Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Vinayapiṭake

ในพระวินัยปิฎก

Vimativinodanī-ṭīkā (dutiyo bhāgo)

ฎีกาวิมติวิโนทนี (ภาคที่ ๒)

5. Pācittiyakaṇḍaṃ

๕. ปาจิตติยกัณฑ์

1. Musāvādavaggo

๑. มุสาวาทวรรค

1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาว่าด้วยมุสาวาทสิกขาบท

1. Musāvādavaggassa [Pg.1] paṭhamasikkhāpade khuddakānanti ettha ‘‘khuddaka-saddo bahu-saddapariyāyo’’ti vadanti. Tatthāti tesu vaggesu, khuddakesu vā. ‘‘Jānitabbato’’ti hetuno vipakkhepi nibbāne vattanato anekantikatte parehi vutte ‘‘na mayā ayaṃ hetu vutto’’ti taṃ kāraṇaṃ paṭicchādetuṃ puna ‘‘jātidhammatoti mayā vutta’’ntiādīni vadati. ‘‘Sampajāna’’nti vattabbe anunāsikalopena niddesoti āha ‘‘jānanto’’ti.

๑. ในปฐมสิกขาบทแห่งมุสาวาทวรรค ในบทว่า 'ขุททกานัง' นี้ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'คำว่า ขุททกะ เป็นไวพจน์ของคำว่า พหุ' คำว่า 'ตัตถะ' คือ ในวรรคเหล่านั้น หรือในสิกขาบทเล็กน้อยเหล่านั้น เมื่อผู้อื่นกล่าวถึงความเป็นอเนกันติกะ (ความไม่แน่นอน) เพราะเหตุว่า 'ชานิตัพพโต' (เพราะควรรู้) ย่อมเป็นไปแม้ในนิพพานซึ่งเป็นฝ่ายตรงข้าม เพื่อปกปิดเหตุนั้น จึงกล่าวอีกว่า 'เรากล่าวว่า ชาติธัมมโต (เพราะมีสภาพเกิด)' เป็นต้น เมื่อควรจะกล่าวว่า 'สัมปชานัง' แต่เพราะมีการลบนิคหิตจึงเป็นการแสดง (ความหมาย) ดังนั้นจึงกล่าวว่า 'ชานันโต'

2. Sampajānamusāvādeti attanā vuccamānassa atthassa vitathabhāvaṃ pubbepi jānitvā, vacanakkhaṇe ca jānantassa musāvādabhaṇane. Tenāha ‘‘jānitvā’’tiādi. Musāvādeti ca nimittatthe bhummaṃ, tasmā musābhaṇananimittaṃ pācittiyanti evamettha, ito paresupi īdisesu attho veditabbo.

๒. คำว่า 'สัมปชานมุสาวาเท' คือ ในการกล่าวคำเท็จของภิกษุผู้รู้ความคลาดเคลื่อนแห่งเนื้อความที่ตนจะกล่าว ทั้งในกาลก่อนและในขณะที่กำลังกล่าว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า 'ชานิตวา' เป็นต้น และบทว่า 'มุสาวาเท' เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต (เหตุ) เพราะเหตุนั้น จึงเป็นปาจิตตีย์เพราะเหตุแห่งการกล่าวเท็จ พึงทราบอรรถในสิกขาบทนี้และสิกขาบทอื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้

3. Vadanti [Pg.2] etāyāti vācāti āha ‘‘micchā’’tiādi. ‘‘Dhanunā vijjhatī’’tiādīsu viya ‘‘cakkhunā diṭṭha’’nti pākaṭavasena vuttanti āha ‘‘oḷārikenā’’ti.

๓. เพราะอรรถแห่งวจนะว่า 'ย่อมกล่าวด้วยวาจานั้น ชื่อว่า วาจา' จึงกล่าวคำว่า 'มิจฉา' เป็นต้น เหมือนในสำนวนว่า 'ยิงด้วยธนู' เป็นต้น บทว่า 'จักขุนาทิฏฐัง' กล่าวโดยความปรากฏชัด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'โอฬาริเกนะ'

11. Gato bhavissatīti etthāpi sanniṭṭhānato vuttattā musāvādo jāto. Āpattinti pācittiyāpattiṃ, na dubbhāsitaṃ. Jātiādīhi dasahi akkosavatthūhi paraṃ davā vadantassa hi taṃ hoti. Cāresunti upanesuṃ. Vatthuviparītatā, visaṃvādanapurekkhāratā, yamatthaṃ vatthukāmo, tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Vatthuviparītatāya hi asati visaṃvādanapurekkhāratāya viññāpitepi musāvādo na hoti, dukkaṭamattameva hoti. Tasmā sāpi aṅgamevāti gahetabbaṃ. Uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ, pariyāyena thullaccayaṃ, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso, saṅghādisesenānuddhaṃsanaomasavādādīsu pācittiyaṃ, anupasampannesu dukkaṭaṃ, ukkaṭṭhahīnajātiādīhi davā akkosantassa dubbhāsitaṃ, kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ vuttaṃ.

๑๑. ในประโยคว่า "คโต ภวิสสติ" นี้ ก็เป็นมุสาวาท เพราะกล่าวโดยการสันนิษฐาน คำว่า "อาปัตติ" คือ ถึงปาจิตตีย์ ไม่ถึงทุพภาสิต เพราะทุพภาสิตนั้นย่อมมีแก่ภิกษุผู้กล่าวเสียดสีผู้อื่นด้วยวัตถุแห่งการด่า ๑๐ ประการ มีชาติเป็นต้นเท่านั้น คำว่า "จาเรสุง" คือ นำมา ความผิดเพี้ยนจากวัตถุ, ความมุ่งหมายที่จะให้คลาดเคลื่อน, และความพยายามที่จะให้บุคคลนั้นเข้าใจความหมายที่ตนต้องการจะกล่าว องค์ ๓ ประการเหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้ เพราะเมื่อไม่มีความผิดเพี้ยนจากวัตถุ แม้จะทำให้เข้าใจโดยมุ่งหมายให้คลาดเคลื่อน ก็ไม่เป็นมุสาวาท เป็นเพียงทุกกฏเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พึงถือว่าความผิดเพี้ยนจากวัตถุนั้นก็เป็นองค์ประกอบด้วย ภิกษุผู้กล่าวเท็จเพื่ออวดอุตตริมนุสสธรรม เป็นปาราชิก ภิกษุผู้กล่าวเท็จเพื่ออวดอุตตริมนุสสธรรมโดยปริยาย เป็นถุลลัจจัย ภิกษุผู้กล่าวเท็จเพื่อทำลายด้วยปาราชิกที่ไม่มีมูล เป็นสังฆาทิเสส ภิกษุผู้กล่าวเท็จในการกล่าวหาด้วยสังฆาทิเสส, การด่าว่า เป็นต้น เป็นปาจิตตีย์ การด่าว่าในอนุปสัมบัน (คนทั่วไป, สามเณร) เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้ด่าว่าด้วยชาติที่ประเสริฐหรือต่ำทรามเป็นต้น โดยการเสียดสี เป็นทุพภาสิต ภิกษุผู้กล่าวเท็จโดยแท้ ในสิกขาบทนี้ กล่าวว่าเป็นปาจิตตีย์

Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยมุสาวาทสิกขาบท จบแล้ว

2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā

๒. อรรถกถาว่าด้วยโอมาสวาทสิกขาบท

13. Dutiye pubbe patiṭṭhitārappadesaṃ puna are patteti paṭhamaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhitanemippadese parivattetvā puna bhūmiyaṃ patiṭṭhiteti attho.

๑๓. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "ปุพเพ ปติฏฐิตารัปปเทสัง ปุนะ อเร ปัตเตติ" มีอรรถว่า เมื่อส่วนขอบที่ตั้งอยู่บนพื้นดินแต่แรก หมุนไปแล้วตั้งอยู่บนพื้นดินอีกครั้ง

15. Pubbeti aṭṭhuppattiyaṃ. Pupphachaḍḍakā nāma gabbhamalādihārakā. Tacchakakammanti pāsāṇakoṭṭanādivaḍḍhakīkammaṃ. Hatthamuddāgaṇanāti aṅgulisaṅkocaneneva gaṇanā. Acchiddakagaṇanā nāma ekaṭṭhānadasaṭṭhānādīsu sāriyo ṭhapetvā anukkamena gaṇanā. Ādi-saddena saṅkalanapaṭauppādanavoklanabhāgahārādivasena pavattā piṇḍagaṇanā gahitā. Yassa sā paguṇā, so rukkhampi disvā ‘‘ettakāni ettha paṇṇānī’’ti [Pg.3] jānāti. Yabha-methuneti vacanato āha ‘‘ya-kāra-bha-kāre’’tiādi.

๑๕. คำว่า "ปุพเพ" คือ ในเรื่องที่เกิดขึ้น คำว่า "ปุปผฉฑฑกา" คือ ผู้ที่กำจัดสิ่งสกปรกจากการตั้งครรภ์เป็นต้น คำว่า "ตัจฉกกรรม" คือ งานช่างไม้ เช่น การสกัดหินเป็นต้น คำว่า "หัตถมุททาคณนา" คือ การนับด้วยการงอนิ้วเท่านั้น คำว่า "อัจฉิททกคณนา" คือ การนับโดยลำดับ โดยวางไม้สองอันไว้ในตำแหน่งหลักหน่วย หลักสิบ เป็นต้น ด้วยคำว่า "อาทิ" (เป็นต้น) หมายถึงการนับรวมที่เกิดขึ้นโดยวิธีบวก ลบ คูณ หาร เป็นต้น ผู้ใดชำนาญในการนับรวมนั้น ผู้นั้นเมื่อเห็นต้นไม้ ก็ย่อมรู้ว่า "ใบไม้ในต้นไม้นี้มีจำนวนเท่านี้" เพราะคำว่า "ยภะ" หรือธาตุ "ยภะ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่า "เมถุน" (การร่วมเพศ) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "ยะ-การะ-ภะ-กาเร" เป็นต้น

16. Na purimenāti musāvādasikkhāpadena. Sopi āpattiyāti upasaggādivisiṭṭhehipi vadanto pācittiyāpattiyāva kāretabbo.

๑๖. คำว่า "นะ ปุริเมนะ" คือ ไม่ถึงปาจิตตีย์ด้วยมุสาวาทสิกขาบท คำว่า "โสปิ อาปัตติยา" คือ ภิกษุผู้กล่าวด้วยคำด่าที่พิเศษด้วยอุปสรรคเป็นต้น เช่น "อติจัณฑาโล" (จัณฑาลยิ่ง) "อติพราหมโณ" (พราหมณ์ยิ่ง) พึงปรับด้วยอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น

26. Dubbhāsitanti sāmaññato vuttattā pāḷiyaṃ anāgatehipi parammukhā vadantassapi dubbhāsitamevāti ācariyā vadanti tato lāmakāpattiyā abhāvā, anāpattiyāpettha bhavituṃ ayuttattā. Sabbasattāti ettha vacanatthavidūhi tiracchānādayopi gahitā.

๒๖. คำว่า "ทุพภาสิตัง" เพราะกล่าวโดยทั่วไป อาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า "แม้ภิกษุผู้กล่าวด้วยคำด่าที่ไม่ได้มาในบาลี หรือผู้กล่าวลับหลัง ก็เป็นทุพภาสิตเท่านั้น" เพราะเหตุใด? เพราะไม่มีอาบัติที่เลวกว่าทุพภาสิตนั้น และเพราะไม่สมควรที่จะไม่มีอาบัติในกรณีที่กล่าวด้วยคำด่าที่ไม่ได้มาในบาลี หรือกล่าวลับหลัง ในบทว่า "สัพพสัตตา" นี้ ผู้รู้ความหมายของคำศัพท์ ย่อมรวมถึงสัตว์เดรัจฉานเป็นต้นด้วย

35. Anusāsanīpurekkhāratāya vā pāpagarahitāya vā vadantānaṃ cittassa lahuparivattibhāvato antarantarā kope uppannepi anāpatti. Kāyavikāramattenapi omasanasambhavato ‘‘tisamuṭṭhānaṃ, kāyakamma’’nti ca vuttaṃ. Parivāre pana ‘‘catutthena āpattisamuṭṭhānena…pe… dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti. Na hīti vattabba’’ntiādinā (pari. 276) itarāni samuṭṭhānāni paṭikkhipitvā pañcamasseva vuttattā āha ‘‘dubbhāsitāpatti panettha vācācittato samuṭṭhātī’’ti. Davakamyatāya hi kāyavācācittehi omasantassapi vācācittameva āpattiyā aṅgaṃ hoti, na pana kāyo vijjamānopi dhammadesanāpatti viya kevalaṃ kāyavikāreneva. Omasantassa pana kiñcāpi idha dubbhāsitāpattiyā anāpatti, atha kho kāyakīḷāpaṭikkhepasikkhāpadena dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Upasampannaṃ jātiādīhi anaññāpadesena akkosanaṃ, tassa jānanaṃ, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.

๓๕. ภิกษุผู้กล่าวโดยมุ่งหมายจะสั่งสอน หรือโดยการตำหนิความชั่ว แม้ความโกรธจะเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว ก็ไม่เป็นอาบัติ เพราะจิตมีการเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว เพราะการเสียดสีสามารถเกิดขึ้นได้ด้วยเพียงการแสดงอาการทางกาย จึงกล่าวว่า "ติสมุฏฐานัง" (มีสมุฏฐาน ๓) และ "กายกรรม" แต่ในปริวาร เมื่อปฏิเสธสมุฏฐานอื่น ๆ นอกจากสมุฏฐานที่ ๕ โดยกล่าวว่า "ด้วยสมุฏฐานที่ ๔... ทุพภาสิตจะพึงถึงอาบัติหรือ? ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "อาบัติทุพภาสิตในสิกขาบทนี้ ย่อมเกิดขึ้นจากวจีและจิต" เพราะภิกษุผู้เสียดสีด้วยกาย วาจา และใจ โดยมุ่งหมายจะเย้าแหย่ วจีและจิตเท่านั้นเป็นองค์แห่งอาบัติ ส่วนกาย แม้มีอยู่ ก็ไม่เป็นองค์ประกอบ เหมือนอาบัติธัมมเทสนา แต่ภิกษุผู้เสียดสีด้วยเพียงการแสดงอาการทางกายเท่านั้น แม้จะไม่มีอาบัติทุพภาสิตในกรณีนี้ ก็พึงทราบว่าเป็นทุกกฏด้วยสิกขาบทว่าด้วยการห้ามการเล่นทางกาย การด่าภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันด้วยชาติเป็นต้น โดยไม่ระบุชื่อผู้อื่น, การที่ภิกษุผู้ถูกด่านั้นรู้, และการไม่มีความมุ่งหมายในอรรถเป็นต้น องค์ ๓ ประการเหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้

Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยโอมาสวาทสิกขาบท จบแล้ว

3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā

๓. อรรถกถาว่าด้วยเปสุญญสิกขาบท

36. Tatiye bhaṇḍanaṃ jātaṃ etesanti bhaṇḍanajātā. Pisatīti pisuṇā, vācā, samagge bhinne karotīti attho. Tāya vācāya samannāgato pisuṇo, tassa kammaṃ pesuññanti evamettha attho veditabbo.

๓๖. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า "ภัณฑนชาตา" คือ ภิกษุเหล่านั้นมีการทะเลาะวิวาทเกิดขึ้น คำว่า "ปิสุณา" คือ วาจาที่บดขยี้ (ทำลาย) มีอรรถว่า ทำให้ผู้ที่สามัคคีกันแตกแยกกัน ผู้ประกอบด้วยวาจานั้นชื่อว่า "ปิสุณะ" การกระทำของผู้นั้นชื่อว่า "เปสุญญะ" พึงทราบอรรถในบทว่า "เปสุญญะ" นี้อย่างนี้

Idhāpi [Pg.4] jātiādīhi dasahi vatthūhi pesuññaṃ upasaṃharantasseva pācittiyaṃ, itarehi akkosavatthūhi dukkaṭaṃ. Anakkosavatthūhi pana upasaṃharantassa dukkaṭamevāti vadanti. Jātiādīhi anaññāpadesena akkosantassa bhikkhuno sutvā bhikkhussa upasaṃharaṇaṃ, piyakamyatābhedādhippāyesu aññataratā, tassa vijānanāti imānettha tīṇi aṅgāni.

ในเปสุญญสิกขาบทนี้ ก็เป็นปาจิตตีย์เฉพาะภิกษุผู้กล่าวคำส่อเสียดด้วยวัตถุแห่งการด่า ๑๐ ประการ มีชาติเป็นต้นเท่านั้น ส่วนภิกษุผู้กล่าวด้วยคำด่าอื่นจาก ๑๐ ประการนี้ เป็นทุกกฏ และภิกษุผู้กล่าวด้วยคำที่ไม่ใช่การด่า เป็นทุกกฏเท่านั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ การนำคำที่ได้ยินจากภิกษุผู้ด่าด้วยชาติเป็นต้น โดยไม่ระบุชื่อผู้อื่น ไปบอกแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง, ความมุ่งหมายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความต้องการให้ตนเป็นที่รัก หรือความต้องการให้ผู้อื่นแตกแยกกัน, และการที่ภิกษุผู้ถูกกล่าวหารู้นั้น องค์ ๓ ประการเหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้

Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเปสุญญสิกขาบท จบแล้ว

4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā

๔. อรรถกถาว่าด้วยปทโสธัมมสิกขาบท

45. Catutthe purimabyañjanena sadisanti ‘‘rūpaṃ anicca’’nti ettha anicca-saddena sadisaṃ ‘‘vedanā aniccā’’ti ettha anicca-saddaṃ vadati. Akkharasamūhoti avibhattiko vutto. Padanti vibhattiantaṃ vuttaṃ.

๔๕. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "ปุริมพยัญชะเนนะ สทิสัง" หมายถึงคำว่า "อนิจจะ" ในบาลีว่า "รูปัง อนิจจัง" และคำว่า "อนิจจา" ในบาลีว่า "เวทนา อนิจจา" ซึ่งมีความคล้ายคลึงกัน อักขระที่ยังไม่ประกอบวิภัตติ เรียกว่า "อักขระสมูหะ" (หมู่แห่งอักขระ) ส่วนคำที่ลงวิภัตติแล้ว เรียกว่า "บท"

Ekaṃ padanti gāthāpadameva sandhāya vadati. Padagaṇanāyāti gāthāpadagaṇanāya. Apāpuṇitvāti saddhiṃ akathetvā. Etena gāthāya pacchimapāde vuccamāne sāmaṇero paṭhamapādādiṃ vadati, āpattiyeva, tasmiṃ nissadde eva itarena vattabbanti dasseti.

คำว่า 'เอกัง ปะทัง' นั้น หมายถึงเฉพาะบทคาถาเท่านั้น คำว่า 'ปะทะคะณะนายะ' คือด้วยการนับบทคาถา คำว่า 'อะปาปุณิตวา' คือโดยไม่กล่าวพร้อมกับพระเถระ ด้วยบทนี้ เมื่อพระเถระกล่าวบาทสุดท้ายของคาถา หากสามเณรกล่าวบาทแรกเป็นต้นไป ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น เมื่อสามเณรเงียบเสียงแล้วเท่านั้น พระเถระพึงกล่าว ดังนี้แสดงไว้

Aṭṭhakathānissitoti saṅgītittayāruḷhaṃ porāṇaṭṭhakathaṃ sandhāya vadati. Idānipi ‘‘yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhate mige’’ti (mi. pa. 6.1.5; visuddhi. 1.217; dī. ni. aṭṭha. 2.374; ma. ni. aṭṭha. 1.107; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163) evamādikaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ attheva, buddhaghosācariyādīhi porāṇaṭṭhakathānayena vuttampi idha saṅgahetabbanti vadanti. Pāḷinissitoti udānavaggasaṅgahādiko. Vivaṭṭūpanissitanti nibbānanissitaṃ. Therassāti nāgasenattherassa. Maggakathādīni pakaraṇāni.

คำว่า 'อัฏฐกถานิสสิโต' นั้น หมายถึงอรรถกถาโบราณที่สังคายนาสามครั้ง แม้ในปัจจุบันนี้ คำอรรถกถาเป็นต้นว่า 'ยถาปิ ทีปิโก นามะ, นิลียิตวา คัณหะเต มิเค' ก็ยังมีอยู่ แม้คำที่พระอาจารย์พุทธโฆสะเป็นต้นกล่าวไว้ตามนัยแห่งอรรถกถาโบราณ ก็พึงสงเคราะห์เข้าในบทว่า 'อัฏฐกถานิสสิโต' นี้ ดังนี้พวกอาจารย์กล่าว คำว่า 'ปาฬินิสสิโต' คืออุทานวรรคสังคหะเป็นต้น คำว่า 'วิวัฏฏูปนิสสิตัง' คืออาศัยพระนิพพาน คำว่า 'เถรัสสะ' คือของพระนาคเสนเถระ คือคัมภีร์มัคคกถาเป็นต้น

46. Pāḷiyaṃ akkharāyātiādi liṅgavipallāsena vuttaṃ, akkharenātiādinā attho gahetabbo.

๔๖. ในบาลี คำว่า 'อักขรายา' เป็นต้น กล่าวด้วยการสับเปลี่ยนลิงค์ พึงถือเอาความหมายว่า 'ด้วยอักขระ' เป็นต้น

48. Upacāraṃ muñcitvāti parisāya dvādasahatthaṃ muñcitvā ekato ṭhitassa vā nisinnassa vā anupasampannassa akathetvā aññe uddissa bhaṇantassāpi [Pg.5] anāpatti. Sace pana dūre nisinnampi uddissa bhaṇati, āpatti eva. Opātetīti saddhiṃ katheti. Anupasampannatā, vuttalakkhaṇadhammaṃ padaso vācanatā, ekato bhaṇanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni.

๔๘. คำว่า 'อุปจารัง มุญจิตวา' คือเว้นจากอุปจาระ ๑๒ ศอกของบริษัท โดยไม่บอก (ธรรม) แก่อนุปสัมบันที่ยืนหรือนั่งอยู่ร่วมกัน แม้แก่ภิกษุผู้กล่าว (ธรรม) โดยมุ่งหมายภิกษุอื่น ก็ไม่เป็นอาบัติ แต่ถ้าหากกล่าวโดยมุ่งหมายอนุปสัมบันที่นั่งอยู่ไกล ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น คำว่า 'โอปาเตติ' คือกล่าวพร้อมกัน ความเป็นอนุปสัมบัน, การแสดงธรรมที่มีลักษณะดังกล่าวเป็นบทๆ, และการกล่าวพร้อมกัน เหล่านี้เป็นองค์สามในสิกขาบทนี้

Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปทโสธัมมสิกขาบท จบแล้ว

5. Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

๕. การพรรณนาสหเสยยสิกขาบท

50-51. Pañcame tatridaṃ nidassananti seso. Dirattatirattanti ettha dirattaggahaṇaṃ vacanālaṅkāratthaṃ, nirantaraṃ tissova rattiyo vasitvā catutthadivasādīsu sayantasseva āpatti, na ekantarikādivasena sayantassāti dassanatthampīti daṭṭhabbaṃ. Dirattavisiṭṭhañhi tirattaṃ vuccamānaṃ, tena anantarikameva tirattaṃ dīpetīti. Pañcahi chadanehīti iṭṭhakasilāsudhātiṇapaṇṇehi. Vācuggatavasenāti paguṇavasena. Diyaḍḍhahatthubbedho vaḍḍhakīhatthena gahetabbo. Ekūpacāro ekena maggena pavisitvā abbhokāsaṃ anukkamitvā sabbattha anuparigamanayoggo, etaṃ bahudvārampi ekūpacārova. Tattha pana kuṭṭādīhi rundhitvā visuṃ dvāraṃ yojenti, nānūpacāro hoti. Sace pana rundhati eva, visuṃ dvāraṃ na yojenti, ‘‘etampi ekūpacārameva mattikādīhi pihitadvāro viya gabbho’’ti gahetabbaṃ. Aññathā gabbhe pavisitvā pamukhādīsu nipannānupasampannehi sahaseyyāparimuttiyā gabbhadvāraṃ mattikādīhi pidahāpetvā uṭṭhite aruṇe vivarāpentassapi anāpatti bhaveyyāti.

ในสิกขาบทที่ ๕ นั้น คำว่า 'ตัตริทัง นิทัสสนัง' เป็นต้น หมายถึงส่วนที่เหลือ (คือเป็นเครื่องแสดงถึงความใคร่ในการศึกษาของพระราหุล) ในบทว่า 'ทิรัตตติรัตตัง' นั้น การรับเอาคำว่า 'ทิรัตตะ' มีประโยชน์เพื่อประดับคำ พึงทราบว่า มีประโยชน์เพื่อแสดงว่า อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้นอนตลอดสามคืนไม่ขาดสายแล้วนอนในวันที่สี่เป็นต้นเท่านั้น ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้นอนเว้นคืนเป็นต้น เมื่อกล่าวคำว่า 'ติรัตตะ' ที่มีคำว่า 'ทิรัตตะ' เป็นวิเสสนะ ย่อมแสดงถึงสามคืนที่ต่อเนื่องกันเท่านั้น ดังนี้พึงทราบ คำว่า 'ปัญจหิ ฉทเนหิ' คือด้วยอิฐ หิน ปูน หญ้า และใบไม้ คำว่า 'วาจุคคตวเสนะ' คือด้วยความชำนาญ (คือคล่องปาก) ความสูงหนึ่งศอกครึ่ง พึงถือเอาด้วยศอกช่างไม้ เอกุปจาระ คืออาคารที่สามารถเดินเข้าไปทางเดียว ไม่ต้องออกไปที่โล่งแจ้ง และสามารถเดินไปได้ทั่วทุกที่ แม้มีหลายประตู ก็ยังเป็นเอกุปจาระเท่านั้น แต่ในอาคารนั้น หากกั้นด้วยฝาผนังเป็นต้น แล้วทำประตูแยกต่างหาก ย่อมเป็นนานูปจาระ แต่ถ้ากั้นไว้เฉยๆ ไม่ได้ทำประตูแยกต่างหาก พึงถือว่า 'อาคารนี้ก็ยังเป็นเอกุปจาระเท่านั้น เหมือนห้องที่ปิดประตูด้วยดินเหนียวเป็นต้น' มิฉะนั้นแล้ว เพื่อพ้นจากอาบัติการนอนร่วมกับอนุปสัมบันที่นอนอยู่ในห้องหรือที่ระเบียงเป็นต้น หากให้ปิดประตูห้องด้วยดินเหนียวเป็นต้น แล้วเมื่ออรุณขึ้นก็ให้เปิดออก ก็จะไม่เป็นอาบัติ ดังนี้พึงทราบ

Tesaṃ payoge payoge bhikkhussa āpattīti ettha keci ‘‘anuṭṭhahanena akiriyasamuṭṭhānā āpatti vuttā tasmiṃ khaṇe sayantassa kiriyābhāvā. Idañhi sikkhāpadaṃ siyā kiriyāya samuṭṭhāti, siyā akiriyāya samuṭṭhāti. Kiriyāsamuṭṭhānatā cassa tabbahulavasena vuttāti vadati. Yathā cetaṃ, evaṃ divāsayanampi. Anuṭṭhahanena, hi dvārāsaṃvaraṇena cetaṃ akiriyasamauṭṭhānampi hotī’’ti vadanti. Idañca yuttaṃ viya dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

ในประโยคว่า 'เตสัง ปโยเค ปโยเค ภิกขุสสะ อาปัตติ' นั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'อาบัติที่เกิดจากอกิริยสมุฏฐาน (การไม่กระทำ) กล่าวไว้เพราะการไม่ลุกขึ้น เพราะในขณะนั้นไม่มีการกระทำของผู้นอน' สิกขาบทสหเสยยะนี้ บางครั้งเกิดจากการกระทำ บางครั้งเกิดจากการไม่กระทำ ความเป็นกิริยาสมุฏฐานของสิกขาบทนั้น กล่าวไว้โดยความเป็นส่วนมากของการกระทำ หรือโดยนัยแห่งตัพพหุลนัย ดังนี้กล่าว เช่นเดียวกับสิกขาบทนี้ สิกขาบททิวาเสยยะก็เช่นกัน บางครั้งเกิดจากการกระทำ บางครั้งเกิดจากการไม่กระทำ เพราะการไม่ลุกขึ้น และเพราะการไม่ปิดประตู สิกขาบททิวาเสยยะนี้ก็เป็นอกิริยาสมุฏฐานได้ ดังนี้พวกอาจารย์กล่าว คำกล่าวของอาจารย์บางพวกนี้ก็ดูเหมือนสมควร พึงพิจารณาแล้วถือเอา

‘‘Uparimatalena [Pg.6] saddhiṃ asambaddhabhittikassā’’ti idaṃ sambaddhabhittike vattabbameva natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Uparimatale sayitassa saṅkā eva natthīti ‘‘heṭṭhāpāsāde’’tiādi vuttaṃ. Nānūpacāreti bahi nisseṇiyā ārohaṇīye.

คำว่า 'อุปริมตเลนะ สัทธิง อสัมพัทธภิตติกัสสะ' นั้น กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ในปราสาทที่มีฝาผนังเชื่อมต่อกันนั้น ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงเลย เพราะภิกษุผู้นอนอยู่บนชั้นบนไม่มีข้อสงสัยเลย จึงกล่าวคำว่า 'เหฏฐาปาสาเท' เป็นต้น คำว่า 'นานูปจาระ' คือที่ขึ้นลงด้วยบันไดภายนอก

Sabhāsaṅkhepenāti sabhākārena. ‘‘Aḍḍhakuṭṭake’’ti iminā saṇṭhānaṃ dasseti. Yattha tīsu dvīsu vā passesu bhittiyo baddhā, chadanaṃ vā asampattā aḍḍhabhitti, idaṃ aḍḍhakuṭṭakaṃ nāma. Vāḷasaṅghāṭo nāma parikkhepassa anto thambhādīnaṃ upari vāḷarūpehi katasaṅghāṭo. Parikkhepassa bahigateti ettha yasmiṃ passe parikkhepo natthi, tattha sace bhūmito vatthu uccaṃ hoti, ubhato uccavatthuto heṭṭhā bhūmiyaṃ nibbakosabbhantarepi anāpatti eva tattha senāsanavohārābhāvato. Atha vatthu nīcaṃ bhūmisamameva senāsanassa heṭṭhimatale tiṭṭhati, tattha parikkheparahitadisāya nibbakosabbhantare sabbattha āpatti hoti, paricchedābhāvato parikkhepassa bahi eva anāpattīti daṭṭhabbaṃ. Parimaṇḍalaṃ vātiādi majjhe udakapatanatthāya ākāsaṅgaṇavantaṃ senāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha aparicchinnagabbhūpacāreti ekekagabbhassa dvīsu passesu pamukhena gamanaṃ paricchinditvā diyaḍḍhahatthubbedhato anūnaṃ kuṭṭaṃ katvā ākāsaṅgaṇena pavesaṃ karonti, evaṃ akatoti attho. Gabbhaparikkhepoti caturassapāsādādīsu samantā ṭhitagabbhabhittiyo sandhāya vuttaṃ.

คำว่า 'สภาสังเขเปนะ' คือด้วยลักษณะแห่งโรงประชุม ด้วยบทว่า 'อัฑฒกุฏฏเก' นี้ แสดงรูปร่าง อาคารใดมีฝาผนังก่อไว้สามด้านหรือสองด้าน หรือฝาผนังไม่ถึงหลังคา เป็นฝาผนังครึ่งเดียว อาคารนี้ชื่อว่าอัฑฒกุฏฏะ คำว่า 'วาฬสังฆาฏะ' คือคานที่ทำเป็นรูปสัตว์ร้ายบนเสาเป็นต้นภายในบริเวณ ในบทว่า 'ปริกเขปัสสะ พหิคเต' นั้น ในด้านที่ไม่มีบริเวณ หากพื้นดินสูงกว่าพื้นปกติ แม้ในบริเวณภายในชายคา (บริเวณที่น้ำฝนหยดลง) บนพื้นดินทั้งสองข้างที่ต่ำกว่าพื้นสูงนั้น ก็ไม่เป็นอาบัติ เพราะในที่นั้นไม่มีการเรียกขานว่าเป็นเสนาสนะ แต่ถ้าพื้นดินต่ำหรือเสมอกับพื้นปกติของเสนาสนะ ในที่นั้น ในด้านที่ไม่มีบริเวณ อาบัติย่อมมีทั่วทั้งบริเวณที่น้ำฝนหยดลง เพราะไม่มีขอบเขต พึงทราบว่า อาบัติไม่เป็นเฉพาะภายนอกบริเวณเท่านั้น คำว่า 'ปริมัณฑะลัง วา' เป็นต้น กล่าวไว้โดยหมายถึงเสนาสนะที่มีลานโล่งตรงกลางเพื่อให้น้ำฝนตกลงมา ในประโยคว่า 'ปริมัณฑะลัง วา' เป็นต้น คำว่า 'อปริจฉินนคัพภูปจาระ' นั้น คือการกั้นทางเดินเข้าออกของแต่ละห้องทั้งสองด้านด้วยระเบียง ทำฝาผนังสูงไม่น้อยกว่าหนึ่งศอกครึ่ง และทำทางเข้าด้วยลานโล่งแจ้ง ความหมายคือห้องที่ไม่ได้ทำเช่นนั้น คำว่า 'คัพภปริกเขปะ' นั้น กล่าวไว้โดยหมายถึงฝาผนังห้องที่ตั้งอยู่โดยรอบในปราสาทสี่เหลี่ยมเป็นต้น

Pāṭekkasannivesāti ekekadisāya gabbhapāḷiyo itaradisāsu gabbhapāḷīnaṃ abhāvena, bhāvepi vā aññamaññabhitticchadanehi asambandhatāya pāṭekkasannivesā nāma vuccati. Taṃ…pe… sandhāya vuttanti tattha pācittiyena anāpattīti vuttaṃ, na dukkaṭena. Tādisāya hi gabbhapāḷiyā pamukhaṃ tīsu disāsu bhittīnaṃ abhāvena ekadisāya gabbhabhittimattena sabbacchannaṃ cūḷaparicchannaṃ nāma hoti. Tasmā dukkaṭameva. Yadi pana tassa pamukhassa itaradisāsupi ekissaṃ, sabbāsu vā bhittiṃ karonti, tadā sabbacchannaupaḍḍhaparicchannādibhāvato pācittiyameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāyāti ettha uccavatthuṃ akatvā bhūmiyaṃ katagehassa pamukhaṃ sandhāya aparikkhitte pācittiyena anāpattīti idaṃ kathitaṃ[Pg.7]. Uccavatthukaṃ ce pamukhaṃ hoti, tena vatthunā parikkhittasaṅkhyameva pamukhaṃ gacchatīti adhippāyo. Tatthāti andhakaṭṭhakathāyaṃ. Jagatiyā pamāṇaṃ vatvāti pakatibhūmiyā nipanno yathā jagatiyā upari sayitaṃ na passati, evaṃ uccātiuccavatthussa ubbedhappamāṇaṃ vatvā. Ekadisāya ujukameva dīghaṃ katvā sannivesito pāsādo ekasālasanniveso. Dvīsu, tīsu vā catūsupi vā disāsu siṅghāṭakasaṇṭhānādivasena katā dvisālādisannivesā veditabbā. Sālappabhedadīpanameva cettha purimato visesoti. Parikkhepo viddhastoti pamukhassa parikkhepaṃ sandhāya vadati.

คำว่า "ปาเฏกฺกสนฺนิเวสา" นั้น หมายถึง ห้องแถวที่ตั้งอยู่แยกกัน คือ ห้องแถวที่ตั้งอยู่ในทิศใดทิศหนึ่ง และไม่มีห้องแถวในทิศอื่น หรือแม้มีอยู่ก็ไม่เกี่ยวข้องกันด้วยฝาผนังและหลังคาของกันและกัน จึงเรียกว่า "ปาเฏกฺกสนฺนิเวสา" (การตั้งอยู่แยกกัน) คำว่า "ตํ...เป...สนฺธาย วุตฺตํ" นั้น มีการกล่าวไว้ว่า "ไม่มีอาบัติปาจิตตีย์" ในที่นั้น แต่ไม่ใช่ว่าจะไม่มีอาบัติทุกกฏ (คือมีอาบัติทุกกฏ) เพราะว่าส่วนหน้าของห้องแถวเช่นนั้น เมื่อไม่มีฝาผนังในสามทิศ และมีเพียงฝาผนังห้องในทิศเดียว ย่อมชื่อว่ามีหลังคาทั้งหมดและมีเครื่องกั้นเล็กน้อย ฉะนั้นจึงเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น แต่ถ้าหากสร้างฝาผนังในทิศอื่น ๆ ของส่วนหน้านั้น แม้เพียงทิศเดียว หรือทุกทิศก็ตาม เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น เพราะมีสภาพเป็นที่มุงทั้งหมดและกั้นครึ่งหนึ่งเป็นต้น พึงทราบดังนี้. ในบทว่า "ภุมิยํ วินา ชคติยา ปมุขํ สนฺธาย" นี้ มีการกล่าวไว้ว่า "ไม่มีอาบัติปาจิตตีย์" ในส่วนหน้าที่ไม่มีเครื่องกั้น โดยมุ่งหมายถึงส่วนหน้าของเรือนที่สร้างบนพื้นดินโดยไม่ได้ทำฐานสูง. หากส่วนหน้ามีฐานสูง ส่วนหน้านั้นย่อมเข้าข่ายว่ามีเครื่องกั้นด้วยฐานนั้น นี่คือความหมาย. คำว่า "ตตฺถ" นั้น หมายถึง ในอรรถกถาอัณฑกะ. คำว่า "ชคติยา ปมาณํ วตฺวา" นั้น หมายถึง การกล่าวถึงประมาณความสูงของฐานสูงว่า สูงเพียงใดที่คนนอนบนพื้นปกติจะไม่เห็นคนที่นอนอยู่บนฐานสูง. ปราสาทที่สร้างยาวตรงไปในทิศเดียว เรียกว่า "เอกสาลสนฺนิเวโส" (การตั้งอยู่แบบมีห้องโถงเดียว). ปราสาทที่สร้างในสองทิศ สามทิศ หรือสี่ทิศ โดยมีลักษณะเป็นสี่แยกเป็นต้น พึงทราบว่าเป็น "ทฺวิสาลสนฺนิเวสา" (การตั้งอยู่แบบมีสองห้องโถง) เป็นต้น. ความแตกต่างจาก "เอกสาลสนฺนิเวโส" ก่อนหน้านี้ ก็คือการแสดงความแตกต่างของประเภทห้องโถงในที่นี้. คำว่า "ปริกฺเขโป วิทฺธสฺโต" นั้น กล่าวโดยมุ่งหมายถึงเครื่องกั้นของส่วนหน้า.

53. Upaḍḍhacchannaupaḍḍhaparicchannaṃ senāsanaṃ dukkaṭassa ādiṃ vatvā pāḷiyaṃ dassitattā tato adhikaṃ sabbacchannaupaḍḍhaparicchannādikampi sabbaṃ pāḷiyaṃ avuttampi pācittiyasseva vatthubhāvena dassitaṃ sikkhāpadassa paṇṇattivajjattā, garuke ṭhātabbato cāti veditabbaṃ. Satta pācittiyānīti pāḷiyaṃ vuttapācittiyadvayaṃ sāmaññato ekattena gahetvā vuttaṃ.

๕๓. พึงทราบว่า เสนาสนะที่มุงครึ่งหนึ่งและกั้นครึ่งหนึ่งเป็นอาบัติทุกกฏ เมื่อกล่าวเริ่มต้นไว้ในพระบาลีดังนี้แล้ว เสนาสนะที่เกินกว่านั้น เช่น ที่มุงทั้งหมดและกั้นครึ่งหนึ่งเป็นต้น แม้ทั้งหมดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี ก็แสดงไว้ว่าเป็นวัตถุแห่งอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น เพราะเป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติสิกขาบท และควรตั้งอยู่ในฐานะที่หนัก. คำว่า "สัตต ปาจิตติยานิ" นั้น กล่าวโดยรวมเอาอาบัติปาจิตตีย์สองอย่างที่กล่าวไว้ในพระบาลีเข้าเป็นอันเดียวกันโดยทั่วไป.

54. Pāḷiyaṃ ‘‘tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasatī’’ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ, anikkhamitvā pana purāruṇā uṭṭhahitvā antochadane nisinnassāpi punadivase sahaseyyena anāpatti eva. Senambamaṇḍapavaṇṇaṃ hotīti sīhaḷadīpe kira uccavatthuko sabbacchanno sabbaaparicchanno evaṃnāmako sannipātamaṇḍapo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ettha catutthabhāgo cūḷakaṃ, dve bhāgā upaḍḍhaṃ, tīsu bhāgesu dve bhāgā yebhuyyanti iminā nayena cūḷakacchannaparicchannatādīni veditabbāni. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha anupasampannena saha nipajjanaṃ, catutthadivase sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.

๕๔. ในพระบาลีที่ว่า "ตติยาย รตฺติยา ปุรารุณา นิกฺขมิตฺวา ปุน วสติ" นั้น กล่าวไว้โดยนัยสูงสุด แต่ถ้าหากไม่ได้ออกไปก่อนอรุณขึ้น แต่ลุกขึ้นนั่งอยู่ภายในที่มุง ก็ไม่มีอาบัติในการนอนร่วมกันในวันรุ่งขึ้น. คำว่า "เสนาพฺพมณฺฑปวณฺณํ โหติ" นั้น หมายถึง มีมณฑปสำหรับประชุมชื่อว่า "ทิพพะ" ซึ่งมีฐานสูง มุงทั้งหมด และไม่มีเครื่องกั้นทั้งหมด อยู่ในเกาะลังกา ได้กล่าวคำนี้โดยมุ่งหมายถึงมณฑปนั้น. ในที่นี้ พึงทราบว่า ส่วนหนึ่งในสี่ส่วนเรียกว่า "จูฬกะ" (เล็กน้อย), สองส่วนเรียกว่า "อุปฑฺฒะ" (ครึ่งหนึ่ง), สองส่วนในสามส่วนเรียกว่า "เยภุยฺยะ" (ส่วนมาก) ด้วยนัยนี้ พึงทราบความเป็นที่มุงและกั้นเล็กน้อยเป็นต้น. เสนาสนะที่เป็นวัตถุแห่งอาบัติปาจิตตีย์, การนอนร่วมกับอนุปสัมบันในที่นั้น, และการที่พระอาทิตย์ตกในวันที่สี่ เหล่านี้เป็นองค์ประกอบสามประการในสิกขาบทนี้.

Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสหัสเสยยะ (การนอนร่วม) จบลงแล้ว.

6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

๖. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสหัสเสยยะ (การนอนร่วม) ที่สอง.

55. Chaṭṭhe mātugāmena saddhiṃ catutthadivase sayantassāpi iminā sikkhāpadena ekāva āpatti. Keci pana purimasikkhāpadenāpīti dve āpattiyo vadanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘anupasampannenā’’ti anitthiliṅgena vuttattā napuṃsakena [Pg.8] pana catutthadivase sayantassa sadukkaṭapācittiyaṃ vattuṃ yuttaṃ. Kiñcāpettha pāḷiyaṃ paṇḍakavaseneva dukkaṭaṃ vuttaṃ, tadanulomikā pana purisaubhatobyañjanakena saha sayantassa iminā dukkaṭaṃ, purimena catutthadivase sadukkaṭapācittiyaṃ. Itthiubhatobyañjanako itthigatikovāti ayaṃ amhākaṃ khanti. Matitthiyā anāpattīti vadanti. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha mātugāmena saddhiṃ nipajjanaṃ, sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.

๕๕. ในสิกขาบทที่หก แม้พระภิกษุที่นอนร่วมกับมาตุคามในวันที่สี่ ย่อมมีอาบัติเพียงอย่างเดียวด้วยสิกขาบทนี้. แต่บางท่านกล่าวว่า "มีอาบัติสองอย่าง" คือด้วยสิกขาบทก่อนหน้านี้ด้วย คำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควร เพราะมีการกล่าวไว้ด้วยลิงค์ที่ไม่ใช่สตรี (คือปุงลิงค์) ในคำว่า "อนุปสมฺปนฺเนน" แต่การกล่าวว่ามีอาบัติปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏสำหรับผู้ที่นอนร่วมกับบัณเฑาะก์ในวันที่สี่นั้นสมควร. แม้ว่าในสิกขาบทนี้ พระบาลีจะกล่าวถึงอาบัติทุกกฏโดยนัยแห่งบัณเฑาะก์เท่านั้น แต่โดยอนุโลมแล้ว สำหรับผู้ที่นอนร่วมกับอุภโตพยัญชนกชาย ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏด้วยสิกขาบทนี้ และเป็นอาบัติปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏในวันที่สี่ด้วยสิกขาบทแรก. อุภโตพยัญชนกหญิงนั้นย่อมมีสถานะเช่นเดียวกับหญิง นี่คือความเห็นของเรา. พวกเขา (บางท่าน) กล่าวว่า ไม่มีอาบัติในหญิงที่ตายแล้ว. เสนาสนะที่เป็นวัตถุแห่งอาบัติปาจิตตีย์, การนอนร่วมกับมาตุคามในที่นั้น, และการที่พระอาทิตย์ตก เหล่านี้เป็นองค์ประกอบสามประการในสิกขาบทสหัสเสยยะนี้.

Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสหัสเสยยะ (การนอนร่วม) ที่สอง จบลงแล้ว.

7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā

๗. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทธัมมเทสนา (การแสดงธรรม).

60. Sattame na yakkhenātiādīnaṃ ‘‘aññatra viññunā’’ti iminā sambandho. Aññatra viññunā purisaviggahena, na yakkhādināpīti evamattho gahetabboti adhippāyo. Tādisenapi hi saha ṭhitāya desetuṃ na vaṭṭati. Taṃtaṃdesabhāsāya atthaṃ yathāruci vaṭṭati eva.

๖๐. ในสิกขาบทที่เจ็ด บทว่า "น ยกฺเขน" เป็นต้น มีความสัมพันธ์กับบทว่า "อญฺญตฺร วิญฺญุนา". พึงถือเอาความหมายว่า "เว้นบุรุษผู้มีปัญญา (มนุษย์) ไม่ใช่ว่าเว้นแม้แต่ยักษ์เป็นต้น" ดังนี้ นี่คือความหมาย. เพราะไม่สมควรที่จะแสดงธรรมแก่มาตุคามที่อยู่ร่วมกับยักษ์เป็นต้นเช่นนั้น. การแสดงอรรถด้วยภาษาท้องถิ่นนั้น ๆ ตามความพอใจ ย่อมสมควรอยู่แล้ว.

Iriyāpathāparivattanaṃ, purisaṃ vā dvādasahatthūpacāre apakkosāpanaṃ ettha akiriyā. Vuttalakkhaṇassa dhammassa channaṃ vācānaṃ upari desanā, vuttalakkhaṇo mātugāmo, iriyāpathapaavattanābhāvo, viññūpurisābhāvo, apañhavissajjanāti imānettha pañca aṅgāni.

การไม่เปลี่ยนอิริยาบถ หรือการไม่เรียกบุรุษเข้ามาในระยะ ๑๒ ศอก เป็นอกิริยาในสิกขาบทนี้. การแสดงธรรมที่มีลักษณะดังกล่าวเกินกว่าหกบท, มาตุคามที่มีลักษณะดังกล่าว, การไม่มีการเปลี่ยนอิริยาบถ, การไม่มีบุรุษผู้มีปัญญา, และการไม่ใช่การตอบปัญหา เหล่านี้เป็นองค์ประกอบห้าประการในสิกขาบทนี้.

Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทธัมมเทสนา (การแสดงธรรม) จบลงแล้ว.

8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā

๘. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทภูตโรจนา (การบอกอุตตริมนุสสธรรม).

77. Aṭṭhame antarāti parinibbānakālato pubbepi. Atikaḍḍhiyamānenāti ‘‘vadatha, bhante, kiṃ tumhehi adhigata’’nti evaṃ nippīḷiyamānena atibaddhiyamānena. Tathārūpe paccaye sati vattabbameva. Sutapariyattisīlaguṇanti ettha atthakusalatā sutaguṇo, pāḷipāṭhakusalatā pariyattiguṇoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Cittakkhepassa vā abhāvā’’ti iminā khittacittavedanāṭṭatāpi ariyānaṃ natthīti dasseti.

๗๗. ในสิกขาบทที่แปด คำว่า "อนฺตรา" หมายถึง แม้ก่อนเวลาปรินิพพาน. คำว่า "อติกฑฺฒิยมาเนน" หมายถึง ถูกบีบคั้นและรบเร้าอย่างยิ่งว่า "ท่านขอรับ ท่านได้บรรลุอะไรบ้าง?" ดังนี้. เมื่อมีปัจจัยเช่นนั้น ย่อมควรกล่าวอยู่แล้ว. ในบทว่า "สุตปริยตฺติสีลคุณํ" นี้ พึงทราบว่า ความฉลาดในอรรถเป็นสุตคุณ (คุณแห่งการสดับ), ความฉลาดในบทบาลีเป็นปริยัตติคุณ (คุณแห่งปริยัติ). ด้วยบทว่า "จิตฺตกฺเขปสฺส วา อภาวา" นี้ แสดงว่า แม้ความฟุ้งซ่านแห่งจิตและความถูกเวทนากดขี่ก็ไม่มีแก่พระอริยะ.

Pubbe [Pg.9] avuttehīti catutthapārājike avuttehi. Idañca sikkhāpadaṃ paṇṇattiajaānanavasena ekantato acittakasamuṭṭhānameva hoti ariyānaṃ paṇṇattivītikkamābhāvā. Jhānalābhīnañca satthu āṇāvītikkamapaṭighacittassa jhānaparihānato bhūtārocanaṃ na sambhavati. Uttarimanussadhammassa bhūtatā, anupasampannassa ārocanaṃ, taṅkhaṇavijānanā, anaññāpadesoti imānettha cattāri aṅgāni.

คำว่า ปุพฺเพ อวุตฺเตหิ หมายถึง ด้วยสมุฏฐานทั้งหลายที่ไม่ได้กล่าวไว้ในปาราชิกที่ ๔. และสิกขาบทนี้ย่อมเป็นอจิตตกสมุฏฐานโดยส่วนเดียวเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการไม่รู้พระบัญญัติ เพราะพระอริยะทั้งหลายไม่มีการล่วงละเมิดพระบัญญัติ. และสำหรับผู้ได้ฌาน การบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริงย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะการละจิตที่ขัดเคืองอันเป็นเหตุล่วงละเมิดพระบัญญัติของพระศาสดาด้วยฌาน. ความเป็นอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริง ๑, การบอกแก่อนุปสัมบัน ๑, การรู้ในขณะนั้น ๑, การไม่แสดงอ้างผู้อื่น ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้.

Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริง จบแล้ว.

9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā

๙. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบ

78. Navame tattha bhaveyyāti tattha kassaci mati evaṃ bhaveyya. Aṭṭhakathāvacanameva upapattito daḷhaṃ katvā patiṭṭhapento ‘‘imināpi ceta’’ntiādimāha.

๗๘. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ตตฺถ ภเวยฺย ความว่า ความเห็นของใครคนหนึ่งในเรื่องนั้นพึงมีอย่างนี้. (พระอาจารย์) เมื่อจะประดิษฐานคำของอรรถกถานั่นเองให้มั่นคงโดยเหตุผล จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อิมินาปิ เจตํ.

82. Ādito pañca sikkhāpadānīti pāṇātipātādīni pañca. Sesānīti vikālabhojanādīni. Sukkavissaṭṭhiādi ajjhācārova. Antimavatthuṃ anajjhāpannassa bhikkhuno savatthuko saṅghādiseso, anupasampannassa ārocanaṃ, bhikkhusammutiyā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.

๘๒. คำว่า อาทิโต ปญฺจ สิกฺขาปทานิ หมายถึง สิกขาบท ๕ มีปาณาติบาตเป็นต้น. คำว่า เสสานิ หมายถึง สิกขาบทที่เหลือมีวิกาลโภชนะเป็นต้น. การทำอสุจิให้เคลื่อนเป็นต้น เป็นอัชฌาจาร (ความประพฤติล่วง) เท่านั้น. อาบัติสังฆาทิเสสที่มีวัตถุ สำหรับภิกษุผู้ยังไม่ล่วงละเมิดวัตถุที่สุด (ปาราชิก) ๑, การบอกแก่อนุปสัมบัน ๑, การไม่มีสมมติของภิกษุ ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้.

Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบ จบแล้ว.

10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน

86. Dasame appapaṃsumattikāya pathaviyā anāpattivatthubhāvena vuttattā upaḍḍhapaṃsumattikāyapi pācittiyamevāti gahetabbaṃ. Na hetaṃ dukkaṭavatthūti sakkā vattuṃ jātājātavinimuttāya tatiyapathaviyā abhāvato.

๘๖. ในสิกขาบทที่ ๑๐ เพราะแผ่นดินที่มีฝุ่นและดินเหนียวน้อย ท่านกล่าวว่าเป็นวัตถุแห่งอนาบัติ ดังนั้น พึงทราบว่า แม้ในแผ่นดินที่มีฝุ่นและดินเหนียวครึ่งหนึ่ง ก็เป็นปาจิตตีย์เท่านั้น. เพราะไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า แผ่นดินนี้เป็นวัตถุแห่งทุกกฎ เพราะไม่มีแผ่นดินที่ ๓ ที่พ้นจากแผ่นดินที่เกิดแล้วและแผ่นดินที่ยังไม่เกิด.

Vaṭṭatīti imasmiṃ ṭhāne pokkharaṇiṃ khaṇāti okāsassa aniyamitattā vaṭṭati. Imaṃ valliṃ khaṇāti pathavīkhaṇanaṃ sandhāya vuttattā imināva sikkhāpadena āpatti, na bhūtagāmasikkhāpadena. Ubhayampi [Pg.10] sandhāya vutte pana dvepi pācittiyā honti. Udakapappaṭakoti udake antobhūmiyaṃ paviṭṭhe tassa uparibhāgaṃ chādetvā tanukapaṃsu vā mattikā vā paṭalaṃ hutvā patamānā tiṭṭhati, tasmiṃ udake sukkhepi taṃ paṭalaṃ vātena calamānā tiṭṭhati, taṃ udakapappaṭako nāma.

คำว่า วฏฺฏติ ความว่า (สั่งว่า) จงขุดสระในที่นี้ ดังนี้ เพราะไม่ได้กำหนดสถานที่ไว้ จึงควร. (สั่งว่า) จงขุดเถาวัลย์นี้ ดังนี้ เพราะกล่าวหมายถึงการขุดดิน จึงเป็นอาบัติด้วยสิกขาบทนี้เท่านั้น ไม่เป็นอาบัติด้วยภูตคามสิกขาบท. แต่เมื่อกล่าวหมายถึงทั้งสองอย่าง ก็เป็นปาจิตตีย์ ๒ ตัว. คำว่า อุทกปปฺปฏโก หมายถึง เมื่อน้ำเข้าไปในภายในดิน ปกคลุมส่วนเบื้องบนของน้ำนั้นแล้ว ฝุ่นละเอียดหรือดินเหนียวกลายเป็นแผ่นลอยอยู่ (หรือตกลงมา) แม้น้ำนั้นแห้งแล้ว แผ่นนั้นก็ยังสั่นไหวด้วยลม แผ่นนั้นชื่อว่า อุทกปปฺปฏกะ.

Akatapabbhāreti avaḷañjanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Tādise eva hi vammikassa sambhavoti. Mūsikukkaraṃ nāma mūsikāhi khanitvā bahi katapaṃsurāsi. Acchadanantiādivuttattā ujukaṃ ākāsato patitavassodakena ovaṭṭhameva jātapathavī hoti, na chadanādīsu patitvā tato pavattaudakena tintanti veditabbaṃ. Maṇḍapatthambhanti sākhāmaṇḍapatthambhaṃ. Uccāletvāti ukkhipitvā. Tatoti purāṇasenāsanato.

คำว่า อกตปพฺภาเร ท่านกล่าวเพื่อแสดงสถานที่ที่ไม่ควรใช้สอย. เพราะว่าจอมปลวกย่อมมีได้ในสถานที่เช่นนั้นเท่านั้น. ที่ชื่อว่า มูสิกุกกะระ คือ กองฝุ่นที่หนูขุดแล้วนำออกมาไว้ข้างนอก. เพราะคำว่า อจฺฉทนํ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้ จึงพึงทราบว่า แผ่นดินที่เปียกชุ่มด้วยน้ำฝนที่ตกลงมาจากอากาศโดยตรงเท่านั้น เป็นชาตปฐวี, ส่วนแผ่นดินที่เปียกชุ่มด้วยน้ำที่ตกลงบนหลังคาเป็นต้นแล้วไหลไปจากหลังคานั้น ไม่ใช่ชาตปฐวี. คำว่า มณฺฑปตฺถมฺภํ หมายถึง เสาโรงที่มุงด้วยกิ่งไม้. คำว่า อจฺุจาเลตฺวา หมายถึง ยกขึ้น. คำว่า ตโต หมายถึง จากเสนาสนะเก่า.

88. Mahāmattikanti bhittilepanaṃ. Jātapathavitā, tathāsaññitā, khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imānettha tīṇi aṅgāni.

๘๘. คำว่า มหามตฺติกํ หมายถึง ดินฉาบฝา. ความเป็นชาตปฐวี ๑, ความสำคัญว่าเป็นชาตปฐวีนั้น ๑, การขุดหรือการใช้ให้ขุดอย่างใดอย่างหนึ่ง ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้.

Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน จบแล้ว.

Niṭṭhito musāvādavaggo paṭhamo.

มุสาวาทวรรคที่ ๑ จบแล้ว.

2. Bhūtagāmavaggo

๒. ภูตคามวรรค

1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā

๑. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยภูตคาม

89. Dutiyavaggassa paṭhame niggahetuṃ asakkontoti sākhaṭṭhakavimāne sākhāya chijjamānāya chijjante tattha achedanatthāya devatāya upanītaṃ puttaṃ disvāpi kuṭhārinikkhepavegaṃ nivattetuṃ asakkontoti attho. Rukkhadhammeti rukkhassa pavattiyaṃ. Rukkhānaṃ viya chedanādīsu akuppanañhi rukkhadhammo nāma.

๘๙. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า นิคฺคเหตุํ อสกฺโกนฺโต ความว่า เมื่อวิมานที่ตั้งอยู่ที่กิ่งไม้จะพินาศไปเพราะกิ่งไม้ถูกตัด แม้เห็นบุตรที่เทวดานำมาวางไว้ในที่นั้นเพื่อไม่ให้มีการตัด ก็ไม่สามารถจะยับยั้งแรงเหวี่ยงขวานได้ นี้เป็นเนื้อความ. คำว่า รุกฺขธมฺเม หมายถึง ในความเป็นไปของต้นไม้. จริงอยู่ การไม่โกรธในเพราะการตัดเป็นต้น เหมือนอย่างต้นไม้ทั้งหลาย ชื่อว่า รุกขธรรม.

Uppatitanti uppannaṃ. Bhantanti dhāvantaṃ. Vārayeti niggaṇheyya. Itaroti uppannaṃ kodhaṃ aniggaṇhanto rājauparājādīnaṃ rasmimattaggāhakajano viya na uttamasārathīti attho. Visaṭaṃ sappavisanti sarīre dāṭhāvaṇānusārena vitthiṇṇaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kaṇhasappavisaṃ viya. Jahāti orapāranti pañcorambhāgiyasaññojanāni tatiyamaggena jahāti. ‘‘Orapāra’’nti hi orimatīraṃ vuccati[Pg.11]. Atha vā soti tatiyamaggena kodhaṃ vinetvā ṭhito bhikkhu arahattamaggena orapāraṃ jahātīti attho. Tattha oraṃ nāma sakattabhāvo, ajjhattikāni vā āyatanāni. Pāraṃ nāma paraattabhāvo, bāhirāni vā āyatanāni. Tadubhaye pana chandarāgaṃ jahanto ‘‘jahāti orimapāra’’nti vuccati.

คำว่า อุปฺปติตํ หมายถึง เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า ภนฺตํ หมายถึง ที่วิ่งไป. คำว่า วารเย หมายถึง พึงข่ม. คำว่า อิตโร ความว่า ผู้ที่ไม่ข่มความโกรธที่เกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนคนที่ถือเพียงเชือกของพระราชาและพระอุปราชเป็นต้น ไม่ใช่สารถีผู้ยอดเยี่ยม นี้เป็นเนื้อความ. คำว่า วิสฏํ สปฺปวิสํ หมายถึง เหมือนพิษงูเห่าที่แผ่ซ่านไปตั้งอยู่ทั่วร่างกายตามรอยเขี้ยว. คำว่า ชหาติ โอรปารํ ความว่า ย่อมละสังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำ ๕ ด้วยตติยมรรค (อนาคามิมรรค). จริงอยู่ ฝั่งนี้ ท่านเรียกว่า โอรปารํ. อีกนัยหนึ่ง ภิกษุนั้นผู้กำจัดความโกรธด้วยตติยมรรคแล้วตั้งอยู่ ย่อมละฝั่งนี้และฝั่งโน้น คือ อัตภาพของตนและอัตภาพของผู้อื่น หรืออายตนะภายในและอายตนะภายนอก ด้วยอรหัตตมรรค นี้เป็นเนื้อความ. ในบทนั้น อัตภาพของตน หรืออายตนะภายใน ชื่อว่า โอระ. อัตภาพของผู้อื่น หรืออายตนะภายนอก ชื่อว่า ปาระ. ส่วนภิกษุผู้ละฉันทราคะในทั้งสองอย่างนั้น ท่านเรียกว่า ย่อมละฝั่งนี้และฝั่งโน้น.

90. Bhavantīti vaḍḍhanti. Ahuvuntīti babhūvu. Tenāha ‘‘jātā vaḍḍhitā’’ti. Bhūtānaṃ gāmoti mahābhūtānaṃ haritatiṇādibhāvena samaggānaṃ samūho. Tabbinimuttassa gāmassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘bhūtā eva vā gāmo’’ti vuttaṃ. Pātabya-saddassa pā pāneti dhātvatthaṃ sandhāyāha ‘‘paribhuñjitabbatā’’ti. Sā ca pātabyatā chedanādi eva hotīti āha ‘‘tassā…pe… bhūtagāmassa jātā chedanādipaccayā’’ti.

๙๐. คำว่า ภวนฺติ หมายถึง ย่อมเจริญ. คำว่า อหุวุนฺติ หมายถึง ได้เจริญแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ชาตา วฑฺฒิตา. คำว่า ภูตานํ คาโม หมายถึง หมู่แห่งมหาภูตรูปทั้งหลายที่รวมกันโดยความเป็นหญ้าสดเป็นต้น. ท่านกล่าวว่า ภูตา เอว วา คาโม เพื่อแสดงความไม่มีแห่งหมู่ที่พ้นจากมหาภูตรูปนั้น. ท่านกล่าวว่า ปริภุญฺชิตพฺพตา โดยหมายถึงอรรถของธาตุว่า ปา ในศัพท์ว่า ปาตพฺพะ ในอรรถว่า การดื่ม (การใช้สอย). และความเป็นของที่พึงใช้สอยนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการตัดเป็นต้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตสฺสา...เป... ภูตคามสฺส ชาตา เฉทนาทิปจฺจยา.

91. Jāta-saddo ettha vijātapariyāyoti ‘‘puttaṃ vijātā itthī’’tiādīsu viya pasūtavacanoti āha ‘‘pasūtānī’’ti, nibbattapaṇṇamūlānīti attho.

๙๑. ศัพท์ว่า ชาตะ ในที่นี้ เป็นไวพจน์ของศัพท์ว่า วิชาตะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปสูตานิ ซึ่งเป็นคำกล่าวถึงการเกิด เหมือนศัพท์ว่า วิชาตะ ในประโยคว่า ปุตฺตํ วิชาตา อิตฺถี เป็นต้น. มีเนื้อความว่า มีใบและรากเกิดขึ้นแล้ว.

Tāni dassentoti tāni bījāni dassento. Kāriyadassanamukheneva kāraṇañca gahitanti āha ‘‘bījato nibbattena bījaṃ dassita’’nti.

คำว่า ตานิ ทสฺเสนฺโต หมายถึง เมื่อจะแสดงเมล็ดพืชเหล่านั้น. ท่านกล่าวว่า บีชโต นิพฺพตฺเตน บีชํ ทสฺสิตํ เพราะเหตุที่เหตุถูกถือเอาด้วยการแสดงผลนั่นเอง.

92. ‘‘Bījato sambhūto bhūtagāmo bīja’’nti iminā uttarapadalopena ‘‘padumagacchato nibbattaṃ pupphaṃ paduma’’ntiādīsu viyāyaṃ vohāroti dasseti. Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hotīti nibbattapaṇṇamūlaṃ sandhāya vadati. Yathārutanti yathāpāṭhaṃ.

๙๒. ท่านแสดงว่า โวหารนี้เป็นไปโดยการลบพยางค์หลัง เหมือนในประโยคว่า ปทุมคจฺฉโต นิพฺพตฺตํ ปุปฺผํ ปทุมํ เป็นต้น ด้วยคำว่า บีชโต สมฺภูโต ภูตคาโม บีชํ. คำว่า ยํ บีชํ ภูตคาโม นาม โหติ ท่านกล่าวหมายถึงเมล็ดพืชที่มีใบและรากเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า ยถารุตํ หมายถึง ตามพระบาลี.

‘‘Sañciccā’’ti vuttattā sarīre laggabhāvaṃ ñatvāpi uṭṭhahati, ‘‘taṃ uddharissāmī’’tisaññāya abhāvato vaṭṭati. Anantaka-ggahaṇena sāsapamattikā gahitā, nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā. Mūlapaṇṇānaṃ abhāvena ‘‘asampuṇṇabhūtagāmo nāmā’’ti vuttaṃ. So bījagāmena saṅgahitoti. Avaḍḍhamānepi bhūtagāmamūlakattā vuttaṃ ‘‘amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati.

เพราะมีการกล่าวว่า “สัญจิจจา” (โดยจงใจ) แม้รู้ว่าติดอยู่ที่ร่างกายก็ลุกขึ้นได้ แต่เพราะไม่มีความสำคัญ (ความตั้งใจ) ว่าจะถอนสิ่งนั้น (ดินนั้น) จึงควร. ด้วยการถือเอาคำว่า “อนันตกะ” ชื่อว่าถือเอาสาหร่ายขนาดเท่าเมล็ดผักกาด. อนึ่ง ชื่อนี้เป็นชื่อของสาหร่ายชนิดนั้น. เพราะไม่มีรากและใบ จึงกล่าวว่า “ชื่อว่าอสัมปุณณภูตคาม (ภูตคามที่ไม่สมบูรณ์)”. สาหร่ายนั้นถูกสงเคราะห์เข้าในพีชคาม. แม้ไม่เจริญเติบโต แต่เพราะมีภูตคามเป็นมูล (รากเหง้า) จึงกล่าวว่า “ย่อมถึงการสงเคราะห์เข้าในอมูลกภูตคาม (ภูตคามที่ไม่มีราก)”. กล่าวโดยทำให้มะพร้าวเป็นของเฉพาะ (อาเวณิกภูตคาม).

Seleyyakaṃ [Pg.12] nāma silāya sambhūtā ekā gandhajāti. Pupphitakālato paṭṭhāyāti vikasitakālato pabhuti. Chattakaṃ gaṇhantoti vikasitaṃ gaṇhanto. Makuḷaṃ pana rukkhattacaṃ akopentenapi gahetuṃ na vaṭṭati, phullaṃ vaṭṭati. Hatthakukkuccenāti hatthacāpallena.

ชื่อว่า เสเลยยกะ คือของหอมชนิดหนึ่งที่เกิดบนหิน. คำว่า ปุปฺผิตกาลโต ปฏฺฐาย คือ ตั้งแต่เวลาที่บานแล้วเป็นต้นไป. คำว่า ฉตฺตกํ คณฺหนฺโต คือ ถือเอาเห็ดที่บานแล้ว. ส่วนเห็ดตูมนั้น แม้ไม่ทำให้เปลือกไม้เสียหาย ก็ไม่ควรเก็บ แต่เห็ดที่บานแล้วควรเก็บ. คำว่า หตฺถกุกฺกุจฺเจนะ คือ ด้วยความซุกซนของมือ.

‘‘Pānīyaṃ na vāsetabba’’nti idaṃ attano pivanapānīyaṃ sandhāya vuttaṃ, aññesaṃ pana vaṭṭati anuggahitattā. Tenāha ‘‘attanā khāditukāmenā’’ti. Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti mūlaṃ anotāretvā paṇṇamattaniggamanamattenapi vaḍḍhati. Tattha kappiyampi akaronto chinnanāḷikeraveḷudaṇḍādayo kopetuṃ vaṭṭati.

คำว่า “ปานียํ น วาเสตพฺพํ” (ไม่พึงอบน้ำดื่ม) นี้ ตรัสหมายถึงน้ำสำหรับดื่มของตนเองที่อบด้วยดอกไม้ที่น้อมมาเพื่อประโยชน์แก่ตน. แต่เมื่อน้อมมาเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น น้ำที่อบด้วยดอกไม้นั้นย่อมควรแม้แก่ตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อตฺตนา ขาทิตุกาเมน” (โดยผู้ใคร่จะฉันเอง). คำว่า “กิ่งของต้นไม้เหล่าใดงอกงาม” คือ งอกงามแม้เพียงการแตกใบออกมา โดยไม่ต้องหยั่งรากลง. ในคำนั้น แม้ไม่ทำกัปปิยะ ก็ควรทำลายต้นมะพร้าวที่ถูกตัดแล้วและลำไม้ไผ่เป็นต้นได้.

‘‘Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī’’ti vuttattā kevalaṃ caṅkamanādhippāyena vā maggagamanādhippāyena vā akkamantassa, tiṇānaṃ upari nisīdanādhippāyena nisīdantassa ca doso natthi.

เพราะมีการกล่าวว่า “จักแสดงที่จงกรม” จึงไม่มีโทษแก่ภิกษุผู้เหยียบไปเพียงด้วยความประสงค์จะจงกรม หรือด้วยความประสงค์จะเดินทาง และแก่ภิกษุผู้นั่งลงด้วยความประสงค์จะนั่งบนหญ้า.

Samaṇakappehīti samaṇānaṃ kappiyavohārehi, abījanibbaṭṭabījānipi kappiyabhāvato ‘‘samaṇakappānī’’ti vuttāni. Abījaṃ nāma taruṇaambaphalādīni. Nibbaṭṭetabbaṃ viyojetabbaṃ bījaṃ yasmiṃ, taṃ panasādi nibbaṭṭabījaṃ nāma. Kappiyanti vatvāvāti pubbakālakiriyāvasena vuttepi vacanakkhaṇeva aggisatthādinā bījagāme vaṇaṃ kātabbanti vacanato pana pubbe kātuṃ na vaṭṭati, tañca dvidhā akatvā chedanabhedanameva dassetabbaṃ. Karontena ca bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti yāya kāyaci bhāsāya vutteyeva kātabbaṃ. Bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabbanti kārāpanassa paṭhamameva adhikatattā. ‘‘Kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā kaṭāhato nīhatāya miñjāya vā bīje vā yattha katthaci vijjhituṃ vaṭṭati eva. Bhūtagāmo, bhūtagāmasaññitā, vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.

คำว่า สมณกปฺเปหิ คือ ด้วยกัปปิยโวหารของสมณะทั้งหลาย. แม้ผลไม้ที่ไม่มีเมล็ดและผลไม้ที่เอาเมล็ดออกแล้ว ก็เรียกว่า สมณกัปปะ เพราะความเป็นของควร. ชื่อว่า อพีชะ (ไม่มีเมล็ด) คือ ผลมะม่วงอ่อนเป็นต้น. ผลไม้ใดที่พึงเอาเมล็ดออกหรือพึงแยกเมล็ดออก ผลไม้นั้นมีขนุนเป็นต้น ชื่อว่า นิพพัตตพีชะ (เมล็ดที่ถูกเอาออกแล้ว). คำว่า กปฺปิยนฺติ วตฺวา วา แม้กล่าวโดยอำนาจกิริยาที่ทำก่อน แต่ในขณะที่กล่าวนั่นเอง ก็พึงทำแผลในพีชคามด้วยไฟหรือศัสตราเป็นต้น. แต่ไม่ควรทำก่อนคำกล่าว. และการทำกัปปิยะนั้น ไม่พึงทำให้เป็นสองส่วน พึงแสดงเพียงการตัดหรือการผ่าเท่านั้น. และภิกษุเมื่อจะทำ พึงทำเมื่อมีผู้กล่าวว่า “กปฺปิยํ กโรหิ” (จงทำความสมควร) ด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งเท่านั้น. เพราะความเป็นผู้จัดแจงการให้ทำกัปปิยะไว้ตั้งแต่แรก เพื่อเปลื้องพ้นจากพีชคามว่า “พึงให้ทำกัปปิยะอีกครั้ง”. เพราะมีการกล่าวว่า “แม้ในกะลาก็ควรทำ” จึงควรเจาะที่ใดที่หนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นที่เยื่อ (เนื้อใน) หรือที่เมล็ดที่นำออกจากกะลาแล้ว. ภูตคาม, ความสำคัญว่าเป็นภูตคาม, การทำลายเองหรือการใช้ให้ทำลาย — องค์ ๓ เหล่านี้ มีในสิกขาบทนี้.

Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาภูตคามสิกขาบท จบแล้ว.

2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā

๒. การพรรณนาอัญญวาทกสิกขาบท

94. Dutiye aññaṃ vacananti yaṃ dosavibhāvanatthaṃ parehi vuttavacanaṃ taṃ tassa ananucchavikena aññena vacanena paṭicarati.

๙๔. ในสิกขาบทที่สอง คำว่า อญฺญํ วจนํ คือ คำพูดใดที่ผู้อื่นกล่าวเพื่อแสดงโทษ ภิกษุย่อมปกปิดคำพูดนั้นด้วยคำพูดอื่นที่ไม่เหมาะสมกับคำพูดนั้น.

98. Yadetaṃ [Pg.13] aññenaññaṃ paṭicaraṇavasena pavattavacanaṃ, tadeva pucchitamatthaṃ ṭhapetvā aññaṃ vadati pakāsetīti aññavādakanti āha ‘‘aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāma’’nti. Tuṇhībhūtassetaṃ nāmanti tuṇhībhāvassetaṃ nāmaṃ, ayameva vā pāṭho. Aññavādakaṃ āropetunti aññavāde āropetuṃ. Vihesakanti vihesakattaṃ.

๙๘. คำพูดใดที่ดำเนินไปโดยอำนาจการปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง คำพูดนั้นนั่นแหละ เว้นเนื้อความที่ถูกถามแล้ว กล่าวคือประกาศเรื่องอื่น จึงชื่อว่า อัญญวาทกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นั่นเป็นชื่อของการปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง”. คำว่า ตุณฺหีภูตสฺเสตํ นามํ คือ นั่นเป็นชื่อของความเป็นผู้ดุษณี (นิ่งเสีย). หรือว่ามีปาฐะอย่างนี้เหมือนกัน. คำว่า อญฺญวาทกํ อาโรเปตุํ คือ เพื่อยกขึ้นสู่ความเป็นอัญญวาทะ. คำว่า วิเหสกํ คือ ความเป็นผู้เบียดเบียน.

99. Pāḷiyaṃ na ugghāṭetukāmoti paṭicchādetukāmo.

๙๙. ในพระบาลี คำว่า น อุคฺฆาเฏตุกาโม คือ ผู้ประสงค์จะปกปิด.

100. Anāropite aññavādaketi vuttadukkaṭaṃ pāḷiyaṃ āgataaññenaññapaṭicaraṇavasena yujjati, aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena pana musāvādena aññenaññaṃ paṭicarantassa pācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ, āropite imināva pācittiyaṃ. Keci pana ‘‘musāvādapācittiyena saddhiṃ pācittiyadvaya’’nti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Ādikammikassapi musāvāde imināva anāpattīti daṭṭhabbaṃ. Dhammakammena āropitatā, āpattiyā vā vatthunā vā anuyuñjiyamānatā, chādetukāmatāya aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ, tuṇhībhāvo cāti imānettha tīṇi aṅgāni.

๑๐๐. อาบัติทุกกฏที่ตรัสไว้ว่า อนาโรปิเต อญฺญวาทเก ย่อมสมควรโดยอำนาจการปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่งที่มาในพระบาลี. แต่ตามนัยที่มาในอรรถกถา เมื่อภิกษุปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่งด้วยมุสาวาท ย่อมเป็นทุกกฏพร้อมกับปาจิตตีย์ (มุสาวาท). เมื่อยกขึ้น (สู่กรรม) แล้ว ย่อมเป็นปาจิตตีย์ด้วยสิกขาบทนี้เท่านั้น. แต่บางอาจารย์กล่าวว่า “เป็นปาจิตตีย์ ๒ ตัว พร้อมกับมุสาวาทปาจิตตีย์” เรื่องนี้พึงพิจารณา. พึงทราบว่า แม้แก่ภิกษุอาทิกัมมิกะ ในการกล่าวปกปิดด้วยมุสาวาท ย่อมไม่มีอาบัติด้วยสิกขาบทนี้เท่านั้น. ความเป็นผู้ถูกยกขึ้นด้วยธรรมกรรม ๑, ความเป็นผู้ถูกสอบสวนด้วยอาบัติหรือด้วยวัตถุ ๑, การปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่งหรือความเป็นผู้ดุษณีด้วยประสงค์จะปกปิด ๑ — องค์ ๓ เหล่านี้ มีในสิกขาบทนี้.

Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอัญญวาทกสิกขาบท จบแล้ว.

3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

๓. การพรรณนาอุชฌาปนกสิกขาบท

103. Tatiye cintāyanatthassa jhe-dhātussa anekatthatāya olokanatthasambhavato vuttaṃ ‘‘olokāpentī’’ti. Chandāyāti liṅgavipallāsoti āha ‘‘chandenā’’ti.

๑๐๓. ในสิกขาบทที่สาม เพราะ เฌ ธาตุ (jhe) ในความหมายว่าคิด มีเนื้อความได้หลายอย่าง จึงเป็นไปได้ในความหมายว่าการมองดู จึงกล่าวว่า “โอโลกเปนฺติ”. คำว่า ฉนฺทาย เป็นลิงควิปลาส (การสลับเพศ) ท่านจึงกล่าวว่า “ฉนฺเทน”.

105. Bhikkhuṃ lāmakato cintāpanatthaṃ aññesaṃ taṃ avaṇṇakathanaṃ ujjhāpanaṃ nāma. Aññesaṃ pana avatvā aññamaññaṃ samullapanavasena bhikkhuno dosappakāsanaṃ khiyyanaṃ nāmāti ayametesaṃ bhedo.

๑๐๕. การกล่าวติเตียนภิกษุนั้นแก่ผู้อื่น เพื่อให้ผู้อื่นคิดว่าภิกษุนั้นเลวทราม ชื่อว่า อุชฌาปนะ. ส่วนการไม่กล่าวแก่ผู้อื่น แต่เป็นการประกาศโทษของภิกษุโดยอำนาจการพูดคุยกันเอง ชื่อว่า ขิยยนะ. นี้เป็นความแตกต่างกันของคำเหล่านั้น.

106. Aññaṃ anupasampannaṃ ujjhāpetīti aññena anupasampannena ujjhāpeti. Tassa vā taṃ santiketi tassa anupasampannassa santike taṃ saṅghena sammataṃ upasampannaṃ khiyyati. Idhāpi musāvādena ujjhāpanādīnaṃ sambhavato dukkaṭaṭṭhānāni ca ādikammikassa anāpatti ca iminā eva sikkhāpadena vuttāti [Pg.14] veditabbaṃ sabbattha musāvādapācittiyassa anivattito. Dhammakammena sammatatā, upasampannatā, agatigamanābhāvo, tassa avaṇṇakāmatā, yassa santike vadati. Tassa upasampannatā, ujjhāpanaṃ vā khiyyanaṃ vāti imānettha cha aṅgāni.

๑๐๖. คำว่า อญฺญํ อนุปสมฺปนฺนํ อุชฺฌาเปติ คือ ให้คนอื่นที่เป็นอนุปสัมบันติเตียนภิกษุ. คำว่า ตสฺส วา ตํ สนฺติเก คือ ติเตียนภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันที่สงฆ์สมมติแล้วนั้น ในสำนักของอนุปสัมบันนั้น. พึงทราบว่า แม้ในสิกขาบทนี้ เพราะการติเตียนเป็นต้นด้วยมุสาวาทอาจมีได้ สถานที่เกิดอาบัติทุกกฏและอนาบัติแก่ภิกษุอาทิกัมมิกะ ท่านจึงกล่าวไว้ด้วยสิกขาบทนี้เท่านั้น เพราะมุสาวาทปาจิตตีย์ไม่พ้นไปในที่ทั้งปวง. ความเป็นผู้ที่สงฆ์สมมติด้วยธรรมกรรม ๑, ความเป็นอุปสัมบัน ๑, ความเป็นผู้ไม่ถึงอคติ ๑, ความเป็นผู้ใคร่จะกล่าวโทษของภิกษุนั้น ๑, ความเป็นอุปสัมบันของบุคคลที่ตนกล่าวในสำนัก ๑, การติเตียนหรือการตำหนิ ๑ — องค์ ๖ เหล่านี้ มีในสิกขาบทนี้.

Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอุชฌาปนกสิกขาบท จบแล้ว.

4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

๔. การพรรณนาปฐมเสนาสนสิกขาบท

110. Catutthe apaññāteti appasiddhe. Imaṃ pana aṭṭha māse maṇḍapādīsu ṭhapanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ gahetvā bhagavatā paṭhamameva sikkhāpadaṃ paññattanti adhippāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhamāse’’tiādivacanena anupaññattisadisena pakāsetvā visuṃ anupaññatti na vuttā. Parivāre panetaṃ anujānanavacanaṃ anupaññattiṭṭhānanti ‘‘ekā anupaññattī’’ti (pari. 65-67) vuttaṃ.

๑๑๐. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า อปญฺญาเต ความว่า ในเดือนที่ไม่ปรากฏว่าเป็นฤดูฝน. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถือเอาเนื้อความพิเศษนี้ คือการตั้งไว้ในมณฑปเป็นต้นตลอด ๘ เดือน แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ไว้ก่อนทีเดียว ทรงแสดงอธิบายนี้ด้วยพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต ๘ เดือน” เป็นต้น ซึ่งคล้ายกับอนุบัญญัติ จึงไม่ได้ตรัสอนุบัญญัติไว้ต่างหาก. แต่ในคัมภีร์ปริวาร พระดำรัสที่ทรงอนุญาตนี้ ตั้งอยู่ในฐานะเป็นอนุบัญญัติ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า “อนุบัญญัติหนึ่ง”

Navavāyimoti adhunā suttena vītakacchena paliveṭhitamañco. Onaddhoti kappiyacammena onaddho. Te hi vassena sīghaṃ na nassanti. ‘‘Ukkaṭṭhaabbhokāsiko’’ti idaṃ tassa sukhapaṭipattidassanamattaṃ, ukkaṭṭhassāpi pana cīvarakuṭi vaṭṭateva. Kāyānugatikattāti bhikkhuno tattheva nisīdanabhāvaṃ dīpeti, tena ca vassabhayena sayaṃ aññattha gacchantassa āpattīti dasseti. Abbhokāsikānaṃ temanatthāya niyametvā dāyakehi dinnampi attānaṃ rakkhantena rakkhitabbameva.

คำว่า นววายิโม คือ เตียงที่พันด้วยเชือกที่ทอใหม่. คำว่า โอนทฺโธ คือ เตียงที่หุ้มด้วยหนังที่ควร. ด้วยว่า เตียงเหล่านั้นย่อมไม่พินาศเร็วเพราะฝน. คำว่า อุกฺกฏฺฐอพฺโภกาสิโก นี้ เป็นเพียงการแสดงข้อปฏิบัติที่สะดวกของภิกษุนั้น, แต่แม้สำหรับภิกษุผู้ถือธุดงค์อย่างเคร่งครัด กุฏิผ้าจีวรก็ยังควรอยู่. ด้วยบทว่า กายานุคติกตฺตา ทรงแสดงภาวะที่ภิกษุนั่งอยู่ในกุฏิผ้าจีวรนั้นเอง, และด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ไปสู่ที่อื่นด้วยตนเองเพราะกลัวฝน. แม้เตียงที่ทายกถวายโดยกำหนดไว้เพื่อให้เปียกแก่ภิกษุผู้อยู่กลางแจ้ง ภิกษุผู้รักษาตนก็พึงรักษาไว้แท้ๆ.

‘‘Valāhakānaṃ anuṭṭhitabhāvaṃ sallakkhetvā’’ti iminā gimhānepi meghe uṭṭhite abbhokāse nikkhipituṃ na vaṭṭatīti dīpeti. Tatra tatrāti cetiyaṅgaṇādike tasmiṃ tasmiṃ abbhokāse niyametvā nikkhittā. Majjhato paṭṭhāya pādaṭṭhānābhimukhāti yattha samantato sammajjitvā aṅgaṇamajjhe sabbadā kacavarassa saṅkaḍḍhanena majjhe vālikā sañcitā hoti. Tattha kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ. Uccavatthupādaṭṭhānābhimukhaṃ vā vālikā haritabbā. Yattha vā pana koṇesu vālikā sañcitā, tattha tato paṭṭhāya aparadisābhimukhā haritabbāti keci atthaṃ vadanti. Keci pana ‘‘sammaṭṭhaṭṭhānassa [Pg.15] padavaḷañjena avikopanatthāya sayaṃ asammaṭṭhaṭṭhāne ṭhatvā attano pādābhimukhaṃ vālikā haritabbāti vutta’’nti vadanti, tattha ‘‘majjhato paṭṭhāyā’’ti vacanassa payojanaṃ na dissati.

ด้วยบทว่า วลาหกานํ อนุฏฺฐิตภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา นี้ ทรงแสดงว่า แม้ในฤดูร้อน เมื่อเมฆตั้งขึ้นแล้ว ก็ไม่ควรวางไว้ในที่แจ้ง. คำว่า ตตฺร ตตฺร คือ วางไว้โดยกำหนดในที่แจ้งนั้นๆ มีลานเจดีย์เป็นต้น. คำว่า มชฺฌโต ปฏฺฐาย ปาทฏฺฐานาภิมุขา คือ ในที่ใดที่กวาดโดยรอบแล้ว มีทรายกองรวมกันอยู่ที่กลางลานเพราะการกวาดขยะไปรวมกันไว้ที่กลางลานเสมอ. ตรัสคำนั้นไว้เพื่อแสดงวิธีที่พึงทำในที่นั้น. หรือพึงนำทรายบ่ายหน้าไปยังที่ตั้งเท้าของเนินสูง หรือบ่ายหน้าไปยังโคนฝา. แต่บางอาจารย์กล่าวเนื้อความว่า ในที่ใดที่ทรายกองรวมกันอยู่ที่มุม ในที่นั้นพึงนำทรายจากที่นั้นบ่ายหน้าไปยังทิศอื่น. ส่วนบางอาจารย์กล่าวว่า “ตรัสไว้เพื่อไม่ให้ที่ที่กวาดแล้วเสียหายด้วยรอยเท้า โดยตนเองยืนอยู่ในที่ที่ยังไม่ได้กวาด แล้วนำทรายบ่ายหน้ามายังเท้าของตน”, ในวาทะของอาจารย์เหล่านั้น ประโยชน์ของคำว่า มชฺฌโต ปฏฺฐาย ย่อมไม่ปรากฏ.

111. Vaṅkapādatāmattena kuḷīrapādakassa sesehi viseso, na aṭanīsu pādappavesanavisesenāti dassetuṃ ‘‘yo vā pana kocī’’tiādi vuttaṃ. Tassāti upasampannasseva.

๑๑๑. ตรัสคำว่า โย วา ปน โกจิ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เตียงกุฬีรปาทกะมีความต่างจากเตียงที่เหลือเพียงเพราะความเป็นผู้มีขาคด, ไม่ใช่ด้วยความต่างแห่งการสอดขาเข้าไปในแม่แคร่. คำว่า ตสฺส คือ ของอุปสัมบันเท่านั้น.

Nisīditvā…pe… pācittiyanti ettha meghuṭṭhānābhāvaṃ ñatvā ‘‘pacchā āgantvā uddharissāmī’’ti ābhogena gacchantassa anāpatti, tena punāgantabbameva. Kappaṃ labhitvāti ‘‘gaccha, mā idha tiṭṭhā’’ti vuttavacanaṃ labhitvā.

ในคำว่า นิสีทิตฺวา...เป... ปาจิตฺติยํ นี้ เมื่อรู้ความที่เมฆยังไม่ตั้งขึ้น แล้วไปด้วยความใส่ใจว่า “ภายหลังเราจักมาเก็บ” ย่อมไม่มีอาบัติ, ภิกษุนั้นพึงกลับมาอีกแท้ๆ. คำว่า กปฺปํ ลภิตฺวา คือ ได้รับคำที่กล่าวว่า “จงไป อย่าหยุดอยู่ในที่นี้”.

Āvāsikānaṃyeva palibodhoti āgantukesu kiñci avatvā nisīditvā ‘‘āvāsikā eva uddharissantī’’ti gatesupi āvāsikānameva palibodho. Mahāpaccarivāde pana ‘‘idaṃ amhāka’’nti avatvāpi nisinnānamevāti adhippāyo. ‘‘Santharitvā vā santharāpetvā vā’’ti vuttattā anāṇattiyā paññāpitattāpi dukkaṭe kāraṇaṃ vuttaṃ. Ussārakoti sarabhāṇako. So hi uddhaṃ uddhaṃ pāḷipāṭhaṃ sāreti pavattetīti ussārakoti vuccati.

คำว่า อาวาสิกานํเยว ปลิโพโธ ความว่า เมื่อพวกภิกษุอาคันตุกะไม่กล่าวอะไรเลย นั่งแล้วหลีกไปโดยคิดว่า “พวกภิกษุเจ้าถิ่นนั่นแหละจักเก็บ” ดังนี้ แม้เมื่อหลีกไปแล้ว ก็เป็นความกังวลของพวกภิกษุเจ้าถิ่นเท่านั้น. แต่ในมหาปัจจรี มีอธิบายว่า แม้ไม่ได้กล่าวว่า “นี้เป็นของพวกเรา” ก็เป็นภาระของพวกภิกษุอาคันตุกะผู้นั่งแล้วนั่นเอง. เพราะคำที่ตรัสว่า สนฺถริตฺวา วา สนฺถราเปตฺวา วา ดังนี้ จึงตรัสเหตุในอาบัติทุกกฏว่า เพราะความที่สิกขาบททรงบัญญัติไว้โดยไม่มีการสั่ง. คำว่า อุสฺสารโก คือ พระสรภาณกะ. ด้วยว่า พระสรภาณกะนั้น ย่อมให้บทบาลีเป็นไป (สวด) สูงขึ้นๆ เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า อุสสารกะ.

112. Vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katāti paṭakhaṇḍādīhi sibbitvā katā. Bhūmiyaṃ attharitabbāti cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā. ‘‘Sīhacammādīnaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo’’ti iminā mañcapīṭhādīsu attharitvā puna saṃharitvā ṭhapanādivasena attano atthāya pariharaṇameva na vaṭṭati, bhūmattharaṇādivasena paribhogo pana attano pariharaṇaṃ na hotīti dasseti. Khandhake hi ‘‘antopi mañce paññattāni honti, bahipi mañce paññattāni hontī’’ti evaṃ attano attano atthāya mañcādīsu paññapetvā pariharaṇavatthusmiṃ –

๑๑๒. คำว่า วณฺณานุรกฺขณตฺถํ กตา คือ ทำโดยเย็บด้วยท่อนผ้าเป็นต้น. คำว่า ภูมิยํ อตฺถริตพฺพา ความว่า เมื่อมีผ้าปูหยาบ พึงปูบนผ้าปูหยาบนั้น, เมื่อไม่มี พึงปูบนพื้นดินล้วนๆ. ด้วยบทว่า สีหจมฺมาทีนํ ปริหรเณเยว ปฏิกฺเขโป นี้ ทรงแสดงว่า การบริหารเพื่อประโยชน์ของตน ด้วยอำนาจการปูบนเตียงและตั่งเป็นต้นแล้วม้วนเก็บไว้เป็นต้น ย่อมไม่ควร, ส่วนการใช้สอยด้วยอำนาจการปูพื้นเป็นต้น ไม่ชื่อว่าเป็นการบริหารเพื่อประโยชน์ของตน. ด้วยว่า ในขันธกะ ทรงห้ามในวัตถุที่บริหารเพื่อประโยชน์ของตนๆ โดยการปูไว้บนเตียงเป็นต้นอย่างนี้ว่า “เตียงที่ปูไว้ข้างในก็มี, เตียงที่ปูไว้ข้างนอกก็มี” ดังนี้

‘‘Na, bhikkhave, mahācammāni dhāretabbāni sīhacammaṃ byagghacammaṃ dīpicammaṃ. Yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 255) –

“ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทรงไว้ซึ่งหนังใหญ่ คือ หนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง. รูปใดทรงไว้ ต้องอาบัติทุกกฏ” (มหาวรรค ๒๕๕)

Paṭikkhepo [Pg.16] kato. Tasmā vuttanayenevettha adhippāyo daṭṭhabbo. Dārumayapīṭhanti phalakamayapīṭhameva. Pādakathalikanti adhotapādaṃ yasmiṃ ghaṃsantā dhovanti, taṃ dāruphalakādi.

ทรงทำการห้ามไว้แล้ว. เพราะฉะนั้น พึงทราบอธิบายในบทนี้โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า ทารุมยปีฐํ คือ ตั่งที่ทำด้วยแผ่นกระดานนั่นเอง. คำว่า ปาทกถลิกํ คือ แผ่นกระดานไม้เป็นต้นที่ภิกษุทั้งหลายใช้ถูเท้าที่ยังไม่ได้ล้างพลางล้างไป.

113. ‘‘Āgantvā uddharissāmīti gacchatī’’ti vuttattā aññenapi kāraṇena anotāpentassapi āgamane sāpekkhassa anāpatti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘mañcādīnaṃ saṅghikatā, vuttalakkhaṇe dese santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, nirapekkhatā, leḍḍupātātikkamo’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā) evamettha nirapekkhatāya saddhiṃ cha aṅgāni vuttāni.

๑๑๓. เพราะคำที่กล่าวไว้ว่า “จักมาเก็บแล้วไป” ดังนี้ แม้ไม่ได้ตากแดดด้วยเหตุอื่น ก็ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้มีความหวังในการกลับมา. เพราะเหตุนั้น ในมาติกาอรรถกถาจึงกล่าวองค์ ๖ ไว้ในสิกขาบทนี้พร้อมด้วยความไม่มีความหวัง (ความไม่อาลัย) อย่างนี้ว่า ความเป็นของสงฆ์แห่งเตียงเป็นต้น ๑, การปูหรือการให้ปูในที่ที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้ว ๑, ความไม่ถูกห้าม ๑, การล่วงพ้นระยะชั่วก้อนดินตก ๑ ดังนี้.

Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมเสนาสนสิกขาบท จบแล้ว.

5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

๕. อรรถกถาทุติยเสนาสนสิกขาบท

116. Pañcame pāvāro kojavoti paccattharaṇatthāyeva ṭhapitā uggatalomā attharaṇavisesā. Ettakameva vuttanti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Senāsanatoti sabbapacchimasenāsanato.

๑๑๖. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า ปาวาโร โกชโว คือ เครื่องลาดพิเศษที่มีขนตั้งขึ้นซึ่งวางไว้เพื่อเป็นเครื่องลาดเท่านั้น. คำว่า เอตฺตกเมว วุตฺตํ คือ กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลายเพียงเท่านี้. คำว่า เสนาสนโต คือ จากเสนาสนะที่อยู่ท้ายสุดรอบด้าน.

117. Kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttamevatthaṃ savisesaṃ katvā dassetuṃ ‘‘kiñcāpi vutto’’tiādi āraddhaṃ. Vattabbaṃ natthīti rukkhamūlassa pākaṭattā vuttaṃ. Palujjatīti vinassati.

๑๑๗. ท่านเริ่มคำว่า กิญฺจาปิ วุตฺโต เป็นต้น เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้ในกุรุนทีอรรถกถานั่นเองให้มีความพิเศษ. คำว่า วตฺตพฺพํ นตฺถิ ท่านกล่าวไว้เพราะความที่โคนไม้เป็นที่ปรากฏชัด. คำว่า ปลุชฺชติ คือ ย่อมพินาศ.

118. Yena mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā vīnanti, taṃ mañcapīṭhakavānaṃ. Siluccayaleṇanti pabbataguhā. ‘‘Āpucchanaṃ pana vatta’’nti iminā āpatti natthīti dasseti. Vuttalakkhaṇaseyyā, tassā saṅghikatā, vuttalakkhaṇe vihāre santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, anapekkhassa disāpakkamanaṃ, upacārasīmātikkamoti imānettha satta aṅgāni.

๑๑๘. สิ่งที่เขาเย็บหรือหุ้มเตียงหรือตั่งด้วยนั้น ชื่อว่า "มัญจปิฐกวานะ". คำว่า "สีลุจจยเลณะ" คือ ถ้ำภูเขา. ด้วยบทว่า "อาปุจฺฉนํ ปน วตฺตํ" นี้ ย่อมแสดงว่าไม่มีอาบัติ. ที่นอนที่มีลักษณะที่กล่าวแล้ว, ความเป็นของสงฆ์แห่งที่นอนนั้น, การปูหรือให้ปูในวิหารที่มีลักษณะที่กล่าวแล้ว, ความไม่ถูกห้าม, ความไม่มีภัยอันตราย, การจากไปสู่ทิศอื่นของภิกษุผู้ไม่อาลัย, การล่วงพ้นสีมาในเขตอุปจาระ, เหล่านี้เป็นองค์ ๗ ในสิกขาบทนี้.

Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยเสนาสนสิกขาบทจบแล้ว.

6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอนุปขัชชสิกขาบท

119. Chaṭṭhe [Pg.17] anupavisitvāti samīpaṃ pavisitvā.

๑๑๙. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "อนุปวิสิตฺวา" คือ เข้าไปใกล้.

122. Upacāraṃ ṭhapetvāti diyaḍḍhahatthūpacāraṃ ṭhapetvā. Saṅghikavihāratā, anuṭṭhāpanīyabhāvajānanaṃ, sambādhetukāmatā, upacāre nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni.

๑๒๒. คำว่า "อุปจารํ ฐเปตฺวา" คือ เว้นอุปจาระหนึ่งศอกครึ่งไว้. ความเป็นวิหารของสงฆ์, ความรู้ว่าไม่ควรให้ลุกขึ้น, ความประสงค์จะเบียดเบียน, การนั่งหรือนอนในเขตอุปจาระ, เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้.

Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนุปขัชชสิกขาบทจบแล้ว.

7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā

๗. อรรถกถานิกกัฑฒนสิกขาบท

126. Sattame koṭṭhakānīti dvārakoṭṭhakāni.

๑๒๖. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "โกฏฺฐกานิ" คือ ซุ้มประตู.

128. ‘‘Sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ na vaṭṭatī’’ti idaṃ ananurūpato vuttaṃ. Pāpagarahitāya hi akupitacittena nikkaḍḍhāpentassa iminā sikkhāpadena āpatti natthi ‘‘kupito anattamano’’ti vuttattā. Aññāpekkhā āpatti na dissati. Pāḷiyaṃ ‘‘alajjiṃ nikkaḍḍhatī’’tiādīsu cittassa lahuparivattitāya antarantarā kope uppannepi anāpatti alajjitādipaccayeneva nikkaḍḍhanassa āraddhattā. Saṅghikavihāro, upasampannassa bhaṇḍanakārakabhāvādivinimuttatā, kopena nikkaḍḍhanaṃ vā nikkaḍḍhāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.

๑๒๘. คำว่า "ไม่ควรขับไล่ออกจากอารามของสงฆ์ทั้งหมด" นี้กล่าวไว้โดยไม่สมควร. เพราะเหตุที่ตรัสไว้ว่า "โกรธ ไม่พอใจ" จึงไม่มีอาบัติด้วยสิกขาบทนี้แก่ภิกษุผู้ขับไล่ด้วยจิตที่ไม่โกรธ เพราะตำหนิความชั่ว. อาบัติที่อาศัยเหตุอื่นไม่ปรากฏ. ในพระบาลีมีคำว่า "ขับไล่อลัชชี" เป็นต้น แม้ความโกรธจะเกิดขึ้นเป็นครั้งคราวเพราะจิตเปลี่ยนแปลงเร็ว ก็ไม่มีอาบัติ เพราะการขับไล่เริ่มขึ้นด้วยเหตุแห่งความเป็นอลัชชีเป็นต้น. วิหารของสงฆ์, ความพ้นจากความเป็นผู้ก่อการทะเลาะเป็นต้นของพระอุปสัมบัน, การขับไล่หรือให้ขับไล่ด้วยความโกรธ, เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้.

Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิกกัฑฒนสิกขาบทจบแล้ว.

8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā

๘. อรรถกถาเวหาสกุฏิสิกขาบท

129. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Saṅghiko vihāro, asīsaghaṭṭavehāsakuṭi, heṭṭhāparibhogatā, apaṭāṇidinne āhaccapādake nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni.

๑๒๙. สิกขาบทที่ ๘ ชัดเจนอยู่แล้ว. วิหารของสงฆ์, กุฏิเวหาสะที่ศีรษะไม่ชน, ความเป็นที่พึงบริโภคข้างล่าง, การนั่งหรือนอนบนเตียงที่มีเท้าสอดเข้าในช่องที่ไม่ได้ตอกลิ่ม, เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้.

Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเวหาสกุฏิสิกขาบทจบแล้ว.

9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā

๙. อรรถกถามหัลลกวิหารสิกขาบท

135. Navame [Pg.18] ‘‘mahallako nāma vihāro sassāmiko’’ti vuttattā saññācikāya kuṭiyā anāpattīti vadanti. Yassāti vihārassa. Sā aparipūrūpacārāpi hotīti vivariyamānaṃ kavāṭaṃ yaṃ bhittiṃ āhanati, sā sāmantā kavāṭavitthārappamāṇā upacārarahitāpi hotīti attho. Ālokaṃ vātapānaṃ sandheti ghaṭayatīti ālokasandhīti kavāṭaṃ vuccati. Dvāravātapānūpacārato aññattha punappunaṃ limpanādiṃ karontassa piṇḍagaṇanāya pācittiyaṃ.

๑๓๕. ในสิกขาบทที่ ๙ เพราะเหตุที่ตรัสไว้ว่า "วิหารชื่อว่ามหัลลกะมีเจ้าของ" จึงกล่าวว่าไม่มีอาบัติแก่กุฏิที่ขอมา. คำว่า "ยสฺสา" คือ ของวิหาร. คำว่า "สา อปริปูรูปจาราปิ โหติ" คือ บานประตูที่เปิดอยู่กระทบกำแพงใด กำแพงนั้นมีขนาดเท่าความกว้างของบานประตูโดยรอบ และไม่มีอุปจาระก็ได้ นี้เป็นอรรถะ. บานประตูนั้นย่อมเชื่อมต่อช่องลมที่เป็นแสงสว่าง เพราะเหตุนั้น บานประตูจึงเรียกว่า "อาโลกสนฺธี". แก่ภิกษุผู้กระทำการฉาบทาเป็นต้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าในที่อื่นจากอุปจาระของประตูและช่องลม ย่อมมีอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนก้อนดิน.

Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ pācittiyassa avuttattā dukkaṭa’’nti vadanti. Adhiṭṭhātabbanti saṃvidhātabbaṃ. Harite ṭhito adhiṭṭhāti. Āpatti dukkaṭassāti haritayutte khette ṭhatvā chādentassa dukkaṭanti attho. Keci pana ‘‘tādise khette vihāraṃ karontassa dukkaṭa’’nti vadanti, taṃ pāḷiyā na sameti.

แต่บางอาจารย์กล่าวว่า "เป็นทุกกฏ เพราะไม่ได้กล่าวปาจิตตีย์ไว้ในพระบาลี". คำว่า "อธิฏฺฐาตพฺพํ" คือ พึงจัดแจง. คำว่า "หริเต ฐิโต อธิฏฺฐาติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส" คือ อรรถะว่า ภิกษุผู้ยืนอยู่ในนาที่มีพืชเขียวแล้วมุง ย่อมเป็นทุกกฏ. แต่บางอาจารย์กล่าวว่า "เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สร้างวิหารในนาเช่นนั้น" คำนั้นไม่ตรงกับพระบาลี.

136. Ujukameva chādananti chādanamukhavaṭṭito paṭṭhāya yāva piṭṭhivaṃsakūṭāgārakaṇṇikādi, tāva iṭṭhakādīhi ujukaṃ chādanaṃ. Iminā pana yena sabbasmiṃ vihāre ekavāraṃ chādite taṃ chādanaṃ ekamagganti gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘dve magge’’tiādi vuttaṃ. Pariyāyena chādanampi imināva nayena yojetabbanti vadanti, taṃ ‘‘punappunaṃ chādāpesī’’ti imāya pāḷiyā ca ‘‘sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabba’’nti iminā aṭṭhakathāvacanena ca sameti.

๑๓๖. คำว่า "อุชุกเมว ฉาทนํ" คือ การมุงตรงด้วยอิฐเป็นต้น ตั้งแต่ขอบชายคาไปจนถึงสันหลังคา ยอดเรือนยอด และเชิงชายเป็นต้น. แต่ด้วยนัยนี้ เมื่อมุงวิหารทั้งหมดครั้งเดียว ก็ถือเอาการมุงนั้นว่าเป็น "ทางเดียว" แล้วกล่าวในพระบาลีว่า "สองทาง" เป็นต้น. พวกอาจารย์กล่าวว่า "การมุงโดยลำดับ (ด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้น) ก็พึงประกอบด้วยนัยนี้เช่นกัน" คำนั้นตรงกับพระบาลีว่า "ให้มุงซ้ำแล้วซ้ำเล่า" และตรงกับคำในอรรถกถาว่า "การมุงทั้งหมดนี้พึงทราบว่าอยู่เหนือการมุง".

Pāḷiyaṃ ‘‘maggena chādentassa pariyāyena chādentassā’’ti idañca iṭṭhakādīhi, tiṇapaṇṇehi ca chādanappakārabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘pantiyā chāditassa chadanassa upari chadanamukhavaṭṭito paṭṭhāya uddhaṃ ujukameva ekavāraṃ chādanaṃ ekamagganti gahetvā ‘dve magge’tiādi vuttaṃ, na pana sakalavihārachādanaṃ. Esa nayo pariyāyena chādanepī’’ti vadanti, taṃ pāḷiaṭṭhakathāhi na sameti.

ในพระบาลี คำว่า "มุงโดยทาง มุงโดยลำดับ" นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของวิธีการมุงด้วยอิฐเป็นต้น และด้วยหญ้าและใบไม้. แต่บางอาจารย์กล่าวว่า "การมุงครั้งเดียวตรงขึ้นไปจากขอบชายคาเหนือการมุงที่มุงเป็นแถว ถือว่าเป็น 'ทางเดียว' แล้วกล่าวว่า 'สองทาง' เป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงการมุงวิหารทั้งหมด. นัยนี้ก็เช่นกันในการมุงโดยลำดับ" คำนั้นไม่ตรงกับพระบาลีและอรรถกถา.

Tatiyāya magganti ettha tatiyāyāti upayogatthe sampadānavacanaṃ, tatiyaṃ magganti attho. Ayameva vā pāṭho. Tiṇapaṇṇehi labbhatīti tiṇapaṇṇehi chādetvā upari ullittāvalittakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalaṃ [Pg.19] tiṇakuṭiyā hi anāpatti vuttā. Tiṇṇaṃ maggānanti maggavasena chāditānaṃ tiṇṇaṃ chadanānaṃ. Tiṇṇaṃ pariyāyānanti etthāpi eseva nayo. Mahallakavihāratā, attano vāsāgāratā, uttari adhiṭṭhānanti imānettha tīṇi aṅgāni.

ในบทว่า "ตติยาย มคฺคํ" นี้ คำว่า "ตติยาย" เป็นคำที่ลงวิภัตติสัมปทานะในอรรถอุปโยคะ, อรรถะว่า "ทางที่สาม". หรือบทนี้แหละเป็นบทเดิม. คำว่า "ติณปณฺเณหิ ลพฺภติ" กล่าวไว้โดยอ้างถึงการฉาบทาภายในและภายนอกข้างบนหลังจากมุงด้วยหญ้าและใบไม้. เพราะได้กล่าวไว้ว่าไม่มีอาบัติในกุฏิหญ้าล้วนๆ. คำว่า "ติณฺณํ มคฺคานํ" คือ การมุง ๓ อย่างที่มุงตามลำดับ. ในบทว่า "ติณฺณํ ปริยายานํ" นี้ก็นัยเดียวกัน. ความเป็นวิหารใหญ่, ความเป็นที่อยู่ของตน, การอธิษฐานเกินกว่า ๒-๓ ชั้น, เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้.

Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหัลลกวิหารสิกขาบทจบแล้ว.

10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสัปปาณกสิกขาบท

140. Dasame mātikāyaṃ sappāṇakaudakaṃ tiṇena vā mattikāya vā siñceyya, chaḍḍeyyāti attho. Atha vā udakaṃ gahetvā bahi siñceyya, tasmiñca udake tiṇaṃ vā mattikaṃ vā āharitvā pakkhipeyyāti ajjhāharitvā attho veditabbo. Tenāha ‘‘sakaṭabhāramattañcepī’’tiādi. Idanti tiṇamattikapakkhipanavidhānaṃ. Vuttanti mātikāyaṃ ‘‘tiṇaṃ vā mattikaṃ vā’’ti evaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāsu vā vuttaṃ.

๑๔๐. ในสิกขาบทที่ ๑๐ อรรถะว่า ในมาติกา ภิกษุพึงประพรมหรือเทน้ำมีสัตว์ด้วยหญ้าหรือด้วยดิน. อีกนัยหนึ่ง พึงนำน้ำไปรดข้างนอก และพึงทราบอรรถะโดยการเติมบทว่า "พึงนำหญ้าหรือดินมาใส่ในน้ำนั้น". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "แม้มีประมาณเท่าเกวียน" เป็นต้น. คำว่า "อิทํ" คือ การจัดแจงการใส่หญ้าและดิน. คำว่า "วุตฺตํ" คือ ที่กล่าวไว้ในมาติกาว่า "หญ้าหรือดิน" อย่างนี้ หรือที่กล่าวไว้ในอรรถกถา.

Idañca sikkhāpadaṃ bāhiraparibhogaṃ sandhāya vatthuvasena vuttaṃ abbhantaraparibhogassa visuṃ vakkhamānattā. Tadubhayampi ‘‘sappāṇaka’’nti katvā vadhakacittaṃ vināva siñcane paññattattā ‘‘paṇṇattivajja’’nti vuttaṃ. Vadhakacitte pana sati sikkhāpadantareneva pācittiyaṃ, na imināti daṭṭhabbaṃ. Udakassa sappāṇakatā, ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti jānanaṃ, tādisameva ca udakaṃ vinā vadhakacetanāya kenacideva karaṇīyena tiṇādīnaṃ siñcananti imānettha cattāri aṅgāni.

สิกขาบทนี้ท่านกล่าวไว้โดยมุ่งถึงเครื่องใช้ภายนอก โดยอำนาจแห่งวัตถุ เพราะจะกล่าวถึงเครื่องใช้ภายในแยกต่างหาก. สิกขาบททั้งสองนั้น (คือสัปปาณกสิกขาบท) แม้ทั้งสองนั้น ท่านเรียกว่า 'ปัณณัตติวัชชะ' เพราะบัญญัติไว้ในการรดน้ำโดยไม่มีจิตคิดจะฆ่า โดยทำความเอื้อเฟื้อว่า 'มีสัตว์'. แต่เมื่อมีจิตคิดจะฆ่า ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์ด้วยสิกขาบทอื่นนั่นเอง (คือสัญจิจจปาณสิกขาบท) พึงทราบว่าไม่เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทนี้. องค์ประกอบในสิกขาบทนี้มี ๓ ประการ คือ ๑. ความที่น้ำมีสัตว์ ๒. การรู้ว่า 'สัตว์จะตายด้วยการรดน้ำ' ๓. การรดน้ำนั้นเอง (คือน้ำที่มีสัตว์เช่นนั้น) ลงบนหญ้าเป็นต้น ด้วยกิจธุระอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยไม่มีเจตนาฆ่า.

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสัปปาณกสิกขาบท จบแล้ว.

Niṭṭhito senāsanavaggo dutiyo.

เสนาสนวรรคที่ ๒ จบแล้ว.

‘‘Bhūtagāmavaggo’’tipi etasseva nāmaṃ.

แม้คำว่า 'ภูตคามวรรค' ก็เป็นชื่อของเสนาสนวรรคนี้เอง.

3. Ovādavaggo

๓. โอวาทวรรค

1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā

๑. การพรรณนาโอวาทสิกขาบท

144. Tatiyavaggassa [Pg.20] paṭhame tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ, bāhirabhūtanti attho. Samiddhoti paripuṇṇo. Sahitattho atthayutto. Atthagambhīratādinā gambhīro.

๑๔๔. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ คำว่า 'ติรัจฉานภูตัง' มีอรรถว่า เป็นสิ่งที่ขวางกั้น เป็นภายนอก. คำว่า 'สมิทโธ' หมายถึง บริบูรณ์. คำว่า 'สหิตัตโถ' หมายถึง ประกอบด้วยประโยชน์. คำว่า 'คัมภีโร' หมายถึง ลึกซึ้ง ด้วยความลึกซึ้งแห่งอรรถเป็นต้น.

145-147. Paratoti uttari. Karontovāti paribāhire karonto. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge. Caraṇanti nibbānagamanāya pādaṃ.

๑๔๕-๑๔๗. คำว่า 'ปรโต' หมายถึง ยิ่งขึ้นไป. คำว่า 'กโรนโต วา' หมายถึง กระทำในภายนอก. คำว่า 'วิภังเค' หมายถึง ในฌานวิภังค์. คำว่า 'จรณัง' หมายถึง เป็นดุจเท้าเพื่อการไปสู่นิพพาน.

Yadassāti yaṃ assa. Dhāretīti avinassamānaṃ dhāreti. Parikathanatthanti pakiṇṇakakathāvasena paricchinnadhammakathanatthaṃ. Tisso anumodanāti saṅghabhattādīsu dānānisaṃsappaṭisaṃyuttā nidhikuṇḍasuttādi (khu. pā. 8.1 ādayo) -anumodanā, gehappavesamaṅgalādīsu maṅgalasuttādi (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. maṅgalasutta) -anumodanā, matakabhattādiamaṅgalesu tirokuṭṭādi (khu. pā. 7.1 ādayo; pe. va. 14 ādayo) -anumodanāti imā tisso anumodanā. Kammākammavinicchayoti parivārāvasāne kammavagge (pari. 482 ādayo) vuttavinicchayo. Samādhivasenāti samathapubbakavasena. Vipassanāvasena vāti diṭṭhivisuddhiādikāya sukkhavipassanāya vasena. Attano sīlarakkhaṇatthaṃ aparānapekkhatāya yena kāmaṃ gantuṃ catasso disā arahati, assa vā santi, tāsu vā sādhūti cātuddiso.

บทว่า 'ยทัสสา' ตัดบทเป็น 'ยัง อัสสะ'. คำว่า 'ธาเรติ' หมายถึง ทรงไว้โดยไม่เสื่อมสลาย. คำว่า 'ปริกถนัตถัง' หมายถึง เพื่อแสดงธรรมที่กำหนดไว้ด้วยอำนาจแห่งปกิณณกถา. คำว่า 'อนุโมทนา ๓ อย่าง' คือ อนุโมทนาที่ประกอบด้วยอานิสงส์แห่งทานในสังฆภัตเป็นต้น เช่น นิธิกัณฑสูตรเป็นต้น ๑, อนุโมทนาในมงคลมีขึ้นบ้านใหม่เป็นต้น เช่น มงคลสูตรเป็นต้น ๑, อนุโมทนาในอวมงคลมีมตกภัตเป็นต้น เช่น ติโรกุฑฑสูตรเป็นต้น ๑ รวมเป็นอนุโมทนา ๓ อย่างนี้. คำว่า 'กัมมากัมมวินิจฉโย' หมายถึง วินิจฉัยที่กล่าวไว้ในกัมมวรรค อันเป็นที่สุดแห่งคัมภีร์ปริวาร. คำว่า 'สมาธิวเสนะ' หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาที่มีสมถะเป็นเบื้องหน้า. คำว่า 'วิปัสสนาวเสนะ วา' หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งสุกขวิปัสสนามีทิฏฐิวิสุทธิเป็นต้น. คำว่า 'จาตุททิโส' หมายถึง ภิกษุนั้นควรไปสู่ทิศทั้ง ๔ ได้ตามปรารถนา เพื่อรักษาศีลของตนโดยไม่ต้องพึ่งผู้อื่น หรือทิศทั้ง ๔ มีอยู่ หรือดีในทิศเหล่านั้น.

Abhivinayeti pātimokkhasaṃvarasaṅkhāte saṃvaravinaye, tappakāsake vā vinayapiṭake. Vinetunti sikkhāpetuṃ pakāsetuṃ. Paguṇā vācuggatāti pāṭhato ca atthato ca paguṇā mukhe sannidhāpanavasena vācuggatā kātabbā. Atthamattavasenapettha yojanaṃ karonti. Abhidhammeti lakkhaṇarasādivasena paricchinne nāmarūpadhamme. Pubbe kira mahātherā pariyattianantaradhānāya ekekassa gaṇassa dīghanikāyādiekekadhammakoṭṭhāsaṃ niyyātentā ‘‘tumhe etaṃ pāḷito ca aṭṭhakathāto ca pariharatha, sakkontā uttaripi uggaṇhathā’’ti evaṃ sakaladhammaṃ ganthavasena niyyātenti, tattha te ca bhikkhū ganthanāmena dīghabhāṇakā majjhimabhāṇakāti voharīyanti, te ca attano bhārabhūtaṃ koṭṭhāsaṃ pariccajitvā aññaṃ [Pg.21] uggahetuṃ na labhanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘sace majjhimabhāṇako hotī’’tiādi.

คำว่า 'อภิวินเย' หมายถึง ในสังวรวินัยที่เรียกว่าปาติโมกขสังวร หรือในพระวินัยปิฎกที่แสดงสังวรวินัยนั้น. คำว่า 'วิเนตุง' หมายถึง เพื่อสอน เพื่อแสดง. คำว่า 'ปคุณา วาจุคคตา' หมายถึง ควรทำให้คล่องแคล่วทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ และท่องจำไว้ด้วยอำนาจการเก็บไว้ในปาก. ในที่นี้ท่านทำการประกอบ (โยชนา) แม้ด้วยอำนาจแห่งอรรถเท่านั้น. คำว่า 'อภิธัมเม' หมายถึง ในนามรูปธรรมที่กำหนดไว้ด้วยอำนาจแห่งลักษณะและรสเป็นต้น. ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระมหาเถระทั้งหลายเพื่อไม่ให้พระปริยัติเสื่อมสูญ เมื่อจะมอบหมายหมวดธรรมอย่างหนึ่งๆ มีทีฆนิกายเป็นต้น แก่คณะแต่ละคณะ จึงกล่าวว่า 'พวกท่านจงทรงจำธรรมส่วนนี้ไว้ทั้งโดยบาลีและอรรถกถา ถ้าสามารถก็จงเรียนยิ่งขึ้นไปอีก' ดังนี้ ได้มอบหมายธรรมทั้งหมดด้วยอำนาจแห่งคณะ, ในการมอบหมายนั้น ภิกษุเหล่านั้นถูกเรียกขานตามชื่อคัมภีร์ว่า ทีฆภาณกะ มัชฌิมภาณกะ เป็นต้น และภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถละส่วนที่เป็นภาระของตนแล้วไปเรียนคัมภีร์อื่นได้. ท่านกล่าวคำว่า 'ถ้าเป็นมัชฌิมภาณกะ' เป็นต้น โดยหมายถึงเหตุนั้น.

Tattha heṭṭhimā vā tayo vaggāti mahāvaggato heṭṭhimā sagāthakavaggo (saṃ. ni. 1.1 ādayo), nidānavaggo (saṃ. ni. 2.1 ādayo), khandhavaggoti (saṃ. ni. 3.1 ādiyo) ime tayo vaggā. Tikanipātato paṭṭhāya heṭṭhāti ekakanipātadukanipāte sandhāya vuttaṃ. Dhammapadampi saha vatthunā jātakabhāṇakena attano jātakena saddhiṃ uggahetabbaṃ. Tato oraṃ na vaṭṭatīti mahāpaccarivādassa adhippāyo. Tato tatoti dīghanikāyādito. Uccinitvā uggahitaṃ saddhammassa ṭhitiyā, bhikkhunopi pubbāparānusandhiādikusalatāya ca na hotīti ‘‘taṃ na vaṭṭatī’’ti paṭikkhittaṃ. Abhidhamme kiñci uggahetabbanti na vuttanti ettha yasmā vinaye kusalattikādivibhāgo, suttantesu samathavipassanāmaggo ca abhidhammapāṭhaṃ vinā na viññāyati, andhakāre paviṭṭhakālo viya hoti, tasmā suttavinayānaṃ gahaṇavasena abhidhammaggahaṇaṃ vuttamevāti visuṃ na vuttanti veditabbaṃ. Yathā ‘‘bhojanaṃ bhuñjitabba’’nti vutte ‘‘byañjanaṃ khāditabba’’nti avuttampi vuttameva hoti tadavinābhāvato, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

ในประโยคนั้น คำว่า 'เหฏฐิมา วา ตโย วคคา' หมายถึง วรรค ๓ วรรคที่อยู่ข้างล่างมหาวรรค คือ สคาถกวรรค นิทานวรรค และขันธวรรค. คำว่า 'ติกนิปาตโต ปัฏฐาย เหฏฐา' ท่านกล่าวหมายถึงเอกกนิบาตและทุกนิบาต. แม้ธัมมบทพร้อมด้วยเรื่องราว ภิกษุผู้ทรงชาดกก็ควรเรียนพร้อมกับชาดกของตน. คำว่า 'ต่ำกว่านั้นไม่ควร' เป็นความประสงค์ของมหาปัจจรีวาท. คำว่า 'ตโต ตโต' หมายถึง จากทีฆนิกายเป็นต้น. คัมภีร์ที่เลือกเรียนมานั้น ไม่เป็นไปเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม และไม่เป็นไปเพื่อความฉลาดในการเชื่อมโยงเบื้องต้นและเบื้องปลายของภิกษุ จึงถูกปฏิเสธว่า 'คัมภีร์นั้นไม่ควร'. ในคำว่า 'ไม่ได้กล่าวว่าควรเรียนอะไรในอภิธรรม' นี้ พึงทราบว่า เพราะการจำแนกเป็นกุสลติกะเป็นต้นในวินัย และมรรคแห่งสมถะและวิปัสสนาในพระสูตร ย่อมไม่เป็นที่รู้ได้หากปราศจากพระอภิธรรมปาฐะ ย่อมเป็นเหมือนเวลาที่เข้าไปสู่ความมืด เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เพราะการเรียนพระอภิธรรมนั้นท่านกล่าวไว้แล้วด้วยอำนาจแห่งการเรียนพระสูตรและพระวินัยนั่นเอง จึงไม่ได้กล่าวแยกต่างหาก. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า 'ควรฉันภัตตาหาร' แม้ไม่ได้กล่าวว่า 'ควรเคี้ยวกับข้าว' ก็ชื่อว่ากล่าวแล้ว เพราะเป็นสิ่งที่แยกจากกันไม่ได้ ฉันใด พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ฉันนั้น.

Parimaṇḍalapadabyañjanāyāti parimaṇḍalāni paripuṇṇāni padesu sithiladhanitādibyañjanāni yassaṃ, tāya. Purassa esāti porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Anelagaḷāyāti ettha elāti kheḷaṃ taggaḷanavirahitāya. Kalyāṇavākkaraṇoti ettha vācā eva vākkaraṇaṃ, udāharaṇaghoso. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇamassāti kalyāṇavākkaraṇo. Upasampannāya methuneneva abhabbo hoti, na sikkhamānāsāmaṇerīsūti āha ‘‘bhikkhuniyā kāyasaṃsaggaṃ vā’’tiādi.

คำว่า 'ปริมัณฑลปทพยัญชนายะ' หมายถึง ด้วยวาจาใดที่มีบทอันบริบูรณ์ มีพยัญชนะมีสิถิลและธนิตเป็นต้นในบททั้งหลาย. วาจานี้เป็นของชาวเมือง จึงชื่อว่า 'โปรี' มีอรรถว่า เป็นถ้อยคำของชาวเมือง. ในคำว่า 'อเนลคฬายะ' นี้ คำว่า 'เอลา' หมายถึง น้ำลาย (หมายถึง) ปราศจากการไหลแห่งน้ำลายนั้น. ในคำว่า 'กัลยาณวากกรโณ' นี้ วาจานั่นเองชื่อว่า 'วากกรณะ' คือเสียงที่เปล่งออกมา. ภิกษุใดมีเสียงที่เปล่งออกมาอันไพเราะหวานหู ภิกษุนั้นชื่อว่า 'กัลยาณวากกรโณ'. ภิกษุผู้ทำเมถุนธรรมกับภิกุณีผู้เป็นอุปสัมบันเท่านั้น ย่อมเป็นผู้ไม่ควร (อาภัพ) ไม่ใช่กับสิกขมานาและสามเณรีทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'การสัมผัสกายกับภิกษุณี' เป็นต้น.

148. Garukehīti garukabhaṇḍehi. Ekatoupasampannāyāti upayogatthe bhummavacanaṃ. Bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma parivattaliṅgā vā pañcasatasākiyāniyo vā. Etā pana ekatoupasampannā ovadantassa pācittiyameva.

๑๔๘. คำว่า 'ครุเกหิ' หมายถึง ด้วยสิ่งของที่หนัก (ครุภัณฑ์). คำว่า 'เอกโตอุปสัมปันนายะ' เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถทุติยาวิภัตติ (อุปโยคัตถะ). ภิกษุณีที่ชื่อว่าอุปสมบทในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ได้แก่ ภิกษุณีที่เปลี่ยนเพศ หรือเจ้าหญิงศากยะ ๕๐๐ รูป. แต่ภิกษุณีเหล่านั้น แม้จะเป็นผู้ที่อุปสมบทฝ่ายเดียว (จากภิกษุ) เมื่อภิกษุให้โอวาท ก็เป็นอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง.

149. Na nimantitā hutvā gantukāmāti nimantitā hutvā bhojanapariyosāne gantukāmā na honti, tattheva vasitukāmā hontīti [Pg.22] attho. Yatoti bhikkhunupassayato. Yācitvāti ‘‘tumhehi ānītaovādeneva mayampi vasissāmā’’ti yācitvā. Tatthāti tasmiṃ bhikkhunupassaye. Abhikkhukāvāse vassaṃ vasantiyā pācittiyaṃ, apagacchantiyā dukkaṭaṃ.

๑๔๙. คำว่า "นะ นิมันติตา หุตวา คันตุกามา" หมายถึง เมื่อได้รับนิมนต์แล้ว ไม่ต้องการไปเมื่อเสร็จภัตกิจ แต่ต้องการอยู่ในที่นั้นเอง คำว่า "ยะโต" หมายถึง จากวิหารของภิกษุณี คำว่า "ยาจิตวา" หมายถึง ขอร้องว่า "พวกเราก็จะอยู่ด้วยโอวาทที่ท่านนำมาเท่านั้น" คำว่า "ตัตถะ" หมายถึง ในวิหารภิกษุณีนั้น ภิกษุณีผู้อยู่จำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนภิกษุณีผู้จากไป ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ

Imāsu katarāpatti pariharitabbāti codanaṃ pariharanto āha ‘‘sā rakkhitabbā’’ti. Sā vassānugamanamūlikā āpatti rakkhitabbā, itarāya anāpattikāraṇaṃ atthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘āpadāsu hī’’tiādi.

เพื่อปัดป้องคำถามที่ว่า "ในอาบัติ ๒ อย่างนี้ ควรเว้นอาบัติไหน?" จึงกล่าวว่า "พึงรักษาอาบัตินั้น" ความประสงค์คือ อาบัติที่มีมูลมาจากการไม่อยู่จำพรรษานั้นพึงรักษาไว้ ส่วนอาบัติอื่นมีเหตุที่ไม่เป็นอาบัติอยู่ จึงกล่าวว่า "ในคราวมีอันตราย" เป็นต้น

Ovādatthāyāti ovāde yācanatthāya. Dve tissoti dvīhi tīhi, karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ. Pāsādikenāti pasādajanakena kāyakammādinā. Sampādetūti tividhaṃ sikkhaṃ sampādetu. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammadānanti imānettha tīṇi aṅgāni.

คำว่า "โอวาทัตถายา" หมายถึง เพื่อขอโอวาท คำว่า "ทเว ติสโส" หมายถึง ด้วยภิกษุณี ๒-๓ รูป และคำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถกรณะ คำว่า "ปาสาทิเกนา" หมายถึง ด้วยกายกรรมเป็นต้นที่ยังความเลื่อมใสให้เกิด คำว่า "สัมปาเทตุ" หมายถึง จงยังสิกขา ๓ อย่างให้บริบูรณ์ องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ๑. ความไม่ได้รับสมมติ ๒. ภิกษุณีผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์ ๓. การให้ครุธรรม ๘ ประการโดยวิธีให้โอวาท

Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยโอวาทสิกขาบท จบแล้ว

2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā

๒. อรรถกถาว่าด้วยอัตถังคตสิกขาบท

153. Dutiye kokanadanti padumavisesaṃ, taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ. Ayañhettha attho – yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ, evaṃ phullamukhapadumaṃ avītaguṇagandhaṃ nimmale antalikkhe ādiccaṃ viya ca attano tejasā tapantaṃ tato eva virocamānaṃ aṅgehi niccharaṇakajutiyā aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti. Rajoharaṇanti sarīre rajaṃ puñchatīti rajoharaṇanti puñchanacoḷassa nāmaṃ. Obhāsavissajjanapubbakā bhāsitagāthā obhāsagāthā nāma. Visuddhimaggādīsu (visuddhi. 2.386) pana ‘‘rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī’’tiādi obhāsagāthā vuttā, na panesā ‘‘adhicetaso’’ti gāthā. Ayañca cūḷapanthakattherassa udānagāthāti udānapāḷiyaṃ natthi, ekudāniyattherassa (theragā. 1.67 ekudāniyattheragāthāvaṇṇanā) nāyaṃ udānagāthāti tattha vuttaṃ. Idha pana pāḷiyā eva vuttattā therassāpi udānagāthāti gahetabbaṃ. Idha ca agarudhammenāpi ovadato [Pg.23] pācittiyameva. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imānettha tīṇi aṅgāni.

๑๕๓. ในสิกขาบทที่สอง คำว่า โกกนุท คือดอกบัวพิเศษ ดอกบัวโกกนุทนั้นมีกลีบมาก สมบูรณ์ด้วยสี อรรถะในคาถาว่า “ปทุมัง ยถา โกกนุทัง” เป็นต้นนี้คือ “ท่านจงดูดอกบัวคือพระพักตร์ที่บานแล้วของพระผู้มีพระภาค ผู้มีกลิ่นแห่งคุณไม่ปราศจาก เหมือนท่านพึงดูดอกบัวอันกล่าวว่าโกกนุท ฉันใด และจงดูพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีรัศมีเปล่งออกจากพระกาย ผู้ส่องแสงด้วยเดชของพระองค์เอง ผู้รุ่งเรืองเพราะการส่องแสงนั้นเอง เหมือนท่านพึงดูพระอาทิตย์ในอากาศที่ปราศจากมลทิน ฉันใด” นี้คืออรรถะ คำว่า รโชหรณะ คือผ้าเช็ดเท้า เพราะย่อมเช็ดธุลีในร่างกาย คาถาที่ตรัสแล้วซึ่งมีการเปล่งรัศมีเป็นเบื้องหน้า ชื่อว่าโอภาสคาถา แต่ในวิสุทธิมรรคเป็นต้น คาถาว่า “ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจจตี” เป็นต้น กล่าวว่าเป็นโอภาสคาถา แต่คาถาว่า “อธิเจตโส” นี้ไม่ได้กล่าวไว้ และคำว่า “คาถานี้เป็นอุทานคาถาของพระจูฬปันถกเถระ” ไม่มีในอุทานปาฬิ แต่ในอุทานปาฬินั้นกล่าวว่า “คาถานี้เป็นอุทานคาถาของพระเอกุทานิยเถระ” แต่ในสิกขาบทนี้ เพราะเป็นสิ่งที่ตรัสไว้ในปาฬิเอง จึงพึงถือเอาว่า “เป็นอุทานคาถาของพระเถระ” ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุผู้โอวาทด้วยอครุธรรม ก็เป็นอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น องค์สามในสิกขาบทนี้คือ ความที่พระอาทิตย์อัสดงคต, ความที่ภิกษุผู้บวชครบถ้วน, และการโอวาท.

Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฐังคตสิกขาบท จบแล้ว.

3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā

๓. อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสิกขาบท.

162. Tatiyaṃ uttānameva. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imānettha cattāri aṅgāni.

๑๖๒. สิกขาบทที่สาม แจ่มแจ้งแล้ว องค์สี่ในสิกขาบทนี้คือ การเข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุณี, ความที่ภิกษุผู้บวชครบถ้วน, ความไม่มีกาล, และการโอวาทด้วยครุธรรม.

Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสิกขาบท จบแล้ว.

4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอามิสสิกขาบท.

164. Catutthe āmisanirapekkhampi āmisahetu ovadatītisaññāya bhaṇantassapi anāpatti sacittakattā sikkhāpadassa. Sesamettha uttānameva. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imānettha cattāri aṅgāni.

๑๖๔. ในสิกขาบทที่สี่ แม้แก่ภิกษุผู้กล่าวด้วยความสำคัญว่า [ภิกษุอื่น] ให้โอวาทเพราะเหตุแห่งอามิส ทั้งที่ [ภิกษุอื่นนั้น] เป็นผู้ไม่คำนึงถึงอามิส ก็ไม่เป็นอาบัติ เพราะสิกขาบทนี้เป็นสจิตตกะ คำที่เหลือในสิกขาบทนี้แจ่มแจ้งแล้ว องค์สี่ในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นภิกษุ, ความที่มีสมมติอันได้แล้วโดยธรรม, ความที่ไม่มีจิตคำนึงถึงอามิส, และการกล่าวอย่างนี้เพราะปรารถนาความไม่ดี.

Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอามิสสิกขาบท จบแล้ว.

169. Pañcamaṃ cīvaradānasikkhāpadaṃ uttānameva.

๑๖๙. จีวรทานสิกขาบทที่ห้า แจ่มแจ้งแล้ว.

6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

๖. อรรถกถาจีวรสิพพนสิกขาบท.

176. Chaṭṭhe kathinavattanti kathinamāse cīvaraṃ karontānaṃ sabrahmacārīnaṃ sahāyabhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Vañcetvāti ‘‘tava ñātikāyā’’ti avatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti ettakameva vatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti sutvā te aññātikasaññino ahesunti āha ‘‘akappiye niyojitattā’’ti. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā, nivāsanapārupanūpagatā, vuttanayena sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.

๑๗๖. ในสิกขาบทที่หก คำว่า กฐินวัตร กล่าวโดยมุ่งหมายถึงการถึงความเป็นสหายของเพื่อนพรหมจารีผู้ทำจีวรในเดือนกฐิน คำว่า เวญฺเจตฺวา คือ ภิกษุหนุ่มเหล่านั้นได้มีความสำคัญว่าไม่ใช่ญาติ เพราะได้ยินว่า “จีวรของภิกษุณีรูปหนึ่ง” โดยไม่กล่าวว่า “จีวรของภิกษุณีผู้เป็นญาติของท่าน” แต่กล่าวเพียงเท่านี้ว่า “จีวรของภิกษุณีรูปหนึ่ง” เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะถูกใช้ในสิ่งที่ไม่ควร” องค์สามในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นของภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ, ความที่พอเป็นเครื่องนุ่งห่ม, และการเย็บหรือการให้เย็บด้วยนัยที่กล่าวแล้ว.

Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจีวรสิพพนสิกขาบท จบแล้ว.

7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสังวิธานสิกขาบท.

183. Sattame [Pg.24] pāḷiyaṃ gacchāma bhagini gacchāmāyyāti bhikkhupubbakaṃ saṃvidhānaṃ, itaraṃ bhikkhunipubbakaṃ. Ekaddhānamagganti ekato addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ. Hiyyoti suve. Pareti tatiye divase.

๑๘๓. ในสิกขาบทที่เจ็ด ในปาฬิ คำว่า “คัจฉาม ภคินิ คัจฉามาอัยยา” คือการตกลงกันที่มีภิกษุเป็นเบื้องหน้า ส่วนการตกลงกันว่า “คัจฉามาอัยยา คัจฉาม ภคินิ” นั้นเป็นการตกลงกันที่มีภิกษุณีเป็นเบื้องหน้า คำว่า “เอกัทธานมัคคัง” คือหนทางอันกล่าวว่าหนทางเดียวกัน คำว่า “หิยโย” คือพรุ่งนี้ คำว่า “ปเร” คือในวันที่สาม.

Dvidhā vuttappakāroti pādagamane pakkhagamaneti dvidhā vuttappakāro. Upacāro na labbhatīti yo parikkhittādigāmassa ekaleḍḍupātādiupacāro vutto, so idha na labbhati āsannattā. Etena ca antaraghareyevettha gāmoti adhippeto, na sakalaṃ gāmakhettaṃ. Tatthāpi yattha upacāro labbhati, tattha upacārokkamane eva āpattīti dasseti. Tenāha ‘‘ratanamattantaro’’tiādi. Upacārokkamanañcettha upacārabbhantare pavisanameva hoti. Tattha appavisitvāpi upacārato bahi addhayojanabbhantaragatena maggena gacchantopi maggassa dvīsu passesu addhayojanabbhantaragataṃ gāmūpacāraṃ sabbaṃ okkamitvā gacchaticceva vuccati. Addhayojanato bahi gatena maggena gacchanto na gāmūpacāragaṇanāya kāretabbo, addhayojanagaṇanāyeva kāretabbo. Evañca sati anantarasikkhāpade nāvāyeva gāmatīrapassena gacchantassa gāmūpacāragaṇanāya āpatti samatthitā hoti. Na hi sakkā nāvāya gāmūpacārabbhantare pavisituṃ. Tiṇṇaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ siṅghāṭakaṃ. Etthantare saṃvidahiteti ettha na kevalaṃ yathāvuttarathikādīsu eva saṃvidahane dukkaṭaṃ, antarāmaggepīti adhippāyo.

คำว่า “ทวิธา วุตตัปปกาโร” คือมีประการที่กล่าวแล้วสองอย่าง คือการเดินด้วยเท้าและการไปด้วยปีก คำว่า “อุปจาโร น ลัพภติ” คืออุปจาระมีที่ตกแห่งก้อนดินเป็นต้นอันใดที่กล่าวไว้สำหรับหมู่บ้านที่มีรั้วเป็นต้น อุปจาระนั้นไม่พึงได้ในสิกขาบทนี้เพราะความใกล้ และด้วยบทว่า “อุปจาโร น ลัพภติ” นี้ พึงประสงค์ว่า “คาม” ในสิกขาบทนี้คือเฉพาะภายในหมู่บ้าน ไม่พึงประสงค์เขตบ้านทั้งหมด แม้ในภายในหมู่บ้านนั้น ในหมู่บ้านใดพึงได้อุปจาระ ย่อมแสดงว่าอาบัติย่อมเป็นเฉพาะการก้าวล่วงอุปจาระเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า “รตนมัตตันตโร” เป็นต้น การก้าวล่วงอุปจาระในที่นี้คือการเข้าไปภายในอุปจาระเท่านั้น แม้ไม่เข้าไปภายในอุปจาระนั้น แต่ภิกษุผู้ไปตามทางที่อยู่ในภายในครึ่งโยชน์ภายนอกอุปจาระ ก็กล่าวว่าย่อมก้าวล่วงอุปจาระของหมู่บ้านทั้งหมดที่อยู่ในภายในครึ่งโยชน์ที่ข้างทั้งสองของทางแล้วไปเท่านั้น ภิกษุผู้ไปตามทางที่อยู่นอกครึ่งโยชน์ ไม่พึงปรับด้วยการนับอุปจาระของหมู่บ้าน พึงปรับด้วยการนับครึ่งโยชน์เท่านั้น แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ ในสิกขาบทที่ถัดไป อาบัติย่อมสำเร็จด้วยการนับอุปจาระของหมู่บ้านแก่ภิกษุผู้ไปตามฝั่งที่มีหมู่บ้านด้วยเรือเท่านั้น เพราะไม่สามารถเข้าไปภายในอุปจาระของหมู่บ้านด้วยเรือได้ ที่เชื่อมต่อของทางสามแพร่ง ชื่อว่าสิงคาฏกะ ในบทว่า “เอตฺถนฺตเร สํวิทหิเต” นี้ ไม่ใช่เพียงแต่การตกลงกันในทางหลวงเป็นต้นที่กล่าวแล้วเท่านั้นจึงเป็นทุกกฏ แต่การตกลงกันในระหว่างทางก็เป็นอาบัติทุกกฏ นี้คืออธิบาย.

Addhayojanaṃ atikkamantassāti asati gāme addhayojanaṃ atikkamantassa. Yasmiñhi gāmakhettabhūtepi araññe addhayojanabbhantare gāmo na hoti, tampi idha agāmakaṃ araññanti adhippetaṃ, na viñjhāṭavādayo.

คำว่า “อัทธโยชนัง อติกกมันธัสสะ” คือแก่ภิกษุผู้ล่วงครึ่งโยชน์เมื่อไม่มีหมู่บ้าน เพราะป่าใดแม้เป็นเขตบ้าน ไม่มีหมู่บ้านในภายในครึ่งโยชน์ ป่านั้นก็พึงประสงค์ว่าเป็นป่าที่ไม่มีหมู่บ้านในสิกขาบทนี้ ไม่พึงประสงค์ป่าวิญฌาฏวีเป็นต้น.

185. Raṭṭhabhedeti raṭṭhavilope. Cakkasamāruḷhāti iriyāpathacakkaṃ, sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhā. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti, avisaṅketaṃ, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imānettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi saddhiṃ saṃvidhāya gacchantassa pana mātugāmasikkhāpadena āpatti.

๑๘๕. คำว่า “รัฏฐเภเท” คือในเวลาที่บ้านเมืองพินาศ คำว่า “จักกสมารูฬหา” คือขึ้นแล้วสู่จักรคืออิริยาบถ หรืออีกนัยหนึ่ง สู่จักรคือล้อเกวียน องค์ ๕ ในสิกขาบทนี้คือ การเดินทางโดยตกลงกันของภิกษุและภิกษุณีทั้งสอง, ความไม่ผิดพลาด, ความไม่มีกาล, ความไม่มีภัย, และการก้าวล่วงหมู่บ้านอื่น หรือการล่วงครึ่งโยชน์ แต่แก่ภิกษุผู้ไปโดยตกลงกันพร้อมกับผู้บวชฝ่ายเดียวเป็นต้น เป็นอาบัติด้วยมาตุคามสิกขาบท.

Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสังวิธานสิกขาบท จบแล้ว.

8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā

๘. อรรถกถานาวาภิรูหนสิกขาบท.

189. Aṭṭhame [Pg.25] ekaṃ tīraṃ…pe… nirantaranti nadito addhayojanabbhantare padese niviṭṭhagāmehi nirantaratā vuttā. Ekaṃ agāmakaṃ araññanti tathā niviṭṭhagāmābhāvena vuttaṃ. Agāmakatīrapassenātiādi pana atirekaaddhayojanavitthataṃ nadiṃ sandhāya vuttaṃ. Tato ūnavitthārāya hi nadiyā majjhenāpi gamane tīradvayassāpi addhayojanabbhantare gatattā gāmantaragaṇanāya, addhayojanagaṇanāya ca āpattiyo paricchinditabbā. Teneva ‘‘yojanavitthatā…pe… addhayojanagaṇanāya pācittiyānī’’ti vuttaṃ. Teneva hi yojanato ūnāya nadiyā addhayojanabbhantaragatatīravaseneva āpattigaṇanaṃ vuttameva hoti. ‘‘Sabbaaṭṭhakathāsū’’tiādinā vuttamevatthaṃ samattheti. Tattha kiñcāpi samuddataḷākādīsu pācittiyaṃ na vuttaṃ, tathāpi kīḷāpurekkhārassa tattha dukkaṭamevāti gahetabbaṃ, paṭhamaṃ kīḷāpurekkhārassāpi pacchā nāvāya niddupagatassa, yoniso vā manasi karontassa gāmantarokkamanādīsupi āpattisambhavato paṇṇattivajjatā, ticittatā cassa sikkhāpadassa vuttāti veditabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

๑๘๙. ในสิกขาบทที่แปด คำว่า “เอกัง ตีรัง...เป...นิรันตรัง” กล่าวถึงความไม่ขาดสายด้วยหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ในสถานที่ที่อยู่ในภายในครึ่งโยชน์จากแม่น้ำ คำว่า “ป่าที่ไม่มีหมู่บ้านแห่งหนึ่ง” กล่าวไว้เพราะไม่มีหมู่บ้านที่ตั้งอยู่เช่นนั้น แต่คำว่า “อคามกตีรเปสฺสน” เป็นต้น กล่าวโดยมุ่งหมายถึงแม่น้ำที่กว้างเกินครึ่งโยชน์ เพราะแม้ในการไปกลางแม่น้ำที่มีความกว้างน้อยกว่าครึ่งโยชน์นั้น เพราะฝั่งทั้งสองก็อยู่ในภายในครึ่งโยชน์ พึงกำหนดอาบัติด้วยการนับหมู่บ้านอื่นและด้วยการนับครึ่งโยชน์ เพราะเหตุนั้นเองจึงกล่าวว่า “โยชนวิตถตา...เป...อัทธโยชนคณนาย ปาจิตติยานิ” เพราะการนับอาบัติย่อมเป็นสิ่งที่กล่าวแล้วด้วยอำนาจของฝั่งที่อยู่ในภายในครึ่งโยชน์เท่านั้นของแม่น้ำที่น้อยกว่าโยชน์ ย่อมยืนยันอรรถะที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งปวงเป็นต้น ในคำนั้น แม้ว่าไม่ได้กล่าวอาบัติปาจิตตีย์ไว้ในทะเล สระน้ำเป็นต้น ถึงกระนั้นก็พึงถือเอาว่า แก่ภิกษุผู้มุ่งการเล่นในทะเล สระน้ำเหล่านั้น เป็นทุกกฏเท่านั้น พึงทราบว่า ความเป็นปัณณัตติวัชชะและความเป็นติจิตตะของสิกขาบทนั้น กล่าวไว้แล้ว เพราะอาบัติพึงเกิดได้แม้ในการก้าวล่วงหมู่บ้านอื่นเป็นต้น แก่ภิกษุผู้มุ่งการเล่นในเบื้องต้น แม้แก่ภิกษุผู้หลับไปในเรือในภายหลัง หรือแก่ภิกษุผู้มนสิการโดยแยบคาย คำที่เหลือแจ่มแจ้งแล้ว.

Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานาวาภิรูหนสิกขาบท จบแล้ว.

9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปริปาจิตสิกขาบท.

197. Navame pāḷiyaṃ ‘‘sikkhamānā…pe… pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattī’’ti idaṃ iminā sikkhāpadena anāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcahi sahadhammikehi kataviññattiparikathādīhi uppannaṃ paribhuñjantassa dukkaṭameva. Bhikkhuniyā paripācitatā, tathā jānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, bhojanatā, tassa ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni.

๑๙๗. ในสิกขาบทที่ ๙ ในพระบาลี คำว่า "สิกขมานา...เว้นโภชนะ ๕ อย่างแล้ว ไม่เป็นอาบัติในที่ทั้งปวง" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทนี้. แก่ภิกษุผู้บริโภคปัจจัยที่เกิดขึ้นด้วยวิญญัติและปริกถาเป็นต้นอันสหธรรมิก ๕ รูปทำแล้ว เป็นทุกกฏเท่านั้น. องค์ ๕ ในสิกขาบทนี้คือ ความที่ภิกษุณีให้หุงต้มแล้ว, ความรู้ว่าภิกษุณีให้หุงต้มแล้วนั้น, ความที่คฤหัสถ์ไม่ได้เริ่มทำ, ความเป็นโภชนะ ๕ อย่าง, และการกลืนกินโภชนะนั้น.

Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปริปาจิตสิกขาบท จบแล้ว.

10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถารโหสิกขาบท.

198. Dasame [Pg.26] upanandassa catutthasikkhāpadenāti mātugāmena rahonisajjasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ pana acelakavagge pañcamampi upanandaṃ ārabbha paññattesu catutthattā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

๑๙๘. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "ด้วยสิกขาบทที่ ๔ ของพระอุปนันทะ" นี้ ตรัสไว้โดยมุ่งหมายถึงสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับกับมาตุคาม. พึงทราบว่า สิกขาบทนั้นแม้เป็นที่ ๕ ในอเจลกวรรค แต่เพราะเป็นสิกขาบทที่ ๔ ในบรรดาสิกขาบทที่บัญญัติปรารภพระอุปนันทะ จึงตรัสไว้อย่างนี้.

Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถารโหสิกขาบท จบแล้ว.

Niṭṭhito ovādavaggo tatiyo.

โอวาทวรรคที่ ๓ จบแล้ว.

4. Bhojanavaggo

๔. โภชนวรรค.

1. Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอาวสถปิณฑสิกขาบท.

206. Catutthavaggassa paṭhame imesaṃyevāti imesaṃ pāsaṇḍānaṃyeva. Ettakānanti imasmiṃ pāsaṇḍe ettakānaṃ.

๒๐๖. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ คำว่า "อิเมสังเยวะ" หมายถึง แก่พวกเดียรถีย์เหล่านี้เท่านั้น. คำว่า "เอตตะกานัง" หมายถึง แก่บุคคลมีประมาณเท่านี้ในพวกเดียรถีย์นี้.

208. ‘‘Gacchanto vā āgacchanto vā’’ti idaṃ addhayojanavasena gahetabbaṃ. Aññe uddissa paññattañca bhikkhūsu appasannehi titthiyehi sāmaññatopi paññattampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭati eva. Āvasathapiṇḍatā, agilānatā, anuvasitvā bhojananti imānettha tīṇi aṅgāni.

๒๐๘. คำว่า "ผู้ไปอยู่ หรือผู้มาอยู่" นี้ พึงถือเอาด้วยอำนาจแห่งครึ่งโยชน์. ภัตที่จัดไว้โดยมุ่งหมายพวกเดียรถีย์เหล่าอื่นก็ดี, ภัตที่เดียรถีย์ทั้งหลายผู้ไม่เลื่อมใสในภิกษุทั้งหลายจัดไว้โดยทั่วไปก็ดี, ไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นภัตที่จัดไว้สำหรับแขก, ความเป็นผู้ไม่เจ็บป่วย, และการฉันโดยพักอยู่.

Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาวสถปิณฑสิกขาบท จบแล้ว.

2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

๒. อรรถกถาคณโภชนสิกขาบท.

209. Dutiye abhimāreti abhibhavitvā bhagavantaṃ māraṇatthāya payojite dhanudhare. Nanu ‘‘rājānampi mārāpesī’’ti vacanato idaṃ sikkhāpadaṃ ajātasattuno kāle paññattanti siddhaṃ, evañca sati pāḷiyaṃ ‘‘tena kho pana samayena rañño māgadhassa…pe… ñātisālohito ājīvakesu pabbajito hoti…pe… bimbisāraṃ etadavocā’’tiādi virujjhatīti? Na virujjhati. So kira ājīvako bimbisārakālato pabhuti antarantarā bhikkhū nimantetvā dānaṃ dento ajātasattukālepi sikkhāpade paññattepi bhikkhūnaṃ santike dūtaṃ pāhesi, bhikkhū ca kukkuccāyantā nivāresuṃ. Tasmā ādito paṭṭhāya taṃ vatthu dassitanti veditabbaṃ.

๒๐๙. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "อภิมาเรติ" หมายถึง นายธนูทั้งหลายที่ถูกใช้ไปเพื่อฆ่าพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยการข่มขี่. คำกล่าวว่า "สิกขาบทนี้บัญญัติในสมัยพระเจ้าอชาตศัตรู" สำเร็จแล้วมิใช่หรือ เพราะคำกล่าวว่า "ยังพระราชาให้ตายแล้วด้วย"? เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ญาติสาโลหิตของพระเจ้ามาคธ...เป...บวชในพวกอาชีวก...เป...ได้กล่าวคำนี้กับพระเจ้าพิมพิสาร" เป็นต้น ในพระบาลี ขัดแย้งกันมิใช่หรือ? ไม่ขัดแย้งกัน. พึงทราบว่า อาชีวกนั้นตั้งแต่สมัยพระเจ้าพิมพิสารเป็นต้นมา ได้นิมนต์ภิกษุทั้งหลายถวายทานเป็นครั้งคราว แม้ในสมัยพระเจ้าอชาตศัตรู เมื่อสิกขาบทบัญญัติแล้ว ก็ยังส่งทูตไปยังสำนักของภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายก็รังเกียจจึงห้ามเสีย. เพราะเหตุนั้น เรื่องนั้นจึงแสดงไว้ตั้งแต่ต้นดังนี้.

215. Aññamaññaṃ [Pg.27] visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjato āgatā verajjakā. Te ca yasmā jātigottādito nānāvidhā, tasmā nānāverajjaketipi attho.

๒๑๕. แคว้นที่ต่างกันซึ่งกันและกัน ชื่อว่า วิรัชชะ. ภิกษุทั้งหลายที่มาจากแคว้นที่ต่างกัน ชื่อว่า เวรัญชกะ. และเพราะภิกษุเหล่านั้นมีหลายชนิดหลายอย่างโดยชาติ โคตร เป็นต้น เพราะเหตุนั้น คำว่า "นานาเวรัญชกะ" จึงมีความหมายด้วย.

217-8. Imassa sikkhāpadassa vatthuvaseneva viññattito gaṇabhojanatthatā siddhāti taṃ avatvā padabhājane asiddhameva nimantanato gaṇabhojanaṃ dassitanti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi. ‘‘Yena kenaci vevacanenā’’ti vuttattā ‘‘bhojanaṃ gaṇhathā’’tiādisāmaññanāmenāpi gaṇabhojanaṃ hoti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ addhānagamanādivatthūsu ‘‘idheva bhuñjathā’’ti vuttavacanassa kukkuccāyanaṃ, tampi odanādināmaṃ gahetvā vuttattā eva katanti veditabbaṃ. Ekato gaṇhantīti aññamaññassa dvādasahatthaṃ amuñcitvā ekato ṭhatvā gaṇhanti.

๒๑๗-๘. พึงทราบว่า ความเป็นคณโภชน์สำเร็จด้วยวิญญัติด้วยอำนาจแห่งเรื่องของสิกขาบทนี้เท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่แสดงคณโภชน์ที่เกิดด้วยวิญญัตินั้นในปทภาชนีย์ แต่แสดงคณโภชน์ที่ยังไม่สำเร็จด้วยการนิมนต์เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า "ด้วยอาการ ๒ อย่าง" เป็นต้น. เพราะเป็นคำที่กล่าวแล้วว่า "ด้วยคำเรียกชื่อใดๆ" คณโภชน์ย่อมมีด้วยชื่อสามัญว่า "จงรับโภชนะ" เป็นต้นด้วย. อนึ่ง ความรังเกียจใดมีอยู่แก่คำที่กล่าวแล้วว่า "จงฉันในที่นี้แหละ" ในเรื่องการเดินทางเป็นต้นในพระบาลี ความรังเกียจนั้นก็พึงทราบว่าทำแล้วเพราะเป็นคำที่กล่าวแล้วโดยถือเอาชื่อว่าโอทนะเป็นต้นเท่านั้น. คำว่า "รับพร้อมกัน" หมายถึง ยืนอยู่พร้อมกันโดยไม่ปล่อยหัตถบาส ๑๒ ศอกซึ่งกันและกันแล้วรับ.

‘‘Amhākaṃ catunnampi bhattaṃ dehī’’ti vuttattā pāḷi (vaṇṇanā) yaṃ ‘‘tvaṃ ekassa bhikkhuno bhattaṃ dehī’’tiādino vuttattā ca bhojananāmena viññattameva gaṇabhojanaṃ hoti, tañca aññena viññattampi ekato gaṇhantānaṃ sabbesampi hotīti daṭṭhabbaṃ. Visuṃ gahitaṃ pana viññattaṃ bhuñjato paṇītabhojanādisikkhāpadehi āpatti eva.

เพราะเป็นคำที่กล่าวแล้วว่า "จงให้ภัตแก่พวกเราทั้ง ๔ รูป" และเพราะเป็นคำที่แสดงแล้วในพระบาลีด้วยคำว่า "ท่านจงให้ภัตแก่ภิกษุรูปเดียว" เป็นต้น คณโภชน์ย่อมมีเฉพาะโภชนะที่วิญญัติด้วยชื่อว่าโภชนะเท่านั้น. และพึงทราบว่า คณโภชน์นั้นย่อมมีแก่ภิกษุทั้งปวงผู้รับพร้อมกัน แม้โภชนะที่ภิกษุอื่นวิญญัติแล้ว. ส่วนโภชนะที่วิญญัติแล้วที่รับแยกกัน แก่ภิกษุผู้ฉัน ย่อมเป็นอาบัติด้วยสิกขาบทมีปณีตโภชนะเป็นต้นเท่านั้น.

Āgantukapaṭṭanti acchinditvā anvādhiṃ āropetvā karaṇacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. Ṭhapetīti ekaṃ antaṃ cīvare bandhanavasena ṭhapeti. Paccāgataṃ sibbatīti tasseva dutiyaantaṃ parivattitvā āhataṃ sibbati. Āgantukapaṭṭaṃ bandhatīti cīvarena laggaṃ karonto punappunaṃ tattha tattha suttena bandhati. Ghaṭṭetīti pamāṇena gahetvā daṇḍādīhi ghaṭṭeti. Suttaṃ karotīti guṇādibhāvena vaṭṭeti. Valetīti anekaguṇasuttaṃ hatthena vā cakkadaṇḍena vā vaṭṭeti ekattaṃ karoti. Parivattanaṃ karotīti parivattanadaṇḍayantakaṃ karoti, yasmiṃ suttaguḷaṃ pavesetvā veḷunāḷikādīsu ṭhapetvā paribbhamāpetvā suttakoṭito paṭṭhāya ākaḍḍhanti.

คำว่า "อาคันตุกปฏฐะ" นี้ ตรัสไว้โดยมุ่งหมายถึงจีวรที่ทำโดยไม่ตัดแล้ววางทลึงตองไว้. คำว่า "ฐเปติ" หมายถึง วางปลายข้างหนึ่งไว้ที่จีวรด้วยอำนาจแห่งการผูก. คำว่า "ปัจจาคตัง สิพพติ" หมายถึง เย็บปลายที่สองของทลึงตองนั้นเองที่หมุนแล้วนำมา. คำว่า "อาคันตุกปฏฐัง พันธติ" หมายถึง ทำการติดที่จีวรแล้วผูกด้วยด้ายซ้ำๆ ในที่นั้นๆ. คำว่า "ฆฏเฏติ" หมายถึง ถือเอาด้วยประมาณแล้วกระทบด้วยกุลาตักเป็นต้น. คำว่า "สุตตัง กโรติ" หมายถึง ปั่นด้วยความเป็นด้ายที่ปั่นเป็นเกลียวเป็นต้น. คำว่า "วเลติ" หมายถึง ปั่นด้ายหลายเกลียวด้วยมือก็ดี ด้วยไม้ปั่นด้ายก็ดี ทำให้เป็นอันเดียวกัน. คำว่า "ปริวัตตนัง กโรติ" หมายถึง ทำเครื่องมือปั่นด้ายที่หมุน ซึ่งในเครื่องมือปั่นด้ายนั้น หรือในกงล้อนั้น ใส่กลุ่มด้ายเข้าไปแล้วตั้งไว้ในกระบอกไม้ไผ่เป็นต้น แล้วให้หมุนไป แล้วดึงออกเริ่มจากปลายด้าย.

220. Animantitacatutthanti animantito catuttho yassa bhikkhucatukkassa, taṃ animantitacatutthaṃ. Evaṃ sesesupi. Tenāha ‘‘pañcannaṃ catukkāna’’nti. Sampavesetvāti tehi yojetvā. Gaṇo bhijjatīti nimantitasaṅgho na hotīti attho.

๒๒๐. คำว่า "อนิมันติกจตุตถะ" หมายถึง หมู่ภิกษุ ๔ รูปใดมีภิกษุรูปที่ ๔ ผู้ไม่ได้รับนิมนต์ หมู่ภิกษุ ๔ รูปนั้นชื่อว่า อนิมันติกจตุตถะ. แม้ในปิณฑปาติกจตุตถะเป็นต้นที่เหลือก็อย่างนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า "แห่งจตุตถะ ๕ อย่าง". คำว่า "สัมปเวเสตวา" หมายถึง ประกอบแล้วกับภิกษุ ๓ รูปนั้น. คำว่า "คโณ ภิชชติ" หมายถึง ไม่เป็นสงฆ์ที่ได้รับนิมนต์ ดังนี้เป็นอรรถ.

Adhivāsetvā [Pg.28] gatesūti ettha akappiyanimantanādhivāsanakkhaṇe pubbapayoge dukkaṭampi natthi, viññattito pasavane pana viññattikkhaṇe itarasikkhāpadehi dukkaṭaṃ hotīti gahetabbaṃ. Nimantanaṃ sādiyathāti nimantanabhattaṃ paṭiggaṇhatha. Tāni cāti kummāsādīni ca tehi bhikkhūhi ekena pacchā gahitattā ekato na gahitāni.

ในบทว่า "อธิวาเสตวา คเตสุ" นี้ ในขณะที่รับนิมนต์ที่ไม่ควร ไม่มีทุกกฏในปุพพประโยค. ส่วนในคณโภชน์ที่เพิ่มขึ้นด้วยวิญญัติ พึงถือเอาว่า ในขณะที่ขอ ย่อมมีทุกกฏด้วยสิกขาบทอื่นจากนี้ มีปณีตโภชนะเป็นต้น. คำว่า "นิมันตนัง สาทยถะ" หมายถึง จงรับภัตที่นิมนต์. คำว่า "ตานิ จ" หมายถึง ขนมกุมมาสเป็นต้นนั้น ภิกษุเหล่านั้นไม่ชื่อว่ารับพร้อมกัน เพราะเป็นสิ่งที่ภิกษุรูปหนึ่งรับภายหลัง.

‘‘Bhattuddesakena paṇḍitena bhavitabbaṃ…pe… mocetabbā’’ti etena bhattuddesakena akappiyanimantane sādite sabbesampi sāditaṃ hoti. Ekato gaṇhantānaṃ gaṇabhojanāpatti ca hotīti dasseti. Dūtassa dvāre āgantvā puna ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vacanabhayena ‘‘gāmadvāre aṭṭhatvā’’ti vuttaṃ. Gaṇabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

ด้วยบทว่า "ภัตตุทเทสกะพึงเป็นบัณฑิต...เป...พึงเปลื้อง" นี้ แสดงว่า เมื่อภัตตุทเทสกะรับนิมนต์ที่ไม่ควร ภิกษุทั้งปวงก็ชื่อว่ารับแล้ว และย่อมมีอาบัติคณโภชน์แก่ภิกษุทั้งหลายผู้รับพร้อมกัน. คำว่า "ยืนอยู่ที่ประตูบ้าน" ตรัสไว้เพราะกลัวคำที่จะกล่าวอีกว่า "จงรับภัต" เมื่อทูตมาถึงประตู. ความเป็นคณโภชน์, ความไม่มีสมัย, และการกลืนกิน ๓ อย่างเหล่านี้เป็นองค์ประกอบในสิกขาบทนี้.

Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคณโภชนสิกขาบท จบแล้ว.

3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

๓. อรรถกถาปรัมปรโภชนสิกขาบท.

221. Tatiye pāḷiyaṃ bhattapaṭipāṭi aṭṭhitāti kulapaṭipāṭiyā dātabbā bhattapaṭipāṭi aṭṭhitā na ṭhitā, abbocchinnā nirantarappavattāti attho. Badaraphalāni pakkhipitvā pakkayāguādikaṃ ‘‘badarasāḷava’’nti vuccati.

๒๒๑. ในสิกขาบทที่ ๓ ในพระบาลี คำว่า "ภัตตปฏิปาฏิ อฏฐิตา" นี้ หมายถึง ลำดับภัตที่พึงให้ด้วยลำดับตระกูลไม่ตั้งอยู่ ไม่หยุดอยู่ เป็นไปไม่ขาดสาย ไม่เว้นระยะ. ยาคูที่หุงแล้วเป็นต้นที่ใส่ผลพุทราเข้าไป ย่อมเรียกว่า "พทระสาฬวะ".

Pāḷiyaṃ paramparabhojaneti yena paṭhamaṃ nimantito, tassa bhojanato parassa bhojanassa bhuñjane. Vikappanāva idha anupaññattivasena mātikāyaṃ anāropitāpi parivāre ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti (pari. 86) anupaññattiyaṃ gaṇitā. Tattha kiñcāpi aṭṭhakathāyaṃ mahāpaccarivādassa pacchā kathanena parammukhāvikappanā patiṭṭhapitā, tathāpi sammukhāvikappanāpi gahetabbāva. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi ‘‘yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ sammukhā’’tiādi (kaṅkhā. aṭṭha. paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ.

ในพระบาลี คำว่า ปรัมปรโภชนะ คือ การฉันโภชนะอื่นจากโภชนะของบุคคลที่ถูกนิมนต์ก่อน วิกัปปนานั้น ในสิกขาบทนี้ แม้ไม่ถูกยกขึ้นในมาติกาด้วยอำนาจแห่งอนุบัญญัติ แต่ก็ถูกสงเคราะห์ไว้ในอนุบัญญัติในปริวารว่า “อนุบัญญัติ ๔ เหล่านี้” ในคำนั้น แม้ในอรรถกถาจะตั้งวิกัปปนาลับหลังไว้โดยการกล่าวทัศนะของมหาปัจจรีภายหลัง ถึงอย่างนั้น วิกัปปนาต่อหน้าก็พึงถือเอาเท่านั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในอรรถกถามาติกาจึงกล่าวไว้ว่า “ภิกษุใดในบรรดาสหธรรมิก ๕ รูป ให้ความหวังในภัตแก่รูปใดรูปหนึ่งว่า ‘เราจักให้ความหวังในภัตแก่ท่าน’ หรือ ‘เราจักวิกัปให้’ อย่างนี้ต่อหน้า” เป็นต้น

229. Khīraṃ vā rasaṃ vāti pañcabhojanāmisaṃ bhattato upari ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi abhojanattā uppaṭipāṭiyā pivatopi anāpatti. Tenāha ‘‘bhuñjantenā’’tiādi.

๒๒๙. คำว่า 'นมหรือน้ำแกง' นี้ ตรัสหมายถึงนมหรือน้ำแกงที่วางอยู่ข้างบนภัตซึ่งไม่ระคนด้วยโภชนะ ๕. จริงอยู่ นมหรือน้ำแกงนั้น เพราะไม่เป็นโภชนะ แม้แก่ภิกษุผู้ดื่มโดยไม่เป็นไปตามลำดับ ก็ไม่ต้องอาบัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'เมื่อฉัน' เป็นต้น.

Vikappanāya [Pg.29] akaraṇato akiriyāvasena idaṃ vācāyapi samuṭṭhitanti āha ‘‘vacīkamma’’nti. Paramparabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

เพราะไม่ทำการวิกัปปนา สิกขาบทนี้จึงชื่อว่าสมุฏฐานด้วยวาจาด้วยอำนาจแห่งอกิริยา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วจีกรรม'. ความเป็นปรัมปรโภชนะ ๑ ความไม่มีสมัย ๑ การกลืนกิน ๑ องค์ ๓ เหล่านี้ มีอยู่ในสิกขาบทนี้.

Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปรัมปรโภชนสิกขาบท จบแล้ว.

4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā

๔. การพรรณนากาณมาตาสิกขาบท

231. Catutthe pāḷiyaṃ paṭiyālokanti pacchimadisaṃ, pacchādisanti attho. Apātheyyādiatthāya paṭiyāditantisaññāya gaṇhantassāpi āpatti eva acittakattā sikkhāpadassa. Attano atthāya ‘‘imassa hatthe dehī’’ti vacanenāpi āpajjanato ‘‘vacīkamma’’nti vuttaṃ. Vuttalakkhaṇapūvamanthatā, asesakatā, appaṭippassaddhagamanatā, aññātakāditā, atirekapaṭiggahaṇanti imānettha pañca aṅgāni.

๒๓๑. ในสิกขาบทที่ ๔ ในพระบาลี คำว่า 'ปฏิยาโลกัง' มีอรรถว่า ทิศตะวันตก หรือทิศเบื้องหลัง. แม้แก่ภิกษุผู้รับด้วยความสำคัญว่าเขาจัดเตรียมไว้เพื่อประโยชน์อื่นมีเสบียงเดินทางเป็นต้น ก็เป็นอาบัติแน่นอน เพราะสิกขาบทนี้เป็นอจิตตกะ. เพราะต้องอาบัติแม้ด้วยคำพูดเพื่อประโยชน์ของตนว่า 'จงถวายในมือของผู้นี้' ท่านจึงกล่าวว่า 'วจีกรรม'. ความเป็นขนมแผ่นและขนมก้อนที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้ว ๑ ความเป็นของไม่มีส่วนเหลือ ๑ ความเป็นผู้มีการเดินทางยังไม่ระงับ ๑ ความเป็นผู้ไม่ใช่ญาติเป็นต้น ๑ การรับเกินกว่ากำหนด ๑ องค์ ๕ เหล่านี้ มีอยู่ในสิกขาบทนี้.

Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนากาณมาตาสิกขาบท จบแล้ว.

5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

๕. การพรรณนาปฐมปวารณาสิกขาบท

237. Pañcame ‘‘ti-kāraṃ avatvā’’ti iminā kātabbasaddasāmatthiyā laddhaṃ iti-padaṃ katakāle na vattabbanti dasseti. Idha pana ajānantehi iti-sadde payuttepi atirittaṃ katameva hotīti daṭṭhabbaṃ.

๒๓๗. ในสิกขาบทที่ ๕ ด้วยคำว่า 'ไม่กล่าว ติ-อักษร' นี้ ท่านแสดงว่า ศัพท์ว่า 'อิติ' ที่ได้มาด้วยความสามารถของศัพท์ที่พึงกระทำ ไม่พึงกล่าวในเวลาทำวินัยกรรม. แต่ในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่า แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้ประกอบศัพท์ว่า 'อิติ' เข้าไป ก็ชื่อว่าทำอติเรกแล้วนั่นเอง.

238-9. ‘‘Pavārito’’ti idañca kattuatthe nipphannanti dassetuṃ ‘‘katapavāraṇo’’tiādi vuttaṃ. Bhuttāvī-padassa niratthakabhāvameva sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tāhīti puthukāhi. Sattumodakoti sattuṃ temetvā kato apakko. Sattuṃ pana pisitvā piṭṭhaṃ katvā temetvā pūvaṃ katvā pacanti, taṃ na pavāreti. ‘‘Paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitameva paṭikkhipati nāmā’’ti vuttattā yaṃ yaṃ alajjisantakaṃ vā attano apāpuṇakasaṅghikādiṃ vā paṭikkhepato pavāraṇā na hotīti daṭṭhabbaṃ.

๒๓๘-๙. เพื่อแสดงว่าบทว่า 'ปวาริโต' นี้ สำเร็จในอรรถกัตตุวาจก ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ผู้ทำปวารณาแล้ว' เป็นต้น. เพื่อแสดงความที่บทว่า 'ภุตตาวี' ไม่มีประโยชน์พิเศษ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แม้คำนี้ก็ตรัสไว้แล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ตาหิ' คือ ด้วยข้าวเม่า. คำว่า 'สัตตุโมทกะ' คือ ขนมที่ทำโดยการพรมน้ำที่ผงข้าวตูแล้วปั้นเป็นก้อนแต่ไม่ได้ทอด. แต่ถ้าบดข้าวตูให้เป็นแป้งละเอียดแล้วพรมน้ำทำเป็นขนมแล้วทอด ขนมนั้นไม่ทำให้เกิดปวารณา. เพราะคำที่กล่าวว่า 'ชื่อว่าย่อมปฏิเสธสิ่งที่ตั้งอยู่ในฐานะที่พึงปฏิเสธเท่านั้น' พึงทราบว่า เพราะการปฏิเสธของของอลัชชีก็ดี ของสงฆ์ที่ตนไม่ควรได้รับเป็นต้นก็ดี ปวารณา (ความสำคัญว่าปวารณาแล้ว) ย่อมไม่มี.

Āsannataraṃ aṅganti hatthapāsato bahi ṭhatvā onamitvā dentassa sīsaṃ āsannataraṃ hoti, tassa orimantena paricchinditabbaṃ.

คำว่า 'องค์ที่ใกล้ที่สุด' คือ ศีรษะของผู้ให้ที่ยืนอยู่นอกหัตถบาสแล้วน้อมตัวลงให้ ย่อมเป็นส่วนที่ใกล้ที่สุด พึงกำหนดด้วยขอบด้านในของศีรษะนั้น.

Apanāmetvāti [Pg.30] abhimukhaṃ haritvā. ‘‘Imaṃ bhattaṃ gaṇhā’’ti vadatīti kiñci anāmetvā vadati. Kevalaṃ vācābhihārassa anadhippetattā gaṇhathāti gahetuṃ āraddhaṃ kaṭacchunā anukkhittampi pubbepi evaṃ abhihaṭattā pavāraṇā hotīti ‘‘abhihaṭāva hotī’’ti vuttaṃ. Uddhaṭamatteti bhājanato viyojitamatte. Dvinnaṃ samabhārepīti parivesakassa ca aññassa ca bhattapacchibhājanavahane samakepīti attho.

คำว่า 'อัปปนาเมตวา' คือ นำมาไว้ข้างหน้า. คำว่า 'จงรับภัตนี้' คือ กล่าวโดยไม่น้อม (ภาชนะ) เข้าไปเลย. เพราะการนำเข้าไปด้วยวาจาเพียงอย่างเดียวไม่เป็นที่ประสงค์ เมื่อกล่าวว่า 'จงรับ' แล้วเริ่มจะตักด้วยทัพพี แม้ยังไม่ได้ยกขึ้น แต่เพราะก่อนหน้านี้ได้นำมาไว้ข้างหน้าอย่างนี้แล้ว ปวารณาย่อมเป็นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมเป็นอันนำมาให้แล้วนั่นเอง'. คำว่า 'อุทธฏมัตเต' คือ เพียงแค่แยกออกจากภาชนะ. คำว่า 'แม้เมื่อมีภาระเท่ากันของคนทั้งสอง' คือ แม้เมื่อการแบกภาระคือภาชนะภัตเกิดขึ้นแก่ทั้งผู้ปรนนิบัติและบุคคลอื่น นี้คืออรรถ.

Rasaṃ gaṇhathāti ettha kevalaṃ maṃsarasassa apavāraṇājanakassa nāmena vuttattā paṭikkhipato pavāraṇā na hoti. Maccharasantiādīsu maccho ca rasañcāti atthassa sambhavato vatthunopi tādisattā pavāraṇā hoti, ‘‘idaṃ gaṇhathā’’tipi avatvā tuṇhībhāvena abhihaṭaṃ paṭikkhipatopi hoti eva. Karambakoti missakādhivacanametaṃ. Yañhi bahūhi missetvā karonti, so ‘‘karambako’’ti vuccati.

ในคำว่า 'จงรับน้ำแกง' นี้ เพราะกล่าวด้วยชื่อของน้ำแกงเนื้อล้วนๆ ซึ่งไม่ทำให้เกิดปวารณา เมื่อภิกษุปฏิเสธ ปวารณาจึงไม่เกิด. ในคำว่า 'น้ำแกงปลา' เป็นต้น เพราะอรรถว่า 'ปลาด้วย น้ำแกงด้วย' เป็นไปได้ และเพราะวัตถุคือแกงปลาก็มีลักษณะเช่นนั้น ปวารณาย่อมเกิด. แม้แก่ภิกษุผู้ปฏิเสธของที่เขานำมาให้ด้วยอาการนิ่งเฉย โดยไม่กล่าวว่า 'จงรับสิ่งนี้' ปวารณาก็ย่อมเกิดแน่นอน. คำว่า 'กรัมพกะ' นี้ เป็นชื่อเรียกของแกงผสม. จริงอยู่ แกงใดที่เขาผสมด้วยปลา เนื้อ และผักเป็นอันมากแล้วทำขึ้น แกงที่ผสมแล้วนั้นเรียกว่า 'กรัมพกะ'.

‘‘Uddissa kata’’nti maññamānoti ettha vatthuno kappiyattā ‘‘pavāritova hotī’’ti vuttaṃ. Tañce uddissa katameva hoti, paṭikkhepo natthi. Ayamettha adhippāyoti ‘‘yenāpucchito’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāya vadati. Kāraṇaṃ panettha duddasanti bhattassa bahutarabhāvena pavāraṇāsambhavakāraṇaṃ duddasaṃ, aññathā karambakepi macchādibahubhāve pavāraṇā bhaveyyāti adhippāyo. Yathā cettha kāraṇaṃ duddasaṃ, evaṃ parato ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti etthāpi kāraṇaṃ duddasamevāti daṭṭhabbaṃ. Yañca ‘‘idaṃ pana bhattamissakamevā’’tiādi kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi ‘‘appataraṃ na pavāretī’’ti vacanena na sameti. Visuṃ katvā detīti ‘‘rasaṃ gaṇhathā’’tiādinā vācāya visuṃ katvā detīti attho gahetabbo. Na pana kāyena rasādiṃ viyojetvāti. Tathā aviyojitepi paṭikkhipato pavāraṇāya asambhavato appavāraṇāpahoṇakassa nāmena vuttattā bhattamissakayāguṃ āharitvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vuttaṭṭhānādīsu viya, aññathā vā ettha yathā pubbāparaṃ na virujjhati, tathā adhippāyo gahetabbo.

ในคำว่า 'สำคัญว่าทำเจาะจง' นี้ เพราะวัตถุเป็นของควร ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมเป็นผู้ปวารณาแล้วนั่นเอง'. หากวัตถุนั้นเป็นของที่ทำเจาะจงจริงๆ การปฏิเสธก็ไม่เป็นปวารณา. อธิบายว่า คำว่า 'อัธยาศัยในที่นี้' ท่านกล่าวหมายถึงอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเองด้วยคำว่า 'ผู้ใดถูกถามแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'แต่เหตุในที่นี้เห็นได้ยาก' คือ เหตุที่ปวารณาควรจะมีเพราะภัตมีปริมาณมากนั้นเห็นได้ยาก, มิฉะนั้น แม้ในแกงผสม เมื่อมีปลาเป็นต้นมาก ปวารณาก็พึงมี นี้คืออัธยาศัย. พึงทราบว่า เหตุในที่นี้เห็นได้ยากฉันใด แม้ในคำภายหลังว่า 'จงรับของผสม' เหตุนั้นก็เห็นได้ยากฉันนั้น. และเหตุใดที่กล่าวว่า 'แต่สิ่งนี้เป็นภัตผสมเท่านั้น' เป็นต้น เหตุนั้นก็ไม่เข้ากับคำว่า 'ของน้อยไม่ทำให้เกิดปวารณา'. คำว่า 'แยกให้ต่างหาก' พึงถือเอาอรรถว่า แยกให้ด้วยวาจาด้วยคำว่า 'จงรับน้ำแกง' เป็นต้น. ไม่พึงถือเอาว่า แยกน้ำแกงเป็นต้นออกด้วยกาย. เพราะเหตุไร? เพราะแม้เมื่อไม่แยกออกด้วยกายอย่างนั้น เมื่อภิกษุปฏิเสธ ปวารณาก็ไม่เกิด เพราะกล่าวด้วยชื่อของของผสมที่ไม่เพียงพอจะให้เกิดปวารณา เหมือนในที่ทั้งหลายมีการนำยาคูผสมภัตมาแล้วกล่าวว่า 'จงรับยาคู' เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ในคำว่า 'แยกให้ต่างหาก' นี้ พึงถือเอาอัธยาศัยโดยประการที่เมื่อถือเอาแล้ว ความข้างหน้าและข้างหลังไม่ขัดแย้งกัน.

Nāvā vā setu vātiādimhi nāvādiabhiruhanādikkhaṇe kiñci ṭhatvāpi abhiruhanādikātabbattepi gamanatapparatāya ṭhānaṃ nāma na hoti, janasammaddena pana anokāsādibhāvena kātuṃ na vaṭṭati. Acāletvāti vuttaṭṭhānato [Pg.31] aññasmimpi padese vā uddhaṃ vā apesetvā tasmiṃ eva pana ṭhāne parivattetuṃ labhati. Tenāha ‘‘yena passenā’’tiādi.

ในคำว่า 'เรือหรือสะพาน' เป็นต้น ในขณะที่ขึ้นเรือเป็นต้น แม้จะหยุดอยู่บ้างเพื่อทำการขึ้นเป็นต้น แต่เพราะมีความมุ่งหมายในการไปเป็นสำคัญ จึงไม่ชื่อว่าการหยุด. แต่ไม่ควรหยุดเพราะคนเบียดเสียดกันหรือเพราะไม่มีโอกาสจะไปเป็นต้น. คำว่า 'อจาเลตวา' คือ ไม่เลื่อนไปจากที่ที่กล่าวแล้วไปยังส่วนอื่นของตั่งหรือเลื่อนขึ้นข้างบน แต่ย่อมได้เพื่อจะกลับตัวในที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ด้วยสีข้างใด' เป็นต้น.

Akappiyabhojanaṃ vāti kuladūsanādinā uppannaṃ, taṃ ‘‘akappiya’’nti iminā tena missaṃ odanādi atirittaṃ hoti evāti dasseti. Tasmā yaṃ tattha akappakataṃ kandaphalādi, taṃ apanetvā sesaṃ bhuñjitabbameva.

คำว่า 'อกัปปิยโภชนะ' คือ โภชนะที่เกิดขึ้นด้วยการประทุษร้ายตระกูลเป็นต้น. ท่านแสดงว่า ข้าวสุกเป็นต้นที่ระคนด้วยโภชนะที่ไม่ควรนั้น ย่อมเป็นอติเรกแน่นอนด้วยคำว่า 'อกัปปิยะ' นี้. เพราะเหตุนั้น หัวเหง้าและผลไม้เป็นต้นที่ยังไม่ได้ทำกัปปิยะใดมีอยู่ในบาตรนั้น พึงนำหัวเหง้าและผลไม้เป็นต้นที่ยังไม่ได้ทำกัปปิยะนั้นออกแล้ว ฉันภัตที่เหลือได้.

So puna kātuṃ na labhatīti tasmiññeva bhājane kariyamānaṃ paṭhamakatena saddhiṃ kataṃ hotīti puna so eva kātuṃ na labhati, añño labhati. Aññena hi katato añño puna kātuṃ labhati. Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘yena akataṃ, tena kātabbaṃ, yañca akataṃ, taṃ kātabba’’nti. Evaṃ katanti aññasmiṃ bhājane kataṃ. Sace pana āmisasaṃsaṭṭhānīti ettha mukhādīsu laggampi āmisaṃ sodhetvāva atirittaṃ bhuñjitabbanti veditabbaṃ.

คำว่า “เขาไม่ย่อมได้เพื่อกระทำอีก” คือ เมื่อถูกกระทำในภาชนะนั้นนั่นแล ย่อมเป็นของที่ถูกกระทำพร้อมกับภัตที่กระทำก่อน เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้กระทำก่อนนั้นนั่นแล ย่อมไม่ได้เพื่อกระทำอีก ภิกษุอื่นย่อมได้ จริงอยู่ ภิกษุอื่นย่อมได้เพื่อกระทำอีกจากภัตที่ภิกษุอื่นกระทำแล้ว แต่ในภาชนะอื่น ภิกษุผู้กระทำก่อนนั้นก็ตาม ภิกษุอื่นก็ตาม ย่อมควรเพื่อกระทำ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภิกษุใดไม่ได้ทำ (อติเรก) ภิกษุนั้นพึงทำ และสิ่งใดที่ยังไม่ได้ทำ (อติเรก) สิ่งนั้นพึงทำ” คำว่า “กระทำอย่างนี้” คือ ภัตที่ถูกกระทำในภาชนะอื่น ในบทว่า “แต่ถ้าเป็นของที่ระคนด้วยอามิส” พึงทราบว่า พึงชำระอามิสแม้ที่ติดอยู่ในปากเป็นต้นแล้วจึงฉันภัตที่ทำเป็นอติเรกแล้วเท่านั้น

241. Vācāya āṇāpetvā atirittaṃ akārāpanato akiriyasamuṭṭhānanti daṭṭhabbaṃ. Pavāritabhāvo, āmisassa anatirittatā, kāle ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

๒๔๑. พึงทราบว่า เพราะสั่งด้วยวาจาแล้วไม่ให้ทำอติเรก จึงเป็นอกิริยสมุฏฐาน. ความเป็นผู้ปวารณาแล้ว, ความที่อามิสไม่เป็นอติเรก, การกลืนกินในกาล องค์ ๓ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้

Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมปวารณาสิกขาบท จบแล้ว

6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

๖. อรรถกถาทุติยปวารณาสิกขาบท

243. Chaṭṭhe ‘‘bhuttasmi’’nti mātikāyaṃ vuttattā bhojanapariyosāne pācittiyaṃ. Pavāritatā, tathāsaññitā, āsādanāpekkhatā, anatirittena abhihaṭapavāraṇā, bhojanapaayosānanti imānettha pañca aṅgāni.

๒๔๓. ในสิกขาบทที่ ๖ เพราะตรัสไว้ในมาติกาว่า "ภุตตสฺมึ" (เมื่อฉันแล้ว) ปาจิตตีย์ย่อมมีเมื่อการฉันเสร็จสิ้นแล้ว. ความเป็นผู้ปวารณาแล้ว, ความสำคัญว่าปวารณาแล้วอย่างนั้น, ความเพ่งเล็งเพื่อจะยินดี (ในรสอาหาร), การปวารณาด้วยของที่เขานำมาประเคนซึ่งไม่เป็นอติเรก, การฉันเสร็จสิ้นแล้ว องค์ ๕ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้

Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยปวารณาสิกขาบท จบแล้ว

7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

๗. อรรถกถาวิกาลโภชนสิกขาบท

247. Sattame naṭānaṃ nāṭakāti naṭanāṭakā, sītāharaṇādīni.

๒๔๗. ในสิกขาบทที่ ๗ การแสดงของนักฟ้อนรำ ชื่อว่า นฏนาฏกะ (เช่น) เรื่องการนำนางสีดาไปเป็นต้น

248-9. Khādanīye khādanīyatthanti pūvādikhādanīye vijjamānakhādanīyakiccaṃ khādanīyehi kātabbaṃ jighacchāharaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ neva pharanti [Pg.32] na nipphādenti. Ekasmiṃ dese āhārakiccaṃ sādhentaṃ vā aññasmiṃ dese uṭṭhitabhūmirasādibhedena āhārakiccaṃ asādhentampi vā sambhaveyyāti āha ‘‘tesu tesu janapadesū’’tiādi. Keci pana ‘‘ekasmiṃ janapade āhārakiccaṃ sādhentaṃ sesajanapadesupi vikāle na kappati evāti dassanatthaṃ idaṃ vutta’’ntipi (sārattha. ṭī. pācittiyakaṇḍa 3.248-249) vadanti. Pakatiāhāravasenāti aññehi yāvakālikehi ayojitaṃ attano pakatiyāva āhārakiccakaraṇavasena. Sammohoyeva hotīti anekatthānaṃ nāmānaṃ, appasiddhānañca sambhavato sammoho eva siyā. Tenevettha mayampi mūlakamūlādīnaṃ pariyāyantaradassanena adassanaṃ karimha upadesatova gahetabbato.

๒๔๘-๙. บทว่า "ขาทนีย ขาทนียัตถะ" (ในของเคี้ยว ความเป็นของเคี้ยว) คือ กิจแห่งของเคี้ยวที่มีอยู่ในของเคี้ยวมีขนมเป็นต้น และประโยชน์คือความมุ่งหมายที่พึงทำด้วยของเคี้ยว อันนับว่าเป็นการบรรเทาความหิว ย่อมไม่แผ่ไป ไม่ให้สำเร็จ. ความที่อาหารให้สำเร็จกิจในที่แห่งหนึ่ง หรือความที่อาหารไม่ให้สำเร็จกิจในที่อื่น ด้วยความแตกต่างแห่งรสแห่งดินที่ตั้งขึ้นเป็นต้น ย่อมมีได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ในชนบทนั้นๆ" เป็นต้น. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "คำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า เมื่อกระทำกิจแห่งอาหารให้สำเร็จในชนบทหนึ่งแล้ว ย่อมไม่ควรในชนบทที่เหลือแม้ในวิกาลนั่นแล" ดังนี้บ้าง. บทว่า "ปรกติอาหารวเสนะ" (โดยความเป็นอาหารตามปกติ) คือ โดยความเป็นผู้กระทำกิจแห่งอาหารด้วยสภาวะของตนเองนั่นแล ไม่ได้ประกอบด้วยยาวกาลิกอื่น. บทว่า "สัมโมโหเยว โหติ" (ย่อมเป็นความหลงเท่านั้น) คือ เพราะความที่ชื่อทั้งหลายมีอรรถมาก และความที่ชื่อไม่ปรากฏ ย่อมมีได้ ความหลงเท่านั้นย่อมพึงมี. เพราะเหตุนั้น ในชื่อนี้ แม้พวกเราก็ไม่ได้แสดง (คือไม่แสดง) โดยการแสดงคำไวพจน์อื่นแห่งรากผักกาดเป็นต้น เพราะพึงถือเอาโดยคำแนะนำเท่านั้น

Yanti vaṭṭakandaṃ. Muḷālanti thūlataruṇamūlameva, rukkhavalliādīnaṃ matthakoti heṭṭhā vuttameva sampiṇḍetvā vuttaṃ. Acchivādīnaṃ aparipakkāneva phalāni yāvajīvikānīti dassetuṃ ‘‘aparipakkānī’’ti vuttaṃ. Harītakādīnaṃ aṭṭhīnīti ettha miñjaṃ yāvakālikanti keci vadanti, taṃ na yuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ avuttattā.

คำว่า "ยํ" (ซึ่ง) คือ เหง้ากลม. คำว่า "มุฬาลํ" (เหง้าบัว) คือ รากอ่อนที่อวบใหญ่เท่านั้น. คำว่า "ยอดของต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้น" นั้น ท่านกล่าวหมายถึงสิ่งที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นแล. เพื่อแสดงว่า ผลไม้ที่ยังไม่สุกของต้นมะพลับเป็นต้น เป็นยาวชีวิกะ จึงกล่าวคำว่า "ยังไม่สุก". ในบทว่า "เมล็ดของสมอเป็นต้น" นั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เนื้อในเป็นยาวกาลิกะ คำนั้นไม่สมควร เพราะไม่ได้กล่าวไว้ในอรรถกถา

Hiṅgurukkhato paggharitaniyyāso hiṅgu nāma. Hiṅgujatuādayo ca hiṅguvikatiyova. Tattha hiṅgujatu nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapattāni pacitvā kataniyyāso. Hiṅgusipāṭikā nāma hiṅgupattāni pacitvā kataniyyāso. Aññena missetvā katotipi vadanti. Takanti aggakoṭiyā nikkhantasileso. Takapattinti pattato nikkhantasileso. Takapaṇṇinti palāse bhajjitvā katasileso. Daṇḍato nikkhantasilesotipi vadanti. Vikālatā, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

ยางที่ไหลออกจากต้นหิงคุ ชื่อว่า หิงคุ. หิงคุชตุเป็นต้น ก็เป็นหิงคุแปรรูปเท่านั้น. ในบรรดาหิงคุชตุเป็นต้นนั้น หิงคุชตุ คือยางที่ทำโดยการต้มก้านและใบของต้นหิงคุ. หิงคุสิปาฏิกา คือยางที่ทำโดยการต้มใบหิงคุ. บางพวกก็กล่าวว่า ทำโดยผสมกับใบอื่น. ตกะ คือยางที่ออกมาจากปลายยอด. ตกปัตติ คือยางที่ออกมาจากใบ. ตกปัณณิ คือยางที่ทำโดยการคั่วใบ. บางพวกก็กล่าวว่า ยางที่ออกมาจากก้าน. ความเป็นวิกาล, ความเป็นยาวกาลิกะ, การกลืนกิน องค์ ๓ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้

Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวิกาลโภชนสิกขาบท จบแล้ว

8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสันนิธิการกสิกขาบท

252-3. Aṭṭhame tādisanti asūpabyañjanaṃ. Yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā…pe… pācittiyanti ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ khādanīyabhojanīyapadehi yāvakālikameva saṅgahitaṃ, na yāmakālikaṃ. Tathāpi ‘‘anāpatti yāmakālikaṃ yāme nidahitvā bhuñjatī’’ti idha ceva –

๒๕๒-๓. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "ตาทิสํ" (เช่นนั้น) คือ ภัตที่ไม่มีแกงและกับ. ในบทว่า "ยาวกาลิกะ หรือ ยามกาลิกะ...ปาจิตตีย์" นี้ ถึงแม้ในพระบาลีจะสงเคราะห์เอาเฉพาะยาวกาลิกะด้วยบทว่า "ของเคี้ยวและของฉัน" ไม่ได้สงเคราะห์ยามกาลิกะไว้. ถึงกระนั้น เพราะตรัสไว้ในสิกขาบทนี้ว่า "ไม่มีอาบัติ เก็บยามกาลิกะไว้ในยามแล้วฉัน" และ

‘‘Yāmakālikena[Pg.33], bhikkhave, sattāhakālikaṃ…pe… yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ yāme kappati, yāmātikkante na kappatī’’ti (mahāva. 305) –

"ภิกษุทั้งหลาย สัตตาหกาลิกะ...ยาวชีวิกะ (ที่ระคน) ด้วยยามกาลิกะ ที่รับประเคนในวันนั้น ย่อมควรในยาม เมื่อล่วงยามไปแล้ว ย่อมไม่ควร"

Aññattha ca vuttattā, ‘‘yāmakālika’’nti vacanasāmatthiyato ca bhagavato adhippāyaññūhi aṭṭhakathācariyehi yāmakālikaṃ sannidhikārakakataṃ pācittiyavatthumeva vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yanti pattaṃ, ghaṃsanakiriyāpekkhāya cetaṃ upayogavacanaṃ. Aṅgulilekhā paññāyatīti sinehābhāvepi pattassa succhavitāya paññāyati. Yanti yāvakālikaṃ, yāmakālikañca. Apariccattamevāti nirapekkhatāya anupasampannassa adinnaṃ, apariccattañca yāvakālikādivatthumeva sandhāya vadati, na pana taggatapaṭiggahaṇaṃ. Na hi vatthuṃ apariccajitvā tatthagatapaṭiggahaṇaṃ pariccajituṃ sakkā, na ca tādisaṃ vacanamatthi. Yadi bhaveyya, ‘‘sace patto duddhoto hoti…pe… bhuñjantassa pācittiya’’nti vacanaṃ virujjheyya. Na hi dhovanena āmisaṃ apanetuṃ vāyamantassa paṭiggahaṇe apekkhā vattati. Yena punadivase bhuñjato pācittiyaṃ janeyya, patte pana vattamānā apekkhā taggatike āmisepi vattati evanāmāti āmise anapekkhatā ettha na labbhati, tato āmise avijahitapaṭiggahaṇaṃ punadivase pācittiyaṃ janetīti idaṃ vuttaṃ. Atha mataṃ ‘‘yadaggenettha āmisānapekkhatā na labbhati. Tadaggena paṭiggahaṇānapekkhāpi na labbhatī’’ti. Tathā sati yattha āmisāpekkhā atthi, tattha paṭiggahaṇāpekkhāpi na vigacchatīti āpannaṃ, evañca paṭiggahaṇe anapekkhavissajjanaṃ visuṃ na vattabbaṃ siyā. Aṭṭhakathāyañcetampi paṭiggahaṇavijahanakāraṇattena abhimataṃ siyā, idaṃ suṭṭhutaraṃ katvā visuṃ vattabbaṃ cīvarāpekkhāya vattamānāyapi paccuddhārena adhiṭṭhānavijahanaṃ viya. Etasmiñca upāye sati gaṇṭhikāhatapattesu avaṭṭanatā nāma na siyāti vuttovāyamattho. Tasmā yaṃ vuttaṃ sāratthadīpaniyaṃ ‘‘yaṃ parassa pariccajitvā adinnampi sace paṭiggahaṇe nirapekkhanissajjanena vijahitapaṭiggahaṇaṃ hoti, tampi dutiyadivase vaṭṭatī’’tiādi (sārattha. ṭī. pācittiyakaṇḍa 3.252-253), taṃ na sārato paccetabbaṃ.

และเพราะตรัสไว้ในที่อื่นด้วย และด้วยอำนาจแห่งคำว่า "ยามกาลิกะ" พึงทราบว่า อาจารย์อรรถกถาผู้รู้พระพุทธประสงค์ ได้กล่าวว่า ยามกาลิกะที่ทำเป็นสันนิธิ เป็นวัตถุแห่งอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น. คำว่า "ยํ" (ซึ่ง) คือ บาตร, และคำนี้เป็นทุติยาวิภัตติที่มุ่งถึงการขูด. คำว่า "รอยนิ้วมือปรากฏ" นั้น คือ ถึงแม้ไม่มีไขมัน ก็ปรากฏเพราะบาตรมีความงาม. คำว่า "ยํ" (ซึ่ง) คือ ยาวกาลิกะและยามกาลิกะ. คำว่า "ยังไม่สละเท่านั้น" นั้น มุ่งถึงวัตถุมียาวกาลิกะเป็นต้นที่ไม่ได้ให้แก่ผู้ไม่เป็นอุปสัมบันด้วยความไม่ใส่ใจ และยังไม่สละเท่านั้น ไม่ได้มุ่งถึงการรับประเคนในวัตถุนั้น. เพราะว่า การสละการรับประเคนในวัตถุนั้น โดยไม่สละวัตถุ ย่อมไม่สามารถทำได้ และคำเช่นนั้นก็ไม่มี. หากมีอยู่ คำว่า "ถ้าบาตรล้างไม่ดี...ปาจิตตีย์แก่ผู้ฉัน" ก็จะขัดแย้งกัน. เพราะว่า ความมุ่งหวังในการรับประเคน ย่อมไม่เป็นไปแก่ผู้พยายามขจัดอามิสด้วยการล้าง. ด้วยเหตุที่อาบัติปาจิตตีย์ย่อมเกิดแก่ผู้ฉันในวันรุ่งขึ้น, แต่ความมุ่งหวังที่มีอยู่ในบาตร ย่อมเป็นไปในอามิสที่อยู่ในบาตรนั้นด้วย เพราะฉะนั้น ความไม่มุ่งหวังในอามิสจึงไม่พึงได้ในที่นี้. เพราะเหตุนั้น อามิสที่ยังไม่สละการรับประเคน ย่อมยังอาบัติปาจิตตีย์ให้เกิดในวันรุ่งขึ้น จึงตรัสคำนี้ไว้. หากมีความเห็นว่า "ด้วยเหตุใด ความไม่มุ่งหวังในอามิสจึงไม่พึงได้ในที่นี้ ด้วยเหตุนั้น ความไม่มุ่งหวังในการรับประเคนก็ไม่พึงได้". เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมถึงซึ่งคำว่า "ในวัตถุใดมีความมุ่งหวังในอามิส ในวัตถุนั้นความมุ่งหวังในการรับประเคนก็ย่อมไม่หายไป" และเมื่อเป็นเช่นนี้ การสละการรับประเคนโดยไม่มุ่งหวัง ก็ไม่พึงกล่าวแยกต่างหาก. หากสิ่งนี้เป็นที่ประสงค์ในอรรถกถาโดยเป็นเหตุแห่งการสละการรับประเคน ก็พึงกล่าวแยกต่างหากให้ดีกว่านี้ เหมือนการสละอธิษฐานด้วยการปัจจุทธรณ์ ถึงแม้มีความมุ่งหวังในจีวรอยู่. และเมื่อมีอุบายนี้อยู่ ความที่บาตรที่มีรอยขีดข่วนจะเป็นของเกลี้ยงเกลา ชื่อว่าไม่พึงมี ดังนี้ ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. เพราะเหตุนั้น คำที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนีว่า "ยาวกาลิกะ ยามกาลิกะใด ถึงแม้ไม่ได้ให้แก่ผู้อื่นโดยสละแล้ว หากมีการสละการรับประเคนด้วยการสละโดยไม่มุ่งหวังในการรับประเคน ยาวกาลิกะ ยามกาลิกะนั้นก็ควรในวันรุ่งขึ้น" เป็นต้น คำนั้นไม่พึงเชื่อถือโดยสาระ.

Pakatiāmiseti odanādikappiyayāvakālike. Dveti purebhattaṃ paṭiggahitaṃ yāmakālikaṃ purebhattaṃ sāmisena mukhena bhuñjato sannidhipaccayā ekaṃ, yāmakālikasaṃsaṭṭhatāya yāvakālikattabhajanena anatirittapaccayā [Pg.34] ekanti dve pācittiyāni. Vikappadvayeti sāmisanirāmisapakkhadvaye. Thullaccayañca dukkaṭañcāti manussamaṃse thullaccayaṃ, sesesu dukkaṭaṃ. Yāvakālikayāmakālikatā, sannidhibhāvo, tassa ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

บทว่า "ปรกติอามิเส" (ในอามิสตามปกติ) นั้น คือ ในยาวกาลิกะที่ควรมีข้าวเป็นต้น. บทว่า "สอง" นั้น คือ ยามกาลิกะที่รับประเคนในเวลาเช้า เมื่อภิกษุฉันด้วยปากที่มีอามิสในเวลาเช้า ย่อมมีปาจิตตีย์ ๑ เพราะเหตุแห่งสันนิธิ, และเพราะความเป็นของปนกับยาวกาลิกะ โดยถึงความเป็นยาวกาลิกะ ย่อมมีปาจิตตีย์ ๑ เพราะเหตุแห่งความไม่เป็นอติเรก ดังนี้ จึงเป็นปาจิตตีย์ ๒. บทว่า "วิกัปปทฺวย" (สองวิกัป) นั้น คือ ในสองฝ่ายคือฝ่ายมีอามิสและฝ่ายไม่มีอามิส. บทว่า "ถุลลัจจัยและทุกกฏ" นั้น คือ ในเนื้อคนเป็นถุลลัจจัย, ในเนื้อที่เหลือเป็นทุกกฏ. ความเป็นยาวกาลิกะและยามกาลิกะ, ความเป็นสันนิธิ, การกลืนกินซึ่งสันนิธินั้น องค์ ๓ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้.

Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสันนิธิการกสิกขาบท จบแล้ว.

9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปณีตโภชนสิกขาบท.

259. Navame paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni paṇītabhojanānīti pāḷiyaṃ pana bhojanāni pubbe vuttattā pākaṭānīti adassitāni, tādisehi paṇītehi missattā paṇītabhojanāni nāma honti. Tesaṃ pabhedadassanatthaṃ ‘‘seyyathidaṃ sappi navanīta’’ntiādi vuttaṃ. Sappibhattanti ettha kiñcāpi sappinā saṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ, sappi ca bhattañcātipi attho viññāyati, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthī’’tiādinā vuttattā na sakkā aññaṃ vatthuṃ. Aṭṭhakathācariyā eva hi īdisesu ṭhānesu pamāṇaṃ.

๒๕๙. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ปณีตสังสัฏฐานิ โภชนานิ” เป็นมัชเฌโลปีสมาส (สมาสที่ลบบทกลาง) ก็ในพระบาลีนั้น โภชนะทั้งหลายเป็นที่ปรากฏแล้ว เพราะตรัสไว้ก่อนแล้ว จึงไม่ทรงแสดงไว้ โภชนะเหล่านั้นชื่อว่าปณีตโภชนะ เพราะระคนด้วยรสอันประณีตมีอย่างนั้นเป็นสภาพ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำมีอาทิว่า “เสยยถีทัง สัปปิ นวนีตัง” (คือ เนยใส เนยข้น) เพื่อแสดงความต่างแห่งรสอันประณีตเหล่านั้น ในบทว่า “สัปปิภัตต์” นี้ ถึงแม้ว่าอรรถว่า ข้าวอันเจือด้วยเนยใส หรืออรรถว่า เนยใสด้วย ข้าวด้วย ย่อมเป็นที่รู้ได้ ก็ในอรรถกถา เพราะอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ด้วยคำมีอาทิว่า “ชื่อว่าสัปปิภัตต์ ย่อมไม่มี เหมือนสาลีภัตต์ (ข้าวสาลี) ฉะนั้น” จึงไม่ควรกล่าวอรรถอื่น ก็อรรถกถาจารย์ทั้งหลายเท่านั้นแล ย่อมเป็นประมาณในที่ทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นสภาพ

Mūlanti kappiyabhaṇḍaṃ vuttaṃ. Tasmā anāpattīti ettha visaṅketena pācittiyābhāvepi sūpodanadukkaṭā na muccatīti vadanti. ‘‘Kappiyasappinā, akappiyasappinā’’ti ca idaṃ kappiyākappiyamaṃsasattānaṃ vasena vuttaṃ.

คำว่า “มูล” หมายถึงกัปปิยภัณฑ์ (ของที่ควรแก่สมณะ) ในบทว่า “ตัสมา อนาปัตติ” (เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีอาบัติ) นี้ พระอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า ถึงแม้ไม่มีอาบัติปาจิตตีย์เพราะความสงสัยผิด ก็ไม่พ้นจากอาบัติทุกกฏเพราะแกงและข้าว อนึ่ง คำว่า “กัปปิยสัปปินา” (ด้วยเนยใสที่ควร) และ “อกัปปิยสัปปินา” (ด้วยเนยใสที่ไม่ควร) นี้ ตรัสไว้ด้วยสามารถแห่งสัตว์ทั้งหลายที่มีเนื้อที่ควรและเนื้อที่ไม่ควร

261. Mahānāmasikkhāpadaṃ nāma upari cātumāsapaccayapavāraṇāsikkhāpadaṃ (pāci. 303 ādayo). Agilāno hi appavāritaṭṭhāne viññāpentopi kālaparicchedaṃ, bhesajjaparicchedaṃ vā katvā saṅghavasena pavāritaṭṭhānato taduttari viññāpentena, paricchedabbhantarepi na bhesajjakaraṇīyena rogena bhesajjaṃ viññāpentena ca samo hotīti ‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’ti vuttaṃ. Paṇītabhojanatā, agilānatā, akataviññattiyā paṭilābho, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni.

๒๖๑. ชื่อว่ามหานามสิกขาบท คือ สิกขาบทว่าด้วยการปวารณาปัจจัย ๔ เดือนที่กล่าวไว้ข้างบน (ปาจิตตีย์ ๓๐๓ เป็นต้น) ก็ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ ถึงแม้จะวิญญัติในที่ที่ไม่ได้ปวารณา แต่เมื่อกำหนดกาลหรือกำหนดเภสัชแล้ว วิญญัติเกินกว่ากำหนดนั้นจากที่ที่ปวารณาแล้วด้วยสามารถแห่งสงฆ์ หรือถึงแม้ในภายในกำหนด ก็วิญญัติเภสัชโดยไม่มีโรคที่ควรทำเภสัช ย่อมเป็นผู้เสมอกัน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “พึงให้ทำด้วยมหานามสิกขาบท” ความเป็นแห่งปณีตโภชนะ, ความเป็นแห่งผู้ไม่เป็นไข้, การได้มาด้วยวิญญัติที่ไม่ควรทำ, การกลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้

Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งปณีตโภชนสิกขาบท จบแล้ว

10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาแห่งทันตโปณะสิกขาบท

263. Dasame [Pg.35] ghanabaddhoti ghanamaṃsena sambaddho, kathinasaṃhatasarīroti attho.

๒๖๓. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า “ฆนพัทโธ” หมายถึง อันผูกพันด้วยเนื้ออันแน่น อนึ่ง อรรถว่า มีร่างกายอันประชุมด้วยเนื้ออันแข็ง

264. Mukhadvāranti mukhato heṭṭhā dvāraṃ mukhadvāraṃ, galanāḷikanti attho. Evañca nāsikāya paviṭṭhampi mukhadvāraṃ paviṭṭhameva hoti, mukhe pakkhittamattañca appaviṭṭhaṃ. Āhāranti ajjhoharitabbaṃ kālikaṃ adhippetaṃ, na udakaṃ. Tañhi bhesajjasaṅgahitampi akālikameva paṭiggahitasseva kālikattā. Udake hi paṭiggahaṇaṃ na ruhati. Teneva bhikkhunā tāpitena udakena cirapaṭiggahitena ca akappiyakuṭiyaṃ vutthena ca saha āmisaṃ bhuñjantassāpi sāmapākādidoso na hoti. Vakkhati hi ‘‘bhikkhu yāguatthāya…pe… udakaṃ tāpeti, vaṭṭatī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 265). Bhikkhū pana etaṃ adhippāyaṃ tadā na jāniṃsu. Tenāha ‘‘sammā atthaṃ asallakkhetvā’’tiādi.

๒๖๔. คำว่า “มุขทวาร” หมายถึงช่องที่อยู่ใต้ปาก คือช่องหลอดอาหาร (หรือช่องคอ) เมื่อถือเอาอรรถว่าช่องหลอดอาหารแห่งบทว่ามุขทวารอย่างนี้ ถึงแม้สิ่งที่เข้าทางจมูก ก็ชื่อว่าเข้าสู่มุขทวารนั่นเอง ส่วนสิ่งที่ใส่ไว้ในปากเท่านั้น ก็ไม่ชื่อว่าเข้าแล้ว คำว่า “อาหาร” ประสงค์เอาซึ่งกาลิก ๔ อย่างที่ควรกลืนกิน ไม่ประสงค์เอาน้ำ ก็เพราะน้ำนั้น ถึงแม้สงเคราะห์เข้าในเภสัช ก็เป็นอกาลิกนั่นเอง เพราะความเป็นกาลิกมีแก่ปัจจัยที่รับประเคนแล้วเท่านั้น การรับประเคนในน้ำย่อมไม่ถึง เพราะเหตุนั้น ถึงแม้ภิกษุผู้ฉันอาหารพร้อมกับน้ำที่อุ่นแล้ว น้ำที่รับประเคนไว้นานแล้ว และน้ำที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควร (อกัปปิยกุฎี) ก็ไม่มีโทษมีอาทิว่า สามปากะ (หุงต้มเอง) ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสคำมีอาทิว่า “ภิกษุอุ่นน้ำเพื่อประโยชน์แก่ยาคู...เป็นต้น...ย่อมควร” (ปาจิตตีย์ อรรถกถา ๒๖๕) ก็ภิกษุทั้งหลายในกาลนั้น ย่อมไม่รู้ซึ่งความหมายนี้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ไม่พิจารณาเนื้อความโดยชอบ” เป็นต้น

265. Rathareṇumpīti rathe gacchante uṭṭhahanareṇusadisareṇuṃ. Tena tato sukhumaṃ ākāse paribbhamanakaṃ dissamānampi abbohārikanti dasseti. Akallakoti gilāno.

๒๖๕. คำว่า “รถเรณุมฺปิ” (แม้ละอองรถ) หมายถึงละอองที่เหมือนละอองที่ฟุ้งขึ้นเมื่อรถกำลังแล่นไป ด้วยบทว่า รถเรณุมฺปิ อันเป็นที่สุดนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า ถึงแม้ละอองที่ละเอียดกว่านั้น ที่ลอยหมุนเวียนอยู่ในอากาศและปรากฏอยู่ ก็ไม่ควรเรียกขาน (มีปริมาณน้อยจนไม่นับ) คำว่า “อกัลลโก” คือ ภิกษุผู้เป็นไข้

‘‘Gahetuṃ vā…pe… tassa orimantenā’’ti iminā ākāse ujuṃ ṭhatvā parena ukkhittaṃ gaṇhantassāpi āsannaṅgabhūtapādatalato paṭṭhāya hatthapāso paricchinditabbo, na pana sīsantato paṭṭhāyāti dasseti. Tattha ‘‘orimantenā’’ti imassa heṭṭhimantenāti attho gahetabbo.

ด้วยบทว่า “คเหตุํ วา...เป... ตัสสะ โอริมเนนา” (เพื่อถือเอา...เป็นต้น...ด้วยส่วนข้างล่างของสิ่งนั้น) นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า ถึงแม้ภิกษุผู้ยืนตรงในอากาศแล้วรับวัตถุที่ผู้อื่นยกขึ้น ก็พึงกำหนดหัตถบาสตั้งแต่พื้นเท้าอันเป็นอวัยวะที่ใกล้เป็นต้นไป ไม่พึงกำหนดตั้งแต่ส่วนศีรษะเป็นต้นไป ในบทว่า “โอริมเนนา” นั้น พึงถือเอาอรรถว่า “เหฏฺฐิมเนนา” (ด้วยส่วนข้างล่าง)

Ettha ca pavāraṇāsikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace bhikkhu nisinno hoti, āsanassa pacchimantato paṭṭhāyā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 238-239) paṭiggāhakānaṃ āsannaṅgassa pārimantato paṭṭhāya paricchedassa dassitattā idhāpi ākāse ṭhitassa paṭiggāhakassa āsannaṅgabhūtapādaṅgulassa pārimantabhūtato paṇhipariyantassa heṭṭhimatalato paṭṭhāya, dāyakassa pana orimantabhūtato pādaṅgulassa heṭṭhimatalato paṭṭhāya hatthapāso paricchinditabboti daṭṭhabbaṃ. Imināva nayena bhūmiyaṃ nipajjitvā ussīse nisinnassa hatthato paṭiggaṇhantassapi āsannasīsaṅgassa pārimantabhūtato gīvantato paṭṭhāyeva [Pg.36] hatthapāso minitabbo, na pādatalato paṭṭhāya. Evaṃ nipajjitvā dānepi yathānurūpaṃ veditabbaṃ. ‘‘Yaṃ āsannataraṃ aṅga’’nti hi vuttaṃ.

อนึ่ง ในการรับประเคนนี้ ในอรรถกถาแห่งปวารณาสิกขาบท เพราะอรรถกถาจารย์แสดงการกำหนดตั้งแต่ส่วนปลายของอวัยวะที่ใกล้แห่งภิกษุผู้รับประเคนเป็นต้นไป ด้วยคำมีอาทิว่า “ถ้าภิกษุนั่งอยู่ พึงกำหนดตั้งแต่ส่วนท้ายของอาสนะเป็นต้นไป” (ปาจิตตีย์ อรรถกถา ๒๓๘-๒๓๙) ในสิกขาบทนี้ก็พึงทราบว่า พึงกำหนดหัตถบาสตั้งแต่พื้นข้างล่างของส้นเท้าอันเป็นส่วนปลาย (ของเท้า) ซึ่งเป็นอวัยวะที่ใกล้แห่งภิกษุผู้รับประเคนซึ่งยืนอยู่ในอากาศเป็นต้นไป ส่วนของทายก พึงกำหนดหัตถบาสตั้งแต่พื้นข้างล่างของนิ้วเท้าอันเป็นส่วนข้างล่างเป็นต้นไป ด้วยนัยนี้เท่านั้น ถึงแม้ภิกษุผู้รับประเคนจากมือของคนหรือสามเณรผู้นั่งอยู่ข้างศีรษะ (หัวนอน) โดยที่ตนนอนอยู่บนพื้นดิน ก็พึงเทียบหัตถบาสตั้งแต่ส่วนคออันเป็นส่วนปลายของอวัยวะศีรษะที่ใกล้เป็นต้นไปเท่านั้น ไม่พึงเทียบตั้งแต่พื้นเท้าเป็นต้นไป แม้ในการให้โดยที่ตนนอนอยู่ ก็พึงทราบตามสมควรอย่างนี้ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อวัยวะใดใกล้กว่า”

Paṭiggahaṇasaññāyāti ‘‘mañcādinā paṭiggahessāmī’’ti uppāditasaññāya. Iminā ‘‘paṭiggaṇhāmī’’ti vācāya vattabbakiccaṃ natthīti dasseti. Katthaci aṭṭhakathāsu, padesesu vā. Asaṃhārime phalaketi thāmamajjhimena purisena asaṃhāriye. Puñchitvā paṭiggahetvāti puñchitepi rajanacuṇṇasaṅkāya sati paṭiggahaṇatthāya vuttaṃ, nāsati. Taṃ panāti patitarajaṃ appaṭiggahetvā upari gahitapiṇḍapātaṃ. Anāpattīti durupaciṇṇādidoso natthi. ‘‘Anupasampannassa dassāmī’’tiādipi vinayadukkaṭaparihārāya vuttaṃ. Tathā akatvā gahitepi paṭiggahetvā paribhuñjato anāpatti eva. ‘‘Anupasampannassa datvā’’ti idampi purimābhogānuguṇatāya vuttaṃ.

คำว่า “ปฏิคฺคหณสญฺญาย” (ด้วยความสำคัญว่ารับประเคน) คือด้วยความสำคัญที่เกิดขึ้นว่า “จักรับประเคนด้วยเตียงเป็นต้น” ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า กิจที่ควรกล่าวด้วยวาจาว่า “จักรับประเคน” ย่อมไม่มี ในอรรถกถาบางแห่ง หรือในบางที่ คำว่า “อสํหาริเม ผลเก” (บนแผ่นกระดานที่เคลื่อนย้ายไม่ได้) คือที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้ คำว่า “ปุญฺฉิตฺวา ปฏิคฺคเหตฺวา” (เช็ดแล้วรับประเคน) คือถึงแม้เช็ดแล้ว ถ้ามีความระแวงว่าจะมีผงสีย้อมอยู่ ก็ตรัสไว้เพื่อประโยชน์แก่การรับประเคน แต่ถ้าไม่มีความระแวง ก็ไม่ได้ตรัสไว้เพื่อประโยชน์แก่การรับประเคน คำว่า “ตํ ปน” (ก็สิ่งนั้น) คือบิณฑบาตที่รับไว้ข้างบนโดยไม่รับประเคนผงที่ตกลงมา คำว่า “อนาปัตติ” (ไม่มีอาบัติ) คือโทษมีอาทิว่า ทุรูปจิณณะ (การประพฤติไม่ดี) ย่อมไม่มี อนึ่ง คำมีอาทิว่า “จักให้แก่ผู้ที่ยังไม่เป็นอุปสัมบัน” ก็ตรัสไว้เพื่อหลีกเลี่ยงอาบัติทุกกฏในทางวินัย ถึงแม้รับไว้โดยไม่กระทำอย่างนั้น แต่เมื่อรับประเคนแล้วฉัน ก็ไม่มีอาบัติเลย อนึ่ง คำว่า “อนุปสัมปันนัสสะ ทัตวา” (ให้แก่ผู้ที่ยังไม่เป็นอุปสัมบัน) นี้ ก็ตรัสไว้ตามสมควรแก่ความตั้งใจเดิม

Carukenāti khuddakabhājanena. Abhihaṭattāti diyyamānakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Datvā apanayanakāle pana chārikā vā bindūni vā patanti, puna paṭiggahetabbaṃ abhihārassa vigatattāti vadanti. Taṃ yathā na patati, tathā apanessāmīti pariharante yujjati. Pakatisaññāya apanente abhihāro na chijjati, taṃ paṭiggahitameva hoti. Mukhavaṭṭiyāpi gahetuṃ vaṭṭatīti abhihariyamānassa pattassa mukhavaṭṭiyā uparibhāge hatthaṃ pasāretvā phusituṃ vaṭṭati.

คำว่า “จรุเกน” (ด้วยภาชนะเล็ก) คือด้วยภาชนะเล็ก คำว่า “อภิหฏตฺตา” (เพราะอันนำมา) ตรัสไว้หมายถึงขณะที่กำลังให้ ก็ในกาลที่ให้แล้วนำออกไป ถ้าเถ้าหรือหยดน้ำตกลงมา พระอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า พึงรับประเคนอีก เพราะการนำมาซึ่งของนั้นสิ้นไปแล้ว คำนั้นย่อมสมควรเมื่อภิกษุประคองอยู่ว่า “จักนำออกไปโดยที่สิ่งนั้นไม่ตกลงมา” เมื่อนำออกไปโดยความสำคัญตามปกติ การนำมาซึ่งของนั้นย่อมไม่ขาดตอน สิ่งนั้นย่อมเป็นของที่รับประเคนแล้วนั่นเอง คำว่า “มุขวฏฺฏิยาปิ คเหตุํ วาฏฺฏติ” (แม้ด้วยขอบปากภาชนะก็ควรรับ) คือควรเหยียดมือไปแตะต้องที่ส่วนบนของขอบปากบาตรที่กำลังนำมา

Pādena pelletvāti ‘‘pādena paṭiggahessāmī’’tisaññāya akkamitvā. Kecīti abhayagirivāsino. Vacanamattamevāti paṭibaddhappaṭibaddhanti saddamattameva nānaṃ, kāyapaṭibaddhameva hoti. Tasmā tesaṃ vacanaṃ na gahetabbanti adhippāyo.

คำว่า “ปาเทน เปเลฺลตฺวา” (เหยียบด้วยเท้า) คือเหยียบด้วยความสำคัญว่า “จักรับประเคนด้วยเท้า” คำว่า “เกจิ” (บางพวก) คือพระอาจารย์ผู้อยู่ในอภยคิรีวิหาร คำว่า “วจนมตฺตเมว” (เป็นเพียงคำพูดเท่านั้น) คือคำว่า “ปฏิพัทธปฏิพัทธะ” เป็นเพียงเสียงเท่านั้นที่ต่างกัน ย่อมเป็นกายปฏิพัทธ์นั่นเอง เพราะเหตุนั้น ความหมายคือไม่พึงถือเอาคำของพระอาจารย์เหล่านั้น

Tena āharāpetunti yassa bhikkhuno santikaṃ gataṃ, taṃ idha ānehīti āṇāpetvā tena āharāpetuṃ itarassa vaṭṭatīti attho. Na tato paranti tadaheva sāmaṃ appaṭiggahitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadaheva paṭiggahitaṃ pana punadivasādīsu appaṭiggahetvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vadanti.

คำว่า “เตน อาหราเปตุํ” (พึงให้ผู้นั้นนำมา) หมายถึง วัตถุใดกลิ้งไปถึงสำนักของภิกษุใด ภิกษุผู้จักรับประเคนควรสั่งภิกษุนั้นว่า “จงนำวัตถุนั้นมาที่นี่” แล้วให้เขานำมา แก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง (ผู้จะรับประเคน) ย่อมควร คำว่า “น ตโต ปรํ” (ไม่เกินกว่านั้น) ตรัสไว้หมายถึงสิ่งที่ตนเองยังไม่ได้รับประเคนในวันนั้น ก็สิ่งที่รับประเคนแล้วในวันนั้น พระอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า ถึงแม้ในวันรุ่งขึ้นเป็นต้น ก็ควรฉันโดยไม่ต้องรับประเคนอีก

Khiyyantīti khayaṃ gacchanti, tesaṃ cuṇṇehi thullaccayaappaṭiggahaṇāpattiyo na hontīti adhippāyo. ‘‘Navasamuṭṭhita’’nti eteneva ucchuādīsu [Pg.37] abhinavalaggattā abbohārikaṃ na hotīti dasseti. Eseva nayoti sannidhidosādiṃ sandhāya vadati. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Tena ca paṭiggahaṇaṅgesu pañcasupi samiddhesu ajjhoharitukāmatāya gahitameva paṭiggahitaṃ nāma hoti ajjhoharitabbesu eva paṭiggahaṇassa anuññātattāti dasseti. Tathā bāhiraparibhogatthāya gahetvā ṭhapitatelādiṃ ajjhoharitukāmatāya sati paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.

คำว่า “ขิยฺยนฺติ” คือย่อมถึงซึ่งความสิ้นไป อาบัติถุลลัจจัยและอาบัติที่เกิดจากการไม่รับประเคนย่อมไม่มีเพราะผงแห่งฟันเหล่านั้น นี้เป็นอธิบาย. ด้วยบทว่า “นวสมุฏฺฐิตํ” นี้เอง ย่อมแสดงว่า ในอ้อยเป็นต้น ย่อมไม่เป็นของไม่ควรเรียกขาน เพราะเป็นของที่ติดอยู่ใหม่ๆ. คำว่า “เอเสวนโย” ย่อมกล่าวอ้างถึงโทษแห่งการเก็บไว้ (นิธิ) เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า “น หิ” เป็นต้น. และด้วยบทนั้น ย่อมแสดงว่า แม้องค์แห่งการรับประเคนทั้ง ๕ จะบริบูรณ์แล้ว ของที่รับไว้ด้วยความประสงค์จะกลืนกินเท่านั้น ชื่อว่าเป็นการรับประเคน เพราะการรับประเคนทรงอนุญาตไว้ในของที่พึงกลืนกินเท่านั้น. เช่นนั้น ของที่ถือเอาแล้วเก็บไว้มีน้ำมันเป็นต้น เพื่อประโยชน์ในการใช้สอยภายนอก เมื่อมีความประสงค์จะกลืนกิน ก็ควรรับประเคนแล้วจึงฉัน.

Kesañcītiādīsu anupasampannānaṃ atthāya katthaci ṭhapiyamānampi hatthato muttamatte eva paṭiggahaṇaṃ na vijahati, atha kho bhājane patitameva paṭiggahaṇaṃ vijahati. Bhājanañca bhikkhunā punadivasatthāya apekkhitamevāti taggatampi āmisaṃ duddhotapattagataṃ viya paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti āsaṅkāya ‘‘sāmaṇerassa hatthe pakkhipitabba’’nti vuttanti veditabbaṃ. Īdisesu hi yutti na gavesitabbā, vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. ‘‘Pattagatā yāgū’’ti iminā pattamukhavaṭṭiyā phuṭṭhepi kūṭe yāgu paṭiggahitā, uggahitā vā na hoti bhikkhuno anicchāya phuṭṭhattāti dasseti. Āropetīti hatthaṃ phusāpeti. Paṭiggahaṇūpagaṃ bhāraṃ nāma majjhimassa purisassa ukkhepārahaṃ. Na pidahitabbanti hatthato muttaṃ sandhāya vuttaṃ, hatthagataṃ pana itarena hatthena pidahato, hatthato muttampi vā aphusitvā uparipidhānaṃ pātentassa na doso.

ในบทว่า “เกสญฺจิ” เป็นต้น แม้ของที่วางไว้ในที่บางแห่งเพื่อประโยชน์แก่คนผู้ไม่เป็นอุปสัมบัน การรับประเคนย่อมไม่ละไปในขณะที่หลุดจากมือเท่านั้น แต่ว่าการรับประเคนย่อมละไปเมื่อตกลงในภาชนะแล้วเท่านั้น. และภาชนะอันภิกษุยังเยื่อใยอยู่เพื่อประโยชน์แก่พรุ่งนี้เท่านั้น แม้อามิสที่อยู่ในภาชนะนั้น การรับประเคนย่อมไม่ละไปเหมือนอาหารที่อยู่ในบาตรที่ล้างไม่ดี พึงทราบว่า ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ควรใส่ในมือของสามเณร” ดังนี้ เพราะความระแวงว่า (การรับประเคนจะไม่ละไป). ในเรื่องเช่นนี้แล ไม่ควรแสวงหาความสมเหตุสมผล ควรปฏิบัติด้วยนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น. ด้วยบทว่า “ปตฺตคตา ยาคู” นี้ ย่อมแสดงว่า แม้เมื่อถูกขอบปากบาตร ข้าวต้มในหม้อ ไม่ชื่อว่ารับประเคนแล้ว หรือไม่ชื่อว่าเสียประเคน เพราะถูกด้วยความไม่ปรารถนาของภิกษุ. คำว่า “อาโรเปติ” คือย่อมให้มือถูกต้อง. ชื่อว่าภาระที่ควรแก่การรับประเคน คือสิ่งที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางควรยกขึ้นได้. คำว่า “น ปิทหิตพฺพํ” ตรัสหมายถึงของที่หลุดจากมือแล้ว แต่สำหรับภิกษุผู้ปิดหม้อที่อยู่ในมือด้วยมืออื่น หรือสำหรับภิกษุผู้ยังฝาละมีข้างบนให้ตกลงไปโดยไม่ถูกต้องแม้ของที่หลุดจากมือ โทษย่อมไม่มี.

Paṭiggaṇhātīti chāyatthāya upari dhārayamānā mahāsākhā yena kenaci chijjeyya, tattha laggarajaṃ mukhe pāteyya cāti kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggaṇhāti. Kuṇḍaketi mahāghaṭe. Tasmimpīti cāṭighaṭepi. Gāhāpetvāti appaṭiggahitaṃ kālikaṃ gāhāpetvā.

คำว่า “ปฏิกฺคณฺหาติ” คือกิ่งไม้ใหญ่ที่ถือไว้ข้างบนเพื่อประโยชน์แก่ร่มเงา พึงขาดด้วยเหตุบางอย่าง และละอองที่ติดอยู่ในกิ่งไม้นั้นพึงตกลงในปาก ดังนี้ จึงให้ทำเป็นของควรแล้วรับประเคน. คำว่า “กุณฺฑเก” คือในหม้อใหญ่. คำว่า “ตสฺมิมฺปิ” คือแม้ในตุ่มน้ำ. คำว่า “คาหาเปตฺวา” คือให้ถือเอาซึ่งกาลิกะที่ยังไม่ได้รับประเคน.

Dutiyattherassāti ‘‘therassa pattaṃ mayhaṃ dethā’’ti tena attano pariccajāpetvā dutiyattherassa deti. Ettha panāti pattaparivattane. Kāraṇanti ettha yathā ‘‘sāmaṇerā ito amhākampi dentī’’ti vitakko uppajjati, na tathāti kāraṇaṃ vadanti, tañca yuttaṃ. Yassa pana tādiso vitakko natthi, tena aparivattetvāpi bhuñjituṃ vaṭṭati.

คำว่า “ทุติยตฺเถรสฺส” คือ “ขอท่านจงให้บาตรของท่านแก่ข้าพเจ้าเถิด” ดังนี้ ให้พระเถระนั้นสละแก่ตนแล้ว ย่อมให้แก่พระเถระรูปที่สอง. แต่ในบทนี้ คือในการเปลี่ยนบาตร. ในบทว่า “การณํ” นี้ ย่อมกล่าวเหตุว่า ความตรึกว่า “สามเณรทั้งหลายย่อมให้แก่พวกเราจากของนี้ด้วย” ย่อมเกิดขึ้นฉันใด ในเรื่องนี้ (กิ่งไม้ใหญ่เป็นต้น) ย่อมไม่มีความตรึกเช่นนั้น และเหตุนั้นควรแล้ว. แต่สำหรับภิกษุใด ความตรึกเช่นนั้นไม่มี ภิกษุนั้นควรเพื่อบริโภคแม้ไม่เปลี่ยน.

Niccāletunti [Pg.38] cāletvā pāsāṇasakkharādiapanayaṃ kātuṃ. Uddhanaṃ āropetabbanti anaggikaṃ uddhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Uddhane paccamānassa āluḷane upari apakkataṇḍulā heṭṭhā pavisitvā paccatīti āha ‘‘sāmaṃpākañceva hotī’’ti.

คำว่า “นิจฺจาเลตุํ” คือเขย่าแล้ว เพื่อจะกระทำการนำออกซึ่งหินและกรวดเป็นต้น. คำว่า “อุทฺธนํ อาโรเปตพฺพํ” ตรัสหมายถึงเชิงกรานที่ไม่มีไฟ. เมื่อกวนข้าวที่หุงอยู่ในเชิงกราน เมล็ดข้าวที่ยังไม่สุกข้างบนเข้าไปข้างล่างแล้วย่อมสุก ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ย่อมเป็นของสุกเองด้วย”.

Ādhārake patto ṭhapitoti appaṭiggahitāmiso patto puna paṭiggahaṇatthāya ṭhapito. Ekaggahaṇenevāti sāmaṇerānaṃ gahitassa puna acchaḍḍanavasena gahaṇena. Bhuñjituṃ vaṭṭatīti dhūmavaṭṭiyā tadahupaṭiggahitattā vuttaṃ. Bhattuggārotiādi abbohārikappasaṅgena vikālabhojanavinicchayadassanaṃ. Samuddodakenāti appaṭiggahitena. Himakarakā nāma kadāci vassodakena saha patanakā pāsāṇalekhā viya ghanībhūtaudakavisesā, tesu paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Tenāha ‘‘udakagatikā evā’’ti. Purebhattameva vaṭṭatīti appaṭiggahitāpattīhi abbohārikampi vikālabhojanāpattīhi sabbohārikanti dasseti.

คำว่า “อาธารเก ปตฺโต ฐปิโต” คือบาตรที่มีอามิสที่ยังไม่ได้รับประเคน อันบุคคลวางไว้เพื่อประโยชน์แก่การรับประเคนอีก. คำว่า “เอกคฺคหเณเนว” คือด้วยการถือเอาของที่สามเณรทั้งหลายถือเอาแล้ว โดยไม่ทิ้งอีก. คำว่า “ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ” ตรัสเพราะกล้องสูบยาที่รับประเคนแล้วในวันนั้น. คำว่า “ภตฺตุคฺคาโร” เป็นต้น เป็นการแสดงวินิจฉัยแห่งการฉันอาหารในเวลาวิกาลโดยความเป็นอัพโวหาริก. คำว่า “สมุทฺโททเกน” คือด้วยน้ำที่ยังไม่ได้รับประเคน. ชื่อว่าลูกเห็บ บางคราวเป็นของตกลงพร้อมด้วยน้ำฝน เหมือนรอยสลักบนแผ่นหิน เป็นน้ำพิเศษที่แข็งตัวแล้ว กิจแห่งการรับประเคนย่อมไม่มีในลูกเห็บเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า “อุทกคติกา เอว”. คำว่า “ปุเรภตฺตเมว วฏฺฏติ” ย่อมแสดงว่า แม้เป็นอัพโวหาริกด้วยอาบัติเนื่องจากการไม่รับประเคน ก็เป็นสัพโวหาริกด้วยอาบัติเนื่องจากการฉันอาหารในเวลาวิกาล.

Laggatīti mukhe ca hatthe ca mattikāvaṇṇaṃ dasseti. Bahalanti hatthamukhesu alagganakampi paṭiggahetabbaṃ. Vāsamattanti reṇukhīrābhāvaṃ dasseti. Ākirati paṭiggahetabbanti puppharasassa paññāyanato vuttaṃ.

คำว่า “ลคฺคติ” คือย่อมแสดงสีเหมือนดินเหนียวในปากและในมือ. คำว่า “พหลํ” คือแม้ของที่ไม่ติดในมือและปาก ก็ควรรับประเคน. คำว่า “วาสมตฺตํ” คือย่อมแสดงความไม่มีแห่งละอองเกสรและยาง. คำว่า “อากิรติ ปฏิกฺคเหตพฺพํ” ตรัสเพราะน้ำหวานแห่งดอกไม้ปรากฏ.

Mahābhūtesūti pāṇasarīrasannissitesu pathavīādimahābhūtesu. Sabbaṃ vaṭṭatīti attano, paresañca sarīranissitaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Akappiyamaṃsānulomatāya thullaccayādiṃ na janetīti adhippāyo. Patatīti attano sarīrato vicchinditvā patati. ‘‘Rukkhato chinditvā’’ti vuttattā mattikatthāya pathaviṃ khaṇituṃ, aññampi yaṃkiñci mūlapaṇṇādivisabhesajjaṃ chinditvā chārikaṃ akatvāpi appaṭiggahitampi paribhuñjituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Appaṭiggahitatā, ananuññātatā, dhūmādiabbohārikatābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni.

