတွာ ဣဓ အဘဗ္ဗေသု ဧဝ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

විමතිවිනෝදනියෙහි (විමති. ටී. මහාවග්ග 2.110) වනාහි - තීර්ථකයන් වෙත යාම ආදී කතාවන්හි 'ඔවුන්ගේ වේශය පිළිගත් පමණින්' යනු පරීක්ෂා කිරීම ආදී අදහසක් නොමැතිව 'තීර්ථකයෙක් වන්නෙමි' යන තීරණයෙන් යුතුව ශරීරයෙන් ඒ වේශය දැරූ පමණින්මය. 'ස්වයංවම' යනු තීර්ථකයන් වෙත නොගොස් තමා විසින්ම සංඝාරාමයෙහිදීම කුසචීවරාදිය හැඳ පෙරවීමයි. 'ආජීවකයෙක් වන්නෙමි... පෙ... යන්නේය' යනු ආජීවකයන් වෙත ඔවුන්ගේ පැවිදි වීමේ ක්‍රමයට අනුව 'ආජීවකයෙක් වන්නෙමි' යි යාමයි. මන්ද, ඔහුට තීර්ථක භාවයට පත්වීම පිළිබඳ නිශ්චයක් තිබුණද, 'ගොස් (එහිදී) වන්නෙමි' යි කල්පනා කළ බැවින් පියවරක් පාසා දුක්කටාපත්තිම වේ යැයි පවසන ලදී. 'දුක්කටාපත්ති' යන්න පාලියෙහි ඍජුව නොපැවසුණද, මෛථුන ධර්ම ආදියෙහි පවසන ලද පූර්ව ප්‍රයෝග දුක්කටාපත්තියට අනුකූලව පවසන ලදී. මෙයින්, තීරණාත්මක වසයෙන් වේශය පිළිගත් කල්හි පාරාජිකා වන බවත්, ඊට පෙර ප්‍රයෝගයෙහි ථුල්ලච්චය වන බවත් පැවසිය යුතුමය. ථුල්ලච්චය සිදුවන අවස්ථාවේදී (තීර්ථක වීමට පෙර) ආපසු හැරෙන්නාද ආපත්තිය දෙසා (ඇවැත් දෙසා) මිදෙන්නේමය යන්න දත යුතුය. මෙහි යම් සේද, එසේම සංඝභේදයෙහිද, ලෝහිතුප්පාදයෙහිද භික්ෂූන්ගේ පූර්ව ප්‍රයෝග ආදියේදී දුක්කට, ථුල්ලච්චය සහ පාරාජිකා ආපත්තීන්ගෙන් මිදීමේ සීමාව දත යුතුය. ශාසන විරෝධී බව නිසාම මෙහි ආදිකම්මිකයන්ට පවා අනාපත්තියක් (ඇවැත් නොවීමක්) නොපවසන ලදී. පැවිද්දට ද අභව්‍ය බව පෙන්වීම පිණිස මොවුන් සහ අනෙක් අයද පාරාජිකා කාණ්ඩයේදී වෙන් වෙන්ව ශික්ෂාපද මගින් පාරාජිකා ආදිය නොපෙන්වා, මෙහි අභව්‍ය පුද්ගලයන් අතරෙහිම දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

တံ လဒ္ဓီတိ တိတ္ထိယဝေသေ သေဋ္ဌဘာဝဂ္ဂဟဏမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေသဉှိ တိတ္ထိယာနံ သဿတာဒိဂ္ဂါဟံ ဂဏှန္တောပိ လိင်္ဂေ အသမ္ပဋိစ္ဆိတေ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော န ဟောတိ, တံ လဒ္ဓိံ အဂ္ဂဟေတွာပိ ‘‘ဧတေသံ ဝတစရိယာ သုန္ဒရာ’’တိ လိင်္ဂံ သမ္ပဋိစ္ဆန္တော တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဟောတိ ဧဝ. လဒ္ဓိယာ အဘာဝေနာတိ ဘိက္ခုဘာဝေ သာလယတာယ တိတ္ထိယဘာဝူပဂမနလဒ္ဓိယာ အဘာဝေန. ဧတေန စ အာပဒါသု ကုသစီရာဒိံ ပါရုပန္တဿပိ နဂ္ဂဿ ဝိယ အနာပတ္တီတိ ဒဿေတိ. ဥပသမ္ပန္နဘိက္ခုနာ ကထိတောတိ ဧတ္ထ သံဃဘေဒကောပိ ဥပသမ္ပန္နဘိက္ခုနာဝ ကထိတော, မာတုဃာတကာဒယော ပန အနုပသမ္ပန္နေနာတိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဂတံ.

'ඒ ලබ්ධිය' යනු තීර්ථක වේශයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පිළිගැනීම අදහස් කරමින් පවසන ලදී. මන්ද, ඒ තීර්ථකයන්ගේ ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටීන් පිළිගත්තද, වේශය පිළි නොගත් කල්හි තීර්ථකයන් වෙත ගිය තැනැත්තෙකු නොවේ; ඒ ලබ්ධිය පිළි නොගෙන වුවද 'මොවුන්ගේ වත් පිළිවෙත් යහපත්ය' කියා වේශය පිළිගන්නා තැනැත්තා තීර්ථකයන් වෙත ගිය තැනැත්තෙකු වන්නේමය. 'ලබ්ධිය නොමැතිකම නිසා' යනු භික්ෂුභාවය කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව නිසා තීර්ථක භාවයට පත්වීමේ ලබ්ධිය නොමැතිකමෙනි. මෙයින්, විපත්ති වලදී කුසචීවරාදිය පොරවන්නාටද නිරුවත් වන්නාට මෙන් අනාපත්තියක් (ඇවැත් නොවීමක්) වන බව දක්වයි. 'උපසම්පන්න භික්ෂුවක විසින් පවසන ලදී' යන්නෙහි, මෙහි සංඝභේදකයාද උපසම්පන්න භික්ෂුවක විසින්ම පවසන ලද්දෙකි; මව් මරන්නා ආදීහු වනාහි අනුපසම්පන්නයන් විසින් වුවද පවසන ලද්දවුන් බව දත යුතුය යන්න පැමිණියේය.

၁၄၀. တိရစ္ဆာနကထာယံ ‘‘ယော ကောစိ အမနုဿဇာတိယော, သဗ္ဗောဝ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ တိရစ္ဆာနဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဧတေန ဧသော မနုဿဇာတိယော ဧဝ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတုံ ဝါ ဥပသမ္ပဇ္ဇိတုံ ဝါ လဘတိ, န တတော အညေတိ ဒီပေတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘တုမှေ ခေါတ္ထ နာဂါ အဝိရုဠှိဓမ္မာ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ’’တိ (မဟာဝ. ၁၁၁).

140. තිරිසන් කතාවෙහි - 'යම්කිසි අමනුෂ්‍ය ජාතිකයෙක් වේද, ඒ සියලු දෙනාම මේ අර්ථයෙහි තිරිසන්ගත යැයි දත යුතුය' යන්නෙන්, මේ මනුෂ්‍ය ජාතිකයාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වීමට හෝ උපසම්පදා වීමට ලබයි, එයින් බාහිර වූවන් නොලබන බව දක්වයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නාගයෙනි, නුඹලා වනාහි මේ ධර්ම විනයෙහි වෘද්ධියට (දියුණුවට) පත් නොවන ස්වභාව ඇත්තෝය' (මහාවග්ග 111) යැයි වදාළ සේක.

၁၄၁. အာနန္တရိယကထာယံ တိရစ္ဆာနာဒိအမနုဿဇာတိတော မနုဿဇာတိကာနညေဝ ပုတ္တေသု မေတ္တာဒယောပိ တိက္ခဝိသဒါ ဟောန္တိ လောကုတ္တရဂုဏာ ဝိယာတိ အာဟ ‘‘မနုဿိတ္ထိဘူတာ ဇနိကာ မာတာ’’တိ. ယထာ မနုဿာနညေဝ ကုသလပဝတ္တိ တိက္ခဝိသဒါ, ဧဝံ အကုသလပဝတ္တိပီတိ အာဟ ‘‘သယမ္ပိ မနုဿဇာတိကေနေဝါ’’တိအာဒိ. အထ ဝါ ယထာ သမာနဇာတိယဿ ဝိကောပနေ ကမ္မံ ဂရုတရံ, န တထာ ဝိဇာတိယဿာတိ အာဟ ‘‘မနုဿိတ္ထိဘူတာ’’တိ. ပုတ္တသမ္ဗန္ဓေန မာတုပိတုသမညာ[Pg.249], ဒတ္တကိတ္တိမာဒိဝသေနပိ ပုတ္တဝေါဟာရော လောကေ ဒိဿတိ, သော စ ခေါ ပရိယာယတောတိ နိပ္ပရိယာယသိဒ္ဓတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇနိကာ မာတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတဿေဝ ကုသလဓမ္မာနံ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝါပတ္တိ ယထာ တံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဗောဓိသတ္တာနံ ဗောဓိတ္တယနိဗ္ဗတ္တိယံ, ဧဝံ မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတဿေဝ အကုသလဓမ္မာနမ္ပိ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝါပတ္တီတိ အာဟ ‘‘သယမ္ပိ မနုဿဇာတိကေနေဝါ’’တိ. အာနန္တရိယေနာတိ ဧတ္ထ စုတိအနန္တရံ နိရယေ ပဋိသန္ဓိဖလံ အနန္တရံ နာမ, တသ္မိံ အနန္တရေ ဇနကတ္တေန နိယုတ္တံ အာနန္တရိယံ, တေန. အထ ဝါ စုတိအနန္တရံ ဖလံ အနန္တရံ နာမ, တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တံ, တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလံ, အနန္တရပ္ပယောဇနံ ဝါ အာနန္တရိယံ, တေန အာနန္တရိယေန မာတုဃာတကကမ္မေန. ပိတုဃာတကေပိ ‘‘ယေန မနုဿဘူတော ဇနကော ပိတာ သယမ္ပိ မနုဿဇာတိကေနေဝ သတာ သဉ္စိစ္စ ဇီဝိတာ ဝေါရောပိတော, အယံ အာနန္တရိယေန ပိတုဃာတကကမ္မေန ပိတုဃာတကော’’တိအာဒိနာ သဗ္ဗံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ပိတုဃာတကေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ.

141. ආනන්තරිය කතාවෙහි - තිරිසන් ආදී අමනුෂ්‍ය ජාතීන්ට වඩා මනුෂ්‍ය ජාතිකයන්ගේම දරුවන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය ආදී ලෝකෝත්තර ගුණ මෙන් තියුණු හා පැහැදිලි වේ යන්න දක්වනු පිණිස 'මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක් වූ, බිහි කළ මව' යැයි පවසන ලදී. යම් සේ මනුෂ්‍යයන්ගේම කුසල ප්‍රවෘත්තිය තියුණු හා පැහැදිලි වේද, එසේම අකුසල ප්‍රවෘත්තියද වේ යැයි දක්වනු පිණිස 'තමාද මනුෂ්‍ය ජාතිකයෙකුව සිටිමින්ම' යනාදිය පවසන ලදී. නැතහොත්, යම් සේ සමාන ජාතිකයෙකු නැසීමේදී (කෝප ගැන්වීමේදී) කර්මය වඩාත් බරපතළ වේද, විජාතිකයෙකුගේ එසේ නොවේ යැයි දක්වනු පිණිස 'මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක් වූ' යැයි පවසන ලදී. පුත්‍ර සම්බන්ධයෙන් මව්පිය යන සංඥාව ඇති වේ, දරුකමට හදාගැනීම ආදී වශයෙන්ද පුත්‍ර යන ව්‍යවහාරය ලෝකයෙහි පෙනේ, එය වනාහි පර්යායෙනි (අප්‍රධාන වශයෙනි). එබැවින් නිපර්යාය සිද්ධිය (නියම අර්ථය) දැක්වීම පිණිස 'බිහි කළ මව' යැයි පවසන ලදී. යම් සේ මනුෂ්‍ය ආත්මභාවයක සිටින්නාටම කුසල ධර්මයන්ගේ තියුණු හා ප්‍රභාස්වර (වීර්යවන්ත) බවට පත්වීම සිදුවේද, එය බෝධි තුනට පත්වන බෝධිසත්ත්වයන් තිදෙනාටම පොදු වන්නා සේ, එලෙසම මනුෂ්‍ය ආත්මභාවයෙහි සිටින්නාටම අකුසල ධර්මයන්ගේද තියුණු හා දැඩි ස්වභාවය ඇති වේ යැයි දැක්වීමට 'තමාද මනුෂ්‍ය ජාතිකයෙකුව සිටිමින්ම' යැයි පවසන ලදී. මෙහි 'ආනන්තරියෙන්' යනු - චුතියෙන් අනතුරුව නිරයෙහි ප්‍රතිසන්ධි ඵලය 'අනන්තර' නම් වේ, ඒ අනන්තරයෙහි (ඊළඟ ආත්මයෙහි) උපදවන සුලු බවෙන් යුක්ත වූයේ ආනන්තරිය නම් වේ, එයින්ය. නැතහොත්, චුතියෙන් අනතුරුව ලැබෙන ඵලය 'අනන්තර' නම් වේ, ඒ අනන්තරයෙහි නියුක්ත වූ, එය උපදවීම ස්වභාවය කොට ඇති හෝ අනන්තර ප්‍රයෝජන ඇති කර්මය ආනන්තරිය නම් වේ, ඒ ආනන්තරිය වූ මාතෘඝාතක කර්මයෙන්ය. පීතෘඝාතකයා සම්බන්ධයෙන්ද 'යම් මනුෂ්‍යයෙක් වූ, බිහි කළ පියා තමාද මනුෂ්‍ය ජාතිකයෙකුව සිටිමින් සිතාමතා ජීවිතයෙන් තොර කරන ලද්දේද, මේ තැනැත්තා ආනන්තරිය වූ පීතෘඝාතක කර්මයෙන් පීතෘඝාතකයෙක් වේ' යනාදී වශයෙන් සියල්ල දත යුතුය යන්න පැවසීම පිණිස 'පීතෘඝාතකයා කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ' යැයි පවසන ලදී.

ပရိဝတ္တိတလိင်္ဂမ္ပိ မာတရံ ဝါ ပိတရံ ဝါ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တဿ အာနန္တရိယကမ္မံ ဟောတိယေဝ. သတိပိ ဟိ လိင်္ဂပရိဝတ္တေ သော ဧဝ ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ဘဝင်္ဂပ္ပဗန္ဓော ဇီဝိတပ္ပဗန္ဓော, န အညောတိ. ယော ပန သယံ မနုဿော တိရစ္ဆာနဘူတံ ပိတရံ ဝါ မာတရံ ဝါ, သယံ ဝါ တိရစ္ဆာနဘူတော မနုဿဘူတံ, တိရစ္ဆာနောယေဝ ဝါ တိရစ္ဆာနဘူတံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ, တဿ ကမ္မံ အာနန္တရိယံ န ဟောတိ, ဘာရိယံ ပန ဟောတိ, အာနန္တရိယံ အာဟစ္စေဝ တိဋ္ဌတိ. ဧဠကစတုက္ကံ သင်္ဂါမစတုက္ကံ စောရစတုက္ကဉ္စေတ္ထ ကထေတဗ္ဗံ. ‘‘ဧဠကံ မာရေမီ’’တိ အဘိသန္ဓိနာပိ ဟိ ဧဠကဋ္ဌာနေ ဌိတံ မနုဿော မနုဿဘူတံ မာတရံ ဝါ ပိတရံ ဝါ မာရေန္တော အာနန္တရိယံ [Pg.250] ဖုသတိ မရဏာဓိပ္ပာယေနေဝ အာနန္တရိယဝတ္ထုနော ဝိကောပိတတ္တာ. ဧဠကာဘိသန္ဓိနာ, ပန မာတာပိတိအဘိသန္ဓိနာ ဝါ ဧဠကံ မာရေန္တော အာနန္တရိယံ န ဖုသတိ အာနန္တရိယဝတ္ထုနော အဘာဝတော. မာတာပိတိအဘိသန္ဓိနာ မာတာပိတရော မာရေန္တော ဖုဿတေဝ. ဧသ နယော ဣတရသ္မိမ္ပိ စတုက္ကဒွယေ. ယထာ စ မာတာပိတူသု, ဧဝံ အရဟန္တေသု ဧတာနိ စတုက္ကာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗတ္ထ ဟိ ပုရိမံ အဘိသန္ဓိစိတ္တံ အပ္ပမာဏံ, ဝဓကစိတ္တံ, ပန တဒါရမ္မဏဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ ပမာဏံ. ကတာနန္တရိယကမ္မော စ ‘‘တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟေဿာမီ’’တိ သကလစက္ကဝါဠံ မဟာစေတိယပ္ပမာဏေဟိ ကဉ္စနထူပေဟိ ပူရေတွာပိ သကလစက္ကဝါဠံ ပူရေတွာ နိသိန္နဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သံဃာဋိကဏ္ဏံ အမုဉ္စန္တော ဝိစရိတွာပိ ကာယဿ ဘေဒါ နိရယမေဝ ဥပပဇ္ဇတိ, ပဗ္ဗဇ္ဇဉ္စ န လဘတိ. ပိတုဃာတကေ ဝေသိယာ ပုတ္တောတိ ဥပလက္ခဏမတ္တံ, ကုလိတ္ထိယာ အတိစာရိနိယာ ပုတ္တောပိ အတ္တနော ပိတရံ အဇာနိတွာ ဃာန္တေန္တောပိ ပိတုဃာတကောဝ ဟောတိ.

ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංගය වෙනස් වූ ද මව හෝ පියා හෝ ජීවිතයෙන් තොර කරන්නාට ආනන්තරිය පාප කර්මය සිදුවන්නේ ම ය. මන්ද යත්, ලිංගය වෙනස් වුව ද, එක ම කර්මයකින් උපන් ඒ භවාංග පරම්පරාව හා ජීවිත පරම්පරාව ම පවතින බැවිනි, වෙනකක් නොවේ. යමෙක් තමා මනුෂ්‍යයෙක් ව තිරිසන් බවට පත් වූ මවක හෝ පියෙකු, නැතහොත් තමා තිරිසනකු වී මනුෂ්‍යයකු වූ මව හෝ පියා, නැතහොත් තිරිසනකු ම වී තිරිසන් බවට පත් වූ මව හෝ පියා ජීවිතයෙන් තොර කරයි ද, ඔහුගේ එම කර්මය ආනන්තරිය කර්මයක් නොවේ. එහෙත් එය බරපතළ (භාරිය) කර්මයක් වන අතර, ආනන්තරිය කර්මයට ළඟින් ම පිහිටයි. මෙහි දී එළු චතුෂ්කය, සංග්‍රාම චතුෂ්කය සහ සොරුන් පිළිබඳ චතුෂ්කය දත යුතු ය. "එළුවෙකු මරමි" යන අදහසින් වුව ද, එළුවා සිටින තැන සිටින මනුෂ්‍යයකු වූ මව හෝ පියා මරණ මනුෂ්‍යයාට, මරණ චේතනාවෙන් ම ආනන්තරිය කර්මයට අයත් වස්තුව විනාශ කළ බැවින් ආනන්තරිය කර්මය සිදු වේ. එහෙත් එළුවෙකු මරන අදහසින් හෝ මව්පියන් මරන අදහසින් එළුවෙකු මරන්නාට, ආනන්තරිය කර්මයට අදාළ වස්තුව (මව්පියන්) නොමැති බැවින් ආනන්තරිය කර්මය සිදු නොවේ. මව්පියන් මරන අදහසින් මව්පියන් මරන්නාට එය අනිවාර්යයෙන් ම සිදු වේ. ඉතිරි චතුෂ්ක දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙසේ ම ය. මව්පියන් සම්බන්ධයෙන් යම් සේ ද, රහතන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් ද මේ චතුෂ්කයන් එසේ ම දත යුතු ය. මන්ද යත්, හැම තැනක දී ම මුල් අදහස (අභිසන්ධි සිත) ප්‍රමාණ නොවේ, වධක සිත (මරණ සිත) සහ එය අරමුණු කරගත් ජීවිතේන්ද්‍රිය විනාශ කිරීම ම ප්‍රමාණ වේ. ආනන්තරිය කර්මයක් කළ තැනැත්තා "එම කර්මයේ vipākaය වළක්වන්නෙමි" යි මුළු සක්වල ම මහා සෑය ප්‍රමාණ රන් සෑවලින් පුරවා, මුළු සක්වල පුරා වැඩසිටින මහා භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට මහා දන් දී, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සඟළ සිවුරු කොන නොහැර උන්වහන්සේ පසුපස ගිය ද, කය බිඳී මරණින් මතු නිරයේ ම උපදී. පැවිද්ද ද නොලබයි. පියඝාතකයා සම්බන්ධයෙන් "වෙසඟනකගේ පුත්‍රයා" යන්න නිදර්ශනයක් පමණි. කුලවන්ත, එහෙත් පරදාර සේවනයේ යෙදෙන ස්ත්‍රියකගේ පුත්‍රයෙකු වුව ද, තම පියා කවුදැයි නොදැන ඔහුව මැරුව ද පියඝාතකයෙකු ම වේ.

အရဟန္တဃာတကကမ္မေ အဝသေသန္တိ အနာဂါမိအာဒိကံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန တတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာတော ဂဟေတဗ္ဗော.

රහත් ඝාතන කර්මයේ දී ‘අවශේෂ’ යනු අනාගාමී උතුමන් ආදීන් ය. මෙහි සංක්ෂේපය (කෙටි විස්තරය) මෙයයි. විස්තරය තෙවන පාරාජිකා වර්ණනාවෙන් ගත යුතු ය.

‘‘ဒုဋ္ဌစိတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဝဓကစိတ္တေနာ’’တိ. ဝဓကစေတနာယ ဟိ ဒူသိတံ စိတ္တံ ဣဓ ဒုဋ္ဌစိတ္တံ နာမ. လောဟိတံ ဥပ္ပာဒေတီတိ ဧတ္ထ တထာဂတဿ အဘေဇ္ဇကာယတာယ ပရူပက္ကမေန စမ္မစ္ဆေဒံ ကတွာ လောဟိတပဂ္ဃရဏံ နာမ နတ္ထိ, သရီရဿ ပန အန္တောယေဝ ဧကသ္မိံ ဌာနေ လောဟိတံ သမောသရတိ, အာဃာတေန ပကုပ္ပမာနံ သဉ္စိတံ ဟောတိ. ဒေဝဒတ္တေန ပဝိဒ္ဓသိလတော ဘိဇ္ဇိတွာ ဂတာ သက္ခလိကာပိ တထာဂတဿ ပါဒန္တံ ပဟရိ, ဖရသုနာ ပဟဋော ဝိယ [Pg.251] ပါဒေါ အန္တောလောဟိတောယေဝ အဟောသိ. ဇီဝကော ပန တထာဂတဿ ရုစိယာ သတ္ထကေန စမ္မံ ဆိန္ဒိတွာ တမှာ ဌာနာ ဒုဋ္ဌလောဟိတံ နီဟရိတွာ ဖာသုမကာသိ, တေနဿ ပုညကမ္မမေဝ အဟောသိ. တေနာဟ ‘‘ဇီဝကော ဝိယာ’’တိအာဒိ.

"දුෂ්ට සිතින්" යන්නෙන් කියැවුණු අර්ථය ම "වධක සිතින්" (මැරීමේ චේතනාවෙන් යුත් සිතින්) යනුවෙන් විස්තර කරයි. මන්ද යත්, මෙහි මරණ චේතනාවෙන් කිලිටි වූ සිත "දුෂ්ට සිත" නම් වේ. "ලේ සෙලවීම" යන්නෙහි දී තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය කිසිවෙකුටත් බිඳිය නොහැකි බැවින්, අන් අයෙකුගේ උපක්‍රමයෙන් සම සිඳී ලේ පිටතට ගැලීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් සිරුර ඇතුළත ම යම් තැනක ලේ එක්රැස් වී, පහරදීමේ වේදනාවෙන් කිපී තැන්පත් වේ. දේවදත්තයන් විසින් පෙරළන ලද ගලෙන් බිඳී ගිය ගල් පතුරක් ද තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුලෙහි වැදුණු අතර, පොරවකින් පහර දුන්නාක් මෙන් ශ්‍රී පතුල ඇතුළත ලේ කැටි ගැසුණි. එහෙත් ජීවක වෛද්‍යවරයා තථාගතයන් වහන්සේගේ කැමැත්ත ඇති ව ශල්‍ය පිහියෙන් සම කපා, එම ස්ථානයෙන් නරක් වූ ලේ ඉවත් කර සුවපත් කළේ ය. එයින් ඔහුට පින්කමක් ම සිදු විය. එබැවින් "ජීවක මෙන්" යනාදිය වදාරන ලදී.

အထ ယေ ပရိနိဗ္ဗုတေ တထာဂတေ စေတိယံ ဘိန္ဒန္တိ, ဗောဓိံ ဆိန္ဒန္တိ, ဓာတုမှိ ဥပက္ကမန္တိ, တေသံ ကိံ ဟောတီတိ? ဘာရိယံ ကမ္မံ ဟောတိ အာနန္တရိယသဒိသံ. သဓာတုကံ ပန ထူပံ ဝါ ပဋိမံ ဝါ ဗာဓမာနံ ဗောဓိသာခံ ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သစေပိ တတ္ထ နိလီနာ သကုဏာ စေတိယေ ဝစ္စံ ပါတေန္တိ, ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပရိဘောဂစေတိယတော ဟိ သရီရစေတိယံ ဂရုတရံ. စေတိယဝတ္ထုံ ဘိန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တေ ဗောဓိမူလေပိ ဆိန္ဒိတွာ ဟရိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ယာ ပန ဗောဓိသာခါ ဗောဓိဃရံ ဗာဓတိ, တံ ဂေဟရက္ခဏတ္ထံ ဆိန္ဒိတုံ န လဘတိ. ဗောဓိအတ္ထာယ ဟိ ဂေဟံ, န ဂေဟတ္ထာယ ဗောဓိ. အာသနဃရေပိ ဧသေဝ နယော. ယသ္မိံ ပန အာသနဃရေ ဓာတု နိဟိတာ ဟောတိ, တဿ ရက္ခဏတ္ထာယ တံ သာခံ ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဗောဓိဇဂ္ဂနတ္ထံ ဩဇောဟရဏသာခံ ဝါ ပူတိဋ္ဌာနံ ဝါ ဆိန္ဒိတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ, သတ္ထု ရူပကာယပဋိဇဂ္ဂနေ ဝိယ ပုညမ္ပိ ဟောတိ.

එසේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු යමෙක් චෛත්‍යයන් බිඳිත් ද, බෝධීන් කපාදමත් ද, ධාතූන් වහන්සේලාට හානි කිරීමට උපක්‍රම කරත් ද, ඔවුන්ට කුමක් සිදු වේ ද? (ඔවුන්ට) ආනන්තරිය කර්මයට බඳු වූ බරපතළ පාප කර්මයක් සිදු වේ. එහෙත් ධාතූන් වහන්සේලා සහිත ස්තූපයකට හෝ පිළිමයකට බාධා පමුණුවන බෝ අත්තක් කපා දැමීම සුදුසු ය. එහි වසන පක්ෂීන් චෛත්‍යය මත අසූචි හෙළන්නේ නම්, එම බෝ අත්ත කැපීම සුදුසු ම ය. මන්ද යත්, පරිභෝග චෛත්‍යයට වඩා ශාරීරික චෛත්‍යය උතුම් වන බැවිනි. චෛත්‍ය භූමිය බිඳගෙන යන බෝ මුල් ද කපා ඉවත් කිරීම සුදුසු ය. එහෙත් යම් බෝ අත්තක් බෝධිඝරයට බාධා කරයි ද, එම ගෘහය ආරක්ෂා කරගැනීම පිණිස එය කැපීමට අවසර නැත. මන්ද යත්, ගෘහය ඇත්තේ බෝධිය උදෙසා ය, බෝධිය ඇත්තේ ගෘහය උදෙසා නොවේ. ආසනඝරය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම ය. එහෙත් යම් ආසනඝරයක ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කර තිබේ ද, එය ආරක්ෂා කරගැනීම පිණිස එම අත්ත කැපීම සුදුසු ය. බෝධිය රැකබලා ගැනීම සඳහා ඕජස උරාගන්නා අත්තක් හෝ දිරාපත් වූ කොටසක් කපා දැමීම සුදුසු ම ය. එයින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූප කායට උපස්ථාන කරන්නාක් මෙන් මහත් පින් ද සිදුවේ.

သံဃဘေဒေ စတုန္နံ ကမ္မာနန္တိ အပလောကနာဒီနံ စတုန္နံ ကမ္မာနံ. အယံ သံဃဘေဒကောတိ ပကတတ္တံ ဘိက္ခုံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗေ ဧဝ ပါရာဇိကံ သမာပန္နော ဝါ ဝတ္ထာဒိဒေါသေန ဝိပန္နုပသမ္ပဒေါ ဝါ သံဃံ ဘိန္ဒန္တောပိ အာနန္တရိယံ န ဖုသတိ, သံဃော ပန ဘိန္နောဝ ဟောတိ, ပဗ္ဗဇ္ဇာ စဿ န ဝါရိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

"සංඝ භේදයේ දී කර්ම සතරක්" යනු අපලෝකන ආදී කර්ම සතරයි. "මේ සංඝ භේදය කරන්නා" යන්නෙන් අදහස් කළේ ප්‍රකෘතිමත් භික්ෂුවකි. මීට පෙර ම පාරාජිකාවට පත් වූ හෝ වස්තු ආදී දෝෂයන් නිසා උපසම්පදාව අහිමි වූ හෝ අයෙකු සංඝයා භේද කළ ද ඔහුට ආනන්තරිය කර්මය සිදු නොවේ. එහෙත් සංඝයා භේද වන්නේ ම ය, ඔහුගේ පැවිද්ද තහනම් කර නැතැයි දත යුතු ය.

ဘိက္ခုနီဒူသနေ ဣစ္ဆမာနန္တိ ဩဒါတဝတ္ထဝသနံ ဣစ္ဆမာနံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဂိဟိဘာဝေ သမ္ပဋိစ္ဆိတမတ္တေယေဝါ’’တိ. နေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ [Pg.252] အတ္ထီတိ ယောဇနာ. ယော စ ပဋိက္ခိတ္တေ အဘဗ္ဗေ စ ပုဂ္ဂလေ ဉတွာ ပဗ္ဗာဇေတိ, ဥပသမ္ပာဒေတိ ဝါ, ဒုက္ကဋံ. အဇာနန္တဿ သဗ္ဗတ္ထ အနာပတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"භික්ෂුණියක දූෂණය කිරීමේ දී කැමති වන්නා" යනු සුදු වස්ත්‍ර හැඳීමට (ගිහි වීමට) කැමති වන්නා ය. එබැවින් "ගිහිභාවය පිළිගත් මාත්‍රයෙන් ම" යැයි පවසන ලදී. එහි පැවිද්දක් නැතැයි යන්න සම්බන්ධයයි. යමෙක් ප්‍රතික්ෂේපිත සහ අභව්‍ය පුද්ගලයන් බව දැන දැන ම පැවිදි කරයි ද, හෝ උපසම්පදා කරයි ද, ඔහුට දුක්කටාපත්ති වේ. නොදන්නා තැනැත්තාට හැම තැනක දී ම ඇවැත් සිදු නොවන බව දත යුතු ය.

၁၄၂. ဂဗ္ဘမာသေဟိ သဒ္ဓိံ ဝီသတိ ဝဿာနိ အဿာတိ ဂဗ္ဘဝီသော. ဟာယနဝဍ္ဎနန္တိ ဂဗ္ဘမာသေသု အဓိကေသု ဥတ္တရိ ဟာယနံ, ဦနေသု ဝဍ္ဎနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကူနဝီသတိဝဿန္တိ ဒွါဒသ မာသေ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ဝသိတွာ မဟာပဝါရဏာယ ဇာတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဧကူနဝီသတိဝဿံ. ပါဋိပဒဒိဝသေတိ ပစ္ဆိမိကာယ ဝဿူပဂမနဒိဝသေ. ‘‘တိံသရတ္တိဒိဝေါ မာသော’’တိ (အ. နိ. ၃.၇၁; ၈.၄၃; ဝိဘ. ၁၀၂၃) ဝစနတော ‘‘စတ္တာရော မာသာ ပရိဟာယန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဿံ ဥက္ကဍ္ဎန္တီတိ ဝဿံ ဥဒ္ဓံ ကဍ္ဎန္တိ, တတိယသံဝစ္ဆရေ ဧကမာသဿ အဓိကတ္တာ မာသပရိစ္စဇနဝသေန ဝဿံ ဥဒ္ဓံ ကဍ္ဎန္တီတိ အတ္ထော, တသ္မာ တတိယော သံဝစ္ဆရော တေရသမာသိကော ဟောတိ. သံဝစ္ဆရဿ ပန ဒွါဒသမာသိကတ္တာ အဋ္ဌာရသသု ဝဿေသု အဓိကမာသေ ဝိသုံ ဂဟေတွာ ‘‘ဆ မာသာ ဝဍ္ဎန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတောတိ ဆမာသတော. နိက္ကင်္ခါ ဟုတွာတိ အဓိကမာသေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿတ္တာ နိဗ္ဗေမတိကာ ဟုတွာ. ယံ ပန ဝုတ္တံ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ‘‘အဋ္ဌာရသန္နံယေဝ ဝဿာနံ အဓိကမာသေ ဂဟေတွာ ဂဏိတတ္တာ သေသဝဿဒွယဿပိ အဓိကဒိဝသာနိ ဟောန္တိ, တာနိ အဓိကဒိဝသာနိ သန္ဓာယ ‘နိက္ကင်္ခါ ဟုတွာ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. န ဟိ ဒွီသု ဝဿေသု အဓိကဒိဝသာနိ နာမ ဝိသုံ ဥပလဗ္ဘန္တိ တတိယေ ဝဿေ ဝဿုက္ကဍ္ဎနဝသေန အဓိကမာသေ ပရိစ္စတ္တေယေဝ အတိရေကမာသသမ္ဘဝတော, တသ္မာ ဒွီသု ဝဿေသု အတိရေကဒိဝသာနိ ဝိသုံ န သမ္ဘဝန္တိ.

142. මව්කුසෙහි ගතකළ මාසයන් ද සමඟ විසි වයස් පිරුණු තැනැත්තා ‘ගබ්භවීස’ (කුසෙහි පිළිසිඳගත් තැන් සිට විසිවයස් වූවෙක්) නම් වේ. ‘හායනවඩ්ඪන’ යනු, මව්කුසෙහි ගතකළ මාසයන් අධික වූ විට ඉන් එහාට අඩු කිරීමක් (හායනය) ද, අඩු වූ විට එකතු කිරීමක් (වඩ්ඪනය) ද සිදුවන බව දත යුතුය. ‘එකූනවීසතිවස්ස’ (දහනව වයස්) යනු මව්කුසෙහි මාස දොළසක් (එක් වසරක්) වාසය කොට, මහාපවාරණ දිනයේ උපන් තැන සිට දහනව වසරක් ගතවීමයි. ‘පාටිපදදිවසේ’ (පාදක දිනයේ) යනු පසු වස් සමාදන් වන දිනයෙහිය. 'තිස් රැයකුත් දහවලුත් එක් මාසයකි' යන වචනයට අනුව 'මාස හතරක් පිරිහෙයි (අඩු වෙයි)' යන්න ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘වස්සං උක්කඩ්ඪන්ති’ යනු වසර ඉහළට ඇදීමයි. තුන්වන වසරෙහි එක් මාසයක් අධික වන බැවින්, මාසය අත්හැරීමේ ක්‍රමයෙන් වසර ඉහළට ඇදගන්නා බව අර්ථයයි. එබැවින් තුන්වන වර්ෂය මාස දහතුනකින් යුක්ත වෙයි. වසරක් යනු මාස දොළසක් වන බැවින්, වසර දහඅටක් තුළ අධික මාස වෙන් වෙන්ව ගෙන 'මාස හයක් වැඩිවෙයි' යන්න ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘තතෝ’ යනු එම මාස හයෙන් පසුවය. ‘නික්කංඛා හුත්වා’ යනු අධික මාස ද සමඟින් විසි වයස සම්පූර්ණ වන බැවින් සැක නැතිව යන්නයි. ගැටපද ග්‍රන්ථ තුනෙහිම 'දහඅට වසරකම අධික මාසයන් ගෙන ගණන් බැලූ බැවින් ඉතිරි වසර දෙකෙහි ද අධික දින ඇතිවේ, එම අධික දින අරභයා ‘සැක නැතිව’ යන්න ප්‍රකාශ කරන ලදී' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ නම්, එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, තුන්වන වසරේදී වර්ෂය ඉහළට ඇදීමේ ක්‍රමයෙන් අධික මාසය අත්හරින විටම අතිරේක මාසයක් ඇතිවන බැවින්, වසර දෙකක් තුළ වෙන් වූ අධික දවස් කියා දෙයක් නොලැබේ. එබැවින් වසර දෙකක් තුළ අතිරේක දින වෙන්ව පැවතිය නොහැක.

‘‘တေ ဒွေ မာသေ ဂဟေတွာ ဝီသတိ ဝဿာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟောန္တီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, ဧကူနဝီသတိဝဿမှိ စ ပုန အပရသ္မိံ [Pg.253] ဝဿေ ပက္ခိတ္တေ ဝီသတိ ဝဿာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ ပန…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. အနေကတ္ထတ္တာ နိပါတာနံ ပန-သဒ္ဒေါ ဟိသဒ္ဒတ္ထော, ဧတ္ထ ဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒဉှိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ သမတ္ထနဝသေန ဝုတ္တံ. ဣမိနာ စ ဣမံ ဒီပေတိ – ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကူနဝီသတိဝဿံ သာမဏေရံ နိက္ခမနီယပုဏ္ဏမာသိံ အတိက္ကမ္မ ပါဋိပဒဒိဝသေ ဥပသမ္ပာဒေန္တီ’’တိ, တတ္ထ ဂဗ္ဘမာသေပိ ဂဟေတွာ ဒွီဟိ မာသေဟိ အပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကူနဝီသတိဝဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ အဓိကမာသေသု ဒွီသု ဂဟိတေသု ဧဝ ဝီသတိ ဝဿာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ နာမ ဟောန္တီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဂဗ္ဘမာသာပိ ဂဏနူပဂါ ဟောန္တိ, တသ္မာ. ဧကဝီသတိဝဿော ဟောတီတိ ဇာတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဝီသတိဝဿော သမာနော ဂဗ္ဘမာသေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဝီသတိဝဿော ဟောတိ. အညံ ဥပသမ္ပာဒေတီတိ ဥပဇ္ဈာယော, ကမ္မဝါစာစရိယော ဝါ ဟုတွာ ဥပသမ္ပာဒေတီတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၄၀၆) အာဂတံ.

'එම මාස දෙක ද ගෙන විසි වසරක් සම්පූර්ණ වෙයි' යනුවෙන් පවසන ලද්දේ කුමක් හෙයින්ද? දහනව වන වසරට නැවතත් වෙනත් වසරක් එක් කළ විට විසි වසරක් සම්පූර්ණ වන බැවින් 'මෙහි වනාහි...පෙ... පවසන ලදී' යනුවෙන් වදාළහ. නිපාත පදයන්හි අනේකාර්ථවත් බව නිසා ‘පන’ ශබ්දය ‘හි’ යන අර්ථය ගනියි. මෙහි ‘හි’ යන්නෙන් කියැවෙන්නේ එයයි. මෙය වනාහි කලින් කියන ලද කරුණ තහවුරු කිරීම පිණිස දක්වන ලද්දකි. මෙයින් මෙය පැහැදිලි කරයි: 'දහනව වයස් ඇති සාමණේර නමක, නික්මයාමේ පසළොස්වක (නිකිණි පොහොය) ඉක්මවා පාටිපද දිනයෙහි උපසම්පදා කෙරෙත්' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ නම්, එහි මව්කුසෙහි ගත කළ මාස ද ගෙන, මාස දෙකක් අඩු විසි වයස අරභයා 'දහනව වයස්' යැයි කියන ලදී. එබැවින් අධික මාස දෙකක් ගත් කල පමණක්ම විසි වසරක් සම්පූර්ණ වූවා නම් වෙයි. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් මව්කුසෙහි ගත කළ මාසයන් ද ගණනයට ඇතුළත් වේද, එහෙයිනි. ‘එකවීසතිවස්සෝ හෝති’ යනු උපන් දිනයේ සිට විසි වයස් වූවෙක් මව්කුසෙහි ගත කළ මාස ද සමඟ එක්වූ කල එක්විසි වයස් වූවෙක් වෙයි. ‘අන් අයකු උපසම්පදා කරවයි’ යනු උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ හෝ කම්මවාචාචාර්යයන් වහන්සේ වී උපසම්පදා කරවීම යැයි සාරත්ථදීපනියෙහි සඳහන් වේ.

ဂဗ္ဘေ သယိတကာလေန သဒ္ဓိံ ဝီသတိမံ ဝဿံ ပရိပုဏ္ဏမဿာတိ ဂဗ္ဘဝီသော. နိက္ခမနီယပုဏ္ဏမာသီတိ သာဝဏမာသဿ ပုဏ္ဏမိယာ အာသာဠှီပုဏ္ဏမိယာ အနန္တရပုဏ္ဏမီ. ပါဋိပဒဒိဝသေတိ ပစ္ဆိမိကာယ ဝဿူပနာယိကာယ, ဒွါဒသ မာသေ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ဝသိတွာ မဟာပဝါရဏာယ ဇာတံ ဥပသမ္ပာဒေန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘တိံသရတ္တိဒိဝေါ မာသော, ဒွါဒသမာသိကော သံဝစ္ဆရော’’တိ ဝစနတော ‘‘စတ္တာရော မာသာ ပရိဟာယန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဿံ ဥက္ကဍ္ဎန္တီတိ ဝဿံ ဥဒ္ဓံ ကဍ္ဎန္တိ, ‘‘ဧကမာသံ အဓိကမာသော’’တိ ဆဍ္ဍေတွာ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော, တသ္မာ တတိယော တတိယော သံဝစ္ဆရော တေရသမာသိကော ဟောတိ. တေ ဒွေ မာသေ ဂဟေတွာတိ နိက္ခမနီယပုဏ္ဏမာသတော ယာဝ ဇာတဒိဝသဘူတာ မဟာပဝါရဏာ, တာဝ ယေ ဒွေ မာသာ အနာဂတာ, တေသံ အတ္ထာယ [Pg.254] အဓိကမာသတော လဒ္ဓေ ဒွေ မာသေ ဂဟေတွာ. တေနာဟ ‘‘ယော ပဝါရေတွာ ဝီသတိဝဿော ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိ. ‘‘နိက္ကင်္ခါ ဟုတွာ’’တိ ဣဒံ အဋ္ဌာရသန္နံ ဝဿာနံ ဧဝ အဓိကမာသေ ဂဟေတွာ တတော ဝီသတိယာ ဝဿေသုပိ စာတုဒ္ဒသီနံ အတ္ထာယ စတုန္နံ မာသာနံ ပရိဟာပနေန သဗ္ဗထာ ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

මව්කුසෙහි පිළිසිඳගෙන සිටි කාලය ද සමඟින් විසිවන වසර සම්පූර්ණ වූ තැනැත්තා ‘ගබ්භවීස’ නම් වේ. ‘නික්ඛමනීයපුණ්ණමාසී’ යනු ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනයට සෘජුවම අනතුරුව එන නිකිණි පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනයයි. ‘පාටිපදදිවසේ’ යනු පසු වස් සමාදන් වන දිනයෙහිය. මව්කුසෙහි මාස දොළසක් වාසය කොට මහාපවාරණයෙහි උපන් තැනැත්තා උපසම්පදා කෙරෙත් යන්න අර්ථයයි. 'තිස් රැයකුත් dහවලුත් එක් මාසයකි, මාස දොළසක් එක් වසරකි' යන වචනයට අනුව 'මාස හතරක් පිරිහෙයි (අඩු වෙයි)' යන්න පවසන ලදී. ‘වස්සං උක්කඩ්ඪන්ති’ යනු වසර ඉහළට ඇදීමයි. 'එක් මාසයක් අධික මාසයකි' කියා අත්හැර වර්ෂයට පැමිණෙත් යන්න අර්ථයයි. එබැවින් සෑම තුන්වන වර්ෂයක්ම මාස දහතුනකින් යුක්ත වෙයි. ‘එම මාස දෙක ද ගෙන’ යනු නික්ඛමනීය පුණ්ණමියේ සිට උපන් දිනය වූ මහාපවාරණය දක්වා යම් නොපැමිණි මාස දෙකක් වේද, ඒ සඳහා අධික මාසයෙන් ලත් මාස දෙක ගැනීමයි. එහෙයින් 'යමෙක් පවාරණය කොට විසි වයස් වන්නේද...' යනාදිය වදාරන ලදී. ‘නික්කංඛා හුත්වා’ (සැක නැතිව) යන්න, වසර දහඅටකම අධික මාසයන් ගෙන, ඉන්පසු විසිවන වසරේ ද තුදුස්වක් පොහෝ දිනයන් සඳහා මාස හතරක් අඩු කිරීමෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම සම්පූර්ණ වූ විසි වයස් ඇති බව අරභයා පවසන ලද්දකි.

ပဝါရေတွာ ဝီသတိဝဿော ဘဝိဿတီတိ မဟာပဝါရဏာဒိဝသေ အတိက္ကန္တေ ဂဗ္ဘဝဿေန သဟ ဝီသတိဝဿော ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဂဗ္ဘမာသာပိ ဂဏနူပဂါ ဟောန္တိ, တသ္မာ. ဧကဝီသတိဝဿောတိ ဇာတိယာ ဝီသတိဝဿံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အညံ ဥပသမ္ပာဒေတီတိ ဥပဇ္ဈာယော, အာစရိယော ဝါ ဟုတွာ ဥပသမ္ပာဒေတိ. သောပီတိ ဥပသမ္ပာဒေန္တောပိ အနုပသမ္ပန္နောတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၂.၄၀၆) အာဂတံ.

‘පවාරෙත්වා වීසතිවස්සෝ භවිස්සති’ යනු මහාපවාරණ දිනය ඉක්මගිය කල්හි මව්කුසෙහි ගතකළ වසර ද සමඟ විසි වයස් වන්නේය යන්න අර්ථයයි. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් මව්කුසෙහි ගත කළ මාසයන් ද ගණනයට ඇතුළත් වේද, එහෙයිනි. ‘එකවීසතිවස්සෝ’ යනු උපතින් විසි වයස් වීම අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘අන් අයකු උපසම්පදා කරවයි’ යනු උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ හෝ ආචාර්යයන් වහන්සේ වී උපසම්පදා කරවීමයි. ‘ඔහු ද’ යන්නෙන් උපසම්පදා කරවන්නා ද උපසම්පන්න නොවූවෙකි යන්න විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි සඳහන් වේ.

ဧတ္ထ သိယာ – အဋ္ဌကထာဋီကာသု ‘‘အဋ္ဌာရသသု ဝဿေသု ဆ မာသာ ဝဍ္ဎန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဣဒါနိ ပန ‘‘ဧကူနဝီသတိယာ ဝဿေသု သတ္တ မာသာ အဓိကာ’’တိ ဝဒန္တိ, ကထမေတ္ထ ဝိညာတဗ္ဗန္တိ? ဝုစ္စတေ – အဋ္ဌကထာဋီကာသု သာသနဝေါဟာရေန လောကိယဂတိံ အနုပဂမ္မ တီသု တီသု သံဝစ္ဆရေသု မာသဆဍ္ဍနံ ဂဟေတွာ ‘‘အဋ္ဌာရသသု ဝဿေသု ဆ မာသာ ဝဍ္ဎန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဣဒါနိ ပန ဝေဒဝေါဟာရေန စန္ဒသူရိယဂတိသင်္ခါတံ တိထိံ ဂဟေတွာ ဂဏေန္တော ‘‘ဧကူနဝီသတိယာ ဝဿေသု သတ္တ မာသာ အဓိကာ’’တိ ဝဒန္တီတိ, တံ ဝဿူပနာယိကကထာယံ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

මෙහි මෙබඳු සැකයක් ඇතිවිය හැක: අටුවා ටීකාවල 'වසර දහඅටක දී මාස හයක් වැඩිවෙයි' යනුවෙන් පවසා ඇත, නමුත් දැන් 'දහනව වසරක දී මාස හතක් අධික වෙයි' යනුවෙන් පවසති. මෙය මෙහි කෙසේ තේරුම් ගත යුතුද? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: අටුවා හා ටීකාවල ශාසනික ව්‍යවහාරයෙන්, ලෞකික ගමනට නොපැමිණි, සෑම වසර තුනකට වරක් මාසයක් අත්හැරීමේ ක්‍රමය ගෙන 'වසර දහඅටක දී මාස හයක් වැඩිවෙයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. දැන් වනාහි වේද ව්‍යවහාරයෙන් චන්ද්‍ර-සූර්ය ගමන නමැති තිථිය ගෙන ගණන් බලා 'දහනව වසරක දී මාස හතක් අධික වෙයි' යනුවෙන් පවසති. එය වස්සූපනායිකා කථා පරිච්ඡේදයේදී පැහැදිලි වනු ඇත.

၁၄၃. မာတာ ဝါ မတာ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သောယေဝါတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခော ဧဝ.

143. ‘මව හෝ මියගියා වෙයි’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ඔහුම’ යනු පැවිදි වීමට බලාපොරොත්තු වන තැනැත්තාමය.

၁၄၄. ‘‘ဧကသီမာယဉ္စ [Pg.255] အညေပိ ဘိက္ခူ အတ္ထီတိ ဣမိနာ ဧကသီမာယံ ဘိက္ခုမှိ အသတိ ဘဏ္ဍုကမ္မာရောစနကိစ္စံ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ခဏ္ဍသီမာယ ဝါ ဌတွာ နဒီသမုဒ္ဒါဒီနိ ဝါ ဂန္တွာ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ ဧတေန သဗ္ဗေ သီမဋ္ဌကဘိက္ခူ အာပုစ္ဆိတဗ္ဗာ, အနာပုစ္ဆာ ပဗ္ဗာဇေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ.

144. ‘එක් සීමාවක් තුළ අනෙක් භික්ෂූන් ද වහන්සේලා සිටිති’ යන්නෙන්, එක් සීමාවක් තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලා නැති කල්හි භණ්ඩකර්මය (කෙස් බෑම) දැන්වීමේ කෘත්‍යයක් නොමැති බව පෙන්වයි. 'ඛණ්ඩ සීමාවෙහි සිට හෝ ගංගා, මුහුදු ආදියට ගොස් පැවිදි කළ යුතුය' යන්නෙන්, සීමාවෙහි සිටින සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් විමසිය යුතු බවත්, නොවිමසා පැවිදි කිරීම සුදුසු නොවන බවත් පැහැදිලි කරයි.

၁၄၅. အနာမဋ္ဌပိဏ္ဍပါတန္တိ အဂ္ဂဟိတအဂ္ဂံ ပိဏ္ဍပါတံ. သာမဏေရဘာဂသမကော အာမိသဘာဂေါတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ သာမဏေရာနံ အာမိသဘာဂဿ သမကမေဝ ဒီယမာနတ္တာ ဝိသုံ သာမဏေရဘာဂေါ နာမ နတ္ထိ, ဟေဋ္ဌာ ဂစ္ဆန္တံ ပန ဘတ္တံ ကဒါစိ မန္ဒံ ဘဝေယျ, တသ္မာ ဥပရိ အဂ္ဂဟေတွာ သာမဏေရပါဠိယာဝ ဂဟေတွာ ဒါတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. နိယတပဗ္ဗဇ္ဇဿေဝ စာယံ ဘာဂေါ ဒီယတိ. တေနေဝ ‘‘အပက္ကံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အညေ ဝါ ဘိက္ခူ ဒါတုကာမာ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

145. ‘අනාමට්ඨ පිණ්ඩපාත’ යනු මුල් කොටස (අග්‍ර කොටස) නොගන්නා ලද පිණ්ඩපාතයයි. ‘සාමණේරයන්ගේ කොටසට සමාන වූ ආමිස කොටස’ යන්නෙහි, සාමණේරයන්ට ආමිස කොටසට සමාන කොටසක්ම දෙන බැවින් වෙනමම ‘සාමණේර කොටසක්’ කියා දෙයක් නැතත්, පිළිවෙළින් පහළට බෙදාගෙන යන විට බත් ප්‍රමාණය ඇතැම්විට අඩු විය හැකි බැවින්, උඩින් නොගෙන සාමණේරයන්ගේ වාරය දක්වාම ගෙන දිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. මෙම කොටස දෙනු ලබන්නේ ස්ථිර පැවිද්දක් ඇති අයටමය. එහෙයින්ම ‘නොපැසුණු පාත්‍රය’ යනාදිය වදාරන ලදී. නොඑසේ නම් වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේලා දීමට කැමති වෙති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၄၆. သယံ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ ကေသစ္ဆေဒနာဒီနိ သယံ ကရောန္တေန ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. ကေသစ္ဆေဒနံ ကာသာယစ္ဆာဒနံ သရဏဒါနန္တိ ဟိ ဣမာနိ တီဏိ ကရောန္တော ‘‘ပဗ္ဗာဇေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တေသု ဧကံ ဒွေ ဝါပိ ကရောန္တော တထာ ဝေါဟရီယတိယေဝ, တသ္မာ ဧတံ ပဗ္ဗာဇေဟီတိ ကေသစ္ဆေဒနံ ကာသာယစ္ဆာဒနဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥပဇ္ဈာယံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗာဇေတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ခဏ္ဍသီမံ နေတွာတိ ဘဏ္ဍုကမ္မာရောစနပရိဟရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေန သဘိက္ခုကေ ဝိဟာရေ အညမ္ပိ ‘‘ဧတဿ ကေသေ ဆိန္ဒာ’’တိ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ. ပဗ္ဗာဇေတွာတိ ကေသစ္ဆေဒနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဘိက္ခုတော အညော ပဗ္ဗာဇေတုံ န လဘတီတိ သရဏဒါနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘သာမဏေရော ပနာ’’တိအာဒီတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၃၄) အာဂတံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၃၄) ပန – သယံ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ [Pg.256] ဧတ္ထ ‘‘ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ’’တိအာဒိဝစနတော ကေသစ္ဆေဒနကာသာယစ္ဆာဒနသရဏဒါနာနိ ပဗ္ဗဇနံ နာမ, တေသု ပစ္ဆိမဒွယံ ဘိက္ခူဟိ ဧဝ ကာတဗ္ဗံ, ကာရေတဗ္ဗံ ဝါ. ပဗ္ဗာဇေဟီတိ ဣဒံ တိဝိဓမ္ပိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ခဏ္ဍသီမံ နေတွာတိ ဘဏ္ဍုကမ္မာရောစနပရိဟရဏတ္ထံ. ဘိက္ခူနဉှိ အနာရောစေတွာ ဧကသီမာယ ‘‘ဧတဿ ကေသေ ဆိန္ဒာ’’တိ အညံ အာဏာပေတုမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ. ပဗ္ဗာဇေတွာတိ ကေသာဒိစ္ဆေဒနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ကာသာယာနိ အစ္ဆာဒေတွာ’’တိ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ. ပဗ္ဗာဇေတုံ န လဘတီတိ သရဏဒါနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အနုပသမ္ပန္နေန ဘိက္ခုအာဏတ္တိယာ ဒိန္နမ္ပိ သရဏံ န ရုဟတီတိ ဝုတ္တံ.

146. ‘තමා විසින්ම පැවිදි කළ යුතුය’ යනු කෙස් කැපීම ආදිය තමා විසින්ම කරමින් පැවිදි කළ යුතු බවයි. කෙස් කැපීම, සිවුරු පෙරවීම සහ සරණාගමනය දීම යන මේ කරුණු තුන කරන තැනැත්තා ‘පැවිදි කරයි’ යැයි කියනු ලැබේ. එයින් එකක් හෝ දෙකක් කරන විටද එලෙසම ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එබැවින් ‘මොහු පැවිදි කරවන්න’ යන්න කෙස් කැපීම සහ සිවුරු පෙරවීම අරභයා වදාරන ලද්දකි. ‘උපජ්ඣායන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි කරයි’ යන මෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘ඛණ්ඩ සීමාවට පමුණුවා’ යන්න බණ්ඩ කර්මය (කෙස් බෑමේ කටයුත්ත) දැනුම් දීම මඟහැරීම සඳහා වදාරන ලද්දකි. එබැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින විහාරයක, ‘මොහුගේ කෙස් කපන්න’ යැයි වෙනත් අයෙකුට පැවසීම පවා සුදුසු නොවේ. ‘පැවිදි කර’ යන්න කෙස් කැපීම අරභයා පවසයි. ‘භික්ෂුවක හැර වෙනත් අයෙකුට පැවිදි කිරීමට අවසර නැත’ යන්න සරණාගමනය දීම අරභයා වදාරන ලද්දකි. එහෙයින්ම ‘නමුත් සාමණේර නම...’ යනාදී වශයෙන් සාරත්ථදීපනියෙහි සඳහන් වේ. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි වනාහි - ‘තමා විසින්ම පැවිදි කළ යුතුය’ යන්නෙහි, ‘කෙස් රැවුල් බා’ යනාදී වචනවලින් කෙස් කැපීම, සිවුරු හැඳවීම සහ සරණාගමනය දීම යන මේවා පැවිද්ද නමින් හැඳින්වේ. එයින් අවසාන කරුණු දෙක (සිවුරු හැඳවීම සහ සරණ දීම) භික්ෂූන් විසින්ම කළ යුතුය, නැතහොත් කරවිය යුතුය. ‘පැවිදි කරවන්න’ යන්න මේ කරුණු තුනම අරභයා වදාරන ලද්දකි. ‘ඛණ්ඩ සීමාවට පමුණුවා’ යන්න බණ්ඩ කර්මය (කෙස් බෑමේ කටයුත්ත) දැනුම් දීම මඟහැරීම පිණිසයි. භික්ෂූන් වහන්සේලාට නොදන්වා එකම සීමාවක සිට ‘මොහුගේ කෙස් කපන්න’ යැයි වෙනත් අයෙකුට අණ කිරීම පවා සුදුසු නොවේ. ‘පැවිදි කර’ යන්න කෙස් ආදිය කැපීමම අරභයා වදාරන ලද්දකි. මන්ද, ‘සිවුරු පෙරවා’ යන්න වෙනමම වදාරා ඇති බැවිනි. ‘පැවිදි කිරීමට අවසර නැත’ යන්න සරණාගමනය දීම අරභයා වදාරන ලද්දකි. උපසම්පන්න නොවන අයෙකු විසින් භික්ෂුවකගේ අණින් වුවද දෙනු ලබන සරණාගමනය පිහිටන්නේ නැතැයි පවසන ලදී.

ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယမ္ပိ (ဝဇိရ ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃၄) – ခဏ္ဍသီမံ နေတွာတိ ဘဏ္ဍုကမ္မာရောစနပရိဟရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ, တေန သဘိက္ခုကေ ဝိဟာရေ အညမ္ပိ ‘‘ဧတဿ ကေသေ ဆိန္ဒာ’’တိ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ပဗ္ဗာဇေတွာ’’တိ ဣမဿ အဓိပ္ပာယပကာသနတ္ထံ ‘‘ကာသာယာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ဧဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပဇ္ဈာယော စေ ကေသမဿုဩရောပနာဒီနိ အကတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇတ္ထံ သရဏာနိ ဒေတိ, န ရုဟတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ကမ္မဝါစာယ သာဝေတွာ ဥပသမ္ပာဒေတိ, ရုဟတိ ဥပသမ္ပဒါ. အပတ္တစီဝရာနံ ဥပသမ္ပဒါသိဒ္ဓိဒဿနတော, ကမ္မဝိပတ္တိယာ အဘာဝတော စေတံ ယုဇ္ဇတေဝါတိ ဧကေ. ဟောတိ စေတ္ထ –

වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහිද - ‘ඛණ්ඩ සීමාවට පමුණුවා’ යන්න බණ්ඩ කර්මය දැනුම් දීම මඟහැරීම සඳහා වදාරන ලද්දකි. එබැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටින විහාරයක වෙනත් අයෙකුට වුවද ‘මොහුගේ කෙස් කපන්න’ යැයි කීම සුදුසු නොවේ. ‘පැවිදි කර’ යන්නෙහි අදහස ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘සිවුරු පෙරවාගෙන එව’ යැයි වදාරන ලදී. ඉදින් උපජ්ඣායන් වහන්සේ කෙස් රැවුල් බෑම ආදිය නොකර පැවිද්ද සඳහා සරණාගමනය දෙන්නේ නම්, එම පැවිද්ද පිහිටන්නේ නැත. කර්ම වාක්‍යය ඇස්වා උපසම්පදා කරන්නේ නම්, එම උපසම්පදාව පිහිටයි. පාත්‍ර සිවුරු නැති අයටද උපසම්පදාව සිද්ධ වන බව පෙනෙන බැවින් සහ කර්ම විපත්තියක් (සංඝ කර්මයේ දෝෂයක්) නොමැති බැවින් මෙය ද ගැලපේ යැයි ඇතැම්හු කියති. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේද සඳහන් වේ -

‘‘သလိင်္ဂဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ဝိလိင်္ဂဿာပိ စေတရာ;

အပေတပုဗ္ဗဝေသဿ, တံဒွယာ ဣတိ စာပရေ’’တိ.

‘පැවිදි වේශය ඇති තැනැත්තාටම පැවිද්ද හිමි වේ. අනෙක් (උපසම්පදාව) වනාහි වෙනස් වේශයක් (පැවිදි වේශය) ඇති තැනැත්තාටද හිමි වේ. පෙර පැවති (ගිහි) වේශය දුරු කළ තැනැත්තාට ඒ දෙකම (පැවිද්ද හා උපසම්පදාව) හිමි වේ යැයි තවත් සමහරු පවසති.’

ဘိက္ခုနာ ဟိ သဟတ္ထေန ဝါ အာဏတ္တိယာ ဝါ ဒိန္နမေဝ ကာသာဝံ ဝဋ္ဋတိ, အဒိန္နံ န ဝဋ္ဋတီတိ ပန သန္တေသွေဝ ကာသာဝေသု, နာသန္တေသု အသမ္ဘဝတောတိ တေသံ အဓိပ္ပာယောတိ အာဂတော.

භික්ෂුවක විසින් තමන්ගේ අතින් හෝ නියෝගයෙන් දෙන ලද සිවුරක්ම (පැවිදි වන්නාට) කැප වේ. නොදෙන ලද්දක් කැප නොවේ යැයි පැවසීම සිවුරු තිබෙන විටදී පමණි. සිවුරු නොමැති විට එය සිදුවිය නොහැකි බැවින්, එය ඔවුන්ගේ අදහස යැයි (අටුවාවල) සඳහන් වේ.

ဘဗ္ဗရူပေါတိ [Pg.257] ဘဗ္ဗသဘာဝေါ. တမေဝတ္ထံ ပရိယာယန္တရေန ဝိဘာဝေတိ ‘‘သဟေတုကော’’တိ. ဉာတောတိ ပါကဋော. ယသဿီတိ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိယာ သမန္နာဂတော.

‘භබ්බරූප’ යනු සුදුසු ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තාය. එම අර්ථයම වෙනත් ක්‍රමයකින් ‘සහේතුක’ (කුසල් හේතු ඇති) යනුවෙන් විස්තර කරයි. ‘ඥාත’ යනු ප්‍රකට වූ තැනැත්තාය. ‘යසස්සී’ යනු පිරිවාර සම්පත්තියෙන් සමන්විත වූ තැනැත්තාය.

ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဂန္ဓာသယောကာသဝသေန အသုစိဇေဂုစ္ဆပဋိကူလဘာဝံ ပါကဋံ ကရောန္တေနာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ကေသာ နာမေတေ ဝဏ္ဏတောပိ ပဋိကူလာ, သဏ္ဌာနတောပိ ဂန္ဓတောပိ အာသယတောပိ ဩကာသတောပိ ပဋိကူလာ. မနုညေပိ ဟိ ယာဂုပတ္တေ ဝါ ဘတ္တပတ္တေ ဝါ ကေသဝဏ္ဏံ ကိဉ္စိ ဒိသွာ ‘‘ကေသမိဿကမိဒံ, ဟရထ န’’န္တိ ဇိဂုစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ကေသာ ဝဏ္ဏတော ပဋိကူလာ. ရတ္တိံ ဘုဉ္ဇန္တာပိ ကေသသဏ္ဌာနံ အက္ကဝါကံ ဝါ မကစိဝါကံ ဝါ ဆုပိတွာ တထေဝ ဇိဂုစ္ဆန္တိ, ဧဝံ သဏ္ဌာနတောပိ ပဋိကူလာ. တေလမက္ခနပုပ္ဖဓူမာဒိသင်္ခါရဝိရဟိတာနဉ္စ ကေသာနံ ဂန္ဓော ပရမဇေဂုစ္ဆော ဟောတိ. တတော ဇေဂုစ္ဆတရော အဂ္ဂိမှိ ပက္ခိတ္တာနံ. ကေသာ ဟိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနတော အပ္ပဋိကူလာပိ သိယုံ, ဂန္ဓေန ပန ပဋိကူလာယေဝ. ယထာ ဟိ ဒဟရဿ ကုမာရကဿ ဝစ္စံ ဝဏ္ဏတော ဟလိဒ္ဒိဝဏ္ဏံ, သဏ္ဌာနတော ဟလိဒ္ဒိပိဏ္ဍိသဏ္ဌာနံ. သင်္ကရဋ္ဌာနေ ဆဍ္ဍိတဉ္စ ဥဒ္ဓုမာတကကာဠသုနခသရီရံ ဝဏ္ဏတော တာလပက္ကဝဏ္ဏံ, သဏ္ဌာနတော ဝဋ္ဋေတွာ ဝိဿဋ္ဌမုဒိင်္ဂသဏ္ဌာနံ, ဒါဌာပိဿ သုမနမကုဠသဒိသာ, တံ ဥဘယမ္ပိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနတော သိယာ အပ္ပဋိကူလံ, ဂန္ဓေန ပန ပဋိကူလမေဝ, ဧဝံ ကေသာပိ သိယုံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနတော အပ္ပဋိကူလာ, ဂန္ဓေန ပန ပဋိကူလာယေဝါတိ.

වර්ණය, සටහන, ගන්ධය, ආශ්‍රය සහ අවකාශය යන කරුණු අනුව අශුචි වූ, පිළිකුල් සහගත වූ, ප්‍රතිකූල බව ප්‍රකට කරමින් යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි කෙස් නම් වර්ණයෙන්ද ප්‍රතිකූල වේ, සටහනෙන්ද ගන්ධයෙන්ද ආශ්‍රයෙන්ද අවකාශයෙන්ද ප්‍රතිකූල වේ. යහපත් වූ කැඳ පාත්‍රයක හෝ බත් පාත්‍රයක කෙස් ගසක වර්ණයක් දැක ‘මෙය කෙස් කලවම් වූවකි, ඉවත් කරනු’ යැයි පිළිකුල් කරති. මෙසේ කෙස් වර්ණයෙන් ප්‍රතිකූල වේ. රාත්‍රියේ වළඳන කලද, කෙස්වල සටහන ඇති නූල් පොටක් හෝ කෙඳි පොටක් ස්පර්ශ වී එලෙසම පිළිකුල් කරති. මෙසේ සටහනෙන්ද ප්‍රතිකූල වේ. තෙල් ගෑම, මල් පැළඳීම හා සුවඳ දුම් ඇල්ලීම ආදී සැකසීම්වලින් තොර වූ කෙස්වල ගන්ධය අතිශයින්ම පිළිකුල් සහගත වේ. ගින්නට දැමූ කෙස්වල ගන්ධය ඊටත් වඩා පිළිකුල් සහගත වේ. කෙස් ඇතැම්විට වර්ණයෙන් හා සටහනෙන් අප්‍රතිකූල වුවද, ගන්ධයෙන් නම් ප්‍රතිකූලම වේ. කුඩා ළදරුවෙකුගේ මළපහ වර්ණයෙන් කහ පැහැති වන අතර සටහනෙන් කහ පිඬක හැඩය ගනී. කුණු කන්දක දමන ලද, ඉදිමුණු කළු බල්ලෙකුගේ ශරීරය වර්ණයෙන් ඉදුණු තල් ගෙඩියක පැහැය ගන්නා අතර, සටහනෙන් වට කර බිම දැමූ බෙරයක් බඳු වේ. උගේ දළ දෑ සමන් කැකුළු මෙන් වේ. ඒ දෙකම (ළදරු මළපහ සහ සුනඛ කුණපය) වර්ණයෙන් හා සටහනෙන් සමහරවිට අප්‍රතිකූල විය හැකි වුවද, ගන්ධයෙන් නම් ප්‍රතිකූලම වේ. එලෙසම කෙස් ද වර්ණයෙන් හා සටහනෙන් අප්‍රතිකූල විය හැකි වුවද, ගන්ධයෙන් නම් ප්‍රතිකූලම වේ.

ယထာ ပန အသုစိဋ္ဌာနေ ဂါမနိဿန္ဒေန ဇာတာနိ သူပေယျပဏ္ဏာနိ နာဂရိကမနုဿာနံ ဇေဂုစ္ဆာနိ ဟောန္တိ အပရိဘောဂါနိ, ဧဝံ ကေသာပိ ပုဗ္ဗလောဟိတမုတ္တကရီသပိတ္တသေမှာဒိနိဿန္ဒေန ဇာတတ္တာ ပရမဇေဂုစ္ဆာတိ. ဧဝံ အာသယတောပိ ပဋိကူလာ. ဣမေ စ ကေသာ နာမ ဂူထရာသိမှိ ဥဋ္ဌိတကဏ္ဏကာ ဝိယ ဧကတိံသကောဋ္ဌာသရာသိမှိ ဇာတာ, တေ သုသာနသင်္ကာရဋ္ဌာနာဒီသု [Pg.258] ဇာတသာကံ ဝိယ, ပရိခါဒီသု ဇာတကမလကုဝလယာဒိပုပ္ဖံ ဝိယ စ အသုစိဋ္ဌာနေ ဇာတတ္တာ ပရမဇေဂုစ္ဆာတိ ဧဝံ ဩကာသတော ပဋိကူလာတိအာဒိနာ နယေန တစပဉ္စကဿ ဝဏ္ဏာဒိဝသေန ပဋိကူလဘာဝံ ပကာသေန္တေနာတိ အတ္ထော.

යම්සේ අපිරිසිදු ස්ථානයක ගමේ අපද්‍රව්‍ය ගලායන තැනක වැවුණු පලාකොළ නගරවාසී මිනිසුන්ට පිළිකුල් සහගත වන අතර පරිභෝජනයට නුසුදුසු වේද, එලෙසම කෙස්ද සැරව, ලේ, මුත්‍රා, මළපහ, පිත, සෙම ආදියේ උල්පතින් (ගලායාමෙන්) හටගන්නා බැවින් අතිශයින්ම පිළිකුල් සහගත වේ. මෙසේ ආශ්‍රය පැත්තෙන්ද (හටගන්නා ස්ථානයෙන්ද) ප්‍රතිකූල වේ. තවද මේ කෙස් වනාහි, අසූචි ගොඩක හටගත් බිම්මල් මෙන් තිස්එක් කොටසක් ඇති ශරීරය නමැති සමූහයෙහි හටගෙන ඇත. සොහොන් බිම්, කුණු කඳු ආදියේ හටගත් පලා වර්ග මෙන්ද, අගල් ආදියේ හටගත් නෙළුම්, මානෙල් ආදී මල් මෙන්ද අපිරිසිදු තැනක හටගත් බැවින් අතිශයින්ම පිළිකුල් සහගත වේ. මෙලෙස අවකාශය අනුව ප්‍රතිකූල වේ යනාදී ක්‍රමයෙන් ත්වචපංචකය (කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, සම්) වර්ණ ආදියෙන් ප්‍රතිකූල වන බව ප්‍රකාශ කිරීම මෙහි අදහසයි.

နိဇ္ဇီဝနိဿတ္တဘာဝံ ဝါ ပါကဋံ ကရောန္တေနာတိ ဣမေ ကေသာ နာမ သီသကဋာဟပလိဝေဌနစမ္မေ ဇာတာ, တတ္ထ ယထာ ဝမ္မိကမတ္ထကေ ဇာတေသု ကုဏ္ဌတိဏေသု န ဝမ္မိကမတ္ထကော ဇာနာတိ ‘‘မယိ ကုဏ္ဌတိဏာနိ ဇာတာနီ’’တိ, နာပိ ကုဏ္ဌတိဏာနိ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ ဝမ္မိကမတ္ထကေ ဇာတာနီ’’တိ. ဧဝမေဝ န သီသကဋာဟပလိဝေဌနစမ္မံ ဇာနာတိ ‘‘မယိ ကေသာ ဇာတာ’’တိ, နာပိ ကေသာ ဇာနန္တိ ‘‘မယံ သီသကဋာဟပလိဝေဌနစမ္မေ ဇာတာ’’တိ, အညမညံ အာဘောဂပစ္စဝေက္ခဏရဟိတာ ဧတေ ဓမ္မာ. ဣတိ ‘‘ကေသာ နာမ ဣမသ္မိံ သရီရေ ပါဋိယေက္ကော ကောဋ္ဌာသော အစေတနော အဗျာကတော သုညော နိဿတ္တော ထဒ္ဓေါ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိနာ နယေန နိဇ္ဇီဝနိဿတ္တဘာဝံ ပကာသေန္တေန. ပုဗ္ဗေတိ ပုရိမဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ. မဒ္ဒိတသင်္ခါရောတိ နာမရူပဝဝတ္ထာနေန စေဝ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဝသေန စ ဉာဏေန ပရိမဒ္ဒိတသင်္ခါရော. ဘာဝိတဘာဝနောတိ ကလာပသမ္မသနာဒိနာ သဗ္ဗသော ကုသလဘာဝနာယ ပူရဏေန ဘာဝိတဘာဝနော. အဒိန္နံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ န ရုဟတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၃၄) ဝုတ္တံ.

නිර්ජීව වූද, නිසත්ත්ව වූද ස්වභාවය ප්‍රකට කරමින් යනු: මේ කෙස් නම් හිස්කබල වසා සිටින සමෙහි හටගත් දේය. එහි යම් සේ හුඹස් මුදුනෙහි හටගත් කුණ්ඩ තණකොළ ගැන 'මා කෙරෙහි කුණ්ඩ තණකොළ හටගත්තේය' කියා හුඹස් මුදුන නොදනීද, 'අපි හුඹස් මුදුනෙහි හටගත්තෙමු' කියා කුණ්ඩ තණකොළද නොදනීද; එමෙන්ම, 'මා කෙරෙහි කෙස් හටගත්තේය' කියා හිස්කබල වසා ඇති සම නොදනී, 'අපි හිස්කබල වසා ඇති සමෙහි හටගත්තෙමු' කියා කෙස් ද නොදනී. මේ ධර්මයෝ (සංස්කාරයෝ) අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ආභෝග (මනසිකාර) හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් තොර වූවෝ වෙති. මෙසේ 'කෙස් නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අබ්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිසත්ත්වය, තද ස්වභාවයෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි' යනාදී නයින් නිර්ජීව නිසත්ත්ව භාවය ප්‍රකාශ කරන්නා විසිනි. 'පෙර' යනු පෙර බුදුවරුන් සමීපයෙහිය. 'මථිත සංස්කාර ඇත්තේ' යනු නාමරූප නිර්ණය කිරීමෙන් හා ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහ කිරීමෙන් (හේතු ප්‍රත්‍ය වටහා ගැනීමෙන්) ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් පිරිමැද බලන ලද සංස්කාරයන් ඇත්තේය. 'වඩන ලද භාවනා ඇත්තේ' යනු කලාප සම්මර්ශනාදියෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම කුසල් භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් වඩන ලද භාවනා ඇත්තේය. 'නොදුන් දෙය නොකැපය' යන්නෙහි 'පැවිද්ද නොපිහිටන්නේ යැයි කියති' යන්න සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.34) සඳහන් වේ.

ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၃၄) ပန – ယသဿီတိ ပရိဝါရသမ္ပန္နော. နိဇ္ဇီဝနိဿတ္တဘာဝန္တိ ‘‘ကေသာ နာမ ဣမသ္မိံ သရီရေ ပါဋိယေက္ကော ကောဋ္ဌာသော အစေတနော အဗျာကတော သုညော နိဿတ္တော ထဒ္ဓေါ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိနယံ သင်္ဂဏှာတိ, သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၁၁) အာဂတနယေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗေတိ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေသု[Pg.259]. မဒ္ဒိတသင်္ခါရောတိ ဝိပဿနာဝသေန ဝုတ္တံ. ဘာဝိတဘာဝနောတိ သမထဝသေနပိ.

විමතිවිනෝදනියෙහි (වි.වි.ටී. මහාවග්ග 2.34) වනාහි - 'යසස්සී' (කීර්තිමත්) යනු පිරිවර සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'නිර්ජීව නිසත්ත්ව භාවය' යන්නෙන් 'කෙස් නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අබ්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිසත්ත්වය, තද ස්වභාවයෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි' යනාදී ක්‍රමය සංග්‍රහ කරයි. ඒ සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (විසුද්ධි. 1.311) දක්වා ඇති ක්‍රමයට ගත යුතුය. 'පෙර' යනු පෙර බුදුවරුන් පහළ වූ කාලයන්හිය. 'මථිත සංස්කාර ඇත්තේ' යන්න විදර්ශනා වශයෙන් කියන ලද්දකි. 'වඩන ලද භාවනා ඇත්තේ' යන්න සමථ වශයෙන්ද වේ.

ကာသာယာနိ တိက္ခတ္တုံ ဝါ…ပေ… ပဋိဂ္ဂါဟာပေတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ ‘‘သဗ္ဗဒုက္ခနိဿရဏတ္ထာယ ဣမံ ကာသာဝံ ဂဟေတွာ’’တိ ဝါ ‘‘တံ ကာသာဝံ ဒတွာ’’တိ ဝါ ဝတွာ ‘‘ပဗ္ဗာဇေထ မံ, ဘန္တေ, အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ ဧဝံ ယာစနပုဗ္ဗကံ စီဝရံ ပဋိစ္ဆာပေတိ. အထာပီတိအာဒိ တိက္ခတ္တုံ ပဋိဂ္ဂါဟာပနတော ပရံ ကတ္တဗ္ဗဝိဓိဒဿနံ, အထာပီတိ တတော ပရမ္ပီတိ အတ္ထော. ကေစိ ပန ‘‘စီဝရံ အပ္ပဋိဂ္ဂါဟာပေတွာ ပဗ္ဗာဇနပ္ပကာရဘေဒဒဿနတ္ထံ ‘အထာပီ’တိ ဝုတ္တံ. အထာပီတိ အထ ဝါတိ အတ္ထော’’တိ ဝဒန္တိ. အဒိန္နံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဣမိနာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ န ရုဟတီတိ ဒဿေတိ.

'කාසාය වස්ත්‍ර තුන් වරක් හෝ...පෙ... පිළිගන්වා ගත යුතුය' යන්නෙහි, 'සියලු දුකින් මිදීම පිණිස මේ කාෂාය වස්ත්‍රය ගෙන' කියා හෝ 'ඒ කාෂාය වස්ත්‍රය දී' කියා හෝ පවසා, 'ස්වාමීනී, මට අනුකම්පා කර මා පැවිදි කරනු මැනවි' මෙසේ ආයාචනා කිරීම පූර්වංගම කොට සිවුර පිළිගන්වයි. 'අථාපි' (නැතහොත්) යනාදිය තුන් වරක් පිළිගැන්වීමට පසුව කළ යුතු ක්‍රියාවන් දැක්වීමකි. 'අථාපි' යනු ඉන් පසුවද යන්න අර්ථයයි. ඇතමෙක් වනාහි 'සිවුර පිළි නොගන්වා පැවිදි කරවන ආකාරයෙහි වෙනස දැක්වීම සඳහා 'අථාපි' යැයි පවසන ලදී. 'අථාපි' යනු 'නැතහොත්' යන්න අර්ථයයි' පවසති. 'නොදුන් දෙය නොකැපය' යන්නෙන් පැවිද්ද නොපිහිටන බව දක්වයි.

၁၄၇. ပါဒေ ဝန္ဒာပေတွာတိ ပါဒါဘိမုခံ နမာပေတွာ. ဒူရေ ဝန္ဒန္တောပိ ဟိ ပါဒေ ဝန္ဒတီတိ ဝုစ္စတီတိ. ဥပဇ္ဈာယေန ဝါတိ ဧတ္ထ ယဿ သန္တိကေ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာတိ, အယံ ဥပဇ္ဈာယော. ယံ အာဘိသမာစာရိကေသု ဝိနယနတ္ထာယ အာစရိယံ ကတွာ နိယျာတေန္တိ, အယံ အာစရိယော. သစေ ပန ဥပဇ္ဈာယော သယမေဝ သဗ္ဗံ သိက္ခာပေတိ, အညမ္ပိ န နိယျာတေတိ, ဥပဇ္ဈာယောဝဿ အာစရိယောပိ ဟောတိ. ယထာ ဥပသမ္ပဒါကာလေ သယမေဝ ကမ္မဝါစံ ဝါစေန္တော ဥပဇ္ဈာယောဝ ကမ္မဝါစာစရိယောပိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ.

147. 'පාදයන් වැන්දවීමෙන්' යනු පාදයන් දෙසට හැරී නමස්කාර කරවීමෙනි. දුර සිට වඳින්නා වූ තැනැත්තාද 'පාද වඳින්නේය' යැයි කියනු ලැබේ. 'උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විසින් හෝ' යන්නෙහි, යමෙකු සමීපයෙහි උපාධ්‍යායත්වය (නිශ්‍රය) ගන්නේද, මේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේය. ආභිසමාචාරික ධර්මයන්හි හික්මවීම පිණිස යමෙකු ඇදුරු කොට භාර දෙන්නේද, මේ ආචාර්යයන් වහන්සේය. ඉදින් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේම තමන් විසින් සියල්ල උගන්වන්නේ නම්, වෙනත් අයෙකුට භාර නොදෙන්නේ නම්, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේම ඔහුගේ ආචාර්යයන් වහන්සේද වෙති. යම් සේ උපසම්පදා කාලයෙහි තමන් විසින්ම කර්මවාක්‍යය සජ්ඣායනා කරන්නා වූ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේම කර්මවාචාචාර්යයන් වහන්සේද වෙති යන්න යනාදීන් කියන ලදී.

အနုညာတဥပသမ္ပဒါတိ ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မေန အနုညာတဥပသမ္ပဒါ. ဌာနကရဏသမ္ပဒန္တိ ဧတ္ထ ဥရအာဒီနိ ဌာနာနိ, သံဝုတာဒီနိ ကရဏာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အနုနာသိကန္တံ ကတွာ ဒါနကာလေ အန္တရာဝိစ္ဆေဒံ အကတွာ ဒါတဗ္ဗာနီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကသမ္ဗန္ဓာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ မ-ကာရန္တံ ကတွာ ဒါနသမယေ ဝိစ္ဆေဒံ ကတွာ.

'අනුඥාත උපසම්පදාව' යනු ඥප්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් අනුමත කරන ලද උපසම්පදාවයි. 'ස්ථාන කරණ සම්පත්තිය' යන්නෙහි ළය ආදී ස්ථානද, සංවෘත ආදී කරණද (ශබ්ද උච්චාරණ උපකරණ) වශයෙන් දත යුතුය. අනුනාසිකාන්ත කොට උච්චාරණය කරන විට මධ්‍යයෙහි සිඳීමක් (නැවතීමක්) නොකොට කිව යුතු බව දැක්වීමට 'එක් සම්බන්ධයකින්' යැයි කියන ලදී. 'වෙන් කොට' යනු ම-කාරාන්ත කොට උච්චාරණය කරන අවස්ථාවෙහි වෙන් කිරීමක් කොට යන්නයි.

၁၄၈. သဗ္ဗမဿ [Pg.260] ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ အာစိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဒသသိက္ခာပဒဝိနိမုတ္တံ ပရာမာသာပရာမာသာဒိဘေဒံ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. အာဘိသမာစာရိကေသု ဝိနေတဗ္ဗောတိ ဣမိနာ ‘‘သေခိယဥပဇ္ဈာယဝတ္တာဒိအာဘိသမာစာရိကသီလမနေန ပူရေတဗ္ဗံ. တတ္ထ စ ကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏေ, အကတ္တဗ္ဗဿ စ ကရဏေ ဒဏ္ဍကမ္မာရဟော ဟောတီတိ ဒီပေတီတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၃၄) ဝုတ္တံ. အနုနာသိကန္တံ ကတွာ ဒါနကာလေ အန္တရာဝိစ္ဆေဒေါ န ကာတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဧကသမ္ဗန္ဓာနီ’’တိ. အာဘိသမာစာရိကေသု ဝိနေတဗ္ဗောတိ ဣမိနာ သေခိယဝတ္တာက္ခန္ဓကဝတ္တေသု, အညေသု စ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိအာဒိလောကဝဇ္ဇသိက္ခာပဒေသု စ သာမဏေရေဟိ ဝတ္တိတဗ္ဗံ, တတ္ထ အဝတ္တမာနော အလဇ္ဇီ ဒဏ္ဍကမ္မာရဟော စ ဟောတီတိ ဒဿေတီတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၃၄).

148. 'ඔහුට සියලු කැප අකැප දෑ ප්‍රකාශ කළ යුතුය' යනු: දස සික්ෂාපදයන්ගෙන් පරිබාහිර වූ, ඇල්ලීම (පරාමාස) හා නොඇල්ලීම (අපරාමාස) ආදී ප්‍රභේද සහිත කැප අකැප දෑ කියා දිය යුතුය. 'ආභිසමාචාරික සීලයෙහි හික්මවිය යුතුය' යන්නෙන් 'මොහු විසින් සේඛියා ධර්ම, උපාධ්‍යාය වත් පිළිවෙත් ආදී ආභිසමාචාරික සීලය සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එහිදී කළ යුතු දෑ නොකිරීමෙන් හා නොකළ යුතු දෑ කිරීමෙන් දණ්ඩකර්මයට සුදුස්සෙකු වෙයි' යන්න පෙන්වා දෙන්නේ යැයි සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.34) සඳහන් වේ. 'අනුනාසිකාන්ත කොට උච්චාරණය කරන විට මධ්‍යයෙහි සිඳීමක් නොකළ යුතුය' යන්න 'එක් සම්බන්ධයකින්' යැයි පැවසීය. 'ආභිසමාචාරික ධර්මයන්හි හික්මවිය යුතුය' යන්නෙන් සේඛියා වත් පිළිවෙත්, ඛන්ධක වත් පිළිවෙත්හිද, වෙනත් ශුක්‍ර මෝචනය (ශුක්‍ර විස්සට්ඨි) ආදී ලෝකවද්‍ය ශික්ෂාපදයන්හිද සාමණේරයන් විසින් හැසිරිය යුතු බවත්, එහි නොහැසිරෙන්නා ලජ්ජා නැත්තෙකු (අලජ්ජී) සහ දණ්ඩකර්මයට සුදුස්සෙකු වන බවත් දක්වයි කියා විමතිවිනෝදනියෙහි (වි.වි.ටී. මහාවග්ග 2.34) සඳහන් වේ.

ဥရာဒီနိ ဌာနာနိ နာမ, သံဝုတာဒီနိ ကရဏာနိ နာမ. အနုနာသိကန္တံ ကတွာ ဧကသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဒါနကာလေ အန္တရာ အဋ္ဌတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒါနကာလေပိ ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဧဝ ဝိစ္ဆေဒေါ, အညတြ န ဝဋ္ဋတီတိ လိခိတံ, အနုနာသိကန္တေ ဒီယမာနေ ခလိတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ မ-ကာရေန မိဿီဘူတေ ခေတ္တေ ဩတိဏ္ဏတ္တာ ဝဋ္ဋတီတိ ဥပတိဿတ္ထေရော. မိဿံ ကတွာ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ, ဝစနကာလေ ပန အနုနာသိကဋ္ဌာနေ ဝိစ္ဆေဒံ အကတွာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဓမ္မသိရိတ္ထေရော. ‘‘ဧဝံ ကမ္မဝါစာယမ္ပီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဘတောသုဒ္ဓိယာဝ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ မဟာထေရော ပတိတဒန္တာဒိကာရဏတာယ အစတုရဿံ ကတွာ ဝဒတိ, ဗျတ္တသာမဏေရော သမီပေ ဌိတော ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခံ ဗျတ္တံ ဝဒါပေတိ, မဟာထေရေန အဝုတ္တံ ဝဒါပေတီတိ န ဝဋ္ဋတိ. ကမ္မဝါစာယ ဣတရော ဘိက္ခု စေ ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတီတိ. သံဃော ဟိ ကမ္မံ ကရောတိ, န ပုဂ္ဂလောတိ. န, နာနာသီမပဝတ္တကမ္မဝါစာသာမညနယေန ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗတ္တာ. အထ ထေရေန စတုရဿံ ဝုတ္တံ [Pg.261] ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခံ ဝတ္တုံ အသက္ကောန္တံ သာမဏေရော သယံ ဝတွာ ဝဒါပေတိ, ဥဘတောသုဒ္ဓိ ဧဝ ဟောတိ ထေရေန ဝုတ္တဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တော အသာဓာရဏေ ဗုဒ္ဓဂုဏံ, ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တော နိဗ္ဗာနံ, သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တော သေက္ခဓမ္မံ အသေက္ခဓမ္မဉ္စ သရဏံ ဂစ္ဆတီ’’တိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏဝသေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အညထာ သရဏတ္တယသင်္ကရဒေါသော. သဗ္ဗမဿ ကပ္ပိယာကပ္ပိယန္တိ ဒသသိက္ခာပဒဝိနိမုတ္တံ ပရာမာသာပရာမာသာဒိဘေဒံ. ‘‘အာဘိသမာစာရိကေသု ဝိနေတဗ္ဗော’’တိ ဝစနတော သေခိယဥပဇ္ဈာယဝတ္တာဒိအာဘိသမာစာရိကသီလမနေန ပူရေတဗ္ဗံ. တတ္ထ စာရိတ္တဿ အကရဏေ, ဝါရိတ္တဿ ကရဏေ ဒဏ္ဍကမ္မာရဟော ဟောတီ’’တိ ဒီပေတီတိ ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃၄) အာဂတော.

ළය (පපුව) ආදී ස්ථාන ‘ස්ථාන’ නම් වන අතර, සංවෘත (වැසුණු) ආදී අවයව ක්‍රියාවන් ‘කරණ’ නම් වේ. (සරණ ශීලය සමාදන් කරවන කල්හි) අනුනාසික අකුරක් අවසානයෙහි කොට, එකට සම්බන්ධ කොට, දෙන අවස්ථාවෙහි අතරතුර නොනැවතී කිව යුතුය. කඩ කොට (කැබලි කොට) දෙන කල්හි ද කියන ලද ස්ථානයෙහි ම නැවතීම (කැඩීම) කළ යුතුය, වෙනත් ස්ථානයක නැවතීම සුදුසු නොවන බව ලියා ඇත. අනුනාසිකය අවසන් වන සේ දෙන කල්හි වැරදීමකින් ‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි’ යැයි ම-කාරය හා මුසු වූ ක්ෂේත්‍රයට පැමිණි බැවින් එය වටනේ යැයි උපතිස්ස තෙරණුවෝ පවසති. මුසු කොට පැවසීම ද සුදුසු ය, පවසන අවස්ථාවෙහි දී අනුනාසික ස්ථානයෙහි කඩ නොකොට පැවසිය යුතුයැයි ධම්මසිරි තෙරණුවෝ පවසති. ‘කම්මවාචාවෙහි ද මෙසේ ම ය’ යැයි කියන ලදී. ‘දෙපාර්ශ්වයම පිරිසිදු වීමෙන් ම වටින්නේ ය’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ ය: මහා තෙරුන් වහන්සේ දත් වැටීම ආදී හේතූන් නිසා අකුරු පැහැදිලි නොවන සේ පවසන කල්හි, සමීපයෙහි සිටි ව්‍යක්ත (දක්ෂ) සාමණේර නමක් පැවිදි අපේක්ෂකයා ලවා පැහැදිලිව කියවයි ද, මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් නොකියන ලද්දක් (සාමණේරයන් විසින්) කියවීම නොමැනවි. කම්මවාචාවෙහි අනෙක් භික්ෂුවක් පවසන්නේ නම් එය වටින්නේ ය. මන්ද යත්, සංඝයා වහන්සේ කර්මය සිදු කරති, පුද්ගලයා නොවේ. නැත, විවිධ සීමාවන්හි පවත්වන කම්මවාචාවන්ගේ සාමාන්‍ය න්‍යායෙන් එය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු බැවිනි. ඉදින් තෙරුන් වහන්සේ විසින් පැහැදිලිව පවසන ලද්දක් පැවිදි අපේක්ෂකයාට පැවසීමට නොහැකි වූ කල්හි, සාමණේරයන් වහන්සේ තමන් ම පවසා ඔහු ලවා පවසවයි නම්, තෙරුන් වහන්සේ පැවසූ දෙයම පැවසූ බැවින් දෙපාර්ශ්වයම පිරිසිදු වේ. ‘බුදුන් සරණ යන තැනැත්තේ අසාධාරණ බුදුගුණ ද, දහම් සරණ යන තැනැත්තේ නිවන ද, සඟුන් සරණ යන තැනැත්තේ ශෛක්ෂ්‍ය සහ අශෛක්ෂ්‍ය ධර්මයන් ද සරණ යන්නේ ය’ යැයි මෙසේ නොගන්නා ලද්ද ගැනීම් වශයෙන් සම්බන්ධය (යෝජනාව) කටයුතු ය. එසේ නොවන කල්හි සරණත්‍රය මිශ්‍ර වීමේ දෝෂය ඇති වේ. මොහුගේ සියලු කැප අකැප දේ නම්, දස සිල්පදයන්ගෙන් තොර වූ, පරාමාස අපරාමාස ආදී භේදයන් ය. ‘ආභිසමාචාරික ධර්මයන්හි හික්මවිය යුතු ය’ යන වචනයෙන් සේඛියා, උපජ්ඣාය වත් ආදී ආභිසමාචාරික ශීලයන් මෙයින් සම්පූර්ණ කළ යුතු ය. එහිදී චාරිත්‍රයන් නොකිරීමෙහි ද, වාරිත්‍රයන් කිරීමෙහි ද දණ්ඩකර්මයට සුදුසු වන්නේ ය’ යන්න පෙන්වා දෙයි කියා වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 34) සඳහන් වේ.

အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ သာမဏေရာနံ ဒသ သိက္ခာပဒါနီတိအာဒီသု သိက္ခိတဗ္ဗာနိ ပဒါနိ သိက္ခာပဒါနိ, သိက္ခာကောဋ္ဌာသာတိ အတ္ထော. သိက္ခာယ ဝါ ပဒါနိ သိက္ခာပဒါနိ, အဓိသီလအဓိစိတ္တအဓိပညာသိက္ခာနံ အဓိဂမုပါယောတိ အတ္ထော. အတ္ထတော ပန ကာမာဝစရကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝိရတိယော, တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ပနေတ္ထ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ. ပါဏောတိ ပရမတ္ထတော ဇီဝိတိန္ဒြိယံ, တဿ အတိပါတနံ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တိတုံ အဒတွာ သတ္ထာဒီဟိ အတိက္ကမ္မ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ ပါဏာတိပါတော, ပါဏဝဓောတိ အတ္ထော. သော ပန အတ္ထတော ပါဏေ ပါဏသညိနော ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ဝဓကစေတနာဝ, တသ္မာ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ, ဝေရဟေတုတာယ ဝေရသင်္ခါတံ ပါဏာတိပါတာဒိပါပဓမ္မံ မဏတိ နီဟရတီတိ ဝိရတိ ‘‘ဝေရမဏီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိရမတိ ဧတာယာတိ ဝါ ‘‘ဝိရမတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ နိရုတ္တိနယေန ‘‘ဝေရမဏီ’’တိ သမာဒါနဝိရတိ ဝုတ္တာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

‘මහණෙනි, සාමණේරයන්ට දස සික්ෂාපදයන් අනුදනිමි’ යනාදී තැන්හි හික්මිය යුතු කරුණු (පද) ‘සික්ෂාපද’ නම් වේ, ශික්ෂා කොටස් යන්න එහි අර්ථයයි. නැතහොත් ශික්ෂාවන්ගේ පදනම් ‘සික්ෂාපද’ නම් වේ, අධිශීල, අධිචිත්ත, අධිප්‍රඥා යන ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් අවබෝධ කරගැනීමේ උපක්‍රමය යන්න එහි අර්ථයයි. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, කාමාවචර කුසල් සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විරතීන් (වැළකීම්) වේ. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද මෙහිදී ඒ වැළකීම් ග්‍රහණය කිරීමෙන්ම ග්‍රහණය කළ යුතු ය. ‘ප්‍රාණයා’ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. එහි පැවැත්ම දිගටම පවත්වා ගැනීමට ඉඩ නොදී, ආයුධ ආදියෙන් ඉක්මවා ගොස්, මැඩපවත්වා විනාශ කිරීම ‘ප්‍රාණාතිපාතය’ නම් වේ, ප්‍රාණවධය යන්න එහි අර්ථයයි. එය වනාහි අර්ථ වශයෙන්, සතෙකු කෙරෙහි සතෙකු යැයි යන සංඥාව ඇති තැනැත්තාගේ, ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලන උපක්‍රමයක් ඇති කරවන වධක චේතනාව (මැරීමේ චේතනාව) ම ය. එහෙයින් ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම (වේරමණී) යනු, වෛරයට හේතු වන බැවින් වෛරය යැයි කියනු ලබන ප්‍රාණාතිපාතය ආදී පාපධර්මයන් විනාශ කරන (දුරු කරන) බැවින් ඒ වැළකීම ‘වේරමණී’ යැයි කියනු ලැබේ. නොහොත් ඇයගෙන් (ඒ චේතනාවෙන්) වළකී යන අර්ථයෙන් ‘විරමති’ (වළකී) යැයි කිව යුතු තැන, niruttinayena (නිරුක්ති ක්‍රමයෙන්) සමාදාන විරතිය ‘වේරමණී’ යැයි කියන ලදී. සෙසු සිල්පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

အဒိန္နဿ [Pg.262] အာဒါနံ အဒိန္နာဒါနံ, ထေယျစေတနာ. အဗြမှစရိယန္တိ အသေဋ္ဌစရိယံ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိသမုဋ္ဌာပိကာ မေထုနစေတနာ. မုသာတိ အဘူတဝတ္ထု, တဿ ဝါဒေါ အဘူတံ ဉတွာဝ ဘူတတော ဝိညာပနစေတနာ မုသာဝါဒေါ. ပိဋ္ဌပူဝါဒိနိဗ္ဗတ္တာ သုရာ စေဝ ပုပ္ဖာသဝါဒိဘေဒံ မေရယဉ္စ သုရာမေရယံ. တဒေဝ မဒနီယဋ္ဌေန မဇ္ဇဉ္စေဝ ပမာဒကာရဏဋ္ဌေန ပမာဒဋ္ဌာနဉ္စ, တံ ယာယ စေတနာယ ပိဝတိ, တဿာ ဧဝံ အဓိဝစနံ.

නුදුන් දෙය ගැනීම ‘අදත්තාදානය’ නම් වේ, එය සොරකම් කිරීමේ චේතනාවයි. ‘අබ්‍රහ්මචර්යය’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නොවන හැසිරීමයි, මඟ නොමඟෙහි පිළිපැදීමෙන් හටගන්නා මෛථුන චේතනාවයි. ‘මුසා’ යනු අසත්‍ය කරුණයි, එය පැවසීම, එනම් අසත්‍යය අසත්‍යයක් බව දැනගෙනම සත්‍යයක් ලෙස අන්‍යයන්ට හැඟවීමේ චේතනාව ‘මුසාවාදය’ නම් වේ. පිටි, පුවා (කැවුම්) ආදියෙන් උපදවන ලද සුරාව ද, මල් ආසව ආදී භේද ඇති මේරයය ද යන දෙක එක්ව ‘සුරාමේරය’ නම් වේ. එයම මත් කරවන අර්ථයෙන් ‘මද්‍යය’ ද, ප්‍රමාදයට හේතු වන අර්ථයෙන් ‘ප්‍රමාදස්ථානය’ ද වේ, යම් චේතනාවකින් එය පානය කෙරේ ද, එයට මේ නම ව්‍යවහාර කෙරේ.

အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ, အယံ အရိယာနံ ဘောဇနဿ ကာလော နာမ, တဒညော ဝိကာလော. ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘောဇနန္တိ ဣဓ သဗ္ဗံ ယာဝကာလိကံ ဝုစ္စတိ, တဿ အဇ္ဈောဟရဏံ ဣဓ ဥတ္တရပဒလောပေန ဘောဇနန္တိ အဓိပ္ပေတံ. ဝိကာလေ ဘောဇနံ အဇ္ဈောဟရဏံ ဝိကာလဘောဇနံ, ဝိကာလေ ဝါယာဝကာလိကဿ ဘောဇနံ အဇ္ဈောဟရဏံ ဝိကာလဘောဇနန္တိပိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော, တံ အတ္ထတော ဝိကာလေ ယာဝကာလိကအဇ္ဈောဟရဏစေတနာဝ.

අරුණෝදයේ සිට මධ්‍යහ්නය (දවල් දොළහ) දක්වා කාලය, ආර්යයන් වහන්සේලාගේ භෝජනය සඳහා වූ කාලයයි, එයින් බාහිර වූ කාලය ‘විකාලය’ නම් වේ. අනුභව කළ යුතු අර්ථයෙන් ‘භෝජන’ යන්නෙන් මෙහිදී සියලු යාමකාලික (කැප) දේ කියනු ලැබේ. එහි ගිලීම (වැළඳීම) මෙහිදී උත්තරපද ලෝප ක්‍රමයෙන් ‘භෝජන’ යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. විකාලයෙහි භෝජනය (වැළඳීම) ‘විකාලභෝජනය’ නම් වේ. නොහොත් විකාලයෙහි යාමකාලික දෙයක් අනුභව කිරීම ‘විකාලභෝජනය’ යැයි ද අර්ථය ගත යුතු ය. එය අර්ථ වශයෙන් විකාලයෙහි යාමකාලික දේ වැළඳීමේ චේතනාවම ය.

သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ ဝိသူကံ ပဋာဏီဘူတံ ဒဿနံ ‘‘ဝိသူကဒဿနံ, နစ္စဂီတာဒိဒဿနသဝနာနဉ္စေဝ ဝဋ္ဋကယုဒ္ဓဇူတကီဠာဒိသဗ္ဗကီဠာနဉ္စ နာမံ. ဒဿနန္တိ စေတ္ထ ပဉ္စန္နမ္ပိ ဝိညာဏာနံ ယထာသကံ ဝိသယဿ အာလောစနသဘာဝတာယ ဒဿနသဒ္ဒေန သင်္ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ သဝနမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ. နစ္စဂီတဝါဒိတသဒ္ဒေဟိ စေတ္ထ အတ္တနော နစ္စနဂါယနာဒီနိပိ သင်္ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ශාසනයට අනුකූල නොවන බැවින්, පටහැනි වූ බැලීම ‘විසූකදර්ශන’ නම් වේ, නැටුම්, ගැයුම් ආදිය බැලීම සහ ඇසීම ද, වටු පොර, දූ කෙළි ආදී සියලු කෙළි සෙල්ලම් ද මෙයට අයත් වේ. ‘දර්ශනය’ යන්නෙන් මෙහි පංච විඤ්ඤාණයන්ගේම තම තමන්ට හිමි අරමුණු දැකීමේ (අත්දැකීමේ) ස්වභාවය ඇති බැවින්, දර්ශන ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කළ හැකි හෙයින්, ශ්‍රවණය (ඇසීම) ද ඇතුළත් කර ගන්නා ලදී. නෘත්‍ය, ගීත, වාදිත යන ශබ්දයන්ගෙන් මෙහිදී තමන්ගේම නැටුම්, ගැයුම් ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතු ය.

မာလာတိ ဗဒ္ဓမဗဒ္ဓံ ဝါ ပုပ္ဖံ, အန္တမသော သုတ္တာဒိမယမ္ပိ အလင်္ကာရတ္ထာယ ပိဠန္ဓိယမာနံ မာလာတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဂန္ဓန္တိ ဝါသစုဏ္ဏာဒိဝိလေပနတော အညံ ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ. ဝိလေပနန္တိ ပိသိတွာ ဂဟိတံ ဆဝိရာဂကရဏဉ္စေဝ ဂန္ဓဇာတဉ္စ. ဓာရဏံ နာမ ပိဠန္ဓနံ. မဏ္ဍနံ နာမ ဦနဋ္ဌာနပူရဏံ. ဂန္ဓဝသေန, ဆဝိရာဂဝသေန ဝါ သာဒိယနံ ဝိဘူသနံ နာမ, မာလာဒီသု [Pg.263] ဝါ ဓာရဏာဒီနိ ယထာက္ကမံ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တေသံ ဓာရဏာဒီနံ ဌာနံ ကာရဏံ ဝီတိက္ကမစေတနာ.

‘මාලා’ යනු බැඳි හෝ නොබැඳි මලයි, අවසාන වශයෙන් නූල් ආදියෙන් කළ දෙයක් වුවද සරසා ගැනීම පිණිස පළඳිනු ලබන්නේ නම් එය ද ‘මාලා’ යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. ‘ගන්ධ’ යනු සුවඳ කුඩු ආදී ලේපයන්ගෙන් පරිබාහිර වූ වෙනත් ඕනෑම සුවඳ වර්ගයකි. ‘විලේපන’ යනු අඹරා ගන්නා ලද, සම පැහැපත් කරන දෙය මෙන්ම සුවඳ ද්‍රව්‍යය ද වේ. ‘ධාරණ’ යනු පැළඳීමයි. ‘මණ්ඩන’ යනු අඩු තැන් පිරවීමයි (අලංකාර කිරීමයි). සුවඳ පිණිස හෝ සම පැහැපත් කරගැනීම පිණිස පිළිගැනීම ‘විභූෂණ’ නම් වේ, නොහොත් මල් ආදියෙහි පැළඳීම ආදිය පිළිවෙළින් යෙදිය යුතු ය. ඒ පැළඳීම ආදියට ඉඩ දීමේ, කිරීමට හේතු වූ ඉක්මවා යාමේ චේතනාව එහි අර්ථයයි.

ဥစ္စာတိ ဥစ္စ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထော နိပါတော. ဥစ္စာသယနံ ဝုစ္စတိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ အာသန္ဒာဒိ. မဟာသယနံ အကပ္ပိယတ္ထရဏေဟိ အတ္ထတံ သလောဟိတဝိတာနဉ္စ. ဧတေသု ဟိ အာသနံ သယနဉ္စ ဥစ္စာသယနမဟာသယနသဒ္ဒေဟိ ဂဟိတာနိ ဥတ္တရပဒလောပေန. ဇာတရူပရဇတပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ရဇတသဒ္ဒေန ဒါရုမာသကာဒိ သဗ္ဗံ ရူပိယံ သင်္ဂဟိတံ. မုတ္တာမဏိအာဒယောပေတ္ထ ဓညက္ခေတ္တဝတ္ထာဒယော စ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပဋိဂ္ဂဟဏ-သဒ္ဒေန ပန ပဋိဂ္ဂါဟာပနသာဒိယနာနိပိ သင်္ဂဟိတာနိ.

‘උච්චා’ යනු උස් යන ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති නිපාතයකි. ‘උච්චාසයනය’ යනු ප්‍රමාණය ඉක්මවූ පුටු ආදියයි. ‘මහාසයනය’ යනු අකැප ඇතිරිලිවලින් අතුරන ලද සහ රතු වියන් සහිත ඇඳ පුටු ආදියයි. මෙහිදී වනාහි ‘ආසනය’ සහ ‘සයනය’ යන්න උච්චාසයන, මහාසයන යන වචනවලින් උත්තරපද ලෝප ක්‍රමයෙන් ග්‍රහණය කර ඇත. ‘ජาතරූපරජතපටිග්ගහණා’ යන්නෙහි ‘රජත’ ශබ්දයෙන් ලී මස්කහ ආදී සියලු රූපිය (මුදල්) වර්ග සංග්‍රහ වේ. මුතු, මැණික් ආදිය ද ධාන්‍ය, කෙත් වතු ආදිය ද මෙහිදී සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතු ය. ‘පටිග්ගහණ’ (පිළිගැනීම) යන ශබ්දයෙන් පිළිගැන්වීම සහ (ලැබුණු දෙය) සතුටින් පිළිගැනීම ද සංග්‍රහ වී ඇත.

၁၄၉. သေနာသနဂ္ဂါဟော စ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီတိ ဣမိနာ ဝဿစ္ဆေဒံ ဒဿေတိ. ဥပသမ္ပန္နာနမ္ပိ ပါရာဇိကသမာပတ္တိယာ သရဏဂမနာဒိသာမဏေရဘာဝဿပိ ဝိနဿနတော သေနာသနဂ္ဂါဟော စ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ, သံဃလာဘမ္ပိ တေ န လဘန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမိကာယ ပုန သရဏာနိ ဂဟိတာနီတိ သရဏဂဟဏေန သဟ တဒဟေဝဿ ဝဿူပဂမနမ္ပိ ဒဿေတိ. ပစ္ဆိမိကာယ ဝဿာဝါသိကန္တိ ဝဿာဝါသိကလာဘဂ္ဂဟဏဒဿနမတ္တမေဝေတံ, တတော ပုရေပိ ဝါ ပစ္ဆာပိ ဝါ ဝဿာဝါသိကဉ္စ စီဝရမာသေသု သံဃေ ဥပ္ပန္နကာလစီဝရဉ္စ ပုရိမိကာယ ဥပဂန္တွာ အဝိပန္နသီလော သာမဏေရော လဘတိ ဧဝ. သစေ ပစ္ဆိမိကာယ ဂဟိတာနီတိ ပစ္ဆိမိကာယ ဝဿူပဂမနဉ္စ ဆိန္နဝဿတဉ္စ ဒဿေတိ. တဿ ဟိ ကာလစီဝရလာဘော န ပါပုဏာတိ, တသ္မာ ‘‘အပလောကေတွာ လာဘော ဒါတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဿာဝါသိကလာဘော ပန ယဒိ သေနာသနဿာမိကာ ဒါယကာ သေနာသနဂုတ္တတ္ထာယ ပစ္ဆိမိကာယ ဥပဂန္တွာ ဝတ္တံ ကတွာ အတ္တနော သေနာသနေ ဝသန္တဿပိ ဝဿာဝါသိကံ ဒါတဗ္ဗန္တိ ဝဒန္တိ, အနပလောကေတွာပိ ဒါတဗ္ဗောဝ. ယံ ပန သာရတ္ထဒီပနိယံ [Pg.264] (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၀၈) ‘‘ပစ္ဆိမိကာယ ဝဿာဝါသိကံ လစ္ဆတီတိ ပစ္ဆိမိကာယ ပုန ဝဿံ ဥပဂတတ္တာ လစ္ဆတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ဝဿာဝါသိကေ ဒါယကာနံ ဣမံ အဓိပ္ပာယံ နိဿာယ ဝုတ္တဉ္စေ, သုန္ဒရံ, သံဃိကံ, ကာလစီဝရမ္ပိ သန္ဓာယ ဝုတ္တဉ္စေ, န ယုဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

149. ‘සෙනසුන් පිළිගැනීම ද සංසිඳෙන්නේය’ යන්නෙන් මෙයින් වස් කැඩීම දක්වයි. උපසම්පන්න වූවන්ගේ ද පාරාජිකාවට පැමිණීමෙන් සහ සරණගමනාදී සාමණේර භාවය ද විනාශ වීමෙන් සෙනසුන් පිළිගැනීම සංසිඳෙයි; ඔවුහු සඟසතු ලාභ ද නොලබති යි දත යුතුය. පෙර වස් විසීමෙහි දී නැවත සරණ සීල සමාදන් වූයේ යන්නෙන්, සරණ සමාදන් වීම සමඟ එදින ම ඔහුගේ වස් එළඹීම ද දක්වයි. පසු වස් විසීමෙහි දී වස්වැසි ලාභය යන්න වස්වැසි ලාභය ලැබීම දැක්වීමක් පමණක් ම ය. ඊට පෙර වුව ද, පසුව වුව ද පෙර වස් එළඹ, සීලය නොබිඳගත් සාමණේරයන් වහන්සේ වස්වැසි ලාභය ද, චීවර මාසයන්හි සඟ සතු ව උපන් කාලචීවරය ද ලබන්නේ ම ය. ඉදින් පසු වස් විසීමෙහි දී ගන්නා ලද්දේ නම්, එයින් පසු වස් එළඹීම ද, පෙර වස් කැඩුණු බව ද දක්වයි. මක්නිසාද යත්, ඔහුට කාලචීවර ලාභය හිමි නොවේ. එබැවින් ‘අපලෝකනය කොට ලාභය දිය යුතුය’ යි වදාරන ලදි. එහෙත්, ඉදින් සෙනසුන්හි හිමිකාර දායකයෝ, සෙනසුන ආරක්ෂා කරනු පිණිස පසු වස් එළඹ, වත් පිළිවෙත් පුරා තම සෙනසුනෙහි වසන්නාට ද වස්වැසි ලාභය දිය යුතු යැයි පවසත් නම්, වස්වැසි ලාභය අපලෝකනය නොකොට වුව ද දිය යුතු ම ය. යම් හෙයකින් සාරත්ථදීපනියෙහි ‘පසු වස් විසීමෙහි දී වස්වැසි ලාභය ලබන්නේ යන්න, පසු වස් එළඹුණු බැවින් ම ලබන්නේය’ යි පවසන ලද්දේ ද, එය ද වස්වැසි ලාභයෙහි දී දායකයන්ගේ මේ අදහස ඇසුරු කොට පවසන ලද්දක් නම් මැනවි. ඉදින් සඟසතු වූ කාලචීවරය ද අරභයා පවසන ලද්දක් නම්, එය නොගැලපෙන බව දත යුතුය.

န အဇာနိတွာတိ ‘‘သုရာ’’တိ အဇာနိတွာ ပိဝတော ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိအာဒိသဗ္ဗသီလဘေဒံ သရဏဘေဒဉ္စ န အာပဇ္ဇတိ. အကုသလံ ပန သုရာပါနာဝေရမဏိသီလဘေဒေါ စ ဟောတိ မာလာဒိဓာရဏာဒီသု ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣတရာနီတိ ဝိကာလဘောဇနာဝေရမဏိအာဒီနိ. တာနိပိ ဟိ သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကမန္တဿ တံ တံ ဘိဇ္ဇတိ ဧဝ, ဣတရီတရေသံ ပန အဘိဇ္ဇနေန နာသနင်္ဂါနိ န ဟောန္တိ. တေနေဝ ‘‘ဧတေသု ဘိန္နေသူ’’တိ ဘေဒဝစနံ ဝုတ္တံ.

‘නොදැන නොවේ’ යන්නෙන්, ‘සුරා’ යැයි නොදැන බොන්නහුට, ප්‍රණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී සියලු ශීල භේදය හා සරණ භේදය සිදු නොවේ. නමුත් මල් පැළඳීම ආදියේ දී මෙන්, අකුසලයක් ද සුරාපානයෙන් වැළකීමේ ශීලය බිඳීමක් ද වන්නේ යැයි දත යුතුය. ‘සෙසු ඒවා’ යනු විකාල භෝජනයෙන් වැළකීම ආදියයි. මක්නිසාද යත්, ඒවා ද සිතාමතා ඉක්මවා යන්නහුට ඒ ඒ ශීලය බිඳෙන්නේ ම ය. එහෙත් සෙසු සිල් නොබිඳීම නිසා නැසීමේ අංග සිදු නොවේ. එබැවින් ම ‘මේවා බිඳුණු කල්හි’ යැයි භේද වාචකය වදාරන ලදි.

အစ္စယံ ဒေသာပေတဗ္ဗောတိ ‘‘အစ္စယော မံ ဘန္တေ အစ္စာဂမာ’’တိအာဒိနာ သံဃမဇ္ဈေ ဒေသာပေတွာ သရဏသီလံ ဒါတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော ပါရာဇိကတ္တာ တေသံ. တေနာဟ ‘‘လိင်္ဂနာသနာယ နာသေတဗ္ဗော’’တိ. အယမေဝ ဟိ နာသနာ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ လိင်္ဂနာသနာကာရဏေဟိ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ အဝဏ္ဏဘာသနာဒီနံ သဟ ပတိတတ္တာ ဝုတ္တံ. နနု စ ကဏ္ဋကသာမဏေရောပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဧဝ, တဿ စ ဟေဋ္ဌာ ဒဏ္ဍကမ္မနာသနာဝ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ လိင်္ဂနာသနာ ဝုစ္စတိ, ကော ဣမေသံ ဘေဒေါတိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယာဟ ‘‘သဿတုစ္ဆေဒါနဉှိ အညတရဒိဋ္ဌိကော’’တိ. ဧတ္ထ စာယံ အဓိပ္ပာယော – ယော ဟိ ‘‘အတ္တာ ဣဿရော’’တိ ဝါ ‘‘နိစ္စော ဓုဝေါ’’တိအာဒိနာ ဝါ ‘‘အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ ဝိနဿိဿတီ’’တိအာဒိနာ ဝါ တိတ္ထိယပရိကပ္ပိတံ ယံ ကိဉ္စိ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဒဠှံ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတိ, တဿ သာ ပါရာဇိကဋ္ဌာနံ ဟောတိ, သော စ လိင်္ဂနာသနာယ နာသေတဗ္ဗော. ယော ပန ဤဒိသံ [Pg.265] ဒိဋ္ဌိံ အဂ္ဂဟေတွာ သာသနိကောဝ ဟုတွာ ကေဝလံ ဗုဒ္ဓဝစနာဓိပ္ပာယံ ဝိပရီတတော ဂဟေတွာ ဘိက္ခူဟိ ဩဝဒိယမာနောပိ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာ ဝေါဟရတိ, တဿ သာ ဒိဋ္ဌိ ပါရာဇိကံ န ဟောတိ, သော ပန ကဏ္ဋကနာသနာယ ဧဝ နာသေတဗ္ဗောတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ သာရတ္ထဒီပနိယံ ဒသသိက္ခာပဒတော ပဋ္ဌာယ ဝိတ္ထာရတော ဝဏ္ဏနာ အာဂတာ, သာ ပေါရာဏဋီကာယံ သဗ္ဗသော ပေါတ္ထကံ အာရုဠှာ, တသ္မာ ဣဓ န ဝိတ္ထာရယိမှ.

‘වරද දෙසවිය යුතුය’ යනු, ‘ස්වාමීනි, මා විසින් වරදක් කරන ලදී’ යනාදී වශයෙන් සඟ මැද වරද දෙසවා සරණ ශීලය දිය යුතුය යන්න අදහසයි. එය ඔවුන්ගේ පාරාජිකා භාවය නිසාය. එබැවින් ‘ලිංගනාශනයෙන් නැසිය යුතුය’ යි වදාරන ලදි. මෙහි අදහස් කරන ලද්දේ මේ නැසීම ම ය. ලිංගනාශනයට හේතු වන ප්‍රණාතිපාතාදිය හා සමඟ බුද්ධාදීන්ගේ අගුණ කීම ආදිය ද එක්ව වැටෙන බැවින් මෙසේ වදාරන ලදි. කණ්ඨක සාමණේරයන් ද මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෙකු ම නොවේ ද? ඔහුට පෙර දණ්ඩකර්ම නාශනය ම පවසන ලදි. මෙහි දී මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයාට ලිංගනාශනය පවසනු ලැබේ. මොවුන්ගේ වෙනස කුමක්ද යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන ‘ශාස්වත උච්ඡේදයන්ගෙන් එක්තරා දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙකු’ යැයි වදාළ සේක. මෙහි අදහස මෙසේය – යමෙක් ‘ආත්මය ඊශ්වරයාය’ කියා හෝ, ‘නිත්‍යය, ස්ථිරය’ යනාදී වශයෙන් හෝ, ‘ආත්මය නැසෙන්නේය, විනාශ වන්නේය’ යනාදී වශයෙන් හෝ තීර්ථකයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද යම් කිසි ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටියක් දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර කෙරේ ද, ඔහුට එය පාරාජිකාස්ථානයක් වේ. ඔහු ලිංගනාශනයෙන් නැසිය යුතුය. යමෙක් වනාහි මෙබඳු දෘෂ්ටියක් නොගෙන ශාසනිකයෙකු ම වී, කේවල බුද්ධ වචනයේ අදහස පෙරළා ගෙන, භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් අවවාද කරනු ලැබුව ද එය අත් නොහැර ව්‍යවහාර කෙරේ ද, ඔහුගේ ඒ දෘෂ්ටිය පාරාජිකාවක් නොවේ. ඔහු කණ්ඨකනාශනයෙන් ම නැසිය යුතුය යනු විමතිවිනෝදනියෙහි දැක්වේ. මෙම ස්ථානයෙහි සාරත්ථදීපනියෙහි දස සික්ෂාපදයන් පටන් විස්තර වර්ණනාවක් පැමිණ ඇත. එය පෝරාණ ටීකාවෙහි සම්පූර්ණයෙන්ම පොතට නංවා ඇති බැවින් මෙහි විස්තර නොකළෙමු.

၁၅၀. ‘‘အတ္တနော ပရိဝေဏန္တိ ဣဒံ ပုဂ္ဂလိကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. အယံ ပနေတ္ထ ဂဏ္ဌိပဒကာရာနံ အဓိပ္ပာယော – ဝဿဂ္ဂေန ပတ္တသေနာသနန္တိ ဣမိနာ တဿ ဝဿဂ္ဂေန ပတ္တံ သံဃိကသေနာသနံ ဝုတ္တံ. အတ္တနော ပရိဝေဏန္တိ ဣမိနာပိ တဿေဝ ပုဂ္ဂလိကသေနာသနံ ဝုတ္တန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အမှာကံ ခန္တိ – ယတ္ထ ဝါ ဝသတီတိ ဣမိနာ သံဃိကံ ဝါ ဟောတု ပုဂ္ဂလိကံ ဝါ, တဿ နိဗဒ္ဓဝသနကသေနာသနံ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ဝါ ပဋိက္ကမတီတိ ဣမိနာ ပန ယံ အာစရိယုပဇ္ဈာယဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဥပဋ္ဌာနာဒိနိမိတ္တံ နိဗဒ္ဓံ ပဝိသတိ, တံ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ပဝိသနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဘယေနပိ အတ္တနော ပရိဝေဏဉ္စ ဝဿဂ္ဂေန ပတ္တသေနာသနဉ္စ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ အတ္တနော ပရိဝေဏန္တိ ဣမိနာ အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ နိဝါသနဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ, ဝဿဂ္ဂေန ပတ္တသေနာသနန္တိ ဣမိနာ ပန တဿ ဝသနဋ္ဌာနံ, တသ္မာ တဒုဘယမ္ပိ သံဃိကံ ဝါ ဟောတု ပုဂ္ဂလိကံ ဝါ, အာဝရဏံ ကာတဗ္ဗမေဝါတိ. မုခဒွါရိကန္တိ မုခဒွါရေန ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. ဒဏ္ဍကမ္မံ ကတွာတိ ဒဏ္ဍကမ္မံ ယောဇေတွာ. ဒဏ္ဍေန္တိ ဝိနေန္တိ ဧတေနာတိ ဒဏ္ဍော, သောယေဝ ကတ္တဗ္ဗတ္တာ ကမ္မန္တိ ဒဏ္ဍကမ္မံ, အာဝရဏာဒိ. ဒဏ္ဍကမ္မမဿ ကရောထာတိ အဿ ဒဏ္ဍကမ္မံ ယောဇေထ အာဏာပေထ. ဒဏ္ဍကမ္မန္တိ ဝါ နိဂ္ဂဟကမ္မံ, တသ္မာ နိဂ္ဂဟမဿ ကရောထာတိ [Pg.266] ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ ဤဒိသေသု ဌာနေသု.

150. ‘තමාගේ පිරිවෙන’ යන්න මෙය පුද්ගලික වූවක් අරභයා පවසන ලද්දක් යැයි ගණ්ඨිපදයන්හි පවසන ලදි. මෙහි ගණ්ඨිපද කර්තෘන්ගේ අදහස මෙසේය – ‘වස් පිළිවෙළින් ලත් සෙනසුන’ යන්නෙන් ඔහුට වස් පිළිවෙළින් ලැබුණු සඟසතු සෙනසුන පවසන ලදි. ‘තමාගේ පිරිවෙන’ යන්නෙන් ද ඔහුගේ ම පුද්ගලික සෙනසුන පවසන ලදි යන්නයි. මෙහි අපගේ එකඟතාව නම් – ‘යම් තැනක වෙසේ ද’ යන්නෙන් සඟසතු හෝ වේවා, පුද්ගලික හෝ වේවා, ඔහුගේ නිබඳව වසන සෙනසුන පවසන ලදි. ‘යම් තැනක වෙසේ ද (හැසිරේ ද)’ යන්නෙන් වනාහි, යම් ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානයකට උපස්ථානාදී නිමිත්තෙන් නිබඳව පිවිසේ ද, ඒ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාගේ පිවිසෙන ස්ථානය පවසන ලදි. එබැවින් ඒ දෙකම දැක්වීම පිණිස ‘දෙපරිද්දෙන් ම තමාගේ පිරිවෙන ද වස් පිළිවෙළින් ලත් සෙනසුන ද පවසන ලදි’ යි වදාළහ. එහි ‘තමාගේ පිරිවෙන’ යන්නෙන් ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානය දක්වන ලදි. ‘වස් පිළිවෙළින් ලත් සෙනසුන’ යන්නෙන් වනාහි ඔහුගේ වාසස්ථානය දක්වන ලදි. එබැවින් ඒ දෙක ම සඟසතු හෝ වේවා, පුද්ගලික හෝ වේවා, වැළැක්වීම කළ යුතු ම ය. ‘මුඛද්වාරික’ යනු මුඛද්වාරයෙන් අනුභව කළ යුත්තකි. ‘දණ්ඩකර්ම කොට’ යනු දණ්ඩකර්ම යොදා ය. මොනම ක්‍රමයකින් හෝ මෙයින් දණ්ඩනය කෙරෙත් ද, විනයනය කෙරෙත් ද එය දණ්ඩනයයි. එය ම කළ යුතු බැවින් දණ්ඩකර්මය නම් වේ; එනම් වැළැක්වීම ආදියයි. ‘මොහුට දණ්ඩකර්ම කරව්’ යනු මොහුට දණ්ඩකර්මය යොදව්, අණ කරව් යන්නයි. නැතහොත් දණ්ඩකර්මය යනු නිග්‍රහ කර්මයකි. එබැවින් ‘මොහුට නිග්‍රහ කරව්’ යන්න පවසන ලදි. මෙබඳු ස්ථානවල හැම තැනම මේ ක්‍රමයම වේ.

သေနာသနဂ္ဂါဟော စ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီတိ ဣမိနာ ဆိန္နဝဿော ဟောတီတိ ဒီပေတိ. သစေ အာကိဏ္ဏဒေါသောဝ ဟောတိ, အာယတိံ သံဝရေ န တိဋ္ဌတိ, နိက္ကဍ္ဎိတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ သစေ ယာဝတတိယံ ဝုစ္စမာနော န ဩရမတိ, သံဃံ အပလောကေတွာ နာသေတဗ္ဗော, ပုန ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစမာနောပိ အပလောကေတွာ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ ဝဒန္တိ. ပစ္ဆိမိကာယ ဝဿာဝါသိကံ လစ္ဆတီတိ ပစ္ဆိမိကာယ ပုန ဝဿံ ဥပဂတတ္တာ လစ္ဆတိ. အပလောကေတွာ လာဘော ဒါတဗ္ဗောတိ ဆိန္နဝဿတာယ ဝုတ္တံ. ဣတရာနိ ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနီတိ ဝိကာလဘောဇနာဒီနိ ပဉ္စ. အစ္စယံ ဒေသာပေတဗ္ဗောတိ ‘‘အစ္စယော မံ ဘန္တေ အစ္စာဂမာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဒေသာပေတဗ္ဗောတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၀၈) ဝုတ္တံ.

"සෙනසුන් පිළිගැනීම සංසිඳෙන්නේය" යන්නෙන් වස් කැඩුණු තැනැත්තෙකු වන බව පෙන්වා දෙයි. ඉදින් ඔහු වරදින් බහුල වූවෙක්ම වේ නම්, මතු සංවරයෙහි නොපිහිටයි නම්, "නෙරපා හැරිය යුතුය" යන්නෙහි අදහස මෙසේය: ඉදින් තුන් වරක් දක්වා කියනු ලැබුවද නොනවතින්නේ නම්, සංඝයා විමසා ශාසනයෙන් නෙරපා හැරිය යුතුය. නැවත පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියද, සංඝයා විමසා පැවිදි කළ යුතු යැයි පවසති. "පසු වස් විසීමෙන් ලබන්නේය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, පසු වස් එළඹුණු බැවින් නැවත ලබන බවයි. "අපලෝකනය කර ලාභය දිය යුතුය" යන්න වස් කැඩුණු බව නිසා කියන ලද්දකි. "ඉතිරි සික්ෂාපද පහ" යනු විකාලභෝජනය ආදී සික්ෂාපද පහයි. "වරද දේශනා කරවා ගත යුතුය" යනු "ස්වාමීනි, වරද මා කරා පැමිණියේය" ආදී ක්‍රමයෙන් වරද දේශනා කරවා ගත යුතු බව සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථදීපනී ටීකා, මහාවග්ග 3.108) පවසා ඇත.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි

ပဗ္ဗဇ္ဇာဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

"පැවිදි විනිශ්චය කථා අලංකාරය" නම් වූ

ဒွါဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

විසිදෙවන පරිච්ඡේදයයි.

ဥပသမ္ပဒါဝိနိစ္ဆယကထာ

උපසම්පදා විනිශ්චය කථාව

ဧဝံ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ တဒနန္တရံ ဥပသမ္ပဒါဝိနိစ္ဆယော ကထေတဗ္ဗော, ဧဝံ သန္တေပိ အဋ္ဌကထာယံ ဥပသမ္ပဒါဝိနိစ္ဆယကထာ ပါဠိဝဏ္ဏနာဝသေနေဝ အာဂတာ, နော ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယဝသေန, ဣမဿ ပန ပကရဏဿ ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယကထာဘူတတ္တာ တမကထေတွာ နိဿယဝိနိစ္ဆယော ဧဝ အာစရိယေန ကထိတော, မယံ ပန ဥပသမ္ပဒါဝိနိစ္ဆယဿ အတိသုခုမတ္တာ အတိဂမ္ဘီရတ္တာ သုဒုလ္လဘတ္တာ သာသနာနုဂ္ဂဟတ္ထံ အာစရိယေန [Pg.267] အဝုတ္တမ္ပိ သမန္တပါသာဒိကတော နီဟရိတွာ ဝိမတိဝိနောဒနီအာဒိပ္ပကရဏေသု အာဂတဝိနိစ္ဆယေန အလင်္ကရိတွာ တံ ဝိနိစ္ဆယံ ကထယိဿာမ.

මෙසේ පැවිදි විනිශ්චය පවසා ඉන් අනතුරුව උපසම්පදා විනිශ්චය පැවසිය යුතුය. එසේ වුවද, අටුවාවෙහි උපසම්පදා විනිශ්චය කථාව පැමිණ ඇත්තේ පාළි වර්ණනා ක්‍රමයෙන් මිස, පාළිමුත්තක (පෙළෙහි සඳහන් නොවන නිදහස්) විනිශ්චය ක්‍රමයෙන් නොවේ. එහෙත් මෙම ග්‍රන්ථය පාළිමුත්තක විනිශ්චය කථාවක් වන බැවින්, එය නොදෙසා ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් නිශ්‍රය විනිශ්චයම ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහෙත් අප විසින් උපසම්පදා විනිශ්චයෙහි ඇති අතිශය සියුම් බව, අතිශය ගැඹුරු බව සහ දුර්ලභ බව නිසාද, ශාසනයට අනුග්‍රහ පිණිසද, ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් නොදක්වන ලද නමුත් සමන්තපාසාදිකාවෙන් උපුටා ගෙන, විමතිවිනෝදනී ආදී ග්‍රන්ථයන්හි එන විනිශ්චයන්ගෙන් සරසා එම විනිශ්චය ප්‍රකාශ කරන්නෙමු.

တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ ယေန သမယေန ဘဂဝတာ ‘‘န ဘိက္ခဝေ အနုပဇ္ဈာယကော’’တိအာဒိသိက္ခာပဒံ အပညတ္တံ ဟောတိ, တေန သမယေန. အနုပဇ္ဈာယကန္တိ ဥပဇ္ဈံ အဂါဟာပေတွာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဥပဇ္ဈာယဝိရဟိတံ, ဧဝံ ဥပသမ္ပန္နာ နေဝ ဓမ္မတော န အာမိသတော သင်္ဂဟံ လဘန္တိ, တေ ပရိဟာယန္တိယေဝ, န ဝဍ္ဎန္တိ. န ဘိက္ခဝေ အနုပဇ္ဈာယကောတိ ဥပဇ္ဈံ အဂါဟာပေတွာ နိရုပဇ္ဈာယကော န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော, ယော ဥပသမ္ပာဒေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ဧဝံ ဥပသမ္ပာဒေန္တဿ အာပတ္တိ ဟောတိ, ကမ္မံ ပန န ကုပ္ပတိ. ကေစိ ‘‘ကုပ္ပတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘သံဃေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိအာဒီသုပိ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကုပဇ္ဈာယပရိယောသာနေသု ဧသေဝ နယော.

"එසමයෙහි වනාහි" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, උපාධ්‍යායයෙකු නොමැතිව..." ආදී ශික්ෂාපදය නොපනවන ලද යම් සමයෙක් වේද, ඒ සමයෙහි යන්නයි. "උපාධ්‍යායයෙකු නොමැතිව" යනු උපාධ්‍යායයෙකු සමාදන් කර නොගෙන, සර්වාකාරයෙන්ම උපාධ්‍යායයෙකුගෙන් තොරවය. මෙසේ උපසම්පදා වූවෝ ධර්මයෙන් හෝ ආමිසයෙන් හෝ සංග්‍රහයක් නොලබති; ඔවුහු පිරිහෙතිම මිස අභිවෘද්ධියට පත් නොවෙති. "මහණෙනි, උපාධ්‍යායයෙකු නොමැතිව (උපසම්පදා නොකළ යුතුය)" යනු උපාධ්‍යායයෙකු සමාදන් කර නොගෙන, උපාධ්‍යායයෙකු රහිතව උපසම්පදා නොකළ යුතුය. යමෙක් එසේ උපසම්පදා කරන්නේ නම්, දුකුළා ඇවැත් වේ. මෙම ශික්ෂාපද පැනවීමේ පටන් මෙසේ උපසම්පදා කරවන්නාට ඇවැත් සිදුවේ, නමුත් විනය කර්මය අලංගු නොවේ. සමහරු "අලංගු වේ" යැයි පවසති, එය පිළිගත යුතු නොවේ. "සංඝයා විසින්, උපාධ්‍යායයා විසින්" ආදී කොට ඇති, උභතෝබ්‍යඤ්ජනක උපාධ්‍යායයා දක්වා වූ කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

အပတ္တကာ ဟတ္ထေသု ပိဏ္ဍာယ စရန္တီတိ ယော ဟတ္ထေသု ပိဏ္ဍော လဗ္ဘတိ, တဒတ္ထာယ စရန္တိ. သေယျထာပိ တိတ္ထိယာတိ ယထာ အာဇီဝကနာမကာ တိတ္ထိယာ. သူပဗျဉ္ဇနေဟိ မိဿေတွာ ဟတ္ထေသု ဌပိတပိဏ္ဍမေဝ ဟိ တေ ဘုဉ္ဇန္တိ. အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာတိ ဧဝံ ဥပသမ္ပာဒေန္တဿေဝ အာပတ္တိ ဟောတိ, ကမ္မံ ပန န ကုပ္ပတိ, အစီဝရကာဒိဝတ္ထူသုပိ ဧသေဝ နယော.

"පාත්‍රයක් නොමැතිව අත්වලින් පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙති" යනු අතට ලැබෙන පිණ්ඩපාතය සඳහා හැසිරෙති යන්නයි. "අන්‍යතීර්ථකයන් මෙන්" යනු ආජීවක නම් වූ තීර්ථකයන් මෙනි. මක්නිසාද යත්, ඔවුහු ව්‍යංජන සමඟ මිශ්‍ර කොට අතෙහි තබන ලද බත් පිණ්ඩයම වළඳති. "දුකුළා ඇවැත් වේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මෙසේ උපසම්පදා කරවන්නාටම ඇවැත් වන බවයි, විනය කර්මය අලංගු නොවේ. සිවුරු රහිත වීම ආදී කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ယာစိတကေနာတိ ‘‘ယာဝ ဥပသမ္ပဒံ ကရောမ, တာဝ ဒေထာ’’တိ ယာစိတွာ ဂဟိတေန, တာဝကာလိကေနာတိ အတ္ထော. ဤဒိသေန ဟိ ပတ္တေန ဝါ စီဝရေန ဝါ ပတ္တစီဝရေန ဝါ ဥပသမ္ပာဒေန္တဿေဝ အာပတ္တိ ဟောတိ, ကမ္မံ ပန န ကုပ္ပတိ, တသ္မာ ပရိပုဏ္ဏပတ္တစီဝရောဝ ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော. သစေ တဿ နတ္ထိ, အာစရိယုပဇ္ဈာယာ စဿ ဒါတုကာမာ ဟောန္တိ[Pg.268], အညေ ဝါ ဘိက္ခူ, နိရပေက္ခေဟိ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အဓိဋ္ဌာနူပဂံ ပတ္တစီဝရံ ဒါတဗ္ဗံ.

"ඉල්ලා ගන්නා ලද දෙයින්" යනු "උපසම්පදාව සිදු කරන තෙක් දෙන්න" යැයි ඉල්ලා ලබාගත්, තාවකාලික දෙයකින් යන අර්ථයයි. මෙබඳු වූ පාත්‍රයකින් හෝ සිවුරකින් හෝ පාත්‍ර-සිවුරු දෙකෙන්ම හෝ උපසම්පදා කරවන්නාටම ඇවැත් වේ, විනය කර්මය අලංගු නොවේ. එබැවින් සපුරන ලද පාත්‍ර සිවුරු ඇත්තෙකුම උපසම්පදා කළ යුතුය. ඉදින් ඔහුට පාත්‍ර සිවුරු නැති නම්, ඔහුගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් හෝ වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේලා හෝ ඒවා දීමට කැමති වෙත් නම්, අපේක්ෂාවකින් තොරව (පරිත්‍යාග කොට) අධිෂ්ඨානයට සුදුසු පාත්‍ර සිවුරු දිය යුතුය.

ဂေါတ္တေနပိ အနုဿာဝေတုန္တိ ‘‘မဟာကဿပဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဧဝံ ဂေါတ္တံ ဝတွာ အနုဿာဝေတုံ အနုဇာနာမီတိ အတ္ထော. ဒွေ ဧကာနုဿာဝနေတိ ဒွေ ဧကတော အနုဿာဝနေ, ဧကေန ဧကဿ, အညေန ဣတရဿာတိ ဧဝံ ဒွီဟိ ဝါ အာစရိယေဟိ ဧကေန ဝါ ဧကက္ခဏေ ကမ္မဝါစံ အနုဿာဝေန္တေဟိ ဥပသမ္ပာဒေတုံ အနုဇာနာမီတိ အတ္ထော. ဒွေ တယော ဧကာနုဿာဝနေ ကာတုံ, တဉ္စ ခေါ ဧကေန ဥပဇ္ဈာယေနာတိ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ ဇနေ ပုရိမနယေနေဝ ဧကတော အနုဿာဝနေ ကာတုံ အနုဇာနာမိ, တဉ္စ ခေါ အနုဿာဝနကိရိယံ ဧကေန ဥပဇ္ဈာယေန အနုဇာနာမီတိ အတ္ထော. တသ္မာ ဧကေန အာစရိယေန ဒွေ ဝါ တယော ဝါ အနုဿာဝေတဗ္ဗာ. ဒွီဟိ ဝါ တီဟိ ဝါ အာစရိယေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဧကေန ဧကဿာတိ ဧဝံ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဒွေ တိဿော ဝါ ကမ္မဝါစာ ကာတဗ္ဗာ. သစေ ပန နာနာစရိယာ နာနုပဇ္ဈာယာ ဟောန္တိ, တိဿတ္ထေရော သုမနတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ, သုမနတ္ထေရော တိဿတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အနုဿာဝေတိ, အညမညဉ္စ ဂဏပူရကာ ဟောန္တိ, ဝဋ္ဋတိ. သစေ နာနုပဇ္ဈာယာ ဟောန္တိ, ဧကော အာစရိယော ဟောတိ, ‘‘န တွေဝ နာနုပဇ္ဈာယေနာ’’တိ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ န ဝဋ္ဋတိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဟိ ဧသ ပဋိက္ခေပေါ.

"ගෝත්‍රයෙන් ද අනුශ්‍රාවණය කිරීමට" යනු "මහා කාශ්‍යපයන්ගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයා..." යනාදී වශයෙන් ගෝත්‍රය පවසා අනුශ්‍රාවණය කිරීමට අවසර දෙමි යන අර්ථයයි. "දෙදෙනෙකු එකවර අනුශ්‍රාවණය කිරීමෙහි" යනු දෙදෙනෙකු එක්ව අනුශ්‍රාවණය කිරීමෙහි, එක් අයෙකු එක් කෙනෙකුටද, අනෙක් අය අනෙකාටද යනාදී වශයෙන් ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් හෝ එක් අයෙකු විසින් හෝ එකම මොහොතක කම්මවාචාව අනුශ්‍රාවණය කරමින් උපසම්පදා කිරීමට අවසර දෙමි යන අර්ථයයි. "දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු එකවර අනුශ්‍රාවණය කිරීම, එයද එක් උපාධ්‍යායයෙකු යටතේ" යනු දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු පෙර කී ක්‍රමයටම එක්ව අනුශ්‍රාවණය කිරීමට අවසර දෙමි, එම අනුශ්‍රාවණ ක්‍රියාවද එක් උපාධ්‍යායයෙකු යටතේ කිරීමට අවසර දෙමි යන අර්ථයයි. එබැවින් එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු අනුශ්‍රාවණය කළ යුතුය. ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු විසින් වෙන් වෙන්ව එක් අයෙකු බැගින් එකවරම කම්මවාචා දෙකක් හෝ තුනක් කියවිය යුතුය. ඉදින් වෙනස් ආචාර්යවරුන් සහ වෙනස් උපාධ්‍යායවරුන් සිටිත් නම්, තිස්ස තෙරුන් සුමන තෙරුන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයා අනුශ්‍රාවණය කරන්නේ නම්, සුමන තෙරුන් තිස්ස තෙරුන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයා අනුශ්‍රාවණය කරන්නේ නම් සහ ඔවුනොවුන් ගණපූරක වෙත් නම්, එය සුදුසු වේ. ඉදින් වෙනස් උපාධ්‍යායවරුන් සිටින නමුත්, එක් ආචාර්යවරයෙකු පමණක් සිටී නම්, "වෙනස් උපාධ්‍යායවරුන් සිටියදී (එක්වර නොකළ යුතුය)" යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් එය සුදුසු නොවේ. මෙම ප්‍රතික්ෂේපය කරන ලද්දේ මෙය අරමුණු කරගෙනය.

ပဌမံ ဥပဇ္ဈံ ဂါဟာပေတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ ဝဇ္ဇာဝဇ္ဇံ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ ဥပဇ္ဈာ, တံ ဥပဇ္ဈံ ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မေ, ဘန္တေ, ဟောဟီ’’တိ ဧဝံ ဝဒါပေတွာ ဂါဟာပေတဗ္ဗော. ဝိတ္ထာယန္တီတိ ဝိတ္ထဒ္ဓဂတ္တာ ဟောန္တိ. ယံ ဇာတန္တိ ယံ တဝ သရီရေ ဇာတံ နိဗ္ဗတ္တံ ဝိဇ္ဇမာနံ, တံ သံဃမဇ္ဈေ ပုစ္ဆန္တေ သန္တံ အတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိအာဒိ. ဥလ္လုမ္ပတု မန္တိ ဥဒ္ဓရတု မံ.

"පළමුව උපාධ්‍යායයන් සමාදන් කරවිය යුතුය" යන්නෙහි, වරද හා නිවැරදි බව පරීක්ෂා කරන (බලන) බැවින් "උපාධ්‍යාය" නම් වේ. ඒ උපාධ්‍යායයා "ස්වාමීනි, මගේ උපාධ්‍යාය වහන්සේ වුව මැනව" යැයි පවසමින් සමාදන් කරවා ගත යුතුය. "විත්ථායන්ති" යනු තද වූ ශරීර ඇත්තෝ වෙති යන්නයි. "යම් උපන් දෙයක්" යනු ඔබගේ ශරීරයෙහි උපන්, හටගත්, පවත්නා යමක් වේද, එය සංඝයා මැද විමසන කල්හි ඇත්නම් "ඇත" යැයි කිව යුතු යනාදියයි. "උල්ලුම්පතු මං" යනු "මා ගොඩනැඟුව මැනව" යන්නයි.

တာဝဒေဝါတိ [Pg.269] ဥပသမ္ပန္နသမနန္တရမေဝ. ဆာယာ မေတဗ္ဗာတိ ဧကပေါရိသာ ဝါ ဒွိပေါရိသာ ဝါတိ ဆာယာ မေတဗ္ဗာ. ဥတုပ္ပမာဏံ အာစိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ‘‘ဝဿာနော ဟေမန္တော ဂိမှော’’တိ ဥတုပ္ပမာဏံ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ဥတုယေဝ ဥတုပ္ပမာဏံ. သစေ ဝဿာနာဒယော အပရိပုဏ္ဏာ ဟောန္တိ, ယတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ ယဿ ယော ဥတု အပရိပုဏ္ဏော, တေ ဒိဝသေ သလ္လက္ခေတွာ သော ဒိဝသဘာဂေါ အာစိက္ခိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ‘‘အယံ နာမ ဥတု, သော စ ခေါ ပရိပုဏ္ဏော အပရိပုဏ္ဏော ဝါ’’တိ ဧဝံ ဥတုပ္ပမာဏံ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ, ‘‘ပုဗ္ဗဏှော ဝါ သာယနှော ဝါ’’တိ ဧဝံ ဒိဝသဘာဂေါ အာစိက္ခိတဗ္ဗော. သင်္ဂီတီတိ ဣဒမေဝ သဗ္ဗံ ဧကတော ကတွာ ‘‘တွံ ကိံ လဘသိ, ကာ တေ ဆာယာ, ကိံ ဥတုပ္ပမာဏံ, ကော ဒိဝသဘာဂေါ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ဣဒံ နာမ လဘာမိ ဝဿံ ဝါ ဟေမန္တံ ဝါ ဂိမှံ ဝါ, အယံ မေ ဆာယာ, ဣဒံ ဥတုပ္ပမာဏံ, အယံ ဒိဝသဘာဂေါတိ ဝဒေယျာသီ’’တိ ဧဝံ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ.

‘තාවදේව’ (එකෙණෙහිම) යනු උපසම්පදා වූ සැනින්මය. ‘සෙවනැල්ල මැනිය යුතුය’ යනු එක් මිනිස් උසක් හෝ මිනිස් උසවල් දෙකක් හෝ වශයෙන් සෙවනැල්ල මැනිය යුතුය. ‘ඍතු ප්‍රමාණය පැවසිය යුතුය’ යනු ‘වස්සාන, හේමන්ත, ගිම්හාන’ වශයෙන් ඍතු ප්‍රමාණය ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙහිදී ඍතුවම ඍතු ප්‍රමාණය වේ. ඉදින් වස්සාන ආදී ඍතූන් අපූර්ණ (නොපිරී) පවතී නම්, යම් දින ගණනකින් යම් ඍතුවක් අපූර්ණ වේද, ඒ දින ගණන සලකා බලා ඒ දින කොටස ප්‍රකාශ කළ යුතුය. නැතහොත් ‘මෙය මේ නම් වූ ඍතුවයි, එය සම්පූර්ණ හෝ අපූර්ණ වේ’ යනුවෙන් මෙසේ ඍතු ප්‍රමාණය ප්‍රකාශ කළ යුතුය, ‘පෙරවරු කාලය හෝ පස්වරු කාලය’ යනුවෙන් දවසේ කොටස ප්‍රකාශ කළ යුතුය. ‘සංගීති’ යනු මේ සියල්ල එකට එක් කොට ‘ඔබට කුමක් ලැබේද, ඔබගේ සෙවනැල්ල කොපමණද, ඍතු ප්‍රමාණය කුමක්ද, දවසේ කොටස කුමක්ද’ කියා විමසූ විට ‘මම මේ දේ ලබමි, වස්සානය හෝ හේමන්තය හෝ ගිම්හානය හෝ වේ, මෙය මාගේ සෙවනැල්ලයි, මෙය ඍතු ප්‍රමාණයයි, මෙය දවසේ කොටසයි කියා පැවසිය යුතුය’ යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

ဩဟာယာတိ ဆဍ္ဍေတွာ. ဒုတိယံ ဒါတုန္တိ ဥပသမ္ပဒမာဠကတော ပရိဝေဏံ ဂစ္ဆန္တဿ ဒုတိယကံ ဒါတုံ အနုဇာနာမိ, စတ္တာရိ စ အကရဏီယာနိ အာစိက္ခိတုန္တိ အတ္ထော. ပဏ္ဍုပလာသောတိ ပဏ္ဍုဝဏ္ဏော ပတ္တော. ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တောတိ ဝဏ္ဋတော ပတိတော. အဘဗ္ဗော ဟရိတတ္ထာယာတိ ပုန ဟရိတော ဘဝိတုံ အဘဗ္ဗော. ပုထုသိလာတိ မဟာသိလာ. အယံ သမန္တပါသာဒိကတော နီဟရိတွာ အာဘတော ဥပသမ္ပဒါဝိနိစ္ဆယော.

‘ඕහාය’ යනු අත්හැරීමෙන් (බැහැර කොට) යන්නයි. ‘දෙවැන්න දීම’ යනු උපසම්පදා මාලකයෙන් පිරිවෙනට වඩිනා භික්ෂුවට දෙවැන්නෙකු (සහායකයෙකු) දීමට අනුදනිමි, තවද අකරණීය කරුණු හතර ප්‍රකාශ කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. ‘පණ්ඩූපලාස’ යනු කහ පැහැති පත්‍රයයි. ‘බන්ධනා පවුත්ත’ යනු නැට්ටෙන් ගිලිහී වැටුණු යන්නයි. ‘අභබ්බෝ හරිතත්ථාය’ යනු නැවත අමු වීමට (කොළ පැහැ වීමට) නොහැකි බවයි. ‘පෘථුශිලා’ යනු මහා ගලයි. මෙය සමන්තපාසාදිකාවෙන් උපුටා දක්වන ලද උපසම්පදා විනිශ්චයයි.

အနုပဇ္ဈာယာဒိဝတ္ထူသု သိက္ခာပဒံ အပညတ္တန္တိ ‘‘န အနုပဇ္ဈာယကော ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော’’တိ (မဟာဝ. ၁၁၇) ဣဓေဝ ပညာပိယမာနံ သိက္ခာပဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကမ္မံ ပန န ကုပ္ပတီတိ ဣဒံ ဥပဇ္ဈာယာဘာဝေပိ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခာ ဣတ္ထန္နာမေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိ [Pg.270] မတဿ ဝါ ဝိဗ္ဘန္တဿ ဝါ ပုရာဏဥပဇ္ဈာယဿ, အညဿ ဝါ ယဿ ကဿစိ အဝိဇ္ဇမာနဿပိ နာမေန သဗ္ဗတ္ထ ဥပဇ္ဈာယကိတ္တနဿ ကတတ္တာ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဟိ ဥပဇ္ဈာယကိတ္တနံ န ကရေယျ, ‘‘ပုဂ္ဂလံ န ပရာမသတီ’’တိ ဝုတ္တကမ္မဝိပတ္တိ ဧဝ သိယာ. တေနေဝ ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၁၇) ‘‘အနုပဇ္ဈာယက’’န္တိ ဝုတ္တံ, အဋ္ဌကထာယမ္ပိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၁၇) အဿ ‘‘ဥပဇ္ဈာယံ အကိတ္တေတွာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဥပဇ္ဈာယံ အဂါဟာပေတွာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဥပဇ္ဈာယဝိရဟိတံ’’ ဣစ္စေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော. ပါဠိယံ သံဃေန ဥပဇ္ဈာယေနာတိ ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော သံဃဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော, ဣတ္ထန္နာမော သံဃံ ဥပသမ္ပဒံ ယာစတိ သံဃေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိ ဧဝံ ကမ္မဝါစာယ သံဃမေဝ ဥပဇ္ဈာယံ ကိတ္တေတွာတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဂဏေန ဥပဇ္ဈာယေနာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော ဂဏဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိအာဒိနာ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ ကမ္မံ န ကုပ္ပတိ ဧဝ ဒုက္ကဋဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ, အညထာ ‘‘သော စ ပုဂ္ဂလော အနုပသမ္ပန္နော’’တိ ဝဒေယျ. တေနာဟ ‘‘သံဃေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပဏ္ဍကာဒိဥပဇ္ဈာယေဟိ ကရိယမာနေသု ကမ္မေသု ပဏ္ဍကာဒိကေ ဝိနာဝ ယဒိ ပဉ္စဝဂ္ဂါဒိဂဏော ပူရတိ, ကမ္မံ န ကုပ္ပတိ, ဣတရထာ ကုပ္ပတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘උපාධ්‍යායයන් රහිත වීම ආදී කරුණු සම්බන්ධයෙන් ශික්ෂාපද පනවා නැත’ යන්න ‘උපාධ්‍යායයෙකු නොමැතිව උපසම්පදා නොකළ යුතුය’ (මහාවග්ග 117) යනුවෙන් මෙහිම පනවනු ලබන ශික්ෂාපදය අරභයා පවසන ලද්දකි. එහෙත් ‘කර්මය නිෂ්ප්‍රභ නොවේ’ යන්න උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ නොමැති අවස්ථාවකදී වුවද ‘මෙනම් ඇති උපසම්පදා අපේක්ෂකයා, මෙනම් ඇති උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ යටතේ...’ යනුවෙන් මියගිය හෝ සිවුරුහළ පැරණි උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ, නැතහොත් එහි නොසිටින වෙනත් යම් අයෙකුගේ නම හෝ සියලු තැනකදීම උපාධ්‍යායයන් ලෙස ප්‍රකාශ කරන බැවින් පවසන ලද්දකි. ඉදින් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ නම සඳහන් නොකරන්නේ නම්, ‘පුද්ගලයා සඳහන් නොකරයි’ යනුවෙන් කියැවෙන විනය කර්මයේ විපත්තියම (වැරදීමම) සිදුවන්නේය. එහෙයින්ම පාලියෙහි ‘අනුපජ්ඣායක’ (උපාධ්‍යායයන් නොමැතිව) යනුවෙන් පවසන ලදී. අටුවාවෙහි ද මේ සඳහා ‘උපාධ්‍යායයන්ගේ නම නොකියා’ යැයි නොපවසා ‘උපාධ්‍යායයන් පිළි නොගෙන, සම්පූර්ණයෙන්ම උපාධ්‍යායයන්ගෙන් තොරව’ යනුවෙන් අර්ථ දක්වා ඇත. පාලියෙහි ‘සංඝයා උපාධ්‍යාය කොට’ යන්නෙන් ‘මේ නම් ඇති තැනැත්තා සංඝයාගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයා වේ, මෙනම් ඇත්තා සංඝයා උපාධ්‍යාය කොට උපසම්පදාව අයදියි’ යනුවෙන් මෙසේ කර්මවාක්‍යයෙහි සංඝයාම උපාධ්‍යායයන් ලෙස නම් කරමින් කීම අර්ථයයි. මෙසේ ‘ගණය (භික්ෂු කණ්ඩායම) උපාධ්‍යාය කොට’ යන්නෙහි ද ‘මෙම නම් ඇති තැනැත්තා ගණයාගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයා වේ’ ආදී වශයෙන් සම්බන්ධය තේරුම් ගත යුතුය. මෙසේ කීවද කර්මය නිෂ්ප්‍රභ නොවේ, එහි දුක්කටාපත්තියක් (දුකුළා ඇවැතක්) පමණක් පවසා ඇති බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම් ‘ඒ පුද්ගලයා උපසම්පදා නොවූවෙකි’ යනුවෙන් පවසනු ඇත. එබැවින් ‘සංඝයා විසින්’ ආදී වශයෙන් වදාළහ. එහිදී පණ්ඩක (නපුංසක) ආදී උපාධ්‍යායයන් විසින් කරනු ලබන කර්මයන්හි, පණ්ඩක ආදීන් නොමැතිව වුවද ඉදින් පස්වග ආදී ගණය පිරේ නම්, කර්මය නිෂ්ප්‍රභ නොවන බවත්, එසේ නොවේ නම් නිෂ්ප්‍රභ වන බවත් දත යුතුය.