คำว่า “มหาภูเตสุ” คือในมหาภูตรูปมีปฐวีเป็นต้นที่อาศัยอยู่ในร่างกายของสัตว์. คำว่า “สพฺพํ วฏฺฏติ” คือสิ่งทั้งหมด (มีน้ำตาและน้ำลายเป็นต้น) ที่อาศัยอยู่ในร่างกายของตนและของผู้อื่น ควร. มีอธิบายว่า ย่อมไม่ยังถุลลัจจัยเป็นต้นให้เกิดขึ้น โดยความเป็นของคล้อยตามเนื้อที่ไม่ควร. คำว่า “ปตติ” คือตัดขาดจากร่างกายของตนแล้วย่อมตก. เพราะตรัสว่า “ตัดจากต้นไม้แล้ว” เพื่อประโยชน์แก่ดินเหนียว ควรขุดดิน และยาพิษมีรากและใบเป็นต้นอย่างอื่นบางอย่างที่ตัดแล้ว แม้ไม่ทำเป็นเถ้า ก็ควรเพื่อบริโภคแม้ไม่รับประเคน ดังนี้ พึงทราบ. ความเป็นของไม่รับประเคน, ความเป็นของไม่ทรงอนุญาต, ความไม่มีแห่งความเป็นอัพโวหาริกมีควันเป็นต้น, การกลืนกิน องค์ ๔ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้.

Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยไม้ชำระฟัน จบแล้ว.

Niṭṭhito bhojanavaggo catuttho.

โภชนวรรคที่ ๔ จบบริบูรณ์.

5. Acelakavaggo

๕. อเจลกวรรค

1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā

๑. การพรรณนาอเจลกสิกขาบท

273. Pañcamavaggassa [Pg.39] paṭhame mayhaṃ nāmāti bhikkhunā bhūmiyaṃ ṭhapetvā dinnampi sandhāya vadati. Aññatitthiyatā, ananuññātatā, ajjhoharaṇīyatā, ajjhoharaṇatthāya sahatthā anikkhittabhājane dānanti imānettha cattāri aṅgāni.

๒๗๓. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ คำว่า “มยุง นาม” ตรัสหมายถึงแม้ของที่บุคคลวางไว้บนพื้นดินแล้วให้. ความเป็นอัญเดียรถีย์, ความเป็นของไม่ทรงอนุญาต, ความเป็นอาหารที่ควรกลืนกิน, การให้ด้วยมือของตนในภาชนะที่ยังไม่ได้วางลงเพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน องค์ ๔ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้.

Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอเจลกสิกขาบท จบแล้ว.

2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

๒. การพรรณนาอุยโยชนสิกขาบท

274. Dutiye anācāraṃ ācaritukāmatā, tadatthameva upasampannassa uyyojanā, tassa upacārātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni.

๒๗๔. ในสิกขาบทที่ ๒ ความปรารถนาเพื่อจะประพฤติอนาจาร, การส่งอุปสัมบันไปเพื่อประโยชน์แก่การประพฤติอนาจารนั้นเอง, การล่วงอุปจารของภิกษุนั้น องค์ ๓ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้.

Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอุยโยชนสิกขาบท จบแล้ว.

3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

๓. การพรรณนาสโภชนสิกขาบท

281. Tatiye pāḷiyaṃ khuddake ghareti ettha khuddakaṃ gharaṃ nāma pañcahatthato ūnakavitthāraṃ adhippetaṃ. Tattha ca piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāse avijahitepi piṭṭhivaṃsātikkamo hotīti āha ‘‘piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā’’ti. Yathā tathā vā katassāti piṭṭhivaṃsaṃ āropetvā vā anāropetvā vā katassa.

๒๘๑. ในสิกขาบทที่ ๓ ในบทว่า “ขุทฺทเก ฆเร” ในพระบาลีนี้ ชื่อว่าเรือนเล็ก ประสงค์เอาเรือนที่มีความกว้างน้อยกว่า ๕ ศอก. และในเรือนเล็กนั้น แม้เมื่อไม่ละหัตถบาสจากกรอบประตู การล่วงขื่อ ย่อมมี ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ล่วงขื่อแล้ว”. คำว่า “ยถา ตถา วา กตสฺส” คือเรือนที่กระทำแล้วโดยยกขื่อขึ้นหรือโดยไม่ยกขื่อขึ้น.

283. Pāḷiyaṃ vītarāgāti apariyuṭṭhitarāgānaṃ, anāgāmīnañca saṅgaho. Sacittakanti anupavisitvā nisīdanacittena sacittakaṃ. Pariyuṭṭhitarāgajāyampatikānaṃ sannihitatā, sayanigharatā, dutiyassa bhikkhuno abhāvo, anupakhajja nisīdananti imānettha cattāri aṅgāni.

๒๘๓. ในพระบาลี คำว่า “วีตราคา” คือแก่บุคคลผู้มีราคะไม่ครอบงำ และการสงเคราะห์อนาคามีบุคคล. คำว่า “สจิตฺตกํ” คือชื่อว่ามีจิต เพราะมีจิตคิดจะนั่งเมื่อเข้าไปใกล้. ความที่สามีภรรยาผู้มีราคะครอบงำอยู่พร้อมหน้ากัน, ความเป็นห้องนอน, ความไม่มีแห่งภิกษุรูปที่สอง, การเข้าไปแทรกนั่ง องค์ ๔ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้.

Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสโภชนสิกขาบท จบแล้ว.

284-289. Catutthapañcamāni vuttatthāni.

สิกขาบทที่ ๔ และที่ ๕ มีอรรถอันกล่าวแล้ว.

6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā

๖. อรรถกถาแห่งจาริตตสิกขาบท

298. Chaṭṭhe [Pg.40] ‘‘pariyesitvā ārocanakiccaṃ nāma natthī’’ti vuttattā yo apariyesitabbo upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhāne dissati, so sacepi pakativacanassa savanūpacāraṃ atikkamma ṭhito upagantvā āpucchitabbo. Tenāha ‘‘api ca…pe… yaṃ passati, so āpucchitabbo’’tiādi.

๒๙๘. ในสิกขาบทที่ ๖ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ชื่อว่ากิจอันควรแสวงหาแล้วบอกย่อมไม่มี” ภิกษุใดที่ไม่ต้องเที่ยวหา (คือเห็นตัวอยู่แล้ว) ย่อมปรากฏในที่อันควรเข้าไปหา แม้ภิกษุนั้นตั้งอยู่ล่วงเขตแดนอันควรได้ยินคำพูดปกติ ควรเข้าไปหาแล้วถาม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า “อนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุใดเห็น ภิกษุนั้นควรถูกถาม” เป็นต้น.

302. Anāpattivāre cettha antarārāmādīnaññeva vuttattā vihārato gāmavīthiṃ anuññātakāraṇaṃ vinā atikkamantassāpi āpatti hoti, na pana gharūpacāraṃ atikkamantasseva.

๓๐๒. ในอนาปัตติวาระนี้ เพราะตรัสถึงแต่เพียงอารามเป็นต้นที่อยู่ภายใน (หมู่บ้าน) แม้ภิกษุผู้ก้าวล่วงทางหมู่บ้านไปจากวิหาร โดยไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต ก็เป็นอาบัติ แต่ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ก้าวล่วงเพียงอุปจารบ้านเท่านั้น

Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘aññassa gharūpacāraṃ okkamantassa…pe… paṭhamaṃ pādaṃ ummāraṃ atikkāmetī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ gāme paviṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ, tathāpi aññassa gharūpacāraṃ anokkamitvā vīthimajjheneva gantvā icchiticchitagharadvārābhimukhe ṭhatvā manusse oloketvā gacchantassāpi pācittiyameva. Tattha keci ‘‘vīthiyaṃ atikkamantassa gharūpacāragaṇanāya āpattiyo’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘yāni kulāni uddissa gato, tesaṃ gaṇanāyā’’ti. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharūpasaṅkamanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayāpadānaṃ abhāvoti imānettha pañca aṅgāni.

ส่วนคำที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า "เมื่อก้าวล่วงเขตบ้านของผู้อื่น...ฯลฯ...ก้าวล่วงธรณีประตูด้วยเท้าข้างแรก" เป็นต้นนั้น ตรัสหมายถึงบ้านที่ตั้งอยู่ในหมู่บ้าน แม้ในหมู่บ้านนั้น ภิกษุผู้ไม่ก้าวล่วงเขตบ้านของผู้อื่น แต่เดินไปตามกลางถนนเท่านั้น ยืนอยู่หน้าประตูบ้านที่ต้องการ มองดูผู้คนแล้วเดินไป ก็เป็นอาบัติปาจิตตีย์เหมือนกัน ในคำนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เมื่อก้าวล่วงไปในถนน อาบัติทั้งหลายย่อมมีตามจำนวนเขตบ้าน" ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "อาบัติทั้งหลายย่อมมีตามจำนวนตระกูลที่ภิกษุไปโดยมุ่งหมาย" การยินดีรับนิมนต์ด้วยโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง, การไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่, การเข้าไปสู่บ้านอื่นจากบ้านที่รับนิมนต์, การไม่ล่วงเลยเวลาเที่ยง, ความไม่มีสมัยและอันตราย เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้

Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจาริตตสิกขาบท จบแล้ว

7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā

๗. อรรถกถามหานามสิกขาบท

303. Sattame mahānāmoti sukkodanassa putto anuruddhattherassa, satthu ca jeṭṭhabhātā. Ānandatthero amitodanassa putto, nandatthero pana suddhodanasseva.

๓๐๓. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า มหานามะ คือโอรสของพระเจ้าสุกโกทนะ เป็นพระเชษฐาของพระอนุรุทธเถระและพระศาสดา พระอานันทเถระเป็นโอรสของพระเจ้าอมิโตทนะ ส่วนพระนันทเถระเป็นโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะนั่นเอง

305. Pāḷiyaṃ kālaṃ āharissathāti ajjatanaṃ kālaṃ vītināmessatha, sve bhesajjaṃ harissathāti vā attho. ‘‘Atthi pavāraṇā bhesajjapariyantā ca rattipariyantā cā’’ti tatiyakoṭṭhāse niyamitameva bhesajjaṃ niyamitakālantareyeva gahetabbaṃ, na tato bahi. Itarathā [Pg.41] visuṃ payojanaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. Sapariyantā saṅghapavāraṇā, taduttari bhesajjaviññatti, agilānatāti imānettha tīṇi aṅgāni.

๓๐๕. ในพระบาลี คำว่า "กาลัง อาหริสสถาติ" มีอรรถว่า "ท่านทั้งหลายจงให้กาลเวลาในวันนี้ล่วงไป" หรือ "พรุ่งนี้จงนำยามา" ยาที่กำหนดไว้ในส่วนที่ ๓ ว่า "มีการปวารณาที่มียาเป็นที่สุด และมีราตรีเป็นที่สุด" นั้น พึงรับได้เฉพาะภายในเวลาที่กำหนดเท่านั้น ไม่พึงรับนอกเวลานั้น พึงทราบว่า ถ้าถือเอาอรรถอย่างอื่น ประโยชน์ต่างหากก็ไม่มี การปวารณาของสงฆ์ที่มีกำหนด, การขอเภสัชเกินกว่านั้น, และการไม่เป็นไข้ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้

Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหานามสิกขาบท จบแล้ว

8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอุยยุตตเสนาสิกขาบท

315. Aṭṭhame ekamekanti ettha duvaṅginīpi tivaṅginīpi senā saṅgayhati. Uyyuttacaturaṅgasenādassanāya tathārūpapaccayādiṃ vinā gamanaṃ, ananuññātokāse dassananti imānettha dve aṅgāni.

๓๑๕. ในสิกขาบทที่ ๘ ในบทว่า "เอกเมกัง" นี้ ย่อมสงเคราะห์เอาเสนาที่มี ๒ องค์และเสนาที่มี ๓ องค์ การไปโดยไม่มีเหตุปัจจัยเป็นต้นเช่นนั้น เพื่อดูเสนา ๔ เหล่าที่ยกออกไป, และการดูในที่ที่ไม่ได้รับอนุญาต เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้

Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุยยุตตเสนาสิกขาบท จบแล้ว

9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

๙. อรรถกถาเสนาวาสสิกขาบท

319. Navame senāya catuttho sūriyatthaṅgamo, agilānatāti imānettha dve aṅgāni.

๓๑๙. ในสิกขาบทที่ ๙ การที่ดวงอาทิตย์ตกเป็นครั้งที่ ๔ ในกองทัพ และการไม่เป็นไข้ เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้

Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเสนาวาสสิกขาบท จบแล้ว

10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอุโยธิกสิกขาบท

322. Dasame pāḷiyaṃ kati te lakkhāni laddhānīti kittakā tayā laddhāti attho. Uyyodhikādidassanāya tathārūpapaccayaṃ vinā gamanaṃ, ananuññātokāse dassananti imānettha dve aṅgāni.

๓๒๒. ในสิกขาบทที่ ๑๐ ในพระบาลี คำว่า "กติ เต ลักขานิ ลัทธานิ" มีอรรถว่า "ท่านได้รอยถูกยิงเท่าไร" การไปโดยไม่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เพื่อดูการรบเป็นต้น, และการดูในที่ที่ไม่ได้รับอนุญาต เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้

Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุโยธิกสิกขาบท จบแล้ว

Niṭṭhito acelakavaggo pañcamo.

อเจลกวรรคที่ ๕ จบแล้ว

6. Surāpānavaggo

๖. สุราปานวรรค

1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสุราปานสิกขาบท

328. Chaṭṭhavaggassa [Pg.42] paṭhame pāḷiyaṃ kiṇṇapakkhittāti piṭṭhapūvādiṃ apakkhipitvā kiṇṇasaṅkhātaṃ dhaññaṅkurādisurābījaṃ pakkhipitvā katā. Sambhārasaṃyuttāti sāsapādianekasambhārehi saññuttā.

๓๒๘. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ ในพระบาลี คำว่า "กิณณปกขิตตา" คือสุราที่ทำโดยไม่ใส่แป้งขนมเป็นต้น แต่ใส่เชื้อสุราที่เรียกว่ากิณณะ อันเป็นเมล็ดข้าวเปลือกงอกเป็นต้น คำว่า "สัมภารสังยุตตา" คือสุราที่ประกอบด้วยเครื่องปรุงหลายอย่างมีเมล็ดผักกาดเป็นต้น

Madhukatālanāḷikerādipupphādiraso ciraparivāsito pupphāsavo nāma. Tathā panasādi phalāsavo. Muddikaraso madhvāsavo. Ucchuraso guḷāsavo. Tiphalatikaṭukādinānāsambhārānaṃ raso ciraparivāsito sambhārasaṃyutto. Bījato paṭṭhāyāti yathāvuttānaṃ piṭṭhādīnaṃ majjatthāya bhājane pakkhittakālato paṭṭhāya.

น้ำดอกไม้มีดอกมะทุ ดอกตาล ดอกมะพร้าวเป็นต้น ที่หมักไว้นาน เรียกว่า บุพพาสวะ เช่นเดียวกัน น้ำขนุนเป็นต้น เรียกว่า ผลาสวะ น้ำองุ่น เรียกว่า มธวาสวะ น้ำอ้อย เรียกว่า คุฬาสวะ น้ำที่หมักไว้นานของเครื่องปรุงหลายอย่างมีตรีผลา ตรีกฏุกะเป็นต้น เรียกว่า สัมภารสังยุตตะ คำว่า "พีชโต ปฏฐาย" คือนับตั้งแต่เวลาที่ใส่แป้งเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วลงในภาชนะเพื่อทำสุรา

329. Loṇasovīrakaṃ suttañca anekehi dabbasambhārehi abhisaṅkhato bhesajjaviseso. Uyyuttasikkhāpadānaṃ acittakalokavajjesu lokavajjatā pubbe vuttanayāvāti tattha kiñcipi avatvā idha tehi asādhāraṇavatthuvisesasiddhāya acittakapakkhepi akusalacittatāya taṃ lokavajjatādivisesaṃ dassetumeva ‘‘vatthuajānanatāya cetthā’’tiādinā vuttanti veditabbaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vitthārato sāratthadīpaniyaṃ viraddhaṭṭhānavisodhanavasena vuttanti tattheva gahetabbaṃ. Majjabhāvo, tassa pānañcāti imānettha dve aṅgāni.

๓๒๙. ยาพิเศษที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงหลายอย่าง มีโลณโโวีรกะและยาที่ทำให้หลับ พึงทราบว่า ความเป็นโลกวัชชะในอจิตตกโลกวัชชะของอุยยุตตสิกขาบททั้งหลายนั้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว เพราะฉะนั้น ในสิกขาบทเหล่านั้นจึงไม่ได้กล่าวอะไรไว้เลย แต่ในสุราปานสิกขาบทนี้ ได้กล่าวคำว่า "วัตถุอชานนตาย เจตถา" เป็นต้น เพื่อแสดงความพิเศษของความเป็นโลกวัชชะเป็นต้น ที่ทำด้วยอกุศลจิต แม้ในฝ่ายอจิตตกะ ซึ่งสำเร็จด้วยวัตถุพิเศษที่ไม่ทั่วไปกับสิกขาบทเหล่านั้น สิ่งที่ควรกล่าวในสิกขาบทนี้ ได้กล่าวไว้โดยพิสดารในอรรถกถาปฐมปาราชิก โดยวิธีชำระข้อที่ขัดแย้งในสารัตถทีปนีฎีกาแล้ว เพราะฉะนั้น พึงถือเอาในอรรถกถาปฐมปาราชิกนั้นเอง ความเป็นสุรา และการดื่มสุรานั้น เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้

Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุราปานสิกขาบท จบแล้ว

2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอังคุลิปโตทกสิกขาบท

330. Dutiye hasādhippāyatā, upasampannassa kāyena kāyāmasananti imānettha dve aṅgāni.

๓๓๐. ในสิกขาบทที่ ๒ ความมีเจตนาจะหัวเราะเย้าแหย่ และการลูบคลำกายของภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันด้วยกาย เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้

Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอังคุลิปโตทกสิกขาบท จบแล้ว

3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā

๓. คำอธิบายหสธรรมสิกขาบท

338. Tatiye [Pg.43] pāḷiyaṃ hasadhamme hasadhammasaññītiādīsu uplavādimattaṃ kiṃ hasadhammo hotīti gahaṇavasena sati karaṇīye kariyamānaṃ hasadhammaṃ hasadhammoti gahaṇavasena attho veditabbo. Ussārentoti udake ṭhitaṃ nāvaṃ tīre āropento.

๓๓๘. ในสิกขาบทที่ ๓ ในพระบาลี ในบทว่า "หสธัมเม หสธัมมสัญญี" เป็นต้น พึงทราบอรรถโดยการถือเอาว่า "เพียงการดำผุดเป็นต้น เป็นหสธรรมได้อย่างไร" หรือโดยการถือเอาว่า "การดำผุดที่ทำเมื่อมีกิจที่ควรทำ เป็นหสธรรม" คำว่า อุสสาเรนโต คือการนำเรือที่อยู่ในน้ำขึ้นสู่ฝั่ง

Patanuppatanavāresūti udakassa uparitale maṇḍūkagatiyā patanuppatanavasena gamanatthaṃ khittāya ekissā kathalāya vasena vuttaṃ. Udakassa uparigopphakatā, hasādhippāyena kīḷananti dve aṅgāni.

คำว่า "ปตนุปปตนวาเรสุ" ตรัสไว้โดยหมายถึงก้อนกระเบื้องที่ถูกโยนไปเพื่อให้เคลื่อนที่ไปบนผิวน้ำด้วยอาการจมๆ ลอยๆ ด้วยอาการไปของกบ การที่น้ำอยู่เหนือข้อเท้า และการเล่นด้วยความประสงค์จะหัวเราะเย้าแหย่ เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้

Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายหสธรรมสิกขาบท จบแล้ว

4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā

๔. คำอธิบายอนาทริยสิกขาบท

344. Catutthe suttānulomanti mahāpadesā. Aṭṭhakathātipi vadanti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, anādariyakaraṇanti dve aṅgāni.

๓๔๔. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า สุตตานุโลม ได้แก่ มหาประเทศ ๔ แม้อรรถกถาทั้งหลาย อาจารย์บางพวกก็กล่าวไว้ การกล่าวด้วยคำที่ทรงบัญญัติไว้แก่ภิกษุ และการทำความไม่เอื้อเฟื้อ นี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้

Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอนาทริยสิกขาบท จบแล้ว

5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā

๕. คำอธิบายภิงสาปนสิกขาบท

345. Pañcame upasampannatā, tassa dassanasavanavisaye bhiṃsāpetukāmatāya vāyamananti dve aṅgāni.

๓๔๕. ในสิกขาบทที่ ๕ ความเป็นภิกษุ และความพยายามด้วยความประสงค์จะให้ภิกษุนั้นกลัวในที่ที่มองเห็นและได้ยินได้ นี้เป็นองค์ ๒

Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายภิงสาปนสิกขาบท จบแล้ว

6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā

๖. คำอธิบายโชติสิกขาบท

354. Chaṭṭhe alātaṃ patitanti aggikapālato bahi patitaṃ. Vijjhātanti vijjhātaṃ alātaṃ kapālaggimhi pakkhipitvā jālentassa pācittiyaṃ, tathā kevalaṃ indhanaṃ pātentassapi vijjhātaṃ kapālaggiṃ mukhavātādinā ujjālentassapi. Gilānatādikāraṇābhāvo, visibbetukāmatā, samādahananti tīṇi aṅgāni.

๓๕๔. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า อลาตัง ปติตัง ได้แก่ ดุ้นไฟที่ตกลงไปภายนอกกองไฟ คำว่า วิชฌาตัง ได้แก่ ดุ้นไฟที่ดับแล้ว ภิกษุผู้ใส่ดุ้นไฟที่ดับแล้วลงในกระเบื้องไฟแล้วจุดให้ลุกขึ้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ แม้ภิกษุผู้ทิ้งเพียงเชื้อไฟที่ไม่มีเปลว หรือภิกษุผู้จุดดุ้นไฟที่ดับแล้วในกระเบื้องไฟด้วยลมปากเป็นต้น ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์เช่นกัน ความไม่มีเหตุมีความเจ็บป่วยเป็นต้น ความประสงค์จะผิงไฟ และการก่อไฟ นี้เป็นองค์ ๓

Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายโชติสิกขาบท จบแล้ว

7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā

๗. คำอธิบายนหานสิกขาบท

357. Sattame [Pg.44] pāḷiyaṃ nagare thakiteti ettha raññā ciraṃ nahāyitukāmena ‘‘ahaṃ bahi uyyāne katārakkho vasissāmi, nagaraṃ thaketvā gopethā’’ti anuññātā, te thakiṃsūti daṭṭhabbaṃ. Asambhinnenāti anaṭṭhena, taṃ divasaṃ puna aggahitālaṅkārena pabuddhamattenāti adhippāyo. Majjhimadese ūnakaddhamāsanahānaṃ, samayādīnaṃ abhāvoti dve aṅgāni.

๓๕๗. ในสิกขาบทที่ ๗ ในบาลีว่า "นคเร ถกิเต" ในบทนั้น พึงทราบว่า เมื่อพระราชาผู้ประสงค์จะสรงน้ำเป็นเวลานานทรงอนุญาตว่า "เราจะอยู่ในอุทยานภายนอกซึ่งมีการรักษาความปลอดภัยแล้ว พวกท่านจงปิดเมืองแล้วเฝ้าไว้" พวกเขาก็ปิดเมือง คำว่า อสัมภินเนน ได้แก่ ด้วยของหอมที่ไม่เสีย ความหมายคือ ด้วยการตื่นขึ้นมาโดยไม่ได้ประดับประดาในวันนั้น การสรงน้ำก่อนกึ่งเดือนในมัชฌิมประเทศ และความไม่มีสมัย (กาลเวลา) เป็นต้น นี้เป็นองค์ ๒

Nahānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายนหานสิกขาบท จบแล้ว

8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

๘. คำอธิบายทุพพัณณกรณ์สิกขาบท

368. Aṭṭhame paṭiladdhanavacīvarenāti ettha pubbe akatakappaṃ katipāhaṃ nivāsanatthāya tāvakālikavasena laddhampi saṅgayhatīti vadanti.

๓๖๘. ในสิกขาบทที่ ๘ ในบทว่า "ด้วยจีวรใหม่ที่ได้มา" อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า แม้จีวรที่ได้มาโดยชั่วคราวเพื่อใช้เป็นผ้าครอง ๒-๓ วัน ซึ่งยังไม่ได้ทำกัปปะ ก็พึงสงเคราะห์เข้าด้วย

369. ‘‘Navaṃ nāma akatakappa’’nti sāmaññato vuttattā aññena bhikkhunā kappabinduṃ datvā paribhuttaṃ cīvaraṃ, tena vā, tato labhitvā aññena vā kenaci dinnampi katakappameva navaṃ nāma na hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā’’ti vuttattā aṃsabaddhakāsāvampi pārupitabbato kappaṃ kātabbanti vadanti. Cammakāranīlaṃ nāma cammaṃ nīlavaṇṇaṃ kātuṃ yojiyamānaṃ nīlaṃ. Pakatinīlamevāti keci. Yathāvuttacīvarassa akatakappatā, anaṭṭhacīvarāditā, nivāsanāditāti tīṇi aṅgāni.

๓๖๙. เพราะมีการกล่าวโดยทั่วไปว่า "ชื่อว่าใหม่ คือยังไม่ได้ทำกัปปะ" จึงพึงทราบว่า แม้จีวรที่ภิกษุอื่นทำกัปปะให้แล้วแต่ยังไม่ได้ใช้สอย หรือจีวรที่ภิกษุนั้นเอง หรือภิกษุอื่นใดได้รับจากภิกษุนั้นแล้วให้ ก็เป็นจีวรที่ทำกัปปะแล้ว ไม่ชื่อว่าเป็นของใหม่ เพราะมีการกล่าวว่า "เพื่อใช้เป็นผ้าครอง หรือเพื่อใช้เป็นผ้าห่ม" อาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า แม้ผ้าอังสะก็พึงทำกัปปะเพราะเป็นผ้าที่พึงห่ม คำว่า จัมมการนีละ ได้แก่ สีครามที่ใช้ย้อมหนังให้เป็นสีคราม บางอาจารย์กล่าวว่า เป็นสีครามตามธรรมชาติ ความที่จีวรตามที่กล่าวมาแล้วยังไม่ได้ทำกัปปะ ความที่จีวรไม่หายเป็นต้น และการใช้เป็นผ้าครองเป็นต้น นี้เป็นองค์ ๓

Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุพพัณณกรณ์สิกขาบท จบแล้ว

9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā

๙. คำอธิบายวิกัปปนสิกขาบท

374. Navame yenāti yena saddhiṃ, yassa santiketi attho. Sāmaṃ vikappitassa apaccuddhāro, vikappanupagacīvaratā, avissāsena paribhogoti tīṇi aṅgāni.

๓๗๔. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "เยนะ" มีความหมายว่า "กับภิกษุใด" "ที่สำนักของภิกษุใด" การไม่ปัจจุทธรณ์จีวรที่วิกัปแล้วด้วยตนเอง ความเป็นจีวรที่ควรแก่วิกัป และการใช้สอยโดยไม่สนิทสนม นี้เป็นองค์ ๓

Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายวิกัปปนสิกขาบท จบแล้ว

10. Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. คำอธิบายจีวรอปนิธานสิกขาบท

378. Dasame [Pg.45] pāḷiyaṃ antamaso hasāpekkhopīti api-saddena atheyyacittaṃ kodhena dukkhāpetukāmaṃ, avaṇṇaṃ pakāsetukāmañca saṅgayhati. Teneva ‘‘tivedana’’nti vuttaṃ. Upasampannassa pattādīnaṃ apanidhānaṃ, vihesetukāmatādīti dve aṅgāni.

๓๗๘. ในสิกขาบทที่ ๑๐ ในบาลีว่า "อันตมโส หสาเปกโขปิ" ด้วย อปิ-ศัพท์ พึงสงเคราะห์ความประสงค์จะทำให้เดือดร้อนด้วยความโกรธซึ่งไม่ใช่จิตคิดจะขโมย และความประสงค์จะประกาศความเสื่อมเสีย ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ติเวทนัง" (เวทนา ๓) การซ่อนบาตรเป็นต้นของภิกษุ และความประสงค์จะเบียดเบียน นี้เป็นองค์ ๒

Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายจีวรอปนิธานสิกขาบท จบแล้ว

Niṭṭhito surāpānavaggo chaṭṭho.

สุราปานวรรคที่ ๖ จบแล้ว

7. Sappāṇakavaggo

๗. สัปปาณกวรรค

1. Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā

๑. คำอธิบายสัญจิจจปาณสิกขาบท

382. Sattamassa paṭhame usuṃ saraṃ asati khipatīti issāso. Na hettha kiñci jīvitaṃ nāma visuṃ tiṭṭhatīti sambandho. Tattha pāṇeti satte. Appamattena vattaṃ kātabbanti yathā pāṇakānaṃ vihesāpi na hoti, evaṃ sallakkhetvā otāpanasammajjanādivattaṃ kātabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๘๒. ในสิกขาบทที่ ๑ ของวรรคที่ ๗ คำว่า อิสสาสะ คือผู้ที่ยิงลูกศร ในที่นี้ ความสัมพันธ์คือ ชื่อว่าชีวิตใดๆ ย่อมไม่ตั้งอยู่ต่างหาก ในประโยคนั้น คำว่า ปาเณ ได้แก่ ในสัตว์ คำว่า อัปปมัตเตน วัตตัง กาตัพพัง ได้แก่ พึงกระทำวัตรมีการตากแดดและกวาดเป็นต้น โดยกำหนดอย่างนี้ว่า แม้ความเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายก็ไม่พึงมี ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสัญจิจจปาณสิกขาบท จบแล้ว.

2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

๒. คำอธิบายสัปปาณกสิกขาบท

387. Dutiye udakasaṇṭhānakappadeseti kaddamapāsāṇādibhūmiyaṃ. Tatthāti āsitte kappiyaudake. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๘๗. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "อุทกสัณฐานกัปปเทเส" ได้แก่ ในพื้นที่ที่มีโคลนและหินเป็นต้น. คำว่า "ตัตถะ" ได้แก่ ในน้ำที่ควรแก่การเทลงไปแล้ว. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสัปปาณกสิกขาบท จบแล้ว.

3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā

๓. คำอธิบายอุโกฏนสิกขาบท

392. Tatiye ‘‘tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā’’ti vuttattā yassa adhikaraṇaṃ saṅghakammena nihataṃ, tassa sammukhe eva ukkoṭentassa pācittiyaṃ. Parammukhe pana dukkaṭameva.

๓๙๒. ในสิกขาบทที่ ๓ เพราะมีคำกล่าวว่า "ไปสู่สำนักของภิกษุนั้น" ภิกษุผู้ยังอธิกรณ์ของภิกษุใดที่สงฆ์ระงับแล้วด้วยสังฆกรรม ให้กำเริบในที่เฉพาะหน้าของภิกษุนั้นนั่นแล ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ แต่ในที่ลับหลัง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น

395. ‘‘Dhammakamme [Pg.46] adhammakammasaññī ukkoṭeti, anāpattī’’ti vuttattā anādariyatādi viya ukkoṭanaṃ sayaṃ akusalaṃ na hoti, dhammakammasaññāya, pana vimatiyā ca ukkoṭaneneva akusalaṃ hoti. Yathādhammaṃ nihatatā, jānanā, ukkoṭanāti tīṇi aṅgāni.

๓๙๕. เพราะมีคำกล่าวว่า "เมื่อสำคัญสังฆกรรมอันเป็นธรรมว่าเป็นอธรรม แล้วยังอธิกรณ์ให้กำเริบ ย่อมไม่มีอาบัติ" การยังอธิกรณ์ให้กำเริบนั้น โดยตัวของมันเองไม่เป็นอกุศล เหมือนการไม่เคารพบุคคลหรือธรรมเป็นต้น แต่เพราะสำคัญว่าเป็นธรรมกรรม หรือเพราะความสงสัย แล้วยังอธิกรณ์ให้กำเริบ จึงเป็นอกุศล การระงับโดยชอบธรรม, การรู้, การยังอธิกรณ์ให้กำเริบ เหล่านี้เป็นองค์ ๓

Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอุโกฏนสิกขาบท จบแล้ว

4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā

๔. คำอธิบายทุฏฐุลลสิกขาบท

399. Catutthe āpattiṃ āpajjatiyevāti dhuranikkhepapakkhe vuttaṃ. Vatthupuggaloti āpannapuggalo. Chādetukāmatāya hi sati eva avassaṃ aññassa ārocanaṃ vuttaṃ, vatthupuggalassa ca ārocanā nāma na hotīti paṭicchādanamevāti adhippāyo. Koṭi chinnā hotīti chādessāmīti dhuranikkhepe satipi puggalaparamparāya gacchantī āpattikoṭi chijjati.

๓๙๙. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "ย่อมต้องอาบัติแท้" นี้ กล่าวไว้ในฝ่ายของการทอดธุระ (คือเลิกความพยายามที่จะบอก) คำว่า "วัตถุบุคคล" คือ บุคคลผู้ต้องอาบัติ เพราะเมื่อมีความประสงค์จะปกปิด ย่อมกล่าวถึงการบอกแก่ผู้อื่นอย่างแน่นอน แต่การบอกแก่บุคคลผู้ต้องอาบัติเองนั้น ไม่ชื่อว่าเป็นการบอก (แต่เป็นการปกปิด) นี้เป็นอธิบาย คำว่า "ที่สุดขาดแล้ว" แม้เมื่อมีการทอดธุระด้วยความตั้งใจว่าจักปกปิด ที่สุดแห่งอาบัติที่ดำเนินไปตามลำดับบุคคลย่อมขาดไป

400. ‘‘Anupasampannassa sukkavissaṭṭhi ca kāyasaṃsaggo cāti ayaṃ duṭṭhullaajjhācāro nāmā’’ti idaṃ duṭṭhullārocanasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘anupasampannassa…pe… ādito pañca sikkhāpadāni duṭṭhullo nāma ajjhācāro, sesāni aduṭṭhullo. Sukkavissaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmā panassa ajjhācāro nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 82) iminā vacanena virujjhatīti vīmaṃsitabbaṃ. Puggalapemena chādayato cettha ‘‘aññe garahissantī’’ti bhayavasena chādanakkhaṇe paṭighova uppajjatīti ‘‘dukkhavedana’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Upasampannassa duṭṭhullāpattijānanaṃ, paṭicchādetukāmatāya dhuranikkhepoti dve aṅgāni.

๔๐๐. คำว่า "การทำให้อสุจิเคลื่อนและการถูกต้องกายของอนุปสัมบันนี้ ชื่อว่าทุฏฐุลลาชฌาจาร" นี้ ขัดแย้งกับคำกล่าวในอรรถกถาทุฏฐุลลาโรจนสิกขาบทว่า "สำหรับอนุปสัมบัน...เป็นต้น...สิกขาบท ๕ ข้อแรก ชื่อว่าทุฏฐุลละ ชื่อว่าอาชฌาจาร, ที่เหลือเป็นอทุฏฐุลละ. การทำให้อสุจิเคลื่อนและการถูกต้องกาย ชื่อว่าทุฏฐุลละ ชื่อว่าอาชฌาจาร, ที่เหลือเป็นอทุฏฐุลละ. แต่การทำให้อสุจิเคลื่อน การถูกต้องกาย และความใคร่ในทุฏฐุลละ ชื่อว่าอาชฌาจารของเขา" (ปาจิ. อรรถ. ๘๒) จึงควรพิจารณา ในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่า เมื่อภิกษุปกปิดด้วยความรักในบุคคล เพราะความกลัวว่า "คนอื่นจักติเตียน" ในขณะที่ปกปิดนั้น ปฏิฆะ (ความขัดเคือง) ย่อมเกิดขึ้นแน่นอน จึงกล่าวว่า "ทุกขเวทนา" ดังนี้. การรู้อาบัติชั่วหยาบของอุปสัมบัน ๑ การทอดธุระเพราะความประสงค์จะปกปิด ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๒

Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุฏฐุลลสิกขาบท จบแล้ว

5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā

๕. คำอธิบายอูนวิสติวัสสสิกขาบท

402. Pañcame rūpasippanti heraññikasippaṃ. Gabbhe sayitakālena saddhiṃ vīsatimaṃ vassaṃ paripuṇṇamassāti gabbhavīso.

๔๐๒. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "รูปศิลปะ" คือ ศิลปะการทำเงิน (ช่างทอง) คำว่า "กัพภวีสะ" (ผู้มีอายุ ๒๐ ปีนับแต่ปฏิสนธิ) คือ สามเณรนั้นมีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์พร้อมด้วยเวลาที่อยู่ในครรภ์มารดา

404. Nikkhamanīyapuṇṇamāsīti [Pg.47] sāvaṇamāsassa puṇṇamiyā āsāḷhīpuṇṇamiyā anantarapuṇṇamī. Pāṭipadadivaseti pacchimikāya vassūpanāyikāya. Dvādasa māse mātu kucchismiṃ vasitvā mahāpavāraṇāya jātaṃ upasampādentīti attho. ‘‘Tiṃsa rattindivo māso, dvādasamāsiko saṃvaccharo’’ti (a. ni. 3.71; 8.43; vibha. 1023) vacanato ‘‘cattāro māsā parihāyantī’’ti vuttaṃ. Vassaṃ ukkaḍḍhantīti vassaṃ uddhaṃ kaḍḍhanti, ‘‘ekamāsaṃ adhikamāso’’ti chaḍḍetvā vassaṃ upagacchantīti attho. Tasmā tatiyo tatiyo saṃvaccharo terasamāsiko hoti. Te dve māse gahetvāti nikkhamanīyapuṇṇamāsato yāva jātadivasabhūtā mahāpavāraṇā. Tāva ye dve māsā anāgatā, tesaṃ atthāya adhikamāsato laddhe dve māse gahetvā. Tenāha ‘‘yo pavāretvā vīsativasso bhavissatī’’tiādi. ‘‘Nikkaṅkhā hutvā’’ti idaṃ aṭṭhārasannaṃ vassānaṃ ekaadhikamāse gahetvā tato vīsatiyā vassesupi cātuddasīatthāya catunnaṃ māsānaṃ parihāpanena sabbadā paripuṇṇavīsativassataṃ sandhāya vuttaṃ. Pavāretvā vīsativasso bhavissatīti mahāpavāraṇādivase atikkante gabbhavassena saha vīsativasso bhavissatīti attho. Tasmāti yasmā gabbhamāsāpi gaṇanūpagā honti, tasmā. Ekavīsativassoti jātiyā vīsativassaṃ sandhāya vuttaṃ.

๔๐๔. คำว่า "นิคคมนียปุณณมาสี" คือ วันเพ็ญเดือนสาวนะ (สิงหาคม) ซึ่งเป็นวันเพ็ญถัดจากวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ คำว่า "ปาฏิปททิวเส" คือ ในวันเข้าพรรษาหลัง อธิบายว่า ผู้ที่อยู่ในครรภ์มารดา ๑๒ เดือน แล้วเกิดในวันมหาปวารณา (วันออกพรรษา) ย่อมให้อุปสมบทได้ เพราะมีพระพุทธพจน์ว่า "เดือนมี ๓๐ วัน ๓๐ คืน, ปีมี ๑๒ เดือน" (อ. อัง. ๓.๗๑; ๘.๔๓; วิภังค์ ๑๐๒๓) จึงกล่าวว่า "ขาดไป ๔ เดือน" คำว่า "ย่อมเลื่อนพรรษา" คือ ย่อมเลื่อนพรรษาขึ้นไปข้างบน อธิบายว่า ละทิ้งเดือนหนึ่งว่าเป็นอธิกมาส แล้วเข้าพรรษา เพราะฉะนั้น ปีที่ ๓ ย่อมมี ๑๓ เดือน คำว่า "ถือเอา ๒ เดือนนั้น" คือ ตั้งแต่วันเพ็ญเดือนสาวนะ จนถึงวันมหาปวารณาซึ่งเป็นวันเกิด เดือน ๒ เดือนที่ยังไม่มาถึงนั้น เพื่อประโยชน์แก่เดือนเหล่านั้น จึงถือเอา ๒ เดือนที่ได้มาโดยอธิกมาส เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ผู้ใดจักมีอายุ ๒๐ ปีหลังจากปวารณาแล้ว" เป็นต้น คำว่า "เป็นผู้หมดความสงสัย" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการมีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์โดยประการทั้งปวง โดยการถือเอาอธิกมาส ๑ เดือนของ ๑๘ ปี แล้วลด ๔ เดือนเพื่อประโยชน์แก่จาตุททสีใน ๒๐ ปีนั้นด้วย คำว่า "จักมีอายุ ๒๐ ปีหลังจากปวารณาแล้ว" อธิบายว่า เมื่อวันมหาปวารณาผ่านไปแล้ว จักมีอายุ ๒๐ ปีพร้อมด้วยปีที่อยู่ในครรภ์ คำว่า "เพราะเหตุไร" คือ เพราะเดือนที่อยู่ในครรภ์ก็นับเข้าในประมาณ เพราะฉะนั้น คำว่า "ผู้มีอายุ ๒๑ ปี" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงผู้มีอายุ ๒๐ ปีนับแต่เกิด

406. Aññaṃ upasampādetīti upajjhāyo, ācariyo vā hutvā upasampādeti. Sopīti upasampādentopi anupasampanno. Ūnavīsativassatā, taṃ ñatvā upajjhāyena hutvā upasampādananti dve aṅgāni.

๔๐๖. คำว่า "ให้อุปสมบทแก่ผู้อื่น" คือ เป็นอุปัชฌาย์หรืออาจารย์แล้วให้อุปสมบท คำว่า "แม้ผู้นั้น" คือ แม้ผู้ให้อุปสมบทก็ไม่เป็นอุปสัมบัน. การมีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี และการที่อุปัชฌาย์รู้ว่าผู้นั้นมีอายุไม่ครบ ๒๐ ปีแล้วให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๒

Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอูนวิสติวัสสสิกขาบท จบแล้ว

6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā

๖. คำอธิบายเถยยสัตถสิกขาบท

409. Chaṭṭhe theyyasatthabhāvo, ñatvā saṃvidhānaṃ, avisaṅketena gamananti tīṇi aṅgāni.

๔๐๙. ในสิกขาบทที่ ๖ การเป็นกองเกวียนโจร, การรู้แล้วตกลงกัน, การไปโดยไม่ผิดนัดหมาย เหล่านี้เป็นองค์ ๓

Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเถยยสัตถสิกขาบท จบแล้ว

412. Sattamaṃ vuttanayameva.

๔๑๒. สิกขาบทที่ ๗ มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

๘. คำอธิบายอริฏฐสิกขาบท

417. Aṭṭhame [Pg.48] antarāyanti antarā vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Ānantariyadhammāti anantare bhave phalanibbattane niyuttā cetanādidhammāti attho. ‘‘Na saggassā’’ti idaṃ bhikkhunidūsanakammassa ānantariyattābhāvato vuttaṃ. Ariyasāvikāsu, pana kalyāṇaputhujjanabhūtāya ca balakkārena dūsentassa ānantariyasaasameva. Mokkhantarāyikatā pana lolāyapi pakatattabhikkhuniyā dūsakassa tasmiṃ attabhāve magguppattiyā abhāvato vuttā.

๔๑๗. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "อันตราย" คือ ย่อมมาในระหว่างคือในท่ามกลาง จึงชื่อว่าอันตราย ซึ่งเป็นความฉิบหายมีในปัจจุบันเป็นต้น คำว่า "อนันตริยธรรม" อธิบายว่า คือธรรมมีเจตนาเป็นต้น ที่ประกอบในการให้ผลบังเกิดในภพถัดไป คำว่า "ไม่เป็นไปเพื่อสวรรค์" นี้ กล่าวเพราะกรรมคือการประทุษร้ายภิกษุณีไม่มีความเป็นอนันตริยกรรม แต่สำหรับผู้ที่ประทุษร้ายอริยสาวิกา หรือกัลยาณปุถุชนด้วยการข่มขืน ย่อมเป็นเช่นเดียวกับอนันตริยกรรมนั่นเอง ส่วนความเป็นอันตรายต่อมรรคผลนั้น กล่าวเพราะผู้ที่ประทุษร้ายภิกษุณีผู้มีศีลเป็นปกติ แม้จะเป็นผู้โลเล ก็ไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคในอัตภาพนั้น

Tasmiṃ attabhāve anivattanakā ahetukaakiriyanatthikadiṭṭhiyova niyatamicchādiṭṭhidhammā. Paṇḍakādīnaṃ gahaṇaṃ nidassanamattaṃ. Sabbāpi duhetukāhetukapaṭisandhiyo vipākantarāyikāva duhetukānampi maggānuppattito.

ในอัตภาพนั้น ทิฏฐิมีอเหตุกทิฏฐิ อกิริยทิฏฐิ นัตถิกทิฏฐิ ที่ไม่กลับหลังนั่นแล เป็นธรรมคือนิยตมิจฉาทิฏฐิ การยกตัวอย่างบัณเฑาะก์เป็นต้น เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น ปฏิสนธิที่เป็นทวิเหตุกะและอเหตุกะทั้งหมด ย่อมเป็นวิปากันตรายนั่นแล เพราะแม้บุคคลทวิเหตุกะก็ไม่บรรลุมรรค

Ayanti ariṭṭho. Rasena rasanti anavajjena paccayaparibhuñjanarasena pañcakāmaguṇapaabhogarasaṃ samānetvā. Upanento viyāti ghaṭento viya, so eva vā pāṭho.

คำว่า "อะยัง" คือ อริฏฐะ คำว่า "รสด้วยรส" คือ การรวมรสแห่งการบริโภคปัจจัยที่ไม่มีโทษเข้ากับรสแห่งกามคุณ ๕ คำว่า "เหมือนนำมาให้" คือ เหมือนเชื่อมโยงให้ หรือเป็นบทนั้นนั่นเอง

Aṭṭhikaṅkalūpamāti ettha aṭṭhi eva nimmaṃsatāya kaṅkalanti ca vuccati. Palibhañjanaṭṭhenāti avassaṃ patanaṭṭhena. Adhikuṭṭanaṭṭhenāti ati viya kuṭṭanaṭṭhena. Pāḷiyaṃ ‘‘tathāhaṃ bhagavatā…pe… nālaṃ antarāyāyā’’ti idaṃ vatthuanurūpato vuttaṃ. Evaṃ pana aggahetvā aññenapi ākārena yaṃ kiñci bhagavatā vuttaṃ viparītato gahetvā parehi vuttepi amuñcitvā voharantassāpi vuttanayānusārena tadanuguṇaṃ samanubhāsanakammavācaṃ yojetvā āpattiyā āropetuṃ, āpattiyā adassanādīsu tīsu yaṃ kiñci abhirucitaṃ nimittaṃ katvā ukkhepanīyakammaṃ kātuñca labbhati. Samanubhāsanaṃ akatvāpi ‘‘māyasmā evaṃ avacā’’ti bhikkhūhi vuttamatte laddhiyā appaṭinissajjanapaccayāya dukkaṭāpattiyāpi ukkhepanīyakammaṃ kātumpi vaṭṭatevāti daṭṭhabbaṃ. Dhammakammatā, samanubhāsanāya appaṭinissajjananti dve aṅgāni.

ในบทว่า "อัฏฐิกังกลูปมา" นี้ กระดูกนั่นเอง เพราะความเป็นของไม่มีเนื้อ จึงเรียกว่า "กังกละ" (โครงกระดูก) คำว่า "โดยอรรถว่าหักทำลาย" คือ โดยอรรถว่าทำให้ตกไปอย่างแน่นอน คำว่า "โดยอรรถว่าบดขยี้" คือ โดยอรรถว่าบดขยี้อย่างยิ่ง ในพระบาลี คำว่า "ข้าพเจ้า [รู้ทั่วถึงธรรม] ตามที่พระผู้มีพระภาค... เป็นต้น... ไม่สามารถเป็นอันตรายได้" นี้ ตรัสไว้ตามเรื่องของอริฏฐะ แต่ภิกษุผู้ไม่ถือเอาอย่างนี้ แล้วถือเอาคำใดๆ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยประการอื่นอย่างผิดพลาด และเมื่อผู้อื่นกล่าวเตือนแล้วก็ไม่สละคืน ยังคงกล่าวอยู่ ภิกษุนั้นก็พึงประกอบสมนุภาสนกรรมวาจาที่เหมาะสมตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพื่อยกขึ้นสู่อาบัติ และพึงทำอุกเขปนียกรรมโดยถือเอาเหตุใดเหตุหนึ่งที่พอใจ ในบรรดาเหตุ ๓ อย่างมีการไม่เห็นอาบัติเป็นต้น พึงทราบว่า แม้ไม่ได้ทำสมนุภาสนกรรม เพียงแค่ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย" หากไม่สละคืนทิฏฐิ เพราะเหตุแห่งการไม่สละคืนทิฏฐินั้น แม้ด้วยอาบัติทุกกฏ ก็ควรทำอุกเขปนียกรรมได้ ความเป็นธรรมกรรม และการไม่สละคืนทิฏฐิด้วยสมนุภาสนกรรม เหล่านี้เป็นองค์ ๒

Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอริฏฐสิกขาบท จบแล้ว

9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā

๙. อรรถกถาอุกขิตตสัมโภคสิกขาบท

424. Navame [Pg.49] ‘‘ukkhitto anosārito’’ti vuttattā ariṭṭhassa ukkhepanīyakammaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.

๔๒๔. ในสิกขาบทที่ ๙ เพราะมีคำกล่าวว่า "ผู้ถูกยกวัตรแล้ว ยังไม่ได้รับการรับเข้าหมู่" พึงทราบว่า อุกเขปนียกรรมอันสงฆ์ทำแล้วแก่อริฏฐะ

425. Pāḷiyaṃ ‘‘ekacchanne’’ti sāmaññato vuttattā nānūpacārepi ekacchanne nipajjane paṇṇattiṃ ajānantassa arahatopi ukkhittānuvattakānampi pācittiyameva. Akatānudhammatā, ñatvā sambhogādikaraṇanti dve aṅgāni.

๔๒๕. ในพระบาลี คำว่า "ในที่มุงบังเดียวกัน" เพราะตรัสไว้โดยทั่วไป แม้ในที่มุงบังเดียวกันซึ่งมีอุปจารต่างกัน การนอน (ในที่นั้น) แม้พระอรหันต์ผู้ไม่รู้พระบัญญัติ หรือแม้ภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร ก็เป็นอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น องค์ ๒ คือ ความเป็นผู้ไม่ได้ทำตามธรรม และการรู้แล้วกระทำการร่วมบริโภคเป็นต้น

Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุกขิตตสัมโภคสิกขาบท จบแล้ว

10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถากัณฏกสิกขาบท

428. Dasame pireti sambodhanatthe nipātapadaṃ. Sesaṃ anantarasikkhāpadadvaye vuttanayameva.

๔๒๘. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "ปิเร" เป็นนิบาตบท ในอรรถว่าร้องเรียก (ให้รู้ตัว) ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในสิกขาบท ๒ บทก่อนหน้านั้นนั่นเอง

Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากัณฏกสิกขาบท จบแล้ว

Niṭṭhito sappāṇakavaggo sattamo.

สัปปาณกวรรคที่ ๗ จบแล้ว

8. Sahadhammikavaggo

๘. สหธัมมิกวรรค

1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสหธัมมิกสิกขาบท

434. Aṭṭhamavaggassa paṭhame upasampannassa paññattena vacanaṃ, asikkhitukāmassa lesena evaṃ vacananti dve aṅgāni.

๔๓๔. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๘ องค์ ๒ คือ การกล่าวถึงสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้แก่อุปสัมบัน และการกล่าวอย่างนี้ด้วยเลศของภิกษุผู้ไม่ใคร่จะศึกษา

Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสหธัมมิกสิกขาบท จบแล้ว

2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā

๒. อรรถกถาวิเลขนสิกขาบท

438. Dutiye alajjitāti alajjitāya. Evaṃ sesesupi. Sañcicca āpattiṃ āpajjatītiādi bhikkhubhikkhunīnaññeva vuttaṃ alajjilakkhaṇaṃ, sāmaṇerādīnaṃ, pana gahaṭṭhānañca sādhāraṇavasena yathāsakaṃ sikkhāpadavītikkamanapaṭigūhanādito veditabbaṃ. Lajjilakkhaṇepi eseva nayo. Kiñcāpi [Pg.50] kukkucce uppannepi madditvā karonto, kappiye akappiyasaññitāya karontopi taṅkhaṇikāya alajjitāya evaṃ karonti. Tathāpi kukkuccādibhede visuṃ gahitāti daṭṭhabbaṃ.

๔๓๘. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "อลัชชิตา" คือ เพราะความเป็นผู้ไม่มีความละอาย แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ลักษณะของอลัชชีที่กล่าวไว้ว่า "แกล้งต้องอาบัติ" เป็นต้นนั้น ตรัสไว้เฉพาะภิกษุและภิกษุณีเท่านั้น ส่วนของสามเณรเป็นต้น และคฤหัสถ์ พึงทราบโดยทั่วไปตามการล่วงละเมิดสิกขาบทของตนๆ และการปกปิดเป็นต้น แม้ในลักษณะของลัชชีก็มีนัยนี้เหมือนกัน ถึงแม้ว่าความรังเกียจเกิดขึ้นแล้ว แต่ก็ยังข่มใจทำ หรือทำในสิ่งที่ควรโดยสำคัญว่าไม่ควร ก็ทำอย่างนี้เพราะความเป็นผู้ไม่มีความละอายในขณะนั้น ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่า ในความแตกต่างกันนั้น ความรังเกียจเป็นต้นถูกแยกถือเอาไว้ต่างหาก

Vajjiputtakā dasavatthudīpakā. Parūpahāraaññāṇakaṅkhāparavitāraṇādivādāti ettha arahattaṃ paṭijānantānaṃ kuhakānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā ‘‘mārakāyikā devatā asuciṃ upasaṃharantī’’tigāhino parūpahāravādā nāma. Arahato sabbesaṃ itthipurisādīnaṃ nāmādiajānane aññāṇaṃ, tattha sanniṭṭhānabhāvena kaṅkhā, parato sutvā nāmādijānanena paravitāraṇo atthītivādino aññāṇavādā, kaṅkhāvādā, paravitāraṇavādā ca tesaṃ, mahāsaṅghikādīnañca vibhāgo kathāvatthuppakaraṇe vutto.

พวกวัชชีบุตร คือภิกษุผู้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการ ในบทว่า "ปรูปหารอัญญาณกังขาปริวิตารณาทิวาทะ" นี้ ผู้ที่ยึดถือว่า "เทวดาพวกมารนำอสุจิมาให้" เพราะเห็นการเคลื่อนแห่งอสุจิของพวกคนหลอกลวงที่ปฏิญาณตนว่าเป็นพระอรหันต์ ชื่อว่า ปรูปหารวาทะ พวกที่กล่าวว่า พระอรหันต์มีความไม่รู้ (อัญญาณะ) ในการไม่รู้นามเป็นต้นของหญิงและชายเป็นต้นทั้งหมด ในเรื่องนั้นมีความสงสัย (กังขา) เพราะไม่มีการตัดสินใจได้แน่นอน และมีการสอบถามผู้อื่น (ปริวิตารณะ) เพราะรู้ชื่อเป็นต้นโดยการฟังจากผู้อื่น ชื่อว่า อัญญาณวาทะ กังขาวาทะ และปริวิตารณวาทะ การจำแนกวาทะเหล่านั้น และของพวกมหาสังฆิกะเป็นต้น ได้กล่าวไว้ในคถาวัตถุปกรณ์

Cattāro maggā ca phalāni cāti ettha ca-kārena abhiññāpaṭisambhidāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Kecīti pariyattidharā dhammakathikā. Puna kecīti paṭipattidharā paṃsukūlikattherā. Itare panātiādīsu ayaṃ adhippāyo – dhammakathikattherā pana paṃsukūlikattherehi ābhataṃ suttaṃ sutvā –

ในบทว่า "มรรค ๔ และผล ๔" นี้ พึงทราบว่า อภิญญาและปฏิสัมภิทาก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย จะ-อักษร คำว่า "เกจิ" (บางพวก) คือพระธรรมกถึกผู้ทรงปริยัติ อีกคำว่า "เกจิ" คือพระเถระผู้ถือปังสุกูลเป็นวัตรผู้ทรงปฏิปัติ ในคำว่า "ส่วนพวกอื่น" เป็นต้นนี้ มีอธิบายดังนี้ คือพระธรรมกถึกเถระทั้งหลายได้ฟังพระสูตรที่พระเถระผู้ถือปังสุกูลเป็นวัตรทั้งหลายนำมาแล้ว

‘‘Yāva tiṭṭhanti suttantā, vinayo yāva dippati;

Tāva dakkhanti ālokaṃ, sūriye abbhuṭṭhite yathā.

ตราบใดที่พระสูตรทั้งหลายยังดำรงอยู่ ตราบใดที่พระวินัยยังรุ่งเรืองอยู่ ตราบนั้น [ชาวโลก] จักเห็นแสงสว่าง เหมือนเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นฉะนั้น

‘‘Suttantesu asantesu, pamuṭṭhe vinayamhi ca;

Tamo bhavissati loke, sūriye atthaṅgate yathā.

เมื่อพระสูตรทั้งหลายไม่มีอยู่ และเมื่อพระวินัยเลือนหายไป ความมืดจักมีในโลก เหมือนเมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตฉะนั้น

‘‘Suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā;

Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro, yogakkhemā na dhaṃsatī’’ti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) –

เมื่อพระสูตรถูกรักษาไว้ ปฏิปัติก็ชื่อว่าถูกรักษาไว้ ธีรชนผู้ตั้งมั่นอยู่ในปฏิปัติ ย่อมไม่เสื่อมจากโยคเกษม

Idaṃ suttaṃ āharitvā attanova vādaṃ patiṭṭhapentā pārājikānāpajjanavasena ṭhitā paṭipattisaṅgahitā pariyattiyeva mūlanti āhaṃsūti. Tenāha ‘‘sace pañca bhikkhū cattāri pārājikāni rakkhaṇakā…pe… sāsanaṃ vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ gamayissantī’’ti. Etena ca parikkhīṇe kāle lajjigaṇaṃ alabhantena vinayadharena alajjinopi pakatatte saṅgahetvā tehi saha dhammāmisasambhogaṃ saṃvāsaṃ karontena bahū kulaputte upasampādetvā sāsanaṃ [Pg.51] paggahetuṃ vaṭṭatīti idaṃ sijjhatīti daṭṭhabbaṃ. Garahitukāmatā, upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇananti dve aṅgāni.

พระธรรมกถึกเถระเหล่านั้นนำพระสูตรนี้มาเพื่อประดิษฐานวาทะของตน ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่โดยความไม่ล่วงอาบัติปาราชิก สงเคราะห์เข้าในปฏิปัติ กล่าวว่า "ปริยัติเท่านั้นเป็นรากฐาน" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ถ้าภิกษุ ๕ รูปเป็นผู้รักษาปาราชิก ๔... ศาสนาจักถึงความเจริญงอกงาม" ด้วยคำว่า "ถ้าภิกษุ ๕ รูป" เป็นต้นนี้ พึงทราบว่า ในกาลที่ [ลัชชีบุคคล] สิ้นไป พระวินัยธรผู้ไม่ได้หมู่ภิกษุผู้มีความละอาย พึงรวบรวมแม้ภิกษุผู้ไม่มีความละอายที่เป็นปกตัตตะ (ผู้ไม่ล่วงปาราชิก) และกระทำการร่วมบริโภคธรรมและอามิส ร่วมสังวาสกับภิกษุเหล่านั้น อุปสมบทกุลบุตรจำนวนมาก เพื่อยกย่องพระศาสนา ย่อมควร ข้อนี้ย่อมสำเร็จ องค์ ๒ คือ ความเป็นผู้ใคร่จะติเตียน และการติเตียนสิกขาบทในสำนักของอุปสัมบัน

Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวิเลขนสิกขาบท จบแล้ว

3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā

๓. อรรถกถามอหนสิกขาบท

444. Tatiye pāḷiyaṃ ko pana vādo bhiyyoti tehi aññehi bhikkhūhi diṭṭhadvattivārato bhiyyo pana vitthārena uddisiyamāne pātimokkhe nisinnapubbatā atthi ce, tattha kimeva vattabbaṃ, āpattimokkho natthi evāti adhippāyo. Tañca yathādhammo kāretabboti tanti kāraṇatthe upayogavacanaṃ, tāyāti attho. Yathā dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā tāya āpattiyā kāretabboti vuttaṃ hoti. Mohāropanaṃ, tikkhattuṃ sutabhāvo, mohetukāmassa mohananti tīṇi aṅgāni.

๔๔๔. ในสิกขาบทที่ ๓ ในพระบาลี คำว่า "โก ปน วาโท ภิยโย" (จะกล่าวอะไรมากไปกว่านั้น) มีอธิบายว่า ถ้าเคยนั่งฟังปาติโมกข์ที่แสดงโดยพิสดารเกินกว่า ๒-๓ ครั้งที่ภิกษุอื่นเหล่านั้นเห็นแล้ว จะกล่าวอะไรอีกเล่า การพ้นจากอาบัติย่อมไม่มีเลย ในประโยคว่า "และพึงให้ทำตามธรรม" นี้ คำว่า "ตัง" เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ (กรณะ) มีอรรถว่า "ด้วยอาบัตินั้น" มีความหมายว่า พึงให้ตัดสินด้วยอาบัตินั้นตามที่ธรรมและวินัยตั้งอยู่ องค์ ๓ ประการคือ การทำให้หลง, ความเป็นผู้เคยฟังปาติโมกข์มาแล้ว ๓ ครั้ง, และการทำให้หลงของภิกษุผู้ประสงค์จะทำให้หลง.

Mohanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามอหนสิกขาบท จบแล้ว.

4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปหารสิกขาบท.

451. Catutthe pāḷiyaṃ kāyapaṭibaddhena vāti ettha pāsāṇādinissaggiyapahāropi saṅgahito.

๔๕๑. ในสิกขาบทที่ ๔ ในพระบาลี ในบทว่า "หรือด้วยสิ่งที่เนื่องด้วยกาย" นี้ การตีด้วยการขว้างปาด้วยก้อนหินเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วย.

452. Rattacittoti kāyasaṃsaggarāgena vuttaṃ. Methunarāgena pana pahārato purisādīsu dukkaṭameva. Mokkhādhippāyena daṇḍakoṭiyā sappādiṃ ghaṭṭetvā maṇḍūkādiṃ mocentassapi anāpatti eva. Kupitatā, upasampannassa na mokkhādhippāyena pahāroti dve aṅgāni.

๔๕๒. คำว่า "รัตตจิตโต" (มีจิตกำหนัด) กล่าวไว้ด้วยกายสังสัคคราคะ ส่วนการตีด้วยเมถุนราคะ หรือการตีในบุรุษเป็นต้น เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น แม้ภิกษุผู้ตีงูเป็นต้นด้วยปลายไม้เท้าเพื่อจะปล่อยกบเป็นต้น ด้วยความประสงค์จะให้พ้น ก็ไม่มีอาบัติเลย องค์ ๒ ประการคือ ความโกรธ และการตีอุปสัมบันโดยไม่ประสงค์จะให้พ้น.

Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปหารสิกขาบท จบแล้ว.

5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā

๕. อรรถกถาตลสัตติกสิกขาบท.

457. Pañcame [Pg.52] na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭanti ettha kimidaṃ dukkaṭaṃ, pahārapaccayā, udāhu uggiraṇapaccayāti? Uggiraṇapaccayāva, na pahārapaccayā. Na hi paharitukāmatāya asati tappaccayā kāci āpatti yuttā, uggiraṇassa pana attano sabhāvena asaṇṭhitattā tappaccayā pācittiyaṃ na jātaṃ, asuddhacittena katapayogattā ca ettha anāpatti na yuttāti dukkaṭaṃ vuttanti gahetabbaṃ.

๔๕๗. ในสิกขาบทที่ ๕ ในบทว่า "เพราะไม่ได้ให้ด้วยความประสงค์จะตี จึงเป็นทุกกฏ" นี้ ทุกกฏนี้เป็นเพราะเหตุแห่งการตี หรือเพราะเหตุแห่งการเงื้อ (ยกขึ้น) กันแน่? เป็นเพราะเหตุแห่งการเงื้อเท่านั้น ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งการตี เพราะเมื่อไม่มีความประสงค์จะตี อาบัติใดๆ ที่เกิดจากเหตุนั้นย่อมไม่สมควร ส่วนการเงื้อนั้น เพราะไม่ตั้งมั่นด้วยสภาพของตนเอง ปาจิตตีย์จึงไม่เกิดจากเหตุนั้น และเพราะได้กระทำความพยายามด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์ การไม่มีอาบัติในที่นี้จึงไม่สมควร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า เป็นทุกกฏ พึงถือเอาอย่างนี้.

458. Pubbeti anantarasikkhāpade. Sesaṃ anantarasadisameva.

๔๕๘. คำว่า "ปุพเพ" (ก่อน) ในสิกขาบทก่อนหน้านั้น ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับสิกขาบทก่อนหน้านั้นนั่นเอง.

Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตลสัตติกสิกขาบท จบแล้ว.

6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā

๖. อมูลกสิกขาบทวัณณนา

459. Chaṭṭhe ‘‘attaparittāṇaṃ karontā’’ti idaṃ na ca veramūlikā anuddhaṃsanāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Anuddhaṃsanakkhaṇe pana kopacittameva uppajjati. Teneva ‘‘dukkhavedana’’nti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

๔๕๙. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "อัตตปริตตาณัง กะรอนโต" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ไม่ใช่การกล่าวโทษโดยมีเวรเป็นมูล. แต่ในขณะที่กล่าวโทษนั้น ย่อมเกิดจิตที่โกรธเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทุกขเวทนา". ส่วนที่เหลือก็มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อมูลกสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

7. Kukkuccuppādanasikkhāpadavaṇṇanā

๗. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำให้เกิดความรังเกียจ

464. Sattame upasampannassa aphāsukāmatā, kukkuccuppādananti dve aṅgāni.

๔๖๔. ในสิกขาบทที่ ๗ องค์ ๒ ประการ คือ ความปรารถนาความไม่ผาสุกของภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน และการทำให้เกิดความรังเกียจ.

Kukkuccuppādanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำให้เกิดความรังเกียจ จบแล้ว.

8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā

๘. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการแอบฟัง

471. Aṭṭhame suyyatīti suti, vacanaṃ. Tassā samīpaṃ upassuti. Suyyati etthāti sutīti evañhi atthe gayhamāne savanaṭṭhānasamīpe aññasmiṃ assavanaṭṭhāne tiṭṭhatīti āpajjati. Aṭṭhakathāyañca upassuti-saddasseva atthaṃ dassetuṃ ‘‘yattha ṭhatvā’’tiādi vuttaṃ, na suti-saddamattassa.

๔๗๑. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สุติ” คือ คำพูดที่ได้ยิน ใกล้คำพูดนั้น ชื่อว่า “อุปัสสุติ” เมื่อถือเอาอรรถแห่งอธิกรณ์ว่า “ได้ยินในที่นี้ จึงชื่อว่า สุติ” ดังนี้ คำพูดที่ว่า “ยืนอยู่ในที่อื่นซึ่งไม่ใช่ที่ได้ยิน ใกล้ที่ได้ยิน” ย่อมถึง (ความหมาย) และในอรรถกถา ก็ได้กล่าวคำว่า “ยืนอยู่ในที่ใด” เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถของศัพท์ว่า อุปัสสุติ เท่านั้น ไม่ได้กล่าวเพื่อแสดงอรรถของศัพท์ว่า สุติ เพียงอย่างเดียว.

473. Ekaparicchedānīti [Pg.53] kadāci akiriyato, kadāci kiriyato samuṭṭhānasāmaññena vuttaṃ. Upasampannena codanādhippāyo, savananti dve aṅgāni.

๔๗๓. คำว่า “เอกปริจเฉท” กล่าวไว้ด้วยความเสมอเหมือนแห่งการเกิดขึ้น บางครั้งเพราะไม่กระทำ บางครั้งเพราะกระทำ องค์ ๒ ประการ คือ ความประสงค์จะโจทภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน และการแอบฟัง.

Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการแอบฟัง จบแล้ว.

9. Khiyyanasikkhāpadavaṇṇanā

๙. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการตำหนิ

474. Navame dhammakammatā, jānanaṃ, chandaṃ datvā khiyyananti tīṇi aṅgāni.

๔๗๔. ในสิกขาบทที่ ๙ องค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นธรรมกรรม, การรู้ และการตำหนิหลังจากให้ฉันทะแล้ว.

Khiyyanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการตำหนิ จบแล้ว.

10. Pakkamanasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการหลีกไป

481. Dasame vinicchayakathāya dhammikatā, taṃ ñatvā kammato paṭṭhāya ekasīmaṭṭhassa samānasaṃvāsikassa hatthapāsavijahananti dve aṅgāni.

๔๘๑. ในสิกขาบทที่ ๑๐ องค์ ๒ ประการ คือ ความเป็นธรรมของถ้อยคำวินิจฉัย และการละทิ้งหัตถบาสของภิกษุผู้มีสีมาเดียวกันและอยู่ร่วมกัน โดยรู้สิ่งนั้นแล้วตั้งแต่เริ่มทำกรรม.

Pakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการหลีกไป จบแล้ว.

11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā

๑๑. คำอธิบายทุพพลสิกขาบท

484. Ekādasame upasampannassa dhammena laddhasammutitā, saṅghena saddhiṃ cīvaraṃ datvā khiyyitukāmatāya khiyyananti dve aṅgāni.

๔๘๔. ในสิกขาบทที่ ๑๑ องค์ ๒ ประการ คือ ความเป็นผู้ได้รับสมมติโดยธรรมของภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน และการตำหนิด้วยความประสงค์จะตำหนิ หลังจากให้จีวรพร้อมกับสงฆ์แล้ว.

Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุพพลสิกขาบท จบแล้ว.

489. Dvādasamaṃ vuttanayameva.

๔๘๙. สิกขาบทที่ ๑๒ มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Niṭṭhito sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

สหธรรมิกวรรคที่ ๘ จบแล้ว.

9. Rājavaggo

๙. ราชวรรค

1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā

๑. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยพระราชวัง

499. Navamavaggassa [Pg.54] paṭhame pāḷiyaṃ saṃsuddhagahaṇikoti ettha gahaṇīti gabbhāsayasaññito mātu kucchippadeso, purisantarasukkāsamphuṭṭhatāya saṃsuddhagahaṇiko. Abhisittakhattiyatā, ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā, appaṭisaṃviditassa indakhīlātikkamoti tīṇi aṅgāni.

๔๙๙. ในปาฬิสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๙ ในบทว่า “สัมสุทธคหณิกะ” นี้ คำว่า “คหณี” คือ มดลูกอันเป็นที่ตั้งครรภ์ของมารดา เพราะไม่ถูกอสุจิของชายอื่นถูกต้อง จึงชื่อว่า “สัมสุทธคหณิกะ” องค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นกษัตริย์ผู้ได้รับการอภิเษก, การไม่ออกไปจากห้องบรรทมของทั้งสอง (กษัตริย์และมเหสี) และการก้าวล่วงธรณีประตูโดยมิได้บอกกล่าว (แก่ภิกษุที่มีอยู่).

Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยพระราชวัง จบแล้ว.

2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā

๒. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยรัตนะ

506. Dutiye āvasathassāti ettha antoārāme vā hotu aññattha vā, yattha katthaci attano vasanaṭṭhānaṃ āvasatho nāma. Chandenapi bhayenapīti vaḍḍhakiādīsu chandena, rājavallabhesu bhayena. Ākiṇṇamanussepi jāte…pe… āsaṅkantīti tasmiṃ nimmanussaṭṭhāne pacchā ākiṇṇamanusse jātepi visaritvā gamanakāle aññassa adiṭṭhattā tameva bhikkhuṃ āsaṅkanti. Patirūpaṃ nāma kappiyabhaṇḍe sayaṃ paṃsukūlaṃ gahetvā akappiyabhaṇḍe patirūpānaṃ upāsakādīnaṃ dassetvā cetiyādipuññe niyojanaṃ vā dāpetvā nirapekkhagamanaṃ vā. Samādapetvāti yācitvā. Parasantakatā, vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo, ananuññātakāraṇā uggahaṇādi cāti tīṇi aṅgāni.

๕๐๖. ในสิกขาบทที่ ๒ ในบทว่า “อาวสถัสสะ” นี้ ไม่ว่าจะเป็นภายในอาราม หรือที่อื่นใดก็ตาม สถานที่อยู่อาศัยของตนในที่ใดที่หนึ่ง ชื่อว่า “อาวสถะ” คำว่า “ด้วยฉันทะบ้าง ด้วยความกลัวบ้าง” คือ ในพวกช่างไม้เป็นต้น ด้วยฉันทะ ในพวกที่สนิทกับพระราชา ด้วยความกลัว คำว่า “แม้เมื่อมีคนพลุกพล่าน...ย่อมสงสัย” คือ ในที่ที่ไม่มีคนนั้น แม้เมื่อมีคนพลุกพล่านเกิดขึ้นภายหลัง เมื่อลืมแล้วไปในเวลาไป เพราะไม่เห็นผู้อื่น ย่อมสงสัยภิกษุนั้นนั่นเอง คำว่า “ปฏิรูปะ” คือ ในสิ่งของที่ควร ตนเองถือผ้าบังสุกุลแล้ว ในสิ่งของที่ไม่ควร ให้ทายกเป็นต้นผู้สมควรให้แล้ว หรือให้มอบหมายในบุญมีเจดีย์เป็นต้น แล้วไปโดยไม่ห่วงใย คำว่า “สมาทเปตวา” คือ ขอร้อง องค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นของผู้อื่น, การไม่มีความสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุลที่ถือเอาด้วยความคุ้นเคย และการถือเอาเป็นต้นโดยไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต.

Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยรัตนะ จบแล้ว.

3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā

๓. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปสู่บ้านในเวลาวิกาล

508. Tatiye pāḷiyaṃ bhayakathanti rājacorādibhayaṃ vā rogāmanussadubbhikkhakantārādibhayaṃ vā ārabbha pavattaṃ. Visikhākathanti suniviṭṭhādivīthikathaṃ. Kumbhaṭṭhānakathanti udakatitthakathaṃ, kumbhadāsīkathaṃ vā. Pubbapetakathanti atītañātikathaṃ. Nānattakathanti vuttāhi, vakkhamānāhi ca vimuttaṃ nānāsabhāvaṃ [Pg.55] niratthakakathaṃ. Lokakkhāyikanti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito’’tiādinā lokasabhāvakkhānavasena pavattanakathā. Evaṃ samuddakkhāyikā veditabbā. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavo sassataṃ, vuḍḍhi, kāmasukhañcāti tividho, abhavo tabbiparītavasena. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ dvattiṃsatiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā dvattiṃsatiracchānakathāti vuccanti. Iti vāti ettha iti-saddo pakāratthe. Vā-saddo vikappatthe. Tasmā evaṃ pakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathetīti attho gahetabbo.

๕๐๘. ในปาฬิสิกขาบทที่ ๓ คำว่า “ภยคถา” คือ เรื่องที่เกิดขึ้นโดยปรารภภัยจากพระราชา โจรเป็นต้น หรือภัยจากโรค ภัยจากอมนุษย์ ภัยจากความอดอยาก ภัยจากป่ากันดารเป็นต้น คำว่า “วิสิขาคถา” คือ เรื่องถนนหนทางที่ตั้งดีแล้วเป็นต้น คำว่า “กุมภัฏฐานคถา” คือ เรื่องท่าน้ำ หรือเรื่องหญิงทาสีผู้แบกหม้อ คำว่า “ปุพพเปตคถา” คือ เรื่องญาติที่ล่วงลับไปแล้ว คำว่า “นานัตตคถา” คือ เรื่องไร้ประโยชน์ที่มีลักษณะต่างๆ ที่พ้นจากเรื่องที่กล่าวมาแล้วและที่จะกล่าวต่อไป คำว่า “โลกักขายิกา” คือ เรื่องที่เกิดขึ้นโดยการกล่าวถึงลักษณะของโลก มีอาทิว่า “โลกนี้ใครสร้าง” ดังนี้ พึงทราบเรื่องทะเลก็เช่นเดียวกัน คำว่า “อิติภวาภวคถา” คือ เรื่องที่เกิดขึ้นโดยกล่าวเหตุไร้ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งว่า “เป็นอย่างนี้จึงมีภพ” “เป็นอย่างนี้จึงไม่มีภพ” ในบทว่า “ภวาภวะ” นี้ ภพมี ๓ อย่าง คือ ความเที่ยง, ความเจริญ และความสุขในกาม ส่วนอภพะมี ๓ อย่างโดยนัยตรงกันข้าม เรื่องเดรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง ย่อมมีพร้อมกับอิติภวาภวคถา ๖ อย่างนี้ อีกนัยหนึ่ง เรื่องป่า เรื่องภูเขา เรื่องแม่น้ำ เรื่องเกาะเป็นต้น ที่ไม่ได้มาในปาฬิโดยตรง ก็ถูกสงเคราะห์ด้วยศัพท์ว่า “อิติ” จึงเรียกว่า เดรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง ในบทว่า “อิติ วา” นี้ ศัพท์ว่า “อิติ” เป็นไปในอรรถว่า “ประเภท” ศัพท์ว่า “วา” เป็นไปในอรรถว่า “เลือก” เพราะฉะนั้น พึงถือเอาอรรถว่า “กล่าวเรื่องไร้ประโยชน์ที่มีประเภทอย่างนี้ หรืออย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนั้น”.

512. Ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantāti ettha gāmūpacārato bahi nikkhante antarārāmādīnamupacāraṃ paviṭṭhe sandhāya vuttaṃ. Gāmūpacārabbhantare pana paṭipassaddhussāhānampi puna tameva vā aññaṃ vā gāmaṃ pavisitukāmatāya sati āpucchanakiccaṃ natthi. ‘‘Kulaghare vā…pe… gantabba’’nti idaṃ pana purebhattaṃ paviṭṭhānaṃ vikāle sañjāte vikāle gāmappavesassa āpucchitabbatāya vuttaṃ. Adinnādāne vuttanayenāti dutiyaleḍḍupātaṃ sandhāya vuttaṃ.

๕๑๒. คำว่า “เมื่อละความพยายามแล้วไปสู่วิหาร” ในเรื่องนี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงภิกษุทั้งหลายผู้ออกไปจากเขตบ้านแล้ว เข้าไปสู่เขตภายในอารามเป็นต้น. ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ละความพยายามแล้วซึ่งอยู่ในภายในเขตบ้านนั้น เมื่อมีความประสงค์จะเข้าไปในบ้านนั้นอีก หรือในบ้านอื่นอีก ก็ไม่มีกิจคือการบอกลา. ส่วนคำว่า “พึงไปสู่ตระกูลก็ดี...เป็นต้น” นี้ กล่าวไว้เพราะการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล เป็นสิ่งที่พึงบอกลา แก่ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าไปแล้วในเวลาเช้า เมื่อเวลาวิกาลเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า “ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอทินนาทาน” กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงที่ที่ก้อนดินตกสองครั้ง.

515. Antarārāmantiādīsūti ettha ussavadivasādīsu manussehi gāme padakkhiṇaṃ kārentaṃ jinabimbādiṃ pūjetukāmehi vā rogavūpasamādiyatthaṃ manussehi yācitehi vā bhikkhūhi suppaṭicchannādividhiṃ akatvāpi vīthimajjheneva gāmaṃ padakkhiṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ anāpattivāre avuttattā, ‘‘maggā anokkamitvā…pe… pācittiya’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā) paṭikkhittattā ca. Vesāliṃ anupariyāyitvā parittaṃ karontenāpi ānandattherena suppaṭicchannatādiṃ akopenteneva, apaññatte vā sikkhāpade katanti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘antarārāmādigāmantare ṭhitehi garuṭṭhānīyānaṃ paccuggamanānuggamanādivasena gāmavīthiṃ otarituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tampi antaragharaṃ pavisantaṃ pati kātuṃ na vaṭṭati eva. Antarārāmādikappiyabhūmiṃ pana uddissa gacchantaṃ pati kātuṃ vaṭṭatīti khāyati, vīmaṃsitabbaṃ. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā[Pg.56], ananuññātakāraṇā vikāle gāmappavesoti dve aṅgāni.

๕๑๕. ในบทว่า “ในภายในอารามเป็นต้น” นี้ พวกอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “ในวันงานเทศกาลเป็นต้น เมื่อมนุษย์ทั้งหลายผู้ประสงค์จะบูชาพระพุทธรูปเป็นต้น ซึ่งกำลังเวียนขวาอยู่ในหมู่บ้าน หรือเมื่อมนุษย์ทั้งหลายขอร้องเพื่อประโยชน์แห่งความสงบโรคเป็นต้น ภิกษุทั้งหลายแม้ไม่กระทำวิธีคือการปกปิดดีเป็นต้น ก็ควรที่จะเวียนขวาหมู่บ้านด้วยทางกลางเท่านั้น” คำนั้นไม่พึงถือเอา เพราะไม่ได้แสดงไว้ในอนาปัตติวาร และเพราะทรงห้ามไว้ว่า “ไม่ก้าวลงจากทาง...เป็นปาจิตตีย์” (อรรถกถา กังขาวิตรณี วิกาลคามัปปเวสนสิกขาบท). แม้พระเถระอานนท์เมื่อเวียนรอบเมืองเวสาลี กระทำพระปริตร ก็กระทำโดยไม่ทำลายการปกปิดดีเป็นต้นเท่านั้น หรือพึงทราบว่ากระทำในเวลาที่ยังไม่บัญญัติสิกขาบท. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในระหว่างหมู่บ้านมีภายในอารามเป็นต้น ควรที่จะลงไปสู่ถนนในหมู่บ้าน ด้วยอำนาจแห่งการออกไปรับ การออกไปส่งเป็นต้น แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีฐานะอันควรเคารพ” แม้การลงไปสู่ถนนในหมู่บ้านนั้น ก็ไม่ควรที่จะกระทำโดยอาศัยภิกษุผู้เข้าไปสู่ภายในบ้านเท่านั้น. ส่วนการกระทำโดยอาศัยภิกษุผู้ไปโดยมุ่งหมายกัปปิยภูมิคือภายในอารามเป็นต้นนั้น ย่อมปรากฏว่าควร พึงสอบสวน. องค์สองอย่างคือ การไม่บอกลาภิกษุผู้มีอยู่ และการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาลเพราะเหตุที่ไม่ได้อนุญาต.

Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล จบแล้ว.

4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā

๔. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกระบอกเข็ม

520. Catutthe pāḷiyaṃ vāsijaṭeti vāsidaṇḍake. Aṭṭhimayādisūcigharatā, karaṇakārāpanādivasena attano paṭilābhoti dve aṅgāni.

๕๒๐. ในสิกขาบทที่ ๔ ในพระบาลี คำว่า “วาสิชฏะ” คือในด้ามขวาน. องค์สองอย่างคือ ความเป็นกระบอกเข็มที่สำเร็จด้วยกระดูกเป็นต้น และการได้มาซึ่งกระบอกเข็มนั้นแก่ตนด้วยอำนาจแห่งการกระทำ การให้กระทำเป็นต้น.

Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกระบอกเข็ม จบแล้ว.

5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā

๕. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยเตียงและตั่ง

521. Pañcame pāḷiyaṃ āsayato, bhikkhave, moghapuriso veditabboti hīnajjhāsayavasena ayaṃ tucchapurisoti ñātabbo, hīnāya paccaye lolatāya puggalassa tucchatā ñātabbāti adhippāyo. Imasmiṃ sikkhāpade, ito paresu ca pañcasu attanā kārāpitassa paṭilābhe eva pācittiyaṃ. Paribhoge panassa, aññesañca dukkaṭameva. Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā, attano karaṇakārāpanavasena paṭilābhoti dve aṅgāni.

๕๒๑. ในสิกขาบทที่ห้า ในพระบาลี คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษพึงทราบโดยอัธยาศัย” มีอธิบายว่า บุคคลนี้พึงทราบว่าเป็นบุรุษผู้ว่างเปล่าด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยอันเลว พึงทราบความว่างเปล่าของบุคคลด้วยความเป็นผู้โลเลในปัจจัยอันเลว. ในสิกขาบทนี้และในสิกขาบทที่เหลืออีกห้าสิกขาบท เป็นปาจิตตีย์เฉพาะในการได้มาซึ่งสิ่งที่ตนให้กระทำแล้วเท่านั้น. ส่วนในการบริโภคนั้น เป็นทุกกฏแก่ตนและแก่ภิกษุอื่นเท่านั้น. องค์สองอย่างคือ ความเป็นเตียงและตั่งที่ล่วงประมาณ และการได้มาซึ่งเตียงและตั่งนั้นแก่ตนด้วยอำนาจแห่งการกระทำ การให้กระทำ.

Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่ง จบแล้ว.

6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā

๖. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องที่นอนยัดด้วยนุ่น.

526. Chaṭṭhe poṭakitūlanti tiṇagacchajātikānaṃ tūlaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

๕๒๖. ในสิกขาบทที่หก คำว่า “โปฏกิตูละ” คือนุ่นของพุ่มไม้ที่เป็นประเภทหญ้า. คำที่เหลือมีนัยที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น.

Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องที่นอนยัดด้วยนุ่น จบแล้ว.

7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

๗. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้านิสีทนะ.

531-536. Sattame [Pg.57] nisīdanassa pamāṇātikkantatā, attano karaṇādinā paṭilābhoti dve aṅgāni.

ในสิกขาบทที่เจ็ด องค์สองอย่างคือ ความเป็นผ้านิสีทนะที่ล่วงประมาณ และการได้มาซึ่งผ้านิสีทนะนั้นแก่ตนด้วยการกระทำเป็นต้น.

Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้านิสีทนะ จบแล้ว.

537-547. Iminā nayena aṭṭhamanavamadasamesupi aṅgāni veditabbāni. Sesaṃ sabbattha suviññeyyamevāti.

ด้วยนัยนี้ องค์ทั้งหลายพึงทราบแม้ในสิกขาบทที่แปด ที่เก้า และที่สิบ. คำที่เหลือเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายเท่านั้น.

Niṭṭhito rājavaggo navamo.

ราชาวัคค์ที่เก้า จบแล้ว.

Khuddakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการอธิบายสิกขาบทเล็กน้อย จบแล้ว.

6. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ

๖. ปาฏิเทสนียกัณฑ์.

1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่หนึ่ง.

553. Pāṭidesanīyesu [Pg.58] paṭhame paṭidesetabbākāradassananti evaṃ āpattiṃ navakassa santike desetabbākāradassanaṃ. Iminā lakkhaṇena sambahulānaṃ āpattīnampi vuḍḍhassa santike ca desetabbākāro sakkā viññātunti. Tatrāyaṃ nayo – ‘‘gārayhe, āvuso, dhamme āpajjiṃ asappāye pāṭidesanīye’’ti evaṃ sambahulāsu. Vuḍḍhassa pana santike ‘‘gārayhaṃ, bhante, dhammaṃ…pe… gārayhe, bhante, dhamme’’ti yojanā veditabbā. Tattha asappāyanti saggamokkhantarāyakaranti attho. Aññātikāya bhikkhuniyā antaraghare ṭhitāya hatthato sahatthā yāvakālikaggahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.

๕๕๓. ในปาฏิเทสนียสิกขาบททั้งหลาย ในสิกขาบทที่หนึ่ง คำว่า “ปฏิทเสตัพพากานิทัสสนัง” นี้ เป็นเครื่องแสดงซึ่งอาการที่พึงแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้เป็นนวกะ. ด้วยลักษณะนี้ อาจรู้ซึ่งอาการที่พึงแสดงแม้ซึ่งอาบัติเป็นอันมาก และซึ่งอาการที่พึงแสดงในสำนักของภิกษุผู้เป็นเถระ. ในการแสดงนั้น มีนัยดังนี้ – พึงทราบการประกอบในอาบัติเป็นอันมากว่า “อาวุโส ข้าพเจ้าต้องอาบัติอันเป็นธรรมที่น่าตำหนิ อันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะ” ดังนี้. ส่วนในสำนักของภิกษุผู้เป็นเถระ พึงทราบการประกอบว่า “ภันเต ข้าพเจ้าต้องธรรมที่น่าตำหนิ...เป็นต้น...ภันเต ธรรมที่น่าตำหนิ” ดังนี้. ในคำนั้น คำว่า “อัสสัปปายัง” มีอรรถว่า เป็นสิ่งที่กระทำซึ่งอันตรายแห่งสวรรค์และมรรคผล. องค์สองอย่างคือ การรับยาวกาลิกด้วยมือของตนเองจากมือของภิกษุณีผู้ไม่เป็นญาติผู้อยู่ในภายในบ้าน และการกลืนกินยาวกาลิกนั้น.

Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่หนึ่ง จบแล้ว.

558. Dutiye paripuṇṇūpasampannāya ananuññātākārena vosāsanā, anivāretvā bhojanajjhohāroti dve aṅgāni.

๕๕๘. ในสิกขาบทที่สอง องค์สองอย่างคือ การสั่งภิกษุณีผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์ด้วยอาการที่ไม่ได้อนุญาต และการกลืนกินโภชนะโดยไม่ห้าม.

563. Tatiye sekkhasammatatā, gharūpacāre animantitatā, gilānassa aniccabhattādiṃ gahetvā bhuñjananti tīṇi aṅgāni.

๕๖๓. ในสิกขาบทที่สาม องค์สามอย่างคือ ความเป็นบ้านที่สมมติว่าเป็นเสกขะ, ความเป็นสิ่งที่ไม่ได้นิมนต์ในเขตบ้าน และการฉันอนิจจภัตเป็นต้นของภิกษุผู้ไม่เจ็บป่วย.

570. Catutthe sāsaṅkāraññasenāsanatā, ananuññātaṃ yāvakālikaṃ appaṭisaṃviditaṃ ajjhārāme paṭiggahetvā agilānassa ajjhoharaṇanti dve aṅgāni. Sesaṃ uttānameva.

๕๗๐. ในสิกขาบทที่สี่ องค์สองอย่างคือ ความเป็นเสนาสนะป่าที่น่ารังเกียจ และการกลืนกินยาวกาลิกของภิกษุผู้ไม่เจ็บป่วย โดยรับยาวกาลิกที่ไม่ได้อนุญาตและไม่ได้บอกให้รู้ในภายในอาราม. คำที่เหลือเป็นสิ่งที่ปรากฏเท่านั้น.

Pāṭidesanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาปาฏิเทสนียะ จบแล้ว.

7. Sekhiyakaṇḍaṃ

๗. เสขิยกัณฑ์.

1. Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā

๑. อรรถกถาว่าด้วยปริมณฑลวรรค.

576. Sekhiyesu [Pg.59] yasmā vattakkhandhake (cūḷava. 356 ādayo) vuttavattānipi sikkhitabbattā sekhiyāneva, tasmā pārājikādīsu viyettha pāḷiyaṃ paricchedo na kato. Cārittanayadassanatthañca ‘‘yo pana bhikkhu olambento nivāseyya, dukkaṭa’’nti avatvā ‘‘sikkhā karaṇīyā’’ti sabbattha pāḷi āropitā. Padabhājane pana ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā sabbattha anādariyakaraṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ.

๕๗๖. ในเสขิยะทั้งหลาย เพราะวัตตทั้งหลายที่ทรงแสดงไว้ในวัตตขันธกะ (จุลลวรรค 356 เป็นต้น) ก็เป็นเสขิยะเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา ฉะนั้น ในพระบาลีนี้จึงไม่ได้กำหนดขอบเขตเหมือนในปาราชิกเป็นต้น. และเพื่อแสดงซึ่งนัยแห่งจารีต พระบาลีจึงทรงยกขึ้นไว้ในเสขิยะทั้งปวงว่า “พึงศึกษา” โดยไม่กล่าวว่า “อนึ่ง ภิกษุใดนุ่งผ้าห้อยลง เป็นทุกกฏ”. ส่วนเพราะมีการกล่าวไว้ในปทภาชนีย์ว่า “เป็นอาบัติทุกกฏ” ฉะนั้น พึงทราบว่าในเสขิยะทั้งปวง เป็นทุกกฏในการกระทำโดยไม่เคารพ.

Aṭṭhaṅgulamattanti matta-saddena tato kiñci adhikaṃ, ūnampi saṅgaṇhāti. Teneva nisinnassa caturaṅgulamattampi vuttaṃ. Na hi nisinnassa caturaṅgulappamāṇaṃ, ṭhitassa aṭṭhaṅgulamevāti sakkā niyametuṃ ūnādhikattasambhavato. Tasmā yathā sāruppaṃ hoti evaṃ aṭṭhaṅgulānusārena nivāsanaññeva adhippetanti gahetabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘yo pana bhikkhu sukkhajaṅgho vā’’tiādi. Kurundiyaṃ ‘‘ajānantassa anāpattī’’ti ādaraṃ katvā uggaṇhantassāpi ajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāpi nirantaraṃ nivāsanapārupanavattaṃ sikkhitabbaṃ, asikkhito anādariyameva. Parimaṇḍalaggahaṇena ukkhipitvā nivāsanampi paṭikkhittanti āha ‘‘ukkhipitvā vā otāretvā vā’’ti.

ในบทว่า “แปดนิ้วเท่านั้น” ด้วยศัพท์ว่า “มัตตะ” (เท่านั้น) ย่อมสงเคราะห์สิ่งที่เกินไปบ้าง หรือหย่อนไปบ้างจากแปดนิ้วนั้น. เพราะเหตุนั้นเอง จึงกล่าวแม้เพียงสี่นิ้วแก่ภิกษุผู้นั่ง. จริงอยู่ ไม่อาจกำหนดได้ว่า แก่ภิกษุผู้นั่งมีประมาณสี่นิ้ว แก่ภิกษุผู้ยืนมีเพียงแปดนิ้วเท่านั้น เพราะความเป็นสิ่งที่ควรมีหย่อนและเกิน. เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาว่า การนุ่งเท่านั้นเป็นสิ่งที่ประสงค์ โดยระลึกถึงแปดนิ้วเป็นลำดับ ด้วยอาการใดที่สมควร. เพราะเหตุนั้นเท่านั้น จักกล่าวคำว่า “อนึ่ง ภิกษุใดมีแข้งแห้งก็ดี” เป็นต้น. ในคัมภีร์กุรุนที คำว่า “แก่ภิกษุผู้ไม่รู้ ไม่เป็นอาบัติ” กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่รู้แม้ของภิกษุผู้ศึกษาอยู่ โดยกระทำความเคารพ. แม้ภิกษุผู้ไม่รู้นั้นก็พึงศึกษาวัตตคือการนุ่ง การห่มไม่ขาดสาย ภิกษุผู้ไม่ศึกษาเป็นการไม่เคารพเท่านั้น. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า “ปริมณฑล” ทรงห้ามแม้การนุ่งโดยยกขึ้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า “โดยยกขึ้นก็ดี โดยลดลงก็ดี”.

Sacittakanti vatthuvijānanacittena sacittakaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ pana upatissattheravādanayena lokavajjattaṃ gahetvā ‘‘vatthuvijānanacittena, paṇṇattivijānanacittena ca sacittaka’’nti (sārattha. ṭī. sekhiyakaṇḍa 3.576) vuttaṃ. Tattha ca vatthuvijānanaṃ visuṃ na vattabbaṃ. Paṇṇattivijānanena tassāpi antogadhabhāvato idaṃ vatthuṃ evaṃ vītikkamantassa āpattīti vijānanto hi paṇṇattiṃ vijānātīti vuccati. Upatissattheravāde cettha paṇṇattiṃ ajānitvā aparimaṇḍalanivāsanādivatthumeva jānantassa paṇṇattivītikkamānādariyābhāvā sabbasekhiyesu anāpatti eva abhimatā, tañca na yuttaṃ kosambakkhandhake (mahāva. 451 ādayo) vaccakuṭiyaṃ udakāvasesaṃ ṭhapentassa paṇṇattivijānanābhāvepi āpattiyā vuttattā. Vuttañhi tattha ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhu āpattiṃ āpanno hoti [Pg.60]…pe… so aparena samayena tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’tiādi (mahāva. 451). Aṭṭhakathāyañcassa ‘‘tvaṃ ettha āpattibhāvaṃ na jānāsīti, āma na jānāmīti. Hotu āvuso, ettha āpattīti, sace hoti, desessāmīti. Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattīti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosī’’ti (mahāva. aṭṭha. 451) vuttaṃ, tathā ‘‘adhammavādīti ukkhittānuvattakesu aññataro’’ti (mahāva. aṭṭha. 457-458) ca vuttaṃ. Khandhakavattānañhi sekhiyattā tattha vutto nayo imesaṃ, idha vutto ca tesaṃ sādhāraṇova hotīti. Teneva ‘‘asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattī’’ti evaṃ idha vutto āpattinayo tatthāpi dassito. Tasmā phussadevattheravāde eva ṭhatvā vatthuvijānanacitteneva sabbasekhiyāni sacittakāni, na paṇṇattivijānanacittena. Bhiyyokamyatāyasūpabyañjanapaṭicchādanaujjhānasaññīti dve sikkhāpadāni lokavajjāni akusalacittāni, sesāni paṇṇattivajjāni, ticittāni, tivedanāni cāti gahaṇameva yuttataraṃ dissati. Tenevettha ‘‘asañciccāti purato vā pacchato vā olambetvā nivāsessāmīti evaṃ asañciccā’’tiādinā vatthuajānanavaseneva anāpattivaṇṇanā katā, na paṇṇattivijānanacittavasena.

คำว่า “สจิตตกะ” คือ เป็นสจิตตกะด้วยจิตที่รู้วัตถุ. ส่วนในสารัตถทีปนี ได้กล่าวไว้ว่า “เป็นสจิตตกะด้วยจิตที่รู้วัตถุด้วย และด้วยจิตที่รู้บัญญัติด้วย” (สารัตถ. ฎีกา. เสขิยกัณฑ์ 3.576) โดยถือเอาความเป็นโลกวัชชะด้วยนัยแห่งวาทะของพระอุปติสสเถระ. ในคำนั้น ไม่ควรกล่าวถึงการรู้วัตถุแยกต่างหาก เพราะการรู้วัตถุนั้นรวมอยู่ในภายในการรู้บัญญัติ. จริงอยู่ เมื่อรู้ว่า “อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิดวัตถุนี้อย่างนี้” ย่อมชื่อว่า “รู้แม้บัญญัติ”. ในวาทะของพระอุปติสสเถระนี้ ความเป็นอนาบัติเท่านั้นที่ประสงค์ในเสขิยะทั้งปวง เพราะไม่มีการล่วงบัญญัติและการไม่เคารพแก่ภิกษุผู้ไม่รู้บัญญัติ แต่รู้แต่วัตถุมีอันนุ่งไม่เรียบร้อยเป็นต้น. และคำนั้นไม่สมควร เพราะในโกสัมพกขันธกะ (มหาวรรค 451 เป็นต้น) ได้กล่าวอาบัติไว้แก่ภิกษุผู้วางน้ำชำระที่เหลือไว้ในส้วม แม้ไม่มีการรู้บัญญัติ. จริงอยู่ ในที่นั้นได้กล่าวไว้ว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งต้องอาบัติ... ภิกษุนั้นในสมัยอื่นมีความเห็นว่าอาบัตินั้นไม่เป็นอาบัติ” (มหาวรรค 451). และในอรรถกถาของขันธกะนั้นได้กล่าวไว้ว่า “ท่านไม่รู้อาบัติในที่นี้หรือ? ครับ ไม่รู้. ดูก่อนอาวุโส อาบัติมีในที่นี้. ถ้ามี จะแสดง. ดูก่อนอาวุโส ถ้าท่านทำโดยไม่จงใจ ไม่ระลึกได้ ก็ไม่มีอาบัติ. ภิกษุนั้นมีความเห็นว่าอาบัตินั้นไม่เป็นอาบัติ” (มหาวรรค อรรถกถา 451). และได้กล่าวไว้ว่า “ผู้กล่าวอธรรมคือภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร” (มหาวรรค อรรถกถา 457-458). จริงอยู่ เพราะขันธกวัตรเป็นเสขิยะ นัยที่กล่าวไว้ในขันธกวัตรนั้นย่อมเป็นของทั่วไปแก่เสขิยะเหล่านี้ และนัยที่กล่าวไว้ในเสขิยะนี้ก็เป็นของทั่วไปแก่ขันธกวัตรเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น นัยแห่งอาบัติที่กล่าวไว้ในเสขิยะนี้ว่า “ทำโดยไม่จงใจ ไม่ระลึกได้ ไม่มีอาบัติ” จึงแสดงไว้ในขันธกะนั้นด้วย. เพราะฉะนั้น เมื่อตั้งอยู่ในวาทะของพระพุสสเทวเถระเท่านั้น เสขิยะทั้งปวงเป็นสจิตตกะด้วยจิตที่รู้วัตถุเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยจิตที่รู้บัญญัติ. สิกขาบทสองบทคือ สิกขาบทเกี่ยวกับการปิดบังแกงเพราะปรารถนามาก และสิกขาบทอุชฌานสัญญี เป็นโลกวัชชะ มีอกุศลจิต. สิกขาบทที่เหลือเป็นปัญญัตติวัชชะ มีจิต 3 อย่าง และมีเวทนา 3 อย่าง การถือเอาอย่างนี้ย่อมปรากฏว่าสมควรยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ในสิกขาบทปริมณฑลนี้ การอธิบายอนาบัติจึงทำด้วยอำนาจแห่งการไม่รู้วัตถุเท่านั้น มีอาทิว่า “โดยไม่จงใจ คือโดยไม่จงใจว่า เราจะนุ่งห้อยลงข้างหน้าหรือข้างหลังอย่างนี้” ไม่ได้ทำด้วยอำนาจแห่งจิตที่รู้บัญญัติ.

Apica ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) iminā lakkhaṇavacanenāpi cetaṃ sijjhati. Vatthuvijānanacittavaseneva hettha ‘‘sacittakapakkhe’’ti vuttaṃ. Itarathā paṇṇattivijānanacittavasena sabbasikkhāpadānampi sacittakapakkhe cittassa akusalattaniyamena lokavajjattappasaṅgato paṇṇattivajjameva na siyā, idañca vacanaṃ niratthakaṃ siyā iminā vacanena nivattetabbassa sikkhāpadassa abhāvā. Na ca sekhiyesu vatthuvijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ pāṇātipātādīsu viya akusalamevāti niyamo atthi, yenettha lokavajjatā pasajjeyya, ‘‘anādariyaṃ paṭiccā’’ti cetaṃ pāḷivacanaṃ vatthuṃ jānitvā tīhi cittehi vītikkamameva anādariyaṃ katvā vuttaṃ, na paṇṇattiṃ jānitvā akusalacitteneva vītikkamanti gahetabbaṃ. Aññathā khandhakapāḷiyā, aṭṭhakathāyañca pubbāparañca virujjhanatoti amhākaṃ khanti. Yathā vā na virujjhati, tathā ettha adhippāyo gavesitabbo. Anādariyaṃ, anāpattikāraṇābhāvo[Pg.61], aparimaṇḍalanivāsananti imānettha tīṇi aṅgāni. Yathā cettha, evaṃ sabbattha. Kevalaṃ tattha tattha vuttapaṭipakkhakaraṇavasena tatiyaṅgayojanameva viseso.

อีกอย่างหนึ่ง ความเป็นสจิตตกะนี้ย่อมสำเร็จแม้ด้วยคำที่เป็นลักษณะนี้ว่า “จิตของสจิตตกะฝ่ายใดเป็นอกุศลเท่านั้น ฝ่ายนั้นเป็นโลกวัชชะ” (กังขาวิตรณี อรรถกถา ปฐมปาราชิกวัณณนา). จริงอยู่ ในคำนี้ ได้กล่าวว่า “ในฝ่ายสจิตตกะ” ด้วยอำนาจแห่งจิตที่รู้วัตถุเท่านั้น. มิฉะนั้น หากกล่าวด้วยอำนาจแห่งจิตที่รู้บัญญัติแล้ว สิกขาบททั้งปวงก็จะไม่เป็นปัญญัตติวัชชะ เพราะการประสงค์ความเป็นโลกวัชชะโดยความเป็นอกุศลเป็นนิตย์ของจิตในส่วนแห่งสจิตตกะ. และคำนี้ก็จะเป็นคำไร้ประโยชน์ เพราะไม่มีสิกขาบทที่พึงห้ามด้วยคำนี้. และในเสขิยะทั้งหลาย ก็ไม่มีการกำหนดว่า “จิตในส่วนแห่งจิตที่รู้วัตถุที่เป็นสจิตตกะเป็นอกุศลเท่านั้น” เหมือนในปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งความเป็นโลกวัชชะพึงมีในที่นี้. และคำบาลีว่า “เพราะอาศัยความไม่เคารพ” นี้ พึงถือเอาว่ากล่าวไว้โดยทำความไม่เคารพต่อการล่วงละเมิดด้วยจิต 3 อย่างคือ กุศล, อกุศล, อัพยากตะ โดยรู้ซึ่งวัตถุ ไม่ได้กล่าวไว้โดยทำความไม่เคารพต่อการล่วงละเมิดด้วยอกุศลจิตเท่านั้น โดยรู้ซึ่งบัญญัติ. ถ้าถือเอาด้วยประการอื่นจากนี้ ย่อมขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลายของบาลีขันธกะและอรรถกถา. นี้คือความพอใจของเรา. อีกอย่างหนึ่ง พึงแสวงหาอธิปปายะในที่นี้ด้วยประการใดที่ไม่ขัดแย้ง. องค์ 3 อย่างในสิกขาบทนี้คือ ความไม่เคารพ, ความเป็นเหตุที่ไม่มีอาบัติ, การนุ่งไม่เรียบร้อย. เหมือนในสิกขาบทปฐมปริมณฑลนี้ฉันใด ในเสขิยะทั้งปวงก็ฉันนั้น. ความพิเศษมีเพียงการประกอบองค์ที่สามด้วยอำนาจแห่งการทำปฏิปักษ์ที่กล่าวไว้ในสิกขาบทเสขิยะนั้นๆ เท่านั้น.

577. Dutiyādīsu gihipārutanti setapaṭapārutādi. Vihārepīti saṅghasannipātabuddhupaṭṭhānādikālaṃ sandhāya vuttaṃ.

๕๗๗. ในสิกขาบทมีทุติยะเป็นต้น คำว่า “คิหิปารุตะ” คือ การห่มผ้าขาวเป็นต้น. คำว่า “แม้ในวิหาร” กล่าวไว้โดยหมายถึงกาลที่มีการประชุมสงฆ์ การเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าเป็นต้น.

578. Gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvātiādi paṭicchādanavidhidassanaṃ. Gīvaṃ paṭicchādetvātiādinā vuttattā sañcicca gīvaṃ, maṇibandhanañca appaṭicchādentassa āpatti. Etthāpi parimaṇḍalasikkhāpadassa sādhāraṇattā jāṇumaṇḍalato heṭṭhā caturaṅgulamattaṃ otāretvā anolambetvā parimaṇḍalameva pārupitabbaṃ.

๕๗๘. คำมีอาทิว่า “กลัดลูกดุมแล้ว” เป็นคำแสดงระเบียบการปกปิด. เพราะได้กล่าวไว้มีอาทิว่า “ปิดคอแล้ว” อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้ไม่ปกปิดคอและข้อมือโดยจงใจ. แม้ในการห่มนี้ เพราะความเป็นของทั่วไปกับสิกขาบทปริมณฑล พึงห่มให้เป็นปริมณฑลเท่านั้น โดยหย่อนลงจากหัวเข่าประมาณ 4 นิ้วมือ ไม่ให้ห้อยย้อย.

579. Vivaritvā nisīdatoti vihāre viya ekaṃsapārupanaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Vāsatthāya upagatassā’’ti vuttattā vāsādhippāyaṃ vinā dhammadesanaparittabhaṇanādiatthāya sucirampi nisīdantena sabbaṃ antaragharavattaṃ pūrenteneva nisīditabbaṃ. Nisīdanapaṭisaṃyuttesu eva ca sikkhāpadesu ‘‘vāsūpagatassā’’ti anāpattiyā vuttattā vāsatthāya antaragharaṃ upagacchantenāpi suppaṭicchannatādisabbaṃ akopenteneva gantabbaṃ. ‘‘Vāsūpagatassā’’ti hi vuttaṃ, na pana upagacchamānassāti. Keci pana ‘‘ekekasmiṃ paṭhamaṃ gantvā vāsapariggahe kate tato aññehi yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Apare pana ‘‘gehassāmikehi ‘yāva tumhe nivasissatha, tāva tumhākaṃ imaṃ gehaṃ demī’ti dinne aññehi avāsādhippāyehi antarārāme viya yathāsukhaṃ gantuṃ, nisīdituñca vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ sabbaṃ na gahetabbaṃ tathāvacanābhāvā, dānalakkhaṇābhāvā, tāvattakena vihārasaṅkhyānupagamanato ca. ‘‘Yāva nisīdissatha, tāva tumhākaṃ imaṃ gehaṃ demī’’ti dentopi hi tāvakālikameva deti vatthupariccāgalakkhaṇattā dānassa.

๕๗๙. คำว่า “เพราะนั่งเปิดเผย” กล่าวไว้โดยหมายถึงการห่มเฉวียงบ่าเหมือนในวัด. เพราะคำว่า “แก่ผู้เข้าไปเพื่ออยู่” ภิกษุผู้นั่งเพื่อประโยชน์มีการแสดงธรรมและการสวดพระปริตรเป็นต้น แม้เป็นเวลานานมาก โดยเว้นความประสงค์เพื่ออยู่ พึงนั่งโดยบำเพ็ญวัตรในบ้านทั้งหมดให้บริบูรณ์เท่านั้น. และเพราะในสิกขาบทที่เกี่ยวกับการนั่งเท่านั้น ท่านกล่าวความเป็นอนาบัติไว้ว่า “แก่ผู้เข้าไปเพื่ออยู่” แม้ภิกษุผู้เข้าไปสู่บ้านเพื่ออยู่ ก็พึงไปโดยไม่ให้วัตรมีการปกปิดกายดีเป็นต้นทั้งหมดกำเริบเท่านั้น. จริงอยู่ ท่านกล่าวว่า “แก่ผู้เข้าไปเพื่ออยู่” แต่ไม่ได้กล่าวว่า “แก่ผู้กำลังเข้าไป”. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “เมื่อภิกษุรูปหนึ่งไปก่อนแล้วทำการถือเอาที่อยู่แล้ว หลังจากนั้น ภิกษุรูปอื่นพึงไปได้ตามสบาย”. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า “เมื่อเจ้าของบ้านถวายว่า ‘ท่านทั้งหลายจะอยู่เพียงใด เราถวายบ้านนี้แก่ท่านทั้งหลายเพียงนั้น’ ดังนี้ ภิกษุรูปอื่นแม้ผู้ประสงค์จะอยู่ ก็พึงไปและนั่งได้ตามสบายเหมือนในอาราม”. คำทั้งหมดนั้นไม่พึงถือเอา เพราะไม่มีคำกล่าวอย่างนั้น, เพราะไม่มีลักษณะแห่งทาน, และเพราะไม่ถึงการนับว่าเป็นวัดด้วยเพียงเท่านั้น. จริงอยู่ แม้ผู้ถวายว่า ‘ท่านทั้งหลายจะนั่งเพียงใด เราถวายบ้านนี้แก่ท่านทั้งหลายเพียงนั้น’ ก็ย่อมถวายเพียงชั่วคราวเท่านั้น เพราะทานมีลักษณะเป็นการสละวัตถุ.

582. Catuhatthappamāṇanti vaḍḍhakīhatthaṃ sandhāya vuttanti vadanti.

๕๘๒. พวกอาจารย์กล่าวว่า คำว่า “ประมาณสี่ศอก” กล่าวไว้โดยหมายถึงศอกช่างไม้.

584. Ukkhittacīvaro [Pg.62] hutvāti kaṭito uddhaṃ kāyabandhanādidassanavasenevukkhipanaṃ sandhāya vuttaṃ piṇḍāya carato pattaggahaṇādimattassa anuññātattā. Teneva ‘‘nisinnakāle pana dhamakaraṇa’’ntiādi vuttaṃ. Nisinnakāle hi khandhe laggapattatthavikādito dhamakaraṇaṃ nīharantassa kaṭito uddhampi dissati, tathā adassetvā nīharitabbanti adhippāyo. Āsane nisīdantassāpi ca pārupitacīvaraṃ kiñci ukkhipitvā saṅghāṭiṃ jaṅghapiṇḍehi anukkhipitvāva nisīditabbaṃ. Imasmiññeva pana sikkhāpade ‘‘vāsūpagatassā’’ti vuttattā nisīdanapaṭisaṃyuttesu chaṭṭhaaṭṭhamesu avuttattā vāsūpagatenāpi susaṃvutena okkhittacakkhunāva nisīditabbaṃ. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi tesaṃ visesaṃ avatvā idheva ‘‘vāsūpagatassa pana anāpattī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. ukkhittakasikkhāpadavaṇṇanā) vuttā.

๕๘๔. คำว่า “เป็นผู้มีจีวรเปิดขึ้น” กล่าวไว้โดยหมายถึงการยกขึ้นเหนือเอว ด้วยสามารถแห่งการแสดงกายพันธนะเป็นต้น เพราะทรงอนุญาตเพียงการถือบาตรเป็นต้นแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต. เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงกล่าวคำว่า “อนึ่ง ในเวลาที่นั่ง การนำธมกรกออก” เป็นต้น. จริงอยู่ ในเวลาที่นั่ง เมื่อภิกษุนำธมกรกออกจากถุงบาตรที่แขวนไว้ที่บ่า แม้เหนือเอวก็ปรากฏ, อธิบายว่า พึงนำออกโดยไม่ให้ปรากฏอย่างนั้น. และแม้ภิกษุผู้นั่งบนอาสนะ ก็พึงยกจีวรที่ห่มขึ้นเล็กน้อยแล้วนั่ง โดยไม่ยกสังฆาฏิขึ้นจากน่องทั้งหลายเลย. แต่เพราะในสิกขาบทนี้เท่านั้น ท่านกล่าวว่า “แก่ผู้เข้าไปเพื่ออยู่” และเพราะในสิกขาบทที่ ๖ และที่ ๘ ที่เกี่ยวกับการนั่งไม่ได้กล่าวไว้ ภิกษุแม้ผู้เข้าไปเพื่ออยู่ ก็พึงนั่งโดยเป็นผู้สำรวมดี มีตาหลุบลงเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นแล แม้ในอรรถกถามาติกา ท่านก็ไม่กล่าวความต่างกันของสิกขาบทเหล่านั้น แต่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้เท่านั้นว่า “แต่แก่ผู้เข้าไปเพื่ออยู่ ไม่มีอาบัติ”.

Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายปริมาณฑลวรรค จบแล้ว.

2. Ujjagghikavaggavaṇṇanā

๒. การอธิบายอุชฌัคฆิกวรรค

586. Dutiyavaggādiujjagghikaappasaddesu nisīdanapaṭisaṃyuttesupi vāsūpagatassa anāpatti na vuttā, kāyappacālakādīsu eva pana vuttā. Pāḷipotthakesu panetaṃ kesuci peyyālena byāmohitattā na suṭṭhu viññāyati. Yattha ca antaraghare dhammaṃ vā desentassa, pātimokkhaṃ vā uddisantassa mahāsaddena yāvaparisasāvanepi anāpatti evāti daṭṭhabbaṃ tathā ānandattheramahindattherādīhi ācaritattā.

๕๘๖. ในสิกขาบทอุชฌัคฆิกะและอัปปสัททะเป็นต้นแห่งวรรคที่ ๒ แม้ที่เกี่ยวกับการนั่ง ก็ไม่ได้กล่าวความเป็นอนาบัติแก่ผู้เข้าไปเพื่ออยู่ แต่กล่าวไว้ในสิกขาบทกายัปปจาลกะเป็นต้นเท่านั้น. แต่ในคัมภีร์พระบาลีบางเล่ม ความข้อนี้ไม่เป็นที่ทราบกันดีเพราะถูกทำให้กำกวมด้วยเปยยาล. และในสิกขาบทอัปปสัททะใด พึงทราบว่า แม้ในการทำบริษัทให้ได้ยินด้วยเสียงอันดัง แก่ภิกษุผู้แสดงธรรมหรือสวดปาติโมกข์ในบ้าน ก็ไม่มีอาบัติอยู่นั่นเอง เพราะพระเถระมีพระอานนทเถระและพระมหินทเถระเป็นต้นได้ประพฤติมาแล้ว.

Ujjagghikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอุชฌัคฆิกวรรค จบแล้ว.

3. Khambhakatavaggavaṇṇanā

๓. การอธิบายขัมภกตวรรค

603. Patte gahaṇasaññā assa atthīti pattasaññīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘patte saññaṃ katvā’’ti vuttaṃ.

๖๐๓. คำว่า “ทำความสำคัญในบาตร” ท่านกล่าวเพื่อแสดงอรรถนี้ว่า “ภิกษุนั้นมีความสำคัญในการถือบาตรอยู่” จึงชื่อว่า “ปัตตสัญญี”.

604. Oloṇīti ekā byañjanavikati. Kañjikatakkādirasoti keci. Maṃsarasādīnīti ādi-saddena avasesā sabbāpi byañjanavikati saṅgahitā.

๖๐๔. คำว่า “โอโลณี” คือกับข้าวพิเศษอย่างหนึ่ง. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า คือน้ำส้มพะออมและน้ำส้มพะอับเป็นต้น. ในบทว่า “น้ำเนื้อเป็นต้น” นี้ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ท่านสงเคราะห์กับข้าวพิเศษที่เหลือทั้งหมดไว้.

605. Samabharitanti [Pg.63] racitaṃ. Heṭṭhā orohatīti samantā okāsasambhavato hatthena samaṃ kariyamānaṃ heṭṭhā bhassati. Pattamatthake ṭhapitāni pūvāni eva vaṭaṃsakākārena ṭhapitattā ‘‘pūvavaṭaṃsaka’’nti vuttāni. Keci pana ‘‘pattaṃ gahetvā thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ racitvā diyyamānameva gaṇhato āpatti, hatthagate eva pana patte diyyamāne thūpīkatampi gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbameva ‘‘samatittika’’nti bhāvanapuṃsakavasena sāmaññato vuttattā.

๖๐๕. คำว่า “สมภริตัง” คือตกแต่งแล้ว. คำว่า “เหฏฐา โอโรหติ” คือเมื่อทำให้เสมอด้วยมือ เพราะมีโอกาสเกิดขึ้นได้รอบด้าน ก็ย่อมเลื่อนลงข้างล่าง. ขนมที่วางไว้บนปากบาตรนั่นเอง ท่านเรียกว่า “ปูววฏังสกัง” เพราะวางไว้โดยอาการเหมือนเครื่องประดับศีรษะ. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “เมื่อภิกษุถือบาตรแล้วรับบิณฑบาตที่เขาตกแต่งให้พูนขึ้นซึ่งเขากำลังถวายอยู่นั่นแล จึงเป็นอาบัติ แต่เมื่อบาตรอยู่ในมือแล้ว เมื่อเขาถวาย จะรับแม้ที่พูนขึ้นก็ควร”. คำนั้นไม่พึงถือเอาเลย เพราะท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปด้วยอำนาจแห่งภาวนปุงสกะว่า “สมติตติกัง”.

Khambhakatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายขัมภกตวรรค จบแล้ว.

4. Sakkaccavaggavaṇṇanā

๔. การอธิบายสักกัจจวรรค

608. Catutthavaggādīsu sapadānanti ettha dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānato apadānaṃ, saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanavirahitaṃ anupaṭipāṭiyāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tattha tattha odhiṃ akatvā’’tiādi.

๖๐๘. ในวรรคที่ ๔ เป็นต้น ในบทว่า “สปทานัง” นี้ การแบ่งตัด ท่านเรียกว่า “ทานะ”. ที่ปราศจากการแบ่งตัด ชื่อว่า “อปทานัง”. ที่เป็นไปกับด้วยอปทานะ ชื่อว่า “สปทานัง”. ท่านอธิบายว่า ปราศจากการแบ่งตัด คือไปตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ทำขอบเขตในที่นั้นๆ” เป็นต้น.

611. Viññattiyanti sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ sandhāya vadati. ‘‘Vattabbaṃ natthī’’ti iminā pāḷiyāva sabbaṃ viññāyatīti dasseti. Tattha pāḷiyaṃ asañciccātiādīsu vatthumattaṃ ñatvā bhuñjanena āpattiṃ āpajjantasseva puna paṇṇattiṃ ñatvā mukhagataṃ chaḍḍetukāmassa yaṃ aruciyā paviṭṭhaṃ, taṃ asañcicca paviṭṭhaṃ nāma, tattha anāpatti. Tadeva puna aññavihitatāya vā aviññattamidantisaññāya vā bhuñjane ‘‘asatiyā’’ti vuccati.

๖๑๑. คำว่า “วิญญัตติยัง” ท่านกล่าวหมายถึงสูโปทนวิญญัตติสิกขาบท. ท่านแสดงว่า ทั้งหมดพึงทราบได้ด้วยพระบาลีนั่นแล ด้วยคำว่า “วตตัพพัง นัตถิ” นี้. ในสูโปทนสิกขาบทนั้น ในพระบาลี ในบทว่า “อสัญญาจิจจา” เป็นต้น เมื่อภิกษุรู้เพียงวัตถุแล้วฉัน ย่อมต้องอาบัติ, ครั้นรู้พระบัญญัติแล้วประสงค์จะคายข้าวที่เข้าปากแล้วทิ้ง เม็ดข้าวใดเข้าปากไปเพราะความไม่ยินดี เม็ดข้าวนั้นชื่อว่าเข้าไปโดยไม่แกล้ง ในกรณีนั้นไม่มีอาบัติ. เม็ดข้าวนั้นนั่นแล เมื่อฉันอีกด้วยความเป็นผู้มีใจส่งไปในที่อื่น หรือด้วยความสำคัญว่า “สิ่งนี้ไม่ได้ขอมา” ท่านเรียกว่า “เพราะความเผลอสติ”.

613. ‘‘Aññassatthāyā’’ti idamassa sikkhāpadassa attano atthāya viññāpetvā sayaṃ bhuñjane eva paññattattā iminā sikkhāpadena anāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcasahadhammikānaṃ pana atthāya aññātakaappavāritaṭṭhāne viññāpento viññattikkhaṇe aṭṭhakathāsu suttānulomato vuttaakataviññattidukkaṭato na muccati. Sañcicca bhuñjanakkhaṇe sayañca aññe ca micchājīvato na muccantīti gahetabbaṃ.

๖๑๓. คำว่า “อัญญัสสัตถายา” นี้ ทรงกล่าวโดยมุ่งถึงการไม่มีอาบัติด้วยสิกขาบทนี้ เพราะสิกขาบทนี้บัญญัติไว้เฉพาะในการที่ภิกษุขอเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉันเอง อนึ่ง แม้จะกล่าวว่า “อัญญัสสัตถายะ” แต่ภิกษุผู้ขอเพื่อประโยชน์แก่เพื่อนพรหมจารี ๕ รูป ในที่ที่ไม่ใช่ญาติ ไม่ได้ปวารณา ย่อมไม่พ้นจากทุกกฏแห่งอกตวิญญัตติที่กล่าวไว้ในอรรถกถาโดยอนุโลมตามพระสูตร ในขณะที่ขอ พึงทราบว่า ในขณะที่ฉันโดยมีจิตประสงค์จะฉัน ตนเองและภิกษุอื่นย่อมไม่พ้นจากมิจฉาชีพ

615. ‘‘Kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddaka’’nti idaṃ asāruppavasena vuttaṃ, atimahante eva āpattīti daṭṭhabbaṃ. Bhuñjantena pana corādibhayaṃ paṭicca mahantampi aparimaṇḍalampi [Pg.64] katvā sīghaṃ bhuñjanavasenettha āpadā. Evamaññesupi yathānurūpaṃ daṭṭhabbaṃ.

๖๑๕. คำว่า “กุกกุฏัณฑัง อติขุททกัง” นี้ ทรงกล่าวด้วยอำนาจแห่งความไม่สมควร พึงทราบว่าอาบัติย่อมมีเฉพาะในสิ่งที่ใหญ่มากเท่านั้น อนึ่ง ภิกษุผู้ฉัน เมื่ออาศัยภัยจากโจรเป็นต้น ทำคำข้าวใหญ่หรือคำข้าวที่ไม่กลมแล้วฉันโดยเร็ว ในที่นี้เป็นอนาบัติ (ในยามมีอันตราย) พึงทราบในสิกขาบทอื่นก็เช่นกันตามสมควรแก่เหตุ

Sakkaccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิบายสักกัจจวรรค จบแล้ว

5. Kabaḷavaggavaṇṇanā

๕. อธิบายกพฬวรรค

617. Anāhaṭe kabaḷe mukhadvāravivaraṇe pana payojanābhāvā ‘‘āpadāsū’’ti na vuttaṃ. Evamaññesupi īdisesu.

๖๑๗. เมื่อคำข้าวยังไม่นำมา แต่ในการเปิดปากนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ จึงไม่ทรงกล่าวคำว่า “อาปทาสุ” (ในยามมีอันตราย) ในสิกขาบทอื่นที่มีสภาพเช่นนี้ก็เช่นกัน

618. Sabbaṃ hatthanti hatthekadesā aṅguliyo vuttā ‘‘hatthamuddā’’tiādīsu viya, tasmā ekaṅgulimpi mukhe pakkhipituṃ na vaṭṭati.

๖๑๘. คำว่า “สัพพัง หัตถัง” นั้น นิ้วมือซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของมือ ทรงกล่าวไว้ เหมือนในพระบาลีว่า “หัตถมุททา” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรใส่นิ้วมือแม้เพียงนิ้วเดียวเข้าไปในปาก

Kabaḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิบายกพฬวรรค จบแล้ว

6. Surusuruvaggavaṇṇanā

๖. อธิบายสุรุสุรุวรรค

627. Pāḷiyaṃ sītīkatoti sītapīḷito. Silakabuddhoti parihāsavacanametaṃ. Silakañhi kiñci disvā ‘‘buddho aya’’nti voharanti.

๖๒๗. ในพระบาลี คำว่า “สีตีตโต” คือถูกความหนาวบีบคั้น คำว่า “สิลกพุทโธ” นี้เป็นคำพูดเยาะเย้ย เพราะเมื่อเห็นหินสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ก็เรียกหินนั้นว่า “พระพุทธเจ้า” ดังนี้

628. ‘‘Aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti iminā sabbaṃ hatthaṃ antomukhe pakkhipanasikkhāpadassapi paviṭṭhaṅgulinillehanena imassapi sikkhāpadassa anāpattiṃ dasseti. Eseva nayoti ghanayāguādīsu pattaṃ hatthena, oṭṭhañca jivhāya nillehituṃ vaṭṭatīti atidisati. Tasmāti yasmā ghanayāguādivirahitaṃ nillehituṃ na vaṭṭati.

๖๒๘. ด้วยบทว่า “ควรฉันโดยเอานิ้วมือใส่เข้าไปในปาก” นี้ ทรงแสดงการไม่มีอาบัติของสิกขาบทที่บัญญัติเพราะการใส่มือทั้งหมดเข้าไปในปาก และของสิกขาบทหัตถนิลเลหกะนี้ ด้วยการเลียนนิ้วมือที่เข้าปาก ด้วยบทว่า “เอเสวะ นะ โย” นี้ ทรงชี้แจงว่า ในยาคูข้นเป็นต้น ควรเลียบาตรด้วยมือ และเลียริมฝีปากด้วยลิ้น คำว่า “ตัสมา” คือเพราะเหตุใด จึงไม่ควรเลียหรือขูดอาหารที่ปราศจากยาคูข้นเป็นต้น

634. Vilīvacchattanti veṇupesikāhi kataṃ. Maṇḍalabaddhānīti dīghasalākāsu tiriyaṃ valayākārena salākaṃ ṭhapetvā suttehi baddhāni dīghañca tiriyañca ujukameva salākāyo ṭhapetvā daḷhabaddhāni ceva tiriyaṃ ṭhapetvā dīghadaṇḍakeheva saṅkocārahaṃ katvā sutteheva tiriyaṃ baddhāni. Tatthajātakadaṇḍakena katanti saha daṇḍakena chinnatālapaṇṇādīhi kataṃ. Chattapādukāyāti yasmiṃ chattadaṇḍakoṭiṃ pavesetvā chattaṃ ujukaṃ ṭhapetvā heṭṭhā chāyāya nisīdanti, tiṭṭhanti vā, tādise chattādhāre.

๖๓๔. คำว่า “วิลีวัจฉัตตัง” คือร่มที่ทำด้วยซี่ไม้ไผ่ คำว่า “มัณฑลพัทธานิ” คือที่ผูกด้วยด้าย โดยวางไม้ค้ำในรูปทรงเหมือนวงแหวนขวางบนซี่ไม้ไผ่ยาว คำว่า “สลากพันธนานิ” คือที่ผูกแน่นแล้ว โดยวางซี่ไม้ตรงทั้งยาวและขวาง และที่ผูกขวางด้วยด้ายเท่านั้น โดยทำสิ่งที่ควรแก่การหดด้วยไม้ค้ำยาวเท่านั้น คำว่า “ตัตถชาตกทัณฑเกนะ กตัง” คือร่มที่ทำด้วยใบตาลที่ตัดแล้วเป็นต้น พร้อมด้วยด้าม คำว่า “ฉัตตปาทุกายา” คือในที่รองรับร่มนั้น ที่ซึ่งใส่ปลายด้ามร่มเข้าไปแล้วตั้งร่มให้ตรง แล้วนั่งหรือยืนในร่มเงาที่อยู่ใต้ร่ม

637. Cāpoti [Pg.65] majjhe vaṅkakājadaṇḍasadisā dhanuvikati. Kodaṇḍoti viddhadaṇḍā dhanuvikati.

๖๓๗. คำว่า “จาโป” คือธนูพิเศษที่มีลักษณะเหมือนคานหาบที่คดงอตรงกลาง คำว่า “โกทัณโฑ” คือธนูพิเศษที่มีด้ามที่เจาะแล้ว

Surusuruvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิบายสุรุสุรุวรรค จบแล้ว

7. Pādukavaggavaṇṇanā

๗. อธิบายปาทุกวรรค

647. Sattamavagge rukkhato patitoti ekaṃ olambanasākhaṃ gahetvā patito. Pāḷiyāti attano ācārappakāsakaganthassa. Dhīratthūti dhī atthu, nindā hotūti attho. Vinipātanahetunāti vinipātanassa hetubhāvena. Tvanti upayogatthe paccattavacanaṃ, taṃ icceva vā pāṭho. Asmāti pāsāṇo.

๖๔๗. ในวรรคที่ ๗ คำว่า “รุกขโต ปติโต” คือจับกิ่งไม้ที่ห้อยลงกิ่งหนึ่งแล้วตกลง คำว่า “ปาฬิยา” คือของคัมภีร์ที่แสดงความประพฤติของตน คำว่า “ธีรัตถุ” คืออรรถว่า “จงน่ารังเกียจ จงน่าตำหนิ” คำว่า “วินิปาตนเหตุนา” คือด้วยความเป็นเหตุของการตก คำว่า “ตวัง” เป็นคำที่มีปฐมาวิภัตติในอรรถทุติยาวิภัตติ หรือมีบทว่า “ตัง” เท่านั้น คำว่า “อัสมา” คือหิน

649. Na kathetabbanti therena attano kaṅkhāṭṭhānassa pucchitattā vuttaṃ. Daharassa atthakosallaṃ ñātuṃ pucchitena uccāsane nisinnassa ācariyassa anuyogadānanayena vattuṃ vaṭṭati.

๖๔๙. คำว่า ‘ไม่ควรบอก’ นั้น พระเถระกล่าวไว้เพราะถูกถามถึงเรื่องที่ตนสงสัย. ส่วนการถามเพื่อจะรู้ความฉลาดในอรรถของภิกษุหนุ่มนั้น ควรบอกด้วยวิธีให้การสอบสวนแก่พระอาจารย์ผู้นั่งอยู่บนอาสนะสูง.

652. Kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitāti ettha udakagaṇḍusakaṃ katvā ucchukacavarādiñca mukheneva harituṃ udakesu chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

๖๕๒. ในบทว่า ‘ในคำว่า เขฬะนี้ น้ำมูกก็สงเคราะห์เข้าด้วย’ พึงทราบว่า การอมน้ำแล้วบ้วนทิ้งในที่ที่มีหญ้าเขียวหรือในน้ำก็ดี การบ้วนกากอ้อยเป็นต้นด้วยปากในที่ที่มีหญ้าเขียวหรือในน้ำก็ดี ย่อมควร. ข้อความที่เหลือทั้งหมดก็ตื้นแล้ว.

Pādukavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปาทุกวรรค จบแล้ว.

Sekhiyavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีพรรณนาเสขิยะ จบแล้ว.

655. Adhikaraṇasamathesu ca idha vattabbaṃ natthi.

๖๕๕. และในอธิกรณ์สมถะทั้งหลาย ในที่นี้ไม่มีข้อความที่จะกล่าว.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

ดังนี้ ในวิมติวิโนทนี ฎีกาแห่งอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

Bhikkhuvibhaṅgavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีพรรณนาภิกขุวิภังค์ จบแล้ว.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā

อรรถกถาภิกขุนีวิภังค์

1. Pārājikakaṇḍaṃ

๑. ปาราชิกกัณฑ์

1. Ubbhajāṇumaṇḍalikasikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอุพพชาณุมัณฑลิกาสิกขาบท

656. Bhikkhunīvibhaṅge [Pg.67] migāramātuyāti migāramātu, visākhāyāti attho. Pāḷiyaṃ ‘‘ehi bhikkhunīti bhikkhunī, tīhi saraṇagamanehi upasampannāti bhikkhunī’’ti idaṃ bhikkhuvibhaṅgapāḷiyā samadassanatthaṃ aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇena laddhūpasampadaṃ mahāpajāpatigotamiñceva tāya saha nikkhantā bhagavato āṇāya bhikkhūnaññeva santike ekatoupasampannā pañcasatasākiyāniyo ca sandhāya vuttaṃ. Tā hi bhagavatā ānandattherassa yācanāya pabbajjaṃ anujānantena ‘‘etha bhikkhuniyo, mama sāsane tumhepi pavisathā’’ti vuttā viya jātā. Sākiyāniyo eva saraṇasīlāni datvā kammavācāya upasampāditattā ‘‘tīhi saraṇagamanehi upasampannā’’ti vuttā. Na hi etāhi aññā ehibhikkhunibhāvādinā upasampannā nāma santi. Yaṃ pana therīgāthāsu bhaddāya kuṇḍalakesiyā –

๖๕๖. ในภิกขุนีวิภังค์ คำว่า ‘มิคารมาตุยา’ มีอรรถว่า ‘ของวิสาขา ผู้เป็นมารดาของมิคารเศรษฐี’. คำว่า ‘ภิกษุณีเพราะเป็นเอหิภิกขุณี, ภิกษุณีเพราะอุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์’ นี้ในบาลี กล่าวไว้โดยอ้างถึงพระมหาปชาบดีโคตมีผู้ได้อุปสมบทด้วยการรับครุธรรม ๘ ประการ เพื่อแสดงให้ตรงกับบาลีภิกขุวิภังค์ และอ้างถึงเจ้าหญิงศากยะ ๕๐๐ รูป ผู้ออกบวชพร้อมกับพระนางนั้น และผู้อุปสมบทในสำนักของภิกษุทั้งหลายเท่านั้นด้วยพระบัญชาของพระผู้มีพระภาค เป็นเอกโตอุปสัมปันนะ. ภิกษุณีเหล่านั้นเป็นประหนึ่งว่าพระผู้มีพระภาคผู้ทรงอนุญาตการบรรพชาตามคำทูลขอของพระอานนทเถระ ได้ตรัสว่า ‘มาเถิด ภิกษุณีทั้งหลาย พวกเธอจงเข้ามาสู่พระศาสนาของเราเถิด’. เจ้าหญิงศากยะเหล่านั้นเอง ได้รับสรณะและศีลแล้ว อุปสมบทด้วยกรรมวาจา จึงถูกเรียกว่า ‘อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์’. อนึ่ง ภิกษุณีอื่นนอกจากภิกษุณีเหล่านี้ที่อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุณีภาวะเป็นต้น ไม่มีเลย. ส่วนคำที่พระภัททากุณฑลเกสีเถรีกล่าวไว้ในเถรีคาถาว่า –

‘‘Nihacca jāṇuṃ vanditvā, sammukhā añjaliṃ akaṃ;

‘Ehi bhadde’ti maṃ avoca, sā me āsūpasampadā’’ti. (therīgā. 109) –

‘หมอบกราบด้วยเข่าแล้ว ประนมมือต่อหน้าพระองค์; พระองค์ตรัสเรียกข้าพเจ้าว่า ‘มาเถิด ภัทเท’ นั่นเป็นการอุปสมบทของข้าพเจ้า’ ดังนี้ –

Vuttaṃ. Yañca apadānepi –

ที่กล่าวไว้. และคำที่กล่าวไว้ในอปทานว่า –

‘‘Āyācito tadā āha, ‘ehi bhadde’ti nāyako;

Tadāhaṃ upasampannā, parittaṃ toyamaddasa’’nti. (apa. therī 2.3.44) –

‘เมื่อถูกทูลขอ พระนายกะได้ตรัสว่า ‘มาเถิด ภัทเท’ ในกาลนั้น; ในกาลนั้น ข้าพเจ้าอุปสมบทแล้ว ได้เห็นน้ำเพียงเล็กน้อย’ ดังนี้ –

Vuttaṃ. Tampi ‘‘ehi tvaṃ bhikkhunīnaṃ santike pabbajjaṃ, upasampadañca gaṇhāhī’’ti bhagavato āṇā upasampadāya kāraṇattā upasampadā ahosīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ therīgāthāṭṭhakathāyaṃ ‘‘ehi bhadde, bhikkhunupassayaṃ [Pg.68] gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajja upasampajjassūti maṃ avaca āṇāpesi, sā satthu āṇā mayhaṃ upasampadāya kāraṇattā upasampadā āsi ahosī’’ti (therīgā. aṭṭha. 111).

คำที่กล่าวไว้นั้น แม้คำนั้นก็กล่าวไว้โดยหมายถึงเนื้อความนี้ว่า ‘พระบัญชาของพระผู้มีพระภาคที่ว่า ‘เธอจงรับบรรพชาและอุปสมบทในสำนักของภิกษุณีทั้งหลายเถิด’ เพราะเป็นเหตุแห่งอุปสมบท จึงชื่อว่าเป็นการอุปสมบท’. ด้วยว่า ในอรรถกถาเถรีคาถากล่าวไว้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสสั่งเราว่า ‘มาเถิด ภัทเท เธอจงไปสู่อาวาสของภิกษุณีแล้วรับบรรพชาอุปสมบทในสำนักของภิกษุณีทั้งหลายเถิด’ พระบัญชาของพระศาสดานั้น เพราะเป็นเหตุแห่งอุปสมบทของเรา จึงชื่อว่าเป็นการอุปสมบท’ ดังนี้.

657. Sādhāraṇapārājikehīti methunādīhi catūhi. Tāni, pana aññāni ca sādhāraṇasikkhāpadāni yasmā bhikkhuvibhaṅge vuttanidānavatthādīsu eva sādhāraṇavasena paññattāni, pacchā pana tāni bhikkhunīnaṃ pātimokkhuddesaṃ anujānantena bhagavatā tāsaṃ sikkhāpaccakkhānābhāvena ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’tiādinā tadanurūpavasena parivattetvā asādhāraṇasikkhāpadehi saddhiṃ saṃsandetvā bhikkhunipātimokkhuddesavasena ekato saṅgahitāni. Yasmā ca nesaṃ bhikkhuvibhaṅge (pārā. 44 ādayo) vuttanayeneva sabbopi vinicchayo sakkā ñātuṃ, tasmā tāni vajjetvā asādhāraṇānaṃ eva idha vibhaṅgo vuttoti veditabbaṃ.

๖๕๗. คำว่า sādhāraṇapārājikehi ความว่า ด้วยปาราชิก ๔ มีเมถุนเป็นต้น. พึงทราบว่า ปาราชิก ๔ เหล่านั้น และสิกขาบทสาธารณะอื่น ๆ เพราะเหตุที่ถูกบัญญัติไว้โดยความเป็นสาธารณะในนิทานและวัตถุเป็นต้นที่กล่าวไว้ในภิกขุวิภังค์นั่นเอง แต่ภายหลัง พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงอนุญาตการยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงแก่ภิกษุณีทั้งหลาย เพราะภิกษุณีเหล่านั้นไม่มีการสละสิกขา จึงได้ทรงปรับเปลี่ยนสิกขาบทเหล่านั้นตามสมควร ด้วยบทว่า ‘อนึ่ง ภิกษุณีใดเสพเมถุนธรรมด้วยความพอใจ’ เป็นต้น แล้วทรงรวบรวมเข้าเป็นหมวดเดียวกันกับอสาธารณสิกขาบทโดยนัยแห่งการยกภิกขุณีปาติโมกข์ขึ้นแสดง. และเพราะวินิจฉัยแม้ทั้งปวงของสิกขาบทเหล่านั้นสามารถรู้ได้โดยนัยที่กล่าวไว้ในภิกขุวิภังค์นั่นเอง ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านจึงเว้นสิกขาบทเหล่านั้นแล้วกล่าววิภังค์เฉพาะอสาธารณสิกขาบทในที่นี้.

659. Bhikkhūnaṃ ‘‘kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā’’ti avatvā ‘‘samāpajjeyyā’’ti vuttattā ‘‘bhikkhu āpattiyā na kāretabbo’’ti vuttaṃ. Tabbahulanayenāti kiriyāsamuṭṭhānasseva bahulabhāvato, etena akiriyāsamuṭṭhānāpi ayaṃ āpatti hotīti dasseti. Kiñcāpi dasseti, mayaṃ panettha evaṃ takkayāma ‘‘kāyasaṃsaggakkhaṇe sādiyantiyā kiriyāya abhāvepi tato pubbe pavattitānaṃ paṭicchannaṭṭhānagamanaiṅgitākāradassanādikiriyānaṃ vaseneva kiriyāsamauṭṭhānameva, parehi magge kariyamānupakkamena niccalassa sādiyato sukkavissaṭṭhi viya pubbapayogābhāvepi vā tasmiññeva khaṇe parūpakkamena janiyamānāya attano kāyacalanādisaṅkhātāya kiriyāya, sā hi sādiyamānena tassā cittenāpi samuṭṭhitā kiriyā nāma hoti avāyamitvā parūpakkamena methunasādiyane viya, bhikkhūnaṃ pana parūpakkamajanitaṃ kiriyaṃ abbohārikaṃ katvā attanā kariyamānapayogavaseneva ‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’ti evaṃ visesetvāva sikkhāpadassa paññattattā sādiyamānepi na doso. Itarathā hi tabbahulanayenettha kiriyatte gayhamāne aññesampi kiriyākiriyasikkhāpadānaṃ kiriyattaggahaṇappasaṅgo siyā’’ti. Tasmā [Pg.69] vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Sāti kiriyāsamuṭṭhānatā. Tathevāti kāyasaṃsaggarāgī eva.

๖๕๙. เพราะไม่ได้ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ‘พึงยินดีการถูกต้องกาย’ แต่ตรัสว่า ‘พึงเข้าถึง’ จึงกล่าวว่า ‘ภิกษุไม่ต้องอาบัติ’. คำว่า tabbahulanayena ความว่า เพราะความเป็นส่วนมากแห่งกิริยาสมุฏฐานนั่นเอง ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่าอาบัตินี้เป็นอกิริยาสมุฏฐานด้วย. แม้จะแสดงอย่างนั้น แต่ในที่นี้เราย่อมสันนิษฐานอย่างนี้ว่า ‘แม้ในขณะที่ภิกษุณียินดีอยู่จะไม่มีกิริยา แต่สิกขาบทอุพพชาณุมัณฑลิกาสิกขาบทนี้ก็เป็นกิริยาสมุฏฐานแน่นอน ด้วยอำนาจแห่งกิริยาที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น มีการไปสู่ที่ลับและการแสดงอาการกระพริบตาเป็นต้น เหมือนการเคลื่อนอสุจิของภิกษุผู้ไม่ไหวติงแต่ยินดีความพยายามที่ผู้อื่นกระทำในมรรค หรือว่าแม้ไม่มีปุพพประโยค แต่ในขณะนั้นเอง กิริยาที่เกิดขึ้นด้วยความเพียรของผู้อื่น อันได้แก่การเคลื่อนไหวร่างกายของตนเป็นต้นนั้น เมื่อภิกษุณียินดีอยู่ กิริยานั้นย่อมชื่อว่าเป็นกิริยาที่เกิดขึ้นแม้ด้วยจิตของภิกษุณีนั้น เหมือนในการยินดีเมถุนเป็นต้นด้วยความเพียรของผู้อื่นโดยตนเองไม่ต้องพยายาม. ส่วนสำหรับภิกษุทั้งหลาย เพราะสิกขาบทถูกบัญญัติไว้โดยจำแนกอย่างนี้ว่า ‘พึงเข้าถึงการถูกต้องกาย’ ด้วยอำนาจแห่งประโยคที่ตนกระทำเอง โดยทำให้กิริยาที่ผู้อื่นกระทำไม่เป็นที่กล่าวถึง แม้จะยินดีก็ไม่มีโทษ. เพราะว่าถ้าหากในที่นี้จะถือเอาความเป็นกิริยาด้วยนัยแห่งความมากโดยประการอื่นแล้ว ก็จะพึงมีโอกาสที่จะถือเอาความเป็นกิริยาของสิกขาบทที่เป็นกิริยาและอกิริยาอื่น ๆ ด้วย’. เพราะเหตุนั้น พึงพิจารณาแล้วถือเอา. คำว่า sā คือความเป็นกิริยาสมุฏฐาน. คำว่า tatheva คือเป็นผู้มีราคะในการถูกต้องกายเท่านั้น.

Ubbhajāṇumaṇḍalikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุพพชาณุมัณฑลิกาสิกขาบท จบแล้ว.

2. Vajjapaṭicchādikasikkhāpadavaṇṇanā

๒. อรรถกถาวชชปฏิจฉาทิกาสิกขาบท

666. Dutiye purimenātiādi sundarīnandāya vajjapaṭicchādane paññattataṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhanna’’nti vuttattā vajjapaṭicchādanassāpi paṭicchādane pārājikamevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Dhuraṃ nikkhittamatte’’ti vuttattā paṇṇattiṃ ajānantiyāpi ‘‘idaṃ vajjaṃ na pakāsessāmī’’ti chandena dhuraṃ nikkhepakkhaṇe pārājikanti daṭṭhabbaṃ. Taṃ pana paṭicchādanaṃ yasmā ‘‘pesalā ñatvā garahissantī’’ti bhayeneva hoti, bhayañca kodhacittasampayuttaṃ, tasmā idaṃ ‘‘dukkhavedana’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 3.666) ‘‘kiñcāpi vajjapaṭicchādanaṃ pemavasena hoti, tathāpi sikkhāpadavītikkamacittaṃ domanassitameva hotī’’ti evaṃ paṇṇattivītikkamacitteneva chādanaṃ domanassatte kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ paṇṇattivijānanaṃ vināpi āpajjitabbatova.

๖๖๖. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า purimenā เป็นต้น กล่าวไว้โดยหมายถึงความเป็นสิกขาบทที่ถูกบัญญัติเพราะการปกปิดโทษของนางสุนทรีนันทา. เพราะมีคำกล่าวว่า aṭṭhannaṃ พึงทราบว่า แม้แก่ภิกษุณีผู้ปกปิดโทษ ก็เป็นปาราชิกนั่นเองในการปกปิด. เพราะมีคำกล่าวว่า dhuraṃ nikkhittamatte พึงทราบว่า แม้ภิกษุณีผู้ไม่รู้พระบัญญัติ ก็เป็นปาราชิกในขณะที่วางธุระด้วยความตั้งใจว่า ‘เราจักไม่เปิดเผยโทษนี้’. ก็การปกปิดนั้น ย่อมมีเพราะความกลัวนั่นเองว่า ‘ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักทั้งหลายรู้แล้วจักตำหนิ’ และความกลัวนั้นก็สัมปยุตด้วยโทสจิต เพราะเหตุนั้น สิกขาบทนี้ท่านจึงกล่าวว่า dukkhavedanaṃ. ส่วนเหตุที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนีว่า ‘แม้การปกปิดโทษจะเกิดขึ้นด้วยความรักก็ตาม ถึงอย่างนั้น จิตที่ล่วงละเมิดสิกขาบทก็เป็นสหรคตด้วยโทมนัสแน่นอน’ ดังนี้ว่า การปกปิดด้วยจิตที่ล่วงละเมิดพระบัญญัตินั่นเองเป็นเหตุในความเป็นโทมนัส เหตุนั้นไม่ใช่เหตุ เพราะแม้ไม่รู้พระบัญญัติก็ต้องอาบัติได้แน่นอน.

Vajjapaṭicchādikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวชชปฏิจฉาทิกาสิกขาบท จบแล้ว.

669. Tatiyaṃ uttānameva.

๖๖๙. สิกขาบทที่ ๓ ตื้นแล้ว.

4. Aṭṭhavatthukasikkhāpadavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอัฏฐวัตถุกสิกขาบท

675. Catutthe lokassādasaṅkhātaṃ mittehi aññamaññaṃ kātabbaṃ santhavaṃ. Vuttamevatthaṃ pariyāyantarena dassetuṃ ‘‘kāyasaṃsaggarāgenā’’ti vuttaṃ.

๖๗๕. ในสิกขาบทที่ ๔ สันทวะ คือการคบหากันที่มิตรสหายพึงกระทำต่อกัน อันนับว่าเป็นความยินดีของชาวโลก. เพื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั้นโดยปริยายอื่น จึงกล่าวว่า kāyasaṃsaggarāgena.

Tissitthiyo methunaṃ taṃ na seveti yā tisso itthiyo, tāsu vuttaṃ taṃ methunaṃ na seveyya. Anariyapaṇḍaketi tayo anariye, tayo paṇḍake ca upasaṅkamitvā methunaṃ na seveti attho. Anariyāti [Pg.70] cettha ubhatobyañjanakā adhippetā. Byañjanasminti attano vaccamukhamaggepi. Chedo eva chejjaṃ, pārājikaṃ.

คำว่า tissitthiyo methunaṃ taṃ na seveti ความว่า หญิง ๓ จำพวกใดมีอยู่ ไม่พึงเสพเมถุนนั้นที่กล่าวไว้ในหญิงเหล่านั้น. คำว่า anariyapaṇḍake ความว่า ไม่พึงเข้าไปหาอนริยะ ๓ และบัณเฑาะก์ ๓ แล้วเสพเมถุน นี้คือเนื้อความในคำนั้น. ในคาถานี้ ประสงค์เอาอุภโตพยัญชนกว่าเป็นอนริยะ. คำว่า byañjanasmiṃ หมายถึง แม้ในวัจจมรรคและมุขมรรคของตนเอง. การตัดนั่นเองชื่อว่าเฉชชะ ต้องปาราชิก.

Vaṇṇāvaṇṇoti dvīhi sukkavissaṭṭhi vuttā. Gamanuppādananti sañcarittaṃ. ‘‘Methunadhammassa pubbabhāgattā paccayo hotī’’ti iminā kāriyopacārena kāyasaṃsaggo methunadhammoti vuttoti dasseti. Sabbapadesūti saṅghāṭikaṇṇaggahaṇādipadesu. Kāyasaṃsaggarāgo, saussāhatā, aṭṭhamavatthussa pūraṇanti tīṇettha aṅgāni.

คำว่า vaṇṇāvaṇṇo ด้วยบททั้ง ๒ นี้ ท่านกล่าวถึงการเคลื่อนอสุจิ. คำว่า gamanuppādanaṃ ท่านกล่าวถึงการชักสื่อ. ด้วยคำว่า methunadhammassa pubbabhāgattā paccayo hoti นี้ ท่านแสดงว่าการถูกต้องกาย ท่านเรียกว่า methunadhammo โดยอุปจาระแห่งผล. คำว่า sabbapadesu คือ ในบททั้งหลายมีการจับชายสังฆาฏิเป็นต้น. ราคะในการถูกต้องกาย ๑ ความเป็นผู้มีความพยายาม ๑ ความบริบูรณ์แห่งวัตถุที่ ๘ ๑ ทั้ง ๓ นี้ เป็นองค์ในสิกขาบทนี้.

Aṭṭhavatthukasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐวัตถุกสิกขาบท จบแล้ว.

Pārājikavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนาปาราชิก จบแล้ว.

2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ

๒. สังฆาทิเสสกัณฑ์

1. Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปฐมสังฆาทิเสสสิกขาบท

679. Saṅghādisesakaṇḍe [Pg.71] ‘‘dutiyassa ārocetī’’ti etthāpi dvīsupi aḍḍakārakesu yassa kassaci dutiyassa kathaṃ yo koci ārocetīti evamattho gahetabboti āha ‘‘eseva nayo’’ti.

๖๗๙. ในสังฆาทิเสสกัณฑ์ ในบทว่า “บอกแก่คนที่สอง” นี้ด้วย พึงถือเอาอรรถว่า “ผู้ใดผู้หนึ่งบอกคำพูดของคนที่สองผู้ใดผู้หนึ่งในผู้มีคดีสองคน” ดังนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “นัยนี้แหละ”.

Gatigatanti cirakālappavattaṃ. Āpattīti āpajjanaṃ. ‘‘Nissāraṇīya’’nti idaṃ kattuatthe siddhanti āha ‘‘nissāretī’’ti. Āpannaṃ bhikkhuniṃ saṅghato viyojeti, viyojanahetu hotīti attho.

“คติคตัง” คือ เป็นไปนาน. “อาบัติ” คือ การถึง. บทว่า “นิสสารณียะ” นี้สำเร็จในอรรถกัตตุวาจก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ย่อมขับออก”. อรรถคือ ย่อมให้ภิกษุณีผู้ต้องอาบัติพรากจากสงฆ์ เป็นเหตุแห่งการให้พราก.

Gīvāyevāti āṇattiyā abhāvato. Tesaṃ anatthakāmatāyāti ‘‘coro’’ti vuttaṃ mama vacanaṃ sutvā keci daṇḍissanti jīvitā voropessantīti evaṃ saññāya. Etena kevalaṃ bhayena vā parikkhāraggahaṇatthaṃ vā sahasā ‘‘coro’’ti vutte daṇḍitepi na dosoti dasseti. Rājapurisānañhi ‘‘coro aya’’nti uddissa kathane eva gīvā, bhikkhūnaṃ, pana ārāmikādīnaṃ vā sammukhā ‘‘asuko coro evamakāsī’’ti kenaci vuttavacanaṃ nissāya ārāmikādīsu rājapurisānaṃ vatvā daṇḍāpentesupi bhikkhussa na gīvā rājapurisānaṃ avuttattā. Yesañca vuttaṃ, tehi sayaṃ corassa adaṇḍitattāti gahetabbaṃ. ‘‘Tvaṃ etassa santakaṃ acchindā’’ti āṇattopi hi sace aññena acchindāpeti, āṇāpakassa anāpatti visaṅketattā. ‘‘Attano vacanakara’’nti idaṃ sāmīcivasena vuttaṃ. Vacanaṃ akarontānaṃ rājapurisānampi ‘‘iminā gahitaparikkhāraṃ āharāpehi, mā cassa daṇḍaṃ karohī’’ti uddissa vadantassāpi daṇḍe gahitepi na gīvā eva daṇḍaggahaṇassa paṭikkhittattā, ‘‘asukabhaṇḍaṃ avaharā’’ti āṇāpetvā vippaṭisāre uppanne puna paṭikkhipane (pārā. 121) viya.

“คีวายเยวะ” คือ เพราะไม่มีการสั่ง จึงเป็นเพียงการชดใช้. “เพราะความไม่เป็นประโยชน์แก่คนเหล่านั้น” คือ ด้วยความสำคัญอย่างนี้ว่า “เมื่อฟังคำพูดของฉันที่กล่าวว่า ‘โจร’ แล้ว ทายกบางคนจักปรับไหม จักปลงชีวิตเสีย”. ด้วยบทนี้แสดงว่า แม้เมื่อกล่าวว่า “โจร” โดยพลัน เพียงเพราะความกลัว หรือเพื่อต้องการให้เอาบริขาร แม้ถูกปรับไหมก็ไม่มีโทษ. จริงอยู่ เป็นคีวาเฉพาะในการกล่าวเจาะจงแก่ราชบุรุษว่า “ผู้นี้เป็นโจร” เท่านั้น. แต่แก่ภิกษุนั้น แม้อารามิกะเป็นต้นอาศัยคำพูดที่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งกล่าวต่อหน้าภิกษุหรืออารามิกะเป็นต้นว่า “โจรชื่อโน้นทำอย่างนี้” แล้วบอกแก่ราชบุรุษและให้ปรับไหม ภิกษุก็ไม่เป็นคีวา เพราะไม่ได้บอกแก่ราชบุรุษ และเพราะอารามิกะเป็นต้นเหล่านั้นไม่ได้ปรับไหมโจรเอง. พึงถือเอาดังนี้. จริงอยู่ แม้ผู้ถูกสั่งว่า “ท่านจงชิงเอาทรัพย์ของผู้นั้น” ถ้าให้ผู้อื่นชิงเอา ภิกษุผู้สั่งก็ไม่มีอาบัติ เพราะความผิดพลาด. คำว่า “ผู้ทำตามคำของตน” นี้กล่าวโดยไม่ปฏิบัติตาม. แม้แก่ราชบุรุษผู้ไม่ทำตามคำพูด เมื่อภิกษุกล่าวเจาะจงว่า “จงให้เอาบริขารที่ผู้นี้เอาไปมา และอย่าปรับไหมผู้นั้นเลย” แม้ถูกปรับไหมก็ไม่เป็นคีวาเลย เพราะการปรับไหมถูกห้ามแล้ว เหมือนกับการสั่งว่า “จงขโมยสินค้าชื่อโน้น” แล้วเมื่อความเดือดร้อนใจเกิดขึ้น ก็ห้ามอีก.

Dāsādīnaṃ sampaṭicchane viya tadatthāya aḍḍakaraṇe bhikkhūnampi dukkaṭanti āha ‘‘akappiyaaḍḍo nāma na vaṭṭatī’’ti. Kenaci pana bhikkhunā khettādiatthāya vohārikānaṃ santikaṃ gantvā aḍḍe katepi taṃ khettādisampaṭicchane viya sabbesaṃ akappiyaṃ na hoti pubbe eva saṅghassa santakattā[Pg.72], bhikkhusseva pana payogavasena āpattiyo honti. Dāsādīnampi pana atthāya rakkhaṃ yācituṃ vohārikena puṭṭhena saṅghassa uppannaṃ kappiyakkamaṃ vattuṃ, ārāmikādīhi ca aḍḍaṃ kārāpetuñca vaṭṭati eva. Vihāravatthādikappiyaaḍḍaṃ pana bhikkhuno sayampi kātuṃ vaṭṭati.

เหมือนในการรับทาสเป็นต้น การมีคดีเพื่อประโยชน์แก่ทาสเป็นต้นนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ต้องทุกกฏ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “คดีที่ไม่ควรไม่ควรเลย”. แต่ครูอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไปสู่สำนักของตุลาการเพื่อประโยชน์แก่ที่นาเป็นต้น แม้ทำคดีแล้ว ที่นาเป็นต้นนั้นก็ไม่เป็นของไม่ควรแก่ภิกษุทั้งปวง เหมือนในการรับ เพราะในกาลก่อนนั่นเองเป็นของสงฆ์. แต่แก่ภิกษุนั้น ย่อมมีอาบัติทั้งหลายโดยอำนาจแห่งความพยายาม. และเพื่อประโยชน์แก่ทาสเป็นต้นนั้น เพื่อขอการอารักขา เพื่อบอกลำดับที่ควรที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์เมื่อตุลาการถาม และเพื่อให้อารามิกะเป็นต้นมีคดี ก็ควรนั่นเอง. แต่คดีที่ควรมีวิหารวัตถุเป็นต้น ภิกษุจะทำเองก็ควร.

Bhikkhunīnaṃ vuttoti rakkhaṃ yācantīnaṃ bhikkhunīnaṃ vutto uddissaanuddissavasena rakkhāyācanavinicchayo, na sabbo sikkhāpadavinicchayo asādhāraṇattā sikkhāpadassa. Tenāha ‘‘bhikkhunopī’’tiādi. Anākaḍḍhitāya aḍḍakaraṇaṃ, aḍḍapariyosānanti dve aṅgāni.

“ภิกขุนีนัง วุตโต” คือ วินิจฉัยการขอการอารักขาที่แสดงแก่ภิกษุณีผู้ขอการอารักขา โดยอำนาจแห่งการเจาะจงและไม่เจาะจง ไม่ใช่วินิจฉัยสิกขาบททั้งหมด เพราะสิกขาบทเป็นอสาธารณะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า “แม้แก่ภิกษุ” เป็นต้น. การมีคดีโดยไม่ถูกเรียก และการจบสิ้นคดี สองอย่างนี้เป็นองค์.

Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งปฐมสังฆาทิเสสสิกขาบท จบแล้ว.

2. Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

๒. อรรถกถาแห่งทุติยสังฆาทิเสสสิกขาบท.

683. Pāḷiyaṃ dutiye mallagaṇabhaṭiputtagaṇādikantiādīsu mallarājūnaṃ gaṇo mallagaṇo. Bhaṭiputtā nāma keci gaṇarājāno, tesaṃ gaṇo. Keci pana ‘‘nārāyanabhattiko puññakāragaṇo mallagaṇo. Tathā kumārabhattiko ca gaṇo bhaṭiputtagaṇo’’tipi (sārattha. ṭī. saṃghādisesakaṇḍa 3.683) vadanti. Dhammagaṇoti sāsane, loke vā anekappakārapuññakārako gaṇo. Gandhavikatikārako gaṇo gandhikaseṇī. Pesakārādigaṇo dussikaseṇī. Kappagatikanti kappiyabhāvagataṃ, pabbajitapubbanti attho.

๖๘๓. ในบาลี ในสิกขาบทที่สอง ในบททั้งหลายมี “มัลลคณภฏิปุตตคณาทิกะ” เป็นต้น หมู่ของกษัตริย์มัลละชื่อว่ามัลลคณะ. กษัตริย์ผู้เป็นหมู่บางพวกชื่อว่าภฏิปุตตะ หมู่ของกษัตริย์เหล่านั้นชื่อว่าภฏิปุตตคณะ. แต่ครูอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “หมู่ชนผู้ถวายอาหารแก่พระนารายณ์ ผู้ทำบุญ ชื่อว่ามัลลคณะ. อีกอย่างหนึ่ง หมู่ชนผู้ถวายอาหารแก่กุมาร ชื่อว่าภฏิปุตตคณะ” ดังนี้ด้วย. “ธัมมรคณะ” คือ หมู่ชนผู้ทำบุญหลายชนิดในพระศาสนาหรือในโลก. หมู่ชนผู้ทำของหอมพิเศษชื่อว่าคันธิกเสณี. หมู่ช่างทอผ้าเป็นต้นชื่อว่าทุสสิกเสณี. “กัปปคติกัง” คือ ถึงความเป็นของควร เคยบวชแล้ว นี้คืออรรถ.

685. Pāḷiyaṃ vuṭṭhāpetīti upasampādeti. Akappagatampi pabbājentiyā dukkaṭanti vadanti. Khīṇāsavāyapi āpajjitabbato ‘‘ticitta’’nti vuttaṃ. Coritā, taṃ ñatvā ananuññātakāraṇā vuṭṭhāpananti dve aṅgāni.

๖๘๕. ในบาลี “วุฏฐาเปติ” คือ ให้อุปสมบท. ครูอาจารย์บางพวกกล่าวว่า แม้แก่ภิกษุณีผู้ให้มาตุคามผู้ยังไม่ถึงความเป็นของควรบวช ก็เป็นทุกกฏ. แม้แก่ภิกษุณีผู้สิ้นอาสวะก็กล่าวว่า “ติจิตตะ” เพราะควรต้อง. ความเป็นหญิงโจร และการให้อุปสมบทหญิงโจรนั้นโดยรู้แล้วและไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต สองอย่างนี้เป็นองค์.

Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งทุติยสังฆาทิเสสสิกขาบท จบแล้ว.

3. Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

๓. อรรถกถาแห่งตติยสังฆาทิเสสสิกขาบท.

692. Tatiye [Pg.73] parikkhepaṃ atikkāmentiyāti gāmantarassa parikkhepaṃ atikkāmentiyā. ‘‘Gāmantaraṃ gaccheyyā’’ti hi vuttaṃ. Vikālagāmappavesanasikkhāpade viya ‘‘aparikkhittassa upacāraṃ okkamantiyā’’ti avatvā ‘‘atikkāmentiyā’’ti pāḷiyaṃ vuttattā gāmaṃ pavisantiyā gharūpacāre ṭhitassa dutiyaleḍḍupātasaṅkhātassa upacārassa atikkamo nāma paṭhamaleḍḍupātaṭṭhānasaṅkhātassa parikkhepārahaṭṭhānassa atikkamo evāti āha ‘‘parikkhepārahaṭṭhānaṃ ekena pādena atikkamatī’’ti.

๖๙๒. ในสิกขาบทที่สาม “ปริกฺเขปํ อติกฺกามนฺติยา” คือ แก่ภิกษุณีผู้ล่วงเขตของหมู่บ้านอื่น. จริงอยู่ ตรัสแล้วว่า “พึงไปสู่หมู่บ้านอื่น”. เพราะในบาลีตรัสว่า “อติกฺกามนฺติยา” โดยไม่ตรัสว่า “แก่ภิกษุณีผู้ก้าวล่วงอุปจาระของที่ไม่มีเขต” เหมือนในสิกขาบทว่าด้วยการเข้าสู่หมู่บ้านในเวลาวิกาล. ชื่อว่าการล่วงอุปจาระที่ชื่อว่าการตกแห่งก้อนดินครั้งที่สองของชายผู้ตั้งอยู่ในอุปจาระแห่งเรือนของภิกษุณีผู้เข้าสู่หมู่บ้าน คือการล่วงสถานที่ควรแก่เขตที่ชื่อว่าสถานที่ตกแห่งก้อนดินครั้งแรกนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมล่วงสถานที่ควรแก่เขตด้วยเท้าข้างเดียว”.

Majjheti gāmamajjhe. Pacchāti aparakāle. ‘‘Catugāmasādhāraṇattā’’ti iminā vihārato catūsu gāmesu yattha katthaci pavisituṃ vaṭṭatīti ettha kāraṇamāha.

“มัชเฌ” คือ ในท่ามกลางหมู่บ้าน. “ปัจฉา” คือ ในกาลภายหลัง. ด้วยบทว่า “เพราะเป็นสาธารณะแก่สี่หมู่บ้าน” กล่าวเหตุในประโยคว่า “ควรเข้าสู่หมู่บ้านสี่แห่งจากวิหารในที่ใดที่หนึ่ง”.

Paratīrameva akkamantiyāti nadiṃ anotaritvā orimatīrato laṅghitvā vā ākāsādinā vā paratīrameva atikkāmentiyā. Orimatīrameva āgacchati, āpattīti pāragamanāya otiṇṇattā vuttaṃ.

“ปรตีรเมว อักกมนฺติยา” คือ แก่ภิกษุณีผู้เหยียบเฉพาะฝั่งข้างโน้น โดยไม่ลงสู่แม่น้ำ กระโดดข้ามไปจากฝั่งข้างนี้ หรือด้วยอากาศเป็นต้น. คำว่า “ย่อมมาสู่ฝั่งข้างนี้เท่านั้น, ต้องอาบัติ” กล่าวแล้วเพราะลงแล้วเพื่อไปสู่ฝั่งข้างโน้น.

Tādise araññeti indakhīlato bahibhāvalakkhaṇe araññe. ‘‘Tenevā’’tiādinā dassanūpacāre virahite savanūpacārassa vijjamānattepi āpatti hotīti dasseti. Aññaṃ maggaṃ gaṇhātīti maggamūḷhattā gaṇhāti, na dutiyikaṃ ohiyituṃ. Tasmā anāpatti. Anantarāyena ekabhāvo, anāpadāya gāmantaragamanādīsu ekanti dve aṅgāni.

“ตาทิเส อรัญเญ” คือ ในป่าที่มีลักษณะเป็นภายนอกแต่เสาอินทขีล. ด้วยคำว่า “เตเนวา” เป็นต้น แสดงว่า แม้เมื่อละอุปจาระที่พึงเห็นได้แล้ว แม้อุปจาระที่พึงได้ยินยังมีอยู่ ก็ย่อมมีอาบัติ. “อัญญัง มัคคัง คัณหาติ” คือ ย่อมถือเอาเพราะความเป็นผู้หลงทาง ไม่ได้ถือเอาเพื่อละทิ้งเพื่อน. เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีอาบัติ. ความเป็นผู้เดียวโดยไม่มีอันตราย และอย่างหนึ่งในการไปสู่หมู่บ้านอื่นเป็นต้นโดยไม่มีภัย สองอย่างนี้เป็นองค์.

Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาตติยสังฆาทิเสสสิกขาบท จบแล้ว.

4. Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

๔. การพรรณนาจตุตถสังฆาทิเสสสิกขาบท

694. Catutthe kārakagaṇassāti imassa kammaṃ kātabbanti yehi sanniṭṭhānaṃ kataṃ, te sandhāya vuttaṃ. Kammavācakkhaṇe sahaṭhiteti keci. Netthāravatteti nittharaṇahetumhi vatte.

๖๙๔. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “การกคณัสสะ” กล่าวหมายถึงภิกษุเหล่านั้นที่ตัดสินใจแล้วว่า “กรรมพึงทำแก่ภิกษุรูปนี้”. และครูอาจารย์บางพวกกล่าวว่า กล่าวหมายถึงภิกษุผู้ตั้งอยู่พร้อมกันในขณะแห่งกรรมวาจาด้วย. “เนตถารวัตเต” คือ ในวัตรที่เป็นเหตุแห่งการออกจากอาบัติ.

698. Pāḷiyaṃ [Pg.74] asante kārakasaṅgheti ettha vijjamānaṃ sudūrampi gantvā āpucchitabbaṃ. Antarāye pana sati sammā vattantaṃ osāretuṃ vaṭṭatīti. Dhammakammena ukkhittatā, ananuññātakāraṇā osāraṇanti dve aṅgāni.

๖๙๘. ในบาลีบทว่า "เมื่อคณะภิกษุผู้ทำกรรมไม่มี" นี้ พึงไปแม้ในที่ไกลมากแล้วสอบถามคณะภิกษุผู้ทำกรรมที่มีอยู่. แต่เมื่อมีอันตราย ย่อมควรเพื่อรับภิกษุผู้ประพฤติชอบเข้าหมู่. องค์ ๒ ประการ คือ ความเป็นผู้ถูกขับไล่ด้วยธรรมกรรม และการรับเข้าหมู่โดยไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต.

Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาจตุตถสังฆาทิเสสสิกขาบท จบแล้ว.

5. Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

๕. การพรรณนาปัญจมสังฆาทิเสสสิกขาบท

701. Pañcame tanti mahāaṭṭhakathāyaṃ avacanaṃ ‘‘anavassutoti jānantī paṭiggaṇhātī’’tiādi pāḷiyā sameti. Ubhato avassutabhāvo, udakadantaponato aññaṃ sahatthā gahetvā ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.

๗๐๑. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "ตันติ" ในมหาอรรถกถาไม่ได้กล่าวไว้ ย่อมตรงกับบาลีมีอาทิว่า "รู้ว่าไม่กำหนัดแล้วรับ" องค์ ๒ ประการ คือ ความเป็นผู้กำหนัดทั้งสองฝ่าย และการรับของขบเคี้ยวและของฉันอย่างอื่นนอกจากน้ำและไม้สีฟันด้วยมือของตนเองแล้วกลืนกิน.

Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปัญจมสังฆาทิเสสสิกขาบท จบแล้ว.

6. Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

๖. การพรรณนาฉัฏฐสังฆาทิเสสสิกขาบท

705. Chaṭṭhe paṭiggaho tena na vijjatīti teneva ‘‘na detī’’ti vuttakāraṇena uyyojitāya hatthato itarāya paṭiggahopi natthi. Paribhogapaccayāti uyyojitāya bhojanapariyosānapaccayāti attho. Manussapurisassa avassutatā, taṃ ñatvā ananuññātakāraṇā uyyojanā, tena itarissā gahetvā bhojanapariyosānanti tīṇi aṅgāni.

๗๐๕. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "การรับไม่มีด้วยเหตุนั้น" หมายถึง ด้วยเหตุที่กล่าวว่า "ไม่ให้" นั้นเอง การรับจากมือของภิกษุณีผู้ถูกชักชวนนั้นก็ไม่มีแก่ภิกษุณีนอกนี้. คำว่า "เพราะปัจจัยแห่งการบริโภค" หมายถึง เพราะปัจจัยแห่งการบริโภคเสร็จสิ้นของภิกษุณีผู้ถูกชักชวน. องค์ ๓ ประการ คือ ความกำหนัดของบุรุษ, การชักชวนโดยไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาตเมื่อรู้ความกำหนัดนั้น และการรับแล้วบริโภคเสร็จสิ้นของภิกษุณีนอกนี้เพราะการชักชวนนั้น.

Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาฉัฏฐสังฆาทิเสสสิกขาบท จบแล้ว.

709-727. Sattamato yāvadasamapariyosānāni uttānāneva.

สิกขาบททั้งหลายมีที่ ๗ เป็นต้นจนถึงที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Saṅghādisesavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีพรรณนาสังฆาทิเสส จบแล้ว.

3. Nissaggiyakaṇḍaṃ

๓. ๓. นิสสัคคิยกัณฑ์

2. Dutiyanissaggiyādipācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

๒. การพรรณนาทุติยนิสสัคคิยปาจิตตีย์สิกขาบทเป็นต้น

733. Nissaggiyesupi [Pg.75] paṭhamaṃ uttānameva.

๗๓๓. แม้ในนิสสัคคีย์ทั้งหลาย สิกขาบทที่ ๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

740. Dutiye ayyāya dammīti evaṃ paṭiladdhanti nissaṭṭhapaṭiladdhaṃ, nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi yaṃ uddissa dāyakehi dinnaṃ, tattheva dātabbaṃ. Tenāha ‘‘yathādāneyeva upanetabba’’nti. Akālacīvaratā, taṃ ñatvā kālacīvaranti lesena bhājāpanaṃ, paṭilābhoti tīṇi aṅgāni.

๗๔๐. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "ได้มาอย่างนี้ว่า เราจะถวายแก่พระแม่เจ้า" หมายถึง ได้มาซึ่งสิ่งที่สละแล้ว แม้ได้สิ่งที่สละแล้วกลับคืนมา ก็พึงถวายในที่นั้นเองที่ทายกถวายโดยเจาะจง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พึงน้อมเข้าไปตามที่เขาถวายไว้นั่นเอง". องค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นผ้าอากาลจีวร, การแบ่งปันโดยอ้างเลศว่าเป็นผ้ากาลจีวรเมื่อรู้ว่าเป็นผ้าอากาลจีวรนั้น และการได้มา.

743. Tatiye metanti mamevetaṃ cīvaraṃ. Upasampannatā, parivattitavikappanupagacīvarassa sakasaññāya acchindanādīti dve aṅgāni.

๗๔๓. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า "เมตัง" หมายถึง ผ้าจีวรผืนนี้เป็นของฉัน. องค์ ๒ ประการ คือ ความเป็นอุปสัมบัน และการแย่งชิงเป็นต้นซึ่งผ้าจีวรที่แลกเปลี่ยนมาและควรแก่วิกัปด้วยสำคัญว่าเป็นของตน.

748-752. Catutthe āhaṭasappiṃ datvāti attano datvā. Yamakaṃ pacitabbanti sappiñca telañca ekato pacitabbaṃ. Lesena gahetukāmatā, aññassa viññatti, paṭilābhoti tīṇi aṅgāni.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "ให้เนยใสที่นำมาแล้ว" หมายถึง ให้แก่ตนเอง. คำว่า "พึงหุงเป็นคู่" หมายถึง พึงหุงเนยใสและน้ำมันรวมกัน. องค์ ๓ ประการ คือ ความประสงค์จะรับโดยอ้างเลศ, การขอต่อผู้อื่น และการได้มา.

753. Pañcame sāti thullanandā. Ayanti sikkhamānā. Cetāpetvāti jānāpetvāti idha vuttaṃ, mātikāṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘attano kappiyabhaṇḍena ‘idaṃ nāma āharā’ti aññaṃ parivattāpetvā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ.

๗๕๓. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "สา" หมายถึง พระถุลลนันทา. คำว่า "อยัง" หมายถึง สิกขมานา. คำว่า "เจตาเปตวา" ในอรรถกถานี้กล่าวว่า "ให้รู้". แต่ในมาติกาอรรถกถา กล่าวว่า "ยังผู้อื่นให้แลกเปลี่ยนด้วยของที่เป็นกัปปิยะของตนว่า 'จงนำสิ่งชื่อนี้มา'".

758. Chaṭṭhe pāvārikassāti dussavāṇijakassa.

๗๕๘. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "ปาวาริกัสสะ" หมายถึง ของพ่อค้าผ้า.

764. Sattame saññācitakenāti sayaṃ yācitakenapīti attho.

๗๖๔. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "สัญญাচিতเกนะ" หมายถึง แม้ด้วยบริขารที่ตนเองขอมา.

769-789. Aṭṭhamato yāvadvādasamā uttānameva.

ตั้งแต่สิกขาบทที่ ๘ จนถึงสิกขาบทที่ ๑๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Nissaggiyavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีพรรณนานิสสัคคีย์ จบแล้ว.

4. Pācittiyakaṇḍaṃ

๔. ๔. ปาจิตตียกัณฑ์

1. Lasuṇavaggo

๑. ๑. ลสุณวรรค

1. Paṭhamalasuṇādisikkhāpadavaṇṇanā

๑. การพรรณนาปฐมลสุณสิกขาบทเป็นต้น

797. Pācittiyesu [Pg.76] lasuṇavaggassa paṭhame badarasāḷavaṃ nāma badaraphalāni sukkhāpetvā tehi kattabbabyañjanavikati. Āmakamāgadhalasuṇañceva, ajjhoharaṇañcāti dve aṅgāni.

๗๙๗. ในปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๑ แห่งลสุณวรรค ชื่อว่า "พุทราสาฬวะ" คือ อาหารประเภทกับข้าวที่พึงทำด้วยผลพุทราที่ทำให้แห้งแล้ว. องค์ ๒ ประการ คือ กระเทียมมคธที่ยังดิบ และการกลืนกิน.

799-812. Dutiyādīni uttānatthāni.

สิกขาบทที่ ๒ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

815. Chaṭṭhe pāḷiyaṃ āsumbhitvāti pātetvā.

๘๑๕. ในสิกขาบทที่ ๖ ในบาลี คำว่า 'อาสุมฺภิตฺวา' หมายถึง ทำให้ตกไป (ทิ้งลง).

817. Dadhimatthūti dadhimhi pasannodakaṃ. Rasakhīrādīnanti maṃsarasakhīrādīnaṃ. Bhuñjantassa bhikkhuno hatthapāse ṭhānaṃ, pānīyassa vā vidhūpanassa vā gahaṇanti dve aṅgāni.

๘๑๗. คำว่า 'ทธิมตฺถุ' หมายถึง น้ำใสในนมส้ม. คำว่า 'รสขีราทีนํ' หมายถึง น้ำแกงเนื้อและน้ำนมเป็นต้น. องค์ ๒ คือ การยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุผู้ฉันประการหนึ่ง, การถือเอาน้ำดื่มหรือพัดประการหนึ่ง.

822. Sattame aviññattiyā laddhanti attano viññattiṃ vinā laddhaṃ. Pubbāparaviruddhanti sayaṃ karaṇe pācittiyanti idaṃ kārāpane dukkaṭavacanena virujjhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi, ‘‘aviññattiyā laddha’’ntiādivacanena vā virujjhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññāya viññattipi hi imissā aviññattiyā laddhamevāti. Āmakadhaññaviññāpanādi, taṃ bhajjanādinā ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.

๘๒๒. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า 'อวิญฺญตฺติยา ลทฺธํ' หมายถึง ได้มาโดยปราศจากการขอของตนเอง. คำว่า 'ปุพฺพาปรวิรุทฺธํ' (ขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลาย) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความขัดแย้งกันระหว่างคำว่า 'เมื่อทำเองเป็นปาจิตตีย์' กับการกล่าวถึงทุกกฏในการให้ผู้อื่นทำ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'น หิ' เป็นต้น หรือกล่าวหมายถึงความขัดแย้งกับคำว่า 'อวิญฺญตฺติยา ลทฺธํ' เป็นต้น. แท้จริง แม้ภิกษุณีอื่นจะขอให้ แต่สำหรับภิกษุณีรูปนี้ก็ชื่อว่าได้มาโดยไม่ได้ขออยู่นั่นเอง พึงทราบอย่างนี้. องค์ ๒ คือ การขอข้าวเปลือกดิบเป็นต้นประการหนึ่ง, การกลืนกินข้าวเปลือกดิบนั้นด้วยการคั่วเป็นต้นประการหนึ่ง.

824. Aṭṭhame nibbiṭṭhoti laddho. Keṇīti rañño dātabbo āyo, āyuppattiṭṭhānanti attho. Tenāha ‘‘ekaṃ ṭhānantara’’ntiādi. Ṭhānantaranti ca gāmajanapadāṇāyattaṃ. Vaḷañjiyamānatirokuṭṭāditā, anapaloketvā uccārādīnaṃ chaḍḍanādīti dve aṅgāni.

๘๒๔. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า 'นิพฺพิทฺโฐ' หมายถึง ได้มาแล้ว. คำว่า 'เกณี' หมายถึง ภาษีที่พึงถวายแก่พระราชา หรือสถานที่เกิดภาษี นี้คืออรรถะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'เอกํ ฐานนฺตรํ' เป็นต้น. และคำว่า 'ฐานนฺตรํ' หมายถึง ความเป็นใหญ่ในหมู่บ้านและชนบทเป็นต้น. องค์ ๒ คือ ความเป็นผู้ใช้สอยกำแพงเป็นต้นประการหนึ่ง, การทิ้งอุจจาระเป็นต้นโดยไม่บอกกล่าวประการหนึ่ง.

830. Navame ‘‘matthakacchinnanāḷikerampī’’ti vuttattā haritūpari chaḍḍanameva paṭikkhittaṃ. Tenāha ‘‘anikkhittabījesū’’tiādi. Yattha ca chaḍḍetuṃ vaṭṭati, tattha harite vaccādiṃ kātumpi vaṭṭati eva. Sabbesanti bhikkhubhikkhunīnaṃ.

๘๓๐. ในสิกขาบทที่ ๙ เพราะมีคำกล่าวว่า 'มตฺถกจฺฉินฺนนาริเกรมฺปิ' (แม้ผลมะพร้าวที่ถูกตัดยอดแล้ว) ท่านจึงห้ามเฉพาะการทิ้งลงบนของเขียว (พืชสด). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'อนิกฺขิตฺตพีเชสุ' เป็นต้น. และในที่ใดที่ควรทิ้ง ในที่นั้นแม้จะถ่ายอุจจาระเป็นต้นลงบนของเขียวก็ควรเช่นกัน. คำว่า 'สพฺเพสํ' หมายถึง ของภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย.

836-7. Dasame [Pg.77] tesaṃyevāti yesaṃ niccaṃ passati. Ārāme ṭhatvāti ṭhitanisannaṭṭhāne eva ṭhatvā samantato gīvaṃ parivattetvāpi passati, anāpatti. Ṭhitaṭṭhānato gantvā passituṃ na vaṭṭati. Keci pana ‘‘vaṭṭatī’’ti vadanti. Taṃ pana ‘‘dassanāya gaccheyya, pācittiya’’nti sāmaññato gamanassa paṭikkhittattā, anāpattiyampi gamanāya avuttattā ca na gahetabbaṃ. Naccāditā, ananuññātakāraṇā gamanaṃ, dassanādi cāti tīṇi aṅgāni.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า 'เตสํเยว' หมายถึง ของคนเหล่านั้นที่ตนเห็นการฟ้อนรำ. คำว่า 'อาราเม ฐตฺวา' หมายถึง ยืนอยู่ในที่ที่ตนนั่งหรือยืนอยู่นั่นเอง แม้จะเหลียวคอไปรอบๆ เพื่อดูก็ไม่ต้องอาบัติ. แต่การเดินไปจากที่ที่ตนยืนอยู่เพื่อดูนั้นไม่ควร. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ควร'. แต่คำนั้นไม่พึงรับถือเอา เพราะการไปถูกห้ามไว้โดยทั่วไปว่า 'ถ้าไปเพื่อดู ต้องอาบัติปาจิตตีย์' และเพราะในอนาปัตติวารก็ไม่ได้กล่าวถึงการไปไว้ด้วย. องค์ ๓ คือ การฟ้อนรำเป็นต้นประการหนึ่ง, การไปโดยไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาตประการหนึ่ง, การดูเป็นต้นประการหนึ่ง.

Niṭṭhito lasuṇavaggo paṭhamo.

ลสุณวรรคที่ ๑ จบแล้ว.

2. Andhakāravaggo

๒. อันธการวรรค

1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā

๑. พรรณนาสิกขาบทที่ ๑ เป็นต้น.

841. Dutiyavaggassa paṭhame dāne vāti dānanimittaṃ. Rattandhakāre purisassa hatthapāse ṭhānādi, rahopekkhā, sahāyābhāvoti tīṇi aṅgāni.

๘๔๑. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า 'ทาเน วา' หมายถึง เพราะเหตุแห่งการให้ทาน. องค์ ๓ คือ การยืนเป็นต้นในหัตถบาสของบุรุษในที่มืดเวลากลางคืนประการหนึ่ง, ความมุ่งหมายในที่ลับประการหนึ่ง, ความไม่มีเพื่อนประการหนึ่ง.

842-850. Dutiyādīni uttānāni.

สิกขาบทที่ ๒ เป็นต้น (ข้อ ๘๔๒-๘๕๐) ตื้นแล้ว.

854. Pañcame pallaṅkassa anokāseti ūrubaddhāsanassa appahonake. Purebhattaṃ antaraghare pallaṅkappahonakāsane nisajjā, ananuññātakāraṇā anāpucchā vuttaparicchedātikkamoti dve aṅgāni.

๘๕๔. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า 'ปลฺลงฺกสฺส อโนกาเส' หมายถึง ในที่ที่ไม่พอสำหรับนั่งขัดสมาธิ. องค์ ๒ คือ การนั่งในที่ที่พอสำหรับนั่งขัดสมาธิในละแวกบ้านในเวลาเช้าประการหนึ่ง, การล่วงขอบเขตที่กำหนดไว้โดยไม่ได้รับอนุญาตและไม่บอกกล่าวประการหนึ่ง.

860-879. Chaṭṭhādīni uttānāni.

สิกขาบทที่ ๖ เป็นต้น (ข้อ ๘๖๐-๘๗๙) ตื้นแล้ว.

Niṭṭhito andhakāravaggo dutiyo.

อันธการวรรคที่ ๒ จบแล้ว.

3. Naggavaggo

๓. นัคควรรค

1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā

๑. พรรณนาสิกขาบทที่ ๑ เป็นต้น.

883-887. Tatiyavaggassa paṭhamadutiyāni uttānāni.

สิกขาบทที่ ๑ และ ๒ แห่งวรรคที่ ๓ (ข้อ ๘๘๓-๘๘๗) ตื้นแล้ว.

893. Tatiye visibbetvāti vijaṭetvā. Dhuraṃ nikkhittamatteti visibbanadivasato pañca divase atikkāmetvā dhuraṃ nikkhittamatte. Antopañcāhe pana dhuranikkhepepi anāpatti eva ‘‘aññatra catūhapañcāhā’’ti vuttattā[Pg.78]. Upasampannāya cīvaraṃ sibbanatthāya visibbetvā pañcahātikkamo, ananuññātakāraṇā dhuranikkhepoti dve aṅgāni.

๘๙๓. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า 'วิสิพฺเพตฺวา' หมายถึง เลาะออกแล้ว. คำว่า 'ธุรํ นิกฺขิตฺตมตฺเต' หมายถึง เพียงแค่ปลงภาระหลังจากล่วงเลย ๕ วันนับจากวันที่เลาะออก. แต่ภายใน ๕ วัน แม้จะปลงภาระก็ไม่ต้องอาบัติ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'เว้นแต่ ๔-๕ วัน'. องค์ ๒ คือ การเลาะจีวรของภิกษุณีออกเพื่อเย็บแล้วล่วงเลย ๕ วันประการหนึ่ง, การปลงภาระโดยไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาตประการหนึ่ง.

900. Catutthe pañcannaṃ cīvarānaṃ aparivattanaṃ, ananuññātakāraṇā pañcāhātikkamoti dve aṅgāni.

๙๐๐. ในสิกขาบทที่ ๔ องค์ ๒ คือ การไม่ผลัดเปลี่ยนจีวร ๕ ผืนประการหนึ่ง, การล่วงเลย ๕ วันโดยไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาตประการหนึ่ง.

903. Pañcamaṃ uttānameva.

๙๐๓. สิกขาบทที่ ๕ ตื้นแล้ว.

909. Chaṭṭhe vikappanupagassa saṅghe pariṇatatā, vinā ānisaṃsadassanena antarāyakaraṇanti dve aṅgāni.

๙๐๙. ในสิกขาบทที่ ๖ องค์ ๒ คือ ความที่จีวรที่ควรวิกัปปะถูกน้อมไปเพื่อสงฆ์ประการหนึ่ง, การทำอันตรายโดยไม่แสดงอานิสงส์ประการหนึ่ง.

911. Sattamaṃ uttānameva.

๙๑๑. สิกขาบทที่ ๗ ตื้นแล้ว.

916. Aṭṭhame kumbhathūṇaṃ nāma kumbhasaddo, tena kīḷantīti kumbhathūṇikā. Tenāha ‘‘ghaṭakena kīḷanakā’’ti. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘caturassaambaṇakatāḷa’’nti vuttaṃ. Tañhi rukkhasārādimayaṃ antochiddaṃ catūsu passesu cammonaddhaṃ vāditabhaṇḍaṃ, yaṃ ‘‘bimbisaka’’ntipi vuccati, taṃ vādentāpi kumbhathūṇikā. Tenāha ‘‘bimbisakavāditakātipi vadantī’’ti.

๙๑๖. ในสิกขาบทที่ ๘ ชื่อว่า 'กุมฺภถูณํ' คือ กลองที่มีเสียงเหมือนหม้อแตก. เพราะคนทั้งหลายเล่นด้วยกลองนั้น จึงชื่อว่า 'กุมฺภถูณิกา'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้เล่นด้วยหม้อ (กลองรูปหม้อ)'. แต่ในอรรถกถาดีฆนิกายกล่าวว่า 'การตีกลองไม้สี่เหลี่ยม'. จริงอยู่ กลองนั้นทำด้วยแก่นไม้เป็นต้น มีโพรงภายใน หุ้มด้วยหนังทั้ง ๔ ด้าน เป็นเครื่องดนตรีที่เรียกว่า 'พิมฺพิสกะ' บ้าง. แม้ผู้ที่ตีกลองนั้นก็ชื่อว่า 'กุมฺภถูณิกา'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บางพวกก็เรียกว่า ผู้ตีพิมพิสกะ'.

918. Pāḷiyaṃ kappakatanti kappakataṃ nivāsanapārupanūpagaṃ. Samaṇacīvaratā, ananuññātānaṃ dānanti dve aṅgāni.

๙๑๘. ในพระบาลี คำว่า 'กปฺปกตํ' หมายถึง จีวรที่ทำกัปปพินทุแล้วที่ควรแก่นุ่งและห่ม. องค์ ๒ คือ ความเป็นจีวรสมณะประการหนึ่ง, การให้แก่ผู้ที่ไม่ได้รับอนุญาตประการหนึ่ง.

921-931. Navamadasamāni uttānāneva.

สิกขาบทที่ ๙ และ ๑๐ (ข้อ ๙๒๑-๙๓๑) ตื้นแล้ว.

Niṭṭhito naggavaggo tatiyo.

นัคควรรคที่ ๓ จบแล้ว.

4. Tuvaṭṭavaggo

๔. ตุวัฏฏวรรค

10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

๑๐. พรรณนาสิกขาบทที่ ๑๐.

976. Tuvaṭṭavaggassa dasame cārikāya apakkamanaṃ paṇṇattivajjameva. Paṇṇattivijānanacittena sacittakataṃ sandhāya panettha ‘‘lokavajja’’nti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

๙๗๖. ในสิกขาบทที่ ๑๐ แห่งตุวัฏฏวรรค การไม่ออกจาริกเป็นเพียงปัณณัตติวัชชะเท่านั้น. แต่ในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่าเป็น 'โลกวัชชะ' โดยหมายถึงการกระทำที่มีเจตนาด้วยจิตที่รู้ปัณณัติ. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงตื้นแล้ว.

Niṭṭhito tuvaṭṭavaggo catuttho.

ตุวัฏฏวรรคที่ ๔ จบแล้ว.

5. Cittāgāravaggo

๕. จิตตาคารวรรค

1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสิกขาบทที่ ๑ เป็นต้น

978. Cittāgāravaggassa [Pg.79] paṭhame pāṭekkā āpattiyoti gīvāya parivattanappayogagaṇanāya.

๙๗๘. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งจิตตาคารวรรค คำว่า “ปาเฏกฺกา อาปตฺติโย” คือ นับตามจำนวนการกระทำที่เหลียวคอ

1015. Navame hatthiādīsu sippa-saddo paccekaṃ yojetabbo, tathā āthabbaṇādīsu manta-saddo. Tattha āthabbaṇamanto nāma āthabbaṇavedavihito parūpaghātakaro manto. Khīlanamanto nāma verimāraṇatthāya sāradārumayaṃ khīlaṃ mantetvā pathaviyaṃ ākoṭanamanto. Agadappayogo visappayojanaṃ. Nāgamaṇḍalanti sappānaṃ pavesanivāraṇatthaṃ maṇḍalabandhamanto. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

๑๐๑๕. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ศิลปะ” พึงประกอบเข้ากับคำว่า “หัตถี” เป็นต้นแต่ละคำ เช่นเดียวกัน คำว่า “มนต์” พึงประกอบเข้ากับคำว่า “อาถัพพณะ” เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า “อาถัพพณมนต์” คือ มนต์ที่บัญญัติไว้ในอาถัพพณเวท ซึ่งเป็นมนต์ที่ทำความเบียดเบียนผู้อื่น คำว่า “ขีลนมนต์” คือ มนต์ที่เสกหลักไม้แก่นเพื่อฆ่าศัตรูแล้วตอกลงในแผ่นดิน คำว่า “อคทัปปโยคะ” คือการประกอบด้วยยาพิษ คำว่า “นาคมาณฑลํ” คือ มนต์ผูกมณฑลเพื่อห้ามงูไม่ให้เข้ามา ส่วนคำที่เหลือทั้งหมดแจ่มแจ้งแล้ว

Niṭṭhito cittāgāravaggo pañcamo.

จิตตาคารวรรคที่ ๕ จบแล้ว

1025-1116. Ārāmavagge, gabbhinivagge ca sabbaṃ uttānameva.

๑๐๒๕-๑๑๑๖. ในอารามวรรคและคัพภินีวรรค คำทั้งหมดก็แจ่มแจ้งแล้ว

8. Kumāribhūtavaggo

๘. กุมาริภูตวรรค

1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปฐมาทิสิกขาบท

1119. Aṭṭhamavaggassa paṭhame sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānāti gabbhinivagge (pāci. 1067 ādayo) sabbapaṭhamaṃ vuttā dve. Sikkhamānā icceva vattabbāti sammutikammādīsu aññathā vutte kammaṃ kuppatīti adhippāyo.

๑๑๑๙. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งอัฏฐมวรรค คำว่า ‘สิกขมานาผู้ยิ่งใหญ่สองรูปแรก’ นั้น คือสิกขมานาสองรูปที่กล่าวไว้เป็นอันดับแรกในคัพภินีวรรค (ปาจิ. ๑๐๖๗ เป็นต้น). คำว่า ‘พึงกล่าวว่าสิกขมานาเท่านั้น’ นั้น มีอธิบายว่า ถ้ากล่าวเป็นอย่างอื่นในสมมติกรรมเป็นต้น กรรมย่อมเสียไป.

1167. Ekādasame pārivāsiyena chandadānenāti parivutthena navikappavutthena vigatena chandadānenāti attho, chandavissajjanamattena vā.

๑๑๖๗. ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า ‘ด้วยการให้ฉันทะของภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาส’ นั้น มีอธิบายว่า ด้วยการให้ฉันทะที่ปราศไปแล้ว อันลุกขึ้นแล้วโดยรอบ อันลุกขึ้นแล้วโดยการกำหนด หรืออีกนัยหนึ่ง คือด้วยการสละฉันทะเท่านั้น

1168. ‘‘Vuṭṭhitāyā’’ti etena ‘‘idāni kammaṃ na karissāmā’’ti dhuraṃ nikkhipitvā kāyena avuṭṭhahitvā nisinnāyapi parisāya kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Tenāha ‘‘chandaṃ avissajjetvā avuṭṭhitāyā’’ti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anāpatti avuṭṭhitāya parisāyā’’ti sāmaññato vuttattā[Pg.80], uposathakkhandhake ca ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikapārisuddhidānena uposatho kātabbo aññatra avuṭṭhitāya parisāyā’’ti (mahāva. 183) vuttattā, tadaṭṭhakathāyampi ‘‘pārivāsiyapārisuddhidānaṃ nāma parisāya vuṭṭhitakālato paṭṭhāya na vaṭṭati, avuṭṭhitāya pana vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 183) vuttattā ca ‘‘kammaṃ na karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhipitvā nisinnāyapi kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ. Sesaṃ uttānameva.

๑๑๖๘. ด้วยบทว่า ‘แก่บริษัทที่ลุกขึ้นแล้ว’ นี้ แสดงว่า การทำกรรมในบริษัทที่นั่งลงแล้ว โดยวางภาระว่า ‘บัดนี้ เราจักไม่ทำกรรม’ และไม่ได้ลุกขึ้นด้วยกาย ก็ไม่ควร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘แก่บริษัทที่ไม่ได้สละฉันทะและไม่ได้ลุกขึ้น’. แต่เพราะในพระบาลีกล่าวไว้โดยทั่วไปว่า ‘ไม่มีอาบัติแก่บริษัทที่ไม่ได้ลุกขึ้น’ และเพราะในอุโบสถขันธกะก็กล่าวไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย อุโบสถไม่พึงทำด้วยการให้ปริสุทธิของภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาส เว้นแต่บริษัทที่ไม่ได้ลุกขึ้น’ (มหาวัคค์ ๑๘๓) และเพราะในอรรถกถาของอุโบสถขันธกะนั้นก็กล่าวไว้ว่า ‘ชื่อว่าการให้ปริสุทธิของภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสนั้น ไม่ควรนับตั้งแต่เวลาที่บริษัทลุกขึ้นแล้ว แต่ควรแก่บริษัทที่ไม่ได้ลุกขึ้น’ (มหาวัคค์ อรรถกถา ๑๘๓) เพราะฉะนั้น พึงถือว่า การทำกรรมในบริษัทที่นั่งลงแล้ว โดยวางภาระว่า ‘เราจักไม่ทำกรรม’ ก็ควรทำได้. คำที่เหลือแจ่มแจ้งแล้ว.

Niṭṭhito kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.

กุมาริภูตวรรคที่ ๘ จบแล้ว

1181. Chattavaggo uttāno eva.

๑๑๘๑. ฉัตตวรรคแจ่มแจ้งแล้ว

Khuddakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาขุททกะจบแล้ว

5. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ

๕. ปาฏิเทสนียกัณฑ์

Pāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

อรรถกถาปาฏิเทสนียสิกขาบท

1228. Pāṭidesanīyādīsu [Pg.81] pāḷivinimuttakesūti pāḷiyaṃ anāgatesu sappiādīsu.

๑๒๒๘. ในปาฏิเทสนียะเป็นต้น คำว่า ‘ในสิ่งที่พ้นจากพระบาลี’ นั้น คือในเนยใสเป็นต้นที่ไม่ได้มาในพระบาลี.

Sattādhikaraṇavhayāti sattādhikaraṇasamathanāmakā. Taṃ atthavinicchayaṃ tādisaṃyeva yasmā vidū vadantīti attho. Yathā niṭṭhitāti sambandho. Sabbāsavapahanti sabbāsavavighātakaṃ arahattamaggaṃ. Passantu nibbutinti maggañāṇena nibbānaṃ sacchikarontu, pappontūti vā pāṭho. Tattha nibbutinti khandhaparinibbānaṃ gahetabbaṃ.

คำว่า ‘สัตตาธิกรณวหยา’ นั้น คือสิกขาบทชื่อสัตตาธิกรณสมถะ ๗ อย่าง. มีอธิบายว่า เพราะบัณฑิตทั้งหลายกล่าวการวินิจฉัยอรรถนั้นว่าเป็นเช่นนั้นเอง. คำว่า ‘ยถา นิฏฐิตา’ เป็นบทเชื่อม. คำว่า ‘สัพพาสวปหัง’ คืออรหัตตมรรคที่กำจัดอาสวะทั้งปวง. คำว่า ‘ปัสสันตุ นิพพุติง’ คือขอให้กระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานด้วยมรรคญาณ หรืออีกนัยหนึ่ง มีบทว่า ‘ปัปปอนตุ’ ก็มี. ในบทนั้น พึงถือเอา ‘นิพพุติง’ ด้วยบทว่า ‘นิพพุติ’ คือขันธปรินิพพาน.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

ด้วยลำดับแห่งบทและอรรถนี้ ในวิมติวิโนทนีฎีกาแห่งวินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา

Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาภิกขุนีวิภังค์จบแล้ว

Ubhatovibhaṅgaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุภโตวิภังค์จบแล้ว

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Mahāvaggavaṇṇanā

อรรถกถามหาวรรค

1. Mahākhandhako

๑. มหาขันธกะ

Bodhikathāvaṇṇanā

อรรถกถาโพธิกถา

Mahāvagge [Pg.83] ubhinnaṃ pātimokkhānanti ubhinnaṃ pātimokkhavibhaṅgānaṃ. Yaṃ khandhakaṃ saṅgāyiṃsūti sambandho. Khandhānaṃ samūho, khandhānaṃ vā pakāsanato khandhako. Khandhāti cettha pabbajjādicārittavārittasikkhāpadapaññattisamūho adhippeto. Padabhājanīye yesaṃ padānaṃ atthā yehi aṭṭhakathānayehi pakāsitāti yojanā. Atha vā ye atthāti yojetabbaṃ. Hi-saddo cettha padapūraṇe daṭṭhabbo.

ในมหาวรรค คำว่า ‘แห่งปาติโมกข์ทั้งสอง’ นั้น คือแห่งภิกขุวิภังค์และภิกขุนีวิภังค์อันเป็นการจำแนกปาติโมกข์ทั้งสองคัมภีร์. บทเชื่อมคือ ‘ซึ่งขันธกะใด พวกท่านได้สังคายนาแล้ว’. ขันธกะคือหมู่แห่งวินัยบัญญัติ หรือเพราะแสดงวินัยบัญญัติจึงชื่อว่าขันธกะ. ในที่นี้ พึงประสงค์เอาหมู่แห่งบัญญัติสิกขาบทที่เป็นจาริตตวัตรและวาริตตวัตรมีบรรพชาเป็นต้น ด้วยบทว่า ‘ขันธะ’. ในปทภาชนีย์ คำว่า ‘อรรถแห่งบทเหล่าใด อันอรรถกถานัยเหล่าใดแสดงไว้แล้ว’ เป็นการโยชนา. หรืออีกนัยหนึ่ง พึงโยชนาว่า ‘อรรถเหล่าใดแสดงไว้แล้ว’. และจริงอยู่ ในนัยหลังนี้ พึงทราบว่า ‘หิ’ ศัพท์เป็นเพียงบทเติมเต็ม.

1. Visesakāraṇanti ‘‘yena samayena āyasmato sāriputtattherassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūto parivitakko udapādi, tena samayenā’’tiādinā vuttakāraṇaṃ viya visesakāraṇaṃ bhummavacananivattanakakāraṇanti attho. Etassāti abhisambodhito paṭṭhāya satthu cariyāvibhāvanassa vinayapaññattiyaṃ kiṃ payojanaṃ? Yadi visesakāraṇaṃ natthīti adhippāyo. Nidānadassanaṃ payojananti yojanā. Nidānanticettha sikkhāpadapaññattihetubhūtaṃ vatthupuggalādikāraṇaṃ adhippetaṃ, na paññattiṭṭhānameva. Tenāha ‘‘yā hī’’tiādi.

๑. คำว่า ‘วิเสสการณะ’ นั้น มีอธิบายว่า เป็นเหตุพิเศษที่ทำให้สัตตมีวิภัตติระงับไป เหมือนเหตุที่กล่าวไว้ในเวรัญชกัณฑ์เป็นต้นว่า ‘สมัยใด ปริวิตกอันเป็นเหตุแห่งการขอให้บัญญัติสิกขาบทได้เกิดขึ้นแก่อายัสมาสารีบุตรเถระ สมัยนั้น’ เป็นต้น. คำว่า ‘เอตัสสะ’ นั้น มีอธิบายว่า หากไม่มีเหตุพิเศษในการกล่าวถึงลำดับแห่งบทที่แสดงจริยาของพระศาสดาตั้งแต่การตรัสรู้สัจจะ ๔ ในเรื่องการบัญญัติวินัยแล้ว ประโยชน์อะไรเล่า? นี้คือความหมายของผู้ถาม. การแสดงนิทานเป็นประโยชน์ นี้คือการโยชนา. ในบทว่า ‘นิทานะ’ นี้ พึงประสงค์เอาเหตุมีวัตถุและบุคคลเป็นต้น อันเป็นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท ไม่ใช่เพียงสถานที่บัญญัติเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ยาหิ’ เป็นต้น.

Uruvelāyanti ettha uru-saddo mahantavācī. Velā-saddo tīrapariyāyo. Unnatattādinā velā viya velā. Uru mahantī velā uruvelā, tassaṃ. Tenāha ‘‘mahāvelāya’’ntiādi. Mariyādāti sīlādiguṇasīmā. Pattapuṭenāti tālādīnaṃ paṇṇapuṭena.

ในบทว่า ‘อุรุเวลา’ นี้ ศัพท์ว่า ‘อุรุ’ เป็นคำแสดงความหมายว่า ‘ใหญ่’. ศัพท์ว่า ‘เวลา’ เป็นไวพจน์ของ ‘ฝั่ง’. เพราะมีความสูงเป็นต้น จึงเหมือนฝั่ง ชื่อว่า ‘เวลา’. อุรุเวลา คือฝั่งทรายที่ใหญ่และสูง. ในอุรุเวลานั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในมหาเวลา’ เป็นต้น. คำว่า ‘มริยาทา’ คือขอบเขตแห่งคุณมีศีลเป็นต้น. คำว่า ‘ปัตตปุเฏนะ’ คือด้วยภาชนะที่ทำด้วยใบไม้มีใบตาลเป็นต้น.

‘‘Paṭhamābhisambuddho’’ti anunāsikalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘paṭhamaṃ abhisambuddho’’ti. Paṭhamanti ca bhāvanapuṃsakaniddeso. Tasmā abhisambuddho [Pg.84] hutvā sabbapaṭhamaṃ bodhirukkhamūle viharatīti yojanā daṭṭhabbā.

คำว่า ‘ปฐมาภิสัมพุทโธ’ นี้ เป็นการนิเทศที่ทำด้วยการลบอนุนาสิกะ (นฤคหิต) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ปฐมัง อภิสัมพุทโธ’. และคำว่า ‘ปฐมัง’ นี้ เป็นนปุงสกลิงค์ที่แสดงกิริยาวิเสสนะ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบการโยชนาว่า ‘เป็นผู้ตรัสรู้แล้ว เสด็จประทับอยู่ ณ โคนต้นโพธิ์เป็นอันดับแรกในที่ทั้งปวง’.

Pāḷiyaṃ atha khoti ettha athāti etasmiṃ samayeti attho anekatthattā nipātānaṃ. Sattāhanti accantasaṃyoge etaṃ upayogavacanaṃ. Atha khoti adhikārantaradassane nipāto. Tena vimuttisukhapaṭisaṃvedanaṃ pahāya paṭiccasamuppādamanasikāre adhikatabhāvaṃ dasseti. Paṭiccāti paṭimukhaṃ gantvā, aññamaññaṃ apekkhitvāti attho. Etena kāraṇabahutā dassitā. Sahiteti kāriyabahutā. Anulomanti bhāvanapuṃsakaniddeso. Svevāti so eva paccayākāro. Purimanayena vā vuttoti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena vutto paccayākāro. Pavattiyāti saṃsārappavattiyā.

ในพระบาลี บทว่า อถ โข นี้ ในคำว่า อถ นั้น มีอรรถว่า ในสมัยหนึ่ง เพราะนิบาตทั้งหลายมีอรรถมาก. คำว่า สัตตาหัง นี้ เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยคะ. บทว่า อถ โข เป็นนิบาตในการแสดงเรื่องอื่น. ด้วยบท อถ โข นั้น ท่านแสดงความเป็นผู้ขวนขวายในการมนสิการปฏิจจสมุปบาท โดยละการเสวยวิมุตติสุขแล้ว. คำว่า ปฏิจจะ มีอรรถว่า เข้าไปหาเฉพาะหน้า คืออาศัยกันและกัน. ด้วยบท ปฏิจจะ นี้ ท่านแสดงความเป็นเหตุมาก. ด้วยบท สหิ เต ท่านแสดงความเป็นผลมาก. คำว่า อนุโลมัง เป็นนปุงสกลิงค์แสดงกิริยาวิเสสนะ. คำว่า สเววะ คือปฏิจจสมุปบาทนั้นนั่นเอง. คำว่า ปุริมะนะเยนะ วา วุตโต คือปฏิจจสมุปบาทที่กล่าวไว้โดยนัยมี อวิชชาปัจจยา สังขารา เป็นต้น. คำว่า ปวัตติยา คือเพื่อความเป็นไปแห่งสังสารวัฏ.

Pāḷiyaṃ ‘‘avijjāpaccayā’’tiādīsu dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā. Lokiyakusalākusalacetanā saṅkhārā. Lokiyavipākameva viññāṇaṃ. Lokiyavedanādikkhandhattayaṃ nāmaṃ, bhūtupādāyabhedaṃ rūpaṃ. Pasādaviññāṇabhedaṃ saḷāyatanaṃ. Vipākabhūto sabbo phasso, vedanā ca. Rāgo taṇhā. Balavarāgo, tividhā ca diṭṭhi upādānaṃ. Bhavo pana duvidho kammabhavo, upapattibhavo ca. Tattha kammabhavo sāsavakusalākusalacetanāva, upapattibhavo upādinnakakkhandhā. Tesaṃ upapatti jāti. Pāko jarā. Bhedo maraṇaṃ. Te eva nissāya socanaṃ soko. Kandanaṃ paridevo. Dukkhaṃ kāyikaṃ. Domanassaṃ cetasikaṃ. Ativiya soko upāyāso.

ในพระบาลี ในบทว่า อวิชชาปัจจยา เป็นต้น ความไม่รู้ในทุกข์เป็นต้น ชื่อว่า อวิชชา. เจตนาที่เป็นโลกียกุศลและอกุศล ชื่อว่า สังขาร. วิญญาณ คือโลกียวิบากจิตเท่านั้น. นาม คือหมู่แห่งขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้นที่เป็นโลกีย์, รูป คือรูปที่มีประเภทคือภูตรูปและอุปาทายรูป. สฬายตนะ คืออายตนะ ๖ ที่มีประเภทคือปสาทรูปและวิญญาณ. ผัสสะและเวทนาทั้งหมดที่เป็นวิบาก. ตัณหา คือราคะ. อุปาทาน คือราคะที่แก่กล้า และทิฏฐิ ๓ อย่าง. ส่วนภพมี ๒ อย่าง คือกรรมภพและอุปปัตติภพ. ใน ๒ อย่างนั้น กรรมภพ คือเจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลอันเป็นไปกับด้วยอาสวะเท่านั้น, อุปปัตติภพ คือขันธ์ที่ถูกอุปาทานยึดถือ. ความเกิดขึ้นแห่งขันธ์เหล่านั้น ชื่อว่า ชาติ. ความแก่ ชื่อว่า ชรา. ความแตกทำลาย ชื่อว่า มรณะ. ความเศร้าโศกอาศัยขันธ์เหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า โสกะ. การคร่ำครวญ ชื่อว่า ปริเทวะ. ความทุกข์ทางกาย ชื่อว่า ทุกข์. ความทุกข์ทางใจ ชื่อว่า โทมนัส. ความเศร้าโศกอย่างยิ่ง ชื่อว่า อุปายาส.

Paccekañca sambhavati-saddo yojetabbo. Tenāha ‘‘iminā nayenā’’tiādi. ‘‘Dukkharāsissā’’ti iminā na sattassa. Nāpi subhasukhādīnanti dasseti.

และพึงประกอบศัพท์ว่า สัมภวติ เข้ากับแต่ละบท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ด้วยนัยนี้ เป็นต้น. ด้วยบทว่า ทุกขราสิสสะ นี้ ท่านแสดงว่า (ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์นี้) มิใช่ของสัตว์ และมิใช่ของสิ่งที่งามและสุขเป็นต้น.

Haveti byattanti imasmiṃ atthe nipāto. ‘‘Anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā’’ti idaṃ paṭhamavāre kiñcāpi ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādinā paṭilomapaccayākāropi āgato, tathāpi ‘‘yato pajānāti sahetudhamma’’nti anulomapaccayākārapaṭivedhasseva kāraṇattena vuttanti. Yathā cettha, evaṃ dutiyavārepi ‘‘yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti gāthāya vuttattā ‘‘paccayānaṃ khayasaṅkhāta’’ntiādi [Pg.85] vuttanti veditabbaṃ. No kallo pañhoti ayutto na byākātabbo, avijjamānaṃ attānaṃ siddhaṃ katvā ‘‘ko phusatī’’ti tassa kiriyāya puṭṭhattā ‘‘ko vañjhāputto phusatī’’tiādi viyāti adhippāyo. Soḷasa kaṅkhāti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, nanu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nanu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) evaṃ āgatā atīte pañca, anāgate pañca, paccuppanne chāti soḷasavidhā kaṅkhā.

คำว่า หเว เป็นนิบาตในอรรถว่า โดยชัดแจ้ง. แม้ว่าในวาระแรกนี้ ปฏิจจสมุปบาทแบบปฏิโลมจะมาแล้วด้วยคำว่า อวิชชายะเตเววะ อเสสะวิราคะนิโรธา เป็นต้นก็ตาม แต่คำว่า โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายผู้ยังการแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทแบบอนุโลมให้สำเร็จ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นเหตุแห่งการแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทแบบอนุโลมเท่านั้น ดังที่กล่าวว่า ยะโต ปะชานาติ สะเหตุธัมมัง. พึงทราบว่า เช่นเดียวกับในวาระแรกนี้ ในวาระที่สอง ท่านก็กล่าวคำว่า ปัจจยานัง ขยสังขาตัง เป็นต้น เพราะกล่าวไว้ในคาถาว่า ยะโต ขะยัง ปัจจยานัง อะเวที. คำว่า โน กัลโล ปัญหา หมายถึงปัญหาที่ไม่สมควร ไม่ควรตอบ เพราะเป็นการทำอัตตาที่ไม่มีอยู่จริงให้สำเร็จขึ้นมาแล้วถามถึงกิริยาของอัตตานั้นว่า ใครสัมผัส? เหมือนกับการถามว่า บุตรของหญิงหมันคนไหนสัมผัส? เป็นต้น นี้คืออธิบาย. ความสงสัย ๑๖ ประการ ได้แก่ เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือหนอ? เราไม่ได้มีแล้วหรือหนอ? เราได้เป็นอะไรหนอ? เราได้เป็นอย่างไรหนอ? เราได้เป็นอะไรแล้วจึงได้เป็นอะไรในอดีตกาลหนอ? เราจักมีในอนาคตกาลหรือหนอ? เราจักไม่มีหรือหนอ? เราจักเป็นอะไรหนอ? เราจักเป็นอย่างไรหนอ? เราจักเป็นอะไรแล้วจึงจักเป็นอะไรในอนาคตกาลหนอ? เรามีอยู่หรือหนอ? เราไม่มีอยู่หรือหนอ? เราเป็นอะไรหนอ? เราเป็นอย่างไรหนอ? สัตว์นี้มาจากไหนหนอ? สัตว์นั้นจักไปสู่ที่ไหนหนอ? ดังนี้ ความสงสัย ๕ ประการในอดีต ๕ ประการในอนาคต และ ๖ ประการในปัจจุบัน รวมเป็นความสงสัย ๑๖ ประการ.

Tattha kiṃ nu khoti manussadevādīsu, khattiyādīsu vā aññataraṃ nissāya kaṅkhati. Kathaṃ nu khoti pana saṇṭhānākārādīsu issarādijanakaṃ, kāraṇaṃ vā nissāya. Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti ca manussādīsu paṭhamaṃ kiṃ hutvā pacchā kiṃ ahosinti kaṅkhati. Ahaṃ nu khosmītiādi idāni attano vijjamānāvijjamānataṃ, sarūpapakārādikañca kaṅkhati. Vapayantīti viapayanti byapagacchanti. Tenāha ‘‘apagacchanti nirujjhantī’’ti.

ในความสงสัยเหล่านั้น คำว่า กึ นุ โข หมายถึงความสงสัยปรารภถึงบุคคลใดบุคคลหนึ่งในหมู่มนุษย์และเทวดาเป็นต้น หรือในหมู่กษัตริย์เป็นต้น. ส่วนคำว่า กะถัง นุ โข หมายถึงความสงสัยปรารภถึงสัณฐานและอาการเป็นต้น หรือเหตุที่ทำให้เกิดความเป็นใหญ่เป็นต้น. คำว่า กึ หุตวา กึ อะโหสิ หมายถึงความสงสัยว่า ในหมู่มนุษย์เป็นต้น ในกาลก่อนเป็นอะไรแล้ว ในภายหลังเป็นอะไร?. คำว่า อะหัง นุ โข อัสมิ เป็นต้น หมายถึงความสงสัยถึงความมีอยู่และความไม่มีอยู่ของตนในบัดนี้ และถึงรูปพรรณสัณฐานเป็นต้น. คำว่า วะปะยันติ หมายถึง ย่อมปราศไป คือย่อมดับไป เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ย่อมปราศไป ย่อมดับไป.

3. Tassa vasenāti tassa paccayākārapajānanassa, paccayakkhayādhigamassa ca vasena. Ekekameva koṭṭhāsanti anulomapaṭilomato ekekameva koṭṭhāsaṃ. Pāṭipadarattiyā evaṃ manasākāsīti rattiyā tīsupi yāmesu evaṃ idha khandhakapāḷiyā āgatanayena anulomapaṭilomaṃyeva manasākāsi.

๓. คำว่า ตัสสะ วะเสนะ หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการรู้ปฏิจจสมุปบาทนั้น และด้วยอำนาจแห่งการบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งปัจจัย. คำว่า เอเกเกเมวะ โกฏฐาสัง หมายถึงส่วนหนึ่งๆ โดยอนุโลมและปฏิโลม. คำว่า ปาฏิปะทะรัตติยา เอวัง มะนะสากาสิ หมายถึงในยามทั้งสามแห่งราตรี พระองค์ทรงมนสิการถึงปฏิจจสมุปบาททั้งอนุโลมและปฏิโลมเท่านั้น ด้วยนัยที่มาในขันธกบาลีนี้.

Ajapālakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องอชปาลนิโครธ

4. Tassa sattāhassa accayenāti pallaṅkasattāhassa apagamanena. Tamhā samādhimhāti arahattaphalasamāpattisamādhimhā. Antarantarā eva hi paccayākāramanasikāro. Avasesakālaṃ pana sabbaṃ bhagavā phalasamāpattiyāpi vītināmesi. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā samādhimhā’’ti vuttaṃ. Ratanacaṅkameti [Pg.86] bhagavato ciraṃ ṭhitassa caṅkamanādhippāyaṃ ñatvā devatāhi māpite ratanacaṅkame. Ratanagharanti bhagavato nisīdanādhippāyaṃ ñatvā devatāhi māpitaṃ ratanamayaṃ gehaṃ.

๔. คำว่า ตัสสะ สัตตาหัสสะ อัจจะเยนะ หมายถึงโดยการหลีกไปแห่งสัตตาหะที่ประทับนั่งบนบัลลังก์. คำว่า ตัมหา สะมาธิมหา หมายถึงจากสมาธิคืออรหัตตผลสมาบัติ. แท้จริงแล้ว การมนสิการปฏิจจสมุปบาทมีในระหว่างๆ เท่านั้น ส่วนเวลาที่เหลือทั้งหมด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ล่วงไปด้วยผลสมาบัติ. ท่านกล่าวว่า ตัมหา สะมาธิมหา โดยหมายถึงผลสมาบัตินั้น. คำว่า ระตะนะจังกะเม หมายถึงในที่จงกรมที่สำเร็จด้วยรัตนะ ซึ่งเทวดาทั้งหลายเนรมิตถวาย เพราะทราบพระพุทธประสงค์จะจงกรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับยืนอยู่นาน. คำว่า ระตะนาคะรัง หมายถึงเรือนที่สำเร็จด้วยรัตนะ ซึ่งเทวดาทั้งหลายเนรมิตถวาย เพราะทราบพระพุทธประสงค์จะประทับนั่งของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

Tatrāpīti na kevalaṃ ratanaghareyeva. Tatrāpi ajapālanigrodhamūlepi abhidhammaṃ vicinanto eva antarantarā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedentoti attho. Tatthāpi hi anantanayasamantapaṭṭhānaṃ sammasato sammāsambuddhassa pītisamuṭṭhitā chabbaṇṇā buddharasmiyo ratanaghare viya nicchariṃsu eva. ‘‘Huṃhu’’nti karontoti ‘‘sabbe hīnajātikā maṃ mā upagacchantū’’ti mānavasena, samīpaṃ upagatesu kodhavasena ca ‘‘apethā’’ti adhippāyanicchāritaṃ huṃhuṃkāraṃ karonto.

คำว่า ตตฺราปิ ความว่า ไม่ใช่เพียงในรัตนฆรเท่านั้น แต่ในที่นั้น คือแม้ที่โคนต้นไทรอชปาล พระองค์ทรงพิจารณาพระอภิธรรมนั่นเอง และทรงเสวยวิมุตติสุขเป็นระยะๆ แท้จริงแล้ว แม้ในที่นั้น เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพิจารณาพระสมันตปัฏฐานที่มีนัยหาที่สุดมิได้ พระพุทธรัศมี ๖ ประการที่เกิดจากปีติ ก็ซ่านออกไปเหมือนในรัตนฆรนั่นเอง คำว่า หุํหุนฺติ กโรนฺโต ความว่า ทรงทำเสียงหุ้งหุ้ง เพื่อเปล่งความประสงค์ว่า จงถอยไป ด้วยอำนาจแห่งมานะว่า คนที่มีชาติเลวทรามทั้งหมดอย่าเข้ามาใกล้เราเลย และด้วยอำนาจแห่งความโกรธในเมื่อคนเหล่านั้นเข้ามาใกล้

Brahmaññanti brāhmaṇattaṃ. Antanti nibbānaṃ. Devānaṃ vā antanti maggañāṇānaṃ vā antabhūtaṃ arahattaphalaṃ.

คำว่า พฺรหฺมญฺญํ หมายถึง ความเป็นพราหมณ์ คำว่า อนฺตํ หมายถึง พระนิพพาน อีกนัยหนึ่ง คำว่า เวทานํ วา อนฺตํ หมายถึง อรหัตตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคญาณทั้งหลาย

Mucalindakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องมุจลินท์

5. Mucalindamūleti ettha ca mucalindo vuccati nīparukkho, yo ‘‘niculo’’tipi vuccati. Uppannameghoti sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā uppanno mahāmegho. Vaddalikāti vuṭṭhiyā eva itthiliṅgavasena nāmaṃ. Yā ca sattāhaṃ pavattattā sattāhavaddalikāti vuttāti āha ‘‘sattāhaṃ avicchinnavuṭṭhikā ahosī’’ti. Sītavātena dūsitaṃ dinametissā vaddalikāyāti sītavātaduddinīti āha ‘‘udakaphusitasammissenā’’tiādi. Ubbiddhatā nāma dūrabhāvena upaṭṭhānanti āha ‘‘meghavigamena dūrībhūta’’nti. Indanīlamaṇi viya dibbati jotetīti devo, ākāso.

๕. ในบทว่า มุจลินฺทมูเล นี้ ต้นจิก (นปีะ) เรียกว่า มุจลินท์ ซึ่งเรียกอีกอย่างว่า นิจุละ คำว่า อุปฺปนฺนเมโฆ หมายถึง มหาเมฆที่เกิดขึ้นเต็มทั่วห้องจักรวาล คำว่า วทฺทลิกา เป็นชื่อของฝนในอิตถีลิงค์นั่นเอง และเพราะฝนนั้นตกต่อเนื่องกัน ๗ วัน จึงเรียกว่า สตฺตาหวทฺทลิกา ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สตฺตาหํ อวิจฺฉินฺนวuฏฺฐิกา อโหสิ (ฝนตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วัน) วันในช่วงที่ฝนตก (วทฺทลิกา) นั้น ถูกลมหนาวทำให้มัวหมอง จึงชื่อว่า สีตวาตทุทฺทินี ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า อุทกผุสิตสมฺมิสฺเสนา เป็นต้น คำว่า อุพฺพิทฺธตา หมายถึง การปรากฏโดยความเป็นของไกล ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เมฆวิคเมน ทูรีภูตํ (ห่างไกลออกไปเพราะเมฆหายไป) ท้องฟ้า (อากาส) ชื่อว่า เทโว เพราะส่องแสงรุ่งเรืองเหมือนแก้วอินทนิล

Etamatthaṃ viditvāti vivekassa sukhabhāvaṃ viditvā. Sabbaso asantuṭṭhisamucchedakattā maggañāṇānaṃ ‘‘catumaggañāṇasantosenā’’ti vuttaṃ. Akuppanabhāvoti akujjhanasabhāvo.

คำว่า เอตมตฺถํ วิทิตฺวา หมายถึง ทรงทราบความเป็นสุขแห่งวิเวก เพราะมรรคญาณทั้งหลายเป็นธรรมที่ตัดความไม่สันโดษ (ความไม่ยินดี) ได้โดยสิ้นเชิง ท่านจึงกล่าวว่า จตุมคฺคญาณสนฺโตเสนะ (ด้วยความสันโดษในมรรคญาณ ๔) คำว่า อกุปฺปนภาโว หมายถึง สภาวะที่ไม่โกรธ

Rājāyatanakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องราชายตนะ

6. Paccaggheti abhinave. Ayameva attho pasattho, na purimo. Na hi buddhā mahagghaṃ pattaṃ paribhuñjanti.

๖. คำว่า ปจฺจคฺเฆ หมายถึง ใหม่เอี่ยม อรรถะนี้เท่านั้นที่น่าสรรเสริญ ไม่ใช่อรรถะก่อนหน้านี้ เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงใช้บาตรที่มีราคามาก

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องพรหมยาจนา

7. Ālīyanti [Pg.87] sevīyantīti ālayā. Pañca kāmaguṇāti āha ‘‘sattā…pe… vuccantī’’ti. Suṭṭhu muditāti ativiya pamuditā. Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhāna-saddaṃ apekkhitvā. Imesanti saṅkhārādīnaṃ phalānaṃ. Pāḷiyaṃ sabbasaṅkhārasamathotiādīni nibbānavevacanāni. Apissūti sampiṇḍanatthe nipāto. Na kevalaṃ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṃsūti attho.

๗. กามคุณ ๕ ชื่อว่า อาลัย เพราะอรรถว่า เป็นที่อาศัยและเป็นที่เสพ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สตฺตา...เป... วุจฺจนฺติ (สัตว์ทั้งหลาย...ย่อมถูกเรียกว่า...) คำว่า สุฏฺฐุ มุทิตา หมายถึง ยินดีอย่างยิ่ง คำว่า ฐานํ สันธายะ หมายถึง โดยมุ่งถึงคำว่า ฐานะ คำว่า อิเมสํ หมายถึง แห่งสังขารทั้งหลายเป็นต้น ในพระบาลี คำว่า สพฺพสงฺขารสมโถ เป็นต้น เป็นไวพจน์ของพระนิพพาน คำว่า อปิสฺสุ เป็นนิบาตในอรรถว่ารวบรวม ความว่า ไม่ใช่เพียงความคิดนี้เท่านั้นที่เกิดขึ้น แม้คาถาเหล่านี้ก็ปรากฏขึ้นด้วย

Kicchena me adhigatanti pāramipūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na dukkhāpaṭipadaṃ. Buddhānañhi cattāro maggā sukhāpaṭipadāva honti. Ha-iti byattaṃ, ekaṃsanti dvīsu atthesu nipāto, byattaṃ, ekaṃsena vā alanti viyojenti. Halanti vā eko nipāto.

คำว่า กิจฺเฉน เม อธิคตํ ตรัสหมายถึงการบำเพ็ญบารมี ไม่ได้ตรัสหมายถึงความเป็นทุกขาปฏิปทา เพราะมรรคทั้ง ๔ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น คำว่า ห เป็นนิบาตที่ใช้ใน ๒ อรรถ คือ โดยชัดแจ้ง และ โดยแน่นอน ความว่า โดยชัดแจ้ง หรือ โดยแน่นอน คำว่า อลํ หมายถึง ไม่มีประโยชน์ หรืออีกนัยหนึ่ง หลงํ เป็นนิบาตตัวเดียว

8. Pāḷiyaṃ sahampatissāti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānabhūmiyaṃ brahmapati hutvā nibbatto, tena naṃ ‘‘sahampatī’’ti sañjāniṃsu. Assavanatāti assavanatāya, assavanenāti attho. Savanameva hi savanatā yathā devatāti.

๘. ในพระบาลี คำว่า สหมฺปติสฺส หมายถึง พรหมนั้น ซึ่งได้ยินว่าเคยเป็นพระเถระชื่อสหกะในศาสนาของพระกัสสปพุทธเจ้า ได้บังเกิดเป็นผู้เป็นใหญ่แห่งพรหมในภูมิปฐมฌาน เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงรู้จักท่านว่า สหัมปดี คำว่า อสฺสวนตา หมายถึง เพราะการไม่ได้ฟัง คือด้วยการไม่ได้ฟัง แท้จริงแล้ว การฟังนั่นเองชื่อว่า สวนตา เหมือนคำว่า เทวตา

Dhammo asuddhoti micchādiṭṭhidhammo. Samalehīti pūraṇakassapādīhi chahi satthārehi. Apāpurāti desanāhatthena vivara. Dvāranti ariyamaggaṃ sandhāya vadati.

คำว่า ธมฺโม อสุทฺโธ หมายถึง ธรรมคือมิจฉาทิฏฐิ คำว่า สมเลหิ หมายถึง โดยครูทั้ง ๖ มีปูรณกัสสปะเป็นต้น คำว่า อปาปุรา หมายถึง จงเปิด ด้วยมือคือการแสดงธรรม คำว่า ทฺวารํ ตรัสหมายถึงอริยมรรค

Seleti ghanasilāmaye. Tathūpamanti ettha tathā-saddo taṃ-saddatthe daṭṭhabbo. Tena so selapabbato upamā yassa. Taṃ tathūpamanti attho. Tena vā pabbatādinā pakārena upamā assātipi attho. Dhammamayanti lokuttaradhammabhūtaṃ. Uṭṭhāhīti dhammadesanatthāya cārikacaraṇatthaṃ imamhā āsanā kāyena, appossukkabhāvato vā cittena uṭṭhehi, ayameva vā pāṭho. Teneva ‘‘vicara, desassū’’ti duvidhepi kāyacittapayoge niyojesi. Vīrātiādi cattāri thutivasena sambodhanāni.

คำว่า เสเล หมายถึง ในภูเขาหินทึบ ในบทว่า ตถูปมํ นี้ พึงทราบว่า ตถา ศัพท์ มีอรรถเท่ากับ ต ศัพท์ เพราะเหตุนั้น ภูเขาหินนั้นเป็นอุปมาของธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่า ตถูปมํ นี้คืออรรถะ อีกนัยหนึ่ง ธรรมนั้นมีอุปมาด้วยอาการมีภูเขาเป็นต้นนั้น แม้อย่างนี้ก็เป็นอรรถะ คำว่า ธมฺมมยํ หมายถึง อันเป็นโลกุตตรธรรม คำว่า อุฏฺฐาหิ หมายถึง จงลุกขึ้นด้วยกายจากอาสนะนี้ เพื่อแสดงธรรม เพื่อจาริกไป หรือจงลุกขึ้นด้วยใจจากความเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย หรือบทนี้เองเป็นบทเดิม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชักชวนให้ประกอบความเพียรทางกายและทางใจทั้งสองอย่างว่า จงเที่ยวไป จงแสดงธรรมเถิด บท ๔ บทมี วีรา เป็นต้น เป็นคำร้องเรียกด้วยอำนาจการสรรเสริญ

9. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena, āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti nāmaṃ. Svākārāti saddhindriyādayova ākārā [Pg.88] sundarā yesaṃ, te svākārā, suviññāpayā, paralokañca vajjañca bhayato dassanasīlā cāti daṭṭhabbaṃ. Uppalāni ettha santīti uppalinīti gacchalatāpi pokkharaṇīpi vuccati. Idha pana pokkharaṇī. Evamitaresupi. Udakānuggatānīti udakato anuggatāni. Anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti, tāni antonimuggaposīni. Accuggammāti udakaṃ atikkamanavasena uggantvā.

๙. คำว่า พุทฺธจกฺขุนา หมายถึง ด้วยอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ เพราะชื่อว่า พุทธจักขุ นี้เป็นชื่อของญาณทั้งสองนี้ คำว่า สฺวาการา พึงทราบว่า ชนเหล่าใดมีอาการคือสัทธินทรีย์เป็นต้นอันงาม ชนเหล่านั้นชื่อว่า สฺวาการา เป็นผู้ที่ทำให้รู้ได้ง่าย และมีปกติเห็นโลกหน้าและโทษโดยความเป็นภัย เพราะมีดอกอุบลอยู่ในที่นี้ (ในกอหรือในสระ) จึงเรียกว่า อุปฺปลินี แม้เถาวัลย์และสระน้ำก็เรียกว่า อุปฺปลินี แต่ในที่นี้หมายถึงสระน้ำ แม้ในบทที่เหลือ (ปทุมินิยํ เป็นต้น) ก็เช่นเดียวกัน คำว่า อุทกานุคฺคตานิ หมายถึง ที่ไม่พ้นขึ้นจากน้ำ คือจมอยู่ภายในนั่นเองแล้วเจริญเติบโต ดอกบัวเหล่านั้นชื่อว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ คำว่า อจฺจุคฺคมฺมา หมายถึง ขึ้นพ้นน้ำโดยการก้าวล่วงน้ำ

Apārutāti vivaṭā. Tesanti saupanissayānaṃ sattānaṃ. Dvārāti ariyamaggadvārāni. Idañca attano sayambhuñāṇena saupanissayānaṃ tesaṃ magguppattidiṭṭhataṃ sandhāya vadati. Vihiṃsasaññītiādīsu evamattho daṭṭhabbo – ‘‘ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ dhammaṃ ajānantesu manujesu desanāya vihiṃsā kāyavācākilamatho hotī’’ti evaṃ vihiṃsasaññī hutvā na bhāsiṃ bhāsituṃ na icchiṃ. Idāni pana hetusampannā attano saddhābhājanaṃ vivarantu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti.

คำว่า อปารุตา หมายถึง เปิดแล้ว คำว่า เตสํ หมายถึง แก่สัตว์ทั้งหลายผู้มีอุปนิสัย คำว่า ทฺวารา หมายถึง ประตูแห่งอริยมรรค และคำนี้ (อปารุตา เตสํ ทฺวารา) ตรัสหมายถึงการที่พระองค์ทรงเห็นการเกิดขึ้นแห่งมรรคของสัตว์เหล่านั้นผู้มีอุปนิสัยด้วยพระสยัมภูญาณของพระองค์เอง ในบทมี วิหึสสญฺญี เป็นต้น พึงทราบอรรถะดังนี้ว่า เรามีความสำคัญในการเบียดเบียนว่า การแสดงธรรมอันประณีตนี้ที่เราได้ศึกษามาดีแล้ว แม้จะดำเนินไปดีแล้ว แก่มนุษย์ทั้งหลายผู้ไม่รู้ ย่อมเป็นการเบียดเบียน คือความเหน็ดเหนื่อยทางกายและวาจา ดังนี้ จึงเป็นผู้มีความสำคัญในการเบียดเบียน ไม่ได้แสดง ไม่ปรารถนาจะแสดง แต่บัดนี้ ชนทั้งหลายผู้สมบูรณ์ด้วยเหตุ จงเปิดภาชนะคือศรัทธาของตนเถิด เราจักยังความดำริของชนเหล่านั้นให้เต็ม

Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องปัญจวัคคีย์

10. Āḷāroti nāmaṃ. Kālāmoti gottaṃ. Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādīti kiṃ idāneva udapādi, nanu bodhimūle tekālikā, kālavinimuttā ca sabbe dhammā sabbākārato diṭṭhāti? Saccaṃ diṭṭhā, tathāpi nāmādivasena avikappitā ekacittakkhaṇikattā sabbaññutaññāṇassa. Na hi ekena cittena sabbadhammānaṃ nāmajātiādikaṃ paccekaṃ anantaṃ vibhāgaṃ vikappetuṃ sakkā vikappānaṃ viruddhānaṃ sahānuppattito, sabbavikappārahadhammadassanameva panānena sakkā kātuṃ. Yathā diṭṭhesu pana yathicchitākāraṃ ārabbha vikappo uppajjati cakkhuviññāṇena diṭṭhe cittapaṭe viya. Idhāpi āḷāraṃ nissāya āvajjanānantarameva sabbākārañāṇaṃ udapādi. Na kevalañca taṃ, atha kho pañcavaggiyā eva paṭhamaṃ dhammaṃ jānissanti, tappamukhā ca devatā, āḷāro kālaṃ katvā ākiñcaññāyatane, udako ca nevasaññānāsaññāyatane nibbattoti evamādikaṃ sabbampi nissāya ñāṇaṃ uppajjati eva. Taṃ pana khaṇasampattiyā dullabhabhāvaṃ dassetuṃ kamena oloketvā devatāya vutte ñāṇaṃ viya katvā [Pg.89] vuttaṃ. Saddagatiyā hi bandhattā ekena ñāṇena ñātampi vuccamānaṃ kamena ñātaṃ viya paṭibhāti, devatāpi ca bhagavatā ñātamevatthaṃ ārocesi. Teneva ‘‘bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evamaññatthāpi īdisesu ‘‘lokaṃ volokento asukaṃ addasa, tattha mayi gate kiṃ bhavissatī’’ti evamādinā satthu hitesitāsandassanavasappavattesu. Sabbattha vacanagatiyaṃ kamavuttite paññāyamānepi ekeneva ñāṇena sakalāvabodho veditabbo. Bahukārā kho me pañcavaggiyāti upakārassāpi vijjamānataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana dhammadesanāya kāraṇattena anupakārānampi desanato.

๑๐. “อาฬาร” เป็นชื่อ “กาลามะ” เป็นโคตร ในบทว่า “ภควโตปิ โข ญาณัง อุทปาทิ” (ญาณได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคแล้ว) ญาณเกิดขึ้นเดี๋ยวนี้เองหรือ? ที่โคนต้นโพธิ์ พระองค์มิได้ทรงเห็นธรรมทั้งปวงทั้งที่เป็นไตรกาลและพ้นกาลด้วยอาการทั้งปวงแล้วหรือ? เป็นความจริงที่ทรงเห็นแล้ว แต่ก็ยังไม่ได้ทรงดำริจำแนกด้วยชื่อเป็นต้น เพราะสัพพัญญุตญาณมีขณะจิตเดียว เพราะว่าไม่สามารถดำริจำแนกธรรมทั้งปวงโดยส่วนต่างๆ อันไม่มีที่สุด มีชื่อและชาติเป็นต้น ด้วยจิตดวงเดียวได้ เพราะความดำริที่ขัดแย้งกันย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน แต่ด้วยสัพพัญญุตญาณนี้ สามารถทำได้เพียงการเห็นธรรมที่ควรแก่ความดำริจำแนกทั้งปวงเท่านั้น แต่ในธรรมที่ทรงเห็นแล้ว ความดำริย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยอาการที่ปรารถนา เหมือนความดำริเกิดขึ้นในผ้าที่วิจิตรที่เห็นด้วยจักขุวิญญาณ ในที่นี้ก็เช่นกัน ญาณที่รู้ด้วยอาการทั้งปวงได้เกิดขึ้นทันทีหลังจากทรงน้อมไปโดยอาศัยอาฬารดาบส ไม่ใช่เพียงอาศัยอาฬารดาบสเท่านั้น แต่ปัญจวัคคีย์เท่านั้นจักรู้ธรรมก่อน และเทวดาที่มีปัญจวัคคีย์เป็นประธานก็จักรู้ อาฬารดาบสทำกาละแล้วบังเกิดในอากิญจัญญายตนะ อุทกดาบสบังเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนะ ญาณย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยสิ่งทั้งปวงมีประการดังกล่าวนี้ แต่คำนั้น (ภควโตปิ โข ญาณัง อุทปาทิ) ตรัสไว้โดยทำเหมือนญาณเกิดขึ้นเมื่อเทวดากราบทูล หลังจากที่ทรงพิจารณาโดยลำดับ เพื่อแสดงความหายากแห่งความสมบูรณ์แห่งขณะ เพราะเหตุที่ผูกพันด้วยการดำเนินไปของศัพท์ แม้สิ่งที่รู้ด้วยญาณเดียว เมื่อกล่าวถึงก็ย่อมปรากฏเหมือนรู้โดยลำดับ และเทวดาก็กราบทูลเรื่องที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าคำว่า “ภควโตปิ โข ญาณัง อุทปาทิ” จึงตรัสไว้ดังนี้ แม้ในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ เช่น “เมื่อทรงพิจารณาโลก ทรงเห็นบุคคลนั้นๆ เมื่อเราไปในที่นั้น จักเกิดอะไรขึ้น” เป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นโดยอำนาจการแสดงความปรารถนาดีของพระศาสดา แม้จะปรากฏว่าการดำเนินไปของถ้อยคำในที่ทั้งปวงเป็นไปตามลำดับ ก็พึงทราบว่าการตรัสรู้ทั้งหมดนั้นด้วยญาณเดียว คำว่า “ปัญจวัคคีย์เป็นผู้มีอุปการะมากแก่เรา” ตรัสไว้โดยหมายถึงการมีอยู่แห่งอุปการะ ไม่ได้ตรัสโดยเป็นเหตุแห่งการแสดงธรรม เพราะทรงแสดงธรรมแก่ผู้ไม่มีอุปการะด้วย

11. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhinti gayāya, bodhissa ca antare tigāvute ṭhāne.

๑๑. “อันตรา จ คยัง อันตรา จ โพธิง” หมายถึง ณ ที่สามคาวุตในระหว่างคยาและโพธิ์

Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. Anūpalittoti kilesalepena alitto. Tato eva sabbañjaho. Taṇhakkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇakaraṇavasaena vimutto. Evaṃ sayaṃ sabbadhamme attanāva jānitvā. Kamuddiseyyanti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ.

“สัพพาภิภู” หมายถึง ทรงครอบงำธรรมทั้งปวงอันเป็นไตรภูมิแล้วประทับอยู่ “อนูปะลิตโต” หมายถึง ไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องแปดเปื้อนคือกิเลส เพราะเหตุนั้น จึงทรงละทิ้งไตรภูมิทั้งปวง “ตัณหักขเย วิมุตโต” หมายถึง หลุดพ้นแล้วโดยการทำนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหาให้เป็นอารมณ์ อย่างนี้ ทรงรู้ธรรมทั้งปวงด้วยพระองค์เอง “กมุททิเสยยัง” หมายถึง เราจะพึงชี้ใครอื่นว่า “ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา”

Kāsinaṃ puranti bārāṇasiṃ. Āhañchanti āhanissāmi. Amatādhigamāya ugghosanato amatadundubhinti satthu dhammadesanā vuttā, ‘‘amatabheriṃ paharissāmī’’ti gacchāmīti attho.

“กาสินัง ปุรัง” หมายถึง เมืองพาราณสี “อาหัญฉัง” หมายถึง เราจักตี เพราะการประกาศเพื่อบรรลุอมตะ (นิพพาน) พระธรรมเทศนาของพระศาสดาจึงถูกเรียกว่า “อมตทุนทุภี” (กลองอมตะ) อรรถะว่า “เราจักตีกลองอมตะ” ดังนี้ เราจักไป

Arahasi anantajinoti anantajinopi bhavituṃ yuttoti attho. Anantañāṇatāya ananto jino ca, anantena vā ñāṇena, anantaṃ vā dosaṃ jitavā, uppādavayantarahitatāya vā anantaṃ nibbānaṃ ajini kilesārayo madditvā gaṇhītipi anantajino.

“อรหสิ อนันตชิโน” หมายถึง พระองค์ควรเป็นผู้มีพระนามว่า “อนันตชินะ” นี้เป็นอรรถะ เพราะมีญาณไม่มีที่สุด จึงชื่อว่า “อนันตะ” และเป็นผู้ชนะ (มาร) หรือชนะด้วยญาณอันไม่มีที่สุด หรือชนะโทษอันไม่มีที่สุด หรือชนะนิพพานอันไม่มีที่สุด เพราะความเป็นผู้พ้นจากขอบเขตแห่งการเกิดขึ้นและการดับไป หรือชื่อว่า “อนันตชินะ” เพราะขยี้ข้าศึกคือกิเลสแล้วยึดไว้

Hupeyyāpīti evampi bhaveyya, evaṃvidhe rūpakāyaratane īdisena ñāṇena bhavitabbanti adhippāyo. Evaṃ nāma kathanañhissa upanissayasampannassa aparakāle dukkhappattassa bhagavantaṃ upagamma pabbajitvā maggaphalapaṭivedhāya paccayo jāto. Tathāhesa bhagavā tena samāgamatthaṃ padasāva maggaṃ paṭipajji.

“หุเปยยาปิ” หมายถึง พึงเป็นอย่างนี้ได้ ญาณเช่นนี้พึงมีในพระรูปกายรัตนะเช่นนี้ นี้เป็นอัธยาศัย การกล่าวพระนามเช่นนี้ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ท่านอุปกดาบสผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย ผู้ถึงความทุกข์ในภายหลัง (เมื่อถูกนางสาวามาด่า) ให้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วบวช เพื่อการแทงตลอดมรรคผล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจึงเสด็จดำเนินไปตามทางนั้นด้วยพระบาท เพื่อการพบปะกับท่านอุปกะ

12. Bāhullikoti [Pg.90] paccayabāhulliko. Padhānavibbhantoti padhānato dukkaracaraṇato parihīno. Natthi ettha agāriyaṃ, agārassa hitaṃ kasigorakkhādikammanti anagāriyā, pabbajjā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajantīti upagacchanti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ, arahattaphalanti attho. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃ paccakkhe attabhāve. Sayanti aparappaccayā. Abhiññā sacchikatvāti attanova ñāṇena paccakkhaṃ katvā. Upasampajjāti pāpuṇitvā.

๑๒. “พาหุลลิโก” หมายถึง ผู้มากด้วยปัจจัย “ปธานวิพภันโต” หมายถึง ผู้เสื่อมจากความเพียร คือจากการบำเพ็ญทุกรกิริยา ในบรรพชานี้ ไม่มีกิจของคฤหัสถ์ คือการงานมีกสิกรรมและโครักขกรรมเป็นต้น อันเป็นประโยชน์แก่เรือน เพราะเหตุนั้น บรรพชาจึงชื่อว่า “อนาคาริยา” (ไม่มีเรือน) บรรพชานั้นชื่อว่า “อนาคาริยะ” “ปัพพชันติ” หมายถึง เข้าถึง “ตทนุตตรัง” หมายถึง อรหัตตผลอันยอดเยี่ยมนั้น “พรหมจริยปริโยสานัง” หมายถึง อรหัตตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์ นี้เป็นอรรถะ เพราะเหตุนั้น กุลบุตรทั้งหลายย่อมบวชเพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลนั้น “ทิฏเฐว ธัมเม” หมายถึง ในอัตภาพที่ปรากฏเฉพาะหน้าในปัจจุบันนี้ “สยัง” หมายถึง ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น “อภิญญา สัจฉิกตฺวา” หมายถึง ทำให้ประจักษ์ด้วยญาณของตนเอง “อุปสัมปัชชะ” หมายถึง บรรลุแล้ว

Iriyāyāti dukkarairiyāya. Uttarimanussadhammātiādīsu manussadhammato lokiyañāṇato upari ariyaṃ kātuṃ alaṃ samattho alamariyo. Ñāṇadassanavisesoti sabbaññutaññāṇassa pubbabhāgaṃ adhippetaṃ. Noti nu. Bhāsitametanti evarūpametaṃ vākyabhedanti attho. Te ca ‘‘yadi esa padhānakāle ‘ahaṃ arahā’ti vadeyya, mayañca saddahāma, na cānena tadā vuttaṃ. Idāni pana vijjamānameva guṇaṃ vadatī’’ti ekapadena satiṃ labhitvā ‘‘buddho jāto’’ti uppannagāravā āvusovādaṃ pahāya ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti āhaṃsu. Aññā cittanti aññāya arahattappattiyā cittaṃ.

คำว่า “อิริยายะ” หมายถึง การบำเพ็ญที่ทำได้ยาก ในคำว่า “อุตตริมนุสสธรรม” เป็นต้น หมายถึง ผู้สามารถทำอริยะให้ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ คือยิ่งกว่าโลกิยญาณ คำว่า “ญาณทัสสนวิเสส” นี้ ประสงค์เอาส่วนเบื้องต้นแห่งสัพพัญญุตญาณ บทว่า “โน” มีอรรถเช่นเดียวกับบทว่า “นุ” คำว่า “ภาสิตเมตัง” นี้ มีอรรถว่า คำนี้มีลักษณะอย่างนี้ และพระปัญจวัคคีย์เหล่านั้น (คิดว่า) “ถ้าพระสมณะนี้พึงกล่าวว่า ‘เราเป็นพระอรหันต์’ ในกาลที่บำเพ็ญทุกรกิริยา พวกเราก็พึงเชื่อ แต่ในกาลนั้น พระสมณะนี้มิได้กล่าว บัดนี้ พระสมณะนี้กล่าวแต่คุณที่มีอยู่จริง” ครั้นได้สติด้วยคำเดียว (คือคำว่า “บัดนี้”) มีความเคารพเกิดขึ้นว่า “พระพุทธเจ้าอุบัติแล้ว” ละการเรียกขานว่า “อาวุโส” เสีย จึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นมิใช่เป็นอย่างนั้น” คำว่า “อัญญาจิตตัง” นี้ หมายถึง จิตที่ถึงความเป็นพระอรหันต์ด้วยอัญญา (คือปัญญา)

13. Antāti koṭṭhāsā dve bhāgā. Kāmesu kāmasukhallikānuyogoti vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anubhavo. Kilesakāmā eva vā āmisasukhena allīyanato kāmasukhallikāti vuttāti daṭṭhabbā. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa kaṇṭakaseyyādidukkhassa anuyogo. Ubho anteti yathāvutte lobho vā sassato vā eko anto, doso vā ucchedo vā ekoti veditabbo.

๑๓. คำว่า “อันตา” หมายถึง ส่วนสองส่วน คำว่า “กาเมสุ กามสุขัลลิกานุโยโค” หมายถึง การเสวยสุขในกามอันเป็นวัตถุอันเกิดจากกิเลสกาม หรือพึงทราบว่า กิเลสกามเท่านั้นที่เรียกว่า “กามสุขัลลิกา” เพราะเป็นที่ติดข้องด้วยอามิสสุข คำว่า “คัมโม” หมายถึง ของชาวบ้าน คำว่า “อัตตกิลมถานุโยโค” หมายถึง การประกอบตนให้ลำบาก คือการเสวยทุกข์เช่นการนอนบนหนามเป็นต้น คำว่า “อุโภ อันเต” พึงทราบว่า โลภะหรือสัสสตทิฏฐิที่กล่าวมาแล้ว เป็นที่สุดข้างหนึ่ง โทสะหรืออุจเฉททิฏฐิเป็นที่สุดข้างหนึ่ง

Cakkhukaraṇītiādīsu attanā sampayuttañāṇacakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Upasamoti kilesupasamo. Abhiññā, sambodho ca catusaccapaṭivedhova. Nibbānaṃ asaṅkhatadhātu. Etesampi atthāya saṃvattatīti paṭipadaṃ thometi. Sammādiṭṭhīti ñāṇaṃ. Sammāsaṅkappoti vitakko. Sesaṃ dhammato suviññeyyameva.

ในคำว่า จักขุกรณี เป็นต้น ชื่อว่า จักขุกรณี เพราะทำญาณจักษุที่สัมปยุตด้วยตน. บทที่สอง (คือญาณกรณี) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. คำว่า อุปสมะ หมายถึง ความสงบระงับกิเลส. อภิญญาและสัมโพธิ คือการแทงตลอดอริยสัจสี่เท่านั้น. นิพพานคืออสังขตธาตุ. (พระผู้มีพระภาค) ทรงสรรเสริญข้อปฏิบัติ (คือมรรค) ว่า ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แม้แก่ความสงบระงับกิเลสเป็นต้นเหล่านี้. คำว่า สัมมาทิฏฐิ หมายถึง ญาณ. คำว่า สัมมาสังกัปปะ หมายถึง วิตก. มรรคที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายโดยสภาวธรรมนั่นเอง.

14. Evaṃ [Pg.91] cattāropi magge ekato dassetvā idāni tehi maggehi paṭivijjhitabbāni cattāri ariyasaccāni dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave’’tiādimāha. Jātipi dukkhātiādīsu tattha tattha bhave nibbattamānānaṃ sattānaṃ sabbapaṭhamaṃ rūpārūpadhammappavatti idha jāti nāma, sā ca tattha tattha bhavesu upalabbhamānānaṃ dukkhādīnaṃ vatthubhāvato dukkhā, evaṃ jarādīsu dukkhavatthukatāya dukkhatā veditabbā. Pañcupādānakkhandhā pana dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhavasena dukkhā eva. Ponobhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlametissāti ponobhavikā. Nandirāgasahagatāti ettha rūpādīsu nandati piyāyatīti nandī, sā eva rāgoti nandirāgoti bhāvappadhānoyaṃ niddeso, nandirāgattanti attho. Tena sahagatāni nandirāgasahagatā. Tatra tatrāti tasmiṃ tasmiṃ bhave. Rūpādīsu chasu ārammaṇesu kāmassādanavasena pavattā kāmataṇhā nāma. Sassatadiṭṭhiyā saha pavattā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhiyā saha pavattā vibhavataṇhā. Asesavirāganirodhotiādinā nibbānameva vuccati. Tattha virajjanaṃ vigamanaṃ virāgo. Nirujjhanaṃ nirodho. Ubhayenāpi suṭṭhu vigamova vuccati. Asesāyapi taṇhāya virāgo, nirodho ca yena hoti, so asesavirāganirodho, nibbānameva. Yasmā ca taṃ āgamma taṇhaṃ, vaṭṭañca cajanti paṭinissajjanti vimuccanti na allīyanti, tasmā cāgo paṭinissaggo mutti anālayoti vuccati.

๑๔. เมื่อทรงแสดงมรรคทั้งสี่รวมกันอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอริยสัจสี่ที่พึงแทงตลอดด้วยมรรคเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'อิทํ โข ปน ภิกฺขเว' (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งนี้แล). ในคำว่า 'ชาติปิ ทุกฺขา' เป็นต้น ในที่นี้ การเกิดขึ้นแห่งรูปธรรมและอรูปธรรมเป็นครั้งแรกของสัตว์ทั้งหลายที่บังเกิดอยู่ในภพนั้นๆ ชื่อว่า ชาติ. และชาตินั้นเป็นทุกข์ เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์เป็นต้นที่พึงได้ในภพนั้นๆ. พึงทราบความเป็นทุกข์ในชราเป็นต้นเพราะความเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์อย่างนี้. ส่วนอุปาทานขันธ์ห้า เป็นทุกข์เท่านั้นโดยอำนาจแห่งทุกข์คือทุกข์ ทุกข์คือความแปรปรวน และทุกข์คือสังขาร. คำว่า โปโนภวิกา หมายถึง การทำภพใหม่ ชื่อว่า ปุนัพภวะ โดยการลบบทหลัง (คือ กรณะ). ตัณหานั้นมีปกติทำภพใหม่ จึงชื่อว่า โปโนภวิกา. ในบทว่า นนฺทิราคสหคตา นี้ ชื่อว่า นันทิ เพราะย่อมเพลิดเพลินและรักใคร่ในรูปารมณ์เป็นต้น. นันทินั้นเองเป็นราคะ จึงชื่อว่า นันทิราคะ นี้เป็นการระบุโดยยกภาวะเป็นประธาน มีอรรถว่า ความเป็นแห่งนันทิราคะ. ตัณหาที่ไปกับความเป็นแห่งนันทิราคะนั้น จึงชื่อว่า นันทิราคสหคตา. คำว่า ตตฺร ตตฺรา หมายถึง ในภพนั้นๆ. ตัณหาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความยินดีในกามในอารมณ์หกมีรูปารมณ์เป็นต้น ชื่อว่า กามตัณหา. ตัณหาที่เกิดขึ้นพร้อมกับสัสสตทิฏฐิ ชื่อว่า ภวตัณหา. ตัณหาที่เกิดขึ้นพร้อมกับอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่า วิภวตัณหา. ด้วยบทมีอาทิว่า 'อเสสวิราคนิโรโธ' นี้ กล่าวถึงพระนิพพานเท่านั้น. ในพระนิพพานนั้น ความคลายไป ความปราศจากไป ชื่อว่า วิราคะ. ความดับไป ชื่อว่า นิโรธ. แม้ด้วยบททั้งสองนี้ ก็กล่าวถึงความปราศจากไปโดยชอบนั่นเอง. พระนิพพานใดเป็นที่คลายกำหนัดและดับไปแห่งตัณหาแม้โดยไม่เหลือ พระนิพพานนั้นชื่อว่า อเสสวิราคนิโรธ คือพระนิพพานนั่นเอง. เพราะอาศัยพระนิพพานนั้นแล้ว ย่อมสละ ย่อมสละคืน ย่อมหลุดพ้น ย่อมไม่ติดข้อง ทั้งตัณหาและวัฏฏะ ฉะนั้นจึงเรียกว่า จาคะ ปฏินิสสัคคะ มุตติ อนาลัย.

15. Cakkhuntiādīni ñāṇavevacanāneva.

๑๕. คำว่า จักขุ เป็นต้น เป็นไวพจน์ของญาณเท่านั้น.

16. Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Tiparivaṭṭanti saccañāṇa, kiccañāṇa, katañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ ñāṇadassanaṃ. Ettha ca ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudaya’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesu eva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesameva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ.

๑๖. คำว่า ยาวกีวญฺจะ หมายถึง ตลอดกาลมีประมาณเพียงใด. คำว่า ติปริวฏฺฏํ หมายถึง ญาณทัสสนะที่มีการหมุนไปสามรอบ โดยอำนาจแห่งการหมุนไปสามรอบที่เรียกว่า สัจจญาณ กิจจญาณ และกตญาณ. ในญาณเป็นต้นเหล่านั้น ญาณที่รู้ตามความเป็นจริงในอริยสัจสี่อย่างนี้ว่า 'นี้คือทุกขอริยสัจ, นี้คือทุกขสมุทัย' ชื่อว่า สัจจญาณ. ญาณที่รู้กิจที่ควรทำอย่างนี้ว่า 'พึงกำหนดรู้, พึงละ, พึงทำให้แจ้ง, พึงเจริญ' ในอริยสัจเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่า กิจจญาณ. ญาณที่รู้ความเป็นกิจที่ทำแล้วอย่างนี้ว่า 'กำหนดรู้แล้ว, ละแล้ว, ทำให้แจ้งแล้ว, เจริญแล้ว' ชื่อว่า กตญาณ. คำว่า ทวาทสากาเร หมายถึง มีอาการสิบสอง โดยอำนาจแห่งอาการสามๆ ในอริยสัจแต่ละอย่างเหล่านั้นนั่นเอง.

Abhisambuddhoti paccaññāsinti abhisambuddho arahattaṃ pattoti evaṃ na paṭijāniṃ. Yato ca khoti yato bodhimūle nisinnakālato paṭṭhāya[Pg.92]. Athāhanti tato paraṃ ahaṃ. Ñāṇañca pana meti paccavekkhaṇañāṇaṃ sandhāya vadati. Akuppā metiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tattha akuppā me vimuttīti arahattaphalaṃ tassa maggasaṅkhātakāraṇato ca ārammaṇato ca akuppatā veditabbā.

คำว่า อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสึ หมายถึง ข้าพเจ้ามิได้ปฏิญาณอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าตรัสรู้แล้ว บรรลุพระอรหัตแล้ว'. คำว่า ยโต จ โข หมายถึง ตั้งแต่กาลที่ประทับนั่งที่โคนต้นโพธิ์เป็นต้นไป. คำว่า อถาหํ หมายถึง หลังจากนั้น ข้าพเจ้า. คำว่า ญาณญฺจ ปน เม นี้ ตรัสหมายถึงปัจจเวกขณญาณ. คำว่า อกุปฺปา เม เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่เป็นไปของปัจจเวกขณญาณนั้น. ในพระบาลีนั้น คำว่า อกุปฺปา เม วิมุตฺติ หมายถึง พระอรหัตผล. พึงทราบความเป็นสภาพไม่กำเริบของพระอรหัตผลนั้น โดยเหตุคือมรรค และโดยอารมณ์.

Imasmiṃ pana veyyākaraṇasminti niggāthasutte. Bhaññamāneti bhaṇiyamāne. Dhammacakkhunti idha catusaccadhammesu cakkhukiccakaraṇato sotāpattimaggo adhippeto. Yaṃ kiñcītiādi nibbānārammaṇattepi kiccavasena asammohato pavattidassanatthaṃ vuttaṃ.

คำว่า อิมสฺมึ ปน เวยฺยากรณสฺมึ หมายถึง ในพระสูตรที่ไม่มีคาถานี้. คำว่า ภญฺญมาเน หมายถึง เมื่อถูกกล่าวอยู่ (เมื่อทรงแสดงอยู่). ในที่นี้ ด้วยบทว่า ธมฺมจกฺขุ ประสงค์เอาโสดาปัตติมรรค เพราะทำกิจแห่งจักษุในธรรมคืออริยสัจสี่. คำว่า ยํ กิญฺจิ เป็นต้น แม้ในความเป็นผู้มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ก็ตรัสไว้เพื่อแสดงความเป็นไปโดยความไม่หลงผิดด้วยอำนาจแห่งกิจ.

17. Dhammacakkanti paṭivedhañāṇadhammañceva desanāñāṇadhammañca pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Obhāsoti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto cittapaccayautusamuṭṭhāno dasasahassilokadhātuṃ pharitvā ṭhito obhāso.

๑๗. คำว่า ธมฺมจกฺกํ หมายถึง ธรรมคือปฏิเวธญาณและธรรมคือเทศนาญาณ ย่อมชื่อว่า จักร เพราะอรรถว่าหมุนไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธัมมจักกัง. คำว่า โอภาโส หมายถึง แสงสว่างที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสัพพัญญุตญาณ เป็นแสงสว่างที่มีอุตุซึ่งมีจิตเป็นปัจจัยเป็นสมุฏฐาน แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุแล้วตั้งอยู่.

18. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesesupi. Attano paccakkhato adhigatattā na paraṃ pacceti, parassa saddhāya ettha na pavattatīti aparappaccayo. Ehi bhikkhūti ettake vuttamatte pabbajjā, upasampadā ca sijjhati, teneva tattha iti-saddena paricchedo dassitoti vadanti. Keci pana ‘‘sammā dukkhassa antakiriyāyāti vacanapariyosāne eva upasampadā sijjhati, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘ehi bhikkhūti bhagavato vacanenā’ti idaṃ ehibhikkhusaddopalakkhitavacanaṃ ehibhikkhuvacanantiādipadavasena vuttaṃ musāvādavaggotiādīsu viyā’’ti vadanti, tadetaṃ paṭhamapārājikaṭṭhakathāyaṃ ‘‘bhagavā hi…pe… ehi bhikkhu, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.45 bhikkhūpadabhājanīyavaṇṇanā) iminā vacanena sameti. Yattakañhi bhagavatā niyamena vuccati, tattakaṃ sabbampi aṅgameva. Sekkhaputhujjanānañhi etaṃ paripuṇṇaṃ vuccati, asekkhānaṃ pana ‘‘cara brahmacariya’’nti pariyosānanti daṭṭhabbaṃ sikkhattayasamiddhito. Lokiyasampadāhi uparibhūtā seṭṭhabhūtā sampadāti upasampadā.

๑๘. อริยสัจธรรมอันบุคคลนี้เห็นแล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่า “ทิฏฐธัมโม”. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้. ชื่อว่า “อปรัปปัจจโย” เพราะได้บรรลุด้วยตนเองโดยประจักษ์ จึงไม่เชื่อผู้อื่น และไม่เป็นไปในธรรมนี้ด้วยศรัทธาของผู้อื่น. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เพียงกล่าวคำว่า “เอหิ ภิกขุ” นี้ การบรรพชาและอุปสมบทก็สำเร็จ เพราะฉะนั้นจึงแสดงการกำหนดด้วยคำว่า “อิติ” ในที่นั้น. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า อุปสมบทสำเร็จเฉพาะเมื่อจบคำว่า “สัมมา ทุกขัสสะ อันตกิริยายะ” เท่านั้น ส่วนในอรรถกถา คำว่า “เอหิ ภิกขุติ ภควโต วจเนนา” นี้ กล่าวโดยอาทิบทว่า “เอหิ ภิกขุ วจนะ” อันเป็นคำที่หมายถึง “เอหิ ภิกขุ” เหมือนในคำว่า “มุสาวาทวรรค” เป็นต้น. คำนั้นย่อมตรงกับคำในอรรถกถาปฐมปาราชิกว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้า...เป...เอหิ ภิกขุ, จงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบ”. คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยแน่นอนทั้งหมดนั้น ย่อมเป็นองค์ประกอบทั้งหมด. พึงทราบว่า คำนี้ตรัสบริบูรณ์สำหรับเสกขบุคคลและปุถุชน ส่วนสำหรับอเสกขบุคคล ตรัสเพียงคำว่า “จงประพฤติพรหมจรรย์” อันเป็นที่สุด เพราะความสำเร็จแห่งไตรสิกขา. อุปสมบทคือความสมบูรณ์ที่ยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าความสมบูรณ์ทางโลก.

19-21. Nīhārabhattoti bhikkhūhi gāmato nīharitvā dinnabhatto. Kallaṃ nūti yuttaṃ nu. Etaṃ mamātiādi yathākkamaṃ taṇhāmānadiṭṭhigāhānaṃ dassanaṃ.

“นีหารภัตต์” คือ ภัตที่ภิกษุทั้งหลายนำออกจากบ้านแล้วถวาย. “กัลลัง นุ” คือ สมควรหรือหนอ. คำว่า “นี่ของเรา” เป็นต้น เป็นการแสดงการยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ โดยลำดับ.

22-23. Tasmā [Pg.93] tihāti ettha tihāti nipātamattaṃ, tasmāti attho. Nibbindatīti vuṭṭhānagāminivipassanāvasena ukkaṇṭhati. Virajjatīti catunnaṃ maggānaṃ vasena na rajjati. Vimuccatīti phalavasena vimuccati. Vimuttasmintiādi paccavekkhaṇañāṇadassanaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Karaṇīyaṃ catūsu saccesu catūhi maggehi paccekaṃ kattabbaṃ pariññādivasena soḷasavidhaṃ kiccaṃ. Nāparaṃ itthattāyāti itthabhāvāya soḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā aparaṃ puna maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato vattamānakkhandhasantānato aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ na bhavissatīti attho.

ในบทว่า “ตัสมา ติหะ” นี้ คำว่า “ติหะ” เป็นเพียงนิบาต, “เพราะเหตุนั้น” นี้เป็นอรรถ. “นิพพินทติ” คือ เบื่อหน่ายด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาอันเป็นไปเพื่อความออก. “วิรชชติ” คือ ไม่กำหนัดด้วยอำนาจแห่งมรรค ๔. “วิมุจจติ” คือ หลุดพ้นด้วยอำนาจแห่งผล. คำว่า “วิมุตตัสสมิ” เป็นต้น เป็นการแสดงปัจจเวกขณญาณ. “พรหมจริยะ” คือ พรหมจรรย์อันเป็นมรรค. กรณียะ คือ กิจ ๑๖ อย่าง อันพึงกระทำโดยเฉพาะด้วยมรรค ๔ ในอริยสัจ ๔ ด้วยอำนาจแห่งปริญญาเป็นต้น. “นาปรัง อิตถัตตายะ” คือ ย่อมรู้ว่า “กิจคือการเจริญมรรคอย่างอื่นอีก เพื่อความเป็นอย่างนี้ คือเพื่อความเป็นกิจ ๑๖ อย่าง หรือเพื่อความสิ้นกิเลส ไม่มีแก่เรา”. หรืออีกนัยหนึ่ง “อิตถัตตายะ” คือ อรรถว่า “ขันธสันดานอื่นจากขันธสันดานที่กำลังเป็นไปอยู่นี้ จักไม่เกิดแก่เรา”.

Pabbajjākathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องการบวช

15. Āḷambaranti paṇavaṃ. Vikesikanti vippakiṇṇakesaṃ. Vikkheḷikanti vissandamānalālaṃ. Susānaṃ maññeti susānaṃ viya addasa sakaṃ parijananti sambandho. Udānaṃ udānesīti saṃvegavasappavattaṃ vacanaṃ nicchāresi. Upassaṭṭhanti dukkhena sammissaṃ, dukkhotiṇṇaṃ sabbasattakāyajātanti attho.

๑๕. “อาฬัมพะระ” คือ กลองทับ. “วิเกสิกะ” คือ มีผมกระเซอะกระเซิง. “วิกเขฬิกะ” คือ มีน้ำลายไหลย้อย. ความเชื่อมโยงคือ “สุสานัง มัญเญ” หมายถึง ได้เห็นหมู่บริวารของตนเหมือนป่าช้า. “อุทานัง อุทานเสติ” คือ เปล่งคำอันเป็นไปโดยอำนาจแห่งความสังเวช. “อุปัสสัฏฐัง” คือ อรรถว่า หมู่สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงระคนกันด้วยทุกข์ เกลื่อนกล่นด้วยทุกข์.

26. Idaṃ kho yasāti bhagavā nibbānaṃ sandhāyāha. Anupubbiṃ kathanti anupaṭipāṭikathaṃ. Ādīnavanti dosaṃ. Okāranti nihīnatā nihīnajanasevitattā. Saṃkilesanti tehi sattānaṃ saṃkilesanaṃ, saṃkilesavisayanti vā attho. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmaṃ attanāva ukkaṃso ukkhipanaṃ etissanti sāmukkaṃsikā, saccadesanā. Tassā sarūpadassanaṃ ‘‘dukkha’’ntiādi.

๒๖. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า “อิทัง โข ยสะ” โดยทรงหมายถึงพระนิพพาน. “อนุปุพพีกถา” คือ คำที่กล่าวไปตามลำดับ. “อาทีนวะ” คือ โทษ. “โอการะ” คือ ความเป็นของเลวทราม เพราะเป็นที่เสพของคนเลวทราม. “สังเกลสะ” คือ อรรถว่า การเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลายเพราะกิเลสเหล่านั้น หรือความเป็นอารมณ์ของกิเลส. “กัลลจิตตะ” คือ มีจิตปราศจากโรค. พระสัจจเทศนาชื่อว่า สามุกกังสิกา เพราะมีการยกขึ้นด้วยพระองค์เองในพระธรรมเทศนานั้น. คำว่า “ทุกข์” เป็นต้น เป็นการแสดงลักษณะของสามุกกังสิกาเทศนานั้น หรือของสัจจเทศนา.

27. Assadūteti assaāruḷhe dūte. Iddhābhisaṅkhāranti iddhikiriyaṃ. Abhisaṅkharesi akāsi.

๒๗. “อัสสทูตะ” คือ ทูตทั้งหลายผู้ขี่ม้า. “อิทธาภิสังขาร” คือ การกระทำด้วยฤทธิ์. ได้กระทำแล้ว.

28. Yathādiṭṭhanti paṭhamamaggena diṭṭhaṃ catussaccabhūmiṃ sesamaggattayena paccavekkhantassa, passantassāti attho. Mātu no jīvitanti ettha noti nipātamattaṃ, mātu jīvitanti attho. Yasassa khīṇāsavattā ‘‘ehi bhikkhu, svākkhāto dhammo, cara brahmacariya’’nti ettakeneva bhagavā upasampadaṃ adāsi. Khīṇāsavānañhi ettakeneva upasampadā anuññātā pubbeva dukkhassa parikkhīṇattā. Cara brahmacariyanti sāsanabrahmacariyasaṅkhātaṃ sikkhāpadapūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na maggabrahmacariyaṃ.

๒๘. “ยถาทิฏฐัง” คือ อรรถว่า ผู้พิจารณาเห็นอารมณ์อันเป็นอริยสัจ ๔ ที่เห็นแล้วด้วยโสดาปัตติมรรค ด้วยมรรค ๓ ที่เหลือ. ในบทว่า “มาตุ โน ชีวิตัง” นี้ คำว่า “โน” เป็นเพียงนิบาต, อรรถว่า “จงให้ชีวิตแก่มารดา”. เพราะยสกุลบุตรเป็นผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทานอุปสมบทด้วยเพียงคำว่า “เอหิ ภิกขุ, สวากขาโต ธัมโม, จร พรหมจริยัง” เท่านั้น. อุปสมบทด้วยเพียงเท่านี้ อันทรงอนุญาตแล้วแก่บุคคลผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้สิ้นทุกข์แล้วก่อนแต่การเรียก “เอหิ ภิกขุ” นั่นเอง. คำว่า “จร พรหมจริยัง” นี้ ตรัสโดยทรงหมายถึงการบำเพ็ญสิกขาบทอันนับว่าพรหมจรรย์ในพระศาสนา ไม่ได้ตรัสโดยทรงหมายถึงพรหมจรรย์อันเป็นมรรค.

30. Seṭṭhānuseṭṭhīnanti [Pg.94] seṭṭhino ca anuseṭṭhino ca paveṇīvasena āgatā yesaṃ kulānaṃ santi, tesaṃ seṭṭhānuseṭṭhīnaṃ kulānaṃ. Orakoti lāmako.

๓๐. “เสฏฐานุเสฏฐีนัง” คือ แห่งตระกูลเหล่านั้น ซึ่งมีเศรษฐีและอนุเศรษฐีผู้มาแล้วด้วยอำนาจแห่งประเพณีสืบต่อกันมา. “โอระกะ” คือ เลวทราม.

32-33. Mā ekena dveti ekena maggena dve bhikkhū mā agamittha. Visuddhe satte, guṇe vā māretīti māro. Pāpe niyutto pāpimā.

“มา เอเกนะ ทเว” คือ ภิกษุ ๒ รูป อย่าได้ไปด้วยทางเดียวกัน. “มาร” คือ ผู้ย่อมฆ่าซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ หรือซึ่งคุณทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มาร. “ปาปิมา” คือ ผู้ประกอบแล้วในบาป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาปิมา.

Sabbapāsehīti sabbakilesapāsehi. Ye dibbā ye ca mānusāti ye dibbakāmaguṇanissitā, mānusakakāmaguṇanissitā ca kilesapāsā nāma atthi, sabbehi tehi. ‘‘Tvaṃ buddho’’ti devamanussehi kariyamānasakkārasampaṭicchanaṃ sandhāya vadati.

“สัพพะปาเสหิ” คือ ด้วยบ่วงกิเลสทั้งปวง. “เย ทิพพา เย จะ มานุสา” คือ บ่วงกิเลสเหล่าใดชื่อว่ามีอยู่ อาศัยกามคุณของทิพย์ และบ่วงกิเลสเหล่าใดชื่อว่ามีอยู่ อาศัยกามคุณของมนุษย์, ด้วยบ่วงกิเลสเหล่านั้นทั้งหมด. มารกล่าวคำว่า “ตวัง พุทโธ” โดยหมายถึงการรับสักการะที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายกระทำแล้ว.

Antalikkhe carante pañcābhiññepi bandhatīti antalikkhacaro, rāgapāso. Māro pana pāsampi antalikkhacaraṃ maññati. Mānasoti manosampayutto.

“อันตลิกขะจะโร” คือ บ่วงราคะ เพราะย่อมผูกแม้ซึ่งภิกษุผู้มีอภิญญา ๕ ผู้เที่ยวไปในอากาศ. แต่มารย่อมสำคัญแม้ซึ่งบ่วงราคะว่าเป็นผู้เที่ยวไปในอากาศ. “มานะโส” คือ ประกอบด้วยใจ.

Jānāti manti so kira ‘‘mahānubhāvo añño devaputto nivāretīti bhīto nivattissati nu kho’’tisaññāya vatvā ‘‘nihato tvamasi antakā’’ti vutte ‘‘jānāti ma’’nti dummano palāyi.

“ชานาติ มัง” คือ มารนั้นสำคัญว่า “เทพบุตรอื่นผู้มีอานุภาพมากย่อมห้าม, พระโคดมผู้กลัวแล้วจักถอยกลับหรือหนอ” ดังนี้แล้วกล่าวว่า “มารผู้ชั่วช้า, ท่านอันเราข่มขี่แล้ว” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว มารนั้นก็มีใจไม่ยินดีว่า “รู้แล้วหนอซึ่งเรา” ดังนี้แล้วได้หนีไป.

34. Parivitakko udapādīti yasmā ehibhikkhubhāvāya upanissayarahitānampi pabbajitukāmatā uppajjissati, buddhā ca te na pabbājenti, tasmā tesampi pabbajjāvidhiṃ dassento evaṃ parivitakkesīti daṭṭhabbaṃ. Upanissayasampannā pana bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ehibhikkhubhāveneva pabbajanti. Ye paṭikkhittapuggalāti sambandho. Sayaṃ pabbājetabboti ettha ‘‘kesamassuṃ ohāretvā’’tiādivacanato kesacchedanakāsāyacchādanasaraṇadānāni pabbajjā nāma, tesu pacchimadvayaṃ bhikkhūhi eva kātabbaṃ, kāretabbaṃ vā. ‘‘Pabbājehī’’ti idaṃ tividhampi sandhāya vuttaṃ. Khaṇḍasīmaṃ netvāti bhaṇḍukammārocanapariharaṇatthaṃ. Bhikkhūnañhi anārocetvā ekasīmāya ‘‘etassa kese chindā’’ti aññaṃ āṇāpetumpi na vaṭṭati. Pabbājetvāti kesādicchedanameva sandhāya vuttaṃ ‘‘kāsāyāni acchādetvā’’ti visuṃ vuttattā. Pabbājetuṃ na labhatīti saraṇadānaṃ sandhāya vuttaṃ, anupasampannena bhikkhuāṇattiyā dinnampi saraṇaṃ na ruhati.

๓๔. “ปริวิตักโก อุทปาทิ” คือ พึงทราบดังนี้ว่า เพราะเหตุที่ความปรารถนาเพื่อจะบวชจักเกิดขึ้นแม้แก่บุคคลผู้ปราศจากอุปนิสัยเพื่อความเป็นเอหิภิกขุ และพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงให้บุคคลเหล่านั้นบวช เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงดำริอย่างนี้ โดยทรงแสดงวิธีบวชของบุคคลเหล่านั้นด้วย. ส่วนบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัย เมื่อเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ย่อมบวชด้วยความเป็นเอหิภิกขุเท่านั้น. บทว่า Ye เชื่อมกับบทว่า paṭikkhittapuggalā. ในบทว่า “สยัง ปัพพาเชตัพโพ” นี้ เพราะคำที่ตรัสว่า “โกนผมและหนวดแล้ว” เป็นต้น การตัดผม การนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ และการให้สรณะ ชื่อว่า บรรพชา. ใน ๓ อย่างนั้น ๒ อย่างหลัง คือ การนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์และการให้สรณะ ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นพึงกระทำ หรือพึงให้กระทำ. คำว่า “ปัพพาเชหิ” นี้ ตรัสโดยหมายถึง ๓ อย่างทั้งหมด. บทว่า “ขัณฑสีมัง เนตวา” คือ เพื่อเว้นจากการบอกกล่าวเรื่องการโกนผม. เพราะไม่ควรแม้เพื่อจะสั่งบุคคลอื่นว่า “จงตัดผมของผู้นี้” ในสีมาเดียวกัน โดยไม่บอกกล่าวแก่ภิกษุทั้งหลาย. คำว่า “ปัพพาเชตวา” นี้ ตรัสโดยหมายถึงการตัดผมเป็นต้นเท่านั้น เพราะตรัสคำว่า “กาสายานิ อัจฉาเทตวา” แยกไว้ต่างหาก. คำว่า “ปัพพาเชตุง นะ ละภะติ” นี้ ตรัสโดยหมายถึงการให้สรณะ. สรณะที่อนุปสัมบันให้แล้วด้วยคำสั่งของภิกษุ แม้จะให้แล้วก็ไม่สำเร็จ.

Yasassīti parivārasampanno. Nijjīvanissattabhāvanti ‘‘kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño [Pg.95] nissatto thaddho pathavīdhātū’’tiādinayaṃ saṅgaṇhāti, sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.311) āgatanayena gahetabbaṃ. Pubbeti pubbabuddhuppādesu. Madditasaṅkhāroti vipassanāvasena vuttaṃ. Bhāvitabhāvanoti samathavasenāpi.

“ยสัสสี” คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยบริวาร. ด้วยบทว่า “นิชชีวะนิสสัตตภาวะ” ย่อมสงเคราะห์นัยมีอาทิอย่างนี้ว่า “ผมทั้งหลายชื่อว่าเป็นส่วนหนึ่งต่างหากในร่างกายนี้ ไม่มีเจตนา เป็นอพยากฤต ว่างเปล่า ไม่ใช่สัตว์ แข็งกระด้าง เป็นปฐวีธาตุ” ทั้งหมดพึงถือเอาตามนัยที่มาในวิสุทธิมรรค. “ปุพเพ” คือ ในกาลที่พระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ทรงอุบัติขึ้น. คำว่า “มัททิตสังขาโร” ตรัสด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนา. คำว่า “ภาวิตภาวะโน” ตรัสด้วยอำนาจแห่งสมถะด้วย.

Kāsāyāni tikkhattuṃ vā…pe… paṭiggāhāpetabboti ettha ‘‘sabbadukkhanissaraṇatthāya imaṃ kāsāvaṃ gahetvā’’ti vā ‘‘taṃ kāsāvaṃ datvā’’ti vā vatvā ‘‘pabbājetha maṃ, bhante, anukampaṃ upādāyā’’ti evaṃ yācanapubbakaṃ cīvaraṃ paṭicchāpeti. Athāpītiādi tikkhattuṃ paṭiggāhāpanato paraṃ kattabbavidhidassanaṃ. Athāpīti tato parampīti attho. Keci pana ‘‘cīvaraṃ appaṭiggāhāpetvā pabbajanappakārabhedadassanatthaṃ ‘‘athāpī’’ti vuttaṃ, athāpīti ca atha vāti attho’’ti vadanti. ‘‘Adinnaṃ na vaṭṭatī’’ti iminā pabbajjā na ruhatīti dasseti.

ในบทว่า “กาสายานิ ติกขัตตุง วา...เป... ปฏิคคาหาเปตัพโพ” นี้ ย่อมให้รับจีวรโดยมีการขอเป็นเบื้องหน้าอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้ข้าพเจ้าบวชเถิด ด้วยอาศัยความอนุเคราะห์” โดยกล่าวว่า “เพื่อประโยชน์แก่การสลัดออกจากทุกข์ทั้งปวง เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ขอจงรับผ้ากาสาวพัสตร์นี้” หรือ “มอบผ้ากาสาวพัสตร์นั้นให้”. คำว่า “อถาปิ” เป็นต้น เป็นการแสดงวิธีที่พึงกระทำหลังจากให้รับ ๓ ครั้ง. “อถาปิ” คือ อรรถว่า “แม้หลังจากนั้น”. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “คำว่า ‘อถาปิ’ ตรัสเพื่อแสดงความแตกต่างแห่งประเภทของการบวช โดยไม่ให้รับจีวร และ ‘อถาปิ’ มีอรรถว่า ‘หรืออีกนัยหนึ่ง’”. ด้วยบทว่า “อะทินนัง นะ วัตตะติ” นี้ ย่อมแสดงว่า บรรพชาไม่สำเร็จ.

Pāde vandāpetvāti pādābhimukhaṃ namāpetvā. Dūre vandantopi hi pāde vandatīti vuccati. Upajjhāyena vāti ettha yassa santike upajjhaṃ gaṇhāti, ayaṃ upajjhāyo. Ābhisamācārikesu vinayanatthaṃ yaṃ ācariyaṃ katvā niyyātenti, ayaṃ ācariyo. Sace pana upajjhāyo sayameva sabbaṃ sikkhāpeti, aññasmiṃ na niyyāteti, upajjhāyovassa ācariyopi hoti, yathā upasampadākāle sayameva kammavācaṃ vācento upajjhāyova kammavācācariyopi hoti.

“ปาเท วันทาเปตวา” คือ ให้กราบโดยหันหน้าไปทางเท้า. จริงอยู่ แม้ผู้ที่ไหว้ในที่ไกล ก็เรียกว่า “ไหว้ที่เท้า”. ในบทว่า “อุปัชฌาเยนะ วา” นี้ ภิกษุรูปใดถือเอาอุปัชฌาย์ในสำนักของภิกษุรูปใด ภิกษุรูปนี้ชื่อว่า อุปัชฌาย์. ภิกษุรูปใดที่มอบให้โดยกระทำเป็นอาจารย์เพื่อฝึกสอนในอาภิสมาจาริกวัตร ภิกษุรูปนี้ชื่อว่า อาจารย์. แต่ถ้าหากอุปัชฌาย์สอนวัตรทั้งหมดด้วยตนเอง ไม่มอบให้แก่อาจารย์อื่น อุปัชฌาย์ของสามเณรนั้นนั่นแหละเป็นอาจารย์ด้วย เหมือนในเวลาอุปสมบท อุปัชฌาย์ผู้สวดกรรมวาจาด้วยตนเอง ย่อมเป็นกรรมวาจาจารย์ด้วย ฉันนั้น.

Anunāsikantaṃ katvā dānakāle antarā vicchedo na kātabboti āha ‘‘ekasambandhānī’’ti.

ท่านกล่าวว่า “เป็นอันเดียวกัน” (เอกสัมพันธานิ) เพราะเมื่อทำเสียงอนุนาสิกไว้ในที่สุด ไม่พึงตัดตอนในระหว่างเวลาให้สรณะ.

‘‘Ābhisamācārikesu vinetabbo’’ti iminā sekhiyavattakhandhakavattesu, aññesu

ด้วยบทว่า “พึงฝึกในอาภิสมาจาริกวัตร” นี้ ในเสขิยวัตรและขันธกวัตร และในสิกขาบทอื่นๆ

Ca sukkavissaṭṭhiādilokavajjasikkhāpadesu sāmaṇerehi vattitabbaṃ, tattha avattamāno alajjī, daṇḍakammāraho ca hotīti dasseti.

และในสิกขาบทอันเป็นโลกวัชชะมีสุกกวิสัฏฐิเป็นต้น สามเณรพึงประพฤติ. ย่อมแสดงว่า ในวัตรเหล่านั้น สามเณรผู้ไม่ประพฤติเป็นผู้ไม่มีความละอาย และเป็นผู้ควรแก่ทัณฑกรรม.

Pabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความในปัพพัชชากถา จบแล้ว.

Dutiyamārakathāvaṇṇanā

การพรรณนาความในทุติยมารกถา

35. Pāḷiyaṃ [Pg.96] anuttaraṃ vimuttiṃ anupāpuṇāthāti ‘‘khīṇāsavā mayaṃ, kiṃ amhākaṃ padhānenā’’ti vāsanādosena vosānaṃ anāpajjitvā pantesu senāsanesu phalasamāpattiyāva vītināmanatthaṃ, taṃ disvā aññesampi diṭṭhānugatisamāpajjanatthañca ovadatīti veditabbaṃ.

๓๕. ในบาลีว่า “ท่านทั้งหลายจงบรรลุวิมุตติอันยอดเยี่ยม” พึงทราบว่า พระองค์ทรงโอวาทเพื่อประโยชน์แก่การยังกาลเวลาให้ล่วงไปด้วยผลสมาบัติในเสนาสนะอันสงัด โดยไม่ถึงความตกลงใจ (หยุดพัก) ด้วยโทษแห่งวาสนาว่า “เราทั้งหลายเป็นพระขีณาสพแล้ว การบำเพ็ญเพียรจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา” และเพื่อประโยชน์แก่การที่ผู้อื่นเห็นแล้วจะถือเอาเป็นแบบอย่างประพฤติตาม.

Dutiyamārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความในทุติยมารกถา จบแล้ว.

Bhaddavaggiyakathāvaṇṇanā

การพรรณนาความในภัททวัคคิยกถา

36. Idaṃ nesaṃ pubbakammanti tesaṃ tiṃsajanānaṃ ekato abhisamayassa pubbakammaṃ. Aññampi tesaṃ paccekaṃ pubbabuddhuppādesu saddhammassavanasaraṇagamanadānasīlasamādhivipassanāsamāyogavasena bahuṃ vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ atthevāti gahetabbaṃ. Itarathā hi tadaheva paṭivedho, ehibhikkhubhāvādiviseso ca na sampajjeyya.

๓๖. บทว่า “อิทัง เนสัง ปุพพะกัมมัง” คือ เป็นบุพกรรมแห่งการบรรลุธรรมพร้อมกันของคน ๓๐ คนเหล่านั้น. พึงทราบว่า กุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะเป็นอันมากของคนเหล่านั้นแต่ละคน โดยอำนาจแห่งการฟังธรรม การถึงสรณะ การให้ทาน การรักษาศีล การบำเพ็ญสมาธิและวิปัสสนาในสมัยของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ย่อมมีอยู่แน่นอน. เพราะถ้ามิฉะนั้นแล้ว การแทงตลอดสัจจะก็ดี คุณวิเศษมีความเป็นเอหิภิกขุเป็นต้นก็ดี ก็จะไม่พึงสำเร็จ.

Bhaddavaggiyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความในภัททวัคคิยกถา จบแล้ว.

Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā

การพรรณนาความในอุรุเวลาปาฏิหาริยกถา

37-38. Pāḷiyaṃ agarūti bhāriyaṃ na siyāti attho. Ubhinnaṃ sajotibhūtānanti ubhosu sajotibhūtesu. Patte pakkhipīti taṃ nāgaṃ nihatatejaṃ dhammadesanāya santappetvā saraṇasīlāni datvā sakalarattiṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā ṭhitaṃ jaṭilānaṃ dassanatthaṃ patte pakkhipi, na ahituṇḍiko viya balakkārenāti veditabbaṃ. Yatra hi nāmāti yo nāma.

๓๗-๓๘. ในบาลี บทว่า “อครู” อรรถว่า ไม่พึงเป็นภาระหนัก. บทว่า “อุภินนัง สโชติภูตานัง” คือ เมื่อทั้งสองฝ่ายมีเปลวไฟ. บทว่า “ปัตเต ปักขิปิ” พึงทราบว่า พระองค์ทรงใส่พญานาคผู้มีเดชอันกำจัดแล้ว ซึ่งได้เฝ้าบำรุงพระผู้มีพระภาคตลอดทั้งคืน หลังจากทรงให้เอิบอิ่มด้วยพระธรรมเทศนาและประทานสรณะและศีลแล้ว ลงในบาตร เพื่อแสดงแก่พวกชฎิล ไม่ใช่ทรงใส่ด้วยการบังคับเหมือนหมองู. บทว่า “ยตระ หิ นามะ” คือ ผู้ใดแล.

39. Ajjaṇhoti ajja ekadivasaṃ. Aggisālamhīti agyāgāre. Sumanānaṃ buddhānaṃ manasā sadiso mano assāti sumanamanaso. Adhicittoti mahākaruṇādīhi adhicitto. Udicchareti ullokesuṃ, parivāresunti attho. Anekavaṇṇā acciyoti chabbaṇṇaraṃsiyo vuttā. Ahaṃ te dhuvabhattena paṭimānanaṃ karissāmīti seso.

๓๙. บทว่า “อัชชัณโห” คือ วันนี้วันหนึ่ง. บทว่า “อัคคิสาลัมหิ” คือ ในโรงไฟ. บทว่า “สุมนมนโส” คือ มีพระทัยเสมอด้วยพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระทัยดี. บทว่า “อธิจิตโต” คือ มีพระทัยอันยิ่งด้วยมหากรุณาเป็นต้น. บทว่า “อุติจฉเร” อรรถว่า แลดูแล้ว หรือแวดล้อมแล้ว. บทว่า “อเนกวัณณา อัจจิโย” หมายถึง พระรัศมี ๖ สาย. บทที่เหลือคือ “เราจักทำการบูชาท่านด้วยภัตตาหารประจำ”.

40. Abhikkantāya [Pg.97] rattiyāti parikkhīṇāya rattiyā, majjharattisamayeti attho. Abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavivaṇṇā. Kevalakappanti ettha kevala-saddassa anavasesattho, kappa-saddassa samantabhāvo, tasmā anavasesaṃ samantato vanasaṇḍanti attho. Catuddisāti catūsu disāsu. Yatra hi nāmāti yaṃ nāma.

๔๐. บทว่า "อภิกกันตาย รัตติยา" หมายถึง ในราตรีที่ล่วงไปแล้ว คือในเวลาเที่ยงคืน (มัชฌิมยาม). บทว่า "อภิกกันตวณฺณา" หมายถึง มีผิวพรรณงามยิ่ง. ในบทว่า "เกวลกปฺปํ" นี้ อรรถของศัพท์ว่า "เกวล" คือ ไม่มีส่วนเหลือ, อรรถของศัพท์ว่า "กัปป" คือ ความเป็นไปโดยรอบ, เพราะฉะนั้นจึงหมายถึง ป่าทั้งป่าโดยรอบไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า "จตุทฺทิสา" หมายถึง ในทิศทั้งสี่. บทว่า "ยตฺร หิ นาม" หมายถึง ภิกษุรูปใด (พระเถระรูปใด).

43. Aṅgamagadhāti aṅgamagadharaṭṭhavāsino. Iddhipāṭihāriyanti abhiññiddhiyeva paṭipakkhānaṃ titthiyānaṃ, veneyyasattagatadosānañca haraṇato apanayanato pāṭihāriyaṃ, taṃ taṃ vā sattahitaṃ paṭicca haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, tadeva pāṭihāriyaṃ. Iddhi eva pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ.

๔๓. บทว่า "อังคมคธา" หมายถึง ชาวแคว้นอังคะและมคธ. บทว่า "อิทธิปาฏิหาริยํ" หมายถึง อภิญญาฤทธิ์นั่นเอง เป็นปาฏิหาริย์ เพราะเป็นเหตุขจัดและกำจัดพวกเดียรถีย์ผู้เป็นปฏิปักษ์ และโทษที่อยู่ในสัตว์ผู้ควรแนะนำ. อีกนัยหนึ่ง เป็นปาฏิหาริย์ เพราะพึงยังประโยชน์ของสัตว์นั้น ๆ ให้เกิดขึ้นโดยอาศัยประโยชน์นั้น ๆ. ปาฏิหาริย์นั้นเองเป็นปาฏิหาริย์. ฤทธิ์นั่นเองเป็นปาฏิหาริย์ คือฤทธิ์ที่พึงยังประโยชน์นั้น ๆ ให้เกิดขึ้นโดยอาศัยประโยชน์นั้น ๆ.

44. Paṃsukūlaṃ uppannaṃ hotīti puṇṇāya dāsiyā sarīraṃ parikkhipitvā chaḍḍitaṃ sāṇamayaṃ kimikulākulaṃ pariyesanavasena uppannaṃ hoti, yaṃ bhagavā bhūmiṃ kampento pārupitvā pacchā mahākassapattherassa adāsi, taṃ sandhāyetaṃ vuttanti vadanti. Kattha nu khotiādiparivitakko jaṭilānaṃ vividhapāṭihāriyadassanatthaṃ kato. Pāṇinā khaṇanto viya iddhiyā mattikaṃ apanetvā dinnattā vuttaṃ ‘‘pāṇinā pokkharaṇiṃ khaṇitvā’’ti.

๔๔. บทว่า "ปังสุกูลํ อุปฺปนฺนํ โหติ" หมายถึง ผ้าบังสุกุลที่ห่อหรือรัดร่างของทาสีชื่อปุณณาแล้วทิ้งไว้ ซึ่งทำด้วยผ้าป่านและเต็มไปด้วยหมู่หนอน ได้เกิดขึ้นโดยการแสวงหา. พวกเขา (นักปราชญ์) กล่าวว่า บทนี้กล่าวถึงผ้าบังสุกุลที่พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งห่มแล้วยังแผ่นดินหนา 240,000 โยชน์ให้หวั่นไหว แล้วประทานแก่พระมหากัสสปเถระในภายหลัง. ความรำพึงว่า "กตฺถ นุ โข" เป็นต้น ได้ถูกกระทำเพื่อแสดงปาฏิหาริย์อันหลากหลายแก่พวกชฎิล. บทว่า "ปาณินา โปกฺขรณึ ขณิตฺวา" กล่าวไว้เพราะทรงขุดสระด้วยพระหัตถ์ คือทรงกำจัดดินด้วยฤทธิ์แล้วประทานให้.

46. Phāliyantu, kassapa, kaṭṭhānīti uruvelakassapena nivedite evamavocāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ sesesupi.

๔๖. พึงทราบว่า เมื่ออุรุเวลกัสสปะกราบทูลแล้ว พระองค์ได้ตรัสว่า "กัสสปะ ขอฟืนทั้งหลายจงแตกเถิด" ดังนี้. แม้ในบทที่เหลือ (เช่น อัคคีจงลุกเถิด) ก็มีนัยเดียวกัน.

49. Antaraṭṭhakāsu himapātasamayeti ettha māghamāsassa avasāne catasso, phagguṇamāsassa ādimhi catassoti evaṃ ubhinnaṃ māsānaṃ antare aṭṭharattiyo antaraṭṭhakā nāma. Tāsu antaraṭṭhakāsu rattīsu himapātakāle. Ummujjananimujjanampi sahasā tadubhayakaraṇavasena vuttaṃ.

๔๙. ในบทว่า "อนฺตรฏฺฐกาสุ หิมปาตสมเย" นี้ หมายถึง ในเวลาที่หิมะตกในราตรี 8 คืนที่เรียกว่า "อันตรัฏฐกะ" ซึ่งอยู่ระหว่างสองเดือน คือ 4 วันสุดท้ายของเดือนมาฆะ และ 4 วันแรกของเดือนผัคคุณะ. บทว่า "อุมฺมุชฺชนนิมุชฺชนมฺปิ" กล่าวไว้โดยความเป็นไปแห่งการกระทำทั้งสองอย่างนั้นอย่างรวดเร็ว.

50. Udakavāhakoti udakogho. Reṇuhatāyāti rajokiṇṇāya, atintāyāti attho. Nāvāyāti kullena. Idaṃ nu tvaṃ mahāsamaṇāti idha nu tvaṃ. Dha-kārassa da-kāraṃ, anusārañca katvā ‘‘idaṃ nū’’ti vuttaṃ ‘‘ekamidāha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.165, 265) viya. ‘‘Imasmiṃ padese tvaṃ nu kho ṭhitosī’’ti pucchi. Ayamahamasmīti ayamahaṃ idha ṭhitosmīti attho.

๕๐. บทว่า "อุทกวาหโก" หมายถึง ห้วงน้ำ. บทว่า "เรณุหตาย" หมายถึง ที่เต็มไปด้วยธุลี คือไม่เปียกน้ำ. บทว่า "นาวาย" หมายถึง ด้วยแพ. บทว่า "อิทํ นุ ตฺวํ มหาสมโณ" ในที่นี้คือ "ตฺวํ นุ" (ท่านหรือ) โดยการเปลี่ยนพยัญชนะตัวที่ 4 คือ ธ เป็น ท และทำนิคหิต จึงกล่าวว่า "อิทํ นุ" เหมือนในคำว่า "เอกมิทาหํ" เป็นต้น. เขาถามว่า "ท่านยืนอยู่ในที่นี้หรือ?" บทว่า "อยมหสฺมี" หมายถึง เรานี้ยืนอยู่ในที่นี้.

51. Cirapaṭikāti [Pg.98] cirakālato paṭṭhāya. Kesamissaṃ sabbaṃ parikkhāraṃ udake pavāhetvātipi yojetabbaṃ. Araṇikamaṇḍaluādikā tāpasaparikkhārā khārī nāma, taṃharaṇakakājaṃ khārikājaṃ nāma. Aggihutamissanti aggipūjopakaraṇasahitaṃ.

๕๑. บทว่า "จิรปฏิกา" หมายถึง ตั้งแต่กาลนานมาแล้ว. พึงประกอบความว่า "เครื่องบริขารทั้งหมดที่ปนกับผมได้ลอยไปในน้ำ" ดังนี้ด้วย. เครื่องบริขารของดาบสมีไม้สีไฟและกุณฑีเป็นต้น ชื่อว่า "ขารี" คานหามที่ใช้แบกเครื่องบริขารของดาบสนั้น ชื่อว่า "ขาริกาชะ". บทว่า "อัคคิหุตมิสฺสํ" หมายถึง พร้อมด้วยอุปกรณ์บูชาไฟ.

52-3. Upasaggoti upaddavo. ‘‘Aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassānī’’ti idaṃ nāgadamanādīni pannarasa pāṭihāriyāni vajjetvā vuttaṃ appakamadhikaṃ gaṇanūpagaṃ na hotīti.

52-53. บทว่า "อุปสคฺโค" หมายถึง อุปัทวะ (ภัยพิบัติ). คำว่า "อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ" (ปาฏิหาริย์สามพันห้าร้อย) นี้ ตรัสโดยยกเว้นปาฏิหาริย์ 15 อย่าง มีการทรมานพญานาคเป็นต้น พึงทราบว่า ปาฏิหาริย์ที่เหลือนั้นมีจำนวนมาก ไม่ใช่เพียงเล็กน้อย.

54. Gayāyanti gayānāmikāya nadiyā adūrabhavattā gāmo itthiliṅgavasena gayā nāma jāto, tassaṃ. Gayāsīseti evaṃnāmake piṭṭhipāsāṇe.

๕๔. บทว่า "คยายํ" หมายถึง ในคยา ซึ่งเป็นชื่อของหมู่บ้านที่เกิดขึ้นโดยเป็นอิตถีลิงค์ เพราะอยู่ไม่ไกลจากแม่น้ำชื่อคยา. บทว่า "คยาสีเสติ" หมายถึง บนแผ่นหินที่ชื่อคยาสีสะอย่างนี้.

‘‘Yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā…pe… sukhaṃ vā’’tiādinā cakkhuviññāṇavīthicittesu somanassadomanassaupekkhāvedanāmukhena sesārūpakkhandhānampi ādittataṃ dasseti. Esa nayo sesesupi. Manoti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā. Manoviññāṇanti manodvāravīthipaayāpannameva gahitaṃ.

ด้วยบทว่า "ยํ อิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา...เป...สุขํ วา" เป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นของลุกโพลงแห่งอรูปขันธ์ที่เหลือด้วย โดยมีโสมนัส โทมนัส และอุเบกขาเวทนาเป็นประธานในจักขุวิญญาณวิถีจิต. แม้ในโสตสัมผัสสปัจจยาเป็นต้นที่เหลือก็มีนัยเดียวกัน. บทว่า "มโน" หมายถึง ภวังคจิต เพราะมโนทวารเป็นที่ประสงค์. บทว่า "มโนวิญฺญาณํ" หมายถึง วิถีจิตที่สงเคราะห์เข้าในมโนทวารเท่านั้น.

Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอุรุเวลาปาฏิหาริย์ จบแล้ว.

Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการเสด็จพบพระเจ้าพิมพิสาร

55. Yaññā abhivadantīti yāgahetu ijjhantīti vadanti. Upadhīsūti ettha dukkhasukhādīnaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena cattāro upadhī kāmakhandhakilesaabhisaṅkhārūpadhīnaṃ vasena. Tesu khandhūpadhi idhādhippetoti āha ‘‘khandhūpadhīsu malanti ñatvā’’ti. Yaññāti yaññahetu. Yiṭṭheti mahāyāge. Huteti divase divase kattabbe aggiparicaraṇe. Kiṃ vakkhāmīti kathaṃ vakkhāmi.

๕๕. บทว่า "ยญฺญา อภิวทนฺติ" หมายถึง พวกเขากล่าวว่า ยัญทั้งหลายย่อมสำเร็จเพราะเหตุแห่งการบูชายัญ. ในบทว่า "อุปธิสู" อุปธิ 4 อย่าง คือ กามูปธิ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์สุขเป็นต้น. ในอุปธิทั้ง 4 นั้น ขันธูปธิเป็นที่ประสงค์ในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ขณฺธูปธีสุ มลนฺติ ญตฺวา". บทว่า "ยญฺญา" หมายถึง เพราะเหตุแห่งยัญ. บทว่า "ยิฏฺเฐ" หมายถึง ในการบูชายัญใหญ่. บทว่า "หุเต" หมายถึง ในการบำรุงไฟที่พึงกระทำทุกวัน. บทว่า "กึ วกฺขามิ" หมายถึง เราจะกล่าวอย่างไร.

57-8. Āsīsanāti manorathā. Siṅgīsuvaṇṇanikkhenāti siṅgīsuvaṇṇassa rāsinā. Suvaṇṇesu hi yuttikataṃ hīnaṃ. Tato rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ, tato ākaruppannaṃ seṭṭhaṃ, tato yaṃkiñci dibbasuvaṇṇaṃ seṭṭhaṃ[Pg.99], tatrāpi cāmīkaraṃ, tato sātakumbhaṃ, tato jambunadaṃ, tatopi siṅgīsuvaṇṇaṃ seṭṭhaṃ. Tassa nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaparimāṇaṃ. Aṭṭhasuvaṇṇādibhedaṃ anekavidhampi vadanti. Dasasu ariyavāsesūti –

57-58. บทว่า "อาสีสนา" หมายถึง ความปรารถนา (มโนรถ). บทว่า "สิงฺคีสุวณฺณนิกฺเขนา" หมายถึง ด้วยกองทองสิงคี. ในบรรดาทองคำ ทองที่ทำขึ้นเอง (ยุตติกา) เป็นของเลว. ทองที่ผสมน้ำยา (รสวิทธะ) ประเสริฐกว่านั้น. ทองที่เกิดจากเหมือง (อากรูปปันนะ) ประเสริฐกว่านั้น. ทองทิพย์ใด ๆ ประเสริฐกว่านั้น. ในบรรดาทองทิพย์นั้น ทองจามีกระประเสริฐกว่า. ทองสาตกุมภะประเสริฐกว่านั้น. ทองชมพูนุทประเสริฐกว่านั้น. ทองสิงคีประเสริฐกว่าทองชมพูนุทนั้นอีก. ทองสิงคีนั้น หนึ่งนิกขะมีประมาณ 5 สุวรรณ. อนึ่ง ท่านกล่าวว่ามีหลายชนิด มี 8 สุวรรณเป็นต้น. บทว่า "ทสสุ อริยวาเสสุ" หมายถึง ในอริยวาส (ธรรมเป็นที่อยู่ของพระอริยะ) 10 ประการ คือ –

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno paṇunnapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño’’ti (dī. ni. 3.348, 360; a. ni. 10.19) –

"ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ละองค์ 5 ได้แล้ว เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ 6 มีเครื่องรักษาอย่างหนึ่ง มีที่พึ่ง 4 อย่าง เป็นผู้ละทิฏฐิสัจจะที่ยึดถือไว้แต่ละอย่างได้แล้ว เป็นผู้ละการแสวงหาได้โดยชอบแล้ว เป็นผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว มีกายสังขารสงบระงับแล้ว มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว"

Evamāgatesu dasasu ariyavāsesu. Tattha pañcaṅgavippahīnoti pañcanīvaraṇehi vippayuttatā vuttā. Chaḷaṅgasamannāgatoti iṭṭhādīsu chasu ārammaṇesu somanassitādipaṭipakkhā chaḷaṅgupekkhā vuttā. Ekārakkhoti upaṭṭhitasatitā. Saṅkhāyasevanā adhivāsanā parivajjanā vinodanāsaṅkhātāni cattāri apassenā nissayā etassāti caturāpasseno, etena ca te nissayā dassitā. Paṇunnāni apanītāni diṭṭhigatikehi paccekaṃ gahitāni diṭṭhisaccāni yassa, so paṇunnapaccekasacco, tena lokiyañāṇena diṭṭhippahānaṃ vuttaṃ. Kāmesanā bhavesanābrahmacariyesanāsaṅkhātā esanā sammadeva avayā anūnā saṭṭhā nisaṭṭhā anenāti samavayasaṭṭhesano. Etena tiṇṇaṃ esanānaṃ abhāvo vutto. ‘‘Anāvilasaṅkappo’’ti iminā kāmavitakkādīhi anāvilacittatā. ‘‘Passaddhakāyasaṅkhāro’’ti iminā catutthajjhānasamāyogena vigatadarathatā vuttā. ‘‘Suvimuttacitto’’ti iminā maggo. ‘‘Suvimuttapañño’’ti iminā paccavekkhaṇañāṇamukhena phalañāṇaṃ vuttaṃ. Ete hi ariyā vasanti etthāti ariyavāsāti vuccanti. Te pana vāsā vutthā vasitā sampāditā yena, so vutthavāso, bhagavā. Dasabaloti dasahi kāyabalehi, ñāṇabalehi ca upeto. Yāni hetāni –

ในอริยาวาส 10 ประการที่มาถึงแล้วอย่างนี้ ในอริยาวาสเหล่านั้น คำว่า “ปัญจังควิปปหีโน” หมายถึง ความเป็นผู้ปราศจากนิวรณ์ 5 ประการ คำว่า “ฉฬังคสมันนาคโต” หมายถึง ฉฬังคุเบกขาที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความยินดีเป็นต้นในอารมณ์ 6 มีอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น คำว่า “เอการักโข” หมายถึง ความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่น ภิกษุนั้นมีที่พึ่งคือปัจจัยอาศัย 4 อย่าง คือ การพิจารณาแล้วเสพ การอดทน การเว้น และการบรรเทา จึงเรียกว่า “จตุราปัสเสโน” และด้วยบทนี้จึงแสดงถึงที่พึ่งเหล่านั้น ภิกษุใดละทิฏฐิสัจจะที่พวกผู้มีทิฏฐิยึดถือไว้แต่ละอย่างได้แล้ว ภิกษุนั้นจึงเรียกว่า “ปณุนนปัจเจกสัจโจ” ด้วยบทนั้นกล่าวถึงการละทิฏฐิด้วยโลกิยญาณ ภิกษุนี้ละการแสวงหาที่เรียกว่า การแสวงหากาม การแสวงหาภพ และการแสวงหาพรหมจรรย์ได้โดยชอบ ไม่บกพร่อง สละแล้ว คลายแล้ว จึงเรียกว่า “สมวยสัฏเฐสโน” ด้วยบทนี้กล่าวถึงความไม่มีแห่งการแสวงหา 3 อย่าง ด้วยคำว่า “อนาวิลสังกับโป” นี้ หมายถึง ความเป็นผู้มีจิตไม่ขุ่นมัวด้วยกามวิตกเป็นต้น ด้วยคำว่า “ปัสสัทธกายสังขาโร” นี้ หมายถึง ความเป็นผู้ปราศจากความเร่าร้อนด้วยการประกอบด้วยจตุตถฌาน ด้วยคำว่า “สุวิมุตตจิตโต” นี้ หมายถึง มรรค ด้วยคำว่า “สุวิมุตตปัญโญ” นี้ หมายถึง ผลญาณโดยผ่านทางปัจจเวกขณญาณ แท้จริงแล้ว พระอริยบุคคลทั้งหลายย่อมอยู่ในธรรมเหล่านี้ในอริยาวาสนี้ จึงเรียกว่า “อริยาวาส” พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใดทรงอยู่ ทรงประพฤติ และทรงทำให้สำเร็จซึ่งอริยาวาสเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นชื่อว่า “วุตถวาสะ” คำว่า “ทศพล” หมายถึง ทรงประกอบด้วยกำลังทางกาย 10 และกำลังทางญาณ 10 จะขยายความต่อไป

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.148;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22;

a. ni. aṭṭha. 3.10.21;

vibha. aṭṭha. 760;

udā. aṭṭha. 75;

bu. va. aṭṭha. 1.39;

cūḷani. aṭṭha. 81;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) –

“ช้างกาฬาวกะ ช้างคังเคยยะ ช้างปัณฑระ ช้างตัมพะ ช้างปิงคละ ช้างคันธะ ช้างมงคล ช้างเหมะ ช้างอุโบสถ และช้างฉัททันต์ เหล่านี้คือช้าง 10 ชนิด”

Evaṃ [Pg.100] vuttāni dasahatthikulāni purimapurimato dasabalaguṇopetāni, tesu sabbajeṭṭhānaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ balāni bhagavato kāyassa dasabalāni nāma. Tañca kāḷāvakasaṅkhātānaṃ pakatihatthīnaṃ koṭisahassassa, majjhimapurisānaṃ pana dasannaṃ koṭisahassānañca balaṃ hoti, taṃ ‘‘nārāyanasaṅghātabala’’ntipi vuccati.

ตระกูลช้าง 10 ชนิดที่กล่าวมานี้ มีกำลังเพิ่มขึ้นสิบเท่าจากช้างชนิดก่อนหน้า กำลังของช้างฉัททันต์ 10 เชือก ซึ่งเป็นช้างที่ใหญ่ที่สุดในบรรดาช้างเหล่านั้น เรียกว่า ทศพลทางกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า กำลังทางกายนั้นมีกำลังเท่ากับช้างกาฬาวกะธรรมดาหนึ่งพันโกฏิ และมีกำลังเท่ากับกำลังของบุรุษปานกลางหนึ่งหมื่นโกฏิ กำลังนั้นยังถูกเรียกว่า “กำลังนารายณ์” อีกด้วย

Yāni panetāni pāḷiyaṃ ‘‘idha, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādinā (ma. ni. 1.148; a. ni. 10.21; vibha. 760; paṭi. ma. 2.44) vuttāni ṭhānāṭhānañāṇabalaṃ, kammavipākañāṇabalaṃ, sabbatthagāminipaṭipadāñāṇabalaṃ, anekadhātunānādhātulokañāṇabalaṃ, sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇabalaṃ, indriyaparopariyattañāṇabalaṃ, jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇabalaṃ, pubbenivāsañāṇabalaṃ, dibbacakkhuñāṇabalaṃ, āsavakkhayañāṇabalanti dasabalañāṇāni, imāni bhagavato dasabalāni nāma. Dasahi asekkhehi aṅgehīti arahattaphalasampayuttehi pāḷiyaṃ ‘‘asekkhā sammādiṭṭhi…pe… asekkho sammāsamādhi, asekkhaṃ sammāñāṇaṃ, asekkhā sammāvimuttī’’ti (dī. ni. 3.348, 360) evaṃ vuttehi dasahi asekkhadhammehi samannāgato. Ettha ca dassanaṭṭhena vuttā sammādiṭṭhi eva jānanaṭṭhena sammāñāṇantipi vuttā, vuttāvasesā pana phalacittasampayuttā sabbe phassādidhammā sammāvimuttīti vuttāti daṭṭhabbaṃ.

ส่วนญาณพละ 10 ประการเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า “สารีบุตร ในธรรมวินัยนี้ ตถาคตย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะตามความเป็นจริง” เป็นต้น ได้แก่ ญาณพละในการรู้ฐานะและอฐานะ ญาณพละในการรู้ผลกรรม ญาณพละในการรู้ปฏิปทาที่นำไปสู่คติทั้งปวง ญาณพละในการรู้โลกที่มีธาตุหลายอย่างและธาตุต่างกัน ญาณพละในการรู้ความน้อมใจที่แตกต่างกันของสัตว์ทั้งหลาย ญาณพละในการรู้อินทรีย์ยิ่งและหย่อน ญาณพละในการรู้ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ ญาณพละในการรู้ปุพเพนิวาส ญาณพละในทิพยจักษุ และอาสวักขยญาณพละ เหล่านี้เรียกว่า ทศพลญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้า คำว่า “ด้วยองค์แห่งอเสกขะ 10 ประการ” หมายถึง ผู้ประกอบด้วยอเสกขธรรม 10 ประการที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า “สัมมาทิฏฐิที่เป็นอเสกขะ... สัมมาสมาธิที่เป็นอเสกขะ สัมมาญาณะที่เป็นอเสกขะ สัมมาวิมุตติที่เป็นอเสกขะ” และในพระบาลีนี้ สัมมาทิฏฐิที่กล่าวโดยอรรถว่าเห็นนั่นเอง ก็ถูกกล่าวว่าเป็นสัมมาญาณะโดยอรรถว่ารู้ด้วย ส่วนธรรมที่เหลือทั้งหมดที่ประกอบด้วยผลจิต มีผัสสะเป็นต้น ถูกกล่าวว่าเป็นสัมมาวิมุตติ พึงทราบดังนี้

Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องการพบกันของพระเจ้าพิมพิสาร จบลงแล้ว

Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการบวชของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ

60. Sārībrāhmaṇiyā putto sāriputto. Moggalībrāhmaṇiyā putto moggallāno. Channaparibbājakassāti setavatthena hirikopīnaṃ chādetvā vicaraṇakaparibbājakassa, tena ‘‘nāyaṃ naggaparibbājako’’ti dasseti. ‘‘Upaññāta’’nti imassa vivaraṇaṃ ñāto cevāti. ‘‘Magga’’nti imassa vivaraṇaṃ upagato ca maggoti. Tena ca upaññātanti ettha ñāta-saddo ñāṇapariyāyo. Magganti liṅgavipallāsena maggova vutto. Upasaddo ca upagamanattho maggasaddenapi sambandhitabboti dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā [Pg.101] piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ nāma atthikehi upaññātaṃ upagatañāṇañceva hoti, tehi upagato paṭipanno maggo ca, tasmā yaṃnūnāhaṃ anubandheyyanti. Upaññātaṃ nibbānanti upapattiyā anumānena ñātaṃ nibbānaṃ. ‘‘Magga’’nti imassa vivaraṇaṃ maggantoti, anumānena ñātaṃ paccakkhato dassanatthāya gavesantoti attho.

๖๐. พระสารีบุตรเป็นบุตรของนางพราหมณีชื่อสารี พระโมคคัลลานะเป็นบุตรของนางพราหมณีชื่อโมคคัลลี คำว่า “ฉันนปริพพาชกัสสะ” หมายถึง ปริพาชกผู้เที่ยวไปโดยปกปิดอวัยวะที่น่าละอายด้วยผ้าขาว ด้วยบทนั้นแสดงว่า “ปริพาชกนี้ไม่ใช่นักบวชเปลือย” คำว่า “ญาโต เจวะ” เป็นคำอธิบายของคำว่า “อุปัญญาตัง” นี้ คำว่า “อุปคโต จ มัคโค” เป็นคำอธิบายของคำว่า “มัคคัง” นี้ และในคำว่า “อุปัญญาตัง” นี้ คำว่า “ญาตะ” เป็นไวพจน์ของคำว่า “ญาณ” คำว่า “มัคคัง” ท่านกล่าวถึงหนทางนั่นเองด้วยการเปลี่ยนลิงค์ และแสดงว่าอุปสรรค “อุป” ในความหมายว่าการเข้าไป ก็พึงเชื่อมโยงกับคำว่า “มัคคะ” ด้วย อธิบายว่า เพราะการติดตามไปข้างหลัง ชื่อว่าเป็นการที่ผู้ต้องการรู้แจ้งและเข้าถึงแล้ว และหนทางที่พวกเขาดำเนินไปก็เป็นหนทางที่เข้าถึงแล้ว ดังนั้นจึงอธิบายว่า “ไฉนหนอ เราควรจะติดตามไป” คำว่า “อุปัญญาตัง นิพพานัง” หมายถึง พระนิพพานที่รู้ได้ด้วยการอนุมานโดยเหตุผล คำว่า “มัคคันโต” เป็นคำอธิบายของคำว่า “มัคคัง” นี้ หมายถึง การแสวงหาเพื่อจะเห็นพระนิพพานที่รู้ได้ด้วยการอนุมานนั้นด้วยประจักษ์

Nirodho ca nirodhūpāyo ca ekasesena nirodhoti vuttoti dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Paṭipādentoti nigamento.

เพื่อแสดงว่า “นิโรธ” ถูกกล่าวถึงโดยเอกเสส (การรวมคำ) ทั้งนิโรธสัจจะและมรรคสัจจะซึ่งเป็นอุบายแห่งนิโรธสัจจะ จึงกล่าวคำว่า “อถวา” เป็นต้น คำว่า “ปฏิปาเทนโต” หมายถึง การสรุป

Ito uttarīti ito mayā laddhasotāpattito uttari itaramaggattayaṃ yadipi natthi, tathāpi eso eva mayā gavesito nibbānadhammoti attho.

คำว่า “อิโต อุตตริ” หมายถึง แม้ว่ามรรค 3 ที่เหลือซึ่งยิ่งกว่าโสดาปัตติมรรคที่ข้าพเจ้าได้มานี้ยังไม่มี แต่ธรรมคือนิพพานที่ข้าพเจ้าแสวงหาก็คือธรรมนี้เอง

62-3. Tadārammaṇāyāti nibbānārammaṇāya sotāpattiphalavimuttiyā. Tesaṃ āyasmantānanti saparisānaṃ tesaṃ dvinnaṃ parisānaṃ tasmiṃyeva khaṇe bhagavato dhammaṃ sutvā arahattaṃ pāpuṇi, aggasāvakā pana attano ñāṇakiccassa mahantatāya katipāhaccayena. Tenāha ‘‘eva’’ntiādi. Usūyanakiriyāya kammabhāvaṃ sandhāya ‘‘upayogatthevā’’ti vuttaṃ.

๖๒-๓. คำว่า “ตทารัมมณายะ” หมายถึง ด้วยโสดาปัตติผลวิมุตติที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ คำว่า “เตสัง อายัสมันตานัง” หมายถึง บริษัทของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะทั้งสองนั้นพร้อมด้วยบริษัทของตน ได้บรรลุอรหัตตผลในขณะนั้นเองหลังจากได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้า ส่วนพระอัครสาวกทั้งสองนั้น บรรลุอรหัตตผลหลังจากนั้น ๒-๓ วัน เนื่องจากกิจแห่งญาณของท่านยิ่งใหญ่ ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวคำว่า “เอวัง” เป็นต้น โดยมุ่งหมายถึงความเป็นกรรมของการกระทำที่ริษยา จึงกล่าวคำว่า “อุปโยคัตเถวา”

Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องการบวชของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ จบลงแล้ว

Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอุปัชฌายวัตร

64. Vajjāvajjanti khuddakaṃ, mahantañca vajjaṃ. Uttiṭṭhapattanti ettha uttiṭṭhaṃ nāma piṇḍāya caraṇaṃ vuccati ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’tiādīsu (dha. pa. 168) viya. Uttiṭṭhatthāya gahitaṃ pattaṃ uttiṭṭhapattaṃ, tenāha ‘‘piṇḍāya caraṇakapatta’’nti. Tassa upanāme ko dosoti āha ‘‘tasmiṃ hī’’tiādi. Tasmāti yasmā manussā etasmiṃyeva ete bhuñjantīti uttiṭṭhapatte ucchiṭṭhasaññino, tasmā uttiṭṭhapattanti vuttaṃ uttiṭṭha-saddeneva manussānaṃ saññāya ucchiṭṭhatāpi gammatīti. Keci pana ‘‘ucchiṭṭhasaddena samānattho uttiṭṭhasaddo’’ti vadanti. ‘‘Uttiṭṭhā’’ti tvāpaccayantopi hotīti āha ‘‘uṭṭhahitvā’’ti. Upajjhāyaṃ gahetunti upajjhāyattaṃ [Pg.102] manasā gahetuṃ, yācanavacanena tassa anumatiṃ gahetunti vā attho.

๖๔. คำว่า “วัชชาววัชชะ” คือโทษน้อยและโทษใหญ่ คำว่า “อุตติฏฐปัตตะ” ในที่นี้ คำว่า “อุตติฏฐะ” หมายถึง การเที่ยวบิณฑบาต ดังที่กล่าวไว้ใน “อุตติฏเฐ นัปปะมัชเชยยา” เป็นต้น (ธ.ป. ๑๖๘) บาตรที่ถือไปเพื่อการบิณฑบาตเรียกว่า “อุตติฏฐปัตตะ” เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “บาตรสำหรับเที่ยวบิณฑบาต” คำว่า “ตัสสมิง หิ” เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อตอบคำถามว่า “การน้อมบาตรนั้นมีโทษอะไร” คำว่า “ตัสมา” คือ เพราะมนุษย์ทั้งหลายมีความสำคัญว่าบาตรสำหรับบิณฑบาตนี้เป็นของเดน เพราะ “ภิกษุเหล่านี้ฉันในบาตรนี้เท่านั้น” เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อุตติฏฐปัตตะ” ด้วยคำว่า “อุตติฏฐะ” เพียงอย่างเดียว ก็ย่อมเข้าใจได้ว่าบาตรนั้นเป็นของเดนด้วยความสำคัญของมนุษย์ทั้งหลาย อนึ่ง อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “คำว่า ‘อุตติฏฐะ’ มีความหมายเหมือนกับคำว่า ‘อุจฉิฏฐะ’” คำว่า “อุตติฏฐา” ก็เป็นคำที่มีปัจจัย “ตวา” ลงท้ายได้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อุฏฐหิตวา” คำว่า “อุปัชฌายัง คะเหตุง” หมายถึง การรับตำแหน่งอุปัชฌาย์ด้วยใจ หรือการขออนุญาตจากท่านด้วยคำพูดขอร้อง

65. Patissayanaṃ patisso, garuṃ nissāya vattanabhāvo, yaṃkiñci gāravanti attho. Saha patissena sappatisso, paraṃ jeṭṭhaṃ katvā tassovāde vattanatāti attho. Tenāha ‘‘jeṭṭhakabhāvañca upaṭṭhapetvā’’ti. Sāhūti sādhu sundaraṃ. Lahūti agaru, subharatāti attho. Opāyikanti upāyapaṭisaṃyuttaṃ, evaṃ paṭipajjanaṃ nittharaṇūpāyoti attho. Patirūpanti sāmīcikammamidanti attho. Pāsādikenāti pasādāvahena kāyavacīpayogena sampādehīti attho. Kāyenāti etadatthaviññāpakaṃ hatthamuddādiṃ dassento kāyena viññāpeti. Sādhūti sampaṭicchanaṃ sandhāyāti upajjhāyena ‘‘sāhū’’tiādīsu vuttesu saddhivihārikassa ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchanaṃ vacanaṃ sandhāya ‘‘kāyena viññāpetī’’tiādi vuttanti adhippāyo. Āyācanadānamattenāti saddhivihārikassa paṭhamaṃ āyācanamattena, tato upajjhāyassa ca ‘‘sāhū’’tiādinā vacanamattenāti attho.

๖๕. คำว่า “ปฏิสสยนะ” และ “ปฏิสสะ” หมายถึง การอาศัย, การประพฤติโดยอาศัยอาจารย์, ความเคารพใดๆ ก็ตาม คำว่า “สัปปฏิสสะ” หมายถึง การมีพร้อมด้วยความเคารพ, การประพฤติตามโอวาทของผู้อื่นโดยยกย่องผู้นั้นเป็นผู้ใหญ่ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เชฏฐภาวัญจะ อุปัฏฐเปตวา” คำว่า “สาหู” หมายถึง ดีงาม, ประเสริฐ คำว่า “ละหู” หมายถึง ไม่หนัก, เลี้ยงง่าย คำว่า “โอปายิกัง” หมายถึง ประกอบด้วยอุบาย, การปฏิบัติเช่นนี้เป็นอุบายเพื่อข้ามพ้น (วัฏสงสาร) คำว่า “ปฏิรูปัง” หมายถึง นี่คือการกระทำที่เหมาะสม คำว่า “ปาสาทิกะ” หมายถึง จงทำให้สมบูรณ์ด้วยการกระทำทางกายและวาจาที่นำมาซึ่งความเลื่อมใส คำว่า “กาเยนะ” หมายถึง ทำให้รู้ด้วยกาย โดยแสดงท่าทางมือเป็นต้นที่ทำให้ความหมายนั้นเป็นที่รู้ คำว่า “สาธูติ สัมปฏิจฉะนัง สันธายะ” หมายถึง มุ่งหมายถึงคำรับรองว่า “สาธุ” ของสัทธิวิหาริก เมื่ออุปัชฌาย์กล่าวคำว่า “สาหู” เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กาเยนะ วิญญาเปติ” เป็นต้น นี่คือความประสงค์ คำว่า “อายาจะนะทานะมัตเตนะ” หมายถึง เพียงแค่การขอร้องครั้งแรกของสัทธิวิหาริก และจากนั้นก็เพียงแค่คำพูดของอุปัชฌาย์ว่า “สาหู” เป็นต้น

66. Assāti saddhivihārikassa. Dve cīvarānīti uttarāsaṅgaṃ, saṅghāṭiñca sandhāya vadati. Ito paṭṭhāyāti ‘‘na upajjhāyassa bhaṇamānassā’’ti ettha na-kārato paṭṭhāya, tena ‘‘nātidūre’’tiādīsu na-kārapaṭisiddhesu āpatti natthīti dasseti. Sabbattha dukkaṭāpattīti āpadāummattakhittacittavedanaṭṭatādīhi vinā paṇṇattiṃ ajānitvāpi vadantassa gilānassapi dukkaṭameva. Āpadāsu hi antarantarā kathā vattuṃ vaṭṭati. Evamaññesupi na-kārapaṭisiddhesu īdisesu, itaresu pana gilānopi na muccati. Pāḷiyaṃ ‘‘heṭṭhāpīṭhaṃ vā parāmasitvā’’ti idaṃ pubbe tattha ṭhapitapattādinā asaṅghaṭṭanatthāya vuttaṃ, cakkhunā oloketvāpi aññesaṃ abhāvaṃ ñatvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati eva. Āpattiyā āsannanti āpattikaraṇameva.

๖๖. คำว่า “อัสสะ” หมายถึง ของสัทธิวิหาริก คำว่า “เทว จีวรานิ” หมายถึง ผ้าอุตตราสงค์ (ผ้าห่ม) และผ้าสังฆาฏิ (ผ้าซ้อน) คำว่า “อิโต ปัฏฐายะ” หมายถึง ตั้งแต่คำว่า “นะ” ใน “นะ อุปัชฌายัสสะ ภะณะมานัสสา” ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่าไม่มีอาบัติในวัตรที่ห้ามด้วยคำว่า “นะ” เช่น “นาติทูเร” เป็นต้น คำว่า “สัพพัตถะ ทุกกะฏาปัตติ” หมายถึง แม้ผู้ที่พูดโดยไม่รู้บัญญัติ หรือผู้ที่อาพาธ ก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น เว้นแต่ในกรณีที่มีภัย, เป็นบ้า, จิตฟุ้งซ่าน, ถูกเวทนากดดัน เป็นต้น ในกรณีที่มีภัย ย่อมควรพูดแทรกเป็นครั้งคราว ในวัตรอื่นๆ ที่ห้ามด้วยคำว่า “นะ” เช่นนี้ ภิกษุอาพาธก็พ้นได้ แต่ในกรณีอื่นๆ แม้ภิกษุอาพาธก็ไม่พ้น ในพระบาลี คำว่า “เหฏฐาปีฐัง วา ปรามสิตวา” นี้กล่าวไว้เพื่อไม่ให้กระทบกับบาตรเป็นต้นที่วางไว้ก่อนหน้านั้น ย่อมควรวางได้แม้จะมองด้วยตาและรู้ว่าไม่มีสิ่งอื่นอยู่ คำว่า “อาปัตติยา อาสันนัง” หมายถึง สิ่งที่ทำให้เกิดอาบัติ

Gāmeti antogāme tādise maṇḍapādimhi. Antaraghareti antogehe. Paṭikkamaneti āsanasālāyaṃ. Dhotavālikāyāti udakena gataṭṭhāne nirajāya parisuddhavālikāya. Niddhūmeti jantāghare jaliyamānaaggidhūmarahite. Jantāgharañhi nāma himapātabahulesu desesu tappaccayarogapīḷādinivāraṇatthaṃ [Pg.103] sarīrasedāpanaṭṭhānaṃ. Tattha kira andhakārapaṭicchannatāya bahūpi ekato pavisitvā cīvaraṃ nikkhipitvā aggitāpaparihārāya mattikāya mukhaṃ limpitvā sarīraṃ yāvadatthaṃ sedetvā cuṇṇādīhi ubbaṭṭetvā nahāyanti. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘cuṇṇaṃ sannetabba’’ntiādi vuttaṃ. Ullokanti uddhaṃ olokanaṭṭhānaṃ. Uparibhāganti attho.

คำว่า “คาเม” หมายถึง ในศาลาเป็นต้นเช่นนั้นภายในหมู่บ้าน คำว่า “อันตรฆเร” หมายถึง ภายในบ้าน คำว่า “ปฏิักกมเน” หมายถึง ในโรงฉัน คำว่า “โธตวาลิกายะ” หมายถึง บนทรายที่สะอาดปราศจากฝุ่นในที่ที่น้ำไหลผ่าน คำว่า “นิทธูเม” หมายถึง ในเรือนไฟที่ปราศจากควันไฟที่กำลังลุกไหม้ แท้จริงแล้ว เรือนไฟนั้นเป็นสถานที่อบเหงื่อกายเพื่อป้องกันโรคภัยไข้เจ็บเป็นต้นที่เกิดจากหิมะตกหนักในประเทศที่มีหิมะตกมาก ว่ากันว่าที่นั่น เนื่องจากถูกปกคลุมด้วยความมืด ภิกษุจำนวนมากจึงเข้าไปพร้อมกัน วางจีวรลง ทาหน้าด้วยดินเหนียวเพื่อป้องกันความร้อนจากไฟ อบเหงื่อกายตามต้องการ ขัดถูด้วยผงเป็นต้น แล้วจึงอาบน้ำ เพราะเหตุนั้นในพระบาลีจึงกล่าวว่า “จุณณัง สันเนตัพพัง” เป็นต้น คำว่า “อุลโลกะ” หมายถึง สถานที่สำหรับมองขึ้นไป หมายถึง ส่วนบน

Aññattha netabboti yattha viharato sāsane anabhirati uppannā, tato aññattha kalyāṇamittādisampattiyuttaṭṭhāne netabbo. Visabhāgapuggalānanti lajjino vā alajjino vā upajjhāyassa avaḍḍhikāme sandhāya vuttaṃ. Sace pana upajjhāyo alajjī ovādampi na gaṇhāti, lajjino ca etassa visabhāgā honti, tattha upajjhāyaṃ vihāya lajjīheva saddhiṃ āmisādiparibhogo kātabbo. Upajjhāyādibhāvo hettha na pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Pariveṇaṃ gantvāti upajjhāyassa pariveṇaṃ gantvā. ‘‘Na susāna’’nti idaṃ upalakkhaṇaṃ, upacārasīmato bahi gantukāmena anāpucchā gantuṃ na vaṭṭati.

คำว่า “อัญญัตถะ เนตัพพะ” หมายถึง หากสัทธิวิหาริกที่อยู่ในอารามใดเกิดความไม่ยินดีในพระศาสนา ควรนำเขาไปยังที่อื่นที่ประกอบด้วยกัลยาณมิตรเป็นต้น คำว่า “วิสภาคปุคคลานัง” กล่าวไว้โดยอ้างถึงผู้ที่มีความละอายหรือไม่ละอาย ที่ไม่ปรารถนาความเจริญของอุปัชฌาย์ อย่างไรก็ตาม หากอุปัชฌาย์เป็นผู้ไม่ละอายและไม่รับโอวาท และผู้มีละอายเป็นผู้ไม่เข้ากันกับท่าน ในกรณีนั้น ควรละอุปัชฌาย์แล้วบริโภคปัจจัยเป็นต้นร่วมกับผู้มีละอายเท่านั้น พึงทราบว่าความเป็นอุปัชฌาย์เป็นต้นไม่เป็นประมาณในที่นี้ คำว่า “ปริเวณัง คันตวา” หมายถึง ไปยังบริเวณของอุปัชฌาย์ คำว่า “นะ สุสานัง” นี้เป็นเพียงเครื่องหมาย สัทธิวิหาริกที่ต้องการจะออกไปนอกเขตสีมาไม่ควรไปโดยไม่บอกกล่าว

Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องอุปัชฌายวัตร จบลงแล้ว

Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องสัทธิวิหาริกวัตร

67. Saddhivihārikavattakathāyaṃ saṅgahetabbo anuggahetabbotiādīsu anādariyaṃ paṭicca dhammāmisehi asaṅgaṇhantānaṃ ācariyupajjhāyānaṃ dukkaṭaṃ vattabhedattā. Teneva parivārepi ‘‘nadento āpajjatī’’ti (pari. 322) vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

๖๗. ในคำอธิบายเรื่องวัตรของสัทธิวิหาริก ในคำว่า “สงฺคเหตพฺโพ อนุกฺคเหตพฺโพ” เป็นต้น สำหรับอาจารย์และอุปัชฌาย์ที่ไม่สงเคราะห์ (ศิษย์) ด้วยธรรมและอามิสเพราะอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเพราะความที่วัตรแตก เพราะเหตุนั้นในปริวารจึงกล่าวไว้ว่า “ผู้ไม่ให้ย่อมต้องอาบัติ” (ปริ. ๓๒๒) ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทีเดียว

Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องวัตรของสัทธิวิหาริก จบแล้ว

Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องการไม่ประพฤติชอบเป็นต้น

68. Nasammāvattanādikathāyaṃ vattaṃ na pūreyyāti ‘‘vattakaraṇakālo’’ti vatthuvijānanavasena ñatvā mānakosajjādivasena vā upajjhāyādīsu [Pg.104] anādarena vā ‘‘akātuṃ na vaṭṭatī’’ti ajānanatāya vā na kareyya, dukkaṭameva. Asañcicca asatiyātiādīhi ca akarontassa pana anāpatti. Sabbāni hi vattāni sekhiyāneva, tasmā sekhiyesu vuttanayenevettha sabbopi vinicchayo veditabbo. Gehassitapemanti mettāpemaṃ.

๖๘. ในคำอธิบายเรื่องการไม่ประพฤติชอบเป็นต้น คำว่า “วตฺตํ น ปูเรยฺยา” หมายถึง หากไม่ปฏิบัติวัตร โดยรู้ว่า “เป็นเวลาที่ควรปฏิบัติวัตร” ด้วยสามารถแห่งการรู้แจ้งซึ่งวัตถุ หรือด้วยสามารถแห่งความถือตัวและความเกียจคร้านเป็นต้น หรือด้วยความไม่เอื้อเฟื้อในอุปัชฌาย์เป็นต้น หรือด้วยความเป็นผู้ไม่รู้ว่า “ไม่ควรเพื่อจะไม่ทำ” ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น แต่สำหรับผู้ไม่ทำโดยไม่แกล้ง หรือเพราะความเผลอสติเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ แท้จริงแล้ว วัตรทั้งหมดเป็นเสขิยะ เพราะเหตุนั้น การวินิจฉัยทั้งหมดในที่นี้พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในเสขิยะนั่นเอง คำว่า “เคหสฺสิตเปมํ” หมายถึง ความรักด้วยเมตตา

Sādiyanaṃ vā asādiyanaṃ vā na jānātīti ‘‘mayi sādiyante akarontānaṃ āpatti hoti, paṭikkhipitvā asādiyante āpatti na hotī’’ti evaṃ na jānātīti attho. ‘‘Tesu eko vattasampanno bhikkhu…pe… tesaṃ anāpattī’’ti vacanato sace koci ‘‘tumhākaṃ saddhivihārike, antevāsike vā gilāne upaṭṭhahissāmi, ovādānusāsaniādikaṃ sabbaṃ kattabbaṃ karissāmī’’ti vadati, te vā saddhivihārikādayo ‘‘appossukkā hothā’’ti vadanti, vattaṃ vā na sādiyanti, ācariyupajjhāyānampi anāpatti.

คำว่า “สาทิยนํ วา อสาทิยนํ วา น ชานาติ” หมายถึง ไม่รู้ว่า “เมื่อเรายินดีอยู่ อาบัติย่อมมีแก่ศิษย์ผู้ไม่ทำวัตร เมื่อเราห้ามแล้วไม่ยินดีอยู่ อาบัติย่อมไม่มี” ดังนี้ นี้เป็นเนื้อความ ตามคำกล่าวที่ว่า “ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยวัตรรูปหนึ่ง... เป... ย่อมไม่มีอาบัติแก่ภิกษุเหล่านั้น” หากมีใครกล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะอุปัฏฐากสัทธิวิหาริกหรืออันเตวาสิกที่อาพาธของท่าน ข้าพเจ้าจะทำกิจที่ควรทำทั้งหมด มีการให้โอวาทและการสั่งสอนเป็นต้น” และสัทธิวิหาริกเป็นต้นเหล่านั้นกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยเถิด” หรือไม่ยินดีในวัตร แม้อาจารย์และอุปัชฌาย์ก็ย่อมไม่มีอาบัติ

Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องการไม่ประพฤติชอบเป็นต้น จบแล้ว

Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องราวของพราหมณ์ราธะ

69. Rādhabrāhmaṇavatthusmiṃ pāḷiyaṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātoti sakalasarīre sañjātapaṇḍuvaṇṇo. Paṇḍuvaṇṇassa sakalasarīre byāpitabhāvadassanatthañhi vicchāvacanaṃ kataṃ. Adhikāranti upakāraṃ. Katavedinoti attano kataṃ upakāraṃ paṭikiriyāya ñāpakā. Upasampadākammavācāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ pariyosāne vakkhāma. Parimaṇḍalehīti paripuṇṇehi.

๖๙. ในเรื่องราวของพราหมณ์ราธะ ในพระบาลี คำว่า “อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต” หมายถึง มีผิวพรรณซีดเหลืองเกิดขึ้นทั่วทั้งร่างกาย แท้จริงแล้ว การกล่าวซ้ำคำ (วิจฉาวจนะ) นี้ทำขึ้นเพื่อแสดงถึงความเป็นผู้มีผิวพรรณซีดเหลืองแพร่ไปทั่วทั้งร่างกาย คำว่า “อธิการํ” หมายถึง อุปการะ คำว่า “กตเวทิโน” หมายถึง ผู้ประกาศเพื่อจะทำตอบซึ่งอุปการะที่ผู้อื่นทำแก่ตน สิ่งที่ควรกล่าวในอุปสัมปทากรรมวาจา เราจะกล่าวในตอนท้าย คำว่า “ปริมณฺฑเลหิ” หมายถึง ผู้บริบูรณ์

71-73. Paṇṇattivītikkamanti sikkhāpadavītikkamaṃ. Pāḷiyaṃ piṇḍiyālopabhojananti jaṅghapiṇḍimaṃsabalena caritvā ālopālopavasena pariyiṭṭhabhojanaṃ. Atirekalābhoti bhikkhāhārato adhikalābho. Saṅghabhattādīnaṃ vibhāgo senāsanakkhandhake āvi bhavissati. Vihāroti tiṇakuṭikādisahito pākāraparicchinno sakalo saṅghārāmo. Aḍḍhayogoti ekasālo dīghapāsādo. Hatthipiṭṭhigaruḷasaṇṭhāno dīghapāsādotipi vadanti. Pāsādoti caturasso ucco [Pg.105] anekabhūmakapāsādo. Hammiyanti muṇḍacchadano candikaṅgaṇayutto nātiucco pāsādo. Guhāti pabbataguhā. Pūtimuttanti gomuttaṃ.

๗๑-๗๓. คำว่า ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ คือ การล่วงละเมิดสิกขาบท. ในพระบาลี คำว่า ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ คือ โภชนะที่แสวงหาแล้วด้วยสามารถแห่งคำข้าวแต่ละคำ โดยเที่ยวไปแล้วด้วยกำลังแห่งเนื้อแข้ง. คำว่า อติเรกลาโภ คือ ลาภที่ยิ่งกว่าอาหารบิณฑบาต. การจำแนกสังฆภัตเป็นต้น จักปรากฏชัดในเสนาสนักขันธกะ. คำว่า วิหาโร คือ อารามของสงฆ์ทั้งหมดที่ประกอบด้วยกุฏิที่มุงด้วยหญ้าเป็นต้น อันกำแพงล้อมรอบแล้ว. คำว่า อฑฺฒโยโค คือ ปราสาทที่ยาวมีโรงเดียว. ก็กล่าวว่าปราสาทที่ยาวมีสัณฐานเหมือนหลังช้าง เหมือนพญาครุฑ. คำว่า ปาสาโด คือ ปราสาทมีสี่เหลี่ยม สูง มีหลายชั้น. คำว่า หมฺมิยํ คือ ปราสาทที่มีหลังคาโล้น ประกอบด้วยลานจันทร์ ไม่สูงเกินไป. คำว่า คุหา คือ ถ้ำภูเขา. คำว่า ปูติมุตฺตํ คือ น้ำมูตรเน่า (น้ำมูตรโค).

Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องราวของพราหมณ์ราธะ จบแล้ว

Ācariyavattakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องอาจริยวัตร

76. Sahadhammikaṃ vuccamānoti ‘‘evaṃ nivāsetabba’’ntiādinā sikkhāpadena ovadiyamāno. Vādaṃ āropetvāti ‘‘olambitvā nivāsanādīsu ko doso? Yadi doso bhaveyya, parimaṇḍalanivāsanādīsupi doso siyā’’tiādinā niggahaṃ āropetvā. Taṃyeva titthāyatananti diṭṭhisaṅkhātatitthameva āyatanaṃ dukkhuppattiṭṭhānanti titthāyatanaṃ. Āyasmato nissāya vacchāmīti āyasmantaṃ nissāya vasissāmīti attho.

๗๖. คำว่า สหธมฺมิกํ วุจฺจมาโน คือ เมื่อถูกตักเตือนด้วยสิกขาบทมีอาทิว่า “พึงนุ่งอย่างนี้”. คำว่า วาทํ อาโรเปตฺวา คือ ยกการข่มขี่ขึ้นด้วยคำมีอาทิว่า “ในการนุ่งห่มห้อยย้อยเป็นต้น มีโทษอะไร? ถ้ามีโทษ การนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑลเป็นต้น ก็พึงมีโทษ”. คำว่า ตํเยว ติตฺถายตนํ คือ ลัทธินั่นแหละที่นับว่าทิฏฐิ เป็นอายตนะคือเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ติตถายตนะ. คำว่า อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามิ ความว่า จักอยู่โดยอาศัยท่านผู้มีอายุ.

Ācariyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอาจริยวัตร จบแล้ว

Paṇāmanākhamāpanākathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องปณามนาและขมาปนา

80. Yaṃ pubbe lakkhaṇaṃ vuttaṃ, teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti na veditabbāti sambandhayojanā daṭṭhabbā. Potthakesu pana ‘‘na teneva lakkhaṇenā’’ti ettha na-kāraṃ chaḍḍetvā ‘‘teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti veditabbā’’ti likhanti, taṃ pamādalikhitaṃ. Tathā hi teneva lakkhaṇena āpattibhāve gayhamāne nissayamuttakassāpi amuttakassāpi āpatti evāti vuttalakkhaṇena āpattiṃ āpajjeyya. Tathā ca ‘‘nissayantevāsikena hi yāva ācariyaṃ nissāya vasati, tāva sabbaṃ ācariyavattaṃ kātabba’’nti iminā anantaravacanena virodho siyā. Visuddhimaggepi ca –

๘๐. พึงทราบการเชื่อมโยงความว่า ไม่พึงทราบว่านิสสยันเตวาสิกมีอาบัติด้วยลักษณะนั้นนั่นเอง ซึ่งเป็นลักษณะที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. แต่ในคัมภีร์อรรถกถา ตัดอักษร “นะ” ในบทว่า “น เตเนว ลกฺขเณน” ออก แล้วเขียนว่า “เตเนว ลกฺขเณน นิสฺสยนฺเตวาสิกสฺส อาปตฺติ เวทิตพฺพา” การเขียนนั้นเป็นการเขียนด้วยความพลั้งเผลอ. เพราะว่า เมื่อถือเอาความเป็นอาบัติด้วยลักษณะนั้นนั่นเอง แม้ผู้พ้นนิสสัยและผู้ไม่พ้นนิสสัยก็พึงต้องอาบัติด้วยลักษณะที่กล่าวไว้. และถ้าเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงขัดแย้งกับคำกล่าวที่อยู่ถัดไปนี้ว่า “นิสสยันเตวาสิกพึงทำอาจริยวัตรทั้งหมด ตราบเท่าที่ยังอาศัยอาจารย์อยู่”.

‘‘Nissayācariya, uddesācariya, nissayantevāsika, uddesantevāsika, samānācariyakā pana yāva nissayauddesā anupacchinnā. Tāva paṭijaggitabbā’’ti (visuddhi. 1.41) –

“ส่วนนิสสยาจารย์ อุทเทสาจารย์ นิสสยันเตวาสิก อุทเทสเตวาสิก และสมานาจาริก พึงบำรุงตราบเท่าที่นิสสัยและอุทเทสยังไม่ขาด” (วิสุทธิ. 1.41)

Vuttaṃ[Pg.106]. Tasmā vuttanayena idha parigaḷitaṃ na-kāraṃ ānetvā teneva saddhivihārikassa vutteneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti na veditabbāti evamattho gahetabbo.

กล่าวไว้แล้ว. เพราะเหตุนั้น ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว ในที่นี้ พึงนำอักษร “นะ” ที่ตกหล่นไปกลับมา แล้วพึงถือเอาเนื้อความอย่างนี้ว่า ไม่พึงทราบว่านิสสยันเตวาสิกมีอาบัติด้วยลักษณะที่กล่าวไว้สำหรับสัทธิวิหาริกนั้นนั่นเอง.

Paṇāmanākhamāpanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องปณามนาและขมาปนา จบแล้ว

Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิ

83. Nissayapaṭippassaddhikathāyaṃ ‘‘yo vā ekasambhogaparibhogo, tassa santike nissayo gahetabbo’’ti iminā lajjīsu eva nissayaggahaṇaṃ niyojeti alajjīsu paṭikkhittattā. Ettha ca paribhogasaddena ekakammādiko saṃvāso gahito paccayaparibhogassa sambhoga-saddena gahitattā, etena ca sambhogasaṃvāsānaṃ alajjīhi saddhiṃ na kattabbataṃ dasseti. Parihāro natthīti āpattiparihāro natthi. Tādisoti yattha nissayo gahitapubbo, yo ca ekasambhogaparibhogo, tādiso. Tathā vuttanti ‘‘lahuṃ āgamissāmī’’ti vuttañceti attho. ‘‘Cattāri pañca divasānī’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ. Yadi ekāhadvīhena sabhāgatā paññāyati, ñātadivasena gahetabbova. Athāpi catupañcāhenāpi na paññāyati, yattakehi divasehi paññāyati, tattakāni atikkametabbāni. Sabhāgataṃ olokemīti pana leso na kātabbo.

๘๓. ในคำกล่าวที่ว่าด้วยนิสสยปฏิปัสสัทธิ ด้วยบทว่า “ผู้ใดมีการใช้สอยและการบริโภคร่วมกัน พึงถือเอานิสสัยในสำนักของผู้นั้น” ย่อมชักชวนให้ถือเอานิสสัยในบรรดาผู้ละอายเท่านั้น เพราะถูกห้ามในบรรดาผู้ไม่ละอาย. ในบทว่า “เอกะสัมโภคะปะริโภโค” นี้ คำว่า “ปะริโภคะ” ถูกถือเอาว่าเป็นการอยู่ร่วมกันมีการทำกรรมร่วมกันเป็นต้น เพราะคำว่า “สัมโภคะ” ถูกถือเอาว่าเป็นการบริโภคปัจจัย. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่าไม่พึงกระทำการบริโภคร่วมกันและการอยู่ร่วมกันกับผู้ไม่ละอาย. คำว่า ปะริหาโร นัตถิ คือ ไม่มีการคุ้มครองอาบัติ. คำว่า ตาทิโส คือ ภิกษุเช่นนั้น คือ ภิกษุที่เคยถือเอานิสสัยในสำนักของท่านใด และท่านนั้นมีการใช้สอยและการบริโภคร่วมกัน. คำว่า ตะถา วุตตัง คือ ความว่า ถ้ากล่าวว่า “จักมาโดยเร็ว”. คำว่า “สี่ห้าวัน” นี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่าง. ถ้าความเป็นผู้สภาคกันปรากฏภายในหนึ่งหรือสองวัน ก็พึงถือเอาในวันที่ทราบนั้นเอง. แม้ถ้าไม่ปรากฏภายในสี่หรือห้าวัน ก็พึงล่วงเลยวันเท่าที่ปรากฏ. แต่ไม่พึงทำอุบายว่า “จักดูความเป็นผู้สภาคกัน”.

Daharā suṇantīti ettha asutvāpi āgamissati, kenaci antarāyena cirāyatīti saññāya sati labbhateva parihāro. Tenāha ‘‘idhevāhaṃ vasissāmīti pahiṇati, parihāro natthī’’ti.

ในบทว่า “ทหรา สุณันติ” แม้ไม่ได้ยิน ก็จักมา, แม้มีความสำคัญว่า “ชักช้าไปเพราะอันตรายบางอย่าง” ก็ย่อมได้รับการคุ้มครอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ถ้าส่งข่าวไปว่า ‘จักอยู่ ณ ที่นี้แหละ’ ก็ไม่มีการคุ้มครอง”.

Ekadivasampi parihāro natthīti gamane nirussāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Saussāhassa pana senāsanapaṭisāmanādivasena katipāhe gatepi na doso.

คำว่า “แม้แต่วันเดียวก็ไม่มีการคุ้มครอง” กล่าวไว้โดยหมายถึงผู้ที่ไม่มีความอุตสาหะในการไป. แต่สำหรับศิษย์ผู้มีความอุตสาหะ แม้ล่วงไปสองสามวันด้วยการจัดเก็บเสนาสนะเป็นต้น ก็ไม่มีโทษ.

Tatreva vasitabbanti tatra sabhāgaṭṭhāne eva nissayaṃ gahetvā vasitabbaṃ. ‘‘Taṃyeva vihāraṃ…pe… vasituṃ vaṭṭatī’’ti iminā upajjhāye saṅgaṇhanteyeva taṃsamodhāne nissayapaṭippassaddhi vuttā, tasmiṃ pana kodhena [Pg.107] vā gaṇanirapekkhatāya vā asaṅgaṇhante aññesu gahito nissayo na paṭippassambhatīti dasseti.

คำว่า ตัตเตรวะ วัตถัพพัง คือ พึงถือเอานิสสัยและอยู่ ณ สถานที่อันสภาคกันนั้นเอง. ด้วยบทว่า “พึงอยู่ในวิหารนั้นนั่นแหละ...เป็นต้น” กล่าวถึงนิสสยปฏิปัสสัทธิเมื่ออุปัชฌาย์สงเคราะห์เท่านั้น โดยการรวมกันกับอุปัชฌาย์นั้น. แต่ถ้าอุปัชฌาย์นั้นไม่สงเคราะห์ด้วยความโกรธหรือด้วยความไม่ใส่ใจในหมู่คณะ นิสสัยที่ถือเอาในสำนักของอาจารย์อื่นก็ไม่ระงับ ดังนี้ ย่อมแสดง.

Ācariyamhā nissayapaṭippassaddhiyaṃ vutto ‘‘koci ācariyo’’tiādiko nayo upajjhāyapakkamanādīsupi netvā tattha ca vutto idhāpi netvā yathārahaṃ yojetabbo.

นัยมีอาทิว่า “อาจารย์บางรูป” ที่กล่าวไว้ในการระงับนิสสัยจากอาจารย์ พึงนำไปใช้ในเรื่องการหลีกไปจากอุปัชฌาย์เป็นต้นด้วย และนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องการหลีกไปจากอุปัชฌาย์เป็นต้นนั้น พึงนำมาใช้ในเรื่องการระงับนิสสัยจากอาจารย์นี้ด้วย โดยสมควร.

Dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ vihāre vasantīti upacārasīmato bahi aññasmiṃ vihāre antevāsikānaṃ vasanaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamma vasanti. Tena bahiupacārepi antevāsikādīnaṃ vasanaṭṭhānato dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ antare āsannapadese vasati, nissayo na paṭippassambhatīti dasseti. Antoupacārasīmāyaṃ pana dve leḍḍupāte atikkamitvā vasato nissayo na paṭippassambhateva.

คำว่า “อยู่เกินสองช่วงก้อนดินในวิหารอื่น” คือ อยู่เกินสองช่วงก้อนดินจากที่อยู่ของอันเตวาสิกในวิหารอื่นที่อยู่นอกสีมาอุปจาร. ด้วยบทว่า “ดเว เลฑฑุปาเต” เป็นต้น ย่อมแสดงว่า แม้อยู่นอกอุปจาร ในที่ใกล้ภายในสองช่วงก้อนดินจากที่อยู่ของอันเตวาสิกเป็นต้น นิสสัยก็ไม่ระงับ. แต่ในภายในสีมาอุปจาร สำหรับภิกษุที่อยู่เกินสองช่วงก้อนดิน นิสสัยก็ไม่ระงับนั่นเอง.

Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิ จบแล้ว.

Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องอุปสัมปาเทตัพพปัญจกะ

84. Upajjhācariyalakkhaṇakathāyaṃ na sāmaṇero upaṭṭhāpetabboti upajjhāyena hutvā na pabbājetabbo. Asekkhassa ayanti asekkho, lokiyalokuttaro sīlakkhandho.

๘๔. ในคำกล่าวที่ว่าด้วยลักษณะของอุปัชฌาย์และอาจารย์ คำว่า “ไม่พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก” คือ ไม่พึงเป็นอุปัชฌาย์บวชให้. อเสกขะ คือ (ศีล) นี้เป็นของพระอเสกขะ ได้แก่ กองศีลที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ.

Antaggāhikāyāti sassatucchedakoṭṭhāsaggāhikāya. Pacchimāni dveti appassuto hoti, duppañño hotīti imāni dve aṅgāni. Pacchimāni tīṇīti na paṭibalo uppannaṃ kukkuccaṃ dhammato vinodetuṃ, āpattiṃ na jānāti, āpattiyā vuṭṭhānaṃ na jānātīti imāni tīṇi. Kukkuccassa hi pāḷiaṭṭhakathānayasaṅkhātadhammato vinodetuṃ apaṭibalatā nāma abyattatā eva hotīti sāpi āpattiaṅgameva vuttā.

คำว่า อันตัคคาหิกายะ คือ ผู้ถือเอาส่วนแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. คำว่า ปัจฉิมานิ ทเว คือ องค์สองประการนี้ คือ เป็นผู้มีสุตะน้อย และเป็นผู้มีปัญญาทราม. คำว่า ปัจฉิมานิ ตีณิ คือ องค์สามประการนี้ คือ ไม่สามารถบรรเทากุกกุจจะที่เกิดขึ้นได้โดยธรรม, ไม่รู้อาบัติ, ไม่รู้การออกจากอาบัติ. เพราะว่า การไม่สามารถบรรเทากุกกุจจะที่เกิดขึ้นได้โดยธรรมอันนับว่าเป็นนัยแห่งพระบาลีและอรรถกถา ชื่อว่าความไม่ฉลาดนั่นเอง เพราะเหตุนั้น แม้ความไม่สามารถบรรเทากุกกุจจะนั้น ก็กล่าวว่าเป็นองค์แห่งอาบัติเท่านั้น.

Abhivisiṭṭho uttamo samācāro ābhisamācāro, vattapaṭivattasīlaṃ. Taṃ ārabbha paññattā khandhakasikkhāpadasaṅkhātā sikkhā ābhisamācārikā. Sikkhāpadampi hi taṃ tattha paṭipūraṇatthikehi uggahaṇādivasena sikkhitabbato ‘‘sikkhā’’ti vuccati. Maggabrahmacariyassa ādibhūtā kāraṇabhūtāti ādibrahmacariyakā sikkhā, ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāpadaṃ. Teneva [Pg.108] visuddhimaggepi ‘‘ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāpadaṃ ādibrahmacariyakaṃ, khandhakavattapaayāpannaṃ ābhisamācārika’’nti (visuddhi. 1.11) vuttaṃ. Tasmā sekkhapaṇṇattiya’’nti ettha sikkhitabbato sekkhā, bhagavatā paññattattā paṇṇatti. Sabbāpi ubhatovibhaṅgapariyāpannā sikkhāpadapaṇṇatti ‘‘sekkhapaṇṇattī’’ti vuttāti gahetabbā. Nāmarūpaparicchedeti ettha kusalattikādīhi vuttaṃ jātibhūmipuggalasampayogavatthārammaṇakammadvāralakkhaṇarasādibhedehi vedanākkhandhādicatubbidhaṃ sanibbānaṃ nāmaṃ, bhūtupādāyabhedaṃ rūpañca paricchinditvā jānanapaññā, tappakāsako ca gantho nāmarūpaparicchedo nāma. Iminā abhidhammatthakusalena bhavitabbanti dasseti. Sikkhāpetunti uggaṇhāpetuṃ.

อภิสมาจาระ คือ ความประพฤติอันประเสริฐยิ่ง ได้แก่ วัตรและปฏิวัตรศีล. สิกขาที่ทรงบัญญัติไว้โดยอาศัยอภิสมาจาระนั้น ซึ่งเรียกว่า ขันธกสิกขาบท ย่อมชื่อว่า อาภิสมาจาริกา. อนึ่ง สิกขาบทนั้นก็ชื่อว่า "สิกขา" เพราะภิกษุทั้งหลายผู้ต้องการจะบำเพ็ญสิกขาบทนั้นให้บริบูรณ์ พึงศึกษาด้วยการเรียนเป็นต้น. สิกขาที่เป็นเหตุเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์อันเป็นมรรค ชื่อว่า อาทิพรหมจริยกาสิกขา ได้แก่ สิกขาบทที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์. ด้วยเหตุนั้น ในวิสุทธิมรรคจึงกล่าวไว้ว่า "สิกขาบทที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์ ชื่อว่า อาทิพรหมจริยกะ, สิกขาบทที่สงเคราะห์เข้าในขันธกวัตร ชื่อว่า อาภิสมาจาริกะ." เพราะเหตุนั้น ในบทว่า "เสกขปัญญัตติ" นี้ คำว่า "เสกขะ" หมายถึง ผู้ที่พึงศึกษา, คำว่า "ปัญญัตติ" หมายถึง สิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้. พึงทราบว่า ปัญญัติแห่งสิกขาบททั้งหมดที่สงเคราะห์เข้าในอุภโตวิภังค์ ชื่อว่า "เสกขปัญญัตติ" ดังนี้. ในบทว่า "นามรูปปริจเฉทะ" นี้ ปัญญาที่รู้จำแนกนามและรูป ซึ่งนามมี ๔ อย่าง มีเวทนาขันธ์เป็นต้น พร้อมทั้งนิพพาน มีความต่างกันโดยชาติ ภูมิ บุคคล สัมปโยคะ วัตถุ อารมณ์ กรรมทวาร ลักษณะ รส เป็นต้น ที่กล่าวไว้ด้วยกุสลติกะเป็นต้น และรูปที่มีความต่างกันโดยภูตรูปและอุปาทายรูป ชื่อว่า นามรูปปริจเฉทะ. คัมภีร์ที่แสดงปัญญานั้นก็ชื่อว่า นามรูปปริจเฉทะ. ด้วยบทว่า "นามรูปปริจเฉทะ" นี้ ย่อมแสดงว่า พึงเป็นผู้ฉลาดในอรรถแห่งพระอภิธรรม. บทว่า "สิกขาเปตุง" คือ เพื่อให้เรียน.

Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องเบญจกะที่ควรให้อุปสมบท จบแล้ว.

Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องวัตถุเบื้องต้นของเดียรถีย์อื่น

86. Titthiyaparivāsakathāyaṃ ājīvakassa vātiādīsu akiriyavādī ājīvako nāma, kiriyavādino pana nigaṇṭhāpi aññepi naggatitthikā acelakapade saṅgahitā. Sabbathā naggasseva titthiyaparivāso vihito. So ca teneva naggavesena bhikkhūnaṃ santikaṃ āgatassa, na paṭicchādetvā āgatassāti dassetuṃ ‘‘sace sopī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sopīti ājīvako.

๘๖. ในเรื่องเดียรถีย์ปริวาส ในบทว่า "อาชีวกัสสวา" เป็นต้น เดียรถีย์ผู้มีทิฏฐิว่า "อกิริยวาที" ชื่อว่า อาชีวกะ. ส่วนนิครนถ์ผู้มีทิฏฐิว่า "กิริยวาที" และเดียรถีย์ผู้เปลือยกายอื่นๆ ก็สงเคราะห์เข้าในบทว่า "อเจลกะ". เดียรถีย์ปริวาสนั้น ทรงบัญญัติไว้สำหรับผู้เปลือยกายเท่านั้นโดยประการทั้งปวง. และปริวาสนั้น ทรงบัญญัติไว้สำหรับเดียรถีย์ที่มายังสำนักของภิกษุในสภาพเปลือยกายนั้นเอง ไม่ได้บัญญัติไว้สำหรับผู้ที่ปกปิดร่างกายมา เพื่อแสดงความข้อนี้ จึงตรัสบทว่า "สเจ โสปิ" เป็นต้น. ในบทว่า "สเจ โสปิ" นั้น คำว่า "โสปิ" คือ อาชีวกะ.

Āmisakiñcikkhasampadānaṃ nāma appamattakassa deyyadhammassa anuppadānaṃ. Rūpūpajīvikāti attano rūpameva nissāya jīvantiyo. Vesiyā gocaro bahulaṃ pavattiṭṭhānaṃ assāti vesiyāgocaro. Esa nayo sabbattha. Yobbannātītāti anividdhā eva mahallikabhāvaṃ pattā thullakumārī evāti vuttaṃ. Ādāyassāti ādānassa gahaṇassa.

บทว่า อามิสกิญจิกขสัมปทานัง คือ การให้วัตถุที่ควรให้เพียงเล็กน้อยซ้ำๆ. บทว่า รูปูปชีวิกา คือ หญิงทั้งหลายที่เลี้ยงชีพด้วยรูปของตนเอง. สถานที่ที่ภิกษุนั้นเที่ยวไปเป็นประจำ คือ บ้านของหญิงแพศยา จึงชื่อว่า เวสิยาโคจร. ในบทว่า วิธวาโคจร เป็นต้น ทั้งหมดนี้ ก็มีนัยเดียวกัน. บทว่า โยพพนาตีตา คือ หญิงสาวใหญ่ที่ยังไม่เคยมีชายมาข้องแวะ แต่ถึงความเป็นหญิงแก่แล้ว. บทว่า อาทายัสสะ คือ แห่งการถือเอา คือแห่งการจับเอา.

Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องวัตถุเบื้องต้นของเดียรถีย์อื่น จบแล้ว.

Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งอาพาธ ๕ อย่าง

88-9. Pañcābādhādivatthūsu [Pg.109] pāḷiyaṃ somhi arogo, vibbhamissāmīti so ahaṃ arogo, vibbhamissāmīti attho. Nakhapiṭṭhippamāṇanti kaniṭṭhaṅgulinakhapiṭṭhi adhippetā. ‘‘Paṭicchanne ṭhāne nakhapiṭṭhippamāṇaṃ avaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ hoti, vaṭṭatī’’ti vuttattā appaṭicchannaṭṭhāne tādisampi na vaṭṭati, paṭicchannaṭṭhānepi ca vaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭatīti siddhameva hoti. Pākaṭaṭṭhānepi pana nakhapiṭṭhippamāṇato ūnataraṃ avaḍḍhanakaṃ vaṭṭatīti ye gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃ gahaṇaṃ paṭisedhetuṃ ‘‘mukhe panā’’tiādi vuttaṃ.

๘๘-๙. ในเรื่องวัตถุมีอาพาธ ๕ อย่างเป็นต้น ในบาลีว่า โสมฺหิ อโรโค, วิพฺภมิสฺสามิ มีอรรถว่า เราหายโรคแล้ว จักสึก. ในบทว่า นขปิฏฐิปฺปมาณํ หมายถึง หลังเล็บนิ้วก้อย. เพราะมีการกล่าวไว้ว่า โรคเรื้อนที่มีขนาดเท่าหลังเล็บนิ้วก้อย และอยู่ในสภาพไม่ลุกลามในที่ปกปิด ย่อมควร ดังนี้ โรคเรื้อนที่มีลักษณะเช่นนั้นในที่ไม่ปกปิด ย่อมไม่ควร. และแม้ในที่ปกปิด โรคเรื้อนที่อยู่ในสภาพลุกลาม ก็ย่อมไม่ควร คำกล่าวนี้เป็นอันสำเร็จแล้ว. เพื่อห้ามความเห็นของอาจารย์บางพวกที่ถือว่า แม้ในที่เปิดเผย โรคเรื้อนที่เล็กกว่าขนาดหลังเล็บนิ้วก้อยและไม่ลุกลาม ย่อมควร จึงกล่าวคำว่า มุเข ปนา เป็นต้น.

Kolaṭṭhimattakopīti badaraṭṭhippamāṇopi. Avaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭatīti ettha pi-saddena kolaṭṭhimattato khuddakataropi gaṇḍo na vaṭṭatīti dasseti. Tenāha ‘‘sacchaviṃ kāretvā’’ti, vijjamānacchaviṃ katvāti attho. ‘‘Sañchavi’’nti vā pāṭho, sañjātacchavinti attho. Gaṇḍādīsu vūpasantesupi gaṇḍānaṃ vivaṇṇampi hoti, taṃ vaṭṭati.

บทว่า โโกลฏฐิมตฺตโกปิ คือ แม้มีขนาดเท่าเมล็ดพุทรา. ในบทว่า อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิโตปิ น วฏฺฏติ ด้วยคำว่า ปิ ย่อมแสดงว่า แม้ฝีที่มีขนาดเล็กกว่าเมล็ดพุทรา ก็ไม่ควร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า สจฺฉวิํ กาเรตฺวา มีอรรถว่า ทำให้มีหนังอยู่. อีกนัยหนึ่ง มีบทว่า สญฺฉวิ มีอรรถว่า ทำให้มีหนังดีแล้ว. แม้เมื่อฝีเป็นต้นสงบลงแล้ว ที่นั้นก็ยังคงมีสีผิดไป (เป็นแผลเป็น) อยู่ แผลเป็นนั้นย่อมควร.

Padumapuṇḍarīkapattavaṇṇanti rattapadumasetapadumapupphadalavaṇṇaṃ. Kuṭṭhe vuttanayenevāti paṭicchannaṭṭhāne avaḍḍhanakaṃ vaṭṭati, aññattha na kiñcipi vaṭṭatīti vuttanayaṃ dasseti. Sosabyādhīti khayarogo. Yakkhummāroti kadāci kadāci āgantvā bhūmiyaṃ pātetvā hatthamukhādikaṃ avayavaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsanako yakkhova rogo.

บทว่า ปทุมปุณฺฑรีกปตฺตวณฺณํ คือ มีสีเหมือนกลีบดอกบัวแดงและดอกบัวขาว. ด้วยบทว่า กุฏฺเฐ วุตฺตนเยเนวา ย่อมแสดงนัยที่กล่าวไว้ว่า ในที่ปกปิด โรคที่ไม่ลุกลาม ย่อมควร ในที่อื่น ไม่ควรเลย. บทว่า โสสพฺยาธิ คือ โรคผอมแห้ง. บทว่า ยักขุมฺมาโร คือ โรคที่บางครั้งบางคราวก็มา ทำให้ล้มลงบนพื้น และถูไถอวัยวะมีมือและหน้าเป็นต้นไปกับพื้น เหมือนยักษ์.

Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งอาพาธ ๕ อย่าง จบแล้ว.

Rājabhaṭavatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งราชบุรุษ

90. Na dānāhaṃ devassa bhaṭoti āpucchatīti raññā eva dinnaṭṭhānantaraṃ sandhāya vuttaṃ. Yo pana rājakammikehi amaccādīhi ṭhapito, amaccādīnaṃ eva vā bhaṭo hoti, tena taṃ taṃ amaccādimpi āpucchituṃ vaṭṭati.

๙๐. บทว่า น ทานาหํ เทวสฺส ภโฏติ อาปุจฺฉติ นี้ ตรัสโดยหมายถึงตำแหน่งพิเศษที่พระราชาพระราชทานให้เท่านั้น. ส่วนผู้ใดที่ข้าราชการมีอำมาตย์เป็นต้นแต่งตั้งไว้ หรือเป็นผู้รับใช้ของอำมาตย์เป็นต้น ผู้นั้นย่อมควรที่จะขออนุญาตจากอำมาตย์เป็นต้นเหล่านั้นด้วย.

Rājabhaṭavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งราชบุรุษ จบแล้ว.

Coravatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งโจร

91. Tasmāti [Pg.110] bhagavā sayaṃ yasmā dhammassāmī, tasmā aṅgulimālaṃ ehibhikkhubhāvena pabbājesi, bhikkhūnaṃ pana sikkhāpadaṃ paññapento evamāhāti adhippāyo. Evaṃ jānantīti sīlavā jātoti jānanti.

๙๑. บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นเจ้าของแห่งธรรมด้วยพระองค์เอง เพราะฉะนั้นจึงทรงบวชพระองคุลิมาลด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา. แต่เมื่อจะทรงบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสอย่างนี้ นี้คืออธิบาย. บทว่า เอวํ ชานนฺติ คือ ย่อมรู้ว่า เป็นผู้มีศีลแล้ว ดังนี้.

92. Uparamanti viramanti. Bhinditvāti andubandhanaṃ bhinditvā. Chinditvāti saṅkhalikaṃ chinditvā. Muñcitvāti rajjubandhanaṃ muñcitvā. Vivaritvāti gāmabandhanādīsu gāmadvārādīnaṃ vivaritvā. Apassamānānanti purisaguttiyaṃ gopakānaṃ apassantānaṃ.

๙๒. ย่อมงดเว้น ย่อมเว้นขาด. บทว่า ภินฺทิตฺวา คือ ทำลายเครื่องจองจำ (เรือนจำ). บทว่า ฉินฺทิตฺวา คือ ตัดโซ่ตรวน. บทว่า มุญฺจิตฺวา คือ แก้เครื่องผูกด้วยเชือก. บทว่า วิวริตฺวา คือ เปิดประตูหมู่บ้านเป็นต้น ในการผูกมัดด้วยหมู่บ้านเป็นต้น. บทว่า อปสฺสมานานํ คือ เมื่อพวกผู้คุมในที่คุมขังบุรุษไม่เห็นอยู่.

95. Purimanayenevāti ‘‘kasāhato katadaṇḍakammo’’ti ettha vuttanayeneva.

๙๕. บทว่า ปุริมเนเยเนวา คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า กสาหโต กตทณฺฑกมฺโม นั่นเอง.

Coravatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งโจร จบแล้ว.

Iṇāyikavatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งลูกหนี้

96. Palātopīti iṇasāmikānaṃ āgamanaṃ ñatvā bhayena palāto. Gīvā hotīti iṇāyikabhāvaṃ ñatvā anādarena iṇamuttake bhikkhubhāve pavesitattā. Upaḍḍhupaḍḍhanti thokathokaṃ. Dātabbamevāti iṇāyikena dhanaṃ sampaṭicchatu vā mā vā, dāne saussāheneva bhavitabbaṃ. Aññehi ca bhikkhūhi ‘‘mā dhuraṃ nikkhipāhī’’ti vatvā sahāyakehi bhavitabbanti dasseti. Dhuranikkhepena hissa bhaṇḍagghena kāretabbatā siyāti.

๙๖. บทว่า ปลาโตปิ คือ ลูกหนี้ที่หนีไปเพราะกลัว เมื่อรู้ว่าเจ้าหนี้มา. บทว่า คีวา โหติ คือ เป็นผู้รับผิดชอบ (เป็นดุจคอ) เพราะเมื่อรู้ว่ายังเป็นลูกหนี้อยู่ แต่กลับนำเข้าสู่ความเป็นภิกษุผู้พ้นจากหนี้ด้วยความไม่เคารพ. บทว่า อุปฑฺฒุปฑฺฒํ คือ ทีละเล็กละน้อย. ด้วยบทว่า ทาตพฺพเมวา ย่อมแสดงว่า ภิกษุผู้เป็นลูกหนี้ พึงเป็นผู้มีความพยายามในการให้ทรัพย์ ไม่ว่าจะรับหรือไม่รับก็ตาม. และภิกษุอื่นๆ ก็พึงเป็นสหาย โดยกล่าวว่า อย่าทิ้งภาระ. อนึ่ง หากมีการทิ้งภาระ ก็พึงทราบว่า ภิกษุผู้เป็นลูกหนี้นั้น พึงถูกปรับด้วยราคาของ.

Iṇāyikavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งลูกหนี้ จบแล้ว.

Dāsavatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องวัตถุแห่งทาส

97. ‘‘Dāsacārittaṃ āropetvā kīto’’ti iminā dāsabhāvaparimocanatthāya kītakaṃ nivatteti. Tādiso hi dhanakkītopi adāso eva. Tattha tattha cārittavasenāti tasmiṃ tasmiṃ janapade dāsapaṇṇajjhāpanādinā [Pg.111] adāsakaraṇaniyāmena. Abhisekādīsu sabbabandhanāni mocāpenti, taṃ sandhāya ‘‘sabbasādhāraṇenā’’ti vuttaṃ.

๙๗. ด้วยบทว่า ทาสจาริตฺตํ อาโรเปตฺวา กีโต ย่อมปฏิเสธความเป็นผู้ถูกซื้อมาเพื่อต้องการให้พ้นจากความเป็นทาส. อนึ่ง ผู้ที่ถูกไถ่ด้วยทรัพย์เช่นนั้น ก็ไม่เป็นทาสนั่นเอง. บทว่า ตตฺถ ตตฺถ จาริตฺตวเสนา คือ ด้วยธรรมเนียมการทำให้ไม่เป็นทาส เช่น การเผาบัญชีทาสเป็นต้น ในชนบทนั้นๆ. ในพิธีอภิเษกเป็นต้น ย่อมปลดปล่อยเครื่องผูกมัดทั้งปวง เพื่อหมายถึงการปลดปล่อยนั้น จึงกล่าวว่า สพฺพสาธารเณนา.

Sayameva paṇṇaṃ āropenti, na vaṭṭatīti tā bhujissitthiyo ‘‘mayampi vaṇṇadāsiyo homā’’ti attano rakkhaṇatthāya sayameva rājūnaṃ dāsipaṇṇe attano nāmaṃ likhāpenti, tāsaṃ puttāpi rājadāsāva honti, tasmā te pabbājetuṃ na vaṭṭati. Tehi adinnā na pabbājetabbāti yattakā tesaṃ sāmino, tesu ekena adinnepi na pabbājetabbā.

บทว่า สยเมว วณฺณํ อาโรเปนฺติ, น วฏฺฏติ คือ หญิงอิสระเหล่านั้น เพื่อรักษาตนเอง ย่อมเขียนชื่อของตนลงในบัญชีทาสของพระราชาเอง โดยกล่าวว่า พวกเราก็เป็นทาสในบัญชี. บุตรของหญิงเหล่านั้นก็เป็นทาสของพระราชาเช่นกัน เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรบวชให้แก่คนเหล่านั้น. บทว่า เตหิ อทินฺนา น ปพฺพาเชตพฺพา คือ เจ้าของของทาสเหล่านั้นมีจำนวนเท่าใด แม้คนเดียวในบรรดาเจ้าของเหล่านั้นไม่ให้ ก็ไม่ควรให้บวช.

Bhujisse pana katvā pabbājetuṃ vaṭṭatīti yassa vihārassa te ārāmikā dinnā, tasmiṃ vihāre saṅghaṃ ñāpetvā phātikammena dhanāni datvā bhujisse katvā pabbājetuṃ vaṭṭati. Takkaṃ sīse āsittakasadisāva hontīti kesuci janapadesu adāse karontā takkaṃ sīse āsiñcanti, tena kira te adāsā honti, evamidampi ārāmikavacanena dānampīti adhippāyo. Tathā dinnepi saṅghassa ārāmikadāso evāti ‘‘neva pabbājetabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Tāvakāliko nāmā’’ti vuttattā kālaparicchedaṃ katvā vā pacchāpi gahetukāmatāya vā dinnaṃ sabbaṃ tāvakālikamevāti gahetabbaṃ. Nissāmikadāso nāma yassa sāmikulaṃ aññātikaṃ maraṇena parikkhīṇaṃ, na koci tassa dāyādo, so pana samānajātikehi vā nivāsagāmavāsīhi vā issarehi vā bhujisso katova pabbājetabbo. Devadāsāpi dāsā eva. Te hi katthaci dese rājadāsā honti, katthaci vihāradāsā, tasmā pabbājetuṃ na vaṭṭati. Dāsampi pabbājetvā sāmike disvā paṭicchādanatthaṃ apanento padavārena adinnādānāpattiyā kāretabbo, dāsassa pana palāyato anāpatti.

การทำให้เป็นอิสระแล้วบวชได้ ดังนี้ คือ อารามิกเหล่านั้นถูกถวายแก่วิหารใด ในวิหารนั้น เมื่อให้สงฆ์ทราบแล้ว ให้ทรัพย์ด้วยการงานอันเจริญ ทำให้เป็นอิสระแล้ว ควรให้บวช. “เหมือนกับการรดน้ำส้มพะอูมที่ศีรษะ” ดังนี้ คือ ในชนบทบางแห่ง เมื่อกระทำผู้มิใช่ทาส ย่อมรดน้ำส้มพะอูมที่ศีรษะ ด้วยการรดน้ำนั้น ทาสเหล่านั้นย่อมเป็นผู้มิใช่ทาสแล การถวายนี้ก็เช่นนี้ด้วยคำว่าอารามิก ดังนี้ เป็นความประสงค์ของมหาปัจจรี. แม้ถูกถวายแล้วโดยอาการนั้น ก็เป็นทาสอารามิกของสงฆ์เท่านั้น ดังนี้ จึงถูกกล่าวไว้ว่า “ไม่ควรให้บวชเลย”. เพราะถูกกล่าวแล้วว่า “ชื่อว่าชั่วคราว” ดังนี้ พึงถือเอาว่า ทรัพย์ทั้งหมดที่ถวายแล้ว ไม่ว่าจะกำหนดกาลไว้ หรือมีความประสงค์จะรับคืนภายหลัง ก็เป็นชั่วคราวเท่านั้น. ชื่อว่าทาสไร้นาย คือ ทาสใดที่ตระกูลนายไม่มีญาติสิ้นไปแล้วด้วยความตาย ไม่มีทายาทคนใดคนหนึ่งของตระกูลนั้น แต่ทาสที่ไร้นายนั้น ควรให้บวชได้ก็ต่อเมื่อถูกทำให้เป็นอิสระแล้วเท่านั้น โดยคนมีชาติเสมอกันก็ดี โดยชาวบ้านที่ตนอาศัยอยู่ก็ดี โดยผู้ปกครองก็ดี. แม้เทวทาสก็เป็นทาสนั่นเอง เพราะเทวทาสเหล่านั้นในบางประเทศเป็นทาสของพระราชา ในบางประเทศเป็นทาสของวิหาร เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรให้บวช. แม้ทาสที่ให้บวชแล้ว เมื่อนายเห็นแล้วปกปิดไว้ไม่ให้พบ ควรปรับด้วยอาบัติอทินนาทานด้วยการก้าวเท้า แต่ภิกษุทาสที่หนีไปไม่มีอาบัติ.

Dāsavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องทาส จบแล้ว.

Kammārabhaṇḍuvatthādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องกัมมารภัณฑุเป็นต้น.

98. Bhaṇḍukammāpucchānādikathāyaṃ kammārabhaṇḍūti daharatāya amoḷibandho muṇḍikasīso kammāradārako eva vutto. Tulādhāramuṇḍakoti ettha tulādhārāti tambasuvaṇṇādīnaṃ tulaṃ hatthena dhāretīti [Pg.112] kammārā ‘‘tulādhārā’’ti vuttā, tesu eko muṇḍikasīso daharoti attho. Tenāha ‘‘pañcasikho taruṇadārako’’ti. Ekāva sikhā pañca veṇiyo katvā bandhanena pañcasikhāti vuccati, sā etassa atthīti pañcasikho, tassa sikhaṃ chindantā kañci bhikkhuṃ ajānāpetvāva pabbājesuṃ. Tena bhaṇḍukammāpalokanaṃ anuññātaṃ. Sīmāpariyāpanneti baddhasīmāya sati tadantogadhe, asati upacārasīmantogadheti attho. Ettha ca kiñcāpi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, saṅghaṃ apaloketuṃ bhaṇḍukammāyā’’ti ettakameva vuttaṃ, na pana anapalokentassa āpatti vuttā, tathāpi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbe āpucchitā amhehītisaññino…pe… pabbājentassapi anāpattī’’ti vuttattā sañcicca anāpucchā kese ohārentassa dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Kesoropanampi samaṇapabbajanavohāraṃ labhatīti āha ‘‘imassa samaṇakaraṇa’’ntiādi. Ekasikhāmattadharoti ettha ekena kesena sikhā ekasikhāti vadanti, appakesāva sikhā evaṃ vuttāti gahetabbā. Ekakesampi pana anāpucchā chindituṃ na vaṭṭatiyeva.

๙๘. ในเรื่องที่เกี่ยวกับการขออนุญาตปลงผมเป็นต้น คำว่า “กัมมารภัณฑุ” นี้ หมายถึงเด็กช่างทองผู้ไม่มุ่นมวยผม มีศีรษะโล้น เพราะความเป็นเด็กเท่านั้น. ในบทว่า “ตุลาธารมุณฑกะ” นี้ คำว่า “ตุลาธาร” หมายถึงช่างทองทั้งหลายที่ถูกเรียกว่า “ตุลาธาร” เพราะพวกเขาย่อมถือตาชั่งของทองแดง ทอง เป็นต้น ด้วยมือ ในบรรดาช่างทองเหล่านั้น คนหนึ่งเป็นเด็กมีศีรษะโล้น นี้เป็นอรรถ. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “เด็กหนุ่มผู้มีผมห้าปอย”. ปอยผมอันเดียวเท่านั้นที่ถูกกระทำเป็นห้าเปียแล้วผูกไว้ จึงถูกเรียกว่า “ปัญจสิขะ” ปอยผมที่แบ่งเป็นห้าเปียนั้นมีอยู่แก่เด็กนั้น จึงชื่อว่าปัญจสิขะ. ภิกษุทั้งหลายผู้ตัดปอยผมของเด็กนั้น ได้ให้บวชโดยไม่ให้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งทราบเลย. เพราะเหตุนั้น การขออนุญาตปลงผมจึงถูกอนุญาต. คำว่า “สีมาปริยาปันนะ” นี้ หมายถึงภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ภายในสีมาที่ผูกแล้วเมื่อมีสีมาที่ผูกแล้ว หรือผู้อยู่ภายในสีมาอุปจารเมื่อไม่มีสีมาที่ผูกแล้ว นี้เป็นอรรถ. ในเรื่องการปลงผมนี้ แม้จะกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บอกสงฆ์เพื่อปลงผม” และไม่ได้กล่าวถึงอาบัติของผู้ไม่บอก ถึงกระนั้นก็ดี เพราะถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า “ผู้มีความสำคัญว่าเราทั้งหลายได้บอกแล้วทั้งหมด...แม้ผู้ให้บวชก็ไม่มีอาบัติ” ดังนี้ พึงทราบว่า ผู้ปลงผมโดยมีเจตนาไม่บอก ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น. การปลงผมก็ย่อมได้ชื่อว่าสมณะ ชื่อว่าบรรพชา ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า “การกระทำสมณะของผู้นี้” เป็นต้น. ในบทว่า “ผู้มีปอยผมเพียงปอยเดียว” นี้ ย่อมกล่าวว่า ปอยผมที่กระทำด้วยผมเส้นเดียวเป็นปอยผมที่กระทำด้วยผมเส้นเดียว พึงถือเอาว่า ปอยผมที่มีผมน้อยเท่านั้นถูกกล่าวไว้ดังนี้ว่า “เอกสิขา”. แม้ผมเส้นเดียวก็ไม่ควรตัดโดยไม่บอกเลยทีเดียว.

100. Vāmahatthenāti dakkhiṇahatthena bhuñjanato vuttaṃ.

๑๐๐. คำว่า “ด้วยมือซ้าย” นี้ ถูกกล่าวเพราะการฉันด้วยมือขวา.

103-4. Nissayamuccanakassa vattesu pañcakachakkesu pana ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhāni…pe… anubyañjanaso’’ti ettha sabbopi cāyaṃ pabhedo mātikāṭṭhakathāyaṃ ñātāyaṃ ñāto hoti. ‘‘Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānātī’’ti idañca attanā ñātaṭṭhānesu āpattādiṃ sandhāya vuttanti na gahetabbaṃ.

ในปัญจกะและฉักกะที่ถูกแสดงแก่ภิกษุผู้พ้นนิสัย ในบทว่า “ปาติโมกข์ทั้งสองของเธอนั้น...โดยอนุพยัญชนะ” นี้ ความแตกต่างทั้งหมดนี้ย่อมเป็นที่ทราบเมื่อทราบมาติกาอรรถกถา. และคำว่า “ย่อมรู้อาบัติ ย่อมไม่รู้อาบัติ” นี้ ถูกกล่าวอ้างอิงถึงอาบัติวาระเป็นต้นในที่ที่ตนควรรู้ ดังนี้ พึงถือเอา.

Kammārabhaṇḍuvatthādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องกัมมารภัณฑุเป็นต้น จบแล้ว.

Rāhulavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องราหุล.

105. Pokkharavassanti pokkhare padumagacche viya atemitukāmānaṃ sarīrato pavaṭṭanakavassaṃ. Tasmiṃ kira vassante temitukāmāva tementi, na itare. ‘‘Bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā gato nāma natthīti attano santake rajje sabbampi sāpateyyaṃ sayameva paribhuñjissatīti gāravena [Pg.113] suddhodanamahārājāpi na nimantesi, gantvā pana gehe sakalarattiṃ mahādānañceva buddhappamukhassa saṅghassa āsanapaññattiṭṭhānālaṅkārañca saṃvidahantova vītināmesi.

๑๐๕. “โบกขรพรรษ” ดังนี้ คือ ฝนที่ไหลลงจากกายของผู้ไม่ประสงค์จะเปียก เหมือนในกอประทุม เมื่อฝนนั้นตก ผู้ประสงค์จะเปียกเท่านั้นย่อมเปียก ผู้ไม่ประสงค์จะเปียกย่อมไม่เปียก. “ชื่อว่าผู้ไปแล้วโดยกล่าวว่า ‘จงรับบิณฑบาต’” ดังนี้ ไม่มี คือ แม้พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชก็ไม่ได้นิมนต์ด้วยความเคารพว่า “ตนเองเท่านั้นจักบริโภคทรัพย์สมบัติทั้งหมดที่เป็นสมบัติของตนในความเป็นพระราชา” แต่พระองค์ได้เสด็จไปแล้วในพระราชวัง จัดแจงมหาทานและการจัดอาสนะ การประดับสถานที่แก่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอดทั้งคืนเท่านั้น ได้ให้ล่วงไป.

Na koci…pe… pattaṃ vā aggahesīti bhagavā attano pitu nivesanameva gamissatītisaññāya naggahesi. Kulanagareti ñātikulantake nagare. Piṇḍacāriyavattanti attano ñātigāmesupi sapadānacārikavattaṃ. Bhikkhāya cāro caraṇaṃ etassāti bhikkhācāro, khattiyo.

“ไม่มีใคร...หรือบาตร ก็ไม่รับ” ดังนี้ คือ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรับด้วยความสำคัญว่า “จักเสด็จไปสู่พระราชวังของพระบิดาของพระองค์เท่านั้น”. “กุลนคร” ดังนี้ คือ ในเมืองที่เป็นสมบัติของตระกูลญาติ. “ปิณฑจาริยวัตร” ดังนี้ คือ วัตรคือการเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้าน แม้ในหมู่บ้านญาติของตน. การเที่ยวไปเพื่อขออาหารมีอยู่แก่พระราชาองค์นั้น ดังนี้ จึงชื่อว่าภิกขาจาร หมายถึงกษัตริย์.

Uttiṭṭheti uttiṭṭhitvā paresaṃ gharadvāre uddissa ṭhatvā gahetabbapiṇḍe. Nappamajjeyyāti nimantanādivasena labbhamānapaṇītabhojanaṃ paṭikkhipitvā piṇḍāya caraṇavasena tattha nappamajjeyya. Dhammanti anesanaṃ pahāya sapadānaṃ caranto tameva bhikkhācariyadhammaṃ sucaritaṃ careyya. Sukhaṃ setīti catūhi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho.

“อุตติฏเฐ” ดังนี้ คือ ในบิณฑบาตที่พึงรับโดยยืนมุ่งหมายที่ประตูบ้านของผู้อื่น. “ไม่พึงประมาท” ดังนี้ คือ ปฏิเสธอาหารประณีตที่พึงได้ด้วยอำนาจแห่งการนิมนต์เป็นต้นแล้ว ไม่พึงประมาทในบิณฑบาตที่ได้ในที่นั้นด้วยอำนาจแห่งการเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต. “ธรรม” ดังนี้ คือ ละการแสวงหาสิ่งที่ไม่ควรแสวงหาแล้ว เที่ยวไปตามลำดับบ้านไม่ขาดสาย พึงประพฤติธรรมคือวัตรการเที่ยวบิณฑบาตนั้นเองที่ประพฤติดีแล้ว. “ย่อมนอนเป็นสุข” ดังนี้ คือ ย่อมอยู่เป็นสุขด้วยอิริยาบถสี่ นี้เป็นอรรถ.

Dutiyagāthāyaṃ na naṃ duccaritanti vesiyādibhede agocare caraṇavasena taṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ duccaritaṃ na ca care. Sesaṃ vuttanayameva. Imaṃ pana gāthaṃ sutvāti nivesane nisinnena bhagavatā ñātisamāgame attano piṇḍāya caraṇaṃ nissāya pavattāya gāthāya vuttaṃ imaṃ dutiyagāthaṃ sutvā.

ในคาถาที่สอง “ไม่พึงประพฤติทุจริตนั้น” ดังนี้ คือ ไม่พึงประพฤติธรรมคือทุจริตที่กล่าวไว้แล้วนั้น ด้วยอำนาจแห่งการเที่ยวไปในที่ที่ไม่ควรเที่ยวไป มีเรือนหญิงแพศยาเป็นต้นเป็นประเภท. คำที่เหลือมีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. “แต่เมื่อได้ฟังคาถานี้” ดังนี้ คือ เมื่อได้ฟังคาถาที่สองนี้ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในพระราชวัง ตรัสไว้ในที่ประชุมญาติเมื่อเรื่องราวเกิดขึ้นอาศัยการเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตของพระองค์.

Dhammapālajātakantiādīsu pana tato parakālesupi rañño pavatti parinibbānaṃ pāpetvā yathāpasaṅgavasena dassetuṃ vuttā. Tenāha ‘‘sotāpattiphalaṃ sacchikatvā’’tiādi. Sirigabbhaṃ gantvāti ettha yadi hi bhagavā tadaheva gantvā na passeyya, sā hadayena phalitena mareyyāti agamāsīti daṭṭhabbaṃ.

แต่ในคำว่า “มหาธรรมปาลชาดก” เป็นต้น ถูกกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นไปของพระเจ้าสุทโธทนะแม้ในกาลภายหลังจากที่ทรงเป็นสกทาคามีแล้ว จนถึงปรินิพพาน ด้วยอำนาจแห่งความเกี่ยวข้องตามสมควร. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวคำว่า “กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล” เป็นต้น. ในบทว่า “เสด็จไปสู่สิริคัพภะ” นี้ พึงทราบว่า (พระผู้มีพระภาค) ได้เสด็จไปแล้ว ด้วยพระดำริว่า หากพระผู้มีพระภาคไม่เสด็จไปทอดพระเนตรในวันนั้นเอง พระนางยโสธรานั้นพึงสิ้นพระชนม์ด้วยพระหทัยแตกสลาย.

Taṃ divasamevāti tasmiṃ rāhulamātudassanadivaseyeva. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘satthā kapilapuraṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesī’’ti (dha. pa. aṭṭha. 1.12 nandattheravatthu) vuttaṃ. Kesavissajjananti rājamoḷibandhanatthaṃ kumārakāle bandhitasikhāveṇimocanaṃ, taṃ kira karontā maṅgalaṃ karonti. Sāratthadīpaniyaṃ pana ‘‘kesavissajjananti kulamariyādavasena kesoropana’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.105) vuttaṃ. Paṭṭabandhoti ‘‘asukarājā’’ti naḷāṭe suvaṇṇapaṭṭabandhanaṃ. Abhinavapāsādappavesamaṅgalaṃ gharamaṅgalaṃ. Chattussāpane maṅgalaṃ chattamaṅgalaṃ. Janapadakalyāṇīti [Pg.114] janapadamhi kalyāṇī parehi asādhāraṇehi pañcakalyāṇādīhi sahitattā sā evaṃ vuttā. Tuvaṭanti sīghaṃ. Anicchamānanti manasā arocentaṃ, vācāya pana bhagavatā ‘‘pabbajissasi nandā’’ti vutte gāravena paṭikkhipituṃ avisahanto ‘‘āmā’’ti avoca. Bhagavā ca etena lesena pabbājesi.

“ในวันนั้นเอง” ดังนี้ คือ ในวันนั้นเองที่ทอดพระเนตรพระมารดาของพระราหุล. แต่ในธัมมปทัฏฐกถาถูกกล่าวไว้ว่า “พระศาสดาเสด็จไปสู่กรุงกบิลพัสดุ์ ในวันที่สามได้ให้พระนันทะบวช”. “เกสวิสสัชชนะ” ดังนี้ คือ การแก้ปอยผมที่ผูกไว้ในสมัยที่เป็นเจ้าชายเพื่อการมุ่นมวยพระเกศาของพระราชา ผู้กระทำสิ่งนั้นย่อมกระทำมงคลแล. แต่ในสารัตถทีปนีถูกกล่าวไว้ว่า “เกสวิสสัชชนะ” ดังนี้ คือ การปลงผมด้วยอำนาจแห่งประเพณีตระกูล. “ปัฏฏพันธะ” ดังนี้ คือ การผูกแผ่นทองที่หน้าผากว่า “พระราชาพระองค์นี้”. มงคลในการเข้าสู่ปราสาทใหม่ชื่อว่าฆรมงคล. มงคลในการยกฉัตรขึ้นชื่อว่าฉัตตมงคล. “ชนบทกัลยาณี” ดังนี้ คือ เจ้าหญิงนั้นถูกกล่าวไว้ดังนี้ เพราะเป็นผู้สวยงามในชนบท และประกอบด้วยเบญจกัลยาณีเป็นต้นที่ไม่ทั่วไปกับผู้อื่น. “ตุวฏ” ดังนี้ คือ โดยเร็ว. “ผู้ไม่ปรารถนา” ดังนี้ คือ ผู้ไม่ยินดีด้วยใจ แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสด้วยวาจาว่า “นันทะ เธอจงบวชเถิด” พระนันทะไม่กล้าที่จะปฏิเสธด้วยความเคารพ จึงกราบทูลว่า “ขอรับ”. และพระผู้มีพระภาคได้ให้บวชด้วยอุบายนั้น.

Brahmarūpavaṇṇanti brahmarūpasamānarūpaṃ. Tyassāti te assa. Nivattetuṃ na visahīti ‘‘mā naṃ nivattayitthā’’ti bhagavatā vuttattā nāsakkhi. Sattavidhaṃ ariyadhananti –

คำว่า พรหมรูปวรรณัง คือ รูปที่มีวรรณะเสมอด้วยรูปของพรหม คำว่า ตยัสสะ คือ ของพระบิดาของท่านนั้น คำว่า นิวตฺเตตุํ น วิสหิ คือ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "อย่าให้ราหุลกลับไปเลย" จึงไม่สามารถ (ให้กลับได้) คำว่า สัตตวิธัง อริยธนัง คือ

‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hiriottappiyaṃ dhanaṃ;

Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhana’’nti. (a. ni. 7.5, 6) –

ทรัพย์คือศรัทธา ทรัพย์คือศีล ทรัพย์คือหิริโอตตัปปะ ทรัพย์คือสุตะ ทรัพย์คือจาคะ และปัญญาเป็นทรัพย์ที่เจ็ด

Evaṃ vuttaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ. Adhimattaṃ rāhuleti rāhule pabbajite nandapabbajjāya uppannadukkhatopi adhikataraṃ dukkhaṃ ahosīti attho. Ito pacchāti ito vuttasokuppattito aparadivasesu anāgāmīnaṃ ñātisinehapaṭighacittuppādābhāvā. Pāḷiyaṃ puttapemantiādi raññā puttasinehassa tibbabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Puttasineho hi attanā sahajātapītivegasamuṭṭhitānaṃ rūpadhammānaṃ sakalasarīraṃ khobhetvā pavattanavasena ‘‘chaviṃ…pe… aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhatī’’ti vutto. Attano piyatarāti bhagavantaṃ sandhāya vadati. Putteti rāhulaṃ. Saddahantenāti tassa vacanena avematikenāti attho. Vimatiyā sati āpatti eva.

อริยทรัพย์ ๗ ประการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ คำว่า อธิมตฺตํ ราหุเล คือ เมื่อราหุลบวชแล้ว ทุกข์ที่เกิดขึ้นยิ่งกว่าความทุกข์ที่เกิดจากการบวชของพระนันทะ นี้เป็นอรรถะ คำว่า อิโต ปจฺฉา คือ หลังจากความโศกที่กล่าวมานี้เกิดขึ้น ในวันอื่น ๆ เพราะอนาคามีบุคคลไม่มีการเกิดขึ้นแห่งจิตที่รักญาติและขัดเคืองญาติ ในพระบาลี คำว่า ปุตฺตเปมํ เป็นต้น พระราชาตรัสไว้เพื่อแสดงความแรงกล้าแห่งความรักบุตร ความรักบุตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'ย่อมตั้งอยู่กระทั่งผิวหนัง...จนถึงไขกระดูก' โดยอาการที่ทำให้รูปธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกับตนอันมีกำลังแห่งปีติทำให้ร่างกายทั้งหมดหวั่นไหวแล้วเป็นไป คำว่า อตฺตโน ปิยตราติ ตรัสหมายถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า คำว่า ปุตฺเตติ หมายถึงพระราหุล คำว่า สทฺทหนฺเตนาติ คือ ด้วยคำพูดของท่านนั้น โดยไม่มีความสงสัย นี้เป็นอรรถะ เมื่อมีความสงสัย ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น

Rāhulavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องราหุล จบแล้ว

Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องกรรมอันเป็นทัณฑกรรมในสิกขาบท

106. Sāmaṇerasikkhāpadādīsu pāḷiyaṃ sikkhāpadānīti sikkhākoṭṭhāsā. Adhisīlasikkhānaṃ vā adhigamūpāyā. Pāṇoti paramatthato jīvitindriyaṃ. Tassa atipātanaṃ pabandhavasena pavattituṃ adatvā satthādīhi atikkamma abhibhavitvā pātanaṃ pāṇātipāto. Pāṇavadhoti attho. So [Pg.115] pana atthato pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā vadhakacetanāva. Tasmā pāṇātipātā veramaṇi, verahetutāya verasaṅkhātaṃ pāṇātipātādipāpadhammaṃ maṇati nīharatīti virati ‘‘veramaṇī’’ti vuccati, viramati etāyāti vā ‘‘viramaṇī’’ti vattabbe niruttinayena ‘‘veramaṇī’’ti samādānavirati vuttā. Esa nayo sesesupi.

๑๐๖. ในสิกขาบทของสามเณรเป็นต้น ในพระบาลี คำว่า สิกฺขาปทานิ คือ กองแห่งสิกขา หรือเป็นอุบายแห่งการบรรลุอธิศีลสิกขา คำว่า ปาโณ คือ ชีวิตินทรีย์โดยปรมัตถ์ การทำชีวิตินทรีย์นั้นให้ตกไป คือ การทำลายให้ตกไปโดยไม่ให้เป็นไปตามลำดับด้วยการล่วงละเมิดและครอบงำด้วยศาสตราเป็นต้น ชื่อว่า ปาณาติปาตะ นี้เป็นอรรถะว่า การฆ่าสัตว์ ส่วนปาณาติปาตะนั้น โดยอรรถะคือ เจตนาฆ่าที่ยังความพยายามอันตัดชีวิตินทรีย์ให้เกิดขึ้นแก่ผู้สำคัญว่าสัตว์ในสัตว์เท่านั้น เพราะฉะนั้น การงดเว้นจากปาณาติปาตะ ชื่อว่า เวรมณี เพราะเป็นเหตุแห่งเวร และเพราะวิรติย่อมนำออกซึ่งบาปธรรมมีปาณาติปาตะเป็นต้นที่ชื่อว่าเวร หรือเพราะย่อมงดเว้นด้วยวิรตินี้ จึงชื่อว่า วิรมณี แต่เมื่อควรกล่าวว่า วิรมณี ก็กล่าวว่า เวรมณี ด้วยนัยแห่งนิรุตติ เป็นสมาทานวิรติ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, theyyacetanāva. Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ, maggena maggapaṭipattisamuṭṭhāpikā methunacetanā. Musāti abhūtavatthu, tassa vādo abhūtataṃ ñatvāva bhūtato viññāpanacetanā musāvādo. Piṭṭhapūvādinibbattasurā ceva pupphāsavādibhedaṃ merayañca surāmerayaṃ. Tadeva madanīyaṭṭhena majjañceva pamādakāraṇaṭṭhena pamādaṭṭhānañca, taṃ yāya cetanāya pivati, tassa etaṃ adhivacanaṃ.

การถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ ชื่อว่า อทินนาทาน คือ เจตนาลักขโมยเท่านั้น คำว่า อพรหมจริยัง คือ การประพฤติที่ไม่ประเสริฐ คือ เมถุนเจตนาที่ยังการประพฤติมรรคให้เกิดขึ้นด้วยมรรค คำว่า มุสา คือ วัตถุที่ไม่จริง การกล่าววัตถุนั้น คือ เจตนาที่ทำให้รู้แจ้งโดยความเป็นจริง ทั้งที่รู้ว่าไม่จริง ชื่อว่า มุสาวาท สุราที่เกิดจากแป้งและขนมเป็นต้น และเมรัยที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น ปุปผาสวะ (น้ำหมักดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำหมักผลไม้) ชื่อว่า สุราเมรัย สุราเมรัยนั้นแหละ โดยอรรถะว่าทำให้มึนเมา ชื่อว่า มัชชะ และโดยอรรถะว่าเป็นเหตุแห่งความประมาท ชื่อว่า ปมาทัฏฐานะ คำนี้เป็นชื่อของเจตนาใดที่ดื่มสุราเมรัยนั้น

Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā ayaṃ ariyānaṃ bhojanassa kālo nāma, tadañño vikālo. Bhuñjitabbaṭṭhena bhojananti idha sabbaṃ yāvakālikaṃ vuccati, tassa ajjhoharaṇaṃ idha uttarapadalopena ‘‘bhojana’’nti adhippetaṃ. Vikāle bhojanaṃ ajjhoharaṇaṃ vikālabhojanaṃ, vikāle vā yāvakālikassa bhojanaṃ ajjhoharaṇaṃ vikālabhojanantipi attho gahetabbo, atthato vikāle yāvakālikaajjhoharaṇacetanāva.

ตั้งแต่เวลาอรุณขึ้นไปจนถึงเที่ยงวัน เวลานี้ชื่อว่าเป็นเวลาฉันอาหารของพระอริยะ เวลาอื่นจากนั้นชื่อว่า วิกาล คำว่า โภชนัง ในที่นี้ หมายถึงยาวกาลิกทั้งหมด โดยอรรถะว่าควรบริโภค การกลืนยาวกาลิกนั้น ในที่นี้พึงประสงค์ว่า "โภชนัง" โดยการลบอุตตรบท การกลืนอาหารในวิกาล ชื่อว่า วิกาลโภชนะ หรือการกลืนยาวกาลิกในวิกาล ชื่อว่า วิกาลโภชนะ นี้เป็นอรรถะที่พึงถือเอา โดยอรรถะคือ เจตนาที่กลืนยาวกาลิกในวิกาลเท่านั้น

Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassanaṃ visūkadassanaṃ, naccagītādidassanasavanānañceva vaṭṭakayuddhajūtakīḷādisabbakīḷānañca nāmaṃ. Dassananti cettha pañcannampi viññāṇānaṃ yathāsakaṃ visayassa ālocanasabhāvatāya dassana-saddena saṅgahetabbattā savanampi saṅgahitaṃ. Naccagītavādita-saddehi cettha attano naccanagāyanādīnipi saṅgahitānīti daṭṭhabbaṃ.

การดูที่เป็นเสี้ยนหนามแก่พระศาสนาเพราะไม่สมควรแก่พระศาสนา ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ เป็นชื่อของการดูและการฟังการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น และการเล่นทุกอย่างมีชนนกกระทาและการพนันเป็นต้น ในบทว่า ทัสสนัง นี้ พึงทราบว่า การฟังก็สงเคราะห์เข้าด้วย เพราะวิญญาณทั้ง ๕ ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยศัพท์ว่า ทัสสนะ โดยความเป็นธรรมชาติที่เห็นอารมณ์ของตน ๆ ในคำนี้ พึงทราบว่า การฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นของตนเองก็สงเคราะห์เข้าด้วยศัพท์ว่า นัจจะ คีตะ วาทิตะ

Mālāti baddhamabaddhaṃ vā antamaso suttādimayampi alaṅkāratthāya piḷandhiyamānaṃ ‘‘mālā’’tveva vuccati. Gandhanti vāsacuṇṇādivilepanato aññaṃ yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti pisitvā gahitaṃ chavirāgakaraṇañceva gandhajātañca. Dhāraṇaṃ nāma piḷandhanaṃ. Maṇḍanaṃ nāma ūnaṭṭhānapūraṇaṃ. Gandhavasena, chavirāgavasena ca sādiyanaṃ vibhūsanaṃ nāma. Mālādīsu vā dhāraṇādīni yathākkamaṃ [Pg.116] yojetabbāni. Tesaṃ dhāraṇādīnaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ vītikkamacetanā.

คำว่า มาลา คือ ดอกไม้ที่ร้อยแล้วก็ตาม ไม่ได้ร้อยแล้วก็ตาม แม้ที่ทำด้วยด้ายเป็นต้นอย่างต่ำที่สุด ที่สวมใส่เพื่อประดับประดา ก็เรียกว่า "มาลา" เท่านั้น คำว่า คันธัง คือ กลิ่นชนิดใดชนิดหนึ่งที่นอกเหนือจากเครื่องลูบไล้มีผงอบเป็นต้น คำว่า วิเลปนัง คือ เครื่องลูบไล้ที่บดแล้วและเป็นเหตุให้ผิวพรรณติดสี และเป็นพวกของหอม ชื่อว่า ธารณะ คือ การสวมใส่ ชื่อว่า มัณฑนะ คือ การทำให้ส่วนที่บกพร่องเต็ม การยินดีโดยความเป็นของหอม และโดยความเป็นเครื่องย้อมผิวพรรณ ชื่อว่า วิภูสนะ หรือในคำว่า มาลา เป็นต้น พึงประกอบคำว่า ธารณะ เป็นต้น ตามลำดับ เหตุแห่งธารณะเป็นต้นเหล่านั้น คือ เจตนาที่ล่วงละเมิด

Uccāti ucca-saddena samānattho nipāto, uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ āsandādi. Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇehi atthataṃ, salohitavitānañca. Etesu hi āsanaṃ, sayanañca uccāsayanamahāsayana-saddehi gahitāni uttarapadalopena. Jātarūparajatapaṭiggahaṇāti ettha rajata-saddena dārumāsakādi sabbaṃ rūpiyaṃ saṅgahitaṃ, muttāmaṇiādayopettha dhaññakhettavatthādayo ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Paṭiggahaṇa-saddena paṭiggāhāpanasādiyanāni saṅgahitāni. Nāsanavatthūti pārājikaṭṭhānatāya liṅganāsanāya kāraṇaṃ.

คำว่า อุจจา เป็นนิบาตที่มีอรรถะเดียวกับศัพท์ว่า อุจจะ ที่นั่งที่นอนที่สูงเกินประมาณมีม้านั่งเป็นต้น เรียกว่า อุจจาสยนะ ที่นอนใหญ่ที่ปูด้วยเครื่องลาดที่ไม่สมควร และที่มีเพดานสีแดง เรียกว่า มหาสยนะ ในที่นอนสูงและที่นอนใหญ่เหล่านั้น การนั่งและการนอนย่อมถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า อุจจาสยนะและมหาสยนะ โดยการลบอุตตรบท ในบทว่า ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณัง นี้ ศัพท์ว่า รชตะ สงเคราะห์เงินทั้งหมดมีมาสกไม้เป็นต้น และในบทนี้ พึงทราบว่า ไข่มุก แก้วมณีเป็นต้น และข้าวเปลือก ไร่นาเป็นต้น ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย ส่วนด้วยศัพท์ว่า ปฏิคฺคหณัง ย่อมสงเคราะห์การให้รับและการยินดี คำว่า นาสนวัตถุ คือ เหตุแห่งการทำลายเพศ (นาสนะ) เพราะเป็นฐานะแห่งปาราชิก

107. Pāḷiyaṃ sabbaṃ saṅghārāmaṃ āvaraṇaṃ karontīti sabbasaṅghārāme pavesanivāraṇaṃ karonti. Saṅghārāmo āvaraṇaṃ kātabboti saṅghārāmo āvaraṇo kātabbo, saṅghārāme vā āvaraṇaṃ kātabbanti attho. Teneva ‘‘tattha āvaraṇaṃ kātu’’nti bhummavasena vuttaṃ. Āhāraṃ āvaraṇantiādīsupi eseva nayo. ‘‘Yattha vā vasatī’’ti iminā sāmaṇerassa vassaggena laddhaṃ vā sakasantakameva vā nibaddhavasanakasenāsanaṃ vuttaṃ. Yattha vā paṭikkamatīti ācariyupajjhāyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘attano’’tiādi. Attanoti hi sayaṃ, ācariyassa, upajjhāyassa vāti attho. Daṇḍenti vinenti etenāti daṇḍo, so eva kattabbattā kammanti daṇḍakammaṃ, āvaraṇādi. Udakaṃ vā pavesetunti pokkharaṇīādiudake pavesetuṃ.

๑๐๗. ในพระบาลี คำว่า สพฺพํ สงฺฆารามํ อาวรณํ กโรนฺติ คือ ย่อมกระทำการห้ามการเข้าในสังฆารามทั้งหมด คำว่า สงฺฆาราโม อาวรณํ กาตพฺโพ คือ สังฆารามพึงถูกปิดกั้น หรือพึงกระทำการปิดกั้นในสังฆาราม นี้เป็นอรรถะ ด้วยเหตุนั้นเอง จึงตรัสว่า "ตตฺถ อาวรณํ กาตุํ" โดยเป็นสัตตมีวิภัตติ แม้ในพระบาลีมีคำว่า อาหารํ อาวรณํ เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยบทว่า "ยตฺถ วา วสติ" นี้ ตรัสถึงเสนาสนะที่สามเณรได้มาตามลำดับพรรษา หรือเป็นของตนเองที่อยู่เป็นประจำ ด้วยบทว่า "ยตฺถ วา ปฏิกฺกมติ" ตรัสถึงที่อยู่ของอาจารย์และอุปัชฌาย์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อตฺตโน" เป็นต้น คำว่า อตฺตโน คือ ของตนเอง หรือของอาจารย์ ของอุปัชฌาย์ นี้เป็นอรรถะที่พึงทราบ ย่อมลงโทษ ย่อมฝึกฝนด้วยสิ่งนี้ เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า ทัณฑะ สิ่งนั้นแหละเพราะเป็นสิ่งที่พึงทำ จึงชื่อว่า กรรม เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ทัณฑกรรม ได้แก่การปิดกั้นเป็นต้น คำว่า อุทกํ วา ปเวเสตุํ คือ เพื่อจมลงในน้ำมีสระโบกขรณีเป็นต้น

Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องทัณฑกรรมในสิกขาบท จบแล้ว

Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องการปิดกั้นโดยไม่บอกกล่าวเป็นต้น

108. Saddhivihārikaantevāsikānampīti upasampanne sandhāya vuttaṃ. Tesupi hi ācariyupajjhāyesu yathā oramanti, tathā tesaṃ niggahaṃ akarontesu aññehi āvaraṇādiniggahakammaṃ kātabbameva. Saṅgaṇhantīti ‘‘paraparisato bhinditvā gaṇhissāmī’’ti dānādicatūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.210; a. ni. 4.32, 256) upalāḷanavasena [Pg.117] saṅgaṇhanti. So bhijjatu vā mā vā, saṅgaṇhantassa payoge āpatti eva. Bhinditvā gaṇhituṃ na vaṭṭatīti bhinditumpi na vaṭṭati, gaṇhitumpi na vaṭṭatīti attho. Ādīnavaṃ pana vattuṃ vaṭṭatīti sāsanagāravena vā parānuddayatāya vā vattuṃ vaṭṭati, na parisalolatāya.

๑๐๘. คำว่า สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกานมฺปิ ตรัสหมายถึงพระภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน เพราะเมื่ออาจารย์และอุปัชฌาย์เหล่านั้นงดเว้นอยู่ตามสมควร เมื่อไม่กระทำการข่มขี่แก่สัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกเหล่านั้น ภิกษุอื่นก็พึงกระทำกรรมอันเป็นการข่มขี่มีการปิดกั้นเป็นต้นเท่านั้น คำว่า สงฺคณฺหนฺติ คือ ย่อมสงเคราะห์ด้วยการโอ้โลมด้วยสังคหวัตถุ ๔ มีทานเป็นต้นว่า "เราจะทำลายจากบริษัทอื่นแล้วรับเอา" บริษัทนั้นจะแตกหรือไม่แตกก็ตาม ภิกษุผู้สงเคราะห์ย่อมต้องอาบัติทุก ๆ ประโยค คำว่า ภินฺทิตฺวา คณฺหิตุํ น วฏฺฏติ คือ ไม่ควรทำลาย และไม่ควรรับ นี้เป็นอรรถะ ส่วนคำว่า ควรกล่าวถึงโทษ คือ ควรกล่าวด้วยความเคารพในพระศาสนา หรือด้วยความเอ็นดูผู้อื่น ไม่ควรกล่าวด้วยความติดในบริษัท

‘‘Senāsanaggāho ca paṭippassambhatī’’ti iminā vassacchedaṃ dasseti. Upasampannānampi pārājikasamāpattiyā saraṇagamanādisāmaṇerabhāvassāpi vinassanato senāsanaggāho ca paṭippassambhati, saṅghalābhampi te na labhantīti veditabbaṃ. Purimikāya puna saraṇāni gahitānīti saraṇaggahaṇena saha tadahevassa vassūpagamanampi dasseti. Pacchimikāya vassāvāsikanti vassāvāsikalābhaggahaṇadassanamattamevetaṃ, tato purepi, pacchāpi vā vassāvāsikañca cīvaramāsesu saṅghe uppannaṃ kālacīvarañca purimikāya upagantvā avipannasīlo sāmaṇero labhati eva. Sace pacchimikāya gahitānīti pacchimikāya vassūpagamanañca chinnavassatañca dasseti. Tassa hi kālacīvare bhāgo na pāpuṇāti. Tasmā ‘‘apaloketvā lābho dātabbo’’ti vuttaṃ.

ด้วยบทว่า "การรับเสนาสนะย่อมสงบระงับ" นี้ ย่อมแสดงการขาดพรรษา แม้แก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันทั้งหลาย เพราะถึงปาราชิก และเพราะความพินาศแห่งความเป็นสามเณรมีการถึงสรณะเป็นต้น การรับเสนาสนะย่อมสงบระงับ พึงทราบว่า ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่ได้แม้ซึ่งลาภของสงฆ์ ด้วยบทว่า "ในปุริมิกา สรณะทั้งหลายอันบุคคลถือเอาแล้วอีก" ย่อมแสดงแม้ซึ่งการเข้าพรรษาของสามเณรนั้นในวันนั้นนั่นเอง พร้อมกับการถือเอาสรณะ คำว่า "ในปัจฉิมิกา ลาภผ้าจำพรรษา" นี้ เป็นเพียงการแสดงการรับลาภผ้าจำพรรษาเท่านั้น สามเณรผู้มีศีลไม่วิบัติ เข้าจำพรรษาในปุริมพรรษา ย่อมได้ลาภผ้าจำพรรษาและผ้ากาลจีวรที่เกิดขึ้นในสงฆ์ในเดือนผ้าจีวร ทั้งก่อนและหลังปัจฉิมพรรษานั้นนั่นเอง ด้วยบทว่า "ถ้าหากในปัจฉิมิกา อันบุคคลถือเอาแล้ว" ย่อมแสดงทั้งการเข้าพรรษาในปัจฉิมพรรษาและการขาดพรรษา จริงอยู่ ส่วนแบ่งในผ้ากาลจีวรย่อมไม่ถึงแก่สามเณรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ลาภอันบุคคลพึงให้โดยบอกกล่าว"

Vassāvāsikalābho pana yadi senāsanasāmikā dāyakā senāsanaguttatthāya pacchimikāya upagantvā vattaṃ katvā attano senāsane vasantassapi vassāvāsikaṃ dātabbanti vadanti, anapaloketvāpi dātabbova. Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ‘‘pacchimikāya vassāvāsikaṃ lacchatīti pacchimikāya puna vassaṃ upagatattā lacchatī’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.108) vuttaṃ, tampi vassāvāsike dāyakānaṃ imaṃ adhippāyaṃ nissāya vuttañce, sundaraṃ. Saṅghikaṃ, kālacīvarampi sandhāya vuttañce, na yujjatīti veditabbaṃ.

ก็ถ้าหากทายกผู้เป็นเจ้าของเสนาสนะกล่าวว่า 'ลาภผ้าจำพรรษาอันบุคคลพึงให้แม้แก่สามเณรผู้อยู่ในเสนาสนะของตน ผู้เข้าจำพรรษาในปัจฉิมพรรษาเพื่อประโยชน์แก่การรักษาเสนาสนะ และกระทำวัตรแล้ว' ไซร้ ลาภผ้าจำพรรษานั้นอันบุคคลพึงให้แม้โดยไม่บอกกล่าว อนึ่ง คำใดที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนีว่า 'ในปัจฉิมพรรษา ย่อมได้ลาภผ้าจำพรรษา เพราะเข้าพรรษาอีกในปัจฉิมพรรษา ย่อมได้' แม้คำนั้น ถ้ากล่าวโดยอาศัยอัธยาศัยนี้ของทายกทั้งหลายในลาภผ้าจำพรรษา ก็เป็นการดี แต่ถ้ากล่าวโดยหมายถึงแม้ซึ่งผ้ากาลจีวรที่เป็นของสงฆ์ ก็ไม่สมควร ดังนี้ พึงทราบ

Na ajānitvāti ‘‘surā’’ti ajānitvā pivato pāṇātipātaveramaṇiādisabbasīlabhedaṃ, saraṇabhedañca na āpajjati, akusalaṃ pana surāpānaveramaṇisīlabhedo ca hoti mālādidhāraṇādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Itarānīti vikālabhojanaveramaṇiādīni. Tānipi hi sañcicca vītikkamantassa taṃ taṃ bhijjati eva, itarītaresaṃ pana abhijjamānena nāsanaṅgāni na honti. Teneva ‘‘tesu bhinnesū’’ti bhedavacanaṃ vuttaṃ.

ด้วยบทว่า 'ไม่รู้แล้ว' นี้ แก่สามเณรผู้ดื่มโดยไม่รู้ว่า 'สุรา' ย่อมไม่ถึงซึ่งความแตกแห่งศีลทั้งปวงมีปาณาติปาตเวรมณีเป็นต้น และซึ่งความแตกแห่งสรณะ แต่อกุศลและความแตกแห่งสุราปานเวรมณีศีลย่อมมี เหมือนในการทรงไว้ซึ่งดอกไม้เป็นต้น ดังนี้ พึงทราบ คำว่า 'อย่างอื่นทั้งหลาย' นี้ คือมีวิกาลโภชนเวรมณีเป็นต้น จริงอยู่ แม้สิกขาบทเหล่านั้น สิกขาบทนั้นๆ ย่อมแตกนั่นเองแก่สามเณรผู้ล่วงละเมิดโดยจงใจ แต่เพราะสิกขาบทที่เหลือจากสิกขาบทที่ล่วงละเมิดนั้นไม่แตก องค์แห่งนาสนะจึงไม่เป็นไป เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำแสดงความแตกด้วยบทว่า 'เมื่อสิกขาบทเหล่านั้นแตกแล้ว'

Accayaṃ [Pg.118] desāpetabboti ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’tiādinā saṅghamajjhe desāpetvā saraṇasīlaṃ dātabbanti adhippāyo pārājikattā tesaṃ. Tenāha ‘‘liṅganāsanāya nāsetabbo’’ti. Ayameva hi nāsanā idha adhippetāti liṅganāsanākāraṇehi pāṇātipātādīhi avaṇṇabhāsanādīnaṃ saha patitattā vuttaṃ.

ด้วยบทว่า 'อันบุคคลพึงให้แสดงซึ่งโทษ' นี้ มีอธิบายว่า 'อันบุคคลพึงให้สรณศีล โดยให้แสดงในท่ามกลางสงฆ์ด้วยบทว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า โทษได้ล่วงเลยข้าพระองค์ไปแล้ว' เป็นต้น' เพราะสามเณรเหล่านั้นเป็นผู้ถึงปาราชิก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อันบุคคลพึงให้ฉิบหายด้วยลิงคนาสนา'. คำว่า 'การให้ฉิบหายนี้แหละ อันพระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ในที่นี้' นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะความเป็นผู้ตกไปพร้อมกับการกล่าวโทษ (พระรัตนตรัย) เป็นต้น ด้วยเหตุแห่งลิงคนาสนามีปาณาติปาตเป็นต้น.

Nanu ca kaṇṭakasāmaṇeropi micchādiṭṭhiko eva, tassa ca heṭṭhā daṇḍakammanāsanāva vuttā. Idha pana micchādiṭṭhikassa liṅganāsanā vuccati, ko imesaṃ bhedoti codanaṃ manasi nidhāyāha ‘‘sassatucchedānañhi aññataradiṭṭhiko’’ti. Ettha cāyamadhippāyo – yo hi ‘‘attā issaro vā nicco dhuvo’’tiādinā vā ‘‘attā ucchijjissati vinassissatī’’tiādinā vā titthiyaparikappitaṃ yaṃ kiñci sassatucchedadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gahetvā voharati, tassa sā pārājikaṭṭhānaṃ hoti. So ca liṅganāsanāya nāsetabbo. Yo pana īdisaṃ diṭṭhiṃ aggahetvā sāsanikova hutvā kevalaṃ buddhavacanādhippāyaṃ viparītato gahetvā bhikkhūhi ovadiyamānopi appaṭinissajjitvā voharati, tassa sā diṭṭhi pārājikaṃ na hoti, so pana kaṇṭakanāsanāya eva nāsetabboti.

จะค้านว่า 'ก็สามเณรกัณฏกะก็เป็นมิจฉาทิฏฐิเท่านั้น และการให้ฉิบหายด้วยทัณฑกรรมเท่านั้นก็กล่าวไว้ในปาจิตติยสิกขาบทเบื้องต่ำ. แต่ในปัพพัชชขันธกะนี้ การให้ฉิบหายด้วยลิงคนาสนาอันบุคคลกล่าวไว้แก่สามเณรผู้มีมิจฉาทิฏฐิ. ความต่างกันของสามเณรสองรูปนี้คืออะไร?' ตั้งการค้านดังนี้ไว้ในใจ จึงกล่าวว่า 'เป็นผู้มีทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ'. อัธยาศัยในคำนี้คือ: สามเณรใดถือเอาสัสสตทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งที่เดียรถีย์ทั้งหลายกำหนดไว้มั่นคง แล้วกล่าวอยู่ ด้วยบทว่า 'อัตตาเป็นใหญ่ หรือเที่ยง หรือยั่งยืน' เป็นต้น หรือด้วยบทว่า 'อัตตาจักขาด จักพินาศ' เป็นต้น ทิฏฐินั้นของสามเณรนั้นเป็นที่ตั้งแห่งปาราชิก. สามเณรนั้นอันบุคคลพึงให้ฉิบหายด้วยลิงคนาสนา. แต่สามเณรใดไม่ถือเอาทิฏฐิเช่นนี้ เป็นผู้คุ้นเคยในพระศาสนาเท่านั้น เพียงถือเอาอัธยาศัยแห่งพระพุทธพจน์โดยอาการอันวิปริต และแม้เมื่อถูกภิกษุทั้งหลายโอวาทอยู่ ก็ไม่สละคืนแล้วกล่าวอยู่ ทิฏฐินั้นของสามเณรนั้นย่อมไม่เป็นเหตุแห่งปาราชิก. แต่สามเณรนั้นอันบุคคลพึงให้ฉิบหายด้วยกณกนาสนาเท่านั้น ดังนี้.

Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องวัตถุอันเป็นเครื่องกั้นมีการไม่บอกลาเป็นต้น จบแล้ว.

Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องวัตถุปัณฑกะ

109. Paṇḍakavatthusmiṃ āsittausūyapakkhapaṇḍakā tayopi purisabhāvaliṅgādiyuttā ahetukapaṭisandhikā, te ca kilesapariyuṭṭhānassa balavatāya napuṃsakapaṇḍakasadisattā ‘‘paṇḍakā’’ti vuttā. Tesu āsittausūyapaṇḍakānaṃ dvinnaṃ kilesapariyuṭṭhānaṃ yonisomanasikārādīhi vītikkamato nivāretumpi sakkā, tena te pabbājetabbā vuttā. Pakkhapaṇḍakassa pana kāḷapakkhesu ummādo viya kilesapariḷāho avattharanto āgacchati, vītikkamaṃ patvā eva ca nivattati. Tasmā so tasmiṃ pakkhe na pabbājetabboti vutto. Tadetaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘yassa paresa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha āsittassāti mukhe āsittassa attanopi asucimuccanena [Pg.119] pariḷāho vūpasammati. Usūyāya uppannāyāti usūyāya vasena attano sevetukāmatārāge uppanne asucimuttiyā pariḷāho vūpasammati.

๑๐๙. ในเรื่องวัตถุปัณฑกะ ปัณฑกะทั้งสามคืออาสิตตปัณฑกะ อุสูยปัณฑกะ และปักขปัณฑกะ ล้วนประกอบด้วยภาวะและเพศแห่งบุรุษเป็นต้น มีปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ. และปัณฑกะเหล่านั้นท่านเรียกว่า 'ปัณฑกะ' เพราะความที่กิเลสกลุ้มรุมมีกำลังมาก และเพราะความเป็นผู้คล้ายกับนปุงสกปัณฑกะ. ในปัณฑกะสามพวกนั้น กิเลสที่กลุ้มรุมของอาสิตตปัณฑกะและอุสูยปัณฑกะสองพวกนั้น อาจกั้นจากการล่วงละเมิดได้ด้วยโยนิโสมนสิการเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัณฑกะเหล่านั้นอันบุคคลพึงให้บวช'. แต่สำหรับปักขปัณฑกะ ความเร่าร้อนแห่งกิเลสย่อมมาครอบงำเหมือนคนบ้าในข้างแรม และย่อมกลับสงบเมื่อถึงการล่วงละเมิดแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปักขปัณฑกะนั้นอันบุคคลไม่พึงให้บวชในข้างแรมนั้น'. เพื่อแสดงการจำแนกนั้น จึงกล่าวคำว่า 'ยสฺส ปเรสํ' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'ของอาสิตตปัณฑกะ' คือ ความเร่าร้อนย่อมสงบด้วยการหลั่งอสุจิของตนเองที่ถูกรดในปาก. คำว่า 'เมื่อความริษยาเกิดขึ้นแล้ว' คือ เมื่อราคะคือความใคร่เพื่อเสพของตนเกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งความริษยา ความเร่าร้อนย่อมสงบด้วยการหลั่งอสุจิ.

‘‘Bījāni apanītānī’’ti vuttattā bījesu ṭhitesu nimittamatte apanīte paṇḍako na hoti. Bhikkhunopi anābādhapaccayā tadapanayane thullaccayameva, na pana paṇḍakattaṃ, bījesu pana apanītesu aṅgajātampi rāgena kammaniyaṃ na hoti, pumabhāvo vigacchati, massuādipurisaliṅgampi upasampadāpi vigacchati, kilesapariḷāhopi dunnivāravītikkamo hoti napuṃsakapaṇḍakassa viya. Tasmā īdiso upasampannopi nāsetabboti vadanti. Yadi evaṃ kasmā bījuddharaṇe pārājikaṃ na paññattanti? Ettha tāva keci vadanti ‘‘paññattamevetaṃ bhagavatā ‘paṇḍako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’ti vuttattā’’ti. Keci pana ‘‘yasmā bījuddharaṇakkhaṇe paṇḍako na hoti, tasmā tasmiṃ khaṇe pārājikaṃ na paññattaṃ. Yasmā pana so uddhaṭabījo bhikkhu aparena samayena vuttanayena paṇḍakattaṃ āpajjati, abhāvako hoti, upasampadāya avatthu, tato eva cassa upasampadā vigacchati, tasmā esa paṇḍakattupagamanakālato paṭṭhāya jātiyā napuṃsakapaṇḍakena saddhiṃ yojetvā ‘upasampanno nāsetabbo’ti abhabboti vutto, na tato pubbe. Ayañca kiñcāpi sahetuko, bhāvakkhayena panassa ahetukasadisatāya maggopi na uppajjatī’’ti vadanti. Apare pana ‘‘pabbajjato pubbe upakkamena paṇḍakabhāvamāpannaṃ sandhāya ‘upasampanno nāsetabbo’ti vuttaṃ, upasampannassa pana pacchā upakkamena upasampadāpi na vigacchatī’’ti, taṃ na yuttaṃ. Yadaggena hi pabbajjato pubbe upakkamena abhabbo hoti, tadaggena pacchāpi hotīti vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

เพราะความเป็นอันท่านกล่าวไว้ว่า 'อัณฑะทั้งหลายอันบุคคลนำออกแล้ว' เมื่ออัณฑะทั้งหลายยังอยู่ เมื่อนำออกเพียงนิมิต ปัณฑกะย่อมไม่เป็น. แม้แก่ภิกษุ เมื่อนำนิมิตนั้นออกโดยไม่มีอาพาธเป็นปัจจัย เป็นถุลลัจจัยเท่านั้น แต่ความเป็นปัณฑกะย่อมไม่เป็น. แต่เมื่อนำอัณฑะทั้งหลายออกแล้ว แม้องคชาตย่อมไม่ควรแก่การงานด้วยราคะ, ภาวะแห่งบุรุษย่อมปราศไป, แม้เพศบุรุษมีหนวดเป็นต้นและอุปสมบทก็ปราศไป, แม้ความเร่าร้อนแห่งกิเลสก็มีการล่วงละเมิดที่ห้ามได้ยาก เป็นเหมือนความเร่าร้อนของนปุงสกปัณฑกะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันมีสภาพเช่นนี้ อันบุคคลพึงให้ฉิบหาย'. ถ้าเป็นดังนี้ เพราะเหตุไรปาราชิกในการนำอัณฑะออกจึงไม่ทรงบัญญัติเล่า? นี้เป็นการค้าน. ในการค้านนี้ ก่อนอื่น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติเรื่องนี้ไว้แล้วนั่นเอง เพราะความเป็นอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ปัณฑกะผู้ยังไม่เป็นอุปสัมบัน อันบุคคลไม่พึงให้อุปสมบท ปัณฑกะผู้เป็นอุปสัมบันแล้ว อันบุคคลพึงให้ฉิบหาย''. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'เพราะเหตุใดในขณะที่นำอัณฑะออก ปัณฑกะย่อมไม่เป็น, เพราะเหตุนั้นในขณะนั้นปาราชิกจึงไม่ทรงบัญญัติ. แต่เพราะเหตุใดภิกษุผู้มีอัณฑะอันบุคคลนำออกแล้วนั้น ในกาลต่อมา ย่อมถึงความเป็นปัณฑกะโดยนัยที่กล่าวแล้ว, เป็นผู้ไม่มีภาวะ, ไม่เป็นวัตถุแห่งอุปสมบท, และเพราะเหตุนั้นนั่นเองอุปสมบทของบุคคลนั้นก็ปราศไป, เพราะเหตุนั้นบุคคลนี้ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้ไม่ควร' โดยประกอบเข้ากับนปุงสกปัณฑกะโดยชาติ ตั้งต้นแต่กาลที่ถึงความเป็นปัณฑกะว่า 'ผู้เป็นอุปสัมบัน อันบุคคลพึงให้ฉิบหาย' ไม่ใช่ก่อนแต่นั้น. และบุคคลนี้แม้จะเป็นผู้มีเหตุ แต่เพราะความสิ้นไปแห่งภาวะ และเพราะความเป็นผู้คล้ายกับอเหตุกะ แม้มรรคของบุคคลนั้นก็ย่อมไม่เกิดขึ้น'. แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'คำว่า 'ผู้เป็นอุปสัมบัน อันบุคคลพึงให้ฉิบหาย' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงผู้ถึงความเป็นปัณฑกะด้วยความพยายามก่อนการบวช. แต่สำหรับบุคคลผู้เป็นอุปสัมบันแล้ว อุปสมบทก็ย่อมไม่ปราศไปด้วยความพยายามในภายหลัง'. คำนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุใดด้วยส่วนใดบุคคลเป็นผู้ไม่ควรด้วยความพยายามก่อนการบวช, ด้วยส่วนนั้นแม้ภายหลังก็เป็นผู้ไม่ควร. เพราะเหตุนั้นจึงไม่สมควร. อันบุคคลพึงพิจารณาแล้วถือเอา.

Itthattādi bhāvo natthi etassāti abhāvako. Pabbajjā na vāritāti ettha pabbajjāgahaṇeneva upasampadāpi gahitā. Tenāha ‘‘yassa cettha pabbajjā vāritā’’tiādi. Tasmiṃyevassa pakkhe pabbajjā vāritāti ettha pana apaṇḍakapakkhepi pabbajjāmattameva labhati, upasampadā pana tadāpi na vaṭṭati, paṇḍakapakkhe pana āgate liṅganāsanāya nāsetabboti veditabbaṃ.

ภาวะมีความเป็นหญิงเป็นต้นไม่มีแก่บุคคลนั้น เหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่าอภาวกะ. ในคำว่า 'บรรพชาไม่ถูกห้าม' นี้ ด้วยการถือเอาบรรพชานั่นเอง ย่อมเป็นอันถือเอาอุปสมบทด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนึ่ง บรรพชาของบุคคลใดถูกห้ามในเรื่องนี้' เป็นต้น. แต่ในคำว่า 'บรรพชาของบุคคลนั้นถูกห้ามในข้างแรมนั้นนั่นเอง' นี้ แม้ในข้างแรมที่ไม่เป็นปัณฑกะ ก็ย่อมได้เพียงบรรพชาเท่านั้น ส่วนอุปสมบทนั้น แม้ในกาลนั้นก็ไม่ควร แต่เมื่อถึงข้างแรมที่เป็นปัณฑกะแล้ว พึงทราบว่าพึงให้ฉิบหายด้วยลิงคนาสนา.

Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องวัตถุปัณฑกะ จบแล้ว.

Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องเถยยสังวาสกวัตถุ

110. Theyyasaṃvāsakavatthumhi [Pg.120] kolaññāti kule jātā, tattha vā viditā ñātā pasiddhā, taṃ vā jānanti kolaññāti ñātakānaṃ nāmaṃ. Theyyāya liṅgaggahaṇamattampi idha saṃvāso evāti āha ‘‘tayo theyyasaṃvāsakā’’ti. Na yathāvuḍḍhaṃ vandananti bhikkhūnaṃ, sāmaṇerānaṃ vā vandanaṃ na sādiyati.

๑๑๐. ในเถยยสังวาสกวัตถุ คำว่า 'โกลัญญะ' คือ ผู้เกิดในตระกูล หรือผู้เป็นที่รู้จัก เป็นที่รู้กัน เป็นที่เลื่องลือในตระกูลนั้น หรือผู้รู้จักตระกูลนั้น ชื่อว่าโกลัญญะ คำนี้เป็นชื่อของคนรู้จัก. แม้เพียงการถือเอาเพศด้วยการขโมย ก็เป็นสังวาสในเรื่องนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เถยยสังวาสกะ ๓ จำพวก'. คำว่า 'ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา' คือ ไม่ยินดีการไหว้ของภิกษุหรือสามเณร.

Yathāvuḍḍhaṃ vandananti attanā musāvādena dassitavassakkamena bhikkhūnaṃ vandanaṃ sādiyati, daharasāmaṇero pana vuḍḍhasāmaṇerānaṃ, daharabhikkhu ca vuḍḍhānaṃ vandanaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako na hoti. Imasmiṃ attheti saṃvāsatthenakatthe.

คำว่า “ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา” คือ ตนเองยินดีการไหว้ของภิกษุทั้งหลายด้วยลำดับพรรษาที่แสดงด้วยการพูดเท็จ แต่สามเณรผู้เยาว์ แม้จะยินดีการไหว้ของสามเณรผู้แก่กว่า และภิกษุผู้เยาว์ แม้จะยินดีการไหว้ของภิกษุผู้แก่กว่า ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ คำว่า “ในอรรถนี้” คือ ในอรรถแห่งสังวาสัตเถนกะ

‘‘Bhikkhuvassānī’’ti idaṃ saṃvāsatthenake vuttapāṭhavasena vuttaṃ, sayameva pana pabbajitvā sāmaṇeravassāni gaṇentopi ubhayatthenako eva. Na kevalañca purisova, itthīpi bhikkhunīsu evaṃ paṭipajjati, theyyasaṃvāsikāva. Ādikammikāpi cettha na muccanti, upasampannesu eva paññattāpattiṃ paṭicca ādikammikā vuttā, tenevettha ādikammikopi na mutto.

คำว่า “ภิกษุพรรษา” นี้ ตรัสไว้โดยนัยแห่งบทที่กล่าวในสังวาสัตเถนกะ แต่ผู้ที่บวชเองแล้วนับพรรษาเป็นสามเณร ก็เป็นอุภยัตเถนกะนั่นเอง ไม่ใช่เฉพาะบุรุษเท่านั้น แม้สตรีที่ประพฤติเช่นนี้ในภิกษุณี ก็เป็นเถยยสังวาสิกานั่นเอง แม้อาทิกัมมิกะทั้งหลายในเรื่องนี้ก็ไม่พ้น อาบัติที่บัญญัติไว้เฉพาะในอุปสัมบันเท่านั้น อาทิกัมมิกะจึงถูกกล่าวไว้ เพราะเหตุนั้น แม้อาทิกัมมิกะในเรื่องนี้ก็ไม่พ้น

Rāja…pe… bhayenāti ettha bhaya-saddo paccekaṃ yojetabbo. Yāva so suddhamānasoti ‘‘iminā liṅgena bhikkhū vañcetvā tehi saṃvasissāmī’’ti asuddhacittābhāvena suddhacitto. Tena hi asuddhacittena liṅge gahitamatte pacchā bhikkhūhi saha saṃvasatu vā mā vā, liṅgatthenako hoti. Pacchā saṃvasantopi abhabbo hutvā saṃvasati. Tasmā ubhayatthenakopi liṅgatthenake eva pavisatīti veditabbaṃ. Yo pana rājādibhayena suddhacittova liṅgaṃ gahetvā vicaranto pacchā ‘‘bhikkhuvassāni gaṇetvā jīvissāmī’’ti asuddhacittaṃ uppādeti, so cittuppādamattena theyyasaṃvāsakopi na hoti suddhacittena gahitaliṅgattā. Sace pana so bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā sāmaṇeravassagaṇanādiṃ karoti, tadā saṃvāsatthenako, ubhayatthenako vā hotīti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ pana parato saha dhuranikkhepena ‘‘ayampi theyyasaṃvāsako, vā’’ti vuttaṃ, taṃ bhikkhūhi saṅgamma saṃvāsādhivāsanavasena dhuranikkhepaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘saṃvāsaṃ nādhivāseti yāvā’’ti. Tassa tāva theyyasaṃvāsako nāma na vuccatīti sambandho daṭṭhabbo. Ettha ca corādibhayaṃ [Pg.121] vināpi kīḷādhippāyena liṅgaṃ gahetvā bhikkhūnaṃ santike pabbajitālayaṃ dassetvā vandanādiṃ asādiyantopi ‘‘sobhati nu kho me pabbajitaliṅga’’ntiādinā suddhacittena gaṇhantopi theyyasaṃvāsako na hotīti daṭṭhabbaṃ.

ในบทว่า “ราชะ...เป็นต้น...ด้วยภัย” นี้ พึงประกอบคำว่า “ภัย” เข้ากับแต่ละบท คำว่า “ตราบเท่าที่เขามีใจบริสุทธิ์” คือ มีใจบริสุทธิ์เพราะไม่มีจิตคิดไม่บริสุทธิ์ว่า “เราจะลวงภิกษุทั้งหลายด้วยเพศนี้ แล้วจะอยู่ร่วมกับภิกษุเหล่านั้น” เพราะว่าเมื่อบุคคลนั้นถือเพศด้วยจิตไม่บริสุทธิ์แล้ว แม้ภายหลังจะอยู่ร่วมกับภิกษุหรือไม่ก็ตาม ก็เป็นลิงคัตเถนกะ แม้ภายหลังอยู่ร่วม ก็อยู่ร่วมโดยไม่สมควร เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า แม้อุภยัตเถนกะก็สงเคราะห์เข้าในลิงคัตเถนกะนั่นเอง ส่วนบุคคลใดถือเพศด้วยใจบริสุทธิ์เพราะภัยจากพระราชาเป็นต้น แล้วเที่ยวไป ภายหลังจึงยังจิตไม่บริสุทธิ์ให้เกิดขึ้นว่า “เราจะนับพรรษาภิกษุแล้วเลี้ยงชีพ” บุคคลนั้นก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะด้วยเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิต เพราะมีเพศที่ถือด้วยใจบริสุทธิ์ แต่ถ้าบุคคลนั้นไปสู่สำนักของภิกษุทั้งหลายแล้ว กระทำการนับพรรษาเป็นสามเณรเป็นต้น เมื่อนั้นก็เป็นสังวาสัตเถนกะ หรืออุภยัตเถนกะ พึงทราบดังนี้ อนึ่ง คำที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า “บุคคลนี้ก็เป็นเถยยสังวาสกะด้วยการวางภาระร่วมกัน” นั้น ตรัสหมายถึงการวางภาระโดยนัยแห่งการยินดีสังวาสด้วยการอยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ตราบเท่าที่ยังไม่ยินดีสังวาส” พึงทราบความสัมพันธ์ว่า บุคคลนั้นยังไม่ถูกเรียกว่าเถยยสังวาสกะ อนึ่ง ในเรื่องนี้ พึงทราบว่า แม้ผู้ที่ถือเพศด้วยความตั้งใจจะเล่น โดยปราศจากภัยจากโจรเป็นต้น แล้วแสดงอาการแห่งบรรพชิตในสำนักของภิกษุทั้งหลาย แม้ไม่ยินดีการไหว้เป็นต้น หรือแม้ผู้ที่ถือเพศด้วยจิตบริสุทธิ์ว่า “เพศบรรพชิตของเรางดงามหรือไม่หนอ” เป็นต้น ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ

Sabbapāsaṇḍiyabhattānīti sabbasāmayikānaṃ sādhāraṇaṃ katvā paññattabhattāni, idañca bhikkhūnaññeva niyamitabhattagahaṇe saṃvāsopi sambhaveyyāti sabbasādhāraṇabhattaṃ vuttaṃ. Saṃvāsaṃ pana asādiyitvā abhikkhukavihārādīsu vihārabhattādīni bhuñjantopi theyyasaṃvāsako na hoti eva. Kammantānuṭṭhānenāti kasiādikammakaraṇena. Pattacīvaraṃ ādāyāti bhikkhuliṅgavesena sarīrena dhāretvā.

คำว่า “สัพพปาสัณฑิยภัต” คือ ภัตที่บัญญัติไว้โดยทำให้เป็นของทั่วไปแก่ชนผู้มีลัทธิทั้งปวง อนึ่ง ที่ตรัสถึงภัตที่ทั่วไปแก่ชนทั้งปวงนี้ เพราะสังวาสพึงมีได้ในการรับภัตที่กำหนดไว้เฉพาะภิกษุทั้งหลายเท่านั้น แต่ภิกษุผู้ไม่ยินดีสังวาส แม้ฉันวิหารภัตเป็นต้นในวิหารที่ไม่มีภิกษุเป็นต้น ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะเลย คำว่า “ด้วยการประกอบการงาน” คือ ด้วยการกระทำกรรมมีกสิกรรมเป็นต้น คำว่า “ถือบาตรและจีวร” คือ ทรงไว้ด้วยกายโดยเพศแห่งภิกษุ

‘‘Yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’ti idaṃ nidassanamattaṃ, ‘‘theyyasaṃvāsako’’ti pana nāmaṃ ajānantopi ‘‘evaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti vā ‘‘evaṃ karonto samaṇo nāma na hotī’’ti vā ‘‘yadi ārocessāmi, chaḍḍessanti ma’’nti vā ‘‘yena kenaci pabbajjā me na ruhatī’’ti jānāti, theyyasaṃvāsako hoti. Yo pana paṭhamaṃ ‘‘pabbajjā evaṃ me gahitā’’tisaññī kevalaṃ antarā attano setavatthanivāsanādivippakāraṃ pakāsetuṃ lajjanto na katheti, so theyyasaṃvāsako na hoti. Anupasampannakāleyevāti ettha avadhāraṇena upasampannakāle theyyasaṃvāsakalakkhaṇaṃ ñatvā vañcanāyapi nāroceti, theyyasaṃvāsako na hotīti dīpeti. So parisuddhacittena gahitaliṅgattā liṅgatthenako na hoti, laddhūpasampadattā tadanuguṇasseva saṃvāsassa sāditattā saṃvāsatthenakopi na hoti. Anupasampanno pana liṅgatthenako hoti, saṃvāsārahassa liṅgassa gahitattā saṃvāsasādiyanamattena saṃvāsatthenako hoti.

คำว่า “ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเถยยสังวาสกะ” นี้เป็นเพียงตัวอย่าง แต่ผู้ที่ไม่รู้ชื่อว่า “เถยยสังวาสกะ” แต่รู้ว่า “ไม่ควรทำอย่างนี้” หรือ “เมื่อทำอย่างนี้ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ” หรือ “ถ้าเราบอก พวกเขาจะขับไล่เรา” หรือ “บรรพชาของเราไม่สำเร็จด้วยประการใดประการหนึ่ง” ผู้นั้นเป็นเถยยสังวาสกะ ส่วนผู้ใดมีความสำคัญในเบื้องต้นว่า “บรรพชาของเราถูกถือเอาแล้วอย่างนี้” เพียงแต่ละอายที่จะเปิดเผยความผิดปกติของตน เช่น การนุ่งห่มผ้าขาว จึงไม่บอก ผู้นั้นไม่เป็นเถยยสังวาสกะ ในบทว่า “เฉพาะในสมัยที่ยังไม่เป็นอุปสัมบัน” นี้ แสดงว่า ด้วยการกำหนด เมื่อรู้ลักษณะของเถยยสังวาสกะในสมัยที่เป็นอุปสัมบันแล้ว แม้ไม่บอกด้วยการลวง ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ เพราะว่าภิกษุนั้นมีเพศที่ถือด้วยใจบริสุทธิ์ จึงไม่เป็นลิงคัตเถนกะ และเพราะได้อุปสมบทแล้ว และยินดีสังวาสที่สมควรแก่การอุปสมบทนั้น จึงไม่เป็นสังวาสัตเถนกะด้วย ส่วนอนุปสัมบันนั้น ไม่เป็นลิงคัตเถนกะ เพราะถือเพศที่ควรแก่สังวาส แต่เป็นสังวาสัตเถนกะด้วยเพียงการยินดีสังวาส

Saliṅge ṭhitoti saliṅgabhāve ṭhito. Theyyasaṃvāsako na hotīti bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā liṅgatthenako na hoti, bhikkhupaṭiññāya apariccattattā saṃvāsatthenako na hotīti. Yaṃ pana mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā na saṃvāsatthenako’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Itarathā [Pg.122] sāmaṇerassapi bhikkhuvassagaṇanādīsu liṅgānurūpasaṃvāso eva sāditoti saṃvāsatthenakatā na siyā bhikkhūhi dinnaliṅgassa ubhinnampi sādhāraṇattā. Yathā cettha bhikkhu, evaṃ sāmaṇeropi pārājikaṃ samāpanno sāmaṇerapaṭiññāya apariccattattā saṃvāsatthenako na hotīti veditabbo. Sobhatīti sampaṭicchitvāti kāsāvadhāraṇe dhuraṃ nikkhipitvā gihibhāvaṃ sampaṭicchitvā.

คำว่า “ตั้งอยู่ในเพศของตน” คือ ตั้งอยู่ในภาวะแห่งเพศของตน คำว่า “ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ” คือ ไม่เป็นลิงคัตเถนกะเพราะไม่ละเพศที่ภิกษุให้แล้ว และไม่เป็นสังวาสัตเถนกะเพราะไม่ละการปฏิญญาว่าเป็นภิกษุ อนึ่ง เหตุที่กล่าวไว้ในมาติกาอรรถกถาว่า “เพราะยินดีสังวาสที่สมควรแก่เพศ จึงไม่เป็นสังวาสัตเถนกะ” นั้น ก็ตรัสหมายถึงเหตุนี้เอง หากเป็นอย่างอื่น แม้สามเณรก็ยินดีสังวาสที่สมควรแก่เพศในการนับพรรษาภิกษุเป็นต้น เพราะเพศที่ภิกษุให้แล้วเป็นของทั่วไปแก่ทั้งสอง (ภิกษุและสามเณร) ความเป็นสังวาสัตเถนกะก็ไม่พึงมี ภิกษุในเรื่องนี้เป็นเช่นใด แม้สามเณรผู้ถึงปาราชิกแล้ว ก็ไม่เป็นสังวาสัตเถนกะเพราะไม่ละการปฏิญญาว่าเป็นสามเณร พึงทราบดังนี้ คำว่า “งดงาม” คือ “ยอมรับ” คือ วางภาระในการทรงผ้ากาสาวะแล้ว ยอมรับภาวะแห่งคฤหัสถ์

Yo koci vuḍḍhapabbajitoti sāmaṇeraṃ sandhāya vuttaṃ. Mahāpeḷādīsūti vilīvādimayesu gharadvāresu ṭhapitabhattabhājanavisesesu, etena vihāre bhikkhūhi saddhiṃ vassagaṇanādīnaṃ akaraṇaṃ dasseti.

คำว่า “บรรพชิตผู้แก่กว่าคนใดคนหนึ่ง” ตรัสหมายถึงสามเณร คำว่า “ในภาชนะภัตอันวิเศษที่วางไว้ที่ประตูเรือนเป็นต้นที่ทำด้วยไม้ไผ่สานเป็นต้น” นี้ แสดงถึงการไม่กระทำการนับพรรษาเป็นต้นร่วมกับภิกษุทั้งหลายในวิหาร

Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องเถยยสังวาสกะ จบแล้ว

Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องผู้หลีกไปสู่ลัทธิเดียรถีย์

Titthiyapakkantakādikathāsu tesaṃ liṅge ādinnamatteti vīmaṃsādiadhippāyaṃ vinā ‘‘titthiyo bhavissāmī’’ti sanniṭṭhānavasena liṅge kāyena dhāritamatte. Sayamevāti titthiyānaṃ santikaṃ agantvā sayameva saṅghārāmepi kusacīrādīni nivāseti. Ājīvako bhavissāmi…pe… gacchatīti ājīvakānaṃ santike tesaṃ pabbajanavidhinā ‘‘ājīvako bhavissāmī’’ti gacchati. Tassa hi titthiyabhāvūpagamanaṃ pati sanniṭṭhāne vijjamānepi ‘‘gantvā bhavissāmī’’ti parikappitattā padavāre dukkaṭameva vuttaṃ. Dukkaṭanti pāḷiyā avuttepi methunādīsu vuttapubbapayogadukkaṭānulomato vuttaṃ. Etena ca sanniṭṭhānavasena liṅge sampaṭicchite pārājikaṃ, tato purimapayoge thullaccayañca vattabbameva, thullaccayakkhaṇe nivattantopi āpattiṃ desāpetvā muccati evāti daṭṭhabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ saṅghabhedepi lohituppādepi bhikkhūnaṃ pubbapayogādīsu dukkaṭathullaccayapārājikāhi muccanasīmā ca veditabbā. Sāsanaviruddhatāyettha ādikammikānampi anāpatti na vuttā. Pabbajjāyapi abhabbatādassanatthaṃ panete, aññe ca pārājikakaṇḍe visuṃ sikkhāpadena pārājikādiṃ adassetvā idha abhabbesu eva vuttāti veditabbaṃ.

ในอรรถกถาเรื่องผู้หลีกไปสู่ลัทธิเดียรถีย์เป็นต้นนั้น คำว่า "เพียงแต่รับเพศของพวกนั้น" หมายถึง เพียงแค่ทรงเพศไว้ด้วยกาย ด้วยอำนาจแห่งการตัดสินใจว่า "เราจักเป็นเดียรถีย์" โดยปราศจากความประสงค์ที่จะสืบสวนเป็นต้น. คำว่า "ด้วยตนเอง" หมายถึง ไม่ไปสู่สำนักของพวกเดียรถีย์ แต่ด้วยตนเองเท่านั้น นุ่งห่มผ้ากุสจีวรเป็นต้น แม้ในอารามของสงฆ์. คำว่า "เราจักเป็นอาชีวก...เป็นต้น...ไป" หมายถึง ไปสู่สำนักของพวกอาชีวกด้วยพิธีบรรพชาของพวกนั้นว่า "เราจักเป็นอาชีวก". ความจริง แม้มีการตัดสินใจในการเข้าถึงความเป็นเดียรถีย์ของภิกษุนั้น แต่เพราะมีการดำริไว้ว่า จะไปเป็น จึงกล่าวไว้เพียงอาบัติทุกกฏในขณะก้าวเท้า. คำว่า "ทุกกฏ" นั้น แม้ไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี แต่กล่าวไว้เพราะคล้อยตามปุพพปโยคทุกกฏที่กล่าวไว้ในเมถุนเป็นต้น. ด้วยบทนี้ พึงทราบว่า เมื่อรับเพศด้วยอำนาจแห่งการตัดสินใจ ย่อมเป็นปาราชิก และในปุพพปโยคก่อนหน้านั้น พึงกล่าวอาบัติถุลลัจจัยไว้แน่นอน แม้ผู้ที่งดเสียในขณะแห่งอาบัติถุลลัจจัย เมื่อแสดงอาบัติคืนแล้วก็ย่อมพ้นแน่นอน. พึงทราบว่า ในเรื่องนี้ฉันใด แม้ในเรื่องผู้ทำลายสงฆ์และผู้ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนห้อพระโลหิตก็ฉันนั้น พึงทราบทั้งอาบัติทุกกฏ ถุลลัจจัย ปาราชิก และขอบเขตแห่งการพ้นในปุพพปโยคเป็นต้นของภิกษุทั้งหลาย. เพราะความเป็นผู้ขัดต่อพระศาสนา ในเรื่องผู้หลีกไปสู่ลัทธิเดียรถีย์เป็นต้นนี้ จึงไม่ได้กล่าวการไม่ต้องอาบัติแม้แก่บุคคลผู้เป็นอาทิกัมมิกะ. แต่พึงทราบว่า เพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่ควรแม้เพื่อการบรรพชา ท่านจึงไม่ได้แสดงผู้หลีกไปสู่ลัทธิเดียรถีย์ ผู้ทำลายสงฆ์ ผู้ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนห้อพระโลหิตเหล่านี้ และผู้ฆ่ามารดาเป็นต้นอย่างอื่นว่าเป็นปาราชิกเป็นต้นด้วยสิกขาบทต่างหากในปาราชิกกัณฑ์ แต่กล่าวไว้ในบรรพชากขันธกะนี้เฉพาะในพวกผู้ไม่ควรเท่านั้น

Taṃ [Pg.123] laddhinti titthiyavese seṭṭhabhāvaggahaṇameva sandhāya vuttaṃ. Tesañhi titthiyānaṃ sassatādiggāhaṃ gaṇhantopi liṅge asampaṭicchite titthiyapakkantako na hoti, taṃ laddhiṃ aggahetvāpi ‘‘etesaṃ vatacariyā sundarā’’ti liṅgaṃ sampaṭicchanto titthiyapakkantako hoti eva. Laddhiyā abhāvenāti bhikkhubhāve sālayatāya titthiyabhāvūpagamanaladdhiyā abhāvena, etena ca āpadāsu kusacīrādiṃ pārupantassāpi naggassa viya anāpattiṃ dasseti.

คำว่า "ความเห็นนั้น" กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการยึดถือความเป็นสิ่งประเสริฐในเพศเดียรถีย์เท่านั้น. ความจริง แม้ถือเอาความเห็นว่าเที่ยงเป็นต้นของพวกเดียรถีย์เหล่านั้น แต่เมื่อไม่รับเพศ ก็ไม่เป็นผู้หลีกไปสู่ลัทธิเดียรถีย์ แม้ไม่ถือเอาความเห็นนั้น แต่ผู้ที่รับเพศว่า วัตรปฏิบัติของพวกเดียรถีย์เหล่านั้นดีงาม ย่อมเป็นผู้หลีกไปสู่ลัทธิเดียรถีย์แน่นอน. คำว่า "เพราะไม่มีความเห็น" หมายถึง เพราะไม่มีความเห็นที่น้อมไปสู่ความเป็นเดียรถีย์ ด้วยความเป็นผู้มีความอาลัยในความเป็นภิกษุ และด้วยบทนี้ ย่อมแสดงการไม่ต้องอาบัติแม้แก่ภิกษุผู้นุ่งห่มผ้ากุสจีวรเป็นต้นเพราะภัยอันตราย เหมือนภิกษุผู้เปลือยกาย

Upasampannabhikkhunā kathitoti ettha saṅghabhedakopi upasampannabhikkhunāva kathito, mātughātakādayo pana anupasampannenāpīti daṭṭhabbaṃ.

ในบทว่า "อันภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันกล่าวแล้ว" นี้ พึงทราบว่า แม้ผู้ทำลายสงฆ์ก็อันภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันเท่านั้นกล่าวไว้ แต่พวกผู้ฆ่ามารดาเป็นต้นนั้น แม้อันอนุปสัมบันก็กล่าวไว้

Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องผู้หลีกไปสู่ลัทธิเดียรถีย์ จบแล้ว

Tiracchānavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องติรัจฉานวัตถุ

111. Udakasañcārikaṃ maṇḍūkabhakkhaṃ nāgasarīranti sambandhitabbaṃ. Vissarabhayenāti nāgassa sarīraṃ disvā bhikkhuno viravanabhayena. Kapimiddhādīsu nāgasarīraṃ nuppajjatīti taduppattisīmaṃ dassento āha ‘‘vissaṭṭho’’tiādi.

๑๑๑. พึงประกอบความว่า กายของนาคที่หากินในน้ำ มีกบเป็นอาหาร. คำว่า "เพราะกลัวเสียงร้อง" หมายถึง เพราะกลัวว่าภิกษุจะร้องคร่ำครวญเมื่อเห็นกายของนาค. เพราะกายของนาคไม่เกิดขึ้นในขณะหลับแบบลิงเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะแสดงขอบเขตแห่งการเกิดกายนาคนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า วิสฺสฏฺโฐ เป็นต้น

Tiracchānavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องติรัจฉานวัตถุ จบแล้ว

Mātughātakādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น

112. Apavāhananti sodhanaṃ. Tiracchānādiamanussajātito manussajātikānaññeva puttesu mettādayopi tikkhavisadā honti lokuttaraguṇā viyāti āha ‘‘manussitthibhūtā janikā mātā’’ti. Yathā manussānaññeva kusalappavatti tikkhavisadā, evaṃ akusalappavattipīti āha ‘‘sayampi manussajātikenevā’’tiādi. Ānantariyenāti ettha cutianantaraṃ niraye paṭisandhiphalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare janakattena niyuttaṃ ānantariyaṃ, tena. Vesiyā puttoti upalakkhaṇamattaṃ, kulitthiyā aticāriniyā puttopi attano pitaraṃ ajānitvā ghātento pitughātakova hoti.

๑๑๒. คำว่า "อปวาหนะ" หมายถึง การชำระ. เมตตาเป็นต้นในบุตรของบุคคลผู้มีชาติเป็นมนุษย์เท่านั้น ย่อมคมกล้าและบริสุทธิ์ยิ่งกว่าในบุตรของพวกอมนุษย์มีสัตว์เดียรัจฉานเป็นต้น เหมือนโลกุตตรธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มารดาผู้ให้กำเนิดเป็นหญิงมนุษย์. การเกิดขึ้นแห่งกุศลของมนุษย์เท่านั้นคมกล้าและบริสุทธิ์ฉันใด การเกิดขึ้นแห่งอกุศลก็คมกล้าและบริสุทธิ์ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "แม้ตนเองก็เป็นผู้มีชาติเป็นมนุษย์เท่านั้น" เป็นต้น. ในบทว่า อนันตริเยน นี้ ผลแห่งปฏิสนธิในนรกในลำดับแห่งจุติชื่อว่าอนันตระ เจตนาที่ประกอบในปฏิสนธิในนรกอันเป็นลำดับนั้นด้วยความเป็นผู้ให้เกิด ชื่อว่าอนันตริยะ ด้วยอนันตริยกรรมนั้น. คำว่า "บุตรของหญิงแพศยา" เป็นเพียงอุปปาลักขณะเท่านั้น แม้บุตรของหญิงในตระกูลผู้ประพฤติล่วงละเมิด เมื่อฆ่าบิดาของตนโดยไม่รู้ ก็ย่อมเป็นผู้ฆ่าบิดาแน่นอน

114. Avasesanti [Pg.124] anāgāmiādikaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ manussaviggahapārājike vuttameva.

๑๑๔. คำว่า "ที่เหลือ" หมายถึง พระอนาคามีเป็นต้น คำที่พึงกล่าวในเรื่องผู้ฆ่าพระอรหันต์นี้ ท่านได้กล่าวไว้แล้วในมนุสสวิคคหปาราชิกนั่นเอง

115. Ayaṃ saṅghabhedakoti pakatattaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttaṃ. Pubbe eva pārājikaṃ samāpanno vā vatthādidosena vipannopasampado vā saṅghaṃ bhindantopi anantariyaṃ na phusati, saṅgho pana bhinnova hoti, pabbajjā cassa na vāritāti daṭṭhabbaṃ.

๑๑๕. คำว่า "ผู้นี้เป็นผู้ทำลายสงฆ์" กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงภิกษุผู้มีศีลปกติ. พึงทราบว่า ผู้ที่ต้องปาราชิกมาก่อนแล้วก็ดี ผู้มีอุปสมบทวิบัติแล้วเพราะโทษแห่งวัตถุเป็นต้นก็ดี แม้ทำลายสงฆ์ ก็ไม่ถึงอนันตริยกรรม แต่สงฆ์ย่อมแตกกันแน่นอน และการบรรพชาของบุคคลนั้นก็ไม่ห้าม

‘‘Duṭṭhacittenā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘vadhakacittenā’’ti. Lohitaṃ uppādetīti tathāgatassa verīhi abhejjakāyatāya kenaci balakkārena cammādichedaṃ katvā bahi lohitaṃ paggharāpetuṃ na sakkā, āvudhādipahārena pana lohitaṃ ṭhānato calitvā kuppamānaṃ ekattha sañcitaṃ hoti, ettakena pana pahāradāyako lohituppādako nāma hoti devadatto viya. Cetiyaṃ pana bodhiṃ vā paṭimādiṃ vā bhindato ānantariyaṃ na hoti, ānantariyasadisaṃ mahāsāvajjaṃ hoti. Bodhirukkhassa pana ojoharaṇasākhā ceva sadhātukaṃ cetiyaṃ bādhayamānā ca chinditabbā, puññamevettha hoti.

อรรถที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า "ด้วยจิตคิดร้าย" นั้น ย่อมแสดงให้ประจักษ์ด้วยคำว่า "ด้วยจิตคิดฆ่า". คำว่า "ยังโลหิตให้เกิดขึ้น" หมายถึง เพราะพระตถาคตมีพระกายอันพวกศัตรูไม่อาจทำลายได้ บุคคลบางคนจึงไม่อาจกระทำการตัดหนังเป็นต้นด้วยกำลังแล้วยังพระโลหิตให้ไหลออกไปข้างนอกได้. แต่พระโลหิตนั้นเพราะถูกประหารด้วยอาวุธเป็นต้น ย่อมเคลื่อนจากที่ตั้ง กำเริบแล้วรวมกันอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ด้วยเพียงเท่านี้ ผู้ประหารชื่อว่าเป็นผู้ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนห้อพระโลหิต เหมือนพระเทวทัต. แต่สำหรับผู้ทำลายเจดีย์ก็ดี ต้นโพธิ์ก็ดี พระพุทธรูปเป็นต้นก็ดี อนันตริยกรรมย่อมไม่เป็น แต่เป็นกรรมที่มีโทษมากเหมือนอนันตริยกรรม. อนึ่ง กิ่งแห้งที่หมดโอชะของต้นโพธิ์ และกิ่งที่เบียดเบียนเจดีย์ที่มีพระธาตุ พึงตัดเสีย ในการตัดนี้ย่อมเป็นบุญเท่านั้น

Mātughātakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น จบแล้ว

Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอุภโตพยัญชนกวัตถุ

116. Itthiubhatobyañjanakoti itthindriyayutto, itaro pana purisindriyayutto. Ekassa hi bhāvadvayaṃ saha nuppajjati yamake (yama. 3.indriyayamaka.188) paṭikkhittattā. Dutiyabyañjanaṃ pana kammasahāyena akusalacitteneva bhāvavirahitaṃ uppajjati. Pakatitthipurisānampi kammameva byañjanaliṅgānaṃ kāraṇaṃ, na bhāvo tassa kenaci paccayena paccayattassa paṭṭhāne avuttattā. Kevalaṃ bhāvasahitānaṃyeva byañjanaliṅgānaṃ pavattidassanatthaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘itthindriyaṃ paṭicca itthiliṅgādīnī’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 632) indriyaṃ byañjanakaāraṇattena vuttaṃ, idha pana akusalabalena indriyaṃ vināpi byañjanaṃ uppajjatīti vuttaṃ. Ubhinnampi cesaṃ ubhatobyañjanakānaṃ yadā itthiyā rāgo uppajjati, tadā purisabyañjanaṃ pākaṭaṃ hoti, itaraṃ paṭicchannaṃ. Yadā purise rāgo uppajjati, tadā itthibyañjanaṃ [Pg.125] pākaṭaṃ hoti, itaraṃ paṭicchannaṃ. Tattha vicāraṇakkamoti paṭisandhikkhaṇe eva itthipurisaliṅgānampi pātubhāvappakāsake kurundivacane ayuttatāpakāsanatthaṃ atthavicāraṇakkamo. Aṭṭhasāliniyañhi ‘‘itthiliṅgādīni pana itthindriyaṃ paṭicca pavatte samuṭṭhitānī’’tiādi (dha. sa. aṭṭha. 632) vuttaṃ. Nevassa pabbajjā atthīti yojanā. Yo ca paṭikkhitte abhabbe, bhabbe ca puggale ñatvā pabbājeti, upasampādeti vā, dukkaṭaṃ. Ajānantassa sabbattha anāpattīti veditabbaṃ.