အပတ္တစီဝရဝတ္ထူသုပိ ပတ္တစီဝရာနံ အဘာဝေပိ ‘‘ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ ကမ္မဝါစာယ သာဝိတတ္တာ ကမ္မကောပံ အဝတွာ ဒုက္ကဋမေဝ ဝုတ္တံ. ဣတရထာ သာဝနာယ ဟာပနတော ကမ္မကောပေါ ဧဝ သိယာ. ကေစိ ပန ‘‘ပဌမံ အနုညာတကမ္မဝါစာယံ ဥပသမ္ပန္နာ ဝိယ ဣဒါနိပိ ‘ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’န္တိ အဝတွာ ကမ္မဝါစာယ ဥပသမ္ပန္နာပိ သူပသမ္ပန္နာ ဧဝါ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ. အနုညာတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ အပရာမသနံ သာဝနာယ ဟာပနဝိပတ္တိ ဧဝ ဟောတိ ‘‘ဣတ္ထန္နာမော သံဃံ ဥပသမ္ပဒံ ယာစတီ’’တိ ပဒဿ ဟာပနေ ဝိယ[Pg.271]. တမ္ပိ ဟိ ပစ္ဆာ အနုညာတံ, ‘‘သံဃံ, ဘန္တေ, ဥပသမ္ပဒံ ယာစာမီ’’တိအာဒိဝါကျေန အယာစေတွာ တမ္ပိ ဥပသမ္ပာဒေန္တော ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော သံဃံ ဥပသမ္ပဒံ ယာစတီ’’တိ ဝတွာဝ ယဒိ ကမ္မဝါစံ ကရောတိ, ကမ္မံ သုကတမေဝ ဟောတိ. နော စေ, ဝိပန္နံ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ဟိ အနုညာတကမ္မဝါစတော ကိဉ္စိပိ ပရိဟာပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သာဝနာယ ဟာပနမေဝ ဟောတိ, အညေ ဝါ ဘိက္ခူ ဒါတုကာမာ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော, အယမေတ္ထ ဝိမတိဝိနောဒနိယာ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၁၇) အာဘတော ဝိနိစ္ဆယော. သာရတ္ထဒီပနီဝိနိစ္ဆယော ပန ဣဓေဝ အန္တောဂဓာ ဟောတိ အပ္ပတရတ္တာ အဝိသေသတ္တာ စ.

පාත්‍ර-සිවුරු නොමැති කරුණු වලදී ද, පාත්‍ර හා සිවුරු නොමැති වුවද ‘සම්පූර්ණ වූ පාත්‍ර-සිවුරු ඇත්තාහට’ යනුවෙන් කර්මවාක්‍යයෙහි ප්‍රකාශ වන බැවින්, කර්ම කෝපය (කර්මය නිෂ්ප්‍රභ වීම) නොපවසා දුක්කටාපත්තියක් (දුකුළා ඇවැතක්) පමණක් පවසා ඇත. එසේ නොවේ නම් ප්‍රකාශ කිරීම පැහැර හැරීම නිසා කර්මය කෝප වීමම සිදුවේ. සමහරෙක් වනාහි ‘පළමුව අනුදන්නා ලද කර්මවාක්‍යයෙන් උපසම්පදා වූවන් මෙන්, දැනුදු ‘සම්පූර්ණ වූ පාත්‍ර-සිවුරු ඇත්තාහට’ යනුවෙන් නොකියා කර්මවාක්‍යයෙන් උපසම්පදා වුවද ඔවුහු මැනවින් උපසම්පදා වූවෝමය’ යි පවසති. එය නොසුදුසුය. මන්දයත් අනුදැන වදාළ කාලයේ පටන් (නියමිත කරුණු) සඳහන් නොකිරීම ප්‍රකාශ කිරීමේ හානිය නිසා සිදුවන විපත්තියක්ම වන බැවිනි. එය ‘මෙනම් ඇත්තා සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව අයදියි’ යන පදය අතහැරීම හා සමානය. එය ද පසුව අනුදන්නා ලදී. ‘ස්වාමීනී, මම සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව අයදිමි’ ආදී වාක්‍යයෙන් නොඉල්ලා, ඔහුව උපසම්පදා කරන්නේ වුවද, ‘මෙනම් ඇත්තා සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව අයදියි’ යනුවෙන් කියාම ඉදින් කර්මවාක්‍යය සිදුකරයි නම්, එම කර්මය මැනවින් සිදු කරන ලද්දක් වේ. එසේ නොවේ නම්, එය වැරදුණු (විපන්න වූ) එකකි. මන්දයත්, සියල්ලට පසුව අනුදන්නා ලද කර්මවාක්‍යයෙන් කිසිවක් හෝ අඩු නොකළ යුතුය, (අඩු කළහොත්) එය ප්‍රකාශ කිරීමේ හානියක්ම වේ, නැතහොත් වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේලා (පාත්‍ර-සිවුරු) දීමට කැමති වෙති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මේ වනාහි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙන් ගන්නා ලද විනිශ්චයයි. සාරත්ථදීපනී විනිශ්චය ද මෙහිම අන්තර්ගත වන්නේ එහි අල්ප බව සහ සුවිශේෂී වෙනසක් නොමැති බැවිනි.

ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၁၇) ပန ‘‘ကေစိ ကုပ္ပတီတိ ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ယံ ဝုတ္တံ, တံ ‘‘ပဉ္စဝဂ္ဂကရဏီယဉ္စေ, ဘိက္ခဝေ, ကမ္မံ, ဘိက္ခုနိပဉ္စမော ကမ္မံ ကရေယျ, အကမ္မံ န စ ကရဏီယ’’န္တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၃၉၀) နယေန ဝုတ္တတ္တာ ပဏ္ဍကာနံ ဂဏပူရဏဘာဝေ ဧဝ ကမ္မံ ကုပ္ပတိ, န သဗ္ဗန္တိ ကတွာ သုဝုတ္တံ, ဣတရထာ ‘‘ပဏ္ဍကုပဇ္ဈာယေန ကမ္မံ ကရေယျ, အကမ္မံ န စ ကရဏီယ’’န္တိအာဒိကာယ ပါဠိယာ ဘဝိတဗ္ဗံ သိယာ. ယထာ အပရိပုဏ္ဏပတ္တစီဝရဿ ဥပသမ္ပာဒနကာလေ ကမ္မဝါစာယံ ‘‘ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ အသန္တံ ဝတ္ထုံ ကိတ္တေတွာ ဥပသမ္ပဒါယ ကတာယ တသ္မိံ အသန္တေပိ ဥပသမ္ပဒါ ရုဟတိ, ဧဝံ ‘‘အယံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော အာယသ္မတော ဓမ္မရက္ခိတဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ အဝတ္ထုံ ပဏ္ဍကုပဇ္ဈာယာဒိံ, အသန္တံ ဝါ ဝတ္ထုံ ကိတ္တေတွာ ကတာယပိ ဂဏပူရကာနမတ္ထိတာယ ဥပသမ္ပဒါ ရုဟတေဝ. ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍကုပဇ္ဈာယေန ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော, ယော ဥပသမ္ပာဒေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ, သော စ ပုဂ္ဂလော အနုပသမ္ပန္နော’’တိအာဒိဝစနဿ အဘာဝါ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါဝ ဟောတိ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဝတ္တဗ္ဗယုတ္တံ န ဝဒန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု ဇာနံ ဦနဝီသတိဝဿံ [Pg.272]…ပေ… သော စ ပုဂ္ဂလော အနုပသမ္ပန္နော’’တိအာဒိ (ပါစိ. ၄၀၃). တထာ ‘‘ဗျတ္တေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဗလေန သံဃော ဉာပေတဗ္ဗော’’တိ (မဟာဝ. ၇၁) ဝစနတော ထေယျသံဝါသကာဒိအာစရိယေဟိ အနုဿာဝနာယ ကတာယ ဥပသမ္ပဒါ န ရုဟတိ တေသံ အဘိက္ခုတ္တာတိ ဝစနမ္ပိ န ဂဟေတဗ္ဗံ.

වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 117) ‘ඇතැම්හු කර්මය කුපිත වේ (එනම්, පලුදු වේ) යැයි පවසති, එය පිළිගත යුතු නොවේ’ යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය ‘මහණෙනි, ඉදින් පස්නමකගෙන් කළ යුතු කර්මයක්, මෙහෙණක පස්වැන්නිය කොට කර්මය කරන්නේ නම්, එය අකර්මයකි, නොකට යුත්තකි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් (මහාවග්ග 390) වදාරා ඇති බැවින්, පණ්ඩකයන් (නපුංසකයන්) ගණපූරණයට (පිරිස සම්පූර්ණ කිරීමට) සම්බන්ධ වන අවස්ථාවලදී පමණක් කර්මය කුපිත වන බවත්, සෑම විටම එසේ නොවන බවත් සලකා පැවසීම ඉතා නිවැරදි ය. එසේ නොවේ නම්, ‘පණ්ඩක උපාධ්‍යායයන් ලවා කර්මය කරවන්නේ නම්, එය අකර්මයකි, නොකට යුත්තකි’ යනාදී වශයෙන් පාළි පාඨයක් තිබිය යුතුව තිබුණි. යම් සේ පාත්‍ර සිවුරු අසම්පූර්ණ තැනැත්තකුගේ උපසම්පදා අවස්ථාවේදී, කම්මවාචාවෙහි ‘පාත්‍ර සිවුරු සම්පූර්ණ ය’ යනුවෙන් නැති කරුණක් ප්‍රකාශ කොට උපසම්පදාව සිදු කළ විට, එය අසත්‍යයක් වුවද උපසම්පදාව පිහිටයි. එමෙන්ම, ‘මේ බුද්ධරක්ඛිත තෙමේ ආයුෂ්මත් ධම්මරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නෙකි’ යැයි අවස්තුක (නොගැලපෙන) වූ පණ්ඩක උපාධ්‍යාය ආදීන් හෝ නැති කරුණක් ප්‍රකාශ කරමින් (උපසම්පදාව) සිදු කළ ද, ගණ පූරණය කරන (නියමිත භික්ෂු සංඛ්‍යාව) සිටින බැවින් උපසම්පදාව අනිවාර්යයෙන්ම පිහිටයි. ‘මහණෙනි, පණ්ඩක උපාධ්‍යායයකු ලවා උපසම්පදා නොකට යුතුය, යමෙක් උපසම්පදා කරන්නේ නම්, දුක්කටාපත්ති වේ, ඒ පුද්ගලයා ද උපසම්පන්න නොවේ’ යනාදී වචනයක් (විනයෙහි) නොමැති බැවින් මේ අර්ථය තහවුරු වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලා කිවයුතු සුදුසු කරුණු නොකියා නොසිටිති. එහෙයින්, ‘යම් භික්ෂුවක් දැන දැන වයස විසිවසරකට අඩු...’ යනාදී වශයෙන් (පාචිත්තිය 403) වදාරන ලදී. එසේම, ‘වියත් වූ ප්‍රඥාවන්ත වූ භික්ෂුවක විසින් සංඝයා වහන්සේ දැනුවත් කළ යුතුය’ (මහාවග්ග 71) යන වචනය නිසා, තෙය්‍යසංවාසක (සොරෙන් මහණ වූ) ආදී ආචාර්යවරුන් විසින් අනුශ්‍රාවණය (කම්මවාචා කියවීම) කිරීමෙන් කරන ලද උපසම්පදාව, ඔවුන් භික්ෂූන් නොවන බැවින් නොපිහිටයි යන මතය ද පිළිගත යුතු නොවේ.

ကိဉ္စ ဘိယျော – ‘‘ဣမာနိ စတ္တာရိ ကမ္မာနိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝိပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒိနာ (ပရိ. ၄၈၂) နယေန ကမ္မာနံ သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိယာ ကထိယမာနာယ ‘‘သတ္တဟိ အာကာရေဟိ ကမ္မာနိ ဝိပဇ္ဇန္တိ ဝတ္ထုတော ဝါ ဉတ္တိတော ဝါ အနုဿာဝနတော ဝါ သီမတော ဝါ ပရိသတော ဝါ ဥပဇ္ဈာယတော ဝါ အာစရိယတော ဝါ’’တိ အကထိတတ္တာ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ပရိသတော ဝါ’’တိ ဝစနေန အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဝါ သင်္ဂဟော ကတောတိ စေ? န, ‘‘ဒွါဒသဟိ အာကာရေဟိ ပရိသတော ကမ္မာနိ ဝိပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ တေသမနာမဋ္ဌတ္တာ, အယမတ္ထော ယသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ သရူပေန ဝုတ္တပါဠိဝသေနေဝ သက္ကာ ဇာနိတုံ, တသ္မာ နယမုခံ ဒဿေတွာ သံခိတ္တောတိ အယမဿ ယုတ္တိဂဝေသနာတိ ဝုတ္တံ.

තවද, ‘මේ කර්ම හතර ආකාර පහකින් විපත්තියට (අසාර්ථකත්වයට) පත්වේ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් (පරිවාර 482) සංඝ කර්මයන්ගේ සම්පත්ති හා විපත්ති පවසන කල්හි, ‘වස්තුවෙන් හෝ, ඤත්තියෙන් (ඥප්තියෙන්) හෝ, අනුශ්‍රාවණයෙන් හෝ, සීමාවෙන් හෝ, පිරිසෙන් හෝ, උපාධ්‍යායයන්ගෙන් හෝ, ආචාර්යයන්ගෙන් හෝ ආකාර හතකින් කර්ම විපත්තියට පත්වේ’ යැයි පවසා නොමැති බැවින් (එම මතය) පිළිගත යුතු නොවේ. ඉදින්, ‘පිරිසෙන් හෝ’ යන වචනයෙන් ආචාර්ය සහ උපාධ්‍යායයන් ද ඇතුළත් කර ඇතැයි කිවහොත්? නැත, ‘ආකාර දොළසකින් පිරිස නිසා කර්ම විපත්තියට පත්වේ’ යන මෙහි විභංගයේදී ඔවුන්ව නම් කර නොමැති බැවින් ද, මේ අර්ථය ඒ ඒ තැන ප්‍රකාශිත පාළි පාඨයන්ට අනුවම පැහැදිලිව දැනගත හැකි බැවින් ද, ක්‍රමෝපාය දක්වා කෙටියෙන් දක්වන ලද්දේය යන්න මෙහි ඇති යුක්ති සහගත විමසීම යැයි කියන ලදී.

တတြိဒံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – အနုပဇ္ဈာယကံ ဥပသမ္ပာဒေန္တာ တေ ဘိက္ခူ ယထာဝုတ္တနယေန အဘူတံ ဝတ္ထုံ ကိတ္တယိံသု, ဥဒါဟု မုသာဝါဒဘယာ တာနေဝ ပဒါနိ န သာဝေသုန္တိ. ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ ဥပဇ္ဈာယာဘာဝတော န သာဝေသုံ, ‘‘ပုဂ္ဂလံ န ပရာမသတီ’’တိ ဝုတ္တဝိပတ္တိပ္ပသင်္ဂေါ ဟောတိ, အထ သာဝေသုံ, မုသာဝါဒေါ နေသံ ဘဝတီတိ? ဝုစ္စတေ – သာဝေသုံယေဝ ယထာဝုတ္တဝိပတ္တိပ္ပသင်္ဂဘယာ, ‘‘ကမ္မံ ပန န ကုပ္ပတီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ စ. န, မုသာဝါဒဿ အသမ္ဘဝတော, မုသာဝါဒေနပိ ကမ္မသမ္ဘဝတော စ. န ဟိ သက္ကာ မုသာဝါဒေန ကမ္မဝိပတ္တိသမ္ပတ္တိံ ကာတုန္တိ. တသ္မာ ‘‘အနုပဇ္ဈာယကံ ဥပသမ္ပာဒေန္တီ’’တိ ဝစနဿ စ ဥဘယဒေါသဝိနိမုတ္တော အတ္ထော ပရိယေသိတဗ္ဗော.

මෙහිදී විමසිය යුතු කරුණක් තිබේ: උපාධ්‍යායයකු නොමැතිව උපසම්පදා කරවන ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉහත සඳහන් කළ පරිදි බොරු කරුණක් ප්‍රකාශ කළාහු ද? නැතහොත් මුසාවාදයට (බොරු කීමට) ඇති බිය නිසා එම පදයන්ම නොපැවසුවාහු ද? එහි ඇති ගැටලුව කුමක්ද? ඉදින් උපාධ්‍යායයකු නොමැති වීම නිසා (ඒ පදයන්) නොපැවසුවේ නම්, ‘පුද්ගලයා ගැන සඳහන් නොකරයි’ යනුවෙන් කියන ලද (කර්ම) විපත්තියට පත්වීමේ අවස්ථාව උදා වේ. ඉදින් පැවසුවේ නම්, ඔවුන්ට මුසාවාදයක් (බොරුවක්) සිදුවේ ද? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: ඉහත කී කර්ම විපත්ති බිය නිසා සහ ‘කර්මය කුපිත නොවේ’ යැයි අට්ඨකථාවෙහි පවසා ඇති බැවින් ඔවුන් (ඒ පදයන්) පැවසුවාහුමය. (එසේ වුව ද) මුසාවාදයක් සිදු නොවන බැවින් සහ මුසාවාදයකින් වුව ද කර්මය සිද්ධ වන බැවින් (දොසක් නැත). මුසාවාදයක් හේතුවෙන් කර්මයක විපත්තිය හෝ සම්පත්තිය ඇති කළ නොහැක. එබැවින් ‘උපාධ්‍යායයකු නොමැතිව උපසම්පදා කරති’ යන වචනයේ ද්විවිධ දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ අර්ථය සෙවිය යුතුය.

အယဉ္စေတ္ထ [Pg.273] ယုတ္တိ – ယထာ ပုဗ္ဗေ ပဗ္ဗဇ္ဇုပသမ္ပဒုပဇ္ဈာယေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ဥပဇ္ဈာယဂ္ဂဟဏက္ကမေန အဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဘိက္ခူ အနုပဇ္ဈာယက’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တထာ ဣဓာပိ ဥပဇ္ဈာယဿ ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ သတော အဂ္ဂဟိတတ္တာ ‘‘အနုပဇ္ဈာယကံ ဥပသမ္ပာဒေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မဝါစာစရိယေန ပန ‘‘ဂဟိတော တေန ဥပဇ္ဈာယော’’တိ သညာယ ဥပဇ္ဈာယံ ကိတ္တေတွာ ကမ္မဝါစံ သာဝေတဗ္ဗံ. ကေနစိ ဝါ ကာရဏေန ကာယသာမဂ္ဂိံ အဒေန္တဿ ဥပဇ္ဈာယဿ ဆန္ဒံ ဂဟေတွာ ကမ္မဝါစံ သာဝေတိ, ဥပဇ္ဈာယော ဝါ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဿ ဥပဇ္ဈံ ဒတွာ ပစ္ဆာ ဥပသမ္ပန္နေ တသ္မိံ တာဒိသေ ဝတ္ထုသ္မိံ သမနုယုဉ္ဇိယမာနော ဝါ အသမနုယုဉ္ဇိယမာနော ဝါ ဥပဇ္ဈာယဒါနတော ပုဗ္ဗေ ဧဝ သာမဏေရော ပဋိဇာနာတိ, သိက္ခာပစ္စက္ခာတကော ဝါ အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နကော ဝါ ပဋိဇာနာတိ, ဆန္ဒဟာရကာဒယော ဝိယ ဥပဇ္ဈာယော ဝါ အညသီမာဂတော ဟောတိ. ကမ္မဝါစာ ရုဟတီတိ ဝတွာ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ပစ္စန္တိမေသု ဇနပဒေသု ဝိနယဓရပဉ္စမေန ဂဏေန ဥပသမ္ပဒ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ကေစိ ‘‘ဝိနယဓရပဉ္စမေန ဥပဇ္ဈာယေန သန္နိဟိတေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တီတိ ပေါရာဏဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ. သော စ ပါဌော အပ္ပမာဏော မဇ္ဈိမေသု ဇနပဒေသု တဿ ဝစနဿာဘာဝတော. အသန္နိဟိတေပိ ဥပဇ္ဈာယေ ကမ္မဝါစာ ရုဟတီတိ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န. ကသ္မာ? ကမ္မသမ္ပတ္တိယံ ‘‘ပုဂ္ဂလံ ပရာမသတီ’’တိ ဝုတ္တပါဌောဝ နော ပမာဏံ. န ဟိ တတ္ထ အသန္နိဟိတော ဥပဇ္ဈာယသင်္ခါတော ပုဂ္ဂလော ပရာမသနံ အရဟတိ, တသ္မာ တတ္ထ သံဃပရာမသနံ ဝိယ ပုဂ္ဂလပရာမသနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သံဃေန ဂဏေန ဥပဇ္ဈာယေန ဥပသမ္ပာဒေန္တိ တေသံ အတ္ထတော ပုဂ္ဂလတ္တာ, ပဏ္ဍကာဒိဥပဇ္ဈာယေန ဥပသမ္ပာဒေန္တိ ဥပသမ္ပာဒနကာလေ အဝိဒိတတ္တာတိ ပေါရာဏာ.

මෙහි ඇති යුක්තිය නම්: පෙර පැවිදි හා උපසම්පදා උපාධ්‍යායයන් සිටියදීම, උපාධ්‍යායයන් පිළිගැනීමේ ක්‍රමයට අනුව නොපිළිගත් බැවින් ‘එකල භික්ෂූහු උපාධ්‍යායයකු නොමැතිව...’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දාක් මෙන්, මෙහිදී ද උපාධ්‍යායයකු සිටියදීම ඔහු (නිසි පරිදි) නොපිළිගත් බැවින් ‘උපාධ්‍යායයකු නොමැතිව උපසම්පදා කරති’ යැයි පවසන ලදී. කම්මවාචාචාර්යවරයා විසින් ‘ඔහු විසින් උපාධ්‍යායයා පිළිගන්නා ලදී’ යන හැඟීමෙන් උපාධ්‍යායයා නම් කරමින් කම්මවාචාව සජ්ඣායනා කළ යුතුය. යම් කිසි හේතුවක් නිසා ශාරීරිකව සහභාගී විය නොහැකි උපාධ්‍යායයෙකුගේ කැමැත්ත (ඡන්දය) ලබාගෙන කම්මවාචාව කියවයි. නැතහොත් උපාධ්‍යාය තෙමේ උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නාට උපාධ්‍යායත්වය දී, පසුව ඔහු උපසම්පදා වූ කල්හි එවැනි කරුණක් ගැන ප්‍රශ්න කරනු ලබන හෝ ප්‍රශ්න නොකරනු ලබන විට, උපාධ්‍යායත්වය දීමට පෙරම සාමණේර නම (පණ්ඩක ආදී බව) පිළිගනී, නැතහොත් ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කළ අයෙකු හෝ පාරාජිකාවට පත් වූවෙකු බව පිළිගනී, නැතහොත් ඡන්දය රැගෙන යන්නන් මෙන් උපාධ්‍යායයා වෙනත් සීමාවකට වැඩම කර සිටී. ‘මහණෙනි, ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි විනයධරයා පස්වැනි කොට ඇති ගණයෙන් උපසම්පදාව අනුදනිමි’ යැයි වදාරා ඇති බැවින් කම්මවාචාව සාර්ථක වේ යැයි පවසා ඇත. ඇතැම්හු ‘විනයධරයා පස්වැනි කොට ඇති උපාධ්‍යායයා එතැනම පැමිණ සිටිය යුතුය’ යැයි පවසතැයි පෝරාණ ගණ්ඨිපදයේ දැක්වේ. මධ්‍ය දේශයන්හි එම වචනය නොමැති බැවින් එම මතය ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඉදින් උපාධ්‍යායයා නොසිටියද කම්මවාචාව සාර්ථක වේ යැයි කියන්නේ ද? නැත. හේතු කුමක්ද? කර්ම සම්පත්තියේදී ‘පුද්ගලයා ප්‍රකාශ කරයි (නම සඳහන් කරයි)’ යනුවෙන් වදාළ පාඨයම අපට ප්‍රමාණය වේ. එහි නොපැමිණි උපාධ්‍යාය සංඛ්‍යාත පුද්ගලයා නම් කිරීම සුදුසු නොවේ, එබැවින් එහි සංඝයා නම් කරන්නාක් මෙන් පුද්ගලයා නම් කිරීම දත යුතුය. සංඝයා විසින්, ගණය විසින්, උපාධ්‍යායයා විසින් උපසම්පදා කරති, ඔවුන්ගේ අර්ථය පුද්ගලයා වන බැවිනි. පණ්ඩක ආදී උපාධ්‍යායයන් ලවා උපසම්පදා කරනුයේ උපසම්පදා අවස්ථාවේදී ඔවුන් පිළිබඳව නොදන්නා බැවින් යැයි පූර්වාචාර්යවරු පවසති.

အပတ္တစီဝရံ [Pg.274] ဥပသမ္ပာဒေန္တီတိ ကမ္မဝါစာစရိယော ‘‘ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ သညာယ, ကေဝလံ အတ္ထသမ္ပတ္တိံ အနပေက္ခိတွာ သန္တပဒနီဟာရေန ဝါ ‘‘ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ ကမ္မဝါစံ သာဝေတိ. ယထာ ဧတရဟိ မတဝိပ္ပဝုတ္တမာတာပိတိကောပိ ‘‘အနုညာတောသိ မာတာပိတူဟီ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘အာမ ဘန္တေ’’တိ ဝဒတိ, ကိံ ဗဟုနာ? အယံ ပနေတ္ထ သာရော – ‘‘တသ္မိံ သမယေ စတ္တာရိ ကမ္မာနိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝိပဇ္ဇန္တီ’’တိ လက္ခဏဿ န တာဝ ပညတ္တတ္တာ အနုပဇ္ဈာယကာဒိံ ဥပသမ္ပာဒေန္တိ. ဝဇ္ဇနီယပုဂ္ဂလာနံ အဝုတ္တတ္တာ ပဏ္ဍကုပဇ္ဈာယာဒိံ ဥပသမ္ပာဒေန္တိ, တေရသန္တရာယပုစ္ဆာယ အဒဿနတ္တာ အပတ္တစီဝရကံ ဥပသမ္ပာဒေန္တိ, ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန ဥပသမ္ပာဒေတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၆၉) ဧဝံ သဗ္ဗပဌမံ အနုညာတာယ ကမ္မဝါစာယ ‘‘ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ အဝစနမေတ္ထ သာဓကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဉှိ ဝစနံ အနုက္ကမေနာနုညာတန္တိ.

පාත්‍ර සහ සිවුරු නොමැති අය උපසම්පදා කරති යන්නෙහි අර්ථය නම්, කර්මවාචාචාර්යවරයා ‘පරිපූර්ණ වූ පාත්‍ර සිවුරු තිබේ’ යන හැඟීමෙන් (සංඥාවෙන්) යුතුව, හුදෙක් එහි සැබෑ අර්ථය සම්පූර්ණ වී තිබේදැයි නොබලා, සාමාන්‍ය පද උච්චාරණ මාත්‍රයෙන් ‘පරිපූර්ණ වූ පාත්‍ර සිවුරු තිබේ’ යනුවෙන් කර්මවාක්‍යය ඇසවීමයි. වර්තමානයෙහි පවා මවුපියන් මියගිය හෝ වෙන් වූ අයෙකු වුවද ‘මවුපියන් විසින් අනුදන්නා ලද්දෙහිද?’ කියා ඇසූ විට ‘එසේය ස්වාමීනි’ යැයි පවසන්නාක් මෙනි. බොහෝ කීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මෙහි සාරය මෙයයි: ‘එසමයෙහි සතරක් වූ සංඝ කර්මයන් කරුණු පහකින් පිරිහෙයි’ යන ලක්ෂණය (ශික්ෂාපදය) එතෙක් පනවා නොතිබූ බැවින් උපාධ්‍යායවරයෙකු නොමැති අයද උපසම්පදා කරති. වර්ජනය කළ යුතු පුද්ගලයන් ගැන වදාරා නොතිබූ බැවින් පණ්ඩක උපාධ්‍යායයන් ආදීන් සහිතව උපසම්පදා කරති. දහතුන් වැදෑරුම් අන්තරායික ධර්මයන් විමසීමක් නොතිබූ බැවින් පාත්‍ර සහ සිවුරු රහිත අයද උපසම්පදා කරති. ‘මහණෙනි, ඥත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් උපසම්පදා කිරීමට අනුදනිමි’ යනුවෙන් මුල්වරට අනුදැන වදාළ කර්මවාක්‍යයෙහි ‘පරිපූර්ණ වූ පාත්‍ර සිවුරු තිබේ’ යන වචනය අඩංගු නොවීම මෙයට සාධකය ලෙස දත යුතුය. මන්ද, එම වචනය පසුකාලීනව අනුපිළිවෙලින් අනුදැන වදාරන ලද්දකි.

ဣဒံ တာဝ သဗ္ဗထာ ဟောတု, ‘‘မူဂံ ပဗ္ဗာဇေန္တိ ဗဓိရံ ပဗ္ဗာဇေန္တီ’’တိ ဣဒံ ကထံ သမ္ဘဝိတုမရဟတိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဣမေဟိ တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇ’’န္တိအာဒိနာ အနုညာတတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – ‘‘ဧဝဉ္စ ပန, ဘိက္ခဝေ, ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗောတိ, ဧဝံ ဝဒေဟီတိ ဝတ္တဗ္ဗော…ပေ… တတိယမ္ပိ သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဧဝံ ဝဒေဟီတိ ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ ဣမဿ ဝစနဿ မိစ္ဆာ အတ္ထံ ဂဟေတွာ မူဂံ ပဗ္ဗာဇေသုံ. ‘‘ဧဝံ ဝဒေဟီ’’တိ တံ ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခံ အာဏာပေတွာ သယံ ဥပဇ္ဈာယေန ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘တတိယမ္ပိ သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ, သော ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခာ တထာ အာဏတ္တော ဥပဇ္ဈာယဝစနဿ အနု အနု ဝဒတု ဝါ မာ ဝါ, တတ္ထ တတ္ထ ဘဂဝါ ‘‘ကာယေန ဝိညာပေတိ, ဝါစာယ ဝိညာပေတိ, ကာယေန ဝါစာယ ဝိညာပေတိ, ဂဟိတော ဟောတိ ဥပဇ္ဈာယော. ဒိန္နော ဟောတိ ဆန္ဒော, ဒိန္နာ ဟောတိ ပါရိသုဒ္ဓိ, ဒိန္နာ ဟောတိ ပဝါရဏာ’’တိ ဝဒတိ[Pg.275]. တဒနုမာနေန ဝါ ကာယေန တေန ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခေန ဝိညတ္တံ ဟောတိ သရဏဂမနန္တိ ဝါ လောကေပိ ကာယေန ဝိညာပေန္တော ဧဝံ ဝဒတီတိ ဝုစ္စတိ, တံ ပရိယာယံ ဂဟေတွာ မူဂံ ပဗ္ဗာဇေန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပေါရာဏဂဏ္ဌိပဒေ ‘‘မူဂံ ကထံ ပဗ္ဗာဇေန္တီတိ ပုစ္ဆံ ကတွာ တဿ ကာယပသာဒသမ္ဘဝတော ကာယေန ပဟာရံ ဒတွာ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ ဝိညာပေတွာ ပဗ္ဗာဇေသု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကိံ ဗဟုနာ?

මෙය කෙසේ වෙතත්, ‘ගොළු අය පැවිදි කරති, බිහිරි අය පැවිදි කරති’ යන්න කෙසේ නම් සිදුවිය හැකිද? මන්දයත්, ආරම්භයේ සිටම ‘මහණෙනි, මේ තිසරණ ගමනයෙන් පැවිද්ද අනුදනිමි’ යනාදී වශයෙන් පැවිද්ද අනුදැන වදාරා ඇති බැවිනි. එයට පිළිතුරු මෙසේ කියනු ලැබේ: ‘මහණෙනි, මෙසේ පැවිදි කළ යුතුය, ‘මෙසේ කියන්නැයි’ පැවසිය යුතුය...පෙ... තෙවනුවද සංඝයා සරණ යමි’ යන මෙහි ‘මෙසේ කියන්නැයි පැවසිය යුතුය’ යන වචනයේ වැරදි අර්ථයක් ගෙන ඔවුහු ගොළු අය පැවිදි කළහ. ‘මෙසේ කියන්න’ යැයි පැවිදි අපේක්ෂකයාට නියෝග කොට, උපාධ්‍යායවරයා විසින් තමාම ‘තෙවනුවද සංඝයා සරණ යමි’ යන්න පැවසිය යුතුය. එසේ නියෝග ලත් පැවිදි අපේක්ෂකයා උපාධ්‍යායවරයාගේ වචනය අනුව පැවසුවද නැතද, ඒ ඒ තැන්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘කයින් හඟවයි, වචනයෙන් හඟවයි, කයින් හා වචනයෙන් හඟවයි, (එවිට) උපාධ්‍යායන් වහන්සේ පිළිගන්නා ලද්දේ වෙයි. ඡන්දය දෙන ලද්දේ වෙයි, පාරිශුද්ධිය දෙන ලද්දේ වෙයි, පවාරණය දෙන ලද්දේ වෙයි’ යනුවෙන් වදාරති. ඒ අනුමානයෙන් හෝ, ඒ පැවිදි අපේක්ෂකයා විසින් කයින් තිසරණ යාම හඟවන ලදැයි කියා හෝ, ලෝකයෙහිද කයින් හඟවන්නා ‘මෙසේ පවසයි’ යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එම ක්‍රමය ගෙන ගොළු අය පැවිදි කරති යනුවෙන් දත යුතුය. පැරණි ගැටපද විවරණයක (පෝරාණ ගණ්ඨිපදයක) ‘ගොළු අය කෙසේ පැවිදි කරත්ද?’ යන්නප්‍රශ්න කොට ‘ඔහුගේ ශරීරයේ පහදවන සුලු ස්වභාවය ඇති බැවින්, කයින් තට්ටු කොට, හස්ත සංඥාවෙන් කරුණු හඟවා පැවිදි කළහ’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. වැඩිදුර කුමටද?

အယံ ပနေတ္ထ သာရော – ယထာ ပုဗ္ဗေ ပဗ္ဗဇ္ဇာဓိကာရေ ဝတ္တမာနေ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘိလာပံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘ပဏ္ဍကော, ဘိက္ခဝေ, အနုပသမ္ပန္နော န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၀၉) နယေန ဥပသမ္ပဒဝသေနေဝ အဘိလာပေါ ကတော. ထေယျသံဝါသကပဒေ အသမ္ဘဝတော ကိဉ္စာပိ သော န ကတော, ပဗ္ဗဇ္ဇာဝ တတ္ထ ကတာ, သဗ္ဗတ္ထ ပန ဥပသမ္ပဒါဘိလာပေန အဓိပ္ပေတာ တဒနုဘာဝတော ဥပသမ္ပဒါယ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဝါရိတာယ ဥပသမ္ပဒါ ဝါရိတာ ဟောတီတိ ကတွာ, တထာ ဣဓ ဥပသမ္ပဒါဓိကာရေ ဝတ္တမာနေ ဥပသမ္ပဒါဘိလာပံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥပသမ္ပဒမေဝ သန္ဓာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘိလာပေါ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာမံ သော န ကတ္တဗ္ဗော, မူဂပဒေ အသမ္ဘဝတော တဿ ဝသေန အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဥပသမ္ပဒါဘိလာပေါဝ ကတ္တဗ္ဗော ဝိယ ဒိဿတိ, တထာပိ တဿေဝ မူဂပဒဿ ဝသေန အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘိလာပေါဝ ကတော မိစ္ဆာဂဟဏနိဝါရဏတ္ထံ. ကထံ? ‘‘မူဂေါ, ဘိက္ခဝေ, အပတ္တော ဩသာရဏံ, တဉ္စေ သံဃော ဩသာရေတိ, သောသာရိတော’’တိ (မဟာဝ. ၃၉၆) ဝစနတော ဟိ မူဂေါ ဥပသမ္ပန္နော ဟောတီတိ သိဒ္ဓံ, သော ကေဝလံ ဥပသမ္ပန္နောဝ ဟောတိ, န ပန ပဗ္ဗဇိတော တဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အသမ္ဘဝတောတိ မိစ္ဆာဂါဟော ဟောတိ, တံ ပရိဝဇ္ဇာပေတွာ ယော ဥပသမ္ပန္နော, သော ပဗ္ဗဇိတောဝ ဟောတိ. ပဗ္ဗဇိတော ပန [Pg.276] အတ္ထိ ကောစိ ဥပသမ္ပန္နော, အတ္ထိ ကောစိ အနုပသမ္ပန္နောတိ ဣမံ သမ္မာဂါဟံ ဥပ္ပာဒေတိ ဘဂဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහි සාරය නම් මෙයයි: පෙර පැවිදි වීමේ අධිකාරය (ප්‍රකරණය) පවතිද්දී, පැවිද්ද පිළිබඳ කථාව නතර කර, ‘මහණෙනි, පණ්ඩකයා උපසම්පදා නොකළ යුතුය’ යනාදී ක්‍රමයෙන් උපසම්පදාව සම්බන්ධයෙන්ම ප්‍රකාශ කරන ලද තාක් මෙනි. ස්තෙය්‍යසංවාසක (සොරෙන් මහණ වූ) පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් පැවිද්ද සිදුවිය නොහැකි බැවින් එහි පැවිද්ද පමණක් වදාරන ලද්දේ වුවද, සෑම තැනකදීම උපසම්පදාව පිළිබඳ කථාවෙන්ම එය අදහස් කරන ලදී. මන්දයත්, පැවිද්ද වැළැක්වීමෙන් උපසම්පදාවද වළක්වන ලද්දක් වන බැවිනි. එමෙන්ම, මෙහි උපසම්පදා අධිකාරය පවතිද්දී, උපසම්පදාව පිළිබඳ කථාව නතර කර, උපසම්පදාවම අරමුණු කොට පැවිද්ද පිළිබඳ කථාව කරන ලදැයි දත යුතුය. ඇත්තෙන්ම එය නොකළ යුත්තකි, ගොළු පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් පැවිද්ද සිදුවිය නොහැකි බැවින්, ඒ අනුව ආරම්භයේ සිටම උපසම්පදාව පිළිබඳ කථාවම කළ යුතු සේ පෙනේ. එසේ වුවද, වැරදි වැටහීම් වැළැක්වීම සඳහා ඒ ගොළු පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන්ම ආරම්භයේ සිටම පැවිද්ද පිළිබඳ කථාවම කරන ලදී. ඒ කෙසේද? ‘මහණෙනි, ගොළු තැනැත්තා ඇතුළත් කරගැනීමට නුසුදුසුය, ඉදින් සංඝයා ඔහුව ඇතුළත් කරගන්නේ නම්, ඔහු ඇතුළත් කරගන්නා ලද්දේ වෙයි’ යන වචනයෙන් ගොළු තැනැත්තා උපසම්පන්න වන බව සිද්ධ වේ. එවිට ‘ඔහු හුදෙක් උපසම්පන්නයෙකු පමණක් වෙයි, පැවිද්ද සිදුවිය නොහැකි බැවින් පැවිදි වූවෙකු නොවේ’ යන වැරදි වැටහීමක් ඇති විය හැක. එය වළක්වාලනු පිණිස, ‘යමෙක් උපසම්පන්න නම්, ඔහු පැවිදි වූවෙකුම වෙයි’ යනුවෙන්ද, ‘පැවිදි වූවන් අතර උපසම්පන්න වූ සමහරෙක්ද, උපසම්පන්න නොවූ සමහරෙක්ද වෙති’ යන මේ නිවැරදි වැටහීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇති කරවන සේකැයි දත යුතුය.

အပိစ တေသံ ဟတ္ထစ္ဆိန္နာဒီနံ ပဗ္ဗဇိတာနံ သုပဗ္ဗဇိတဘာဝဒီပနတ္ထံ, ပဗ္ဗဇ္ဇာဘာဝသင်္ကာနိဝါရဏတ္ထဉ္စေတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘိလာပေါ ကတော. ကထံ? ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဟတ္ထစ္ဆိန္နော ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၁၉) ပဋိက္ခေပေန, ‘‘ပဗ္ဗဇိတာ သုပဗ္ဗဇိတာ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနာဘာဝေန စ တေသံ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘာဝသင်္ကာ ဘဝေယျ, ယထာ ပသင်္ကာ ဘဝေ, တထာ ပသင်္ကံ ဌပေယျ. ခန္ဓကေ ဥပသမ္ပဒံ သန္ဓာယ ‘‘ဟတ္ထစ္ဆိန္နော, ဘိက္ခဝေ, အပတ္တော ဩသာရဏံ, တဉ္စေ သံဃော ဩသာရေတိ, သောသာရိတော’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၃၉၆) နယေန ဘဂဝါ နိဝါရေတိ. တေနေဝ နယေန ပဗ္ဗဇိတာ ပနေတေ သဗ္ဗေပိ သုပဗ္ဗဇိတာ ဧဝါတိ ဒီပေတိ. အညထာ သဗ္ဗေပေတေ ဥပသမ္ပန္နာဝ ဟောန္တိ, န ပဗ္ဗဇိတာတိ အယမနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂေါ အာပဇ္ဇတိ. ကထံ? ‘‘ဟတ္ထစ္ဆိန္နော, ဘိက္ခဝေ, န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော, ပဗ္ဗဇိတော နာသေတဗ္ဗော’’တိ ဝါ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဟတ္ထစ္ဆိန္နော ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော, ယော ပဗ္ဗာဇေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ, သော စ အပဗ္ဗဇိတော’’တိ (မဟာဝ. ၁၁၉) ဝါ တန္တိယာ ဌပိတာယ စမ္ပေယျက္ခန္ဓကေ ‘‘သောသာရိတော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကေဝလံ ‘‘ဣမေ ဟတ္ထစ္ဆိန္နာဒယော ဥပသမ္ပန္နာဝ ဟောန္တိ, န ပဗ္ဗဇိတာ’’တိ ဝါ ‘‘ဥပသမ္ပန္နာပိ စေ ပဗ္ဗဇိတာ, နာသေတဗ္ဗာ’’တိ ဝါ အနိဋ္ဌကောဋ္ဌာသော အာပဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယော.

තවද, අත් කැපුණු ආදී වූ ඒ පැවිදි වූවන්ගේ මැනවින් පැවිදි වූ බව (සුපබ්බජිත භාවය) පෙන්වනු පිණිසත්, ඔවුන්ගේ පැවිදි බව පිළිබඳ සැකය දුරු කරනු පිණිසත් මෙහි පැවිද්ද පිළිබඳ කථාව කරන ලදී. ඒ කෙසේද? ‘මහණෙනි, අත් කැපූ අය පැවිදි නොකළ යුතුය’ යනාදී ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් නිසාද, ‘මැනවින් පැවිදි වූවෝ වෙති’ යනුවෙන් වදාළ ස්ථානයක් නොමැති නිසාද, ඔවුන්ගේ පැවිදි බව පිළිබඳ සැකයක් ඇති විය හැක. එසේ ඇති විය හැකි සැකය නැති කරනු පිණිස, ඛන්ධකයෙහි උපසම්පදාව අරමුණු කොට ‘මහණෙනි, අත් කැපූ තැනැත්තා ඇතුළත් කරගැනීමට නුසුදුසුය, ඉදින් සංඝයා ඔහුව ඇතුළත් කරගන්නේ නම්, ඔහු ඇතුළත් කරගන්නා ලද්දේ වෙයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරති. එම ක්‍රමයෙන්ම, මේ පැවිදි වූ සියල්ලෝම මැනවින් පැවිදි වූවෝම වෙති යන්න පැහැදිලි කරයි. එසේ නොවුණහොත්, මොවුන් සියල්ලෝම උපසම්පන්නයන් පමණක් වෙති, පැවිදි වූවෝ නොවෙති යන අනිටු තත්ත්වය ඇති වේ. ඒ කෙසේද? ‘මහණෙනි, අත් කැපූ අය පැවිදි නොකළ යුතුය, පැවිදි කළහොත් නෙරපිය යුතුය’ කියා හෝ ‘මහණෙනි, අත් කැපූ අය පැවිදි නොකළ යුතුය, යමෙක් පැවිදි කරන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ, ඔහුද පැවිදි නොවූවෙකි’ කියා හෝ ධර්ම පාඨයෙහි තබා තිබියදී, චම්පෙය්‍ය ඛන්ධකයෙහි ‘ඔහු ඇතුළත් කරගන්නා ලද්දේ වෙයි’ යනුවෙන් වදාළ බැවින්, හුදෙක් ‘මේ අත් කැපුණු ආදීහු උපසම්පන්න වූවෝම වෙති, පැවිදි වූවෝ නොවෙති’ කියා හෝ ‘උපසම්පන්න වුවද පැවිදි වූවන් නම් නෙරපිය යුතුය’ කියා හෝ අනිටු කොටසක් ඇතිවේය යන්න මෙහි අදහසයි.

ဣဒံ ပနေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – ‘‘သော စ အပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဝစနာဘာဝတော မူဂဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာသိဒ္ဓိပသင်္ဂတော ပဗ္ဗဇ္ဇာပိ ဧကတောသုဒ္ဓိယာ ဟောတီတိ အယမနိဋ္ဌကောဋ္ဌာသော ကထံ နာပဇ္ဇတီတိ? ပဗ္ဗဇ္ဇာဘိလာပေန ဥပသမ္ပဒါ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ သမ္မာဂါဟေန နာပဇ္ဇတီတိ, အညထာ ယထာဗျဉ္ဇနံ အတ္ထေ ဂဟိတေ ယထာပညတ္တဒုက္ကဋာဘာဝသင်္ခါတော အပရော အနိဋ္ဌကောဋ္ဌာသော အာပဇ္ဇတိ. ကထံ? ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, မူဂေါ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော, ယော [Pg.277] ပဗ္ဗာဇေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဝုတ္တဒုက္ကဋံ ပဗ္ဗဇ္ဇာပရိယောသာနေ ဟောတိ, န တဿာဝိပ္ပကတာယ. ပုဗ္ဗပယောဂဒုက္ကဋမေဝ ဟိ ပဌမံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ မူဂဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာပရိယောသာနဿေဝ အဘာဝတော ဣမဿ ဒုက္ကဋဿ ဩကာသော စ န သဗ္ဗကာလံ သမ္ဘဝေယျ, ဥပသမ္ပဒါဝသေန ပန အတ္ထေ ဂဟိတေ သမ္ဘဝတိ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တိတော. တေနေဝ ပါဠိယံ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍကော ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော, ယော ဥပသမ္ပာဒေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဒုက္ကဋံ န ပညတ္တံ. အပညတ္တတ္တာ ပုဗ္ဗပယောဂဒုက္ကဋမေဝ စေတ္ထ သမ္ဘဝတိ, နေတရံ. ဧတ္တာဝတာ သိဒ္ဓမေတံ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘိလာပေန ဥပသမ္ပဒါဝ တတ္ထ အဓိပ္ပေတာ, န ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ. ဧတ္ထာဟ သာမဏေရပဗ္ဗဇ္ဇာ န ကာယပယောဂတော ဟောတီတိ ကထံ ပညာယတီတိ? ဝုစ္စတေ – ကာယေန ဝိညာပေတီတိအာဒိတ္တိကာ ဒဿနတောတိ အာဂတော.

මෙහිදී විමසා බැලිය යුත්තක් ඇත: 'ඔහු පැවිදි නොලද්දෙකි' යන වචනයක් නොමැති හෙයින්, ගොළු තැනැත්තාගේ පැවිද්ද සිදුවන බවට පැමිණෙන බැවින්, පැවිද්ද ද එක් පාර්ශ්වයක පිරිසිදුකමකින් (එකටෝසුද්ධියෙන්) සිදුවේය යන මේ අනිෂ්ට විකල්පය කෙසේ නම් නොපැමිණේ ද? මෙහි 'පැවිද්ද' යන වචනයෙන් උපසම්පදාව අදහස් කරන ලද්දේය යන නිවැරදි වැටහීම නිසා එය නොපැමිණේ. එසේ නොවන කල, අකුරු පරිද්දෙන්ම අර්ථය ගත් විට, පනවන ලද දුක්කටාපත්තියක් නොමැති වීම නැමැති වෙනත් අනිෂ්ට විකල්පයක් පැමිණේ. එය කෙසේ ද? 'මහණෙනි, ගොළු තැනැත්තා පැවිදි නොකළ යුතුය, යමෙක් පැවිදි කෙරේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ' යැයි වදාළ දුක්කටාපත්තිය පැවිද්ද අවසාන වීමේදීම සිදු වේ, එය අතරමඟදී නොවේ. මන්ද, පළමුව පුබ්බපයෝග දුක්කටාපත්තියම සිදුවන බැවිනි. එබැවින් ගොළුවාගේ පැවිද්ද අවසන් වීමක්ම නොමැති නිසා, මේ දුක්කටාපත්තියට කිසිදු කලෙක ඉඩක් නොලැබෙන්නේය. එහෙත්, උපසම්පදාව වශයෙන් අර්ථය ගත් කල, කර්මය (කම්මවාචාව) සිද්ධ වීමෙන් එය සිදුවේ. එහෙයින්ම පාලියෙහි 'මහණෙනි, පණ්ඩකයා උපසම්පදා නොකළ යුතුය, යමෙක් උපසම්පදා කෙරේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ' යැයි දුක්කටාපත්තියක් පනවා නැත. එය නොපැනවූ බැවින් මෙහි පුබ්බපයෝග දුක්කටාපත්තියම සිදුවේ, අනෙක නොවේ. මේ තාක් දුරට, එහි 'පැවිද්ද' යන වචනයෙන් අදහස් කරන ලද්දේ උපසම්පදාවම මිස පැවිද්ද නොවන බව සිද්ධ වේ. මෙහි මෙසේ කියනු ලැබේ: 'සාමණේර පැවිද්ද කායපයෝගයෙන් (කයෙහි ක්‍රියාවෙන්) සිදු නොවේ යැයි කෙසේ නම් දන්නේද?' පිළිතුර: 'කයෙන් හඟවයි' යනාදී ත්‍රිකයන් දක්වා තිබීමෙන් එය පැමිණේ.

‘‘ဂေါတ္တေနပိ အနုဿာဝေတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၂၂) ဝစနတော ယေန ဝေါဟာရေန ဝေါဟရတိ, တေန ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ, တသ္မာ ‘‘ကော နာမော တေ ဥပဇ္ဈာယော’’တိ ပုဋ္ဌေနပိ ဂေါတ္တမေဝ နာမံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, တသ္မာ စတုဗ္ဗိဓေသု နာမေသု ယေန ကေနစိ နာမေန အနုဿာဝနာ ကာတဗ္ဗာတိ ဝဒန္တိ. ဧကဿ ဗဟူနိ နာမာနိ ဟောန္တိ, တတ္ထ ဧကံ နာမံ ဉတ္တိယာ, ဧကံ အနုဿာဝနာယ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ အဘိန္နာဟိ အနုဿာဝနာဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. ကိဉ္စာပိ ‘‘ဣတ္ထန္နာမော ဣတ္ထန္နာမဿ အာယသ္မတော’’တိ ပါဠိယံ ‘‘အာယသ္မတော’’တိ ပဒံ ပစ္ဆာ ဝုတ္တံ, ကမ္မဝါစာပါဠိယံ ပန ‘‘အယံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော အာယသ္မတော ဓမ္မရက္ခိတဿာ’’တိ ပဌမံ လိခန္တိ, တံ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဝုတ္တန္တိ န ပစ္စေတဗ္ဗံ. ပါဠိယဉှိ ‘‘ဣတ္ထန္နာမော ဣတ္ထန္နာမဿာ’’တိ အတ္ထမတ္တံ ဒဿိတံ, တသ္မာ ပါဠိယံ အဝုတ္တောပိ ‘‘အယံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော အာယသ္မတော ဓမ္မရက္ခိတဿာ’’တိ ကမ္မဝါစာပါဠိယံ ပယောဂေါ ဒဿိတော. ‘‘န မေ [Pg.278] ဒိဋ္ဌော ဣတော ပုဗ္ဗေ ဣစ္စာယသ္မာ သာရိပုတ္တော’’တိ စ ‘‘အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အတ္ထကုသလော’’တိ စ ပဌမံ ‘‘အာယသ္မာ’’တိ ပယောဂဿ ဒဿနတောတိ ဝဒန္တိ. ကတ္ထစိ ‘‘အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿာ’’တိ ဝတွာ ကတ္ထစိ ကေဝလံ ‘‘ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿာ’’တိ သာဝေတိ, သာဝနံ ဟာပေတီတိ န ဝုစ္စတိ နာမဿ အဟာပိတတ္တာတိ ဧကေ. သစေ ကတ္ထစိ ‘‘အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿာ’’တိ ဝတွာ ကတ္ထစိ ‘‘ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿာယသ္မတော’’တိ သာဝေတိ, ပါဌာနုရူပတ္တာ ခေတ္တမေဝ ဩတိဏ္ဏန္တိပိ ဧကေ. ဗျဉ္ဇနဘေဒပ္ပသင်္ဂတော အနုဿာဝနာနံ တံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. သစေ ပန သဗ္ဗဋ္ဌာနေပိ ဧကေနေဝ ပကာရေန ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတိ.

“ගෝත්‍රයෙන් ද අනුශ්‍රාවණය කරත්වා” යන වචනයෙන්, යම් ව්‍යවහාරයකින් ව්‍යවහාර කෙරේද එයින්ම සුදුසු බව සිද්ධ වේ. එහෙයින් “ඔබගේ උපජ්ඣායන් වහන්සේගේ නම කුමක්ද?” යැයි ඇසූ කලද, ගෝත්‍රයම නම කොට පැවසිය යුතු බව සිද්ධ වේ. එබැවින් සිව්වැදෑරුම් නාමයන්ගෙන් යම් කිසි නමකින් අනුශ්‍රාවණය කළ යුතුයැයි පවසති. එක් අයෙකුට බොහෝ නම් තිබිය හැක, එහි එක් නමක් ඥප්තියටද, තවත් නමක් අනුශ්‍රාවණයටද යෙදීම සුදුසු නොවේ. මන්දයත් අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් වෙනස් නොවන අනුශ්‍රාවණයන් විය යුතු බැවිනි. පාලියෙහි “මෙනම් ඇත්තා, මෙනම් ඇති ආයුෂ්මතුන්ගේ...” යනුවෙන් 'ආයුෂ්මතෝ' (ආයුෂ්මතුන්ගේ) යන පදය පසුව පවසා තිබුණද, කම්මවාචා පාලියෙහි “මේ බුද්ධරක්ඛිත ආයුෂ්මත් ධම්මරක්ඛිතගේ...” යනුවෙන් පළමුව ලියති. එය පිළිවෙළ උඩුයටිකුරු කර කීමක් ලෙස නොසැලකිය යුතුය. මන්ද, පාලියෙහි “මෙනම් ඇත්තා, මෙනම් ඇත්තාගේ” යැයි අර්ථ මාත්‍රයම දක්වා ඇත. එබැවින් පාලියෙහි වදාරා නොතිබුණද, “මේ බුද්ධරක්ඛිත ආයුෂ්මත් ධම්මරක්ඛිතගේ...” යනුවෙන් කම්මවාචා පාලියෙහි ප්‍රයෝගය දක්වා ඇත. “මීට පෙර මවිසින් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ නොදක්නා ලදහ” කියාද “ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ අර්ථයෙහි දක්ෂයහ” කියාද පළමුව “ආයුෂ්මත්” යන ප්‍රයෝගය දක්වා තිබීම නිසා යැයි පවසති. ඇතැම් තැනක “ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතගේ” යැයි කියා, ඇතැම් තැනක හුදෙක් “බුද්ධරක්ඛිතගේ” යැයි කියා ඇසෙන්නට සලස්වන්නේ නම්, එහි නම අත්හැරී නැති බැවින් ඇසීම අත්හැරී ගියේ යැයි නොකියනු ලැබේ යැයි ඇතැම්හු කියති. ඉදින් ඇතැම් තැනක “ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතගේ” යැයි කියා, තවත් තැනක “බුද්ධරක්ඛිත ආයුෂ්මතුන්ගේ” යැයි ඇසෙන්නට සලස්වන්නේ නම්, එය පාඨයට අනුරූප බැවින් නිවැරදි ක්ෂේත්‍රයටම බැස ගත්තේ යැයි ද ඇතැම්හු පවසති. නමුත් අනුශ්‍රාවණයන්ගේ ව්‍යඤ්ජන භේදය (වචන වෙනස් වීම) සිදුවන බැවින් එය නුසුදුසු යැයි පවසති. ඉදින් සියලු ස්ථානවලදීම එකම ආකාරයකින් පවසන්නේ නම් සුදුසු වේ.

ဧကာနုဿာဝနေတိ ဧတ္ထ ဧကတော အနုဿာဝနံ ဧတေသန္တိ ဧကာနုဿာဝနာတိ အသမာနာဓိကရဏဝိသယော ဗာဟိရတ္ထသမာသောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒွေ ဧကတော အနုဿာဝနေ’’တိ. တတ္ထ ဧကတောတိ ဧကက္ခဏေတိ အတ္ထော, ဝိဘတ္တိအလောပေန စာယံ နိဒ္ဒေသော. ပုရိမနယေနေဝ ဧကတော အနုဿာဝနေ ကာတုန္တိ ‘‘ဧကေန ဧကဿ, အညေန ဣတရဿာ’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ဒွီဟိ ဝါ တီဟိ ဝါ အာစရိယေဟိ ဧကေန ဝါ ဧကတော အနုဿာဝနေ ကာတုံ. ဝဇ္ဇာဝဇ္ဇံ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ ဥပဇ္ဈာတိ ဣမိနာ ဥပဇ္ဈာယသဒ္ဒသမာနတ္ထော ဥပဇ္ဈာသဒ္ဒေါပီတိ အတ္ထံ ဒဿေတီတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၂၃).

“එකානුස්සාවන” යන්නෙහි, මොවුන්ගේ එකට අනුශ්‍රාවණය කිරීම “එකානුස්සාවන” නම් වේ. එය අසමානාධිකරණ විෂයයෙහි බාහිරාර්ථ (බහුබ්‍රීහි) සමාසයක් ලෙස දත යුතුය. එහෙයින්ම “දෙදෙනෙකුට එකට අනුශ්‍රාවණය කටයුතුය” යි වදාළහ. එහි 'එකට' (එකතෝ) යන්නෙන් එක් ක්ෂණයකදී යන අර්ථය වේ. මෙය විභක්ති අලෝපයෙන් කරන ලද නිර්දේශයකි. පෙර ක්‍රමයෙන්ම එකට අනුශ්‍රාවණය කළ යුතුය යන්න “එක් අයෙකු විසින් එක් අයෙකුටද, වෙනත් අයෙකු විසින් අනෙක් අයෙකුටද” යනාදී වශයෙන් පෙර කියන ලද ක්‍රමයට අනුව ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු විසින් හෝ එක් අයෙකු විසින් හෝ එකට අනුශ්‍රාවණය කිරීමයි. “වරද හා නිවරද බව ළඟ සිට විමසයි (උපනිජ්ඣායති) යන අර්ථයෙන් 'උපජ්ඣා' වේ” යන මෙයින්, 'උපජ්ඣාය' ශබ්දයට සමානාර්ථ ඇති 'උපජ්ඣා' ශබ්දය ද ඇති බව අර්ථ දක්වයි, යනු සාරත්ථදීපනියයි.

ဂေါတ္တေနာပီတိ ‘‘အာယသ္မတော ပိပ္ပလိဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဧဝံ နာမံ အဝတွာ ဂေါတ္တနာမေနပီတိ အတ္ထော, တေန ‘‘ကော နာမော တေ ဥပဇ္ဈာယော’’တိ ပုဋ္ဌေန ဂေါတ္တနာမေန ‘‘အာယသ္မာ ကဿပေါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. တသ္မာ အညမ္ပိ ယံ ကိဉ္စိ တဿ နာမံ ပသိဒ္ဓံ, တသ္မိံ ဝါ ခဏေ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ နာမံ ပညာပိတံ, တံ သဗ္ဗံ ဂဟေတွာပိ အနုဿာဝနာ ကာတဗ္ဗာ. ယထာ ဥပဇ္ဈာယဿ, ဧဝံ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဿာပိ ဂေါတ္တာဒိနာမေန [Pg.279] တင်္ခဏိကနာမေန စ အနုဿာဝနံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မိမ္ပိ ခဏေ ‘‘အယံ တိဿော’’တိ ဝါ ‘‘နာဂေါ’’တိ ဝါ နာမံ ကရောန္တေဟိ အနုသာသကသမ္မုတိတော ပဌမမေဝ ကာတဗ္ဗံ. ဧဝံ အကတွာပိ အန္တရာယိကဓမ္မာနုသာသနပုစ္ဆနကာလေသု ‘‘ကိန္နာမောသိ, အဟံ ဘန္တေ နာဂေါ နာမ, ကော နာမော တေ ဥပဇ္ဈာယော, ဥပဇ္ဈာယော မေ ဘန္တေ တိဿော နာမာ’’တိအာဒိနာ ဝိညာပေန္တေန ဥဘိန္နမ္ပိ စိတ္တေ ‘‘မမေတံ နာမ’’န္တိ ယထာ သညံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဝိညာပေတဗ္ဗံ. သစေ ပန တသ္မိံ ခဏေ ပကတိနာမေန ဝတွာ ပစ္ဆာ ‘‘တိဿော နာမာ’’တိ အပုဗ္ဗနာမေန အနုဿာဝေတိ, န ဝဋ္ဋတိ.

“ගෝත්‍රයෙන් ද” යනු “ආයුෂ්මත් පිප්ඵලීගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයා” යැයි මෙසේ පෞද්ගලික නම නොකියා ගෝත්‍ර නාමයෙන් ද යන්න අර්ථයයි. එයින්, “ඔබගේ උපජ්ඣායන් වහන්සේගේ නම කුමක්ද?” යැයි ඇසූ විට ගෝත්‍ර නාමයෙන් “ආයුෂ්මත් කස්සප” යැයි පැවසිය යුතු බව සිද්ධ වේ. එබැවින් ඔහුගේ ප්‍රසිද්ධ වූ වෙනත් යම් නමක් හෝ ඒ මොහොතෙහි පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස පනවන ලද නමක් වේ නම්, ඒ සියල්ලම ගෙන වුවද අනුශ්‍රාවණය කළ යුතුය. උපජ්ඣායන් වහන්සේට මෙන්ම උපසම්පදා අපේක්ෂකයාටද ගෝත්‍ර නාමයෙන් හෝ ඒ තත්ක්ෂණික නාමයෙන් අනුශ්‍රාවණය කිරීම සුදුසු වේ. ඒ මොහොතෙහිද “මොහු තිස්ස” හෝ “නාග” යැයි නම තබන්නන් විසින් අනුශාසක සම්මුතියට පෙරම එය කළ යුතුය. එසේ නොකර වුවද, අන්තරායික ධර්ම අනුශාසනා විමසන අවස්ථාවලදී “ඔබගේ නම කුමක්ද? ස්වාමීනි, මම නාග නම් වෙමි. ඔබගේ උපජ්ඣායන් වහන්සේගේ නම කුමක්ද? ස්වාමීනි, මාගේ උපජ්ඣායන් වහන්සේ තිස්ස නම් වෙති” යනාදී වශයෙන් හඟවන්නා විසින්, දෙදෙනාගේම සිතෙහි “මේ මාගේ නමයි” කියා වැටහීමක් ඇතිවන පරිදි හැඟවිය යුතුය. ඉදින් ඒ මොහොතෙහි සාමාන්‍ය (ප්‍රකෘති) නම පවසා, පසුව “තිස්ස නම් වූ” යැයි අලුත් නමකින් අනුශ්‍රාවණය කෙරේ නම්, එය සුදුසු නොවේ.

တတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ဥပဇ္ဈာယဿေဝ နာမံ အဂ္ဂဟေတွာ ယေန ကေနစိ နာမေန ‘‘တိဿဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိအာဒိနာပိ ပုဂ္ဂလေ ပရာမဋ္ဌေ ကမ္မံ သုကတမေဝ ဟောတိ အနုပဇ္ဈာယကာဒီနံ ဥပသမ္ပဒါကမ္မံ ဝိယ ဥပဇ္ဈာယဿ အဘာဝေပိ အဘဗ္ဗတ္တေပိ ကမ္မဝါစာယ ပုဂ္ဂလေ ပရာမဋ္ဌေ ကမ္မဿ သိဇ္ဈနတော. ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဿ ပန ယထာသကံ နာမံ ဝိနာ အညေန နာမေန အနုဿာဝိတေ ကမ္မံ ကုပ္ပတိ, သော အနုပသမ္ပန္နောဝ ဟောတိ. တတ္ထ ဌိတော အညော အနုပသမ္ပန္နော ဝိယ ဂဟိတနာမဿ ဝတ္ထုပုဂ္ဂလဿ တတ္ထ အဘာဝါ, ဧတဿ စ နာမဿ အနုဿာဝနာယ အဝုတ္တတ္တာ. တသ္မာ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဿ ပကတိနာမံ ပရိဝတ္တေတွာ အပုဗ္ဗေန နာဂါဒိနာမေန အနုဿာဝိတုကာမေန ပဋိကစ္စေဝ ‘‘တွံ နာဂေါ’’တိအာဒိနာ ဝိညာပေတွာ အနုသာသနအန္တရာယိကဓမ္မာပုစ္ဆနက္ခဏေသုပိ တဿ စ သံဃဿ စ ယထာ ပါကဋံ ဟောတိ, တထာ ပကာသေတွာဝ နာဂါဒိနာမေန အနုဿာဝေတဗ္ဗံ. ဧကဿ ဗဟူနိ နာမာနိ ဟောန္တိ, တေသု ဧကံ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

එහිදී, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේම නම සඳහන් නොකර, යම් කිසි නමකින් 'තිස්සගේ උපසම්පදාපේක්ෂකයා' යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයා ව්‍යවහාර කළ ද, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ නමක් නොමැති අයගේ උපසම්පදා කර්මය මෙන්, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ නොමැති කල්හි ද, උන්වහන්සේ උපසම්පදාවට නුසුදුසු වූ කල්හි ද කර්මවාක්‍යයෙන් පුද්ගලයා ව්‍යවහාර කළ විට කර්මය සිද්ධ වන බැවින් කර්මය මැනවින් සිදු වූවක්ම වෙයි. නමුත් උපසම්පදාපේක්ෂකයාගේ ස්වකීය නම හැර වෙනත් නමකින් කර්මවාක්‍යය ඇස්සවූ කල්හි කර්මය වැනසෙයි, ඔහු උපසම්පන්න නොලැබූවෙක්ම වෙයි. එහි සිටින වෙනත් උපසම්පන්න නොවූවෙකු මෙන්, ගනු ලැබූ නම ඇති වස්තුභූත පුද්ගලයා එහි නොමැති බැවින් සහ මේ පුද්ගලයාගේ නම කර්මවාක්‍ය ඇස්සවීමේදී ප්‍රකාශ නොකළ බැවින් එසේ වෙයි. එබැවින් උපසම්පදාපේක්ෂකයාගේ සාමාන්‍ය නම වෙනස් කර, අලුත් වූ 'නාග' ආදී නමකින් කර්මවාක්‍යය ඇස්සවීමට කැමති භික්ෂුව විසින් කලින්ම 'නුඹ නාගයාය' යනාදී වශයෙන් ඔහුට අවබෝධ කරවා, අනුශාසනා කිරීමේදී හා අන්තරායික ධර්මයන් විමසන අවස්ථාවන්හිදී ද ඔහුටත් සංඝයාටත් පැහැදිලි වන පරිදි ප්‍රකාශ කොටම, 'නාග' ආදී නමෙන්ම කර්මවාක්‍යය ඇස්සවිය යුතුය. එක් අයෙකුට බොහෝ නම් තිබිය හැකිය, එයින් එක් නමක් ගැනීම සුදුසුය.

ယံ ပန ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဥပဇ္ဈာယာနံ ဧကတ္ထ ဂဟိတံ နာမံ တဒေဝ ဉတ္တိယာ, သဗ္ဗတ္ထ အနုဿာဝနာသု စ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဂဟိတတော ဟိ အညသ္မိံ ဂဟိတေ ဗျဉ္ဇနံ ဘိန္နံ နာမ ဟောတိ, ကမ္မံ [Pg.280] ဝိပဇ္ဇတိ. အတ္ထတော ဟိ ဗျဉ္ဇနတော စ အဘိန္နာ ဧဝ ဉတ္တိ အနုဿာဝနာ စ ဝဋ္ဋန္တိ. ဥပဇ္ဈာယနာမဿ ပန ပုရတော ‘‘အာယသ္မတော တိဿဿာ’’တိအာဒိနာ အာယသ္မန္တပဒံ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတွာပိ အနုဿာဝေတိ. တထာ အယောဇိတေပိ ဒေါသော နတ္ထိ.

යම් හෙයකින් උපසම්පදාපේක්ෂකයාගේ සහ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ එක් ස්ථානයකදී ව්‍යවහාර කළ නමක් වේද, එයම ඥප්තියෙහි ද සියලු අනුශ්‍රාවණයන්හි (කර්මවාක්‍යයන්හි) ද ගත යුතුය. මන්ද යත්, ගනු ලැබූ නමට වඩා වෙනත් නමක් ගත් කල්හි ව්‍යඤ්ජනය (ශබ්දය) වෙනස් වූවක් වන අතර, එයින් විනය කර්මය වැනසෙයි. අර්ථයෙන් මෙන්ම ව්‍යඤ්ජනයෙන් ද වෙනස් නො වූ ඥප්තිය සහ අනුශ්‍රාවණයම සුදුසු වන බැවිනි. උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ නමට ඉදිරියෙන් 'ආයුෂ්මත් තිස්සගේ' යනාදී වශයෙන් 'ආයුෂ්මත්' යන පදය සෑම තැනකදීම යොදා ද කර්මවාක්‍යය අස්සවනු ලැබේ. එසේ නොයෙදුව ද වරදක් නැත.

ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၂၆) ပန ကိဉ္စာပိ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ အာယသ္မတော’’တိ ပစ္ဆတော ‘‘အာယသ္မတော’’တိ ပဒံ ဝုတ္တံ, တထာပိ ‘‘အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အတ္ထကုသလော’’တိအာဒိနာ နာမဿ ပုရတော ‘အာယသ္မန္တပဒ’ယောဂဿ ဒဿနတော ပုရတောဝ ပယောဂေါ ယုတ္တတရော, တဉ္စ ဧကတ္ထ ယောဇေတွာ အညတ္ထ အယောဇိတေပိ ဧကတ္ထ ပုရတော ယောဇေတွာ အညတ္ထ ပစ္ဆတော ယောဇနေပိ သာဝနာယ ဟာပနံ နာမ န ဟောတိ နာမဿ အဟာပိတတ္တာ. တေနေဝ ပါဠိယမ္ပိ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ အာယသ္မတော’’တိ ဧကတ္ထ ယောဇေတွာ ‘‘ဣတ္ထန္နာမေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိအာဒီသု ‘‘အာယသ္မတော’’တိ န ယောဇိတန္တိ ဝဒန္တိ. တဉ္စ ကိဉ္စာပိ ဧဝံ, တထာပိ သဗ္ဗဋ္ဌာနေပိ ဧကေနေဝ ပကာရေန ယောဇေတွာ ဧဝ ဝါ အယောဇေတွာ ဝါ အနုဿာဝနံ ပသတ္ထတရန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

පාලියෙහි (මහාවග්ග 126) 'ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතෝ' (මෙසේ නම් ඇති ආයුෂ්මතුන්ගේ) යැයි පසුව 'ආයස්මතෝ' යන පදය පවසන ලද නමුත්, එසේ වුවත් 'ආයස්මා සාරිපුත්තෝ අත්ථකුසලෝ' යනාදී වශයෙන් නමට ඉදිරියෙන් 'ආයුෂ්මත්' පදය යෙදීම දක්නට ලැබෙන බැවින්, ඉදිරියෙන්ම යෙදීම වඩාත් සුදුසුය. එම පදය එක් තැනක යොදා වෙනත් තැනක නොයෙදුව ද, නැතහොත් එක් තැනක ඉදිරියෙන් යොදා තවත් තැනක පසුව යෙදුව ද, නාමය අත්නොහළ බැවින් කර්මවාක්‍ය ඇස්සවීමේ කිසිදු අඩුවක් සිදු නොවේ. එබැවින් පාලියෙහි ද 'ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතෝ' කියා එක් තැනක යොදා, 'ඉත්ථන්නාමේන උපජ්ඣායේන' යනාදී තැන්හි 'ආයස්මතෝ' යන්න නොයොදන ලදැයි පවසති. එය එසේ වුව ද, සියලු ස්ථානයන්හි එකම ආකාරයකින් යොදා හෝ නොයොදා හෝ කර්මවාක්‍යය ඇස්සවීම වඩාත් ප්‍රශස්ත බව වටහා ගත යුතුය.

ဧကတော သဟေဝ ဧကသ္မိံ ခဏေ အနုဿာဝနံ ဧတေသန္တိ ဧကာနုဿာဝနာ, ဥပသမ္ပဒါပေက္ခာ, ဧတေ ဧကာနုဿာဝနေ ကာတုံ. တေနာဟ ‘‘ဧကတောအနုသာဝနေ’’တိ. ဣဒဉ္စ ဧကံ ပဒံ ဝိဘတ္တိအလောပေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကေန ဝါတိ ဒွိန္နမ္ပိ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဧကာယ ဧဝ ကမ္မဝါစာယ အနုဿာဝနေ ဧကေန အာစရိယေနာတိ အတ္ထော. ‘‘အယံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော စ အယံ ဓမ္မရက္ခိတော စ အာယသ္မတော သံဃရက္ခိတဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိအာဒိနာ နယေန ဧကေန အာစရိယေန ဒွိန္နမေကသ္မိံ ခဏေ အနုဿာဝနနယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဣမိနာဝ နယေန တိဏ္ဏမ္ပိ ဧကေန အာစရိယေန ဧကက္ခဏေ အနုဿာဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එක්ව, එකම මොහොතක මොවුන්ගේ කර්මවාක්‍ය ඇස්සවීම 'ඒකානුශ්‍රාවණය' (එක්ව කර්මවාක්‍ය ඇස්සවීම) වන අතර, ඒ උපසම්පදාපේක්ෂකයෝ වෙති. මොවුන් ඒකානුශ්‍රාවණයෙහි (එක්ව ඇස්සවීමට) සිදු කරනු පිණිසයි. එබැවින් 'එකට අනුශ්‍රාවණය කිරීමෙහි' යැයි පැවසුණි. මෙය විභක්ති ලෝපයෙන් යුතු එක් පදයක් ලෙස දැකිය යුතුය. 'එක් අයෙකු විසින් හෝ' යනු දෙදෙනෙකුට වුවද එකම මොහොතක එකම කර්මවාක්‍යයකින් අනුශ්‍රාවණය කිරීමේදී එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් (ඇස්සවීම) යන අර්ථයයි. 'මොහු බුද්ධරක්ඛිත ද මොහු ධම්මරක්ඛිත ද ආයුෂ්මත් සංඝරක්ඛිතයන් වහන්සේගේ උපසම්පදාපේක්ෂකයෝ වෙති' යනාදී ක්‍රමයෙන් එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් දෙදෙනෙකු එකම මොහොතක අනුශ්‍රාවණය කිරීමේ ක්‍රමය දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන්ම තිදෙනෙකු වුව ද එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් එකම මොහොතක අනුශ්‍රාවණය කිරීමේ ක්‍රමය දත යුතුය.

ပုရိမနယေနေဝ [Pg.281] ဧကတော အနုဿာဝနေ ကာတုန္တိ ‘‘ဧကေန ဧကဿ, အညေန ဣတရဿာ’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ဒွိန္နံ ဒွီဟိ ဝါ တိဏ္ဏံ တီဟိ ဝါ အာစရိယေဟိ, ဧကေန ဝါ အာစရိယေန တယောပိ ဧကတောအနုဿာဝနေ ကာတုန္တိ အတ္ထော. ‘‘တဉ္စ ခေါ ဧကေန ဥပဇ္ဈာယေန, န တွေဝ နာနုပဇ္ဈာယေနာ’’တိ ဣဒံ ဧကေန အာစရိယေန ဒွီဟိ ဝါ တီဟိ ဝါ ဥပဇ္ဈာယေဟိ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခေ ဧကက္ခဏေ ဧကာယ အနုဿာဝနာယ ဧကာနုဿာဝနေ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ပဋိက္ခေပပဒံ, န ပန နာနာစရိယေဟိ နာနုပဇ္ဈာယေဟိ တယော ဧကာနုဿာဝနေ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘သစေ ပန နာနာစရိယာ နာနုပဇ္ဈာယာ…ပေ… ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ယဉ္စေတ္ထ ‘‘တိဿတ္ထေရော သုမနတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ, သုမနတ္ထေရော တိဿတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိက’’န္တိ ဧဝံ ဥပဇ္ဈာယေဟိ အညမညံ သဒ္ဓိဝိဟာရိကာနံ အနုဿာဝနကရဏံ ဝုတ္တံ, တံ ဥပလက္ခဏမတ္တံ. တသ္မာ သစေ တိဿတ္ထေရော သုမနတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ, သုမနတ္ထေရော နန္ဒတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အနုဿာဝေတိ, အညမညဉ္စ ဂဏပူရကာ ဟောန္တိ, ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. သစေ ပန ဥပဇ္ဈာယော သယမေဝ အတ္တနော သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အနုဿာဝေတိ, ဧတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, ကမ္မံ သုကတမေဝ ဟောတိ, အနုပဇ္ဈာယကဿပိ ယေန ကေနစိ အနုဿာဝိတေ ဥပသမ္ပဒါ ဟောတိ, ကိမင်္ဂံ ပန သဥပဇ္ဈာယကဿ ဥပဇ္ဈာယေနေဝ အနုဿာဝနေတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝ နဝဋ္ဋနပက္ခံ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

පෙර ක්‍රමයෙන්ම එක්ව අනුශ්‍රාවණය කිරීමට යනු 'එක් අයෙකු විසින් එක් අයෙකුට ද, වෙනත් අයෙකු විසින් අනෙක් අයෙකුට ද' යනාදී වශයෙන් කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් දෙදෙනෙකුට ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් හෝ තිදෙනෙකුට ආචාර්යවරුන් තිදෙනෙකු විසින් හෝ, නැතහොත් එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් තිදෙනාටම එකට අනුශ්‍රාවණය කිරීම කළ යුතුය යන අර්ථයයි. 'එය ද එක් උපාධ්‍යායවරයෙකු යටතේම විය යුතුය, නොයෙක් උපාධ්‍යායවරුන් යටතේ නොවේ' යන්න, එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් උපාධ්‍යායවරුන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු යටතේ සිටින උපසම්පදාපේක්ෂකයන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු එකම මොහොතක එකම අනුශ්‍රාවණයකින් (කර්මවාක්‍යයකින්) ඒකානුශ්‍රාවණය කිරීමට නොසුදුසුය යන්න දක්වන ප්‍රතික්ෂේප පදයකි. එහෙත් නොයෙක් ආචාර්යවරුන් හා නොයෙක් උපාධ්‍යායවරුන් යටතේ තිදෙනෙකු ඒකානුශ්‍රාවණය කිරීම නොසුදුසු යැයි මෙයින් නොකියවෙන බැවින්, 'ඉදින් නොයෙක් ආචාර්යවරු සහ නොයෙක් උපාධ්‍යායවරු ...පෙ... සුදුසුය' යැයි වදාරන ලදී. මෙහිදී 'තිස්ස තෙරණුවෝ සුමන තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයා ද, සුමන තෙරණුවෝ තිස්ස තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයා ද' යනුවෙන් උපාධ්‍යායවරුන් විසින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සද්ධිවිහාරිකයන්ට අනුශ්‍රාවණය කිරීමක් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය උපලක්ෂණයක් (උදාහරණයක්) පමණි. එබැවින් ඉදින් තිස්ස තෙරණුවෝ සුමන තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයාට ද, සුමන තෙරණුවෝ නන්ද තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයාට ද අනුශ්‍රාවණය කරත් නම්, ඔවුනොවුන් ගණපූරකයන් වෙත් නම්, එය සුදුසුමය. ඉදින් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේම තමන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයාට අනුශ්‍රාවණය කරත් නම්, එහි කිවයුත්තක්ම නැත, කර්මය මැනවින් සිදු වූවක්ම වෙයි. උපාධ්‍යායයෙකු නොමැති කෙනෙකුට වුව ද යම් කිසිවෙකු විසින් අනුශ්‍රාවණය කළ කල්හි උපසම්පදාව සිදු වේ නම්, උපාධ්‍යායයෙකු සහිත වූවෙකුට උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විසින්ම අනුශ්‍රාවණය කිරීම ගැන කුමන කතාදැයි දත යුතුය. එබැවින් සුදුසු නොවන පාර්ශ්වය පෙන්වීමට 'ඉදින්...' යනාදිය පවසන ලදී.

ဥပဇ္ဈာတိ ဥပဇ္ဈာယသဒ္ဒသမာနတ္ထော အာကာရန္တော ဥပဇ္ဈာသဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ. ဥပဇ္ဈာယ-သဒ္ဒေါ ဧဝ ဝါ ဥပဇ္ဈာ, ဥပယောဂပစ္စတ္တဝစနေသု ယ-ကာရ လောပံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တော ကရဏဝစနာဒီသု ဥပဇ္ဈာသဒ္ဒဿ ပယောဂါဘာဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဠိယံ အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နိတဗ္ဗန္တိ အတ္တနာဝ ကတ္တုဘူတေန ကရဏဘူတေန အတ္တာနမေဝ ကမ္မဘူတံ [Pg.282] ပတိ သမ္မန္နနကိစ္စံ ကာတဗ္ဗံ, အတ္တာနန္တိ ဝါ ပစ္စတ္တေ ဥပယောဂဝစနံ, အတ္တနာဝ အတ္တာ သမ္မန္နိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. န ကေဝလဉ္စ ဧတ္ထေဝ, အညတြာပိ တေရသသမ္မုတိအာဒီသု ဣမိနာဝ လက္ခဏေန အတ္တနာဝ အတ္တာ သမ္မန္နိတဗ္ဗောဝ. အပိစ သယံ ကမ္မာရဟတ္တာ အတ္တာနံ မုဉ္စိတွာ စတုဝဂ္ဂါဒိကော ဂဏော သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော.

'උපජ්ඣා' යන්න උපාධ්‍යාය ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති, ආ-කාරාන්ත 'උපජ්ඣා' ශබ්දය බව දක්වයි. නැතහොත් 'උපජ්ඣාය' ශබ්දයම 'උපජ්ඣා' වන අතර, උපයෝග හා පච්චත්ත වචනයන්හි 'ය' කාරය ලෝප කොට මෙසේ පවසන ලද බව ද, කරණ වචනාදියෙහි 'උපජ්ඣා' ශබ්දයේ ප්‍රයෝගයක් නොමැති බැවින් දත යුතුය. පාලියෙහි 'තමා විසින්ම තමා සම්මත කරගත යුතුය' යන්න, කර්තෘභූත වූ ද කරණභූත වූ ද තමා විසින්ම කර්මභූත වූ තමා කෙරෙහි සම්මුති කෘත්‍යය කළ යුතුය යන්නයි. නැතහොත් 'අත්තානං' යනු පච්චත්තයෙහි උපයෝග වචනයක් වන බැවින් 'තමා විසින් තමා සම්මත කරගත යුතුය' යන්න එහි අර්ථයයි. මෙහි පමණක් නොව, වෙනත් ස්ථානයන්හි ද තෙළෙස් (දහතුනක්) සම්මුතීන් ආදියේදී ද මේ ලක්ෂණයෙන්ම තමා විසින්ම තමා සම්මත කරගත යුතුමය. තවද, තමා කර්මයට සුදුසු වන බැවින්, තමා හැර (අනෙක්) සිවුනමක් ආදී සංඝයා හැම තැනකදීම අපේක්ෂා කරනු ලැබේ.

သစ္စကာလောတိ ‘‘နိဂူဟိဿာမီ’’တိ ဝဉ္စနံ ပဟာယ သစ္စဿေဝ တေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗကာလော. ဘူတကာလောတိ ဝဉ္စနာယ အဘာဝေပိ မနုဿတ္တာဒိဝတ္ထုနော ဘူတတာယ အဝဿံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗကာလော, ဣတရထာ ကမ္မကောပါဒိအန္တရာယော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. မင်္ကူတိ အဓောမုခေါ. ဥဒ္ဓရတူတိ အနုပသမ္ပန္နဘာဝတော ဥပသမ္ပတ္တိယံ ပတိဋ္ဌပေတူတိ အတ္ထော.

'සච්චකාලෝ' (සත්‍ය කාලය) යනු 'මම සඟවන්නෙමි' යන වංචාව අත්හැර, තොප විසින් සත්‍යයම ප්‍රකාශ කළ යුතු කාලයයි. 'භූතකාලෝ' (යථාර්ථ කාලය) යනු වංචාවක් නොමැති වුව ද, මනුෂ්‍යභාවය ආදී කරුණු සැබෑ ලෙසම පවතින බැවින් අනිවාර්යයෙන්ම කිව යුතු කාලයයි. එසේ නොකළහොත් විනය කර්මය කිපීම (විනාශ වීම) ආදී අන්තරායන් සිදු වේ යන්න මෙහි අදහසයි. 'මංකු' යනු ලැජ්ජාවෙන් බිමට බලාගත් (යටිකුරු වූ මුහුණ ඇති) තැනැත්තායි. 'උද්ධරතු' (මුදවා ගනීවා) යනු අනුපසම්පන්න භාවයෙන් මුදා උපසම්පදාවෙහි පිහිටුවාවා යන්න අර්ථයයි.

သဗ္ဗကမ္မဝါစာသု အတ္ထကောသလ္လတ္ထံ ပနေတ္ထ ဥပသမ္ပဒကမ္မဝါစာယ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – သုဏာတူတိ သဝနာဏတ္တိယံ ပဌမပုရိသေကဝစနံ. တဉ္စ ကိဉ္စာပိ ယော သော သံဃော သဝနကိရိယာယံ နိယောဇီယတိ, တဿ သမ္မုခတ္တာ ‘‘သုဏာဟီ’’တိ မဇ္ဈိမပုရိသဝစနေန ဝတ္တဗ္ဗံ, တထာပိ ယသ္မာ သံဃသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပဌမပုရိသပ္ပယောဂေါဝ သဒ္ဒဝိဒူဟိ သမာစိဏ္ဏော ဘဝန္တဘဂဝန္တအာယသ္မာဒိသဒ္ဒသန္နိဓာနေသု ဝိယ ‘‘အဓိဝါသေတု မေ ဘဝံ ဂေါတမော (ပါရာ. ၂၂), ဧတဿ သုဂတ ကာလော, ယံ ဘဂဝါ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေယျ (ပါရာ. ၂၁), ပက္ကမတာယသ္မာ (ပါရာ. ၄၃၆), သုဏန္တု မေ အာယသ္မန္တော’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၁၆၈). တသ္မာ ဣဓ ပဌမပုရိသပ္ပယောဂေါ ကတော. အထ ဝါ ဂါရဝဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. ဂရုဋ္ဌာနိယေသု ဟိ ဂါရဝဝသေန မဇ္ဈိမပုရိသပယောဂုပ္ပတ္တိယမ္ပိ ပဌမပုရိသပ္ပယောဂံ ပယုဇ္ဇန္တိ ‘‘ဒေသေတု သုဂတော ဓမ္မ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၆၆; မ. နိ. ၂.၃၃၈; မဟာဝ. ၈) ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေစိ ပန [Pg.283] ‘‘ဘန္တေ အာဝုသောတိ ပဒေ အပေက္ခိတွာ ဣဓ ပဌမပုရိသပ္ပယောဂေါ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န သုန္ဒရံ ‘‘အာစရိယော မေ, ဘန္တေ, ဟောဟိ (မဟာဝ. ၇၇), ဣင်္ဃာဝုသော ဥပါလိ, ဣမံ ပဗ္ဗဇိတံ အနုယုဉ္ဇာဟီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၅၁၇) တပ္ပယောဂေပိ မဇ္ဈိမပုရိသပ္ပယောဂဿေဝ ဒဿနတော.

සියලු කර්මවාචාවන්හි අර්ථය පිළිබඳ දක්ෂතාව ඇති කරගනු පිණිස මෙහි උපසම්පදා කර්මවාචාවෙහි මෙසේ අර්ථය දත යුතුය. 'සුණාතු' (අසත්වා) යනු ශ්‍රවණය කිරීමේ නියෝගයෙහි ප්‍රථම පුරුෂ ඒකවචනයයි. ශ්‍රවණ ක්‍රියාවෙහි යොදවනු ලබන යම් සංඝයෙක් වේද, උන්වහන්සේලා ඉදිරිපිට සිටින බැවින් 'සුණාහි' (අසව) යන මධ්‍යම පුරුෂ වචනයෙන් පැවසිය යුතු වුවද, සංඝ ශබ්දය සමීපයෙහි ඇති කල්හි ව්‍යාකරණවේදීන් විසින් ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගයම භාවිත කරනු ලැබේ. 'භවත්', 'භගවත්', 'ආයුෂ්මත්' ආදී ශබ්ද සමීපයෙහි ඇති කල්හි 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ දානය ඉවසා වදාරන සේක්වා', 'සුගතයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පනවන සේක් නම් එයට කාලයයි', 'ආයුෂ්මත් තෙමේ බැහැර වේවා', 'ආයුෂ්මත්හු මාගේ වචනය අසත්වා' යනාදී තැන්හි මෙනි. එබැවින් මෙහි ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගය කරන ලදී. නැතහොත් මෙය ගෞරව දැක්වීම් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, ගරුකටයුතු ස්ථානයන්හිදී ගෞරවය නිසා මධ්‍යම පුරුෂය යෙදිය යුතු තැනද 'සුගතයන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරනු සේක්වා' යනාදී තැන්හි මෙන් ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගය යොදති. ඇතැම්හු වනාහි 'භන්තේ', 'ආවුසෝ' යන පද අපේක්ෂාවෙන් මෙහි ප්‍රථම පුරුෂ ප්‍රයෝගය යෙදුණු බව පවසති. එය යහපත් නොවේ. මක්නිසාද යත්, 'ස්වාමීනි, මට ආචාර්ය වහන්සේ වන සේක්වා', 'ඇවැත් උපාලි, මේ පැවිද්දාගෙන් විමසන්න' යනාදී තැන්හි එම පද යෙදුණද මධ්‍යම පුරුෂ ප්‍රයෝගයම දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

မေတိ ယော သာဝေတိ, တဿ အတ္တနိဒ္ဒေသေ သာမိဝစနံ. ဘန္တေတိ အာလပနတ္ထေ ဝုဍ္ဎေသု သဂါရဝဝစနံ, ‘‘အာဝုသော’’တိ ပဒံ ပန နဝကေသု. တဒုဘယမ္ပိ နိပါတော ‘‘တုမှေ ဘန္တေ တုမှေ အာဝုသော’’တိ ဗဟူသုပိ သမာနရူပတ္တာ. သံဃောတိ အဝိသေသတော စတုဝဂ္ဂါဒိကေ ပကတတ္တပုဂ္ဂလသမူဟေ ဝတ္တတိ. ဣဓ ပန ပစ္စန္တိမေသု ဇနပဒေသု ပဉ္စဝဂ္ဂတော ပဋ္ဌာယ, မဇ္ဈိမေသု ဇနပဒေသု ဒသဝဂ္ဂတော ပဋ္ဌာယ သံဃောတိ ဂဟေတဗ္ဗော. တတြာယံ ပိဏ္ဍတ္ထော – ဘန္တေ, သံဃော မမ ဝစနံ သုဏာတူတိ. ဣဒဉ္စ နဝကတရေန ဝတ္တဗ္ဗဝစနံ. သစေ ပန အနုဿာဝကော သဗ္ဗေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဝုဍ္ဎတရော ဟောတိ, ‘‘သုဏာတု မေ, အာဝုသော သံဃော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သောပိ စေ ‘‘ဘန္တေ’’တိ ဝဒေယျ, နဝကတရော ဝါ ‘‘အာဝုသော’’တိ, ကမ္မကောပေါ နတ္ထိ. ကေစိ ပန ‘‘ဧကတ္ထ ‘အာဝုသော’တိ ဝတွာ အညတ္ထ ‘ဘန္တေ’တိ ဝုတ္တေပိ နတ္ထိ ဒေါသော ဥဘယေနပိ အာလပနဿ သိဇ္ဈနတော’’တိ ဝဒန္တိ.

'මේ' (මාගේ) යනු යමෙක් කර්මවාචාව ඇස්වයිද, ඔහුගේ තමා හැඳින්වීමේදී යෙදුණු සාමි විභක්ති වචනයයි. 'භන්තේ' (ස්වාමීනි) යනු ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙහි වැඩිහිටියන් කෙරෙහි යෙදෙන සගෞරව වචනයකි. 'ආවුසෝ' (ඇවැත්නි) යන පදය වනාහි නවකයන් කෙරෙහිය. ඒ පද දෙකම නිපාත පද වේ. 'තුම්හේ භන්තේ' (ස්වාමීනි ඔබ වහන්සේලා), 'තුම්හේ ආවුසෝ' (ඇවැත්නි ඔබලා) යනාදී වශයෙන් බහුවචනයේදීද සමාන රූප ඇති බැවිනි. 'සංඝ' යනු පොදුවේ සිව්නමක් ආදී වූ ප්‍රකෘති පුද්ගල සමූහය හැඳින්වීමට යෙදේ. එහෙත් මෙහිදී ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි පස්නමකගේ සිටද, මධ්‍යම ජනපදයන්හි දසනමකගේ සිටද සංඝයා යැයි දත යුතුය. එහි කෙටි අර්ථය මෙසේය - 'ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසන සේක්වා' යන්නයි. මෙය වඩාත් නවක භික්ෂුව විසින් කිව යුතු වචනයකි. ඉදින් කර්මවාචාව ඇස්වන භික්ෂුව සියලු භික්ෂූන්ට වඩා වැඩිමහලු වේ නම් 'ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසන සේක්වා' යැයි කිව යුතුය. හෙතෙමේද ඉදින් 'භන්තේ' යැයි කියන්නේ නම්, නැතහොත් නවකයා 'ආවුසෝ' යැයි කියන්නේ නම්, කර්මයේ කිසිදු දෝෂයක් නැත. ඇතැම්හු වනාහි 'එක් තැනක ආවුසෝ යැයි පවසා, වෙනත් තැනක භන්තේ යැයි පැවසුවද වරදක් නැත, දෙකින්ම ආමන්ත්‍රණය සිදුවන බැවිනි' යැයි පවසති.

ဣဒါနိ ယမတ္ထံ ဉာပေတုကာမော ‘‘သုဏာတူ’’တိ သံဃံ သဝနေ နိယောဇေတိ, တံ ဉာပေန္တော ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အယန္တိ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဿ ဟတ္ထပါသေ သန္နိဟိတဘာဝဒဿနံ, တေန စ ဟတ္ထပါသေ ဌိတဿေဝ ဥပသမ္ပဒါ ရုဟတီတိ သိဇ္ဈတိ ဟတ္ထပါသတော ဗဟိ ဌိတဿ ‘‘အယ’’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗတော. တေနေဝ အနုသာသကသမ္မုတိယံ သော ဟတ္ထပါသတော ဗဟိ ဌိတတ္တာ ‘‘အယ’’န္တိ န ဝုတ္တော, တသ္မာ [Pg.284] ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော အနုပသမ္ပန္နော ဟတ္ထပါသေ ဌပေတဗ္ဗော. အယံ ဣတ္ထန္နာမောတိ အယံ-သဒ္ဒေါ စ အဝဿံ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗော, သော စ ဣမသ္မိံ ပဌမနာမပယောဂေ ဧဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ဣတ္ထန္နာမော’’တိ ဣဒံ အနိယမတော တဿ နာမဒဿနံ, ဥဘယေနပိ အယံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတောတိအာဒိနာမံ ဒဿေတိ. ‘‘ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဘိန္နာဓိကရဏဝိသယေ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသော, ဥပသမ္ပဒံ မေ သံဃော အပေက္ခမာနောတိ အတ္ထော. တဿ စ ဥပဇ္ဈာယတံ သမင်္ဂိဘာဝေန ဒဿေတုံ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ အာယသ္မတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတေန ‘‘အယံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော အာယသ္မတော ဓမ္မရက္ခိတဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဘူတော ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဧဝမာဒိနာ နယေန နာမယောဇနာယ သဟ အတ္ထော ဒဿိတော. ဧတ္ထ စ ‘‘အာယသ္မတော’’တိ ပဒံ အဝတွာပိ ‘‘အယံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော ဓမ္မရက္ခိတဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. တေနေဝ ပါဠိယံ ‘‘ဣတ္ထန္နာမေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘အာယသ္မတော’’တိ ပဒံ န ဝုတ္တံ. ယဉ္စေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

දැන් යම් කරුණක් දැනුම් දීමට කැමැත්තේ 'සුණාතු' (අසත්වා) යැයි සංඝයා ඇසීමෙහි යොදවන්නේද, එය දැනුම් දෙමින් 'අයං ඉත්ථන්නාමෝ' (මොහු මෙනම් ඇත්තෙකි) යනාදිය පැවසීය. එහි 'අයං' (මොහු) යන්නෙන් උපසම්පදා අපේක්ෂකයා හස්තපාසයෙහි (අත ලඟ) සමීපව සිටින බව දැක්වේ. එයින් හස්තපාසයෙහි සිටින්නාටම උපසම්පදාව සිදුවන බව තහවුරු වේ. හස්තපාසයෙන් බැහැරව සිටින්නෙකුට 'අයං' යැයි කිව නොහැකි බැවිනි. එහෙයින්ම අනුශාසක සම්මුතියෙහිදී ඔහු හස්තපාසයෙන් බැහැරව සිටින බැවින් 'අයං' යැයි නොකියන ලදී. එබැවින් උපසම්පදා අපේක්ෂක අනුපසම්පන්නයා හස්තපාසයෙහි තැබිය යුතුය. 'අයං ඉත්ථන්නාමෝ' යන්නෙහි 'අයං' ශබ්දය අනිවාර්යයෙන්ම යෙදිය යුතු අතර, එය මේ පළමු නාම ප්‍රයෝගයෙහිදීම යෙදිය යුතු බව දත යුතුය. 'ඉත්ථන්නාමෝ' යන්නෙන් අනිශ්චිතව ඔහුගේ නම දැක්වෙන අතර, ඒ දෙකෙන්ම 'මොහු බුද්ධරක්ඛිතය' යනාදී වශයෙන් නම දක්වයි. 'උපසම්පදාපෙක්ඛෝ' යනු භින්නාධිකරණ විෂයෙහි බහුබ්බීහි සමාසයකි. 'සංඝයා වහන්සේ මට උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරත්වා (ලබා දෙත්වා)' යනු එහි අර්ථයයි. ඔහුගේ උපාධ්‍යායත්වය සබැඳියාවෙන් දැක්වීම පිණිස 'ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතෝ' (මෙනම් ඇති ආයුෂ්මතුන්ගේ) යැයි පවසන ලදී. මෙයින් 'මේ බුද්ධරක්ඛිත තෙමේ ආයුෂ්මත් ධම්මරක්ඛිතයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වූ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය' යනාදී ක්‍රමයෙන් නාම සම්බන්ධය සමඟ අර්ථය දක්වන ලදී. තවද මෙහි 'ආයස්මතෝ' යන පදය නොකියා වුවද, 'මේ බුද්ධරක්ඛිත තෙමේ ධම්මරක්ඛිතයාගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය' යැයි පැවසීම සුදුසුය. එබැවින්ම පාලියෙහි 'ඉත්ථන්නāමේන උපජ්ඣායේන' යන තන්හි 'ආයස්මතෝ' යන පදය නොකියන ලදී. මෙහි යමක් කිව යුතුද, එය කලින්ම පවසන ලදී.

နနု စေတ္ထ ဥပဇ္ဈာယောပိ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော ဝိယ ဟတ္ထပါသေ ဌိတော ဧဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, အထ ကသ္မာ ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော ဣမဿ ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဧဝံ ဥပဇ္ဈာယဿ နာမပရာမသနေပိ ဣဒံ-သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ န ကတောတိ? နာယံ ဝိရောဓော ဥပဇ္ဈာယဿ အဘာဝေပိ ကမ္မကောပါဘာဝတော. ကေဝလဉှိ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တိယာ သန္တပဒဝသေန အဝိဇ္ဇမာနဿပိ ဥပဇ္ဈာယဿ နာမကိတ္တနံ အနုပဇ္ဈာယဿ ဥပသမ္ပဒါဒီသုပိ ကရီယတိ, တသ္မာ ဥပဇ္ဈာယဿ အသန္နိဟိတာယပိ တပ္ပရာမသနမတ္တေနေဝ ကမ္မသိဒ္ဓိတော ‘‘ဣမဿာ’’တိ နိဒ္ဒိသိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ.

මෙහි උපසම්පදා අපේක්ෂකයා මෙන් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේද හස්තපාසයෙහි සිටීමම අපේක්ෂා කළ යුතු නොවේද? එසේ නම්, 'මොහු මෙනම් ඇත්තෙක් වන අතර, මේ මෙනම් ඇති අයගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය' යනාදී වශයෙන් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ නම හැඳින්වීමේදී 'ඉදම්' ශබ්ද ප්‍රයෝගය (ඉමස්ස - මොහුගේ) නොකරන ලද්දේ මන්ද? මෙහි පරස්පරයක් නැත. උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ නොසිටියද කර්මයට හානියක් සිදු නොවන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, හුදෙක් කර්මය සිද්ධ වීම පිණිස ඇති පදයන්ගේ බලයෙන්, එහි නොමැති උපාධ්‍යායයන්ගේද නම ප්‍රකාශ කිරීම උපාධ්‍යායයන් නොමැති උපසම්පදාවලදී පවා කරනු ලැබේ. එබැවින් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ සමීපයෙහි නොසිටියද, උන්වහන්සේගේ නම හැඳින්වීමෙන් පමණක් කර්මය සිද්ධ වන බැවින් 'ඉමස්ස' (මොහුගේ) යැයි නිර්දේශ කිරීම නොසුදුසුය.

ပရိသုဒ္ဓေါ အန္တရာယိကေဟိ ဓမ္မေဟီတိ အဘဗ္ဗတ္တာဒိကေဟိ ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထုကရေဟိ စေဝ ပဉ္စာဗာဓဟတ္ထစ္ဆိန္နာဒီဟိ အာပတ္တိကရေဟိ စ အန္တရာယိကသဘာဝေဟိ ပရိမုတ္တော. ဧဝံ ဝုတ္တေ [Pg.285] ဧဝ အာပတ္တိမတ္တကရေဟိ ပဉ္စာဗာဓာဒီဟိ အပရိမုတ္တဿပိ ဥပသမ္ပဒါ ရုဟတိ, နာညထာ. ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရန္တိ ပရိပုဏ္ဏမဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဿ ပတ္တစီဝရံ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ဧဝ အပတ္တစီဝရဿပိ ဥပသမ္ပဒါ ရုဟတိ, နာညထာ. ဥပသမ္ပဒံ ယာစတီတိ ‘‘သံဃံ, ဘန္တေ, ဥပသမ္ပဒံ ယာစာမီ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၂၆) ယာစာပိတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧဝံ တေန သံဃေ အယာစိတေပိ ‘‘ဣတ္ထန္နာမော သံဃံ ဥပသမ္ပဒံ ယာစတီ’’တိ ဝုတ္တေ ဧဝ ကမ္မံ အဝိပန္နံ ဟောတိ, နာညထာ. ဥပဇ္ဈာယေနာတိ ဥပဇ္ဈာယေန ကရဏဘူတေန, ဣတ္ထန္နာမံ ဥပဇ္ဈာယံ ကတွာ ကမ္မဘူတံ ဥပသမ္ပဒံ ဒါတုံ နိပ္ဖာဒေတုံ ကတ္တုဘူတံ သံဃံ ယာစတီတိ အတ္ထော. ယာစဓာတုနော ပန ဒွိကမ္မကတ္တာ ‘‘သံဃံ ဥပသမ္ပဒ’’န္တိ ဒွေ ကမ္မပဒါနိ ဝုတ္တာနိ.

'පරිසුද්ධෝ අන්තරායිකේහි ධම්මේහි' යනු උපසම්පදාවට නුසුදුසු බව ඇති කරන අභව්‍යභාවය ආදියෙන්ද, පංචාබාධ, අත් කැපීම් ආදී ඇවැත් සිදුකරන අන්තරායකර ස්වභාවයන්ගෙන්ද මිදුණේ යන්නයි. මෙසේ පැවසූ කල්හිම ඇවැත් පමණක් සිදුකරන පංචාබාධ ආදියෙන් නොමිදුණු තැනැත්තාට වුවද උපසම්පදාව සිදුවේ යැයි දත යුතුය, අනෙක් අයුරකින් නොවේ. 'පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවරං' යනු මේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාගේ පාත්‍ර සිවුරු සම්පූර්ණය යන්නයි. මෙසේ පැවසූ කල්හිම පාත්‍ර සිවුරු නැත්තහුට වුවද උපසම්පදාව සිදුවේ යැයි දත යුතුය, අනෙක් අයුරකින් නොවේ. 'උපසම්පදං යාචති' (උපසම්පදාව ඉල්ලයි) යන්න 'ස්වාමීනි, සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව ඉල්ලමි' යනාදී වශයෙන් ඉල්ලවනු ලැබූ බව අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. මෙසේ ඔහු විසින් සංඝයාගෙන් නොඉල්ලන ලද්දේ වුවද 'මෙනම් ඇත්තා සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව ඉල්ලයි' යැයි පැවසූ කල්හිම කර්මය පිරිහෙන්නේ නැත, වෙනත් අයුරකින් නොවේ. 'උපජ්ඣායේන' (උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විසින්) යනු කරණාර්ථයෙහි යෙදුණකි. මෙනම් ඇති උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ කොට, කර්මභූත වූ උපසම්පදාව දීම සිදුකරනු පිණිස කර්තෘභූත සංඝයාගෙන් ඉල්ලයි යනු එහි අර්ථයයි. 'යාච්' ධාතුව ද්වීකර්මක බැවින් 'සංඝං උපසම්පදං' යනුවෙන් කර්ම පද දෙකක් දක්වන ලදී.

ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လန္တိ ဧတ္ထ ပတ္တော ကာလော ဣမဿ ကမ္မဿာတိ ပတ္တကာလံ, အပလောကနာဒိစတုဗ္ဗိဓံ သံဃဂဏကမ္မံ, တဒေဝ သကတ္ထေ ယ-ပစ္စယေန ‘‘ပတ္တကလ္လ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ဉတ္တိစတုတ္ထဥပသမ္ပဒါကမ္မံ အဓိပ္ပေတံ, တံ ကာတုံ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ ဇာတံ. ယဒီတိ အနုမတိဂဟဏဝသေန ကမ္မဿ ပတ္တကလ္လတံ ဉာပေတိ, ယော ဟိ ကောစိ တတ္ထ အပတ္တကလ္လတံ မညိဿတိ, သော ဝက္ခတိ. ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထံ သန္ဓာယ အနုဿာဝနာသု ‘‘ယဿာယသ္မတော ခမတိ…ပေ… သော ဘာသေယျာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၂၇) ဝုတ္တံ. တဒေတံ ပတ္တကလ္လံ ဝတ္ထုသမ္ပဒါ, အန္တရာယိကေဟိ ဓမ္မေဟိ စဿ ပရိသုဒ္ဓတာ, သီမာသမ္ပဒါ, ပရိသာသမ္ပဒါ, ပုဗ္ဗကိစ္စနိဋ္ဌာနန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သင်္ဂဟိတံ.

‘ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කල් පැමිණියේ නම්’ (යදි සංඝස්ස පත්තකල්ලං) යන්නෙහි මෙම විනය කර්මය සඳහා සුදුසු කාලය පැමිණියේය යන්න ‘පත්තකාල’ නම් වේ. අපලෝකන ආදී සිව්වැදෑරුම් සංඝකර්ම හා ගණකර්මයන් ද, එයම ස්වාර්ථයෙහි ‘ය’ ප්‍රත්‍යය එක්වීමෙන් ‘පත්තකල්ල’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී වනාහි ඥත්තිචතුත්ථ උපසම්පදා කර්මය අදහස් කරනු ලැබේ. එය සිදුකිරීමට සංඝයාට සුදුසු කල් (යෝග්‍යතාව) උදා වී ඇත. ‘යදි’ (ඉදින්) යන්නෙන් අනුමැතිය ලබාගැනීමේ අදහසින් විනය කර්මයේ යෝග්‍යතාව (පත්තකල්ලතාව) දක්වයි. එහි යම් කිසිවෙක් නුසුදුසු බවක් සිතන්නේ නම්, ඔහු එය ප්‍රකාශ කරනු ඇත. මේ අර්ථයම අදහස් කරමින් අනුශ්‍රාවණයන්හි (කර්මවාචා කියවීමේදී) 'යම් ආයුෂ්මතෙකුට රුචි වේ නම්... හේ පවසත්වා' (මහාවග්ග 127) යැයි වදාරන ලදී. එම මේ පත්තකල්ලතාව වස්තු සම්පත්තිය, අන්තරායික ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු බව, සීමා සම්පත්තිය, පිරිස් සම්පත්තිය සහ පූර්වකෘත්‍යයන් නිමවීම යන කරුණු පහෙන් සංගෘහිත වේ.

တတ္ထ ဝတ္ထုသမ္ပဒါ နာမ ယထာဝုတ္တေဟိ ဧကာဒသအဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေဟိ စေဝ အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နေဟိ စ အညော ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿော အနုပသမ္ပန္နဘူတော မနုဿပုရိသော. ဧတသ္မိဉှိ ပုဂ္ဂလေ [Pg.286] သတိ ဧဝ ဣဒံ သံဃဿ ဥပသမ္ပဒါကမ္မံ ပတ္တကလ္လံ နာမ ဟောတိ, နာသတိ, ကတဉ္စ ကုပ္ပမေဝ ဟောတိ.

එහි ‘වස්තු සම්පත්තිය’ නම්, කලින් සඳහන් කරන ලද එකොළොස් වැදෑරුම් අභව්‍ය පුද්ගලයන්ගෙන් හා අන්තිම වස්තුවට (පරාජිකාවට) පැමිණි පුද්ගලයන්ගෙන් බාහිර වූ, විසි වයස් සපිරුණු, උපසම්පදා නොවූ මනුෂ්‍ය පුරුෂයෙකි. එවැනි පුද්ගලයෙකු සිටින විටම සංඝයාගේ මේ උපසම්පදා කර්මය ‘සුදුසු’ (පත්තකල්ල) නම් වේ. එවැනි පුද්ගලයෙකු නොමැති කල්හි (උපසම්පදා කර්මය සිදු කළ ද) එය සුදුසු නොවන අතර, කරන ලද කර්මය ද අවලංගු (කුප්‍ය) වන්නේමය.

အန္တရာယိကေဟိ ဓမ္မေဟိ စဿ ပရိသုဒ္ဓတာ နာမ ယထာဝုတ္တဿေဝ ဥပသမ္ပဒါဝတ္ထုဘူတဿ ပုဂ္ဂလဿ ယေ ဣမေ ဘဂဝတာ ပဋိက္ခိတ္တာ ပဉ္စာဗာဓဖုဋ္ဌတာဒယော မာတာပိတူဟိ အနနုညာတတာပအယောသာနာ စေဝ ဟတ္ထစ္ဆိန္နာဒယော စ ဒေါသဓမ္မာ ကာရကသံဃဿ အာပတ္တာဒိအန္တရာယဟေတုတာယ ‘‘အန္တရာယိကာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တေဟိ အန္တရာယိကေဟိ ဒေါသဓမ္မေဟိ ပရိမုတ္တတာ, ဣမိဿာ စ သတိ ဧဝ ဣဒံ ကမ္မံ ပတ္တကလ္လံ နာမ ဟောတိ, နာသတိ, ကတံ ပန ကမ္မံ သုကတမေဝ ဟောတိ ဌပေတွာ ဦနဝီသတိဝဿံ ပုဂ္ဂလံ.

ඔහුගේ ‘අන්තරායික ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු බව’ නම්, කලින් සඳහන් කරන ලද උපසම්පදාව ලබන පුද්ගලයා කෙරෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද පංචාබාධයන්ගෙන් පෙළීම ආදී ද, මවුපියන්ගේ අනුමැතිය නොලැබීම අවසන් කොට ඇති, අත් කැපීම් ආදී දෝෂ ධර්මයන් ද කාරක සංඝයාට ඇවැත් සිදුවීම ආදී අන්තරායන්ට හේතු වන බැවින් ‘අන්තරායික’ යැයි කියනු ලැබේ. එම අන්තරායික දෝෂයන්ගෙන් මිදී තිබීමයි. මේ පිරිසිදු බව ඇති විටම මේ කර්මය සුදුසු (පත්තකල්ල) නම් වේ, නැති විට නොවේ. විසි වයස සම්පූර්ණ නොවූ පුද්ගලයා හැර, (අනෙක් අන්තරායික ධර්මයන් සහිතව වුවද) කරන ලද කර්මය වනාහි වලංගු වූවක් (සුකතයක්) ම වෙයි.

သီမာသမ္ပဒါ ပန ဥပေါသထက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၁၃၈ အာဒယော) ဝက္ခမာနနယေန သဗ္ဗဒေါသရဟိတာယ ဗဒ္ဓါဗဒ္ဓဝသေနေဝ ဒုဝိဓာယ သီမာယ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. တာဒိသာယ ဟိ သီမာယ သတိ ဧဝ ဣဒံ ကမ္မံ ပတ္တကလ္လံ နာမ ဟောတိ, နာသတိ, ကတဉ္စ ကမ္မံ ဝိပဇ္ဇတိ.

‘සීමා සම්පත්තිය’ වනාහි, උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි (මහාවග්ග 138 ආදී) ඉදිරියට කියැවෙන ක්‍රමයට අනුව, සියලු දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ බද්ධ හා අබද්ධ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ සීමාවන් ඇසුරින් දත යුතුය. එවැනි සීමාවක් ඇති කල්හිම මේ කර්මය සුදුසු (පත්තකල්ල) නම් වේ, නැති විට නොවේ. (එවැනි සීමාවකින් තොරව) කරන ලද kර්මය ද ව්‍යර්ථ (විපන්න) වෙයි.

ပရိသာသမ္ပဒါ ပန ယေ ဣမေ ဥပသမ္ပဒါကမ္မဿ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန ကမ္မပ္ပတ္တာ ဒသဟိ ဝါ ပဉ္စဟိ ဝါ အနူနာပါရာဇိကံ အနာပန္နာ အနုက္ခိတ္တာ စ သမာနသံဝါသကာ ဘိက္ခူ, တေသံ ဧကသီမာယ ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ ဌာနံ, ဆန္ဒာရဟာနဉ္စ ဆန္ဒဿ အာနယနံ, သမ္မုခီဘူတာနဉ္စ အပ္ပဋိကောသနံ, ဥပသမ္ပဒါပေက္ခရဟိတာနံ ဥပေါသထက္ခန္ဓကေ ပဋိက္ခိတ္တာနံ ဂဟဋ္ဌာဒိအနုပသမ္ပန္နာနဉ္စေဝ ပါရာဇိကုက္ခိတ္တကနာနာသံဝါသကဘိက္ခုနီနဉ္စ ဝဇ္ဇနီယပုဂ္ဂလာနံ သံဃဿ ဟတ္ထပါသေ အဘာဝေါ စာတိ ဣမေဟိ စတူဟိ အင်္ဂေဟိ သင်္ဂဟိတာ. ဧဝရူပါယ စ ပရိသာသမ္ပဒါယ သတိ ဧဝ ဣဒံ ပတ္တကလ္လံ နာမ ဟောတိ, နာသတိ. တတ္ထ ပုရိမာနံ တိဏ္ဏံ အင်္ဂါနံ အညတရဿပိ အဘာဝေ ကတံ ကမ္မံ ဝိပဇ္ဇတိ, န ပစ္ဆိမဿ.

‘පිරිස් සම්පත්තිය’ (පරිසාසම්පදා) වනාහි, උපසම්පදා කර්මය සඳහා නියමිත අවම සීමාව වන කර්මප්‍රාප්ත දස නමකට හෝ පස් නමකට නොඅඩු, පාරාජිකා නොවූ, සංඝයා විසින් නෙරපනු (උක්ඛිත්ත) නොලැබූ, සමාන සංවාසක වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන්: එක් සීමාවක හත්ථපාසය (අත් දුර සීමාව) ඉක්මවා නොගොස් වැඩසිටීම, ඡන්දය (කැමැත්ත) දිය යුතු භික්ෂූන්ගේ ඡන්දය ගෙන ඒම, රැස්ව සිටින භික්ෂූන්ගේ විරෝධයක් නොවීම, සහ උපසම්පදා අපේක්ෂකයා හැර උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි ප්‍රතික්ෂේපිත ගිහියන් ආදී උපසම්පදා නොලද්දවුන්, පාරාජිකා වූවන්, උක්ඛිත්තකයන්, නානා සංවාසකයන් හා මෙහෙණින් ආදී වර්ජනය කළ යුතු පුද්ගලයන් සංඝයාගේ හත්ථපාසය තුළ නොසිටීම යන කරුණු සතරින් සංගෘහිත වේ. මෙබඳු පිරිස් සම්පත්තියක් ඇති කල්හිම මේ කර්මය සුදුසු (පත්තකල්ල) නම් වන අතර, නැති විට එසේ නොවේ. එහිදී මුල් කරුණු තුනෙන් එකක් හෝ අඩු වුවහොත් කරන ලද කර්මය ව්‍යර්ථ (විපන්න) වන නමුත්, අවසාන කරුණ නොතිබීමෙන් කර්මය ව්‍යර්ථ නොවේ.

ပုဗ္ဗကိစ္စနိဋ္ဌာနံ [Pg.287] နာမ ယာနိမာနိ ‘‘ပဌမံ ဥပဇ္ဈံ ဂါဟာပေတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၂၆) ဝုတ္တာနိ ‘‘ဥပဇ္ဈာဂါဟာပနံ, ပတ္တစီဝရာစိက္ခဏံ, တတော တံ ဟတ္ထပါသတော ဗဟိ ပေသေတွာ အနုသာသကသမ္မုတိကမ္မကရဏံ, သမ္မတေန စ ဂန္တွာ အနုသာသနံ, တေန စ ပဌမတရံ အာဂန္တွာ သံဃဿ ဉတ္တိံ ဉာပေတွာ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခံ ‘အာဂစ္ဆာဟီ’တိ ဟတ္ထပါသေ ဧဝ အဗ္ဘာနံ, တေန ဘိက္ခူနံ ပါဒေ ဝန္ဒာပေတွာ ဥပသမ္ပဒါယာစာပနံ, တတော အန္တရာယိကဓမ္မပုစ္ဆကသမ္မုတိကမ္မကရဏံ, သမ္မတေန စ ပုစ္ဆန’’န္တိ ဣမာနိ အဋ္ဌ ပုဗ္ဗကိစ္စာနိ, တေသံ သဗ္ဗေသံ ယာထာဝတော ကရဏေန နိဋ္ဌာနံ. ဧတသ္မိဉ္စ ပုဗ္ဗကိစ္စနိဋ္ဌာပနေ သတိ ဧဝ ဣဒံ သံဃဿ ဥပသမ္ပဒါကမ္မံ ပတ္တကလ္လံ နာမ ဟောတိ, နာသတိ. ဧတေသု ပန ပုဗ္ဗကမ္မေသု အကတေသုပိ ကတံ ကမ္မံ ယထာဝုတ္တေသု ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိအာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အကုပ္ပမေဝ ဟောတိ. တဒေဝမေတ္ထ ပတ္တကလ္လံ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမိနာဝ နယေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေသု, ဝက္ခမာနေသု စ သဗ္ဗေသု ကမ္မေသု ပတ္တကလ္လတာ ယထာရဟံ ယောဇေတွာ ဉာတဗ္ဗာ.

‘පූර්වකෘත්‍යයන් නිමවීම’ (පුබ්බකිච්චනිට්ඨාන) නම්, ‘පළමුව උපජ්ඣායයන් සමාදන් කරවිය යුතුය’ යනාදී වශයෙන් පාලියෙහි (මහාවග්ග 126) වදාරන ලද: උපජ්ඣායයන් සමාදන් කරවීම, පාත්‍ර සිවුරු හැඳින්වීම (විමසීම), ඉන්පසු උපසම්පදා අපේක්ෂකයා හත්ථපාසයෙන් පිටතට යවා අනුශාසක තනතුර සඳහා සම්මුතියක් ඇති කරගැනීම, සම්මුතිය ලත් භික්ෂුව විසින් ගොස් අනුශාසනා කිරීම, ඔහු පළමුවෙන් ආපසු වැඩම කොට සංඝයාට ඥත්තියක් (දැන්වීමක්) මඟින් දැනුම් දී, උපසම්පදා අපේක්ෂකයාට ‘පැමිණෙන්න’ යැයි පවසා හත්ථපාසයට කැඳවීම, ඔහු ලවා භික්ෂූන්ගේ පා වැන්දවීමෙන් පසු උපසම්පදාව අයäදවීම, ඉන්පසු අන්තරායික ධර්මයන් විමසන භික්ෂුවක් පත් කිරීමේ සම්මුති කර්මය සිදුකිරීම, සහ සම්මුතිය ලත් භික්ෂුව විසින් අන්තරායික ධර්මයන් විමසීම යන පූර්වකෘත්‍ය අට නිසි පරිදි සිදුකර අවසන් කිරීමයි. මෙම පූර්වකෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ වූ විටම සංඝයාගේ උපසම්පදා කර්මය සුදුසු (පත්තකල්ල) නම් වේ, නැති විට නොවේ. එහෙත් මේ පූර්ව කර්මයන් සිදු නොකළ ද, ඉහත සඳහන් කළ වස්තු සම්පත්තිය ආදී අනෙක් අංගයන් සම්පූර්ණව ඇත්නම්, කරන ලද කර්මය වලංගු (අකුප්ප) ම වෙයි. එබැවින් මෙහිදී ‘පත්තකල්ල’ යන්න මේ අංග පහෙන් යුක්ත වන බව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන්ම කලින් සඳහන් කළ සහ ඉදිරියට ප්‍රකාශ කෙරෙන සියලු විනය කර්මයන්හිදී ද සුදුසු බව (පත්තකල්ලතාව) සුදුසු පරිදි ගළපා තේරුම් ගත යුතුය.

ဣတ္ထန္နာမံ ဥပသမ္ပာဒေယျာတိ ဥပသမ္ပဒါနိပ္ဖာဒနေန တံသမင်္ဂိံ ကရေယျ ကရောတူတိ ပတ္ထနာယံ, ဝိဓိမှိ ဝါ ဣဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ‘‘ဒေဝဒတ္တံ သုခါပေယျာ’’တိ ဝုတ္တေ သုခမဿ နိပ္ဖာဒေတွာ တံ သုခသမင်္ဂိနံ ကရေယျာတိ အတ္ထော ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဥပသမ္ပဒမဿ နိပ္ဖာဒေတွာ တံ ဥပသမ္ပဒါသမင်္ဂိနံ ကရေယျာတိ အတ္ထော. ပယောဇကဗျာပါရေ စေတံ. ယထာ သုခယန္တံ ကိဉ္စိ သုဒ္ဓကတ္တာရံ ကောစိ ဟေတုကတ္တာ သုခဟေတုနိပ္ဖာဒနေန သုခါပေယျာတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ ဥပသမ္ပဇ္ဇန္တံ သုဒ္ဓကတ္တာရံ ပုဂ္ဂလံ ဟေတုကတ္တုဘူတော သံဃော ဥပသမ္ပဒါဟေတုနိပ္ဖာဒနေန ဥပသမ္ပာဒေယျာတိ ဝုတ္တော. ဧတေန စ သုခံ ဝိယ သုခဒါယကေန သံဃေန ပုဂ္ဂလဿ ဒီယမာနာ တထာပဝတ္တပရမတ္ထဓမ္မေ [Pg.288] ဥပါဒါယ အရိယဇနပညတ္တာ ဥပသမ္ပဒါ နာမ သမ္မုတိသစ္စတာ အတ္ထီတိ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဣတ္ထန္နာမော သံဃံ ဥပသမ္ပဒံ ယာစတီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၂၇) ဝုတ္တတ္တာ ပရိဝါသာဒီသု ဝိယ ယာစနာနုဂုဏံ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒံ ဒဒေယျာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဣတ္ထန္နာမံ ဥပသမ္ပာဒေယျာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ ဥပသမ္ပဒါကမ္မံ ဒါနေ အသင်္ဂဟေတွာ ကမ္မလက္ခဏေ ဧဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန ‘‘ဣတ္ထန္နာမံ ဥပသမ္ပာဒေတိ, ဥပသမ္ပန္နော သံဃေနာ’’တိ ဧတ္ထာပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေဝလဉှိ တတ္ထ ဝတ္တမာနကာလအတီတကာလဝသေန, ဣဓ ပန အနာမဋ္ဌကာလဝသေနာတိ ဧတ္တကမေဝ ဝိသေသော.

‘මසවල් නම් ඇත්තා උපසම්පදා කරන්නේය’ (ඉත්ථන්නාමං උපසම්පාදෙය්‍ය) යන්නෙන්, උපසම්පදාව සිදුකර දීමෙන් ඔහුව එයින් යුක්ත කරන්නේය (හෝ කෙරේවා) යන ප්‍රාර්ථනා හෝ විධි (නියෝග) අර්ථයෙන් මෙය දත යුතුය. යම් සේ ‘දේවදත්ත සුවපත් කරන්නේය’ යි කී කල්හි, ඔහුට සුවය සලසා දී ඔහුව සුවයෙන් යුක්ත කරන්නේය යන අර්ථය ලැබේද, එලෙසම මෙහිදී ද ඔහුට උපසම්පදාව සිදු කර දී ඔහුව උපසම්පදාවෙන් යුක්ත කරන්නේය යන අර්ථය ලැබේ. මෙය වනාහි ප්‍රයෝජක (මෙහෙයවන) ක්‍රියාවකි. යම්සේ සුවපත් වන්නෙකු, කර්තෘවරයෙකු විසින් සැපයට හේතු වන දේ සලසා දීමෙන් ‘සුවපත් කරවනු ලැබේ’ යැයි කියනු ලැබේද, එලෙසම මෙහිදී ද උපසම්පදාව ලබන පුද්ගලයා, කර්තෘ වන සංඝයා විසින් උපසම්පදා හේතූන් සලසා දීමෙන් ‘උපසම්පදා කරන්නේය’ යැයි කියන ලදී. මෙයින්, සැපය මෙන්ම සැප ලබා දෙන සංඝයා විසින් පුද්ගලයාට ලබා දෙන, එසේ පවතින පරමාර්ථ ධර්මයන් ඇසුරු කොට ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් පනවන ලද ‘උපසම්පදාව’ නමැති සම්මුති සත්‍යයක් පවතින බව තහවුරු වෙයි. තවද, මෙහිදී ‘මසවල් නම් ඇත්තා සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව අයදී’ යැයි වදාරන ලද බැවින්, පරිවාස ආදියේදී මෙන් අයැදීමට අනුකූලව ‘මසවල් නම් ඇත්තාට උපසම්පදාව දෙන්නේය’ යැයි නොකියා, ‘මසවල් නම් ඇත්තා උපසම්පදා කරන්නේය’ යැයි පැවසූ බැවින්, මෙම උපසම්පදා කර්මය ‘දීම’ (දානය) යන්නට ඇතුළත් නොකර කර්ම ලක්ෂණයෙහිම (විනය කර්ම ගණයෙහිම) සංගෘහිත වූවක් ලෙස දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන්ම ‘මසවල් නම් ඇත්තා උපසම්පදා කරයි, සංඝයා විසින් උපසම්පදා කරන ලදී’ යන තැන්වල ද අර්ථය දත යුතුය. එහි ඇති එකම වෙනස නම්, එහි වර්තමාන කාලය සහ අතීත කාලය භාවිත වී ඇති අතර, මෙහි අනාගත කාලය (විධායක කාලය) භාවිත වී තිබීම පමණි.

ဧသာ ဉတ္တီတိ ‘‘သံဃော ဉာပေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တဉာပနာ ဧသာ. ဣဒဉ္စ အနုဿာဝနာနမ္ပိ သဗ္ဘာဝသူစနတ္ထံ ဝုစ္စတိ. အဝဿဉ္စေတံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ. ဉတ္တိကမ္မေ ဧဝ တံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. တတ္ထ ပန ယျ-ကာရေ ဝုတ္တမတ္တေ ဧဝ ဉတ္တိကမ္မံ နိဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ခမတီတိ ရုစ္စတိ. ဥပသမ္ပဒါတိ သံဃေန ဒီယမာနာ နိပ္ဖာဒိယမာနာ ဥပသမ္ပဒါ, ယဿ ခမတိ, သော တုဏှဿာတိ ယောဇနာ. တုဏှီတိ စ အကထနတ္ထေ နိပါတော, အကထနကော အဿ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ခမတိ သံဃဿ ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒါတိ ပကတေန သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘တသ္မာ တုဏှီ’’တိ. တတ္ထ ‘‘အာသီ’’တိ သေသော. ယသ္မာ ‘‘ယဿ နက္ခမတိ, သော ဘာသေယျာ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ဝုစ္စမာနောပိ သံဃော တုဏှီ နိရဝေါ အဟောသိ, တသ္မာ ခမတိ သံဃဿာတိ အတ္ထော. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ပကာရေန. တုဏှီဘာဝေနေဝေတံ သံဃဿ ရုစ္စနဘာဝံ ဓာရယာမိ, ဗုဇ္ဈာမိ ဇာနာမီတိ အတ္ထော. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပရိသမာပနတ္ထေ ကတော, သော စ ကမ္မဝါစာယ အနင်္ဂံ, တသ္မာ အနုဿာဝကေန ‘‘ဓာရယာမီ’’တိ ဧတ္ထ မိ-ကာရပရိယောသာနမေဝ ဝတွာ နိဋ္ဌပေတဗ္ဗံ, ဣတိ-သဒ္ဒေါ န ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗကမ္မဝါစာနမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

“එසා ඤත්ති” (මෙය දැන්වීමයි) යනු “සංඝයා වහන්සේ දැනුවත් කළ යුතුය” යන්නයි. මෙය අනුශ්‍රාවණයන්ගේද පැවැත්ම හැඟවීම සඳහා කියනු ලැබේ. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම කිවයුතුම වේ. ඥත්ති කර්මයේදීම එය නොකිය යුතුය. එහිදී “ය්‍ය” (yya) යන අකුර පැවසූ පමණින්ම ඥත්ති කර්මය නිම වූයේ යැයි දත යුතුය. “ඛමති” (ඉවසයි) යනු රුචි වෙයි (එකඟ වෙයි) යන්නයි. “උපසම්පදා” යනු සංඝයා විසින් දෙනු ලබන, සම්පාදනය කරනු ලබන උපසම්පදාවයි. “යමෙකුට (එය) රුචි වෙයිද, හෙතෙම නිශ්ශබ්ද වේවා” යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. “තුණ්හී” යනු නොකීමේ (නිශ්ශබ්ද වීමේ) අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. කතා නොකරන්නෙකු විය යුතුය යනු එහි අර්ථයයි. “මහණ සංඝයාට අසවල් නම ඇති අයගේ උපසම්පදාව රුචි වෙයි (ඉවසයි)” යන්න ප්‍රකෘති සම්බන්ධයයි. එහි හේතුව දක්වමින් “තස්මා තුණ්හී” (එබැවින් නිශ්ශබ්ද වෙයි) යන්න කීහ. එහි “ආසී” (විය) යන්න ඉතිරි වූවකි. යම් හෙයකින් “යමෙකුට නොරුස්නේ නම්, හෙතෙම පවසාවා” යි තුන් වරක් කියනු ලැබූවත්, සංඝයා වහන්සේ නිශ්ශබ්දව, නිහඬව සිටි බැවින්, “සංඝයාට (එය) රුචි වෙයි” යන්න අර්ථයයි. “ඒවං” යනු මේ ආකාරයෙන් යන්නයි. “නිශ්ශබ්දතාවයෙන්ම මේ සංඝයාගේ එකඟතාව (රුචි බව) පිළිගනිමි (දරාගනිමි), අවබෝධ කරගනිමි, දැනගනිමි” යනු එහි අර්ථයයි. “ඉති” යන ශබ්දය අවසන් කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. එය කර්මවාක්‍යයේ අංගයක් නොවේ. එබැවින් අනුශ්‍රාවකයා විසින් “ධාරයාමි” යන්නෙහි “මි” අකුරෙන් කෙළවර වන සේ පවසා අවසන් කළ යුතුය. “ඉති” ශබ්දය නොයෙදිය යුතු බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු කර්මවාක්‍යයන්ගේ අර්ථය දත යුතුය.

ဧကပေါရိသာ [Pg.289] ဝါတိအာဒိ သတ္တာနံ သရီရဆာယံ ပါဒေဟိ မိနိတွာ ဇာနနပ္ပကာရဒဿနံ. ဆသတ္တပဒပရိမိတာ ဟိ ဆာယာ ‘‘ပေါရိသာ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဣဒဉ္စ ဥတုပ္ပမာဏာစိက္ခဏာဒိ စ အာဂန္တုကေဟိ သဒ္ဓိံ ဝီမံသိတွာ ဝုဍ္ဎနဝဘာဝံ ဉတွာ ဝန္ဒနဝန္ဒာပနာဒိကရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧတိ အာဂစ္ဆတိ, ဂစ္ဆတိ စာတိ ဥတု, သောဝ ပမီယတေ အနေန သံဝစ္ဆရန္တိ ပမာဏန္တိ အာဟ ‘‘ဥတုယေဝ ဥတုပ္ပမာဏ’’န္တိ. အပရိပုဏ္ဏာတိ ဥပသမ္ပဒါဒိဝသေန အပရိပုဏ္ဏာ. ယဒိ ဥတုဝေမဇ္ဈေ ဥပသမ္ပာဒိတော, တဒါ တသ္မိံ ဥတုမှိ အဝသိဋ္ဌဒိဝသာစိက္ခဏံ ဒိဝသဘာဂါစိက္ခဏန္တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ယတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ ယဿ ယော ဥတု အပရိပုဏ္ဏော, တေ ဒိဝသေ’’တိ. တတ္ထ ယဿ တင်္ခဏံ လဒ္ဓူပသမ္ပဒဿ ပုဂ္ဂလဿ သမ္ဗန္ဓီ ယော ဥတု ယတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ အပရိပုဏ္ဏော, တေ ဒိဝသေတိ ယောဇနာ.

“එක් පුරුෂ ප්‍රමාණයක් හෝ” යනාදිය සත්ත්වයන්ගේ ශරීර සෙවනැල්ල පියවරවලින් මැන දැනගන්නා ආකාරය දැක්වීමයි. පියවර හයක් හෝ හතක් පමණ වූ සෙවනැල්ල “පොරිසා” (පුරුෂ ප්‍රමාණය) යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ද, ඍතු ප්‍රමාණය පැවසීම ආදිය ද, ආගන්තුක භික්ෂූන් සමඟ විමසා බලා, වයස් මට්ටම් (වැඩිහිටි, නවක භාවය) දැනගෙන වැඳීම, වැන්දවීම ආදිය සිදු කිරීම පිණිස දක්වන ලද්දකි. එයි, යයි යන අර්ථයෙන් “ඍතුව” (උතු) නම් වේ. එයින් වර්ෂය මනිනු ලබන බැවින් “උතුවම උතු ප්‍රමාණයයි” කීහ. “අපරිපුණ්ණා” යනු උපසම්පදා ආදී වශයෙන් සම්පූර්ණ නොවූ යන්නයි. ඉදින් ඍතුවක් මැදදී උපසම්පදා කරන ලද්දේ නම්, එකල ඒ ඍතුවෙහි ඉතිරි දින ප්‍රමාණය පැවසීම හා දවසේ කොටස (වේලාව) පැවසීම මෙයින් දක්වයි. එබැවින් “යම් දින ගණනකින් යමෙකුගේ යම් ඍතුවක් අසම්පූර්ණ වේද, ඒ දවස්” යැයි පැවසූහ. එහි අර්ථය නම්, ඒ මොහොතේ උපසම්පදාව ලැබූ පුද්ගලයාට සම්බන්ධ වූ යම් ඍතුවක් යම් දින ගණනකින් අසම්පූර්ණ වේද, ඒ දවස් යන්නයි.

ဆာယာဒိကမေဝ သဗ္ဗံ သင်္ဂဟေတွာ ဂါယိတဗ္ဗတော ကထေတဗ္ဗတော သင်္ဂီတီတိ အာဟ ‘‘ဣဒမေဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧကတော ကတွာ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. တွံ ကိံ လဘသီတိ တွံ ဥပသမ္ပာဒနကာလေ ကတရဝဿံ, ကတရဥတုဉ္စ လဘသိ, ကတရသ္မိံ တေ ဥပသမ္ပဒါ လဒ္ဓါတိ အတ္ထော. ဝဿန္တိ ဝဿာနဥတု, ဣဒဉ္စ သံဝစ္ဆရာစိက္ခဏံ ဝိနာ ဝုတ္တမ္ပိ န ဝိညာယတီတိ ဣမိနာ ဥတုအာစိက္ခဏေနေဝ သာသနဝဿေသု ဝါ ကလိယုဂဝဿာဒီသု ဝါ သဟဿိမေ ဝါ သတိမေ ဝါ အသုကဥတုံ လဘာမီတိ ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဆာယာတိ ဣဒံ ပါဠိယံ အာဂတပဋိပါဋိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဝတ္တဗ္ဗကမ္မတော ပန ကလိယုဂဝဿာဒီသု သဗ္ဗဒေသပသိဒ္ဓေသု အသုကဝဿေ အသုကဥတုမှိ အသုကမာသေ အသုကကဏှေ ဝါ သုက္ကေ ဝါ ပက္ခေ အသုကေ တိထိဝါရဝိသေသယုတ္တေ ပုဗ္ဗဏှာဒိဒိဝသဘာဂေ ဧတ္တကေ ဆာယာပမာဏေ, နာဍိကာပမာဏေ ဝါ မယာ ဥပသမ္ပဒါ လဒ္ဓါတိ ဝဒေယျာသီတိ ဧဝံ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. ဣဒံ သုဋ္ဌု ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဂန္တုကေဟိ [Pg.290] ဝုဍ္ဎပဋိပါဋိံ ဉတွာ ပဋိပဇ္ဇာဟီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣတိ ဧတ္တကော ကထာမဂ္ဂေါ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ အာဂတော. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာနယော ပန ဧကစ္စော ဣဓေဝ သင်္ဂဟံ ဂတော, ဧကစ္စော အသန္နိဋ္ဌာနဝိနိစ္ဆယတ္တာ သံသယဟေတုကော ဟောတိ, တသ္မာ ဣဓ န ဂဟိတောတိ.

සෙවනැල්ල ආදී සියල්ලම එක්තැන් කොට සජ්ඣායනා කළ යුතු (පැවසිය යුතු) බැවින් 'සංගීති' යැයි 'මෙයමයි' යනාදී වශයෙන් පැවසූහ. එහිදී එක් කොට පැවසිය යුතුය. “තෝ කුමක් ලබන්නෙහිද” යනු තෝ උපසම්පදා වන අවස්ථාවේ කිනම් වර්ෂයක්, කිනම් ඍතුවක් ලැබුවෙහිද, කිනම් කලෙක නුඹගේ උපසම්පදාව ලැබුණේද යන්නයි. “වස්ස” යනු වර්ෂා ඍතුවයි. මෙය වර්ෂය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් තොරව පැවසුවද අවබෝධ නොවන බැවින්, මේ ඍතු ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම ශාසන වර්ෂවල හෝ කලියුග වර්ෂ ආදියේ හෝ දහස්වන හෝ සියවන වර්ෂයේ අසවල් ඍතුව ලබමි යි දැක්වූ බව දත යුතුය. “ඡායා” (සෙවනැල්ල) යන්න පාලියෙහි පැමිණි අනුපිළිවෙළ අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. කිව යුතු කාර්යය අනුව වනාහි, සියලු දේශයන්හි ප්‍රසිද්ධ වූ කලියුග වර්ෂ ආදියේ අසවල් වර්ෂයේ, අසවල් ඍතුවේ, අසවල් මාසයේ, අසවල් කළු හෝ සුදු පක්ෂයේ, අසවල් තිථිය හා දිනයෙන් යුත් පෙරවරු ආදී දින කොටසේ, මෙපමණ සෙවනැලි ප්‍රමාණයකදී හෝ මෙපමණ පැය ප්‍රමාණයකදී මා විසින් උපසම්පදාව ලබන ලදී” යි පැවසිය යුතුය යන මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය. “මෙය මැනවින් උගෙන, ආගන්තුකයන් සමඟ වැඩිහිටි පිළිවෙළ දැනගෙන පිළිපදින්න” යැයි කිව යුතුය. මෙසේ මෙපමණ වූ කථා මාර්ගයක් විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි පැමිණ ඇත. වජිරබුද්ධි ටීකා ක්‍රමය වනාහි ඇතැම් කොටසක් මෙහිම ඇතුළත් වූ අතර, ඇතැම් කොටසක් අනිශ්චිත තීරණයක් සහිත බැවින් සැකයට හේතු වේ, එබැවින් මෙහි ගන්නා නොලද්දේය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාවෙහි විවරණයක් වූ විනයාලංකාරයෙහි,

ဥပသမ္ပဒါဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော.

උපසම්පදා විනිශ්චය කථා අලංකාරය නිමි.

၂၃. နိဿယဝိနိစ္ဆယကထာ

23. නිස්සය විනිශ්චය කථාව.

၁၅၁. ဧဝံ ဥပသမ္ပဒါဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ နိဿယဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘နိဿယောတိ ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိဿယနံ နိဿယော, သေဝနံ ဘဇနန္တျတ္ထော. နိပုဗ္ဗသိ သေဝါယန္တိ ဓာတု ဘာဝသာဓနော, န ‘‘နိဿာယ နံ ဝသတီတိ နိဿယော’’တိ ဣဓ ဝိယ အဝုတ္တကမ္မသာဓနော. တတ္ထ ဟိ သေဝိတဗ္ဗော ပုဂ္ဂလော လဗ္ဘတိ, ဣဓ ပန သေဝနကိရိယာတိ. ဣဒါနိ တံ နိဿယံ ပုစ္ဆာပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိဿဇ္ဇနာယ ဝိတ္ထာရတော ဌပေတုံ ‘‘ကေန ဒါတဗ္ဗော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကေန ဒါတဗ္ဗော, ကေန န ဒါတဗ္ဗောတိ နိဿယဒါယကံ ကတ္တာရံ ပုစ္ဆတိ, ကဿ ဒါတဗ္ဗော, ကဿ န ဒါတဗ္ဗောတိ နိဿယပဋိဂ္ဂါဟကံ သမ္ပဒါနံ, ကထံ ဂဟိတော ဟောတိ, ကထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ ကာရဏံ, နိဿာယ ကေန ဝသိတဗ္ဗံ, ကေန န ဝသိတဗ္ဗန္တိ နိဿယပဋိပန္နကံ. တတော ပုစ္ဆာနုက္ကမေန ဝိဿဇ္ဇေတုံ ‘‘တတ္ထ’’တျာဒိမာဟ. န ကေဝလံ ဧတ္ထေဝ, အထ ခေါ နိဿယမုစ္စနင်္ဂေပိ ‘‘ဗျတ္တေနာ’’တိ အာဂတော.

151. මෙසේ උපසම්පදා විනිශ්චය පවසා, දැන් නිස්සය විනිශ්චය පැවසීම පිණිස “මෙහි නිස්සය නම්” යනාදිය පැවසූහ. එහිදී ඇසුරු කිරීම “නිස්සය” (නිශ්‍රය) නම් වේ. සේවනය කිරීම, භජනය කිරීම යනු එහි අර්ථයයි. “නි” පූර්ව කොට ඇති “සි” (සේවායං) ධාතුව භාව සාධනයෙහි වැටේ. “මොහු ඇසුරු කොට වාසය කරයි යන අර්ථයෙන් නිස්සය වේ” යන්න මෙහි මෙන් අනුක්ත කර්ම සාධනයක් නොවේ. එහිදී ඇසුරු කළ යුතු පුද්ගලයා ලැබෙන අතර, මෙහිදී ඇසුරු කිරීමේ ක්‍රියාව (සේවන ක්‍රියාව) ලැබේ. දැන් ඒ නිශ්‍රය ප්‍රශ්න කිරීම් පෙරටු කොට ඇති විසර්ජනයෙන් විස්තර සහිතව තැබීමට “කවුරුන් විසින් දිය යුතුද” යනාදිය පැවසූහ. එහිදී “කවුරුන් විසින් දිය යුතුද? කවුරුන් විසින් නොදිය යුතුද?” යන්නෙන් නිශ්‍රය දෙන කර්තෘවරයා විමසයි. “කාහට දිය යුතුද? කාහට නොදිය යුතුද?” යන්නෙන් නිශ්‍රය ලබන්නා වූ සම්ප්‍රදානයද, “කෙසේ ගන්නා ලද්දේ වෙයිද? කෙසේ සංසිඳෙයිද?” යන්නෙන් හේතුවද, “නිශ්‍රය ගෙන කවුරුන් විසින් විසිය යුතුද? කවුරුන් විසින් නොවිසිය යුතුද?” යන්නෙන් නිශ්‍රය පිළිපදින්නාද විමසයි. ඉන්පසු ප්‍රශ්න අනුපිළිවෙළින් විසඳීම පිණිස “තත්ථ” (එහි) යනාදිය පැවසූහ. මෙහි පමණක් නොව, නිශ්‍රයෙන් මිදීමේ අංගයන්හිද “වියත් තැනැත්තා විසින්” (බ්‍යත්තෙන) යන්න පැමිණ ඇත.

တတ္ထ [Pg.291] ဧတ္ထ စ ကော ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စ ‘ဗျတ္တော’တိ ဣမိနာ ပရိသုပဋ္ဌာပကော ဗဟုဿုတော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ဣဒါနိ ပရိသုပဋ္ဌာပကလက္ခဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိသုပဋ္ဌာပကေန ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဘိဝိနယေတိ သကလေ ဝိနယပိဋကေ. ဝိနေတုန္တိ သိက္ခာပေတုံ. ဒွေ ဝိဘင်္ဂါ ပဂုဏာ ဝါစုဂ္ဂတာ ကာတဗ္ဗာတိ ဣဒံ ပရိပုစ္ဆာဝသေန ဥဂ္ဂဏှနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. ဧကဿ ပမုဋ္ဌံ, ဣတရေသံ ပဂုဏံ ဘဝေယျာတိ အာဟ ‘‘တီဟိ ဇနေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိဝတ္တနက္ခမာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ. အဘိဓမ္မေတိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒေ. ဟေဋ္ဌိမာ ဝါ တယော ဝဂ္ဂါတိ မဟာဝဂ္ဂတော ဟေဋ္ဌာ သဂါထာဝဂ္ဂေါ နိဒါနဝဂ္ဂေါ ခန္ဓဝဂ္ဂေါတိ ဣမေ တယော ဝဂ္ဂါ. ‘‘ဓမ္မပဒမ္ပိ သဟ ဝတ္ထုနာ ဥဂ္ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ မဟာပစ္စရိယံ ဝုတ္တတ္တာ ဇာတကဘာဏကေန သာဋ္ဌကထံ ဇာတကံ ဥဂ္ဂဟေတွာပိ ဓမ္မပဒံ သဟ ဝတ္ထုနာ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗမေဝ.

එහිද මෙහිද ඇති වෙනස කුමක්දැයි දක්වමින්, “මෙහි 'වියත්' (බ්‍යත්ත) යන්නෙන් පිරිස පාලනය කරන, බහුශ්‍රුත වූ භික්ෂුව දත යුතුය” යි පැවසූහ. දැන් පිරිස පාලනය කරන්නාගේ ලක්ෂණ දැක්වීමට “පිරිස් පාලනය කරන්නා විසින්” යනාදිය පැවසූහ. එහි “අභිවිනයේ” යනු සමස්ත විනය පිටකයෙහි යන්නයි. “විනයනය කිරීමට” යනු හික්මවීමටයි. “උභතෝ විභංගයන් ප්‍රගුණ කොට, කටපාඩමින් දත යුතුය” යන්න ප්‍රශ්න විමසීමේ ක්‍රමයෙන් ඉගෙනීම අදහස් කොට පවසන ලද්දක් යැයි කියති. එක් අයෙකුට අමතක වූ විට අනෙක් අයට ප්‍රගුණ වී තිබිය යුතු බැවින් “තිදෙනෙකු සමඟ සාකච්ඡා කරමින් පුනරාවර්තනය කළ හැකි සේ කටපාඩම් තබාගත යුතුය” යි පැවසූහ. “අභිධර්මයේදී” යනු නාමරූප පරිච්ඡේදයෙහිදීය. “යටත් පිරිසෙයින් වර්ග තුනක්” යනු මහාවග්ගයට පහළින් ඇති සගාථක වර්ගය, නිදාන වර්ගය, ඛන්ධක වර්ගය යන මේ වර්ග තුනයි. “ධම්මපදයද කතා වස්තුව සමඟ ඉගෙනීම සුදුසුය” යි මහාපච්චරියෙහි පවසා ඇති බැවින්, ජාතක භාණකයා (ජාතක දේශකයා) විසින් අටුවා සහිත ජාතකය උගෙනද, ධම්මපදය කතා වස්තුව සමඟ අනිවාර්යයෙන්ම උගත යුතුය.

ပဉ္စဟိ ဘိက္ခဝေ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတေနာတိအာဒီသု န သာမဏေရော ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗောတိ ဥပဇ္ဈာယေန ဟုတွာ သာမဏေရော န ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗော. အသေက္ခေန သီလက္ခန္ဓေနာတိ အသေက္ခဿ သီလက္ခန္ဓောပိ အသေက္ခော သီလက္ခန္ဓော နာမ. အသေက္ခဿ အယန္တိ ဟိ အသေက္ခော, သီလက္ခန္ဓော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသင်္ခါတဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿပိ ဝသေန အပေက္ခိတွာ ဥပ္ပန္နာ အယံ ကထာ. အသေက္ခသီလန္တိ စ န အဂ္ဂဖလသီလမေဝ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ ယံ ကိဉ္စိ အသေက္ခသန္တာနေ ပဝတ္တသီလံ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကဿ သီလဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ. သမာဓိက္ခန္ဓာဒီသုပိ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓပရိယောသာနေသု အယမေဝ နယော, တသ္မာ ယထာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ လောကိယမိဿကာ ကထိတာ, ဧဝံ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓောပီတိ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိအာဒယောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ ဧဝ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပန လောကိယမေဝ. တေနေဝ သံယုတ္တနိကာယဋ္ဌကထာယံ (သံ.နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၃၅) ဝုတ္တံ ‘‘ပုရိမေဟိ [Pg.292] စတူဟိ ပဒေဟိ လောကိယလောကုတ္တရသီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိယော ကထိတာ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ဟောတိ, တံ လောကိယမေဝါ’’တိ.

"මහණෙනි, කරුණු පහකින් සමන්නාගත වූ" ආදී පාඨයන්හි "සාමණේර නමක් උපස්ථාන නොකළ යුතුය" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, උපාධ්‍යායවරයෙකු වී සාමණේර නමක ලවා උපස්ථාන කරවා නොගත යුතුය යන්නයි. "අශේඛ සීලස්කන්ධයෙන්" යන්නෙහි අශේඛ පුද්ගලයාගේ සීලස්කන්ධය ද "අශේඛ සීලස්කන්ධය" නම් වේ. අශේඛයාට අයත් බැවින් එය අශේඛ සීලස්කන්ධයයි. හැම තැනම මෙසේමය. මෙසේ කොට, විමුක්තිඥානදර්ශනය යැයි කියනු ලබන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයේ ද බලයෙන් බලාපොරොත්තු වී මේ කථාව උපන්නීය. "අශේඛ ශීලය" යන්නෙන් අග්‍ර ඵල (රහත් ඵල) ශීලයම පමණක් අදහස් නොකෙරේ. වැලිදු, අශේඛ සන්තානයෙහි පවත්නා යම්කිසි ශීලයක් වේද, මෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත වූ ශීලය අදහස් කරන බැවිනි. සමාධිස්කන්ධය ආදී වූ විමුක්තිස්කන්ධය අවසන් කොට ඇති තැන්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහෙයින්, යම් සේ ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් ලෞකික මිශ්‍රව පවසන ලද්දේද, එලෙසම විමුක්තිස්කන්ධය ද තදංග විමුක්තිය ආදී වශයෙන් දත යුතුය; ප්‍රතිප්‍රස්‍රබ්ධි විමුක්තිය පමණක් නොවේ. විමුක්තිඥානදර්ශනය වනාහි ලෞකිකම වේ. එහෙයින්ම සංයුත්තනිකාය අටුවාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී: "පෙර පද සතරින් ලෞකික ලෝකෝත්තර ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා සහ විමුක්තීන් පවසන ලදී. විමුක්තිඥානදර්ශනය වනාහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය වේ, එය ලෞකිකම වේ" යනුයි.

အဿဒ္ဓေါတိအာဒီသု တီသု ဝတ္ထူသု သဒ္ဓါ ဧတဿ နတ္ထီတိ အဿဒ္ဓေါ. နတ္ထိ ဧတဿ ဟိရီတိ အဟိရိကော, အကုသလသမာပတ္တိယာ အဇိဂုစ္ဆမာနဿေတံ အဓိဝစနံ. န ဩတ္တပ္ပတီတိ အနောတ္တပ္ပီ, အကုသလသမာပတ္တိယာ န ဘာယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကုစ္ဆိတံ သီဒတီတိ ကုသီတော, ဟီနဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. အာရဒ္ဓံ ဝီရိယံ ဧတဿာတိ အာရဒ္ဓဝီရိယော, သမ္မပ္ပဓာနယုတ္တဿေတံ အဓိဝစနံ. မုဋ္ဌာ သတိ ဧတဿာတိ မုဋ္ဌဿတီ, နဋ္ဌဿတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပဋ္ဌိတာ သတိ ဧတဿာတိ ဥပဋ္ဌိတဿတီ, နိစ္စံ အာရမ္မဏာဘိမုခပဝတ္တသတိဿေတံ အဓိဝစနံ.

"අස්සද්ධෝ" (නොඅදහන්නා) යනාදී පදයන්හි, කරුණු තුනෙහි (ත්‍රිවිධ රත්නයෙහි) මොහුට ශ්‍රද්ධාව නැත යන අර්ථයෙන් 'අස්සද්ධ' නම් වේ. මොහුට හිරි (පවට ලැජ්ජාව) නැත යන අර්ථයෙන් 'අහිරික' නම් වේ. මෙය අකුසලයට පැමිණීම ගැන පිළිකුල් නොකරන්නාට කියන නමකි. පවට බිය නොවේ යන අර්ථයෙන් 'අනොත්තප්පී' නම් වේ. අකුසලයට පැමිණීමට බිය නොවේ යන්න මෙයින් අදහස් වේ. ලාමක ලෙස පසුබසින්නේය යන අර්ථයෙන් 'කුසීත' (අලසයා) නම් වේ. මෙය හීන වීර්යය ඇති තැනැත්තාට කියන නමකි. මොහු විසින් වීර්යය පටන් ගන්නා ලදී යන අර්ථයෙන් 'ආරද්ධවීර්ය' නම් වේ. මෙය සම්‍යග්ප්‍රධානයෙන් යුක්ත වූවහුට කියන නමකි. මොහුගේ සිහිය මුළා වූවා යන අර්ථයෙන් 'මුට්ඨස්සතී' නම් වේ. නැසුණු සිහිය ඇත්තේ යන්න මෙයින් පැවසේ. මොහුගේ සිහිය එළඹ සිටියාය යන අර්ථයෙන් 'උපට්ඨිතස්සතී' නම් වේ. මෙය නිරන්තරයෙන් අරමුණට අභිමුඛව පවත්නා සිහිය ඇත්තාට කියන නමකි.

အဓိသီလေ သီလဝိပန္နော စ အဇ္ဈာစာရေ အာစာရဝိပန္နော စ အာပဇ္ဇိတွာ အဝုဋ္ဌိတော အဓိပ္ပေတော. သဿတုစ္ဆေဒသင်္ခါတံ အန္တံ ဂဏှာတိ, ဂါဟယတီတိ ဝါ အန္တဂ္ဂါဟိကာ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. ပုရိမာနိ ဒွေ ပဒါနီတိ ‘‘န ပဋိဗလော ဟောတိ အန္တေဝါသိံ ဝါ သဒ္ဓိဝိဟာရိံ ဝါ ဂိလာနံ ဥပဋ္ဌာတုံ ဝါ ဥပဋ္ဌာပေတုံ ဝါ, အနဘိရတံ ဝူပကာသေတုံ ဝါ ဝူပကာသာပေတုံ ဝါ’’တိ ဣမာနိ ဒွေ ပဒါနိ.

අධිශීලයෙහි ශීලයෙන් පිරිහුණා වූ ද, ආධ්‍යාචාරයෙහි ආචාරයෙන් පිරිහුණා වූ ද, ඇවැත්වලට පැමිණ ඉන් නොනැගී සිටින්නා මෙහි අදහස් කරනු ලැබේ. ශාස්වත, උච්ඡේද යැයි කියනු ලබන අන්තයන් ග්‍රහණය කරන්නේද, නැතහොත් ග්‍රහණය කරවන්නේද යන අර්ථයෙන් 'අන්තග්‍රාහිකා' නම් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි. "පෙර පද දෙක" යනු "අන්තේවාසිකයෙකු හෝ සද්ධිවිහාරිකයෙකු හෝ ගිලන් වූ කල්හි උපස්ථාන කිරීමට හෝ උපස්ථාන කරවීමට, නොඇලුණු (කලකිරුණු) තැනැත්තා සන්සිඳවීමට හෝ සන්සිඳවීමට සමත් නොවේ" යන මේ පද දෙකයි.

အဘိ ဝိသိဋ္ဌော ဥတ္တမော သမာစာရော အဘိသမာစာရော, အဘိသမာစာရောဝ အာဘိသမာစာရိကောတိ စ သိက္ခိတဗ္ဗတော သိက္ခာတိ စ အာဘိသမာစာရိကသိက္ခာ. အဘိသမာစာရံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပညတ္တာ သိက္ခာ အာဘိသမာစာရိကသိက္ခာ, ခန္ဓကဝတ္တပရိယာပန္နသိက္ခာယေတံ အဓိဝစနံ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတာတိ အာဒိဗြဟ္မစရိယကာ, ဥဘတောဝိဘင်္ဂပရိယာပန္နသိက္ခာယေတံ အဓိဝစနံ. တေနေဝ ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂပရိယာပန္နံ [Pg.293] ဝါ အာဒိဗြဟ္မစရိယကံ, ခန္ဓကဝတ္တပရိယာပန္နံ အာဘိသမာစာရိက’’န္တိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၁) ဝုတ္တံ, တသ္မာ သေက္ခပဏ္ဏတ္တိယန္တိ ဧတ္ထ သိက္ခိတဗ္ဗတော သေက္ခာ, ဘဂဝတာ ပညတ္တတ္တာ ပဏ္ဏတ္တိ, သဗ္ဗာပိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂပရိယာပန္နာ သိက္ခာပဒပဏ္ဏတ္တိ ‘‘သေက္ခပဏ္ဏတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တေနေဝ ဂဏ္ဌိပဒေပိ ဝုတ္တံ ‘‘သေက္ခပဏ္ဏတ္တိယန္တိ ပါရာဇိကမာဒိံ ကတွာ သိက္ခိတဗ္ဗသိက္ခာပဒပညတ္တိယ’’န္တိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၈၄).

'අභි' යනු විශිෂ්ට වූ ද උත්තම වූ ද සමාචාරය (මනා හැසිරීම) වන බැවින් 'අභිසමාචාරය' යි. අභිසමාචාරයම 'ආභිසමාචාරික' නම් වේ. හික්මිය යුතු බැවින් 'ශික්ෂා' නම් වේ. එහෙයින් 'ආභිසමාචාරික ශික්ෂා' නම් වේ. නැතහොත් අභිසමාචාරය අරභයා පනවන ලද ශික්ෂාව ආභිසමාචාරික ශික්ෂාවයි. මෙය ඛන්ධක හා වත් පිළිවෙත්වලට ඇතුළත් ශික්ෂාවන්ට කියන නමකි. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන (මුල) වූයේ 'ආදිබ්‍රහ්මචරියකා' නම් වේ. මෙය උභතෝවිභංගයට ඇතුළත් ශික්ෂාවන්ට කියන නමකි. එහෙයින්ම "උභතෝවිභංගයට ඇතුළත් වූවක් වේද එය ආදිබ්‍රහ්මචරියක නම් වේ, ඛන්ධක හා වත් පිළිවෙත්වලට ඇතුළත් වූවක් වේද එය ආභිසමාචාරික නම් වේ" යැයි විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලදී. එබැවින් මෙහි 'සේක්ඛපණ්ණත්ති' යන්නෙහි හික්මිය යුතු බැවින් 'සේක්ඛා' නම් වේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද බැවින් 'පණ්ණත්ති' (පැනවීම) නම් වේ. උභතෝවිභංගයට ඇතුළත් සියලුම ශික්ෂාපද පැනවීම් 'සේක්ඛපණ්ණත්ති' යැයි කියන ලදැයි දත යුතුය. එහෙයින්ම ගන්ථිපදයෙහි ද "සේක්ඛපණ්ණත්ති යනු පාරාජිකා ආදිය මුල් කොට ඇති හික්මිය යුතු ශික්ෂාපද පැනවීමයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය යනු සාරත්ථදීපනියෙහි සඳහන් වේ.

ဥပဇ္ဈာယာစရိယကထာယံ န သာမဏေရော ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗောတိ ဥပဇ္ဈာယေန ဟုတွာ န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. အသေက္ခဿ အယန္တိ အသေက္ခော, လောကိယလောကုတ္တရော သီလက္ခန္ဓော. အန္တဂ္ဂါဟိကာယာတိ သဿတုစ္ဆေဒကောဋ္ဌာသဂ္ဂါဟိကာယ. ပစ္ဆိမာနိ ဒွေတိ အပ္ပဿုတော ဟောတိ, ဒုပ္ပညော ဟောတီတိ ဣမာနိ ဒွေ အင်္ဂါနိ. ပစ္ဆိမာနိ တီဏီတိ န ပဋိဗလော ဥပ္ပန္နံ ကုက္ကုစ္စံ ဓမ္မတော ဝိနောဒေတုံ, အာပတ္တိံ န ဇာနာတိ, အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနံ န ဇာနာတီတိ ဣမာနိ တီဏိ. ကုက္ကုစ္စဿ ဟိ ပါဠိအဋ္ဌကထာနယသင်္ခါတဓမ္မတော ဝိနောဒေတုံ အပ္ပဋိဗလတာ နာမ အဗျတ္တတ္တာ ဧဝ ဟောတီတိ သာပိ အာပတ္တိအင်္ဂမေဝ ဝုတ္တာ.

උපාධ්‍යාය-ආචාර්ය කථාවෙහි 'සාමණේර නමක් උපස්ථාන නොකළ යුතුය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ උපාධ්‍යායයෙකු වී (සාමණේර නමක් ලවා) උපස්ථාන කරවා නොගත යුතුය (පැවිදි නොකළ යුතුය) යන්නයි. අශේඛයාට අයත් බැවින් අශේඛ නම් වූ, ලෞකික ලෝකෝත්තර ශීලස්කන්ධයයි. 'අන්තග්‍රාහිකා' යනු ශාස්වත සහ උච්ඡේද යන කොටස් ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. පසුපස කරුණු දෙක යනු 'අල්පශ්‍රැත වෙයි, දුෂ්ප්‍රඥ වෙයි' යන මේ අංග දෙකයි. පසුපස කරුණු තුන යනු 'උපන් කුකුස (සැකය) ධර්මානුකූලව දුරු කිරීමට සමත් නොවේ, ඇවැත නොදනියි, ඇවැතින් නැගී සිටීම නොදනියි' යන මේ අංග තුනයි. මක්නිසාද යත්, පාලි අටුවා ක්‍රමයෙන් කියැවෙන ධර්මයට අනුව කුකුස දුරු කිරීමට අසමත් බව යනු ව්‍යක්ත (දක්ෂ) නොවන බවම බැවින්, එය ද ඇවැත් පිළිබඳ අංගයක් ලෙසම පවසන ලදී.

အဘိ ဝိသိဋ္ဌော ဥတ္တမော သမာစာရော အဘိသမာစာရော, ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိသီလံ, တံ အာရဗ္ဘ ပညတ္တာ ခန္ဓကသိက္ခာပဒသင်္ခါတာ သိက္ခာ အာဘိသမာစာရိကာ. သိက္ခာပဒမ္ပိ ဟိ တဒတ္ထပရိပူရဏတ္ထိကေဟိ ဥဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန သိက္ခိတဗ္ဗတော သိက္ခာတိ ဝုစ္စတိ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတာ ကာရဏဘူတာ အာဒိဗြဟ္မစရိယကာ, ဥဘတောဝိဘင်္ဂပရိယာပန္နသိက္ခာပဒံ. တေနေဝေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေပိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၁) ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂပရိယာပန္နံ သိက္ခာပဒံ အာဒိဗြဟ္မစရိယကံ, ခန္ဓကဝတ္တပရိယာပန္နံ အာဘိသမာစာရိက’’န္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ သေက္ခပဏ္ဏတ္တိယန္တိ ဧတ္ထ သိက္ခိတဗ္ဗတော သေက္ခာ, ဘဂဝတာဝ [Pg.294] ပညတ္တတ္တာ ပညတ္တိ. သဗ္ဗာပိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂပရိယာပန္နာ သိက္ခာပဒပဏ္ဏတ္တိ ‘‘သေက္ခပဏ္ဏတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. နာမရူပပရိစ္ဆေဒေတိ ဧတ္ထ ကုသလတ္တိကာဒီဟိ ဝုတ္တံ ဇာတိဘူမိပုဂ္ဂလသမ္ပယောဂဝတ္ထာရမ္မဏကမ္မဒွါရလက္ခဏရသာဒိဘေဒေဟိ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိစတုဗ္ဗိဓံ သနိဗ္ဗာနံ နာမံ, ဘူတောပါဒါယဘေဒံ ရူပဉ္စ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဇာနနပညာ, တပ္ပကာသကော စ ဂန္ထော နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ နာမ. ဣမိနာ အဘိဓမ္မတ္ထကုသလေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. သိက္ခာပေတုန္တိ ဥဂ္ဂဏှာပေတုန္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၈၄) ဝုတ္တံ.

'අභි' යනු විශිෂ්ට වූ ද උත්තම වූ ද සමාචාරය (හැසිරීම) වන වත් පිළිවෙත් ශීලයයි, එය අරභයා පනවන ලද, ඛන්ධක ශික්ෂාපද නමින් හැඳින්වෙන ශික්ෂාව 'ආභිසමාචාරිකා' නම් වේ. මක්නිසාද යත්, එහි අර්ථය සම්පූර්ණ කර ගැනීමට කැමති අය විසින් උගෙනීම ආදී වශයෙන් හික්මිය යුතු බැවින් ශික්ෂාපදයට ද 'ශික්ෂා' යැයි කියනු ලැබේ. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන වූ හෙවත් හේතුභූත වූයේ 'ආදිබ්‍රහ්මචරියකා' නම් වේ, එය උභතෝවිභංගයට ඇතුළත් ශික්ෂාපදයයි. එහෙයින්ම මෙහි විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ද "උභතෝවිභංගයට ඇතුළත් ශික්ෂාපදය ආදිබ්‍රහ්මචරියක නම් වේ, ඛන්ධක හා වත් පිළිවෙත්වලට ඇතුළත් වූවක් වේද එය ආභිසමාචාරික නම් වේ" යැයි පවසන ලදී. එබැවින් මෙහි 'සේක්ඛපණ්ණත්ති' යන්නෙහි හික්මිය යුතු බැවින් 'සේක්ඛා' නම් වන අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම පනවන ලද බැවින් 'පණ්ණත්ති' නම් වේ. උභතෝවිභංගයට ඇතුළත් සියලුම ශික්ෂාපද පැනවීම් 'සේක්ඛපණ්ණත්ති' යැයි කියන ලදැයි දත යුතුය. නාමරූපපරිච්ඡේදයෙහි යන මෙහි - කුසලත්‍රික ආදියෙන් පවසන ලද ජාති, භූමි, පුද්ගල, සම්ප්‍රයෝග, වස්තු, අරමුණු, කර්මද්වාර, ලක්ෂණ, රස ආදී භේදයන්ගෙන් යුතු, වේදනාස්කන්ධය ආදී සිවුවැදෑරුම් වූ නිර්වාණය සහිත නාමය ද, මහාභූත සහ උපාදාය භේදයෙන් යුත් රූපය ද පිරිසිඳ දැනගන්නා ප්‍රඥාවයි. එය ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථය 'නාමරූපපරිච්ඡේදය' නම් වේ. මෙයින් අභිධර්මාර්ථයන්හි දක්ෂයෙකු විය යුතු බව පෙන්වා දෙයි. 'සික්ඛාපේතුං' යනු උගන්වනු පිණිස යැයි විමතිවිනෝදනියෙහි පවසන ලදී.

၁၅၃. အာယသ္မတော နိဿာယ ဝစ္ဆာမီတိ ဧတ္ထ အာယသ္မတောတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ, အာယသ္မန္တံ နိဿာယ ဝသိဿာမီတိ အတ္ထော. ယံ ပန ဝုတ္တံ သမန္တပါသာဒိကာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၇၆) ‘‘ဗျတ္တော…ပေ… ဝုတ္တလက္ခဏောယေဝါ’’တိ, တံ ပရိသူပဋ္ဌာကဗဟုဿုတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ပဗ္ဗဇ္ဇာဥပသမ္ပဒဓမ္မန္တေဝါသိကေဟိ ပန…ပေ… တာဝ ဝတ္တံ ကာတဗ္ဗန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယဥပသမ္ပဒါစရိယဓမ္မာစရိယာနံ ဧတေဟိ ယထာဝုတ္တဝတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. တတ္ထ ယေန သိက္ခာပဒါနိ ဒိန္နာနိ, အယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယော. ယေန ဥပသမ္ပဒကမ္မဝါစာ ဝုတ္တာ, အယံ ဥပသမ္ပဒါစရိယော. ယော ဥဒ္ဒေသံ ဝါ ပရိပုစ္ဆံ ဝါ ဒေတိ, အယံ ဓမ္မာစရိယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

153. "ආයස්මතො නිස්සාය වච්ඡාමි" (ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ඇසුරු කොට වාසය කරමි) යන්නෙහි 'ආයස්මතො' යනු උපයෝගාර්ථයෙහි (ද්විතීයා විභක්ත්‍යර්ථයෙහි) යෙදුණු සාමි වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියකි). 'ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ඇසුරු කොට වාසය කරමි' යනු එහි අර්ථයයි. සමන්තපාසාදිකාවෙහි (මහාවග්ග අට්ඨකථා 76) "ව්‍යක්ත වූ... පෙ... කියන ලද ලක්ෂණ ඇත්තා වූම" යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය පිරිවර උපස්ථානය කරන්නා වූ බහුශ්‍රුත භික්ෂුවක් අරභයා පවසන ලද්දකි. පැවිදි, උපසම්පදා සහ ධර්ම අන්තේවාසිකයන් විසින්... පෙ... ඒ තාක් වත්කළ යුතුය යන්නෙන්, පැවිදි ආචාර්ය, උපසම්පදා ආචාර්ය සහ ධර්මාචාර්ය යන මොවුන්ට මොවුන් විසින් (අන්තේවාසිකයන් විසින්) කලින් කියන ලද පරිදි වත් පිළිවෙත් කළ යුතුය යන්නයි. එහි යමෙකු විසින් ශික්ෂාපද දෙන ලද්දේ ද, මොහු පැවිදි ආචාර්යවරයා (පබ්බජ්ජාචරිය) වේ. යමෙකු විසින් උපසම්පදා කම්මවාචාව කියන ලද්දේ ද, මොහු උපසම්පදා ආචාර්යවරයා (උපසම්පදාචරිය) වේ. යමෙක් උද්දේශය (පාඩම් දීම) හෝ පරිපෘච්ඡාව (ප්‍රශ්න විචාරීම) හෝ දෙයිද, ඔහු ධර්මාචාර්යවරයා (ධම්මාචරිය) යැයි දත යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၁၅၄. နိဿယပဋိပ္ပဿဒ္ဓိကထာယံ ဒိသံ ဂတောတိ ပုန အာဂန္တုကာမော, အနာဂန္တုကာမော ဝါ ဟုတွာ ဝါသတ္ထာယ ကဉ္စိ ဒိသံ ဂတော. ဘိက္ခုဿ သဘာဂတန္တိ ပေသလဘာဝံ. ဩလောကေတွာတိ ဥပပရိက္ခိတွာ. ဝိဗ္ဘန္တေ…ပေ… တတ္ထ ဂန္တဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ‘‘သစေ ကေနစိ ကရဏီယေန တဒဟေဝ ဂန္တုံ အသက္ကောန္တော ‘ကတိပါဟေန ဂမိဿာမီ’တိ ဂမနေ သဥဿာဟော ဟောတိ, ရက္ခတီ’’တိ ဝဒန္တိ. မာ ဣဓ ပဋိက္ကမီတိ မာ [Pg.295] ဣဓ ပဝိသိ. တတြေဝ ဝသိတဗ္ဗန္တိ တတ္ထေဝ နိဿယံ ဂဟေတွာ ဝသိတဗ္ဗံ. တံယေဝ ဝိဟာရံ…ပေ… ဝသိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ဥပဇ္ဈာယေန ပရိစ္စတ္တတ္တာ ဥပဇ္ဈာယသမောဓာနပရိဟာရော နတ္ထိ, တသ္မာ ဥပဇ္ဈာယသမောဓာနဂတဿပိ အာစရိယဿ သန္တိကေ ဂဟိတနိဿယော န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ.

154. නිශ්‍රය සංසිඳීමේ කථාවෙහි "දිශාවකට ගියේ" යනු නැවත පැමිණීමේ අදහසින් හෝ නැවත නොපැමිණීමේ අදහසින් හෝ වාසය පිණිස යම් දිශාවකට ගිය තැනැත්තාය. භික්ෂුවගේ සභාගතාව යනු ප්‍රියශීලී (පේසල) භාවයයි. "ඕලෝකෙත්වා" (බලා) යනු පරීක්ෂා කර බලා ය. "සිවුරු හැර ගිය කල්හි... පෙ... එහි යා යුතුය" යන්නෙහි, "ඉදින් යම් කිසි කටයුත්තක් නිසා එදිනම යාමට නොහැකිව 'දින කිහිපයකින් යන්නෙමි' කියා යාමෙහි උත්සාහවත් වන්නේ නම්, (නිශ්‍රය) ආරක්ෂා වෙයි" යැයි පවසති. "මා ඉධ පටික්කමී" (මෙහි ආපසු නොඑන්න) යනු මෙහි ඇතුළු නොවන්න යන්නයි. "එහිම වාසය කළ යුතුය" යනු එහිදීම නිශ්‍රය ගෙන වාසය කළ යුතුය යන්නයි. "එම විහාරයටම... පෙ... වාසය කිරීම වටී" යන්නෙහි, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විසින් අත්හරින ලද බැවින් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ හා එක්වීමෙන් සිදුවන (නිශ්‍රය) නිදහස් වීමක් නැත. එබැවින් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල්හි ද ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙහි ගන්නා ලද නිශ්‍රය නොසන්සිඳේ (අහෝසි නොවේ).

အာစရိယမှာ နိဿယပဋိပ္ပဿဒ္ဓီသု အာစရိယော ပက္ကန္တော ဝါ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ပက္ကန္တောတိ ဒိသံ ဂတော’’တိအာဒိနာ ဥပဇ္ဈာယဿ ပက္ကမနေ ယော ဝိနိစ္ဆယော ဝုတ္တော, သော တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဣဓာပိ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ တံ အဝတွာ ‘‘ကောစိ အာစရိယော အာပုစ္ဆိတွာ ပက္ကမတီ’’တိအာဒိနာ အညောယေဝ နယော အာရဒ္ဓေါ. အယဉ္စ နယော ဥပဇ္ဈာယပက္ကမနေပိ ဝေဒိတဗ္ဗောယေဝ. ဤဒိသေသု ဟိ ဌာနေသု ဧကတ္ထဝုတ္တလက္ခဏံ အညတ္ထာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သစေ ဒွေ လေဍ္ဍုပါတေ အတိက္ကမိတွာ နိဝတ္တတိ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဧတ္တာဝတာ ဒိသာပက္ကန္တော နာမ ဟောတီတိ အန္တေဝါသိကေ အနိက္ခိတ္တဓုရေပိ နိဿယော ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. အာစရိယုပဇ္ဈာယာ ဒွေ လေဍ္ဍုပါတေ အတိက္ကမ္မ အညသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသန္တီတိ ဗဟိဥပစာရသီမာယံ အန္တေဝါသိကသဒ္ဓိဝိဟာရိကာနံ ဝသနဋ္ဌာနတော ဒွေ လေဍ္ဍုပါတေ အတိက္ကမ္မ အညသ္မိံ သေနာသနေ ဝသန္တိ, အန္တောဥပစာရသီမာယံ ပန ဒွေ လေဍ္ဍုပါတေ အတိက္ကမိတွာပိ ဝသတော နိဿယော န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ. ‘‘သစေပိ အာစရိယော မုဉ္စိတုကာမောဝ ဟုတွာ နိဿယပဏာမနာယ ပဏာမေတီ’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဥပဇ္ဈာယဿ အာဏတ္တိယမ္ပိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၈၃) ဝုတ္တံ.

ආචාර්යවරයාගෙන් නිශ්‍රය සංසිඳීම්වලදී "ආචාර්යවරයා බැහැර ගියේ හෝ වෙයි" යන්නෙහි "බැහැර ගියේ යනු දිශාවකට ගියේය" යනාදී වශයෙන් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ බැහැර යාමෙහි යම් විනිශ්චයක් පවසන ලද්දේ ද, එය එහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම මෙහි ද වටහා ගත හැකි බැවින්, එය නොපවසා "යම් ආචාර්යවරයෙක් අවසර ගෙන බැහැර යෙයි" යනාදී වශයෙන් වෙනත් ක්‍රමයක්ම ආරම්භ කරන ලදී. මෙම ක්‍රමය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ බැහැර යාමෙහි ද දත යුතුම වේ. මෙබඳු ස්ථානවල එක් තැනක කියන ලද ලක්ෂණය වෙනත් තැනක ද දැක්ක යුතු බැවිනි. "ඉදින් කැට මු මු දුරවල් දෙකක් ඉක්මවා ආපසු හැරෙන්නේ නම්, (නිශ්‍රය) සංසිඳෙන්නේ වෙයි" යන්නෙහි, මෙපමණකින් දිශාවකට බැහැර ගියේ නම් වෙයි කියා අන්තේවාසිකයා විසින් ධුරය (කටයුත්ත) අත් නොහරින ලද කල්හි ද නිශ්‍රය සංසිඳෙයි (අහෝසි වෙයි). "ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා කැට මු මු දුරවල් දෙකක් ඉක්මවා වෙනත් විහාරයක වෙසෙති" යනු බාහිර උපචාර සීමාවෙහි අන්තේවාසික සද්ධිවිහාරිකයන්ගේ වාසස්ථානයේ සිට කැට මු මු දුරවල් දෙකක් ඉක්මවා වෙනත් සෙනසුනක වෙසෙති යන්නයි. අභ්‍යන්තර උපචාර සීමාවෙහි නම් කැට මු මු දුරවල් දෙකක් ඉක්මවා වාසය කළ ද නිශ්‍රය නොසන්සිඳේ. "ඉදින් ආචාර්යවරයා (අතහැරීමට) මුදවනු කැමැත්තේම වී නිශ්‍රය බැහැර කිරීමෙන් බැහැර කරයිද" යනාදී සියල්ල උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ අණ කිරීමෙහි ද දත යුතුයැයි සාරත්ථදීපනියෙහි පවසන ලදී.

၁၅၃. သာဟူတိ သာဓု သုန္ဒရံ. လဟူတိ အဂရု, သုဘရတာတိ အတ္ထော. ဩပါယိကန္တိ ဥပါယပဋိသံယုတ္တံ, ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇနံ နိတ္ထရဏုပါယောတိ အတ္ထော. ပတိရူပန္တိ သာမီစိကမ္မမိဒန္တိ အတ္ထော[Pg.296]. ပါသာဒိကေနာတိ ပသာဒါဝဟေန, ကာယဝစီပယောဂေန သမ္ပာဒေဟီတိ အတ္ထော. ကာယေနာတိ ဧတဒတ္ထဝိညာပကံ ဟတ္ထမုဒ္ဒါဒိံ ဒဿေန္တော ကာယေန ဝိညာပေတိ. ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆနံ သန္ဓာယာတိ ဥပဇ္ဈာယေန ‘‘သာဟူ’’တိအာဒီသု ဝုတ္တေသု သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆနဝစနံ သန္ဓာယ ‘‘ကာယေန ဝိညာပေတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. အာယာစနဒါနမတ္တေနာတိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ပဌမံ အာယာစနမတ္တေန, တတော ဥပဇ္ဈာယဿ စ ‘‘သာဟူ’’တိအာဒိနာ ဝစနမတ္တေနာတိ အတ္ထော. အာစရိယဿ သန္တိကေ နိဿယဂ္ဂဟဏေ အာယသ္မတော နိဿာယ ဝစ္ဆာမီတိ အာယသ္မန္တံ နိဿာယ ဝသိဿာမီတိ အတ္ထော.

153. "සාහු" යනු මැනවි, යහපත්ය යන්නයි. "ලහු" යනු බර නොවන, පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බව යන අර්ථයයි. "ඕපායිකං" යනු උපාය හා සබැඳි වූ, මෙලෙස පිළිපැදීම (සංසාරයෙන්) එතෙර වීමේ උපාය වේ යන අර්ථයයි. "පතිරූපං" යනු මෙය සුදුසු (සාමීචි) ක්‍රියාවක්ය යන අර්ථයයි. "පාසාදිකේන" යනු ප්‍රසාදය එළවන්නා වූ කල් ක්‍රියාවෙන්, කාය වාග් ප්‍රයෝගයෙන් සම්පූර්ණ කරව යන අර්ථයයි. "කායෙන

၁၅၄. နိဿယပဋိပ္ပဿဒ္ဓိကထာယံ ယော ဝါ ဧကသမ္ဘောဂပရိဘောဂေါ, တဿ သန္တိကေ နိဿယော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဣမိနာ လဇ္ဇီသု ဧဝ နိဿယဂ္ဂဟဏံ နိယောဇေတိ အလဇ္ဇီသု ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ. ဧတ္ထ စ ပရိဘောဂသဒ္ဒေန ဧကကမ္မာဒိကော သံဝါသော ဂဟိတော ပစ္စယပရိဘောဂဿ သမ္ဘောဂသဒ္ဒေန ဂဟိတတ္တာ. ဧတေန စ သမ္ဘောဂသံဝါသာနံ အလဇ္ဇီဟိ သဒ္ဓိံ န ကတ္တဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. ပရိဟာရော နတ္ထီတိ အာပတ္တိပရိဟာရော နတ္ထိ. တာဒိသောတိ ယတ္ထ နိဿယော ဂဟိတပုဗ္ဗော, ယော စ ဧကသမ္ဘောဂပရိဘောဂေါ, တာဒိသော. တထာ ဝုတ္တန္တိ ‘‘လဟုံ အာဂမိဿတီ’’တိ ဝုတ္တဉ္စေတိ အတ္ထော. စတ္တာရိ ပဉ္စ ဒိဝသာနီတိ ဣဒံ ဥပလက္ခဏမတ္တံ. ယဒိ ဧကာဟဒွီဟေန သဘာဂတာ ပညာယတိ, ဉာတဒိဝသေ ဂဟေတဗ္ဗောဝ. အထာပိ စတုပဉ္စာဟေနပိ န ပညာယတိ, ယတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ ပညာယတိ, တတ္တကာနိ အတိက္ကာမေတဗ္ဗာနိ. သဘာဂတံ ဩလောကေမီတိ ပန လေသော န ကာတဗ္ဗော. ဒဟရာ သုဏန္တီတိ ဧတ္ထ အသုတွာပိ ‘‘အာဂမိဿတိ, ကေနစိ အန္တရာယေန စိရာယန္တီ’’တိ သညာယ သတိပိ လဗ္ဘတေဝ ပရိဟာရော[Pg.297]. တေနာဟ ‘‘ဣဓေဝါဟံ ဝသိဿာမီတိ ပဟိဏတိ, ပရိဟာရော နတ္ထီ’’တိ. ဧကဒိဝသမ္ပိ ပရိဟာရော နတ္ထီတိ ဂမနေ နိရုဿာဟံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, သဥဿာဟဿ ပန သေနာသနပဋိသာမနာဒိဝသေန ကတိပါဟေ ဂတေပိ န ဒေါသော.

154. නිස්සය පටිප්පස්සද්ධි කථාවෙහි (නිස්සය සංසිඳීම පිළිබඳ කථාවෙහි) 'යම් ඒ එක සමාන භෝග පරිභෝගයක් ඇත්තේද, ඔහු සමීපයෙහි නිස්සය ගත යුතුය' යන්නෙන්, අලැජ්ජී (ලජ්ජා නැති) භික්ෂූන් කෙරෙහි නිස්සය ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, ලැජ්ජී (විනයගරුක) භික්ෂූන් කෙරෙහිම නිස්සය ගැනීම නියෝග කරයි. මෙහි 'පරිභෝග' ශබ්දයෙන් එක්ව පොදු කර්ම කිරීම් ආදී වූ සංවාසය අදහස් කරන ලදී; ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය (සිව්පසය වැළඳීම) 'සම්භෝග' ශබ්දයෙන් ගන්නා ලද බැවිනි. මෙයින් අලැජ්ජී පුද්ගලයන් සමඟ සම්භෝගය සහ සංවාසය නොකටයුතු බව දක්වයි. 'පරිහාරයක් නැත' යනු ඇවැත්වලින් මිදීමක් (ආපත්ති පරිහාරයක්) නැත යන්නයි. 'තාදිසෝ' (එබඳු තැනැත්තා) යනු, යම් තැනක පෙර නිස්සය ගන්නා ලද්දේද, යම් කෙනෙකු සමඟ එක සමාන භෝග පරිභෝග ඇත්තේද, එබඳු තැනැත්තාය. 'තථා වුත්තං' යනු 'වහාම (නැවත) පැමිණෙනු ඇත' යි පවසන ලද අර්ථයයි. 'සිව් පස් දිනක්' යන්න හුදු උපලක්ෂණයක් (හඳුනාගැනීම සඳහා දැක්වූවක්) පමණි. ඉදින් එක් දිනකින් හෝ දෙදිනකින් සභාගතාව (සුදුසු බව) වැටහෙන්නේ නම්, එය තේරුම් ගත් දිනම නිස්සය ගත යුතුමය. ඉදින් සිව් පස් දිනකින් වුවද නොවැටහෙන්නේ නම්, යම් තාක් දින ගණනකින් වැටහෙන්නේද, එතෙක් දින ඉක්මවිය යුතුය. එහෙත් 'සභාගතාව (සුදුසු බව) බලමි' යි කියා ව්‍යාජයක් නොකට යුතුය. 'දහරා සුණන්ති' (තරුණ භික්ෂූහු අසති) යන්නෙහි, නොඇසුවද 'ඔහු පැමිණෙනු ඇත, කිසියම් අන්තරායක් නිසා ප්‍රමාද වන්නේය' යන හැඟීම ඇති කල්හිද පරිහාරය (ඇවැතින් මිදීම) ලැබෙන්නේමය. එහෙයින් 'මම මෙහිම වසන්නෙමි' යි පණිවිඩයක් එවයි නම්, එවිට පරිහාරයක් නැතැයි පවසන ලදී. 'එක් දිනක් වුවද පරිහාරයක් නැත' යන්න පවසන ලද්දේ යාමෙහි උත්සාහයක් නොමැති වීම අරභයාය. උත්සාහවත් තැනැත්තාට සේනාසන පිළියෙල කිරීම් ආදිය නිසා දින කිහිපයක් ඉක්ම ගියද දොසක් නැත.

တတြေဝ ဝသိတဗ္ဗန္တိ တတြ သဘာဂဋ္ဌာနေ ဧဝ နိဿယံ ဂဟေတွာ ဝသိတဗ္ဗံ. တံယေဝ ဝိဟာရံ…ပေ… ဝသိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဣမိနာ ဥပဇ္ဈာယေ သင်္ဂဏှန္တေယေဝ တံသမောဓာနေ နိဿယပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ ဝုတ္တာ, တသ္မိံ ပန ကောဓေန ဝါ ဂဏနိရပေက္ခတာယ ဝါ အသင်္ဂဏှန္တေ အညေသု ဂဟိတော နိဿယော န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ ဒဿေတိ.

එහිම වාසය කළ යුතුය යන්නෙන්, එම සභාග ස්ථානයෙහිම (සුදුසු ස්ථානයෙහිම) නිස්සය ගෙන වාසය කළ යුතුය යන්නයි. 'එම විහාරයෙහිම... වාසය කිරීම සුදුසුය' යන්නෙන්, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ (ශිෂ්‍යයා කෙරෙහි) අනුග්‍රහ දක්වන කල්හිම එම එක්වීම් අවස්ථාවෙහි නිස්සය සංසිඳීම (නිස්සයෙන් මිදීම) දක්වන ලදී. එහෙත්, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ක්‍රෝධයෙන් හෝ සඟ පිරිස කෙරෙහි උපේක්ෂාව (අපේක්ෂාවක් නොමැතිකම) නිසා හෝ අනුග්‍රහ නොදක්වන කල්හි, අන්‍යයන් වෙතින් ගන්නා ලද නිස්සය සංසිඳෙන්නේ නැති බව දක්වයි.

အာစရိယမှာ နိဿယပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယံ ဝုတ္တော ‘‘ကောစိ အာစရိယော’’တိအာဒိကော နယော ဥပဇ္ဈာယပက္ကမနာဒီသုပိ နေတွာ တတ္ထ စ ဝုတ္တော ဣဓာပိ နေတွာ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗော. ဒွေ လေဍ္ဍုပါတေ အတိက္ကမ္မ အညသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသန္တီတိ ဥပစာရသီမတော ဗဟိ အညသ္မိံ ဝိဟာရေ အန္တေဝါသိကာဒီနံ ဝသနဋ္ဌာနတော ဒွေ လေဍ္ဍုပါတေ အတိက္ကမိတွာ ဝသန္တိ. တေန ဗဟိဥပစာရေပိ အန္တေဝါသိကာဒီနံ ဝသနဋ္ဌာနတော ဒွိန္နံ လေဍ္ဍုပါတာနံ အန္တရေ အာသန္နေ ပဒေသေ ဝသတိ, နိဿယော န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီတိ ဒဿေတိ. အန္တောဥပစာရသီမာယံ ပန ဒွေ လေဍ္ဍုပါတေ အတိက္ကမိတွာ ဝသတော နိဿယော န ပဋိပ္ပဿမ္ဘတေဝါတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၈၃) ဝုတ္တံ.

ආචාර්යයන් වහන්සේගෙන් නිශ්ශ්‍රය සංසිඳීම (ඉවත්වීම) පිළිබඳව වදාලා වූ ‘යම්කිසි ආචාර්යවරයෙක්’ යනාදී ක්‍රමය, උපාධ්‍යායන් වහන්සේ බැහැර යාම ආදියේදී ද ගලපාගෙන, එහි වදාල දේ මෙහි ද ගලපා සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය. ‘කැටගැසීම් දෙකක දුරක් (දෙලොස්පතක්) ඉක්මවා වෙනත් විහාරයක වෙසෙති’ යනු උපචාර සීමාවෙන් පිටත වෙනත් විහාරයක අතේවාසිකාදීන් වෙසෙන ස්ථානයේ සිට කැටගැසීම් දෙකක දුරක් ඉක්මවා වාසය කිරීමයි. එයින් පැහැදිලි කරන්නේ, පිටත උපචාරයෙහි වුවද අතේවාසිකාදීන් වෙසෙන ස්ථානයේ සිට කැටගැසීම් දෙකක දුරක් ඇතුළත ආසන්න ප්‍රදේශයක වෙසේ නම්, නිශ්ශ්‍රය නොසංසිඳෙන (නොවැලකෙන) බවයි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.83) වදාලේ, ඇතුළු උපචාර සීමාවෙහි කැටගැසීම් දෙකක දුරක් ඉක්මවා වාසය කරන්නාගේ ද නිශ්ශ්‍රය නොසංසිඳෙන්නේමය කියාය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි,

နိဿယဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

‘නිස්සය විනිච්ඡය කථා ලංකාරය’ නම් වූ,

တေဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

විසිතුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

၂၄. သီမာဝိနိစ္ဆယကထာ

24. සීමා විනිශ්චය කථාව

၁၅၆. ဧဝံ [Pg.298] နိဿယဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ သီမာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘သီမာတိ ဧတ္ထ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ သီမာတိ သိနီယတေ သမဂ္ဂေန သံဃေန ကမ္မဝါစာယ ဗန္ဓီယတေတိ သီမာ. သိ ဗန္ဓနေတိ ဓာတု, မ-ပစ္စယော, ကိယာဒိဂဏောယံ. ဝိဘာဂဝန္တာနံ သဘာဝဝိဘာဝနံ ဝိဘာဂေန ဝိနာ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သီမာ နာမေသာ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ ဗဒ္ဓသီမံ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဧကာဒသ’’တျာဒိမာဟ.

156. මෙසේ නිශ්ශ්‍රය විනිශ්චය පවසා, දැන් සීමා විනිශ්චය පැවසීම සඳහා ‘සීමාති එත්ථ’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘සීමාව’ යනු සමගි වූ සංඝයා වහන්සේ විසින් කම්මවාචාවකින් බඳිනු ලබන බැවින් සීමාව නම් වේ. ‘සි’ යනු බැඳීම අර්ථවත් ධාතුවයි, ‘ම’ ප්‍රත්‍යයයි, මෙය කියාදි ගණයට අයත් වේ. කොටස් සහිත වූවන්ගේ ස්වභාවය විදහා දැක්වීම බෙදීමකින් තොරව සිදු නොවන බැවින් ‘සීමා නාමෙසා...පෙ... හෝති’ (සීමාව නම් මෙයයි...) යනාදිය වදාළහ. එහි ප්‍රථමයෙන් බද්ධ සීමාව දැක්වීම පිණිස ‘තත්ථ එකාදස’ (එහි එකොළොස්...) යනාදිය වදාළහ.

ဝီသတိဝဂ္ဂကရဏီယပရမတ္တာ သံဃကမ္မဿ ဟေဋ္ဌိမန္တတော ယတ္ထ ကမ္မာရဟေန သဒ္ဓိံ ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူ နိသီဒိတုံ သက္ကောန္တိ, တတ္တကေ ပဒေသေ သီမံ ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ, န တတော ဩရန္တိ အာဟ ‘‘အတိခုဒ္ဒကာ နာမ ယတ္ထ ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူ နိသီဒိတုံ န သက္ကောန္တီ’’တိ. ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယာတိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ, တဿံ ပန ဒိသာယံ နိမိတ္တေ အသတိ ယတ္ထ အတ္ထိ, တတော ပဋ္ဌာယ ပဌမံ ‘‘ပုရတ္ထိမာယ အနုဒိသာယ, ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယာ’’တိအာဒိနာ သမန္တာ ဝိဇ္ဇမာနဋ္ဌာနေသု နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ ပုန ‘‘ပုရတ္ထိမာယ အနုဒိသာယာ’’တိ ပဌမကိတ္တိတံ ပဋိကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတိ တီဟိ နိမိတ္တေဟိ သိင်္ဃာဋကသဏ္ဌာနာယပိ သီမာယ သမ္မန္နိတဗ္ဗတော. တိက္ခတ္တုံ သီမမဏ္ဍလံ သမ္ဗန္ဓန္တေနာတိ ဝိနယဓရေန သယံ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဌတွာ ကေဝလံ နိမိတ္တကိတ္တနဝစနေနေဝ သီမမဏ္ဍလံ သမန္တာ နိမိတ္တေန နိမိတ္တံ ဗန္ဓန္တေနာတိ အတ္ထော. တံတံနိမိတ္တဋ္ဌာနံ အဂန္တွာပိ ဟိ ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတိ. တိယောဇနပရမာယပိ သီမာယ သမန္တတော တိက္ခတ္တုံ အနုပရိဂမနဿ ဧကဒိဝသေန ဒုက္ကရတ္တာ ဝိနယဓရေန သယံ အဒိဋ္ဌမ္ပိ ပုဗ္ဗေ ဘိက္ခူဟိ ယထာဝဝတ္ထိတံ နိမိတ္တံ ‘‘ပါသာဏော ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ ကေနစိ ဝုတ္တာနုသာရေန သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ဧသော ပါသာဏော နိမိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ကိတ္တေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ.

විසි නමකගෙන් යුත් සංඝයා විසින් කළ යුතු (විසිවගකරණීය) විනය කර්මයක අවම සීමාව ලෙස, කර්මයට සුදුසු තැනැත්තා සමඟ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිඑක් නමකට හිඳගත හැකි පමණ වූ ප්‍රදේශයක සීමාවක් බැඳීම සුදුසුය, එයට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක නොවේ යන්න දැක්වීමට ‘අතිශයින් කුඩා සීමාව නම් භික්ෂූන් විසිඑක් නමකට හිඳගත නොහැකි ස්ථානයයි’ යනුවෙන් වදාළහ. ‘නැගෙනහිර දිශාවෙහි’ යන්න උදාහරණයක් පමණි. එම දිශාවෙහි නිමිත්තක් නැති කල්හි යම් දිශාවක නිමිත්තක් තිබේද, එතැන් සිට පටන්ගෙන පළමුව ‘නැගෙනහිර අනුදිශාවෙහි, දකුණු දිශාවෙහි’ යනාදී වශයෙන් වටා ඇති ස්ථානවල නිමිති ප්‍රකාශ කොට, නැවත ‘නැගෙනහිර අනුදිශාවෙහි’ යැයි පළමුව ප්‍රකාශ කළ නිමිත්තම නැවත ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු වේ. මන්දයත් නිමිති තුනක් සහිතව තුන්හුලස් හැඩැති සීමාවක් වුවද සම්මත කළ යුතු බැවිනි. ‘තුන්වරක් සීමා මණ්ඩලය සම්බන්ධ කරමින්’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, විනයධරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම එකම ස්ථානයක සිටිමින්, හුදෙක් නිමිති ප්‍රකාශ කිරීමේ වචනයෙන්ම සීමා මණ්ඩලය වටා නිමිත්තෙන් නිමිත්ත බැඳීමයි. ඒ ඒ නිමිති ඇති ස්ථාන කරා නොගොස් වුවද නිමිති ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු වන බැවිනි. යොදුන් තුනක් තරම් උපරිම ප්‍රමාණයක් ඇති සීමාවක වුවද වටා තුන්වරක් හැසිරීම එකම දිනකින් කිරීම දුෂ්කර බැවින්, විනයධරයන් වහන්සේ විසින් පෙර තමන් වහන්සේ නොදුටු නිමිත්ත වුවද, භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් කලින් නියම කරන ලද පරිදි ‘ස්වාමීනී, මෙය ගලකි’ යනාදී වශයෙන් යමෙකු පැවසූ පරිදි සලකාගෙන, ‘මේ ගල නිමිත්තයි’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද සුදුසුමය.

သံသဋ္ဌဝိဋပါတိ [Pg.299] ဣမိနာ အညမညဿ အာသန္နတံ ဒီပေတိ. ဗဒ္ဓါ ဟောတီတိ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ သီမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧကရတနမတ္တာ သုဝိညေယျတရာ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္ဆိမကောဋိယာ ဟတ္ထမတ္တာ သီမန္တရိကာ ဌပေတဗ္ဗာ’’တိ. ဧကင်္ဂုလိမတ္တာပိ သီမန္တရိကာ ဝဋ္ဋတိယေဝ. တတ္တကေနပိ ဟိ သီမာ အသမ္ဘိန္နာဝ ဟောတိ. ဒွိန္နံ သီမာနံ နိမိတ္တံ ဟောတီတိ နိမိတ္တဿ သီမတော ဗာဟိရတ္တာ သီမသမ္ဘေဒေါ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. သီမသင်္ကရံ ကရောတီတိ ဝဍ္ဎိတွာ သီမပ္ပဒေသံ ပဝိဋ္ဌေ ဒွိန္နံ သီမာနံ ဂတဋ္ဌာနဿ ဒုဝိညေယျတ္တာ ဝုတ္တံ, န, ပန တတ္ထ ကမ္မံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿနတ္ထံ. န ဟိ သီမာ တတ္တကေန အသီမာ ဟောတိ, ဒွေ ပန သီမာ ပစ္ဆာ ဝဍ္ဎိတရုက္ခေန အဇ္ဈောတ္ထဋတ္တာ ဧကာဗဒ္ဓါ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧကတ္ထ ဌတွာ ကမ္မံ ကရောန္တေဟိ ဣတရံ သောဓေတွာ ကာတဗ္ဗံ. တဿာ ပဒေသန္တိ ယတ္ထ ဌတွာ ဘိက္ခူဟိ ကမ္မံ ကာတုံ သက္ကာ ဟောတိ, တာဒိသံ ပဒေသံ, ယတ္ထ ပန ဌိတေဟိ ကမ္မံ ကာတုံ န သက္ကာ ဟောတိ, တာဒိသံ ပဒေသံ အန္တောကရိတွာ ဗန္ဓန္တာ သီမာယ သီမံ သံဘိန္ဒန္တိ နာမ. န ကမ္မဝါစံ ဝဂ္ဂံ ကရောန္တီတိ ကမ္မဝါစံ န ဘိန္ဒန္တိ, ကမ္မံ န ကောပေန္တီတိ အဓိပ္ပာယော.

‘සංසට්ඨවිටපා’ (පැටලී ගිය අතුපතර ඇති) යන්නෙන් එකිනෙකට ඇති ලඟ බව දක්වයි. ‘බඳින ලද්දේ වෙයි’ යනු බටහිර දිශාභාගයෙහි සීමාව සම්බන්ධයෙන් වදාලකි. රියනක් පමණ වූ විට වඩාත් පහසුවෙන් වටහාගත හැකි බැවින් ‘බටහිර කෙළවරෙහි රියනක් පමණ වූ සීමා අන්තරයක් (සීමා අතර හිස්තැනක්) තැබිය යුතුය’ යි වදාලහ. අඟලක් පමණ වූ සීමා අන්තරයක් වුවද සුදුසුමය. එපමණකින් වුවද සීමාවන් එකිනෙක මිශ්‍ර නොවේ. ‘සීමා දෙකකට නිමිත්තක් වෙයි’ යනු නිමිත්ත සීමාවෙන් බාහිර වන බැවින් සීමාවන් එකිනෙක මිශ්‍ර වීමක් නොවන බව දැක්වීමටය. ‘සීමා සංකරය (සීමා මිශ්‍රවීම) කරයි’ යන්න වදාලේ, පසුව වැවුණු ගස්වල අතු සීමා ප්‍රදේශයට වැදී තිබීමෙන් සීමා දෙකේ සීමාවන් හැඳින ගැනීමට අපහසු වන බැවිනි; මිස එහි විනය කර්ම කිරීම නොසුදුසු බව දැක්වීමට නොවේ. මන්දයත්, එපමණකින් සීමාව අසීමාවක් නොවන බැවිනි. පසුව වැඩුණු වෘක්ෂයන්ගෙන් වැසී යාම නිසා සීමාවන් දෙක එකට බැඳී පවතී. එබැවින් එක් තැනක සිට කර්ම කරන්නන් විසින් අනෙක් සීමාව පිරිසිදු කර (වෙන්කර) කර්ම කළ යුතුය. ‘තස්සා පදේසං’ යනු යම් තැනක සිට භික්ෂූන් වහන්සේලාට විනය කර්ම කළ හැකිද, එවැනි ප්‍රදේශයකි. යම් තැනක සිට විනය කර්ම කළ නොහැකිද, එවැනි ප්‍රදේශයක් ඇතුළත් කර බඳින්නේ නම්, එය සීමාවෙන් සීමාව මිශ්‍ර කිරීම (සීමා සම්භේදය) නම් වේ. ‘කර්මවාක්‍යය කොටස් නොකරති’ යනු කර්මවාක්‍යය නොබිඳිති, විනය කර්මය කෝප නොකරති (අකූට කරති) යන අදහසයි.

၁၅၈. သုဒ္ဓပံသုပဗ္ဗတောတိ န ကေနစိ ကတော သယံဇာတောဝ ဝုတ္တော. တထာ သေသာပိ. ဣတရောပီတိ သုဒ္ဓပံသုပဗ္ဗတာဒိကော ပဗ္ဗတောပိ. ဟတ္ထိပ္ပမာဏောတိ ဧတ္ထ ဘူမိတော ဥဂ္ဂတပဒေသေန ဟတ္ထိပ္ပမာဏံ ဂဟေတဗ္ဗံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၃၈) ပန ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယဉ္စ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၃၈) ‘‘ဟတ္ထိပ္ပမာဏော နာမ ပဗ္ဗတော ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ အဍ္ဎဋ္ဌမရတနုဗ္ဗေဓော’’တိ ဝုတ္တံ. စတူဟိ ဝါ တီဟိ ဝါတိ သီမဘူမိယံ စတူသု, တီသု ဝါ ဒိသာသု ဌိတေဟိ, ဧကိဿာ ဧဝ ပန ဒိသာယ ဌိတေဟိ တတော ဗဟူဟိပိ သမ္မန္နိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဒွီဟိ ပန ဒွီသု ဒိသာသု ဌိတေဟိပိ န ဝဋ္ဋတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ [Pg.300] ဧကေန န ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ. တံ ဗဟိဒ္ဓါ ကတွာတိ ကိတ္တိတနိမိတ္တဿ အသီမတ္တာ အန္တောသီမာယ ကရဏံ အယုတ္တန္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သစေ’’တိအာဒိ.

158. ‘සුද්ධපංසු පබ්බත’ (පිරිසිදු පස් පර්වතය) යනු කිසිවෙකු විසින් නොකරන ලද, ස්වභාවිකවම හටගත් පර්වතයයි. සෙසු ඒවාද එසේමය. ‘ඉතරෝපි’ යනු සුද්ධපංසු පර්වතය ආදී වූ අනෙක් පර්වතයද වේ. ‘හස්ති ප්‍රමාණ’ යන්නෙන් මෙහිදී පොළොවෙන් මතු වූ කොටසින් අලි ප්‍රමාණයක් (උසක්) ගත යුතුය. සාරත්ථදීපනියෙහි සහ වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි ද ‘හස්ති ප්‍රමාණ පර්වතය නම් පහළ කෙළවරේ සිට රියන් හතහමාරක් උසැති පර්වතයයි’ යනුවෙන් වදාලහ. ‘හතර දෙනෙකු හෝ තුන් දෙනෙකු විසින්’ යනු සීමා භූමියෙහි සතර දිශාවක හෝ තුන් දිශාවක සිටින්නන් විසිනි. එක් දිශාවක පමණක් සිටින්නන් බොහෝ දෙනෙකු වුවද සීමාව සම්මත කිරීම නොසුදුසුය. දිශාවන් දෙකක සිටින දෙදෙනෙකු විසින් සම්මත කිරීමද නොසුදුසුය. ‘එබැවින්’ යනු එක් අයෙකුගෙන් නොසුදුසු බැවිනි. ‘එය පිටත කර’ යනු ප්‍රකාශ කරන ලද නිමිත්ත සීමාව නොවන බැවින්, එය සීමාව ඇතුළත කිරීම නොසුදුසු යැයි පැවසූහ. ඒ නිසා ‘සචේ’ (ඉදින්) යනාදිය වදාළහ.

ဒွတ္တိံသပလဂုဠပိဏ္ဍပ္ပမာဏတာ သဏ္ဌာနတော ဂဟေတဗ္ဗာ, န တုလဂဏနာဝသေန, ဘာရတော ပလပရိမာဏဉ္စ မဂဓတုလာယ ဂဟေတဗ္ဗံ, သာ စ လောကိယတုလာယ ဒွိဂုဏာတိ ဝဒန္တိ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၃၈) ပန ‘‘ဒွတ္တိံသပလဂုဠပိဏ္ဍပ္ပမာဏတာ တုလတာယ ဂဟေတဗ္ဗာ, န တုလဂဏနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အတိမဟန္တောပီတိ ဘူမိတော ဟတ္ထိပ္ပမာဏံ အနုဂန္တွာ ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ ဩတိဏ္ဏဃနတော အနေကယောဇနပ္ပမာဏောပိ. သစေ ဟိ တတော ဟတ္ထိပ္ပမာဏံ ကူဋံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, ပဗ္ဗတသင်္ခမေဝ ဂစ္ဆတိ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၃၈) – သစေ ဧကာဗဒ္ဓေါ ဟောတိ, န ကာတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ စတူသု ဒိသာသု စတုန္နံ ပဗ္ဗတကူဋာနံ ဟေဋ္ဌာ ပိဋ္ဌိပါသာဏသဒိသေ ပါသာဏေ ဌိတတ္တာ ဧကာဗဒ္ဓဘာဝေ သတိပိ ပထဝိတော ဥဒ္ဓံ တေသံ သမ္ဗန္ဓေ အသတိ ဟေဋ္ဌာ ပထဝီဂတသမ္ဗန္ဓမတ္တေ အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတွာ ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတိ. တေနေဝ ‘‘ပိဋ္ဌိပါသာဏော အတိမဟန္တောပိ ပါသာဏသင်္ချမေဝ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပထဝိတော ဟေဋ္ဌာ တဿ မဟန္တဘာဝေ ဂယှမာနေ ပဗ္ဗတမေဝ ဟောတီတိ အနုဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ. စိနိတွာ ကတပံသုပုဉ္ဇေ တိဏဂုမ္ဗရုက္ခာ စေ ဇာယန္တိ, ပဗ္ဗတော ဟောတီတိ ဓမ္မသိရိတ္ထေရော, နေဝါတိ ဥပတိဿတ္ထေရောတိ ဝုတ္တံ. ပါသာဏောတိ သုဓာမယပါသာဏောပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ, ဝီမံသိတဗ္ဗံ ဣဋ္ဌကာယ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ. သောပီတိ ခါဏုကော ဝိယ ဥဋ္ဌိတပါသာဏောပိ. စတုပဉ္စရုက္ခနိမိတ္တမတ္တမ္ပီတိ ဧကစ္စေသု နိမိတ္တသဒ္ဒေါ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ.

පල තිස්දෙකක බරින් යුත් හකුරු පිණ්ඩයක ප්‍රමාණය හැඩය අනුව ගත යුතුය, තරාදි ගණනින් නොවේ. බර අනුව පල ප්‍රමාණය මගධ තරාදියෙන් ගත යුතු අතර, එය සාමාන්‍ය තරාදිය මෙන් දෙගුණයක් යැයි පවසති. සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) වනාහි 'පල තිස්දෙකක හකුරු පිණ්ඩයක ප්‍රමාණය බර ප්‍රමාණයෙන් ගත යුතුය, තරාදි ගණනින් නොවේ' යැයි පවසන ලදී. 'අතිමහන්තෝපි' (ඉතා විශාල වුවද) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පොළොවෙන් මතුපිටට ඇතෙකුගේ ප්‍රමාණයට මතුවී, පොළොව යටින් ඉතා ඝනව බැසගෙන ගොස් යොදුන් ගණනාවක් විශාල වුවද යන්නයි. ඉදින් එයින් ඇතෙකුගේ ප්‍රමාණයේ කූටයක් (මුදුනක්) ඉහළට මතු වන්නේ නම්, එය පර්වතයක් ලෙසම සැලකේ. වජිරබුද්ධිටීකාවෙහි (වජිර. ටී. මහාවග්ග 138) - ඉදින් එකිනෙකට බැඳී පවතී නම් නොකළ යුතුය යන්නෙහි විස්තරය නම්: සතර දිසාවෙහි වූ පර්වත කූටයන් සතරෙහි යට කොටසෙහි, පිටිපස්සේ ගලක් බඳු වූ විශාල ගලක් මත පිහිටා තිබීම නිසා එකිනෙකට බැඳී පැවතියද, පොළොවෙන් මතුපිටදී ඒවා අතර සම්බන්ධයක් නැති කල, පොළොව යටින් ඇති සම්බන්ධය පමණක් නොසලකා හැර සීමා ලකුණු ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. එහෙයින්ම 'පිටිපස ගල (පැතලි ගල) ඉතා විශාල වුවද ගලක් ලෙසම සැලකේ' යැයි කියන ලදී. පොළොවෙන් යට එහි විශාලත්වය සලකන විට එය පර්වතයක්ම වේ යැයි අනුගණ්ඨිපදයෙහි පවසන ලදී. ගොඩගසා සාදන ලද පස් ගොඩක තණකොළ, පඳුරු හා ගස් වැවේ නම්, එය පර්වතයක් වේ යැයි ධම්මසිරි තෙරුන් වහන්සේද, එසේ නොවේ යැයි උපතිස්ස තෙරුන් වහන්සේද පැවසූහ. 'පාෂාණය' (ගල) යන්නට හුණුගල්ද සුදුසු යැයි කියති. ගඩොල් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් මේ පිළිබඳව විමසිය යුතුය. 'සෝපි' (එයද) යනු කණුවක් මෙන් ඉහළට නැගී ඇති ගලද වේ. 'ගස් හතරක් හෝ පහක් පමණක් වූ නිමිත්තද' යන්නෙහි සමහර පිටපත්වල 'නිමිත්ත' යන වචනය නැතැයි කියනු ලැබේ.

အန္တောသာရာနန္တိ တသ္မိံ ခဏေ တရုဏတာယ သာရေ အဝိဇ္ဇမာနေပိ ပရိဏာမေန ဘဝိဿမာနသာရေပိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ[Pg.301]. တာဒိသာနဉှိ သူစိဒဏ္ဍကပ္ပမာဏပရိဏာဟာနံ စတုပဉ္စမတ္တာနမ္ပိ ဝနံ ဝဋ္ဋတိ. အန္တောသာရမိဿကာနန္တိ အန္တောသာရေဟိ ရုက္ခေဟိ သမ္မိဿာနံ. ဧတေန တစသာရရုက္ခမိဿကာနမ္ပိ ဝနံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. စတုပဉ္စရုက္ခမတ္တမ္ပီတိ သာရရုက္ခေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၃၈) ပန ‘‘ဧတ္ထ တယော စေ သာရရုက္ခာ ဟောန္တိ, ဒွေ အသာရာ, သာရရုက္ခာနံ ဗဟုတ္တံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. သုသာနမ္ပိ ဣဓ ဝနမေဝါတိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ သယံဇာတတ္တာတိ ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘စတူသု ဒွေ အန္တောသာရာ စေ, ဝဋ္ဋတိ, အန္တောသာရာ အဓိကာ, သမာ ဝါ, ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ ဗဟူသုပိ ဒွေ စေ အန္တောသာရာ အတ္ထိ, ဝဋ္ဋတီ’တိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝနမဇ္ဈေ ဝိဟာရံ ကရောန္တီတိ ရုက္ခဃဋာယ အန္တရေ ရုက္ခေ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝတိအာဒီဟိ ဝိဟာရပရိစ္ဆေဒံ ကတွာဝ အန္တောရုက္ခန္တရေသု ဧဝ ပရိဝေဏပဏ္ဏသာလာဒီနံ ကရဏဝသေန ယထာ အန္တောဝိဟာရမ္ပိ ဝနမေဝ ဟောတိ, ဧဝံ ဝိဟာရံ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ယဒိ ဟိ သဗ္ဗံ ရုက္ခံ ဆိန္ဒိတွာ ဝိဟာရံ ကရေယျုံ, ဝိဟာရဿ အဝနတ္တာ တံ ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတဝနံ ဧကတ္ထ ကိတ္တေတဗ္ဗံ သိယာ, ဣဓ ပန အန္တောပိ ဝနတ္တာ ‘‘ဝနံ န ကိတ္တေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သစေ ဟိ တံ ကိတ္တေန္တိ, ‘‘နိမိတ္တဿ ဥပရိ ဝိဟာရော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အနန္တရေ ဝုတ္တဒေါသော အာပဇ္ဇတိ. ဧကဒေသန္တိ ဝနေကဒေသံ, ရုက္ခဝိရဟိတဋ္ဌာနေ ကတဝိဟာရဿ ဧကပဿေ ဌိတဝနဿ ဧကဒေသန္တိ အတ္ထော.

'අන්තෝසාරානං' (ඇතුළත අරටුව ඇති ගස්) යනු ඒ මොහොතෙහි ළපටි බැවින් අරටුවක් නොතිබුණද, කල් යාමෙන් අරටුවක් ඇති වන ගස් අරභයා පවසන ලද්දකි. මන්ද, එවැනි ඉදිකටු මිටක් බඳු වට ප්‍රමාණයෙන් යුත් ගස් හතරක් හෝ පහක් පමණක් වුවද වනයක් ලෙස සුදුසු වේ. 'අන්තෝසාරමිස්සකානං' යනු ඇතුළත අරටුව ඇති ගස් සමඟ මිශ්‍ර වූ යන්නයි. මෙයින් පිට පොත්තෙහි අරටුව ඇති ගස් මිශ්‍ර වූ වනයද සුදුසු බව දක්වයි. 'ගස් හතරක් හෝ පහක් පමණක් වුවද' යන්න අරටු සහිත ගස් අරභයා පවසන ලද්දකි. වජිරබුද්ධිටීකාවෙහි වනාහි 'මෙහි ඉදින් අරටු සහිත ගස් තුනක් සහ අරටු රහිත ගස් දෙකක් තිබේ නම්, අරටු සහිත ගස්වල බහුතරය අපේක්ෂා කළ යුතුය. සොහොනද මෙහි තමන්ම හටගත් බැවින් වනයක් ලෙසම ගණන් ගැනේ' යැයි පවසන ලදී. තවද සමහරෙක් 'හතරකින් දෙකක් ඇතුළත අරටුව ඇති ඒවා නම් සුදුසුය. ඇතුළත අරටුව ඇති ඒවා බහුල වුවද, සමාන වුවද සුදුසුය. එබැවින් ගස් බොහෝ ගණනක් අතරෙහි වුවද දෙකක් ඇතුළත අරටුව ඇති ඒවා වේ නම් සුදුසුය' යැයි පවසති. 'වනය මැද විහාර කරති' යන්නෙහි අර්ථය නම්: ඝන වනයක් මධ්‍යයෙහි ගස් කපා නොදමා, වැටවල් ආදියෙන් විහාර සීමාවන් වෙන් කොට, ගස් අතරම පිරිවෙන් සහ පන්සල් ආදිය තැනීමෙන් විහාරය ඇතුළතද වනයක්ම වන පරිදි විහාරය සාදති යන්නයි. ඉදින් සියලු ගස් කපා දමා විහාරය කරන්නේ නම්, විහාරය වනයක් නොවන බැවින්, එය වටකොට පවත්නා වනය එක් තැනකදී සීමාවක් ලෙස හැඳින්විය යුතුය. එහෙත් මෙහි විහාරය ඇතුළතද වනයක් වන බැවින් 'වනය සීමාවක් ලෙස නොහැඳින්විය යුතුය' යැයි පවසන ලදී. මන්ද, ඉදින් එය දක්වන්නේ නම්, 'සීමා ලකුණ මත විහාරය පිහිටා ඇත' යනාදී වශයෙන් ඊට අනතුරුව කියැවෙන දෝෂය ඇති වේ. 'ඒකදේසං' (එක් කොටසක්) යනු වනයෙන් කොටසකි. එනම්, ගස් නොමැති ස්ථානයක කරන ලද විහාරයක එක් පැත්තක පිහිටි වනයෙන් කොටසක් යන්න අර්ථයයි.

သူစိဒဏ္ဍကပ္ပမာဏောတိ ဝံသဒဏ္ဍပ္ပမာဏော. ‘‘လေခနိဒဏ္ဍပ္ပမာဏော’’တိ ကေစိ. မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဒုဗ္ဗလသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ပန အဝေဘင်္ဂိယဝိနိစ္ဆယေ ‘‘ယော ကောစိ အဋ္ဌင်္ဂုလသူစိဒဏ္ဍမတ္တောပိ ဝေဠု…ပေ… ဂရုဘဏ္ဍ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ တနုတရော ဝေဠုဒဏ္ဍောတိ စ သူစိဒဏ္ဍောတိ စ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝံသနဠကသရာဝါဒီသူတိ ဝေဠုပဗ္ဗေ ဝါ နဠပဗ္ဗေ ဝါ ကပလ္လကာဒိမတ္တိကဘာဇနေသု ဝါတိ အတ္ထော. တင်္ခဏမ္ပီတိ [Pg.302] တရုဏပေါတကေ အမိလာယိတွာ ဝိရုဟနဇာတိကေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယေ ပန ပရိဏတာ သမူလံ ဥဒ္ဓရိတွာ ရောပိတာပိ ဆိန္နသာခါ ဝိယ မိလာယိတွာ စိရေန နဝမူလင်္ကုရုပ္ပတ္တိယာ ဇီဝန္တိ, မိယန္တိယေဝ ဝါ, တာဒိသေ ကိတ္တေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဧတန္တိ နဝမူလသာခါနိဂ္ဂမနံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၃၈) ပန ‘‘သူစိဒဏ္ဍကပ္ပမာဏောတိ သီဟဠဒီပေ လေခနိဒဏ္ဍပ္ပမာဏောတိ ဝဒန္တိ, သော စ ကနိဋ္ဌင်္ဂုလိပရိမာဏောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

'සූචිදණ්ඩකප්පමාණෝ' යනු උණ බටයක මිටක ප්‍රමාණයයි. 'ලියන පෑනක (පන්හිඳක) මිටක ප්‍රමාණය' යැයි සමහරෙක් කියති. මාතිකා අටුවාවෙහි (කංඛාවිතරණී අටුවාව - දුබ්බලසික්ඛාපද වර්ණනාව) වනාහි අවිභජ්‍ය විනිශ්චයෙහි 'අඟල් අටක් පමණ වූ ඉදිකටු මිටක් බඳු වූ යම් කිසි උණ බටයක්... පෙ... ගරු භාණ්ඩ වේ' යැයි පවසා ඇති බැවින්, ඉතා සිහින් උණ දණ්ඩක් හෝ ඉදිකටු දණ්ඩක් ලෙස මෙය ගත යුතුය. 'වංසනළකසරාවාදීසු' යන්නෙහි අර්ථය නම්: උණ පුරුකක හෝ බට පුරුකක හෝ කැබලිති ආදී මැටි බඳුන්වල හෝ යන්නයි. 'තංඛණම්පි' (ඒ මොහොතෙහිද) යනු මැලවී නොගොස් වැඩෙන සුළු ළපටි පැළෑටි අරභයා පවසන ලද්දකි. යම් පැළෑටි මෝරන ලදුව මුල් සහිතව උදුරා සිටුවුවද, කපන ලද අතු මෙන් මැලවී ගොස් බොහෝ කලකින් අලුත් මුල් හා දළු ලා ජීවත් වේද, නැතහොත් මියයන්නේද, එවැනි පැළෑටි සීමා ලකුණු ලෙස හැඳින්වීම සුදුසු නැත. 'ඒතං' (මෙය) යනු අලුත් මුල් හා අතු ලියලීමයි. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි 'සූචිදණ්ඩක ප්‍රමාණය යනු සීහළ ද්වීපයෙහි ලියන පෑනක (පන්හිඳක) මිටක ප්‍රමාණය යැයි පවසති. එය සුළැඟිල්ලේ ප්‍රමාණයට සමාන යැයි දත යුතුය' යනුවෙන් දක්වා ඇත.

မဇ္ဈေတိ သီမာယ မဟာဒိသာနံ အန္တော. ကောဏန္တိ သီမာယ စတူသု ကောဏေသု ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ မဂ္ဂါနံ သမ္ဗန္ဓဋ္ဌာနံ. ပရဘာဂေ ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ တေသံ စတုန္နံ ကောဏာနံ ဗဟိ နိက္ခမိတွာ ဌိတေသု အဋ္ဌသု မဂ္ဂေသု ဧကိဿာ ဒိသာယ ဧကံ, အညိဿာ ဒိသာယ စာပရန္တိ ဧဝံ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ စတူသု ဒိသာသု ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ ပန ကိတ္တိတမတ္တေန ကထံ ဧကာဗဒ္ဓတာ ဝိဂစ္ဆတီတိ ဝိညာယတိ. ပရတော ဂတဋ္ဌာနေပိ ဧတေ ဧဝ တေ စတ္တာရော မဂ္ဂါ. ‘‘စတ္တာရော မဂ္ဂါ စတူသု ဒိသာသု ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဧတ္ထ ကာရဏံ ဝိစိနိတဗ္ဗန္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၃၈) ဝုတ္တံ. ဝိစိနန္တော ပန ဧဝံ ကာရဏံ ပညာယတိ – ပုဗ္ဗဝါကျေပိ ‘‘ဝိဟာရံ ပရိက္ခိပိတွာ စတ္တာရော မဂ္ဂါ’’တိ, ပရဝါကျေပိ ‘‘ဝိဟာရမဇ္ဈေန နိဗ္ဗိဇ္ဈိတွာ ဂတမဂ္ဂေါပီ’’တိ ဝိဟာရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တော, တသ္မာ ဣဓာပိ ‘‘ကောဏံ နိဗ္ဗိဇ္ဈိတွာ ဂတံ ပနာ’’တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ ဧတေ မဂ္ဂါ ဝိဟာရဿ ကောဏမေဝ နိဗ္ဗိဇ္ဈိံသု, န အညမညံ မိဿိံသု, တသ္မာ ဧကာဗဒ္ဓဘာဝါဘာဝါ စတုန္နံ မဂ္ဂါနံ စတူသု ဌာနေသု ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ. သာရတ္ထဒီပနိယံ ပန ‘‘ပရဘာဂေ ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဗဟိ နိက္ခမိတွာ ဌိတေသု အဋ္ဌသု မဂ္ဂေသု ဧကိဿာ ဒိသာယ ဧကံ, အပရာယ ဧကန္တိ ဧဝံ စတူသု ဌာနေသု ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၃၈) ပန ‘‘ပရဘာဂေတိ [Pg.303] ဧတ္ထ ဧတေဟိ ဗဒ္ဓဋ္ဌာနတော ဂတတ္တာ ဝဋ္ဋတိ, တထာ ဒီဃမဂ္ဂေပိ ဂဟိတဋ္ဌာနတော ဂတဋ္ဌာနဿ အညတ္တာတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တမ္ပိ ဧကာဗဒ္ဓနိမိတ္တတ္တာ ဝိစာရေတဗ္ဗံ.

‘මධ්‍යයෙහි’ යනු සීමාවේ මහා දිශාවන්ගේ ඇතුළතයි. ‘කොණෙහි’ යනු සීමාවේ කොන් සතරෙහි මාර්ග දෙක බැගින් සම්බන්ධ වන ස්ථානයයි. ‘පරභාගයෙහි (එතෙර කොටසෙහි) නම් කිරීමට වටී’ යනු ඒ කොන් සතරින් පිටතට නික්මී පිහිටි මාර්ග අටෙන් එක් දිශාවක එකක් ද, අනෙක් දිශාවක තවෙකක් ද වශයෙන් මෙසේ මාර්ග සතරම දිශා සතරෙහි නම් කිරීමට වටී යනු අදහසයි. මෙසේ නම් කළ පමණින් ඒකාබද්ධභාවය (එකිනෙකට බැඳී පැවැත්ම) කෙසේ පහව යන්නේදැයි දත යුතුය. එතෙරට ගිය තන්හි ද මේවාම ය ඒ මාර්ග සතර. ‘මාර්ග සතරක් දිශා සතරකට යති’ යි වදාරන ලදී. එබැවින් මෙහි කරුණු විමසිය යුතු යැයි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 2.138) දක්වන ලදී. විමසන්නහුට මෙසේ කරුණු වැටහෙයි: පූර්ව වාක්‍යයෙහි ද ‘විහාරය පිරිවරා මාර්ග සතරක්’ කියා ද, අපර වාක්‍යයෙහි ද ‘විහාරය මැදින් විනිවිද ගිය මාර්ගය ද’ කියා ද විහාරයම අරමුණු කොට පවසන ලදී. එබැවින් මෙහි ද ‘කොණ විනිවිද ගිය එකක් වනාහි’ යනුවෙන් (මහාවග්ග අටුවා 138) අටුවාවෙහි පවසන ලද බැවින්, මේ මාර්ග විහාරයේ කොණම විනිවිද ගියහ, එකිනෙකා මිශ්‍ර නොවූහ. එබැවින් ඒකාබද්ධභාවයක් නොමැති හෙයින් මාර්ග සතර ස්ථාන සතරක නම් කිරීමට වටී. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි ‘පරභාගයෙහි (එතෙර කොටසෙහි) නම් කිරීමට වටී යනු පිටතට නික්මී පිහිටි මාර්ග අටෙන් එක් දිශාවක එකක් ද, අනෙක් දිශාවක එකක් ද වශයෙන් මෙසේ ස්ථාන සතරක නම් කිරීමට වටී’ යනුවෙන් මෙපමණක්ම පවසන ලදී. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 138) වනාහි ‘පරභාගයෙහි යන්නෙහි, මේවායින් බැඳුණු ස්ථානයෙන් ඔබ්බට ගිය බැවින් (නම් කිරීමට) වටී. එමෙන්ම දීර්ඝ මාර්ගයක ද ගනු ලැබූ ස්ථානයට වඩා ගිය ස්ථානය වෙනස් බැවින් (නම් කිරීමට වටී) යැයි කියති’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. එය ද ඒකාබද්ධ නිමිත්තක් වන හෙයින් විමසා බැලිය යුතුය.

ဥတ္တရန္တိယာ ဘိက္ခုနိယာတိ ဣဒဉ္စ ပါဠိယံ ဘိက္ခုနီနံ နဒီပါရဂမနေ နဒီလက္ခဏဿ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ, ဘိက္ခူနံ အန္တရဝါသကတေမနမတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၃၈) ‘‘ဘိက္ခုနိယာ ဧဝ ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဘိက္ခုနီဝိဘင်္ဂေ ဘိက္ခုနီဝသေန နဒီလက္ခဏဿ ပါဠိယံ အာဂတတ္တာ တေနေဝ နယေန ဒဿနတ္ထံ ကတံ. သီမံ ဗန္ဓန္တာနံ နိမိတ္တံ ဟောတီတိ အယံ ဝုတ္တလက္ခဏာ နဒီ သမုဒ္ဒံ ဝါ ပဝိသတု တဠာကံ ဝါ, ပဘဝတော ပဋ္ဌာယ နိမိတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၃၈) ပန ‘‘အန္တရဝါသကော တေမိယတီတိ ဝုတ္တတ္တာ တတ္တကပ္ပမာဏဥဒကေယေဝ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ကေစိ. ‘တေမိယတီ’တိ ဣမိနာ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ နဒီလက္ခဏံ ဝုတ္တံ, ဧဝရူပါယ နဒိယာ ယသ္မိံ ဌာနေ စတ္တာရော မာသေ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဥဒကံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ပဝတ္တတိ, တသ္မိံ ဌာနေ အပ္ပောဒကေပိ ဌတွာ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧကေ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘එතෙර වන මෙහෙණකගේ’ යන්න පාලියෙහි මෙහෙණන් ගඟින් එතෙර වීමේදී ගඟෙහි ලක්ෂණ පැමිණි බැවින් වදාරන ලදී. භික්ෂූන්ට නම් අඳනය (අන්තරවාසකය) තෙමෙන ප්‍රමාණය වුව ද සුදුසුමය. සාරත්ථදීපනියෙහි ද (මහාවග්ග 3.138) ‘මෙහි මෙහෙණකගේම ග්‍රහණය කිරීම වනාහි භික්ෂුණී විභංගයෙහි භික්ෂුණිය ඇසුරෙන් ගඟෙහි ලක්ෂණය පාලියෙහි ආ බැවින්, එම ක්‍රමයෙන්ම දැක්වීම පිණිස කරන ලදී. සීමාව බඳින්නවුන්ට නිමිත්තක් වේ යනු මේ පවසන ලද ලක්ෂණ ඇති ගඟ මුහුදට හෝ තටාකයකට (වැවකට) හෝ වැටුණ ද, උපන් තැන් (ප්‍රභවයෙහි) සිටම නිමිත්තක් වේ’ යැයි පවසන ලදී. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 138) වනාහි ‘අඳනය තෙමෙයි’ කී බැවින් එපමණ ප්‍රමාණයක් ඇති ජලයෙහිම (සීමා බන්ධනය) කිරීමට වටී යැයි ඇතැමෙක් පවසති. ‘තෙමෙයි’ යන්නෙන් මෙහි අවම සීමාවෙහි (පහළ සීමාවෙහි) ගඟක ලක්ෂණය පවසන ලදී. මෙබඳු ගඟක යම් ස්ථානයක මාස සතරක් පුරා ජලය අඩු වශයෙන් හෝ වැඩි වශයෙන් හෝ ගලා බසී ද, එම ස්ථානයෙහි ස්වල්ප ජලයක් ඇති විට වුව ද සිටගෙන (සීමා කර්මය) කිරීමට වටී යැයි ඇතැමෙක් පවසති’ යනුවෙන් දක්වන ලදී.

နဒီစတုက္ကေပိ ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ဧကတ္ထ ကိတ္တေတွာ အညတ္ထ ပရတော ဂတဋ္ဌာနေပိ ကိတ္တေတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. တေနေဝ စ ‘‘အသမ္မိဿာ နဒိယော ပန စတဿောပိ ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အသမ္မိဿဂ္ဂဟဏံ ကတံ. အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အာဝရဏံ ပဝတ္တတိယေဝါတိ အာဝရဏံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သန္ဒတိယေဝ. အပဝတ္တမာနာတိ အသန္ဒမာနုဒကာ. အာဝရဏဉှိ ပတွာ နဒိယာ ယတ္တကေ ပဒေသေ ဥဒကံ အသန္ဒမာနံ သန္တိဋ္ဌတိ, တတ္ထ နဒီနိမိတ္တံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဥပရိ သန္ဒမာနဋ္ဌာနေယေဝ ဝဋ္ဋတိ. အသန္ဒမာနဋ္ဌာနေ ပန ဥဒကနိမိတ္တံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဌိတမေဝ ဟိ ဥဒကံ ဥဒကနိမိတ္တေ ဝဋ္ဋတိ, န သန္ဒမာနံ. တေနေဝါဟ ‘‘ပဝတ္တနဋ္ဌာနေ နဒီနိမိတ္တံ, အပဝတ္တနဋ္ဌာနေ ဥဒကနိမိတ္တံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ‘‘ပဝတ္တနဋ္ဌာနေ [Pg.304] နဒီနိမိတ္တန္တိ ဝုတ္တတ္တာ သေတုတော ပရတော တတ္တကံ ဥဒကံ ယဒိ ပဝတ္တတိ, နဒီ ဧဝါတိ ဝဒန္တိ. ဇာတဿရာဒီသု ဌိတောဒကံ ဇာတဿရာဒိပဒေသေန အန္တရိကမ္ပိ နိမိတ္တံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ နဒီပါရသီမာယ နိမိတ္တံ ဝိယ. သစေ သော ပဒေသော ကာလန္တရေန ဂါမခေတ္တဘာဝံ ပါပုဏာတိ, တတ္ထ အညံ သီမံ သမ္မန္နိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၃၈) ဝုတ္တံ. မူလေတိ အာဒိကာလေ. နဒိံ ဘိန္ဒိတွာတိ ယထာ ဥဒကံ အနိစ္ဆန္တေဟိ ကဿကေဟိ မဟောဃေ နိဝဋ္ဋေတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ ကူလံ ဘိန္ဒိတွာ. နဒိံ ဘိန္ဒိတွာတိ ဝါ မာတိကာမုခဒွါရေန နဒီကူလံ ဘိန္ဒိတွာ.

‘නදී චතුෂ්කයෙහි ද (ගංගා සතරෙහි ද) මේ ක්‍රමයමය’ යන්නෙන් එක් ස්ථානයක නම් කොට, වෙනත් තැනක එතෙරට ගිය ස්ථානයක ද නම් කිරීමට නොවටිනා බව දක්වයි. එහෙයින්ම ‘නොමිශ්‍ර වූ ගංගා සතරම වුව ද නම් කිරීමට වටී’ යැයි නොමිශ්‍ර යන වචනය ගන්නා ලදී. ‘පැතිරී ගොස් ආවරණය (බැම්ම) මැඩගෙන ගලා යයි’ යනු බැම්ම යට කරමින් ගලා යෑමමය. ‘නොගලන්නා වූ’ යනු නොගලා එක තැන පවතින ජලයයි. ආවරණයට (බැම්මට) පැමිණ ගඟෙහි යම්තාක් ප්‍රදේශයක ජලය නොගලා එක තැන පවතී ද, එතැන නදී නිමිත්ත කිරීමට නොවටී. ඉහළ ගලායන ස්ථානයෙහිම වටී. නොගලා පවතින ස්ථානයෙහි වනාහි උදක නිමිත්ත (දිය නිමිත්ත) කිරීමට වටී. නිසලව පවතින ජලයම උදක නිමිත්තට සුදුසු වේ, ගලායන ජලය නොවේ. එහෙයින්ම ‘ගලායන ස්ථානයෙහි නදී නිමිත්ත ද, නොගලා පවතින ස්ථානයෙහි උදක නිමිත්ත ද කිරීමට වටී’ යැයි වදාරන ලදී. ‘ගලායන ස්ථානයෙහි නදී නිමිත්ත යැයි පැවසුණු බැවින්, පාලමෙන් එතෙර එපමණ ජලයක් ගලා යන්නේ නම් එය ගඟක්මයැයි පවසති. ජාතස්සර (ස්වභාවික විල්) ආදියෙහි පවතින නිසල ජලය, ජාතස්සර ආදී ප්‍රදේශයෙන් වට වූව ද, ගඟෙන් එතෙර සීමාවෙහි නිමිත්ත මෙන් නිමිත්තක් කිරීමට වටී. ඉදින් ඒ ප්‍රදේශය කලක් ඇවෑමෙන් ගම් බිම් හෝ කෙත්වතු බවට පත් වේ නම්, එහි වෙනත් සීමාවක් සම්මත කිරීමට වටී’ යැයි වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 138) පවසන ලදී. ‘මුලෙහි’ යනු ආරම්භක කාලයෙහි ය. ‘ගඟ බිඳගෙන’ යනු ජලය අකමැති ගොවියන්ට මහත් ජල ගැල්ම වැළැක්විය නොහැකි වන්නා සේ, ඉවුර බිඳගෙන යෑමයි. එසේත් නැතහොත් ‘ගඟ බිඳගෙන’ යනු ඇළ මාර්ගයේ මුවදොරින් ගං ඉවුර බිඳගෙන යෑමයි.

ဥက္ခေပိမန္တိ ဒီဃရဇ္ဇုနာ ကူဋေဟိ ဥဿိဉ္စနီယံ. ဥက္ခေပိမန္တိ ဝါ ကူပတော ဝိယ ဥက္ခိပိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဥက္ခေပိမန္တိ ဝါ ဥဒ္ဓရိတွာ ဂဟေတဗ္ဗကံ.

‘උක්ඛේපිම’ (ඉහළට ඇද ගත යුතු ජලය) යනු දිගු රැහැනකින් බඳුන් ආධාරයෙන් ඇද ගත යුතු ජලයයි. එසේත් නැතහොත් ‘උක්ඛේපිම’ යනු ළිඳකින් මෙන් උඩට ඇද ගත යුතු ජලයයි. එසේත් නැතහොත් ‘උක්ඛේපිම’ යනු ඉහළට ඔසවා ගත යුතු ජලයයි.

အသမ္မိဿေဟီတိ သဗ္ဗဒိသာသု ဌိတပဗ္ဗတေဟိ ဧဝ ဝါ ပါသာဏာဒီသု အညတရေဟိ ဝါ နိမိတ္တန္တရာဗျဝဟိတေဟိ. သမ္မိဿေဟီတိ ဧကတ္ထ ပဗ္ဗတော, အညတ္ထ ပါသာဏောတိ ဧဝံ ဌိတေဟိ အဋ္ဌဟိ. နိမိတ္တာနံ သတေနာပီတိ ဣမိနာ ဧကိဿာယေဝ ဒိသာယ ဗဟူနိပိ နိမိတ္တာနိ ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တံ, ပဗ္ဗတော, ဘန္တေ. ပုန ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တံ, ပါသာဏော, ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. သိင်္ဃာဋကသဏ္ဌာနာတိ တိကောဏာ. သိင်္ဃာဋကသဏ္ဌာနာတိ ဝါ တိကောဏရစ္ဆာသဏ္ဌာနာ. စတုရဿာတိ သမစတုရဿာ. မုဒိင်္ဂသဏ္ဌာနာ ပန အာယတစတုရဿာ, ဧကကောဋိယံ သင်္ကောစိတာ, တဒညာယ ဝိတ္ထိဏ္ဏာ ဝါ ဟောတိ. မုဒိင်္ဂသဏ္ဌာနာတိ ဝါ မုဒိင်္ဂဘေရီ ဝိယ မဇ္ဈေ ဝိတ္ထတာ ဥဘောသု ကောဋီသု သင်္ကောစိတာ ဟောတိ.

‘නොමිශ්‍ර වූවන්ගෙන්’ යනු සියලු dineශාවන්හි පිහිටි පර්වතයන්ගෙන් පමණක් හෝ වෙනත් නිමිත්තකින් තොරව පිහිටි ගල් ආදී වෙනත් නිමිත්තකිනි. ‘මිශ්‍ර වූවන්ගෙන්’ යනු එක් තැනක පර්වතයක් ද, තවත් තැනක ගලක් ද වශයෙන් මෙසේ පිහිටි අට දෙනාගෙනි. ‘සියයක් නිමිතිවලින් වුව ද’ යන්නෙන් එක් දිශාවකම වුව ද බොහෝ නිමිති ‘පෙර දිශාවෙහි කුමන නිමිත්තක් ද? ස්වාමීනි, පර්වතයකි. නැවත පෙර දිශාවෙහි කුමන නිමිත්තක් ද? ස්වාමීනි, ගලකි’ යනාදී වශයෙන් (මහාවග්ග අටුවා 138) නම් කිරීමට වටිනා බව දක්වයි. ‘සිංඝාටක සටහන් ඇති’ යනු ත්‍රිකෝණාකාර වූ ය. එසේත් නැතහොත් ‘සිංඝාටක සටහන් ඇති’ යනු තුන්මං හන්දියක හැඩය ඇති ය. ‘චතුරස්‍ර’ යනු සමචතුරස්‍රාකාර වූ ය. ‘මුදින්ග (මෘදංග/මිහිඟු බෙර) සටහන් ඇති’ යනු දිගටි චතුරස්‍ර හැඩැති, එක් කොණක් පටු වූ ද, අනෙක් කොණ පුළුල් වූ ද හැඩයයි. එසේත් නැතහොත් ‘මුදින්ග සටහන් ඇති’ යනු මෘදංග බෙරයක් මෙන් මැද පුළුල් වූ ද, දෙකොණ පටු වූ ද හැඩයයි.

၁၅၉. ဧဝံ ဗဒ္ဓသီမာယ နိမိတ္တသမ္ပတ္တိယုတ္တတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပရိသသမ္ပတ္တိယုတ္တတံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိသသမ္ပတ္တိယုတ္တာ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.305]. တတ္ထ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေနာတိ သဗ္ဗဟေဋ္ဌိမေန ဂဏနပရိစ္ဆေဒေန, အပ္ပတရော စေ ဂဏော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣမဿ ပန သီမာသမ္မုတိကမ္မဿ စတုဝဂ္ဂကရဏီယတ္တာ ‘‘စတူဟိ ဘိက္ခူဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. သန္နိပတိတာတိ သမဂ္ဂါ ဟုတွာ အညမညဿ ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ သန္နိပတိတာ. ဣမိနာ ‘‘စတုဝဂ္ဂကရဏီယေ ကမ္မေ စတ္တာရော ဘိက္ခူ ပကတတ္တာ ကမ္မပ္ပတ္တာ, တေ အာဂတာ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ ပဌမသမ္ပတ္တိလက္ခဏံ ဒဿေတိ. ယာဝတိကာ တသ္မိံ ဂါမက္ခေတ္တေတိ ယသ္မိံ ပဒေသေ သီမံ ဗန္ဓိတုကာမာ, တသ္မိံ ဧကဿ ဂါမဘောဇကဿ အာယုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘူတေ ဂါမက္ခေတ္တေ ဌိတာ ဘိက္ခူတိ သမ္ဗန္ဓော. ဗဒ္ဓသီမံ ဝါ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေ ဝါ အနောက္ကမိတွာတိ ဧတေန ဧတာ ဗဒ္ဓသီမာဒယော ဂါမသီမတော သီမန္တရဘူတာ, န တာသု ဌိတာ ဂါမသီမာယ ကမ္မံ ကရောန္တာနံ ဝဂ္ဂံ ကရောန္တိ, တသ္မာ န တေသံ ဆန္ဒော အာဟရိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. တေ သဗ္ဗေ ဟတ္ထပါသေ ဝါ ကတွာတိ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟရဏတ္ထံ သန္နိပတိတုံ သမတ္ထေ တေ ဂါမက္ခေတ္တဋ္ဌေ သဗ္ဗေ ဘိက္ခူ သံဃဿ ဟတ္ထပါသေ ကတွာတိ အတ္ထော. ဆန္ဒံ ဝါ အာဟရိတွာတိ သန္နိပတိတုံ အသမတ္ထာနံ ဆန္ဒံ အာဟရိတွာ. တသ္မိံ ဂါမက္ခေတ္တေ ယဒိပိ သဟဿဘိက္ခူ ဟောန္တိ, တေသု စတ္တာရောယေဝ ကမ္မပ္ပတ္တာ, အဝသေသာ ဆန္ဒာရဟာ, တသ္မာ အနာဂတာနံ ဆန္ဒော အာဟရိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော, ဣမိနာ ‘‘ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒော အာဟဋော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ ဒုတိယသမ္ပတ္တိလက္ခဏမာဟ. ‘‘သမ္မုခီဘူတာ န ပဋိက္ကောသန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ တတိယသမ္ပတ္တိလက္ခဏံ ပန ဣမေသံ သာမတ္ထိယေန ဝုတ္တံ ဟောတိ.

159. මෙසේ බද්ධ සීමාවෙහි නිමිති සම්පත්ති යුක්ත බව පෙන්වා දී, දැන් පිරිස් සම්පත්ති යුක්ත බව පෙන්වීම සඳහා ‘පරිසසම්පත්තියුත්තා නාමා’ (පිරිස් සම්පත්තියෙන් යුක්ත නම්) යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන’ යනු සියල්ලටම පහළ සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයෙන් (අවම ගණනින්) යන්නයි. ඉතා කුඩා කණ්ඩායමක් වේ නම් යනු එහි අදහසයි. මෙම සීමා සම්මත කිරීමේ විනය කර්මය සිවුනමක් විසින් කටයුතු බැවින් ‘චතූහි භික්ඛූහි’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා සතරනමකගෙන්) යැයි වදාරන ලදී. ‘සන්නිපතිතා’ යනු සමගි වී එකිනෙකාගේ හත්ථපාසය (අත් දුර) නොහැර රැස් වූවාහු යන්නයි. මෙයින් ‘සිවුනමකගෙන් කළ යුතු කර්මයකදී ප්‍රකෘතිමත් වූ, කර්මප්‍රාප්ත භික්ෂූන් සතරනම පැමිණ සිටිය යුතුය’ යන පළමු සම්පත්ති ලක්ෂණය පෙන්වයි. ‘යාවතිකා තස්මිං ගාමක්ඛෙත්තෙ’ යනු යම් ප්‍රදේශයක සීමාව බඳිනු කැමතිද, එකී එක් ගම් ප්‍රධානියෙකුගේ ආදායම් ලබන ස්ථානය වූ ගම් කෙතෙහි (ගම් සීමාවෙහි) වැඩ සිටින භික්ෂූන් යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘බද්ධසීමං වා නදීසමුද්දජාතස්සරෙ වා අනොක්කමිත්වා’ යන්නෙන්, මෙම බද්ධ සීමා ආදිය ගම් සීමාවෙන් පරිබාහිර වූ වෙනත් සීමාවන් වන බැවින්, ඒවායෙහි සිටින භික්ෂූන් ගම් සීමාවෙහි කර්ම කරන්නවුන්ගේ ගණය වෙන් නොකරන (භේද නොකරන) බවත්, එබැවින් ඔවුන්ගේ ඡන්දය ගෙන ආ යුතු නොවන බවත් පෙන්වයි. ‘තෙ සබ්බෙ හත්ථපාසෙ වා කත්වා’ යනු වග (කණ්ඩායම්) වශයෙන් බෙදී කර්ම කිරීම වැළැක්වීම පිණිස රැස්වීමට සමර්ථ වූ, ඒ ගම් සීමාවෙහි වෙසෙන සියලු භික්ෂූන් සංඝයාගේ හත්ථපාසයට පත් කොට යන්න අදහසයි. ‘ඡන්දං වා ආහරිත්වා’ යනු රැස්වීමට අසමර්ථ භික්ෂූන්ගේ ඡන්දය ගෙන හැර දක්වා යන්නයි. ඒ ගම් සීමාවෙහි දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටියද, ඔවුන්ගෙන් කර්මප්‍රාප්ත වන්නේ සිවුනමක් පමණි. ඉතිරි අය ඡන්දය දීමට සුදුස්සෝය. එබැවින් නොපැමිණි අයගේ ඡන්දය ගෙන ආ යුතුය යන්න අදහසයි. මෙයින් ‘ඡන්දයට සුදුස්සන්ගේ ඡන්දය ගෙනෙන ලද්දේ වෙයි’ යන දෙවැනි සම්පත්ති ලක්ෂණය වදාරන ලදී. ‘සම්මුඛීභූතා න පටික්කොසන්ති’ (මුහුණට පමුණුවන ලද්දාහු විරුද්ධ නොවෙති) යන තුන්වැනි සම්පත්ති ලක්ෂණය වනාහි මොවුන්ගේ ශක්තියෙන් ප්‍රකාශිත වේ.

၁၆၀. ဧဝံ ဗဒ္ဓသီမာယ ပရိသသမ္ပတ္တိယုတ္တတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကမ္မဝါစာသမ္ပတ္တိယုတ္တတံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မဝါစာသမ္ပတ္တိယုတ္တာ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘သုဏာတု မေ’’တိအာဒီနံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဥပသမ္ပဒကမ္မဝါစာဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တောဝ[Pg.306]. ဧဝံ ဝုတ္တာယာတိ ဧဝံ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ဥပေါသထက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၁၃၈-၁၃၉) ဘဂဝတာ ဝုတ္တာယ. ပရိသုဒ္ဓါယာတိ ဉတ္တိဒေါသအနဥဿာဝနဒေါသေဟိ ပရိသမန္တတော သုဒ္ဓါယ. ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာယာတိ ဧကာယ ဉတ္တိယာ ဧကာယ အနုဿာဝနာယ ကရိယမာနတ္တာ ဉတ္တိ ဧဝ ဒုတိယာ ဣမိဿာ ကမ္မဝါစာယာတိ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာ, တာယ. နိမိတ္တာနံ အန္တော သီမာ ဟောတိ, နိမိတ္တာနိ သီမတော ဗဟိ ဟောန္တိ နိမိတ္တာနိ ဗဟိ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ ပထဝီသန္ဓာရဥဒကံ ပရိယန္တံ ကတွာ သီမာယ ဂတတ္တာ.

160. මෙසේ බද්ධ සීමාවෙහි පිරිස් සම්පත්ති යුක්ත බව පෙන්වා, දැන් කර්මවාක්‍ය සම්පත්ති යුක්ත බව පෙන්වීම සඳහා ‘කම්මවාචාසම්පත්තියුත්තා නාමා’ (කර්මවාක්‍ය සම්පත්තියෙන් යුක්ත නම්) යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සුණාතු මෙ’ (මට සවන් දෙන්න) යනාදියේ අර්ථය පෙර උපසම්පදා කර්මවාක්‍ය වර්ණනාවෙහි කියන ලද්දේමය. ‘එවං වුත්තායා’ යනු මෙසේ මේ අනුපිළිවෙළින් උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද, ‘පරිසුද්ධායා’ යනු ඥත්ති (නිවේදන) දෝෂ හා අනුශ්‍රාවණ දෝෂයන්ගෙන් හාත්පසින්ම පිරිසිදු වූ, ‘ඥත්තිදුතියකම්මවාචායා’ යනු එක් ඥත්තියකින් සහ එක් අනුශ්‍රාවණයකින් කරනු ලබන බැවින්, ඥත්තියම දෙවැන්න කොට ඇති මේ කර්මවාක්‍යය ඥත්තිදුතිය කර්මවාක්‍යය නම් වේ, එයින් යන්නයි. නිමිතිවල ඇතුළත සීමාව වෙයි. නිමිති සීමාවෙන් පිටත පවතී. නිමිති පිටත කොට යටින් පොළොව දරන ජලය දක්වා සීමාව පිහිටුවා ඇති බැවිනි.

၁၆၁. ဧဝံ သမာနသံဝါသကသီမာသမ္မုတိယာ ကမ္မဝါစာသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဓိဋ္ဌိတတေစီဝရိကာနံ ဘိက္ခူနံ စီဝရေ သုခပရိဘောဂတ္ထံ ဘဂဝတာ ပညတ္တံ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမ္မုတိကမ္မဝါစာသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံ ဗဒ္ဓါယ စ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသံ သမ္မန္နေယျာတိ ယထာ အဓိဋ္ဌိတတေစီဝရိကော ဘိက္ခု အန္တောသီမာယံ တိစီဝရေန ဝိပ္ပဝသန္တောပိ အဝိပ္ပဝါသောယေဝ ဟောတိ, ဒုတိယကထိနသိက္ခာပဒေန (ပါရာ. ၄၇၁ အာဒယော) အာပတ္တိ န ဟောတိ, ဧဝံ တံ သမာနသံဝါသကသီမံ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသံ သမ္မန္နေယျာတိ အတ္ထော. ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာတိ ယဒိ တိဿာ သမာနသံဝါသကသီမာယ အန္တော ဂါမော အတ္ထိ, တံ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ ဌပေတွာ တတော ဝိနိမုတ္တံ တံ သမာနသံဝါသကသီမံ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသံ သမ္မန္နေယျာတိ အတ္ထော.

161. මෙසේ සමානසංවාසක සීමා සම්මතයේ කර්මවාක්‍ය සම්පත්තිය පෙන්වා, දැන් අධිෂ්ඨාන කළ තුන් සිවුරු ඇති භික්ෂූන්ට සිවුරු පහසුවෙන් පරිභෝග කිරීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද අවිප්පවාස (සිවුරෙන් තොරව නොවැසීම සඳහා වූ) සීමා සම්මත කිරීමේ කර්මවාක්‍ය සම්පත්තිය පෙන්වමින් ‘එවං බද්ධාය ච’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘තිචීවරෙන අවිප්පවාසං සම්මන්නෙය්‍ය’ යනු අධිෂ්ඨාන කළ තුන් සිවුරු ඇති භික්ෂුවක් සීමාව ඇතුළත තුන් සිවුරෙන් වෙන්ව විසුවද, අවිප්පවාස (වෙන් නොවූවෙක්) ම වෙයි. දෙවැනි කඨින ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් සිදු නොවේ. මෙසේ ඒ සමානසංවාසක සීමාව තුන් සිවුරෙන් තොරව නොවැසීම පිණිස (අවිප්පවාස සීමාවක් ලෙස) සම්මත කරන්නේය යන්න අර්ථයයි. ‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච’ යනු ඉදින් ඒ සමානසංවාසක සීමාව ඇතුළත ගමක් පවතී නම්, ඒ ගම සහ ගමෙහි උපචාරය (අවට සීමාව) හැර, එයින් මිදුණු ඒ සමානසංවාසක සීමාව තුන් සිවුරෙන් තොරව නොවැසීම පිණිස සම්මත කරන්නේය යන්න අර්ථයයි.

သီမသင်္ချံယေဝ ဂစ္ဆတီတိ အဝိပ္ပဝါသသီမသင်္ချံယေဝ ဂစ္ဆတိ. ဧကမ္ပိ ကုလံ ပဝိဋ္ဌံ ဝါတိ အဘိနဝကတဂေဟေသု သဗ္ဗပဌမံ ဧကမ္ပိ ကုလံ ပဝိဋ္ဌံ အတ္ထိ. အဂတံ ဝါတိ ပေါရာဏကဂါမေ အညေသု ကုလေသု ဂေဟာနိ ဆဍ္ဍေတွာ ဂတေသုပိ ဧကမ္ပိ ကုလံ အဂတံ အတ္ထီတိ အတ္ထော.

‘සීමාසංඛ්‍යංයෙව ගච්ඡතී’ යනු අවිප්පවාස සීමා ගණනටම වැටේ යන්නයි. ‘එකම්පි කුලං පවිට්ඨං වා’ යනු අලුතින් සාදන ලද ගෙවල්වල සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් එක් පවුලක් හෝ පදිංචි වී සිටීද යන්නයි. ‘අගතං වා’ යනු පැරණි ගමෙහි අනෙක් පවුල් ගෙවල් හැරදා ගියද, (අත්නොහැර) රැඳී සිටින එක් පවුලක් හෝ ඇත යන අර්ථයයි.

၁၆၂. ဧဝံ [Pg.307] သင်္ခေပေန သီမာသမ္မုတိံ ဒဿေတွာ ပုန ဝိတ္ထာရေန ဒဿေန္တော ‘‘အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, အယံ ပန ဝိတ္ထာရော’’တိအာဒိမာဟ. သီမာယ ဥပစာရံ ဌပေတွာတိ အာယတိံ ဗန္ဓိတဗ္ဗာယ သီမာယ နေသံ ဝိဟာရာနံ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ သီမန္တရိကပ္ပဟောနကံ ဥပစာရံ ဌပေတွာ. ဗဒ္ဓါ သီမာယေသု ဝိဟာရေသု, တေ ဗဒ္ဓသီမာ. ပါဋိယေက္ကန္တိ ပစ္စေကံ. ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာနီတိ ယထာ ဗဒ္ဓသီမာသု ဌိတာ အညမညံ ဆန္ဒာဒိံ အနပေက္ခိတွာ ပစ္စေကံ ကမ္မံ ကာတုံ လဘန္တိ, ဧဝံ ဂါမသီမာသု ဌိတာပီတိ ဒဿေတိ. အန္တောနိမိတ္တဂတေဟိ ပနာတိ ဧကဿ ဂါမဿ ဥပဍ္ဎံ အန္တောကတ္တုကာမတာယ သတိ သဗ္ဗေသံ အာဂမနေ ပယောဇနံ နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အာဂန္တဗ္ဗန္တိ စ သာမီစိဝသေန ဝုတ္တံ, နာယံ နိယမော ‘‘အာဂန္တဗ္ဗမေဝါ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘အာဂမနမ္ပိ အနာဂမနမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. အဗဒ္ဓါယ ဟိ သီမာယ နာနာဂါမက္ခေတ္တာနံ နာနာသီမသဘာဝတ္တာ တေသံ အနာဂမနေပိ ဝဂ္ဂကမ္မံ န ဟောတိ, တသ္မာ အနာဂမနမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဗဒ္ဓါယ ပန သီမာယ ဧကသီမဘာဝတော ပုန အညသ္မိံ ကမ္မေ ကရိယမာနေ အန္တောသီမဂတေဟိ အာဂန္တဗ္ဗမေဝါတိ အာဟ ‘‘အဝိပ္ပဝါသသီမာ…ပေ… အာဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ. နိမိတ္တကိတ္တနကာလေ အသောဓိတာယပိ သီမာယ နေဝတ္ထိ ဒေါသော နိမိတ္တကိတ္တနဿ အပလောကနာဒီသု အညတရာဘာဝတော.

162. මෙසේ කෙටියෙන් සීමා සම්මතය පෙන්වා, නැවත විස්තර වශයෙන් පෙන්වමින් ‘අයමෙත්ථ සංඛෙපො, අයං පන විත්ථාරො’ (මෙහි සංක්ෂිප්තය මෙයයි, විස්තරය මෙයයි) යනාදිය වදාළ සේක. ‘සීමාය උපචාරං ඨපෙත්වා’ යනු මතු බඳිනු ලබන සීමාවෙහි ඒ විහාරයන්ගේ සීමා සලකුණෙන් පිටත, සීමා අතර පරතරයට (සීමාන්තරිකයට) සෑහෙන උපචාරය තබා යන්නයි. යම් විහාරයන්හි සීමාවන් බඳින ලදද, ඒවා බද්ධ සීමාවෝ වෙති. ‘පාටියෙක්කං’ යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් යන්නයි. ‘බද්ධසීමාසදිසානී’ යනු බද්ධ සීමාවල සිටින්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා එකිනෙකාගේ ඡන්දය ආදිය අපේක්ෂා නොකොට, වෙන් වෙන් වශයෙන් විනය කර්ම කිරීමට ලබන්නාක් මෙන්, ගම් සීමාවල සිටින්නවුන්ටද එසේම වන බව පෙන්වයි. ‘අන්තොනිමිත්තගතෙහි පන’ යනු එක් ගමක කොටසක් ඇතුළත් කිරීමට කැමති කල්හි, සියලු දෙනාගේම පැමිණීම අවශ්‍ය නොවන බව සලකා වදාරන ලදී. ‘පැමිණිය යුතුය’ යන්නද ආචාරශීලී (සුදුසු) පිළිවෙළක් වශයෙන් වදාරන ලදී, මෙය ‘නියත වශයෙන්ම පැමිණිය යුතුමය’ යන නියමයක් නොවේ. එහෙයින්ම ‘ආගමනම්පි අනාගමනම්පි වට්ටතී’ (පැමිණීමද නොපැමිණීමද සුදුසුය) යැයි වදාළ සේක. නොබඳින ලද සීමාවකදී විවිධ ගම් සීමාවන්ගේ විවිධ සීමා ස්වභාවයන් ඇති බැවින්, ඔවුන් නොපැමිණියද වග (භේදකාරී) කර්මයක් නොවේ. එබැවින් නොපැමිණීමද සුදුසුය. බඳින ලද සීමාවකදී නම් එක් සීමා ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, නැවත වෙනත් විනය කර්මයක් කරන කල්හි සීමාව ඇතුළත සිටින අය පැමිණිය යුතුම වේ යන්න දැක්වීම සඳහා ‘අවිප්පවාසසීමා...පෙ... ආගන්තබ්බං’ යැයි වදාළ සේක. නිමිති ප්‍රකාශ කරන (කියවන) අවස්ථාවෙහි සීමාව පිරිසිදු නොකරන ලද්දේ වුවද, නිමිති ප්‍රකාශ කිරීම අපලෝකන ආදී විනය කර්මයන්ගෙන් එකක් නොවන බැවින් එහි වරදක් නැත.

ဘေရိသညံ ဝါတိ သမ္မန္နနပရိယောသာနံ ကရောမာတိ ဝတွာတိ လိခိတံ. တေန တာဒိသေ ကာလေ တံ ကပ္ပတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ဘေရိသညံ ဝါ သင်္ခသညံ ဝါတိ ပန တေသံ သဒ္ဒံ သုတွာ ဣဒါနိ သံဃော သီမံ ဗန္ဓတီတိ ဉတွာ အာဂန္တုကဘိက္ခူနံ တံ ဂါမက္ခေတ္တံ အပ္ပဝေသနတ္ထံ, အာရာမိကာဒီနဉ္စ တေသံ နိဝါရဏတ္ထံ ကမ္မဝါစာရဒ္ဓကာလေယေဝ သညာ ကရီယတိ, ဧဝံ သတိ တံ ကရဏံ သပ္ပယောဇနံ ဟောတိ. တေနေဝ ‘‘ဘေရိသင်္ခသဒ္ဒံ ကတွာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဘေရိသင်္ခသညံ ကတွာ’’တိ သညာဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ‘‘သညံ ကတွာ’’တိ စ ပုဗ္ဗကာလကိရိယံ [Pg.308] ဝတွာ ‘‘ကမ္မဝါစာယ သီမာ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ’’တိ အပရကာလကိရိယံ ဝဒတိ, ပရိယောသာနကာလေ ပန သဗ္ဗတူရိယာတာလိကသံဃုဋ္ဌံ ကတွာ ဒေဝမနုဿာနံ အနုမောဒနံ ကာရေတဗ္ဗံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘බෙර සංඥාව’ යනු සීමා සම්මත කිරීමේ අවසානය කරමු යැයි කියා ලියන ලද්දකි. එයින් එවැනි කාලයකදී එය සුදුසු වේ යන්න සිද්ධ වෙයි. ‘බෙර සංඥාව හෝ සක් සංඥාව’ යන්නෙන්, ඒ ශබ්දය අසා ‘දැන් සංඝයා වහන්සේ සීමාව බඳිති’ යි දැනගෙන, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා එම ගම් සීමාවට ඇතුළු වීම වැළැක්වීම පිණිසත්, ආරාමිකයන් ආදීන් වැළැක්වීම පිණිසත් කර්මවාචාව ආරම්භ කරන අවස්ථාවේදීම සංඥාව කරනු ලැබේ. එසේ ඇති කල්හි එම ක්‍රියාව සප්‍රයෝජනවත් වෙයි. එහෙයින්ම ‘බෙර සක් ශබ්දය කොට’ යැයි නොකියා ‘බෙර සක් සංඥාව කොට’ යැයි ‘සංඥා’ යන වචනය ගන්නා ලදී. ‘සංඥාව කොට’ යැයි පූර්වකාල ක්‍රියාව පවසා ‘කර්මවාචාවෙන් සීමාව බැඳිය යුතුය’ යැයි පසුව සිදුවන ක්‍රියාව පවසයි. අවසාන කාලයේදී (සීමා බන්ධනය අවසන් වූ පසු) සියලු තූර්ය භාණ්ඩ වාදනය කොට සාධුකාර පවත්වා දෙවි මිනිසුන් ලවා අනුමෝදන් කරවිය යුතු බව දත යුතුය.

၁၆၃. ဘဏ္ဍုကမ္မာပုစ္ဆနံ သန္ဓာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဂ္ဂဟဏံ. သုခကရဏတ္ထန္တိ သဗ္ဗေသံ သန္နိပါတနပရိဿမံ ပဟာယ အပ္ပတရေဟိ သုခကရဏတ္ထံ. ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူ ဂဏှာတီတိ ဝီသတိဝဂ္ဂကရဏီယပရမတ္တာ သံဃကမ္မဿ ကမ္မာရဟေန သဒ္ဓိံ ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူ ဂဏှာတိ. ဣဒဉ္စ နိသိန္နာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ဟေဋ္ဌိမန္တတော ဟိ ယတ္ထ ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူ နိသီဒိတုံ သက္ကောန္တိ, တတ္တကေ ပဒေသေ သီမံ ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣဒဉ္စ ကမ္မာရဟေန သဟ အဗ္ဘာနကာရကာနမ္ပိ ပဟောနကတ္ထံ ဝုတ္တံ. နိမိတ္တုပဂါ ပါသာဏာ ဌပေတဗ္ဗာတိ ဣဒံ ယထာရုစိတဋ္ဌာနေ ရုက္ခနိမိတ္တာဒီနံ ဒုလ္လဘတာယ ဝဍ္ဎိတွာ ဥဘိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနံ သင်္ကရကရဏတော စ ပါသာဏနိမိတ္တဿ စ တဒဘာဝတော ယတ္ထ ကတ္ထစိ အာနေတွာ ဌပေတုံ သုကရတာယ စ ဝုတ္တံ. တထာ သီမန္တရိကပါသာဏာ ဌပေတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထာပိ. စတုရင်္ဂုလပ္ပမာဏာပီတိ ယထာ ခဏ္ဍသီမပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ နိမိတ္တပါသာဏံ စတုရင်္ဂုလမတ္တံ ဌာနံ သမန္တာ နိဂစ္ဆတိ, အဝသေသံ ဌာနံ အန္တောခဏ္ဍသီမာယံ ဟောတိယေဝ, ဧဝံ တေသု ဌပိတေသု စတုရင်္ဂုလမတ္တာ သီမန္တရိကာ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

163. භණ්ඩුකර්මය (කෙස් බෑම ආදිය) විමසීම අරභයා පැවිද්ද ලැබීම පවසන ලදී. ‘පහසුව පිණිස’ යනු සැමදෙනාම රැස්වීමේ වෙහෙස හැර, සුළු පිරිසක් ලවා පහසුවෙන් කටයුතු සිදු කරගැනීම පිණිසය. ‘භික්ෂූන් වහන්සේලා විසි එක්නමක් ගනී’ යනු විසි නමකගෙන් කළ යුතු උසස් සංඝ කර්මය සඳහා, කර්මයට සුදුසු තැනැත්තා සමඟ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසි එක්නමක් ගැනීමයි. මෙය ද වැඩසිටින (හිඳගෙන සිටින) භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වශයෙන් පවසන ලදී. අවම වශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසි එක්නමකට හිඳගත හැකි ප්‍රදේශයක සීමාව බැඳීම සුදුසුය. මෙය කර්මයට සුදුසු පුද්ගලයා සමඟ අබ්භාන කර්මය සිදුකරන භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද ප්‍රමාණවත් වීම පිණිස පවසන ලදී. ‘නිමිත්තට සුදුසු ගල් තැබිය යුතුය’ යන්න කැමති තැනක රුක් නිමිති ආදිය සොයාගැනීමේ අපහසුව නිසාත්, සීමා දෙකක් එකිනෙක මිශ්‍ර වීම වැළැක්වීමටත්, ගල් නිමිති සම්බන්ධයෙන් එම දුෂ්කරතාව නොමැති බැවින් ඕනෑම තැනකින් ගෙනවිත් තැබීමට ඇති පහසුව නිසාත් පවසන ලදී. එසේම ‘සීමාන්තරික ගල් තැබිය යුතුය’ යන්නෙහිද එසේමය. ‘සතරඟුල් ප්‍රමාණයෙන්ද’ යනු ඛණ්ඩ සීමා සීමාවෙන් පිටතට නිමිති ගල සතරඟුලක් පමණක් හැම පැත්තෙන්ම විහිදෙන සේ ද, ඉතිරි කොටස ඛණ්ඩ සීමාව ඇතුළතම වන සේ ද තැබූ කල්හි, සතරඟුල් ප්‍රමාණයේ සීමාන්තරිකාවක් (සීමා දෙක අතර ඉඩක්) වන බව දත යුතුය.

သီမန္တရိကပါသာဏာတိ သီမန္တရိကာယ ဌပိတနိမိတ္တပါသာဏာ. တေ ပန ကိတ္တေန္တေန ဒက္ခိဏတော အနုပရိယာယန္တေနေဝ ကိတ္တေတဗ္ဗာ. ကထံ? ခဏ္ဍသီမတော ဟိ ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ပုရတ္ထိမာဘိမုခေန ဌတွာ ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ တတ္ထ သဗ္ဗာနိ နိမိတ္တာနိ အနုက္ကမေန ကိတ္တေတွာ, တထာ ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ဒက္ခိဏာဘိမုခေန ဌတွာ ‘‘ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ အနုက္ကမေန ကိတ္တေတွာ, တထာ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ပစ္ဆိမာဘိမုခေန ဌတွာ ‘‘ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ [Pg.309] ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ အနုက္ကမေန ကိတ္တေတွာ, တထာ ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ ဥတ္တရာဘိမုခေန ဌတွာ ‘‘ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ တတ္ထ သဗ္ဗာနိ နိမိတ္တာနိ အနုက္ကမေန ကိတ္တေတွာ ပုန ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ပုရတ္ထိမာဘိမုခေန ဌတွာ ပုရိမကိတ္တိတံ ဝုတ္တနယေန ပုန ကိတ္တေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဗဟူနမ္ပိ ခဏ္ဍသီမာနံ သီမန္တရိကပါသာဏာ ပစ္စေကံ ကိတ္တေတဗ္ဗာ. တတောတိ ပစ္ဆာ. အဝသေသနိမိတ္တာနီတိ မဟာသီမာယ ဗာဟိရန္တရေသု အဝသေသနိမိတ္တာနိ. န သက္ခိဿန္တီတိ အဝိပ္ပဝါသသီမာယ ဗဒ္ဓဘာဝံ အသလ္လက္ခေတွာ ‘‘သမာနသံဝါသကသီမမေဝ သမူဟနိဿာမာ’’တိ ဝါယမန္တာ န သက္ခိဿန္တိ. ဗဒ္ဓါယ ဟိ အဝိပ္ပဝါသသီမာယ တံ သမူဟနိတွာ ‘‘သမာနသံဝါသကသီမံ သမူဟနိဿာမာ’’တိ ကတာယပိ ကမ္မဝါစာယ အသမူဟတာဝ ဟောတိ သီမာ. ပဌမဉှိ အဝိပ္ပဝါသံ သမူဟနိတွာ ပစ္ဆာ သီမာ သမူဟနိတဗ္ဗာ. ခဏ္ဍသီမတော ပဋ္ဌာယ ဗန္ဓနံ အာစိဏ္ဏံ, အာစိဏ္ဏကရဏေနေဝ စ သမ္မောဟော န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ခဏ္ဍသီမတောဝ ပဋ္ဌာယ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ’’တိ. ဥဘိန္နမ္ပိ န ကောပေန္တီတိ ဥဘိန္နမ္ပိ ကမ္မံ န ကောပေန္တိ. ဧဝံ ဗဒ္ဓါသု ပန…ပေ… သီမန္တရိကာ ဟိ ဂါမက္ခေတ္တံ ဘဇတီတိ န အာဝါသဝသေန သာမဂ္ဂိပရိစ္ဆေဒေါ, ကိန္တု သီမာဝသေနေဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ.

‘සීමාන්තරික ගල්’ යනු සීමාන්තරිකයෙහි තබන ලද නිමිති ගල්ය. ඒවා නම් නිමිති පවසන්නා විසින් දකුණු පැත්තෙන් වටා යමින්ම (ප්‍රදක්ෂිණා කරමින්ම) ප්‍රකාශ කළ යුතුය. කෙසේද? ඛණ්ඩ සීමාවට බටහිර දිශාවෙහි පෙරදිග බලා සිටගෙන ‘පෙරදිග දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක්ද?’ යැයි පවසා එහි ඇති සියලු නිමිති අනුපිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කර, එලෙසම උතුරු දිශාවෙහි දකුණ බලා සිටගෙන ‘දකුණු දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක්ද?’ යැයි අනුපිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කර, එලෙසම නැගෙනහිර දිශාවෙහි බටහිර බලා සිටගෙන ‘බටහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක්ද?’ යැයි අනුපිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කර, එලෙසම දකුණු දිශාවෙහි උතුර බලා සිටගෙන ‘උතුරු දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක්ද?’ යැයි එහි ඇති සියලු නිමිති අනුපිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කර, නැවතත් බටහිර දිශාවෙහි පෙරදිග බලා සිටගෙන පෙර ප්‍රකාශ කළ ක්‍රමයටම නැවත ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙසේ බොහෝ වූද ඛණ්ඩ සීමාවන්ගේ සීමාන්තරික ගල් වෙන වෙනම ප්‍රකාශ කළ යුතුය. ‘තතෝ’ යනු පසුවය. ‘ඉතිරි නිමිති’ යනු මහා සීමාවෙන් පිටත හා ඇතුළත ඇති ඉතිරි නිමිති ය. ‘නොහැකි වන්නාහ’ යනු අවිප්පවාස සීමාවේ බැඳුණු බව නොදැන ‘සමාන සංවාසක සීමාවම ඉවත් කරන්නෙමු’ යැයි උත්සාහ කරන්නෝ එසේ කිරීමට අපොහොසත් වෙති. මක්නිසාද යත්, අවිප්පවාස සීමාව බැඳී තිබියදී, එය ඉවත් නොකොට ‘සමාන සංවාසක සීමාව ඉවත් කරමු’ යැයි කර්මවාචාවක් කළද සීමාව ඉවත් නොවන බැවිනි. පළමුව අවිප්පවාස සීමාව ඉවත් කොට, පසුව සීමාව ඉවත් කළ යුතුය. ඛණ්ඩ සීමාවේ සිට බැඳීම පුරුද්දක්ව පවතී, පුරුදු පරිදි කිරීමෙන්ම ව්‍යාකූලත්වයක් ඇති නොවේ යැයි ‘ඛණ්ඩ සීමාවේ සිටම බැඳිය යුතුය’ යැයි පැවසීය. ‘දෙකම කෝප නොකරති’ යනු දෙපාර්ශවයේම කර්මයන් කෝප නොකරති යන්නයි. මෙසේ බඳින ලද කල්හි...පෙ... සීමාන්තරිකාව ගම් සීමාවට අයත් වන බැවින් ආවාසය අනුව සාමග්‍රී පරිච්ඡේදය නොවේ, සීමාව අනුවම වේ යන්න දැක්වීම පිණිස මෙය පවසන ලදී.

ကုဋိဂေဟေတိ ဘူမိယံ ကတတိဏကုဋိယံ. ဥဒုက္ခလန္တိ ဥဒုက္ခလာဝါဋသဒိသခုဒ္ဒကာဝါဋံ. နိမိတ္တံ န ကာတဗ္ဗန္တိ ရာဇိ ဝါ ဥဒုက္ခလံ ဝါ နိမိတ္တံ န ကာတဗ္ဗံ. ဣဒဉ္စ ယထာဝုတ္တေသု အဋ္ဌသု နိမိတ္တေသု အနာဂတတ္တေန န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓမ္ပိ ‘‘အဝိနဿကသညာဏမိဒ’’န္တိ သညာယ ကောစိ မောဟေန နိမိတ္တံ ကရေယျာတိ ဒူရတော ဝိပတ္တိပရိဟာရတ္ထံ ဝုတ္တံ. နိမိတ္တုပဂပါသာဏေ ဌပေတွာတိ သဉ္စာရိမနိမိတ္တဿ ကမ္ပနတာယ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဥပရိ ‘‘ဘိတ္တိံ အကိတ္တေတွာ’’တိအာဒီသုပိ သိဒ္ဓမေဝတ္ထံ ပုနပ္ပုနံ ကထနေ ကာရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သီမာဝိပတ္တိ ဟိ ဥပသမ္ပဒါဒိသဗ္ဗကမ္မဝိပတ္တိမူလန္တိ [Pg.310] တဿ ဒွါရံ သဗ္ဗထာပိ ပိဒဟနဝသေန ဝတ္တဗ္ဗံ. သဗ္ဗံ ဝတွာဝ ဣဓ အာစရိယာ ဝိနိစ္ဆယံ ကထေသုန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘කුටිගේහ’ යනු පොළොවෙහි තනන ලද තණකොළ සෙවිලි කළ පැල්පතයි. ‘උදුක්ඛල’ යනු වංගෙඩි වළක් බඳු කුඩා වළකි. ‘නිමිත්තක් නොකළ යුතුය’ යනු ඉරක් හෝ වළක් නිමිත්තක් නොකළ යුතුය. මෙය ඉහත කී අට වැදෑරුම් නිමිති ගණයට නොවැටෙන බැවින් නුසුදුසු බව පැහැදිලි වුවද, ‘මෙය විනාශ නොවන සලකුණකි’ යන හැඟීමෙන් යමෙක් මුලාවෙන් නිමිත්තක් කරනු ඇතැයි සිතා, දුර තියාම විපත්තිය වළක්වා ගැනීම පිණිස පවසන ලදී. ‘නිමිත්තට සුදුසු ගල් තබා’ යනු සෙලවිය හැකි නිමිත්තෙහි ඇති සැලෙන ස්වභාවය නිසා පවසන ලදී. මෙසේ ඉදිරියට එන ‘බිත්තිය ප්‍රකාශ නොකොට’ යනාදී තැන්වලද ස්ථිර අර්ථය නැවත නැවත පැවසීමට හේතුව දත යුතුය. මන්ද සීමා විපත්තිය යනු උපසම්පදාව ආදී සියලු කර්මයන්ගේ විපත්තියට මුල වන බැවින්, එහි ද්වාරය සර්වාකාරයෙන්ම වැසීම සඳහා එය කිව යුතුය. ආචාර්යවරුන් සියල්ල පවසාම මෙහි විනිශ්චය ප්‍රකාශ කළ බව දත යුතුය.

ဘိတ္တိန္တိ ဣဋ္ဌကဒါရုမတ္တိကာမယံ. သိလာမယာယ ပန ဘိတ္တိယာ နိမိတ္တုပဂံ ဧကံ ပါသာဏံ တံတံဒိသာယ ကိတ္တေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနေကသိလာဟိ စိနိတံ သကလံ ဘိတ္တိံ ကိတ္တေတုံ န ဝဋ္ဋတိ ‘‘ဧသော ပါသာဏော နိမိတ္တ’’န္တိ ဧကဝစနေန ဝတ္တဗ္ဗတော. အန္တောကုဋ္ဋမေဝါတိ ဧတ္ထ အန္တောကုဋ္ဋေပိ နိမိတ္တာနံ ဌိတောကာသတော အန္တော ဧဝ သီမာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ပမုခေ နိမိတ္တပါသာဏေ ဌပေတွာတိ ဂဗ္ဘာဘိမုခေပိ ဗဟိပမုခေ ဂဗ္ဘဝိတ္ထာရပ္ပမာဏေ ဌာနေ ပါသာဏေ ဌပေတွာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ ဂဗ္ဘပမုခါနံ အန္တရေ ဌိတကုဋ္ဋမ္ပိ ဥပါဒါယ အန္တော စ ဗဟိ စ စတုရဿသဏ္ဌာနာဝ သီမာ ဟောတိ. ဗဟီတိ သကလဿ ကုဋိလေဏဿ သမန္တတော ဗဟိ.

‘බිත්තිය’ යනු ගඩොල්, දැව හෝ මැටිවලින් සාදන ලද්දකි. නමුත් ගල්වලින් නිමවූ බිත්තියක නම් නිමිත්තට සුදුසු එක් ගලක් ඒ ඒ දිශාවන්හිදී ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසුය. බොහෝ ගල්වලින් බඳින ලද මුළු බිත්තියම නිමිත්තක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු නොවේ, මක්නිසාද යත් ‘මේ ගල නිමිත්තයි’ කියා ඒකවචනයෙන් කිව යුතු බැවිනි. ‘ඇතුල් බිත්තියම’ යන්නෙහි, ඇතුල් බිත්තියේ ද නිමිති පිහිටි ස්ථානයේ සිට ඇතුළතම සීමාව යැයි ගත යුතුය. ‘ඉස්තෝප්පුවෙහි නිමිති ගල් තබා’ යනු ගර්භයට (කාමරයට) මුහුණලා ඇති පිටත ඉස්තෝප්පුවේ ගර්භයේ පළල ප්‍රමාණයේ ස්ථානයක ගල් තබා සීමාව සම්මත කළ යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් ගර්භය හා ඉස්තෝප්පුව අතර ඇති බිත්තියද ඇතුළත්ව, ඇතුළත හා පිටත සතරැස් හැඩැති සීමාවක්ම වෙයි. ‘පිටත’ යනු මුළු පැල්පතේ හෝ ලෙනෙහි සතර වටින්ම පිටතයි.

အန္တော စ ဗဟိ စ သီမာ ဟောတီတိ မဇ္ဈေ ဌိတဘိတ္တိယာ သဟ စတုရဿသီမာ ဟောတိ. ဥပရိပါသာဒေယေဝ ဟောတီ’’တိ ဣမိနာ ဂဗ္ဘဿ စ ပမုခဿ စ အန္တရာ ဌိတဘိတ္တိယာ ဧကတ္တာ တတ္ထ စ ဧကဝီသတိယာ ဘိက္ခူနံ ဩကာသာဘာဝေန ဟေဋ္ဌာ န ဩတရတိ, ဥပရိဘိတ္တိ ပန သီမဋ္ဌာဝ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဟေဋ္ဌာ န ဩတရတီတိ ဘိတ္တိတော ဩရံ နိမိတ္တာနိ ဌပေတွာ ကိတ္တိတတ္တာ ဟေဋ္ဌာ အာကာသပ္ပဒေသံ န ဩတရတိ, ဥပရိ ကတေ ပါသာဒေတိ အတ္ထော. ဟေဋ္ဌိမတလေ ကုဋ္ဋောတိ ဟေဋ္ဌိမတလေ စတူသု ဒိသာသု ဌိတကုဋ္ဋော. သစေ ဟိ ဒွီသု, တီသု ဧဝ ဝါ ဒိသာသု ကုဋ္ဋော တိဋ္ဌေယျ, ဟေဋ္ဌာ န ဩတရတိ. ဟေဋ္ဌာပိ ဩတရတီတိ သစေ ဟေဋ္ဌာ အန္တောဘိတ္တိယံ ဧကဝီသတိယာ ဘိက္ခူနံ ဩကာသော ဟောတိ, ဩတရတိ. ဩတရမာနာ စ န ဥပရိသီမပ္ပမာဏေန ဩတရတိ, သမန္တာ ဘိတ္တိပ္ပမာဏေန ဩတရတိ. စတုန္နံ ပန ဘိတ္တီနံ ဗာဟိရန္တပရိစ္ဆေဒေန ဟေဋ္ဌာဘူမိဘာဂေ ဥဒကပရိယန္တံ [Pg.311] ကတွာ ဩတရတိ, န ပန ဘိတ္တီနံ ဗဟိ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဌာနံ. ပါသာဒဘိတ္တိတောတိ ဥပရိမတလေ ဘိတ္တိတော. ဩတရဏာနောတရဏံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ သစေ ဟေဋ္ဌာ ဧကဝီသတိယာ ဘိက္ခူနံ ဩကာသော ဟောတိ, ဩတရတိ, နော စေ, န ဩတရတီတိ အဓိပ္ပာယောတိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၃၈) ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၃၈) ပန ‘‘ဥပရိသီမပ္ပမာဏဿ အန္တောဂဓာနံ ဟေဋ္ဌိမတလေ စတူသု ဒိသာသု ကုဋ္ဋာနံ တုလာရုက္ခေဟိ ဧကသမ္ဗန္ဓတံ, တဒန္တော ပစ္ဆိမသီမပ္ပမာဏတာဒိဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပေတ္ထ နိယျူဟကာဒယော နိမိတ္တာနံ ဌိတောကာသတာယ ဗဇ္ဈမာနက္ခဏေ သီမာ န ဟောန္တိ, ဗဒ္ဓါယ ပန သီမာယ သီမဋ္ဌာဝ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

"ඇතුළතත් පිටතත් සීමාව වෙයි" යන්නෙන් මධ්‍යයෙහි පිහිටි බිත්තිය ද ඇතුළුව සතරැස් සීමාවක් වන බව දක්වයි. "උඩ ප්‍රාසාදයෙහි ම වෙයි" යන්නෙන්, කාමරය (ගර්භය) සහ ඉස්තෝප්පුව (ප්‍රමුඛය) අතර පිහිටි බිත්තියේ ඒකීයභාවය නිසාත්, එහි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසි එක් නමකට ඉඩකඩ නොමැති වීම නිසාත් එය යටට බැස නොයන බවත්, නමුත් උඩ බිත්තිය සීමාවෙහි පිහිටන්නේ ම බවත් දක්වයි. "යටට බැස නොයයි" යන්නෙන් බිත්තියෙන් මෙපිට නිමිති තබා ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින්, යට අහස් ප්‍රදේශයට බැස නොයන බවත්, උඩ සාදන ලද ප්‍රාසාදයෙහි පමණක් සීමාව පිහිටන බවත් අදහස් වේ. "යට තට්ටුවේ බිත්තිය" යනු යට තට්ටුවේ සිවුදිසාවෙහි පිහිටි බිත්තියයි. ඉදින් දෙදිසාවක හෝ තුන්දිසාවක පමණක් බිත්තිය පිහිටියේ නම්, එය යටට බැස නොයයි. "යටට ද බැසයයි" යනු ඉදින් යට ඇතුළු බිත්තිය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසි එක් නමකට ඉඩකඩ තිබේ නම්, එය යටට බැසයයි. එසේ බැසයන්නේ ද උඩ සීමාවේ ප්‍රමාණයෙන් නොව, හාත්පස බිත්තිවල ප්‍රමාණයෙනි. සිවු බිත්තිවල පිටත සීමා පරිච්ඡේදයෙන් යට භූමිභාගයෙහි දිය මට්ටම දක්වා බැසයයි, නමුත් බිත්තිවලින් පිටත කෙස් ගසක් තරම්වත් ස්ථානයකට බැස නොයයි. "ප්‍රාසාද බිත්තියෙන්" යනු උඩ තට්ටුවේ බිත්තියෙනි. බැසීම හා නොබැසීම ඉහත කී ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය. එනම්, ඉදින් යට භික්ෂූන් වහන්සේලා විසි එක් නමකට ඉඩකඩ තිබේ නම් බැසයයි, නොමැති නම් බැස නොයයි යනු එහි අදහස යැයි සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) දක්වන ලදී. විමතිවිනෝදනියෙහි (වි.වි.ටී. මහාවග්ග 2.138) වනාහි, "උඩ සීමා ප්‍රමාණයට ඇතුළත් වූ, යට තට්ටුවේ සිවුදිසාවෙහි බිත්තිවල කුරුපා සහ බාල්ක සමඟ ඇති ඒකාබද්ධතාව සහ ඊට ඇතුළත් පසුපස (අවම) සීමා ප්‍රමාණය ආදිය අරභයා පවසන ලදී" යි දක්වා ඇත. තවද, මෙහි නියුහ (පිල්කඩ) ආදිය නිමිති පිහිටි ස්ථාන වන බැවින් සීමාව බඳින මොහොතේ දී සීමාව නොවේ, නමුත් සීමාව බැඳි පසු ඒවා සීමාවෙහි ම පිහිටියේ වන බව දත යුතුය.

ပရိယန္တထမ္ဘာနန္တိ နိမိတ္တဂတပါသာဏတ္ထမ္ဘေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥပရိမတလေန သမ္ဗဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဣဒံ ကုဋ္ဋာနံ အန္တရာ သီမဋ္ဌာနံ ထမ္ဘာနံ အဘာဝတော ဝုတ္တံ. ယဒိ ဟိ ဘဝေယျုံ, ကုဋ္ဋေ ဥပရိမတလေန အသမ္ဗန္ဓေပိ သီမဋ္ဌထမ္ဘာနံ ဥပရိ ဌိတော ပါသာဒေါ သီမဋ္ဌောဝ ဟောတိ. သစေ ပန ဗဟူနံ ထမ္ဘပန္တီနံ ဥပရိ ကတပါသာဒဿ ဟေဋ္ဌာပထဝိယံ သဗ္ဗဗာဟိရာယ ထမ္ဘပန္တိယာ အန္တော နိမိတ္တပါသာဏေ ဌပေတွာ သီမာ ဗဒ္ဓါ ဟောတိ, ဧတ္ထ ကထန္တိ? ဧတ္ထာပိ ‘‘ယံ တာဝ သီမဋ္ဌထမ္ဘေဟေဝ ဓာရိယမာနာနံ တုလာနံ ဥပရိမတလံ, သဗ္ဗံ တံ သီမဋ္ဌမေဝ, ဧတ္ထ ဝိဝါဒေါ နတ္ထိ, ယံ ပန သီမဋ္ဌထမ္ဘပန္တိယာ, အသီမဋ္ဌာယ ဗာဟိရထမ္ဘပန္တိယာ စ သမဓုရံ ဓာရယမာနာနံ တုလာနံ ဥပရိမတလံ, တတ္ထ ဥပဍ္ဎံ သီမာ’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ‘‘သကလမ္ပိ ဂါမသီမာ’’တိ အပရေ. ‘‘ဗဒ္ဓသီမာ ဧဝါ’’တိ အညေ. တသ္မာ ကမ္မံ ကရောန္တေဟိ ဂရူဟိ နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေ ဌတွာ သဗ္ဗံ တံ အာသင်္ကဋ္ဌာနံ သောဓေတွာဝ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ, သန္နိဋ္ဌာနကာရဏံ ဝါ ဂဝေသိတွာ တဒနုဂုဏံ ကာတဗ္ဗံ.

"පර්යන්ත ස්තම්භයන්ගේ" යන්නෙන් නිමිති වශයෙන් තබන ලද ගල් කණුවලට අදාළව පවසන ලදී. "උඩ තට්ටුව සමඟ සම්බන්ධ වූයේ වෙයි" යන්න බිත්ති අතර සීමා ස්ථානයෙහි කණු නොමැති වීම නිසා පවසන ලදී. ඉදින් (එවැනි කණු) තිබුණේ නම්, බිත්තිය උඩ තට්ටුව සමඟ සම්බන්ධ නොවූවත්, සීමාවෙහි පිහිටි කණු මත පිහිටි ප්‍රාසාදය සීමාවෙහි ම පිහිටියේ වෙයි. නමුත් ඉදින් කණු පේළි රාශියක් මත කරන ලද ප්‍රාසාදයක, යට පොළොවෙහි වඩාත්ම පිටතින් පිහිටි කණු පේළියට ඇතුළතින් නිමිති ගල් තබා සීමාව බඳින ලද්දේ නම්, මෙහි දී කෙසේ වේ ද? මෙහි ද, "යම් තාක් සීමාවෙහි පිහිටි කණුවලින් ම දරා සිටින බාල්කවල (තුලා) උඩ තට්ටුව වේ ද, ඒ සියල්ල සීමාවෙහි ම පිහිටියේ ය, එහි විවාදයක් නැත. යම් බාල්කයක් සීමාවෙහි පිහිටි කණු පේළිය සහ සීමාවෙහි නොපිහිටි පිටත කණු පේළිය යන දෙකෙන්ම සමව දරා සිටින්නේ ද, එහි උඩ තට්ටුවේ අඩක් සීමාව වේ" යැයි සමහරු පවසති. "මුළුල්ල ම ගාමසීමාව වේ" යැයි තවත් අය කියති. "බද්ධ සීමාව ම වේ" යැයි වෙනත් අය කියති. එබැවින් විනය කර්ම සිදුකරන ගුරුභවතුන් විසින් සැක සහිත තැන්වලින් තොර ස්ථානයක සිට, ඒ සියලු සැක සහිත තැන් පිරිසිදු කර ම කර්මය කළ යුතුය. නැතහොත් නිශ්චිත කරුණු සොයා බලා ඊට අනුකූලව කටයුතු කළ යුතුය.

တာလမူလကပဗ္ဗတေတိ [Pg.312] တာလက္ခန္ဓမူလသဒိသေ ဟေဋ္ဌာ ထူလော ဟုတွာ ကမေန ကိသော ဟုတွာ ဥဂ္ဂတော ဟိန္တာလမူလသဒိသော နာမ ဟောတိ. ဝိတာနသဏ္ဌာနောတိ အဟိစ္ဆတ္တကသဏ္ဌာနော. ပဏဝသဏ္ဌာနောတိ မဇ္ဈေ တနုကော, ဟေဋ္ဌာ စ ဥပရိ စ ဝိတ္ထိဏ္ဏော. ဟေဋ္ဌာ ဝါ မဇ္ဈေ ဝါတိ မုဒိင်္ဂသဏ္ဌာနဿ ဟေဋ္ဌာ, ပဏဝသဏ္ဌာနဿ မဇ္ဈေ. သပ္ပဖဏသဒိသော ပဗ္ဗတောတိ သပ္ပဖဏော ဝိယ ခုဇ္ဇော, မူလဋ္ဌာနတော အညတ္ထ အဝနတသီသော. အာကာသပဗ္ဘာရန္တိ ဘိတ္တိယာ အပရိက္ခိတ္တပဗ္ဘာရံ. သီမပ္ပမာဏောတိ အန္တော အာကာသေန သဒ္ဓိံ ပစ္ဆိမသီမပ္ပမာဏော. သော စ ပါသာဏော သီမဋ္ဌောတိ ဣမိနာ ဤဒိသေဟိ သုသိရပါသာဏလေဏကုဋ္ဋာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နေ ဘူမိဘာဂေ ဧဝ သီမာ ပတိဋ္ဌာတိ, န အပရိစ္ဆိန္နေ. တေ ပန သီမဋ္ဌတ္တာ သီမာ ဟောန္တိ, န သရူပေန သီမဋ္ဌမဉ္စာဒိ ဝိယာတိ ဒဿေတိ. သစေ ပန သော သုသိရပါသာဏော ဘူမိံ အနာဟစ္စ အာကာသဂတော ဩလမ္ဗတိ, သီမာ န ဩတရတိ. သုသိရပါသာဏော ပန သယံ သီမာပဋိဗဒ္ဓတ္တာ သီမာ ဟောတိ, ကထံ ပန ပစ္ဆိမပ္ပမာဏရဟိတေဟိ ဧတေဟိ သုသိရပါသာဏာဒီဟိ သီမာ န ဩတရတီတိ ဣဒံ သဒ္ဓါတဗ္ဗန္တိ? အဋ္ဌကထာပမာဏတော.

"තාලමූලක පර්වතයෙහි" යනු තල් කඳක මුල මෙන් යට මහත්ව, ක්‍රමයෙන් සිහින් වී ඉහළට නැඟුණු හින්තල් මුල වැනි වූවකි. "වියන් හැඩය ඇති" යනු බිම්මල් (හතු) හැඩය ඇති යන්නයි. "පණව (උඩැක්කි) හැඩය ඇති" යනු මැද සිහින් වූ, යට සහ උඩ පළල් වූවකි. "යට හෝ මැද හෝ" යනු මෘදංග (ගැටබෙර) හැඩය ඇත්තෙහි යට ද, පණව හැඩය ඇත්තෙහි මැද ද යන්නයි. "නයාගේ පෙණය වැනි පර්වතය" යනු නයි පෙණයක් මෙන් නැමුණු, මුල් ස්ථානයෙන් බැහැරව පහතට නැමුණු හිසක් ඇති පර්වතයයි. "ආකාශ පබ්භාරය" යනු බිත්තියකින් වට නොකරන ලද ගිරිගුහාවයි (එල්ලෙන ගල්කුලයි). "සීමා ප්‍රමාණය" යනු ඇතුළත අහස ද සමඟ අවම (පශ්චිම) සීමා ප්‍රමාණයයි. "ඒ ගල සීමාවෙහි පිහිටියේ ය" යන්නෙන් මෙවැනි සිදුරු සහිත ගල්, ලෙන් බිත්ති ආදියෙන් වෙන් කරන ලද භූමිභාගයෙහි ම සීමාව පිහිටන බවත්, වෙන් නොකරන ලද තැන නොපිහිටන බවත් දක්වයි. ඒවා සීමාවෙහි පිහිටි බැවින් සීමාවන් වේ, නමුත් සීමාවෙහි තැබූ ඇඳ ආදිය මෙන් තමන්ගේ ස්වරූපයෙන් ම සීමා නොවන බව දක්වයි. ඉදින් ඒ සිදුරු සහිත ගල පොළොවෙහි නොගැටී අහසෙහි එල්ලී තිබේ නම්, සීමාව යටට බැස නොයයි. සිදුරු සහිත ගල වනාහි තමා සීමාවට බැඳී ඇති බැවින් සීමාව වෙයි. එසේ නම්, අවම (පශ්චිම) සීමා ප්‍රමාණයක් නොමැති මේ සිදුරු සහිත ගල් ආදියෙන් සීමාව යටට බැස නොයන්නේ කෙසේ දැයි යන මෙය විශ්වාස කළ යුත්තේ කෙසේ ද? අටුවා ප්‍රමාණයෙනි (අටුවා මතයෙනි).

အပိစေတ္ထ သုသိရပါသာဏဘိတ္တိအနုသာရေန မူသိကာဒီနံ ဝိယ သီမာယ ဟေဋ္ဌိမတလေ ဩတရဏကိစ္စံ နတ္ထိ, ဟေဋ္ဌာ ပန ပစ္ဆိမသီမပ္ပမာဏေ အာကာသေ ဒွင်္ဂုလမတ္တဗဟလေဟိ ပါသာဏဘိတ္တိအာဒီဟိပိ ဥပရိမတလံ အာဟစ္စ ဌိတေဟိ သဗ္ဗသော, ယေဘုယျေန ဝါ ပရိစ္ဆိန္နေ သတိ ဥပရိ ဗဇ္ဈမာနာ သီမာ တေဟိ ပါသာဏာဒီဟိ အန္တရိတာယ တပ္ပရိစ္ဆိန္နာယ ဟေဋ္ဌာဘူမိယာပိ ဥပရိမတလေန သဒ္ဓိံ ဧကက္ခဏေ ပတိဋ္ဌာတိ, နဒီပါရသီမာ ဝိယ နဒီအန္တရိတေသု ဥဘောသု တီရေသု လေဏာဒီသု အပနီတေသုပိ ဟေဋ္ဌာ ဩတိဏ္ဏသီမာ ယာဝ သာသနန္တရဓာနာ န [Pg.313] ဝိဂစ္ဆတိ, ပဌမံ ပန ဥပရိ သီမာယ ဗဒ္ဓါယ ပစ္ဆာ လေဏာဒိကတေသုပိ ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ သီမာ ဩတရတိ ဧဝ, ကေစိ တံ န ဣစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဥဘယတ္ထ ပတိဋ္ဌိတာ စ သာ သီမာ ဧကာဝ ဟောတိ ဂေါတ္တာဒိဇာတိ ဝိယ ဗျတ္တိဘေဒေသူတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. သဗ္ဗာ ဧဝ ဟိ ဗဒ္ဓသီမာ အဗဒ္ဓသီမာ စ အတ္တနော အတ္တနော ပကတိနိဿယကေ ဂါမာရညာဒိကေ ခေတ္တေ ယထာပရိစ္ဆေဒံ သဗ္ဗတ္ထ သာကလျေန ဧကသ္မိံ ခဏေ ဗျာပိနီ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ တေ တေ နိဿယဘူတေ ပရမတ္ထဓမ္မေ, တံ တံ ကိရိယာဝိသေသမ္ပိ ဝါ ဥပါဒါယ လောကိယေဟိ သာသနိကေဟိ စ ယထာရဟံ ဧကတ္တေန ပညတ္တတ္တာ သနိဿယေကရူပါ ဧဝ. တထာ ဟိ ဧကော ဂါမော အရညံ နဒီ ဇာတဿရော သမုဒ္ဒေါတိ ဧဝံ လောကေ, ‘‘သမ္မတာ သာ သီမာ သံဃေန, အဂါမကေ စေ, ဘိက္ခဝေ, အရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ, အယံ တတ္ထ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ’’တိအာဒိနာ သာသနေ စ ဧကဝေါဟာရော ဒိဿတိ, န ပရမတ္ထတော. ဧကဿ အနေကဓမ္မေသု ဗျာပနမတ္ထိ ကသိဏေကဒေသာဒိဝိကပ္ပာသမာနတာယ ဧကတ္တဟာနိတောတိ အယံ နော မတိ.

තවද, මේ සම්බන්ධයෙන් බෙනයක් සහිත ගල් බිත්තියක් ඔස්සේ මීයන් ආදීන් මෙන් සීමාවේ පහළ මට්ටමට බැසීමේ කාර්යයක් නැත. එහෙත් පහළින්, අවම වශයෙන් අඟල් දෙකක් පමණ ඝනකම ඇති ගල් බිත්ති ආදියෙන් අහසේ පහළ සීමාවේ ප්‍රමාණයට ඉහළ මට්ටම ස්පර්ශ වන පරිදි සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ බොහෝ දුරට වෙන් කර ඇති කල්හි, ඉහළින් බඳිනු ලබන සීමාව ඒ ගල් ආදියෙන් වෙන් කරන ලද, ඒ මඟින් සීමා කරන ලද පහළ පොළොවෙහි ඉහළ මට්ටම සමඟ එකම ක්ෂණයක පිහිටයි. ගඟෙන් එතෙර සීමාව මෙන්, ගඟෙන් වෙන් වූ දෙගොඩෙහි පිහිටි ලෙන් ආදිය ඉවත් කළද, පහළට බැසගත් සීමාව ශාසනය අතුරුදන් වන තුරු පහව නොයයි. පළමුව ඉහළින් සීමාව බැඳ, පසුව පහළ පොළොවෙහි ලෙන් ආදිය කළද සීමාව පහළට බසියිම ය. ඇතැමෙක් එය පිළිගන්නේ නැත. මෙසේ දෙපසම පිහිටි ඒ සීමාව ගෝත්‍ර ආදී ජාතීන් පුද්ගල ප්‍රභේදයන්හි එකක්ම වන්නා සේ එකක්ම වේ යැයි ගත යුතුය. සියලුම බද්ධ සීමාවෝ හා අබද්ධ සීමාවෝ තමන්ට අයත් ස්වභාවික නිශ්‍රය වූ ගම්, ආරණ්‍ය ආදී ක්ෂේත්‍රයන්හි සීමා පරිච්ඡේදය පරිදි හැම තැනම එකම ක්ෂණයක මුළුමනින්ම පැතිර පවතිති. පරමාර්ථ වශයෙන් ඒ ඒ නිශ්‍රය භූත පරමාර්ථ ධර්මයන් නැතත්, ඒ ඒ ක්‍රියා විශේෂයන් හෝ මුල් කොටගෙන ලෞකිකයන් හා ශාසනිකයන් විසින් සුදුසු පරිදි ඒකත්වයෙන් (එකක් ලෙස) පනවනු ලැබූ බැවින් නිශ්‍රය සහිත වූ ස්වරූප ඇත්තාහුමය. එසේ හෙයින් ලෝකයෙහි 'එක් ගමකි, වනයකි, ගඟකි, ස්වාභාවික විලකි, මුහුදකි' යනුවෙන් ද, ශාසනයෙහි 'මහණෙනි, ඒ සීමාව සංඝයා විසින් සම්මත කරන ලද්දේ වෙයි. ඉදින් ගමක් නොවන ආරණ්‍යයෙක්හි වේ නම්, වටකොට සත් අභ්‍යන්තරයක් වෙයි, මෙය එහි සමාන සංවාසය, එක් උපෝසථය වේ' යනාදී වශයෙන් ද ඒක ව්‍යවහාරය පෙනේ. පරමාර්ථ වශයෙන් නොවේ. එක් දෙයක් අනේක ධර්මයන්හි පැතිරීමක් නැත, කසිණ කොටස් ආදියේ විකල්පයන්ගේ අසමානත්වය මෙන් ඒකත්වය නැති වන බැවිනි යනු අපගේ මතයයි.