๑๑๖. คำว่า “อุภโตพยัญชนกะหญิง” หมายถึง อุภโตพยัญชนกะที่ประกอบด้วยอิตถินทรีย์ ส่วนอุภโตพยัญชนกะชายนั้นประกอบด้วยปุริสินทรีย์. ด้วยว่า อินทรีย์สองอย่างของอุภโตพยัญชนกะนั้นไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะความเป็นสิ่งที่ปฏิเสธไว้แล้วในอินทริยยมก. ส่วนพยัญชนะที่สองนั้นเกิดขึ้นด้วยอกุศลจิตนั่นเอง โดยมีกรรมเป็นสหาย ปราศจากอินทรีย์. แม้แก่หญิงและชายปกติ กรรมเท่านั้นเป็นเหตุแห่งนิมิตและเพศ อินทรีย์ไม่เป็นเหตุ เพราะไม่ได้แสดงความเป็นปัจจัยของอินทรีย์นั้นด้วยปัจจัยบางอย่างไว้ในคัมภีร์ปัฏฐาน. เพียงเพื่อแสดงการเกิดขึ้นของนิมิตและเพศแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยอินทรีย์เท่านั้น จึงกล่าวอินทรีย์ว่าเป็นเหตุแห่งนิมิตไว้ในอรรถกถาด้วยคำว่า “อาศัยอิตถินทรีย์ อิตถีลิงค์เป็นต้น” เป็นต้น. แต่อุภโตพยัญชนกะนี้กล่าวไว้ว่า นิมิตเกิดขึ้นแม้ปราศจากอินทรีย์ด้วยกำลังแห่งอกุศล. เมื่อใดราคะเกิดขึ้นในหญิงแก่อุภโตพยัญชนกะทั้งสองนั้น เมื่อนั้นปุริสพยัญชนะย่อมปรากฏ อิตถีพยัญชนะย่อมปกปิด. เมื่อใดราคะเกิดขึ้นในชาย เมื่อนั้นอิตถีพยัญชนะย่อมปรากฏ ปุริสพยัญชนะย่อมปกปิด. คำว่า “ลำดับแห่งการพิจารณาในเรื่องนั้น” หมายถึง ลำดับแห่งการพิจารณาอรรถเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่ควรในคำของคุรุนทีที่แสดงการปรากฏขึ้นของอิตถีลิงค์และปุลลิงค์ในขณะปฏิสนธิเท่านั้น. ด้วยว่า ในอรรถสาลินีกล่าวไว้ว่า “อิตถีลิงค์เป็นต้นเกิดขึ้นในปวัตติกาลอาศัยอิตถินทรีย์” เป็นต้น. การบรรพชาของบุคคลนั้นไม่มี ดังนี้คือการประกอบความ. ภิกษุใดรู้แล้วให้บรรพชาหรือให้อุปสมบทแก่บุคคลผู้ไม่ควรที่ถูกปฏิเสธก็ดี และบุคคลผู้ควรมีหัตถัจฉินนะเป็นต้นก็ดี ย่อมเป็นทุกกฏ. แก่ภิกษุผู้ไม่รู้ ย่อมไม่ต้องอาบัติในบุคคลทั้งปวง ดังนี้พึงทราบ.

Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องอุภโตพยัญชนกวัตถุ จบแล้ว.

Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอนุปัชฌายกวัตถุเป็นต้น

117. Anupajjhāyādivatthūsu sikkhāpadaṃ apaññattanti ‘‘na, bhikkhave, anupajjhāyako upasampādetabbo’’ti idheva paññāpiyamānasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Kammaṃ pana na kuppatī’’ti idaṃ upajjhāyābhāvepi ‘‘itthannāmassa upasampadāpekkho, itthannāmena upajjhāyenā’’ti matassa vā vibbhamantassa vā purāṇaupajjhāyassa, aññassa vā yassa kassaci avijjamānassāpi nāmena sabbattha upajjhāyakittanassa katattā vuttaṃ. Yadi hi upajjhāyakittanaṃ na kareyya, ‘‘puggalaṃ na parāmasatī’’ti vuttakammavipatti eva siyā. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘anupajjhāyaka’’nti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyampissa ‘‘upajjhāyaṃ akittetvā’’ti avatvā ‘‘upajjhāyaṃ agāhāpetvā sabbena sabbaṃ upajjhāyavirahitaṃ’’icceva atthoti vutto. Pāḷiyaṃ saṅghena upajjhāyenāti ‘‘ayaṃ itthannāmo saṅghassa upasampadāpekkho, itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācati saṅghena upajjhāyenā’’ti evaṃ kammavācāya saṅghameva upajjhāyaṃ kittetvāti attho. Evaṃ gaṇena upajjhāyenāti etthāpi ‘‘ayaṃ itthannāmo gaṇassa upasampadāpekkho’’tiādinā yojanā veditabbā, evaṃ vuttepi kammaṃ na kuppati eva dukkaṭasseva vuttattā. Aññathā ‘‘so ca puggalo anupasampanno’’ti vadeyya. Tenāha ‘‘saṅghenā’’tiādi. Tattha paṇḍakādīhi upajjhāyehi kariyamānesu kammesu paṇḍakādike vināva yadi pañcavaggādigaṇo pūrati, kammaṃ na kuppati, itarathā kuppatīti veditabbaṃ.

๑๑๗. ในเรื่องอนุปัชฌายะเป็นต้น คำว่า "สิกขาบทไม่ได้บัญญัติไว้" นั้น กล่าวโดยหมายถึงสิกขาบทที่กำลังบัญญัติไว้ในปัพพัชชกขันธกะนี้เอง. คำว่า "แต่กรรมไม่เสีย" นี้กล่าวไว้เพราะมีการกล่าวถึงอุปัชฌาย์ในทุกกรรมวาจา โดยใช้ชื่อของอุปัชฌาย์ที่ตายไปแล้ว หรือที่ลาสิกขาไปแล้ว หรืออุปัชฌาย์เก่า หรือของใครก็ตามที่ไม่มีตัวตนอยู่จริง. หากไม่กล่าวถึงอุปัชฌาย์แล้ว ก็จะเป็นกรรมวิบัติที่กล่าวไว้ว่า "ไม่ระบุบุคคล" นั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ ในพระบาลีจึงกล่าวว่า "อนุปัชฌายกะ". และในอรรถกถาของพระบาลีนั้น ก็ไม่ได้กล่าวว่า "ไม่กล่าวถึงอุปัชฌาย์" แต่กล่าวอธิบายความหมายว่า "ไม่ให้อุปัชฌาย์เลย เป็นผู้ปราศจากอุปัชฌาย์โดยสิ้นเชิง". ในพระบาลี คำว่า "ด้วยสงฆ์เป็นอุปัชฌาย์" หมายถึง การกล่าวถึงสงฆ์เป็นอุปัชฌาย์ในกรรมวาจาว่า "ผู้นี้ชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทจากสงฆ์ ผู้นี้ชื่อนี้ขออุปสมบทจากสงฆ์ ด้วยสงฆ์เป็นอุปัชฌาย์" ดังนี้เป็นต้น. ในทำนองเดียวกัน ในคำว่า "ด้วยคณะเป็นอุปัชฌาย์" ก็พึงทราบการประกอบความโดยเริ่มจาก "ผู้นี้ชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทจากคณะ" เป็นต้น. แม้กล่าวเช่นนี้ กรรมก็ไม่เสีย เพราะกล่าวถึงเพียงทุกกฏเท่านั้น. หากเป็นอย่างอื่น ก็จะกล่าวว่า "บุคคลนั้นไม่ได้อุปสมบท". ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "ด้วยสงฆ์" เป็นต้น. พึงทราบว่า ในกรรมที่กระทำโดยอุปัชฌาย์ที่เป็นบัณเฑาะก์เป็นต้น หากคณะสงฆ์มีจำนวนครบห้ารูปขึ้นไป โดยไม่รวมบัณเฑาะก์เป็นต้น กรรมก็ไม่เสีย หากไม่ครบ กรรมก็เสีย.

Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องอนุปัชฌายกวัตถุเป็นต้น จบแล้ว.

Apattakādivatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอัปปัตตกวัตถุเป็นต้น

118. Apattacīvaravatthūsupi [Pg.126] pattacīvarānaṃ abhāvepi ‘‘paripuṇṇassa pattacīvara’’nti kammavācāya sāvitattā kammakopaṃ avatvā dukkaṭameva vuttaṃ. Itarathā sāvanāya hāpanato kammakopo eva siyā. Keci pana ‘‘paṭhamaṃ anuññātakammavācāya upasampannā viya idānipi ‘paripuṇṇassa pattacīvara’nti avatvā kammavācāya upasampannāpi sūpasampannāevā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ. Anuññātakālato paṭṭhāya hi aparāmasanaṃ sāvanāya hāpanavipatti eva hoti ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti padassa hāpane viya. Tampi hi pacchā anuññātaṃ, ‘‘saṅghaṃ, bhante, upasampadaṃ yācāmī’’tiādivākyena ayācetvā tampi upasampādento ‘‘ayaṃ itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vatvāva yadi kammavācaṃ karoti, kammaṃ sukatameva hoti, no ce vipannaṃ. Sabbapacchā hi anuññātakammavācato kiñcipi parihāpetuṃ na vaṭṭati, sāvanāya hāpanameva hoti. Aññe vā bhikkhū dātukāmā hontīti sambandho.

๑๑๘. ในเรื่องอัปปัตตจีวรเป็นต้น แม้จะไม่มีบาตรและจีวร แต่เพราะมีการสวดกรรมวาจาว่า "บาตรและจีวรครบถ้วน" จึงกล่าวถึงเพียงทุกกฏ ไม่ได้กล่าวถึงกรรมวิบัติ. หากเป็นอย่างอื่น การละเว้นการสวดจะทำให้กรรมวิบัติได้. อาจารย์บางท่านกล่าวว่า "เหมือนกับผู้ที่อุปสมบทด้วยกรรมวาจาที่ได้รับอนุญาตในครั้งแรก แม้ในปัจจุบันนี้ ผู้ที่อุปสมบทด้วยกรรมวาจาที่ไม่สมบูรณ์ โดยไม่กล่าวว่า 'บาตรและจีวรครบถ้วน' ก็ยังถือว่าอุปสมบทดีแล้ว". คำกล่าวนี้ไม่สมควร. เพราะการไม่ระบุถึงตั้งแต่เวลาที่ได้รับอนุญาตนั้น เป็นความวิบัติจากการละเว้นการสวด เหมือนกับการละเว้นคำว่า "ผู้นี้ชื่อนี้ขออุปสมบทจากสงฆ์". คำนั้นก็ได้รับอนุญาตในภายหลัง. หากผู้ให้อุปสมบทไม่ได้ขอด้วยคำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออุปสมบทจากสงฆ์" เป็นต้น แต่กลับกล่าวว่า "ผู้นี้ชื่อนี้ขออุปสมบทจากสงฆ์" แล้วจึงทำกรรมวาจา กรรมนั้นก็ถือว่าทำได้ดีแล้ว หากไม่ทำเช่นนั้น ก็จะวิบัติ. เพราะหลังจากกรรมวาจาที่ได้รับอนุญาตในท้ายที่สุดแล้ว ไม่ควรละเว้นสิ่งใดเลย การละเว้นการสวดเท่านั้นที่จะเกิดขึ้น. และภิกษุรูปอื่นก็ปรารถนาจะให้ นี่คือความเชื่อมโยง.

Anāmaṭṭhapiṇḍapātanti bhikkhūhi laddhabhikkhato aggahitaggaṃ piṇḍapātaṃ. Sāmaṇerabhāgasamakoti ettha kiñcāpi sāmaṇerānampi āmisabhāgassa samakameva diyyamānattā visuṃ sāmaṇerabhāgo nāma natthi, pattacīvaraparikammamattapaṭibaddhapabbajjatāya pana sāmaṇerasadisā ete paṇḍupalāsāti dassanatthaṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Niyatāsannapabbajjasseva cāyaṃ bhāgo dīyati. Teneva ‘‘yāva patto paccatī’’tiādi vuttaṃ. Āmisabhāgoti vihāre dinnaṃ saṅghabhattaṃ, tatruppādañca sandhāya vuttaṃ, na dāyakānaṃ gehesu tehi diyyamānaṃ. Teneva salākabhattādi paṭikkhittaṃ, dāyakā vippaṭisārino hontīti. Bhesajjantiādinā pana gihīnaṃ bhesajjakaraṇādidoso ettha na hotīti dasseti.

คำว่า "อนามัฏฐปิณฑปาตะ" หมายถึง บิณฑบาตที่ภิกษุได้รับมาแล้ว แต่ยังไม่ได้หยิบส่วนยอดออกไป ในคำว่า "เสมอด้วยส่วนของสามเณร" นี้ แม้ว่าโดยแท้จริงแล้วจะไม่มีส่วนของสามเณรแยกต่างหาก เพราะมีการให้ส่วนของอามิสแก่สามเณรเท่ากัน แต่ก็พึงทราบว่ากล่าวเช่นนี้เพื่อแสดงว่าผู้ที่กำลังจะบวชเหล่านี้เป็นเหมือนสามเณร เพราะการบวชของพวกเขานั้นผูกพันอยู่กับการจัดเตรียมบาตรและจีวรเท่านั้น ส่วนนี้จะให้แก่ผู้ที่แน่นอนว่าจะบวชเท่านั้น ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "จนกว่าบาตรจะสุก" เป็นต้น คำว่า "ส่วนของอามิส" กล่าวโดยอ้างถึงภัตตาหารที่ถวายแก่สงฆ์ในวิหาร และอามิสที่เกิดขึ้นในวิหารนั้น ไม่ได้กล่าวถึงอามิสที่ทายกถวายในบ้านของตน ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า ทายกทั้งหลายย่อมเดือดร้อน เพราะสลากภัตเป็นต้นถูกอาจารย์ปฏิเสธ แต่ด้วยบทว่า "เภสัชชัง" เป็นต้น แสดงว่าโทษของการทำยาเป็นต้นสำหรับคฤหัสถ์นั้น ไม่มีในผู้ที่กำลังจะบวชเหล่านี้.

Apattakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องอัปปัตตกะเป็นต้น จบลงแล้ว.

Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องหัตถัจฉินนะเป็นต้น

119. Hatthacchinnādivatthūsu [Pg.127] kaṇṇamūleti sakalassa kaṇṇassa chedaṃ sandhāya vuttaṃ. Kaṇṇasakkhalikāyāti kaṇṇacūḷikāya. Yassa pana kaṇṇāviddheti heṭṭhā kuṇḍalādiṭhapanacchiddaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi saṅghaṭanakkhamaṃ. Ajapadaketi ajapadanāsikaṭṭhikoṭiyaṃ. Tato hi uddhaṃ na vicchindati. Sakkā hoti sandhetunti avirūpasaṇṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, virūpaṃ pana parisadūsakataṃ āpādeti.

๑๑๙. ในเรื่องหัตถัจฉินนะเป็นต้น คำว่า "ที่โคนหู" กล่าวโดยอ้างถึงการตัดหูทั้งหมด คำว่า "กัณณสักขลิกายะ" หมายถึง ติ่งหู คำว่า "กัสสะ ปะนะ กัณณาวิทเธ" กล่าวโดยอ้างถึงรูที่เจาะไว้สำหรับใส่ต่างหูเป็นต้นที่ด้านล่าง เพราะรูนั้นสามารถเชื่อมต่อกันได้ คำว่า "อชปทกะ" หมายถึง ที่ปลายกระดูกจมูกที่มีลักษณะเหมือนเท้าแพะ เพราะจากจุดนั้นขึ้นไปจะไม่ขาด คำว่า "สามารถเชื่อมต่อกันได้" กล่าวโดยอ้างถึงการเชื่อมต่อกันโดยไม่เสียรูป แต่การเชื่อมต่อกันที่เสียรูปย่อมทำให้เกิดความเสื่อมเสียแก่หมู่คณะ.

Khujjasarīroti vaṅkasarīro. Brahmuno viya ujukaṃ gattaṃ sarīraṃ yassa, so brahmujjugatto, bhagavā.

คำว่า "ขุชชสรีระ" หมายถึง ผู้มีร่างกายคดงอ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใดมีพระวรกายตรงเหมือนพระพรหม พระองค์นั้นชื่อว่า "พรหมุชุคัตตะ" (ผู้มีพระวรกายตรงเหมือนพรหม).

Parivaṭumoti samantato vaṭṭakāyo, etena evarūpā eva vāmanakā na vaṭṭantīti dasseti.

คำว่า "ปริวัฏฏุโม" หมายถึง ผู้มีร่างกายกลมโดยรอบ ด้วยคำนี้แสดงว่าคนแคระที่มีลักษณะเช่นนี้ไม่สมควร.

Kūṭakūṭasīsoti anekesu ṭhānesu piṇḍikamaṃsataṃ dassetuṃ āmeḍitaṃ kataṃ. Tenāha ‘‘tālaphalapiṇḍisadisenā’’ti, tālaphalānaṃ mañjarī piṇḍi nāma. Anupubbatanukena sīsenāti cetiyathūpikā viya kamena kisena sīsena, thūlaveḷupabbaṃ viya ādito paṭṭhāya yāvapariyosānaṃ samathūlena uccena sīsena samannāgato nāḷisīso nāma. Kappasīsoti gajamatthakaṃ viya dvidhā bhinnasīso. ‘‘Kaṇṇikakeso vā’’ti imassa vivaraṇaṃ ‘‘pāṇakehī’’tiādi. Makkaṭasseva naḷāṭepi kesānaṃ uṭṭhitabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sīsalomehī’’tiādi.

คำว่า "กูฏกูฏสีสะ" มีการซ้ำคำเพื่อแสดงถึงการมีก้อนเนื้อในหลายตำแหน่ง ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "เหมือนช่อผลตาล" ช่อผลตาลเรียกว่า "ปิณฑิ" คำว่า "อนุปุพพะตะนุกะสีสะ" หมายถึง ผู้มีศีรษะเรียวเล็กไปตามลำดับเหมือนยอดเจดีย์ ผู้มีศีรษะใหญ่เท่ากันตั้งแต่โคนจรดปลายเหมือนปล้องไม้ไผ่ใหญ่ และสูง เรียกว่า "นาฬิสีสะ" คำว่า "กปิสีสะ" หมายถึง ผู้มีศีรษะแยกเป็นสองส่วนเหมือนหัวช้าง คำว่า "ปาณเกหิ" เป็นต้น เป็นคำอธิบายของคำว่า "กัณณิกะเกโส วา" และคำว่า "สีสะโลเมหิ" เป็นต้น กล่าวโดยอ้างถึงการมีผมขึ้นบนหน้าผากเหมือนลิง.

Makkaṭabhamukoti naḷāṭalomehi avibhattalomabhamuko. Akkhicakkalehīti kaṇhamaṇḍalehi. Kekaroti tiriyaṃ passanako. Udakatārakāti olokentānaṃ udake paṭibimbikacchāyā, udakapubbuḷanti keci. Akkhitārakāti abhimukhe ṭhitānaṃ chāyā, akkhigaṇḍakātipi vadanti. Atipiṅgalakkhīti majjārakkhi. Madhupiṅgalanti madhuvaṇṇapiṅgalaṃ. Nippakhumakkhīti ettha pakhuma-saddo akkhidalalomesu nirūḷho, tadabhāvā nippakhumakkhi. Akkhipākenāti akkhidala pariyantesu pūtibhāvāpajjanarogena.

คำว่า "มักกะฏะภมุกะ" หมายถึง ผู้มีคิ้วที่ไม่แยกจากขนหน้าผาก คำว่า "อักขิจักกะเลหิ" หมายถึง ผู้มีวงกลมดำในตา คำว่า "เกกะโร" หมายถึง ผู้ที่มองเฉียงๆ คำว่า "อุทกะตารกา" หมายถึง เงาสะท้อนในน้ำของผู้ที่มองดู บางท่านกล่าวว่า "ฟองน้ำ" คำว่า "อักขิตารกา" หมายถึง เงาของผู้ที่ยืนอยู่ข้างหน้า บางท่านก็กล่าวว่า "อักขิคัณฑกา" คำว่า "อติปิงคัลลักขี" หมายถึง ผู้มีตาสีเหลืองเหมือนแมว คำว่า "มธุปิงคัลลัง" หมายถึง ผู้มีสีเหลืองเหมือนน้ำผึ้งและมีตาเหลือง ในคำว่า "นิปปะขุมะอักขี" คำว่า "ปะขุมะ" หมายถึง ขนตา เมื่อไม่มีขนตาจึงเรียกว่า "นิปปะขุมะอักขี" คำว่า "อักขิปาเกนะ" หมายถึง โรคที่ทำให้เกิดการเน่าเปื่อยที่ขอบเปลือกตา.

Cipiṭanāsikoti [Pg.128] anunnatanāsiko. Paṭaṅgamaṇḍūko nāma mahāmukhamaṇḍūko. Bhinnamukhoti upakkamukhapariyosāno, sabbadā vivaṭamukho vā. Vaṅkamukhoti ekapasse apakkamma ṭhitaheṭṭhimahanukaṭṭhiko. Oṭṭhacchinnakoti ubhosu oṭṭhesu yattha katthaci jātiyā vā pacchā vā satthādinā apanītamaṃsena oṭṭhena samannāgato. Eḷamukhoti niccapaggharitalālāmukho.

คำว่า "จิปิฏะนาสิกะ" หมายถึง ผู้มีจมูกไม่โด่ง หรือผู้มีจมูกแบน คำว่า "ปะฏังคะมัณฑูกะ" หมายถึง กบปากกว้าง คำว่า "ภินนะมุขะ" หมายถึง ผู้มีปากที่ปลายแยก หรือผู้มีปากที่อ้าอยู่เสมอ คำว่า "วังคะมุขะ" หมายถึง ผู้มีขากรรไกรล่างที่เบี้ยวไปข้างหนึ่ง คำว่า "โอฏฐัจฉินนะกะ" หมายถึง ผู้มีริมฝีปากที่เนื้อถูกตัดออกไป ไม่ว่าจะโดยกำเนิดหรือภายหลังด้วยมีดเป็นต้น ไม่ว่าจะเป็นริมฝีปากบนหรือล่าง คำว่า "เอฬะมุขะ" หมายถึง ผู้มีปากที่น้ำลายไหลย้อยอยู่เสมอ.

Bhinnagaloti avanatagato. Bhinnauroti atininnauramajjho. Evaṃ bhinnapiṭṭhipi. Sabbañcetanti ‘‘kacchugatto’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Ettha ca vinicchayo kuṭṭhādīsu vutto evāti āha ‘‘vinicchayo’’tiādi.

คำว่า "ภินนะคละ" หมายถึง ผู้มีคอค้อม คำว่า "ภินนะอุระ" หมายถึง ผู้มีกลางอกบุ๋มลึกมาก "ภินนะปิฏฐิ" (หลังค่อม) ก็เช่นเดียวกัน คำว่า "สัพพัญเจตัง" กล่าวโดยอ้างถึง "กัจฉุคัตตะ" (ผู้มีโรคเรื้อน) เป็นต้น และในเรื่องกัจฉุคัตตะเป็นต้นนี้ การวินิจฉัยก็ได้กล่าวไว้แล้วในเรื่องโรคเรื้อนเป็นต้น ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "การวินิจฉัย" เป็นต้น.

Vātaṇḍikoti aṇḍavātarogena uddhutabījaṇḍakosena samannāgato, yassa nivāsanena paṭicchannampi unnataṃ pakāsati, sova na pabbājetabbo. Vikaṭoti tiriyaṃgamanapādo, yassa caṅkamato jāṇukā bahi nigacchanti. Paṇhoti pacchato parivattanakapādo, yassa caṅkamato jāṇukā anto pavisanti. Mahājaṅghoti thūlajaṅgho. Mahāpādoti mahantena pādatalena yutto. Pādavemajjheti piṭṭhipādavemajjhe, etena aggapādo ca paṇhi ca sadisoti dasseti.

วาตัณฑิกะ คือ ผู้ประกอบด้วยโรคไส้เลื่อน (อัณฑวาตะ) มีถุงอัณฑะที่ลูกอัณฑะพองขึ้น ซึ่งแม้ถูกผ้าอันตรวาสกปกปิดแล้วก็ยังปรากฏสูงขึ้น ผู้นั้นไม่ควรให้อุปสมบท. วิกฏะ คือ ผู้มีเท้าเดินไขว้ ซึ่งเมื่อเดินจงกรม หัวเข่าทั้งหลายยื่นออกไปข้างนอก. ปัณหะ คือ ผู้มีเท้าที่พลิกไปข้างหลัง ซึ่งเมื่อเดินจงกรม หัวเข่าทั้งหลายเข้าไปข้างใน. มหาชังฆะ คือ ผู้มีน่องใหญ่. มหาปาทะ คือ ผู้ประกอบด้วยฝ่าเท้าใหญ่. ปาทเวมัชฌะ คือ กลางหลังเท้า ด้วยบทนี้แสดงว่าปลายเท้าและส้นเท้าเสมอกัน.

Majjhe saṅkuṭitapādattāti kuṇḍapādatāya kāraṇavibhāvanaṃ. Agge saṅkuṭitapādattāti kuṇḍapādatāya sakuṇapādasseva gamanavibhāvanaṃ. Piṭṭhipādaggena caṅkamantoti ‘‘pādassa bāhirantenāti ca abbhantarantenā’’ti ca idaṃ pādatalassa ubhohi pariyantehi caṅkamanaṃ sandhāya vuttaṃ.

คำว่า "มัชเฌ สังกุฏิตปาทัตตา" เป็นคำแสดงเหตุแห่งความเป็นผู้มีเท้าคู้เหมือนคันธนู. คำว่า "อัคเค สังกุฏิตปาทัตตา" เป็นการแสดงการเดินให้ปรากฏเหมือนเท้าของนก เพราะความเป็นผู้มีเท้าคู้เหมือนคันธนู. คำว่า "ปิฏฐิปาทัคเคน จังกมันโต" (ผู้เดินด้วยปลายหลังเท้า) นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายการเดินจงกรมด้วยส่วนปลายทั้งสองข้างของฝ่าเท้า คือ "ด้วยส่วนปลายภายนอกแห่งเท้า" และ "ด้วยส่วนปลายภายใน".

Mammananti ṭhānakaraṇavisuddhiyā abhāvena ayuttakkharavacanaṃ. Vacanānukaraṇena hi so mammano vutto. Yo ca karaṇasampannopi ekamevakkharaṃ hikkārabahuso vadati, sopi idheva saṅgayhati. Yo vā pana hikkaṃ niggahetvāpi anāmeḍitakkharameva siliṭṭhavacanaṃ vattuṃ samattho, so pabbājetabbo.

มัมมะนะ คือ ผู้มีถ้อยคำอักษรไม่สมควร เพราะไม่มีความบริสุทธิ์แห่งฐานกรณ์. จริงอยู่ บุคคลนั้นชื่อว่ามัมมะนะ (ผู้พูดติดอ่าง) เพราะการทำตามถ้อยคำ. อนึ่ง ผู้ใดแม้ประกอบด้วยกรณ์ แต่พูดอักษรตัวเดียวเท่านั้นติดอ่างบ่อยๆ ผู้นั้นก็สงเคราะห์เข้าในมัมมะนะนี้แหละ. ส่วนผู้ใดแม้ระงับเสียงที่ไม่ชัดเจนได้ และสามารถพูดถ้อยคำที่ชัดเจน มีอักษรที่ไม่ขาดไม่ตกบกพร่องเท่านั้น ผู้นั้นควรให้อุปสมบท.

Āpattito na muccatīti ñatvā karontova na muccati. Jīvitantarāyādiāpadāsu aruciyā kāyasāmaggiṃ dentassa anāpatti. Appatto osāraṇanti osāraṇāya anarahoti attho.

คำว่า "อาปัตติโต น มุจจติ" (ไม่พ้นจากอาบัติ) คือ ภิกษุผู้ให้อุปสมบทโดยรู้เท่านั้นจึงไม่พ้น. ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้ให้กายสามัคคีโดยไม่สมัครใจ เพราะภัยอันตรายแห่งชีวิตเป็นต้น. คำว่า "อัปปัตโต โอสารณัง" (ไม่ควรชักเข้า) คือ ไม่ควรแก่การชักเข้า นี้เป็นอรรถะ.

Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวัตถุมีมือขาดเป็นต้น จบแล้ว.

Alajjinissayavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวัตถุแห่งนิสสัยของภิกษุผู้ไม่มีความละอาย.

120. Nissayapaṭisaṃyuttavatthūsu [Pg.129] bhikkhūhi samāno bhāgo diṭṭhisīlādiguṇakoṭṭhāso assāti bhikkhusabhāgo, tassa bhāvo bhikkhusabhāgatā.

๑๒๐. ในวัตถุทั้งหลายที่เกี่ยวข้องกับนิสสัย ส่วนแห่งคุณมีทิฏฐิและศีลเป็นต้นที่เสมอกับภิกษุทั้งหลายมีอยู่แก่บุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น (บุคคลนั้น) จึงชื่อว่าภิกขุสภาคะ, ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีส่วนเสมอกับภิกษุทั้งหลายนั้น ชื่อว่า ภิกขุสภาคตา.

Alajjinissayavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวัตถุแห่งนิสสัยของภิกษุผู้ไม่มีความละอาย จบแล้ว.

Gamikādinissayavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวัตถุแห่งนิสสัยมีคามิกะเป็นต้น

121. Nissayakaraṇīyoti ettha nissayaggahaṇaṃ nissayo, so karaṇīyo yassāti visesanassa paranipāto daṭṭhabbo. Vissamento vā…pe… anāpattīti gamanasaussāhatāya tathā vasantopi addhiko eva, tattha nissayadāyake asati anāpattīti adhippāyo. Etena ca parissamādiabhāve senāsanādisampadaṃ paṭicca vasato āpattīti dasseti. Tañca agamanapaccayā divase divase āpajjatīti vadanti. Cīvararajanādikiccatthāya garūhi pesitassāpi kiccapariyosānameva vasitabbaṃ, na tato paraṃ. Garūhipi tāvakālikakiccatthameva pesaladaharā pesitabbā, na niccakālakiccatthanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nāvāya gacchantassa…pe… anāpattī’’ti vuttattā evarūpaṃ avidheyyataṃ vinā nissayadāyakarahitaṭṭhāne vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.

๑๒๑. ในบทว่า นิสฺสยกรณียะ นี้ การถือเอานิสสัย ชื่อว่า นิสสัย, พึงทราบการเรียงบทวิเสสนะไว้ข้างหลังว่า นิสสัยนั้น อันภิกษุใดพึงทำ. ในคำว่า วิสฺสเมนฺโต วา...เป...อนาปตฺติ นี้ มีอธิบายว่า เพราะมีความอุตสาหะในการไป ภิกษุผู้เดินทางแม้พักอยู่เช่นนั้น ก็เป็นผู้เดินทางนั่นเอง, เมื่อไม่มีอาจารย์ให้นิสสัยในที่นั้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า เมื่อไม่มีความเหน็ดเหนื่อยเป็นต้น ย่อมเป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้อยู่โดยอาศัยความถึงพร้อมแห่งเสนาสนะเป็นต้น. และท่านกล่าวว่า ภิกษุนั้นย่อมต้องอาบัตินั้นด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีการไม่ไปเป็นต้นในแต่ละวัน. แม้ภิกษุผู้อันอาจารย์ส่งไปเพื่อประโยชน์แก่กิจมีการย้อมจีวรเป็นต้น ก็พึงอยู่เพียงแค่กิจสำเร็จเท่านั้น ไม่พึงอยู่เกินกว่านั้น. แม้อาจารย์ทั้งหลายก็พึงส่งภิกษุหนุ่มผู้มีศีลเป็นที่รักไปเพื่อประโยชน์แก่กิจชั่วคราวเท่านั้น ไม่พึงส่งไปเพื่อประโยชน์แก่กิจถาวร พึงทราบดังนี้. เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสไว้ว่า เมื่อไปทางเรือ...เป...ไม่มีอาบัติ พึงทราบว่า ไม่ควรเข้าพรรษาในที่ที่ไม่มีอาจารย์ให้นิสสัย เว้นแต่จะมีความไม่ลำบากเห็นปานนี้.

Tassa nissāyāti taṃ nissāya. Āsāḷhīmāse…pe… tattha gantabbanti ettha pana sacepi ‘‘asuko thero ettha āgamissati āgamissatī’’ti āgamentasseva vassūpanāyikadivaso hoti. Hotu, vasitaṭṭhāne vassaṃ anupagamma yattha nissayo labbhati, dūrepi tattha gantvā pacchimikāya upagantabbaṃ.

คำว่า ตสฺส นิสฺสาย คือ อาศัยอาจารย์นิสสัยนั้น. ในประโยคว่า ในเดือนอาสาฬหะ...เป...พึงไปในที่นั้น นี้ หากวันเข้าพรรษามีอยู่แม้ในขณะที่กำลังรออยู่ว่า พระเถระชื่อโน้นจักมาในที่นี้ จักมา ก็จงมีเถิด, ไม่ต้องเข้าพรรษาแรกในที่ที่จะอยู่ พึงไปในที่ที่นิสสัยอันภิกษุพึงได้ แม้ไกลก็พึงไปในที่นั้น แล้วพึงเข้าพรรษาหลัง.

122. Gottenapīti ‘‘āyasmato pippalissa upasampadāpekkho’’ti evaṃ nāmaṃ avatvā gottanāmenapīti attho, tena ‘‘konāmo te upajjhāyo’’ti puṭṭhena gottanāmena ‘‘āyasmā kassapo’’ti vattabbanti siddhaṃ hoti. Tasmā aññampi kiñci tassa nāmaṃ pasiddhaṃ, tasmiṃ vā khaṇe sukhaggahaṇatthaṃ nāmaṃ paññāpitaṃ, taṃ sabbaṃ gahetvāpi anussāvanā kātabbā. Yathā [Pg.130] upajjhāyassa, evaṃ upasampadāpekkhassapi gottādināmena, taṅkhaṇikanāmena ca anussāvanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tasmimpi khaṇe ‘‘ayaṃ tisso’’ti vā ‘‘nāgo’’ti vā nāmaṃ karontehi anusāsakasammutito paṭhamameva kātabbaṃ, evaṃ katvāpi antarāyikadhammānusāsanapucchanakālesu ‘‘kinnāmosi, ahaṃ bhante nāgo nāma, konāmo te upajjhāyo, upajjhāyo me bhante tisso nāmā’’tiādinā viññāpentena ubhinnampi citte ‘‘mamedaṃ nāma’’nti yathā saññā uppajjati, evaṃ viññāpetabbaṃ. Sace pana tasmiṃ khaṇe pakatināmena vatvā pacchā tissa-nāmādiapubbanāmena anussāveti, na vaṭṭati.

๑๒๒. คำว่า โคตฺเตนาปิ คือ โดยไม่กล่าวชื่อว่า อุปสัมปทาเปกขะของท่านพระปิปผลิ ดังนี้ แต่กล่าวแม้ด้วยชื่อโคตร นี้เป็นอรรถ. ด้วยบทนั้น เป็นอันสำเร็จความว่า อุปสัมปทาเปกขะผู้ถูกถามว่า อุปัชฌาย์ของท่านชื่ออะไร พึงกล่าวด้วยชื่อโคตรว่า ท่านพระกัสสปะ. เพราะเหตุนั้น แม้ชื่ออื่นใดของอุปัชฌาย์นั้นที่ปรากฏ หรือชื่อที่ตั้งขึ้นเพื่อความสะดวกในการเรียกในขณะนั้น พึงสวดกรรมวาจาโดยถือเอาชื่อทั้งหมดนั้นก็ได้. เช่นเดียวกับอุปัชฌาย์ แม้อุปสัมปทาเปกขะก็ควรสวดกรรมวาจาด้วยชื่อโคตรเป็นต้น และด้วยชื่อที่ตั้งขึ้นในขณะนั้น. ในขณะนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งชื่อว่า ผู้นี้ชื่อติสสะ หรือ ชื่อนาคะ ดังนี้ พึงตั้งชื่อก่อนการสมมติเพื่อสอนซ้อม. แม้ไม่ได้ทำเช่นนั้น ในเวลาที่ถามอันตรายิกธรรมและเวลาสอนซ้อม ภิกษุผู้บอกให้รู้ด้วยคำว่า ท่านชื่ออะไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อนาคะ, อุปัชฌาย์ของท่านชื่ออะไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าชื่อติสสะ เป็นต้น พึงบอกให้รู้โดยประการที่ความจำหมายว่า ชื่อนี้เป็นชื่อของเรา ย่อมเกิดขึ้นในจิตของคนทั้งสอง. แต่หากในขณะนั้นกล่าวด้วยชื่อปกติแล้ว ภายหลังสวดกรรมวาจาด้วยชื่อใหม่มีติสสะเป็นต้น ไม่ควร.

Tattha ca kiñcāpi upajjhāyasseva nāmaṃ aggahetvā yena kenaci nāmena ‘‘tissassa upasampadāpekkho’’tiādināpi puggale parāmaṭṭhe kammaṃ sukatameva hoti anupajjhāyakādīnaṃ upasampadākammaṃ viya upajjhāyassa abhāvepi abhabbattepi kammavācāya puggale parāmaṭṭhe kammassa sijjhanato. Upasampadāpekkhassa pana yathāsakaṃ nāmaṃ vinā aññena nāmena anussāvite kammaṃ kuppati, so anupasampannova hoti. Tattha ṭhito añño anupasampanno viya gahitanāmassa vatthupuggalassa tattha abhāvā, etassa ca nāmassa anussāvanāya avuttattā. Tasmā upasampadāpekkhassa pakatināmaṃ parivattetvā anupubbena nāgādināmena anussāvetukāmena paṭikacceva ‘‘tvaṃ nāgo’’tiādinā viññāpetvā anusāsanaantarāyikadhammapucchanakkhaṇesupi tassa ca saṅghassa ca yathā pākaṭaṃ hoti, tathā pakāsetvāva nāgādināmena anussāvetabbaṃ. Ekassa bahūni nāmāni honti, tesu ekaṃ gahetuṃ vaṭṭati.

อนึ่ง ในการสวดกรรมวาจานั้น แม้เมื่อบุคคลถูกระบุด้วยชื่อใดชื่อหนึ่งว่า อุปสัมปทาเปกขะของติสสะ เป็นต้น โดยไม่ถือเอาชื่อของอุปัชฌาย์เท่านั้น กรรมย่อมเป็นอันทำดีแล้วนั่นเอง เหมือนอุปสัมปทากรรมของอุปสัมปทาเปกขะผู้ไม่มีอุปัชฌาย์เป็นต้น เพราะกรรมย่อมสำเร็จด้วยการระบุถึงบุคคลในกรรมวาจา แม้ในเวลาที่ไม่มีอุปัชฌาย์หรืออุปัชฌาย์เป็นผู้ไม่ควรก็ตาม. แต่เมื่อสวดกรรมวาจาด้วยชื่ออื่นนอกจากชื่อของอุปสัมปทาเปกขะเอง กรรมย่อมกำเริบ อุปสัมปทาเปกขะนั้นย่อมเป็นอนุปสัมบันอยู่นั่นเอง เหมือนอนุปสัมบันอื่นที่ยืนอยู่ในสีมานั้น เพราะวัตถุบุคคลผู้มีชื่อตามที่ระบุนั้นไม่มีอยู่ในที่นั้น และเพราะไม่ได้กล่าวชื่อของอุปสัมปทาเปกขะนี้ในกรรมวาจา. เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประสงค์จะสวดกรรมวาจาโดยเปลี่ยนชื่อปกติของอุปสัมปทาเปกขะเป็นชื่อใหม่มีนาคะเป็นต้น พึงบอกให้รู้ก่อนว่า ท่านชื่อนาคะ เป็นต้น และแม้ในขณะสอนซ้อมและถามอันตรายิกธรรม พึงประกาศให้ปรากฏแก่ทั้งอุปสัมปทาเปกขะและสงฆ์โดยประการที่ชื่อนั้นเป็นที่รู้กัน แล้วจึงสวดกรรมวาจาด้วยชื่อมีนาคะเป็นต้น. หากบุคคลหนึ่งมีหลายชื่อ จะถือเอาชื่อหนึ่งในบรรดาชื่อเหล่านั้นก็ได้.

Yaṃ pana upasampadāpekkhaupajjhāyānaṃ ekattha gahitaṃ nāmaṃ, tadeva ñattiyā, sabbattha anussāvanāsu ca gahetabbaṃ. Gahitato hi aññasmiṃ gahite byañjanaṃ bhinnaṃ nāma hoti, kammaṃ vipajjati. Atthato, hi byañjanato ca abhinnā eva ñatti, anussāvanā ca vaṭṭanti, upajjhāyanāmassa pana purato ‘‘āyasmato tissassā’’tiādinā āyasmanta-padaṃ sabbattha yojetvāpi anussāveti, tathā ayojitepi doso natthi.

อนึ่ง ชื่อใดที่อุปสัมปทาเปกขะและอุปัชฌาย์ถือเอาไว้ในที่แห่งหนึ่ง พึงถือเอาชื่อนั้นเท่านั้นในญัตติและในกรรมวาจาทั้งปวง. จริงอยู่ เมื่อถือเอาชื่ออื่นจากชื่อที่ถือเอาไว้ก่อน พยัญชนะย่อมต่างกัน กรรมย่อมวิบัติ. จริงอยู่ ญัตติและกรรมวาจาที่ไม่มีความต่างกันโดยอรรถและโดยพยัญชนะจากชื่อที่ถือเอาไว้ก่อนเท่านั้นจึงควร. อนึ่ง แม้จะสวดกรรมวาจาโดยประกอบบท อายสฺมนฺต ไว้ข้างหน้าชื่ออุปัชฌาย์ในญัตติและกรรมวาจาทั้งปวงว่า อายสฺมโต ติสฺสสฺสา เป็นต้น หรือไม่ประกอบเช่นนั้นก็ไม่มีโทษ.

Pāḷiyaṃ pana kiñcāpi ‘‘itthannāmassa āyasmato’’ti pacchato ‘‘āyasmato’’ti padaṃ vuttaṃ, tathāpi ‘‘āyasmā sāriputto atthakusalo’’tiādinā [Pg.131] nāmassa purato āyasmanta-padayogassa dassanato puratova payogo yuttataro. Tañca ekattha yojetvā aññattha ayojitepi ekattha purato yojetvā aññattha pacchato yojanepi sāvanāya hāpanaṃ nāma na hoti nāmassa ahāpitattā. Teneva pāḷiyampi ‘‘itthannāmassa āyasmato’’ti ekattha yojetvā ‘‘itthannāmena upajjhāyenā’’tiādīsu ‘‘āyasmato’’ti na yojitanti vadanti. Tañca kiñcāpi evaṃ, tathāpi sabbaṭṭhānepi ekeneva pakārena yojetvā eva vā ayojetvā vā anussāvanaṃ pasatthataranti gahetabbaṃ.

ในพระบาลี แม้จะกล่าวบทว่า อายสฺมโต ไว้ข้างหลังชื่อว่า อิตฺถนฺนามสฺส อายสฺมโต ก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะเห็นการประกอบบท อายสฺมนฺต ไว้ข้างหน้าชื่อ เช่นในคำว่า อายสฺมา สาริปุตฺโต อตฺถกุสโล เป็นต้น การประกอบไว้ข้างหน้าเท่านั้นจึงสมควรยิ่งกว่า. อนึ่ง บทนั้น แม้ประกอบไว้ในที่แห่งหนึ่งแล้วไม่ได้ประกอบในที่อื่น หรือแม้ประกอบไว้ข้างหน้าในที่แห่งหนึ่งแล้วประกอบไว้ข้างหลังในที่อื่น ก็ไม่ชื่อว่าเป็นการทำให้เสียการสวด เพราะไม่ได้ทำให้ชื่อเสียไป. เพราะเหตุนั้น แม้ในพระบาลี ท่านจึงกล่าวว่า ในบทว่า อิตฺถนฺนามสฺส อายสฺมโต ได้ประกอบไว้ในที่แห่งหนึ่ง แต่ในบทว่า อิตฺถนฺนาเมน อุปชฺฌาเยน เป็นต้น ไม่ได้ประกอบบท อายสฺมโต ไว้. อนึ่ง แม้คำนั้นจะเป็นอย่างนั้นก็ตาม ถึงกระนั้น พึงถือเอาว่า ในที่ทั้งปวง การสวดกรรมวาจาโดยประกอบไว้ด้วยอาการอย่างเดียวกันเท่านั้น หรือไม่ประกอบเลย ย่อมเป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญยิ่งกว่า.

Gamikādinissayavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวัตถุแห่งนิสสัยมีคามิกะเป็นต้น จบแล้ว.

Dveupasampadāpekkhādivatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวัตถุมีอุปสัมปทาเปกขะ ๒ รูปเป็นต้น

123. Ekato saheva ekasmiṃ khaṇe anussāvanaṃ etesanti ekānussāvanā, upasampadāpekkhā, ete ekānussāvane kātuṃ. Tenāha ‘‘ekānussāvane kātu’’nti, idañca ekaṃ padaṃ vibhattialopena daṭṭhabbaṃ. Ekena vāti dvinnampi ekasmiṃ khaṇe ekāya eva kammavācāya anussāvane ekenācariyenāti attho. ‘‘Ayaṃ buddharakkhito ca ayaṃ dhammarakkhito ca āyasmato saṅgharakkhitassa upasampadāpekkho’’tiādinā nayena ekena ācariyena dvinnaṃ ekasmiṃ khaṇe anussāvananayo daṭṭhabbo. Imināva nayena tiṇṇampi ekena ācariyena ekakkhaṇe anussāvanaṃ daṭṭhabbaṃ.

๑๒๓. การสวดประกาศพร้อมกันในขณะเดียวกันของอุปสัมปทาเปกขะเหล่านั้น ชื่อว่า เอกานุสสาวนา. (คำว่า) อุปสัมปทาเปกขะเหล่านี้ เพื่อกระทำเอกานุสสาวนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอกานุสสาวเน กาตุง" (เพื่อกระทำเอกานุสสาวนา). อนึ่ง บทนี้พึงเห็นว่าเป็นบทเดียวด้วยการลบวิภัตติ. บทว่า "เอเกน วา" นั้น มีอรรถว่า แม้แก่อุปสัมปทาเปกขะ ๒ รูป ในขณะเดียวกัน ด้วยการสวดกรรมวาจาเพียงครั้งเดียว ด้วยอาจารย์รูปเดียว. พึงเห็นนัยแห่งการสวดประกาศแก่อุปสัมปทาเปกขะ ๒ รูป ในขณะเดียวกัน ด้วยอาจารย์รูปเดียว ด้วยนัยมีอาทิว่า "อายํ พุทฺธรกฺขิโต จ อายํ ธมฺมรกฺขิโต จ อายสฺมโต สงฺฆรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข" (อุปสัมปทาเปกขะชื่อพุทธรักขิตะนี้ และอุปสัมปทาเปกขะชื่อธรรมรักขิตะนี้ เป็นอุปสัมปทาเปกขะของพระเถระสังฆรักขิตะ). ด้วยนัยนี้เท่านั้น พึงเห็นการสวดประกาศแก่อุปสัมปทาเปกขะ ๓ รูป ในขณะเดียวกัน ด้วยอาจารย์รูปเดียว.

Purimanayeneva ekato anussāvane kātunti ‘‘ekena ekassa, aññena itarassā’’tiādinā pubbe vuttanayena dvinnaṃ dvīhi vā, tiṇṇaṃ tīhi vā ācariyehi, ekakena vā ācariyena tayopi ekato anussāvane kātunti attho, tañca kho ekena upajjhāyena. ‘‘Na tveva nānupajjhāyenā’’ti idaṃ ekena ācariyena dvīhi vā tīhi vā upajjhāyehi dve vā tayo vā upasampadāpekkhe ekakkhaṇe ekāya anussāvanāya ekānussāvane kātuṃ na vaṭṭatīti paṭikkhepapadaṃ. Na pana nānācariyehi nānupajjhāyehi tayo ekānussāvane kātuṃ na vaṭṭatīti āha ‘‘sace pana nānācariyā nānupajjhāyā…pe… vaṭṭatī’’ti. Yañcettha [Pg.132] ‘‘tissatthero sumanattherassa saddhivihārikaṃ, sumanatthero tissattherassa saddhivihārika’’nti evaṃ upajjhāyehi aññamaññaṃ saddhivihārikānaṃ anussāvanakaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ upalakkhaṇamattaṃ. Tasmā sace tissatthero sumanattherassa saddhivihārikaṃ, sumanatthero nandattherassa saddhivihārikaṃ anussāveti, aññamaññañca gaṇapūrakā honti, vaṭṭati eva. Sace pana upajjhāyo sayameva attano saddhivihārikaṃ anussāvetīti ettha vattabbameva natthi, kammaṃ sukatameva hoti. Anupajjhāyakassapi yena kenaci anussāvite upasampadā hoti, kimaṅgaṃ pana saupajjhāyakassa upajjhāyeneva anussāvaneti daṭṭhabbaṃ. Teneva navaṭṭanapakkhaṃ dassetuṃ ‘‘sace panā’’tiādimāha.

บทว่า "ปุริมะนะเยเนวะ เอกะโต อะนุสสาวะเน กาตุง" นั้น มีอรรถว่า เพื่อกระทำอุปสัมปทาเปกขะทั้ง ๓ รูป ให้มีการสวดประกาศพร้อมกัน ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วก่อน ด้วยนัยมีอาทิว่า "เอเกนะ เอกัสสะ อัญเญนะ อิตะรัสสะ" (รูปหนึ่งสำหรับรูปหนึ่ง, อีกรูปหนึ่งสำหรับอีกรูปหนึ่ง) คือ แก่ ๒ รูป ด้วยอาจารย์ ๒ รูปก็ดี แก่ ๓ รูป ด้วยอาจารย์ ๓ รูปก็ดี หรือด้วยอาจารย์รูปเดียวก็ดี. อนึ่ง บทว่า "นะ ตฺเววะ นานุปชฺฌาเยนะ" นี้ เป็นบทปฏิเสธว่า "ไม่ควรเพื่อกระทำอุปสัมปทาเปกขะ ๒ รูป หรือ ๓ รูป ให้มีการสวดประกาศพร้อมกัน ด้วยการสวดครั้งเดียว ในขณะเดียวกัน ด้วยอาจารย์รูปเดียว ด้วยอุปัชฌาย์ ๒ รูป หรือ ๓ รูป". แต่บทปฏิเสธว่า "ไม่ควรเพื่อกระทำอุปสัมปทาเปกขะ ๓ รูป ให้มีการสวดประกาศพร้อมกัน ด้วยอาจารย์ต่างกัน ด้วยอุปัชฌาย์ต่างกัน" นั้น หามิได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สเจ ปะนะ นานาจะริยา นานุปัชฌายา...เป... วัตตะติ" (ถ้าอาจารย์ต่างกัน อุปัชฌาย์ต่างกัน... ย่อมควร). อนึ่ง ในคำนี้ การที่อุปัชฌาย์ทั้งหลายสวดประกาศให้สัทธิวิหาริกของกันและกันอย่างนี้ว่า "พระติสสเถระ (สวด) ให้สัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ, พระสุมนเถระ (สวด) ให้สัทธิวิหาริกของพระติสสเถระ" นั้น เป็นเพียงอุปลักขณะ (ตัวอย่าง) เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ถ้าพระติสสเถระสวดประกาศให้สัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ และพระสุมนเถระสวดประกาศให้สัทธิวิหาริกของพระนันทเถระ และเป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะแก่กันและกันด้วย ย่อมควรทีเดียว. แต่ถ้าอุปัชฌาย์เองสวดประกาศให้สัทธิวิหาริกของตน ในข้อนี้ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย กรรมย่อมเป็นอันทำดีแล้ว. แม้แก่อุปสัมปทาเปกขะที่ไม่มีอุปัชฌาย์ เมื่อใครก็ตามสวดประกาศให้ ก็ย่อมเป็นอุปสัมปทา จะกล่าวไปไยถึงการที่อุปัชฌาย์เองสวดประกาศแก่อุปสัมปทาเปกขะที่มีอุปัชฌาย์เล่า พึงเห็นดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวบทมีอาทิว่า "สเจ ปะนะ" เพื่อแสดงฝ่ายที่ควร.

Dveupasampadāpekkhādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องวัตถุมีอุปสัมปทาเปกขะ ๒ รูปเป็นต้น จบแล้ว.

Upasampadāvidhikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องวิธีอุปสมบท

126. Upajjhāti upajjhāya-saddasamānattho ākāranto upajjhāsaddoti dasseti. Upajjhāya-saddo eva vā upajjhā upayogapaccattavacanesu ya-kāralopaṃ katvā evaṃ vutto karaṇavacanādīsu upajjhā-saddassa payogābhāvāti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ attanāva attānaṃ sammannitabbanti attanāva kattubhūtena karaṇabhūtena attānameva kammabhūtaṃ pati sammananakiccaṃ kātabbaṃ. Attānanti vā paccatte upayogavacanaṃ, attanāva attā sammannitabboti attho. Na kevalañca ettheva, aññatrāpi terasasammutiādīsu imināva lakkhaṇena attanāva attā sammannitabbova. Apica sayaṃ kammārahattā attānaṃ muñcitvā catuvaggādiko gaṇo sabbattha icchitabbo.

๑๒๖. บทว่า "อุปชฺฌา" นั้น ย่อมแสดงว่า ศัพท์ว่า "อุปชฺฌา" มีสระอาเป็นที่สุด มีอรรถเสมอกับศัพท์ว่า "อุปชฺฌายะ". อีกนัยหนึ่ง ศัพท์ว่า "อุปชฺฌายะ" นั่นแหละ กระทำแล้วซึ่งการลบอักษร ยะ ในทุติยาวิภัตติและปฐมาวิภัตติ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "อุปชฺฌา". เพราะเหตุไร? พึงเห็นว่า เพราะไม่มีการใช้ศัพท์ว่า "อุปชฺฌา" ในตติยาวิภัตติเป็นต้น. ในพระบาลี บทว่า "อัตตะนาวะ อัตตานัง สัมมันนิตัพพัง" นั้น มีอรรถว่า ตนเองเท่านั้นเป็นผู้กระทำ เป็นเครื่องมือ พึงกระทำกิจคือการสมมติตนเองเท่านั้นเป็นกรรม. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อัตตานัง" นั้น เป็นบทที่มีทุติยาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถปฐมาวิภัตติ มีอรรถว่า ตนเองเท่านั้นพึงสมมติตน. ไม่ใช่เฉพาะในอนุสาสนาสมมตินี้เท่านั้น แม้ในสมมติอื่นมีสมมติ ๑๓ อย่างเป็นต้น ด้วยลักษณะนี้เท่านั้น ตนเองเท่านั้นพึงสมมติตน. อนึ่ง ตนเองเพราะเป็นผู้ควรแก่กรรม เว้นตนแล้ว คณะมี ๔ รูปเป็นต้น พึงประสงค์ในที่ทั้งปวง.

Saccakāloti ‘‘nigūhissāmī’’ti vañcanaṃ pahāya saccasseva te icchitabbakālo. Bhūtakāloti vañcanāya abhāvepi manussattādivatthuno bhūtatāya avassaṃ icchitabbakālo, itarathā kammakopādiantarāyo hotīti adhippāyo. Maṅkūti adhomukho. Uddharatūti anupasampannabhāvato upasampattiyaṃ patiṭṭhapetūti attho.

บทว่า "สัจจะกาโล" นั้น คือกาลที่ท่านพึงประสงค์ความจริงเท่านั้น โดยละการล่อลวงว่า "เราจักปกปิด". บทว่า "ภูตะกาโล" นั้น คือกาลที่พึงประสงค์โดยไม่ผิดพลาด เพราะความเป็นจริงของวัตถุมีภาวะเป็นมนุษย์เป็นต้น ถึงแม้ไม่มีการล่อลวง. อธิบายว่า ถ้าวัตถุมีภาวะเป็นมนุษย์เป็นต้นไม่เป็นจริง อันตรายมีความกำเริบแห่งกรรมเป็นต้นย่อมมี. บทว่า "มังกู" นั้น คือมีหน้าก้มลง. บทว่า "อุทฺธะระตุ" นั้น มีอรรถว่า จงตั้งไว้ในอุปสมบท จากภาวะที่ยังไม่ได้อุปสมบท.

Sabbakammavācāsu atthakosallatthaṃ panettha upasampadākammavācāya evamattho daṭṭhabbo – suṇātūti savanāṇattiyaṃ paṭhamapurisekavacanaṃ. Tañca [Pg.133] kiñcāpi yo saṅgho savanakiriyāya niyojīyati, tassa sammukhattā ‘‘suṇāhī’’ti majjhimapurisekavacanena vattabbaṃ, tathāpi yasmā saṅgha-saddasannidhāne paṭhamapurisapayogova saddavidhūhi samāciṇṇo bhagavantaāyasmantādisaddasannidhānesu viya ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo (pārā. 22). Etassa sugata kālo, yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya (pārā. 21). Pakkamatāyasmā (pārā. 436). Suṇantu me āyasmanto’’tiādīsu viya. Tasmā idha paṭhamapurisapayogo kato. Atha vā gāravavasenevetaṃ vuttaṃ. Garuṭṭhānīyesu hi gāravavasena majjhimapurisapayoguppattiyampi paṭhamapurisapayogaṃ payujjanti ‘‘desetu sugato dhamma’’ntiādīsu (dī. ni. 2.66; ma. ni. 2.338; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) viyāti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘bhante, āvusoti sadde apekkhitvā idha paṭhamapurisapayogo’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘ācariyo me bhante hohi, (mahāva. 77) iṅghāvuso upāli, imaṃ pabbajitaṃ anuyuñjāhī’’tiādīsu (pārā. 517) tappayogepi majjhimapurisapayogasseva dassanato.

ในกรรมวาจาทั้งปวง แต่เพื่อความฉลาดในอรรถ พึงเห็นอรรถแห่งอุปสัมปทากรรมวาจาในที่นี้อย่างนี้ว่า: บทว่า "สุณาตุ" นั้น เป็นเอกพจน์ปฐมบุรุษในการสั่งให้ฟัง. อนึ่ง บทว่า "สุณาตุ" นั้น แม้ว่าสงฆ์ใดถูกใช้ในกิจคือการฟัง เพราะเป็นผู้อยู่เฉพาะหน้า พึงกล่าวด้วยเอกพจน์มัธยมบุรุษว่า "สุณาหิ" ก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะเหตุที่ในที่ใกล้แห่งศัพท์ว่า "สงฺฆ" การใช้ปฐมบุรุษเท่านั้น อันนักปราชญ์ทางไวยากรณ์ประพฤติกันมา เหมือนในที่ใกล้แห่งศัพท์มี "ภควตฺ" "อายสฺมนฺต" เป็นต้น เหมือนในบทมีอาทิว่า "อธิวาเสตุ เม ภวัง โคตะโม" (ขอพระโคดมผู้เจริญจงรับนิมนต์ของข้าพเจ้า), "เอตัสสะ สุคะตะ กาโล, ยัง ภะคะวา สาวะกานัง สิกขาปะทัง ปัญญะเปยยะ" (ข้าแต่พระสุคต บัดนี้เป็นกาลที่พระผู้มีพระภาคพึงทรงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวก), "ปักกะมะตา ยัสสะมา" (ขอท่านผู้มีอายุจงหลีกไป), "สุณันตุ เม อายัสสะมันโต" (ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า). เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงใช้ปฐมบุรุษ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "สุณาตุ" นี้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งความเคารพ. จริงอยู่ ในบุคคลที่ควรเคารพ แม้เมื่อถึงคราวต้องใช้มัธยมบุรุษ ก็ย่อมใช้ปฐมบุรุษ เหมือนในบทมีอาทิว่า "เทเสตุ สุคะโต ธรรมัง" (ขอพระสุคตจงแสดงธรรม) ดังนี้ พึงเห็น. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เพราะอาศัยศัพท์ว่า "ภนฺเต" "อาวุโส" ในที่นี้จึงมีการใช้ปฐมบุรุษ". คำนั้นไม่สมควร เพราะในบทมีอาทิว่า "อาจะริโย เม ภนฺเต โหหิ" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า), "อิงฺฆาวุโส อุปาลิ อิมัง ปัพพะชิตัง อะนุยุญฺชาหิ" (ดูก่อนอาวุโสอุปาลี ท่านจงสอบถามบรรพชิตนี้เถิด) แม้มีการใช้ศัพท์เหล่านั้น ก็ยังปรากฏการใช้มัธยมบุรุษเท่านั้น.

Meti yo sāveti, tassa attaniddese sāmivacanaṃ. Bhanteti ālapanatthe vuḍḍhesu sagāravavacanaṃ. ‘‘Āvuso’’ti padaṃ pana navakesu. Tadubhayampi nipāto ‘‘tumhe bhante, tumhe āvuso’’ti bahūsupi samānarūpattā. Saṅghoti avisesato catuvaggādike pakatattapuggalasamūhe vattati. Idha pana paccantimesu janapadesu pañcavaggato paṭṭhāya, majjhimesu janapadesu dasavaggato paṭṭhāya saṅghoti gahetabbo. Tatrāyaṃ piṇḍattho – bhante, saṅgho mama vacanaṃ suṇātūti. Idañca navakatarena vattabbavacanaṃ. Sace pana anussāvako sabbehi bhikkhūhi vuḍḍhataro hoti, ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho’’ti vattabbaṃ. Sopi ce ‘‘bhante’’ti vadeyya, navakataro vā ‘‘āvuso’’ti, kammakopo natthi. Keci pana ‘‘ekattha ‘āvuso’ti vatvā aññattha ‘bhante’ti vuttepi natthi doso ubhayenāpi ālapanassa sijjhanato’’ti vadanti.

คำว่า เม (Me) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในการกล่าวถึงตนของภิกษุผู้ประกาศญัตติ. คำว่า ภันเต (Bhante) เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพในท่านผู้แก่กว่าในอรรถอาลปนะ. ส่วนคำว่า อาวุโส (Āvuso) เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพในท่านผู้ใหม่กว่า. บททั้งสองนั้นก็เป็นนิบาต เพราะมีรูปเสมอกันแม้ในพหุวจนะว่า ตุมเห ภันเต, ตุมเห อาวุโส. คำว่า สังโฆ (Saṅgho) ย่อมเป็นไปโดยไม่จำกัดในหมู่บุคคลผู้มีศีลเป็นปกติ มี ๔ รูปเป็นต้น. แต่ในที่นี้ พึงถือเอาว่า สังโฆ ตั้งแต่ ๕ รูปขึ้นไปในชนบทชายแดน และตั้งแต่ ๑๐ รูปขึ้นไปในชนบทท่ามกลาง. อรรถรวมในบทนั้นคือ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังคำของข้าพเจ้า. คำนี้เป็นคำที่ภิกษุผู้ใหม่กว่าพึงกล่าว. ก็ถ้าภิกษุผู้ประกาศกรรมวาจาเป็นผู้แก่กว่าภิกษุทั้งปวง พึงกล่าวว่า ขอพระสงฆ์ผู้มีอายุจงฟังคำของข้าพเจ้า. แม้ภิกษุนั้นก็ดี ถ้าพึงกล่าวว่า ภันเต, หรือภิกษุผู้ใหม่กว่าก็ดี ถ้าพึงกล่าวว่า อาวุโส, กรรมก็ไม่วิบัติ. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า แม้กล่าวว่า อาวุโส ในที่หนึ่ง และกล่าวว่า ภันเต ในที่อื่น ก็ไม่มีโทษ เพราะอาลปนะย่อมสำเร็จด้วยบททั้งสอง.

Idāni yamatthaṃ ñāpetukāmo ‘‘suṇātū’’ti saṅghaṃ savane niyojeti, taṃ ñāpento ‘‘ayaṃ itthannāmo’’tiādimāha. Tattha ayanti [Pg.134] upasampadāpekkhassa hatthapāse sannihitabhāvadassanaṃ. Tena ca hatthapāse ṭhitasseva upasampadā ruhatīti sijjhati hatthapāsato bahi ṭhitassa ‘‘aya’’nti na vattabbato. Teneva anusāsakasammutiyaṃ so hatthapāsato bahi ṭhitattā ‘‘aya’’nti na vutto. Tasmā upasampadāpekkho anupasampanno hatthapāse ṭhapetabbo. Ayaṃ itthannāmoti ayaṃ-saddo ca avassaṃ payujjitabbo. So ca imasmiṃ paṭhamanāmapayoge evāti gahetabbaṃ. ‘‘Itthannāmo’’ti idaṃ aniyamato tassa nāmadassanaṃ. Ubhayenapi ayaṃ buddharakkhitotiādināmaṃ dasseti. ‘‘Upasampadāpekkho’’ti bhinnādhikaraṇavisaye bahubbīhisamaāso, upasampadaṃ me saṅgho apekkhamānoti attho. Tassa ca upajjhāyataṃ samaṅgibhāvena dassetuṃ ‘‘itthannamassa āyasmato’’ti vuttaṃ. Etena ‘‘ayaṃ buddharakkhito āyasmato dhammarakkhitassa saddhivihārikabhūto upasampadāpekkho’’ti evamādinā nayena nāmayojanāya saha attho dassitoti. Ettha ca ‘‘āyasmato’’ti padaṃ avatvāpi ‘‘ayaṃ buddharakkhito dhammarakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vattuṃ vaṭṭati. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘itthannāmena upajjhāyenā’’ti ettha ‘‘āyasmato’’ti padaṃ na vuttaṃ. Yañcettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

บัดนี้ ผู้ใคร่จะให้รู้ซึ่งอรรถใด จึงชักชวนพระสงฆ์ในการฟังว่า 'จงฟัง', เมื่อให้รู้ซึ่งอรรถนั้น จึงกล่าวคำมี 'ผู้นี้ชื่อนี้' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'ผู้นี้' คือการแสดงซึ่งความเป็นผู้ตั้งอยู่ใกล้ในหัตถบาสของอุปสัมปทาเปกขะ. ด้วยบทนั้น อุปสมบทจึงสำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในหัตถบาสเท่านั้น เพราะไม่พึงกล่าวว่า 'ผู้นี้' แก่ผู้ตั้งอยู่ภายนอกหัตถบาส. เพราะเหตุนั้น ในการสมมติผู้สอน ผู้มุ่งอุปสมบทนั้นตั้งอยู่ภายนอกหัตถบาส จึงไม่กล่าวว่า 'ผู้นี้'. เพราะฉะนั้น อุปสัมปทาเปกขะผู้ยังไม่ได้รับอุปสมบท พึงตั้งไว้ในหัตถบาส. คำว่า 'ผู้นี้ชื่อนี้' และคำว่า 'ผู้นี้' พึงประกอบโดยไม่ขาด. และพึงถือเอาว่า คำว่า 'ผู้นี้' นั้น พึงประกอบในการตั้งชื่อครั้งแรกนี้เท่านั้น. คำว่า 'ชื่อนี้' นี้ เป็นการแสดงชื่อของผู้นั้นโดยไม่จำกัด. ด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมแสดงชื่อมี 'ผู้นี้ชื่อพุทธรักขิต' เป็นต้น. คำว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบท' นี้ เป็นพหุพพีหิสมาสในวิสัยแห่งภินนาธิกรณะ, อรรถว่า พระสงฆ์ย่อมมุ่งอุปสมบทแก่ข้าพเจ้า. และเพื่อแสดงความเป็นอุปัชฌาย์ของผู้นั้นด้วยความเป็นผู้พร้อมเพรียง จึงกล่าวว่า 'ของท่านผู้มีชื่อนี้'. ด้วยบทนี้ อรรถพร้อมด้วยการประกอบชื่อ ย่อมแสดงด้วยนัยมีอย่างนี้เป็นต้นว่า 'ผู้นี้ชื่อพุทธรักขิต เป็นสัทธิวิหาริกของท่านพระธรรมรักขิตผู้มีอายุ เป็นผู้มุ่งอุปสมบท' ดังนี้. และในที่นี้ แม้ไม่กล่าวคำว่า 'ผู้มีอายุ' ก็ควรกล่าวว่า 'ผู้นี้ชื่อพุทธรักขิต เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของพระธรรมรักขิต'. เพราะเหตุนั้น ในบาลีว่า 'ด้วยอุปัชฌาย์ชื่อนี้' จึงไม่กล่าวคำว่า 'ผู้มีอายุ'. และคำใดพึงกล่าวในที่นี้ คำนั้นกล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นแล.

Nanu cettha upajjhāyopi upasampadāpekkho viya hatthapāse ṭhito eva icchitabbo, atha kasmā ‘‘ayaṃ itthannāmo imassa itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti evaṃ upajjhāyaparāmasanepi ima-saddassa payogo na katoti? Nāyaṃ virodho upajjhāyassa abhāvepi kammakopābhāvato. Kevalañhi kammanipphattiyā santapadavasena avijjamānassapi upajjhāyassa nāmakittanaṃ anupajjhāyassa upasampadādīsupi karīyati. Tasmā upajjhāyassa asannihitatāyapi tapparāmasanamatteneva kammasiddhito ‘‘imassā’’ti niddisituṃ na vaṭṭati.

ก็ในที่นี้ อุปัชฌาย์ก็พึงประสงค์ให้ตั้งอยู่ในหัตถบาสเท่านั้น เหมือนอุปสัมปทาเปกขะ มิใช่หรือ? ก็เพราะเหตุไร แม้ในการกล่าวถึงอุปัชฌาย์ จึงไม่ประกอบคำว่า 'อิมะ' อย่างนี้ว่า 'ผู้นี้ชื่อนี้ เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีชื่อนี้'? นี้คือข้อค้านนี้. ความขัดแย้งนี้ไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะแม้ในเมื่ออุปัชฌาย์ไม่มี กรรมก็ไม่วิบัติ. ด้วยว่า เพียงเพื่อความสำเร็จแห่งกรรม การกล่าวชื่อของอุปัชฌาย์ผู้ไม่มีอยู่ ย่อมกระทำแม้ในการอุปสมบทเป็นต้นของอุปสัมปทาเปกขะผู้ไม่มีอุปัชฌาย์ ด้วยอำนาจแห่งบทที่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น แม้ในเมื่ออุปัชฌาย์อยู่ใกล้ ก็ไม่ควรชี้ว่า 'ของผู้นี้' เพราะกรรมสำเร็จด้วยการกล่าวถึงอุปัชฌาย์นั้นเท่านั้น.

Parisuddho antarāyikehi dhammehīti abhabbatādikehi upasampadāya avatthukarehi ceva pañcābādhahatthacchinnādīhi ca āpattimattakarehi antarāyikehi sabhāvehi parimutto. Evaṃ vutto eva ca āpattimattakarehi pañcābādhādīhi aparimuttassapi upasampadā ruhati, nāññathā. Paripuṇṇassa pattacīvaranti paripuṇṇamassa upasampadāpekkhassa pattacīvaraṃ. Evaṃ vutte eva apattacīvarassāpi upasampadā ruhati, nāññathā. Upasampadaṃ yācatīti [Pg.135] ‘‘saṅghaṃ, bhante, upasampadaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 71, 126) yācitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ tena saṅghe ayācitepi ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vutte eva kammaṃ avipannaṃ hoti, nāññathā. Upajjhāyenāti upajjhāyena karaṇabhūtena itthannāmaṃ upajjhāyaṃ katvā kammabhūtaṃ upasampadaṃ dātuṃ nipphādetuṃ kattubhūtaṃ saṅghaṃ yācatīti attho. Yācadhātuno pana dvikammakattā ‘‘saṅghaṃ, upasampada’’nti dve kammapadāni vuttāni.

คำว่า 'บริสุทธิ์จากอันตรายิกธรรมทั้งหลาย' คือ ผู้พ้นแล้วจากสภาพทั้งหลายที่ทำอุปสมบทให้เป็นอวัตถุ มีความเป็นผู้ไม่ควรเป็นต้น และจากสภาพทั้งหลายที่ทำอันตรายที่ทำเพียงอาบัติ มีผู้มีอาพาธ ๕ อย่าง ผู้มีมือขาดเป็นต้น. และเมื่อกล่าวอย่างนี้เท่านั้น อุปสมบทย่อมสำเร็จแม้แก่ผู้ไม่พ้นจากอันตรายมีอาพาธ ๕ อย่างเป็นต้น ที่ทำเพียงอาบัติ, ไม่เป็นอย่างอื่น. คำว่า 'บาตรจีวรบริบูรณ์' คือ บาตรจีวรของอุปสัมปทาเปกขะผู้นั้นบริบูรณ์. เมื่อกล่าวอย่างนี้เท่านั้น อุปสมบทย่อมสำเร็จแม้แก่ผู้ไม่มีบาตรจีวร, ไม่เป็นอย่างอื่น. คำว่า 'ขอมหาอุปสมบท' นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นผู้ขอแล้วด้วยคำมีว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออุปสมบทต่อพระสงฆ์' ดังนี้เป็นต้น. ด้วยบทนั้น แม้เมื่อไม่ขอต่อพระสงฆ์ เมื่อกล่าวว่า 'ผู้นี้ชื่อนี้ ขอมหาอุปสมบทต่อพระสงฆ์' ดังนี้เท่านั้น กรรมย่อมไม่วิบัติ, ไม่เป็นอย่างอื่น. คำว่า 'ด้วยอุปัชฌาย์' คือ อรรถว่า ย่อมขออุปสมบทอันเป็นกรรม เพื่อให้ เพื่อยังอุปสมบทให้สำเร็จต่อพระสงฆ์ผู้เป็นกัตตา โดยกระทำภิกษุชื่อนี้ให้เป็นอุปัชฌาย์ผู้เป็นกรณะ. ก็เพราะยาจธาตุเป็นทวิกรรมกะ จึงกล่าวบทกรรม ๒ บทว่า 'ซึ่งพระสงฆ์', 'ซึ่งอุปสมบท'.

Yadi saṅghassa pattakallanti ettha patto kālo imassāti pattakālaṃ, apalokanādicatubbidhasaṅghakammaṃ, tadeva sakatthe ya-paccayena ‘‘pattakalla’’nti vuccati. Idha pana ñatticatutthaupasampadākammaṃ adhippetaṃ, taṃ kātuṃ saṅghassa pattakallaṃ jātaṃ. Yadīti anumatigahaṇavasena kammassa pattakallataṃ ñāpeti. Yo hi koci tattha apattakallataṃ maññissati, so vakkhati. Imameva hi atthaṃ sandhāya anussāvanāsu ‘‘yassāyasmato khamati…pe… so bhāseyyā’’ti (mahāva. 127) vuttaṃ. Taṃ panetaṃ pattakallaṃ vatthusampadā, antarāyikehi dhammehi cassa parisuddhatā, sīmāsampadā, parisasampadā, pubbakiccaniṭṭhāpananti imehi pañcahi aṅgehi saṅgahitaṃ.

ในบทว่า 'ถ้ากรรมนี้สมควรแก่สงฆ์' นี้ กาลอันสมควรมีแก่กรรมนี้ ชื่อว่า 'ปัตตะกาล' (กาลอันสมควร), กรรมของสงฆ์ ๔ อย่าง มีอปลโลกนกรรมเป็นต้น, กรรมนั้นนั่นแล ย่อมกล่าวว่า 'ปัตตะกัลละ' (สมควร) ด้วยปัจจัย 'ยะ' ในสกัดถะ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาญัตติจตุตถกรรมคืออุปสมบท, กาลอันสมควรเพื่อกระทำกรรมนั้นได้เกิดขึ้นแก่สงฆ์. ด้วยบทว่า 'ถ้า' ย่อมให้รู้ความเป็นกาลอันสมควรของกรรมด้วยอำนาจแห่งการถือเอาความยินยอม. ภิกษุใดผู้ใดผู้หนึ่งจักสำคัญความเป็นกาลอันไม่สมควรในกรรมนั้น ภิกษุนั้นจักกล่าว. กล่าวหมายถึงอรรถนี้แล ในอนุสาวนาทั้งหลายว่า 'ท่านผู้มีอายุรูปใดเห็นชอบ...ฯลฯ...ท่านรูปนั้นพึงกล่าว'. ก็ปัตตะกัลละนั้น อันสงเคราะห์ด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ คือ วัตถุสมบัติ, ความบริสุทธิ์ของผู้นั้นจากอันตรายิกธรรมทั้งหลาย, สีมาสมบัติ, ปริสสมบัติ, และการยังบุพพกิจให้สำเร็จ.

Tattha vatthusampadā nāma yathāvuttehi ekādasahi abhabbapuggalehi ceva antimavatthuajjhāpannehi ca añño paripuṇṇavīsativasso anupasampannabhūto manussapuriso, etasmiṃ puggale sati eva idaṃ saṅghassa upasampadākammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Katañca kuppameva hoti.

ในบรรดาองค์ ๕ เหล่านั้น วัตถุสมบัติ ชื่อว่า บุรุษผู้เป็นมนุษย์ผู้ยังไม่ได้รับอุปสมบท มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ ผู้ต่างจากอภัพพบุคคล ๑๑ จำพวกที่กล่าวมาแล้ว และผู้ต้องปาราชิก (ผู้ถึงที่สุดแห่งวัตถุ). เมื่อบุคคลนั้นมีอยู่เท่านั้น อุปสมบทกรรมของสงฆ์นี้ ชื่อว่า ปัตตกัลละ ย่อมมี, เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี. และกรรมที่ทำแล้ว ย่อมกำเริบ (เสีย) เท่านั้น.

Antarāyikehi dhammehi cassa parisuddhatā nāma yathāvuttasseva upasampadāvatthubhūtassa puggalassa ye ime bhagavatā paṭikkhittā pañcābādhaphuṭṭhatādayo mātāpitūhi ananuññātatāpariyosānā ceva hatthacchinnatādayo ca dosadhammā kārakasaṅghassa āpattādiantarāyahetutāya ‘‘antarāyikā’’ti vuccanti tehi antarāyikehi dosadhammehi parimuttattā, imissā ca sati eva idaṃ kammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Kataṃ pana kammaṃ sukatameva hoti ṭhapetvā ūnavīsativassapuggalaṃ.

ความบริสุทธิ์จากอันตรายิกธรรมทั้งหลายของอุปสัมปทาเปกขะนั้น ชื่อว่า ความเป็นผู้พ้นแล้วจากโทษธรรมอันเป็นอันตรายเหล่านั้น ซึ่งเป็นโทษธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว มีความเป็นผู้ถูกอาพาธ ๕ อย่างถูกต้องเป็นต้น มีความเป็นผู้ไม่ได้รับอนุญาตจากมารดาบิดาเป็นที่สุด และมีความเป็นผู้มีมือขาดเป็นต้น ของบุคคลผู้เป็นวัตถุแห่งอุปสมบทที่กล่าวมาแล้วนั่นแล ซึ่งโทษธรรมเหล่านั้นย่อมเรียกว่า 'อันตรายิกะ' เพราะเป็นเหตุแห่งอันตรายมีอาบัติเป็นต้นแก่สงฆ์ผู้ทำกรรม. และเมื่อความบริสุทธิ์นี้มีอยู่เท่านั้น กรรมนี้ ชื่อว่า ปัตตกัลละ ย่อมมี, เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี. ส่วนกรรมที่ทำแล้ว ย่อมเป็นกรรมที่ทำดีแล้วเท่านั้น เว้นแต่ในบุคคลผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี.

Sīmāsampadā [Pg.136] pana uposathakkhandhake (mahāva. 147-148) vakkhamānanayena sabbadosavirahitāya baddhābaddhavasena duvidhāya sīmāya vaseneva veditabbā. Tādisāya hi sīmāya sati eva idaṃ kammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Katañca kammaṃ vipajjati.

ส่วนสีมาสมบัติ พึงทราบด้วยนัยที่จักกล่าวในอุโบสถขันธกะ ด้วยอำนาจแห่งสีมา ๒ อย่าง คือ สีมาที่ปราศจากโทษทั้งปวง ด้วยอำนาจแห่งสีมาที่ผูกและไม่ผูก. เมื่อสีมาเช่นนั้นมีอยู่เท่านั้น กรรมนี้ ชื่อว่า ปัตตกัลละ ย่อมมี, เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี. และกรรมที่ทำแล้ว ย่อมวิบัติ.

Parisasampadā pana ye ime upasampadākammassa sabbantimena paricchedena kammappattā dasahi vā pañcahi vā anūnā pārājikaṃ anāpannā, anukkhittā ca samānasaṃvāsakā bhikkhū, tesaṃ ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhānaṃ, chandārahānañca chandassa ānayanaṃ, sammukhībhūtānañca appaṭikkosanaṃ, upasampadāpekkharahitānaṃ uposathakkhandhake paṭikkhittānaṃ gahaṭṭhādianaupasampannānañceva pārājikukkhittakanānāsaṃvāsakabhikkhunīnañca vajjanīyapuggalānaṃ saṅghassa hatthapāse abhāvo cāti imehi catūhi aṅgehi saṅgahitā. Evarūpāya ca parisasampadāya sati eva idaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Tattha purimānaṃ tiṇṇaṃ aṅgānaṃ aññatarassapi abhāve kataṃ kammaṃ vipajjati, na pacchimassa.

ส่วนปริสสมบัติ (ความสมบูรณ์แห่งบริษัท) นั้น คือภิกษุทั้งหลายผู้มีสังวาสเสมอกัน ผู้ไม่เป็นปาราชิก ผู้ไม่ถูกยกวัตร ผู้ไม่หย่อนกว่า ๑๐ รูปในมัชฌิมประเทศ หรือไม่หย่อนกว่า ๕ รูปในปัจจันตชนบท ผู้ควรแก่กรรมโดยกำหนดอันเป็นที่สุดแห่งอุปสมบทกรรม, การยืนอยู่ในหัตถบาสในสีมาเดียวกันของภิกษุเหล่านั้น และการนำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมา และการไม่คัดค้านของภิกษุผู้มาพร้อมหน้ากัน และการไม่มีอยู่แห่งบุคคลผู้ควรเว้น คือ อนุปสัมบันมีคฤหัสถ์เป็นต้น ผู้ถูกห้ามในอุโบสถขันธกะ ผู้ปราศจากอุปสัมปทาเปกขะ และภิกษุณีผู้เป็นปาราชิก ผู้ถูกยกวัตร ผู้มีสังวาสต่างกัน ในหัตถบาสของสงฆ์ อันสงเคราะห์ด้วยองค์ ๔ เหล่านี้. และเมื่อปริสสมบัติเห็นปานนี้มีอยู่เท่านั้น กรรมนี้จึงชื่อว่า ปัตตกัลละ ย่อมมี, เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี. ในองค์ ๔ นั้น เมื่อองค์ ๓ เบื้องต้นอย่างใดอย่างหนึ่งไม่มี กรรมที่ทำแล้วย่อมวิบัติ, แต่ไม่วิบัติเพราะไม่มีองค์สุดท้าย.

Pubbakiccaniṭṭhāpanaṃ nāma yānimāni ‘‘paṭhamaṃ upajjhaṃ gāhāpetabbo’’tiādinā pāḷiyaṃ vuttāni ‘‘upajjhaṃ gāhāpanaṃ, pattacīvarācikkhanaṃ, tato taṃ hatthapāsato bahi ṭhapetvā anusāsakasammutikammakaraṇaṃ, sammatena ca gantvā anusāsanaṃ, tena ca paṭhamataraṃ āgantvā saṅghassa ñāpetvā upasampadāpekkhaṃ ‘āgacchāhī’ti hatthapāse eva abbhānaṃ, tena ca bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvā upasampadāyācāpanaṃ, tato antarāyikadhammapucchakasammutikaraṇaṃ, sammatena ca pucchana’’nti imāni aṭṭha pubbakiccāni, tesaṃ sabbesaṃ yāthāvato karaṇena niṭṭhāpanaṃ. Etasmiñca pubbakammaniṭṭhāpane sati eva idaṃ saṅghassa upasampadākammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Etesu pana pubbakammesu akatesupi kataṃ kammaṃ yathāvuttavatthusampattiādīsu vijjamānesu akuppameva hoti. Tadevamettha pattakallaṃ imehi pañcahi aṅgehi saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināva nayena heṭṭhā vuttesu, vakkhamānesu ca sabbesu kammesu pattakallatā yathārahaṃ yojetvā ñātabbā.

ชื่อว่าการทำปุพพกิจให้สำเร็จ คือปุพพกิจ ๘ อย่างเหล่านี้ ที่กล่าวไว้ในบาลีว่า “พึงให้รับอุปัชฌาย์ก่อน” เป็นต้น คือ การให้รับอุปัชฌาย์, การบอกบาตรจีวร, จากนั้นให้ส่งกุลบุตรนั้นออกไปนอกหัตถบาสแล้วทำสมมติกรรมอนุศาสก, และภิกษุผู้ได้รับสมมติไปสั่งสอน, และภิกษุผู้ได้รับสมมตินั้นกลับมาก่อนแล้วแจ้งแก่สงฆ์ด้วยญัตติ แล้วเรียกกุลบุตรผู้มุ่งอุปสมบทว่า “จงมา” เข้ามาในหัตถบาสนั่นแล, และให้กุลบุตรนั้นไหว้เท้าภิกษุทั้งหลายแล้วขออุปสมบท, จากนั้นทำสมมติกรรมผู้ถามอันตรายิกธรรม, และภิกษุผู้ได้รับสมมติสอบถาม คือการทำปุพพกิจทั้งหมดเหล่านั้นให้สำเร็จโดยชอบ. และเมื่อการทำปุพพกิจนี้สำเร็จแล้วเท่านั้น อุปสมบทกรรมของสงฆ์นี้จึงชื่อว่า ปัตตกัลละ ย่อมมี, เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี. อนึ่ง แม้ปุพพกิจเหล่านี้ยังไม่ได้ทำ แต่กรรมที่ทำแล้วย่อมไม่กำเริบ (ไม่เสีย) เลย เมื่อวัตถุสมบัติเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วมีอยู่. พึงทราบว่า ปัตตกัลละในอุปสมบทกรรมนี้ สงเคราะห์ด้วยองค์ ๕ เหล่านี้. ด้วยนัยนี้แล พึงทราบความที่กรรมทั้งปวงที่กล่าวมาแล้วข้างต้นและที่จะกล่าวต่อไป เป็นปัตตกัลละ โดยควรแก่กรณี.

Itthannāmaṃ [Pg.137] upasampādeyyāti upasampadānipphādanena taṃsamaṅgiṃ kareyya karotūti patthanāyaṃ, vidhimhi vā idaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā hi ‘‘devadattaṃ sukhāpeyyā’’ti vutte sukhamassa nipphādetvā taṃ sukhasamaṅginaṃ kareyyāti attho hoti, evamidhāpi upasampadamassa nipphādetvā taṃ upasampadāsamaṅginaṃ kareyyāti attho. Payojakabyāpāre cetaṃ yathā sukhayantaṃ kañci suddhakattāraṃ koci hetukattā sukhahetunipphādanena sukhāpeyyāti vuccati, evamidhāpi upasampajjantaṃ suddhakattāraṃ puggalaṃ hetukattubhūto saṅgho upasampadāhetunipphādanena upasampādeyyāti vutto. Etena ca sukhaṃ viya sukhadāyakena saṅghena puggalassa diyyamānā tathāpavattaparamatthadhamme upādāya ariyajanapaññattā upasampadā nāma sammutisaccatā atthīti samatthitaṃ hoti. Ettha ca ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vuttattā parivāsādīsu viya yācanānuguṇaṃ ‘‘itthannāmassa upasampadaṃ dadeyyā’’ti avatvā ‘‘itthannāmaṃ upasampādeyyā’’ti vuttattā idaṃ upasampadākammaṃ dāne asaṅgahetvā kammalakkhaṇe eva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘itthannāmaṃ upasampādeti, upasampanno saṅghenā’’ti etthāpi attho veditabbo. Kevalañhi tattha vattamānakālaatītakālavasena, idha pana anāmaṭṭhakālavasenāti ettakameva viseso.

คำว่า 'อิตถันนามัง อุปสัมปาเทยยะ' พึงเห็นคำนี้ในความปรารถนาว่า 'พึงทำบุคคลนั้นให้เป็นผู้ประกอบด้วยอุปสมบท โดยการทำอุปสมบทให้สำเร็จ' หรือในวิธีปฏิบัติ. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า 'พึงให้เทวทัตมีความสุข' ย่อมมีความหมายว่า 'พึงทำความสุขให้สำเร็จแก่เทวทัตนั้น แล้วทำเทวทัตนั้นให้เป็นผู้ประกอบด้วยความสุข' ฉันใด ในกรรมวาจานี้ก็ฉันนั้น ย่อมมีความหมายว่า 'พึงทำอุปสมบทให้สำเร็จแก่กุลบุตรนั้น แล้วทำกุลบุตรนั้นให้เป็นผู้ประกอบด้วยอุปสมบท'. และคำนี้เป็นไปในกิจของผู้เป็นเหตุ (ปโยชกะ) เหมือนอย่างที่กล่าวว่า 'เหตุกัตตาบางคน ย่อมให้สุทธกัตตาบางคนผู้มีความสุข มีความสุข โดยการทำเหตุแห่งความสุขให้สำเร็จ' ฉันใด ในกรรมวาจานี้ก็ฉันนั้น สงฆ์ผู้เป็นเหตุกัตตา ย่อมให้อุปสมบทแก่บุคคลผู้เป็นสุทธกัตตาผู้กำลังอุปสมบท โดยการทำเหตุแห่งอุปสมบทให้สำเร็จ. และด้วยคำนี้ ย่อมยืนยันว่า อุปสมบทชื่อว่าสมมติสัจจะ อันพระอริยเจ้าบัญญัติขึ้น โดยอาศัยปรมัตถธรรมที่เกิดขึ้นอย่างนั้น มีอยู่ เหมือนความสุขที่ผู้ให้ความสุขให้แก่บุคคล. และในอุปสมบทกรรมวาจานี้ เพราะกล่าวว่า 'บุคคลชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์' จึงไม่กล่าวว่า 'พึงให้อุปสมบทแก่บุคคลชื่อนี้' ตามที่ขอ เหมือนในปริวาสเป็นต้น แต่กล่าวว่า 'พึงให้อุปสมบทแก่บุคคลชื่อนี้' เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อุปสมบทกรรมนี้ไม่สงเคราะห์เข้าในทาน แต่สงเคราะห์เข้าในลักษณะของกรรมเท่านั้น. ด้วยนัยนี้ พึงทราบความหมายในคำว่า 'อิตถันนามัง อุปสัมปาเทติ', 'อุปสัมปันโน สังเฆนะ' แม้ในคำเหล่านี้ด้วย. ความแตกต่างมีเพียงเท่านี้ คือ ในคำว่า 'อุปสัมปาเทติ' และ 'อุปสัมปันโน' นั้น พึงทราบโดยเป็นกาลปัจจุบันและกาลอดีต ส่วนในคำว่า 'อุปสัมปาเทยยะ' นี้ พึงทราบโดยเป็นกาลที่ยังไม่กำหนด (อนามัฏฐกาล).

Esā ñattīti ‘‘saṅgho ñāpetabbo’’ti vuttañāpanā esā. Idañca anussāvanānampi sabbhāvasūcanatthaṃ vuccati. Avassañcetaṃ vattabbameva, ñattikamme eva taṃ na vattabbaṃ. Tattha pana yya-kāre vuttamatte eva ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Khamatīti ruccati. Upasampadāti saṅghena diyyamānā nipphādiyamānā upasampadā yassa khamati. So tuṇhassāti yojanā. Tuṇhīti ca akathanatthe nipāto, akathanako assa bhaveyyāti attho. Khamati saṅghassa itthannāmassa upasampadāti pakatena sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘tasmā tuṇhī’’ti. Tattha ‘‘āsī’’ti seso. Yasmā ‘‘yassa nakkhamati, so bhāseyyā’’ti tikkhattuṃ vuccamānopi saṅgho tuṇhī niravo ahosi, tasmā khamati saṅghassāti attho. Evanti iminā pakārena. Tuṇhībhāvenevetaṃ saṅghassa ruccanabhāvaṃ dhārayāmi bujjhāmi pajānāmīti attho. Iti-saddo parisamāpanatthe kato, so ca kammavācāya anaṅgaṃ. Tasmā anussāvakena ‘‘dhārayāmī’’ti ettha mi-kārapariyosānameva [Pg.138] vatvā niṭṭhāpetabbaṃ, iti-saddo na payujjitabboti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena sabbattha kammavācānamattho veditabbo.

คำว่า “เอสา ญัตติ” (นี้เป็นญัตติ) นี้คือการบอกให้รู้ที่กล่าวว่า “พึงบอกให้สงฆ์ทราบ” และคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงสภาพของอนุสาวนาทั้งหลายด้วย และคำนี้พึงกล่าวอย่างแน่นอน มิใช่ว่าจะไม่พึงกล่าวคำนั้นในญัตติกรรมเท่านั้น อนึ่ง ในญัตติกรรมนั้น พึงทราบว่า ญัตติกรรมย่อมสำเร็จเพียงแค่กล่าวอักษร “ยฺย” เท่านั้น คำว่า “ขมติ” (ย่อมเห็นชอบ) หมายถึง ย่อมชอบใจ อุปสมบทที่สงฆ์ให้และทำให้สำเร็จนั้น เป็นที่ชอบใจแก่ภิกษุรูปใด การประกอบความคือ “ภิกษุรูปนั้นพึงเป็นผู้นิ่ง” และคำว่า “ตุณฺหี” เป็นนิบาตในความว่าไม่พูด หมายถึง พึงเป็นผู้ไม่พูด ความสัมพันธ์กับบทที่อยู่ห่างคือ “อุปสมบทของบุคคลชื่อนี้ เป็นที่ชอบใจแก่สงฆ์” ในความที่สงฆ์ชอบใจนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเหตุว่า “ตสฺมา ตุณฺหี” (เพราะเหตุนั้น จึงนิ่ง) ในคำว่า “ตสฺมา ตุณฺหี” นั้น บทที่เหลือคือ “อาสี” (เป็นอยู่) เพราะเหตุที่แม้เมื่อกล่าว ๓ ครั้งว่า “ผู้ใดไม่เห็นชอบ ผู้นั้นพึงพูด” สงฆ์ก็นิ่งเงียบอยู่ เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า “เป็นที่ชอบใจแก่สงฆ์” ด้วยอาการอย่างนี้ ด้วยความเป็นผู้นิ่งนี้แล ข้าพเจ้าย่อมทรงไว้ ย่อมรู้ ย่อมทราบความที่สงฆ์ชอบใจนี้ คำว่า “อิติ” นี้ทำไว้ในความหมายว่าจบ และคำนั้นไม่เป็นองค์ประกอบของกรรมวาจา เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ภิกษุผู้ออกเสียงกรรมวาจา พึงกล่าวเพียงแค่สุดเสียง “มิ” ในคำว่า “ธารยามิ” แล้วทำให้จบ ไม่พึงใช้คำว่า “อิติ” ด้วยนัยนี้ พึงทราบความหมายของกรรมวาจาทั้งปวงในที่ทั้งปวง

Upasampadāvidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องวิธีอุปสมบทจบลงแล้ว

Cattāronissayādikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องจตุนิสสัยเป็นต้น

128. Ekaporisā vātiādi sattānaṃ sarīracchāyaṃ pādehi minitvā jānanappakāradassanaṃ. Chasattapadaparamatā hi chāyā ‘‘porisā’’ti vuccati. Idañca utuppamāṇācikkhanādi ca āgantukehi saddhiṃ vīmaṃsitvā vuḍḍhanavabhāvaṃ ñatvā vandanavandāpanādikaraṇatthaṃ vuttaṃ. Eti āgacchati, gacchati cāti utu, sova pamiyate anena saṃvaccharanti pamāṇanti āha ‘‘utuyeva utuppamāṇa’’nti. Aparipuṇṇāti upasampadādivasena aparipuṇṇā. Yadi utuvemajjhe upasampādito, tadā tasmiṃ utumhi avasiṭṭhadivasācikkhanaṃ ‘‘divasabhāgācikkhana’’nti dasseti. Tenāha ‘‘yattakehi divasehi yassa yo utu aparipuṇṇo, te divase’’ti. Tattha yassa taṃ khaṇaṃ laddhūpasampadassa puggalassa sambandhī yo utu yattakehi divasehi aparipuṇṇo, te divaseti yojanā.

๑๒๘. คำว่า “เอกะโปริสา วา” เป็นต้น เป็นการแสดงวิธีรู้โดยการวัดเงาตัวของสัตว์ด้วยเท้า แท้จริง เงาที่มีความยาวสูงสุด ๖-๗ ฝ่าเท้า ย่อมเรียกว่า “โปริสา” และการบอกประมาณแห่งฤดูเป็นต้นนี้ กล่าวไว้เพื่อกระทำความเคารพและการให้เคารพเป็นต้น โดยการสอบถามกับภิกษุอาคันตุกะแล้วรู้ความเป็นผู้แก่หรือผู้ใหม่ ฤดูนั้นย่อมมา ย่อมไป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ฤดู และฤดูนั้นแล ย่อมถูกนับด้วยปี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ประมาณ จึงกล่าวว่า “ฤดูนั่นแหละคือประมาณแห่งฤดู” คำว่า “อปริปุณณา” (ไม่บริบูรณ์) หมายถึง ไม่บริบูรณ์โดยวันอุปสมบทเป็นต้น หากอุปสมบทในท่ามกลางฤดู เมื่อเป็นเช่นนั้น การบอกวันส่วนที่เหลือในฤดูนั้น ย่อมแสดงว่า “การบอกส่วนแห่งวัน” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “วันทั้งหลายเท่าใด ฤดูใดของบุคคลใดไม่บริบูรณ์ด้วยวันทั้งหลายเท่าใด วันทั้งหลายเหล่านั้น” ในบทนั้น การประกอบความคือ “ฤดูใดที่เกี่ยวข้องกับบุคคลใดผู้ได้อุปสมบทในขณะนั้น ไม่บริบูรณ์ด้วยวันทั้งหลายเท่าใด วันทั้งหลายเหล่านั้น”

Chāyādikameva sabbaṃ saṅgahetvā gāyitabbato kathetabbato saṅgītīti āha ‘‘idamevā’’tiādi. Tattha ekato katvā ācikkhitabbaṃ. Tvaṃ kiṃ labhasīti tvaṃ upasampādanakāle kataravassaṃ, katarautuñca labhasi, katarasmiṃ te upasampadā laddhāti attho. Vassanti vassānautu. Idañca saṃvaccharācikkhanaṃ vinā vuttampi na ñāyatīti iminā utuācikkhaneneva sāsanavassesu vā kaliyugavassādīsu vā sahassime vā satime vā asukaṃ utuṃ labhāmīti dassitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Chāyā’’ti idaṃ pāḷiyaṃ āgatapaṭipāṭiṃ sandhāya vuttaṃ. Vattabbakamato pana kaliyugavassādīsu sabbadesapasiddhesu asukavasse asukautumhi asukamāse asuke kaṇhe vā sukke vā pakkhe asukatithivāravisesayutte nakkhatte pubbaṇhādidivasabhāge ettake chāyāpamāṇe, nāḍikāpamāṇe vā mayā upasampadā laddhāti vadeyyāsīti evaṃ ācikkhitabbaṃ. ‘‘Idaṃ suṭṭhu uggahetvā āgantukehi [Pg.139] vuḍḍhapaṭipāṭiṃ ñatvā paṭipajjāhī’’ti vattabbaṃ. Pāḷiyaṃ kissa tvanti kiṃ tvaṃ ettakaṃ kālaṃ akāsīti attho.

เพราะรวบรวมเพียงเงาเป็นต้นทั้งหมด และเพราะพึงขับร้อง พึงกล่าว จึงชื่อว่าสังคีติ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "อิทเมวะ" เป็นต้น ในบทนั้น พึงบอกโดยทำให้เป็นอันเดียวกัน คำว่า "ตฺวํ กึ ลภสิ" นี้ มีอรรถะว่า "ท่านได้พรรษาใด และได้ฤดูใด ในเวลาอุปสมบท การอุปสมบทของท่านได้แล้วในฤดูใด" คำว่า "วสฺสํ" คือ ฤดูฝน และสิ่งนี้ (การบอกฤดู) แม้กล่าวโดยปราศจากการบอกปี ก็ไม่เป็นที่รู้ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ด้วยการบอกฤดูนี้เท่านั้น พึงแสดงว่า "ได้ฤดูชื่อโน้น" ดังนี้ หรือในพุทธศักราช หรือในจุลศักราชเป็นต้น หรือในเดือนที่ครบพัน หรือในเดือนที่ครบหนึ่งร้อย คำว่า "ฉายา" นี้ กล่าวไว้โดยอ้างอิงลำดับที่มาในพระบาลี แต่ตามลำดับที่พึงกล่าว พึงบอกดังนี้ว่า "ท่านพึงกล่าวว่า 'อันเราได้อุปสมบทแล้ว' ในจุลศักราชเป็นต้น ซึ่งเป็นที่รู้จักกันทั่วไปในทุกประเทศ ในปีชื่อโน้น ในฤดูชื่อโน้น ในเดือนชื่อโน้น ในปักษ์ข้างแรมหรือข้างขึ้นชื่อโน้น ในนักษัตรที่ประกอบด้วยวันและดิถีพิเศษชื่อโน้น ในส่วนแห่งวันมีเวลาเช้าเป็นต้น ในประมาณเงาเท่านี้ หรือในประมาณนาฬิกา" พึงกล่าวว่า "ภิกษุอาคันตุกะทั้งหลาย พึงเรียนสิ่งนี้โดยดี รู้ลำดับแห่งผู้เฒ่าแล้ว พึงปฏิบัติ" ในพระบาลี คำว่า "กิสฺส ตฺวํ" นี้ มีอรรถะว่า "เพราะเหตุไร ท่านจึงกระทำตลอดกาลประมาณเท่านี้"

130. Upasampadaṃ yācīti pabbajjañca upasampadañca yācīti attho. Passissāmīti ettha vadatīti seso, evaṃ uparipi. ‘‘Osāretabbo’’ti iminā purimo ukkhittabhāvo vibbhamitvā puna laddhūpasampadampi na muñcati. Tena ca sambhuñjanādīsupi bhikkhūnaṃ pācittiyamevāti dasseti. Anāpatti sambhoge saṃvāseti ettha sahaseyyāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Ettha cāyamadhippāyo – yasmā ayaṃ osāritattā pakatatto, tasmā ukkhittasambhogādipaccayena pācittiyenettha anāpattīti. Yo pana āpattiṭṭhāne anāpattidiṭṭhitāya āpattiṃ na passati, teneva paṭikammampi na karoti, so yasmā ettāvatā alajjī nāma na hoti. Paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamaṃ karonto eva hi alajjī nāma hoti. ‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjatī’’tiādi (pari. 359) hi vuttaṃ. Tasmā ettha alajjisambhogādipaccayā dukkaṭāpattiniyamo natthi. Tena sāpettha āpatti na vuttāti daṭṭhabbaṃ. Yo panettha imaṃ adhippāyaṃ asallakkhentena kenaci ‘‘anāpatti sambhoge saṃvāse’’ti iminā pācittiyena anāpatti vuttā, alajjisambhogapaccayā dukkaṭaṃ pana āpajjati evāti āpattiniyamo vutto, so alajjitte sati eva vutto, nāsatīti daṭṭhabbaṃ.

๑๓๐. คำว่า "อุปสมฺปทํ ยาจิ" นี้ มีอรรถะว่า "ขอการบรรพชาและการอุปสมบทแล้ว" ในบทว่า "ปสฺสิสฺสามิ" นี้ บทที่เหลือย่อมเป็นว่า "กล่าว" แม้ในเบื้องบนก็อย่างนี้เหมือนกัน ด้วยบทว่า "โอสาเรตพฺโพ" นี้ ความเป็นผู้ถูกยกวัตรที่เคยเป็นมาก่อน แม้สึกแล้วกลับได้อุปสมบทอีก ก็ไม่พ้น เพราะเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า แม้ในการบริโภคร่วมเป็นต้น ก็เป็นอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้น ในบทว่า "อนาปตฺติ สมฺโภเค สํวาเส" นี้ พึงทราบว่า แม้การนอนร่วมก็สงเคราะห์เข้าด้วย ในเรื่องนี้มีอธิบายดังนี้ว่า เพราะภิกษุนี้ถูกนำกลับมาแล้ว จึงเป็นผู้มีศีลปกติ เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้จึงไม่มีอาบัติปาจิตตีย์ด้วยเหตุแห่งการบริโภคร่วมกับภิกษุผู้ถูกยกวัตรเป็นต้น แต่ภิกษุใดในฐานะแห่งอาบัติ ไม่เห็นอาบัติเพราะมีความเห็นว่าไม่มีอาบัติ และเพราะไม่เห็นนั้นเอง จึงไม่กระทำการแก้ไข ภิกษุนั้นเพียงเท่านี้ยังไม่ชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีความละอาย แท้จริง ภิกษุผู้กระทำการล่วงละเมิดโดยรู้พระบัญญัติเท่านั้น ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีความละอาย แท้จริง คำว่า "สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชติ" เป็นต้น ก็กล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้จึงไม่มีการกำหนดอาบัติทุกกฏด้วยเหตุแห่งการบริโภคร่วมกับผู้ไม่มีความละอายเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า แม้อาบัติทุกกฏนั้นก็ไม่ได้กล่าวไว้ในเรื่องนี้ แต่ในเรื่องนี้ อาจารย์บางท่านผู้ไม่พิจารณาอธิบายนี้ กล่าวว่า "ไม่มีอาบัติด้วยบทว่า 'อนาปตฺติ สมฺโภเค สํวาเส' นี้ แต่ย่อมต้องอาบัติทุกกฏด้วยเหตุแห่งการบริโภคร่วมกับผู้ไม่มีความละอาย" พึงทราบว่า การกำหนดอาบัตินั้น กล่าวไว้เมื่อมีความเป็นผู้ไม่มีความละอายเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้เมื่อไม่มี

131. Vinayamhītiādigāthāsu niggahānanti niggahakaraṇesu. Pāpiccheti pāpapuggalānaṃ niggahakaraṇesu, lajjīnaṃ paggahesu ca pesalānaṃ sukhāvahe mahante vinayamhi yathā atthakārī atthānuguṇaṃ karontova yasmā yoniso paṭipajjati nāma hoti, tasmā uddānaṃ pavakkhāmīti sambandhayojanā daṭṭhabbā. Sesaṃ sabbattha suviññeyyameva.

๑๓๑. ในคาถาว่า "วินยํหิ" เป็นต้น คำว่า "นิคฺคหานํ" คือ ในการข่มขี่ทั้งหลาย. คำว่า "ปาปิจฺเฉ" คือ ในการข่มขี่บุคคลผู้ลามกทั้งหลาย และในการยกย่องภิกษุผู้มีความละอายทั้งหลาย. พึงทราบการประกอบความสัมพันธ์ดังนี้ว่า "เพราะเหตุใด ภิกษุผู้กระทำตามเนื้อความ คือกระทำตามสมควรแก่เนื้อความนั่นแล ย่อมชื่อว่าปฏิบัติโดยแยบคาย ในพระวินัยอันยิ่งใหญ่ ผู้นำมาซึ่งความสุขแก่ภิกษุผู้รักศีลทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เราจักกล่าวอุทาน" คำที่เหลือในที่ทั้งปวง เป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายเท่านั้น

Cattāronissayādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนิสสัย ๔ เป็นต้น จบแล้ว

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

ในวิมติวิโนทนีฎีกา อันเป็นคำอธิบายแห่งสมันตปาสาทิกาอรรถกถาพระวินัย

Mahākhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีแห่งการอธิบายมหาขันธกะ จบแล้ว ด้วยลำดับฉะนี้

2. Uposathakkhandhako

๒. ๒. อุโบสถขันธกะ

Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตการประชุมเป็นต้น

132. Uposathakkhandhake [Pg.140] taranti otaranti etthāti titthaṃ, laddhi. Itoti sāsanaladdhito.

๑๓๒. ในอุโบสถขันธกะ (จักกล่าวคำอธิบาย). ในลัทธินี้ (เหล่าสัตว์) ย่อมข้าม ย่อมลง เพราะเหตุนั้น ลัทธินั้น ชื่อว่า ติตถะ. คำว่า อิโต คือ จากลัทธิในพระศาสนา

135. Āpajjitvā vā vuṭṭhitoti ettha desanārocanānampi saṅgaho. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘vuṭṭhitā vā desitā vā ārocitā vā āpatti…pe… asantī nāma hotī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ.

๑๓๕. ในบทว่า "อาปชฺชิตฺวา วา วุฏฺฐิโต" นี้ แม้การแสดงและการบอก ก็สงเคราะห์เข้าด้วย เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในมาติกาอรรถกถา จึงกล่าวไว้ว่า "อาบัติที่ออกจากอาบัติแล้ว หรือแสดงแล้ว หรือบอกแล้ว...ฯลฯ... ย่อมชื่อว่าไม่มีอยู่"

Manujenāti āsannena saha. Pareti dūraṭṭhepi parapuggale sandhāya giraṃ no ca bhaṇeyyāti yojanā.

คำว่า "มนุเชน" คือ กับด้วยมนุษย์ผู้ใกล้ชิด. คำว่า "ปเร" คือ การประกอบความว่า ไม่พึงกล่าววาจาโดยหมายถึงแม้บุคคลอื่นผู้ตั้งอยู่ในที่ไกล

‘‘Āvikatā hissa phāsu hotī’’ti (mahāva. 134) vuttattā garukāpattipi āvikaraṇamattena vuṭṭhātīti keci vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ parivāsādividhānasuttehi virujjhanato. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathābhūtañhi attānamāvikarontaṃ pesalā bhikkhū ‘‘akāmā parivatthabba’’ntiādivacanaṃ nissāya anicchamānampi naṃ upāyena parivāsādīni datvā avassaṃ suddhante patiṭṭhāpessanti, tato tassa avippaṭisārādīnaṃ vasena phāsu hoti. Paṭhamaṃ pātimokkhuddesanti nidānuddesaṃ dasseti. Pubbe avijjamānaṃ paññāpesīti. Na kevalañca etaṃ, pubbe paññattampi pana pārājikādisikkhāpadaṃ sabbaṃ bhagavā ‘‘tatrime cattāro pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchantī’’tiādinā pārājikuddesādivasena vinayamātikaṃ katvā nidānuddesena saha sayameva saṅgahetvā ‘‘pātimokkha’’nti paññāpesīti daṭṭhabbaṃ. Tadetaṃ sabbampi sandhāya ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 133) vuttaṃ.

เพราะกล่าวไว้แล้วว่า "อาบัติที่เปิดเผยแล้ว ย่อมเป็นความผาสุกแก่เขา" อาจารย์บางท่านกล่าวว่า "แม้อาบัติหนักก็ย่อมออกจากอาบัติได้เพียงแค่การเปิดเผย" คำกล่าวของท่านเหล่านั้นเป็นเพียงมติ (ความเห็น) เท่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะขัดแย้งกับพระสูตรที่ว่าด้วยระเบียบปฏิบัติมีปริวาสเป็นต้น. แต่อธิบายในคำว่า "อาวิกตา หิสฺส ผาสุ โหติ" นี้ คือ ภิกษุผู้รักศีลทั้งหลาย อาศัยคำว่า "อกามา ปริวตฺถพฺพํ" เป็นต้น จักให้ภิกษุนั้นผู้เปิดเผยตนตามความเป็นจริง แม้ไม่ปรารถนา ก็ให้สมาทานปริวาสเป็นต้นด้วยอุบาย และจักให้ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์โดยแน่นอน เพราะการให้ตั้งอยู่นั้น ความผาสุกย่อมมีแก่ภิกษุนั้นด้วยอำนาจแห่งความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้น นี้คืออธิบายในที่นี้. คำว่า "ปฐมํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ" ย่อมแสดงนิทานุทเทส. ทรงบัญญัตินิทานุทเทสที่ไม่มีอยู่ในกาลก่อน. พึงทราบว่า ไม่ใช่เพียงนิทานุทเทสนี้เท่านั้น แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำสิกขาบทมีปาราชิกเป็นต้นทั้งหมดที่บัญญัติไว้ในกาลก่อน ให้เป็นมาติกาแห่งพระวินัย โดยอำนาจแห่งปาราชิกุทเทสเป็นต้น ด้วยคำว่า "ธรรมคือปาราชิก ๔ เหล่านี้ ย่อมมาสู่อุทเทส" เป็นต้น แล้วทรงรวบรวมเข้าด้วยกันกับนิทานุทเทสด้วยพระองค์เองนั่นแล ทรงบัญญัติว่า "ปาติโมกข์". คำว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แสดงปาติโมกข์" ตรัสไว้โดยหมายถึงปาติโมกข์ทั้งหมดนั้น

136. Etaṃ 34 veditabbanti yasmiṃ tasmiṃ cātuddase vā pannarase vāti evaṃ atthajātaṃ.

๑๓๖. คำว่า "เอตํ เวทิตพฺพํ" คือ หมู่แห่งอรรถะนี้ว่า "ในวัน ๑๔ หรือ ๑๕ ค่ำใดๆ"

Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตการประชุม จบแล้ว

Sīmānujānanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตสีมา

138. ‘‘Puratthimāya [Pg.141] disāyā’’ti idaṃ nidassanamattaṃ. Tassaṃ pana disāyaṃ nimitte asati yattha atthi, tato paṭṭhāya paṭhamaṃ ‘‘puratthimāya anudisāya, dakkhiṇāya disāyā’’tiādinā samantā vijjamānaṭṭhānesu nimittāni kittetvā puna ‘‘puratthimāya anudisāyā’’ti paṭhamakittitaṃ kittetuṃ vaṭṭati, tīhi nimittehi siṅghāṭakasaṇṭhānāyapi sīmāya sammannitabbato. Tikkhattuṃ sīmāmaṇḍalaṃ sambandhantenāti vinayadharena sayaṃ ekasmiṃyeva ṭhāne ṭhatvā kevalaṃ nimittakittanavacaneneva sīmāmaṇḍalaṃ samantā nimittena nimittaṃ bandhantenāti attho. Taṃ taṃ nimittaṭṭhānaṃ agantvāpi hi kittetuṃ vaṭṭati. Tiyojanaparamāya sīmāya samantato tikkhattuṃ anuparigamanassa ekadivasena dukkarattā vinayadharena sayaṃ adiṭṭhampi pubbe bhikkhūhi yathāvavatthitaṃ nimittaṃ ‘‘pāsāṇo bhante’’tiādinā kenaci vuttānusārena sallakkhetvā ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’ntiādinā kittetumpi vaṭṭati eva.

๑๓๘. คำว่า "ปุรตฺถิมาย ทิสาย" นี้ เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. แต่ว่า เมื่อไม่มีนิมิตในทิศนั้น ในที่ใดมีอยู่ เริ่มจากที่นั้น ก่อนอื่นบอกนิมิตทั้งหลายในที่ที่มีอยู่โดยรอบ ด้วยคำว่า "ในทิศตะวันออกเฉียง, ในทิศใต้" เป็นต้น แล้วควรบอกนิมิตที่บอกไว้ก่อนซ้ำอีกว่า "ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย" เพราะเหตุไร? เพราะแม้สีมาที่มีสัณฐานเหมือนทางสี่แพร่งด้วยนิมิต ๓ อย่าง ก็พึงสมมติได้. คำว่า "ติกฺขตฺตุํ สีมามณฺฑลํ สมฺพนฺธนฺเตน" มีอรรถะว่า "พระวินัยธรยืนอยู่ในที่แห่งเดียวเท่านั้น ผูกนิมิตด้วยนิมิตโดยรอบมณฑลสีมา เพียงด้วยคำบอกนิมิตเท่านั้น". แท้จริง แม้ไม่ได้ไปยังที่ตั้งนิมิตนั้นๆ ก็ควรบอก. เพราะการเดินวนรอบสีมาที่มีประมาณ ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่ง ๓ รอบ ให้เสร็จในวันเดียวเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เพราะเหตุนั้น แม้พระวินัยธรเองไม่เห็นนิมิตที่ภิกษุทั้งหลายกำหนดไว้ในกาลก่อน ก็ควรบอกโดยกำหนดตามที่ใครบางคนกล่าวไว้ด้วยคำว่า "หินขอรับ" เป็นต้น ว่า "หินนั้นเป็นนิมิต" เป็นต้น

Suddhapaṃsupabbatoti na kenaci kato sayaṃjātova vutto. Tathā sesāpi. Itaropīti suddhapaṃsupabbatādikopi pabbato. Hatthippamāṇatoti ettha bhūmito uggatappadesena hatthippamāṇaṃ gahetabbaṃ. Catūhi vā tīhi vāti sīmābhūmiyaṃ catūsu, tīsu vā disāsu ṭhitehi. Ekissā eva pana disāya ṭhitehi tato bahūhipi sammannituṃ na vaṭṭati. Dvīhi pana dvīsu disāsu ṭhitehipi na vaṭṭati. Tasmāti yasmā ekena na vaṭṭati, tasmā. Taṃ bahiddhā katvāti kittitanimittassa asīmattā antosīmāya karaṇaṃ ayuttanti vuttaṃ. Tenāha ‘‘sace’’tiādi.

คำว่า "สุทธปํสุปพฺพโต" หมายถึงภูเขาที่เกิดขึ้นเองโดยไม่มีใครสร้างขึ้น. ภูเขาที่เหลือก็เช่นกัน. คำว่า "อิตโรปิ" คือ แม้ภูเขาดินบริสุทธิ์เป็นต้น. ในคำว่า "หตฺถิปฺปมาณโต" พึงถือเอาขนาดเท่าช้างโดยส่วนที่สูงขึ้นมาจากพื้นดิน. คำว่า "จตูหิ วา ตีหิ วา" คือ ด้วยนิมิตทั้งหลายที่ตั้งอยู่ใน ๔ ทิศ หรือ ๓ ทิศ ในพื้นที่สีมา. แต่การสมมติด้วยนิมิตแม้จำนวนมากที่ตั้งอยู่ในทิศเดียวเท่านั้น ไม่ควร. และด้วยนิมิต ๒ อย่างที่ตั้งอยู่ใน ๒ ทิศ ก็ไม่ควร. คำว่า "ตสฺมา" คือ เพราะเหตุว่าด้วยนิมิตอันเดียวไม่ควร เพราะฉะนั้น. คำว่า "ตํ พหิทฺธา กตฺวา" ตรัสไว้ว่า การทำนิมิตที่บอกแล้วนั้นไว้ภายในสีมาไม่ควร เพราะนิมิตนั้นไม่ใช่สีมา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "สเจ" เป็นต้น

Dvattiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇatā saṇṭhānato gahetabbā, na tulagaṇanāvasena, bhārato palaparimāṇañca magadhatulāya gahetabbaṃ. Sā ca lokiyatulāya dviguṇāti vadanti. Atimahantopīti bhūmito hatthippamāṇaṃ anuggantvā heṭṭhābhūmiyaṃ otiṇṇaghanato anekayojanappamāṇopi. Sace hi tato hatthippamāṇaṃ kūṭaṃ uggacchati, pabbatasaṅkhyameva gacchati.

ความเป็นผู้มีประมาณเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปละ พึงถือเอาโดยสัณฐาน ไม่พึงถือเอาโดยการนับน้ำหนัก และประมาณแห่งปละโดยน้ำหนัก พึงถือเอาด้วยเครื่องชั่งมคธ. และเครื่องชั่งมคธนั้น ท่านกล่าวว่าเป็น ๒ เท่าของเครื่องชั่งโลกิยะ. คำว่า "อติมหนฺโตปิ" คือ แม้มีประมาณหลายโยชน์ โดยความหนาที่หยั่งลงไปในพื้นดินเบื้องล่าง โดยไม่สูงขึ้นมาจากพื้นดินเท่าขนาดช้าง (ก็ควร). เพราะถ้าหากยอดขนาดเท่าช้างสูงขึ้นมาจากแผ่นหินนั้น ย่อมถึงการนับว่าเป็นภูเขานั่นแล

Antosārānanti tasmiṃ khaṇe taruṇatāya sāre avijjamānepi pariṇāmena bhavissamānasārepi sandhāya vuttaṃ. Tādisānañhi sūcidaṇḍakappamāṇapariṇāhānaṃ catupañcamattampi vanaṃ vaṭṭati. Antosāramissakānanti antosārehi [Pg.142] rukkhehi sammissānaṃ. Etena ca sārarukkhamissampi vanaṃ vaṭṭatīti dasseti. Catupañcarukkhamattampīti sārarukkhe sandhāya vuttaṃ. Vanamajjhe vihāraṃ karontīti rukkhaghaṭāya antare rukkhe acchinditvā vatiādīhi vihāraparicchedaṃ katvāva antorukkhantaresu eva pariveṇapaṇṇasālādīnaṃ karaṇavasena yathā antovihārampi vanameva hoti, evaṃ vihāraṃ karontīti attho. Yadi hi sabbaṃ rukkhaṃ chinditvā vihāraṃ kareyyuṃ, vihārassa avanattā taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ vanaṃ ekattha kittetabbaṃ siyā. Idha pana antopi vanattā ‘‘vanaṃ na kittetabba’’nti vuttaṃ. Sace hi taṃ kittenti, ‘‘nimittassa upari vihāro hotī’’tiādinā anantare vuttadosaṃ āpajjati. Ekadesanti vanekadesaṃ, rukkhavirahitaṭṭhāne katavihārassa ekapasse ṭhitavanassa ekadesanti attho.

คำว่า อันโตสารานัง หมายถึง (ต้นไม้) ที่แม้ในขณะนั้นจะยังไม่มีแก่นเพราะยังเป็นต้นอ่อนอยู่ แต่หมายถึงต้นไม้ที่จะมีแก่นโดยการแปรสภาพไปในภายหลัง. แท้จริงแล้ว ป่าที่มีต้นไม้เช่นนั้นแม้เพียง 4-5 ต้น ซึ่งมีขนาดรอบลำต้นเท่าด้ามเข็ม (หรือด้ามเหล็กจาร) ก็ใช้ได้. คำว่า อันโตสารมิสสกานัง หมายถึง (ป่า) ที่ระคนด้วยต้นไม้ที่มีแก่นในตัว. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า แม้ป่าที่ระคนด้วยต้นไม้ที่มีแก่น (ภายนอก) เช่น ต้นตาลและต้นมะพร้าว เป็นต้น ก็ใช้ได้. คำว่า จตุปัญจรุกขมัตตัมปิ ท่านกล่าวหมายถึงต้นไม้ที่มีแก่น. คำว่า วนมัชเฌ วิหารัง กโรนฺติ ความว่า พวกเขาทำวิหารในระหว่างหมู่ไม้ โดยไม่ตัดต้นไม้ แต่กำหนดเขตวิหารด้วยรั้วเป็นต้น แล้วสร้างบริเวณและกุฏิใบไม้เป็นต้นในระหว่างต้นไม้เหล่านั้นนั่นเอง โดยประการที่แม้ภายในวิหารก็ยังเป็นป่าอยู่นั่นเอง. เพราะหากพวกเขาตัดต้นไม้ทั้งหมดแล้วสร้างวิหาร วิหารนั้นก็จะไม่เป็นป่า ป่าที่ตั้งล้อมรอบวิหารนั้นก็จะต้องถูกประกาศ (นิมิต) ในที่แห่งหนึ่ง. แต่ในอธิปไตยนี้ ท่านกล่าวว่า ไม่พึงประกาศป่า เพราะแม้ภายในวิหารก็เป็นป่า. หากพวกเขาประกาศป่านั้น ก็จะประสบโทษตามที่กล่าวไว้ในลำดับถัดไปว่า วิหารตั้งอยู่บนนิมิต เป็นต้น. คำว่า เอกเทสัง หมายถึง ส่วนหนึ่งของป่า คือส่วนหนึ่งของป่าที่ตั้งอยู่ข้างหนึ่งของวิหารที่สร้างในที่ที่ไม่มีต้นไม้.

Sūcidaṇḍakappamāṇoti vaṃsadaṇḍappamāṇo. Lekhanidaṇḍappamāṇoti keci. Mātikāṭṭhakathāyaṃ pana avebhaṅgiyavinicchaye ‘‘yo koci aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍakamattopi veḷu…pe… garubhaṇḍa’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. dubbattasikkhāpadavaṇṇanā) vuttattā tanutaro veḷudaṇḍoti ca sūcidaṇḍoti ca gahetabbaṃ. Vaṃsanaḷakasarāvādīsūti veḷupabbe vā naḷapabbe vā kapallakādimattikabhājanesu vāti attho. Taṅkhaṇampīti taruṇapotake amilāyitvā viruhanajātike sandhāya vuttaṃ. Ye pana pariṇatā samūlaṃ uddharitvā ropitāpi chinnasākhā viya milāyitvā cirena navamūlaṅkuruppattiyā jīvanti, mīyantiyeva vā, tādise kittetuṃ na vaṭṭati. Etanti navamūlasākhāniggamanaṃ.

คำว่า สูจิทัณฑกัปปมาโณ หมายถึง มีขนาดเท่าด้ามไม้ไผ่. บางอาจารย์ว่า มีขนาดเท่าด้ามเหล็กจาร. แต่ในมาติกาอรรถกถา ในอเวภังคิยวินิจฉัย ท่านกล่าวว่า ไม้ไผ่ชนิดใดชนิดหนึ่ง แม้มีขนาดเพียงด้ามเข็มยาว 8 นิ้ว... เป็นครุภัณฑ์ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ไม้ไผ่ที่เรียวเล็กมาก เรียกว่า สูจิทัณฑะ. คำว่า วังสนาฬกสราวาทิสุ ความว่า ในข้อไม้ไผ่ หรือในข้อไม้อ้อ หรือในภาชนะดิน เช่น กระโถน เป็นต้น. คำว่า ตังขณัมปิ ท่านกล่าวหมายถึงต้นไม้ขนาดเล็กที่ยังอ่อน ซึ่งมีปกติงอกงามได้โดยไม่เหี่ยวเฉา. ส่วนต้นไม้ที่แก่แล้ว แม้จะถอนขึ้นพร้อมทั้งรากแล้วนำไปปลูกใหม่ ก็จะเหี่ยวเฉาเหมือนกิ่งไม้ที่ถูกตัด ต่อเมื่อเวลาผ่านไปนานจึงจะมีชีวิตอยู่ได้ด้วยการเกิดรากใหม่และหน่อใหม่ หรือมิฉะนั้นก็ตายไปเลย ต้นไม้เช่นนั้นไม่ควรประกาศ (เป็นนิมิต). คำว่า เอตัง หมายถึง การงอกออกของรากใหม่และกิ่งใหม่.

Majjheti sīmāya mahādisānaṃ anto. Koṇanti sīmāya catūsu koṇesu dvinnaṃ dvinnaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ. Parabhāge kittetuṃ vaṭṭatīti tesaṃ catunnaṃ koṇānaṃ bahi nikkhamitvā ṭhitesu maggesu ekissā disāya ekaṃ, aññissā disāya cāparanti evaṃ cattāropi maggā catūsu disāsu kittetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Evaṃ pana kittitamattena kathaṃ ekābaddhatā vigacchatīti viññāyatīti. Parato gataṭṭhānepi ete eva te cattāro maggā. ‘‘Catūsu disāsu gacchantī’’ti hi vuttaṃ. Tasmā ettha kāraṇaṃ vicinitabbaṃ.

คำว่า มัชเฌ หมายถึง ภายในทิศใหญ่ทั้งหลายของสีมา. คำว่า โกณัง หมายถึง สถานที่เชื่อมต่อกันของทางสองสายในมุมทั้งสี่ของสีมา. คำว่า ปารภาเค กิตฺเตตุง วฏฺฏติ มีอธิบายว่า พึงประกาศทางทั้ง 4 สายที่ตั้งอยู่ภายนอกมุมทั้ง 4 นั้น โดยประกาศทางสายหนึ่งในทิศหนึ่ง และทางอีกสายหนึ่งในอีกทิศหนึ่ง ดังนี้ แม้ทางทั้ง 4 สายในทิศทั้ง 4 ก็ควรประกาศได้. แต่จะพึงทราบได้อย่างไรว่า เพียงการประกาศเช่นนี้ ความเป็นอันเดียวกันจะหมดไปได้อย่างไร? เพราะแม้ในสถานที่ที่ดำเนินต่อไปข้างหน้า ทางทั้ง 4 สายนั้นก็ยังเป็นทางเหล่านั้นนั่นเองมิใช่หรือ? เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ย่อมไปในทิศทั้ง 4. เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พึงพิจารณาหาเหตุผล.

‘‘Uttarantiyā bhikkhuniyā’’ti idañca pāḷiyaṃ (pāci. 692) bhikkhunīnaṃ nadīpāragamane nadilakkhaṇassa āgatattā vuttaṃ. Bhikkhūnaṃ antaravāsakatemanamattampi vaṭṭati eva[Pg.143]. ‘‘Nadicatukkepi eseva nayo’’ti iminā ekattha kittetvā aññattha parato gataṭṭhānepi kittetuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Teneva ca ‘‘assammissanadiyo catassopi kittetuṃ vaṭṭatī’’ti asammissa-ggahaṇaṃ kataṃ. Mūleti ādikāle. Nadiṃ bhinditvāti yathā udakaṃ anicchantehi kassakehi mahoghe nivattetuṃ na sakkā, evaṃ nadikūlaṃ bhinditvā.

คำว่า อุตฺตรนฺติยา ภิกฺขุนิยา นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะลักษณะของแม่น้ำมีมาในพระบาลี (ปาจิ. 692) ในนดีปารคมนสิกขาบทของภิกษุณีทั้งหลาย. สำหรับภิกษุทั้งหลาย แม้แม่น้ำที่มีน้ำเพียงพอจะทำให้ผ้าอันตรวาสกเปียก ก็ใช้ได้แน่นอน. ด้วยบทว่า นทิจตุกฺเกปิ เอเสว นโย นี้ ท่านแสดงว่า การประกาศในที่แห่งหนึ่งแล้ว จะประกาศในที่อื่นที่ดำเนินต่อไปข้างหน้าอีกนั้น ไม่ควร. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงทำการถือเอาคำว่า อสัมมิสสะ ไว้ว่า แม่น้ำที่ไม่ปะปนกันแม้ทั้ง 4 สาย ก็ควรประกาศได้. คำว่า มูเล หมายถึง ในกาลเริ่มต้น. คำว่า นทิง ภินฺทิตฺวา ความว่า โดยประการที่พวกชาวนาผู้ไม่ต้องการน้ำ ไม่สามารถจะกั้นกระแสน้ำใหญ่ได้ (ฉันใด) ก็โดยประการนั้น คือการทำลายพื้นแม่น้ำ (ฉันนั้น).

Ukkhepimanti dīgharajjunā kuṭena ussiñcanīyaṃ.

คำว่า อุกฺเขปิมัง หมายถึง น้ำที่พึงตักขึ้นด้วยหม้อ (หรือถัง) ที่ผูกเชือกยาว.

Asammissehīti sabbadisāsu ṭhitapabbatehi eva, pāsāṇādīsu aññatarehi vā nimittantarābyavahitehi. Sammissehīti ekattha pabbato, aññattha pāsāṇoti evaṃ ṭhitehi aṭṭhahipi. ‘‘Nimittānaṃ satenāpī’’ti iminā ekissāya eva disāya bahunimittāni ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ? Pabbato bhante. Puna puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ? Pāsāṇo bhante’’tiādinā kittetuṃ vaṭṭatīti dasseti. Siṅghāṭakasaṇṭhānāti tikoṇā. Caturassāti samacaturassā, mudiṅgasaṇṭhānā pana āyatacaturassā. Ekakoṭiyaṃ saṅkocitā, tadaññāya vitthiṇṇā vā hotīti. Sīmāya upacāraṃ ṭhapetvāti āyatiṃ bandhitabbāya sīmāya nesaṃ vihārānaṃ paricchedato bahi sīmantarikappahonakaṃ upacāraṃ ṭhapetvā. Baddhā sīmā yesu vihāresu, te baddhasīmā. Pāṭekkanti paccekaṃ. Baddhasīmāsadisānīti yathā baddhasīmāsu ṭhitā aññamaññaṃ chandādiṃ anapekkhitvā paccekaṃ kammaṃ kātuṃ labhanti, evaṃ gāmasīmāsu ṭhitāpīti dasseti. Āgantabbanti sāmīcimattavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘āgamanampī’’tiādi.

คำว่า อสัมมิสเสหิ หมายถึง ด้วยภูเขาที่ตั้งอยู่ในทิศทั้งปวงนั่นเอง หรือด้วยนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหินเป็นต้นที่ไม่มีนิมิตอื่นมาคั่น. คำว่า สัมมิสเสหิ หมายถึง ด้วยนิมิตแม้ทั้ง 8 ที่ตั้งอยู่โดยลักษณะว่า ในที่แห่งหนึ่งเป็นภูเขา ในที่อีกแห่งหนึ่งเป็นหิน เป็นต้น. ด้วยบทว่า นิมิตฺตานัง สเตนาปิ นี้ ท่านแสดงว่า พึงประกาศนิมิตจำนวนมากในทิศเดียวกันได้ เช่น ในทิศตะวันออก นิมิตคืออะไร? คือภูเขา ขอรับ. ในทิศตะวันออกนั้นอีก นิมิตคืออะไร? คือหิน ขอรับ เป็นต้น. คำว่า สิงฆาฏกสัณฐานา หมายถึง สีมาที่มีรูปสามเหลี่ยม. คำว่า จตุรัสสา หมายถึง สีมาที่มีรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส. ส่วนสีมาที่มีรูปเหมือนกลองมุทิงคะ เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า หรืออีกนัยหนึ่งคือ ที่มุมด้านหนึ่งแคบ อีกด้านหนึ่งกว้าง พึงทราบดังนี้. คำว่า สีมายะ อุปจารัง ฐเปตฺวา ความว่า เว้นอุปจาระที่มีขนาดพอแก่สีมันตริกไว้ภายนอกกำหนดเขตของวิหารเหล่านั้น เพื่อสีมาที่จะพึงผูกในภายหน้า. วิหารเหล่าใดที่สีมาถูกผูกไว้ วิหารเหล่านั้นชื่อว่า บัทธวิหาร. คำว่า ปาเฏกฺกัง หมายถึง แต่ละอย่าง. คำว่า บัทธสีมาสทิสานิ ท่านแสดงว่า ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในพัทธสีมา ย่อมได้เพื่อทำกรรมแต่ละอย่างโดยไม่ต้องรอฉันทะเป็นต้นของกันและกันฉันใด ภิกษุทั้งหลายแม้ผู้อยู่ในคามสีมา ก็ย่อมได้ (เพื่อทำกรรมแต่ละอย่างโดยไม่ต้องรอฉันทะเป็นต้นของกันและกัน) ฉันนั้น. คำว่า อาคนฺตพฺพัง ท่านกล่าวโดยมุ่งหมายเพียงการทำสามีจิกรรม (ต่อพระมหาเถระ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า อาคมนัมปิ เป็นต้น.

Pabbajjūpasampadādīnanti ettha bhaṇḍukammāpucchanaṃ sandhāya pabbajjāgahaṇaṃ. Ekavīsati bhikkhūti nisinne sandhāya vuttaṃ. Idañca kammārahena saha abbhānakārakānampi pahonakatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Nimittupagā pāsāṇā ṭhapetabbā’’ti idaṃ yathārucitaṭṭhāne rukkhanimittādīnaṃ dullabhatāya vaḍḍhitvā ubhinnaṃ baddhasīmānaṃ saṅkarakaraṇato ca pāsāṇanimittassa ca tadabhāvato yattha katthaci ānetvā ṭhapetuṃ sukaratāya ca vuttaṃ. Tathā sīmantarikapāsāṇā ṭhapetabbāti etthāpi. Caturaṅgulappamāṇāpīti yathā khandhasīmāparicchedato bahi nimittapāsāṇānaṃ caturaṅgulamattaṭṭhānaṃ samantā nigacchati, avasesaṃ ṭhānaṃ antokhandhasīmāya hotiyeva, evaṃ tesupi ṭhapitesu caturaṅgulamattā sīmantarikā hotīti daṭṭhabbaṃ.

ในบทว่า "ปัพพัชชูปสัมปทาทีนะ" นี้ การถือเอาคำว่า ปัพพัชชา มุ่งหมายถึงการขอปลงผม. คำว่า "ภิกษุ ๒๑ รูป" นั้น กล่าวหมายถึงภิกษุผู้นั่งแล้ว. และคำนี้ (คำว่า ภิกษุ ๒๑ รูป) กล่าวไว้เพื่อประโยชน์แก่ความเพียงพอ (แห่งจำนวนภิกษุ) สำหรับผู้ทำอัพภานกรรมพร้อมกับภิกษุผู้ควรแก่กรรมด้วย. คำว่า "พึงตั้งหินอันเป็นนิมิต" นี้ กล่าวไว้เพราะความหายากแห่งนิมิตมีต้นไม้เป็นต้นในที่ที่พึงใจ และเพราะการทำให้พัทธสีมาสองแห่งปะปนกันได้เพราะการเจริญเติบโตขึ้น (ของต้นไม้) และเพราะนิมิตหินไม่มีการเจริญเติบโตเช่นนั้น และเพราะความสะดวกในการนำมาตั้งไว้ในที่ใดที่หนึ่ง. ในบทว่า "พึงตั้งหินสีมันตริกะ" นี้ก็เช่นกัน. คำว่า "แม้มีประมาณ ๔ องคุลี" นี้ พึงทราบว่า โดยอาการใดที่พื้นที่ประมาณ ๔ องคุลีของหินนิมิตย่อมล้ำออกไปโดยรอบจากเขตขัณฑสีมา ส่วนที่เหลือย่อมอยู่ในขัณฑสีมานั่นเอง เมื่อตั้งหินเหล่านั้นไว้เช่นนั้น สีมันตริกะย่อมมีประมาณ ๔ องคุลี.

Sīmantarikapāsāṇāti [Pg.144] sīmantarikāya ṭhapitanimittapāsāṇā. Te pana kittentena padakkhiṇato anupariyāyanteneva kittetabbā. Kathaṃ? Khaṇḍasīmato hi pacchimāya disāya puratthābhimukhena ṭhatvā ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimitta’’nti tattha sabbāni nimittāni anukkamena kittetvā tathā uttarāya disāya dakkhiṇābhimukhena ṭhatvā ‘‘dakkhiṇāya disāya kiṃ nimitta’’nti anukkamena kittetvā tathā puratthimāya disāya pacchimābhimukhena ṭhatvā ‘‘pacchimāya disāya kiṃ nimitta’’nti anukkamena kittetvā tathā dakkhiṇāya disāya uttarābhimukhena ṭhatvā ‘‘uttarāya disāya kiṃ nimitta’’nti tattha sabbāni nimittāni anukkamena kittetvā puna pacchimāya disāya puratthābhimukhena ṭhatvā purimakittitaṃ vuttanayena puna kittetabbaṃ. Evaṃ bahūnampi khaṇḍasīmānaṃ sīmantarikapāsāṇā paccekaṃ kittetabbā. Tatoti pacchā. Avasesanimittānīti mahāsīmāya bāhirantaresu avasesanimittāni. Ubhinnampi na kopentīti ubhinnampi kammaṃ na kopenti.

คำว่า "หินสีมันตริกะ" คือหินนิมิตที่ตั้งไว้ในสีมันตริกะ. ส่วนหินเหล่านั้น ภิกษุผู้บอกนิมิตพึงบอกด้วยการเวียนขวาไปโดยรอบเท่านั้น. อย่างไร? คือ ยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ณ ทิศตะวันตกของขัณฑสีมา (แล้วถามว่า) "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร?" แล้วบอกนิมิตทั้งหมดในทิศนั้นตามลำดับ. เช่นเดียวกัน ยืนหันหน้าไปทางทิศใต้ ณ ทิศเหนือ (แล้วถามว่า) "นิมิตในทิศใต้คืออะไร?" แล้วบอกตามลำดับ. เช่นเดียวกัน ยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันตก ณ ทิศตะวันออก (แล้วถามว่า) "นิมิตในทิศตะวันตกคืออะไร?" แล้วบอกตามลำดับ. เช่นเดียวกัน ยืนหันหน้าไปทางทิศเหนือ ณ ทิศใต้ (แล้วถามว่า) "นิมิตในทิศเหนือคืออะไร?" แล้วบอกนิมิตทั้งหมดในทิศนั้นตามลำดับ. แล้วกลับมายืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ณ ทิศตะวันตกอีกครั้ง พึงบอกนิมิตที่บอกไปแล้วนั้นซ้ำอีกตามนัยที่กล่าวมา. แม้หินสีมันตริกะของขัณฑสีมาจำนวนมาก ก็พึงบอกทีละแห่งอย่างนี้. คำว่า "ตโต" คือในภายหลัง (จากการบอกสีมันตริกะ). คำว่า "นิมิตที่เหลือ" คือนิมิตที่เหลือในส่วนขอบนอกของมหาสีมา. คำว่า "ไม่ยังกรรมของทั้งสองให้กำเริบ" คือไม่ทำให้กรรมของภิกษุทั้งสองฝ่ายเสียไป.

Kuṭigeheti bhūmiyaṃ katatiṇakuṭiyaṃ. Udukkhalanti udukkhalāvāṭasadisakhuddakāvāṭaṃ. Nimittaṃ na kātabbanti taṃ rājiṃ vā udukkhalaṃ vā nimittaṃ na kātabbaṃ. Idañca yathāvuttesu nimittesu anāgatattena na vaṭṭatīti siddhampi avinassakasaññāya koci mohena nimittaṃ kareyyāti dūratopi vipattiparihāratthaṃ vuttaṃ. Evaṃ upari ‘‘bhittiṃ akittetvā’’tiādīsupi siddhamevatthaṃ punappunaṃ kathane kāraṇaṃ veditabbaṃ. Sīmāvipatti hi upasampadādisabbakammavipattimūlanti tassā sabbaṃ dvāraṃ sabbathā pidahanavasena vattabbaṃ. Sabbaṃ vatvāva idha ācariyā vinicchayaṃ ṭhapesunti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า "ในกุฏิเรือน" คือในกุฏิหญ้าที่ทำบนพื้นดิน. คำว่า "อุทุคคละ" คือหลุมเล็กๆ คล้ายหลุมครก. คำว่า "ไม่พึงทำนิมิต" คือไม่พึงทำรอยนั้นหรือหลุมครกนั้นให้เป็นนิมิต. และคำนี้ (ไม่พึงทำนิมิต) แม้จะสำเร็จความแล้วว่าไม่ควรเพราะไม่สงเคราะห์เข้าในนิมิต ๘ อย่างที่กล่าวมาแล้ว แต่เพื่อป้องกันความวิบัติแม้จากที่ไกล ด้วยเกรงว่าภิกษุบางรูปอาจทำนิมิตด้วยความหลงผิดเพราะสำคัญว่าไม่เสื่อมสลาย จึงได้กล่าวไว้. เช่นนี้ พึงทราบเหตุในการกล่าวซ้ำถึงสิ่งที่สำเร็จความแล้วนั่นเอง แม้ในบทว่า "ไม่บอกฝาผนัง" เป็นต้นข้างต้น. เพราะความวิบัติแห่งสีมาเป็นมูลแห่งความวิบัติแห่งกรรมทั้งปวงมีอุปสัมปทากรรมเป็นต้น ฉะนั้น พึงกล่าวคำที่ควรกล่าวทั้งหมดโดยอาการปิดประตู (แห่งความวิบัติ) นั้นเสียทุกทาง. พึงทราบว่า พระอาจารย์ทั้งหลายกล่าวคำทั้งหมดแล้วจึงได้วางวินิจฉัยไว้ในเรื่องนี้.

Bhittinti iṭṭhakadārumattikāmayaṃ. Silāmayāya pana bhittiyā nimittupagaṃ ekaṃ pāsāṇaṃ taṃtaṃdisāya kittetuṃ vaṭṭati. Anekasilāhi cinitaṃ sakalabhittiṃ kittetuṃ na vaṭṭati ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’nti ekavacanena vattabbato. Antokuṭṭamevāti ettha antokuṭṭepi nimittānaṃ ṭhitokāsato anto eva sīmāti gahetabbaṃ. Pamukhe nimittapāsāṇe ṭhapetvāti gabbhābhimukhepi bahipamukhe gabbhavitthārappamāṇe ṭhāne pāsāṇe ṭhapetvā sammannitabbā. Evañhi gabbhapamukhānaṃ antare ṭhitakuṭṭampi upādāya anto ca bahi ca caturassasaṇṭhānāva sīmā hoti. Bahīti sakalassa kuṭigehassa samantato bahi.

คำว่า "ฝาผนัง" คือฝาผนังที่ทำด้วยอิฐ ไม้ และดินเหนียว. แต่สำหรับฝาผนังที่ทำด้วยหิน การบอกหินก้อนหนึ่งที่ควรเป็นนิมิตในทิศนั้นๆ ย่อมควร. การบอกฝาผนังทั้งหมดที่ก่อด้วยหินหลายก้อนไม่ควร เพราะไม่ควรกล่าวด้วยเอกพจน์ว่า "หินก้อนนี้เป็นนิมิต". ในบทว่า "ภายในฝาผนังนั่นเอง" นี้ พึงทราบว่าให้ถือเอาว่าสีมาคือพื้นที่ภายในนับจากที่ตั้งของนิมิต แม้ภายในฝาผนัง. คำว่า "ตั้งหินนิมิตไว้ที่มุข" คือพึงสมมติโดยตั้งหินไว้ในที่ที่มีประมาณเท่าความกว้างของห้อง แม้ที่มุขภายนอกที่หันหน้าเข้าหาห้อง. เพราะเมื่อสมมติอย่างนี้ สีมาย่อมมีรูปสี่เหลี่ยมทั้งภายในและภายนอก โดยนับรวมถึงฝาผนังที่ตั้งอยู่ระหว่างห้องกับมุขด้วย. คำว่า "ภายนอก" คือภายนอกโดยรอบของกุฏิเรือนทั้งหมด.

Anto [Pg.145] ca bahi ca sīmā hotīti majjhe ṭhitabhittiyā saha caturassasīmā hoti.

คำว่า "สีมามีทั้งภายในและภายนอก" คือเป็นสีมารูปสี่เหลี่ยมพร้อมด้วยฝาผนังที่ตั้งอยู่ตรงกลาง.

‘‘Uparipāsādeyeva hotī’’ti iminā gabbhassa ca pamukhassa ca antarā ṭhitabhittiyā ekattā tattha ca ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāsābhāvena heṭṭhā na otarati, uparibhitti pana sīmaṭṭhāva hotīti dasseti. Heṭṭhimatale kuṭṭoti heṭṭhimatale catūsu disāsu ṭhitakuṭṭo. Sace hi dvīsu, tīsu vā disāsu eva kuṭṭo tiṭṭheyya, heṭṭhā na otarati. Heṭṭhāpi otaratīti catunnampi bhittīnaṃ anto bhittīhi saha ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ pahonakattā vuttaṃ. Otaramānā ca uparisīmappamāṇena otarati, catunnaṃ pana bhittīnaṃ bāhirantaraparicchede heṭṭhābhūmibhāge udakapariyantaṃ katvā otarati. Na pana bhittīnaṃ bahi kesaggamattampi ṭhānaṃ. Pāsādabhittitoti uparitale bhittito. Otaraṇānotaraṇaṃ vuttanayeneva veditabbanti uparisīmappamāṇassa antogadhānaṃ heṭṭhimatale catūsu disāsu kuṭṭānaṃ tulārukkhehi ekasambandhataṃ tadanto pacchimasīmappamāṇatādiñca sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpettha niyyūhakādayo nimittānaṃ ṭhitokāsatāya bajjhamānakkhaṇe sīmā na honti, baddhāya pana sīmāya sīmaṭṭhāva hontīti daṭṭhabbā. Pariyantathambhānanti nimittagatapāsāṇatthambhe sandhāya vuttaṃ. ‘‘Uparimatalena sambaddho hotī’’ti idaṃ kuṭṭānaṃ antarā sīmaṭṭhānaṃ thambhānaṃ abhāvato vuttaṃ. Yadi hi bhaveyyuṃ, kuṭṭe uparimatalena asambandhepi sīmaṭṭhatthambhānaṃ upari ṭhito pāsādo sīmaṭṭhova hoti.

ด้วยบทว่า "ย่อมเป็นสีมาเฉพาะที่ปราสาทชั้นบนเท่านั้น" นี้ ย่อมแสดงว่า เพราะฝาผนังที่ตั้งอยู่ระหว่างห้องและมุขเป็นอันเดียวกัน และเพราะไม่มีที่ว่างสำหรับภิกษุ ๒๑ รูปในที่นั้น สีมาจึงไม่หยั่งลงไปข้างล่าง แต่ฝาผนังข้างบนย่อมเป็นสีมาเท่านั้น. คำว่า "ฝาผนังที่พื้นล่าง" นี้ คือฝาผนังที่ตั้งอยู่ทั้งสี่ทิศบนพื้นล่าง. แท้จริง ถ้าฝาผนังตั้งอยู่เพียงสองหรือสามทิศเท่านั้น สีมาก็ไม่หยั่งลงไปข้างล่าง. คำว่า "ย่อมหยั่งลงไปข้างล่างด้วย" นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะภายในฝาผนังทั้งสี่ด้านรวมทั้งตัวฝาผนังนั้นเพียงพอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป. และเมื่อหยั่งลง ย่อมหยั่งลงตามประมาณของสีมาข้างบน แต่ในส่วนพื้นดินข้างล่างที่กำหนดขอบเขตภายนอกของฝาผนังทั้งสี่ ย่อมหยั่งลงโดยทำที่สุดแห่งน้ำเป็นเกณฑ์. แต่ที่แม้เพียงปลายเส้นผมข้างนอกฝาผนัง สีมาก็ไม่หยั่งลงไป. คำว่า "จากฝาผนังปราสาท" นี้ คือจากฝาผนังที่ชั้นบน. คำว่า "การหยั่งลงหรือไม่หยั่งลงพึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความที่ฝาผนังทั้งสี่ทิศบนพื้นล่างซึ่งรวมอยู่ในประมาณของสีมาข้างบน มีความเชื่อมต่อเป็นอันเดียวกันกับไม้ขื่อไม้คาน และหมายถึงความที่ภายในฝาผนังนั้นมีประมาณสีมาที่เล็กที่สุดเป็นต้น. แม้ในที่นี้ พวกลวดลายที่ยื่นออกไปเป็นต้น เพราะเป็นที่ตั้งของนิมิต ในขณะที่ผูกสีมา ย่อมไม่เป็นสีมา แต่เมื่อสีมาผูกเสร็จแล้ว ย่อมเป็นสีมาเท่านั้น พึงทราบดังนี้. คำว่า "แห่งเสาที่ขอบเขต" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงเสาหินที่เป็นนิมิต. คำว่า "ย่อมเชื่อมต่อกับพื้นบน" นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะไม่มีเสาที่เป็นสีมาตั้งอยู่ระหว่างฝาผนัง. แท้จริง ถ้าหากมี (เสาที่เป็นสีมา) แม้ฝาผนังจะไม่เชื่อมต่อกับพื้นบน ปราสาทที่ตั้งอยู่บนเสาที่เป็นสีมา ย่อมเป็นสีมาเท่านั้น.

Sace pana bahūnaṃ thambhapantīnaṃ upari katapāsādassa heṭṭhā pathaviyaṃ sabbabāhirāya thambhapantiyā anto nimittapāsāṇe ṭhapetvā sīmā baddhā hoti, ettha kathanti? Etthāpi yaṃ tāva sīmaṭṭhatthambheheva dhāriyamānānaṃ tulānaṃ uparimatalaṃ, sabbaṃ taṃ sīmaṭṭhameva, ettha vivādo natthi. Yaṃ pana sīmaṭṭhatthambhapantiyā, asīmaṭṭhāya bāhiratthambhapantiyā ca samadhuraṃ dhāriyamānānaṃ tulānaṃ uparimatalaṃ, tattha upaḍḍhaṃ sīmāti keci vadanti. Sakalampi gāmasīmāti apare. Baddhasīmā evāti aññe. Tasmā kammaṃ karontehi garuke nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhatvā sabbaṃ taṃ āsaṅkaṭṭhānaṃ sodhetvāva kammaṃ kātabbaṃ, sanniṭṭhānakāraṇaṃ vā gavesitvā tadanuguṇaṃ kātabbaṃ.

แต่ถ้าปราสาทที่สร้างบนแถวเสาจำนวนมาก สีมาถูกผูกโดยตั้งหินนิมิตไว้ภายในแถวเสาที่อยู่ภายนอกสุดบนพื้นดินข้างล่าง ในกรณีนี้จะเป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ พื้นบนของคานที่รองรับด้วยเสาที่เป็นสีมาเท่านั้น ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นสีมาแน่นอน ในเรื่องนี้ไม่มีข้อโต้แย้ง. แต่พื้นบนของคานที่รองรับร่วมกันด้วยแถวเสาที่เป็นสีมาและแถวเสาภายนอกที่ไม่เป็นสีมา บางท่านกล่าวว่า ครึ่งหนึ่งในที่นั้นเป็นสีมา. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ทั้งหมดเป็นสีมาบ้าน. อาจารย์อีกพวกหนึ่งกล่าวว่า เป็นสีมาผูกเท่านั้น. เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายจะทำกรรมในเรื่องที่สำคัญ พึงยืนอยู่ในที่ที่ปราศจากความสงสัย และพึงทำกรรมโดยชำระที่ที่น่าสงสัยทั้งหมดนั้นให้บริสุทธิ์เสียก่อน หรือพึงค้นหาสาเหตุแห่งการวินิจฉัยแล้วทำตามนั้น.

Tālamūlakapabbateti [Pg.146] tālakkhandhamūlasadise heṭṭhā thūlo hutvā kamena kiso hutvā uggato hi tālasadiso nāma hoti. Vitānasaṇṭhānoti ahicchattakasaṇṭhāno. Paṇavasaṇṭhānoti majjhe tanuko heṭṭhā ca upari ca vitthiṇṇo. Heṭṭhā vā majjhe vāti mudiṅgasaṇṭhānassa heṭṭhā, paṇavasaṇṭhānassa majjhe.

คำว่า "ในภูเขาที่มีรากเหมือนต้นตาล" นี้ คือภูเขาที่คล้ายโคนต้นตาล แท้จริง ภูเขาที่โคนใหญ่แล้วค่อยๆ เรียวเล็กลงไปตามลำดับจนถึงยอด ย่อมชื่อว่าคล้ายต้นตาล. คำว่า "มีสัณฐานเหมือนเพดาน" นี้ คือมีสัณฐานเหมือนดอกเห็ด. คำว่า "มีสัณฐานเหมือนปณวะ" นี้ คือตรงกลางเรียวเล็ก ส่วนข้างล่างและข้างบนกว้าง. คำว่า "ข้างล่างหรือตรงกลาง" นี้ คือข้างล่างของภูเขาที่มีสัณฐานเหมือนกลองมุทิงคะ และตรงกลางของภูเขาที่มีสัณฐานเหมือนปณวะ.

Sappaphaṇasadiso pabbatoti sappaphaṇo viya khujjo, mūlaṭṭhānato aññattha avanatasīsoti attho. Ākāsapabbhāranti bhittiyā aparikkhittapabbhāraṃ. Sīmappamāṇoti antoākāsena saddhiṃ pacchimasīmappamāṇo. ‘‘So ca pāsāṇo sīmaṭṭho’’ti iminā īdisehi susirapāsāṇaleṇakuṭṭādīhi paricchinne bhūmibhāge eva sīmā patiṭṭhāti, na aparicchinne. Te pana sīmaṭṭhattā sīmā honti, na sarūpena sīmaṭṭhamañcādi viyāti dasseti. Sace pana so susirapāsāṇo bhūmiṃ anāhacca ākāsagatova olambati, sīmā na otarati. Susirapāsāṇā pana sayaṃ sīmāpaṭibaddhattā sīmā honti. Kathaṃ pana pacchimappamāṇarahitehi etehi susirapāsāṇādīhi sīmā na otaratīti idaṃ saddhātabbanti? Aṭṭhakathāpamāṇato.

คำว่า “ภูเขาที่เหมือนแม่เบี้ยของงู” หมายถึง ภูเขาที่ค่อมเหมือนแม่เบี้ยของงู มีส่วนยอดน้อมไปในที่อื่นจากที่ตั้งเดิม นี้คืออรรถ. คำว่า “อากาสปัพภาระ” หมายถึง เงื้อมเขาที่ไม่ได้ล้อมรอบด้วยฝาผนัง. คำว่า “สีมัปปมาณ” หมายถึง หินที่มีประมาณสีมาน้อยที่สุดพร้อมด้วยช่องว่างภายใน. ด้วยบทว่า “และหินนั้นตั้งอยู่ในสีมา” ย่อมแสดงว่า สีมาตั้งอยู่เฉพาะในส่วนของพื้นดินที่ถูกกำหนดขอบเขตด้วยหินกลวง ถ้ำ และฝาผนังเป็นต้น ที่มีลักษณะเช่นนี้ ไม่ตั้งอยู่ในที่ที่ไม่ได้กำหนดขอบเขต. แต่หินกลวงเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นสีมาเพราะตั้งอยู่ในสีมา ไม่ได้เป็นสีมาโดยสภาวะของตนเอง เหมือนเตียงตั่งเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในสีมา. แต่ถ้าหินกลวงนั้นลอยอยู่ในอากาศเท่านั้น ไม่กระทบพื้นดิน สีมาก็ไม่หยั่งลง. แต่หินกลวงทั้งหลายย่อมเป็นสีมาเพราะเกี่ยวเนื่องกับสีมาของตนเอง. แต่เหตุไฉน คำที่ว่า 'สีมาไม่หยั่งลงด้วยหินกลวงเป็นต้นเหล่านี้ที่ปราศจากประมาณสีมาน้อยที่สุด' นี้จึงควรเชื่อ? (ควรเชื่อ) เพราะอรรถกถาเป็นประมาณ.

Apicettha susirapāsāṇabhittianusārena mūsikādīnaṃ viya sīmāya heṭṭhimatale otaraṇakiccaṃ natthi. Heṭṭhā pana pacchimasīmappamāṇe ākāse dvaṅgulamattabahalehi pāsāṇabhittiādīhipi uparimatalaṃ āhacca ṭhitehi sabbaso, yebhuyyena vā paricchinne sati upari bajjhamānā sīmā tehi pāsāṇādīhi antaritāya tapparicchinnāya heṭṭhābhūmiyāpi uparimatalena saddhiṃ ekakkhaṇe patiṭṭhāti nadipārasīmā viya nadiantaritesu ubhosu tīresu, leṇādīsu apanītesupi heṭṭhā otiṇṇā sīmā yāva sāsanantaradhānā na vigacchati. Paṭhamaṃ pana upari sīmāya baddhāya pacchā leṇādīsu katesupi heṭṭhābhūmiyaṃ sīmā otarati eva. Keci taṃ na icchanti. Evaṃ ubhayattha patiṭṭhitā ca sā sīmā ekāva hoti gottādijāti viya byattibhedesūti gahetabbaṃ. Sabbā eva hi baddhasīmā, abaddhasīmā ca attano attano pakatinissayabhūte gāmāraññanadiādike khette yathāparicchedaṃ sabbattha sākalyena ekasmiṃ khaṇe byāpinī paramatthato avijjamānāpi te te nissayabhūte paramatthadhamme, taṃ taṃ kiriyāvisesampi vā upādāya lokiyehi, sāsanikehi [Pg.147] ca yathārahaṃ ekattena paññattatāya nissayekarūpā eva. Tathā hi eko gāmo araññaṃ nadī jātassaro samuddoti evaṃ loke,

อีกอย่างหนึ่ง ในการหยั่งลงนี้ ไม่มีกิจการหยั่งลงของสีมาสู่พื้นเบื้องล่างเหมือนการหยั่งลงของหนูเป็นต้นตามแนวฝาผนังหินกลวง. แต่พึงทราบอย่างไร? เมื่ออากาศเบื้องล่างที่มีประมาณสีมาน้อยที่สุดถูกกำหนดขอบเขตโดยสิ้นเชิงหรือโดยส่วนมากด้วยฝาผนังหินเป็นต้น ที่หนาประมาณสองนิ้วและตั้งอยู่โดยกระทบพื้นเบื้องบน สีมาที่ผูกไว้เบื้องบนย่อมตั้งอยู่พร้อมกันในขณะเดียวกับพื้นดินเบื้องล่างที่ถูกกั้นและถูกกำหนดขอบเขตด้วยหินเป็นต้นเหล่านั้น เหมือนสีมาฝั่งแม่น้ำที่ตั้งอยู่ในฝั่งทั้งสองที่ถูกแม่น้ำกั้น. แม้เมื่อถ้ำเป็นต้นถูกรื้อถอนไปแล้ว สีมาที่หยั่งลงเบื้องล่างก็ไม่ปราศไปจนกว่าพระศาสนาจะอันตรธาน. แต่เมื่อสีมาถูกผูกไว้เบื้องบนก่อน ภายหลังแม้จะมีการทำถ้ำเป็นต้นขึ้น สีมาก็ย่อมหยั่งลงสู่พื้นดินเบื้องล่างแน่นอน. อาจารย์บางพวกไม่ยอมรับการหยั่งลงนั้น. พึงทราบว่า สีมานั้นแม้ตั้งอยู่ในที่ทั้งสองอย่างนี้ ก็เป็นสีมาเดียวเท่านั้น เหมือนชาติมีโคตรเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในบุคคลผู้ต่างกัน. เพราะสีมาที่ผูกไว้ทั้งหมดและสีมาที่ไม่ได้ผูกไว้ทั้งหมด ย่อมแผ่ไปทั่วทุกหนแห่งโดยสิ้นเชิงในขณะเดียวกันตามการกำหนดขอบเขตในเขตของตนๆ ที่เป็นที่อาศัยตามธรรมชาติ เช่น หมู่บ้าน ป่า แม่น้ำ เป็นต้น แม้ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ แต่เพราะถูกบัญญัติโดยความเป็นอันเดียวกันตามสมควรโดยชาวโลกและชาวศาสนา อาศัยปรมัตถธรรมที่เป็นที่อาศัยเหล่านั้นๆ หรือกิริยาพิเศษเหล่านั้นๆ จึงเป็นสีมาที่มีรูปแบบเดียวโดยอาศัย. เพราะเหตุนั้นแล ในโลกจึงมีคำว่า 'หมู่บ้านหนึ่ง ป่าหนึ่ง แม่น้ำหนึ่ง สระน้ำธรรมชาติหนึ่ง ทะเลหนึ่ง' ดังนี้.

‘‘Sammatā sā sīmā saṅghena (mahāva. 143). Agāmake ce, bhikkhave, araññe samantā sattabbhantarā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā. Samantā udakukkhepā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti (mahāva. 147) –

และในพระศาสนา ด้วยบทว่า “สีมานั้นอันสงฆ์สมมติแล้ว (มหาวรรค 143). ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้าในป่าที่ไม่มีหมู่บ้าน โดยรอบเจ็ดอัพภันดร นี้เป็นการอยู่ร่วมกันเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันในที่นั้น. โดยรอบที่น้ำกระเด็นไปถึง นี้เป็นการอยู่ร่วมกันเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันในที่นั้น” (มหาวรรค 147) เป็นต้น.

Ādinā sāsane ca ekavohāro dissati. Na hi paramatthato ekassa anekadhammesu byāpanamatthi. Kasiṇekadesādivikappāsamānatāya ekattahānitoti ayaṃ no mati.

ปรากฏการเรียกขานว่า “หนึ่ง” ในพระศาสนาด้วยบทเป็นต้นนั้น. จริงอยู่ โดยปรมัตถ์แล้ว การแผ่ไปของสิ่งเดียวในธรรมหลายอย่างย่อมไม่มี. เพราะความไม่เสมอกันแห่งการกำหนดโดยส่วนรวมและส่วนย่อยเป็นต้น จึงมีความเสื่อมแห่งความเป็นอันเดียวกัน (ในสีมาบางแห่ง). นี้คือความเห็นของพวกเรา (อาจารย์ผู้รจนาฎีกา).

Assa heṭṭhāti sappaphaṇapabbatassa heṭṭhā ākāsapabbhāre. Leṇassāti leṇañce kataṃ, tassa leṇassāti attho. Tameva puna leṇaṃ pañcahi pakārehi vikappetvā otaraṇānotaraṇavinicchayaṃ dassetuṃ āha ‘‘sace pana heṭṭhā’’tiādi. Tattha ‘‘heṭṭhā’’ti imassa ‘‘leṇaṃ hotī’’ti iminā sambandho. Heṭṭhā leṇañca ekasmiṃ padeseti āha ‘‘anto’’ti, pabbatassa anto, pabbatamūleti attho. Tameva anto-saddaṃ sīmāparicchedena visesetuṃ ‘‘uparimassa sīmāparicchedassa pārato’’ti vuttaṃ. Pabbatapādaṃ pana apekkhitvā ‘‘orato’’ti vattabbepi sīmānissayaṃ pabbataggaṃ sandhāya ‘‘pārato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘bahileṇa’’nti ettha bahi-saddaṃ visesento ‘‘uparimassa sīmāparicchedassa orato’’ti āha. Bahi sīmā na otaratīti ettha bahīti pabbatapāde leṇaṃ sandhāya vuttaṃ, leṇassa bahibhūte uparisīmāparicchedassa heṭṭhābhāge sīmā na otaratīti attho. Anto sīmāti leṇassa ca pabbatapādassa ca anto attano otaraṇārahaṭṭhāne na otaratīti attho. ‘‘Bahi sīmā na otarati, anto sīmā na otaratī’’ti cettha attano otaraṇārahaṭṭhāne leṇābhāvena sīmāya sabbathā anotaraṇameva dassitanti gahetabbaṃ. Tatthāpi anotarantī upari eva hotīti. ‘‘Bahi patitaṃ asīmā’’tiādinā uparipāsādādīsu athiranissayesu ṭhitā sīmāpi tesaṃ vināsena vinassatīti dassitanti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า Assa heṭṭhā หมายถึง เบื้องล่างของภูเขาที่มีสัณฐานเหมือนพังพานงู ในเงื้อมเขาที่โปร่ง. คำว่า Leṇassa หมายถึง หากมีการทำถ้ำ อธิบายว่า ของถ้ำนั้นนั่นเอง. เพื่อแสดงการวินิจฉัยการหยั่งลงและไม่หยั่งลง โดยการพิจารณาถ้ำนั้นโดยอาการ ๕ ประการ จึงกล่าวคำว่า sace pana heṭṭhā เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า heṭṭhā มีความสัมพันธ์กับคำว่า leṇaṃ hoti. เพื่อแสดงว่า ถ้ำเบื้องล่างก็อยู่ในที่นี้ จึงกล่าวว่า anto หมายถึง ภายในภูเขา คือที่เชิงเขา. เพื่อระบุคำว่า anto นั้นให้พิเศษด้วยการกำหนดขอบเขตสีมา จึงกล่าวว่า uparimassa sīmāparicchedassa pārato (พ้นไปจากการกำหนดขอบเขตสีมาเบื้องบน). พึงทราบว่า แม้ควรจะกล่าวว่า orato (ฝั่งนี้) โดยคำนึงถึงเชิงเขา แต่ก็กล่าวว่า pārato (พ้นไป) โดยหมายถึงยอดเขาซึ่งเป็นที่อาศัยของสีมา. เพราะเหตุนั้นเอง ในบทว่า bahi leṇaṃ นี้ เมื่อจะระบุคำว่า bahi ให้พิเศษ จึงกล่าวว่า uparimassa sīmāparicchedassa orato (ฝั่งนี้ของการกำหนดขอบเขตสีมาเบื้องบน). ในบทว่า bahi sīmā na otarati นี้ คำว่า bahi กล่าวหมายถึงถ้ำที่เชิงเขา อธิบายว่า สีมาไม่หยั่งลงสู่ส่วนเบื้องล่างของการกำหนดขอบเขตสีมาเบื้องบนที่อยู่นอกถ้ำ. คำว่า anto sīmā หมายความว่า สีมาไม่หยั่งลงสู่ที่ที่ควรหยั่งลงของตน ภายในถ้ำและเชิงเขา. และในบทว่า bahi sīmā na otarati, anto sīmā na otarati นี้ พึงทราบว่า ท่านแสดงถึงการไม่หยั่งลงโดยประการทั้งปวงของสีมา เพราะไม่มีถ้ำในที่ที่ควรหยั่งลงของตน. แม้ในที่นั้น สีมาก็ไม่หยั่งลงเบื้องล่าง แต่คงอยู่เบื้องบนเท่านั้น. พึงทราบว่า ด้วยบทว่า bahi patitaṃ asīmā เป็นต้น ท่านแสดงว่า แม้สีมาที่ตั้งอยู่ในที่อาศัยที่ไม่มั่นคง เช่น บนปราสาทเป็นต้น ย่อมพินาศไปเพราะความพินาศแห่งที่อาศัยเหล่านั้น.

Pokkharaṇiṃ [Pg.148] khaṇanti, sīmāyevāti ettha sace heṭṭhā umaṅganadisīmappamāṇato anūnā paṭhamameva ca pavattā hoti. Sīmā ca pacchā baddhā nadito upari eva hoti, nadiṃ āhacca pokkharaṇiyā ca khatāya sīmā vinassatīti daṭṭhabbaṃ. Heṭṭhāpathavitaleti antarā bhūmivivare.

ในบทว่า Pokkharaṇiṃ khaṇanti, sīmāyeva นี้ พึงทราบว่า หากแม่น้ำในอุโมงค์ที่มีขนาดไม่น้อยกว่าประมาณสีมา มีอยู่เบื้องล่างก่อนแล้ว และสีมาถูกผูกไว้ภายหลัง สีมานั้นย่อมอยู่เบื้องบนแม่น้ำเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น เมื่อขุดสระน้ำกระทบแม่น้ำ สีมาจึงพินาศไป. คำว่า heṭṭhāpathavitale หมายถึง ในช่องว่างของแผ่นดินในระหว่าง.

Sīmāmāḷaketi khaṇḍasīmaṅgaṇe. ‘‘Vaṭarukkho’’ti idaṃ pārohopatthambhena atidūrampi gantuṃ samatthasākhāsamaṅgitāya vuttaṃ. Sabbarukkhalatādīnampi sambandho na vaṭṭati eva. Teneva nāvārajjusetusambandhopi paṭikkhitto. Tatoti sākhato. Mahāsīmāya pathavitalanti ettha āsannatarampi gāmasīmaṃ aggahetvā baddhasīmāya eva gahitattā gāmasīmābaddhasīmānaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandhepi sambhedadoso natthi, aññamaññaṃ nissayanissitabhāvena pavattitoti gahetabbaṃ. Yadi hi tāsampi sambandhadoso bhaveyya, kathaṃ gāmasīmāya baddhasīmā sammannitabbā siyā? Yassā hi sīmāya saddhiṃ sambandhe doso bhaveyya, sā tattha bandhitumeva na vaṭṭati, baddhasīmāudakukkhepasīmāsu baddhasīmā viya, attano nissayabhūtagāmasīmādīsu udakukkhepasīmā viya ca. Teneva ‘‘sace pana rukkhassa sākhā vā tato nikkhantapāroho vā bahinaditīre vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 147) udakukkhepasīmāya attano anissayabhūtagāmasīmādīhi eva sambandhadoso dassito, na nadisīmāyaṃ. Evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ. Ayañcattho upari pākaṭo bhavissati. Āhaccāti phusitvā.

คำว่า Sīmāmāḷake หมายถึง ในบริเวณขัณฑสีมา. คำว่า Vaṭarukkho นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยกิ่งที่สามารถแผ่ไปได้ไกลมากด้วยการค้ำจุนของรากอากาศ. การเชื่อมต่อกันด้วยต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้นทั้งหมด ไม่ควรเลย. เพราะเหตุนั้นเอง การเชื่อมต่อด้วยเรือ เชือก และสะพาน ก็เป็นอันถูกห้ามด้วย. คำว่า tato หมายถึง จากกิ่งไม้. ในบทว่า mahāsีmāya pathavitalaṃ นี้ พึงทราบว่า เพราะไม่ถือเอาคามสีมาแม้ที่อยู่ใกล้ที่สุด แต่ถือเอาเฉพาะพัทธสีมาเท่านั้น ดังนั้น แม้เมื่อมีการเชื่อมต่อกันด้วยต้นไม้เป็นต้นระหว่างคามสีมาและพัทธสีมา ก็ไม่มีโทษคือการระคนกันของสีมา เพราะดำเนินไปโดยภาวะที่เป็นที่อาศัยและผู้อาศัยซึ่งกันและกัน. จริงอยู่ หากการเชื่อมต่อของสีมาเหล่านั้นจะเป็นโทษ พัทธสีมาจะพึงสมมติในคามสีมาได้อย่างไร? เพราะว่า สีมาใดมีการเชื่อมต่อกับสีมาใดแล้วเป็นโทษ สีมานั้นก็ไม่ควรผูกในที่นั้นเลย เหมือนพัทธสีมาในพัทธสีมาและอุทกุกเขปสีมา และเหมือนอุทกุกเขปสีมาในคามสีมาเป็นต้นที่เป็นที่อาศัยของตน. เพราะเหตุนั้นเอง ด้วยบทว่า sace pana rukkhassa sākhā vā tato nikkhantapāroho vā bahinaditīre vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito เป็นต้น ท่านจึงแสดงโทษของการเชื่อมต่อของอุทกุกเขปสีมากับคามสีมาเป็นต้นที่ไม่ใช่ที่อาศัยของตนเท่านั้น ไม่ได้แสดงโทษของการเชื่อมต่อกับนทีสีมาที่เป็นที่อาศัย. พึงทราบว่า ในที่นี้ก็เช่นเดียวกัน. และอรรถนี้จะปรากฏชัดเจนในภายหลัง. คำว่า āhacca หมายถึง กระทบ (สัมผัส).

Mahāsīmaṃ vā sodhetvāti mahāsīmāgatānaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ hatthapāsānayanabahikaraṇādivasena sakalaṃ mahāsīmaṃ sodhetvā. Etena sabbavipattiyo mocetvā pubbe suṭṭhu baddhānampi dvinnaṃ baddhasīmānaṃ pacchā rukkhādisambandhena uppajjanako īdiso pāḷimuttako sambhedadoso atthīti dasseti. So ca ‘‘na, bhikkhave, sīmāya sīmā sambhinditabbā’’tiādinā baddhasīmānaṃ aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇaṃ paṭikkhipitvā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannantena sīmantarikaṃ ṭhapetvā sīmaṃ sammannitu’’nti ubhinnaṃ (mahāva. 148) baddhasīmānamantarā sīmantarikaṃ ṭhapetvāva bandhituṃ anujānantena sambhedajjhottharaṇaṃ viya tāsaṃ aññamaññaṃ phusitvā tiṭṭhanavasena bandhanampi na vaṭṭatīti siddhattā baddhānampi tāsaṃ pacchā aññamaññaṃ ekarukkhādīhi [Pg.149] phusitvā ṭhānampi na vaṭṭatīti bhagavato adhippāyaññūhi saṅgītikārakehi niddhārito. Bandhanakāle paṭikkhittassa sambandhadosassa anulomena akappiyānulomattā.

บทว่า Mahāsīmaṃ vā sodhetvā คือ การชำระมหาสีมาทั้งหมด โดยการนำภิกษุทั้งปวงที่อยู่ในมหาสีมามาสู่หัตถบาส หรือโดยการนำฉันทะมาเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า โทษคือการระคนกันที่พ้นจากพระบาลี (ไม่ได้ระบุไว้ในบาลีโดยตรง) เช่นนี้ ซึ่งเกิดขึ้นในภายหลังด้วยการเชื่อมต่อกันด้วยต้นไม้เป็นต้นของพัทธสีมาสองแห่งที่ผูกไว้ดีแล้วในกาลก่อน มีอยู่ เพื่อเปลื้องวิบัติทั้งปวง. และโทษคือการระคนกันนั้น พระสังคีติกาจารย์ผู้รู้พระพุทธประสงค์ได้ถอนออกมาแสดงไว้ว่า แม้การผูกสีมาโดยการตั้งอยู่ด้วยการสัมผัสกันของสีมาเหล่านั้นก็ไม่ควร เหมือนการระคนกันและการทับซ้อนกันของสีมา ซึ่งทรงห้ามไว้ด้วยบทว่า na bhikkhave sīmāya sīmā sambhinditabbā เป็นต้น และโดยการที่ทรงอนุญาตให้ผูกสีมาโดยเว้นสีมันตริกะไว้ในระหว่างพัทธสีมาทั้งสอง เพราะความสำเร็จแห่งอธิปไตยว่า แม้การตั้งอยู่โดยการสัมผัสกันด้วยต้นไม้ต้นเดียวกันเป็นต้นของพัทธสีมาเหล่านั้นในภายหลังก็ไม่ควร เพราะเป็นอกัปปิยานุโลมโดยอนุโลมตามโทษคือการเชื่อมต่อกันที่ทรงห้ามไว้ในเวลาผูกสีมา.

Ayaṃ pana sambandhadoso – pubbe suṭṭhu baddhānaṃ pacchā sañjātattā bajjhamānakkhaṇe viya asīmattaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā rukkhādisambandhe apanītamatte tā sīmā pākatikā honti. Yathā cāyaṃ pacchā na vaṭṭati, evaṃ bajjhamānakkhaṇepi tāsaṃ rukkhādisambandhe sati tā bandhituṃ na vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.

ส่วนสัมพันธโทษนี้ เพราะเกิดขึ้นภายหลังต่อสีมาที่ผูกไว้ดีแล้วในกาลก่อน จึงไม่สามารถทำให้ความเป็นสีมาเสียไป (เป็นอสีมา) เหมือนในขณะที่กำลังผูกอยู่ได้ เพราะเหตุนั้น เมื่อการเกี่ยวเนื่องด้วยต้นไม้เป็นต้นถูกกำจัดออกไปเพียงเท่านั้น สีมาเหล่านั้นย่อมเป็นปกติ และพึงทราบว่า สัมพันธโทษนี้ไม่เป็นผลร้ายในภายหลังฉันใด แม้ในขณะที่กำลังผูกสีมา เมื่อมีการเกี่ยวเนื่องด้วยต้นไม้เป็นต้นของสีมาเหล่านั้นอยู่ ก็ไม่ควรผูกสีมาเหล่านั้นฉันนั้น

Keci pana ‘‘mahāsīmaṃ vā sodhetvāti ettha mahāsīmāgatā bhikkhū yathā taṃ sākhaṃ vā pārohaṃ vā kāyapaṭibaddhehi na phusanti, evaṃ sodhanameva idhādhippetaṃ, na sakalasīmāsodhana’’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ aṭṭhakathāya virujjhanato. Tathā hi ‘‘mahāsīmāya pathavitalaṃ vā tatthajātarukkhādīni vā āhacca tiṭṭhatī’’ti evaṃ sākhāpārohānaṃ mahāsīmaṃ phusitvā ṭhānameva sambandhadose kāraṇattena vuttaṃ, na pana tattha ṭhitabhikkhūhi sākhādīnaṃ phusanaṃ. Yadi hi bhikkhūnaṃ sākhādi phusitvā ṭhānameva kāraṇaṃ siyā, tassa sākhaṃ vā tato niggatapārohaṃ vā mahāsīmāya paviṭṭhaṃ tatraṭṭho koci bhikkhu phusitvā tiṭṭhatīti bhikkhuphusanameva vattabbaṃ siyā. Yañhi tattha mahāsīmāsodhane kāraṇaṃ, tadeva tasmiṃ vākye padhānato dassetabbaṃ. Na hi āhacca ṭhitameva sākhādiṃ phusitvā ṭhito bhikkhu sodhetabbo ākāsaṭṭhasākhādiṃ phusitvā ṭhitassāpi sodhetabbato, kiṃ niratthakena āhaccaṭṭhānavacanena. Ākāsaṭṭhasākhāsu ca bhikkhuno phusanameva kāraṇattena vuttaṃ, sodhanañca tasseva bhikkhussa hatthapāsānayanādivasena sodhanaṃ vuttaṃ. Idha pana ‘‘mahāsīmaṃ sodhetvā’’ti sakalasīmāsādhāraṇavacanena sodhanaṃ vuttaṃ.

ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ในบทว่า mahāsīmaṃ vā sodhetvā นี้ การชำระโดยประการที่ภิกษุทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในมหาสีมาไม่สัมผัสกิ่งไม้หรือรากอากาศนั้นด้วยกายหรือของเนื่องด้วยกายเท่านั้นที่เป็นประสงค์ในที่นี้ ไม่ใช่การชำระสีมาทั้งหมด' คำกล่าวนั้นไม่สมควร เพราะขัดแย้งกับอรรถกถา จริงอย่างนั้น การตั้งอยู่โดยกระทบ (สัมผัส) กับมหาสีมาของกิ่งและรากอากาศนั่นเอง ที่พระอรรถกถาจารย์กล่าวว่าเป็นเหตุในสัมพันธโทษ ด้วยคำว่า 'ย่อมตั้งอยู่โดยกระทบพื้นดินหรือต้นไม้เป็นต้นที่เกิดในมหาสีมานั้น' ดังนี้ แต่ไม่ได้กล่าวถึงการสัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นของภิกษุที่อยู่ในที่นั้น หากการตั้งอยู่โดยสัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นของภิกษุเท่านั้นเป็นเหตุ พึงกล่าวว่า 'ภิกษุบางรูปที่อยู่ในมหาสีมานั้นสัมผัสกิ่งไม้หรือรากอากาศที่งอกออกมาจากกิ่งนั้นซึ่งเข้าไปในมหาสีมาแล้วตั้งอยู่' ดังนี้ คือพึงกล่าวถึงการสัมผัสของภิกษุเท่านั้น เพราะเหตุใดที่มีอยู่ในการชำระมหาสีมาในที่นั้น เหตุนั้นนั่นแหละพึงแสดงโดยเป็นประธานในประโยคนั้น ไม่ใช่ว่าภิกษุที่ตั้งอยู่โดยสัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นที่ตั้งอยู่โดยกระทบเท่านั้นที่พึงชำระ เพราะแม้ภิกษุที่ตั้งอยู่โดยสัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นที่อยู่ในอากาศก็พึงชำระด้วย จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำว่า āhaccaṭṭhāna (การตั้งอยู่โดยกระทบ) ที่ไร้ประโยชน์ และการสัมผัสของภิกษุเท่านั้นที่กล่าวว่าเป็นเหตุในกิ่งไม้เป็นต้นที่อยู่ในอากาศ และการชำระนั้นก็กล่าวถึงการชำระภิกษุนั้นนั่นแหละโดยนัยมีการนำออกไปนอกหัตถบาสเป็นต้น แต่ในที่นี้ การชำระท่านกล่าวไว้ด้วยคำที่ทั่วไปแก่สีมาทั้งหมดว่า mahāsīmaṃ sodhetvā

Apica sākhādiṃ phusitvā ṭhitabhikkhumattasodhane abhimate ‘‘mahāsīmāya pathavitala’’nti visesasīmopādānaṃ niratthakaṃ siyā yattha katthaci antamaso ākāsepi ṭhatvā sākhādiṃ phusitvā ṭhitassa visodhetabbato. Chinditvā [Pg.150] bahiṭṭhakā kātabbāti tattha patiṭṭhitabhāvaviyojanavacanato ca visabhāgasīmānaṃ phusaneneva sakalasīmāsodhanahetuko aṭṭhakathāsiddhoyaṃ eko sambandhadoso atthevāti gahetabbo. Teneva udakukkhepasīmākathāyampi (mahāva. aṭṭha. 147) ‘‘vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito’’ti ca ‘‘naditīre pana khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha baddhanāvāya na vaṭṭatī’’ti ca ‘‘sace pana setu vā setupādā vā bahitīre patiṭṭhitā, kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti ca evaṃ visabhāgāsu gāmasīmāsu sākhādīnaṃ phusanameva saṅkaradosakāraṇattena vuttaṃ, na bhikkhuphusanaṃ. Tathā hi ‘‘antonadiyaṃ jātarukkhe bandhitvā kammaṃ kātabba’’nti nadiyaṃ nāvābandhanaṃ anuññātaṃ udakukkhepanissayattena nadisīmāya sabhāgattā. Yadi hi bhikkhūnaṃ phusanameva paṭicca sabbattha sambandhadoso vutto siyā, nadiyampi bandhanaṃ paṭikkhipitabbaṃ bhaveyya. Tatthāpi hi bhikkhuphusanaṃ kammakopakāraṇaṃ hoti, tasmā sabhāgasīmāsu pavisitvā bhūmiādiṃ phusitvā vā aphusitvā vā sākhādimhi ṭhite taṃ sākhādiṃ phusantova bhikkhu sodhetabbo. Visabhāgasīmāsu pana sākhādimhi phusitvā ṭhite taṃ sākhādiṃ aphusantāpi sabbe bhikkhū sodhetabbā. Aphusitvā ṭhite pana taṃ sākhādiṃ phusantova bhikkhu sodhetabboti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง หากประสงค์การชำระเพียงภิกษุที่ตั้งอยู่โดยสัมผัสกิ่งไม้เป็นต้น การระบุสีมาเป็นพิเศษว่า 'พื้นดินแห่งมหาสีมา' ย่อมไร้ประโยชน์ เพราะไม่ว่าในที่ใดก็ตาม แม้ที่สุดจะยืนอยู่ในอากาศแล้วสัมผัสกิ่งไม้เป็นต้น ก็พึงชำระภิกษุผู้ตั้งอยู่ (สัมผัส) นั้น และพึงทราบว่า สัมพันธโทษนี้มีอยู่จริงเพียงประการเดียวตามที่สำเร็จในอรรถกถา ซึ่งมีเหตุจากการชำระสีมาทั้งหมดด้วยการสัมผัสกันของวิสภาคสีมา (สีมาต่างประเภทกัน) เท่านั้น เพราะมีคำกล่าวถึงการแยกออกจากสภาวะที่ตั้งอยู่ในที่นั้นด้วยคำว่า 'พึงตัดออกให้เป็นของภายนอก' เพราะเหตุนั้น แม้ในเรื่องอุทุกเขปสีมา การสัมผัสกันของกิ่งไม้เป็นต้นในคามสีมาทั้งหลายที่เป็นวิสภาคสีมานั่นเอง ที่ท่านกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งสังกรโทษ (โทษสีมาปนกัน) ด้วยคำว่า 'ตั้งอยู่ในวิหารสีมาหรือคามสีมา' และ 'แต่การผูกเรือไว้ที่หลักที่ตอกลงที่ฝั่งแม่น้ำไม่ควร' และ 'แต่ถ้าสะพานหรือเสาสะพานตั้งอยู่บนฝั่งภายนอก ไม่ควรทำกรรม' ดังนี้ ไม่ใช่การสัมผัสของภิกษุ จริงอย่างนั้น การผูกเรือในแม่น้ำท่านอนุญาตไว้ว่า 'พึงทำกรรมโดยผูกไว้ที่ต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำ' เพราะความเป็นสภาคสีมา (สีมาประเภทเดียวกัน) กับนทีสีมาโดยความเป็นที่อาศัยของอุทุกเขปสีมา หากสัมพันธโทษท่านกล่าวไว้ในที่ทั้งปวงโดยอาศัยการสัมผัสของภิกษุเท่านั้น แม้การผูกในแม่น้ำก็พึงถูกห้าม เพราะแม้ในที่นั้น การสัมผัสของภิกษุก็เป็นเหตุให้กรรมกำเริบ (เสียไป) เพราะเหตุนั้น ในสภาคสีมา เมื่อภิกษุเข้าไปแล้วจะสัมผัสพื้นดินเป็นต้นหรือไม่ก็ตาม เมื่อกิ่งไม้เป็นต้นตั้งอยู่ ภิกษุที่สัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นนั้นเท่านั้นที่พึงชำระ ส่วนในวิสภาคสีมา เมื่อกิ่งไม้เป็นต้นตั้งอยู่โดยสัมผัส (กับสีมา) ภิกษุทั้งหมดแม้จะไม่สัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นนั้นก็พึงชำระ แต่เมื่อกิ่งไม้เป็นต้นตั้งอยู่โดยไม่สัมผัส (กับสีมา) ภิกษุที่สัมผัสกิ่งไม้เป็นต้นนั้นเท่านั้นที่พึงชำระ พึงถึงการวินิจฉัยในเรื่องนี้ด้วยประการฉะนี้

Yaṃ panettha keci ‘‘baddhasīmānaṃ dvinnaṃ aññamaññaṃ viya baddhasīmāgāmasīmānampi tadaññāsampi sabbāsaṃ samānasaṃvāsakasīmānaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandhe sati tadubhayampi ekasīmaṃ viya sodhetvā ekattheva kammaṃ kātabbaṃ, aññattha kataṃ kammaṃ vipajjati, natthettha sabhāgavisabhāgabhedo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, sabhāgasīmānaṃ aññamaññaṃ sambhedadosābhāvassa visabhāgasīmānameva tabbhāvassa suttasuttānulomādivinayanayehi siddhattā. Tathā hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannitu’’nti gāmasīmāyameva baddhasīmaṃ sammannituṃ anuññātaṃ. Tāsaṃ nissayanissitabhāvena sabhāgatā, sambhedajjhottharaṇādidosābhāvo ca suttatova siddho. Bandhanakāle pana anuññātassa sambandhassa anulomato pacchā sañjātarukkhādisambandhopi tāsaṃ vaṭṭati eva. ‘‘Yaṃ, bhikkhave…pe… kappiyaṃ anulometi akappiyaṃ paṭibāhati. Taṃ vo kappatī’’ti (mahāva. 305) vuttattā. Evaṃ tāva baddhasīmāgāmasīmānaṃ aññamaññaṃ sabhāgatā, sambhedādidosābhāvo ca [Pg.151] suttasuttānulomato siddho. Iminā eva nayena araññasīmāsattabbhantarasīmānaṃ, nadiādiudakukkhepasīmānañca suttasuttānulomato aññamaññaṃ sabhāgatā, sambhedādidosābhāvo ca siddhoti veditabbo.

ส่วนอาจารย์บางพวกในที่นี้กล่าวว่า 'เมื่อมีการเกี่ยวเนื่องด้วยต้นไม้เป็นต้นซึ่งกันและกันของพัทธสีมาสองแห่ง พึงชำระสีมาทั้งสองนั้นให้เหมือนเป็นสีมาเดียวกันแล้วทำกรรมในที่แห่งเดียวเท่านั้น แม้ในระหว่างพัทธสีมากับคามสีมา และสีมาที่เป็นสมานสังวาสกสีมาทั้งหมดที่นอกเหนือจากนั้นก็เช่นกัน หากทำกรรมในที่อื่นกรรมย่อมวิบัติ ในเรื่องนี้ไม่มีความต่างกันระหว่างสภาคสีมาและวิสภาคสีมา' คำกล่าวนั้นเป็นเพียงมติของอาจารย์เหล่านั้น เพราะความไม่มีโทษมีการปะปนกัน (สัมเภทะ) เป็นต้นซึ่งกันและกันของสภาคสีมา และความมีอยู่ของโทษนั้นเฉพาะในวิสภาคสีมาเท่านั้น สำเร็จแล้วด้วยนัยแห่งพระวินัยมีพระสูตรและอนุโลมพระสูตรเป็นต้น จริงอย่างนั้น ทรงอนุญาตให้สมมติพัทธสีมาในคามสีมานั่นเอง ด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมา' ความเป็นสภาคสีมาโดยภาวะที่เป็นที่อาศัยและผู้อาศัยของสีมาเหล่านั้น และความไม่มีโทษมีการปะปนและการครอบงำ (สัมเภทะและอัชโฌตถรณะ) เป็นต้น สำเร็จแล้วโดยพระสูตรนั่นเอง ส่วนการเกี่ยวเนื่องด้วยต้นไม้เป็นต้นที่เกิดขึ้นในภายหลังของสีมาเหล่านั้น ก็ย่อมควรโดยอนุโลมตามการเกี่ยวเนื่องที่ทรงอนุญาตไว้ในเวลาผูกสีมา เพราะตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย... สิ่งใดอนุโลมสิ่งที่ควร ห้ามสิ่งที่ไม่ควร สิ่งนั้นย่อมควรแก่เธอทั้งหลาย' ความเป็นสภาคสีมาซึ่งกันและกันของพัทธสีมาและคามสีมา และความไม่มีโทษมีการปะปนกันเป็นต้น สำเร็จแล้วด้วยพระสูตรและอนุโลมพระสูตรในเบื้องต้นด้วยประการฉะนี้ ด้วยนัยนี้แล พึงทราบว่า ความเป็นสภาคสีมาซึ่งกันและกันของอารัญญสีมาและสัตตัพภันตรสีมา และนทีสีมาเป็นต้นกับอุทุกเขปสีมา และความไม่มีโทษมีการปะปนกันเป็นต้น สำเร็จแล้วด้วยพระสูตรและอนุโลมพระสูตร

Baddhasīmāya pana aññāya baddhasīmāya, nadiādisīmāsu ca bandhituṃ paṭikkhepasiddhito ceva udakukkhepasattabbhantarasīmānaṃ nadiādīsu eva kātuṃ niyamanasuttasāmatthiyena baddhasīmāgāmasīmādīsu karaṇapaṭikkhepasiddhito ca tāsaṃ aññamaññaṃ visabhāgatā, uppattikkhaṇe, pacchā ca rukkhādīhi sambhedādidosasambhavo ca vuttanayena suttasuttānulomato ca sijjhanti. Teneva aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 148) visabhāgasīmānameva vaṭarukkhādivacanehi sambandhadosaṃ dassetvā sabhāgānaṃ baddhasīmāgāmasīmādīnaṃ sambandhadoso na dassito, na kevalañca na dassito, atha kho tāsaṃ sabhāgasīmānaṃ rukkhādisambandhepi dosābhāvo pāḷiaṭṭhakathāsu ñāpito eva. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘pabbatanimittaṃ pāsāṇanimittaṃ vananimittaṃ rukkhanimitta’’ntiādinā vaḍḍhanakanimittāni anuññātāni. Tena nesaṃ rukkhādīnaṃ nimittānaṃ vaḍḍhanepi baddhasīmāgāmasīmānaṃ saṅkaradosābhāvo ñāpitova hoti. Dvinnaṃ pana baddhasīmānaṃ īdiso sambandho na vaṭṭati. Vuttañhi ‘‘ekarukkhopi ca dvinnaṃ sīmānaṃ nimittaṃ hoti, so pana vaḍḍhanto sīmāsaṅkaraṃ karoti, tasmā na kātabbo’’ti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tiyojanaparamaṃ sīmaṃ sammannitu’’nti vacanatopi cāyaṃ ñāpito. Tiyojanaparamāya hi sīmāya samantā pariyantesu rukkhalatāgumbādīhi baddhasīmāgāmasīmānaṃ niyamena aññamaññaṃ sambandhassa sambhavato ‘‘īdisaṃ sambandhanaṃ vināsetvāva sīmā sammannitabbā’’ti aṭṭhakathāyampi na vuttaṃ.

แต่ความสำเร็จแห่งความเป็นสีมาที่ต่างกัน (วิสภาคสีมา) ของสีมาเหล่านั้นแก่กันและกัน และความเป็นไปได้แห่งโทษมีการระคนกันเป็นต้นด้วยต้นไม้เป็นต้น ทั้งในขณะเกิดและในภายหลัง ย่อมสำเร็จด้วยนัยที่กล่าวแล้ว และโดยอนุโลมตามพระสูตรนั่นเอง เพราะความสำเร็จแห่งการห้ามการผูกพัทธสีมาในพัทธสีมาอื่น และในสีมามีนทีสีมาเป็นต้นด้วย และเพราะความสำเร็จแห่งการห้ามการทำในพัทธสีมาและคามสีมาเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรที่กำหนดให้ทำอุทุกเขปสีมาและสัตตัพภันตรสีมาในน้ำมีแม่น้ำเป็นต้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในอรรถกถาจึงแสดงโทษคือความเกี่ยวเนื่องกันด้วยคำว่าต้นไทรเป็นต้น เฉพาะสีมาที่ต่างกันเท่านั้น ไม่ได้แสดงโทษคือความเกี่ยวเนื่องกันของสีมาที่เหมือนกัน (สภาคสีมา) มีพัทธสีมาและคามสีมาเป็นต้นไว้ ไม่ใช่เพียงแต่ไม่ได้แสดงไว้เท่านั้น แต่ความไม่มีโทษแม้ในการเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้นของสีมาที่เหมือนกันเหล่านั้น ก็เป็นอันให้รู้กันแล้วในพระบาลีและอรรถกถา แท้จริง ในพระบาลีทรงอนุญาตให้นิมิตที่เจริญได้ มีภูเขานิมิต ศิลานิมิต ป่านิมิต ต้นไม้นิมิต เป็นต้น ด้วยการอนุญาตนั้น แม้เมื่อนิมิตมีต้นไม้เป็นต้นเหล่านั้นเจริญขึ้น ความไม่มีโทษคือการปะปนกันของพัทธสีมาและคามสีมา ก็เป็นอันให้รู้กันแล้ว แต่การเกี่ยวเนื่องกันเช่นนี้ของพัทธสีมาสองแห่งไม่ควร ด้วยว่าพระดำรัสว่า “แม้ต้นไม้ต้นเดียวก็เป็นนิมิตของสีมาสองแห่งได้ แต่ต้นไม้นั้นเมื่อเจริญขึ้น ย่อมทำให้สีมาปะปนกัน เพราะฉะนั้นไม่ควรทำ” และข้อความนี้ก็เป็นอันให้รู้กันแล้วแม้จากพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมามีประมาณ ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่ง” เพราะว่าเมื่อสีมามีประมาณ ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่ง ย่อมมีความเป็นไปได้ที่พัทธสีมาและคามสีมาจะเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้ เถาวัลย์ และพุ่มไม้เป็นต้น ที่ขอบเขตโดยรอบเป็นแน่ ในอรรถกถาก็ไม่ได้กล่าวไว้ว่า “พึงทำลายการเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้นเช่นนี้เสียก่อนแล้วจึงสมมติสีมา”

Yadi cettha rukkhādisambandhena kammavipatti bhaveyya, avassameva vattabbaṃ siyā. Vipattiparihāratthañhi ācariyā nirāsaṅkaṭṭhānesupi ‘‘bhittiṃ akittetvā’’tiādinā siddhamevatthaṃ punappunaṃ avocuṃ. Idha pana ‘‘vanamajjhe vihāraṃ karonti, vanaṃ na kittetabba’’ntiādirukkhalatādīhi nirantare vanamajjhepi sīmābandhanameva avocuṃ. Tathā thambhānaṃ upari katapāsādādīsu heṭṭhā thambhādīhi ekābaddhesu uparimatalādīsu sīmābandhanaṃ bahudhā vuttaṃ. Tasmā baddhasīmāgāmasīmānaṃ rukkhādisambandho tehi mukhatova vihito. Apica gāmasīmānampi pāṭekkaṃ baddhasīmāsadisatāya ekissā gāmasīmāya kammaṃ [Pg.152] karontehi dabbatiṇamattenāpi sambandhā gāmantaraparamparā araññanadisamuddā ca sodhetabbāti sakaladīpaṃ sodhetvāva kātabbaṃ siyā. Evaṃ pana asodhetvā paṭhamamahāsaṅgītikālato pabhuti katānaṃ upasampadādikammānaṃ, sīmāsammutīnañca vipajjanato sabbesampi bhikkhūnaṃ anupasampannasaṅkāpasaṅgo ca dunnivāro hoti. Na cetaṃ yuttaṃ. Tasmā vuttanayeneva visabhāgasīmānameva rukkhādīhi sambandhadoso, na baddhasīmāgāmasīmādīnaṃ sabhāgasīmānanti gahetabbaṃ.

ในเรื่องพัทธสีมาและคามสีมานี้ หากกรรมวิบัติพึงมีเพราะการเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้นไซร้ ก็พึงต้องกล่าวไว้เป็นแน่ ด้วยว่าเพื่อป้องกันความวิบัติ อาจารย์ทั้งหลายแม้ในที่ที่ควรหมดความสงสัย ก็ยังกล่าวความหมายที่สำเร็จแล้วซ้ำแล้วซ้ำเล่า เช่นคำว่า “โดยไม่ถอนกำแพง” เป็นต้น แต่ในอธิการนี้ ท่านกล่าวถึงการผูกสีมานั่นเองแม้ในท่ามกลางป่าที่ทึบด้วยต้นไม้และเถาวัลย์เป็นต้น เช่นคำว่า “ภิกษุทั้งหลายสร้างวิหารในท่ามกลางป่า ไม่พึงถอนป่า” เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวถึงการผูกสีมาไว้หลายนัยในชั้นบนเป็นต้นของปราสาทเป็นต้นที่สร้างบนเสา ซึ่งเชื่อมเป็นอันเดียวกันด้วยเสาเป็นต้นที่อยู่ข้างล่าง เพราะฉะนั้น การเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้นของพัทธสีมาและคามสีมา อาจารย์เหล่านั้นจึงกำหนดไว้โดยตรงทีเดียว อีกประการหนึ่ง แม้คามสีมาทั้งหลาย โดยความเป็นของต่างหากกัน ก็มีความเสมอกันกับพัทธสีมา หากภิกษุทั้งหลายเมื่อทำกรรมในคามสีมาแห่งหนึ่ง พึงต้องชำระหมู่บ้านที่สืบเนื่องกันแม้ด้วยหญ้าแพรก ป่า แม่น้ำ และมหาสมุทรไซร้ ก็พึงต้องชำระทั้งเกาะชมพูทวีปแล้วจึงทำกรรม แต่เมื่อไม่ชำระอย่างนั้น กรรมมีอุปสมบทเป็นต้น และการสมมติสีมาทั้งหลายที่ทำมาตั้งแต่กาลแห่งปฐมมหาสังคายนา ก็จะวิบัติไป และความข้องใจสงสัยว่าภิกษุทั้งหมดมิใช่อุปสัมบันก็จะห้ามได้ยาก และข้อนั้นก็ไม่สมควร เพราะฉะนั้น พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเองว่า โทษคือการเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้น ย่อมมีเฉพาะสีมาที่ต่างกันเท่านั้น ไม่ใช่มีแก่สีมาที่เหมือนกันมีพัทธสีมาและคามสีมาเป็นต้น

Mahāsīmāsodhanassa dukkaratāya khaṇḍasīmāyameva yebhuyyena saṅghakammakaraṇanti āha ‘‘sīmāmāḷake’’tiādi. Mahāsaṅghasannipāte pana khaṇḍasīmāya appahonakatāya mahāsīmāya kamme kariyamānepi ayaṃ nayo gahetabbova.

ท่านกล่าวคำว่า “ในสีมามาฬกะ” เป็นต้น เพราะความที่การชำระมหาสีมาเป็นของทำได้ยาก การทำสังฆกรรมโดยมากจึงมีในขัณฑสีมาเท่านั้น แต่ในการประชุมสงฆ์หมู่ใหญ่ เมื่อทำกรรมในมหาสีมาเพราะขัณฑสีมาไม่เพียงพอ นัยนี้ก็พึงถือเอาด้วยเช่นกัน

‘‘Ukkhipāpetvā’’ti iminā kāyapaṭibaddhenapi sīmaṃ phusanto sīmaṭṭhova hotīti dasseti. Purimanayepīti khaṇḍasīmato mahāsīmaṃ paviṭṭhasākhānayepi. Sīmaṭṭharukkhasākhāya nisinno sīmaṭṭhova hotīti āha ‘‘hatthapāsameva ānetabbo’’ti. Ettha ca rukkhasākhādīhi aññamaññaṃ sambandhāsu etāsu khandhasīmāyaṃ tayo bhikkhū, mahāsīmāyaṃ dveti evaṃ dvīsu sīmāsu sīmantarikaṃ aphusitvā, hatthapāsañca avijahitvā ṭhitehi pañcahi bhikkhūhi upasampadādikammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti keci vadanti. Taṃ na yuttaṃ ‘‘nānāsīmāya ṭhitacatuttho kammaṃ kareyya, akammaṃ, na ca karaṇīya’’ntiādi (mahāva. 389) vacanato. Tenevetthāpi mahāsīmaṃ sodhetvā māḷakasīmāyameva kammakaraṇaṃ vihitaṃ. Aññathā bhinnasīmaṭṭhatāya tatraṭṭhassa gaṇapūrakattābhāvā kammakopova hotīti.

ด้วยบทว่า “อุคฺขิปาเปตฺวา” นี้ ท่านแสดงว่า ภิกษุแม้ถูกต้องสีมาด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกาย ก็ชื่อว่าตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง แม้ในนัยก่อน คือในนัยที่กิ่งไม้จากขัณฑสีมาเข้าไปสู่มหาสีมา ภิกษุผู้นั่งอยู่บนกิ่งไม้ที่ตั้งอยู่ในสีมา ก็ชื่อว่าตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “พึงนำมาสู่หัตถบาสเท่านั้น” อนึ่ง ในคำนี้ บางอาจารย์กล่าวว่า ในสีมาเหล่านี้ที่เกี่ยวเนื่องกันและกันด้วยกิ่งไม้เป็นต้น ภิกษุ ๓ รูปในขัณฑสีมา ภิกษุ ๒ รูปในมหาสีมา รวมเป็นภิกษุ ๕ รูป ยืนอยู่โดยไม่ถูกต้องสีมันตริกะ และไม่ละหัตถบาส พึงทำกรรมมีอุปสมบทเป็นต้นได้ คำกล่าวนั้นไม่สมควร เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “ภิกษุรูปที่ ๔ ยืนอยู่ในสีมาต่างกัน พึงทำกรรม กรรมนั้นไม่เป็นกรรม และไม่พึงทำ” เพราะเหตุนั้น แม้ในเรื่องนี้ ท่านจึงกำหนดให้ชำระมหาสีมาแล้วทำกรรมในมาฬกสีมาเท่านั้น มิฉะนั้น เมื่อถือเอาความหมายโดยประการอื่น เพราะความที่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในที่นั้นตั้งอยู่ในสีมาที่ต่างกัน จึงไม่มีความเป็นผู้ครบองค์คณะ กรรมย่อมวิบัติไปโดยส่วนเดียว พึงทราบอย่างนี้

Yadi evaṃ kathaṃ chandapārisuddhiāharaṇavasena mahāsīmāsodhananti? Tampi vinayaññū na icchanti, hatthapāsānayanabahisīmākaraṇavaseneva panettha sodhanaṃ icchanti, dinnassāpi chandassa anāgamanena mahāsīmaṭṭho kammaṃ kopetīti. Yadi cassa chandādi nāgacchati, kathaṃ so kammaṃ kopessatīti? Dvinnaṃ visabhāgasīmānaṃ sambandhadosato. So ca sambandhadoso aṭṭhakathāvacanappamāṇato. Na hi vinaye sabbattha yutti sakkā ñātuṃ buddhagocarattāti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘sace dvepi sīmāyo pūretvā nirantaraṃ [Pg.153] ṭhitesu bhikkhūsu kammaṃ karontesu ekissā eva sīmāya gaṇo ca upasampadāpekkho ca anussāvako ca ekato tiṭṭhati, kammaṃ sukatameva hoti. Sace pana kammāraho vā anussāvako vā sīmantaraṭṭho hoti, kammaṃ vipajjatī’’ti vadanti, tañca baddhasīmāgāmasīmādisabhāgasīmāsu eva yujjati, yāsu aññamaññaṃ rukkhādisambandhesupi doso natthi. Yāsu pana atthi, na tāsu visabhāgasīmāsu rukkhādisambandhe sati ekattha ṭhito itaraṭṭhānaṃ kammaṃ kopeti eva aṭṭhakathāyaṃ sāmaññato sodhanassa vuttattāti amhākaṃ khanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

ถ้าเป็นเช่นนั้น การชำระมหาสีมาด้วยการนำฉันทะและปาริสุทธิมาจะสำเร็จได้อย่างไร? แม้ข้อนั้น ผู้รู้พระวินัยก็ไม่ปรารถนา แต่ปรารถนาการชำระในที่นี้ด้วยการนำมาในหัตถบาสและการทำให้อยู่นอกสีมาเท่านั้น เพราะเมื่อฉันทะที่ให้ไว้ไม่มา ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในมหาสีมาจึงทำให้กรรมวิบัติไป ถ้าฉันทะเป็นต้นของภิกษุนั้นไม่มา ไฉนภิกษุนั้นจึงจะทำให้กรรมวิบัติได้? เพราะโทษของการเกี่ยวเนื่องกันของสีมาที่ต่างกันสองแห่ง และโทษของการเกี่ยวเนื่องกันนั้น พึงเชื่อถือได้ตามประมาณแห่งคำในอรรถกถา เพราะว่าในพระวินัย ไม่สามารถรู้เหตุผลได้ทั้งหมด เพราะเป็นวิสัยของพระพุทธเจ้า แต่บางอาจารย์กล่าวว่า “ถ้าภิกษุผู้ทำกรรมยืนอยู่เต็มทั้งสองสีมาโดยไม่ขาดสาย และคณะสงฆ์ ผู้มุ่งอุปสมบท และพระกรรมวาจาจารย์ ยืนอยู่รวมกันในสีมาเดียวเท่านั้น กรรมย่อมสำเร็จด้วยดี แต่ถ้าภิกษุผู้ควรแก่กรรม หรือพระกรรมวาจาจารย์ อยู่ในสีมาอื่น กรรมย่อมวิบัติไป” และคำกล่าวเช่นนั้น ย่อมสมควรเฉพาะในสีมาที่เหมือนกันมีพัทธสีมาและคามสีมาเป็นต้น ซึ่งไม่มีโทษแม้ในการเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้นซึ่งกันและกัน แต่ในสีมาที่ต่างกันซึ่งมีโทษ (ของการเกี่ยวเนื่องกัน) เมื่อมีการเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้น ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมาหนึ่ง ย่อมไม่ทำให้กรรมของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในที่อื่นวิบัติไป เพราะในอรรถกถาได้กล่าวถึงการชำระโดยทั่วไปไว้แล้ว ดังนี้เป็นความเห็นของเรา พึงพิจารณาแล้วถือเอา

Na otaratīti paṇavasaṇṭhānapabbatādīsu heṭṭhā pamāṇarahitaṭṭhānaṃ na otarati. Kiñcāpi panettha bajjhamānakkhaṇe uddhampi pamāṇarahitaṃ pabbatādīni nārohati, tathāpi taṃ pacchā sīmaṭṭhatāya sīmā hoti. Heṭṭhā paṇavasaṇṭhānādi pana upari baddhāyapi sīmāya sīmāsaṅkhyaṃ na gacchati, tassa vasena na otaratīti vuttaṃ, itarathā orohaṇārohaṇānaṃ sādhāraṇavasena ‘‘na otaratī’’tiādinā vattabbato. Yaṃ kiñcīti niṭṭhitasīmāya upari jātaṃ vijjamānaṃ pubbe ṭhitaṃ, pacchā sañjātaṃ, paviṭṭhañca yaṃkiñci saviññāṇakāviññāṇakaṃ sabbampīti attho. Antosīmāya hi hatthikkhandhādisaviññāṇakesu nisinnopi bhikkhu sīmaṭṭhova hoti. ‘‘Baddhasīmāyā’’ti idañca pakaraṇavasena upalakkhaṇato vuttaṃ. Abaddhasīmāsupi sabbāsu ṭhitaṃ taṃ sīmāsaṅkhyameva gacchati.

คำว่า "ไม่ลง" หมายถึง การไม่ลงสู่สถานที่ที่ไม่มีประมาณซึ่งอยู่ข้างล่างในภูเขาเป็นต้นที่มีสัณฐานเหมือนกลองปณวะ. ถึงแม้ในขณะที่ผูก (สีมา) นั้น ภูเขาเป็นต้นที่อยู่ข้างบนซึ่งปราศจากประมาณก็ไม่ขึ้นไปก็ตาม แต่ภายหลังภูเขาเป็นต้นนั้นย่อมเป็นสีมาเพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมา. ส่วนภูเขาเป็นต้นที่มีสัณฐานเหมือนกลองปณวะที่อยู่ข้างล่างนั้น ถึงแม้จะผูกสีมาไว้ข้างบนแล้วก็ไม่ถึงการนับว่าเป็นสีมา. ด้วยอำนาจของภูเขาเป็นต้นนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่ลง" เพราะหากถือเอาโดยอาการที่ไม่แตกต่างกันทั้งสองส่วนคือยอดเขาและเชิงเขา ก็ควรกล่าวด้วยคำว่า "ไม่ลง" เป็นต้น อันเกี่ยวกับการลงและการขึ้น. คำว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่ง" หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณทั้งหมดที่เกิดขึ้น มีอยู่ ตั้งอยู่ก่อน เกิดขึ้นภายหลัง และตั้งอยู่บนสีมาที่สำเร็จแล้ว. จริงอยู่ พระภิกษุผู้นั่งอยู่บนสิ่งมีวิญญาณเช่นหลังช้างเป็นต้นภายในสีมา ย่อมตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง. และคำว่า "ในสีมาที่ผูกแล้ว" นี้กล่าวไว้โดยเป็นเครื่องหมายด้วยอำนาจแห่งเรื่องราว. สิ่งที่ตั้งอยู่ในสีมาที่ยังไม่ผูกทั้งหมดนั้น ย่อมถึงการนับว่าเป็นสีมานั่นเอง.

Ekasambaddhena gatanti rukkhalatāditatrajātameva sandhāya vuttaṃ. Tādisampi ‘‘ito gata’’nti vattabbataṃ arahati. Yaṃ pana ‘‘ito gata’’nti vā ‘‘tato āgata’’nti vā vattuṃ asakkuṇeyyaṃ ubhosu baddhasīmāgāmasīmāsu, udakukkhepanadiādīsu ca tiriyaṃ patitarajjudaṇḍādi, tattha kiṃ kātabbanti? Ettha pana baddhasīmāya patiṭṭhitabhāgo baddhasīmā, abaddhagāmasīmāya patiṭṭhitabhāgo gāmasīmā tadubhayasīmaṭṭhapabbatādi viya. Baddhasīmato uṭṭhitavaṭarukkhassa pārohe, gāmasīmāya gāmasīmato uṭṭhitavaṭarukkhassa pārohe ca baddhasīmāya patiṭṭhitepi eseva nayo. Mūlapatiṭṭhitakālato hi paṭṭhāya ‘‘ito gataṃ, tato āgata’’nti vattuṃ asakkuṇeyyato so bhāgo yathāpaviṭṭhasīmāsaṅkhyameva gacchati, tesaṃ rukkhapārohānaṃ antarā pana ākāsaṭṭhasākhā bhūmiyaṃ sīmāparicchedappamāṇena [Pg.154] tadubhayasīmā hotīti keci vadanti. Yasmā panassa sākhāya pāroho paviṭṭhasīmāya pathaviyaṃ mūlehi patiṭṭhahitvāpi yāva sākhaṃ vinā ṭhātuṃ na sakkoti, tāva mūlasīmaṭṭhataṃ na vijahati. Yadā pana vinā ṭhātuṃ sakkoti, tadāpi pārohamattameva paviṭṭhasīmaṭṭhataṃ samupeti. Tasmā sabbopi ākāsaṭṭhasākhābhāgo purimasīmaṭṭhataṃ na vijahati, tato āgatabhāgassa avijahitattāti amhākaṃ khanti. Udakukkhepanadiādīsupi eseva nayo. Tattha ca visabhāgasīmāya evaṃ paviṭṭhe sakalasīmāsodhanaṃ, sabhāgāya paviṭṭhe phusitvā ṭhitamattabhikkhusodhanañca sabbaṃ pubbe vuttanayameva.

คำว่า "ไปโดยการเกี่ยวเนื่องกันเป็นอันเดียว" หมายถึง มุ่งหมายถึงวัตถุที่เกิดขึ้นในสีมานั้น เช่น ต้นไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น เท่านั้น. แม้สิ่งเช่นนั้นก็ควรแก่การกล่าวว่า "ไปจากสีมานี้". แต่สิ่งที่ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ไปจากสีมานี้" หรือ "มาจากสีมานั้น" เช่น เชือก ไม้เท้า เป็นต้น ที่ตกลงไปขวางอยู่ในสีมาที่ผูกแล้วและสีมาบ้านทั้งสอง หรือในสีมาน้ำที่ยกขึ้นและสีมาแม่น้ำเป็นต้นนั้น ควรทำอย่างไร? ในกรณีนี้ ส่วนที่ตั้งอยู่ในสีมาที่ผูกแล้วก็เป็นสีมาที่ผูกแล้ว, ส่วนที่ตั้งอยู่ในสีมาบ้านที่ยังไม่ผูกก็เป็นสีมาบ้าน เหมือนภูเขาเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในสีมาทั้งสองนั้น. รากที่หยั่งลงของต้นไทรที่งอกขึ้นจากสีมาที่ผูกแล้วก็ดี, และรากที่หยั่งลงของต้นไทรที่งอกขึ้นจากสีมาบ้านที่ตั้งอยู่ในสีมาที่ผูกแล้วก็ดี, นัยนี้แหละ. จริงอยู่ ตั้งแต่เวลาที่รากหยั่งลงตั้งอยู่เป็นต้นไป เพราะไม่สามารถกล่าวได้ว่า "ไปจากที่นี่ มาจากที่นั่น" ส่วนนั้นจึงถึงการนับว่าเป็นสีมาที่เข้าไปนั่นเอง. ส่วนกิ่งที่อยู่ในอากาศที่อยู่ระหว่างรากต้นไทรเหล่านั้น บางอาจารย์กล่าวว่า ย่อมเป็นสีมาทั้งสองนั้นด้วยประมาณของเขตสีมาบนพื้นดิน. แต่เพราะรากที่หยั่งลงจากกิ่งของต้นไทรนั้น ถึงแม้จะตั้งอยู่ด้วยรากบนพื้นดินในสีมาที่เข้าไปแล้ว ตราบใดที่ยังไม่สามารถตั้งอยู่ได้โดยปราศจากกิ่ง ตราบนั้นก็ยังไม่ละทิ้งความเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมาเดิม. แต่เมื่อใดสามารถตั้งอยู่ได้โดยปราศจากกิ่ง ในเวลานั้นก็เพียงแค่รากที่หยั่งลงจากกิ่งเท่านั้นที่ถึงความเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมาที่เข้าไป. เพราะเหตุนั้น ส่วนของกิ่งไม้ที่อยู่ในอากาศทั้งหมดจึงไม่ละทิ้งความเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมาเดิม เพราะยังไม่ละทิ้งความเป็นผู้มาจากสีมาเดิมนั้น. นี้เป็นความเห็นของเรา. ในสีมาน้ำที่ยกขึ้นและสีมาแม่น้ำเป็นต้นก็ดี นัยนี้แหละ. และในสีมาน้ำที่ยกขึ้นและสีมาแม่น้ำเป็นต้นนั้น เมื่อเข้าไปในสีมาที่ต่างกัน การชำระสีมาทั้งหมดก็ดี, เมื่อเข้าไปในสีมาที่เหมือนกัน การชำระเพียงพระภิกษุที่ตั้งอยู่โดยสัมผัสก็ดี, ทั้งหมดเป็นนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

140. Pārayatīti ajjhottharati, nadiyā ubhosu tīresu patiṭṭhamānā sīmā nadiajjhottharā nāma hotīti āha ‘‘nadiṃajjhottharamāna’’nti. Antonadiyañhi sīmā na otarati. Nadilakkhaṇe pana asati otarati, sā ca tadā nadipārasīmā na hotīti āha ‘‘nadiyā lakkhaṇaṃ nadinimitte vuttanayamevā’’ti. Assāti bhaveyya. Avassaṃ labbhaneyyā pana dhuvanāvāva hotīti sambandho. ‘‘Na nāvāyā’’ti iminā nāvaṃ vināpi sīmā baddhā subaddhā eva hoti, āpattiparihāratthā nāvāti dasseti.

๑๔๐. คำว่า "ข้ามไป" หมายถึง ย่อมท่วมทับ. สีมาที่ตั้งอยู่บนฝั่งทั้งสองของแม่น้ำ ชื่อว่าสีมาที่ท่วมทับแม่น้ำ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สีมาที่ท่วมทับแม่น้ำ". จริงอยู่ สีมาไม่ลงไปภายในแม่น้ำ. แต่เมื่อไม่มีลักษณะของแม่น้ำ ย่อมลงไป. และสีมานั้นในเวลานั้นไม่เป็นสีมาข้ามแม่น้ำ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ลักษณะของแม่น้ำเป็นนัยที่กล่าวไว้ในนิมิตแม่น้ำนั่นเอง". คำว่า "พึงมี" หมายถึง พึงมี. และเรือที่มั่นคงที่พึงได้โดยไม่ผิดพลาดก็ย่อมมี. นี้คือความสัมพันธ์ของบท. ด้วยบทว่า "ไม่ด้วยเรือ" นี้ แสดงว่า แม้ปราศจากเรือ การผูกสีมาก็เป็นการผูกที่ดีนั่นเอง. ส่วนเรือนั้นมีประโยชน์เพื่อป้องกันอาบัติ.

Rukkhasaṅghāṭamayoti anekarukkhe ekato ghaṭetvā katasetu. Rukkhaṃ chinditvā katoti pāṭhaseso. ‘‘Sabbanimittānaṃ anto ṭhite bhikkhū hatthapāsagate katvā’’ti idaṃ ubhinnaṃ tīrānaṃ ekagāmakhettabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Pabbatasaṇṭhānāti ekato uggatadīpasikharattā vuttaṃ.

คำว่า "ทำด้วยไม้ที่ประกอบกัน" หมายถึง สะพานที่ทำโดยนำต้นไม้จำนวนมากมาประกอบเข้าด้วยกัน. บทที่เหลือคือ "ทำโดยตัดต้นไม้". และคำว่า "ให้ภิกษุที่อยู่ในภายในนิมิตทั้งหมดอยู่ในหัตถบาส" นี้กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นเขตบ้านเดียวกันของฝั่งทั้งสอง. คำว่า "มีสัณฐานเหมือนภูเขา" กล่าวเพราะความเป็นยอดเกาะที่สูงขึ้นจากด้านหนึ่ง.

Sīmānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องการอนุญาตสีมา จบแล้ว.

Uposathāgārādikathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องอุโบสถาคารเป็นต้น

141. Samūhanitvāti vināsetvā, uddharitvāti attho. Idañca āpattiparihāratthaṃ vuttaṃ.

๑๔๑. คำว่า "รื้อถอนแล้ว" หมายถึง ทำลายและถอนออกแล้ว. นี้คืออรรถะ. และคำนี้กล่าวไว้เพื่อป้องกันอาบัติ.

142. Yāni kānicīti idha nimittānaṃ sīmāya pāḷiyaṃ sarūpato avuttattā vuttaṃ.

๑๔๒. คำว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่ง" นี้กล่าวไว้เพราะไม่ได้แสดงสภาพของนิมิตทั้งหลายในอุโบสถาคารนี้ในพระบาลีเหมือนในสีมา.

Uposathāgārādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องอุโบสถาคารเป็นต้น จบแล้ว.

Avippavāsasīmānujānanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องการอนุญาตอวิปปวาสสีมา.

143. Aṭṭhārasāti [Pg.155] andhakavindavihārampi upādāya vuccati. Nesaṃ sīmāti tesu mahāvihāresu. ‘‘Mana’’nti imassa vivaraṇaṃ īsakanti, īsakaṃ vuḷhoti attho. Imamevatthaṃ dassetuṃ ‘‘appattavuḷhabhāvo ahosī’’ti vuttaṃ. Amanasikarontoti iddhiyā anatikkamassa kāraṇaṃ vuttaṃ.

๑๔๓. คำว่า 'สิบแปด' กล่าวโดยหมายเอาอัณฑกวินทวิหารด้วย. บทว่า 'เนสํ สีมา' (สีมาของภิกษุเหล่านั้น) เป็นคำอธิบายของบทว่า 'มหาวิหารทั้งหมดเป็นสีมาเดียวกัน'. บทว่า 'อีสกํ' (เล็กน้อย) เป็นคำอธิบายของบทว่า 'มนํ' นี้, อธิบายว่า ลอยไปเล็กน้อย. นี้คืออรรถะ. เพื่อจะแสดงอรรถะนี้เอง จึงกล่าวว่า 'ยังไม่ถึงความเป็นผู้ลอยไป'. ด้วยบทว่า 'ไม่ใส่ใจ' กล่าวถึงเหตุของการไม่ล่วงละเมิดด้วยฤทธิ์.

144. Soti bhikkhunisaṅgho. Dvepīti dve samānasaṃvāsaavippavāsāyo. Avippavāsasīmāti mahāsīmaṃ sandhāya vadati. Tattheva yebhuyyena avippavāsāti.

๑๔๔. บทว่า 'โส' หมายถึง ภิกษุณีสงฆ์. บทว่า 'เทฺวปิ' หมายถึง สีมาสมานสังวาสและสีมาอวิปปวาสทั้งสอง. คำว่า 'อวิปปวาสสีมา' ตรัสหมายถึงมหาสีมา เพราะโดยมากการสมมติอวิปปวาสย่อมมีในมหาสีมานั้นเอง.

‘‘Avippavāsaṃ ajānantāpī’’ti idaṃ mahāsīmāya vijjamānāvijjamānattaṃ, tassā bāhiraparicchedañca ajānantānaṃ vasena vuttaṃ. Evaṃ ajānantehipi antosīmāya ṭhatvā kammavācāya katāya sā sīmā samūhatāva hotīti āha ‘‘samūhanituñceva bandhituñca sakkhissantī’’ti. Nirāsaṅkaṭṭhāneti khaṇḍasīmārahitaṭṭhāne. Idañca mahāsīmāya vijjamānāyapi kammakaraṇasukhatthaṃ khaṇḍasīmā icchitāti taṃ cetiyaṅgaṇādibahusannipātaṭṭhāne na bandhatīti vuttaṃ. Tatthāpi sā baddhā subaddhā eva mahāsīmā viya. ‘‘Paṭibandhituṃ pana na sakkhissantevā’’ti idaṃ khaṇḍasīmāya asamūhatattā, tassā avijjamānattassa ajānanato ca mahāsīmābandhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Khaṇḍasīmaṃ pana nirāsaṅkaṭṭhāne bandhituṃ sakkhissanteva. Sīmāsambhedaṃ katvāti khaṇḍasīmāya vijjamānapakkhe sīmāya sīmaṃ ajjhottharaṇasambhedaṃ katvā avijjamānapakkhepi sambhedasaṅkāya anivattanena sambhedasaṅkaṃ katvā. Avihāraṃ kareyyunti saṅghakammānārahaṃ kareyyuṃ. Pubbe hi cetiyaṅgaṇādinirāsaṅkaṭṭhāne kammaṃ kātuṃ sakkā, idāni tampi vināsitanti adhippāyo. Na samūhanitabbāti khaṇḍasīmaṃ ajānantehi na samūhanitabbā. Ubhopi na jānantīti ubhinnaṃ padesaniyamaṃ vā tāsaṃ dvinnampi vā aññatarāya vā vijjamānataṃ vā avijjamānataṃ vā na jānanti, sabbattha saṅkā eva hoti. ‘‘Neva samūhanituṃ, na bandhituṃ sakkhissantī’’ti idaṃ nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhatvā samūhanituṃ sakkontopi mahāsīmaṃ paṭibandhituṃ na sakkontīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Na ca sakkā…pe… kammavācaṃ kātu’’nti idaṃ sīmābandhanakammavācaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmāti yasmā bandhituṃ na sakkā, tasmā na samūhanitabbāti attho.

คำว่า 'แม้ไม่รู้อวิปปวาส' นี้ กล่าวโดยหมายถึงภิกษุทั้งหลายที่ไม่รู้ความมีอยู่และความไม่มีอยู่ของมหาสีมา และไม่รู้กำหนดเขตภายนอกของมหาสีมานั้น. เมื่อภิกษุแม้ไม่รู้เช่นนี้ ยืนอยู่ภายในสีมาแล้วทำกรรมวาจา สีมานั้นก็เป็นอันเพิกถอนแล้วนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ย่อมสามารถเพิกถอนและผูกได้'. คำว่า 'ในสถานที่ที่ปราศจากความรังเกียจ' หมายถึง ในสถานที่ที่ปราศจากขัณฑสีมา. และคำนี้กล่าวไว้ว่า แม้มหาสีมาจะมีอยู่ แต่เพื่อความสะดวกในการทำกรรม จึงประสงค์ขัณฑสีมา เพราะเหตุนั้นจึงไม่ผูกขัณฑสีมานั้นในสถานที่ที่มีคนประชุมกันมาก เช่น ลานเจดีย์เป็นต้น. แม้ในสถานที่เช่นนั้น หากผูกขัณฑสีมานั้นแล้ว ก็เป็นอันผูกดีแล้วนั่นเอง เหมือนมหาสีมา. คำว่า 'แต่ย่อมไม่สามารถผูกซ้ำได้แน่นอน' นี้ กล่าวหมายถึงการผูกมหาสีมา เพราะยังไม่ได้เพิกถอนขัณฑสีมา และเพราะไม่รู้ความไม่มีอยู่ของขัณฑสีมานั้น. ส่วนขัณฑสีมานั้น ย่อมสามารถผูกได้ในสถานที่ที่ปราศจากความรังเกียจ. คำว่า 'ทำสีมาให้ระคนกัน' หมายถึง ในกรณีที่มีขัณฑสีมาอยู่ ทำการระคนกันโดยท่วมทับสีมาด้วยสีมา, และแม้ในกรณีที่ไม่มีขัณฑสีมาอยู่ ก็ทำการระคนกันด้วยความสงสัยที่ยังไม่กลับตัวว่าระคนกันหรือไม่. คำว่า 'พึงทำให้เป็นอวิหาร' หมายถึง พึงทำให้ไม่ควรแก่สังฆกรรม. อธิบายว่า เมื่อก่อนสามารถทำกรรมในสถานที่ที่ปราศจากความรังเกียจ เช่น ลานเจดีย์เป็นต้นได้ แต่บัดนี้ แม้การทำกรรมนั้นก็ถูกทำให้พินาศไปแล้ว. คำว่า 'ไม่ควรเพิกถอน' หมายถึง ภิกษุทั้งหลายที่ไม่รู้ขัณฑสีมา ไม่ควรเพิกถอน. คำว่า 'ไม่รู้แม้ทั้งสอง' หมายถึง ไม่รู้การกำหนดเขตแดนของสีมาทั้งสอง หรือไม่รู้ความมีอยู่หรือความไม่มีอยู่ของสีมาใดสีมาหนึ่งในสองสีมานั้น ย่อมมีความสงสัยในที่ทุกสถาน. คำว่า 'ย่อมไม่สามารถเพิกถอนและผูกได้เลย' นี้ กล่าวหมายถึงอรรถะนี้ว่า ถึงแม้จะสามารถเพิกถอนได้โดยยืนอยู่ในสถานที่ที่ปราศจากความรังเกียจ แต่ก็ไม่สามารถผูกมหาสีมาซ้ำได้. คำว่า 'และไม่สามารถ...เป... ทำกรรมวาจาได้' นี้ กล่าวหมายถึงกรรมวาจาผูกสีมา. คำว่า 'ตสฺมา' (เพราะเหตุนั้น) หมายถึง เพราะเหตุที่ไม่สามารถผูกได้ เพราะเหตุนั้นจึงไม่ควรเพิกถอน. นี้คืออรรถะ.

Keci [Pg.156] pana ‘‘īdisesu vihāresu chapañcamatte bhikkhū gahetvā vihārakoṭito paṭṭhāya vihāraparikkhepassa anto ca bahi ca samantā leḍḍupāte sabbattha mañcappamāṇe okāse nirantaraṃ ṭhatvā paṭhamaṃ avippavāsasīmaṃ, tato samānasaṃvāsakasīmañca samūhananavasena sīmāya samugghāte kate tasmiṃ vihāre khaṇḍasīmāya, mahāsīmāyapi vā vijjamānatte sati avassaṃ ekasmiṃ mañcaṭṭhāne tāsaṃ majjhagatā te bhikkhū tā samūhaneyyuṃ, tato gāmasīmā eva avasisseyya. Na hettha sīmāya, tapparicchedassa vā jānanaṃ aṅgaṃ. Sīmāya pana antoṭhānaṃ, ‘‘samūhanissāmā’’ti kammavācāya karaṇañcettha aṅgaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ ‘khaṇḍasīmaṃ pana jānantā avippavāsaṃ ajānantāpi samūhanituñceva bandhituñca sakkhissantī’ti evaṃ mahāsīmāya paricchedassa ajānanepi samūhanassa vuttattā. Gāmasīmāya eva ca avasiṭṭhāya tattha yathāruci duvidhampi sīmaṃ bandhituñceva upasampadādikammaṃ kātuñca vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ viya dissati. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ในวิหารทั้งหลายที่มีลักษณะเช่นนี้ เมื่อพาภิกษุประมาณ 5-6 รูป เริ่มตั้งแต่ที่สุดวิหาร ยืนเรียงกันไม่ให้ขาดสายในที่ประมาณเท่าเตียงนอน ทั้งภายในและภายนอกรอบปริมณฑลวิหารประมาณชั่วก้อนดินตกในที่ทุกแห่ง แล้วทำการเพิกถอนสีมาด้วยอำนาจการถอนอวิปปวาสสีมาก่อน ต่อจากนั้นจึงถอนสมานสังวาสกสีมา เมื่อมีการเพิกถอนสีมาเช่นนี้แล้ว หากขัณฑสีมาหรือมหาสีมามีอยู่ในวิหารนั้น ภิกษุเหล่านั้นผู้อยู่ในระหว่างสีมาเหล่านั้น ณ ที่ประมาณเท่าเตียงนอนที่ใดที่หนึ่ง ย่อมเพิกถอนสีมาเหล่านั้นได้แน่นอน เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะเหลืออยู่แต่กามสีมาเท่านั้น. ในการเพิกถอนนี้ การรู้สีมาหรือการรู้กำหนดเขตของสีมานั้นไม่เป็นองค์ประกอบ แต่การยืนอยู่ภายในสีมาและการสวดกรรมวาจาว่า 'เราจะเพิกถอน' เป็นองค์ประกอบในเรื่องนี้ เพราะในอรรถกถากล่าวว่า 'ส่วนภิกษุทั้งหลายเมื่อรู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา ก็สามารถเพิกถอนและผูกได้' ดังนี้ จึงเป็นการกล่าวถึงการเพิกถอนแม้ในเมื่อไม่รู้กำหนดเขตของมหาสีมา. และเมื่อเหลือกามสีมาอยู่แล้ว จะผูกสีมาทั้งสองชนิดตามชอบใจ และจะทำกรรมมีอุปสมบทเป็นต้นในกามสีมานั้น ก็ย่อมควร' คำนั้นดูเหมือนจะสมควร ควรพิจารณาแล้วจึงถือเอา.

Avippavāsasīmānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องการอนุญาตอวิปปวาสสีมา จบแล้ว.

Gāmasīmādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องกามสีมาเป็นต้น.

147. Pāḷiyaṃ ‘‘asammatāya, bhikkhave, sīmāyā’’tiādinā gāmasīmā eva baddhasīmāya khettaṃ, araññanadiādayo viya sattabbhantaraudakukkhepādīnaṃ. Sā ca gāmasīmā baddhasīmāvirahitaṭṭhāne sayameva samānasaṃvāsā hotīti dasseti. Yā tassa vā gāmassa gāmasīmāti ettha gāmasīmāparicchedassa anto ca bahi ca khettavatthuaraññapabbatādikaṃ sabbaṃ gāmakhettaṃ sandhāya ‘‘gāmassā’’ti vuttaṃ, na antaragharameva. Tasmā tassa sakalassa gāmakhettassa sambandhanīyā gāmasīmāti evamattho veditabbo. Yo hi so antaragharakhettādīsu anekesu bhūmibhāgesu ‘‘gāmo’’ti ekattena lokajanehi paññatto gāmavohāro, sova idha ‘‘gāmasīmā’’tipi vuccatīti adhippāyo, gāmo eva hi gāmasīmā. Imināva nayena upari araññaṃ nadī samuddo jātassaroti evaṃ tesu bhūmippadesesu ekattena lokajanapaññattānameva araññādīnaṃ araññasīmādibhāvo veditabbo. Loke pana gāmasīmādivohāro gāmādīnaṃ [Pg.157] mariyādāyameva vattuṃ vaṭṭati, na gāmakhettādīsu sabbattha. Sāsane pana te gāmādayo itaranivattiatthena sayameva attano mariyādāti katvā gāmo eva gāmasīmā, araññameva araññasīmā…pe… samuddo eva samuddasīmāti sīmāvohārena vuttāti veditabbā.

๑๔๗. ในพระบาลีด้วยบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เมื่อสีมาไม่เป็นที่สมมติ" เป็นต้น แสดงว่าสีมาบ้านเท่านั้นเป็นเขตของพัทธสีมา เหมือนป่าและแม่น้ำเป็นต้น ซึ่งเป็นเขตของสัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมา และสีมาบ้านนั้นย่อมเป็นสมานสังวาสโดยตนเองในที่ที่ปราศจากพัทธสีมา ในบทว่า "สีมาบ้านของหมู่บ้านนั้น" นี้ คำว่า "ของหมู่บ้าน" กล่าวโดยมุ่งหมายถึงเขตบ้านทั้งหมด คือทั้งภายในและภายนอกเขตล้อมรอบหมู่บ้าน อันได้แก่ ทุ่งนา ที่ดิน ป่า ภูเขา เป็นต้น ไม่ได้หมายถึงเฉพาะภายในบ้านเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถว่า "สีมาบ้านที่เกี่ยวข้องกับเขตบ้านทั้งหมดนั้น" อันที่จริง คำเรียกขานว่า "หมู่บ้าน" ที่ชาวโลกบัญญัติขึ้นเป็นอันเดียวกันในส่วนของพื้นที่หลายแห่ง เช่น ภายในบ้านและทุ่งนา เป็นต้น นั่นแหละ ในที่นี้ก็เรียกว่า "สีมาบ้าน" ด้วย ดังนี้เป็นอธิบาย เพราะหมู่บ้านนั่นแหละคือสีมาบ้าน ด้วยนัยนี้แหละ พึงทราบความเป็นสีมาป่าเป็นต้นของป่าเป็นต้น ที่ชาวโลกบัญญัติขึ้นเป็นอันเดียวกันในส่วนของพื้นที่เหล่านั้น เช่น ป่า แม่น้ำ มหาสมุทร สระน้ำที่เกิดขึ้นเอง เป็นต้น แต่ในโลก คำเรียกขานว่า "สีมาบ้าน" เป็นต้น ย่อมใช้ได้เฉพาะในเขตแดนของหมู่บ้านเป็นต้นเท่านั้น ไม่ได้ใช้ได้ทั่วไปในเขตบ้านเป็นต้นทุกแห่ง แต่ในพระศาสนา หมู่บ้านเป็นต้นเหล่านั้นเองเป็นเขตแดนของตนเองโดยความหมายว่า "เป็นการกันสิ่งอื่นออกไป" เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า หมู่บ้านนั่นแหละเรียกว่าสีมาบ้าน ป่านั่นแหละเรียกว่าสีมาป่า... มหาสมุทรนั่นแหละเรียกว่าสีมามหาสมุทร ด้วยคำว่า "สีมา"

‘‘Nigamassa vā’’ti idaṃ gāmasīmappabhedaṃ sabbaṃ upalakkhaṇavasena dassetuṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘nagarampi gahitamevā’’ti. ‘‘Baliṃ labhantī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ, ‘‘ayaṃ gāmo ettako karīsabhāgo’’tiādinā pana rājapaṇṇesu āropitesu bhūmibhāgesu yasmiṃ yasmiṃ taḷākamātikāsusānapabbatādike padese baliṃ na gaṇhanti, sopi gāmasīmā eva. Rājādīhi paricchinnabhūmibhāgo hi sabbova ṭhapetvā nadiloṇijātassare gāmasīmāti veditabbo. Tenāha ‘‘paricchinditvā rājā kassaci detī’’ti. Sace pana tattha rājā kañci padesaṃ gāmantarena yojeti, so paviṭṭhagāmasīmataṃ eva bhajati, nadijātassaresu vināsetvā taḷākādibhāvaṃ vā pūretvā khettādibhāvaṃ vā pāpitesupi eseva nayo.

คำว่า "หรือของนิคม" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงสีมาบ้านทุกชนิดโดยนัยแห่งอุปปาลักขณะ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เมืองก็ถูกรวมไว้ด้วย" คำว่า "ย่อมได้ภาษี" นี้ กล่าวโดยนัยแห่งส่วนมาก แต่ในส่วนของพื้นที่ที่ถูกบันทึกไว้ในบัญชีของพระราชาว่า "หมู่บ้านนี้มีพื้นที่เท่านี้" เป็นต้น ในที่ใดที่หนึ่ง เช่น สระน้ำ คูน้ำ ป่าช้า ภูเขา เป็นต้น ที่ไม่เก็บภาษี ที่นั้นก็เป็นสีมาบ้านเช่นกัน อันที่จริง พื้นที่ที่ถูกกำหนดโดยพระราชาเป็นต้นทั้งหมด เว้นแม่น้ำ ลำคลอง และสระน้ำที่เกิดขึ้นเอง พึงทราบว่าเป็นสีมาบ้าน เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "พระราชาทรงกำหนดแล้วประทานแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง" แต่ถ้าพระราชาในที่นั้นทรงรวมพื้นที่บางส่วนเข้ากับหมู่บ้านอื่น พื้นที่นั้นก็ย่อมเข้าสู่ความเป็นสีมาบ้านที่ถูกรวมเข้าด้วย แม้ในกรณีที่แม่น้ำและสระน้ำที่เกิดขึ้นเองถูกทำลายแล้วกลายเป็นสระน้ำเป็นต้น หรือถูกถมแล้วกลายเป็นทุ่งนาเป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกันนี้

Ye pana gāmā rājacorādibhayapīḷitehi manussehi chaḍḍitā cirampi nimmanussā tiṭṭhanti, samantā pana gāmā santi, tepi pāṭekkaṃ gāmasīmāva. Tesu hi rājāno samantagāmavāsīhi kasāpetvā vā yehi kehici kasitaṭṭhānaṃ likhitvā vā baliṃ gaṇhanti, aññena vā gāmena ekībhāvaṃ vā upanenti. Ye pana gāmā rājūhipi pariccattā gāmakhettānantarikā mahāraññena ekībhūtā, te agāmakāraññasīmataṃ pāpuṇanti, purimā gāmasīmā vinassati. Rājāno pana ekasmiṃ araññādippadese mahantaṃ gāmaṃ katvā anekasahassāni kulāni vāsāpetvā tattha vāsīnaṃ bhogagāmāti samantā bhūtagāme paricchinditvā denti. Purāṇanāmaṃ, pana paricchedañca na vināsenti, tepi paccekaṃ gāmasīmā eva. Ettāvatā purimagāmasīmattaṃ na vijahanti. Sā ca itarā cātiādi ‘‘samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti pāḷipadassa adhippāyavivaraṇaṃ. Tattha hi sā ca rājicchāvasena parivattitvā samuppannā abhinavā, itarā ca aparivattā pakatigāmasīmā, yathā baddhasīmāya sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati, evametāpi sabbakammārahatāsadisena baddhasīmāsadisā, sā samānasaṃvāsā ekūposathāti [Pg.158] adhippāyo. Sāmaññato ‘‘baddhasīmāsadisā’’ti vutte ticīvarāvippavāsasīmaṃ baddhasīmaṃ eva maññantīti taṃsadisatānivattanamukhena upari sattabbhantarasīmāya taṃsadisatāpi atthīti dassananayassa idheva pasaṅgaṃ dassetuṃ ‘‘kevala’’ntiādi vuttaṃ.

แต่หมู่บ้านใดที่ถูกมนุษย์ทิ้งร้างไปเพราะถูกภัยจากพระราชา โจร เป็นต้น เบียดเบียน และคงอยู่โดยปราศจากผู้คนเป็นเวลานาน แต่มีหมู่บ้านอยู่โดยรอบ หมู่บ้านร้างเหล่านั้นก็ยังคงเป็นสีมาบ้านแต่ละแห่ง อันที่จริง ในหมู่บ้านร้างเหล่านั้น พระราชาทั้งหลายย่อมให้ชาวบ้านที่อยู่โดยรอบทำนา หรือจดบันทึกที่นาที่ใครๆ ทำไว้ แล้วเก็บภาษี หรือรวมเข้าเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับหมู่บ้านอื่น แต่หมู่บ้านใดที่พระราชาทั้งหลายก็ทอดทิ้งไป ไม่มีเขตบ้านอยู่ติดกันโดยรอบ และรวมเข้าเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับป่าใหญ่ หมู่บ้านร้างเหล่านั้นย่อมเข้าสู่ความเป็นสีมาป่าที่ไม่มีหมู่บ้าน สีมาบ้านเดิมย่อมพินาศไป แต่พระราชาทั้งหลายทรงสร้างหมู่บ้านใหญ่ในป่าเป็นต้น ให้ตระกูลนับพันตระกูลอยู่อาศัย แล้วทรงกำหนดหมู่บ้านที่มีอยู่เดิมโดยรอบให้เป็นโภคคาม (หมู่บ้านสำหรับใช้สอย) แก่ผู้ที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านใหม่นั้น และไม่ทรงทำลายชื่อเดิมและเขตแดนเดิม หมู่บ้านเหล่านั้นก็ยังคงเป็นสีมาบ้านแต่ละแห่ง ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความเป็นสีมาบ้านเดิมก็ยังไม่ละทิ้งไป บทว่า "สีมานั้นและสีมาอื่น" เป็นต้น เป็นการอธิบายความหมายของบทบาลีว่า "เป็นสมานสังวาสและเป็นเอกอุโบสถ" อันที่จริง ในบทนั้น สีมาใหม่ที่เกิดขึ้นโดยการเปลี่ยนแปลงตามพระประสงค์ของพระราชา และสีมาบ้านตามปกติที่ไม่ได้เปลี่ยนแปลงนั้น เหมือนกับพัทธสีมาที่สามารถกระทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ สีมาเหล่านี้ก็เหมือนพัทธสีมาโดยความเหมาะสมที่จะกระทำกรรมทุกอย่าง สีมานั้นเป็นสมานสังวาสและเป็นเอกอุโบสถ ดังนี้เป็นอธิบาย เมื่อกล่าวโดยทั่วไปว่า "เหมือนพัทธสีมา" ย่อมเข้าใจว่าหมายถึงเฉพาะติจีวราวิปปวาสสีมาเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อปฏิเสธความเข้าใจว่าเหมือนกับสีมานั้น (เฉพาะในส่วนของติจีวราวิปปวาสสีมา) และเพื่อแสดงว่านัยของการแสดงความเหมือนกันนั้นก็มีอยู่ในสัตตัพภันตรสีมาข้างบนด้วย จึงกล่าวคำว่า "เกวลํ" เป็นต้น เพื่อให้เกี่ยวข้องกับสีมาบ้านนี้

Viñjhāṭavisadise araññeti yattha ‘‘asukagāmassa idaṃ khetta’’nti gāmavohāro natthi, yattha ca na kasanti na vapanti, tādise araññe. Macchabandhānaṃ agamanapathā nimmanussāvāsā samuddantaradīpakāpi ettheva saṅgayhanti. Yaṃ yañhi agāmakhettabhūtaṃ nadisamuddajātassaravirahitaṃ padesaṃ, taṃ sabbaṃ araññasīmāti veditabbaṃ. Sā ca sattabbhantarasīmaṃ vināva sayameva samānasaṃvāsā baddhasīmāsadisā. Nadiādisīmāsu viya sabbamettha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Nadisamuddajātassarānaṃ tāva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘attano sabhāveneva baddhasīmāsadisā’’tiādinā vuttattā sīmatā siddhā. Araññassa pana sīmatā kathanti? Sattabbhantarasīmānujānanasuttādisāmatthiyato. Yathā hi gāmasīmāya vaggakammaparihāratthaṃ bahū baddhasīmāyo anuññātā, tāsañca dvinnamantarā aññamaññaṃ asambhedatthaṃ sīmantarikā anuññātā, evamidhāraññepi sattabbhantarasīmā. Tāsañca dvinnaṃ antarā sīmantarikāya pāḷiaṭṭhakathāsupi vidhānasāmatthiyato araññassapi sabhāveneva nadiādīnaṃ viya sīmābhāvo tattha vaggakammaparihāratthameva sattabbhantarasīmāya anuññātattāva siddhoti veditabbo. Tattha sīmāyameva hi ṭhitā sīmaṭṭhānaṃ vaggakammaṃ karonti, na asīmāyaṃ ākāse ṭhitā viya ākāsaṭṭhānaṃ. Evameva hi sāmatthiyaṃ gahetvā ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā paṭikkhittabaddhasīmānampi nadisamuddajātassarānaṃ attano sabhāveneva sīmābhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti gahetabbo.

คำว่า “ป่าที่เหมือนป่าวิชฌาฏวิ” หมายถึง ป่าที่ไม่มีการเรียกขานว่าเป็น “เขตของหมู่บ้านชื่อโน้น” และเป็นป่าที่ไม่มีการไถหว่าน ในป่าเช่นนั้น ทางที่พวกชาวประมงไม่สามารถไปได้ ที่อยู่อาศัยที่ไม่มีมนุษย์ และเกาะเล็กๆ กลางมหาสมุทร ก็สงเคราะห์รวมอยู่ในป่านี้เอง. พึงทราบว่า สถานที่ใดๆ ที่ไม่ใช่เขตหมู่บ้าน ปราศจากแม่น้ำ มหาสมุทร และสระน้ำธรรมชาติ สถานที่ทั้งหมดนั้นเรียกว่า อรัญญสีมา (สีมาป่า). อรัญญสีมานั้น เว้นจากสัตตัพภันตรสีมาแล้ว ย่อมเป็นที่อยู่ร่วมกันโดยธรรมชาติ เหมือนกับพัทธสีมา. ในอรัญญสีมานี้ ย่อมควรที่จะทำสังฆกรรมทั้งหมดได้ เหมือนในสีมามีแม่น้ำเป็นต้น. ส่วนสีมาของแม่น้ำ มหาสมุทร และสระน้ำธรรมชาติ ย่อมสำเร็จเป็นสีมาได้ เพราะอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “เป็นเหมือนพัทธสีมาโดยสภาพของตนเอง” เป็นต้น. แต่สีมาของป่าสำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งพระสูตรเป็นต้นที่ทรงอนุญาตสัตตัพภันตรสีมา. เหมือนอย่างที่ในคามสีมา (สีมาหมู่บ้าน) ได้ทรงอนุญาตพัทธสีมาจำนวนมาก เพื่อป้องกันวคฺคกรรม (กรรมที่ทำโดยไม่พร้อมเพรียง) และได้ทรงอนุญาตสีมันตริกา (เขตคั่นสีมา) ระหว่างพัทธสีมาสองแห่ง เพื่อไม่ให้ปะปนกันฉันใด ในป่านี้ก็มีสัตตัพภันตรสีมาฉันนั้น. และสีมันตริกาที่อยู่ระหว่างสัตตัพภันตรสีมาสองแห่งนั้น ก็สำเร็จเป็นสีมาได้โดยสภาพของป่าเอง เหมือนแม่น้ำเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการบัญญัติในพระบาลีและอรรถกถา และการที่สัตตัพภันตรสีมาถูกอนุญาตก็เพื่อป้องกันวคฺคกรรมเท่านั้น. พึงทราบดังนี้. พระภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในสีมาเท่านั้น ย่อมทำวคฺคกรรมแก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมาได้ ไม่เหมือนพระภิกษุที่อยู่ในที่ที่ไม่ใช่สีมา หรือที่อยู่ในอากาศ ที่ไม่สามารถทำวคฺคกรรมแก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอากาศได้. ด้วยอำนาจเช่นนี้เอง อรรถกถาจึงกล่าวว่า แม่น้ำ มหาสมุทร และสระน้ำธรรมชาติ ซึ่งถูกปฏิเสธไม่ให้เป็นพัทธสีมา ก็ยังคงเป็นสีมาโดยสภาพของตนเอง ดังที่กล่าวไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่ใช่สีมา” เป็นต้น. พึงถือเอาดังนี้.

Athassa ṭhitokāsatoti assa bhikkhussa ṭhitokāsato. Sacepi hi bhikkhusahassaṃ tiṭṭhati, tassa ṭhitokāsassa bāhirantato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ vaggakammaparihāratthaṃ sīmāpekkhāya uppannāya tāya saha sayameva sañjātā sattabbhantarasīmā samānasaṃvāsāti adhippāyo. Yattha pana khuddake araññe mahantehi bhikkhūhi paripuṇṇatāya vaggakammasaṅkābhāvena sattabbhantarasīmāpekkhā natthi, tattha sattabbhantarasīmā na uppajjati, kevalāraññasīmāyameva, tattha saṅghena kammaṃ kātabbaṃ. Nadiādīsupi eseva nayo. Vakkhati hi ‘‘sace nadī nātidīghā hoti, pabhavato [Pg.159] paṭṭhāya yāva mukhadvārā sabbattha saṅgho nisīdati, udakukkhepasīmākammaṃ natthī’’tiādi (mahāva. aṭṭha. 147). Iminā eva ca vacanena vaggakammaparihāratthaṃ sīmāpekkhāya sati eva udakukkhepasattabbhantarasīmā uppajjanti, nāsatīti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า “อถสฺส ฐิโตกาเสโต” หมายถึง จากสถานที่ที่ภิกษุนั้นยืนอยู่. แม้หากภิกษุพันรูปยืนอยู่ เมื่อความมุ่งหมายในสีมา (สัตตัพภันตรสีมา) เกิดขึ้นเพื่อป้องกันวคฺคกรรมของภิกษุทั้งหลาย โดยเริ่มจากขอบนอกของสถานที่ที่ภิกษุเหล่านั้นยืนอยู่ สัตตัพภันตรสีมาที่เกิดขึ้นเองพร้อมกับความมุ่งหมายนั้น ย่อมเป็นที่อยู่ร่วมกัน นี่คือความหมาย. แต่ในป่าเล็กๆ ที่ไม่มีความมุ่งหมายในสัตตัพภันตรสีมา เพราะเต็มไปด้วยภิกษุจำนวนมากจนไม่มีความสงสัยว่าจะเกิดวคฺคกรรม ในป่าเล็กๆ นั้น สัตตัพภันตรสีมาก็ไม่เกิดขึ้น มีแต่อรัญญสีมาเท่านั้น ในอรัญญสีมานั้น สังฆกรรมพึงทำได้. ในแม่น้ำเป็นต้นก็มีนัยเดียวกันนี้. เพราะพระองค์จะตรัสไว้ว่า “ถ้าแม่น้ำไม่ยาวเกินไป ตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปากน้ำ หากสงฆ์นั่งอยู่ทั่วทุกแห่ง ก็ไม่มีอุทุกเขปสีมา” เป็นต้น. และด้วยคำกล่าวนี้เอง พึงทราบว่า อุทุกเขปสีมาและสัตตัพภันตรสีมา ย่อมเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีความมุ่งหมายในสีมาเพื่อป้องกันวคฺคกรรมเท่านั้น หากไม่มีความมุ่งหมายในสีมา ก็ไม่เกิดขึ้น.

Keci pana ‘‘samantā abbhantaraṃ minitvā paricchedakaraṇeneva sīmā sañjāyati, na sayamevā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Yadi hi abbhantaraparicchedakaraṇappakārena sīmā uppajjeyya, abaddhasīmā ca na siyā bhikkhūnaṃ kiriyāpakārasiddhito. Apica vaḍḍhakīhatthānaṃ, pakatihatthānañca loke anekavidhattā, vinaye īdisaṃ hatthappamāṇanti avuttattā ca yena kenaci minite ca bhagavatā anuññātena nu kho hatthena minitaṃ, na nu khoti sīmāya vipattisaṅkā bhaveyya. Minantehi ca aṇumattampi ūnamadhikaṃ akatvā minituṃ asakkuṇeyyatāya vipatti eva siyā. Parisavasena cāyaṃ vaḍḍhamānā tesaṃ minanena vaḍḍhati vā hāyati vā. Saṅghe ca kammaṃ katvā gate ayaṃ bhikkhūnaṃ payogena samuppannasīmā tesaṃ payogena vigacchati na vigacchati ca. Kathaṃ baddhasīmā viya yāva sāsanantaradhānā na tiṭṭheyya, ṭhitiyā ca purāṇavihāresu viya sakalepi araññe kathaṃ sīmāsambhedasaṅkā na bhaveyya. Tasmā sīmāpekkhāya eva samuppajjati, tabbigamena vigacchatīti gahetabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ udakukkhepasīmāyampi nadiādīsupi.

แต่บางอาจารย์กล่าวว่า “สีมาจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีการวัดและกำหนดเขตเจ็ดชั่ววาโดยรอบเท่านั้น ไม่ได้เกิดขึ้นเอง” คำกล่าวนี้ไม่ควรยึดถือ. เพราะหากสีมาจะเกิดขึ้นด้วยวิธีการกำหนดเขตเจ็ดชั่ววาแล้ว อพัทธสีมา (สีมาที่ไม่ได้ผูก) ก็จะไม่เกิดขึ้นได้ ด้วยเหตุที่การกระทำของภิกษุทั้งหลายย่อมสำเร็จได้ด้วยวิธีการพิเศษ. อีกประการหนึ่ง ในโลกนี้มีศอกของช่างไม้และศอกปกติหลายชนิด และในพระวินัยก็ไม่ได้กล่าวถึงขนาดศอกเช่นนี้ไว้ ดังนั้น หากวัดด้วยศอกใดๆ ก็ตาม ก็จะเกิดความสงสัยว่า “วัดด้วยศอกที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตหรือไม่” ซึ่งอาจทำให้สีมาวิบัติได้. และผู้ที่วัดก็ไม่สามารถวัดได้โดยไม่ให้ขาดหรือเกินแม้แต่น้อยนิด ซึ่งจะทำให้สีมาวิบัติไปเลย. อีกทั้ง สีมานี้เมื่อขยายออกไปตามจำนวนคณะสงฆ์ ก็จะขยายหรือหดลงตามการวัดของภิกษุเหล่านั้น. และเมื่อสงฆ์ทำกรรมแล้วจากไป สีมาที่เกิดขึ้นด้วยการกระทำของภิกษุเหล่านั้น ก็จะหายไปหรือไม่หายไปตามการกระทำของภิกษุเหล่านั้น. เหตุใดจึงไม่ดำรงอยู่จนกว่าพระศาสนาจะอันตรธานไปเหมือนพัทธสีมา? และเมื่อดำรงอยู่แล้ว เหตุใดจึงไม่เกิดความสงสัยเรื่องสีมาปะปนกันในป่าทั้งหมด เหมือนในวิหารเก่าแก่ทั้งหลาย? ย่อมต้องเกิดความสงสัยอย่างแน่นอน. เพราะฉะนั้น พึงถือเอาว่า สีมาเกิดขึ้นได้ด้วยความมุ่งหมายในสีมาเท่านั้น และจะหายไปเมื่อความมุ่งหมายนั้นหมดไป. พึงถือเอาเช่นนี้ในสัตตัพภันตรสีมานี้ฉันใด ก็พึงถือเอาเช่นเดียวกันในอุทุกเขปสีมาและในแม่น้ำเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วฉันนั้น.

Tatthāpi hi majjhimapuriso na ñāyati. Tathā sabbathāmena khipanaṃ ubhayatthāpi ca yassaṃ disāyaṃ sattabbhantarassa, udakukkhepassa vā okāso na pahoti, tattha kathaṃ minanaṃ, khipanaṃ vā bhaveyya? Gāmakhettādīsu pavisanato akhette sīmā paviṭṭhā nāmāti sīmā vipajjeyya. Apekkhāya sīmuppattiyaṃ pana yato pahoti, tattha sattabbhantaraudakukkhepasīmā sayameva paripuṇṇā jāyanti. Yato pana na pahoti, tattha attano khettappamāṇeneva jāyanti, na bahi. Yaṃ panettha abbhantaraminanapamāṇassa, vālukādikhipanakammassa ca dassanaṃ, taṃ sañjātasīmānaṃ ṭhitaṭṭhānassa paricchedanatthaṃ kataṃ gāmūpacāragharūpacārajānanatthaṃ leḍḍusuppādikhipanavidhānadassanaṃ viya. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘sīmaṃ vā sammannati udakukkhepaṃ vā paricchindatī’’ti vuttaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā). Evaṃ katepi tassa paricchedassa yāthāvato ñātuṃ [Pg.160] asakkuṇeyyattena puthulato ñatvā anto tiṭṭhantehi nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhātabbaṃ, aññaṃ bahi karontehi atidūre nirāsaṅkaṭṭhāne pesetabbaṃ.

ในอุทกุกเขปสีมานั้น แม้บุรุษผู้มีกำลังปานกลางก็ไม่ปรากฏ. เช่นเดียวกัน การซัดด้วยกำลังทั้งหมดก็ไม่ปรากฏ. และในทั้งสองกรณีนี้ คือสัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมา ในทิศทางใดที่พื้นที่ไม่เพียงพอสำหรับเจ็ดชั่ววาหรือการซัดน้ำหนึ่งครั้ง ในที่นั้นจะมีการวัดหรือการซัดได้อย่างไร? หากสีมาเข้าไปในเขตหมู่บ้านเป็นต้น ซึ่งไม่ใช่เขตของตน สีมานั้นก็จะวิบัติไป. แต่เมื่อสีมาเกิดขึ้นด้วยความมุ่งหมาย ในที่ที่เพียงพอ สัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมาก็จะเกิดขึ้นอย่างสมบูรณ์โดยธรรมชาติ. ส่วนในที่ที่ไม่เพียงพอ สีมาก็จะเกิดขึ้นตามขนาดของเขตนั้นเอง ไม่ขยายออกไปภายนอก. อนึ่ง การแสดงการวัดเจ็ดชั่ววาและการซัดทรายเป็นต้นในที่นี้ มีขึ้นเพื่อกำหนดขอบเขตของสถานที่ที่สีมาที่เกิดขึ้นแล้วตั้งอยู่ เหมือนกับการแสดงวิธีการซัดก้อนดินหรือกระด้งเพื่อทราบเขตบ้านและเขตเรือน. ด้วยเหตุนี้เอง ในมาติกาอรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า “พึงสมมติสีมา หรือพึงกำหนดอุทกุกเขปสีมา”. แม้จะมีการกระทำเช่นนี้แล้ว ก็ยังไม่สามารถทราบขอบเขตนั้นได้อย่างแท้จริง ดังนั้น เมื่อทราบโดยประมาณแล้ว ภิกษุที่อยู่ในภายในพึงอยู่ในที่ที่ปราศจากความสงสัย ส่วนภิกษุอื่นที่อยู่ภายนอก พึงส่งไปอยู่ในที่ที่ปราศจากความสงสัยที่ไกลออกไป.

Apare pana ‘‘sīmāpekkhāya kiccaṃ natthi, maggagamananahānādiatthehi ekabhikkhusmimpi araññe vā nadiādīsu vā paviṭṭhe taṃ parikkhipitvā sattabbhantaraudakukkhepasīmā sayameva pabhā viya padīpassa samuppajjati, gāmakhettādīsu tasmiṃ otiṇṇamatte vigacchati. Teneva cettha dvinnaṃ saṅghānaṃ visuṃ kammaṃ karontānaṃ sīmādvayassa antarā sīmantarikā aññaṃ sattabbhantaraṃ, udakukkhepañca ṭhapetuṃ anuññātaṃ, sīmāpariyante hi kenaci kammena pesitassa bhikkhuno samantā sañjātasīmā itaresaṃ sīmāya phusitvā sīmāsambhedaṃ kareyya, so mā hotūti, itarathā hatthacaturaṅgulamattāyapettha sīmantarikāya anujānitabbato. Apica sīmantarikāya ṭhitassāpi ubhayattha kammakopavacanatopi cetaṃ sijjhati. Tampi parikkhipitvā sayameva sañjātāya sīmāya ubhinnampi sīmānaṃ, ekāya eva vā saṅkarato. Itarathā tassa kammakopavacanaṃ na yujjeyya. Vuttañhi mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopetī’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā). Kiñca agāmakāraññe ṭhitassa kammakaraṇicchāvirahitassāpi bhikkhuno sattabbhantaraparicchinne ajjhokāse cīvaravippavāso bhagavatā anuññāto, so ca paricchedo sīmā. Evaṃ apekkhaṃ vinā samuppannā. Tenevettha ‘ayaṃ sīmā ticīvaravippavāsaparihārampi labhatī’ti (mahāva. aṭṭha. 147) vuttaṃ. Tasmā kammakaraṇicchaṃ vināpi vuttanayena samuppatti gahetabbā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ padīpassa pabhā viya sabbapuggalānampi paccekaṃ sīmāsambhavena saṅghe, gaṇe vā kammaṃ karonte tatraṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ samantā paccekaṃ samuppannānaṃ anekasīmānaṃ aññamaññaṃ saṅkaradosappasaṅgato. Parisavasena cassā vaḍḍhi, hāni ca sambhavati. Pacchā āgatānaṃ abhinavasīmantaruppatti eva, gatānaṃ samantā ṭhitasīmāpi vināso ca bhaveyya.

อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า "กิจด้วยการคำนึงถึงสีมาไม่มี. เมื่อภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปในป่าหรือแม่น้ำเป็นต้น ด้วยกิจมีการเดินทางและการอาบน้ำเป็นต้น สัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมาก็ย่อมเกิดขึ้นเองโดยรอบภิกษุนั้น เหมือนแสงแห่งประทีป. เมื่อภิกษุนั้นเพียงแค่ก้าวลงไปในเขตบ้านเป็นต้น สีมานั้นก็ย่อมหายไป. เพราะเหตุนั้น ในสัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมานี้ จึงทรงอนุญาตให้ตั้งสีมันตริกอื่น คือสัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมา ในระหว่างสีมาสองแห่งของสงฆ์สองหมู่ผู้ทำกรรมต่างหาก. เพราะสีมาที่เกิดขึ้นโดยรอบภิกษุผู้ถูกส่งไปทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ที่สุดแห่งสีมานั้น พึงถูกต้องสีมาของผู้อื่นแล้วทำให้สีมาปะปนกัน. เพื่อมิให้การปะปนแห่งสีมานั้นมีขึ้น. หากมิฉะนั้น การอนุญาตสีมันตริกเพียงหนึ่งศอกสี่นิ้วในที่นี้ก็ไม่ควร. อนึ่ง คำกล่าวว่า 'กรรมเสีย' ในสีมาทั้งสอง ก็ย่อมสำเร็จได้แม้แก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริกนั้น. เพราะสีมาที่เกิดขึ้นเองโดยรอบภิกษุนั้น ย่อมปะปนกับสีมาทั้งสอง หรือสีมาแห่งเดียว. หากมิฉะนั้น การกล่าวถึงการเสียกรรมของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริกนั้นก็ไม่ควร. จริงอยู่ ในมาติกาอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'แม้ผู้ที่ยืนอยู่ภายในเขตที่เว้นหัตถบาสแล้ว หรือผู้ที่ยืนอยู่ภายนอกเขตโดยไม่ล่วงเลยเขตอื่นเท่ากันนั้น ก็ทำให้กรรมเสียได้'. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการอยู่ปราศจากผ้าไตรจีวรในที่โล่งแจ้งที่ถูกกำหนดด้วยสัตตัพภันตรสีมา แก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในป่าที่มิใช่เขตบ้าน ผู้ปราศจากความประสงค์จะทำกรรม. และเขตนั้นเป็นสีมาที่เกิดขึ้นเองโดยไม่คำนึงถึงสีมา. เพราะเหตุนั้น ในสัตตัพภันตรสีมานี้จึงกล่าวไว้ว่า 'สีมานี้ย่อมได้ซึ่งการรักษาการอยู่ปราศจากผ้าไตรจีวรด้วย'. เพราะฉะนั้น แม้เว้นความประสงค์จะทำกรรม ก็พึงถือเอาการเกิดขึ้นแห่งสีมาด้วยนัยที่กล่าวแล้ว" คำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะหากสีมาเกิดขึ้นแก่บุคคลทั้งปวงแต่ละรูปโดยรอบเหมือนแสงแห่งประทีปแล้ว เมื่อสงฆ์หรือคณะทำกรรม ก็จะพึงมีโทษคือการปะปนกันของสีมาจำนวนมากที่เกิดขึ้นโดยรอบภิกษุผู้ตั้งอยู่ในที่นั้นแต่ละรูป. และโดยอำนาจแห่งบริษัท การเพิ่มขึ้นและการลดลงของสีมาที่เกิดขึ้นแล้วนั้นก็ไม่ควรมี. การเกิดขึ้นแห่งสีมาอื่นใหม่เท่านั้นพึงมีแก่ภิกษุผู้มาภายหลัง. และการพินาศแห่งสีมาที่ตั้งอยู่โดยรอบภิกษุผู้ไปแล้วก็พึงมี.

Pāḷiyaṃ pana ‘‘samantā sattabbhantarā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā’’tiādinā (mahāva. 147) ekā eva sattabbhantarā, udakukkhepā ca anuññātā, na cesā sīmā sabhāvena, kāraṇasāmatthiyena vā pabhā viya padīpassa uppajjati. Kintu [Pg.161] bhagavato anujānaneneva, bhagavā ca imāyo anujānanto bhikkhūnaṃ vaggakammaparihārena kammakaraṇasukhatthameva anuññāsīti kathaṃ nahānādikiccena paviṭṭhānampi samantā tāsaṃ sīmānaṃ samuppatti payojanābhāvā? Payojane ca ekaṃ eva payojananti kathaṃ paccekaṃ bhikkhugaṇanāya anekasīmāsamuppatti? ‘‘Ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ. Yaṃ pana dvinnaṃ sīmānaṃ antarā tattakaparicchedeneva sīmantarikaṭṭhapanavacanaṃ, tattha ṭhitānaṃ kammakopavacanañca, tampi imāsaṃ sīmānaṃ paricchedassa dubbodhatāya sīmāya sambhedasaṅkaṃ, kammakopasaṅkañca dūrato pariharituṃ vuttaṃ.

แต่ในพระบาลีได้ทรงอนุญาตสัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมาเพียงแห่งเดียวเท่านั้น โดยมีคำว่า "โดยรอบเจ็ดอัพภันดร. นี้เป็นผู้มีสีมาเสมอกันในที่นั้น" เป็นต้น. อนึ่ง สัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมานี้ย่อมไม่เกิดขึ้นเองโดยสภาพ หรือโดยอำนาจแห่งเหตุ เหมือนแสงแห่งประทีป. แต่ย่อมเกิดขึ้นด้วยการอนุญาตของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น. และพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงอนุญาตสีมาเหล่านี้ ก็ทรงอนุญาตเพื่อประโยชน์แก่การทำกรรมของภิกษุทั้งหลาย โดยการละเว้นวรรคกรรมเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น การเกิดขึ้นแห่งสีมาเหล่านั้นโดยรอบภิกษุผู้เข้าไปด้วยกิจมีการอาบน้ำเป็นต้น จะมีได้อย่างไรในเมื่อไม่มีประโยชน์? และเมื่อมีประโยชน์ ก็มีประโยชน์เพียงสีมาแห่งเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น การเกิดขึ้นแห่งสีมาจำนวนมากตามจำนวนภิกษุแต่ละรูป จะมีได้อย่างไร? จริงอยู่ ได้กล่าวไว้ว่า "ผู้ที่ยืนอยู่ในสีมาเดียวกันโดยไม่เว้นหัตถบาส". ส่วนคำกล่าวที่ว่าตั้งสีมันตริกด้วยเขตประมาณเท่านั้นในระหว่างสีมาสองแห่ง และคำกล่าวที่ว่ากรรมเสียของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริกนั้น ก็กล่าวไว้เพื่อละเว้นความสงสัยในการปะปนกันแห่งสีมาและความสงสัยในการเสียกรรมจากที่ไกล เพราะความยากที่จะรู้เขตของสีมาเหล่านี้.

Yo ca cīvarāvippavāsatthaṃ bhagavatā abbhokāse dassito sattabbhantaraparicchedo, so sīmā eva na hoti, khettataḷākādiparicchedo viya ayamettha eko paricchedova. Tattha ca bahūsu bhikkhūsu ekato ṭhitesu tesaṃ visuṃ visuṃ attano ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya samantā sattabbhantaraparicchedabbhantare eva cīvaraṃ ṭhapetabbaṃ. Na parisapariyantato paṭṭhāya. Parisapariyantato paṭṭhāya hi abbhantare gayhamāne abbhantarapariyosāne ṭhapitacīvaraṃ majjhe ṭhitassa abbhantarato bahi hotīti taṃ aruṇuggamane nissaggiyaṃ siyā. Sīmā pana parisapariyantatova gahetabbā. Cīvaravippavāsaparihāropettha abbhokāsaparicchedassa vijjamānattā vutto, na pana yāva sīmāparicchedaṃ labbhamānattā mahāsīmāya avippavāsasīmāvohāro viya. Mahāsīmāyampi hi gāmagāmūpacāresu cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti. Idhāpi majjhe ṭhitassa sīmāpariyante nissaggiyaṃ hoti. Tasmā yathāvuttasīmāpekkhavasenevetāsaṃ sattabbhantaraudakukkhepasīmānaṃ uppatti, tabbigamena vināso ca gahetabbāti amhākaṃ khanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Añño vā pakāro ito yuttataro gavesitabbo.

เขตอัพภันดรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ในที่โล่งแจ้งเพื่อการอยู่ปราศจากผ้าไตรจีวรนั้น ไม่ใช่สีมานั่นเอง. ที่โล่งแจ้งนี้เป็นเพียงเขตหนึ่งเท่านั้น เหมือนเขตนา เขื่อนกั้นน้ำเป็นต้น. จริงอยู่ ในการอยู่ปราศจากผ้าไตรจีวรนั้น เมื่อภิกษุจำนวนมากตั้งอยู่พร้อมกัน ผ้าไตรจีวรพึงวางไว้ภายในเขตเจ็ดอัพภันดรโดยรอบ เริ่มต้นจากที่ตั้งอยู่ของภิกษุแต่ละรูปเท่านั้น. ไม่พึงวางเริ่มต้นจากที่สุดแห่งบริษัท. จริงอยู่ หากถือเอาภายในเริ่มต้นจากที่สุดแห่งบริษัทแล้ว ผ้าไตรจีวรที่วางไว้ที่ที่สุดแห่งอัพภันดรนั้น ย่อมเป็นภายนอกจากภายในของภิกษุผู้ตั้งอยู่ท่ามกลางสงฆ์. เพราะเหตุนั้น ผ้าไตรจีวรนั้นพึงเป็นนิสสัคคีย์เมื่ออรุณขึ้น. แต่สีมานั้นพึงถือเอาจากที่สุดแห่งบริษัทเท่านั้น. การรักษาการอยู่ปราศจากผ้าไตรจีวรในที่นี้กล่าวไว้เพราะมีอยู่ของเขตที่โล่งแจ้ง ไม่ได้กล่าวไว้เพราะพึงได้จนถึงเขตสีมา เหมือนการเรียกขานว่าสีมาที่อยู่ไม่ปราศจากผ้าไตรจีวรในมหาสีมา. จริงอยู่ แม้ในมหาสีมา ผ้าไตรจีวรก็เป็นนิสสัคคีย์ในบ้านและอุปจารบ้าน. แม้ในสัตตัพภันตรสีมานี้ ผ้าไตรจีวรก็เป็นนิสสัคคีย์ที่ที่สุดแห่งสีมาของภิกษุผู้ตั้งอยู่ท่ามกลางสงฆ์. เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นและการพินาศของสัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมาเหล่านี้ พึงถือเอาด้วยอำนาจแห่งการคำนึงถึงสีมาที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น นี้คือความเห็นของเรา. พึงพิจารณาแล้วถือเอา. หรือพึงแสวงหานัยอื่นที่สมควรยิ่งกว่านัยที่กล่าวมานี้.

Idha pana ‘‘araññe samantā sattabbhantarā’’ti evaṃ pāḷiyaṃ viñjhāṭavisadise araññe samantā sattabbhantarāti aṭṭhakathāyañca rukkhādinirantarepi araññe sattabbhantarasīmāya vihitattā attano nissayabhūtāya araññasīmāya saha etassā rukkhādisambandhe dosābhāvo pageva agāmake rukkheti nissitepi padese cīvaravippavāsassa rukkhaparihāraṃ vināva abbhokāsaparihārova anumatoti siddhoti veditabbo.

อนึ่ง พึงทราบว่า อรรถนี้ย่อมสำเร็จว่า ในสัตตัพภันตรสีมานี้ เพราะสัตตัพภันตรสีมาถูกบัญญัติไว้ในพระบาลีว่า "ในป่าโดยรอบเจ็ดอัพภันดร" และในอรรถกถาว่า "ในป่าที่เหมือนป่าวิญฌาฏโดยรอบเจ็ดอัพภันดร" แม้ในป่าที่มีต้นไม้เป็นต้นไม่ขาดสาย หรือไม่มีช่องว่าง จึงไม่มีโทษในการเกี่ยวข้องกับต้นไม้เป็นต้นของสัตตัพภันตรสีมานี้พร้อมด้วยสีมาป่าที่เป็นที่อาศัยของตน. ยิ่งกว่านั้น แม้ในประเทศที่ไม่มีบ้านซึ่งอาศัยต้นไม้ทั้งหลาย การรักษาการอยู่ปราศจากผ้าไตรจีวรก็ทรงอนุญาตด้วยการรักษาที่โล่งแจ้งเท่านั้น เว้นการรักษาด้วยต้นไม้.

Upacāratthāyāti [Pg.162] sīmantarikatthāya sattabbhantarato adhikaṃ vaṭṭati. Ūnakaṃ pana na vaṭṭati eva sattabbhantaraparicchedassa dubbijānattā. Tasmā saṅghaṃ vinā ekenāpi bhikkhunā bahi tiṭṭhantena aññaṃ sattabbhantaraṃ atikkamitvā atidūre eva ṭhātabbaṃ, itarathā kammakopasaṅkato. Udakukkhepepi eseva nayo. Teneva vakkhati ‘‘ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 147). Idañcettha sīmantarikavidhānaṃ dvinnaṃ baddhasīmānaṃ sīmantarikānujānanasuttānulomato siddhanti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi hi bhagavatā nidānavasena ekagāmasīmānissitānaṃ, ekasabhāgānañca dvinnaṃ baddhasīmānameva aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇadosaparihārāya sīmantarikā anuññātā, tathāpi tadanulomato ekaaraññasīmānadiādisīmañca nissitānaṃ ekasabhāgānaṃ dvinnaṃ sattabbhantarasīmānampi udakukkhepasīmānampi aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇaṃ, sīmantarikaṃ vinā abyavadhānena ṭhānañca bhagavatā anabhimatamevāti ñatvā aṭṭhakathācariyā idhāpi sīmantarikavidhānamakaṃsu. Visabhāgasīmānampi hi ekasīmānissitattaṃ, ekasabhāgattañcāti dvīhaṅgehi samannāgate sati ekaṃ sīmantarikaṃ vinā ṭhānaṃ sambhedāya hoti, nāsatīti daṭṭhabbaṃ. Sīmantarikavidhānasāmatthiyeneva cetāsaṃ rukkhādisambandhopi baddhasīmānaṃ viya aññamaññaṃ na vaṭṭatīti ayampi nayato dassito evāti gahetabbaṃ.

บทว่า อุปจารตฺถายา หมายถึง เพื่อประโยชน์แห่งสีมันตริกะ (เขตคั่น) นั้น พึงมีระยะเกินกว่า ๗ อัพภันดร ส่วนที่น้อยกว่านั้นไม่ควรเลย เพราะเขต ๗ อัพภันดรนั้นยากที่จะกำหนดได้ ฉะนั้น ภิกษุรูปหนึ่งซึ่งอยู่นอกสีมาโดยปราศจากสงฆ์ พึงอยู่ให้พ้นจากเขต ๗ อัพภันดรอื่นไปไกลทีเดียว มิฉะนั้นจะพึงสงสัยว่ากรรมวิบัติ แม้ในอุทกุกเขปสีมาก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ส่วนที่น้อยกว่านั้นไม่ควร" (มหาวรรค อรรถกถา ๑๔๗) พึงทราบว่า การกำหนดสีมันตริกะในที่นี้สำเร็จได้โดยอนุโลมตามพระสูตรที่ทรงอนุญาตสีมันตริกะของพัทธสีมา ๒ แห่ง แม้ว่าพระผู้มีพระภาคจะทรงอนุญาตสีมันตริกะเพื่อป้องกันโทษแห่งการปะปนและการทับซ้อนกันของพัทธสีมา ๒ แห่งที่อาศัยสีมาบ้านเดียวกันและมีสภาพเสมอกันโดยเป็นนิทาน แต่ถึงกระนั้น อรรถกถาจารย์ทั้งหลายก็ทราบว่า การปะปนและการทับซ้อนกันของสัตตัพภันตรสีมา ๒ แห่ง และอุทกุกเขปสีมา ๒ แห่ง ที่อาศัยสีมาป่าแห่งหนึ่งและสีมาแม่น้ำเป็นต้น และมีสภาพเสมอกันนั้น และการอยู่โดยไม่มีสีมันตริกะคั่นนั้น ไม่เป็นที่ทรงประสงค์ของพระผู้มีพระภาค จึงได้กำหนดสีมันตริกะในที่นี้ด้วย พึงทราบว่า แม้สีมาต่างสภาพกัน หากประกอบด้วยองค์ ๒ ประการ คือ การอาศัยสีมาเดียวกันและการมีสภาพเสมอกันแล้ว การอยู่โดยไม่มีสีมันตริกะคั่นย่อมเป็นเหตุให้เกิดการปะปนกัน แต่ถ้าไม่มีองค์ ๒ ประการนี้ก็ไม่เป็นเหตุให้เกิดการปะปนกัน ด้วยอานุภาพแห่งการกำหนดสีมันตริกะนี้เอง การที่ต้นไม้เป็นต้นเกี่ยวเนื่องกันระหว่างสีมาเหล่านี้ก็ไม่ควร เหมือนกับพัทธสีมา พึงถือว่าอรรถนี้ก็แสดงไว้โดยนัยนี้แล้ว

‘‘Sabhāvenevā’’ti iminā gāmasīmā viya abaddhasīmāti dasseti. Sabbamettha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti samānasaṃvāsā ekūposathāti dasseti. Yena kenacīti antamaso sūkarādinā sattena. Mahoghena pana unnataṭṭhānato ninnaṭṭhāne patantena khato khuddako vā mahanto vā lakkhaṇayutto jātassarova. Etthāpi khuddake udakukkhepakiccaṃ natthi, samudde pana sabbathā udakukkhepasīmāyameva kammaṃ kātabbaṃ sodhetuṃ dukkarattā.

ด้วยบทว่า "สภาเวเนวะ" แสดงว่า เป็นอพัทธสีมา (สีมาที่ไม่ได้ผูก) เหมือนสีมาบ้าน ด้วยบทว่า "สัพพเมตถ สังฆะกัมมัง กาตุง วัตตะติ" แสดงว่า เป็นที่อยู่ร่วมกันและทำอุโบสถร่วมกันได้ (สมนสังวาสา เอกูปสถา) ด้วยบทว่า "เยนะ เกนะจิ" หมายถึง แม้ด้วยสัตว์มีสุกรเป็นต้น ส่วนบึงที่เกิดเองซึ่งมีลักษณะสมบูรณ์ ไม่ว่าจะเล็กหรือใหญ่ ที่ถูกกระแสน้ำใหญ่พัดพาจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำกัดเซาะนั้น ก็เป็นชาตัสสร (บึงที่เกิดเอง) ในชาตัสสรเล็กๆ นี้ ไม่มีกิจแห่งอุทกุกเขปสีมา แต่ในมหาสมุทรนั้น พึงทำกรรมด้วยอุทกุกเขปสีมาเท่านั้นทุกประการ เพราะยากที่จะชำระให้บริสุทธิ์ได้

Puna tatthāti lokavohārasiddhāsu etāsu nadiādīsu tīsu abaddhasīmāsu puna vaggakammaparihāratthaṃ sāsanavohārasiddhāya abaddhasīmāya paricchedaṃ dassentoti adhippāyo. Pāḷiyaṃ yaṃ majjhimassa purisassātiādīsu udakaṃ ukkhipitvā khipīyati etthāti udakukkhepo, udakassa patanokāso, tasmā udakukkhepā. Ayañhettha padasambandhavasena attho – parisapariyantato paṭṭhāya samantā yāva majjhimassa purisassa [Pg.163] udakukkhepo udakapatanaṭṭhānaṃ, tāva yaṃ taṃ paricchinnaṭṭhānaṃ, ayaṃ tattha nadiādīsu aparā samānasaṃvāsā udakukkhepasīmāti.

บทว่า ปุนะ ตัตถะ มีอธิบายว่า ในอพัทธสีมา ๓ ประเภท คือ แม่น้ำเป็นต้น ซึ่งสำเร็จด้วยโลกโวหารเหล่านั้น เพื่อป้องกันวรรคกรรมอีกครั้งหนึ่ง จึงแสดงเขตของอพัทธสีมาที่สำเร็จด้วยพระศาสนโวหาร นี่คือความหมาย ในพระบาลีบทว่า "ยัง มัชฌิมัสสะ ปุริสัสสา" เป็นต้น สถานที่ที่ยกน้ำขึ้นแล้วซัดไปนั้นเรียกว่า อุทกุกเขปะ (ที่ซัดน้ำ) เป็นที่ที่น้ำตกลงไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า อุทกุกเขปะ อรรถในบทนี้โดยนัยแห่งการเชื่อมบทคือ นับตั้งแต่ขอบเขตของบริษัทโดยรอบไปจนถึงที่ที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางซัดน้ำไปตก สถานที่ที่ถูกกำหนดไว้นั้น เป็นอุทกุกเขปสีมาอีกแห่งหนึ่งในแม่น้ำเป็นต้น ซึ่งเป็นที่อยู่ร่วมกันได้

Tassa antoti tassa udakukkhepaparicchinnassa ṭhānassa anto. Na kevalañca tasseva anto, tato bahipi, ekassa udakukkhepassa anto ṭhātuṃ na vaṭṭatīti vacanaṃ udakukkhepaparicchedassa dubbijānato kammakopasaṅkā hotīti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopeti idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu sanniṭṭhāna’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ. Yaṃ panettha sāratthadīpaniyaṃ ‘‘tassa anto hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhito kammaṃ kopetīti iminā bahiparicchedato yattha katthaci ṭhito kammaṃ na kopetī’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.147) vatvā mātikāṭṭhakathāvacanampi paṭikkhipitvā ‘‘neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ upalabbhatī’’tiādi bahu papañcitaṃ, taṃ na sundaraṃ idha aṭṭhakathāvacanena mātikāṭṭhakathāvacanassa nayato saṃsandanato saṅghaṭanato. Tathā hi dvinnaṃ udakukkhepaparicchedānamantarā vidatthicaturaṅgulamattampi sīmantarikaṃ aṭṭhapetvā ‘‘añño udakukkhepo sīmantarikāya ṭhapetabbo, tato adhikaṃ vaṭṭati eva, ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti evaṃ idheva vuttena iminā aṭṭhakathāvacanena sīmantarikopacārena udakukkhepato ūnake ṭhapite sīmāya sīmāsambhedato kammakopopi vutto eva. Yadaggena ca evaṃ vutto, tadaggena tattha ekabhikkhuno pavesepi sati tassa sīmaṭṭhabhāvato kammakopo vutto eva hoti. Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti kathanañcetaṃ udakukkhepaparicchedassa dubbijānantenapi sīmāsambhedasaṅkaāparihāratthaṃ vuttaṃ. Sattabbhantarasīmānamantarā tattakaparicchedeneva sīmantarikavidhānavacanatopi etāsaṃ dubbijānaparicchedatā, tattha ca ṭhitānaṃ kammakopasaṅkā sijjhati. Kammakopasaṅkaṭṭhānampi ācariyā dūrato parihāratthaṃ kammakopaṭṭhānanti vatvāva ṭhapesunti gahetabbaṃ.

บทว่า ตสฺส อนฺโต หมายถึง ภายในสถานที่ที่กำหนดด้วยอุทกุกเขปะนั้น และไม่ใช่เพียงภายในสถานที่นั้นเท่านั้น แม้ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายนอกเขตนั้น (ก็ทำให้กรรมวิบัติได้) คำกล่าวที่ว่า 'การยืนอยู่ภายในอุทกุกเขปะแห่งเดียวไม่ควร' นั้น เพราะกำหนดเขตอุทกุกเขปะได้ยาก จึงมีความสงสัยว่ากรรมจะวิบัติ ด้วยเหตุนั้น ในมาติกาอรรถกถาจึงกล่าวว่า 'แม้ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายในกำหนดเขตโดยละหัตถบาส และแม้ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายนอกกำหนดเขตโดยไม่ล่วงเลยกำหนดเขตอื่นที่มีประมาณเท่านั้น ก็ทำให้กรรมวิบัติได้ นี้เป็นข้อวินิจฉัยในอรรถกถาทั้งปวง' ส่วนคำใดที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนีว่า 'ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายในเขตนั้นโดยละหัตถบาส ย่อมทำให้กรรมวิบัติ ด้วยคำนี้ (แสดงว่า) ภิกษุผู้ยืนอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งภายนอกกำหนดเขต ย่อมไม่ทำให้กรรมวิบัติ' ดังนี้เป็นต้น แล้วคัดค้านคำของมาติกาอรรถกถา ขยายความไว้มากว่า 'ไม่ปรากฏทั้งในบาลีและอรรถกถา' เป็นต้นนั้น คำนั้นไม่ดี เพราะในที่นี้ คำอรรถกถาเข้ากันได้และเชื่อมโยงกันได้กับคำของมาติกาอรรถกถาโดยนัย ด้วยว่า เมื่อไม่เว้นสีมันตริกะแม้เพียงคืบหรือ ๔ นิ้วในระหว่างกำหนดเขตอุทกุกเขปะ ๒ แห่ง แล้วกล่าวไว้ในอรรถกถานี้เองว่า 'อุทกุกเขปะอื่นพึงตั้งไว้เป็นสีมันตริกะ (ระยะที่เกินกว่านั้นควรแน่นอน ส่วนที่หย่อนกว่านั้นไม่ควร)' ด้วยคำอรรถกถานี้ที่กล่าวโดยอ้อมถึงสีมันตริกะ เมื่อตั้ง (สีมันตริกะ) ให้หย่อนกว่าอุทกุกเขปะ ก็เท่ากับกล่าวถึงความวิบัติแห่งกรรมเพราะความระคนกันแห่งสีมาของสีมา (นั้น) แล้ว และเมื่อกล่าวไว้อย่างนี้ โดยส่วนใด แม้เมื่อภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปในที่นั้น (สีมันตริกะ) เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมา ความวิบัติแห่งกรรมก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วโดยส่วนนั้นนั่นเอง คำกล่าวในอรรถกถาที่ว่า 'ส่วนที่หย่อนกว่านั้นไม่ควร' นี้ แม้เพราะกำหนดเขตอุทกุกเขปะได้ยาก ก็กล่าวไว้เพื่อป้องกันความสงสัยเรื่องความระคนกันแห่งสีมา แม้โดยนัยแห่งการบัญญัติสีมันตริกะด้วยการกำหนดเขตเพียงเท่านั้นในระหว่างสัตตัพภันตรสีมาทั้งหลาย ความที่สีมาเหล่านั้นมีกำหนดเขตที่รู้ได้ยาก และความสงสัยเรื่องความวิบัติแห่งกรรมของภิกษุผู้ยืนอยู่ในที่นั้น ก็ย่อมสำเร็จ แม้สถานที่ที่น่าสงสัยว่ากรรมจะวิบัติ อาจารย์ทั้งหลายเพื่อจะให้หลีกเลี่ยงแต่ไกล จึงกล่าวว่าเป็นสถานที่ที่กรรมวิบัติแล้วตั้งไว้ พึงทราบอย่างนี้

Tanti sīmaṃ. ‘‘Sīghameva atikkāmetī’’ti iminā taṃ anatikkamitvā anto eva parivattamānāya kātuṃ vaṭṭatīti dasseti. Etadatthameva hi vālukādīhi sīmāparicchindanaṃ, itarathā bahi parivattā nu kho, no vāti kammakopasaṅkā bhaveyyāti. Aññissā anussāvanāti kevalāya nadisīmāya anussāvanā[Pg.164]. Antonadiyaṃ jātarukkhe vāti udakukkhepaparicchedassa bahi ṭhite rukkhepi vā. Bahinaditīrameva hi visabhāgasīmattā abandhitabbaṭṭhānaṃ, na antonadī nissayattena sabhāgattā. Teneva ‘‘bahinaditīre vihārasīmāya vā’’tiādinā tīrameva abandhitabbaṭṭhānattena dassitaṃ, na pana nadī. ‘‘Rukkhepi ṭhitehī’’ti idaṃ antoudakukkhepaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi bahiudakukkhepe bhikkhūnaṃ ṭhātuṃ vaṭṭati.

บทว่า ตํ หมายถึง สีมา ด้วยบทว่า สีฆเมว อติกฺกาเมติ นี้ แสดงว่า เมื่อเรือไม่ล่วงเลยสีมานั้นและหมุนเวียนอยู่ภายในเท่านั้น ควรทำ (กรรม) ได้ เพราะเหตุนี้เอง การกำหนดสีมาด้วยทรายเป็นต้นจึงมี มิฉะนั้น จะมีความสงสัยว่ากรรมจะวิบัติว่า 'เรือหมุนไปภายนอกหรืออย่างไร' บทว่า อญฺญิสฺสา อนุสฺสาวนา หมายถึง การสวดกรรมวาจาในนทีสีมาล้วนๆ บทว่า อนฺโตนทิยํ ชาตรุกฺเข วา หมายถึง แม้ในต้นไม้ที่ตั้งอยู่ภายนอกกำหนดเขตอุทกุกเขปะ เพราะฝั่งแม่น้ำภายนอกเท่านั้นเป็นสถานที่ที่ไม่ควรผูกสีมาเนื่องจากเป็นวิสภาคะสีมา ส่วนภายในแม่น้ำไม่ใช่สถานที่ที่ไม่ควรผูกสีมาเพราะเป็นสภาคะโดยความเป็นที่อาศัย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงฝั่งนั่นเองว่าเป็นสถานที่ที่ไม่ควรผูกสีมา ด้วยคำว่า 'ที่ฝั่งแม่น้ำภายนอก หรือที่วิหารสีมา' เป็นต้น แต่ไม่ได้แสดงแม่น้ำ คำว่า รุกฺเขปิ ฐิเตหิ นี้ กล่าวหมายถึงต้นไม้ที่ตั้งอยู่ภายในอุทกุกเขปะ เพราะภิกษุไม่ควรยืนอยู่ในที่ภายนอกอุทกุกเขปะ

Rukkhassāti tasseva antoudakukkhepaṭṭhassa rukkhassa. Sīmaṃ vā sodhetvāti yathāvuttaṃ vihāre baddhasīmaṃ, gāmasīmañca tattha ṭhitabhikkhūnaṃ hatthapāsānayanabahisīmākaraṇavaseneva sodhetvā. Yathā ca udakukkhepasīmāyaṃ kammaṃ karontehi, evaṃ baddhasīmāyaṃ, gāmasīmāyaṃ vā kammaṃ karontehipi udakukkhepasīmaṭṭhe sodhetvāva kātabbaṃ. Eteneva sattabbhantaraaraññasīmāhipi udakukkhepasīmāya, imāya ca saddhiṃ tāsaṃ rukkhādisambandhadosopi nayato dassitova hoti. Imināva nayena sattabbhantarasīmāya baddhasīmāgāmasīmāhipi saddhiṃ, etāsañca sattabbhantarasīmāya saddhiṃ sambandhadoso ñātabbo. Aṭṭhakathāyaṃ panetaṃ sabbaṃ vuttanayato sakkā ñātunti aññamaññasamāsannānamevettha dassitaṃ.

บทว่า รุกฺขสฺส หมายถึง ของต้นไม้นั้นเองที่ตั้งอยู่ภายในอุทกุกเขปะ บทว่า สีมํ วา โสเธตฺวา หมายถึง ชำระพัทธสีมาในวิหารตามที่กล่าวแล้ว และคามสีมา ด้วยอำนาจแห่งการนำภิกษุผู้ตั้งอยู่ในที่นั้นเข้าสู่หัตถบาสหรือทำให้เป็นภายนอกสีมา ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะทำกรรมในอุทกุกเขปสีมา ชำระแล้วจึงควรทำฉันใด แม้ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะทำกรรมในพัทธสีมาหรือคามสีมา ก็พึงชำระ (ภิกษุ) ผู้ตั้งอยู่ในอุทกุกเขปสีมาแล้วจึงควรทำฉันนั้น ด้วยคำนี้เอง โทษในการเกี่ยวเนื่องกับต้นไม้เป็นต้นของสัตตัพภันตรสีมาและอรัณยสีมาทั้งหลายกับอุทกุกเขปสีมานี้ และของอุทกุกเขปสีมานี้กับสีมาเหล่านั้น ก็เป็นอันแสดงไว้แล้วโดยนัย พึงทราบโทษในการเกี่ยวเนื่องของสัตตัพภันตรสีมากับพัทธสีมาและคามสีมาทั้งหลาย และของพัทธสีมาและคามสีมาเหล่านั้นกับสัตตัพภันตรสีมา โดยนัยนี้เช่นกัน แต่ในอรรถกถา ท่านแสดงการบัญญัติความระคนกันของสีมาที่อยู่ใกล้กันและกันเท่านั้น โดยหวังว่า 'คำทั้งหมดนี้สามารถรู้ได้โดยนัยที่กล่าวแล้ว'

Tatridaṃ suttānulomato nayaggahaṇamukhaṃ – yathā hi baddhasīmāyaṃ sammatā vipattisīmā hotīti tāsaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandho na vaṭṭati, evaṃ nadiādīsu sammatāpi baddhasīmā vipattisīmāva hotīti tāhipi saddhiṃ tassā rukkhādisambandho na vaṭṭatīti sijjhati. Iminā nayena sattabbhantarasīmāya gāmanadiādīhi saddhiṃ, udakukkhepasīmāya ca araññādīhi saddhiṃ rukkhādisambandhassa na vaṭṭanakabhāvo ñātabbo, evametā bhagavatā anuññātā baddhasīmā sattabbhantaraudakukkhepasīmā aññamaññañceva attano nissayavirahitāhi itarītarāsaṃ nissayasīmāhi ca rukkhādisambandhe sati sambhedadosamāpajjatīti suttānulomanayo ñātabbova.

ในคำนั้น นี่เป็นแนวทางแห่งการถือเอานัยโดยอนุโลมตามพระสูตร คือ เหมือนอย่างว่า พัทธสีมาที่สมมติในพัทธสีมา ย่อมเป็นสีมาวิบัติ ฉะนั้น การเกี่ยวเนื่องกับต้นไม้เป็นต้นของพัทธสีมาเหล่านั้นจึงไม่ควรฉันใด แม้พัทธสีมาที่สมมติในแม่น้ำเป็นต้น ก็เป็นสีมาวิบัติเหมือนกัน ฉะนั้น การเกี่ยวเนื่องกับต้นไม้เป็นต้นของพัทธสีมานั้นกับแม่น้ำเป็นต้นจึงไม่ควร ดังนี้ ย่อมสำเร็จ โดยนัยนี้ พึงทราบความที่การเกี่ยวเนื่องกับต้นไม้เป็นต้นของสัตตัพภันตรสีมากับคามสีมาและนทีสีมาเป็นต้น และของอุทกุกเขปสีมากับอรัณยสีมาเป็นต้น ไม่เป็นไปตามโทษ (คือมีโทษ) อย่างนี้ พัทธสีมา สัตตัพภันตรสีมา และอุทกุกเขปสีมาเหล่านี้ ที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้ว เมื่อมีการเกี่ยวเนื่องกับต้นไม้เป็นต้น ทั้งกับกันและกัน และกับสีมาที่เป็นที่อาศัยของสีมาอื่นที่เว้นจากสีมาที่เป็นที่อาศัยของตน ย่อมถึงซึ่งโทษคือความระคนกัน พึงทราบว่าเป็นนัยที่อนุโลมตามพระสูตร

Attano attano pana nissayabhūtagāmādīhi saddhiṃ baddhasīmādīnaṃ tissannaṃ uppattikāle bhagavatā anuññātassa sambhedajjhottharaṇassa anulomato rukkhādisambandhopi anuññātova hotīti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ udakukkhepabaddhasīmādīnaṃ antarā kasmā sīmantarikā na vihitāti? Nissayabhedasabhāvabhedehi [Pg.165] sayameva bhinnattā. Ekanissayaekasabhāvānameva hi sīmantarikāya vināsaṃ karotīti vuttovāyamattho. Eteneva nadinimittaṃ katvā baddhāya sīmāya saṅghe kammaṃ karonte nadiyampi yāva gāmakhettaṃ āhacca ṭhitāya udakukkhepasīmāya aññesaṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti siddhaṃ hoti. Yā panetā lokavohārasiddhā gāmāraññanadisamuddajātassarasīmā pañca, tā aññamaññarukkhādisambandhepi sambhedadosaṃ nāpajjati, tathā lokavohārābhāvato. Na hi gāmādayo gāmantarādīhi, nadiādīhi ca rukkhādisambandhamattena sambhinnāti loke voharanti. Lokavohārasiddhānañca lokavohāratova sambhedo vā asambhedo vā gahetabbo, nāññato. Teneva aṭṭhakathāyaṃ tāsaṃ aññamaññaṃ katthacipi sambhedanayo na dassito, sāsanavohārasiddhoyeva dassitoti.

แต่พึงทราบว่า การเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้นของสีมาทั้งสาม คือ พัทธสีมาเป็นต้น กับคามสีมาเป็นต้นซึ่งเป็นที่อาศัยของตน ๆ นั้น ก็เป็นสิ่งที่ทรงอนุญาตแล้วโดยอนุโลมตามการปะปนและการทับถมกันที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ในเวลาที่สีมาเหล่านั้นเกิดขึ้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงไม่มีการกำหนดสีมันตริกา (เขตคั่นสีมา) ระหว่างอุทุกเขปสีมา พัทธสีมาเป็นต้น? เพราะสีมาเหล่านั้นแตกต่างกันโดยธรรมชาติของการเป็นที่อาศัยและโดยลักษณะของตนเอง. ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้วว่า การปะปนกันย่อมเกิดขึ้นเฉพาะกับสีมาที่มีที่อาศัยเดียวกันและมีลักษณะเดียวกันเท่านั้น หากไม่มีสีมันตริกา. ด้วยเหตุนี้เอง คำกล่าวที่ว่า "เมื่อสงฆ์ทำกรรมในสีมาที่ผูกไว้โดยมีแม่น้ำเป็นนิมิต ย่อมควรที่ภิกษุอื่นจะทำกรรมในอุทุกเขปสีมาที่ตั้งอยู่จรดเขตบ้านในแม่น้ำนั้นด้วย" จึงสำเร็จ. ส่วนสีมาห้าอย่างเหล่านี้ คือ คามสีมา อรัญญสีมา นทีสีมา สมุทรสีมา และชาตัสสรสีมา ที่สำเร็จด้วยโลกโวหารนั้น แม้จะมีการเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้น ก็ไม่ถึงซึ่งโทษแห่งการปะปนกัน เพราะไม่มีโลกโวหารเช่นนั้น. เพราะในโลกนี้ เขาไม่เรียกหมู่บ้านเป็นต้นว่าปะปนกันกับหมู่บ้านอื่นเป็นต้น หรือกับแม่น้ำเป็นต้น เพียงเพราะมีการเกี่ยวเนื่องกันด้วยต้นไม้เป็นต้น. และการปะปนกันหรือการแยกกันของสีมาที่สำเร็จด้วยโลกโวหารนั้น พึงยึดถือตามโลกโวหารเท่านั้น ไม่ใช่จากอย่างอื่น. ด้วยเหตุนั้นเอง ในอรรถกถาจึงไม่ได้แสดงนัยแห่งการปะปนกันของสีมาเหล่านั้นในที่ใดที่หนึ่งเลย แต่ได้แสดงเฉพาะสีมาที่สำเร็จด้วยศาสนโวหารเท่านั้น.

Ettha pana baddhasīmāya tāva ‘‘heṭṭhā pathavīsandhārakaṃ udakapariyantaṃ katvā sīmāgatā hotī’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 138) adhobhāgaparicchedo aṭṭhakathāyaṃ sabbathā dassito. Gāmasīmādīnaṃ pana na dassito. Kathamayaṃ jānitabboti? Keci tāvettha ‘‘gāmasīmādayopi baddhasīmā viya pathavīsandhārakaṃ udakaṃ āhacca tiṭṭhatī’’ti vadanti.

ในที่นี้ การกำหนดขอบเขตด้านล่างของพัทธสีมานั้น ได้แสดงไว้ในอรรถกถาโดยประการทั้งปวง ด้วยคำว่า "สีมานั้นย่อมถึงซึ่งที่สุดแห่งน้ำที่รองรับแผ่นดินเบื้องล่าง" เป็นต้น. แต่การกำหนดขอบเขตด้านล่างของคามสีมาเป็นต้นนั้น ไม่ได้แสดงไว้. การกำหนดนี้พึงทราบได้อย่างไร? อาจารย์บางท่านในที่นี้กล่าวว่า "คามสีมาเป็นต้นก็ตั้งอยู่จรดน้ำที่รองรับแผ่นดิน เหมือนพัทธสีมา".

Keci pana taṃ paṭikkhipitvā ‘‘nadisamuddajātassarasīmā, tāva tannissitaudakukkhepasīmā ca pathaviyā uparitale, heṭṭhā ca udakajjhottharaṇappadese eva tiṭṭhanti, na tato heṭṭhā udakassa ajjhottharaṇābhāvā. Sace pana udakoghādinā yojanappamāṇampi ninnaṭṭhānaṃ hoti, nadisīmādayova honti, na tato heṭṭhā. Tasmā nadiādīnaṃ heṭṭhā bahitīramukhena umaṅgena, iddhiyā vā paviṭṭho bhikkhu nadiyaṃ ṭhitānaṃ kammaṃ na kopeti. So pana āsannagāme bhikkhūnaṃ kammaṃ kopeti. Sace pana so ubhinnaṃ tīragāmānaṃ majjhe nisinno hoti, ubhayagāmaṭṭhānaṃ kammaṃ kopeti. Sace pana tīraṃ gāmakhettaṃ na hoti, agāmakāraññameva. Tattha pana tīradvayepi sattabbhantarasīmaṃ vinā kevalāya khuddakāraññasīmāya kammaṃ karontānaṃ kammaṃ kopeti. Sace sattabbhantarasīmāyaṃ karonti, tadā yadi tesaṃ sattabbhantarasīmāya paricchedo etassa nisinnokāsassa parato ekaṃ sattabbhantaraṃ atikkamitvā ṭhito na kammakopo[Pg.166]. No ce, kammakopo. Gāmasīmāyaṃ pana antoumaṅge vā bile vā yattha pavisituṃ sakkā, yattha vā suvaṇṇamaṇiādiṃ khaṇitvā gaṇhanti, gahetuṃ sakkāti vā sambhāvanā hoti, tattakaṃ heṭṭhāpi gāmasīmā, tattha iddhiyā anto nisinnopi kammaṃ kopeti. Yattha pana pakatimanussānaṃ pavesasambhāvanāpi natthi, taṃ sabbaṃ yāva pathavisandhārakaudakā araññasīmāva, na gāmasīmā. Araññasīmāyampi eseva nayo. Tatthapi hi yattake padese pavesasambhāvanā, tattakameva uparitale araññasīmā pavattati. Tato pana heṭṭhā na araññasīmā, tattha uparitalena saha ekāraññavohārābhāvato. Na hi tattha paviṭṭhaṃ araññaṃ paviṭṭho ti voharanti. Tasmā tatraṭṭho upari araññaṭṭhānaṃ kammaṃ na kopeti umaṅganadiyaṃ ṭhito viya uparinadiyaṃ ṭhitānaṃ. Ekasmiñhi cakkavāḷe gāmanadisamuddajātassare muñcitvā tadavasesaṃ amanussāvāsaṃ devabrahmalokaṃ upādāya sabbaṃ araññameva. ‘Gāmā vā araññā vā’ti vuttattā hi nadisamuddajātassarādipi araññameva. Idha pana nadiādīnaṃ visuṃ sīmābhāvena gahitattā tadavasesameva araññaṃ gahetabbaṃ. Tattha ca yattake padese ekaṃ ‘arañña’nti voharanti, ayamekāraññasīmā. Indapurañhi sabbaṃ ekāraññasīmā. Tathā asurayakkhapurādi. Ākāsaṭṭhadevabrahmavimānāni pana samantā ākāsaparicchinnāni paccekaṃ araññasīmā samuddamajjhe pabbatadīpakā viya. Tattha sabbattha sattabbhantarasīmāyaṃ, araññasīmāyameva vāti kammaṃ kātabbaṃ. Tasmā idhāpi upariaraññatalena saddhiṃ heṭṭhāpathaviyā araññavohārābhāvā visuṃ araññasīmāti gahetabbaṃ. Tenevettha gāmanadiādisīmākathāya aṭṭhakathāyaṃ ‘iddhimā bhikkhu heṭṭhāpathavitale ṭhito kammaṃ kopetī’ti (mahāva. aṭṭha. 138) baddhasīmāyaṃ dassitanayo na dassito’’ti vadanti.

อนึ่ง อาจารย์บางพวกปฏิเสธคำนั้นแล้วกล่าวว่า “เบื้องต้น นทีสีมา สมุทรสีมา ชาตัสสรสีมา และอุทกุกเขปสีมาที่อาศัยสีมาทั้งสามนั้น ย่อมตั้งอยู่บนพื้นเบื้องบนของแผ่นดิน และเบื้องล่างในประเทศที่น้ำท่วมถึงเท่านั้น ย่อมไม่ตั้งอยู่ต่ำกว่านั้น เพราะไม่มีน้ำท่วมถึง อนึ่ง ถ้าประเทศที่ลุ่มลึกประมาณโยชน์หนึ่ง เพราะเหตุแห่งกระแสน้ำเป็นต้นมีอยู่ นทีสีมาเป็นต้นเท่านั้นย่อมมี ย่อมไม่มีต่ำกว่านั้น เพราะเหตุนั้น พระภิกษุผู้เข้าไปในอุโมงค์ที่ปากอุโมงค์หันออกไปทางนอกฝั่งเบื้องล่างของแม่น้ำเป็นต้น หรือด้วยฤทธิ์ ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในแม่น้ำให้กำเริบ อนึ่ง ภิกษุนั้นย่อมทำกรรมของภิกษุทั้งหลายในบ้านที่ใกล้เคียงให้กำเริบ ถ้าภิกษุนั้นนั่งอยู่ท่ามกลางบ้านริมฝั่งทั้งสอง ย่อมทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในบ้านทั้งสองให้กำเริบ ถ้าฝั่งไม่เป็นเขตบ้าน ถ้าเป็นป่าที่ไม่ใช่เขตบ้านเท่านั้น ย่อมทำกรรมให้กำเริบในอรัญญสีมาเล็กๆ เท่านั้น เว้นสัตตัพพันตรสีมาในฝั่งทั้งสองนั้น ถ้าทำกรรมในสัตตัพพันตรสีมา ในกาลนั้น ถ้าเขตแดนของสัตตัพพันตรสีมาของภิกษุเหล่านั้นล่วงสัตตัพพันตรหนึ่งไปจากที่นั่งของภิกษุผู้เข้าอุโมงค์ใต้แม่น้ำนั้นแล้วตั้งอยู่ กรรมย่อมไม่กำเริบ ถ้าไม่ล่วงไปแล้วตั้งอยู่ กรรมย่อมกำเริบ อนึ่ง ในคามสีมานั้น ในอุโมงค์หรือในโพรงที่ขุดแล้วที่สามารถจะเข้าไปได้ หรือที่ขุดทองและแก้วมณีเป็นต้นแล้วนำไป หรือที่สามารถจะนำไปได้ดังนี้ มีการกล่าวชมเชยอยู่ แม้เบื้องล่างเพียงเท่านั้นก็เป็นคามสีมา แม้ภิกษุผู้นั่งอยู่ภายในด้วยฤทธิ์ในคามสีมานั้นก็ย่อมทำกรรมให้กำเริบ อนึ่ง ที่ใดไม่มีการกล่าวชมเชยว่ามนุษย์ธรรมดาจะเข้าไปได้ ที่ทั้งหมดนั้นจนถึงน้ำที่รองรับแผ่นดินเป็นอรัญญสีมาเท่านั้น ไม่ใช่คามสีมา แม้ในอรัญญสีมาก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะว่าแม้ในอรัญญสีมานั้น ในประเทศประมาณเท่าใดมีการกล่าวชมเชยว่าเข้าไปได้ อรัญญสีมาก็ย่อมเป็นไปบนพื้นเบื้องบนเท่านั้น อนึ่ง เบื้องล่างจากประเทศที่เข้าไปได้นั้นเป็นอรัญญสีมาอื่น เพราะในประเทศที่อยู่ใต้ดินนั้นไม่มีการเรียกขานว่าป่าเดียวกันกับพื้นเบื้องบน เพราะว่าย่อมไม่เรียกขานผู้เข้าไปในใต้ดินนั้นว่าเข้าไปในป่า เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในใต้ดินนั้นย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในป่าเบื้องบนให้กำเริบ เหมือนภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในอุโมงค์แม่น้ำย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในแม่น้ำเบื้องบนให้กำเริบฉะนั้น เพราะว่าในจักรวาลหนึ่ง เว้นบ้าน แม่น้ำ มหาสมุทร และสระชาตัสสรแล้ว ที่เหลือทั้งหมดตั้งแต่ที่อยู่ของอมนุษย์ เทวโลก และพรหมโลกเป็นป่าเท่านั้น เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า “บ้านก็ดี ป่าก็ดี” เพราะว่าในบทว่า “บ้านก็ดี ป่าก็ดี” นั้น แม่น้ำ มหาสมุทร และสระชาตัสสรก็เป็นป่าเหมือนกัน อนึ่ง ในเรื่องสีมานี้ เพราะแม่น้ำเป็นต้นถูกถือเอาโดยความเป็นสีมาต่างหาก ที่เหลือจากแม่น้ำเป็นต้นนั้นเท่านั้นพึงถือเอาว่าเป็นป่า อนึ่ง ในป่าเหล่านั้น ในประเทศประมาณเท่าใดที่เรียกขานว่า “ป่าหนึ่ง” ป่าหนึ่งนี้ชื่อว่าอรัญญสีมาหนึ่ง แม้เมืองของพระอินทร์ทั้งหมดก็ชื่อว่าอรัญญสีมาหนึ่ง อสุรภูมิ ยักษ์ภูมิเป็นต้นก็เหมือนกัน อนึ่ง วิมานของเทวดาและพรหมที่ตั้งอยู่ในอากาศที่ถูกกำหนดด้วยอากาศโดยรอบเป็นอรัญญสีมาแต่ละแห่ง เหมือนภูเขาและเกาะที่ตั้งอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทรฉะนั้น ในเมืองพระอินทร์เป็นต้นนั้น พึงทำกรรมในสัตตัพพันตรสีมาหรือในอรัญญสีมาเท่านั้นในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น แม้ในที่นี้ก็พึงถือเอาว่าอรัญญสีมาต่างหาก เพราะไม่มีการเรียกขานว่าป่าเดียวกันของแผ่นดินเบื้องล่างกับพื้นป่าเบื้องบน เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาในเรื่องคามสีมาและนทีสีมานี้ จึงไม่แสดงนัยที่แสดงไว้ในพัทธสีมาว่า “ภิกษุผู้มีฤทธิ์ตั้งอยู่ใต้พื้นแผ่นดินย่อมทำกรรมให้กำเริบ” ดังนี้

Idañcetāsaṃ gāmasīmādīnaṃ heṭṭhāpamāṇadassanaṃ suttādivirodhābhāvā yuttaṃ viya dissati. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Evaṃ gahaṇe ca gāmasīmāyaṃ sammatā baddhasīmā upari gāmasīmaṃ, heṭṭhā udakapariyantaṃ araññasīmañca avattharatīti tassā araññasīmāpi khettanti sijjhati. Bhagavatā ca ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 147) nadisamuddajātassarā baddhasīmāya akhettabhāvena vuttā, na pana araññaṃ. Tasmā araññampi [Pg.167] baddhasīmāya khettamevāti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā tattha sā na bajjhatīti? Payojanābhāvā. Sīmāpekkhānantarameva sattabbhantarasīmāya sambhavato. Tassā ca upari sammatāya baddhasīmāya sambhedajjhottharaṇānulomato vipattisīmā eva siyā. Gāmakhette pana ṭhatvā agāmakāraññekadesampi antokaritvā sammatā kiñcāpi susammatā, agāmakāraññe bhagavatā vihitāya sattabbhantarasīmāyapi anivattito. Tattha pana kammaṃ kātuṃ paviṭṭhānampi tato bahi kevalāraññe karontānampi antarā tīṇi sattabbhantarāni ṭhapetabbāni, aññathā vipatti eva siyāti sabbathā niratthakameva agāmakāraññe baddhasīmākaraṇanti veditabbaṃ.

การแสดงประมาณเบื้องล่างของคามสีมาเป็นต้นเหล่านั้นนี้ ย่อมปรากฏว่าสมควร เพราะไม่มีความขัดแย้งกับพระสูตรเป็นต้น พึงสอบสวนแล้วถือเอา เมื่อถือเอาอย่างนี้ พัทธสีมาที่สมมติในคามสีมา ย่อมแผ่ไปคลุมคามสีมาเบื้องบน และอรัญญสีมาที่มีน้ำเป็นที่สุดเบื้องล่าง ดังนี้ คำว่า “อรัญญสีมาก็เป็นเขตของพัทธสีมานั้น” ย่อมสำเร็จ อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่มีสีมา” เป็นต้น ตรัสแม่น้ำ มหาสมุทร และสระชาตัสสรเท่านั้นโดยความเป็นอเขตของพัทธสีมา แต่ไม่ได้ตรัสป่า เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาว่าแม้ป่าก็เป็นเขตของพัทธสีมานั่นเอง ถ้าป่าก็เป็นเขตของพัทธสีมา ดังนี้ เพราะเหตุไรจึงไม่ผูกพัทธสีมาในป่านั้น ดังนี้ เป็นการโต้แย้ง เพราะไม่มีประโยชน์ และเพราะสัตตัพพันตรสีมามีได้ในลำดับแห่งการมุ่งสีมาเท่านั้น จึงไม่ผูก และจริงอยู่ เพราะความเหมาะสมกับการปะปนและการทับถมของพัทธสีมาที่สมมติอยู่เบื้องบนของสัตตัพพันตรสีมานั้น พัทธสีมาจึงพึงเป็นสีมาวิบัติเท่านั้น อนึ่ง ในเขตบ้าน แม้พัทธสีมาที่สมมติโดยรวมเอาส่วนหนึ่งของป่าที่ไม่ใช่เขตบ้านไว้ด้วย แม้จะสมมติไว้ดีแล้วก็ตาม ก็ไม่พ้นจากสัตตัพพันตรสีมาที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ในป่าที่ไม่ใช่เขตบ้าน แม้ของภิกษุทั้งหลายผู้เข้าไปทำกรรมในที่นั้น และของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในอรัญญสีมาล้วนๆ ภายนอกพัทธสีมานั้น พึงวางสัตตัพพันตรสามคั่นไว้ ถ้าไม่วางไว้ สีมาก็พึงวิบัติเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าการทำพัทธสีมาในป่าที่ไม่ใช่เขตบ้านเป็นสิ่งไร้ประโยชน์โดยประการทั้งปวง

Antonadiyaṃ paviṭṭhasākhāyāti nadiyā pathavitalaṃ āhacca ṭhitāya sākhāyapi, pageva anāhacca ṭhitāya. Pārohepi eseva nayo. Etena sabhāgaṃ nadisīmaṃ phusitvā ṭhitenapi visabhāgasīmāsambandhasākhādinā udakukkhepasīmāya sambandho na vaṭṭatīti dasseti. Eteneva mahāsīmaṃ, gāmasīmañca phusitvā ṭhitena sākhādinā māḷakasīmāya sambandho na vaṭṭatīti ñāpitoti daṭṭhabbo.

คำว่า “ด้วยกิ่งไม้ที่เข้าไปในแม่น้ำ” หมายถึง แม้ด้วยกิ่งไม้ที่ตั้งอยู่จรดพื้นดินของแม่น้ำ จะกล่าวอะไรถึงกิ่งไม้ที่ตั้งอยู่ไม่จรดพื้นดิน แม้ในรากไม้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่าความเกี่ยวข้องกับอุทกุกเขปสีมาด้วยกิ่งไม้เป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับวิสภาคสีมา แม้ที่ตั้งอยู่จรดนทีสีมาที่เป็นสภาคสีมาก็ไม่ควร ด้วยบทนี้เอง พึงทราบว่าได้แสดงให้รู้ว่าความเกี่ยวข้องกับมัฬกสีมาด้วยกิ่งไม้เป็นต้นที่ตั้งอยู่จรดมหาสีมาและคามสีมาก็ไม่ควร

Antonadiyaṃyevāti setupādānaṃ tīraṭṭhataṃ nivatteti. Tena udakukkhepaparicchedato bahi nadiyaṃ patiṭṭhitattepi sambhedābhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘bahitīre patiṭṭhitā’’tiādi. Yadi hi udakukkhepato bahi antonadiyampi patiṭṭhitatte sambhedo bhaveyya, tampi paṭikkhipitabbaṃ bhaveyya kammakopassa samānattā, na ca paṭikkhittaṃ. Tasmā sabbattha attano nissayasīmāya sambhedadoso natthevāti gahetabbaṃ.

ด้วยบทว่า “ในแม่น้ำเท่านั้น” ย่อมปฏิเสธความเป็นที่ตั้งอยู่บนฝั่งของตอม่อสะพาน ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงว่าไม่มีการปะปนกัน แม้จะตั้งอยู่ในแม่น้ำภายนอกเขตแดนของอุทกุกเขปสีมา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ตั้งอยู่บนฝั่งภายนอก” เป็นต้น เพราะว่าถ้ามีการปะปนกันในที่ตั้งอยู่ในแม่น้ำภายในภายนอกอุทกุกเขปสีมา ตอม่อสะพานนั้นก็พึงถูกปฏิเสธ เพราะเสมอกันกับการทำกรรมให้กำเริบ และก็ไม่ได้ถูกปฏิเสธ เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาว่าไม่มีโทษของการปะปนกันกับสีมาที่อาศัยของตนในที่ทั้งปวงเท่านั้น

Āvaraṇena vāti dāruādiṃ nikhaṇitvā udakanivāraṇena. Koṭṭakabandhanena vāti mattikādīhi pūretvā katasetubandhena. Ubhayenāpi āvaraṇameva dasseti. ‘‘Nadiṃ vināsetvā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘heṭṭhā pāḷi baddhā’’ti, heṭṭhā nadiṃ āvaritvā pāḷi baddhāti attho. Chaḍḍitamodakanti atirittodakaṃ. ‘‘Nadiṃ ottharitvā sandanaṭṭhānato’’ti iminā taḷākanadīnaṃ antarā pavattanaṭṭhāne na vaṭṭatīti dasseti. Uppatitvāti tīrādibhindanavasena vipulā hutvā. Vihārasīmanti baddhasīmaṃ.

คำว่า “ด้วยเครื่องกั้น” หมายถึง ด้วยการกั้นน้ำโดยการปักไม้เป็นต้น คำว่า “ด้วยการผูกเขื่อน” หมายถึง ด้วยการผูกสะพานที่ทำโดยการถมด้วยดินเหนียวเป็นต้น ด้วยบททั้งสอง ย่อมแสดงถึงการกั้นเท่านั้น อรรถที่กล่าวไว้แล้วว่า “ทำแม่น้ำให้พินาศ” ย่อมแสดงให้ชัดเจนด้วยบทว่า “ผูกคันดินไว้เบื้องล่าง” อรรถว่า “กั้นแม่น้ำไว้เบื้องล่างแล้วผูกคันดิน” คำว่า “น้ำที่ทิ้งแล้ว” คือน้ำที่ล้น ด้วยบทว่า “จากที่น้ำไหลท่วมแม่น้ำ” นี้ ย่อมแสดงว่าไม่ควรในที่ที่น้ำไหลระหว่างสระและแม่น้ำ คำว่า “เอ่อล้นขึ้น” คือกว้างขวางขึ้นโดยการทำลายฝั่งเป็นต้น คำว่า “วิหารสีมา” คือพัทธสีมา

Agamanapatheti [Pg.168] tadaheva gantvā nivattituṃ asakkuṇeyye. Araññasīmāsaṅkhyameva gacchatīti lokavohārasiddhaṃ agāmakāraññasīmaṃ sandhāya vadati. Tatthāti pakatiyā macchabandhānaṃ gamanapathesu dīpakesu.

คำว่า “ในทางที่ไปไม่ได้” หมายถึง ในที่ที่ไม่สามารถมาแล้วกลับไปได้ในวันนั้นเอง ย่อมกล่าวโดยอ้างถึงอรัญญสีมาที่ไม่ใช่เขตบ้านที่สำเร็จด้วยโลกโวหารว่า “ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นอรัญญสีมาเท่านั้น” คำว่า “ในที่นั้น” คือในเกาะเล็กๆ เป็นต้น ที่เป็นทางที่ชาวประมงสามารถไปได้ตามปกติ

Taṃ ṭhānanti āvāṭādīnaṃ kataṭṭhānameva, na akatanti attho. Loṇīti samuddodakassa uppattiveganinno mātikākārena pavattanako.

คำว่า 'ที่นั้น' หมายถึง สถานที่ที่ขุดหลุมเป็นต้นไว้เท่านั้น ไม่ใช่ที่ที่ไม่ได้ทำไว้. คำว่า 'โลณี' หมายถึง ทางน้ำที่ไหลไปโดยลักษณะเป็นรางน้ำซึ่งลุ่มลึกเพราะแรงหนุนของน้ำทะเล

148. Sambhindantīti yattha catūhi bhikkhūhi nisīdituṃ na sakkā, tattakato paṭṭhāya yāva kesaggamattampi antosīmāya karonto sambhindati. Catunnaṃ bhikkhūnaṃ pahonakato paṭṭhāya yāva sakalampi anto karonto ajjhottharantīti veditabbaṃ. Saṃsaṭṭhaviṭapāti aññamaññaṃ sibbitvā ṭhitamahāsākhamūlā, etena aññamaññassa accāsannataṃ dīpeti. Sākhāya sākhaṃ phusantā hi dūraṭṭhāpi siyyuṃ, tato ekaṃsato sambhedalakkhaṇaṃ dassitaṃ na siyāti taṃ dassetuṃ viṭapaggahaṇaṃ kataṃ. Evañhi bhikkhūnaṃ nisīdituṃ appahonakaṭṭhānaṃ attano sīmāya antosīmaṭṭhaṃ karitvā purāṇavihāraṃ karonto sīmāya sīmaṃ sambhindati nāma, na tato paranti dassitameva hoti. Baddhā hotīti porāṇakavihārasīmaṃ sandhāya vuttaṃ. Ambanti aparena samayena purāṇavihāraparikkhepādīnaṃ vinaṭṭhattā ajānantānaṃ taṃ purāṇasīmāya nimittabhūtaṃ ambaṃ. Attano sīmāya antosīmaṭṭhaṃ karitvā purāṇavihārasīmaṭṭhaṃ jambuṃ kittetvā ambajambūnaṃ antare yaṃ ṭhānaṃ, taṃ attano sīmāya pavesetvā bandhantīti attho. Ettha ca purāṇasīmāya nimittabhūtassa gāmaṭṭhassa ambarukkhassa antosīmaṭṭhāya jambuyā saha saṃsaṭṭhaviṭapattepi sīmāya bandhanakāle vipatti vā pacchā gāmasīmāya saha sambhedo vā kammavipatti vā na hotīti mukhatova vuttanti veditabbaṃ.

๑๔๘. คำว่า 'ปะปนกัน' พึงทราบว่า ในส่วนแห่งสีมาใดที่ภิกษุ ๔ รูปไม่สามารถจะนั่งได้ เมื่อทำที่แม้ประมาณเท่าปลายเส้นผมโดยเริ่มตั้งแต่ที่ประมาณเท่านั้นให้เป็นภายในสีมาของตน ชื่อว่าย่อมทำให้ปะปนกัน. เมื่อทำที่แม้ทั้งหมดโดยเริ่มตั้งแต่ที่พอแก่ภิกษุ ๔ รูปให้เป็นภายในสีมาของตน ชื่อว่าย่อมทับถมกัน. คำว่า 'มีกิ่งระกัน' หมายถึง มีโคนกิ่งใหญ่ที่ตั้งอยู่สอดประสานกันและกัน ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความใกล้ชิดกันและกัน. เพราะว่า แม้ต้นไม้ที่ตั้งอยู่ห่างกันก็พึงมีกิ่งกระทบกิ่งได้ เพราะเหตุนั้น ลักษณะแห่งการปะปนกันจึงไม่พึงเป็นอันแสดงไว้โดยส่วนเดียว เพื่อจะแสดงลักษณะนั้น ท่านจึงใช้คำว่า 'วิฏปะ' (กิ่ง). เพราะว่า เมื่อทำที่ที่ไม่พอที่ภิกษุทั้งหลายจะนั่งได้ให้เป็นภายในสีมาของตน เมื่อผูกสีมาในวิหารเก่า ชื่อว่าย่อมทำให้สีมาปะปนกับสีมา ย่อมเป็นอันแสดงไว้ว่า เกินกว่านั้นไม่ชื่อว่าปะปนกัน. คำว่า 'ผูกไว้แล้ว' ตรัสหมายถึงสีมาแห่งวิหารเก่า. คำว่า 'ต้นมะม่วงนั้น' มีอรรถว่า ในกาลต่อมา เพราะความพินาศไปแห่งเครื่องล้อมวิหารเก่าเป็นต้น ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้ จึงทำต้นมะม่วงนั้นซึ่งเป็นนิมิตแห่งสีมาเก่าให้เป็นภายในสีมาของตน แล้วสวดประกาศต้นหว้าซึ่งตั้งอยู่ในสีมาแห่งวิหารเก่า แล้วรวมเอาที่ใดที่มีอยู่ในระหว่างต้นมะม่วงและต้นหว้าเข้าในสีมาของตนแล้วผูกไว้. และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวไว้โดยตรงทีเดียวว่า แม้เมื่อต้นมะม่วงซึ่งตั้งอยู่ในเขตบ้านที่เป็นนิมิตแห่งสีมาเก่า มีกิ่งระกันกับต้นหว้าซึ่งตั้งอยู่ภายในสีมาเก่า ความวิบัติในเวลาผูกสีมาก็ดี การปะปนกับคามสีมาในภายหลังก็ดี ความวิบัติแห่งกรรมก็ดี ย่อมไม่มี

Padesanti saṅghassa nisīdanappahonakappadesaṃ. ‘‘Sīmantarikaṃ ṭhapetvā’’tiādinā sambhedajjhottharaṇaṃ akatvā baddhasīmāhi aññamaññaṃ phusāpetvā abyavadhānena baddhāpi sīmā asīmā evāti dasseti. Tasmā ekadvaṅgulamattāpi sīmantarikā vaṭṭati eva. Sā pana dubbodhāti aṭṭhakathāsu caturaṅgulādikā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Dvinnaṃ sīmānanti dvinnaṃ baddhasīmānaṃ. Nimittaṃ hotīti nimittassa sīmato bāhirattā bandhanakāle tāva sambhedadoso natthīti adhippāyo. Na kevalañca nimittakattā eva saṅkaraṃ karoti[Pg.169], atha kho sīmantarikāya ṭhito aññopi rukkho karoti eva. Tasmā appamattikāya sīmantarikāya vaḍḍhanakā rukkhādayo na vaṭṭanti eva. Ettha ca upari dissamānakhandhasākhādipavese eva saṅkaradosassa sabbattha dassitattā adissamānānaṃ mūlānaṃ pavesepi bhūmigatikattā doso natthīti sijjhati. Sace pana mūlānipi dissamānāneva pavisanti, saṅkarova. Pabbatapāsāṇā pana dissamānāpi bhūmigatikā eva. Yadi pana bandhanakāle eva eko thūlarukkho ubhayampi sīmaṃ āhacca tiṭṭhati, pacchā baddhā asīmā hotīti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า "ปเทสํ" คือส่วนแห่งที่ที่พอแก่การนั่งของสงฆ์. ท่านแสดงว่า แม้สีมาที่ผูกไว้โดยไม่เว้นสีมันตริกะเป็นต้น ไม่กระทำการปะปนและการทับซ้อนกัน ให้พัทธสีมาทั้งหลายถูกต้องกันและกันโดยไม่มีอะไรคั่น ก็เป็นสีมานั่นเอง. เพราะฉะนั้น แม้สีมันตริกะประมาณ ๑-๒ นิ้ว ก็ใช้ได้. แต่พึงทราบว่า เพราะสีมันตริกะนั้นรู้ได้ยาก ในอรรถกถาทั้งหลายจึงกล่าวว่า (ควรเว้น) ประมาณ ๔ นิ้วเป็นต้น. คำว่า "ทวินฺนํ สีมานํ" คือ ของพัทธสีมา ๒ แห่ง. คำว่า "นิมิตฺตํ โหติ" อธิบายว่า เพราะนิมิตอยู่ภายนอกสีมา ในขณะผูกจึงยังไม่มีโทษคือการปะปนกัน. และไม่ใช่เพียงเพราะความเป็นนิมิตเท่านั้นที่ทำให้เกิดการปะปน แต่ต้นไม้อื่นที่ตั้งอยู่ในสีมันตริกะก็ทำให้เกิดการปะปนได้เช่นกัน. เพราะฉะนั้น ต้นไม้ที่กำลังเติบโตเป็นต้นในสีมันตริกะที่มีประมาณน้อย จึงใช้ไม่ได้เลย. ในคำนี้ เพราะมีการแสดงโทษของการปะปนไว้ในที่ทั้งปวง เฉพาะในกรณีที่ลำต้นและกิ่งก้านเป็นต้นที่มองเห็นได้เบื้องบนรุกล้ำเข้าไป ดังนั้น จึงสำเร็จความว่า แม้รากที่มองไม่เห็นรุกล้ำเข้าไป ก็ไม่มีโทษ เพราะมีสภาวะเหมือนแผ่นดิน. แต่ถ้าแม้แต่รากที่มองเห็นได้รุกล้ำเข้าไป ก็เป็นการปะปนกันแน่นอน. ส่วนภูเขาและก้อนหิน แม้จะมองเห็นได้ ก็มีสภาวะเหมือนแผ่นดินนั่นเอง. หากในขณะผูกสีมานั่นเอง มีต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่งตั้งอยู่จดสีมาทั้งสอง สีมาที่ผูกภายหลังย่อมไม่เป็นสีมา พึงทราบอย่างนี้

Sīmāsaṅkaranti sīmāsambhedaṃ. Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ vuttaṃ ‘‘sīmāsaṅkaraṃ karotīti vaḍḍhitvā sīmappadesaṃ paviṭṭhe dvinnaṃ sīmānaṃ gataṭṭhānassa duviññeyyattā vutta’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.148), taṃ na yuttaṃ gāmasīmāyapi saha saṅkaraṃ karotīti vattabbato. Tatthāpi hi nimitte vaḍḍhite gāmasīmābaddhasīmānaṃ gataṭṭhānaṃ dubbiññeyyameva hoti, tattha pana avatvā dvinnaṃ baddhasīmānameva saṅkarassa vuttattā yathāvuttasambaddhadosova saṅkara-saddena vuttoti gahetabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana nidānavasena ‘‘yesaṃ, bhikkhave, sīmā pacchā sammatā, tesaṃ taṃ kammaṃ adhammika’’ntiādinā (mahāva. 148) pacchā sammatāya asīmatte vuttepi dvīsu gāmasīmāsu ṭhatvā dvīhi saṅghehi sambhedaṃ vā ajjhottharaṇaṃ vā katvā sīmantarikaṃ aṭṭhapetvā vā rukkhapārohādisambandhaṃ aviyojetvā vā ekasmiṃ khaṇe kammavācāniṭṭhāpanavasena ekato sammatānaṃ dvinnaṃ sīmānampi asīmatā pakāsitāti veditabbaṃ.

คำว่า "สีมาสงฺกรํ" คือ การปะปนกันแห่งสีมา. ส่วนคำใดที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนีว่า "ที่กล่าวว่า กระทำการปะปนแห่งสีมา เพราะเมื่อต้นไม้โตขึ้นแล้วรุกล้ำเข้าไปในเขตสีมา สถานที่ไปแห่งสีมาทั้งสองจึงรู้ได้ยาก" คำนั้นไม่ถูกต้อง เพราะควรจะกล่าวว่า กระทำการปะปนกับคามสีมาด้วย. เพราะในคามสีมานั้น เมื่อนิมิตโตขึ้น สถานที่ไปแห่งคามสีมาและพัทธสีมาก็ย่อมรู้ได้ยากเช่นกัน, แต่ในที่นั้น (ในอรรถกถา) ไม่ได้กล่าวถึงคามสีมา แต่กล่าวถึงการปะปนกันของพัทธสีมา ๒ แห่งเท่านั้น ดังนั้น พึงถือเอาว่า ท่านกล่าวถึงโทษแห่งความเกี่ยวข้องตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ด้วยคำว่า "สงฺกร". ส่วนในพระบาลี แม้จะตรัสถึงความเป็นอสีมาเฉพาะสีมาที่สมมติภายหลัง ด้วยคำเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย สีมาเหล่าใดที่สมมติภายหลัง กรรมนั้นของภิกษุเหล่านั้นไม่เป็นธรรม" โดยอำนาจแห่งนิทานก็ตาม, แต่พึงทราบว่า ท่านแสดงความเป็นอสีมาแม้แห่งสีมา ๒ แห่งที่สมมติพร้อมกัน โดยอำนาจการทำกรรมวาจาให้เสร็จในขณะเดียวกัน โดยภิกษุสงฆ์ ๒ คณะ ยืนอยู่ในคามสีมา ๒ แห่ง แล้วกระทำการปะปนกันหรือการทับซ้อนกัน โดยไม่เว้นสีมันตริกะไว้ หรือไม่แยกความเกี่ยวข้องของรากต้นไม้เป็นต้นออก ด้วยคำว่า "สีมาสงฺกรํ กโรติ" นี้

Gāmasīmādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องสีมาบ้านเป็นต้น จบแล้ว

Uposathabhedādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องความแตกแห่งอุโบสถเป็นต้น

149. Adhammena vagganti ettha ekasīmāya catūsu bhikkhūsu vijjamānesu pātimokkhuddesova anuññāto, tīsu, dvīsu ca pārisuddhiuposathova. Idha pana tathā akatattā ‘‘adhammenā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana chandapārisuddhi saṅghe eva āgacchati, na gaṇe, na puggale, tasmā ‘‘vagga’’nti vuttanti.

๑๔๙. ในบทว่า "อธมฺเมน วคฺคํ" นี้ (มีอธิบายว่า) เมื่อมีภิกษุ ๔ รูปอยู่ในสีมาเดียวกัน ทรงอนุญาตเฉพาะการแสดงปาติโมกข์เท่านั้น, เมื่อมี ๓ รูป หรือ ๒ รูป ทรงอนุญาตเฉพาะปาริสุทธิอุโบสถเท่านั้น. แต่ในที่นี้ เพราะไม่ได้ทำอย่างนั้น จึงตรัสว่า "อธมฺเมน". และเพราะฉันทปาริสุทธิย่อมถึงแก่สงฆ์เท่านั้น ไม่ถึงแก่คณะ ไม่ถึงแก่บุคคล เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "วคฺคํ" พึงทราบอย่างนี้

Sace [Pg.170] pana dve saṅghā ekasīmāya aññamaññaṃ chandaṃ āharitvā ekasmiṃ khaṇe visuṃ saṅghakammaṃ karonti, ettha kathanti? Keci panetaṃ vaṭṭatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ vaggakammattā. Kammaṃ karontānañhi chandapārisuddhi aññattha na gacchati tathā vacanābhāvā, visuṃ visuṃ kammakaraṇatthameva sīmāya anuññātattā cāti gahetabbaṃ. Vihārasīmāyaṃ pana saṅghe vijjamānepi kenaci paccayena khandhasīmāyaṃ tīsu, dvīsu vā pārisuddhiuposathaṃ karontesu kammaṃ dhammena samaggameva bhinnasīmaṭṭhattāti daṭṭhabbaṃ.

หากสงฆ์ ๒ คณะในสีมาเดียวกัน นำฉันทะของกันและกันมาแล้ว ทำสังฆกรรมแยกกันในขณะเดียวกัน ในกรณีนี้จะเป็นอย่างไร? อาจารย์บางท่านกล่าวว่า กรรมนั้นใช้ได้ แต่ไม่ควรยึดถือคำนั้น เพราะเป็นวรรคกรรม ด้วยว่า ฉันทปาริสุทธิของภิกษุผู้ทำกรรมย่อมไม่ไปถึงสงฆ์อื่น เพราะไม่มีคำกล่าวเช่นนั้น และพึงถือเอาว่า เพราะสีมาทรงอนุญาตไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำกรรมแยกกันต่างหาก ส่วนในวิหารสีมา แม้เมื่อสงฆ์มีอยู่ แต่ด้วยเหตุปัจจัยบางอย่าง เมื่อภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูป ทำปาริสุทธิอุโบสถในสีมาที่แยกกัน กรรมนั้นย่อมเป็นธรรมและเป็นสามัคคีแน่นอน เพราะตั้งอยู่ในสีมาที่ต่างกัน พึงทราบดังนี้

Uposathabhedādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องความแตกแห่งอุโบสถเป็นต้น จบแล้ว

Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการแสดงปาติโมกข์

150. Evametaṃ dhārayāmīti. Sutā kho panāyasmantehīti ettha ‘‘evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, sutā kho panāyasmantehi cattāro pārājikā dhammā’’tiādinā vattabbaṃ. Mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) evameva vuttaṃ. Sutenāti sutapadena.

๑๕๐. ในบทว่า "เอวเมตํ ธารยามิ, สุตา โข ปนายสฺมนฺเตหิ" นี้ (มีอธิบายว่า) เมื่อกล่าวว่า "เอวเมตํ ธารยามิ" แล้ว พึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อุทฺทิฏฺฐํ โข อายสฺมนฺโต นิทานํ, สุตา โข ปนายสฺมนฺเตหิ จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา". แม้ในมาติกาฏฐกถาก็กล่าวไว้เช่นนี้เหมือนกัน. คำว่า "สุเตน" คือ ด้วยบทว่า "สุต"

Savarabhayanti vanacarakabhayaṃ. Tenāha ‘‘aṭavimanussabhaya’’nti. Nidānuddese aniṭṭhite pātimokkhaṃ niddiṭṭhaṃ nāma na hotīti āha ‘‘dutiyādīsu uddesesū’’tiādi. Tīhipi vidhīhīti osāraṇakathanasarabhaññehi. Ettha ca atthaṃ bhaṇitukāmatāya vā bhaṇāpetukāmatāya vā suttassa osāraṇaṃ osāraṇaṃ nāma. Tasseva atthappakāsanā kathanaṃ nāma. Kevalaṃ pāṭhasseva sarena bhaṇanaṃ sarabhaññaṃ nāma. Sajjhāyaṃ adhiṭṭhahitvāti ‘‘sajjhāyaṃ karomī’’ti cittaṃ uppādetvā. Osāretvā pana kathentenāti sayameva pāṭhaṃ vatvā pacchā atthaṃ kathentena.

คำว่า "สวรภยํ" คือ ภัยจากโจรผู้เที่ยวไปในป่า. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อฏวิมนุสฺสภยํ". เมื่อนิทานุทเทสยังไม่จบ ชื่อว่าการแสดงปาติโมกข์ยังไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า "ทุติยาทิสุ อุทฺเทเสสุ" เป็นต้น. คำว่า "ตีหิปิ วิธีหิ" คือ ด้วยการสวดให้จบ การบอกเนื้อความ และการสวดเป็นทำนอง. ใน ๓ อย่างนั้น การสวดสูตรให้จบ เพราะใคร่จะกล่าวเนื้อความเอง หรือใคร่จะให้ผู้อื่นกล่าวเนื้อความ ชื่อว่า "โอสารณะ". การแสดงเนื้อความแห่งสูตรนั้นนั่นเอง ชื่อว่า "กถนะ". การสวดเฉพาะพระบาลีด้วยเสียง ชื่อว่า "สรภัญญะ". คำว่า "สชฺฌายํ อธิฏฺฐหิตฺวา" คือ ตั้งจิตว่า "เราจะทำการสาธยาย". คำว่า "โอสาเรตฺวา ปน กเถนฺเตน" คือ สวดพระบาลีเองก่อนแล้วจึงบอกเนื้อความในภายหลัง

Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องการแสดงปาติโมกข์ จบแล้ว

Adhammakammapaṭikkosanādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการคัดค้านกรรมอันไม่เป็นธรรมเป็นต้น

155. Navavidhanti saṅghagaṇapuggalesu tayo, suttuddesapārisuddhiadhiṭṭhānavasena tayo, cātuddasīpannarasīsāmaggīvasena tayoti navavidhaṃ. Catubbidhanti [Pg.171] adhammenavaggādi catubbidhaṃ. Duvidhanti bhikkhubhikkhunipātimokkhavasena duvidhaṃ pātimokkhaṃ. Navavidhanti bhikkhūnaṃ pañca, bhikkhunīnaṃ cattāroti navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ.

๑๕๕. คำว่า "นววิธํ" คือ อุโบสถ ๙ อย่าง ได้แก่ โดยสงฆ์ คณะ และบุคคล ๓ อย่าง, โดยอำนาจแห่งสุตตุทเทส ปาริสุทธิ และอธิษฐาน ๓ อย่าง, และโดยอำนาจแห่งจาตุททสี ปัณณรสี และสามัคคี ๓ อย่าง. คำว่า "จตุพพิธํ" คือ อุโบสถกรรม ๔ อย่าง มีอธัมมิกวรรคเป็นต้น. คำว่า "ทุวิธํ" คือ ปาติโมกข์ ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งภิกขุปาติโมกข์และภิกขุนีปาติโมกข์. คำว่า "นววิธํ" คือ การแสดงปาติโมกข์ ๙ อย่าง ได้แก่ สำหรับภิกษุ ๕ อย่าง และสำหรับภิกษุณี ๔ อย่าง

Adhammakammapaṭikkosanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องมีการคัดค้านกรรมที่ไม่เป็นธรรมเป็นต้น จบแล้ว.

Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathādivaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องมีการอนุญาตให้เรียนการนับปักษ์เป็นต้น.

156. Katimīti tithi-saddāpekkhaṃ itthiliṅgaṃ daṭṭhabbaṃ.

๑๕๖. พึงทราบว่า บทว่า กติมี เป็นอิตถีลิงค์ที่เพ่งเล็งถึงบทว่า ติถิ.

163. Utuvasseyevāti hemantagimhesuyeva.

๑๖๓. บทว่า อุตุวสฺเสเยว ความว่า ในฤดูหนาวและฤดูร้อนเท่านั้น.

164. Viññāpetīti ettha manasā cintetvā kāyavikārakaraṇameva viññāpananti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ aññassa dātabbā pārisuddhīti pārisuddhidāyakena puna aññassa bhikkhuno santike dātabbā. ‘‘Bhūtaṃyeva vā sāmaṇerabhāvaṃ ārocetī’’ti vuttattā ūnavīsativassakāle upasampannassa, antimavatthuajjhāpannasikkhāpaccakkhātādīnaṃ vā yāva bhikkhupaṭiññā vattati, tāva tehi āhaṭāpi chandapārisuddhi āgacchati. Yadā pana te attano sāmaṇerādibhāvaṃ paṭijānanti, tato paṭṭhāyeva nāgacchatīti dassitanti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘dinnāya pārisuddhiyā saṅghappatto vibbhamati…pe… paṇḍako paṭijānāti. Tiracchānagato paṭijānāti. Ubhatobyañjanako paṭijānāti, āhaṭā hoti pārisuddhī’’ti vuttattā paṇḍakādīnampi bhikkhupaṭiññāya vattamānakālesu chandapārisuddhiyā āgamanaṃ siddhameva. Tenāha ‘‘esa nayo sabbatthā’’ti. Ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ pana pakatattā antarāmagge ummattakādibhāve paṭiññātepi tesaṃ saṅghappattamatteneva chandādi āgacchatīti daṭṭhabbaṃ.

๑๖๔. ในบทว่า วิญฺญาเปติ นี้ พึงทราบว่า การทำความแปรผันแห่งกายเท่านั้นที่คิดด้วยใจแล้ว ชื่อว่า วิญญาปนะ. ในพระบาลี คำว่า ปาริสุทธิที่พึงให้แก่ภิกษุอื่น คือ ภิกษุผู้ให้ปาริสุทธิพึงให้ในสำนักของภิกษุอื่นอีก. เพราะคำที่กล่าวว่า หรือบอกความเป็นสามเณรตามความเป็นจริง ดังนี้ ฉันทปาริสุทธิที่คนเหล่านั้นนำมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อุปสมบทเมื่ออายุยังไม่ครบ ๒๐ ปี หรือแก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติปาราชิกและผู้สละสิกขาเป็นต้น ตราบเท่าที่การปฏิญาณว่าเป็นภิกษุยังเป็นไปอยู่. แต่เมื่อใดคนเหล่านั้นปฏิญาณความเป็นสามเณรเป็นต้น ตั้งแต่นั้นไป (ฉันทปาริสุทธิ) ย่อมไม่มาถึง พึงทราบว่าท่านแสดงไว้ดังนี้. จริงอยู่ แม้ในพระบาลี เพราะตรัสไว้ว่า เมื่อปาริสุทธิที่ให้แล้ว ภิกษุผู้ถึงสงฆ์ย่อมสึก...เป... บัณเฑาะก์ปฏิญาณตน สัตว์เดรัจฉานปฏิญาณตน อุภโตพยัญชนกปฏิญาณตน ปาริสุทธิเป็นอันนำมาแล้ว ดังนี้ การมาถึงแห่งฉันทปาริสุทธิในกาลที่ยังมีการปฏิญาณว่าเป็นภิกษุอยู่ แม้ของพวกบัณเฑาะก์เป็นต้น จึงเป็นอันสำเร็จแล้วแน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง. แต่สำหรับภิกษุผู้เป็นบ้า ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน และผู้กระสับกระส่ายเพราะเวทนา ซึ่งเป็นปกติ (ในขณะส่ง) แม้เมื่อมีการปฏิญาณความเป็นคนบ้าเป็นต้นในระหว่างทาง พึงทราบว่า ฉันทะเป็นต้นของภิกษุเหล่านั้นย่อมมาถึงเพียงเพราะการถึงสงฆ์เท่านั้น.

‘‘Bhikkhūnaṃ hatthapāsa’’nti iminā gaṇapuggalesu chandapārisuddhiyā anāgamanaṃ dasseti. ‘‘Saṅghappatto’’ti hi pāḷiyaṃ vuttaṃ. Biḷālasaṅkhalikapārisuddhīti biḷālagīvāya bandhanasaṅkhalikasadisā pārisuddhi nāma, yathā saṅkhalikā biḷāle āgacchante eva āgacchati, na anāgacchante tappaṭibaddhattā, evamayaṃ pārisuddhipīti attho. Atha vā yathā saṅkhalikāya paṭhamavalayaṃ dutiyavalayaṃ [Pg.172] pāpuṇāti, na tatiyavalayaṃ, evamayampīti adhippāyo. Upalakkhaṇamattañcettha biḷāla-ggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

ด้วยบทว่า ภิกฺขูนํ หตฺถปาสํ นี้ ท่านแสดงความที่ฉันทปาริสุทธิไม่มาถึงในคณะและบุคคล. เพราะในพระบาลีตรัสว่า สงฺฆปฺปตฺโต (ผู้ถึงสงฆ์). ที่ชื่อว่า พิฬาลสังขลิกปาริสุทธิ คือ ปาริสุทธิที่อุปมาเหมือนโซ่ที่ผูกที่คอแมว. อธิบายว่า โซ่ย่อมมาเมื่อแมวมาเท่านั้น เมื่อแมวไม่มาก็ไม่มา เพราะโซ่นั้นผูกติดกับแมว ฉันใด ปาริสุทธินี้ก็ฉันนั้น (ย่อมไม่มาเมื่อภิกษุผู้รับไปไม่มา). อีกนัยหนึ่ง อธิปปายะว่า เหมือนห่วงแรกแห่งโซ่ย่อมถึงห่วงที่สอง แต่ไม่ถึงห่วงที่สาม ฉันใด ปาริสุทธินี้ก็ฉันนั้น (ย่อมถึงภิกษุรูปที่สองที่รับไปเท่านั้น ไม่ถึงรูปที่สาม). และในอุปมานี้ พึงทราบว่าการเอ่ยถึงแมวเป็นเพียงข้อกำหนดหมายเท่านั้น.

Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องมีการอนุญาตให้เรียนการนับปักษ์เป็นต้น จบแล้ว.

Chandadānakathādivaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องการให้ฉันทะเป็นต้น.

165. Pāḷiyaṃ ‘‘santi saṅghassa karaṇīyānī’’ti vattabbe vacanavipallāsena ‘‘karaṇīya’’nti vuttaṃ.

๑๖๕. ในพระบาลี เมื่อควรจะกล่าวว่า สนฺติ สงฺฆสฺส กรณียานิ แต่ตรัสว่า กรณียํ ด้วยการเปลี่ยนพจน์.

167. ‘‘Tassa sammutidānakiccaṃ natthī’’ti idaṃ pāḷiyaṃ ekadā sarantasseva sammutidānassa vuttattā ekadā asarantassa sammutiabhāvepi tassa anāgamanaṃ vaggakammāya na hotīti vuttaṃ. Keci pana ‘‘sopi hatthapāseva ānetabbo’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ.

๑๖๗. คำว่า ตสฺส สมฺมุติดานกิจฺจํ นตฺถิ นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะในพระบาลีตรัสถึงการให้สมมติแก่ภิกษุผู้ระลึกได้ในบางคราวเท่านั้น ดังนั้น แม้ในบางคราวที่ภิกษุผู้ระลึกไม่ได้จะไม่มีการให้สมมติ การไม่มาของภิกษุนั้นก็ไม่เป็นไปเพื่อวรรคกรรม. แต่ครูอาจารย์บางพวกกล่าวว่า แม้ภิกษุนั้นก็พึงนำมาสู่หัตถบาสนั่นแล คำนั้นไม่พึงถือเอา.

168. Saṅghasannipātato paṭhamaṃ kātabbaṃ pubbakaraṇaṃ. Saṅghasannipāte kātabbaṃ pubbakiccanti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ no ce adhiṭṭhaheyya, āpatti dukkaṭassāti ettha asañcicca asatiyā anāpatti. Yathā cettha, evaṃ uparipi. Yattha pana acittakāpatti atthi, tattha vakkhāma.

๑๖๘. พึงทราบว่า กิจที่พึงทำก่อนการประชุมสงฆ์ ชื่อว่า ปุพพกรณ์ กิจที่พึงทำในการประชุมสงฆ์ ชื่อว่า ปุพพกิจ. ในพระบาลีว่า โน เจ อธิฏฺฐเหยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส นี้ ไม่เป็นอาบัติเพราะไม่แกล้งและเพราะหลงลืมสติ. ในที่นี้ฉันใด แม้ในเบื้องบนก็ฉันนั้น. ส่วนในที่ใดมีอจิตตกอาบัติ ในที่นั้นจักกล่าว.

169. ‘‘Paññattaṃ hotī’’ti iminā ‘‘na sāpattikena uposatho kātabbo’’ti visuṃ paṭikkhepābhāvepi yathāvuttasuttasāmatthiyato paññattamevāti dasseti. Iminā eva nayena –

๑๖๙. ด้วยบทว่า ปญฺญตฺตํ โหติ นี้ ท่านแสดงว่า แม้จะไม่มีการห้ามไว้ต่างหากว่า ภิกษุผู้มีอาบัติไม่พึงทำอุโบสถ แต่ก็เป็นอันบัญญัติไว้แล้วนั่นเอง ด้วยสามารถแห่งพระสูตรตามที่กล่าวแล้ว. ด้วยนัยนี้แล -

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (cūḷava. 386; a. ni. 8.20; udā. 45) –

ดูกรภิกษุทั้งหลาย มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส ที่พระตถาคตจะพึงทำอุโบสถ พึงยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์ -

Ādisuttanayato ca alajjīhipi saddhiṃ uposathakaraṇampi paṭikkhittameva alajjiniggahatthattā sabbasikkhāpadānanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pārisuddhidānapaññāpanenā’’ti iminā sāpattikena pārisuddhipi na dātabbāti dīpitaṃ hoti. Ubhopi dukkaṭanti ettha sabhāgāpattibhāvaṃ ajānitvā kevalaṃ āpattināmeneva desentassa paṭiggaṇhantassa acittakameva dukkaṭaṃ hotīti vadanti[Pg.173]. Yathā saṅgho sabhāgāpattiṃ āpanno ñattiṃ ṭhapetvā uposathaṃ kātuṃ labhati, evaṃ tayopi ‘‘suṇantu me, āyasmantā, ime bhikkhū sabhāgaṃ āpattiṃ āpannā’’tiādinā vuttanayānusāreneva gaṇañattiṃ ṭhapetvā dvīhi aññamaññaṃ ārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ekena pana sāpattikena dūraṃ gantvāpi paṭikātumeva vaṭṭati, asampāpuṇantena ‘‘bhikkhuṃ labhitvā paṭikarissāmī’’ti uposatho kātabbo, paṭikaritvā ca puna uposatho kattabbo.

และพึงทราบว่า โดยนัยแห่งพระสูตรเป็นต้น แม้การทำอุโบสถร่วมกับพวกภิกษุอลัชชี ก็เป็นอันห้ามไว้แล้วนั่นเอง เพราะสิกขาบททั้งปวงมีเพื่อประโยชน์แก่การข่มพวกอลัชชี. ด้วยบทว่า ปาริสุทฺธิดานปญฺญาปเนน นี้ เป็นอันแสดงว่า ภิกษุผู้มีอาบัติไม่พึงให้แม้ปาริสุทธิ. ในบทว่า อุโภปิ ทุกฺกฏํ นี้ ท่านกล่าวว่า เมื่อไม่รู้ความเป็นสภาคอาบัติ แล้วแสดง (อาบัติ) หรือรับ (การแสดง) ด้วยชื่อว่าอาบัติเพียงอย่างเดียว เป็นอาบัติทุกกฏที่เป็นอจิตตกะเท่านั้น. เหมือนอย่างว่า สงฆ์ผู้ต้องสภาคอาบัติ ย่อมได้เพื่อทำอุโบสถโดยตั้งญัตติ ฉันใด แม้ภิกษุ ๓ รูป ก็ควรทำอุโบสถโดยตั้งคณะญัตติ แล้วบอกแก่กันและกันตามนัยที่กล่าวแล้วว่า สุณนฺตุ เม อายสฺมนฺตา อิเม ภิกฺขู สภาคํ อาปตฺตํ อาปนฺนา เป็นต้น ฉันนั้น. ส่วนภิกษุผู้มีอาบัติรูปเดียว แม้ต้องไปไกลก็ควรไปเพื่อทำคืนเท่านั้น ภิกษุผู้ไปไม่ถึง พึงทำอุโบสถโดยตั้งใจว่า เมื่อได้ภิกษุแล้วจักทำคืน และเมื่อทำคืนแล้ว พึงทำอุโบสถอีกครั้ง.

Chandadānakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องการให้ฉันทะเป็นต้น จบแล้ว.

Anāpattipannarasakādikathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องอานาปัตติปัณณรสกะเป็นต้น.

172. Kenaci 63 karaṇīyena gantvāti sīmāparicchedato bahibhūtaṃ gāmaṃ vā araññaṃ vā gantvāti attho. Eteneva uposathañattiyā ṭhapanakāle samaggā eva te ñattiṃ ṭhapesunti siddhaṃ. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘uddiṭṭhaṃ suuddiṭṭha’’nti sabbapannarasakesupi vuttaṃ. Vaggā samaggasaññinotiādi pana ñattiyā niṭṭhitāya ‘‘kiṃ saṅghassa pubbakicca’’ntiādīnaṃ (mahāva. 134) vacanakkhaṇe bahigatānaṃ bhikkhūnaṃ sīmāya paviṭṭhattā bhikkhū tasmiṃ khaṇe vaggā hontīti vuttaṃ. Tenāha ‘‘tesaṃ sīmaṃ okkantattā vaggā’’tiādi, etena pārājikuddesādikkhaṇepi vaggasaññīnaṃ uddisantānaṃ āpatti eva, ñattiyā pana pubbe niṭṭhitattā kammakopo natthīti dassitameva hoti. Evaṃ uparipi sabbavāresu adhippāyo veditabbo.

๑๗๒. คำว่า "ไปเพราะกิจบางอย่าง" คือ ไปสู่บ้านหรือป่าที่อยู่นอกเขตสีมา ดังนี้คืออรรถะ. ด้วยบทนี้เอง คำว่า "ภิกษุเหล่านั้นพึงตั้งญัตติพร้อมเพรียงกันเท่านั้นในเวลาตั้งอุโบสถญัตติ" จึงสำเร็จ. เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงตรัสไว้ในปัณณรสกะทั้งปวงว่า "สวดแล้ว สวดดีแล้ว". ส่วนคำเป็นต้นว่า "วรรค ผู้มีความสำคัญว่าพร้อมเพรียงกัน" นี้ ตรัสไว้ว่า เมื่อญัตติสำเร็จแล้ว ในขณะที่กล่าวคำเป็นต้นว่า "กิจเบื้องต้นของสงฆ์คืออะไร" ภิกษุผู้มาจากภายนอกได้เข้าสู่สีมา ภิกษุทั้งหลายจึงเป็นวรรคในขณะนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เพราะภิกษุเหล่านั้นล่วงสีมาแล้ว จึงเป็นวรรค". ด้วยบทว่า "วรรค ผู้มีความสำคัญว่าพร้อมเพรียงกัน" นี้ ย่อมแสดงว่า แม้ในขณะที่สวดปาราชิกเป็นต้น ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์โดยมีความสำคัญว่าเป็นวรรค ย่อมต้องอาบัติเท่านั้น แต่เพราะญัตติสำเร็จแล้วก่อน กรรมวิบัติจึงไม่มี. พึงทราบอธิปปายะในวาระทั้งปวงข้างบนก็ฉันนั้น.

Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘sabbāya vuṭṭhitāya…pe… tesaṃ santike pārisuddhi ārocetabbā’’ti (mahāva. 174) vuttattā bahisīmāgatāya parisāya tesu yassa kassaci santike anadhiṭṭhitehi pārisuddhiṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti vadanti.

ในเรื่องอุโบสถนี้ เพราะในพระบาลีตรัสไว้ว่า "บริษัทที่ลุกไปแล้วทั้งหมด...เป...พึงบอกปาริสุทธิในสำนักของภิกษุเหล่านั้น" ครูอาจารย์บางพวกกล่าวว่า เมื่อบริษัทไปถึงนอกสีมา ภิกษุผู้ยังไม่ได้อธิษฐานอุโบสถย่อมควรบอกปาริสุทธิในสำนักของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในภิกษุเหล่านั้น.

Anāpattipannarasakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปัณณรสกะที่ไม่มีอาบัติเป็นต้น จบแล้ว.

Liṅgādidassanakathādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการแสดงลิงค์เป็นต้น.

179. Aññātakaṃ [Pg.174] nāma adiṭṭhapubbanti āha ‘‘aññesaṃ santaka’’nti. Aññesanti attanā adiṭṭhapubbānaṃ. Nānāsaṃvāsakabhāvanti laddhinānāsaṃvāsakabhāvaṃ.

๑๗๙. คำว่า "อัญญาตกะ" คือ ผู้ไม่เคยเห็นมาก่อน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ของผู้อื่น". คำว่า "ของผู้อื่น" คือ ของผู้ที่ตนไม่เคยเห็นมาก่อน. คำว่า "นานาสังวาสกภาวะ" คือ ความเป็นนานาสังวาสโดยลัทธิ.

180. Pāḷiyaṃ abhivitaranti samānasaṃvāsakābhāvaṃ nicchinanti.

๑๘๐. ในพระบาลี คำว่า "อภิวิตรันติ" คือ ย่อมตัดสินความเป็นสมานสังวาส.

181. Uposathakārakāti saṅghuposathakārakā. Teneva ‘‘aññatra saṅghenā’’ti vuttaṃ. Saṅghuposathaṭṭhānato hi gacchantena attacatuttheneva gantabbaṃ, tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ nisinnaṭṭhānato pana gacchantena ekena bhikkhunāpi saha gantumpi vaṭṭati. Pāḷiyaṃ ‘‘abhikkhuko āvāso’’ti idaṃ nidassanamattaṃ, saṅghuposathaṭṭhānato gaṇapuggalehi sabhikkhukopi āvāso na gantabbo ‘‘aññatra saṅghenā’’ti vuttattāti vadanti. Uposathaṃ karontīti saṅghuposathaṃ vā gaṇuposathaṃ vā. ‘‘Tassa santika’’nti idaṃ gaṇuposathaṭṭhānato gacchantaṃ sandhāya vuttaṃ, aññathā ‘‘sabbantimena paricchedena attacatutthena vā’’ti vacanena virujjhanato. Āraññakenāti ekacārinā. Uposathantarāyoti attano uposathantarāyo.

๑๘๑. คำว่า “อุโบสถการกา” คือ ภิกษุผู้ทำสังฆอุโบสถ. เพราะเหตุนั้นแล จึงตรัสว่า “เว้นจากสงฆ์”. อนึ่ง ภิกษุผู้ไปจากที่ทำสังฆอุโบสถ พึงไปโดยมีตนเป็นที่สี่เท่านั้น, แต่ภิกษุผู้ไปจากที่ที่ภิกษุสามรูปนั่งอยู่ พึงไปพร้อมกับภิกษุรูปเดียวก็ได้. ในพระบาลี คำว่า “อาวาสที่ไม่มีภิกษุ” นี้เป็นเพียงตัวอย่าง. ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “จากที่ทำสังฆอุโบสถ แม้อาวาสที่มีภิกษุอยู่ก็ไม่พึงไปโดยคณะหรือบุคคล เพราะตรัสไว้ว่า ‘เว้นจากสงฆ์’”. คำว่า “ทำอุโบสถ” คือ ทำสังฆอุโบสถ หรือ คณอุโบสถ. คำว่า “ไปสู่สำนักของท่าน” นี้ ตรัสหมายถึงผู้ที่ไปจากที่ทำคณอุโบสถ, เพราะมิฉะนั้น จะขัดแย้งกับคำว่า “โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด หรือโดยมีตนเป็นที่สี่”. คำว่า “อารัญญิกะ” คือ ภิกษุผู้เที่ยวไปผู้เดียว. คำว่า “อุโบสถันตราย” คือ อันตรายแห่งอุโบสถของตน.

183. Pāḷiyaṃ bhikkhuniyā nisinnaparisāyātiādīsu bhikkhuniyātiādi karaṇatthe sāmivacanaṃ.

๑๘๓. ในพระบาลีบทว่า “ภิกขุนียา นิสินนะปะริสายา” เป็นต้น คำว่า “ภิกขุนียา” เป็นต้น เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถกรณะ.

Liṅgādidassanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการแสดงลิงค์เป็นต้น จบแล้ว.

Uposathakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาอุโบสถขันธกะ จบแล้ว.

3. Vassūpanāyikakkhandhako

๓. วัสสูปนายิกขันธกะ

Vassūpanāyikaanujānanakathādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตวัสสูปนายิกะเป็นต้น

184. Vassūpanāyikakkhandhake [Pg.175] aparasmiṃ divaseti dutiye pāṭipadadivase.

๑๘๔. ในวัสสูปนายิกขันธกะ คำว่า “ในวันอื่น” คือ ในวันปาฏิบทที่สอง.

185. Aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vāti sāpekkhassa akaraṇīyena gantvā aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vā. Parihānīti guṇaparihāni.

๑๘๕. คำว่า “หรือด้วยการทำอรุณให้ขึ้นในที่อื่น” คือ ภิกษุผู้มีความอาลัย ไปโดยไม่มีกิจที่ควรทำ แล้วทำอรุณให้ขึ้นในที่อื่น. คำว่า “ปริหานี” คือ ความเสื่อมแห่งคุณ.

187. Pāḷiyaṃ sattāhaṃ sannivatto kātabboti sakalaṃ sattāhaṃ bahi eva avītināmetvā sattāhapariyosānabhūtaṃ aruṇuṭṭhānakālaṃ puna vihāreva sambandhavasena sattāhaṃ vihāre sannivattaṃ kātabbaṃ. Sattāhapariyosānakālo hi idha sattāha-saddena vutto, tadapekkhāya ca ‘‘sannivatto’’ti pulliṅgena vuttaṃ. Tīṇi parihīnānīti bhikkhunīnaṃ vaccakuṭiādīnaṃ paṭikkhittattā parihīnāni.

๑๘๗. ในพระบาลี คำว่า “พึงทำอรุณในสัตตาหะให้กลับมา” คือ ไม่พึงให้สัตตาหะทั้งหมดล่วงไปภายนอก แต่พึงทำอรุณที่ขึ้นในสัตตาหะ ซึ่งเป็นกาลสิ้นสุดแห่งสัตตาหะ ให้กลับมาในวิหารอีกครั้งโดยความเกี่ยวข้อง. อนึ่ง กาลสิ้นสุดแห่งสัตตาหะในที่นี้ ตรัสด้วยคำว่า “สัตตาหะ” และเมื่อเพ่งถึงกาลนั้น จึงตรัสด้วยปุงลิงค์ว่า “สันนิวตฺโต”. คำว่า “ความเสื่อมสามอย่าง” คือ ภิกษุณีทั้งหลายเสื่อม เพราะวัจจกุฎีเป็นต้นถูกห้าม.

189. Na palujjatīti aññesaṃ appaguṇattā, mama ca maraṇena na vinassati.

๑๘๙. คำว่า “ไม่พินาศ” คือ ไม่พินาศเพราะผู้อื่นไม่ศึกษา และไม่พินาศเพราะความตายของตน.

Vassūpanāyikaanujānanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตวัสสูปนายิกะเป็นต้น จบแล้ว.

Pahiteyevaanujānanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตเฉพาะผู้ที่ถูกส่งไป

199. Bhikkhūhi saddhiṃ vasanakapurisoti anaññagatikoti dasseti. Gantabbanti saṅghakaraṇīyena appahitepi gantabbaṃ. Ettha ca anupāsakehipi sāsanabhāvaṃ ñātukāmehi pahite tesaṃ pasādavaḍḍhiṃ sampassantehipi sattāhakaraṇīyena gantuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ.

๑๙๙. คำว่า “บุรุษผู้อยู่ร่วมกับภิกษุ” แสดงว่า เป็นผู้ไม่ไปที่อื่น. คำว่า “พึงไป” คือ แม้ไม่ถูกส่งไปโดยกิจของสงฆ์ ก็พึงไป. ในที่นี้ พึงถือเอาว่า แม้อุบาสกทั้งหลายผู้ไม่เคยเข้าหา ต้องการจะรู้ความเจริญแห่งพระศาสนา ส่งไป หรือเมื่อเห็นความเจริญแห่งศรัทธาของอุบาสกเหล่านั้น ก็พึงไปโดยกิจสัตตาหะได้.

Ratticchedavinicchayoti sattāhakaraṇīyena gantvā bahiddhā aruṇuṭṭhāpanasaṅkhātassa ratticchedassa vinicchayo. Gantuṃ vaṭṭatīti antoupacārasīmāyaṃ ṭhiteneva sattāhakaraṇīyanimittaṃ sallakkhetvā iminā nimittena gantvā ‘‘antosattāhe āgacchissāmī’’ti ābhogaṃ katvā gantuṃ vaṭṭati. Purimakkhaṇe ābhogaṃ katvā gamanakkhaṇe vissaritvā gatepi doso [Pg.176] natthi ‘‘sakaraṇīyo pakkamatī’’ti (mahāva. 207) vuttattā. Sabbathā pana ābhogaṃ akatvā gatassa vassacchedoti vadanti. Yo pana sattāhakaraṇīyanimittābhāvepi ‘‘sattāhabbhantare āgamissāmī’’ti ābhogaṃ katvā gantvā sattāhabbhantare āgacchati, tassa āpattiyeva, vassacchedo natthi sattāhassa sannivattattāti vadanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Bhaṇḍakanti cīvarabhaṇḍaṃ. Sampāpuṇituṃ na sakkoti, vaṭṭatīti tadaheva āgamane saussāhattā vassacchedo vā āpatti vā na hotīti adhippāyo. Ācariyanti agilānampi nissayācariyañca dhammācariyañca, pageva upasampadācariyaupajjhāyesu. Vadati, vaṭṭatīti sattāhātikkame āpattiabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, vassacchedo pana hoti eva.

คำว่า “วินิจฉัยแห่งการขาดราตรี” คือ การวินิจฉัยการขาดราตรีที่เรียกว่า การทำอรุณให้ขึ้นภายนอก โดยการไปทำกิจสัตตาหะ. คำว่า “พึงไปได้” คือ ภิกษุผู้ยืนอยู่ในเขตอุปจารสีมานั่นเอง พึงกำหนดหมายกิจสัตตาหะ แล้วด้วยเหตุนี้ พึงไปโดยทำความตั้งใจว่า “เราจะกลับมาภายในเจ็ดวัน” ก็พึงไปได้. แม้เมื่อทำความตั้งใจไว้ในขณะก่อน แล้วลืมไปในขณะที่ไป ก็ไม่มีโทษ เพราะตรัสไว้ว่า “ผู้มีกิจควรทำ ย่อมหลีกไป”. แต่ภิกษุผู้ไปโดยไม่ได้ทำความตั้งใจไว้เลย ย่อมขาดพรรษา ภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนี้. ส่วนภิกษุใด แม้ไม่มีกิจสัตตาหะ ก็ทำความตั้งใจว่า “เราจะกลับมาภายในเจ็ดวัน” แล้วไป และกลับมาภายในเจ็ดวัน ภิกษุนั้นย่อมต้องอาบัติเท่านั้น ไม่ขาดพรรษา เพราะอรุณของสัตตาหะได้กลับมาแล้ว ภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนี้. พึงพิจารณาแล้วถือเอา. คำว่า “ภัณฑกะ” คือ บริขารจีวร. คำว่า “ไม่สามารถจะถึงได้, พึงไปได้” คือ เพราะมีความพยายามที่จะกลับมาในวันนั้นเอง จึงไม่มีการขาดพรรษาหรืออาบัติ นี่คือความหมาย. คำว่า “อาจารย์” คือ แม้ไม่ใช่ผู้ป่วย ก็คืออาจารย์นิสัยและอาจารย์ธรรมะ จะกล่าวไปไยถึงอุปสัมปทาจารย์และอุปัชฌาย์เล่า. คำว่า “กล่าวว่าพึงไปได้” ตรัสหมายถึงการไม่มีอาบัติเมื่อล่วงสัตตาหะ แต่การขาดพรรษาย่อมมีอยู่แน่นอน.

Pahiteyevaanujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายเรื่องการอนุญาตเฉพาะผู้ที่ถูกส่งไป จบแล้ว.

Antarāyeanāpattivassacchedakathāvaṇṇanā

อรรถกถาอธิบายเรื่องการไม่เป็นอาบัติและการขาดพรรษาในเมื่อมีอันตราย

200. Pāḷiyaṃ gaṇhiṃsūti gahetvā khādiṃsu. Paripātiṃsūti palāpesuṃ, anubandhiṃsūti attho.

๒๐๐. ในพระบาลี คำว่า gaṇhiṃsu ความว่า ถือเอาแล้วกิน. คำว่า paripātiṃsu ความว่า ให้หนีไป, ติดตามไป นี้คือเนื้อความ.

201. Sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabboti ettha chadivasāni bahiddhā vītināmetvā sattame divase purāruṇā eva antoupacārasīmāya pavisitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetvā punadivase sattāhaṃ adhiṭṭhāya gantabbanti adhippāyo. Keci pana ‘‘sattame divase āgantvā aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva divasabhāgepi gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vuttattā. Sattame divase tattha aruṇuṭṭhāpanameva hi sandhāya pāḷiyampi ‘‘sattāhaṃ sannivatto kātabbo’’ti vuttaṃ. Aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā gacchanto anto appavisitvā bahiddhāva sattāhaṃ vītināmentena samucchinnavasso eva bhavissati aruṇassa bahi eva uṭṭhāpitattā. Itarathā ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vacanaṃ niratthakaṃ siyā ‘‘sattāhavārena antovihāre pavisitvā aruṇaṃ anuṭṭhāpetvāpi gantabba’’nti vattabbato. Aññesu ca ṭhānesu aruṇuṭṭhāpanameva vuccati. Vakkhati hi cīvarakkhandhake ‘‘ekasmiṃ vihāre vasanto itarasmiṃ sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpetī’’ti (mahāva. aṭṭha. 364).

๒๐๑. ในคำว่า sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo นี้ มีอธิบายว่า ก้าวล่วง ๖ วันไปในภายนอกแล้ว ในวันที่ ๗ พึงเข้าไปภายในเขตอุปจารสีมาแต่ก่อนอรุณทีเดียว ทำอรุณให้ขึ้นแล้ว ในวันรุ่งขึ้น [จึงค่อยไป] นี้คือความประสงค์. แต่บางพวกกล่าวว่า 'ในวันที่ ๗ มาแล้ว ไม่ต้องทำอรุณให้ขึ้น ก็ควรไปแม้ในส่วนแห่งวันนั้นเอง' คำนั้นไม่พึงถือเอา เพราะกล่าวไว้ว่า aruṇo uṭṭhāpetabbo. ด้วยว่า ในพระบาลีแม้ตรัสไว้ว่า sattāhaṃ sannivatto kātabbo ก็ทรงหมายถึงการทำอรุณให้ขึ้นในที่นั้นเองในวันที่ ๗. อนึ่ง ภิกษุผู้ไปโดยไม่ทำอรุณให้ขึ้น คือไม่เข้าไปภายใน ให้ ๗ วันล่วงไปในภายนอกนั่นเอง ย่อมเป็นผู้มีพรรษาขาดโดยส่วนเดียว เพราะทำอรุณให้ขึ้นในภายนอกนั่นเอง. มิฉะนั้น คำว่า aruṇo uṭṭhāpetabbo ก็จะไร้ประโยชน์ เพราะควรจะกล่าวว่า 'โดยวาระ ๗ วัน เข้าไปภายในวิหารแล้ว แม้ไม่ทำอรุณให้ขึ้นก็พึงไปได้'. และในที่อื่น ๆ ก็กล่าวถึงการทำอรุณให้ขึ้นนั่นเอง. ด้วยว่า ในจีวรขันธกะ จักกล่าวว่า 'เมื่ออยู่ในวิหารหนึ่ง ย่อมทำอรุณให้ขึ้นในวิหารอื่นโดยวาระ ๗ วันนั่นเอง'.

Athāpi [Pg.177] yaṃ te vadeyyuṃ ‘‘sattame divase yadā kadāci paviṭṭhena taṃdivasanissito atītaaruṇo uṭṭhāpito nāma hotīti imamatthaṃ sandhāya aṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti, taṃ saddagatiyāpi na sameti. Na hi uṭṭhite aruṇe pacchā paviṭṭho tassa payojako uṭṭhāpako bhavitumarahati. Yadi bhaveyya, vassaṃ upagantvā panassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva sattāhakaraṇīyena pakkantassāpīti ettha ‘‘aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā’’ti vacanaṃ virujjheyya, tenapi taṃdivasasannissitassa aruṇassa uṭṭhāpitattā. Āraññakassāpi hi bhikkhuno sāyanhasamaye aṅgayuttaṃ araññaṭṭhānaṃ gantvā tadā eva nivattantassa aruṇo uṭṭhāpito dhutaṅgañca visodhitaṃ siyā, na cetaṃ yuttaṃ aruṇuggamanakāle eva aruṇuṭṭhāpanassa vuttattā. Vuttañhi ‘‘kālasseva pana nikkhamitvā aṅgayutte ṭhāne aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Sace aruṇuṭṭhānavelāyaṃ tesaṃ ābādho vaḍḍhati, tesaṃ eva kiccaṃ kātabbaṃ, na dhutaṅgavisuddhikena bhavitabba’’nti (visuddhi. 1.31). Tathā pārivāsikādīnampi aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā vattaṃ nikkhipantānaṃ ratticchedo vutto. ‘‘Uggate aruṇe nikkhipitabba’’nti (cūḷava. 97) hi vuttaṃ. Sahaseyyasikkhāpadepi anupasampannehi saha nivutthabhāvaparimocanatthaṃ ‘‘purāruṇā nikkhamitvā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ cīvaravippavāsādīsu ca sabbattha rattipariyosāne āgāmiaruṇavaseneva aruṇuṭṭhāpanaṃ dassitaṃ, na atītāruṇavasena. Tasmā vuttanayenevettha aruṇuṭṭhāpanaṃ veditabbaṃ aññathā vassacchedattā.

อนึ่ง หากพวกเขาจะพึงกล่าวคำใดว่า 'ในวันที่ ๗ เมื่อภิกษุเข้าไปในเวลาใดเวลาหนึ่ง ชื่อว่าทำอรุณที่ล่วงไปแล้วซึ่งอาศัยวันนั้นให้ขึ้น คำนั้นกล่าวไว้ในอรรถกถาโดยหมายถึงเนื้อความนี้' คำนั้นย่อมไม่สมกันแม้โดยทางแห่งรูปศัพท์. ด้วยว่า เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ภิกษุผู้เข้าไปภายหลัง ไม่ควรเป็นผู้ใช้ให้ขึ้น คือเป็นผู้ทำให้อรุณนั้นขึ้น. หากพึงเป็นเช่นนั้น คำว่า aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā ในคำว่า 'ก็หรือว่า ภิกษุผู้เข้าพรรษาแล้ว ไม่ทำอรุณให้ขึ้น แล้วหลีกไปเพื่อกิจที่ควรทำภายใน ๗ วันในวันนั้นเอง' นี้ พึงขัดกัน เพราะแม้ภิกษุนั้นก็ได้ทำอรุณที่อาศัยวันนั้นให้ขึ้นแล้ว. ด้วยว่า แม้สำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า ไปสู่ที่ป่าอันประกอบด้วยองค์ในเวลาเย็น แล้วกลับมาในขณะนั้นเอง อรุณก็พึงเป็นอันทำใหอรุณขึ้นและธุดงค์ก็พึงเป็นอันชำระแล้ว ซึ่งข้อนั้นไม่สมควร เพราะกล่าวถึงการทำอรุณให้ขึ้น [ในเวลาอรุณขึ้น]. ด้วยว่า ตรัสไว้ว่า 'ก็แต่ว่า พึงออกไปแต่เช้าตรู่แล้วทำอรุณให้ขึ้นในที่อันประกอบด้วยองค์ หากในเวลาอรุณขึ้น อาพาธของภิกษุเหล่านั้นกำเริบขึ้น พึงทำกิจของภิกษุเหล่านั้นนั่นแล ไม่พึงเป็นผู้มีธุดงค์บริสุทธิ์'. เช่นเดียวกัน การขาดราตรี ก็ตรัสไว้แก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นต้น ผู้ไม่ทำอรุณให้ขึ้นแล้ววางวัตร. ด้วยว่า ตรัสไว้ว่า 'พึงวางวัตรเมื่ออรุณขึ้นแล้ว'. แม้ในสหเสยยสิกขาบท ก็ตรัสคำเป็นต้นว่า purāruṇā nikkhamitvā เพื่อให้พ้นจากความเป็นผู้อยู่ร่วมกับอนุปสัมบัน. การทำอรุณให้ขึ้นในที่ทั้งปวง มีการอยู่ปราศจากจีวรเป็นต้นอย่างนี้ ท่านแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งอรุณที่จะมาถึงในเวลาสิ้นสุดแห่งราตรีเท่านั้น ไม่ได้แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งอรุณที่ล่วงไปแล้ว. เพราะฉะนั้น ในคำนี้ พึงทราบการทำอรุณให้ขึ้นโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น พรรษาจะขาด.

Yaṃ pana vassaṃ upagatassa tadaheva aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā sakaraṇīyassa pakkamanavacanaṃ, taṃ vassaṃ upagatakālato paṭṭhāya yadā kadāci nimitte sati gamanassa anuññātattā yuttaṃ, na pana sattāhavārena gatassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva gamanaṃ ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vuttattā eva. Yathā vā ‘‘sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamati, āgaccheyya vā so, bhikkhave, bhikkhu taṃ āvāsaṃ, na vā āgaccheyyā’’tiādinā (mahāva. 207) pacchimasattāhe anāgamane anuññātepi aññasattāhesu na vaṭṭati. Evaṃ paṭhamasattāhe aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā gamane anuññātepi tato paresu sattāhesu āgatassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā [Pg.178] gamanaṃ na vaṭṭatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Idha āhaṭanti vihārato bahi āgataṭṭhāne ānītaṃ.

ส่วนคำกล่าวถึงการหลีกไปของภิกษุผู้มีกิจจำเป็น โดยไม่ทำอรุณให้ขึ้นในวันนั้นเองแห่งภิกษุผู้เข้าพรรษาแล้วนั้น ย่อมสมควร เพราะการไปได้รับอนุญาตในเมื่อมีเหตุในเวลาใดเวลาหนึ่งนับตั้งแต่เวลาเข้าพรรษาเป็นต้นไป แต่การไปในวันนั้นเองโดยไม่ทำอรุณให้ขึ้นของภิกษุผู้ไปโดยวาระ ๗ วัน [แล้วกลับมา] นั้น ไม่สมควร เพราะกล่าวไว้ว่า aruṇo uṭṭhāpetabbo นั่นเอง. หรือว่า แม้เมื่อทรงอนุญาตการไม่กลับมาในสัปดาห์สุดท้าย ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ภิกษุมีกิจจำเป็น หลีกไปเพื่อการปวารณาที่ยังมาไม่ถึง ๗ วัน ภิกษุนั้นจะกลับมาสู่อาวาสนั้นหรือไม่กลับมาก็ได้ ภิกษุทั้งหลาย' แต่การไม่กลับมานั้นก็ไม่ควรในสัปดาห์อื่น ๆ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น แม้เมื่อทรงอนุญาตการไปโดยไม่ทำอรุณให้ขึ้นในสัปดาห์แรก แต่การไปโดยไม่ทำอรุณให้ขึ้นของภิกษุผู้กลับมาแล้วในสัปดาห์ต่อ ๆ ไป ก็ไม่ควร พึงถึงความตกลงในเรื่องนี้อย่างนี้. คำว่า idha āhaṭaṃ ความว่า นำมาในที่ที่มาถึงภายนอกวิหาร.

Antarāyeanāpattivassacchedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายเรื่องการไม่เป็นอาบัติและการขาดพรรษาในเมื่อมีอันตราย จบแล้ว

Vajādīsu vassūpagamanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาอธิบายเรื่องการเข้าพรรษาในคอกวัวเป็นต้น

203. Upagantuṃ 68 na vaṭṭatīti kuṭikādīnaṃ abhāvena ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti evaṃ vacībhedaṃ katvā upagantuṃ na vaṭṭati.

๒๐๓. คำว่า upagantuṃ na vaṭṭati ความว่า ไม่ควรทำการเปล่งวาจาอย่างนี้ว่า 'เราเข้าพรรษาในที่นี้' แล้วเข้าพรรษา เพราะไม่มีกุฏิเป็นต้น.

204. Pāḷiyaṃ pisācillikāti pisācadārakā. Pavisanadvāraṃ yojetvāti sakavāṭadvāraṃ katvā. Rukkhaṃ chinditvāti susiraṭṭhānassa uparibhāgaṃ chinditvā. Khāṇumatthaketi susirakhāṇumatthake. Ṭaṅkitamañco nāma dīghe mañcapāde vijjhitvā aṭaniyo pavesetvā kato, so heṭṭhupariyavasena paññattopi purimasadisova hoti, taṃ susāne, devatāṭhāne ca ṭhapenti. Catunnaṃ pāsāṇānaṃ upari pāsāṇaphalake attharitvā katagehampi ‘‘ṭaṅkitamañco’’ti vuccati.

๒๐๔. ในพระบาลี คำว่า pisācillikā ได้แก่ ลูกอมนุษย์. คำว่า pavisanadvāraṃ yojetvā ความว่า ทำประตูให้มีบาน. คำว่า rukkhaṃ chinditvā ความว่า ตัดส่วนบนของที่ที่เป็นโพรง. คำว่า khāṇumatthake ความว่า บนยอดตอไม้ที่เป็นโพรง. ที่ชื่อว่า ṭaṅkitamañca คือ เตียงที่ทำโดยเจาะขาเตียงที่ยาวแล้วสอดแม่แคร่เข้าไป เตียงนั้นแม้จะปูโดยกลับส่วนล่างขึ้นข้างบน ก็ยังคงเป็นเหมือนเดิมนั่นเอง เขาย่อมวางเตียงนั้นไว้ในป่าช้าและในที่อยู่ของเทวดา. แม้เรือนที่ทำโดยปูแผ่นหินทับบนก้อนหิน ๔ ก้อน ท่านก็เรียกว่า ṭaṅkitamañca เหมือนกัน.

Vajādīsuvassūpagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายเรื่องการเข้าพรรษาในคอกวัวเป็นต้น จบแล้ว

Adhammikakatikādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาอธิบายเรื่องกติกาที่ไม่เป็นธรรมเป็นต้น

205. Mahāvibhaṅgeti catutthapārājikavaṇṇanāyaṃ. Parato senāsanakkhandhakepi adhammikaṃ katikavattaṃ āvi bhavissati eva.

๒๐๕. คำว่า Mahāvibhaṅge ความว่า ในอรรถกถาปาราชิกสิกขาบทที่ ๔. แม้ในเสนาสนขันธกะในภายหลัง กติกาวัตรที่ไม่เป็นธรรมก็จักปรากฏชัดเจนทีเดียว.

207. Yasmā nānāsīmāyaṃ dvīsu āvāsesu vassaṃ upagacchantassa ‘‘dutiye vasissāmī’’ti upacārato nikkhantamatte paṭhamo senāsanaggāho paṭippassambhati. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca na paññāyatī’’ti paṭhamaṃ senāsanaggāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Dutiye senāsanaggāhe pana purimikā paññāyateva, tattheva temāsaṃ vasanto purimavassaṃvuttho [Pg.179] eva hoti, tato vā pana dutiyadivasādīsu ‘‘paṭhamasenāsane vasissāmī’’ti upacārātikkame purimikāpi na paññāyatīti daṭṭhabbaṃ.

๒๐๗. เพราะเหตุที่เมื่อภิกษุผู้เข้าจำพรรษาในอาวาสสองแห่งในสีมาต่างกัน ออกไปจากเขตของอาวาสแรกเพียงเล็กน้อยด้วยตั้งใจว่า 'เราจักจำพรรษาในอาวาสที่สอง' การรับเสนาสนะครั้งแรกย่อมระงับไป เพราะฉะนั้น ในพระบาลีที่กล่าวว่า 'ภิกษุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย พรรษาแรกย่อมไม่ปรากฏ' นั้น หมายถึงการรับเสนาสนะครั้งแรก ส่วนในการรับเสนาสนะครั้งที่สอง พรรษาแรกย่อมปรากฏอยู่แล้ว เมื่ออยู่จำพรรษาครบสามเดือนในอาวาสนั้น ภิกษุนั้นก็ชื่อว่าจำพรรษาแรกแล้ว หรือหากในวันที่สองเป็นต้นจากอาวาสที่สองนั้น เมื่อล่วงเขตไปแล้วด้วยตั้งใจว่า 'เราจักอยู่ในเสนาสนะแรก' พรรษาแรกก็ย่อมไม่ปรากฏ พึงทราบดังนี้

208. Pāḷiyaṃ ‘‘so sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamatī’’ti vuttattā pavāraṇādivasepi sattāhakaraṇīyaṃ vinā gantuṃ na vaṭṭatīti veditabbaṃ. Komudiyā cātumāsiniyāti pacchima-kattikapuṇṇamāya. Sā hi tasmiṃ kāle kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikamāsānaṃ pariyosānattā cātumāsinīti ca vuccati.

๒๐๘. ในพระบาลีที่กล่าวว่า 'ภิกษุนั้นมีกิจที่ต้องทำภายในเจ็ดวัน พึงออกไปก่อนวันปวารณาที่จะมาถึง' เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าในวันปวารณาก็ไม่ควรไปโดยไม่มีกิจที่ต้องทำภายในเจ็ดวัน คำว่า 'โกมุทิยา จาตุมาสินิยา' หมายถึง วันเพ็ญเดือนสิบสอง (กัตติกะ) เพราะในสมัยนั้นมีดอกบัวบาน จึงเรียกว่า 'โกมุดี' และเพราะเป็นที่สุดแห่งเดือนแห่งพรรษาทั้งสี่ จึงเรียกว่า 'จาตุมาสินี' ด้วย

Adhammikakatikādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอธรรมิกกติกะเป็นต้น จบแล้ว

Vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาว่าด้วยขันธกะเรื่องการเข้าจำพรรษา จบแล้ว

4. Pavāraṇākkhandhako

๔. ปวารณาขันธกะ

Aphāsuvihārakathādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องการอยู่ไม่ผาสุกเป็นต้น

209. Pavāraṇākkhandhake [Pg.180] pāḷiyaṃ piṇḍāya paṭikkameyyāti piṇḍāya caritvā paṭikkameyya. Avakkārapātinti atirekapiṇḍapātaṭhapanakaṃ ekaṃ bhājanaṃ. Avisayhanti ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ. Vilaṅghanaṃ ukkhipanaṃ vilaṅgho, so eva vilaṅghako, hatthehi vilaṅghako hatthavilaṅghakoti āha ‘‘hatthukkhepakenā’’ti. Atha vā vilaṅghakena ukkhepakena hatthenātipi attho, aññamaññaṃ saṃsibbitahatthehīti vuttaṃ hoti.

๒๐๙. ในปวารณาขันธกะ ในพระบาลี คำว่า 'ปิณฺฑาย ปฏิกฺกเมยฺย' หมายถึง พึงเที่ยวบิณฑบาตแล้วกลับมา คำว่า 'อวกฺการปาตึ' หมายถึง ภาชนะสำหรับใส่ข้าวบิณฑบาตที่เหลือ คำว่า 'อวิสยฺหํ' หมายถึง ไม่สามารถยกขึ้นได้ คำว่า 'วิลงฺฆนํ' คือ การยกขึ้น 'วิลงฺโฆ' คือ การยกขึ้น สิ่งนั้นแหละคือ 'วิลงฺฆโก' การยกขึ้นด้วยมือคือ 'หตฺถวิลงฺฆโก' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยการยกขึ้นด้วยมือ' อีกนัยหนึ่ง หมายถึง 'ด้วยมือที่ยกขึ้น' และหมายถึง 'ด้วยมือที่ประสานกัน' ดังนี้

213. Sace pana vuḍḍhataro hotīti pavāraṇādāyako bhikkhu vuḍḍhataro hoti. Evañhi tena tassatthāya pavāritaṃ hotīti ettha evaṃ tena appavāritopi tassa saṅghappattimattena saṅghapavāraṇākammaṃ samaggakammameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Tena ca bhikkhunāti pavāraṇādāyakena bhikkhunā.

๒๑๓. คำว่า 'สเจ ปน วุฑฺฒตโร โหติ' หมายถึง ภิกษุผู้ให้ปวารณาเป็นผู้แก่กว่า ในบทว่า 'เอวญฺหิ เตน ตสฺสตฺถาย ปวาริตํ โหติ' นี้ พึงทราบว่า แม้ภิกษุผู้ให้ปวารณานั้นจะไม่ได้ปวารณาด้วยตนเอง แต่ด้วยการที่ภิกษุผู้รับปวารณานั้นไปถึงสงฆ์ กิจปวารณาของสงฆ์ก็เป็นกรรมที่พร้อมเพรียงกันแล้ว คำว่า 'เตน จ ภิกฺขุนา' หมายถึง ภิกษุผู้ให้ปวารณา

234. Bahūpi samānavassā ekato pavāretuṃ labhantīti ekasmiṃ saṃvacchare laddhūpasampadatāya samānupasampannavassā sabbe ekato pavāretuṃ labhantīti attho.

๒๓๔. คำว่า 'ภิกษุผู้มีพรรษาเท่ากันจำนวนมากก็ย่อมปวารณาร่วมกันได้' หมายถึง ภิกษุทั้งหลายผู้มีพรรษาเท่ากัน คือมีอุปสมบทในปีเดียวกัน ย่อมปวารณาร่วมกันได้ทั้งหมด

237. Pāḷiyaṃ micchādiṭṭhīti ‘‘natthi dinna’’ntiādi (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221) nayappavattā. Antaggāhikāti sassatucchedasaṅkhātassa antassa gāhikā. Yaṃ kho tvantiādīsu yaṃ pavāraṇaṃ ṭhapesi, taṃ diṭṭhena ṭhapesīti taṃ-saddaṃ ajjhāharitvā yojetabbaṃ.

๒๓๗. ในพระบาลี คำว่า 'มิจฉาทิฏฐิ' หมายถึง ทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยนัยมีอาทิว่า 'ทานที่ให้แล้วไม่มีผล' เป็นต้น คำว่า 'อันตคฺคาหิกา' หมายถึง ทิฏฐิที่ยึดถือที่สุดที่เรียกว่าสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ในบทว่า 'ยํ โข ตฺวํ' เป็นต้น พึงนำคำว่า 'ตํ' มาประกอบว่า 'ยํ ปวารณาํ ฐเปสิ, ตํ ทิฏฺเฐน ฐเปสีติ' (เธอตั้งปวารณาใด เธอตั้งปวารณานั้นด้วยทิฏฐิ)

239. Vatthuṃ pakāsentoti puggale parisaṅkuppattiyā nimittabhūtaṃ vatthumattaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana vatthuṃ sandhāya ‘‘puggalo paññāyati, na vatthū’’ti āha, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yadi pana tassa bhikkhuno vasanaṭṭhāne pokkharaṇito macchaggahaṇādi disseyya, tadā ‘‘vatthu ca puggalo ca paññāyatī’’ti vattabbaṃ bhaveyya. Tenāha ‘‘purimanayeneva corehī’’tiādi. Bhikkhuno sarīre mālāgandhañca ariṭṭhagandhañca disvā evaṃ ‘‘vatthu ca puggalo ca paññāyatī’’ti vuttanti veditabbaṃ.

๒๓๙. คำว่า “วัตถุยังปรากฏ” นี้ ตรัสหมายถึงเพียงวัตถุที่เป็นเหตุแห่งความรังเกียจที่เกิดขึ้นในบุคคลเท่านั้น. ส่วนวัตถุใดที่ตรัสว่า “บุคคลย่อมปรากฏ แต่วัตถุไม่ปรากฏ” คำว่า “วัตถุยังปรากฏ” นี้ไม่ได้ตรัสหมายถึงวัตถุนั้น. หากมีการเห็นการจับปลาเป็นต้นจากสระน้ำในที่อยู่ของภิกษุนั้น เมื่อนั้นพึงกล่าวว่า “ทั้งวัตถุและบุคคลย่อมปรากฏ”. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ด้วยนัยก่อนนั่นแล โดยพวกโจร” เป็นต้น. พึงทราบว่า การที่ตรัสว่า “ทั้งวัตถุและบุคคลย่อมปรากฏ” นี้ ตรัสโดยเห็นกลิ่นดอกไม้และกลิ่นลูกประคำดีควายที่กายของภิกษุเท่านั้น.

Aphāsuvihārakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องการอยู่ไม่ผาสุกเป็นต้น จบแล้ว.

Bhaṇḍanakārakavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องวัตถุแห่งผู้ก่อการทะเลาะ

240. Dve [Pg.181] cātuddasikā hontīti tatiyapakkhe cātuddasiyā saddhiṃ dve cātuddasikā honti. ‘‘Bhaṇḍanakārakānaṃ terase vā cātuddase vā ime pannarasīpavāraṇaṃ pavāressantī’’ti iminā yathāsakaṃ uposathakaraṇadivasato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ cātuddasīpannarasīvohāro, na candagatisiddhiyā tithiyā vasenāti dasseti. Kiñcāpi evaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, rājūnaṃ anuvattitu’’nti (mahāva. 186) vacanato panettha lokiyānaṃ tithiṃ anuvattantehipi attano uposathakkamena cātuddasiṃ pannarasiṃ vā, pannarasiṃ cātuddasiṃ vā karonteheva anuvattitabbaṃ, na pana soḷasamadivasaṃ vā terasamadivasaṃ vā uposathadivasaṃ karontehi. Teneva pāḷiyampi ‘‘dve tayo uposathe cātuddasike kātu’’nti vuttaṃ. Aññathā dvādasiyaṃ, terasiyaṃ vā uposatho kātabboti vattabbato. ‘‘Sakiṃ pakkhassa cātuddase, pannarase vā’’tiādivacanampi upavutthakkameneva vuttaṃ, na tithikkamenāti gahetabbaṃ.

๒๔๐. คำว่า “มีวันจาตุททสีสองวัน” หมายถึง ในปักษ์ที่สาม มีวันจาตุททสีสองวันพร้อมกับวันจาตุททสี. ด้วยบทว่า “พวกผู้ก่อการทะเลาะเหล่านี้จักปวารณาปัณณรสีในวันเตรสีหรือจาตุททสี” นี้ แสดงว่า การเรียกขานวันจาตุททสีและปัณณรสีของภิกษุทั้งหลายนั้น เริ่มนับจากวันทำอุโบสถของตนๆ ไม่ได้นับตามวันข้างขึ้นข้างแรมที่สำเร็จด้วยการโคจรของดวงจันทร์. ถึงแม้ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้พวกเธอประพฤติตามพระราชาทั้งหลาย” (มหา. ๑๘๖) ก็จริง แต่ในเรื่องอุโบสถและปวารณานี้ ถึงแม้จะประพฤติตามวันข้างขึ้นข้างแรมของพวกโลกิยะ ก็พึงประพฤติตามโดยทำวันจาตุททสีเป็นปัณณรสี หรือปัณณรสีเป็นจาตุททสี ตามลำดับอุโบสถของตนเท่านั้น ไม่พึงทำวันโสฬส (สิบหก) หรือวันเตรส (สิบสาม) ให้เป็นวันอุโบสถ. ด้วยเหตุนั้น ในพระบาลีจึงตรัสว่า “พึงทำอุโบสถจาตุททสีสองหรือสามวัน”. หากเป็นอย่างอื่น ก็พึงกล่าวว่า “พึงทำอุโบสถในวันทวาทสีหรือเตรสี”. พึงทราบว่า แม้คำว่า “ในปักษ์หนึ่ง วันจาตุททสีหรือปัณณรสี” เป็นต้น ก็ตรัสโดยลำดับอุโบสถเท่านั้น ไม่ได้ตรัสโดยลำดับวันข้างขึ้นข้างแรม.

Bhaṇḍanakārakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องวัตถุแห่งผู้ก่อการทะเลาะ จบแล้ว.

Pavāraṇāsaṅgahakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการสงเคราะห์ปวารณา

241. ‘‘Pavāretvā pana antarāpi cārikaṃ pakkamituṃ labhantī’’ti iminā pavāraṇāsaṅgahe kate antarā pakkamitukāmā saṅghaṃ sannipātāpetvā pavāretuṃ labhantīti dasseti.

๒๔๑. ด้วยบทว่า “ครั้นปวารณาแล้ว ย่อมได้เพื่อหลีกจาริกไปในระหว่างได้” นี้ แสดงว่า เมื่อมีการสงเคราะห์ปวารณาแล้ว ภิกษุผู้ประสงค์จะหลีกไปในระหว่าง ย่อมได้เพื่อเรียกประชุมสงฆ์แล้วปวารณา.

Pavāraṇāsaṅgahakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องการสงเคราะห์ปวารณา จบแล้ว.

Pavāraṇākkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีแห่งอรรถกถาปวารณาขันธกะ จบแล้ว.

5. Cammakkhandhako

๕. จัมมขันธกะ (ขันธกะว่าด้วยเรื่องหนัง)

Soṇakoḷivisakathādivaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องโสณโกฬิวิสะเป็นต้น

242. Cammakkhandhake [Pg.182] uṇṇapāvāraṇanti ubhato lomāni uṭṭhāpetvā kataṃ uṇṇamayaṃ pāvāraṇaṃ, ubhato kappāsapicuṃ uṭṭhāpetvā vītapāvāropi atthi, tato nivattanatthaṃ ‘‘uṇṇapāvāraṇa’’nti vuttaṃ.

๒๔๒. ในจัมมขันธกะ คำว่า “อุณณปาวรณะ” หมายถึง ผ้าห่มที่ทำด้วยขนสัตว์ โดยทำให้ขนตั้งขึ้นทั้งสองข้าง. ผ้าห่มที่ทอด้วยการทำให้ปุยฝ้ายตั้งขึ้นทั้งสองข้างก็มีอยู่. คำว่า “อุณณปาวรณะ” นี้ ตรัสเพื่อแยกแยะจากผ้าห่มนั้น.

Aḍḍhacandapāsāṇeti sopānamūle upaḍḍhaṃ anto pavesetvā ṭhapite aḍḍhapāsāṇe. Pāḷiyaṃ vihārapacchāyāyanti vihārapaccante chāyāya, vihārassa vaḍḍhamānacchāyāyantipi vadanti.

คำว่า “อัฑฒจันทปาสาณะ” หมายถึง หินครึ่งวงกลมที่วางไว้ที่เชิงบันได โดยสอดเข้าไปข้างในครึ่งหนึ่ง. ในพระบาลี คำว่า “วิหารปัจฉายายัง” หมายถึง ในเงาที่ชายวิหาร, บางพวกก็กล่าวว่า ในเงาที่แผ่ขยายออกไปจากวิหาร.

243. Bhogāti upayogatthe paccattavacanaṃ. Accāyatāti atiāyatā kharamucchanā. Saravatīti madhurasarasaṃyuttā. Atisithilā mandamucchanā. Vīriyasamathanti vīriyasampayuttasamathaṃ. Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhīti tasmiñca samabhāve sati yaṃ ādāse mukhanimittaṃ viya nimittaṃ uppajjati, taṃ samathanimittaṃ, vipassanānimittaṃ, magganimittaṃ, phalanimittañca gaṇhāhi nibbattehīti, evamassa arahattapariyosānaṃ kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ.

๒๔๓. ในบทว่า “โภคา” เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. คำว่า “อัจจายตา” หมายถึง การดีดที่ตึงเกินไปและหยาบ. คำว่า “สารวตี” หมายถึง ประกอบด้วยเสียงที่ไพเราะ. คำว่า “อติสิถิลา” หมายถึง การดีดที่หย่อนเกินไปและแผ่วเบา. คำว่า “วิริยสมถะ” หมายถึง สมถะที่ประกอบด้วยความเพียร. คำว่า “จงถือนิมิตในที่นั้น” หมายถึง เมื่อสมถะมีอยู่ นิมิตใดเกิดขึ้นเหมือนเงาหน้าในกระจก จงถือสมถนิมิตนั้น วิปัสสนานิมิตนั้น มัคคนิมิตนั้น และผลนิมิตนั้น จงทำให้เกิดขึ้น. กรรมฐานที่มีอรหัตตผลเป็นที่สุดนี้ ตรัสแก่พระโสณะเถระนั้นด้วยประการฉะนี้.

244. Chaṭhānānīti cha kāraṇāni. Adhimuttoti paṭivijjhitvā ṭhito. Nekkhammādhimuttotiādi sabbaṃ arahattavasena vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā nekkhammaṃ, teheva ca pavivittattā paviveko, byāpajjābhāvato abyāpajjaṃ, upādānassa khayante uppannattā upādānakkhayo, taṇhakkhayante uppannattā taṇhakkhayo, sammohābhāvato asammohoti ca vuccati.

๒๔๔. คำว่า “ฉัฏฐานานิ” หมายถึง เหตุ ๖ ประการ. คำว่า “อธิมุตโต” หมายถึง ผู้ตั้งมั่นอยู่ด้วยการแทงตลอด. คำว่า “เนกขัมมาธิมุตโต” เป็นต้น ทั้งหมดนี้ตรัสโดยอรรถแห่งอรหัตตผล. เพราะอรหัตตผลนั้น ชื่อว่า เนกขัมมะ เพราะเป็นสภาพที่ออกไปจากกิเลสทั้งปวง, ชื่อว่า ปวิเวกะ เพราะเป็นสภาพที่สงัดจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง, ชื่อว่า อัพยาปัชชะ เพราะไม่มีความพยาบาท, ชื่อว่า อุปาทานักขยะ เพราะเกิดขึ้นเมื่ออุปาทานสิ้นไป, ชื่อว่า ตัณหักขยะ เพราะเกิดขึ้นเมื่อตัณหาสิ้นไป, และชื่อว่า อสัมโมหะ เพราะไม่มีความหลง.

Kevalaṃ saddhāmattakanti kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissaṃ saddhāmattakaṃ. Paṭicayanti punappunaṃ karaṇena vaḍḍhiṃ. Vītarāgattāti maggapaṭivedhena rāgassa vigatattā eva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Pavivekādhimuttoti ‘‘paviveke adhimutto aha’’nti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.

คำว่า “เกวลํ สัทธามัตตกัง” หมายถึง เพียงศรัทธาล้วนๆ ที่ไม่ได้ปะปนกับปัญญาที่แทงตลอด. คำว่า “ปฏิจะยันติ” หมายถึง การเพิ่มพูนด้วยการทำซ้ำๆ. คำว่า “วีตราคัตตา” หมายถึง เป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ด้วยการแทงตลอดและทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลที่ชื่อว่าเนกขัมมะ เพราะราคะหมดไปแล้วด้วยการแทงตลอดมรรค. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า “ปวิเวกาธิมุตโต” มีอรรถว่า “เราน้อมใจไปในอรหัตตผลอันสงัดจากกิเลส” ดังนี้ คือ ย่อมพยากรณ์อรหัตตผล.

Sīlabbataparāmāsanti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaggahaṇamattaṃ. Sārato paccāgacchantoti sārabhāvena jānanto. Abyāpajjādhimuttoti abyāpajjaṃ arahattaṃ byākaroti.

คำว่า “สีลัพพตปรามาส” หมายถึง เพียงการยึดถือที่ยึดถือไว้ด้วยการลูบคลำศีลและวัตร. คำว่า “สารโต ปัจจาคัจฉันโต” หมายถึง ผู้รู้โดยความเป็นสาระ. คำว่า “อัพยาปัชชาธิมุตโต” หมายถึง ย่อมพยากรณ์อรหัตตผลอันไม่มีความพยาบาท.

Amissīkatanti [Pg.183] amissakataṃ. Kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. Bhusā vātavuṭṭhīti balavavātakkhandho.

คำว่า “อมิสสีกตัง” หมายถึง การทำให้ไม่ปะปนกัน. เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมทำให้จิตปะปนกับอารมณ์, เพราะไม่มีกิเลสเหล่านั้น จึงชื่อว่า อมิสสีกตัง. คำว่า “ภูสา วาตวุฏฐิ” หมายถึง กองลมที่แรงกล้า.

Upādānakkhayassa cāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Disvā āyatanuppādanti cakkhādiāyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. Cittaṃ vimuccatīti imāya vipassanāpaṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati.

บทว่า “อุปาทานักขยัสสะ จ” เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. คำว่า “ทิสวา อายตนุปปาทัง” หมายถึง เห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของอายตนะมีจักษุเป็นต้น. คำว่า “จิตตัง วิมุจจติ” หมายถึง จิตย่อมหลุดพ้นด้วยวิปัสสนาปฏิปทานี้ โดยอำนาจแห่งผลสมาบัติ.

Soṇakoḷivisakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องโสณโกฬิวิสะเป็นต้น จบแล้ว.

Diguṇādiupāhanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องการห้ามรองเท้ามีสองชั้นเป็นต้น

245. Sakaṭavāheti dvīhi sakaṭehi paricchinne vāhe. ‘‘Vāhe’’ti bahuvacanassa hiraññavisesanattepi sāmaññāpekkhāya ‘‘hirañña’’nti ekavacanaṃ kataṃ.

๒๔๕. คำว่า “สกฏวาเห” หมายถึง วาหะ (ปริมาณของที่บรรทุก) ที่กำหนดด้วยเกวียนสองเล่ม. แม้ว่าคำว่า “วาเห” ซึ่งเป็นพหูพจน์จะเป็นวิเสสนะของหิรัญญะ (ทอง) แต่ก็ใช้เป็นเอกพจน์ว่า “หิรัญญัง” โดยคำนึงถึงความหมายทั่วไป.

246. Addāriṭṭhakavaṇṇāti allāriṭṭhaphalavaṇṇā, tintakākapakkhavaṇṇātipi vadanti. Rajananti upalittaṃ nīlādivaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘coḷakena puñchitvā’’ti. Tañhi tathā puñchite vigacchati. Yaṃ pana cammassa duggandhāpanayanatthaṃ kāḷarattādirajanehi rañjitattā kāḷarattādivaṇṇaṃ hoti, taṃ coḷādīhi apanetuṃ na sakkā cammagatikameva, tasmā taṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.

๒๔๖. คำว่า “อัททาริฏฐกวัณณา” หมายถึง มีสีเหมือนผลประคำดีควายสด, บางพวกก็กล่าวว่า มีสีเหมือนปีกกาที่เปียกน้ำ. คำว่า “รชนัง” ตรัสหมายถึงสีมีสีเขียวเป็นต้นที่ทาเคลือบไว้ข้างบน. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “เช็ดด้วยผ้า”. เพราะสีที่ทาเคลือบไว้นั้น เมื่อเช็ดอย่างนั้นย่อมหายไป. ส่วนสีดำหรือสีแดงเป็นต้นที่เกิดขึ้นเพราะย้อมด้วยน้ำย้อมเพื่อกำจัดกลิ่นเหม็นของหนังนั้น ไม่สามารถกำจัดออกได้ด้วยผ้าเป็นต้น เพราะเป็นสีที่ติดอยู่กับหนังนั่นเอง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าสีนั้นเป็นสิ่งที่ควร (อนุญาต).

Khallakanti sabbapaṇhipidhānacammaṃ, aparigaḷanatthaṃ paṇhiuparibhāge apidhāya āropanabandhanamattaṃ vaṭṭati. Vicitrāti saṇṭhānato vicitrapaṭā adhippetā, na vaṇṇato sabbaso apanetabbesu khallakādīsu paviṭṭhattā. Biḷālasadisamukhattā mahāulūkā ‘‘pakkhibiḷālā’’ti vuccati, tesaṃ cammaṃ nāma pakkhalomameva.

คำว่า “ขัลลกัง” หมายถึง หนังที่ปิดส้นเท้าทั้งหมด, เพื่อไม่ให้หลุด การปิดเพียงแค่การผูกรัดที่วางไว้ที่ส่วนบนของส้นเท้า เป็นสิ่งที่ควร. คำว่า “วิจิตรา” หมายถึง ผ้าที่มีลวดลายวิจิตรโดยรูปทรง เป็นที่ประสงค์, ไม่ใช่โดยสี. เพราะเหตุไร? เพราะรองเท้าที่มีลวดลายวิจิตรนั้นรวมอยู่ในบรรดาสิ่งที่พึงห้ามโดยประการทั้งปวง มีขัลลิกะเป็นต้น. นกเค้าแมวใหญ่ที่ชื่อว่า “ปักขิพิฬาล” เพราะมีหน้าเหมือนหน้าแมว, หนังของนกเหล่านั้น คือมีแต่ขนปีกเท่านั้น.

Diguṇādiupāhanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องการห้ามรองเท้ามีสองชั้นเป็นต้น จบแล้ว.

Ajjhārāmeupāhanapaṭikkhepakathādivaṇṇanā

การอธิบายเรื่องการห้ามรองเท้าภายในอารามเป็นต้น

251. Uṇṇāhi [Pg.184] katapādukāti ettha uṇṇāmayakambalehi katā pādukā saṅgayhanti.

๒๕๑. ในบทว่า “อุณณาหิ กตปาทุกา” นี้ หมายรวมถึงรองเท้าที่ทำด้วยผ้ากัมพลที่ทำด้วยขนสัตว์.

253. Gaṅgāmahakīḷikāyāti gaṅgāmahe kīḷikāya. Tattha hi itthipurisā yānehi udakakīḷaṃ gacchanti. Pīṭhakasivikanti phalakādinā kataṃ pīṭhakayānaṃ. Paṭapotalikaṃ andolikā. Sabbampi yānaṃ upāhanenapi gantuṃ asamatthassa gilānassa anuññātaṃ.

๒๕๓. คำว่า “คงคามหกิฬิกายะ” หมายถึง การเล่นในงานฉลองแม่น้ำคงคา. ในงานฉลองแม่น้ำคงคานั้น ชายหญิงทั้งหลายย่อมไปเล่นน้ำด้วยยานพาหนะ. คำว่า “ปีฐกสิวิกัง” หมายถึง ยานพาหนะที่เป็นตั่งที่ทำด้วยไม้กระดานเป็นต้น. คำว่า “ปฏโปตลิกัง” คือ เปลผ้า (andolikā). ยานพาหนะทั้งหมดนี้ ทรงอนุญาตแก่ภิกษุอาพาธผู้ไม่สามารถจะเดินไปได้แม้ด้วยรองเท้า.

254. Vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni. Caturaṅgulādhikānīti uddalomīekantalomīhi visesadassanaṃ. Caturaṅgulato hi ūnāni kira uddalomīādīsu pavisanti. Vānacitro uṇṇāmayattharaṇoti nānāvaṇṇehi uṇṇāmayasuttehi bhitticchedādivasena vāyitvā katacittattharaṇo. Ghanapupphakoti bahalarāgo. Pakatitūlikāti tūlapuṇṇā bhisi. Vikatikāti sīharūpādivasena vānacitrāva gayhati. Uddalomīti ‘‘ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇa’’nti dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Koseyyakaṭṭissamayanti kosiyasuttānaṃ antarā suvaṇṇamayasuttāni pavesetvā vītaṃ. Suvaṇṇasuttaṃ kira ‘‘kaṭṭissaṃ, kasaṭa’’nti ca vuccati. Teneva ‘‘koseyyakasaṭamaya’’nti ācariya-dhammapālattherena vuttanti vadanti. Ratanaparisibbitanti suvaṇṇalittaṃ. Suddhakoseyyanti ratanaparisibbanarahitaṃ.

๒๕๔. บทว่า วาฬรูปานิ หมายถึง รูปสัตว์ร้ายที่เคลื่อนย้ายได้. บทว่า จตุรงคุลาธิกานิ เป็นการแสดงความพิเศษของผ้ากัมพลนั้นจากผ้าอุททโลมีและผ้าเอกันตโลมี เพราะผ้าที่มีขนสั้นกว่าสี่นิ้ว ได้ยินว่า ย่อมรวมอยู่ในพวกผ้าอุททโลมีเป็นต้น. บทว่า วานจิตโต อุณณามยัตถรโณ หมายถึง เครื่องปูลาดที่ทำอย่างวิจิตรโดยการทอด้วยด้ายขนสัตว์หลากสีสัน เช่น ลายช่องกำแพงเป็นต้น. บทว่า ฆนปุปผโก หมายถึง ผ้าที่มีสีหนาแน่น (หรือปักลายดอกไม้หนาแน่น). บทว่า ปกติตูลิกา หมายถึง ฟูกที่ยัดด้วยนุ่น. บทว่า วิกติกา หมายถึง เครื่องปูลาดที่ทอเป็นลวดลายสัตว์ร้าย เช่น รูปสิงโตเป็นต้น. บทว่า อุททโลมี หมายถึง “เครื่องปูลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ที่มีชายสองข้าง” ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาฑีฆนิกาย. บทว่า โกเสยยกัฏฏิสสมยัง หมายถึง ผ้าที่ทอโดยสอดด้ายทองคำเข้าในระหว่างด้ายไหม. ได้ยินว่า ด้ายทองคำเรียกว่า กัฏฏิสสะ หรือ กสฏะ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พระอาจารย์ธรรมปาลเถระกล่าวว่า “โกเสยยกสฏมยัง” ดังนี้. บทว่า รตนปริสิพพิตัง หมายถึง ผ้าที่ฉาบด้วยทอง. บทว่า สุทธโกเสยยัง หมายถึง ผ้าไหมล้วนที่ไม่มีการปักด้วยรัตนะ.

Ajinamigacammānaṃ atisukhumattā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbantīti vuttaṃ ‘‘ajinappaveṇī’’ti. Rattavitānenāti sabbarattena vitānena. Yaṃ pana nānāvaṇṇaṃ vānacittaṃ vā lepacittaṃ vā, taṃ vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānepi eseva nayo. ‘‘Citraṃ vā’’ti idaṃ pana sabbathā kappiyattā vuttaṃ, na pana ubhatoupadhānesu akappiyattā. Na hi lohitaka-saddo citte vattati, paṭaliggahaṇeneva cittakassapi attharaṇassa saṅgahetabbappasaṅgato, kāsāvaṃ pana lohitakavohāraṃ na gacchati. Tasmā vitānepi ubhatoupadhānepi vaṭṭati. Sace pamāṇayuttantiādi aññappamāṇātikkantassa bibbohanassa paṭikkhittabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana uccāsayanamahāsayanabhāvadassanatthaṃ tathā avuttattā. Taṃ pana upadhānaṃ uposathikānaṃ [Pg.185] gahaṭṭhānaṃ vaṭṭati. Uccāsayanamahāsayanameva hi tadā tesaṃ na vaṭṭati. Dīghanikāyaṭṭhakathādīsu kiñcāpi ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni vaṭṭantī’’tiādi vuttaṃ, vinayaṭṭhakathāyeva kappiyākappiyabhāve pamāṇanti gahetabbaṃ.

หนังเสือดำนั้นละเอียดอ่อนมาก จึงเย็บเป็นสองชั้นสามชั้น จึงเรียกว่า “อชินัปปเวณี” บทว่า รัตตวิตาเนนะ หมายถึง เพดานสีแดงล้วน ส่วนเพดานที่มีสีต่างๆ หรือมีลวดลายสัตว์ร้าย หรือมีภาพวาด ก็ใช้ได้ แม้หมอนหนุนและหมอนรองเท้าสีแดงทั้งสองข้าง ก็เป็นนัยเดียวกันนี้ แต่คำว่า “จิตตัง วา” (หรือมีลวดลาย) นี้กล่าวไว้เพราะใช้ได้ทุกกรณี ไม่ได้กล่าวไว้เพราะใช้ไม่ได้กับหมอนทั้งสองข้าง เพราะคำว่า โลหิตกะ (สีแดง) ไม่ได้หมายถึงมีลวดลาย ถ้าเป็นเช่นนั้น ผ้าปูที่มีลวดลายก็ควรจะรวมอยู่ในคำว่า ปฏลิ (ผ้าปู) ด้วย แต่ผ้ากาสาวะไม่จัดอยู่ในคำว่า โลหิตกะ (สีแดง) ดังนั้น จึงใช้ได้ทั้งกับเพดานและหมอนทั้งสองข้าง คำว่า “สเจ ปมาณยุตตัง” (ถ้ามีขนาดพอดี) เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าหมอนที่เกินขนาดนั้นถูกห้าม ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าเป็นที่นอนสูงหรือที่นอนใหญ่ เพราะไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น หมอนที่เกินขนาดนั้นใช้ได้สำหรับคฤหัสถ์ผู้รักษาอุโบสถ เพราะที่นอนสูงและที่นอนใหญ่เท่านั้นที่ไม่ควรสำหรับคฤหัสถ์เหล่านั้นในเวลานั้น แม้ในอรรถกถาฑีฆนิกายเป็นต้นจะกล่าวไว้ว่า “เว้นเบาะนุ่นแล้ว ผ้ากัมพลเป็นต้นที่ปักด้วยอัญมณีทั้งหมดใช้ได้” ก็ตาม แต่พึงถือว่าอรรถกถาพระวินัยเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องที่ควรและไม่ควร

Ajjhārāmeupāhanapaṭikkhepakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องการห้ามรองเท้าในอารามเป็นต้น จบลงแล้ว

Gihivikatānuññātādikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องการอนุญาตของคฤหัสถ์เป็นต้น

256. Abhinissāyāti apassāya. Visukāyikavipphanditānanti paṭipakkhabhūtānaṃ diṭṭhicittavipphanditānanti attho.

๒๕๖. บทว่า อภินิสสายะ หมายถึง อาศัย บทว่า วิสุกายิกวิปผันทิตานัง หมายถึง การสั่นไหวของทิฏฐิและจิตที่เป็นปฏิปักษ์ นี่คือความหมาย

257. Yatindriyanti manindriyavasena saññatindriyaṃ.

๒๕๗. บทว่า ยตินทริยัง หมายถึง ผู้มีอินทรีย์สำรวมแล้วโดยอาศัยมโนอินทรีย์

258. Pāḷiyaṃ aṭṭhakavaggikānīti suttanipāte (su. ni. 772 ādayo) aṭṭhakavaggabhūtāni soḷasa suttāni. Evaṃ ciraṃ akāsīti evaṃ cirakālaṃ pabbajjaṃ anupagantvā agāramajjhe kena kāraṇena vāsamakāsīti attho. So kira majjhimavaye pabbajito, tena bhagavā evamāha. Etamatthaṃ viditvāti kāmesu diṭṭhādīnavā cirāyitvāpi gharāvāsena pakkhandantīti etamatthaṃ sabbākārato viditvā.

๒๕๘. ในพระบาลี บทว่า อัฏฐกวัคคิกานิ หมายถึง พระสูตร ๑๖ สูตรที่อยู่ในอัฏฐกวรรคในสุตตนิบาต บทว่า เอวัง จิรัง อกาสิ หมายถึง ด้วยเหตุใดจึงอยู่ครองเรือนเป็นเวลานานเช่นนี้ โดยไม่บวช ได้ยินว่า พระโสณะบวชเมื่อวัยกลางคน ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเช่นนี้ บทว่า เอตมัตถัง วิทิตวา หมายถึง เมื่อรู้ความหมายนี้โดยประการทั้งปวงว่า แม้จะล่าช้าไปบ้าง แต่ก็ไม่หวนกลับเข้าสู่ชีวิตฆราวาส เพราะเห็นโทษในกามทั้งหลาย

Ādīnavaṃ loketi saṅkhāraloke aniccatādiādīnavaṃ. Nirupadhinti nibbānaṃ. ‘‘Ariyo na ramatī pāpe’’ti imassa hetumāha ‘‘pāpe na ramatī sucī’’ti. Tattha sucīti visuddhapuggalo.

บทว่า อาทีนวัง โลเกติ หมายถึง เห็นโทษคือความไม่เที่ยงเป็นต้นในสังขารโลก บทว่า นิรูปธิ หมายถึง พระนิพพาน บทว่า ปาเป น รมติ สุจี กล่าวถึงเหตุของบทว่า อริโย น รมติ ปาเป (พระอริยะไม่ยินดีในบาป) ในบทว่า ปาเป น รมติ สุจี นั้น สุจี หมายถึง บุคคลผู้บริสุทธิ์

259. Kāḷasīhoti kāḷamukhavānarajāti. Cammaṃ na vaṭṭatīti nisīdanattharaṇaṃ kātuṃ na vaṭṭati, bhūmattharaṇādivasena senāsanaparibhogo vaṭṭateva.

๒๕๙. บทว่า กาฬสีโห หมายถึง ลิงหน้าดำ บทว่า จัมมัง น วัฏฏติ หมายถึง ไม่ควรทำเป็นผ้าปูนั่ง แต่การใช้เป็นเสนาสนะ เช่น ผ้าปูพื้น ย่อมควร

Gihivikatānuññātādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องการอนุญาตของคฤหัสถ์เป็นต้น จบลงแล้ว

Cammakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีอธิบายเรื่องขันธกะว่าด้วยหนัง จบลงแล้ว

6. Bhesajjakkhandhako

๖. เภสัชชขันธกะ

Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องเภสัช ๕ อย่างเป็นต้น

260. Bhesajjakkhandhake [Pg.186] pittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hotīti bahisarīre byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hoti, tena pittaṃ kupitaṃ hotīti adhippāyo.

๒๖๐. ในเภสัชชขันธกะ บทว่า ปิตตัง โกฏฐัพพันตรคตัง โหติ หมายถึง ดีที่ไม่ได้ถูกผูกไว้ซึ่งแผ่ไปทั่วร่างกายภายนอก เข้าไปอยู่ในภายในลำไส้ ด้วยเหตุนั้น ดีจึงกำเริบ นี่คือความหมาย

261-2. Pāḷiyaṃ nacchādentīti ruciṃ na uppādenti. Susukāti samudde ekā macchajāti, kumbhilātipi vadanti. Saṃsaṭṭhanti parissāvitaṃ.

๒๖๑-๒. ในพระบาลี บทว่า นัจฉาเทติ หมายถึง ไม่ทำให้เกิดความพอใจ บทว่า สุสุกา หมายถึง ปลาชนิดหนึ่งในทะเล บางคนก็เรียกว่าจระเข้ บทว่า สังคัฏฐัง หมายถึง ที่กรองแล้ว

263. Piṭṭhehīti pisitehi. Kasāvehīti tacādīni udake tāpetvā gahitaūsarehi. Ubbhidanti ūsarapaṃsumayaṃ. Loṇabilanti loṇaviseso.

๒๖๓. บทว่า ปิฏเฐหิ หมายถึง ด้วยผงที่บดแล้ว บทว่า กสาเวหิ หมายถึง ด้วยน้ำฝาดที่ได้จากการต้มเปลือกไม้เป็นต้นในน้ำ บทว่า อุพภิทันติ หมายถึง ที่ทำจากดินเค็ม บทว่า โลณพิลัง หมายถึง เกลือชนิดพิเศษ

264-5. Chakaṇanti gomayaṃ. Pākatikacuṇṇanti apakkakasāvacuṇṇaṃ, gandhacuṇṇaṃ pana na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ cuṇṇacālininti udukkhale koṭṭitacuṇṇaparissāvaniṃ. Suvaṇṇagerukoti suvaṇṇatutthādi. Pāḷiyaṃ añjanūpapisananti añjane upanetuṃ pisitabbabhesajjaṃ.

๒๖๔-๕. บทว่า ฉกณัง หมายถึง มูลโค บทว่า ปากติกจุณณัง หมายถึง ผงฝาดที่ยังไม่ได้ต้ม ส่วนผงหอมไม่ควร ในพระบาลี บทว่า จุณณจาลินิง หมายถึง ตะแกรงร่อนผงยาที่ตำในครก บทว่า สุวัณณเครุโก หมายถึง ทองคำและตุตถะเป็นต้น ในพระบาลี บทว่า อัญชนูปปิสนัง หมายถึง ยาที่พึงบดเพื่อใช้กับยาหยอดตา

267-9. Kabaḷikāti upanāhabhesajjaṃ. Gharadinnakābādho nāma gharaṇiyā dinnavasīkaraṇabhesajjasamuṭṭhitaābādho. Tāya chārikāya paggharitaṃ khārodakanti parissāvane tacchārikaṃ pakkhipitvā udake abhisiñcite tato chārikato heṭṭhā paggharitaṃ khārodakaṃ. Pāḷiyaṃ akaṭayūsenāti anabhisaṅkhatena muggayūsena. Kaṭākaṭenāti mugge pacitvā acāletvā parissāvitena muggayūsenāti vadanti.

๒๖๗-๙. บทว่า กพฬิกา หมายถึง ยาพอก ชื่อว่า ฆรทินนกาพาโธ คือ โรคที่เกิดจากยาเสน่ห์ที่ภรรยาให้ บทว่า ตาย ฉาริกาย ปัคฆริตัง ขาโรทกัง หมายถึง น้ำด่างที่ไหลลงมาจากขี้เถ้า เมื่อใส่ขี้เถ้านั้นลงในเครื่องกรองแล้วรดน้ำลงไป ในพระบาลี บทว่า อกฏยูเสนะ หมายถึง ด้วยน้ำถั่วเขียวที่ยังไม่ได้ปรุง บทว่า กฏากเฏนะ หมายถึง ด้วยน้ำถั่วเขียวที่ต้มแล้ว ไม่ได้คน และกรองแล้ว ดังนี้

Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องเภสัช ๕ อย่างเป็นต้น จบลงแล้ว

Guḷādianujānanakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องการอนุญาตน้ำอ้อยเป็นต้น

272-4. Guḷakaraṇanti [Pg.187] ucchusālaṃ. Avissatthāti sāsaṅkā.

๒๗๒-๔. บทว่า คุฬกรณัง หมายถึง โรงหีบอ้อย บทว่า อวิสสัตถา หมายถึง มีความสงสัย

276. Appamattakepi vārentīti appamattake dinne dāyakānaṃ pīḷāti paṭikkhipanti. Paṭisaṅkhāpīti ettakenapi yāpetuṃ sakkā, ‘‘avasesaṃ aññesaṃ hotū’’ti sallakkhetvāpi paṭikkhipanti.

๒๗๖. บทว่า อัปปมัตตเกปิ วาเรนติ หมายถึง ห้ามเสีย เพราะคิดว่าถ้าถวายเพียงเล็กน้อยจะทำให้ทายกเดือดร้อน บทว่า ปฏิสังขาปิ หมายถึง ห้ามเสีย เพราะพิจารณาว่า “เพียงเท่านี้ก็พอเลี้ยงชีพได้ ส่วนที่เหลือจงเป็นของภิกษุรูปอื่นเถิด”

279. Vatthipīḷananti yathā vatthigatatelādi antosarīre ārohanti, evaṃ hatthena vatthimaddanaṃ. Sambādhe satthakammavatthikammānameva paṭikkhittattā dahanakammaṃ vaṭṭati eva.

๒๗๙. บทว่า วัตถิปีฬนัง หมายถึง การบีบนวดกระเปาะด้วยมือ เพื่อให้น้ำมันเป็นต้นที่อยู่ในกระเปาะซึมเข้าไปในร่างกาย เพราะการผ่าตัดและการพอกยาเท่านั้นที่ถูกห้ามในที่คับแคบ การจี้ด้วยไฟจึงยังคงใช้ได้

Guḷādianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องการอนุญาตน้ำอ้อยเป็นต้น จบลงแล้ว

Yāgumadhugoḷakādikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องข้าวต้ม น้ำผึ้ง และก้อนน้ำอ้อยเป็นต้น

282-3. Pāḷiyaṃ dasassa ṭhānānīti assa paṭiggāhakassa dasa ṭhānāni kāraṇāni dhammenāti attho. Anuppavecchatīti deti. Vātañca byapanetīti sambandho, vātañca anulometīti attho. Saggā te āraddhāti tayā devalokā ārādhitā.

๒๘๒-๓. ในพระบาลี บทว่า ทสัสสะ ฐานานิ หมายถึง เหตุ ๑๐ ประการแก่ผู้รับนั้น โดยธรรม บทว่า อนุปปเวจฉติ หมายถึง ให้ ความสัมพันธ์คือ ย่อมบรรเทา (ลม) และย่อมทำให้ลมเดินสะดวก นี่คือความหมาย บทว่า สัคคา เต อารัทธา หมายถึง สวรรค์อันท่านได้บำเพ็ญแล้ว

Yāgumadhugoḷakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องข้าวต้ม น้ำผึ้ง และก้อนน้ำอ้อยเป็นต้น จบลงแล้ว

Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องวัตถุแห่งปาฏลิคาม

286. Pāṭaligāme nagaraṃ māpentīti pāṭaligāmassa samīpe tasseva gāmakhettabhūte mahante araññappadese pāṭaliputtaṃ nāma nagaraṃ māpenti. Yāvatā ariyaṃ āyatananti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ bhaṇḍavikkīṇanaṭṭhānaṃ, vasanaṭṭhānaṃ vā, idaṃ tesaṃ sabbesaṃ agganagaraṃ bhavissatīti attho. Puṭabhedananti sakaṭādīhi nānādesato āhaṭānaṃ bhaṇḍapuṭānaṃ vikkīṇanatthāya mocanaṭṭhānaṃ. Saranti taḷākādīsupi vattati, tannivattanatthaṃ [Pg.188] ‘‘saranti idha nadī adhippetā’’ti vuttaṃ sarati sandatīti katvā. Vinā eva kullena tiṇṇāti idaṃ appamattakaudakampi aphusitvā vinā kullena pārappattā.

๒๘๖. คำว่า “ปาฏลิคามเม นครํ มาเปนฺติ” คือ พวกเขาสร้างเมืองชื่อปาฏลิบุตรในป่าใหญ่ซึ่งเป็นเขตบ้านของหมู่บ้านปาฏลิแห่งนั้นเอง ใกล้หมู่บ้านปาฏลิ. คำว่า “ยาวะตา อะริยัง อายะตานัง” คือ เมืองที่เป็นที่ชุมนุมของเหล่าอริยชนมีอยู่เท่าใด. คำว่า “ยาวะตา วะณิปฺปะโถ” คือ เมืองที่เป็นที่ค้าขายสินค้าของพ่อค้า หรือเป็นที่อยู่อาศัยมีอยู่เท่าใด. ในบรรดาเมืองเหล่านั้นทั้งหมด เมืองนี้จักเป็นเมืองประเสริฐสุด นี้คืออรรถะ. คำว่า “ปุฏะเภทะนัง” คือ เป็นที่แก้ห่อสินค้าที่นำมาจากนานาประเทศด้วยเกวียนเป็นต้น เพื่อขาย. คำว่า “สะรันติ” ย่อมใช้ในความหมายว่า สระน้ำเป็นต้นด้วย เพราะฉะนั้น เพื่อให้พ้นจากความหมายนั้น จึงกล่าวว่า “ในที่นี้ สรันติ หมายถึงแม่น้ำ” เพราะคำว่า สรติ ย่อมไหล. คำว่า “วินา เอวะ กุลฺเลนะ ติณฺณา” คือ แม้แต่น้ำเพียงเล็กน้อยนี้ ก็ไม่แตะต้อง ถึงฝั่งโน้นได้โดยไม่มีแพ.

Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องวัตถุแห่งหมู่บ้านปาฏลิ จบแล้ว.

Koṭigāmesaccakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องสัจจะแห่งหมู่บ้านโกฏิ

287. Pāḷiyaṃ sandhāvitanti bhavato bhavaṃ paṭisandhiggahaṇavasena sandhāvanaṃ kataṃ. Saṃsaritanti tasseva vevacanaṃ. Mamañceva tumhākañcāti mayā ca tumhehi ca, sāmivaseneva vā mama ca tumhākañca sandhāvanaṃ ahosīti attho gahetabbo. Saṃsaritanti saṃsari. Bhavataṇhā eva bhavato bhavaṃ netīti bhavanettīti vuttā.

๒๘๗. ในพระบาลี คำว่า “สันธาวิตัง” คือ การท่องเที่ยวไปได้กระทำแล้วโดยอาศัยการถือปฏิสนธิจากภพหนึ่งไปอีกภพหนึ่ง. บทว่า “สังสะริตัง” เป็นไวพจน์ของบทนั้นเอง. คำว่า “มะมัญเจวะ ตุมฺหากัญจะ” คือ การท่องเที่ยวไปของข้าพเจ้าและท่านทั้งหลาย หรือโดยอำนาจแห่งสามี (เจ้าของ) การท่องเที่ยวไปของข้าพเจ้าและท่านทั้งหลายได้มีแล้ว นี้คืออรรถะที่พึงถือเอา. คำว่า “สังสะริตัง” คือ การท่องเที่ยวไป. ตัณหาในภพเท่านั้นย่อมนำไปจากภพหนึ่งไปอีกภพหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงตรัสเรียกว่า “ภวเนตตี” (เครื่องนำไปสู่ภพ).

289. ‘‘Nīlā hontī’’ti vuttamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘nīlavaṇṇā’’tiādi vuttaṃ. Nīlavaṇṇāti nīlavilepanā. Esa nayo sabbattha. Paṭivaṭṭesīti pahari. Ambakāyāti ambāya. Upacāravacanañhetaṃ, mātugāmenāti attho. Upasaṃharathāti upanetha, ‘‘īdisā tāvatiṃsā’’ti parikappethāti attho. Idañca bhikkhūnaṃ saṃvegajananatthaṃ vuttaṃ, na nimittaggāhatthaṃ. Licchavirājāno hi sabbe na cirasseva ajātasattunā vināsaṃ pāpuṇissanti.

๒๘๙. เพื่ออธิบายอรรถะที่กล่าวแล้วว่า “นีลา โหนฺติ” จึงกล่าวคำว่า “นีลวัณณา” เป็นต้น. คำว่า “นีลวัณณา” คือ มีเครื่องลูบไล้สีเขียว. นัยนี้มีในบททั้งปวง. คำว่า “ปะฏิวัตเตสิ” คือ กระทบแล้ว. คำว่า “อัมบะกายะ” คือ มารดา. คำว่า อัมบะกายะ นี้เป็นคำอุปจาระ คือ หมายถึงสตรี นี้คืออรรถะ. คำว่า “อุบะสังหะระถา” คือ จงนำไป จงดำริว่า “เทวดาชั้นดาวดึงส์เป็นเช่นนี้” นี้คืออรรถะ. และคำนี้กล่าวเพื่อยังความสังเวชให้เกิดแก่ภิกษุทั้งหลาย ไม่ได้กล่าวเพื่อถือสุภนิมิต. เพราะว่าพระราชาลิจฉวีทั้งปวงจักถึงความพินาศด้วยพระเจ้าอชาตศัตรูในไม่ช้า.

Koṭigāmesaccakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องสัจจะแห่งหมู่บ้านโกฏิ จบแล้ว.

Sīhasenāpativatthuādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องวัตถุแห่งสีหเสนาบดีเป็นต้น

290. Sandhāgāreti rājakiccassa sandhāraṇatthāya nicchiddaṃ katvā vicāraṇatthāya katamahāsabhāya. Gamikābhisaṅkhāroti gamane vāyāmo. Dhammassa ca anudhammanti tumhehi vuttassa kāraṇassa anukāraṇaṃ, tumhehi vuttassa atthassa anurūpamevāti adhippāyo. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā [Pg.189] ito paraṃ tassa anuvādo vā. Koci appamattakopi gārayhaṃ ṭhānaṃ na āgacchatīti kiṃ tava vāde gārayhakāraṇaṃ natthīti vuttaṃ hoti.

๒๙๐. คำว่า “สันธาคาร” คือ ในสภาใหญ่ที่กระทำแล้วเพื่อเผยแพร่กิจของพระราชา และเพื่อพิจารณาโดยปราศจากฉันทาคติ. คำว่า “คะมิกาภิสังขาโร” คือ ความเพียรในการไป. คำว่า “ธัมมัสสะ จะ อะนุธัมมัง” คือ เหตุที่สมควรแก่เหตุที่ท่านกล่าวแล้ว, อรรถะที่สมควรแก่อรรถะที่ท่านกล่าวแล้ว นี้คือความหมาย. คำว่า “สะหะธัมมิโก วาทานุวาโท” คือ วาทะของท่าน หรืออนุวาทะของวาทะนั้น แม้เพียงเล็กน้อยที่เกินจากวาทะนี้ ก็ไม่ถึงฐานะที่ควรตำหนิ โดยมีเหตุผลด้วยเหตุที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว. คือ ในวาทะของท่านไม่มีเหตุที่ควรตำหนิ ดังนี้.

293. Anuviccakāranti anuviditākāraṃ. Ratanattayassa saraṇagamanādikiriyaṃ karoti. Sahasā katvā mā pacchā vippaṭisārī ahosīti attho. Paṭākaṃ parihareyyunti dhajapaṭākaṃ ukkhipitvā ‘‘īdiso amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti nagare ghosentā āhiṇḍanti.

๒๙๓. คำว่า “อะนุวิชฺชะการัง” คือ การกระทำโดยรู้แล้ว. การกระทำมีถึงสรณะแห่งพระรัตนตรัยเป็นต้น. จงอย่าเป็นผู้มีความเดือดร้อนใจในภายหลัง โดยกระทำอย่างรีบร้อน นี้คืออรรถะ. คำว่า “ปะฏากัง ปะริหะเรยฺยุง” คือ ชูธงปฏากแล้วเที่ยวประกาศในเมืองว่า “ศิษย์ผู้ถึงสรณะเช่นนี้ได้เกิดแก่เราแล้ว”.

294. Nimittakammassāti maṃsakhādananimittena uppannapāṇātipātakammassa.

๒๙๔. คำว่า “นิมิตฺตะกัมมัสสะ” คือ แห่งกรรมปาณาติบาตที่เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งการกินเนื้อ.

Sīhasenāpativatthuādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องวัตถุแห่งสีหเสนาบดีเป็นต้น จบแล้ว.

Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการอนุญาตกัปปิยภูมิ

295. Anuppage evāti pātova. Oravasaddanti mahāsaddaṃ. Taṃ pana avatvāpīti pi-saddena tathāvacanampi anujānāti. Aṭṭhakathāsūti andhakaṭṭhakathāvirahitāsu sesaṭṭhakathāsu. Sādhāraṇalakkhaṇanti andhakaṭṭhakathāya saha sabbaṭṭhakathānaṃ samānaṃ.

๒๙๕. คำว่า “อะนุปฺปะเค เอวะ” คือ ในเวลาเช้าตรู่. คำว่า “โอระวะสัดดัง” คือ เสียงดัง. ในบทว่า “ตัง ปะนะ อะวัตฺวาปิ” ด้วยคำว่า “ปิ” ย่อมอนุญาตการกล่าวเช่นนั้นด้วย. คำว่า “อัฏฐะกะถาสู” คือ ในอรรถกถาที่เหลือที่เว้นจากอรรถกถาอันธกะ. คำว่า “สาธาระณะลักขะณัง” คือ คำที่เสมอกันกับอรรถกถาอันธกะและอรรถกถาทั้งปวง.

Cayanti adhiṭṭhānauccavatthuṃ. Yato paṭṭhāyāti yato iṭṭhakādito paṭṭhāya, yaṃ ādiṃ katvā bhittiṃ uṭṭhāpetukāmāti attho. ‘‘Thambhā pana upari uggacchanti, tasmā vaṭṭantī’’ti etena iṭṭhakapāsāṇā heṭṭhā patiṭṭhāpitāpi yadi cayato, bhūmito vā ekaṅgulamattampi uggatā tiṭṭhanti, vaṭṭantīti siddhaṃ hoti.

คำว่า “จะยัง” คือ วัตถุสูงที่เป็นที่ตั้ง. คำว่า “ยะโตะ ปะฏฺฐายะ” คือ เริ่มจากอิฐเป็นต้นใด, มีความประสงค์จะก่อกำแพงโดยเริ่มจากอิฐเป็นต้นนั้น นี้คืออรรถะ. ด้วยบทว่า “เสาขึ้นไปข้างบน เพราะฉะนั้นจึงควร” นี้ ย่อมสำเร็จว่า แม้อิฐและหินที่ตั้งอยู่ข้างล่าง หากตั้งขึ้นไปจากพื้นหรือจากดินแม้เพียงหนึ่งองคุลี ก็ควร.

Ārāmoti upacārasīmāparicchinno sakalo vihāro. Senāsanānīti vihārassa anto tiṇakuṭiādikāni saṅghassa nivāsagehāni. Vihāragonisādikā nāmāti senāsanagonisādikā. Senāsanāni hi sayaṃ parikkhittānipi ārāmaparikkhepābhāvena ‘‘gonisādikānī’’ti vuttāni. ‘‘Upaḍḍhaparikkhittopī’’ti iminā tato ūnaparikkhitto yebhuyyena aparikkhitto nāma, tasmā aparikkhittasaṅkhyameva gacchatīti dasseti. Etthāti upaḍḍhādiparikkhitte. Kappiyakuṭiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti gonisādiyā [Pg.190] abhāvena sesakappiyakuṭīsu tīsu yā kāci kappiyakuṭi kātabbāti attho.

คำว่า “อาโรโม” คือ อารามทั้งหมดที่ถูกกำหนดด้วยสีมาอุปจาระ. คำว่า “เสนาสะนานิ” คือ เรือนที่อยู่อาศัยของสงฆ์ มีกุฏิหญ้าเป็นต้นที่อยู่ภายในวิหาร. คำว่า “วิหาระโคณิสาทิกา นามะ” คือ เสนาสนะโคณิสาทิกา. เพราะว่าเสนาสนะทั้งหลาย แม้มีรั้วรอบขอบชิดด้วยตนเอง แต่เพราะไม่มีรั้วรอบอาราม จึงถูกเรียกว่า “โคณิสาทิกา” (ที่โคและกระบือนั่งได้). ด้วยบทว่า “แม้มีรั้วรอบครึ่งหนึ่ง” นี้ ย่อมแสดงว่า วิหารที่มีรั้วน้อยกว่าครึ่งหนึ่ง โดยมากชื่อว่าวิหารที่ไม่มีรั้ว เพราะฉะนั้นจึงจัดเข้าในจำนวนวิหารที่ไม่มีรั้วเท่านั้น. คำว่า “เอตฺถะ” คือ ในวิหารที่มีรั้วครึ่งหนึ่งเป็นต้น. คำว่า “กัปปิยะกุฏิง ลัทธุง วัตตะติ” คือ เพราะไม่มีโคณิสาทิ จึงพึงสร้างกัปปิยคุฏีใดกุฏีหนึ่งในบรรดากัปปิยคุฏีที่เหลือสามอย่าง นี้คืออรรถะ.

Tesaṃ gehānīti ettha bhikkhūnaṃ vāsatthāya katampi yāva na denti, tāva tesaṃ santakaṃyeva bhavissatīti daṭṭhabbaṃ. Vihāraṃ ṭhapetvāti upasampannānaṃ vāsatthāya katagehaṃ ṭhapetvāti attho. Gehanti nivāsagehaṃ, tadaññaṃ pana uposathāgārādi sabbaṃ anivāsagehaṃ catukappiyabhūmivimuttā pañcamī kappiyabhūmi. Saṅghasantakepi hi etādise gehe suṭṭhu parikkhittārāmattepi abbhokāse viya antovutthādidoso natthi. Yena kenaci channe, paricchanne ca sahaseyyappahonake bhikkhusaṅghassa nivāsagehe antovutthādidoso, na aññattha. Tenāha ‘‘yaṃ panā’’tiādi. Tattha ‘‘saṅghikaṃ vā puggalikaṃ vā’’ti idaṃ kiñcāpi bhikkhunīnaṃ sāmaññato vuttaṃ, bhikkhūnaṃ pana saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhunīnaṃ, tāsaṃ saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhūnaṃ gihisantakaṭṭhāne tiṭṭhatīti veditabbaṃ.

ในบทว่า “เตสัง เคหานิ” นี้ แม้สร้างเพื่อเป็นที่อยู่ของภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่ยังไม่ถวาย ตราบนั้นพึงทราบว่ายังเป็นสมบัติของทายกเหล่านั้นอยู่นั่นเอง. คำว่า “วิหารัง ฐะเปตวา” คือ เว้นเรือนที่สร้างเพื่อเป็นที่อยู่ของพระภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน นี้คืออรรถ. คำว่า “เคหัง” คือ เรือนที่อยู่อาศัย, ส่วนเรือนอื่นนอกจากนั้นทั้งหมดที่ไม่ใช่เรือนที่อยู่อาศัย เช่น อุโบสถาคารเป็นต้น เป็นกัปปิยภูมิที่ ๕ ที่พ้นจากกัปปิยภูมิ ๔ อย่าง. เพราะว่าในเรือนเช่นนี้ แม้เป็นของสงฆ์ และแม้มีอารามที่ล้อมไว้อย่างดี ก็ไม่มีโทษเช่นอันโตวุตถะเป็นต้น เหมือนอยู่ในที่แจ้ง. ในเรือนที่อยู่อาศัยของภิกษุสงฆ์ที่มุงและบังด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง และมีที่พอจะนอนร่วมกันได้ ย่อมมีโทษเช่นอันโตวุตถะเป็นต้น แต่ในที่อื่นไม่มี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยัม ปะนา” เป็นต้น. ในบทว่า “ยัม ปะนะ” เป็นต้นนั้น แม้คำว่า “สังฆิกัง วา ปุคคะลิกัง วา” นี้ จะกล่าวโดยทั่วไปแก่ภิกษุและภิกษุณีก็ตาม แต่พึงทราบว่า ของสงฆ์หรือของส่วนตัวของภิกษุทั้งหลาย ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นของคฤหัสถ์สำหรับภิกษุณีทั้งหลาย, และของสงฆ์หรือของส่วนตัวของภิกษุณีเหล่านั้น ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นของคฤหัสถ์สำหรับภิกษุทั้งหลาย.

Mukhasannidhīti antosannihitadoso hi mukhappavesananimittaṃ āpattiṃ karoti, nāññathā. Tasmā ‘‘mukhasannidhī’’ti vutto.

ในบทว่า “มุขะสันนิธิ” เพราะว่าโทษอันโตสันนิธิ ย่อมทำให้ต้องอาบัติเพราะเหตุแห่งการนำเข้าปาก ไม่ใช่ด้วยอาการอื่น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “มุขะสันนิธิ”.

Tattha tattha khaṇḍā hontīti upaḍḍhato adhikaṃ khaṇḍā honti. Sabbasmiṃ chadane vinaṭṭheti tiṇapaṇṇādivassaparittāyake chadane vinaṭṭhe. Gopānasīnaṃ pana upari vallīhi baddhadaṇḍesu ṭhitesupi jahitavatthukā honti eva. Pakkhapāsakamaṇḍalanti ekasmiṃ passe tiṇṇaṃ gopānasīnaṃ upari ṭhitatiṇapaṇṇādicchadanaṃ vuccati.

คำว่า “ตัตถะ ตัตถะ ขัณดา โหนติ” คือ ย่อมชำรุดเกินกว่าครึ่ง. คำว่า “สัพพัสมิง ฉะทะเน วินัฏเฐ” คือ เมื่อเครื่องมุงมีหญ้าและใบไม้เป็นต้นที่ป้องกันฝนเสียไป. แม้เมื่อไม้ที่ผูกด้วยเถาวัลย์เหนือไม้กลอนทั้งหลายยังตั้งอยู่ ก็เป็นอันละทิ้งวัตถุนั้นแล้วนั่นเอง. คำว่า “ปักขะปาสะกะมัณฑะลัง” หมายถึง เครื่องมุงมีหญ้าและใบไม้เป็นต้นที่ตั้งอยู่เหนือไม้กลอน ๓ ตัวในด้านหนึ่ง.

Anupasampannassa dātabbo assātiādinā akappiyakuṭiyaṃ vutthampi anupasampannassa dinne kappiyaṃ hoti, sāpekkhadānañcettha vaṭṭati, paṭiggahaṇaṃ viya na hotīti dasseti.

ด้วยบทว่า “พึงให้แก่ผู้ไม่เป็นอุปสัมบัน” เป็นต้น แสดงว่า แม้เก็บไว้ในอากัปปิยกุฎี แต่เมื่อให้แก่ผู้ไม่เป็นอุปสัมบัน ก็เป็นกัปปิยะ. และในที่นี้ การให้โดยยังมีความหวัง (ว่าจะได้คืน) ก็ควร ไม่เหมือนการรับ (ที่ห้ามรับโดยมีความหวัง) ดังนี้.

299. Pāḷiyaṃ kantāre sambhāvesīti appabhakkhakantāre sampāpuṇi.

๒๙๙. ในพระบาลี คำว่า “กันตาเร สัมภาเวสิ” คือ ถึงแล้วในทางกันดารที่หาอาหารยาก.

Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องการอนุญาตกัปปิยภูมิ จบแล้ว.

Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องเกณิยชฎิล

300. Jaṭiloti [Pg.191] āharimajaṭādharo tāpasavesadhārako yaññayutto lokapūjito brāhmaṇo. Pavattāro pāvacanavasena vattāro. Yesaṃ santakamidaṃ, yehi vā idaṃ gītanti attho. Gītaṃ pavuttaṃ samihitanti aññamaññassa pariyāyavacanaṃ vuttanti attho. Tadanugāyantīti taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti. Evaṃ sesesu ca.

๓๐๐. คำว่า "ชฎิล" คือ พราหมณ์ผู้ทรงผมมวยที่ถอดออกได้ ผู้ทรงเพศดาบส ผู้ประกอบด้วยการบูชายัญ ผู้ที่ชาวโลกบูชา. คำว่า "ปวัตตาโร" คือ ผู้กล่าวตามลำดับแห่งพระพุทธพจน์. อรรถว่า บทมนต์นี้เป็นสมบัติของอาจารย์เหล่าใด หรือบทมนต์นี้อันอาจารย์เหล่าใดขับร้องแล้ว. อรรถว่า คำว่า "คีตะ" ก็ดี คำว่า "ปวุตตะ" ก็ดี คำว่า "สมิหิตะ" ก็ดี คำทั้งสามนี้เป็นไวพจน์ของกันและกัน. คำว่า "ตทนุคายันติ" คือ พวกเขาย่อมขับร้องตามบทมนต์นั้นที่อาจารย์เหล่านั้นขับร้องไว้ก่อนแล้ว. และในบทที่เหลือทั้งหลายก็มีนัยอย่างนี้.

Yāvakālikapakkānanti pakke sandhāya vuttaṃ, āmāni pana anupasampannehi sītudake madditvā parissāvetvā dinnapānaṃ pacchābhattampi kappati eva. Ayañca attho mahāaṭṭhakathāyaṃ sarūpato avuttoti āha ‘‘kurundiyaṃ panā’’tiādi. ‘‘Ucchuraso nikasaṭo’’ti idaṃ pātabbasāmaññena yāmakālikakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ pana sattāhakālikamevāti gahetabbaṃ. Ime cattāro rasāti phalapattapupphaucchurasā cattāro.

คำว่า "ยาวกาลิกปักกานัง" ตรัสหมายถึงผลที่สุกแล้ว. ส่วนน้ำปานะที่อนุปสัมบันทั้งหลายขยำในน้ำเย็นแล้วกรองถวาย ย่อมควรแม้ในเวลาหลังภัต. และอรรถนี้ในมหาอรรถกถาไม่ได้กล่าวไว้โดยตรง จึงกล่าวว่า "กุรุนทิยัง ปะนะ" เป็นต้น. คำว่า "อุจฉุระโส นิกะสะโฏ" นี้ กล่าวไว้ในเรื่องยามกาลิกะเพราะความเป็นของควรดื่มเหมือนกัน แต่พึงทราบว่าน้ำอ้อยนั้นเป็นสัตตาหกาลิกเท่านั้น. คำว่า "อิเม จัตตาโร รสา" คือ รส ๔ อย่าง ได้แก่ รสผลไม้ รสใบไม้ รสดอกไม้ และรสน้ำอ้อย.

Pāḷiyaṃ aggihuttamukhāti aggijuhanapubbakā. Chandasoti vedassa. Sāvittī mukhaṃ paṭhamaṃ sajjhāyitabbāti attho. Tapatanti vijotantānaṃ.

ในพระบาลี คำว่า "อัคคิหุตตะมุขา" คือ มีการบูชาไฟเป็นประธาน. คำว่า "ฉันทะโส" คือ แห่งพระเวท. อรรถว่า คัมภีร์สาวิตรีพึงสาธยายเป็นเบื้องต้น. คำว่า "ตะปะตัง" คือ ในบรรดาสิ่งที่ส่องแสงสว่างทั้งหลาย.

Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องเกณิยชฎิล จบแล้ว.

Rojamallādivatthukathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องโรชมัลละเป็นต้น

301. Bahukato buddhe vāti buddhe katabahumānoti attho. So kho ahaṃ, bhante ānanda, ñātīnaṃ daṇḍabhayatajjito ahosinti seso. Evañhi sati ‘‘evāha’’nti puna ahaṃ-gahaṇaṃ yujjati. Vivarīti ‘‘vivaratū’’ti cintāmattena vivari, na uṭṭhāya hatthena.

๓๐๑. คำว่า "พหุกะโต พุทเธ วา" คือ อรรถว่า มีความเคารพมากที่ทำไว้ในพระพุทธเจ้า. บทที่เหลือคือ "ข้าแต่ท่านพระอานนท์ อันว่าเรานั้นถูกขู่จากภัยคืออาชญาของญาติทั้งหลาย เป็นแล้ว" ดังนี้. เพราะเมื่อมีบทที่เหลืออย่างนี้ การรับเอาคำว่า "อะหัง" อีกครั้งใน "เอวาหัง" ย่อมสมควร. คำว่า "วิวะรี" คือ เปิดแล้วด้วยเพียงความคิดว่า "ขอจงเปิดเถิด" ไม่ได้ลุกขึ้นเปิดด้วยมือ.

303. Aññataroti subhaddo vuḍḍhapabbajito. Dve dārakāti sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitā dve puttā. Nāḷiyāvāpakenāti nāḷiyā ceva thavikāya ca. Saṃharatha imehi bhājanehi taṇḍulādīni saṅkaḍḍhathāti attho. Bhusāgāreti palālamaye agāre, palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ saṅkaḍḍhitvā agāraṃ kataṃ hoti, tatthāti attho.

๓๐๓. คำว่า "อัญญะตะโร" คือ พระภิกษุผู้แก่ชื่อสุภัททะ. คำว่า "ทเว ทารกา" คือ บุตรสองคนผู้ตั้งอยู่ในภูมิแห่งสามเณร. คำว่า "นาฬิยาวาปะเกนะ" คือ อรรถว่า จงรวบรวมข้าวสารเป็นต้นด้วยกระบอกก็ดี ด้วยถุงก็ดี ด้วยภาชนะเหล่านี้ก็ดี. คำว่า "ภุสาคาเร" คือ อรรถว่า ในเรือนที่ทำด้วยฟาง, คือเรือนที่ทำโดยรวบรวมฟางจากภายในกองฟาง.

Rojamallādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องโรชมัลละเป็นต้น จบแล้ว.

Catumahāpadesakathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องจตุรมหาปเทส

305. Parimaddantāti [Pg.192] upaparikkhantā. Dve paṭā desanāmeneva vuttāti tesaṃ sarūpadassanapadametaṃ. Nāññanivattanapadaṃ pattuṇṇapaṭassāpi desanāmena vuttattā.

๓๐๕. คำว่า "ปะริมัททันตา" คือ พิจารณาอยู่. คำว่า "โท ปะฏา เทสะนามเนวะ วุตตา" คือ บทนี้เป็นบทแสดงสภาวะของผ้าเหล่านั้น. ไม่ใช่บทที่กันอย่างอื่นออกไป เพราะแม้ผ้าปัตตุณณะก็เรียกตามชื่อท้องถิ่นเหมือนกัน.

Tumbāti bhājanāni. Phalatumbo nāma lābuādi. Udakatumbo udakaghaṭo. Kilañjacchattanti veḷuvilīvehi vāyitvā katachattaṃ. Sambhinnarasanti missībhūtarasaṃ.

คำว่า "ตุมพะ" คือ ภาชนะทั้งหลาย. ที่ชื่อว่า "ผะละตุมพะ" คือ น้ำเต้าเป็นต้น. "อุทะกะตุมพะ" คือ หม้อน้ำ. คำว่า "กิฬัญชะฉัตตัง" คือ ร่มที่ทำด้วยการสานด้วยซีกไม้ไผ่. คำว่า "สัมภินนะระสัง" คือ มีรสที่ระคนกัน.

Catumahāpadesakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องจตุรมหาปเทส จบแล้ว.

Bhesajjakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการอธิบายเภสัชชขันธกะ จบแล้ว.

7. Kathinakkhandhako

๗. กฐินขันธกะ

Kathinānujānanakathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องการอนุญาตผ้ากฐิน

306. Kathinakkhandhake [Pg.193] sīsavasenāti padhānavasena. Kathinanti pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāya thiranti attho. So nesaṃ bhavissatīti yujjatīti ‘‘so tumhāka’’nti avatvā ‘‘nesa’’nti vacanaṃ yujjati. Ye atthatakathināti na kevalaṃ tumhākameva, ye aññepi atthatakathinā, tesaṃ bhavissatīti attho. Atha vā voti tadā sammukhībhūtehi saddhiṃ asammukhībhūte ca anāgate ca bhikkhū sabbe ekato sampiṇḍetvā vuttaṃ, tumhākanti attho. So nesanti ettha so tesanti yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘atthatakathinānaṃ vo, bhikkhave, imāni pañca kappissantī’’ti. Matakacīvaranti matassa cīvaraṃ. ‘‘Vutthavassavasenā’’ti idaṃ pacchimavassaṃvutthānampi sādhāraṇanti āha ‘‘purimikāya vassaṃ upagantvā paṭhamapavāraṇāya pavāritā labhantī’’ti. Upagatā vā na labhantīti pacchimikāya vutthavassepi sandhāya vuttaṃ.

๓๐๖. ในกฐินขันธกะ คำว่า 'สีสะวะเสนะ' คือ ด้วยอำนาจแห่งประธาน. คำว่า 'กฐินัง' คือ อรรถว่า มั่นคงด้วยความเป็นผู้สามารถเพื่อกระทำอานิสงส์ ๕ อย่างให้อยู่ภายใน. คำว่า 'โส เนสัง ภะวิสสะตีติ ยุชชะตีติ' คือ การกล่าวว่า 'เนสัง' โดยไม่กล่าวว่า 'โส ตุมหากัง' ย่อมสมควร. คำว่า 'เย อัตถะตะกะฐินา' คือ อรรถว่า อานิสงส์จักมีแก่ภิกษุทั้งหลายผู้กรานกฐินแล้วเหล่าใด ไม่ใช่เพียงแก่ท่านทั้งหลายเท่านั้น แต่แก่ภิกษุอื่นทั้งหลายผู้กรานกฐินแล้วเหล่าใดด้วย. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'โว' ในกาลนั้นกล่าวโดยรวบรวมภิกษุทั้งปวงคือ ภิกษุผู้มีอยู่เฉพาะหน้า ภิกษุผู้ไม่มีอยู่เฉพาะหน้า และภิกษุผู้เป็นอนาคตเข้าด้วยกัน, อรรถว่า แก่ท่านทั้งหลาย. ในบทว่า 'โส เนสัง' พึงประกอบว่า 'โส เตสัง'. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ อย่างเหล่านี้จักมีแก่ภิกษุทั้งหลายผู้กรานกฐินแล้ว'. คำว่า 'มะตะกะจีวะรัง' คือ จีวรของภิกษุผู้ตายแล้ว. คำว่า 'วุตถะวัสสะวะเสนะ' นี้เป็นสาธารณะแม้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ออกพรรษาหลัง จึงกล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาต้นแล้วปวารณาในปวารณาครั้งแรก ย่อมได้'. คำว่า 'อุบะคะตา วา นะ ละภันติ' นี้กล่าวโดยมุ่งหมายแม้ภิกษุทั้งหลายผู้ออกพรรษาแล้วในพรรษาหลัง.

Khalimakkhitasāṭakoti ahatavatthaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Akātuṃ na labbhatī’’ti iminā anādariye sati dukkaṭanti dīpeti.

คำว่า 'ขะลิมักขิตะสาฏะโก' กล่าวโดยมุ่งหมายถึงผ้าที่ยังไม่ได้ซัก. ด้วยบทว่า 'อะกาตุง นะ ลัพภะติ' นี้ ย่อมแสดงว่าเมื่อมีความไม่เคารพ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ.

‘‘Apaloketvā’’ti idaṃ aññesaṃ vassaṃvutthabhikkhūnaṃ adatvā dātukāmehi kattabbavidhidassanaṃ. Yadi evaṃ kammavācāya eva dānaṃ avuttanti āha ‘‘kammavācā panā’’tiādi. Kathinacīvaraṃ viya kammavācāya dātuṃ na vaṭṭatīti apaloketvāva dātabbanti adhippāyo.

คำว่า 'อะปะโลกเกตวา' นี้เป็นคำแสดงวิธีที่ภิกษุทั้งหลายผู้ประสงค์จะถวาย (ผ้า) แก่ภิกษุผู้กรานกฐินเท่านั้น พึงกระทำโดยไม่ให้แก่ภิกษุอื่นผู้ออกพรรษาแล้ว. ถ้าอย่างนั้น การให้ด้วยกรรมวาจาไม่ได้กล่าวไว้ จึงกล่าวว่า 'กัมมะวาจา ปะนะ' เป็นต้น. อัธยาศัยว่า ไม่ควรให้ด้วยกรรมวาจาเหมือนผ้ากฐิน จึงพึงให้ด้วยการบอกกล่าวเท่านั้น.

308. Mahābhūmikanti mahāvisayaṃ, catuvīsatiākāravantatāya mahāvitthārikanti vuttaṃ hoti. Pañcakanti pañcakhaṇḍaṃ. Eseva nayo sesesupi. Paṭhamacimilikāti kathinavatthato aññā attano pakaticimilikā. Kucchicimilikaṃ katvā sibbitamattenāti thirajiṇṇānaṃ cimilikānaṃ ekato katvā sibbanassetaṃ adhivacananti vadanti. Mahāpaccariyaṃ, kurundiyañca vuttavacananti dassanaṃ, byañjanato eva bhedo, na atthatoti dassanatthaṃ katantipi vadanti. Piṭṭhianuvātāropanamattenāti dīghato anuvātassa āropanamattena. Kucchianuvātāropanamattenāti puthulato anuvātassa āropanamattena. Rattinissaggiyenāti rattiatikkantena.

๓๐๘. คำว่า 'มะหาภูมิกัน' คือ มีอารมณ์กว้างขวาง, ประสงค์จะกล่าวว่ากว้างขวางมากเพราะความเป็นผู้มีอาการ ๒๔ อย่าง. คำว่า 'ปัญจะกัง' คือ ห้าขันธ์. แม้ในบทที่เหลือทั้งหลายก็มีนัยนี้แหละ. คำว่า 'ปะฐะมะจิมิลิกา' คือ ผ้าจีวรตามปกติของตนอย่างอื่นจากวัตถุกฐิน. คำว่า 'กุจฉิจิมิลิกัง กัตวา สิพพิตะมัตเตนะ' นี้ ท่านกล่าวว่าเป็นชื่อของการเย็บผ้าจีวรที่เก่าคร่ำคร่ารวมกันเข้า. และเป็นการแสดงคำที่กล่าวไว้ในมหาปัจจรีอรรถกถาและกุรุนทีอรรถกถา, ท่านกล่าวว่ากระทำเพื่อแสดงว่าต่างกันโดยพยัญชนะเท่านั้น ไม่ต่างกันโดยอรรถ. คำว่า 'ปิฏฐิอนุวาตารูปะนะมัตเตนะ' คือ ด้วยเพียงการติดอนุวาตโดยยาว. คำว่า 'กุจฉิอนุวาตารูปะนะมัตเตนะ' คือ ด้วยเพียงการติดอนุวาตโดยกว้าง. คำว่า 'รัตตินิสสัคคิเยนะ' คือ ด้วยการล่วงราตรี.

309. Hatavatthakasāṭakenāti [Pg.194] atijiṇṇasāṭako. Na hi tenātiādīsu tena parivārāgatapāṭhena idha ānetvā avuccamānena kathinatthārakassa jānitabbesu na kiñci parihāyati, tassa sabbassa idheva vuttattāti adhippāyo.

๓๐๙. คำว่า 'หะตะวัตถะกะสาฏะเกนะ' คือ ผ้าเก่ามาก. ในบทว่า 'นะ หิ เตนะ' เป็นต้น อัธยาศัยว่า ด้วยบทนั้นที่มาในปริวาร อันไม่ได้นำมากล่าวในกฐินขันธกะนี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาองค์ที่ภิกษุผู้กรานกฐินพึงรู้ ย่อมไม่บกพร่อง เพราะทั้งหมดนั้นกล่าวไว้ในขันธกะนี้แล้ว.

310. Mātā viyāti mātikā, ivatthe ka-paccayo daṭṭhabbo. Tena siddhamatthaṃ dassento āha ‘‘mātikāti mātaro’’tiādi. Assāti etissā mātikāya. Pakkamanantiko kathinubbhāro eva hi sayaṃ attano uppajjatīti evamabhedūpacārena ‘‘mātikā’’ti vutto ubbhārasseva pakkamanante samuppattito, tabbinimuttāya ca mātikāya abhāvā, tappakāsikāpi cettha pāḷi ‘‘mātikā’’ti vattuṃ yujjati. Sāpi hi pakkamanantikubbhārappakāsanena ‘‘pakkamanantikā’’ti vuttā. Eseva nayo sesubbhāresupi. Pakkamananti cettha upacārasīmātikkamanaṃ daṭṭhabbaṃ.

๓๑๐. คำว่า 'มาตา วิยะ' คือ เหมือนมารดา, ชื่อว่า 'มาติกา'. พึงทราบปัจจัย 'กะ' ในอรรถว่า 'อิวะ'. เพื่อแสดงอรรถที่สำเร็จด้วยปัจจัย 'กะ' นั้น จึงกล่าวว่า 'มาติกาติ มาตะโร' เป็นต้น. คำว่า 'อัสสา' คือ แก่มาติกานั้น การเดาะกฐินที่เป็นปักกะมะนันติกะนั่นเอง ย่อมเกิดขึ้นเป็นมาติกาของตนเอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'มาติกา' ด้วยอเภทูปจาระอย่างนี้ เพราะการเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการจากไปของการเดาะกฐินเท่านั้น และเพราะไม่มีมาติกาที่พ้นจากการเดาะกฐินนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ในอรรถนี้ แม้พระบาลีที่แสดงการเดาะกฐินนั้นก็สมควรที่จะกล่าวว่า 'มาติกา'. เพราะแม้พระบาลีนั้นก็กล่าวว่า 'ปักกะมะนันติกา' เพราะแสดงการเดาะกฐินที่เป็นปักกะมะนันติกะ. แม้ในการเดาะกฐินที่เหลือทั้งหลายก็มีนัยนี้แหละ. ในอรรถนี้ พึงทราบการล่วงสีมาแห่งอุปจาระด้วยบทว่า 'ปักกะมะนะ'.

Kathinānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องการอนุญาตผ้ากฐิน จบแล้ว.

Ādāyasattakakathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องอาทายสัตตกะ.