အဿ ဟေဋ္ဌာတိ သပ္ပဖဏပဗ္ဗတဿ ဟေဋ္ဌာ အာကာသပဗ္ဘာရေ. လေဏဿာတိ လေဏံ စေ ကတံ, တဿ လေဏဿာတိ အတ္ထော. တမေဝ ပုန လေဏံ ပဉ္စဟိ ပကာရေဟိ ဝိကပ္ပေတွာ ဩတရဏာနောတရဏဝိနိစ္ဆယံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘သစေ ပန ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိ ဣမဿ ‘‘လေဏံ ဟောတီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. ဟေဋ္ဌာ လေဏဉ္စ ဧကသ္မိံ ပဒေသေတိ အာဟ ‘‘အန္တော’’တိ, ပဗ္ဗတဿ အန္တော, ပဗ္ဗတမူလေတိ အတ္ထော. တမေဝ အန္တောသဒ္ဒံ သီမာပရိစ္ဆေဒေန ဝိသေသေတုံ ‘‘ဥပရိမဿ သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ပါရတော’’တိ ဝုတ္တံ. ပဗ္ဗတပါဒံ ပန အပေက္ခိတွာ ‘‘ဩရတော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေပိ သီမာနိဿယံ ပဗ္ဗတဂ္ဂံ သန္ဓာယ ‘‘ပါရတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝ ‘‘ဗဟိ လေဏ’’န္တိ ဧတ္ထ ဗဟိသဒ္ဒံ ဝိသေသေန္တော ‘‘ဥပရိမဿ [Pg.314] သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ဩရတော’’တိ အာဟ. ဗဟိသီမာ န ဩတရတီတိ ဧတ္ထ ဗဟီတိ ပဗ္ဗတပါဒေ လေဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. လေဏဿ စ ဗဟိဘူတေ ဥပရိသီမာပရိစ္ဆေဒဿ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ သီမာ န ဩတရတီတိ အတ္ထော. အန္တော သီမာတိ လေဏဿ စ ပဗ္ဗတပါဒဿ စ အန္တော အတ္တနော ဩတရဏာရဟဋ္ဌာနေ န ဩတရတီတိ အတ္ထော. ‘‘ဗဟိ သီမာ န ဩတရတိ, အန္တော သီမာ န ဩတရတီ’’တိ စေတ္ထ အတ္တနော ဩတရဏာရဟဋ္ဌာနေ လေဏာဘာဝေန သီမာယ သဗ္ဗထာ အနောတရဏမေဝ ဒဿိတန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဟိ အနောတရန္တီ ဥပရိ ဧဝ ဟောတီတိ အယံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၃၈) အာဂတော ဝိနိစ္ဆယော.

'මීට යටින්' යනු නයි පෙණ කන්දට යටින් පිහිටි අහස් කුහරයෙහි (කඳු බෑවුමෙහි) ය. 'ලෙනෙහි' යනු ඉදින් ලෙනක් කරන ලද්දේ නම්, ඒ ලෙනෙහි යනු අර්ථයයි. ඒ ලෙනම නැවත ආකාර පහකින් විභාග කොට සීමාව බැසීම හා නොබැසීම පිළිබඳ විනිශ්චය දැක්වීම සඳහා 'ඉදින් යටින්' යනාදිය වදාළහ. එහි 'යටින්' යන්න 'ලෙනක් වෙයි' යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. යටින් ලෙන ද එකම ප්‍රදේශයක වන බැවින් 'ඇතුළත' යැයි කීහ. කන්ද ඇතුළත, කන්ද පාමුල යනු අර්ථයයි. ඒ 'ඇතුළත' යන වචනයම සීමා පරිච්ඡේදයෙන් විශේෂ කිරීම සඳහා 'ඉහළ සීමා පරිච්ඡේදයෙන් එතෙර' යැයි වදාරන ලදී. කඳු පාමුල අපේක්ෂාවෙන් 'මෙතෙර' යැයි කිව යුතු වුවද, සීමාවට ආධාර වූ කඳු මුදුන අරභයා 'එතෙර' යැයි වදාරන ලදැයි දත යුතුය. එහෙයින්ම 'ලෙනෙන් පිටත' යන්නෙහි පිටත යන වචනය විශේෂ කරමින් 'ඉහළ සීමා පරිච්ඡේදයෙන් මෙතෙර' යැයි පැවසූහ. 'පිටත සීමාව නොබසියි' යන්නෙහි පිටත යනු කඳු පාමුල ඇති ලෙන අරභයා පවසන ලද්දකි. ලෙනෙන් පිටත වූ, ඉහළ සීමා පරිච්ඡේදයට පහළ කොටසෙහි සීමාව නොබසියි යනු එහි අර්ථයයි. 'ඇතුළත සීමාව' යනු ලෙනෙහි ද කඳු පාමුලෙහි ද ඇතුළත තමන්ට බැසීමට සුදුසු ස්ථානයෙහි නොබසියි යනු අර්ථයයි. 'පිටත සීමාව නොබසියි, ඇතුළත සීමාව නොබසියි' යන්නෙන් තමන්ට බැසීමට සුදුසු ස්ථානයෙහි ලෙනක් නොමැති වීම නිසා සීමාව කිසිසේත්ම නොබැසීමම දක්වන ලදැයි ගත යුතුය. එහි නොබසින සීමාව ඉහළින්ම පවතී යනු විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ආ විනිශ්චයයි.

သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၃၈) ပန ‘‘အန္တောလေဏံ ဟောတီတိ ပဗ္ဗတဿ အန္တောလေဏံ ဟောတီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ အာဂတော. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၃၈) န ‘‘အန္တောလေဏန္တိ ပဗ္ဗတဿ အန္တောလေဏံ. ဒွါရံ ပန သန္ဓာယ ‘ပါရတော ဩရတော’တိ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗထာပိ သီမတော ဗဟိလေဏေန ဩတရတီတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ အာဂတော. အယံ ပန အန္တောလေဏဗဟိလေဏဝိနိစ္ဆယော ဂမ္ဘီရော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓောတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ, တထာပိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၃၈) အာဂတံ နယံ နိဿာယ သုဋ္ဌု ဝိနိစ္ဆိတဗ္ဗော ဝိညူဟီတိ. ဗဟိ ပတိတံ အသီမာတိအာဒိနာ ဥပရိပါသာဒါဒီသု အထိရနိဿယေသု ဌိတာ သီမာပိ တေသံ ဝိနာသေန ဝိနဿတီတိ ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

සාරත්ථදීපනියෙහි නම් 'ඇතුළු ලෙනක් වෙයි යනු කන්ද ඇතුළත ලෙනක් වෙයි' යන්න පමණක්ම දක්වා ඇත. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි 'ඇතුළු ලෙන යනු කන්ද ඇතුළත ලෙනයි. ද්වාරය (දොරටුව) අරභයා එතෙර මෙතෙර යැයි පවසන ලදී. කෙසේ වුවද සීමාවෙන් පිටත ලෙනෙන් බැසෙයි යනු අදහසයි' යනුවෙන් පැමිණ ඇත. මෙම ඇතුළු ලෙන සහ පිටත ලෙන පිළිබඳ විනිශ්චය ගැඹුරුය, දැකීමට අපහසුය, වටහා ගැනීමට දුෂ්කරයැයි ආචාර්යවරු පවසති. එසේ වුවද, විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ආ ක්‍රමය ඇසුරු කරගෙන නුවණැත්තන් විසින් මෙය මැනවින් විනිශ්චය කටයුතුය. 'පිටත වැටුණේ අසීමාවකි' යනාදී වශයෙන් ඉහළ ප්‍රාසාද ආදී ස්ථිර නොවන ආධාරකයන්හි පිහිටි සීමාව ද ඒවා විනාශ වීමෙන් විනාශ වන බව දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

ပေါက္ခရဏိံ ခဏန္တိ, သီမာယေဝါတိ ဧတ္ထ သစေ ဟေဋ္ဌာ ဥမင်္ဂနဒီ သီမပ္ပမာဏတော အနူနာ ပဌမမေဝ ပဝတ္တာ ဟောတိ, သီမာ စ ပစ္ဆာ ဗဒ္ဓါ နဒိတော ဥပရိ ဧဝ ဟောတိ, နဒိံ အာဟစ္စ ပေါက္ခရဏိယာ စ ခတာယ သီမာ ဝိနဿတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟေဋ္ဌာပထဝီတလေတိ အနန္တရာ ဘူမိဝိဝရေ.

'පොකුණක් හාරති, සීමාවෙහිමය' යන්නෙහි, ඉදින් යටින් උමං ගඟක් සීමා ප්‍රමාණයට නොඅඩු ව මුල සිටම ගලා බස්නේ නම්, පසුව බඳින ලද සීමාව ද ගඟට ඉහළින්ම පවතී නම්, ගඟ ස්පර්ශ වන පරිදි පොකුණ හෑරූ කල්හි සීමාව විනාශ වේ යැයි දත යුතුය. 'පහළ පොළොව මට්ටමෙහි' යනු ඊට යාබද භූමි විවරයෙහි (පොළොව සිදුරෙහි) ය.

သီမမာဠကေတိ [Pg.315] ခဏ္ဍသီမင်္ဂဏေ. ဝဋရုက္ခောတိ ဣဒံ ပါရောဟောပတ္ထမ္ဘေန အတိဒူရမ္ပိ ဂန္တုံ သမတ္ထသာခါသမင်္ဂိတာယ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗရုက္ခလတာဒီနမ္ပိ သမ္ဗန္ဓော န ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. တေနေဝ နာဝါရဇ္ဇုသေတုသမ္ဗန္ဓောပိ ပဋိက္ခိတ္တော. တတောတိ တတော သာခတော. မဟာသီမာယ ပထဝီတလန္တိ ဧတ္ထ အာသန္နတရမ္ပိ ဂါမသီမံ အဂ္ဂဟေတွာ ဗဒ္ဓသီမာယ ဧဝ ဂဟိတတ္တာ ဂါမသီမဗဒ္ဓသီမာနံ အညမညံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေပိ သမ္ဘေဒဒေါသော နတ္ထိ အညမညံ နိဿယနိဿိတဘာဝေန ပဝတ္တိတောတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ တာသမ္ပိ သမ္ဗန္ဓဒေါသော ဘဝေယျ, ကထံ ဂါမသီမာယ ဗဒ္ဓသီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ ဘဝေယျ? ယဿာ ဟိ သီမာယ ယာယ သီမာယ သဒ္ဓိံ သမ္ဗန္ဓေ ဒေါသော ဘဝေယျ, သာ တတ္ထ ဗန္ဓိတုမေဝ န ဝဋ္ဋတိ ဗဒ္ဓသီမဥဒကုက္ခေပသီမာသု ဗဒ္ဓသီမာ ဝိယ, အတ္တနော အနိဿယဘူတဂါမသီမာဒီသု ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဝိယ စ, တေနေဝ ‘‘သစေ ပန ရုက္ခဿ သာခါ ဝါတတော နိက္ခန္တပါရောဟော ဝါ ဗဟိနဒီတီရေ ဝိဟာရသီမာယ ဝါ ဂါမသီမာယ ဝါ ပတိဋ္ဌိတော’’တိအာဒိနာ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ အတ္တနော အနိဿယဘူတဂါမသီမာဒီဟိ ဧဝ သမ္ဗန္ဓဒေါသော ဒဿိတော, န နဒီသီမာယ, ဧဝမိဓာပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယဉ္စတ္ထော ဥပရိ ပါကဋော ဘဝိဿတိ. အာဟစ္စာတိ ဖုသိတွာ.

'සීමා මාලකයෙහි' යනු ඛණ්ඩ සීමා මළුවෙහි ය. 'නුග ගස' යනු වැල් (කරූ) වල ආධාරයෙන් ඉතා ඈතට පවා යාමට සමත් අතු පතරින් යුක්ත බැවින් පවසන ලද්දකි. සියලු ගස් වැල් ආදියේ ද සම්බන්ධය සුදුසු නොවේමය. එහෙයින්ම ඔරු, ලණු, පාලම් ආදියේ සම්බන්ධය ද ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 'එයින්' යනු ඒ අත්තෙනි. 'මහා සීමාවෙහි පොළොව මට්ටම' යන්නෙහි, වඩාත් සමීප ගම් සීමාව නොගෙන බද්ධ සීමාවම ගෙන ඇති බැවින්, ගම් සීමාව හා බද්ධ සීමාව අතර එකිනෙකට ගස් ආදියේ සම්බන්ධයක් තිබුණ ද සීමා එකිනෙක මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක් (සම්භේද දෝෂයක්) නැත, මන්ද යත් ඒවා එකිනෙක ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවිනි යන්න තේරුම් ගත යුතුය. ඉදින් ඒවාට ද සම්බන්ධ වීමේ දෝෂයක් තිබුණේ නම්, ගම් සීමාවෙහි බද්ධ සීමාවක් කෙසේ නම් සම්මත කළ හැකි වේද? යම් සීමාවක යම් සීමාවක් සමඟ සම්බන්ධ වීමේ දෝෂයක් ඇත්නම්, එය එහි බැඳීම සුදුසු නොවේමය. බද්ධ සීමාවන් හා උදකුක්ඛේප (දිය උඩ) සීමාවන්හි බද්ධ සීමාවක් මෙන් ද, තමන්ට ආධාරක නොවන ගම් සීමා ආදියෙහි උදකුක්ඛේප සීමාවක් මෙන් ද වේ. එහෙයින්ම 'ඉදින් ගසක අත්තක් හෝ සුළඟ නිසා නික්මුණු කරුවක් (වැල් මුලක්) ගඟෙන් එතෙර ඉවුරෙහි හෝ විහාර සීමාවෙහි හෝ ගම් සීමාවෙහි හෝ පිහිටියේ නම්' යනාදී වශයෙන් උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි තමන්ට ආධාරක නොවන ගම් සීමා ආදිය සමඟම සම්බන්ධ වීමේ දෝෂය දක්වන ලදී, ගංගා සීමාව සමඟ නොවේ. මෙහිදී ද එසේම යැයි දත යුතුය. මේ අර්ථය ඉදිරියෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. 'ආහච්ච' යනු ස්පර්ශ කරමිනි.

မဟာသီမံ ဝါ သောဓေတွာတိ မဟာသီမဂတာနံ သဗ္ဗေသံ ဘိက္ခူနံ ဟတ္ထပါသာနယနဆန္ဒာဟရဏာဒိဝသေန သကလံ မဟာသီမံ သောဓေတွာ. ဧတေန သဗ္ဗဝိပတ္တိယော မောစေတွာ ပုဗ္ဗေ သုဋ္ဌု ဗဒ္ဓါနမ္ပိ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနံ ပစ္ဆာ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဤဒိသော ပါဠိမုတ္တကော သမ္ဗန္ဓဒေါသော အတ္ထီတိ ဒဿေတိ, သော စ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, သီမာယ သီမာ သမ္ဘိန္ဒိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ဗဒ္ဓသီမာနံ အညမညံ သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏံ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ သီမံ သမ္မန္နန္တေန သီမန္တရိကံ ဌပေတွာ သီမံ သမ္မန္နိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၄၈) ဥဘိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနံ အန္တရာ သီမန္တရိကံ ဌပေတွာ ဗန္ဓိတုံ [Pg.316] အနုဇာနနေန သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏေ ဝိယ တာသံ အညမညံ ဖုသိတွာ တိဋ္ဌနဝသေန ဗန္ဓနမ္ပိ န ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓတ္တာ ဗဒ္ဓါနမ္ပိ တာသံ ပစ္ဆာ အညမညံ ဧကရုက္ခာဒီဟိ ဖုသိတွာ ဌာနမ္ပိ န ဝဋ္ဋတီတိ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယညူဟိ သင်္ဂီတိကာရကေဟိ နိဒ္ဓါရိတော ဗန္ဓနကာလေ ပဋိက္ခိတ္တဿ သမ္ဗန္ဓဒေါသဿ အနုလောမေန အကပ္ပိယာနုလောမတ္တာ. အယံ ပန သမ္ဗန္ဓဒေါသော ပုဗ္ဗေ သုဋ္ဌု ဗဒ္ဓါနံ ပစ္ဆာ သဉ္ဇာတတ္တာ ဗဇ္ဈမာနက္ခဏေ ဝိယ အသီမတ္တံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, တသ္မာ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေ အပနီတမတ္တေ တာ သီမာ ပါကတိကာ ဟောန္တိ. ယထာ စာယံ ပစ္ဆာ န ဝဋ္ဋတိ, ဧဝံ ဗဇ္ဈမာနက္ခဏေပိ တာသံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေ သတိ တာ ဗန္ဓိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මහා සීමාව පිරිසිදු කිරීම යනු, මහා සීමාවට පැමිණ සිටින සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා හස්තපාසයට පැමිණවීම, ඡන්දය ගෙන ඒම ආදී ක්‍රම මගින් මුළු මහා සීමාවම පිරිසිදු කිරීමයි. මෙයින් සියලු විපත්තිවලින් මුදවා, පෙර මැනවින් බඳින ලද බද්ධ සීමාවන් දෙකක වුවද, පසුව වෘක්ෂ ආදියේ සම්බන්ධතාවය නිසා හටගන්නා වූ මෙවැනි පාලිමුක්තක සම්බන්ධ දෝෂයක් ඇති බව පෙන්වා දෙයි. එම දෝෂය ද, 'මහණෙනි, සීමාවකින් සීමාවක් නොපැතිරවිය යුතුය' යනාදී වශයෙන් බද්ධ සීමාවන් එකිනෙක පැතිරී යාම ප්‍රතික්ෂේප කොට, 'මහණෙනි, සීමාවක් සම්මත කරන විට සීමාන්තරිකයක් තබා සීමාව සම්මත කිරීමට අනුදනිමි' (මහාවග්ග 148) යැයි බද්ධ සීමාවන් දෙකක් අතර සීමාන්තරිකයක් තබා බැඳීමට අනුදැන වදාළ බැවින්, සීමාවන් එකිනෙක පැතිරී යාමේදී මෙන් ඒවා එකිනෙක ස්පර්ශ වෙමින් පැවතීමෙන් බැඳීම ද සුදුසු නොවන බව තහවුරු වන හෙයින්, පෙර බඳින ලද එම සීමාවන් පසුව වුවද එක් වෘක්ෂයක් ආදියෙන් එකිනෙක ස්පර්ශ වෙමින් පැවතීම ද සුදුසු නොවන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දත් සංගීතිකාරක තෙරණුවන් විසින් තීරණය කරන ලද්දේය. මන්දයත්, බැඳෙන අවස්ථාවේදී ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද සම්බන්ධ දෝෂයට අනුකූල වීමෙන් එය අකැප දේට අනුකූල වන බැවිනි. නමුත් මෙම සම්බන්ධ දෝෂය, පෙර මැනවින් බඳින ලද සීමාවන්ට පසුව ඇති වූවක් බැවින්, සීමාව බඳින මොහොතේදී මෙන් එය අසීමාවක් කිරීමට සමත් නොවේ. එබැවින්, වෘක්ෂ ආදී සම්බන්ධතාවය ඉවත් කළ සැනින් එම සීමාවන් නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් වේ. මෙය පසුව සුදුසු නොවන්නා සේම, සීමාව බඳින මොහොතේදී ද ඒවායේ වෘක්ෂ ආදී සම්බන්ධතාවයක් පවතී නම්, ඒවා බැඳීම සුදුසු නොවන බව දත යුතුය.

ကေစိ ပန မဟာသီမံ ဝါ သောဓေတွာတိ ဧတ္ထ ‘‘မဟာသီမဂတာ ဘိက္ခူ ယထာ တံ သာခံ ဝါ ပါရောဟံ ဝါ ကာယကာယပဋိဗဒ္ဓေဟိ န ဖုသန္တိ, ဧဝံ သောဓနမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, န သကလသီမာသောဓန’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ အဋ္ဌကထာယ ဝိရုဇ္ဈနတော. တထာ ဟိ ‘‘မဟာသီမာယ ပထဝီတလံ ဝါ တတ္ထဇာတကရုက္ခာဒီနိ ဝါ အာဟစ္စ တိဋ္ဌတီ’’တိ ဧဝံ သာခါပါရောဟာနံ မဟာသီမံ ဖုသိတွာ ဌာနမေဝ သမ္ဗန္ဓဒေါသေ ကာရဏတ္တေန ဝုတ္တံ, န ပန တတ္ထ ဌိတဘိက္ခူဟိ သာခါဒီနံ ဖုသနံ. ယဒိ ဟိ ဘိက္ခူနံ သာခါဒိံ ဖုသိတွာ ဌာနမေဝ ကာရဏံ သိယာ, ‘‘တဿ သာခံ ဝါ တတော နိဂ္ဂတပါရောဟံ ဝါ မဟာသီမာယ ပဝိဋ္ဌံ တတြဋ္ဌော ကောစိ ဘိက္ခု ဖုသိတွာ တိဋ္ဌတီ’’တိ ဘိက္ခုဖုသနမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယဉှိ တတ္ထ မဟာသီမာသောဓနေ ကာရဏံ, တဒေဝ တသ္မိံ ဝါကျေ ပဓာနတော ဒဿေတဗ္ဗံ. န ဟိ အာဟစ္စဋ္ဌိတမေဝ သာခါဒိံ ဖုသိတွာ ဌိတော ဘိက္ခု သောဓေတဗ္ဗော အာကာသဋ္ဌသာခါဒိံ ဖုသိတွာ ဌိတဘိက္ခုဿပိ သောဓေတဗ္ဗတော, ကိံ နိရတ္ထကေန အာဟစ္စဋ္ဌာနဝစနေန, အာကာသဋ္ဌသာခါသု စ ဘိက္ခုဖုသနမေဝ ကာရဏတ္တေန ဝုတ္တံ[Pg.317], သောဓနဉ္စ တဿေဝ ဘိက္ခုဿ ဟတ္ထပါသာနယနာဒိဝသေန သောဓနံ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ‘‘မဟာသီမံ သောဓေတွာ’’တိ သကလသီမာသာဓာရဏဝစနေန သောဓနံ ဝုတ္တံ, အပိ စ သာခါဒိံ ဖုသိတွာ ဌိတဘိက္ခုမတ္တသောဓနေ အဘိမတေ ‘‘မဟာသီမာယ ပထဝီတလ’’န္တိ ဝိသေသသီမောပါဒါနံ နိရတ္ထကံ သိယာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ အန္တမသော အာကာသေပိ ဌတွာ သာခါဒိံ ဖုသိတွာ ဌိတဿ သောဓေတဗ္ဗတော.

ඇතැම්හු වනාහි 'මහා සීමාව පිරිසිදු කිරීම' යන්නෙහි 'මහා සීමාවට පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලා එම අත්තක් හෝ අහස් මුලක් තමන්ගේ ශරීරයෙන් හෝ ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් ස්පර්ශ නොවන පරිදි මෙසේ පිරිසිදු කිරීම පමණක් මෙහි අදහස් කරන අතර, මුළු සීමාවම පිරිසිදු කිරීම අදහස් නොවේ' යැයි පවසති. එය අටුවාව හා පටහැනි බැවින් සුදුසු නොවේ. මන්දයත්, 'මහා සීමාවේ පොළොව හෝ එහි හටගත් වෘක්ෂ ආදිය ස්පර්ශ කරමින් පවතී' යැයි මෙසේ අතු සහ අහස් මුල් මහා සීමාව ස්පර්ශ කරමින් පැවතීමම සම්බන්ධ දෝෂයට හේතුව ලෙස දක්වා ඇති අතර, එහි සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් අතු ආදිය ස්පර්ශ කිරීම දක්වා නැති බැවිනි. යම් හෙයකින් භික්ෂූන් වහන්සේලා අතු ආදිය ස්පර්ශ කරමින් සිටීමම හේතුව වූයේ නම්, 'එහි අත්තක් හෝ එයින් නික්මුණු අහස් මුලක් මහා සීමාවට ඇතුළු වූ කල්හි, එහි සිටින කිසියම් භික්ෂුවක් එය ස්පර්ශ කරමින් සිටී' යැයි භික්ෂුවගේ ස්පර්ශයම පැවසිය යුතුව තිබුණි. මහා සීමාව පිරිසිදු කිරීමට එහි යම් හේතුවක් වේද, එයම එම වාක්‍යයේ ප්‍රධාන කොට පෙන්විය යුතුය. පොළොව ස්පර්ශ කරමින් පවතින අත්තක් ආදිය ස්පර්ශ කොට සිටින භික්ෂුව පමණක් පිරිසිදු කළ යුතු නොවේ, මන්දයත් අහසේ පවතින අත්තක් ආදිය ස්පර්ශ කරමින් සිටින භික්ෂුව ද පිරිසිදු කළ යුතු බැවිනි. එසේ නම් 'පොළොව ස්පර්ශ කොට පැවතීම' යන නිෂ්ඵල වචනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? අහසේ පවතින අතු සම්බන්ධයෙන් භික්ෂුවගේ ස්පර්ශයම හේතුව ලෙස දක්වා ඇති අතර, පිරිසිදු කිරීම ද එම භික්ෂුවගේම හස්තපාසයට පැමිණවීම් ආදියෙන් පිරිසිදු කිරීමක් ලෙස දක්වා ඇත. නමුත් මෙහි 'මහා සීමාව පිරිසිදු කොට' යනුවෙන් මුළු සීමාවටම සාධාරණ වූ වචනයෙන් පිරිසිදු කිරීම දක්වා ඇත. තවද, අත්තක් ආදිය ස්පර්ශ කොට සිටින භික්ෂුව පමණක් පිරිසිදු කිරීම අදහස් කළේ නම්, 'මහා සීමාවේ පොළොව' යන විශේෂ කොට දක්වන ලද සීමාව ගැනීම නිෂ්ඵල වනු ඇත. මන්දයත්, කොතැනක හෝ අවසානයේ අහසේ සිට වුවද අත්තක් ආදිය ස්පර්ශ කොට සිටින්නා පිරිසිදු කළ යුතු බැවිනි.

ဆိန္ဒိတွာ ဗဟိဋ္ဌကာ ကာတဗ္ဗာတိ တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတဘာဝဝိယောဇနဝစနတော စ ဝိသဘာဂသီမာနံ ဖုသနေနေဝ သကလသီမာသောဓနဟေတုကော အဋ္ဌကထာသိဒ္ဓေါယံ ဧကော သမ္ဗန္ဓဒေါသော အတ္ထေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗော. တေနေဝ ဥဒကုက္ခေပသီမာကထာယမ္ပိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၇) ‘‘ဝိဟာရသီမာယ ဝါ ဂါမသီမာယ ဝါ ပတိဋ္ဌိတော’’တိ စ ‘‘နဒီတီရေ ပန ခါဏုကံ ကောဋ္ဋေတွာ တတ္ထ ဗဒ္ဓနာဝါယ ဝါ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ စ ‘‘သစေ ပန သေတု ဝါ သေတုပါဒါ ဝါ ဗဟိတီရေ ပတိဋ္ဌိတာ, ကမ္မံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ စ ဧဝံ ဝိသဘာဂါသု ဂါမသီမာသု သာခါဒီနံ ဖုသနမေဝ သင်္ကရဒေါသကာရဏတ္တေန ဝုတ္တံ, န ဘိက္ခုဖုသနံ. တထာ ဟိ ‘‘အန္တောနဒိယံ ဇာတရုက္ခေ ဗန္ဓိတွာ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ နဒိယံ နာဝါဗန္ဓနံ အနုညာတံ ဥဒကုက္ခေပနိဿယတ္တေန နဒီသီမာယ သဘာဂတ္တာ. ယဒိ ဟိ ဘိက္ခူနံ ဖုသနမေဝ ပဋိစ္စ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗန္ဓဒေါသော ဝုတ္တော သိယာ, နဒိယမ္ပိ ဗန္ဓနံ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ဘဝေယျ. တတ္ထာပိ ဟိ ဘိက္ခုဖုသနံ ကမ္မကောပကာရဏံ ဟောတိ, တသ္မာ သဘာဂသီမာသု ပဝိသိတွာ ဘူမိအာဒိံ ဖုသိတွာ, အဖုသိတွာ ဝါ သာခါဒိမှိ ဌိတေ တံ သာခါဒိံ ဖုသန္တောဝ ဘိက္ခု သောဓေတဗ္ဗော. ဝိသဘာဂသီမာသု ပန သာခါဒိမှိ ဖုသိတွာ ဌိတေ တံ သာခါဒိံ အဖုသန္တာပိ သဗ္ဗေ ဘိက္ခူ သောဓေတဗ္ဗာ, အဖုသိတွာ ဌိတေ ပန တံ သာခါဒိံ ဖုသန္တာဝ ဘိက္ခူ သောဓေတဗ္ဗာတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ.

'කපා දමා බාහිරව පිහිටි ඒවා බවට පත් කළ යුතුය' යනුවෙන් එහි පිහිටා ඇති ස්වභාවය වෙන් කිරීමේ වචනයෙන් ද, විසභාග සීමාවන් ස්පර්ශ වීමෙන්ම මුළු සීමාවම පිරිසිදු කිරීමට හේතු වන අටුවාවෙහි තහවුරු කර ඇති මෙම එක් සම්බන්ධ දෝෂයක් පවතින බවම පිළිගත යුතුය. එහෙයින්ම උදකුක්ඛේප සීමා කථාවේදී ද (මහාවග්ග අටුවාව 147) 'විහාර සීමාවෙහි හෝ ගාම සීමාවෙහි පිහිටි' යනුවෙන් ද, 'ගං ඉවුරේ කණුවක් ගසා එහි බඳින ලද ඔරුවක හෝ විනය කර්ම කිරීම සුදුසු නොවේ' යනුවෙන් ද, 'ඉදින් පාලම හෝ පාලම් කණු එතෙර ඉවුරේ පිහිටා තිබේ නම්, විනය කර්මය කිරීම සුදුසු නොවේ' යනුවෙන් ද, මෙසේ විසභාග වූ ගාම සීමාවන්හි අතු ආදිය ස්පර්ශ වීමම සීමා මිශ්‍ර වීමේ (සංකර) දෝෂයට හේතුව ලෙස දක්වා ඇති අතර, භික්ෂුවගේ ස්පර්ශය දක්වා නැත. මන්දයත්, 'ගඟ ඇතුළත හටගත් වෘක්ෂයක බැඳ විනය කර්මය කළ යුතුය' යනුවෙන් ගඟෙහි ඔරුවක් බැඳීම අනුදැන වදාරන ලද්දේ, උදකුක්ඛේප සීමාවට නිශ්‍රය වන බැවින් ගංගා සීමාව හා සභාග (සමාන ස්වභාවයක් ඇති) හෙයිනි. යම් හෙයකින් භික්ෂූන්ගේ ස්පර්ශයම නිසා සෑම තැනකදීම සම්බන්ධ දෝෂය කියන ලද්දේ නම්, ගඟෙහි බැඳීම ද ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු වන්නේය. මක්නිසාද යත්, එහිදී ද භික්ෂුවගේ ස්පර්ශය විනය කර්මය පලුදු වීමට හේතු වන බැවිනි. එබැවින්, සභාග සීමාවන්හි ඇතුළු වී, පොළොව ආදිය ස්පර්ශ කොට හෝ ස්පර්ශ නොකොට අත්තක් ආදියෙහි සිටින විට, එම අත්ත ආදිය ස්පර්ශ කරන භික්ෂුව පමණක් පිරිසිදු කළ යුතුය. විසභාග සීමාවන්හි වනාහි, අතු ආදිය ස්පර්ශ කරමින් පවතින කල්හි, එම අත්ත ආදිය ස්පර්ශ නොකරන සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා ද පිරිසිදු කළ යුතුය; ස්පර්ශ නොකර පවතින කල්හි නම්, එම අත්ත ආදිය ස්පර්ශ කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා පමණක් පිරිසිදු කළ යුතුය යනුවෙන් මෙහි නිගමනයට පැමිණිය යුතුය.

ယံ [Pg.318] ပနေတ္ထ ကေစိ ‘‘ဗဒ္ဓသီမာနံ ဒွိန္နံ အညမညံ ဝိယ ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာနမ္ပိ တဒညာသမ္ပိ သဗ္ဗာသံ သမာနသံဝါသကသီမာနံ အညမညံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေ သတိ တဒုဘယမ္ပိ ဧကသီမံ ဝိယ သောဓေတွာ ဧကတ္ထေဝ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ, အညထာ ကတံ ကမ္မံ ဝိပဇ္ဇတိ, နတ္ထေတ္ထ သဘာဂဝိသဘာဂဘေဒေါ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ သဘာဂသီမာနံ အညမညံ သမ္ဗန္ဓဒေါသာဘာဝဿ ဝိသဘာဂသီမာနမေဝ တဗ္ဘာဝဿ သုတ္တသုတ္တာနုလောမာဒိဝိနယနယေဟိ သိဒ္ဓတ္တာ. တထာ ဟိ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, သီမံ သမ္မန္နိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၈) ဂါမသီမာယမေဝ ဗဒ္ဓသီမံ သမ္မန္နိတုံ အနုညာတတ္တာ တာသံ နိဿယနိဿိတဘာဝေန သဘာဂတာ, သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏဒေါသာဘာဝေါ စ သုတ္တတောဝ သိဒ္ဓေါ. ဗန္ဓနကာလေ ပန အနုညာတဿ သမ္ဗန္ဓဿ အနုလောမတော ပစ္ဆာ သဉ္ဇာတရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓောပိ တာသံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ…ပေ… ကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ, အကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ, တံ ဝေါ ကပ္ပတီ’’တိ (မဟာဝ. ၃၀၅) ဝုတ္တတ္တာ ဧဝံ တာဝ ဂါမဗဒ္ဓသီမာနံ အညမညံ သဘာဂတာ, သမ္ဘေဒါဒိဒေါသာဘာဝေါ စ သုတ္တသုတ္တာနုလောမတော သိဒ္ဓေါ, ဣမိနာ ဧဝ နယေန အရညသီမသတ္တဗ္ဘန္တရသီမာနံ နဒီအာဒိသီမဥဒကုက္ခေပသီမာနဉ္စ သုတ္တသုတ္တာနုလောမတော အညမညံ သဘာဂတာ, သမ္ဘေဒါဒိဒေါသာဘာဝေါ စ သိဒ္ဓေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

මෙහි ඇතැමුන් පවසන යමක් වේ ද: 'බද්ධ සීමා (බැඳි සීමා) දෙකක් අතර හෝ බද්ධ සීමාවක් හා ගාම සීමාවක් (ගම් සීමාවක්) අතර හෝ වෙනත් ඕනෑම සමාන සංවාසක සීමාවන් අතර ගස් ආදියෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධයක් ඇති කල්හි, ඒ දෙකම එක් සීමාවක් සේ පිරිසිදු කොට එක් ස්ථානයක ම විනය කර්මය කළ යුතුය; අන්‍ය ආකාරයකින් කළ කර්මය ව්‍යර්ථ වෙයි, මෙහි සභාග-විසභාග භේදයක් නැත' යන්න ඔවුන්ගේ හුදු මතයක් පමණක් වෙයි. මන්ද යත්, සභාග සීමාවන්ගේ එකිනෙකා සම්බන්ධ වීමේ දෝෂයක් නොමැති බව ද විසභාග සීමාවන්ගේ ම එම දෝෂය පවතින බව ද සූත්‍ර සහ සූත්‍රානුලෝම ආදී විනය ක්‍රමයන්ගෙන් සිද්ධ වන බැවිනි. එසේම, 'මහණෙනි, සීමාවක් සම්මත කිරීමට අනුදනිමි' (මහාවග්ග 138) යනුවෙන් ගම් සීමාව තුළ ම බද්ධ සීමාවක් සම්මත කිරීමට අනුඥාත බැවින්, ඒවායේ නිශ්‍රය-නිශ්‍රිත භාවයෙන් (එකිනෙක මත රඳා පැවතීමෙන්) සභාග බව ද, මිශ්‍ර වීමේ හෝ යටපත් වීමේ දෝෂයක් නොමැති බව සූත්‍රයෙන් ම සිද්ධ වෙයි. සීමා බඳින අවස්ථාවෙහි අනුඥාත නොවුණු සම්බන්ධය, පසුව ඇති වූ වෘක්ෂාදී සම්බන්ධයේ දී අනුලෝම වශයෙන් ඒවාට ද වටනේ ම ය. 'මහණෙනි, යමක්... කැප දේට අනුලෝම වේ ද, අකැප දේ බැහැර කෙරේ ද, එය තොපට කැප වෙයි' (මහාවග්ග 305) යනුවෙන් වදාළ බැවින්, මෙසේ පළමුව ගම් සීමා හා බද්ධ සීමාවන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය සභාග බව ද, මිශ්‍ර වීම් ආදී දෝෂයන් නොමැති බව ද සූත්‍ර සහ සූත්‍රානුලෝමයෙන් සිද්ධ වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් ම ආරණ්‍ය සීමා, සත්තබ්භන්තර සීමා ද, නදී සීමා සහ උදකුක්ඛේප සීමාවන්ගේ ද අන්‍යෝන්‍ය සභාග බව හා මිශ්‍ර වීම් ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර බව සූත්‍ර සහ සූත්‍රානුලෝමයෙන් සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

ဗဒ္ဓသီမာယ ပန အညာယ ဗဒ္ဓသီမာယ နဒီအာဒိသီမာသု စ ဗန္ဓိတုံ ပဋိက္ခေပသိဒ္ဓိတော စေဝ ဥဒကုက္ခေပသတ္တဗ္ဘန္တရသီမာနံ နဒီအာဒီသု ဧဝ ကာတုံ နိယမနသုတ္တသာမတ္ထိယေန ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာသု ကရဏပဋိက္ခေပသိဒ္ဓေါ စ တာသံ အညမညသဘာဂတာ ဥပ္ပတ္တိက္ခဏေ ပစ္ဆာ စ ရုက္ခာဒီဟိ သမ္ဘေဒါဒိဒေါသသမ္ဘဝေါ စ ဝုတ္တနယေန သုတ္တသုတ္တာနုလောမတောဝ သိဇ္ဈန္တိ. တေနေဝ အဋ္ဌကထာယံ ဝိသဘာဂသီမာနမေဝ ဝဋရုက္ခာဒိဝစနေဟိ [Pg.319] သမ္ဗန္ဓဒေါသံ ဒဿေတွာ သဘာဂါနံ ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာဒီနံ သမ္ဗန္ဓဒေါသော န ဒဿိတော. န ကေဝလဉ္စ န ဒဿိတော, အထ ခေါ တာသံ သဘာဂသီမာနံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေပိ ဒေါသာဘာဝေါပိ ပါဠိအဋ္ဌကထာသု ဉာပိတော ဧဝ. တထာ ဟိ ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၃၈) ‘‘ပဗ္ဗတနိမိတ္တံ ပါသာဏနိမိတ္တံ ဝနနိမိတ္တံ ရုက္ခနိမိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ဝဍ္ဎနကနိမိတ္တာနိ အနုညာတာနိ, တေန နေသံ ရုက္ခာဒိနိမိတ္တာနံ ဝဍ္ဎနေ ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာနံ သင်္ကရဒေါသာဘာဝေါ ဉာပိတောဝ ဟောတိ, ဒွိန္နံ ပန ဗဒ္ဓသီမာနံ ဤဒိသော သမ္ဗန္ဓော န ဝဋ္ဋတိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဧကရုက္ခောပိ ဒွိန္နံ သီမာနံ နိမိတ္တံ ဟောတိ, သော ပန ဝဍ္ဎန္တော သီမသင်္ကရံ ကရောတိ, တသ္မာ န ကာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, တိယောဇနပရမံ သီမံ ဗန္ဓိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၄၀) ဝစနတောပိ စာယံ ဉာပိတော. တိယောဇနပရမာယ ဟိ သီမာယ သမန္တာ ပရိယန္တေသု ရုက္ခလတာဂုမ္ဗာဒီဟိ ဗဒ္ဓဂါမသီမာနံ နိယမေန အညမညံ သမ္ဗန္ဓဿ သမ္ဘဝတော ‘‘ဤဒိသံ သမ္ဗန္ဓံ ဝိနာသေတွာဝ သီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ’’တိ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ န ဝုတ္တံ.

එසේම එක් බද්ධ සීමාවක් තුළ තවත් බද්ධ සීමාවක් හෝ නදී ආදී සීමාවන්හි සීමා බැඳීම තහනම් බව සිද්ධ වන බැවින් ද, උදකුක්ඛේප සීමා හා සත්තබ්භන්තර සීමා නදී ආදියෙහි ම කළ යුතු යැයි නියම කරන සූත්‍ර සාමර්ථ්‍යයෙන් බද්ධ සීමා හා ගාම සීමාවන්හි ඒවා පිහිටුවීම ප්‍රතික්ෂේප වන බැවින් ද, ඒවායේ අන්‍යෝන්‍ය විසභාග බව (අසමාන බව) උපත් ක්ෂණයෙහි මෙන්ම පසුව ද ගස් කොළන් ආදියෙන් මිශ්‍ර වීමේ දෝෂ ඇති කරන බව වදාළ ක්‍රමයෙන් සූත්‍ර හා සූත්‍රානුලෝමයෙන් ම සිද්ධ වෙයි. එහෙයින් ම අටුවාවෙහි විසභාග සීමාවන්ගේ ම වට වෘක්ෂාදී වචනවලින් සම්බන්ධ වීමේ දෝෂය දක්වා ඇති අතර, සභාග වූ බද්ධ සීමා හා ගාම සීමා ආදියේ සම්බන්ධ වීමේ දෝෂයක් දක්වා නැත. එය නොදැක්වූවා පමණක් නොව, ඒ සභාග සීමාවන් අතර වෘක්ෂාදී සම්බන්ධයක් ඇති කල්හි ද දෝෂයක් නොමැති බව පාළි සහ අටුවාවන්හි පෙන්වා දී ඇත. එසේ ම, පාළියෙහි (මහාවග්ග 138) 'පර්වත නිමිත්ත, පාෂාණ නිමිත්ත, වන නිමිත්ත, වෘක්ෂ නිමිත්ත' ආදී වශයෙන් වැඩෙන සුළු නිමිති අනුදන්නා ලදී. එමඟින්, එම වෘක්ෂාදී නිමිති වැඩීමේ දී බද්ධ සීමා හා ගාම සීමාවන් මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක් නොවන බව පෙන්වා දී තිබේ. එහෙත් බද්ධ සීමා දෙකක් අතර මෙවැනි සම්බන්ධයක් නොදැනේ. 'එක් ගසක් වුව ද සීමා දෙකකට නිමිත්තක් විය හැකිය, එහෙත් එය වැඩෙන විට සීමා මිශ්‍ර වීම සිදු කරයි, එබැවින් එසේ නොකළ යුතුය' යන්න වදාරන ලදී. 'මහණෙනි, උපරිම වශයෙන් යොදුන් තුනක් පමණ වූ සීමාවක් බැඳීමට අනුදනිමි' (මහාවග්ග 140) යන වචනයෙන් ද මෙය හඟවනු ලබයි. යොදුන් තුනක් පමණ වූ සීමාවක අවට සීමාන්තවල ගස්, වැල්, පඳුරු ආදියෙන් බද්ධ සීමා සහ ගාම සීමාවන් අතර අනිවාර්යයෙන් ම අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධයක් ඇති වන බැවින්, 'මෙවැනි සම්බන්ධයක් විනාශ කර ම සීමාව සම්මත කළ යුතුය' යන්න අටුවාවෙහි ද නොවදාරන ලදී.

ယဒိ စေတ္ထ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေန ကမ္မဝိပတ္တိ ဘဝေယျ, အဝဿမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဝိပတ္တိပရိဟာရတ္ထဉှိ အာစရိယာ နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေသုပိ ‘‘ဘိတ္တိံ အကိတ္တေတွာ’’တိအာဒိနာ သိဒ္ဓမေဝတ္ထံ ပုနပ္ပုနံ အဝေါစုံ, ဣဓ ပန ‘‘ဝနမဇ္ဈေ ဝိဟာရံ ကရောန္တိ, ဝနံ န ကိတ္တေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ ရုက္ခလတာဒီဟိ နိရန္တရေ ဝနမဇ္ဈေပိ သီမာဗန္ဓနမဝေါစုံ. တထာ ထမ္ဘာနံ ဥပရိ ကတပါသာဒါဒီသု ဟေဋ္ဌာ ထမ္ဘာဒီဟိ ဧကာဗဒ္ဓေသု ဥပရိမတလာဒီသု သီမာဗန္ဓနံ ဗဟုဓာ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာနံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓော တေဟိ မုခတောဝ ဝိဟိတော, အပိစ ဂါမသီမာနမ္ပိ ပါဋေက္ကံ ဗဒ္ဓသီမာသဒိသတာယ ဧကာယ ဂါမသီမာယ ကမ္မံ ကရောန္တေဟိ ဒဗ္ဗတိဏမတ္တေနပိ သမ္ဗန္ဓာ ဂါမန္တရပရမ္ပရာ အရညနဒီသမုဒ္ဒါ စ သောဓေတဗ္ဗာတိ သကလံ ဒီပံ [Pg.320] သောဓေတွာဝ ကာတဗ္ဗံ သိယာ. ဧဝံ ပန အသောဓေတွာ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလတော ပဘုတိ ကတာနံ ဥပသမ္ပဒါဒိကမ္မာနံ သီမာသမ္မုတီနဉ္စ ဝိပဇ္ဇနတော သဗ္ဗေသမ္ပိ ဘိက္ခူနံ အနုပသမ္ပန္နသင်္ကာပသင်္ဂေါ စ ဒုန္နိဝါရော ဟောတိ, န စေတံ ယုတ္တံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေန ဝိသဘာဂသီမာနမေဝ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓဒေါသော, န ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာဒီနံ သဘာဂသီမာနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

මෙහි වෘක්ෂාදී සම්බන්ධය නිසා විනය කර්මයේ ව්‍යර්ථ වීමක් (කම්මවිපත්ති) සිදු වන්නේ නම්, එය අනිවාර්යයෙන් ම පැවසිය යුතුව තිබුණි. කර්ම ව්‍යර්ථ වීම වැළැක්වීම සඳහා ආචාර්යවරු සැක නැති තැන්වල පවා 'බිත්තිය සඳහන් නොකර' ආදී වශයෙන් සිද්ධ වූ කරුණු නැවත නැවතත් පැවසූහ. නමුත් මෙහි දී 'වන මැද විහාරයක් කරති, වනය කපා දැමිය යුතු නොවේ' ආදී වශයෙන් ගස් වැල්වලින් ගහන වූ වන මැද වුව ද සීමා බැඳීම පැවසූහ. එසේම කුළුණු මත ඉදි කළ ප්‍රාසාද ආදියේ පහළ කුළුණු හා සම්බන්ධ වූ ඉහළ මහල් ආදියේ සීමා බැඳීම බොහෝ සෙයින් වදාරන ලදී. එබැවින් බද්ධ සීමා හා ගාම සීමාවන්ගේ වෘක්ෂාදී සම්බන්ධය ඔවුන් විසින් ඍජුව ම අනුමත කරන ලද්දකි. තවද ගාම සීමාවන් ද තනි තනියෙන් බද්ධ සීමාවන් බඳු බැවින්, එක් ගාම සීමාවක කර්මයක් කරන විට දබ්බ තණ මාත්‍රයකින් පවා සම්බන්ධ වූ අනෙක් ගම් ද ආරණ්‍ය, නදී හා සමුද්‍ර ද පිරිසිදු කළ යුතු වන බැවින් මුළු දිවයින ම පිරිසිදු කර කර්මය කළ යුතු වන්නේ ය. එසේ පිරිසිදු නොකොට ප්‍රථම මහා සංගීති කාලයේ සිට කරන ලද උපසම්පදා කර්ම හා සීමා සම්මතීන් ව්‍යර්ථ වන බැවින්, සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි උපසම්පදා නොලැබූ බවට සැක පහළ වීම වැළැක්විය නොහැකි වනු ඇත. එය සුදුසු නොවේ. එබැවින් වදාළ ක්‍රමයෙන් වෘක්ෂාදී සම්බන්ධයේ දෝෂය පවතින්නේ විසභාග සීමාවන්ගේ ම පමණක් වන අතර, බද්ධ සීමා හා ගාම සීමා ආදී සභාග සීමාවන්ගේ නොවන බව පිළිගත යුතුය.

မဟာသီမာသောဓနဿ ဒုက္ကရတာယ ခဏ္ဍသီမာယမေဝ ယေဘုယျေန သံဃကမ္မကရဏန္တိ အာဟ ‘‘သီမမာဠကေ’’တိအာဒိ. မဟာသံဃသန္နိပါတေသု ပန ခဏ္ဍသီမာယ အပ္ပဟောနကတာယ မဟာသီမာယ ကမ္မေ ကရိယမာနေပိ အယံ နယော ဂဟေတဗ္ဗောဝ. ဥက္ခိပါပေတွာတိ ဣမိနာ ကာယပဋိဗဒ္ဓေန သီမံ ဖုသန္တောပိ သီမဋ္ဌောဝ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ပုရိမနယေပီတိ ခဏ္ဍသီမတော မဟာသီမံ ပဝိဋ္ဌသာခါနယေပိ. သီမဋ္ဌရုက္ခသာခါယ နိသိန္နော သီမဋ္ဌောဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘ဟတ္ထပါသမေဝ အာနေတဗ္ဗော’’တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ရုက္ခသာခါဒီဟိ အညမညသမ္ဗန္ဓာသု ဧတာသု ခဏ္ဍသီမာယ တယော ဘိက္ခူ, မဟာသီမာယ ဒွေတိ ဧဝံ ဒွီသု သီမာသု သီမန္တရိကံ အဖုသိတွာ, ဟတ္ထပါသဉ္စ အဝိဇဟိတွာ ဌိတေဟိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခူဟိ ဥပသမ္ပဒါဒိ ကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ ‘‘နာနာသီမာယံ ဌိတစတုတ္ထော ကမ္မံ ကရေယျ, အကမ္မံ န စ ကရဏီယ’’န္တိအာဒိဝစနတော (မဟာဝ. ၃၈၉). တေနေဝေတ္ထာပိ မဟာသီမံ သောဓေတွာ မာဠကသီမာယမေဝ ကမ္မကရဏံ ဝိဟိတံ. အညထာ ဘိန္နသီမဋ္ဌတာယ တတြဋ္ဌဿ ဂဏပူရကတ္တာဘာဝါ ကမ္မကောပေါဝ ဟောတီတိ.

මහා සීමාව පිරිසිදු කිරීමේ අපහසුතාවය නිසා බොහෝ සෙයින් ඛණ්ඩ සීමාවෙහි ම සංඝ කර්ම සිදු කළ යුතු බව 'සීමාමාළකයෙහි' ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මහා සංඝ සන්නිපාතයන්හි දී ඛණ්ඩ සීමාව ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින් මහා සීමාවෙහි කර්ම කරන කල්හි ද මේ ක්‍රමය ම ගත යුතුය. 'ඔසවා තැබීමෙන්' (උක්ඛිපාපෙත්වා) යන්නෙන් ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් සීමාව ස්පර්ශ කරන්නා ද සීමාව තුළ ම සිටින්නෙකු වන බව දක්වයි. 'පෙර ක්‍රමයෙහි ද' යනු ඛණ්ඩ සීමාවෙන් මහා සීමාවට ඇතුළු වූ අතු-පතර ක්‍රමයෙහි ද යන්නයි. සීමාවෙහි පිහිටි ගසක අත්තක වාඩි වී සිටින්නා සීමාව තුළ සිටින්නෙකු වන බැවින් 'හත්ථපාසයට ම පැමිණවිය යුතුය' යි වදාරන ලදී. මෙහි දී ඇතැමෙක්: 'ගස් අතු ආදියෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ මේ සීමාවන්හි, ඛණ්ඩ සීමාවෙහි භික්ෂූන් තිදෙනෙක් ද මහා සීමාවෙහි දෙනමක් ද වශයෙන් සීමාන්තරිකය ස්පර්ශ නොකොට, හත්ථපාසය අත් නොහැර සිටි භික්ෂූන් පස්නමක විසින් උපසම්පදාදී කර්ම කිරීම වටනේ ය' යි පවසති. 'වෙනත් සීමාවක සිටි සිව්වැන්නා කර්මය කරන්නේ නම්, එය නො-කර්මයක් වන අතර නොකට යුත්තක් ද වෙයි' (මහාවග්ග 389) ආදී වචනයෙන් එය නොසුදුසු ය. එහෙයින් මෙහි දී ද මහා සීමාව පිරිසිදු කොට මාලක සීමාවෙහි ම කර්ම කිරීම නියම කරන ලදී. එසේ නොවන විට වෙනස් සීමාවක සිටීම නිසා එහි සිටින්නා ගණපූරක (ගණය සම්පූර්ණ කරන්නෙකු) නොවන බැවින් කර්මය ම ව්‍යර්ථ වෙයි.

ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိအာဟရဏဝသေန မဟာသီမာသောဓနန္တိ? တမ္ပိ ဝိနယညူ န ဣစ္ဆန္တိ, ဟတ္ထပါသာနယနဗဟိသီမကရဏဝသေန ပနေတ္ထ သောဓနံ ဣစ္ဆန္တိ, ဒိန္နဿပိ ဆန္ဒဿ [Pg.321] အနာဂမနေန မဟာသီမဋ္ဌော ကမ္မံ ကောပေတီတိ. ယဒိ စဿ ဆန္ဒာဒိ နာဂစ္ဆတိ, ကထံ သော ကမ္မံ ကောပေဿတီတိ? ဒွိန္နံ ဝိသဘာဂသီမာနံ သမ္ဗန္ဓဒေါသတော, သော စ သမ္ဗန္ဓဒေါသော အဋ္ဌကထာဝစနပ္ပမာဏတော. န ဟိ ဝိနယေ သဗ္ဗတ္ထ ယုတ္တိ သက္ကာ ဉာတုံ ဗုဒ္ဓဂေါစရတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘သစေ ဒွေပိ သီမာယော ပူရေတွာ နိရန္တရံ ဌိတေသု ဘိက္ခူသု ကမ္မံ ကရောန္တေသု ဧကာယ ဧဝ သီမာယ ဂဏော စ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော စ အနုဿာဝကော စ ဧကတော တိဋ္ဌတိ, ကမ္မံ သုကတမေဝ ဟောတိ. သစေ ပန ကမ္မာရဟော ဝါ အနုဿာဝကော ဝါ သီမန္တရဋ္ဌော ဟောတိ, ကမ္မံ ဝိပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တဉ္စ ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာဒိသဘာဂသီမာသု ဧဝ ယုဇ္ဇတိ. ယာသု အညမညံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေသုပိ ဒေါသော နတ္ထိ, ယာသု ပန အတ္ထိ, န တာသု, ဝိသဘာဂသီမာသု ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေ သတိ ဧကတ္ထ ဌိတော ဣတရဋ္ဌာနံ ကမ္မံ ကောပေတိ ဧဝ အဋ္ဌကထာယ သာမညတော သောဓနဿ ဝုတ္တတ္တာတိ အမှာကံ ခန္တိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

එසේ නම් ඡන්ද පාරිශුද්ධිය ගෙන ඒමෙන් මහා සීමාව විශෝධනය කරන්නේ කෙසේද? විනයධරයන් වහන්සේලා එය ද පිළි නොගනිති. මෙහිදී සීමා විශෝධනය අපේක්ෂා කරන්නේ හස්තපාසයට පැමිණවීමෙන් සහ සීමාවෙන් බැහැර කිරීමෙන් පමණි. මන්ද, ලබා දුන් ඡන්දය (විනය කර්මයට) නොපැමිණීමෙන් මහා සීමාවෙහි සිටින්නා විනය කර්මය කෙලෙසන (කෝප කරවන) බැවිනි. ඉදින් ඔහුගේ ඡන්දය ආදිය නොපැමිණෙන්නේ නම්, හෙතෙම කෙසේ විනය කර්මය කෙලෙසන්නේද? එය අසභාග සීමා දෙකක ඇති සම්බන්ධතා දෝෂය නිසා සිදු වන්නකි. ඒ සම්බන්ධතා දෝෂය වනාහි අටුවා වචනය ප්‍රමාණ කොට තීරණය කළ යුතුය. විනයෙහි හැම තැනකදීම තර්කානුකූල හේතු (යුක්ති) වටහා ගත නොහැක්කේය, මන්ද එය බුද්ධ ගෝචර විෂයක් වන බැවිනි. ඇතැම්හු වනාහි, 'ඉදින් සීමා දෙකම පිරෙන සේ නොකඩවා සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා විනය කර්ම සිදු කරද්දී, එක් සීමාවකම භික්ෂු පිරිස (ගණය), උපසම්පදා අපේක්ෂකයා සහ අනුශ්‍රාවකයා (කර්මවාචා පවසන්නා) එකට සිටිත් නම්, විනය කර්මය මැනවින්ම සිදු වූවක් වේ. ඉදින් කර්මයට සුදුසු වූවෙක් හෝ අනුශ්‍රාවකයෙක් සීමා දෙක අතර (සීමාන්තරයෙහි) සිටී නම්, විනය කර්මය පිරිහෙයි' යි පවසති. එය බද්ධ සීමා, ගාම සීමා ආදී සභාග සීමාවලදීම පමණක් ගැලපේ. යම් සීමාවල එකිනෙක ගස් ආදියේ සම්බන්ධයක් තිබුණද දෝෂයක් නැත, යම් සීමාවල දෝෂයක් තිබේද (එනම් අසභාග සීමාවල) එහි එසේ නොවේ. අසභාග සීමාවල ගස් ආදියේ සම්බන්ධයක් ඇති කල්හි, එක් ස්ථානයක සිටින්නා අනෙක් ස්ථානයේ විනය කර්මය කෙලෙසයි. මන්ද යත්, අටුවාවෙහි පොදුවේ සීමා විශෝධනය කටයුතු යැයි වදාරා ඇති බැවිනි. මෙය අපගේ පිළිගැනීමයි; විමසා බලා ගත යුතුය.

သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၃၈) ‘‘ဥက္ခိပါပေတွာ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ခဏ္ဍသီမာယ အန္တော ဌိတတ္တာ ရုက္ခဿ တတ္ထ ဌိတော ဟတ္ထပါသမေဝ အာနေတဗ္ဗောတိ ဥက္ခိပါပေတွာ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၃၈) ပန ‘‘ဥက္ခိပါပေတွာ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ကသ္မာ? အန္တော ဌိတတ္တာ. ရုက္ခဿ ဟိ ဟေဋ္ဌာ ပထဝီဂတံ မူလံ ခဏ္ဍသီမာယေဝ ဟောတိ. အဗ္ဗောဟာရိကံ ဝါတိ အပရေ. ‘မဇ္ဈေ ပန ဆိန္နေ မဟာသီမာယ ဌိတံ မူလံ မဟာသီမမေဝ ဘဇတိ, ခဏ္ဍသီမာယ ဌိတံ ခဏ္ဍသီမမေဝ ဘဇတိ တဒါယတ္တပထဝီအာဒီဟိ အနုဂ္ဂဟိတတ္တာ’တိ စ ဝုတ္တံ. ‘သီမာယ ပစ္ဆာ ဥဋ္ဌိတရုက္ခေ နိသီဒိတွာ ကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ ပစ္ဆာ သီမာယံ ကတဂေဟေ ဝိယာ’တိ ဝတွာ ‘ဗန္ဓနကာလေ ဌိတေ ရုက္ခေ နိသီဒိတွာ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ ဥပရိသီမာယ အဂမနတော’တိ ကာရဏံ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ ဗန္ဓနကာလေ [Pg.322] ပုန အာရောဟဏံ နာမ နတ္ထိ, ဗန္ဓိတကာလေ ဧဝ အာရောဟတီတိ အာပဇ္ဇတိ ပစ္ဆာ ဥဋ္ဌိတရုက္ခော ပန တပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ သီမာသင်္ခမေဝ ဂတော. ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဥဋ္ဌိတရုက္ခောပီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ယံ ကိဉ္စီ’’တိ ဝစနတော တိဏာဒိပိ သင်္ဂဟိတံ, မဟာထေရာပိ တိဏံ သောဓေတွာဝ ကရောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.138) 'ඔසවා කර්ම කිරීම නොකැපය; ඛණ්ඩ සීමාව ඇතුළත ගස පිහිටා ඇති බැවින්, එහි සිටින්නා හස්තපාසයටම පැමිණවිය යුතු නිසා ඔසවා කර්ම කිරීම නොකැපය' යි දක්වා ඇත. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි වනාහි 'ඔසවා කර්ම කිරීම නොකැපය. ඒ මන්ද? ඇතුළත පිහිටි බැවිනි. ගසෙහි යට පොළොවෙහි ඇති මුල ඛණ්ඩ සීමාවෙහිම පිහිටියේ වෙයි' කියා ද, ඇතැම්හු 'එය අව්‍යවහාරිකය' කියා ද පවසති. 'මැදින් කැපූ විට මහා සීමාවෙහි පිහිටි මුල මහා සීමාවටම අයත් වේ, ඛණ්ඩ සීමාවෙහි පිහිටි මුල ඛණ්ඩ සීමාවටම අයත් වේ; එයට අයත් පොළොව ආදියෙන් අනුග්‍රහ ලබන බැවිනි' කියාද පවසන ලදී. 'සීමා බන්ධනයෙන් පසු හටගත් ගසක හිඳගෙන විනය කර්ම කිරීම කැපවේ; පසුව සීමාවෙහි සාදන ලද ගෙයක මෙනි' යි පවසා, 'සීමා බඳින අවස්ථාවේ තිබූ ගසක හිඳගෙන කර්ම කිරීම නොකැපය, ඉහළ සීමාවට නොපැමිණෙන බැවිනි' යි හේතුව දක්වති. එසේ නම්, බඳින අවස්ථාවේ නැවත (සීමාව) ඉහළට යාමක් නැත, සීමාව බැඳි කල්හිම ඉහළට යන්නේය යන කරුණ පැමිණේ. පසුව හටගත් ගස වනාහි ඊට සම්බන්ධ බැවින් සීමා ගණයටම වැටී ඇත. පෙර තිබූ ගස ද එලෙසම ගත යුතුය. 'යමක් වේද' යන වචනයෙන් තණකොළ ආදිය ද ඇතුළත් වේ. මහා තෙරවරුන් තණකොළ පවා පිරිසිදු කර (ගලවා දමා) විනය කර්ම කරන්නේයැයි පවසන ලදී.

န ဩတရတီတိ ပဏဝသဏ္ဌာနပဗ္ဗတာဒီသု ဟေဋ္ဌာ ပမာဏရဟိတံ ဌာနံ န ဩတရတိ. ကိဉ္စာပိ ပနေတ္ထ ဗဇ္ဈမာနက္ခဏေ ဥဒ္ဓမ္ပိ ပမာဏရဟိတပဗ္ဗတာဒိ နာရောဟတိ, တထာပိ တံ ပစ္ဆာ သီမဋ္ဌတာယ သီမာ ဟောတိ. ဟေဋ္ဌာ ပဏဝသဏ္ဌာနာဒိ ပန ဥပရိ ဗဒ္ဓါယပိ သီမာယ သီမသင်္ခံ န ဂစ္ဆတိ, တဿေဝ ဝသေန ‘‘န ဩတရတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဣတရထာ ဩရောဟဏာရောဟဏာနံ သာဓာရဏဝသေန ‘‘န ဩတရတီ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗတော. ဇာတံ ယံ ကိဉ္စီတိ နိဋ္ဌိတသီမာယ ဥပရိ ဇာတံ ဝိဇ္ဇမာနံ ပုဗ္ဗေ ဌိတံ ပစ္ဆာ သဉ္ဇာတံ ပဝိဋ္ဌဉ္စ ယံ ကိဉ္စိ သဝိညာဏကာဝိညာဏကံ သဗ္ဗမ္ပီတိ အတ္ထော. အန္တောသီမာယ ဟိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓာဒိသဝိညာဏကေသု နိသိန္နောပိ ဘိက္ခု သီမဋ္ဌောဝ ဟောတိ. ဗဒ္ဓါယ သီမာယာတိ ဣဒဉ္စ ပကရဏဝသေန ဥပလက္ခဏတော ဝုတ္တံ. အဗဒ္ဓသီမာသုပိ သဗ္ဗာသု ဌိတံ တံ သီမာသင်္ခမေဝ ဂစ္ဆတိ. ဧကသမ္ဗန္ဓေန ဂတန္တိ ရုက္ခလတာဒိတတြဇာတမေဝသန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တာဒိသဉှိ ‘‘ဣတော ဂတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ.

'පහළට නොබසියි' යනු පණව (උඩැක්කි) හැඩැති පර්වත ආදියේ පහළ ඇති ප්‍රමාණයක් නැති ස්ථානයට නොබසින්නේය යන්නයි. මෙහි සීමාව බඳින මොහොතේ ඉහළට ද ප්‍රමාණයක් නැති පර්වත ආදියට නොනැඟුණ ද, එසේ වුවත් පසුව සීමාව පිහිටන බැවින් එය සීමාව වේ. පහළ ඇති උඩැක්කි හැඩැති කොටස වනාහි ඉහළින් බැඳි සීමාවට වුවද සීමා ගණයට නොයයි. ඒ නිසාම 'නොබසියි' කියා වදාරන ලදී. නැතහොත් බැසීම හා නැඟීම දෙකටම පොදුවේ 'නොබසියි' ආදී වශයෙන් කිව යුතු බැවිනි. 'ජාතං යං කිඤ්චි' (හටගත් යමක් වේද) යනු නිම කළ සීමාවට ඉහළින් හටගත්, පවතින, පෙර තිබූ, පසුව හටගෙන ඇතුළු වූ යම්කිසි සවිඤ්ඤාණක හෝ අවිඤ්ඤාණක සියල්ලමය යන්න අර්ථයයි. සීමාව ඇතුළත ඇතෙකුගේ පිට ආදී සවිඤ්ඤාණක වස්තුවක උඩ සිටින භික්ෂුවද සීමාවෙහි සිටින්නෙකුම වේ. 'බැඳි සීමාවෙහි' යන මෙය ප්‍රකරණ වශයෙන් උපලක්ෂණයක් ලෙස වදාරන ලදී. නොබැඳි (අබද්ධ) සීමාවලද පවතින සියල්ල සීමා ගණයටම වැටේ. 'එකම සම්බන්ධයෙන් ගිය' යන්නෙන් ගස්, වැල් ආදී එහිම හටගත් දේම අදහස් කර වදාරන ලදී. එවැන්නක් 'මෙහි සිට ගියේය' යි පැවසීමට සුදුසුය.

ယံ ပန ‘‘ဣတော ဂတ’’န္တိ ဝါ ‘‘တတော အာဂတ’’န္တိ ဝါ ဝတ္တုံ အသက္ကုဏေယျံ ဥဘောသု ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာသု ဥဒကုက္ခေပနဒီအာဒီသု စ တိရိယံ ပတိတရဇ္ဇုဒဏ္ဍာဒိ, တတ္ထ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ? ဧတ္ထ ပန ‘‘ဗဒ္ဓသီမာယ ပတိဋ္ဌိတဘာဂေါ ဗဒ္ဓသီမာ, ဂါမသီမာယ ပတိဋ္ဌိတဘာဂေါ ဂါမသီမာ တဒုဘယသီမဋ္ဌပဗ္ဗတာဒိ ဝိယ, ဗဒ္ဓသီမတော ဥဋ္ဌိတဝဋရုက္ခဿ ပါရောဟေ, ဂါမသီမာယ ဂါမသီမတော ဥဋ္ဌိတဝဋရုက္ခဿ ပါရောဟေ စ ဗဒ္ဓသီမာယ [Pg.323] ပတိဋ္ဌိတေပိ ဧသေဝ နယော. မူလေ ပတိဋ္ဌိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ‘ဣတော ဂတံ, တတော အာဂတ’န္တိ ဝတ္တုံ အသက္ကုဏေယျတော သော ဘာဂေါ ယထာပဝိဋ္ဌသီမဋ္ဌသင်္ခမေဝ ဂစ္ဆတိ. တေသံ ရုက္ခပါရောဟာနံ အန္တရာ ပန အာကာသဋ္ဌသာခါ ဘူမိယံ သီမာပရိစ္ဆေဒပ္ပမာဏေန တဒုဘယသီမာ ဟောတီ’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ယသ္မာ ပနဿာ သာခါယ ပါရောဟော ပဝိဋ္ဌသီမာယ ပထဝိယံ မူလေဟိ ပတိဋ္ဌဟိတွာပိ ယာဝ သာခံ ဝိနာ ဌာတုံ န သက္ကောတိ, တာဝ မူလသီမဋ္ဌတံ န ဝိဇဟတိ. ယဒါ ပန သဏ္ဌာတုံ သက္ကောတိ, တဒါပိ ပါရောဟမတ္တမေဝ ပဝိဋ္ဌသီမတံ သမုပေတိ, တသ္မာ သဗ္ဗောပိ အာကာသဋ္ဌသာခါဘာဂေါ ပုရိမသီမဋ္ဌတံ န ဝိဇဟတိ တတော အာဂတဘာဂဿ အဝိဇဟိတတ္တာတိ အမှာကံ ခန္တိ. ဥဒကုက္ခေပနဒီအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ စ ဝိသဘာဂသီမာယ ဧဝ ပဝိဋ္ဌေ သကလသီမာသောဓနံ, သဘာဂါယ ပဝိဋ္ဌေ ဖုသိတွာ ဌိတမတ္တဘိက္ခုသောဓနဉ္စ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယမေဝ.

යම් කිසිවක් 'මෙහි සිට ගියේය' කියා හෝ 'එහෙන් මෙහෙට පැමිණියේය' කියා හෝ පැවසීමට නොහැකි නම්, එනම් බද්ධ සීමාව හා ගාම සීමාව යන දෙකෙහිම, උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි (දිය විසිකරන සීමාවෙහි) ආදියේ හරහට වැටී ඇති ලණු, දඬු ආදිය සම්බන්ධයෙන් කුමක් කළ යුතුද? මෙහිදී වනාහි, 'බද්ධ සීමාවෙහි පිහිටි කොටස බද්ධ සීමාවය, ගාම සීමාවෙහි පිහිටි කොටස ගාම සීමාවය; ඒ සීමා දෙකෙහිම පිහිටි පර්වත ආදිය මෙනි. බද්ධ සීමාවෙන් හටගත් නුග ගසක අතු (මුල්) ගාම සීමාවෙහි ද, ගාම සීමාවෙන් හටගත් නුග ගසක අතු බද්ධ සීමාවෙහි ද පිහිටි කල්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මුල් පොළොවෙහි පිහිටි කාලයේ පටන් 'මෙහි සිට ගියේය, එහෙන් පැමිණියේය' යි පැවසීමට නොහැකි බැවින්, ඒ කොටස ඇතුළු වූ සීමාවෙහි සීමා සංඛ්‍යාවටම වැටේ. ඒ ගස් මුල් අතර අහසේ පවතින අතු වනාහි, පොළොවෙහි සීමා සීමාන්තර ප්‍රමාණයෙන් ඒ සීමා දෙකටම අයත් වේ' යැයි ඇතැම්හු පවසති. යම් හෙයකින් ඒ අත්තෙහි මුල ඇතුළු වූ සීමාවෙහි පොළොවෙහි මුල්වලින් පිහිටියද, යම් තාක් කල් අත්ත නොමැතිව පැවතිය නොහැකිද, ඒ තාක් කල් මුල් සීමාවෙහි පිහිටි බව අත් නොහරියි. යම් කලෙක (ස්වාධීනව) පැවතිය හැක්කේද, එකල්හිද මුල පමණක්ම ඇතුළු වූ සීමාවට අයත් වේ. එබැවින් අහසේ පවතින මුළු අතු කොටසම පැරණි සීමාවෙහි පිහිටි බව අත් නොහරියි, එතැනින් පැමිණි කොටස අත් නොහළ බැවිනි යනු අපගේ මතයයි. උදකුක්ඛේප සීමා ආදියේදීද මේ ක්‍රමයම වේ. එහිද අසභාග සීමාවකටම ඇතුළු වූ කල්හි මුළු සීමාවම පිරිසිදු කිරීමද, සභාග සීමාවකට ඇතුළු වූ කල්හි ස්පර්ශ කර සිටින භික්ෂූන් පමණක් පිරිසිදු කිරීමද යන සියල්ල පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

၁၆၄. ဧတ္ထ စ နဒီပါရသီမာကထာယ ပါရယတီတိ အဇ္ဈောတ္ထရတိ. နဒိယာ ဥဘောသု တီရေသု ပတိဋ္ဌဟမာနာ သီမာ နဒီအဇ္ဈောတ္ထရာ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နဒိံ အဇ္ဈောတ္ထရမာန’’န္တိ. အန္တောနဒိယဉှိ သီမာ န ဩတရတိ. နဒီလက္ခဏေ ပန အသတိ ဩတရတိ. သာ စ တဒါ နဒီပါရသီမာ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နဒိယာ လက္ခဏံ နဒီနိမိတ္တေ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ. အဿာတိ ဘဝေယျ. အဝဿံ လဗ္ဘနေယျာ ပန ဓုဝနာဝါဝ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. န နာဝါယာတိ ဣမိနာ နာဝံ ဝိနာပိ သီမာ ဗဒ္ဓါ သုဗဒ္ဓါ ဧဝ ဟောတိ, အာပတ္တိပရိဟာရတ္ထာ နာဝါတိ ဒဿေတိ.

164. මෙහි ද ‘නදීපාරසීමා’ (ගඟෙන් එතෙර සීමාව පිළිබඳ) කථාවෙහි ‘පාරයති’ යනු මැඩ පවත්වයි (පැතිර යයි). ගඟෙහි දෙපස ඉවුරුවල පිහිටන සීමාව ‘නදී අජ්ඣොත්ථරා’ (ගඟ මැඩ පවත්වා පවතින සීමාව) නම් වේ යැයි දැක්වීම සඳහා ‘නදිං අජ්ඣොත්ථරමානං’ (ගඟ මැඩ පවත්වමින්) යැයි වදාළහ. ගඟ මැදෙහි සීමාව බැස නොගනියි (පිහිටන්නේ නැත). ගංගා ලක්ෂණය නැති කල්හි (දිය සිඳී ගිය විට) බැස ගනියි. එකල්හි එය නදීපාර සීමාවක් නොවේ යැයි දැක්වීම සඳහා ‘නදියක ලක්ෂණය නදී නිමිත්තෙහි කියන ලද ක්‍රමයට ම වේ’ යැයි වදාළහ. ‘අස්ස’ යනු විය යුතුය යන්නයි. ඒකාන්තයෙන් ම ලැබිය හැකි ස්ථිර බෝට්ටුවක් (නැවක්) ම විය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘න නාවාය’ (නැවෙන් නොවේ) යන්නෙන් නැවක් නොමැතිව වුවද සීමාව බඳින ලද්දී මැනවින් බඳින ලද්දක් ම වේ යැයි ද, ඇවැත් වළක්වා ගැනීම පිණිස නැව උපකාරී වන බව ද දක්වයි.

ရုက္ခသံဃာဋမယောတိ အနေကရုက္ခေ ဧကတော ဃဋေတွာ ကတသေတု. ရုက္ခံ ဆိန္ဒိတွာ ကတောတိ ပါဌသေသော. ‘‘သဗ္ဗနိမိတ္တာနံ အန္တော ဌိတဘိက္ခူ ဟတ္ထပါသေ ကတွာတိ ဣဒံ ဥဘိန္နံ တီရာနံ ဧကဂါမခေတ္တဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဗ္ဗတသဏ္ဌာနာတိ [Pg.324] ဧကတော ဥဂ္ဂတဒီပသိခရတ္တာ သမန္တပါသာဒိကာယံ ဝုတ္တံ.

‘රුක්ඛසංඝාටමය’ යනු බොහෝ ගස් එකට එකතු කොට සාදන ලද පාලමයි. ‘ගසක් කපා සාදන ලද්දක්’ යනු ඉතිරි පාඨයයි. ‘සියලු නිමිති ඇතුළත සිටින භික්ෂූන් හස්තපාසයෙහි තබා’ යන්න දෙපස ඉවුරු එක ම ගම් සීමාවක් (ග්‍රාම ක්ෂේත්‍රයක්) බව අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. ‘පබ්බතසණ්ඨානා’ යනු එකට නැගී ආ දීප්තිමත් ශිඛර (කඳු මුදුන්) ඇති බැවින් යැයි සමන්තපාසාදිකාවෙහි දක්වන ලදී.

၁၆၅. သီမာသမူဟနကထာယံ သောတိ ဘိက္ခုနိသံဃော. ဒွေပီတိ ဒွေ သမာနသံဝါသအဝိပ္ပဝါသသီမာယော. အဝိပ္ပဝါသသီမာတိ မဟာသီမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တတ္ထေဝ ယေဘုယျေန အဝိပ္ပဝါသာတိ. အဝိပ္ပဝါသံ အဇာနန္တာပီတိ ဣဒံ မဟာသီမာယ ဝိဇ္ဇမာနာဝိဇ္ဇမာနတ္တံ, တဿာ ဗာဟိရပရိစ္ဆေဒဉ္စ အဇာနန္တာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ဧဝံ အဇာနန္တေဟိပိ အန္တောသီမာယ ဌတွာ ကမ္မဝါစာယ ကတာယ သာ သီမာ သမူဟတာဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမူဟနိတုဉ္စေဝ ဗန္ဓိတုဉ္စ သက္ခိဿန္တီ’’တိ. နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေတိ ခဏ္ဍသီမာရဟိတဋ္ဌာနေ. ဣဒဉ္စ မဟာသီမာယ ဝိဇ္ဇမာနာယပိ ကမ္မကရဏသုခတ္ထံ ခဏ္ဍသီမာ ဣစ္ဆိတာတိ တံ စေတိယင်္ဂဏာဒိဗဟုသန္နိပါတဋ္ဌာနေ န ဗန္ဓတီတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာပိ သာ ဗဒ္ဓါ သုဗဒ္ဓါ ဧဝ မဟာသီမာ ဝိယ. ပဋိဗန္ဓိတုံ ပန န သက္ခိဿန္တေဝါတိ ဣဒံ ခဏ္ဍသီမာယ အသမူဟတတ္တာ, တဿာ အဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ အဇာနနတော စ မဟာသီမာဗန္ဓနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ခဏ္ဍသီမာ ပန နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေ ဗန္ဓိတုံ သက္ခိဿန္တေဝ. သီမာသမ္ဘေဒံ ကတွာတိ ခဏ္ဍသီမာယ ဝိဇ္ဇမာနပက္ခေ သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရဏသမ္ဘေဒံ ကတွာ အဝိဇ္ဇမာနပက္ခေပိ သမ္ဘေဒသင်္ကာယ အနိဝတ္တနေန သမ္ဘေဒသင်္ကံ ကတွာ. အဝိဟာရံ ကရေယျုန္တိ သံဃကမ္မာနာရဟံ ကရေယျုံ. ပုဗ္ဗေ ဟိ စေတိယင်္ဂဏာဒိနိရာသင်္ကဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကာတုံ သက္ကာ, ဣဒါနိ တမ္ပိ ဝိနာသိတန္တိ အဓိပ္ပာယော. န သမူဟနိတဗ္ဗာတိ ခဏ္ဍသီမံ အဇာနန္တေဟိ န သမူဟနိတဗ္ဗာ. ဥဘောပိ န ဇာနန္တီတိ ဥဘိန္နံ ပဒေသနိယမံ ဝါ တာသံ ဒွိန္နမ္ပိ ဝါ အညတရာယ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနတံ ဝါ အဝိဇ္ဇမာနတံ ဝါ န ဇာနန္တိ, သဗ္ဗတ္ထ သင်္ကာ ဧဝ ဟောတိ. နေဝ သမူဟနိတုံ, န ဗန္ဓိတုံ သက္ခိဿန္တီတိ ဣဒံ နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေ ဌတွာ သမူဟနိတုံ သက္ကောန္တာပိ မဟာသီမံ ပဋိဗန္ဓိတုံ န သက္ခိဿန္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ [Pg.325] ဝုတ္တံ. န စ သက္ကာ…ပေ… ကမ္မဝါစာ ကာတုန္တိ ဣဒံ သီမာဗန္ဓနကမ္မဝါစံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဗန္ဓိတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ န သမူဟနိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

165. සීමා සමූහන (සීමා පහ කිරීම්) කථාවෙහි ‘සො’ යනු භික්ෂුණී සංඝයාය. ‘ද්වෙපි’ යනු සමානසංවාසක සහ අවිප්පවාස යන සීමා දෙකම ය. ‘අවිප්පවාසසීමා’ යනු මහා සීමාව අදහස් කොට පවසයි. ‘තත්ථෙව යෙභුය්‍යෙන අවිප්පවාසා’ යනුයි. ‘අවිප්පවාසය නොදන්නෝ ද’ යන්න මහා සීමාවෙහි ඇති-නැති බව සහ එහි බාහිර සීමා සලකුණු නොදන්නවුන් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. මෙසේ නොදන්නා අය විසින් වුවද ඇතුළු සීමාවෙහි සිට කම්මවාචාව කළ කල්හි ඒ සීමාව බැහැර කරන ලද්දක් ම වන බැවින් ‘සමූහනය කිරීමට ද බැඳීමට ද හැකි වනු ඇත’ යැයි වදාළහ. ‘නිරාසංකට්ඨානෙ’ යනු ඛණ්ඩ සීමා (කුඩා සීමා) රහිත ස්ථානයෙහි ය. මහා සීමාව තිබියදී වුව ද සංඝකර්ම කිරීමේ පහසුව සඳහා ඛණ්ඩ සීමාවක් කැමති වන බැවින්, එය චෛත්‍ය මළුව ආදී බොහෝ පිරිස් රැස්වන ස්ථානවල නොබැඳිය යුතු යැයි මෙයින් දක්වන ලදී. එහි ද බැඳි සීමාව මහා සීමාව මෙන් ම මැනවින් බැඳුණු එකක් ම වේ. ‘නැවත බැඳීමට නොහැකි වනු ඇත’ යනු ඛණ්ඩ සීමාව බැහැර නොකළ බැවින්, එහි නැති බව නොදැනීම හේතුවෙන් මහා සීමාව බැඳීම අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. ඛණ්ඩ සීමාව නම් සැක රහිත ස්ථානයක බැඳීමට හැකි ම ය. ‘සීමා සම්භේදය කොට’ යනු ඛණ්ඩ සීමාව පවතින පක්ෂයෙහි සීමාවෙන් සීමාව වැසී යන සීමා සම්භේදය කොට, එය නොමැති පක්ෂයෙහි ද සම්භේද සැකය දන්නා බැවින් සැකය ඇති කොට යන්නයි. ‘අවිහාරය කරත්වා’ යන්නෙන් සංඝකර්ම කිරීමට නුසුදුසු කරත්වා යන්නයි. පෙර චෛත්‍ය මළුව ආදී සැක රහිත ස්ථානවල සංඝකර්ම කළ හැකිව තිබුණ ද, දැන් එය ද විනාශ කරන ලදී යනු මෙහි අදහසයි. ‘න සමූහනිතබ්බා’ යනු ඛණ්ඩ සීමාව නොදන්නා අය විසින් එය බැහැර නොකළ යුතුය. ‘දෙක ම නොදනිත්’ යනු ඒ සීමා දෙකෙහි ප්‍රදේශ නියමය හෝ ඒ දෙකෙහි ම හෝ ඉන් එකක හෝ පැවැත්ම හෝ නොපැවැත්ම හෝ නොදනිති, හැම තැන ම සැකය ම පවතී. ‘සමූහනය කිරීමටත්, බැඳීමටත් නොහැකි වනු ඇත’ යන්න සැක රහිත ස්ථානයක සිට සමූහනය කිරීමට හැකි වුව ද, මහා සීමාව බැඳීමට නොහැකි වනු ඇත යන මේ අර්ථය අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. ‘න ච සක්කා...පෙ... කම්මවාචා කාතුං’ යනු සීමා බන්ධන කම්මවාචාව අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් බැඳීමට නොහැකි ද, එහෙයින් සමූහනය නොකළ යුතුය යන අර්ථයයි.

ကေစိ ပန ‘‘ဤဒိသေသုပိ ဝိဟာရေသု ဆပဉ္စမတ္တေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ ဝိဟာရကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ဝိဟာရပရိက္ခေပဿ အန္တော စ ဗဟိ စ သမန္တာ လေဍ္ဍုပါတေ သဗ္ဗတ္ထ မဉ္စပ္ပမာဏေ ဩကာသေ နိရန္တရံ ဌတွာ ပဌမံ အဝိပ္ပဝါသသီမံ, တတော သမာနသံဝါသကသီမဉ္စ သမူဟနနဝသေန သီမာယ သမုဂ္ဃာတေ ကတေ တသ္မိံ ဝိဟာရေ ခဏ္ဍသီမာယ, မဟာသီမာယ ဝါ ဌိတဝိဇ္ဇမာနတ္တေ သတိ အဝဿံ ဧကသ္မိံ မဉ္စဋ္ဌာနေ တာသံ မဇ္ဈဂတာ တေ ဘိက္ခူ တာ သမူဟနေယျုံ, တတော ဂါမသီမာ ဧဝ အဝသိဿေယျ. န ဟေတ္ထ သီမာယ, တပ္ပရိစ္ဆေဒဿ ဝါ ဇာနနံ အင်္ဂံ. သီမာယ ပန အန္တောဌာနံ ‘သမူဟနိဿာမာ’တိ ကမ္မဝါစာကရဏဉ္စေတ္ထ အင်္ဂံ. အဋ္ဌကထာယံ ‘ခဏ္ဍသီမံ ပန ဇာနန္တာ အဝိပ္ပဝါသံ အဇာနန္တာပိ သမူဟနိတုဉ္စေဝ ဗန္ဓိတုဉ္စ သက္ခိဿန္တီ’တိ ဧဝံ မဟာသီမာယ ပရိစ္ဆေဒဿ အဇာနနေပိ သမူဟနနဿ ဝုတ္တတ္တာ ဂါမသီမာယ ဧဝ စ အဝသိဋ္ဌာယ တတ္ထ ယထာရုစိ ဒုဝိဓမ္ပိ သီမံ ဗန္ဓိတုဉ္စေဝ ဥပသမ္ပဒါဒိကမ္မံ ကာတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) အာဂတော ဝိနိစ္ဆယော. သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၄၄) ပန ‘‘အဝိပ္ပဝါသသီမာ န သမူဟန္တဗ္ဗာတိ မဟာသီမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေသု ဌတွာတိ စေတိယင်္ဂဏာဒီနံ ခဏ္ဍသီမာယ အနောကာသတ္တာ ဝုတ္တံ. ခဏ္ဍသီမဉှိ ဗန္ဓန္တာ တာဒိသံ ဌာနံ ပဟာယ အညသ္မိံ ဝိဝိတ္တေ ဩကာသေ ဗန္ဓန္တိ. အပ္ပေဝ နာမ သမူဟနိတုံ သက္ခိဿန္တီတိ အဝိပ္ပဝါသသီမံယေဝ သမူဟနိတုံ သက္ခိဿန္တိ, န ခဏ္ဍသီမံ. ပဋိဗန္ဓိတုံ ပန န သက္ခိဿန္တေဝါတိ ခဏ္ဍသီမာယံ အညာတတ္တာ န သက္ခိဿန္တိ. န သမူဟနိတဗ္ဗာတိ ခဏ္ဍသီမံ အဇာနန္တေဟိ န သမူဟနိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ.

සමහරු වනාහි ‘‘මෙබඳු විහාරයන්හි ද පස්හය නමක් පමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා රැගෙන, විහාර කෙළවර සිට පටන් ගෙන, විහාර සීමාවෙහි (පවුරෙහි) ඇතුළත හා පිටත හාත්පස කැටකැබිලිති විසි කරන දුර ප්‍රමාණයෙහි (ලෙඩ්ඩුපාතයෙහි) සෑම තැනක ම ඇඳක් පමණ ඉඩ ඇති ස්ථානවල එක දිගට ම නොකැඩී සිටිමින්, පළමුව අවිප්පවාස සීමාව ද, ඉන්පසු සමානසංවාසක සීමාව ද ඉවත් කිරීම් වශයෙන් සීමාව බැහැර කළ කල්හි, එම විහාරයෙහි ඛණ්ඩ සීමාවක් හෝ මහා සීමාවක් හෝ පැවතීමක් ඇති කල්හි ඒකාන්තයෙන් ම එක් ඇඳක් පමණ ස්ථානයක ඒ සීමාවන් මැදට පැමිණි ඒ භික්ෂූහු ඒවා බැහැර කරන්නාහ. ඉන්පසු ගාම සීමාව ම ඉතිරි වන්නේය. මෙහි දී සීමාව හෝ එහි සීමා මායිම් දැන ගැනීම අංගයක් නොවේ. සීමාව ඇතුළත සිටීම හා ‘සමූහනය කරන්නෙමු’ යැයි කම්මවාචාව කිරීම ම මෙහි අංගයයි. අටුවාවෙහි ද ‘ඛණ්ඩ සීමාව දන්නා නමුත් අවිප්පවාසය නොදන්නෝ ද සමූහනය කිරීමට ද බැඳීමට ද හැකි වන්නාහ’ යැයි මෙසේ මහා සීමාවෙහි සීමා නිර්ණයන් නොදැන සිටිය ද සමූහනය කිරීම ගැන වදාරා ඇති බැවින්, ගාම සීමාව ම ඉතිරි වූ කල්හි එහි කැමති පරිදි දෙවැදෑරුම් සීමාව ම බැඳීමට ද උපසම්පදා ආදී විනය කර්ම කිරීමට ද සුදුසු වේ’’ යැයි පවසති. එය සුදුසු සේ පෙනේ. විමසා බලා ගත යුතු යැයි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි එන විනිශ්චයයි. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි ‘‘‘අවිප්පවාස සීමාව සමූහනය නොකළ යුතුය’ යන්න මහා සීමාව අදහස් කොට පවසයි. ‘සැක රහිත ස්ථානවල සිට’ යන්න චෛත්‍ය මළුව ආදිය ඛණ්ඩ සීමාව බැඳීමට අවකාශ නොමැති ස්ථාන බැවින් පවසන ලදී. ඛණ්ඩ සීමාව බඳින්නෝ වනාහි එබඳු ස්ථාන හැර වෙනත් විවේකී ස්ථානයක බඳිති. ‘සමූහනය කිරීමට හැකි වනු ඇත’ යන්නෙන් අවිප්පවාස සීමාව ම සමූහනය කිරීමට හැකි වනු ඇත, ඛණ්ඩ සීමාව නොවේ. ‘නැවත බැඳීමට නොහැකි වනු ඇත’ යනු ඛණ්ඩ සීමාව ගැන නොදන්නා බැවින් බැඳීමට නොහැකි වනු ඇත. ‘සමූහනය නොකළ යුතුය’ යනු ඛණ්ඩ සීමාව නොදන්නා අය විසින් එය බැහැර නොකළ යුතුය’’ යැයි දක්වන ලදී.

၁၆၆. ဧဝံ [Pg.326] ဗဒ္ဓသီမာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ အဗဒ္ဓသီမာဝိနိစ္ဆယံ ဒဿေတုံ ‘‘အဗဒ္ဓသီမာ ပနာ’’တိ အာဟ. သာ ကတိဝိဓာတိ အာဟ ‘‘ဂါမသီမာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ ဥဒကုက္ခေပသီမာတိ တိဝိဓာ’’တိ. ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၄၇) ‘‘အသမ္မတာယ, ဘိက္ခဝေ, သီမာယာ’’တိအာဒိနာ ဂါမသီမာ ဧဝ ဗဒ္ဓသီမာယ ခေတ္တံ အရညနဒီအာဒယော ဝိယ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပါဒီနံ, သာ စ ဂါမသီမာ ဗဒ္ဓသီမာယ ရဟိတဋ္ဌာနေ သယမေဝ သမာနသံဝါသာ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ယာ တဿ ဂါမဿ ဂါမသီမာ’’တိ ဧတ္ထ ဂါမပရိက္ခေပဿ အန္တော စ ဗဟိ စ ခေတ္တဝတ္ထုအရညပဗ္ဗတာဒိကံ သဗ္ဗံ ဂါမက္ခေတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ဂါမဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အန္တရဃရမေဝ, တသ္မာ တဿ သကလဿ ဂါမက္ခေတ္တဿ သမ္ဗန္ဓနီယာ ဂါမသီမာတိ ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ယော ဟိ သော အန္တရဃရခေတ္တာဒီသု အနေကေသု ဘူမိဘာဂေသု ‘‘ဂါမော’’တိ ဧကတ္တေန လောကဇနေဟိ ပညတ္တော ဂါမဝေါဟာရော, သောဝ ဣဓ ‘‘ဂါမသီမာ’’တိပိ ဝုစ္စတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဂါမော ဧဝ ဟိ ဂါမသီမာ. ဣမိနာဝ နယေန ဥပရိ အရညံ နဒီ သမုဒ္ဒေါ ဇာတဿရောတိ, ဧဝံ တေသု တေသု ဘူမိပ္ပဒေသေသု ဧကတ္တေန လောကဇနပညတ္တာနမေဝ အရညာဒီနံ အရညသီမာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, လောကေ ပန ဂါမသီမာဒိဝေါဟာရော ဂါမာဒီနံ မရိယာဒါယမေဝ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ, န ဂါမက္ခေတ္တာဒီသု သဗ္ဗတ္ထ. သာသနေ ပန တေ ဂါမာဒယော ဣတရနိဝတ္တိအတ္ထေန သယမေဝ အတ္တနော မရိယာဒါတိ ကတွာ ဂါမော ဧဝ ဂါမသီမာ, အရညမေဝ အရညသီမာ, သမုဒ္ဒေါ ဧဝ သမုဒ္ဒသီမာတိ သီမာဝေါဟာရေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါဠိယံ နိဂမဿ ဝါတိ ဣဒံ ဂါမသီမပ္ပဘေဒံ ဥပလက္ခဏဝသေန ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘နဂရမ္ပိ ဂဟိတမေဝါ’’တိ.

166. මෙසේ බද්ධ සීමා විනිශ්චය පවසා, දැන් අබද්ධ සීමා විනිශ්චය දැක්වීම සඳහා ‘‘අබද්ධ සීමා පනා’’ (නමුත් අබද්ධ සීමාව වනාහි) යැයි වදාළ සේක. එය කොපමණ වර්ගදැයි දැක්වීමට ‘‘ගාමසීමා, සත්තබ්භන්තරසීමා, උදකුක්ඛේපසීමා’’ යැයි තෙවැදෑරුම් කොට වදාළ සේක. පාලියෙහි (මහාවග්ග 147) ‘‘මහණෙනි, සම්මත නොකරන ලද සීමාවෙන්’’ යනාදී වශයෙන් බද්ධ සීමාවෙහි ක්ෂේත්‍රය ගම් සීමාවම වන බවත්, සත්තබ්භන්තර, උදකුක්ඛේප ආදියට වනාන්තර, ගංගා ආදිය ක්ෂේත්‍ර වන බවත් පෙන්වා දෙයි. එම ගම් සීමාව බද්ධ සීමාවක් නොමැති තැනක නිතැතින්ම සමානසංවාස සීමාවක් (පොදු විනය කර්ම කළ හැකි සීමාවක්) වන බව දක්වයි. ‘‘යම් ඒ ගමක ගම් සීමාවක් වේද’’ යන්නෙහි ගෘහ පිරිවටයට (ගම් පවුරට) ඇතුළත හා පිටත ඇති කුඹුරු, වතුපිටි, වනාන්තර, පර්වත ආදී සියලු ගම් කොටස් අදහස් කරමින් ‘‘ගමෙහි’’ යැයි වදාරන ලදී. ගෙවල් ඇතුළත පමණක් නොවේ. එබැවින් ඒ මුළු ගම් ක්ෂේත්‍රයටම සම්බන්ධ වූ සීමාව ගම් සීමාව යැයි මෙසේ අර්ථය ගත යුතුය. යම් හෙයකින් ලෝකයා විසින් ඇතුළුගෙවල්, කුඹුරු ආදී අනේක භූමි භාගයන්හි ‘ගම’ යැයි ඒක වචනයෙන් සම්මුති කර ගන්නා ලද ව්‍යවහාරයම, මෙහිදී ‘‘ගාමසීමා’’ (ගම් සීමාව) යැයිද කියනු ලබන බව අදහස් වේ. ගමම වනාහි ගම් සීමාවයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම මතු මත්තෙහි වනාන්තරය, ගඟ, සමුද්‍රය, ජාතස්සරය (ස්වභාවික විල) යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ භූමි ප්‍රදේශයන්හි ලෝකයා විසින් ඒක වචනයෙන් සම්මුති කරන ලද වනාන්තර ආදියෙහි වනාන්තර සීමා ආදී භාවය දත යුතුය. ලෝකයෙහි වනාහි ‘‘ගාමසීමා’’ ආදී ව්‍යවහාරය ගම් ආදියෙහි මායිම් සීමාවන්ටම පැවසීම සුදුසුය, මුළු ගම් ක්ෂේත්‍රයටම නොවේ. ශාසනයෙහි වනාහි, ඒ ගම් ආදිය අන්‍ය දේ වෙන්කර දැක්වීමේ අර්ථයෙන් නිතැතින්ම තමන්ගේම මායිම් වන හෙයින්, ගමම ගම් සීමාවය, වනයම වන සීමාවය, සමුද්‍රයම සමුද්‍ර සීමාවය යැයි සීමා ව්‍යවහාරයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. පාලියෙහි ‘‘නිගමස්ස වා’’ (නියම්ගමක හෝ) යන්න මේ ගම් සීමාවේ ප්‍රභේදය උපලක්ෂණ වශයෙන් දැක්වීමට වදාරන ලදී. එබැවින් ‘‘නගරයද ගන්නා ලද්දේමය’’ යැයි පැවසූහ.

ဗလိံ လဘန္တီတိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘အယံ ဂါမော ဧတ္တကော ကရီသဘာဂေါ’’တိအာဒိနာ ပန ရာဇပဏ္ဏေသု အာရောပိတေသု [Pg.327] ဘူမိဘာဂေသု ယသ္မိံ ယသ္မိံ တဠာကမာတိကာသုသာနပဗ္ဗတာဒိကေ ပဒေသေ ဗလိံ န ဂဏှန္တိ, သောပိ ဂါမသီမာ ဧဝ. ရာဇာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နဘူမိဘာဂေါ ဟိ သဗ္ဗောဝ ဌပေတွာ နဒီလောဏိဇာတဿရေ ဂါမသီမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ရာဇာ ကဿစိ ဒေတီ’’တိ. သစေ ပန တတ္ထ ရာဇာ ကဉ္စိ ပဒေသံ ဂါမန္တရေန ယောဇေတိ, သော ပဝိဋ္ဌဂါမသီမတံ ဧဝ ဘဇတိ. နဒီဇာတဿရေ ဝိနာသေတွာ တဠာကာဒိဘာဝံ ဝါ ပူရေတွာ ခေတ္တာဒိဘာဝံ ဝါ ပါပိတေသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘‘බදු ලබති’’ යන්න බහුතරයක් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. ‘‘මේ ගම මෙපමණ කිරිස ප්‍රමාණයකි’’ යනාදී වශයෙන් රාජ සන්නස්වලට ඇතුළත් කරන ලද භූමි භාගයන්හි යම් යම් වැව්, ඇළවේලි, සොහොන්, පර්වත ආදී ප්‍රදේශයන්ගෙන් බදු නොගන්නේද, එයද ගම් සීමාවම වේ. රජවරුන් ආදීන් විසින් සීමා කරන ලද මුළු භූමි ප්‍රදේශයම, ගංගා, කරදිය විල් සහ ස්වාභාවික විල් හැර, ගම් සීමාව යැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘‘රජු සීමා නිර්ණය කොට යමෙකුට දෙයි’’ යැයි වදාළහ. ඉදින් රජු එතැනින් යම් ප්‍රදේශයක් වෙනත් ගමකට සම්බන්ධ කරන්නේ නම්, එය ඒ ඇතුළත් වූ ගමේ සීමා භාවයටම පත්වේ. ගංගා, ස්වාභාවික විල් විනාශ කොට හෝ වැව් ආදී තත්ත්වයට පත්කොට හෝ පුරවා කුඹුරු ආදී තත්ත්වයට පත්කළද මේ ක්‍රමයම වේ.

ယေ ပန ဂါမာ ရာဇစောရာဒိဘယပီဠိတေဟိ မနုဿေဟိ ဆဍ္ဍိတာ စိရမ္ပိ နိမ္မနုဿာ တိဋ္ဌန္တိ, သမန္တာ ပန ဂါမာ သန္တိ, တေပိ ပါဋေက္ကံ ဂါမသီမာဝ. တေသု ဟိ ရာဇာနော သမန္တဂါမဝါသီဟိ ကသာပေတွာ ဝါ ယေဟိ ကေဟိစိ ကသိတဋ္ဌာနံ လိခိတွာ ဝါ ဗလိံ ဂဏှန္တိ, အညေန ဝါ ဂါမေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေန္တိ, ယေ ပန ဂါမာ ရာဇူဟိပိ ပရိစ္စတ္တာ ဂါမခေတ္တာနန္တရိကာ မဟာအရညေန ဧကီဘူတာ, တေ အဂါမကာရညသီမတံ ပါပုဏန္တိ, ပုရိမာ ဂါမသီမာ ဝိနဿတိ, ရာဇာနော ပန ဧကသ္မိံ အရညာဒိပဒေသေ မဟန္တံ ဂါမံ ကတွာ အနေကသဟဿာနိ ကုလာနိ ဝါသာပေတွာ တတ္ထ ဝါသီနံ ဘောဂဂါမာတိ သမန္တာ ဘူတဂါမေ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒေန္တိ, ပုရာဏနာမံ ပန ပရိစ္ဆေဒဉ္စ န ဝိနာသေန္တိ, တေပိ ပစ္စေကံ ဂါမသီမာ ဧဝ, ဧတ္တာဝတာ ပုရိမဂါမသီမတံ န ဝိဇဟန္တိ. သာ စ ဣတရာ စာတိအာဒိ ‘‘သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ’’တိ ပါဠိပဒဿ (မဟာဝ. ၁၄၃) အဓိပ္ပာယဝိဝရဏံ. တတ္ထ ဟိ သာ စ ရာဇိစ္ဆာဝသေန ပရိဝတ္တေတွာ သမုပ္ပန္နာ အဘိနဝါ, ဣတရာ စ အပရိဝတ္တာ ပကတိဂါမသီမာ ယထာ ဗဒ္ဓသီမာယ သဗ္ဗံ သံဃကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဧဝမေတာပိ သဗ္ဗကမ္မာရဟတာသဒိသေန ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.328]. သာမညတော ‘‘ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာ’’တိ ဝုတ္တေ တိစီဝရာဝိပ္ပဝါသသီမံ ဗဒ္ဓသီမံ ဧဝ မညန္တီတိ တံသဒိသတာနိဝတ္တနမုခေန ဥပရိသတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ တံသဒိသတာပိ အတ္ထီတိ ဒဿနနယဿ ဣဓေဝ ပသင်္ဂံ ဒဿေတုံ ‘‘ကေဝလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

රජුන්ගෙන් හෝ සොර සතුරන්ගෙන් පැමිණි බියෙන් පීඩිතව මිනිසුන් විසින් අත්හරින ලදුව, බොහෝ කලක් ජනශූන්‍යව පවතින, එහෙත් අවට ගම්මාන පවතින යම් ගම් වේද, ඒවාද වෙන් වෙන් වශයෙන් ගම් සීමාවන්ම වේ. රජවරුන් විසින් අවට ගම්වැසියන් ලවා එහි වාගා කරවා හෝ යම් කෙනෙකු විසින් වගා කරන ලද ස්ථානය ලියාපදිංචි කරවා හෝ බදු ගනිති; නැතහොත් වෙනත් ගමක කොටසක් බවට පත් කරති. එහෙත් රජුන් විසින් පවා අත්හරින ලද, ගොවිතැන් කරන බිම්වලට ආසන්නව පිහිටා තිබී පසුව මහා වනාන්තරයට එකතු වී ගිය යම් ගම් වේද, ඒවා නො-ගම් බවට පත්ව වන සීමා බවට පත්වේ. එවිට පැරණි ගම් සීමාව විනාශ වී යයි. එහෙත් රජවරුන් වනාන්තර ප්‍රදේශයක විශාල ගමක් පිහිටුවා, එහි පවුල් දහස් ගණනක් පදිංචි කරවා, එහි වැසියන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා අවට පිහිටි ගම්මාන සීමා කර දෙන නමුත්, ඒවායේ පැරණි නාමය හා සීමා මායිම් විනාශ නොකරන්නේ නම්, ඒවාද වෙන් වෙන් වශයෙන් ගම් සීමාවන්ම වේ. එපමණකින් ඒවා පෙර පැවති ගම් සීමා භාවය අත්නොහරිති. ‘‘ඇයද අනෙකාද’’ යනාදී වචන, ‘‘සමාන සංවාස වූද එක් උපෝසථයක් ඇත්තා වූද’’ යන පාලි පාඨයේ (මහාවග්ග 143) අදහස පැහැදිලි කිරීමකි. එහිදී රජුගේ කැමැත්ත පරිදි වෙනස් කොට උපදවන ලද ඒ අලුත් සීමාවද, වෙනස් නොකරන ලද අනෙක් ප්‍රකෘති ගම් සීමාවද යන දෙකම, බද්ධ සීමාවක සියලු සංඝ කර්ම සිදු කිරීමට සුදුසු වන්නා සේ, සියලු විනය කර්මයන්ට සුදුසු බවින් බද්ධ සීමාවට සමාන වන බැවින්, සමාන සංවාස වූද එක් උපෝසථයක් ඇත්තා වූද සීමාවන් වන බව අදහස් වේ. සාමාන්‍යයෙන් ‘‘බද්ධ සීමාවට සමාන’’ යැයි පැවසූ කල්හි, තිචීවරා විප්පවාස සීමාව (තුන් සිවුරෙන් තොරව නොවසන සීමාව) බද්ධ සීමාවම යැයි සිතති. එබැවින් ඊට ඇති සමානත්වය වැළැක්වීමේ මුඛයෙන්, මතු දැක්වෙන සත්තබ්භන්තර සීමාවටද ඊට සමානත්වයක් ඇති බව දැක්වීමේ ක්‍රමය මෙහිදීම පෙන්වා දීම සඳහා ‘‘කේවලං’’ යනාදිය වදාරන ලදී.

ဝိဉ္ဈာဋဝိသဒိသေ အရညေတိ ယတ္ထ ‘‘အသုကဂါမဿ ဣဒံ ခေတ္တ’’န္တိ ဂါမဝေါဟာရော နတ္ထိ, ယတ္ထ စ နေဝ ကသန္တိ န ဝပန္တိ, တာဒိသေ အရညေ. မစ္ဆဗန္ဓာနံ အဂမနပထာ နိမ္မနုဿာဝါသာ သမုဒ္ဒန္တရဒီပကာပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂယှန္တိ. ယံ ယဉှိ အဂါမက္ခေတ္တဘူတံ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရဝိရဟိတပဒေသံ, တံ သဗ္ဗံ အရညသီမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သာ စ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမံ ဝိနာ သယမေဝ သမာနသံဝါသာ ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာ, နဒီအာဒိသီမာသု ဝိယ သဗ္ဗမေတ္ထ သံဃကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရာနံ တာဝ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တတ္တာ သီမတာ သိဒ္ဓါ. အရညဿ ပန သီမတာ ကထန္တိ? သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာနုဇာနနသုတ္တာဒိသာမတ္ထိယတော. ယထာ ဟိ ဂါမသီမာယ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ ဗဟူ ဗဒ္ဓသီမာယော အနုညာတာ, တာသဉ္စ ဒွိန္နံ အန္တရာ အညမညံ အသမ္ဘေဒတ္ထံ သီမန္တရိကာ အနုညာတာ, ဧဝမိဓ အရညေပိ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ. တာသဉ္စ ဒွိန္နံ အန္တရာပိ သီမန္တရိကာယ ပါဠိအဋ္ဌကထာသု ဝိဓာနသာမတ္ထိယတော အရညဿပိ သဘာဝေနေဝ နဒီအာဒီနံ ဝိယ သီမဘာဝေါ တတ္ထ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထမေဝ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ အနုညာတတ္တာဝ သိဒ္ဓေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ သီမာယမေဝ ဟိ ဌိတာ သီမဋ္ဌာနံ ဝဂ္ဂကမ္မံ ကရောန္တိ, န အသီမာယံ အာကာသေ ဌိတာ ဝိယ အာကာသဋ္ဌာနံ. ဧဝမေဝ ဟိ သာမတ္ထိယံ ဂဟေတွာ ‘‘သဗ္ဗာ, ဘိက္ခဝေ, နဒီ အသီမာ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၄၇) ပဋိက္ခိတ္တဗဒ္ဓသီမာနမ္ပိ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရာနံ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ သီမဘာဝေါ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၇) ဝုတ္တောတိ ဂဟေတဗ္ဗော.

“වින්ධ්‍යා වනාන්තරය වැනි වනයෙහි” යනු යම් තැනක “මහ අසවල් ගමට අයත් කෙතය” කියා ගම් ව්‍යවහාරයක් නැතිද, යම් තැනක සීසෑමක් හෝ වැපිරීමක් නොකරන්නේද, එවැනි වනාන්තරයෙහි ය. මසුන් මරන්නන්ගේ ගමනාගමන මාර්ගවලින් තොර වූ, මිනිස් වාසයෙන් තොර වූ, මුහුද මැද පිහිටි දූපත් ද මෙයටම ඇතුළත් වේ. ගම් බිම්වලට අයත් නොවූ, ගංගා, මහා සමුද්‍ර සහ ස්වාභාවික විල් හැර ඉතිරි සියලු ප්‍රදේශ “ආරණ්‍ය සීමාව” (වනාන්තර සීමාව) ලෙස දත යුතුය. එය සත් අභ්‍යන්තර සීමාව (සත්තබ්භන්තර සීමාව) හැර, ගංගා ආදී සීමාවන්හි මෙන් ම ස්වභාවයෙන්ම සමානසංවාසක වූ, බද්ධ සීමාවකට සමාන වූවකි. මෙහි සියලුම සංඝකර්ම කිරීමට සුදුසු වේ. ගංගා, සමුද්‍ර සහ ස්වාභාවික විල්වල සීමාභාවය වනාහි අට්ඨකථාවෙහි “තමන්ගේම ස්වභාවයෙන්ම බද්ධ සීමාවන්ට සමාන වේ” යනාදී වශයෙන් පැවසීමෙන් සිද්ධ වේ. ආරණ්‍යයෙහි සීමාභාවය කෙසේ සිද්ධ වේද? සත් අභ්‍යන්තර සීමාව අනුදැන වදාළ සූත්‍ර ආදියේ ශක්තියෙනි. යම් සේ ගාම සීමාවෙහි වග්ගකර්ම (ගණපූරණය නොමැතිව කරන කර්ම) වැළැක්වීම පිණිස බොහෝ බද්ධ සීමාවන් අනුදැන වදාරන ලදද, ඒ සීමා දෙකක් අතර එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවීම සඳහා සීමාන්තරිකාවක් අනුදැන වදාරන ලදද, එසේම මෙහි ආරණ්‍යයෙහි ද සත් අභ්‍යන්තර සීමාව ඇත්තේය. ඒ සීමා දෙකක් අතරද සීමාන්තරිකාවක් ඇති බව පාලි හා අට්ඨකථාවල විධිමත් ලෙස පෙන්වා දී ඇති හෙයින්, ගංගා ආදියේ මෙන් ආරණ්‍යයේද ස්වභාවයෙන්ම සීමාභාවය පවතින බවත්, එහි වග්ගකර්ම වැළැක්වීම පිණිසම සත් අභ්‍යන්තර සීමාව අනුදැන වදාරා ඇති බවත් දත යුතුය. එහි සීමාවෙහිම සිටින්නෝ සීමාස්ථව වග්ගකර්ම කරති, සීමාවෙන් තොර වූ ආකාශයෙහි සිටින්නාක් මෙන් ආකාශස්ථව නොවේ. මෙම ශක්තිය ගෙන, “මහණෙනි, සියලු ගංගාවෝ අසීමාය (බද්ධ සීමා රහිතය)” යනාදී වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බද්ධ සීමා ඇති ගංගා, සමුද්‍ර සහ ස්වාභාවික විල්වල ද තමන්ගේම ස්වභාවයෙන්ම සීමාභාවය පවතින බව අට්ඨකථාවෙහි දක්වන ලද්දක් ලෙස පිළිගත යුතුය.

အထဿ [Pg.329] ဌိတောကာသတောတိ တဿ ဘိက္ခုဿ ဌိတောကာသတော. သစေပိ ဟိ ဘိက္ခုသဟဿံ တိဋ္ဌတိ, တဿ ဌိတောကာသဿ ဗာဟိရန္တတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူနံ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သီမာပေက္ခာယ ဥပ္ပန္နာယ တာယ သဟ သယမေဝ ဥပ္ပန္နာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ သမာနသံဝါသကာတိ အဓိပ္ပာယော. ယတ္ထ ပန ခုဒ္ဒကေ အရညေ မဟန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ပရိပုဏ္ဏတာယ ဝဂ္ဂကမ္မသင်္ကာဘာဝေန သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာပေက္ခာ နတ္ထိ, တတ္ထ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကေဝလာရညသီမာယမေဝ, တတ္ထ သံဃေန ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ. နဒီအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘သစေ နဒီ နာတိဒီဃာ ဟောတိ, ပဘဝတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မုခဒွါရာ သဗ္ဗတ္ထ သံဃော နိသီဒတိ, ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ကမ္မံ နတ္ထီ’’တိအာဒိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၁၆၇), ဣမိနာ ဧဝ စ ဝစနေန ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သီမာပေက္ခာယ သတိ ဧဝ ဥဒကုက္ခေပသတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နာသတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

“එවිට ඔහුගේ සිටි ස්ථානයේ සිට” යනු ඒ භික්ෂුව සිටි ස්ථානයේ සිටය. ඉදින් භික්ෂූන් වහන්සේලා දහස් නමක් වැඩ සිටියද, ඒ භික්ෂූන් සිටින ස්ථානයෙන් පිටත සීමාව පටන් ගෙන භික්ෂූන්ගේ වග්ගකර්ම වැළැක්වීම සඳහා සීමා අපේක්ෂාවක් උපන් කල්හි, ඒ හා සමඟම ස්වයංසිද්ධව උපදින්නා වූ සත් අභ්‍යන්තර සීමාව සමානසංවාසක වේ යන්න මෙහි අදහසයි. යම් කුඩා ආරණ්‍යයක බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් පිරී තිබීම නිසා වග්ගකර්ම පිළිබඳ සැකයක් නොමැති වීමෙන් සත් අභ්‍යන්තර සීමා අපේක්ෂාවක් නැතිද, එහි සත් අභ්‍යන්තර සීමාව නූපදී. එහිදී කේවළ ආරණ්‍ය සීමාවෙහිම සංඝයා විසින් සංඝකර්මය කළ යුතුය. ගංගා ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, “ඉදින් ගඟක් ඉතා දිගු නොවේ නම්, එහි පටන්ගැන්මේ සිට මෝය කට දක්වා සෑම තැනකම සංඝයා වැඩසිටිත් නම්, උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි (දිය විසිරීම් සීමාවෙහි) කර්මයක් නැත” යනාදී වශයෙන් මතු දක්වනු ලැබේ. මේ වචනයෙන්ම වග්ගකර්ම වැළැක්වීම සඳහා සීමා අපේක්ෂාවක් ඇති කල්හිම උදකුක්ඛේප සීමාව සහ සත් අභ්‍යන්තර සීමාව උපදින බවත්, සීමා අපේක්ෂාවක් නැති කල්හි නූපදින බවත් දත යුතුය.

ကေစိ ပန ‘‘သမန္တာ အဗ္ဘန္တရံ မိနိတွာ ပရိစ္ဆေဒကရဏေနေဝ သီမာ သဉ္ဇာယတိ, န သယမေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ အဗ္ဘန္တရပရိစ္ဆေဒကရဏပ္ပကာရေန သီမာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, အဗဒ္ဓသီမာဝ န သိယာ ဘိက္ခူနံ ကိရိယာပကာရသိဒ္ဓိတော. အပိစ ဝဍ္ဎကိဟတ္ထာနံ ပကတိဟတ္ထာနဉ္စ လောကေ အနေကဝိဓတ္တာ, ဝိနယေ ‘‘ဤဒိသံ ဟတ္ထပမာဏ’’န္တိ အဝုတ္တတ္တာ စ ‘‘ယေန ကေနစိ မိနိတေ ဘဂဝတာ အနုညာတေန နု ခေါ ဟတ္ထေန မိနိတံ, န နု ခေါ’’တိ သီမာယ ဝိပတ္တိသင်္ကာ ဘဝေယျ, မိနန္တေဟိ စ အနုမတ္တမ္ပိ ဦနမဓိကမကတွာ မိနိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ဝိပတ္တိ ဧဝ သိယာ, ပရိသဝသေန စာယံ ဝဍ္ဎမာနာ တေသံ မိနနေန ဝဍ္ဎတိ, ဟာယတိ ဝါ. သံဃေ စ ကမ္မံ ကတွာ ဂတေ အယံ ဘိက္ခူနံ ပယောဂေန သမုပ္ပန္နာ သီမာ တေသံ ပယောဂေန ဝိဂစ္ဆတိ န ဝိဂစ္ဆတိ စ, ကထံ ဗဒ္ဓသီမာ ဝိယ ယာဝ သာသနန္တရဓာနာ န တိဋ္ဌေယျ, ဌိတိယာ စ ပုရာဏဝိဟာရေသု [Pg.330] ဝိယ သကလေပိ ဝိသုံ အရညေ ကတသီမာ သမ္ဘေဒသင်္ကာ န ဘဝေယျ, တသ္မာ သီမာပေက္ခာယ ဧဝ သမုပ္ပဇ္ဇတိ, တဗ္ဗိဂမေန ဝိဂစ္ဆတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ဥဒကုက္ခေပသီမာယမ္ပိ နဒီအာဒီသုပိ.

ඇතැම්හු වනාහි, “සතර වටින්ම අභ්‍යන්තරය මැන සීමා වෙන් කිරීමෙන්ම සීමාව උපදී, ස්වයංසිද්ධව නොවේ” යැයි පවසති. එය පිළි නොගත යුතුය. ඉදින් අභ්‍යන්තර සීමා මැන වෙන් කිරීමේ ආකාරයෙන් සීමාව උපදින්නේ නම්, භික්ෂූන්ගේ ක්‍රියාකාරී ස්වභාවය සිද්ධ වීමෙන් එය අබද්ධ සීමාවක් නොවන්නේය. තවද, ලෝකයෙහි වඩුවන්ගේ අත්වල ප්‍රමාණයන් සහ සාමාන්‍ය මිනිසුන්ගේ අත්වල ප්‍රමාණයන් විවිධාකාර වන බැවින්ද, විනයෙහි “මේ ආකාර වූ හස්ත ප්‍රමාණයක්” යැයි පවසා නැති බැවින්ද, “යම් කිසිවෙකු විසින් මනින ලද කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාළ හස්ත ප්‍රමාණයෙන්ම මනින ලද්දක්ද, නැතහොත් එසේ නොවේද” කියා සීමාවෙහි විපත්ති සැකයක් ඇති විය හැක. මනින අය විසින් අබමල් රේණුවක තරම්වත් අඩු වැඩි නොකර මැනීමට නොහැකි වීම නිසා සීමා විපත්තියක්ම සිදුවිය හැකිය. පිරිස අනුව වර්ධනය වන මෙය, ඔවුන්ගේ මැනීම නිසා වැඩිවීම හෝ අඩුවීම සිදු විය හැක. සංඝයා සංඝකර්මය කොට ගිය කල්හි, භික්ෂූන්ගේ ප්‍රයෝගයෙන් හටගත් මෙම සීමාව ඔවුන්ගේ ප්‍රයෝගය නැතිවීමෙන් නැති වේද නැද්ද? එය බද්ධ සීමාවක් මෙන් ශාසනය අතුරුදහන් වන තුරු පවතිනුයේ කෙසේද? පැරණි විහාරස්ථානවල මෙන් මුළු ආරණ්‍යයෙහිම වෙන වෙනම කරන ලද සීමා එකිනෙක මිශ්‍ර වීමේ සැකයක් ඇති නොවන්නේ කෙසේද? එබැවින් සීමාව උපදින්නේ සීමා අපේක්ෂාවෙන්ම බවත්, එම අපේක්ෂාව පහවීමෙන් එය නැති වී යන බවත් පිළිගත යුතුය. මෙහි යම් සේද, එසේම උදකුක්ඛේප සීමාවෙහිද, ගංගා ආදියේදීද වේ.

တတ္ထာပိ ဟိ မဇ္ဈိမပုရိသော န ပညာယတိ, တထာ သဗ္ဗထာမေန ခိပနံ, ဥဘယတ္ထပိ စ ယဿံ ဒိသာယံ သတ္တဗ္ဘန္တရဿ, ဥဒကုက္ခေပဿ ဝါ ဩကာသော နပ္ပဟောတိ, တတ္ထ ကထံ မိနနံ, ခိပနံ ဝါ ဘဝေယျ, ဂါမက္ခေတ္တာဒီသု ပဝိသနတော အခေတ္တေ သီမာ ပဝိဋ္ဌာ ကိန္နာမ သီမာ န ဝိပဇ္ဇေယျ. အပေက္ခာယ သီမုပ္ပတ္တိယံ ပန ယတော ပဟောတိ, တတ္ထ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ သယမေဝ ပရိပုဏ္ဏာ ဇာယန္တိ. ယတော ပန နပ္ပဟောတိ, တတ္ထ အတ္တနော ခေတ္တပ္ပမာဏေနေဝ ဇာယန္တိ, န ဗဟိ. ယံ ပနေတ္ထ အဗ္ဘန္တရမိနနပ္ပမာဏဿ ဝါလုကာဒိခိပနကမ္မဿ စ ဒဿနံ, တံ သယံဇာတသီမာနံ ဌိတဋ္ဌာနဿ ပရိစ္ဆေဒနတ္ထံ ကတံ ဂါမူပစာရဃရူပစာရဇာနနတ္ထံ လေဍ္ဍုသုပ္ပာဒိခိပနဝိဓာနဒဿနံ ဝိယ. တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဦနဝီသတိဝဿသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ‘‘သီမံ ဝါ သမ္မန္နတိ, ဥဒကုက္ခေပံ ဝါ ပရိစ္ဆိန္ဒတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ကတေပိ တဿ ပရိစ္ဆေဒဿ ယာထာဝတော ဉာတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တေန ပုထုလတော ဉတွာ အန္တော တိဋ္ဌန္တေဟိ နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေ ဌာတဗ္ဗံ, အညံ ဗဟိ ကရောန္တေဟိ အတိဒူရေ နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေ ပေသေတဗ္ဗံ.

එහිදීද මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයා කවුදැයි නොපෙනේ. එමෙන්ම මුළු වෙර යොදා දිය විසිරීමද එසේමය. මේ ස්ථාන දෙකෙහිදීම යම් දිශාවක සත් අභ්‍යන්තර සීමාවට හෝ උදකුක්ඛේප සීමාවට ඉඩක් නොමැති නම්, එහි මැනීම හෝ දිය විසිරීම කෙසේ සිදුවේද? ගම් කෙත් ආදියට ඇතුළු වීමෙන්, සීමා නොවන තැනක සීමාව ඇතුළු වුවහොත් ඒ සීමාව විපත්තියට පත් නොවන්නේද? සීමා අපේක්ෂාවෙන් සීමාව උපදින කල්හි වනාහි, යම් තැනක ඉඩ තිබේද, එහි සත් අභ්‍යන්තර සීමාව හා උදකුක්ඛේප සීමාව ස්වයංසිද්ධවම පරිපූර්ණව උපදී. යම් තැනක ඉඩ නැතිද, එහි තමන්ගේ සීමා ප්‍රමාණයෙන්ම උපදින අතර පිටතට නොයයි. මෙහි සත් අභ්‍යන්තර සීමාව මැනීමේ ප්‍රමාණය දැක්වීම සහ වැලි ආදිය විසිරීමේ ක්‍රියාව පෙන්වා දීම වනාහි, ස්වයංසිද්ධව හටගත් සීමාවන් පවතින ස්ථානය වෙන් කොට හඳුනාගැනීම පිණිස කරන ලද්දකි. එය ග්‍රාමෝපචාරය හෝ ගෘහෝපචාරය හඳුනාගැනීම පිණිස කැට කැබලි ආදිය විසිරීමේ විධානය දැක්වීම වැනිය. එහෙයින්ම මාතිකා අට්ඨකථාවෙහි “සීමාව සම්මත කරයි, නැතහොත් උදකුක්ඛේපය වෙන් කර දක්වයි” යනුවෙන් දක්වන ලදී. මෙසේ කළද, ඒ සීමාව නිවැරදිව දැනගත නොහැකි බැවින්, එය පළල් කොට සලකා සීමාව ඇතුළත සිටින්නවුන් විසින් සැක රහිත ස්ථානයක සිටිය යුතුය. පිටතට යවන වෙනත් පුද්ගලයන්ව ඉතා ඈතින් වූ සැක රහිත ස්ථානයක රඳවා තැබිය යුතුය.

အပရေ ပန ‘‘သီမာပေက္ခာယ ကိစ္စံ နတ္ထိ, မဂ္ဂဂမနနဟာနာဒိအတ္ထေဟိ ဧကဘိက္ခုသ္မိမ္ပိ အရညေ ဝါ နဒီအာဒီသု ဝါ ပဝိဋ္ဌေ တံ ပရိက္ခိပိတွာ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ သယမေဝ ပဘာ ဝိယ ပဒီပဿ သမုပ္ပဇ္ဇတိ. ဂါမက္ခေတ္တာဒီသု တသ္မိံ ဩတိဏ္ဏမတ္တေ ဝိဂစ္ဆတိ. တေနေဝေတ္ထ ဒွိန္နံ သံဃာနံ ဝိသုံ ကမ္မံ ကရောန္တာနံ သီမာဒွယဿ အန္တရာ သီမန္တရိကံ အညံ သတ္တဗ္ဘန္တရံ ဥဒကုက္ခေပဉ္စ ဌပေတုံ အနုညာတံ. သီမာပရိယန္တေ ဟိ ကေနစိ ကမ္မေန [Pg.331] ပေသိတဿ ဘိက္ခုနော သမန္တာ သဉ္ဇာတာ သီမာ ဣတရေသံ သီမာယ ဖုသိတွာ သီမာသမ္ဘေဒံ ကရေယျ, သော မာ ဟောတူတိ ဝါ, ဣတရထာ ဟတ္ထစတုရင်္ဂုလမတ္တာယပေတ္ထ သီမန္တရိကာယ အနုဇာနိတဗ္ဗတော. အပိစ သီမန္တရိကာယ ဌိတဿ ဥဘယတ္ထ ကမ္မကောပဝစနတောပိ စေတံ သိဇ္ဈတိ တမ္ပိ ပရိက္ခိပိတွာ သယမေဝ သဉ္ဇာတာယ သီမာယ ဥဘိန္နမ္ပိ သီမာနံ, ဧကာယ ဧဝ ဝါ သင်္ကရတော. ဣတရထာ တဿ ကမ္မကောပဝစနံ န ယုဇ္ဇေယျ. ဝုတ္တဉှိ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘ပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ ဟတ္ထပါသံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတောပိ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဌိတောပိ ကမ္မံ ကောပေတီ’တိ. ကိဉ္စ အဂါမကာရညေ ဌိတဿ ကမ္မကရဏိစ္ဆာဝိရဟိတဿပိ ဘိက္ခုနော သတ္တဗ္ဘန္တရပရိစ္ဆိန္နေ အဗ္ဘောကာသေ စီဝရဝိပ္ပဝါသော ဘဂဝတာ အနုညာတော, သော စ ပရိစ္ဆေဒေါ သီမာ, ဧဝံ အပေက္ခံ ဝိနာ သမုပ္ပန္နာ. တေနေဝေတ္ထ ‘အယံ သီမာ စီဝရဝိပ္ပဝါသပရိဟာရမ္ပိ လဘတီ’တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၇) ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကမ္မကရဏိစ္ဆံ ဝိနာပိ ဝုတ္တနယေန သမုပ္ပတ္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ ဝဒန္တိ. တံ န ယုတ္တံ ပဒီပပဘာ ဝိယ သဗ္ဗပုဂ္ဂလာနမ္ပိ ပစ္စေကံ သီမာသမ္ဘဝေန သံဃေ, ဂဏေ ဝါ ကမ္မံ ကရောန္တေ တတ္ထ ဌိတာနံ ဘိက္ခူနံ သမန္တာ ပစ္စေကံ သမုပ္ပန္နာနံ အနေကသီမာနံ အညမညံ သင်္ကရဒေါသပ္ပသင်္ဂတော. ပရိသဝသေန စဿာ ဝဍ္ဎိ ဟာနိ စ သမ္ဘဝတိ, ပစ္ဆာ အာဂတာနံ အဘိနဝသီမန္တရုပ္ပတ္တိ ဧဝ, ဂတာနံ သမန္တာ ဌိတသီမာဝိနာသော စ ဘဝေယျ.

අන්‍ය ආචාර්යවරුන් පිරිසක් මෙසේ පවසති: 'සීමාවක් අපේක්ෂා කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. මඟ ගමන් කිරීම, නෑම ආදී කටයුතු සඳහා තනි භික්ෂුවක වුවද ආරණ්‍යයකට හෝ නදී ආදියට ඇතුළු වූ විට, පහනක ආලෝකය නිරායාසයෙන්ම පැතිරෙන්නාක් මෙන්, උන්වහන්සේ වටා සත් බඹයක ප්‍රමාණයේ උදකුක්ඛේප සීමාව (දිය වීසි සීමාව) නිරායාසයෙන්ම හටගනී. ගම්බිම් හෝ කෙත් ආදියට උන්වහන්සේ ඇතුළු වූ සැණින් එය නැති වී යයි. එහෙයින්ම මෙහි වෙන් වෙන්ව විනය කර්ම සිදුකරන සංඝ සභා දෙකක් අතරෙහි, සීමා දෙක අතර සීමාන්තරිකය නමින් තවත් සත් බඹයක ප්‍රමාණයේ උදකුක්ඛේප සීමාවක් තැබීමට අනුදැන වදාරන ලදී. මන්ද, සීමා කෙළවරෙහි යම්කිසි කටයුත්තකට යවන ලද භික්ෂුවක වටා හටගත් සීමාව, අනෙක් අයගේ සීමාවෙහි ගැටී සීමා සංකරයක් (සීමා මිශ්‍ර වීමක්) සිදුවිය හැකිය. එය වැළැක්වීම සඳහා හෝ, නැතහොත් මෙහි හතරඟුලක් පමණ වූ සීමාන්තරිකයක් අනුදැන වදාරන බැවිනි. තවද, සීමාන්තරිකයෙහි සිටින්නාට දෙපසෙහිම විනය කර්මය කෝප වන බව (කර්මය පලුදු වන බව) පැවසීමෙන් ද මෙය තහවුරු වේ. මන්ද, උන්වහන්සේ වටා නිරායාසයෙන්ම හටගත් සීමාව නිසා සීමා දෙකෙහිම හෝ එක් සීමාවක හෝ මිශ්‍ර වීමක් සිදුවන බැවිනි. එසේ නොවන්නේ නම්, උන්වහන්සේගේ කර්ම කෝප වීම පිළිබඳ ප්‍රකාශය නොගැළපේ. මුණ්ඩිකට්ඨකථාවෙහි (කංඛාවිතරණී අටුවා නිදාන වර්ණනාවෙහි) මෙසේ පවසා ඇත: 'සීමා පරිච්ඡේදය ඇතුළත හත්පාසය හැර සිටියද, සීමා පරිච්ඡේදයෙන් පිටත එපමණම වූ වෙනත් සීමා පරිච්ඡේදයක් ඉක්මවා නොගොස් සිටියද, විනය කර්මය කෝප කරයි' යනුවෙනි. තවද, ගම් නැති මහා වනයෙහි සිටින, විනය කර්මයක් කිරීමේ අදහසක් නොමැති භික්ෂුවකට වුවද, සත් බඹයකින් වටවූ එළිමහන් ප්‍රදේශයෙහි සිවුරෙන් තොරව විසීම (චීවරවිප්පවාසය) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලදී. ඒ පරිච්ඡේදය ද සීමාවකි. මෙසේ කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව එය හටගනී. එහෙයින්ම එහි 'මේ සීමාව චීවරවිප්පවාස පරිහාරය ද ලබයි' (මහාවග්ග අටුවාව) යනුවෙන් දක්වන ලදී. එබැවින් විනය කර්ම කිරීමේ අදහසක් නොමැති වුවද, ඉහත කී පරිදි සීමාවන්ගේ හටගැනීම පිළිගත යුතුය' කියාය. එය නොගැළපේ. පහන් ආලෝකය මෙන් සෑම පුද්ගලයෙකුටම වෙන් වෙන්ව සීමාවන් ඇතිවන්නේ නම්, සංඝයා හෝ ගණය කර්ම සිදුකරන කල්හි, එහි සිටින භික්ෂූන් වටා වෙන් වෙන්ව හටගන්නා වූ අනේක සීමාවන් එකිනෙක මිශ්‍ර වීමේ දෝෂය (සීමාසංකර දෝෂය) ඇතිවන බැවිනි. තවද පිරිසේ ප්‍රමාණය අනුව එහි විශාල වීම හා කුඩා වීම සිදුවිය හැකිය. පසුව පැමිණි අයට අලුතින් සීමාන්තරිකයන් ඇතිවීම ද, බැහැර ගිය අයගේ වටා තිබූ සීමාවන් විනාශ වීම ද සිදුවනු ඇත.

ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၄၇) ပန ‘‘သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ, အယံ တတ္ထ သမာနသံဝါသာ’’တိအာဒိနာ ဧကာ ဧဝ သတ္တဗ္ဘန္တရာ ဥဒကုက္ခေပါ စ အနုညာတာ, န စေသာ သီမာ သဘာဝေန, ကာရဏသာမတ္ထိယေန ဝါ ပဘာ ဝိယ ပဒီပဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိန္တု [Pg.332] ဘဂဝတော အနုဇာနနေနေဝ. ဘဂဝါ စ ဣမာ အနုဇာနန္တော ဘိက္ခူနံ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရေန ကမ္မကရဏသုခတ္ထမေဝ အနုညာသီတိ ကထံ နဟာနာဒိကိစ္စေန ပဝိဋ္ဌာနမ္ပိ သမန္တာ တာသံ သီမာနံ သမုပ္ပတ္တိ ပယောဇနာဘာဝါ, ပယောဇနေ စ ဧကံ ဧဝ ပယောဇနန္တိ ကထံ ပစ္စေကံ ဘိက္ခုဂဏနာယ အနေကသီမာသမုပ္ပတ္တိ. ‘‘ဧကသီမာယ ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ ဌိတာ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ဟိ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ဒွိန္နံ သီမာနံ အန္တရာ တတ္တကပရိစ္ဆေဒေနေဝ သီမန္တရိကာဌပနဝစနံ, တတ္ထ ဌိတာနံ ကမ္မကောပဝစနဉ္စ, တမ္ပိ ဣမာသံ သီမာနံ ပရိစ္ဆေဒဿ ဒုဗ္ဗောဓတာယ သီမာယ သမ္ဘေဒသင်္ကံ ကမ္မကောပသင်္ကဉ္စ ဒူရတော ပရိဟရိတုံ ဝုတ္တံ.

පාළියෙහි (මහාවග්ගය 147) වනාහි 'වටකොට සත් බඹයකි, මෙය එහි සමානසංවාස සීමාවයි' යනාදී වශයෙන් එකම සත් බඹයක ප්‍රමාණයේ උදකුක්ඛේප සීමාවක් අනුදැන වදාරන ලදී. තවද මේ සීමාව ස්වභාවයෙන් හෝ හේතු සාමර්ථ්‍යයෙන් හෝ පහනක ආලෝකය මෙන් නිරායාසයෙන් හට නොගනී, එය සිදුවන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුදැනීමෙන්ම පමණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මේවා අනුදැන වදාරද්දී, භික්ෂූන්ගේ වග්ගකර්ම (කොටස් වශයෙන් විනය කර්ම කිරීම) වළක්වා, පහසුවෙන් විනය කර්ම කිරීම පිණිසම අනුදැන වදාළ සේක. එසේ තිබියදී, නෑම ආදී කටයුතු සඳහා ඇතුළු වූවන් වටා ද එවැනි සීමාවන් හටගන්නේ කෙසේද? එහි කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවිනි. ප්‍රයෝජනයක් ඇති කල්හි ද ඇත්තේ එක් ප්‍රයෝජනයක් පමණි. එසේ තිබියදී එක් එක් භික්ෂු ගණන අනුව අනේක සීමාවන් හටගන්නේ කෙසේද? 'එක් සීමාවක හත්පාසය නොහැර සිටියහ' (කංඛාවිතරණී අටුවා නිදාන වර්ණනාවෙහි) යනුවෙන් දක්වා ඇත. සීමා දෙකක් අතර එපමණම වූ පරිච්ඡේදයකින් යුත් සීමාන්තරිකයක් තැබීම පිළිබඳ ප්‍රකාශයත්, එහි සිටින්නන්ගේ කර්ම කෝප වීම පිළිබඳ ප්‍රකාශයත් යන යමක් ඇත්ද, එයද මේ සීමාවන්ගේ සීමා මායිම් අපැහැදිලි වීම නිසා සීමා මිශ්‍ර වීමේ සැකය හා කර්ම කෝප වීමේ සැකය දුරින්ම මඟහැරීම සඳහා පවසන ලද්දකි.

ယော စ စီဝရဝိပ္ပဝါသတ္ထံ ဘဂဝတာ အဗ္ဘောကာသေ ဒဿိတော သတ္တဗ္ဘန္တရပရိစ္ဆေဒေါ, သော သီမာ ဧဝ န ဟောတိ, ခေတ္တတဠာကာဒိပရိစ္ဆေဒေါ ဝိယ အယမေတ္ထ ဧကော ပရိစ္ဆေဒေါဝ. တတ္ထ စ ဗဟူသု ဘိက္ခူသု ဧကတော ဌိတေသု တေသံ ဝိသုံ ဝိသုံ အတ္တနော ဌိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ ဧဝ စီဝရံ ဌပေတဗ္ဗံ, န ပရိသပရိယန္တတော. ပရိသပရိယန္တတော ပဋ္ဌာယ ဟိ အဗ္ဘန္တရေ ဂယှမာနေ သတ္တဗ္ဘန္တရပရိယောသာနေ ဌပိတစီဝရံ မဇ္ဈေ ဌိတဿ သတ္တဗ္ဘန္တရတော ဗဟိ ဟောတီတိ တံ အရုဏုဂ္ဂမနေ နိဿဂ္ဂိယံ သိယာ. သီမာ ပန ပရိသပရိယန္တတောဝ ဂဟေတဗ္ဗာ. စီဝရဝိပ္ပဝါသပရိဟာရောပေတ္ထ အဇ္ဈောကာသပရိစ္ဆေဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဝုတ္တော, န ပန ယာဝ သီမာပရိစ္ဆေဒံ လဗ္ဘမာနတ္တာ မဟာသီမာယ အဝိပ္ပဝါသသီမာဝေါဟာရော ဝိယ. မဟာသီမာယမ္ပိ ဟိ ဂါမဂါမူပစာရေသု စီဝရံ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ, ဣဓာပိ မဇ္ဈေ ဌိတဿ သီမာပရိယန္တေ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တသီမာပေက္ခာဝသေနေဝ တာသံ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာနံ ဥပ္ပတ္တိ, တဗ္ဗိဂမေန ဝိနာသော စ ဂဟေတဗ္ဗောတိ [Pg.333] အမှာကံ ခန္တိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. အညော ဝါ ပကာရော ဣတော ယုတ္တတရော ဂဝေသိတဗ္ဗော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් චීවරවිප්පවාසය (සිවුරෙන් තොරව විසීම) සඳහා එළිමහනෙහි දක්වන ලද යම් සත් බඹයක ප්‍රමාණයේ සීමා පරිච්ඡේදයක් වේද, එය සැබවින්ම සීමාවක් නොවේ. කෙත්, වැව් ආදියෙහි මායිම් කිරීමක් මෙන් මෙය මෙහි එක්තරා සීමා කිරීමක් පමණි. එහි බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා එක්ව සිටින කල්හි, උන්වහන්සේලා වෙන් වෙන්ව තමන් සිටින ස්ථානයේ සිට වටකොට සත් බඹයක පරිච්ඡේදය ඇතුළතම සිවුර තැබිය යුතුය; පිරිසේ කෙළවර සිට නොවේ. මන්ද, පිරිසේ කෙළවර සිට ඇතුළතට ගණනය කරන කල්හි, සත් බඹ සීමාව කෙළවර තැබූ සිවුර මැද සිටින භික්ෂුවගේ සත් බඹ සීමාවෙන් බාහිර වන බැවින්, අරුණ නැගෙන කල්හි එය නිස්සග්ගිය ඇවැත් වේ. සීමාව වනාහි පිරිසේ කෙළවර සිටම ගත යුතුය. මෙහි චීවරවිප්පවාස පරිහාරය පවසන ලද්දේ එළිමහන් පරිච්ඡේදය පවතින බැවිනි; විනා මහා සීමාවෙහි අවිප්පවාස සීමා ව්‍යවහාරය මෙන් සීමා පරිච්ඡේදය දක්වා ලැබෙන බැවින් නොවේ. මහා සීමාවෙහි වුවද ගම් හෝ ගම් උපචාරයන්හි සිවුර නිස්සග්ගිය වේ; මෙහිද මැද සිටින්නාට සීමා කෙළවරෙහි තිබූ සිවුර නිස්සග්ගිය වේ. එබැවින් කලින් කියන ලද සීමා අපේක්ෂාවෙන්ම ඒ සත් බඹ උදකුක්ඛේප සීමාවන්ගේ හටගැනීම ද, එය ඉවත් වීමෙන් විනාශය ද සිදුවන බව අපගේ පිළිගැනීමයි. මෙය විමසා බලා ගත යුතුය. නැතහොත් මෙයට වඩා ගැළපෙන වෙනත් ක්‍රමයක් සෙවිය යුතුය.

ဣဓ ပန ‘‘အရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ’’တိ ဧဝံ ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၄၇), ‘‘ဝိဉ္ဈာဋဝိသဒိသေ အရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ’’တိ အဋ္ဌကထာယဉ္စ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၇) ရုက္ခာဒိနိရန္တရေပိ အရညေ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ဝိဟိတတ္တာ အတ္တနော နိဿယဘူတာယ အရညသီမာယ သဟ ဧတိဿာ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေ ဒေါသာဘာဝေါ, ပဂေဝ အဂါမကေ ရုက္ခေတိ နိဿိတေပိ ပဒေသေ စီဝရဝိပ္ပဝါသဿ ရုက္ခပရိဟာရံ ဝိနာဝ အဇ္ဈောကာသပရိဟာရော စ အနုမတောတိ သိဒ္ဓေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහි වනාහි 'ආරණ්‍යයෙහි වටකොට සත් බඹයකි' යනුවෙන් පාළියෙහි ද (මහාවග්ගය 147), 'වින්ධ්‍යා වනාන්තරය බඳු ආරණ්‍යයෙහි වටකොට සත් බඹයකි' යනුවෙන් අටුවාවෙහි ද (මහාවග්ග අටුවාව) ගස්වලින් ගහන වූ වනයෙහි පවා සත් බඹ සීමාව පනවා ඇති බැවින්, තමාට නිශ්‍රය වූ ආරණ්‍ය සීමාව සමඟ මේ සීමාවෙහි වෘක්ෂාදී සම්බන්ධයේදී කිසිදු දෝෂයක් නොමැති බවත්; ගම් රහිත වෘක්ෂයක් ඇසුරු කළ ස්ථානයක වුවද, වෘක්ෂ පරිහාරයකින් තොරවම චීවරවිප්පවාසය සඳහා එළිමහන් පරිහාරය අනුමත වී ඇති බවත් තහවුරු වන බව දත යුතුය.

ဥပစာရတ္ထာယာတိ သီမန္တရိကတ္ထာယ. သတ္တဗ္ဘန္တရတော အဓိကံ ဝဋ္ဋတိ, ဦနကံ ပန န ဝဋ္ဋတိ ဧဝ သတ္တဗ္ဘန္တရပရိစ္ဆေဒဿ ဒုဗ္ဗိဇာနတ္တာ. တသ္မာ သံဃံ ဝိနာ ဧကေနပိ ဘိက္ခုနာ ဗဟိ တိဋ္ဌန္တေန အညံ သတ္တဗ္ဘန္တရံ အတိက္ကမိတွာ ဒူရေ ဧဝ ဌာတဗ္ဗံ. ဣတရထာ ကမ္မကောပသင်္ကရတော. ဥဒကုက္ခေပေပိ ဧသေဝ နယော. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘ဦနကံ ပန န ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ဝိ. သင်္ဂ.အဋ္ဌ. ၁၆၇). ဣဒဉ္စေတ္ထ သီမန္တရိကာဝိဓာနံ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနံ သီမန္တရိကာနုဇာနနသုတ္တာနုလောမတော သိဒ္ဓန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ဘဂဝတာ နိဒါနဝသေန ဧကဂါမနိဿိတာနံ ဧကသဘာဂါနဉ္စ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနမေဝ အညမညံ သမ္ဘေဒအဇ္ဈောတ္ထရဏဒေါသပရိဟာရာယ သီမန္တရိကာ အနုညာတာ, တထာပိ တဒနုလောမတော ဧကံ အရညသီမံ နဒီအာဒိသီမဉ္စ နိဿိတာနံ ဧကသဘာဂါနံ ဒွိန္နံ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာနမ္ပိ ဥဒကုက္ခေပသီမာနမ္ပိ အညမညံ သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏံ, သီမန္တရိကံ ဝိနာ အဗျဝဓာနေန ဌာနဉ္စ ဘဂဝတာ အနဘိမတမေဝါတိ ဉတွာ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဣဓာပိ သီမန္တရိကာဝိဓာနမကံသု. ဝိသဘာဂသီမာနမ္ပိ ဟိ ဧကသီမာနိဿိတတ္တံ ဧကသဘာဂတ္တဉ္စာတိ ဒွီဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂမေ သတိ [Pg.334] ဧဝ သီမန္တရိကံ ဝိနာ ဌာနံ သမ္ဘေဒါယ ဟောတိ, နာသတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သီမန္တရိကဝိဓာနသာမတ္ထိယေနေဝ စေတာသံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓောပိ ဗဒ္ဓသီမာ ဝိယ အညမညံ န ဝဋ္ဋတီတိ အယမ္ပိ နယတော ဒဿိတောဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘උපචාරත්ථාය’ යනු සීමාන්තරිකය (සීමා දෙකක් අතර හිඩැස) සඳහා ය. සත් අභ්‍යන්තරයකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සුදුසු ය, නමුත් සත් අභ්‍යන්තර සීමාව නිවැරදිව දැනගැනීම අපහසු බැවින් ඊට අඩු ප්‍රමාණයක් සුදුසු නොවේ ම ය. එබැවින්, සංඝයා කෙරෙන් බැහැරව පිටත සිටින එක් භික්ෂුවක් වුව ද වෙනත් සත් අභ්‍යන්තර සීමාවක් ඉක්මවා බොහෝ ඈතින් සිටිය යුතුය. එසේ නොවුණහොත් කර්ම කෝපය (සංඝකර්මය පිරිහීම) සිදු විය හැක. උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි ද (දිය විසි කරන සීමාවෙහි ද) ක්‍රමය මෙය ම වේ. එහෙයින් ම ‘අඩු ප්‍රමාණය සුදුසු නොවේ’ යැයි (විනයසංගහඅට්ඨකථාවෙහි) පවසනු ඇත. බද්ධ සීමා දෙකක් සඳහා වන මෙම සීමාන්තරික විධානය (සීමා අතර හිඩැස් තැබීමේ ක්‍රමය) සීමාන්තරිකයන් අනුදැන වදාරන සූත්‍රයට අනුකූලව සිද්ධ වන බව දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් කරුණක් නිසා එක් ගමක පිහිටි, එකම ගණයට අයත් බද්ධ සීමා දෙකක එකිනෙක මිශ්‍ර වීම සහ යටපත් වීම යන දෝෂයන් මඟහරවා ගැනීම පිණිස සීමාන්තරිකයක් අනුදැන වදාරන ලදී. එසේ වුව ද, ඒ අනුකූලතාවයෙන් ආරණ්‍ය සීමාවක් හෝ නදී සීමාවක් ඇසුරු කළ, එකම ගණයට අයත් සත් අභ්‍යන්තර සීමා දෙකක හෝ උදකුක්ඛේප සීමා දෙකක එකිනෙක මිශ්‍ර වීම හා යටපත් වීම ද, සීමාන්තරිකයක් නොමැතිව අතරක් නැතිව පිහිටීම ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුමත නොකරන ලද බව දැන, අට්ඨකථාචාර්යවරු මෙහි ද සීමාන්තරික විධානයක් කළහ. විවිධ වර්ගයේ සීමාවන්හි ද එක් සීමාවක් ඇසුරු කිරීම හා එකම ගණයට අයත් වීම යන අංග දෙක සම්පූර්ණ වන කල්හි ම සීමාන්තරිකයක් නොමැතිව සිටීම සීමා මිශ්‍ර වීමට හේතු වේ, එසේ නොවන කල්හි නොවේ යැයි දත යුතුය. සීමාන්තරික විධානයේ ශක්තියෙන්ම මේවායේ වෘක්ෂාදීන්ගේ සම්බන්ධය ද බද්ධ සීමාවක මෙන් එකිනෙකාට සුදුසු නොවන බව මේ ක්‍රමයෙන් ද දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

၁၆၇. သဘာဝေနေဝါတိ ဣမိနာ ဂါမသီမာ ဝိယ အဗဒ္ဓသီမာတိ ဒဿေတိ. သဗ္ဗမေတ္ထ သံဃကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာတိ ဒဿေတိ. ယေန ကေနစီတိ အန္တမသော သူကရာဒိနာ သတ္တေန. မဟောဃေန ပန ဥဏ္ဏတဋ္ဌာနတော နိန္နဋ္ဌာနေ ပတန္တေန ခတော ခုဒ္ဒကော ဝါ မဟန္တော ဝါ လက္ခဏယုတ္တော ‘‘ဇာတဿရော’’တွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧတ္ထပိ ခုဒ္ဒကေ ဥဒကုက္ခေပကိစ္စံ နတ္ထိ. သမုဒ္ဒေ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ သောဓေတုံ ဒုက္ကရတ္တာ. ပုန တတ္ထာတိ လောကဝေါဟာရသိဒ္ဓီသု ဧဝ တာသု နဒီအာဒီသု တီသု အဗဒ္ဓသီမာသု ပုန ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သာသနဝေါဟာရသိဒ္ဓါယ အဗဒ္ဓသီမာယ ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေန္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၄၇) ‘‘ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿာ’’တိအာဒီသု ဥဒကံ ဥက္ခိပိတွာ ခိပီယတိ ဧတ္ထာတိ ဥဒကုက္ခေပေါ, ဥဒကဿ ပတနောကာသော, တသ္မာ ဥဒကုက္ခေပါ, အယဉှေတ္ထ ပဒသမ္ဗန္ဓဝသေန အတ္ထော – ပရိသပရိယန္တတော ပဋ္ဌာယ သမန္တာ ယာဝ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ ဥဒကုက္ခေပေါ ဥဒကဿ ပတနဋ္ဌာနံ, တာဝ ယံ တံ ပရိစ္ဆိန္နဋ္ဌာနံ, အယံ တတ္ထ နဒီအာဒီသု အပရာ သမာနသံဝါသာ ဥဒကုက္ခေပသီမာတိ.

167. ‘ස්වභාවයෙන් ම’ යන්නෙන් ගම් සීමාව මෙන් මෙය ද අබද්ධ සීමාවක් බව දක්වයි. ‘මෙහි සියලු සංඝකර්මයන් කරන්නට සුදුසු ය’ යන්නෙන් සමාන සංවාස ඇති, එක් උපෝසථයක් ඇති බව දක්වයි. ‘යම් කිසිවකු විසින්’ යන්නෙන් අවම වශයෙන් ඌරන් වැනි සතකු විසින් වුව ද (කරන ලද වළවල් ආදියයි). මහත් ජල ගැල්මකින් උස් තැනක සිට පහත් තැනකට ඇද හැලීමෙන් හෑරුණු, කුඩා වූ හෝ විශාල වූ, ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත් වළක් ‘ජාතස්සර’ (ස්වාභාවික විල) යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. මෙහි ද කුඩා විලෙහි උදකුක්ඛේප කෘත්‍යයක් (දිය විසි කිරීමේ කටයුත්තක්) නැත. මුහුදෙහි නම්, හැම තැනකම පිරිසිදු කිරීමට අපහසු බැවින් උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි ම සංඝකර්ම කළ යුතුය. ‘නැවත එහි’ යන්නෙන් ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ ඒ ගංගාදී අබද්ධ සීමා තුනෙහි නැවත වග්ගකර්ම (කොටස් වශයෙන් කරන සංඝකර්ම) මඟහරවා ගනු පිණිස ශාසනික ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ අබද්ධ සීමාවෙහි සීමා නිර්ණය දක්වයි යනු අදහසයි. පාලියෙහි ‘මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකුගේ’ යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇති පරිදි, යම් තැනක ජලය උඩට විසි කර දමනු ලැබේද, එය උදකුක්ඛේපය යි, එනම් ජලය වැටෙන ස්ථානයයි. එබැවින් එය උදකුක්ඛේප සීමාව නම් වේ. මෙහි පද සම්බන්ධය අනුව අර්ථය මෙසේය - පිරිසේ කෙළවර සිට හාත්පස මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකුගේ උදකුක්ඛේපය (පැන් විසි කරන දුර හෙවත් පැන් වැටෙන ස්ථානය) යම් තාක් ද, ඒ සීමා කරන ලද ප්‍රදේශය ඒ නදී ආදියෙහි ඇති තවත් එක් සමාන සංවාස වූ උදකුක්ඛේප සීමාවකි.

တဿ အန္တောတိ တဿ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆိန္နဿ ဌာနဿ အန္တော. န ကေဝလဉ္စ တဿေဝ အန္တော, တတော ဗဟိပိ, ‘‘ဧကဿ ဥဒကုက္ခေပဿ အန္တော ဌာတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝစနံ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒဿ ဒုဗ္ဗိဇာနတော ကမ္မကောပသင်္ကာ ဟောတီတိ[Pg.335]. တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ ဟတ္ထပါသံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတောပိ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဌိတောပိ ကမ္မံ ကောပေတိ, ဣဒံ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု သန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၄၇) ‘‘တဿ အန္တောဟတ္ထပါသံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတော ကမ္မံ ကောပေတီတိ ဣမိနာ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌိတော ကမ္မံ န ကောပေတီ’’တိ ဝတွာ မာတိကာဋ္ဌကထာဝစနမ္ပိ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘နေဝ ပါဠိယံ န အဋ္ဌကထာယံ ဥပလဗ္ဘတီ’’တိအာဒိ ဗဟု ပပဉ္စိတံ, တံ န သုန္ဒရံ ဣဓ အဋ္ဌကထာဝစနေန မာတိကာဋ္ဌကထာဝစနဿ နယတော သံသန္ဒနတော သံဃဋနတော. တထာ ဟိ ဒွိန္နံ ဥဒကုက္ခေပပအစ္ဆေဒါနမန္တရာ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ သီမန္တရိကံ အဌပေတွာ ‘‘အညော ဥဒကုက္ခေပေါ သီမန္တရိကာယ ဌပေတဗ္ဗော, ‘‘တတော အဓိကံ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ, ဦနကံ ပန န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဧဝံ ဣဓေဝ ဝုတ္တေန ဣမိနာ အဋ္ဌကထာဝစနေန သီမန္တရိကောပစာရေ ဥဒကုက္ခေပတော ဦနကေ ဌပိတေ သီမာယ သီမာသမ္ဘေဒတော ကမ္မကောပေါပိ ဝုတ္တော ဧဝ. ယဒဂ္ဂေန စ ဧဝံ ဝုတ္တော, တဒဂ္ဂေန စ တတ္ထ ဧကဘိက္ခုနော ပဝေသေပိ သတိ တဿ သီမဋ္ဌဘာဝတော ကမ္မကောပေါ ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ. အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဦနကံ ပန န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ကထနဉ္စေတံ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒဿ ဒုဗ္ဗိဇာနန္တေနပိ သီမာသမ္ဘေဒသင်္ကာပရိဟာရတ္ထံ ဝုတ္တံ. သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာနမန္တရာ တတ္တကပရိစ္ဆေဒေနေဝ သီမန္တရိကဝိဓာနဝစနတောပိ ဧတာသံ ဒုဗ္ဗိဇာနပရိစ္ဆေဒတာ, တတ္ထ စ ဌိတာနံ ကမ္မကောပသင်္ကာ သိဇ္ဈတိ. ကမ္မကောပသင်္ကဋ္ဌာနမ္ပိ အာစရိယာ ဒူရတော ပရိဟာရတ္ထံ ‘‘ကမ္မကောပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝတွာဝ ဌပေသုန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘එහි ඇතුළත’ යනු ඒ උදකුක්ඛේපයෙන් (දිය විසි කරන දුරින්) සීමා කරන ලද ස්ථානය ඇතුළත යන්නයි. එමෙන්ම එහි ඇතුළත පමණක් නොව, එයින් පිටත ද ‘එක් උදකුක්ඛේප සීමාවක ඇතුළත සිටීම සුදුසු නොවේ’ යන වචනය, උදකුක්ඛේප සීමාව නිවැරදිව දැනගැනීමට අපහසු බැවින් කර්ම කෝපය (සංඝකර්මය පිරිහීම) පිළිබඳ සැකයක් ඇති වන නිසා ය. එහෙයින් ම මාතිකාට්ඨකථාවෙහි (කංඛාවිතරණියෙහි) මෙසේ වදාරන ලදී: ‘සීමා නිර්ණය ඇතුළත හත්ථපාසය හැර සිටිය ද, සීමා නිර්ණයෙන් පිටත තවත් එපමණ ම සීමාවක් නොයික්මවා සිටිය ද කර්මය කෝප වෙයි. මෙය සියලු අට්ඨකථාවන්හි නිගමනයයි.’ යම් හෙයකින් සාරත්ථදීපනියෙහි ‘එහි ඇතුළත හත්ථපාසය හැර සිටින්නා කර්මය කෝප කරයි යන්නෙන් සීමාවෙන් පිටත යම් තැනක සිටිය ද කර්මය කෝප නොකරයි’ යනුවෙන් පවසා, මාතිකාට්ඨකථාවේ වචනය ද ප්‍රතික්ෂේප කොට, ‘පාලියෙහි හෝ අට්ඨකථාවෙහි මෙය දක්නට නොලැබේ’ යනාදී වශයෙන් බොහෝ විස්තර කර තිබේ ද, එය යහපත් නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙහි අට්ඨකථා වචනය සමඟ මාතිකාට්ඨකථා වචනය ක්‍රමානුකූලව සැසඳෙන බැවිනි. එසේ මැයි, උදකුක්ඛේප සීමා නිර්ණයන් දෙකක් අතර වියතක් හා සතරඟුලක් පමණ වූ ද සීමාන්තරිකයක් නොතබා, ‘වෙනත් උදකුක්ඛේපයක් සීමාන්තරිකයෙහි තැබිය යුතුය, ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණය සුදුසුමය, අඩු ප්‍රමාණය සුදුසු නොවේ’ යැයි මෙහිම වදාරන ලද මෙම අට්ඨකථා පාඨයෙන්, උදකුක්ඛේපයට වඩා අඩු සීමාන්තරිකයක් තැබූ කල්හි සීමා මිශ්‍ර වීම නිසා කර්ම කෝපය ද පවසන ලද්දේමය. යම් හෙයකින් මෙසේ පවසන ලද ද, එපමණකින් ම එහි එක් භික්ෂුවකගේ ඇතුළු වීමක් ඇති කල්හි ද, ඔහු සීමාවෙහි සිටින බැවින් කර්ම කෝපය පවසන ලද්දේ ම වෙයි. අට්ඨකථාවෙහි ‘අඩු ප්‍රමාණය සුදුසු නොවේ’ යැයි පැවසීම, උදකුක්ඛේප සීමාව නිවැරදිව නොදන්නෙකුට වුව ද සීමා මිශ්‍ර වීමේ සැකය දුරු කිරීම පිණිස දක්වන ලද්දකි. සත් අභ්‍යන්තර සීමාවන් අතර ද එපමණ ම ප්‍රමාණයකින් සීමාන්තරිකය විධිමත් කිරීමේ වචනයෙන් ද මේවායේ සීමා නිර්ණය දැනගැනීමේ අපහසුතාව පෙනේ. එහි සිටින්නන්හට කර්ම කෝප වීමේ සැකය ද උපදී. කර්ම කෝපයට හේතු වන ස්ථානය ද දුර තබා ම මඟහරවා ගනු පිණිස ආචාර්යවරුන් විසින් ‘කර්ම කෝප වන ස්ථානය’ යැයි පවසා ම පිහිටුවන ලදැයි දත යුතුය.

သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၄၇) ပန – အပရိစ္ဆိန္နာယာတိ ဗဒ္ဓသီမာဝသေန အကတပရိစ္ဆေဒါယ. ယေန ကေနစိ ခဏိတွာ အကတောတိ အန္တမသော [Pg.336] တိရစ္ဆာနေနပိ ခဏိတွာ အကတော. တဿ အန္တောဟတ္ထပါသံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတော ကမ္မံ ကောပေတီတိ ဣမိနာ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌိတော ကမ္မံ န ကောပေတီတိ ဒီပေတိ. ယံ ပန ဝုတ္တံ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ ဟတ္ထပါသံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတောပိ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဌိတောပိ ကမ္မံ ကောပေတိ, ဣဒံ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု သန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ. တတ္ထ အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဌိတောပိ ကမ္မံ ကောပေတီတိ ဣဒံ နေဝ ပါဠိယံ, န အဋ္ဌကထာယံ ဥပလဗ္ဘတိ, ယဒိ စေတံ ဒွိန္နံ သံဃာနံ ဝိသုံ ဥပေါသထာဒိကမ္မကရဏာဓိကာရေ ဝုတ္တတ္တာ ဥဒကုက္ခေပတော ဗဟိ အညံ ဥဒကုက္ခေပံ အနတိက္ကမိတွာ ဥပေါသထာဒိကရဏတ္ထံ ဌိတော သံဃော သီမာသမ္ဘေဒသမ္ဘဝတော ကမ္မံ ကောပေတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ သိယာ, ဧဝမ္ပိ ယုဇ္ဇေယျ. တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနိယံ (ကင်္ခါ. ဋီ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ ‘‘အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒန္တိ ဒုတိယံ ဥဒကုက္ခေပံ အနတိက္ကန္တောပိ ကောပေတိ. ကသ္မာ? အတ္တနော ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ပရေသံ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ အဇ္ဈောတ္ထဋတ္တာ သီမာသမ္ဘေဒေါ ဟောတိ, တသ္မာ ကောပေတီ’’တိ. ‘‘ဣဒံ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု သန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ စ ဣမိနာဝ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ သဗ္ဗာသုပိ အဋ္ဌကထာသု သီမာသမ္ဘေဒဿ အနိစ္ဆိတတ္တာ. တေနေဝ ဟိ ‘‘အတ္တနော စ အညေသဉ္စ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒဿ အန္တရာ အညော ဥဒကုက္ခေပေါ သီမန္တရိကတ္ထာယ ဌပေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. အညေ ပနေတ္ထ အညထာပိ ပပဉ္စေန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ.

සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.147) මෙසේ දැක්වේ – 'අපරිච්ඡින්නාය' යනු බද්ධ සීමා වශයෙන් සීමා නිර්ණයක් නොකළ කල්හිය. 'යෙන කෙනචි ඛණිත්වා අකතො' යනු අවසානයේ තිරිසනෙකු ලවා හෝ හාරා නොකරන ලද්දකි. 'තස්ස අන්තොහත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතො කම්මං කොපෙති' (එහි ඇතුළත හත්ථපාසය හැර සිටීමෙන් කර්මය පලුදු වේ) යන්නෙන් පැහැදිලි කරන්නේ, සීමා සීමාවෙන් පිටත කොතැනක හෝ සිටීමෙන් කර්මය පලුදු නොවන බවයි. මාතිකාට්ඨකථායෙහි (කංඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) 'සීමා නිර්ණය තුළ හත්ථපාසය හැර සිටියද, සීමාවෙන් පිටත තවත් එබඳුම සීමාවක් ඉක්මවා නොගොස් සිටියද කර්මය පලුදු වේ, මෙය සියලු අටුවාවල නිගමනයයි' යනුවෙන් යමක් පවසා තිබේද, එහි 'තවත් එබඳුම සීමාවක් ඉක්මවා නොගොස් සිටියද කර්මය පලුදු වේ' යන මෙම කරුණ පාලියෙහි හෝ අටුවාවෙහි හෝ දක්නට නොලැබේ. ඉදින් මෙය සංඝයා දෙනමක් වෙන් වෙන්ව උපෝසථාදී විනය කර්ම කිරීමේ සන්දර්භයෙහි පවසා ඇති බැවින්, උදකුක්ඛේපයෙන් (දිය විදීමෙන්) පිටත තවත් උදකුක්ඛේප සීමාවක් ඉක්මවා නොගොස් උපෝසථය කිරීම සඳහා සිටින සංඝයාට සීමා මිශ්‍ර වීමේ (සීමාසම්භේද) සම්භාවිතාව නිසා කර්මය පලුදු වේ යන අදහසින් පවසන ලද්දක් නම්, එයද ගැලපේ. එහෙයින්ම මාතිකාට්ඨකථා ලීනත්ථප්පකාසනියෙහි (කංඛා. ටී. නිදානවණ්ණනා) මෙසේ පවසන ලදී: 'අඤ්ඤං තත්තකංයෙව පරිච්ඡෙදං' යනු දෙවැනි උදකුක්ඛේප සීමාව ඉක්මවා නොගියද පලුදු කරයි. ඒ මන්ද? තමාගේ උදකුක්ඛේප සීමාව අනුන්ගේ උදකුක්ඛේප සීමාව මත පැතිරෙන බැවින් සීමා මිශ්‍ර වීමක් (සීමාසම්භේදය) සිදුවේ, එබැවින් පලුදු කරයි'. 'මෙය සියලු අටුවාවන්හි නිගමනයයි' යන්නද මෙම අදහසින්ම පවසන ලද්දක් ලෙස ගත යුතුය. මන්ද යත් සියලු අටුවාවන්හි සීමා මිශ්‍ර වීම (සීමාසම්භේදය) අනුමත නොකරන බැවිනි. එහෙයින්ම 'තමාගේත් අනුන්ගේත් උදකුක්ඛේප සීමා නිර්ණයන් අතර සීමා අන්තරය (සීමන්තරිකය) සඳහා වෙනත් උදකුක්ඛේපයක් තැබිය යුතුය' යි පවසන ලදී. මෙහිදී ඇතැම්හු වෙනත් ආකාරයකින්ද විස්තර කරති, එය පිළිගත යුතු නොවේ.

သဗ္ဗတ္ထ သံဃော နိသီဒတီတိ ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ နိသီဒတိ. ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ကမ္မံ နတ္ထီတိ ယသ္မာ သဗ္ဗောပိ နဒီပဒေသော ဘိက္ခူဟိ အဇ္ဈောတ္ထဋော, တသ္မာ သမန္တတော နဒိယာ [Pg.337] အဘာဝါ ဥဒကုက္ခေပပ္ပယောဇနံ နတ္ထိ. ဥဒကုက္ခေပပ္ပမာဏာ သီမန္တရိကာ သုဝိညေယျတရာ ဟောတိ, သီမာသမ္ဘေဒသင်္ကာ စ န သိယာတိ သာမီစိဒဿနတ္ထံ ‘‘အညော ဥဒကုက္ခေပေါ သီမန္တရိကတ္ထာယ ဌပေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ယတ္တကေန ပန သီမာသမ္ဘေဒေါ န ဟောတိ, တတ္တကံ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. တေနေဝါဟု ပေါရာဏာ ‘‘ယတ္တကေန သီမာသမ္ဘေဒေါ န ဟောတိ, တတ္တကမ္ပိ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဦနကံ ပန န ဝဋ္ဋတီတိ ဣဒမ္ပိ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ပရိသဝသေန ဝဍ္ဎနတော သီမာသမ္ဘေဒသင်္ကာ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝုတ္တံ.

'සබ්බත්ථ සංඝො නිසීදති' (සෑම තැනම සංඝයා වාඩි වෙති) යනු හත්ථපාසය නොහැර වාඩි වීමයි. 'උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි කර්මයක් නැත' යනු මුළු ගංගා ප්‍රදේශයම භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් පිරී පවත්නා බැවින්, අවට ගඟක් නොමැති වීම නිසා උදකුක්ඛේපයේ (දිය විදීමේ සීමාවේ) අවශ්‍යතාවක් නැත. උදකුක්ඛේප ප්‍රමාණයේ සීමා අන්තරය (සීමන්තරිකය) ඉතා පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි වන අතර, සීමා මිශ්‍ර වීමේ සැකයක් ද ඇති නොවීම පිණිස සුදුසු පරිදි දැක්වීමට 'සීමා අන්තරය සඳහා තවත් උදකුක්ඛේපයක් තැබිය යුතුය' යි පවසන ලදී. යම් පමණකින් සීමා මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවේද, එපමණක් තැබීම සුදුසුමය. එහෙයින් පුරාණයෝ 'යම් පමණකින් සීමා මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවේද, එපමණක් වුවද තැබීම සුදුසුය' යි පැවසූහ. 'අඩු ප්‍රමාණයක් තැබීම සුදුසු නොවේ' යන්නද, උදකුක්ඛේප සීමාවේ පරිවාර වශයෙන් වැඩි වීමෙන් සීමා මිශ්‍ර වීමේ සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින්, එය වැළැක්වීම පිණිසම පවසන ලද්දක් යැයි දක්වන ලදී.

ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယမ္ပိ (ဝဇိရ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၁၄၇) – ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါတိ ပန ဧတိဿာ နဒိယာ စတုဝဂ္ဂါဒီနံ သံဃာနံ ဝိသုံ စတုဝဂ္ဂကရဏီယာဒိကမ္မကရဏကာလေ သီမာပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ တိစီဝရေန ဝိပ္ပဝါသာဝိပ္ပဝါသပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထမ္ပိ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ပရိစ္ဆေဒဒဿနံ ဝိယာတိ အာစရိယာ, တသ္မာ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒါဘာဝေပိ အန္တောနဒိယံ ကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ. အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ နာဝါဂတော စေ, နာဝါယံ ဝုတ္တနယေန, သတ္ထဂတော စေ, သတ္ထေ ဝုတ္တနယေန. သော စေ အတိရေကစာတုမာသနိဝုတ္ထော စေ, ဂါမေ ဝုတ္တနယေန တိစီဝရာဝိပ္ပဝါသော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထာပိ အယံ ဝိသေသော – သစေ သတ္ထော ဥဒကုက္ခေပဿ အန္တော ဟောတိ, ဥဒကုက္ခေပသီမာ ပမာဏန္တိ ဧကေ. သတ္ထောဝ ပမာဏန္တိ အာစရိယာ. သစေ ပနေတ္ထ ဗဟူ ဘိက္ခူတိအာဒိမှိ ကေစိ အဓိဋ္ဌာနုပေါသထံ, ကေစိ ဂဏုပေါသထံ, ကေစိ သံဃုပေါသထန္တိ ဝတ္တုကာမတာယ ‘‘ဗဟူ သံဃာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဘိက္ခူ’’တိ ဝုတ္တံ. ဦနကံ ပန န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ သီမာသမ္ဘေဒသမ္ဘဝတောတိ ဥပတိဿတ္ထေရော. ဌပေန္တေ ဟိ ဦနကံ န ဌပေတဗ္ဗံ, ‘‘အဋ္ဌပေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝုတ္တံ.

වජිරබුද්ධිටීකාවෙහි ද (වජිර. ටී. මහාවග්ග 147) මෙසේ දැක්වේ – 'මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකු විසින් හාත්පස විදින දිය පහර' (උදකුක්ඛේපය) යන්න පවසන ලද්දේ, එම ගංගාවෙහි සිව්වගක් ආදී සංඝයා විසින් වෙන් වෙන්ව සිව්වගෙන් කළ යුතු විනය කර්ම ආදිය කරන කල්හි සීමා නිර්ණය දැක්වීම පිණිසය. තුන් සිවුරෙන් තොරව විසීම (විප්පවාසය) හෝ නොවිසීම (අවිප්පවාසය) පිළිබඳ සීමාව දැක්වීම සඳහා සත් අභ්‍යන්තර සීමාවේ සීමා නිර්ණය දැක්වීමක් වැනියැයි ආචාර්යවරු පවසති. එබැවින් උදකුක්ඛේප සීමා නිර්ණයක් නොමැති වුවද ගඟ ඇතුළත විනය කර්ම කිරීම සුදුසු බව තහවුරු වේ. මෙහිදී මෙම සුවිශේෂී කරුණ වෙයි – එහිදී ඔරුවකින් (නැවකින්) ආවේ නම් ඔරුව සම්බන්ධයෙන් පැවසූ ක්‍රමයට ද, ගැල් කණ්ඩායමකින් (සත්ථයකින්) ආවේ නම් ගැල් කණ්ඩායම සම්බන්ධයෙන් පැවසූ ක්‍රමයට ද විය යුතුය. ඔහු ඉදින් සතර මසකට වඩා වැඩි කාලයක් එහි වාසය කළේ නම්, ගමෙහි පැවසූ ක්‍රමයට තුන් සිවුරෙන් තොරව නොවිසීම (තිචීවරා අවිප්පවාසය) තේරුම් ගත යුතුය. එහිදී ද මෙම විශේෂත්වය වෙයි – ඉදින් ගැල් කණ්ඩායම උදකුක්ඛේප සීමාව ඇතුළත වේ නම්, උදකුක්ඛේප සීමාව ප්‍රමාණය යැයි ඇතැම්හු පවසති. ගැල් කණ්ඩායමම ප්‍රමාණය යැයි ආචාර්යවරු පවසති. 'ඉදින් මෙහි බොහෝ භික්ෂූන්' යනාදී තැනක, ඇතැම්හු අධිෂ්ඨාන උපෝසථය ද, ඇතැම්හු ගණ උපෝසථය ද, ඇතැම්හු සංඝ උපෝසථය ද කිරීමට කැමති බැවින් 'බොහෝ සංඝයා' යි නොපවසා 'භික්ෂූන්' යැයි පවසන ලදී. 'අඩු ප්‍රමාණයක් තැබීම සුදුසු නොවේ' යන්නෙහිදී සීමා මිශ්‍ර වීමේ (සීමාසම්භේදයේ) සම්භාවිතාව පවතින බැවින් යැයි උපතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පවසති. සීමා අන්තරය තබන කල්හි අඩු ප්‍රමාණයක් නොතැබිය යුතුය, 'නොතබා සිටීමද සුදුසුය' යනුවෙන් පවසන ලදැයි දක්වා ඇත.

တန္တိ [Pg.338] သီမံ. သီဃမေဝ အတိက္ကမတီတိ ဣမိနာ တံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တော ဧဝ ပရိဝတ္တမာနာယ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ဧတဒတ္ထမေဝ ဟိ ဝါလိကာဒီဟိ သီမာပရိစ္ဆိန္ဒနံ, ဣတရထာ ဗဟိ ပရိဝတ္တာ နု ခေါ, နော ဝါတိ ကမ္မကောပသင်္ကာ ဘဝေယျာတိ. အညိဿာ အနုဿာဝနာတိ ကေဝလာယ နဒီသီမာယ အနုဿာဝနာ. အန္တောနဒိယံ ဇာတရုက္ခေ ဝါတိ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒဿ ဗဟိ ဌိတေ ရုက္ခေ ဝါ. ဗဟိနဒီတီရမေဝ ဟိ ဝိသဘာဂသီမတ္တာ အဗန္ဓိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ, န အန္တောနဒီ နိဿယတ္တေန သဘာဂတ္တာ. တေနေဝ ‘‘ဗဟိနဒီတီရေ ဝိဟာရသီမာယ ဝါ’’တိအာဒိနာ တီရမေဝ အဗန္ဓိတဗ္ဗဋ္ဌာနတ္တေန ဒဿိတံ, န ပန နဒီ. ဇာတရုက္ခေပိ ဌိတေဟီတိ ဣဒံ အန္တောဥဒကုက္ခေပဋ္ဌံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗဟိဥဒကုက္ခေပေ ဘိက္ခူနံ ဌာတုံ ဝဋ္ဋတိ.

'තං' යනු සීමාවයි. 'වහාම ඉක්මවා යයි' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ එය ඉක්මවා නොගොස් ඇතුළතම හැසිරෙන්නී (සැරිසරන්නී) කර්මය කිරීම සුදුසු බවයි. වැලි ආදියෙන් සීමා නිර්ණය කරන්නේ මේ සඳහාමය, එසේ නොමැති නම් පිටතට ගියාද නැද්ද යන්නෙන් විනය කර්මය පලුදු වීමේ සැකයක් ඇති විය හැක. 'අඤ්ඤිස්සා අනුස්සාවනා' යනු හුදෙක් ගංගා සීමාවෙහි අනුශ්‍රාවණයයි (අනුස්සාවනාවයි). 'ගඟ ඇතුළත හටගත් ගසක හෝ' යනු උදකුක්ඛේප සීමා නිර්ණයෙන් පිටත පිහිටි ගසක හෝ යන්නයි. මන්දයත් ගඟෙන් පිටත ඉවුරම විසභාග සීමාවක් (වෙනස් සීමාවක්) වන බැවින් සීමා නොබැඳිය යුතු ස්ථානයක් වෙයි, එහෙත් ගඟ ඇතුළත නිශ්‍රය (ආධාරය) වශයෙන් එක හා සමාන (සභාග) බැවින් එසේ නොවේ. එහෙයින්ම 'ගඟෙන් පිටත ඉවුරේ හෝ විහාර සීමාවේ හෝ' යනාදී වශයෙන් ඉවුරම සීමා නොබැඳිය යුතු ස්ථානයක් ලෙස දක්වන ලදී, ගඟ නොවේ. 'හටගත් ගසක සිටියවුන් විසින් ද' යන්න උදකුක්ඛේප සීමාව ඇතුළත සිටින්නවුන් අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. මන්දයත් උදකුක්ඛේප සීමාවෙන් පිටත භික්ෂූන්ට සිටීම සුදුසු නොවන බැවිනි.

ရုက္ခဿာတိ တဿေဝ အန္တောဥဒကုက္ခေပဋ္ဌဿ ရုက္ခဿ. သီမံ ဝါ သောဓေတွာတိ ယထာဝုတ္တံ ဝိဟာရေ ဗဒ္ဓသီမံ ဂါမသီမဉ္စ တတ္ထ ဌိတဘိက္ခူနံ ဟတ္ထပါသာနယနဗဟိသီမကရဏဝသေနေဝ သောဓေတွာ. ယထာ စ ဥဒကုက္ခေပသီမာယံ ကမ္မံ ကရောန္တေဟိ, ဧဝံ ဗဒ္ဓသီမာယံ ဝါ ဂါမသီမာယံ ဝါ ကမ္မံ ကရောန္တေဟိပိ ဥဒကုက္ခေပသီမဋ္ဌေ သောဓေတွာဝ ကာတဗ္ဗံ. ဧတေနေဝ သတ္တဗ္ဘန္တရအရညသီမာဟိပိ သဒ္ဓိံ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ, ဣမာယ စ သဒ္ဓိံ တာသံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓဒေါသောပိ နယတော ဒဿိတောဝ ဟောတိ. ဣမိနာဝ နယေန သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ဗဒ္ဓသီမဂါမသီမာဟိပိ သဒ္ဓိံ, ဧတာသဉ္စ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ သဒ္ဓိံ သမ္ဗန္ဓဒေါသော ဉာတဗ္ဗော. အဋ္ဌကထာယံ ပနေတံ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယတောဝ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ အညမညာသန္နာနမေဝေတ္ထ ဒဿိတံ.

‘රුක්ඛස්ස’ (ගසෙහි) යනු එම දිය විදීම් පරාසය (උදකුක්ඛේපය) තුළ පිහිටි ගසට ය. ‘සීමං වා සෝධෙත්වා’ (සීමාව පිරිසිදු කොට) යනු කලින් කියන ලද විහාරයෙහි බද්ධ සීමාව හා ගාම සීමාව, එහි සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා හස්තපාසයට පැමිණවීමෙන් හෝ සීමාවෙන් බැහැර කිරීමෙන් පිරිසිදු කොට යන්නයි. දිය විදීම් සීමාවෙහි විනය කර්ම කරන අය විසින් යම් සේ ද, එමෙන්ම බද්ධ සීමාවෙහි හෝ ගාම සීමාවෙහි විනය කර්ම කරන අය විසින් ද උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි සිටින අය පිරිසිදු කොටම (අස්කරම) විනය කර්මය කළ යුතු ය. මේ නයින්ම සත් අබ්භන්තර ආරණ්‍ය සීමාවන් සමඟ උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි ද, මේ සමඟ ඒ සීමාවන්ගේ ද වෘක්ෂාදී සම්බන්ධතා දෝෂය ද පෙන්වා දෙන ලද්දක්ම වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම සත් අබ්භන්තර සීමාව සමඟ බද්ධ සීමා හා ගාම සීමාවන්ගේ ද, මේවා සමඟ සත් අබ්භන්තර සීමාවේ ද සම්බන්ධතා දෝෂය දත යුතු ය. අටුවාවෙහි වනාහි මේ සියල්ල පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම වටහා ගත හැකි බැවින්, මෙහිදී පෙන්වා දී ඇත්තේ එකිනෙකට ඉතා සමීප සීමාවන් පිළිබඳව පමණි.

တတြိဒံ သုတ္တာနုလောမတော နယဂ္ဂဟဏမုခံ – ယထာ ဟိ ဗဒ္ဓသီမာယံ သမ္မတာ ဗဒ္ဓသီမာ ဝိပတ္တိသီမာ ဟောတီတိ တာသံ အညမညံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓော န ဝဋ္ဋတိ, ဧဝံ နဒီအာဒီသု သမ္မတာပိ ဗဒ္ဓသီမာ ဝိပတ္တိသီမာဝ ဟောတီတိ တာဟိပိ သဒ္ဓိံ တဿာ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓော [Pg.339] န ဝဋ္ဋတီတိ သိဇ္ဈတိ. ဣမိနာ နယေန သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ဂါမနဒီအာဒီဟိ သဒ္ဓိံ, ဥဒကုက္ခေပသီမာယ စ အရညာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓဿနဝဋ္ဋနကဘာဝေါ ဉာတဗ္ဗော, ဧဝမေတာ ဘဂဝတာ အနုညာတာ ဗဒ္ဓသီမသတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ အညမညဉ္စေဝ အတ္တနော နိဿယဝိရဟိတာဟိ ဣတရီတရာသံ နိဿယသီမာဟိ စ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေ သတိ သမ္ဘေဒဒေါသမာပဇ္ဇတီတိ သုတ္တာနုလောမနယော ဉာတဗ္ဗောဝ.

මෙහි සූත්‍රානුලෝම වශයෙන් නය (ක්‍රම) ග්‍රහණය කිරීමේ මඟ මෙසේය: යම් සේ බද්ධ සීමාවක සම්මත කරන ලද බද්ධ සීමාව විපත්ති සීමාවක් (වැරදි සීමාවක්) වේ ද, එබැවින් ඒවායේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෘක්ෂාදී සම්බන්ධතාව සුදුසු නොවේ. එමෙන්ම ගංගා ආදියේ සම්මත කරන ලද බද්ධ සීමාව ද විපත්ති සීමාවක්ම වන බැවින්, ඒ සමඟ ද එහි වෘක්ෂාදී සම්බන්ධය සුදුසු නොවන බව තහවුරු වේ. මේ නයින් සත් අබ්භන්තර සීමාවට ගාම සීමා, නදී සීමා ආදිය සමඟ ද, උදකුක්ඛේප සීමාවට ආරණ්‍ය සීමා ආදිය සමඟ ද වෘක්ෂාදී සම්බන්ධය නොගැලපෙන බව දත යුතු ය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද බද්ධ සීමාව, සත් අබ්භන්තර සීමාව හා උදකුක්ඛේප සීමාව යන මේවා, එකිනෙකා සමඟ හෝ තමන්ගේ නිශ්‍රයෙන් තොර වූ වෙනත් වෙනත් නිශ්‍රය සීමාවන් සමඟ වෘක්ෂාදී සම්බන්ධයක් ඇති කල්හි සීමා මිශ්‍ර වීමේ (සංකර) දෝෂයට පැමිණෙන්නේය යන සූත්‍රානුලෝම නය දත යුතුම ය.

အတ္တနော အတ္တနော ပန နိဿယဘူတဂါမာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဗဒ္ဓသီမာဒီနံ တိဿန္နံ ဥပ္ပတ္တိကာလေ ဘဂဝတာ အနုညာတဿ သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏဿ အနုလောမနတော ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓောပိ အနုညာတောဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ဥဒကုက္ခေပဗဒ္ဓသီမာဒီနံ အန္တရာ ကသ္မာ သီမန္တရိကာ န ဝိဟိတာတိ? နိဿယဘေဒသဘာဝဘေဒေဟိ သယမေဝ ဘိန္နတ္တာ. ဧကနိဿယဧကသဘာဝါနမေဝ ဟိ သီမန္တရိကာယ ဝိနာသံ ကရောတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. ဧတေနေဝ နဒီနိမိတ္တံ ကတွာ ဗဒ္ဓါယ သီမာယ သံဃေ ကမ္မံ ကရောန္တေ နဒိယမ္ပိ ယာဝ ဂါမက္ခေတ္တံ အာဟစ္စ ဌိတာယ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ အညေသံ ကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ယာ ပနေတာ လောကဝေါဟာရသိဒ္ဓါ ဂါမာရညနဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရသီမာ ပဉ္စ, တာ အညမညံ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓေပိ သမ္ဘေဒဒေါသံ နာပဇ္ဇတိ တထာ လောကဝေါဟာရာဘာဝတော. န ဟိ ဂါမာဒယော ဂါမန္တရာဒီဟိ နဒီအာဒီဟိ စ ရုက္ခာဒိသမ္ဗန္ဓမတ္တေန သမ္ဘိန္နာတိ လောကေ ဝေါဟရန္တိ. လောကဝေါဟာရသိဒ္ဓါနဉ္စ လောကဝေါဟာရတောဝ သမ္ဘေဒေါ ဝါ အသမ္ဘေဒေါ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗော, န အညထာ. တေနေဝ အဋ္ဌကထာယံ တာသံ အညမညံ ကတ္ထစိပိ သမ္ဘေဒနယော န ဒဿိတော, သာသနဝေါဟာရသိဒ္ဓေါ ဧဝ ဒဿိတောတိ.

නමුත් තමන්ගේ ආශ්‍රය (නිශ්‍රය) වූ ගම් ආදිය සමඟ බද්ධ සීමා ආදී තුන් සීමාවන්ගේ ආරම්භක අවස්ථාවේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද සීමා මිශ්‍ර වීමට අනුකූල වන බැවින්, වෘක්ෂාදී සම්බන්ධය ද අනුදැන වදාරන ලද්දක් සේම සැලකිය යුතු ය. එසේ නම්, උදකුක්ඛේප සීමාව හා බද්ධ සීමාව ආදිය අතර සීමාන්තරිකාවක් (සීමා අතර හිස් ඉඩක්) නොපැනවූයේ මන්ද? ඒවායේ නිශ්‍රයෙහි වෙනස්කම සහ ස්වභාවයෙහි වෙනස්කම හේතුවෙන්ම ස්වභාවයෙන්ම වෙන්ව පවතින බැවිනි. මක්නිසාද යත්, එකම නිශ්‍රය ඇති, එකම ස්වභාවය ඇති සීමාවන් අතර සීමාන්තරිකාවක් නොමැති වීම විනාශයට හේතු වන බව පවසා ඇති බැවිනි. මේ හේතුවෙන්ම, ගඟක් නිමිත්ත කොට සාදන ලද බද්ධ සීමාවක සංඝයා වහන්සේ විනය කර්ම කරන කල්හි, එම ගඟෙහිම ගම් කෙළවර දක්වා පැමිණි උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි අන්‍යයන්ට විනය කර්ම කිරීම සුදුසු බව තහවුරු වේ. ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ ගාම, ආරණ්‍ය, නදී, සමුද්ද හා ජාතස්සර (විල) යන සීමා පහ වනාහි, එකිනෙක වෘක්ෂාදී සම්බන්ධතාවක් පැවතිය ද සීමා සංකර දෝෂයට පත් නොවේ. මක්නිසාද යත්, එහි එවැනි ලෝක ව්‍යවහාරයක් නොමැති බැවිනි. ලෝකයා විසින් වෘක්ෂ සම්බන්ධය පමණකින්ම එක් ගමක් තවත් ගමක් සමඟ හෝ ගංගාවක් සමඟ මිශ්‍ර වී ඇතැයි ව්‍යවහාර නොකරති. ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ සීමාවන්ගේ මිශ්‍ර වීම හෝ නොවීම ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුවම ගත යුතු ය, වෙනත් අයුරකින් නොවේ. එබැවින් අටුවාවෙහි ද ඒ සීමාවන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය මිශ්‍ර වීම් ක්‍රමයක් කිසිදු තැනක දක්වා නැත. දක්වා ඇත්තේ ශාසන ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ සීමා මිශ්‍ර වීම පමණි.

ဧတ္ထ ပန ဗဒ္ဓသီမာယ တာဝ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ပထဝီသန္ဓာရကံ ဥဒကံ ပရိယန္တံ ကတွာ သီမာ ဂတာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အဓောဘာဂပရိစ္ဆေဒေါ [Pg.340] အဋ္ဌကထာယံ သဗ္ဗထာ ဒဿိတော, ဂါမသီမာဒီနံ ပန န ဒဿိတော. ကထမယံ ဇာနိတဗ္ဗောတိ? ကေစိ တာဝေတ္ထ ‘‘ဂါမသီမာဒယောပိ ဗဒ္ဓသီမာ ဝိယ ပထဝီသန္ဓာရကံ ဥဒကံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌတီ’’တိ ဝဒန္တိ.

මෙහිදී බද්ධ සීමාවෙහි වනාහි 'යටින් පොළොව දරා සිටින ජලය කෙළවර කොට සීමාව පිහිටයි' යනාදී වශයෙන් එහි යටි කොටසේ සීමාව (අධෝභාග පරිච්ඡේදය) අටුවාවෙහි සෑම ආකාරයකින්ම දක්වා ඇත. නමුත් ගාම සීමා ආදියේ එය දක්වා නැත. මෙය කෙසේ දත යුතු ද? මෙහිදී ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ 'ගාම සීමා ආදිය ද බද්ධ සීමාව මෙන් පොළොව දරා සිටින ජලය දක්වාම පිහිටන්නේය' යනුවෙනි.

ကေစိ ပန တံ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရသီမာ, တာဝ တန္နိဿိတဥဒကုက္ခေပသီမာ စ ပထဝိယာ ဥပရိတလေ ဟေဋ္ဌာ စ ဥဒကေန အဇ္ဈောတ္ထရဏပ္ပဒေသေ ဧဝ တိဋ္ဌန္တိ, န တတော ဟေဋ္ဌာ ဥဒကဿ အဇ္ဈောတ္ထရဏာဘာဝါ. သစေ ပန ဥဒကောဃာဒိနာ ယောဇနပ္ပမာဏမ္ပိ နိန္နဋ္ဌာနံ ဟောတိ, နဒီသီမာဒယောဝ ဟောန္တိ, န တတော ဟေဋ္ဌာ. တသ္မာ နဒီအာဒီနံ ဟေဋ္ဌာ ဗဟိတီရမုခေန ဥမင်္ဂေန, ဣဒ္ဓိယာ ဝါ ပဝိဋ္ဌော ဘိက္ခု နဒိယံ ဌိတာနံ ကမ္မံ န ကောပေတိ, သော ပန အာသန္နဂါမေ ဘိက္ခူနံ ကမ္မံ ကောပေတိ. သစေ ပန သော ဥဘိန္နံ တီရဂါမာနံ မဇ္ဈေ နိသိန္နော ဟောတိ, ဥဘယဂါမဋ္ဌာနံ ကမ္မံ ကောပေတိ. သစေ ပန တီရံ ဂါမက္ခေတ္တံ န ဟောတိ, အဂါမကာရညမေဝ. တတ္ထ ပန တီရဒွယေပိ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမံ ဝိနာ ကေဝလာယ ခုဒ္ဒကာရညသီမာယမေဝ ကမ္မံ ကောပေတိ. သစေ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ကရောန္တိ, တဒါ ယဒိ တေသံ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ပရိစ္ဆေဒေါ ဧတဿ နိသိန္နောကာသဿ ပရတော ဧကံ သတ္တဗ္ဘန္တရံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတော န ကမ္မကောပေါ. နော စေ, ကမ္မကောပေါ. ဂါမသီမာယံ ပန အန္တောဥမင်္ဂေ ဝါ ဗိလေ ဝါ ခဏိတွာ ဝါ ယတ္ထ ပဝိသိတုံ သက္ကာ, ယတ္ထ ဝါ သုဝဏ္ဏမဏိအာဒိံ ခဏိတွာ ဂဏှန္တိ, ဂဟေတုံ သက္ကာတိ ဝါ သမ္ဘာဝနာ ဟောတိ, တတ္တကံ ဟေဋ္ဌာပိ ဂါမသီမာ, တတ္ထ ဣဒ္ဓိယာ အန္တော နိသိန္နောပိ ကမ္မံ ကောပေတိ. ယတ္ထ ပန ပကတိမနုဿာနံ ပဝေသသမ္ဘာဝနာပိ နတ္ထိ, တံ သဗ္ဗံ ယာဝ ပထဝီသန္ဓာရကဥဒကာ အရညသီမာဝ, န ဂါမသီမာ. အရညသီမာယမ္ပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထပိ ဟိ ယတ္တကေ ပဒေသေ ပဝေသသမ္ဘာဝနာ, တတ္တကမေဝ ဥပရိတလေ အရညသီမာ ပဝတ္တတိ. တတော ပန ဟေဋ္ဌာ န အရညသီမာ တတ္ထ ဥပရိတလေန [Pg.341] သဟ ဧကာရညဝေါဟာရာဘာဝတော. န ဟိ တတ္ထ ပဝိဋ္ဌံ အရညံ ပဝိဋ္ဌောတိ ဝေါဟရန္တိ, တသ္မာ တတြဋ္ဌော ဥပရိ အရညဋ္ဌာနံ ကမ္မံ န ကောပေတိ ဥမင်္ဂနဒိယံ ဌိတော ဝိယ ဥပရိနဒိယံ ဌိတာနံ. ဧကသ္မိဉှိ စက္ကဝါဠေ ဂါမနဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေ မုဉ္စိတွာ တဒဝသေသံ အမနုဿာဝါသံ ဒေဝဗြဟ္မလောကံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗံ အရညမေဝ. ‘ဂါမာ ဝါ အရညာ ဝါ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဟိ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရာဒိပိ အရညမေဝ. ဣဓ ပန နဒီအာဒီနံ ဝိသုံ သီမာဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ တဒဝသေသမေဝ အရညံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတ္ထ စ ယတ္တကေ ပဒေသေ ဧကံ အရညန္တိ ဝေါဟရန္တိ, အယမေကာ အရညသီမာ. ဣန္ဒပုရဉှိ သဗ္ဗံ ဧကာရညသီမာ, တထာ အသုရယက္ခပုရာဒိ. အာကာသဋ္ဌဒေဝဗြဟ္မဝိမာနာနိ ပန သမန္တာ အာကာသပရိစ္ဆိန္နာနိ ပစ္စေကံ အရညသီမာ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ ပဗ္ဗတဒီပကာ ဝိယ. တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယံ, အရညသီမာယမေဝ ဝါ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဣဓာပိ ဥပရိအရညတလေန သဒ္ဓိံ ဟေဋ္ဌာပထဝိယာ ဧကာရညဝေါဟာရာဘာဝါ ဝိသုံ အရညသီမာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တေနေဝေတ္ထ ဂါမနဒီအာဒိသီမာကထာယ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ‘ဣဒ္ဓိမာ ဘိက္ခု ဟေဋ္ဌာပထဝိတလေ ဌိတော ကမ္မံ ကောပေတီ’တိ ဗဒ္ဓသီမာယံ ဒဿိတနယော န ဒဿိတော’’တိ ဝဒန္တိ.

කෙබඳු හෝ ඇතැම් කෙනෙක් එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් මෙසේ පවසති: 'ගඟ, මුහුද සහ ස්වාභාවික විල්වල සීමා ද, ඒ ඇසුරු කොට පවත්නා දිය ඉසින මානය (උදකුක්ඛේප සීමාව) ද පවතින්නේ පොළොවේ මතුපිට සහ ජලයෙන් වැසී පවතින පහළ කොටසේ පමණි. ඊට පහළින් ජලයෙන් වැසී යාමක් නොමැති බැවින් සීමාව නොපිහිටයි. ඉදින් ජල පහර නිසා යොදුනක් පමණ ගැඹුරු වූ ආගාධ ස්ථානයක් වුව ද, එය ගඟ ආදී සීමාවන් ම වන අතර, ඊට පහළින් එසේ නොවේ. එබැවින් ගඟ ආදියේ පහළින් ඉවුරෙන් පිටතින් උමඟක් ඔස්සේ හෝ සෘද්ධියෙන් හෝ ඇතුළු වූ භික්ෂූන් වහන්සේ නමක ගඟෙහි සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කර්මය නොකෙලෙසයි (කර්ම කෝපයක් නොකරයි). එහෙත් උන්වහන්සේ ළඟම පිහිටි ගමෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කර්මය කෙලෙසයි. ඉදින් උන්වහන්සේ ගම් දෙකක ඉවුරු අතර මැද වැඩසිටින්නේ නම්, ගම් දෙකේම කර්මය කෙලෙසයි. ඉදින් ඉවුර ගම් කෙතක් නොවේ නම්, එය නිර්ජන වනාන්තරයක් (අගාමකාරණ්‍යයක්) ම වෙයි. එහිදී ඉවුරු දෙකෙහිම සත් අභ්‍යන්තර සීමාව හැර, මුළුමනින්ම කුඩා වනාන්තර සීමාවෙහි (ඛුද්දකාරණ්‍ය සීමාවෙහි) ම කර්මය කෙලෙසයි. ඉදින් සත් අභ්‍යන්තර සීමාව තුළ කර්මය කරන්නේ නම්, එවිට ඔවුන්ගේ සත් අභ්‍යන්තර සීමාවේ සීමාව උන්වහන්සේ වැඩසිටින තැනින් එපිට එක් සත් අභ්‍යන්තරයක් ඉක්මවා පිහිටියේ නම් කර්ම කෝපයක් නොවේ. එසේ නොවේ නම් කර්ම කෝපයකි. ගම් සීමාවෙහි නම්, ඇතුළු උමඟක හෝ බිමක හෝ හාරා ඇතුළු විය හැකි තැනක, නැතහොත් රන්, මැණික් ආදිය හාරා ගන්නා වූ හෝ ගත හැකි යැයි සම්භාවිත ස්ථානයක් වේ ද, එපමණක් යටට ද ගම් සීමාව පවතී. එහි සෘද්ධියෙන් ඇතුළත වැඩසිටින භික්ෂූන් වහන්සේ ද කර්මය කෙලෙසයි. සාමාන්‍ය මිනිසුන්ට ඇතුළු වීමේ කිසිදු හැකියාවක් නොමැති තැන් සියල්ල, පොළොව දරා සිටින ජලය දක්වා ම අරණ්‍ය සීමාව මිස ගම් සීමාව වේ, ගම් සීමාව නොවේ. අරණ්‍ය සීමාවෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මන්දයත්, එහි ද යම් පමණ ප්‍රදේශයකට ඇතුළු වීමේ හැකියාව පවතී ද, මතුපිට තලයේ එපමණක් ම අරණ්‍ය සීමාව පවතී. ඊට පහළින් අරණ්‍ය සීමාව නොවෙයි; මන්දයත්, ඊට මතුපිට තලය සමඟ එක්ව 'අරණ්‍යය' යැයි ව්‍යවහාර නොවන බැවිනි. එහි ඇතුළු වූවෙකු 'අරණ්‍යයට ඇතුළු විය' යැයි ව්‍යවහාර නොකරති. එබැවින් එහි සිටින්නා, උමං ගඟක සිටින්නා උඩ ගඟෙහි සිටින්නන්ගේ කර්මය නොකෙලෙසන්නා සේ, මතුපිට අරණ්‍ය ස්ථානයේ කර්මය නොකෙලෙසයි. එක් සක්වළක ගම, ගඟ, මුහුද සහ ස්වාභාවික විල් හැර, ඉතිරි සියලු අමනුෂ්‍ය වාසස්ථාන, දිව්‍ය ලෝක සහ බ්‍රහ්ම ලෝක ඇතුළු සියල්ල අරණ්‍යය ම වේ. 'ගමකින් හෝ අරණ්‍යයකින් හෝ' යැයි වදාළ බැවින් ගඟ, මුහුද, ස්වාභාවික විල් ආදිය ද අරණ්‍යය ම වේ. එහෙත් මෙහි ගඟ ආදිය වෙන් වශයෙන් සීමා වශයෙන් ගත් බැවින්, ඉතිරි කොටස ම අරණ්‍යය ලෙස ගත යුතුය. එහි ද යම් පමණ ප්‍රදේශයකට 'එක් අරණ්‍යයක්' යැයි ව්‍යවහාර කෙරේ ද, මෙය එක් අරණ්‍ය සීමාවකි. මුළු ඉන්ද්‍රපුරය ම එක් අරණ්‍ය සීමාවකි; එමෙන්ම අසුරපුර, යක්ෂපුර ආදිය ද එසේමය. ආකාශස්ථ දිව්‍ය සහ බ්‍රහ්ම විමාන වනාහි හාත්පසින් ආකාශයෙන් වෙන් වූ, මුහුද මැද පර්වත ද්වීපයන් මෙන්, එකිනෙක වෙන් වූ අරණ්‍ය සීමාවෝ වෙති. එහි සෑම තැනකම සත් අභ්‍යන්තර සීමාවෙහි හෝ අරණ්‍ය සීමාවෙහි ම හෝ කර්මය කළ යුතුය. එබැවින් මෙහි ද මතුපිට අරණ්‍ය තලය සමඟ පහළ පොළොවට 'එක් අරණ්‍යයක්' යැයි ව්‍යවහාරයක් නොමැති බැවින්, එය වෙන් වූ අරණ්‍ය සීමාවක් ලෙස ගත යුතුය. එහෙයින් ම, මෙහි ග්‍රාම සීමා, නදී සීමා ආදී කථාවෙහි අටුවාවෙහි (මහාවග්ග අටුවාව 138) 'සෘද්ධිමත් භික්ෂූන් වහන්සේ පහළ පොළොවෙහි සිට කර්මය කෙලෙසයි' යනුවෙන් බද්ධ සීමාවෙහි දැක්වූ ක්‍රමය මෙහි නොදක්වන ලදී' යැයි පවසති.

ဣဒဉ္စေတာသံ ဂါမသီမာဒီနံ ဟေဋ္ဌာပမာဏဒဿနံ သုတ္တာဒိဝိရောဓာဘာဝါ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဂဟဏေ စ ဂါမသီမာယံ သမ္မတာ ဗဒ္ဓသီမာ ဥပရိဂါမသီမံ, ဟေဋ္ဌာ ဥဒကပရိယန္တံ အရညသီမဉ္စ အဝတ္ထရတီတိ တဿာ အရညသီမာပိ ခေတ္တန္တိ သိဇ္ဈတိ. ဘဂဝတာ စ ‘‘သဗ္ဗာ, ဘိက္ခဝေ, နဒီ အသီမာ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၄၇) နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရာ ဗဒ္ဓသီမာယ အခေတ္တဘာဝေန ဝုတ္တာ, န ပန အရညံ, တသ္မာ အရညမ္ပိ ဗဒ္ဓသီမာယ ခေတ္တမေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ [Pg.342] တတ္ထ သာ န ဗဇ္ဈတီတိ? ပယောဇနာဘာဝါ. သီမာပေက္ခာနန္တရမေဝ ဟိ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ သမ္ဘဝတော, တဿာ စ ဥပရိ သမ္မတာယ ဗဒ္ဓသီမာယ သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏာနုလောမတော ဝိပတ္တိသီမာ ဧဝ သိယာ. ဂါမက္ခေတ္တေ ပန ဌတွာ အဂါမကာရညေကဒေသမ္ပိ အန္တောကရိတွာ သမ္မတာ ကိဉ္စာပိ သုသမ္မတာ အဂါမကာရညေ ဘဂဝတာ ဝိဟိတာယ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယပိ အနိဝတ္တနတော, တတ္ထ ပန ကမ္မံ ကာတုံ ပဝိဋ္ဌာနမ္ပိ တတော ဗဟိ ကေဝလာရညေ ကရောန္တာနမ္ပိ အန္တရာ တီဏိ သတ္တဗ္ဘန္တရာနိ ဌပေတဗ္ဗာနိ. အညထာ ဝိပတ္တိ ဧဝ သိယာတိ သဗ္ဗထာ နိရတ္ထကမေဝ အဂါမကေ အရညေ ဗဒ္ဓသီမာကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ග්‍රාම සීමා ආදියේ පහළ ප්‍රමාණ දැක්වීම පිළිබඳ වූ මෙම කරුණ සූත්‍ර ආදිය සමඟ නොගැටෙන බැවින් සුදුසු යැයි පෙනේ; එතකුදු වුවත් එය විමසා බලා ගත යුතුය. මෙසේ පිළිගන්නා කල්හි, ගම් සීමාවෙහි සම්මත කරන ලද බද්ධ සීමාව මතුපිට ගම් සීමාව ද, පහළ ජල සීමාව දක්වා ඇති අරණ්‍ය සීමාව ද වසා පවතින බැවින්, ඇයට අරණ්‍ය සීමාව ද ක්ෂේත්‍රයක් (සීමා බන්ධනයට සුදුසු භූමියක්) බවට පත්වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මහණෙනි, සියලු ගංගාවෝ අසීමා වෙති' යනාදී වශයෙන් ගංගා, මහා සමුද්‍ර සහ ස්වාභාවික විල් බද්ධ සීමාවට නුසුදුසු ක්ෂේත්‍ර ලෙස වදාරන ලදී. එහෙත් අරණ්‍යය එසේ වදාරා නැත. එබැවින් අරණ්‍යය ද බද්ධ සීමාවට සුදුසු ක්ෂේත්‍රයක් ම ලෙස ගත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, එහි එය (බද්ධ සීමාව) නොබඳින්නේ මන්ද? ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවිනි. මන්දයත්, සීමාවක් අපේක්ෂා කළ සැනින් ම සත් අභ්‍යන්තර සීමාව උපදින බැවින් ද, මතුපිට සම්මත කරන ලද බද්ධ සීමාව සමඟ එය මිශ්‍ර වී වැසී යාමට අනුකූල වන බැවින් ද එය විපත්ති සීමාවක් (වැරදි සීමාවක්) ම වන්නේය. එහෙත් ගම් කෙතෙහි සිට, නිර්ජන වනාන්තරයෙන් කොටසක් ද ඇතුළත් කොට සීමාවක් සම්මත කළ ද, එය මනාව සම්මත වුව ද, නිර්ජන වනාන්තරයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද සත් අභ්‍යන්තර සීමාව අහෝසි නොවන බැවින්, එහි කර්මය කිරීමට ඇතුළු වූවන් ද, ඉන් පිටත මුළු වනාන්තරයෙහි කර්මය කරන්නන් ද අතර සත් අභ්‍යන්තර සීමා තුනක් ඉතිරි කළ යුතුය. එසේ නොමැති නම් විපත්තියක් ම වන්නේය. එබැවින් නිර්ජන වනාන්තරයෙහි බද්ධ සීමා බැඳීම සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නිශ්ඵල බව දත යුතුය.

အန္တောနဒိယံ ပဝိဋ္ဌသာခါယာတိ နဒိယာ ပထဝီတလံ အာဟစ္စ ဌိတာယ သာခါယပိ, ပဂေဝ အနာဟစ္စ ဌိတာယ. ပါရောဟေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတေန သဘာဂနဒီသီမံ ဖုသိတွာ ဌိတေန ဝိသဘာဂသီမာသမ္ဗန္ဓသာခါဒိနာ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ သမ္ဗန္ဓော န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ဧတေနေဝ မဟာသီမံ ဂါမသီမဉ္စ ဖုသိတွာ ဌိတေန သာခါဒိနာ မာဠကသီမာယ သမ္ဗန္ဓော န ဝဋ္ဋတီတိ ဉာပိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အန္တောနဒိယံယေဝါတိ သေတုပါဒါနံ တီရဋ္ဌိတတ္တံ နိဝတ္တေတိ. တေန ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိနဒိယံ ပတိဋ္ဌိတတ္တေပိ သမ္ဘေဒါဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဗဟိတီရေ ပတိဋ္ဌိတာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဟိ ဥဒကုက္ခေပတော ဗဟိ အန္တောနဒိယမ္ပိ ပတိဋ္ဌိတတ္တေ သမ္ဘေဒေါ ဘဝေယျ, တမ္ပိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ဘဝေယျ ကမ္မကောပဿ သမာနတ္တာ, န စ ပဋိက္ခိတ္တံ, တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထ အတ္တနော နိဿယသီမာယ သမ္ဘေဒဒေါသော နတ္ထေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘ගඟ ඇතුළට වැදී ඇති අත්තෙහි’ යනු ගඟේ පතුල ස්පර්ශ කරමින් පවතින අත්තෙහි ද වේ නම්, ස්පර්ශ නොකර පවතින අත්තෙහි කියනු කිම? උඩවැල් (පාරෝහ) සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ සමාන ගංගා සීමාව ස්පර්ශ කරමින් පවතින, වෙනත් සීමාවකට සම්බන්ධ අතු ආදියෙන් දිය ඉසින සීමාවේ (උදකුක්ඛේප සීමාවේ) සම්බන්ධය නොගැලපෙන බවයි. මෙයින් ම, මහා සීමාව සහ ගම් සීමාව ස්පර්ශ කරමින් පවතින අතු ආදියෙන් මාලක සීමාවේ සම්බන්ධය නොගැලපෙන බව දක්වන ලදැයි දත යුතුය. ‘ගඟ ඇතුළත ම’ යන්නෙන් ඉවුරෙහි පිහිටා තිබීම වළක්වයි. එයින්, දිය ඉසින මානයෙන් (උදකුක්ඛේප සීමාවෙන්) පිටත ගඟෙහි පිහිටා තිබුණ ද සීමා මිශ්‍ර වීමක් නොවන බව දක්වයි. එහෙයින් ‘පිටත ඉවුරෙහි පිහිටි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ඉදින් දිය ඉසින මානයෙන් පිටත ගඟ ඇතුළත පිහිටි කල්හි ද මිශ්‍ර වීමක් සිදු වන්නේ නම්, කර්ම කෝපය සමාන වන බැවින් එය ද ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු වන්නේය. එහෙත් එය ප්‍රතික්ෂේප කර නොමැත. එබැවින් සෑම තැනකම තමන් ඇසුරු කළ සීමාවෙහි මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක් (සම්භේද දෝෂයක්) නොමැති බව ම පිළිගත යුතුය.

အာဝရဏေန ဝါတိ ဒါရုအာဒီနိ ခဏိတွာ ဥဒကနိဝါရဏေန. ကောဋ္ဋကဗန္ဓနေန ဝါတိ မတ္တိကာဒီဟိ ပူရေတွာ ကတသေတုဗန္ဓနေန ဝါ, ဥဘယေနာပိ အာဝရဏမေဝ ဒဿေတိ. ‘‘နဒိံ ဝိနာသေတွာ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ပါဠိ [Pg.343] ဗဒ္ဓါ’’တိ, ဟေဋ္ဌာ နဒိံ အာဝရိတွာ ပါဠိ ဗဒ္ဓါတိ အတ္ထော. ဆဍ္ဍိတောဒကန္တိ အတိရိတ္တောဒကံ. နဒိံ ဩတရိတွာ သန္ဒနဋ္ဌာနတောတိ ဣမိနာ တဠာကနဒီနံ အန္တရာ ပဝတ္တနဋ္ဌာနေ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ဥပ္ပတိတွာတိ တီရာဒိဘိန္ဒနဝသေန ဝိပုလာ ဟုတွာ. ဝိဟာရသီမန္တိ ဗဒ္ဓသီမံ.

"Āvaraṇena vā" (වැළැක්වීමෙන් හෝ) යනු ලී ආදිය දමා ජලය වැළැක්වීමයි. "Koṭṭakabandhanena vā" (වැටකඩ බැඳීමෙන් හෝ) යනු මැටි ආදියෙන් පුරවා ඒදණ්ඩක් (හෝ බැම්මක්) තැනීමෙන් වන අතර, මේ ක්‍රම දෙකෙන්ම වැළැක්වීම ම දක්වයි. "නදිය විනාශ කොට" යනුවෙන් දක්වන ලද අර්ථය ම "පහළින් වැටකඩ බැඳ ඇත" යන්නෙන් පැහැදිලි කෙරේ. එහි අර්ථය නම් පහළින් නදිය වළක්වා වැටකඩ බඳින ලද බවයි. "Chaḍḍitodaka" (බැහැර කළ ජලය) යනු ඉතිරි වූ වැඩිපුර ජලයයි. "නදියට බැස ගලා යන ස්ථානයෙන්" යන්නෙන් වැව් හා ගංගා අතර ගලා යන ස්ථානයෙහි (ඒවා බැඳීම) නොකළ යුතු බව දක්වයි. "Uppatitvā" (ඉපිලී යාමෙන්) යනු ඉවුරු ආදිය බිඳී යාම නිසා ජලය අධික වීමෙනි. "Vihārasīma" යනු බද්ධ සීමාවයි.

အဂမနပထေတိ တဒဟေဝ ဂန္တွာ နိဝတ္တိတုံ အသက္ကုဏေယျေ. အရညသီမာသင်္ချမေဝ ဂစ္ဆတီတိ လောကဝေါဟာရသိဒ္ဓံ အဂါမကာရညသီမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တတ္ထာတိ ပကတိယာ မစ္ဆဗန္ဓာနံ ဂမနပထေသု ဒီပကေသု.

"Agamanapatha" (නොයා යුතු මඟ) යනු එදිනම ගොස් ආපසු පැමිණීමට නොහැකි ප්‍රදේශයයි. "අරණ්‍ය සීමා ගණයට ම යයි" යන්නෙන් ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සම්මත වූ, ගම් නොවන අරණ්‍ය සීමාව අරභයා කියනු ලැබේ. "එහි" යනු සාමාන්‍යයෙන් මසුන් මරන්නන් යන එන මාර්ගවල පිහිටි කුඩා දූපත්වල ය.

တံ ဌာနန္တိ တေသံ အာဝါဋာဒီနံ ကတဋ္ဌာနမေဝ, န အကတန္တိ အတ္ထော. လောဏီတိ သမုဒ္ဒေါဒကဿ ဥပ္ပတ္တိဝေဂနိန္နော မာတိကာကာရေန ပဝတ္တနကော.

"ඒ ස්ථානය" යනු එම වළවල් ආදිය සාදන ලද ස්ථානය ම මිස, නොසාදන ලද ස්ථානය නොවන බව අර්ථයයි. "Loṇī" යනු මුහුදු ජලය ගලා එන වේගය නිසා ඇළ මාර්ගයක් මෙන් පහත් බිම් ඔස්සේ ගලා යන ලුණු දිය පාරයි.

သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၄၇) ပန – ဂစ္ဆန္တိယာ ပန နာဝါယ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ဥဒကုက္ခေပမနတိက္ကမိတွာ ပရိဝတ္တမာနာယ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သီမံ ဝါ သောဓေတွာတိ ဧတ္ထ သီမာသောဓနံ နာမ ဂါမသီမာဒီသု ဌိတာနံ ဟတ္ထပါသာနယနာဒိ. ‘‘နဒိံ ဝိနာသေတွာ တဠာကံ ကရောန္တီ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ပါဠိ ဗဒ္ဓါ’’တိ, ဟေဋ္ဌာ နဒိံ အာဝရိတွာ ပါဠိ ဗဒ္ဓါတိ အတ္ထော. ဆဍ္ဍိတောဒကန္တိ တဠာကရက္ခဏတ္ထံ ဧကမန္တေန ဆဍ္ဍိတမုဒကံ. ဒေဝေ အဝဿန္တေတိ ဒုဗ္ဗုဋ္ဌိကာလေ ဝဿာနေပိ ဒေဝေ အဝဿန္တေ. ဥပ္ပတိတွာတိ ဥတ္တရိတွာ. ဂါမနိဂမသီမံ ဩတ္ထရိတွာ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေ ဝဿကာလေ စတ္တာရော မာသေ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နာ ပဝတ္တတိ. ဝိဟာရသီမန္တိ ဗဒ္ဓသီမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

සාරත්ථදීපනියෙහි (සාරත්ථ. ඨී. මහාවග්ග 3.147) වනාහි - "යන්නා වූ නැවෙහි සීමා බන්ධනය කිරීම නොකළ යුතු ය" යන්නෙහි, දිය විදින දුර (උදකුක්ඛේපය) ඉක්මවා නොගොස් කැරකැවෙන නැවෙහි විනය කර්ම කිරීම සුදුසු යැයි දත යුතුය. "සීමාව පිරිසිදු කොට" යන්නෙහි සීමා පිරිසිදු කිරීම නම් ගම් සීමා ආදියෙහි සිටින්නන් හස්තපාසයට පැමිණවීම ආදියයි. "නදිය විනාශ කොට වැවක් කරති" යනුවෙන් දක්වන ලද අර්ථය ම "පහළින් වැටකඩ බැඳ ඇත" යන්නෙන් පැහැදිලි කෙරේ. එහි අර්ථය නම් පහළින් නදිය වළක්වා වැටකඩ බඳින ලද බවයි. "Chaḍḍitodaka" (බැහැර කළ ජලය) යනු වැව ආරක්ෂා කරගැනීම පිණිස එක් පැත්තකින් බැහැර කරන ලද ජලයයි. "Deve avassante" (වැසි නොලැබෙන කල්හි) යනු නියං කාලයෙහි වස්සාන කාලයේ වුවද වැසි නොලැබෙන කල්හිය. "Uppatitvā" යනු පිටාර ගැලීමෙනි. "ගම් නියම්ගම් සීමා යට කරමින් ගලා යයි" යනු කියන ලද පරිදි වස්සාන කාලයේ මාස සතරෙහි නොකඩවා ගලා යන බවයි. "Vihārasīma" යන්නෙන් බද්ධ සීමාව අදහස් කෙරේ.

အဂမနပထေတိ ယတ္ထ တဒဟေဝ ဂန္တွာ ပစ္စာဂန္တုံ န သက္ကောတိ, တာဒိသေ ပဒေသေ. အရညသီမာသင်္ချမေဝ ဂစ္ဆတီတိ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေသန္တိ မစ္ဆဗန္ဓာနံ. ဂမနပရိယန္တဿ [Pg.344] ဩရတောတိ ဂမနပရိယန္တဿ ဩရိမဘာဂေ ဒီပကံ ပဗ္ဗတဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န သမုဒ္ဒပ္ပဒေသန္တိ ဝုတ္တံ.

"Agamanapatha" යනු යම් ප්‍රදේශයකට එදිනම ගොස් ආපසු පැමිණීමට නොහැකි ද, එවැනි ප්‍රදේශයයි. "අරණ්‍ය සීමා ගණයට ම යයි" යන්නෙන් සත් අබ්භන්තර සීමාව අදහස් කෙරේ. "ඔවුන්ගේ" යනු මසුන් මරන්නන්ගේ ය. "ගමන් සීමාවෙන් මෙපිට" යනු ගමන් සීමාවෙහි මෙපිට කෙළවරෙහි පිහිටි දූපත හා පර්වතය අරභයා කියන ලද්දකි, විවෘත මුහුදු ප්‍රදේශය අරභයා නොවේ.

သမ္ဘိန္ဒန္တီတိ ယတ္ထ စတူဟိ ဘိက္ခူဟိ နိသီဒိတုံ န သက္ကာ, တတ္ထ တတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အတ္တနော သီမာယ ကရောန္တာ သမ္ဘိန္ဒန္တိ, စတုန္နမ္ပိ ဘိက္ခူနံ ပဟောနကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သကလမ္ပိ အန္တောကရောန္တာ အဇ္ဈောတ္ထရန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သံသဋ္ဌဝိဋပါတိ အညမညံ သိဗ္ဗိတွာ ဌိတမဟာသာခမူလာ, ဧတေန အညမညဿ အတိအာသန္နတံ ဒီပေတိ. သာခါယ သာခံ ဖုသန္တာပိ ဟိ ဒူရဋ္ဌာပိ သိယုံ, တတော ဧကံသတော သမ္ဘေဒလက္ခဏံ န ဒဿိတံ သိယာတိ တံ ဒဿေတုံ ဝိဋပဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဧဝဉှိ ဘိက္ခူနံ နိသီဒိတုံ အပ္ပဟောနကဋ္ဌာနံ အတ္တနော သီမာယ အန္တောသီမဋ္ဌံ ကရိတွာ ပုရာဏဝိဟာရံ ကရောန္တာ သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တိ နာမ, န တတော ပရန္တိ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ. ဗဒ္ဓါ ဟောတီတိ ပေါရာဏကဝိဟာရသီမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံ အမ္ဗန္တိ အပရေန သမယေန ပုရာဏဝိဟာရပရိက္ခေပါဒီနံ ဝိနဋ္ဌတ္တာ အဇာနန္တာနံ တံ ပုရာဏဝိဟာရသီမာယ နိမိတ္တဘူတံ အမ္ဗံ. အတ္တနော သီမာယ အန္တောသီမဋ္ဌံ ကရိတွာ ပုရာဏဝိဟာရသီမဋ္ဌံ ဇမ္ဗုံ ကိတ္တေတွာ အမ္ဗဇမ္ဗူနံ အန္တရေ ယံ ဌာနံ, တံ အတ္တနော သီမာယ ပဝေသေတွာ ဗဒ္ဓါတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပုရာဏသီမာယ နိမိတ္တဘူတဿ ဂါမဋ္ဌဿ အမ္ဗရုက္ခဿ အန္တောသီမဋ္ဌာယ ဇမ္ဗုယာ သဟ သံသဋ္ဌဝိဋပတ္တေပိ သီမာယ ဗန္ဓနကာလေ ဝိပတ္တိ ဝါ ပစ္ဆာ ဂါမသီမာယ သဟ သမ္ဘေဒေါ ဝါ ကမ္မဝိပတ္တိ ဝါ နာဟောသီတိ မုခတောဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"සම්භින්දන්ති" (මිශ්‍ර වෙති/සීමා පටලවති) යනු යම් තැනක භික්ෂූන් වහන්සේලා සතර නමකට වැඩසිටීමට නොහැකි ද, එතැන් සිට කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් තරම් වුවද තම සීමාවට ඇතුළත් කරමින් සීමා පටලවා ගනිති. භික්ෂූන් වහන්සේලා සතර නමකට සෑහෙන ප්‍රමාණයේ සිට මුළු ප්‍රදේශයම ඇතුළත් වන සේ යට කරමින් වසා ගනිති යි දත යුතුය. "Saṃsaṭṭhaviṭapā" යනු එකිනෙක පැටලී පවතින මහා අතු හා මුල් ය, මෙයින් එකිනෙකට ඇති ඉතා සමීප බව දක්වයි. අත්තකින් අත්තක් ස්පර්ශ වුව ද ඒවා ඈතින් පිහිටි ගස් විය හැකිය, එහෙයින් ඒකාන්තයෙන් ම සීමා මිශ්‍ර වීමේ ලක්ෂණය නොපෙනෙන බැවින් එය පෙන්වීම සඳහා "විටප" (අතු පතර) යන වචනය ගන්නා ලදී. මෙසේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩසිටීමට ප්‍රමාණවත් නොවන ස්ථානයක් තම සීමාව තුළට ඇතුළත් කරමින් පැරණි විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරන්නෝ සීමාවෙන් සීමාව පටලවති, එයින් ඔබ්බට නොවේ යන්න දක්වන ලද්දේ ම වෙයි. "බැඳ තිබේ" යනු පැරණි විහාර සීමාව අරභයා කියන ලද්දකි. "ඒ අඹ ගස" යනු පසු කලෙක පැරණි විහාරයේ වට ප්‍රාකාර ආදිය විනාශ වීම නිසා නොදන්නවුන්ට, එම පැරණි විහාර සීමාවෙහි නිමිත්තක් වූ අඹ ගසයි. තම සීමාව තුළට ඇතුළත් කොට, පැරණි විහාර සීමාවෙහි පිහිටි ජම්බු (දඹ) ගස සලකුණු කොට අඹ ගසත් දඹ ගසත් අතර ඇති යම් ස්ථානයක් වේ ද, එය තම සීමාවට ඇතුළත් කර බැඳීම යන අර්ථයයි. මෙහිදී පැරණි සීමාවේ නිමිත්ත වූ, ගමෙහි පිහිටි අඹ ගස සීමාව තුළ තිබෙන ජම්බු ගස සමඟ අතු පතර පැටලී තිබුණ ද සීමාව බඳින අවස්ථාවෙහි කිසිදු විපත්තියක් හෝ පසුව ගම් සීමාව සමඟ මිශ්‍ර වීමක් හෝ විනය කර්මයේ විපත්තියක් හෝ සිදු නොවූ බව සෘජුව ම පවසන ලදැයි දත යුතුය.

ပဒေသန္တိ သံဃဿ နိသီဒနပ္ပဟောနကံ ပဒေသံ. သီမန္တရိကံ ဌပေတွာတိအာဒိနာ သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏံ ကတွာ ဗဒ္ဓသီမာပိ အညမညံ ဖုသာပေတွာ အဗျဝဓာနေန ဗဒ္ဓသီမာပိ အသီမာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ, တသ္မာ ဧကဒွင်္ဂုလမတ္တာပိ သီမန္တရိကာ ဝဋ္ဋတိ ဧဝ. သာ ပန ဒုဗ္ဗောဓာတိ အဋ္ဌကထာသု စတုရင်္ဂုလာဒိကာ ဝုတ္တာတိ [Pg.345] ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒွိန္နံ သီမာနန္တိ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနံ. နိမိတ္တံ ဟောတီတိ နိမိတ္တဿ သီမတော ဗာဟိရတ္တာ ဗန္ဓနကာလေ တာဝ သမ္ဘေဒဒေါသော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. န ကေဝလဉ္စ နိမိတ္တကတော ဧဝ သင်္ကရံ ကရောတိ, အထ ခေါ သီမန္တရိကာယ ဌိတော အညောပိ ရုက္ခော ကရောတိ ဧဝ, တသ္မာ အပ္ပမတ္တိကာယ သီမန္တရိကာယ ဝဍ္ဎနကရုက္ခာဒယော န ဝဋ္ဋန္တိ ဧဝ. ဧတ္ထ စ ဥပရိ ဒိဿမာနခန္ဓသာခါဒိပဝေသေသု ဧဝ သင်္ကရဒေါသဿ သဗ္ဗတ္ထ ဒဿိတတ္တာ အဒိဿမာနာနံ မူလာနံ ပဝေသေပိ ဘူမိဂတိကတ္တာ ဒေါသော နတ္ထီတိ သိဇ္ဈတိ. သစေ ပန မူလာနိပိ ဒိဿမာနာနိ နေဝ ပဝိသန္တိ, သင်္ကရောဝ, ပဗ္ဗတပါသာဏာ ပန ဒိဿမာနာပိ ဘူမိဂတိကာယေဝ. ယဒိ ပန ဗန္ဓနကာလေ ဧဝ ဧကော ထူလရုက္ခော ဥဘယမ္ပိ သီမံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌတိ, ပစ္ဆာ ဗဒ္ဓါ အသီမာ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

"ප්‍රදේශය" යනු සංඝයා වහන්සේට වැඩසිටීමට ප්‍රමාණවත් ප්‍රදේශයකි. "සීමාන්තරිකය (සීමා අතර හිඩැස) තබා" යනාදී වශයෙන් සීමා මිශ්‍ර වීම හෝ යට වීම කොට බැඳි සීමාව ද, එකිනෙක ස්පර්ශ කරමින් අතරක් නොමැතිව බැඳි සීමාව ද අසීමාවක් ම (සීමාවක් නොවන බව) දක්වයි, එබැවින් එකඟුල් හෝ දෙඟුල් පමණ වූ ද සීමාන්තරිකයක් තිබීම සුදුසු ය. එය තේරුම් ගැනීමට අපහසු බැවින් අටුවාවල සිවුඟුල් ආදී වශයෙන් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. "සීමා දෙකක" යනු බද්ධ සීමාවන් දෙකක ය. "නිමිත්තක් වේ" යනු නිමිත්ත සීමාවෙන් බාහිරව පවතින බැවින් බඳින අවස්ථාවෙහි සීමා මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක් නැත යන අදහසයි. නිමිත්ත නිසා පමණක් නොව, සීමාන්තරිකයෙහි පිහිටි වෙනත් ගසක් ද සීමා මිශ්‍ර වීම සිදු කරයි, එබැවින් ඉතා කුඩා සීමාන්තරිකයක වැඩෙන ගස් ආදිය සුදුසු නොවේ ම ය. මෙහි ද උඩින් පෙනෙන කඳ සහ අතු පතර ඇතුල් වීමෙන් ම සීමා මිශ්‍ර වීමේ දෝෂය හැම තැනම පෙන්වා ඇති බැවින්, පොළොව යටින් නොපෙනෙන මුල් ඇතුල් වුව ද භූමියට අයත් බැවින් දෝෂයක් නොවන බව තහවුරු වේ. ඉදින් මුල් ද මතුපිටින් පෙනෙමින් ඇතුළු වන්නේ නම් සීමා මිශ්‍ර වීමක් ම වේ, පර්වත සහ ගල් පර්වත පෙනෙන්නට තිබුණ ද භූමියට ම අයත් ය. ඉදින් සීමාව බඳින අවස්ථාවෙහි ම එකම මහත ගසක් සීමා දෙකට ම වැදී පවතී නම්, පසුව බඳින ලද සීමාව අසීමාවක් (සීමාවක් නොවන එකක්) වේ යැයි දත යුතුය.

သီမသင်္ကရန္တိ သီမသမ္ဘေဒံ. ယံ ပနေတ္ထ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၄၈) ဝုတ္တံ ‘‘သီမသင်္ကရံ ကရောတီတိ ဝဍ္ဎိတွာ သီမပ္ပဒေသံ ပဝိဋ္ဌေ ဒွိန္နံ သီမာနံ ဂတဋ္ဌာနဿ ဒုဗ္ဗိညေယျတ္တာ ဝုတ္တ’’န္တိ, တံ န ယုတ္တံ ဂါမသီမာယပိ သဟ သင်္ကရံ ကရောတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတော. တတ္ထာပိ ဟိ နိမိတ္တေ ဝဍ္ဎိတေ ဂါမသီမဗဒ္ဓသီမာနံ ဂတဋ္ဌာနံ ဒုဗ္ဗိညေယျမေဝ ဟောတိ. တတ္ထ ပန အဝတွာ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနမေဝ သင်္ကရဿ ဝုတ္တတ္တာ ယထာဝုတ္တသမ္ဗန္ဓဒေါသောဝ သင်္ကရသဒ္ဒေန ဝုတ္တောတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၄၈) ပန နိဒါနဝသေန ‘‘ယေသံ, ဘိက္ခဝေ, သီမာ ပစ္ဆာ သမ္မတာ, တေသံ တံ ကမ္မံ အဓမ္မိက’’န္တိအာဒိနာ ပစ္ဆာ သမ္မတာယ အသီမတ္တေ ဝုတ္တေပိ ဒွီသု ဂါမသီမာသု ဌတွာ ဒွီဟိ သံဃေဟိ သမ္ဘေဒံ ဝါ အဇ္ဈောတ္ထရဏံ ဝါ ကတွာ သီမန္တရိကံ အဋ္ဌပေတွာ ဝါ ရုက္ခပါရောဟာဒိသမ္ဗန္ဓံ အဝိယောဇေတွာ ဝါ ဧကသ္မိံ ခဏေ ကမ္မဝါစာနိဋ္ဌာပနဝသေန ဧကတော သမ္မတာနံ ဒွိန္နမ္ပိ သီမာနံ အသီမတာ ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

සීමාසංකර යනු සීමා සම්භේදයයි (සීමා මිශ්‍ර වීමයි). මේ සම්බන්ධයෙන් සාරත්ථදීපනියෙහි යමක් ප්‍රකාශ කර තිබේද - එනම්, 'සීමාසංකරය කරයි යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, (ගස් වැවීමෙන්) වැවී සීමා ප්‍රදේශයට ඇතුළු වූ කල්හි සීමා දෙකෙහි සීමා මායිම් පිහිටි ස්ථානය හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන බැවින් යැයි කියා ඇති' බවයි. එය සුදුසු නොවේ. මන්දයත්, ගාමසීමාව සමගද සංකරය (මිශ්‍රවීම) කරන්නේයැයි කිව යුතු බැවිනි. එහිදීද නිමිත්ත වැවුණු කල්හි ගාමසීමාවේ හා බද්ධසීමාවේ මායිම් පිහිටි ස්ථානය හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන බැවිනි. එහි එසේ නොකියා බද්ධසීමා දෙකකම සංකරය ගැන පවසා ඇති බැවින්, ඉහත දැක්වූ සම්බන්ධතා දෝෂයම සංකර ශබ්දයෙන් අදහස් කරන ලද්දක් ලෙස ගත යුතුය. පාලියෙහි (මහාවග්ගයෙහි) නිදාන වශයෙන් 'මහණෙනි, යම් පිරිසකගේ සීමාව පසුව සම්මත කරන ලද්දේද, ඔවුන්ගේ ඒ කර්මය අධර්මවාදී වේ' යනාදී වශයෙන් පසුව සම්මත කරන ලද සීමාවෙහි අසීමා භාවය (සීමාවක් නොවන බව) පවසා තිබුණද, ගාමසීමා දෙකක සිට සංඝයන් දෙනමක් විසින් සම්භේදය (මිශ්‍ර කිරීම) හෝ අභිභවනය (යටපත් කිරීම) කිරීමෙන් හෝ සීමාන්තරිකය (සීමා අතර ඉඩ හැරීමක්) නොතබා හෝ රුක් අතු-මුල් ආදියේ සම්බන්ධය වෙන් නොකොට හෝ එකම මොහොතක කර්මවාචාව අවසන් කිරීමෙන් එකවර සම්මත කරන ලද සීමා දෙකෙහිම අසීමා භාවය ප්‍රකාශ කරන ලදැයි දත යුතුය.

သာရတ္ထဒီပနိယံ [Pg.346] (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၄၈) ‘‘သံသဋ္ဌဝိဋပါတိ ဣမိနာ အညမညဿ အာသန္နတံ ဒီပေတိ. ဗဒ္ဓါ ဟောတီတိ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ သီမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဿာ ပဒေသန္တိ ယတ္ထ ဌတွာ ဘိက္ခူဟိ ကမ္မံ ကာတုံ သက္ကာ ဟောတိ, တာဒိသံ ပဒေသံ. ယတ္ထ ပန ဌိတေဟိ ကမ္မံ ကာတုံ န သက္ကာ ဟောတိ, တာဒိသံ ပဒေသံ အန္တော ကရိတွာ ဗန္ဓန္တာ သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တိ နာမ. ဒွိန္နံ သီမာနံ နိမိတ္တံ ဟောတီတိ နိမိတ္တဿ သီမတော ဗာဟိရတ္တာ သီမသမ္ဘေဒေါ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. သီမသင်္ကရံ ကရောတီတိ ဝဍ္ဎိတွာ သီမပ္ပဒေသံ ပဝိဋ္ဌေ ဒွိန္နံ သီမာနံ ဂတဋ္ဌာနဿ ဒုဝိညေယျတ္တာ ဝုတ္တံ, န စ ပန တတ္ထ ကမ္မံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿနတ္ထံ. န ဟိ သီမာ တတ္တကေန အသီမာ ဟောတိ, ဒွေ ပန သီမာ ပစ္ဆာ ဝဍ္ဎိတေန ရုက္ခေန အဇ္ဈောတ္ထဋာ ဧကာဗဒ္ဓါ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧကတ္ထ ဌတွာ ကမ္မံ ကရောန္တေဟိ ဣတရံ သောဓေတွာ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

සාරත්ථදීපනියෙහි (මහාවග්ග ටීකාවෙහි) මෙසේ දක්වා ඇත: 'සංසට්ඨවිටපා (පැටලී ගිය අතුපතර ඇත්තා වූ) යන්නෙන් එකිනෙකට ඇති ආසන්න බව පෙන්වයි. බැඳෙන ලද්දේ වෙයි යන්න බටහිර දිශාභාගයෙහි සීමාව උපකල්පනය කර පවසන ලද්දකි. ඇගේ ප්‍රදේශය යනු යම් තැනක සිට භික්ෂූන්ට කර්මයන් (විනය කර්මයන්) කළ හැකිද, එවැනි ප්‍රදේශයකි. යම් තැනක සිට කර්මයන් කළ නොහැකිද, එවැනි ප්‍රදේශයක් ඇතුළත් කර බැඳීමෙන් සීමාවෙන් සීමාව මිශ්‍ර කරන්නේ (සම්භින්දනය කරන්නේ) නම් වේ. සීමා දෙකටම නිමිත්ත වෙයි යන්නෙන්, නිමිත්ත සීමාවෙන් බාහිර වන බැවින් සීමා සම්භේදයක් නොවන බව පවසන ලදී. සීමාසංකරය කරයි යනු වැවී සීමා ප්‍රදේශයට ඇතුළු වූ කල්හි සීමා දෙකෙහි පිහිටීම හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන බැවින් පවසන ලද්දකි. එසේ මිස එහි කර්මයන් කිරීම නොසුදුසු බව දැක්වීමට නොවේ. එපමණකින් සීමාව අසීමාවක් නොවේ, එහෙත් පසුව වැවුණු ගසින් සීමා දෙකම යටපත් වී එකිනෙකට බැඳී පවතියි. එබැවින් එක් තැනක සිට කර්මයන් කරන විට අනෙක් සීමාව ශෝධනය කර (පවිත්‍ර කර) කළ යුතුය' කියා වදාරන ලදී.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි

သီမာဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

සීමා විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ

စတုဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

විසිහතරවන පරිච්ඡේදයයි.

သီမာဗန္ဓနဝိနိစ္ဆယကထာ

සීමාබන්ධන විනිශ්චය කථාව

ဧဝံ သီမာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ပါဠိယံ သီမကထာယ ဥပေါသထက္ခန္ဓကပရိယာပန္နတ္တာ ဥပေါသထက္ခန္ဓကာနန္တရဉ္စ ပဝါရဏက္ခန္ဓကဿ အာဂတတ္တာ တဒနုက္ကမေန သီမာဝိနိစ္ဆယတော ဥပေါသထပဝါရဏဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုမာရဒ္ဓေပိ သာသနဝုဒ္ဓိကရဏတ္ထံ ဥပသမ္ပဒါဒိဝိနယကမ္မကရဏဋ္ဌာနဘူတံ သီမံ ဗန္ဓိတုကာမာနံ လဇ္ဇိပေသလဗဟုဿုတသိက္ခာကာမဘိက္ခူနံ ပညာသတိဝီရိယဇနနတ္ထံ သီမာဗန္ဓနကထာ အမှေဟိ အာရဘီယတေ[Pg.347]. တတ္ထ အပလောကနာဒိစတုဗ္ဗိဓကမ္မကရဏဋ္ဌာနဘူတာ သီမာ နာမ ဗဒ္ဓအဗဒ္ဓဝသေန ဒုဝိဓာ ဟောတိ. တတ္ထာပိ ဗဒ္ဓသီမာ ခဏ္ဍသီမာ, သမာနသံဝါသကသီမာ, အဝိပ္ပဝါသသီမာတိ တိဗ္ဗိဓာ ဟောတိ, တထာ အဗဒ္ဓသီမာပိ ဂါမသီမာ, ဥဒကုက္ခေပသီမာ, သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ အာစရိယဗုဒ္ဓဒတ္တတ္ထေရေန ဝိနယဝိနိစ္ဆယေ –

මෙසේ සීමා විනිශ්චය ප්‍රකාශ කර, පාලියෙහි සීමා කථාව උපෝසථක්ඛන්ධකයට ඇතුළත් වන බැවින්ද, උපෝසථක්ඛන්ධකයට අනතුරුව පවාරණක්ඛන්ධකය පැමිණෙන බැවින්ද, ඒ අනුපිළිවෙළින් සීමා විනිශ්චයෙහි සිට උපෝසථ-පවාරණ විනිශ්චය පැවසීමට ආරම්භ කළද, ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිස උපසම්පදා ආදී විනය කර්ම සිදු කරන ස්ථානයක් වන සීමාව බැඳීමට කැමති ලජ්ජී වූ, ප්‍රියශීලී වූ, බහුශ්‍රුත වූ, ශික්ෂාකාමී භික්ෂූන් වහන්සේලා තුළ ප්‍රඥාව, සතිය (සිහිය) සහ වීර්යය ඇති කරනු පිණිස අප විසින් 'සීමාබන්ධන කථාව' ආරම්භ කරනු ලැබේ. එහිදී, අපලෝකන ආදී සිව්වැදෑරුම් සංඝකර්ම සිදු කිරීමට සුදුසු ස්ථානයක් වන සීමාව, බද්ධ සීමාව හා අබද්ධ සීමාව වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිද බද්ධ සීමාව, ඛණ්ඩ සීමාව, සමානසංවාසක සීමාව, අවිප්පවාස සීමාව යැයි ත්‍රිවිධ වේ. එසේම අබද්ධ සීමාවද ගාම සීමාව, උදකුක්ඛේප සීමාව, සත්තබ්භන්තර සීමාව යැයි ත්‍රිවිධ වේ. මේ බව ආචාර්ය බුද්ධදත්ත තෙරුන් වහන්සේ විසින් විනය විනිශ්චයෙහි මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ခဏ္ဍသမာနသံဝါသာ-ဝိပ္ပဝါသာတိ ဘေဒတော;

ဣတိ ဗဒ္ဓါ တိဓာ ဝုတ္တာ, အဗဒ္ဓါပိ တိဓာ မတာ.

'ඛණ්ඩ සීමාව, සමානසංවාසක සීමාව සහ අවිප්පවාස සීමාව යන භේදයෙන් බද්ධ සීමාව තෙවැදෑරුම් ලෙස දක්වන ලදී. එමෙන්ම අබද්ධ සීමාවද තෙවැදෑරුම් යැයි දත යුතුය.

‘‘ဂါမတော ဥဒကုက္ခေပါ, သတ္တဗ္ဘန္တရတောပိ စ;

တတ္ထ ဂါမပရိစ္ဆေဒေါ, ဂါမသီမာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

එනම්, ගාම සීමාව, උදකුක්ඛේප සීමාව සහ සත්තබ්භන්තර සීමාව යනුවෙනි. එහිදී ගමෙහි සීමා මායිම ගාම සීමාව යැයි කියනු ලැබේ' කියායි.

တတ္ထ ဗဒ္ဓသီမံ ဗန္ဓိတုကာမေန အတိခုဒ္ဒိကာ, အတိမဟတီ, ခဏ္ဍနိမိတ္တာ, ဆာယာနိမိတ္တာ, အနိမိတ္တာ, ဗဟိသီမေ ဌိတသမ္မတာ, နဒိယာ သမ္မတာ, သမုဒ္ဒေ သမ္မတာ, ဇာတဿရေ သမ္မတာ, သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တေန သမ္မတာ, သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေန သမ္မတာတိ ဝုတ္တာ ဣမာ ဧကာဒသ ဝိပတ္တိသီမာယော အတိက္ကမိတွာ နိမိတ္တသမ္ပတ္တိ, ပရိသသမ္ပတ္တိ, ကမ္မဝါစာသမ္ပတ္တီတိ ဝုတ္တာယ တိဝိဓသမ္ပတ္တိယာ ယုတ္တံ ကတွာ ပဌမံ ကိတ္တိတနိမိတ္တေန သဗ္ဗပစ္ဆိမကိတ္တိတနိမိတ္တံ သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌကထာစရိယေန ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘တတ္ထ ဧကာဒသ ဝိပတ္တိသီမာယော အတိက္ကမိတွာ တိဝိဓသမ္ပတ္တိယုတ္တာ နိမိတ္တေန နိမိတ္တံ သမ္ဗန္ဓိတွာ သမ္မတာ သီမာ ဗဒ္ဓသီမာ နာမာ’’တိ. ဧတေန ဧတေသု ဧကာဒသသု ဝိပတ္တီသု ဧကာယပိ ယုတ္တာယ, တိဝိဓသမ္ပတ္တီသု ဧကာယပိ အယုတ္တာယ, နိမိတ္တေန နိမိတ္တံ အသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ သမ္မတာယ စ သတိ သီမာ န ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

එහි බද්ධ සීමාවක් බැඳීමට කැමති අයෙකු විසින්, අතිඛුද්දිකා (ඉතා කුඩා වීම), අතිමහතී (ඉතා විශාල වීම), ඛණ්ඩනිමිත්තා (සිඳී ගිය නිමිති ඇති බව), ඡායානිමිත්තා (සෙවනැල්ල නිමිත්තක් කර ගැනීම), අනිමිත්තා (නිමිති රහිත වීම), බහිසීමෙහි සිට සම්මත කිරීම, nadiyā sammatā (ගඟෙහි සම්මත කිරීම), සමුද්‍රයෙහි සම්මත කිරීම, ජාතස්සරයෙහි (ස්වභාවික විලක) සම්මත කිරීම, සීමාවෙන් සීමාව මිශ්‍ර කරමින් සම්මත කිරීම, සීමාවෙන් සීමාව යටපත් කරමින් සම්මත කිරීම යනුවෙන් දක්වන ලද මේ එකොළොස් වැදෑරුම් විපත්ති සීමාවන්ගෙන් බැහැර වී, නිමිත්ත සම්පත්ති, පරිස සම්පත්ති, කර්මවාචා සම්පත්ති යන ත්‍රිවිධ සම්පත්තියෙන් යුක්ත කොට, ප්‍රථමයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද නිමිත්ත සමග අවසානයටම ප්‍රකාශ කරන ලද නිමිත්ත සම්බන්ධ කොට සීමාව බැඳිය යුතුය. මේ බව අට්ඨකථාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කංඛාවිතරණියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'එහි එකොළොස් වැදෑරුම් විපත්ති සීමාවන්ගෙන් තොරව, ත්‍රිවිධ සම්පත්තියෙන් යුක්තව, නිමිත්තෙන් නිමිත්ත සම්බන්ධ කොට සම්මත කරන ලද සීමාව බද්ධ සීමාව නම් වේ' කියායි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ, මෙම එකොළොස් වැදෑරුම් විපත්තිවලින් එකකින් හෝ යුක්ත වුවහොත්, ත්‍රිවිධ සම්පත්තිවලින් එකකින් හෝ තොර වුවහොත්, සහ නිමිත්තෙන් නිමිත්ත සම්බන්ධ නොකර සම්මත කළහොත් එය සීමාවක් නොවන බවයි.

ဧဝံ သီမံ ဗန္ဓိတုကာမေန ဘိက္ခုနာ သဗ္ဗလက္ခဏပရိပူရတ္ထံ မဟန္တော ဥဿာဟော ကရဏီယော ဟောတိ, တသ္မာ သီမာဗန္ဓနကာလေ [Pg.348] တီသု သမ္ပတ္တီသု ပရိသသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိယာ ပဌမံ တာဝ ဂါမသီမာ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ. ဧတ္ထာဟ ‘‘နနု ဗဒ္ဓသီမာ ဝါ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ, အထ ကသ္မာ ဂါမသီမာ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ’’တိ? ဂါမသီမာယံ ဌတွာ ဗဒ္ဓသီမာယ ဗန္ဓိတဗ္ဗတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘အသမ္မတာယ, ဘိက္ခဝေ, သီမာယ အဋ္ဌပိတာယ ယံ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ဥပနိဿာယ ဝိဟရတိ, ယာ တဿ ဝါ ဂါမဿ ဂါမသီမာ, နိဂမဿ ဝါ နိဂမသီမာ, အယံ တတ္ထ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၇). ဣဓ ပါဠိယံ သရူပေန အနာဂတမ္ပိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၇) ‘‘ဂါမဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ နဂရမ္ပိ ဂဟိတမေဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ နဂရသီမာပိ ဂဟိတာ ဟောတိ, တသ္မာ ယသ္မိံ အဗဒ္ဓသီမဝိဟာရေ ဘိက္ခူ ယံ ဂါမံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တိ, တဿ ဂါမဿ ပရိစ္ဆေဒေါ ဂါမသီမာ နာမ. ယံ နိဂမံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တိ, တဿ နိဂမဿ ပရိစ္ဆေဒေါ နိဂမသီမာ နာမ. ယံ နဂရံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တိ, တဿ နဂရဿ ပရိစ္ဆေဒေါ နဂရသီမာ နာမ. တာ သဗ္ဗာပိ ဂါမသီမာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေသံ ဘိက္ခူနံ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထဗဒ္ဓသီမာ ဝိယ ဧကတော ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မကရဏာရဟာ ဟောန္တိ, ဤဒိသေယေဝ စ ပဒေသေ သီမံ ဗန္ဓိတုမရဟတိ, န ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မာနရဟေ ပဒေသေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

මෙසේ සීමාවක් බන්ධනය කිරීමට කැමති භික්ෂුව විසින් සියලු ලක්ෂණ සම්පූර්ණ කරනු පිණිස මහත් උත්සාහයක් කළ යුතු වෙයි. එබැවින් සීමා බන්ධන කාලයේදී සම්පත්ති තුන අතුරින් පිරිස් සම්පත්තිය සිද්ධ කරගනු පිණිස පළමුවෙන්ම ගාමසීමාව පරීක්ෂා කළ යුතුය. මෙහිදී මෙසේ අසනු ලැබිය හැක: 'බන්ධනය කළ යුත්තේ බද්ධ සීමාවක් නොවේද? එසේ නම් කුමක් හෙයින් ගාමසීමාව පරීක්ෂා කළ යුතුද?' කියාය. (පිළිතුර නම්) ගාමසීමාවෙහි පිහිටා බද්ධ සීමාව බන්ධනය කළ යුතු බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලද්දේමය: 'මහණෙනි, සම්මත නොකරන ලද, නොපිහිටුවන ලද සීමාව ඇති කල්හි, යම් ගමක හෝ නියම්ගමක ඇසුරු කරගෙන වෙසෙත්ද, ඒ ගමෙහි යම් ගාමසීමාවක් වේද, නියම්ගමෙහි යම් නියම්ගම් සීමාවක් වේද, මෙය එහි එකට වාසය කරන (සමානසංවාස) එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාව වෙයි' (මහාවග්ග 147). මෙහි පාලියෙහි සෘජුවම සඳහන් නොවුණත්, අටුවාවෙහි 'මෙහි ගම යන වචනය ගැනීමෙන් නගරයද ගන්නා ලද්දේම වෙයි' යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවින් නගර සීමාවද ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එබැවින් බද්ධ සීමාවක් නොමැති විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් ගමක ඇසුරු කරගෙන වාසය කරද්ද, ඒ ගමෙහි සීමා නිර්ණය ගාමසීමාව නම් වෙයි. යම් නියම්ගමක් ඇසුරු කරගෙන වාසය කරද්ද, ඒ නියම්ගමෙහි සීමා නිර්ණය නියම සීමාව (නිගමසීමාව) නම් වෙයි. යම් නගරයක් ඇසුරු කරගෙන වාසය කරද්ද, ඒ නගරයෙහි සීමා නිර්ණය නගර සීමාව නම් වෙයි. ඒ සියල්ලම 'ගාමසීමා' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට සමාන සංවාසය එක් උපෝසථයක් ඇති බද්ධ සීමාවක මෙන් එක්ව උපෝසථ ආදී සංඝකර්ම සිදු කිරීමට සුදුසු වෙයි. මෙවැනිම වූ ප්‍රදේශයක සීමාව බන්ධනය කිරීම සුදුසු වන අතර, උපෝසථ ආදී සංඝකර්ම කිරීමට නුසුදුසු ප්‍රදේශයක නොවේ යැයි පවසන ලද්දේ වෙයි.

တတ္ထ ‘‘ယတ္တကေ ပဒေသေ တဿ တဿ ဂါမဿ ဂါမဘောဇကာ ဗလိံ လဘန္တိ, သော ပဒေသော အပ္ပော ဝါ ဟောတု မဟန္တော ဝါ, ဂါမသီမာတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝစနတော ဂါမာဒိဘောဇကာနံ ဗလိလဘနဋ္ဌာနံ ဂါမသီမာ ဟောတိ, ဣဒဉ္စ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ. ဗလိံ အလဘန္တောပိ ရာဇပဏ္ဏေ အာရောပိတပဒေသေ တဿ ဂါမဿ ဂါမသီမာယေဝ. ဝုတ္တဉှိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၇) ‘‘ဗလိံ လဘန္တီတိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ. ‘အယံ ဂါမော ဧတ္တကော [Pg.349] ကရီသဘာဂေါ’တိအာဒိနာ ပန ရာဇပဏ္ဏေသု အာရောပိတေသု ဘူမိဘာဂေသု ယသ္မိံ ယသ္မိံ တဠာကမာတိကာသုသာနပဗ္ဗတာဒိကေ ပဒေသေ ဗလိံ န ဂဏှန္တိ, သောပိ ဂါမသီမာ ဧဝ. ရာဇာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နဘူမိဘာဂေါ ဟိ သဗ္ဗောဝ ဌပေတွာ နဒီလောဏိဇာတဿရေ ဂါမသီမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. အယံ ပကတိဂါမသီမာ နာမ. ‘‘ယမ္ပိ ဧကသ္မိံယေဝ ဂါမက္ခေတ္တေ ဧကံ ပဒေသံ, ‘အယံ ဝိသုံဂါမော ဟောတူ’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ရာဇာ ကဿစိ ဒေတိ, သောပိ ဝိသုံဂါမသီမာ ဟောတိယေဝါ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၇) ဝစနတော ရာဇာ ‘‘ပကတိဂါမက္ခေတ္တေယေဝ ပကတိဂါမတော ဝိသုံ ပကတိဂါမေန အသမ္မိဿော ဂါမော ဟောတူ’’တိ ယံ ပဒေသံ ဒေတိ, သော ပဒေသော ဝိသုံဂါမသီမာ နာမ. ဣတိ ပကတိဂါမသီမာ စ ရာဇူနံ ဣစ္ဆာဝသေန ပဝတ္တာ ဝိသုံဂါမသီမာ စ ဗဒ္ဓသီမာ ဝိယ သဗ္ဗကမ္မာရဟာ, တသ္မာ အဘိနဝဗဒ္ဓသီမံ ဗန္ဓိတုကာမေဟိ ပကတိဂါမသီမံ ဝါ ဝိသုံဂါမသီမံ ဝါ သောဓေတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တသ္မာ သာ စ ဣတရာ စ ပကတိဂါမနဂရနိဂမသီမာ ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာယေဝ ဟောန္တီ’’တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၇) ‘‘တတ္ထ ဟိ သာ စ ရာဇိစ္ဆာဝသေန ပရိဝတ္တိတွာ သမုပ္ပန္နာ အဘိနဝါ စ ဣတရာ စ အပရိဝတ္တာ ပကတိဂါမသီမာ, ယထာ ဗဒ္ဓသီမာယံ သဗ္ဗံ သံဃကမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဧဝမေတာပိ သဗ္ဗကမ္မာရဟတာသဒိသေန ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာ, သာ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ ဝုတ္တံ.

එහි 'යම් පමණ ප්‍රදේශයක ඒ ඒ ගමෙහි ගම්පතීන් අයබදු (බලි) ලබත්ද, ඒ ප්‍රදේශය කුඩා හෝ වේවා මහත් හෝ වේවා, ගාමසීමාව යනුවෙන්ම ගණනය කරනු ලැබේ' යැයි අටුවාවෙහි සඳහන් වන බැවින්, ගම් ආදියේ ප්‍රධානීන් බදු ලබන ස්ථානය ගාමසීමාව වෙයි. මෙය බොහෝ සෙයින් (පොදුවේ) පවසන ලද්දකි. බදු නොලැබුවත්, රජුගේ ලේඛනයෙහි ඇතුළත් කරන ලද ප්‍රදේශයද ඒ ගමෙහි ගාමසීමාවම වෙයි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'බදු ලබති යන්න බොහෝ සෙයින් දක්වන ලද්දකි. මේ ගම මේ තාක් කරීස ප්‍රමාණයකි යනාදී වශයෙන් රාජ ලේඛනවල ඇතුළත් කරන ලද භූමි කොටස් අතරින් යම් යම් වැව්, ඇළවේලි, සොහොන්, පර්වත ආදී ප්‍රදේශයන්හි බදු නොගන්නේ වුවද, එයද ගාමසීමාවම වෙයි. රජුන් ආදීන් විසින් සීමා කරන ලද භූමි භාගය, ගංගා සහ ලුණු ජලය සහිත විල් හැර, මුළුමනින්ම ගාමසීමාව ලෙසම දත යුතුය.' මෙය ප්‍රකෘති ගාමසීමාව නම් වෙයි. 'එක්ම ගම් බිමක යම් එක් ප්‍රදේශයක්, එය වෙනම ගමෙක් වේවා යැයි වෙන් කර රජු යමෙකුට දෙයිද, එයද වෙනම ගම් සීමාවක් (විසුංගාමසීමාවක්) වන්නේමය' යන අටුවා පාඨයට අනුව, රජු විසින් 'ප්‍රකෘති ගම් බිමෙහිම, ප්‍රකෘති ගමෙන් වෙන්වූ, ප්‍රකෘති ගම හා මිශ්‍ර නොවන වෙනම ගමක් වේවා' යැයි යම් ප්‍රදේශයක් ලබා දෙයිද, ඒ ප්‍රදේශය විසුංගාමසීමාව නම් වෙයි. මෙසේ ප්‍රකෘති ගාමසීමාවද, රජුන්ගේ කැමැත්ත පරිදි පවතින විසුංගාමසීමාවද, බද්ධ සීමාවක් මෙන් සියලු සංඝකර්මයන්ට සුදුසුය. එබැවින් අලුතින් බද්ධ සීමාවක් පිහිටුවීමට කැමති අය විසින් ප්‍රකෘති ගාමසීමාව හෝ විසුංගාමසීමාව හෝ පිරිසිදු කර එය කළ යුතුය. එසේම අටුවාවෙහි පවසන ලදී: 'එබැවින් ඒ සීමාවද, අනෙක් ප්‍රකෘති ගාම, නගර, නිගම සීමාද බද්ධ සීමාවන්ට සමානම වෙති' කියාය. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහිද මෙසේ දක්වා ඇත: 'එහි, රජුගේ කැමැත්ත පරිදි වෙනස් වී ඇති වූ ඒ අලුත් සීමාවද, වෙනස් නොවූ අනෙක් ප්‍රකෘති ගාමසීමාවද, බද්ධ සීමාවෙහි සියලු සංඝකර්ම කිරීමට සුදුසු වන්නා සේම, සියලු කර්මයන්ට සුදුසු බැවින් බද්ධ සීමාවට සමාන වෙයි. එය සමාන සංවාස ඇති එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවන්ය යන්න මෙහි අදහසයි' කියාය.

ကေစိ ပန အာစရိယာ ‘‘မယံ သီမံ ဗန္ဓိတုကာမာ, တသ္မာ ဧတ္တကော ဘူမိပရိစ္ဆေဒေါ ဝိသုံ ခေတ္တံ ဟောတူ’’တိ ရာဇာနံ အာပုစ္ဆိတွာ တေန ဩကာသေ ကတေ ‘‘ဣဒံ ဌာနံ ဝိသုံဂါမက္ခေတ္တံ ဟောတီ’’တိ မနသိ ကတွာ တတြဋ္ဌေယေဝ ဘိက္ခူ [Pg.350] စ ဟတ္ထပါသာနယနာဒိနာ သောဓေတွာ သီမာသမူဟနသီမာဗန္ဓနာဒီနိ ကရောန္တိ, တံ ကရဏံ ‘‘အယံ ဝိသုံဂါမော ဟောတူတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ရာဇာ ကဿစိ ဒေတီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနေန, ‘‘သာ စ ရာဇိစ္ဆာဝသေန ပရိဝတ္တိတွာ သမုပ္ပန္နာ အဘိနဝါ စာ’’တိ အာဂတေန ဝိမတိဝိနောဒနီဋီကာဝစနေန စ သမေန္တံ ဝိယ န ဒိဿတိ. ကထံ? အဋ္ဌကထာဝစနေ တာဝ ‘‘အယံ ဝိသုံဂါမော ဟောတူ’’တိ ဣမိနာ န ကေဝလံ ပုရိမဂါမောယေဝ ဂါမော ဟောတု, အထ ခေါ ဣဒါနိ ပရိစ္ဆိန္နပဒေသောပိ ဝိသုံယေဝ ဂါမော ဟောတူတိ ဧကံယေဝ ဂါမက္ခေတ္တံ ဒွေ ဂါမေ ကရောတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ရာဇာ ကဿစိ ဒေတီ’’တိ ဣမိနာ ဂါမဘောဇကဿ ဒိန္နဘာဝံ ပကာသေတိ, ဣဓ ပန နေဝ ဒွေ ဂါမေ ကရောတိ, န စ ဂါမဘောဇကဿ ဒေတိ, ကေဝလံ ဘိက္ခူနံ အနုမတိယာ ယာဝကာလိကဝသေနေဝ ဩကာသံ ကရောတိ, ဧဝံ အဋ္ဌကထာဝစနေနပိ သမေန္တံ ဝိယ န ဒိဿတိ. ဝိမတိဝိနောဒနီဋီကာဝစနေနပိ ‘‘ရာဇိစ္ဆာဝသေန ပရိဝတ္တိတွာ’’တိ ဣမိနာ အဂါမဘူတံ ခေတ္တံ ရာဇိစ္ဆာဝသေန ပရိဝတ္တိတွာ ဂါမော ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ‘‘အဘိနဝါ စာ’’တိ ဣမိနာ ပုရာဏဂါမသီမာ စ အဘိနဝဂါမသီမာ စာတိ ပုရိမဂါမေန အမိဿံ ဝိသုံဂါမလက္ခဏံ ဒဿေတိ. ဣဓ ပန ရာဇိစ္ဆာဝသေန ပရိဝတ္တိတွာ ခေတ္တဿ ဝိသုံဂါမဘူတဘာဝေါ စ အဘိနဝဘာဝေန ဝိသုံဂါမလက္ခဏဉ္စ န ဒိဿတိ, ဧဝံ ဋီကာဝစနေနပိ သမေန္တံ ဝိယ န ဒိဿတိ.

ඇතැම් ආචාර්යවරුන් වනාහි, 'අපි සීමාවක් බන්ධනය කිරීමට කැමැත්තෙමු, එබැවින් මෙතෙක් වූ භූමි ප්‍රමාණය වෙනම කුඹුරක් (භූමියක්) වේවා' යැයි රජුගෙන් විමසා, ඔහු විසින් අවසර දෙන ලද කල්හි, 'මේ ස්ථානය වෙනම ගම් බිමක් (විසුංගාමක්ෂේත්‍රයක්) වෙයි' කියා මනසෙහි තබාගෙන, එහි සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලාද හස්තපාසයට පැමිණවීම් ආදියෙන් පිරිසිදු කර, සීමා සමූහනය සහ සීමා බන්ධනය ආදිය කරති. ඔවුන්ගේ එම ක්‍රියාව 'මෙය වෙනම ගමක් වේවායි වෙන් කර රජු යමෙකුට දෙයි' යන අටුවා පාඨය සමඟද, 'එය රජුගේ කැමැත්ත පරිදි වෙනස් වී ඇති වූ අලුත් සීමාවද...' යනුවෙන් පැමිණි විමතිවිනෝදනී ටීකා පාඨය සමඟද ගැළපෙන්නක් මෙන් නොපෙනේ. ඒ කෙසේද? පළමුව අටුවා වචනයෙහි 'මෙය වෙනම ගමක් වේවා' යන්නෙන්, කලින් තිබූ ගම පමණක් ගමක් වීම නොව, දැන් වෙන් කරන ලද ප්‍රදේශයද වෙනමම ගමක් වේවායි එකම ගම් බිම ගම් දෙකක් කරන බව දක්වයි. 'රජු යමෙකුට දෙයි' යන්නෙන් ගම්පතියාට දෙන ලද බව ප්‍රකාශ කරයි. නමුත් මෙහිදී ගම් දෙකක් කරන්නේද නැත, ගම්පතියාට දෙන්නේද නැත. හුදෙක් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අනුමැතියෙන් තාවකාලික වශයෙන් පමණක් අවසරයක් කරයි. මෙසේ අටුවා පාඨය සමඟද ගැළපෙන්නක් මෙන් නොපෙනේ. විමතිවිනෝදනී ටීකා පාඨයෙන්ද, 'රජුගේ කැමැත්ත පරිදි වෙනස් වී' යන්නෙන්, ගමක් නොවූ කුඹුර (භූමිය) රජුගේ කැමැත්ත පරිදි වෙනස් වී ගමක් වන බව දක්වයි. 'අලුත් සීමාවද' යන්නෙන්, පැරණි ගම් සීමාව සහ අලුත් ගම් සීමාව කියා පෙර ගම සමඟ මිශ්‍ර නොවන වෙනම ගමක ලක්ෂණය දක්වයි. නමුත් මෙහිදී රජුගේ කැමැත්ත පරිදි වෙනස් වී කුඹුර වෙනම ගමක් වූ බවක් හෝ අලුත් බවෙන් වෙනම ගමක ලක්ෂණයක් හෝ නොපෙනේ. මෙසේ ටීකා පාඨය සමඟද ගැළපෙන්නක් මෙන් නොපෙනේ.

ဝိနယဝိနိစ္ဆယဋီကာယဉ္စ ‘‘ဂါမပရိစ္ဆေဒေါတိ သဗ္ဗဒိသာသု သမ္မာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘ဣမဿ ပဒေသဿ ဧတ္တကော ကရော’တိ ဧဝံ ကရေန နိယမိတော ဂါမပ္ပဒေသော’’တိ ဧဝံ အာယဝသေနေဝ ပရိစ္ဆိန္ဒနံ ဝုတ္တံ, န အနုမတိကရဏမတ္တေန, တသ္မာ ဝိသုံဂါမလက္ခဏံ အပ္ပတ္တတာယ ပကတိဂါမေန သင်္ကရော ဟောတိ, န တတ္ထ ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မံ ကာတုမရဟတိ, ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မကရဏာရဟပဒေသေယေဝ [Pg.351] သီမာသမူဟနနသီမာဗန္ဓနကမ္မမ္ပိ ကရဏာရဟံ ဟောတိ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မတ္တာ တေသံ ကမ္မာနံ, တသ္မာ တေသံ အာစရိယာနံ တံ ကရဏံ အညေ အာစရိယာ န ဣစ္ဆန္တိ. အညေ ပန အာစရိယာ ‘‘တံ ပရိစ္ဆိန္နပ္ပဒေသံ ‘ဝိသုံဂါမော ဟောတူ’တိ ရာဇာ ကဿစိ ဒေတိ, ဂါမဘောဇကော စ တတော ဗလိံ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, တဒါ ဝိသုံဂါမော ဟောတိ, န တတော ပုဗ္ဗေ’’တိ ဝဒန္တိ. တေသံ တံ ဝစနံ ‘‘ဧဝံ ကရေန နိယမိတော ပဒေသော’’တိ ဝိနိစ္ဆယဋီကာဝစနဉ္စ ‘‘ဂါမာဒီနံ ကရဂ္ဂါဟပရိစ္ဆိန္နော သမန္တတော ပဒေသော ဂါမသီမာ’’တိ သီမာလင်္ကာရဂဏ္ဌိဝစနဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ သိယာ, တေသု ပန ‘‘ဣမဿ ပဒေသဿ ဧတ္တကော ကရော’’တိ ဧဝံ ကရပရိစ္ဆိန္ဒနံ ဝုတ္တံ, န ဂါမဘောဇကဿ ဗလိဂ္ဂဟဏံ. အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘ရာဇာ ကဿစိ ဒေတီ’’တိ ဒါနမေဝ ဝဒတိ, န ‘‘ဂါမဘောဇကော စ ဗလိံ ဂဏှာတီ’’တိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ, တသ္မာ တမ္ပိ ဝစနံ အညေ ပဏ္ဍိတာ န သမ္ပဋိစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ပထဝိဿရော ရာဇာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဂါမက္ခေတ္တေ ဧတ္တကကရီသမတ္တော ပဒေသော ပုရိမဂါမတော ဝိသုံဂါမော ဟောတူ’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒေတိ, ဧတ္တာဝတာ သော ပဒေသော ဗလိံ ပဋိဂ္ဂဟိတော ဝါ ဟောတု အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတော ဝါ, ဝိသုံဂါမော နာမ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

විනයවිනිච්ඡය ටීකාවෙහි ද 'ගම් සීමා නිර්ණය කිරීම යනු සියලු දිශාවලින් මනා කොට සීමා වෙන් කර, මෙම ප්‍රදේශයට මෙපමණ බද්දක් අය වේ යැයි මෙසේ බද්දෙන් නියම කරන ලද ගම් ප්‍රදේශයයි' යනුවෙන් ආදායම් මාර්ගයෙන් ම සීමා නිර්ණය කිරීම දක්වන ලදී, හුදු අනුමැතිය දීමෙන් පමණක් නොවේ. එබැවින්, විශුංගාම (වෙනම ගම්) ලක්ෂණයට නොපැමිණීම නිසා සාමාන්‍ය ගම සමඟ මිශ්‍ර වීමක් සිදු වේ. එහි පොහොය කිරීම් ආදී සඟකම් කිරීමට සුදුසු නොවේ. පොහොය කිරීම් ආදී සඟකම් කිරීමට සුදුසු ප්‍රදේශයක ම සීමා ඉවත් කිරීම (සීමාසමූහනනය) සහ සීමා බැඳීම (සීමාසම්මුතිය) යන කර්මයන් ද කිරීමට සුදුසු වේ. ඒ කර්මයන් ඥත්තිදුතිය කර්මයන් වන බැවිනි. එබැවින්, ඒ ආචාර්යවරුන්ගේ එම ක්‍රියාව අන්‍ය ආචාර්යවරුන් පිළිගන්නේ නැත. අන්‍ය ආචාර්යවරු කල්පනා කරන්නේ 'එම වෙන් කරන ලද ප්‍රදේශය වෙනම ගමක් (විශුංගාමයක්) වේවා යි රජතුමා යමෙකුට දෙයි ද, ගම් ප්‍රධානියා (ගාමභෝජකයා) එතැන් සිට බදු ලබා ගනියි ද, එවිට එය විශුංගාමයක් වෙයි, ඊට පෙර නොවේ' යනුවෙනි. ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය 'මෙසේ බද්දෙන් නියම කරන ලද ප්‍රදේශය' යන විනිච්ඡය ටීකා පාඨයත්, 'ගම් ආදියේ බදු ගැනීමෙන් වට කර වෙන් කරන ලද ප්‍රදේශය ගම් සීමාවයි' යන සීමාලංකාරගණ්ඨි පාඨයත් සලකා පවසන ලද්දක් විය හැකිය. එහෙත්, ඔවුන් අතර 'මෙම ප්‍රදේශයට මෙපමණ බද්දක් අය වේ' යැයි මෙසේ බදු නිර්ණය කිරීම පවසන ලද නමුත්, ගාමභෝජකයා විසින් බදු ලබා ගැනීමක් නොකියැවිණි. අටුවාවෙහි ද 'රජතුමා යමෙකුට දෙයි' යනුවෙන් දීම පමණක් පවසන අතර 'ගාමභෝජකයා බදු ගනියි' යනුවෙන් පිළිගැනීමක් නොකියැවේ. එබැවින්, එම අදහස ද අන්‍ය පණ්ඩිතවරු පිළි නොගනිති. එම නිසා පෘථිවිශ්වර වූ රජතුමා 'මෙම ගම් කෙතෙහි මෙපමණ කරීස ප්‍රමාණයක් ඇති ප්‍රදේශය පෙර ගමෙන් වෙන් වූ විශුංගාමයක් වේවා' යි සීමා නිර්ණය කර දෙයි ද, එතැන් පටන් ඒ ප්‍රදේශය බදු ගනු ලැබුව ද නොලැබුව ද, විශුංගාමයක් (වෙනම ගමක්) ලෙස ම සලකනු ලැබිය යුතු ය.

ဧဝံ ပကတိဂါမလက္ခဏဉ္စ ဝိသုံဂါမလက္ခဏဉ္စ တထတော ဉတွာ ဗဒ္ဓသီမံ ဗန္ဓိတုကာမော ယဒိ ပကတိဂါမသီမာ နာတိဝိတ္ထာရာ ဟောတိ သုခရက္ခိတာ, တမေဝ ပကတိဂါမသီမံ သုဋ္ဌု ရက္ခာပေတွာ သုဋ္ဌု သောဓေတွာ သီမာသမူဟနနသီမာသမ္မုတိကမ္မာနိ ကာတဗ္ဗာနိ. ယဒိ ပန ပကတိဂါမသီမာ အတိဝိတ္ထာရာ ဟောတိ, နိဂမသီမာ, နဂရသီမာ ဝါ ဟောန္တိ, ဗဟူနံ ဘိက္ခူနံ နိသိန္နဋ္ဌာနသဉ္စရဏဋ္ဌာနတ္တာ သောဓေတုံ ဝါ ရက္ခိတုံ ဝါ န သက္ကောန္တိ, ဧဝဉ္စ သတိ ပထဝိဿရရာဇူဟိ ပရိစ္ဆိန္နာယ ဝိသုံဂါမသီမာယ သုဋ္ဌု သောဓေတွာ သုရက္ခိတံ ကတွာ သီမာသမူဟနနသီမာသမ္မုတိကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ. ကထံ ပန သုဋ္ဌု သောဓနဉ္စ [Pg.352] သုဋ္ဌု ရက္ခဏဉ္စ ကာတဗ္ဗံ? သီမံ ဗန္ဓိတုကာမေန ဟိ သာမန္တဝိဟာရေသု ဘိက္ခူ တဿ တဿ ဝိဟာရဿ သီမာပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆိတွာ ဗဒ္ဓသီမဝိဟာရာနံ သီမာယ သီမန္တရိကံ, အဗဒ္ဓသီမဝိဟာရာနံ သီမာယ ဥပစာရံ ဌပေတွာ ဒိသာစာရိကဘိက္ခူနံ နိဿဉ္စာရသမယေ သစေ ဧကသ္မိံ ဂါမက္ခေတ္တေ သီမံ ဗန္ဓိတုကာမာ, ယေ တတ္ထ ဗဒ္ဓသီမဝိဟာရာ, တေသု ဘိက္ခူနံ ‘‘မယံ အဇ္ဇ သီမံ ဗန္ဓိဿာမ, တုမှေ သကသကသီမာယ ပရိစ္ဆေဒတော မာ နိက္ခမထာ’’တိ ပေသေတဗ္ဗံ. ယေ အဗဒ္ဓသီမဝိဟာရာ, တေသု ဘိက္ခူ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပါတေတဗ္ဗာ, ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒော အာဟရာပေတဗ္ဗော. ဧဝံ သန္နိပတိတေသု ပန ဘိက္ခူသု ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒေ အာဟဋေ တေသု တေသု မဂ္ဂေသု စ နဒီတိတ္ထဂါမဒွါရာဒီသု စ အာဂန္တုကဘိက္ခူနံ သီဃံ သီဃံ ဟတ္ထပါသာနယနတ္ထဉ္စ ဗဟိသီမကရဏတ္ထဉ္စ အာရာမိကေ စေဝ သမဏုဒ္ဒေသေ စ ဌပေတွာ ဘေရိသညံ ဝါ သင်္ခသညံ ဝါ ကတွာ သီမာ သမူဟနိတဗ္ဗာတိ.

මෙසේ සාමාන්‍ය ගමේ (පකතිගාමයේ) ලක්ෂණයත්, වෙනම ගමේ (විශුංගාමයේ) ලක්ෂණයත් තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගෙන බද්ධ සීමාවක් බැඳීමට කැමති තැනැත්තා විසින්, ඉදින් සාමාන්‍ය ගම් සීමාව ඉතා විශාල නොවේ නම්, පහසුවෙන් ආරක්ෂා කළ හැක්කේ නම්, එම සාමාන්‍ය ගම් සීමාව ම මැනවින් ආරක්ෂා කරවා, මැනවින් ශෝධනය කරවා සීමා ඉවත් කිරීම් හා සීමා සම්මත කිරීම් (බැඳීම්) කළ යුතුය. ඉදින් සාමාන්‍ය ගම් සීමාව ඉතා විශාල වේ නම්, නැතහොත් නියම්ගම් සීමා හෝ නගර සීමා වේ නම්, බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටින තැන් හා හැසිරෙන තැන් බහුල බැවින් ශෝධනය කිරීමට හෝ ආරක්ෂා කිරීමට නොහැකි වෙයි. එසේ ඇති කල්හි, පෘථිවිශ්වර රජවරුන් විසින් වෙන් කරන ලද විශුංගාම සීමාව මැනවින් ශෝධනය කර, මැනවින් ආරක්ෂිත කොට සීමා ඉවත් කිරීමේ හා සීමා සම්මත කිරීමේ කර්ම කළ යුතුය. මැනවින් ශෝධනය කිරීම හා මැනවින් ආරක්ෂා කිරීම කෙසේ කළ යුතු ද? සීමාව බැඳීමට කැමති භික්ෂුව විසින් අවට වෙහෙර විහාරවල වසන භික්ෂූන්ගෙන් ඒ ඒ විහාරයේ සීමා සලකුණු විමසා, බද්ධ සීමා සහිත විහාරයන්හි සීමාවන්ට සීමාන්තරිකය ද (සීමා අතර ඉඩ), අබද්ධ සීමා සහිත විහාරයන්හි සීමාවන්ට උපචාරය ද තබා, දිශාචාරික (දෑලෙහි) වඩින භික්ෂූන්ගේ හැසිරීමක් නොමැති වේලාවෙහි, ඉදින් එක් ගම් කෙතක සීමාව බැඳීමට කැමති නම්, එහි යම් බද්ධ සීමා ඇති විහාර කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ විහාරයන්හි වසන භික්ෂූන් වෙත 'අපි අද සීමාව බඳින්නෙමු, ඔබ වහන්සේලා තමන්ගේ සීමා සලකුණුවලින් බැහැරට නොවැඩිය මැනව' යි පණිවිඩ යැවිය යුතුය. යම් අබද්ධ සීමා ඇති විහාර කෙනෙක් වෙත් ද, එහි භික්ෂූන් එකට රැස් කරවිය යුතුය, කැමැත්ත (ඡන්දය) දිය යුතු භික්ෂූන්ගේ ඡන්දය ගෙන්වා ගත යුතුය. මෙසේ භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූ කල්හි, ඡන්දය දිය යුත්තන්ගේ ඡන්දය ගෙනෙන ලද කල්හි, ඒ ඒ මාර්ගයන්හි ද, තොටුපළවල්හි ද, ගම් දොරවල්හි ද පිටතින් වඩින ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා වහා ම හස්තපාසයට (අතේ දුර ප්‍රමාණයට) කැඳවා ගැනීම පිණිස ද, සීමාවෙන් පිටත තැබීම පිණිස ද, ආරාමිකයන් හා සාමණේරයන් රඳවා තබා, බෙර හඬක් හෝ සක් හඬක් පවත්වා සීමාව බැහැර කළ යුතුය.

နနု စ ဣဒံ သောဓနံ ရက္ခဏဉ္စ သီမာသမ္မုတိကာလေယေဝ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ, အထ ကသ္မာ ဣဓ သီမာသမူဟနနေ ဝုတ္တန္တိ? ဣမဿပိ သီမာသမူဟနနကမ္မဿ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မတ္တာ ပရိသသမ္ပတ္တိဇနနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ သန္တေပိ ဣဒံ သီမာသမူဟနနကမ္မံ နာမ ယဒိ ပေါရာဏာ ဗဒ္ဓသီမာ အတ္ထိ, တဒဋ္ဌကသံဃေ ဟတ္ထပါသဂတေ အညေသု ဘိက္ခူသု ဂါမသီမံ ပဝိဋ္ဌေသုပိ ကမ္မဘေဒေါ နတ္ထိ. ယဒိ ပေါရာဏာ ဗဒ္ဓသီမာ နတ္ထိ, ဧဝမ္ပိ သတိ ကေဝလံ ဂါမသီမာဘူတတ္တာ သီမာသမူဟနနကမ္မေ အသမ္ပဇ္ဇန္တေပိ ဒေါသော နတ္ထိ, အထ ကသ္မာ သောဓနာ ဝုတ္တာတိ? သစ္စံ, တထာပိ သမူဟနိတဗ္ဗာ ပေါရာဏသီမာပရိစ္ဆေဒဿ ဒုဝိညေယျတ္တာ. သစေ ဟိ မဟတိယာ ပေါရာဏဗဒ္ဓသီမာယ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ သီမံ သမူဟနိဿာမာတိ သံဃေ သန္နိပတိတေ တဿာယေဝ သီမာယ အညသ္မိံ ပဒေသေ ဘိက္ခုမှိ ပဝိဋ္ဌေ အဇာနန္တဿပိ ကမ္မံ ဝိပဇ္ဇတိ, တသ္မာ မဟုဿာဟေန သောဓေတဗ္ဗာဝါတိ [Pg.353] ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ဂါမသီမသောဓနံ ‘‘ပရိသသမ္ပတ္တိယာ ယုတ္တာ နာမ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန စတူဟိ ဘိက္ခူဟိ သန္နိပတိတွာ ယာဝတိကာ တသ္မိံ ဂါမက္ခေတ္တေ ဗဒ္ဓသီမံ ဝါ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေ ဝါ အနောက္ကမိတွာ ဌိတာ ဘိက္ခူ, တေ သဗ္ဗေ ဟတ္ထပါသေ ဝါ ကတွာ ဆန္ဒံ ဝါ အာဟရိတွာ သမ္မတာ’’တိ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) အာဂတတ္တာ ပရိသသမ္ပတ္တိကာရဏံ ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. တတော ‘‘သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တေန သမ္မတာ, သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေန သမ္မတာ’’တိ ဝုတ္တေဟိ ဒွီဟိ ဝိပတ္တိဒေါသေဟိ မုစ္စနတ္ထံ သီမသမူဟနနကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ.

මේ ශෝධනය කිරීම හා ආරක්ෂා කිරීම සීමා සම්මත කරන (සීමා බඳින) අවස්ථාවෙහි ම අටුවාවෙහි පවසන ලද්දක් නොවේ ද? එසේ නම් කුමක් හෙයින් මෙහි සීමා ඉවත් කරන (සීමාසමූහනන) අවස්ථාවෙහි පවසන ලද්දේ ද? මේ සීමා ඉවත් කිරීමේ කර්මය ද ඥත්තිදුතිය කර්මයක් වන බැවින්, පිරිස් සම්පත්තිය ඇති කරනු පිණිස මෙහි පවසන ලදැයි දත යුතුය. මෙසේ වුව ද, මේ සීමා ඉවත් කිරීමේ කර්මය යනු ඉදින් පැරණි බද්ධ සීමාවක් ඇත්නම්, එවිට සීමාවෙහි සිටින අට නමකගෙන් යුත් සංඝයා වහන්සේලා හස්තපාස ගතව සිටින කල්හි, අනෙකුත් භික්ෂූන් ගම් සීමාවට ඇතුළු වුව ද විනය කර්මය බිඳීමක් සිදු නොවේ. ඉදින් පැරණි බද්ධ සීමාවක් නොමැති නම්, එසේ වුව ද හුදෙක් ගම් සීමාව ම වූ බැවින් සීමා ඉවත් කිරීමේ කර්මය සිදු නොවුණ ද වරදක් නැත. එසේ නම් කුමක් හෙයින් ශෝධනයක් පවසන ලද්දේ ද? සැබවි, එසේ වුව ද පැරණි සීමා සලකුණු දැනගැනීමට අපහසු බැවින් සීමාව ඉවත් කළ යුතු ම ය. ඉදින් විශාල පැරණි බද්ධ සීමාවක එක් ප්‍රදේශයක සීමාව ඉවත් කරමු යි සඟ පිරිස රැස් වූ කල්හි, එම සීමාවෙහි ම වෙනත් ප්‍රදේශයකට භික්ෂුවක ඇතුළු වූ විට, නොදන්නා අයකුගේ වුව ද විනය කර්මය පිරිහෙයි (විනාශ වෙයි). එබැවින් මහත් උත්සාහයෙන් ශෝධනය කළ යුතු ම යැයි දත යුතුය. මෙසේ ගම් සීමා ශෝධනය කිරීම 'පිරිස් සම්පත්තියෙන් යුක්ත වන්නී නම්, අන්තිම සීමාවෙන් භික්ෂූන් සතර නමක රැස් වී, එම ගම් කෙතෙහි බද්ධ සීමාවකට හෝ ගඟ, මුහුද, ස්වාභාවික විල යන මෙයට ඇතුළු නොවී සිටි යම්තාක් භික්ෂූන් වෙත් ද, ඒ සියලු දෙනා හස්තපාස ගත කොට හෝ ඡන්දය ගෙන්වාගෙන සම්මත කරන ලද්දේය' යනුවෙන් කංඛාවිතරණියෙහි (කංඛාවිතරණී අට්ඨකථා නිදාන වර්ණනාවෙහි) පැමිණි බැවින්, පිරිස් සම්පත්තියට හේතු වන බව දැනගත හැකිය. ඉන්පසු 'සීමාවෙන් සීමාව පටලවමින් සම්මත කරන ලද්දේය, සීමාවෙන් සීමාව යට කරමින් සම්මත කරන ලද්දේය' යනුවෙන් වදාරන ලද විපත්ති දෝෂ දෙකින් මිදීම පිණිස සීමා ඉවත් කිරීමේ කර්මය කළ යුතුය.

သီမာယ အသမူဟတာယ သတိ ကထံ ဝိပတ္တိဒွယံ အာပဇ္ဇေယျာတိ, တထာ သောဓိတာယပိ ဂါမသီမာယ. ယဒိ ပေါရာဏဗဒ္ဓသီမာ ဝိဇ္ဇမာနာ ဘဝေယျ, တဿာ ဝိဇ္ဇမာနဘာဝံ အဇာနန္တာ နဝံ ဗဒ္ဓသီမံ ဗန္ဓေယျုံ. ပေါရာဏသီမာယ ဟိ နိမိတ္တံ အန္တော ကတွာ တဿ သမီပေ ပေါရာဏသီမာယ အန္တော ဌိတံ အညံ နိမိတ္တံ ကတွာ နဝံ ဗဒ္ဓသီမံ ဗန္ဓေယျုံ, သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တေန သမ္မတာ နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တေန သမ္မတာ နာမ အတ္တနော သီမာယ ပရေသံ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တေန သမ္မတာ. သစေ ဟိ ပေါရာဏကဿ ဝိဟာရဿ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ အမ္ဗော စေဝ ဇမ္ဗူ စာတိ ဒွေ ရုက္ခာ အညမညံ သံသဋ္ဌဝိဋပါ ဟောန္တိ, တေသု အမ္ဗဿ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ ဇမ္ဗူ. ဝိဟာရသီမာ စ ဇမ္ဗုံ အန္တော ကတွာ အမ္ဗံ ကိတ္တေတွာ ဗဒ္ဓါ ဟောတိ, အထ ပစ္ဆာ တဿ ဝိဟာရဿ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ ဝိဟာရေ ကတေ သီမံ ဗန္ဓန္တာ ဘိက္ခူ အမ္ဗံ အန္တော ကတွာ ဇမ္ဗုံ ကိတ္တေတွာ ဗန္ဓန္တိ, သီမာယ သီမာ သမ္ဘိန္နာ နာမ ဟောတီ’’တိ. ပေါရာဏသီမာယ စ ဧကဒေသံ ဝါ သကလပေါရာဏသီမံ ဝါ အန္တော ကရိတွာ နဝံ သီမံ ဗန္ဓေယျုံ, သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေန သမ္မတာ နာမ[Pg.354]. ဝုတ္တဉှေတံ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေန သမ္မတာ နာမ အတ္တနော သီမာယ ပရေသံ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေန သမ္မတာ. သစေ ဟိ ပရေသံ ဗဒ္ဓသီမံ သကလံ ဝါ တဿာ ပဒေသံ ဝါ အန္တော ကတွာ အတ္တနော သီမံ သမ္မန္နန္တိ, သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရိတာ နာမ ဟောတီ’’တိ.

සීමාව ඉවත් නොකළ කල්හි කෙසේ නම් විපත්ති දෙකක් සිදු වේ ද යත්, එසේ පිරිසිදු කරන ලද ගම් සීමාවෙහි වුවද, ඉදින් පැරණි බද්ධ සීමාවක් පවතී නම්, එහි පැවැත්ම නොදැන අලුත් බද්ධ සීමාවක් බඳින්නේ නම් (එසේ සිදු වේ). මන්ද, පැරණි සීමාවෙහි නිමිත්තක් (සීමා ලකුණක්) ඇතුළත් කරගෙන, ඊට සමීපව පිහිටි පැරණි සීමාව තුළ ඇති වෙනත් නිමිත්තක් සීමා ලකුණක් කොට අලුත් බද්ධ සීමාවක් බඳින්නේ නම්, එය 'සීමාවකින් සීමාව මුසු කරමින් (සම්භින්න කරමින්) සම්මත කිරීම' නම් වේ. එහෙයින් කංඛාවිතරණී අට්ඨකථාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'සීමාවකින් සීමාව මුසු කරමින් සම්මත කිරීම යනු තමාගේ සීමාවෙන් අනුන්ගේ සීමාවක් මුසු කරමින් (සම්භින්න කරමින්) සම්මත කිරීමයි. ඉදින් පැරණි විහාරයක නැගෙනහිර දිශාවෙහි අඹ ගසක් හා දඹ ගසක් යැයි එකිනෙක පැටලී ගිය අතුපතරින් යුත් ගස් දෙකක් තිබේ නම්, ඉන් අඹ ගසට බටහිර දිශාවෙන් දඹ ගස පිහිටා තිබේ. විහාර සීමාව ද දඹ ගස ඇතුළත් කර අඹ ගස පිටත කොට බැඳ තිබේ. ඉන්පසු ඒ විහාරයේ නැගෙනහිර දිශාවෙහි අලුතින් විහාරයක් කළ කල්හි සීමා බඳින භික්ෂූහු අඹ ගස ඇතුළත් කර දඹ ගස පිටත කොට බඳිත් නම්, එය සීමාවෙන් සීමාව මුසු කරන ලද්දක් (සම්භින්න) නම් වේ' යනුවෙනි. පැරණි සීමාවේ කොටසක් හෝ මුළු පැරණි සීමාවම හෝ ඇතුළත් කරගෙන අලුත් සීමාවක් බඳින්නේ නම්, එය 'සීමාවකින් සීමාව යටපත් කරමින් (අජ්ඣොත්ථරණය කරමින්) සම්මත කිරීම' නම් වේ. මෙය කංඛාවිතරණී අට්ඨකථාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'සීමාවකින් සීමාව යටපත් කරමින් සම්මත කිරීම නම් තමාගේ සීමාවෙන් අනුන්ගේ සීමාවක් යටපත් කරමින් සම්මත කිරීමයි. ඉදින් අනුන්ගේ බද්ධ සීමාව සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ එහි කොටසක් හෝ ඇතුළත් කරගෙන තමන්ගේ සීමාව සම්මත කරත් නම්, එය සීමාවකින් සීමාවක් යටපත් කරන ලද්දක් (අජ්ඣොත්ථරිත) නම් වේ' යනුවෙනි.

ယသ္မိံ ပဒေသေ စတ္တာရော ဘိက္ခူ နိသီဒိတွာ ကမ္မံ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ, တတ္ထ တတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အညေသံ ပေါရာဏဗဒ္ဓသီမပ္ပဒေသံ အတ္တနော သီမာယ အန္တော ကရောန္တော သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒတိ နာမ. စတုန္နံ ဘိက္ခူနံ နိသီဒိတုံ ပဟောနကဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သကလမ္ပိ အညေသံ ပေါရာဏဗဒ္ဓသီမာပဒေသံ အတ္တနော သီမာယ အန္တော ကရောန္တော သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရတိ နာမ. ဝုတ္တဉှေတံ ကင်္ခါဝိတရဏိယာ လီနတ္ထပကာသနိယံ (ကင်္ခါ. အဘိ. ဋီ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘တဿာ ပဒေသန္တိ တဿာ ဧကဒေသံ, ယတ္ထ ဌတွာ စတူဟိ ဘိက္ခူဟိ ကမ္မံ ကာတုံ သက္ကာ ဟောတိ, တာဒိသံ ဧကဒေသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယတ္ထ ပန ဌိတေဟိ ကမ္မံ ကာတုံ န သက္ကာ, တာဒိသံ ပဒေသံ အန္တော ကရိတွာ သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တိ နာမ, န တု အဇ္ဈောတ္ထရန္တိ နာမာတိ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၈) ‘‘ယတ္ထ စတူဟိ ဘိက္ခူဟိ နိသီဒိတုံ န သက္ကာ, တတ္တကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အတ္တနော သီမာယ ကရောန္တာ သမ္ဘိန္ဒန္တိ, စတုန္နမ္ပိ ဘိက္ခူနံ ပဟောနကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သကလမ္ပိ အန္တော ကရောန္တာ အဇ္ဈောတ္ထရန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

යම් ප්‍රදේශයක භික්ෂූන් සතර නමකට හිඳගෙන විනය කර්මයක් කිරීමට නොහැකි ද, එතැන් සිට කෙස් ගසක් තරම් වූ ද අනුන්ගේ පැරණි බද්ධ සීමා ප්‍රදේශයක් තමන්ගේ සීමාවට ඇතුළත් කර ගන්නේ නම්, එය 'සීමාවෙන් සීමාව මුසු කිරීම' (සම්භින්දන) නම් වේ. භික්ෂූන් සතර නමකට හිඳීමට ප්‍රමාණවත් ස්ථානයේ සිට මුළු පැරණි සීමා ප්‍රදේශයම තමන්ගේ සීමාව තුළට ඇතුළත් කර ගන්නේ නම්, එය 'සීමාවෙන් සීමාව යටපත් කිරීම' (අජ්ඣොත්ථරණ) නම් වේ. මෙය කංඛාවිතරණී ලීනත්ථප්පකාසනිය ටීකාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'ඇයගේ ප්‍රදේශය යනු ඇයගේ එක් කොටසකි. යම් තැනක සිට භික්ෂූන් සතර නමකට විනය කර්මයක් කළ හැකි ද, එවැනි එක් කොටසක් යැයි කියන ලදී. යම් තැනක සිට කර්මයක් කළ නොහැකි ද, එවැනි ප්‍රදේශයක් ඇතුළත් කරගෙන සීමාවෙන් සීමාව මුසු කරත් (සම්භින්දන), නමුත් යටපත් කිරීමක් (අජ්ඣොත්ථරණ) නොවේ යැයි දත යුතුය' යනුවෙනි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද: 'යම් තැනක භික්ෂූන් සතර නමකට හිඳීමට නොහැකි ද, එතැන් පටන් කෙස් ගසක් තරම් වූ ද ප්‍රමාණයක් තමන්ගේ සීමාවට කරගන්නේ නම් එය මුසු කිරීමක් (සම්භින්දන) බවත්, භික්ෂූන් සතර නමකට හිඳීමට ප්‍රමාණවත් තැන පටන් මුළු සීමාවම ඇතුළත් කරගන්නේ නම් එය යටපත් කිරීමක් (අජ්ඣොත්ථරණ) බවත් දත යුතුය' යි වදාරන ලදී.

ဧဝံ ဟောတု, တသ္မိံ ဂါမသီမပရိစ္ဆေဒေ ပေါရာဏကသီမာယ ဝိဇ္ဇမာနာယ ဝိပတ္တိဒွယမောစနတ္ထံ သီမာသမူဟနနကမ္မံ သာတ္ထကံ, အဝိဇ္ဇမာနာယ ကထံ သာတ္ထကံ ဘဝေယျာတိ သင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ [Pg.355] သီမာသမူဟနနကမ္မံ အကတွာ အဘိနဝသီမာယ ဗဇ္ဈမာနာယ သင်္ကာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ဘဂဝတော ဓရမာနကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝဇ္ဇတနာ ဂဏနပထံ ဝီတိက္ကန္တာ ဘိက္ခူ ဥပသမ္ပဒါဒိကမ္မကရဏတ္ထံ တသ္မိံ တသ္မိံ ပဒေသေ သီမံ ဗန္ဓန္တိ. သာ သီမာ ဧတ္ထ အတ္ထိ, ဧတ္ထ နတ္ထီတိ န သက္ကာ ဇာနိတုံ, တသ္မာ ‘‘အမှာကံ သီမာဗန္ဓနဋ္ဌာနေ ပေါရာဏကသီမာ ဘဝေယျ နု ခေါ’’တိ သင်္ကာ ဘဝေယျ, ဧဝံ သတိ သာ အဘိနဝသီမာ စ အာသင်္ကနီယာ ဟောတီတိ သီမာယံ ကတံ ဥပသမ္ပဒါဒိကမ္မမ္ပိ အာသင်္ကနီယံ ဟောတိ, တသ္မာ သင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ အဘိနဝသီမံ ဗန္ဓိတုကာမေဟိ ယတိပုင်္ဂဝေဟိ အဝဿံ သီမာသမူဟနနကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ ဟောတိ. သမူဟနန္တေဟိ ပန ‘‘သီမံ, ဘိက္ခဝေ, သမူဟနန္တေန ပဌမံ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသော သမူဟန္တဗ္ဗော, ပစ္ဆာ သီမာ သမူဟန္တဗ္ဗာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဝစနတော ပဌမံ အဝိပ္ပဝါသသီမာ သမူဟနိတဗ္ဗာ, တတော သမာနသံဝါသကသီမာ သမူဟနိတဗ္ဗာ. တသ္မိံ သမူဟနနကာလေ စ ‘‘ခဏ္ဍသီမာယံ ဌတွာ အဝိပ္ပဝါသသီမာ န သမူဟန္တဗ္ဗာ, တထာ အဝိပ္ပဝါသသီမာယ ဌတွာ ခဏ္ဍသီမာပိ. ခဏ္ဍသီမာယ ပန ဌိတေန ခဏ္ဍသီမာဝ သမူဟနိတဗ္ဗာ, တထာ ဣတရာယ ဌိတေန ဣတရာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၄) ဝစနတော ခဏ္ဍသီမာယံ ဌတွာဝ ခဏ္ဍသီမာ သမူဟနိတဗ္ဗာ, မဟာသီမာယမေဝ ဌတွာ မဟာသီမာ သမူဟနိတဗ္ဗာ, အညိဿာ သီမာယ ဌတွာ အညာ သီမာ န သမူဟနိတဗ္ဗာ. အဋ္ဌကထာယံ အဝိပ္ပဝါသသီမာတိ မဟာသီမံ ဝဒတိ တတ္ထေဝ ယေဘုယျေန စီဝရေန ဝိပ္ပဝသနတော.

එය එසේ වේවා, ඒ ගම් සීමා පරිච්ඡේදයෙහි පැරණි සීමාවක් පවතින කල්හි විපත්ති දෙකෙන් මිදීම පිණිස සීමා මුදාලීමේ (සීමාසමූහනන) කර්මය සාර්ථක වේ. එහෙත් නොපවතින කල්හි එය කෙසේ සාර්ථක වේදැයි යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස (මෙසේ දත යුතුය): සීමා මුදාලීමේ කර්මය නොකොට අලුත් සීමාවක් බඳින කල්හි සැකයක් උපදින්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේ සිට අද දක්වා ප්‍රමාණය ඉක්මවූ භික්ෂූන් වහන්සේලා උපසම්පදා ආදී විනය කර්මයන් කිරීම පිණිස ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්හි සීමා බඳිති. ඒ සීමාව මෙහි ඇත, මෙහි නැතැයි දැනගත නොහැකිය. එබැවින් 'අප සීමා බඳින ස්ථානයේ පැරණි සීමාවක් ඇද්දෝ' යි සැකයක් ඇති විය හැකිය. එසේ වූ කල්හි ඒ අලුත් සීමාව ද සැක සහිත වන බැවින් සීමාවෙහි කරන ලද උපසම්පදා ආදී කර්මය ද සැක සහිත වෙයි. එබැවින් සැකය දුරු කරනු පිණිස අලුත් සීමාවක් බැඳීමට කැමති යතිවරයන් විසින් අනිවාර්යයෙන්ම සීමා මුදාලීමේ කර්මය කළ යුතුමය. සීමාව මුදාලන්නන් විසින් වනාහී, 'මහණෙනි, සීමාව මුදාලන්නහු විසින් පළමුව තිචීවර අවිප්පවාස සීමාව මුදාලිය යුතුය, පසුව සීමාව මුදාලිය යුතුය' යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට අනුව පළමුව අවිප්පවාස සීමාව මුදාලිය යුතුය, ඉන්පසු සමාන සංවාසක සීමාව මුදාලිය යුතුය. එම සීමා මුදාලන අවස්ථාවේදී ද, 'ඛණ්ඩ සීමාවක සිට අවිප්පවාස සීමාව නොමුදාලිය යුතුය, එමෙන්ම අවිප්පවාස සීමාවක සිට ඛණ්ඩ සීමාව ද නොමුදාලිය යුතුය. ඛණ්ඩ සීමාවක සිටින්නා විසින් ඛණ්ඩ සීමාවම මුදාලිය යුතුය, එමෙන්ම අනෙක් සීමාවෙහි සිටින්නා විසින් අනෙක් සීමාවම මුදාලිය යුතුය' යනුවෙන් අට්ඨකථාවෙහි සඳහන් වන බැවින්, ඛණ්ඩ සීමාවක සිටම ඛණ්ඩ සීමාව මුදාලිය යුතුය, මහා සීමාවෙහිම සිට මහා සීමාව මුදාලිය යුතුය. වෙනත් සීමාවක සිට වෙනත් සීමාවක් නොමුදාලිය යුතුය. අට්ඨකථාවෙහි 'අවිප්පවාස සීමාව' යැයි මහා සීමාවට කියනු ලැබේ. මන්දයත්, බහුල වශයෙන් එහි සිවුරෙන් තොරව වාසය කිරීම (විප්පවාසය) සිදුවන බැවිනි.

‘‘တတ္ထ သစေ ခဏ္ဍသီမဉ္စ အဝိပ္ပဝါသသီမဉ္စ ဇာနန္တိ, သမူဟနိတုဉ္စေဝ ဗန္ဓိတုဉ္စ သက္ခိဿန္တိ. ခဏ္ဍသီမံ ပန ဇာနန္တာ အဝိပ္ပဝါသံ အဇာနန္တာပိ သမူဟနိတုဉ္စေဝ ဗန္ဓိတုဉ္စ သက္ခိဿန္တိ. ခဏ္ဍသီမံ ပန အဇာနန္တာ အဝိပ္ပဝါသံယေဝ ဇာနန္တာ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဥပေါသထာဂါရာဒီသု နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေသု ဌတွာ [Pg.356] အပ္ပေဝ နာမ သမူဟနိတုံ သက္ခိဿန္တိ, ပဋိဗန္ဓိတုံ ပန န သက္ခိဿန္တေဝ. သစေ ဗန္ဓေယျုံ, သီမာသမ္ဘေဒံ ကတွာ ဝိဟာရံ အဝိဟာရံ ကရေယျုံ, တသ္မာ န သမူဟနိတဗ္ဗာ. ယေ ပန ဥဘောပိ န ဇာနန္တိ, တေနေဝ သမူဟနိတုံ န ဗန္ဓိတုံ သက္ခိဿန္တိ. အယဉှိ သီမာ နာမ ကမ္မဝါစာယ ဝါ အသီမာ ဟောတိ သာသနန္တရဓာနေန ဝါ, န စ သက္ကာ သီမံ အဇာနန္တေဟိ ကမ္မဝါစာ ကာတုံ, တသ္မာ န သမူဟနိတဗ္ဗာ, သာဓုကံ ပန ဉတွာယေဝ သမူဟနိတဗ္ဗာ စ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ စာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၄) ဝစနတော ‘‘ဣဒါနိ သီမံ သမူဟနိဿာမာ’’တိ ပရိစ္ဆိန္နာယ ဂါမသီမာယ အန္တော ခဏ္ဍသီမမဟာသီမာနံ အတ္ထိဘာဝံ ဝါ နတ္ထိဘာဝံ ဝါ တာသံ သီမာနံ ပရိစ္ဆေဒဉ္စ န ဇာနန္တိ, ဧဝံ အဇာနန္တာ ဘိက္ခူ တာ ပေါရာဏသီမာယော သမူဟနိတုံ န သက္ကုဏေယျုံ, ပေါရာဏသီမံ သမူဟနိတုံ အသက္ကောန္တာ စ ကထံ အဘိနဝသီမံ ဗန္ဓိတုံ သက္ကုဏိဿန္တီတိ ပရမ္ပရေဟိ အာစရိယေဟိ သမ္မာ ဝိနိစ္ဆိတံ အနုလောမနယံ နိဿာယ မဟန္တံ ဥဿာဟံ ကရိတွာ အင်္ဂံ အပရိဟာပေတွာ သမ္မာ ဝိဟိတနယေန ပေါရာဏသီမံ သမူဟနိတုံ သက္ခိဿန္တိ.

එහි ඉදින් ඛණ්ඩසීමාව හා අවිප්පවාසසීමාව දනිත් නම්, (එය) ඉවත් කිරීමට හා බැඳීමට හැකි වන්නාහ. ඛණ්ඩසීමාව දන්නා නමුත් අවිප්පවාසසීමාව නොදන්නා අය ද (එය) ඉවත් කිරීමටත් බැඳීමටත් හැකි වන්නාහ. නමුත් ඛණ්ඩසීමාව නොදන්නා, අවිප්පවාසසීමාව පමණක් දන්නා අය චෛත්‍ය අංගනය, බෝධි අංගනය, උපෝසථාගාරය ආදී සැක රහිත ස්ථානවල සිට සමහරවිට ඉවත් කිරීමට හැකි වුවත්, නැවත බැඳීමට නම් කිසිසේත් නොහැකි වන්නාහ. ඉදින් බඳිත් නම්, සීමා මිශ්‍ර වීම කොට විහාරය අවිහාරයක් කරති; එබැවින් (එසේ) ඉවත් නොකළ යුතුය. යමෙක් ඒ දෙකම නොදනිත් ද, ඔවුහු එහෙයින්ම ඉවත් කිරීමට හෝ බැඳීමට නොහැකි වන්නාහ. මක්නිසාද යත්, මේ සීමාව නම් කර්මවාක්‍යයකින් හෝ ශාසන අන්තර්ධානයෙන් හෝ අසීමාවක් වෙයි. සීමාව නොදන්නා අය විසින් කර්මවාක්‍යය කළ නොහැකිය, එබැවින් ඉවත් නොකළ යුතුය. මනාව දැනගෙනම ඉවත් කළ යුතු අතර බැඳිය යුතුද වේ යැයි අටුවාවෙහි (මහාවග්ග අටුවා 144) වදාල හෙයින්, 'දැන් සීමාව ඉවත් කරමු' යැයි සීමා කරන ලද ගාමසීමාව තුළ ඛණ්ඩසීමා හා මහාසීමා ඇති බව හෝ නැති බව හෝ එම සීමාවන්ගේ සීමා නිර්ණයන් හෝ නොදනිත් නම්, මෙසේ නොදන්නා භික්ෂූන් වහන්සේලා එම පැරණි සීමාවන් ඉවත් කිරීමට සමත් නොවන්නාහ. පැරණි සීමාව ඉවත් කිරීමට නොහැකි වන්නාහු කෙසේ නම් අලුත් සීමාවක් බැඳීමට සමත් වන්නාහුදැයි පරම්පරාගත ආචාර්යවරයන් වහන්සේලා විසින් මැනවින් විනිශ්චය කරන ලද අනුලෝම ක්‍රමය ඇසුරු කොට, මහත් උත්සාහයක් ගෙන, අංගයන් පිරිහෙළන්නේ නැතිව, මැනවින් පනවන ලද ක්‍රමයට අනුව පැරණි සීමාව ඉවත් කිරීමට සමත් වන්නාහ.