311. ‘‘Na puna āgamissa’’nti idaṃ āvāsapalibodhupacchedakāraṇadassanaṃ. Pañcasu hi cīvaramāsesu yadā kadāci na paccessanti cittena upacārasīmātikkamena āvāsapalibodho chijjati. Paccessanti bahiupacāragatassa pana yattha katthaci na paccessanti citte uppannamatte chijjati. Paṭhamaṃ cīvarapalibodho chijjatīti na paccessanti pakkamanato puretarameva cīvarassa niṭṭhitattā vuttaṃ. ‘‘Katacīvaramādāyā’’ti hi vuttaṃ. Atthatakathinassa hi bhikkhuno yāva ‘‘saṅghato vā dāyakakulādito vā cīvaraṃ labhissāmī’’ti cīvarāsā vā laddhavatthānaṃ sahāyasampadādiyogaṃ labhitvā saṅghāṭiādibhāvena ‘‘chinditvā karissāmī’’ti karaṇicchā vā pavattati, tāva cīvarapalibodho anupacchinno eva. Yadā pana yathāpatthitaṭṭhānato cīvarādīnaṃ sabbathā alābhena vā cīvarāsā ceva laddhānaṃ katvā niṭṭhānena vā naṭṭhavinaṭṭhādibhāvena vā cīvare nirapekkhatāya vā karaṇicchā ca vigacchati, tadā cīvarapalibodho upacchinno hoti.

๓๑๑. คำว่า 'นะ ปุนะ อาคะมิสสัง' นี้ เป็นการแสดงเหตุแห่งการขาดอาวาสปริโพธ. ด้วยว่า ในเดือนผ้า ๕ เดือน เมื่อใดก็ตามที่อาวาสปริโพธย่อมขาดด้วยการก้าวล่วงสีมาในเขตอุปจาร ด้วยจิตที่คิดว่า 'จักไม่กลับมาอีก'. แต่สำหรับผู้ที่ออกไปนอกเขตอุปจารแล้ว อาวาสปริโพธย่อมขาดเพียงแค่จิตที่คิดว่า 'จักไม่กลับมาอีก' เกิดขึ้นในที่ใดที่หนึ่ง. คำว่า 'จีวรปริโพธย่อมขาดก่อน' นี้กล่าวไว้เพราะผ้าสำเร็จแล้วก่อนการจากไปเสียอีก. ด้วยว่า มีคำกล่าวว่า 'ถือเอาผ้าที่ทำสำเร็จแล้ว'. ด้วยว่า ตราบเท่าที่ภิกษุผู้มีผ้ากฐินอันกรานแล้วยังมีความหวังในจีวรว่า 'เราจักได้จีวรจากสงฆ์ หรือจากตระกูลทายกเป็นต้น' ก็ดี หรือได้ความพร้อมเพรียงแห่งสหายเป็นต้นแล้วมีความประสงค์จะทำผ้าสังฆาฏิเป็นต้นว่า 'เราจักตัดแล้วทำ' ก็ดี จีวรปริโพธก็ยังไม่ขาดนั่นเอง. แต่เมื่อใดที่ความหวังในจีวรก็ดี และความประสงค์จะทำก็ดี ย่อมขาดไป ด้วยการไม่ได้จีวรเป็นต้นจากสถานที่ที่ปรารถนาโดยประการทั้งปวงก็ดี ด้วยการทำให้จีวรที่ได้แล้วสำเร็จก็ดี หรือด้วยความเป็นผู้ไม่ห่วงใยในจีวรเพราะเป็นของหายหรือเสียหายเป็นต้นก็ดี เมื่อนั้นจีวรปริโพธย่อมขาด.

So [Pg.195] ca idha ‘‘katacīvaraṃ ādāyā’’ti vacanena pakāsito. Evaṃ upari sabbattha pāḷivacanakkamaṃ nissāya nesaṃ paṭhamaṃ, pacchā ca upacchijjanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sabbathāpi ca imesaṃ ubhinnaṃ palibodhānaṃ upacchedeneva kathinubbhāro, na ekassa. Tesañca pubbāpariyena, ekakkhaṇe ca upacchijjanaṃ dassetuṃ imā aṭṭha mātikā ṭhapitāti veditabbā. Antosīmāyanti cīvaraniṭṭhānakkhaṇeyeva chinnattā vuttaṃ. Nevimaṃ cīvaraṃ kāressanti cīvare apekkhāya vigatattā karaṇapalibodhassāpi upacchinnataṃ dasseti. Yo pana appicchatāya vā anatthikatāya vā sabbathā cīvaraṃ na sampaṭicchati, tassa bahisīmāgatassa sabbathāpi cīvarapalibodhābhāvena na paccessanti sanniṭṭhānamattena sanniṭṭhānantiko kathinubbhāro veditabbo. So panāti palibodhupacchedo. Ayaṃ panāti āsāvacchedako kathinubbhāro visuṃ vitthāretvā vutto, idha na vuttoti sambandho.

และการขาดปริโพธนั้น ในที่นี้แสดงไว้ด้วยคำว่า “ถือเอาผ้าที่ทำสำเร็จแล้ว”. พึงทราบว่า การขาดไปของปริโพธทั้งสองนั้น ทั้งก่อนและหลัง ได้กล่าวไว้โดยอาศัยลำดับคำในพระบาลีในมาติกา (หัวข้อ) ทั้งปวงเบื้องบนเช่นนี้. และการเดาะกฐินย่อมมีด้วยการขาดไปของปริโพธทั้งสองนี้เท่านั้น โดยประการทั้งปวง ไม่ได้มีด้วยการขาดไปของปริโพธอย่างใดอย่างหนึ่ง. และเพื่อแสดงการขาดไปของปริโพธเหล่านั้น ทั้งด้วยลำดับก่อนหลังและในขณะเดียวกัน มาติกา ๘ อย่างเหล่านี้จึงถูกตั้งไว้ พึงทราบดังนี้. คำว่า “ในภายในสีมา” กล่าวไว้เพราะขาดไปในขณะที่ผ้าสำเร็จแล้วเท่านั้น. และแสดงถึงการขาดไปของกรณปริโพธด้วย เพราะความอาลัยในผ้าว่า “เราจักไม่ทำผ้าผืนนี้” ได้หมดไป. แต่ภิกษุใดไม่รับผ้าโดยประการทั้งปวง ด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยก็ดี หรือด้วยความเป็นผู้ไม่ต้องการก็ดี แก่ภิกษุนั้นผู้ไปนอกสีมาแล้ว พึงทราบว่าเป็นการเดาะกฐินแบบสันนิฏฐานันติกะ เพียงแค่การตกลงใจว่า “จักไม่กลับมาอีก” เพราะไม่มีจีวรปริโพธโดยประการทั้งปวง. คำว่า “โส ปน” นั้น คือการขาดปริโพธ. คำว่า “อยํ ปน” นั้น คือการเดาะกฐินแบบอาสาวัจเฉทกะที่กล่าวขยายความแยกต่างหาก ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ นี้คือการเชื่อมโยงเนื้อความ.

Anāsāya labhatīti ‘‘yasmiṃ kule cīvaraṃ labhissāmā’’ti āsā anuppannapubbā, tattha cīvarāsāya anuppannaṭṭhāne yattha katthaci labhatīti attho. Āsāya na labhatīti āsīsitaṭṭhāne na labhatīti attho. Idha na vuttoti idha savanantikānantare na vutto. Tatthāti tasmiṃ sīmātikkantike. Sīmātikkantiko nāma cīvaramāsānaṃ pariyantadivasasaṅkhātāya sīmāya atikkamanato sañjāto. Keci ‘‘bahisīmāya kālātikkamo sīmātikkamo’’ti maññanti, tesaṃ antoupacāre cīvarakālātikkamepi kathinubbhāro asammato nāma siyāti na cetaṃ yuttaṃ. Tasmā yattha katthaci kālātikkamo sīmātikkamoti veditabbo. Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘katacīvaro’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, akatacīvarassapi kālātikkamena sīmātikkantiko hoti, dve ca palibodhā ekato chijjanti. Evaṃ aññatthāpi yathāsambhavaṃ taṃtaṃ visesanābhāvepi kathinubbhāratā, palibodhupacchedappakāro ca veditabbo. ‘‘Sahubbhāre dvepi palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantī’’ti idaṃ akatacīvarassa paccessanti adhiṭṭhānasambhavapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ, tesu aññatarābhāvepi sahubbhārova hoti.

คำว่า “ได้โดยไม่มีความหวัง” หมายถึง ความหวังว่า “เราจักได้ผ้าในตระกูลใด” ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ย่อมได้ในที่ใดที่หนึ่งในสถานที่ที่ความหวังในผ้าไม่เกิดขึ้นนั้น. คำว่า “ไม่ได้ด้วยความหวัง” หมายถึง ไม่ได้ในสถานที่ที่ปรารถนา. คำว่า “ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้” หมายถึง ไม่ได้กล่าวไว้ในลำดับถัดจากสาวนันติกะในที่นี้. คำว่า “ตตฺถ” นั้น หมายถึง ในสีมาติกกันติกะ (การล่วงเลยสีมา) นั้น. ชื่อว่าสีมาติกกันติกะ เกิดขึ้นจากการก้าวล่วงสีมาที่นับว่าเป็นวันสุดท้ายของเดือนจีวร. อาจารย์บางพวกคิดว่า “การล่วงเลยกาลเวลาในภายนอกสีมา ชื่อว่าสีมาติกกมะ” แต่ในทัศนะของอาจารย์เหล่านั้น การเดาะกฐินในการล่วงเลยกาลเวลาของผ้าแม้ในเขตอุปจารก็จะไม่ถูกสมมติ ซึ่งไม่สมควร. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าการล่วงเลยกาลเวลาในที่ใดที่หนึ่ง ชื่อว่าสีมาติกกมะ. ในสีมาติกกันติกะนี้ คำว่า “ผู้มีผ้าที่ทำสำเร็จแล้ว” ในพระบาลีนี้เป็นเพียงเครื่องหมาย แม้แก่ภิกษุผู้มีผ้าที่ยังไม่ทำสำเร็จ ก็ย่อมมีการล่วงเลยสีมาด้วยการล่วงเลยกาลเวลา และปริโพธทั้งสองย่อมขาดไปพร้อมกัน. เช่นนี้ แม้ในวาระอื่น ๆ ก็พึงทราบความเป็นผู้เดาะกฐินและประการแห่งการขาดปริโพธตามความเหมาะสม แม้ไม่มีวิเสสนะ (คุณบท) นั้น ๆ. คำว่า “ในการเดาะกฐินพร้อมกัน ปริโพธทั้งสองย่อมขาดไปโดยไม่ก่อนไม่หลัง” นี้ กล่าวไว้โดยหมายถึงฝ่ายที่การอธิษฐานว่า “จักกลับมา” ของภิกษุผู้มีผ้าที่ยังไม่ทำสำเร็จย่อมเป็นไปได้. แม้ไม่มีปริโพธอย่างใดอย่างหนึ่งในปริโพธเหล่านั้น ก็เป็นการเดาะกฐินพร้อมกันนั่นเอง.

312-325. Samādāyavāro ādāyavārasadisova. Upasaggamevettha viseso. Tenāha ‘‘puna samādāyavārepi…pe… teyeva dassitā’’ti[Pg.196]. Vippakatacīvare pakkamanantikassa abhāvato ‘‘yathāsambhava’’nti vuttaṃ. Teneva vippakatacīvaravāre chaḷeva ubbhārā vuttā, cīvare hatthagate ca āsāvacchedikassa asambhavā, so etesu vāresu yattha katthaci na vutto, visuññeva vutto. Vippakatavāre cettha ādāyavārasamādāyavāravasena dve chakkavārā vuttā.

๓๑๒-๓๒๕. สมาดายวารเหมือนกับอาดายวารนั่นเอง. ในวารทั้งสองนี้ มีเพียงอุปสรรคเท่านั้นที่เป็นข้อแตกต่าง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ในสมาดายวารอีก…เป… ก็แสดงไว้แต่สิ่งเหล่านั้น”. ในวาระวิปปะกตะจีวร (ผ้าที่ยังไม่สำเร็จ) เพราะการเดาะกฐินแบบปักกมนันติกะไม่สมควร จึงกล่าวว่า “ตามความเหมาะสม”. เพราะเหตุนั้นเอง ในวาระวิปปะกตะจีวร จึงกล่าวการเดาะกฐินไว้เพียง ๖ อย่างเท่านั้น. เมื่อผ้าอยู่ในมือ เพราะการเดาะกฐินแบบอาสาวัจเฉทกะไม่สมควร การเดาะกฐินนั้นจึงไม่ได้กล่าวไว้ในวารใดวารหนึ่งในวารเหล่านี้ แต่กล่าวไว้แยกต่างหากเท่านั้น. ในวาระวิปปะกตะนี้ กล่าวฉักกะวารไว้ ๒ อย่าง โดยอาศัยอาดายวารและสมาดายวาร.

Tato paraṃ niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanantikānaṃ vasena tīṇi tikāni dassitāni. Tattha tatiyattike anadhiṭṭhitenāti ‘‘paccessaṃ, na paccessa’’nti evaṃ anadhiṭṭhitena, na evaṃ manasikatvāti attho. Tatiyattikato pana paraṃ ekaṃ chakkaṃ dassitaṃ. Evaṃ tīṇi tikāni, ekaṃ chakkañcāti paṭhamaṃ pannarasakaṃ vuttaṃ, iminā nayena dutiyapannarasakādīni veditabbāni.

หลังจากนั้น แสดงติกะไว้ ๓ อย่าง โดยอาศัยนิฏฐานันติกะ, สันนิฏฐานันติกะ, และนาสนันติกะ. ในติกะที่ ๓ นั้น คำว่า “ด้วยผู้ไม่ได้อธิษฐาน” หมายถึง ด้วยผู้ไม่ได้อธิษฐานว่า “จักกลับมา” หรือ “จักไม่กลับมา” ดังนี้ คือไม่ได้มนสิการอย่างนี้. แต่หลังจากตติยติกะ แสดงฉักกะไว้ ๑ อย่าง. ติกะ ๓ อย่างและฉักกะ ๑ อย่างเช่นนี้ จึงกล่าวปัณณรสกะที่ ๑ ไว้. พึงทราบปัณณรสกะที่ ๒ เป็นต้น ด้วยนัยนี้.

Pāḷiyaṃ āsādvādasake bahisīmāgatassa kathinuddhāresu tesampi cīvarāsādivasena cīvarapalibodho yāva cīvaraniṭṭhānā tiṭṭhatīti āha ‘‘so bahisīmāgato suṇāti ‘ubbhataṃ kira tasmiṃ āvāse kathinanti…pe… savanantiko kathinuddhāro’’’ti. Ettha ca savanakkhaṇe āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati, niṭṭhite cīvarapalibodhoti veditabbo.

ในอาสาทวาทสกะ (หมวด ๑๒ แห่งความหวัง) ในพระบาลี ในการเดาะกฐินของภิกษุผู้ไปนอกสีมา แม้แก่ภิกษุเหล่านั้น จีวรปริโพธย่อมตั้งอยู่ตราบเท่าที่ผ้าสำเร็จแล้ว โดยอาศัยความหวังในผ้าเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ภิกษุนั้นผู้ไปนอกสีมาแล้วได้ยินว่า ‘ได้ยินว่ากฐินในอาวาสนั้นเดาะแล้ว…เป… เป็นการเดาะกฐินแบบสาวนันติกะ’”. และในบทนี้ พึงทราบว่า ในขณะที่ได้ยิน อาวาสปริโพธย่อมขาดก่อน และเมื่อผ้าสำเร็จแล้ว จีวรปริโพธย่อมขาด.

Disaṃgamikanavake disaṃgamiko pakkamatīti na paccessanti pakkamati, iminā āvāsapalibodhābhāvo dassito hoti. Teneva vassaṃvutthāvāse puna gantvā cīvaraniṭṭhāpitamatte niṭṭhānantiko kathinuddhāro vutto. ‘‘Cīvarapaṭivisaṃ apavilāyamāno’’ti iminā cīvarapalibodhasamaṅgikattamassa dasseti, apavilāyamānoti ākaṅkhamāno. Sesaṃ suviññeyyameva.

ในทิสังคมิกนวกะ (หมวด ๙ แห่งผู้ไปสู่ทิศ) คำว่า “ผู้ไปสู่ทิศย่อมจากไป” หมายถึง จากไปโดยตั้งใจว่าจักไม่กลับมา. ด้วยบทว่า “ทิสังคมิโก ปักกมติ” นี้ แสดงถึงการไม่มีอาวาสปริโพธ. ด้วยบทนั้นเอง กล่าวการเดาะกฐินแบบนิฏฐานันติกะไว้ว่า เพียงแค่ทำให้ผ้าสำเร็จแล้วหลังจากกลับไปยังอาวาสที่จำพรรษาอีกครั้ง. ด้วยบทว่า “ไม่ห่วงใยในส่วนแห่งผ้า” นี้ แสดงถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยจีวรปริโพธของภิกษุนั้น. คำว่า “อปวิลายมาโน” นั้น คือผู้ปรารถนา. ที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายนั่นเอง.

Ādāyasattakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาทายสัตตกะจบแล้ว.

Kathinakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนากฐินขันธกะจบแล้ว.

8. Cīvarakkhandhako

๘. จีวรขันธกะ

Jīvakavatthukathādivaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องชีวกเป็นต้น

329. Cīvarakkhandhake [Pg.197] kammavipākanti kammapaccayautucittāhārasamuṭṭhitaṃ appaṭibāhiyarogaṃ sandhāya vuttaṃ kammajassa rogassa abhāvā.

๓๒๙. ในจีวรขันธกะ คำว่า “กรรมวิบาก” กล่าวไว้โดยหมายถึงโรคที่ไม่อาจยับยั้งได้ ซึ่งมีกรรมเป็นปัจจัย และมีอุตุ จิต อาหาร เป็นสมุฏฐาน เพราะไม่มีโรคที่เกิดจากกรรม.

330. Pāḷiyaṃ saṃyamassāti saṅgahaṇassa. Avisajjanassāti attho ‘‘yo saṃyamo so vināso’’tiādīsu (pe. va. 237) viya. Etassa saṃyamassa phalaṃ upajānāmāti yojanā. Tameva phalaṃ dassentī āha ‘‘varametaṃ…pe… āsitta’’nti. Keci pana ‘‘saṃyamassāti ānisaṃsassa, upayogatthe cetaṃ sāmivacana’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.329-330) atthaṃ vadanti.

๓๓๐. ในพระบาลี คำว่า “สญฺญมสฺส” หมายถึง ของการรวบรวม, ของการไม่สละ, ของโรค. เหมือนในบทว่า “การสำรวมใด การพินาศนั้น” เป็นต้น. การเชื่อมโยงเนื้อความคือ “เราทั้งหลายย่อมรู้ผลของการสำรวมนี้”. เศรษฐินีผู้ประสงค์จะแสดงผลนั้นเอง จึงกล่าวว่า “สิ่งนี้ประเสริฐ…เป… ได้รดแล้ว”. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวอรรถะว่า “สญฺญมสฺส” นั้น คือของอานิสงส์ และบทนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ.

336. Ussannadosoti sañjātapittādidoso. Sabbatthāti sakalasarīre.

๓๓๖. คำว่า “อุสฺสนฺนโทโส” หมายถึง ผู้มีโทษคือดีเป็นต้นเกิดขึ้นแล้ว. คำว่า “สัพพัตถะ” หมายถึง ในร่างกายทั้งหมด.

337. Mahāpiṭṭhiyakojavanti hatthipiṭṭhiyaṃ attharitabbatāya ‘‘mahāpiṭṭhiya’’nti laddhasamaññaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ.

๓๓๗. คำว่า “มหาปิฏฐิยกโกชวํ” หมายถึง เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ ซึ่งได้ชื่อว่า “มหาปิฏฐิยะ” เพราะควรปูบนหลังช้าง.

338-9. Upaḍḍhakāsinaṃ khamamānanti aḍḍhakāsiagghanakaṃ. Pāḷiyaṃ kiṃ nu khoti katamaṃ nu kho.

คำว่า “อุปฑฺฒกาสินํ ขมมานํ” หมายถึง มีค่าครึ่งกาสี (ห้าร้อย). ในพระบาลี คำว่า “กึ นุ โข” หมายถึง อะไรหนอ.

340-342. Upacāreti susānassa āsanne padese. Chaḍḍetvā gatāti kiñci avatvā eva chaḍḍetvā gatā, etena ‘‘bhikkhū gaṇhantū’’ti chaḍḍite eva akāmā bhāgadānaṃ vihitaṃ, kevalaṃ chaḍḍite pana katikāya asati ekato bahūsu paviṭṭhesu yena gahitaṃ, tena akāmabhāgo na dātabboti dasseti. Samānā disā puratthimādibhedā etesanti sadisāti āha ‘‘ekadisāya vā okkamiṃsū’’ti. Dhuravihāraṭṭhāneti vihārassa sammukhaṭṭhāne.

๓๔๐-๓๔๒. บทว่า “อุปจาเรติ” คือ ในที่อันใกล้ป่าช้า. บทว่า “ฉฑฺเฑตฺวา คตา” คือ สละแล้วไป โดยไม่กล่าวคำใดๆ เลย. ด้วยบทว่า “ฉฑฺเฑตฺวา คตา” นี้ แสดงว่า เมื่อสละแล้วโดยกล่าวว่า “ขอภิกษุทั้งหลายจงรับเถิด” การให้ส่วนแบ่งโดยไม่สมัครใจนั้นเป็นสิ่งที่จัดแจงไว้แล้ว แต่เมื่อสละเปล่าๆ โดยไม่มีข้อตกลง ในบรรดาภิกษุจำนวนมากที่เข้ามาพร้อมกัน ภิกษุใดรับเอาไป ภิกษุนั้นไม่พึงให้ส่วนแบ่งโดยไม่สมัครใจ. ทิศทั้งหลายมีทิศตะวันออกเป็นต้นที่เสมอกันมีอยู่แก่ภิกษุเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า “สทิสา” (เสมอกัน) เพื่อแสดงดังนี้ จึงตรัสว่า “หรือว่าเข้าไปในทิศเดียวกัน”. บทว่า “ธุรวิหารัฏฐาเน” คือ ในที่ซึ่งอยู่ตรงหน้าวิหาร.

Jīvakavatthukathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องชีวกวัตถุเป็นต้น จบแล้ว.

Bhaṇḍāgārasammutiādikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องการสมมติคลังเป็นต้น

343. Vihāramajjheti [Pg.198] sabbesaṃ jānanatthāya vuttaṃ. Vaṇṇāvaṇṇaṃ katvāti paṭivīsappahonakatājānanatthaṃ haliddiyādīhi khuddakamahantavaṇṇehi yutte same koṭṭhāse katvā. Tenāha ‘‘same paṭivīse ṭhapetvā’’ti. Idanti sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsadānaṃ. Phātikammanti pahonakakammaṃ. Yattakena vinayāgatena sammuñjanībandhanādihatthakammena vihārassa ūnakatā na hoti, tattakaṃ katvāti attho. Sabbesanti tatruppādavassāvāsikaṃ gaṇhantānaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ, sāmaṇerānañca. Bhaṇḍāgārikacīvarepīti akālacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. Etanti ukkuṭṭhiyā katāya samabhāgadānaṃ. Virajjhitvā karontīti kattabbakālesu akatvā yathārucitakkhaṇe karonti.

๓๔๓. บทว่า “วิหารมัชเฌ” กล่าวไว้เพื่อภิกษุทั้งปวงพึงรู้. บทว่า “วัณณาวณฺณํ กตฺวา” คือ เพื่อรู้ถึงความเป็นส่วนที่พอเพียง ทำส่วนที่เท่ากันที่ประกอบด้วยสีใหญ่และสีเล็กด้วยขมิ้นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ตั้งส่วนที่เท่ากันไว้”. บทว่า “อิทัง” คือ การให้ส่วนแบ่งครึ่งหนึ่งแก่สามเณร. บทว่า “ผาติกัมมัง” คือ การงานที่พอเพียง. ความหมายคือ การทำกิจที่มาในวินัย เช่น การกวาด การผูกไม้กวาด เป็นต้น เท่าที่ทำแล้ววิหารจะไม่บกพร่อง. บทว่า “สพฺเพสํ” คือ แก่ภิกษุทั้งปวงและสามเณรทั้งปวงที่รับผ้าจำพรรษาที่เกิดขึ้นในวิหารนั้น. บทว่า “ภณฺฑาคาริกจีวเรปิ” กล่าวโดยอ้างถึงผ้าอากาลจีวร (ผ้าที่ถวายนอกกาล). บทว่า “เอตัง” คือ การให้ส่วนแบ่งที่เท่ากันเมื่อมีการร้องประกาศ. บทว่า “วิรชฺฌิตฺวา กโรนฺติ” คือ ไม่ทำในเวลาที่ควรทำ แต่ทำในขณะที่ตนปรารถนา.

Ettakena mama cīvaraṃ pahotīti dvādasagghanakeneva mama cīvaraṃ paripuṇṇaṃ hoti, na tato ūnenāti sabbaṃ gahetukāmoti attho.

บทว่า “เอตฺตเกน มม จีวรํ ปโหติ” คือ ผ้าจีวรของฉันบริบูรณ์ด้วยผ้าที่ราคา 12 กหาปณะเท่านั้น ไม่บริบูรณ์ด้วยผ้าที่น้อยกว่านั้น. ความหมายคือ ต้องการรับทั้งหมดดังนี้.

Bhaṇḍāgārasammutiādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องการสมมติคลังเป็นต้น จบแล้ว.

Cīvararajanakathādivaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องการย้อมจีวรเป็นต้น

344. Evañhi kateti vaṭṭādhārassa anto rajanodakaṃ, bahi challikañca katvā viyojane kate. Na uttaratīti kevalaṃ udakato pheṇuṭṭhānābhāvā na uttarati. Rajanakuṇḍanti pakkarajanaṭṭhapanakaṃ mahāghaṭaṃ.

๓๔๔. บทว่า “เอวํ หิ กเต” คือ เมื่อทำน้ำย้อมไว้ข้างในและเปลือกไม้สำหรับย้อมไว้ข้างนอกของสำลี แล้วแยกออก. บทว่า “น อุตฺตรติ” คือ ไม่ล้น (ไม่ท่วม) เพราะไม่มีฟองเกิดขึ้นจากน้ำเปล่า. บทว่า “รชนกุณฺฑํ” คือ หม้อใหญ่สำหรับใส่สีย้อมที่ต้มแล้ว.

345. Anuvātādīnaṃ dīghapattānanti āyāmato, vitthārato ca anuvātaṃ. Ādi-saddena dvinnaṃ khandhānaṃ antarā mātikākārena ṭhapitapattañca ‘‘dīghapatta’’nti daṭṭhabbaṃ. Āgantukapattanti diguṇacīvarassa upari aññaṃ paṭṭaṃ appenti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃ kira idāni na karonti.

๓๔๕. บทว่า “อนุวาตาทีนำ ทีฆปตฺตานํ” คือ อนุปัตต์ (ผ้าขอบ) ทั้งด้านยาวและด้านกว้าง. และด้วยคำว่า “อาทิ” พึงทราบว่าหมายถึงผ้าที่วางไว้ระหว่างสองส่วนในลักษณะร่องน้ำว่า “ทีฆปัตต์”. บทว่า “อาคันตุกปัตต์” คือ ภิกษุทั้งหลายเย็บผ้าชิ้นอื่นทับบนผ้าจีวรสองชั้น กล่าวถึงผ้าชิ้นนั้น. ได้ยินว่าบัดนี้ไม่ทำผ้าอาคันตุกะชิ้นนั้นแล้ว.

346. Pāḷiyaṃ nandimukhiyāti tuṭṭhimukhiyā, pasannadisāmukhāyāti attho.

๓๔๖. ในพระบาลี บทว่า “นันทิมุขิยา” คือ ผู้มีหน้าเบิกบาน, ความหมายคือ ผู้มีหน้าผ่องใสไปทั่วทุกทิศ.

348. Acchupeyyanti patiṭṭhapeyyaṃ. Hatavatthakānanti purāṇavatthānaṃ. Anuddharitvāvāti aggaḷe viya dubbalaṭṭhānaṃ anapanetvāva.

๓๔๘. บทว่า “อจฺฉุเปยฺยํ” คือ พึงตั้งไว้. บทว่า “หตวตฺถกานํ” คือ ของผ้าเก่า. บทว่า “อนุทฺธริตฺวา” คือ ไม่ต้องเอาส่วนที่อ่อนแอออกไปเหมือนในผ้าปะ.

349-351. Visākhavatthumhi [Pg.199] kallakāyāti akilantakāyā. Gatīti ñāṇagati adhigamo. Abhisamparāyoti ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karotī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1048) vutto ñāṇābhisamparāyo, maggañāṇayuttehi gantabbagativisesoti attho. Taṃ bhagavā byākarissati. ‘‘Dadāti dāna’’nti idaṃ annapānavirahitānaṃ sesapaccayānaṃ dānavasena vuttaṃ. Sovaggikanti saggasaṃvattanikaṃ.

๓๔๙-๓๕๑. ในเรื่องวิสาขา บทว่า “กัลลกายา” คือ ผู้มีกายไม่เหน็ดเหนื่อย. บทว่า “คติ” คือ การบรรลุซึ่งญาณคติ. บทว่า “อภิสัมปรายะ” คือ ญาณาภิสัมปรายะที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยบทว่า “มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียวแล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์” เป็นต้น (สํ. นิ. 5.1048) เป็นคติพิเศษที่บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคญาณพึงบรรลุ ดังนี้คืออรรถะ. พระผู้มีพระภาคจะทรงพยากรณ์คติพิเศษนั้น. บทว่า “ททาติ ทานํ” นี้กล่าวโดยอำนาจการถวายปัจจัยที่เหลือจากข้าวและน้ำ. บทว่า “โสวัคคิกัง” คือ เป็นเหตุให้เกิดในสวรรค์.

359. Aṭṭhapadakacchannenāti aṭṭhapadakasaṅkhātajūtaphalakalekhāsaṇṭhānena.

๓๕๙. บทว่า “อัฏฐปทกัจฉนฺเน” คือ ด้วยลักษณะที่เป็นลายตารางหมากรุกที่เรียกว่า ตักจิด.

362. Pāḷiyaṃ nadīpāraṃ gantunti bhikkhuno nadīpāragamanaṃ hotīti attho. Aggaḷaguttiyeva pamāṇanti imehi catūhi nikkhepakāraṇehi ṭhapentenapi aggaḷaguttivihāre eva ṭhapetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Nissīmāgatanti vassānasaṅkhātaṃ kālasīmaṃ atikkantaṃ, taṃ vassikasāṭikacīvaraṃ na hotīti attho.

๓๖๒. ในพระบาลี บทว่า “นทีปารํ คนฺตุํ” คือ ความหมายคือ การที่ภิกษุไปฝั่งแม่น้ำ. บทว่า “อคฺคฬคุตฺติเยว ปมาณํ” คือ ความหมายคือ แม้ภิกษุผู้เก็บไว้ด้วยเหตุแห่งการเก็บ 4 ประการนี้ ก็พึงเก็บไว้ในวิหารที่มีสลักประตูเท่านั้น. บทว่า “นิสฺสีมาคตํ” คือ ความหมายคือ ล่วงเลยเขตเวลาที่เรียกว่าฤดูฝน ผ้าจีวรนั้นไม่ใช่ผ้าจำพรรษา.

Cīvararajanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องการย้อมจีวรเป็นต้น จบแล้ว.

Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องการเกิดขึ้นแห่งผ้าจีวรที่เป็นของสงฆ์

363. Pañca māseti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepatoti vassāvāsikassatthāya dāyakehi vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato. ‘‘Idha vassaṃvutthasaṅghassā’’ti idaṃ abhilāpamattaṃ. Idha-saddaṃ pana vinā ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vuttepi so eva nayo. Anatthatakathinassāpi pañca māse pāpuṇātīti vassāvāsikalābhavasena uppannattā anatthatakathinassāpi vutthavassassa pañca māse pāpuṇāti. Vakkhati hi ‘‘cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassa pacchimo divaso, tāva vassāvāsikaṃ demāti vutte kathinaṃ atthataṃ vā hotu anatthataṃ vā, atītavassaṃvutthānameva pāpuṇātī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379). Tato paranti pañcamāsato paraṃ, gimhānassa paṭhamadivasato paṭṭhāyāti attho. ‘‘Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’ti idaṃ ‘‘udāhu anāgatavasse’’ti [Pg.200] imassānantaraṃ daṭṭhabbaṃ. Potthakesu pana ‘‘anatthatakathinassāpi pañca māse pāpuṇātī’’ti imassānantaraṃ ‘‘kasmā piṭṭhisamaye uppannattā’’ti idaṃ likhanti, taṃ pamādalikhitaṃ piṭṭhisamaye uppannaṃ sandhāya ‘‘anatthatakathinassāpī’’ti vattabbato. Vutthavasse hi sandhāya ‘‘anatthatakathinassāpī’’ti vuttaṃ, na ca piṭṭhisamaye uppannaṃ vutthavassasseva pāpuṇātīti sammukhībhūtānaṃ sabbesampi pāpuṇanato. Teneva vakkhati ‘‘sace pana gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’ti (mahāva. aṭṭha. 179).

๓๖๓. ในบทว่า “ปญฺจ มาเส” เป็นทุติยาวิภัตติในอัจจันตสังโยคะ. บทว่า “วฑฺฒึ ปโยเชตฺวา ฐปิตูปนิกฺเขปโต” คือ จากทรัพย์ที่ฝากไว้ซึ่งทายกทั้งหลายให้นำไปลงทุนเพื่อประโยชน์แก่ผ้าจำพรรษา. บทว่า “อิทํ วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺสา” นี้เป็นเพียงคำกล่าว. แม้เมื่อกล่าวว่า “วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺส เทม” (เราถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว) โดยไม่มีคำว่า “อิทะ” ก็มีนัยเดียวกันนั่นแล. บทว่า “อนตฺถตกฐินสฺสาปิ ปญฺจ มาเส ปาปุณาติ” คือ เพราะเกิดขึ้นด้วยอำนาจลาภสำหรับผู้อยู่จำพรรษา แม้แก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วแต่ไม่ได้กรานกฐิน ก็ย่อมถึงตลอด 5 เดือน. จริงอยู่ ท่านจะกล่าวว่า “เมื่อกล่าวว่า ‘เราถวายผ้าจำพรรษาตั้งแต่วันต้นแห่งเดือนจีวรกาลจนถึงวันสุดท้ายแห่งฤดูหนาว’ ไม่ว่ากฐินจะกรานแล้วหรือยังไม่ได้กรานก็ตาม ย่อมตกแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษาที่ล่วงไปแล้วเท่านั้น” (มหาวรรค อรรถกถา 379). บทว่า “ตโต ปรํ” คือ หลังจาก 5 เดือนนั้นไป ความหมายคือ ตั้งแต่วันแรกแห่งฤดูร้อนเป็นต้นไป. บทว่า “กสฺมา? ปิฏฺฐิสมเย อุปฺปนฺนตฺตา” นี้ พึงทราบว่าอยู่ถัดจากบทว่า “อุทาหุ อนาคตวสฺเส”. แต่ในคัมภีร์ทั้งหลายเขียนบทนี้ไว้ถัดจากบทว่า “อนตฺถตกฐินสฺสาปิ ปญฺจ มาเส ปาปุณาติ” การเขียนเช่นนั้นเป็นการเขียนด้วยความประมาท เพราะท่านกล่าวบทว่า “อนตฺถตกฐินสฺสาปิ” โดยหมายถึงภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้ว และสิ่งที่เกิดขึ้นในปิฏฐิสมัยนั้นไม่ได้ตกแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วเท่านั้น เพราะย่อมตกแก่ภิกษุทั้งปวงที่มาประชุมพร้อมหน้ากัน. เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงจะกล่าวว่า “แต่ถ้าเขากล่าวอย่างนี้ตั้งแต่วันแรกแห่งฤดูร้อนเป็นต้นไป สิ่งนั้นย่อมตกแก่ภิกษุทั้งปวงที่มาประชุมพร้อมหน้ากันในที่นั้น. เพราะเหตุใด? เพราะเกิดขึ้นในปิฏฐิสมัย” (มหาวรรค อรรถกถา 179).

Duggahitānīti aggahitāni. Saṅghikānevāti attho. Itovāti therānaṃ dātabbatova, idānevāti vā attho.

บทว่า “ทุคฺคหิตานิ” คือ ไม่ได้รับเอาไว้. ความหมายคือ เป็นของสงฆ์เท่านั้น. บทว่า “อิโตวา” คือ พึงให้แก่พระเถระเท่านั้น หรืออีกนัยหนึ่งคือ ในบัดนี้เท่านั้น.

Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องการเกิดขึ้นแห่งผ้าจีวรที่เป็นของสงฆ์ จบแล้ว.

Upanandasakyaputtavatthukathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องอุปนันทศากยบุตร.

364. ‘‘Sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpetī’’ti idaṃ nānāsīmāvihāresu kattabbanayena ekasmimpi vihāre dvīsu senāsanesu nivutthabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, aruṇuṭṭhāpaneneva tattha vuttho hoti, na pana vassacchedaparihārāya. Antoupacārasīmāyapi yattha katthaci aruṇaṃ uṭṭhāpento attanā gahitasenāsanaṃ appaviṭṭhopi vutthavasso eva hoti, gahitasenāsane pana nivuttho nāma na hoti, tattha ca aruṇuṭṭhāpane pana sati hoti. Tenāha ‘‘purimasmiṃ bahutaraṃ nivasati nāmā’’ti, etena ca itarasmiṃ sattāhavārenāpi aruṇuṭṭhāpane sati eva appakataraṃ nivasati nāma hoti, nāsatīti dīpitaṃ hoti. Nānālābhehīti visuṃ visuṃ nibaddhavassāvāsikalābhehi. Nānūpacārehīti nānāparikkhepanānādvārehi. Ekasīmāvihārehīti dvinnaṃ vihārānaṃ ekena pākārena parikkhittattā ekāya upacārasīmāya antogatehi dvīhi vihārehi. Senāsanaggāho paṭippassambhatīti paṭhamaṃ gahito paṭippassambhati. Tatthāti yattha senāsanaggāho paṭippassaddho, tattha.

๓๖๔. คำว่า “ย่อมยังอรุณให้ขึ้นด้วยวาระ ๗ วันเท่านั้น” นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นผู้อยู่ในเสนาสนะ ๒ แห่งในวิหารแม้แห่งเดียว ด้วยนัยที่พึงทำในวิหารที่มีสีมาต่างกัน, ภิกษุชื่อว่าอยู่จำพรรษาในวิหารนั้นด้วยการยังอรุณให้ขึ้นนั่นเอง แต่ไม่ใช่เพื่อป้องกันการขาดพรรษา. จริงอยู่ ภิกษุเมื่อยังอรุณให้ขึ้นในที่ใดที่หนึ่งภายในสีมาอุปจาระ แม้ตนเองไม่ได้เข้าไปสู่เสนาสนะที่ถือเอาไว้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้อยู่จำพรรษาแล้วนั่นแล, แต่ในเสนาสนะที่ถือเอาไว้นั้น ไม่ชื่อว่าอยู่, แต่เมื่อมีการยังอรุณให้ขึ้นในเสนาสนะนั้น จึงชื่อว่าอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ชื่อว่าย่อมอยู่มากในเสนาสนะก่อน”, และด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ในเสนาสนะอื่น แม้เมื่อมีการยังอรุณให้ขึ้นด้วยวาระ ๗ วัน ก็ชื่อว่าย่อมอยู่เพียงเล็กน้อยเท่านั้น ไม่ใช่ไม่อยู่. บทว่า นานาลาเภหิ คือ ด้วยลาภที่เกิดขึ้นประจำสำหรับการอยู่จำพรรษาแยกกัน. บทว่า นานูปจาเรหิ คือ ด้วยอุปจาระที่มีเครื่องล้อมต่างกันและมีประตูต่างกัน. บทว่า เอกสีมาวิหาเรหิ คือ ด้วยวิหาร ๒ แห่งที่รวมอยู่ในสีมาอุปจาระเดียวกัน เพราะถูกล้อมด้วยกำแพงเดียวกัน. บทว่า เสนาสนคฺคาโห ปฏิปสฺสมฺภติ คือ การถือเอาเสนาสนะที่ถือไว้ก่อนย่อมระงับ. บทว่า ตตฺถ คือ ในเสนาสนะใด การถือเอาเสนาสนะระงับแล้ว ในเสนาสนะนั้น.

Upanandasakyaputtavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องอุปนันทศากยบุตร จบแล้ว.

Gilānavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องภิกษุไข้

365-6. Bhūmiyaṃ [Pg.201] paribhaṇḍaṃ akāsīti gilānena nipannabhūmiyaṃ kiliṭṭhaṭṭhānaṃ dhovitvā haritūpalittaṃ kāresīti attho. Bhesajjaṃ yojetuṃ asamatthoti parehi vuttavidhimpi kātuṃ asamattho. Pāḷiyaṃ gilānupaṭṭhākānaṃ cīvaradāne sāmaṇerānaṃ ticīvarādhiṭṭhānābhāvā ‘‘cīvarañca pattañcā’’tiādi sabbattha vuttaṃ. Sacepi sahassaṃ agghati, gilānupaṭṭhākānaññeva dātabbanti sambandho.

๓๖๕-๖. บทว่า ภูมิยํ ปริภณฺฑํ อกาสิ ความว่า ภิกษุไข้ชำระที่สกปรกบนพื้นดินที่ตนนอนแล้ว ให้ทำการฉาบทาด้วยมูลโคสด. บทว่า เภสชฺชํ โยเชตุํ อสมตฺโถ คือ ไม่สามารถแม้จะทำตามวิธีที่ผู้อื่นบอก. ในบาลี ท่านกล่าวคำว่า “ไตรจีวรและบาตร” เป็นต้นไว้ในที่ทั้งปวง เพราะสามเณรไม่มีการอธิษฐานไตรจีวรในการถวายจีวรแก่ภิกษุผู้พยาบาลภิกษุไข้. มีความเชื่อมโยงว่า แม้หากมีค่าตั้งพัน ก็พึงถวายแก่ภิกษุผู้พยาบาลภิกษุไข้เท่านั้น.

Gilānavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องภิกษุไข้ จบแล้ว.

Matasantakakathādivaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องมรดกเป็นต้น

369. Aññanti cīvarapattato aññaṃ. Appagghanti atijiṇṇādibhāvena nihīnaṃ. Tatoti avasesaparikkhārato. Sabbanti pattaṃ, ticīvarañca.

๓๖๙. บทว่า อญฺญํ คือ สิ่งอื่นนอกจากจีวรและบาตร. บทว่า อปฺปคฺฆํ คือ ต่ำทรามด้วยความเป็นของเก่ามากเป็นต้น. บทว่า ตโต คือ จากบริขารที่เหลือ. บทว่า สพฺพํ คือ บาตรและไตรจีวร.

Tattha tattha saṅghassevāti tasmiṃ tasmiṃ vihāre saṅghasseva. Pāḷiyaṃ avissajjikaṃ avebhaṅgikanti āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghasseva santakaṃ hutvā kassaci avissajjikaṃ avebhaṅgikaṃ bhavituṃ anujānāmīti attho.

บทว่า ตตฺถ ตตฺถ สงฺฆสฺเสว คือ เป็นของสงฆ์เท่านั้นในวิหารนั้น ๆ. ในบาลี บทว่า อวิสฺสชฺชิกํ อเวภงฺคิกํ ความว่า เราอนุญาตให้เป็นของสงฆ์ผู้มาจากทิศทั้งสี่ ทั้งที่มาแล้วและยังไม่มา เป็นของอันใคร ๆ ไม่พึงสละและไม่พึงแบ่ง.

371-2. Akkanāḷamayanti akkadaṇḍamayaṃ. Akkadussānīti akkavākena katadussāni, potthakagatikāni dukkaṭavatthukānīti attho. Dupaṭṭacīvarassa vā majjheti yaṃ niṭṭhite tipaṭṭacīvaraṃ hoti, tassa majjhe paṭalaṃ katvā dātabbānīti attho.

๓๗๑-๒. บทว่า อกฺกนาฬมยํ คือ ที่ทำด้วยก้านรัก. บทว่า อกฺกทุสฺสานิ คือ ผ้าที่ทำด้วยใยรัก, บทว่า โปตฺถกคติกานิ ความว่า เป็นวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏ. บทว่า ทุปฏฺฏจีวรสฺส วา มชฺเฌ ความว่า ผ้าใด เมื่อทำเสร็จแล้วย่อมเป็นผ้าสามชั้น พึงให้โดยทำเป็นชั้นไว้ในท่ามกลางแห่งผ้านั้น.

374. ‘‘Sante patirūpe gāhake’’ti vuttattā gāhake asati adatvā bhājitepi subhājitamevāti daṭṭhabbaṃ.

๓๗๔. เพราะคำว่า “เมื่อมีผู้รับที่สมควร” กล่าวไว้แล้ว เมื่อไม่มีผู้รับ แม้แบ่งโดยไม่ให้ ก็ชื่อว่าแบ่งดีแล้วนั่นเทียว ดังนี้ พึงทราบ.

376. Dakkhiṇodakaṃ pamāṇanti ‘‘ettakāni cīvarāni dassāmī’’ti paṭhamaṃ udakaṃ pātetvā pacchā denti. Taṃ yehi gahitaṃ, te bhāginova hontīti [Pg.202] adhippāyo. Parasamuddeti jambudīpe. Tambapaṇṇidīpañhi upādāyesa evaṃ vutto.

๓๗๖. ในคำว่า ทกฺขิโณทกํ ปมาณํ นี้ มีอธิบายว่า ทายกทั้งหลายหลั่งน้ำก่อนว่า “เราจักถวายจีวรมีประมาณเท่านี้” แล้วจึงถวายในภายหลัง, น้ำนั้นอันภิกษุเหล่าใดรับแล้ว ภิกษุเหล่านั้นย่อมเป็นผู้มีส่วน. บทว่า ปรสมุทฺเท คือ ในชมพูทวีป. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเกาะตัมพปัณณิ.

Matasantakakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องมรดกเป็นต้น จบแล้ว.

Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องมาติกาแห่งอัฐบริขาร

379. Puggalādhiṭṭhānanayena vuttanti ‘‘sīmāya dāna’’ntiādinā vattabbe ‘‘sīmāya detī’’tiādi puggalādhiṭṭhānena vuttaṃ. ‘‘Apicā’’tiādinā paṭhamaleḍḍupātabhūtaparikkhepārahaṭṭhānato bahi dutiyaleḍḍupātopi upacārasīmā evāti dasseti. Dhuvasannipātaṭṭhānādikampi pariyante ṭhitameva gahetabbaṃ. Loke gāmasīmādayo viya lābhasīmā nāma visuṃ pasiddhā nāma natthi, kenāyaṃ anuññātāti āha ‘‘neva sammāsambuddhenā’’tiādi. Etena nāyaṃ sāsanavohārasiddhā, lokavohārasiddhā evāti dasseti. ‘‘Janapadaparicchedo’’ti idaṃ lokapasiddhasīmāsaddatthavasena vuttaṃ. Paricchedabbhantaraṃ pana sabbaṃ janapadasīmāti gahetabbaṃ, janapado eva janapadasīmā. Evaṃ raṭṭhasīmādīsupi. Tenāha ‘‘āṇāpavattiṭṭhāna’’ntiādi.

๓๗๙. คำว่า “กล่าวด้วยนัยแห่งการอธิษฐานบุคคล” คือเมื่อพึงกล่าวว่า “การถวายแก่สีมา” เป็นต้น กลับกล่าวว่า “ย่อมถวายแก่สีมา” เป็นต้น ด้วยการอธิษฐานบุคคล ด้วยบทว่า “อนึ่ง” เป็นต้น ย่อมแสดงว่า แม้การทิ้งก้อนดินครั้งที่สองนอกสถานที่อันควรแก่การล้อมซึ่งเป็นที่ทิ้งก้อนดินครั้งแรก ก็เป็นอุปจารสีมานั่นเทียว แม้สถานที่ประชุมประจำและอื่น ๆ ก็พึงถือเอาเฉพาะที่ตั้งอยู่สุดเขต ในโลก ชื่อว่าลาภสีมาที่ปรากฏต่างหากเหมือนสีมาบ้านเป็นต้น ไม่มี เพราะการซักถามว่า “ลาภสีมานี้ใครอนุญาต” จึงตรัสคำว่า “ไม่ใช่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” เป็นต้น ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า ลาภสีมานี้ไม่ได้สำเร็จด้วยโวหารแห่งพระศาสนา แต่สำเร็จด้วยโวหารแห่งโลกเท่านั้น คำว่า “เขตแดนแห่งชนบท” นี้ กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอรรถของคำว่าสีมาที่ปรากฏในโลก แม้ภายในชนบททั้งหมด ก็พึงถือเอาว่าเป็นชนบทสีมา ชนบทนั่นแหละเป็นชนบทสีมา แม้ในรัฐสีมาเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “สถานที่ที่พระบัญญัติเป็นไป” เป็นต้น

Pathavīvemajjhe gatassāti yāva udakapariyantā khaṇḍasīmattā vuttaṃ, upacārasīmādīsu pana abaddhasīmāsu heṭṭhāpathaviyaṃ sabbattha ṭhitānaṃ na pāpuṇāti, kūpādipavesārahaṭṭhāne ṭhitānaññeva pāpuṇātīti heṭṭhā sīmākathāyaṃ vuttanayena taṃtaṃsīmaṭṭhabhāvo veditabbo. Cakkavāḷasīmāya pana dinnaṃ pathavīsandhārakaudakaṭṭhānepi ṭhitānaṃ pāpuṇāti sabbattha cakkavāḷavohārattā.

คำว่า “ผู้ไปในท่ามกลางแห่งแผ่นดิน” กล่าวไว้เพราะเป็นขัณฑสีมาจนถึงที่สุดแห่งน้ำ แต่ในอุปจารสีมาเป็นต้น ซึ่งเป็นอพัทธสีมา ย่อมไม่ถึงแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งปวงใต้แผ่นดิน ย่อมถึงแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในที่อันควรแก่การเข้า เช่น บ่อเป็นต้นเท่านั้น ดังนี้ พึงทราบความเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมานั้น ๆ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเรื่องสีมาเบื้องล่าง แต่ของที่ถวายในจักรวาลสีมา ย่อมถึงแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในที่ตั้งแห่งน้ำที่รองรับแผ่นดินด้วย เพราะมีการเรียกขานว่าจักรวาลในที่ทั้งปวง

Buddhādhivutthoti buddhena bhagavatā nivuttho. Pākavaṭṭanti nibaddhadānaṃ. Vattatīti pavattati. Tehīti yesaṃ sammukhe esa deti, tehi bhikkhūhi. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷheti yāva saṅghanavakā ekavāraṃ sabbesaṃ bhāgaṃ datvā cīvare aparikkhīṇe puna sabbesaṃ dātuṃ dutiyabhāge therassa dinneti attho. Paṃsukūlikānampi vaṭṭatīti ettha ‘‘tuyhaṃ demā’’ti avuttattāti kāraṇaṃ vadanti. Yadi evaṃ ‘‘saṅghassa demā’’ti vuttepi [Pg.203] vaṭṭeyya, ‘‘bhikkhūnaṃ dema, therānaṃ dema, saṅghassa demā’’ti (mahāva. aṭṭha. 379) vacanato bhedo na dissati. Vīmaṃsitabbamettha kāraṇaṃ.

คำว่า “อันพระพุทธเจ้าประทับอยู่” คืออันพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ คำว่า “วัฏฏะแห่งการหุงต้ม” คือทานที่กำหนดไว้ คำว่า “ย่อมเป็นไป” คือย่อมเป็นไป คำว่า “อันภิกษุเหล่านั้น” คืออันภิกษุเหล่านั้น ซึ่งทายกนั้นถวายต่อหน้า คำว่า “แต่ในส่วนที่สองขึ้นสู่ที่นั่งของพระเถระ” คือเมื่อจีวรยังไม่หมด หลังจากให้ส่วนแก่ภิกษุทั้งหมดตั้งแต่พระสังฆนวกะขึ้นไปครั้งหนึ่งแล้ว เพื่อจะให้แก่ภิกษุทั้งหมดอีกครั้งในส่วนที่สอง จึงถวายแก่พระเถระ นี้เป็นอรรถ ในบทว่า “ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุลด้วย” ย่อมกล่าวเหตุว่า “เพราะไม่ได้กล่าวว่า ‘เราให้แก่ท่าน’” หากเป็นเช่นนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า “เราให้แก่สงฆ์” ก็พึงควร ด้วยคำว่า “เราให้แก่ภิกษุทั้งหลาย, เราให้แก่พระเถระทั้งหลาย, เราให้แก่สงฆ์” (มหาวรรค อรรถกถา 379) ความแตกต่างย่อมไม่ปรากฏ พึงพิจารณาเหตุในเรื่องนี้

Pārupituṃ vaṭṭatīti paṃsukūlikānaṃ vaṭṭati. Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca dammīti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabbanti ettha yasmā bhikkhunipakkhe saṅghassa paccekaṃ aparāmaṭṭhattā bhikkhunīnaṃ gaṇanāya bhāgo dātabboti dāyakassa adhippāyoti sijjhati, tathā dānañca bhikkhūpi gaṇetvā dinne eva yujjati. Itarathā hi kittakaṃ bhikkhūnaṃ dātabbaṃ, kittakaṃ bhikkhunīnanti na viññāyati, tasmā ‘‘bhikkhusaṅghassā’’ti vuttavacanampi ‘‘bhikkhūna’’nti vuttavacanasadisamevāti āha ‘‘bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabba’’nti. Tenāha ‘‘puggalo …pe… bhikkhusaṅghaggahaṇena aggahitattā’’ti. Bhikkhusaṅgha-saddena bhikkhūnaññeva gahitattā, puggalassa pana ‘‘tuyhañcā’’ti visuṃ gahitattā ca tatthassa aggahitatā daṭṭhabbā, ‘‘bhikkhūnañca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vuttaṭṭhānasadisattāti adhippāyo. Puggalappadhāno hettha saṅgha-saddo daṭṭhabbo. Keci pana ‘‘bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.379) pāṭhaṃ likhanti, taṃ na sundaraṃ tassa visuṃ lābhaggahaṇe kāraṇavacanattā. Tathā hi visuṃ saṅghaggahaṇena gahitattāti visuṃ puggalassapi bhāgaggahaṇe kāraṇaṃ vuttaṃ. Yathā cettha puggalassa aggahaṇaṃ, evaṃ upari ‘‘bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’tiādīsupi saṅghādi-saddehi puggalassa aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yadi hi gahaṇaṃ siyā, saṅghatopi, visumpīti bhāgadvayaṃ labheyya ubhayattha gahitattā.

คำว่า 'ควรนุ่งห่ม' นั้น ควรแก่ภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุล. ในคำว่า 'เมื่อกล่าวว่า เราถวายแก่ภิกษุสงฆ์และภิกษุณีทั้งหลาย ไม่ควรแบ่งให้ในท่ามกลาง' นี้ เพราะในฝ่ายภิกษุณี สงฆ์ไม่ได้ถูกกล่าวถึงโดยเฉพาะเจาะจง ส่วนแบ่งจึงควรให้ตามจำนวนภิกษุณี นี่คือความประสงค์ของทายก จึงสำเร็จได้ และการถวายทานนั้นก็สมควรเมื่อนับภิกษุแล้วถวายเท่านั้น. หากมิเช่นนั้น จะไม่ทราบว่าควรให้แก่ภิกษุเท่าไร ควรให้แก่ภิกษุณีเท่าไร. เพราะฉะนั้น คำที่กล่าวว่า 'แก่ภิกษุสงฆ์' ก็เหมือนกับคำที่กล่าวว่า 'แก่ภิกษุทั้งหลาย' จึงกล่าวว่า 'ควรนับภิกษุและภิกษุณีแล้วถวาย'. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'บุคคล... (ละไว้)... เพราะไม่ได้ถูกรวมเข้าด้วยการกล่าวถึงภิกษุสงฆ์'. เพราะคำว่า 'ภิกษุสงฆ์' หมายถึงเฉพาะภิกษุทั้งหลายเท่านั้น และเพราะบุคคลถูกกล่าวถึงแยกต่างหากว่า 'และแก่ท่าน', การไม่ถูกรวมเข้าของบุคคลนั้นในที่นั้นจึงควรทราบ. นี่คือความหมาย เพราะมีความคล้ายคลึงกับที่กล่าวว่า 'แก่ภิกษุทั้งหลาย แก่ภิกษุณีทั้งหลาย และแก่ท่าน'. ในที่นี้ คำว่า 'สงฆ์' ควรทราบว่ามีบุคคลเป็นประธาน. แต่ครูอาจารย์บางท่านเขียนบทว่า 'เพราะถูกรวมเข้าด้วยการกล่าวถึงภิกษุสงฆ์' (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.379) การเขียนนั้นไม่ดี เพราะคำนั้นเป็นคำบอกเหตุในการรับลาภแยกต่างหาก. แท้จริงแล้ว คำว่า 'เพราะถูกรวมเข้าด้วยการกล่าวถึงสงฆ์แยกต่างหาก' ก็เป็นเหตุที่กล่าวถึงการไม่รับส่วนแบ่งของบุคคลแยกต่างหาก. เช่นเดียวกับการไม่รวมบุคคลในที่นี้ ฉันใด แม้ในคำว่า 'แก่ภิกษุสงฆ์และแก่ท่าน' เป็นต้น ที่กล่าวไว้ข้างบน ก็ควรทราบว่าบุคคลไม่ถูกรวมเข้าด้วยคำว่า 'สงฆ์' เป็นต้น ฉันนั้น. หากมีการรวมเข้า ก็จะได้รับสองส่วน คือจากสงฆ์และแยกต่างหาก เพราะถูกรวมเข้าทั้งสองทาง.

Pūjetabbantiādi gihikammaṃ na hotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa harā’’ti idaṃ piṇḍapātaharaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Antohemante’’ti iminā anatthate kathine vassānaṃ pacchime māse dinnaṃ purimavassaṃvutthānaññeva pāpuṇāti, tato paraṃ hemante dinnaṃ pacchimavassaṃvutthānampi vutthavassattā pāpuṇāti. Hemantato pana paraṃ piṭṭhisamaye ‘‘vassaṃvutthasaṅghassā’’ti evaṃ vatvā dinnaṃ anantare vasse vā tato paresu vā yattha katthaci tasmiṃ vutthavassānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Ye pana sabbathā avutthavassā, tesaṃ na pāpuṇātīti dasseti. Sabbesampīti hi tasmiṃ bhikkhubhāve vutthavassānaṃ sabbesampīti attho [Pg.204] daṭṭhabbo. ‘‘Vassaṃvutthasaṅghassā’’ti vuttattā sammukhībhūtānaṃ sabbesanti etthāpi eseva nayo. Atītavassanti anantarātītavassaṃ.

คำว่า 'ควรบูชา' เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าไม่ใช่กิจของคฤหัสถ์. คำว่า 'จงนำไปถวายแก่ภิกษุสงฆ์' นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการนำบิณฑบาตไปถวาย. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ควรฉัน'. ด้วยคำว่า 'ในภายในเหมันตฤดู' นี้ หากยังไม่ได้กรานกฐิน จีวรที่ถวายในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้จำพรรษาต้นเท่านั้น. หลังจากนั้น จีวรที่ถวายในเหมันตฤดู ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้จำพรรษาหลังด้วย เพราะได้จำพรรษาแล้ว. แต่หลังจากเหมันตฤดูไปแล้ว ในปิฏฐิสมัย จีวรที่ถวายโดยกล่าวว่า 'แก่ภิกษุสงฆ์ผู้จำพรรษาแล้ว' ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมดที่จำพรรษาแล้วในพรรษาถัดไป หรือในพรรษาต่อๆ ไป หรือในพรรษาใดๆ ก็ตาม. ส่วนภิกษุทั้งหลายที่ไม่ได้จำพรรษาเลยในทุกกรณี ย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น ดังนี้แสดงไว้. คำว่า 'แก่ทั้งหมด' นั้น ความหมายคือ 'แก่ภิกษุทั้งหมดที่จำพรรษาแล้วในความเป็นภิกษุนั้น' ควรทราบ. เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'แก่ภิกษุสงฆ์ผู้จำพรรษาแล้ว' แม้ในคำว่า 'แก่ทั้งหมดที่มาประชุมพร้อมกัน' ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า 'พรรษาที่ล่วงไปแล้ว' หมายถึงพรรษาที่ล่วงไปแล้วโดยไม่เว้นระยะ.

Uddesaṃ gahetuṃ āgatoti uddese aggahitepi antevāsikovāti vuttaṃ. Gahetvā gacchantoti pariniṭṭhitauddeso hutvā gacchanto. ‘‘Vattaṃ katvā uddesaparipucchādīni gahetvā vicarantāna’’nti idaṃ ‘‘uddesantevāsikāna’’nti imasseva visesanaṃ, tena uddesakāle āgantvā uddesaṃ gahetvā gantvā aññattha nivasante anibaddhacārike nivatteti.

คำว่า 'มาเพื่อรับอุเทศ' กล่าวไว้ว่า แม้ยังไม่ได้รับอุเทศ ก็เป็นอันเตวาสิก (ศิษย์) นั่นเอง. คำว่า 'รับแล้วไป' หมายถึง ผู้ที่สำเร็จอุเทศแล้วจึงไป. คำว่า 'ผู้ประพฤติวัตร รับอุเทศและปริปุจฉาเป็นต้นแล้วเที่ยวไป' นี้ เป็นวิเสสนะ (บทขยาย) ของคำว่า 'ของอันเตวาสิกผู้รับอุเทศ' นั่นเอง. ด้วยวิเสสนะนั้น ย่อมห้ามอันเตวาสิกผู้ไม่ประจำ ซึ่งมาในเวลาอุเทศ รับอุเทศแล้วไปอยู่ ณ ที่อื่น.

Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องมาติกาแห่งจีวร ๘ ผืน จบแล้ว.

Cīvarakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาจีวรขันธกะ จบแล้ว.

9. Campeyyakkhandhako

๙. จัมเปยยขันธกะ

Kassapagottabhikkhuvatthukathādivaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องภิกษุกัสสปโคตรเป็นต้น

380. Campeyyakkhandhake [Pg.205] tantibaddhoti tanti vuccati byāpāro, tattha baddho, ussukkaṃ āpannoti attho. Tenāha ‘‘tasmiṃ āvāse’’tiādi.

๓๘๐. ในจัมเปยยขันธกะ คำว่า 'ตันติพัทโธ' นั้น 'ตันติ' หมายถึงความกังวล (byāpāro) และ 'พัทโธ' หมายถึงผูกพันในความกังวลนั้น คือถึงซึ่งความขวนขวาย. นี่คือความหมาย. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในอาวาสนั้น' เป็นต้น.

387-8. Hāpanaṃ vā aññathā karaṇaṃ vā natthīti ñattikammassa ñattiyā ekattā hāpanaṃ na sambhavati, tassā ekattā eva pacchā ñattiṭhapanavasena, dvikkhattuṃ ṭhapanavasena ca aññathā karaṇaṃ natthi. Paratoti parivāre. Tanti pabbājanīyakammaṃ, tassāti attho.

๓๘๗-๘. คำว่า 'ไม่มีการลดหย่อนหรือการทำเป็นอย่างอื่น' หมายความว่า เพราะญัตติของญัตติกรรมมีเพียงครั้งเดียว การลดหย่อนจึงเป็นไปไม่ได้. และเพราะญัตติมีเพียงครั้งเดียว จึงไม่มีการทำเป็นอย่างอื่นโดยการตั้งญัตติภายหลัง หรือโดยการตั้งสองครั้ง. คำว่า 'ปะระโต' หมายถึงในปริวาร. คำว่า 'ตันติ' หมายถึงปัพพาชนียกรรม. นี่คือความหมายของคำนั้น.

Kassapagottabhikkhuvatthukathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องภิกษุกัสสปโคตรเป็นต้น จบแล้ว.

Dvenissaraṇādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการขับไล่สองอย่างเป็นต้น

395. Esāti ‘‘bālo’’tiādinā niddiṭṭhapuggalo, appattoti sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘yasmā’’tiādi. Tattha āveṇikena lakkhaṇenāti pabbājanīyakammassa nimittabhāvena pāḷiyaṃ vuttattā asādhāraṇabhūtena kuladūsakabhāvena. Yadi hesa taṃ kammaṃ appatto, kathaṃ pana sunissāritoti āha ‘‘yasmā panassa ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyāti vuttaṃ, tasmā sunissārito’’ti. Tattha vuttanti kammakkhandhake (cūḷava. 27) vuttaṃ.

๓๙๕. คำว่า 'เอโส' (ผู้นั้น) หมายถึงบุคคลที่ถูกระบุด้วยคำว่า 'พาโล' (คนพาล) เป็นต้น, และ 'อัปปัตโต' (ยังไม่ถึง) เป็นบทเชื่อม. ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุว่า 'ยัสมา' (เพราะเหตุใด) เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า 'อาเวณิเกนะ ลักขเณนะ' (ด้วยลักษณะที่ไม่ทั่วไป) หมายถึงด้วยความเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล ซึ่งเป็นลักษณะที่ไม่ทั่วไป เพราะกล่าวไว้ในพระบาลีว่าเป็นนิมิตแห่งปัพพาชนียกรรม. หากผู้นั้นยังไม่ถึงกรรมนั้น จะถูกขับไล่ออกไปได้ดีอย่างไร? ด้วยคำถามนี้ จึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า ถ้าสงฆ์ประสงค์ ก็พึงทำปัพพาชนียกรรมแก่ผู้นั้นได้ เพราะฉะนั้น จึงถูกขับไล่ออกไปได้ดี'. คำว่า 'กล่าวไว้ในที่นั้น' หมายถึงกล่าวไว้ในกรรมขันธกะ (จูฬวรรค 27).

Ettha pana kuladūsakakammaṃ katvā pabbājanīyakammakatassa terasakakaṇḍakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yasmiṃ vihāre vasantena yasmiṃ gāme kuladūsakakammaṃ kataṃ hoti, tasmiṃ vihāre vā tasmiṃ gāme vā na vasitabba’’ntiādinā (pārā. aṭṭha. 2.433) yā sammāvattanā vuttā, sā itarenāpi pūretabbā. Yaṃ pana paṭippassaddhakammassa kuladūsakassa tattheva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yesu kulesu kuladūsakakammaṃ kataṃ, tato paccayā na gahetabbā’’tiādi vuttaṃ, taṃ na pūretabbaṃ kulasaṅgahassa akatattā. Evaṃ sesakammesupi. Yadi evaṃ ‘‘tajjanīyakammārahassa [Pg.206] niyasakammaṃ karoti…pe… evaṃ kho, upāli, adhammakammaṃ hotī’’tiādivacanaṃ (mahāva. 402) virujjhatīti? Na virujjhati saṅghasanniṭṭhānavasena tajjanīyādikammārahattassa sijjhanato. Yassa hi saṅgho ‘‘tajjanīyakammaṃ karomā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā kammavācaṃ sāvento pabbājanīyakammavācaṃ sāveti, tassa kammaṃ adhammakammaṃ hoti. Sace pana ‘‘tasseva pabbājanīyakammameva karomā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tadeva karoti, tassa taṃ kammaṃ dhammakammanti veditabbaṃ.

ในที่นี้ สำหรับภิกษุผู้ทำกุลทูสกกรรมแล้วถูกทำปัพพาชนียกรรมนั้น ในอรรถกถาเตระสกัณฑ์ ได้กล่าวถึงสัมมาวัตร (การประพฤติชอบ) ไว้ว่า 'ไม่ควรอยู่ในวิหารหรือหมู่บ้านที่ตนได้ทำกุลทูสกกรรมไว้ขณะที่อยู่ในวิหารหรือหมู่บ้านนั้น' เป็นต้น (ปรมัตถทีปนี 2.433) สัมมาวัตรนั้น ภิกษุอื่น (ผู้ถูกทำกรรมอื่น) ก็พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ด้วย. ส่วนวัตรที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเดียวกันนั้น สำหรับภิกษุผู้เป็นกุลทูสกะที่กรรมสงบระงับแล้วว่า 'ไม่ควรรับปัจจัยจากตระกูลที่ตนได้ทำกุลทูสกกรรมไว้' เป็นต้นนั้น ไม่พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์. เพราะเหตุใด? เพราะไม่ได้ทำกุลสังคหะ (การสงเคราะห์ตระกูล). แม้ในกรรมที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. หากเป็นเช่นนั้น คำว่า 'ทำนิยสกรรมแก่ผู้ควรตัชชนียกรรม... (ละไว้)... ดูกรอุบาลี กรรมเช่นนี้เป็นอธรรมกรรม' เป็นต้น (มหาวรรค 402) จะขัดแย้งกันมิใช่หรือ? ไม่ขัดแย้งกัน. เพราะเหตุใด? เพราะความเป็นผู้ควรตัชชนียกรรมเป็นต้น ย่อมสำเร็จได้ด้วยการวินิจฉัยของสงฆ์. แท้จริงแล้ว หากสงฆ์วินิจฉัยว่า 'เราจะทำตัชชนียกรรม' แล้วสวดกรรมวาจาปัพพาชนียกรรม กรรมนั้นของภิกษุนั้นย่อมเป็นอธรรมกรรม. แต่ถ้าสงฆ์วินิจฉัยว่า 'เราจะทำปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุนั้นเท่านั้น' แล้วทำกรรมนั้นเท่านั้น กรรมนั้นของภิกษุนั้นพึงทราบว่าเป็นธรรมกรรม.

Evamidha ‘‘nissāraṇa’’nti adhippetassa pabbājanīyakammassa vasena atthaṃ dassetvā idāni tadaññesaṃ tajjanīyādīnaṃ vasena nissāraṇe adhippete ‘‘appatto nissāraṇa’’nti imassa paṭipakkhavasena sampatto nissāraṇaṃ, ‘‘tañce saṅgho nissāreti. Sunissārito’’ti atthasambhavaṃ dassetuṃ puna ‘‘tañce saṅgho nissāretīti sace saṅgho’’tiādi vuttaṃ. Tattha tatthāti tajjanīyādikammavisaye, ekenāpi aṅgena nissāraṇā anuññātāti yojanā. Pāḷiyaṃ appatto nissāraṇanti ettha āpanno āveṇikavasena tajjanīyādisaṅkhātaṃ nissāraṇaṃ pattoti attho gahetabbo.

ดังนี้ ในที่นี้ เมื่อแสดงความหมายของคำว่า 'นิสสารณะ' (การขับไล่) ที่มุ่งหมายถึงปัพพาชนียกรรมแล้ว บัดนี้ เมื่อมุ่งหมายถึงการขับไล่โดยอาศัยตัชชนียกรรมเป็นต้น ซึ่งเป็นกรรมอื่นจากปัพพาชนียกรรมนั้น เพื่อแสดงความเป็นไปได้ของความหมายว่า 'ถึงซึ่งการขับไล่แล้ว. ถ้าสงฆ์ขับไล่ผู้นั้น ผู้นั้นก็ถูกขับไล่ออกไปได้ดี' โดยนัยตรงกันข้ามกับคำว่า 'ยังไม่ถึงซึ่งการขับไล่' จึงกล่าวคำว่า 'ถ้าสงฆ์ขับไล่ผู้นั้น ถ้าสงฆ์...' เป็นต้นอีกครั้ง. ในบทนั้น คำว่า 'ในที่นั้น' หมายถึงในเรื่องตัชชนียกรรมเป็นต้น การขับไล่ได้รับอนุญาตแม้ด้วยองค์ประกอบเพียงอย่างเดียว. นี่คือการเชื่อมความ. ในพระบาลี คำว่า 'ยังไม่ถึงซึ่งการขับไล่' ในที่นี้ พึงถือเอาความหมายว่า 'ถึงซึ่งการขับไล่ที่เรียกว่าตัชชนียกรรมเป็นต้น โดยลักษณะที่ไม่ทั่วไป'.

Dvenissaraṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องการขับไล่สองอย่างเป็นต้น จบแล้ว.

Campeyyakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีอธิบายเรื่องขันธกะว่าด้วยเรื่องเมืองจำปา จบแล้ว

10. Kosambakakkhandhako

๑๐. โกสัมพกขันธกะ

Kosambakavivādakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องวิวาทของชาวเมืองโกสัมพี

451. Kosambakakkhandhake [Pg.207] sace hoti, desessāmīti vinayadharassa vacanena āpattidiṭṭhiṃ paṭilabhitvā evamāha. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘so tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’ti vuttaṃ. Natthi āpattīti udakassa ṭhapanabhāvaṃ ajānitvā vā ṭhapitaṃ chaḍḍetvā vissaritvā vā gamane asañcicca asatiyā anāpattipakkhopi sambhavatīti vinayadharo tattha anāpattidiṭṭhiṃ paṭilabhitvā evamāha. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘aññe bhikkhū tassa āpattiyā anāpattidiṭṭhino hontī’’ti vuttaṃ. Parisāyapissa anāpattidiṭṭhiyā uppannattā ‘‘aññe’’ti bahuvacanaṃ kataṃ. Anāpattidiṭṭhi ahosīti suttantikattherassa vinaye apakataññutāya vinayadharassa vacanamattena so evamahosi, sā panassa āpatti eva udakāvasesassa ṭhapanabhāvaṃ ñatvā ṭhapitattā. Vatthumattajānane eva hi sekhiyā sacittakā, na paṇṇattivijānane. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’ti sabbattha āpatti icceva vuttaṃ. ‘‘Āpattiṃ āpajjamāno’’ti idaṃ vinayadharatthero ‘‘tayā idaṃ udakaṃ ṭhapita’’nti attanā puṭṭhena suttantikattherena ‘‘āmāvuso’’ti vuttavacanaṃ saritvā paṇṇattiakovidatāya sañcicceva akāsīti āpattidiṭṭhi hutvāva avoca. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘aññe bhikkhū tassā āpattiyā āpattidiṭṭhino hontī’’ti vuttaṃ.

๔๕๑. ในโกสัมพกขันธกะ พระเถระผู้ทรงพระสูตรได้ความเห็นว่าเป็นอาบัติด้วยคำของพระวินัยธร จึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ถ้ามีอยู่ จักแสดง' เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงตรัสว่า 'ภิกษุนั้นมีความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติในอาบัตินั้น' ส่วนคำว่า 'ไม่มีอาบัติ' นั้น พระวินัยธรได้ความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติในเรื่องนั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ เพราะเหตุว่า การที่ภิกษุไม่รู้ว่ามีการเก็บน้ำไว้ หรือทิ้งน้ำที่เก็บไว้แล้วลืมไป หรือไม่ตั้งใจไปเพราะขาดสติ แม้ฝ่ายที่ไม่เป็นอาบัติก็เป็นไปได้ เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงตรัสว่า 'ภิกษุอื่นมีความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติในอาบัตินั้น' และเพราะความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติเกิดขึ้นแก่บริษัทของท่านด้วย จึงใช้คำพหูพจน์ว่า 'ภิกษุอื่น' ความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติได้มีแก่พระเถระผู้ทรงพระสูตรนั้น เพราะความไม่ชำนาญในพระวินัย ด้วยเพียงคำพูดของพระวินัยธร ท่านจึงมีความเห็นอย่างนั้น แต่การเก็บน้ำที่เหลือไว้นั้นเป็นอาบัติแก่ท่านนั่นเอง เพราะท่านเก็บไว้โดยรู้ว่ามีการเก็บน้ำที่เหลือไว้ แท้จริง สิกขาบทเสขิยะเป็นสจิตตกะเฉพาะในการรู้เพียงวัตถุเท่านั้น ไม่ใช่ในการรู้บัญญัติ เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงตรัสว่า 'มีความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติในอาบัตินั้น' โดยกล่าวว่าเป็นอาบัติในที่ทั้งปวงนั่นเอง คำว่า 'เมื่อต้องอาบัติ' นี้ พระเถระผู้ทรงพระวินัยระลึกถึงคำพูดที่พระเถระผู้ทรงพระสูตรกล่าวว่า 'อาวุโส ใช่แล้ว' เมื่อตนเองถามว่า 'ท่านเก็บน้ำนี้ไว้หรือ' จึงมีความเห็นว่าเป็นอาบัติแล้วกล่าวว่า 'ท่านทำไปโดยเจตนาเพราะไม่ชำนาญในบัญญัติ' เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงตรัสว่า 'ภิกษุอื่นมีความเห็นว่าเป็นอาบัติในอาบัตินั้น'

453. ‘‘Na tāva bhinno’’ti idaṃ ukkhipanatadanuvattanamattena saṅgho bhinno nāma na hoti, taṃ nissāya pana ubhayapakkhikānaṃ pakkhaṃ pariyesitvā aññamaññaṃ kodhavasena kāyavacīkalahavaḍḍhaneneva hotīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘so ca kho kalahavasenā’’ti. Sambhamaatthavasenāti turitatthavasena.

๔๕๓. คำว่า “ยังไม่แตกกัน” นี้ หมายถึงว่า สังฆะยังไม่ชื่อว่าแตกกันด้วยเพียงการทำอุเขปนียกรรมและการปฏิบัติตามอุเขปนียกรรมนั้น แต่เมื่ออาศัยกรรมนั้นแล้ว ภิกษุทั้งสองฝ่ายแสวงหาพวกพ้อง แล้วก็เกิดการทะเลาะวิวาทกันด้วยกายและวาจาเพราะความโกรธซึ่งกันและกัน คำนี้กล่าวโดยมุ่งหมายถึงความหมายนี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “แต่การแตกกันนั้นย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะ” คำว่า “ด้วยอำนาจแห่งความรีบร้อน” หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งความรีบร้อน

454. Akāraṇetiādi anukkhipitvāva upāyena saññāpetvā hitesitāya āpattito mocetuṃ yuttaṭṭhāne kodhacittavasena viheṭhanatthāya katabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana kammaṅgassa abhāvaṃ sandhāya. Teneva [Pg.208] pāḷiyaṃ ‘‘āpatti esā, bhikkhave, nesā anāpatti…pe… ukkhitto eso bhikkhū’’tiādi vuttaṃ.

๔๕๔. คำว่า “โดยไม่มีเหตุ” เป็นต้นนี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงการกระทำเพื่อเบียดเบียนด้วยอำนาจแห่งจิตที่โกรธในฐานะที่ควรจะปลดเปลื้องจากอาบัติด้วยความปรารถนาดี โดยการทำให้รู้ด้วยอุบายโดยไม่ต้องทำอุเขปนียกรรม ไม่ได้กล่าวโดยมุ่งหมายถึงการไม่มีองค์แห่งกรรม เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอาบัติ ไม่ใช่อนาบัติ... ภิกษุนั้นถูกยกวัตรแล้ว” เป็นต้น

455. ‘‘Adhammavādīnaṃ pakkhe nisinno’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, dhammavādīnaṃ pakkhe nisīditvā adhammavādīnaṃ laddhiṃ gaṇhantopi dhammavādīnaṃ nānāsaṃvāsako hoti eva. Kammaṃ kopetīti taṃ vinā gaṇassa apūraṇapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yattha vā tattha vāti dhammavādīnaṃ pakkhe vā adhammavādīnaṃ pakkhe vāti attho. Ime dhammavādinoti gaṇhātīti taṃtaṃpakkhagate bhikkhū yāthāvato vā ayāthāvato vā ‘‘ime dhammavādino’’ti gaṇhāti, ayaṃ taṃtaṃpakkhagatānaṃ attānaṃ samānasaṃvāsakaṃ karoti.

๔๕๕. คำว่า “นั่งอยู่ในฝ่ายของพวกอธรรมวาที” นี้เป็นเพียงเครื่องหมาย แม้ภิกษุที่นั่งอยู่ในฝ่ายของพวกธรรมวาที แต่ถือเอาลัทธิของพวกอธรรมวาที ก็ย่อมเป็นนานาสังวาสกะกับพวกธรรมวาที คำว่า “ทำให้กรรมเสีย” นี้กล่าวโดยมุ่งหมายถึงฝ่ายที่ทำให้คณะไม่ครบองค์โดยไม่มีภิกษุนั้น คำว่า “ในที่ใดก็ตาม” หมายถึง ในฝ่ายของพวกธรรมวาที หรือในฝ่ายของพวกอธรรมวาที คำว่า “ย่อมถือว่าภิกษุเหล่านี้เป็นธรรมวาที” หมายถึง ภิกษุนั้นย่อมถือเอาภิกษุที่อยู่ในฝ่ายนั้นๆ ว่า “ภิกษุเหล่านี้เป็นธรรมวาที” โดยถูกต้องตามความเป็นจริงหรือไม่ถูกต้องตามความเป็นจริง ภิกษุนี้ย่อมทำตนให้เป็นสมานสังวาสกะกับภิกษุที่อยู่ในฝ่ายนั้นๆ

456. Upadaṃsentīti pavattenti. Pāḷiyaṃ ettāvatāti ‘‘ettakapadesaṃ muñcitvā nisinnā mayaṃ kodhacitte uppannepi aññamaññaṃ ananulomikaṃ kāyakammādiṃ pavattetuṃ na sakkhissāmā’’ti sallekkhetvā dūre nisīditabbanti adhippāyo. Tenāha ‘‘upacāraṃ muñcitvā’’ti.

๔๕๖. คำว่า “ย่อมแสดง” หมายถึง ย่อมให้เป็นไป ในพระบาลี คำว่า “เพียงเท่านี้” มีอธิบายว่า “เราทั้งหลายนั่งเว้นที่ประมาณเท่านี้แล้ว แม้ความโกรธเกิดขึ้น ก็ไม่สามารถจะกระทำกายกรรมเป็นต้นที่ไม่สมควรแก่กันและกันได้” พึงนั่งในที่ไกล ดังนี้เป็นอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เว้นอุปจาระ”

457. Pāḷiyaṃ bhaṇḍanajātātiādīsu kalahassa pubbabhāgo bhaṇḍanaṃ nāma. Hatthaparāmāsādi kalaho nāma. Viruddhavādo vivādo nāma.

๔๕๗. ในพระบาลี คำว่า “เกิดการทะเลาะ” เป็นต้นนั้น ส่วนเบื้องต้นของการทะเลาะเรียกว่า “ภัณฑนะ” การลูบคลำด้วยมือเป็นต้นเรียกว่า “กละหะ” การกล่าวคำที่ขัดแย้งกันเรียกว่า “วิวาทะ”

458. Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti ettha koso nāma suvaṇṇamaṇiādibhaṇḍāgārasāragabbho. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ, dhaññasaṅgahaṭṭhānaṃ. Abbhuyyāsīti yuddhāya abhimukho nikkhamīti attho. Ekasaṅghātampīti ekayuddhampi. Dhovananti dhovanudakaṃ.

๔๕๘. ในบทว่า “มีคลังและฉางเต็มบริบูรณ์” นี้ คำว่า “โกสะ” หมายถึง ห้องเก็บทรัพย์มีทองและแก้วมณีเป็นต้น คำว่า “โกฏฐะ” หมายถึง ที่เก็บข้าวเปลือก เรือนที่เป็นฉางเรียกว่า “โกฏฐาคาร” คือที่เก็บข้าวเปลือก คำว่า “อัพภุยยาสิ” หมายถึง ออกไปข้างหน้าเพื่อรบ คำว่า “แม้การรบครั้งเดียว” หมายถึง การรบครั้งเดียว คำว่า “โธวนัง” หมายถึง น้ำสำหรับล้าง

463. Pariyādinnarūpāti kodhacittena pariggahitasabhāvā.

๔๖๓. คำว่า “มีรูปอันถูกครอบงำแล้ว” หมายถึง มีสภาพอันถูกจิตที่โกรธครอบงำแล้ว

464. Taṃ na jānantīti taṃ kalahaṃ na jānanti. Ye upanayhantīti yathāvuttaṃ kodhākāraṃ citte bandhanti. Pākaṭaparissayeti sīhādike. Paṭicchannaparissayeti rāgādike. Pāḷiyaṃ natthi bāle 97 sahāyatāti bālaṃ nissāya sīlādiguṇasaṅkhātā sahāyatā natthi, na sakkā laddhunti attho.

๔๖๔. คำว่า “ย่อมไม่รู้สิ่งนั้น” หมายถึง ย่อมไม่รู้การทะเลาะนั้น คำว่า “ผู้ผูกโกรธ” หมายถึง ผู้ผูกความโกรธที่กล่าวมาแล้วไว้ในใจ คำว่า “ภัยที่ปรากฏ” หมายถึง ภัยมีราชสีห์เป็นต้น คำว่า “ภัยที่เร้นอยู่” หมายถึง ภัยมีราคะเป็นต้น ในพระบาลี คำว่า “ความเป็นสหายในคนพาลไม่มี” หมายถึง ความเป็นสหายอันนับว่าเป็นคุณมีศีลเป็นต้น อาศัยคนพาลแล้วไม่มี ไม่สามารถจะหาได้

466. Attakāmarūpāti [Pg.209] attano hitakāmayamānasabhāvā. Anuruddhāti ekasesanayena tiṇṇampi kulaputtānaṃ ālapanaṃ, teneva bahuvacananiddeso kato. Khamanīyaṃ sarīraṃ yāpanīyaṃ jīvitaṃ ‘‘kacci vo sarīrañca dhāretuṃ, jīvitañca yāpetuṃ sakkā’’ti pucchati. Tagghāti ekaṃsatthe nipāto, ekaṃsena mayaṃ bhanteti attho. Yathā kathanti ettha yathāti nipātamattaṃ, yathākathanti vā eko nipāto kāraṇapucchanattho, kena pakārenāti attho. Ekañca pana maññe cittanti ekassa cittavasena itaresampi pavattanato sabbesaṃ no ekaṃ viya cittanti attho. Kacci pana vo anuruddhāti ettha voti nipātamattaṃ, paccattavacanaṃ vā, kacci tumheti attho. Amhākanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, amhesu tīsu yo paṭhamaṃ paṭikkamatīti attho.

๔๖๖. คำว่า “มีรูปเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ตน” หมายถึง มีสภาพเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์ของตน คำว่า “อนุรุทธะ” เป็นการเรียกกุลบุตรทั้งสามด้วยวิธีเอกเสส เพราะเหตุนั้น จึงใช้คำพหูพจน์ว่า “อนุรุทธะทั้งหลาย” ท่านถามว่า “ร่างกายพอทนได้หรือ ชีวิตพอเป็นไปได้หรือ” หมายถึง “ท่านทั้งหลายพอจะทรงกายและยังชีวิตให้เป็นไปได้หรือ” คำว่า “ตัคฆะ” เป็นนิบาตในความหมายว่าแน่นอน หมายถึง “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์แน่นอน” คำว่า “อย่างไร” ในที่นี้ คำว่า “ยถา” เป็นเพียงนิบาต หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า “ยถากถัง” เป็นนิบาตตัวเดียว มีความหมายว่าถามเหตุ หมายถึง “ด้วยเหตุใด” คำว่า “และจิตของเราทั้งหลายเป็นอันเดียวกัน” หมายถึง เพราะการประพฤติของภิกษุอื่นก็เป็นไปตามจิตของภิกษุรูปหนึ่ง จิตของพวกเราทั้งหมดจึงเป็นเหมือนอันเดียวกัน คำว่า “อนุรุทธะทั้งหลาย ท่านทั้งหลาย” ในที่นี้ คำว่า “โว” เป็นเพียงนิบาต หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นปฐมาวิภัตติ หมายถึง “ท่านทั้งหลาย” คำว่า “ของพวกเรา” เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความหมายกำหนด หมายถึง “ในบรรดาพวกเราสามรูป ภิกษุรูปใดกลับจากบิณฑบาตก่อน”

Kosambakavivādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องวิวาทของชาวเมืองโกสัมพี จบแล้ว

Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องการเสด็จไปปาลิเลยยกะ

467. Yena pālileyyakanti paccatte upayogavacanaṃ, yattha pālileyyako gāmo, tattha avasarīti attho. Daharapotakehīti bhiṅkacchāpehi. ‘‘Ogāhi’’ntipi pāṭho, nahānapokkharaṇinti attho.

๔๖๗. ในบทว่า “yena pālileyyakaṃ” เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถปฐมาวิภัตติ มีอธิบายว่า “เสด็จไปยังที่ซึ่งมีหมู่บ้านปาลิเลยยกะตั้งอยู่” บทว่า “daharapotakehi” หมายถึง ด้วยลูกช้างทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า “ogāhi” หมายถึง ลงสู่สระโบกขรณีสำหรับสรงน้ำ

Udānagāthāyaṃ pana – rathaīsasadisadantassa nāgassa hatthino etaṃ vivekaninnaṃ cittaṃ nāgena buddhanāgassa vivekaninnacittena sameti. Kasmā? Yaṃ yasmā ekova ramati vane, tasmā evaṃ yojanā daṭṭhabbā.

ส่วนในอุทานคาถา จิตที่น้อมไปในวิเวกของช้างผู้มีงาดุจงอนรถนี้ ย่อมเสมอกับจิตที่น้อมไปในวิเวกของพระพุทธนาค (พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐดุจช้าง) เพราะเหตุไร? เพราะเหตุที่ช้างนั้นย่อมยินดีในป่าแต่ผู้เดียวเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบการประกอบความอย่างนี้

Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องการเสด็จไปปาลิเลยยกะ จบแล้ว

Aṭṭhārasavatthukathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องวัตถุ ๑๘ ประการ

468. Yathā dhammo tathā tiṭṭhāhīti yathā dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā tiṭṭha, dhammavādīpakkhe tiṭṭhāti attho.

๔๖๘. บทว่า “yathā dhammo tathā tiṭṭhāhi” มีอธิบายว่า “ธรรมและวินัยตั้งอยู่โดยประการใด ท่านจงตั้งอยู่โดยประการนั้น คือจงตั้งอยู่ในฝ่ายธรรมวาที”

473. ‘‘Yo paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ sāmaggībhedassa akārake sandhāya vuttaṃ. Ye pana bhedakārakā viruddhā alajjino[Pg.210], tesaṃ paṭibāhituṃ vaṭṭati tesaṃ santakassapi senāsanassa vināsanavacanato. ‘‘Vivittaṃ katvāpi dātabba’’nti vuttattā pana yathāvuḍḍhaṃ varasenāsanaṃ adatvā vuḍḍhānampi asaññatānaṃ saññatehi vivittaṃ katvā dātabbanti daṭṭhabbaṃ.

๔๗๓. คำว่า “yo paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassa” นี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้ไม่ทำความแตกสามัคคี ส่วนภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ทำความแตกแยก เป็นผู้คัดค้าน เป็นผู้ไม่มีความละอาย การห้ามภิกษุเหล่านั้นย่อมควร เพราะมีพระดำรัสตรัสถึงการทำลายแม้เสนาสนะที่เป็นของภิกษุเหล่านั้น และเพราะมีคำกล่าวว่า “แม้ทำให้สงัดแล้วก็พึงให้” พึงทราบว่า “ไม่พึงให้เสนาสนะอันประเสริฐตามลำดับพรรษาแก่ภิกษุผู้แก่พรรษาที่ไม่สำรวม แต่พึงแยกให้สงัดจากภิกษุผู้สำรวม”

475. Kammavācāya osāretvāti ettha ukkhittassa bhikkhuno āpattiyāpannabhāvaṃ paṭijānitvā sammāvattanena ukkhepakānaṃ samuppannaosāraṇacchandassa pageva ñātattā paṭippassambhanakammavācāya ukkhittānuvattakā sayameva naṃ osāresunti daṭṭhabbaṃ.

๔๗๕. ในบทว่า “kammavācāya osāretvā” นี้ พึงทราบว่า เพราะทราบล่วงหน้าถึงความพอใจในการจะรับเข้า (โอสารณฉันทะ) ที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ยกวัตรทั้งหลาย ด้วยการที่ภิกษุผู้ถูกยกวัตรยอมรับสภาพที่ต้องอาบัติและประพฤติชอบ ภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตรจึงได้นำภิกษุนั้นเข้าหมู่เองด้วยกรรมวาจาระงับวัตร

476. Atthato apagatāti sāmaggīatthavirahitā, tucchabyañjanāti attho.

๔๗๖. บทว่า “atthato apagatā” มีอธิบายว่า ปราศจากประโยชน์แห่งความสามัคคี คือมีพยัญชนะเปล่า

477. Appaṭicchannācāroti appaṭicchādetabbasundarācāro. Anapagatanti kāraṇato anapetaṃ. Ādātabbato gahetabbato ādāyanti ācariyavādo vuttoti āha ‘‘ādāyaṃ attano ācariyavāda’’nti.

๔๗๗. บทว่า “appaṭicchannācāro” คือ มีความประพฤติอันดีงามที่ไม่ควรปกปิด บทว่า “anapagataṃ” คือ ไม่ไปปราศจากเหตุ วาทะของอาจารย์เรียกว่า “ādāya” เพราะเป็นสิ่งที่ควรยึดถือ คือควรรับไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ādāyaṃ attano ācariyavādaṃ” (ยึดถือวาทะของอาจารย์ของตน)

Aṭṭhahi dūtaṅgehīti ‘‘sotā ca hoti sāvetā ca uggahetā ca dhāretā ca viññātā ca viññāpetā ca kusalo ca sahitāsahitassa no ca kalahakārako’’ti (a. ni. 8.16) evaṃ vuttehi aṭṭhahi dūtaṅgehi. Sesamettha, heṭṭhā ca sabbattha suviññeyyamevāti.

บทว่า “aṭṭhahi dūtaṅgehi” คือ ด้วยองค์แห่งทูต ๘ ประการตามที่ตรัสไว้ว่า “เป็นผู้ฟัง เป็นผู้ยังผู้อื่นให้ฟัง เป็นผู้เรียนเอา เป็นผู้ทรงจำ เป็นผู้รู้แจ้ง เป็นผู้ยังผู้อื่นให้รู้แจ้ง เป็นผู้ฉลาดในสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ และไม่เป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาท” ส่วนคำที่เหลือในที่นี้และในขันธกะเบื้องล่างทั้งหมด พึงทราบว่าเข้าใจได้ง่ายทั้งสิ้น

Aṭṭhārasavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องวัตถุ ๑๘ ประการ จบแล้ว

Kosambakakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนาโกสัมพิกขันธกะ จบแล้ว

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

ด้วยประการฉะนี้ ในวิมติวิโนทนีฎีกาแห่งสมันตปาสาทิกาวินยัฏฐกถา

Mahāvaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนามหาวรรค จบแล้ว

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Cūḷavaggavaṇṇanā

การพรรณนาจุลวรรค

1. Kammakkhandhako

๑. กรรมขันธกะ

Tajjanīyakammakathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องตัชชนียกรรม

1. Cūḷavaggassa [Pg.211] paṭhame kammakkhandhake tāva ‘‘balavābalava’’nti idaṃ ekapadaṃ. ‘‘Balavabalava’’nti vattabbe ākāraṃ katvā ‘‘balavābalava’’nti vuttaṃ. Tañca ‘‘dukkhadukkha’’ntiādīsu viya atisayatthe vattatīti āha ‘‘suṭṭhu balavaṃ paṭivadathā’’ti, ati viya balavaṃ katvā paṭivacanaṃ dethāti attho.

๑. ในกรรมขันธกะที่ ๑ แห่งจุลวรรค ก่อนอื่น บทว่า “balavābalavaṃ” นี้เป็นบทเดียว (สมาส) เมื่อควรจะกล่าวว่า “balavabalavaṃ” แต่ทำเป็นอาการะ (สระอา) จึงกล่าวว่า “balavābalavaṃ” และบทนั้นย่อมเป็นไปในอรรถที่ยิ่งนัก เหมือนในคำว่า “dukkhadukkhaṃ” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “suṭṭhu balavaṃ paṭivadatha” มีอธิบายว่า ท่านทั้งหลายจงให้คำตอบโดยทำให้มีกำลังยิ่งนัก

2. Pāḷiyaṃ āpatti āropetabbāti ettha kiñcāpi ‘‘mā kho tumhe āyasmanto eso ajesī’’tiādike bhaṇḍanādijanake vacane paññattā kāci āpatti nāma natthi musāpesuññādīsu etassa appaviṭṭhattā, tathāpi bhikkhūhi visuṃ, saṅghamajjhe ca ‘‘mā, āvuso, bhikkhū aññamaññaṃ payojetvā bhaṇḍanādiṃ akāsi, nedaṃ appicchatādīnaṃ atthāya vattatī’’ti evaṃ apaññattena vuccamānassa bhikkhuno anādariyena anoramanapaccayā vā aññavādavihesādikaraṇapaccayā vā yā āpatti hoti, sā āpatti āropetabbā diṭṭhivipannassa viyāti evamattho daṭṭhabbo.

๒. ในบทว่า “āpatti āropetabbā” ในพระบาลีนี้ พึงทราบอรรถดังนี้ว่า แม้ในคำที่ก่อให้เกิดการทะเลาะวิวาทเป็นต้นว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านอย่าได้ชนะผู้นั้นเลย” จะไม่มีอาบัติที่บัญญัติไว้โดยเฉพาะ เพราะคำนี้ไม่เข้าข่ายมุสาวาทและปิสุณาวาจาเป็นต้นก็ตาม ถึงกระนั้น เมื่อภิกษุถูกภิกษุทั้งหลายกล่าวตักเตือนทั้งเป็นการส่วนตัวและในท่ามกลางสงฆ์ด้วยคำที่มิได้บัญญัติไว้ (ในสิกขาบท) ว่า “อาวุโส ท่านอย่าได้ยุยงภิกษุทั้งหลายให้ทะเลาะวิวาทกันเลย การกระทำนี้ไม่เป็นไปเพื่อความมักน้อยเป็นต้น” อาบัติใดที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นเพราะความไม่เอื้อเฟื้อเป็นเหตุ หรือเพราะไม่ยอมงดเว้นเป็นเหตุ หรือเพราะการกล่าวกลบเกลื่อนและทำให้สงฆ์ลำบากเป็นต้นเป็นเหตุ อาบัตินั้นพึงยกขึ้นปรับ เหมือนการยกอาบัติขึ้นปรับแก่ภิกษุผู้มีความเห็นวิปริต (ทิฏฐิวิปันนะ)

Yassa pana idaṃ vacanaṃ vināva kāyavācāhi āpannā lahukāpatti atthi, tassapi āropetabbāva. Yaṃ pana kammavācāya ‘‘attanā bhaṇḍanakārakā’’ti attanā-saddaggahaṇaṃ, ‘‘yepi caññe bhikkhū bhaṇḍanakārakā…pe… te upasaṅkamitvā’’tiādivacanañca, taṃ vatthuvasena gahitaṃ. Yo pana sayameva bhaṇḍanakārako hoti, aññe pana bhaṇḍanakārake upasaṅkamitvā ‘‘mā kho tumhe’’tiādivacanaṃ na vadati, tassāpetaṃ kammaṃ kātabbameva. Karontehi ca ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo [Pg.212] bhikkhu bhaṇḍanakārako…pe… saṅghe adhikaraṇakārako. Yadi saṅghassa pattakalla’’ntiādināva kammavācā kātabbā. Yo ca aññepi bhikkhū kalahāya samādapeti, tassāpi evameva kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati aññesaṃ samādāpanassapi bhaṇḍanakārakatte eva pavisanato. Aññesaṃ samādāpanākārampi vatvāva, kammavācaṃ kātukāmenapi ca tehi vuttavacanatthameva gahetvā tadanuguṇaṃ yojetvāva kātabbaṃ, na idhāgatavaseneva sabbesampi idhāgatavaseneva vacanāsambhavā. Bhūtena vatthunā katameva hi avipannaṃ hoti, nāññanti gahetabbaṃ. Esa nayo niyassakammādīsupi.

ส่วนภิกษุใดมีลหุกอาบัติที่ต้องด้วยกายและวาจาโดยเว้นจากคำกล่าวนี้ ภิกษุนั้นก็พึงถูกยกอาบัติขึ้นปรับเช่นกัน ส่วนการถือเอาศัพท์ว่า “attanā” ในกรรมวาจาว่า “attanā bhaṇḍanakārakā” และคำกล่าวเป็นต้นว่า “yepi caññe bhikkhū bhaṇḍanakārakā... te upasaṅkamitvā” นั้น ท่านถือเอาตามอำนาจแห่งวัตถุ ส่วนภิกษุใดเป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเอง แต่ไม่เข้าไปหาภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเหล่าอื่นแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า “mā kho tumhe” ภิกษุนั้นก็พึงถูกทำกรรมนี้เช่นกัน และเมื่อจะทำกรรม พึงทำกรรมวาจาด้วยคำเป็นต้นว่า “suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu bhaṇḍanakārako... saṅghe adhikaraṇakārako. yadi saṅghassa pattakallaṃ” และภิกษุใดชักชวนภิกษุเหล่าอื่นให้ทะเลาะวิวาท ภิกษุนั้นก็ควรถูกทำกรรมวาจาเช่นเดียวกัน เพราะการชักชวนผู้อื่นก็เข้าข่ายเป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาทนั่นเอง และแม้ภิกษุผู้ประสงค์จะทำกรรมวาจาโดยกล่าวถึงอาการที่ชักชวนผู้อื่นด้วย ก็พึงถือเอาอรรถแห่งคำที่กล่าวไว้นั้นนั่นแลแล้วประกอบให้เหมาะสมจึงทำ ไม่ใช่ทำตามที่มาในขันธกะนี้เท่านั้น เพราะคำกล่าวของภิกษุทั้งหมดไม่สามารถจะเป็นไปตามที่มาในขันธกะนี้ได้ (ในทุกกรณี) พึงทราบว่า กรรมที่ทำด้วยวัตถุที่เป็นจริงเท่านั้นจึงจะไม่วิปริต กรรมที่ทำนอกจากนี้ย่อมวิปริต นัยนี้พึงใช้ในนิยัสสกกรรมเป็นต้นด้วย

Tajjanīyakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องตัชชนียกรรม จบแล้ว

Adhammakammadvādasakakathādivaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องอธรรมกรรม ๑๒ ประการเป็นต้น

4. Appaṭiññāya katanti vatthuṃ vā āpattiṃ vā asampaṭicchāpetvā kataṃ. Yo pana sabbesaṃ passantānaṃ eva vatthuvītikkamaṃ katvā pacchā kammakaraṇabhayena ‘‘na karomī’’ti musā vadati, tassa bhikkhūnaṃ sammukhe vītikkamakaraṇameva paṭiññā. Tathato jānanatthameva paṭiññāya karaṇaṃ anuññātaṃ. Yattha pana sandeho hoti, tattha sampaṭicchāpetvāva kattabbanti gahetabbaṃ.

๔. คำว่า 'อัปปฏิญญายะ กะตัง' คือ กรรมที่ทำโดยไม่ให้รับสารภาพวัตถุหรืออาบัติ ส่วนภิกษุใดล่วงละเมิดวัตถุในขณะที่ทุกคนเห็นอยู่ แล้วภายหลังกล่าวเท็จว่า 'เราไม่ได้ทำ' ด้วยความกลัวการทำกรรม การล่วงละเมิดนั้นเองในที่เฉพาะหน้าภิกษุทั้งหลายเป็นปฏิญญา การทำปฏิญญา (ให้รับสารภาพ) ได้รับอนุญาตก็เพื่อทราบความจริงเท่านั้น ส่วนในวัตถุใดมีความสงสัย พึงทำโดยให้รับสารภาพก่อน พึงถือเอาดังนี้

‘‘Pārājikāpattiyā vā’’ti idaṃ liṅganāsananimittatāya pārājikassa kammena atikicchanīyato vuttaṃ. ‘‘Saṅghādisesāpattiyā vā’’ti idaṃ pana parivāsādinissāraṇakammassa āveṇikassa vijjamānattā vuttaṃ. Yaṃ pana parato ‘‘adhisīle sīlavipanno hoti…pe… tajjanīyakammaṃ kareyyā’’ti (cūḷava. 6) vuttaṃ, taṃ ‘‘āyatiṃ saṃvare ṭhatvā vuṭṭhānaṃ karohī’’ti ovadiyamānassa anādariyādipaccayalahukāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Sīlavipattimūlakañhi lahukāpattiṃ āpanno idha abhedūpacārena ‘‘adhisīle sīlavipanno’’ti vutto ‘‘atidiṭṭhiyā diṭṭhivipanno’’ti ettha viya.

คำว่า 'หรือด้วยอาบัติปาราชิก' นี้กล่าวไว้เพราะปาราชิกเป็นสิ่งที่เยียวยาได้ยากด้วยกรรม เนื่องจากเป็นเหตุแห่งการทำลายเพศบรรพชิต ส่วนคำว่า 'หรือด้วยอาบัติสังฆาทิเสส' นี้กล่าวไว้เพราะมีกรรมอันเป็นเอกเทศ เช่น ปริวาสเป็นต้น เพื่อการออกจากอาบัติ ส่วนคำที่กล่าวไว้ภายหลังว่า 'เป็นผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล... พึงทำตัชชนียกรรม' (จุลวรรค 6) นั้น กล่าวไว้โดยหมายถึงอาบัติเบาที่มีเหตุมาจากความไม่เคารพเป็นต้น ของผู้ที่ถูกโอวาทว่า 'จงตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้าแล้วทำวุฏฐานะ (ออกจากอาบัติ)' เพราะผู้ต้องอาบัติเบาที่มีศีลวิบัติเป็นมูลเหตุ ในที่นี้ถูกเรียกว่า 'เป็นผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล' ด้วยอเภทูปจาระ (การกล่าวรวมโดยไม่แยก) เหมือนในคำว่า 'เป็นผู้มีความเห็นวิปริตในอติทิฏฐิ'

Yathā ca diṭṭhiṃ gahetvā voharantassa ‘‘ito diṭṭhito oramāhī’’ti avatvā katakammaṃ kevalāya diṭṭhivipattiyā katattā anāpattiyā kataṃ nāma adhammakammaṃ hoti, evaṃ sīlavipattiṃ āpajjitvā lajjidhamme [Pg.213] okkante yathādhammaṃ vuṭṭhāya saṃvare ṭhātukāmassa kataṃ tajjanīyādikammaṃ kevalāya sīlavipattiyā katattā adesanāgāminiyā kataṃ nāma adhammakammaṃ hoti. Teneva niyassakammepi ‘‘apissu bhikkhū pakatā parivāsaṃ dentā’’tiādinā saṃvare aṭṭhānameva kammanimittabhāvena vuttaṃ. Adantaṃ damanatthameva hi tajjanīyādikammāni anuññātānīti. Keci pana ‘‘adesanāgāminiyāti idaṃ pārājikāpattiṃyeva sandhāya vuttaṃ, na saṅghādisesa’’nti (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.4) vadanti, taṃ sukkapakkhe ‘‘desanāgāminiyā āpattiyā kataṃ hotī’’ti iminā vacanena virujjhati. Saṅghādisesassāpi ca pariyāyato desanāgāminivohāre gayhamāne ‘‘āpattiyā kataṃ hotī’’ti vuttavārato imassa vārassa viseso na siyā, aṭṭhakathāyampettha visesabhāvo na dassito. Tasmā vuttanayenevettha adhippāyo gahetabbo.

และกรรมที่ทำแก่ภิกษุผู้กล่าวตัดสินโดยยึดถือทิฏฐิ โดยไม่กล่าวว่า 'จงหลีกไปจากทิฏฐินี้' ย่อมเป็นอธรรมกรรมที่ทำด้วยอนาบัติ เพราะทำด้วยทิฏฐิวิบัติล้วนๆ ฉันใด ตัชชนียกรรมเป็นต้นที่ทำแก่ภิกษุผู้ต้องศีลวิบัติแล้ว เข้าถึงความเป็นผู้มีความละอาย ประสงค์จะออกจากอาบัติโดยชอบธรรมและตั้งอยู่ในความสำรวม ย่อมเป็นอธรรมกรรมที่ทำด้วยอาบัติที่ไม่เป็นเทสนาคามินี เพราะทำด้วยศีลวิบัติล้วนๆ ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น ในนิยัสสกกรรมก็กล่าวถึงการไม่ตั้งอยู่ในความสำรวมเท่านั้นว่าเป็นเหตุแห่งกรรม ด้วยคำเป็นต้นว่า 'แม้ภิกษุผู้ถูกทำกรรมแล้วก็ให้ปริวาส' เพราะตัชชนียกรรมเป็นต้นได้รับอนุญาตก็เพื่อฝึกฝนผู้ที่ยังไม่ได้รับการฝึกฝนเท่านั้น พึงทราบดังนี้ แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'คำว่า อเทสนาคามินิยา นี้กล่าวโดยหมายถึงอาบัติปาราชิกเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงสังฆาทิเสส' (สารัตถทีปนี จุลวรรค 3.4) คำนั้นย่อมขัดแย้งกับคำว่า 'เป็นกรรมที่ทำด้วยอาบัติที่เป็นเทสนาคามินี' ในฝ่ายศุกลปักษ์ และหากจะถือเอาสังฆาทิเสสโดยปริยายว่าเป็นเทสนาคามินี คำกล่าวนี้ก็จะไม่แตกต่างจากคำที่กล่าวว่า 'เป็นกรรมที่ทำด้วยอาบัติ' และในอรรถกถาก็ไม่ได้แสดงความแตกต่างในที่นี้ไว้ เพราะฉะนั้น พึงถือเอาอธิบายในที่นี้ตามแนวทางที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น

6. Sabbānipīti tajjanīyaniyassapabbājanīyakammāni tīṇipi. Aññakammassa vatthunāti tajjanīyato aññassa kammassa vatthunā aññakammakaraṇaṃ nāma koci dosopi na hotīti adhippāyo. Kāraṇamāha ‘‘kasmā’’tiādinā.

๖. คำว่า 'สัพพานิปิ' คือ ตัชชนียกรรม นิยัสสกกรรม และปัพพาชนียกรรม ทั้งสามอย่าง คำว่า 'อัญญกัมมัสสะ วัตถุนา' คือ การทำกรรมอื่นด้วยวัตถุของกรรมอื่นจากตัชชนียกรรม ย่อมไม่มีโทษใดๆ ดังนี้คืออธิบาย ท่านกล่าวเหตุผลด้วยคำเป็นต้นว่า 'เพราะเหตุไร'

8. Pannalomāti patitamānalomā.

๘. คำว่า 'ปันนโลมา' คือ มีขนอันเป็นเครื่องหมายแห่งมานะอันตกไปแล้ว (มีมานะอันลดลงแล้ว)

Adhammakammadvādasakakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องอธรรมกรรม ๑๒ ประการเป็นต้น จบแล้ว

Niyassakammakathādivaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องนิยัสสกกรรมเป็นต้น

11. Niyassakamme pāḷiyaṃ apissūti apicāti imasmiṃ atthe nipātasamudāyo. Nissāya te vatthabbanti ettha keci kalyāṇamittāyattavuttitaṃ sandhāya vuttanti vadanti, aññe pana nissayaggahaṇamevāti, ubhayenapissa serivihāro na vaṭṭatīti dīpitanti daṭṭhabbaṃ.

๑๑. ในนิยัสสกกรรม ในพระบาลี บทว่า 'อปิสฺสุ' เป็นหมู่ของนิบาตในอรรถว่า 'อปิจ' (อนึ่ง/อีกอย่างหนึ่ง) ในบทว่า 'นิสฺสาย เต วตฺถพฺพํ' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ตรัสหมายถึงความเป็นผู้มีชีวิตเนื่องด้วยกัลยาณมิตร ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า ตรัสหมายถึงการถือเอาซึ่งนิสัยเท่านั้น พึงทราบว่า ด้วยอาการทั้งสองอย่างนั้นแล การอยู่ตามลำพังของภิกษุนั้นไม่ควร ดังนี้

21. Pabbājanīyakamme ‘‘pabbājanīyakammaṃ paṭippassambhetū’’ti idaṃ pakkamanādiṃ akatvā sammāvattantānaṃ vasena vuttaṃ.

๒๑. ในปัพพาชนียกรรม คำว่า 'ปัพพาชนียกรรม ปฏิปัสสัมเภตุ' นี้ ตรัสโดยหมายถึงภิกษุทั้งหลายผู้ประพฤติดีแล้ว โดยไม่กระทำการหลีกไปเป็นต้น

33. Paṭisāraṇīyakamme [Pg.214] neva bhikkhuvacanaṃ, na gihivacananti ettha pariyāyatopi bhikkhū parakhuṃsanaṃ na vadanti, gahaṭṭhā pana sarūpeneva akkosituṃ samatthāpi upakārīsu akāraṇaṃ evarūpaṃ na vadanti, tvaṃ gihiguṇatopi parihīnoti adhippāyo.

๓๓. ในปฏิสารณียกรรม ในบทว่า 'เนว ภิกฺขุวจนํ น คิหิวจนํ' โดยปริยาย ภิกษุทั้งหลายย่อมไม่กล่าวการด่าว่าผู้อื่น ส่วนคฤหัสถ์ทั้งหลาย แม้สามารถเพื่อด่าว่าโดยระบุชื่อได้ ก็ย่อมไม่กล่าวคำมีสภาพอย่างนี้โดยไม่มีเหตุในผู้มีอุปการะ อธิบายคือ ท่านเสื่อมแล้วแม้จากคุณของคฤหัสถ์

39. ‘‘Aṅgasamannāgamo purimehi asadiso’’ti iminā tajjanīyādīnaṃ vuttakāraṇamattena idaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti dīpeti. Idha vuttena pana gihīnaṃ alābhāya parisakkanādinā aṅgena tānipi kātuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ. Ettha ca ‘‘saddhaṃ pasannaṃ dāyakaṃ kārakaṃ saṅghupaṭṭhākaṃ hīnena khuṃsetī’’ti vuttattā tādisesu gihīsu khuṃsanādīhi gihipaṭisaṃyuttehi eva aṅgehi kammārahatā, na ārāmikaceṭakādīsu khuṃsanādīhi. Tatthāpi dāyakādīsu khamāpitesu kammārahatā natthi, āpatti ca yattha katthaci desetuṃ vaṭṭati. Yo ce tikkhattuṃ khamāpiyamānopi na khamati, akatakammenapi dassanūpacāre āpatti desetabbā. So ce kālakato hoti, desantaraṃ vā gato, gatadisā na ñāyati, antarāmagge vā jīvitantarāyo hoti, katakammenapi akatakammenapi saṅghamajjhe yathābhūtaṃ viññāpetvā khamāpetvā āpatti desetabbāti vadanti. Dhammikapaṭissavassa asaccāpane pana tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘mayā asamavekkhitvā paṭissavaṃ katvā so na saccāpito, taṃ me khamathā’’tiādinā khamāpane vacanakkamo ñāpetabbo.

๓๙. ด้วยบทว่า 'องฺคสมนฺนาคโม ปุริเมหิ อสทิโส' ย่อมแสดงว่า การกระทำปฏิสารณียกรรมนี้ไม่ควรด้วยเหตุที่กล่าวแล้วเท่านั้นของตัชชนียกรรมเป็นต้น ส่วนด้วยองค์ที่กล่าวแล้วในปฏิสารณียกรรมนี้ คือการกระทำเพื่อไม่ให้คฤหัสถ์ได้ลาภเป็นต้น พึงถือเอาว่า ควรเพื่อกระทำกรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้นเหล่านั้นด้วย ในปฏิสารณียกรรมนี้ เพราะเหตุที่ตรัสว่า 'ย่อมด่าว่าทายก ผู้กระทำ ผู้บำรุงสงฆ์ ผู้มีศรัทธาเลื่อมใส ด้วยคำหยาบช้า' ความเป็นผู้ควรแก่กรรมย่อมมีด้วยองค์ทั้งหลายอันเนื่องด้วยคฤหัสถ์ มีการด่าว่า เป็นต้นเท่านั้น ในคฤหัสถ์ทั้งหลายมีสภาพอย่างนั้น ย่อมไม่มีด้วยการด่าว่า เป็นต้น ในอารามิกะและคนรับใช้เป็นต้น แม้ในทายกผู้มีศรัทธาเลื่อมใสเหล่านั้น เมื่อทายกเป็นต้นให้อดโทษแล้ว ความเป็นผู้ควรแก่กรรมย่อมไม่มี และอาบัติควรเพื่อแสดงในที่ใดที่หนึ่ง ทายกใดแม้เมื่อถูกขอขมาสามครั้งแล้วก็ไม่อดโทษ แม้ภิกษุผู้ยังไม่ถูกทำกรรม พึงแสดงอาบัติในเขตที่มองเห็นของทายกนั้น ถ้าทายกนั้นตายแล้ว หรือไปสู่ประเทศอื่นแล้ว ไม่รู้ทิศที่ไปแล้ว หรือมีอันตรายแห่งชีวิตในระหว่างทาง อาจารย์ทั้งหลายย่อมกล่าวว่า แม้ภิกษุผู้ถูกทำกรรมแล้วก็ดี แม้ภิกษุผู้ยังไม่ถูกทำกรรมก็ดี พึงบอกให้รู้ตามความเป็นจริงในท่ามกลางสงฆ์ ขอขมาแล้ว พึงแสดงอาบัติ ส่วนในการไม่ทำตามคำรับรองที่ชอบด้วยธรรมให้เป็นจริง พึงทราบลำดับแห่งคำในการขอขมา โดยไปสู่สำนักของทายกเหล่านั้นแล้วกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าไม่ได้พิจารณาให้รอบคอบแล้ว กระทำการรับรองไว้ แต่ไม่ได้ทำตามคำรับรองนั้นให้เป็นจริง ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด' ดังนี้เป็นต้น

41. Pāḷiyaṃ maṅkubhūto nāsakkhi cittaṃ gahapatiṃ khamāpetunti tiṃsayojanamaggaṃ puna gantvāpi mānathaddhatāya yathābhūtaṃ dosaṃ āvikatvā akhamāpanena ‘‘nāhaṃ khamāmī’’ti tena paṭikkhitto maṅkubhūto khamāpetuṃ na sakkhi, so punadeva sāvatthiṃ paccāgantvāpi mānaniggahatthāyeva punapi satthārā pesito purimanayeneva khamāpetuṃ asakkonto punāgacchi. Athassa bhagavā ‘‘asantaṃ bhāvanamiccheyyā’’tiādināva (dha. pa. 73) dhammaṃ desetvā mānanimmathanaṃ katvā anudūtadānaṃ anuññāsīti daṭṭhabbaṃ.

๔๑. ในพระบาลี คำว่า "มงฺกุภูโต นาสกฺขิ จิตฺตํ คหปตึ ขมาเปตุํ" นั้น พระสุธัมมเถระแม้ไปหนทางสามสิบโยชน์อีก เพราะความเป็นผู้มีมานะกระด้าง กระทำโทษให้ปรากฏตามความเป็นจริงแล้ว ไม่ขอขมา จึงถูกคฤหัสถ์นั้นปฏิเสธว่า "เราไม่อดโทษ" ดังนี้ เป็นผู้มีหน้าไม่ผ่องใส ไม่สามารถเพื่อให้อดโทษซึ่งคฤหัสถ์นั้นได้ พระสุธัมมเถระนั้นแม้กลับมาสู่เมืองสาวัตถีอีกนั่นแหละ เพื่อข่มมานะเท่านั้น ถูกพระศาสดาทรงส่งไปอีก ไม่สามารถเพื่อให้อดโทษด้วยนัยก่อนนั่นแหละ จึงมาอีก ในลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระธรรมคือคาถาที่มาในธรรมบทด้วยคำว่า "อสฺสนฺตํ ภาวนมิจฺเฉยฺย" เป็นต้นนั่นแหละ กระทำการข่มมานะแล้ว ทรงอนุญาตซึ่งการให้ทูตอันสมควร ดังนี้ พึงทราบ.

42. ‘‘No ce khamati…pe… āpattiṃ desāpetabbo’’ti vuttattā pageva gahaṭṭho khamati ce, dassanūpacāre āpattidesanākiccaṃ natthīti gahetabbaṃ.

๔๒. เพราะเหตุที่ตรัสว่า "โน เจ ขมติ...เป...อาปตฺตึ เทสาเปตพฺโพ" พึงถือเอาว่า ถ้าทายกอดโทษก่อนนั่นแหละ กิจคือการแสดงอาบัติในเขตที่มองเห็นย่อมไม่มี.

46. Ukkhepanīyakammesu [Pg.215] tīsu ariṭṭhavatthusmiṃ āpattiṃ āropetvāti visuṃ saṅghamajjheva pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissajjanapaccayā dukkaṭaṃ, samanubhāsanapariyosāne pācittiyaṃ vā āpattiṃ āropetvā. Etthāpi kammavācāya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā’’tiādi vatthuvasena vuttaṃ. Yena yena pakārena diṭṭhigatikā vohariṃsu, tena tena pakārena yojetvā kammavācā kātabbā. Gahaṇākāraṃ pana vināpi ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmassa bhikkhuno pāpikaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ, so taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjati, yadi saṅghassa pattakalla’’nti evaṃ sāmaññatopi kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati.

๔๖. ในอุกเขปนียกรรมสามอย่าง ในเรื่องของพระอริฏฐะ คำว่า "อาปตฺตึ อาโรเปตฺวา" นั้น คือยกขึ้นซึ่งอาบัติอันเป็นทุกกฏเพราะเหตุแห่งการไม่สละคืนซึ่งทิฏฐิอันลามก หรือเป็นปาจิตตีย์ในที่สุดแห่งการสวดกรรมวาจา โดยเฉพาะก็ดี ในท่ามกลางสงฆ์ก็ดี แม้ในอุกเขปนียกรรมนี้ คำว่า "ตถาหํ ภควตา" เป็นต้น ตรัสโดยสามารถแห่งวัตถุเท่านั้น พึงกระทำกรรมวาจาโดยประกอบด้วยประการนั้นๆ ด้วยประการใดๆ ที่ผู้มีทิฏฐิกล่าวแล้ว และแม้เว้นซึ่งอาการแห่งการถือเอา ก็ควรเพื่อกระทำกรรมวาจาโดยสามัญว่า "สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ปาปิกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนํ, โส ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชติ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกัลลํ" ดังนี้.

65. ‘‘Yaṃ diṭṭhiṃ nissāya bhaṇḍanādīni karotī’’ti iminā diṭṭhiṃ nissāya uppannāni eva bhaṇḍanādīni idha adhippetāni, na kevalānīti dasseti. Yo pana ‘‘bhaṇḍanādīnaṃ karaṇe doso natthī’’ti diṭṭhiko hutvā bhaṇḍanādiṃ karoti, sāpissa diṭṭhi eva hoti, tassapi appaṭinissagge kammaṃ kātuṃ vaṭṭati.

๖๕. ด้วยบทว่า "ยํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย ภณฺฑนาทีนิ กโรติ" ย่อมแสดงว่า การทะเลาะเป็นต้นที่เกิดขึ้นอาศัยทิฏฐิเท่านั้น เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ ไม่ใช่การทะเลาะเป็นต้นล้วนๆ ส่วนภิกษุใดเป็นผู้มีทิฏฐิว่า "โทษย่อมไม่มีในการกระทำซึ่งการทะเลาะเป็นต้น" ดังนี้แล้ว ย่อมกระทำซึ่งการทะเลาะเป็นต้น ทิฏฐินั้นของภิกษุนั้นก็เป็นทิฏฐินั่นแหละ เพราะการไม่สละคืนซึ่งทิฏฐินั้น ก็ควรเพื่อกระทำกรรม ดังนี้ พึงทราบ.

Niyassakammakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องนิยัสสกัมมะเป็นต้น จบแล้ว.

Kammakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งคำอธิบายกรรมขันธกะ จบแล้ว.

2. Pārivāsikakkhandhako

๒. ปาริวาสิกขันธกะ

Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องปาริวาสิกวัตร

75. Pārivāsikakkhandhake [Pg.216] antamaso mūlāyapaṭikassanārahādīnampīti ādi-saddena mānattārahamānattacārikaabbhānārahe saṅgaṇhāti. Te hi pārivāsikānaṃ, pārivāsikā ca tesaṃ pakatattaṭṭhāne eva tiṭṭhanti. Adhotapādaṭṭhapanakanti yattha ṭhatvā pāde dhovanti, tādisaṃ dāruphalakakhaṇḍādiṃ. Pādaghaṃsananti sakkharakathalādiṃ. ‘‘Vattaṃ karontī’’ti ettakamattasseva vuttattā saddhivihārikādīhipi abhivādanādiṃ kātuṃ na vaṭṭati.

๗๕. ในปาริวาสิกขันธกะ ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ในบทว่า "อนฺตมโส มูลายปฏิกสฺสนา รหาทีนํปิ" ย่อมสงเคราะห์ซึ่งภิกษุผู้ควรมานัต, ภิกษุผู้ประพฤติมานัตอยู่, ภิกษุผู้ควรอัพภาน จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายมีมูลายปฏิกัสสนารหะเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งปรกติเท่านั้นของปริวาสทั้งหลายของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสอยู่ คำว่า "อโธตปาทฏฺฐปนกํ" นั้น เป็นแผ่นไม้เป็นต้นมีสภาพอย่างนั้น ที่ยืนแล้วย่อมล้างซึ่งเท้าทั้งหลาย คำว่า "ปาทฆํสนํ" นั้น เป็นเศษหิน เศษหม้อเป็นต้น เพราะเหตุที่ตรัสคำมีประมาณเท่านี้ว่า "วตฺตํ กโรนฺติ" แม้สัทธิวิหาริกเป็นต้นก็ไม่ควรเพื่อกระทำซึ่งการไหว้เป็นต้น.

‘‘Pārisuddhiuposathe kariyamāne’’ti idaṃ pavāraṇādivasesu saṅghe pavārente anupagatachinnavassādīhi kariyamānapārisuddhiuposathampi sandhāya vuttaṃ. Attano pāḷiyāti navakānaṃ purato.

คำว่า "ปาริสุทฺธิอุโปสเถ กริยมาเน" นี้ ตรัสหมายถึงปาริสุทธิอุโบสถที่ภิกษุผู้ไม่อยู่จำพรรษาแล้ว ภิกษุผู้พรรษาขาดแล้วเป็นต้น กระทำอยู่ เมื่อสงฆ์ปวารณาอยู่ในวันปวารณา คำว่า "อตฺตโน ปาฬิยา" นั้น คือข้างหน้าของภิกษุใหม่ทั้งหลาย.

‘‘Pārivāsikassevā’’ti idaṃ abbhānārahapariyosāne sabbe garukaṭṭhe sandhāya vuttaṃ. Tesampi paccekaṃ oṇojanassa anuññātattā tadavasesā pakatattā eva taṃ na labhanti.

คำว่า "ปาริวาสิกสฺเสว" นี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้ตั้งอยู่ในครุกาบัติทั้งหมด มีอัพภานควรเป็นที่สุด เพราะเหตุที่ทรงอนุญาตซึ่งภัตที่สละแล้วในวันก่อนแก่ภิกษุเหล่านั้นแต่ละองค์ ภิกษุที่เหลือจากนั้นเป็นภิกษุปกตินั่นแหละ ย่อมไม่ได้ซึ่งภัตนั้น.

Catussālabhattanti bhojanasālāya paṭipāṭiyā diyyamānabhattaṃ. Hatthapāse ṭhitenāti dāyakassa hatthapāse paṭiggahaṇaruhanaṭṭhāneti adhippāyo. Mahāpeḷabhattepīti mahantesu bhattapacchiādibhājanesu ṭhapetvā diyyamānabhattesupi.

คำว่า "จตุสฺสาลภตฺตํ" นั้น ตรัสถึงภัตที่ถวายอยู่โดยลำดับในโรงฉัน คำว่า "หตฺถปาเส ฐิเตน" นั้น อัธยาศัยคือ ในหัตถบาสของทายก ในที่อันควรรับ คำว่า "มหาเปฬภตฺเตปิ" นั้น แม้ในภัตที่ถวายอยู่ โดยวางไว้แล้วในภาชนะมีกระบุงข้าวเป็นต้นอันใหญ่.

76. Pāpiṭṭhatarāti pārājikāpattīti ukkaṃsavasena vuttaṃ. Sañcarittādipaṇṇattivajjato pana sukkavissaṭṭhādikā lokavajjāva, tatthāpi saṅghabhedādikā pāpiṭṭhatarā eva.

๗๖. คำว่า "ปาปิฏฺฐตราติ ปาราชิกาปตฺติ" นั้น ตรัสด้วยสามารถแห่งความยิ่ง ส่วนยิ่งกว่าปัณณัตติวัชชะมีสัญจริตเป็นต้น โลกวัชชะมีสุกกวิสัฏฐิเป็นต้นนั่นแหละ แม้ในโลกวัชชะนั้น สังฆเภทเป็นต้นก็เป็นบาปยิ่งกว่านั่นแหละ.

‘‘Kammanti pārivāsikakammavācā’’ti etena kammabhūtā vācāti kammavācā-saddassa atthopi siddhoti veditabbo. Savacanīyanti ettha ‘‘sadosa’’nti (sārattha. ṭī. cūḷavagga. 3.76) atthaṃ vadati. Attano vacane pavattanakammanti evamettha attho daṭṭhabbo, ‘‘mā pakkamāhī’’ti vā ‘‘ehi vinayadharānaṃ sammukhībhāva’’nti vā [Pg.217] evaṃ attano āṇāya pavattanakakammaṃ na kātabbanti adhippāyo. Evañhi kenaci savacanīye kate anādarena atikkamituṃ na vaṭṭati, buddhassa saṅghassa āṇā atikkantā nāma hoti.

ด้วยบทว่า "กมฺมนฺติ ปาริวาสิกกมฺมวาจา" อรรถของศัพท์ว่า "กรรมวาจา" คือ "วาจาอันเป็นกรรม" ก็สำเร็จแล้ว ดังนี้ พึงทราบ ในบทว่า "สวจนียํ" ศัพท์ว่า "ส" ย่อมกล่าวซึ่งอรรถว่า "ของตน" พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า เป็นกรรมที่เกิดขึ้นเพราะคำของตน ดังนี้ อัธยาศัยคือ ไม่พึงกระทำซึ่งกรรมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจของตนอย่างนี้ว่า "ท่านอย่าไป" ดังนี้ก็ดี หรือว่า "จงมาสู่ความเป็นผู้พร้อมหน้าของพระวินัยธรทั้งหลาย" ดังนี้ก็ดี จริงอยู่ เมื่อใครผู้ใดผู้หนึ่งกระทำกรรมที่เกิดขึ้นด้วยคำของตนอย่างนี้แล้ว ไม่ควรเพื่อล่วงละเมิดโดยไม่เคารพ ชื่อว่าผู้ล่วงอำนาจของพระพุทธเจ้าก็ดี ของสงฆ์ก็ดี ย่อมเป็น.

Rajohatabhūmīti paṇṇasālāvisesanaṃ. Paccayanti vassāvāsikacīvaraṃ. Senāsanaṃ na labhatīti vassaggena na labhati.

คำว่า "รโชหตภูมิ" นั้น เป็นเสนาสนะมีบรรณศาลาเป็นต้น คำว่า "ปจฺจยํ" นั้น คือผ้าอาบน้ำฝน คำว่า "เสนาสนํ น ลภติ" นั้น คือย่อมไม่ได้ด้วยพรรษา.

Apaṇṇakapaṭipadāti aviraddhapaṭipadā. Sace vāyamantopīti ettha avisayabhāvaṃ ñatvā avāyamantopi saṅgayhati.

คำว่า อปัณณกปฏิปทา คือ ปฏิปทาที่ไม่คลาดเคลื่อน. ในบทว่า 'แม้เมื่อพยายาม' นี้ หมายถึง เมื่อรู้ถึงความเป็นผู้ไม่สามารถ (ทำได้) แม้ภิกษุผู้ไม่พยายามก็สงเคราะห์เข้าด้วย.

81. Avisesenāti pārivāsikukkhittakānaṃ sāmaññena. Pañcavaṇṇacchadanabaddhaṭṭhānesūti pañcappakāracchadanehi channaṭṭhānesu.

๘๑. คำว่า อวิเสเสนะ คือ โดยทั่วไปกับภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสและผู้ถูกยกวัตร. คำว่า ปัญจวัณณัจฉทนพัทธัฏฐาเนสุ คือ ในสถานที่ที่มุงด้วยเครื่องมุงห้าชนิด.

Obaddhanti uṭṭhānādibyāpārapaṭibaddhaṃ. Pīḷitanti attho. Mañce vā pīṭhe vāti ettha vā-saddo samuccayattho, tena taṭṭikācammakhaṇḍādīsu dīghāsanesupi nisīdituṃ na vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti.

คำว่า โอพัทธัง คือ เกี่ยวข้องกับการงาน เช่น การปรนนิบัติ. หมายถึง การบีบคั้น. ในบทว่า 'บนเตียงหรือบนตั่ง' นี้ คำว่า 'วา' มีความหมายว่า 'และ' (สมุจจยัตถะ). ด้วยคำว่า 'วา' นั้น จึงแสดงว่า ไม่ควรนั่งบนอาสนะยาว เช่น เสื่อหรือหนังรองนั่ง เป็นต้น.

Na vattabhedadukkaṭanti vuḍḍhatarassa jānantassāpi vattabhede dukkaṭaṃ natthīti dasseti. ‘‘Vattaṃ nikkhipāpetvā’’ti idaṃ pārivāsādimeva sandhāya vuttaṃ.

คำว่า 'ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะทำลายวัตร' นี้ แสดงว่า แม้ภิกษุผู้แก่พรรษาเมื่อรู้แล้ว ก็ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะทำลายวัตร. คำว่า 'ให้งดวัตรเสีย' นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงปริวาสเป็นต้นเท่านั้น.

Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวัตรของภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาส จบแล้ว.

Pārivāsikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีการอธิบายปริวาสิกขันธกะ จบแล้ว.

3. Samuccayakkhandhako

๓. สมุจจยขันธกะ

Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการเคลื่อนอสุจิ

97. Samuccayakkhandhake [Pg.218] vedayāmahanti jānāpemi ahaṃ, ārocemītiattho. Anubhavāmītipissa atthaṃ vadanti. Purimaṃ pana pasaṃsanti āropanavacanattā. Ārocetvā nikkhipitabbanti dukkaṭaparimocanatthaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘tadaheva puna vattaṃ samādiyitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetukāmassa ratticchedaparihāratthampī’’ti vadanti.

๙๗. ในสมุจจยขันธกะ คำว่า 'เวทยามหัง' หมายถึง 'เราบอกให้รู้, เราแจ้งให้ทราบ'. บางอาจารย์ก็กล่าวความหมายของบทนั้นว่า 'เราเสวย' ด้วย. แต่พวกเขาสรรเสริญความหมายแรก เพราะเป็นคำที่ใช้ในการแจ้ง. คำว่า 'พึงแจ้งแล้วงดเสีย' นี้ กล่าวเพื่อปลดเปลื้องอาบัติทุกกฏ. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'กล่าวเพื่อป้องกันการขาดราตรีของภิกษุผู้ประสงค์จะทำอรุณให้ขึ้นอีกครั้งในวันนั้น โดยสมาทานวัตรอีกครั้ง' ด้วย.

‘‘Sabhāgā bhikkhū vasantī’’ti vuttattā visabhāgānaṃ vasanaṭṭhāne vattaṃ asamādiyitvā bahi eva kātumpi vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Dve leḍḍupāte atikkamitvā’’ti idaṃ vihāre bhikkhūnaṃ sajjhāyādisaddasavanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Mahāmaggato okkammā’’ti idaṃ maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ upacārātikkamanatthaṃ vuttaṃ. Gumbena vātiādi dassanūpacāravijahanatthaṃ.

เพราะมีการกล่าวว่า 'ภิกษุผู้เสมอกันอยู่' พึงทราบว่า ไม่ควรทำวัตรในที่อยู่ของภิกษุผู้ไม่เสมอกัน โดยไม่อธิษฐานวัตรแล้วทำข้างนอกเท่านั้น. คำว่า 'ล่วงพ้นระยะก้อนดินสองก้อน' นี้ กล่าวเพื่อละเขตที่ได้ยินเสียงสาธยายเป็นต้นของภิกษุในวิหาร. คำว่า 'หลีกจากทางใหญ่' นี้ กล่าวเพื่อล่วงเขตของภิกษุผู้เดินทาง. คำว่า 'ด้วยพุ่มไม้เป็นต้น' กล่าวเพื่อละเขตที่มองเห็น.

‘‘Sopi kenaci kammena pure aruṇe eva gacchatī’’ti iminā ārocanāya katāya sabbesupi bhikkhūsu vihāragatesu ūne gaṇe caraṇadoso vā vippavāsadoso vā na hoti ārocitattā sahavāsassāti dasseti. Tenāha ‘‘ayañcā’’ tiādi. Abbhānaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti katampi akatameva hotīti attho.

ด้วยบทว่า 'แม้ภิกษุนั้นก็ไปในเวลาอรุณขึ้นด้วยกรรมบางอย่าง' นี้ เมื่อมีการแจ้งแล้ว แม้ภิกษุทั้งหมดไปนอกวิหาร ก็ไม่มีโทษในการประพฤติในคณะที่หย่อน หรือโทษในการอยู่ปราศจาก. แสดงว่า เพราะมีการแจ้งการอยู่ร่วมกันแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น. คำว่า 'ไม่ควรทำอัพภาน' หมายถึง แม้ทำแล้วก็ชื่อว่าไม่ได้ทำ.

Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการเคลื่อนอสุจิ จบแล้ว.

Paṭicchannaparivāsakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยปริวาสปกปิด

102. Suddhassāti sabhāgasaṅghādisesaṃ anāpannassa, tato vuṭṭhitassa vā. Aññasminti suddhantaparivāsavasena āpattivuṭṭhānato aññasmiṃ āpattivuṭṭhāne. Pāḷiyaṃ ‘‘paṭikassito saṅghena udāyi bhikkhu antarā ekissā āpattiyā…pe… mūlāyapaṭikassanā’’ti idaṃ karaṇavasena vipariṇāmetvā mūlāyapaṭikassanāya paṭikassitoti yojetabbaṃ. Atha vā ‘‘mūlāya paṭikassanā khamati saṅghassā’’ti uttarapadena saha paccattavaseneva yojetumpi vaṭṭati.

๑๐๒. คำว่า 'สุทธัสสะ' คือ แก่ภิกษุผู้ไม่ถึงสังฆาทิเสสที่เสมอกัน หรือผู้พ้นจากอาบัตินั้นแล้ว. คำว่า 'อัญญัสมิง' คือ ในการพ้นจากอาบัติอื่นจากการพ้นจากอาบัติโดยสุทธันตปริวาส. ในพระบาลีว่า 'พระอุทายีภิกษุถูกสงฆ์ชักเข้าหาอาบัติอันตราระหว่างอาบัติหนึ่ง...เป...การชักเข้าหาอาบัติเดิม' นี้ พึงประกอบความว่า 'ถูกชักเข้าหาอาบัติเดิมด้วยการชักเข้าหาอาบัติเดิม' โดยเปลี่ยนวิภัตติเป็นตติยาวิภัตติ. อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบกับบทหลังว่า 'การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นที่พอใจของสงฆ์' โดยใช้ปฐมาวิภัตติเท่านั้นก็ได้.

‘‘Udāyiṃ [Pg.219] bhikkhuṃ antarā ekissā āpattiyā…pe… mūlāya paṭikassitvā’’ti ettha antarā ekissā āpattiyā hetubhūtāya udāyiṃ bhikkhuṃ mūlāya paṭikassitvā mūladivase ākaḍḍhitvā tassā antarāpattiyā samodhānaparivāsaṃ detūti yojanā. Āvikārāpetvā vissajjetabboti tassa atekicchabhāvaṃ teneva saṅghassa pākaṭaṃ kāretvā lajjigaṇato viyojanavasena vissajjetabbo.

ในบทว่า 'ชักพระอุทายีภิกษุเข้าหาอาบัติอันตราระหว่างอาบัติหนึ่ง...เป...ชักเข้าหาอาบัติเดิม' นี้ การประกอบความว่า 'จงให้สมโอธานปริวาสแก่พระอุทายีภิกษุนั้นในอาบัติอันตราระหว่างนั้น โดยชักเข้าหาอาบัติเดิมและดึงวันเดิมมา' ดังนี้. คำว่า 'พึงให้เปิดเผยแล้วขับไล่เสีย' หมายถึง พึงให้ภิกษุนั้นเองทำให้ความเป็นผู้ไม่ควรเยียวยาของตนปรากฏแก่สงฆ์ แล้วขับไล่เสียโดยวิธีแยกออกจากหมู่ภิกษุผู้ละอาย.

Sataṃ āpattiyoti kāyasaṃsaggādivasena ekadivase āpannā sataṃ āpattiyo. Dasasatanti sahassā āpattiyo. Rattisataṃ chādayitvānāti yojetabbo. Sabbaparivāsakammavācāvasāneti heṭṭhā dassitānaṃ dvinnaṃ suddhantaparivāsānaṃ, tiṇṇaṃ samodhānaparivāsānañcāti imesaṃ sabbesaṃ parivāsānaṃ kammavācāpariyosāne. Purimanayenevāti paṭicchannaparivāse vuttanayena.

คำว่า 'อาบัติร้อยหนึ่ง' คืออาบัติร้อยหนึ่งที่ต้องในวันเดียวโดยการสัมผัสกายเป็นต้น. คำว่า 'ทสสตัง' คืออาบัติพันหนึ่ง. พึงประกอบความว่า 'ปกปิดไว้ร้อยราตรี'. คำว่า 'เมื่อจบกรรมวาจาปริวาสทั้งหมด' คือเมื่อจบกรรมวาจาของปริวาสทั้งหมดเหล่านี้ ได้แก่ สุทธันตปริวาสสองอย่างที่แสดงไว้ข้างล่าง และสมโอธานปริวาสสามอย่าง. คำว่า 'ด้วยนัยก่อนนั่นเอง' คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิฉันนปริวาส.

Vihārūpacāratopīti bahigāme bhikkhūnaṃ vihārūpacāratopi. ‘‘Dve leḍḍupātā atikkamitabbā’’ti idaṃ bhikkhūnaṃ savanūpacārātikkamanaṃ vuttaṃ. Gāmassāti na vuttanti gāmassa upacāraṃ muñcituṃ vaṭṭatīti na vuttaṃ. Tena gāmūpacāre ṭhitāpi tattha dassanasavanūpacāre atikkamitvā ṭhitā bhikkhū ca bhikkhuniyo ca tassā ratticchedaṃ na karontīti dīpeti.

คำว่า 'แม้จากเขตวิหาร' คือแม้จากเขตวิหารของภิกษุที่อยู่นอกหมู่บ้าน. คำว่า 'พึงล่วงพ้นระยะก้อนดินสองก้อน' นี้ กล่าวเพื่อล่วงพ้นเขตที่ได้ยินเสียงของภิกษุ. คำว่า 'ไม่ได้กล่าวว่าของหมู่บ้าน' หมายถึง ไม่ได้กล่าวว่า 'ควรพ้นเขตของหมู่บ้าน'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า แม้ภิกษุและภิกษุณีที่อยู่ในเขตหมู่บ้าน แต่ล่วงพ้นเขตที่มองเห็นและได้ยินในที่นั้นแล้ว ก็ไม่ทำให้ราตรีของภิกษุณีนั้นขาด.

Anikkhittavattabhikkhūnaṃ vuttanayenevāti upacārasīmāya paviṭṭhānaṃ vasena ratticchedaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ gāmeti bhikkhunīnaṃ nivāsanagāme. Attānaṃ dassetvāti yathā ārocetuṃ sakkā, tathā dassetvā. ‘‘Sammannitvā dātabbā’’ti iminā sammatāya sahavāsepi ratticchedo na hotīti dasseti.

คำว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวไว้สำหรับภิกษุผู้ไม่งดวัตรนั่นเอง' กล่าวโดยมุ่งหมายถึงการขาดราตรีโดยอาศัยภิกษุผู้เข้าสู่สีมาในเขต. คำว่า 'ในหมู่บ้านนั้น' คือในหมู่บ้านที่ภิกษุณีอยู่. คำว่า 'แสดงตน' คือแสดงตนในลักษณะที่สามารถแจ้งได้. ด้วยบทว่า 'พึงสมมติแล้วให้' นี้ แสดงว่า แม้อยู่ร่วมกับภิกษุณีผู้ได้รับสมมติแล้ว ก็ไม่ขาดราตรี.

Mūlāyapaṭikassitassāti mūlāyapaṭikassitassa puna parivutthaparivāsassāti attho. Tissannanti mūlāpattiyā saha dvinnaṃ antarāpattīnañca.

คำว่า 'แก่ภิกษุผู้ถูกชักเข้าหาอาบัติเดิม' หมายถึง แก่ภิกษุผู้ถูกชักเข้าหาอาบัติเดิมและอยู่ปริวาสอีกครั้ง. คำว่า 'แก่สาม' คือพร้อมด้วยอาบัติเดิมและอาบัติอันตราระหว่างสองอย่าง.

108. Sace paṭicchannāti nikkhittavattenāpannāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pañcāhappaṭicchannavāre antarāpattikathāyaṃ ‘‘evañca pana, bhikkhave, chārattaṃ mānattaṃ dātabba’’nti idaṃ mūlāyapaṭikassanākammavācānantarameva dātuṃ vuttaṃ na hoti. Mūlāyapaṭikassitassa pana pañcadivasāni parivasitvā yācitassa [Pg.220] mānattacaraṇakāle āpannāya tatiyāya antarāpattiyā appaṭicchannāya mānattadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca dinnamānattassa ekena chārattena pubbe dinnamānattāhi tīhi āpattīhi saha catassannampi āpattīnaṃ mānattaṃ ciṇṇameva hoti. Iminā pana nayena abbhānārahakāle āpannāya antarāpattiyā, pakkhappaṭicchannavāre antarāpattīsu ca paṭipajjanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Ekāhappaṭicchannādivasena pañcā’’ti idaṃ ekāhappaṭicchannādīnaṃ catunnaṃ paccekaparivāsadānamānattadānaabbhānāni ekekaṃ katvā vuttaṃ. ‘‘Antarāpattivasena catasso’’ti idampi mānattadānaabbhānāni tasmiṃ tasmiṃ mūlāyapaṭikassane ekattaṃ āropetvā vuttaṃ.

๑๐๘. คำว่า 'ถ้าปกปิดไว้' นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงอาบัติที่ภิกษุผู้มีวัตรอันงดแล้วต้อง. ในพระบาลีในเรื่องอาบัติอันตราระหว่างในปัญจาหัปปฏิฉันนวาระว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง พึงให้มานัตต์ ๖ ราตรีอย่างนี้' นี้ ไม่ได้กล่าวเพื่อจะให้ทันทีหลังจากกรรมวาจาชักเข้าหาอาบัติเดิม. แต่กล่าวโดยมุ่งหมายถึงการให้มานัตต์แก่อาบัติอันตราระหว่างที่สามที่ไม่ได้ปกปิด ซึ่งภิกษุผู้ถูกชักเข้าหาอาบัติเดิมต้องในเวลาประพฤติมานัตต์ หลังจากอยู่ปริวาสห้าวันแล้วขอ. และเมื่อให้มานัตต์อย่างนี้ ด้วยมานัตต์ ๖ ราตรีครั้งเดียว มานัตต์ของอาบัติทั้งสี่ คือพร้อมด้วยอาบัติสามอย่างที่เคยให้มานัตต์แล้ว ก็ชื่อว่าประพฤติแล้ว. อนึ่ง พึงทราบการประพฤติด้วยนัยนี้ในอาบัติอันตราระหว่างที่ต้องในเวลาที่ควรแก่อัพภาน และในอาบัติอันตราระหว่างในปักขัปปฏิฉันนวาระ. คำว่า 'ห้าอย่างโดยเอกาหัปปฏิฉันนะเป็นต้น' นี้ กล่าวโดยแยกการให้ปริวาส การให้มานัตต์ และการอัพภานของอาบัติสี่อย่างมีเอกาหัปปฏิฉันนะเป็นต้น ออกเป็นอย่างๆ. คำว่า 'สี่อย่างโดยอาบัติอันตราระหว่าง' นี้ ก็กล่าวโดยรวมการให้มานัตต์และการอัพภานเข้าเป็นหนึ่งเดียวในการชักเข้าหาอาบัติเดิมแต่ละครั้ง.

Paṭicchannaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปริวาสปกปิด จบแล้ว.

Samodhānaparivāsakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสมโอธานปริวาส

125. ‘‘Yasmā paṭicchannā antarāpattī’’ti idaṃ samodhānaparivāsadānassa kāraṇavacanaṃ, na pana ciṇṇaparivutthadivasānaṃ makkhitabhāvassa, appaṭicchannāya antarāpattiyā mūlāyapaṭikassane katepi tesaṃ makkhitabhāvasambhavato. Tasmā ‘‘mānattaciṇṇadivasāpi parivutthadivasāpi sabbe makkhitāva hontī’’ti imassānantaraṃ ‘‘samodhānaparivāso cassa dātabbo’’ti evamettha yojanā kātabbā. Tenāha ‘‘tenevā’’tiādi.

๑๒๕. คำว่า 'เพราะอาบัติอันตราระหว่างถูกปกปิดไว้' นี้ เป็นคำบอกเหตุของการให้สมโอธานปริวาส แต่ไม่ใช่คำบอกเหตุของการที่วันประพฤติมานัตต์และวันอยู่ปริวาสถูกลบ เพราะแม้เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมด้วยอาบัติอันตราระหว่างที่ไม่ได้ปกปิด ก็ยังมีความเป็นไปได้ที่วันเหล่านั้นจะถูกลบ. เพราะเหตุนั้น พึงประกอบความในที่นี้ว่า 'เพราะเหตุไรจึงควรให้? เพราะอาบัติอันตราระหว่างถูกปกปิดไว้ เพราะฉะนั้นจึงควรให้' โดยนำบทว่า 'อนึ่ง พึงให้สมโอธานปริวาสแก่ภิกษุนั้น' มาต่อจากบทว่า 'แม้แต่วันประพฤติมานัตต์และวันอยู่ปริวาสทั้งหมดก็ถูกลบไป'. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุนั้นนั่นเอง' เป็นต้น.

Samodhānaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสมโอธานปริวาส จบแล้ว.

Agghasamodhānaparivāsakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องปริวาสที่กำหนดค่าปรับ

134. ‘‘Ekāpattimūlakañcā’’ti iminā ‘‘ekā āpatti ekāhappaṭicchannā, ekā āpatti dvīhappaṭicchannā’’tiādinayaṃ dasseti. Appaṭicchannabhāvaṃ dassetunti ajānanādinā paṭicchannāyapi āpattiyā mānattārahatāvacanena appaṭicchannabhāvaṃ dassetuṃ. ‘‘Ekassa, āvuso, māsassa bhikkhu mānattāraho’’ti [Pg.221] (cūḷava. 153) hi vuttaṃ. Ettha ekassa ajānanapaṭicchannamāsassa parivāsāraho na hoti, kevalaṃ āpattiyā appaṭicchannattā mānattāraho hotīti adhippāyo. Pāḷiyaṃ makkhadhammoti madditukāmatā. Saṅghādisesānaṃ parivāsadānādisabbavinicchayassa samuccayattā panesa samuccayakkhandhakoti vuttoti veditabbo.

๑๓๔. ด้วยบทว่า "เอกาปัตติมูลกัญจะ" นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนัยมีอาทิว่า "อาบัติหนึ่งปกปิดไว้หนึ่งวัน, อาบัติหนึ่งปกปิดไว้สองวัน". คำว่า "เพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่ปกปิด" (appaṭicchannabhāvaṃ dassetuṃ) นั้น คือเพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่ปกปิดด้วยการกล่าวถึงความเป็นผู้ควรมานัตด้วยอาบัติที่แม้ปกปิดไว้ด้วยการไม่รู้เป็นต้น. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภิกษุผู้ควรมานัตในเดือนหนึ่ง". ในบทนั้น เดือนที่ปกปิดไว้ด้วยความไม่รู้หนึ่งเดือน ไม่ควรปริวาส แต่ควรมานัตเพียงเพราะความเป็นผู้ไม่ปกปิดอาบัติเท่านั้น นี้คืออธิบาย. ในพระบาลี คำว่า "มักขธัมโม" คือความเป็นผู้ปรารถนาจะข่มเหง. ขันธกะนี้ชื่อว่า "สมุจจยขันธกะ" เพราะเป็นที่รวมแห่งวินิจฉัยทั้งปวงมีอาทิคือการให้ปริวาสแห่งอาบัติสังฆาทิเสสทั้งหลาย ดังนี้ พึงทราบ.

Agghasamodhānaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องปริวาสที่กำหนดค่าปรับ จบแล้ว.

Samuccayakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งคำอธิบายสมุจจยขันธกะ จบแล้ว.

4. Samathakkhandhako

๔. สมถขันธกะ

Sativinayakathādivaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องสติวินัยเป็นต้น

195. Samathakkhandhake [Pg.222] khīṇāsavassa vipulasatiṃ nissāya dātabbo vinayo codanādiasāruppānaṃ vinayanupāyo sativinayo.

๑๙๕. ในสมถขันธกะ สติวินัยคือวินัยอันพึงให้แก่พระอรหันต์ผู้อาศัยสติอันไพบูลย์ เป็นอุบายแห่งการระงับกรรมอันไม่สมควรมีอาทิคือการโจท.

196. Cittavipariyāsakatoti katacittavipariyāso. Gaggaṃ bhikkhuṃ…pe… codentīti ettha pana ummattakassa idaṃ ummattakaṃ, ajjhāciṇṇaṃ. Tadeva cittavipariyāsena katanti cittavipariyāsakataṃ. Tena ummattakena cittavipariyāsakatena ajjhāciṇṇena anācārena āpannāya āpattiyā gaggaṃ bhikkhuṃ codentīti evamattho daṭṭhabbo. Paṭhamaṃ mūḷho hutvā pacchā amūḷhabhāvaṃ upagatassa dātabbo vinayo amūḷhavinayo.

๑๙๖. คำว่า "จิตตวิปริยาสกโต" คือผู้มีจิตอันวิปลาสแล้ว. แต่ในประโยคว่า "โจทภิกษุชื่อคัคคะ" เป็นต้นนั้น อนาจารอันเป็นอาจิณนี้เป็นของภิกษุผู้บ้า. อนาจารนั้นนั่นแหละอันกระทำแล้วด้วยความวิปลาสแห่งจิต จึงชื่อว่า "จิตตวิปริยาสกตะ". ด้วยอนาจารอันเป็นอาจิณที่ภิกษุผู้บ้าผู้มีจิตอันวิปลาสแล้วนั้นกระทำแล้ว ภิกษุทั้งหลายย่อมโจทภิกษุชื่อคัคคะด้วยอาบัติที่ถึงแล้ว ดังนี้ พึงทราบอรรถ. อมูฬหวินัยคือวินัยอันพึงให้แก่ภิกษุผู้หลงในเบื้องต้นแล้วในภายหลังถึงความเป็นผู้ไม่หลง.

202. Dhammavādīnaṃ yebhuyyabhāvasampādikā kiriyā yebhuyyasikāti imasmiṃ atthe sa-kārāgamasahito ika-paccayantoyaṃ saddoti dassetuṃ āha ‘‘yassā’’tiādi. Tattha yassā kiriyāyāti gūḷhakavivaṭṭakādinā salākaggāhāpakakiriyāya. Yebhuyyabhāvaṃ nissitasamathakiriyā yebhuyyasikāti evaṃ yebhuyyasikāsaddassa attho gahetabbo. Evañhi ayaṃ adhikaraṇasamatho nāma hoti. Yathāvuttasalākaggāhena hi dhammavādīnaṃ yebhuyyabhāve siddhe pacchā taṃ yebhuyyabhāvaṃ nissāyeva adhikaraṇavūpasamo hoti, na dhammavādīnaṃ bahutarabhāvasādhakakiriyāmattena.

๒๐๒. เพื่อแสดงว่าในอรรถนี้ กรรมอันยังความเป็นผู้มากแห่งธรรมวาทีทั้งหลายให้สำเร็จ ชื่อว่าเยภุยยสิกา ศัพท์นี้ประกอบด้วยสออาคม มีอิกับปัจจัยเป็นที่สุด จึงตรัสว่า "ยัสสา" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "ยัสสา กิริยายะ" คือด้วยกรรมอันยังสลากให้ถือมีอาทิคือการปกปิดและการเปิดเผย. หรืออีกนัยหนึ่ง กรรมคือการทำให้สงบที่อาศัยความเป็นผู้มาก ชื่อว่าเยภุยยสิกา ดังนี้ พึงถือเอาอรรถแห่งศัพท์ว่าเยภุยยสิกา. เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ อธิกรณ์นี้ย่อมชื่อว่าสมถะ. เพราะเมื่อความเป็นผู้มากแห่งธรรมวาทีทั้งหลายสำเร็จด้วยการถือสลากอันกล่าวแล้วอย่างนั้นแล้ว การระงับอธิกรณ์ย่อมมีได้ด้วยอาศัยความเป็นผู้มากนั้นนั่นแหละ ไม่ใช่เพียงด้วยกรรมอันยังความเป็นผู้มากแห่งธรรมวาทีทั้งหลายให้สำเร็จ.

207. ‘‘Sesamettha tajjanīyādīsu vuttanayamevā’’ti etena tajjanīyādisattakammāni viya idampi tassapāpiyasikākammaṃ asucibhāvādidosayuttassa, saṅghassa ca vinicchaye atiṭṭhamānassa kattabbaṃ visuṃ ekaṃ niggahakammanti dasseti. Etasmiñhi niggahakamme kate so puggalo ‘‘ahaṃ suddho’’ti attano suddhiyā sādhanatthaṃ saṅghamajjhaṃ otarituṃ, saṅgho cassa vinicchayaṃ dātuṃ na labhati, taṃ kammakaraṇamatteneva ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasantaṃ hoti.

๒๐๗. ด้วยบทว่า "เสสเมตถะ ตัชชนียาทีสุ วุตตะนะยะเมวะ" นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ตัสสปาปิยสิกากรรมนี้ก็เช่นเดียวกับกรรมเจ็ดอย่างมีตัชชนียกรรมเป็นต้น เป็นกรรมอันข่มอย่างหนึ่งต่างหากที่พึงกระทำแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยโทษมีความเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์เป็นต้น และผู้ไม่ตั้งอยู่ในการวินิจฉัยของสงฆ์. เพราะเมื่อกรรมอันข่มนี้กระทำแล้ว บุคคลนั้นย่อมไม่ได้เพื่อจะลงสู่ท่ามกลางสงฆ์เพื่อต้องการยังความบริสุทธิ์ของตนให้สำเร็จว่า "ข้าพเจ้าบริสุทธิ์" และสงฆ์ก็ย่อมไม่ได้เพื่อจะให้การวินิจฉัยแก่บุคคลนั้น. และเพียงด้วยการกระทำกรรมนั้นนั่นแหละ อธิกรณ์นั้นย่อมระงับแล้ว.

Kathaṃ panetaṃ kammaṃ paṭippassambhatīti? Keci panettha ‘‘so tathā niggahito niggahitova hoti, osāraṇaṃ na labhati. Teneva pāḷiyaṃ [Pg.223] osāraṇā na vuttā’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘pāḷiyaṃ na upasampādetabbantiādinā sammāvattanassa vuttattā sammāvattitvā lajjidhamme okkantassa osāraṇā avuttāpi tajjanīyādīsu viya nayato kammavācaṃ yojetvā osāraṇā kātabbā evā’’ti vadanti, idaṃ yuttaṃ. Teneva aṭṭhakathāyaṃ vakkhati ‘‘sace sīlavā bhavissati, vattaṃ paripūretvā paṭippassaddhiṃ labhissati. No ce, tathānāsitakova bhavissatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 238). Tassapāpiyasikākammanti ca aluttasamāsoyeva. Tenāha ‘‘idaṃ hī’’ti ādi.

ก็กรรมนั้นย่อมระงับได้อย่างไร? ในคำโจทนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "บุคคลนั้นอันข่มแล้วอย่างนั้นนั่นแหละ ย่อมไม่ได้ซึ่งการเรียกเข้าหมู่. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง การเรียกเข้าหมู่จึงไม่ตรัสไว้ในพระบาลี". แต่อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า "เพราะการประพฤติชอบตรัสไว้แล้วในพระบาลีด้วยบทว่า ไม่พึงให้อุปสมบท เป็นต้น แม้การเรียกเข้าหมู่ไม่ตรัสไว้แก่บุคคลผู้ประพฤติชอบแล้วลงสู่ความเป็นผู้มีหิริ ก็พึงกระทำนั่นแหละด้วยการประกอบกรรมวาจาโดยนัยเช่นเดียวกับในตัชชนียกรรมเป็นต้น". คำนี้สมควร. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ในอรรถกถาจักกล่าวว่า "ถ้าเขาเป็นผู้มีศีล จักบำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์แล้วได้ความสงบระงับ. ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็จักเป็นผู้ถูกนาสนะแล้วนั่นแหละ". และบทว่า "ตัสสปาปิยสิกากรรม" นั้น เป็นอลุตตสมาสเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อิทัง หิ" เป็นต้น.

Sativinayakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องสติวินัยเป็นต้น จบแล้ว.

Adhikaraṇakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องอธิกรณ์

215. Virūpato vipariṇāmaṭṭhena cittaṃ dukkhaṃ vipaccatīti āha ‘‘cittadukkhatthaṃ vohāro’’tiādi. Upavadanāti codanā. Tatthevāti anuvadane.

๒๑๕. เพราะจิตย่อมเผล็ดผลเป็นทุกข์ด้วยความเป็นผู้แปรปรวนไปโดยวิรูป จึงตรัสคำมีอาทิว่า "จิตตทุกขัตถะโวหาร". คำว่า "อุปวทนา" คือการโจท. คำว่า "ตัตเถวะ" คือในการโจท.

Ādito paṭṭhāya ca tassa tassa kammassa viññātattāti vitthārato āgatakammavaggassa ādito paṭṭhāya vaṇṇanāmukhena viññātattā vinicchayo bhavissatīti yojanā.

คำว่า "อาทิโต ปัฏฐายะ จะ ตัสสะ ตัสสะ กัมมัสสะ วิญญาตัตตา" คือเพราะกรรมวรรคที่มาแล้วโดยพิสดาร อันรู้แล้วด้วยคำอธิบายที่เริ่มตั้งแต่ต้น การวินิจฉัยจักเป็นอันรู้ได้ง่าย ดังนี้คือการประกอบ.

216. Pāḷiyaṃ ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā. Bahiddhā vāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā. Anavassavāyāti anuppādāya.

๒๑๖. ในพระบาลี คำว่า "อัชฌัตตัง วา" คือในตนก็ดี ในบริษัทของตนก็ดี. คำว่า "พหิทธา วา" คือในผู้อื่นก็ดี ในบริษัทของผู้อื่นก็ดี. คำว่า "อนวสสาวายะ" คือเพื่อไม่ให้เกิดขึ้น.

220. ‘‘Vivādādhikaraṇaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākata’’nti idaṃ pucchāvacanaṃ. Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalantiādi visajjanaṃ. Esa nayo sesesupi.

๒๒๐. คำว่า "วิวาทาธิกรณ์เป็นกุศล อกุศล อัพยากฤต" นี้เป็นคำถาม. คำว่า "วิวาทาธิกรณ์พึงเป็นกุศล" เป็นต้น เป็นคำตอบ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือทั้งหลายด้วย.

222. Sammutisabhāvāyapi āpattiyā kāraṇūpacārena akusalābyākatabhāvena vuccamāne kusalassāpi āpattikāraṇattā tadupacārena ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’nti vattabbaṃ bhaveyya, tathā [Pg.224] avatvā ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti evaṃvacanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabbo’’ti vuttaṃ. Ettha cāyamadhippāyo – yadi hi āpatti nāma paramatthadhammasabhāvā bhaveyya, tadā ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusala’’ntiādivacanaṃ yujjeyya. Yasmā duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathādīsu dassitadosappasaṅgato paramatthasabhaāvatā na yuttā, ekantasammutisabhāvā eva sā hoti, tasmā ‘‘siyā akusalaṃ siyā abyākata’’ntipi nippariyāyato na vattabbā. Yadi pana akusalaabyākatadhammasamuṭṭhitattameva upādāya pariyāyato ‘‘siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti vuttaṃ. Tadā kusaladhammasamauṭṭhitattampi upādāya pariyāyato ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi vattabbaṃ bhaveyya. Yato cetaṃ vacanaṃ āpattiyā akusalābyākatūpacārārahattassa kusalūpacārānārahattassa visuṃ kāraṇasabbhāvaṃ sandhāya bhāsitaṃ, tasmā yaṃ taṃ kāraṇavisesaṃ sandhāya idaṃ bhāsitaṃ, tassa vasenevettha attho veditabbo.

๒๒๒. แม้เมื่ออาบัติที่มีสภาวะเป็นสมมติ ถูกกล่าวอยู่โดยความเป็นอกุศลและอัพยากฤตด้วยการอุปจารเหตุ เพราะกุศลก็เป็นเหตุแห่งอาบัติด้วย จึงพึงกล่าวด้วยการอุปจารนั้นว่า 'อาปัตตาธิกรณ์พึงเป็นกุศล' ดังนี้ได้, เพื่อจะแสดงเหตุแห่งการไม่กล่าวอย่างนั้น แต่กลับกล่าวว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'ในบทนี้ พึงทราบเนื้อความด้วยอำนาจแห่งคำที่ตรัสโดยมีนัยมุ่งหมาย'. และในคำนี้มีอธิบายดังนี้ว่า หากอาบัติชื่อว่ามีสภาวะเป็นปรมัตถธรรม เมื่อเป็นเช่นนั้น คำมีอาทิว่า 'อาปัตตาธิกรณ์พึงเป็นอกุศล' พึงสมควร. เพราะเหตุใด ความเป็นปรมัตถสภาวะจึงไม่สมควร? เพราะความเกี่ยวข้องกับโทษที่แสดงไว้ในอรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยทุฏฐโทสะเป็นต้น. อาบัตินั้นมีสภาวะเป็นสมมติโดยส่วนเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น แม้คำว่า 'พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต' ก็ไม่พึงกล่าวโดยสภาวะที่ไม่ใช่อ้อม (โดยตรง). หากกล่าวโดยปริยาย (นัยอ้อม) ว่า 'พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต' โดยอาศัยความเป็นสิ่งที่เกิดจากอกุศลธรรมและอัพยากฤตธรรมนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวโดยปริยายได้ว่า 'อาปัตตาธิกรณ์พึงเป็นกุศล' แม้โดยอาศัยความเป็นสิ่งที่เกิดจากกุศลธรรมด้วย. และเพราะคำนี้ ตรัสโดยมุ่งหมายถึงความมีอยู่แห่งเหตุที่แยกกัน ระหว่างความควรแก่การอุปจาระว่าเป็นอกุศลและอัพยากฤตแห่งอาบัติ กับความไม่ควรแก่การอุปจาระว่าเป็นกุศล. เพราะเหตุนั้น พึงทราบเนื้อความในบทนี้ด้วยอำนาจแห่งเหตุพิเศษนั้นที่ทรงมุ่งหมายจึงตรัสคำนี้ไว้.

Idāni pana yo aṅgappahonakacittameva sandhāya āpattiyā akusalādibhāvo vutto, nāññaṃ visesakāraṇaṃ sandhāyāti gaṇheyya, tassa gāhe dosaṃ dassento ‘‘yasmiṃ hī’’tiādimāha. Tattha pathavīkhaṇanādiketi pathavīkhaṇanādinimitte paṇṇattivajje. Āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅganti paṇṇattiṃ ajānitvā kusalacittena cetiyaṅgaṇādīsu bhūmisodhanādivasena pathavībhūtagāmavikopanādikāle kusalacittaṃ kāraṇaṃ hoti. Tasmiṃ satīti tasmiṃ āpattādhikaraṇe vijjamāne kusalacittasamuṭṭhitattena kusalavohārārahāya āpattiyā vijjamānāyāti adhippāyo. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.222) pana ‘‘tasmiṃ satī’’ti imassa ‘‘tasmiṃ kusalacitte āpattibhāvena gahite’’ti attho vutto, taṃ na yujjati ‘‘yasmi’’nti ya-saddena parāmaṭṭhasseva āpattādhikaraṇassa ‘‘tasmi’’nti parāmasitabbato.

บัดนี้ ผู้ใดพึงถือเอาว่า 'ความเป็นอกุศลเป็นต้นของอาบัติ ท่านกล่าวหมายเอาเพียงจิตที่เป็นองค์ประกอบที่เพียงพอเท่านั้น มิได้กล่าวหมายเอาเหตุพิเศษอื่น' เพื่อจะแสดงโทษในความยึดถือของผู้นั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ยสฺมึ หิ' (เพราะในอาบัติใด). ในคำนั้น บทว่า 'ปฐวีขณนาทิเก' หมายถึง ในอาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นปัณณัตติวัชชะ มีการขุดดินเป็นต้นเป็นเหตุ. บทว่า 'กุสลจิตฺตํ องฺคํ' ความว่า ในกาลที่มีการทำลายแผ่นดินและภูตคามเป็นต้น ด้วยอำนาจการชำระพื้นที่ในลานพระเจดีย์เป็นต้น ด้วยกุศลจิตเพราะไม่รู้พระบัญญัติ กุศลจิตย่อมเป็นเหตุ. บทว่า 'ตสฺมึ สติ' ความว่า เมื่ออาปัตตาธิกรณ์นั้นมีอยู่ คือเมื่ออาบัติที่ควรแก่การเรียกชื่อว่าเป็นกุศลมีอยู่ เพราะความเป็นสิ่งที่เกิดจากกุศลจิต นี้เป็นอธิบาย. ส่วนในสารัตถทีปนี กล่าวอรรถของบทว่า 'ตสฺมึ สติ' นี้ว่า 'เมื่อกุศลจิตนั้นถูกถือเอาโดยความเป็นอาบัติ' คำนั้นไม่สมควร เพราะอาปัตตาธิกรณ์ที่ถูกระบุด้วย ย-ศัพท์ ในบทว่า 'ยสฺมึ' นั่นเอง พึงถูกระบุด้วย ต-ศัพท์ ในบทว่า 'ตสฺมึ'.

Na sakkā vattunti yadi sammutisabhāvāyapi āpattiyā akusalādisamuṭṭhitattena akusalādivohāro karīyati, tadā kusalavohāropi kattabboti ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti na sakkā vattuṃ, aññathā akusalādibhāvopissa paṭikkhipitabboti adhippāyo. Tasmāti [Pg.225] yasmā kusalādīnaṃ tiṇṇaṃ samānepi āpattiyā aṅgappahonakatte kusalavohārova āpattiyā paṭikkhitto, na akusalādivohāro, tasmā nayidaṃ aṅgappahonakaṃ cittaṃ sandhāya vuttanti ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti idaṃ āpattiyā samuṭṭhāpakattena aṅgappahonakaṃ kāraṇabhūtaṃ cittamattaṃ sandhāya na vuttaṃ, aññathā ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi vattabbatoti adhippāyo. Etena āpattiyā akusalādibhāvopi kenaci nimittena pariyāyatova vutto, na paramatthatoti dasseti. Yathāha ‘‘yaṃ kusalacittena āpajjati, taṃ kusalaṃ, itarehi itara’’nti.

บทว่า 'น สกฺกา วตฺตุํ' ความว่า หากแม้ในอาบัติที่มีสภาวะเป็นสมมติ จะมีการเรียกชื่อว่าเป็นอกุศลเป็นต้น เพราะความเป็นสิ่งที่เกิดจากอกุศลเป็นต้นไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงทำการเรียกชื่อว่าเป็นกุศลด้วย ดังนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' มิฉะนั้นแล้ว แม้ความเป็นอกุศลเป็นต้นของอาบัตินั้นก็พึงถูกปฏิเสธด้วย นี้เป็นอธิบาย. บทว่า 'ตสฺมา' ความว่า เพราะเหตุที่แม้ความที่จิต ๓ ประการมีกุศลเป็นต้น เป็นองค์ประกอบที่เพียงพอแห่งอาบัติจะเสมอกัน แต่ท่านก็ปฏิเสธเฉพาะการเรียกชื่ออาบัติว่าเป็นกุศลเท่านั้น มิได้ปฏิเสธการเรียกชื่อว่าเป็นอกุศลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น บทว่า 'นยิทํ องฺคปฺปโหณกํ จิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ' ความว่า คำว่า 'อาปัตตาธิกรณ์พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต, อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' นี้ มิได้กล่าวหมายเอาเพียงจิตที่เป็นเหตุซึ่งเป็นองค์ประกอบที่เพียงพอ เพราะความเป็นสมุฏฐานให้เกิดอาบัติ มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงกล่าวได้ว่า 'อาปัตตาธิกรณ์พึงเป็นกุศล' แม้ด้วย นี้เป็นอธิบาย. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า แม้ความเป็นอกุศลเป็นต้นของอาบัติ ก็ถูกกล่าวไว้โดยปริยายด้วยนิมิตบางอย่างเท่านั้น มิได้กล่าวโดยปรมัตถ์. ดังที่ท่านกล่าวว่า 'อาบัติใดที่ต้องด้วยกุศลจิต อาบัตินั้นเป็นกุศล, อาบัติที่ต้องด้วยจิตที่เหลือ ก็เป็นอย่างที่เหลือ'.

Idaṃ panātiādīsu ayaṃ adhippāyo – ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti idañhi yaṃ kiñci kadāci katthaci kāraṇaṃ bhavantaṃ aniyatakāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti. Yaṃ pana sabbasikkhāpadesu āpattiyā kāraṇaṃ bhavitumarahati, idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Akusalañhi paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamantassa sabbāpattiyā kāraṇaṃ hoti, lokavajjāpattiyā pana paṇṇattiṃ ajānantassapi kāraṇaṃ hoti. Kevalaṃ paṇṇattivajjāpattīsu kusalābyākatacittapavattikkhaṇe eva akusalaṃ na vattati, tadaññattha sayameva pavattati. Abyākataṃ pana kāyavacībhūtaṃ kusalākusalādīnaṃ pavattikkhaṇe nirodhasamāpannassa sahaseyyāpattiyanti sabbāpattiyā aṅgameva hoti channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ kāyavācaṅgavirahitattābhāvā. Tasmā imesaṃ akusalābyākatānaṃ sabbāpattimūlakattameva sandhāya idaṃ āpattiyā akusalattaṃ, abyākatattañca vuttaṃ. Yattha pana pathavīkhaṇanādīsu kusalampi āpattiyā kāraṇaṃ hoti, tatthāpi āpattiyā tadupacārena kusalattavohāro ayutto sāvajjānavajjānaṃ ekattavohārassa viruddhattā. Yadaggena aññamaññaṃ viruddhā, tadaggena kāraṇakāriyavohāropi nesaṃ ayutto. Tasmā tattha vijjamānampi kusalaṃ abbohārikaṃ, kāyavacīdvārameva āveṇikaṃ kāraṇanti.

ในบทมีอาทิว่า 'อิทํ ปน' นี้มีอธิบายดังนี้ว่า คำว่า 'อาปัตตาธิกรณ์พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต' นี้ มิได้กล่าวหมายเอาเหตุที่ไม่แน่นอนซึ่งมีได้ในบางสิกขาบทในบางกาลบางแห่ง แต่กล่าวหมายเอาเหตุนี้แหละที่ควรเป็นเหตุแห่งอาบัติในสิกขาบททั้งปวง. ด้วยว่า อกุศลย่อมเป็นเหตุแห่งอาบัติทั้งปวงแก่ภิกษุผู้รู้พระบัญญัติแล้วล่วงละเมิด, ส่วนในโลกวัชชาบัติ อกุศลย่อมเป็นเหตุแม้แก่ภิกษุผู้ไม่รู้พระบัญญัติด้วย. แต่อกุศลย่อมไม่เป็นไปในขณะที่กุศลจิตและอัพยากฤตจิตเป็นไปในปัณณัตติวัชชาบัติเท่านั้น, ในที่อื่นนอกจากนั้น อกุศลย่อมเป็นไปเอง. ส่วนอัพยากฤตที่เป็นไปทางกายและวาจา ย่อมเป็นองค์แห่งอาบัติทั้งปวง ในขณะที่เป็นไปแห่งกุศลและอกุศลเป็นต้น และในอาบัติสหัสเสยยะของท่านผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ เพราะความไม่มีแห่งภาวะที่ปราศจากองค์คือกายและวาจาแห่งอาบัติสมุฏฐาน ๖. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวความเป็นอกุศลและความเป็นอัพยากฤตแห่งอาบัตินี้ โดยมุ่งหมายเอาความเป็นมูลแห่งอาบัติทั้งปวงของอกุศลและอัพยากฤตเหล่านี้เท่านั้น. ส่วนในอาบัติมีการขุดดินเป็นต้นที่กุศลก็เป็นเหตุแห่งอาบัติ แม้ในอาบัตินั้น การเรียกชื่อว่าเป็นกุศลด้วยการอุปจารเหตุนั้นก็ไม่สมควร เพราะการเรียกชื่อธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษรวมกันย่อมขัดแย้งกัน. ด้วยส่วนใดที่ธรรมเหล่านั้นขัดแย้งกันและกัน ด้วยส่วนนั้น แม้การเรียกชื่อโดยความเป็นเหตุและผลของธรรมเหล่านั้นก็ไม่สมควร. เพราะเหตุนั้น กุศลแม้ที่มีอยู่ในอาบัตินั้นก็ไม่ควรเรียกชื่อ, กายทวารและวจีทวารเท่านั้นเป็นเหตุพิเศษ พึงทราบอย่างนี้.

Tattha ekantato akusalamevāti akusalacittena samuṭṭhahanato kāraṇūpacārato evaṃ vuttaṃ. Tatthāti lokavajje. Vikappo natthīti siyā-saddassa vikappanatthataṃ dasseti. Akusalaṃ hotīti akusalasamuṭṭhitāya kāraṇūpacārena akusalaṃ hoti. Sahaseyyādivasena āpajjanato [Pg.226] abyākataṃ hotīti itthiyādīhi saha piṭṭhipasāraṇavasappavattakāyadvārasaṅkhātarūpābyākatavaseneva āpajjitabbato kāraṇūpacāreneva āpatti abyākataṃ hoti. Tatthāti tasmiṃ paṇṇattivajjāpattādhikaraṇe. Sañciccāsañciccavasenāti paṇṇattiṃ ñatvā, aññatvā ca āpajjanavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya akusalattaabyākatattasaṅkhātaṃ yathāvuttaṃ imaṃ vikappasabhāvaṃ sandhāya idaṃ vacanaṃ vuttaṃ.

ในคำนั้น บทว่า “เอกนฺตโต อกุสลเมว” (เป็นอกุศลโดยส่วนเดียวเท่านั้น) กล่าวไว้เช่นนี้โดยอุปจารเหตุ เพราะเกิดขึ้นด้วยอกุศลจิต บทว่า “ตตฺถ” (ในอาบัตินั้น) หมายถึงในโลกวัชชะ บทว่า “วิกปฺโป นตฺถิ” (ไม่มีการเลือก) แสดงความเป็นอรรถแห่งวิกัปของศัพท์ว่า “สิยา” บทว่า “อกุสลํ โหติ” (เป็นอกุศล) หมายถึง เป็นอกุศลโดยอุปจารเหตุ เพราะความเป็นอาบัติที่มีอกุศลเป็นสมุฏฐาน บทว่า “สหัสเสยยาทิวเสน อาปชฺชนโต อพฺยากตํ โหติ” (เป็นอัพยากฤตเพราะต้องด้วยอำนาจสหัสเสยยะเป็นต้น) หมายถึง อาบัติเป็นอัพยากฤตโดยอุปจารเหตุเท่านั้น เพราะพึงต้องด้วยอำนาจอัพยากฤตรูปอันนับว่าเป็นกายทวารที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการเหยียดหลังพร้อมด้วยหญิงเป็นต้น บทว่า “ตตฺถ” (ในอาบัตินั้น) หมายถึงในอาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นปัณณัตติวัชชะนั้น บทว่า “สญฺจิจฺจาสญฺจิจฺจวเสน” (โดยอำนาจจงใจและไม่จงใจ) หมายถึง คำนี้กล่าวโดยมุ่งหมายเอาสภาพแห่งวิกัปนี้ คือความเป็นอกุศลและความเป็นอัพยากฤตตามที่กล่าวมาแล้ว โดยอำนาจการต้องอาบัติเพราะรู้และไม่รู้พระบัญญัติ

Yadi evaṃ asañciccāpajjanapakkhe kusalenāpi āpajjanato tampi vikappaṃ sandhāya ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi kasmā na vuttanti āha ‘‘sace panā’’tiādi. ‘‘Acittakāna’’nti vuttamevatthaṃ samuṭṭhānavasena vibhāvetuṃ ‘‘eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampī’’ti vuttaṃ. Acittakasamuṭṭhānānaṃ ‘‘kusalacittaṃ āpajjeyyā’’ti etena sāvajjabhūtāya āpattiyā kāraṇūpacārenāpi anavajjabhūtakusalavohāro ayuttoti dasseti. ‘‘Na ca tatthā’’tiādinā kusalassa āpattiyā kāraṇattaṃ vijjamānampi tathā voharituṃ ayuttanti paṭikkhipitvā kāyavācāsaṅkhātaṃ abyākatasseva kāraṇattaṃ dasseti. Tattha calitappavattānanti calitānaṃ, pavattānañca. Calito hi kāyo, pavattā vācā. Ettha ca kāyavācānamaññatarameva aṅgaṃ. Tañca…pe… abyākatanti evaṃ abyākatassa āpattikāraṇabhāveneva vuttattā. ‘‘Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti idaṃ kāraṇūpacārena pariyāyato vuttaṃ, na nippariyāyatoti sijjhati.

หากเป็นเช่นนั้น ในฝ่ายที่ต้องอาบัติโดยไม่จงใจ เพราะต้องอาบัติด้วยกุศลจิตได้ด้วย เหตุใดจึงไม่กล่าวว่า “อาปัตตาธิกรณ์พึงเป็นกุศล” โดยมุ่งหมายเอาวิกัปนั้นด้วยเล่า? (เพราะเหตุนั้น) ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “สเจ ปน” (ก็ถ้าหาก) คำว่า “เอฬกโลมปทโสธมฺมาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ” (แม้ของอาบัติที่มีขนแกะและปทโสธัมมะเป็นต้นเป็นสมุฏฐาน) ท่านกล่าวเพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเองว่า “ของอาบัติที่เป็นอจิตตกะ” โดยอำนาจแห่งสมุฏฐาน ด้วยคำว่า “กุสลจิตฺตํ อาปชฺเชยฺย” (พึงต้องด้วยกุศลจิต) นี้ ท่านแสดงว่า สำหรับอาบัติที่เป็นอจิตตกสมุฏฐาน การเรียกชื่อว่ากุศลอันไม่มีโทษ แม้โดยอุปจารเหตุแห่งอาบัติที่มีโทษนั้น ก็ไม่สมควร ด้วยคำมีอาทิว่า “น จ ตตฺถา” (และในอาบัตินั้น...) ท่านปฏิเสธว่า แม้ความเป็นเหตุแห่งอาบัติของกุศลจะมีอยู่ ก็ไม่สมควรจะเรียกชื่ออย่างนั้น (ว่าเป็นกุศล) แล้วแสดงความเป็นเหตุของอัพยากฤตเท่านั้น อันนับว่าเป็นกายและวาจา ในคำนั้น บทว่า “จลิตปฺปวตฺตานํ” หมายถึง ของสิ่งที่ไหวและสิ่งที่เปล่ง กายย่อมไหว วาจาย่อมเปล่ง และในที่นี้ กายหรือวาจาอย่างใดอย่างหนึ่งเท่านั้นเป็นองค์ และเพราะอัพยากฤตถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุแห่งอาบัติเท่านั้นว่า “และอัพยากฤตนั้น... เป็นอัพยากฤต” คำว่า “อาปัตตาธิกรณ์พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต” นี้ สำเร็จความว่า กล่าวโดยปริยายด้วยอุปจารเหตุ มิได้กล่าวโดยนิปปริยาย (โดยตรง)

Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷava. 3.222) āpattiyā nippariyāyatova akusalādisabhāvataṃ samatthetuṃ bahuṃ papañcitaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyameva paṭikkhittattā. Tenevetthāpi ‘‘yaṃ cittaṃ āpattiyā aṅgaṃ hotī’’tiādinā akusalacittassāpi āpattiyā kāraṇattena bhinnatāva dassitā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā dassitamevāti idha na vitthārayimha. Evaṃ vītikkamato yo vītikkamoti ettha akusalacittena ñatvā vītikkamantassa kāyavacīvītikkamasamuṭṭhitā āpattivītikkamoti vutto. Esa nayo abyākatavārepi.

ส่วนคำใดที่ขยายความไว้มากในสารัตถทีปนี เพื่อยืนยันความเป็นสภาวะมีอกุศลเป็นต้นแห่งอาบัติโดยนิปปริยาย (โดยตรง) นั้น ไม่ควรยึดถือโดยเป็นสาระ เพราะถูกปฏิเสธไว้แล้วในอรรถกถาทุฏฐโทสสิกขาบทนั่นเอง เพราะเหตุนั้น แม้ในที่นี้ ท่านก็แสดงความต่างกันโดยความเป็นเหตุแห่งอาบัติของอกุศลจิตไว้ด้วยคำมีอาทิว่า “จิตใดเป็นองค์แห่งอาบัติ” คำใดที่ควรกล่าวในเรื่องนี้ คำนั้นได้แสดงไว้แล้วในเบื้องล่าง เพราะฉะนั้น เราจึงไม่ขยายความในที่นี้ ในบทว่า “เอวํ วีติกฺกมโต โย วีติกฺกโม” (การล่วงละเมิดใดจากการล่วงละเมิดอย่างนี้) นี้ อาบัติที่เกิดขึ้นจากการล่วงละเมิดทางกายและวาจาของภิกษุผู้ล่วงละเมิดโดยรู้ด้วยอกุศลจิต ท่านเรียกว่า “วีติกกมะ” (การล่วงละเมิด) แม้ในอัพยากตวาระก็นัยนี้เช่นกัน

Adhikaraṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอธิกรณ์กถา จบแล้ว

Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā

การพรรณนาอธิกรณ์วูปสมนสมถกถาเป็นต้น

228. Pāḷiyaṃ [Pg.227] vivādādhikaraṇaṃ ekaṃ samathaṃ anāgammātiādi pucchā. Siyātiādi vissajjanaṃ. Siyātissa vacanīyanti eteneva vūpasamaṃ siyāti vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Sammukhāvinayasminti sammukhāvinayattasminti bhāvappadhāno niddeso daṭṭhabbo. Evaṃ sabbavāresu. ‘‘Kārako ukkoṭetī’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, yassa kassaci ukkoṭentassa pācittiyameva. Ubbāhikāya khīyanake pācittiyaṃ na vuttaṃ tattha chandadānassa natthitāya.

๒๒๘. ในบาลี คำมีอาทิว่า “วิวาทาธิกรณ์ยังไม่ถึงสมถะอย่างหนึ่ง” เป็นคำถาม คำมีอาทิว่า “พึงมี” เป็นคำตอบ บทว่า “สิยาติสฺส วจนียํ” มีอรรถว่า พึงกล่าวว่า ความสงบพึงมีด้วยสมถะนี้เท่านั้น บทว่า “สมฺมุขาวินยสฺมึ” พึงทราบว่าเป็นนิเทศที่เน้นสภาวะ (ภาวประธาน) ว่า ในความเป็นสัมมุขาวินัย ในวาระทั้งปวงก็เช่นเดียวกัน คำว่า “ผู้ทำย่อมรื้อฟื้น” นี้ เป็นเพียงอุปลักขณะ (การยกตัวอย่าง) เท่านั้น สำหรับภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้รื้อฟื้น (อธิกรณ์) ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์แน่นอน ในการติเตียนอุพพาหิกากรรม ท่านมิได้กล่าวอาบัติปาจิตตีย์ไว้ เพราะในอุพพาหิกากรรมนั้นไม่มีการให้ฉันทะ

235. Vaṇṇāvaṇṇāyo katvāti khuddakamahantehi saññāṇehi yuttāyo katvā. Tenāha ‘‘nimittasaññaṃ āropetvā’’ti.

๒๓๕. บทว่า “วณฺณาวณฺณาโย กตฺวา” คือ ทำให้ประกอบด้วยเครื่องหมายทั้งเล็กและใหญ่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยกเครื่องหมายและสัญญาขึ้น”

242. Kiccādhikaraṇaṃ …pe… sammatīti ettha sammukhāvinayena apalokanādikammaṃ sampajjatīti attho daṭṭhabbo.

๒๔๒. ในบทว่า “กิจฺจาธิกรณํ ...เป... สมฺมติ” นี้ พึงทราบอรรถว่า อปโลกนกรรมเป็นต้น ย่อมสำเร็จด้วยสัมมุขาวินัย

Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอธิกรณ์วูปสมนสมถกถาเป็นต้น จบแล้ว

Samathakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนาสมถขันธกะ จบแล้ว

5. Khuddakavatthukkhandhako

๕. ขุททกวัตถุขันธกะ

Khuddakavatthukathāvaṇṇanā

การพรรณนาขุททกวัตถุกถา

243. Khuddakavatthukkhandhake [Pg.228] aṭṭhapadākārenāti jūtaphalake aṭṭhagabbharājiākārena. Mallakamūlasaṇṭhānenāti kheḷamallakamūlasaṇṭhānena. Idañca vaṭṭādhārakaṃ sandhāya vuttaṃ, kaṇṭake uṭṭhāpetvā katavaṭṭakapālassetaṃ adhivacanaṃ.

๒๔๓. ในขุททกวัตถุขันธกะ บทว่า “อฏฺฐปทากาเรน” คือ ด้วยลักษณะตาราง ๘ ช่องในกระดานหมากรุก บทว่า “มลฺลกมูลสณฺฐานเนน” คือ ด้วยสัณฐานแห่งฐานของกระโถน และคำนี้ท่านกล่าวหมายถึงที่รองรับอันกลม คำว่า “มัลลกะ” นี้ เป็นชื่อของภาชนะกลมที่ทำขึ้นโดยทำให้มีปุ่มนูนขึ้นมา

244. Puthupāṇikanti muṭṭhiṃ akatvā vikasitahatthatalehi piṭṭhiparikammaṃ vuccati. Etameva sandhāya ‘‘hatthaparikamma’’nti vuttaṃ.

๒๔๔. บทว่า “ปุถุปาณิกํ” หมายถึง การขัดถูหลังด้วยฝ่ามือที่แบออกโดยไม่กำมือ ท่านกล่าวหมายถึงการขัดถูนี้เองว่า “หัตถปริกรรม”

245. Muttolambakādīnanti ādi-saddena kuṇḍalādiṃ saṅgaṇhāti. Palambakasuttanti brāhmaṇānaṃ yaññopacitasuttādiākāraṃ vuccati. Valayanti hatthapādavalayaṃ.

๒๔๕. ในบทว่า “มุตฺโตลัมฺพกาทีนํ” ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ท่านสงเคราะห์เอาตุ้มหูเป็นต้น บทว่า “ปลมฺพกสุตฺตํ” หมายถึง สายสร้อยที่มีลักษณะเหมือนสายธุรำที่พวกพราหมณ์สวมใส่ในเวลาบูชายัญเป็นต้น บทว่า “วลายํ” คือ กำไลมือและกำไลเท้า

246. Dvaṅguleti upayogabahuvacanaṃ, dvaṅgulappamāṇaṃ atikkāmetuṃ na vaṭṭatīti attho. Ettha ca dumāsassa vā dvaṅgulassa vā atikkantabhāvaṃ ajānantassāpi kesamassugaṇanāya acittakāpattiyo hontīti vadanti.

๒๔๖. บทว่า “ทฺวงฺคุเล” เป็นทุติยาวิภัตติพหุวจนะ มีอรรถว่า ไม่ควรให้ล่วงประมาณ ๒ นิ้วมือ และในเรื่องนี้ ท่านกล่าวว่า แม้ภิกษุผู้ไม่รู้ว่า (ผมหรือหนวด) ล่วงกำหนด ๒ เดือน หรือ ๒ นิ้วมือไปแล้ว ก็ย่อมมีอาบัติที่เป็นอจิตตกะ เพราะการนับจำนวนเส้นผมและหนวด

Kocchenāti usīratiṇādīni bandhitvā samaṃ chinditvā gahitakocchena. Cikkalenāti silesayuttatelena. Uṇhābhitattarajasirānampīti uṇhābhitattānaṃ rajokiṇṇasirānaṃ. Addahatthenāti allahatthena.

บทว่า “โกจฺเฉน” คือ ด้วยแปรงที่ทำโดยการมัดหญ้าแฝกเป็นต้นแล้วตัดให้เสมอกัน บทว่า “จิกฺกเฬน” คือ ด้วยน้ำมันที่เหนียว บทว่า “อุณฺหาภิตตฺตรชสิรานมฺปิ” หมายถึง แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ร้อนจัด และแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีรษะเปื้อนธุลี บทว่า “อทฺทหตฺเถน” คือ ด้วยมือที่เปียก

248-9. Sādhugītanti aniccatādipaṭisaññuttaṃ gītaṃ. Caturassena vattenāti paripuṇṇena uccāraṇavattena. Taraṅgavattādīnaṃ sabbesampi sāmaññalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘sabbesaṃ…pe… lakkhaṇa’’nti vuttaṃ. Yattakāhi mattāhi akkharaṃ paripuṇṇaṃ hoti, tatopi adhikamattāyuttaṃ katvā kathanaṃ vikārakathanaṃ nāma, tathā akatvā kathanameva lakkhaṇanti attho. Bāhiralominti bhāvanapuṃsakaniddeso, yathā bahiddhā lomāni dissanti, evaṃ dhārentassa dukkaṭanti attho.

คำว่า "สาธุคีตัง" คือ เพลงที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น. คำว่า "ด้วยวัตรอันสี่เหลี่ยม" คือ ด้วยวัตรแห่งการออกเสียงที่บริบูรณ์. เพื่อแสดงลักษณะทั่วไปของวัตรทั้งปวง มีตรังควัตรเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ลักษณะของวัตรทั้งปวง...เป...". อักษรบริบูรณ์ด้วยมาตราเท่าใด การกล่าวโดยทำให้ประกอบด้วยมาตราที่เกินกว่านั้น ชื่อว่า "วิการกถนา" (การกล่าวที่ผิดเพี้ยน), การกล่าวโดยไม่ทำอย่างนั้นนั่นแหละเป็นลักษณะ นี้เป็นอรรถ. คำว่า "พาหิรโลมี" เป็นกิริยาวิเศษณนปุงสกลิงคนิเทศ, อรรถว่า "ขนทั้งหลายปรากฏอยู่ภายนอกฉันใด เมื่อภิกษุผู้ทรงไว้อย่างนั้น เป็นอาบัติทุกกฏ".

250. Pāḷiyaṃ [Pg.229] taruṇaññeva ambanti taruṇaṃ asañjātabījaṃ eva ambaphalaṃ. Pātāpetvāti chindāpetvāva. ‘‘Mattāvaṇṇitā’’ti idaṃ ‘‘pare nindantī’’ti sāsanahitesitāya vuttaṃ. Na pariyāpuṇiṃsūti nāsikkhiṃsu.

๒๕๐. ในบาลี คำว่า "มะม่วงอ่อนเท่านั้น" คือ ผลมะม่วงที่อ่อน ยังไม่มีเมล็ด. คำว่า "ปาตาเปตวา" คือ ให้เด็ดลงเท่านั้น. คำว่า "มัตตาวัณณิตา" นี้ กล่าวโดยความปรารถนาประโยชน์แก่พระศาสนาว่า "คนพวกอื่นย่อมติเตียน". คำว่า "ไม่สามารถเรียนได้" คือ ไม่สามารถ.

251. Cattāri ahirājakulānīti sabbesaṃ ahibhedānaṃ catūsu eva saṅgahato vuttaṃ. Attaparittaṃ kātunti attano parittāṇaṃ kātuṃ.

๒๕๑. คำว่า "ตระกูลพญานาคสี่ตระกูล" นี้ กล่าวโดยการสงเคราะห์งูทุกชนิดไว้ในสี่ตระกูลเท่านั้น. คำว่า "เพื่อกระทำอัตตปริตตะ" คือ เพื่อกระทำความคุ้มครองป้องกันแก่ตน.

Virūpakkhehi me mettanti virūpakkhajātikehi nāgehi saha mayhaṃ mittabhāvo hotu, mettā hotūti attho, te sukhitā niddukkhā averā hontūti adhippāyo. Evañhi mettāpharaṇaṃ hoti. Sesesupi eseva nayo. Apādakehīti ahikulehi saha sabbasattesu odhiso mettāpharaṇadassanaṃ. Mā maṃ apādako hiṃsīti tāya mettāya attarakkhāvidhānadassanaṃ.

คำว่า "เมตตาของเรากับวิรูปักขะทั้งหลาย" คือ ขอความเป็นมิตรของเรากับนาคทั้งหลายผู้มีชาติวิรูปักขะจงมีเถิด, ขอเมตตาจงมีเถิด นี้เป็นอรรถ, ขอนาคเหล่านั้นจงเป็นสุข ปราศจากทุกข์ ไม่มีเวรเถิด นี้เป็นอธิปราย. การแผ่เมตตาย่อมเป็นอย่างนี้. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "ด้วยสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น" เป็นการแสดงการแผ่เมตตาโดยเจาะจงแก่สัตว์ทั้งปวงพร้อมด้วยตระกูลงู. คำว่า "สัตว์ไม่มีเท้าอย่าเบียดเบียนเราเลย" เป็นการแสดงการจัดแจงการคุ้มครองตนด้วยเมตตานั้น.

Sabbe sattātiādi attānaṃ upamaṃ katvā sabbasattesu anodhiso mettāpharaṇadassanaṃ. Tattha mā kañci pāpamāgamāti kañci sattaṃ lāmakaṃ dukkhahetu, dukkhañca mā āgacchatu.

คำว่า "สัตว์ทั้งปวงเป็นต้น" เป็นการแสดงการแผ่เมตตาโดยไม่เจาะจงแก่สัตว์ทั้งปวง โดยการเปรียบตนเอง. ในบทนั้น คำว่า "ขอความชั่วร้ายอย่ามาถึงใครเลย" คือ ขออกุศลอันเป็นเหตุแห่งทุกข์อันเลวทราม และทุกข์อย่ามาถึงสัตว์ใดสัตว์หนึ่งเลย.

Evaṃ mettāya attaguttiṃ dassetvā idāni ratanattayānussaraṇena dassetuṃ ‘‘appamāṇo’’tiādi vuttaṃ. Tattha pamāṇakaradhammā akusalā, tabbipākā ca pamāṇā, tappaṭipakkhā sīlādayo guṇā, tabbipākā ca lokiyalokuttaraphalāni appamāṇā, te assa atthīti appamāṇo, appamāṇā vā aparimeyyaguṇā assātipi appamāṇo. Pamāṇavantānīti yathāvuttapamāṇakaradhammayuttāni. Ahivicchikāti sarīsapānaññeva pabhedadassanaṃ. Uṇṇanābhīti lomasanābhiko makkaṭo. Sarabūti gharagoḷikā.

เมื่อแสดงการคุ้มครองตนด้วยเมตตาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงการคุ้มครองตนด้วยการระลึกถึงพระรัตนตรัย จึงกล่าวคำว่า "อัปปมาโณ" เป็นต้น. ในบทนั้น อกุศลธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกำหนด และวิบากของอกุศลเหล่านั้น ชื่อว่า "ปมาณะ". คุณทั้งหลายมีศีลเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่อปมาณะนั้น และโลกิยโลกุตตรผลทั้งหลายอันเป็นวิบากของกุศลเหล่านั้น ชื่อว่า "อัปปมาณะ". หรืออีกนัยหนึ่ง พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นมีคุณอันประมาณมิได้ มีคุณอันนับมิได้ แม้เพราะเหตุนี้ จึงชื่อว่า "อัปปมาโณ". คำว่า "ปมาณวันตานิ" คือ ประกอบด้วยธรรมอันเป็นเครื่องกำหนดที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "อหิวิจฉิกา" เป็นการแสดงประเภทของสัตว์เลื้อยคลานเท่านั้น. คำว่า "อุณณนาภี" คือ แมงมุมที่มีขนที่ท้อง. คำว่า "สรภู" คือ จิ้งจกบ้าน.

Paṭikkamantūti apagacchantu, mā maṃ vihesayiṃsūti attho. Sohaṃ namoti ettha ‘‘karomī’’ti pāṭhaseso. Yasmā mayā mettādīhi tumhākañca mayhañca rakkhā katā, yasmā ca sohaṃ bhagavato namo karomi, vipassīādīnaṃ sattannampi namo karomi, tasmā paṭikkamantu bhūtānīti yojanā.

คำว่า "ปฏิกกมันตุ" คือ ขอจงหลีกไป, อรรถว่า ขออย่าเบียดเบียนเราเลย. ในบทว่า "โสหังนะโม" มีบทที่เหลือคือ "กโรมิ" (ย่อมกระทำ). เพราะเหตุใด การคุ้มครองท่านทั้งหลายและของเราอันเรากระทำแล้วด้วยเมตตาเป็นต้น, และเพราะเหตุใด เรานั้นย่อมกระทำความนอบน้อมต่อพระผู้มีพระภาค และย่อมกระทำความนอบน้อมต่อพระพุทธเจ้าทั้ง ๗ พระองค์มีพระวิปัสสีเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น ขอสัตว์ทั้งหลายจงหลีกไปเถิด นี้เป็นการประกอบความ.

Aññamhīti kāmarāge asubhamanasikārādinā chetabbeti attho. Aṅgajātanti bījavirahitaṃ purisanimittaṃ. Bīje hi chinne opakkamikapaṇḍako nāma abhabbo hotīti vadanti. Eke pana ‘‘bījassāpi chedanakkhaṇe [Pg.230] dukkaṭāpatti eva kamena purisindriyādike antarahite paṇḍako nāma abhabbo hoti, tadā liṅganāsanāya nāsetabbo’’ti vadanti. Tādisaṃ vā dukkhaṃ uppādentassāti muṭṭhippahārādīhi attano dukkhaṃ uppādentassa.

คำว่า "ในอย่างอื่น" คือ ในกามราคะที่พึงตัดด้วยอสุภมนสิการเป็นต้น นี้เป็นอรรถ. คำว่า "อังคชาต" คือ นิมิตของบุรุษที่ปราศจากอัณฑะ. ด้วยว่า เมื่ออัณฑะถูกตัดแล้ว บัณเฑาะก์ชื่อโอปักกมิกะย่อมเป็นผู้ไม่ควรบวช อาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้อย่างนี้. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "แม้ในขณะที่ตัดอัณฑะ ก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น, เมื่อปุริสินทรีย์เป็นต้นอันตรธานไปตามลำดับ บัณเฑาะก์ชื่ออภัพพะย่อมเป็น, ในเวลานั้น พึงให้ฉิบหายด้วยการทำลายเพศ". คำว่า "หรือแก่ผู้ยังทุกข์เช่นนั้นให้เกิดขึ้น" คือ แก่ผู้ยังทุกข์ของตนให้เกิดขึ้นด้วยการชกด้วยหมัดเป็นต้น.

252. Pāḷiyaṃ tuyheso pattoti ‘‘yo ca arahā ceva iddhimā ca, tassa dinnamevā’’ti seṭṭhinā vuttaṃ, taṃ sandhāya vadati. Taṃ pattaṃ gahetvā tikkhattuṃ rājagahaṃ anupariyāyīti ettha veḷuparamparāya baddhapattassa uparibhāge ākāse nagaraṃ tikkhattuṃ anupariyāyitvā ṭhitabhāvaṃ sandhāya ‘‘pattaṃ gahetvā’’ti vuttaṃ, na pana thero hatthena pattaṃ sayameva aggahesi. Keci pana vadanti ‘‘iddhibalena taṃ pattaṃ veḷuparamparato muñcitvā theraṃ anubandhamāno aṭṭhāsi, so ca anena hatthena gahito viya ahosī’’ti. Tathā ṭhitameva pana sandhāya ‘‘bhāradvājassa hatthato pattaṃ gahetvā’’ti vuttaṃ. Te ca manussā…pe… anubandhiṃsūti ye ca manussā paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ nāddasaṃsu, te amhākampi pāṭihāriyaṃ dassehīti theramanubandhiṃsu. Thero ca sīhabyagghādirūpaṃ gahetvā vikubbaniddhiṃ dasseti, te ca acchariyabbhutajātā uccāsaddā mahāsaddā ahesuṃ. Tenāha ‘‘kiṃ nu kho so, ānanda, uccāsaddo mahāsaddo’’ti. Iddhipāṭihāriyaṃ na dassetabbanti ettha ‘‘yo pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumāravaṇṇaṃ vā dasseti, nāgavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evamāgatā attano sarīrassa vikārāpādanavasappavattā vikubbaniddhi adhippetāti āha ‘‘adhiṭṭhāniddhi pana appaṭikkhittā’’ti. Pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati, sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā āvajjetvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘‘bahuko homī’’ti (paṭi. ma. 3.10) evaṃ dassitā adhiṭṭhānavasena nipphannā adhiṭṭhāniddhi nāma. Gihivikaṭānīti gihisantakāni.

๒๕๒. ในพระบาลี คำว่า "บาตรนี้เป็นของท่าน" นั้น เศรษฐีกล่าวว่า "ผู้ใดเป็นพระอรหันต์และมีฤทธิ์ บาตรนั้นย่อมเป็นของผู้นั้น" (พระอรรถกถาจารย์) กล่าวหมายถึงคำนั้น. ในคำว่า "ถือบาตรนั้นเวียนรอบกรุงราชคฤห์สามครั้ง" นั้น หมายถึงการที่บาตรที่ผูกด้วยไม้ไผ่ต่อกันนั้น ลอยอยู่ในอากาศเหนือเมือง เวียนรอบสามครั้งแล้วตั้งอยู่ จึงกล่าวว่า "ถือบาตร" แต่พระเถระมิได้ถือบาตรด้วยมือของตนเอง. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "บาตรนั้นด้วยอานุภาพฤทธิ์ ได้หลุดจากไม้ไผ่ที่ต่อกันแล้วติดตามพระเถระไป และบาตรนั้นก็เป็นประหนึ่งว่าพระเถระถือด้วยมือของท่านเอง". กล่าวว่า "ถือบาตรจากมือของภารทวาชะ" ก็หมายถึงการที่บาตรตั้งอยู่เช่นนั้นเอง. คำว่า "มนุษย์เหล่านั้น...ติดตามไป" หมายถึง มนุษย์เหล่าใดที่ไม่ได้เห็นปาฏิหาริย์ในครั้งแรก มนุษย์เหล่านั้นได้ติดตามพระเถระไปพลางกล่าวว่า "ขอท่านจงแสดงปาฏิหาริย์แก่พวกเราด้วยเถิด". พระเถระได้แสดงวิกุพพนะอิทธิ (ฤทธิ์เนรมิตกาย) โดยการเนรมิตรูปเป็นสีหะและเสือเป็นต้น และมนุษย์เหล่านั้นก็เกิดความอัศจรรย์ใจ ส่งเสียงดังอื้ออึง. เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า "ดูกรอานนท์ เสียงดังอื้ออึงนั้นคืออะไรหนอ?". ในคำว่า "ไม่พึงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์" นี้ หมายถึงวิกุพพนะอิทธิที่เกิดขึ้นโดยการทำให้ร่างกายของตนเองแปรเปลี่ยนไป เช่น "ภิกษุใดละรูปกายปกติแล้วแสดงรูปเป็นกุมาร หรือแสดงรูปเป็นนาค... หรือแสดงกองทัพที่จัดเป็นกระบวนต่าง ๆ" ดังนี้ (ปฏิ. ม. 3.13) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แต่อธิษฐานอิทธิไม่เป็นที่ห้าม". อิทธิที่สำเร็จด้วยอำนาจแห่งอธิษฐานที่แสดงไว้ว่า "โดยปกติเป็นคนเดียว ย่อมมนสิการให้เป็นจำนวนมาก มนสิการให้เป็นร้อย เป็นพัน หรือเป็นแสน แล้วอธิษฐานด้วยญาณว่า 'ขอเราจงเป็นจำนวนมากเถิด' " (ปฏิ. ม. 3.10) ชื่อว่า อธิษฐานอิทธิ. คำว่า "คิหิวิกฏานิ" หมายถึง สิ่งของที่เป็นของคฤหัสถ์.

253. Pāḷiyaṃ na acchupiyantīti na phusitāni honti. Rūpakākiṇṇānīti itthirūpādīhi ākiṇṇāni.

๒๕๓. ในพระบาลี คำว่า "นะ อัจฉุปิยันติ" หมายถึง ไม่ถูกสัมผัส. คำว่า "รูปกากิณณานิ" หมายถึง สิ่งที่ระคนด้วยรูปหญิงเป็นต้น.

254. Bhūmiādhāraketi dantādīhi kate valayādhārake. Etassa valayādhārakassa anuccatāya ṭhapitā pattā na paripatantīti ‘‘tayo patte [Pg.231] ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Anuccatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘bhūmiādhārako’’ti vutto. Dāruādhārakadaṇḍādhārakesūti ekadārunā kataādhārake, bahūhi daṇḍehi kataādhārake ca. Ete ca uccatarā honti pattehi saha patanasabhāvā. Tena ‘‘susajjitesū’’ti vuttaṃ. Bhamakoṭisadisoti yattha dhamakaraṇādiṃ pavesetvā likhanti, tassa bhamakassa koṭiyā sadiso. Tādisassa dāruādhārakassa avitthiṇṇatāya ṭhapitopi patto patatīti ‘‘anokāso’’ti vutto.

๒๕๔. คำว่า "ภูมิอาธารกะ" หมายถึง ที่รองบาตรที่เป็นห่วงทำด้วยงาเป็นต้น. เพราะที่รองบาตรที่เป็นห่วงนี้ไม่สูง บาตรที่วางไว้จึงไม่ตก จึงกล่าวว่า "ควรวางบาตรได้สามใบ". ที่รองบาตรนี้ถูกเรียกว่า "ภูมิอาธารกะ" ก็เพราะหมายถึงความไม่สูงนั่นเอง. คำว่า "ทารุอาธารกะ ทัณฑาธารกะ" หมายถึง ที่รองบาตรที่ทำด้วยไม้ท่อนเดียว และที่รองบาตรที่ทำด้วยท่อนไม้หลายท่อน. ที่รองบาตรทั้งสองชนิดนี้สูงกว่า และมีลักษณะที่บาตรจะตกลงมาพร้อมกับที่รองได้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในที่ที่จัดวางไว้ดีแล้ว". คำว่า "ภมโกฏิสทิโส" หมายถึง ที่รองบาตรที่เหมือนปลายของเครื่องกลึงที่ใช้ใส่ธรรมกรณเป็นต้นแล้วกลึง. เพราะที่รองบาตรไม้เช่นนั้นไม่กว้าง บาตรที่วางไว้ก็ย่อมตกได้ จึงกล่าวว่า "ไม่มีที่ (สำหรับวาง)".

Ālindakamiḍḍhikādīnanti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ, uccavatthukānanti attho. Bāhirapasseti pāsādādīnaṃ bahikuṭṭe. Tanukamiḍḍhikāyāti vedikāya. Sabbattha pana hatthappamāṇato abbhantare ṭhapetuṃ vaṭṭati. Ādhāre pana tato bahipi vaṭṭati.

คำว่า "อาลินทกมิฑฒิกาทีนัง" หมายถึง สิ่งที่มีพื้นสูง เช่น ปมุขมิฑฒิกะเป็นต้น. คำว่า "พาหิรปัสเส" หมายถึง ที่ผนังด้านนอกของปราสาทเป็นต้น. คำว่า "ตนุกมิฑฒิกายะ" หมายถึง ที่ราวลูกกรง. แต่ในที่ทุกแห่ง ควรวางไว้ภายในขนาดของบาตร. ส่วนที่รองบาตรนั้น ควรวางไว้นอกขนาดนั้นก็ได้.

Pāḷiyaṃ oṭṭhoti mukhavaṭṭi. Pattamāḷakanti upacikānaṃ anuṭṭhahanatthāya bhūmito uccataraṃ kataṃ vedikākāramāḷakaṃ. Mahāmukhakuṇḍasaṇṭhānāti mahāmukhacāṭisaṇṭhānā. Laggentassa dukkaṭanti kevalaṃ pattaṃ laggentassa, na thavikāya laggentassāti vadanti. Vīmaṃsitabbaṃ. Aññena pana bhaṇḍakenāti aññena bhārabandhanena bhaṇḍakena. ‘‘Bandhitvā olambetu’’nti vuttattā pattatthavikāya aṃsabaddhako yathā laggitaṭṭhānato na parigaḷati, tathā sabbathāpi bandhitvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Bandhitvāpi upari ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti upari nisīdantā ottharitvā bhindantīti vuttaṃ. Tattha ṭhapetuṃ vaṭṭatīti nisīdanasaṅkābhāvato vuttaṃ. Bandhitvā vāti bandhitvā ṭhapitachatte vā. Yo kocīti bhattapūropi tucchapattopi.

ในพระบาลี คำว่า "โอฏฐะ" หมายถึง ขอบปาก. คำว่า "ปัตตมาฬกะ" หมายถึง ที่วางบาตรที่ทำเป็นรูปราวลูกกรงให้สูงจากพื้นมาก เพื่อไม่ให้ปลวกขึ้นได้. คำว่า "มหามุขกุณฑสัณฐานา" หมายถึง มีสัณฐานเหมือนหม้อปากกว้าง. คำว่า "ลัคเคนตัสสะ ทุกกฏัง" หมายถึง ภิกษุผู้แขวนบาตรเปล่าต้องอาบัติทุกกฏ แต่ถ้าแขวนด้วยถุงบาตรไม่เป็นอาบัติทุกกฏ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวอย่างนี้. พึงพิจารณา. คำว่า "อัญเญนะ ปะนะ ภัณฑะเกนะ" หมายถึง ด้วยเครื่องผูกอื่นที่เป็นเครื่องผูกของ. เพราะมีการกล่าวว่า "พึงผูกแล้วห้อยลง" จึงควรผูกและวางไว้ในที่ทุกแห่ง โดยที่สายสะพายของถุงบาตรไม่เลื่อนหลุดจากที่แขวน. ที่กล่าวว่า "ไม่ควรผูกแล้ววางไว้ข้างบน" นั้น หมายถึง เพราะภิกษุที่นั่งข้างบนอาจกดทับจนบาตรแตกได้. ที่กล่าวว่า "ควรวางไว้ในที่นั้น" นั้น หมายถึง เพราะไม่มีความกังวลว่าจะมีการนั่งทับ. คำว่า "พันธิตวา วา" หมายถึง หรือผูกไว้ที่ร่มที่วางไว้. คำว่า "โย โกจิ" หมายถึง ทั้งบาตรที่เต็มด้วยภัตตาหารและบาตรเปล่า.

255. Pariharitunti divase divase piṇḍāya caraṇatthāya ṭhapetuṃ. Pattaṃ alabhantena pana ekadivasaṃ piṇḍāya caritvā bhuñjitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘tāvakālikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Paṇṇapuṭādīsupi eseva nayo. Abhuṃ meti abhūti mayhaṃ, vināso mayhanti attho. Pāḷiyaṃ pisāco vatamanti pisāco vatāyaṃ, ayameva vā pāṭho. Pisācillikāti pisācadārakā. Chavasīsassa pattoti chavasīsamayo patto. Pakativikārasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ.

๒๕๕. คำว่า "ปริหริตุง" หมายถึง การวางไว้เพื่อบิณฑบาตทุกวัน. แต่ภิกษุผู้ไม่ได้บาตร ควรบิณฑบาตในวันหนึ่ง กินแล้วทิ้งไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ควรบริโภคชั่วคราว". แม้ในภาชนะที่ทำด้วยใบไม้เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า "อะภุง เม" หมายถึง ความไม่เบาบางของฉัน, ความพินาศของฉัน. ในพระบาลี คำว่า "ปิสาโจ วะตะมัง" หมายถึง "ผู้นี้เป็นยักษ์หนอ" หรืออีกนัยหนึ่ง บทนี้เป็นบทที่มาในอรรถกถาเอง. คำว่า "ปิสาจิลลิกา" หมายถึง ลูกยักษ์. คำว่า "ฉวสีสัสสะ ปัตโต" หมายถึง บาตรที่ทำด้วยกะโหลกศีรษะผี. และวิภัตติฉัฏฐีนี้ย่อมมีในความสัมพันธ์แบบปกติกับวิการ.

Cabbetvāti [Pg.232] niṭṭhubhitvā. ‘‘Paṭiggahaṃ katvā’’ti vuttattā ucchiṭṭhahatthena udakaṃ gahetvā pattaṃ paripphositvā dhovanaghaṃsanavasena hatthaṃ dhovituṃ vaṭṭati, ettakena pattaṃ paṭiggahaṃ katvā hattho dhovito nāma na hoti. Ekaṃ udakagaṇḍusaṃ gahetvāti pattaṃ aphusitvā tattha udakameva ucchiṭṭhahatthena ukkhipitvā gaṇḍusaṃ katvā, vāmahattheneva vā pattaṃ ukkhipitvā mukhena gaṇḍusaṃ gahetumpi vaṭṭati. Bahi udakena vikkhāletvāti dvīsu aṅgulīsu āmisamattaṃ vikkhāletvā bahi gahetumpi vaṭṭati. Paṭikhāditukāmoti ettha na sayaṃ khāditukāmopi aññesaṃ khādanārahaṃ ṭhapetuṃ labhati. Tattheva katvāti patteyeva yathāṭhapitaṭṭhānato anuddharitvā. Luñcitvāti tato maṃsameva niravasesaṃ uppaṭṭetvā.

คำว่า "จัพเพตวา" หมายถึง ถ่มทิ้ง. เพราะมีการกล่าวว่า "ทำเป็นที่รองรับ" จึงควรเอาน้ำด้วยมือที่เปื้อนอาหาร พรมบาตร แล้วล้างมือด้วยการชุบและขูด แต่เพียงเท่านี้ยังไม่ชื่อว่าล้างมือโดยทำบาตรเป็นที่รองรับ. คำว่า "เอากลั้วน้ำคำเดียว" หมายถึง ไม่ให้ถูกบาตร เอาน้ำในบาตรนั้นขึ้นด้วยมือที่เปื้อนอาหาร ทำเป็นกลั้ว หรืออีกนัยหนึ่ง ควรยกบาตรด้วยมือซ้ายแล้วเอาน้ำกลั้วด้วยปาก. คำว่า "ล้างด้วยน้ำข้างนอก" หมายถึง ควรล้างเพียงอาหารที่ติดอยู่ที่นิ้วสองนิ้ว แล้วถือออกไปข้างนอก. ในคำว่า "ประสงค์จะเคี้ยว" นี้ แม้ตนเองไม่ประสงค์จะเคี้ยว ก็สามารถวางอาหารที่ควรเคี้ยวสำหรับผู้อื่นได้. คำว่า "ทำไว้ในที่นั้นเอง" หมายถึง ในบาตรนั่นเอง โดยไม่ยกออกจากที่ที่วางไว้. คำว่า "ลุญจิตวา" หมายถึง การลอกเนื้อออกจากที่นั้นทั้งหมดโดยไม่เหลือ.

256. Kiṇṇacuṇṇenāti surākiṇṇacuṇṇena. Makkhetunti sūciṃ makkhetuṃ. Nisseṇimpīti catūhi daṇḍehi cīvarappamāṇena āyatacaturassaṃ katvā baddhapaṭalampi. Ettha hi cīvarakoṭiyo samakaṃ bandhitvā cīvaraṃ yathāsukhaṃ sibbanti. Tattha attharitabbanti tassā nisseṇiyā upari cīvarassa upatthambhanatthāya attharitabbaṃ. Kathinasaṅkhātāya nisseṇiyā cīvarassa bandhanakarajju kathinarajjūti majjhimapadalopīsamāsoti āha ‘‘yāyā’’tiādi. Tattha yasmā dvinnaṃ paṭalānaṃ ekasmiṃ adhike jāte tattha valiyo honti, tasmā dupaṭṭacīvarassa paṭaladvayampi samakaṃ katvā bandhanakarajju kathinarajjūti veditabbaṃ.

๒๕๖. คำว่า "กิณณจุณเณนะ" หมายถึง ด้วยผงเชื้อสุรา. คำว่า "มักเขตุง" หมายถึง การทาเข็ม. คำว่า "นิสเสณิมปิ" หมายถึง แผ่นผ้าที่ผูกตรึงไว้ โดยทำเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดเท่าจีวรด้วยไม้สี่ท่อน. ในแผ่นผ้านี้ ย่อมผูกชายจีวรให้เสมอกันแล้วเย็บจีวรได้ตามสบาย. คำว่า "ตัตถะ อัตถริตัพพัง" หมายถึง ควรปูไว้บนโครงไม้นั้นเพื่อรองรับจีวร. คำว่า "กฐินรชชุ" หมายถึง เชือกสำหรับผูกจีวรกับโครงไม้ที่เรียกว่ากฐิน เป็นสมาสที่ลบพจน์กลางไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า "ยา ยา" เป็นต้น. ในบทว่า "ยา ยา" เป็นต้นนั้น เพราะเมื่อผ้าสองชั้นมีชั้นใดชั้นหนึ่งเกินไป ย่อมเกิดรอยย่นขึ้นในส่วนที่เกินนั้น เพราะเหตุนั้น จึงควรรู้ว่า "กฐินรชชุ" คือเชือกสำหรับผูกผ้าสองชั้นของจีวรสองชั้นให้เสมอกัน.

Pāḷiyaṃ kathinassa anto jīratīti kathine baddhassa cīvarassa pariyanto jīrati. Kathinanissitañhi cīvaraṃ idha nissayavohārena ‘‘kathina’’nti vuttaṃ ‘‘mañcā ghosantī’’tiādīsu viya. Anuvātaṃ paribhaṇḍanti kathine bandhanarajjūhi cīvarassa samantā pariyantassa ajīraṇatthaṃ yehi kehici coḷakehi dīghato anuvātaṃ, tiriyato paribhaṇḍañca sibbitvā kātuṃ yattha rajjuke pavesetvā daṇḍesu paliveṭhetvā cīvarasamakaṃ ākaḍḍhituṃ sakkā, tādisanti attho. Keci pana ‘‘kathinasaṅkhātesu kilañjādīsu eva ajīraṇatthāya anuvātaparibhaṇḍakaraṇaṃ anuññāta’’nti vadanti. Tassa majjheti purāṇakathinasseva anto. Bhikkhuno pamāṇenāti bhikkhuno cīvarassa pamāṇena. Aññaṃ nisseṇinti dīghato ca tiriyato ca aññaṃ daṇḍaṃ ṭhapetvā bandhituṃ.

ในพระบาลีที่ว่า "กฐินัสสะ อันโต ชีระติ" หมายถึง ชายผ้าจีวรที่ผูกติดกับกฐินย่อมเปื่อยไป แท้จริงแล้ว ผ้าจีวรที่อาศัยกฐินนี้ ในที่นี้ถูกเรียกว่า "กฐิน" ด้วยการเรียกตามนัยยะ (นัยยะโวหาร) เหมือนในประโยคว่า "เตียงส่งเสียง" เป็นต้น คำว่า "อนุวาตัง ปริภัณฑันติ" หมายถึง การทำชายผ้าด้านยาวและด้านขวางให้เป็นที่รัดรอบกฐิน เพื่อไม่ให้ชายผ้าจีวรที่ผูกติดกับกฐินเปื่อยไป โดยการเย็บด้วยผ้าชิ้นใดชิ้นหนึ่ง แล้วสอดเชือกเข้าไปในชายผ้านั้น พันเชือกกับไม้ แล้วดึงให้ตึงเท่ากับผ้าจีวร ซึ่งสามารถทำได้ นี่คือความหมาย แต่บางอาจารย์กล่าวว่า "การทำชายผ้าด้านยาวและด้านขวางเพื่อไม่ให้เปื่อยนั้น ทรงอนุญาตเฉพาะในสิ่งที่เป็นกฐิน เช่น เสื่อ เป็นต้น เท่านั้น" คำว่า "ตัสสะ มัชเฌ" หมายถึง ภายในของกฐินเก่าเท่านั้น คำว่า "ภิกขุโน ปะมาเณนาติ" หมายถึง ด้วยขนาดของผ้าจีวรของภิกษุ คำว่า "อัญญัง นิสเสณิ" หมายถึง การวางไม้ท่อนอื่นทั้งด้านยาวและด้านขวางแล้วผูกไว้

Bidalakanti [Pg.233] diguṇakaraṇasaṅkhātakiriyāvisesassa adhivacanaṃ. Tenāha ‘‘duguṇakaraṇa’’nti. Pavesanasalākanti valīnaṃ aggahaṇatthāya pavesanakaveḷusalākādi. Pāḷiyaṃ paṭiggahanti aṅgulikañcukaṃ.

คำว่า “พิทะละกัง” เป็นชื่อของกิริยาพิเศษที่เรียกว่าการทำสองชั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ทวิคุณะกะระณัง” คำว่า “ปะเวสะนะสะลากัง” หมายถึง ไม้ไผ่ซีกสำหรับสอดเข้าไปเป็นต้น เพื่อไม่ให้เกิดรอยย่น ในพระบาลี คำว่า “ปะฏิคคะหัง” หมายถึง ปลอกนิ้ว

257. Pāti nāma bhaṇḍaṭṭhapanako bhājanaviseso. Pāḷiyaṃ paṭiggahathavikanti pātiādibhājanatthavikaṃ. Cinitunti uccavatthupariyantassa apatanatthāya iṭṭhakādīhi cinituṃ. Ālambanabāhanti ālambanarajjudaṇḍādi. Paribhijjatīti kaṭasārādikaṃ kathinamajjhe bhaṅgaṃ hoti. Ussāpetvāti daṇḍakathinaṃ sandhāya vuttaṃ.

๒๕๗. คำว่า “ปาติ” คือภาชนะพิเศษสำหรับเก็บสิ่งของ ในพระบาลี คำว่า “ปะฏิคคะหะถะวิกัง” หมายถึง ถุงสำหรับใส่ภาชนะมีถาดเป็นต้น คำว่า “จินิตุง” หมายถึง การก่อด้วยอิฐเป็นต้น เพื่อไม่ให้ขอบของสิ่งก่อสร้างที่สูงพังทลายลงมา คำว่า “อาลัมพะนะพาหัง” หมายถึง เชือกสำหรับดึง ไม้เท้า เป็นต้น คำว่า “ปะริภิชชะติ” หมายถึง เสื่อลำแพนเป็นต้น ย่อมขาดวิ่นไปตรงกลางกฐิน คำว่า “อุสสาเปตวา” กล่าวโดยอ้างถึงกฐินที่ทำด้วยไม้

258-9. Udakaṃ akappiyanti sappāṇakaṃ. Upanandhīti veraṃ bandhi. Addhānamaggo paṭipajjitabboti ettha addhayojanaṃ addhānamaggo nāma, taṃ paṭipajjitukāmassa sañcicca vihārūpacārātikkamane āpatti. Asañcicca gatassa pana yattha sarati, tattha ṭhatvā saṅghāṭikaṇṇādiṃ anadhiṭṭhahitvā gamane padavārena āpattīti veditabbaṃ. Na sammatīti na pahoti.

๒๕๘-๙. คำว่า “อุทะกัง อะกับปิยัง” หมายถึง น้ำที่มีสัตว์ คำว่า “อุปะนันทิ” หมายถึง ผูกเวร ในบทว่า “อัทธานะมัคโค ปะฏิปัชชิตัพโพ” นั้น ชื่อว่าทางไกลคือครึ่งโยชน์ ภิกษุผู้ประสงค์จะเดินทางนั้น หากจงใจก้าวล่วงเขตวัดไปโดยรู้ว่าไม่มีเครื่องกรองน้ำ ย่อมต้องอาบัติ แต่สำหรับภิกษุที่ไปโดยไม่รู้ (ว่าไม่มีเครื่องกรองน้ำ) เมื่อระลึกได้ ณ ที่ใด พึงหยุด ณ ที่นั้น หากไม่ตั้งอธิษฐานชายสังฆาฏิเป็นต้น แล้วเดินต่อไป ย่อมต้องอาบัติด้วยจำนวนก้าวเท้า พึงทราบดังนี้ คำว่า “นะ สัมมะติ” หมายถึง ไม่พอเพียง

260. Abhisannakāyāti semhādidosasannicitakāyā. Tattha majjheti aggaḷapāsakassa majjhe. Uparīti aggaḷapāsakassa uparibhāge. Udakaṭṭhapanaṭṭhānanti udakaṭṭhapanatthāya paricchinditvā kataṭṭhānaṃ.

๒๖๐. คำว่า “อะภิสันนะกายา” หมายถึง ผู้มีร่างกายที่สะสมโทษมีเสมหะเป็นต้น คำว่า “ตัตถะ มัชเฌ” หมายถึง ตรงกลางของดาลที่เสียบไว้ที่กรอบประตู คำว่า “อุปะริ” หมายถึง ส่วนบนของดาล คำว่า “อุทะกัฏฐะปะนะฏฐานัง” หมายถึง สถานที่ที่จัดแบ่งไว้สำหรับวางน้ำ

261. Pāḷiyaṃ udapānanti kūpaṃ. Nīcavatthukoti kūpassa samantā kūlaṭṭhānaṃ, bhūmisamaṃ tiṭṭhatīti attho. Udakena otthariyyatīti samantā vassodakaṃ āgantvā kūpe patatīti attho.

๒๖๑. ในพระบาลี คำว่า “อุทะปานัง” หมายถึง บ่อน้ำ คำว่า “นีจะวัตถุกโก” หมายถึง สถานที่ริมบ่อน้ำโดยรอบนั้นเสมอกับพื้นดินปกติ นี่คือความหมาย คำว่า “อุทะเกนะ โอตถะริยยะติ” หมายถึง น้ำฝนไหลมาจากรอบทิศแล้วตกลงไปในบ่อน้ำ นี่คือความหมาย

262. Vāhentīti ussiñcanti. Arahaṭaghaṭiyantaṃ nāma cakkasaṇṭhānaṃ anekāraṃ are are ghaṭikāni bandhitvā ekena, dvīhi vā paribbhamiyamānayantaṃ.

๒๖๒. คำว่า “วาเหนติ” หมายถึง พวกเขารินน้ำ ชื่อว่า “อะระหะฏะฆะฏิยันตัง” คือเครื่องจักรที่มีลักษณะเหมือนล้อเกวียน มีซี่ล้อหลายซี่ ผูกหม้อน้ำรูปดอกบัวไว้ที่ซี่ล้อแต่ละซี่ แล้วคนหนึ่งหรือสองคนช่วยกันหมุนเครื่องจักรนั้น

263. Āviddhapakkhapāsakanti kaṇṇikamaṇḍalassa samantā ṭhapitapakkhapāsakaṃ. Maṇḍaleti kaṇṇikamaṇḍale. Pakkhapāsake ṭhapetvāti samantā caturassākārena phalakādīni ṭhapetvā.

๒๖๓. คำว่า “อาวิทธะปักขะปาสะกัง” หมายถึง มีปีกที่วางไว้รอบวงกลมตรงกลาง คำว่า “มัณฑะเล” หมายถึง ที่วงกลมตรงกลาง คำว่า “ปักขะปาสะเก ฐะเปตวา” หมายถึง การวางแผ่นไม้เป็นต้นให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสโดยรอบ

264. Namatakaṃ [Pg.234] nāma santhatasadisanti keci vadanti. Keci pana ‘‘rukkhatacamaya’’nti. Cammakhaṇḍaparihārenāti anadhiṭṭhahitvā sayanāsanavidhināti attho. Peḷāyāti aṭṭhaṃsasoḷasaṃsādiākārena katāya bhājanākārāya peḷāya. Yattha uṇhapāyāsādiṃ pakkhipitvā upari bhojanapātiṃ ṭhapenti bhattassa uṇhabhāvāvigamanatthaṃ, tādisassa bhājanākārassa ādhārassetaṃ adhivacanaṃ. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘āsittakūpadhāna’’nti vuttaṃ. Tassa ca pāyāsādīhi āsittakādhāroti attho. Idañca āsittakūpadhānaṃ paccantesu na jānanti kātuṃ, majjhimadeseyeva karonti. Keci pana ‘‘gihiparibhogo ayomayādi sabbopi ādhāro āsittakūpadhānameva anulometī’’ti vadanti, eke pana ‘‘kappiyalohamayo ādhāro maḷorikameva anulometī’’ti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Pubbe pattaguttiyā ādhāro anuññāto. Idāni bhuñjituṃ maḷorikā anuññātā. Chiddanti chiddayuttaṃ. Viddhanti antovinividdhachiddaṃ. Āviddhanti samantato chiddaṃ.

๒๖๔. บางอาจารย์กล่าวว่า “นะมะตะกัง” คือสิ่งที่คล้ายกับเครื่องลาด แต่บางอาจารย์กล่าวว่า “ทำด้วยเปลือกไม้” คำว่า “จัมมะขัณฑะปะริหาเรนาติ” หมายถึง ด้วยวิธีจัดที่นอนที่นั่งโดยไม่ตั้งอธิษฐาน นี่คือความหมาย คำว่า “เปฬายาติ” หมายถึง โต๊ะที่ทำเป็นรูปทรงภาชนะ มีแปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม เป็นต้น ในโต๊ะนั้น พวกเขาวางข้าวปายาสร้อนเป็นต้นลงไป แล้ววางถาดอาหารไว้ข้างบน เพื่อไม่ให้ข้าวเย็นลง ชื่อนี้เป็นชื่อของภาชนะรองรับที่มีลักษณะเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงกล่าวว่า “อาสิตตะกูปะธานัง” และความหมายของบทนั้นคือ โต๊ะที่รินข้าวปายาสเป็นต้นลงไป และโต๊ะนี้ ชาวปัจจันตชนบทไม่รู้จักทำ ทำกันเฉพาะในมัชฌิมประเทศเท่านั้น แต่บางอาจารย์กล่าวว่า “ภาชนะรองรับทั้งหมดที่ทำด้วยเหล็กเป็นต้น ซึ่งเป็นของใช้ของคฤหัสถ์ ย่อมอนุโลมเข้ากับอาสิตตะกูปะธานะเท่านั้น” ส่วนอาจารย์บางท่านกล่าวว่า “ภาชนะรองรับที่ทำด้วยโลหะที่ควร ย่อมอนุโลมเข้ากับมะฬอริกะเท่านั้น” พึงพิจารณาแล้วถือเอา แต่ก่อน ทรงอนุญาตที่รองบาตรเพื่อรักษาบาตร บัดนี้ ทรงอนุญาตมะฬอริกะ (โต๊ะ) เพื่อฉัน คำว่า “ฉิททัง” หมายถึง มีรู คำว่า “วิทธัง” หมายถึง มีรูยาวที่เจาะทะลุเข้าไปข้างใน คำว่า “อาวิทธัง” หมายถึง มีรูโดยรอบ

265. Pattaṃ nikkujjitunti ettha kammavācāya asambhogakaraṇavaseneva nikkujjanaṃ, na pattānaṃ adhomukhaṭṭhapanena. Tenāha ‘‘asambhogaṃ saṅghena karotū’’tiādi, taṃ vaḍḍhaṃ kammavācāya saṅghena saddhiṃ asambhogaṃ saṅgho karotūti attho.

๒๖๕. ในคำว่า “ปัตตัง นิกกุชชิตุง” นั้น การคว่ำบาตรย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งการทำให้ไม่พึงบริโภคร่วมกันด้วยกรรมวาจาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการวางบาตรคว่ำหน้าลง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “สังฆะ จงทำให้วัฑฒะลิจฉวีนั้นไม่พึงบริโภคร่วมกับสงฆ์ด้วยกรรมวาจา” เป็นต้น นี่คือความหมาย

Pattaṃ nikkujjeyyāti vaḍḍhassa pattanikkujjanadaṇḍakammaṃ kareyya. Asambhogaṃ saṅghena karaṇanti saṅghena vaḍḍhassa asambhogakaraṇaṃ. Yathā asambhogo hoti, tathā karaṇanti attho. Nikkujjito…pe… asambhogaṃ saṅghenāti ettha saṅghena asambhogo hotīti attho daṭṭhabbo. Evaṃ bhagavatā asambhogakaraṇassa āṇattattā, kammavācāya ca sāvitattā, aṭṭhakathāyañca ‘‘koci deyyadhammo na gahetabbo’’ti vuttattā patte nikkujjite tassa santakaṃ ñatvā gaṇhantassa dukkaṭamevāti gahetabbaṃ.