ကထံ? တသ္မိံ သီမာသမူဟနနကာလေ ယဒိ ပကတိဂါမသီမာယံ အာရဒ္ဓံ, တံ ပကတိဂါမပရိစ္ဆေဒံ, ယဒိ ဝိသုံဂါမသီမာယံ အာရဒ္ဓံ, တံ ဝိသုံဂါမပရိစ္ဆေဒံ အညေသံ ဘိက္ခူနံ အပ္ပဝိသနတ္ထာယ သမန္တတော သုသံဝိဟိတာရက္ခံ ကာရာပေတွာ ကမ္မဝါစံ သာဝေတုံ သမတ္ထေန ဗျတ္တိဗလသမ္ပန္နေန ဝိနယဓရေန သဟ သမာနသံဝါသကေ လဇ္ဇိပေသလေ ဣမဿ ကမ္မဿ စတုဝဂ္ဂကရဏီယတ္တာ စတ္တာရော ဘိက္ခူ ကမ္မပ္ပတ္တေ ဘိက္ခူနံ ပကတတ္တဘာဝဿ ဒုဗ္ဗိညေယျတ္တာ ဝါ တတော အဓိကပ္ပမာဏေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ ဣဒါနိ ဗန္ဓိတဗ္ဗာယ သီမာယ နိမိတ္တာနံ ဝိဟာရပရိက္ခေပဿ စ အန္တော စ သဗ္ဗတ္ထ ဗဟိ စ သမန္တာ လေဍ္ဍုပါတမတ္တေ ပဒေသေ သဗ္ဗတ္ထ မဉ္စပ္ပမာဏေ မဉ္စပ္ပမာဏေ ဌာနေ ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ [Pg.357] တိဋ္ဌန္တာ, နိသီဒန္တာ ဝါ ဟုတွာ ပဌမံ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမူဟနနကမ္မဝါစံ, တတော သမာနသံဝါသကသီမာသမူဟနနကမ္မဝါစံ သာဝေတွာ သီမာယ သမုဂ္ဃာတေ ကတေ ပေါရာဏသီမာသု ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ ပစ္ဆိမန္တေန ဧကဝီသတိယာ ဘိက္ခူနံ နိသီဒနာရဟတ္တာ သီမာယ မဉ္စပ္ပမာဏေ မဉ္စပ္ပမာဏေ ဌာနေ တိဋ္ဌန္တာ ဘိက္ခူ အဝဿံ တာသု သီမာသု တိဋ္ဌန္တာ ဘဝေယျုံ, တသ္မာ သီမဋ္ဌာ ဟုတွာ သီမာသမူဟနနကမ္မဝါစံ ဝတွာ တာ သီမာ သမူဟနေယျုံ. တတော ပေါရာဏဗဒ္ဓသီမာနံ သမူဟတတ္တာ ဂါမသီမာယေဝ အဝသိဋ္ဌာ ဘဝေယျာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ‘‘ကေစိ ပန ဤဒိသေသု ဝိဟာရေသု ဆပဉ္စမတ္တေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ ဝိဟာရကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ဝိဟာရပရိက္ခေပဿ အန္တော စ ဗဟိ စ သမန္တာ လေဍ္ဍုပါတေ သဗ္ဗတ္ထ မဉ္စပ္ပမာဏေ မဉ္စပ္ပမာဏေ ဩကာသေ နိရန္တရံ ဌတွာ ပဌမံ အဝိပ္ပဝါသသီမံ, တတော သမာနသံဝါသကသီမဉ္စ သမူဟနနဝသေန သီမာယ သမုဂ္ဃာတေ ကတေ တသ္မိံ ဝိဟာရေ ခဏ္ဍသီမာယ မဟာသီမာယ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေ သတိပိ အဝဿံ ဧကသ္မိံ မဉ္စဋ္ဌာနေ တာသံ မဇ္ဈဂတာ တေ ဘိက္ခူ တာ သမူဟနေယျုံ, တတော ဂါမသီမာ ဧဝ အဝသိဿေယျာ’’တိ.

ඒ කෙසේද? එම සීමා ඉවත් කරන අවස්ථාවෙහි, ඉදින් ප්‍රකෘති ගාමසීමාවෙහි ආරම්භ කරන ලද්දේ නම් එම ප්‍රකෘති ගාමසීමාවේ සීමාව ද, ඉදින් විසුංගාමසීමාවෙහි ආරම්භ කරන ලද්දේ නම් එම විසුංගාමසීමාවේ සීමාව ද, අනෙකුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇතුළු වීම වැළැක්වීම සඳහා හාත්පසින්ම මැනවින් සංවිධානය කරන ලද ආරක්ෂාවක් යොදවා, කර්මවාක්‍යය සජ්ඣායනා කිරීමට සමත්, ව්‍යක්ත වූත් ප්‍රතිබල සම්පන්න වූත් විනයධරයන් වහන්සේලා සමඟ සමානසංවාසක වූ, ලජ්ජී පේසල වූ, මෙම කර්මයේදී සිව්නමකින් කළ යුතු බැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සතරනමක්, නොහොත් කර්මයට පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාරිශුද්ධත්වය දැනගැනීම අසීරු බැවින් ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිසක් වදාරවාගෙන, දැන් බැඳිය යුතු සීමාවේ නිමිතිවල සහ විහාර පරිශ්‍රයේ ඇතුළත ද හැම තැනම පිටත ද හාත්පස කැටකැබිලිති විදින මානයක ප්‍රදේශයේ, හැම තැනම ඇඳක් ඇඳක් පමණ වන ස්ථානවල හස්තපාසය නොහැර සිටගෙන හෝ හිඳගෙන හෝ පළමුව අවිප්පවාසසීමා ඉවත් කිරීමේ කර්මවාක්‍යය ද, ඉන්පසු සමානසංවාසකසීමා ඉවත් කිරීමේ කර්මවාක්‍යය ද සජ්ඣායනා කොට සීමාව ඉවත් කරන ලද කල්හි, පැරණි සීමාවන් පවතිද්දී වුවද, අවම වශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසි එක් නමකට වැඩසිටිය හැකි ප්‍රමාණයේ සීමාවක ඇඳක් ඇඳක් පමණ වන ස්ථානවල සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා අනිවාර්යයෙන්ම එම සීමාවන්හි සිටින්නාහු වෙති. එබැවින් සීමාවෙහි පිහිටා සිට සීමා ඉවත් කිරීමේ කර්මවාක්‍යය සජ්ඣායනා කොට එම සීමාවන් ඉවත් කළ යුතුය. එවිට පැරණි බද්ධ සීමාවන් ඉවත් කරන ලද බැවින් ගාමසීමාවම ඉතිරි වන්නේය. මේ පිළිබඳව විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග ටීකා 2.144) මෙසේ වදාරන ලදී: 'ඇතැම් ආචාර්යවරයෝ මෙබඳු විහාරයන්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා පස් හය නමක් පමණ වදාරවාගෙන, විහාර කෙළවරේ සිට ආරම්භ කොට විහාර පරිශ්‍රයේ ඇතුළත ද පිටත ද හාත්පස කැටකැබිලිති විදින මානයේ හැම තැනම ඇඳක් ඇඳක් පමණ වන ස්ථානයන්හි අඛණ්ඩව සිට, පළමුව අවිප්පවාස සීමාව ද, ඉන්පසු සමානසංවාසක සීමාව ද ඉවත් කිරීම් වශයෙන් සීමාව ඉවත් කරන ලද කල්හි, එම විහාරයෙහි ඛණ්ඩසීමාව හා මහාසීමාව පවතිද්දී වුවද, අනිවාර්යයෙන්ම එක් ඇඳක් පමණ වන ස්ථානයක ඒ සීමාවන් මධ්‍යයට පැමිණි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒවා ඉවත් කරන්නාහ. ඉන්පසු ගාමසීමාවම ඉතිරි වන්නේය' යනුයි.

‘‘သာဓုကံ ပန ဉတွာယေဝ သမူဟနိတဗ္ဗာ စေဝ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ စာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၄) ဝစနတော သီမံ ဇာနန္တာယေဝ သမူဟနိတုံ သက္ခိဿန္တိ, ကထံ အဇာနန္တာတိ. ဣမသ္မိံ သီမာသမူဟနနာဓိကာရေ သီမံ ဝါ သီမာပရိစ္ဆေဒံ ဝါ ဇာနနဘာဝေါ အင်္ဂံ န ဟောတိ, အန္တောသီမာယံ ဌိတဘာဝေါ, ‘‘သီမံ သမူဟနိဿာမာ’’တိ ကမ္မဝါစာကရဏန္တိ ဣဒမေဝ ဒွယံ အင်္ဂံ ဟောတိ, တသ္မာ ဣမိနာ အင်္ဂဒွယေန သမ္ပန္နေ သတိ ဣမံ အဇာနန္တာပိ သမူဟနိတုံ သက္ကောန္တီတိ. ဣမိနာ အင်္ဂဒွယေန သမ္ပန္နေ သတိ သီမံ အဇာနန္တာနံ သမူဟနိတုံ သမတ္ထဘာဝေါ ကထံ ဝိညာတဗ္ဗောတိ? အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ခဏ္ဍသီမံ ပန ဇာနန္တာ အဝိပ္ပဝါသံ အဇာနန္တာပိ [Pg.358] သမူဟနိတုဉ္စေဝ ဗန္ဓိတုဉ္စ သက္ခိဿန္တီ’’တိ ဧဝံ မဟာသီမာယ ပရိစ္ဆေဒံ အဇာနနဋ္ဌာနေပိ သမူဟနနဿ ဝုတ္တတ္တာ ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ‘‘န ဟေတ္ထ သီမာယ, တပ္ပရိစ္ဆေဒဿ ဝါ ဇာနနံ အင်္ဂံ, သီမာယ ပန အန္တောဌာနံ, ‘သမူဟနိဿာမာ’တိ ကမ္မဝါစာကရဏဉ္စ အင်္ဂံ. အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၄) ‘ခဏ္ဍသီမံ ပန ဇာနန္တာ အဝိပ္ပဝါသံ အဇာနန္တာပိ သမူဟနိတုဉ္စေဝ ဗန္ဓိတုဉ္စ သက္ခိဿန္တီ’တိ ဧဝံ မဟာသီမာယ ပရိစ္ဆေဒဿ အဇာနနေပိ သမူဟနနဿ ဝုတ္တတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ပေါရာဏဗဒ္ဓသီမာနံ သမူဟတတ္တာ ဂါမသီမာယေဝ အဝသိဋ္ဌာ ဘဝေယျာတိ တသ္မိံ အဝသိဋ္ဌာယ တတော ပရံ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ. ဂါမသီမာယ အဝသိဋ္ဌာယ သတိ တံ ဂါမသီမံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန သောဓနံ ရက္ခဏဉ္စ ကတွာ တိဿံ ဂါမသီမာယံ ခဏ္ဍသီမံ မဟာသီမဉ္စ ယထာရုစိ ဗန္ဓိတုံ လဘတိ, သီမံ အဗန္ဓိတွာဝ ကေဝလာယ ဂါမသီမာယ ဥပသမ္ပဒါဒိသံဃကမ္မဉ္စ ကာတုမ္ပိ လဘတိ.

'නමුත් මනාව දැනගෙනම ඉවත් කළ යුතු අතර බැඳිය යුතුද වේ' යැයි අටුවාවෙහි (මහාවග්ග අටුවා 144) වදාල හෙයින්, සීමාව දන්නා අයම ඉවත් කිරීමට සමත් වන්නාහ, නොදන්නා අය කෙසේ ඉවත් කරත්ද? මේ සීමා ඉවත් කිරීමේ ප්‍රකරණයෙහි සීමාව හෝ සීමා නිර්ණය දැන සිටීම අංගයක් නොවේ; සීමාව ඇතුළත සිටීම සහ 'සීමාව ඉවත් කරමු' යැයි කර්මවාක්‍යය කිරීම යන මේ කරුණු දෙකම අංගය වෙයි. එබැවින් මෙම අංග දෙකෙන් යුක්ත වන කල්හි, මෙය නොදන්නා අය ද ඉවත් කිරීමට සමත් වන්නාහ. මෙම අංග දෙකෙන් යුක්ත වන කල්හි, සීමාව නොදන්නා අයට ඉවත් කිරීමට ඇති සමත්කම කෙසේ වටහා ගත යුතුද? අටුවාවෙහි 'ඛණ්ඩසීමාව දන්නා නමුත් අවිප්පවාසසීමාව නොදන්නා අය ද ඉවත් කිරීමටත් බැඳීමටත් සමත් වන්නාහ' යනුවෙන් මෙසේ මහාසීමාවේ සීමා නිර්ණය නොදන්නා ස්ථානයෙහි ද ඉවත් කිරීම වදාරා ඇති බැවිනි. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද (මහාවග්ග ටීකා 2.144) මෙසේ වදාරන ලදී: 'මෙහි සීමාව හෝ එහි සීමා නිර්ණය දැනගැනීම අංගයක් නොවේ. සීමාව ඇතුළත සිටීම සහ සමූහනනය කරමු (ඉවත් කරමු) යැයි කර්මවාක්‍යය කිරීම අංගය වේ. අටුවාවෙහි 'ඛණ්ඩසීමාව දන්නා නමුත් අවිප්පවාසසීමාව නොදන්නා අය ද ඉවත් කිරීමටත් බැඳීමටත් සමත් වන්නාහ' යැයි මෙසේ මහාසීමාවේ සීමා නිර්ණය නොදන්නා විට ද ඉවත් කිරීම වදාරා ඇති බැවිනි.' එවිට පැරණි බද්ධ සීමාවන් ඉවත් කරන ලද බැවින් ගාමසීමාවම ඉතිරි වන්නේය යන්නෙහි, එය ඉතිරි වූ කල්හි ඉන්පසු කුමක් කළ යුතුද? ගාමසීමාව ඉතිරි වූ කල්හි, එම ගාමසීමාව කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයට පිරිසිදු කිරීම සහ ආරක්ෂා කිරීම කොට, එම ගාමසීමාව තුළ කැමති පරිදි ඛණ්ඩසීමාව සහ මහාසීමාව බැඳීමට අවස්ථාව ලැබෙයි. සීමාවක් නොබැඳම වුවද, හුදෙක් ගාමසීමාවෙහිම උපසම්පදා ආදී සංඝකර්ම කිරීමට ද අවස්ථාව ලැබෙයි.

ဝုတ္တဉှိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) – ‘‘ဂါမသီမာယ ဧဝ စ အဝသိဋ္ဌာယ တတ္ထ ယထာရုစိ ဒုဝိဓမ္ပိ သီမံ ဗန္ဓိတုဉ္စေဝ ဥပသမ္ပဒါဒိကမ္မံ ကာတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ, တံ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ. တသ္မာ ယဒိ သဋ္ဌိဟတ္ထာယာမံ စတ္တာလီသဟတ္ထဝိတ္ထာရံ ခဏ္ဍသီမမေဝ ကတ္တုကာမာ ဟောန္တိ, ဧတ္တကေ ပဒေသေ မဉ္စဋ္ဌာနံ ဂဏှန္တော ပမာဏယုတ္တကော မဉ္စောတိ သဗ္ဗပစ္ဆိမပ္ပမာဏယုတ္တော မဉ္စော. သော ဟိ ပကတိဝိဒတ္ထိယာ နဝဝိဒတ္ထိကော, အဋ္ဌဝိဒတ္ထိကော ဝါ ဟောတိ. တတော ခုဒ္ဒကော မဉ္စော သီသုပဓာနံ ဌပေတွာ ပါဒံ ပသာရေတွာ နိပဇ္ဇိတုံ နပ္ပဟောတီတိ သဗ္ဗပစ္ဆိမမဉ္စဿ အာယာမပ္ပမာဏဿ သမန္တပါသာဒိကာယံ ဝုတ္တတ္တာ တတော အဓိကာယာမောပိ ဟောတိယေဝ. မဉ္စဿ ဝိတ္ထာရော ပန အာယာမဿ ဥပဍ္ဎော ဟောတိ, တသ္မာ မဉ္စပ္ပမာဏဋ္ဌာနံ အာယာမတော ပဉ္စဟတ္ထံ, ဝိတ္ထာရတော ပဉ္စဝိဒတ္ထိကန္တိ ဂဟေတွာ တေန [Pg.359] ပမာဏေန ဂဏှန္တော သဋ္ဌိဟတ္ထာယာမံ သီမဋ္ဌာနံ စတုဝီသတိမဉ္စကံ ဟောတိ, စတ္တာလီသဟတ္ထဝိတ္ထာရံ အဋ္ဌမဉ္စကံ ဟောတိ. ဧဝံ ဂဏှန္တော ဒက္ခိဏုတ္တရာယာမော မဉ္စော ဟောတိ, သဋ္ဌိဟတ္ထာယာမံ သီမဋ္ဌာနံ ဒွါဒသမဉ္စကံ ဟောတိ, စတ္တာလီသဟတ္ထဝိတ္ထာရံ သောဠသမဉ္စကံ ဟောတိ. ဧဝံ ဂဏှန္တော ပါစီနပစ္ဆိမာယာမော မဉ္စော ဟောတိ. ဒုဝိဓေပိ အာယာမံ ဝိတ္ထာရေန ဂုဏိတံ ကရောန္တော သကလံ အန္တောသီမဋ္ဌာနံ ဒွါနဟုတ္တရသတမဉ္စကံ ဟောတိ, ဗဟိသီမဋ္ဌာနမ္ပိ သမန္တတော ဧကမဉ္စကံ ဝါ ဒွိတိမဉ္စကံ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ. တေန သဟ ဂဏနံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ပန ‘‘သမန္တာ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ပန မဟာသီမာဗန္ဓနကာလေ ဝိဟာရပရိက္ခေပဿ ဗဟိဥပစာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ သိယာ. ခဏ္ဍသီမာယပိ ဒူရတော သမူဟနနေ ဒေါသော နတ္ထိ, ဒုက္ကရတ္တာ ပန ကာရကာနံ ပမာဏံ ဇာနိတဗ္ဗံ. ကလျာဏိယံ နာမ သီမာယံ ပန အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စ ပဉ္စဟတ္ထပ္ပမာဏံ ဌာနံ ဧကကောဋ္ဌာသံ ကတွာ သမူဟနတိ. တမ္ပိ ပစ္ဆိမမဉ္စပ္ပမာဏတော အဓိကမေဝါတိ ကတွာ ကတံ. ဣဒါနိ အမှေတိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ ပန ပကရဏနယေန သံသန္ဒနတ္တာ ယုတ္တတရန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (වි. වි. ටී. මහාවග්ග 2.144) මෙසේ පවසා ඇත – 'ගම් සීමාව (ගාම සීමාව) පමණක් ඉතිරිව ඇති කල්හි, එහි කැමති පරිදි දෙවර්ගයේම සීමාවන් බැඳීමටත්, උපසම්පදා ආදී විනය කර්ම කිරීමටත් වටින්නේ යැයි කියති. එය සුදුසු සේ පෙනේ, විමසා බලා ගත යුතුය' යනුවෙනි. එබැවින් ඉදින් දිගින් රියන් හැටක් (60) ද පළලින් රියන් හතළිහක් (40) ද වන ඛණ්ඩ සීමාවක්ම කිරීමට කැමති වන්නේ නම්, මෙපමණ ප්‍රදේශයක ඇඳක ඉඩ ප්‍රමාණය ගන්නා විට, ප්‍රමාණවත් ඇඳක් යනු අවම ප්‍රමාණයෙන් යුත් ඇඳකි. එය සාමාන්‍ය වියතෙන් වියත් නවයක් හෝ අටක් වෙයි. ඊට වඩා කුඩා ඇඳක් කොට්ටය තබා, පය දිග හැර සැතපීමට ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින්, අවම ඇඳෙහි දිග ප්‍රමාණය සමන්තපාසාදිකාවෙහි දක්වා ඇති හෙයින්, ඊට වඩා වැඩි දිගක් ඇති එකක් ද විය හැකිය. ඇඳක පළල වූ කලී දිගින් අඩකි. එබැවින් ඇඳක් සඳහා වන ස්ථානය දිගින් රියන් පහක් ද, පළලින් වියත් පහක් ද වශයෙන් ගෙන, එම ප්‍රමාණයෙන් ගණන් ගන්නා විට, දිගින් රියන් හැටක් වන සීමා භූමියෙහි ඇඳවල් විසිහතරක් (24) ද, පළලින් රියන් හතළිහක් වන තැන ඇඳවල් අටක් (8) ද වෙයි. මෙසේ ගණන් ගන්නා විට උතුරු-දකුණු දිශාවට දිගු වූ ඇඳක් වෙයි. (එවිට) දිගින් රියන් හැටක් වන සීමා භූමියෙහි ඇඳවල් දොළහක් (12) ද, පළලින් රියන් හතළිහක් වන තැන ඇඳවල් දහසයක් (16) ද වෙයි. මෙසේ ගණන් ගන්නා විට නැගෙනහිර-බටහිර දිශාවට දිගු වූ ඇඳක් වෙයි. ක්‍රම දෙකේදීම දිග පළලින් ගුණ කරන විට, මුළු ඇතුළු සීමා භූමිය ඇඳවල් එකසිය අනූදෙකක් (192) වෙයි. පිටත සීමා භූමිය ද හාත්පසින් එක් ඇඳක හෝ ඇඳවල් දෙකක ඉඩක් ගත යුතුය. එය ද සමඟ ගණන වැඩි කළ යුතුය. විමතිවිනෝදනියෙහි වූ කලී 'හාත්පසින් කැටක් ගැසිය හැකි දුර' (සමන්තා ලෙඩ්ඩුපාතෝ) යැයි පවසා ඇතත්, එය මහා සීමාවක් බඳින අවස්ථාවෙහි විහාර සීමාවෙන් පිටත උපචාරය අරභයා පවසන ලද්දක් විය හැකිය. ඛණ්ඩ සීමාවකදී ද දුර සිට සමූහනනය කිරීමෙහි (ඉවත් කිරීමෙහි) වරදක් නැත. එහෙත් එය කරන්නන් හට දුෂ්කර බැවින් ප්‍රමාණය දැනගත යුතුය. කල්‍යාණි නම් සීමාවෙහි වූ කලී දිගින් සහ පළලින් රියන් පහක ප්‍රමාණයේ ඉඩක් එක් කොටසක් කර සමූහනනය කරති. එය ද අවම ඇඳ ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකින්ම කරන ලද්දකි. දැන් අප විසින් කියන ලද ස්ථානය (ක්‍රමය) ග්‍රන්ථ ක්‍රමයට අනුව සැසඳෙන බැවින් වඩාත් සුදුසු යැයි දත යුතුය.

သမူဟနနာကာရော ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ဣဒါနိ ဗန္ဓိတဗ္ဗာယ သီမာယ နိမိတ္တာနံ အန္တော စ ဗဟိ စ ယထာဝုတ္တနယေန သမူဟနိတဗ္ဗသီမဋ္ဌာနံ အာဒါသတလံ ဝိယ သမံ သုဒ္ဓံ ဝိမလံ ကတွာ ယထာဝုတ္တမဉ္စပ္ပမာဏံ မဉ္စပ္ပမာဏံ ဌာနံ အဋ္ဌပဒကလေခံ ဝိယ ရဇ္ဇုနာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ လေခံ ကာရာပေတွာ လေခါနုသာရေန တမ္ဗမတ္တိကစုဏ္ဏေန ဝါ သေတမတ္တိကစုဏ္ဏေန ဝါ ဝဏ္ဏဝိသေသံ ကာရာပေတွာ ပန္တိ ပန္တိ ကောဋ္ဌာသံ ကောဋ္ဌာသံ ကာရာပေတွာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန အာရက္ခံ သောဓနဉ္စ ကာရာပေတွာ ‘‘ဣဒါနိ သီမံ သမူဟနိဿာမာ’’တိ စတ္တာရော [Pg.360] ဝါ တဒုတ္တရိ ဝါ သမာနသံဝါသကဘိက္ခူ ဂဟေတွာ ပဌမပန္တိယံ ပဌမကောဋ္ဌာသေ မဉ္စဋ္ဌာနေ ဌတွာ ပဌမံ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမူဟနနကမ္မဝါစံ, တတော သမာနသံဝါသကသီမာသမူဟနနကမ္မဝါစံ သာဝေတွာ တသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေယေဝ အညမညဿ ဌိတဋ္ဌာနံ ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ တိက္ခတ္တုံ ဝါ သတ္တက္ခတ္တုံ ဝါ သမူဟနိတွာ တတော နိက္ခမိတွာ ပဌမပန္တိယံယေဝ ဒုတိယကောဋ္ဌာသေ ဌတွာ တထေဝ ကတွာ တတော ပဌမပန္တိယံယေဝ အနုလောမနယေန ယာဝ အန္တိမကောဋ္ဌာသာ ဧကေကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ တထေဝ ကတွာ ပဌမပန္တိယာ ပရိက္ခီဏာယ ဒုတိယပန္တိယာ အန္တိမကောဋ္ဌာသေ ဌတွာ တထေဝ ကတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ဒုတိယပန္တိယံယေဝ ပဋိလောမနယေန ယာဝ အာဒိကောဋ္ဌာသာ တထေဝ ကတွာ ဧဝံ တတိယပန္တိအာဒီသုပိ ဧကဒါ အနုလောမတော ဧကဒါ ပဋိလောမတော ဂန္တွာ သဗ္ဗာသု ပန္တီသု သဗ္ဗသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ပရိက္ခီဏေ ဣဒံ သီမာသမူဟနနကမ္မံ နိဋ္ဌိတံ နာမ ဟောတိ. ‘‘စတ္တာရော တဒုတ္တရိ ဝါ’’တိ ဣဒံ ပန ဣမဿ ကမ္မဿ စတုဝဂ္ဂကရဏီယတ္တာ ဝုတ္တံ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ပန ဘိက္ခူနံ ပကတတ္တဘာဝဿ ဒုဝိညေယျတ္တာ လဇ္ဇီပေသလဘိက္ခူနဉ္စ ဒုလ္လဘတ္တာ ‘‘ဆပဉ္စမတ္တေ’’တိ ဝုတ္တံ.

සමූහනනය කරන (සීමාව ඉවත් කරන) ආකාරය මෙසේ දත යුතුය – දැන් බැඳිය යුතු සීමාවෙහි නිමිතිවලට ඇතුළත සහ පිටත, ඉහත දැක්වූ පරිදි සමූහනනය කළ යුතු සීමා භූමිය කණ්ණාඩි තලයක් සේ සමතලා කොට, පිරිසිදු කොට, මලකඩ ආදියෙන් තොර කොට, ඉහත සඳහන් කළ ඇඳ ප්‍රමාණයෙන් යුත් එක් එක් ස්ථානය අෂ්ටපද (දොළොස් කෙළි) පුවරුවක රේඛා මෙන් ලණුවකින් හෝ ලී දණ්ඩකින් හෝ ඉරි ඇඳගෙන, ඒ ඉරි අනුව රතු මැටි කුඩු හෝ සුදු මැටි කුඩු හෝ යොදා වර්ණ ගන්වා, පේළියෙන් පේළිය කොටසින් කොටස (කොටු) කරවා, පෙර කී පරිදි ආරක්‍ෂාව සහ පිරිසිදු කිරීම් කරවා, 'දැන් සීමාව සමූහනනය කරමු' යැයි සතර නමක් හෝ ඊට වැඩි සමාන සංවාසක භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් කරවා, පළමු පේළියේ පළමු කොටසෙහි වූ ඇඳ ඉඩෙහි නැවතී, පළමුව අවිප්පවාස සීමා සමූහනන කර්මවාක්‍යය ද, ඉන්පසු සමානසංවාසක සීමා සමූහනන කර්මවාක්‍යය ද සජ්ඣායනා කොට, එම කොටස තුළම භික්ෂූන් වහන්සේලා එකිනෙකා සිටි ස්ථාන මාරු කරමින් (මාරුවෙන් මාරුවට) තුන් වරක් හෝ සත් වරක් සමූහනනය කොට, එතැනින් නික්මී පළමු පේළියේම දෙවන කොටසෙහි නැවතී එසේම කොට, එතැන් සිට පළමු පේළියේම අනුලෝම පිළිවෙළින් අවසාන කොටස දක්වා එක් එක් කොටසෙහි එසේම කොට, පළමු පේළිය අවසන් වූ පසු දෙවන පේළියේ අවසාන කොටසෙහි නැවතී එසේම කොට, එතැන් සිට දෙවන පේළියේම ප්‍රතිලෝම පිළිවෙළින් ආරම්භක කොටස දක්වා එසේම කොට, මෙසේ තුන්වන පේළිය ආදියේදී ද වරක් අනුලෝම ලෙස ද වරක් ප්‍රතිලෝම ලෙස ද ගමන් කරමින්, සියලු පේළිවල සියලු කොටස් අවසන් වූ කල්හි, මෙම සීමා සමූහනන කර්මය නිම කරන ලද්දක් වෙයි. 'සතර නමක් හෝ ඊට වැඩි' යනු මේ විනය කර්මය සිව්නමකගෙන් කළ යුතු (චතුර්වර්ගකරණීය) කර්මයක් බැවින් පවසන ලද්දකි. විමතිවිනෝදනියෙහි වූ කලී භික්ෂූන්ගේ ප්‍රකෘති භාවය (සිල්වත් බව පිළිබඳ සැබෑ තත්ත්වය) දැනගැනීම අපහසු බැවින් ද, ලජ්ජී පේසල භික්ෂූන් වහන්සේලා දුර්ලභ බැවින් ද 'පස් හය නමක්' පමණ යැයි පවසන ලදී.

ကလျာဏီသီမာယံ ပန သီဟဠဒီပတော အဘိနဝသိက္ခံ ဂဟေတွာ နိဝတ္တန္တေဟိ ဂရဟဝိဝါဒမတ္တမ္ပိ အလဘန္တေဟိ ဓမ္မစေတိယရညာ ဝိစိနိတွာ ဂဟိတေဟိ စုဒ္ဒသဟိ ဘိက္ခူဟိ ကတန္တိ ပါသာဏလေခါယံ အာဂတံ. ရတနပူရနဂရေ ပန သိရီသုဓမ္မရာဇာဓိပတိနာမကဿ စူဠအဂ္ဂရာဇိနော ကာလေ မဟာသီဟဠပ္ပတ္တောတိ ဝိဿုတော သိရီသဒ္ဓမ္မကိတ္တိနာမကော မဟာထေရဝရော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနဿ အဝိဒူရေ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ သီမံ ဗန္ဓန္တော အတ္တနော နိဿိတကေ အဂ္ဂဟေတွာ အတ္တနာ [Pg.361] အဘိရုစိတေ လဇ္ဇိပေသလဗဟုဿုတသိက္ခာကာမဘူတေ အညေ မဟာထေရေ ဂဟေတွာ အတ္တစတုတ္ထောဝ ဟုတွာ ကမ္မံ ကရောတီတိ ဝဒန္တိ. တံ ဣမဿ ကမ္မဿ စတုဝဂ္ဂကရဏီယတ္တာ တေသဉ္စ ထေရာနံ ပကတတ္တဘာဝေ နိရာသင်္ကတ္တာ ကတံ ဘဝေယျ, ဧဝံ သန္တေပိ ဘိက္ခူနံ ပကတတ္တဘာဝဿ ဒုဗ္ဗိညေယျတ္တာ စတုဝဂ္ဂကရဏီယကမ္မဿ အတိရေကစတုဝဂ္ဂေန ကရဏေ ဒေါသာဘာဝတော အတိရေကဘိက္ခူဟိ ကတဘာဝေါ ပသတ္ထတရော ဟောတိ. တေနေဝ စ ကာရဏေန ဝိမတိဝိနောဒနီနာမိကာယံ ဝိနယဋီကာယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ‘‘ဆပဉ္စမတ္တေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကလျာဏီသီမာယဉ္စ စုဒ္ဒသဟိ ဘိက္ခူဟိ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ နိဋ္ဌိတေပိ ပန သီမာသမူဟနနကမ္မေ နာနာဝါဒါနံ နာနာစရိယာနံ နာနာနိကာယာနံ နာနာဒေသဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ စိတ္တာရာဓနတ္ထံ ဂရဟဝိဝါဒမောစနတ္ထဉ္စ ပုနပ္ပုနံ တေဟိပိ ဘိက္ခူဟိ တထေဝ ကာရာပေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ (ပရိ. အဋ္ဌ. ၄၈၂-၄၈၃; ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၂၅၁) ‘‘ပုနပ္ပုနံ ပန ကာတဗ္ဗံ. တဉှိ ကုပ္ပဿ ကမ္မဿ ကမ္မံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, အကုပ္ပဿ ထိရကမ္မဘာဝါယ ဟောတီ’’တိ. တေနေဝ စ ကာရဏေန ဟံသာဝတီနဂရေ အနေကပဏ္ဍရဟတ္ထိသာမိမဟာဓမ္မရာဇာ သဟပုညကမ္မဘူတတော မဟာစေတိယတော စတူသု ဒိသာသု သီမာသမူဟနနကာလေ ရာမညဒေသဝါသီဟိ မဟာထေရေဟိ စ မရမ္မဒေသဝါသီဟိ မဟာထေရေဟိ စ ဝိသုံ ဝိသုံ ကာရာပေသီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

කල්‍යාණී සීමාවෙහි වනාහි, ලංකාද්වීපයෙන් අලුතින් උපසම්පදාව ලබාගෙන පෙරළා පැමිණියා වූ, කිසිදු දෝෂාරෝපණයක් හෝ විවාදයක් පවා නොලැබූ, ධම්මචේතිය රජු විසින් තෝරාගෙන පිළිගන්නා ලද භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසතර නමක විසින් (ඒ සීමා කර්මය) කරන ලදැයි සෙල්ලිපියෙහි සඳහන් වේ. රත්නපුර නගරයෙහි සිරිසුධම්මරාජාධිපති නම් වූ සුළු රජුගේ කාලයෙහි, ‘මහාසීහළප්පත්ත’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ, සිරිසද්ධම්මක්කිත්ති නම් වූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ වැඩසිටින ස්ථානයට නුදුරු පර්වත මුදුනෙහි සීමාවක් බඳින කල්හි, තමන්ගේ ශිෂ්‍යයන් සහභාගී කර නොගෙන, තමන් වහන්සේ රුචි කළා වූ, ලැජ්ජී වූ, සිල්වත් වූ, බහුශ්‍රුත වූ, ශික්ෂාකාමී වූ අනෙකුත් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තෝරාගෙන, තමන් වහන්සේ සිව්වැන්නා කොට ඇති සතර නමකගෙන් යුක්තව එම විනය කර්මය කළ බව පවසති. එය, මේ විනය කර්මය සතර නමකගෙන් යුත් ගණයකින් කටයුතු වූවක් බැවින් ද, එම ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ පිරිසිදු භාවය පිළිබඳ සැකයක් නොතිබූ බැවින් ද කරන ලද්දක් විය හැක. එසේ වුවද, භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පිරිසිදු භාවය (ප්‍රකෘති භාවය) දැනගැනීම අපහසු බැවින්, සතර නමකගෙන් කටයුතු විනය කර්මයක් ඊට වඩා වැඩි පිරිසකගෙන් සිදු කිරීමෙහි වරදක් නොමැති හෙයින්, අතිරේක භික්ෂූන් වහන්සේලා සහභාගී කරවාගෙන සිදු කිරීම වඩාත් ප්‍රශස්ත වේ. එම හේතුව නිසාම විමතිවිනෝදනී නම් විනය ටීකාවෙහි ‘භික්ෂූන් වහන්සේලා පස් හය නමක් පමණක් ගෙන’ යැයි වදාරන ලදී. කල්‍යාණී සීමාවෙහි ද භික්ෂූන් වහන්සේලා දහසතර නමකගෙන් (කර්මය) කරන ලදැයි දත යුතුය. මෙසේ සීමා සංහාර කර්මය නිමවූවද, විවිධ මත දරන, විවිධ ආචාර්යවරුන් පිළිගන්නා, විවිධ නිකායවලට අයත්, විවිධ දේශයන්හි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සිත් සතුටු කිරීම සඳහාත්, දෝෂාරෝපණ හා විවාදයන්ගෙන් මිදීම සඳහාත්, නැවත නැවතත් එම භික්ෂූන් වහන්සේලා ලවා ද එලෙසම (සීමා සංහාරය) කරවිය යුතුය. අටුවාවෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: ‘නැවත නැවතත් (සීමා සංහාරය) කළ යුතුය. එය සදොස් කර්මයකට (ප්‍රතිකර්මයක් වශයෙන්) සුදුසු කර්මයක් වී පවතියි, නිදොස් කර්මයක ස්ථිර භාවය පිණිස ද පවතියි’ කියායි. එම හේතුව නිසාම හංසවතී නගරයෙහි බොහෝ සුදු ඇතුන්ට අධිපති වූ මහා ධර්මරාජයා, පින්කමක් වූ මහා චෛත්‍යයට සිව් දිශාවෙහි සීමා හැරීමේදී, රාමඤ්ඤ දේශවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ලවා ද, මරම්ම දේශවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ලවා ද වෙන් වෙන් වශයෙන් සීමා සංහාරය කරවූ බව දත යුතුය.

ယဒိ ပန မဟာသီမံ ဗန္ဓိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ဥသဘမတ္တံ ဝါ ဒွိဥသဘမတ္တံ ဝါ တဒုတ္တရိ ဝါ ပဒေသံ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ဧတ္တကေ ဌာနေ ဝိဟာရံ ကရိဿာမာ’’တိ ပရိက္ခေပံ ကာရာပေတွာ တဿ ဝိဟာရပရိက္ခေပဿ အန္တော စ သဗ္ဗတ္ထ ဗဟိ စ သမန္တာ လေဍ္ဍုပါတဋ္ဌာနေ မဉ္စပ္ပမာဏေ မဉ္စပ္ပမာဏေ [Pg.362] ဩကာသေ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ပန္တိကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ကမ္မပ္ပတ္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ နိရန္တရံ ဌတွာ ပဌမံ အဝိပ္ပဝါသသီမာ တတော သမာနသံဝါသကသီမာ စ သမူဟနိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သီမာယ သမုဂ္ဃာတေ ကတေ တသ္မိံ ဝိဟာရေ ခဏ္ဍသီမာယ မဟာသီမာယ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေ သတိ အဝဿံ ဧကသ္မိံ မဉ္စဋ္ဌာနေ တာသံ မဇ္ဈဂတာ တေ ဘိက္ခူ တာ သမူဟနေယျုံ, တတော ဂါမသီမာ ဧဝ အဝသိဿေယျ, တဿံ ဂါမသီမာယံ ခဏ္ဍသီမာမဟာသီမာဝသေန ဒုဝိဓာ သီမာ ယထာရုစိ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ. ဗန္ဓနာကာရံ ပန ဥပရိ ဝက္ခာမ.

ඉදින් මහා සීමාවක් බැඳීමට කැමති වන්නේ නම්, එකල උසභයක් පමණ වූ හෝ උසභ දෙකක් පමණ වූ හෝ ඊට වැඩි වූ හෝ ප්‍රදේශයක් ලකුණු කොට, ‘මෙපමණ ස්ථානයක විහාරයක් කරන්නෙමු’ යැයි වට සීමාව කරවා, එම විහාර වට සීමාව ඇතුළත ද හැම තැනම ද පිටත ද හාත්පසින් කැටපිළි ගැසූ පමණ තැනෙහි ඇඳක් පමණ ඇඳක් පමණ වූ අවකාශයෙහි, ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන් පේළි වශයෙන් කොටස් කොට, කර්මයට පැමිණි භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ අඛණ්ඩව නැවතී, පළමුව අවිප්පවාස සීමාව ද, ඉන්පසු සමානසංවාසක සීමාව ද බැහැර (සංහාරය) කළ යුතුය. මෙසේ සීමා සංහාරය කළ කල්හි, එම විහාරයෙහි ඛණ්ඩ සීමාවක් හෝ මහා සීමාවක් පවතින කල්හි, ඒකාන්තයෙන්ම එක් ඇඳක් තබන ස්ථානයක ඒ සීමාවන් මැදට පැමිණි එම භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ සීමාවන් සංහාරය කරන්නාහ. ඉන්පසු ගාම සීමාවම ඉතිරි වන්නේය. එම ගාම සීමාවෙහි ඛණ්ඩ සීමා, මහා සීමා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් සීමාවන් කැමති පරිදි බැඳ ගත යුතුය. බඳින ආකාරය ඉදිරියෙහි දක්වන්නෙමු.

ကသ္မာ ပန နိမိတ္တာနံ ဗဟိပိ သီမာသမူဟနနံ ကတံ, နနု နိမိတ္တာနံ အန္တောယေဝ အဘိနဝသီမာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ တတ္ထေဝ သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏဝိမောစနတ္ထံ ပေါရာဏကသီမာယ သမူဟနနံ ကာတဗ္ဗန္တိ? သစ္စံ, ဒုဝိညေယျတ္တာ ပန ဧဝံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒုဝိညေယျော ဟိ ပေါရာဏကသီမာယ ဝိဇ္ဇမာနာဝိဇ္ဇမာနဘာဝေါ, တသ္မာ ယဒိ နိမိတ္တာနံ အန္တောယေဝ သီမာသမူဟနနံ ကရေယျ, တတော ဗဟိ ပေါရာဏကသီမာ တိဋ္ဌေယျ, တတော အပ္ပမတ္တကံ ဌာနံ အန္တော ပဝိသေယျ, တံ ဌာနံ ကမ္မဝါစာပါဌကေန သဟ သီမာသမူဟနနကာရကသံဃဿ ပတိဋ္ဌဟနပ္ပဟောနကံ န ဘဝေယျ, ဧဝံ သန္တေ သာ ပေါရာဏကသီမာ အသမူဟတာဝ ဘဝေယျ. တံ သမူဟတသညာယ သီမာသမ္မန္နနကာလေ အန္တောနိမိတ္တဋ္ဌာနံ သမ္မန္နေယျုံ, တံ အသမူဟတပေါရာဏသီမာကောဋိပဝိဋ္ဌတ္တာ သီမာယ သီမံ သမ္ဘေဒဒေါသော, ယဒိ ပန တံ ဌာနံ စတုန္နံ နိသိန္နပ္ပဟောနကံ ဘဝေယျ, သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရဏဒေါသော, ယဒိပိ အန္တော န ပဝိသတိ, နိရန္တရံ ဖုဋ္ဌမတ္တံ ဟောတိ, ဧဝမ္ပိ သီမာသင်္ကရဒေါသောတိ ဣမသ္မာ ဒေါသတ္တယာ ဝိမောစနတ္ထံ နိမိတ္တာနံ ဗဟိပိ သီမာသမူဟနနံ ကတံ. တေနေဝ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ‘‘ဗဟိ စ သမန္တာ လေဍ္ဍုပါတေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

කුමක් හෙයින් නිමිතිවලින් පිටත ද සීමා සංහාරය කරන ලද්දේ ද? නිමිතිවලට ඇතුළතින්ම පමණක් අලුත් සීමාව අපේක්ෂා කළ යුතු නොවේද? එසේ නම් එහිම (පැරණි සීමාවන්) එකිනෙක පැටලීමෙන් හා එක මත එක වැටීමෙන් මිදීම සඳහා පැරණි සීමාව සංහාරය කළ යුතු නොවේද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් (පැරණි සීමාව) දැනගැනීමට අපහසු බැවින් මෙසේ කරන ලදැයි දත යුතුය. පැරණි සීමාවෙහි පැවතීම හෝ නොපැවතීම දැනගැනීම අසීරුය. එබැවින් ඉදින් නිමිතිවලට ඇතුළතින්ම පමණක් සීමා සංහාරය කරන්නේ නම්, එවිට පිටතින් පැරණි සීමාව ඉතිරි විය හැක. එවිට ඉතා සුළු ස්ථානයක් ඇතුළතට ඇතුළු විය හැක. එම ස්ථානය කර්මවාචාව කියවන භික්ෂුව සමඟ සීමා සංහාරය කරන සංඝයා වහන්සේට වැඩසිටීමට ප්‍රමාණවත් නොවිය හැක. එසේ වූ විට, එම පැරණි සීමාව සංහාරය නොවී ඉතිරි වේ. එය සංහාරය කරන ලදැයි යන හැඟීමෙන්, සීමා සම්මත කරන කල්හි ඇතුළත නිමිති ඇති ස්ථානය සම්මත කරන්නාහ. එය සංහාරය නොකළ පැරණි සීමාවේ කෙළවරකට ඇතුළු වූ බැවින් සීමාවට සීමාව පැටලීමේ (සම්භේද) දෝෂය ඇති වේ. ඉදින් එම ස්ථානය සතර නමකට වැඩසිටීමට ප්‍රමාණවත් වන්නේ නම්, සීමාව මත සීමාව වැටීමේ (අජ්ඣොත්ථරණ) දෝෂය ඇති වේ. ඉදින් ඇතුළතට ඇතුළු නොවී, නිරන්තරයෙන්ම ස්පර්ශ වන මාත්‍රයක් පමණක් වුවද, එවිටද සීමාසංකර දෝෂය ඇති වේ. මෙසේ වූ මේ දෝෂ තුනෙන් මිදීම සඳහා නිමිතිවලින් පිටත ද සීමා සංහාරය කරන ලදී. එම නිසාම විමතිවිනෝදනියෙහි ‘පිටත ද හාත්පසින් කැටපිළි ගැසූ පමණ තැනෙහි’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

ကေစိ [Pg.363] ပန အာစရိယာ သမန္တာ နိမိတ္တာနံ အန္တော ရဇ္ဇုပသာရဏံ ကတွာ အန္တော ဌတွာ ရဇ္ဇုယာ ဟေဋ္ဌာ ပါဒေ ပဝေသေတွာ ရဇ္ဇုတော ဗဟိ ကိဉ္စိမတ္တံ ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ သီမာသမူဟနနံ ကရောန္တိ, တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ပါဒဂ္ဂဋ္ဌပနမတ္တေန ပေါရာဏသီမာသမုဂ္ဃာတော န ဟောတိ, အထ ခေါ ကမ္မဝါစာပါဌကေန သဟ ကမ္မပတ္တသံဃဿ ပတိဋ္ဌာနေန ကမ္မဝါစာယ ပါဌနေန စ သမုဂ္ဃာတော ဟောတိ. ဝုတ္တဉှိ ဝိမတိဝိနောဒနိပ္ပကရဏေ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ‘‘သီမာယ ပန အန္တောဌာနံ, ‘သမူဟနိဿာမာ’တိ ကမ္မဝါစာယ ကရဏဉ္စေတ္ထ အင်္ဂ’’န္တိ, တသ္မာ ဧကဒေသေန အန္တောပဝိဋ္ဌာယ စ ဧကသမ္ဗန္ဓေန ဌိတာယ ပေါရာဏကဗဒ္ဓသီမာယ သမုဂ္ဃာတေ အကတေ ဝုတ္တနယေန ဒေါသတ္တယတော န မုစ္စေယျ, တသ္မာ နိမိတ္တတော ဗဟိပိ ဌတွာ သမူဟနနကရဏဘာဝေါဝ ပါသံသတရော ဟောတိ. အညေ ပန အာစရိယာ ကမ္မကာရကဘိက္ခူနံ ပဒဝလဉ္ဇသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ သမူဟနန္တိ, တံ ဂရုကရဏဝသေန ကတန္တိ ဂယှမာနေ ဒေါသော နတ္ထိ. ဧကစ္စေ ပန ထေရာ ‘‘ကာရကသံဃဿ အက္ကန္တဋ္ဌာနေယေဝ သီမာ သမူဟတာ, န အနက္ကန္တဋ္ဌာနေတိ သညာယ ပဌမတရံ သာလံ ကရိတွာ ပစ္ဆာ သီမာယ သမူဟတာယ ထမ္ဘဋ္ဌာနေ အက္ကမိတုံ န လဘတိ, တသ္မာ အသမူဟတာ သီမာ’’တိ ဝဒန္တိ.

ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි හාත්පසින් නිමිතිවලට ඇතුළතින් ලණුවක් ඇද, ඇතුළත සිට ලණුව යටින් පාදයන් තබා, ලණුවෙන් පිටතට ස්වල්ප මාත්‍රයක් ඉක්මවා ගොස් සීමා සංහාරය කරති. එය විමසිය යුත්තකි. පතුල් තැබූ පමණින් පැරණි සීමාවෙහි සංහාරය නොවේ. වැදගත් වන්නේ කර්මවාචාව කියවන භික්ෂුව සමඟ කර්මයට පැමිණි සංඝයා වහන්සේ වැඩසිටීමෙන් හා කර්මවාචාව කියවීමෙන් පමණක්ම සීමා සංහාරය සිදුවේ. විමතිවිනෝදනී ප්‍රකරණයෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: ‘සීමාවෙහි ඇතුළු ස්ථානයෙහි සිටීම සහ “සංහාරය කරන්නෙමු” යැයි කර්මවාචාව සිදු කිරීම මෙහිදී අංගයකි’ කියායි. එබැවින් එක් කොටසකින් ඇතුළතට පැමිණියා වූ ද, එක් සම්බන්ධයකින් පිහිටියා වූ ද පැරණි බද්ධ සීමාව සංහාරය නොකළ කල්හි, ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයෙන් දෝෂ තුනෙන් නොමිදෙන්නේය. එබැවින් නිමිතිවලින් පිටත ද සිට සීමා සංහාරය කිරීමම වඩාත් ප්‍රශස්ත වේ. අනෙකුත් ආචාර්යවරු වනාහි කර්මය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පියවර සටහන් එකිනෙක සම්බන්ධ කොට සීමා සංහාරය කරති. එය ගෞරව කිරීමක් වශයෙන් සලකා පිළිගන්නා කල්හි එහි වරදක් නැත. ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වනාහි ‘කර්මකාරක සංඝයා වහන්සේ පෑගූ ස්ථානයෙහිම සීමාව සංහාරය විය, නොපෑගූ ස්ථානයෙහි සංහාරය නොවේය යන හැඟීමෙන්, ප්‍රථමයෙන් ශාලාවක් කරවා, පසුව සීමාව සංහාරය කළ කල්හි, කණු තිබූ ස්ථානය පෑගීමට නොලැබේ. එබැවින් (එම ස්ථානය) සංහාරය නොකළ සීමාවකි’ යි පවසති.

ပုဗ္ဗေပိ သိရီခေတ္တနဂရေ မဟာသတ္တဓမ္မရာဇဿ ကာလေ တေန ရညာ ကတဿ နန္ဒနဝိဟာရဿ ပုရတော တဿ ရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ သီမာယ ပတိဋ္ဌာပိတာယ ပဌမံ ဇေတဝနသာလံ ကတွာ ပစ္ဆာ သီမံ သမူဟနိံသု, တဒါ တသ္မိံ နဂရေ မဟာရုက္ခမူလိကော နာမ ဧကော ဂဏပါမောက္ခတ္ထေရော ‘‘သစေ ထမ္ဘံ ဝိဇ္ဈိတွာ ပါဒေ ဌပေတုံ သက္ခိဿာမိ, ဧဝံ သန္တေ အဟံ အာဂစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဝတွာ နာဂစ္ဆတိ. သဗ္ဗေ ထေရာ ‘‘န ထမ္ဘမတ္တေန ပေါရာဏသီမာ တိဋ္ဌတိ, ထမ္ဘဿ သမန္တတော ဌတွာ [Pg.364] ကမ္မဝါစာယ ကတာယ သီမာ သမူဟတာ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တဿ ဝစနံ အဂ္ဂဟေတွာ သမူဟနိံသု စေဝ ဗန္ဓိံသု စ. ဟံသာဝတီနဂရေ ဓမ္မစေတိယရညော ကလျာဏိယသီမာဗန္ဓနကာလေပိ ပဌမံ သာလံ ကရိတွာဝ ပစ္ဆာ သမူဟနိံသု, န စ ပါဠိအဋ္ဌကထာဋီကာဒီသု ‘‘ပဒဝလဉ္ဇသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ သီမာ သမူဟနိတဗ္ဗာ’’တိ ပါဌော အတ္ထိ, ‘‘မဉ္စပ္ပမာဏေ မဉ္စပ္ပမာဏေ ဌာနေ’’တိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ပန အတ္ထိ. ပေါရာဏသီမာယ အန္တော ဌတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ သီမာသမူဟနနကမ္မဝါစာယ ကတာယ သကလာပိ သီမာ သမူဟတာဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပဒဝလဉ္ဇသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ သမူဟနိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝစနံ ပဏ္ဍိတာ န သမ္ပဋိစ္ဆန္တိ. ဤဒိသံ ပန ဝစနံ ဂရုကရဏဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဂယှမာနေ ကိဉ္စာပိ ဒေါသော နတ္ထိ, တထာပိ သိဿာနုသိဿာနံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနကာရဏံ ဟောတိ. တေ ဟိ ‘‘အမှာကံ အာစရိယာ ဧဝံ ကထေန္တိ, ဧဝံ ကရောန္တီ’’တိ ဒဠှီကမ္မဝသေန ဂဟေတွာ တထာ အကတေ သီမာ သမူဟတာ န ဟောတီတိ မညန္တိ, တသ္မာ ပကရဏာဂတနယဝသေနေဝ ကရဏံ ဝရံ ပသတ္ထံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

පෙර ද ශ්‍රී ක්‍ෂේත්‍ර (සිරීඛෙත්ත) නගරයෙහි මහාසත්ත්ව ධර්මරාජයාගේ කාලයේදී ඒ රජු විසින් කරවන ලද නන්දන විහාරය ඉදිරිපිට, එම රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ සීමාව පිහිටුවන ලද්දා වූ කල්හි, පළමුව ජේතවන ශාලාව කොට පසුව සීමාව සමූහනය කළහ (ඉවත් කළහ). එකල්හි ඒ නගරයෙහි 'මහාරුක්ඛමූලික' නම් වූ එක් ගණප්‍රධාන ස්ථවිරනමෙක් 'ඉදින් කණුව විද පාදයන් තැබීමට හැකිනම්, එසේ තිබේ නම් මම පැමිණෙන්නෙමි' කියා නොපැමිණියේය. සියලු ස්ථවිරවරු 'කණුවක් පමණකින් පැරණි සීමාව නොපිහිටයි, කණුව වටා සිට කර්මවාක්‍යය කිරීමෙන් සීමාව සමූහනය කරන ලද්දේ වෙයි' කියා ඔහුගේ වචනය නොපිළිගෙන සීමාව සමූහනය කළහ, බැන්දහ ද. හංසවතී නගරයෙහි ධම්මචේතිය රජුගේ කල්‍යාණී සීමා බන්ධන කාලයේදී ද පළමුව ශාලාවක් කොට පසුව සීමාව සමූහනය කළහ. පාලි, අට්ඨකථා, ටීකා ආදියෙහි 'පාද සටහන් සම්බන්ධ කර සීමාව සමූහනය කළ යුතුය' කියා පාඨයක් නැත. 'ඇඳක් ප්‍රමාණ ඇති, ඇඳක් ප්‍රමාණ ඇති තැනෙහි' (විමතිවිනෝදනී ටීකාව, මහාවග්ග 2.144) කියා නම් ඇත. පැරණි සීමාව ඇතුළත සිට එක් ස්ථානයකදී සීමා සමූහන කර්මවාක්‍යය කළ කල්හි මුළු සීමාවම සමූහනය කරන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් 'පාද සටහන් සම්බන්ධ කර සමූහනය කළ යුතුය' යන වචනය පණ්ඩිතයෝ පිළි නොගනිති. මෙබඳු වචනයක් ගෞරව කිරීමේ අදහසින් කියන ලද්දකැයි පිළිගැනීමේදී කිසිදු දෝෂයක් නැතත්, එය ශිෂ්‍ය අනුශිෂ්‍යයන් වැරදි ආදර්ශයන් කරා (දෘෂ්ටානුගතියට) පත්වීමට හේතු වෙයි. මන්දයත්, ඔවුහු 'අපගේ ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති, මෙසේ කරති' යි දැඩි කොට ගෙන, එසේ නොකළහොත් සීමාව සමූහනය නොවේ යැයි සිතති. එබැවින් ප්‍රකරණයන්හි ආ ක්‍රමය අනුවම කටයුතු කිරීම වඩාත් උතුම් හා ප්‍රශස්ත බව දත යුතුය.

အပရမ္ပိ ဣမသ္မိံ သီမာသမူဟနနာဓိကာရေ ဓမ္မဂါရဝေဟိ ဝိနယဓရေဟိ စိန္တေတဗ္ဗံ ဂမ္ဘီရံ ဒုဒ္ဒသံ ဌာနံ အတ္ထိ, တံ ကတမန္တိ စေ? ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, တိယောဇနပရမံ သီမံ သမ္မန္နိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၄၀) ဝစနတော နာနာဂါမက္ခေတ္တာနိ အဝတ္ထရိတွာ သမ္မတာ တိယောဇနိကာဒိကာယော မဟာသီမာယော ဘဂဝတာ အနုညာတာ အတ္ထိ, အထ ဧကံ ဂါမက္ခေတ္တံ သောဓေတွာ အာရက္ခံ ဒတွာ သီမာယ သမူဟတာယ ယဒိ တတော အညေသု ဂါမက္ခေတ္တေသု ဘိက္ခူ သန္တိ, န ဂါမသီမာ ဗဒ္ဓသီမံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ သက္ကောတိ, တသ္မာ တေ ဘိက္ခူ တသ္မိံ ကမ္မေ ဝဂ္ဂံ ကရေယျုံ, ဧဝံ သတိ သီမာ သမူဟတာ န ဘဝေယျ, တာယ အသမူဟတာယ သတိ အဘိနဝသီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ န ဘဝေယျ, ဣတိ ဣဒံ ဌာနံ ဒုဇ္ဇာနံ ဒုဒ္ဒသံ, တသ္မာ ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဘဂဝတော [Pg.365] အာဏံ ဂရုံ ကရောန္တေဟိ လဇ္ဇိပေသလဗဟုဿုတသိက္ခာကာမဘူတေဟိ ဝိနယဝိဒူဟိ သုဋ္ဌု စိန္တေတဗ္ဗန္တိ.

මෙම සීමා සමූහන පරිච්ඡේදයෙහි, ධර්ම ගෞරවය ඇති විනයධරයන් විසින් සිතිය යුතු තවත් ගැඹුරු වූ ද, දැකීමට අපහසු වූ ද කරුණක් ඇත. ඒ කුමක්ද යත්? 'මහණෙනි, උපරිම වශයෙන් යොදුන් තුනක් වූ සීමාවක් සම්මත කිරීමට අනුදනිමි' (මහාවග්ග 140) යන වචනයෙන් විවිධ ගම් කෙත් වසා පවතින සේ සම්මත කරන ලද, තුන් යොදුන් ආදී වූ මහා සීමාවන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරා ඇත. ඉක්බිති එක් ගම් කෙතක් සොයා බලා, ආරක්‍ෂාව යොදා සීමාව සමූහනය කරන කල්හි, ඉදින් ඉන් බැහැර වෙනත් ගම් කෙත්වල භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවසන්නේ නම්, ගම් සීමාවට බද්ධ සීමාව වෙන් කොට දැක්විය නොහැක. එබැවින් ඒ භික්ෂූහු එම කර්මයේදී වර්ග (භේද) කරන්නාහ. එසේ වූ කල සීමාව සමූහනය නොවිය හැක. එය සමූහනය නොවුණහොත්, අලුත් සීමාවක් සම්මත කළ නොහැකි වෙයි. මෙසේ මේ කරුණ තේරුම් ගැනීමට අපහසුය, දැකීමට දුෂ්කරය. එබැවින් ගල් කුඩයක් මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥාව ගරු කරන, ලැජ්ජී වූ, ප්‍රියශීලී වූ, බහුශ්‍රුත වූ, ශික්ෂාකාමී වූ විනයධරයන් විසින් මේ පිළිබඳව මැනවින් සිතිය යුතුය.

ဣမသ္မိံ အဓိကာရေ စိန္တေန္တော ဂဝေသန္တော ဝိစိနန္တော ဣဒံ ကာရဏံ ဒိဿတိ – တိယောဇနိကာဒိမဟာသီမာယော ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ဓရမာနကာလေ သန္နိပတိတုံ ဝါ ဝိသောဓေတုံ ဝါ သက္ကုဏေယျဘာဝတော တမာရဗ္ဘ ဘဂဝတာ အနုဇာနိတာ ဘဝေယျုံ. သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဗ္ဗသ္မိံ ပဒေသေ သဗ္ဗေ ဘိက္ခူ တာဒိသံ မဟာသီမံ သောဓေတုံ ဝါ သန္နိပတိတုံ ဝါ န သက္ကာ, န စ ဘဂဝါ အသက္ကုဏေယျံ အလဗ္ဘနေယျံ ကာရဏံ ဝဒေယျ. ဘဂဝတော ဓရမာနကာလေ ရာဇဂဟနဂရေ အဋ္ဌာရသ မဟာဝိဟာရာ ဧကသီမာဝ ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရေန သမ္မတာတိ. သီဟဠဒီပေ မဟာဝိဟာရသီမာ အနုရာဓပုရံ အန္တောကတွာ ပဝတ္တာ မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရေန သမ္မတာတိ စ ပကရဏေသု ဒိဿတိ, န တထာ ဣမသ္မိံ နာမ ဒေသေ ဒွိယောဇနိကာ ဝါ တိယောဇနိကာ ဝါ သီမာ အသုကေန ဘိက္ခုနာ သမ္မတာတိ ဒိဿတိ. ဣမသ္မိဉ္စ မရမ္မဒေသေ တာဒိသာနံ သီမာနံ နတ္ထိဘာဝေါ ဥပပရိက္ခိတွာ ဇာနိတဗ္ဗော. တထာ ဟိ အနေကသတအနေကသဟဿဝဿကာလတော ဥပ္ပန္နာ ဗဒ္ဓသီမာ ပါသာဏထမ္ဘနိမိတ္တေန သဟ တသ္မိံ တသ္မိံ ပဒေသေ ဒိဿန္တိ. အရိမဒ္ဒနပုရေ စ အနုရုဒ္ဓမဟာရာဇေန သမ္မန္နာပိတာ ဒွါသဋ္ဌယာဓိကသတဟတ္ထာယာမာ သတ္တစတ္တာလီသာဓိကသတဟတ္ထဝိတ္ထာရာ မဟာသီမာ နိမိတ္တေန သဟ ဒိဿတိ. ရတနပူရနဂရေ စ နရပတိဇေယျသူရမဟာရာဇကာလေ အဋ္ဌသတ္တတာဓိကစတုသတကလိယုဂေ သမ္မန္နိတာ သီမာ ပါသာဏလေခါယ သဒ္ဓိံ ဒိဿတိ. ယဒိ တိယောဇနပရမာဒိမဟာသီမာယော အတ္ထိ, ပေါရာဏာစရိယာ နဝံ နဝံ ဗဒ္ဓသီမံ န ဗန္ဓေယျုံ, အထ စ ပန ဗန္ဓန္တိ, တာသု စ နဝသီမာသု ဥပသမ္ပဒါဒိသံဃကမ္မံ ကရောန္တိ, တတော ဧဝ စ ဂဏနပထမတိက္ကန္တာ ဘိက္ခူ ပရမ္ပရတော ဝဍ္ဎေန္တာ ယာဝဇ္ဇတနာ [Pg.366] သာသနံ ပတိဋ္ဌပေန္တိ. ဣမိနာ စ ကာရဏေန ဣမသ္မိံ ပဒေသေ တိယောဇနာ သီမာယော နတ္ထီတိ ဝိညာယတိ.

මෙම අධිකාරයෙහි සිතන කල, ගවේෂණය කරන කල, විමසන කල මෙම කරුණ පෙනේ. එනම්, තුන් යොදුන් ආදී මහා සීමාවන්, සෘද්ධිමත් භික්ෂූන් වහන්සේලා ජීවමාන කාලයෙහි රැස්වීමට හෝ පිරිසිදු කිරීමට හැකි වූ බැවින්, එය අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන්නට ඇත. සෑම කාලයකදීම, සෑම ප්‍රදේශයකදීම, සියලු භික්ෂූන්ට එවැනි මහා සීමාවක් පිරිසිදු කිරීමට හෝ රැස්වීමට නොහැකිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද කළ නොහැකි, ලබාගත නොහැකි කරුණක් වදාරන්නේ නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන සමයෙහි රජගහ නුවර මහා විහාර දහඅටක් (18ක්) එකම සීමාවක් කොට ධර්ම සේනාපති ශාරිපුත්‍ර මහ රහතන් වහන්සේ විසින් සම්මත කරන ලදැයි ද, සිංහලද්වීපයෙහි (ශ්‍රී ලංකාද්වීපයෙහි) අනුරාධපුරය ඇතුළත් කොට පැවති මහා විහාර සීමාව මහා මහින්ද මහ රහතන් වහන්සේ විසින් සම්මත කරන ලදැයි ද ග්‍රන්ථයන්හි පෙනේ. එහෙත්, මෙම (මරම්ම) දේශයෙහි දෙයොදුන් හෝ තෙයොදුන් සීමාවක් අසවල් භික්ෂුව විසින් සම්මත කරන ලද්දේය යි නොපෙනේ. මෙම මරම්ම දේශයෙහි එවැනි සීමාවන් නොමැති බව විමසා බලා දත යුතුය. මන්දයත්, සිය ගණන් දහස් ගණන් වසර පෙර සිට ඇති වූ බද්ධ සීමාවන් ගල් කණු නිමිති ද සමඟ ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්හි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. අරිමද්දන පුරයෙහි ද අනුරුද්ධ මහරජු විසින් සම්මත කරවන ලද, දිගින් රියන් එකසිය හැටදෙකක් (162ක්) ද පළලින් රියන් එකසිය හතළිස් හතක් (147ක්) ද වූ මහා සීමාව නිමිති ද සමඟ දක්නට ලැබේ. රතනපුර නගරයෙහි ද නරපතිජෙය්‍යසූර මහරජුගේ කාලයෙහි, කලියුග වර්ෂ 478 දී සම්මත කරන ලද සීමාව ගල් ලේඛනය ද සමඟ දක්නට ලැබේ. ඉදින් තුන් යොදුන් පමණ වූ මහා සීමාවන් තිබුණේ නම්, පැරණි ආචාර්යවරු අලුත් අලුත් බද්ධ සීමාවන් නොබඳින්නාහ. එසේ වුවත් ඔවුහු බඳිති. ඒ අලුත් සීමාවන්හි උපසම්පදා ආදී සංඝකර්ම කරති. එතැන් සිටම ගණන් කළ නොහැකි තරම් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරම්පරාගතව වැඩෙමින් අද දක්වා ශාසනය පිහිටුවති. මේ කරුණින් ද මෙම ප්‍රදේශයෙහි තුන් යොදුන් සීමාවන් නොමැති බව වටහාගත හැකිය.

အထ ဝါ ‘‘ဝိဟာရပရိက္ခေပဿ အန္တော စ ဗဟိ စ သမန္တာ လေဍ္ဍုပါတေ’’တိ ဝိဟာရပရိက္ခေပဿ အန္တော စ ဝိဟာရူပစာရဘူတေ ဗဟိ လေဍ္ဍုပါတေ စ ဌာနေယေဝ သီမာသမူဟနနဿ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၄၄) ဝုတ္တတ္တာပိ တာဒိသာ မဟာသီမာယော နတ္ထီတိ ဝိညာယတိ. ယဒိ အတ္ထိ, သီမာသမူဟနနံ ပကရဏာစရိယာ န ကထေယျုံ. ကထေန္တာပိ သမန္တာ တိယောဇနံ ဌာနံ သောဓေတွာ သီမာသမူဟနနံ ကရေယျုံ, တထာ ပန အကထေတွာ ဝိဟာရဝိဟာရူပစာရေသုယေဝ သီမာသမူဟနနဿ ကထိတတ္တာ တိယောဇနိကာဒယော မဟာသီမာယော နတ္ထီတိ ဝိညာယတိ.

නැතහොත්, 'විහාර පරික්ෂේපයෙහි (වටසීමාවෙහි) ඇතුළත ද පිටත ද වටා කැටක් (ගලක්) ගැසිය හැකි දුරෙහි' යනුවෙන්, විහාර පරික්ෂේපය ඇතුළත ද විහාර උපචාර භූමියෙහි බාහිරව කැටක් ගැසිය හැකි දුරෙහි වූ ස්ථානයන්හි පමණක් සීමාව සමූහනය (ඉවත් කිරීම) කළ යුතු බව විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 2.144) දක්වා ඇති බැවින් ද, එවැනි මහා සීමාවන් නොමැති බව වටහාගත හැකිය. ඉදින් එවැනි සීමාවක් තිබුණේ නම්, ප්‍රකරණ ආචාර්යවරු සීමා සමූහනය ගැන නොකියන්නාහ. කියන්නේ ද වටා යොදුන් තුනක ප්‍රදේශය පිරිසිදු කර සීමා සමූහනය කරන්නාහ. එසේ නොකියා විහාරය හා විහාර උපචාරයෙහි පමණක් සීමාව සමූහනය කිරීම ගැන පවසා ඇති බැවින්, තුන් යොදුන් ආදී මහා සීමාවන් නොමැති බව වටහාගත හැකිය.

အထ ဝါ ‘‘ခဏ္ဍသီမံ ပန ဇာနန္တာ အဝိပ္ပဝါသံ အဇာနန္တာပိ သမူဟနိတုဉ္စေဝ ဗန္ဓိတုဉ္စ သက္ခိဿန္တီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၄) ဝစနတောပိ တေသု တေသု ဇနပဒေသု တိယောဇနိကာဒိကာယော မဟာသီမာယော နတ္ထီတိ ဝိညာယတိ. ကထံ? ယဒိ တာဒိသာ သီမာယော အတ္ထိ, သကလမ္ပိ တံ သီမံ အသောဓေတွာ သီမာသမူဟနနံ အဋ္ဌကထာစရိယာ န ကထေယျုံ, အထ စ ပန ခဏ္ဍသီမံ ဇာနန္တာ အဝိပ္ပဝါသံ အဇာနန္တာပိ သီမံ သမူဟနိတုံ ဗန္ဓိတုဉ္စ သမတ္ထဘာဝံ ကထေန္တိ, သာ ကထာ ခန္ဓသီမာယ သီမန္တရိကန္တရိတမတ္တာ ဟုတွာ တသ္မိံ ဂါမက္ခေတ္တေ အဝိပ္ပဝါသသီမာ ဘဝေယျ, တသ္မာ တသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ သမူဟနိတုံ သမတ္ထဘာဝေန အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ကထီယတိ, န နာနာဂါမက္ခေတ္တာနိ အဝတ္ထရိတွာ သမ္မတာယ တိယောဇနိကာဒိဘေဒါယ သီမာယ အညေသု ဂါမက္ခေတ္တေသု အညေသု ဘိက္ခူသု သန္တေသုပိ သမူဟနိတုံ သမတ္ထဘာဝေန, တေန ဉာယတိ ‘‘န [Pg.367] သဗ္ဗေသု ဌာနေသု တိယောဇနိကာဒိဘေဒါယော မဟာသီမာယော န သန္တီ’’တိ. ဤဒိသာနိ ကာရဏာနိ ဘဂဝတော အာဏံ ဂရုံ ကရောန္တေဟိ ဝိနယတ္ထဝိဒူဟိ ဝိနယဓရေဟိ ပုနပ္ပုနံ စိန္တေတဗ္ဗာနိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာနိ, ဣတော အညာနိပိ ကာရဏာနိ ဂဝေသိတဗ္ဗာနီတိ.

එසේත් නැතහොත්, 'ඛණ්ඩ සීමාව දන්නා නමුත් අවිප්පවාස සීමාව නොදන්නා අයට වුවද (පැරණි සීමාව) ඉවත් කිරීමටත් (නව සීමාවක්) බැඳීමටත් හැකි වනු ඇත' යනුවෙන් අටුවාවෙහි (මහාවග්ග අටුවාව 144) සඳහන් වචනයෙන් ද ඒ ඒ ජනපදයන්හි තියොදුන් ආදී විශාල ප්‍රමාණයේ මහා සීමාවන් නැති බව වටහාගත හැකිය. ඒ කෙසේද යත්? ඉදින් එබඳු සීමාවන් පවතින්නේ නම්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ඒ මුළු සීමාවම පවිත්‍ර නොකොට (සෙවීමකින් තොරව) සීමා සමූහනනයක් (සීමා ඉවත් කිරීමක්) ප්‍රකාශ නොකරන්නාහ. එසේ වුවද, ඛණ්ඩ සීමාව දන්නා නමුත් අවිප්පවාස සීමාව නොදන්නා අයට ද සීමාව ඉවත් කිරීමටත්, බැඳීමටත් හැකි බව පවසති. එම ප්‍රකාශය, ඛණ්ඩ සීමාවෙහි සීමාන්තරිකාවෙන් (සීමා අතර පරතරයෙන්) වෙන් වූ පමණක් වී, එම ගම් සීමාවෙහි (ගාමක්ඛෙත්තයෙහි) අවිප්පවාස සීමාවක් විය යුතුය. එබැවින් එම ස්ථානයෙහි සිට (සීමාව) ඉවත් කිරීමට ඇති හැකියාව අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් පවසනු ලැබේ. එසේ මිස, විවිධ ගම් පියසවල් පතුරුවා සම්මත කරන ලද තියොදුන් ආදී ප්‍රභේද ඇති සීමාවක, වෙනත් ගම් පියසවල්හි වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටියදී වුවද (එම සීමාව) ඉවත් කිරීමට හැකි බවක් ඉන් අදහස් නොවේ. එම නිසා 'සියලු ස්ථානයන්හි තියොදුන් ආදී ප්‍රමාණයේ මහා සීමාවන් නොපවතින්නේය' යන වග මෙයින් වටහාගත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥාව ගෞරවයෙන් පිළිගන්නා, විනය විෂයෙහි දක්ෂ වූ විනයධරයන් වහන්සේලා විසින් මෙබඳු කරුණු නැවත නැවතත් මෙනෙහි කළ යුතුය, පිරික්සිය යුතුය; මීට වඩා වෙනත් කරුණු ද සෙවිය යුතුය.

ဣတော ပရမ္ပိ ‘‘သစေ အညာနိပိ ဂါမက္ခေတ္တာနိ အန္တောကာတုကာမာ, တေသု ဂါမေသု ယေ ဘိက္ခူ ဝသန္တိ, တေဟိပိ အာဂန္တဗ္ဗ’’န္တိအာဒိဝစနတော (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ဧကသ္မိံယေဝ ဂါမက္ခေတ္တေ သီမံ န ဗန္ဓန္တိ, အထ ခေါ အညာနိပိ ဂါမက္ခေတ္တာနိ အန္တောကရိတွာပိ ဗန္ဓန္တိ, တသ္မာ ဣဒါနိ သမ္မန္နိတဗ္ဗာယ သီမာယ နိဿယဘူတံ ပကတိဂါမက္ခေတ္တံ ဝါ ဝိသုံဂါမက္ခေတ္တံ ဝါ သောဓိတန္တိ မနသိ န ကာတဗ္ဗံ. ကင်္ခစ္ဆေဒနတ္ထံ သီမာသမူဟနနကမ္မဝါစာဘဏနသမယေ တေန ဂါမက္ခေတ္တေန သမ္ဗန္ဓေသု အညေသု ဂါမက္ခေတ္တေသု ဝသန္တေ ဘိက္ခူပိ ယာစိတွာ တတော ဂါမက္ခေတ္တတော ဗဟိ ဒူရေ ဝါသာပေတဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ ကရောန္တေ အညာနိ ဂါမက္ခေတ္တာနိ အန္တောကရိတွာ ပေါရာဏသီမာယ ဝိဇ္ဇမာနာယပိ တေ ဝဂ္ဂံ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ. တတော သီမာသမူဟနနကမ္မဝါစာ သမ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဧဝရူပေါ သုခုမော နိပုဏော အတ္ထော ဝိနယဓရေဟိ စိန္တေတဗ္ဗော. ဧဝံ သီမာသမူဟနနဝိဓာနေန သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တေန သမ္မတာ, သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေန သမ္မတာတိ ဝုတ္တေဟိ ဒွီဟိ ဝိပတ္တိဒေါသေဟိ မုတ္တာ ဟောတိ.

මීට අමතරව ද, 'ඉදින් වෙනත් ගම් පියසවල් ද ඇතුළත් කරගනු කැමති නම්, එම ගම්වල යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා වාසය කරත් ද, ඔවුන් විසින් ද පැමිණිය යුතුය' යනාදී වචනයෙන් (මහාවග්ග අටුවාව 138) පැහැදිලි වන්නේ එකම ගම් සීමාවක පමණක් සීමාව නොබඳින බවත්, වෙනත් ගම් පියසවල් ද ඇතුළත් කරගෙන සීමා බඳින බවත්ය. එබැවින් දැන් සම්මත කිරීමට නියමිත සීමාවට ආශ්‍රය වූ ප්‍රකෘති ගම් සීමාව හෝ වෙන් වූ ගම් සීමාව (විසුංගාමය) පවිත්‍ර කර ඇතැයි සිතා නොසිටිය යුතුය. සැක දුරු කරගනු පිණිස සීමා සමූහනන (ඉවත් කිරීමේ) කර්මවාචාව සජ්ඣායනා කරන අවස්ථාවෙහි, එම ගම් සීමාව හා සම්බන්ධ වෙනත් ගම් සීමාවන්හි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් ද ආරාධනා කර, එම ගම් සීමාවෙන් බැහැරව දුරින් වැඩවසන්නට සැලැස්විය යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන්, වෙනත් ගම් පියසවල් ද ඇතුළත් පැරණි සීමාවක් පැවතුණ ද, ඔවුන්ට (වෙනම කණ්ඩායම් ගැසී) සඟ පිරිස් භේද කිරීමට නොහැකි වෙයි. එවිට සීමා සමූහනන කර්මවාචාව සිද්ධ වෙයි. එබැවින් විනයධරයන් වහන්සේලා විසින් මෙබඳු සියුම් හා නිපුණ කරුණු මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ සීමා ඉවත් කිරීමේ ක්‍රමවේදය මඟින්, 'සීමාවකින් තවත් සීමාවක් මිශ්‍ර කරමින් (සීමාසම්භේදයෙන්) සම්මත කරන ලදී', 'සීමාවකින් තවත් සීමාවක් වසා පතුරුවමින් (සීමාඅජ්ඣොත්ථරණයෙන්) සම්මත කරන ලදී' යනුවෙන් දැක්වෙන විපත්ති දෝෂයන් දෙකෙන් නිදහස් වෙයි.

တတော ‘‘အတိခုဒ္ဒိကာ အတိမဟန္တီ’’တိ (ပရိ. ၄၈၆) ဝုတ္တေဟိ ဝိပတ္တိဒေါသေဟိ ဝိမုစ္စနတ္ထံ သီမာယ ပမာဏံ ဇာနိတဗ္ဗံ. ကထံ? သီမာ နာမ ဧကဝီသတိယာ ဘိက္ခူနံ နိသီဒိတုံ အပ္ပဟောန္တေ သတိ အတိခုဒ္ဒိကာ နာမ ဟောတိ, သမ္မတာပိ သီမာ န ဟောတိ. တိယောဇနတော ပရံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဌာနံ အန္တော ကရောန္တေ သတိ အတိမဟတီ နာမ ဟောတိ, သမ္မတာပိ သီမာ န ဟောတိ[Pg.368], တသ္မာ ဧကဝီသတိယာ ဘိက္ခူနံ နိသီဒနပ္ပဟောနကတော ပဋ္ဌာယ တိယောဇနံ အနတိက္ကမိတွာ ယတ္ထ ယံ ပမာဏံ သံဃော ဣစ္ဆတိ, တတ္ထ တံ ပမာဏံ ကတွာ သီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ. ကထံ ဝိညာယတီတိ စေ? ‘‘တတ္ထ အတိခုဒ္ဒိကာ နာမ ယတ္ထ ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူ နိသီဒိတုံ န သက္ကောန္တိ. အတိမဟန္တီ နာမ အန္တမသော ကေသဂ္ဂမတ္တေနပိ တိယောဇနံ အတိက္ကမိတွာ သမ္မတာ’’တိ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ဝစနတော ဝိညာယတိ. ဧဝံ သီမာယ ပမာဏဂ္ဂဟဏေန ‘‘အတိခုဒ္ဒိကာ အတိမဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တေဟိ ဒွီဟိ ဒေါသေဟိ မုတ္တာ ဟောတိ.

ඉන්පසු 'අතිශයින් කුඩාය, අතිශයින් විශාලය' යනුවෙන් (පරිවාර පාලිය 486) දැක්වෙන විපත්ති දෝෂයන්ගෙන් මිදීම සඳහා සීමාවෙහි ප්‍රමාණය දැනගත යුතුය. ඒ කෙසේද යත්? භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිඑක් නමකට අසුන් ගැනීමට ප්‍රමාණවත් නොවන සීමාව 'අතිශයින් කුඩා සීමාව' නම් වෙයි. එය සම්මත කළ ද සීමාවක් නොවේ. තියොදුනකට වඩා කෙස් ගසක පමණ ප්‍රමාණයක් හෝ බිම් කඩක් ඇතුළත් කරන්නේ නම් එය 'අතිශයින් විශාල සීමාව' නම් වෙයි. එය ද සම්මත කළ ද සීමාවක් නොවේ. එබැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිඑක් නමකට වැඩසිටීමට ප්‍රමාණවත් තැන පටන් තියොදුනක් නොඉක්මවා, මහා සංඝයා වහන්සේ යම් ප්‍රමාණයක් කැමති වෙත් ද, එහි එම ප්‍රමාණය කොට සීමාව සම්මත කළ යුතුය. මෙය කෙසේ දන්නේද යත්? 'එහි අතිශයින් කුඩා සීමාව යනු භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිඑක් නමකට අසුන් ගැනීමට නොහැකි සීමාවයි. අතිශයින් විශාල සීමාව යනු අවම වශයෙන් කෙස් ගසක පමණ ප්‍රමාණයකින් හෝ තියොදුනක් ඉක්මවා සම්මත කරන ලද සීමාවයි' යනුවෙන් කංඛාවිතරණී අටුවාවෙහි (කංඛාවිතරණී අටුවා නිදාන වර්ණනාව) සඳහන් වචනයෙන් වටහාගත හැකිය. මෙසේ සීමාවෙහි ප්‍රමාණය නිවැරදිව තීරණය කිරීමෙන් 'අති කුඩාය, අති විශාලය' යන දෝෂයන් දෙකෙන් නිදහස් වෙයි.

တတော ‘‘ခဏ္ဍနိမိတ္တာ ဆာယာနိမိတ္တာ အနိမိတ္တာ’’တိ (ပရိ. ၄၈၆) ဝုတ္တေဟိ တီဟိ ဝိပတ္တိဒေါသေဟိ ဝိမုစ္စနတ္ထံ နိမိတ္တကိတ္တနံ ကာတဗ္ဗံ, တတ္ထ အသမ္ဗန္ဓကိတ္တနေန နိမိတ္တာ သီမာ ခဏ္ဍနိမိတ္တာ နာမ. ကထံ? သီမာယ စတူသု ဒိသာသု ဌပိတနိမိတ္တေသု ပုရတ္ထိမဒိသာယ နိမိတ္တံ ကိတ္တေတွာ အနုက္ကမေန ဒက္ခိဏပစ္ဆိမဥတ္တရဒိသာသု နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ ပုန ပုရတ္ထိမဒိသာယ နိမိတ္တံ ကိတ္တေတဗ္ဗံ, ဧဝံ ကတေ အခဏ္ဍနိမိတ္တာ နာမ ဟောတိ. ယဒိ ပန ပုရတ္ထိမဒိသာယ နိမိတ္တံ ကိတ္တေတွာ အနုက္ကမေန ဒက္ခိဏပစ္ဆိမဥတ္တရဒိသာသု နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ ဌပေတိ, ပုန ပုရတ္ထိမဒိသာယ နိမိတ္တံ န ကိတ္တေတိ, ဧဝံ ခဏ္ဍနိမိတ္တာ နာမ ဟောတိ. အပရာပိ ခဏ္ဍနိမိတ္တာ နာမ ယာ အနိမိတ္တုပဂပါသာဏံ ဝါ ဗဟိသာရရုက္ခံ ဝါ ခါဏုကံ ဝါ ပံသုပုဉ္ဇံ ဝါ အန္တရာ ဧကံ နိမိတ္တံ ကတွာ သမ္မတာ. ပဗ္ဗတစ္ဆာယာဒီသု ယံ ကိဉ္စိ ဆာယံ နိမိတ္တံ ကတွာ သမ္မတာ ဆာယာနိမိတ္တာ နာမ. သဗ္ဗသော နိမိတ္တံ အကိတ္တေတွာ သမ္မတာ အနိမိတ္တာ နာမ. ဣမေဟိ တီဟိ ဒေါသေဟိ ဝိမုစ္စနတ္ထာယ နိမိတ္တကိတ္တနံ ကာတဗ္ဗံ.

ඉන්පසු 'ඛණ්ඩ නිමිත්තය, ඡායා නිමිත්තය, අනිමිත්තය' යනුවෙන් (පරිවාර පාලිය 486) දැක්වෙන විපත්ති දෝෂ තුනෙන් මිදීම සඳහා නිමිති හැඳින්වීම (කථනය) කළ යුතුය. එහි සම්බන්ධයක් නොමැතිව නිමිති හැඳින්වීමෙන් යුත් සීමාව 'ඛණ්ඩ නිමිත්ත' නම් වෙයි. ඒ කෙසේද යත්? සීමාවෙහි සිව් දිශාවන්හි තබන ලද නිමිති අතුරින් නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත මුලින් හඳුන්වා, අනුපිළිවෙළින් දකුණ, බටහිර සහ උතුරු දිශාවන්හි නිමිති හඳුන්වා, නැවතත් අවසානයට නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත හැඳින්විය යුතුය. මෙසේ කළ කල්හි එය 'අඛණ්ඩ නිමිත්ත' නම් වෙයි. ඉදින් නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත මුලින් හඳුන්වා, අනුපිළිවෙළින් දකුණ, බටහිර සහ උතුරු දිශාවන්හි නිමිති හඳුන්වා නතර කරන්නේ නම්, නැවත නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත නොහඳුන්වන්නේ නම්, එය 'ඛණ්ඩ නිමිත්ත' නම් වෙයි. තවද නිමිත්තක් වීමට නුසුදුසු ගලක්, පිටත පමණක් හරය ඇති (ඇතුළත බොල් වූ) ගසක්, කණුවක් හෝ පස් ගොඩක් අතරමැද එක නිමිත්තක් කොට සම්මත කරන ලද සීමාව ද 'ඛණ්ඩ නිමිත්ත' නම් වෙයි. පර්වත සෙවණැලි ආදී යම්කිසි සෙවණැල්ලක් නිමිත්තක් කොට සම්මත කරන ලද සීමාව 'ඡායා නිමිත්ත' නම් වෙයි. කිසිසේත් නිමිති නොහඳුන්වා සම්මත කරන ලද සීමාව 'අනිමිත්ත' නම් වෙයි. මෙම දෝෂයන් තුනෙන් නිදහස් වීම පිණිස නිමිති නිවැරදිව හැඳින්විය යුතුය.

ကထံ? ကမ္မဝါစာယ ပေါရာဏသီမာသမူဟနနံ ကတွာ ပရိသုဒ္ဓါယ ကေဝလာယ ဂါမသီမာယ သံဃေန ယထာဇ္ဈာသယံ ဂဟိတပ္ပမာဏဿ [Pg.369] သီမမဏ္ဍလဿ စတူသု ဝါ ဒိသာသု အဋ္ဌသု ဝါ ဒိသာသု နိမိတ္တုပဂေ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန ဒွတ္တိံသပလဂုဠပိဏ္ဍပ္ပမာဏေ, ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန ဟတ္ထိပ္ပမာဏတော ဦနပ္ပမာဏေ ပါသာဏေ ဌပေတွာ နိမိတ္တာနံ အန္တော ဌိတေန ကမ္မဝါစာပါဌကေန ဝိနယဓရေန ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ. အညေန ‘‘ပါသာဏော, ဘန္တေ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ပုန ဝိနယဓရေန ‘‘ဧသော ပါသာဏော နိမိတ္တ’’န္တိ ဝတွာ ကိတ္တေတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန သီမမဏ္ဍလံ ပဒက္ခိဏံ ကရောန္တေန ‘‘ပုရတ္ထိမာယ အနုဒိသာယ, ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ, ဒက္ခိဏာယ အနုဒိသာယ, ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ, ပစ္ဆိမာယ အနုဒိသာယ, ဥတ္တရာယ ဒိသာယ, ဥတ္တရာယ အနုဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တံ? ပါသာဏော, ဘန္တေ. ဧသော ပါသာဏော နိမိတ္တ’’န္တိ ကိတ္တေတွာ ပုန ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တံ? ပါသာဏော, ဘန္တေ. ဧသော ပါသာဏော နိမိတ္တ’’န္တိ ကိတ္တေတွာ နိဋ္ဌပေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ခဏ္ဍနိမိတ္တာ နာမ အဃဋိတနိမိတ္တာ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ. ဧဝံ နိမိတ္တကိတ္တနေန ‘‘ခဏ္ဍနိမိတ္တာ ဆာယာနိမိတ္တာ အနိမိတ္တာ’’တိ ဝုတ္တေဟိ တီဟိ ဝိပတ္တိဒေါသေဟိ ဝိမုတ္တာ ဟောတိ.

කෙසේද යත්? කර්මවාක්‍යයෙන් පැරණි සීමාවන් ඉවත් කොට (සමූහනනය කර), පිරිසිදු වූ මුළුමනින්ම ගාම සීමාවක් වූ ප්‍රදේශයෙහි, සංඝයා වහන්සේ විසින් කැමැත්ත පරිදි ගන්නා ලද ප්‍රමාණ ඇති සීමා මණ්ඩලයේ සතර දිශාවෙහි හෝ අට දිශාවෙහි සීමා නිමිති වශයෙන්, අවම ප්‍රමාණයෙන් පල තිස්දෙකක ප්‍රමාණයේ ගුළියක් බඳු වූ ද, උපරිම ප්‍රමාණයෙන් ඇතෙකුගේ ප්‍රමාණයට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් වූ ද ගල් තබා, නිමිතිවලින් ඇතුළත සිටින කර්මවාක්‍යය කියවන්නා වූ විනයධර භික්ෂුව විසින් 'නැගෙනහිර දිශාවේ නිමිත්ත කුමක්ද?' යනුවෙන් විමසිය යුතුය. අනෙක් භික්ෂුවක විසින් 'ස්වාමීනි, ගලකි' යනුවෙන් පැවසිය යුතුය. නැවතත් විනයධරයා විසින් 'මෙම ගල නිමිත්තයි' යනුවෙන් පවසා නිමිති ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් සීමා මණ්ඩලය පැදකුණු කරමින්, 'නැගෙනහිර අනුදිශාවෙහි, දකුණු දිශාවෙහි, දකුණු අනුදිශාවෙහි, බටහිර දිශාවෙහි, බටහිර අනුදිශාවෙහි, උතුරු දිශාවෙහි, උතුරු අනුදිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක්ද? ස්වාමීනි, ගලකි. මෙම ගල නිමිත්තයි' යනුවෙන් ප්‍රකාශ කර, නැවතත් 'නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක්ද? ස්වාමීනි, ගලකි. මෙම ගල නිමිත්තයි' යනුවෙන් ප්‍රකාශ කර අවසන් කළ යුතුය. කංඛාවිතරණී අටුවාවෙහි (නිදාන වර්ණනාවෙහි) 'ඛණ්ඩ නිමිති නම් නොසම්බන්ධ වූ නිමිති කියනු ලැබේ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ නිමිති ප්‍රකාශ කිරීමෙන් 'ඛණ්ඩ නිමිති, ඡායා නිමිති, අනිමිති' යනුවෙන් දක්වන ලද විපත්ති දෝෂ තුනෙන් මිදුණේ වෙයි.

တတော ပရံ ‘‘ဗဟိသီမေ ဌိတသမ္မတာ’’တိ (ပရိ. ၄၈၆) ဝုတ္တဝိပတ္တိဒေါသတော ဝိမုစ္စနတ္ထံ သီမာသမ္မုတိကမ္မဝါစာပါဌကာလေ သံဃဿ ဌိတဋ္ဌာနံ ဇာနိတဗ္ဗံ. ကထံ? ယဒိ နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ သံဃော နိမိတ္တာနံ ဗဟိ ဌတွာ ကမ္မဝါစာယ သီမံ သမ္မန္နတိ, ဗဟိသီမေ ဌိတသမ္မတာ နာမ ဟောတိ, သီမာ န ဟောတိ, တသ္မာ နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ သံဃေန နိမိတ္တာနံ အန္တော ဌတွာ ကမ္မဝါစာယ သီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှေတံ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ ‘‘ဗဟိသီမေ ဌိတသမ္မတာ နာမ နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ နိမိတ္တာနံ ဗဟိ ဌိတေန သမ္မတာ’’တိ. ဧဝံ သီမာသမ္မန္နနဋ္ဌာနနိယမေန ‘‘ဗဟိသီမေ ဌိတသမ္မတာ’’တိ (ပရိ. ၄၈၆) ဝုတ္တဝိပတ္တိဒေါသတော မုတ္တာ ဟောတိ.

ඉන්පසු, 'සීමාවෙන් පිටත සිට සම්මත කරන ලදී' යනුවෙන් පරිවාර පාළියෙහි දක්වන ලද විපත්ති දෝෂයෙන් මිදීම පිණිස, සීමා සම්මුති කර්මවාක්‍යය කියවන අවස්ථාවෙහි සංඝයා වහන්සේ වැඩසිටින ස්ථානය දැනගත යුතුය. කෙසේද යත්? ඉදින් නිමිති ප්‍රකාශ කොට, සංඝයා වහන්සේ නිමිතිවලින් පිටත සිට කර්මවාක්‍යයෙන් සීමාව සම්මත කරත් නම්, එය සීමාවෙන් පිටත සිට සම්මත කරන ලද්දක් වන බැවින් සීමාව සාර්ථක නොවේ. එබැවින් නිමිති ප්‍රකාශ කොට සංඝයා වහන්සේ නිමිතිවලින් ඇතුළත වැඩසිටිමින් කර්මවාක්‍යයෙන් සීමාව සම්මත කළ යුතුය. මේ බව කංඛාවිතරණී අටුවාවෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'සීමාවෙන් පිටත සිට සම්මත කරන ලද්දක් නම්, නිමිති ප්‍රකාශ කර නිමිතිවලින් පිටත සිට සම්මත කරන ලද්දයි.' මෙසේ සීමාව සම්මත කරන ස්ථානය නියම කිරීමෙන් 'සීමාවෙන් පිටත සිට සම්මත කරන ලදී' යනුවෙන් පැවසෙන විපත්ති දෝෂයෙන් මිදුණේ වෙයි.

တတော [Pg.370] ပရံ ‘‘နဒိယံ သမ္မတာ, သမုဒ္ဒေ သမ္မတာ, ဇာတဿရေ သမ္မတာ’’တိ (ပရိ. ၄၈၆) ဝုတ္တေဟိ တီဟိ ဝိပတ္တိဒေါသေဟိ စ ဝိမုစ္စနတ္ထံ ဧဝံ မနသိ ကာတဗ္ဗံ – ‘‘သဗ္ဗာ, ဘိက္ခဝေ, နဒီ အသီမာ, သဗ္ဗော သမုဒ္ဒေါ အသီမော, သဗ္ဗော ဇာတဿရော အသီမော’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၇) ဘဂဝတာ ဝစနတော နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေသု သမ္မတာ သီမာ န ဟောတိ, ပေါရာဏသီမဝိဂတာယ သုဒ္ဓါယ ဂါမသီမာယ သမ္မတာ ဧဝ သီမာ ဟောတိ, တသ္မာ ဂါမသီမာယမေဝ ဗဒ္ဓသီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ, န နဒီအာဒီသူတိ. ဝုတ္တဉှိ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘နဒိယာ သမုဒ္ဒေ ဇာတဿရေ သမ္မတာ နာမ ဧတေသု နဒီအာဒီသု သမ္မတာ’’တိအာဒိ. ဧတ္တာဝတာ ‘‘အယံ သီမာ အတိခုဒ္ဒိကာ, အတိမဟန္တီ, ခဏ္ဍနိမိတ္တာ, ဆာယာနိမိတ္တာ, အနိမိတ္တာ, ဗဟိသီမေ ဌိတသမ္မတာ, နဒိယံ သမ္မတာ, သမုဒ္ဒေ သမ္မတာ, ဇာတဿရေ သမ္မတာ, သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တေန သမ္မတာ, သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေန သမ္မတာ’’တိ (ပရိ. ၄၈၆) ဝုတ္တေဟိ ဧကာဒသဟိ ဒေါသေဟိ ဝိမုတ္တာ ဟုတွာ ‘‘အဗ္ဘာ မဟိကာ ဓူမော ရဇော ရာဟူ’’တိ ဝုတ္တေဟိ ပဉ္စဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ မုတ္တံ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဝိယ, သူရိယမဏ္ဍလံ ဝိယ စ သုပရိသုဒ္ဓါ ဟောတိ.

ඉන්පසු, 'ගඟෙහි සම්මත කරන ලද, මුහුදෙහි සම්මත කරන ලද, ස්වභාවික විලෙහි (ජාතස්සරයෙහි) සම්මත කරන ලද' යනුවෙන් දක්වන ලද විපත්ති දෝෂ තුනෙන් මිදීම පිණිස මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: 'මහණෙනි, සියලු ගංගාවෝ සීමා රහිතය, සියලු මුහුද සීමා රහිතය, සියලු ස්වභාවික විල් සීමා රහිතය' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ හෙයින්, ගඟ, මුහුද සහ විල්වල සම්මත කරන ලද සීමාවන් සීමා නොවේ. පැරණි සීමාවන්ගෙන් තොර වූ පිරිසිදු ගාම සීමාවෙහි සම්මත කරන ලද සීමාවම සීමාව වෙයි. එබැවින් ගාම සීමාවෙහිම බද්ධ සීමාව සම්මත කළ යුතුය, ගංගා ආදියෙහි නොවේ. කංඛාවිතරණී අටුවාවෙහි ද 'ගඟෙහි, මුහුදෙහි, ජාතස්සරයෙහි සම්මත කරන ලද්දක් නම්, මේ ගංගා ආදියේ සම්මත කරන ලද්දයි' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙපමණකින් 'මෙම සීමාව ඉතා කුඩාය, ඉතා විශාලය, ඛණ්ඩ නිමිති සහිතය, ඡායා නිමිති සහිතය, නිමිති රහිතය, සීමාවෙන් පිටත සිට සම්මත කරන ලදී, ගඟෙහි සම්මත කරන ලදී, මුහුදෙහි සම්මත කරන ලදී, ජාතස්සරයෙහි සම්මත කරන ලදී, සීමාවකින් තවත් සීමාවක් බිඳිමින් සම්මත කරන ලදී, සීමාවක් තවත් සීමාවක පතුරුවමින් (යටපත් කරමින්) සම්මත කරන ලදී' යනුවෙන් වදාරන ලද එකොළොස් වැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් මිදී, වලාකුළු, මීදුම, දුම, ධූලි සහ රාහු යන උපක්ලේශ පහෙන් මිදුණු චන්ද්‍ර මණ්ඩලය මෙන් ද, සූර්ය මණ්ඩලය මෙන් ද ඉතා පිරිසිදු වෙයි.

တိဝိဓသမ္ပတ္တိ နာမ နိမိတ္တသမ္ပတ္တိပရိသသမ္ပတ္တိကမ္မဝါစာသမ္ပတ္တိယော. တာသု ‘‘ပဗ္ဗတနိမိတ္တံ ပါသာဏနိမိတ္တံ ဝနနိမိတ္တံ ရုက္ခနိမိတ္တံ မဂ္ဂနိမိတ္တံ ဝမ္မိကနိမိတ္တံ နဒီနိမိတ္တံ ဥဒကနိမိတ္တ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၈) ဝုတ္တေသု အဋ္ဌသု နိမိတ္တေသု တဿံ တဿံ ဒိသာယံ ယထာလဒ္ဓါနိ နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ကိံနိမိတ္တံ? ပါသာဏော, ဘန္တေ. ဧသော ပါသာဏော နိမိတ္တန္တိအာဒိနာ နယေန ကိတ္တေတွာ သမ္မတာ’’တိ. တေသု စ အဋ္ဌသု နိမိတ္တေသု ရုက္ခနိမိတ္တာဒီနံ ယထာဇ္ဈာသယဋ္ဌာနေသု ဒုလ္လဘဘာဝတော ဝဍ္ဎိတွာ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနံ သင်္ကရကရဏတော စ ပါသာဏနိမိတ္တဿ ပန တထာ [Pg.371] သင်္ကရကရဏာဘာဝတော ယထိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ အာဟရိတွာ ဌပေတုံ သုကရဘာဝတော စ သီမံ ဗန္ဓန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သီမမဏ္ဍလဿ သမန္တာ နိမိတ္တူပဂါ ပါသာဏာ ဌပေတဗ္ဗာ. တေန ဝုတ္တံ မဟာဝဂ္ဂဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ‘‘တံ ဗန္ဓန္တေဟိ သမန္တာ နိမိတ္တူပဂါ ပါသာဏာ ဌပေတဗ္ဗာ’’တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၃၈) ‘‘နိမိတ္တူပဂါ ပါသာဏာ ဌပေတဗ္ဗာတိ ဣဒံ ယထာရုစိတဋ္ဌာနေ ရုက္ခနိမိတ္တာဒီနံ ဒုလ္လဘတာယာ’’တိအာဒိ. ဧတ္တာဝတာ နိမိတ္တသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ ပဌမင်္ဂံ သူပပန္နံ ဟောတိ.

ත්‍රිවිධ සම්පත්තිය නම් නිමිති සම්පත්තිය, පිරිස් සම්පත්තිය සහ කර්මවාක්‍ය සම්පත්තියයි. ඒවා අතුරින් 'පර්වත නිමිත්ත, ගල් නිමිත්ත, වනාන්තර නිමිත්ත, වෘක්ෂ නිමිත්ත, මාර්ග නිමිත්ත, හුඹස් නිමිත්ත, ගංගා නිමිත්ත, ජල නිමිත්ත' යනුවෙන් මහා වග්ග පාළියෙහි දැක්වෙන අට වැදෑරුම් නිමිතිවලින්, ඒ ඒ දිශාවන්හි ලැබුණු පරිදි නිමිති ප්‍රකාශ කොට සීමාව සම්මත කළ යුතුය. කංඛාවිතරණී අටුවාවෙහි ද 'නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක්ද? ස්වාමීනි, ගලකි. මෙම ගල නිමිත්තයි යන ක්‍රමයෙන් ප්‍රකාශ කොට සම්මත කරන ලද්දකි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ඒ අට වැදෑරුම් නිමිති අතුරින්, වෘක්ෂ නිමිති ආදිය කැමති ස්ථානයන්හි ලබා ගැනීම දුෂ්කර බැවින් ද, ඒවා වැවී බද්ධ සීමාවන් දෙකක් එකිනෙක මිශ්‍ර වීමට ඉඩ ඇති බැවින් ද, ගල් නිමිත්තෙහි එවැනි මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවන බැවින් ද, කැමති ස්ථානයකට ගෙනැවිත් තැබීමට පහසු බැවින් ද, සීමාව බඳින්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් සීමා මණ්ඩලය වටා නිමිති වශයෙන් සුදුසු ගල් තැබිය යුතුය. එබැවින් මහා වග්ග අට්ඨකථාවෙහි 'එම සීමාව බඳින්නන් විසින් වටා නිමිත්තට සුදුසු ගල් තැබිය යුතුය' යනුවෙන් වදාරන ලදී. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද, 'නිමිති වශයෙන් සුදුසු ගල් තැබිය යුතුය යන්න, කැමති ස්ථානයන්හි වෘක්ෂ නිමිති ආදිය ලබා ගැනීමේ අපහසුව නිසාය' යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත. මෙපමණකින් නිමිති සම්පත්තිය නමැති පළමු අංගය මැනවින් සම්පූර්ණ වෙයි.

တတော သီမာသမ္မုတိကရဏတ္ထံ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန စတ္တာရော ဘိက္ခူ သန္နိပတိတွာ ယာဝတာ တသ္မိံ ဂါမေ ဗဒ္ဓသီမံ ဝါ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေ ဝါ အနောက္ကမိတွာ ဌိတာ ဘိက္ခူ သန္တိ, သဗ္ဗေ တေ ဟတ္ထပါသေ ဝါ ကတွာ ဆန္ဒံ ဝါ အာဟရိတွာ ယာ သီမာ သမ္မတာ, သာ ပရိသသမ္ပတ္တိယုတ္တာ နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပရိသသမ္ပတ္တိယုတ္တာ နာမ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန စတူဟိ ဘိက္ခူဟိ သန္နိပတိတွာ’’တိအာဒိ. အထ တံ သီမံ ဗန္ဓန္တာ ဘိက္ခူ သာမန္တဝိဟာရေသု ဝသန္တေ ဘိက္ခူ တဿ တဿ ဝိဟာရဿ သီမာပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆိတွာ ယေ ဗဒ္ဓသီမဝိဟာရာ, တေသံ သီမာယ သီမန္တရိကံ ဌပေတွာ, ယေ အဗဒ္ဓသီမဝိဟာရာ, တေသံ သီမာယ ဥပစာရံ ဌပေတွာ ဒိသာစာရိကဘိက္ခူနံ နိဿဉ္စာရသမယေ ယဒိ ဧကသ္မိံယေဝ ဂါမက္ခေတ္တေ သီမံ ဗန္ဓိတုကာမာ, တသ္မိံ ယေ ဘိက္ခူ ဗဒ္ဓသီမဝိဟာရာ, တေသံ ပေသေတဗ္ဗံ ‘‘အဇ္ဇ မယံ သီမံ ဗန္ဓိဿာမ, တုမှေ သကသကသီမာပရိစ္ဆေဒတော မာ နိက္ခမထာ’’တိ. ယေ အဗဒ္ဓသီမဝိဟာရာ, တေ သဗ္ဗေ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပါတာပေတဗ္ဗာ, ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒော အာဟရိတဗ္ဗော.

ඉන්පසු සීමා සම්මත කිරීම සඳහා අවම වශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිව්නමක් රැස්වී, එම ගමේ බද්ධ සීමාවකට හෝ ගඟ, මුහුද, ස්වාභාවික විල යන මෙයින් එකකටවත් ඇතුල් නොවී සිටින යම් තාක් භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත්ද, ඒ සියලු දෙනාම හස්තපාසයට (අත්දුරට) පත්කර හෝ (නොපැමිණි අයගේ) ඡන්දය ගෙන්වාගෙන හෝ යම් සීමාවක් සම්මත කරනු ලැබේද, එය ‘පරිසසම්පත්ති’ (පිරිස් සම්පත්තියෙන් යුක්ත සීමාව) නම් වෙයි. ඒ බව කංඛාවිතරණී අටුවාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘අවම වශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිව්නමක් රැස්වී...’ යනාදී වශයෙනි. ඉන්පසු, ඒ සීමාව බඳින්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අවට විහාරයන්හි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් ඒ ඒ විහාරයේ සීමා සීමාන්තරිකය විමසා, යම් විහාර කෙනෙක් බද්ධ සීමා සහිත වෙත්ද, ඔවුන්ගේ සීමාවට සීමාන්තරිකයක් (සීමා අතර ඉඩක්) තබා, යම් විහාර කෙනෙක් අබද්ධ සීමා සහිත වෙත්ද, ඔවුන්ගේ සීමාවට උපචාර සීමාවක් තබා, චාරිකාවේ වඩිනා භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ නොහැසිරෙන (ගමනාගමනය නැති) වේලාවෙහි යම් හෙයකින් එක් ගම් කෙතකම සීමාවක් බැඳීමට කැමති නම්, එහි යම් බද්ධ සීමා සහිත විහාරයන්හි වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත්ද, ඔවුන් වෙත ‘අද අපි සීමාවක් බඳින්නෙමු, ඔබ වහන්සේලා තමන්ගේ සීමා සීමාන්තරයෙන් පිටතට නොවැඩිය මැනව’යි පණිවිඩ යැවිය යුතුය. යම් අබද්ධ සීමා සහිත විහාර කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ සියලු දෙනාම එක්තැනකට රැස් කරවිය යුතුය, රැස්විය නොහැකි ඡන්දය දීමට සුදුස්සන්ගේ ඡන්දය ගෙන්වා ගත යුතුය.

ယဒိ အညံ ဂါမက္ခေတ္တမ္ပိ အန္တောကတ္တုကာမာ, တတ္ထ နိဝါသိနော ဘိက္ခူ သမာနသံဝါသကသီမာသမ္မန္နနကာလေ အာဂန္တုမ္ပိ [Pg.372] အနာဂန္တုမ္ပိ ဝဋ္ဋန္တိ. အဝိပ္ပဝါသသီမာသမ္မန္နနကာလေ ပန အန္တောနိမိတ္တဂတေဟိ ဘိက္ခူဟိ အာဂန္တဗ္ဗံ, အနာဂစ္ဆန္တာနံ ဆန္ဒော အာဟရိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ သမန္တပါသာဒိကာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ‘‘တံ ဗန္ဓိတုကာမေဟိ သာမန္တဝိဟာရေသု ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ဘိက္ခူသု သန္နိပတိတေသု ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒေ အာဟဋေ တေသု တေသု မဂ္ဂေသု နဒီတိတ္ထဂါမဒွါရာဒီသု စ အာဂန္တုကဘိက္ခူနံ သီဃံ သီဃံ ဟတ္ထပါသာနယနတ္ထဉ္စ ဗဟိသီမကရဏတ္ထဉ္စ အာရာမိကသာမဏေရေ ဌပေတွာ ဘေရိသညံ ဝါ သင်္ခသညံ ဝါ ကာရာပေတွာ နိမိတ္တကိတ္တနာနန္တရံ ဝုတ္တာယ ‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ သံဃော’’တိအာဒိကာယ (မဟာဝ. ၁၃၉) ကမ္မဝါစာယ သီမာ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ‘‘ဧဝံ သန္နိပတိတေသု ပန ဘိက္ခူသူ’’တိအာဒိ. ဧတ္တာဝတာ ပရိသသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ ဒုတိယင်္ဂံ သူပပန္နံ ဟောတိ.

ඉදින් වෙනත් ගම් කෙතක් ද (සීමාව) ඇතුළට ගැනීමට කැමති නම්, එහි වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා සමානසංවාසක සීමාව සම්මත කරන කාලයෙහි පැමිණීමට ද නොපැමිණීමට ද සුදුසු වෙති. (එහෙත්) අවිප්පවාස සීමාව සම්මත කරන කාලයෙහි සීමා නිමිති ඇතුළත සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා පැමිණිය යුතුමය, නොපැමිණෙන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඡන්දය ගෙන්වා ගත යුතුය. මේ බව සමන්තපාසාදිකාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘එය බැඳීමට කැමති අය විසින් අවට විහාරයන්හි වෙසෙන භික්ෂූන්...’ යනාදී වශයෙනි. මෙසේ භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූ කල්හි, ඡන්දය දීමට සුදුස්සන්ගේ ඡන්දය ගෙන්වා ගත් පසු, ඒ ඒ මාර්ගයන්හි ද, තොටුපළවල්වල ද, ගම්දොරවල්වල ද ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා වහාම හස්තපාසයට (අත්දුරට) කැඳවාගෙන ඒමටත්, සීමාවෙන් පිටත රඳවා තැබීමටත් ආරාමික උපස්ථායකයන් හා සාමණේරයන් වහන්සේලා රඳවා, බෙර හඬක් හෝ සක් හඬක් පවත්වා, නිමිති ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අනතුරුව ‘සුණාතු මේ භන්තේ සංඝෝ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද කර්මවාක්‍යයෙන් සීමාව බැඳිය යුතුය. අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: ‘මෙසේ භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූ කල්හි...’ යනාදී වශයෙනි. මෙයින් ‘පරිසසම්පත්ති’ නම් වූ දෙවැනි අංගය මැනවින් සම්පූර්ණ වෙයි.

တတော ပရံ ကမ္မဝါစာပါဌသမယေ ‘‘သီမံ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မန္နန္တေန ပဌမံ သမာနသံဝါသကသီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ, ပစ္ဆာ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသော သမ္မန္နိတဗ္ဗော’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဝစနတော ပဌမံ သမာနသံဝါသကသီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ, ပစ္ဆာ အဝိပ္ပဝါသသီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ, သမာနသံဝါသကကမ္မဝါစာပရိယောသာနေယေဝ နိမိတ္တာနိ ဗဟိ ကတွာ နိမိတ္တာနံ အန္တောပမာဏေနေဝ သမာနသံဝါသကသီမာ စတုနဟုတာဓိကဒွိလက္ခယောဇနပုထုလံ မဟာပထဝိံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ပထဝီသန္ဓာရကဥဒကံ ပရိယန္တံ ကတွာ ဂတာ. တေန ဝုတ္တံ သမန္တပါသာဒိကာယံ ‘‘ကမ္မဝါစာပရိယောသာနေယေဝ…ပေ… ဂတာ ဟောတီ’’တိ. အဝိပ္ပဝါသကမ္မဝါစာပရိယောသာနေ အဝိပ္ပဝါသသီမာ ယဒိ အန္တောသီမာယ ဂါမော အတ္ထိ, ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ မုဉ္စိတွာ သမာနသံဝါသကသီမာယ ဂတပရိစ္ဆေဒေနေဝ ဂတာ. ဣတိ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသသီမာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ န အဝတ္ထရတိ, သမာနသံဝါသကသီမာဝ အဝတ္ထရတိ, သမာနသံဝါသကသီမာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ [Pg.373] ဂစ္ဆတိ. အဝိပ္ပဝါသသီမာ ပန ယတ္ထ သမာနသံဝါသကသီမာ, တတ္ထေဝ ဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ သမန္တပါသာဒိကာယံ ‘‘ဣတိ ဘိက္ခူနံ အဝိပ္ပဝါသသီမာ…ပေ… ဂစ္ဆတီ’’တိ. တသ္မာ –

ඉන්පසු කර්මවාක්‍යය සජ්ඣායනා කරන අවස්ථාවෙහි, ‘මහණෙනි, සීමාවක් සම්මත කරන්නා විසින් පළමුව සමානසංවාසක සීමාව සම්මත කටයුතුය, පසුව තිසිවුරෙන් අවිප්පවාසය (නොවෙන්ව වාසය කරන සීමාව) සම්මත කටයුතුය’ යන වචනයට අනුව පළමුව සමානසංවාසක සීමාව ද, පසුව අවිප්පවාස සීමාව ද සම්මත කටයුතුය. සමානසංවාසක කර්මවාක්‍යය අවසානයේදීම නිමිති පිටත් කොට, නිමිතිවල ඇතුළත ප්‍රමාණයෙන්ම සමානසංවාසක සීමාව යොදුන් දෙලක්ෂ හාරදහසක් (204,000) මහත මහා පෘථිවිය විනිවිද ගොස් පෘථිවිය දරා සිටින ජලය කෙළවර කොට පවතී. ඒ බව සමන්තපාසාදිකාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘කර්මවාක්‍යය කෙළවරදීම...පෙ... පවතී’ යනාදී වශයෙනි. අවිප්පවාස කර්මවාක්‍යය කෙළවරදී, ඉදින් සීමාව ඇතුළත ගමක් ඇත්නම්, ගම ද ගම් උපචාරය ද හැරදමා සමානසංවාසක සීමාව ගිය ප්‍රමාණයෙන්ම අවිප්පවාස සීමාව ද යෙදේ. මෙසේ තිසිවුරෙන් අවිප්පවාස සීමාව ගම හා ගම් උපචාරය වසා නොගනියි, සමානසංවාසක සීමාවම වසා ගනියි. සමානසංවාසක සීමාව තමන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම පවතී. අවිප්පවාස සීමාව වනාහි යම් තැනක සමානසංවාසක සීමාව ඇත්ද, එතැනටම යයි. ඒ බව සමන්තපාසාදිකාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: ‘මෙසේ භික්ෂූන්ගේ අවිප්පවාස සීමාව...පෙ... යයි’ යනාදී වශයෙනි. එබැවින් –

‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ သံဃော, ယာဝတာ သမန္တာ နိမိတ္တာ ကိတ္တိတာ. ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, သံဃော ဧတေဟိ နိမိတ္တေဟိ သီမံ သမ္မန္နေယျ သမာနသံဝါသံ ဧကူပေါသထံ, ဧသာ ဉတ္တိ.

‘වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසන සේක්වා! යම් තාක් සතර දිගින් නිමිති ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද, ඉදින් සංඝයා වහන්සේට සුදුසු කල් පැමිණියේ නම්, සංඝයා වහන්සේ මේ නිමිතිවලින් යුක්ත වූ සීමාව සමානසංවාසක වූ, එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවක් කොට සම්මත කරන්නේය. මෙය ඥප්තියයි.’

‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ သံဃော, ယာဝတာ သမန္တာ နိမိတ္တာ ကိတ္တိတာ, သံဃော ဧတေဟိ နိမိတ္တေဟိ သီမံ သမ္မန္နတိ သမာနသံဝါသံ ဧကူပေါသထံ. ယဿာယသ္မတော ခမတိ ဧတေဟိ နိမိတ္တေဟိ သီမာယ သမ္မုတိ သမာနသံဝါသာယ ဧကူပေါသထာယ, သော တုဏှဿ. ယဿ နက္ခမတိ, သော ဘာသေယျ. သမ္မတာ သာ သီမာ သံဃေန ဧတေဟိ နိမိတ္တေဟိ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ, ခမတိ သံဃဿ, တသ္မာ တုဏှီ. ဧဝမေတံ ဓာရယာမီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၃၉).

‘වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසන සේක්වා! යම් තාක් සතර දිගින් නිමිති ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද, සංඝයා වහන්සේ මේ නිමිතිවලින් යුක්ත වූ සීමාව සමානසංවාසක වූ, එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවක් කොට සම්මත කරන්නේය. යම් ආයුෂ්මතෙකුට මේ නිමිතිවලින් යුත් සීමාව සමානසංවාසක වූ, එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවක් කොට සම්මත කිරීම රුචි වෙයිද, හෙතෙමේ නිශ්ශබ්ද වන්නේය. යමෙකුට රුචි නොවෙයිද, හෙතෙමේ අදහස් දක්වන්නේය. සංඝයා වහන්සේ විසින් මේ නිමිතිවලින් යුත් සීමාව සමානසංවාසක වූ, එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවක් කොට සම්මත කරන ලදී. මෙය සංඝයා වහන්සේට රුචි වෙයි, එබැවින් නිශ්ශබ්ද වෙති. මෙය මෙසේ දරාගනිමි.’

ဧသာ သမာနသံဝါသကကမ္မဝါစာ,

මෙය සමානසංවාසක කර්මවාක්‍යයයි.

‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ သံဃော, ယာ သာ သံဃေန သီမာ သမ္မတာ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ. ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, သံဃော တံ သီမံ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသံ သမ္မန္နေယျ ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ, ဧသာ ဉတ္တိ.

‘වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසන සේක්වා! සංඝයා වහන්සේ විසින් යම් ඒ සීමාවක් සමානසංවාසක වූ, එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවක් කොට සම්මත කරන ලද්දේ ද, ඉදින් සංඝයා වහන්සේට සුදුසු කල් පැමිණියේ නම්, සංඝයා වහන්සේ ගම ද ගම් උපචාරය ද හැරදමා ඒ සීමාව තිසිවුරෙන් නොවියෝග වන (අවිප්පවාස) සීමාවක් කොට සම්මත කරන්නේය. මෙය ඥප්තියයි.’

‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ သံဃော, ယာ သာ သံဃေန သီမာ သမ္မတာ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ. သံဃော တံ သီမံ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသံ သမ္မန္နတိ ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ. ယဿာယသ္မတော ခမတိ ဧတိဿာ သီမာယ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသသမ္မုတိ ဌပေတွာ [Pg.374] ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ, သော တုဏှဿ. ယဿ နက္ခမတိ, သော ဘာသေယျ. သမ္မတာ သာ သီမာ သံဃေန တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသာ ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ, ခမတိ သံဃဿ, တသ္မာ တုဏှီ. ဧဝမေတံ ဓာရယာမီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄).

‘වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසන සේක්වා! සංඝයා වහන්සේ විසින් යම් ඒ සීමාවක් සමානසංවාසක වූ, එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවක් කොට සම්මත කරන ලද්දේ ද, සංඝයා වහන්සේ ගම ද ගම් උපචාරය ද හැරදමා ඒ සීමාව තිසිවුරෙන් නොවියෝග වන (අවිප්පවාස) සීමාවක් කොට සම්මත කරන්නේය. යම් ආයුෂ්මතෙකුට ගම ද ගම් උපචාරය ද හැරදමා ඒ සීමාව තිසිවුරෙන් නොවියෝග වන සීමාවක් කොට සම්මත කිරීම රුචි වෙයිද, හෙතෙමේ නිශ්ශබ්ද වන්නේය. යමෙකුට රුචි නොවෙයිද, හෙතෙමේ අදහස් දක්වන්නේය. සංඝයා වහන්සේ විසින් ගම ද ගම් උපචාරය ද හැරදමා ඒ සීමාව තිසිවුරෙන් නොවියෝග වන සීමාවක් කොට සම්මත කරන ලදී. මෙය සංඝයා වහන්සේට රුචි වෙයි, එබැවින් නිශ්ශබ්ද වෙති. මෙය මෙසේ දරාගනිමි.’

ဧသာ အဝိပ္ပဝါသကမ္မဝါစာ ဉတ္တိဒေါသအနုဿာဝနာဒေါသေ အနုဋ္ဌပေတွာ သုဋ္ဌု ဘဏိတဗ္ဗာ. ဧတ္တာဝတာ ကမ္မဝါစာသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ တတိယင်္ဂံ သူပပန္နံ ဟောတိ.

මෙම අවිප්පවාස කර්මවාක්‍යය ඥප්ති දෝෂ හා අනුශ්‍රාවණ දෝෂයන්ට ඉඩ නොතබා මැනවින් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. මෙයින් ‘කම්මවාචාසම්පත්ති’ (කර්මවාක්‍ය සම්පත්තිය) නම් වූ තුන්වැනි අංගය මැනවින් සම්පූර්ණ වෙයි.

ဧဝမယံ သီမာ အန္တော မဏိဝိမာနံ ဗဟိ ရဇတပရိက္ခိတ္တံ ဝိမာနသာမိကဒေဝပုတ္တောတိ ဣမေဟိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နံ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဝိယ, အန္တော ကနကဝိမာနံ ဗဟိ ဖလိကပရိက္ခိတ္တံ ဝိမာနသာမိကဒေဝပုတ္တောတိ ဣမေဟိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နံ သူရိယမဏ္ဍလံ ဝိယ စ နိမိတ္တသမ္ပတ္တိပရိသသမ္ပတ္တိကမ္မဝါစာသမ္ပတ္တိသင်္ခါတေဟိ တီဟိ အင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နာ ဟုတွာ အတိဝိယ သောဘတိ ဝိရောစတိ, ဇိနသာသနဿ စိရဋ္ဌိတိကာရဏဘူတာ ဟုတွာ တိဋ္ဌတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဥပေါသထက္ခန္ဓကပါဠိယံ ‘‘သီမံ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မန္နန္တေန ပဌမံ သမာနသံဝါသကသီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိ.

මෙලෙස මෙම සීමාව, ඇතුළත මිණි විමනක් ද, පිටතින් රිදී වැටක් ද, විමානාධිපති දේවපුත්‍රයා ද යන අංග තුනෙන් යුක්ත වූ චන්ද්‍ර මණ්ඩලය මෙන් ද, ඇතුළත රන් විමනක් ද, පිටතින් පළිඟු වැටක් ද, විමානාධිපති දේවපුත්‍රයා ද යන අංග තුනෙන් යුක්ත වූ සූර්ය මණ්ඩලය මෙන් ද, නිමිත්ත සම්පත්තිය, පරිස සම්පත්තිය සහ කම්මවාචා සම්පත්තිය යන අංග තුනෙන් යුක්ත වී ඉතාමත් බැබළෙන්නේය, බොහෝ සෙයින් විරාජමාන වන්නේය. තවද එය ජින ශාසනයේ චිරස්ථිතියට හේතුවක් වෙමින් පවතින්නේ යැයි දත යුතුය. මේ බව උපෝසථක්ඛන්ධක පාළියෙහි මෙසේ වදාරා ඇත: 'මහණෙනි, සීමාවක් සම්මත කරන්නා විසින් පළමුව සමානසංවාසක සීමාව සම්මත කළ යුතුය' යනාදී වශයෙනි.

‘‘နိမိတ္တေန နိမိတ္တံ သမ္ဗန္ဓိတွာ’’တိ ဧတ္ထ ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ပုရတ္ထိမဒိသတော ပဋ္ဌာယ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ သဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ ဥတ္တရာနုဒိသံ ပတွာ တတ္ထေဝ အဋ္ဌပေတွာ ပုဗ္ဗေ ကိတ္တိတံ ပုရတ္ထိမဒိသာယ နိမိတ္တံ ပုန ကိတ္တေတွာ သမ္မတာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သမ္မတာ အယံ သီမာ ဧကာဒသဟိ ဝိပတ္တီဟိ မုတ္တာ, တီဟိ သမ္ပတ္တီဟိ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ ပဉ္စဝဿသဟဿပရိမာဏကာလံ အပရိမာဏံ ဘိက္ခူနံ အပလောကနာဒိစတုဗ္ဗိဓကမ္မကရဏဋ္ဌာနဘူတာ ဗဒ္ဓသီမာ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

'නිමිත්තෙන් නිමිත්ත සම්බන්ධ කොට' යන්නෙහි අර්ථය නම්, පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම නැගෙනහිර දිශාවෙන් ආරම්භ කර, ප්‍රදක්ෂිණා කොට, සියලු නිමිති ප්‍රකාශ කරමින් උතුරු අනුදිශාවට (ඊසාන දිශාවට) පැමිණ, එහි දී නතර වී, පෙර ප්‍රකාශ කරන ලද නැගෙනහිර දිශාවේ නිමිත්ත නැවතත් ප්‍රකාශ කොට සම්මත කර ගැනීමයි. මෙසේ සම්මත කරන ලද මෙම සීමාව විපත්ති එකොළසකින් මිදුණු, සම්පත්ති තුනකින් යුක්ත වූ, සියලු ආකාරයෙන් ම සම්පූර්ණ වූ, පස්දහසක් අවුරුදු කාලයක් මුළුල්ලෙහි අප්‍රමාණ භික්ෂූන් වහන්සේලාට අපලෝකන ආදී සිව්වැදෑරුම් සංඝකර්ම සිදුකිරීමේ ස්ථානයක් වූ බද්ධ සීමාව වන බව දත යුතුය.

ယဒိ [Pg.375] ပန သခဏ္ဍသီမံ မဟာသီမံ ဗန္ဓိတုကာမာ, ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန သုဋ္ဌု သောဓေတွာ သမူဟနိတပေါရာဏသီမာယ ကေဝလာယ ပကတိဂါမသီမာယ ဝါ ဝိသုံဂါမသီမာယ ဝါ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ, တာသု စ ဒွီသု သီမာသုပဗ္ဗဇ္ဇုပသမ္ပဒါဒီနံ သံဃကမ္မာနံ သုခကရဏတ္ထံ သီမာ ပဌမံ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ, တံ ပန ဗန္ဓန္တေဟိ ဝတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ. သစေ ဟိ ဗောဓိစေတိယဘတ္တသာလာဒီနိ သဗ္ဗဝတ္ထူနိ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ကတဝိဟာရေ ဗန္ဓန္တိ, ဝိဟာရမဇ္ဈေ ဗဟူနံ သမောသရဏဋ္ဌာနေ အဗန္ဓိတွာ ဝိဟာရပစ္စန္တေ ဝိဝိတ္တောကာသေ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ. အကတဝိဟာရေ ဗန္ဓန္တေဟိ ဗောဓိစေတိယာဒီနံ သဗ္ဗဝတ္ထူနံ ပတိဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခေတွာ ယထာ ပတိဋ္ဌိတေသု ဝတ္ထူသု ဝိဟာရပစ္စန္တေ ဝိဝိတ္တောကာသေ ဟောတိ, ဧဝံ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ သမန္တပါသာဒိကာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ‘‘ဣမံ ပန သမာနသံဝါသကသီမံ သမ္မန္နန္တေဟီ’’တိအာဒိ.

නමුත්, ඛණ්ඩ සීමාවක් ද සහිතව මහා සීමාවක් බඳින්නට කැමති නම්, පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම මැනවින් පිරිසිදු කොට, ඉවත් කරන ලද පැරණි සීමාවක හෝ හුදු ප්‍රකෘති ගාම සීමාවක හෝ විසුම්ගාම සීමාවක හෝ එය බැඳිය යුතුය. එම සීමාවන් දෙකෙහි පැවිදි උපසම්පදා ආදී සංඝකර්ම පහසුවෙන් සිදුකිරීම පිණිස පළමුව (ඛණ්ඩ) සීමාව බැඳිය යුතුය. එය බඳින්නන් විසින් ඒ පිළිබඳ වත (චාරිත්‍ර විධි) දත යුතුය. ඉදින් බෝධිය, චෛත්‍යය, බත්හල (දාන ශාලාව) ආදී සියලු වස්තූන් පිහිටුවා ඇති, දැනට කරවා ඇති විහාරයක බඳින්නේ නම්, බොහෝ දෙනා රැස්වන විහාර මධ්‍යයෙහි නොබැඳ, විහාරයේ කෙළවරක පිහිටි නිසංසල ස්ථානයක බැඳිය යුතුය. නොකළ විහාරයක (අලුතින් කරවන විහාරයක) බඳින්නේ නම්, බෝධිය, චෛත්‍යය ආදී සියලු වස්තූන් පිහිටුවන ස්ථාන ලකුණු කරගෙන, එම වස්තූන් පිහිටුවීමෙන් පසු විහාර කෙළවරෙහි වූ නිසංසල ස්ථානයක් වන පරිදි එය බැඳිය යුතුය. සමන්තපාසාදිකාවෙහි ද 'මෙම සමානසංවාසක සීමාව සම්මත කරන්නන් විසින්...' යනාදී වශයෙන් මෙසේ වදාරා ඇත.

ကိတ္တကပ္ပမာဏာ ပန ခဏ္ဍသီမာ ဗန္ဓိတဗ္ဗာတိ? ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန သစေ ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူ ဂဏှာတိ, ဝဋ္ဋတိ, တတော ဩရံ န ဝဋ္ဋတိ. ပရံ ဘိက္ခုသဟဿံ ဂဏှန္တီပိ ဝဋ္ဋတိ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. ၁၃၈) ‘‘သာ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေနာ’’တိအာဒိ. ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူတိ စ နိသိန္နေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဣဒဉ္စ အဗ္ဘာနကရဏကာလေ ကမ္မာရဟဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဝီသတိဂဏဿ သံဃဿ နိသီဒနပ္ပဟောနကတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၃၈) ‘‘ဧကဝီသတိ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ. တံ ခဏ္ဍသီမံ ဗန္ဓန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သီမမာဠကဿ သမန္တာ နိမိတ္တူပဂါ ပါသာဏာ ဌပေတဗ္ဗာ. အန္တောခဏ္ဍသီမာယမေဝ ဌတွာ ခဏ္ဍသီမာ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ. ‘‘ဧသော ပါသာဏော နိမိတ္တ’’န္တိ ဧဝံ နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ ကမ္မဝါစာယ သီမာ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ, တဿာယေဝ သီမာယ ဒဠှီကမ္မတ္ထံ အဝိပ္ပဝါသကမ္မဝါစာ ကာတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ‘‘တံ ဗန္ဓန္တေဟီ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ခဏ္ဍသီမံ သမ္မန္နိတွာ ဗဟိ သီမန္တရိကပါသာဏာ ဌပေတဗ္ဗာ. သီမန္တရိကာ ပစ္ဆိမကောဋိယာ ဧကရတနပ္ပမာဏာ [Pg.376] ဝဋ္ဋတိ, ဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏာပိ စတုရင်္ဂုလပ္ပမာဏာပိ ဝဋ္ဋတိ. သစေ ပန ဝိဟာရော မဟာ ဟောတိ, ဒွေပိ တိဿောပိ တတုတ္တရိပိ ခဏ္ဍသီမာယော ဗန္ဓိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တဉှိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သီမံ သမ္မန္နိတွာ’’တိအာဒိ.

ඛණ්ඩ සීමාවක් කෙතරම් ප්‍රමාණයකින් බැඳිය යුතු ද? අවම ප්‍රමාණයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිඑක් නමකට වැඩසිටිය හැකි නම් සුදුසු ය. ඊට වඩා අඩු නම් නුසුදුසු ය. උපරිම වශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා දහස් නමකට වැඩසිටිය හැකි වුව ද සුදුසු ය. අටුවාවෙහි ද 'එය අවම ප්‍රමාණයෙන්...' යනාදී වශයෙන් මෙසේ දක්වා ඇත. 'භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිඑක් නම' යන්නෙන් අදහස් කළේ වැඩසිටින (අසුන් ගෙන සිටින) භික්ෂූන් වහන්සේලා ය. මෙය අබ්භාන කර්මය සිදුකරන අවස්ථාවේ දී, කර්මයට සුදුසු (අබ්භාන ලැබීමට සුදුසු) භික්ෂුව ද ඇතුළුව විසි නමකගෙන් යුත් සංඝයා වහන්සේට අසුන් ගැනීමට ප්‍රමාණවත් වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. විමතිවිනෝදනියෙහි ද 'භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිඑක් නමක්...' යනාදී වශයෙන් මෙසේ වදාරා ඇත. එම ඛණ්ඩ සීමාව බඳින භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් සීමා මාලකය වටා නිමිති සඳහා සුදුසු ගල් තැබිය යුතුය. ඛණ්ඩ සීමාව තුළ ම සිටිමින් ඛණ්ඩ සීමාව බැඳිය යුතුය. 'මේ ගල නිමිත්තකි' යනාදී වශයෙන් නිමිති ප්‍රකාශ කොට කම්මවාචාවෙන් සීමාව බැඳිය යුතුය. එම සීමාව ම ස්ථිර කිරීම (තහවුරු කිරීම) පිණිස අවිප්පවාස (තුන් සිවුරෙන් තොරව නොවැසීමේ) කම්මවාචාව ද කළ යුතුය. අටුවාවෙහි ද 'එය බඳින්නන් විසින්...' යනාදී වශයෙන් මෙසේ වදාරා ඇත. මෙසේ ඛණ්ඩ සීමාව සම්මත කොට පිටතින් සීමාන්තරික (සීමා අතර පරතරය ලකුණු කරන) ගල් තැබිය යුතුය. සීමාන්තරිකය අවම වශයෙන් එක් රියනක් ප්‍රමාණයේ වීම සුදුසු ය. වියත් ප්‍රමාණයක් හෝ සතරඟුල් ප්‍රමාණයක් වුව ද සුදුසු ය. ඉදින් විහාරය විශාල එකක් නම්, ඛණ්ඩ සීමාවන් දෙකක්, තුනක් හෝ ඊට වැඩි ගණනක් වුව ද බැඳිය යුතුය. අටුවාවෙහි ද 'සීමාව සම්මත කොට...' යනාදී වශයෙන් මෙසේ වදාරා ඇත.

ဧဝံ ခဏ္ဍသီမံ သမ္မန္နိတွာ မဟာသီမာသမ္မုတိကာလေ ခဏ္ဍသီမတော နိက္ခမိတွာ မဟာသီမာယ ဌတွာ သမန္တာ အနုပရိယာယန္တေဟိ သီမန္တရိကပါသာဏာ ကိတ္တေတဗ္ဗာ, တတော အဝသေသနိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟန္တေဟိ ကမ္မဝါစာယ သမာနသံဝါသကသီမံ သမ္မန္နိတွာ တဿ ဒဠှီကမ္မတ္ထံ အဝိပ္ပဝါသကမ္မဝါစာပိ ကာတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ‘‘ဧဝံ ခဏ္ဍသီမံ သမ္မန္နိတွာ’’တိအာဒိ.

මෙසේ ඛණ්ඩ සීමාව සම්මත කොට, මහා සීමාව සම්මත කරන අවස්ථාවේ දී, ඛණ්ඩ සීමාවෙන් පිටතට පැමිණ මහා සීමාවෙහි සිටිමින්, වටා ගමන් කරන්නන් විසින් සීමාන්තරික ගල් ප්‍රකාශ කළ යුතුය. ඉන්පසු ඉතිරි නිමිති ප්‍රකාශ කොට, හත්ථපාසය නොහැර කම්මවාචාවෙන් සමානසංවාසක සීමාව සම්මත කොට, එය ස්ථිර කිරීම සඳහා අවිප්පවාස කම්මවාචාව ද කළ යුතුය. අටුවාවෙහි ද 'මෙසේ ඛණ්ඩ සීමාව සම්මත කොට...' යනාදී වශයෙන් මෙසේ වදාරා ඇත.

‘‘သမန္တာ အနုပရိယာယန္တေဟိ သီမန္တရိကပါသာဏာ ကိတ္တေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကထံ ကိတ္တေတဗ္ဗာတိ? ဒက္ခိဏတော အနုပရိယာယန္တေနေဝ ကိတ္တေတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ခဏ္ဍသီမတော ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ပုရတ္ထာဘိမုခေန ဌတွာ ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ တတ္ထ သဗ္ဗာနိ နိမိတ္တာနိ အနုက္ကမေန ကိတ္တေတွာ တထာ ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ဒက္ခိဏာဘိမုခေန ဌတွာ ‘‘ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ အနုက္ကမေန ကိတ္တေတွာ တထာ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ပစ္ဆိမာဘိမုခေန ဌတွာ ‘‘ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ အနုက္ကမေန ကိတ္တေတွာ တထာ ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ ဥတ္တရာဘိမုခေန ဌတွာ ‘‘ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ကိံ နိမိတ္တ’’န္တိ တတ္ထ သဗ္ဗာနိ နိမိတ္တာနိ အနုက္ကမေန ကိတ္တေတွာ ပုန ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ပုရတ္ထာဘိမုခေန ဌတွာ ပုရိမံ ကိတ္တိတံ ဝုတ္တနယေနေဝ ပုန ကိတ္တေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဗဟူနမ္ပိ ခဏ္ဍသီမာနံ သီမန္တရိကပါသာဏာ ပစ္စေကံ ကိတ္တေတဗ္ဗာ, တတော ပစ္ဆာ အဝသေသနိမိတ္တာနီတိ မဟာသီမာယ ဗာဟိရဗန္ဓနေသု နိမိတ္တာနိ. ဧဝံ သီမန္တရိကပါသာဏာ မဟာသီမာယ အန္တော နိမိတ္တာနိ ဟောန္တိ ဒွိန္နံ သီမာနံ [Pg.377] သင်္ကရဒေါသာပဂမနတ္ထံ သီမန္တရိကပါသာဏာနံ ဌပေတဗ္ဗတ္တာ. ဧဝံ သမန္တာ အနုပရိယာယန္တေန သီမန္တရိကပါသာဏာ ကိတ္တေတဗ္ဗာ. တထာဟိ ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၃၈) ‘‘သီမန္တရိကပါသာဏာတိ သီမန္တရိကာယ ဌပိတနိမိတ္တပါသာဏာ, တေ ပန ကိတ္တေန္တေန ပဒက္ခိဏတော အနုပရိယာယန္တေနေဝ ကိတ္တေတဗ္ဗာ’’တိအာဒိ.

‘‘සතර වටින්ම වටා යමින් සීමාන්තරික පාෂාණ (සීමා අතර පිහිටි ගල්) නම් කළ යුතුය’’ යි කියන ලදී. එය කෙසේ නම් කළ යුතු ද? දකුණු පැත්තෙන් වටා යමින්ම නම් කළ යුතුය. එසේ හෙයින්, ඛණ්ඩ සීමාවෙන් බටහිර දිශාවේ නැගෙනහිර දෙස බලා සිටගෙන ‘‘නැගෙනහිර දිශාවේ කුමන නිමිත්තක් ද?’’ කියා එහි සියලු නිමිති අනුපිළිවෙලින් නම් කර, එලෙසම උතුරු දිශාවේ දකුණු දෙස බලා සිටගෙන ‘‘දකුණු දිශාවේ කුමන නිමිත්තක් ද?’’ කියා අනුපිළිවෙලින් නම් කර, එලෙසම නැගෙනහිර දිශාවේ බටහිර දෙස බලා සිටගෙන ‘‘බටහිර දිශාවේ කුමන නිමිත්තක් ද?’’ කියා අනුපිළිවෙලින් නම් කර, එලෙසම දකුණු දිශාවේ උතුරු දෙස බලා සිටගෙන ‘‘උතුරු දිශාවේ කුමන නිමිත්තක් ද?’’ කියා එහි සියලු නිමිති අනුපිළිවෙලින් නම් කර, නැවතත් බටහිර දිශාවේ නැගෙනහිර දෙස බලා සිටගෙන කලින් නම් කළ පරිදිම නැවතත් නම් කළ යුතුය. මෙසේ බොහෝ ඛණ්ඩ සීමාවන්ගේ ද සීමාන්තරික පාෂාණ වෙන් වෙන් වශයෙන් නම් කළ යුතුය. ඉන්පසුව ඉතිරි නිමිති (නම් කළ යුතුය). මේවා මහා සීමාවේ බාහිර බන්ධනයන්හි නිමිති වේ. මෙසේ සීමාන්තරික පාෂාණ මහා සීමාව තුළ නිමිති වෙති. සීමා දෙකෙහි සංකර දෝෂය (එකිනෙක මිශ්‍ර වීමේ දෝෂය) දුරු කිරීම සඳහා සීමාන්තරික පාෂාණ තැබිය යුතු බැවිනි. මෙසේ සතර වටින් වටා යන්නා විසින් සීමාන්තරික පාෂාණ නම් කළ යුතුය. එසේම විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත: ‘‘සීමාන්තරික පාෂාණ යනු සීමාන්තරිකයෙහි තබන ලද නිමිති ගල්ය, ඒවා නම් කරන්නා විසින් ප්‍රදක්ෂිණා කරමින් (දකුණු පැත්තෙන් වටා යමින්) ම නම් කළ යුතුය’’ යනාදී වශයෙනි.

ကိံ ဣမိနာ အနုက္ကမေနေဝ သီမာ သမ္မန္နိတဗ္ဗာ, ဥဒါဟု အညေနပိ အနုက္ကမေန သမ္မန္နိတဗ္ဗာတိ? သစေ ပန ခဏ္ဍသီမာယ နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ တတော သီမန္တရိကာယ နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ မဟာသီမာယ နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေန္တိ, ဧဝံ တီသု ဌာနေသု နိမိတ္တာနိ ကိတ္တေတွာ ယံ သီမံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ ပဌမံ ဗန္ဓိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ယထာဝုတ္တနယေန ခဏ္ဍသီမတောဝ ပဋ္ဌာယ ဗန္ဓိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ‘‘သစေ ပန ခဏ္ဍသီမာယ နိမိတ္တာနီ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ခဏ္ဍသီမမဟာသီမဗန္ဓနေန ဘိက္ခူနံ ကော ဂုဏောတိ စေ? ဧဝံ ဗဒ္ဓါသု ပန သီမာသု ခဏ္ဍသီမာယ ဌိတာ ဘိက္ခူ မဟာသီမာယံ ကမ္မံ ကရောန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ကမ္မံ န ကောပေန္တိ, မဟာသီမာယ ဝါ ဌိတာ ခဏ္ဍသီမာယ ကမ္မံ ကရောန္တာနံ, သီမန္တရိကာယ ပန ဌိတာ ဥဘိန္နမ္ပိ န ကောပေန္တိ. ဂါမက္ခေတ္တေ ဌတွာ ကမ္မံ ကရောန္တာနံ ပန သီမန္တရိကာယ ဌိတာ ကောပေန္တိ. သီမန္တရိကာ ဟိ ဂါမက္ခေတ္တံ ဘဇတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧဝံ ဗဒ္ဓါသု ပန သီမာသူ’’တိအာဒိ, ဧဝံ ဗဒ္ဓသီမဝိဟာရေသု ဝသန္တာ ဘိက္ခူ တိစီဝရာဓိဋ္ဌာနေန အဓိဋ္ဌိတေဟိ တိစီဝရေဟိ ဝိနာ ယထာရုစိ ဝသိတုံ လဘန္တိ. သစေ ပန ဂါမော အတ္ထိ, ဂါမဂါမူပစာရေသု န လဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

සීමාව සම්මත කළ යුත්තේ මේ අනුපිළිවෙලින්ම ද, නැතහොත් වෙනත් අනුපිළිවෙලකින් ද සම්මත කළ හැකි ද? ඉදින් ඛණ්ඩ සීමාවේ නිමිති නම් කර, ඉන්පසු සීමාන්තරිකයේ නිමිති නම් කර, මහා සීමාවේ නිමිති නම් කරත් ද, මෙසේ ස්ථාන තුනෙහි නිමිති නම් කර තමන් කැමති සීමාවක් පළමුව බැඳීමට (සම්මත කිරීමට) වටී. මෙසේ වුවද, ඉහත දැක්වූ පරිදි ඛණ්ඩ සීමාවෙන්ම පටන් ගෙන බැඳිය යුතුය. එසේ හෙයින් අටුවාවෙහි ‘‘ඉදින් ඛණ්ඩ සීමාවේ නිමිති...’’ යනාදී වශයෙන් පවසා ඇත. මෙසේ ඛණ්ඩ සීමා සහ මහා සීමා බැඳීමෙන් භික්ෂූන්ට ලැබෙන ආනිශංසය කුමක්ද යත්? මෙසේ බඳින ලද සීමාවන්හි, ඛණ්ඩ සීමාවෙහි සිටින භික්ෂූහු මහා සීමාවෙහි විනය කර්ම කරන භික්ෂූන්ගේ කර්මය කෝප නොකරති (බාධා නොකරති). මහා සීමාවෙහි සිටින භික්ෂූහු ඛණ්ඩ සීමාවෙහි විනය කර්ම කරන භික්ෂූන්ගේ කර්මය ද කෝප නොකරති. සීමාන්තරිකයෙහි සිටින භික්ෂූහු ඒ දෙපිරිසෙහිම කර්මයන් කෝප නොකරති. නමුත් ග්‍රාම ක්ෂේත්‍රයෙහි (ගම් සීමාවෙහි) සිට කර්ම කරන්නන්ගේ කර්මය සීමාන්තරිකයෙහි සිටින්නෝ කෝප කරති. සීමාන්තරිකය ග්‍රාම ක්ෂේත්‍රය හා බැඳී පවතින බැවිනි. එසේ හෙයින් අටුවාවෙහි ‘‘මෙසේ බඳින ලද සීමාවන්හි...’’ යනාදී වශයෙන් පවසා ඇත. මෙසේ බද්ධ සීමා සහිත විහාරයන්හි වෙසෙන භික්ෂූහු තිචීවරාධිෂ්ඨානයෙන් අධිෂ්ඨාන කරන ලද තුන් සිවුරෙන් තොරව ද (තම කැමැත්ත පරිදි) වාසය කිරීමට ලබති. ඉදින් ගමක් තිබේ නම්, ගම සහ ගම් උපචාරයෙහි එසේ නොලැබෙන බව දත යුතුය.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව විස්තර කරන විනයාලංකාරයෙහි,

သီမာဗန္ဓနဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော.

සීමාබන්ධන විනිශ්චය කථා අලංකාරය නිම විය.

၂၅. ဥပေါသထပဝါရဏာဝိနိစ္ဆယကထာ

25. උපෝසථ පවාරණා විනිශ්චය කථාව

၁၆၈. ဧဝံ [Pg.378] သီမာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဥပေါသထပဝါရဏာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဥပေါသထပဝါရဏာတိ ဧတ္ထ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥပေါသထသဒ္ဒေါ တာဝ –

168. මෙසේ සීමා විනිශ්චය ප්‍රකාශ කොට, දැන් උපෝසථ සහ පවාරණ විනිශ්චය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ‘‘උපෝසථපවාරණāති එත්ථ’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි පළමුව උපෝසථ යන ශබ්දය ගැන -

‘‘ဥဒ္ဒေသေ ပါတိမောက္ခဿ, ပဏ္ဏတ္တိယမုပေါသထော;

ဥပဝါသေ စ အဋ္ဌင်္ဂေ, ဥပေါသထဒိနေ သိယာ’’တိ. –

‘‘පාතිමොක්ඛ උද්දේශයෙහි ද, ප්‍රඥප්තියෙහි ද, අෂ්ටාංග උපවාසයෙහි ද, උපෝසථ දිනයෙහි ද 'උපෝසථ' යන වචනය යෙදේ’’ යන වචනයට අනුව,

ဝစနတော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ ပဏ္ဏတ္တိယံ ဥပဝါသေ အဋ္ဌင်္ဂသီလေ ဥပေါသထဒိနေ စ ဝတ္တတိ. တထာ ဟေသ ‘‘အာယာမာဝုသော ကပ္ပိန ဥပေါသထံ ဂမိဿာမာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၅၀; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈၅) ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ အာဂတော, ‘‘ဥပေါသထော နာမ နာဂရာဇာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၆) ပဏ္ဏတ္တိယံ, ‘‘သုဒ္ဓဿ ဝေ သဒါ ဖေဂ္ဂု, သုဒ္ဓဿ ဥပေါသထော သဒါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၇၉) ဥပဝါသေ, ‘‘ဧဝံ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော ခေါ, ဝိသာခေ, ဥပေါသထော ဥပဝုတ္ထော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၄၃) အဋ္ဌင်္ဂသီလေ. ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဥပေါသထေ သဘိက္ခုကာအာဝါသာ အဘိက္ခုကော အာဝါသော’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၁၀၄၈) ဥပေါသထဒိနေ ဝတ္တတိ. ‘‘ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထော အဓိဋ္ဌာနုပေါသထော’’တိအာဒီသု ပါရိသုဒ္ဓိအဓိဋ္ဌာနေသုပိ ဝတ္တတိ. တေ ပန ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ အန္တောဂဓာတိ ကတွာ ဝိသုံ န ဝုတ္တာ. ဣဓ ပန ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ ဥပေါသထဒိနေ စ ဝတ္တတိ. တတ္ထ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ ဥပဝသနံ ဥပေါသထော, သီလေန ဥပေတာ ဟုတွာ ဝသနန္တျတ္ထော. ဥပေါသထဒိနေ ဥပဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပေါသထော, ဧတသ္မိံ ဒိဝသေ သီလေန ဥပေတာ ဟုတွာ ဝသန္တီတျတ္ထော.

එම පාඨයට අනුව, පාතිමොක්ඛ උද්දේශයෙහි, ප්‍රඥප්තියෙහි, උපවාසයෙහි, අෂ්ටාංග ශීලයෙහි සහ උපෝසථ දිනයෙහි ‘‘උපෝසථ’’ යන්න ව්‍යවහාර වේ. එසේම එය ‘‘ඇවැත්නි කප්පින, අපි උපෝසථයට යමු’’ යනාදී තැන්වල පාතිමොක්ඛ උද්දේශයෙහි ද, ‘‘උපෝසථ නම් නාගරාජයා’’ යනාදී තැන්වල ප්‍රඥප්තියෙහි ද, ‘‘පිරිසිදු තැනැත්තාට සැමදා සුභ දිනකි, පිරිසිදු තැනැත්තාට සැමදා උපෝසථයකි’’ යනාදී තැන්වල උපවාසයෙහි ද, ‘‘විශාඛාවෙනි, මෙසේ අෂ්ටාංගයෙන් යුක්ත වූ උපෝසථය සමාදන් වන ලදී’’ යනාදී තැන්වල අෂ්ටාංග ශීලයෙහි ද යෙදී ඇත. ‘‘මහණෙනි, උපෝසථ දිනයෙහි භික්ෂූන් සහිත ආවාසයකින් භික්ෂූන් නොමැති ආවාසයකට...’’ යනාදී තැන්වල උපෝසථ දිනයෙහි ද ව්‍යවහාර වේ. ‘‘පාරිශුද්ධි උපෝසථය, අධිෂ්ඨාන උපෝසථය’’ යනාදී තැන්වල පාරිශුද්ධිය හා අධිෂ්ඨානය කෙරෙහි ද ව්‍යවහාර වේ. එහෙත් ඒවා පාතිමොක්ඛ උද්දේශයෙහිම ඇතුළත් වන බැවින් වෙනම දක්වා නැත. මෙහිදී නම් පාතිමොක්ඛ උද්දේශයෙහි සහ උපෝසථ දිනයෙහි ව්‍යවහාර වේ. එහි පාතිමොක්ඛ උද්දේශයෙහි ‘උපවසනය’ උපෝසථය නම් වේ, එනම් ශීලයෙන් යුක්තව වාසය කිරීම යන අර්ථයයි. උපෝසථ දිනයෙහි මෙහි උපවාස කරති යන අර්ථයෙන් ‘උපෝසථ’ නම් වේ, එනම් මේ දිනයෙහි ශීලයෙන් යුක්තව වාසය කරති යන අර්ථයයි.