คำว่า “ปัตตัง นิกกุชเชยยะ” หมายถึง พึงทำกรรมลงโทษด้วยการคว่ำบาตรแก่วัฑฒะลิจฉวี คำว่า “อะสัมโภคัง สังเฆนะ กะระณัง” หมายถึง การที่สงฆ์ทำให้วัฑฒะลิจฉวีไม่พึงบริโภคร่วมกัน ความหมายคือ การกระทำโดยประการใดที่ทำให้ไม่พึงบริโภคร่วมกัน ในบทว่า “นิกกุชชิโต...เป... อะสัมโภคัง สังเฆนาติ” พึงทราบความหมายว่า “ไม่พึงบริโภคร่วมกับสงฆ์” ดังนี้ พึงถือเอาดังนี้ว่า เพราะพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติการทำให้ไม่พึงบริโภคร่วมกัน และเพราะได้ประกาศด้วยกรรมวาจา และเพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ไม่พึงรับสิ่งของที่ควรให้ใดๆ” ดังนั้น เมื่อมีการคว่ำบาตรแล้ว ภิกษุผู้รับสิ่งของของทายกนั้นโดยรู้ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น

Accayoti ñāyappaṭipattiṃ atikkamitvā pavatti, aparādhoti attho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma pavatto. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ te aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkatītiādīsu alābhāya [Pg.235] parisakkanādito viratoti evamattho gahetabbo. Asambhogaṃ bhikkhusaṅghenāti ettha ‘‘kato’’ti pāṭhaseso.

คำว่า “อัจจะโย” หมายถึง การเกิดขึ้นโดยล่วงเลยการปฏิบัติที่ชอบธรรม, ความผิด นี่คือความหมาย คำว่า “มัง อัจจะคะมา” หมายถึง ล่วงเลยฉันไปแล้ว คำว่า “ตัง เต มะยัง ปะฏิคคัณหามะ” หมายถึง พวกเราอดทนต่อความผิดนั้นของท่าน ในบทว่า “นะ ภิกขูนัง อะลาภายะ ปะริสักกะติ” เป็นต้น พึงถือเอาความหมายว่า “งดเว้นจากการพยายามเพื่อไม่ให้ภิกษุได้ลาภ” ดังนี้ ในบทว่า “อะสัมโภคัง ภิกขุสังเฆนาติ” มีบทที่เหลืออยู่คือ “กะโต” (กระทำแล้ว)

268. Yāva pacchimā sopānakaḷevarāti paṭhamasopānaphalakaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi pacchā dussena santhatattā eva vuttaṃ. ‘‘Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatī’’ti idaṃ thero anāgate bhikkhūnaṃ celapaṭikassa akkamanapaccayā apavādaṃ sikkhāpadapaññattiyā nivāraṇena bhagavato anukampaṃ sandhāyāha. Apagatagabbhāti vijātaputtā. Tenāha ‘‘maṅgalatthāyā’’ti.

๒๖๘. คำว่า “ยาวะ ปัจฉิมา โสปานะกะเฬวะรา” กล่าวโดยอ้างถึงแผ่นกระดานขั้นบันไดแรก แท้จริงแล้ว คำนั้นกล่าวไว้เช่นนั้น เพราะแผ่นกระดานขั้นบันไดแรกนั้นถูกปูด้วยผ้าในภายหลัง คำว่า “พระตถาคตทรงอนุเคราะห์หมู่ชนในภายหลัง” นี้ พระเถระกล่าวโดยอ้างถึงพระมหากรุณาของพระผู้มีพระภาคที่ทรงห้ามภิกษุไม่ให้เหยียบผ้าปูด้วยการบัญญัติสิกขาบท เพื่อป้องกันการตำหนิเป็นต้น อันเนื่องมาจากการเหยียบผ้าปูของภิกษุในอนาคต คำว่า “อะปะคะตะคัพภา” หมายถึง ผู้ที่คลอดบุตรแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นมงคล”

269-270. Bījaninti caturassabījaniṃ. Ekapaṇṇacchattanti tālapaṇṇādinā ekena pattena katachattaṃ.

๒๖๙-๒๗๐. คำว่า “พีชะนิง” หมายถึง พัดสี่เหลี่ยม คำว่า “เอะกะปัณณะฉัตตัง” หมายถึง ฉัตรที่ทำด้วยใบไม้ใบเดียว เช่น ใบตาลเป็นต้น

274-5. Anurakkhaṇatthanti pariggahetvā gopanatthaṃ. Dīghaṃ kārentīti kesehi saddhiṃ acchinditvā ṭhapāpenti. Catukoṇanti yathā upari nalāṭantesu dve, heṭṭhā hanukapasse dveti cattāro koṇā paññāyanti, evaṃ caturassaṃ katvā kappāpanaṃ. Pāḷiyaṃ dāṭhikaṃ ṭhapāpentīti uttaroṭṭhe massuṃ acchinditvā ṭhapāpenti. Rudhīti khuddakavaṇaṃ.

๒๗๔-๕. คำว่า “อะนุรักขะณัตถัง” หมายถึง เพื่อการเก็บรักษาและดูแล. คำว่า “ทีฆัง กาเรนติ” หมายถึง พวกเขาให้ไว้ผมยาวโดยไม่ตัดพร้อมกับเส้นผม. คำว่า “จะตุโกณัง” หมายถึง การให้โกนผมเป็นสี่เหลี่ยม โดยที่มุมสี่มุมปรากฏขึ้น คือสองมุมที่ขมับด้านบน และสองมุมที่ข้างกรามด้านล่าง. ในพระบาลี คำว่า “ทาฐิกัง ฐะปาเปนติ” หมายถึง พวกเขาให้ไว้หนวดที่ริมฝีปากบนโดยไม่ตัด. คำว่า “รุธิ” หมายถึง แผลเล็กๆ.

277. Pāḷiyaṃ lohabhaṇḍakaṃsabhaṇḍasannicayoti lohabhaṇḍassa, kaṃsabhaṇḍassa ca sannicayoti attho. Bandhanamattanti vāsidaṇḍādīnaṃ koṭīsu apātanatthaṃ lohehi bandhanaṃ. Tantakanti āyogavāyanatthaṃ tadākārena pasāritatantaṃ.

๒๗๗. ในพระบาลี คำว่า "โลหภัณฑ์กังสภัณฑ์สันนิจะโย" หมายถึง การสะสมภาชนะทองแดงและภาชนะสำริด. คำว่า "พันธนัมมัตตัง" หมายถึง การผูกด้วยโลหะเพื่อป้องกันไม่ให้ด้ามขวานเป็นต้นแตกที่ปลาย. คำว่า "ตันตะกัง" หมายถึง เครื่องทอผ้าที่ขึงไว้ในลักษณะของสายรัดเพื่อทอสายรัด.

278. ‘‘Yattha sarati, tattha bandhitabba’’nti etena asañcicca kāyabandhanaṃ abandhitvā paviṭṭhassa anāpattīti dasseti. Murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā katanti evaṃ bahurajjuke ekato katvā nānāvaṇṇehi suttehi katanti keci vadanti. Ekavaṇṇasuttenāpi valayaghaṭakādivikāraṃ dassetvā veṭhitampi murajameva. Vikāraṃ pana adassetvā maṭṭhaṃ katvā nirantaraṃ veṭhitaṃ vaṭṭati. Teneva dutiyapārājikasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ ‘bahurajjuka’nti na vattabbaṃ, vaṭṭatī’’ti. Muddikakāyabandhanaṃ nāma caturassaṃ akatvā [Pg.236] sajjitaṃ. Pāmaṅgadasā caturassā. Mudiṅgasaṇṭhānenāti varakasīsākārena. Pāsantoti dasāpariyosānaṃ.

๒๗๘. ด้วยบทว่า "ยัตถะ สะระติ ตัตถะ พันธิตัพพัง" นี้ แสดงว่าภิกษุผู้เข้าไปโดยไม่ได้ตั้งใจผูกประคดเอว ย่อมไม่มีอาบัติ. คำว่า "มุระชะวัฏฏิสัณฐานัง เวเฐตวา กะตัง" บางอาจารย์กล่าวว่า หมายถึงการนำเชือกหลายเส้นมารวมกันแล้วพันด้วยด้ายหลากสี. แม้ประคดที่พันด้วยด้ายสีเดียว โดยแสดงความแตกต่างเช่นกำไลหรือหม้อดอกบัว ก็ยังเป็นมุระชะ. แต่ถ้าไม่แสดงความแตกต่าง ทำให้เรียบและพันต่อเนื่องกัน ย่อมควร. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาปาราชิกที่สองจึงกล่าวว่า "การนำเชือกหลายเส้นมารวมกันแล้วพันด้วยเชือกเส้นเดียวอย่างต่อเนื่อง ไม่ควรเรียกว่า 'พหุรัชชุกะ' แต่ย่อมควร." ประคดเอวที่เรียกว่า "มุททิกะ" คือประคดที่ทำขึ้นโดยไม่เป็นสี่เหลี่ยม. พู่ของปามังคะเป็นสี่เหลี่ยม. คำว่า "มุทิงคะสัณฐาเนนะ" หมายถึงมีลักษณะเหมือนหัวข้าวฟ่าง. คำว่า "ปาสันโต" หมายถึงปลายพู่.

279. Pāḷiyaṃ gaṇṭhikaphalakaṃ pāsakaphalakanti ettha dārudantādimayesu phalakesu gaṇṭhikapāsakāni appetvā cīvare ṭhapetuṃ anuññātaṃ. Koṭṭo vivariyatīti anuvāto vivariyati.

๒๗๙. ในพระบาลี คำว่า "คัณฐิกะผะละกัง ปาสะกะผะละกัง" ในที่นี้ หมายถึงการอนุญาตให้ติดลูกดุมและห่วงเข้ากับแผ่นไม้ที่ทำด้วยไม้ งาช้างเป็นต้น แล้วนำไปติดไว้ที่จีวร. คำว่า "โกฏโฏ วิวะริยะติ" หมายถึง ผ้าทาบ (อนุวาต) เปิดออก.

280-1. Pāḷikārakoti bhikkhūnaṃ yathāvuḍḍhaṃ pāḷiyā patiṭṭhāpako. Tassāpi tathā pārupituṃ na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ muṇḍavaṭṭīti mallādayo.

๒๘๐-๑. คำว่า "ปาฬิกาละโก" หมายถึงภิกษุผู้จัดลำดับภิกษุตามพรรษาให้เป็นแถว. แม้ภิกษุนั้นก็ไม่ควรห่มผ้าในลักษณะนั้น. ในพระบาลี คำว่า "มุณฑะวัฏฏิ" หมายถึงพวกนักมวยเป็นต้น.

282. Pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakīaṅgulena. Keci pana ‘‘pakatiaṅgulenā’’ti vadanti, taṃ caturaṅgulapacchimakavacanena na sameti. Na hi pakataṅgulena caturaṅgulappamāṇaṃ dantakaṭṭhaṃ kaṇṭhe avilaggaṃ khādituṃ sakāti.

๒๘๒. คำว่า "ปะมาณะอังคุเลนะ" หมายถึงด้วยนิ้วช่างไม้. แต่บางอาจารย์กล่าวว่า "ด้วยนิ้วปกติ" คำกล่าวนี้ไม่ตรงกับคำกล่าวที่ว่าอย่างน้อยสี่นิ้ว. เพราะแท้จริงแล้ว ด้วยนิ้วปกติ ไม่อาจเคี้ยวไม้สีฟันขนาดสี่นิ้วโดยไม่ติดคอได้.

285. Pāḷiyaṃ sakāya niruttiyā buddhavacanaṃ dūsentīti māgadhabhāsāya sabbesaṃ vattuṃ sukaratāya hīnajaccāpi uggaṇhantā dūsentīti attho.

๒๘๕. ในพระบาลี คำว่า "สะกายะ นิรุตติยา พุทธะวะจะนัง ทูเสนติ" หมายถึง เพราะภาษามาคธีเป็นภาษาที่ทุกคนสามารถกล่าวได้ง่าย แม้คนเกิดในตระกูลต่ำเมื่อเรียนอยู่ก็ทำให้เสียไป.

289. Mā bhikkhū byābādhayiṃsūti lasuṇagandhena bhikkhū mā bādhayiṃsu.

๒๘๙. คำว่า "มา ภิกขู พยาพาธะยิงสุ" หมายถึง อย่าเบียดเบียนภิกษุทั้งหลายด้วยกลิ่นกระเทียม.

291. Avalekhanapīṭharoti avalekhanakaṭṭhānaṃ ṭhapanabhājanaviseso. Apidhānanti pidhānaphalakādi.

๒๙๑. คำว่า "อะวะเลขะนะปีฐะโร" หมายถึงภาชนะพิเศษสำหรับวางไม้ชำระ. คำว่า "อะปิธานัง" หมายถึงแผ่นไม้สำหรับปิดเป็นต้น.

Khuddakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขุททกวัตถุกถา จบแล้ว.

Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

วิธีอธิบายขุททกวัตถุขันธกะ จบแล้ว.

6. Senāsanakkhandhako

๖. เสนาสนขันธกะ.

Vihārānujānanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาวิหารานุชานนกถา.

295. Senāsanakkhandhake [Pg.237] sisireti sisirakāle himapātavasena sattāhavaddalikādivassapātavassena ca uppanno kharo sītasamphasso adhippetoti āha ‘‘samphusitako’’ti. ‘‘Tato’’ti idaṃ kattuatthe nissakkavacanaṃ, tena ca vihārena vātātapo paṭihaññatīti atthoti āha ‘‘vihārena paṭihaññatī’’ti.

๒๙๕. ในเสนาสนขันธกะ คำว่า "สิสิเร" หมายถึงในฤดูหนาว (คือช่วง ๒ เดือน ตั้งแต่เดือนยี่ถึงวันเพ็ญเดือน ๔). สัมผัสเย็นที่รุนแรงซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจการตกแห่งหิมะ และด้วยอำนาจการตกแห่งฝนที่ตกพรำตลอด ๗ วันเป็นต้น เป็นสิ่งที่ประสงค์เอา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัมผุสิตะโก". คำว่า "ตะโต" นี้เป็นคำลงวิภัตติปัญจมีในอรรถกัตตา. มีความหมายว่า ลมและแดดย่อมถูกวิหารนั้นกำจัด. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิหาเรนะ ปะฏิหัญญะติ".

296. Āviñchanachiddanti yattha aṅguliṃ vā rajjusaṅkhalikādiṃ vā pavesetvā kavāṭaṃ ākaḍḍhantā dvārabāhaṃ phusāpenti, tassetaṃ adhivacanaṃ. Senāsanaparibhoge akappiyaṃ nāma natthīti dassanatthaṃ ‘‘sacepi dīpinaṅguṭṭhenā’’tiādi vuttaṃ. Cetiye vedikāsadisanti vātapānadāruṃ vā jālaṃ vā aṭṭhapetvā dāruṭṭhāne cetiye vedikāya paṭṭādīni viya iṭṭhakādīhi uddhaṃ, tiriyañca paṭṭikādayo dassetvā catuchiddayuttaṃ kataṃ. Thambhakavātapānaṃ nāma tiriyaṃ dārūni adatvā uddhaṃ ṭhapitadārūhi eva kataṃ. Coḷakapādapuñchanaṃ bandhitunti vātapānappamāṇena pādapuñchanasadisaṃ coḷakādinā bandhitvā vagguliādippavesananivāraṇatthaṃ, kathetunti attho. Miḍḍhakanti mañcākārena kaṭṭhamattikādīhi katavedikākāraṃ.

๒๙๖. คำว่า "อาวิญชะนะฉิททัง" เป็นชื่อของช่องที่สอดนิ้ว หรือเชือก หรือโซ่เป็นต้นเข้าไป แล้วดึงบานประตูให้กระทบกับกรอบประตู. เพื่อแสดงว่า ในเสนาสนบริโภค สิ่งที่ไม่ควรไม่มีเลย จึงกล่าวคำว่า "สะเจปิ ทีปินังคุฏเฐนา" เป็นต้น. คำว่า "เจติเย เวทิกาสะทิสัง" หมายถึงการไม่ใส่ไม้หน้าต่างหรือตาข่าย แต่ในที่ของไม้ ทำด้วยอิฐเป็นต้นให้มีลวดลายเหมือนราวระเบียงในเจดีย์ ทั้งในแนวตั้งและแนวขวาง โดยทำให้มีช่อง ๔ ช่อง. หน้าต่างที่ชื่อว่า "ถัมภะกะวาตะปานัง" คือหน้าต่างที่ทำด้วยไม้ที่ตั้งตรงเท่านั้น โดยไม่ใส่ไม้ขวาง. คำว่า "โจฬะกะปาทะปุญชะนัง พันธิตุง" หมายถึงการผูกด้วยผ้าเป็นต้นที่มีขนาดเท่าหน้าต่างเหมือนผ้าเช็ดเท้า เพื่อปิดกั้นการเข้าไปของค้างคาวเป็นต้น. คำว่า "มิฑฒะกัง" หมายถึงสิ่งที่ทำเป็นรูปราวระเบียงด้วยไม้และดินเหนียวเป็นต้น ในลักษณะเหมือนเตียง.

297. Caturassapīṭhanti samacaturassaṃ. Aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭatīti aṭṭhaṅgulapādakameva vaṭṭati. Pamāṇātikkantopi vaṭṭatīti samacaturassameva sandhāya vuttaṃ. Āyatacaturassā pana sattaṅgapañcaṅgāpi uccapādā na vaṭṭanti. Vetteheva caturassādiākārena kataṃ bhaddapīṭhanti āha ‘‘vettamayaṃ pīṭha’’nti. Dārupaṭṭikāya uparīti aṭaniākārena ṭhitadārupaṭalassa heṭṭhā uddhaṃ pādaṃ katvā. Pavesanakālañhi sandhāya ‘‘uparī’’ti vuttaṃ. Eḷakassa pacchimapādadvayaṃ viya vaṅkākārena ṭhitattā panetaṃ ‘‘eḷakapādapīṭha’’nti vuttaṃ. Paloṭhentīti saha mañcehi pavaṭṭenti. Rukkhe, latā ca muñcitvā avasesaṃ gacchādikaṃ sabbampi tiṇajāti evāti āha ‘‘yesaṃ kesañci tiṇajātikāna’’ntiādi.

๒๙๗. คำว่า "จะตุรัสสะปีฐัง" หมายถึงตั่งสี่เหลี่ยมจัตุรัส. คำว่า "อัฏฐังคุละปาทะกัง วัฏฏะติ" หมายถึงตั่งที่มีขา ๘ นิ้วเท่านั้นที่ควร. คำกล่าวที่ว่า "แม้เกินขนาดก็ควร" นั้น ท่านกล่าวหมายถึงตั่งสี่เหลี่ยมจัตุรัสเท่านั้น. แต่ถ้าเป็นตั่งสี่เหลี่ยมผืนผ้า แม้เตียงสัตตังคะและปัญจังคะที่มีขาสูงก็ไม่ควร. ตั่งที่ทำด้วยหวายเท่านั้นให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมเป็นต้น ชื่อว่า "ภัททปีฐะ" ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เวตตะมะยัง ปีฐัง" (ตั่งหวาย). คำว่า "ทารุปัฏฏิกายะ อุปรึ" หมายถึง (สอดเข้า) ภายใต้แผ่นไม้ที่ตั้งอยู่เหมือนกรอบเตียง (อฏนิ) โดยหงายขาขึ้น. แท้จริงแล้ว คำว่า "อุปรึ" ท่านกล่าวหมายถึงเวลาที่สอดเข้าไป. แต่เพราะตั่งนั้นตั้งอยู่ในลักษณะที่โค้งงอเหมือนขาหลังทั้งสองของแพะ ตั่งนี้จึงเรียกว่า "เอฬะกะปาทะปีฐะ" (ตั่งขาแพะ). คำว่า "ปะโลเฐนติ" หมายถึง กลิ้งไปพร้อมกับเตียง. เว้นต้นไม้และเถาวัลย์แล้ว สิ่งที่เหลือทั้งหมดมีพุ่มไม้เป็นต้น ก็เป็นพืชตระกูลหญ้าทั้งสิ้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เยสัง เกสัญจิ ติณะชาติกานัง" เป็นต้น.

Upadahantīti [Pg.238] ṭhapenti. Sīsappamāṇaṃ nāma yattha gīvāya saha sakalaṃ sīsaṃ ṭhapetuṃ sakkā, tassa ca muṭṭhiratanaṃ vitthārappamāṇanti dassento ‘‘vitthārato’’tiādimāha. Idañca bimbohanassa ubhosu antesu ṭhapetabbacoḷappamāṇadassanaṃ. Tassa vasena bimbohanassa vitthārappamāṇaṃ paricchijjati, taṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā katvā sibbitaṃ yathā koṭito koṭi vitthārato puthulaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanappamāṇaṃ hoti, evaṃ sibbitabbaṃ. Ito adhikaṃ na vaṭṭati, taṃ pana antesu ṭhapitacoḷaṃ koṭiyā koṭiṃ āhacca diguṇaṃ kataṃ tikaṇṇaṃ hoti. Tesu tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānamantaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, majjhaṭṭhānaṃ koṭito koṭiṃ āhacca muṭṭhiratanaṃ hoti, idamassa ukkaṭṭhappamāṇaṃ. Tenāha ‘‘tīsu kaṇṇesū’’tiādi.

อุปทหนฺติ แปลว่า วางไว้. ที่ชื่อว่า สีสปฺปมาณ (ขนาดศีรษะ) คือหมอนที่สามารถวางศีรษะทั้งหมดพร้อมกับคอได้. และเพื่อแสดงว่าความกว้างของหมอนนั้นคือหนึ่งศอกกำมือ (มุฏฐิรตนะ) จึงกล่าวคำว่า วิตฺถารโต เป็นต้น. และคำว่า วิตฺถารโต เป็นต้นนี้ เป็นการแสดงขนาดของผ้าที่ควรวางไว้ที่ปลายทั้งสองข้างของหมอน. ความกว้างของหมอนย่อมถูกกำหนดด้วยผ้าผืนนั้น. หมอนนั้นที่เย็บเป็นรูปกลมหรือรูปสี่เหลี่ยม ควรเย็บโดยประการที่เมื่อกางออกแล้ว ความกว้างจากปลายด้านหนึ่งถึงอีกด้านหนึ่งมีขนาดหนึ่งศอกกำมือ. มากกว่านี้ไม่ควร. ส่วนผ้าที่วางไว้ที่ปลายนั้น เมื่อพับทบจากปลายด้านหนึ่งถึงอีกด้านหนึ่ง จะเป็นรูปสามเหลี่ยม. ในบรรดาสามมุมนั้น ระยะห่างระหว่างสองมุมคือหนึ่งคืบสี่นิ้ว. ส่วนตรงกลาง จากปลายด้านหนึ่งถึงอีกด้านหนึ่งคือหนึ่งศอกกำมือ. นี่คือขนาดสูงสุดของหมอนนั้น. ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ตีสุ กณฺเณสุ เป็นต้น.

‘‘Kambalameva…pe… uṇṇabhisisaṅkhyameva gacchatī’’ti sāmaññato vuttattā gonakādiakappiyampi uṇṇamayattharaṇaṃ bhisiyaṃ pakkhipitvā sayituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.

เพราะมีการกล่าวไว้โดยทั่วไปว่า กัมพะละเมวะ...เป...อุณณะภิสิสังขะยะเมวะ คัจฉะติ (ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นภิสิขนสัตว์นั่นเอง) จึงพึงทราบว่า แม้เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ที่ไม่ควร (อกัปปิยะ) เช่น โคณกะ เป็นต้น ก็สามารถใส่ลงในภิสิแล้วนอนได้.

Masūraketi cammamayabhisiyaṃ. Cammamayaṃ pana bimbohanaṃ tūlapuṇṇampi na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ senāsanaparikkhāradussanti senāsanaparikkhārakaraṇatthāya dussaṃ. Bhisiṃ onandhitunti bhisitthavikāya pakkhipitvā bandhituṃ. Paribhijjatīti mañcādito sāriyamānā pīṭhakoṭiādīsu nisīdantehi ghaṃsiyamānā bhisi paribhijjati. Onaddhamañcanti bhisiṃ ekābaddhaṃ katvā baddhamañcaṃ. Pāḷiyaṃ chaviṃ uppāṭetvā harantīti bhisicchaviṃ corā haranti. Phositunti corehi haritassa pacchā haritasaññāṇaphusitabindūni dātuṃ. Bhittikammanti nānāvaṇṇehi vibhittirājikaraṇaṃ. Hatthakammanti hatthena yaṃ kiñci saññākaraṇaṃ.

คำว่า มสูรเก หมายถึง ในภิสิที่หุ้มด้วยหนัง. ส่วนหมอนที่ทำด้วยหนัง แม้จะยัดด้วยนุ่นก็ไม่ควร. ในพระบาลี คำว่า เสนาสนปริกฺขารทุสฺสํ หมายถึง ผ้าที่เก็บไว้สำหรับทำเครื่องใช้ในเสนาสนะ. คำว่า ภิสึ โอนนฺธิตุํ หมายถึง เพื่อใส่ในถุงภิสิแล้วผูกไว้. คำว่า ปริภิชฺชติ หมายถึง ภิสิย่อมเสียหาย เมื่อถูกเคลื่อนย้ายจากเตียงเป็นต้น หรือถูกพวกภิกษุผู้นั่งบนขอบตั่งเป็นต้นเสียดสี. คำว่า โอนทฺธมญฺจํ หมายถึง เตียงที่ผูกติดกับภิสิเป็นอันเดียวกัน. ในพระบาลี คำว่า ฉวึ อุปฺปาเฏตฺวา หรนฺติ หมายถึง พวกโจรลอกเอาหนังหุ้มภิสิไป. คำว่า โผสิตุํ หมายถึง เพื่อทำจุดเป็นเครื่องหมายให้รู้ว่าถูกโจรลักไปในภายหลัง. คำว่า ภิตฺติกมฺมํ หมายถึง การทำลวดลายด้วยสีต่างๆ. คำว่า หตฺถกมฺมํ หมายถึง การทำเครื่องหมายอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยมือ.

298. Pāḷiyaṃ na nipatatīti na allīyati. Paṭibāhetvāti ghaṃsitvā. Na nibandhatīti anibandhanīyo, na lagganakoti attho.

๒๙๘. ในพระบาลี คำว่า น นิปตติ หมายถึง ไม่ติด. คำว่า ปฏิพาเหตฺวา หมายถึง ขูดออก. คำว่า น นิพนฺธติ หมายถึง ไม่ติดแน่น (อธิบายว่า อนิพนฺธนียะ คือไม่ติด).

299. ‘‘Karohī’’ti vattumpi na labbhatīti āṇattiyā eva paṭikkhittattā dvārapālaṃ ‘‘kiṃ na karosī’’tiādinā pariyāyena vattuṃ vaṭṭati. Jātakapakaraṇanti jātakapaṭisaṃyuttaṃ itthipurisādi yaṃ kiñci rūpaṃ adhippetaṃ. ‘‘Parehi kārāpetu’’nti vuttattā buddharūpampi sayaṃ kātuṃ na labhati. Pāḷiyaṃ pañcapaṭikanti jātiādipañcappakāravaṇṇamaṭṭhaṃ.

๒๙๙. คำว่า กโรหิ (จงทำ) แม้จะกล่าวก็ไม่ได้ เพราะถูกห้ามด้วยการสั่งโดยตรงเท่านั้น จึงควรกล่าวกับนายประตูโดยปริยายมีคำว่า ทำไมท่านจึงไม่ทำ เป็นต้น. คำว่า ชาตกปกรณํ หมายถึง รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับชาดก เช่น รูปหญิงและชายเป็นต้น. เพราะมีคำกล่าวว่า ให้ผู้อื่นทำ จึงไม่ควรทำพุทธรูปเอง. ในพระบาลี คำว่า ปญฺจปฏิกํ หมายถึง การขัดเงาด้วยสี 5 ชนิด มีชาต (หรดาล) เป็นต้น.

300. Upacāro [Pg.239] na hotīti gabbhassa bahi samantā anuparigamanassa okāso nappahoti. Rukkhaṃ vijjhitvāti tacchitasāradāruṃ aggasamīpe vijjhitvā. Katvāti chidde katvā. Kappakataṃ viya sārakhāṇuke ākoṭetvā evaṃ katameva ‘‘āharimaṃ bhittipāda’’nti vuttaṃ. Upatthambhanatthaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetunti jiṇṇabhittipādena bahi samānabhāraṃ khāṇukappasīsena ussāpetvā mūlena bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ. Parittāṇatthanti ullittāvalittakuṭiyā ovassanaṭṭhānassa parittāṇatthaṃ. Kiṭikanti tālapaṇṇādīhi katapadalaṃ. Madditamattikanti ovassanachiddassa pidahanatthaṃ vuttaṃ.

๓๐๐. คำว่า อุปจาโร น โหติ หมายถึง พื้นที่สำหรับเดินเวียนรอบนอกห้องไม่เพียงพอ. คำว่า รุกฺขํ วิชฺฌิตฺวา หมายถึง เจาะไม้แก่นที่ถากแล้วใกล้ๆ ปลาย. คำว่า กตฺวา หมายถึง สอดเข้าไปในช่อง. เสาฝาผนังที่เคลื่อนย้ายได้ที่ทำโดยการตอกตอไม้แก่นลงไปเหมือนที่ทรงอนุญาตไว้นี้ ท่านเรียกว่า อาหริมํ ภิตฺติปาทํ. คำว่า อุปตฺถมฺภนตฺถํ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตุํ หมายถึง เพื่อยกน้ำหนักที่เท่ากันกับเสาฝาผนังที่ผุพังภายนอกขึ้นด้วยปลายของตอไม้ แล้วตั้งโคนลงบนพื้นดินเพื่อค้ำจุนไว้. คำว่า ปริตฺตาณตฺถํ หมายถึง เพื่อป้องกันกุฏิที่ฉาบปูนทั้งภายในและภายนอกจากที่ที่ฝนรั่วรด. คำว่า กิฏิกํ หมายถึง แผงที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น. คำว่า มทฺทิตมตฺติกํ ท่านกล่าวไว้เพื่อปิดช่องที่ฝนรั่ว.

Ubhatokuṭṭaṃ nīharitvā katapadesassāti yathā bahi ṭhitā ujukaṃ anto nisinne na passanti, evaṃ dvārābhimukhaṃ pidahanavasena bhittiñca aññato dvārañca yojetvā kataṭṭhānaṃ vadati. Samantā pariyāgāroti samantato āviddhapamukhaṃ. Vaṃsaṃ datvāti purisappamāṇe pāde nikhaṇitvā tesaṃ upari piṭṭhivaṃsasadisaṃ passavaṃsaṃ ṭhapetvā osāretvā. Ekaṃ daṇḍakoṭiṃ atiuccāya vihārabhittikoṭiyā ekaṃ koṭiṃ nīce vaṃsapiṭṭhiyaṃ ṭhapanavasena daṇḍake pasāretvā. Cakkalayutto kiṭikoti kavāṭaṃ viya vivaraṇathakanasukhatthaṃ cakkalabandhakiṭikaṃ. Pāḷiyaṃ ugghāṭanakiṭikanti āpaṇādīsu anatthikakāle ukkhipitvā, upari ca bandhitvā pacchā otaraṇakiṭikaṃ, kappasīsehi vā upatthambhanīhi ukkhipitvā pacchā otaraṇakiṭikampi.

คำว่า อุภโต กุฏฺฏํ นีหริตฺวา กตปเทสสฺส หมายถึง สถานที่ที่ทำโดยการยื่นฝาผนังออกไปทั้งสองข้าง โดยประการที่คนผู้ยืนอยู่ภายนอกจะไม่เห็นคนผู้นั่งอยู่ภายในได้โดยตรง คือกล่าวถึงสถานที่ที่ทำโดยการประกอบฝาผนังและประตูจากอีกด้านหนึ่ง ด้วยอำนาจการปิดบังที่หน้าประตู. คำว่า สมนฺตา ปริยาคาโร หมายถึง ซุ้มหน้ามุขที่เจาะช่องไว้รอบด้าน. คำว่า วํสํ ทตฺวา หมายถึง ปักเสาที่มีขนาดเท่าตัวคน แล้ววางไม้ขื่อข้างที่เหมือนกับไม้ขื่อสันหลังคาไว้บนเสาเหล่านั้นแล้วลดระดับลงมา. โดยการวางปลายไม้กลอนข้างหนึ่งไว้ที่ชายฝาผนังวิหารที่สูงมาก และวางปลายอีกข้างหนึ่งไว้บนหลังไม้ขื่อที่ต่ำ แล้วกางไม้กลอนออก. คำว่า จกฺกลยุตฺโต กิฏิกํ หมายถึง แผงที่ประกอบด้วยรอกเพื่อความสะดวกในการเปิดและปิดเหมือนบานประตู. ในพระบาลี คำว่า อุคฺฆาฏนกิฏิกํ หมายถึง แผงที่ยกขึ้นแล้วผูกไว้ข้างบนในเวลาที่ไม่ต้องการใช้ในร้านตลาดเป็นต้น แล้วจึงลดลงมาในภายหลัง หรือแผงที่ยกขึ้นด้วยไม้ค้ำที่มีปลายง่ามแล้วลดลงมาในภายหลัง ก็ชื่อว่า อุคฺฆาฏนกิฏิกะ เช่นกัน.

301. Pānīyaṃ otappatīti pānīyabhājanesu ṭhapitapānīyaṃ ātapena santappati.

๓๐๑. คำว่า ปานียํ โอตปฺปติ หมายถึง น้ำที่วางไว้ในภาชนะน้ำดื่มย่อมร้อนด้วยแดด.

303. Tayo vāṭeti tayo parikkhepe. Veḷuvāṭanti sabbaṃ dāruparikkhepaṃ saṅgaṇhāti. Kaṇṭakavāṭanti sabbasākhāparikkhepaṃ.

๓๐๓. คำว่า ตโย วาเฏ หมายถึง รั้ว 3 ชนิด. คำว่า เวฬุวาฏํ รวมเอาเครื่องล้อมที่เป็นไม้ทั้งหมด. คำว่า กณฺฏกวาฏํ รวมเอาเครื่องล้อมที่เป็นกิ่งไม้ทั้งหมด.

305. Āloko antaradhāyīti yo buddhārammaṇāya pītiyā ānubhāvena mahanto obhāso ahosi, yena cassa padīpasahassena viya vigatandhakāro maggo ahosi, so bahinagare chavasarīrasamākulaṃ duggandhaṃ bībhacchaṃ āmakasusānaṃ pattassa bhayena pītivege mandībhūte antaradhāyi.

๓๐๕. คำว่า อาโลโก อนฺตรธายิ หมายถึง แสงสว่างอันยิ่งใหญ่ใดได้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งปีติที่มีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ และด้วยแสงสว่างนั้น ทางของอนาถบิณฑิกเศรษฐีจึงปราศจากความมืดเหมือนมีประทีปพันดวงส่องสว่าง แสงสว่างนั้นได้หายไปเมื่อปีติอ่อนกำลังลงเพราะความกลัว ในขณะที่ท่านเศรษฐีไปถึงป่าช้าผีดิบที่เต็มไปด้วยซากศพ มีกลิ่นเหม็นน่าเกลียดนอกเมือง.

Sataṃ [Pg.240] hatthīti gāthāya hatthino satasahassānīti evaṃ paccekaṃ sahassa-saddena yojetvā attho ñātabbo. Padavītihārassāti ‘‘buddhaṃ vandissāmī’’ti ratanattayaṃ uddissa gacchato ekapadavītihārassa, tappaccayakusalaphalassāti attho. Tassa soḷasamo bhāgo kalaṃ nāma, taṃ soḷasiṃ kalaṃ yathāvuttā hatthiādayo sabbe nāgghanti nārahanti, nidassanamattañcetaṃ. Anekasatasahassabhāgampi nāgghanti.

ในคาถาว่า สตํ หตฺถี พึงทราบเนื้อความโดยประกอบกับคำว่า พัน (สหสฺส) ในแต่ละอย่างดังนี้ว่า ช้างแสนเชือก. คำว่า ปทวีติหารสฺส หมายถึง การก้าวเดินหนึ่งก้าวของบุคคลผู้เดินไปโดยอุทิศต่อพระรัตนตรัยว่า เราจักไหว้พระพุทธเจ้า นี้คืออรรถแห่งผลบุญที่มีการก้าวเท้านั้นเป็นปัจจัย. ส่วนที่ 16 ของการก้าวเท้านั้นชื่อว่า กลา. ช้างเป็นต้นทั้งหมดที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่ถึง (ไม่มีค่าเท่ากับ) แม้เพียงส่วนที่ 16 (กลา) นั้น และคำนี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเท่านั้น แม้ส่วนที่แบ่งออกเป็นหลายแสนส่วนก็ยังไม่ถึง.

Andhakāro antaradhāyīti puna balavapītiyā āloke samuppanne antaradhāyi. Āsattiyoti taṇhāyo. Vayakaraṇanti deyyadhammamūlaṃ navakammaṃ.

คำว่า “อันธกาโร อันตรธายิ” หมายถึง ความมืดได้หายไปอีกครั้ง เมื่อแสงสว่างเกิดขึ้นเพราะปีติอันแรงกล้า. คำว่า “อาสัตติโย” หมายถึง ตัณหาทั้งหลาย. คำว่า “วยกรณัง” หมายถึง มูลค่าของไทยธรรม.

309. Dadeyyāti navakammaṃ adhiṭṭhātuṃ vihāre issariyaṃ dadeyyāti attho. Dinnoti navakammaṃ kātuṃ vihāro dinno, vihāre navakammaṃ dinnanti vā attho.

๓๐๙. คำว่า “ทเทยยา” หมายถึง พึงให้ความเป็นใหญ่ในวิหารเพื่อจัดการงานใหม่ นี้คืออรรถ. คำว่า “ทินโน” หมายถึง วิหารถูกให้เพื่อทำงานใหม่ หรือ งานใหม่ถูกให้ในวิหาร นี้คืออรรถ.

313-4. Santhāgāreti sannipātamaṇḍape. Okāseti nivāsokāse. Uddissa katanti saṅghaṃ uddissa kataṃ. Gihivikaṭanti gihīhi kataṃ paññattaṃ, gihisantakanti attho.

คำว่า “สันธาคาเร” หมายถึง มณฑปที่เป็นที่ประชุม. คำว่า “โอกาเส” หมายถึง สถานที่อยู่อาศัย. คำว่า “อุททิสสกตัง” หมายถึง สิ่งที่ทำโดยเจาะจงสงฆ์. คำว่า “คิหิวิกฏัง” หมายถึง สิ่งที่คฤหัสถ์ทำและจัดเตรียมไว้ นี้คืออรรถว่า เป็นของคฤหัสถ์.

Vihārānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตวิหาร จบแล้ว.

Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการรับเสนาสนะ.

318. ‘‘Chamāsaccayena chamāsaccayenā’’ti idaṃ dvikkhattuṃ paccayadānakālaparicchedadassanaṃ, evaṃ uparipi. ‘‘Taṃ na gāhetabba’’nti vacanassa kāraṇamāha ‘‘paccayeneva hi ta’’ntiādinā, paccayaññeva nissāya tattha vasitvā paṭijagganā bhavissantīti adhippāyo.

๓๑๘. คำว่า “ฉมาสัจจเยน ฉมาสัจจเยนา” นี้ เป็นการแสดงการกำหนดเวลาการถวายปัจจัยสองครั้งของทายกทั้งหลาย แม้ในเบื้องบนก็เช่นเดียวกัน. เพื่อแสดงเหตุแห่งคำว่า “ไม่พึงรับสิ่งนั้น” จึงกล่าวคำว่า “ปจฺจเยเนว หิตํ” เป็นต้น. อธิบายว่า การดูแลรักษาจักมีขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยนั้นเองแล้วอยู่ในวิหารนั้น.

Ubbhaṇḍikāti ukkhittabhaṇḍā bhavissanti. Dīghasālāti caṅkamanasālā. Maṇḍalamāḷoti upaṭṭhānasālā. Anudahatīti pīḷeti. ‘‘Adātuṃ na labbhatī’’ti iminā sañcicca adadantassa paṭibāhane pavisanato dukkaṭanti dīpeti.

คำว่า “อุพภัณฑิกา” หมายถึง จักเป็นผู้มีบริขารอันยกขึ้นแล้ว. คำว่า “ทีฆสาลา” หมายถึง ศาลาจงกรม. คำว่า “มัณฑลมาโฬ” หมายถึง ศาลาที่บำรุง (ศาลาฉัน). คำว่า “อนุทหติ” หมายถึง ย่อมเบียดเบียน. ด้วยคำว่า “อทาตุํ น ลพฺภติ” นี้ ย่อมแสดงว่า เป็นทุกกฏแก่พระเถระผู้ไม่ให้โดยแกล้ง (โดยจงใจ) เพราะการเข้าไปสู่การขัดขวาง.

‘‘Na [Pg.241] gocaragāmo ghaṭṭetabbo’’ti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘na tattha manussā vattabbā’’tiādi vuttaṃ. Vitakkaṃ chinditvāti ‘‘iminā nīhārena gacchantaṃ disvā nivāretvā paccaye dassantī’’ti evarūpaṃ vitakkaṃ anuppādetvā. Bhaṇḍappaṭicchādananti paṭicchādanabhaṇḍaṃ. Sarīrappaṭicchādanacīvaranti attho. ‘‘Suddhacittattāva anavajja’’nti idaṃ pucchitakkhaṇe kāraṇācikkhanaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti asuddhacittassapi pucchitapañhavisajjane dosābhāvā. Evaṃ pana gate maṃ pucchissantītisaññāya agamanaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.

เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วว่า “ไม่พึงกระทบกระทั่งโคจรคาม” ให้ชัดเจน จึงกล่าวคำว่า “น ตตฺถ มนุสฺสา วตฺตพฺพาสิ” เป็นต้น. คำว่า “วิตกฺกํ ฉินฺทิตฺวา” หมายถึง ไม่ให้เกิดวิตกเห็นปานนี้ว่า “เมื่อเขาเห็นเราไปโดยอาการนี้แล้ว จักห้ามไว้แล้วถวายปัจจัย”. คำว่า “ภณฺฑปฺปฏิจฺฉาทนํ” หมายถึง บริขารเครื่องปกปิด. อธิบายว่า จีวรเครื่องปกปิดร่างกาย. คำว่า “สุทฺธจิตฺตตฺตา จ อนวชฺชํ” นี้ มิได้กล่าวหมายถึงการบอกเหตุในขณะที่เขาถาม เพราะแม้ภิกษุผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ ก็ไม่มีโทษในการพยากรณ์ปัญหาที่เขาถาม. แต่พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงการมาด้วยความสำคัญว่า “เมื่อเราไปอย่างนี้แล้ว เขาจักถามเรา”.

Paṭijaggitabbānīti khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇasammajjanādīhi paṭijaggitabbāni. Muddavedikāyāti cetiyassa hammiyavedikāya ghaṭākārassa upari caturassavedikāya. Kasmā pucchitabbantiādi yato pakatiyā labhati. Tatthāpi pucchanassa kāraṇasandassanatthaṃ vuttaṃ.

คำว่า “ปฏิชคฺคิตพฺพานิ” หมายถึง พึงดูแลรักษาด้วยการซ่อมแซมส่วนที่แตกหักและการปัดกวาดเป็นต้น. คำว่า “มุทฺทเวทิกาย” หมายถึง รั้วสี่เหลี่ยมที่อยู่เหนือรูปหม้อบนรั้วบัลลังก์ของเจดีย์. คำว่า “กสฺมา ปุจฺฉิตพฺพํ” เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงเหตุแห่งการถาม แม้ในที่ที่ได้มาโดยปกติ.

Paṭikkammāti vihārato apasakkitvā. Tamatthaṃ dassento ‘‘yojanadviyojanantare hotī’’ti āha. Upanikkhepaṃ ṭhapetvāti vaḍḍhiyā kahāpaṇādiṃ ṭhapetvā, khettādīni vā niyametvā. Iti saddhādeyyeti evaṃ heṭṭhā vuttanayena saddhāya dātabbe vassāvāsikalābhavisayeti attho.

คำว่า “ปฏิกฺกมฺมา” หมายถึง หลีกไปจากวิหาร. เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมมีในระหว่างโยชน์หนึ่งหรือสองโยชน์”. คำว่า “อุปนิกฺเขปํ ฐเปตฺวา” หมายถึง วางกหาปณะเป็นต้นไว้โดยมีดอกเบี้ย หรือกำหนดที่นาเป็นต้นไว้. คำว่า “อิติ สทฺธาเทยฺเย” อธิบายว่า ในส่วนแห่งลาภอันจะพึงได้ในพรรษาที่ควรให้ด้วยศรัทธา ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องล่าง.

Vatthu panāti tatruppāde uppannarūpiyaṃ, tañca ‘‘tato catupaccayaṃ paribhuñjathā’’ti dinnakhettādito uppannattā kappiyakārakānaṃ hatthe ‘‘kappiyabhaṇḍaṃ paribhuñjathā’’ti dāyakehi dinnavatthusadisaṃ hotīti āha ‘‘kappiyakārakānaṃ hī’’tiādi.

คำว่า “วตฺถุ ปน” หมายถึง เงินที่เกิดขึ้นจากที่นานั้นเป็นต้น. และเงินนั้น เพราะเกิดขึ้นจากที่นาเป็นต้นที่ทายกถวายไว้ว่า “ท่านทั้งหลายจงบริโภคปัจจัย ๔ จากที่นานี้” จึงเป็นเช่นเดียวกับวัตถุที่ทายกถวายไว้ในมือของกัปปิยการกทั้งหลายว่า “ท่านทั้งหลายจงบริโภคกัปปิยภัณฑ์” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “กปฺปิยการกานํ หิ” เป็นต้น.

Saṅghasuṭṭhutāyāti saṅghassa hitāya. Puggalavasenāti ‘‘bhikkhū cīvarena kilamantī’’ti evaṃ puggalaparāmāsavasena, na ‘‘saṅgho kilamatī’’ti evaṃ saṅghaparāmāsavasena.

คำว่า “สงฺฆสุฏฺฐุตาย” หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่สงฆ์. คำว่า “ปุคฺคลวเสน” หมายถึง ด้วยอำนาจการระบุถึงบุคคลว่า “ภิกษุทั้งหลายย่อมลำบากด้วยจีวร” มิใช่ด้วยอำนาจการระบุถึงสงฆ์ว่า “สงฆ์ย่อมลำบาก”.

‘‘Kappiyabhaṇḍavasenā’’ti sāmaññato vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘cīvarataṇḍulādivaseneva cā’’ti vuttaṃ. Ca-kāro cettha pana-saddatthe vattati, na samuccayattheti daṭṭhabbaṃ. Puggalavaseneva, kappiyabhaṇḍavasena ca apalokanappakāraṃ dassetuṃ ‘‘taṃ pana evaṃ kattabba’’ntiādi vuttaṃ.

เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยทั่วไปนั่นเองว่า “โดยอำนาจกัปปิยภัณฑ์” ให้ชัดเจน ท่านจึงกล่าวว่า “จีวรตณฺฑุลาทิวเสนว จ” เป็นต้น. พึงทราบว่า จ-อักษร ในที่นี้ ใช้ในอรรถแห่ง ปน-ศัพท์ มิใช่ใช้ในอรรถแห่งสมุจจัย. เพื่อแสดงประเภทแห่งการอปโลกน์ (การบอกลา) ด้วยอำนาจบุคคลและด้วยอำนาจกัปปิยภัณฑ์ ท่านจึงกล่าวคำว่า “ตํ ปน เอวํ กตฺตพฺพํ” เป็นต้น.

Cīvarapaccayaṃ sallakkhetvāti saddhādeyyatatruppādādivasena tasmiṃ vassāvāse labbhamānaṃ cīvarasaṅkhātaṃ paccayaṃ ‘‘ettaka’’nti paricchinditvā. Senāsanassāti senāsanaggāhāpanassa. ‘‘Navako vuḍḍhatarassa, vuḍḍho ca [Pg.242] navakassā’’ti idaṃ senāsanaggāhassa attanāva attano gahaṇaṃ asāruppanti vuttaṃ, dve aññamaññaṃ gāhessantīti adhippāyo. Aṭṭhapi soḷasapi jane sammannituṃ vaṭṭatīti ekakammavācāya sabbepi ekato sammannituṃ vaṭṭati. Niggahakammameva hi saṅgho saṅghassa na karoti. Teneva sattasatikakkhandhake ‘‘ubbāhikakammasammutiyaṃ aṭṭhapi janā ekatova sammatāti.

คำว่า “จีวรปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา” คือ กำหนดปัจจัยที่เรียกว่าจีวร อันจะพึงได้ในพรรษานั้น ด้วยอำนาจไทยธรรมที่ถวายด้วยศรัทธาและสิ่งที่เกิดจากที่นานั้นเป็นต้นว่า “มีประมาณเท่านี้”. คำว่า “เสนาสนสฺส” คือ แห่งการให้รับเสนาสนะ. คำว่า “นวโก วุฑฺฒตรสฺส วุฑฺโฒ จ นวกสฺส” นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะการที่ภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะจะรับเอาเองนั้นไม่สมควร, อธิบายว่า ภิกษุ ๒ รูปจักให้รับแก่กันและกัน. คำว่า “อฏฺฐปิ โสฬสปิ ชเน สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติ” คือ แม้ภิกษุทั้งหมดก็ควรสมมติโดยความเป็นอันเดียวกันด้วยกรรมวาจาเดียว. จริงอยู่ สงฆ์ย่อมไม่ทำนิกกหกรรมแก่สงฆ์. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในสัตตสติกขันธกะ ท่านจึงกล่าวว่า “ในการสมมติอุพพาหิกกรรม แม้ภิกษุ ๘ รูป ก็เป็นผู้อันสงฆ์สมมติโดยความเป็นอันเดียวกันนั่นเอง”.

Āsanagharanti paṭimāgharaṃ. Maggoti upacārasīmabbhantaragate gāmābhimukhamagge katasālā vuccati. Evaṃ pokkharaṇīrukkhamūlādīsupi.

คำว่า “อาสนฆรํ” คือ โรงพระปฏิมา (วิหารพระ). คำว่า “มคฺโค” ได้แก่ ศาลาที่สร้างไว้ในทางที่มุ่งหน้าไปสู่บ้าน ซึ่งตั้งอยู่ภายในอุปจารสีมา. แม้ในสระโบกขรณีและโคนไม้เป็นต้น ก็มีนัยเช่นเดียวกันนี้.

Labhantīti tatravāsino bhikkhū labhanti. Vijaṭetvāti ‘‘ekekassa pahonakappamāṇena viyojetvā. Āvāsesu pakkhipitvāti ‘‘ito uppannaṃ asukasmiṃ asukasmiñca āvāse vasantā pāpetvā gaṇhantū’’ti vācāya upasaṃharitvā. Pavisitabbanti mahālābhe pariveṇe vasitvāva lābho gahetabboti adhippāyo.

คำว่า “ลภนฺติ” คือ ภิกษุผู้อยู่ในวิหารนั้นย่อมได้. คำว่า “วิชเฏตฺวา” คือ แยกออกด้วยประมาณที่พอแก่ภิกษุแต่ละรูป. คำว่า “อาวาเสสุ ปกฺขิปิตฺวา” คือ นำไปด้วยวาจาว่า “ลาภที่เกิดขึ้นจากวิหารนี้ ขอภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในอาวาสชื่อโน้นและชื่อโน้นจงให้ถึงแล้วรับไปเถิด”. คำว่า “ปวิสิตพฺพํ” อธิบายว่า ภิกษุควรอยู่ในบริเวณที่มีลาภมากนั่นเองแล้วรับเอาลาภ.

Ayampīti ettha yo paṃsukūliko paccayaṃ vissajjeti. Teneva vissaṭṭho ayaṃ cīvarapaccayopīti yojanā. Pādamūle ṭhapetvā sāṭakaṃ dentīti paccayadāyakā denti. Etena gahaṭṭhehi pādamūle ṭhapetvā dinnampi paṃsukūlikānampi vaṭṭatīti dasseti. Atha vassāvāsikaṃ demāti vadantīti ettha paṃsukūlikānaṃ na vaṭṭatīti ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Vassaṃvutthabhikkhūnanti paṃsukūlikato aññesaṃ bhikkhūnaṃ.

ในคำว่า "Ayampī" นี้ มีการประกอบความ (โยชนา) ว่า "ภิกษุผู้ถือธุดงค์ปังสุกูลรูปใดสละปัจจัย (จีวร) ปัจจัยคือจีวรนี้ที่ภิกษุผู้ถือธุดงค์ปังสุกูลนั้นนั่นแหละสละแล้ว (ก็เป็นปังสุกูลด้วย)". คำว่า "Pādamūle ṭhapetvā sāṭakaṃ denti" (วางผ้าสาฎกไว้ที่ใกล้เท้าแล้วถวาย) ความว่า ทายกผู้ถวายปัจจัยย่อมถวาย. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า แม้ผ้าที่คฤหัสถ์วางไว้ที่ใกล้เท้าแล้วถวาย ก็ควรแม้แก่ภิกษุผู้ถือธุดงค์ปังสุกูล. ในคำว่า "Atha vassāvāsikaṃ demāti vadanti" นี้ พึงเติมคำว่า "na vaṭṭatīti" (ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ถือธุดงค์ปังสุกูล) เข้ามาประกอบ. คำว่า "Vassaṃvutthabhikkhūnaṃ" หมายถึง ภิกษุเหล่าอื่นนอกจากภิกษุผู้ถือธุดงค์ปังสุกูล.

Upanibandhitvā gāhāpetabbanti idha rukkhādīsu vasitvā cīvaraṃ gaṇhathāti paṭibandhaṃ katvā gāhetabbaṃ.

คำว่า "Upanibandhitvā gāhāpetabbaṃ" ความว่า พึงให้รับโดยทำความผูกพัน (เงื่อนไข) ว่า "ท่านทั้งหลายจงพักอยู่ที่ต้นไม้เป็นต้นนี้แล้วรับเอาจีวรไปเถิด".

Pāṭipadaaruṇatotiādi vassūpanāyikadivasaṃ sandhāya vuttaṃ. Antarāmuttakaṃ pana pāṭipadaṃ atikkamitvāpi gāhetuṃ vaṭṭati. Nibaddhavattaṃ ṭhapetvāti sajjhāyamanasikārādīsu nirantarakaraṇīyesu kattabbaṃ katikavattaṃ katvā. Kasāvaparibhaṇḍanti kasāvarasehi bhūmiparikammaṃ.

คำว่า "Pāṭipadaaruṇato" เป็นต้น ตรัสหมายถึงวันเข้าพรรษา. ส่วนการรับเสนาสนะในระหว่าง (อันตรามุตตกะ) แม้ล่วงวันแรม 1 ค่ำไปแล้ว ก็ควรให้รับได้. คำว่า "Nibaddhavattaṃ ṭhapetvā" ความว่า โดยทำกติกาวัดที่พึงทำในกิจที่ควรทำเป็นประจำ มีการสาธยายและการทำไว้ในใจเป็นต้น. คำว่า "Kasāvaparibhaṇḍaṃ" คือ การทำบริกรรมพื้นดินด้วยน้ำฝาด.

Tividhampīti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhampi. Sodhetvāti ācārādīsu upaparikkhitvā. Ekacārikavattanti bhāvanākammaṃ. Tañhi gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya ekacārikeneva vattitabbattā evaṃ vuttaṃ. Dasavatthukakathā [Pg.243] nāma appicchakathā, santuṭṭhi, paviveka, asaṃsagga, vīriyārambha, sīla, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanakathāti imā dasa.

คำว่า "Tividhampi" คือ ทั้ง 3 ประการ โดยอำนาจแห่งปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ. คำว่า "Sodhetvā" คือ พิจารณาในอาจาระเป็นต้นให้ดี. คำว่า "Ekacārikavattaṃ" คือ ภาวนากรรม. จริงอยู่ ภาวนากรรมนั้น ท่านเรียกว่า "เอกจาริกวัตร" เพราะเป็นวัตรที่พึงประพฤติด้วยการเที่ยวไปผู้เดียวเท่านั้น โดยละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ. ชื่อว่า "ทสวัตถุกถา" (กถาอันเป็นวัตถุ 10 ประการ) ได้แก่ อัปปิจฉกถา (กถาว่าด้วยความมักน้อย), สันตุฏฐิกถา (กถาว่าด้วยความสันโดษ), ปวิเวกกถา (กถาว่าด้วยความสงัด), อสังสัคคกถา (กถาว่าด้วยการไม่ระคนด้วยหมู่), วิริยารัมภกถา (กถาว่าด้วยการปรารภความเพียร), สีลกถา (กถาว่าด้วยศีล), สมาธิกถา (กถาว่าด้วยสมาธิ), ปัญญากถา (กถาว่าด้วยปัญญา), วิมุตติกถา (กถาว่าด้วยวิมุตติ), วิมุตติญาณทัสสนกถา (กถาว่าด้วยความรู้ความเห็นในวิมุตติ) รวมเป็น 10 ประการนี้.

Dantakaṭṭhakhādanavattanti dantakaṭṭhamāḷake nikkhittesu dantakaṭṭhesu ‘‘divase divase ekameva dantakaṭṭhaṃ gahetabba’’ntiādinā (pārā. aṭṭha. 1.109) adinnādāne dantaponakathāyaṃ vuttaṃ vattaṃ. Pattaṃ vā…pe… na kathetabbanti pattaguttatthāya vuttaṃ. Visabhāgakathāti tiracchānakathā. Khandhakavattanti vattakkhandhake (cūḷava. 365) āgataṃ piṇḍacārikavattato avasiṭṭhavattaṃ tassa ‘‘bhikkhācāravatta’’nti visuṃ gahitattā.

คำว่า "Dantakaṭṭhakhādanavattaṃ" คือ วัตรที่กล่าวไว้ในทัพพโพนกถา (เรื่องไม้สีฟัน) ในอทินนาทานสิกขาบท ว่าด้วยไม้สีฟันที่เขาวางไว้ที่โรงไม้สีฟันว่า "ในวันหนึ่งๆ พึงหยิบเอาไม้สีฟันเพียงอันเดียวเท่านั้น" เป็นต้น. คำว่า "Pattaṃ vā...pe... na kathetabbaṃ" ตรัสไว้เพื่อประโยชน์แก่การรักษาบาตร. คำว่า "Visabhāgakathā" คือ ติรัจฉานกถา. คำว่า "Khandhakavattaṃ" คือ วัตรที่เหลือจากปิณฑจาริกวัตรที่มาในวัตตขันธกะ เพราะปิณฑจาริกวัตรนั้น ท่านถือเอาแยกไว้ต่างหากว่า "ภิกขาจารวัตร".

Idāni yaṃ dāyakā pacchimavassaṃvutthānaṃ vassāvāsikaṃ denti, tattha paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘pacchimavassūpanāyikadivase panā’’ti āraddhaṃ. Āgantuko sace bhikkhūti cīvare gāhite pacchā āgato āgantuko bhikkhu. Pattaṭṭhāneti vassaggena pattaṭṭhāne. Paṭhamavassūpagatāti āgantukassa āgamanato puretarameva pacchimikāya vassūpanāyikāya vassūpagatā. Laddhaṃ laddhanti punappunaṃ dāyakānaṃ santikā āgatāgatasāṭakaṃ.

บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีปฏิบัติในผ้าจำพรรษาที่ทายกถวายแก่ภิกษุผู้จำพรรษาหลัง จึงเริ่มคำว่า "Pacchimavassūpanāyikadivase pana" เป็นต้น. คำว่า "Āgantuko sace bhikkhu" หมายถึง ภิกษุอาคันตุกะผู้มาภายหลังเมื่อมีการให้รับจีวรแล้ว. คำว่า "Pattaṭṭhāne" คือ ในลำดับที่ถึงตามลำดับพรรษา. คำว่า "Paṭhamavassūpagatā" หมายถึง ภิกษุผู้เข้าพรรษาหลังก่อนหน้าที่ภิกษุอาคันตุกะจะมาถึงนั่นเอง. คำว่า "Laddhaṃ laddhaṃ" คือ ผ้าสาฎกที่มาแล้วมาอีกจากสำนักของทายกเนืองๆ.

Neva vassāvāsikassa sāminoti chinnavassattā vuttaṃ. Paṭhamameva katikāya katattā ‘‘neva adātuṃ labhantī’’ti vuttaṃ, dātabbaṃ vārentānaṃ gīvā hotīti adhippāyo. Tesameva dātabbanti vassūpagatesu aladdhavassāvāsikānaṃ ekaccānameva dātabbaṃ.

คำว่า "Neva vassāvāsikassa sāmino" (ไม่เป็นเจ้าของผ้าจำพรรษาเลย) ตรัสไว้เพราะความเป็นผู้มีพรรษาขาด. คำว่า "Neva adātuṃ labhanti" (ย่อมไม่ได้เพื่อจะไม่ให้เลย) ตรัสไว้เพราะมีการทำกติกากันไว้ก่อนแล้ว, อธิบายว่า โทษย่อมมีแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ห้ามการให้ผ้าที่ควรให้. คำว่า "Tesameva dātabbaṃ" ความว่า พึงให้แก่ภิกษุบางรูปผู้เข้าพรรษาแล้วแต่ยังไม่ได้ผ้าจำพรรษาเท่านั้น.

Bhatiniviṭṭhanti pānīyupaṭṭhānādibhatiṃ katvā laddhaṃ. Saṅghikaṃ panātiādi kesañci vādadassanaṃ. Tattha apalokanakammaṃ katvā gāhitanti ‘‘chinnavassānaṃ vassāvāsikañca idāni uppajjanakavassāvāsikañca imesaṃ dātuṃ ruccatī’’ti anantare vuttanayena apalokanaṃ katvā gāhitaṃ saṅghena dinnattā vibbhantopi labhati. Pageva chinnavasso. Paccayavasena gāhitaṃ pana temāsaṃ vasitvā gahetuṃ attanā, dāyakehi ca anumatattā bhatiniviṭṭhampi chinnavassopi vibbhantopi na labhatīti keci ācariyā vadanti. Idañca pacchā vuttattā pamāṇaṃ. Teneva vassūpanāyikadivase eva dāyakehi dinnavassāvāsikaṃ gahitabhikkhuno vassacchedaṃ akatvā vāsova heṭṭhā vihito, na pānīyupaṭṭhānādibhatikaraṇavattaṃ. Yadi hi taṃ [Pg.244] niviṭṭhameva siyā, bhatikaraṇameva vidhātabbaṃ. Tasmā vassaggena gāhitaṃ chinnavassādayo na labhantīti veditabbaṃ.

คำว่า "Bhatiniviṭṭhaṃ" คือ ผ้าที่ได้มาโดยการทำภัตติ (การรับใช้) มีการตั้งน้ำไว้เป็นต้น. คำว่า "Saṅghikaṃ pana" เป็นต้น เป็นการแสดงความเห็นของอาจารย์บางพวก. ในคำนั้น คำว่า "Apalokanakammaṃ katvā gāhitaṃ" ความว่า ผ้าที่ให้รับโดยการทำอปโลกนะตามนัยที่กล่าวไว้ในลำดับก่อนว่า "การถวายผ้าจำพรรษาของภิกษุผู้พรรษาขาด และผ้าจำพรรษาที่จะเกิดขึ้นในบัดนี้แก่ภิกษุเหล่านี้ ย่อมควร" ดังนี้ เพราะสงฆ์เป็นผู้ให้ แม้ภิกษุผู้สึกไปแล้วก็ย่อมได้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงภิกษุผู้พรรษาขาด. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ส่วนจีวรที่ให้รับด้วยอำนาจปัจจัย เพราะตนเองและทายกยินยอมให้รับได้เมื่ออยู่ครบ 3 เดือน แม้จะเป็นผ้าที่ได้มาโดยการรับใช้ (ภัตตินิวิฏฐะ) ภิกษุผู้พรรษาขาดก็ดี ภิกษุผู้สึกไปแล้วก็ดี ย่อมไม่ได้. และคำนี้เป็นประมาณเพราะกล่าวไว้ภายหลัง. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงบัญญัติไว้ในเบื้องล่างเพียงการอยู่พรรษาเท่านั้น สำหรับภิกษุผู้รับผ้าจำพรรษาที่ทายกถวายในวันเข้าพรรษาโดยไม่ทำพรรษาให้ขาด ไม่ได้บัญญัติวัตรคือการทำภัตติมีการตั้งน้ำไว้เป็นต้น. หากว่าผ้านั้นเป็นภัตตินิวิฏฐะ (ผ้าที่ได้จากการรับใช้) จริงไซร้ ก็พึงบัญญัติเฉพาะการทำภัตติเท่านั้น. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ภิกษุผู้พรรษาขาดเป็นต้น ย่อมไม่ได้ผ้าที่รับตามลำดับพรรษา.

‘‘Saṅghikaṃ hotī’’ti etena vutthavassānampi vassāvāsikabhāgo saṅghikato amocito tesaṃ vibbhamena saṅghiko hotīti dasseti. Labhatīti ‘‘mama pattabhāgaṃ etassa dethā’’ti dāyake sampaṭicchāpenteneva saṅghikato viyojitaṃ hotīti vuttaṃ.

ด้วยบทว่า "Saṅghikaṃ hoti" นี้ ท่านแสดงว่า ส่วนแบ่งผ้าจำพรรษาแม้ของภิกษุผู้จำพรรษาแล้ว ก็ยังไม่พ้นจากความเป็นของสงฆ์ เมื่อภิกษุเหล่านั้นสึกไป ผ้านั้นย่อมเป็นของสงฆ์. คำว่า "Labhati" (ย่อมได้) ตรัสไว้เพราะผ้านั้นเป็นอันแยกออกจากความเป็นของสงฆ์แล้ว ด้วยการที่ภิกษุให้ทายกรับคำว่า "ท่านทั้งหลายจงถวายส่วนที่ถึงแก่ข้าพเจ้าให้แก่ภิกษุรูปนี้เถิด".

Varabhāgaṃ sāmaṇerassāti tassa paṭhamagāhattā, therena pubbe paṭhamabhāgassa gahitattā, idāni gayhamānassa dutiyabhāgattā ca vuttaṃ.

คำว่า "Varabhāgaṃ sāmaṇerassา" ตรัสไว้เพราะส่วนแบ่งนั้นเป็นส่วนแรกของสามเณรนั้น และเพราะพระเถระได้ถือเอาส่วนแรกไปก่อนแล้ว ส่วนที่กำลังถือเอาในบัดนี้จึงเป็นส่วนที่สอง (ของพระเถระ).

Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องผู้รับเสนาสนะ จบแล้ว.

Upanandavatthukathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องพระอุปนันทะ.

319. Pāḷiyaṃ ubhayattha paribāhiroti kamena ubhayassapi muttattā vuttaṃ, na sabbathā ubhayato paribāhirattā. Tenāha ‘‘pacchime…pe… tiṭṭhatī’’ti.

๓๑๙. ในพระบาลี คำว่า "Ubhayattha paribāhiro" ตรัสไว้เพราะความเป็นผู้พ้นจากการรับเสนาสนะทั้งสองโดยลำดับ ไม่ใช่เพราะเป็นผู้ภายนอกจากการรับเสนาสนะทั้งสองโดยประการทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "Pacchime...pe... tiṭṭhati".

320. Yaṃ tiṇṇaṃ pahotīti mañcapīṭhavinimuttaṃ yaṃ āsanaṃ tiṇṇaṃ sukhaṃ nisīdituṃ pahoti, idaṃ pacchimadīghāsanaṃ. Ettha mañcapīṭharahitesu asamānāsanikāpi tayo nisīdituṃ labhanti. Mañcapīṭhesu pana dve. Adīghāsanesu mañcapīṭhesu samānāsanikā eva dve nisīdituṃ labhanti duvaggasseva anuññātattā.

๓๒๐. คำว่า "Yaṃ tiṇṇaṃ pahoti" ความว่า อาสนะใดที่พ้นจากเตียงและตั่ง ย่อมพอที่ภิกษุ 3 รูปจะนั่งได้อย่างสบาย อาสนะนี้ชื่อว่าทีฆาสนะอย่างต่ำ. ในอาสนะที่เว้นจากเตียงและตั่งเหล่านั้น แม้ภิกษุผู้มีอาสนะไม่เสมอกัน 3 รูป ก็ย่อมนั่งได้. ส่วนบนเตียงและตั่ง นั่งได้เพียง 2 รูปเท่านั้น. บนเตียงและตั่งที่ไม่ใช่ทีฆาสนะ ภิกษุผู้มีอาสนะเสมอกันเท่านั้น 2 รูป ย่อมนั่งได้ เพราะทรงอนุญาตไว้เพียงหมู่สองเท่านั้น.

Hatthinakho heṭṭhābhāge etassa atthīti hatthinakho, pāsādo. Pāsādassa nakho nāma heṭṭhimabhāgo pādanakhasadisattā, so sabbadisāsu anekehi hatthirūpehi samalaṅkato ṭhito. Tassūpari kato pāsādo hatthikumbhe patiṭṭhito viya hotīti āha ‘‘hatthikumbhe patiṭṭhita’’nti. Suvaṇṇarajatādivicitrānīti saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Puggalikaṃ pana suvaṇṇādivicitraṃ bhikkhussa sampaṭicchitumeva na vaṭṭati ‘‘na kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabba’’nti (mahāva. 299) vuttattā. Tenevettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā’’ti na [Pg.245] vuttaṃ, gonakādiakappiyabhaṇḍavisaye eva vuttaṃ ekabhikkhussāpi tesaṃ gahaṇe dosābhāvā. Gihivikaṭanīhārenāti gihīhi katanīhārena, gihīhi attano santakaṃ attharitvā dinnaniyāmenāti attho. Labbhantīti nisīdituṃ labbhanti.

คำว่า 'หัตถินขะ' หมายถึง ปราสาทที่มีรูปช้างอยู่ที่ส่วนล่าง. ส่วนล่างของปราสาทชื่อว่า 'นขะ' เพราะคล้ายกับเล็บเท้า. ส่วนล่างนั้นตั้งอยู่โดยประดับประดาด้วยรูปช้างมากมายในทุกทิศ. ปราสาทที่สร้างอยู่เหนือรูปช้างเหล่านั้น ย่อมเป็นเหมือนตั้งอยู่บนโหนกช้าง จึงกล่าวว่า 'ตั้งอยู่บนโหนกช้าง'. คำว่า 'วิจิตรด้วยทองและเงินเป็นต้น' นี้ กล่าวหมายถึงเสนาสนะที่เป็นของสงฆ์. ส่วนเสนาสนะที่เป็นของส่วนตัวที่วิจิตรด้วยทองเป็นต้น ภิกษุไม่ควรรับเลย เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'ไม่พึงยินดีทองและเงินโดยปริยายใดๆ' (มหาวัคค์ 299). เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ว่า 'ในวิหารที่เป็นของสงฆ์หรือในวิหารที่เป็นของส่วนตัว' แต่กล่าวไว้เฉพาะในเรื่องวัตถุที่ไม่ควร เช่น โคณกะ เป็นต้น เพราะแม้ภิกษุรูปเดียวก็ไม่มีโทษในการรับสิ่งเหล่านั้น. คำว่า 'ด้วยวิธีที่คฤหัสถ์จัดทำ' หมายถึง ด้วยวิธีที่คฤหัสถ์จัดทำ โดยนัยที่คฤหัสถ์ปูลาดทรัพย์ของตนแล้วถวาย. คำว่า 'ย่อมได้' หมายถึง ย่อมนั่งได้.

Upanandavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องวัตถุของพระอุปนันทะ จบแล้ว.

Avissajjiyavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องวัตถุที่ไม่ควรสละ

321. Arañjaroti bahuudakagaṇhanikā mahācāṭi, jalaṃ gaṇhitumalanti arañjaro.

๓๒๑. คำว่า 'อรัญชระ' หมายถึง หม้อใหญ่ที่จุน้ำได้มาก สามารถจุน้ำได้ จึงชื่อว่าอรัญชระ.

Thāvarena ca thāvarantiādīsu pañcasu koṭṭhāsesu purimadvayaṃ thāvaraṃ, pacchimattayaṃ garubhaṇḍanti veditabbaṃ. Samakameva detīti ettha ūnakaṃ dentampi vihāravatthusāmantaṃ gahetvā dūrataraṃ dukkhagopaṃ vissajjetuṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Vakkhati hi ‘‘bhikkhūnaṃ ce mahagghataraṃ…pe… sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 321). Jānāpetvāti bhikkhusaṅghassa jānāpetvā, apaloketvāti attho. ‘‘Nanu tumhākaṃ bahutarā rukkhāti vattabba’’nti idaṃ sāmikesu attano bhaṇḍassa mahagghataṃ ajānitvā dentesu taṃ ñatvā theyyacittena gaṇhato avahāro hotīti vuttaṃ.

พึงทราบว่า ในบรรดาวัตถุ ๕ อย่าง มี 'ถาวรด้วยถาวร' เป็นต้น สองอย่างแรกชื่อว่าถาวร สามอย่างหลังชื่อว่าครุภัณฑ์. ในบทว่า 'ย่อมให้เสมอกัน' พึงทราบว่า แม้ให้ของที่ด้อยกว่า ก็ควรรับที่ดินใกล้เคียงกับวิหาร แล้วสละที่ดินที่อยู่ไกลและดูแลรักษายาก. เพราะจะกล่าวต่อไปว่า 'ถ้าเป็นของมีค่ามากสำหรับภิกษุ... ก็ควรรับ' (จูฬวัคค์ อรรถกถา 321). คำว่า 'แจ้งให้ทราบ' หมายถึง แจ้งให้ภิกษุสงฆ์ทราบ คือบอกกล่าว. คำว่า 'ควรกล่าวว่า ต้นไม้ของพวกท่านมีมากกว่ามิใช่หรือ' นี้กล่าวไว้ว่า เมื่อเจ้าของไม่รู้ว่าทรัพย์ของตนมีค่ามากแล้วให้ไป แต่ภิกษุรู้แล้วรับไปด้วยจิตคิดจะขโมย ย่อมเป็นการขโมย.

Vihārena vihāro parivattetabboti savatthukena aññesaṃ bhūmiyaṃ katapāsādādinā, avatthukena vā savatthukaṃ parivattetabbaṃ. Avatthukaṃ pana avatthukeneva parivattetabbaṃ. Kevalaṃ pāsādassa bhūmito athāvarattā. Evaṃ thāvaresupi thāvaravibhāgaṃ ñatvāva parivattetabbaṃ.

คำว่า 'พึงแลกเปลี่ยนวิหารด้วยวิหาร' หมายถึง พึงแลกเปลี่ยนวิหารที่มีที่ตั้ง (ที่ดิน) ด้วยวิหารที่มีที่ตั้ง หรือด้วยวิหารที่ไม่มีที่ตั้ง เช่น ปราสาทที่สร้างบนที่ดินของผู้อื่น. ส่วนวิหารที่ไม่มีที่ตั้ง พึงแลกเปลี่ยนด้วยวิหารที่ไม่มีที่ตั้งเท่านั้น. เพราะปราสาทอย่างเดียวไม่เป็นถาวรโดยที่ดิน. ดังนั้น แม้ในวัตถุที่เป็นถาวร ก็พึงแลกเปลี่ยนโดยรู้การจำแนกสิ่งที่เป็นถาวร.

‘‘Kappiyamañcā sampaṭicchitabbā’’ti iminā suvaṇṇādivicittaṃ akappiyamañcaṃ ‘‘saṅghassā’’ti vuttepi sampaṭicchituṃ na vaṭṭatīti dasseti. ‘‘Vihārassa demā’’ti vutte saṅghassa vaṭṭati, na puggalassa khettādi viyāti daṭṭhabbaṃ. Etesūti mañcādīsu. Kappiyākappiyaṃ vuttanayamevāti āsandītūlikādivinicchayesu vuttanayameva. Akappiyaṃ vāti āsandīādi, pamāṇātikkantaṃ [Pg.246] bimbohanādi ca. Mahagghaṃ kappiyaṃ vāti suvaṇṇādivicittaṃ kappiyavohārena dinnaṃ.

ด้วยบทว่า 'เตียงที่ควร พึงรับ' นี้ แสดงว่า แม้เตียงที่ไม่ควรซึ่งวิจิตรด้วยทองเป็นต้น แม้กล่าวว่า 'ถวายแก่สงฆ์' ก็ไม่ควรรับ. เมื่อกล่าวว่า 'ถวายแก่วิหาร' ย่อมควรแก่สงฆ์ แต่ไม่ควรแก่บุคคล เหมือนนาเป็นต้น พึงทราบดังนี้. คำว่า 'ในสิ่งเหล่านั้น' หมายถึง ในเตียงเป็นต้น. คำว่า 'ควรและไม่ควรเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว' หมายถึง เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วในการวินิจฉัยอาสนะและเครื่องปูลาดมีอาสนะและตูลีเป็นต้น. คำว่า 'หรือไม่ควร' หมายถึง อาสนะเป็นต้น และหมอนเป็นต้นที่เกินขนาด. คำว่า 'หรือควรแต่มีค่ามาก' หมายถึง เครื่องปูลาดที่วิจิตรด้วยทองเป็นต้นที่ถวายด้วยคำว่า 'ควร'.

‘‘Kāḷaloha…pe… bhājetabbo’’ti vuttattā vaṭṭakaṃsalohamayampi bhājanaṃ puggalikampi sampaṭicchitumpi pariharitumpi vaṭṭati puggalapariharitabbasseva bhājetabbattāti vadanti. Taṃ upari ‘‘kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭatī’’tiādikena mahāpaccarivacanena virujjhati. Imassa hi ‘‘vaṭṭalohakaṃsalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādaggaṇhanako bhājetabbo’’ti vuttassa mahāaṭṭhakathāvacanassa paṭikkhepāya taṃ mahāpaccarivacanaṃ pacchā dassitaṃ. Tasmā vaṭṭalohakaṃsalohamayaṃ yaṃ kiñci pādaggaṇhanakavārakampi upādāya abhājanīyameva. Gihīhi diyyamānampi puggalassa sampaṭicchitumpi na vaṭṭati. Pārihāriyaṃ na vaṭṭatīti pattādiparikkhāraṃ viya sayameva paṭisāmetvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Gihisantakaṃ viya ārāmikādayo ce sayameva gopetvā viniyogakāle ānetvā paṭinenti, paribhuñjituṃ vaṭṭati. ‘‘Paṭisāmetvā bhikkhūnaṃ dethā’’ti vattumpi vaṭṭati.

เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'เหล็กดำ... พึงแบ่ง' จึงกล่าวกันว่า ภาชนะที่ทำด้วยทองเหลืองหรือทองแดง แม้เป็นของส่วนตัว ก็ควรรับและควรนำติดตัวไปได้ เพราะพึงแบ่งเฉพาะวัตถุที่บุคคลควรนำติดตัวไป. คำกล่าวเช่นนั้นย่อมขัดแย้งกับคำของมหาปัจจรีที่กล่าวไว้ข้างต้นว่า 'ภาชนะที่ทำด้วยทองเหลืองหรือทองแดง ควรใช้เป็นของสงฆ์ หรือคฤหัสถ์จัดทำ'. เพราะคำของมหาปัจจรีนั้นแสดงไว้ภายหลังเพื่อปฏิเสธคำของมหาอรรถกถาที่กล่าวว่า 'ภาชนะสำหรับล้างเท้าที่ทำด้วยทองเหลืองหรือทองแดงที่ใครๆ ทำขึ้นในลังกาทวีป พึงแบ่งได้'. ดังนั้น ภาชนะที่ทำด้วยทองเหลืองหรือทองแดง ไม่ว่าจะเป็นภาชนะสำหรับล้างเท้าขนาดเล็กก็ตาม ก็ไม่ควรแบ่งเลย. แม้คฤหัสถ์ถวาย ก็ไม่ควรรับสำหรับบุคคล. คำว่า 'ไม่ควรเป็นของใช้ส่วนตัว' หมายถึง ไม่ควรเก็บรักษาและใช้สอยเองเหมือนบาตรเป็นต้น. ถ้าภิกษุผู้ดูแลอารามเป็นต้น เก็บรักษาไว้เองเหมือนทรัพย์ของคฤหัสถ์ แล้วนำมาให้ใช้เมื่อถึงเวลาใช้สอย ก็ควรใช้สอยได้. และควรกล่าวว่า 'เก็บรักษาไว้แล้วถวายแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด'.

Paṇṇasūci nāma lekhanīti vadanti. ‘‘Attanā laddhānipī’’tiādinā paṭiggahaṇe doso natthi, pariharitvā paribhogova āpattikaroti dasseti. Yathā cettha, evaṃ upari abhājanīyavāsiādīsu attano santakesupi.

คำว่า 'ปัณณสูจิ' หมายถึง เหล็กจาร. ด้วยบทว่า 'แม้ของที่ตนได้มา' เป็นต้น แสดงว่า ไม่มีโทษในการรับ แต่การนำไปใช้สอยเท่านั้นเป็นเหตุให้ต้องอาบัติ. พึงทราบว่า เช่นเดียวกับในเรื่องกล้องสูบยาเป็นต้นนี้ ในเรื่องขวานที่ไม่ควรแบ่งเป็นต้น ซึ่งเป็นของของตนเอง ก็เป็นเช่นเดียวกัน.

Anāmāsampīti suvaṇṇādimayampi sabbaṃ taṃ āmasitvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Upakkhareti upakaraṇe. Aḍḍhabāhuppamāṇā nāma aḍḍhabāhumattā. Aḍḍhabyāmamattātipi vadanti. Yottānīti cammarajjukā.

คำว่า 'แม้ไม่ควรสัมผัส' หมายถึง แม้สิ่งนั้นทั้งหมดที่ทำด้วยทองเป็นต้น ก็ควรสัมผัสและใช้สอยได้. คำว่า 'อุปักขระ' หมายถึง เครื่องประกอบ. คำว่า 'มีประมาณครึ่งแขน' หมายถึง เพียงครึ่งแขน. และกล่าวว่า 'เพียงครึ่งวา'. คำว่า 'ยอตตานิ' หมายถึง เชือกหนัง.

Aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattopīti tasaradaṇḍādisūciākāratanudaṇḍakamattopi. Rittapotthakopīti alikhitapotthako. Idañca paṇṇappasaṅgena vuttaṃ.

คำว่า 'มีประมาณเพียงด้ามเข็มแปดนิ้ว' หมายถึง เพียงไม้เล็กๆ ที่มีลักษณะเหมือนเข็ม เช่น ด้ามกระสวยเป็นต้น. คำว่า 'แม้คัมภีร์เปล่า' หมายถึง คัมภีร์ที่ยังไม่ได้เขียน. และคำนี้กล่าวไว้โดยความเกี่ยวข้องกับใบไม้.

‘‘Ghaṭṭanaphalakaṃ ghaṭṭanamuggaro’’ti idaṃ rajitacīvaraṃ ekasmiṃ maṭṭhe daṇḍamuggare veṭhetvā ekassa maṭṭhaphalakassa upari ṭhapetvā upari aparena maṭṭhaphalakena nikujjitvā eko upari akkamitvā tiṭṭhati. Dve janā upari phalakaṃ dvīsu koṭīsu gahetvā aparāparaṃ ākaḍḍhanavikaḍḍhanaṃ karonti, etaṃ sandhāya vuttaṃ. Hatthe ṭhapāpetvā hatthena paharaṇaṃ pana [Pg.247] niṭṭhitarajanassa cīvarassa allakāle kātabbaṃ. Idaṃ pana phalakamuggarehi ghaṭṭanaṃ sukkhakāle thaddhabhāvavimocanatthanti daṭṭhabbaṃ. Ambaṇanti ekadoṇikanāvāphalakehi pokkharaṇīsadisaṃ kataṃ. Pānīyabhājanantipi vadanti. Rajanadoṇīti ekadārunāva kataṃ rajanabhājanaṃ. Udakadoṇīpi ekadārunāva kataṃ udakabhājanaṃ.

คำว่า 'ไม้กระดานสำหรับทุบและค้อนสำหรับทุบ' นี้ กล่าวหมายถึง การนำผ้าจีวรที่ย้อมแล้วมาพันรอบค้อนที่มีด้ามเรียบอันหนึ่ง แล้ววางไว้บนไม้กระดานเรียบอันหนึ่ง จากนั้นใช้ไม้กระดานเรียบอีกอันหนึ่งคว่ำทับลงไปข้างบน แล้วคนหนึ่งยืนเหยียบอยู่ข้างบน. คนสองคนจับไม้กระดานข้างบนที่ปลายทั้งสองข้าง แล้วดึงไปดึงมา การกระทำนี้กล่าวหมายถึงอุปกรณ์นี้. ส่วนการทุบด้วยมือโดยวางไว้ในมือ พึงทำเมื่อผ้าจีวรที่ย้อมเสร็จแล้วยังเปียกอยู่. ส่วนการทุบด้วยไม้กระดานและค้อนนี้ พึงทราบว่า ทำเมื่อผ้าแห้งแล้ว เพื่อให้คลายความแข็งกระด้าง. คำว่า 'อัมพณะ' หมายถึง ภาชนะใส่น้ำที่ทำจากไม้กระดานเรือขนาดเท่ารางไม้ท่อนเดียวอันหนึ่ง คล้ายสระน้ำ. และกล่าวว่า 'ภาชนะสำหรับน้ำดื่ม'. คำว่า 'รชนโทณี' หมายถึง ภาชนะสำหรับย้อมที่ทำจากไม้ท่อนเดียว. คำว่า 'อุทกโทณี' หมายถึง ภาชนะสำหรับน้ำที่ทำจากไม้ท่อนเดียว.

Bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti akappiyacammaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha bhūmattharaṇasaṅkhepena sayitumpi vaṭṭatiyeva. ‘‘Paccattharaṇagatika’’nti iminā mañcādīsu attharitabbaṃ mahācammaṃ eḷakacammaṃ nāmāti dasseti.

คำว่า 'ควรทำเป็นเครื่องปูพื้น' นี้ กล่าวหมายถึงหนังที่ไม่ควร. ในหนังที่ไม่ควรนั้น แม้จะนอนโดยทำเป็นเครื่องปูพื้นก็ควร. ด้วยบทว่า 'เป็นเครื่องปูรอง' นี้ แสดงว่า หนังใหญ่ที่พึงปูบนเตียงเป็นต้น ชื่อว่าหนังแกะ.

Chattamuṭṭhipaṇṇanti tālapaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Pattakaṭāhanti pattapacanakaṭāhaṃ.

คำว่า 'ใบตาลสำหรับทำร่ม' นี้ กล่าวหมายถึงใบตาล. คำว่า 'ปัตตกฏาหะ' หมายถึง กระทะสำหรับอบบาตร.

Avissajjiyavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องวัตถุที่ไม่ควรสละ จบแล้ว.

Navakammadānakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการถวายกรรมใหม่

323. Pāḷiyaṃ piṇḍanikkhepanamattenātiādīsu khaṇḍaphullaṭṭhāne mattikāpiṇḍaṭṭhapanaṃ piṇḍanikkhepanaṃ nāma. Navakammanti navakammasammuti. Aggaḷavaṭṭi nāma kavāṭabandho. Chādanaṃ nāma tiṇādīhi gehacchādanaṃ. Bandhanaṃ nāma daṇḍavalliādīhi chadanabandhanameva. Catuhatthavihāreti vitthārappamāṇato vuttaṃ. Ubbedhato pana anekabhūmakattā vaḍḍhakīhatthena vīsatihatthopi nānāsaṇṭhānavicittopi hoti. Tenassa catuvassikaṃ navakammaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesesupi.

๓๒๓. ในพระบาลี คำว่า “ปิณฑนิกเขปนวัตเตนะ” เป็นต้น คือ การวางก้อนดินในที่ที่ชำรุดทรุดโทรม ชื่อว่า “ปิณฑนิกเขปนะ” คำว่า “นวกรรม” คือ การสมมตินวกรรม ชื่อว่า “อัคคฬวัฏฏิ” คือ ไม้กลอนประตู ชื่อว่า “ฉาทนะ” คือ การมุงกุฏิด้วยหญ้าเป็นต้น ชื่อว่า “พันธนะ” คือ การผูกเครื่องมุงด้วยไม้คาน เถาวัลย์เป็นต้นเท่านั้น คำว่า “จตุหัตถวิหาระ” กล่าวไว้โดยประมาณความกว้าง ส่วนโดยความสูงนั้น เพราะเป็นหลายชั้น จึงอาจมีถึงยี่สิบศอกด้วยศอกของช่างไม้ หรือวิจิตรด้วยรูปทรงต่างๆ ก็ได้ เพราะเหตุนั้น นวกรรมที่ทำเสร็จในสี่ปีจึงกล่าวไว้สำหรับกุฏินั้น ในกุฏิที่เหลือทั้งหลายก็เช่นกัน

Pāḷiyaṃ sabbe vihāreti bhummatthe upayogabahuvacanaṃ. Ekassa sabbesu vihāresu navakammaṃ detīti attho. Sabbakālaṃ paṭibāhantīti navakammikā attano gāhitaṃ varaseyyaṃ sampattānaṃ yathāvuḍḍhaṃ akatvā utukālepi paṭibāhanti.

ในพระบาลี บทว่า “สัพเพ วิหาเร” เป็นทุติยาวิภัตติพหุวจนะในอรรถสัตตมี อรรถว่า ย่อมให้นวกรรมในกุฏิทั้งปวง คำว่า “สัพพะกาลัง ปฏิพาหันติ” คือ ภิกษุผู้ทำนวกรรมทั้งหลาย ไม่กระทำตามลำดับพรรษาแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงเสนาสนะอันประเสริฐที่ตนถือเอาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่ตน ย่อมกีดกันแม้ในฤดูหนาว ฤดูร้อน

‘‘Sace so āvāso jīratī’’tiādi pāḷimuttakavinicchayo. Mañcaṭṭhānaṃ datvāti mañcaṭṭhānaṃ puggalikaṃ datvā. Tibhāganti tatiyabhāgaṃ. Evaṃ vissajjanampi thāvarena thāvaraparivattanaṭṭhāne eva pavisati, na itarathā sabbasenāsanānaṃ [Pg.248] vinassanato. Sace saddhivihārikānaṃ dātukāmo hotīti sace so saṅghassa bhaṇḍakaṭṭhapanaṭṭhānaṃ vā aññesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā dātuṃ na icchati, attano saddhivihārikānaññeva dātukāmo hoti, tādisassa tuyhaṃ puggalikameva katvā jaggāti na sabbaṃ tassa dātabbanti adhippāyo. Tattha pana kattabbavidhiṃ dassento āha ‘‘kamma’’ntiādi. Evañhītiādimhi vayānurūpaṃ tatiyabhāge vā upaḍḍhabhāge vā gahite taṃ bhāgaṃ dātuṃ labhatīti attho.

คำว่า “สเจ โส อาวาโส ชีระติ” เป็นต้น เป็นวินิจฉัยที่พ้นจากพระบาลี คำว่า “มัญจัฏฐานัง ทัตวา” คือ การให้ที่ตั้งเตียงเป็นของส่วนบุคคล คำว่า “ติภาคัง” คือ ส่วนที่สาม การสละอย่างนี้ย่อมเข้าถึงในที่ที่เปลี่ยนของถาวรด้วยของถาวรเท่านั้น เพราะถ้าไม่เปลี่ยน เสนาสนะทั้งปวงย่อมเสื่อมไป คำว่า “สเจ สัทธิวิหาริกานัง ทาตุกาโม โหติ” คือ ถ้าภิกษุนั้นไม่ปรารถนาจะให้ที่เก็บของของสงฆ์ หรือที่อยู่ของภิกษุอื่น แต่ปรารถนาจะให้แก่สัทธิวิหาริกของตนเท่านั้น อธิบายว่า ไม่ควรให้ทั้งหมดแก่ภิกษุเช่นนั้น โดยกล่าวว่า “ท่านจงดูแลโดยกระทำให้เป็นของส่วนบุคคลเท่านั้นเพื่อประโยชน์แก่ท่าน” ส่วนในกุฏินั้น เมื่อแสดงวิธีที่ควรทำ จึงกล่าวคำว่า “กัมมัง” เป็นต้น ในบทว่า “เอวัญหิ” เป็นต้น อรรถว่า เมื่อถือเอาส่วนที่สามหรือส่วนครึ่งตามสมควรแก่พรรษาแล้ว ย่อมได้เพื่อจะให้ส่วนนั้น

Yenāti tesu dvīsu bhikkhūsu yena. So sāmīti tassā bhūmiyā vihārakaraṇe sova sāmī, taṃ paṭibāhitvā itarena na kātabbanti adhippāyo. So hi paṭhamaṃ gahito. Akataṭṭhāneti cayādīnaṃ akatapubbaṭṭhāne. Cayaṃ vā pamukhaṃ vāti saṅghikasenāsanaṃ nissāya tato bahi cayaṃ bandhitvā, ekaṃ senāsanaṃ vā. Bahikuṭṭeti kuṭṭato bahi, attano kataṭṭhāneti attho.

คำว่า “เยนะ” คือ ด้วยภิกษุใดในภิกษุสองรูปนั้น คำว่า “โส สามี” คือ ภิกษุรูปแรกนั้นเท่านั้นเป็นเจ้าของในการสร้างกุฏิบนที่ดินของสงฆ์นั้น อธิบายว่า ภิกษุผู้ถือเอาทีหลังไม่ควรสร้างโดยห้ามภิกษุผู้ถือเอาคนแรกนั้น เพราะภิกษุรูปแรกนั้นเป็นผู้ถือเอา คำว่า “อกตัฏฐาเน” คือ ในที่ที่ยังไม่เคยทำฐานก่อเป็นต้น คำว่า “จะยัง วา ปะมุขัง วา” คือ อาศัยเสนาสนะของสงฆ์นั้นแล้ว ก่อฐานภายนอกจากเสนาสนะของสงฆ์นั้น หรือก่อเสนาสนะอันหนึ่ง คำว่า “พหิกุฏเฏ” อรรถว่า ภายนอกจากฝาผนัง ในที่ที่ตนทำแล้ว

Navakammadānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการให้นวกรรม จบแล้ว

Aññatraparibhogapaṭikkhepādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการห้ามการบริโภคในที่อื่นเป็นต้น

324. Vaḍḍhikammatthāyāti yathā tammūlagghato na parihāyati, evaṃ kattabbassa evaṃ nipphādetabbassa mañcapīṭhādino atthāya.

๓๒๔. คำว่า “วัฑฒิกัมมัตถายะ” คือ เพื่อประโยชน์แก่เตียง ตั่งเป็นต้น ที่ควรทำและควรทำให้สำเร็จอย่างนี้ ด้วยอาการใดราคาเดิมนั้นไม่เสื่อมไป ด้วยอาการนั้น

Cakkalikanti pādapuñchanatthaṃ cakkākārena kataṃ. Paribhaṇḍakatabhūmi vāti kāḷavaṇṇādikatasaṇhabhūmi vā. Senāsanaṃ vāti mañcapīṭhādi vā.

คำว่า “จักกะลิกัง” คือ ผ้าที่ทำเป็นรูปวงกลมเพื่อเช็ดเท้า คำว่า “ปริภัณฑกตภูมิ วา” คือ พื้นดินเรียบที่ทำด้วยสีดำเป็นต้นก็ดี คำว่า “เสนาสนัง วา” คือ เตียง ตั่งเป็นต้นก็ดี

‘‘Tatheva vaḷañjetuṃ vaṭṭatī’’ti iminā nevāsikehi dhotapādādīhi vaḷañjanaṭṭhāne sañcicca adhotapādādīhi vaḷañjantasseva āpatti paññattāti dasseti.

ด้วยบทว่า “ตเถวะ วะเฬญชะตุง วะฏฏะติ” นี้ ย่อมแสดงว่า อาบัติบัญญัติแล้วแก่ภิกษุผู้อยู่ประจำวัดทั้งหลายผู้จงใจบริโภคด้วยเท้าที่ยังไม่ล้างเป็นต้น ในที่ที่บริโภคด้วยเท้าที่ล้างแล้วเป็นต้นเท่านั้น

‘‘Dvārampī’’tiādinā sāmaññato vuttattā dvāravātapānādayo aparikammakatāpi na apassayitabbā. Ajānitvā apassayantassapi idha lomagaṇanāya āpatti.

ด้วยคำว่า “ทวารัมปิ” เป็นต้น เพราะกล่าวไว้โดยทั่วไป ประตู หน้าต่างเป็นต้น แม้ที่ยังไม่ตกแต่งก็ไม่ควรพิง แม้แก่ภิกษุผู้พิงโดยไม่รู้ อาบัติย่อมมีด้วยจำนวนขนในเรื่องเสนาสนะของสงฆ์นี้

Aññatraparibhogapaṭikkhepādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการห้ามการบริโภคในที่อื่นเป็นต้น จบแล้ว

Saṅghabhattādianujānanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตสังฆภัตเป็นต้น

325. Uddesabhattaṃ [Pg.249] nimantananti imaṃ vohāraṃ pattānīti ettha iti-saddo ādiattho, uddesabhattaṃ nimantanantiādivohāraṃ pattānīti attho. Tampīti saṅghabhattampi.

๓๒๕. ในบทว่า “อุเทสภัต นิมันตะนัง” ถึงซึ่งโวหารนี้ ศัพท์ว่า “อิติ” นั้นมีอรรถว่า “เป็นต้น” อรรถว่า ย่อมถึงซึ่งโวหารว่า อุเทสภัต นิมันตะนะ เป็นต้น คำว่า “ตัมปิ” คือ แม้สังฆภัต

Saṅghabhattādianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตสังฆภัตเป็นต้น จบแล้ว

Uddesabhattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอุเทสภัต

Bhojanasālāyāti bhattuddesaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekavaḷañjanti ekadvārena vaḷañjitabbaṃ. Nānānivesanesūti nānākulassa nānūpacāresu nivesanesu.

คำว่า “โภชนสาลา” กล่าวไว้โดยอ้างอิงที่เผดียงภัต คำว่า “เอกะวะเฬญชัง” คือ ควรบริโภคด้วยประตูเดียว คำว่า “นานานิเวสเนสุ” คือ ในเรือนทั้งหลายของตระกูลต่างๆ ที่มีบริเวณต่างๆ

Nisinnassapi niddāyantassapīti anādare sāmivacanaṃ, vuḍḍhatare niddāyante navakassa gāhitaṃ suggahitanti attho.

บทว่า “นิสินนัสสะปิ นิททายันตัสสะปิ” เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถอนาทร อรรถว่า การให้ภิกษุผู้ใหม่ถือเอาเมื่อภิกษุผู้แก่พรรษาหลับอยู่ เป็นการให้ถือเอาที่ดี

Vissaṭṭhadūtoti yathāruci vattuṃ labhanato nirāsaṅkadūto. Pucchāsabhāgenāti pucchāvacanapaṭibhāgena. ‘‘Ekā kūṭaṭṭhitikā nāmā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘rañño vā hī’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า “วิสสัฏฐทูโต” คือ ทูตผู้ปราศจากความระแวง เพราะได้โอกาสเพื่อจะกล่าวตามความพอใจ. คำว่า “ปุจฉาสภาเคนะ” คือ ด้วยส่วนที่คล้ายกับคำถาม. คำว่า “รัญโญ วา หิ” เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเองว่า “เอกา กูฏัฏฐิติกา นามะ”.

Sabbaṃ pattassāmikassa hotīti cīvarādikampi sabbaṃ pattassāmikasseva hoti, mayā bhattameva sandhāya vuttaṃ, na cīvarādinti vatvā gahetuṃ na vaṭṭatīti attho.

คำว่า “สัพพัง ปัตตัสสามิกัสสะ โหติ” อรรถว่า แม้จีวรเป็นต้นทั้งหมดก็เป็นของเจ้าของบาตรเท่านั้น, ไม่ควรกล่าวว่า “เรากล่าวหมายถึงภัตเท่านั้น ไม่ได้กล่าวหมายถึงจีวรเป็นต้น” แล้วถือเอา, นี้คืออรรถ.

Akatabhāgonāmāti āgantukabhāgo nāma, adinnapubbabhāgoti attho.

คำว่า “อกตภาโค นามะ” อรรถว่า ชื่อว่าส่วนของอาคันตุกะ คือส่วนที่ยังไม่เคยให้.

Kiṃ āharīyatīti avatvāti ‘‘katarabhattaṃ vā tayā āharīyatī’’ti dāyakaṃ apucchitvā. Pakatiṭṭhitikāyāti uddesabhattaṭṭhitikāya.

คำว่า “กิง อาหริยตีติ อะวัตวา” คือ ไม่ถามทายกว่า “ท่านนำบาตรใบไหนมา” (ตามนิสสยะ). คำว่า “ปะกะติฏฐิติกายะ” คือ ด้วยลำดับแห่งอุเทสภัต.

Uddesabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอุเทสภัต จบแล้ว.

Nimantanabhattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยนิมันตนภัต

Vicchinditvāti [Pg.250] ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti padaṃ avatvā. Tenevāha ‘‘bhattanti avadantenā’’ti.

คำว่า “วิจฉินทิตวา” คือ ไม่กล่าวบทว่า “ภัตตัง คัณหะถา”. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “ภัตตันติ อะวะทันเตนะ”.

Ālopasaṅkhepenāti ekekapiṇḍavasena, evañca bhājanaṃ uddesabhatte na vaṭṭati. Tattha hi ekassa pahonakappamāṇeneva bhājetabbaṃ.

คำว่า “อาโลปะสังเขเปนะ” คือ ด้วยอำนาจแห่งคำข้าวแต่ละคำ, และการแบ่งอย่างนี้ไม่ควรในอุเทสภัต. เพราะในอุเทสภัตนั้น ควรแบ่งด้วยประมาณที่พอเพียงแก่ภิกษุรูปหนึ่งเท่านั้น.

Āruḷhāyeva mātikaṃ, saṅghato aṭṭha bhikkhūti ettha ye mātikaṃ āruḷhā, te aṭṭha bhikkhūti yojetabbaṃ. Uddesabhattanimantanabhattādisaṅghikabhattamātikāsu nimantanabhattamātikāya ṭhitivasena āruḷhe bhattuddesakena vā sayaṃ vā saṅghato uddisāpetvā gahetvā gantabbaṃ, na attano rucite gahetvāti adhippāyo. Mātikaṃ āropetvāti ‘‘saṅghato gaṇhāmī’’tiādinā vuttamātikābhedaṃ dāyakassa viññāpetvāti attho.

ในบทว่า “อารุฬหายะวะ มาติกัง, สังฆะโต อัฏฐะ ภิกขู” ควรประกอบความว่า “ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่ขึ้นสู่มาติกา, ภิกษุ ๘ รูปเหล่านั้น”. อธิบายว่า ในบรรดามาติกาแห่งสังฆิกภัตมีอุเทสภัตและนิมันตนภัตเป็นต้น, ภิกษุผู้แจกภัตก็ดี หรือตนเองก็ดี ควรให้เผดียงสงฆ์แล้วพาเอาภิกษุทั้งหลายผู้ขึ้นสู่มาติกาแห่งนิมันตนภัตตามลำดับแล้วจึงไป, ไม่ควรพาเอาภิกษุที่ตนชอบใจไป. คำว่า “มาติกัง อาโรเปตวา” อรรถว่า ให้ทายกทราบถึงประเภทแห่งมาติกาที่กล่าวแล้วว่า “เราจะรับจากสงฆ์” เป็นต้น.

Paṭibaddhakālato pana paṭṭhāyāti tattheva vāsassa nibaddhakālato paṭṭhāya.

คำว่า “ปะฏิพัทธะกาละโต ปะนะ ปะฏฐายะ” คือ เริ่มตั้งแต่กาลที่อยู่ประจำในวัดนั้นนั่นเอง.

Nimantanabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนิมันตนภัต จบแล้ว.

Salākabhattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสลากภัต

Upanibandhitvāti likhitvā. Gāmavasenapīti yebhuyyena samalābhagāmavasenapi. Bahūni salākabhattānīti tiṃsaṃ vā cattārīsaṃ vā bhattāni. ‘‘Sace hontī’’ti ajjhāharitvā yojetabbaṃ.

คำว่า “อุปะนิพันธิตวา” คือ เขียนแล้ว. คำว่า “คามะวะเสนะปิ” คือ โดยมากแม้ด้วยอำนาจแห่งหมู่บ้านที่มีลาภเสมอกัน. คำว่า “พหูนี สะลากะภัตตานิ” คือ ภัต ๓๐ หรือ ๔๐. ควรประกอบโดยนำคำว่า “ถ้ามี” มาใส่.

Sallakkhetvāti tāni bhattāni pamāṇavasena sallakkhetvā. Niggahena datvāti dūraṃ gantuṃ anicchantassa niggahena sampaṭicchāpetvā datvā. Puna vihāraṃ āgantvāti ettha vihāraṃ anāgantvā bhattaṃ gahetvā pacchā vihāre attano pāpetvā bhuñjitumpi vaṭṭati.

คำว่า “สัลลักเขตวา” คือ กำหนดภัตเหล่านั้นโดยส่วนที่เท่ากัน. คำว่า “นิคคะเหนะ ทัตวา” คือ ให้ภิกษุผู้ไม่ปรารถนาจะไปไกลยอมรับด้วยการบังคับแล้วจึงให้. คำว่า “ปุนะ วิหารัง อาคันตวา” ในที่นี้ แม้การไม่กลับมาสู่วัด แต่รับภัตแล้วภายหลังจึงให้ถึงแก่ตนในวัดแล้วฉัน ก็ควร.

Ekagehavasenāti vīthiyampi ekapasse gharapāḷiyā vasena. Uddisitvāpīti asukakule salākabhattāni tuyhaṃ pāpuṇantīti vatvā.

คำว่า “เอกะเคหะวะเสนะ” คือ แม้ในถนน โดยอำนาจแห่งแถวบ้านในข้างหนึ่ง. คำว่า “อุททิสิตวาปิ” คือ กล่าวว่า “สลากภัตในตระกูลชื่อโน้น ถึงแก่ท่าน”.

Vāragāmeti [Pg.251] atidūrattā vārena gantabbagāme. Saṭṭhito vā paṇṇāsato vāti daṇḍakammatthāya udakaghaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Vihāravāroti sabbabhikkhūsu bhikkhatthāya gatesu vihārarakkhaṇavāro.

คำว่า “วาระคาเม” คือ ในหมู่บ้านที่ต้องไปตามวาระเพราะความที่อยู่ไกลมาก. คำว่า “สัฏฐิโต วา ปัณณาสโต วา” ท่านกล่าวหมายถึงหม้อน้ำเพื่อประโยชน์แก่การลงทัณฑกรรม. คำว่า “วิหาระวาโร” คือ วาระแห่งการเฝ้าวัด ในเมื่อภิกษุทั้งหลายทุกรูปไปเพื่อต้องการบิณฑบาต.

Tesanti vihāravārikānaṃ. Phātikammamevāti vihārarakkhaṇakiccassa pahonakapaṭipādanameva. Ekasseva pāpuṇantīti divase divase ekekasseva pāpitānīti attho.

คำว่า “เตสัง” คือ แก่ภิกษุผู้อยู่เวรวัดเหล่านั้น. คำว่า “ผาติกัมมเมวะ” คือ การชดเชยที่เพียงพอแก่กิจคือการเฝ้าวัดนั่นเอง. คำว่า “เอกัสเสวะ ปาปุณันติ” อรรถว่า ในแต่ละวัน ย่อมถึงแก่ภิกษุรูปหนึ่งๆ เท่านั้น.

Rasasalākanti ucchurasasalākaṃ. ‘‘Salākavasena gāhitattā pana na sāditabbā’’ti idaṃ asāruppavasena vuttaṃ, na dhutaṅgabhedavasena. ‘‘Saṅghato nirāmisasalākā…pe… vaṭṭatiyevā’’ti (visuddhi. 1.26) hi visuddhimagge vuttaṃ. Aggabhikkhāmattanti ekakaṭacchubhikkhāmattaṃ. Laddhā vā aladdhā vā svepi gaṇheyyāsīti laddhepi appamattatāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘yāvadatthaṃ labhati…pe… alabhitvā ‘sve gaṇheyyāsī’ti vattabbo’’ti.

คำว่า “รสสลากัง” คือ สลากน้ำอ้อย. คำว่า “แต่เพราะรับมาด้วยอำนาจสลาก จึงไม่ควรยินดี” นี้ ท่านกล่าวด้วยอำนาจความไม่เหมาะสม ไม่ได้กล่าวด้วยอำนาจแห่งการทำลายธุดงค์. จริงอยู่ ในวิสุทธิมรรคท่านกล่าวว่า “สลากที่ไม่มีอามิสจากสงฆ์... ย่อมควรแท้”. คำว่า “อัคคภิกขามัตตัง” คือ มีประมาณเพียงภิกขาหนึ่งทัพพี. คำว่า “จะได้ก็ตาม ไม่ได้ก็ตาม พรุ่งนี้ท่านพึงรับเถิด” ท่านกล่าวแม้เมื่อได้รับแล้ว เพราะความที่ของนั้นมีประมาณน้อย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมได้ตามต้องการ... เมื่อไม่ได้ พึงกล่าวว่า ‘พรุ่งนี้ท่านพึงรับเถิด’”.

Tatthāti tasmiṃ disābhāge. Taṃ gahetvāti taṃ vāragāme salākaṃ attano gahetvā. Tenāti disaṃgamikato aññena tasmiṃ disaṃgamike. Devasikaṃ pāpetabbāti upacārasīmāya ṭhitassa yassa kassaci vassaggena pāpetabbā. Evaṃ etesu agatesu āsannavihāre bhikkhūnaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati itarathā saṅghikato.

คำว่า “ตัตถะ” คือ ในทิศภาคนั้น. คำว่า “ตัง คะเหตวา” คือ รับสลากในหมู่บ้านตามวาระนั้นเพื่อตนเอง. คำว่า “เตนะ” คือ โดยภิกษุอื่นจากภิกษุผู้จะไปสู่ทิศ ในภิกษุผู้จะไปสู่ทิศนั้น. คำว่า “เทวะสิกัง ปาเปตัพพา” คือ พึงให้ถึงแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้ดำรงอยู่ในอุปจารสีมาตามลำดับพรรษา. เมื่อเป็นเช่นนี้ หากภิกษุเหล่านั้นไม่มา ภิกษุทั้งหลายในวัดใกล้เคียงจะฉันก็ควร เพราะถ้าเป็นอย่างอื่นจะเป็นของสงฆ์.

Amhākaṃ gocaragāmevāti salākabhattadāyakānaṃ gāmaṃ sandhāya vuttaṃ. Vihāre therassa pattasalākabhattanti vihāre ekekasseva ohīnattherassa sabbasalākānaṃ attano pāpanavasena pattasalākabhattaṃ.

คำว่า “อัมหากัง โคจระคาเมวะ” ท่านกล่าวหมายถึงหมู่บ้านของพวกทายกผู้ถวายสลากภัต. คำว่า “วิหาเร เถรัสสะ ปัตตะสลากะภัตตัง” คือ สลากภัตที่ถึงแก่พระเถระผู้เฝ้าวัดอยู่รูปเดียว โดยอำนาจที่สลากทั้งหมดถึงแก่ตนในวัด.

Salākabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสลากภัต จบแล้ว.

Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยปักขิกภัตเป็นต้น

‘‘Sve pakkho’’ti ajja pakkhikaṃ na gāhetabbanti aṭṭhamiyā bhuñjitabbaṃ sattamiyā bhuñjanatthāya na gāhetabbaṃ, dāyakehi niyamitadivaseneva gāhetabbanti attho. Tenāha ‘‘sace panā’’tiādi. Sve lūkhanti ajja āvāhamaṅgalādikaraṇato atipaṇītabhojanaṃ karīyati, sve tathā na bhavissati, ajjeva bhikkhū bhojessāmīti adhippāyo.

คำว่า “พรุ่งนี้เป็นวันปักษ์ วันนี้ไม่ควรรับปักขิกภัต” อรรถว่า ภัตที่ควรฉันในวัน ๘ ค่ำ ไม่ควรรับเพื่อจะฉันในวัน ๗ ค่ำ, พึงรับตามวันที่ทายกกำหนดไว้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “สเจ ปนะ” เป็นต้น. คำว่า “พรุ่งนี้เศร้าหมอง” อธิบายว่า วันนี้มีการทำอาวาหมงคลเป็นต้น จึงทำโภชนะที่ประณีตมาก, พรุ่งนี้จักไม่เป็นอย่างนั้น, วันนี้แหละเราจักเลี้ยงพระ.

Pakkhikabhattato [Pg.252] uposathikassa bhedaṃ dassento āha ‘‘uposathaṅgāni samādiyitvā’’tiādi. Nibandhāpitanti ‘‘asukavihāre āgantukā bhuñjantū’’ti niyamitaṃ.

เมื่อจะแสดงความต่างกันของอุโบสถิกภัตจากปักขิกภัต จึงกล่าวว่า “อุโปสถังคานิ สมาทิยิตวา” เป็นต้น. คำว่า “นิพันธาปิตัง” คือ กำหนดไว้ว่า “ขอพระอาคันตุกะทั้งหลายจงฉันในวัดชื่อโน้น”.

Gamiko āgantukabhattampīti gāmantarato āgantvā avūpasantena gamikacittena vasitvā puna aññattha gacchantaṃ sandhāya vuttaṃ. Āvāsikassa pana gantukāmassa gamikabhattameva labbhati. ‘‘Lesaṃ oḍḍetvā’’ti vuttattā lesābhāve yāva gamanaparibandho vigacchati, tāva bhuñjituṃ vaṭṭatīti ñāpitanti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า “คะมิโก อาคันตุกะภัตตัมปิ” ท่านกล่าวหมายถึงภิกษุผู้มาจากหมู่บ้านอื่น อยู่ด้วยจิตที่คิดจะไปซึ่งยังไม่ระงับ แล้วจะไปในที่อื่นอีก. ส่วนภิกษุเจ้าถิ่นผู้ใคร่จะไป ย่อมได้เฉพาะคมิกภัตเท่านั้น. พึงทราบว่า เพราะคำว่า “เลสัง โอฑเฑตวา” ท่านจึงแสดงให้รู้ว่า เมื่อไม่มีข้ออ้าง ตราบเท่าที่เครื่องกังวลในการไปยังไม่หมดไป ก็ควรจะฉันได้.

Taṇḍulādīni pesenti…pe… vaṭṭatīti abhihaṭabhikkhattā vaṭṭati. Tathā paṭiggahitattāti bhikkhānāmena paṭiggahitattā.

คำว่า Taṇḍulādīni pesenti... pe... vaṭṭatีti ความว่า ย่อมควร เพราะเป็นบิณฑบาตที่เขานำมาถวาย. คำว่า Tathā paṭiggahitattāti ความว่า เพราะรับไว้โดยชื่อว่าเป็นบิณฑบาต.

Avibhattaṃ saṅghikaṃ bhaṇḍanti kukkuccuppattiākāradassanaṃ. Evaṃ kukkuccaṃ katvā pucchitabbakiccaṃ natthi, apucchitvā dātabbanti adhippāyo.

คำว่า Avibhattaṃ saṅghikaṃ bhaṇḍanti เป็นการแสดงอาการเกิดขึ้นแห่งความรังเกียจ. อธิบายว่า เมื่อเกิดความรังเกียจอย่างนี้แล้ว กิจที่ควรสอบถามไม่มี ควรให้ได้โดยไม่ต้องสอบถาม.

Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องปักขิกภัตเป็นต้น จบแล้ว.

Senāsanakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนาเสนาสนักขันธกะ จบแล้ว.

7. Saṅghabhedakakkhandhako

๗. ๗. สังฆเภทกขันธกะ

Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องการบรรพชาของเจ้าศากยะ ๖ พระองค์เป็นต้น

330. Saṅghabhedakakkhandhake [Pg.253] pāḷiyaṃ anupiyaṃ nāmāti anupiyā nāma. Heṭṭhā pāsādāti pāsādato heṭṭhā heṭṭhimatalaṃ, ‘‘heṭṭhāpāsāda’’ntipi pāṭho. Abhinetabbanti vapitakhettesu pavesetabbaṃ. Ninnetabbanti tato nīharitabbaṃ. Niddhāpetabbanti sassadūsakatiṇādīni uddharitabbaṃ. Ujuṃ kārāpetabbanti puñjaṃ kārāpetabbaṃ, ayameva vā pāṭho.

๓๓๐. ในสังฆเภทกขันธกะ ในพระบาลี คำว่า anupiyaṃ nāmāti คือ เมืองชื่อว่าอนุปิยา. คำว่า heṭṭhā pāsādāti คือ ภายใต้ปราสาท คือชั้นล่าง, แม้บทว่า heṭṭhāpāsādanti ก็เป็นปาฐะ. คำว่า abhinetabbanti คือ พึงนำเข้าไปในนาที่หว่านแล้ว. คำว่า ninnetabbanti คือ พึงนำออกจากนานั้น. คำว่า niddhāpetabbanti คือ พึงถอนหญ้าที่เป็นศัตรูแก่ข้าวกล้าเป็นต้นออก. คำว่า ujuṃ kārāpetabbanti คือ พึงทำให้เป็นกอง หรือว่าบทนี้เองก็เป็นปาฐะ.

332. Paradattoti parehi dinnapaccayehi pavattamāno. Migabhūtena cetasāti katthaci alaggatāya migassa viya jātena cittena.

๓๓๒. คำว่า paradattoti คือ เป็นอยู่ด้วยปัจจัยที่ผู้อื่นถวายแล้ว. คำว่า migabhūtena cetasāti คือ ด้วยใจที่เกิดขึ้นเหมือนใจของเนื้อ เพราะความไม่ติดอยู่ในที่ไหนๆ.

333. Manomayaṃ kāyanti jhānamanena nibbattaṃ brahmakāyaṃ, ‘‘kiṃ nu kho ahaṃ pasādeyyaṃ, yasmiṃ me pasanne bahulābhasakkāro uppajjeyyā’’ti paṭhamaṃ uppannaparivitakkassa mandapariyuṭṭhānatāya devadattassa tasmiṃ khaṇe jhānaparihāni nāhosi, pacchā eva ahosīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘saha cittuppādā’’tiādi. Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakhettānīti ettha magadharaṭṭhe khuddakaṃ gāmakhettaṃ gāvutamattaṃ, majjhimaṃ pana diyaḍḍhagāvutamattaṃ, mahantaṃ anekayojanampi hoti. Tesu majjhimena gāmakhettena dve vā khuddakena tīṇi vā gāmakhettāni, tassa sarīraṃ tigāvutappamāṇo attabhāvoti vuttaṃ hoti.

๓๓๓. คำว่า manomayaṃ kāyanti คือ พรหมกายที่เกิดจากฌานจิต. พึงทราบว่า เพราะความที่ปริวิตกที่เกิดขึ้นก่อนว่า "เราจะพึงยังใครหนอให้เลื่อมใส เมื่อผู้นั้นเลื่อมใสในเราแล้ว ลาภสักการะเป็นอันมากจะพึงเกิดขึ้นแก่เรา" มีการกลุ้มรุมอย่างอ่อน ฌานจึงยังไม่เสื่อมแก่พระเทวทัตในขณะนั้น ต่อภายหลังจึงเสื่อม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า sahā cittuppādāti เป็นต้น. ในคำว่า dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakhettānīti นี้ ในมคธรัฐ เขตบ้านขนาดเล็กมีประมาณ ๑ คาวุต, ส่วนเขตบ้านขนาดกลางมีประมาณ ๑ คาวุตครึ่ง, เขตบ้านขนาดใหญ่มีประมาณหลายโยชนก็มี. ในเขตบ้านเหล่านั้น โดยเขตบ้านขนาดกลางก็เป็น ๒ เขตบ้าน หรือโดยเขตบ้านขนาดเล็กก็เป็น ๓ เขตบ้าน, เป็นอันกล่าวว่า อัตภาพของพรหมนั้นมีประมาณ ๓ คาวุต.

334. Satthāroti gaṇasatthāro. Nāssassāti na etassa bhaveyya. Tanti satthāraṃ. Tenāti amanāpena. Sammannatīti cīvarādinā amhākaṃ sammānaṃ karoti, parehi vā ayaṃ satthā sammānīyatīti attho.

๓๓๔. คำว่า satthāroti คือ เจ้าลัทธิทั้งหลาย. คำว่า nāssassāti คือ ไม่พึงมีแก่ศาสดานั้น. คำว่า tanti คือ ซึ่งศาสดานั้น. คำว่า tenāti คือ ด้วยสิ่งที่ไม่น่าพอใจ. คำว่า sammannatīti คือ ย่อมทำสักการะแก่พวกเราด้วยจีวรเป็นต้น หรือมีอรรถว่า ศาสดานี้อันคนอื่นย่อมบูชา.

335. Nāsāya pittaṃ bhindeyyunti acchapittaṃ vā macchapittaṃ vā nāsāpuṭe pakkhipeyyuṃ. Assatarīti vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā. Tassā hi gahitagabbhāya vijāyitumasakkontiyā udaraṃ phāletvā potakaṃ nīharanti. Tenāha ‘‘attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātī’’ti.

๓๓๕. คำว่า nāsāya pittaṃ bhindeyyunti คือ พึงใส่ดีหมีหรือดีปลาที่ช่องจมูก. คำว่า assatarīti คือ ลูกม้าที่เกิดจากลาตัวผู้ในท้องของแม่ม้า. จริงอยู่ เมื่อแม่ม้านั้นมีครรภ์แล้วไม่สามารถจะคลอดได้ เขาย่อมผ่าท้องนำลูกออกมา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātīti.

339. Potthanikanti churikaṃ, ‘‘khara’’ntipi vuccati.

๓๓๙. คำว่า potthanikanti คือ มีดพก, แม้คำว่า kharanti ก็เรียก.

342. Mā [Pg.254] kuñjara nāgamāsadoti he kuñjara buddhanāgaṃ vadhakacittena mā upagaccha. Dukkhanti dukkhakāraṇattā dukkhaṃ. Itoti ito jātito. Yatoti yasmā, yantassa vā, gacchantassāti attho. Mā ca madoti mado tayā na kātabboti attho.

๓๔๒. คำว่า mā kuñjara nāgamāsadoti คือ แนะกุญชร ท่านอย่าเข้าไปหาพระพุทธนาคด้วยจิตคิดจะฆ่า. คำว่า dukkhanti คือ เป็นทุกข์เพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์. คำว่า itoti คือ จากชาตินี้. คำว่า yatoti คือ เพราะเหตุใด หรือมีอรรถว่า ของผู้ไปอยู่ คือของผู้เดินไปอยู่. คำว่า mā ca madoti มีอรรถว่า ความมัวเมาอันท่านไม่ควรทำ.

343. Tikabhojananti tīhi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ, tato adhikehi ekato paṭiggahetvā bhuñjituṃ na vaṭṭanakaṃ gaṇabhojanapaṭipakkhaṃ bhojananti attho. Kokālikotiādīni devadattaparisāya gaṇapāmokkhānaṃ nāmāni. Kappanti mahāniraye āyukappaṃ, taṃ antarakappanti keci. Keci pana ‘‘asaṅkhyeyyakappa’’nti.

๓๔๓. คำว่า tikabhojananti มีอรรถว่า โภชนะที่พึงฉันได้ ๓ รูป, โภชนะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อคณะโภชนะซึ่งไม่ควรที่ภิกษุมากกว่านั้นจะรับแล้วฉันร่วมกัน. คำว่า kokālikotiādīni เป็นชื่อของหัวหน้าคณะในบริษัทของพระเทวทัต. คำว่า kappanti คือ อายุของกัปในมหานรก, อาจารย์บางพวกเรียกว่า อันตรกัป. ส่วนอาจารย์บางพวกเรียกว่า asaṅkhyeyyakappanti.

Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องการบรรพชาของเจ้าศากยะ ๖ พระองค์เป็นต้น จบแล้ว.

Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องสังฆเภท

345. Parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ. Kevalaṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyaṃ. Tadubhayampi dhammī kathā nāma. Tāya thero ovadi. Iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ nāma. Tena sahitā anusāsanī eva dhammī kathā. Tāya thero ovadi.

๓๔๕. การกล่าวโดยรู้จิตของผู้อื่น ชื่อว่าอาเทสนาปาฏิหาริย์. การแสดงธรรมล้วนๆ ชื่อว่าอนุสาสนีปาฏิหาริย์. แม้ทั้งสองอย่างนั้น ก็ชื่อว่าธัมมีกถา. พระเถระ (พระสารีบุตร) โอวาทด้วยธัมมีกถานั้น. อิทธิวิธา ชื่อว่าอิทธิปาฏิหาริย์. อนุสาสนีที่ประกอบด้วยอิทธิวิธานั้นนั่นเอง ชื่อว่าธัมมีกถา. พระเถระ (พระโมคคัลลานะ) โอวาทด้วยธัมมีกถานั้น.

‘‘Thullaccayaṃ desāpehī’’ti idaṃ bhedapurekkhārassa uposathādikaraṇe thullaccayassa uposathakkhandhakādīsu paṭhamameva paññattattā vuttaṃ, itarathā etesaṃ ādikammikattā anāpattiyeva siyā.

คำว่า thullaccayaṃ desāpehīti นี้ ตรัสไว้แล้วเพราะอาบัติถุลลัจจัยในเพราะการทำอุโบสถเป็นต้นของภิกษุผู้มุ่งความแตกแยก ทรงบัญญัติไว้ก่อนแล้วนั่นเองในอุโบสถขันธกะเป็นต้น. มิฉะนั้น เมื่อไม่ได้บัญญัติไว้ก่อน เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นอาทิกัมมิกะ ก็พึงเป็นอนาบัติเท่านั้น.

346. Sarasīti saro. Mahiṃ vikrubbatoti mahiṃ dantehi vilikhantassa. Idañca hatthīnaṃ sabhāvadassanaṃ. Nadīsūti saresu. Bhisaṃ ghasamānassāti yojanā. Jaggatoti yūthaṃ pālentassa.

๓๔๖. คำว่า sarasīti คือ สระน้ำ. คำว่า mahiṃ vikrubbatoti คือ เมื่อขุดแผ่นดินด้วยงาทั้งหลาย. และบทนี้เป็นการแสดงสภาวะของช้างทั้งหลาย. คำว่า nadīsūti คือ ในสระน้ำทั้งหลาย. พึงประกอบความว่า ของผู้เคี้ยวกินซึ่งเหง้าบัว. คำว่า jaggatoti คือ ของผู้รักษาซึ่งฝูง.

347. Dūteyyaṃ gantunti dūtakammaṃ pattuṃ, dūtakammaṃ kātunti attho. Sahitāsahitassāti yuttāyuttassa, yaṃ vattuṃ, kātuñca yuttaṃ, tattha kusalo. Atha vā adhippetānādhippetassa vacanassa kusalo, byañjanamatte na tiṭṭhati, adhippetatthameva ārocetīti attho.

๓๔๗. คำว่า dūteyyaṃ gantunti มีอรรถว่า เพื่อถึงซึ่งความเป็นทูต คือเพื่อทำซึ่งความเป็นทูต. คำว่า sahitāsahitassāti คือ ผู้ฉลาดในสิ่งที่ควรและไม่ควร คือฉลาดในคำที่ควรกล่าวและควรทำในสิ่งนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คือ ผู้ฉลาดในถ้อยคำที่ประสงค์และไม่ประสงค์ ไม่หยุดอยู่เพียงพยัญชนะ ย่อมบอกเฉพาะเนื้อความที่ประสงค์เท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ.

350. Gāthāsu [Pg.255] jātūti ekaṃsena. Mā udapajjatha mā hotūti attho. Pāpicchānaṃ yathāgatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yādisī gati abhisamparāyo. Taṃ atthajātaṃ. Imināpi kāraṇena jānāthāti devadattassa ‘‘paṇḍito’’tiādinā upari vakkhamānākāraṃ dasseti.

๓๕๐. ในคาถาทั้งหลาย คำว่า jātūti คือ โดยส่วนเดียว. มีอรรถว่า อย่าได้เกิดขึ้น อย่าได้มี. คำว่า pāpicchānaṃ yathāgatīti คือ คติคือภพหน้าของบุคคลผู้มีความปรารถนาลามกเป็นเช่นใด. ท่านย่อมแสดงอาการที่พึงกล่าวในภายหลังของพระเทวทัตด้วยคาถาว่า paṇḍitoti เป็นต้นว่า พวกท่านจงรู้เนื้อความนั้นแม้ด้วยเหตุนี้ ดังนี้.

Pamādaṃ anuciṇṇoti pamādaṃ āpanno. Āsīsāyanti avassaṃbhāvīatthasiddhiyaṃ. Sā hi idha āsīsāti adhippetā, na patthanā. Īdise anāgatatthe atītavacanaṃ saddavidū icchanti.

คำว่า pamādaṃ anuciṇṇoti คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งความประมาท. คำว่า āsīsāyanti คือ ในความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่จะต้องมีอย่างแน่นอน. จริงอยู่ ความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่จะต้องมีอย่างแน่นอนนั้น ท่านประสงค์เอาว่า āsīsā ในที่นี้ ไม่ใช่ความปรารถนา. ในอรรถที่เป็นอนาคตเช่นนี้ ท่านผู้รู้ทางไวยากรณ์ย่อมปรารถนาคำที่เป็นอดีตกาล.

Dubbheti dubbheyya. Visakumbhenāti ekena visapuṇṇakumbhena. Soti so puggalo. Na padūseyya visamissaṃ kātuṃ na sakkotīti attho. Bhayānakoti vipulagambhīrabhāvena bhayānako. Tenāpi dūsetuṃ na sakkuṇeyyataṃ dasseti. Vādenāti dosakathanena. Upahiṃsatīti bādhati.

คำว่า dubbheti คือ พึงประทุษร้าย. คำว่า visakumbhenāti คือ ด้วยหม้อที่เต็มด้วยยาพิษใบหนึ่ง. คำว่า soti คือ บุคคลนั้น. มีอรรถว่า ไม่พึงประทุษร้าย คือไม่สามารถจะทำให้ระคนด้วยยาพิษได้. คำว่า bhayānakoti คือ เป็นที่น่ากลัว เพราะความเป็นของกว้างขวางและลึกซึ้ง. แม้ด้วยบทนั้น ท่านย่อมแสดงความเป็นผู้ไม่สามารถจะประทุษร้ายได้. คำว่า vādenāti คือ ด้วยการกล่าวโทษ. คำว่า upahiṃsatīti คือ ย่อมเบียดเบียน.

Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายเรื่องการทำลายสงฆ์ จบแล้ว.

Upālipañhākathāvaṇṇanā

อรรถกถาอธิบายเรื่องปัญหาของพระอุบาลี

351. Na pana ettāvatā saṅgho bhinno hotīti salākaggāhāpanamattena saṅghabhedānibbattito vuttaṃ. Uposathādisaṅghakamme kate eva hi saṅgho bhinno hoti. Tattha ca uposathapavāraṇāsu ñattiniṭṭhānena, sesakammesu apalokanādikammapariyosānena saṅghabhedo samatthoti daṭṭhabbo.

๓๕๑. คำว่า "สงฆ์ยังไม่แตกด้วยเหตุเพียงเท่านี้" ตรัสไว้เพราะการทำลายสงฆ์ยังไม่สำเร็จด้วยการให้จับสลากเท่านั้น. แท้จริง สงฆ์ย่อมแตกก็ต่อเมื่อทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้นแล้วเท่านั้น. และในสังฆกรรมเหล่านั้น พึงทราบว่าการทำลายสงฆ์สำเร็จด้วยการจบญัตติในอุโบสถและปวารณา, และด้วยการจบกิจมีอปลโลกนะเป็นต้นในสังฆกรรมที่เหลือ.

‘‘Abhabbatā na vuttā’’ti idaṃ ‘‘bhikkhave, devadattena paṭhamaṃ ānantariyakammaṃ upacita’’ntiādinā ānantariyattaṃ vadatā bhagavatā tassa abhabbatāsaṅkhātā pārājikatā na paññattā. Etena āpatti viya abhabbatāpi paññattianantarameva hoti, na tato pureti dasseti. Idha pana ādikammikassapi anāpattiyā avuttattā devadattādayopi na muttāti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า "ความเป็นผู้ไม่ควร (อภัพพตา) ยังมิได้ตรัสไว้" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะตรัสความเป็นอนันตริยกรรมด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวทัตได้สั่งสมอนันตริยกรรมไว้ก่อนแล้ว" เป็นต้น ยังมิได้ทรงบัญญัติความเป็นปาราชิกอันนับว่าเป็นอภัพพตาแก่พระเทวทัตนั้น. ด้วยบทนี้ ท่านย่อมแสดงว่า แม้อภัพพตาก็ย่อมมีต่อจากบัญญัติเท่านั้น เหมือนอาบัติ, ไม่ได้มีก่อนหน้านั้น. แต่ในเรื่องการทำลายสงฆ์นี้ พึงทราบว่า แม้พระเทวทัตเป็นต้นก็ไม่พ้นไป เพราะมิได้ตรัสความเป็นอนาบัติแก่บุคคลผู้เป็นอาทิกัมมิกะ.

Tayo satipaṭṭhānātiādīsu tayo eva satipaṭṭhānā, na tato paranti ekassa satipaṭṭhānassa paṭikkhepova idha adhammo, na pana tiṇṇaṃ satipaṭṭhānattavidhānaṃ [Pg.256] tassa dhammattā. Evaṃ sesesupi hāpanakoṭṭhāsesu. Vaḍḍhanesu pana cha indriyānīti anindriyassapi ekassa indriyattavidhānameva adhammo. Evaṃ sesesupi. Na kevalañca eteva, ‘‘cattāro khandhā, terasāyatanānī’’tiādinā yattha katthaci viparītato pakāsanaṃ sabbaṃ adhammo. Yāthāvato pakāsanañca sabbaṃ dhammoti daṭṭhabbaṃ. Pakāsananti cettha tathā tathā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā arūpakkhandhāva adhippetā, evamettha dasakusalakammapathādīsu anavajjaṭṭhena sarūpato dhammesu, akusalakammapathādīsu sāvajjaṭṭhena sarūpato adhammesu ca tadaññesu ca abyākatesu yassa kassaci koṭṭhāsassa bhagavatā paññattakkameneva pakāsanaṃ ‘‘dhammo’’ti ca viparītato pakāsanaṃ ‘‘adhammo’’ti ca dassitanti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcettha vinayādayopi yathābhūtato, ayathābhūtato ca pakāsanavasena dhammādhammesu eva pavisanti, vinayādināmena pana visesetvā visuṃ gahitattā tadavasesameva dhammādhammakoṭṭhāse pavisatīti daṭṭhabbaṃ.

ในบทว่า "สติปัฏฐาน ๓" เป็นต้น การปฏิเสธสติปัฏฐานหนึ่งว่า "สติปัฏฐานมี ๓ เท่านั้น ไม่เกินกว่านั้น" นี้ เป็นอธรรมในที่นี้, แต่การบัญญัติความเป็นสติปัฏฐาน ๓ ไม่เป็นอธรรม เพราะความเป็นธรรมของสติปัฏฐานนั้น. แม้ในส่วนที่เหลือที่เป็นการลดลง ก็พึงทราบอย่างนี้. แต่ในส่วนที่เป็นการเพิ่มขึ้น การบัญญัติความเป็นอินทรีย์ของธรรมอย่างหนึ่งซึ่งไม่เป็นอินทรีย์ว่า "อินทรีย์มี ๖" นี้แหละเป็นอธรรม. แม้ในส่วนที่เหลือก็พึงทราบอย่างนี้. และไม่เพียงแต่เท่านี้เท่านั้น, การแสดงธรรมทั้งหมดโดยผิดไปจากความเป็นจริงในที่ใดที่หนึ่งด้วยบทว่า "ขันธ์ ๔, อายตนะ ๑๓" เป็นต้น ก็เป็นอธรรม. และพึงทราบว่า การแสดงธรรมทั้งหมดโดยถูกต้องตามความเป็นจริงเป็นธรรม. อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า "การแสดง" พึงประสงค์ถึงอรูปขันธ์ทั้งหลายที่ยังกายประโยคและวจีประโยคให้เกิดขึ้นด้วยอาการนั้นๆ. พึงทราบว่า ในที่นี้ การแสดงส่วนใดส่วนหนึ่งในธรรมทั้งหลายมีกุศลกรรมบถ ๑๐ เป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมโดยสภาพเพราะไม่มีโทษ, ในอธรรมทั้งหลายมีอกุศลกรรมบถเป็นต้น ซึ่งเป็นอธรรมโดยสภาพเพราะมีโทษ, และในอัพยากฤตทั้งหลายที่นอกเหนือจากนั้น โดยลำดับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้เท่านั้น ชื่อว่า "ธรรม" และการแสดงโดยผิดไปจากความเป็นจริง ชื่อว่า "อธรรม" ดังนี้. อนึ่ง แม้วินัยเป็นต้นในที่นี้ ก็ย่อมเข้าอยู่ในธรรมและอธรรมนั่นเอง โดยการแสดงตามความเป็นจริงและไม่ตามความเป็นจริง, แต่เพราะแยกถือเอาไว้ต่างหากโดยชื่อว่าวินัยเป็นต้น จึงพึงทราบว่า ธรรมที่เหลือจากนั้นเท่านั้นย่อมเข้าอยู่ในส่วนของธรรมและอธรรม.

Imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāmātiādi dhammañca adhammañca yāthāvato ñatvāva pāpicchaṃ nissāya viparītato pakāsentasseva saṅghabhedo hoti, na pana tathāsaññāya pakāsentassāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Esa nayo ‘‘avinayaṃ vinayoti dīpentī’’tiādīsupi. Tattha niyyānikanti ukkaṭṭhanti attho. ‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyakula’’ntiādinā vuttamatthaṃ ākaḍḍhati.

คำว่า "เราจักทำอธรรมนี้ให้เป็นธรรม" เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า การทำลายสงฆ์ย่อมมีแก่ภิกษุผู้แสดงโดยผิดไปจากความเป็นจริง อาศัยความปรารถนาลามก โดยรู้ธรรมและอธรรมตามความเป็นจริงเท่านั้น, ไม่ใช่แก่ภิกษุผู้แสดงโดยสำคัญผิดไปอย่างนั้น. แม้ในบทว่า "ย่อมแสดงอวินัยว่าเป็นวินัย" เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ในบทนั้น คำว่า "นิยยานิกํ" มีอรรถว่า ประเสริฐ. ด้วยบทว่า "ตเถว" นี้ ท่านย่อมดึงเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ตระกูลอาจารย์ของเราเป็นอย่างนี้" เป็นต้น มา.

Saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti saṃvaravinayo, pahānavinayo, paṭisaṅkhāvinayo ca vutto. Tenāha ‘‘ayaṃ vinayo’’ti. ‘‘Paññattaṃ apaññatta’’nti dukaṃ ‘‘bhāsitaṃ abhāsita’’nti dukena atthato samānameva, tathā duṭṭhulladukaṃ garukadukena. Teneva tesaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā…pe… idaṃ apaññattaṃ nāmā’’tiādinā sadisaniddeso kato. Sāvasesāpattinti avasesasīlehi sahitāpattiṃ. Natthi etissaṃ āpannāyaṃ sīlāvasesāti anavasesāpatti.

คำว่า "สังวโร ปหานํ ปฏิสงฺขา" ตรัสถึงสังวรวินัย ปหานวินัย และปฏิสังขารวินัย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นี้คือวินัย". หมวดสองว่า "ปัญญัตติ อปัญญัตติ" มีอรรถเสมอกันกับหมวดสองว่า "ภาสิตะ อภาสิตะ", เช่นเดียวกัน หมวดสองว่า "ทุฏฐุลละ" ก็เสมอกันกับหมวดสองว่า "ครุกะ". เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงทำนิเทศที่เหมือนกันของหมวดสองทั้งสี่นั้นด้วยบทว่า "สติปัฏฐาน ๔... (ละไว้)... นี้ชื่อว่าอปัญญัตติ" เป็นต้น. คำว่า "สาวเสสาปัตติ" คือ อาบัติที่ประกอบด้วยศีลที่เหลือ. ในอาบัตินี้ที่ต้องแล้ว ไม่มีศีลที่เหลืออยู่, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอนวเสสาปัตติ.

354. Pāḷiyaṃ samaggānañca anuggahoti yathā samaggānaṃ sāmaggī na bhijjati, evaṃ anuggahaṇaṃ anubalappadānaṃ.

๓๕๔. ในพระบาลี คำว่า "สมคฺคานญฺจ อนุคฺคโห" คือ การอนุเคราะห์ การให้กำลังสนับสนุน โดยอาการที่ความพร้อมเพรียงของภิกษุผู้พร้อมเพรียงกันย่อมไม่แตก.

355. Siyā [Pg.257] nu khoti sambhaveyya nu kho. Tasmiṃ adhammadiṭṭhīti attano ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti etasmiṃ dīpane ayuttadiṭṭhi. Bhede adhammadiṭṭhīti ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpetvā anussāvanasalākaggāhāpanādinā attānaṃ muñcitvā catuvaggādikaṃ saṅghaṃ ekasīmāyameva ṭhitato catuvaggādisaṅghato viyojetvā ekakammādinipphādanavasena saṅghabhedakaraṇe adhammadiṭṭhiko hutvāti attho. Vinidhāya diṭṭhinti yā tasmiṃ ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpane attano adhammadiṭṭhi uppajjati, taṃ vinidhāya paṭicchādetvā ‘‘dhammo evāya’’nti viparītato pakāsetvāti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.

๓๕๕. คำว่า "สิยา นุ โข" คือ พึงมีได้หรือหนอ. คำว่า "ตสฺมึ อธมฺมทิฏฺฐิ" คือ ความเห็นที่ไม่สมควรในการแสดงของตนว่า "อธรรมเป็นธรรม" ในอธรรมนั้น. คำว่า "เภเท อธมฺมทิฏฺฐิ" มีอรรถว่า เป็นผู้มีความเห็นว่าเป็นอธรรมในการทำลายสงฆ์ โดยแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม แล้วปลดเปลื้องตนเองออกไป โดยแยกสงฆ์มีจตุวรรคเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน ออกจากสงฆ์มีจตุวรรคเป็นต้นนั้น โดยการทำกิจมีเอกกรรมเป็นต้นให้สำเร็จ. คำว่า "วินิธาย ทิฏฺฐึ" มีอรรถว่า ซ่อนเร้นความเห็นนั้นไว้ คือความเห็นว่าเป็นอธรรมที่เกิดขึ้นแก่ตนในการแสดงว่า "อธรรมเป็นธรรม" นั้น แล้วปกปิดไว้ แล้วแสดงโดยผิดไปจากความเป็นจริงว่า "นี้แหละเป็นธรรม" ดังนี้. พึงทราบอรรถอย่างนี้ในทุกบท.

Bhede dhammadiṭṭhīti yathāvuttanayena saṅghabhedane doso natthīti laddhiko. Ayaṃ pana ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpane adhammadiṭṭhiko hutvāpi taṃ diṭṭhiṃ vinidhāya karaṇena saṅghabhedako atekiccho jāto. Evaṃ bhede vematikoti imassa pana bhede vematikadiṭṭhiyā vinidhānampi atthi. Sesaṃ samameva. Tasmiṃ dhammadiṭṭhibhede adhammadiṭṭhīti ayaṃ pana bhede adhammadiṭṭhiṃ vinidhāya katattā saṅghabhedako atekiccho jāto. Sukkapakkhe pana sabbattha ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādidīpane vā bhede vā dhammadiṭṭhitāya diṭṭhiṃ avinidhāyeva katattā saṅghabhedakopi satekiccho jāto. Tasmā ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādidīpane vā saṅghabhede vā ubhosupi vā adhammadiṭṭhi vā vematiko vā hutvā taṃ diṭṭhiṃ, vimatiñca vinidhāya ‘‘dhammo’’ti pakāsetvā vuttanayena saṅghabhedaṃ karontasseva ānantariyaṃ hotīti veditabbaṃ.

คำว่า "ในความแตกแยกที่มีทิฏฐิว่าเป็นธรรม" คือ ผู้มีความเห็นว่าไม่มีโทษในการทำลายสงฆ์ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. แต่ภิกษุนี้แม้มีความเห็นว่าเป็นอธรรมในการแสดงว่า “อธรรมเป็นธรรม” ก็ตาม แต่เพราะกระทำโดยซ่อนเร้นความเห็นนั้น จึงเป็นผู้ทำลายสงฆ์ที่แก้ไขไม่ได้. แม้ภิกษุผู้สงสัยในการทำลายสงฆ์ก็เช่นเดียวกัน. แต่สำหรับภิกษุผู้สงสัยนี้ แม้การซ่อนเร้นทิฏฐิที่สงสัยในการทำลายสงฆ์ก็ไม่มี. ส่วนที่เหลือก็เหมือนกัน. ในบทว่า “ในความแตกแยกที่มีทิฏฐิว่าเป็นธรรม มีทิฏฐิว่าเป็นอธรรม” นี้ ภิกษุนี้เพราะกระทำโดยซ่อนเร้นความเห็นว่าเป็นอธรรมในการทำลายสงฆ์ จึงเป็นผู้ทำลายสงฆ์ที่แก้ไขไม่ได้. แต่ในฝ่ายขาว ในทุกกรณี เพราะกระทำโดยไม่ซ่อนเร้นความเห็นว่าเป็นธรรมในการแสดงว่า “อธรรมเป็นธรรม” เป็นต้น หรือในการทำลายสงฆ์ จึงเป็นผู้ทำลายสงฆ์ที่แก้ไขได้. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อนันตริยกรรมย่อมมีแก่ผู้ที่กระทำความแตกแยกแห่งสงฆ์ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น โดยเป็นผู้มีความเห็นว่าเป็นอธรรมหรือเป็นผู้สงสัยในการแสดงว่า “อธรรมเป็นธรรม” เป็นต้น หรือในการทำลายสงฆ์ หรือทั้งสองอย่าง แล้วซ่อนเร้นความเห็นนั้นและความสงสัยนั้น แล้วประกาศว่า “เป็นธรรม”.

Upālipañhākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายเรื่องปัญหาของพระอุบาลี จบแล้ว.

Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาสังฆเภทกขันธกะ จบแล้ว.

8. Vattakkhandhako

๘. ๘. วัตตขันธกะ

Āgantukavattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอาคันตุกวัตร

357. Vattakkhandhake [Pg.258] pattharitabbanti ātape pattharitabbaṃ. Pāḷiyaṃ abhivādāpetabboti vandanatthāya vassaṃ pucchanena navako sayameva vandatīti vuttaṃ. Nilloketabboti oloketabbo.

๓๕๗. ในวัตตขันธกะ บทว่า pattharitabbaṃ ความว่า พึงผึ่งในที่แดดร้อน. ในพระบาลี บทว่า abhivādāpetabbo ท่านกล่าวไว้ว่า ภิกษุใหม่พึงไหว้เอง ด้วยการถามพรรษาเพื่อต้องการจะไหว้. บทว่า nilloketabbo ความว่า พึงตรวจดู.

Āgantukavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องอาคันตุกวัตร จบแล้ว.

Āvāsikavattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอาวาสิกวัตร

359. ‘‘Yathābhāga’’nti ṭhapitaṭṭhānaṃ anatikkamitvā mañcapīṭhādiṃ papphoṭetvā pattharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā dānampi senāsanapaññāpanamevāti dassento āha ‘‘papphoṭetvā hi pattharituṃ pana vaṭṭatiyevā’’ti.

๓๕๙. บทว่า yathābhāgaṃ ความว่า ไม่ล่วงเลยสถานที่ที่ตั้งไว้ สลัดเตียงและตั่งเป็นต้นแล้วปูลาด ให้ผ้าปูลาดทับข้างบน แม้การให้ (เช่นนั้น) ก็เป็นการปูลาดเสนาสนะนั่นเอง เมื่อจะทรงแสดง (ความหมายนี้) จึงกล่าวว่า "เพราะว่า การสลัดแล้วปูลาด ย่อมควรแท้".

Āvāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องอาวาสิกวัตร จบแล้ว.

Anumodanavattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอนุโมทนาวัตร

362. Pañcame nisinneti anumodanatthāya nisinne. Na mahātherassa bhāro hotīti anumodakaṃ āgametuṃ na bhāro. Ajjhiṭṭhova āgametabboti attanā ajjhiṭṭhehi bhikkhūhi anumodanteyeva nisīditabbanti attho.

๓๖๒. บทว่า pañcame nisinne ความว่า เมื่อนั่งเพื่ออนุโมทนา. บทว่า na mahātherassa bhāro hoti ความว่า ไม่เป็นภาระเพื่อจะรอภิกษุผู้อนุโมทนา. บทว่า ajjhiṭṭhova āgametabbo อธิบายว่า เมื่อภิกษุทั้งหลายที่ตนอาราธนาแล้วกำลังอนุโมทนาอยู่เท่านั้น (พระมหาเถระ) พึงนั่งรอ.

Anumodanavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องอนุโมทนาวัตร จบแล้ว.

Bhattaggavattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องภัตตัคควัตร

364. Manussānaṃ parivisanaṭṭhānanti yattha antovihārepi manussā saputtadārā āvasitvā bhikkhū netvā bhojenti. Āsanesu satīti nisīdanaṭṭhānesu [Pg.259] santesu. Idaṃ, bhante, āsanaṃ uccanti āsanne samabhūmibhāge paññattaṃ therāsanena samakaṃ āsanaṃ sandhāya vuttaṃ, therāsanato pana uccatare āpucchitvāpi nisīdituṃ na vaṭṭati. Yadi taṃ āsannampi nīcataraṃ hoti, anāpucchāpi nisīdituṃ vaṭṭati. Mahātherasseva āpattīti āsanena paṭibāhanāpattiyā āpatti. Avattharitvāti pārutasaṅghāṭiṃ avattharitvā, anukkhipitvāti attho.

๓๖๔. บทว่า manussānaṃ parivisanaṭṭhānaṃ ความว่า แม้ในภายในวิหาร ณ ที่ใดที่พวกมนุษย์พร้อมด้วยบุตรและภรรยาอาศัยอยู่ แล้วนิมนต์ภิกษุทั้งหลายไปเลี้ยงดู. บทว่า āsanesu satī ความว่า เมื่อมีที่นั่งทั้งหลาย. บทว่า idaṃ bhante āsanaṃ uccaṃ ท่านกล่าวหมายถึงอาสนะที่ปูไว้ในส่วนแห่งพื้นที่ราบเสมอกันในที่ใกล้ ซึ่งเสมอกับอาสนะของพระเถระ. แต่ในอาสนะที่สูงกว่าอาสนะของพระเถระ แม้ขออนุญาตแล้วก็ไม่ควรนั่ง. หากอาสนะนั้นแม้จะอยู่ในที่ใกล้แต่ต่ำกว่า ก็ควรนั่งได้โดยไม่ต้องขออนุญาต. บทว่า mahātherasseva āpatti ความว่า เป็นอาบัติเพราะอาบัติคือการกีดกันด้วยอาสนะ. บทว่า avattharitvā ความว่า ทับผ้าสังฆาฏิที่ห่มไว้ อธิบายว่า โดยไม่เลิก (ผ้าสังฆาฏิ) ขึ้น.

Pāḷiyaṃ ‘‘ubhohi hatthehi…pe… odano paṭiggahetabbo’’ti idaṃ hatthatale vā pacchipiṭṭhiādidussaṇṭhitādhāre vā pattaṃ ṭhapetvā odanassa gahaṇakāle pattassa apatanatthāya vuttaṃ, susajjite pana ādhāre pattaṃ ṭhapetvā ekena hatthena taṃ parāmasitvāpi odanaṃ paṭiggahetuṃ vaṭṭati eva. Ubhohi hatthehi…pe… udakaṃ paṭiggahetabbanti etthāpi eseva nayo.

ในพระบาลี คำว่า ubhohi hatthehi...pe... odano paṭiggahetabbo นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อป้องกันไม่ให้บาตรตกในเวลาที่รับข้าวสุก โดยวางบาตรไว้บนฝ่ามือ หรือบนเชิงรองที่ตั้งไว้ไม่มั่นคงมีหลังตะกร้าเป็นต้น. แต่เมื่อวางบาตรไว้บนเชิงรองที่จัดเตรียมไว้ดีแล้ว แม้จับบาตรนั้นด้วยมือข้างเดียวก็ควรรับข้าวสุกได้. แม้ในคำว่า ubhohi hatthehi...pe... udakaṃ paṭiggahetabbaṃ นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Hatthadhovanaudakanti bhojanāvasāne udakaṃ. Tenāha ‘‘pānīyaṃ pivitvā hatthā dhovitabbā’’ti. Tena pariyosāne dhovanameva paṭikkhittaṃ, bhojanantare pana pānīyapivanādinā nayena hatthaṃ dhovitvā puna bhuñjituṃ vaṭṭatīti dasseti. Potthakesu pana ‘‘pānīyaṃ pivitvā hatthā na dhovitabbā’’ti likhanti, taṃ purimavacanena na sameti pariyosāne udakasseva ‘‘hatthadhovanaudaka’’nti vuttattā. Sace manussā dhovatha, bhantetiādi niṭṭhitabhattaṃ nisinnaṃ theraṃ sandhāya vuttaṃ. Dhure dvārasamīpe.

บทว่า hatthadhovanaudakaṃ คือ น้ำในเวลาเสร็จสิ้นการฉัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ดื่มน้ำแล้ว พึงล้างมือ". ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ทรงห้ามการล้างมือในตอนเสร็จสิ้นเท่านั้น แต่ในระหว่างการฉัน จะล้างมือด้วยวิธีมีการดื่มน้ำเป็นต้นแล้วฉันอีก ย่อมควร. แต่ในคัมภีร์ทั้งหลายเขียนไว้ว่า "ดื่มน้ำแล้ว ไม่พึงล้างมือ" คำนั้นไม่สมกับคำก่อน. เพราะเหตุไร? เพราะน้ำในตอนเสร็จสิ้นเท่านั้นที่ท่านเรียกว่า "น้ำสำหรับล้างมือ". คำว่า sace manussā dhovatha bhante เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงพระเถระผู้นั่งเสร็จสิ้นการฉันแล้ว. บทว่า dhure ความว่า ที่ใกล้ประตู.

Bhattaggavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องภัตตัคควัตร จบแล้ว.

Piṇḍacārikavattakathādivaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องปิณฑจาริกวัตรเป็นต้น

366. Pāḷiyaṃ ṭhāpeti vāti tiṭṭha bhanteti vadanti.

๓๖๖. ในพระบาลี บทว่า ṭhāpeti vā ความว่า (พวกมนุษย์) กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงหยุดก่อน".

367. Atthi, bhante, nakkhattapadānīti nakkhattapadavisayāni ñātāni atthi, assayujādinakkhattaṃ jānāthāti adhippāyo. Tenāha ‘‘na jānāma, āvuso’’ti. Atthi, bhante, disābhāganti etthāpi eseva nayo. Kenajja, bhante, yuttanti kena nakkhattena cando yuttoti attho.

๓๖๗. บทว่า atthi bhante nakkhattapadāni ความว่า มีเรื่องราวอันเป็นวิสัยแห่งนักขัตฤกษ์ที่รู้กันอยู่หรือ ท่านรู้จักนักขัตฤกษ์มีอัสสยุชะเป็นต้นหรือไม่ นี้คืออธิบาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่รู้จัก ท่านผู้มีอายุ". แม้ในบทว่า atthi bhante disābhāgaṃ นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า kenajja bhante yuttaṃ ความว่า อรรถว่า พระจันทร์ประกอบด้วยนักขัตฤกษ์อะไร.

369. Aṅgaṇeti [Pg.260] abbhokāse. Evameva paṭipajjitabbanti uddesadānādi āpucchitabbanti dasseti.

๓๖๙. บทว่า aṅgaṇe ความว่า ในที่แจ้ง. ด้วยคำว่า evameva paṭipajjitabbaṃ ท่านแสดงว่า พึงขออนุญาตการให้การยกหัวข้อขึ้นแสดงเป็นต้น.

374. Nibaddhagamanatthāyāti attanova nirantaragamanatthāya. Ūhaditāti ettha hada-dhātussa vaccavissajjanatthatāyāha ‘‘bahi vaccamakkhitā’’ti.

๓๗๔. บทว่า nibaddhagamanatthāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การไปอย่างไม่ขาดสายของตนเองนั่นเอง. ในบทว่า ūhaditā นี้ เพราะหทธาตุมีความหมายว่าการถ่ายอุจจาระ ท่านจึงกล่าวว่า "เปื้อนอุจจาระภายนอก".

Piṇḍacārikavattakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องปิณฑจาริกวัตรเป็นต้น จบแล้ว.

Vattakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาวัตตขันธกะ จบแล้ว.

9. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhako

๙. ๙. ปาติโมกขัฏฐปนขันธกะ

Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องการอาราธนาให้แสดงปาติโมกข์

383. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake [Pg.261] pāḷiyaṃ nandimukhiyāti odātadisāmukhatāya tuṭṭhamukhiyā. ‘‘Uddhastaṃ aruṇa’’nti vatvāpi ‘‘uddisatu, bhante, bhagavā’’ti pātimokkhuddesayācanaṃ anuposathe uposathakaraṇapaṭikkhepassa sikkhāpadassa apaññattattā therena katanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā pana bhagavā evaṃ tuṇhībhūtova tiyāmarattiṃ vītināmesīti? Aparisuddhāya parisāya uposathādisaṃvāsakaraṇassa sāvajjataṃ bhikkhusaṅghe pākaṭaṃ kātuṃ, tañca āyatiṃ bhikkhūnaṃ tathāpaṭipajjanatthaṃ sikkhāpadaṃ ñāpetuṃ. Keci panettha ‘‘aparisuddhampi puggalaṃ tassa sammukhā ‘aparisuddho’ti vattuṃ mahākaruṇāya avisahanto bhagavā tathā nisīdī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Taṃ akāraṇaṃ pacchāpi avattabbato, mahāmoggallānattherenāpi taṃ bāhāyaṃ gahetvā bahi nīharaṇassa akattabbatāpasaṅgato. Tasmā yathāvuttamevettha kāraṇanti. Teneva ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (a. ni. 8.20; cūḷava. 386; udā. 45) vatvā ‘‘na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabba’’ntiādinā (cūḷava. 386) sāpattikaparisāya kattabbavidhi dassito.

๓๘๓. ในปาติโมกขัฏฐปนขันธกะ ในพระบาลี บทว่า nandimukhiyā ความว่า เมื่อทิศเป็นที่น่ารื่นเริง เพราะความที่ทิศสว่างขาว. พึงทราบว่า พระเถระ (พระอนุรุทธะ) ได้กระทำการอาราธนาให้แสดงปาติโมกข์ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงเถิด" แม้จะได้กล่าวว่า "อรุณขึ้นแล้ว" ดังนี้แล้วก็ตาม ทั้งนี้เพราะยังไม่ได้ทรงบัญญัติสิกขาบทห้ามการทำอุโบสถในวันที่มิใช่วันอุโบสถ. แต่เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงนิ่งเฉยตลอดราตรี ๓ ยาม? (นี้คือคำถาม) เพื่อจะทรงทำความเป็นผู้มีโทษแห่งการทำอุโบสถและสังวาสเป็นต้นในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์ให้ปรากฏชัดในหมู่ภิกษุสงฆ์ และเพื่อจะทรงบัญญัติสิกขาบทนั้นเพื่อให้ภิกษุทั้งหลายปฏิบัติอย่างนั้นในกาลต่อไป. แต่ในเรื่องนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวเหตุผลว่า "พระผู้มีพระภาคไม่ทรงอาจจะตรัสต่อหน้าบุคคลนั้นว่า 'เธอเป็นคนไม่บริสุทธิ์' เพราะพระมหากรุณา จึงประทับนั่งอย่างนั้น". เหตุผลนั้นไม่เป็นเหตุผล เพราะแม้ในภายหลังก็ไม่ควรตรัส และเพราะจะพึงถึงความไม่ควรทำแม้แก่พระมหาโมคคัลลานเถระในการจับบุคคลนั้นที่แขนแล้วนำออกไปภายนอก. เพราะฉะนั้น เหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละจึงเป็นเหตุผลในเรื่องนี้. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่พระตถาคตจะพึงทำอุโบสถ ยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงในบริษัทที่ไม่บริสุทธิ์" ดังนี้แล้ว จึงทรงแสดงวิธีที่พึงทำในบริษัทที่มีอาบัติด้วยคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย และภิกษุผู้มีอาบัติไม่พึงฟังปาติโมกข์" เป็นต้น.

Saṅkassarasamācāranti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’’ti parehi saṅkāya saritabbasamācāraṃ, attanā vā ‘‘mama anācāraṃ ete jānantī’’ti saṅkāya saritabbasamācāraṃ. Samaṇavesadhāraṇena, saṅghikapaccayabhāgagahaṇādinā ca jīvikaṃ kappento ‘‘ahaṃ samaṇo’’ti paṭiññaṃ adentopi atthato dento viya hotīti ‘‘samaṇapaṭiññaṃ brahmacāripaṭiñña’’nti vuttaṃ. Avassutanti kilesāvassanena tintaṃ. Sañjātadussilyakacavarattā kasambujātaṃ, asāratāya vā kasambu viya jātaṃ. Bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārasālato bahi nikkhamāpetvā.

คำว่า สังกัสสรสมาจาร (saṅkassarasamācāraṃ) คือ อาจาระที่ผู้อื่นพึงระลึกถึงด้วยความสงสัยว่า "สิ่งนี้อันภิกษุรูปนี้จักทำแล้ว" เมื่อเห็นสิ่งที่ไม่สมควรบางอย่าง หรืออาจาระที่ตนเองพึงระลึกถึงด้วยความสงสัยว่า "ภิกษุเหล่านั้นย่อมรู้อาจาระที่ไม่ดีของเรา" อนึ่ง ภิกษุผู้ยังชีพอยู่ด้วยการทรงเพศสมณะ และด้วยการรับส่วนแห่งปัจจัยของสงฆ์เป็นต้น แม้ไม่ให้การปฏิญญาว่า "เราเป็นสมณะ" ก็ย่อมเป็นเหมือนให้โดยอรรถ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สมณปฏิญญา พรหมจารีปฏิญญา" คำว่า อวัสสุตัง (avassutaṃ) คือ เปียกชุ่มด้วยฝนคือกิเลส เป็นเหมือนหยากเยื่อเพราะความเป็นผู้มีหยากเยื่ออันเกิดแล้วคือทุศีล หรือเป็นเหมือนหยากเยื่อเพราะไม่มีสาระ คำว่า พหิทวารโกฏฐกา นิกขาเมตวา (bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā) คือ ให้ออกไปภายนอกซุ้มประตู

384. Mahāsamudde [Pg.262] abhiramantīti bahuso dassanapavisanādinā mahāsamudde abhiratiṃ vindanti. Na āyatakeneva papātoti chinnataṭamahāsobbho viya na āditova ninnoti attho. Ṭhitadhammoti avaṭṭhitasabhāvo. Pūrattanti puṇṇattaṃ. Nāgāti sappajātikā.

๓๘๔. คำว่า มหาสมุทเท อภิรมันติ (mahāsamudde abhiramanti) คือ ย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่งในมหาสมุทรด้วยการเห็น การดำลงเป็นต้น โดยมาก คำว่า น อายตเกเนวะ ปปาโต (na āyatakeneva papāto) คือ ไม่ใช่ลึกตั้งแต่แรกเหมือนเหวใหญ่ที่มีฝั่งขาด นี้คืออรรถ คำว่า ฐิตธัมโม (ṭhitadhammo) คือ มีสภาพตั้งมั่น คำว่า ปูรัตตัง (pūrattanti) คือ ความเต็ม คำว่า นาคา (nāgā) คือ นาคที่เป็นชาติงู

Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการขอให้แสดงปาติโมกข์ จบแล้ว

Pātimokkhasavanārahakathādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องผู้ควรฟังปาติโมกข์เป็นต้น

386. Udāharitabbanti pāḷiyā avatvā tamatthaṃ yāya kāyaci bhāsāya udāhaṭampi udāhaṭamevāti daṭṭhabbaṃ.

๓๘๖. คำว่า อุทาหริตัพพัง (udāharitabbaṃ) คือ พึงทราบว่า แม้กล่าวอรรถนั้นด้วยภาษาใดภาษาหนึ่ง โดยไม่กล่าวด้วยบาลี ก็เป็นการกล่าวแล้วนั่นเอง

Pure vā pacchā vāti ñattiārambhato pubbe vā ñattiniṭṭhānato pacchā vā.

คำว่า ปุเร วา ปัจฉา วา (pure vā pacchā vā) คือ ก่อนแต่เริ่มญัตติ หรือหลังแต่ญัตติสำเร็จ

387. Katañca akatañca ubhayaṃ gahetvāti yassa katāpi atthi akatāpi. Tassa tadubhayaṃ gahetvā. Dhammikaṃ sāmagginti dhammikaṃ samaggakammaṃ. Paccādiyatīti ukkoṭanādhippāyena puna kātuṃ ādiyati.

๓๘๗. คำว่า กตัญจะ อกตัญจะ อุภยัง คเหตวา (katañca akatañca ubhayaṃ gahetvā) คือ ถือเอาซึ่งกิจทั้งสองนั้นของภิกษุใดที่มีกิจที่ทำแล้วด้วย มีกิจที่ยังไม่ทำด้วย คำว่า ธัมมิกัง สามัคคิง (dhammikaṃ sāmaggīṃ) คือ กรรมที่พร้อมเพรียงกันอันเป็นธรรม คำว่า ปัจจาทิยติ (paccādiyati) คือ ย่อมถือเอาเพื่อจะทำอีกด้วยความประสงค์จะรื้อฟื้น

388. Ākārādisaññā veditabbāti ākāraliṅganimittanāmāni vuttānīti veditabbāni.

๓๘๘. คำว่า อาการาทิสัญญา เวทิตัพพา (ākārādisaññā veditabbā) คือ พึงทราบว่า ชื่อว่าอาการ ชื่อว่าลิงค์ ชื่อว่านิมิต ได้กล่าวไว้แล้วดังนี้

Pātimokkhasavanārahakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องผู้ควรฟังปาติโมกข์เป็นต้น จบแล้ว

Attādānaaṅgakathādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยองค์แห่งอัตตาทานเป็นต้น

398. Puna codetuṃ attanā ādātabbaṃ gahetabbaṃ adhikaraṇaṃ attādānanti āha ‘‘sāsanaṃ sodhetukāmo’’tiādi. Vassārattoti vassakālo. Sopi hi dubbhikkhādikālo viya adhikaraṇavūpasamatthaṃ lajjiparisāya dūrato ānayanassa, āgatānañca piṇḍāya caraṇādisamācārassa dukkarattā akālo eva.

๓๙๘. อธิกรณ์ที่ตนพึงถือเอา พึงรับไว้เพื่อจะโจทอีก ชื่อว่าอัตตาทาน จึงกล่าวว่า "ผู้ใคร่จะชำระพระศาสนา" เป็นต้น คำว่า วัสารัตโต (vassārattoti) คือ ฤดูฝน ฤดูฝนนั้นก็เป็นเหมือนกาลแห่งทุพภิกขภัยเป็นต้น ด้วยการนำมาซึ่งบริษัทผู้ละอายจากที่ไกลเพื่อระงับอธิกรณ์ และด้วยความยากแห่งอาจาระมีการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้นของภิกษุผู้มาแล้ว จึงเป็นอกาลนั่นเอง

Samanussaraṇakaraṇanti anussaritānussaritakkhaṇe pītipāmojjajananato anussaraṇuppādakaṃ. Vigatūpakkilesa…pe… saṃvattatīti ettha yathā [Pg.263] abbhahimādiupakkilesavirahitānaṃ candimasūriyānaṃ sassirīkatā hoti, evamassāpi codakassa pāpapuggalūpakkilesavigamena sassirīkatā hotīti adhippāyo.

คำว่า สมนุสสรณกรณัง (samanussaraṇakaraṇaṃ) คือ เป็นเหตุให้เกิดความระลึกถึง เพราะเป็นเหตุให้เกิดปีติและปราโมทย์ในขณะที่ระลึกถึงอยู่เนืองๆ ในบทว่า "วิคตูบักกิเลส...เป... สังวัตตติ" (vigatūpakkilesa...pe... saṃvattatīti) นี้ คืออธิบายว่า ความมีสิริของพระจันทร์และพระอาทิตย์ผู้ปราศจากอุปกิเลสมีเมฆและหมอกเป็นต้น ย่อมมีฉันใด ความมีสิริของโจทก์นั้นก็ย่อมมีด้วยการปราศจากอุปกิเลสคือบุคคลผู้ชั่วช้า ฉันนั้น

399. Adhigataṃ mettacittanti appanāppattaṃ mettajhānaṃ.

๓๙๙. คำว่า อธิคตัง เมตตจิตตัง (adhigataṃ mettacittaṃ) คือ เมตตาฌานที่ถึงอัปปนา

400-1. ‘‘Dosantaro’’ti ettha antara-saddo cittapariyāyoti āha ‘‘na duṭṭhacitto hutvā’’ti.

ในบทว่า "โทสันตโร" (dosantaro) นี้ ศัพท์ว่า อันตระ เป็นไวพจน์ของจิต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่เป็นผู้มีจิตประทุษร้ายแล้ว"

Kāruññaṃ nāma karuṇā evāti āha ‘‘kāruññatāti karuṇābhāvo’’ti. Karuṇanti appanāppattaṃ vadati. Tathā mettanti.

ชื่อว่าการุญญะ คือกรุณานั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การุญญตา คือความเป็นแห่งกรุณา" กล่าวถึงกรุณาที่ถึงอัปปนา เมตตาก็เช่นนั้น

Attādānaaṅgakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยองค์แห่งอัตตาทานเป็นต้น จบแล้ว

Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

แนวอรรถกถาว่าด้วยขันธกะอันเป็นที่ตั้งแห่งปาติโมกข์ จบแล้ว

10. Bhikkhunikkhandhako

๑๐. ภิกขุนีขันธกะ

Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องพระมหาปชาบดีโคตมี

403. Bhikkhunikkhandhake [Pg.264] ‘‘mātugāmassa pabbajitattā’’ti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ saddhammassa appavattanakāraṇadassanaṃ. Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassantiādi khandhakabhāṇakānaṃ mataṃ gahetvā vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘paṭisambhidāppattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi, chaḷabhiññehi vassasahassaṃ, tevijjehi vassasahassaṃ, sukkhavipassakehi vassasahassaṃ, pātimokkhehi vassasahassaṃ aṭṭhāsī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.161) vuttaṃ. Aṅguttara (a. ni. aṭṭha. 3.8.51) -saṃyuttaṭṭhakathāsupi (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.156) aññathāva vuttaṃ, taṃ sabbaṃ aññamaññaviruddhampi taṃtaṃbhāṇakānaṃ matena likhitasīhaḷaṭṭhakathāsu āgatanayameva gahetvā ācariyena likhitaṃ īdise kathāvirodhe sāsanaparihāniyā abhāvato, sodhanupāyābhāvā ca. Paramatthavirodho eva hi suttādinayena sodhanīyo, na kathāmaggavirodhoti.

๔๐๓. ในภิกขุนีขันธกะ คำว่า "เพราะมาตุคามบวชแล้ว" นี้ เป็นการแสดงเหตุแห่งการไม่เป็นไปแห่งสัทธรรมเกินกว่าห้าร้อยปี คำว่า "พันปีโดยอาศัยพระขีณาสพผู้เจริญวิปัสสนาล้วน" เป็นต้น กล่าวไว้โดยถือเอาความเห็นของพระเถระผู้ทรงขันธกะ ส่วนในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย กล่าวไว้ว่า "ดำรงอยู่พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ดำรงอยู่พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้ได้อภิญญา ๖ ดำรงอยู่พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้ได้วิชชา ๓ ดำรงอยู่พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้เจริญวิปัสสนาล้วน ดำรงอยู่พันปีด้วยพระอรหันต์ผู้ทรงปาติโมกข์" ในอรรถกถาอังคุตตรนิกายและสังยุตตนิกายก็กล่าวไว้ต่างกัน แม้ทั้งหมดนั้นจะขัดแย้งกันเอง แต่อาจารย์ได้เขียนไว้โดยถือเอาแนวทางที่มาในอรรถกถาสีหฬที่เขียนไว้ตามความเห็นของพระเถระผู้ทรงพระธรรมนั้นๆ เพราะในความขัดแย้งแห่งถ้อยคำเช่นนี้ ไม่มีการเสื่อมแห่งพระศาสนา และไม่มีอุบายที่จะชำระ เพราะความขัดแย้งในปรมัตถ์เท่านั้นที่พึงชำระด้วยนัยแห่งพระสูตรเป็นต้น ไม่ใช่ความขัดแย้งในแนวแห่งถ้อยคำ

Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องพระมหาปชาบดีโคตมี จบแล้ว

Bhikkhunīupasampadānujānanakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตการอุปสมบทภิกษุณี

404-8. Pāḷiyaṃ yadaggenāti yasmiṃ divase. Tadāti tasmiṃyeva divase. Vimānetvāti avamānaṃ katvā.

ในบาลี คำว่า ยทัคเคน (yadaggena) คือ ในวันใด คำว่า ตทา (tadā) คือ ในวันนั้นนั่นเอง คำว่า วิมาเนตวา (vimānetvā) คือ กระทำความดูหมิ่น

410-1. Āpattigāminiyoti āpattiṃ āpannāyo. Kammavibhaṅgeti parivāre kammavibhaṅge (pari. 482 ādayo).

คำว่า อาการัตติคามินิโย (āpattigāminiyo) คือ ภิกษุณีผู้ถึงอาบัติแล้ว คำว่า กัมมวิภังเค (kammavibhaṅge) คือ ในกัมมวิภังค์แห่งปริวาร

413-5. Pāḷiyaṃ dve tisso bhikkhuniyoti dvīhi tīhi bhikkhunīhi. Na ārocentīti pātimokkhuddesakassa na ārocenti.

ในบาลี คำว่า ทเว ติสโส ภิกขุนิโย (dve tisso bhikkhuniyo) คือ ด้วยภิกษุณีสองสามรูป คำว่า น อาโรเจนติ (na ārocenti) คือ ไม่บอกแก่ภิกษุผู้แสดงปาติโมกข์

416. Dussaveṇiyāti anekadussapaṭṭe ekato katvā kataveṇiyā.

๔๑๖. คำว่า ทุสสเวณิยา (dussaveṇiyā) คือ ด้วยผ้าที่ถักเป็นเปียที่ทำแล้วโดยการรวมผ้าหลายผืนเข้าด้วยกัน

417. Visesakanti [Pg.265] pattalekhādivaṇṇavisesaṃ. Pakiṇantīti vikkiṇanti. Namanakanti pāsukaṭṭhinamanakabandhanaṃ.

๔๑๗. คำว่า วิเสสกัง (visesakaṃ) คือ ความพิเศษแห่งสีมีการเขียนด้วยยางไม้เป็นต้น คำว่า ปะกิณันติ (pakiṇanti) คือ ย่อมขาย คำว่า นะมะนะกัง (namanakaṃ) คือ การผูกให้งอแข็งที่สีข้าง

422-5. Saṃvelliyanti kacchaṃ bandhitvā nivāsanaṃ. Tayo nissayeti rukkhamūlasenāsanassa tāsaṃ alabbhanato vuttaṃ.

คำว่า สังเวลลิยัง (saṃvelliyaṃ) คือ การนุ่งผ้าโดยเหน็บชายผ้า (รัดเป้า) คำว่า ตโย นิสสเย (tayo nissaye) กล่าวไว้เพราะภิกษุณีเหล่านั้นไม่ได้เสนาสนะคือโคนไม้

426-8. Aṭṭheva bhikkhuniyo yathāvuḍḍhaṃ paṭibāhantīti aṭṭha bhikkhuniyo vuḍḍhapaṭipāṭiyāva gaṇhantiyo āgatapaṭipāṭiṃ paṭibāhanti, nāññāti attho. Anuvādaṃ paṭṭhapentīti issariyaṃ pavattentīti atthaṃ vadanti.

คำว่า อัฏเฐวะ ภิกขุนิโย ยถาวุฑฒัง ปฏิพาหันติ (aṭṭheva bhikkhuniyo yathāvuḍḍhaṃ paṭibāhanti) คือ ภิกษุณีแปดรูปเท่านั้นย่อมห้ามลำดับที่มา โดยรับตามลำดับผู้แก่ ไม่ใช่ภิกษุณีอื่น นี้คืออรรถ คำว่า อนุวาทัง ปัฏฐเปนติ (anuvādaṃ paṭṭhapenti) คือ ย่อมกล่าวอรรถว่า "ย่อมยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไป"

430. Bhikkhudūtenāti bhikkhunā dūtabhūtena. Sikkhamānadūtenāti sikkhamānāya dūtāya.

๔๓๐. คำว่า ภิกขุทูเตนะ (bhikkhudūtena) คือ ด้วยภิกษุผู้เป็นทูต คำว่า สิกขมานทูเตนะ (sikkhamānadūtena) คือ ด้วยสิกขมานาผู้เป็นทูต

431. Na sammatīti nappahoti. Navakammanti ‘‘navakammaṃ katvā vasatū’’ti apaloketvā saṅghikabhūmiyā okāsadānaṃ.

๔๓๑. คำว่า น สัมมติ คือ ไม่พอ คำว่า นวกัมมะ คือ การให้โอกาส (ที่อยู่) ในที่ดินของสงฆ์ โดยบอกกล่าวว่า จงทำกรรมใหม่แล้วอยู่เถิด

432-6. Sannisinnagabbhāti duviññeyyagabbhā. Mahilātittheti itthīnaṃ sādhāraṇatitthe.

๔๓๒-๖. คำว่า สันนิสินนคัพภา คือ มีครรภ์ที่รู้ได้ยาก คำว่า มหิลาติตถะ คือ ในท่าอันเป็นสาธารณะของหญิงทั้งหลาย

Bhikkhunīupasampadānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการอนุญาตอุปสมบทภิกษุณี จบแล้ว

Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

แนวทางแห่งอรรถกถาว่าด้วยภิกขุนีขันธกะ จบแล้ว

11. Pañcasatikakkhandhako

๑๑. ปัญจสติกขันธกะ

Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเล็กน้อย

437. Pañcasatikakkhandhake [Pg.266] pāḷiyaṃ ‘‘apāvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’ti idaṃ thero sayaṃ bhagavato parinibbutabhāvaṃ jānantopi attanā sahagatabhikkhuparisāya ñāpanatthameva, subhaddassa vuḍḍhapabbajitassa sāsanassa paṭipakkhavacanaṃ bhikkhūnaṃ viññāpanatthañca evaṃ pucchi. Subhaddo hi kusinārāyaṃ bhagavati abhippasannāya khattiyādigahaṭṭhaparisāya majjhe bhagavato parinibbānaṃ sutvā haṭṭhapahaṭṭhopi bhayena pahaṭṭhākāraṃ vācāya pakāsetuṃ na sakkhissati, idheva pana vijanapadese sutvā yathājjhāsayaṃ attano pāpaladdhiṃ pakāsessati, tato tameva paccayaṃ dassetvā bhikkhū samussāhetvā dhammavinayasaṅgahaṃ kāretvā etassa pāpabhikkhussa, aññesañca īdisānaṃ manorathavighātaṃ, sāsanaṭṭhitiñca karissāmīti jānantova taṃ pucchīti veditabbaṃ. Teneva thero ‘‘ekamidāhaṃ, āvuso, samaya’’ntiādinā subhaddavacanameva dassetvā dhammavinayaṃ saṅgāyāpesi. Nānābhāvoti sarīrena nānādesabhāvo, vippavāsoti attho. Vinābhāvoti maraṇena viyujjanaṃ. Aññathābhāvoti bhavantarūpagamanena aññākārappatti.

๔๓๗. ในปัญจสติกขันธกะ ในบาลี คำว่า อาวุโส ท่านรู้จักพระศาสดาของเราหรือไม่ นี้ พระเถระ (พระมหากัสสปะ) แม้รู้ความเป็นผู้ปรินิพพานแล้วของพระผู้มีพระภาคด้วยตนเอง ก็ถามอย่างนี้ เพื่อให้ภิกษุบริษัทผู้มาพร้อมกับตนรู้เท่านั้น และเพื่อให้ภิกษุทั้งหลายรู้คำที่เป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนาของสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ ด้วยว่าสุภัททะนั้นได้ฟังการปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคในท่ามกลางบริษัทคฤหัสถ์มีกษัตริย์เป็นต้นผู้เลื่อมใสยิ่งในพระผู้มีพระภาคในเมืองกุสินาราแล้ว แม้ดีใจยิ่ง ก็จักไม่สามารถประกาศอาการร่าเริงด้วยวาจาได้เพราะความกลัว แต่ในที่สงัดนี้เท่านั้น ได้ฟังแล้ว จักประกาศลัทธิอันชั่วของตนตามอัธยาศัย แต่นั้น พระเถระรู้แล้วนั่นแหละว่า เราจักแสดงเหตุนั้นนั่นแหละแล้ว ชักชวนภิกษุทั้งหลายแล้ว ให้กระทำสังคายนาพระธรรมวินัยแล้ว จักกระทำความพินาศแห่งความปรารถนาของภิกษุผู้ชั่วช้านี้ และของภิกษุเหล่าอื่นผู้มีสภาพเช่นนี้ และจักกระทำความตั้งมั่นแห่งพระศาสนา จึงถามสุภัททะนั้น พึงทราบอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พระเถระแสดงคำของสุภัททะนั่นแหละด้วยคำว่า อาวุโส สมัยหนึ่งอาตมภาพ เป็นต้น แล้วจึงให้สังคายนาพระธรรมวินัย คำว่า นานาภาวะ คือ ความเป็นผู้ไปสู่ประเทศต่าง ๆ ด้วยกาย นี้เป็นอรรถว่า วิปปวาสะ (การพลัดพราก) คำว่า วินาภาวะ คือ การพลัดพรากด้วยความตาย คำว่า อัญญถาภาวะ คือ การเกิดขึ้นโดยอาการอื่นด้วยการไปสู่ภพอื่น

441. ‘‘Ākaṅkhamāno…pe… samūhaneyyā’’ti idaṃ bhagavā mayā ‘‘ākaṅkhamāno’’ti vuttattā ekasikkhāpadampi samūhanitabbaṃ apassantā, samūhane ca dosaṃ disvā dhammasaṅgahakā bhikkhū ‘‘apaññattaṃ na paññāpessāma, paññattaṃ na samucchindissāmā’’tiādinā puna ‘‘paññattisadisāya akuppāya kammavācāya sāvetvā samādāya vattissanti, tato yāva sāsanantaradhānā appaṭibāhiyāni sikkhāpadāni bhavissantī’’ti iminā adhippāyena avocāti daṭṭhabbaṃ. Teneva mahātherāpi tatheva paṭipajjiṃsu.

๔๔๑. คำว่า เมื่อประสงค์...พึงถอนเสีย นี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยอัธยาศัยนี้ว่า เพราะเหตุที่ตรัสว่า เมื่อประสงค์ โดยเรา ภิกษุผู้กระทำสังคายนาพระธรรมไม่เห็นสิกขาบทแม้สักข้อหนึ่งที่ควรจะถอน และเห็นโทษในการถอน จึงจักสวดประกาศด้วยกรรมวาจาอันไม่กำเริบเช่นเดียวกับการบัญญัติแล้วสมาทานประพฤติด้วยคำว่า เราจักไม่บัญญัติสิ่งที่ยังมิได้บัญญัติ, จักไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติแล้ว เป็นต้น อีกว่า แต่นั้น สิกขาบททั้งหลายจักเป็นสิ่งที่ห้ามไม่ได้จนกว่าพระศาสนาจะอันตรธานไป เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ แม้พระมหาเถระทั้งหลายก็ประพฤติแล้วอย่างนั้นนั่นแหละ

Gihigatānīti gihīsu gatāni. Khattiyamahāsārādigihīhi ñātānīti attho. Citakadhūmakālo attano pavattipariyosānabhūto etassāti dhūmakālikaṃ.

คำว่า คิหิคตานิ คือ อันคฤหัสถ์ทั้งหลายจำได้ นี้เป็นอรรถว่า อันคฤหัสถ์มีกษัตริย์มหาศาลเป็นต้นรู้แล้ว กาลที่ควันพลุ่งขึ้นจากเชิงตะกอนเป็นที่สุดแห่งการเป็นไปของสิกขาบทนี้ เพราะเหตุนั้น สิกขาบทนั้นชื่อว่า ธูมกาลลิกะ (มีควันเป็นกาล)

443. Oḷārike [Pg.267] nimitte kariyamānepīti ‘‘ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti evaṃ thūlatare ‘‘tiṭṭhatu, bhagavā, kappa’’nti yācanahetubhūte okāsanimitte kamme kariyamāne. Mārena pariyuṭṭhitacittoti mārena āviṭṭhacitto.

๔๔๓. คำว่า แม้เมื่อนิมิตอันหยาบกระทำอยู่ คือ เมื่อกรรมคือนิมิตแห่งโอกาสอันเป็นเหตุแห่งการทูลขอว่า ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด อย่างหยาบยิ่ง ด้วยคำว่า ดูกรอานนท์ ตถาคตเมื่อประสงค์ พึงดำรงอยู่ตลอดกัป หรือตลอดส่วนที่เหลือแห่งกัป กระทำอยู่ คำว่า มาเรน ปริยุฏฐิตจิตโต คือ มีจิตอันมารเข้าสิงแล้ว

445. Ujjavanikāyāti paṭisotagāminiyā. Kucchito lavo chedo vināso kulavo, niratthakaviniyogo. Taṃ na gacchantīti na kulavaṃ gamenti.

๔๔๕. คำว่า อุชชวนิกายา คือ ด้วยเรือที่ทวนกระแส การตัด การทำลายอันน่ารังเกียจ ชื่อว่า กุลวะ (ความพินาศอันน่ารังเกียจ), การใช้สอยโดยไร้ประโยชน์ คำว่า ไม่ไปสู่สิ่งนั้น คือ ไม่ไปสู่ความพินาศอันน่ารังเกียจนั้น

Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเล็กน้อย จบแล้ว

Pañcasatikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

แนวทางแห่งอรรถกถาว่าด้วยปัญจสติกขันธกะ จบแล้ว

12. Sattasatikakkhandhako

๑๒. สัตตสติกขันธกะ

Dasavatthukathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวัตถุ ๑๐ ประการ

446. Sattasatikakkhandhake [Pg.268] bhikkhaggenāti bhikkhugaṇanāya. Mahīti himaṃ.

๔๔๖. ในสัตตสติกขันธกะ คำว่า ภิกขัคเคน คือ ด้วยจำนวนภิกษุ คำว่า มหิ คือ หิมะ

447. Avijjānivutāti avijjānīvaraṇena nivutā paṭicchannā. Aviddasūti aññāṇino. Upakkilesā vuttāti tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ete surāpānādayo upakkilesāti vuttā. Nettiyā taṇhāya sahitā sanettikā.

๔๔๗. คำว่า อวิชชานิวุตา คือ อันอวิชชานิวรณ์ปกปิดแล้ว คำว่า อวิทธสู คือ ผู้ไม่มีปัญญา คำว่า อุปกิเลสา วุตตา คือ คำว่า การดื่มสุราเป็นต้นเหล่านี้เป็นอุปกิเลส อันกล่าวแล้วแก่สมณพราหมณ์เหล่านั้น คำว่า สเนตติกา คือ ประกอบด้วยตัณหาอันเป็นเครื่องนำไป

450-1. Ahogaṅgoti tassa pabbatassa nāmaṃ. Paṭikacceva gaccheyyanti yattha naṃ adhikaraṇaṃ vūpasamituṃ bhikkhū sannipatissanti, tatthāhaṃ paṭhamameva gaccheyyaṃ. Sambhāvesunti sampāpuṇiṃsu.

๔๕๐-๑. คำว่า อโหคังโค คือ ชื่อของภูเขานั้น คำว่า ปฏิกัจเจว คัจเฉยยันติ คือ ในที่ใด ภิกษุทั้งหลายจักประชุมเพื่อระงับอธิกรณ์นั้น, ในที่นั้นอาตมภาพพึงไปก่อนทีเดียว คำว่า สัมภาเวสุง คือ ถึงแล้ว

452. Aloṇikanti loṇarahitaṃ bhattaṃ, byañjanaṃ vā. Āsutāti sabbasambhārasajjitā, ‘‘asuttā’’ti vā pāṭho.

๔๕๒. คำว่า อโลณิกัง คือ ข้าวหรือกับที่ปราศจากเกลือ คำว่า อาสุตา คือ อันปรุงแต่งด้วยเครื่องปรุงทุกอย่าง หรือมีบทว่า อสุตตา ก็มี

453. Ujjaviṃsūti nāvāya paṭisotaṃ gacchiṃsu. Pācīnakāti puratthimadisāya jātattā vajjiputtake sandhāya vuttaṃ. Pāveyyakāti pāveyyadesavāsino.

๔๕๓. คำว่า อุชชวิงสุ คือ ไปทวนกระแสด้วยเรือ คำว่า ปาจีนกา คือ กล่าวหมายถึงภิกษุชาววัชชีบุตร เพราะเกิดในทิศตะวันออก คำว่า ปาเวยยกะ คือ ชาวเมืองปาเวยยะ

454. Nanu tvaṃ, āvuso, vuḍḍhoti nanu tvaṃ thero nissayamutto, kasmā taṃ thero paṇāmesīti bhedavacanaṃ vadanti. Garunissayaṃ gaṇhāmāti nissayamuttāpi mayaṃ ekaṃ sambhāvanīyagaruṃ nissayabhūtaṃ gahetvāva vasissāmāti adhippāyo.

๔๕๔. คำว่า อาวุโส ท่านเป็นพระเถระผู้แก่แล้วมิใช่หรือ คือ ท่านเป็นพระเถระพ้นนิสัยแล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุไร พระเถระจึงขับไล่ท่าน ดังนี้ พวกเขากล่าวคำที่ทำให้แตกแยก คำว่า ครุนิสสยํ คณฺหาม คือ แม้พวกเราพ้นนิสัยแล้ว ก็จักอยู่โดยถือเอาครูผู้ควรเคารพผู้เป็นที่พึ่งรูปหนึ่งนั่นแหละ นี้เป็นอัธยาศัย

455. Mūlādāyakāti paṭhamaṃ dasavatthūnaṃ dāyakā, āvāsikāti attho. Pathabyā saṅghattheroti loke sabbabhikkhūnaṃ tadā upasampadāya vuḍḍho. Suññatāvihārenāti suññatāmukhena adhigataphalasamāpattiṃ sandhāya vadati.

๔๕๕. คำว่า มูลทายกา คือ ผู้ให้วัตถุ ๑๐ ประการก่อน, ชาวอาวาส นี้เป็นอรรถ คำว่า ปฐัพยา สังฆัตเถโร คือ ในโลก เป็นผู้แก่ด้วยอุปสมบทกว่าภิกษุทั้งปวงในกาลนั้น คำว่า สุญญตาวิหาเรน คือ กล่าวหมายถึงผลสมาบัติที่ได้บรรลุด้วยสุญญตวิโมกข์

457. Suttavibhaṅgeti padabhājanīye. Idañca ‘‘yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti (pāci. 253) sutte yāvakālikasseva parāmaṭṭhattā [Pg.269] siṅgīloṇassa yāvajīvikassa sannidhikatassa āmisena saddhiṃ paribhoge pācittiyaṃ vibhaṅganayeneva sijjhatīti vuttaṃ, taṃ pana pācittiyaṃ vibhaṅge āgatabhāvaṃ sādhetuṃ ‘‘kathaṃ suttavibhaṅge’’tiādi vuttaṃ. Tattha hi loṇamettha sannidhikataṃ, na khādanīyaṃ bhojanīyanti loṇamissabhojane vajjiputtakā anavajjasaññino ahesuṃ. Tathāsaññīnampi nesaṃ āpattidassanatthaṃ ‘‘sannidhikāre asannidhikārasaññī’’ti idaṃ suttavibhaṅgaṃ uddhaṭanti veditabbaṃ.

๔๕๗. คำว่า “สุตตวิภังเค” คือ ในปทภาชนีย์ และคำนี้ เพราะเหตุที่ในพระปาติโมกข์ (ปาจิ. ๒๕๓) ได้กล่าวถึงแต่ของยาวกาลิกเท่านั้น ด้วยคำว่า “อนึ่ง ภิกษุใดยังของเคี้ยวหรือของฉันอันทำไว้แล้ว (สั่งสมไว้)” จึงกล่าวว่า อาบัติปาจิตตีย์ย่อมสำเร็จในการบริโภคเกลือที่ใส่ในเขาสัตว์อันเป็นของยาวชีวิกที่สั่งสมไว้พร้อมด้วยของอามิส ด้วยนัยแห่งวิภังค์นั่นเอง อนึ่ง เพื่อจะให้สำเร็จความเป็นอาบัติที่มาแล้วในวิภังค์ซึ่งปาจิตตีย์นั้น จึงกล่าวคำว่า “ในสุตตวิภังค์อย่างไร” เป็นต้น ก็ในคำนั้น เกลือในที่นี้ถูกสั่งสมไว้ ไม่ใช่ของเคี้ยวของฉัน ดังนี้ ภิกษุชาววัชชีบุตรทั้งหลายจึงมีความสำคัญว่าไม่มีโทษในการฉันอาหารที่ผสมเกลือ พึงทราบว่า เพื่อจะแสดงอาบัติแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้มีความสำคัญอย่างนั้น จึงยกสุตตวิภังค์นี้ว่า “มีความสำคัญว่าไม่ใช่การสั่งสมในของที่สั่งสมไว้” ขึ้นแสดง

Tena saddhinti purepaṭiggahitaloṇena saddhiṃ. Dukkaṭenettha bhavitabbanti ‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ paṭiggahita’’nti avatvā ‘‘tadahupaṭiggahita’’nti vacanasāmatthiyato purepaṭiggahitaṃ yāvajīvikaṃ yāvakālikena saddhiṃ sambhinnarasaṃ kālepi na kappatīti sijjhati, tattha dukkaṭena bhavitabbanti adhippāyo. Dukkaṭenapi na bhavitabbanti yadi hi sannidhikārapaccayā dukkaṭaṃ maññatha, yāvajīvikassa loṇassa sannidhidosābhāvā dukkaṭena na bhavitabbaṃ, atha āmisena sambhinnarasassa tassa āmisagatikattā dukkaṭaṃ mā maññatha. Tadā ca hi pācittiyeneva bhavitabbaṃ āmisattupagamanatoti adhippāyo. Na hi ettha yāvajīvikantiādināpi dukkaṭābhāvaṃ samattheti.

คำว่า “เตน สัทธิง” คือ พร้อมด้วยเกลือที่รับประเคนไว้ในวันก่อน คำว่า “ทุกกเฏเนตถ ภวิตพฺพํ” คือ เพราะอานุภาพแห่งพระดำรัสที่ตรัสว่า “รับไว้แล้วในวันนั้น” โดยไม่ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ของยาวชีวิกอันยาวกาลิกรับไว้แล้ว” จึงสำเร็จว่า ของยาวชีวิกที่รับประเคนไว้ในวันก่อนอันมีรสระคนกับของยาวกาลิก ย่อมไม่ควรแม้ในกาล (เช้า) ในของนั้น พึงเป็นอาบัติทุกกฏ นี้เป็นอัธยาศัย (ความเห็นของอาจารย์บางพวก) คำว่า “ทุกกเฏนปิ น ภวิตพฺพํ” คือ ถ้าหากมีความสำคัญว่าอาบัติทุกกฏเพราะเหตุแห่งการสั่งสม เพราะไม่มีโทษแห่งการสั่งสมของเกลืออันเป็นยาวชีวิก จึงไม่พึงเป็นอาบัติทุกกฏ อนึ่ง ถ้าหากไม่สำคัญว่าอาบัติทุกกฏเพราะเกลือนั้นมีรสระคนกับของอามิสและมีคติอย่างอามิส ก็ในกาลนั้นนั่นแหละ พึงเป็นอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น เพราะถึงความเป็นอามิส นี้เป็นอัธยาศัย (ความเห็นของอรรถกถาจารย์) แม้ด้วยคำว่า “ก็ยาวชีวิกในที่นี้ไม่มี” เป็นต้น ก็ย่อมยังความเป็นผู้ไม่มีอาบัติทุกกฏให้สำเร็จ

Pāḷiyaṃ rājagahe suttavibhaṅgetiādīsu sabbattha sutte ca vibhaṅge cāti attho gahetabbo. Tassa tassa vikālabhojanādino suttepi paṭikkhittattā vinayassa atisaraṇaṃ atikkamo vinayātisāro. ‘‘Nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatīti āgata’’nti idaṃ vibhaṅge ca āgatadassanatthaṃ vuttaṃ. Taṃ pamāṇaṃ karontassāti sugatavidatthiyā vidatthittayappamāṇaṃ karontassa, dasāya pana vidatthidvayappamāṇaṃ kataṃ. Adasakampi nisīdanaṃ vaṭṭati evāti adhippāyo. Sesamidha heṭṭhā sabbattha suviññeyyameva.

ในบาลี บทว่า "ราชคหะ สุตตวิภังคะ" เป็นต้น ในที่ทั้งปวง พึงถือเอาอรรถว่า "ในพระสูตรด้วย ในอุภโตวิภังค์ด้วย" เพราะวิกาลโภชนะเป็นต้นนั้นๆ ถูกห้ามแล้วในพระสูตรด้วย การล่วงละเมิดวินัย คือการก้าวล่วงวินัย เป็นวินยาติสาร คำว่า "นิสีทนะชื่อว่ามีชาย" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่ามาแล้วในวิภังค์ด้วย บทว่า "เมื่อกระทำประมาณนั้น" คือเมื่อกระทำประมาณ ๓ คืบด้วยคืบของพระสุคต ส่วนนิสีทนะที่ทำประมาณ ๒ คืบโดยเว้นชาย แม้ไม่มีชาย ก็ย่อมควรทีเดียว นี้เป็นอัธยาศัย บทที่เหลือในที่นี้และข้างล่างทั้งหมด พึงทราบได้โดยง่ายทีเดียว

Dasavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องวัตถุ ๑๐ ประการ จบแล้ว

Sattasatikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาว่าด้วยสัตตสติกขันธกะ จบแล้ว

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

ด้วยประการฉะนี้ ในคัมภีร์วิมติวิโนทนีฎีกา แห่งวินัยอรรถกถาชื่อว่า สมันตปาสาทิกา

Cūḷavaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาว่าด้วยจุลวรรค จบแล้ว

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Parivāravaṇṇanā

อรรถกถาปริวาร

Mahāvaggo

มหาวรรค

Paññattivāravaṇṇanā

อรรถกถาปัญญัตติวาร

1. Visuddhaparivārassa [Pg.271] sīlakkhandhādidhammakkhandhasarīrassa bhagavato vinayapariyattisāsane khandhakānaṃ anantaraṃ parivāroti yo vinayo saṅgahaṃ samāruḷho, tassa dāni anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmīti yojanā.

๑. วินัยใดอันชื่อว่าปริวาร ได้ถูกสังคายนาขึ้นแล้ว ถัดจากขันธกะทั้ง ๒๒ ในพระศาสนาอันเป็นวินัยปริยัติของพระผู้มีพระภาค ผู้มีบริวารอันบริสุทธิ์ (คือพระอรหันต์) ผู้มีพระกายคือธรรมขันธ์มีสีลขันธ์เป็นต้น บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกระทำการพรรณนาเนื้อความที่ยังไม่ตื้นแห่งวินัยปริวารนั้น นี้เป็นโยชนา

Samantacakkhunāti sabbaññutaññāṇena. Ativisuddhena maṃsacakkhunāti rattindivaṃ samantā yojanappamāṇe atisukhumānipi rūpāni passanato ativiya parisuddhena pasādacakkhunā. ‘‘Atthi tattha paññattī’’tiādīsu atthi nu kho tattha paññattītiādinā attho gahetabboti āha ‘‘tattha paññatti…pe… kenābhatanti pucchā’’ti.

บทว่า "ด้วยพระสมันตจักษุ" คือด้วยพระสัพพัญญุตญาณ บทว่า "ด้วยพระปสาทจักษุอันบริสุทธิ์ยิ่ง" คือด้วยพระปสาทจักษุอันบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะทรงเห็นรูปที่ละเอียดอ่อนยิ่งนักในที่ประมาณ ๑ โยชน์โดยรอบ ทั้งกลางวันและกลางคืน ในบทว่า "มีบัญญัติในที่นั้นหรือ" เป็นต้น พึงถือเอาอรรถว่า "มีบัญญัติในปฐมปาราชิกนั้นหรือ" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "บัญญัติในที่นั้น... (ละไว้)... ใครนำมา" ดังนี้

2. Pucchāvissajjaneti pucchāya vissajjane. Vinītakathāti vinītavatthukathā, ayameva vā pāṭho.

๒. บทว่า "ในปุจฉาวิสัชนา" คือในการตอบคำถาม บทว่า "วินีตกถา" คือวินีตวัตถุกถา หรือบทนี้เองก็มี

Dvaṅgikena ekena samuṭṭhānenāti aṅgadvayasamudāyabhūtena ekena. Aṅgadvayavimuttassa samuṭṭhānassa abhāvepi tesu ekenaṅgena vinā ayaṃ āpatti na hotīti dassanatthameva ‘‘ekena samuṭṭhānenā’’ti vuttaṃ. Idāni tesu dvīsu aṅgesu padhānaṅgaṃ dassetumāha ‘‘ettha hi cittaṃ aṅgaṃ hotī’’tiādi. Yasmā pana maggenamaggappaṭipattisaṅkhātāya kāyaviññattiyā sevanacitteneva sambhave sati ayaṃ taṃ aṅgadvayaṃ upādāya bhagavatā paññattā āpattisammuti hoti, nāsati. Tasmā taṃ cittaṃ kāyaviññattisaṅkhātassa kāyassa aṅgaṃ kāraṇaṃ hoti, na āpattiyā. Tassa pana taṃsamuṭṭhitakāyo eva aṅgaṃ abyavahitakāraṇaṃ, cittaṃ pana kāraṇakāraṇanti adhippāyo. Evaṃ uparipi sabbattha cittaṅgayuttasamuṭṭhānesu adhippāyo [Pg.272] veditabbo. ‘‘Ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī’’tiādiparivāravacaneneva āpattiyā akusalādiparamatthasabhāvatā pāḷiaṭṭhakathāsu pariyāyatova vuttā, sammutisabhāvā eva āpattīti sijjhati samuṭṭhānasamuṭṭhitānaṃ bhedasiddhitoti gahetabbaṃ. Imamatthaṃ sandhāyāti āpannāya pārājikāpattiyā kehicipi samathehi anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyattasaṅkhātamatthaṃ sandhāya.

บทว่า "ด้วยสมุฏฐานอันเป็นองค์ ๒ อย่างหนึ่ง" คือด้วยสมุฏฐานอย่างหนึ่งอันเป็นที่รวมแห่งองค์ ๒ แม้ไม่มีสมุฏฐานที่พ้นจากองค์ ๒ เพื่อแสดงว่าอาบัตินี้ไม่เป็นไปโดยปราศจากองค์อย่างหนึ่งในองค์ ๒ นั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยสมุฏฐานอย่างหนึ่ง" บัดนี้ เพื่อแสดงองค์ที่เป็นประธานในองค์ ๒ นั้น จึงกล่าวว่า "ในอาบัตินี้ จิตเป็นองค์" เป็นต้น ก็เพราะเมื่อมีการเกิดขึ้นด้วยกายวิญญัติอันกล่าวคือการปฏิบัติในมรรคด้วยมรรคของตน ด้วยจิตที่ต้องการเสพเท่านั้น สมมติอาบัติที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติโดยอาศัยองค์ ๒ นั้น ย่อมมีได้ ไม่ใช่ไม่มี เพราะฉะนั้น จิตนั้นย่อมเป็นองค์ เป็นเหตุแห่งกายอันกล่าวคือกายวิญญัติ ไม่ใช่เป็นเหตุแห่งอาบัติ ส่วนกายที่เกิดจากจิตนั้นเอง เป็นองค์ เป็นเหตุที่ไม่มีระหว่างคั่น (เหตุใกล้) ส่วนจิตเป็นเหตุแห่งเหตุ นี้เป็นอัธยาศัย พึงทราบอัธยาศัยในสมุฏฐานที่ประกอบด้วยจิตเป็นองค์ทั้งหมดข้างบนด้วยประการฉะนี้ ด้วยคำในปริวารเป็นต้นว่า "ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานอย่างหนึ่ง" นี้เอง สภาวะอันเป็นปรมัตถ์มีอกุศลเป็นต้นของอาบัติ ย่อมถูกกล่าวโดยปริยายในบาลีและอรรถกถา พึงถือเอาว่า "อาบัติมีสภาวะเป็นสมมติเท่านั้น" ย่อมสำเร็จได้ เพราะความสำเร็จแห่งความต่างกันของสมุฏฐานและอาบัติที่เกิดจากสมุฏฐานนั้น บทว่า "อิมมัตถัง สันธายะ" นี้ มุ่งหมายถึงเนื้อความอันกล่าวคือความไม่สามารถที่จะทำปาราชิกอาบัติที่ต้องแล้วให้เป็นอนาบัติด้วยสมถะใดๆ ได้

3. Porāṇakehi mahātherehīti saṅgītittayato pacchā potthakasaṅgītikārakehi chaḷabhiññāpaasambhidādiguṇasamujjalehi mahātherehi. Catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgīti.

๓. บทว่า "โดยพระมหาเถระทั้งหลายผู้โบราณ" คือโดยพระมหาเถระทั้งหลายผู้รุ่งเรืองด้วยคุณมีอภิญญา ๖ ปฏิสัมภิทา ๔ เป็นต้น ผู้กระทำสังคายนาจารึกในใบลาน ภายหลังจากการสังคายนา ๓ ครั้ง การสังคายนาจารึกในใบลาน ย่อมเหมือนกับการสังคายนาครั้งที่ ๔

188. Mahāvibhaṅgeti bhikkhuvibhaṅge. Soḷasa vārā dassitāti yehi vārehi ādibhūtehi upalakkhitattā ayaṃ sakalopi parivāro soḷasaparivāroti voharīyati, te sandhāya vadati.

๑๘๘. บทว่า "ในมหาวิภังค์" คือในภิกขุวิภังค์ บทว่า "วาระ ๑๖ แสดงไว้แล้ว" เพราะปริวารทั้งหมดนี้ถูกกำหนดด้วยวาระเหล่านั้นอันเป็นเบื้องต้น จึงถูกเรียกขานว่า "โสฬสปริวาร" กล่าวโดยมุ่งหมายถึงวาระเหล่านั้น

Paññattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญญัตติวาร จบแล้ว

Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā

การอธิบายหัวข้อสมุฏฐาน

257. Pāḷiyaṃ nibbānañceva paññattīti ettha yasmā saṅkhatadhamme upādāya paññattā sammutisaccabhūtā puggalādipaññatti paramatthato avijjamānattā uppattivināsayuttavatthudhammaniyatena aniccadukkhalakkhaṇadvayena yuttāti vattuṃ ayuttā, kārakavedakādirūpena pana parikappitena attasabhāvena virahitattā ‘‘anattā’’ti vattuṃ yuttā. Tasmā ayaṃ paññattipi asaṅkhatattasāmaññato vatthubhūtena nibbānena saha ‘‘anattā iti nicchayā’’ti vuttā. Avijjamānāpi hi sammuti kenaci paccayena akatattā asaṅkhatā evāti.

๒๕๗. ในพระบาลีว่า "นิพพานและบัญญัติ" นี้ เพราะบัญญัติมีบุคคลเป็นต้น อันเป็นสมมติสัจจะที่บัญญัติขึ้นโดยอาศัยสังขตธรรม เพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ แม้จะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป (ของสิ่งที่ถูกอาศัย) ก็ไม่ควรกล่าวว่า "ประกอบด้วยลักษณะ ๒ ประการ คืออนิจจะและทุกข์ อันแน่นอนในวัตถุธรรม" แต่เพราะปราศจากอัตตสภาวะที่กำหนดขึ้นโดยความเป็นผู้ทำและผู้เสวยเป็นต้น จึงควรกล่าวว่าเป็น "อนัตตา" เพราะฉะนั้น แม้บัญญัตินี้ ท่านก็กล่าวว่า "เป็นอนัตตา" ร่วมกับนิพพานอันเป็นสภาวธรรม เพราะมีความเป็นอสังขตะเสมอกัน ด้วยว่าสมมติแม้จะไม่มีอยู่ (โดยปรมัตถ์) แต่เพราะปัจจัยไรๆ มิได้สร้างขึ้น จึงเป็นอสังขตะแท้

Karuṇāsītalattaṃ, paññāpabhāsitattañca bhagavato dassetuṃ ‘‘buddhacande, buddhādicce’’ti etaṃ ubhayaṃ vuttaṃ. Hāyati etenāti hāni, dukkhassa hāni dukkhahāni, sabbadukkhāpanūdanakāraṇanti attho. Piṭake tīṇi desayīti yasmā aññepi mahāvīrā sammāsambuddhā saddhammaṃ desayanti, tasmā [Pg.273] aṅgīraso piṭakāni tīṇi desayīti yojanā. Mahāguṇanti mahānisaṃsaṃ. Evaṃ nīyati saddhammoti yadi vinayapariyatti aparihīnā tiṭṭhati, evaṃ sati paṭipattipaṭivedhasaddhammopi nīyati pavattīyati, na parihāyatīti attho.

เพื่อแสดงความเป็นผู้เย็นด้วยพระมหากรุณา และความเป็นผู้รุ่งเรืองด้วยพระปัญญาของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสบททั้งสองนี้ว่า "พระพุทธจันทร์ พระพุทธอาทิตย์" ธรรมชาติที่ย่อมเสื่อมด้วยเหตุนี้ ชื่อว่า "หานิ" ความเสื่อมแห่งทุกข์ ชื่อว่า "ทุกขหานิ" อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งการกำจัดทุกข์ทั้งปวง บทว่า "ทรงแสดงพระไตรปิฎก ๓" ความว่า เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นมหาวีระแม้เหล่าอื่นก็ทรงแสดงพระสัทธรรม เพราะฉะนั้น พระอังคีรส (พระพุทธเจ้าของเรา) จึงทรงแสดงพระไตรปิฎก ๓ นี้เป็นโยชนา บทว่า "มีคุณมาก" คือ มีอานิสงส์มาก บทว่า "พระสัทธรรมย่อมถูกนำไปอย่างนี้" ความว่า หากวินัยปริยัติตั้งอยู่ไม่เสื่อมถอย เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้พระสัทธรรมคือปฏิปัตติและปฏิเวธก็ย่อมถูกนำไป คือย่อมเป็นไป ไม่เสื่อมถอย นี้เป็นอรรถ

Vinayapariyatti pana kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘ubhato cā’’tiādi. Parivārena ganthitā tiṭṭhatīti yojetabbaṃ. Tasseva parivārassāti tasmiṃ eva parivāre. Samuṭṭhānaṃ niyato katanti ekaccaṃ samuṭṭhānena niyataṃ kataṃ. Tasmiṃ parivāre kiñci sikkhāpadaṃ niyatasamuṭṭhānaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, taṃ pakāsitanti attho.

ก็วินัยปริยัติย่อมตั้งอยู่ได้อย่างไร? จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ทั้งสองด้วย" พึงประกอบความว่า "ย่อมตั้งอยู่โดยถูกร้อยกรองด้วยคัมภีร์ปริวาร" บทว่า "ของปริวารนั้นนั่นแล" คือ ในปริวารนั้นนั่นเอง บทว่า "สมุฏฐานถูกทำให้แน่นอน" คือ สิกขาบทบางอย่างถูกทำให้แน่นอนด้วยสมุฏฐาน อธิบายว่า ในปริวารนั้น ทรงประกาศสิกขาบทบางอย่างที่มีสมุฏฐานแน่นอน ไม่ทั่วไปกับสิกขาบทอื่น

Sambhedaṃ nidānañcaññanti sambhedo sikkhāpadānaṃ aññamaññasamuṭṭhānena saṃkiṇṇatā, nidānañca paññattiṭṭhānaṃ, aññaṃ puggalādivatthādi ca. Sutte dissanti uparīti heṭṭhā vutte, upari vakkhamāne ca parivārasutte eva dissanti. Yasmā ca evaṃ, tasmā sakalasāsanādhārassa vinayassa ṭhitihetubhūtaṃ parivāraṃ sikkheti, evamettha yojanā daṭṭhabbā.

บทว่า "ความระคนกัน เหตุ และสิ่งอื่น" ความว่า ความระคนกัน คือความปะปนกันแห่งสิกขาบททั้งหลายด้วยสมุฏฐานของกันและกัน และเหตุ คือสถานที่บัญญัติ และสิ่งอื่น คือวัตถุมีบุคคลเป็นต้น บทว่า "ย่อมปรากฏในสูตรเบื้องบน" คือ ย่อมปรากฏในปริวารสูตรนั่นเอง ทั้งที่กล่าวไปแล้วในตอนล่าง และที่จะกล่าวต่อไปในตอนบน และเพราะเหตุที่เป็นเช่นนี้ เพราะฉะนั้น พึงศึกษาปริวารอันเป็นเหตุแห่งความตั้งมั่นของพระวินัยซึ่งเป็นที่รองรับพระศาสนาทั้งสิ้น พึงทราบโยชนาในคาถานี้ด้วยประการฉะนี้

Sambhinnasamuṭṭhānānīti aññehi sādhāraṇasamuṭṭhānāni. Ādimhi tāva purimanayeti sabbapaṭhame paññattivāre āgatanayaṃ sandhāya vadati, tattha pana paññattivāre ‘‘paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññattanti, vesāliyaṃ paññatta’’ntiādinā (pari. 1) nidānampi dissati eva. Paratoti āgatabhāvaṃ pana sandhāya parato āgate sutte dissatīti veditabbanti vuttaṃ. Tassāti ubhatovibhaṅgapariyāpannassa sikkhāpadassa.

บทว่า "มีสมุฏฐานระคนกัน" คือ มีสมุฏฐานทั่วไปกับสิกขาบทอื่น บทว่า "ในเบื้องต้นก่อนด้วยนัยก่อน" ทรงกล่าวหมายถึงนัยที่มาในปัญญัตติวารอันเป็นลำดับแรกสุด ก็ในปัญญัตติวารนั้น แม้นิทาน (เหตุเกิด) ก็ย่อมปรากฏด้วยบทเป็นต้นว่า "ปฐมปาราชิก ทรงบัญญัติที่ไหน? ทรงบัญญัติที่เมืองเวสาลี" ส่วนคำว่า "พึงทราบว่าย่อมปรากฏในสูตรที่มาในภายหลัง" ทรงกล่าวหมายถึงความเป็นไปที่มาในภายหลัง บทว่า "แห่งสิกขาบทนั้น" คือ แห่งสิกขาบทที่นับเนื่องในอุภโตวิภังค์

258. Aniyatā paṭhamikāti āpattiṃ apekkhitvāva itthiliṅgaṃ kataṃ, paṭhamāniyataṃ sikkhāpadanti attho. Pāḷiyaṃ nānubandhe pavattininti vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ ananubandhanasikkhāpadaṃ.

๒๕๘. บทว่า "อนิยตา ปฐมิกา" ท่านทำเป็นอิตถีลิงค์โดยมุ่งหมายถึงอาบัติเท่านั้น อธิบายว่า สิกขาบทอนิยตที่ ๑ ในพระบาลี บทว่า "นานุพันเธ ปวัตตินิง" คือ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ติดตามนางภิกษุณีผู้เป็นอุปัชฌาย์ผู้ให้บรรพชา

260. Eḷakalomasikkhāpadavatthusmiṃ ‘‘bhikkhuniyo eḷakalomāni dhovantiyo rajantiyo vijaṭentiyo riñcanti uddesaṃ paripuccha’’nti (pārā. 576) āgatattā imaṃ riñcanti-padaṃ gahetvā sikkhāpadaṃ upalakkhitanti dassento ‘‘vibhaṅge ‘riñcanti uddesa’nti āgataṃ eḷakalomadhovāpanasikkhāpada’’nti āha.

๒๖๐. ในเรื่องสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ เพราะมีมาว่า "ภิกษุณีทั้งหลาย เมื่อซัก ย้อม สางขนแกะ ย่อมละทิ้งการยกขึ้นแสดงและการสอบถาม" เพื่อจะแสดงว่าทรงถือเอาบทว่า "ริญจันติ" นี้ กำหนดสิกขาบทไว้ จึงกล่าวว่า "สิกขาบทว่าด้วยการให้ซักขนแกะที่มาในวิภังค์ว่า ริญจันติ อุทเทสัง (ย่อมละทิ้งการยกขึ้นแสดง)"

Vassikasāṭikasikkhāpadanti [Pg.274] asamaye vassikasāṭikapariyesanasikkhāpadaṃ (pārā. 626 ādayo). Ratanasikkhāpadanti ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā paṭisāmanasikkhāpadaṃ (pāci. 502 ādayo).

บทว่า "สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน" คือ สิกขาบทว่าด้วยการแสวงหาผ้าอาบน้ำฝนในเวลาที่มิใช่กาล บทว่า "สิกขาบทว่าด้วยรัตนะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการเก็บรัตนะหรือสิ่งที่สมมติว่าเป็นรัตนะ

265. Pāḷiyaṃ buddhañāṇenāti paṭividdhasabbaññutaññāṇena.

๒๖๕. ในพระบาลี บทว่า "ด้วยพระพุทธญาณ" คือ ด้วยพระสัพพัญญุตญาณที่ทรงแทงตลอดแล้ว

267. ‘‘Na desenti tathāgatā’’ti etena chattapāṇissa dhammadesanāpaṭikkhepaṃ dasseti.

๒๖๗. ด้วยบทว่า "พระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่แสดงธรรม" นี้ ทรงแสดงการห้ามแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ถือร่มในมือ

269. Akatanti aññehi amissīkataṃ, niyatasamuṭṭhānanti attho. Akatanti vā pubbe anāgataṃ, abhinavanti attho.

๒๖๙. บทว่า "อกตัง" (ไม่ได้ทำ) ความว่า ไม่ได้ทำให้ระคนกับสิกขาบทอื่น คือมีสมุฏฐานที่แน่นอน อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อกตัง" ความว่า ไม่เคยมีมาในก่อน คือเป็นสมุฏฐานใหม่

270. Samuṭṭhānañhi saṅkhepanti ettha saṅkhipanti saṅgayhanti sadisasamuṭṭhānāni etthāti saṅkhepo, samuṭṭhānasīsaṃ. Neti vineti kāyavacīduccaritanti netti, vinayapāḷi, sā eva dhammoti nettidhammoti āha ‘‘vinayapāḷidhammassā’’ti.

๒๗๐. ในบทว่า "สมุฏฐานัง หิ สังเขปัง" นี้ สมุฏฐานที่คล้ายคลึงกันย่อมถูกสงเคราะห์ คือถูกรวบรวมไว้ในบทนี้ เพราะฉะนั้น บทนั้นจึงชื่อว่า "สังเขป" ได้แก่ หัวข้อสมุฏฐาน ธรรมชาติใดย่อมนำไป คือย่อมฝึกฝนกายทุจริตและวจีทุจริต เพราะฉะนั้น ธรรมชาตินั้นจึงชื่อว่า "เนตติ" ได้แก่ พระวินัยปาฬิ พระวินัยปาฬินั้นนั่นแลเป็นธรรม เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า "เนตติธรรม" ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งพระวินัยปาฬิธรรม"

Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายหัวข้อสมุฏฐาน จบแล้ว

Antarapeyyālaṃ

อันตรเปยยาล

Katipucchāvāravaṇṇanā

การอธิบายกติปุจฉาวาระ

271. Kati [Pg.275] āpattiyoti pārājikādīsu pañcasu āpattīsu methunādinnādānādiantogadhabhedaṃ apekkhitvā jātivasena ekattaṃ āropetvā pucchā katā. Kati āpattikkhandhāti antogadhabhedaṃ apekkhitvā paccekaṃ rāsaṭṭhenāti ettakamevettha bhedo. Vinītāniyeva vinītavatthūnīti āpattito viramaṇāni eva avippaṭisārapāmojjādidhammānaṃ kāraṇattā vatthūnīti vinītavatthūni, tāni ettha atthato viratiādianavajjadhammā eva. Veraṃ maṇatīti verahetuttā ‘‘vera’’nti laddhanāmaṃ rāgādiakusalapakkhaṃ vināseti.

๒๗๑. บทว่า "อาบัติมีเท่าไร" คือ ในอาบัติ ๕ กอง มีปาราชิกเป็นต้น ท่านตั้งคำถามโดยยกขึ้นสู่ความเป็นหนึ่งเดียวด้วยอำนาจแห่งชาติ (ประเภท) โดยไม่คำนึงถึงความต่างที่รวมอยู่ในเมถุนและอทินนาทานเป็นต้น บทว่า "อาบัติขันธ์มีเท่าไร" คือ ท่านตั้งคำถามโดยยกขึ้นสู่ความเป็นหนึ่งเดียวโดยอรรถว่าเป็นกองแยกกันแต่ละอย่าง โดยไม่คำนึงถึงความต่างที่รวมอยู่ ความต่างกันในกติอาบัติวาระและกติอาบัติขันธวาระนี้มีเพียงเท่านี้ สิ่งที่ฝึกฝนแล้วนั่นเอง ชื่อว่า "วินีตวัตถุ" อธิบายว่า การงดเว้นจากอาบัตินั่นเอง เป็นเหตุแห่งธรรมทั้งหลายมีอวิปปฏิสารและปราโมทย์เป็นต้น จึงชื่อว่า "วัตถุ" เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า "วินีตวัตถุ" วินีตวัตถุเหล่านั้นในที่นี้ โดยอรรถคือวิรติและธรรมที่ไม่มีโทษเป็นต้นนั่นเอง บทว่า "ย่อมทำลายเวร" ความว่า ย่อมทำลายอกุศลฝ่ายราคะเป็นต้นที่ได้รับชื่อว่า "เวร" เพราะเป็นเหตุแห่งเวร

Dhammassavanaggaṃ bhinditvā gacchatīti bahūsu ekato nisīditvā dhammaṃ suṇantesu taṃ dhammassavanasamāgamaṃ kopetvā uṭṭhāya gacchati. Anādarovāti tussitabbaṭṭhāne tuṭṭhiṃ, saṃvijitabbaṭṭhāne saṃvegañca apavedento eva. Kāyapāgabbhiyanti unnativasena pavattanakāyānācāraṃ.

บทว่า "ทำลายที่ฟังธรรมแล้วไป" ความว่า เมื่อภิกษุจำนวนมากนั่งรวมกันฟังธรรมอยู่ ย่อมทำลายการประชุมฟังธรรมนั้นแล้วลุกไป บทว่า "หรือความไม่เอื้อเฟื้อ" คือ โดยไม่แสดงความยินดีในฐานะที่ควรยินดี และไม่แสดงความสังเวชในฐานะที่ควรสังเวชเลย บทว่า "ความคะนองกาย" คือ ความประพฤติไม่ดีทางกายที่เป็นไปด้วยอำนาจความลำพอง

274. Mettāya sambhūtaṃ mettaṃ, kāyakammaṃ. Ubhayehipīti navakehi, therehi ca. Piyaṃ karotīti taṃ puggalaṃ pemaṭṭhānaṃ karoti, kesanti āha ‘‘sabrahmacārīna’’nti.

๒๗๔. เมตตาที่เกิดขึ้นด้วยเมตตา ได้แก่ กายกรรม. บทว่า "อุภเยหิปิ" นั้นคือ ทั้งภิกษุใหม่และภิกษุผู้เฒ่า. บทว่า "ปิยัง กโรติ" นั้นคือ ย่อมทำให้บุคคลนั้นเป็นที่รัก. เมื่อมีคำถามว่า "ของใครเป็นที่รัก?" จึงกล่าวว่า "ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย"

Puggalaṃ paṭivibhajitvā bhuñjatīti pakatena sambandho. Tameva puggalapaṭivibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘asukassā’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า "ปุคคะลัง ปฏิวิภชิตวา ภุญชติ" (แบ่งบุคคลแล้วบริโภค) มีความสัมพันธ์กับบทปกติ เพื่อแสดงการแบ่งบุคคลนั้นเอง จึงกล่าวว่า "ของผู้นั้น" เป็นต้น

Bhujissabhāvakaraṇatoti taṇhādāsabyato mocetvā samathavipassanāsu serivihāritākaraṇatoti attho. Niyyātīti pavattati. Sammādukkhakkhayāya saṃvattatīti attho.

บทว่า "ภุชิสสภาวกะระณะโต" นั้นคือ เพราะปลดปล่อยจากการเป็นทาสของตัณหา และทำให้เป็นผู้มีอิสระในการอยู่ด้วยสมถะและวิปัสสนา นี้คืออรรถ. บทว่า "นิยยาติ" นั้นคือ ย่อมเป็นไป. อรรถว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ

Katipucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกติปุจฉาวาระ จบแล้ว

Chaāpattisamuṭṭhānavāravaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยฉอาบัติสมุฏฐานวาระ

276. Paṭhamena āpattisamuṭṭhānenāti kevalaṃ kāyena. Pārājikāpattiyā ekantasacittakasamuṭṭhānattā ‘‘na hīti vattabba’’nti vuttaṃ. Saṅghādisesādīnaṃ [Pg.276] dukkaṭapariyosānānaṃ pañcannaṃ acittakānampi sambhavato ‘‘siyā’’ti vuttaṃ, āpajjanaṃ siyā bhaveyyāti attho. Hīnukkaṭṭhehi jātiādīhi omasane eva dubbhāsitassa paññattattā sā ekantavācācittasamuṭṭhānā evāti.

๒๗๖. บทว่า "ปฐเมนะ อาปัตติสมุฏฐาเนนะ" นั้นคือ ด้วยกายล้วนๆ. เพราะอาบัติปาราชิกมีสมุฏฐานเป็นสจิตตกะโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "พึงกล่าวว่า 'ไม่' (ไม่ใช่)". เพราะอาบัติ ๕ กอง มีสังฆาทิเสสเป็นต้นจนถึงทุกกฏ แม้ที่เป็นอจิตตกะก็มีได้ จึงกล่าวว่า "สิยา" (อาจมีได้) อรรถว่า การต้องอาบัติพึงมีได้. เพราะอาบัติทุกภาษิตทรงบัญญัติไว้เฉพาะในการด่าด้วยชาติเป็นต้นที่เลวและประณีต อาบัติทุกภาษิตนั้นจึงมีสมุฏฐานเป็นวาจาและจิตโดยส่วนเดียวเท่านั้น

Dutiyasamuṭṭhānanaye vācāya eva samāpajjitabbapāṭidesanīyassa abhāvā ‘‘na hī’’ti vuttaṃ.

ในนัยแห่งสมุฏฐานที่ ๒ เพราะไม่มีปาฏิเทสนียะที่พึงต้องด้วยวาจาเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ไม่" (ไม่ใช่)

Tatiye pana vosāsamānarūpaṃ bhikkhuniṃ kāyavācāhi anapasādanapaccayā pāṭidesanīyasambhavato ‘‘siyā’’ti vuttaṃ.

แต่ในสมุฏฐานที่ ๓ เพราะปาฏิเทสนียะอาจเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุแห่งการไม่ขับไล่ภิกษุณีผู้มีรูปที่จัดแจงแล้วด้วยกายและวาจา จึงกล่าวว่า "สิยา" (อาจมีได้)

Omasane pācittiyassa adinnādānasamuṭṭhānattepi tappaccayā paññattassa dubbhāsitassa pañcameneva samuppattīti dassetuṃ catutthavāre ‘‘dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti na hīti vattabba’’nti vatvā pañcamavāre ‘‘siyāti vattabba’’nti vuttaṃ. Kāyavikāreneva omasantassa panettha dubbhāsitabhāvepi kāyakīḷābhāvābhāvato dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ.

แม้ว่าปาจิตตีย์ว่าด้วยการด่าว่าจะมีสมุฏฐานเป็นอทินนาทาน เพื่อแสดงว่าทุกภาสิตที่บัญญัติไว้ด้วยเหตุแห่งการด่าว่านั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ ๕ เท่านั้น ในวาระที่ ๔ จึงกล่าวว่า "ไม่พึงกล่าวว่า 'พึงต้องทุกภาษิต'" และในวาระที่ ๕ จึงกล่าวว่า "พึงกล่าวว่า 'สิยา'". ในที่นี้ แม้เมื่อภิกษุด่าด้วยอาการทางกายเท่านั้นจะไม่มีอาบัติทุกภาษิต แต่เพราะไม่ใช่ว่าจะไม่มีการเล่นทางกาย จึงพึงทราบว่าเป็นทุกกฏนั่นเอง

Chaṭṭhavāre pana vijjamānopi kāyo dubbhāsitassa aṅgaṃ na hoti, pañcamasamuṭṭhāne eva chaṭṭhampi pavisatīti dassetuṃ ‘‘na hī’’ti paṭikkhittaṃ, na pana tattha sabbathā dubbhāsitena anāpattīti dassetuṃ. Na hi davakamyatāya kāyavācāhi omasantassa dubbhāsitāpatti na sambhavati. Yañhi pañcameneva samāpajjati, taṃ chaṭṭhenapi samāpajjati eva dhammadesanāpatti viyāti gahetabbaṃ. Sesaṃ samuṭṭhānavāre suviññeyyameva.

แต่ในวาระที่ ๖ แม้กายมีอยู่ ก็ไม่เป็นองค์ประกอบของทุกภาสิต เพื่อแสดงว่าสมุฏฐานที่ ๖ ก็รวมอยู่ในสมุฏฐานที่ ๕ เท่านั้น จึงปฏิเสธว่า "ไม่" (ไม่ใช่) แต่ไม่ได้ปฏิเสธเพื่อแสดงว่าในสมุฏฐานที่ ๖ นั้น จะไม่มีการต้องอาบัติทุกภาษิตโดยประการทั้งปวง เพราะอาบัติทุกภาษิตจะไม่เกิดแก่ผู้ด่าด้วยกายและวาจาด้วยความคะนองนั้น หามิได้. อาบัติใดที่ต้องด้วยสมุฏฐานที่ ๕ เท่านั้น อาบัตินั้นก็ต้องด้วยสมุฏฐานที่ ๖ ได้เช่นกัน เหมือนอาบัติในการแสดงธรรม พึงทราบดังนี้. ส่วนที่เหลือก็เข้าใจได้ง่ายในสมุฏฐานวาระ

Chaāpattisamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยฉอาบัติสมุฏฐานวาระ จบแล้ว

Katāpattivāravaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยกตาปัตติวาระ

277. Dutiye pana kativāre paṭhamasamuṭṭhānena āpajjitabbānaṃ āpattīnaṃ lahudassanasukhatthaṃ kuṭikārādīni eva samuddhaṭāni, na aññesaṃ abhāvā, sañcarittādīnampi vijjamānattā. Evaṃ dutiyasamuṭṭhānādīsupi. ‘‘Kappiyasaññī’’ti iminā acittakattaṃ dasseti. ‘‘Kuṭiṃ karotī’’ti iminā vacīpayogābhāvaṃ. Ubhayenāpi kevalaṃ kāyeneva dukkaṭādīnaṃ sambhavaṃ dasseti. Evaṃ uparipi yathānurūpaṃ kātabbaṃ.

๒๗๗. แต่ในกติวาระที่สอง เพื่อให้แสดงอาบัติที่พึงต้องด้วยสมุฏฐานที่หนึ่งได้ง่าย จึงยกตัวอย่างกุฏิกรรมเป็นต้นเท่านั้นขึ้นมา ไม่ได้ยกขึ้นมาเพราะไม่มีอาบัติอื่น เพราะอาบัติสังจรเป็นต้นก็มีอยู่. ในสมุฏฐานที่สองเป็นต้นก็เช่นกัน. ด้วยบทว่า "กัปปิยสัญญี" นี้ ทรงแสดงความเป็นอจิตตกะ. ด้วยบทว่า "กุฏิง กโรติ" นี้ ทรงแสดงการไม่มีวจีปโยคะ. ด้วยบททั้งสอง ย่อมแสดงการเกิดขึ้นของทุกกฏเป็นต้นด้วยกายเท่านั้น. ในส่วนที่เหลือก็พึงทราบตามความเหมาะสมเช่นกัน

‘‘Ekena [Pg.277] samuṭṭhānena samuṭṭhahantī’’ti idaṃ idha visesetvā dassitānaṃ kāyatova samuṭṭhitānaṃ vasena vuttaṃ, avisesato pana tā āpattiyo itarasamuṭṭhānehipi yathārahaṃ samuṭṭhahanti eva. Evaṃ uparipi.

คำว่า "เอกะนะ สมุฏฐาเนนะ สมุฏฐะหันติ" (ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานเดียว) นี้ ในวาระนี้ ตรัสไว้โดยเฉพาะเจาะจงถึงอาบัติที่เกิดขึ้นด้วยกายเท่านั้นที่แสดงไว้ แต่โดยทั่วไปแล้ว อาบัติเหล่านั้นก็ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานอื่น ๆ ได้ตามสมควร. ในส่วนที่เหลือก็เช่นกัน

‘‘Tiṇavatthārakena cā’’ti idaṃ saṅghādisesavajjitānaṃ catunnaṃ āpattīnaṃ vasena vuttaṃ.

คำว่า "ติณวัตตารเกนะ จา" นี้ ตรัสไว้โดยหมายถึงอาบัติ ๔ กองที่เว้นสังฆาทิเสส

279. Saṃvidahitvā kuṭiṃ karotīti vācāya saṃvidahati, sayañca kāyena karotīti attho.

๒๗๙. บทว่า "สังวิทหิตวา กุฏิง กโรติ" (ตกลงแล้วสร้างกุฏิ) นั้นคือ ตกลงด้วยวาจา และตนเองก็ทำด้วยกาย นี้คืออรรถ

Katāpattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกตาปัตติวาระ จบแล้ว

Āpattisamuṭṭhānagāthāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยคาถาอาบัติสมุฏฐาน

283. Tatiyo pana gāthāvāro dutiyavārena vuttamevatthaṃ saṅgahetvā dassetuṃ vutto. Tattha kāyova kāyikoti vattabbe vacanavipallāsena ‘‘kāyikā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘tena samuṭṭhitā’’ti, kāyo samuṭṭhānaṃ akkhātoti attho.

๒๘๓. ส่วนคาถาวาระที่สาม ตรัสไว้เพื่อรวบรวมเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วในวาระที่สองมาแสดง. ในวาระที่สามนั้น เมื่อควรจะกล่าวว่า "กายเท่านั้นเป็นกายิกะ" แต่เพราะการสลับพจน์ จึงกล่าวว่า "กายิกา". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เตนะ สมุฏฐิตา" (เกิดขึ้นด้วยกายนั้น) อรรถว่า กายถูกกล่าวว่าเป็นสมุฏฐาน

Vivekadassināti sabbasaṅkhatavivittattā, tato vivittahetuttā ca nīvaraṇavivekañca nibbānañca dassanasīlena. Vibhaṅgakovidāti ubhatovibhaṅgakusalāti ālapanaṃ. Idha panevaṃ añño pucchanto nāma natthi, upālitthero sayameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ pucchāvisajjanañca akāsīti iminā nayena sabbattha attho veditabbo.

คำว่า วิเวกทัสสี คือ ด้วยปกติเห็นความสงัดจากนิวรณ์และพระนิพพาน เพราะความที่สงัดจากสังขตธรรมทั้งปวง และเพราะเป็นเหตุแห่งความสงัดจากสังขตธรรมนั้น. บทว่า วิภังคโกวิทา เป็นคำร้องเรียก หมายถึง ผู้ฉลาดในวิภังค์ทั้งสอง. แต่ในที่นี้ไม่มีผู้ถามอื่นเช่นนี้ พระอุบาลีเถระได้ทำทั้งการถามและการตอบด้วยตนเองเพื่อทำเนื้อความให้ปรากฏ. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้

Āpattisamuṭṭhānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยสมุฏฐานแห่งอาบัติ จบแล้ว

Vipattipaccayavāravaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวิปัตติปัจจัยวาระ

284. Catutthe pana vipattipaccayavāre sīlavipattipaccayāti sīlavipattipaacchādanapaccayā.

๒๘๔. ก็ในวิปัตติปัจจัยวาระที่ ๔ คำว่า สีลวิปัตติปัจจัย คือ เพราะเป็นปัจจัยแห่งการปกปิดสีลวิบัติ

286. Diṭṭhivipattipaccayāti diṭṭhivipattiyā appaṭinissajjanapaccayā.

๒๘๖. คำว่า ทิฏฐิวิปัตติปัจจัย คือ เพราะเป็นปัจจัยแห่งการไม่สละทิฏฐิวิบัติ

287. Ājīvavipattipaccayāti [Pg.278] ettha āgamma jīvanti etenāti ājīvo, catupaccayo, sova micchāpattiyā vipannattā vipattīti ājīvavipatti, tassā ājīvavipattiyā hetu, taduppādanataparibhoganimittanti attho.