ပဝါရဏာ-သဒ္ဒေါ ပန ‘‘ပဝါရဏာ ပဋိက္ခေပေ, ကထိတာဇ္ဈေသနာယ စာ’’တိ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ ဝစနတော ပဋိက္ခေပေ အဇ္ဈေသနေ စ ဝတ္တတိ. တတ္ထ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု ဘုတ္တာဝီ ပဝါရိတော အနတိရိတ္တံ ခါဒနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ [Pg.379] ခါဒေယျ ဝါ ဘုဉ္ဇေယျ ဝါ, ပါစိတ္တိယ’’န္တိအာဒီသု (ပါစိ. ၂၃၈) ပဋိက္ခေပေ, ‘‘သံဃော ပဝါရေယျာ’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၂၁၀) အဇ္ဈေသနေ, ‘‘အဇ္ဇပဝါရဏာ စာတုဒ္ဒသီ’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၂၁၂) ပဝါရဏာဒိဝသေ. သော ပန အဇ္ဈေသနဒိဝသောယေဝါတိ ဝိသုံ န ဝုတ္တော. ဣဓ ပန အဇ္ဈေသနေ ဝတ္တတိ, တသ္မာ ပဝါရီယတေ ပဝါရဏာ, ပကာရေန ဣစ္ဆီယတေတျတ္ထော. ပ-ပုဗ္ဗ ဝရဓာတု စုရာဒိဂဏိကာယံ.

‘‘පවාරණා’’ යන ශබ්දය වනාහි, අභිධානප්පදීපිකාවෙහි ‘‘පවාරණා යන්න ප්‍රතික්ෂේපයෙහි ද, ආරාධනයෙහි ද කියනු ලැබේ’’ යන වචනයට අනුව ප්‍රතික්ෂේපයෙහි සහ ආරාධනයෙහි ද ව්‍යවහාර වේ. එහි ‘‘යම් භික්ෂුවක් වනාහි වළඳා පවාරණය කරන ලද්දේ (ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේ) ඉතිරි නොවූ (අතිරික්ත නොවන) ඛාද්‍යයක් හෝ භෝජ්‍යයක් වළඳන්නේ නම් ප්‍රාචිත්තිය වේ’’ යනාදී තැන්වල ප්‍රතික්ෂේපයෙහි ද, ‘‘සංඝයා වහන්සේ පවාරණය කෙරෙත්වා’’ යනාදී තැන්වල ආරාධනයෙහි ද, ‘‘අද දහහතරවන උපෝසථයෙහි පවාරණයයි’’ යනාදී තැන්වල පවාරණ දිනයෙහි ද ව්‍යවහාර වේ. එම දිනය ද ආරාධනා දිනයම වන බැවින් වෙනම දක්වා නැත. මෙහිදී නම් ආරාධනයෙහි ව්‍යවහාර වේ, එබැවින් පවාරණය කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘‘පවාරණා’’ නම් වේ, එනම් මනාව කැමති වනු ලැබේ යන අර්ථයයි. ‘ප’ උපසර්ගය මුලින් ඇති ‘වර්’ ධාතුව චුරාදි ගණයට අයත් වේ.

ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ပါဠိယံ ဥပေါသထက္ခန္ဓကာနန္တရံ ဝဿူပနာယိကက္ခန္ဓကော, တဒနန္တရံ ပဝါရဏက္ခန္ဓကော သင်္ဂီတော, တထာပိ ဥပေါသထပဝါရဏကမ္မာနံ ယေဘုယျေန သမာနတ္တာ ယမကမိဝ ဘူတတ္တာ မိဿေတွာ ကထေန္တော သုဝိညေယျော ဟောတိ သလ္လဟုကဂန္ထော စာတိ မန္တွာ ခန္ဓကဒွယသင်္ဂဟိတံ အတ္ထံ ဧကေနေဝ ပရိစ္ဆေဒေန ဒဿေတိ အာစရိယော. တတ္ထ စာတုဒ္ဒသိကော ပန္နရသိကော သာမဂ္ဂီဥပေါသထောတိ ဒိဝသဝသေန တယော ဥပေါသထာ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. စတုဒ္ဒသိယံ နိယုတ္တော စာတုဒ္ဒသိကော, ဧဝံ ပန္နရသိကော. သာမဂ္ဂီဥပေါသထော နာမ သံဃသာမဂ္ဂိကဒိဝသေ ကာတဗ္ဗဥပေါသထော. ဟေမန္တဂိမှဝဿာနံ တိဏ္ဏံ ဥတူနန္တိ ဧတ္ထ ဟေမန္တဥတု နာမ အပရကတ္တိကကာဠပက္ခဿ ပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ဖဂ္ဂုနပုဏ္ဏမပရိယောသာနာ စတ္တာရော မာသာ. ဂိမှဥတု နာမ ဖဂ္ဂုနဿ ကာဠပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ အာသာဠှိပုဏ္ဏမပရိယောသာနာ စတ္တာရော မာသာ. ဝဿာနဥတု နာမ အာသာဠှဿ ကာဠပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ အပရကတ္တိကပုဏ္ဏမပရိယောသာနာ စတ္တာရော မာသာ. တတိယသတ္တမပက္ခေသု ဒွေ ဒွေ ကတွာ ဆ စာတုဒ္ဒသိကာတိ ဟေမန္တဿ ဥတုနော တတိယေ စ သတ္တမေ စ ပက္ခေ ဒွေ စာတုဒ္ဒသိကာ, မိဂသိရမာသဿ ကာဠပက္ခေ, မာဃမာသဿ ကာဠပက္ခေ စာတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဂိမှဿ ဥတုနော တတိယေ စိတ္တမာသဿ ကာဠပက္ခေ သတ္တမေ ဇေဋ္ဌမာသဿ [Pg.380] ကာဠပက္ခေ စ, ဝဿာနဿ ဥတုနော တတိယေ သာဝဏဿ ကာဠပက္ခေ စ သတ္တမေ အဿယုဇမာသဿ ကာဠပက္ခေ စာတိ အတ္ထော. သေသာ ပန္နရသိကာတိ သေသာ အဋ္ဌာရသ ပန္နရသိကာ.

මෙහි වනාහි, පාලි පෙළෙහි උපෝසථක්ඛන්ධකයට අනතුරුව වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකය ද, ඉන් අනතුරුව පවාරණක්ඛන්ධකය ද සංගායනා කරන ලද්දේ වුවද, උපෝසථ කර්ම හා පවාරණ කර්ම බොහෝ දුරට සමාන බැවින් ද, යුවළක් බඳු බැවින් ද, ඒවා එක් කොට පැවසීමෙන් පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි වන අතර ග්‍රන්ථය ද සැහැල්ලු වන බව සලකා ආචාර්යවරයා ඛන්ධක යුගලෙහි අන්තර්ගත අර්ථය එක ම පරිච්ඡේදයකින් දක්වයි. එහි 'තුදුස්වක (චාතුද්දසික), පසළොස්වක (පන්නරසික), සාමග්ගී උපෝසථය' යි දින වශයෙන් උපෝසථ තුනක් වේ යන්න සම්බන්ධයයි. තුදුස්වක් දිනයෙහි නියුක්ත වූයේ චාතුද්දසික උපෝසථයයි, එසේ ම පසළොස්වක් දිනයෙහි නියුක්ත වූයේ පන්නරසික උපෝසථයයි. සාමග්ගී උපෝසථය නම් සංඝ සාමග්‍රිය ඇති වූ දිනයක කළ යුතු උපෝසථයයි. 'හේමන්ත, ගිම්හාන, වස්සාන යන සෘතු තුනෙහි' යන්නෙහි හේමන්ත සෘතුව නම්: පසු වප් මස අව පෑලවිය දින සිට පටන් ගෙන මැදින් පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනය දක්වා වූ සිව් මසයි. ගිම්හාන සෘතුව නම් මැදින් මස අව පෑලවිය දින සිට පටන් ගෙන ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනය දක්වා වූ සිව් මසයි. වස්සාන සෘතුව නම් ඇසළ මස අව පෑලවිය දින සිට පටන් ගෙන පසු වප් පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනය දක්වා වූ සිව් මසයි. 'තෙවන සහ සත්වන පක්ෂයන්හි දෙක බැගින් කරමින් චාතුද්දසික හයකි' යනු: හේමන්ත සෘතුවේ තෙවන සහ සත්වන පක්ෂයන්හි චාතුද්දසික උපෝසථ දෙකක් වේ, එනම් උඳුවප් මස අව පක්ෂයෙහි ද, නවම් මස අව පක්ෂයෙහි ද යනු අර්ථයයි. එසේ ම, ගිම්හාන සෘතුවේ තෙවන පක්ෂය වන බක් මස අව පක්ෂයෙහි ද, සත්වන පක්ෂය වන පොසොන් මස අව පක්ෂයෙහි ද වේ. වස්සාන සෘතුවේ තෙවන පක්ෂය වන නිකිණි මස අව පක්ෂයෙහි ද, සත්වන පක්ෂය වන වප් මස අව පක්ෂයෙහි ද වේ යනු අර්ථයයි. 'ඉතිරි ඒවා පන්නරසික වේ' යනු ඉතිරි දහඅටම පසළොස්වක් උපෝසථයන් වේ යන්නයි.

ဟောတိ စေတ္ထ –

මෙහි ලා මේ ගාථා ද වෙයි –

‘‘ကတ္တိကဿ စ ကာဠမှာ;

ယာဝ ဖဂ္ဂုနပုဏ္ဏမာ;

ဟေမန္တကာလောတိ ဝိညေယျော;

အဋ္ဌ ဟောန္တိ ဥပေါသထာ.

කාර්තික මස අව පක්ෂයේ සිට මැදින් මස පුර පසළොස්වක දක්වා කාලය හේමන්ත කාලය ලෙස දත යුතුය. එහි උපෝසථයෝ අටක් වෙති.

‘‘ဖဂ္ဂုနဿ စ ကာဠမှာ;

ယာဝ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာ;

ဂိမှကာလောတိ ဝိညေယျော;

အဋ္ဌ ဟောန္တိ ဥပေါသထာ.

මැදින් මස අව පක්ෂයේ සිට ඇසළ මස පුර පසළොස්වක දක්වා කාලය ගිම්හාන කාලය ලෙස දත යුතුය. එහි උපෝසථයෝ අටක් වෙති.

‘‘အာသာဠှဿ စ ကာဠမှာ;

ယာဝ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာ;

ဝဿကာလောတိ ဝိညေယျော;

အဋ္ဌ ဟောန္တိ ဥပေါသထာ.

ඇසළ මස අව පක්ෂයේ සිට කාර්තික මස පුර පසළොස්වක දක්වා කාලය වස්සාන කාලය ලෙස දත යුතුය. එහි උපෝසථයෝ අටක් වෙති.

‘‘ဥတူနံ ပန တိဏ္ဏန္နံ, ပက္ခေ တတိယသတ္တမေ;

စတုဒ္ဒသောတိ ပါတိမောက္ခံ, ဥဒ္ဒိသန္တိ နယညုနော’’တိ. (ကင်္ခါ. အဘိ. ဋီ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ);

එහෙත්, ක්‍රමවේදය දන්නා නුවණැත්තෝ සෘතු තුනෙහි ම තෙවන සහ සත්වන පක්ෂයන්හි තුදුස්වක් පොහෝ දින යැයි පතිමොක්ඛය දේශනා කරති.

ဧဝံ ဧကသံဝစ္ဆရေ စတုဝီသတိ ဥပေါသထာတိ ဧဝံ ဣမိနာ ဝုတ္တနယေန ဟေမန္တာဒီနံ တိဏ္ဏံ ဥတူနံ ဧကေကသ္မိံ ဥတုမှိ ပစ္စေကံ အဋ္ဌအဋ္ဌဥပေါသထတ္တာ ဥတုတ္တယသမောဓာနဘူတေ ဧကသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ စတုဝီသတိ ဥပေါသထာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဣဒံ တာဝ ပကတိစာရိတ္တန္တိ ဣဒံ ဧကသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ ဆစာတုဒ္ဒသိကအဋ္ဌာရသပန္နရသိကဥပေါသထကရဏံ တာဝ ပဌမံ ပကတိယာ သဘာဝေန စာရိတ္တံ ကာတဗ္ဗံ ကမ္မံ ဟောတိ, န ဗဟုတရာဝါသိကာဒိနာ ကာရဏေန ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

මෙසේ එක් වසරක උපෝසථ විසිහතරකි යනු: මෙසේ මේ කියන ලද ක්‍රමයෙන් හේමන්ත ආදී සෘතු තුනෙන් එක් එක් සෘතුවක වෙන වෙන ම උපෝසථ අට බැගින් වන බැවින්, සෘතු තුන ම එක් වූ එක් වර්ෂයක උපෝසථ විසිහතරක් වන බව අර්ථයයි. 'මෙය වනාහි සාමාන්‍ය චාරිත්‍රයයි' යනු: එක් වසරක තුදුස්වක් උපෝසථ හයක් සහ පසළොස්වක් උපෝසථ දහඅටක් සිදු කිරීම, පළමුව ස්වභාවික ව ම කළ යුතු චාරිත්‍ර කර්මයක් වන අතර, එය නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා බහුතරයක් වීම ආදී විශේෂ කරුණක් නිසා කළ යුත්තක් නොවන බව අර්ථයයි.

တထာရူပပစ္စယေ [Pg.381] သတိ အညသ္မိမ္ပိ စာတုဒ္ဒသေ ဥပေါသထံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘သကိံ ပက္ခဿ စာတုဒ္ဒသေ ဝါ ပန္နရသေ ဝါ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၆) ဝစနတော ‘‘ယော ပန အာဂန္တုကေဟိ အာဝါသိကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိဝစနတော (မဟာဝ. ၁၇၈) စ တထာရူပပစ္စယေ သတိ အညသ္မိမ္ပိ စာတုဒ္ဒသေ ဥပေါသထံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. တတ္ထ သကိန္တိ ဧကဝါရံ. အာဝါသိကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗန္တိ အာဝါသိကေဟိ ‘‘အဇ္ဇုပေါသထော စာတုဒ္ဒသော’’တိ ပုဗ္ဗကိစ္စေ ကရိယမာနေ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ, န ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အာဝါသိကေဟိ အာဂန္တုကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝစနံ, ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဒွေ တယော ဥပေါသထေ စာတုဒ္ဒသိကေ ကာတုံ, ကထံ မယံ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ပဌမတရံ ပဝါရေယျာမာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၄၀) ဝစနဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. ဧတ္ထ စ ပဌမသုတ္တဿ ဧကေကဿ ဥတုနော တတိယသတ္တမပက္ခဿ စာတုဒ္ဒသေ ဝါ အဝသေသဿ ပန္နရသေ ဝါ သကိံ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗန္တိ. ပကတိစာရိတ္တဝသေနပိ အတ္ထသမ္ဘဝတော ‘‘အာဂန္တုကေဟီ’’တိအာဒီနိ သုတ္တာနိ ဒဿိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာရူပပစ္စယေ သတီတိ အညသ္မိမ္ပိ စာတုဒ္ဒသေ ဥပေါသထံ ကာတုံ အနုရူပေ အာဝါသိကာ ဗဟုတရာ ဟောန္တီတိ ဧဝမာဒိကေ ပစ္စယေ သတိ. အညသ္မိမ္ပိ စာတုဒ္ဒသေတိ တိဏ္ဏံ ဥတူနံ တတိယသတ္တမပက္ခစာတုဒ္ဒသတော အညသ္မိံ စာတုဒ္ဒသေ.

එබඳු සුදුසු හේතුවක් ඇති කල්හි වෙනත් තුදුස්වක් දිනයක වුවද උපෝසථය කිරීම සුදුසු ය යන්න: 'පක්ෂයකට එක් වරක් තුදුස්වක්හි හෝ පසළොස්වක්හි පාතිමොක්ඛය උදෙසිය යුතුය' යන දේශනාව නිසා ද, 'ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුව පැවතිය යුතුය' යනාදී දේශනාව නිසා ද, එබඳු හේතුවක් ඇති කල්හි වෙනත් තුදුස්වක් දිනයක ද උපෝසථය කිරීම සුදුසු බව අර්ථයයි. එහි 'සකිං' යනු එක් වරකි. නේවාසිකයන් අනුව පැවතිය යුතුය යනු: නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් 'අද තුදුස්වක් උපෝසථයයි' කියා පූර්වකෘත්‍ය සිදු කරනු ලබන කල්හි, එයට අනුව පැවතිය යුතු අතර එය ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුතුය. ආදි-ශබ්දයෙන් 'නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුව පැවතිය යුතුය' යන වචනය ද, 'මහණෙනි, අපි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට වඩා කලින් කෙසේ පවාරණය කරමුදැයි සිතා ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් තුදුස්වක් උපෝසථ දෙකක් තුනක් කිරීමට මම අනුදනිමි' යන වචනය ද සංග්‍රහ වෙයි. මෙහි ද පළමු සූත්‍රයේ අර්ථය නම්: එක් එක් සෘතුවෙහි තෙවන සහ සත්වන පක්ෂයේ තුදුස්වක්හි හෝ ඉතිරි පක්ෂයන්ගේ පසළොස්වක්හි හෝ එක් වරක් පාතිමොක්ඛය උදෙසිය යුතුය යන්නයි. සාමාන්‍ය චාරිත්‍ර වශයෙන් ද අර්ථය ගැළපෙන බැවින් 'ආගන්තුකයන් විසින්...' යනාදී සූත්‍ර දක්වන ලදැයි දත යුතුය. 'එබඳු සුදුසු හේතුවක් ඇති කල්හි' යනු: වෙනත් තුදුස්වක් දිනයක ද උපෝසථය කිරීමට සුදුසු වූ, 'නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා බහුතරයක් වෙති' යනාදී කරුණු (ප්‍රත්‍යයන්) ඇති කල්හි ය. 'වෙනත් තුදුස්වක් දිනයක ද' යනු සෘතු තුනෙහි තෙවන සහ සත්වන පක්ෂයේ තුදුස්වක් දිනයන්ගෙන් බැහැර වූ වෙනත් තුදුස්වක් දිනයක යන්නයි.

တတြာယံ ပါဠိ (မဟာဝ. ၁၇၈) –

එහි මේ පාලි පාඨයයි –

‘‘ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, အာဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ စာတုဒ္ဒသော ဟောတိ, အာဂန္တုကာနံ ပန္နရသော. သစေ အာဝါသိကာ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, အာဂန္တုကေဟိ အာဝါသိကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ. သစေ သမသမာ ဟောန္တိ, အာဂန္တုကေဟိ အာဝါသိကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ. သစေ အာဂန္တုကာ [Pg.382] ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, အာဝါသိကေဟိ အာဂန္တုကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ.

මහණෙනි, මෙහි නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලාට තුදුස්වක් පොහොය ද, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලාට පසළොස්වක් පොහොය ද වෙයි. ඉදින් නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා බහුතරය නම්, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුව පැවතිය යුතුය. ඉදින් දෙපිරිස ම සමසම නම්, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුව පැවතිය යුතුය. ඉදින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා බහුතරය නම්, නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුව පැවතිය යුතුය.

‘‘ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, အာဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ ပန္နရသော ဟောတိ, အာဂန္တုကာနံ စာတုဒ္ဒသော. သစေ အာဝါသိကာ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, အာဂန္တုကေဟိ အာဝါသိကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ. သစေ သမသမာ ဟောန္တိ, အာဂန္တုကေဟိ အာဝါသိကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ. သစေ အာဂန္တုကာ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, အာဝါသိကေဟိ အာဂန္တုကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ.

මහණෙනි, මෙහි නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලාට පසළොස්වක් පොහොය ද, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලාට තුදුස්වක් පොහොය ද වෙයි. ඉදින් නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා බහුතරය නම්, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුව පැවතිය යුතුය. ඉදින් දෙපිරිස ම සමසම නම්, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුව පැවතිය යුතුය. ඉදින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා suspended බහුතරය නම්, නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුව පැවතිය යුතුය.

‘‘ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, အာဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ ပါဋိပဒေါ ဟောတိ, အာဂန္တုကာနံ ပန္နရသော. သစေ အာဝါသိကာ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, အာဝါသိကေဟိ အာဂန္တုကာနံ နာကာမာ ဒါတဗ္ဗာ သာမဂ္ဂီ, အာဂန္တုကေဟိ နိဿီမံ ဂန္တွာ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော. သစေ သမသမာ ဟောန္တိ, အာဝါသိကေဟိ အာဂန္တုကာနံ နာကာမာ ဒါတဗ္ဗာ သာမဂ္ဂီ, အာဂန္တုကေဟိ နိဿီမံ ဂန္တွာ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော. သစေ အာဂန္တုကာ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, အာဝါသိကေဟိ အာဂန္တုကာနံ သာမဂ္ဂီ ဝါ ဒါတဗ္ဗာ, နိဿီမံ ဝါ ဂန္တဗ္ဗံ.

මහණෙනි, මෙහි නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලාට පෑලවිය (ප්‍රථම දිනය) ද, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලාට පසළොස්වක් පොහොය ද වෙයි. ඉදින් නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා බහුතරය නම්, නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලාට අකමැත්තෙන් සාමග්‍රිය නොදිය යුතුය, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් සීමාවෙන් පිටතට ගොස් උපෝසථය කටයුතුය. ඉදින් දෙපිරිස ම සමසම නම්, නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලාට අකමැත්තෙන් සාමග්‍රිය නොදිය යුතුය, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් සීමාවෙන් පිටතට ගොස් උපෝසථය කටයුතුය. ඉදින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා බහුතරය නම්, නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලාට සාමග්‍රිය හෝ දිය යුතුය, නැතහොත් සීමාවෙන් පිටතට හෝ යා යුතුය.

‘‘ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, အာဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ ပန္နရသော ဟောတိ, အာဂန္တုကာနံ ပါဋိပဒေါ. သစေ အာဝါသိကာ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, အာဂန္တုကေဟိ အာဝါသိကာနံ သာမဂ္ဂီ ဝါ ဒါတဗ္ဗာ, နိဿီမံ ဝါ ဂန္တဗ္ဗံ. သစေ သမသမာ ဟောန္တိ, အာဂန္တုကေဟိ အာဝါသိကာနံ သာမဂ္ဂီ ဝါ ဒါတဗ္ဗာ, နိဿီမံ ဝါ ဂန္တဗ္ဗံ. သစေ အာဂန္တုကာ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, အာဂန္တုကေဟိ အာဝါသိကာနံ နာကာမာ ဒါတဗ္ဗာ သာမဂ္ဂီ, အာဝါသိကေဟိ နိဿီမံ ဂန္တွာ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော’’တိ.

මහණෙනි, මෙහිලා නේවාසික භික්ෂූන්ට පසළොස්වක (පසළොස්වන දිනය) වෙයි, ආගන්තුක භික්ෂූන්ට ප්‍රථම පාටිපද (පැමිණි පළමු දිනය) වෙයි. ඉදින් නේවාසික භික්ෂූන් බහුතරය නම්, ආගන්තුක භික්ෂූන් විසින් නේවාසික භික්ෂූන්ට සමගිය දිය යුතුය, නැතහොත් සීමාවෙන් පිටතට යා යුතුය. ඉදින් සමාන සංඛ්‍යාත වෙත් නම්, ආගන්තුක භික්ෂූන් විසින් නේවාසික භික්ෂූන්ට සමගිය දිය යුතුය, නැතහොත් සීමාවෙන් පිටතට යා යුතුය. ඉදින් ආගන්තුක භික්ෂූන් බහුතරය වෙත් නම්, ආගන්තුක භික්ෂූන් විසින් නේවාසික භික්ෂූන්ට අකමැත්තෙන් සමගිය නොදිය යුතුය, නේවාසික භික්ෂූන් සීමාවෙන් පිටතට ගොස් පොහෝය (උපෝසථය) කළ යුතුය.

တတြာယံ [Pg.383] အဋ္ဌကထာ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၇၈) –

එහි මේ අටුවා විවරණයයි (මහාවග්ග අටුවාව 178) –

အာဝါသိကာနံ ဘိက္ခူနံ စာတုဒ္ဒသော ဟောတိ, အာဂန္တုကာနံ ပန္နရသောတိ ဧတ္ထ ယေသံ ပန္နရသော, တေ တိရောရဋ္ဌတော ဝါ အာဂတာ, အတီတံ ဝါ ဥပေါသထံ စာတုဒ္ဒသိကံ အကံသူတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာဝါသိကာနံ အနုဝတ္တိတဗ္ဗန္တိ အာဝါသိကေဟိ ‘‘အဇ္ဇုပေါသထော စာတုဒ္ဒသော’’တိ ပုဗ္ဗကိစ္စေ ကရိယမာနေ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ, န ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗံ. နာကာမာ ဒါတဗ္ဗာတိ န အနိစ္ဆာယ ဒါတဗ္ဗာတိ.

නේවාසික භික්ෂූන්ට තුදුස්වක වෙයි, ආගන්තුකයන්ට පසළොස්වක වෙයි යන්නෙහි, යම් කෙනෙකුට පසළොස්වක වේද, ඔවුහු වෙනත් රටකින් පැමිණි අය හෝ, ඉකුත් පොහෝය තුදුස්වක පොහෝයක් ලෙස කළ අය හෝ බව දත යුතුය. 'නේවාසිකයන් අනුව පැවතිය යුතුය' යන්නෙන් නේවාසික භික්ෂූන් විසින් 'අද තුදුස්වක පොහෝයයි' කියා පූර්වකෘත්‍ය කරනු ලබන කල්හි, ඔවුන් අනුව පැවතිය යුතුය, විරුද්ධ නොවිය යුතුය. 'අකමැත්තෙන් නොදිය යුතුය' යනු අකමැත්තෙන් නොදිය යුතුය යන්නයි.

‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမှိ အယံ ပဝါရဏက္ခန္ဓကာဂတာ ပါဠိ (မဟာဝ. ၂၄၀) – ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, သမ္ဗဟုလာ သန္ဒိဋ္ဌာ သမ္ဘတ္တာ ဘိက္ခူ အညတရသ္မိံ အာဝါသေ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆန္တိ, တေသံ သာမန္တာ အညေ ဘိက္ခူ ဘဏ္ဍနကာရကာ ကလဟကာရကာ ဝိဝါဒကာရကာ ဘဿကာရကာ သံဃေ အဓိကရဏကာရကာ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆန္တိ ‘‘မယံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဝဿံဝုတ္ထာနံ ပဝါရဏာယ ပဝါရဏံ ဌပေဿာမာ’’တိ. အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဒွေ တယော ဥပေါသထေ စာတုဒ္ဒသိကေ ကာတုံ, ကထံ မယံ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ပဌမတရံ ပဝါရေယျာမာတိ.

‘මහණෙනි, මම අනුදනිමි’ යනාදී තන්හි මේ පවාරණා ඛන්ධකයෙහි එන පාළියයි (මහාවග්ග 240) – 'මහණෙනි, මෙහිලා බොහෝ වූ, දැක පුරුදු, විශ්වාසවන්ත භික්ෂූහු එක්තරා ආවාසයක වස් සමාදන් වෙති. ඔවුන්ට නුදුරින් භණ්ඩනකාරක (කෝලාහල ඇතිකරන), කලහකාරක, විවාදකාරක, නිරර්ථක කථා බස් කරන, සඟ මැද අධිකරණ ඇතිකරන වෙනත් භික්ෂූහු, "අපි වස් වැස නිම කළ ඒ භික්ෂූන්ගේ පවාරණයේදී ඔවුන්ගේ පවාරණය තබන්නෙමු (වළක්වන්නෙමු)" යි සිතා වස් සමාදන් වෙති. මහණෙනි, "අපි කෙසේ නම් ඒ භික්ෂූන්ට වඩා පළමුවෙන් පවාරණය කරන්නෙමුදැ"යි සිතා, ඒ (සිල්වත්) භික්ෂූන් විසින් තුදුස්වක පොහොයවල් දෙකක් හෝ තුනක් කිරීමට මම අනුදනිමි.'

တတြာယံ အဋ္ဌကထာ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၂၄၀) – ဒွေ တယော ဥပေါသထေ စာတုဒ္ဒသိကေ ကာတုန္တိ ဧတ္ထ စတုတ္ထပဉ္စမာ ဒွေ, တတိယော ပန ပကတိယာပိ စာတုဒ္ဒသိကောယေဝါတိ, တသ္မာ တတိယစတုတ္ထာ ဝါ တတိယစတုတ္ထပဉ္စမာ ဝါ ဒွေ တယော စာတုဒ္ဒသိကာ ကာတဗ္ဗာ. အထ စတုတ္ထေ ကတေ သုဏန္တိ, ပဉ္စမော စာတုဒ္ဒသိကော ကာတဗ္ဗော, ဧဝမ္ပိ ဒွေ စာတုဒ္ဒသိကာ ဟောန္တိ. ဧဝံ ကရောန္တာ ဘဏ္ဍနကာရကာနံ တေရသေ ဝါ စာတုဒ္ဒသေ ဝါ ဣမေ ပန္နရသီပဝါရဏံ ပဝါရေဿန္တီတိ.

එහි මේ අටුවා විවරණයයි (මහාවග්ග අටුවාව 240) – 'තුදුස්වක පොහොයවල් දෙකක් හෝ තුනක් කළ යුතුය' යන්නෙහි, සිව්වන හා පස්වන පොහොයවල් දෙක වේ, තුන්වැන්න වනාහි ස්වභාවයෙන්ම තුදුස්වකක්ම වෙයි. එබැවින් තුන්වන හා සිව්වන පොහොය හෝ, තුන්වන, සිව්වන හා පස්වන පොහොය හෝ වශයෙන් තුදුස්වක පොහොයවල් දෙකක් හෝ තුනක් කළ යුතුය. ඉදින් සිව්වැන්න කළ කල්හි (අනෙක් අය ඒ බව) අසත් නම්, පස්වැන්නද තුදුස්වකක් ලෙස කළ යුතුය, මෙසේද තුදුස්වක පොහොයවල් දෙකක් වෙයි. මෙසේ කරන්නා වූ මොවුහු, කලහකාරී භික්ෂූන්ගේ තෙළෙස්වක (දහතුන්වන) හෝ තුදුස්වක (දහහතරවන) දිනයෙහි පසළොස්වක පවාරණයෙන් පවාරණය කරන්නාහ.

တတ္ထ [Pg.384] အယံ သာရတ္ထဒီပနီပါဌော (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၂၄၀) – စတုတ္ထေ ကတေ သုဏန္တီတိ စတုတ္ထေ ပန္နရသိကုပေါသထေ ကတေ အမှာကံ ပဝါရဏံ ဌပေဿန္တီတိ သုဏန္တိ. ဧဝမ္ပိ ဒွေ စာတုဒ္ဒသိကာ ဟောန္တီတိ တတိယေန သဒ္ဓိံ ဒွေ စာတုဒ္ဒသိကာ ဟောန္တီတိ.

එහි මේ සාරත්ථදීපනී පාඨයයි (සාරත්ථදීපනී ටීකා, මහාවග්ග 3.240) – 'සිව්වැන්න කළ කල්හි අසති' යනු, සිව්වන පසළොස්වක පොහොය කළ කල්හි 'අපගේ පවාරණය නවත්වන්නාහ'යි අසති යන්නයි. 'මෙසේද තුදුස්වක දෙකක් වෙයි' යනු තුන්වැන්නත් සමඟ තුදුස්වක පොහොයවල් දෙකක් වෙයි යන්නයි.

တတြာယံ ဝိမတိဝိနောဒနီပါဌော (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၂၄၀) – ဒွေ စာတုဒ္ဒသိကာ ဟောန္တီတိ တတိယပက္ခေ စာတုဒ္ဒသိယာ သဒ္ဓိံ ဒွေ စာတုဒ္ဒသိကာ ဟောန္တိ. ဘဏ္ဍနကာရကာနံ တေရသေ ဝါ စာတုဒ္ဒသေ ဝါ ဣမေ ပန္နရသီပဝါရဏံ ပဝါရေဿန္တီတိ ဣမိနာ ယထာသကံ ဥပေါသထကရဏဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူနံ စာတုဒ္ဒသီပန္နရသီဝေါဟာရော, န စန္ဒဂတိသိဒ္ဓိယာ တိထိယာ ဝသေနာတိ ဒဿေတိ. ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ရာဇူနံ အနုဝတ္တိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၈၆) ဝစနတော ပနေတ္ထ လောကိယာနံ တိထိံ အနုဝတ္တန္တေဟိပိ အတ္တနော ဥပေါသထက္ကမေန စာတုဒ္ဒသိံ ပန္နရသိံ ဝါ ပန္နရသိံ စာတုဒ္ဒသိံ ဝါ ကရောန္တေဟေဝ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ, န ပန သောဠသမဒိဝသံ ဝါ တေရသမဒိဝသံ ဝါ ဥပေါသထဒိဝသံ ကရောန္တေဟိ. တေနေဝ ပါဠိယမ္ပိ (မဟာဝ. ၂၄၀) ‘‘ဒွေ တယော ဥပေါသထေ စာတုဒ္ဒသိကေ ကာတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. အညထာ ‘‘ဒွါဒသိယံ, တေရသိယံ ဝါ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတော. ‘‘သကိံ ပက္ခဿ စာတုဒ္ဒသေ ဝါ ပန္နရသေ ဝါ’’တိအာဒိဝစနမ္ပိ (မဟာဝ. ၁၃၆) ဥပဝုတ္တက္ကမေနေဝ ဝုတ္တံ, န တိထိက္ကမေနာတိ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ.

එහි මේ විමතිවිනෝදනී පාඨයයි (විමතිවිනෝදනී ටීකා, මහාවග්ග 2.240) – 'තුදුස්වක දෙකක් වෙයි' යනු තුන්වන පක්ෂයේ තුදුස්වකය සමඟ තුදුස්වක පොහොයවල් දෙකක් වෙයි යන්නයි. 'කලහකාරී භික්ෂූන්ගේ තෙළෙස්වක හෝ තුදුස්වක දිනයෙහි මොවුහු පසළොස්වක පවාරණයෙන් පවාරණය කරන්නාහ' යන්නෙන්, භික්ෂූන්ගේ තුදුස්වක-පසළොස්වක ව්‍යවහාරය තමන්ගේ උපෝසථය කරනු ලබන දිනයේ සිට ආරම්භ වන බවත්, චන්ද්‍ර ගමනින් සිදුවන තිථිය අනුව නොවන බවත් දක්වයි. 'මහණෙනි, රජවරුන් අනුව පැවතීමට මම අනුදනිමි' යන වචනය නිසා, මෙහි ලෞකිකයන්ගේ තිථිය අනුව පවතින්නන් විසින් වුවද, තම උපෝසථ ක්‍රමයට අනුව තුදුස්වකක් හෝ පසළොස්වකක්, නැතහොත් පසළොස්වකක් හෝ තුදුස්වකක් කරමින්ම එය අනුගමනය කළ යුතුය. එහෙත් දහසයවන දිනයක් හෝ දහතුන්වන දිනයක් පොහෝ දිනයක් කරමින් නොවේ. එහෙයින්ම පාළියෙහිද 'තුදුස්වක පොහොයවල් දෙකක් හෝ තුනක් කිරීමට' යැයි වදාරන ලදී. එසේ නොවේ නම් 'දොළොස්වක හෝ තෙළෙස්වක දිනයෙහි පොහෝය කළ යුතුය' කියා පැවසිය යුතුව තිබුණි. 'පක්ෂයකට වරක් තුදුස්වකයෙහි හෝ පසළොස්වකයෙහි' යනාදී වචනයද ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයටම කියන ලද්දක් මිස, තිථි ක්‍රමයට නොවන බව වටහා ගත යුතුය.

န ကေဝလံ ဥပေါသထဒိဝသာယေဝ တယော ဟောန္တိ, အထ ခေါ ပဝါရဏာဒိဝသာပီတိ အာဟ ‘‘ပုရိမဝဿံဝုတ္ထာနံ ပနာ’’တိအာဒိ. မာဣတိ စန္ဒော ဝုစ္စတိ တဿ ဂတိယာ ဒိဝသဿ မိနိတဗ္ဗတော, သော ဧတ္ထ သဗ္ဗကလာပပါရိပူရိယာ ပုဏ္ဏောတိ ပုဏ္ဏမာ. ပုဗ္ဗကတ္တိကာယ ပုဏ္ဏမာ ပုဗ္ဗကတ္တိကပုဏ္ဏမာ, အဿယုဇပုဏ္ဏမာ. သာ ဟိ ပစ္ဆိမကတ္တိကံ နိဝတ္တေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တာ. တေသံယေဝါတိ [Pg.385] ပုရိမဝဿံဝုတ္ထာနံယေဝ. ဘဏ္ဍနကာရကေဟီတိ ကလဟကာရကေဟိ. ပစ္စုက္ကဍ္ဎန္တီတိ ဥက္ကဍ္ဎန္တိ, ဘဏ္ဍနကာရကေ အနုဝါဒဝသေန အဿယုဇပုဏ္ဏမာဒိံ ပရိစ္စဇန္တာ ပဝါရဏံ ကာဠပက္ခံ ဇုဏှပက္ခန္တိ ဥဒ္ဓံ ကဍ္ဎန္တီတိ အတ္ထော, ‘‘သုဏန္တု မေ, အာယသ္မန္တော အာဝါသိကာ, ယဒါယသ္မန္တာနံ ပတ္တကလ္လံ, ဣဒါနိ ဥပေါသထံ ကရေယျာမ, ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသေယျာမ, အာဂမေ ကာဠေ ပဝါရေယျာမာ’’တိ, ‘‘သုဏန္တု မေ, အာယသ္မန္တော အာဝါသိကာ, ယဒါယသ္မန္တာနံ ပတ္တကလ္လံ, ဣဒါနိ ဥပေါသထံ ကရေယျာမ, ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသေယျာမ, အာဂမေ ဇုဏှေ ပဝါရေယျာမာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၄၀) စ ဧဝံ ဉတ္တိယာ ပဝါရဏံ ဥဒ္ဓံ ကဍ္ဎန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

පොහෝ දින පමණක් නොව පවාරණ දිනද තුනක් වන බව 'පෙර වස් වැස නිම කළවුන්ගේ වනාහි' යනාදියෙන් පැවසීය. 'මා' යනු චන්ද්‍රයාට කියනු ලැබේ. ඔහුගේ ගමනින් දිනය මැනිය යුතු බැවින්, ඔහු මෙහි සියලු කලා පිරීමෙන් පූර්ණ වන හෙයින් 'පුණ්ණමා' (පුර පසළොස්වක) නම් වේ. පූර්ව කත්තිකාහි පුර පසළොස්වක 'පුබ්බකත්තික පුණ්ණමා' (වප් පුර පසළොස්වක) නම් වේ. එය අපර කත්තිකාව (ඉල් මස) බැහැර කිරීම පිණිස මෙසේ කියන ලදී. 'ඔවුන්ගේම' යනු පෙර වස් වැස නිම කළ අයගේමය. 'භණ්ඩනකාරකයන් විසින්' යනු කලහකාරීන් විසිනි. 'පසුපසට අදිති (පච්චුක්කඩ්ඪන්ති)' යනු ඉදිරියට අදිති (කල් දමති). කලහකාරී භික්ෂූන්ගේ චෝදනා හේතුවෙන් අස්සයුජ පසළොස්වකය ආදිය අත්හැර පවාරණය කළු පක්ෂයට හෝ සුදු පක්ෂයට ඉහළට අදින්නාහ (කල් දමන්නාහ) යනු අර්ථයයි. 'ආයුෂ්මත් නේවාසික භික්ෂූහු මාගේ වචනය අසත්වා, ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කල් පැමිණියේ නම්, අපි දැන් පොහෝය කරමු, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසමු, මතු පැමිණෙන කළු පක්ෂයෙහි පවාරණය කරමු' කියාද, 'ආයුෂ්මත් නේවාසික භික්ෂූහු මාගේ වචනය අසත්වා, ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කල් පැමිණියේ නම්, අපි දැන් පොහෝය කරමු, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසමු, මතු පැමිණෙන සුදු පක්ෂයෙහි පවාරණය කරමු' කියාද (මහාවග්ග 240) මෙසේ ඥප්තියෙන් පවාරණය ඉදිරියට අදින්නාහ (කල් දමන්නාහ) යැයි කියන ලදී.

အထာတိ အနန္တရတ္ထေ နိပါတော. စတုဒ္ဒသန္နံ ပူရဏော စာတုဒ္ဒသော, ဒိဝသော. ယံ သန္ဓာယ ‘‘အာဂမေ ကာဠေ ပဝါရေယျာမာ’’တိ ဉတ္တိံ ဌပယိံသု. ပစ္ဆိမကတ္တိကပုဏ္ဏမာ ဝါတိ ကောမုဒိစာတုမာသိနိပုဏ္ဏမဒိဝသော ဝါ. ယံ သန္ဓာယ ‘‘အာဂမေ ဇုဏှေ ပဝါရေယျာမာ’’တိ ဉတ္တိံ ဌပယိံသု. တသ္မိံ ပန အာဂမေ ဇုဏှေ ကောမုဒိယာ စာတုမာသိနိယာ အဝဿံ ပဝါရေတဗ္ဗံ. န ဟိ တံ အတိက္ကမိတွာ ပဝါရေတုံ လဗ္ဘတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘တေ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဘဏ္ဍနကာရကာ ကလဟကာရကာ ဝိဝါဒကာရကာ ဘဿကာရကာ သံဃေ အဓိကရဏကာရကာ တမ္ပိ ဇုဏှံ အနုဝသေယျုံ. တေဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူဟိ သဗ္ဗေဟေဝ အာဂမေ ဇုဏှေ ကောမုဒိယာ စာတုမာသိနိယာ အကာမာ ပဝါရေတဗ္ဗ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၄၀). တေနေဝါဟ ‘‘ပစ္ဆိမဝဿံဝုတ္ထာနဉ္စ ပစ္ဆိမကတ္တိကပုဏ္ဏမာ ဧဝ ဝါ’’တိ. ယဒိ ဟိ တံ အတိက္ကမိတွာ ပဝါရေယျ, ဒုက္ကဋာပတ္တိံ အာပဇ္ဇေယျုံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘န စ, ဘိက္ခဝေ, အပဝါရဏာယ ပဝါရေတဗ္ဗံ အညတြ သံဃသာမဂ္ဂိယာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၃၃). ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏာယောဂတော ပဝါရဏာဒိဝသာ. ပိ-သဒ္ဒေန န ကေဝလံ ပဝါရဏာဒိဝသာဝ[Pg.386], အထ ခေါ တဒညေ ဥပေါသထဒိဝသာပိ ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ. ဣဒမ္ပီတိ ပဝါရဏတ္တယမ္ပိ. တထာရူပပစ္စယေတိ ဗဟုတရာဝါသိကာဒိပစ္စယေ. ဒွိန္နံ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာနန္တိ ပုဗ္ဗကတ္တိကပစ္ဆိမကတ္တိကသင်္ခါတာနံ ဒွိန္နံ အဿယုဇကောမုဒိပုဏ္ဏမာနံ.

‘අථ’ යනු අනන්තරාර්ථයෙහි (ඉන්පසුව යන අර්ථයෙහි) නිපාතයකි. දහහතරක් සම්පූර්ණ කරන දිනය ‘චාතුද්දසී’ (තුදුස්වක) දිනයයි. යමක් අරභයා ‘මතු පැමිණෙන කාලයෙහි ප්‍රවාරණය කරමු’ යි ඥප්තිය තැබූහුද (එයයි). ‘පශ්චිම කාර්තික පුණ්ණමී’ යනු කෝමුදී චාතුමාසිනී පුණ්ණමී දිනය (ඉල් පොහෝ දිනය) වේ. යමක් අරභයා ‘මතු පැමිණෙන ශුක්ල පක්ෂයෙහි ප්‍රවාරණය කරමු’ යි ඥප්තිය තැබූහුද (එයයි). එසේ මතු පැමිණෙන ශුක්ල පක්ෂයෙහි, කෝමුදී චාතුමාසිනී (ඉල්) පොහෝ දිනෙහි ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රවාරණය කළ යුතුය. එය ඉක්මවා ප්‍රවාරණය කිරීමට නොලැබේ. මෙසේ වදාරන ලදී: ‘මහණෙනි, ඉදින් ඒ භණ්ඩනකාරක, කලහකාරක, විවාදකාරක, නිෂ්ඵල කතා බස් කරන, සඟ මැද අධිකරණ ඇති කරන මහණහු ඒ ශුක්ල පක්ෂයද ඉක්මවා වාසය කරත්ද, මහණෙනි, ඒ සියලුම භික්ෂූන් විසින් මතු පැමිණෙන ශුක්ල පක්ෂයෙහි කෝමුදී චාතුමාසිනී පොහෝ දින අකමැත්තෙන් වුවද ප්‍රවාරණය කළ යුතුය’ (මහාවග්ග. 240). එහෙයින්ම ‘පශ්චිම වස් වැසූවන්ගේ ප්‍රවාරණය පශ්චිම කාර්තික පුණ්ණමී දිනයෙහිම වේ’ යැයි පැවසුණි. ඉදින් එය ඉක්මවා ප්‍රවාරණය කරන්නේ නම්, දුක්කටාපත්ති පත්වෙති. ‘මහණෙනි, සංඝ සාමග්‍රියෙන් තොරව, අප්‍රවාරණයෙහි ප්‍රවාරණය නොකළ යුතුය’ (මහාවග්ග. 233) යැයි වදාරන ලදී. විශුද්ධි ප්‍රවාරණයෙන් යුක්ත බැවින් ‘ප්‍රවාරණ දිනයෝ’ නම් වෙති. ‘පි’ (ද) යන ශබ්දයෙන් කේවල ප්‍රවාරණ දින පමණක් නොව, එයින් පරිබාහිර වෙනත් උපෝසථ දිනද වන බව දක්වයි. ‘ඉදම්පි’ යන්නෙන් ප්‍රවාරණ තුනම අදහස් වේ. ‘තථාරූපපච්චයේ’ යනු බොහෝ ආවාසිකයන් ආදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හිය. ‘ද්වින්නං කත්තිකපුණ්ණමානං’ යනු පූර්ව කාර්තික සහ පශ්චිම කාර්තික යැයි කියනු ලබන අස්සයුජ (වප්) සහ කෝමුදී (ඉල්) යන පුර පසළොස්වක දින දෙකය.

ဣဒါနိ ယော သော သာမဂ္ဂိဥပေါသထဒိဝသော ဝုတ္တော, တဉ္စ တပ္ပသင်္ဂေန သာမဂ္ဂိပဝါရဏာဒိဝသဉ္စ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒါ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဩသာရိတေ တသ္မိံ ဘိက္ခုသ္မိန္တိ ဥက္ခိတ္တကေ ဘိက္ခုသ္မိံ ဩသာရိတေ, တံ ဂဟေတွာ သီမံ ဂန္တွာ အာပတ္တိံ ဒေသာပေတွာ ကမ္မဝါစာယ ကမ္မပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ပဝေသိတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဿ ဝတ္ထုဿာတိ တဿ အဓိကရဏဿ. တဒါ ဌပေတွာ စုဒ္ဒသပန္နရသေ အညော ယော ကောစိ ဒိဝသော ဥပေါသထဒိဝသော နာမ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘တာဝဒေဝ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော. ‘ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗ’န္တိ ဝစနတော’’တိ. တတ္ထ တာဝဒေဝါတိ တံ ဒိဝသမေဝ. ဝစနတောတိ ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၄၇၅) ဝုတ္တတ္တာ. ယတြ ပန ပတ္တစီဝရာဒီနံ အတ္ထာယ အပ္ပမတ္တကေန ကာရဏေန ဝိဝဒန္တာ ဥပေါသထံ ဝါ ပဝါရဏံ ဝါ ဌပေန္တိ, တတ္ထ တသ္မိံ အဓိကရဏေ ဝိနိစ္ဆိတေ ‘‘သမဂ္ဂါ ဇာတမှာ’’တိ အန္တရာ သာမဂ္ဂိဥပေါသထံ ကာတုံ န လဘန္တိ, ကရောန္တေဟိ အနုပေါသထေ ဥပေါသထော ကတော နာမ ဟောတိ.

දැන් යම් ඒ සාමග්‍රී උපෝසථ දිනයක් කියන ලදද, එය සහ ඒ නිමිත්තෙන් සාමග්‍රී ප්‍රවාරණ දිනයද දක්වමින් ‘යදා පන’ (යම් කලෙක වනාහි) යනාදිය පැවසීය. එහි ‘ඔසාරිතේ තස්මිං භික්ඛuස්මිං’ යනු උක්ඛිත්තක (පොහෝ වැළැක්වූ) භික්ෂුව නැවත ඇතුළත් කරගත් කල්හි, එනම් ඔහුව කැඳවාගෙන සීමාවට ගොස්, ඇවත දෙසවා, කර්මවාචාවෙන් කර්ම ප්‍රතිප්‍රශ්‍රම්භනය කිරීමෙන් ඇතුළත් කර ගන්නා ලදී යන්න අදහස් වේ. ‘තස්ස වත්ථුස්ස’ යනු ඒ අධිකරණයටය. එකල්හි තුදුස්වක සහ පසළොස්වක හැර වෙනත් යම් කිසි දිනයක් උපෝසථ දිනය නම් වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. කුමක් හෙයින්ද යත්: ‘එකෙණෙහිම උපෝසථය කටයුතුය. «ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසිය යුතුය» යන වචනය හෙයිනි’ යි පැවසීය. එහි ‘තාවදේව’ යනු එදිනම යන්නයි. ‘වචනතෝ’ යනු කෝසම්බක ඛන්ධකයෙහි (මහාවග්ග. 475) වදාරන ලද බැවිනි. යම් තැනක පාත්‍ර-සිවුරු ආදිය උදෙසා සුළු කරුණක් නිසා විවාද කරමින් උපෝසථය හෝ ප්‍රවාරණය නවත්වත්ද, එහි ඒ අධිකරණය විසඳුණු පසු ‘අපි සමගි වීමු’ යි අතරතුර සාමග්‍රී උපෝසථය කිරීමට ඉඩ නොලැබේ. එසේ කරන්නවුන් විසින් අනුපෝසථයෙහි (උපෝසථ නොවන දිනයක) උපෝසථය කරන ලද්දේ වෙයි.

ကတ္တိကမာသဗ္ဘန္တရေတိ ဧတ္ထ ကတ္တိကမာသော နာမ ပုဗ္ဗကတ္တိကမာသဿ ကာဠပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အပရကတ္တိကပုဏ္ဏမာ, တာဝ ဧကူနတိံသရတ္တိဒိဝါ, တဿ အဗ္ဘန္တရေ. တတော ပုရေ ဝါ ပန ပစ္ဆာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. အယမေဝါတိ ယော ကောစိ ဒိဝသောယေဝ. ဣဓာပိ ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ သာမဂ္ဂိယာ သဒိသာဝ သာမဂ္ဂီ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေ ပန ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ အပ္ပမတ္တကေ [Pg.387] ပဝါရဏံ ဌပေတွာ သမဂ္ဂါ ဟောန္တိ, တေဟိ ပဝါရဏာယမေဝ ပဝါရဏာ ကာတဗ္ဗာ, တာဝဒေဝ န ကာတဗ္ဗာ, ကရောန္တေဟိ အပဝါရဏာယ ပဝါရဏာ ကတာ နာမ ဟောတိ, ‘‘န ကာတဗ္ဗာယေဝါ’’တိ နိယမေန ယဒိ ကရောတိ, ဒုက္ကဋန္တိ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဟိ ဥပေါသထကရဏေ ဒုက္ကဋံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အနုပေါသထေ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော အညတြ သံဃသာမဂ္ဂိယာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၈၃).

‘කත්තිකමාසබ්භන්තරේ’ යන්නෙහි, ‘කාර්තික මාසය’ නම් පූර්ව කාර්තික මාසයේ අව පෑළවිය දින සිට අපර කාර්තික පුර පසළොස්වක දින දක්වා වූ එකුන්තිස් (29) රැය සහ දවල් කාලයයි, එහි ඇතුළතය. එයට පෙර හෝ පසුව හෝ සුදුසු වේ. ‘අයමේව’ යනු යම් කිසි දවසක්මය. මෙහිද කෝසම්බක ඛන්ධකයෙහි සාමග්‍රියට සමාන වූම සාමග්‍රියක් දත යුතුය. යම් කෙනෙකු වනාහි කිසියම් සුළු කරුණකදී ප්‍රවාරණය නවත්වා පසුව සමගි වෙත්ද, ඔවුන් විසින් ප්‍රවාරණ දිනයෙහිම ප්‍රවාරණය කළ යුතුය, එකෙණෙහිම නොකට යුතුය. එසේ කරන්නවුන් විසින් අප්‍රවාරණයෙහි (ප්‍රවාරණ නොවන දිනයක) ප්‍රවාරණය කරන ලද්දේ වෙයි. ‘නොකට යුතුමය’ යන නියමය තිබියදී ඉදින් කරයි නම්, දුක්කටාපත්ති වේ යන්න මෙයින් දක්වයි. එහි උපෝසථය කිරීමෙහි දුක්කට ඇවැත් වේ. ‘මහණෙනි, සංඝ සාමග්‍රියෙන් තොරව, අනුපෝසථයෙහි (උපෝසථ නොවන දිනයක) උපෝසථය නොකට යුතුය’ (මහාවග්ග. 183) යැයි වදාරන ලදී.

၁၆၉. သံဃေ ဥပေါသထော နာမ ဧကသီမာယံ သန္နိပတိတေန စတုဝဂ္ဂါဒိသံဃေန ကတ္တဗ္ဗော ဥပေါသထော, သော စ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသောယေဝ. ဂဏေ ဥပေါသထော နာမ ဧကသီမာယံ သန္နိပတိတေဟိ ဒွီဟိ, တီဟိ ဝါ ဘိက္ခူဟိ ကတ္တဗ္ဗော ဥပေါသထော, သော စ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထောယေဝ. ပုဂ္ဂလေ ဥပေါသထော နာမ ဧကသီမာယံ နိသိန္နေန ဧကေန ဘိက္ခုနာ ကတ္တဗ္ဗော ဥပေါသထော, သော စ အဓိဋ္ဌာနုပေါသထောယေဝ. တေနာဟ ‘‘ကာရကဝသေန အပရေပိ တယော ဥပေါသထာ’’တိ. ကတ္တဗ္ဗာကာရဝသေန ဝုတ္တေသု တီသု ဥပေါသထေသု သုတ္တုဒ္ဒေသော နာမ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော. သော ဒုဝိဓော ဩဝါဒပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော စ အာဏာပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော စ. တတြ ဩဝါဒေါဝ ပါတိမောက္ခံ, တဿ ဥဒ္ဒေသော သရူပေန ကထနံ ဩဝါဒပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော. ‘‘ဣမသ္မိံ ဝီတိက္ကမေ အယံ နာမ အာပတ္တီ’’တိ ဧဝံ အာပတ္တိဝသေန အာဏာပနံ ပညာပနံ အာဏာ. သေသံ အနန္တရသဒိသမေဝ.

169. ‘සංඝයා කෙරෙහි උපෝසථය’ නම් එක් සීමාවක් තුළ රැස්වූ සිව්වගක් ආදී සංඝයා විසින් කටයුතු වූ උපෝසථයයි, එය ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයම වේ. ‘ගණයෙහි උපෝසථය’ නම් එක් සීමාවක රැස්වූ භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු විසින් කටයුතු වූ උපෝසථයයි, එය පාරිශුද්ධි උපෝසථයම වේ. ‘පුද්ගලයා කෙරෙහි උපෝසථය’ නම් එක් සීමාවක වැඩසිටින එක් භික්ෂුවක විසින් කටයුතු වූ උපෝසථයයි, එය අධිෂ්ඨාන උපෝසථයම වේ. එහෙයින් ‘කරන්නන්ගේ වශයෙන් තවත් උපෝසථ තුනක් වේ’ යැයි පැවසීය. කළ යුතු ආකාරය අනුව කියන ලද උපෝසථ තුන අතුරින් ‘සූත්‍ර උද්දේශය’ නම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයයි. එය ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය සහ ආණා ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි අවවාදයම ප්‍රාතිමෝක්ෂය වන අතර, එය ස්වරූපයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයයි. ‘මෙම වැරදීමෙහිදී මෙබඳු ඇවතක් වේ’ යැයි මෙසේ ඇවැත් වශයෙන් අණ කිරීම, පැනවීම ‘ආණා’ (අණ) නම් වේ. සෙසු කොටස මීට පෙර සඳහන් වූවාට සමානමය.

တတ္ထ ဩဝါဒပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော နာမ –

එහි ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශය නම් -

‘‘ခန္တိ ပရမံ တပေါ တိတိက္ခာ;

နိဗ္ဗာနံ ပရမံ ဝဒန္တိ ဗုဒ္ဓါ;

န ဟိ ပဗ္ဗဇိတော ပရူပဃာတီ;

န သမဏော ဟောတိ ပရံ ဝိဟေဌယန္တော.

‘ඉවසීම උතුම්ම තපසයි. බුදුවරු නිවන උතුම්ම සැපත යැයි වදාරති. පරන් නසන්නා පැවිද්දෙක් නොවේ. අනුන් වෙහෙසන්නා ශ්‍රමණයෙක් නොවේ.’

‘‘သဗ္ဗပါပဿ [Pg.388] အကရဏံ, ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ;

သစိတ္တပရိယောဒပနံ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ.

‘සියලු පව් නොකිරීමද, කුසල් රැස් කිරීමද, තම සිත පිරිසිදු කර ගැනීමද යන මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි.’

‘‘အနုပဝါဒေါ အနုပဃာတော, ပါတိမောက္ခေ စ သံဝရော;

မတ္တညုတာ စ ဘတ္တသ္မိံ, ပန္တဉ္စ သယနာသနံ;

အဓိစိတ္တေ စ အာယောဂေါ, ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသန’’န္တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၉၀;

ဓ. ပ. ၁၈၃-၁၈၅) –

‘අනුන්ට උපවාද නොකිරීමද, හිංසා නොකිරීමද, ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙහි පිහිටීමද, ආහාරයෙහි පමණ දැනීමද, විවේකී සේනාසන ඇසුරු කිරීමද, අධි චිත්තයෙහි (සමථ විපස්සනා සිත්හි) යෙදීමද යන මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි’ (දීඝ නිකාය 2.90, ධම්මපදය 183-185) -

ဣမာ တိဿော ဂါထာ.

යන මේ ගාථාවන් තුනයි.

တတ္ထ ခန္တိ ပရမံ တပေါတိ အဓိဝါသနခန္တိ နာမ ပရမံ တပေါ. တိတိက္ခာတိ ခန္တိယာ ဧဝ ဝေဝစနံ, တိတိက္ခာသင်္ခါတာ အဓိဝါသနခန္တိ ဥတ္တမံ တပေါတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနံ ပရမံ ဝဒန္တီတိ သဗ္ဗာကာရေန ပန နိဗ္ဗာနံ ပရမန္တိ ဝဒန္တိ ဗုဒ္ဓါ. န ဟိ ပဗ္ဗဇိတော ပရူပဃာတီတိ ယော အဓိဝါသနခန္တိဝိရဟိတတ္တာ ပရံ ဥပဃာတေတိ ဗာဓတိ ဝိဟိံသတိ, သော ပဗ္ဗဇိတော နာမ န ဟောတိ. စတုတ္ထပါဒေါ ပန တဿေဝ ဝေဝစနံ. ‘‘န ဟိ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဧတဿ ဟိ န သမဏော ဟောတီတိ ဝေဝစနံ. ‘‘ပရူပဃာတီ’’တိ ဧတဿ ပရံ ဝိဟေဌယန္တောတိ ဝေဝစနံ. အထ ဝါ ပရူပဃာတီတိ သီလူပဃာတီ. သီလဉှိ ဥတ္တမဋ္ဌေန ပရန္တိ ဝုစ္စတိ. ယော စ သမဏော ပရံ ယံ ကဉ္စိ သတ္တံ ဝိဟေဌယန္တော ပရူပဃာတီ ဟောတိ အတ္တနော သီလဝိနာသကော, သော ပဗ္ဗဇိတော နာမ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယော အဓိဝါသနခန္တိယာ အဘာဝါ ပရူပဃာတီ ဟောတိ, ပရံ အန္တမသော ဍံသမကသမ္ပိ သဉ္စိစ္စ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ, သော န ဟိ ပဗ္ဗဇိတော. ကိံ ကာရဏာ? မလဿ အပဗ္ဗဇိတတ္တာ. ‘‘ပဗ္ဗာဇယမတ္တနော မလံ, တသ္မာ ‘ပဗ္ဗဇိတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၃၈၈) ဣဒဉှိ ပဗ္ဗဇိတလက္ခဏံ. ယောပိ န ဟေဝ ခေါ ဥပဃာတေတိ န မာရေတိ, အပိစ ဒဏ္ဍာဒီဟိ ဝိဟေဌေတိ, သောပိ ပရံ ဝိဟေဌယန္တော န သမဏော ဟောတိ. ကိံကာရဏာ? ဝိဟေသာယ အသမိတတ္တာ. ‘‘သမိတတ္တာ ဟိ ပါပါနံ, သမဏောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၆၅) ဣဒဉှိ သမဏလက္ခဏံ.

එහි 'ඛන්තී පරමං තපෝ' යනු ඉවසීම (අධිවාසන ඛන්තිය) උතුම්ම තපස (කෙලෙස් තවන වීරිය) වන බවයි. 'තිතික්ඛා' යනු ද ඉවසීමට ම පර්යාය වචනයකි. තිතික්ඛා සංඛ්‍යාත අධිවාසන ඛන්තිය (ඉවසීම) උත්තම තපසක් වේ යනු අර්ථයයි. 'නිබ්බානං පරමං වදන්ති' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා සියලු ආකාරයෙන් ම නිවන උතුම් ම (පරම) දෙය යැයි වදාරති යන්නයි. 'න හි පබ්බජිතෝ පරූපඝාතී' යනු යමෙක් ඉවසීමෙන් තොර වූ බැවින් අන්‍යයන් ඝාතනය කරයි ද, පීඩා කරයි ද, හිංසා කරයි ද, හෙතෙම සැබෑ පැවිද්දෙක් නොවේ යන්නයි. සිව්වන පාදය (න සමණෝ හෝති පරං විහේඨයන්තෝ) ඒ සඳහා ම පර්යාය වචනයකි. 'න හි පබ්බජිතෝ' යන්නට 'න සමණෝ හෝති' (ශ්‍රමණ නොවේ) යන්න පර්යාය වේ. 'පරූපඝාතී' යන්නට 'පරං විහේඨයන්තෝ' (අන්‍යන්ට පීඩා කරන්නේ) යන්න පර්යාය වේ. නැතහොත්, 'පරූපඝාතී' යනු සීලයට හානි කරන්නා ය. මක්නිසාද යත් සීලය උතුම් වූ අර්ථයෙන් 'පර' (උතුම්) යැයි කියනු ලැබේ. යම් ශ්‍රමණයෙක් වෙනත් කිසියම් සත්ත්වයෙකුට හිංසා කරමින්, ස්වකීය සීලය විනාශ කරගන්නා වූ 'පරූපඝාතී' (සීල විනාශකයෙකු) වේ ද, හෙතෙම සැබෑ පැවිද්දෙක් නොවේ යනු අර්ථයයි. නැතහොත්, යමෙක් ඉවසීම නැති බැවින් පරූපඝාතී වී, අන්‍යයන්, අවසානයේ මැසි මදුරුවන් පවා සිතාමතා ජීවිතයෙන් තොර කරයි ද, හෙතෙම පැවිද්දෙක් නොවේ. ඊට හේතුව කුමක්ද? තමා තුළ ඇති කෙලෙස් මල දුරු නොකළ බැවිනි. 'තමාගේ කෙලෙස් මල දුරු කරන බැවින් හෙතෙම පැවිද්දා යැයි කියනු ලැබේ' (ධම්මපද 388) යනු පැවිද්දාගේ ලක්ෂණයයි. යමෙක් ඝාතනය නොකළත්, මරා නොදැමුවත්, දඬු මුගුරු ආදියෙන් පීඩා කරයි ද, අන්‍යන්ට හිංසා කරන හෙතෙම ශ්‍රමණයෙක් නොවේ. ඊට හේතුව කුමක්ද? හිංසාකාරී බව සංසිඳුවා නොගත් බැවිනි. 'සියලු පාපයන් සංසිඳුවා ගත් බැවින් ශ්‍රමණයා යැයි කියනු ලැබේ' (ධම්මපද 265) යනු ශ්‍රමණයාගේ ලක්ෂණයයි.

ဒုတိယဂါထာယ [Pg.389] သဗ္ဗပါပဿာတိ သဗ္ဗာကုသလဿ. အကရဏန္တိ အနုပ္ပာဒနံ. ကုသလဿာတိ စတုဘူမကကုသလဿ. ဥပသမ္ပဒါတိ ဥပသမ္ပာဒနံ ပဋိလာဘော. သစိတ္တပရိယောဒပနန္တိ အတ္တနော စိတ္တဿ ဝေါဒါပနံ ပဘဿရဘာဝကရဏံ သဗ္ဗသော ပရိသောဓနံ, တံ ပန အရဟတ္တေန ဟောတိ, ဣတိ သီလသံဝရေန သဗ္ဗပါပံ ပဟာယ လောကိယလောကုတ္တရာဟိ သမထဝိပဿနာဟိ ကုသလံ သမ္ပာဒေတွာ အရဟတ္တဖလေန စိတ္တံ ပရိယောဒပေတဗ္ဗန္တိ ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ ဩဝါဒေါ အနုသိဋ္ဌိ.

දෙවන ගාථාවෙහි 'සබ්බපාපස්ස' යනු සියලු අකුසලයන්ගේ යන්නයි. 'අකරණං' යනු නූපදවීමයි. 'කුසලස්ස' යනු සිවුභූමික (කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර, ලෝකෝත්තර) කුසලයන්ගේ යන්නයි. 'උපසම්පදා' යනු උපදවා ගැනීම හෙවත් ළඟා කර ගැනීමයි. 'සචිත්තපරියෝදපනං' යනු තම සිත පිරිසිදු කිරීම, ප්‍රභාස්වර බවට පත් කිරීම, සියලු ආකාරයෙන් පිරිසිදු කිරීමයි. එය අර්හත් භාවයෙන් සිදු වේ. මෙසේ සීල සංවරයෙන් සියලු පාපයන් දුරු කොට, ලෞකික ලෝකෝත්තර සමථ විපස්සනා මඟින් කුසල් උපදවා, අර්හත් ඵලය මඟින් සිත පිරිසිදු කරගත යුතු ය. මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අනුශාසනාවයි, අවවාදයයි, උපදේශයයි.

တတိယဂါထာယ အနုပဝါဒေါတိ ဝါစာယ ကဿစိ အနုပဝဒနံ. အနုပဃာတောတိ ကာယေန ကဿစိ ဥပဃာတာကရဏံ. ပါတိမောက္ခေတိ ယံ တံ ပါတိမောက္ခံ ပအတိမောက္ခံ အတိပမောက္ခံ ဥတ္တမသီလံ. ပါတိ ဝါ အဂတိဝိသေသေဟိ မောက္ခေတိ ဒုဂ္ဂတိဘယေဟိ, ယော ဝါ နံ ပါတိ, တံ မောက္ခေတီတိ ပါတိမောက္ခန္တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ ပါတိမောက္ခေ စ. သံဝရောတိ သတ္တန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အဝီတိက္ကမလက္ခဏော သံဝရော. မတ္တညုတာတိ ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂဝသေန ပမာဏညုတာ. ပန္တဉ္စ သယနာသနန္တိ ဇနသံဃဋ္ဋနဝိရဟိတံ နိဇ္ဇနသမ္ဗာဓံ ဝိဝိတ္တံ သေနာသနဉ္စ. ဧတ္ထ စ ဒွီဟိယေဝ ပစ္စယေဟိ စတုပစ္စယသန္တောသော ဒီပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော ပစ္စယသန္တောသသာမညေန ဣတရဒွယဿပိ လက္ခဏဟာရနယေန ဇောတိတတ္တာ. အဓိစိတ္တေ စ အာယောဂေါတိ ဝိပဿနာပါဒကံ အဋ္ဌသမာပတ္တိစိတ္တံ အဓိစိတ္တံ, တတောပိ မဂ္ဂဖလစိတ္တမေဝ အဓိစိတ္တံ, တသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ အဓိစိတ္တေ အာယောဂေါ စ အနုယောဂေါ စာတိ အတ္ထော. ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနန္တိ ဧတံ ပရဿ အနုပဝဒနံ, အနုပဃာတနံ, ပါတိမောက္ခသံဝရော, ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂေသု မတ္တညုတာ[Pg.390], အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသိဘာဝါယ ဝိဝိတ္တသေနာသနသေဝနဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနံ ဩဝါဒေါ အနုသိဋ္ဌီတိ. ဣမာ ပန တိဿော ဂါထာယော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသဂါထာ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တံ ဗုဒ္ဓါ ဧဝ ဥဒ္ဒိသန္တိ, န သာဝကာ. ‘‘သုဏာတု မေ ဘန္တေ သံဃော’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၃၄) နယေန ဝုတ္တံ အာဏာပါတိမောက္ခံ နာမ, တံ သာဝကာ ဧဝ ဥဒ္ဒိသန္တိ, န ဗုဒ္ဓါ. ဣဒမေဝ စ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ပါတိမောက္ခန္တိ အဓိပ္ပေတံ.

තුන්වන ගාථාවෙහි 'අනූපවාදෝ' යනු වචනයෙන් කිසිවෙකුට දොස් නොනැඟීම (උපවාද නොකිරීම) යන්නයි. 'අනූපඝාතෝ' යනු කයෙන් කිසිවෙකුට හිංසා හෝ පීඩා නොකිරීමයි. 'පාතිමොක්ඛෙ' යනු යම් ඒ ප්‍රාතිමෝක්ෂයක්, අතිප්‍රමුඛ (උතුම්) සීලයක් වේ ද, (සත්ත්වයන්) අගතිගාමී වීම්වලින් හා දුගති බියෙන් ආරක්ෂා කරන්නේ ද, නැතහොත් යමෙක් මෙය රකින්නේ ද, ඔහුව මුදවාලන්නේ (සංසාර දුකින්) ද, එබැවින් 'පාතිමොක්ඛ' (ප්‍රාතිමෝක්ෂය) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙහි ද, 'සංවරෝ' යනු ආපත්ති ස්කන්ධ සත ඉක්මවා නොයෑමේ ලක්ෂණයෙන් යුතු සංවරයයි. 'මත්තඤ්ඤුතා' යනු (සිවුපසය) පිළිගැනීමේදී හා පරිභෝජනය කිරීමේදී ප්‍රමාණය දැන ක්‍රියා කිරීමයි. 'පන්තඤ්ච සයනාසනං' යනු ජන සන්නිපාතයෙන් තොර වූ, මිනිස් ඝෝෂාවන්ගෙන් තොර වූ, විවේකී සේනාසනයයි. මෙහිදී සිවුපසය පිළිබඳ සන්තෝෂය (සතුටු වීම) ප්‍රත්‍ය දෙකක් (පිණ්ඩපාත හා සේනාසන) මඟින් පමණක් දක්වා ඇති බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත් පොදුවේ ප්‍රත්‍ය සන්තෝෂය පැහැදිලි කිරීම සඳහා, ලක්ෂණ හා ලක්ඛණහාර නයින් ඉතිරි ප්‍රත්‍ය දෙක (චීවර හා ගිලානප්‍රත්‍ය) ද මින් මතු කොට පෙන්වා ඇති බැවිනි. 'අධිචිත්තේ ච ආයෝගෝ' යනු විපස්සනාවට පදනම වන අෂ්ට සමාපත්ති සිත අධිචිත්තයයි. එයින් ද මාර්ග ඵල සිත ම උත්තරීතර අධිචිත්තය වේ. එම කියන ලද අධිචිත්තයෙහි නැවත නැවත යෙදීම (උත්සාහ කිරීම) යනු අර්ථයයි. 'ඒතං බුද්ධාන සාසනං' යනු මෙසේ අන්‍යන්ට දොස් නොනැඟීම, හිංසා නොකිරීම, ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය, සිවුපසය පිළිගැනීමේදී හා පරිභෝජනය කිරීමේදී පමණ දැනීම, සහ අෂ්ට සමාපත්තීන්හි වසීභාවය සඳහා විවේකී සේනාසන සේවනය කිරීම යන මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අනුශාසනාව, අවවාදය, උපදේශය වේ. තවද මෙම ගාථා තුන සියලු බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උදේසන (ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂ) ගාථා බව දත යුතුය. ඒවා බුදුරජාණන් වහන්සේලා ම දේශනා කරති, ශ්‍රාවකයෝ නොවේ. 'ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද 'ආණාප්‍රාතිමෝක්ෂය' (ආණාපාතිමොක්ඛ) නම් වූ යමක් වේ ද, එය ශ්‍රාවකයෝ ම උදේසනය කරති, බුදුරජාණන් වහන්සේලා නොවේ. මෙම ස්ථානයෙහි අර්ථය වශයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ද මෙය ම ය.

အနုပဂတော နာမ တတ္ထေဝ ဥပသမ္ပန္နော, အသတိယာ ပုရိမိကာယ အနုပဂတော ဝါ. စာတုမာသိနိယန္တိ စတုမာသိယံ. သာ ဟိ စတုန္နံ မာသာနံ ပါရိပူရိဘူတာတိ စာတုမာသီ, သာ ဧဝ ‘‘စာတုမာသိနီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တဿံ စာတုမာသိနိယံ, ပစ္ဆိမကတ္တိကပုဏ္ဏမာသိယန္တိ အတ္ထော. ကာယသာမဂ္ဂိန္တိ ကာယေန သမဂ္ဂဘာဝံ, ဟတ္ထပါသူပဂမနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'අනුපගතෝ' යනු එහි ම උපසම්පන්න වූයේ (සමීපයට පැමිණියේ) යන්නයි. නැතහොත් කලින් සඳහන් කළ වස් විසීමට (පුරිමිකා වස්) නොඑළඹි තැනැත්තා ය. 'චාතුමාසිනියං' යනු සිව් මසකට වරක් එළඹෙන පෝය දිනයෙහි යන්නයි. මක්නිසාද යත් එය මාස හතරක් සම්පූර්ණ වීමෙන් සිදුවන බැවින් 'චාතුමාසී' නම් වේ. එය ම 'චාතුමාසිනී' යැයි ද කියනු ලැබේ. එහි 'චාතුමාසිනියං' යන්නෙහි අර්ථය නම් පසුගිය (පශ්චිම) කාර්තික පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනකය යන්නයි. 'කායසාමග්ගිං' යනු කයෙන් සමගි බවට පත්වීමයි, එනම් හස්තපාසයට (අතේ දුර ප්‍රමාණයට) පැමිණීම යැයි කියන ලදී.

အယံ ပနေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော – သစေ ပုရိမိကာယ ပဉ္စ ဘိက္ခူ ဝဿံ ဥပဂတာ ပစ္ဆိမိကာယပိ ပဉ္စ, ပုရိမေဟိ ဉတ္တိံ ဌပေတွာ ပဝါရိတေ ပစ္ဆိမေဟိ တေသံ သန္တိကေ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော, န ဧကသ္မိံ ဥပေါသထဂ္ဂေ ဒွေ ဉတ္တိယော ဌပေတဗ္ဗာ. သစေ ပစ္ဆိမိကာယ ဥပဂတာ စတ္တာရော တယော ဒွေ ဧကော ဝါ ဟောတိ, ဧသေဝ နယော. အထ ပုရိမိကာယ စတ္တာရော, ပစ္ဆိမိကာယပိ စတ္တာရော တယော ဒွေ ဧကော ဝါ, ဧသေဝ နယော. အထ ပုရိမိကာယ တယော, ပစ္ဆိမိကာယ တယော ဒွေ ဧကော ဝါ, ဧသေဝ နယော. ဣဒဉှေတ္ထ လက္ခဏံ – သစေ ပုရိမိကာယ ဥပဂတေဟိ ပစ္ဆိမိကာယ ဥပဂတာ ထောကတရာ စေဝ ဟောန္တိ သမသမာ စ, သံဃပဝါရဏာယ စ ဂဏံ ပူရေန္တိ, သံဃပဝါရဏာဝသေန ဉတ္တိ ဌပေတဗ္ဗာ. သစေ ပန [Pg.391] ပစ္ဆိမိကာယ ဧကော ဟောတိ, တေန သဒ္ဓိံ တေ စတ္တာရော ဟောန္တိ, စတုန္နံ သံဃဉတ္တိံ ဌပေတွာ ပဝါရေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဂဏဉတ္တိယာ ပန သော ဂဏပူရကော ဟောတိ, တသ္မာ ဂဏဝသေန ဉတ္တိံ ဌပေတွာ ပုရိမေဟိ ပဝါရေတဗ္ဗံ. ဣတရေန တေသံ သန္တိကေ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော. သစေ ပုရိမိကာယ ဒွေ, ပစ္ဆိမိကာယ ဒွေ ဝါ ဧကော ဝါ, ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သစေ ပုရိမိကာယပိ ဧကော, ပစ္ဆိမိကာယပိ ဧကော, ဧကေန ဧကဿ သန္တိကေ ပဝါရေတဗ္ဗံ, ဧကေန ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော. သစေ ပုရိမေဟိ ဝဿူပဂတေဟိ ပစ္ဆာ ဝဿူပဂတာ ဧကေနပိ အဓိကတရာ ဟောန္တိ, ပဌမံ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ပစ္ဆာ ထောကတရေဟိ တေသံ သန္တိကေ ပဝါရေတဗ္ဗံ. ကတ္တိကစာတုမာသိနိပဝါရဏာယ ပန သစေ ပဌမဝဿူပဂတေဟိ မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရိတေဟိ ပစ္ဆာ ဥပဂတာ အဓိကတရာ ဝါ သမသမာ ဝါ ဟောန္တိ, ပဝါရဏာဉတ္တိံ ဌပေတွာ ပဝါရေတဗ္ဗံ, တေဟိ ပဝါရိတေ ပစ္ဆာ ဣတရေဟိ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော. အထ မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရိတာ ဗဟူ ဟောန္တိ, ပစ္ဆာ ဝဿူပဂတာ ထောကာ ဝါ ဧကော ဝါ, ပါတိမောက္ခေ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ ပစ္ဆာ တေသံ သန္တိကေ တေန ပဝါရေတဗ္ဗန္တိ.

මෙහි විනිශ්චය මෙසේය - ඉදින් පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා පස්නමක් සහ පසු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා පස්නමක් සිටී නම්, පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ඥප්තිය තබා පවාරණය කළ පසු, පසු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් උන්වහන්සේලා ඉදිරියෙහි පාරිශුද්ධි උපෝසථය කළ යුතුය. එක් උපෝසථ ගෘහයක ඥප්තීන් දෙකක් නොතැබිය යුතුය. ඉදින් පසු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා හතර නමක්, තුන් නමක්, දෙනමක් හෝ එක් නමක් වුවද ක්‍රමය මෙසේමය. තවද ඉදින් පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා හතර නමක්ද, පසු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා හතර නමක්, තුන් නමක්, දෙනමක් හෝ එක් නමක් වුවද ක්‍රමය මෙසේමය. තවද ඉදින් පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා තුන් නමක්ද, පසු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා තුන් නමක්, දෙනමක් හෝ එක් නමක් වුවද ක්‍රමය මෙසේමය. මෙහි නියමය නම් - ඉදින් පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලාට වඩා පසු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා අඩු හෝ සමාන හෝ වෙත් නම්, සංඝ පවාරණය සඳහා ගණ පූර්ණය කෙරෙත් නම්, සංඝ පවාරණ වශයෙන් ඥප්තිය තැබිය යුතුය. නමුත් ඉදින් පසු වස් එළඹි එක් නමක් පමණක් සිටී නම්, උන්වහන්සේද සමඟ පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා හතර නමක් වුවහොත්, සිව් නමකට සංඝ ඥප්තිය තබා පවාරණය කිරීම නොකළ යුතුය. ගණ ඥප්තියෙන් උන්වහන්සේ ගණ පූරකයා වන බැවින්, ගණ වශයෙන් ඥප්තිය තබා පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් පවාරණය කළ යුතුය. අනෙක් භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් උන්වහන්සේලා ඉදිරියෙහි පාරිශුද්ධි උපෝසථය කළ යුතුය. ඉදින් පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක්ද, පසු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් හෝ එක් නමක් හෝ වුවහොත්, මෙහිද ක්‍රමය මෙසේමය. ඉදින් පෙර වස් එළඹි එක් නමක් සහ පසු වස් එළඹි එක් නමක් වුවහොත්, එක් නමක් විසින් අනෙක් නම ඉදිරියෙහි පවාරණය කළ යුතු අතර, අනෙක් නම විසින් පාරිශුද්ධි උපෝසථය කළ යුතුය. ඉදින් පෙර වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලාට වඩා පසු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා එක් නමකින් හෝ වැඩි වන්නේ නම්, ප්‍රථමයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කොට, පසුව සුළුතරයක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් උන්වහන්සේලා ඉදිරියෙහි පවාරණය කළ යුතුය. නමුත් කාර්තික චාතුමාසිනී පවාරණයේදී ඉදින් පළමු වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කළ පසු, පසුව වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩි හෝ සමාන හෝ වෙත් නම්, පවාරණ ඥප්තිය තබා පවාරණය කළ යුතුය. උන්වහන්සේලා පවාරණය කළ පසු, අනෙක් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් පාරිශුද්ධි උපෝසථය කළ යුතුය. තවද ඉදින් මහා පවාරණයෙන් පවාරණය වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ වෙත් නම්, පසුව වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා ස්වල්පයක් හෝ එක් නමක් හෝ වෙත් නම්, ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කළ පසු, උන්වහන්සේ විසින් උන්වහන්සේලා ඉදිරියෙහි පවාරණය කළ යුතුය.

ဌပေတွာ ပန ပဝါရဏာဒိဝသံ အညသ္မိံ ကာလေတိ အညသ္မိံ ဥပေါသထဒိဝသေ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌမတ္တေ ပါတိမောက္ခေတိ ‘‘ပရိယောသိတမတ္တေ ဥဒ္ဒိဿမာနေ’’တိ အပရိယောသိတေ အာဂတေ သတိ အဝသေသဿ ပါတိမောက္ခဿ သောတဗ္ဗတ္တာ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. အဝုဋ္ဌိတာယာတိအာဒီနိပိ ပါတိမောက္ခဿ နိဋ္ဌိတကာလမေဝ ပရိသာယ ဝိသေသေတွာ ဝဒတိ. သမသမာ ဝါတိ ပုရိမေဟိ သမပရိမာဏာ. ထောကတရာ ဝါတိ ပုရိမေဟိ ထောကတရပရိမာဏာ. ဧတေန ဗဟုတရေသု အာဂတေသု ပုန ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ, န ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထော ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ.

‘පවාරණ දිනය හැර වෙනත් කාලයකදී’ යනු වෙනත් උපෝසථ දිනයකදී යන්නයි. ‘ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසූ පමණින්’ යනු ‘දේශනා කොට අවසන් කළ කල්හි’ යන්නයි. දේශනා කර අවසන් නොවූ කල්හි (යම් භික්ෂූන් වහන්සේනමක්) පැමිණි විට, ඉතිරි ප්‍රාතිමෝක්ෂය ඇසිය යුතු බැවින් පාරිශුද්ධි උපෝසථය කිරීම සුදුසු නොවේ. ‘නොනැගිටි කල්හි’ යනාදියෙන්ද ප්‍රාතිමෝක්ෂය අවසන් වූ කාලයම පිරිස උදෙසා විශේෂ කොට දක්වයි. ‘සමසමා’ යනු පෙර සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාට සමාන ප්‍රමාණයකි. ‘තෝකතරා’ යනු පෙර සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාට වඩා අඩු ප්‍රමාණයකි. මෙයින් දක්වන්නේ, බහුතරයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පැමිණි විට නැවත ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසිය යුතු බවත්, පාරිශුද්ධි උපෝසථය නොකළ යුතු බවත්ය.

ဧကံသံ [Pg.392] ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာတိ ဧကသ္မိံ အံသေ သာဓုကံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာတိ အတ္ထော. သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာယံ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၅) ပန ‘‘ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာတိ ဧတ္ထ ပန ပုန သဏ္ဌာပနေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧကံသန္တိ စ ဝါမံသံ ပါရုပိတွာ ဌိတဿေတံ အဓိဝစနံ. ယတော ယထာ ဝါမံသံ ပါရုပိတွာ ဌိတံ ဟောတိ, တထာ စီဝရံ ကတွာတိ ဧဝမဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာတိ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ ဥက္ခိပိတွာ. သစေ ပန တတ္ထ ပါရိဝါသိကောပိ အတ္ထိ, သံဃနဝကဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ တတ္ထေဝ နိသိန္နေန အတ္တနော ပါဠိယာ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော. ပါတိမောက္ခေ ပန ဥဒ္ဒိသိယမာနေ ပါဠိယာ အနိသီဒိတွာ ပါဠိံ ဝိဟာယ ဟတ္ထပါသံ အမုဉ္စန္တေန နိသီဒိတဗ္ဗံ. ပဝါရဏာယပိ ဧသေဝ နယော.

‘එකංසං උත්තරාසංගං කරිත්වා’ යන්නෙහි අර්ථය එක් උරහිසක උත්තරාසංගය (පොරවන සිවුර) මැනවින් තබාගෙන යන්නයි. සුත්තනිපාත අට්ඨකථාවෙහි වනාහි: ‘“එකංසං චීවරං කත්වා” යන්නෙහි මෙසේ නැවත පිහිටුවීමෙන් මෙසේ කියන ලදී. “එකංසං” යනු වම් උරහිස පෙරවාගෙන සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ පිළිබඳ ව්‍යවහාරයකි. යම් හෙයකින් වම් උරහිස පෙරවා සිටින්නාක් මෙන් වන පරිදි සිවුර සකස් කොට යනුවෙන් මෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය’ යි පවසන ලදී. ‘අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා’ යනු නිය දහයේ එකතුවෙන් බැබළෙන පරිදි දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමයි. ඉදින් එහි පරිවාසික භික්ෂූන් වහන්සේනමක්ද වැඩසිටී නම්, සංඝයාගේ නවක ආසනයෙහි වැඩ හිඳ, එහිම සිට තමාගේ වාරය අනුව පාරිශුද්ධි උපෝසථය කළ යුතුය. නමුත් ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන කල්හි, තමාගේ පෙළෙහි වැඩ නොහිඳ, පෙළ හැර හස්තපාසය අත්නොහරිමින් වැඩ සිටිය යුතුය. පවාරණයේදීද ක්‍රමය මෙසේමය.

သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗကရဏီယန္တိ သမ္မဇ္ဇနာဒိနဝဝိဓံ ပုဗ္ဗကိစ္စံ. ဣမိနာ ဗဟူနံ ဝသနဋ္ဌာနေယေဝ ဥပေါသထဒိဝသေ ပုဗ္ဗကိစ္စံ ကာတဗ္ဗံ န ဟောတိ, အထ ခေါ ဧကဿ ဝသနဋ္ဌာနေပိ ကာတဗ္ဗံယေဝါတိ ဒဿေတိ. ယထာ စ သဗ္ဗော သံဃော သဘာဂါပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတွာ ‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ သံဃော…ပေ… ပဋိကရိဿတီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၇၁) ဉတ္တိံ ဌပေတွာ ဥပေါသထံ ကာတုံ လဘတိ, ဧဝမေတ္ထာပိ တီဟိ ‘‘သုဏန္တု မေ, အာယသ္မန္တာ, ဣမေ ဘိက္ခူ သဘာဂံ အာပတ္တိံ အာပန္နာ, ယဒါ အညံ ဘိက္ခုံ သုဒ္ဓံ အနာပတ္တိကံ ပဿိဿန္တိ, တဒါ တဿ သန္တိကေ တံ အာပတ္တိံ ပဋိကရိဿန္တီ’’တိ ဂဏဉတ္တိံ ဌပေတွာ, ဒွီဟိပိ ‘‘အညံ သုဒ္ဓံ ပဿိတွာ ပဋိကရိဿာမာ’’တိ ဝတွာ ဥပေါသထံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧကေနပိ ‘‘ပရိသုဒ္ဓံ လဘိတွာ ပဋိကရိဿာမီ’’တိ အာဘောဂံ ကတွာ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ.

‘සබ්බං පුබ්බකරණීයං’ යනු හැමදීම ආදී වූ නව වැදෑරුම් පූර්ව කෘත්‍යයන්ය. මෙයින් දක්වන්නේ, බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා වසන ස්ථානයෙහි පමණක් නොව, එක් නමක් වසන ස්ථානයෙහි වුවද උපෝසථ දිෙහි පූර්ව කෘත්‍යය කළ යුතුම බවයි. යම් සේ මුළු සංඝයාම සභාග ආපත්තියට පැමිණ, “වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා...පෙ... ප්‍රතිකර්ම කරනු ඇත” කියා ඥප්තිය තබා උපෝසථය කිරීමට අවසර ලබත්ද, එමෙන්ම මෙහිද භික්ෂූන් වහන්සේලා තිදෙනෙකු විසින් “ඇවැත්නි, මාගේ වචනය අසත්වා, මෙම භික්ෂූන් වහන්සේලා සභාග ආපත්තියට පැමිණ සිටිති, යම් කලෙක පිරිසිදු, ආපත්ති රහිත වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේනමක් දකිත්ද, එකල්හි උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි එම ආපත්තිය ප්‍රතිකර්ම කරනු ඇත” කියා ගණ ඥප්තිය තබා උපෝසථය කිරීම සුදුසුය. භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමකටද “වෙනත් පිරිසිදු භික්ෂූන් වහන්සේනමක් දැක ප්‍රතිකර්ම කරමු” යැයි පවසා උපෝසථය කිරීම සුදුසුය. එක් භික්ෂූන් වහන්සේනමකට වුවද “පිරිසිදු භික්ෂූන් වහන්සේනමක් ලැබ ප්‍රතිකර්ම කරමි” යැයි සිතට ගෙන (අධිෂ්ඨාන කොට) උපෝසථය කිරීම සුදුසුය.

တဒဟူတိ တသ္မိံ အဟု, တသ္မိံ ဒိဝသေတိ အတ္ထော. နာနာသံဝါသကေဟီတိ လဒ္ဓိနာနာသံဝါသကေဟိ. အနာဝါသော နာမ နဝကမ္မသာလာဒိကော ယော ကောစိ ပဒေသော[Pg.393]. အညတြ သံဃေနာတိ သံဃပ္ပဟောနကေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဝိနာ. အညတြ အန္တရာယာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ဒသဝိဓမန္တရာယံ ဝိနာ. သဗ္ဗန္တိမေန ပန ပရိစ္ဆေဒေန အတ္တစတုတ္ထေ ဝါ အန္တရာယေ ဝါ သတိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ယထာ စ အာဝါသာဒယော န ဂန္တဗ္ဗာ, ဧဝံ သစေ ဝိဟာရေ ဥပေါသထံ ကရောန္တိ, ဥပေါသထာဓိဋ္ဌာနတ္ထံ သီမာပိ နဒီပိ န ဂန္တဗ္ဗာ. သစေ ပနေတ္ထ ကောစိ ဘိက္ခု ဟောတိ, တဿ သန္တိကံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ, ဝိဿဋ္ဌဥပေါသထာပိ အာဝါသာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ ဂတော အဓိဋ္ဌာတုမ္ပိ လဘတိ. အာရညကေနပိ ဘိက္ခုနာ ဥပေါသထဒိဝသေ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ အတ္တနော ဝိဟာရမေဝ အာဂန္တဗ္ဗံ. သစေ အညံ ဝိဟာရံ ဩက္ကမတိ, တတ္ထ ဥပေါသထံ ကတွာဝ အာဂန္တဗ္ဗံ, အကတွာ အာဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, ယံ ဇညာ ‘‘အဇ္ဇေဝ တတ္ထ ဂန္တုံ သက္ကောမီ’’တိ ဧဝရူပေါ ပန အာဝါသော ဂန္တဗ္ဗော. တတ္ထ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထံ ကရောန္တေနပိ ဟိ ဣမိနာ နေဝ ဥပေါသထန္တရာယော ကတော ဘဝိဿတီတိ.

‘තදහූ’ යනු එදින, එම දිනයෙහි යන්නයි. ‘නානාසංවාසකෙහි’ යනු ලබ්ධියෙන් වෙනස් වූ නානා සංවාසකයන් සමඟය. ‘අනාවාසය’ නම් නවකර්ම ශාලා ආදී වූ යම් කිසි ප්‍රදේශයකි. ‘අඤ්ඤත්‍ර සංඝේන’ යනු සංඝයා සම්පූර්ණ කිරීමට ප්‍රමාණවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා නොමැතිව යන්නයි. ‘අඤ්ඤත්‍ර අන්තරායා’ යනු කලින් කියන ලද දස වැදෑරුම් අන්තරායන් නොමැතිව යන්නයි. අවසාන වශයෙන් නියම කරන ලද සීමාව අනුව, තමා ඇතුළු සිව්නමක් වැඩසිටින කල්හි හෝ අන්තරායක් ඇති කල්හි හෝ යාම සුදුසුය. යම් සේ ආවාස ආදියට නොවැඩිය යුතුද, එසේම ඉදින් විහාරයෙහි උපෝසථය කෙරෙත් නම්, උපෝසථය අධිෂ්ඨාන කිරීම පිණිස සීමාවට හෝ ගඟට හෝ නොවැඩිය යුතුය. ඉදින් එහි යම් භික්ෂූන් වහන්සේනමක් වැඩසිටී නම්, උන්වහන්සේ වෙත යාම සුදුසුය. උපෝසථය අත්හළ ආවාසවලටද යාම සුදුසුය. එසේ වැඩිය තැනැත්තාට අධිෂ්ඨාන කිරීමටද ලැබේ. ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් වහන්සේනමක් විසින් වුවද උපෝසථ දිනයෙහි ගමෙහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, තමාගේම විහාරයට වැඩම කළ යුතුය. ඉදින් වෙනත් විහාරයකට පිවිසෙන්නේ නම්, එහි උපෝසථය කොටම වැඩම කළ යුතුය, නොකර වැඩම කිරීම සුදුසු නොවේ. ‘අදම එහි යාමට හැකිය’ කියා දන්නේ නම්, එවැනි ආවාසයකට වැඩම කළ යුතුය. එහි භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ උපෝසථය කරන්නා වූ මේ භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් උපෝසථ අන්තරායක් නොකරන ලද්දේම වන්නේය.

၁၇၀. ဗဟိ ဥပေါသထံ ကတွာ အာဂတေနာတိ နဒိယာ ဝါ သီမာယ ဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပေါသထံ ကတွာ အာဂတေန ဆန္ဒော ဒါတဗ္ဗော, ‘‘ကတော မယာ ဥပေါသထော’’တိ အစ္ဆိတုံ န လဘတီတိ အဓိပ္ပာယော. ကိစ္စပသုတော ဝါတိ ဂိလာနုပဋ္ဌာနာဒိကိစ္စပသုတော ဝါ. သံဃော နပ္ပဟောတီတိ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ အန္တရာ ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ ပဋိပါဋိယာ ဌာတုံ နပ္ပဟောတိ.

170. "පිටත පොහොය කොට පැමිණියහු විසින්" යනු ගඟක හෝ සීමාවක හෝ වෙනත් යම් තැනක පොහොය කොට පැමිණි භික්ෂුව විසින් ඡන්දය (කැමැත්ත) දිය යුතුය, "මා විසින් පොහොය කරන ලදී" කියා නොපැමිණ සිටීමට අවසර නැත යනු මෙහි අදහසයි. "කටයුතුවල නිරත වූවෙක්" යනු ගිලනුන්ට උපස්ථාන කිරීම ආදී වූ කටයුතුවල නිරත වූවෙකි. "සංඝයා ප්‍රමාණවත් නොවේ" යනු දෙදෙනා බැගින් අතර හස්තපාසය නොහැර අනුපිළිවෙළින් පෙළට සිටීමට නොහැකි වීමයි.

‘‘အဓမ္မေန ဝဂ္ဂ’’န္တိ ဧတ္ထ ဧကသီမာယ စတူသု ဘိက္ခူသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသောဝ အနုညာတော, တီသု ဒွီသု စ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထောဝ, ဣဓ ပန တထာ အကတတ္တာ ‘‘အဓမ္မေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ သံဃေ ဧဝ အာဂစ္ဆတိ, န ဂဏေ န ပုဂ္ဂလေ, တသ္မာ ‘‘ဝဂ္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သစေ ပန ဒွေ သံဃာ ဧကသီမာယံ အညမညံ ဆန္ဒံ အာဟရိတွာ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဝိသုံ သံဃကမ္မံ ကရောန္တိ, ဧတ္ထ ကထန္တိ? ကေစိ ပန ‘‘တံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ ဝဂ္ဂကမ္မတ္တာ. ဝဂ္ဂကမ္မံ ကရောန္တာနဉှိ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ [Pg.394] အညတ္ထ န ဂစ္ဆတိ တထာ ဝစနာဘာဝါ, ဝိသုံ ဝိသုံ ကမ္မကရဏတ္ထမေဝ သီမာယ အနုညာတတ္တာ စာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဝိဟာရသီမာယ ပန သံဃေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ကေနစိ ပစ္စယေန ခဏ္ဍသီမာယ တီသု, ဒွီသု ဝါ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထံ ကရောန္တေသု ကမ္မံ ဓမ္မေန သမဂ္ဂမေဝ ဘိန္နသီမဋ္ဌတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

"අධර්මයෙන් වර්ග වූ" යන්නෙහි, එක් සීමාවක් තුළ භික්ෂූන් සතර නමක් සිටින කල්හි ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසීමම අනුදන්නා ලදි. තුන්නමක් සහ දෙනමක් සිටින කල්හි පාරිශුද්ධි පොහොයම අනුදන්නා ලදි. මෙහිදී එසේ නොකළ බැවින් "අධර්මයෙන්" යැයි කියන ලදී. යම් හෙයකින් ඡන්ද පාරිශුද්ධිය සංඝයා වෙතම පැමිණේ ද, ගණයට හෝ පුද්ගලයාට නොපැමිණේ ද, එබැවින් "වර්ග වූ" (කණ්ඩායම් වූ) යැයි කියන ලදී. ඉදින් සංඝයා කොටස් දෙකක් එක් සීමාවක් තුළ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඡන්දය ගෙනැවිත්, එක් ක්ෂණයක වෙන් වෙන්ව සංඝකර්ම කෙරෙත් නම්, මෙහිදී කෙසේ ද? ඇතැම්හු "එය සුදුසු යැයි" පවසති. වර්ග කර්මයක් වන බැවින් එය නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත් වර්ග කර්ම කරන්නන්ගේ ඡන්ද පාරිශුද්ධිය වෙනත් තැනකට නොයන බැවිනි, එසේ දැක්වෙන වචනයක් නැත. තවද සීමාව අනුදන්නා ලද්දේ වෙන් වෙන්ව කර්ම කිරීම පිණිස නොවන බැවින් එසේ දත යුතුය. විහාර සීමාවෙහි සංඝයා සිටියද, කිසියම් කරුණක් නිසා ඛණ්ඩ සීමාවෙහි තුන්නමක් හෝ දෙනමක් පාරිශුද්ධි පොහොය කරත් නම්, ඔවුන් වෙනත් සීමාවක සිටින බැවින් එම කර්මය ධර්මානුකූලව සමගිවම සිදු වූවක් යැයි දත යුතුය.

‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, တဒဟုပေါသထေ ပါရိသုဒ္ဓိံ ဒေန္တေန ဆန္ဒမ္ပိ ဒါတုံ, သန္တိ သံဃဿ ကရဏီယ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၆၅) ဝုတ္တတ္တာ ဘဂဝတော အာဏံ ကရောန္တေန ‘‘ဆန္ဒံ ဒမ္မီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဆန္ဒဟာရကော စေ, ဘိက္ခဝေ, ဒိန္နေ ဆန္ဒေ တတ္ထေဝ ပက္ကမတိ, အညဿ ဒါတဗ္ဗော ဆန္ဒော’’တိအာဒိဝစနတော (မဟာဝ. ၁၆၅) ပုန အတ္တနော ဆန္ဒဒါနပရိဿမဝိနောဒနတ္ထံ ‘‘ဆန္ဒံ မေ ဟရာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဆန္ဒဟာရကော စေ, ဘိက္ခဝေ, ဒိန္နေ ဆန္ဒေ သံဃပ္ပတ္တော သဉ္စိစ္စ နာရောစေတိ, အာဟဋော ဟောတိ ဆန္ဒော, ဆန္ဒဟာရကဿ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဒုက္ကဋတော တံ မောစေတုံ ‘‘ဆန္ဒံ မေ အာရောစေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ ဥဘယေန ဝါ ဝိညာပေတဗ္ဗောတိ မနသာဝ အစိန္တေတွာ ကာယပ္ပယောဂံ ကရောန္တေန ယေန ကေနစိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေန ဝါ, ဝါစံ ပန နိစ္ဆာရေတုံ သက္ကောန္တေန တထေဝ ဝါစာယ ဝါ, ဥဘယထာပိ သက္ကောန္တေန ကာယဝါစာဟိ ဝါ ဝိညာပေတဗ္ဗော, ဇာနာပေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ‘‘အယမတ္ထော’’တိဝစနတော ပန ယာယ ကာယစိပိ ဘာသာယ ဝိညာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

"මහණෙනි, එදින පොහොයෙහි පාරිශුද්ධිය දෙන්නා විසින් සංඝයාගේ කටයුතු ඇති කල්හි ඡන්දය ද දීමට අනුදනිමි" යැයි වදාළ හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නියෝගය ඉටු කරන්නා විසින් "ඡන්දය දෙමි" යැයි කියන ලදී. "මහණෙනි, ඉදින් ඡන්දය දුන් කල්හි ඡන්දහාරකයා එහිම බැහැර යන්නේ නම්, වෙනත් අයෙකුට ඡන්දය දිය යුතුය" යන වචනය නිසා නැවත තමන්ගේ ඡන්දය දීමේ වෙහෙස දුරු කරනු පිණිස "මාගේ ඡන්දය රැගෙන යන්න" යැයි කියන ලදී. "මහණෙනි, ඉදින් ඡන්දය දුන් කල්හි ඡන්දහාරකයා සංඝයා වෙත පැමිණ සිතාමතා නොදන්වයි නම්, ඡන්දය ගෙනෙන ලද්දේ වෙයි, ඡන්දහාරකයාට දුකුළා ඇවැත් වේ" යැයි වදාළ බැවින්, ඔහුව දුකුළා ඇවැතින් මුදවනු පිණිස "මාගේ ඡන්දය දන්වන්න" යැයි කියන ලදී. "කයින් හෝ වචනයෙන් හෝ දෙකින්ම හෝ දැන්නවිය යුතුය" යන්නෙන්, සිතින් පමණක් නොසිතා කය වෙහෙසවමින් යම්කිසි අඟපසඟකින් හෝ, වචනය පිට කිරීමට හැක්කේ නම් එලෙසම වචනයෙන් හෝ, දෙයාකාරයෙන්ම හැක්කේ නම් කයින් හා වචනයෙන් හෝ දැන්විය යුතුය, දැනුම් දිය යුතුය යනු අදහසයි. "මේ අර්ථයයි" යන වචනය නිසා ඕනෑම භාෂාවකින් වුවද දැන්නවීම සුදුසු වේ.

ပါရိသုဒ္ဓိဒါနေပိ ဆန္ဒဒါနေ ဝုတ္တသဒိသောဝ ဝိနိစ္ဆယော, တံ ပန ဒေန္တေန ပဌမံ သန္တီ အာပတ္တိ ဒေသေတဗ္ဗာ. န ဟိ သာပတ္တိကော သမာနော ‘‘ပါရိသုဒ္ဓိံ ဒမ္မိ, ပါရိသုဒ္ဓိံ မေ ဟရ, ပါရိသုဒ္ဓိံ မေ အာရောစေဟီ’’တိ ဝတ္တုမရဟတိ. ‘‘သန္တိ သံဃဿ ကရဏီယာနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝစနဝိပလ္လာသေန ‘‘သန္တိ သံဃဿ ကရဏီယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေသဉ္စ အတ္တနော စ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိံ ဒေတီတိ ဧတ္ထ ဆန္ဒော [Pg.395] စ ပါရိသုဒ္ဓိ စ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ စ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ, တံ ဒေတီတိ သရူပေကသေသေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတရာတိ အညေသံ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ. ဗိဠာလသင်္ခလိကာ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓီတိ ဧတ္ထ ဗိဠာလသင်္ခလိကာ နာမ ဗိဠာလဗန္ဓနံ. တတ္ထ ဟိ သင်္ခလိကာယ ပဌမဝလယံ ဒုတိယဝလယံယေဝ ပါပုဏာတိ, န တတိယံ, ဧဝမယမ္ပိ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ ဒါယကေန ယဿ ဒိန္နာ, တတော အညတ္ထ န ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ သာ ဗိဠာလသင်္ခလိကသဒိသတ္တာ ‘‘ဗိဠာလသင်္ခလိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဗိဠာလသင်္ခလိကာဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ယာသံ ကာသဉ္စိ သင်္ခလိကာနံ ဥပလက္ခဏမတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

පාරිශුද්ධිය දීමේදී ද ඡන්දය දීමේදී පැවසූ ආකාරයටම විනිශ්චය වේ. එහෙත් එය දෙන භික්ෂුව විසින් පළමුව තමාට පවත්නා ඇවැත් දෙසිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඇවැත් සහිත වූවෙකු විසින් "පාරිශුද්ධිය දෙමි, මාගේ පාරිශුද්ධිය රැගෙන යන්න, මාගේ පාරිශුද්ධිය දන්වන්න" යැයි කීමට සුදුසු නොවන බැවිනි. "සංඝයාගේ කටයුතු ඇත්තේය" (සන්ති සංඝස්ස කරණීයානි) යැයි කිවයුතු තැන, වචන පෙරළීමකින් "සන්ති සංඝස්ස කරණීයං" යැයි කියන ලදී. ඔවුන්ගේද තමාගේද ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය දෙයි යන මෙහි ඡන්දය ද පාරිශුද්ධිය ද යනු "ඡන්ද පාරිශුද්ධිය" වන අතර, එය දෙයි යනුවෙන් සරූප ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය. "ඉතරා" යනු අන් අයගේ ඡන්ද පාරිශුද්ධියයි. "බිළාලසංඛලිකා ඡන්ද පාරිශුද්ධිය" යන්නෙහි "බිළාලසංඛලිකා" යනු බළල් බැම්ම (දම්වැල) යි. එහි දම්වැලේ පළමු වළල්ල ළඟා වන්නේ දෙවැනි වළල්ලටම පමණි, තුන්වැන්නට නොවේ. එසේම මේ ඡන්ද පාරිශුද්ධිය ද දෙන්නා විසින් යමෙකුට දෙන ලද්දේ ද, එතැනින් වෙනත් තැනකට නොයයි. එබැවින් එය බළල් බැම්මට සමාන බැවින් "බිළාලසංඛලිකා" යැයි කියන ලදී. මෙහි "බිළාලසංඛලිකා" යනුවෙන් ගැනීම ඕනෑම දම්වැලක් සඳහා වූ උපලක්ෂණයක් පමණක් යැයි දත යුතුය.

၁၇၃. ပဝါရဏာဒါနေပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ ‘‘ဆန္ဒံ မေ အာရောစေဟီ’’တိ, ဣဓ ပန ‘‘မမတ္ထာယ ပဝါရေဟီ’’တိ. တတ္ထ ဆန္ဒဟာရကေ သံဃဿ ဟတ္ထံ ဥပဂတမတ္တေယေဝ အာဂတာ ဟောတိ. ဣဓ ပန ဧဝံ ဒိန္နာယ ပဝါရဏာယ ပဝါရဏာဟာရကေန သံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ ပဝါရေတဗ္ဗံ ‘‘တိဿော, ဘန္တေ, ဘိက္ခု…ပေ… ပဋိကရိဿာမီ’’တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘ဧဝမေတံ ဓာရယာမိ, သုတာ ခေါ ပနာယသ္မန္တေဟီတိ ဧတ္ထ ‘ဧဝမေတံ ဓာရယာမီ’တိ ဝတွာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ ခေါ အာယသ္မန္တော နိဒါနံ, သုတာ ခေါ ပနာယသ္မန္တေဟိ စတ္တာရော ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗံ. မာတိကာဋ္ဌကထာယဉှိ ဧဝမေဝ ဝုတ္တံ. သုတေနာတိ သုတပဒေန.

173. පවාරණය දීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහෙත් මෙහි වෙනසක් ඇත - එහි "මාගේ ඡන්දය දන්වන්න" යැයි කියන අතර, මෙහි "මා වෙනුවෙන් පවාරණය කරන්න" යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී ඡන්දහාරකයා සංඝයාගේ අතට (හස්තපාසයට) පැමිණි විගසම ඡන්දය ලැබුණේ වෙයි. මෙහිදී වනාහි මෙසේ දෙන ලද පවාරණය ඇති කල්හි, පවාරණාහාරකයා විසින් සංඝයා වෙත පැමිණ, "ස්වාමීනි, තිස්ස භික්ෂුව...පෙ... පිළියම් කරන්නෙමි" යනාදී වශයෙන් පවාරණය කළ යුතුය. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි "මෙසේ මෙය දරමි, ආයුෂ්මතුන් විසින් අසන ලදී" යන මෙහි "මෙසේ මෙය දරමි" යැයි කියා "ඇවැත්නි, නිදානය උදෙසන ලදී, ඇවැත්නි, සතර පාරාජිකා ධර්මයන් අසන ලදී" යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුය. මාතිකා අටුවාවෙහි ද මෙසේම දක්වා ඇත. "සුතේන" යනු ඇසුණු පදයෙන් යන්නයි.

၁၇၄. နိဒါနုဒ္ဒေသေ အနိဋ္ဌိတေ ပါတိမောက္ခံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယာဒီသု ဥဒ္ဒေသေသူ’’တိအာဒိ.

174. නිදාන උද්දේශය අවසන් නොවූ කල්හි ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කරන ලද්දක් නොවේ යැයි, "දෙවැනි ආදී උද්දේශයන්හි" යනාදිය වදාළහ.

၁၇၅. တီဟိပိ ဝိဓီဟီတိ ဩသာရဏကထနသရဘညေဟိ. ဧတ္ထ စ အတ္ထံ ဘဏိတုကာမတာယ ဝါ ဘဏာပေတုကာမတာယ ဝါ သုတ္တဿ ဩတာရဏံ ဩသာရဏံ နာမ. တဿေဝ အတ္ထပ္ပကာသနာ ကထနံ နာမ. ကေဝလံ ပါဌဿေဝ သရေန ဘဏနံ [Pg.396] သရဘညံ နာမ. သဇ္ဈာယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာတိ ‘‘သဇ္ဈာယံ ကရောမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ. ဩသာရေတွာ ပန ကထေန္တေနာတိ သယမေဝ ပါဌံ ဝတွာ ပစ္ဆာ အတ္ထံ ကထေန္တေန. နဝဝိဓန္တိ သံဃဂဏပုဂ္ဂလေသု တယော, သုတ္တုဒ္ဒေသပါရိသုဒ္ဓိအဓိဋ္ဌာနဝသေန တယော, စာတုဒ္ဒသီပန္နရသီသာမဂ္ဂိဝသေန တယောတိ နဝဝိဓံ. စတုဗ္ဗိဓန္တိ အဓမ္မေနဝဂ္ဂါဒိ စတုဗ္ဗိဓံ. ဒုဝိဓန္တိ ဘိက္ခုဘိက္ခုနီနံ ပါတိမောက္ခဝသေန ဒုဝိဓံ ပါတိမောက္ခံ. နဝဝိဓန္တိ ဘိက္ခူနံ ပဉ္စ, ဘိက္ခုနီနံ စတ္တာရောတိ နဝဝိဓံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ. ကတိမီတိ ကတိသဒ္ဒါပေက္ခံ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

175. "ක්‍රම තුනකින් ද" යනු ඔසාරණය, කථනය සහ සරභඤ්ඤය යන තුනෙනි. මෙහිදී අර්ථය පැවසීමට කැමැත්තෙන් හෝ පවසවා ගැනීමට කැමැත්තෙන් හෝ සූත්‍රය ගෙන හැර දැක්වීම "ඔසාරණය" නම් වේ. එහිම අර්ථය පැහැදිලි කිරීම "කථනය" නම් වේ. හුදෙක් පෙළ පාඨය පමණක් ස්වරයෙන් සජ්ඣායනා කිරීම "සරභඤ්ඤය" නම් වේ. "සජ්ඣායනය අධිෂ්ඨාන කොට" යනු "සජ්ඣායනා කරමි" යි සිත උපදවාගෙන යන්නයි. "ඔසාරණය කොට පවසන්නා විසින්" යනු තමාම පෙළ පාඨය පවසා පසුව අර්ථය පවසන්නා විසිනි. "නව වැදෑරුම්" යනු සංඝ, ගණ, පුද්ගල වශයෙන් තුනක් ද, සූත්‍ර උද්දේශ, පාරිශුද්ධි, අධිෂ්ඨාන වශයෙන් තුනක් ද, තුදුස්වක, පසළොස්වක, සාමග්‍රී වශයෙන් තුනක් දැයි නව වැදෑරුම් වේ. "සිව් වැදෑරුම්" යනු අධර්මයෙන් වර්ග වූ ආදී වශයෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. "දෙවැදෑරුම්" යනු භික්ෂු හා භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂයයි. "නව වැදෑරුම්" යනු භික්ෂූන්ගේ පහක් හා භික්ෂුණීන්ගේ හතරක් වශයෙන් නව වැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උදෙසීමයි. "කතිමා" යනු 'කති' ශබ්දය අපේක්ෂා කරන ස්ත්‍රී ලිංගය යැයි දත යුතුය.

ဥတုဝဿေယေဝါတိ ဟေမန္တဂိမှေသုယေဝ. ဝိညာပေတီတိ ဧတ္ထ မနသာ စိန္တေတွာ ကာယဝိကာရကရဏမေဝ ဝိညာပနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဠိယံ အညဿ ဒါတဗ္ဗာ ပါရိသုဒ္ဓီတိ ပါရိသုဒ္ဓိဒါယကေန ပုန အညဿ ဘိက္ခုနော သန္တိကေ ဒါတဗ္ဗာ. ‘‘ဘူတံ ဧဝ သာမဏေရဘာဝံ အာရောစေတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဦနဝီသတိဝဿကာလေ ဥပသမ္ပန္နဿ, အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နသိက္ခာပစ္စက္ခာတကာဒီနံ ဝါ ယာဝ ဘိက္ခုပဋိညာ ဝဋ္ဋတိ, တာဝ တေဟိ အာဟဋာပိ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ အာဂစ္ဆတိ. ယဒါ ပန တေ အတ္တနော သာမဏေရာဒိဘာဝံ ပဋိဇာနန္တိ, တတော ပဋ္ဌာယ နာဂစ္ဆတီတိ ဒဿိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဠိယမ္ပိ (မဟာဝ. ၁၆၄) ဟိ ‘‘ဒိန္နာယ ပါရိသုဒ္ဓိယာ သံဃပ္ပတ္တော ဝိဗ္ဘမတိ…ပေ… ပဏ္ဍကော ပဋိဇာနာတိ, တိရစ္ဆာနဂတော ပဋိဇာနာတိ, ဥဘတောဗျဉ္ဇနကော ပဋိဇာနာတိ, အာဟဋာ ဟောတိ ပါရိသုဒ္ဓီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဏ္ဍကာဒီနံ ဘိက္ခုပဋိညာယ ဝတ္တမာနကာလေသု ပန ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိယာဝ အာဂမနံ သိဒ္ဓမေဝ. တေနာဟ ‘‘ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ. ဥမ္မတ္တကခိတ္တစိတ္တဝေဒနာဋ္ဋာနံ ပန ပကတတ္တာ အန္တရာမဂ္ဂေ ဥမ္မတ္တကာဒိဘာဝေ ပဋိညာတေပိ တေသံ သံဃပ္ပတ္တမတ္တေနေဝ ဆန္ဒာဒိ အာဂစ္ဆတီတိ ဒဿေတိ.

‘උතුවස්සෙයෙව’ යන්නෙන් හේමන්ත සහ ගිම්හාන සෘතුවලම යන්නයි. ‘විඤ්ඤාපේති’ යන්නෙහි සිතින් සිතා ශරීරයේ විකාරයක් (චලනයක්) කිරීමම විඤ්ඤාපනය (දැනුම් දීම) යැයි දත යුතුය. පාලියෙහි ‘අඤ්ඤස්ස දාතබ්බා පාරිසුද්ධි’ (අනෙකෙකුට පාරිශුද්ධිය දිය යුතුය) යන්නෙන් පාරිශුද්ධිය දෙන්නා විසින් නැවත වෙනත් භික්ෂුවකගේ සමීපයෙහි දිය යුතු බවයි. ‘සැබෑ වූ සාමණේර භාවයම පවසයි’ යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, වයස දහනවයකදී උපසම්පදාව ලැබූවෙකුගේ හෝ අන්තිම වස්තුවට (පාරාජිකාවට) පැමිණි හෝ සික්ඛා පච්චක්ඛාත (සිවුරු හැර ගිය) ආදීන්ගේ හෝ භික්ෂු ප්‍රතිඥාව පවතින තාක් කල් ඔවුන් විසින් ගෙන එන ලද ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය පිළිගැනේ. යම් කලෙක ඔවුන් තමන්ගේ සාමණේර ආදී භාවය පිළිගනිත්ද, එතැන් සිට එය පිළිනොගන්නා බව පෙන්වා දී ඇතැයි දත යුතුය. පාලියෙහි ද (මහාවග්ග 164) ‘දෙන ලද පාරිශුද්ධිය ඇතිව සංඝයා වෙත පැමිණි තැනැත්තා සිවුරු හරී ද... පණ්ඩකයෙකු බව පිළිගනී ද, තිරිසනෙකු බව පිළිගනී ද, උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයෙකු බව පිළිගනී ද, පාරිශුද්ධිය ගෙන එන ලද්දක්ම වේ’ යැයි පැවසූ බැවින්, පණ්ඩකාදීන්ගේ භික්ෂු ප්‍රතිඥාව පවතින කාලවලදී ඔවුන්ගේ ඡන්ද පාරිශුද්ධිය පැමිණීම සිද්ධ වනවාමය. එහෙයින් ‘මේ ක්‍රමය හැම තැනම වේ’ යැයි වදාරන ලදී. උමතු වූ, විකෘති සිත් ඇති, දැඩි වේදනාවෙන් පෙළෙන අය සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් පසුවන බැවින්, අතරමඟදී ඔවුන්ගේ උමතු ආදී භාවය දැනගත්ත ද ඔවුන් සංඝයා වෙත පැමිණි පමණින්ම ඡන්දය ආදිය පැමිණෙන බව පෙන්වා දෙයි.

ဘိက္ခူနံ [Pg.397] ဟတ္ထပါသန္တိ ဣမိနာ ဂဏပုဂ္ဂလေသု ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိယာ အနာဂမနံ ဒဿေတိ. ‘‘သံဃပ္ပတ္တော’’တိ ဟိ ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၆၅) ဝုတ္တံ. သံဃသန္နိပါတတော ပဌမံ ကာတဗ္ဗံ ပုဗ္ဗကရဏံ သံဃသန္နိပါတေ ကာတဗ္ဗံ ပုဗ္ဗကိစ္စန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဠိယံ ‘‘နော စေ အဓိဋ္ဌဟေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဧတ္ထ အသဉ္စိစ္စ အဿတိယာ အနာပတ္တိ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ဥပရိပိ, ယတ္ထ ပန အစိတ္တကာပတ္တိ အတ္ထိ, တတ္ထ ဝက္ခာမ. ပညတ္တံ ဟောတီတိ ဣမိနာ န သာပတ္တိကေန ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗောတိ ဝိသုံ ပဋိက္ခေပါဘာဝေပိ ယထာဝုတ္တသုတ္တသာမတ္ထိယတော ပညတ္တမေဝါတိ ဒဿေတိ. ဣမိနာ ဧဝ နယေန ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ တထာဂတော အပရိသုဒ္ဓါယ ပရိသာယ ဥပေါသထံ ကရေယျ, ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသေယျာ’’တိအာဒိသုတ္တနယတောဝ (အ. နိ. ၈.၂၀; ဥဒါ. ၄၅; စူဠဝ. ၃၈၆) အလဇ္ဇီဟိ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထကရဏမ္ပိ ပဋိက္ခိတ္တမေဝ အလဇ္ဇီနိဂ္ဂဟတ္ထတ္တာ သဗ္ဗသိက္ခာပဒါနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါရိသုဒ္ဓိဒါနပညာပနေနာတိ ဣမိနာ သာပတ္တိကေန ပါရိသုဒ္ဓိပိ န ဒါတဗ္ဗာတိ ဒီပိတံ ဟောတိ.

‘භික්ෂූන්ගේ හත්ථපාසය’ (අතේ දුර) යන මෙයින් ගණපුද්ගලයන් කෙරෙහි ඡන්ද පාරිශුද්ධිය නොපැමිණෙන බව පෙන්වයි. මන්දයත්, පාලියෙහි ‘සංඝප්පත්තෝ’ (සංඝයා වෙත පැමිණියේ) යැයි පවසා ඇති බැවිනි. සංඝ සන්නිපාතයට (රැස්වීමට) පෙර කළ යුතු දේ ‘පුබ්බකරණ’ (පූර්වකරණ) ලෙස ද, සංඝ සන්නිපාතයෙහිදී කළ යුතු දේ ‘පුබ්බකිච්ච’ (පූර්වකෘත්‍ය) ලෙස ද දත යුතුය. පාලියෙහි ‘නො සෙ අධිට්ඨහෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්ස’ (ඉදින් අධිෂ්ඨාන නොකරන්නේ නම් දුකුළා ඇවැත් වේ) යන මෙහිදී, නොදැනුවත්ව හෝ සිහිය මුළාවීමෙන් සිදු වූයේ නම් ඇවැත් නොවේ. මෙහිදී යම් සේද, ඉදිරියෙහිදී ද එසේමය. යම් තැනක සිතක් නොමැතිව සිදුවන ඇවැත් (අචිත්තක ආපත්ති) ඇත්ද, එය එහිදී පවසන්නෙමු. ‘පඤ්ඤත්තං හෝති’ (පනවන ලද්දේ වේ) යන මෙයින්, ඇවැත් සහිත වූවෙකු විසින් උපෝසථය නොකළ යුතුයැයි වෙන් වශයෙන් තහනමක් නොමැති වුවද, ඉහත දැක්වූ සූත්‍රයේ ශක්තියෙන් එය පනවන ලද්දක්ම බව පෙන්වයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම, ‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ අපිරිසිදු පිරිසක් මැද උපෝසථය කරන්නේ හෝ පාතිමොක්ඛය උදෙසන්නේ හෝ වේ යන්න කිසිසේත් සිදුවිය නොහැක්කකි’ ආදී සූත්‍ර ක්‍රමයෙන්ම, අලජ්ජීන් (ලැජ්ජා නැති අය) සමඟ උපෝසථය කිරීම ද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බවත්, සියලු සිකපද පනවා ඇත්තේ අලජ්ජීන් මැඬලීම පිණිස බවත් දත යුතුය. ‘පාරිශුද්ධි දානය පැනවීමෙන්’ යන මෙයින්, ඇවැත් සහිත වූවෙකු විසින් පාරිශුද්ධිය ද නොදිය යුතු බව පෙන්වා දෙයි.

၁၇၆. ဥဘောပိ ဒုက္ကဋန္တိ ဧတ္ထ သဘာဂါပတ္တိဘာဝံ အဇာနိတွာ ကေဝလံ အာပတ္တိနာမေနေဝ ဒေသေန္တဿ ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿ စ အစိတ္တကမေဝ ဒုက္ကဋံ ဟောတီတိ ဝဒန္တိ. ယထာ သံဃော သဘာဂါပတ္တိံ အာပန္နောတိ ဉတ္တိံ ဌပေတွာ ဥပေါသထံ ကာတုံ လဘတိ, ဧဝံ တယောပိ ‘‘သုဏန္တု မေ, အာယသ္မန္တာ, ဣမေ ဘိက္ခူ သဘာဂံ အာပတ္တိံ အာပန္နာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝ ဂဏဉတ္တိံ ဌပေတွာ ဒွီဟိ အညမညံ အာရောစေတွာ ဥပေါသထံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧကေန ပန သာပတ္တိကေန ဒူရံ ဂန္တွာပိ ပဋိကာတုမေဝ ဝဋ္ဋတိ, အသမ္ပာပုဏန္တေန ‘‘ဘိက္ခူ လဘိတွာ ပဋိကရိဿာမီ’’တိ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော, ပဋိကရိတွာ စ ပုန ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော[Pg.398]. ကေနစိ ကရဏီယေန ဂန္တွာတိ သီမာပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိဘူတံ ဂါမံ ဝါ အရညံ ဝါ ဂန္တွာတိ အတ္ထော. ဧတေနေဝ ဥပေါသထဉတ္တိယာ ဌပနကာလေ သမဂ္ဂါ ဧဝ တေ ဉတ္တိံ ဌပေသုန္တိ သိဒ္ဓံ. တေနေဝ ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၇၂) ‘‘ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ သုဥဒ္ဒိဋ္ဌ’’န္တိ သဗ္ဗပန္နရသကေသုပိ ဝုတ္တံ.

176. ‘දෙදෙනාටම දුකුළා ඇවැත් වේ’ යන මෙහිදී, සභාග ඇවැත් බව (සමාන ඇවැත් බව) නොදැන, හුදෙක් ඇවැතේ නමින් පමණක් දේශනා කරන්නාට සහ පිළිගන්නාට සිතක් නොමැතිවම (අචිත්තකව) දුකුළා ඇවැත් වන බව පවසති. සංඝයා සභාග ඇවැතකට පැමිණි කල්හි ඥප්තියක් තබා උපෝසථය කිරීමට ලබන්නා සේම, තුන්නමක් ද ‘ඇවැත්නි, මාගේ වචනය අසන්න, මේ භික්ෂූහු සභාග ඇවැතකට පැමිණියහ’ ආදී වශයෙන් දැක්වූ ක්‍රමයට අනුව ගණඥප්තියක් තබා, දෙදෙනෙකු එකිනෙකාට ප්‍රකාශ කර උපෝසථය කිරීම සුදුසු වේ. ඇවැත් සහිත වූ එක් භික්ෂුවක විසින් නම් දුර ගොස් හෝ එය පිළියම් කර ගැනීමම සුදුසුය. (වෙනත් භික්ෂුවක්) හමු නොවන්නේ නම් ‘භික්ෂූන් ලැබූ කල්හි පිළියම් කරන්නෙමි’යි උපෝසථය කළ යුතු අතර, පිළියම් කිරීමෙන් පසු නැවත උපෝසථය කළ යුතුය. ‘කිසියම් කටයුත්තකට ගොස්’ යනු සීමාවෙන් බැහැර වූ ගමකට හෝ ආරණ්‍යයකට හෝ ගොස් යන්න අර්ථයයි. මෙයින්ම, උපෝසථ ඥප්තිය තබන අවස්ථාවෙහි ඔවුන් සමගිවම ඥප්තිය තැබූ බව සිද්ධ වේ. එහෙයින්ම පාලියෙහි (මහාවග්ග 172) ‘උද්දිට්ඨං සුඋද්දිට්ඨං’ (උදෙසන ලද්දේ මැනවින් උදෙසන ලද්දේය) යනුවෙන් සියලු පසළොස්වක උපෝසථයන්හිදී පවසන ලදී.

သစေ ပန ဝုဍ္ဎတရော ဟောတီတိ ပဝါရဏဒါယကော ဘိက္ခု ဝုဍ္ဎတရော ဟောတိ. ဧဝဉှိ တေန တဿတ္ထာယ ပဝါရိတံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဧဝံ တေန အပ္ပဝါရိတေပိ တဿ သံဃပ္ပတ္တမတ္တေန သံဃဿ ပဝါရဏာကမ္မံ သမဂ္ဂကမ္မမေဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန စ ဘိက္ခုနာတိ ပဝါရဏဒါယကေန ဘိက္ခုနာ. ဗဟူပိ သမာနဝဿိကာ ဧကတော ပဝါရေတုံ လဘန္တီတိ ဧကသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ လဒ္ဓုပသမ္ပဒတာယ သမာနုပသမ္ပဒဝဿာ သဗ္ဗေ ဧကတော ပဝါရေတုံ လဘန္တီတိ အတ္ထော.

‘ඉදින් වැඩිමහලු වේ නම්’ යන්නෙන් පවාරණය දෙන භික්ෂුව වැඩිමහලු වීමයි. ‘මෙසේ ඔහු විසින් ඔහු උදෙසා පවාරණය කරන ලද්දේ වේ’ යන මෙහිදී, මෙසේ ඔහු විසින් පවාරණය නොකරන ලද වුවද, ඔහු සංඝයා වෙත පැමිණි පමණින්ම සංඝයාගේ පවාරණ කර්මය සමගි කර්මයක්ම වන බව දත යුතුය. ‘ඒ භික්ෂුව විසින් ද’ යනු පවාරණය දෙන භික්ෂුව විසිනි. ‘සමාන වස් ඇති බොහෝ දෙනෙකුට ද එක්ව පවාරණය කිරීමට ලැබේ’ යනු එකම වර්ෂයක උපසම්පදාව ලැබීමෙන් සමාන උපසම්පදා වස් ඇති සියල්ලන්ටම එක්ව පවාරණය කිරීමට ලැබෙන්නේය යන අර්ථයයි.

ဧတ္ထ ပန ပဏ္ဍိတေဟိ စိန္တေတဗ္ဗံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ ကာရဏံ အတ္ထိ, ကိံ ပန တန္တိ? ဣဒါနိ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကာလေ –

මෙහිදී නුවණැත්තන් විසින් සිතිය යුතු, විමසිය යුතු කරුණක් ඇත. ඒ කුමක්ද යත්? දැන් පාතිමොක්ඛය උදෙසන අවස්ථාවෙහි –

‘‘သမ္မဇ္ဇနီ ပဒီပေါ စ, ဥဒကံ အာသနေန စ;

ဥပေါသထဿ ဧတာနိ, ပုဗ္ဗကရဏန္တိ ဝုစ္စတိ.

‘ඇමදීම, පහන දැල්වීම, පැන් තැබීම සහ අසුන් පැනවීම යන මේවා උපෝසථයේ පූර්වකරණයෝ යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိဥတုက္ခာနံ, ဘိက္ခုဂဏနာ စ ဩဝါဒေါ;

ဥပေါသထဿ ဧတာနိ, ပုဗ္ဗကိစ္စန္တိ ဝုစ္စတိ.

‘ඡන්දය, පාරිශුද්ධිය, ඍතු ප්‍රකාශ කිරීම, භික්ෂූන් ගණන් කිරීම සහ අවවාදය යන මේවා උපෝසථයේ පූර්වකෘත්‍යයෝ යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ဥပေါသထော ယာဝတိကာ စ ဘိက္ခူ ကမ္မပ္ပတ္တာ;

သဘာဂါပတ္တိယော စ န ဝိဇ္ဇန္တိ;

ဝဇ္ဇနီယာ စ ပုဂ္ဂလာ တသ္မိံ န ဟောန္တိ;

ပတ္တကလ္လန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၆၈) –

‘උපෝසථය ද, කර්මයට පැමිණි (සහභාගී වීමට සුදුසු) යම්තාක් භික්ෂූන් වෙත්ද, සභාග ඇවැත් නොපවතී ද, එහි වර්ජනය කළ යුතු පුද්ගලයෝ ද නොවෙත්ද, එය සුදුසු කාලය (පත්තකල්ල) යැයි කියනු ලැබේ’.

ဣမာ ဂါထာယော ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ပါဌံယေဝ ဘဏာပေတွာ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကော အတ္ထံ ကထေတိ. တတော ပုဗ္ဗကရဏပုဗ္ဗကိစ္စာနိ သမ္မာ နိဋ္ဌာပေတွာ ‘‘ဒေသိတာပတ္တိကဿ သမဂ္ဂဿ [Pg.399] ဘိက္ခုသံဃဿ အနုမတိယာ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတုံ အာရာဓနံ ကရောမာ’’တိ ဣမံ ဝါကျံ ပါဌမေဝ အဇ္ဈေသကေန ဘဏာပေတွာ အတ္ထံ အဝတွာဝ ‘‘သာဓူ’’တိ ဝတွာ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသတိ. ပဝါရဏာယပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ပဝါရဏာယ ဧတာနီ’’တိ စ ‘‘ပဝါရဏံ ကာတု’’န္တိ စ ဣမာနိ ပဒါနိယေဝ ဝိသိဋ္ဌာနိ.

ධර්මාරාධකයා ලවා මේ ගාථාවන් පාඨයක් ලෙසම කියවා, පාතිමොක්ඛය උදෙසන භික්ෂුව එහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. ඉන්පසු පූර්වකරණ හා පූර්වකෘත්‍යයන් මැනවින් නිමවා, ‘දේශනා කරන ලද ඇවැත් ඇති සමගි වූ භික්ෂු සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට ආරාධනා කරමු’ යන මේ වාක්‍යය ආරාධකයා ලවා පාඨයක් ලෙසම කියවා, එහි අර්ථය නොකියාම ‘සාධු’ කියා පාතිමොක්ඛය උදෙසයි. පවාරණයේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘පවාරණය සඳහා මේවා ද’ කියා ද ‘පවාරණය කිරීමට’ කියා ද යන මේ පද පමණක් වෙනස් වේ.

ကိံ ဣမာနိ ဓမ္မဇ္ဈေသကဿ ဝစနာနိ, ဥဒါဟု ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကဿာတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ ဓမ္မဇ္ဈေသကဿ ဝစနာနိ, ဧဝံ သတိ ဂါထာတ္တယံ ဝတွာ တာသံ အတ္ထမ္ပိ သော ဧဝ ကထေတွာ ဧတာနိ ပုဗ္ဗကရဏာနိ စ ဧတာနိ ပုဗ္ဗကိစ္စာနိ စ သံဃေန ကတာနိ, ဣဒဉ္စ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ သမာနီတံ, တသ္မာ ‘‘ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ပါတိမောက္ခ’’န္တိ တေနေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. အထ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကဿ ဝစနာနိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘သံဃော, ဘန္တေ, ထေရံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ အဇ္ဈေသတိ, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ထေရော ပါတိမောက္ခ’’န္တိ ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ယာဝတတိယံ အဇ္ဈောသာပေတွာ ‘‘သမ္မဇ္ဇနီ…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ ဂါထံ ဝတွာ ဣတိ ‘‘အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တာနိ ဧတာနိ ပုဗ္ဗကရဏာနိ ကတာနီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ …ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ ဂါထံ ဝတွာ ဣတိ ‘‘အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တာနိ ဧတာနိ ပုဗ္ဗကိစ္စာနိ ကတာနီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဥပေါသထော…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ ဂါထံ ဝတွာ ဣတိ ‘‘အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တံ ဣဒံ ပတ္တကလ္လံ သမာနီတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အာမ ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ပုဗ္ဗကရဏပုဗ္ဗကိစ္စာနိ သမ္မာ နိဋ္ဌာပေတွာ ပတ္တကလ္လေ သမာနီတေ သမဂ္ဂဿ ဘိက္ခုသံဃဿ အနုမတိယာ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတုံ အာရာဓနံ မယံ ကရောမာ’’တိ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကေန ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဧဝံ သတိ အဇ္ဈေသကအဇ္ဈေသိတဗ္ဗာနံ ဝစနံ အသင်္ကရတော ဇာနိတဗ္ဗံ ဘဝေယျာတိ.

මේ වචන ධර්මාරාධකයාගේද, නැතහොත් පාතිමොක්ඛ උදේසකයාගේද (පාතිමොක්ඛය උදෙසන භික්ෂුවගේද)? මේ සම්බන්ධයෙන් කිව යුත්තේ කුමක්ද? ඉදින් මේවා ධර්මාරාධකයාගේ වචන නම්, එසේ ඇති කල්හි (ඔහු විසින්ම) ගාථා තුනම කියා, ඒවායේ අර්ථයද ඔහු විසින්ම පවසා, 'මේ පූර්වකරණයන් හා මේ පූර්වකෘත්‍යයන් සංඝයා විසින් කරන ලදී, සංඝයාගේ මේ සුදුසු කාලයද (පත්තකල්ලයද) පැමිණියේය, එබැවින් ස්වාමීනි, පාතිමොක්ඛය උදෙසනු මැනවි' යැයි ඔහු විසින්ම පැවසිය යුතුය. ඉදින් මේවා පාතිමොක්ඛ උදේසකයාගේ වචන නම්, එසේ ඇති කල්හි, ධර්මාරාධකයා විසින් 'ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ ස්ථවිරයන් වහන්සේට පාතිමොක්ඛය උදෙසන්නට ආරාධනා කරති, ස්වාමීනි, ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාතිමොක්ඛය උදෙසන සේක්වා' යැයි තුන් වරක් දක්වා ආරාධනා කොට නිහඬ වූ පසු, (පාතිමොක්ඛ උදේසකයා විසින්) 'සම්මජ්ජනී...' යනාදී ගාථාව කියා 'අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද මේ පූර්වකරණයන් කරන ලද්දේද?' යැයි විමසූ විට, ධර්මාරාධකයා විසින් 'එසේය, ස්වාමීනි' යැයි කී කල්හි, නැවත (පාතිමොක්ඛ උදේසකයා විසින්) 'ඡන්දපාරිසුද්ධි...' යනාදී ගාථාව කියා 'අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද මේ පූර්වකෘත්‍යයන් කරන ලද්දේද?' යැයි විමසූ විට 'එසේය, ස්වාමීනි' යැයි කී කල්හි, (නැවතත්) 'උපෝසථෝ...' යනාදී ගාථාව කියා 'අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද මේ සුදුසු කාලය (පත්තකල්ලය) පැමිණියේද?' යැයි විමසූ විට 'එසේය, ස්වාමීනි' යැයි කී කල්හි, (පාතිමොක්ඛ උදේසකයා විසින්) 'පූර්වකරණ හා පූර්වකෘත්‍යයන් මැනවින් නිමවා, සුදුසු කාලය පැමිණි කල්හි, සමගි වූ භික්ෂු සංඝයාගේ අනුමතියෙන් පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට මම ආරාධනය (ප්‍රකාශනය) කරමි' යැයි පාතිමොක්ඛ උදේසකයා විසින් පැවසිය යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි ආරාධකයාගේ හා ආරාධිතයාගේ වචන අවුලකින් තොරව වෙන් වෙන්ව තේරුම් ගත හැකි වන්නේය.

ဧတ္ထ [Pg.400] စ ဂါထာတ္တယဿ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တဘာဝေါ အဋ္ဌကထာယမေဝ အာဂတော. ပစ္ဆိမဝါကျံ ပန နေဝ ပါဠိယံ, န အဋ္ဌကထာယံ, န ဋီကာဒီသု ဒိဿတိ. ခုဒ္ဒသိက္ခာပကရဏေပိ –

මෙහිදී ද ගාථා තුන අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද බව අටුවාවෙහිම සඳහන් වේ. නමුත් අවසාන වාක්‍යය පාලියෙහි හෝ අටුවාවෙහි හෝ ටීකා ආදියෙහි හෝ නොපෙනේ. ඛුද්දසික්ඛා ප්‍රකරණයෙහිද -

‘‘ပုဗ္ဗကိစ္စေ စ ကရဏေ;

ပတ္တကလ္လေ သမာနိတေ;

သုတ္တံ ဥဒ္ဒိသတိ သံဃော;

ပဉ္စဓာ သော ဝိဘာဝိတော’’တိ စ.

'පූර්වකෘත්‍යය ද, පූර්වකරණය ද, සුදුසු කාලය ද පැමිණි කල්හි සංඝයා වහන්සේ සූත්‍රය (පාතිමොක්ඛය) උදෙසති; එය පස් ආකාරයකින් විභාග කර දක්වන ලදී' යැයි ද,

‘‘ပုဗ္ဗကိစ္စေ စ ကရဏေ;

ပတ္တကလ္လေ သမာနိတေ;

ဉတ္တိံ ဝတွာန သံဃေန;

ကတ္တဗ္ဗေဝံ ပဝါရဏာ’’တိ စ. –

'පූර්වකෘත්‍යය ද, පූර්වකරණය ද, සුදුසු කාලය ද පැමිණි කල්හි, සංඝයා විසින් ඥප්තියක් තබා මෙසේ පවාරණය කළ යුතුය' යැයි ද -

ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ တထာ. မူလသိက္ခာပကရဏေယေဝ တထာ ဝုတ္တံ, တသ္မာ အာစရိယာနံ အတ္တနောမတိ ဘဝေယျ.

කියා ඇත, නමුත් (පූර්වෝක්ත අවසාන වාක්‍යය පරිදි) එසේ කියා නැත. මූලසික්ඛා ප්‍රකරණයෙහිම එසේ වදාරා ඇත, එබැවින් එය ආචාර්යවරුන්ගේ ස්වමතය විය යුතුය.

တတ္ထ ‘‘ပုဗ္ဗကရဏပုဗ္ဗကိစ္စာနိ သမ္မာ နိဋ္ဌာပေတွာ’’တိ ဣမိနာ ပုရိမဂါထာဒွယဿ အတ္ထမေဝ ကထေတွာ တတိယဂါထာယ အတ္ထော န ကထိတော. ‘‘ဒေသိတာပတ္တိကဿာ’’တိ ဣမိနာ စ အာပတ္တိယာ ဒေသိတဘာဝေါယေဝ ကထိတော, န သဗ္ဗံ ပတ္တကလ္လံ. အာပတ္တိယာ ဒေသိတဘာဝေ စ သဘာဂါပတ္တိယာ ဒေသိတဘာဝေါယေဝ ပတ္တကလ္လသ္မိံ အန္တောဂဓော, န ဣတရော. ဝုတ္တဉှိ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ဧတာသု ဟိ သဘာဂါပတ္တီသု အဝိဇ္ဇမာနာသု, ဝိသဘာဂါပတ္တီသု ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ ပတ္တကလ္လံ ဟောတိယေဝါ’’တိ. ‘‘ပုဗ္ဗကရဏပုဗ္ဗကိစ္စာနိ သမ္မာ နိဋ္ဌာပေတွာ ဒေသိတာပတ္တိကဿ သမဂ္ဂဿ ဘိက္ခုသံဃဿ အနုမတိယာ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတုံ အာရာဓနံ ကရောမာ’’တိ ဧတ္တကေယေဝ ဝုတ္တေ အဝသေသာနိ တီဏိ ပတ္တကလ္လင်္ဂါနိ. သေယျထိဒံ – ဥပေါသထော, ယာဝတိကာ စ ဘိက္ခူ ကမ္မပ္ပတ္တာ, ဝဇ္ဇနီယာ စ ပုဂ္ဂလာ တသ္မိံ န ဟောန္တီတိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၆၈). တေသု အသန္တေသုပိ ဥပေါသထော [Pg.401] ကာတဗ္ဗောတိ အာပဇ္ဇတိ, န ပန ကာတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အနုပေါသထေ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော, ယော ကရေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၈၃) စ, ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, စတုန္နံ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၆၈) စ, ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, သဂဟဋ္ဌာယ ပရိသာယ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ (မဟာဝ. ၁၅၄) စ, တသ္မာ ဥပေါသထဒိဝသေသု သံဃေ သန္နိပတိတေ သစေ ပုဗ္ဗေဝ သမ္မတော ဓမ္မဇ္ဈေသကော အတ္ထိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ, ဧကံ ဗျတ္တံ ပဋိဗလံ ဘိက္ခုံ သံဃေန သမ္မန္နာပေတွာ တေန ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ဧဝမဿ ဝစနီယော – သံဃော, ဘန္တေ, ထေရံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ အဇ္ဈေသတိ, ဥဒ္ဒိသတု ထေရော ပါတိမောက္ခံ. ဒုတိယမ္ပိ, ဘန္တေ, သံဃော…ပေ… တတိယမ္ပိ, ဘန္တေ, သံဃော…ပေ… ဥဒ္ဒိသတု ထေရော ပါတိမောက္ခန္တိ တိက္ခတ္တုံ ယာစာပေတွာ တတော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကေန –

එහි 'පූර්වකරණ හා පූර්වකෘත්‍යයන් මැනවින් නිමවා' යන්නෙන් පෙර ගාථා දෙකෙහි අර්ථයම පවසා ඇති අතර තෙවන ගාථාවේ අර්ථය පවසා නැත. 'දෙසිතāපත්තිකස්ස' (දේශනා කරන ලද ඇවැත් ඇති) යන්නෙන් ඇවැත් දේශනා කළ බවම පමණක් පවසන ලද අතර, සියලු පත්තකල්ලයන් (සුදුසු කරුණු) පවසා නැත. ඇවැත් දේශනා කළ බවෙහි ද, සභාග ඇවැත් දේශනා කළ බව පමණක්ම පත්තකල්ලයෙහි (සුදුසු බවෙහි) ඇතුළත් වන අතර අනෙක නොවේ. කංඛාවිතරණියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'යම් හෙයකින් මේ සභාග ඇවැත් නොමැති කල්හි, විසභාග ඇවැත් තිබුණද පත්තකල්ලය (සුදුසු බව) වන්නේමය' කියායි. 'පූර්වකරණ හා පූර්වකෘත්‍යයන් මැනවින් නිමවා, ඇවැත් දේශනා කළා වූ, සමගි වූ භික්ෂු සංඝයාගේ අනුමතියෙන් පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට ආරාධනය කරමි' යැයි මෙපමණක් පැවසූ කල්හි, ඉතිරි පත්තකල්ල අංග තුන (හැරේ). එනම් - උපෝසථය, කර්මයට පැමිණි සියලු භික්ෂූන් සිටීම සහ වර්ජනය කළ යුතු පුද්ගලයන් එහි නොසිටීම යන්නයි. ඒවා නොමැති වුවද උපෝසථය කටයුතුය යන තත්ත්වයට පත් වේ, නමුත් එසේ නොකළ යුතුය. එබැවින්, 'මහණෙනි, උපෝසථ නොවන දිනයක උපෝසථ නොකටයුතුය, යමෙක් කරන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ' යැයි ද, 'මහණෙනි, සිවුනමකට පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට අනුදනිමි' යැයි ද, 'මහණෙනි, ගිහියන් සහිත පිරිස මැද පාතිමොක්ඛය නොඋදෙසිය යුතුය' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එබැවින්, උපෝසථ දිනවල සංඝයා වහන්සේ රැස් වූ කල්හි, ඉදින් කලින්ම සම්මත කරන ලද ධර්මාරාධකයෙක් සිටී නම් එය යහපත්ය. එසේ නොමැති නම්, එක් වියත්, ප්‍රතිබල සම්පන්න භික්ෂුවක් සංඝයා ලවා සම්මත කරවාගෙන, එම ධර්මාරාධකයා විසින් පාතිමොක්ඛ උදේසකයා වෙත එළඹී, සිවුර ඒකාංශ කොට පොරවාගෙන, උක්කුටිකයෙන් හිඳ, දොහොත් මුදුන් දී මෙසේ පැවසිය යුතුය: 'ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ ස්ථවිරයන් වහන්සේට පාතිමොක්ඛය උදෙසන්නට ආරාධනා කරති, ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාතිමොක්ඛය උදෙසන සේක්වා'. 'දෙවනුවත් ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ... පෙ... තෙවනුවත් ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ... පෙ... ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාතිමොක්ඛය උදෙසන සේක්වා' යැයි තෙවරක් ආරාධනා කරවා, ඉන්පසු පාතිමොක්ඛ උදේසකයා විසින් -

‘‘သမ္မဇ္ဇနီ ပဒီပေါ စ, ဥဒကံ အာသနေန စ;

ဥပေါသထဿ ဧတာနိ, ပုဗ္ဗကရဏန္တိ ဝုစ္စတီတိ. (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၆၈;

ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) –

'ඇමදීම ද, පහන දැල්වීම ද, පැන් ද, අසුන ද යන මේවා උපෝසථයේ පූර්වකරණයන් යැයි කියනු ලැබේ'

အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ ပုဗ္ဗကရဏာနိ, ကိံ တာနိ ကတာနီ’’တိ ပုစ္ဆိတေ ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ပုန ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကေန –

අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද සතර පූර්වකරණයන් කර තිබේද?' යැයි ඇසූ කල ධර්මාරාධකයා විසින් 'එසේය, ස්වාමීනි' යැයි කී කල්හි, නැවත පාතිමොක්ඛ උදේසකයා විසින් -

‘‘ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိဥတုက္ခာနံ, ဘိက္ခုဂဏနာ စ ဩဝါဒေါ;

ဥပေါသထဿ ဧတာနိ, ပုဗ္ဗကိစ္စန္တိ ဝုစ္စတီတိ. (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၆၈;

ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) –

'ඡන්දය ද, පාරිශුද්ධිය ද, සෘතුව කීම ද, භික්ෂූන් ගණන් කිරීම ද, අවවාදය ද යන මේවා උපෝසථයේ පූර්වකෘත්‍යයන් යැයි කියනු ලැබේ'

အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တာနိ ပဉ္စ ပုဗ္ဗကိစ္စာနိ, ကိံ တာနိ ကတာနီ’’တိ ပုစ္ဆိတေ ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ‘‘အာမ ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ပုန ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကေန –

අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද පස් පූර්වකෘත්‍යයන් කර තිබේද?' යැයි ඇසූ කල ධර්මාරාධකයා විසින් 'එසේය, ස්වාමීනි' යැයි කී කල්හි, නැවත පාතිමොක්ඛ උදේසකයා විසින් -

‘‘ဥပေါသထော [Pg.402] ယာဝတိကာ စ ဘိက္ခူ ကမ္မပ္ပတ္တာ;

သဘာဂါပတ္တိယော စ န ဝိဇ္ဇန္တိ;

ဝဇ္ဇနီယာ စ ပုဂ္ဂလာ တသ္မိံ န ဟောန္တိ;

ပတ္တကလ္လန္တိ ဝုစ္စတီတိ. (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၆၈;

ကင်္ခါ အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) –

'උපෝසථය ද, කර්මයට පැමිණි භික්ෂූන් (සංඝයා) සියලු දෙනාම සිටීම ද, සභාග ඇවැත් නොමැති වීම ද, එහි වර්ජනය කළ යුතු පුද්ගලයන් නොසිටීම ද (උපෝසථයට සුදුසු කාලය වන) පත්තකල්ලය යැයි කියනු ලැබේ'

အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ ဝုတ္တာနိ စတ္တာရိ ပတ္တကလ္လင်္ဂါနိ, ကိံ တာနိ သမာနီတာနီ’’တိ ပုစ္ဆိတေ ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ပုန ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကော ‘‘ပုဗ္ဗကရဏပုဗ္ဗကိစ္စာနိ သမ္မာ နိဋ္ဌာပေတွာ ပတ္တကလ္လင်္ဂေ သမာနီတေ သံဃဿ အနုမတိယာ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိဿာမာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သာဓု သာဓူ’’တိ ဘိက္ခုသံဃေန သမ္ပဋိစ္ဆိတေ ‘‘သုဏာတု မေ, ဘန္တေ, သံဃော’’တိအာဒိနာ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကော ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသတီတိ အယမမှာကံ ခန္တိ.

අටුවාචාර්යවරුන් විසින් වදාරන ලද සතර වැදෑරුම් පත්තකල්ලංගයන් (සුදුසුකම්) 'ඒවා සම්පූර්ණ කරන ලද්දේ ද?' කියා විමසූ කල්හි, ධර්ම ආරාධකයා විසින් 'එසේය, ස්වාමීනි' යි පැවසූ විට, නැවතත් පාතිමොක්ඛය උදෙසන භික්ෂුව විසින් 'පූර්වකරණ සහ පූර්වකෘත්‍යයන් මැනවින් නිමවා, පත්තකල්ලංගයන් ද සම්පූර්ණ වූ කල්හි සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් පාතිමොක්ඛය උදෙසන්නෙමි' යි පවසා, භික්ෂු සංඝයා විසින් 'සාධු සාධු' යි එය පිළිගත් කල්හි, 'සුණාතු මේ, භන්තේ, සංඝෝ' යනාදී වශයෙන් පාතිමොක්ඛය උදෙසන්නා වූ භික්ෂුව පාතිමොක්ඛය උදෙසයි යන්න අපගේ රුචිය (පිළිගැනීම) යි.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဓမ္မဇ္ဈေသကေန…ပေ… ဧဝမဿ ဝစနီယော’’တိ ဝုတ္တံ, သော ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ဝစနီယဘာဝေါ ကထံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ? ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, သံဃမဇ္ဈေ အနဇ္ဈိဋ္ဌေန ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ, ယော ဥဒ္ဒိသေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၅၄) ဝစနတောတိ. ‘‘သံဃေန သမ္မန္နာပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ကထန္တိ? ‘‘အဇ္ဈေသနာ စေတ္ထ သံဃေန သမ္မတဓမ္မဇ္ဈေသကာယတ္တာ ဝါ သံဃတ္ထေရာယတ္တာ ဝါ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘သံဃော, ဘန္တေ, ထေရံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ အဇ္ဈေသတိ, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ထေရော ပါတိမောက္ခ’’န္တိ အယံ အဇ္ဈေသနာကာရော ကုတော လဗ္ဘတီတိ? ပါဠိတော. ပါဠိယဉှိ (မဟာဝ. ၁၅၅) ‘‘တေ ထေရံ အဇ္ဈေသန္တိ, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ထေရော ပါတိမောက္ခ’’န္တိ အာဂတော.

මෙහිදී, 'ධර්ම ආරාධකයා විසින්...පෙ... මොහුට මෙසේ පැවසිය යුතුය' යි වදාරන ලදී. ධර්ම ආරාධකයා විසින් පැවසිය යුතු බව කෙසේ දත යුතු ද යත්? 'මහණෙනි, සංඝයා මැද ආරාධනා නොලැබ පාතිමොක්ඛය නොඋදෙසිය යුතුය. යමෙක් උදෙසන්නේ නම්, දුක්කටාපත්ති වේ' (මහාවග්ග 154) යන වචනයෙනි. 'සංඝයා ලවා සම්මත කරවාගෙන' යැයි වදාරන ලදී. එය කෙසේ ද යත්? 'මෙහි ආරාධනාව වනාහි සංඝයා විසින් සම්මත කරන ලද ධර්ම ආරාධකයා සතු හෝ සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ සතු හෝ වේ' යැයි අටුවාවෙහි වදාරන ලද බැවිනි. 'ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ ස්ථවිරයන් වහන්සේට පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට ආරාධනා කරති; ස්වාමීනි, ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාතිමොක්ඛය උදෙසන සේක්වා' යන මේ ආරාධනා ක්‍රමය කොහෙන් ලැබෙන්නේ ද යත්? පාලියෙනි. පාලියෙහි (මහාවග්ග 155) 'ඔවුහු ස්ථවිරයන් වහන්සේට ආරාධනා කරති: ස්වාමීනි, ස්ථවිරයන් වහන්සේ පාතිමොක්ඛය උදෙසන සේක්වා' යි පැමිණි බැවිනි.

သစေ ပန ဓမ္မဇ္ဈေသကော ဝုဍ္ဎတရော, ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကော နဝကော, ‘‘သံဃော, အာဝုသော, အာယသ္မန္တံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသံ အဇ္ဈေသတိ, ဥဒ္ဒိသတု အာယသ္မာ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. တံ ကုတော လဗ္ဘတိ? ပါဠိတောယေဝ. ပါဠိယဉှိ [Pg.403] (မဟာဝ. ၁၅၅) ‘‘ဧတေနေဝ ဥပါယေန ယာဝ သံဃနဝကံ အဇ္ဈေသန္တိ ဥဒ္ဒိသတု အာယသ္မာ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ အာဂတော. တတော ‘‘ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကေန သမ္မဇ္ဇနီ…ပေ… ပုစ္ဆိတေ ဓမ္မဇ္ဈေသကေန ‘အာမ, ဘန္တေ’တိ ဝုတ္တေ’’တိ ဣဒံ ကုတော လဗ္ဘတီတိ? ပါဠိတော အဋ္ဌကထာတော စ. နိဒါနပါဠိယမ္ပိ ဟိ ‘‘ကိံ သံဃဿ ပုဗ္ဗကိစ္စ’’န္တိ အာဂတံ, အဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ကိံ သံဃဿ ပုဗ္ဗကိစ္စန္တိ သံဃော ဥပေါသထံ ကရေယျာတိ…ပေ… ဧဝံ ဒွီဟိ နာမေဟိ နဝဝိဓံ ပုဗ္ဗကိစ္စံ ဒဿိတံ, ကိံ တံ ကတန္တိ ပုစ္ဆတီ’’တိ အာဂတန္တိ.

ඉදින් ධර්ම ආරාධකයා වැඩිහිටි (ස්ථවිර) භික්ෂුවක් වී, පාතිමොක්ඛය උදෙසන්නා නවක භික්ෂුවක් වේ නම්, 'ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ ආයුෂ්මතුන්හට පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට ආරාධනා කරති, ආයුෂ්මත් තෙමේ පාතිමොක්ඛය උදෙසත්වා' යි පැවසිය යුතුය. එය කොහෙන් ලැබෙන්නේ ද? පාලියෙන්ම ය. පාලියෙහි (මහාවග්ග 155) 'මේ ක්‍රමයෙන්ම සංඝයාගේ නවකයා දක්වා ද ආරාධනා කරති: ආයුෂ්මත් තෙමේ පාතිමොක්ඛය උදෙසත්වා' යි පැමිණි බැවිනි. ඉන්පසු 'පාතිමොක්ඛය උදෙසන භික්ෂුව විසින් හැමදීම...පෙ... විමසන ලදුව, ධර්ම ආරාධකයා විසින් 'එසේය, ස්වාමීනි' යි පැවසූ විට' යන මෙය කොහෙන් ලැබෙන්නේ ද? පාලියෙන් සහ අටුවාවෙන් ද වේ. නිධාන පාලියෙහි ද 'සංඝයාගේ පූර්වකෘත්‍යය කිමෙක්ද?' යන්න පැමිණ ඇත, අටුවාවෙහි ද (කංඛාවිතරණී අටුවා නිධාන වර්ණනා) 'සංඝයාගේ පූර්වකෘත්‍යය කිමෙක්ද යත්, සංඝයා පොහෝය කරන්නේ ද...පෙ... මෙසේ නම් දෙකකින් (පූර්වකරණ හා පූර්වකෘත්‍ය වශයෙන්) නවවැදෑරුම් පූර්වකෘත්‍යයන් දක්වන ලදී, එය කරන ලද්දේ ද කියා විමසයි' යනුවෙන් පැමිණි බැවිනි.

နနု စေတံ အန္တောနိဒါနေယေဝ အာဂတံ, အထ ကသ္မာ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကေန ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? သစ္စံ, တထာပိ တဒနုလောမတော ဇာနိတဗ္ဗတော ဝတ္တဗ္ဗံ. အဋ္ဌကထာယဉှိ ဣမာ ဂါထာယော သမ္မဇ္ဇနာဒီနံ ပုဗ္ဗကရဏာဒိဘာဝဉာပကဘာဝေနေဝ ဝုတ္တာ, န ပါတိမောက္ခာရမ္ဘကာလေ ဘဏိတဗ္ဗဘာဝေန. အထ စ ပန ဣဒါနိ ဘဏန္တိ, ဧဝံ သန္တေ ကိမတ္ထံ ဘဏန္တီတိ စိန္တာယံ အန္တောနိဒါနေ ‘‘ကိံ သံဃဿ ပုဗ္ဗကိစ္စ’’န္တိ ဝုတ္တပုစ္ဆာနုလောမေန ပုဗ္ဗကရဏာဒီနံ နိဋ္ဌဘာဝပုစ္ဆနတ္ထံ ဘဏန္တီတိ ဇာနိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တံ စတုဗ္ဗိဓံ ပုဗ္ဗကရဏံ ကတွာဝ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော’’တိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၁၇၇), တသ္မာ ပါဠိအဋ္ဌကထာနုလောမတော ဣမိနာ အနုက္ကမေန ကတေ သတိ ဓမ္မဇ္ဈေသကော ပညာယတိ, တဿ အဇ္ဈေသနာကာရော ပညာယတိ, ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကော ပညာယတိ, တဿ ပုဗ္ဗကရဏာဒီနံ နိဋ္ဌဘာဝပုစ္ဆနံ ပညာယတိ, ဓမ္မဇ္ဈေသကဿ ဝိဿဇ္ဇနံ ပညာယတိ, တာနိ နိဋ္ဌာပေတွာ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကဿ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတုံ ပဋိညာ ပညာယတိ, ဧဝံ ဣမေသံ ဂါထာဝါကျာနံ ဝစနေ ပယောဇနံ ပညာယတီတိ ကတွာ ပဏ္ဍိတေဟိ ဝိနယညူဟိ စိရပဋိစ္ဆန္နော အယံ ကထာမဂ္ဂေါ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗောတိ. ပဝါရဏာယပိ ဧသေဝ နယော.

නමුත් මෙය නිධාන දේශනාව ඇතුළතම (අන්තොනිධාන) පැමිණි එකක් නොවේද, එසේ නම් කුමක් හෙයින් පාතිමොක්ඛය උදෙසන භික්ෂුව විසින් ආරම්භයෙහිදීම පැවසිය යුතු ද? සත්‍යයකි, එසේ වුවද ඊට අනුකූලව දැනගත යුතු බැවින් පැවසිය යුතුය. අටුවාවෙහි වනාහි මේ ගාථාවන් හැමදීම ආදී පූර්වකරණ බව හැඟවීම පිණිසම වදාරන ලදී, පාතිමොක්ඛය ආරම්භ කරන වේලාවෙහි පැවසිය යුතු දෙයක් වශයෙන් නොවේ. එසේ වුවත් දැන් පවසති, එසේ තිබියදී කුමක් සඳහා පවසන්නේදැයි සිතන කල්හි, නිධාන දේශනාව ඇතුළත 'සංඝයාගේ පූර්වකෘත්‍යය කිමෙක්ද?' කියා වදාරන ලද ප්‍රශ්නයට අනුකූලව, පූර්වකරණ ආදියේ නිමවීම් භාවය විමසීම පිණිස පවසති යි දැනගත යුතුය. 'මෙසේ වදාරන ලද සිවු වැදෑරුම් පූර්වකරණයන් කොටම පොහොය කළ යුතුය' (විනයසංගහ අටුවාව 177) යනුවෙන් වදාරන ලද බැවිනි. එබැවින් පාලි-අටුවා ක්‍රමයට අනුකූලව මේ අනුපිළිවෙළින් කළ කල්හි, ධර්ම ආරාධකයා ප්‍රකට වෙයි, ඔහුගේ ආරාධනා ක්‍රමය ප්‍රකට වෙයි, පාතිමොක්ඛය උදෙසන භික්ෂුව ප්‍රකට වෙයි, ඔහුගේ පූර්වකරණ ආදියේ නිමවීම් භාවය විමසීම ප්‍රකට වෙයි, ධර්ම ආරාධකයාගේ පිළිතුර ප්‍රකට වෙයි, ඒවා නිමවා පාතිමොක්ඛය උදෙසන භික්ෂුවගේ පාතිමොක්ඛය උදෙසීම පිළිබඳ ප්‍රතිඥාව ප්‍රකට වෙයි. මෙසේ මේ ගාථා වාක්‍යයන් පැවසීමෙහි ප්‍රයෝජනය ප්‍රකට වන්නේ යැයි සලකා, විනයධර පණ්ඩිතයන් විසින් බොහෝ කල් සැඟවී පැවති මේ කථා මාර්ගය අනුගමනය කළ යුතුය. පවාරණයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ပါဠိယဋ္ဌကထာဒီနဉှိ[Pg.404], အနုရူပံ ဣမံ နယံ;

ပုနပ္ပုနံ စိန္တယန္တု, ပဏ္ဍိတာ ဝိနယညုနော.

පාලි, අටුවා ආදියට අනුරූප වූ මේ ක්‍රමය, විනයධර පණ්ඩිතයෝ නැවත නැවතත් මෙනෙහි කෙරෙත්වා.

ပုနပ္ပုနံ စိန္တယိတွာ, ယုတ္တံ စေ ဓာရယန္တု တံ;

နော စေ ယုတ္တံ ဆဍ္ဍယန္တု, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာဝကာတိ.

නැවත නැවතත් සිතා බලා, ඉදින් සුදුසු නම් එය පිළිගනිත්වා; ඉදින් සුදුසු නොවේ නම්, සම්මා සම්බුදු සාවකයෝ එය අත්හරිත්වා.

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංගහ අටුවාව වූ විනයාලංකාරයෙහි

ဥပေါသထပဝါရဏာဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

උපෝසථ පවාරණා විනිශ්චය කථා අලංකාරය නම් වූ

ပဉ္စဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

විසිපස්වන පරිච්ඡේදය යි.

၂၆. ဝဿူပနာယိကဝိနိစ္ဆယကထာ

26. වස්සූපනායික විනිශ්චය කථාව

၁၇၉. ဧဝံ ဥပေါသထပဝါရဏာဝိနိစ္ဆယံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဝဿူပနာယိကဝိနိစ္ဆယံ ကထေတုံ ‘‘ဝဿူပနာယိကာတိ ဧတ္ထ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝသနံ ဝဿံ. ကိံ တံ? ဝသနကိရိယာ ဘာဝတ္ထေ ဏျ-ပစ္စယဝသေန. ဥပနယနံ ဥပနယော. ကော သော? ဥပဂမနကိရိယာ, ဝဿဿ ဥပနယော ဝဿူပနယော, သော ဧတိဿာ ပညတ္တိယာ အတ္ထိ, တသ္မိံ ဝါ ဝိဇ္ဇတီတိ ဝဿူပနာယိကာ. ကာ သာ? ဝဿူပနာယိကပညတ္တိ. အထ ဝါ ဥပနယတိ ဧတာယာတိ ဥပနာယိကာ မဇ္ဈေ ဒီဃဝသေန. ဝဿဿ ဥပနာယိကာ ဝဿူပနာယိကာ, သာ ဧဝ ပုရေ ဘဝါ ပုရိမာ ဘဝတ္ထေ ဣမ-ပစ္စယဝသေန, သာ ဧဝ ပုရိမိကာ သကတ္ထေ က-ပစ္စယဝသေန, တသ္မိံ ပရေ ဣတ္ထိလိင်္ဂေ အ-ကာရဿ ဣ-ကာရာဒေသော. ပစ္ဆာ ဘဝါ ပစ္ဆိမာ, သာဝ ပစ္ဆိမိကာ.

179. මෙසේ උපෝසථ සහ පවාරණා විනිශ්චය පවසා, දැන් වස්සූපනායික විනිශ්චය පැවසීම පිණිස 'වස්සූපනායිකාති එත්ථ' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'වස්ස' යනු වාසය කිරීමයි. එය කුමක්ද? භාව අර්ථයෙහි 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් සිදුවන වාසය කිරීමේ ක්‍රියාවයි. 'උපනයන' යනු ළඟාවීමයි. එය කුමක්ද? එළඹීමේ ක්‍රියාවයි. වස්සයට එළඹීම 'වස්සූපනය' යි. එය මේ පැනවීමෙහි ඇත්තේය, නැතහොත් එහි පවතී යන අර්ථයෙන් 'වස්සූපනායිකා' නම් වේ. එය කුමක්ද? වස්සූපනායිකා පැනවීමයි. නැතහොත්, මෙයින් වස් එළඹෙයි යන අර්ථයෙන්, මධ්‍යයෙහි දීර්ඝ වීමෙන් 'උපනායිකා' නම් වේ. වස්සයෙහි එළඹීම 'වස්සූපනායිකා' නම් වේ. එයම පළමුව වන බැවින්, භව අර්ථයෙහි 'ඉම' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් 'පුරිමා' නම් වේ. එයම ස්වාර්ථයෙහි 'ක' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් 'පුරිමිකා' නම් වේ. එයට පසුව ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'අ' කාරයට 'ඉ' කාරය ආදේශ වේ. පසුව වන බැවින් 'පච්ඡිමා' නම් වේ, එයම 'පච්ඡිමිකා' නම් වේ.

အဿတိယာ ပန ဝဿံ န ဥပေတီတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဣမံ တေမာသံ ဝဿံ ဥပေမီ’’တိ ဝစီဘေဒံ ကတွာ န ဥပေတိ. ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အသေနာသနိကေန ဝဿံ ဥပဂန္တဗ္ဗံ, ယော ဥပဂစ္ဆေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၀၄) ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဝဿူပဂမနံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခေပေါ, န အာလယကရဏဝသေန ဥပဂမနံ [Pg.405] သန္ဓာယာတိ ဝဒန္တိ. ပါဠိယံ ပန အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဒုတိယပါရာဇိကသံဝဏ္ဏနာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၈၄) ‘‘ဝဿံ ဥပဂစ္ဆန္တေန ဟိ နာလကပဋိပဒံ ပဋိပန္နေနပိ ပဉ္စန္နံ ဆဒနာနံ အညတရေန ဆန္နေယေဝ သဒွါရဗန္ဓေ သေနာသနေ ဥပဂန္တဗ္ဗံ, တသ္မာ ဝဿကာလေ သစေ သေနာသနံ လဘတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. နော စေ လဘတိ, ဟတ္ထကမ္မံ ပရိယေသိတွာပိ ကာတဗ္ဗံ. ဟတ္ထကမ္မံ အလဘန္တေန သာမမ္ပိ ကာတဗ္ဗံ, န တွေဝ အသေနာသနိကေန ဝဿံ ဥပဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၀၄) ဒဠှံ ကတွာ ဝုတ္တတ္တာ အသေနာသနိကဿ နာဝါဒိံ ဝိနာ အညတ္ထ အာလယမတ္တေန ဥပဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတီတိ အမှာကံ ခန္တိ. နာဝါသတ္ထဝဇေသုယေဝ ဟိ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, နာဝါယ ဝဿံ ဥပဂန္တု’’န္တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၂၀၃) သတိ, အသတိ ဝါ သေနာသနေ ဝဿူပဂမနဿ ဝိသုံ အနုညာတတ္တာ ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အသေနာသနိကေန ဝဿံ ဥပဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၀၄) အယံ ပဋိက္ခေပေါ. တတ္ထ န လဘတီတိ အသတိ သေနာသနေ အာလယဝသေနပိ နာဝါဒီသု ဥပဂမနံ ဝုတ္တံ. စတူသု ဟိ သေနာသနေသု ဝိဟာရသေနာသနံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, န ဣတရတ္တယံ.

අසතියෙන් (සිහිය නොමැතිකම නිසා) වස් නොඑළඹෙන්නේ යනු, ‘මේ විහාරයෙහි මේ තෙමස වස් එළඹෙමි’ යි වාග්භේදයක් කොට (වචනයෙන් කියා) වස් නොඑළඹීමයි. ‘මහණෙනි, සෙනසුනක් නැත්තහු විසින් වස් නොඑළඹිය යුතුය, යමෙක් එළඹෙන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ’ (මහාවග්ග. 204) යනුවෙන් වාග්භේද කොට වස් එළඹීම අරභයා කෙරෙන ප්‍රතික්ෂේපයකි, ලැගුම් ගැනීම් (ආලය කිරීම්) වශයෙන් වස් එළඹීම අරභයා නොවේ යැයි පවසති. නමුත් පාලියෙහි විශේෂයකින් තොරව පවසා ඇති බැවින් ද, අටුවාවෙහි දෙවන පාරාජිකා වර්ණනාවෙහි (පාරාජිකා අටුවා. 1.84) ‘වස් එළඹෙන මහණෙකු විසින් නාලක ප්‍රතිපදාව පුරන්නෙකු වුවද, පියසි වර්ග පහෙන් එක් පියස්සකින් සෙවිලි කරන ලද, දොර ජනෙල් බඳින ලද සෙනසුනකම වස් එළඹිය යුතුය. එබැවින් වස් කාලයෙහි ඉදින් සෙනසුනක් ලැබේ නම් එය යහපත්ය. ඉදින් නොලැබේ නම් අත්කම් (කුලී වැඩ) සොයා හෝ එය කටයුතුය. අත්කම් ද නොලැබෙන්නේ නම් තමා විසින්ම හෝ කළ යුතුය. එසේ මිස සෙනසුනක් නැත්තහු විසින් වස් නොඑළඹිය යුතුය’ (මහාවග්ග. 204) යනුවෙන් දැඩි කොට පවසා ඇති බැවින්, සෙනසුනක් නැති තැනැත්තා හට බෝට්ටු (නැව්) ආදිය හැර වෙනත් තැනක ලැගුම් ගැනීමක් (ආලයක්) පමණකින් වස් එළඹීම සුදුසු නොවේ යන්න අපගේ මතය වේ. මන්ද, නැව්, ගැල් කණ්ඩායම් (සත්ථ) සහ ගොනුන් ලගින තැන් (වජ) වල පමණක්ම ‘මහණෙනි, නැවෙහි වස් එළඹීමට අනුදනිමි’ (මහාවග්ග. 203) යනාදී වශයෙන් සෙනසුන් ඇති හෝ නැති කල්හි වස් එළඹීම වෙන් වෙන්ව අනුදැන වදාරා ඇති බැවින්, ‘මහණෙනි, සෙනසුනක් නැත්තහු විසින් වස් නොඑළඹිය යුතුය’ (මහාවග්ග. 204) යන මේ ප්‍රතික්ෂේපය වේ. එහි (නැව් ආදියේදී) සෙනසුන් නැති කල්හි ලැගුම් ගැනීමේ (ආලය) වශයෙන් වුවද නැව් ආදියේ වස් එළඹීම දක්වන ලදී. සෙනසුන් සතර අතුරින් මෙහිදී අදහස් කරන්නේ විහාර සෙනසුනයි, සෙසු තුන නොවේ.

ဋင်္ကိတမဉ္စာဒိဘေဒါ ကုဋီတိ ဧတ္ထ ဋင်္ကိတမဉ္စော နာမ ဒီဃေ မဉ္စပါဒေ မဇ္ဈေ ဝိဇ္ဈိတွာ အဋနိယော ပဝေသေတွာ ကတော မဉ္စော, တဿ ဣဒံ ဥပရိ, ဣဒံ ဟေဋ္ဌာတိ နတ္ထိ. ပရိဝတ္တေတွာ အတ္ထတောပိ တာဒိသောဝ ဟောတိ, တံ သုသာနေ ဒေဝဋ္ဌာနေ စ ဌပေန္တိ, စတုန္နံ ပါသာဏာနံ ဥပရိ ပါသာဏံ အတ္ထရိတွာ ကတံ ဂေဟမ္ပိ ‘‘ဋင်္ကိတမဉ္စော’’တိ ဝုစ္စတိ.

‘ටංකිත මඤ්ච (කටු ගැසූ ඇඳ) ආදී ප්‍රභේද ඇති කුටිය’ යන්නෙහි ‘ටංකිත මඤ්ච’ යනු දිග ඇඳ පාදයන්හි මැද විද, හරස් පොලු (අටනි) ඇතුල් කොට සාදන ලද ඇඳකි. එහි ‘මේ උඩය, මේ යටය’ කියා වෙනසක් නැත. පෙරළා එළුවද එවැනිම වේ. එය සොහොන්වල සහ දේවස්ථානවල තබති. ගල් හතරක් මත තවත් ගලක් අතුරා සාදන ලද ගෙයද ‘ටංකිත මඤ්ච’ යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘ဣဓ ဝဿံ ဥပေမီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ သတ္ထဿ အဝိဟာရတ္တာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဣဓ ဝဿံ ဥပေမီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ. သတ္ထေ ပန ဝဿံ ဥပဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ကုဋိကာဒီနံ အဘာဝေန ‘‘ဣဓ ဝဿံ ဥပေမီ’’တိ ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဥပဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, အာလယကရဏမတ္တေနေဝ ဝဋ္ဋတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပ္ပကိရတီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂစ္ဆတိ. တီသု [Pg.406] ဌာနေသု နတ္ထိ ဝဿစ္ဆေဒေ အာပတ္တီတိ တေဟိ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တဿေဝ နတ္ထိ အာပတ္တိ, တေဟိ ဝိယုဇ္ဇိတွာ ဂမနေ ပန အာပတ္တိယေဝ, ပဝါရေတုဉ္စ န လဘတိ.

‘මෙහි වස් එළඹෙමි’ යි තුන් වරක් කිව යුතුය යන්න, ගැල් කණ්ඩායම (සත්ථ) විහාරයක් නොවන බැවින්, ‘මේ විහාරයෙහි’ යි නොකියා ‘මෙහි වස් එළඹෙමි’ යනුවෙන් මෙපමණක්ම කිව යුතුය. ගැල් කණ්ඩායමෙහි වස් එළඹීම සුදුසු නැත යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, කුටි ආදියේ හිඟකම නිසා ‘මෙහි වස් එළඹෙමි’ යි වාග්භේද කොට වස් එළඹීම සුදුසු නැති බවත්, ලැගුම් ගැනීම (ආලය කිරීම) පමණකින්ම සුදුසු වන බවත්ය. ‘විප්පකිරති’ යනු වෙන වෙනම (විසිරී) යයි. ‘ස්ථාන තුනක වස් කැඩීමෙහිදී ඇවතක් නැත’ යනු ඔවුන් සමඟ යන්නහුටම ඇවතක් නැති බවයි, ඔවුන්ගෙන් වෙන්ව යාමෙහිදී නම් ඇවතක්ම වේ, පවාරණය කරන්නටද නොලැබේ.

ပဝိသနဒွါရံ ယောဇေတွာတိ သကဝါဋဗဒ္ဓမေဝ ယောဇေတွာ. ပုရိမိကာယ…ပေ… န ပက္ကမိတဗ္ဗာတိ ဣမိနာ အာသာဠှီပုဏ္ဏမာယ အနန္တရေ ပါဋိပဒဒိဝသေ ပုရိမဝဿံ ဥပဂန္တွာ ဝဿာနဥတုနော စတူသု မာသေသု သဗ္ဗပစ္ဆိမမာသံ ဌပေတွာ ပုရိမံ တေမာသံ ဝသိတဗ္ဗံ. သာဝဏပုဏ္ဏမိယာ အနန္တရေ ပါဋိပဒဒိဝသေ ပစ္ဆိမဝဿံ ဥပဂန္တွာ သဗ္ဗပဌမမာသံ ဌပေတွာ ပစ္ဆိမံ တေမာသံ ဝသိတဗ္ဗံ. ဧဝံ အဝသိတွာ ပုရိမိကာယ ဝဿံ ဥပဂတေန ဘိက္ခုနာ မဟာပဝါရဏာယ အန္တော အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ ပစ္ဆိမိကာယ ဥပဂတေန စာတုမာသိနိပဝါရဏာယ အန္တော အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ အန္တရာ စာရိကံ ပက္ကမေယျ, ဥပစာရသီမာတိက္ကမေယေဝ တဿ ဘိက္ခုနော ဒုက္ကဋာပတ္တိ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဣမမတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေတုံ ‘‘န ဘိက္ခဝေ…ပေ… ဝစနတော’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ ဝဿံ ဥပဂန္တွာ သတိ ကရဏီယေ ပက္ကမန္တဿ သဗ္ဗထာပိ အာပတ္တိယေဝ သိယာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝဿံ ဥပဂန္တွာ ပနာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ သန္တေ တဒဟေဝ သတ္တာဟကရဏီယေန ပက္ကမန္တဿေဝ အနာပတ္တိ သိယာ, န ဒွီဟတီဟံ ဝသိတွာ ပက္ကမန္တဿာတိ အာဟ ‘‘ကော ပန ဝါဒေါ’’တိအာဒိ.

‘ඇතුල්වන දොර යොදා’ යනු දොර පියන් සහිතවම සවි කොට. ‘පෙර වස් එළඹීමෙන්... පෙ... බැහැර නොයා යුතුය’ යන්නෙන්, ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනට පසුදින වන පාටිපද (අව පෑළවිය) දින පෙර වස් එළඹ, වස්සාන සෘතුවේ සතර මසෙන් අවසාන මාසය හැර, පළමු තෙමස විසිය යුතුය. නිකිණි පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනට පසුදින වන පාටිපද (අව පෑළවිය) දින පසු වස් එළඹ, ප්‍රථම මාසය හැර, පසු තෙමස විසිය යුතුය. මෙසේ නොවැසී, පෙර වස් එළඹි භික්ෂුව විසින් මහා පවාරණ දිනයේදී අරුණ නැගීමට පෙර හෝ, පසු වස් එළඹි භික්ෂුව විසින් චාතුමාසිනී පවාරණයේදී (කාර්තික පවාරණය) අරුණ නැගීමට පෙර හෝ අතරමගදී චාරිකාවේ වඩින්නේ නම්, උපචාර සීමාව ඉක්මවූ සැණින් එම භික්ෂුවට දුක්කටාපත්ති වේ යන්න දක්වයි. මේ අර්ථය පාලියෙන් තහවුරු කිරීමට ‘මහණෙනි, ...පෙ... වදාල බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ඉදින් මෙසේ වස් එළඹ, කටයුත්තක් ඇති කල්හි බැහැර යන්නෙකුට හැම අතින්ම ඇවතක්ම වන්නේය යන චෝදනාව අරභයා ‘වස් එළඹ නැවතත්...’ යනාදිය පැවසීය. එසේ ඇති කල්හි එදිනම සත්තාහකරණයෙන් (සත්දිනක කටයුත්තකට) බැහැර යන්නාටම ඇවැත් නොවේ, දෙදිනක් තුන්දිනක් වැස බැහැර යන්නාට නොවේ යැයි පැවසීම සඳහා ‘කවර කථාද...’ යනාදිය පවසන ලදී.

၁၈၀. ဣဒါနိ သတ္တာဟကရဏီယလက္ခဏံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တန္နံ သတ္တာဟကရဏီယေန ပဟိတေ ဂန္တုံ, န တွေဝ အပ္ပဟိတေ, ဘိက္ခုဿ ဘိက္ခုနိယာ သိက္ခမာနာယ သာမဏေရဿ သာမဏေရိယာ ဥပါသကဿ ဥပါသိကာယာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၈၇) ဧကံ, ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တန္နံ သတ္တာဟကရဏီယေန အပ္ပဟိတေပိ ဂန္တုံ, ပဂေဝ ပဟိတေ, ဘိက္ခုဿ ဘိက္ခုနိယာ [Pg.407] သိက္ခမာနာယ သာမဏေရဿ သာမဏေရိယာ မာတုယာ စ ပိတုဿ စာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၉၈) ဧကံ, ‘‘သစေ ပန ဘိက္ခုနော ဘာတာ ဝါ အညော ဝါ ဉာတကော ဂိလာနော ဟောတီ’’တိ ဧကံ, ‘‘ဧကသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဝသန္တော ဘိက္ခုဘတ္တိကော’’တိ ဧကံ, ‘‘သစေ ဘိက္ခုဿ…ပေ… အနဘိရတိ ဝါ ကုက္ကုစ္စံ ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဝါ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ ဧကံ, ‘‘ကောစိ ဘိက္ခု ဂရုဓမ္မံ အဇ္ဈာပန္နော ဟောတိ ပရိဝါသာရဟော’’တိ ဧကံ, ‘‘ဘိက္ခုနိယာပိ မာနတ္တာရဟာယာ’’တိ ဧကံ, ‘‘သာမဏေရော ဥပသမ္ပဇ္ဇိတုကာမော…ပေ… သိက္ခမာနာ ဝါ…ပေ… သာမဏေရီ ဝါ’’တိ ဧကံ, ‘‘ဘိက္ခုဿ ဘိက္ခုနိယာ ဝါ သံဃော ကမ္မံ ကတ္တုကာမော တဇ္ဇနီယံ ဝါ’’တိ ဧကံ, ‘‘သစေပိ ကတံယေဝ ဟောတိ ကမ္မ’’န္တိ ဧကံ, ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, သံဃကရဏီယေန ဂန္တု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၉၉) ဧကန္တိ ဧကာဒသ ဌာနာနိ ဟောန္တိ. တတ္ထ ပဌမတတိယစတုတ္ထဝသေန တီသု ဌာနေသု ပဟိတေ ဧဝ ဂန္တဗ္ဗံ, နော အပ္ပဟိတေ. သေသေသု အဋ္ဌသု အပ္ပဟိတေပိ ဂန္တဗ္ဗံ, ပဂေဝ ပဟိတေ. ဝုတ္တဉှိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၉၉) ‘‘ဂန္တဗ္ဗန္တိ သံဃကရဏီယေန အပ္ပဟိတေပိ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ. ဧတ္ထ စ အနုပါသကေဟိပိ သာသနဘာဝံ ဉာတုကာမေဟိ ပဟိတေ တေသံ ပသာဒဝဍ္ဎိသမ္ပတ္တေဟိပိ သတ္တာဟကရဏီယေန ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဘိက္ခုဘတ္တိကောတိ ဘိက္ခုနိဿိတကော. သော ပန ယသ္မာ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဝသတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဝသန္တော’’တိ.

180. දැන් සත්තාහකරණීයයේ (සත් දිනක අවශ්‍යතාවක් සඳහා වැඩමවීමේ) ලක්ෂණ විස්තර වශයෙන් දැක්වීම සඳහා ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘‘මහණෙනි, භික්ෂුව, භික්ෂුණිය, සික්ඛමානාව, සාමණේරයා, සාමණේරිය, උපාසකයා, උපාසිකාව යන සත්දෙනාගේ සත්තාහකරණීයකින් (දින හතක අවශ්‍යතාවක් සඳහා) ඇරයුම් කළ කල්හි යාමට අනුදනිමි, ඇරයුම් නොකළ කල්හි යාමට අනු නොදනිමි’’ (මහාවග්ග 187) යන්න එකකි. ‘‘මහණෙනි, භික්ෂුව, භික්ෂුණිය, සික්ඛමානාව, සාමණේරයා, සාමණේරිය සහ මව්පියන් යන සත්දෙනාගේ සත්තාහකරණීයකින් ඇරයුම් නොකළද යාමට අනුදනිමි, ඇරයුම් කළ කල්හි කියනුම කිම?’’ (මහාවග්ග 198) යන්න තවත් එකකි. ‘‘ඉදින් භික්ෂුවකගේ සහෝදරයෙකු හෝ වෙනත් නෑයෙකු හෝ ගිලන්ව සිටී නම්’’ යන්න එකකි. ‘‘එක් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වසන භික්ෂුභක්තිකයා’’ යන්න එකකි. ‘‘ඉදින් භික්ෂුවකට...පෙ... නොඇල්ම (අනභිරතිය) හෝ කුකුස (කුක්කුච්චය) හෝ මිථ්‍යාදෘෂ්ටියක් හෝ උපන්නේ වේ නම්’’ යන්න එකකි. ‘‘යම් භික්ෂුවක් ගරුධර්මයකට (ඇවතකට) පැමිණ පරිවාසයට සුදුසු වේ නම්’’ යන්න එකකි. ‘‘භික්ෂුණියකටද මානත් පිරීමට සුදුසු නම්’’ යන්න එකකි. ‘‘සාමණේරයෙක් උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නේ නම්...පෙ... සික්ඛමානාවක හෝ...පෙ... සාමණේරියක හෝ’’ යන්න එකකි. ‘‘භික්ෂුවකට හෝ භික්ෂුණියකට සංඝයා වහන්සේ තජ්ජනීය කර්මයක් කිරීමට කැමති නම්’’ යන්න එකකි. ‘‘ඉදින් සංඝකර්මය කර අවසන් වුවද’’ යන්න එකකි. ‘‘මහණෙනි, සංඝකරණීයකින් යාමට අනුදනිමි’’ (මහාවග්ග 199) යන්න එකකි. මෙසේ කරුණු එකොළහක් වෙති. එහි පළමු, තෙවන සහ සිව්වන කරුණු වශයෙන් දැක්වෙන ස්ථාන තුනේදී ඇරයුම් කළහොත් පමණක් යා යුතු අතර ඇරයුම් නොකළහොත් නොයා යුතුය. ඉතිරි කරුණු අටේදී ඇරයුම් නොකළද යා යුතු අතර ඇරයුම් කර ඇති කල්හි යාම ගැන කියනුම කිම? විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 2.199) මෙසේ පවසන ලදී: "යා යුතුය යනු සංඝකරණීයකින් ඇරයුම් නොකළද යා යුතුය යන්නයි". මෙහිදී සාසනික ප්‍රතිපදාව දැනගනු කැමති අනුපාසකවරුන් (තවමත් උපාසක නොවූවන්) විසින් ආරාධනා කරන ලද කල්හි, ඔවුන්ගේ පැහැදීම වර්ධනය කිරීම පිණිස සත්තාහකරණීයෙන් යාම සුදුසු බව තේරුම් ගත යුතුය. ‘භික්ෂුභක්තික’ යනු භික්ෂූන් ඇසුරු කරන්නා ය. ඔහු භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එකට වසන බැවින් ‘‘භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එකට වසන්නා’’ යැයි කියන ලදී.

၁၈၁. အပိစေတ္ထာတိ အပိစ ဧတ္ထာတိ ဆေဒေါ, ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ သတ္တာဟကရဏီယဝိနိစ္ဆယေ အပိစ အပရော အယံ ဤဒိသော ပါဠိမုတ္တကနယော ဝဿူပနာယိကက္ခန္ဓကပါဠိတော မုတ္တော နယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. သမန္တပါသာဒိကာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၉၉) ပန ‘‘ပါဠိမုတ္တကရတ္တိစ္ဆေဒဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဒိဿတိ. တထာ [Pg.408] ဟိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၉၉) ‘‘ရတ္တိစ္ဆေဒဝိနိစ္ဆယောတိ သတ္တာဟကရဏီယေန ဂန္တွာ ဗဟိဒ္ဓါ အရုဏုဋ္ဌာပနသင်္ခါတဿ ရတ္တိစ္ဆေဒဿ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ. သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၉၉) ‘‘သတ္တာဟကရဏီယေန ဂန္တွာ ဗဟိဒ္ဓါ အရုဏုဋ္ဌာပနံ ရတ္တိစ္ဆေဒေါ’’တိ. အနိမန္တိတေန ဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ အနိမန္တိတတ္တာ သတ္တာဟကိစ္စံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဂစ္ဆန္တဿပိ ဝဿစ္ဆေဒေါ စေဝ ဒုက္ကဋဉ္စ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာဝုတ္တဉှိ ရတ္တိစ္ဆေဒကာရဏံ ဝိနာ တိရောဝိဟာရေ ဝသိတွာ အာဂမိဿာမီတိ ဂစ္ဆတော ဝဿစ္ဆေဒံ ဝဒန္တိ. ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ အန္တောဥပစာရသီမာယံ ဌိတေနေဝ သတ္တာဟကရဏီယနိမိတ္တံ သလ္လက္ခေတွာ ဣမိနာ နိမိတ္တေန ဂန္တွာ ‘‘သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ အာဂစ္ဆိဿာမီ’’တိ အာဘောဂံ ကတွာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ပုရိမက္ခဏေ အာဘောဂံ ကတွာ ဂမနက္ခဏေ ဝိသရိတွာ ဂတေပိ ဒေါသော နတ္ထိ, ‘‘သကရဏီယော ပက္ကမတီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၀၇) ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗထာ အာဘောဂံ အကတွာ ဂတဿ ဝဿစ္ဆေဒေါတိ ဝဒန္တိ. ယော ပန သတ္တာဟကရဏီယနိမိတ္တာဘာဝေပိ ‘‘သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ အာဂမိဿာမီ’’တိ အာဘောဂံ ကတွာ ဂန္တွာ သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ အာဂစ္ဆတိ, တဿ အာပတ္တိယေဝ, ဝဿစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ သတ္တာဟဿ သန္နိဝတ္တတ္တာတိ ဝဒန္တိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

181. ‘අපිචෙත්ථ’ යනු ‘අපි ච එත්ථ’ යන්නෙහි පද සම්බන්ධයයි. මෙහි, එනම් මේ සත්තාහකරණීය විනිශ්චයෙහි, තවද මෙවැනි පාලිමුත්තක ක්‍රමයක් (පාලි පාඨවලින් බාහිර ක්‍රමයක්) වස්සූපනායිකක්ඛන්ධක පාලියෙන් බැහැර වූවක් ලෙස තේරුම් ගත යුතු යැයි යෝජනා කෙරේ. සමන්තපාසාදිකාවෙහි (මහාවග්ග අට්ඨකථා 199) මෙය ‘‘පාලිමුත්තක රත්තිච්ඡේද විනිශ්චය’’ (පාලි පාඨවලින් තොරව රාත්‍රිය ඉක්මවීම පිළිබඳ විනිශ්චය) ලෙස දැක්වේ. එසේම විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි (මහාවග්ග 2.199) ද ‘‘රත්තිච්ඡේද විනිශ්චය යනු සත්තාහකරණීයෙන් ගොස් සීමාවෙන් බැහැරව අරුණ නැගීමෙන් සිදුවන රාත්‍රිය ඉක්මවීම පිළිබඳ විනිශ්චයයි’’ යනුවෙන් දැක්වේ. සාරත්ථදීපනියෙහි ද (මහාවග්ග ටීකා 3.199) ‘‘සත්තාහකරණීයෙන් බැහැරට ගොස් අරුණ නැගීම රත්තිච්ඡේදය (රාත්‍රිය ඉක්මවීම) වේ’’ යැයි දක්වා ඇත. ‘animantitena gantuṃ na vaṭṭati’ (ආරාධනා නොලැබ යාම නොසුදුසුය) යන්නෙහි, ආරාධනා නොලැබීම හේතුවෙන් සත්තාහ කෘත්‍යය (සත්දිනක අවශ්‍යතාව) අධිෂ්ඨාන කොට යන්නහුට වස් කැඩීම මෙන්ම දුක්කටාපත්තියද සිදුවන බව දත යුතුය. ඉහත සඳහන් කරන ලද රත්තිච්ඡේද හේතුවක් නොමැතිව, වෙනත් විහාරයක නැවතී එන්නෙමියි යන අදහසින් යන්නහුගේ වස් බිඳෙන බව පවසති. ‘gantuṃ vaṭṭati’ (යාම සුදුසුය) යන්නෙහි, අභ්‍යන්තර උපචාර සීමාවෙහි සිටියදීම සත්තාහකරණීය නිමිත්ත සලකා බලා, මේ නිමිත්තෙන් ගොස් ‘‘සත් දිනක් ඇතුළත ආපසු එන්නෙමි’’ යැයි අදිටන් කොට (මෙනෙහි කොට) යාම සුදුසුය. පළමු මොහොතේ අදිටන් කොට (මෙනෙහි කොට) පිටත්වන මොහොතේදී එය අමතක වී ගියද වරදක් නැත. ‘‘අවශ්‍යතාවක් සහිතව පිටත්ව යයි’’ (මහාවග්ග 207) යනුවෙන් වදාළ බැවින්, කිසිසේත්ම අදිටනක් නොකර ගියහොත් වස් කැඩෙන බව පවසති. යමෙක් සත්තාහකරණීය නිමිත්තක් නොමැතිව වුවද ‘‘සත් දිනක් ඇතුළත ආපසු එන්නෙමි’’ යැයි අදිටන් කොට ගොස්, සත් දිනක් ඇතුළත ආපසු පැමිණෙන්නේ නම්, ඔහුට ඇවතක් පමණක් සිදුවන අතර, සත් දින ඇතුළත ආපසු පැමිණි බැවින් වස් කැඩීමක් සිදු නොවේ යැයි පවසති. මෙය විමසා බලා තේරුම් ගත යුතුය.

ဘဏ္ဍကန္တိ စီဝရဘဏ္ဍံ. ပဟိဏန္တီတိ စီဝရဓောဝနာဒိကမ္မေန ပဟိဏန္တိ. သမ္ပာပုဏိတုံ န သက္ကောတိ, ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ‘‘အဇ္ဇေဝ အာဂမိဿာမီ’’တိ သာမန္တဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပုန အာဂစ္ဆန္တဿ အန္တရာမဂ္ဂေ သစေ အရုဏုဂ္ဂမနံ ဟောတိ, ဝဿစ္ဆေဒေါပိ န ဟောတိ, ရတ္တိစ္ဆေဒဒုက္ကဋဉ္စ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ, တဒဟေဝ အာဂမနေ သဥဿာဟတ္တာ ဝဿစ္ဆေဒေါ ဝါ အာပတ္တိ ဝါ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အာစရိယံ ပဿိဿာမီတိ ပန ဂန္တုံ လဘတီတိ ‘‘အဂိလာနမ္ပိ အာစရိယံ, ဥပဇ္ဈာယံ ဝါ ပဿိဿာမီ’’တိ သတ္တာဟကရဏီယေန ဂန္တုံ လဘတိ, နိဿယာစရိယံ ဓမ္မာစရိယဉ္စ, ပဂေဝ [Pg.409] ဥပသမ္ပဒါစရိယဥပဇ္ဈာယေ. သစေ နံ အာစရိယော ‘‘အဇ္ဇ မာ ဂစ္ဆာ’’တိ ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝံ သတ္တာဟကရဏီယေန အာဂတာနံ အန္တောသတ္တာဟေယေဝ ပုန အာဂစ္ဆန္တံ သစေ အာစရိယော, ဥပဇ္ဈာယော ဝါ ‘‘အဇ္ဇ မာ ဂစ္ဆာ’’တိ ဝဒတိ, ဝဋ္ဋတိ, သတ္တာဟာတိက္ကမေပိ အနာပတ္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝဿစ္ဆေဒေါ ပန ဟောတိယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သတ္တာဟဿ ဗဟိဒ္ဓါ ဝီတိနာမိတတ္တာ.

‘භණ්ඩකං’ යනු චීවර භාණ්ඩයයි. ‘පහිණන්ති’ යනු චීවර සේදීම ආදී කටයුතුවල නිරත වෙති (යොදවති) යන්නයි. ‘ළඟාවීමට නොහැකි වුවහොත් සුදුසුය’ යන්නෙහි, ‘‘අදම ආපසු එන්නෙමි’’ යැයි අසල විහාරයකට ගොස් ආපසු එන අතරමගදී ඉදින් අරුණ උදාවුවහොත්, වස් කැඩීමක් සිදු නොවන අතර, රාත්‍රිය ඉක්මවීමේ දුක්කටාපත්තියද නැතැයි පවසති. එදිනම ආපසු පැමිණීමට උත්සාහවත් වූ බැවින් වස් කැඩීමක් හෝ ඇවතක් සිදු නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ආචාර්යයන් වහන්සේ දැකීමට’ යාමට අවසර ඇත යන්නෙන්, ‘‘ගිලන් නොවූ ආචාර්යයන් වහන්සේ හෝ උපජ්ඣායන් වහන්සේ දැකීමට’’ ද සත්තාහකරණීයෙන් යාමට අවසර ලැබෙන බවයි. නිස්සය ආචාර්යයන් වහන්සේ සහ ධර්ම ආචාර්යයන් වහන්සේ දැකීමටද එසේ නම්, උපසම්පදා ආචාර්යයන් වහන්සේ සහ උපජ්ඣායන් වහන්සේ ගැන කියනුම කිම? ඉදින් ආචාර්යයන් වහන්සේ ඔහුට ‘‘අද නොයන්න’’ යැයි වදාරන්නේ නම්, එය සුදුසුය යන්නෙන්, මෙසේ සත්තාහකරණීයෙන් පැමිණි අයෙකු සත් දින ඇතුළත ආපසු යන්නට සැරසෙන කල්හි ඉදින් ආචාර්යයන් වහන්සේ හෝ උපජ්ඣායන් වහන්සේ ‘‘අද නොයන්න’’ යැයි වදාරන්නේ නම්, එහි රැඳීම සුදුසුය. සත් දින ඉක්ම ගියද ඇවතක් සිදු නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි. එහෙත් සත් දිනකට වඩා පිටත කාලය ගත කළ බැවින් වස් කැඩීම නම් සිදුවන බවම දත යුතුය.

သစေ ဒူရံ ဂတော သတ္တာဟဝါရေန အရုဏော ဥဋ္ဌာပေတဗ္ဗောတိ ဣမိနာ ဝဿစ္ဆေဒကာရဏေ သတိ သတ္တာဟကရဏီယေန ဂန္တုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. ဧတ္ထ ဆ ဒိဝသာနိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝီတိနာမေတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ပုရာရုဏာ ဧဝ အန္တောဥပစာရသီမာယံ ပဝိသိတွာ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေတွာ ပုနဒိဝသေ သတ္တာဟံ အဓိဋ္ဌာယ ဂန္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကေစိ ပန ‘‘သတ္တမေ ဒိဝသေ အာဂန္တွာ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ တဒဟေဝ ဒိဝသဘာဂေပိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ ‘‘အရုဏော ဥဋ္ဌာပေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. သတ္တမေ ဒိဝသေ တတ္ထ အရုဏုဋ္ဌာပနမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၁၉၉) ‘‘သတ္တာဟံ သန္နိဝတ္တော ကာတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ ဂစ္ဆန္တော စ အန္တော အပ္ပဝိသိတွာ ဗဟိဒ္ဓါဝ သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေန္တော စ သမုစ္ဆိန္နဝဿော ဧဝ ဘဝိဿတိ အရုဏဿ ဗဟိ ဧဝ ဥဋ္ဌာပိတတ္တာ. ဣတရထာ ‘‘အရုဏော ဥဋ္ဌာပေတဗ္ဗော’’တိ ဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာ. ‘‘သတ္တာဟဝါရေန အန္တောဝိဟာရေ ပဝိသိတွာ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတော အညေသု စ ဌာနေသု အရုဏုဋ္ဌာပနမေဝ ဝုစ္စတိ. ဝက္ခတိ ဟိ စီဝရက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၆၄) ‘‘ဧကသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသန္တော ဣတရသ္မိံ သတ္တာဟဝါရေန အရုဏမေဝ ဥဋ္ဌာပေတီ’’တိ.

යම් හෙයකින් දුර බැහැර ගියහොත් සත්දිනක වාරයෙන් අරුණ නැගිය යුතුය යන මෙයින්, වස් කැඩීමට හේතුවක් ඇති කල්හි සත්තාහකරණීයෙන් (සත්දිනක කටයුත්තක් සඳහා) යාමට ද සුදුසු බව දක්වයි. මෙහි අදහස නම්, සදිනක් පිටත ගත කොට, සත්වැනි දිනයේ අරුණෝදයට පෙරම ඇතුළු උපචාර සීමාවට පිවිස, අරුණ නංවා, පසුදින නැවත සත්දිනක් අධිෂ්ඨාන කරගෙන යා යුතු යන්නයි. එහෙත් ඇතැම් කෙනෙක් ‘සත්වැනි දිනයේ පැමිණ, අරුණ නොනංවා එදිනම දහවල් කාලයේ වුවද යාම සුදුසුය’ යි පවසති. ‘අරුණ නැගිය යුතුය’ යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවින් එය පිළිගත යුතු නොවේ. සත්වැනි දිනයේ එහි අරුණ නැංවීමම අදහස් කරමින් පාළියෙහි ‘සත්තාහං සන්නිවත්තෝ කාතබ්බෝ’ (සත්දිනකින් ආපසු පැමිණීම කළ යුතුය) යනුවෙන් වදාරන ලදී. අරුණ නොනංවා යන්නා වූ ද, ඇතුළට නොපිවිස පිටතම සත්දිනක් ගත කරන්නා වූ ද භික්ෂුවගේ වස් කැඩෙන්නේමය; මන්ද යත්, අරුණ පිටතදීම නැගුණු බැවිනි. එසේ නොවේ නම් ‘අරුණ නැගිය යුතුය’ යන වචනය නිශ්ඵල වන්නේය. ‘සත්දිනක වාරයෙන් ඇතුළු විහාරයට පිවිස, අරුණ නංවා යා යුතුය’ යි කිව යුතු බැවින් ද, අනෙකුත් තැන්වල ද අරුණ නැංවීමම කියනු ලබන බැවින් ද මෙය මෙසේම වේ. චීවරක්ඛන්ධකයෙහි ‘එක් විහාරයක වසන්නෙක් අනෙක් විහාරයෙහි සත්දිනක වාරයෙන් අරුණම නංවයි’ යනුවෙන් පවසනු ඇත.

အထာပိ [Pg.410] ယံ တေ ဝဒေယျုံ ‘‘သတ္တမေ ဒိဝသေ ယဒါ ကဒါစိ ပဝိဋ္ဌေန တံဒိဝသနိဿိတော အတီတာရုဏော ဥဋ္ဌာပိတော နာမ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တ’’န္တိ, တံ သဒ္ဒဂတိယာပိ န သမေတိ. န ဟိ ဥဋ္ဌိတေ အရုဏေ ပစ္ဆာ ပဝိဋ္ဌော တဿ ပယောဇကော ဥဋ္ဌာပကော ဘဝိတုမရဟတိ. ယဒိ ဘဝေယျ, ‘‘ဝဿံ ဥပဂန္တွာ ပန အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ တဒဟေဝ သတ္တာဟကရဏီယေန ပက္ကမန္တဿာ’’ပီတိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၂၀၇) ဧတ္ထ ‘‘အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ’’တိ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျ. တေနပိ တံဒိဝသနိဿိတဿ အရုဏဿ ဥဋ္ဌာပိတတ္တာ အာရညကဿပိ ဘိက္ခုနော သာယနှသမယေ အင်္ဂယုတ္တံ အရညံ ဂန္တွာ တဒါ ဧဝ နိဝတ္တန္တဿ အရုဏော ဥဋ္ဌာပိတော ဓုတင်္ဂဉ္စ ဝိသောဓိတံ သိယာ, န စေတံ ယုတ္တံ အရုဏုဂ္ဂမနကာလေ ဧဝ အရုဏုဋ္ဌာပနဿ ဝုတ္တတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ကာလဿေဝ ပန နိက္ခမိတွာ အင်္ဂယုတ္တေ ဌာနေ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေတဗ္ဗံ. သစေ အရုဏုဋ္ဌာနဝေလာယံ တေသံ အာဗာဓော ဝဍ္ဎတိ, တေသံ ဧဝ ကိစ္စံ ကာတဗ္ဗံ, န ဓုတင်္ဂဝိသုဒ္ဓိကေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၁). တထာ ပါရိဝါသိကာဒီနမ္ပိ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ ဝတ္တံ နိက္ခိပန္တာနံ ရတ္တိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော. ‘‘ဥဂ္ဂတေ အရုဏေ နိက္ခိပိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၉၇) ဟိ ဝုတ္တံ. သဟသေယျသိက္ခာပဒေပိ အနုပသမ္ပန္နေဟိ သဟ နိဝုတ္ထဘာဝပရိမောစနတ္ထံ ‘‘ပုရာရုဏာ နိက္ခမိတွာ’’တိအာဒိ (ပါစိ. ၅၄) ဝုတ္တံ. ဧဝံ စီဝရဝိပ္ပဝါသာဒီသု စ သဗ္ဗတ္ထ ရတ္တိပရိယောသာနေ အာဂါမိအရုဏဝသေနေဝ အရုဏုဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ, န အတီတာရုဏဝသေန, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အရုဏုဋ္ဌာပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ အညထာ ဝဿစ္ဆေဒတ္တာ.

තවද, ‘සත්වැනි දිනයේ කිනම් හෝ වේලාවක ඇතුළු වූ විට, එදිනට අදාළව ඉක්මගිය අරුණෝදය නංවන ලද්දක් වේය යන අදහසින් අටුවාවෙහි එසේ දක්වා ඇතැයි’ ඔවුන් පවසන්නේ නම්, එය කිසිසේත් යුක්ති සහගත නොවේ. මන්ද යත්, අරුණ නැගුණු පසු ඇතුළු වූ තැනැත්තා එහි අරුණ නැංවීමට හේතු වූවෙකු හෝ නංවන්නෙකු විය නොහැකි බැවිනි. ඉදින් එසේ වන්නේ නම්, ‘වස් එළඹ, අරුණ නොනංවා එදිනම සත්තාහකරණීයෙන් බැහැරව යන්නාහට ද’ යන මෙහි ‘අරුණ නොනංවා’ යන වචනය පරස්පර විරෝධී වන්නේය. එසේ වුවහොත්, එදිනට අදාළ අරුණ නැංවුණු බැවින්, සවස් කාලයේ සුදුසු වනයට ගොස් එවේලෙහිම ආපසු පැමිණෙන ආරණ්‍යක භික්ෂුවකගේ ද අරුණ නංවන ලද්දේ වී ධුතාංගය පිරිසිදු විය යුතුය. එහෙත් එය සුදුසු නොවේ, මන්ද අරුණ නැංවීම කියනු ලබන්නේ අරුණෝද කාලයෙහිම වන බැවිනි. ‘අලුයමම නික්මී සුදුසු ස්ථානයකදී අරුණ නැංවිය යුතුය. ඉදින් අරුණ නැගෙන වේලාවෙහි ඔවුන්ගේ ගිලන් බව වර්ධනය වේ නම්, ඔවුන්ගේ ඒ කටයුත්තම කළ යුතුය, ධුතාංග පිරිසිදු කරන්නෙකු නොවිය යුතුය’ යනුවෙන් වදාරා ඇත. එමෙන්ම, පරිවාසයෙහි වසන්නන් ආදීන් ද අරුණ නොනංවා වත් තබන්නේ නම්, ඔවුන්ට රාත්‍රී කැඩීමක් (රත්තිච්ඡේදය) සිදුවන බව දක්වා ඇත. ‘අරුණ නැගුණු පසු තැබිය යුතුය’ යනුවෙන් වදාරා තිබේ. සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපදයේ ද උපසම්පන්න නොවූවන් සමඟ එක්ව විසීමේ ස්වභාවයෙන් මිදීම පිණිස ‘අරුණෝදයට පෙර නික්මී’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙලෙස චීවරවිප්පවාස ආදී හැම තැනකදීම රාත්‍රිය අවසානයේදී උදාවන අරුණෝදය අනුවම අරුණ නැංවීම දක්වා ඇත මිස ඉක්මගිය අරුණ අනුව නොවේ. එබැවින් මෙහි ද අරුණ නැංවීම වටහා ගත යුත්තේ ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටමය. එසේ නොවන කල්හි වස් කැඩීම සිදුවේ.

ယံ ပန ဝဿံ ဥပဂတဿ တဒဟေဝ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ သကရဏီယဿ ပက္ကမနဝစနံ, တံ ဝဿံ ဥပဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ ယဒါ ကဒါစိ နိမိတ္တေ သတိ ဂမနဿ အနုညာတတ္တာ ယုတ္တံ, န ပန သတ္တာဟဝါရေန ဂတဿ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ တဒဟေဝဂမနံ [Pg.411] ‘‘အရုဏော ဥဋ္ဌာပေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ယထာ ဝါ ‘‘သတ္တာဟာနာဂတာယ ပဝါရဏာယ သကရဏီယော ပက္ကမတိ, အာဂစ္ဆေယျ ဝါ သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တံ အာဝါသံ န ဝါ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၂၀၇) ပစ္ဆိမသတ္တာဟေ အနာဂမနေ အနုညာတေပိ အညသတ္တာဟေသု တံ န ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ ပဌမသတ္တာဟေ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ ဂမနေ အနုညာတေပိ တတော ပရေသု သတ္တာဟေသု အာဂတဿ အရုဏံ အနုဋ္ဌာပေတွာ ဂမနံ န ဝဋ္ဋတိ ဧဝါတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ.

යමකු වස් එළඹි දිනයේදීම අරුණ නොනංවා කටයුත්තක් සඳහා බැහැරව යා හැකිය යන වචනයක් වේද, එය වස් එළඹි කාලයේ සිට යම් කරුණක් ඇති කල්හි යාමට අනුදැන වදාරා ඇති බැවින් සුදුසුය. එහෙත් සත්දිනක වාරයෙන් ගිය තැනැත්තා හට, ‘අරුණ නැගිය යුතුය’ යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවින්, අරුණ නොනංවා එදිනම නැවත යාම සුදුසු නොවේ. යම් සේ ‘මහණෙනි, පවාරණයට සත් දිනක් තිබියදී කටයුත්තක් සඳහා භික්ෂුවක් බැහැරව යන්නේද, ඔහු ඒ ආවාසයට ආපසු පැමිණියත් හෝ නොපැමිණියත්...’ යනාදී වශයෙන් අවසන් සත්දින තුළ ආපසු නොපැමිණීම අනුදැන වදාරා තිබුණද, අනෙකුත් සතිවලදී එය සුදුසු නොවේද, එලෙසම පළමු සත්දින තුළ අරුණ නොනංවා යාමට අනුදැන වදාරා තිබුණද, ඉන් පසු සතිවලදී පැමිණි තැනැත්තා අරුණ නොනංවා නැවත යාම කිසිසේත් සුදුසු නොවේය යන නිගමනයට මෙහිදී පැමිණිය යුතුය.

သစေ ပဝါရိတကာလေ ဝဿာဝါသိကံ ဒေန္တီတိအာဒိနာ ဝဿာဝါသိကစီဝရမ္ပိ ကထိနစီဝရံ ဝိယ ဝဿံဝုတ္ထဝိဟာရပဋိဗဒ္ဓန္တိ ဝိညာယတိ. ‘‘ယဒိ သတ္တာဟဝါရေန အရုဏံ ဥဋ္ဌာပယိံသု, ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ သတ္တာဟကရဏီယေန ဂန္တွာ သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ အာဂတာ လဘန္တိ. ကထိနာနိသံသစီဝရံ ပန သံဃံ အနာပုစ္ဆာ တေ န လဘန္တိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘သတ္တာဟကရဏီယေန ဂတာပိ ဘာဇနီယဘဏ္ဍံ လဘန္တူတိ ဝါ ဧဝရူပံ အဓမ္မိကဝတ္တံ န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၁၈၂). ဣဓ အာဟဋန္တိ ဝိဟာရတော ဗဟိ အာဂတဋ္ဌာနေ အာနီတံ.

‘ඉදින් පවාරණ කාලයෙහි වස්සාවාසික (වස් විසූවන්ට දෙන සිවුරු) දෙත්නම්’ යනාදී වචනයෙන්, වස්සාවාසික සිවුර ද කඨින සිවුර මෙන් වස් විසූ විහාරයටම සම්බන්ධ එකක් බව වටහා ගත යුතුය. එහෙත් ‘ඉදින් සත්දිනක වාරයෙන් අරුණ නැංවූවාහු නම්, එය ගත යුතුය’ යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවින්, සත්තාහකරණීයෙන් ගොස් සත්දිනක් ඇතුළත ආපසු පැමිණි අය එය ලබති. කඨිනානිශංස සිවුර නම් සංඝයාගෙන් නොවිමසා ඔවුහු නොලබති. ‘සත්තාහකරණීයෙන් ගිය අය ද බෙදා දිය යුතු බඩු ලබත්වා යැයි මෙබඳු වූ අධර්මවාදී පිළිවෙතක් නොකළ යුතුය’ යනුවෙන් පවසනු ඇත. මෙහි ‘ආහට’ (ගෙනෙන ලද) යනු විහාරයෙන් පිටත පැමිණි ස්ථානයට ගෙනෙන ලද යන්නයි.

ဝါဠေဟိ ဥဗ္ဗာဠှာ ဟောန္တိ, ဂဏှန္တိပိ ပရိပါတေန္တိပီတိ ဧတ္ထ ဂဏှန္တီတိ ဂဟေတွာ ခါဒန္တိ. ပရိပါတေန္တီတိ ပလာပေန္တိ, အနုဗန္ဓန္တီတိ အတ္ထော. ဣမေသု ‘‘ဂါဠေဟိ ဥဗ္ဗာဠှာ ဟောန္တီ’’တိအာဒီသု သံဃဘေဒပရိယန္တေသု ဝတ္ထူသု ကေဝလံ အနာပတ္တိ ဟောတိ, ပဝါရေတုံ ပန န လဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သစေ ပနာတိအာဒီသု ယသ္မာ နာနာသီမာယံ ဒွီသု အာဝါသေသု ဝဿံ ဥပဂစ္ဆန္တဿ ‘‘ဒုတိယေ ဝသိဿာမီ’’တိ ဥပစာရတော နိက္ခန္တမတ္တေ ပဌမော သေနာသနဂ္ဂါဟော ပဋိပ္ပဿမ္ဘတိ, တသ္မာ ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၂၀၇) ‘‘တဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ပုရိမိကာ စ န ပညာယတီ’’တိ ပဌမံ သေနာသနဂ္ဂါဟံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဒုတိယသေနာသနဂ္ဂါဟေ ပန ပုရိမိကာ ပညာယတေဝ, တတ္ထေဝ တေမာသံ ဝသန္တော [Pg.412] ပုရိမဝဿံဝုတ္ထော ဧဝ ဟောတိ. တတော ဝါ ပန ဒုတိယဒိဝသာဒီသု ‘‘ပဌမသေနာသနေ ဝသိဿာမီ’’တိ ဥပစာရာတိက္ကမေ ပုရိမိကာပိ န ပညာယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

‘සැඬ මෘගයන්ගෙන් පීඩා විඳිති, අල්ලා ගනිති, පන්නා දමති’ යන මෙහි ‘අල්ලා ගනිති’ යනු අල්ලාගෙන කති යන්නයි. ‘පන්නා දමති’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පළවා හරිති, ලුහුබඳිති යන්නයි. ‘සැඬ මෘගයන්ගෙන් පීඩා විඳිති’ යන්නෙන් පටන් ගෙන සංඝභේදය දක්වා වූ මේ කරුණුවලදී හුදෙක් ඇවැත් නොවීම (අනාපත්ති) පමණක් වේ, එහෙත් පවාරණය කිරීමට ඉඩ නොලැබේ යැයි දත යුතුය. ‘ඉදින්’ යනාදී තැන්වලදී, විවිධ සීමා ඇති ආවාස දෙකක වස් එළඹෙන්නකුට ‘දෙවැන්නෙහි වසන්නෙමි’ යි උපචාර සීමාවෙන් නික්මුණු සැණින් ඔහුගේ පළමු සෙනසුන් පිළිගැනීම සංසිඳෙන (අහෝසි වන) බැවින්, පාළියෙහි ‘මහණෙනි, ඒ භික්ෂුවගේ පළමු වස් විසීම පැනවෙන්නේ නැත’ යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ පළමු සෙනසුන් පිළිගැනීම අරභයාමය. එහෙත් දෙවැනි සෙනසුන් පිළිගැනීමෙහිදී නම් පළමු වස් විසීම පැනවෙන්නේමය. එහිම තුන් මසක් වසන ඔහු පෙර වස් වැසූවෙක්ම වේ. ඉන් පසු දෙවැනි දිනයෙහි ආදියේදී ‘පළමු සෙනසුනෙහි වසන්නෙමි’ යි උපචාර සීමාව ඉක්මවා ගියහොත් පළමු වස් විසීම පවා නොපැනවෙන්නේ යැයි දත යුතුය.

ပဋိဿဝဿ ဝိသံဝါဒနပစ္စယာ ဟောန္တမ္ပိ ဒုက္ကဋံ သတိယေဝ ပဋိဿဝေ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တဿ တဿ ပဋိဿဝဿ ဝိသံဝါဒေ ဒုက္ကဋ’’န္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘တဉ္စ ခေါ…ပေ… ဝိသံဝါဒနပစ္စယာ’’တိ. ပါဠိယံ (မဟာဝ. ၂၀၇) ‘‘သော သတ္တာဟာနာဂတာယ ပဝါရဏာယ သကရဏီယော ပက္ကမတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဝါရဏာဒိဝသေပိ သတ္တာဟကရဏီယံ ဝိနာ ဂန္တုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ‘‘နဝမိတော ပဋ္ဌာယ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနံ ကစ္စိ ဥပေါသထဒိဝသတော ဥပနိဓာယ နဝမီ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, ဥဒါဟု လောကိယတိထိဝသေနာတိ အာသင်္ကန္တိ. တတြေဝံ ဝိနိစ္ဆိတဗ္ဗံ – ပုရိမဘဒ္ဒပဒမာသကာဠပက္ခဥပေါသထဒိဝသံ ဥပနိဓာယ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, န လောကိယတိထိဝသေန. ဘဒ္ဒပဒမာသဿ ဟိ ကာဠပက္ခဥပေါသထဒိဝသံ မရိယာဒံ ကတွာ တဒနန္တရပါဋိပဒဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဂဏိယမာနေ သတိ ယော ဒိဝသော နဝမော ဟောတိ, တတော ပဋ္ဌာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တိထိပေက္ခာယ ပန ဣတ္ထိလိင်္ဂဝေါဟာရော, တတော နဝမိတော ပဋ္ဌာယ အနာဂတသတ္တာဟေ ပဝါရဏာ ဟောတိ.

පොරොන්දුව කඩ කිරීම් හේතුවෙන් සිදුවන දුකුළා ඇවැත, පොරොන්දුවක් ඇති කල්හිම සිදුවන බැවින් 'ඒ ඒ පොරොන්දුව කඩ කිරීමෙහිදී දුකුළා ඇවැත් වේ' යැයි වදාරන ලදී. එහෙයින්ම 'එය වනාහි... පෙ... පොරොන්දුව කඩ කිරීමේ ප්‍රත්‍යයෙන්' යැයි පවසන ලදී. පාලියෙහි (මහාවග්ග 207) 'ඔහු සත් දිනකින් පැමිණෙන පවාරණය සඳහා කළයුතු කටයුත්තක් ඇතිව බැහැර යන්නේය' යි වදාළ බැවින්, පවාරණ දිනයෙහි වුවද සත්දිනක කරණීයයෙන් (සත්තාහ කරණීයෙන්) තොරව බැහැර යාම සිතාගත නොහැකි, සුදුසු නොවන බව දත යුතුය. මෙම ස්ථානයෙහි 'නව වන දිනයේ සිට බැහැර යාම සුදුසුය' යන අටුවා වචනය, උපෝසථ දිනයේ සිට ගණන් බලා නව වන දිනය අපේක්ෂා කළ යුතුද, නැතහොත් ලෞකික තිථි ක්‍රමයටදැයි සැක උපදවති. එහිදී මෙසේ විනිශ්චය කළ යුතුය: පූර්ව භද්‍රපද මාසයේ (බිනර මස) කෘෂ්ණ පක්ෂ උපෝසථ දිනය (පොහෝ දිනය) මුල් කොට ගෙන එය අපේක්ෂා කළ යුතුය, ලෞකික තිථි ක්‍රමයෙන් නොවේ. භද්‍රපද මාසයේ කෘෂ්ණ පක්ෂ උපෝසථ දිනය සීමාව කොට ගෙන, ඉන් අනතුරුව එළඹෙන ප්‍රථම (පෑළවිය) දිනයේ සිට ගණන් කරනු ලබන කල්හි යම් නව වන දිනයක් වේද, 'එතැන් සිට' යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ එයයි. තිථිය අපේක්ෂාවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරය යෙදී ඇත. එතැන් සිට නව වන දිනයේ සිට මතු සත් දිනක් ඇතුළත පවාරණය සිදුවේ.

သတ္တာဟံ အနာဂတာယ အဿာတိ သတ္တာဟာနာဂတာ. ကာ သာ? ပဝါရဏာ. အဿယုဇမာသဿ သုက္ကပက္ခနဝမိယံ သတ္တာဟကရဏီယံ အဓိဋ္ဌာယ ဂစ္ဆန္တော ဘိက္ခု အန္တောဝဿဿ သတ္တာဟမတ္တာဝသိဋ္ဌတ္တာ သတ္တမအရုဏေ ဥဂ္ဂတမတ္တေ ဝုတ္ထဝဿော ဟောတိ, ဒသမိယံ ဆာဟမတ္တံ, ဧကာဒသမိယံ ပဉ္စာဟမတ္တံ, ဒွါဒသိယံ စတုရာဟမတ္တံ, တေရသိယံ တီဟမတ္တံ, စုဒ္ဒသိယံ ဒွီဟမတ္တံ, ပန္နရသိယံ ဧကာဟမတ္တံ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, တသ္မာ ပဝါရဏာဒိဝသဿ ပရိယောသာနဘူတအရုဏသ္မိံ ဥဂ္ဂတေ ဝုတ္ထဝဿော ဟောတိ, တသ္မာ တေသံ ဘိက္ခူနံ ကုက္ကုစ္စဝိနောဒနတ္ထံ [Pg.413] ဘဂဝါ ဓမ္မဿာမီ ‘‘သော သတ္တာဟာနာဂတာယ ပဝါရဏာယ သကရဏီယော ပက္ကမတိ, အာဂစ္ဆေယျ ဝါ သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တံ အာဝါသံ န ဝါ အာဂစ္ဆေယျ, တဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ပုရိမိကာ စ ပညာယတိ, ပဋိဿဝေ စ အနာပတ္တီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၀၇) အာဟ. သတ္တာဟာနာဂတာယ ကောမုဒိယာ စာတုမာသိနိယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ကောမုဒိယာ စာတုမာသိနိယာတိ ပစ္ဆိမကတ္တိကပုဏ္ဏမာယံ. သာ ဟိ ကုမုဒါနံ အတ္ထိတာယ ကောမုဒီ, စတုန္နံ ဝဿိကမာသာနံ ပရိယောသာနတ္တာ စာတုမာသိနီတိ ဝုစ္စတိ. တဒါ ဟိ ကုမုဒါနိ သုပုပ္ဖိတာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ ကုမုဒါ ဧတ္ထ ပုပ္ဖန္တီတိ ကောမုဒီတိ ဝုစ္စတိ, ကုမုဒဝတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ඇයට සත් දිනක් ඉතිරිව ඇත්තේ යනු 'සත්තාහානාගතා' (සත් දිනක් නොපැමිණි) යන්නයි. ඒ කුමක්ද? පවාරණයයි. වප් මස (අස්සයුජ) පුර පක්ෂයේ නව වන තිථියෙහි සත්දිනක කරණීයයක් අධිෂ්ඨාන කොට බැහැර යන භික්ෂුව, වස් කාලය තුළ සත් දිනක් පමණක් ඉතිරිව ඇති බැවින් හත්වන අරුණෝදය උදාවූ සැණින් වස් වැස නිම කළ (වූත්ථවස්ස) කෙනෙක් වෙයි. දස වන තිථියෙහි සදිනක් පමණද, එකොළොස් වන තිථියෙහි පස් දිනක් පමණද, දොළොස් වන තිථියෙහි සිව් දිනක් පමණද, දහතුන් වන තිථියෙහි තෙදිනක් පමණද, දහහතර වන තිථියෙහි දෙදිනක් පමණද, පසළොස් වන තිථියෙහි එක් දිනක් පමණද ඉතිරිව පවතී. එබැවින් පවාරණ දිනය කෙළවර වන අරුණෝදය උදාවූ කල්හි වස් වැස නිම කළ කෙනෙක් වෙයි. එබැවින් ඒ භික්ෂූන්ගේ සැකය (කුකුස) දුරු කරනු පිණිස ධර්මස්වාමී වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ: 'මහණෙනි, ඒ භික්ෂුව පවාරණයට සත් දිනක් තිබියදී කළයුතු කිසක් ඇතිව බැහැර යන්නේය. මහණෙනි, ඒ භික්ෂුව නැවත ඒ ආවාසයට පැමිණෙන්නේ හෝ වේවා, නොපැමිණෙන්නේ හෝ වේවා, මහණෙනි, ඒ භික්ෂුවගේ පූර්විකා (පෙර) වස් විසීම පැනවෙයි (සිද්ධ වෙයි). පොරොන්දුවෙහිද ඇවැත් නොවේ' යැයි වදාළ සේක. 'සත් දිනක් නොපැමිණි කෝමුදී චාතුමාසිනියෙහි' යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි 'කෝමුදී චාතුමාසිනී' යනු පශ්චිම කාර්තික (ඉල්) පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනයයි. එය කුමුදු (සුදු නෙලුම්) ඇති බැවින් 'කෝමුදී' යැයිද, සිවුමස් වස් කාලය අවසාන වන බැවින් 'චාතුමාසිනී' යැයිද කියනු ලැබේ. එකල්හි කුමුදු මල් මනාව පිපෙන්නේ වෙයි, එබැවින් මෙහි කුමුදු මල් පිපෙන බැවින් 'කෝමුදී' යැයි කියනු ලැබේ, 'කුමුදවතී' (කුමුදු මල් සහිත වූ) යන්න මෙයින් අදහස් කෙරේ.

၁၈၂. အန္တောဝဿဝတ္တကထာယံ နိဗဒ္ဓဝတ္တံ ဌပေတွာတိ သဇ္ဈာယမနသိကာရာဒီသု နိရန္တရကရဏီယေသု ကတ္တဗ္ဗံ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ. ကသာဝပရိဘဏ္ဍန္တိ ကသာဝေဟိ ဘူမိပရိကမ္မံ. ဝတ္တန္တိ ကတိကဝတ္တံ.

182. ඇතුළු වස්හි වත් කථාවෙහි 'නිරන්තර වත හැර' (නිබද්ධ වත තබා) යනු සජ්ඣායනා කිරීම, මනසිකාරය පැවැත්වීම ආදී නිරන්තරයෙන් කළයුතු කටයුතුවලදී කළයුතු සම්මුති වත් පිළිවෙත් කිරීමයි. 'කසායපරිභණ්ඩ' යනු සායම් වර්ග වලින් පොළොව පිරියම් කිරීමයි. 'වත' යනු සම්මුති වතයි (කටික වතයි).

ဧဝရူပံ အဓမ္မိကဝတ္တံ န ကာတဗ္ဗန္တိ နာနာဝေရဇ္ဇကာ ဟိ ဘိက္ခူ သန္နိပတန္တိ, တတ္ထ ကေစိ ဒုဗ္ဗလာ အပ္ပထာမာ ဧဝရူပံ ဝတ္တံ အနုပါလေတုံ န သက္ကောန္တိ, တသ္မာ ဣဓ အာဂတဉ္စ စတုတ္ထပါရာဇိကဝဏ္ဏနာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၂၇) အာဂတံ အာဝါသံ ဝါ မဏ္ဍပံ ဝါ သီမံ ဝါ ယံ ကိဉ္စိ ဌာနံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘ယော ဣမမှာ အာဝါသာ ပဌမံ ပက္ကမိဿတိ, တံ ‘အရဟာ’တိ ဇာနိဿာမာ’’တိ ကတာယ ကတိကာယ ယော ‘‘မံ ‘အရဟာ’တိ ဇာနန္တူ’’တိ တမှာ ဌာနာ ပဌမံ ပက္ကမတိ, ပါရာဇိကော ဟောတိ. ယော ပန အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဝါ ကိစ္စေန မာတာပိတူနံ ဝါ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ဘိက္ခာစာရဝတ္တံ ဝါ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီနံ အတ္ထာယ အညေန ဝါ တာဒိသေန ကရဏီယေန တံ ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ဂစ္ဆတိ, အနာပတ္တိ. သစေပိဿ ဧဝံ ဂတဿ ပစ္ဆာ ဣစ္ဆာစာရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ [Pg.414] ‘‘န ဒါနာဟံ တတ္ထ ဂမိဿာမိ, ဧဝံ မံ အရဟာတိ သမ္ဘာဝေဿန္တီ’’တိ, အနာပတ္တိယေဝ.

මෙබඳු අධර්මවාදී වත් පිළිවෙත් නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, විවිධ ප්‍රදේශවලින් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වෙති. එහි ඇතැම් දුබල, වීර්යය අඩු භික්ෂූහු මෙබඳු වත් සුරැකීමට අපොහොසත් වෙති. එබැවින් මෙහි දක්වන ලද, සිව්වන පාරාජිකා වර්ණනාවෙහිද (පාරාජිකා අටුවාව 2.227) සඳහන් වන, ආවාසයක් හෝ මණ්ඩපයක් හෝ සීමාවක් හෝ යම් කිසි ස්ථානයක් වෙන් කොට 'යමෙක් මේ ආවාසයෙන් පළමුව පිටත්ව යන්නේද, ඔහුව රහතන් වහන්සේ නමකැයි දැනගනිමු' යැයි කරනු ලැබූ සම්මුතියක් (කටිකාවක්) ඇති කල්හි, 'මා රහතන් වහන්සේ නමකැයි දැනගනිත්වා' යන ලාභ අපේක්ෂාවෙන් ඒ ස්ථානයෙන් පළමුව බැහැර යන්නේද, ඔහු පාරාජිකා වෙයි. යමෙක් වනාහි ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාගේ කටයුත්තකින් හෝ මව්පියන්ගේ කටයුත්තකින් හෝ යම් කිසි කරණීයයකින්, පිණ්ඩපාත වත පිණිස හෝ ඉගෙනීම් හා විචාරීම් (උද්දේස පරිපුච්ඡා) ආදියේ ප්‍රයෝජනය පිණිස හෝ වෙනත් එවැනි කරණීයයකින් ඒ ස්ථානය ඉක්මවා යන්නේ නම් ඇවැත් නොවේ. මෙසේ ගිය ඔහුගේ සිතෙහි පසුව 'දැන් මම එහි නොයන්නෙමි, එවිට ඔවුන් මා රහතන් වහන්සේ කෙනෙකු යැයි සිතනු ඇත' යැයි ලාභාපේක්ෂාවක් උපදින්නේ වුවද ඇවැත් නොවේ.

ယောပိ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန တံ ဌာနံ ပတွာ သဇ္ဈာယမနသိကာရာဒိဝသေန အညဝိဟိတော ဝါ ဟုတွာ စောရာဒီဟိ ဝါ အနုဗဒ္ဓေါ မေဃံ ဝါ ဥဋ္ဌိတံ ဒိသွာ အနောဝဿကံ ပဝိသိတုကာမော တံ ဌာနံ အတိက္ကမတိ, အနာပတ္တိ, ယာနေန ဝါ ဣဒ္ဓိယာ ဝါ ဂစ္ဆန္တောပိ ပါရာဇိကံ နာပဇ္ဇတိ, ပဒဂမနေနေဝ အာပဇ္ဇတိ. တမ္ပိ ယေဟိ သဟ ကတိကာ ကတာ, တေဟိ သဒ္ဓိံ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဂစ္ဆန္တော နာပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ဂစ္ဆန္တာ ဟိ သဗ္ဗေပိ အညမညံ ရက္ခန္တိ. သစေပိ မဏ္ဍပရုက္ခမူလာဒီသု ကိဉ္စိ ဌာနံ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တိ ‘‘ယော ဧတ္ထ နိသီဒတိ ဝါ စင်္ကမတိ ဝါ, တံ ‘အရဟာ’တိ ဇာနိဿာမ’’, ပုပ္ဖာနိ ဝါ ဌပေတွာ, ‘‘ယော ဣမာနိ ဂဟေတွာ ပူဇံ ကရိဿတိ, တံ ‘အရဟာ’တိ ဇာနိဿာမာ’’တိအာဒိနာ နယေန ကတိကာ ကတာ ဟောတိ, တတြာပိ ဣစ္ဆာစာရဝသေန တထာ ကရောန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ. သစေပိ ဥပါသကေန အန္တရာမဂ္ဂေ ဝိဟာရော ဝါ ကတော ဟောတိ, စီဝရာဒီနိ ဝါ ဌပိတာနိ ဟောန္တိ ‘‘ယေ အရဟန္တော, တေ ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသန္တု, စီဝရာဒီနိ ဝါ ဂဏှန္တူ’’တိ, တတြာပိ ဣစ္ဆာစာရဝသေန ဝသန္တဿ ဝါ တာနိ ဝါ ဂဏှန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ, ဧတံ ပန အဓမ္မိကကတိကဝတ္တံ, တသ္မာ န ကာတဗ္ဗံ, အညံ ဝါ ဧဝရူပံ ‘‘ဣမသ္မိံ တေမာသဗ္ဘန္တရေ သဗ္ဗေဝ အာရညကာ ဟောန္တု ပိဏ္ဍပါတိကဓုတင်္ဂါဒိအဝသေသဓုတင်္ဂဓရာ ဝါ, အထ ဝါ သဗ္ဗေဝ ခီဏာသဝါ ဟောန္တူ’’တိ ဧဝမာဒိ. နာနာဝေရဇ္ဇကာ ဟိ ဘိက္ခူ သန္နိပတန္တိ. တတ္ထ ကေစိ ဒုဗ္ဗလာ အပ္ပထာမာ ဧဝရူပံ ဝတ္တံ အနုပါလေတုံ န သက္ကောန္တိ, တသ္မာ ဧဝရူပမ္ပိ ဝတ္တံ န ကာတဗ္ဗံ. ‘‘ဣမံ တေမာသံ သဗ္ဗေဟေဝ န ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ, န ပရိပုစ္ဆိတဗ္ဗံ, န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗံ, မူဂဗ္ဗတံ ဂဏှိတဗ္ဗံ, ဗဟိသီမဋ္ဌဿပိ သံဃလာဘော ဒါတဗ္ဗော’’တိ ဧဝမာဒိကမ္ပိ န ကတ္တဗ္ဗမေဝ.

යමෙකු වුවද යම් කිසි කරණීයයකින් ඒ ස්ථානයට පැමිණ, සජ්ඣායනා කිරීම හෝ මනසිකාරය පැවැත්වීම ආදියෙහි වෙනත් අතකට යොමු වූ සිතැතිව හෝ, සොරුන් ආදීන් විසින් ලුහුබඳිනු ලැබ හෝ, වැසි වලාකුළු නැගී එනු දැක නොතෙමෙන තැනකට ඇතුළු වනු කැමතිව ඒ ස්ථානය ඉක්මවා යන්නේ නම් ඇවැත් නොවේ. වාහනයකින් හෝ සෘද්ධියෙන් හෝ යන්නේ වුවද පාරාජිකා ඇවැතට පත් නොවේ, පා ගමනින් යාමෙන්ම ඇවැත් වේ. එයද යම් අය සමඟ සම්මුතියක් (කටිකාවක්) කර ගන්නා ලද්දේද, ඔවුන් සමඟ පෙර පසු නොවී (එක්ව) යන්නේ නම් ඇවැත් නොවේ. මෙසේ යන්නා වූ සියල්ලෝම එකිනෙකා ආරක්ෂා කර ගනිති. ඉදින් මණ්ඩප, රුක්මුල් ආදී යම් ස්ථානයක් වෙන් කොට 'යමෙක් මෙහි හිඳින්නේද හෝ සක්මන් කරන්නේද, ඔහුව රහතන් වහන්සේ නමකැයි දැනගනිමු' යැයිද, නැතහොත් මල් තබා 'යමෙක් මේවා ගෙන පූජා කරන්නේද, ඔහුව රහතන් වහන්සේ නමකැයි දැනගනිමු' යනාදී වශයෙන් සම්මුතියක් කර තිබේ නම්, එහිද ලාභ අපේක්ෂාවෙන් (ඉච්ඡාචාරයෙන්) එසේ කරන්නහුට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. ඉදින් උපාසකයෙකු විසින් මඟ අතරෙහි විහාරයක් කරවන ලද්දේ හෝ සිවුරු ආදිය තබන ලද්දේ හෝ වේද, 'යම් රහතන් වහන්සේලා වෙත්ද, උන්වහන්සේලා මේ විහාරයෙහි වෙසෙත්වා, සිවුරු ආදිය පිළිගනිත්වා' යි පැවසූ කල්හි, එහිද ලාභ අපේක්ෂාවෙන් වසන්නහුට හෝ ඒවා පිළිගන්නහුට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. මෙය වනාහි අධර්මවාදී සම්මුති වතකි (අධම්මික කටික වතකි), එබැවින් නොකළ යුතුය. වෙනත් මෙබඳු වූ, 'මේ තෙමස ඇතුළත සියල්ලෝම ආරණ්‍යක වෙත්වා, පිණ්ඩපාතික ධුතාංගය හෝ සෙසු ධුතාංගයන් දරන්නෝ වෙත්වා, නැතහොත් සියල්ලෝම ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) වෙත්වා' යනාදී දේ නොකළ යුතුය. විවිධ ප්‍රදේශවලින් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වෙති. එහි ඇතැම් දුබල, වීර්යය අඩු භික්ෂූහු මෙබඳු වත් රැකීමට අපොහොසත් වෙති, එබැවින් මෙබඳු වත් පිළිවෙත් නොකළ යුතුය. 'මේ තෙමස තුළ කවුරුත් ධර්මය නොඉගැන්විය යුතුය (උද්දේස නොකළ යුතුය), විචාරීම් නොකළ යුතුය, පැවිදි නොකළ යුතුය, ගොළු වත (මූග ව්‍රතය) සමාදන් විය යුතුය, සීමාවෙන් බැහැර සිටින්නාටද සංඝ ලාභය දිය යුතුය' යනාදී දේ කිසිසේත්ම නොකළ යුතුය.

တိဝိဓမ္ပီတိ [Pg.415] ပရိယတ္တိပဋိပတ္တိပဋိဝေဓဝသေန တိဝိဓမ္ပိ. သောဓေတွာ ပဗ္ဗာဇေထာတိ ဘဗ္ဗေ အာစာရကုလပုတ္တေ ဥပပရိက္ခိတွာ ပဗ္ဗာဇေထ. ဘဿေ မတ္တံ ဇာနိတွာတိ ဝစနေ ပမာဏံ ဉတွာ. ဒသကထာဝတ္ထု နာမ အပ္ပိစ္ဆာကထာ သန္တုဋ္ဌိကထာ ပဝိဝေကကထာ အသံသဂ္ဂကထာ ဝီရိယာရမ္ဘကထာ သီလကထာ သမာဓိကထာ ပညာကထာ ဝိမုတ္တိကထာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနကထာတိ.

ත්‍රිවිධ වූ ද යනු පරියත්ති, පටිපත්ති, පටිවේධ වශයෙන් තුන් ආකාර වූ ද වේ. ‘පිරිසිදු කොට පැවිදි කරවන්න’ යනු පැවිද්දට සුදුසු, යහපත් හැසිරීම් ඇති කුලපුත්‍රයන් පිළිබඳව මැනවින් විමසා බලා පැවිදි කරවන්න යන්නයි. ‘කථාවෙහි පමණ දැන’ යනු වචනයෙහි ප්‍රමාණය දැනගෙන යන්නයි. දස කථාවස්තු නම්: අල්පේච්ඡ කථාව, සන්තුට්ඨි කථාව, පවිවේක කථාව, අසංසග්ග කථාව, වීර්යාරම්භ කථාව, ශීල කථාව, සමාධි කථාව, ප්‍රඥා කථාව, විමුක්ති කථාව සහ විමුක්තිඥානදර්ශන කථාවයි.

ဝိဂ္ဂဟသံဝတ္တနိကံ ဝစနံ ဝိဂ္ဂါဟိကံ. စတုရာရက္ခံ အဟာပေန္တာတိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ မေတ္တာ အသုဘံ မရဏာနုဿတီတိ ဣမံ စတုရာရက္ခံ အဟာပေန္တာ. ဒန္တကဋ္ဌခါဒနဝတ္တံ အာစိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဒန္တကဋ္ဌခါဒနဝတ္တံ – ယော ဒေဝသိကံ သံဃမဇ္ဈေ ဩသရတိ, တေန သာမဏေရာဒီဟိ အာဟရိတွာ ဘိက္ခူနံ ယထာသုခံ ဘုဉ္ဇနတ္ထာယ ဒန္တကဋ္ဌမာဠကေ နိက္ခိတ္တေသု ဒန္တကဋ္ဌေသု ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဧကမေဝ ဒန္တကဋ္ဌံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယော ပန ဒေဝသိကံ န ဩသရတိ, ပဓာနဃရေ ဝသိတွာ ဓမ္မဿဝနေ ဝါ ဥပေါသထဂ္ဂေ ဝါ ဒိဿတိ, တေန ပမာဏံ သလ္လက္ခေတွာ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဒန္တကဋ္ဌာနိ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ ခါဒိတဗ္ဗာနိ. တေသု ခီဏေသု သစေ ပုနပိ ဒန္တကဋ္ဌမာဠကေ ဗဟူနိ ဟောန္တိယေဝ, ပုနပိ အာဟရိတွာ ခါဒိတဗ္ဗာနိ. ယဒိ ပန ပမာဏံ အသလ္လက္ခေတွာ အာဟရတိ, တေသု အခီဏေသုယေဝ မာဠကေ ခီယတိ, တတော ကေစိ ထေရာ ‘‘ယေဟိ ဂဟိတာနိ, တေ ပဋိဟရန္တူ’’တိ ဝဒေယျုံ, ကေစိ ‘‘ခါဒန္တု, ပုန သာမဏေရာ အာဟရိဿန္တီ’’တိ, တသ္မာ ဝိဝါဒပရိဟာရတ္ထံ ပမာဏံ သလ္လက္ခေတဗ္ဗံ, ဂဟဏေ ပန ဒေါသော နတ္ထိ. မဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တေနပိ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ ထဝိကာယ ပက္ခိပိတွာ ဂန္တဗ္ဗန္တိ. ဘိက္ခာစာရဝတ္တံ ပိဏ္ဍပါတိကဝတ္တေ အာဝိဘဝိဿတိ.

කලහයට (විවාදයට) හේතු වන වචනය ‘විග්ගාහික’ (කලහකාරී වචන) නම් වේ. ‘සතර ආරක්ෂාවන් පිරිහෙළා නොදමමින්’ යනු බුද්ධානුස්සතිය, මෙත්තාව, අසුභය සහ මරණානුස්සතිය යන මේ සතර ආරක්ෂක භාවනාවන් පිරිහෙළා නොදමමින් යන්නයි. ‘දැහැටි වැළඳීමේ වත් පැවසිය යුතුය’ යන්නෙහි මේ දැහැටි වැළඳීමේ වතයි: යමෙක් දිනපතා සංඝයා මැදට පැමිණෙන්නේ ද, ඔහු සාමණේරවරුන් ආදීන් විසින් භික්ෂූන්ට පහසුවෙන් පරිහරණය කිරීම පිණිස දැහැටි මණ්ඩපයෙහි තබන ලද දැහැටිවලින් දිනකට එකක් බැගින් පමණක් ගත යුතුය. යමෙක් දිනපතා සංඝයා මැදට නොපැමිණෙන්නේ ද, භාවනා ගෘහයෙහි (පධානඝරයෙහි) වෙසෙමින් ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි හෝ උපෝසථාගාරයෙහි හෝ දක්නට ලැබෙන්නේ ද, ඔහු ප්‍රමාණය සලකා බලා දැහැටි හතරක් හෝ පහක් තමා වසන ස්ථානයෙහි තබාගෙන වැළඳිය යුතුය. ඒවා අවසන් වූ පසු, දැහැටි මණ්ඩපයෙහි තවත් බොහෝ දැහැටි තිබේ නම්, නැවතත් ගෙනවුත් වැළඳිය යුතුය. යම් හෙයකින් පමණ නොදැන ගෙන එන්නේ නම්, ඒවා අවසන් වීමටත් පෙර මණ්ඩපයෙහි දැහැටි හිස් වී යන්නේය. එවිට සමහර තෙරවරු ‘යමෙක් ඒවා ගත්තේ ද, ඔවුහු නැවත ගෙනැවිත් තබත්වා’යි පවසනු ඇත. සමහරු ‘පරිහරණය කරත්වා, නැවත සාමණේරවරුන් ගෙන එනු ඇත’ කියා පවසනු ඇත. එබැවින් විවාදයන් වළක්වා ගැනීම පිණිස ප්‍රමාණය සලකා බැලිය යුතුය. (අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි නොකොට) ගැනීමෙහි වරදක් නැත. මඟ යන්නෙකු විසින් වුවද දැහැටි එකක් හෝ දෙකක් පසුම්බියක දමාගෙන යා යුතුය. භික්ෂාචාර වත පිණ්ඩපාතික වතෙහි පැහැදිලි වනු ඇත.

အန္တောဂါမေ…ပေ… န ကထေတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ စတူသု ပစ္စယေသု စီဝရေ စ ပိဏ္ဍပါတေ စ ဝိညတ္တိပိ န ဝဋ္ဋတိ နိမိတ္တောဘာသပရိကထာပိ. သေနာသနေ ဝိညတ္တိမေဝ န ဝဋ္ဋတိ, သေသာနိ တီဏိ [Pg.416] ဝဋ္ဋန္တိ. ဂိလာနပစ္စယေ သဗ္ဗမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝံ သန္တေပိ အာဇီဝံ သောဓေန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သုဋ္ဌု ရက္ခိတဗ္ဗာတိ. ဣမိနာ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဒဿိတံ. ရက္ခိတိန္ဒြိယေဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ. ခန္ဓကဝတ္တဉ္စ သေခိယဝတ္တဉ္စ ပူရေတဗ္ဗန္တိ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ. ပစ္စယသန္နိဿိတသီလံ ပန တီဟိပိ သာမတ္ထိယတော ဒဿိတံ. ဣတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလပဋိသံယုတ္တာ ဧဝရူပါ နိယျာနိကကထာ ဗဟုကာပိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပာယော.

‘ඇතුළු ගමෙහි... නොවැකිය යුතුය’ යන්නෙහි සතර ප්‍රත්‍යයන් අතුරින් චීවරය සහ පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් විඥප්තිය ද (ඉල්ලීම ද) නොකැපය, නිමිත්ත (හැඟවීම්), ඔබ්හාසය (ළං කර කතා කිරීම) සහ පරිකථාව (වක්‍ර කතා) ද නොකැපය. සේනාසනය සම්බන්ධයෙන් විඥප්තිය (ඉල්ලීම) පමණක් නොකැප වන අතර, ඉතිරි තුන (නිමිත්ත, ඔබ්හාසය, පරිකථාව) කැප වේ. ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි (බෙහෙත් සම්බන්ධයෙන්) සියල්ලම කැප වේ. මෙසේ වුවද, තමන්ගේ ජීවිතය පිරිසිදු කරගන්නා භික්ෂූන් විසින් මෙය මැනවින් ආරක්ෂා කළ යුතුය. මෙයින් ආජීවපාරිශුද්ධි ශීලය දක්වන ලදී. ‘රැකගත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇතිව සිටිය යුතුය’ යන්නෙන් ඉන්ද්‍රියසංවර ශීලය ද, ‘ඛන්ධක වත් ද සේඛියා වත් ද සම්පූර්ණ කළ යුතුය’ යන්නෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂසංවර ශීලය ද දක්වන ලදී. ප්‍රත්‍යයසන්නිශ්‍රිත ශීලය වනාහි මේ තුනෙහිම ශක්තියෙන් දක්වන ලදී. මෙසේ චතුපාරිශුද්ධි ශීලයට සම්බන්ධ වූ මෙබඳු නෛර්යාණික ධර්ම කථා බොහෝ කොට ද දේශනා කළ යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

ဣမသ္မိံ ဝဿူပနာယိကဝိသယေ တေသု တေသု နဂရေသု တသ္မိံ တသ္မိံ ရာဇကာလေ အပရိယန္တာ ဝိဝါဒကထာ ဟောတိ. ကထံ? ဝဿူပနာယိကက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၁၈၆) ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ရာဇာ မာဂဓော သေနိယော ဗိမ္ဗိသာရော ဝဿံ ဥက္ကဍ္ဎိတုကာမော ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဒူတံ ပါဟေသိ ‘ယဒိ ပနာယျာ အာဂမေ ဇုဏှေ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆေယျု’န္တိ. ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ, ‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ရာဇူနံ အနုဝတ္တိတု’’’န္တိ ဝစနံ နိဿာယ ဘဂဝတာ အဓိမာသံ ပညတ္တန္တိ မညမာနာ ဝေဒသမယေန သံသန္ဒိတွာ ဂယှမာနာ အနေကဝိဟိတံ ဝိဝါဒံ ကရောန္တိ. ဝေဒသမယေ ကိရ ဒွေ အဓိမာသာနိ ယာစာဓိမာသဉ္စ ပတ္တာဓိမာသဉ္စ. တတ္ထ ကလိယုဂဂဏနေ ဧကူနဝီသတိဂဏနေန ဘာဇိတေ ဒွေပဉ္စဋ္ဌဒသတေရသသောဠသဋ္ဌာရသဝသေန သတ္တဓာ သေသော ဟောတိ, တေသံ ဝသေန စမ္မာဓိမာသ ပဉ္စာဓိမာသ ပသွာဓိမာသ ဒသာဓိမာသ တေရသာဓိမာသ သောဠသာဓိမာသ အဋ္ဌာရသာဓိမာသာတိ ဝေါဟရန္တိ. အဋ္ဌာရသာဓိမာသံ ပန အဝသာနာဓိမာသန္တိပိ ဝေါဟရန္တိ. တေသု ပသုသောဠသာနိ အပတ္တေယေဝ အဓိမာသပတနကလိယုဂေ သံဝစ္ဆရမာသာဒိဝိသမဘယေန ယာစိတွာ မာသဿ အာကဍ္ဎိတဗ္ဗတော ယာစာဓိမာသန္တိ ဝေါဟရန္တိ, သေသာနိ ပန ပဉ္စမတ္တေယေဝ အဓိမာသပတနကလိယုဂေ မာသဿ အာကဍ္ဎိတဗ္ဗတော ပတ္တာဓိမာသန္တိ. တတြေတံ ယာစာဓိမာသလက္ခဏံ – တထတော [Pg.417] အဇာနန္တာ ပါဠိယာ သံသန္ဒိတွာ ဗိမ္ဗိသာရရညာ ဘဂဝတော ယာစိတာဓိမာသတ္တာ ယာစာဓိမာသံ နာမ ဘဝတိ, တသ္မာ ဒွီသု ဧဝ ယာစာဓိမာသေသု ဒိဝသေန သဟ မာသော အာကဍ္ဎိတဗ္ဗော, န ဣတရေသူတိ ဝဒန္တိ, အညေ ပန ပဉ္စသု ပတ္တာဓိမာသေသု ဧဝ သဟ ဒိဝသေန မာသော အာကဍ္ဎိတဗ္ဗော, န ယာစာဓိမာသေသူတိ.

මෙම වස් උපනයිකාව (වස් වැසීමේ කාලය) සම්බන්ධයෙන් ඒ ඒ නගරවල ඒ ඒ රජුන්ගේ කාලවලදී නිමක් නැති විවාද කථා ඇති විය. කෙසේද යත්? වස්සූපනායිකා ඛන්ධකයෙහි (මහාවග්ග 186): ‘එසමයෙහි මගධ රට සේනිය බිම්බිසාර රජු වස් කාලය කල් දැමීමට කැමති වී භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත දූතයෙකු යවමින්: ‘ස්වාමීනි, ඉදින් ආර්යයන් වහන්සේලා මීළඟ මස පුරපක්ෂයෙහි වස් වසන්නේ නම් මැනවි’ යි කීවේය. භික්ෂූහු මේ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැලකළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ‘මහණෙනි, රජවරුන්ගේ කැමැත්තට අනුකූල වීමට අනුදනිමි’ යි වදාළ සේක. මෙම දේශනාව ඇසුරින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අධිමාසයක් (වැඩිපුර මාසයක්) පනවන ලද්දේ යැයි සිතමින්, වෛදික ගණිත ක්‍රම සමඟ ගැලපීමට උත්සාහ කරමින් විවිධාකාර විවාද කරති. වෛදික ක්‍රමයට අනුව අධිමාස දෙකක් ඇත: එනම් යාචාධිමාසය සහ පත්තාධිමාසයයි. එහිදී, කලි යුග ගණනයෙහි දහනවයෙන් බෙදූ කල ලැබෙන දෙක, පහ, අට, දහය, දහතුන, දහසය, දහඅට යන ක්‍රමයෙන් සත් ආකාරයක ශේෂයක් ඉතිරි වේ. ඒවායේ බලපෑමෙන් චම්මාධිමාස, පංචාධිමාස, පස්වාධිමාස, දශාධිමාස, තේරසාධිමාස, සෝළසාධිමාස, අට්ඨාරසාධිමාස යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරති. අට්ඨාරසාධිමාසය වනාහි ‘අවසානාධිමාසය’ යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ. ඔවුන් අතරින් ‘පසු’ (අටවන) සහ ‘සෝළස’ (දහසයවන) යන අධිමාස නොපැමිණෙන කල, කලි යුගයේ වර්ෂ හා මාසවල අසමානතාව පිළිබඳ බිය නිසා ඉල්ලා ඇද ගන්නා බැවින් ‘යාචාධිමාසය’ යැයි ව්‍යවහාර කරති. ඉතිරි පහ වනාහි කලි යුගයෙහි මාසය ලැබෙන බැවින් ‘පත්තාධිමාසය’ යැයි කියනු ලැබේ. එහි මේ යාචාධිමාස ලක්ෂණයයි: තත්ත්වය නිවැරදිව නොදන්නෝ, ධර්ම පාඨය සමඟ සසඳා බිම්බිසාර රජු විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිටි අධිමාසය බැවින් එය ‘යාචාධිමාසය’ නම් වන බව පවසති. එබැවින් යාචාධිමාස දෙකේදී පමණක් දින සමඟ මාසය ඇදගත යුතු (එක්කළ යුතු) බවත්, අනෙක් ඒවායේ එසේ නොකළ යුතු බවත් ඔවුහු කියති. තවත් සමහරු පත්තාධිමාස පහේදී පමණක් දින සමඟ මාසය එක්කළ යුතු බවත්, යාචාධිමාසවලදී එසේ නොකළ යුතු බවත් පවසති.

အပရေ ပန – ‘‘ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝဿူပနာယိကာ ပုရိမိကာ ပစ္ဆိမိကာတိ, အပရဇ္ဇုဂတာယ အာသာဠှိယာ ပုရိမိကာ ဥပဂန္တဗ္ဗာ, မာသဂတာယ အာသာဠှိယာ ပစ္ဆိမိကာ ဥပဂန္တဗ္ဗာ’’တိ တသ္မိံယေဝ ဝဿူပနာယိကက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၁၈၄) အာဂတာယ ပါဠိယာ အတ္ထံ အယောနိသော ဂဟေတွာ တိထိနက္ခတ္တယောဂေ ဧဝ ဝဿူပဂမနံ ဘဂဝတာ အနုညာတံ, တသ္မာ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယ အနန္တရဘူတော ပါဋိပဒဒိဝသော ပုဏ္ဏာတိထိယာ စ ယုတ္တော ဟောတု, ပုဗ္ဗာသာဠှဥတ္တရာသာဠှသင်္ခါတေသု ဒွီသု နက္ခတ္တေသု ဧကေကေန ယုတ္တော စ, ဧဝံဘူတော ကာလော ယဒိ ဝိနာ ဒိဝသေန မာသကဍ္ဎနေ သမ္ပဇ္ဇတိ, တထာ စ သတိ မာသမတ္တာကဍ္ဎနမေဝ ကာတဗ္ဗံ, ယဒိ န သမ္ပဇ္ဇတိ, သဟ ဒိဝသေန မာသာကဍ္ဎနံ, အယံ ပိဋကေန စ ဝေဒေန စ အနုလောမော ဝိနိစ္ဆယောတိ ဝဒန္တိ.

වෙනත් අය වනාහි: ‘මහණෙනි, මේ වස් එළඹීම් දෙකකි: එනම් පෙර වස් එළඹීම සහ පසු වස් එළඹීමයි. ඇසළ පුර පසළොස්වකට පසු දින පෙර වස් එළඹිය යුතුය. ඇසළ පුර පසළොස්වකින් මසක් ඉක්ම ගිය කල පසු වස් එළඹිය යුතුය’ යනුවෙන් එම වස්සූපනායිකා ඛන්ධකයෙහිම එන පාලි පාඨයේ අර්ථය අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් (වැරදි ලෙස) ගෙන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වස් එළඹීම අනුදැන වදාරන ලද්දේ තිථි සහ නක්ෂත්‍ර යෝගයන්ට අනුවම යැයි පවසති. එබැවින් ඇසළ පසළොස්වක පෝයට පසුදින වන පාටිපද (පෑළවිය) දිනය පුර තිථියෙන් යුක්ත විය යුතුය. තවද පූර්වාෂාඪ, උත්තරාෂාඪ යන නක්ෂත්‍ර දෙකෙන් එකකින් යුක්ත විය යුතුය. මෙබඳු කාලය දින රහිතව මාසය ඇදීමෙන් (එක්කිරීමෙන්) සිද්ධ වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි මාසය පමණක් ඇදීම කළ යුතුය. ඉදින් එසේ සිදු නොවේ නම්, දින ද සමඟ මාසය ඇදීම කළ යුතුය. මෙය ත්‍රිපිටකයට ද වෛදික ග්‍රන්ථවලට ද අනුකූල වූ විනිශ්චයකි’යි පවසති.

တတြာပျေကေ ဝဒန္တိ – ‘‘မာ ဣတိ စန္ဒော ဝုစ္စတိ တဿ ဂတိယာ ဒိဝသဿ မိနိတဗ္ဗတော, သော ဧတ္ထ သဗ္ဗကလာပါရိပူရိယာ ပုဏ္ဏောတိ ပုဏ္ဏမာ’’တိအာဒိနာ ဝိနယတ္ထမဉ္ဇူသာဒီသု (ကင်္ခါ. အဘိ. ဋီ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) အာဂမနတော ပုဏ္ဏာတိထိယောဂေါပိ ပုဏ္ဏမိယာ ဧဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, န ပါဋိပဒေ, တထာ နက္ခတ္တယောဂေါပိ အာသာဠှိသုက္ကပက္ခဿ ပန္နရသေ ဥပေါသထေ ‘‘ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တေ, ဧဝံ ဓာတု ပတိဋ္ဌိတာ’’တိ မဟာဝံသေ ဝစနတောတိ. တတ္ထ ပုရိမာ ဝဒန္တိ – ဧဝံ သန္တေ ဥပေါသထဒိဝသေယေဝ စန္ဒဂ္ဂါဟော စ သူရိယဂ္ဂါဟော [Pg.418] စ ဘဝေယျ, ဣဒါနိ ပန ကာဠပက္ခပါဋိပဒါဒီသုယေဝ စန္ဒဂ္ဂါဟော, သုက္ကပက္ခပါဋိပဒါဒီသုယေဝ သူရိယဂ္ဂါဟော ပညာယတိ, တသ္မာ ပါဋိပဒေယေဝ တိထိနက္ခတ္တယောဂေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ. ပစ္ဆိမာပိ ဝဒန္တိ – တုမှာဒိသာနံ ဝါဒီနံ ဝစနေန ပုဗ္ဗေ အာကဍ္ဎိတဗ္ဗဒိဝသာနံ အနာကဍ္ဎိတတ္တာ ဒိဝသပုဉ္ဇဘာဝေန ဧဝံ ဟောတိ, သစ္စတော ပန ဥပေါသထဒိဝသေယေဝ စန္ဒဂ္ဂါဟော သူရိယဂ္ဂါဟော စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ. ဟောတု, ယထာ ဣစ္ဆထ, တထာ ဝဒထ, ဧဝံ ဘူတပုဗ္ဗော သာဋ္ဌကထေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အတ္ထီတိ? အတ္ထိ. ဂန္ဓာရဇာတကေ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၃.၇.၇၅ ဂန္ဓာရဇာတကဝဏ္ဏနာ) ဟိ ဥပေါသထဒိဝသေ စန္ဒဂ္ဂါဟော ဒွိက္ခတ္တုံ အာဂတော. တဉှိ ဇာတကံ တီသု ပိဋကေသု သုတ္တပရိယာပန္နံ, ပဉ္စသု နိကာယေသု ခုဒ္ဒကနိကာယပရိယာပန္နံ, နဝသု သာသနင်္ဂေသု ဇာတကပရိယာပန္နန္တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ပုရိမကာ ပဋိဝစနံ ဒါတုံ န သက္ကုဏေယျုန္တိ.

එහිදී ද ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ පවසති: ‘මා’ යන්නෙන් චන්ද්‍රයා හඳුන්වනු ලැබේ. ඔහුගේ ගමනින් දවස මැනිය යුතු බැවින්, ඔහු මෙහිදී සියලු කලා පිරීමෙන් පූර්ණ වන බැවින් ‘පුණ්ණමා’ (පසළොස්වක) යැයි කියනු ලැබේ’ යනුවෙන් විනයත්ථමංජුසා ආදී ග්‍රන්ථයන්හි (කංඛාවිතරණී අභිනව ටීකා නිදාන වර්ණනාවෙහි) එන සාක්ෂි අනුව, පූර්ණ තිථි යෝගය ද පසළොස්වක පොහෝ දිනෙහි ම පිළිගත යුතු ය, පෑළවිය දිනෙහි නොවේ. එසේම, නැකත් යෝගය ද ඇසළ මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දින ‘උත්තරාසීළ්හ (උතුරුසල්) නැකතින් මෙසේ ධාතූන් වහන්සේලා පිහිටුවන ලදහ’ යන මහාවංශ පාඨය අනුව (පොහෝ දිනෙහි ම පිළිගත යුතු ය). එහිදී පළමු මතය දරන්නෝ මෙසේ පවසති: ‘මෙසේ වුවහොත්, පොහෝ දිනෙහි ම චන්ද්‍රග්‍රහණය සහ සූර්යග්‍රහණය සිදුවිය යුතුය. නමුත් දැන් අවපෑළවිය ආදී දිනවල ම චන්ද්‍රග්‍රහණය ද, පුරපෑළවිය ආදී දිනවල ම සූර්යග්‍රහණය ද දක්නට ලැබේ. එබැවින් පෑළවිය දිනෙහි ම තිථි-නැකත් යෝගය පිළිගත යුතුය.’ පසු මතය දරන්නෝ ද මෙසේ පවසති: ‘ඔබ වැන්නවුන්ගේ වාදයන් නිසා පෙර එකතු කරගත යුතු (ඇදගත යුතු) දවස් එසේ එකතු නොකිරීමෙන්, දින එකතු වීමක් (දින සමූහයක් වීමක්) නිසා මෙසේ සිදු වේ. සත්‍ය වශයෙන්ම නම් පොහෝ දිනෙහි ම චන්ද්‍රග්‍රහණය සහ සූර්යග්‍රහණය සිදුවන බව පිළිගත යුතුය.’ එය එසේ වේවා, ඔබ කැමති පරිදි පවසන්න. මෙවැනි පෙර සිදුවීමක් අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි තිබේද? තිබේ. ගන්ධාර ජාතකයෙහි (ජාතක අටුවා ගන්ධාර ජාතක වර්ණනාවෙහි) පොහෝ දිනෙහි චන්ද්‍රග්‍රහණය සිදු වූ බව දෙවරක් ම සඳහන් වේ. ඒ ජාතකය වනාහි ත්‍රිපිටකයෙහි සූත්‍ර පිටකයට ද, පංච නිකායයන්ගෙන් ඛුද්දක නිකායට ද, නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් ජාතක කොටසට ද අයත් වේ. මෙසේ පැවසූ කල්හි පළමු මතය දැරූවන්ට පිළිතුරු දීමට නොහැකි වනු ඇත.

အထေကစ္စေ ‘‘ပိဋကတ္တယေ အဓိကမာသာယေဝ သန္တိ, န အဓိကဒိဝသာ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၄၀၄) ‘ယံ ပန ဝုတ္တံ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု အဋ္ဌာရသန္နံယေဝ ဝဿာနံ အဓိကမာသေ ဂဟေတွာ ဂဏိတတ္တာ သေသဝဿဒွယဿပိ အဓိကာနိ ဒိဝသာနိ ဟောန္တေဝ, တာနိ အဓိကဒိဝသာနိ သန္ဓာယ နိက္ကင်္ခါ ဟုတွာတိ ဝုတ္တန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. န ဟိ ဒွီသု ဝဿေသု အဓိကဒိဝသာ နာမ ဝိသုံ ဥပလဗ္ဘန္တိ တတိယေ ဝဿေ ဝဿုက္ကဍ္ဎနဝသေန အဓိကမာသေ ပရိစ္စတ္တေယေဝ အဓိကမာသသမ္ဘဝတော, တသ္မာ ဒွီသု ဝဿေသု အတိရေကဒိဝသာ နာမ ဝိသုံ န သမ္ဘဝန္တီ’တိ ဝစနတော’’တိ ဝဒန္တိ. အထညေ ဝဒန္တိ – ပိဋကတ္တယေ အဓိကဒိဝသာတိ အာဂတာ အတ္ထိ ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၄၀၄) ‘‘အဝသေသာနံ ဒွိန္နံ ဝဿာနံ အဓိကဒိဝသာနိ ဟောန္တေဝ, တသ္မာ နိက္ကင်္ခါ ဟုတွာ ဥပသမ္ပာဒေန္တီ’’တိ ဝစနတောတိ. ဣတော ပရမ္ပိ ဝိဝိဓေန အာကာရေန ကထေန္တိ. သုဒ္ဓဝေဒိကာပိ [Pg.419] ဧဝံ ဝဒန္တိ, ဝိနယဓရာ ဘိက္ခူ ဝိနယသမယဝသေန ဝဒန္တိ. အမှာကံ ပန ဝေဒသမယေ ဟတ္ထဂတဂဏနဝသေနေဝ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အလမတိပပဉ္စေန. အတ္ထိကေဟိ တိဝဿာဓိကသဟဿကလိယုဂေ ဓမ္မရာဇေန ပုစ္ဆိတတ္တာ ကတံ အဓိမာသပကရဏံ ဩလောကေတွာ ဇာနိတဗ္ဗံ.

ඉක්බිති ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ පවසති: ‘ත්‍රිපිටකයෙහි අධික මාසයන් ම ඇත, අධික දවස් නැත.’ ඒ සාරත්ථදීපනියෙහි ‘ගණ්ඨිපද තුනෙහි ම දහඅට වසරක ම අධික මාස ගෙන ගණන් බැලූ බැවින් ඉතිරි වසර දෙකෙහි ද අධික දවස් ලැබෙන්නේ ම ය, ඒ අධික දවස් අරභයා ‘සැක රහිතව’ යැයි යමක් කියන ලද්දේ ද, එය නොගත යුතුය. වසර දෙකක අධික දවස් කියා වෙනම හමු නොවේ, තුන්වන වසරේදී වර්ෂය දීර්ඝ කිරීමෙන් අධික මාසය අත්හළ කල්හි ම අධික මාසයක් ඇති වන බැවිනි. එබැවින් වසර දෙකක අතිරේක දවස් කියා වෙනම ඇති වීමක් සිදු නොවේ’ යනුවෙන් දක්වා ඇති බැවිනි. එවිට අන් අය මෙසේ පවසති: ‘ත්‍රිපිටකයෙහි ‘අධික දවස්’ යනුවෙන් සඳහන් වන තැන් ඇත. වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි ‘ඉතිරි වසර දෙකෙහි අධික දවස් ලැබෙන්නේ ම ය, එබැවින් සැක රහිතව උපසම්පදා කරති’ යනුවෙන් පවසා ඇති බැවිනි.’ මෙයින් පසුව ද විවිධ ආකාරයෙන් කරුණු දක්වති. ශුද්ධ ඡන්දස් (වේද) වාදීහු ද මෙසේ පවසති. විනයධර භික්ෂූන් වහන්සේලා විනය නීතිවලට අනුව පවසති. අපගේ ජ්‍යොතිෂ (වේද) ක්‍රමයට අනුව නම් අත්ලෙහි තබා ගන්නා ගණිත ක්‍රමයෙන් ම දැනගත යුතු බැවින්, මේ පිළිබඳව දීර්ඝ වශයෙන් විස්තර කිරීම අවශ්‍ය නැත. මේ පිළිබඳව උනන්දුවක් දක්වන්නන් විසින් වසර දහස් තුනකට වඩා පැරණි කලියුග යුගයේදී ධර්මරාජයා විසින් අසන ලද ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු වශයෙන් සම්පාදනය කරන ලද ‘අධිමාස ප්‍රකරණය’ දෙස බලා තේරුම් ගත යුතුය.

ဣဓ ပန အဓိပ္ပေတဝိနိစ္ဆယမေဝ ကထယာမ. ပဌမဒုတိယဝါဒေသု န ဗိမ္ဗိသာရရာဇာ ဘဂဝန္တံ အဓိမာသပညာပနံ ယာစတိ, န စ ဘဂဝါ ပညပေတိ, န ‘‘တသ္မိံ ဝဿေ ဣဒံ နာမ အဓိမာသံ ဟောတီ’’တိ ဝါ ‘‘မာသမတ္တံ ဝါ သဟဒိဝသံ ဝါ အာကဍ္ဎိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝါ ပါဠိယံ အဋ္ဌကထာဋီကာသု စ အတ္ထိ, ရာဇာ ပန ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဝေဒသမယေ ဝဿုက္ကဍ္ဎနသမ္ဘဝတော ဘိက္ခူနံ ပဌမအာသာဠှမာသေ ဝဿံ အနုပဂန္တွာ ဒုတိယအာသာဠှမာသေ ဥပဂမနတ္ထံ ‘‘ယဒိ ပနာယျာ အာဂမေ ဇုဏှေ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆေယျု’’န္တိ ဒူတံ ပါဟေသိ. ယဒိ ပန ဥပဂစ္ဆေယျုံ, သာဓု ဝတာတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဘိက္ခူ ပန ရညော ပဟိတသာသနံ ဘဂဝတော အာရောစေသုံ. ဘဂဝါ ပန ဝဿုက္ကဍ္ဎနေ ဘိက္ခူနံ ဂုဏပရိဟာနိယာ အဘာဝတော ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ရာဇူနံ အနုဝတ္တိတု’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၈၆) အဝေါစ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၈၅) ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ရာဇူနံ အနုဝတ္တိတုန္တိ ဧတ္ထ ဝဿုက္ကဍ္ဎနဘိက္ခူနံ ကာစိ ပရိဟာနိ နာမ နတ္ထီတိအနုဝတ္တိတုံ အနုညာတ’’န္တိ. ဝိမတိဝိနောဒနိယဉ္စ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၈၅) ဝုတ္တံ ‘‘ပရိဟာနီတိ ဂုဏပရိဟာနီ’’တိ, တသ္မာ ယာစာဓိမာသော ဝါ ဟောတု ပတ္တာဓိမာသော ဝါ, ယသ္မိံ ယသ္မိံ ကာလေ အနုဝတ္တနေန ဘိက္ခူနံ သီလာဒိဂုဏမ္ပိ ပရိဟာနိ နတ္ထိ, တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ.

මෙහිදී අප අදහස් කරන විනිශ්චය ම පවසමු. පළමු හා දෙවන මතයන්හි බිම්බිසාර රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අධික මාසයක් පැනවීමට අයැද සිටියේ ද නැත, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එය පැනවූයේ නැත. ‘එම වසරෙහි මෙබඳු අධික මාසයක් වේ’ කියා හෝ ‘මාසයක පමණ කාලයක් දින ද සමගින් එකතු කරගත යුතුය’ කියා හෝ පාලි පාඨයන්හි, අටුවාවන්හි හෝ ටීකාවන්හි සඳහන් නොවේ. නමුත් රජතුමා, වස් එළඹෙන කාලය ළං වූ කල්හි, රාජ්‍ය චාරිත්‍රයට (නැතහොත් ජ්‍යොතිෂ ක්‍රමයට) අනුව වස් කාලය කල් දැමීමක් සිදු වූ බැවින්, භික්ෂූන් වහන්සේලා පළමු ඇසළ මාසයේදී වස් නොවදින්නේ, දෙවන ඇසළ මාසයේදී වස් වැදීම සඳහා ‘ඉදින් ස්වාමීන් වහන්සේලා ඊළඟ මස පුර පක්ෂයෙහි වස් වසන සේක් නම් මැනවි’ යැයි පවසමින් දූතයෙකු යැවීය. ‘ඉදින් වස් වසන සේක් නම් ඉතා යහපති’ යනුවෙන් මෙයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ද රජතුමා එවූ පණිවිඩය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැලකර සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වස් කාලය කල් දැමීමෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට කිසිදු ගුණ හානියක් නොවන බැවින්, ‘මහණෙනි, රජවරුන්ට අනුකූල වීමට මම අනුදනිමි’ යැයි වදාළ සේක. එහෙයින් අටුවාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී: ‘මහණෙනි, රජවරුන්ට අනුකූල වීමට අනුදනිමි යන්නෙහි, වස් කාලය කල් දැමීමෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට කිසිදු හානියක් නොවන බැවින් එසේ අනුකූල වීමට අනුදැන වදාරන ලදී.’ විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද ‘හානිය යනු ගුණ හානියයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එබැවින් එය ඉල්ලා සිටි අධික මාසයක් හෝ නියමිතව පැමිණි අධික මාසයක් හෝ වේවා, යම් යම් කාලයකදී (රජුන්ට) අනුකූල වීමෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සීලාදී ගුණධර්මයන්ගේ කිසිදු හානියක් සිදු නොවේ ද, ඒ ඒ කාලවලදී අනුකූල විය යුතුය.

ကထံ ပန အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ, ကထံ န အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ? ယဒိ အနုဝတ္တန္တေ ပုဗ္ဗေ ဥပဝုတ္ထဒိဝသတော ဣဒါနိ ဥပဝသိတဗ္ဗဥပေါသထဒိဝသော စာတုဒ္ဒသော ဝါ ပန္နရသော ဝါ ဟောတိ, တထာ [Pg.420] သတိ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ. ယဒိ ပန တေရသမော ဝါ သောဠသမော ဝါ ဟောတိ, န အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ. အနုဝတ္တန္တော ဟိ အနုပေါသထေ ဥပေါသထကတော ဟောတိ, တတော ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အနုပေါသထေ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော, ယော ကရေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၈၃) ဝုတ္တဒုက္ကဋံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ သီလဂုဏပရိဟာနိသမ္ဘဝတော န အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၂၄၀) ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ရာဇူနံ အနုဝတ္တိတုန္တိ ဝစနတော ပနေတ္ထ လောကိယာနံ တိထိံ အနုဝတ္တန္တေဟိပိ အတ္တနော ဥပေါသထက္ကမေန စာတုဒ္ဒသိံ ပန္နရသိံ ဝါ, ပန္နရသိံ စာတုဒ္ဒသိံ ဝါ ကရောန္တေဟေဝ အနုဝတ္တိတဗ္ဗံ, န ပန သောဠသမဒိဝသံ ဝါ တေရသမဒိဝသံ ဝါ ဥပေါသထဒိဝသံ ကရောန္တေဟီ’’တိ.

එහෙත් අනුකූල විය යුත්තේ කෙසේද? අනුකූල නොවිය යුත්තේ කෙසේද? ඉදින් අනුකූල වීමේදී, පෙර පොහොය කළ දින සිට දැන් පොහොය කළ යුතු දිනය තුදුස්වක් (දහහතරවන දවස) හෝ පසළොස්වක් (පහළොස්වන දවස) වේ නම්, එසේ ඇති කල්හි අනුකූල විය යුතුය. ඉදින් එය තෙළෙස්වක් (දහතුන්වන දවස) හෝ සොළොස්වක් (දහසයවන දවස) වේ නම්, අනුකූල නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, එසේ අනුකූල වන්නා පොහොය නොවන දිනක පොහොය කළ අයෙකු වන බැවිනි. එවිට ‘මහණෙනි, පොහොය නොවන දිනක පොහොය නොකළ යුතුය. යමෙක් එසේ කරන්නේ නම්, ඔහුට දුක්කටාපත්ති වේ’ යැයි වදාළ පරිදි දුකුළා ඇවැත් සිදුවේ. එබැවින් සීල ගුණ හානියක් සිදුවිය හැකි බැවින් අනුකූල නොවිය යුතුය. විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි ද මෙසේ පවසන ලදී: ‘මහණෙනි, රජවරුන්ට අනුකූල වීමට අනුදනිමි’ යන වචනය නිසා මෙහිදී ලෞකික ජනයාගේ තිථිවලට අනුකූල වන්නන් විසින් වුව ද, තමන්ගේ පොහොය පිළිවෙළට අනුව තුදුස්වක් හෝ පසළොස්වක් දවස, නැතහොත් පසළොස්වක් හෝ තුදුස්වක් දවස පොහොය කරමින් ම අනුකූල විය යුතුය. එහෙත් සොළොස්වන දවස හෝ තෙළෙස්වන දවස පොහොය දිනය කරමින් අනුකූල නොවිය යුතුය.

တတိယစတုတ္ထဝါဒေပိ ‘‘ကတိ ဝဿူပနာယိကာ’’တိ သံသယန္တာနံ သံသယဝိနောဒနတ္ထံ ‘‘ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝဿူပနာယိကာ ပုရိမိကာ ပစ္ဆိမိကာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၈၄) ဘဂဝါ အဝေါစ. တတော တာသံ ဒွိန္နံ ဝဿူပနာယိကာနံ ဥပဂမနကာလံ ဒဿေတုံ ‘‘အပရဇ္ဇုဂတာယ အာသာဠှိယာ ပုရိမိကာ ဥပဂန္တဗ္ဗာ, မာသဂတာယ အာသာဠှိယာ ပစ္ဆိမိကာ ဥပဂန္တဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ ပိဏ္ဍတ္ထော – အာသာဠှိပုဏ္ဏမိယာ အနန္တရေ ပါဋိပဒဒိဝသေ ပုရိမိကာ ဥပဂန္တဗ္ဗာ, သာဝဏပုဏ္ဏမိယာ အနန္တရေ ပါဋိပဒဒိဝသေ ပစ္ဆိမိကာ ဥပဂန္တဗ္ဗာတိ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၈၄) ‘‘တသ္မာ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယ အနန္တရေ ပါဋိပဒဒိဝသေ, အာသာဠှိပုဏ္ဏမိတော ဝါ အပရာယ ပုဏ္ဏမာယ အနန္တရေ ပါဋိပဒဒိဝသေယေဝ ဝိဟာရံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ သဗ္ဗံ စေတိယဝန္ဒနာဒိသာမီစိကမ္မံ နိဋ္ဌာပေတွာ ‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဣမံ တေမာသံ ဝဿံ ဥပေမီ’တိ သကိံ ဝါ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ဝါ ဝါစံ နိစ္ဆာရေတွာ ဝဿံ ဥပဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ[Pg.421], သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၈၄) ‘‘အပရဇ္ဇူတိ အာသာဠှိတော အပရံ ဒိနံ, ပါဋိပဒန္တိ အတ္ထော’’တိ, ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၈၄) ‘‘အပရသ္မိံ ဒိဝသေတိ ဒုတိယေ ပါဋိပဒဒိဝသေ’’တိ ဧဝံ ပါဠိအဋ္ဌကထာဋီကာသု ပါဋိပဒဒိဝသေယေဝ ဝဿူပဂမနံ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘အမုကတိထိယောဂေ’’တိ ဝါ ‘‘အမုကနက္ခတ္တယောဂေ’’တိ ဝါ, တသ္မာ ပါဋိပဒဒိဝသေ ပါတော အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ သကလဒိဝသံ သကလရတ္တိ ယာဝ ဒုတိယအရုဏုဂ္ဂမနာ ယထာရုစိတေ ကာလေ ဝဿံ ဥပဂန္တဗ္ဗန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတော ဧဝ ဝဿူပနာယိကကာလေ ပုဏ္ဏာတိထိယာ ယောဂေါ, ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တေန ယောဂေါ ဟောတူတိ ဝဒန္တာနံ ဝစနံ ဝိနယဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ, တံ ဝစနံ ဂဟေတွာ ပုဏ္ဏာတိထိယောဂံ ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တယောဂဉ္စ အာဂမေတွာ ဝဿံ ဥပဂန္တွာပိ တထာဂတေန အပညတ္တံ ပညပေတိ နာမာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

තුන්වන හා සිව්වන වාදයන්හි ද ‘වස් එළඹීම් කෙතෙක්දැයි’ සැක කරන අයගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මේ වස් එළඹීම් දෙකකි, එනම් පෙර වස් එළඹීම හා පසු වස් එළඹීමයි’ (මහාවග්ග 184) වදාරන සේක. ඉක්බිති ඒ වස් එළඹීම් දෙකෙහි එළඹෙන කාලය දැක්වීම සඳහා ‘ඇසළ පුර පසළොස්වක ගෙවුණු පසු දින (අව පෑළවිය දින) පෙර වස් එළඹිය යුතුය, ඇසළ පුර පසළොස්වකින් මසක් ඉක්ම ගිය කල (නිකිණි අව පෑළවිය දින) පසු වස් එළඹිය යුතුය’ යි වදාරන ලදී. එහි පිණ්ඩර්ථය (සංක්ෂිප්ත අදහස) මෙසේය – ඇසළ පොහෝ දිනට පසු දින වූ අව පෑළවිය දා පෙර වස් එළඹිය යුතුය, නිකිණි (සාවණ) පොහෝ දිනට පසු දින වූ අව පෑළවිය දා පසු වස් එළඹිය යුතුය යන්නයි. එහෙයින් අටුවාවෙහි (මහාවග්ග අටුවා 184) මෙසේ පවසන ලදී – ‘එබැවින් ඇසළ පොහෝ දිනට පසු දින වූ අව පෑළවිය දිනක හෝ ඇසළ පොහෝ දිනෙන් පසු එළඹෙන පොහෝ දිනට පසු දින වූ අව පෑළවිය දිනක හෝ විහාරය පවිත්‍ර කර, පැන් හා පරිභෝජන ජලය පිළියෙල කර, චෛත්‍ය වන්දනා ආදී සියලු වත්පිළිවෙත් නිමවා ‘මෙම විහාරයෙහි මම මේ තෙමස වස් වසමි’ යි එක් වරක් හෝ දෙතුන් වරක් වචනයෙන් කියා වස් එළඹිය යුතුය’ යනුවෙනි. සාරත්ථදීපනියෙහි ද ‘අපරජ්ජු යනු ඇසළ පෝයට පසු දින වන පෑළවිය දිනය යන්න අර්ථයයි’ කියා ද, විමතිවිනෝදනියෙහි ද ‘අපරස්මිං දිවසේ යනු දෙවන පෑළවිය දිනයෙහි’ කියා ද, මෙසේ පාලි, අටුවා හා ටීකාවන්හි පෑළවිය දිනයෙහිම වස් එළඹීම දක්වා ඇත. එහි ‘මෙන්න මේ තිථිය යෙදෙන විට’ හෝ ‘මෙන්න මේ නැකත යෙදෙන විට’ යැයි පවසා නැත. එබැවින් පෑළවිය දිනයෙහි අලුයම අරුණෝදයේ පටන් මුළු දිනයත්, මුළු රාත්‍රියත් පුරා දෙවන දින අරුණෝදය තෙක් තමන් රුචි ඕනෑම වේලාවක වස් එළඹිය යුතු බව වටහා ගත යුතුය. එබැවින් වස් එළඹෙන කාලයේදී පූර්ණ තිථි යෝගයක් හෝ උත්තරාසාලී නැකත් යෝගයක් තිබිය යුතුයැයි පවසන අයගේ ප්‍රකාශය විනයට විරුද්ධ වේ. එම ප්‍රකාශය පිළිගෙන, පූර්ණ තිථි යෝගය හා උත්තරාසාලී නැකත් යෝගය අපේක්ෂාවෙන් සිට වස් එළඹුණ ද, එය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් නොපනවන ලද්දක් පනවන ලද්දක් කොට දැක්වීමක් ලෙස සැලකිය යුතු බව දත යුතුය.

ဧဝံ ပါဠိအဋ္ဌကထာဋီကာသု စ ပုဏ္ဏာတိထိယောဂေ ဧဝ ဝဿံ ဥပဂန္တဗ္ဗံ, န ဧကာယ တိထိယာ ယုတ္တေတိ ဝါ ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တယောဂေယေဝ, န သာဝဏနက္ခတ္တယောဂေတိ ဝါ အနာဂတမေဝ ဆာယံ ဂဟေတွာ တထာဂတေန ပညတ္တံ ဝိယ ပေါတ္ထကေသု လိခိတွာ ကေဟိစိ ဌပိတတ္တာ သကလံ ဝိနယပိဋကံ အပဿန္တာ ဝေဒသာမယိကာ တံ ဝစနံ သဒ္ဒဟိတွာ ဝဿူပဂမနကာလေ ပုဏ္ဏာတိထိဥတ္တရာသာဠှယောဂမေဝ ဂဝေသန္တာ မာသဒိဝသေန သဟ အာကဍ္ဎိတဗ္ဗကာလေပိ မာသမတ္တမေဝ အာကဍ္ဎန္တိ, မာသမတ္တမေဝ အာကဍ္ဎိတဗ္ဗကာလေပိ သဟ ဒိဝသေန အာကဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ ဧဝံဝါဒိနော ဘိက္ခူ ‘‘အပညတ္တံ တထာဂတေန ပညတ္တံ တထာဂတေနာတိ ဒီပေတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ဘဂဝတိ ဂါရဝသဟိတာ လဇ္ဇိနော ပဏ္ဍိတာ ဧဝံ န ဂဏှန္တီတိ. တိထိနက္ခတ္တယောဂေါ ပန ဥပေါသထဒိဝသေယေဝ ဗဟုဓာ ပိဋကတ္တယေ အာဂတော, ပေါရာဏဝေဒဂန္ထေသု [Pg.422] စ ပသံသိတော, ကဒါစိ ပန ဝေါဟာရကာလော တိထိယာ နက္ခတ္တေန စ ဝိသမော ဟောတိ, တသ္မာ တံ သမေတုံ အဓိမာသပတနကာလေ မာသမ္ပိ ဒိဝသမ္ပိ အာကဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ အညသ္မိံ ကာလေ ဝိသမေပိ အာကဍ္ဎနကာလေ သမာပေတဗ္ဗံ. ဧဝံ သတိ မာသဥတုသံဝစ္ဆရာနံ သမဘာဝေါ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මෙසේ පාලි, අටුවා හා ටීකාවන්හි තිබියදී, පූර්ණ තිථි යෝගයකදීම වස් එළඹිය යුතුය, තනි තිථියකින් යුක්තව නොවේ යැයි හෝ උත්තරාසාලී නැකත් යෝගයෙන්ම විය යුතුය, සාවණ නැකත් යෝගයෙන් නොවේ යැයි පවසමින් නොපැමිණි සෙවනැල්ලක් ග්‍රහණය කරගන්නා සේ (පදනමක් නැති කරුණු අල්ලාගෙන), තථාගතයන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද දෙයක් සේ පොත්පත්වල ලියා ඇතැමුන් විසින් තබන ලදී. මුළු විනය පිටකයම නොදක්නා, වෛදික මතධාරීන් එම වචනය විශ්වාස කොට, වස් එළඹෙන කාලයෙහි පූර්ණ තිථි හා උත්තරාසාලී නැකත් යෝගයම සොයමින්, මසක් හා දිනක් සහිතව ඇදගත යුතු කාලයේදී ද මසක් පමණක්ම ඇදගනිති; මසක් පමණක්ම ඇදගත යුතු කාලයේදී ද දින ද සමඟින් ඇදගනිති. එබැවින් මෙබඳු මත දරන භික්ෂූහු ‘තථාගතයන් වහන්සේ විසින් නොපනවන ලද්දක් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද්දක් කොට පෙන්වති’ යන දෝෂාරෝපණයට ලක්වෙති. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව සහිත වූ, ලජ්ජී වූ, นුවණැති භික්ෂූහු මෙබඳු මත පිළි නොගනිති. තිථි හා නැකත් යෝගය වනාහි උපෝසථ දිනය සම්බන්ධයෙන්ම පිටකත්‍රයෙහි බොහෝ තැන්හි පැමිණ ඇති අතර, පුරාණ වෛදික ග්‍රන්ථවල ද පසසන ලද්දකි. එහෙත් ඇතැම් විට ව්‍යවහාරික කාලය තිථි හා නැකත් සමඟ නොගැලපෙන වෙයි. එබැවින් එය සමනය කරනු පිණිස අධිමාස වැටෙන කාලයෙහි මසක් ද දිනක් ද ඇදගනිති. එහෙයින් වෙනත් කාලයකදී නොගැලපීමක් ඇති වූ විට ද ඇදගන්නා කාලයෙහි එය සමථයකට පත් කළ යුතුය. මෙසේ වූ කල මාස, ඍතු හා වර්ෂයන්ගේ සමතුලිතතාව සිදුවන බව වටහා ගත යුතුය.

ပဉ္စမဆဋ္ဌဝါဒေသု အဓိမာသောတိ အဋ္ဌာရသဝဿတော အဓိကမာသံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘အဓိကော မာသော အဓိမာသော’’တိ ကမ္မဓာရယသမာသတ္တာ ပုလ္လိင်္ဂံ ကတွာ ဝုတ္တော. ပုဗ္ဗေ ပန မာသပုဉ္ဇတော အဓိကဃဋိယော ဂဟေတွာ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘မာသတော အဓိကံ အဓိမာသ’’န္တိ အဗျယီဘာဝသမာသတ္တာ နပုံသကလိင်္ဂံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန ‘‘ပေါရာဏကတ္ထေရာ ဧကူနဝီသတိဝဿံ သာမဏေရံ နိက္ခမနီယပုဏ္ဏမာသိံ အတိက္ကမ္မ ပါဋိပဒဒိဝသေ ဥပသမ္ပာဒေန္တိ, တံ ကသ္မာတိ? ဝုစ္စတေ – ဧကသ္မိံ ဝဿေ ဆ စာတုဒ္ဒသိကဥပေါသထဒိဝသာ ဟောန္တိ, ဣတိ ဝီသတိယာ ဝဿေသု စတ္တာရော မာသာ ပရိဟာယန္တိ, ရာဇာနော တတိယေ တတိယေ ဝဿေ ဝဿံ ဥပကဍ္ဎန္တိ, ဣတိ အဋ္ဌာရသသု ဝဿေသု ဆ မာသာ ဝဍ္ဎန္တိ, တတော ဥပေါသထဝသေန ပရိဟီနေ စတ္တာရော မာသေ အပနေတွာ ဒွေ မာသာ အဝသေသာ ဟောန္တိ, တေ ဒွေ မာသေ ဂဟေတွာ ဝီသတိ ဝဿာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟောန္တီတိ နိက္ကင်္ခါ ဟုတွာ နိက္ခမနီယပုဏ္ဏမာသိံ အတိက္ကမ္မ ပါဋိပဒေ ဥပသမ္ပာဒေန္တီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနေ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၄၀၄) ‘‘နိက္ကင်္ခါ ဟုတွာတိ အဓိကမာသေဟိ သဒ္ဓိံ ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿတ္တာ နိဗ္ဗေမတိကာ ဟုတွာ’’တိ အတ္ထော သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၄၀၄) ဝုတ္တော.

පස්වන හා හයවන වාදයන්හි ‘අධිමාස’ යනු වසර දහඅටකට වඩා වැඩි මාසය ගෙන දක්වන ලද්දකි. එබැවින් ‘අධික වූ මාසය අධිමාසය’ යනුවෙන් කර්මධාරය සමාසයක් කොට පුල්ලිංග වශයෙන් දක්වන ලදී. පෙර කාලයෙහි වනාහි මාස සමූහයෙන් වැඩි වූ පැය ගණන (ඝටිකා) ගෙන පවසන ලද බැවින්, ‘මාසයට වඩා අධික වූයේ අධිමාසය’ යි අව්‍යයීභාව සමාසයක් කොට නපුංසක ලිංගයෙන් පවසන ලදී. මෙහිදී වනාහි, ‘පුරාණ ස්ථවිරවරු දහනව හැවිරිදි සාමණේර නමක (වස් අවසන් වන) නික්ම යායුතු පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනය ඉක්මවා පෑළවිය දින උපසම්පදා කරති. එය කුමක් නිසාද? පවසනු ලැබේ – එක් වර්ෂයක දින දහහතරේ උපෝසථ දින හයක් වෙයි. මෙසේ වසර විස්සකදී මාස සතරක් අඩු වෙයි. රජවරු සෑම තුන්වන වසරකදීම වස් කාලය (අධිමාසයක් එකතු කරමින්) ඇදගනිති. මෙසේ වසර දහඅටකදී මාස හයක් වැඩි වෙයි. එබැවින් උපෝසථ ක්‍රමය නිසා අඩු වූ මාස හතර ඉවත් කළ විට තව මාස දෙකක් ඉතිරි වෙයි. එම මාස දෙක ද එකතු කොට වසර විස්ස සම්පූර්ණ වන්නේ යැයි සැක රහිතව, නික්ම යායුතු පොහෝ දින ඉක්මවා පෑළවිය දින උපසම්පදා කරති’ යන අටුවා පාඨයෙහි, ‘සැක රහිතව යනු අධිමාසයන් ද සමඟ විසි වසර සම්පූර්ණ වන බැවින් ද්වේධාභාවයෙන් තොරව’ යන්න අර්ථය බව සාරත්ථදීපනියෙහි පවසන ලදී.

တတြ နနု စ ‘‘တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု အဋ္ဌာရသန္နံ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ကထန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယ ‘‘ယံ ပန ဝုတ္တံ…ပေ… တံ န ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ကိဉ္စာပိ ဝုတ္တံ, တထာပိ တံ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တဝစနံ န [Pg.423] ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော, ကသ္မာ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ဟိ ယသ္မာ န ဥပလဗ္ဘန္တိ, တသ္မာ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ကထံ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘တတိယေ’’တိအာဒိ. ပရိစ္စတ္တေယေဝ သမ္ဘဝတော, အပရိစ္စတ္တေ အသမ္ဘဝတော န ဥပလဗ္ဘန္တီတိ ဗျတိရေကဝသေန ဟေတုဖလယောဇနာ. တသ္မာတိအာဒိ လဒ္ဓဂုဏံ.

එහිදී, ‘ගණ්ඨිපද තුනෙහිම දහඅට දෙනෙකුගේ...පෙ... පවසන ලදී’ යන්න කෙසේදැයි යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) අරභයා, ‘යමක් පවසන ලද්දේ ද...පෙ... එය පිළිගත යුතු නොවේ’ යැයි යම් හෙයකින් පවසන ලද්දේ වුවද, එසේ වුවත් ඒ ගණ්ඨිපදයන්හි පැවසූ වචනය පිළිගත යුතු නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි. කුමන කරුණක් නිසා පිළිගත යුතු නොවේද යත්, ‘නැතහොත් (න හි)’ යනාදී වශයෙන් පැවසූහ. ‘හි’ (මක්නිසාද යත්) යන්නෙන්, යම් හෙයකින් (එවැනි කරුණක්) නොලැබෙන්නේද, එබැවින් එය පිළිගත යුතු නොවේ යැයි යෙදේ. එය කෙසේ දැනගත හැකිද යත්, ‘තුන්වන’ යනාදී වශයෙන් පැවසූහ. අත්හළ කල්හිම (පරිත්‍යාග කළ විටම) එය සිදුවිය හැකි බැවින් ද, අත් නොහළ කල්හි එය සිදුවිය නොහැකි බැවින් ද, නොලැබෙන්නේය යන ව්‍යතිරේක වශයෙන් හේතුඵල සම්බන්ධය මෙසේ යෙදේ. ‘එබැවින්’ යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන්නේ (ඉහතින් සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන්) ලැබුණු ගුණයයි (නිගමනයයි).

ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ ပန ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တမေဝ ဂဟေတွာ ဝဒတိ. ဧတာနိ ဝစနာနိ သာမဏေရာနံ ဝီသတိဝဿပရိပုဏ္ဏဘာဝသာဓကာနိယေဝ ဟောန္တိ, န အဓိမာသပတနဝါရေသု သဒိဝသမာသာကဍ္ဎနဘာဝသာဓကာနိ, တသ္မာ ဣမာနိ အာဟရိတွာ တံ အဓိကရဏံ ဝိနိစ္ဆိတုံ န သက္ကောန္တိ. ဘိက္ခူ ပန ဗဟူနံ သန္နိပါတေ ကိဉ္စိ ပါဌံ အာဟရိတွာ ကထေတုံ သမတ္ထော သောဘတီတိ ကတွာ ဤဒိသံ ပါဌံ အာဟရန္တိ. သုတသန္နိစယပဏ္ဍိတာ ပန ဣစ္ဆိတတ္ထဿ အသာဓကတ္တာ ဧဝရူပံ န အာဟရန္တိ. သုဒ္ဓဝေဒိကာနမ္ပိ ဝစနေ ဝိနယဓရာ ဝိနယမေဝ ဇာနန္တိ, န ဗာဟိရသမယံ. အယံ ပန ကထာ ဗာဟိရသမယေ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ဝိနယဓရာနံ အဝိသယောတိ မညန္တာ ဝဒန္တိ.

නමුත් වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි ගැටපද විවරණයන්හි සඳහන් වූ කරුණුම ගෙන දක්වයි. මෙම වචන සාමණේරයන්ගේ විසිවස සම්පූර්ණ වීම පමණක් සාධනය කරන අතර, අධිමාස යෙදෙන වාරයන්හි අදාළ දින හෝ මාස ඇදගැනීම (එක් කිරීම) සාධනය නොකරයි. එබැවින් මේවා ගෙනහැර දක්වා එම අධිකරණය විනිශ්චය කිරීමට නොහැකිය. භික්ෂූහු වනාහි බොහෝ පිරිසක් මැද යම් පාඨයක් ගෙනහැර දක්වා කතා කිරීමට සමත් තැනැත්තා බැබළෙන්නේය යන අදහසින් මෙබඳු පාඨයන් ගෙනහැර දක්වති. එහෙත් බහුශ්‍රුත පණ්ඩිතවරු වනාහි අපේක්ෂිත අර්ථය සාධනය නොවන බැවින් මෙබඳු දේ ගෙනහැර නොදක්වති. ශුද්ධ ජ්‍යොතිෂවේදීන්ගේ (වේදිකයන්ගේ) ප්‍රකාශයන් සම්බන්ධයෙන් වුවද විනයධරයෝ විනයම දනිති, බාහිර ශාස්ත්‍රයන් නොදනිති. මෙම කතාව වනාහි බාහිර ශාස්ත්‍රයෙහි පවත්නා බැවින්, එය විනයධරයන්ට විෂය නොවේ යැයි සලකා පවසති.

ဝိနယဓရာ ပန ဧကစ္စေ ဝိနယမေဝ ဇာနန္တိ, ဧကစ္စေ သကလံ ပိဋကတ္တယံ ဇာနန္တိ, ဧကစ္စေ သဗာဟိရသမယံ ပိဋကတ္တယံ ဇာနန္တိ, တသ္မာ ကထေတုံ သမတ္ထဘာဝေါယေဝ ပမာဏံ. ဝေဒိကာနမ္ပိ ဝစနံ ဝေဒပ္ပကရဏာဂတမေဝ ပမာဏံ. န ယံ ကိဉ္စိ ဟတ္ထဂတဂဏနမတ္တံ, တသ္မာ ယဒါ ပထဝိဿရော ရာဇာ သဒိဝသံ မာသံ အာကဍ္ဎိတုကာမော ‘‘ဇေဋ္ဌမာသကာဠပက္ခဥပေါသထံ ပန္နရသိယံ ကရောန္တူ’’တိ ယာစိဿတိ, တဒါ ‘‘သကိံ ပက္ခဿ စာတုဒ္ဒသေ ဝါ ပန္နရသေ ဝါ’’တိ ဝစနတော ပန္နရသိယံ ဥပေါသထကရဏေ ဒေါသော နတ္ထိ, ယဒါ သုဒ္ဓမာသမေဝ အာကဍ္ဎိတုကာမော ‘‘စာတုဒ္ဒသိယံ ကရောန္တူ’’တိ ယာစိဿတိ, ဧဝံ သတိ ပကတိယာပိ ဇေဋ္ဌမာသကာဠပက္ခုပေါသထော စာတုဒ္ဒသောယေဝါတိ ကတွာ ဒေါသော နတ္ထိ, ဥဘယထာပိ ဥပေါသထော [Pg.424] သုကတောယေဝ ဟောတိ, တသ္မာ အနုဝတ္တိတဗ္ဗော. တတော ပရံ ပဌမာသာဠှမာသဿ ဇုဏှပက္ခေပိ ကာဠပက္ခေပိ ဒုတိယာသာဠှမာသဿ ဇုဏှပက္ခေပိ ပန္နရသီဥပေါသထံ ကတွာ ပါဋိပဒဒိဝသေ တိထိယောဂံ ဝါ နက္ခတ္တယောဂံ ဝါ အနောလောကေတွာ ပါတော အရုဏုဂ္ဂမနာနန္တရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပုန အရုဏုဂ္ဂမနာ သကလဒိဝသရတ္တိယံ ယထာဇ္ဈာသယံ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆန္တော သူပဂတောဝ ဟောတိ, နတ္ထိ ကောစိ ဒေါသောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘဝတွေဝံ, ပါတောဝ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆန္တော အတ္ထီတိ? အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှေတံ သေနာသနက္ခန္ဓကဝဏ္ဏနာယံ (စူဠဝ. အဋ္ဌ. ၃၁၈) ‘‘သစေ ပါတောဝ ဂါဟိတေ သေနာသနေ အညော ဝိတက္ကစာရိကော ဘိက္ခု အာဂန္တွာ သေနာသနံ ယာစတိ, ‘ဂဟိတံ, ဘန္တေ, သေနာသနံ, ဝဿူပဂတော သံဃော, ရမဏီယော ဝိဟာရော, ရုက္ခမူလာဒီသု ယတ္ထ ဣစ္ဆထ, တတ္ထ ဝသထာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ.

ඇතැම් විනයධරයෝ විනය පමණක්ම දනිති. ඇතැම්හු සමස්ත ත්‍රිපිටකයම දනිති. ඇතැම්හු බාහිර ශාස්ත්‍රයන් සහිතව ත්‍රිපිටකයම දනිති. එබැවින් (කරුණු) ප්‍රකාශ කිරීමට ඇති සමත්කමම මෙහිදී ප්‍රමාණවත් සාධකය වේ. ජ්‍යොතිෂවේදීන්ගේ ප්‍රකාශය වුවද වේද ග්‍රන්ථයන්හි දක්වා ඇති පරිදිම පිළිගත හැකි වේ; අතේ ඇති ගණන් තැබීම් මාත්‍රයක් පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. එබැවින් යම් කලෙක පෘථිවීශ්වර වූ රජතුමා අදාළ දින සහිත මාසය එක් කිරීමට කැමැත්තේ, 'පොසොන් මස (ජෙට්ඨ මාසයෙහි) අව පක්ෂයේ උපෝසථය පසළොස්වක දිනයෙහි කරත්වා' යි අයැද සිටින්නේ නම්, එකල්හි 'පක්ෂයකට එක් වරක් තුදුස්වකයෙහි හෝ පසළොස්වකයෙහි උපෝසථය කළ යුතුය' යන වචනයට අනුව පසළොස්වකයෙහි උපෝසථය කිරීමෙහි වරදක් නැත. යම් කලෙක (රජු) ශුද්ධ මාසයම එක් කිරීමට කැමැත්තේ, 'තුදුස්වකයෙහි කරත්වා' යි අයැද සිටින්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි සාමාන්‍යයෙන් ද පොසොන් මස අව පක්ෂයේ උපෝසථය තුදුස්වකයෙහිම වන බැවින් එහිද වරදක් නැත. ආකාර දෙකෙන්ම උපෝසථය මැනවින් කරන ලද්දක්ම වෙයි. එබැවින් (රජුගේ ඉල්ලීමට) අනුගත විය යුතුය. ඉන්පසු, පළමු ඇසළ මස පුර පක්ෂයෙහි ද අව පක්ෂයෙහි ද, දෙවන ඇසළ මස පුර පක්ෂයෙහි ද පසළොස්වක උපෝසථය කොට, පාද (පෑළවිය) දිනයෙහි තිථි යෝග හෝ නැකත් යෝග නොබලා, උදෑසන අරුණෝදයට පසුව පටන් නැවත අරුණෝදය දක්වා මුළු දිවා රාත්‍රියෙහි තමා කැමති පරිදි වස් එළඹෙන්නා වූ භික්ෂුව මැනවින් වස් එළඹුනේම වෙයි, එහි කිසිදු වරදක් නැතැයි දත යුතුය. 'එසේ වේවා, උදෑසනම වස් එළඹීමක් තිබේද?' යත්, 'තිබේ.' සේනාසනක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'ඉදින් උදෑසනම සේනාසනයක් පිළිගත් කල්හි, චාරිකාවෙහි හැසිරෙන වෙනත් භික්ෂුවක් පැමිණ සේනාසනයක් ඉල්ලයි නම්, "ස්වාමීනි, සේනාසනය පිළිගන්නා ලදී, සංඝයා වහන්සේ වස් එළඹියහ, විහාරය රමණීයය, රුක්මුල් ආදී කැමති ස්ථානයක වාසය කරනු මැනවි" යි පැවසිය යුතුය.'

ဣတိ ဝိနယသင်္ဂဟသံဝဏ္ဏနာဘူတေ ဝိနယာလင်္ကာရေ

මෙසේ විනයසංග්‍රහ වර්ණනාව වූ විනයාලංකාරයෙහි

ဝဿူပနာယိကဝိနိစ္ဆယကထာလင်္ကာရော နာမ

වස්සූපනායික විනිශ්චයකථා අලංකාරය නම් වූ

ဆဗ္ဗီသတိမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

විසිහයවන පරිච්ඡේදයයි.

ပဌမော ဘာဂေါ နိဋ္ဌိတော.

පළමු වන භාගය නිමා විය.