๒๘๗. ในบทว่า อาชีววิปัตติปัจจัย นี้ พึงทราบวิเคราะห์ว่า สัตว์ทั้งหลายอาศัยสิ่งนี้เลี้ยงชีพ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาชีวะ ได้แก่ ปัจจัย ๔. อาชีวะนั้นนั่นแลชื่อว่า วิบัติ เพราะวิบัติด้วยการถึงความผิด จึงชื่อว่า อาชีววิบัติ. คำว่า อาชีววิปัตติปัจจัย หมายถึง เป็นเหตุแห่งอาชีววิบัตินั้น อธิบายว่า เพราะเป็นเหตุแห่งการยังอาชีววิบัตินั้นให้เกิดขึ้นและการบริโภคอาชีววิบัตินั้น

Vipattipaccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวิปัตติปัจจัยวาระ จบแล้ว

Adhikaraṇapaccayavāravaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอธิกรณ์ปัจจัยวาระ

291. Pañcame adhikaraṇapaccayavāre kiccādhikaraṇapaccayāti apalokanavacanañattikammavācāsaṅkhatakammavācāpaccayā. Pañcāti ettha adhammikakatikādiṃ apaloketvā karontānaṃ animittanti attho. Pañcame adhikaraṇapaccayavāre kiccādhikaraṇapaccayā apalokanāvasāne dukkaṭaṃ, adhippāyādinā ñattikammādiṃ karontānaṃ thullaccayādi ca saṅgayhatīti daṭṭhabbaṃ. Avasesā āpattiyoti sotāpattiphalasamāpattiādayo. ‘‘Natthaññā āpattiyo’’ti idaṃ vipattiādibhāginiyo sāvajjāpattiyo sandhāya vuttaṃ.

๒๙๑. ในอธิกรณ์ปัจจัยวาระที่ ๕ คำว่า กิจจาธิกรณ์ปัจจัย คือ เพราะเป็นปัจจัยแห่งกรรมวาจาที่นับว่า เป็นคำอปลโลกนกรรมและญัตติกรรมวาจา. ในบทว่า ปัญจ นี้ อธิบายว่า เป็นอนิมิตของภิกษุผู้ทำโดยบอกกล่าวอธรรมมิกกติกาเป็นต้น. ในอธิกรณ์ปัจจัยวาระที่ ๕ พึงทราบว่า กิจจาธิกรณ์ปัจจัยย่อมสงเคราะห์เอาอาบัติทุกกฏในที่สุดแห่งอปลโลกนกรรม และอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้นของภิกษุผู้ทำญัตติกรรมเป็นต้นโดยมีอัธยาศัยเป็นต้น. คำว่า อาบัติที่เหลือ คือ โสดาปัตติผลสมาบัติเป็นต้น. คำว่า "ไม่มีอาบัติอื่น" นี้ ตรัสหมายถึงอาบัติมีโทษที่จัดอยู่ในส่วนแห่งวิบัติเป็นต้น.

Adhikaraṇapaccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอธิกรณ์ปัจจัยวาระ จบแล้ว.

Samathabhedaṃ

การจำแนกสมถะ

Adhikaraṇapariyāyavāravaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอธิกรณ์ปริยายวาระ

293. Chaṭṭhe [Pg.279] pariyāyavāre alobho pubbaṅgamotiādi sāsanaṭṭhitiyā aviparītato dhammavādissa vivādaṃ sandhāya vuttaṃ. Aṭṭhārasa bhedakaravatthūni ṭhānānīti dhammādīsu adhammotiādinā gahetvā dīpanāni idheva bhedakaravatthūni, tāni eva kāyakalahādivivādassa kāraṇattā ṭhānāni, okāsattā vatthūni, ādhārattā bhūmiyoti ca vuttāni. Abyākatahetūti asekkhānaṃ vivādaṃ sandhāya vuttaṃ. Dvādasa mūlānīti kodho upanāho, makkho palāso, issā macchariyaṃ, māyā sāṭheyyaṃ, pāpicchatā mahicchatā, sandiṭṭhiparāmāsitā ādhānaggāhīduppaṭinissajjitānīti imesaṃ channaṃ yugaḷānaṃ vasena cha dhammā ceva lobhādayo cha hetū cāti dvādasa dhammā vivādādhikaraṇassa mūlāni.

๒๙๓. ในปริยายวาระที่ ๖ คำว่า "อโลภะเป็นต้นเป็นประธาน" นี้ ตรัสหมายถึงวิวาทะของธรรมวาทีผู้กล่าวโดยไม่ผิดเพี้ยนเพื่อความตั้งมั่นแห่งพระศาสนา. คำว่า "วัตถุ ๑๘ ประการอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก" คือ การแสดงโดยถือเอาว่า "อธรรม" เป็นต้น ในธรรมเป็นต้นนั่นแล ชื่อว่า วัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยกในที่นี้. วัตถุเหล่านั้นนั่นแล เพราะเป็นเหตุแห่งวิวาทะมีกายทะเลาะเป็นต้น จึงชื่อว่า ฐานะทั้งหลาย, เพราะเป็นโอกาส จึงชื่อว่า วัตถุทั้งหลาย, เพราะเป็นที่ตั้ง จึงชื่อว่า ภูมิทั้งหลาย. คำว่า "อัพยากตเหตุ" นี้ ตรัสหมายถึงวิวาทะของพระอเสกขะทั้งหลาย. คำว่า "มูล ๑๒ ประการ" คือ โกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่ ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ มารยา โอ้อวด มีความปรารถนาชั่ว มีความปรารถนาใหญ่ ถือมั่นทิฏฐิโดยผิดพลาด ถือเอาไว้และสละได้ยาก. ด้วยอำนาจแห่งคู่ ๖ ประการเหล่านี้ ธรรม ๖ ประการ และเหตุ ๖ ประการมีโลภะเป็นต้น รวมเป็นธรรม ๑๒ ประการ เป็นมูลแห่งวิวาทาธิกรณ์.

294. Cuddasa mūlānīti tāneva dvādasa kāyavācāhi saddhiṃ cuddasa anuvādādhikaraṇassa mūlāni.

๒๙๔. คำว่า "มูล ๑๔ ประการ" คือ มูล ๑๒ ประการเหล่านั้นนั่นแล พร้อมด้วยกายและวาจา เป็นมูล ๑๔ ประการแห่งอนุวาทาธิกรณ์.

295. Pathavīkhaṇanādīsu paṇṇattivajjesu kusalābyākatacittamūlikā āpatti hotīti dassetuṃ ‘‘alobho pubbaṅgamo’’tiādi vuttaṃ. Satta āpattikkhandhā ṭhānānītiādi sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ paṭicchādanapaccayā āpattisambhavato vuttaṃ. ‘‘Āpattādhikaraṇapaccayā catasso āpattiyo āpajjatī’’ti (pari. 290) hi vuttaṃ. ‘‘Cha hetū’’ti idaṃ kusalānaṃ āpattihetuvohārassa ayuttatāya vuttaṃ, na pana kusalahetūnaṃ abhāvato. ‘‘Alobho pubbaṅgamo’’ti hi ādi vuttaṃ. Āpattihetavo eva hi pubbaṅgamanāmena vuttā.

๒๙๕. เพื่อแสดงว่า อาบัติมีจิตที่เป็นกุศลและอัพยากตะเป็นมูล ย่อมมีในปัณณัตติวัชชะมีขุดดินเป็นต้น จึงตรัสคำว่า "อโลภะเป็นต้นเป็นประธาน". คำว่า "อาบัติ ๗ กองเป็นฐานะ" เป็นต้น ตรัสเพราะอาบัติย่อมเกิดขึ้นได้เพราะเป็นปัจจัยแห่งการปกปิดอาบัติ ๗ กอง. เพราะตรัสไว้ว่า "อาบัติ ๔ อย่างย่อมถึงเพราะอาปัตตาธิกรณ์ปัจจัย". คำว่า "เหตุ ๖" นี้ ตรัสเพราะไม่สมควรที่จะเรียกกุศลว่าเป็นเหตุแห่งอาบัติ ไม่ใช่เพราะไม่มีกุศลเหตุ. เพราะตรัสคำว่า "อโลภะเป็นต้นเป็นประธาน". เพราะเหตุแห่งอาบัติเท่านั้นที่ตรัสด้วยชื่อว่า "เป็นประธาน".

296. Cattāri kammāni ṭhānānītiādīsu apalokanavācā, ñattiādivācāyo ca kammānīti vuttaṃ. Tā eva hi ekasīmāyaṃ sāmaggimupagatānaṃ kammappattānaṃ anumatiyā sāvanakiriyānipphattisaṅkhātassa saṅghagaṇakiccasabhāvassa kiccādhikaraṇassa adhiṭṭhānābhāvena ‘‘ṭhānavatthubhūmiyo’’ti vuccanti. Ekaṃ mūlaṃ saṅghoti yebhuyyavasena vuttaṃ. Gaṇañattiapalokanānañhi [Pg.280] gaṇopi mūlanti. Ñattito vāti ñattiñattidutiyañatticatutthakammavācānaṃ ñattirūpattā, ñattipubbakattā ca vuttaṃ. Kammañattikammavācāñattivasena hi duvidhāsu ñattīsu anussāvanāpi kammamūlakantveva saṅgayhanti. Ñattivibhāgo cāyaṃ upari āvi bhavissati.

๒๙๖. ในบทว่า "กรรม ๔ เป็นฐานะ" เป็นต้น ตรัสคำอปลโลกนวาจาและญัตติวาจาเป็นต้นว่า "กรรม". เพราะคำเหล่านั้นนั่นแล เป็นที่ตั้งแห่งกิจจาธิกรณ์อันมีสภาพเป็นสังฆกิจและคณะกิจ ซึ่งนับว่าสำเร็จด้วยการกระทำที่ให้ได้ยินโดยความยินยอมของภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยกรรม ผู้ถึงความพร้อมเพรียงกันในสีมาเดียวกัน จึงเรียกว่า "ฐานะ วัตถุ ภูมิ". คำว่า "สงฆ์เป็นมูลหนึ่ง" นี้ ตรัสโดยส่วนมาก. เพราะแม้คณะก็เป็นมูลแห่งคณะญัตติและอปลโลกนกรรม. คำว่า "หรือเพราะญัตติ" นี้ ตรัสเพราะญัตติกรรมวาจา ญัตติทุติยกรรมวาจา และญัตติจตุตถกรรมวาจา มีญัตติเป็นรูป และมีญัตติเป็นเบื้องหน้า. เพราะในญัตติ ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งกัมมญัตติและกัมมวาจาญัตติ แม้อนุสาวนา (กรรมวาจา) ก็สงเคราะห์เข้าเป็นกรรมมูลเท่านั้น. การจำแนกญัตตินี้จักปรากฏในเบื้องบน.

‘‘Ime satta samathā…pe… pariyāyenā’’ti idaṃ pucchāvacanaṃ. ‘‘Siyā’’ti idaṃ visajjanaṃ. ‘‘Kathañca siyā’’ti idaṃ puna pucchā. Vivādādhikaraṇassa dve samathātiādi puna visajjanaṃ. Tattha ‘‘vatthuvasenā’’ti idaṃ ‘‘satta samathā dasa samathā hontī’’ti imassa kāraṇavacanaṃ. ‘‘Pariyāyenā’’ti idaṃ ‘‘dasa samathā satta samathā hontī’’ti imassa kāraṇavacanaṃ. Catubbidhādhikaraṇasaṅkhātavatthuvasena ca desanākkamasaṅkhātapariyāyavasena cāti attho.

คำว่า "สมถะ ๗ เหล่านี้...โดยปริยาย" นี้ เป็นบทปัญหา. คำว่า "พึงมี" นี้ เป็นบทวิสัชนา. คำว่า "พึงมีได้อย่างไร" นี้ เป็นปัญหาอีก. คำว่า "สมถะ ๒ อย่างแห่งวิวาทาธิกรณ์" เป็นต้น เป็นวิสัชนาอีก. ในวิสัชนาบทนั้น คำว่า "โดยวัตถุ" นี้ เป็นบทเหตุแห่งคำว่า "สมถะ ๗ ย่อมเป็น ๑๐ สมถะ". คำว่า "โดยปริยาย" นี้ เป็นบทเหตุแห่งคำว่า "สมถะ ๑๐ ย่อมเป็น ๗ สมถะ". อธิบายว่า โดยอำนาจแห่งวัตถุที่นับว่าอธิกรณ์ ๔ อย่าง และโดยอำนาจแห่งปริยายที่นับว่าลำดับแห่งเทศนา.

Adhikaraṇapariyāyavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอธิกรณ์ปริยายวาระ จบแล้ว.

Sādhāraṇavārādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสาธารณวาระเป็นต้น

297. Sattame sādhāraṇavāre sādhāraṇāti vivādādhikaraṇassa vūpasamanakiccasādhāraṇā. Evaṃ sabbattha.

๒๙๗. ในสาธารณวาระที่ ๗ คำว่า สาธารณา คือ เกี่ยวข้องกับกิจแห่งการระงับวิวาทาธิกรณ์. พึงทราบอย่างนี้ในอธิกรณ์ทั้งปวง.

298. Aṭṭhame tabbhāgiyavāre tabbhāgiyāti vivādādhikaraṇassa vūpasamanato tappakkhikā.

๒๙๘. ในตัพภาคิยวาระที่ ๘ คำว่า ตัพภาคิยา คือ เป็นส่วนแห่งวิวาทาธิกรณ์นั้น เพราะระงับวิวาทาธิกรณ์ได้.

Sādhāraṇavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสาธารณวาระเป็นต้น จบแล้ว.

Samathāsamathassasādhāraṇavāravaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสมถะและอสมถะที่เป็นสาธารณะวาระ

299. Navame samathāsamathasādhāraṇavāre ‘‘sabbe samathā ekatova adhikaraṇaṃ samenti udāhu nānā’’ti pucchantena ‘‘samathā samathassa sādhāraṇā, samathā samathassa asādhāraṇā’’ti vuttaṃ. Vivādādiadhikaraṇakkamena tabbūpasamahetubhūte samathe uddharanto ‘‘yebhuyyasikā’’tiādimāha. Sammukhāvinayaṃ vinā kassaci samathassa asambhavā sesā chapi samathā sammukhāvinayassa sādhāraṇā vuttā, tesaṃ [Pg.281] pana channaṃ aññamaññāpekkhābhāvato te aññamaññaṃ asādhāraṇā vuttā. Tabbhāgiyavārepi eseva nayo.

๒๙๙. ในสมถะและอสมถะที่เป็นสาธารณวาระที่ ๙ ผู้ถามว่า "สมถะทั้งปวงระงับอธิกรณ์พร้อมกันทั้งหมด หรือระงับต่างกัน" จึงตรัสว่า "สมถะเป็นสาธารณะแก่สมถะ, สมถะเป็นอสาธารณะแก่สมถะ". เมื่อจะยกสมถะทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งการระงับอธิกรณ์นั้นขึ้นโดยลำดับแห่งวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น จึงตรัสคำว่า "เยภุยยสิกา" เป็นต้น. เพราะสมถะบางอย่างย่อมไม่มีเว้นสัมมุขาวินัย สมถะที่เหลือ ๖ อย่างจึงตรัสว่าเป็นสาธารณะแก่สัมมุขาวินัย. แต่สมถะ ๖ อย่างเหล่านั้น ตรัสว่าเป็นอสาธารณะแก่กันและกัน เพราะไม่มีการอาศัยกันและกัน. แม้ในตัพภาคิยวาระก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Samathāsamathassasādhāraṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสมถะและอสมถะที่เป็นสาธารณะวาระ จบแล้ว.

Samathasammukhāvinayavārādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสมถะสัมมุขาวินัยวาระเป็นต้น

301-3. Ekādasamavārepi sammukhāvinayotiādi pucchā. Yebhuyyasikā sativinayotiādi visajjanaṃ. Evaṃ vinayavāre kusala-vāre tato paresupi pucchāvisajjanaparicchedo veditabbo.

แม้ในเอกาทสมวาระ (วาระที่ ๑๑) คำว่า "สัมมุขาวินัย" เป็นต้น เป็นปัญหา. คำว่า "เยภุยยสิกา สติวินัย" เป็นต้น เป็นวิสัชนา. พึงทราบการจำแนกปัญหาและวิสัชนาอย่างนี้ แม้ในวินัยวาระ กุศลวาระ และวาระอื่นจากนั้น.

Tattha sammukhāvinayo siyā kusalotiādīsu tasmiṃ tasmiṃ vinayakamme, vivādādimhi ca niyuttapuggalānaṃ samuppajjanakakusalādīnaṃ vasena sammukhāvinayādīnaṃ, vivādādīnañca kusalādibhāvo tena tena upacārena vutto. Yasmā panetassa sammukhāvinayo nāma saṅghasammukhatādayo honti, tesañca anavajjasabhāvattā akusale vijjamānepi akusalattūpacāro na yutto āpattādhikaraṇassa akusalattūpacāro viya, tasmā natthi sammukhāvinayo akusaloti attho.

ในคำนั้น ในบาลีมีอาทิว่า 'สัมมุขาวินัยพึงเป็นกุศล' ความเป็นกุศลเป็นต้นแห่งสัมมุขาวินัยเป็นต้น และแห่งวิวาทเป็นต้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอุปจารนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งกุศลเป็นต้นที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ประกอบในวินัยกรรมนั้นๆ และในวิวาทเป็นต้น. ก็เพราะเหตุใด ชื่อว่าสัมมุขาวินัยของบุคคลนั้น คือความพร้อมหน้าแห่งสงฆ์เป็นต้นย่อมมี และเพราะความที่ความพร้อมหน้าแห่งสงฆ์เป็นต้นเหล่านั้นเป็นสภาพที่ไม่มีโทษ แม้อกุศลจะมีอยู่ การเรียกโดยความเป็นอกุศลก็ไม่สมควร เหมือนการเรียกอาปัตตาธิกรณ์โดยความเป็นอกุศลไม่สมควร ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สัมมุขาวินัยไม่เป็นอกุศล' ดังนี้.

304. Tato paresu yattha yebhuyyasikā labbhati, tattha sammukhāvinayo labbhatītiādi sammukhāvinayassa itarehi samathehi niyamena saṃsaṭṭhataṃ, itaresaṃ pana channaṃ aññamaññaṃ saṃsaggābhāvañca dassetuṃ vuttaṃ.

๓๐๔. ในวาระทั้งหลายที่อยู่ถัดไปจากนั้น ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในที่ใดได้เยภุยยสิกา ในที่นั้นย่อมได้สัมมุขาวินัย' เพื่อแสดงความระคนกันโดยแน่นอนแห่งสัมมุขาวินัยกับสมถะที่เหลือ และเพื่อแสดงความไม่มีการระคนกันซึ่งกันและกันแห่งสมถะ ๖ อย่างที่เหลือ.

Samathasammukhāvinayavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวาระว่าด้วยสมถะและสัมมุขาวินัยเป็นต้น จบแล้ว.

Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā

การพรรณนาวาระว่าด้วยธรรมที่ระคนกันเป็นต้น.

306. Adhikaraṇanti vā samathāti vā ime dhammā saṃsaṭṭhātiādi samathānaṃ adhikaraṇesu eva yathārahaṃ pavattiṃ, adhikaraṇāni vinā tesaṃ visuṃ aṭṭhānañca dassetuṃ vuttaṃ. Vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetunti adhikaraṇato samathehi viyojetvā asaṃsaṭṭhe katvā nānākaraṇaṃ aññamaññaṃ asaṃsaṭṭhatāya ṭhitabhāvasaṅkhātaṃ nānattaṃ paññāpetuṃ adhikaraṇavūpasamakkhaṇe eva tesaṃ asaṃsaggaṃ paññāpetuṃ kiṃ sakkāti pucchati.

๓๐๖. ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า 'ธรรมเหล่านี้ คืออธิกรณ์ หรือคือสมถะ เป็นธรรมที่ระคนกัน' เพื่อแสดงความเป็นไปตามสมควรแห่งสมถะทั้งหลายในอธิกรณ์ทั้งหลายนั่นเอง และเพื่อแสดงความที่สมถะเหล่านั้นไม่ตั้งอยู่แยกต่างหากจากอธิกรณ์ทั้งหลาย. คำว่า 'วินิพฺภุชฺชิตฺวา นานากรณํ ปญฺญาเปตุํ' ความว่า เพื่อบัญญัติความต่างกันอันนับว่าความที่สมถะตั้งอยู่โดยความไม่ระคนกันซึ่งกันและกัน โดยแยกสมถะทั้งหลายออกจากอธิกรณ์ ทำให้ไม่ระคนกัน จึงถามว่า 'จะสามารถบัญญัติความไม่ระคนกันแห่งสมถะเหล่านั้น ในขณะที่อธิกรณ์สงบระงับนั่นเองได้หรือไม่?' ดังนี้.

Adhikaraṇantiādi [Pg.282] gārayhavādadassanaṃ. So mā hevanti yo evaṃ vadati, so ‘‘mā evaṃ vadā’’ti vacanīyo assa, na ca labbhati samathānaṃ aññatra adhikaraṇā vūpasamalakkhaṇanti pahānāvatthānasaṅkhātaṃ nānākaraṇaṃ paṭikkhipati. Lakkhaṇato pana adhikaraṇehi samathānaṃ nānākaraṇaṃ atthevāti daṭṭhabbaṃ. Samathā adhikaraṇehi sammantīti apalokanādīhi catūhi kiccādhikaraṇehi sabbepi samathā niṭṭhānaṃ gacchanti, nāññehīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Teneva vakkhati ‘‘sammukhāvinayo vivādādhikaraṇena na sammati. Anuvāda…pe… āpattādhikaraṇena na sammati, kiccādhikaraṇena sammatī’’tiādi (pari. 311).

คำว่า 'อธิกรณ์' เป็นต้น เป็นการแสดงวาทะที่ควรตำหนิ. คำว่า 'โส มา เหวํ' ความว่า บุคคลใดกล่าวอย่างนี้ บุคคลนั้นพึงถูกกล่าวว่า 'ท่านอย่ากล่าวอย่างนั้น' และท่านปฏิเสธความต่างกันอันนับว่าความที่สมถะถูกละไปและตั้งอยู่ คือลักษณะแห่งความสงบระงับแห่งสมถะทั้งหลาย เว้นจากอธิกรณ์. แต่โดยลักษณะ พึงทราบว่าความต่างกันแห่งสมถะทั้งหลายกับอธิกรณ์ทั้งหลายมีอยู่จริง. คำว่า 'สมถะทั้งหลายย่อมสงบระงับด้วยอธิกรณ์ทั้งหลาย' ท่านกล่าวหมายถึงความนี้ว่า สมถะแม้ทั้งปวงย่อมถึงความสำเร็จด้วยกิจจาธิกรณ์ ๔ อย่าง มีอปโลกนะเป็นต้น ไม่ใช่ด้วยอธิกรณ์อื่น. ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงจักกล่าวว่า 'สัมมุขาวินัยย่อมไม่สงบระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์... อนุวาทาธิกรณ์... อาปัตตาธิกรณ์ย่อมไม่สงบระงับ แต่ย่อมสงบระงับด้วยกิจจาธิกรณ์' ดังนี้ (ปริ. 311).

307-313. Vivādādhikaraṇaṃ katihi samathehi sammatītiādiko sammativāro. Tadanantaro sammatinasammativāro ca adhikaraṇehi samathānaṃ saṃsaṭṭhataṃ, visaṃsaṭṭhatañca dassetuṃ vutto. Samathā samathehi sammantītiādiko samathādhikaraṇavāro samathānaṃ aññamaññaṃ, adhikaraṇehi ca adhikaraṇānañca aññamaññaṃ, samathehi ca vūpasamāvūpasamaṃ dassetuṃ vutto.

วาระว่าด้วยความสงบระงับ (สัมมติวาร) มีอาทิว่า 'วิวาทาธิกรณ์ย่อมสงบระงับด้วยสมถะเท่าไร' (ข้อ 307-313) และวาระว่าด้วยความสงบระงับและไม่สงบระงับที่ถัดจากนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความระคนกันและความไม่ระคนกันแห่งสมถะทั้งหลายกับอธิกรณ์ทั้งหลาย. วาระว่าด้วยสมถาธิกรณ์ มีอาทิว่า 'สมถะทั้งหลายย่อมสงบระงับด้วยสมถะทั้งหลาย' ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความสงบระงับและไม่สงบระงับซึ่งกันและกันแห่งสมถะทั้งหลาย และแห่งอธิกรณ์ทั้งหลายกับอธิกรณ์ทั้งหลาย และกับสมถะทั้งหลาย.

314. Samuṭṭhāpetivāro pana adhikaraṇehi adhikaraṇānaṃ uppattippakāradassanatthaṃ vutto. Na katamaṃ adhikaraṇanti attano sambhavamattena ekampi adhikaraṇaṃ na samuṭṭhāpetīti attho. Kathañcarahi samuṭṭhāpetīti āha ‘‘api cā’’tiādi. Tattha jāyantīti anantarameva anuppajjitvā paramparapaccayā jāyantīti adhippāyo. ‘‘Dhammo adhammo’’tiādinā ubhinnaṃ puggalānaṃ vivādapaccayā aññamaññakhemabhaṅgā honti, tappaccayā tesaṃ pakkhaṃ pariyesanena kalahaṃ vaḍḍhantānaṃ vivādo kañci mahāparisaṃ saṅghapariṇāyakaṃ lajjiṃ āgamma vūpasamaṃ gacchati. Tathā avūpasamante pana vivādo kamena vaḍḍhitvā sakalepi saṅghe vivādaṃ samuṭṭhāpeti, tato anuvādādīnīti evaṃ paramparakkamena vūpasamakāraṇābhāve cattāri adhikaraṇāni jāyanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘saṅgho vivadati vivādādhikaraṇa’’nti. Saṅghassa vivadato yo vivādo, taṃ vivādādhikaraṇaṃ hotīti attho. Esa nayo sesesupi.

๓๑๔. ส่วนวาระว่าด้วยการยังอธิกรณ์ให้เกิดขึ้น (สมุฏฐาเปติวาร) ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงประเภทแห่งการเกิดขึ้นแห่งอธิกรณ์ทั้งหลายด้วยอธิกรณ์ทั้งหลาย. คำว่า 'น กตมํ อธิกรณํ' ความว่า อธิกรณ์แม้สักอย่างหนึ่งย่อมไม่ยังอธิกรณ์ให้เกิดขึ้นเพียงด้วยการเกิดขึ้นของตนเอง. ถ้าอย่างนั้น อธิกรณ์ย่อมยังอธิกรณ์ให้เกิดขึ้นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อปิ จ' ดังนี้. ในคำนั้น คำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น' มีอธิบายว่า ไม่ใช่เกิดขึ้นในลำดับนั้นทันที แต่ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยที่สืบต่อกันไป. เพราะปัจจัยคือวิวาทของบุคคล ๒ คน ด้วยคำมีอาทิว่า 'ธรรม อธรรม' ความเสื่อมแห่งความสงบสุขซึ่งกันและกันย่อมมี เพราะปัจจัยนั้น วิวาทของบุคคลเหล่านั้นผู้ยังการทะเลาะให้เจริญด้วยการแสวงหาพวกพ้อง ย่อมถึงความสงบระงับโดยอาศัยมหาบริษัทบางแห่ง หรือสังฆปริณายกผู้มีความละอาย. แต่เมื่อไม่สงบระงับอย่างนั้น วิวาทนั้นย่อมเจริญขึ้นโดยลำดับ ยังวิวาทให้เกิดขึ้นแม้ในสงฆ์ทั้งปวง จากนั้นอนุวาทาธิกรณ์เป็นต้นย่อมเกิดขึ้น อธิกรณ์ ๔ อย่างย่อมเกิดขึ้นโดยลำดับสืบต่อกันไปอย่างนี้ ในเมื่อไม่มีเหตุแห่งความสงบระงับ. ท่านกล่าวหมายถึงความนั้นว่า 'สงฆ์ย่อมวิวาท เป็นวิวาทาธิกรณ์' ดังนี้. ความว่า วิวาทใดของสงฆ์ผู้วิวาท วิวาทนั้นย่อมเป็นวิวาทาธิกรณ์. นัยนี้พึงทราบในอธิกรณ์ที่เหลือด้วย.

Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวาระว่าด้วยธรรมที่ระคนกันเป็นต้น จบแล้ว.

Bhajativāravaṇṇanā

การพรรณนาวาระว่าด้วยการเข้าถึง (ภชติวาร).

318. Tadanantaravāre [Pg.283] pana vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānantiādi adhikaraṇānaṃ vuttanayena aññamaññapaccayattepi saṃsaggabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajatītiādīsu vivādādhikaraṇaṃ catūsu adhikaraṇesu vivādādhikaraṇabhāvameva bhajati, nāññādhikaraṇabhāvaṃ, catūsu adhikaraṇesu vivādādhikaraṇattameva nissitaṃ vivādādhikaraṇameva pariyāpannaṃ vivādādhikaraṇabhāveneva saṅgahitanti evamattho gahetabbo.

๓๑๘. ส่วนในวาระที่ถัดจากนั้น ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า 'วิวาทาธิกรณ์แห่งอธิกรณ์ ๔ อย่าง' เพื่อแสดงความระคนกัน แม้ในเมื่ออธิกรณ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยนัยที่กล่าวแล้ว. ในคำมีอาทิว่า 'วิวาทาธิกรณ์ย่อมเข้าถึงวิวาทาธิกรณ์แห่งอธิกรณ์ ๔ อย่าง' นั้น พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า วิวาทาธิกรณ์ย่อมเข้าถึงความเป็นวิวาทาธิกรณ์เท่านั้นในอธิกรณ์ ๔ อย่าง ไม่เข้าถึงความเป็นอธิกรณ์อื่น คืออาศัยความเป็นวิวาทาธิกรณ์นั่นเองในอธิกรณ์ ๔ อย่าง นับเนื่องในวิวาทาธิกรณ์นั่นเอง สงเคราะห์เข้าด้วยความเป็นวิวาทาธิกรณ์นั่นเอง.

319. Vivādādhikaraṇaṃ sattannaṃ samathānaṃ kati samathe bhajatītiādi pana catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamane sati niyatasamathe dassetuṃ vuttaṃ. Tattha kati samathe bhajatīti attano upasamatthāya kittake samathe upagacchati, kittake samathe āgamma vūpasamaṃ gacchatīti attho. Kati samathapariyāpannanti attānaṃ vūpasametuṃ katisu samathesu tehi samānavasena paviṭṭhaṃ. Katihi samathehi saṅgahitanti vūpasamaṃ karontehi katihi samathehi vūpasamakaraṇatthaṃ saṅgahitaṃ.

๓๑๙. ส่วนคำมีอาทิว่า 'วิวาทาธิกรณ์ย่อมเข้าถึงสมถะเท่าไร ในสมถะ ๗ อย่าง' ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงสมถะที่แน่นอน เมื่ออธิกรณ์ ๔ อย่างสงบระงับ. ในคำนั้น คำว่า 'กติ สมเถ ภชติ' ความว่า วิวาทาธิกรณ์ย่อมเข้าถึงสมถะเท่าไรเพื่อความสงบระงับแห่งตน คือย่อมถึงความสงบระงับโดยอาศัยสมถะเท่าไร. คำว่า 'กติ สมถปริยาปนฺนํ' ความว่า เข้าไปนับเนื่องในสมถะเท่าไรโดยส่วนที่เสมอกันกับสมถะเหล่านั้นในบรรดาสมถะที่ทำให้สงบระงับ. คำว่า 'กติหิ สมเถหิ สงฺคหิตํ' ความว่า อันสมถะเท่าไรที่กำลังทำความสงบระงับ สงเคราะห์ไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำความสงบระงับ.

Bhajativāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวาระว่าด้วยการเข้าถึง (ภชติวาร) จบแล้ว.

Khandhakapucchāvāro

วาระว่าด้วยการถามในขันธกะ.

Pucchāvissajjanāvaṇṇanā

การพรรณนาการถามและการตอบ.

320. Upasampadakkhandhakanti [Pg.284] pabbajjākhandhakaṃ (mahāva. 84). Saha niddesenāti saniddesaṃ. ‘‘Sanniddesa’’nti vā pāṭho, so evattho. Nidānena ca niddesena ca saddhinti ettha paññattiṭṭhānapuggalādippakāsakaṃ nidānavacanaṃ nidānaṃ nāma, tannidānaṃ paṭicca niddiṭṭhasikkhāpadāni niddeso nāma, tehi avayavabhūtehi sahitaṃ taṃsamudāyabhūtaṃ khandhakaṃ pucchāmīti attho. Uttamāni padānīti āpattipaññāpakāni vacanāni adhippetāni. Tesaṃ…pe… kati āpattiyo hontīti tehi vacanehi paññattā kati āpattikkhandhā hontīti attho. Nanu āpattiyo nāma puggalānaññeva honti, na padānaṃ, kasmā pana ‘‘samukkaṭṭhapadānaṃ kati āpattiyo’’ti sāmivasena niddeso katoti āha ‘‘yena yena hi padenā’’tiādi. Pāḷiyaṃ uposathantiādi uposathakkhandhakādīnaññeva (mahāva. 132 ādayo) gahaṇaṃ.

๓๒๐. คำว่า อุปสัมปดกขันธกะ คือ บรรพชาขันธกะ (มหาวรรค 84). คำว่า พร้อมด้วยนิเทศ คือ สนิเทศ. หรืออีกนัยหนึ่ง มีบทว่า สันนิเทศ ก็มีความหมายเดียวกันนั้นเอง. ในบทว่า พร้อมด้วยนิทานและนิเทศ นี้ วจนะคือนิทานที่แสดงสถานที่บัญญัติและบุคคลเป็นต้น ชื่อว่า นิทาน, สิกขาบททั้งหลายที่แสดงแล้วอาศัยนิทานนั้น ชื่อว่า นิเทศ, มีความหมายว่า ข้าพเจ้าจักถามซึ่งขันธกะอันเป็นหมู่แห่งนิทานและนิเทศนั้น พร้อมด้วยนิทานและนิเทศเหล่านั้นซึ่งเป็นส่วนประกอบโดยมาก. พระดำรัสทั้งหลายที่บัญญัติอาบัติ ทรงประสงค์เอาด้วยบทว่า อุตตมานิ ปทานิ. คำว่า เตสัง... กติ อาปัตติโย โหนติ มีความหมายว่า กองอาบัติเท่าไรที่บัญญัติแล้วด้วยพระดำรัสเหล่านั้น ย่อมมี? มิใช่หรือว่า อาบัติทั้งหลายย่อมมีแก่บุคคลเท่านั้น ไม่ได้มีแก่บททั้งหลาย, แต่เพราะเหตุไร การระบุว่า กองอาบัติเท่าไรแห่งบทที่ยกขึ้นแสดง จึงกระทำด้วยอำนาจแห่งสามีสัมพันธะ? เพราะคำถามดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ด้วยบทใดๆ. ในบาลี การถือเอาอุโบสถขันธกะเป็นต้นนั่นเอง ย่อมมีด้วยคำมีอาทิว่า อุโบสถ (มหาวรรค 132 เป็นต้น).

Pucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายการถามและการตอบ จบแล้ว.

Ekuttarikanayaṃ

เอกุตตริกนัย

Ekakavāravaṇṇanā

การอธิบายเอกกวาระ

321. Ekuttarikanaye [Pg.285] pana ajānantena vītikkantāti paṇṇattiṃ vā vatthuṃ vā ajānantena vītikkantā pathavīkhaṇanasahaseyyādikā, sāpi pacchā āpannabhāvaṃ ñatvā paṭikammaṃ akarontassa antarāyikāva hoti.

๓๒๑. ก็ในเอกุตตริกนัย คำว่า อันบุคคลผู้ไม่รู้ล่วงละเมิดแล้ว คือ อาบัติมีการขุดดินและการนอนร่วมเป็นต้น ที่ล่วงละเมิดแล้วโดยไม่รู้บัญญัติหรือวัตถุ, แม้อาบัตินั้น (อจิตตกอาบัติ) เมื่อภายหลังรู้ว่าต้องอาบัติแล้ว ไม่กระทำการแก้ไข ย่อมเป็นอันตรายแก่ภิกษุนั้นแน่นอน.

Pārivāsikādīhi pacchā āpannāti vattabhedesu dukkaṭāni sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ khaṇe āpajjitabbaantarāpattiyo sandhāyāti keci vadanti, tassa pubbāpattīnaṃantarāpatti-padeneva vakkhamānattā purimameva yuttataraṃ. Mūlavisuddhiyā antarāpattīti mūlāyapaṭikassanādīni akatvā sabbapaṭhamaṃ dinnaparivāsamānattavisuddhiyā caraṇakāle āpannaantarāpattisaṅkhātasaṅghādiseso. Agghavisuddhiyāti antarāpattiṃ āpannassa mūlāya paṭikassitvā odhānasamodhānavasena odhunitvā purimāpattiyā samodhāya tadagghavasena puna dinnaparivāsādisuddhiyā caraṇakāle puna āpannā antarāpatti.

คำว่า ปาริวาสิกาทีหิ ปัจฉา อาปันโน นี้ ตรัสหมายถึงอาบัติทุกกฏในการละเมิดวัตร. บางอาจารย์กล่าวว่า หมายถึงอันตรายาบัติที่พึงต้องในขณะที่อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้น, แต่เพราะอันตรายาบัตินั้น จะมีกล่าวไว้ด้วยบทว่า ปุพพาปัตตีนัง อันตรายาปัตติ นั่นเอง คำกล่าวแรกจึงสมควรยิ่งกว่า. คำว่า มูลวิสุทธิยา อันตรายาปัตติ คือ สังฆาทิเสสที่เรียกว่าอันตรายาบัติ ซึ่งต้องในเวลาประพฤติวัตรเพื่อความบริสุทธิ์แห่งปริวาสและมานัตที่ให้เป็นครั้งแรก โดยยังไม่ได้ทำมูลายปฏิกัสสนะเป็นต้น. คำว่า อัคฆวิสุทธิยา คือ อันตรายาบัติที่ต้องอีกครั้งในเวลาประพฤติวัตรเพื่อความบริสุทธิ์แห่งปริวาสเป็นต้นที่ให้ใหม่ โดยการชักเข้าหาอาบัติเดิม (มูลายปฏิกัสสนะ) แก่ภิกษุผู้ต้องอันตรายาบัติ แล้วชำระด้วยอำนาจโอธานสโมธาน รวมเข้ากับอาบัติก่อน และด้วยอำนาจประมาณแห่งอาบัติก่อนนั้น.

Saussāhenevāti punapi taṃ āpattiṃ āpajjitukāmatācittena, evaṃ desitāpi āpatti na vuṭṭhātīti adhippāyo. Dhuranikkhepaṃ akatvā āpajjane sikhāppattadosaṃ dassento āha ‘‘aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikamevā’’ti. Na kevalañca bhikkhuniyā eva, bhikkhūnampi dhuranikkhepaṃ akatvā thokaṃ thokaṃ sappiādikaṃ theyyāya gaṇhantānaṃ pādagghanake puṇṇe pārājikameva. Keci pana ‘‘aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikameva hotīti vuttattā aṭṭhavatthukamevetaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti.

คำว่า สอุสสาเหนว คือ ด้วยจิตที่ปรารถนาจะล่วงละเมิดอาบัตินั้นอีก, มีอธิบายว่า แม้แสดงอาบัติอย่างนี้แล้ว อาบัติก็ไม่พ้นไป. ท่านกล่าวว่า ในวัตถุที่ ๘ ภิกษุณีต้องปาราชิกเท่านั้น เพื่อแสดงโทษที่ถึงที่สุดในการล่วงละเมิดโดยไม่วางธุระ. และไม่ใช่เฉพาะภิกษุณีเท่านั้น แม้ภิกษุทั้งหลายที่ลักเนยใสเป็นต้นทีละน้อยด้วยจิตคิดจะลัก โดยไม่วางธุระ เมื่อครบราคาบาท ก็ต้องปาราชิกเช่นกัน. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เพราะมีคำกล่าวว่า ในวัตถุที่ ๘ ภิกษุณีต้องปาราชิกเท่านั้น คำนี้จึงตรัสหมายถึงอัฏฐวัตถุกปาราชิกเท่านั้น.

Dhammikassa paṭissavassāti ‘‘idha vassaṃ vasissāmī’’tiādinā gihīnaṃ sammukhā katassa dhammikassa paṭissavassa, adhammikassa pana ‘‘asukaṃ paharissāmī’’tiādikassa paṭissavassa asaccāpanena āpatti natthi.

คำว่า ธัมมิกัสสะ ปฏิสสะวัสสะ คือ การรับคำที่เป็นธรรมที่ทำต่อหน้าคฤหัสถ์ว่า เราจักอยู่จำพรรษาในที่นี้ เป็นต้น ในการไม่ทำให้เป็นจริงตามคำรับนั้น ย่อมต้องอาบัติ. ส่วนการไม่ทำให้เป็นจริงตามคำรับที่ไม่เป็นธรรม เช่นว่า เราจักตีคนชื่อโน้น เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ.

Tathā coditoti adhammena codito, sayaṃ sacce, akuppe ca aṭṭhatvā paṭicchādentopi adhammacuditako eva. Pañcānantariyaniyatamicchādiṭṭhiyeva micchattaniyatā nāma. Cattāro maggā sammattaniyatā nāma.

คำว่า ตถา โจทิโต คือ ถูกโจทด้วยอธรรม. แม้ผู้ที่ปกปิดโดยไม่ตั้งอยู่ในสัจจะและความไม่โกรธ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ถูกโจทด้วยอธรรมนั่นเอง. อนันตริยกรรม ๕ และนิยตมิจฉาทิฏฐิเท่านั้น ชื่อว่า มิจฉัตตนิยตะ. มรรค ๔ ชื่อว่า สัมมัตตนิยตะ.

Ekakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเอกกวาระ จบแล้ว.

Dukavāravaṇṇanā

การอธิบายทุกกวาระ

322. Dukesu [Pg.286] sayameva sapuggaloti āha ‘‘mudupiṭṭhikassā’’tiādi. Ādi-saddena aṅgajātacchedaattaghātādiāpattiyo saṅgahitā.

๓๒๒. ในทุกกะทั้งหลาย ตนเองนั่นแหละชื่อว่า สปุคคละ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า มุทุปีฏฐิกัสสะ เป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์อาบัติทั้งหลายมีการตัดองคชาตและการฆ่าตัวตายเป็นต้น.

Bhaṇḍāgārikacittakammāni vāti gahaṭṭhānaṃ bhaṇḍapaṭisāmanaṃ, itthipurisādipaṭibhānacittakammāni vā. ‘‘Cīvarādīni adento āpajjatī’’ti idaṃ ‘‘upajjhāyena, bhikkhave, saddhivihāriko saṅgahetabbo anuggahetabbo…pe… patto dātabbo’’tiādi (mahāva. 67) vacanato anādariyena āmisasaṅgahaṃ akarontassa dukkaṭaṃ, bhikkhuniyā pācittiyañca sandhāya vuttaṃ. Nissaṭṭhacīvarādīnaṃ adānaāpattipi ettheva saṅgahitā.

คำว่า ภัณฑาคาริกะจิตตกัมมานิ วา คือ การเก็บรักษาทรัพย์ของคฤหัสถ์ หรือการเขียนภาพรูปหญิงและรูปชายเป็นต้น. คำว่า จีวราทีนิ อะเทนโต อาปัชชติ นี้ ตรัสหมายถึงอาบัติทุกกฏแก่อุปัชฌาย์ผู้ไม่ทำการสงเคราะห์ด้วยอามิสเพราะความไม่เอื้อเฟื้อ และอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุณี เพราะมีพระดำรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกอันอุปัชฌาย์พึงสงเคราะห์ พึงอนุเคราะห์... พึงให้บาตร เป็นต้น (มหาวรรค 67). แม้อาบัติที่ต้องเพราะไม่ให้จีวรเป็นต้นที่สละแล้ว ก็สงเคราะห์เข้าในคำว่า อะเทนโต อาปัชชติ นี้ด้วย.

Pāḷiyaṃ desentoti sabhāgāpattiṃ, adesanāgāminiādiñca desento. Nidānuddese āpattiṃ anāvikaronto, na desento ca āpajjati nāma. Ovādaṃ agaṇhantoti bhikkhūhi bhikkhuniovādatthāya vuttaṃ vacanaṃ agaṇhanto bālagilānagamiyavivajjito. Attano paribhogatthaṃ dinnaṃ aññassa dāne, saṅghāṭiṃ apārupitvā santaruttarena gāmappavesanādīsu ca āpattiyopi aparibhogena āpajjitabbāpattiyova. Pamāṇanti saṅghabhedānantariyanipphattiyā lakkhaṇaṃ. Bālassāti nissayaggahaṇavidhiṃ ajānantassa lajjibālasseva. Lajjissāti byattassa nissayadāyakasabhāgataṃ parivīmaṃsantassa. Vinaye āgatā atthā venayikāti āha ‘‘dve atthā vinayasiddhā’’ti.

ในบาลี คำว่า เทเสนโต คือ ภิกษุผู้แสดงอาบัติสภาคะ และอาบัติที่ไม่เป็นเทสนาคามีเป็นต้น. ภิกษุผู้ไม่เปิดเผยอาบัติในนิทานุทเทส และผู้ไม่แสดงอาบัติ ชื่อว่าต้องอาบัติ. คำว่า โอวาทัง อะคัณหันโต คือ ภิกษุผู้ไม่รับคำที่ภิกษุณีทั้งหลายกล่าวเพื่อขอรับโอวาท ซึ่งเว้นภิกษุพาล ภิกษุไข้ และภิกษุผู้เดินทาง. แม้อาบัติทั้งหลายในการให้สิ่งของที่เขาถวายเพื่อประโยชน์แก่การใช้สอยของตนแก่ผู้อื่น และในการเข้าบ้านเป็นต้นโดยไม่ห่มผ้าสังฆาฏิ มีเพียงผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์ ก็เป็นอาบัติที่พึงต้องเพราะการไม่ใช้สอยนั่นเอง. คำว่า ปะมานัง คือ ลักษณะแห่งความสำเร็จของอนันตริยกรรมคือสังฆเภท. คำว่า พาลัสสะ คือ แก่ลัชชีบุคคลผู้พาลที่ไม่รู้วิธีการรับนิสสัยเท่านั้น. คำว่า ลัชชิสสะ คือ แก่ลัชชีบุคคลผู้ฉลาดที่พิจารณาความเป็นสภาคะของอาจารย์ผู้ให้นิสสัย. อรรถทั้งหลายที่มาในพระวินัย ชื่อว่า เวไนยิกะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อรรถ ๒ อย่างสำเร็จได้ในพระวินัย.

Pāḷiyaṃ appatto nissāraṇanti ettha pabbājanīyakammaṃ vihārato nissāraṇattā nissāraṇanti adhippetaṃ, tañca yasmā kuladūsakaṃ akaronto puggalo āpattibahulopi āveṇikalakkhaṇena appatto nāma hoti, tasmā appatto nissāraṇaṃ. Yasmā pana āpattādibahulassāpi ‘‘ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyā’’ti (cūḷava. 27) vuttaṃ, tasmā sunissārito, sabbathā pana suddho nirāpattiko dunnissāritoti daṭṭhabbo.

ในบาลี บทว่า "อัปปัตโต นิสสาระณัง" (ไม่ถึงการขับไล่) ในที่นี้หมายถึงปัพพาชนียกรรม (กรรมที่ให้ขับไล่) ว่าเป็นการขับไล่ เพราะเป็นการขับไล่ออกจากวิหาร. และเพราะบุคคลผู้ไม่ทำกุลทูสกะ (การประทุษร้ายตระกูล) แม้มีอาบัติมาก ก็ชื่อว่าไม่ถึงด้วยลักษณะเฉพาะ (อาเวณิกะ) เพราะเหตุนั้นจึงไม่ถึงการขับไล่. แต่เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ถ้าสงฆ์ประสงค์ พึงทำปัพพาชนียกรรม" แม้แก่ผู้มีอาบัติมากเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าขับไล่ดีแล้ว. แต่โดยประการทั้งปวง ภิกษุผู้บริสุทธิ์ไม่มีอาบัติ ชื่อว่าถูกขับไล่ไม่ดี พึงทราบดังนี้.

Appatto osāraṇantiādīsu upasampadākammaṃ ettha osāraṇaṃ adhippetaṃ, tañca hatthacchinnādiko ekacco paṭikkhittattā appattopi sosārito, paṇḍakādiko dosāritoti attho.

ในบทว่า "อัปปัตโต โอสาระณัง" (ไม่ถึงการนำเข้า) เป็นต้น ในที่นี้หมายถึงอุปสัมปทากรรม (กรรมให้อุปสมบท) ว่าเป็นการนำเข้า. และอุปสัมปทากรรมนั้น แม้บางบุคคลเช่นผู้มีมือขาดเป็นต้น ไม่ถึง (การอุปสมบท) เพราะถูกห้ามไว้ ก็ชื่อว่านำเข้าดีแล้ว. ส่วนบัณเฑาะก์เป็นต้น ชื่อว่านำเข้าไม่ดี นี่คืออรรถะ.

Dukavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุกกวาระจบลงแล้ว.

Tikavāravaṇṇanā

คำอธิบายติกวาระ

323. Tikesu [Pg.287] lohituppādāpattinti pārājikāpattiṃ. Āvusovādenāti ‘‘āvuso’’ti ālapanena. Āpattinti dukkaṭāpattiṃ. Sesā rattiñceva divā cāti ettha aruṇuggamane āpajjitabbā paṭhamakathinādī (pārā. 459) sabbā āpattiyopi rattindivānaṃ vemajjheyeva āpajjitabbattā tatiyakoṭṭhāsaññeva paviṭṭhāti daṭṭhabbā. Atha vā uddhaste aruṇe āpajjitabbattā divā āpajjitabbesu eva paviṭṭhāti daṭṭhabbā, atthaṅgate sūriye bhikkhuniyo ovādanāpattiyo, pana rattandhakāre purisena saddhiṃ santiṭṭhanāpatti ca rattiyaññeva āpajjitabbā.

๓๒๓. ในติกะ (หมวดสาม) คำว่า "โลหิตุปปาทาปัตติง" (อาบัติที่ทำให้โลหิตเกิด) หมายถึงอาบัติปาราชิก. คำว่า "อาวุโสวาเทนาติ" (ด้วยการเรียกอาวุโส) คือด้วยการเรียก "อาวุโส". คำว่า "อาปัตติง" (อาบัติ) คืออาบัติทุกกฏ. ในบทว่า "เสสา รัตติญเจวะ ทิวา จ" (ที่เหลือทั้งกลางคืนและกลางวัน) อาบัติทั้งหมดที่พึงต้องเมื่ออรุณขึ้น เช่น ปฐมกฐินเป็นต้น ก็พึงทราบว่าจัดเข้าอยู่ในส่วนที่สามเท่านั้น เพราะเป็นอาบัติที่พึงต้องในระหว่างกลางคืนและกลางวัน. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าจัดเข้าอยู่ในอาบัติที่พึงต้องในเวลากลางวันเท่านั้น เพราะเป็นอาบัติที่พึงต้องเมื่ออรุณขึ้น. ส่วนอาบัติที่ต้องเพราะโอวาทภิกษุณีเมื่อพระอาทิตย์ตก และอาบัติที่ต้องเพราะยืนอยู่กับบุรุษในความมืดกลางคืน พึงต้องในเวลากลางคืนเท่านั้น.

Purebhattaṃ kulāni upasaṅkamanaanatirittabhojanādīni divā eva āpajjitabbāni. Keci pana ‘‘bhojanapaṭisaṃyuttāni sekhiyāni, gaṇabhojanādīni ca divā eva āpajjitabbānī’’ti vadanti. Tasmā īdisā āpattiyo muñcitvā sesāva tatiyakoṭṭhāsaṃ bhajantīti veditabbaṃ.

การเข้าไปสู่ตระกูลก่อนภัตตาหาร, อนติริตตโภชนะ (อาหารที่ไม่เป็นเดน) เป็นต้น พึงต้องในเวลากลางวันเท่านั้น. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เสขิยะที่เกี่ยวด้วยโภชนะ และคณโภชนะเป็นต้น พึงต้องในเวลากลางวันเท่านั้น". เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าอาบัติประเภทนี้ยกเว้นแล้ว อาบัติที่เหลือเท่านั้นจัดเข้าอยู่ในส่วนที่สาม.

Na ūnadasavassoti dasavassassa bālasseva paññattasikkhāpadattā vuttaṃ. Saddhivihārikaantevāsikesu asammāvattanāpattiṃ, alajjīnaṃ nissayadānādimpi dasavassova āpajjati, vuṭṭhāpiniṃ dve vassāni ananubandhādimpi ūnadasavassā āpajjanti. Abyākatacittoti supantassa bhavaṅgacittaṃ sandhāya vuttaṃ.

คำว่า "นะ อูนทะสะวัสโส" (ไม่หย่อนกว่าสิบพรรษา) นี้กล่าวไว้เพราะเป็นสิกขาบทที่บัญญัติไว้สำหรับภิกษุผู้เป็นพาลมีพรรษา ๑๐ เท่านั้น. อาบัติที่ต้องเพราะไม่ประพฤติชอบในสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก และอาบัติที่ต้องเพราะให้นิสสัยเป็นต้นแก่ผู้ไม่มีความละอาย ภิกษุผู้มีพรรษา ๑๐ เท่านั้นจึงต้อง. ส่วนภิกษุณีผู้หย่อนกว่า ๑๐ พรรษา ก็ต้องอาบัติที่เกี่ยวกับการไม่อนุวัตรตามอุปัชฌาย์เป็นต้นเป็นเวลา ๒ ปี. คำว่า "อัพยากตจิตโต" (มีจิตเป็นอัพยากฤต) นี้กล่าวหมายถึงภวังคจิตของภิกษุผู้หลับ.

Appavārentoti anādariyena appavārento kenaci paccayena appavāretvā kāḷapakkhacātuddase saṅghe pavārente tattha anādariyena appavārento tameva āpattiṃ kāḷepi āpajjatīti juṇhe evāti niyamo na dissati, pacchimavassaṃvuttho pana pacchimakattikapuṇṇamiyameva pavāretuṃ labbhatīti tattha appavāraṇāpaccayā āpattiṃ āpajjamāno eva juṇhe āpajjatīti niyametabboti daṭṭhabbaṃ. Juṇhe kappatīti etthāpi eseva nayo.

คำว่า "อัปปะวาเรนโต" (ผู้ไม่ปวารณา) คือเมื่อไม่ปวารณาด้วยความไม่เคารพ หรือไม่ปวารณาด้วยเหตุบางอย่าง เมื่อสงฆ์ปวารณาในวันจาตุททสีข้างแรม ภิกษุผู้ไม่ปวารณาด้วยความไม่เคารพในวันจาตุททสีข้างแรมนั้น ก็ต้องอาบัติทุกกฏนั้นแม้ในข้างแรม. เพราะเหตุนั้น กฎที่ว่า "เฉพาะในข้างขึ้นเท่านั้น" จึงไม่ปรากฏ. แต่ภิกษุผู้ออกพรรษาหลัง พึงปวารณาได้เฉพาะในวันเพ็ญเดือน ๑๒ เท่านั้น. พึงกำหนดว่าเฉพาะภิกษุผู้ต้องอาบัติเพราะเหตุแห่งการไม่ปวารณาในวันเพ็ญเดือน ๑๒ นั้นเท่านั้นที่ต้องอาบัติในข้างขึ้น. พึงทราบดังนี้. ในบทว่า "ชุณเห กัปปะติ" (ควรในข้างขึ้น) นี้ก็มีนัยเดียวกัน.

‘‘Apaccuddharitvā hemante āpajjatī’’ti iminā ‘‘vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti niyamavacaneneva apaccuddharantassa dukkaṭanti dasseti. Vassānupagamanaakaraṇīyena pakkamādayopi vasse eva āpajjati. Vatthikammādimpi gilāno eva. Adhotapādehi akkamanādīnipi anto eva āpajjati[Pg.288]. Bhikkhuniyā anāpucchā ārāmappavesanādi ca antosīmāyameva. Nissayapaṭipannassa anāpucchādisāpakkamanādi ca bahisīmāyameva. Pātimokkhuddese santiyā āpattiyā anāvikaraṇāpattisamanubhāsanaūnavīsativassūpasampādanādisabbaadhammakammāpattiyopi saṅghe eva. Adhammena gaṇuposathādīsupi gaṇādimajjhe eva. Alajjissa santike nissayaggahaṇādipi puggalassa santike eva āpajjati.

ด้วยบทว่า “ไม่ถอนแล้ว ย่อมต้องอาบัติในฤดูหนาว” และด้วยคำกำหนดว่า “พึงอธิษฐานอยู่ ๔ เดือนในฤดูฝน” นั้นเอง ย่อมแสดงว่าภิกษุผู้ไม่ถอนย่อมต้องอาบัติทุกกฏ การไม่เข้าพรรษาและการไปโดยไม่มีสัตตาหกรณียะเป็นต้น ย่อมต้องในฤดูฝนเท่านั้น การทำวัตถิกรรมเป็นต้น (เช่น การพันแผล) ภิกษุไข้เท่านั้นย่อมต้อง การเหยียบเป็นต้นด้วยเท้าที่ยังไม่ล้าง ย่อมต้องภายในเท่านั้น การไม่บอกกล่าวแล้วเข้าไปสู่อารามเป็นต้นของภิกษุณี ย่อมต้องภายในสีมาเท่านั้น การไม่บอกกล่าวแล้วไปสู่ทิศเป็นต้นของภิกษุผู้อยู่ในนิสัย ย่อมต้องภายนอกสีมาเท่านั้น อาบัติที่ต้องเพราะไม่เปิดเผยอาบัติที่มีอยู่ในการแสดงปาติโมกข์ และอาบัติที่ต้องเพราะกรรมอันไม่เป็นธรรมทั้งปวงมีสมนุภาสนะและการอุปสมบทผู้มีพรรษาไม่ครบ ๒๐ เป็นต้น ย่อมต้องในสงฆ์เท่านั้น แม้ในการทำอุโบสถของคณะเป็นต้นโดยไม่เป็นธรรม ย่อมต้องในท่ามกลางคณะเท่านั้น การรับนิสัยเป็นต้นในสำนักของภิกษุผู้ไม่มีความละอาย ย่อมต้องในสำนักของบุคคลคนเดียวเท่านั้น

Tīṇi adhammikāni amūḷhavinayassa dānānīti yo ummattakopi vītikkamakāle, anummatto sañcicceva āpattiṃ āpajjitvā bhikkhūhi pacchā codito saramāno eva ‘‘na sarāmī’’ti vadati, yo ca ‘‘supinaṃ viya sarāmī’’ti vā musā vadati, yo ca ummattakakāle kataṃ sabbampi sabbesaṃ vaṭṭatīti vadati, imesaṃ tiṇṇaṃ dinnāni tīṇi amūḷhavinayassa dānāni adhammikāni.

การให้วินัยกรรมแก่ผู้ไม่หลง ๓ อย่างอันไม่เป็นธรรม คือ ภิกษุใดแม้เป็นบ้า แต่ในเวลาล่วงละเมิดไม่เป็นบ้า จงใจต้องอาบัติแล้ว ถูกภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวในภายหลังแล้ว ย่อมกล่าวว่า “จำไม่ได้” และภิกษุใดกล่าวเท็จว่า “จำได้เหมือนฝัน” และภิกษุใดกล่าวว่า “กรรมทั้งปวงที่ทำในเวลาเป็นบ้า ย่อมควรแก่ภิกษุทั้งปวง” การให้วินัยกรรมแก่ผู้ไม่หลง ๓ อย่างที่ให้แก่ภิกษุ ๓ รูปนี้ ย่อมไม่เป็นธรรม

Apakatattoti vinaye apakataññū. Tenāha ‘‘āpattānāpattiṃ na jānātī’’ti (pari. 325). ‘‘Diṭṭhiñca anissajjantānaṃyeva kammaṃ kātabba’’nti idaṃ bhikkhūhi ovadiyamānassa diṭṭhiyā anissajjanapaccayā dukkaṭaṃ, pācittiyampi vā avassameva sambhavatīti vuttaṃ.

บทว่า อปกตตฺโต นั้น คือผู้ไม่รู้วินัยบัญญัติ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่รู้อาบัติและอนาบัติ” คำว่า “พึงทำกรรมแก่ผู้ไม่สละทิฏฐิเท่านั้น” นี้ กล่าวไว้ว่า เพราะเหตุที่ไม่สละทิฏฐิของภิกษุผู้ถูกภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่ ย่อมมีอาบัติทุกกฏ หรือแม้ปาจิตตีย์อย่างแน่นอน

Mukhālambarakaraṇādibhedoti mukhabherīvādanādippabhedo. Upaghātetīti vināseti. Bījaniggāhādiketi cittaṃ bījaniṃ gāhetvā anumodanādikaraṇeti attho.

บทว่า มุขาลัมพรกรณาธิเภท นั้น คือความต่างกันแห่งการตีกลองปากเป็นต้น บทว่า อุปฆาเตติ นั้น คือย่อมทำลาย บทว่า พีชนิคคาหาทิเก นั้น คือความหมายว่า ถือพัดอันวิจิตรแล้วทำอนุโมทนาเป็นต้น

Tikavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาติกวาร จบแล้ว

Catukkavāravaṇṇanā

อรรถกถาจตุกกวาร

324. Catukkesu soti gihiparikkhāro. Avāpuraṇaṃ dātunti gabbhaṃ vivaritvā anto parikkhāraṭṭhapanatthāya vivaraṇakuñcikaṃ dātuṃ. Saṅghatthāya upanītaṃ sayameva anto paṭisāmitumpi vaṭṭati. Tenāha ‘‘anto ṭhapāpetuñca vaṭṭatī’’ti.

๓๒๔. ในจตุกกะ บทว่า โส นั้น คือบริขารของคฤหัสถ์ บทว่า อวาปุรณํ ทาตุํ นั้น คือการให้ลูกกุญแจสำหรับเปิดเพื่อเปิดห้องแล้วเก็บบริขารไว้ข้างใน สิ่งที่นำมาเพื่อสงฆ์ ตนเองเก็บไว้ข้างในก็ควร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เก็บไว้ข้างในก็ควร”

Ādikammikesu paṭhamaṃ purisaliṅgaṃ uppajjatīti āha ‘‘paṭhamaṃ uppannavasenā’’ti. Pāḷiyaṃ anāpatti vassacchedassāti vassacchedasambandhiniyā anāpattiyā [Pg.289] evamattho. Mantabhāsāti mantāya paññāya kathanaṃ. ‘‘Navamabhikkhunito paṭṭhāyā’’ti idaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ yathāvuḍḍhaṃ avasesānaṃ yathākatika’’nti (cūḷava. 426) vacanato ādito aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ paccuṭṭhātabbattā vuttaṃ.

ในกัปป์แรก ลิงค์ของบุรุษย่อมเกิดขึ้นก่อน ดังนี้ จึงกล่าวว่า “โดยอำนาจที่เกิดขึ้นก่อน” ในบาลี บทว่า อนาปตฺติ วสฺสจฺเฉทสฺส นั้น คือความหมายว่า ด้วยความไม่ต้องอาบัติที่เกี่ยวกับการขาดพรรษา บทว่า มนฺตภาสา นั้น คือการกล่าวด้วยปัญญา คำว่า “ตั้งแต่ภิกษุณีรูปที่ ๙ เป็นต้นไป” นี้ กล่าวไว้เพราะภิกษุณี ๘ รูปแรกพึงลุกขึ้นรับ ด้วยคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุณี ๘ รูปแรกตามลำดับพรรษา ที่เหลือตามที่ตกลงกัน”

‘‘Idha na kappantīti vadantopi paccantimesu āpajjatī’’tiādinā sañcicca kappiyaṃ akappiyanti vā akappiyaṃ kappiyanti vā kathentassa sabbattha dukkaṭanti dasseti.

ด้วยบทว่า “แม้กล่าวว่าไม่ควรในที่นี้ ย่อมต้องในปัจจันตชนบท” เป็นต้น ย่อมแสดงว่าภิกษุผู้จงใจกล่าวสิ่งที่ควรว่าไม่ควร หรือกล่าวสิ่งที่ไม่ควรว่าควร ย่อมต้องอาบัติทุกกฏในที่ทั้งปวง

Pubbakaraṇanti vuccatīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ, tāni idha parivāre uddhaṭānīti adhippāyo. Idhādhippetāni pana dassento ‘‘chandapārisuddhī’’tiādimāha.

บทว่า ปุพพกรณนฺติ วุจฺจติ นั้น กล่าวไว้ในอรรถกถา ความหมายคือ ปุพพกรณ์เหล่านั้นถูกยกขึ้นมาในปริวารนี้ แต่เมื่อจะแสดงปุพพกิจที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวคำว่า “ฉันทปาริสุทธิ” เป็นต้น

Catukkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจตุกกวาร จบแล้ว

Pañcakavāravaṇṇanā

อรรถกถาปัญจกวาร

325. Pañcakesu āpucchitvā cārassa abhāvoti piṇḍapātikassa ‘‘nimantito sabhatto’’ti imassa aṅgassa abhāvā tena sikkhāpadena tassa sabbathā anāpattīti adhippāyo. Susānaṃ netvā puna ānītakanti susāne petakiccaṃ katvā nikkhantehi nhatvā chaḍḍitāni nivatthapārutavatthāni evaṃ vuccanti.

๓๒๕. ในปัญจกะ บทว่า อปุจฺฉิตฺวา จารสฺส อภาโว นั้น ความหมายคือ เพราะไม่มีองค์นี้คือ “ผู้รับนิมนต์มีภัตตาหารแล้ว” ของภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ด้วยสิกขาบทนั้น ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรนั้นย่อมไม่มีอาบัติโดยประการทั้งปวง บทว่า สุสานํ เนตฺวา ปุน อานิตกํ นั้น คือผ้าที่นุ่งห่มที่ผู้ไปทำกิจศพในป่าช้าแล้วออกมาอาบน้ำแล้วทิ้งไว้ ย่อมถูกเรียกว่าอย่างนี้

Pāḷiyaṃ pañcahākārehīti pañcahi avahāraṅgehi. Vatthuto pana garukalahukabhedena pārājikathullaccayadukkaṭāni vuttāni. Itthipurisasaṃyogādikaṃ kilesasamudācārahetukaṃ paṭibhānacittakammaṃ nāma. Pañhāsahassaṃ pucchīti samathavipassanākammaṭṭhānesu pañhāsahassaṃ sammajjitvā ṭhitaṃ daharaṃ pucchi. Itaropi daharo attano gatamaggattā sabbaṃ vissajjesi, tena thero pasīdi. Vattaṃ paricchindīti vattaṃ niṭṭhāpesi. Kiṃ tvaṃ āvusotiādikaṃ thero khīṇāsavo sammajjanānisaṃsaṃ sabbesaṃ pākaṭaṃ kātuṃ avocāti daṭṭhabbaṃ.

ในบาลี บทว่า ปญฺจาหากาเรหิ นั้น คือด้วยองค์แห่งการขโมย ๕ อย่าง แต่โดยวัตถุแล้ว ปาราชิก ถุลลัจจัย ทุกกฏ ย่อมถูกกล่าวโดยความต่างกันแห่งหนักและเบา จิตรกรรมที่เกิดจากกิเลสมีรูปหญิงชายร่วมกันเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิภาณจิตรกรรม บทว่า ปญฺหาสหสฺสํ ปุจฺฉิ นั้น คือถามภิกษุหนุ่มผู้กวาดแล้วยืนอยู่ถึงปัญหาหนึ่งพันในสมถวิปัสสนากัมมัฏฐาน ภิกษุหนุ่มอีกรูปหนึ่งก็ตอบทั้งหมดเพราะเป็นทางที่ตนไปแล้ว เพราะเหตุนั้นพระเถระจึงเลื่อมใส บทว่า วตฺตํ ปริจฺฉินฺติ นั้น คือทำวัตรกวาดให้เสร็จ พึงทราบว่า พระเถระผู้เป็นพระขีณาสพกล่าวคำว่า “ดูก่อนอาวุโส ท่านเป็นอะไร” เป็นต้น เพื่อทำให้ผลของการกวาดปรากฏแก่ชนทั้งปวง

‘‘Jaṇṇukehi [Pg.290] patiṭṭhāya padacetiya’’nti pāṭhaseso. Codanaṃ kāressāmīti bhagavatā attānaṃ codāpessāmi, attānaṃ niggaṇhāpessāmīti attho.

บทที่เหลือคือ “ตั้งอยู่ด้วยเข่าใกล้เจดีย์รอยพระบาท” บทว่า โจทนํ การสฺโมี นั้น คือความหมายว่า เราจักให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงว่ากล่าวตน เราจักให้ทรงข่มตน

Ettakaṃ gayhūpaganti ettakaṃ adhikaraṇavūpasamatthāya gahetabbavacananti yathā sutvā viññātuṃ sakkoti, evaṃ anuggaṇhantoti yojanā. Ettha ca ‘‘attano bhāsapariyantaṃ anuggahetvā parassa bhāsapariyantaṃ anuggahetvā’’ti ekaṃ, ‘‘adhammena karotī’’ti ekaṃ, ‘‘appaṭiññāyā’’ti ekañca katvā purimehi dvīhi pañcaṅgāni veditabbāni. Vatthunti methunādivītikkamaṃ. Kathānusandhivinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānātīti codakena vā cuditakena vā vuttakathānusandhinā tesaṃ vacanapaṭivacanānurūpena vadanto kathānusandhinā vatthuṃ na jānāti nāma, tañca suttavibhaṅge vinītavatthusaṅkhātena vinicchayānulomeneva vadanto vinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānāti nāma. Ñattikammaṃ nāma hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hotīti na jānātīti sambandho. Ñattiyā kammappattoti ñattiyā niṭṭhitāyapi kammappatto eva hoti. Anussāvanaṭṭhāne eva kammaṃ niṭṭhitaṃ hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hoti, taṃ ñattiyā kāraṇaṃ na jānātīti attho.

บทว่า เอตฺตกํ คยฺหูปค นั้น คือคำที่พึงถือเอาเพื่อระงับอธิกรณ์เพียงเท่านี้ การประกอบความว่า ผู้ประสงค์จะอนุเคราะห์อย่างนี้ คืออย่างที่ฟังแล้วสามารถรู้ได้ ในอังคะแห่งวินัยธรนี้ พึงทราบว่า “ไม่ถือเอาส่วนแห่งคำของตน ไม่ถือเอาส่วนแห่งคำของผู้อื่น” เป็นองค์หนึ่ง “ทำโดยไม่เป็นธรรม” เป็นองค์หนึ่ง และ “โดยไม่รับปฏิญญา” เป็นองค์หนึ่ง รวมกับองค์ ๒ อย่างแรกเป็น ๕ องค์ บทว่า วตฺถุ นั้น คือการล่วงละเมิดมีเมถุนเป็นต้น บทว่า กถานุสนฺธิวินิจฺฉยานยโลมสนฺธิวเสนะ วตฺถุ น ชานาติ นั้น คือผู้กล่าวโดยอนุสนธิแห่งคำที่โจทก์หรือจำเลยกล่าวแล้ว โดยเหมาะสมกับคำโต้ตอบของคนเหล่านั้น ชื่อว่าไม่รู้วัตถุโดยอนุสนธิแห่งคำ และผู้กล่าวโดยเหมาะสมกับวินิจฉัยที่เรียกว่าวินีตวัตถุในสุตตวิภังค์เท่านั้น ชื่อว่าไม่รู้วัตถุโดยอนุสนธิที่เหมาะสมกับวินิจฉัย บทว่า ญตฺติกมฺมํ นาม โหติ นั้น คือความเชื่อมโยงว่า ไม่รู้ว่าญัตติกรรมชื่อว่าสำเร็จแล้ว บทว่า ญตฺติยา กมฺมปฺปตฺโต นั้น คือแม้ญัตติสำเร็จแล้ว ก็ยังเป็นผู้ถึงกรรมเท่านั้น กรรมย่อมสำเร็จในที่จบอนุสาวนาเท่านั้น ดังนี้ ญัตติกรรมชื่อว่าสำเร็จแล้ว ความหมายคือ ไม่รู้เหตุนั้นของญัตติ

Pāḷiyaṃ pañca visuddhiyoti āpattito visuddhihetuttā, visuddhehi kattabbato ca pātimokkhuddesā vuttā.

ในบาลี บทว่า ปญฺจ วิสุทฺธิโย นั้น กล่าวการแสดงปาติโมกข์ เพราะเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์จากอาบัติ และเพราะภิกษุผู้บริสุทธิ์พึงทำ

Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจกวาร จบแล้ว

Chakkavārādivaṇṇanā

อรรถกถาฉักกวารเป็นต้น

326. Chakkādīsu pāḷiyaṃ cha agāravāti buddhadhammasaṅghasikkhāsu, appamāde, paṭisanthāre ca cha agāravā, tesu eva ca cha gāravā veditabbā. ‘‘Chabbassaparamatā dhāretabba’’nti idaṃ vibhaṅge āgatassa paramassa dassanaṃ.

๓๒๖. ในฉักกะเป็นต้น ในบาลี บทว่า ฉ อคารวา นั้น คืออคารวะ ๖ อย่าง ในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ สิกขาบท ความไม่ประมาท และการปฏิสันถาร และพึงทราบคารวะ ๖ อย่างในพระพุทธเจ้าเป็นต้นเหล่านั้นเอง คำว่า “พึงทรงจำความสูงสุด ๖ พรรษา” นี้ เป็นการแสดงบทว่า ปรม ที่มาในวิภังค์

328. Pāḷiyaṃ āgatehi sattahīti ‘‘pubbevassa hoti musā bhaṇissa’’ntiādinā musāvādasikkhāpade (pāci. 4) āgatehi sattahi.

๓๒๘. ในบาลี บทว่า อาคเตหิ สตฺตหิ นั้น คือด้วยองค์แห่งมุสาวาท ๗ อย่างที่มาในมุสาวาทสิกขาบท ด้วยบทว่า “ก่อนหน้านั้นย่อมมีแก่ผู้จะกล่าวเท็จ” เป็นต้น

329. Taṃ [Pg.291] kutettha labbhāti taṃ anatthassa acaraṇaṃ ettha etasmiṃ puggale, lokasannivāse vā kuto kena kāraṇena sakkā laddhunti āghātaṃ paṭivineti.

๓๒๙. บทว่า ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา นั้น คือการไม่ประพฤติสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์นั้น ในบุคคลนี้ หรือในหมู่สัตว์โลก จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร อย่างไร ย่อมระงับความอาฆาต

330. Sassato lokotiādinā vasenāti ‘‘sassato loko, asassato loko. Antavā loko, anantavā loko. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā. Hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā. Hoti ca na hoti ca tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā’’ti (ma. ni. 1.269) evaṃ āgatā dasa antaggāhikā diṭṭhiyo sandhāya vuttaṃ. Micchādiṭṭhiādayoti micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo aṭṭhamicchāñāṇamicchāvimuttīhi saddhiṃ dasa micchattā. Tattha micchāñāṇanti micchādiṭṭhisampayutto moho. Avimuttasseva vimuttasaññitā micchāvimutti nāma.

๓๓๐. คำว่า "โลกเที่ยง" เป็นต้น หมายถึงทิฏฐิอันยึดที่สุด 10 อย่างที่มาแล้วอย่างนี้ว่า "โลกเที่ยง, โลกไม่เที่ยง, โลกมีที่สุด, โลกไม่มีที่สุด, ชีพนั้นนั่นแหละสรีระนั้น หรือ ชีพเป็นอย่างอื่น สรีระเป็นอย่างอื่น, ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเป็นอยู่, ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เป็นอยู่, ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเป็นอยู่ก็มี ย่อมไม่เป็นอยู่ก็มี, ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเป็นอยู่ก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอยู่ก็หามิได้" คำว่า "มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น" หมายถึง มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ เป็นต้น 8 อย่าง พร้อมด้วยมิจฉาญาณและมิจฉาวิมุตติ รวมเป็นมิจฉัตตะ 10 อย่าง ในบรรดามิจฉัตตะ 10 อย่างนั้น มิจฉาญาณ คือ โมหะที่ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิ ความสำคัญว่าหลุดพ้นของบุคคลผู้ยังไม่หลุดพ้นนั่นแหละ ชื่อว่า มิจฉาวิมุตติ

Viparītāti sammādiṭṭhiādayo sammāñāṇasammāvimuttipariyosānā dasa. Tattha sammāvimutti arahattaphalaṃ, taṃsampayuttaṃ pana ñāṇaṃ vā paccavekkhaṇañāṇaṃ vā sammāñāṇanti veditabbaṃ.

คำว่า "วิปรีตะ" (ตรงกันข้าม) หมายถึง ธรรม 10 อย่าง มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสัมมาญาณและสัมมาวิมุตติเป็นที่สุด ในบรรดาธรรม 10 อย่างนั้น อรหัตตผล ชื่อว่า สัมมาวิมุตติ ส่วนญาณที่ประกอบด้วยอรหัตตผลนั้น หรือญาณปฏิจจเวกขณะ ชื่อว่า สัมมาญาณ พึงทราบอย่างนี้

Ekuttarikanayo niṭṭhito.

นัยแห่งเอกุตตริกะจบแล้ว

Uposathādipucchāvissajjanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการตอบปัญหาอุโบสถเป็นต้น

332. Uposathādipucchāsu pavāraṇagāthāti diṭṭhādīhi tīhi ṭhānehi pavāraṇāvācā eva. Evaṃ vuttānaṃ pana chandovicitilakkhaṇena vuttajātibhedā gāthā.

๓๓๒. ในปัญหาอุโบสถเป็นต้น คำว่า "ปวารณาคาถา" หมายถึง วาจาปวารณาด้วยฐานะ 3 อย่าง มีทิฏฐะเป็นต้น ที่กล่าวมาอย่างนี้ แต่คาถาที่มีประเภทแห่งชาติที่กล่าวด้วยลักษณะแห่งฉันทวิจิติ (การพิจารณาฉันท์) ย่อมไม่มี

Chakkavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยฉักกวาระเป็นต้น จบแล้ว

Mahāvaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งอรรถกถาพระวินัยมหาวรรคจบแล้ว

Paññattivaggo

ปัญญัตติวรรค

Paṭhamagāthāsaṅgaṇikaṃ

ปฐมคาถาสังคณิกะ

Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทที่บัญญัติใน 7 นคร

335. Aḍḍhuḍḍhasatānīti [Pg.292] paññāsādhikāni tīṇi satāni. Viggahapadena manussaviggahaṃ vuttaṃ.

๓๓๕. คำว่า "อัฑฒัฑฒสตา" (สามร้อยห้าสิบ) คือ สามร้อยห้าสิบ ด้วยบทวิคคหะ (บทแยก) กล่าวถึงสิกขาบทมนุสสวิคคหะ

Atirekanti paṭhamakathinaṃ. Kāḷakanti suddhakāḷakaṃ. Bhūtanti bhūtārocanaṃ. Bhikkhunīsu ca akkosoti ‘‘yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyyā’’ti (pāci. 1029) vuttaṃ sikkhāpadaṃ.

คำว่า "อติเรกะ" คือ สิกขาบทปฐมกฐิน คำว่า "กาฬกะ" คือ สิกขาบทสุทธกาฬกะ คำว่า "ภูตะ" คือ สิกขาบทภูตารจนะ คำว่า "ภิกขุนีสุ จ อักโกสะ" คือ สิกขาบทที่กล่าวว่า "อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงด่าภิกษุ"

Dvepi ca bhedāti dve saṅghabhedasikkhāpadāni. Antaravāsakanāmena aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇaṃ vuttaṃ. Suttanti suttaṃ viññāpetvā vāyāpanaṃ. Vikāleti vikālabhojanaṃ. Cārittanti purebhattaṃ pacchābhattaṃ cārittaṃ. Nahānanti orenaddhamāsanahānaṃ.

คำว่า "ทเวปิ จ เภทา" คือ สิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์ 2 สิกขาบท ด้วยชื่อว่า "อันตรวาสกะ" กล่าวถึงการรับจีวรจากมือภิกษุณีผู้ไม่เป็นญาติ คำว่า "สุตตะ" คือ การขอเส้นด้ายแล้วให้ทอ คำว่า "วิกาเลติ" คือ การฉันอาหารในเวลาวิกาล คำว่า "จาริตตะ" คือ จาริตตะก่อนภัตและหลังภัต คำว่า "นหานะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำน้อยกว่ากึ่งเดือน

Cīvaraṃ datvāti samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā khiyyanaṃ. Giragganti naccagītaṃ. Cariyāti antovassaṃ cārikacaraṇaṃ. Tatthevāti vassaṃvutthāya cārikaṃ apakkamitvā tattheva nivāsanaṃ paṭicca paññattasikkhāpadaṃ. Chandadānenāti pārivāsikena chandadānena.

คำว่า "จีวรํ ทตฺวา" คือ การตำหนิเมื่อสงฆ์พร้อมเพรียงกันถวายจีวรแล้ว คำว่า "คิรคคะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการฟ้อนรำขับร้อง คำว่า "จริยา" คือ การจาริกไปในระหว่างพรรษา คำว่า "ตัตเถวะ" คือ สิกขาบทที่บัญญัติโดยอาศัยการอยู่ ณ ที่นั้นนั่นแหละ โดยไม่หลีกไปจาริกของภิกษุณีผู้จำพรรษาแล้ว คำว่า "ฉันททานเนนะ" คือ ด้วยการให้ฉันทะของภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาส

Pārājikāni cattārīti bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni. Soḷasāti ādito pañca sikkhāpadāni, kuladūsanañcāti cha, bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni dasa nissaggiyāni.

คำว่า "ปาราชิก 4" คือ ปาราชิกที่เป็นอสาธารณะ (ไม่ทั่วไป) แก่ภิกษุณี คำว่า "โสฬสะ" (16) คือ สิกขาบท 5 อย่างแต่ต้น และสิกขาบทกุลทูสนะ รวมเป็น 6 อย่าง และนิสสัคคิยะ 10 อย่างที่เป็นอสาธารณะแก่ภิกษุณี

Catuttiṃsāti paṭhamakathinasuddhakāḷakacīvarapaṭiggahaṇarūpiyacīvaravāyāpanakoseyyamissakaeḷakalomadhovāpanadutiyapattavajjitāni bhikkhuvibhaṅge dvāvīsati, bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni dvādasa cāti catuttiṃsa. Chapaññāsasatanti vesāliyādīsu paññattāni dvattiṃsasikkhāpadāni ṭhapetvā sesā chapaññāsasataṃ.

คำว่า "จตุตติงสะ" (34) คือ สิกขาบท 22 อย่างในภิกขุวิภังค์ เว้นสิกขาบทปฐมกฐิน สุทธกาฬกะ จีวรปฏิคคหณะ รูปีจีวรวายาปนะ โกเสยยมัสสกะ เอฬกโลมโธวาปนะ และทุติยปัตตะ และสิกขาบท 12 อย่างที่เป็นอสาธารณะแก่ภิกษุณี รวมเป็น 34 อย่าง คำว่า "ฉปัญญาสสตะ" (156) คือ สิกขาบทที่เหลือ 156 อย่าง เว้นสิกขาบท 32 อย่างที่บัญญัติในเวสาลีเป็นต้น

Dasa [Pg.293] gārayhāti vosāsaappaṭisaṃ viditasikkhāpadadvayañca ṭhapetvā sesāni dasa pāṭidesanīyāni. Dve sattati sekhiyāni surusurukārakasāmisenahatthenapānīyathālakapaṭiggahaṇasasitthakapattadhovanāni tīṇi ṭhapetvā sesāni sekhiyāni.

คำว่า "ทส คารยหา" (10 ที่ควรติเตียน) คือ ปาฏิเทสนียะ 10 อย่างที่เหลือ เว้นสิกขาบท 2 อย่างคือ โวสาสะและอัปปฏิสํวิทิตะ คำว่า "ทเว สัตตติ เสขิยานิ" (เสขิยะ 72) คือ เสขิยะที่เหลือ เว้นสิกขาบท 3 อย่างคือ สุรุสุรุกาละ สิกขาบทว่าด้วยการรับภาชนะน้ำด้วยมือที่เปื้อนอาหาร และสิกขาบทว่าด้วยการล้างบาตรที่มีข้าวสุกติดอยู่

Seyyāti anupasampannena sahaseyyasikkhāpadaṃ. Khaṇaneti pathavīkhaṇanaṃ. Gaccha devateti bhūtagāmasikkhāpadaṃ vuttaṃ. Sappāṇakaṃ siñcanti sappāṇodakasiñcanaṃ. Mahāvihāroti mahallakavihāro.

คำว่า "เสยยา" คือ สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วมกับอนุปสัมบัน คำว่า "ขณนะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน คำว่า "คัจฉะ เทวเต" (จงไปเถิด เทวดา) กล่าวถึงสิกขาบทภูตคาม คำว่า "สัปปาณกํ สิญจํ" คือ การรดน้ำที่มีสัตว์ คำว่า "มหาวิหาร" คือ วิหารใหญ่

Aññanti aññavādakaṃ. Dvāranti yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanaṃ. Sahadhammoti sahadhammikaṃ vuccamāno. Payopānanti surusurukārakasikkhāpadaṃ.

คำว่า "อัญญะ" คือ สิกขาบทอัญญวาทกะ คำว่า "ทวาระ" คือ การใส่กลอนประตูจนถึงวงกบประตู คำว่า "สหธัมมะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการถูกกล่าวตักเตือนในสหธรรม คำว่า "ปโยปานะ" คือ สิกขาบทสุรุสุรุกาละ

Eḷakalomoti eḷakalomadhovāpanaṃ. Patto cāti dutiyapatto. Ovādoti bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovādo. Bhesajjanti catumāsapaccayapavāraṇāsikkhāpadaṃ. Āraññikoti catutthapāṭidesanīyaṃ. Ovādoti ovādāya vā saṃvāsāya vā agamanaṃ.

คำว่า "เอฬกโลมะ" คือ สิกขาบทเอฬกโลมโธวาปนะ คำว่า "ปัตโต จ" คือ สิกขาบททุติยปัตตะ คำว่า "โอวาทะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุณีเพื่อโอวาท คำว่า "เภสัชชะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการปวารณาปัจจัย 4 เดือน คำว่า "อารัญญิกะ" คือ ปาฏิเทสนียะที่ 4 คำว่า "โอวาทะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ไปเพื่อโอวาทหรือเพื่ออยู่ร่วม

337. ‘‘Ye ca yāvatatiyakā’’ti pañhassa ‘‘ime kho yāvatatiyakā’’ti vissajjanaṃ vatvā tadanantaraṃ ‘‘sādhāraṇaṃ asādhāraṇa’’ntiādipañhānaṃ vissajjane vattabbe yasmā taṃ avatvā ‘‘kati chedanakānī’’tiādike aṭṭha pañhe antarā vissajjetvā tesaṃ anantarā ‘‘vīsaṃ dve satāni bhikkhūnaṃ…pe… chacattārīsā bhikkhūnaṃ, bhikkhunīhi asādhāraṇā’’tiādinā ukkameneva sādhāraṇādipañhā vissajjitā, tasmā taṃ ukkamavissajjanakāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā pana ye ca yāvatatiyakāti ayaṃ pañho’’tiādimāha.

๓๓๗. เมื่อกล่าวคำตอบของปัญหาว่า "เย จ ยาวตติยกะ" (และสิกขาบทที่ต้องปรับถึง 3 ครั้ง) ว่า "อิเม โข ยาวตติยกะ" (สิกขาบทเหล่านี้แลที่ต้องปรับถึง 3 ครั้ง) แล้ว พึงกล่าวคำตอบของปัญหาว่า "สาธารณะ อสาธารณะ" เป็นต้น ในลำดับถัดไป แต่เพราะยังไม่กล่าวคำตอบนั้น กลับตอบปัญหา 8 อย่าง มี "กติ เฉทนกานิ" (สิกขาบทที่ต้องตัดมีเท่าไร) เป็นต้น คั่นกลางไว้ แล้วจึงตอบปัญหาว่าด้วยสาธารณะเป็นต้น ในลำดับถัดจากคำตอบเหล่านั้น ด้วยวิธีที่สลับลำดับกันไปว่า "ภิกษุ 220 รูป... ภิกษุ 46 รูป เป็นอสาธารณะแก่ภิกษุณี" เป็นต้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงเหตุแห่งการตอบที่สลับลำดับนั้น จึงกล่าวคำว่า "ยสฺมา ปน เย จ ยาวตติยกติ อยํ ปญฺหา" (เพราะว่าปัญหาว่า เย จ ยาวตติยกะ นี้) เป็นต้น

338. Dhovanañca paṭiggahotiādigāthā aṭṭhakathācariyānaṃ gāthāva. Chabbassāni nisīdananti dve sikkhāpadāni. Dve lomāti tiyojanātikkamadhovāpanavasena dve eḷakalomasikkhāpadāni. Vassikā āraññakena cāti vassikasāṭikā pariyesanaaraññakesu senāsanesu viharaṇasikkhāpadena saha.

๓๓๘. คาถาว่า "โธวนัญจ ปฏิคคโห" (การซักและการรับ) เป็นต้น เป็นคาถาของพระอรรถกถาจารย์นั่นเอง ด้วยบทว่า "ฉพฺพสฺสานิ นิสีทนํ" (การนั่ง 6 ปี) ได้แก่ สิกขาบท 2 อย่าง คำว่า "ทเว โลมา" (ขน 2 อย่าง) คือ สิกขาบทเอฬกโลมะ 2 อย่าง โดยนัยแห่งการซักที่เกิน 3 โยชน์ คำว่า "วัสสิกา อารัญญเกน จ" (ผ้าอาบน้ำฝนและผู้อยู่ป่า) คือ พร้อมด้วยสิกขาบทว่าด้วยการแสวงหาผ้าอาบน้ำฝน และสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในเสนาสนะป่า

Paṇītanti paṇītabhojanaviññāpanaṃ. Ūnanti ūnavīsativassūpasampādanaṃ. Mātugāmena saddhinti saṃvidhāya gamanaṃ vuttaṃ. Yā sikkhāti yaṃ sikkhāpadaṃ. Nisīdane [Pg.294] ca yā sikkhāti pamāṇātikkantanisīdanakārāpane yaṃ sikkhāpadaṃ. Tathā vassikā yā ca sāṭikāti etthāpi.

คำว่า "ปณีตะ" คือ สิกขาบทว่าด้วยการขออาหารประณีต คำว่า "อูนะ" คือ การอุปสมบทบุคคลผู้มีอายุหย่อน 20 ปี คำว่า "มาตุคาเมน สัทธิง" (พร้อมด้วยมาตุคาม) กล่าวถึงการไปโดยปรึกษาหารือกัน คำว่า "ยา สิกขา" (สิกขาใด) คือ สิกขาบทใด คำว่า "นิสีทเน จ ยา สิกขา" (และสิกขาใดในการนั่ง) คือ สิกขาบทใดที่มีอยู่ในการทำผ้านิสีทนะที่เกินประมาณ ในบทว่า "วัสสิกา ยา จ สาฏิกา" (และผ้าอาบน้ำฝนใด) ก็เช่นกัน

Pāḷiyaṃ sataṃ sattati chaccevime honti ubhinnaṃ asādhāraṇāti bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi asādhāraṇā chacattārīsa, bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇā tiṃsādhikaṃ satañcāti evaṃ ubhinnaṃ asādhāraṇā ca chasattatiadhikaṃ sataṃ sikkhāpadānīti attho. Sataṃ sattati cattārīti ubhinnaṃ sādhāraṇasikkhānaṃ gaṇanā catusattatiadhikaṃ sataṃ sikkhāpadānīti attho.

ในบาลีว่า "สิกขาบท 176 อย่างเหล่านี้แล เป็นอสาธารณะแก่ชนทั้งสอง" คือ สิกขาบท 46 อย่างที่เป็นอสาธารณะแก่ภิกษุและภิกษุณี และสิกขาบท 130 อย่างที่เป็นอสาธารณะแก่ภิกษุณีและภิกษุ รวมเป็นสิกขาบท 176 อย่างที่เป็นอสาธารณะแก่ภิกษุและภิกษุณีทั้งสอง นี้เป็นอรรถะ คำว่า "สิกขาบท 174" คือ การนับสิกขาบทสาธารณะของภิกษุและภิกษุณีทั้งสอง รวมเป็นสิกขาบท 174 อย่าง นี้เป็นอรรถะ

Vibhattiyoti āpattikkhandhā ceva uposathapavāraṇādayo ca adhippetā. Te hi pārājikādibhedena, bhikkhuuposathādibhedena ca vibhajīyanti. Tenāha ‘‘vibhattiyo’’tiādi. Tesanti aṭṭhannaṃ pārājikādīnaṃ. Dvīhītiādi vivādādhikaraṇādīnaṃ samathehi vūpasamadassanaṃ.

ด้วยบทว่า "วิภัตติโย" (วิภัตติทั้งหลาย) ประสงค์เอาทั้งกองอาบัติและอุโบสถปวารณาเป็นต้น เพราะอาบัติเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมจำแนกด้วยประเภทมีปาราชิกเป็นต้น และด้วยประเภทมีภิกขุอุโบสถเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "วิภัตติโย" เป็นต้น คำว่า "เตสํ" (ของอาบัติเหล่านั้น) คือ ของปาราชิกเป็นต้น 8 อย่าง คำว่า "ทฺวีหิ" (ด้วย 2 อย่าง) เป็นต้น เป็นการแสดงการระงับอธิกรณ์มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น ด้วยสมถะทั้งหลาย

Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทที่บัญญัติใน 7 นคร จบแล้ว

Pārājikādiāpattivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอาบัติมีปาราชิกเป็นต้น

339. Idanti ‘‘pārājikanti yaṃ vutta’’ntiādinā vuttaṃ vacanaṃ sandhāya vadati. Idañhi heṭṭhā ‘‘garuka lahuka’’ntiādinā uddhaṭapañhesu anāgatampi ‘‘sabbānipetāni viyākarohi, handa vākyaṃ suṇoma te’’ti ettha yathāvuttāni aññānipi ‘‘sabbānipetāni viyākarohi, handa vākyaṃ suṇomā’’ti evaṃ gahitamevāti dassento ‘‘iminā pana āyācanavacanena saṅgahitassā’’tiādi vuttaṃ.

๓๓๙. คำว่า "อิทัง" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงคำที่กล่าวไว้ว่า "ปาราชิกนฺติ ยํ วุตฺตํ" เป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้ (คือคำว่า ปาราชิกนฺติ ยํ วุตฺตํ เป็นต้น) แม้ไม่ได้มาในปัญหาที่ยกขึ้นแสดงไว้ในเบื้องล่างด้วยคำว่า "ครุกํ ลหุกํ" เป็นต้น แต่ก็เป็นอันถือเอาแล้วนั่นเอง ในคำว่า "ท่านจงพยากรณ์สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดเถิด, บัดนี้ เราจะฟังคำของท่าน" นี้ ว่า "ท่านจงพยากรณ์สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดที่กล่าวมาแล้วและสิ่งอื่นๆ ด้วยเถิด, บัดนี้ เราจะฟังคำของท่าน" ดังนี้. ท่านเมื่อจะแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำว่า "อิมินา ปน อายาจนวจเนน สงฺคหิตสฺส" เป็นต้น.

Ativassatīti ovassati, vassodakaṃ pavisatīti attho. Dhammānanti yathā catupaccaye dhārayatīti dhammo, tesaṃ. Tenāha ‘‘saṅkhatadhammāna’’nti. Gāthāsaṅgaṇikanti gāthāsaṅgaho, te te atthā gāthāhi saṅgahetvā gaṇīyanti kathīyanti etthāti hi gāthāsaṅgaṇikaṃ.

คำว่า "อติวสฺสติ" ความว่า รั่วรด, น้ำฝนเข้าไป, นี้คืออรรถ. คำว่า "ธมฺมานํ" ความว่า ธรรมใดทรงไว้ซึ่งปัจจัย ๔ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธรรม, ของธรรมเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สงฺขตธมฺมานํ". คำว่า "คาถาสงฺคณิกํ" คือ การรวบรวมคาถา. จริงอยู่ ในคำนี้ อรรถนั้นๆ อันท่านรวบรวมด้วยคาถาทั้งหลายแล้วนับและกล่าวไว้, เพราะเหตุนั้น คำนั้นจึงชื่อว่า คาถาสงฺคณิกํ.

Pārājikādiāpattivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอาบัติปาราชิกเป็นต้น จบแล้ว.

Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนาคาถาสงฺคณิกะที่ ๑ จบแล้ว.

Adhikaraṇabhedaṃ

ความต่างแห่งอธิกรณ์

Ukkoṭanabhedādikathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องความต่างแห่งการรื้อฟื้นอธิกรณ์เป็นต้น

341. ‘‘Alaṃ [Pg.295] āvuso’’ti attapaccatthike saññāpetvāti pattacīvarādiatthāya alaṃ bhaṇḍanādikaraṇanti vivādādīsu dosadassanamattena saññāpetvā aññamaññaṃ khamāpetvā vūpasamenti, na pana aññamaññaṃ āpattānāpattidassanavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘pāḷimuttakavinicchayenevā’’ti.

๓๔๑. คำว่า "อลํ อาวุโส" โดยให้คู่กรณีของตนเข้าใจ ความว่า อธิบายว่า ย่อมระงับด้วยเพียงการแสดงโทษในวิวาทเป็นต้นว่า "การทำความทะเลาะเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่บาตรและจีวรเป็นต้นนั้น พอที (ไม่ควรทำ)" ดังนี้ แล้วให้ขอขมาซึ่งกันและกัน, แต่ไม่ระงับด้วยอำนาจแห่งการแสดงอาบัติและอนาบัติแก่กันและกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยวินิจฉัยที่พ้นจากบาลี (ปาฬิมุตตกวินิจฉัย) เท่านั้น".

Visamāni kāyakammādīni nissito bhikkhu visamanissito nāma, micchādiṭṭhinissito gahananissito, balavante purise nissito balavanissito nāmāti dassento ‘‘eko visamānī’’tiādimāha.

ภิกษุผู้อาศัยกายกรรมเป็นต้นที่ทุจริต (ไม่สม่ำเสมอ) ชื่อว่า วิสมนิสสิตะ, ภิกษุผู้อาศัยมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่า คหนนิสสิตะ, ภิกษุผู้อาศัยบุรุษผู้มีกำลังมาก ชื่อว่า พลวนิสสิตะ. ท่านเมื่อจะแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำว่า "เอโก วิสมานิ" เป็นต้น.

Ukkoṭanabhedādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องความต่างแห่งการรื้อฟื้นอธิกรณ์เป็นต้น จบแล้ว.

Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องเหตุเกิดแห่งอธิกรณ์เป็นต้น

342. Āpattiṃ nissāya uppajjanakaāpattivasenāti paresaṃ, attano ca āpattiṃ paṭicchādentānaṃ vajjapaṭicchādīnaṃ pārājikādiāpattimeva sandhāya vuttaṃ, na sabbāpattiyo. Kiccaṃ nissāya uppajjanakakiccānanti ukkhepanīyādikammaṃ nissāya uppajjanakānaṃ tadanuvattikāya bhikkhuniyā yāvatatiyānussāvanānaṃ kiccānaṃ vasena, na sabbesaṃ kiccānaṃ vasenāti.

๓๔๒. คำว่า "อาปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกาอาปตฺติวเสนา" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอาบัติปาราชิกเป็นต้นเท่านั้น ของภิกษุณีผู้ปิดบังโทษ (วัชชปฏิจฉาทิกา) ผู้ปิดบังอาบัติของผู้อื่นและของตน, ไม่ได้กล่าวหมายถึงอาบัติทั้งหมด. คำว่า "กจฺจํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกกจฺจานํ" ความว่า ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกิจทั้งหลายที่เกิดขึ้นอาศัยกรรมมีการยกวัตร (อุกเขปนียกรรม) เป็นต้น คือกิจมีการสวดประกาศจนถึงครั้งที่ ๓ แก่ภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้น, ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกิจทั้งหมด.

344. Pāḷiyaṃ ‘‘katihi adhikaraṇehī’’ti pucchāya ‘‘ekena adhikaraṇena kiccādhikaraṇenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Katisu ṭhānesū’’ti pucchāya ‘‘tīsu ṭhānesu saṅghamajjhe, gaṇamajjhe, puggalassa santike’’ti vuttaṃ. ‘‘Katihi samathehī’’ti pucchāya ‘‘tīhi samathehī’’ti vuttaṃ. Tīhipi etehi eko vūpasamanappakārova pucchito, vissajjito cāti veditabbo.

๓๔๔. ในบาลี ในคำถามว่า "ด้วยอธิกรณ์เท่าไร" ท่านตอบว่า "ด้วยอธิกรณ์หนึ่ง คือ กิจจาธิกรณ์". ในคำถามว่า "ในที่เท่าไร" ท่านตอบว่า "ในที่ ๓ แห่ง คือ ในท่ามกลางสงฆ์, ในท่ามกลางคณะ, ในสำนักของบุคคล". ในคำถามว่า "ด้วยสมถะเท่าไร" ท่านตอบว่า "ด้วยสมถะ ๓". พึงทราบว่า ด้วยคำถามและคำตอบทั้ง ๓ ประการนี้ ท่านถามและตอบถึงอาการแห่งการระงับอย่างหนึ่งเท่านั้น.

348. Vivādādhikaraṇaṃ hoti anuvādādhikaraṇantiādīsu vivādādhikaraṇameva anuvādādhikaraṇādipi hotīti pucchāya vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇameva hoti, anuvādādayo na hotīti vissajjanaṃ.

๓๔๘. ในบทว่า "วิวาทาธิกรณ์ย่อมเป็น อนุวาทาธิกรณ์" เป็นต้น ในคำถามว่า "วิวาทาธิกรณ์นั่นเอง ย่อมเป็นอนุวาทาธิกรณ์เป็นต้นด้วยหรือไม่" มีคำตอบว่า "วิวาทาธิกรณ์ย่อมเป็นวิวาทาธิกรณ์เท่านั้น, ไม่เป็นอนุวาทาธิกรณ์เป็นต้น".

Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องเหตุเกิดแห่งอธิกรณ์เป็นต้น จบแล้ว.

Sattasamathanānātthādivaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องอรรถต่างๆ แห่งสมถะ ๗ เป็นต้น

354. Adhikaraṇapucchāvissajjane [Pg.296] pāḷiyaṃ vipaccayatāya vohāroti virūpavipākāya aññamaññaṃ dukkhuppādanāya kāyavacīvohāro. Medhaganti vuddhippatto kalaho.

๓๕๔. ในการตอบปัญหาเรื่องอธิกรณ์ ในบาลี คำว่า "วิปจฺจยตาย โวหาโร" คือ การกล่าวทางกายและวาจาเพื่อวิบากที่วิปริต เพื่อให้เกิดความทุกข์แก่กันและกัน. คำว่า "เมธคํ" คือ การทะเลาะที่ลุกลามใหญ่โตแล้ว.

Anusampavaṅkatāti vipatticodanāya anu anu saṃyujjanavasena ninnatā.

คำว่า "อนุสมฺปวงฺกตา" คือ ความเป็นผู้น้อมไปตามด้วยอำนาจแห่งการประกอบเนืองๆ ในการโจทด้วยวิบัติ.

Abbhussahanatāti ativiya sañjātussāhatā. Anubalappadānanti codakānampi upatthambhakaraṇaṃ. Kammasaṅgahābhāvenāti saṅghasammukhatādimattassa sammukhāvinayassa saṅghādīhi kattabbakiccesu saṅgahābhāvā.

คำว่า "อพฺภุสฺสหณตา" คือ ความเป็นผู้มีความอุตสาหะเกิดขึ้นอย่างยิ่ง. คำว่า "อนุพลปฺปทานํ" คือ การให้กำลังสนับสนุนแม้แก่พวกโจทก์. คำว่า "กมฺมสงฺคหาภาเวนา" คือ เพราะไม่มีการสงเคราะห์เข้าในกิจที่สงฆ์เป็นต้นพึงทำ แห่งสัมมุขาวินัยที่เป็นเพียงความพร้อมหน้าสงฆ์เป็นต้นเท่านั้น.

Sattasamathanānātthādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องอรรถต่างๆ แห่งสมถะ ๗ จบแล้ว.

Adhikaraṇabhedavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนาเรื่องความต่างแห่งอธิกรณ์ จบแล้ว.

Dutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ

คาถาสงฺคณิกะที่ ๒

Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องคำถามและคำตอบเกี่ยวกับการโจทเป็นต้น

359. Dutiyagāthāsaṅgaṇikāya [Pg.297] ‘‘codanā kimatthāyā’’tiādikā pucchā upālittherena katā. ‘‘Codanā sāraṇatthāyā’’tiādivissajjanaṃ bhagavatā vuttaṃ. Upālitthero sayameva pucchitvā vissajjanaṃ akāsītipi vadanti.

๓๕๙. ในคาถาสงฺคณิกะที่ ๒ คำถามมีคำว่า "การโจทเพื่อประโยชน์อะไร" เป็นต้น พระอุบาลีเถระเป็นผู้ถาม. คำตอบมีคำว่า "การโจทเพื่อประโยชน์แก่การระลึก" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ตรัส. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวกันว่า พระอุบาลีเถระนั่นแหละถามเองตอบเอง.

Mantaggahaṇanti tesaṃ vicāraṇāgahaṇaṃ, suttantikattherānaṃ, vinayadharattherānañca adhippāyagahaṇanti attho. Pāṭekkaṃ vinicchayasanniṭṭhāpanatthanti tesaṃ paccekaṃ adhippāyaṃ ñatvā tehi samuṭṭhāpitanayampi gahetvā vinicchayapariyosāpanatthanti adhippāyo.

คำว่า "มนฺตคฺคหณํ" คือ การถือเอาการพิจารณาของพระเถระเหล่านั้น, อธิบายว่า คือการถือเอาความประสงค์ของพระเถระผู้ทรงพระสูตรและพระเถระผู้ทรงพระวินัยทั้งหลาย. คำว่า "ปาเฏกฺกํ วินิจฺฉยสนฺนิฏฺฐาปนตฺถํ" มีอธิบายว่า เพื่อให้การวินิจฉัยเสร็จสิ้นลง โดยการทราบความประสงค์ของพระเถระเหล่านั้นแต่ละรูป แล้วถือเอานัยที่พระเถระเหล่านั้นยกขึ้นแสดงด้วย.

‘‘Mā kho turito abhaṇī’’tiādinā abhimukhe ṭhitaṃ kañci anuvijjakaṃ ovadantena viya therena anuvijjakavattaṃ kathitaṃ.

พระเถระกล่าวอนุวิชชกวัตร (วัตรของผู้สอบสวน) ไว้ด้วยคำว่า "มา โข ตุริโต อภณิ" เป็นต้น ประหนึ่งว่ากล่าวสอนผู้สอบสวนบางคนผู้ยืนอยู่ตรงหน้า.

Anuyuñjanavattanti anuyujjanakkamaṃ, taṃ pana yasmā sabbasikkhāpadavītikkamavisayepi taṃtaṃsikkhāpadānulomena kattabbaṃ, tasmā ‘‘sikkhāpadānulomika’’nti vuttaṃ. Attano gatiṃ nāsetīti attano sugatigamanaṃ vināseti.

คำว่า "อนุยุญฺชนวตฺตํ" คือ ลำดับแห่งการสอบสวน. ก็ลำดับนั้น เพราะเหตุที่พึงทำโดยอนุโลมตามสิกขาบทนั้นๆ แม้ในเรื่องการล่วงละเมิดสิกขาบททั้งหมด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า "สิกฺขาปทานุโลมิกํ". คำว่า "อตฺตโน คตึ นาสติ" คือ ย่อมทำลายการไปสู่สุคติของตน.

Anusandhita-saddo bhāvasādhanoti āha ‘‘anusandhitanti kathānusandhī’’ti. Vattānusandhitenāti etthāpi eseva nayo. Vattānusandhitenāti ācārānusandhinā, ācārena saddhiṃ samentiyā paṭiññāyāti attho. Tenāha ‘‘yā assa vattenā’’tiādi.

ศัพท์ว่า "อนุสนฺธิต" เป็นภาวสาธนะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อนุสนฺธิตํ คือ กถานุสนฺธิ". แม้ในบทว่า "วตฺตานุสนฺธิเตน" นี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "วตฺตานุสนฺธิเตน" คือ ด้วยความสืบเนื่องแห่งอาจาระ, อธิบายว่า ด้วยคำปฏิญญาที่สอดคล้องกับอาจาระ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ยา อสฺส วตฺเตน" เป็นต้น.

Pāḷiyaṃ sañcicca āpattintiādi alajjilajjilakkhaṇaṃ bhikkhubhikkhunīnaṃ vasena vuttaṃ tesaññeva sabbappakārato sikkhāpadādhikārattā. Sāmaṇerādīnampi sādhāraṇavasena pana sañcicca yathāsakaṃ sikkhāpadavītikkamanādikaṃ alajjilajjilakkhaṇaṃ veditabbaṃ.

ในบาลี ลักษณะของอลัชชีและลัชชี มีการแกล้งต้องอาบัติเป็นต้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจของภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย เพราะภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้นเท่านั้นเป็นผู้มีสิทธิในสิกขาบทโดยประการทั้งปวง. แต่โดยส่วนที่ทั่วไปแม้แก่สามเณรเป็นต้น พึงทราบลักษณะของอลัชชีและลัชชี โดยการแกล้งล่วงละเมิดสิกขาบทของตนๆ เป็นต้น (ด้วยศัพท์ว่า อาทิ พึงรวมถึงการไม่ล่วงละเมิดด้วย).

Kathānusandhivacananti cuditakaanuvijjakānaṃ kathāya anusandhiyuttaṃ vacanaṃ na jānāti, tehi ekasmiṃ kāraṇe vutte sayaṃ taṃ asallakkhetvā attano abhirucitameva asambandhitatthanti attho. Vinicchayānusandhivacanañcāti anuvijjakena katassa āpattānāpattivinicchayassa anuguṇaṃ, sambandhavacanañca.

คำว่า "กถานุสนฺธิวจนํ" คือ ย่อมไม่รู้ซึ่งคำพูดอันประกอบด้วยการสืบต่อด้วยคำพูดของผู้ถูกโจทและผู้สอบสวน. อรรถคือ เมื่อผู้ถูกโจทและผู้สอบสวนเหล่านั้นกล่าวเหตุอย่างหนึ่งแล้ว ตนเองไม่กำหนดซึ่งเหตุนั้น ย่อมรู้ซึ่งอรรถที่ไม่เกี่ยวข้องกันที่ตนชอบใจนั่นเอง. คำว่า "วินิจฺฉยานุสนฺธิวจนญฺจ" คือ และคำพูดที่เกี่ยวข้องกัน อันสมควรแก่วินิจฉัยอาบัติและอนาบัติ อันผู้สอบสวนกระทำแล้ว.

Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายปัญหาและวิสัชนาเกี่ยวกับการโจทเป็นต้น จบแล้ว.

Codanākaṇḍaṃ

หมวดว่าด้วยการโจท

Anuvijjakakiccavaṇṇanā

การอธิบายกิจของอนุวิชชกะ

360. Pāḷiyaṃ [Pg.298] yaṃ kho tvantiādīsu tvaṃ, āvuso, yaṃ imaṃ bhikkhuṃ codesi, taṃ kimhi dose codesi, katarāya vipattiyā codesīti attho. Evaṃ sabbattha.

๓๖๐. ในพระบาลี บทว่า "ยํ โข ตฺวํ" เป็นต้น มีอรรถว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านโจทภิกษุรูปนี้ด้วยอาบัติใด ท่านโจทอาบัตินั้นด้วยโทษอะไร โจทด้วยวิบัติอะไร" ในที่ทั้งปวงก็พึงทราบโดยนัยนี้.

361. Asuddhaparisaṅkitoti asuddhāya aṭṭhāne uppannāya parisaṅkāya parisaṅkito. Tenāha ‘‘amūlakaparisaṅkito’’ti.

๓๖๑. บทว่า "อสุทธปริสงฺกิโต" นี้ คือถูกสงสัยด้วยความระแวงที่เกิดขึ้นในฐานะที่ไม่ควรซึ่งไม่บริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถูกสงสัยโดยไม่มีมูล".

364. Pāḷiyaṃ uposatho sāmaggatthāyāti visuddhānaṃ bhikkhūnaṃ aññoññanirapekkho ahutvā uposatho uposathaṭṭhānaṃ sannipatitvā ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, parisuddhetthāyasmanto, parisuddho ahaṃ āvuso’’tiādinā aññamaññaṃ parisuddhivīmaṃsanārocanavasena ayutte vivajjetvā yutteheva kāyacittasāmaggīkaraṇatthāya.

๓๖๔. ในพระบาลี บทว่า "อุโปสโถ สามคฺคตฺถาย" นี้ คือ อุโบสถของภิกษุทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ ไม่เป็นผู้ไม่มีความเอื้อเฟื้อต่อกันและกัน ประชุมกันในสถานที่ทำอุโบสถ โดยการตรวจสอบและบอกความบริสุทธิ์ซึ่งกันและกัน ด้วยบทว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกความบริสุทธิ์เถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบริสุทธิ์เถิด ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าบริสุทธิ์แล้ว" เป็นต้น เพื่อต้องการทำความพร้อมเพรียงทางกายและใจ โดยการเว้นบุคคลที่ไม่สมควร และอยู่ร่วมกับบุคคลที่สมควรเท่านั้น.

Visuddhāya pavāraṇāti diṭṭhasutādīhi aññamaññaṃ kathāpetvā visuddhisampādanatthāyāti attho. Ubho eteti āmisapuggalanissayane ete ubho.

บทว่า "วิสุทฺธาย ปวารณา" นี้ มีอรรถว่า เพื่อให้สำเร็จความบริสุทธิ์ โดยการให้บอกกล่าวกันและกันด้วยสิ่งที่เห็นและได้ยินเป็นต้น. บทว่า "อุโภ เอเต" นี้ คือ ทั้งสองนี้ (อามิสนิสสัยและปุคคลนิสสัย).

Anuvijjakakiccavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายกิจของอนุวิชชกะ จบแล้ว.

Cūḷasaṅgāmaṃ

จูฬสังคาม

Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā

การอธิบายปฏิปทาของอนุวิชชกะ

365. Tatra [Pg.299] hīti tasmiṃ sannipāte. Attapaccatthikāti lajjipesalassa codakapāpagarahīpuggalassa anatthakāmā verīpuggalā. Sāsanapaccatthikāti attano anācārānuguṇaṃ buddhavacanaṃ pakāsento taṇhāgatikā, diṭṭhigatikā ca. Ajjhogāhetvāti alajjiabhibhavanavasena saṅghamajjhaṃ pavisitvā. So saṅgāmāvacaroti so codako saṅgāmāvacaro nāma. Diṭṭhasutamutampi rājakathādikanti diṭṭhasutavaseneva rājacorādikathaṃ, mutavasenapi annādikathañca akathentenāti yojetabbaṃ. Kappiyākappiyanissitā vātiādīsu rūpārūpapaṭicchedapadena sakalaabhidhammatthapiṭakattaṃ dasseti. Samathācārādīhi paṭisaṃyuttanti sakalasuttantapiṭakattaṃ. Tattha samathācāro nāma samathabhāvanākkamo. Tathā vipassanācāro. Ṭhānanisajjavattādinissitāti saṅghamajjhādīsu garucittīkāraṃ paccupaṭṭhapetvā ṭhānādikkamanissitā ceva cuddasamahāvattādivattanissitā ca, ādi-saddena appicchatādinissitā cāti attho. Pañhe uppanneti kenaci uppanne pañhe pucchite. Idañca upalakkhaṇamattaṃ, yaṃ kiñci upaṭṭhitaṃ dhammaṃ bhāsassūti adhippāyo.

๓๖๕. บทว่า "ตตฺร หิ" นี้ คือ ในการประชุมนั้น. บทว่า "อตฺตปจฺจตฺถิกา" นี้ คือ บุคคลผู้เป็นศัตรู ผู้ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ของบุคคลผู้โจทและผู้ติเตียนบาป ผู้มีศีลเป็นที่รักและมีความละอาย. บทว่า "สาสนปจฺจตฺถิกา" นี้ คือ บุคคลผู้เป็นศัตรูต่อพระศาสนา ผู้แสดงพระพุทธพจน์ให้คล้อยตามอาจาระของตน ผู้ไปตามอำนาจแห่งตัณหา และผู้ไปตามอำนาจแห่งทิฏฐิ. บทว่า "อชฺโฌคาเหตฺวา" นี้ คือ เข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์โดยอำนาจแห่งการครอบงำบุคคลผู้ไม่มีความละอาย. บทว่า "โส สงฺคามาวจโร" นี้ คือ ผู้โจทนั้นชื่อว่าผู้ก้าวลงสู่สงคราม. บทว่า "ทิฏฺฐสุตมุตมฺปิ ราชกถาธิกํ" นี้ พึงประกอบความว่า โดยไม่กล่าวเรื่องพระราชาและเรื่องโจรเป็นต้นที่เห็นและได้ยินเท่านั้น และไม่กล่าวเรื่องที่ไม่มีจุดเริ่มต้นด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่รับรู้ (ทางใจ). ในบทว่า "กปฺปิยากปฺปิยนิสฺสิตา วา" เป็นต้น แสดงเนื้อความแห่งพระอภิธรรมปิฎกทั้งหมดด้วยบทว่า "รูปารูปปริจเฉท". บทว่า "สมถาจาราธีหิ ปฏิสํยุตฺตํ" นี้ แสดงเนื้อความแห่งพระสุตตันตปิฎกทั้งหมด. ในคำนั้น สมถาจาระชื่อว่า ลำดับแห่งการเจริญสมถภาวนา. วิปัสสนาจาระก็เช่นกัน. บทว่า "ฐานนิสชฺชวตฺตาธินิสฺสิตา" นี้ มีอรรถว่า อาศัยการล่วงละเมิดในอิริยาบถยืน และอาศัยวัตรมีวัตรใหญ่ ๑๔ เป็นต้น โดยการตั้งความเคารพยำเกรงในท่ามกลางสงฆ์เป็นต้น และด้วยคำว่า "อาทิ" (เป็นต้น) หมายถึงอาศัยความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้น. บทว่า "ปญฺเห อุปฺปนฺเน" นี้ คือ เมื่อปัญหาเกิดขึ้นหรือถูกถามโดยใครบางคน. และคำนี้เป็นเพียงการยกขึ้นแสดง มีความหมายว่า "จงกล่าวธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ปรากฏขึ้น".

Kulapadeso nāma khattiyādijātiyampi kāsikarājakulādikulaviseso. Etamevāha ‘‘kulapadeso khattiyakulādivaseneva veditabbo’’ti. Sannipātamaṇḍaleti attano anuvijjamānappakāraṃ saṅghassa ñāpanatthaṃ uṭṭhāya saṅghasannipātamajjhe ito cito ca paresaṃ mukhaṃ olokentena na caritabbaṃ. Yathānisinneneva dhammavinayānuguṇaṃ vinicchayaṃ yathā sabbe suṇanti, tathā vattabbanti attho.

บทว่า "กุลปเทโส" นี้ คือ ตระกูลพิเศษ เช่น ตระกูลกษัตริย์แห่งแคว้นกาสี เป็นต้น แม้ในชาติกษัตริย์เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "กุลปเทโส พึงทราบโดยนัยแห่งตระกูลกษัตริย์เป็นต้นเท่านั้น". บทว่า "สนฺนิปาตมณฺฑเล" นี้ คือ เพื่อให้สงฆ์ทราบอาการที่ตนกำลังสอบสวน ไม่พึงเที่ยวไปโดยมองดูหน้าของผู้อื่นทางโน้นทางนี้ในท่ามกลางที่ประชุมสงฆ์. มีอรรถว่า พึงกล่าววินิจฉัยอันสมควรแก่พระธรรมวินัย โดยนั่งอยู่ตามเดิมนั่นเอง เพื่อให้ทุกคนได้ยิน.

Pāḷiyaṃ acaṇḍikatenāti akatacaṇḍabhāvena, apharusenāti attho. ‘‘Hitānukampinā’’ti etena mettāpubbabhāgo vutto. ‘‘Kāruṇikena bhavitabba’’nti iminā appanāppattakaruṇā vuttā. ‘‘Hitaparisakkinā’’ti iminā karuṇāpubbabhāgo. Tenāha ‘‘karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca upaṭṭhāpetabboti ayaṃ padadvayepi adhippāyo’’ti. Lajjiyāti lajjinī.

ในพระบาลี บทว่า "อจณฺฑิเกน" นี้ มีอรรถว่า โดยความเป็นผู้ไม่ดุร้าย, ไม่หยาบคาย. ด้วยบทว่า "หิตานุกมฺปินา" นี้ กล่าวถึงเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้น. ด้วยบทว่า "การุณิเกน ภวิตพฺพํ" นี้ กล่าวถึงกรุณาที่ถึงอัปปนา. ด้วยบทว่า "หิตปริสกฺกินา" นี้ กล่าวถึงกรุณาที่เป็นส่วนเบื้องต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "กรุณาและกรุณาที่เป็นส่วนเบื้องต้น พึงตั้งไว้ นี้เป็นอธิปรายในบททั้งสอง". บทว่า "ลชฺชิยา" นี้ คือ ผู้มีความละอาย.

Anuyogavattaṃ [Pg.300] kathāpetvāti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuttavattaṃ. Anuyuñjanācārakkameneva anuyuñjanaṃ anuyogavattaṃ nāma, taṃ kathāpetvā teneva kamena anuyuñjāpetvāti attho. Ujumaddavenāti ettha ajjhāharitabbapadaṃ dasseti ‘‘upacaritabbo’’ti. ‘‘Dhammesu ca puggalesu cā’’ti idaṃ ‘‘majjhattena bhavitabba’’nti pakatena sambandhitabbanti āha ‘‘dhammesu ca puggalesu ca…pe… majjhattoti veditabbo’’ti. Yañhi yattha katthaci kattabbaṃ, taṃ tattha atikkamanto majjhatto nāma na hoti, dhammesu ca gāravo kattabbo. Puggalesu pana mettābhāvena pakkhapātagāravo. Tasmā imaṃ vidhiṃ anatikkantova tesu majjhattoti veditabbo.

บทว่า "อนุโยควตฺตํ กถาเปตฺวา" นี้ คือ วัตรที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "เราจักกล่าวในกาลอันควร" เป็นต้น (ปาริ. 362). การสอบสวนโดยลำดับแห่งอาจาระในการสอบสวนนั่นเอง ชื่อว่า อนุโยควัตร. มีอรรถว่า ให้กล่าวอนุโยควัตรนั้นแล้ว ให้สอบสวนโดยลำดับนั้นนั่นเอง. ในบทว่า "อุชุมทฺทเวน" นี้ แสดงบทที่พึงนำมาเติมว่า "พึงเข้าไปปฏิบัติ". บทว่า "ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จ" นี้ พึงเชื่อมกับบทที่อยู่ห่างออกไปว่า "พึงเป็นผู้มัชฌัตตะ (เป็นกลาง)" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จ...เป... พึงทราบว่าเป็นผู้เป็นกลาง". เพราะว่า ภิกษุใดล่วงละเมิดสิ่งที่พึงกระทำในที่ใดที่หนึ่ง ภิกษุนั้นชื่อว่าไม่เป็นผู้เป็นกลางในที่นั้น. และพึงกระทำความเคารพในธรรมทั้งหลาย. แต่ในบุคคลทั้งหลาย ความเคารพที่ลำเอียงย่อมมีด้วยการเจริญเมตตา. เพราะเหตุนั้น ผู้ไม่ล่วงละเมิดระเบียบนี้เท่านั้น พึงทราบว่าเป็นผู้เป็นกลางในบุคคลเหล่านั้น.

366. Saṃsandanatthanti āpatti vā anāpatti vāti saṃsaye jāte saṃsanditvā nicchayakaraṇatthaṃ vuttanti adhippāyo. Atthadassanāyāti sādhetabbassa āpattādiupameyyatthassa codakacuditake attano paṭiññāya eva sarūpavibhāvanatthaṃ. Attho jānāpanatthāyāti evaṃ vibhāvito attho codakacuditakasaṅghānaṃ ñāpanatthāya nijjhāpanatthāya, sampaṭicchāpanatthāyāti attho. Puggalassa ṭhapanatthāyāti codakacuditake attano paṭiññāya eva āpattiyaṃ, anāpattiyaṃ vā patiṭṭhāpanatthāya. Sāraṇatthāyāti pamuṭṭhasarāpanatthāya. Savacanīyakaraṇatthāyāti dose sāritepi sampaṭicchitvā paṭikammaṃ akarontassa savacanīyakaraṇatthāya. ‘‘Na te apasādetabbā’’ti idaṃ adhippetatthadassanaṃ. Tattha avisaṃvādakaṭṭhāne ṭhitā eva na apasādetabbā, na itareti daṭṭhabbaṃ.

๓๖๖. บทว่า "สํสนฺทนตฺถํ" นี้ มีอธิปรายะว่า เมื่อความสงสัยเกิดขึ้นว่า "เป็นอาบัติหรือไม่อาบัติ" พึงสอบทานเพื่อกระทำการวินิจฉัย. บทว่า "อตฺถทสฺสนาย" นี้ คือ เพื่อแสดงลักษณะของอรรถที่พึงสำเร็จ เช่น อาบัติเป็นต้น แก่ผู้โจทและผู้ถูกโจทด้วยปฏิญญาของตนเองเท่านั้น. บทว่า "อตฺโถ ชานาปนตฺถาย" นี้ มีอรรถว่า อรรถที่แสดงแล้วอย่างนี้ ย่อมมีเพื่อการให้ผู้โจท ผู้ถูกโจท และสงฆ์ทราบ เพื่อการพิจารณา และเพื่อการยอมรับ. บทว่า "ปุคฺคลสฺส ฐปนตฺถาย" นี้ คือ เพื่อตั้งผู้โจทและผู้ถูกโจทไว้ในอาบัติหรือไม่เป็นอาบัติด้วยปฏิญญาของตนเองเท่านั้น. บทว่า "สารณตฺถาย" นี้ คือ เพื่อให้ระลึกถึงสิ่งที่ลืมไป. บทว่า "สวจนียกรณตฺถาย" นี้ คือ เพื่อให้บุคคลผู้ไม่กระทำปฏิกรรม (การแก้ไข) โดยยอมรับ แม้เมื่อถูกเตือนถึงโทษแล้ว เป็นผู้ควรว่ากล่าว. บทว่า "น เต อปสาเทตพฺพา" นี้ เป็นการแสดงอรรถที่ประสงค์. ในคำนั้น พึงทราบว่า ไม่พึงขับไล่เฉพาะบุคคลที่ตั้งอยู่ในฐานะที่ไม่คลาดเคลื่อนเท่านั้น, ไม่ใช่ไม่พึงขับไล่ผู้อื่น.

Appaccayaparinibbānatthāyāti āyatiṃ paṭisandhiyā akāraṇabhūtaparinibbānatthāya. Parinibbānañhi nāma khīṇāsavānaṃ sabbapacchimā cuticittakammajarūpasaṅkhātā khandhā, te ca sabbākārato samucchinnānusayatāya punabbhavāya anantarādipaccayā na honti aññehi ca taṇhādipaccayehi virahitattā. Tasmā ‘‘appaccayaparinibbāna’’nti vuccati. Tanti vimuttiñāṇadassanaṃ. Tenevāha ‘‘tasmi’’nti. Vinayamantanāti vinayavinicchayo. Sotāvadhānanti sotassa odahanaṃ, savananti attho. Tenāha ‘‘yaṃ uppajjati ñāṇa’’nti. Yathāvuttāya vinayasaṃvarādikāraṇaparamparāya vimuttiyā eva padhānattā sā puna cittassa vimokkhoti uddhaṭoti āha ‘‘arahattaphalasaṅkhāto vimokkho’’ti. Atha vā yo yaṃ kiñci dhammaṃ anupādiyitvā [Pg.301] parinibbānavasena cittassa cittasantatiyā, tappaṭibaddhakammajarūpasantatiyā ca vimokkho vimuccanaṃ apunappavattivasena vigamo, etadatthāya etassa vigamassatthāya evāti evaṃ nigamanavasenapettha attho veditabbo.

บทว่า "อปฺปจฺจยปรินิพฺพานตฺถาย" นี้ คือ เพื่อปรินิพพานอันเป็นสภาพที่ไม่เป็นปัจจัยแห่งการปฏิสนธิในภายหน้า. ก็ปรินิพพานชื่อว่า ขันธ์ทั้งหลายอันนับว่าเป็นจุติจิตและกรรมชรูปสุดท้ายของพระขีณาสพทั้งหลาย. และขันธ์เหล่านั้น ย่อมไม่เป็นปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้น เพื่อการเกิดอีก โดยประการทั้งปวง เพราะความเป็นผู้มีอนุสัยอันตัดขาดแล้ว และเพราะปราศจากปัจจัยอื่น ๆ มีตัณหาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "อปฺปจฺจยปรินิพฺพาน". บทว่า "ตํ" นี้ คือ วิมุตติญาณทัสสนะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตสฺมึ". บทว่า "วินยมตฺตนา" นี้ คือ การวินิจฉัยวินัย. บทว่า "โสตาวธานํ" นี้ มีอรรถว่า การเงี่ยโสต (หู) ลง, การฟัง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ญาณใด ย่อมเกิดขึ้น". เพราะวิมุตติเท่านั้นเป็นประธานโดยลำดับแห่งเหตุมีวินัยเพื่อสังวรเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั้น วิมุตตินั้นจึงถูกยกขึ้นอีกว่า "จิตฺตสฺส วิโมกฺโข" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิโมกข์อันนับว่าเป็นอรหัตตผล". อีกนัยหนึ่ง ความหลุดพ้น การพ้นไป การปราศไปโดยไม่กลับมาเกิดอีก แห่งจิตและกระแสแห่งจิต และกระแสแห่งกรรมชรูปที่เนื่องกับจิตนั้น โดยไม่ยึดมั่นในธรรมใด ๆ โดยความเป็นปรินิพพาน มีอยู่. อรรถในที่นี้พึงทราบโดยนัยแห่งการสรุปอย่างนี้ว่า "เพื่อประโยชน์แก่การปราศไปนั้นเท่านั้น".

367. Anuyogavattagāthāsu kusalena buddhimatāti sammāsambuddhena. Katanti nibbattitaṃ, pakāsitanti attho. Tenevātiādīsu teneva katākatassa ajānaneva pubbāparaṃ ajānanassa, aññassapi bhikkhuno yaṃ katākataṃ hoti, tampi na jānātīti attho. Attano sadisāyāti yathāvuttehi dosehi yuttatāya attanā sadisāya.

๓๖๗. ในคาถาว่าด้วยวัตรแห่งการสอบสวน บทว่า "กุสเลน พุทธิมตา" หมายถึง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า "กตํ" หมายถึง ทรงให้เกิดแล้ว ทรงประกาศแล้ว นี้เป็นอรรถ. ในบทมีอาทิว่า "เตเนว" หมายถึง ในการไม่รู้สิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำนั่นเอง และในการไม่รู้เบื้องหน้าเบื้องหลัง ภิกษุอื่นใดมีกิจที่ควรทำอยู่ แม้กิจนั้นเขาก็ไม่รู้ นี้เป็นอรรถ. บทว่า "อตฺตโน สทิสาย" หมายถึง ผู้เสมอด้วยตน เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยโทษทั้งหลายตามที่กล่าวแล้ว.

Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปฏิปทาของพระอนุวิชชกะ จบแล้ว.

Mahāsaṅgāmaṃ

มหาสังคาม.

Voharantena jānitabbādivaṇṇanā

การพรรณนาสิ่งที่ควรทราบโดยผู้กล่าวเป็นต้น.

368-374. Mahāsaṅgāme [Pg.302] pāḷiyaṃ saṅgāmāvacarenāti anuvijjakaṃ sandhāya vuttaṃ. Vatthūti methunādivītikkamo. Nidānanti vesāliādipaññattiṭṭhānaṃ. Puggalo akārako jānitabboti ettha saṅghe vā gaṇe vā pariṇāyakabhūto puggaloti daṭṭhabbaṃ.

ในมหาสังคาม ในพระบาลี บทว่า "สงฺคามาวจเรน" นั้น ตรัสหมายถึงพระอนุวิชชกะ. บทว่า "วตฺถุ" หมายถึง การล่วงละเมิดมีเมถุนเป็นต้น. บทว่า "นิทานํ" หมายถึง สถานที่บัญญัติมีเมืองเวสาลีเป็นต้น. ในบทว่า "ปุคฺคโล อการโก ชานิตพฺโพ" นั้น พึงทราบว่า หมายถึง บุคคลผู้เป็นประธานในสงฆ์หรือในคณะ.

375. Vissaṭṭhisikkhāpadanti nīlādidasannaṃ sukkānaṃ mocanavasena vuttaṃ sukkavissaṭṭhisikkhāpadaṃ. Tañhi telādimandavaṇṇānaṃ nīlādipacuravaṇṇānaṃ vasena ‘‘vaṇṇāvaṇṇā’’ti vuttaṃ. Pacuratthe hi idha avaṇṇoti a-kāro.

๓๗๕. บทว่า "วิสฺสฏฺฐิสิกฺขาปทํ" นั้น คือ สุกกวิสสัฏฐิสิกขาบทที่ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการปล่อยอสุจิ ๑๐ อย่าง มีสีเขียวเป็นต้น. จริงอยู่ สิกขาบทนั้นท่านกล่าวว่า "วณฺณาวณฺณา" โดยอำนาจแห่งสีอ่อนมีน้ำมันเป็นต้น และสีเข้มมีสีเขียวเป็นต้น. จริงอยู่ ในบทว่า "อวณฺโณ" นี้ อักษร "อ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่า "มาก".

379. Yāva akaniṭṭhabrahmāno dvidhā hontīti ettha avihādisuddhāvāsikā aññabhūmīsu ariyā dhammavādīpakkhaṃ eva bhajanti, itare duvidhampīti daṭṭhabbaṃ.

๓๗๙. ในบทว่า "ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมาโน ทฺวิธา โหนฺติ" นั้น พึงทราบว่า พระอริยะทั้งหลายผู้เกิดในชั้นสุทธาวาสมีอวิหาเป็นต้น และพระอริยะทั้งหลายในภูมิอื่น ย่อมเข้าถึงฝ่ายธรรมวาทีเท่านั้น ส่วนผู้นอกนี้ ย่อมเข้าถึงทั้งสองฝ่าย.

Voharantena jānitabbādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิ่งที่ควรทราบโดยผู้กล่าวเป็นต้น จบแล้ว.

Kathinabhedaṃ

กฐินเภท.

Kathinaatthatādivaṇṇanā

การพรรณนาการกรานกฐินเป็นต้น.

404. Kathine [Pg.303] anāgatavasenāti udakāharaṇādipayoge uppanne pacchā dhovanādipubbakaraṇassa uppattito tappayogassa anāgatavaseneva anantarapaccayo. Paccayattañcassa kāriyabhūtassa yasmā nipphādetabbataṃ nissāya paccayā pavattā, na vinā tena, tasmā tena pariyāyena vuttaṃ, na sabhāvato sabbattha. Tenāha ‘‘payogassa hī’’tiādi. Tattha payogassa sattavidhampi pubbakaraṇaṃ paccayo hotīti sambandho. Kāraṇamāha ‘‘yasmā’’tiādi. Pubbakaraṇassatthāyāti pubbakaraṇassa nipphādanatthāya. Purejātapaccayeti purejātapaccayassa visaye. Esāti payogo. Dhovanādidhammesu ekampi attano purejātapaccayabhūtaṃ dhammaṃ na labhati, attano uppattito purejātassa pubbakaraṇassa abhāvāti attho. Labhatīti pacchājātapaccayaṃ pubbakaraṇaṃ labhati, pacchājātapaccayo hotīti attho.

๔๐๔. ในกฐิน บทว่า "อนาคตวเสนะ" นั้น หมายถึง เมื่อปโยคะมีอาทิคือการตักน้ำเกิดขึ้น ภายหลังเพราะการเกิดขึ้นของปุพพกรณ์มีอาทิคือการซัก ปโยคะนั้นย่อมเป็นอนันตรปัจจัยโดยอำนาจแห่งอนาคตเท่านั้น. และเพราะปัจจัยทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยอาศัยภาวะที่ควรให้สำเร็จซึ่งความเป็นปัจจัยของปโยคะนั้นผู้เป็นผล โดยไม่มีปโยคะนั้นไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวโดยปริยายนั้น ไม่ได้กล่าวโดยสภาวะในที่ทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวบทมีอาทิว่า "ปโยคสฺส หิ". ในบทนั้น ความสัมพันธ์คือ ปุพพกรณ์ ๗ อย่าง ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปโยคะ. ท่านกล่าวเหตุมีอาทิว่า "ยสฺมา". บทว่า "ปุพฺพกรณสฺสตฺถาย" หมายถึง เพื่อให้สำเร็จปุพพกรณ์. บทว่า "ปุเรชาตปจฺจเย" นั้น หมายถึง ในวิสัยแห่งปุเรชาตปัจจัย. บทว่า "เอโส" นั้น หมายถึง ปโยคะไม่ได้ธรรมแม้สิ่งหนึ่งที่เป็นปุเรชาตปัจจัยของตนในธรรมทั้งหลายมีอาทิคือการซัก เพราะไม่มีปุพพกรณ์ที่เกิดขึ้นก่อนจากการเกิดขึ้นของตน นี้เป็นอรรถ. บทว่า "ลภติ" นั้น หมายถึง ปุพพกรณ์ย่อมได้ความเป็นปัจฉาชาตปัจจัย คือเป็นปัจฉาชาตปัจจัย นี้เป็นอรรถ.

Pāḷiyaṃ pannarasa dhammā sahajātapaccayena paccayoti ettha pubbakaraṇassāti vā payogassāti vā aññassa kassaci paccayuppannassa aparāmaṭṭhattā pannarasa dhammā sayaṃ aññamaññasahajātapaccayena paccayoti evamattho gahetabbo, tehi saha uppajjanakassa aññassa abhāvā. Evaṃ upari sabbattha. Tenāha ‘‘sahajātapaccayaṃ panā’’tiādi. Mātikā ca palibodhā cāti ettha ca-saddena pañcānisaṃsāni gahitānīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ mātikānañca palibodhānañcāti etthāpi. Tehipi attho anantarameva mātikādīhi saha jāyanti. Teneva ‘‘pannarasa dhammā sahajātapaccayena paccayo’’ti vuttā. Āsāti cīvarāsā. Vatthūti āsāya nimittabhūtaṃ anuppannacīvaraṃ. ‘‘Dassāma karissāmā’’ti hi dāyakehi paṭiññātacīvaraṃ nissāya anantaraṃ uppajjamānā cīvarāsā anantarapaccayādibhāvena vuttā. Āsānañca anāsānañcāti labbhamānakacīvare uppajjanakacīvarāsānañceva alabbhamāne cīvare uppajjanakaanāsānañca, āsānaṃ, tabbigamānañcāti attho. Khaṇe khaṇe uppattibhedaṃ sandhāya ‘‘āsāna’’nti bahuvacanaṃ kataṃ, āsāya[Pg.304], anāsāya cāti attho. Tenāha ‘‘āsā ca anāsā cā’’ti.

ในพระบาลี ในบทว่า "ปณฺณรส ธมฺมา สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย" (ธรรม ๑๕ ประการ เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย) นี้ พึงถือเอาเนื้อความว่า ธรรม ๑๕ ประการ เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยอำนาจแห่งสหชาตปัจจัย เพราะไม่ได้กล่าวถึงปัจจยุบบันอื่นใด เช่น ปุพพกรณ์ หรือปโยคะ เป็นต้น และเพราะไม่มีธรรมอื่นใดที่จะเกิดขึ้นพร้อมกับธรรม ๑๕ ประการเหล่านั้น. ในวาระทั้งปวงเบื้องบนก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สหชาตปจฺจยํ ปนา" (อนึ่ง สหชาตปัจจัย) เป็นต้น. ในบทว่า "มาติกา จ ปลิโพธา จ" (มาติกาและปลิโพธ) นี้ พึงทราบว่า ด้วยศัพท์ว่า "จ" ท่านสงเคราะห์เอาอานิสงส์ ๕ ประการด้วย. แม้ในบทว่า "มาติกานญฺจ ปลิโพธานญฺจ" นี้ ก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ อานิสงส์เหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับมาติกาเป็นต้น ในลำดับแห่งการกรานกฐินนั่นเอง. เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงกล่าวว่า "ปณฺณรส ธมฺมา สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย". บทว่า "อาสา" คือ ความหวังในจีวร. บทว่า "วตฺถุ" คือ จีวรที่ยังไม่เกิดขึ้นอันเป็นเหตุแห่งความหวัง. จริงอยู่ ความหวังในจีวรที่เกิดขึ้นในลำดับ เพราะอาศัยจีวรที่ทายกทั้งหลายรับรองแล้วว่า "พวกเราจักถวาย พวกเราจักทำ" ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นอนันตรปัจจัยเป็นต้น. บทว่า "อาสานญฺจ อนาสานญฺจ" มีอรรถว่า ความหวังในจีวรที่เกิดขึ้นในจีวรที่พึงได้ และความไม่หวังในจีวรที่เกิดขึ้นในจีวรที่ไม่ได้ และหมายถึงความปรารถนาและการปราศจากความปรารถนานั้น. ท่านทำเป็นพหูพจน์ว่า "อาสานํ" โดยหมายถึงความต่างกันแห่งการเกิดขึ้นในแต่ละขณะ, มีอรรถว่า แห่งความหวังและแห่งความไม่หวัง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาสา จ อนาสา จ" (ความหวังและความไม่หวัง).

Kathinaatthatādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องการกรานกฐินเป็นต้น จบแล้ว.

Pubbakaraṇanidānādivibhāgavaṇṇanā

การพรรณนาการจำแนกปุพพกรณ์และนิทานเป็นต้น.

406-7. Cha cīvarānīti khomādīsu chasu aññataraṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbasaṅgāhikavasena pana ‘‘cīvarānī’’ti bahuvacanaṃ kataṃ. Pāḷiyaṃ panettha vatthu, āsā ca anāsā cātiādīsu atthate kathine ānisaṃsavasena uppajjanakapaccāsācīvaraṃ ‘‘vatthū’’ti vuttaṃ. Kathinacīvaraṃ hetupaccaya-saddehi vuttanti veditabbaṃ.

๔๐๖-๗. บทว่า "ฉ จีวรานิ" (จีวร ๖ ผืน) ท่านกล่าวหมายถึงจีวรชนิดใดชนิดหนึ่งในบรรดาจีวร ๖ ชนิด มีผ้าโขมะเป็นต้น. แต่ที่ทำเป็นพหูพจน์ว่า "จีวรานิ" ก็ด้วยอำนาจแห่งการสงเคราะห์จีวรทั้งหมด. แต่ในพระบาลีนี้ ในบทมีอาทิว่า "วตฺถุ อาสา จ อนาสา จ" เมื่อกฐินอันภิกษุกรานแล้ว จีวรที่หวังว่าจะได้ซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอานิสงส์ ท่านเรียกว่า "วตฺถุ". พึงทราบว่า จีวรกฐิน ท่านกล่าวไว้ด้วยศัพท์ว่า "เหตุ" และ "ปัจจัย".

408. Paccuddhāro tīhi dhammehītiādi kathinatthāratthāya ticīvarato aññaṃ vassikasāṭikādiṃ paccuddharituṃ, adhiṭṭhahitvā attharituñca na vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Vacībhedenā’’ti etena kevalaṃ kāyena kathinatthāro na ruhatīti dasseti.

๔๐๘. บทมีอาทิว่า "ปจฺจุทฺธาโร ตีหิ ธมฺเมหิ" (การถอนด้วยธรรม ๓ อย่าง) ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ไม่ควรเพื่อจะถอนผ้าอื่นมีผ้าอาบน้ำฝนเป็นต้น นอกจากไตรจีวร แล้วอธิษฐานเพื่อประโยชน์แก่การกรานกฐิน. ด้วยบทว่า "วจีเภเทนา" (ด้วยการแตกแห่งวาจา) นี้ ท่านแสดงว่า การกรานกฐินด้วยกายเพียงอย่างเดียว ย่อมไม่สำเร็จ.

Pubbakaraṇanidānādivibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการจำแนกปุพพกรณ์และนิทานเป็นต้น จบแล้ว.

Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā

การพรรณนาการจำแนกสิ่งที่ควรทราบมีกฐินเป็นต้น.

412. Yesu rūpādidhammesūti ‘‘purimavassaṃvutthā bhikkhū, pañcahi anūno saṅgho, cīvaramāso, dhammena samena samuppannaṃ cīvara’’nti evamādīsu yesu rūpārūpadhammesu. Satīti santesu. Missībhāvoti saṃsaggatā samūhapaññattimattaṃ. Tenāha ‘‘na paramatthato eko dhammo atthī’’ti.

๔๑๒. บทว่า "เยสุ รูปาทิธมฺเมสุ" (ในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นเหล่าใด) คือ ในรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งหลาย มีอาทิอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาต้นแล้ว, สงฆ์มีจำนวนไม่น้อยกว่า ๕ รูป, เขตจีวรกาล, จีวรที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ". บทว่า "สติ" คือ เมื่อมีอยู่. บทว่า "มิสฺสีภาโว" คือ ความพร้อมเพรียงกัน เป็นเพียงสมุหบัญญัติเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "น ปรมตฺถโต เอโก ธมฺโม อตฺถิ" (โดยปรมัตถ์แล้ว ธรรมอย่างหนึ่งไม่มี).

416. Ekato uppajjantīti kathinuddhārena saha uppajjamānārahā hontīti attho. Kathinatthārato hi pabhuti sabbe kathinuddhārā taṃ taṃ kāraṇantaramāgamma uppajjanti, tasmā sabbe ekuppādā nāma jātā. Tesu antarubbhārasahubbhārā dve eva taṃ vihāraṃ anatthatakathinavihārasadisaṃ karontā sayaṃ sakalena kathinatthārena saha nirujjhanti uddhārabhāvaṃ pāpuṇanti[Pg.305]. Avasesā pana taṃ taṃ pāṭipuggalikameva kathinatthāraṃ dvinnaṃ palibodhānaṃ upacchindanavasena nirodhentā sayaṃ uddhārabhāvaṃ pāpuṇanti, na sakalaṃ kathinatthāraṃ. Kathinuddhārānañca nirodho nāma taṃ taṃ kāraṇamāgamma uddhārabhāvappatti, evañca uppatti nāma kathinuddhāro eva. Tenāha ‘‘sabbepi atthārena saddhiṃ ekato uppajjantī’’tiādi. Tattha purimā dveti ‘‘ekuppādā ekanirodhā’’ti pāḷiyaṃ paṭhamaṃ vuttā antarubbhārasahubbhārā dve. Tesūti pakkamanantikādīsu. Uddhārabhāvaṃ pattesūti uddhārabhāvappattisaṅkhātanirodhaṃ pattesūti attho. Atthāro tiṭṭhatīti katacīvaraṃ ādāya pakkantādipuggalaṃ ṭhapetvā tadavasesānaṃ palibodhasabbhāvato kathinatthāro tiṭṭhati.

๔๑๖. บทว่า "เอกโต อุปปชฺชนฺติ" (ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกัน) มีอรรถว่า เป็นธรรมที่ควรเกิดขึ้นพร้อมกับการกรานกฐิน. จริงอยู่ ตั้งแต่การกรานกฐินเป็นต้นไป การเดาะกฐิน (กฐินุพภาร) ทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยเหตุพิเศษนั้นๆ เพราะเหตุนั้น การเดาะกฐินเหล่านั้นทั้งหมดจึงชื่อว่ามีอันเกิดขึ้นพร้อมกัน. ในบรรดาการเดาะกฐินเหล่านั้น การเดาะกฐิน ๒ อย่าง คือ อันตรุพภาระและสหุพภาระ ย่อมทำวิหารนั้นให้เป็นเสมือนวิหารที่ไม่ได้กรานกฐิน ย่อมดับไปพร้อมกับการกรานกฐินทั้งหมดด้วยตนเอง คือถึงซึ่งความเป็นอันเดาะกฐิน. ส่วนการเดาะกฐินที่เหลือ ย่อมทำให้การกรานกฐินอันเป็นของเฉพาะบุคคลนั้นๆ ดับไป ด้วยอำนาจแห่งการตัดปลิโพธ ๒ ประการ และย่อมถึงซึ่งความเป็นอันเดาะกฐินด้วยตนเอง แต่หาได้ทำให้การกรานกฐินทั้งหมดดับไปไม่. และที่ชื่อว่าความดับแห่งการกรานกฐินทั้งหลาย ก็คือการถึงซึ่งความเป็นอันเดาะกฐินโดยอาศัยเหตุนั้นๆ และเมื่อเป็นเช่นนี้ ที่ชื่อว่าการเกิดขึ้น ก็คือการกรานกฐินนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สพฺเพปิ อตฺถารเน สทฺธึ เอกโต อุปปชฺชนฺติ" เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า "ปุริมา เทฺว" (สองอย่างแรก) คือ อันตรุพภาระและสหุพภาระ ๒ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ก่อนในพระบาลีว่า "เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา". บทว่า "เตสุ" (ในสิ่งเหล่านั้น) คือ ในบรรดาการเดาะกฐินมีปักกมันติกะเป็นต้น. บทว่า "อุทฺธารภาวํ ปตฺเตสุ" (เมื่อถึงซึ่งความเป็นผู้ถอน) มีอรรถว่า เมื่อถึงซึ่งความดับที่นับว่าเป็นการถึงซึ่งความเป็นอันเดาะกฐิน. บทว่า "อตฺถาโร ติฏฺฐติ" (การกรานย่อมตั้งอยู่) มีอรรถว่า การกรานกฐินย่อมตั้งอยู่แก่บุคคลที่เหลือ ยกเว้นบุคคลผู้ถือเอาจีวรที่ทำเสร็จแล้วหลีกไปเป็นต้น เพราะความที่ปลิโพธยังมีอยู่.

Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการจำแนกสิ่งที่ควรทราบมีกฐินเป็นต้น จบแล้ว.

Paññattivaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการพรรณนาปัญญัตติวรรค จบแล้ว.

Saṅgahavaggo

สังคหวรรค.

Upālipañcakaṃ

อุบาลีปัญจกะ.

Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā

การพรรณนานัปปฏิปัสสัมภนวรรค.

421. Samaggehi [Pg.306] karaṇīyānīti vivādādhikaraṇehi pubbe asamaggā hutvā pacchā sāmaggiṃ upagatehi kattabbāni. Kiṃ pana asaññatamissaparisāya saddhiṃ lajjino sāmaggiṃ karontīti āha ‘‘uposathapavāraṇādīsu hī’’tiādi. Tattha ṭhitāsūti uposathapavāraṇāsu appavattīsu. Upatthambho na dātabboti uparūpari appavattanatthāya mayampi uposathaṃ na karissāmātiādinā kalahassa upatthambho na dātabbo, dhammena vinayena sāmaggiṃ katvā samaggeheva asaññatā bhikkhū vinetabbāti adhippāyo. Tenāha ‘‘sace saṅgho accayaṃ desāpetvā’’tiādi. Bhikkhuno nakkhamatīti kesuci puggalesu appamattakadosadassanena na ruccati. Diṭṭhāvikammampi katvāti ‘‘na metaṃ khamatī’’ti sabhāgassa bhikkhuno attano diṭṭhiṃ āvikatvā. Upetabbāti sāsanahāniyā abhāvā sāmaggiṃ akopetvā kāyasāmaggī dātabbā, īdise ṭhāne alajjiparibhogo āpattikaro na hoti, vaṭṭatiyeva. Ye pana sāsanavināsāya paṭipannā, tehi saha na vattati, āpatti eva hoti sāsanavināso ca. Tenāha ‘‘yatra pana uddhamma’’ntiādi. ‘‘Diṭṭhāvikammaṃ na vaṭṭatī’’ti iminā diṭṭhiyā āvikatāyapi āpattiṃ dasseti.

๔๒๑. คำว่า 'อันภิกษุผู้พร้อมเพรียงกันพึงกระทำ' คือ กรรมทั้งหลายอันภิกษุทั้งหลายผู้ไม่พร้อมเพรียงกันในกาลก่อนด้วยวิวาทาธิกรณ์ทั้งหลาย เป็นแล้ว ถึงซึ่งความพร้อมเพรียงในภายหลัง พึงกระทำ. ก็ภิกษุผู้มีความละอายทั้งหลาย ย่อมกระทำซึ่งความพร้อมเพรียงพร้อมด้วยบริษัทที่ระคนด้วยภิกษุผู้ไม่สำรวมหรือ? เพราะการโต้แย้งอย่างนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็ในอุโบสถปวารณาเป็นต้น'. ในคำนั้น คำว่า 'ฐิตาสุ' คือ เมื่ออุโบสถและปวารณาทั้งหลายดำเนินไปด้วยดี. คำว่า 'ไม่พึงให้ซึ่งการสนับสนุน' คือ เพื่อไม่ให้เป็นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่พึงให้ซึ่งการสนับสนุนแห่งการทะเลาะ มีอาทิว่า 'แม้พวกเราก็จักไม่อุโบสถ'. อัธยาศัยคือ ภิกษุผู้พร้อมเพรียงกันเท่านั้น กระทำความพร้อมเพรียงด้วยธรรมและวินัยแล้ว พึงว่ากล่าวภิกษุผู้ไม่สำรวมทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ถ้าสงฆ์ให้แสดงอาบัติแล้ว'. คำว่า 'ไม่ควรแก่ภิกษุ' คือ ไม่ชอบใจด้วยการเห็นโทษเพียงเล็กน้อยในบุคคลบางพวก. คำว่า 'แม้กระทำซึ่งทิฏฐาวิกัมม์' คือ เปิดเผยซึ่งทิฏฐิของตนแล้วแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอว่า 'สิ่งนี้ไม่ควรแก่เรา'. คำว่า 'พึงเข้าถึง' คือ เพราะไม่มีความเสื่อมแห่งพระศาสนา ไม่ยังความพร้อมเพรียงให้กำเริบแล้ว พึงให้ซึ่งความพร้อมเพรียงทางกาย. ในฐานะเช่นนี้ การคบหากับผู้ไม่มีความละอายไม่เป็นเหตุให้เกิดอาบัติ ย่อมควรทีเดียว. ก็ชนเหล่าใดปฏิบัติเพื่อความพินาศแห่งพระศาสนา ไม่ควรพร้อมด้วยชนเหล่านั้น อาบัติย่อมมีทีเดียว และความพินาศแห่งพระศาสนาก็ย่อมมี. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็ในที่ใดเป็นอธรรม'. ด้วยบทว่า 'การเปิดเผยทิฏฐิไม่ควร' ย่อมแสดงซึ่งอาบัติแม้เปิดเผยซึ่งทิฏฐิแล้ว.

422. Kaṇhavācoti rāgadosādīhi kiliṭṭhavacano. Anatthakavacanassa dīpanaṃ pakāsanaṃ assāti anatthakadīpano. Mānaṃ nissāyāti vinicchayakaraṇaṃ tava bhāroti saṅghena bhāre akatepi ‘‘ahamevettha voharituṃ araharūpo’’ti mānaṃ nissāya. Yathādiṭṭhiyāti anurūpaladdhiyā. Yassa hi atthassa yādisī diṭṭhi anurūpā, taṃ gahetvā na byākatāti attho.Assa attanoti adhammādiatthaṃ sandhāya vadati, na puggalaṃ, assa adhammādiatthasaṅkhātassa attano sarūpassa yā anurūpā diṭṭhīti [Pg.307] attho. Laddhiṃ nikkhipitvāti anurūpaladdhiṃ chaḍḍetvā, aggahetvāti attho. Tenāha ‘‘adhammādīsu dhammādiladdhiko hutvā’’ti. Atha vā attano laddhiṃ nigūhitvā puggalānuguṇaṃ tathā byākaronto na yathādiṭṭhiyā byākatā nāma. Imasmiṃ pakkhe adhammādīsu dhammādiladdhiko hutvāti ettha adhammādīsu dhammādiladdhiko viya hutvāti attho gahetabbo.

๔๒๒. คำว่า 'กัณหะวาโจ' คือ ผู้มีวาจาอันเศร้าหมองแล้วด้วยราคะโทสะเป็นต้น. การแสดง การประกาศซึ่งคำอันไม่เป็นประโยชน์ ย่อมมีแก่บุคคลนั้น เหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า 'ผู้แสดงซึ่งสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์'. คำว่า 'อาศัยซึ่งมานะ' คือ อาศัยซึ่งมานะว่า 'เราเท่านั้นในวินัยกรรมนี้ เป็นผู้ควรเพื่อวินิจฉัย' แม้เมื่อสงฆ์ยังไม่กระทำซึ่งภาระว่า 'การวินิจฉัยเป็นภาระของท่าน'. คำว่า 'ตามทิฏฐิ' คือ ด้วยลัทธิอันสมควร. อรรถว่า 'ก็ทิฏฐิเช่นใดสมควรแก่ประโยชน์ใด ถือเอาซึ่งทิฏฐินั้นแล้ว ไม่ประกาศ'. คำว่า 'ของตนนั้น' คือ มุ่งหมายซึ่งประโยชน์มีอธรรมเป็นต้น ย่อมกล่าว ไม่มุ่งหมายซึ่งบุคคล. อรรถว่า 'ทิฏฐิใดสมควรแก่สภาพของตน อันนับว่าเป็นประโยชน์มีอธรรมเป็นต้นนั้น'. คำว่า 'ละซึ่งลัทธิแล้ว' คือ ละซึ่งลัทธิอันสมควรแล้ว ไม่ถือเอาแล้ว นี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เป็นผู้มีลัทธิมีธรรมเป็นต้นในอธรรมเป็นต้นแล้ว'. อีกนัยหนึ่ง เมื่อปิดบังซึ่งลัทธิของตนแล้ว กล่าวอย่างนั้นตามสมควรแก่บุคคล ชื่อว่าไม่กล่าวตามทิฏฐิ. ในฝ่ายนี้ พึงถือเอาอรรถว่า 'เป็นผู้มีลัทธิมีธรรมเป็นต้นในอธรรมเป็นต้น' ในบทว่า 'เป็นผู้มีลัทธิมีธรรมเป็นต้นในอธรรมเป็นต้น' นี้ คือ 'เป็นผู้มีลัทธิมีธรรมเป็นต้นในอธรรมเป็นต้น' เหมือนอย่างนั้น.

Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายวรรคนัปปะฏิปปัสสัมภะนะ จบแล้ว.

Vohāravaggādivaṇṇanā

คำอธิบายวรรคมีโวหารเป็นต้น

424. Kammañattīti kammabhūtā ñatti. Anussāvananirapekkhā ñattikammabhūtā ñattīti attho. Kammapādañatti nāma ñattidutiyakammādīsu anussāvanakammassa pādabhūtā adhiṭṭhānabhūtā ñatti. Navasu ṭhānesūti osāraṇādīsu navasu ṭhānesu. Dvīsu ṭhānesūti ñattidutiyañatticatutthakammesu.

๔๒๔. คำว่า 'กัมมัญญัตติ' คือ ญัตติอันเป็นกรรม. อรรถว่า ญัตติอันเป็นญัตติกรรม ไม่ต้องอาศัยอนุสาวนา. คำว่า 'กัมมปาทญัตติ' คือ ญัตติอันเป็นบาท เป็นที่ตั้งแห่งกรรมคืออนุสาวนา ในญัตติทุติยกรรมเป็นต้น. คำว่า 'ในฐานะ ๙' คือ ในฐานะ ๙ มีโอสารณาเป็นต้น. คำว่า 'ในฐานะ ๒' คือ ในญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรม.

Suttānulomanti ubhatovibhaṅge suttānulomabhūte mahāpadese sandhāya vuttaṃ. Vinayānulomanti khandhakaparivārānulomabhūte mahāpadese. Suttantike cattāro mahāpadeseti suttābhidhammapiṭakesu anuññātapaṭikkhittasuttānulomavasena nayato gahetabbe cattāro atthe.

คำว่า 'สุตตานุโลม' คือ มุ่งหมายซึ่งมหาปเทสทั้งหลายอันเป็นสุตตานุโลมในอุภโตวิภังค์ กล่าวแล้ว. คำว่า 'วินยานุโลม' คือ มุ่งหมายซึ่งมหาปเทสทั้งหลายอันเป็นอนุโลมในขันธกะและปริวาร. คำว่า 'มหาปเทส ๔ ในสุตตันติกะ' คือ มุ่งหมายซึ่งอรรถ ๔ อันพึงถือเอาโดยนัย ด้วยอำนาจแห่งสุตตานุโลมที่ทรงอนุญาตและทรงห้ามแล้ว ในสุตตันตปิฎกและอภิธรรมปิฎก.

425. Diṭṭhīnaṃ āvikammānīti āpattiladdhīnaṃ pakāsanāni, āpattidesanākammānīti attho.

๔๒๕. คำว่า 'การเปิดเผยทิฏฐิทั้งหลาย' คือ การประกาศซึ่งลัทธิอันเป็นอาบัติทั้งหลาย, กรรมคือการแสดงอาบัติทั้งหลาย นี้เป็นอรรถ.

Yathā catūhi pañcahi diṭṭhi āvikatā hotīti yathā āvikate catūhi pañcahi ekībhūtehi ekassa puggalassa santike āpatti desitā nāma hoti, evaṃ desetīti attho. Evaṃ desento ca attanā saddhiṃ tayo vā cattāro vā bhikkhū gahetvā ekassa santike deseti. Evaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Desitā ca āpatti na vuṭṭhāti, desanāpaccayā dukkaṭañca hoti. Dvinnaṃ tiṇṇaṃ pana ekato desetuṃ vaṭṭati.

คำว่า 'ทิฏฐิอันภิกษุ ๔ รูป ๕ รูป เปิดเผยแล้วย่อมมีด้วยอาการใด' คือ อรรถว่า เมื่อเปิดเผยแล้วด้วยอาการใด อาบัติชื่อว่าอันแสดงแล้วในสำนักแห่งบุคคลคนหนึ่ง ย่อมมีด้วยภิกษุ ๔ รูป ๕ รูป ผู้เป็นอันเดียวกัน ย่อมแสดงอย่างนั้น. ก็ภิกษุผู้แสดงอย่างนี้ พาภิกษุ ๓ รูป หรือ ๔ รูป พร้อมด้วยตนแล้ว ย่อมแสดงในสำนักแห่งภิกษุรูปหนึ่ง. เพื่อแสดงอย่างนี้ ไม่ควร. ก็อาบัติอันแสดงแล้ว ย่อมไม่พ้น, และทุกกฏย่อมมีแก่ภิกษุนั้น เพราะเหตุแห่งการแสดง. ก็ภิกษุ ๒ รูป ๓ รูป เพื่อแสดงพร้อมกัน ย่อมควร.

444. Adassanenāti imassa akappiyaṃ parivajjentānaṃ vinayadharānaṃ paṭipattiyā adassanena, tesaṃ diṭṭhānugatiṃ anāpajjanenātipi attho gahetabbo. Akappiye kappiyasaañatāyāti rajatādiakappiye tipuādisaññitāya[Pg.308]. Pucchitvā vā aññesaṃ vā vuccamānaṃ asuṇanto āpajjatīti ettha pucchitvā asuṇanto vā pucchiyamānaṃ asuṇanto vāti paccekaṃ yojetabbaṃ. Ekarattātikkamādivasenāti adhiṭṭhitacīvarena vippavasitvā ekarattātikkamena pācittiyaṃ āpajjati. Ādi-saddena charattātikkamādīnaṃ saṅgaho.

๔๔๔. คำว่า 'ด้วยการไม่เห็น' คือ อรรถว่า พึงถือเอาด้วยการไม่เห็นซึ่งปฏิปทาของพระวินัยธรทั้งหลาย ผู้เว้นซึ่งสิ่งอันไม่ควรของภิกษุนี้ ด้วยการไม่ถึงซึ่งทิฏฐานุคติของพระวินัยธรเหล่านั้น. คำว่า 'ด้วยความสำคัญว่าควรในสิ่งอันไม่ควร' คือ ด้วยความสำคัญว่าดีบุกเป็นต้น ในสิ่งอันไม่ควรมีเงินเป็นต้น. ในบทว่า 'ถามแล้ว หรือไม่ฟังซึ่งคำอันชนเหล่าอื่นกล่าวอยู่ ย่อมต้องอาบัติ' พึงประกอบแต่ละบทอย่างนี้ว่า 'ถามแล้วไม่ฟัง' หรือ 'ไม่ฟังซึ่งคำอันชนเหล่าอื่นถามอยู่'. คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งการล่วงราตรีหนึ่งเป็นต้น' คือ อยู่ปราศจากจีวรที่อธิษฐานแล้ว ด้วยการล่วงราตรีหนึ่ง ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์. ด้วยคำว่า 'อาทิ' การล่วง ๖ ราตรีเป็นต้น อันสงเคราะห์แล้ว.

450. Anatthaṃ kalisāsananti anatthāvahaṃ kodhavacanaṃ āropento dosaṃ āropento upaddavāya parisakkatīti attho.

๔๕๐. คำว่า 'คำสอนอันเป็นโทษไม่เป็นประโยชน์' คือ อรรถว่า เมื่อยกขึ้นซึ่งคำอันเป็นเหตุแห่งความโกรธ อันนำมาซึ่งสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์ เมื่อยกขึ้นซึ่งโทษ ย่อมพยายามเพื่อความเป็นภัย.

454. Vohāraniruttiyanti tassa tassa atthassa vācakasadde pabhedagatañāṇappatto na hotīti attho.

๔๕๔. คำว่า 'ในโวหารนิรุตติ' คือ อรรถว่า ไม่ถึงซึ่งญาณอันเป็นไปโดยความต่างกันในศัพท์อันเป็นเครื่องกล่าวซึ่งอรรถนั้นๆ.

455. Parimaṇḍalabyañjanāropane kusalo na hotīti parimaṇḍalena padabyañjanena vatthuṃ, parehi vuttaṃ jānituñca asamatthoti attho.

๔๕๕. คำว่า 'ไม่ฉลาดในการประกอบบทพยัญชนะอันบริบูรณ์' คือ อรรถว่า ไม่สามารถเพื่อกล่าวด้วยบทพยัญชนะอันบริบูรณ์ และเพื่อรู้ซึ่งคำอันชนเหล่าอื่นกล่าวแล้ว.

458. Anussāvanenāti anu anu kathanena. Tenāha ‘‘nanu tumhe’’tiādi, yaṃ avocumha, svāyaṃ pakāsitoti sambandho. Tattha yanti idaṃ yasmā vacanāpekkhaṃ na hoti, vacanatthāpekkhameva, tasmā tena vacanena nānākaraṇābhāvaṃ pakāsayissāmāti yamatthaṃ avocumhāti attho gahetabbo. Teneva ‘‘svāya’’nti pulliṅgavasena paṭiniddeso kato, tassa so ayaṃ nānākaraṇābhāvoti attho.

๔๕๘. คำว่า 'ด้วยการอนุสาวนา' คือ ด้วยการกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่า. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'แน่ะท่านทั้งหลาย'. ความเกี่ยวเนื่องคือ ประโยชน์ใดอันเราทั้งหลายกล่าวแล้ว ประโยชน์นั้นอันเราทั้งหลายประกาศแล้ว. ในบทนั้น บทว่า 'ยัง' เพราะไม่ต้องการซึ่งศัพท์ ต้องการซึ่งอรรถแห่งศัพท์เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาอรรถว่า 'เราทั้งหลายจักประกาศซึ่งความไม่มีความต่างกันด้วยศัพท์นั้น' ประโยชน์ใดอันเราทั้งหลายกล่าวแล้ว. เพราะเหตุนั้นเท่านั้น การกล่าวซ้ำด้วยอำนาจแห่งปุงลิงค์ว่า 'โส อะยัง' อันกระทำแล้ว. อรรถว่า 'ความไม่มีความต่างกันนั้น' ของบทว่า 'โส อะยัง' นี้เป็นอรรถ.

467. Mañcapadādīsupi naḷāṭaṃ paṭihaññeyyāti andhakāre cammakhaṇḍaṃ paññapetvā vandituṃ onamantassa naḷāṭaṃ vā akkhi vā mañcādīsu paṭihaññati. Etena vandatopi āpattiabhāvaṃ vatvā vandanāya sabbathā paṭikkhepābhāvañca dīpeti. Evaṃ sabbattha suttantarehi appaṭikkhittesu. Naggādīsu pana vandituṃ na vaṭṭatīti. Ekato āvaṭṭoti ekasmiṃ dosāgatipakkhe parivatto paviṭṭhoti attho. Tenāha ‘‘sapattapakkhe ṭhito’’ti. Vandiyamānoti onamitvā vandiyamāno. Vanditabbesu uddesācariyo, nissayācariyo ca yasmā navakāpi honti, tasmā te vuḍḍhā eva vandiyāti veditabbā.

๔๖๗. คำว่า 'หน้าผากพึงกระทบในเท้าเตียงเป็นต้น' คือ ในที่มืด ปูแผ่นหนังแล้ว เมื่อภิกษุน้อมลงเพื่อไหว้ หน้าผากก็ดี หรือตาก็ดี ย่อมกระทบในเตียงเป็นต้น. ด้วยบทว่า มญฺจปทาทิสุ เป็นต้นนี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีอาบัติแม้แก่ภิกษุผู้ไหว้ และแสดงถึงความไม่มีการห้ามโดยประการทั้งปวงแก่ภิกษุผู้ไหว้. ในอวันทนียบุคคลทั้งหลายที่พระสูตรอื่นทั้งปวงไม่ห้ามแล้ว ก็มีนัยอย่างนี้. ส่วนในบุคคลผู้เปลือยเป็นต้น ไม่ควรไหว้ ดังนี้. คำว่า 'ผู้หมุนเวียนไปฝ่ายเดียว' คือ อรรถว่า ภิกษุผู้หมุนเวียนเข้าถึงแล้วในฝ่ายแห่งโทสาคติฝ่ายหนึ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตั้งอยู่ในฝ่ายแห่งศัตรู'. คำว่า 'อันเขาไหว้อยู่' คือ เมื่อน้อมลงแล้วอันเขาไหว้อยู่. ในบรรดาบุคคลผู้ควรไหว้ อาจารย์ผู้สอนบาลีก็ดี อาจารย์ผู้ให้นิสสัยก็ดี แม้จะเป็นผู้ใหม่ (พรรษาน้อย) ก็มี. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า 'อาจารย์เหล่านั้น อันเขาพึงไหว้เฉพาะผู้แก่ (พรรษามาก) เท่านั้น'.

470. Pubbe vuttamevāti sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ. Itaranti sacittakaṃ.

๔๗๐. คำว่า 'อันกล่าวแล้วในก่อนนั่นเอง' คือ ปัณณัตติวัชชะมีสหเสยยะเป็นต้น. คำว่า 'อย่างอื่น' คือ สจิตตกะ.

Vohāravaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาโวหารวรรคเป็นต้น จบแล้ว.

Aparadutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ

อัปปะระทุติยะคาถาสังคณิกะ

Kāyikādiāpattivaṇṇanā

การพรรณนาอาบัติมีกายิกะเป็นต้น

474. ‘‘Kati [Pg.309] āpattiyo’’tiādinā upālittherena vinayassa pāṭavatthaṃ sayameva pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Bhikkhunīnaṃyeva…pe… aṭṭhavatthukā nāmāti bhikkhunīnaṃ paññattā ekā eva āpatti aṭṭhavatthukā nāmāti attho.

๔๗๔. ด้วยคำมีอาทิว่า 'อาบัติมีเท่าไร' อันพระอุบาลีเถระถามเองแล้ว เพื่อความฉลาดในพระวินัย กระทำการวิสัชนา. คำว่า 'อัฏฐวัตถุกะ ชื่อว่าของภิกษุณีทั้งหลายเท่านั้น' คือ อรรถว่า อาบัติอย่างหนึ่งเท่านั้นที่บัญญัติแก่ภิกษุณีทั้งหลาย ชื่อว่าอัฏฐวัตถุกะ.

475. Kammañca kammapādakā cāti ettha yasmā ñattikammesu ñatti sayameva kammaṃ hoti, ñattidutiyañatticatutthesu kammesu anussāvanasaṅkhātassa kammassa ñattipādakabhāvena tiṭṭhati, tasmā imāni dve ‘‘ñattikiccānī’’ti vuttāni.

๔๗๕. ในบทว่า 'กมฺมญฺจ กมฺมปาทกา จ' นี้ เพราะเหตุที่ในญัตติกรรมทั้งหลาย ญัตติย่อมเป็นกรรมด้วยตนเอง และในกรรมที่เป็นญัตติทุติยะและญัตติจตุตถะ ญัตติย่อมตั้งอยู่โดยความเป็นบาทแห่งกรรมที่เรียกว่าอนุสาวนา เพราะเหตุนั้น กรรมสองอย่างนี้จึงถูกเรียกว่า 'ญัตติกิจจานิ' (กิจอันเนื่องด้วยญัตติ).

Pācittiyena saddhiṃ dukkaṭā katāti dasasupi sikkhāpadesu ekatoupasampannāya vasena vuttadukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭhamasikkhāpadamhīti bhikkhunovādavaggassa paṭhamasikkhāpadavibhaṅge (pāci. 144 ādayo). Adhammakammeti bhikkhunovādakasammutikamme adhammakamme jāte āpajjitabbā dve āpattinavakā, dhammakamme dve āpattinavakāti cattāro navakā vuttā. Āmakadhaññaṃ viññāpetvā bhuñjantiyā viññāpanādipubbapayoge dukkaṭaṃ, ajjhohāre pācittiyaṃ. Pācittiyena saddhiṃ dukkaṭā katāyevāti vuttaṃ.

คำว่า 'ปาจิตติเยนะ สัทธิง ทุกกะฏา กะตา' (ทุกกฏเกิดขึ้นพร้อมกับปาจิตตีย์) นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงทุกกฏที่กล่าวไว้โดยอำนาจของภิกษุณีผู้เป็นเอกโตอุปสัมบันในสิกขาบททั้งสิบ. คำว่า 'ปฐมสิกขาปทัมหิ' (ในสิกขาบทที่หนึ่ง) คือในปฐมสิกขาบทวิภังค์แห่งภิกขุนีโอวาทวรรค. คำว่า 'อธัมมกัมเม' (ในอธรรมกรรม) คือเมื่อกรรมสมมติภิกษุผู้ให้โอวาทเป็นอธรรมกรรมเกิดขึ้น อาปัตตินวกะสองอย่างย่อมต้อง และเมื่อเป็นธรรมกรรม อาปัตตินวกะสองอย่าง รวมเป็นนวกะสี่อย่างถูกกล่าวไว้. แก่ภิกษุณีผู้ขอข้าวเปลือกแล้วฉัน ในบุพพประโยคมีวิญญัติเป็นต้น ย่อมเป็นทุกกฏ และในการกลืนกิน ย่อมเป็นปาจิตตีย์. จึงกล่าวว่า 'ปาจิตติเยนะ สัทธิง ทุกกะฏา กะตา' (ทุกกฏเกิดขึ้นพร้อมกับปาจิตตีย์นั่นเอง).

Vijahantī tiṭṭhatītiādīsu yadā bhikkhuniyā ekena pādena hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhatvā kiñci kammaṃ katvā tato aparena pādena vijahitvā ṭhātukāmatā uppajjati, tadā sā yathākkamaṃ ‘‘vijahantī tiṭṭhati, vijahitvā tiṭṭhatī’’ti imaṃ vohāraṃ labhati. Aññathā hissā gāmūpacāramokkantiyā viseso na siyā hatthapāsavijahanassāpi gamanattā. Nisīdati vā nipajjati vāti etthāpi yathāvuttādhippāyena addhāsanena hatthapāsaṃ vijahantī nisīdati, sakalena vā āsanena vijahitvā nisīdati, addhasarīrena vijahantī nipajjati, sakalena sarīrena vijahitvā nipajjatīti yojetabbaṃ.

ในบทว่า 'วิชะหันตี ติฏฐะติ' เป็นต้น เมื่อใด ภิกษุณีละหัตถบาสด้วยเท้าข้างหนึ่งแล้วยืนอยู่ ทำกิจบางอย่างแล้ว จากนั้นมีความประสงค์จะยืนโดยละด้วยเท้าอีกข้างหนึ่งเกิดขึ้น เมื่อนั้น ภิกษุณีนั้นย่อมได้ชื่อเรียกตามลำดับว่า 'วิชะหันตี ติฏฐะติ' (ละอยู่ ยืนอยู่) และ 'วิชะหิตวา ติฏฐะติ' (ละแล้ว ยืนอยู่). เพราะว่าหากเป็นอย่างอื่น ความแตกต่างกับภิกษุณีผู้ก้าวล่วงเขตบ้านก็จักไม่มี เพราะการละหัตถบาสก็เป็นการไปเหมือนกัน. ในบทว่า 'นิสีทติ วา นิปัชชะติ วา' (นั่งอยู่ หรือนอนอยู่) นี้ก็เช่นกัน พึงประกอบความโดยอธิปรายที่กล่าวมาแล้วว่า ละหัตถบาสด้วยการนั่งกึ่งอาสนะแล้วนั่งอยู่ หรือละด้วยอาสนะทั้งหมดแล้วนั่งอยู่, ละด้วยกึ่งร่างกายแล้วนอนอยู่ หรือละด้วยร่างกายทั้งหมดแล้วนอนอยู่.

Kāyikādiāpattivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอาบัติมีกายิกะเป็นต้น จบแล้ว.

Pācittiyavaṇṇanā

การพรรณนาปาจิตตีย์

476. Sabbāni [Pg.310] nānāvatthukānīti sappinavanītādīnaṃ pañcannaṃ vatthūnaṃ bhedena pācittiyāni pañca nānāvatthukāni. Esa nayo paṇītabhojanavisaye nava pācittiyānītiādīsupi. Etena bhesajjapaṇītabhojanasikkhāpadāni ekekasikkhāpadavasena paññattānipi vatthubhedena paccekaṃ pañcasikkhāpadanavasikkhāpadasadisāni bhikkhunīnaṃ pāṭidesanīyāpattiyo viyāti dasseti. Teneva ‘‘nānāvatthukānī’’ti vuttaṃ. Sappiṃ eva paṭiggahetvā anekabhājanesu ṭhapetvā sattāhaṃ atikkāmentassa bhājanagaṇanāya sambhavantiyo bahukāpi āpattiyo ekavatthukā eva honti, evaṃ sappibhojanameva bahūsu ṭhānesu viññāpetvā ekato vā visuṃ visumeva vā bhuñjantassa āpattiyo ekavatthukā evāti daṭṭhabbā.

๔๗๖. คำว่า 'สัพพานิ นานาวัตถุกานิ' (ทั้งหมดมีวัตถุต่างกัน) คือ ปาจิตตีย์ห้าอย่างมีวัตถุต่างกัน โดยความต่างแห่งวัตถุห้าอย่างมีเนยใสและเนยข้นเป็นต้น. ในเรื่องของปณีตโภชนะมี 'นว ปาจิตติยานิ' (ปาจิตตีย์เก้าอย่าง) เป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า สิกขาบทเภสัชและสิกขาบทปณีตโภชนะ แม้บัญญัติไว้โดยอำนาจแห่งสิกขาบทอย่างละหนึ่ง แต่โดยความต่างแห่งวัตถุแล้ว ย่อมเหมือนกับสิกขาบทห้าอย่างและสิกขาบทเก้าอย่างแต่ละอย่าง เหมือนกับอาบัติปาฏิเทสนียะของภิกษุณีทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'นานาวัตถุกานิ' (มีวัตถุต่างกัน). แก่ภิกษุผู้รับเนยใสอย่างเดียวแล้วเก็บไว้ในภาชนะหลายอย่าง ล่วงเจ็ดวันไปแล้ว แม้อาบัติจำนวนมากที่เกิดขึ้นตามจำนวนภาชนะ ก็ย่อมมีวัตถุอย่างเดียวกันนั่นเอง. พึงทราบว่า อาบัติของภิกษุผู้ขอโภชนะที่เจือด้วยเนยใสอย่างเดียวในที่หลายแห่งแล้วฉันรวมกัน หรือฉันแยกกันแต่ละอย่าง ก็ย่อมมีวัตถุอย่างเดียวกันนั่นเอง.

Pāḷiyaṃ ekavācāya deseyya, vuttā ādiccabandhunāti ettha ‘‘deseyyāti vuttā’’ti iti-saddaṃ ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Evaṃ sesesupi.

ในบทว่า 'เอกะวาจายะ เทเสยยะ, วุตตา อาทิจจะพันธุนา' ในพระบาลีนี้ พึงประกอบความโดยเติมบท 'อิติ' เข้าไปว่า 'เทเสยยาติ วุตตา' (พึงแสดง ดังนี้ ตรัสแล้ว). ในบทที่เหลือทั้งหลายก็เช่นกัน.

Bhedānuvattakānanti ettha ādi-saddo luttaniddiṭṭho. Yāvatatiyakā ca sabbe ubhatovibhaṅge āgatā, saṅghādisesasāmaññena ekaṃ, pācittiyasāmaññena ca ekaṃ katvā ‘‘yāvatatiyake tisso’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayāpi santi eva. Tāni mātikāya na āgatāni. Mātikāgatavasena hettha ‘‘tisso’’ti vuttaṃ.

ในบทว่า 'เภทานุวัตตะกานัง' นี้ ศัพท์ว่า 'อาทิ' ถูกลบออก. พึงทราบว่า ยาวัตตะติยะทั้งหมดที่มาในอุภโตวิภังค์ เมื่อทำให้เป็นหนึ่งโดยความเสมอกันแห่งสังฆาทิเสส และทำให้เป็นหนึ่งโดยความเสมอกันแห่งปาจิตตีย์ จึงกล่าวว่า 'ยาวัตตะติยะ ติสโส' (ยาวัตตะติยะสามอย่าง). ในที่นี้ ทุกกฏด้วยญัตติ และถุลลัจจัยด้วยกรรมวาจาสองครั้ง ก็มีอยู่จริง. แต่อาบัติเหล่านั้นไม่ได้มาในมาติกา. เพราะเหตุที่มาในมาติกา ในที่นี้จึงกล่าวว่า 'ติสโส' (สามอย่าง).

Saṅghādīhīti saṅghagaṇapuggalehi kāraṇabhūtehi. Abbhuṇhasīloti parisuddhabhāvūpagamanena abhinavuppannasīlo. Abhinavuppannañhi ‘‘abbhuṇha’’nti vuccati, parisuddhasīloti attho. Tenāha ‘‘pākatiko’’ti.

คำว่า 'สังฆาทีหิ' (ด้วยสงฆ์เป็นต้น) คือ ด้วยสงฆ์ คณะ และบุคคลผู้เป็นเหตุ. คำว่า 'อัพภุณหสีโล' (มีศีลใหม่) คือมีศีลที่เกิดขึ้นใหม่โดยถึงความเป็นผู้บริสุทธิ์. เพราะว่าสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่เรียกว่า 'อัพภุณหะ'. มีอรรถว่า มีศีลบริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปาคะติโก' (เป็นปกติ).

‘‘Kosambakakkhandhake vuttānisaṃse’’ti idaṃ kosambakakkhandhake ‘‘sace maṃ ime bhikkhū āpattiyā adassane ukkhipissanti, na mayā saddhiṃ uposathaṃ karissantī’’tiādinā āpattiyā adassane ādīnavaṃ dassetvā paresampi saddhāya āpattidesanāvidhānamukhena sāmatthiyato pakāsito. Ekato uposathakaraṇa, pavāraṇākaraṇa, saṅghakammakaraṇa, āsanenisīdana, yāgupānenisīdana, bhattaggenisīdana, ekacchannesayana, yathāvuḍḍhaabhivādanādikaraṇasaṅkhāte aṭṭhānisaṃse sandhāya vuttaṃ.

คำว่า 'โกสัมพกขันธเก วุตตานิสังส' (อานิสงส์ที่กล่าวไว้ในโกสัมพกขันธกะ) นี้ ในโกสัมพกขันธกะ โดยบทมีอาทิว่า 'ถ้าภิกษุเหล่านี้จักยกวัตรเราเพราะไม่เห็นอาบัติ จักไม่ทำอุโบสถกับเรา' แสดงโทษในการไม่เห็นอาบัติ และแสดงโดยสามารถแห่งการแสดงอาบัติโดยมีวิธีแสดงอาบัติเป็นประธาน โดยมุ่งถึงผู้อื่นด้วย. กล่าวโดยหมายถึงอานิสงส์แปดอย่างที่เรียกว่า การทำอุโบสถร่วมกัน, การทำปวารณาร่วมกัน, การทำสังฆกรรมร่วมกัน, การนั่งในอาสนะเดียวกัน, การนั่งดื่มยาคูร่วมกัน, การนั่งในโรงฉันร่วมกัน, การนอนในที่มุงบังเดียวกัน, การไหว้ตามลำดับผู้ใหญ่เป็นต้น.

Catunnanti [Pg.311] vinayapiṭake āgatānaṃ vasena vuttaṃ. Katamā pana sāti sā catubbidhā accayadesanā katamāti attho. Abhimārānanti māraṇatthāya payojitadhanuggahānaṃ. Upaṭṭhāyikāyāti sahaseyyasikkhāpadavatthusmiṃ āgatāya.

คำว่า "จะตุนนัง" (ของ ๔) ตรัสไว้โดยอำนาจของบุคคลที่มาในพระวินัยปิฎก. คำว่า "กะตะมา ปะนะ สา" (ก็การแสดงอาบัติ ๔ อย่างนั้นคืออะไร) ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "อะภิมาลานัง" (ของพวกนักฆ่า) คือของพวกนายธนูที่ถูกใช้เพื่อการฆ่า. คำว่า "อุปัฏฐายิกายา" (ของอุปัฏฐายิกา) คือของมาตุคามที่มาในเรื่องสิกขาบทสหัสเสยยะ.

Aṭṭhannaṃ bhikkhunīnanti therāsanato paṭṭhāya aṭṭhahi bhikkhunīhi itarāya āgatāya vuḍḍhāya bhikkhuniyā āsanaṃ dātabbaṃ. Aṭṭhannaṃ pana bhikkhunīnaṃ navakāya āgatāya adātumpi vaṭṭati. Tāya pana saṅghanavakāsane laddhokāse nisīditabbaṃ. Atha vā aṭṭhannaṃ vuḍḍhānaṃ bhikkhunīnaṃ itarāya navakatarāya āsanaṃ dātabbaṃ. Kammāni navāti osāraṇādīni nava eva.

คำว่า "อัฏฐันนัง ภิกขุนีนัง" (ของภิกษุณี ๘ รูป) คือ พึงให้อาสนะแก่ภิกษุณีผู้แก่กว่าที่มาแล้วนอกเหนือจากภิกษุณี ๘ รูปนับตั้งแต่อาสนะของพระเถระ. แต่แก่ภิกษุณี ๘ รูปนั้น เมื่อภิกษุณีผู้ใหม่กว่ามา แม้จะไม่ให้ (อาสนะ) ก็ควร. แต่ภิกษุณีผู้ใหม่กว่านั้น พึงนั่งในที่ที่ได้อาสนะของภิกษุณีผู้ใหม่ในสงฆ์. อีกนัยหนึ่ง พึงให้อาสนะแก่ภิกษุณีผู้ใหม่กว่าที่มาแล้วนอกเหนือจากภิกษุณีผู้แก่กว่า ๘ รูป. คำว่า "กัมมานิ นวะ" (กรรม ๙ อย่าง) คือกรรมมีโอสารณะเป็นต้น ๙ อย่างนั่นเอง.

Pācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปาจิตตีย์ จบแล้ว.

Avandanīyapuggalādivaṇṇanā

การพรรณนาบุคคลผู้ไม่ควรไหว้เป็นต้น

477. Dasa janāti ‘‘dasa ime, bhikkhave, avandiyā’’tiādinā (pari. 330) vuttā navakaanupasampannanānāsaṃvāsakamātugāmapaṇḍakā pañca, pārivāsikādayo ca pañcāti dasa janā.

๔๗๗. คำว่า "ทะสะ ชะนา" (คน ๑๐ คน) คือบุคคลที่ถูกกล่าวไว้ในบทมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๑๐ จำพวกนี้ ไม่ควรไหว้" (ปริวาร ๓๓๐) คือ นวกะ อนุปสัมบัน นานาสังวาสกะ มาตุคาม บัณเฑาะก์ ๕ จำพวก และบุคคลมีปริวาสิกะเป็นต้นอีก ๕ จำพวก รวมเป็นคน ๑๐ จำพวก.

Dvādasa kammadosāti dosayuttakammāni dvādasāti attho. Kammasampattiyoti sampannakammāni, visuddhakammānīti attho. Etadevāti dhammena samaggameva.

คำว่า "ทวาทะสะ กัมมะโทสา" (กรรมมีโทษ ๑๒ อย่าง) คือกรรมที่ประกอบด้วยโทษ ๑๒ อย่าง ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "กัมมะสัมปัตติโย" (ความถึงพร้อมแห่งกรรม) คือกรรมที่สมบูรณ์ กรรมที่บริสุทธิ์ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "เอตเทวะ" (สิ่งนี้เท่านั้น) คือกรรมที่พร้อมเพรียงกันด้วยธรรมนั่นเอง.

Anantaṃ nibbānaṃ ajini jinitvā paṭilabhatīti anantajinoti āha ‘‘pariyanta’’iccādi. Svevāti so eva bhagavā.

พระผู้มีพระภาคทรงชนะนิพพานอันไม่มีที่สุด ชนะแล้วย่อมได้ (นิพพานนั้น) เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "อนันตชินะ" (ผู้ชนะอันไม่มีที่สุด) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า "ปริยันตะ" เป็นต้น. คำว่า "เสว" (พระองค์นั่นเอง) คือ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นนั่นเอง.

‘‘Vinayaṃ paṭijānantassa, vinayāni suṇoma te’’tiādinā upālitthereneva ekaṃ vinayadharaṃ sammukhe ṭhitaṃ pucchantena viya pucchitvā tena vissajjitaṃ viya vissajjanaṃ kataṃ. Tattha vinayaṃ paṭijānantassāti vinayaṃ jānāmīti paṭijānantassa. Vinayānīti vinaye tayā vuccamāne suṇoma.

ด้วยบทมีอาทิว่า "แก่ท่านผู้ปฏิญญาวินัย เราจักฟังวินัยของท่าน" พระอุบาลีเถระนั่นเอง ได้ถามเหมือนถามพระวินัยธรรูปหนึ่งที่ยืนอยู่ตรงหน้า และได้ตอบเหมือนพระวินัยธรนั้นตอบ. ในบทนั้น คำว่า "วินะยัง ปะฏิชานันตัสสะ" (แก่ท่านผู้ปฏิญญาวินัย) คือ แก่ท่านผู้ปฏิญญาว่า "เราย่อมรู้วินัย". คำว่า "วินะยานิ" (วินัยทั้งหลาย) คือ เราจักฟังเมื่อท่านกล่าววินัย.

478. Pāḷiyaṃ pārājikātiādi ubhatovibhaṅgesu āgatesu aggahitaggahaṇavasena vuttaṃ.

๔๗๘. ในพระบาลี บทว่า "ปาราชิกา" เป็นต้น ตรัสไว้โดยอำนาจของการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ถือเอา ในสิกขาบทที่มาในอุภโตวิภังค์.

Avandanīyapuggalādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาบุคคลผู้ไม่ควรไหว้เป็นต้น จบแล้ว.

Sedamocanagāthā

คาถาขับเหงื่อ

Avippavāsapañhāvaṇṇanā

การพรรณนาปัญหาเรื่องอวิปปวาส

479. Sedamocanagāthāsu [Pg.312] akappiyasambhogoti anupasampannehi saddhiṃ kātuṃ paṭikkhitto uposathādisaṃvāso eva vutto. Pañhā mesāti ettha ma-kāro padasandhikaro. Esāti ca liṅgavipallāsavasena vuttaṃ, pañho esoti attho. Pañha-saddo vā dviliṅgo daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘esā pañhā’’tiādi.

๔๗๙. ในคาถาขับเหงื่อทั้งหลาย คำว่า "อะกัปปิยะสัมโภโค" (การอยู่ร่วมที่ไม่ควร) คือการอยู่ร่วมมีอุโบสถเป็นต้นที่ห้ามไว้เพื่อทำร่วมกับอนุปสัมบันนั่นเอง. ในบทว่า "ปัญหะ เมสา" นี้ อักษร "มะ" เป็นตัวเชื่อมบท. และคำว่า "เอสา" ตรัสไว้โดยการกลับลิงค์ (จากปุงลิงค์เป็นอิตถีลิงค์) มีอรรถว่า "ปัญโญ เอโส" (ปัญหานี้). หรือพึงทราบว่า ศัพท์ว่า "ปัญหะ" เป็นได้สองลิงค์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เอสา ปัญหา" เป็นต้น.

Garubhaṇḍaṃ sandhāyāti garubhaṇḍena garubhaṇḍaparivattanaṃ sandhāya. Dasāti dasa avandiyapuggale. Ekādaseti abhabbapuggale. Sikkhāya asādhāraṇoti khurabhaṇḍaṃ dhāretuṃ anuññātasikkhāpadena bhikkhūhi asādhāraṇasikkhāpadoti attho.

คำว่า "หมายถึงคุรุภัณฑ์" คือหมายถึงการแลกเปลี่ยนคุรุภัณฑ์ด้วยคุรุภัณฑ์. คำว่า "ทสะ" หมายถึง บุคคล ๑๐ จำพวกที่ไม่ควรไหว้. คำว่า "เอกาทสะ" หมายถึง บุคคลผู้ไม่ควรบวช (อภัพพบุคคล). คำว่า "สิกขาที่ไม่ทั่วไป" หมายถึง สิกขาบทที่ไม่ทั่วไปแก่ภิกษุทั้งหลาย ด้วยสิกขาบทที่ทรงอนุญาตให้ทรงไว้ซึ่งบริขารมีดโกน นี้คืออรรถ.

Ubbhakkhake na vadāmīti akkhato uddhaṃ sīse ṭhitamukhamaggepi pārājikaṃ sandhāya na vadāmi. Adhonābhinti nābhito heṭṭhā ṭhitavaccapassāvamaggepi vivajjiya aññasmiṃ sarīrappadese methunadhammapaccayā kathaṃ pārājiko siyāti attho.

คำว่า "ไม่กล่าวในที่เหนือกระดูกคอ" หมายถึง ไม่กล่าวถึงปาราชิกแม้ในช่องปากที่ตั้งอยู่เหนือกระดูกคอในศีรษะ. คำว่า "ใต้สะดือ" หมายถึง เว้นช่องอุจจาระและปัสสาวะที่ตั้งอยู่ใต้สะดือแล้ว ในส่วนอื่นแห่งร่างกาย จักเป็นปาราชิกได้อย่างไร เพราะเหตุแห่งเมถุนธรรม นี้คืออรรถ.

Chejjavatthunti pārājikaṃ.

คำว่า "วัตถุที่พึงตัด" หมายถึง ปาราชิก.

Avippavāsapañhāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปัญหาเรื่องอวิปปวาส จบแล้ว.

Pārājikādipañhāvaṇṇanā

การพรรณนาปัญหาเรื่องปาราชิกเป็นต้น

480. Dussakuṭiādīnīti ādi-saddena acchataratipupaṭṭādīhi, tiṇapaṇṇādīhi ca paṭicchannakuṭiyo saṅgaṇhāti. Tādisāya hi kuṭiyā bahi ṭhatvā anto ṭhitāya itthiyā magge dussādinā santhataṃ katvā pavesentopi pārājiko siyā. Liṅgaparivattaṃ sandhāya vuttāti liṅge parivatte paṭiggahaṇassa vijahanato puna appaṭiggahetvā paribhuñjanāpattiṃ sandhāya vuttaṃ.

๔๘๐. คำว่า "กุฏิผ้าเป็นต้น" ด้วยคำว่า "อาทิ" สงเคราะห์กุฏิที่มุงบังด้วยแผ่นดีบุกที่บางมากเป็นต้น และด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้น. ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายนอกกุฏิเช่นนั้นแล้ว ทำผ้าเป็นต้นให้ปูลาดในช่องของหญิงที่อยู่ในภายในแล้วสอดใส่เข้าไป ก็พึงเป็นปาราชิก. คำว่า "กล่าวหมายถึงการเปลี่ยนเพศ" หมายถึง กล่าวโดยมุ่งหมายอาบัติที่ควรเสวยเพราะบริโภค โดยไม่รับประเคนอีก เพราะละการรับประเคนเมื่อเพศเปลี่ยนไป.

Pāḷiyaṃ bhikkhū siyā vīsatiyā samāgatāti vīsatiyā saṅkhātāya bhikkhū samāgatā, etena sabbakammārahataṃ saṅghassa dasseti.

ในพระบาลี คำว่า "ภิกษุทั้งหลายพึงประชุมกัน ๒๐ รูป" หมายถึง ภิกษุทั้งหลายประชุมกันด้วยจำนวน ๒๐ รูป ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้ควรแก่กรรมทั้งปวงของสงฆ์.

Nivatthoti [Pg.313] gāthāya antaravāsakena nivattho uttarāsaṅgena diguṇaṃ katvā pārutasaṅghāṭiyo. Iti tāni tīṇipi cīvarāni kāye gatāneva bhikkhuniyā bindumattaṃ kāḷakaṃ udakena dhovitamatte nissaggiyāni hontīti attho.

ในคาถาว่า "นุ่งแล้ว" หมายถึง นุ่งด้วยผ้าอันตรวาสก ทำผ้าอุตตราสงค์ให้เป็นสองชั้นแล้วห่มผ้าสังฆาฏิ. ผ้าไตรจีวรทั้ง ๓ ผืนนั้น เมื่อถึงกายของภิกษุณีแล้วเท่านั้น เมื่อล้างจุดดำเพียงเล็กน้อยด้วยน้ำเพียงเท่านั้น ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ นี้คืออรรถ.

Itthiṃ haneti gāthāya na mātubhūtaṃ itthiṃ haneyya, na pitubhūtaṃ purisaṃ haneyya. Anariyanti tañca anarahantameva haneyya, etena arahantaghātakopi na hotīti dasseti. Anantaraṃ phuseti ānantariyaṃ phusatīti attho.

ในคาถาว่า "พึงฆ่าหญิง" หมายถึง ไม่พึงฆ่าหญิงผู้เป็นมารดา ไม่พึงฆ่าชายผู้เป็นบิดา. คำว่า "อนริยะ" หมายถึง พึงฆ่าบุคคลนั้นผู้ไม่เป็นพระอรหันต์เท่านั้น ด้วยบทว่า "อนริยะ" นี้ ย่อมแสดงว่า (ผู้ฆ่า) ไม่เป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์. คำว่า "ย่อมถูกต้องซึ่งอนันตริยกรรม" หมายถึง ย่อมถูกต้องซึ่งอนันตริยกรรม นี้คืออรรถ.

481. Suppatiṭṭhita-nigrodhasadisanti yojanavitthataṃ rukkhaṃ sandhāya vuttaṃ.

๔๘๑. คำว่า "เหมือนต้นไทรที่ตั้งมั่นดีแล้ว" กล่าวหมายถึงต้นไม้ที่กว้าง ๑ โยชน์.

Sattarasakesūti bhikkhunīnaṃ paññattasattarasasaṅghādisesesu.

คำว่า "ในสัตตรส" หมายถึง ในสังฆาทิเสส ๑๗ สิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้สำหรับภิกษุณีทั้งหลาย.

Pārājikādipañhāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปัญหาเรื่องปาราชิกเป็นต้น จบแล้ว.

Pañcavaggo

ปัญจวรรค

Kammavaggavaṇṇanā

การพรรณนากัมมวรรค

483. Kammavagge [Pg.314] ṭhapitauposathapavāraṇānaṃ kattikamāse sāmaggiyā katāya sāmaggīpavāraṇaṃ muñcitvā uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti āha ‘‘ṭhapetvā kattikamāsa’’nti. Sace pana tesaṃ nānāsīmāsu mahāpavāraṇāya visuṃ pavāritānaṃ kattikamāsabbhantare sāmaggī hoti, sāmaggīuposatho eva tehi kattabbo, na pavāraṇā. Ekasmiṃ vasse katapavāraṇānaṃ puna pavāraṇāya avihitattā. Sāmaggīdivasoti anuposathadivase sāmaggīkaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana cātuddasiyaṃ, pannarasiyaṃ vā saṅgho sāmaggiṃ karoti, tadā sāmaggīuposathadivaso na hoti, cātuddasīpannarasīuposathova hoti. Upari pavāraṇāyapi eseva nayo.

๔๘๓. ในกัมมวรรค เมื่อความพร้อมเพรียงของภิกษุผู้มีอุโบสถและปวารณาที่ตั้งไว้แล้ว กระทำแล้วในเดือนกัตติกะ ไม่ควรทำอุโบสถโดยละปวารณาสามัคคี ดังนี้ จึงกล่าวว่า "เว้นเดือนกัตติกะแล้ว". อนึ่ง ถ้าความพร้อมเพรียงของภิกษุเหล่านั้น ผู้ทำปวารณาต่างหากในวันมหาปวารณาในสีมาต่าง ๆ มีขึ้นในระหว่างเดือนกัตติกะ อุโบสถสามัคคีเท่านั้นอันภิกษุเหล่านั้นพึงทำ ไม่พึงทำปวารณา เพราะการทำปวารณาอีกไม่ทรงบัญญัติไว้สำหรับผู้ทำปวารณาแล้วในปีเดียวกัน. คำว่า "วันสามัคคี" กล่าวหมายถึงการทำสามัคคีในวันไม่ใช่อุโบสถ. อนึ่ง ถ้าสงฆ์ทำสามัคคีในวันจาตุททสี หรือวันปัณณรสี ในกาลนั้น วันอุโบสถสามัคคีไม่เป็น อุโบสถจาตุททสีหรือปัณณรสีเท่านั้นเป็น. แม้ในปวารณาเบื้องบนก็มีนัยนี้แล.

Paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivasoti bhaṇḍanakārakehi upaddutā vā kenacideva karaṇīyena pavāraṇāsaṅgahaṃ vā katvā ṭhapito kāḷapakkhacātuddasīdivasova. Dve ca puṇṇamāsiyoti pubba-kattikapuṇṇamā, pacchimakattikapuṇṇamā cāti dve puṇṇamāsiyo. Evaṃ catubbidhampīti puṇṇamāsīdvayena saddhiṃ sāmaggīpavāraṇaṃ, cātuddasīpavāraṇañca sampiṇḍetvā vuttaṃ. Idañca pakaticārittavasena vuttaṃ. Tathārūpapaccaye pana sati ubhinnaṃ puṇṇamāsīnaṃ purimā dve cātuddasiyopi kāḷapakkhacātuddasiyā anantarā pannarasīpīti imepi tayo divasā pavāraṇādivasā evāti imaṃ sattavidhampi pavāraṇādivasaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ divase pavāretuṃ na vaṭṭati.

คำว่า วันที่ถูกเลื่อนและตั้งไว้ หมายถึง วันจาตุททสีข้างแรมที่ถูกตั้งไว้แล้ว เพราะถูกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะเบียดเบียน หรือเพราะทำปวารณาสังคหะด้วยกิจบางอย่าง. คำว่า วันเพ็ญสองวัน หมายถึง วันเพ็ญเดือนกัตติกะแรก และวันเพ็ญเดือนกัตติกะหลัง ดังนี้ วันเพ็ญสองวัน. คำว่า แม้สี่อย่างดังนี้ กล่าวรวบรวมปวารณาสามัคคี และปวารณาจาตุททสี พร้อมด้วยวันเพ็ญสองวัน. และคำนี้กล่าวโดยอำนาจจารีตปกติ. อนึ่ง เมื่อมีปัจจัยเช่นนั้น แม้จาตุททสีสองวันก่อนวันเพ็ญทั้งสอง และปัณณรสีที่ถัดจากจาตุททสีข้างแรม วันทั้งสามนี้ก็เป็นวันปวารณาเช่นกัน เว้นวันปวารณาทั้งเจ็ดอย่างนี้แล้ว ไม่ควรทำปวารณาในวันอื่น.

484. Anussāvanakammaṃ katvāti paṭhamaṃ anussāvanaṃ sāvetvā ‘‘esā ñattī’’ti anussāvanānantarameva sakalaṃ ñattiṃ vatvā, pariyosāne ‘‘esā ñattī’’ti vatvāti adhippāyo.

๔๘๔. คำว่า ทำอนุสาวนาแล้ว หมายถึง ให้ประกาศอนุสาวนาเป็นอันดับแรกแล้ว กล่าวญัตติทั้งหมดในลำดับแห่งอนุสาวนาเท่านั้น แล้วกล่าวว่า 'ญัตตินี้' ในที่สุด ดังนี้ เป็นความหมาย.

485. Yvāyanti byañjanappabhedo adhippeto. Dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedoti ettha dasadhā dasavidhena byañjanānaṃ pabhedoti yojetabbaṃ. Kenāyaṃ pabhedoti āha ‘‘byañjanabuddhiyā’’ti. Yathādhippetatthabyañjanato byañjanasaṅkhātānaṃ akkharānaṃ janikā buddhi byañjanabuddhi, tāya byañjanabuddhiyā[Pg.315], akkharasamuṭṭhāpakacittabhedenevāti attho. Yaṃ vā saṃyogaparaṃ katvā vuccati, idampi garukanti yojanā.

๔๘๕. คำว่า ยฺวายัง พึงประสงค์ความแตกต่างของพยัญชนะ. ในบทว่า 'ความแตกต่างของพยัญชนะด้วยปัญญาในพยัญชนะ ๑๐ อย่าง' นี้ พึงประกอบว่า 'ความแตกต่างของพยัญชนะ ๑๐ อย่าง ด้วย ๑๐ วิธี'. เพราะเหตุที่ความแตกต่างนี้เป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'ด้วยปัญญาในพยัญชนะ'. ปัญญาที่ทำให้เกิดอักษรที่เรียกว่าพยัญชนะ ซึ่งแสดงอรรถตามที่ประสงค์ คือ พยัญชนะพุทธิ ด้วยพยัญชนะพุทธินั้น ด้วยความแตกต่างของจิตที่ทำให้อักษรเกิดขึ้นเท่านั้น นี้คืออรรถ. หรืออักษรใดที่กล่าวโดยทำให้มีสังโยคอยู่เบื้องหลัง อักษรนี้ก็เป็นครุ ดังนี้ เป็นการประกอบ.

Tattha āyasmatotiādīsu yāni anantaritāni sa-kārama-kārādibyañjanāni ‘‘saṃyogo’’ti vuccanti, so saṃyogo paro yassa a-kārādino, so saṃyogaparo nāma. Rassanti akārādibyañjanarahitaṃ saraṃ. Asaṃyogaparanti ‘‘yassa nakkhamatī’’tiādīsu ya-kāra na-kārādibyañjanasahitasaraṃ sandhāya vuttaṃ. Ta-kārassa tha-kāraṃ akatvā vaggantare sithilameva katvā ‘‘suṇāṭu me’’tiādiṃ vadantopi duruttaṃ karotiyeva ṭhapetvā anurūpaṃ ādesaṃ. Yañhi ‘‘saccikatthaparamatthenā’’ti vattabbe ‘‘saccikaṭṭhaparamaṭṭhenā’’ti ca ‘‘atthakathā’’ti vattabbe ‘‘aṭṭhakathā’’ti ca tattha tattha vuccati, tādisaṃ pāḷiaṭṭhakathāsu diṭṭhapayogaṃ, tadanurūpañca vattuṃ vaṭṭati, tato aññaṃ na vaṭṭati. Tenāha ‘‘anukkamāgataṃ paveṇiṃ avināsentenā’’tiādi.

ในบทนั้น ในบทว่า อายัสมา เป็นต้น พยัญชนะมี ส อักษร ม อักษร เป็นต้น ที่อยู่ถัดกัน ซึ่งเรียกว่า 'สังโยค' สังโยคนั้นอยู่เบื้องหลังของ อ อักษรเป็นต้นใด อักษรนั้นชื่อว่ามีสังโยคอยู่เบื้องหลัง. คำว่า รัสสะ กล่าวหมายถึงสระที่ปราศจากพยัญชนะมี อ อักษรเป็นต้น. คำว่า ไม่มีสังโยคอยู่เบื้องหลัง กล่าวหมายถึงสระที่มีพยัญชนะมี ย อักษร น อักษร เป็นต้น ประกอบอยู่ ในบทว่า ยัสสะ นักขะมะติ เป็นต้น. แม้ภิกษุผู้กล่าวว่า 'สุณาฏุ เม' เป็นต้น โดยไม่ทำ ต อักษรให้เป็น ถ อักษร และทำเพียงสิถิลในวรรคอื่น ก็ย่อมทำโทษคือการกล่าวผิดเท่านั้น เว้นอาเทศที่สมควรแล้ว. ก็อักษรใดที่กล่าวในที่นั้น ๆ ว่า 'สัจจิกัฏฐปรมัตเถนา' ทั้งที่ควรกล่าวว่า 'สัจจิกัตถปรมัตเถนา' และกล่าวว่า 'อัฏฐกถา' ทั้งที่ควรกล่าวว่า 'อัตถกถา' การใช้ที่ปรากฏในพระบาลีและอรรถกถาเช่นนั้น และควรกล่าวตามที่สมควรแก่การใช้นั้น ไม่ควรกล่าวอย่างอื่นจากนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ทำลายประเพณีที่สืบต่อกันมา' เป็นต้น.

Dīghe vattabbe rassantiādīsu ‘‘bhikkhūna’’nti vattabbe ‘‘bhikkhuna’’nti vā ‘‘bahūsū’’ti vattabbe ‘‘bahusū’’ti vā ‘‘nakkhamatī’’ti vattabbe ‘‘na khamatī’’ti vā ‘‘upasampadāpekkho’’ti vattabbe ‘‘upasampadāpekho’’ti vā evaṃ anurūpaṭṭhānesu eva dīgharassādi rassadīghādivasena parivattetuṃ vaṭṭati, na pana ‘‘nāgo’’ti vattabbe ‘‘nago’’ti vā ‘‘saṅgho’’ti vattabbe ‘‘sagho’’ti vā ‘‘tisso’’ti vattabbe ‘‘tiso’’ti vā ‘‘yācatī’’ti vattabbe ‘‘yācantī’’ti vā evaṃ ananurūpaṭṭhānesu vattuṃ. Sambandhaṃ, pana vavatthānañca sabbathāpi vaṭṭatīti gahetabbaṃ.

ในบทว่า 'ควรกล่าวเสียงยาว แต่กล่าวเสียงสั้น' เป็นต้น ควรเปลี่ยนเสียงยาวเป็นเสียงสั้นเป็นต้น และเสียงสั้นเป็นเสียงยาวเป็นต้น ดังนี้ ในที่ที่สมควรเท่านั้น เช่น ควรกล่าวว่า 'ภิกขูนัง' แต่กล่าวว่า 'ภิกขุนัง' ก็ดี ควรกล่าวว่า 'นักขะมะติ' แต่กล่าวว่า 'นะ ขะมะติ' ก็ดี ควรกล่าวว่า 'อุปสัมปะทาเปกโข' แต่กล่าวว่า 'อุปสัมปะทาเปโข' ก็ดี. แต่ไม่ควรกล่าวในที่ที่ไม่สมควร เช่น ควรกล่าวว่า 'นาโค' แต่กล่าวว่า 'นะโค' ก็ดี ควรกล่าวว่า 'สังโฆ' แต่กล่าวว่า 'สะโค' ก็ดี ควรกล่าวว่า 'ติสโส' แต่กล่าวว่า 'ติโส' ก็ดี ควรกล่าวว่า 'ยาจะติ' แต่กล่าวว่า 'ยาจันติ' ก็ดี. อนึ่ง การเชื่อมต่อและการแยกแยะ ย่อมควรทุกประการ ดังนี้ พึงถือเอา.

486. Sesasīmāsupīti atimahatīādīsu dasasupi.

๔๘๖. คำว่า แม้ในสีมาที่เหลือ หมายถึง แม้ในสีมาทั้งสิบมีสีมาที่ใหญ่ยิ่งเป็นต้น.

488. Catuvaggakaraṇeti catuvaggena saṅghena kattabbe. Anissāritāti uposathaṭṭhapanādinā vā laddhinānāsaṃvāsakabhāvena vā na bahikatā. Aṭṭhakathāyañhi ‘‘apakatattassāti ukkhittakassa vā, yassa vā uposathapavāraṇā ṭhapitā hontī’’ti (pari. aṭṭha. 425) vuttattā ṭhapitauposathapavāraṇo bhikkhu apakatatto evāti gahetabbaṃ. Parisuddhasīlāti pārājikaṃ anāpannā adhippetā. Parivāsādikammesu pana garukaṭṭhāpi apakatattā evāti gahetabbaṃ. Avasesā…pe… chandārahāva hontīti saṅghato [Pg.316] hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhite sandhāya vuttaṃ. Avijahitvā ṭhitā pana chandārahā na honti, tepi catuvaggādito adhikā hatthapāsaṃ vijahitvāva chandārahā honti. Tasmā saṅghato hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhiteneva chando vā pārisuddhi vā dātabbā.

๔๘๘. คำว่า ‘จตุวัคคกรณะ’ คืออันสงฆ์มีสี่รูปพึงกระทำ คำว่า ‘อนัสสาริตา’ คือไม่ถูกขับไล่ออกไป ด้วยการงดอุโบสถเป็นต้นก็ดี หรือด้วยความเป็นผู้มีลัทธิต่างกัน มีการอยู่ร่วมกันก็ดี จริงอยู่ เพราะอรรถกถากล่าวไว้ว่า ‘อปะกัตตัสสาติ คือผู้ถูกยกวัตร หรือผู้ที่อุโบสถและปวารณาถูกงดไว้’ (ปาริ. อรรถ. 425) ฉะนั้น พึงถือเอาว่า ภิกษุผู้อุโบสถและปวารณาถูกงดไว้ เป็นผู้ไม่เป็นปะกัตตะนั่นเอง คำว่า ‘ผู้มีศีลบริสุทธิ์’ ประสงค์เอาผู้ไม่ถึงปาราชิก ส่วนในกรรมมีปริวาสเป็นต้น แม้ผู้ตั้งอยู่ในครุกาบัติก็พึงถือเอาว่าเป็นผู้ไม่เป็นปะกัตตะนั่นเอง คำว่า ‘ที่เหลือ...เป็นผู้ควรฉันทะนั่นเอง’ กล่าวหมายถึงผู้ที่ยืนห่างจากสงฆ์พ้นหัตถบาส ส่วนผู้ที่ยืนไม่ห่างไม่เป็นผู้ควรฉันทะ แม้ภิกษุเหล่านั้นที่เกินสี่รูปเป็นต้นไป พึงเป็นผู้ควรฉันทะด้วยการยืนห่างพ้นหัตถบาสนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พึงให้ฉันทะหรือปาริสุทธิด้วยภิกษุผู้ยืนห่างจากสงฆ์พ้นหัตถบาสนั่นเอง

Kammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาหมวดกรรมจบแล้ว

Apalokanakammakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอปโลกนกรรม

496. Etarahi sacepi sāmaṇerotiādīsu buddhādīnaṃ avaṇṇabhāsanampi akappiyādiṃ kappiyādibhāvena dīpanampi diṭṭhivipattiyaññeva pavisati. Teneva vakkhati ‘‘taṃ laddhiṃ nissajjāpetabbo’’ti. Bhikkhūnampi eseva nayo. Micchādiṭṭhikoti buddhavacanādhippāyaṃ viparītato gaṇhanto, so eva antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgatoti ca vutto. Keci pana ‘‘sassatucchedānaṃ aññataradiṭṭhiyā samannāgato’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ, sassatucchedaggāhassa sāmaṇerānaṃ liṅganāsanāya kāraṇattena heṭṭhā aṭṭhakathāyameva (mahāva. aṭṭha. 108) vuttattā, idha ca daṇḍakammanāsanāya eva adhippetattā.

๔๙๖. ในคำว่า ‘ในกาลบัดนี้ แม้สามเณร’ เป็นต้น แม้การกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น หรือแม้การแสดงสิ่งที่ไม่ควรเป็นต้นให้เป็นสิ่งควรเป็นต้น ย่อมเข้าถึงทิฏฐิวิบัติเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงจะกล่าวว่า ‘พึงให้สละลัทธินั้น’ แม้แก่ภิกษุทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า ‘ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ’ คือผู้ถือเอาอรรถาธิบายแห่งพระพุทธพจน์โดยผิดพลาด และกล่าวว่าเป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิอันยึดถือที่สุดนั่นเอง แต่บางพวกกล่าวว่า ‘เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ’ คำนั้นไม่สมควร เพราะเหตุไร เพราะการยึดถือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิเป็นเหตุแห่งการทำลายเพศของสามเณร ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาข้างล่างนี้เอง (มหาวรรค อรรถ. 108) และในที่นี้ประสงค์เอาการทำลายทัณฑกรรมเท่านั้น

Tassāpi dātabboti vijjamānaṃ mukharādibhāvaṃ nissāya appaṭipucchitvāpi paṭiññaṃ aggahetvāpi āpattiṃ anāropetvāpi desitāyapi āpattiyā khuṃsanādito anoramantassa dātabbova. Oramantassa pana khamāpentassa na dātabbo.

คำว่า ‘พึงให้แก่ผู้นั้นนั่นเอง’ คืออาศัยความเป็นผู้ปากร้ายเป็นต้นที่มีอยู่ แม้ไม่สอบถาม แม้ไม่รับคำปฏิญาณ แม้ไม่ยกอาบัติขึ้น พึงให้แก่ผู้ไม่ละเว้นจากการด่าว่า เป็นต้น ด้วยอาบัติที่แสดงแล้วเท่านั้น ส่วนแก่ผู้ละเว้นและขอขมา ไม่พึงให้

Brahmadaṇḍassa dānanti kharadaṇḍassa ukkaṭṭhadaṇḍassa dānaṃ. Tajjanīyādikamme hi kate ovādānusāsanippadānapaṭikkhepo natthi. Dinnabrahmadaṇḍe pana tasmiṃ saddhiṃ tajjanīyādikammakatehi paṭikkhittampi kātuṃ na vaṭṭati, ‘‘neva vattabbo’’tiādinā ālāpasallāpādimattassāpi nakārena paṭikkhittattā. Tañhi disvā bhikkhū gīvaṃ parivattetvā olokanamattampi na karonti, evaṃ vivajjetabbaṃ nimmadanakaraṇatthameva tassa daṇḍassa anuññātattā. Teneva channattheropi ukkhepanīyādikammakatopi abhāyitvā brahmadaṇḍe dinne ‘‘saṅghenāhaṃ sabbathā vivajjito’’ti mucchito papati. Yo pana brahmadaṇḍakatena saddhiṃ ñatvā saṃsaṭṭho avivajjetvā viharati, tassa dukkaṭamevāti gahetabbaṃ aññathā brahmadaṇḍavidhānassa [Pg.317] niratthakatāpasaṅgato. Tenāti brahmadaṇḍakatena. Yathā tajjanīyādikammakatehi, evameva tato adhikampi saṅghaṃārādhentena sammāvattitabbaṃ. Tañca ‘‘sorato nivātavuttī’’tiādinā sarūpato dassitameva. Tenāha ‘‘sammāvattitvā khamāpentassa brahmadaṇḍo paṭippassambhetabbo’’ti.

คำว่า ‘การให้พรหมทัณฑ์’ คือการให้ทัณฑ์ที่หยาบ ทัณฑ์ที่รุนแรง จริงอยู่ เมื่อทำกรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้นแล้ว ไม่มีการห้ามการให้โอวาทและอนุสาสนี แต่เมื่อพรหมทัณฑ์นั้นถูกให้แล้ว ไม่ควรทำแม้การให้โอวาทและอนุสาสนีนั้นร่วมกับภิกษุนั้น และไม่ควรทำแม้สิ่งที่ภิกษุผู้ถูกทำกรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้นห้ามแล้ว เพราะแม้เพียงการพูดคุยเป็นต้น ก็ถูกห้ามด้วยอักษร ‘น’ (ไม่) ด้วยคำว่า ‘ไม่พึงพูดด้วยเลย’ เป็นต้น จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้ว ไม่ทำแม้เพียงการเหลียวคอดู เพราะเหตุไร เพราะทัณฑ์นั้นถูกอนุญาตไว้เพื่อกระทำความไม่ถือตัวด้วยการเว้นอย่างนี้เท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้พระฉันนะเถระ แม้ถูกทำกรรมมีอุกเขปนียกรรมเป็นต้นแล้ว ก็ไม่หวาดกลัว แต่เมื่อพรหมทัณฑ์ถูกให้แล้ว ก็สลบลงด้วยคิดว่า ‘สงฆ์เว้นเราโดยประการทั้งปวงแล้ว’ ส่วนภิกษุใดรู้แล้วยังคลุกคลีอยู่กับผู้ถูกลงพรหมทัณฑ์ ไม่เว้นแล้วอยู่ พึงถือเอาว่า ผู้นั้นย่อมต้องทุกกฏเท่านั้น เพราะมิฉะนั้น จะพึงถึงความที่การบัญญัติพรหมทัณฑ์ไร้ประโยชน์ คำว่า ‘เตนะ’ คือด้วยภิกษุผู้ถูกลงพรหมทัณฑ์ เหมือนกับภิกษุผู้ถูกทำกรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้น ภิกษุผู้ยังสงฆ์ให้ยินดี พึงประพฤติชอบยิ่งกว่านั้น และการประพฤตินั้นก็แสดงไว้โดยสภาพแล้วด้วยคำว่า ‘เป็นผู้สงบเสงี่ยม มีความประพฤติอ่อนน้อม’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เมื่อประพฤติชอบแล้วขอขมา พึงระงับพรหมทัณฑ์’

Yaṃ taṃ bhagavatā avandiyakammaṃ anuññātanti sambandho. ‘‘Tassa bhikkhuno daṇḍakammaṃ kātu’’nti sāmaññato anuññātappakāraṃ dassetvā puna visesato anuññātappakāraṃ dassetuṃ ‘‘atha kho’’tiādipāḷi uddhaṭāti veditabbaṃ. Imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hotīti apalokanakammassa sāmaññassa pavattiṭṭhānaṃ hotīti. Visesabyatirekena avijjamānampi tadaññattha appavattiṃ dassetuṃ visesanissitaṃ viya voharīyati. ‘‘Kammaññeva lakkhaṇa’’nti iminā osāraṇādivasena gahitāvasesānaṃ sabbesaṃ apalokanakammassa sāmaññalakkhaṇavasena gahitattā kammaññeva lakkhaṇamassāti kammalakkhaṇanti nibbacanaṃ dasseti. Idañca vuttāvasesānaṃ kammānaṃ niṭṭhānaṭṭhānaṃ, saṅkhārakkhandhadhammāyatanāni viya vuttāvasesakhandhāyatanānanti daṭṭhabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘ayaṃ panettha pāḷimuttakopi kammalakkhaṇavinicchayo’’tiādi (pari. aṭṭha. 495-496). Yathā cettha, evaṃ upari ñattikammādīsupi kammalakkhaṇaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tassa karaṇanti avandiyakammassa karaṇavidhānaṃ.

คำว่า ‘อวันทิยกรรมใด อันพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้ว’ ดังนี้ เป็นบทเชื่อม พึงทราบว่า พระบาลีมีคำว่า ‘อถ โข’ เป็นต้น ถูกยกขึ้นมา เพื่อแสดงประการที่ทรงอนุญาตโดยทั่วไปว่า ‘เพื่อทำทัณฑกรรมแก่ภิกษุนั้น’ แล้วจึงแสดงประการที่ทรงอนุญาตโดยพิเศษอีก คำว่า ‘เป็นที่ตั้งแห่งอปโลกนกรรมนี้’ คือเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของอปโลกนกรรมโดยทั่วไป แม้ไม่มีโดยการแยกจากส่วนพิเศษ แต่เพื่อแสดงความไม่เป็นไปในที่อื่นจากอวันทิยกรรมนั้น จึงถูกเรียกเหมือนอาศัยส่วนพิเศษ ด้วยคำว่า ‘กรรมเท่านั้นเป็นลักษณะ’ เพราะอปโลกนกรรมทั้งปวงที่เหลือจากการถือเอาโดยอำนาจแห่งโอสารณาเป็นต้น ถูกถือเอาโดยอำนาจแห่งลักษณะทั่วไป จึงแสดงนิรุตติว่า ‘กรรมเท่านั้นเป็นลักษณะของกรรมนี้’ ชื่อว่า ‘กรรมลักขณะ’ และกรรมลักขณะนี้เป็นที่ตัดสินของกรรมที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว พึงเห็นเหมือนสังขารขันธ์และธัมมายตนะเป็นที่ตัดสินของขันธ์และอายตนะที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า ‘วินิจฉัยกรรมลักขณะนี้เป็นปาฬิมุตตกะในที่นี้’ เป็นต้น (ปาริ. อรรถ. 495-496) พึงทราบว่า กรรมลักขณะถูกกล่าวไว้ในญัตติกรรมเป็นต้นข้างบนนี้เหมือนกันกับในที่นี้ คำว่า ‘การกระทำกรรมนั้น’ คือการจัดแจงการทำอวันทิยกรรม

‘‘Na vanditabbo’’ti iminā vandantiyā dukkaṭanti dassetīti daṭṭhabbaṃ. Saṅghena kataṃ katikaṃ ñatvā maddanaṃ viya hi saṅghasammutiṃ anādarena atikkamantassa āpatti eva hoti.

พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘ไม่พึงไหว้’ ทรงแสดงว่า ‘เป็นทุกกฏแก่ภิกษุณีผู้ไหว้’ จริงอยู่ แก่ภิกษุผู้ก้าวล่วงสมมติของสงฆ์ด้วยความไม่เคารพ เหมือนเหยียบย่ำกติกาที่สงฆ์ทำแล้ว ย่อมเป็นอาบัติแน่นอน

Bhikkhusaṅghassāpi panetaṃ labbhatiyevāti avandiyakammassa upalakkhaṇamattena gahitattā bhikkhusaṅghassāpi kammalakkhaṇaṃ labbhati eva.

คำว่า ‘แม้แก่ภิกษุสงฆ์ก็ย่อมได้สิ่งนี้แน่นอน’ คือเพราะถูกถือเอาด้วยเพียงเครื่องหมายของอวันทิยกรรม แม้แก่ภิกษุสงฆ์ก็ย่อมได้กรรมลักขณะแน่นอน

Salākadānaṭṭhānaṃ salākaggaṃ nāma. Yāgubhattānaṃ bhājanaṭṭhānāni yāgaggabhattaggāni nāma. Etesupi hi ṭhānesu sabbo saṅgho uposathe viya sannipatito, kammañca vaggakammaṃ na hoti, ‘‘mayametaṃ na jānimhā’’ti pacchā khiyyantāpi na honti. Khaṇḍasīmāya pana kate khiyyanti. Saṅghikapaccayañhi acchinnacīvarādīnaṃ dātuṃ apalokentehi upacārasīmaṭṭhānaṃ sabbesaṃ [Pg.318] anumatiṃ gahetvāva kātabbaṃ. Yo pana visabhāgapuggalo dhammikaṃ apalokanaṃ paṭibāhati, taṃ upāyena bahiupacārasīmāgataṃ vā katvā khaṇḍasīmaṃ vā pavisitvā kātuṃ vaṭṭati.

สถานที่ให้สลากชื่อว่า สลากัคคะ สถานที่แบ่งยาคูและภัตชื่อว่า ยาคัคคะและภัตตัคคะ จริงอยู่ ในสถานที่เหล่านั้น สงฆ์ทั้งหมดประชุมกันเหมือนในวันอุโบสถ และกรรมก็ไม่เป็นวัคคกรรม แม้ผู้ที่จะติเตียนในภายหลังว่า ‘พวกเราไม่รู้เรื่องนี้’ ก็ไม่มี แต่เมื่อทำในขัณฑสีมา ย่อมมีการติเตียน จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายผู้จะบอกลาเพื่อจะให้ปัจจัยของสงฆ์แก่ภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงไปเป็นต้น พึงกระทำโดยรับความยินยอมของภิกษุทั้งหมดที่อยู่ในเขตอุปจารสีมาเท่านั้น ส่วนบุคคลผู้มีทิฐิไม่เสมอกันใด ห้ามอปโลกนะอันเป็นธรรม พึงทำด้วยอุบายคือทำให้ผู้นั้นออกไปนอกเขตอุปจารสีมาก็ดี หรือเข้าไปในขัณฑสีมาแล้วทำก็ดี ย่อมควร

Yaṃ sandhāya ‘‘apalokanakammaṃ karotī’’ti sāmaññato dasseti, taṃ apalokanakammaṃ sarūpato dassetumāha ‘‘acchinnacīvaraṃ’’iccādi. Yadi apaloketvāva cīvaraṃ dātabbaṃ, kiṃ pana appamattakavissajjakasammutiyāti āha ‘‘appamattakavissajjanakena panā’’tiādi. Nāḷi vā upaḍḍhanāḷi vāti divase divase apaloketvā dātabbassa pamāṇadassanaṃ. Tena yāpanamattameva apaloketabbaṃ, na adhikanti dasseti. Ekadivasaṃyeva vātiādi dasavīsatidivasānaṃ ekasmiṃ divaseyeva dātabbaparicchedadassanaṃ, tena yāva jīvanti vā yāva rogā vuṭṭhahatīti vā evaṃ apaloketuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Iṇapalibodhanti iṇavatthuṃ dātuṃ vaṭṭatīti sambandho. Tañca iṇāyikehi palibuddhassa lajjipesalassa sāsanupakārakassa pamāṇayuttameva kappiyabhaṇḍaṃ niyametvā apaloketvā dātabbaṃ, na pana sahassaṃ vā satasahassaṃ vā mahāiṇaṃ. Tādisañhi bhikkhācariyavattena sabbehi bhikkhūhi tādisassa bhikkhuno pariyesitvā dātabbaṃ.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอปโลกนกรรมโดยทั่วไปว่า "ย่อมทำอปโลกนกรรม" โดยทรงหมายถึงกรรมใด เพื่อจะแสดงอปโลกนกรรมนั้นโดยสภาวะ จึงตรัสคำว่า "ผ้าจีวรที่ถูกชิงไป" เป็นต้น หากว่าพึงให้จีวรโดยการบอกลาเท่านั้น การสมมติผู้จ่ายของเล็กน้อยจะมีประโยชน์อะไร? ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสคำว่า "ก็โดยผู้จ่ายของเล็กน้อย" เป็นต้น คำว่า "นาฬีหนึ่ง หรือครึ่งนาฬี" เป็นการแสดงประมาณของวัตถุที่พึงให้โดยการบอกลาในแต่ละวัน ด้วยคำนั้น ทรงแสดงว่า พึงบอกลาเพียงพอแก่การยังชีพเท่านั้น ไม่พึงบอกลาให้เกินกว่านั้น คำว่า "ในวันเดียวเท่านั้น" เป็นต้น เป็นการแสดงการกำหนดสิ่งที่พึงให้ในวันเดียวสำหรับสิบหรือยี่สิบวัน ด้วยคำนั้น ทรงแสดงว่า ไม่พึงบอกลาอย่างนี้ว่า "ตลอดชีวิต" หรือ "จนกว่าจะหายจากโรค" คำว่า "อิณปะลิโพธัง" คือ พึงให้วัตถุที่เป็นหนี้ นี้คือบทเชื่อม และพึงให้กัปปิยภัณฑ์ที่มีประมาณพอสมควร โดยกำหนดและบอกลาแก่ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ผู้เป็นอุปการะแก่พระศาสนา ผู้ถูกเจ้าหนี้เบียดเบียน ไม่พึงให้หนี้จำนวนมาก เช่น พันหนึ่ง หรือแสนหนึ่ง จริงอยู่ หนี้จำนวนมากเช่นนั้น ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดพึงแสวงหามาให้แก่ภิกษุเช่นนั้นด้วยวัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาต

Upanikkhepatoti cetiyapaṭijagganatthāya vaḍḍhiyā payojetvā kappiyakārakehi ṭhapitavatthuto. Saṅghikenapīti na kevalañca tatruppādato paccayadāyakehi catupaccayatthāya saṅghassa dinnavatthunāpīti attho.

คำว่า "อุปนิกเขปโต" คือ จากวัตถุที่กัปปิยการกเก็บรักษาไว้ โดยให้ยืมด้วยดอกเบี้ย เพื่อประโยชน์แก่การบูรณะเจดีย์ คำว่า "แม้ด้วยของสงฆ์" หมายความว่า ไม่ใช่เพียงแต่จากวัตถุที่เกิดขึ้นในอารามนั้นเท่านั้น แต่ยังหมายถึงจากวัตถุที่ทายกถวายแก่สงฆ์เพื่อประโยชน์แห่งปัจจัยสี่ด้วย

Saṅghabhattaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti mahādānaṃ dentehipi kariyamānaṃ saṅghabhattaṃ viya kāretuṃ na vaṭṭatīti adhippāyo.

คำว่า "ไม่ควรทำสังฆภัต" มีอธิบายว่า ไม่ควรให้ทำสังฆภัตเหมือนสังฆภัตที่ทำโดยผู้ถวายมหาทาน

‘‘Yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ ruccatī’’ti vuttattā attano paribhogappahonakaṃ appaṃ vā bahuṃ vā gahetabbaṃ, adhikaṃ pana gahetuṃ na labhati. Uposathadivaseti nidassanamattaṃ, yasmiṃ kismiñci divasepi kataṃ sukatameva hoti. Karontena ‘‘yaṃ imasmiṃ vihāre antosīmāya saṅghasantakaṃ…pe… yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ mayhaṃ ruccatī’’ti evaṃ katikā kātabbā, tathā dvīhi tīhipi ‘‘āyasmantānaṃ ruccatī’’ti vacanameva hettha viseso. Tesampīti rukkhānaṃ. Sā eva katikāti visuṃ katikā na kātabbāti attho.

เพราะกล่าวไว้ว่า "พึงพอใจที่จะบริโภคตามสบาย" จึงพึงถือเอาสิ่งที่จะบริโภคได้พอแก่ตน ไม่ว่าจะน้อยหรือมาก แต่ไม่พึงถือเอาเกินกว่านั้น. คำว่า "ในวันอุโบสถ" เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น แม้จะทำในวันใดวันหนึ่งก็เป็นการทำดีแล้ว. ภิกษุผู้ทำพึงทำกติกาอย่างนี้ว่า "สิ่งใดเป็นของสงฆ์ในวิหารนี้ ภายในสีมา...พึงพอใจที่จะบริโภคตามสบายสำหรับข้าพเจ้า" ภิกษุสองสามรูปก็พึงทำเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะคำว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลายพึงพอใจ" เท่านั้นที่เป็นข้อแตกต่างในกรณีนี้. คำว่า "แม้ของพวกนั้น" คือของต้นไม้. คำว่า "กติกานั้นเอง" หมายความว่า ไม่พึงทำกติกาแยกต่างหาก.

Tesanti [Pg.319] rukkhānaṃ. Saṅgho sāmīti sambandho. Purimavihāreti purime yathāsukhaṃ paribhogatthāya katakatike vihāre. Pariveṇāni katvā jaggantīti yattha arakkhiyamāne phalāphalāni, rukkhā ca vinassanti, tādisaṃ ṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, tattha saṅghassa katikā na pavattīti adhippāyo. Ye pana rukkhā bījāni ropetvā ādito paṭṭhāya paṭijaggitā, tepi dasamabhāgaṃ datvā ropakeheva paribhuñjitabbā. Tehīti jaggakehi.

คำว่า "ของพวกนั้น" คือของต้นไม้. สงฆ์เป็นเจ้าของ นี้คือความเชื่อมโยง. คำว่า "ในวิหารก่อน" คือในวิหารที่ได้ทำกติกาไว้ก่อนเพื่อการบริโภคตามสบาย. คำว่า "ทำปริเวณแล้วบำรุงรักษา" หมายถึงสถานที่ที่หากไม่ดูแลรักษา ผลไม้และต้นไม้จะเสียหาย ในสถานที่เช่นนั้น กติกาของสงฆ์ไม่เป็นไป นี้คือความหมาย. ส่วนต้นไม้ที่ปลูกเมล็ดพันธุ์และบำรุงรักษามาตั้งแต่ต้น ต้นไม้เหล่านั้นก็พึงบริโภคได้โดยผู้ปลูกเท่านั้น โดยให้ส่วนสิบ. คำว่า "โดยพวกนั้น" คือโดยผู้บำรุงรักษา.

Tatthāti tasmiṃ vihāre. Mūleti ādikāle, pubbeti attho. Dīghā katikāti aparicchinnakālā yathāsukhaṃ paribhogatthāya katikā. Nikkukkuccenāti ‘‘abhājitamida’’nti kukkuccaṃ akatvāti attho. Khiyyanamattamevetanti tena khiyyanena bahuṃ khādantānaṃ doso natthi attano paribhogappamāṇasseva gahitattā, khiyyantepi attano pahonakaṃ gahetvā khāditabbanti adhippāyo.

คำว่า "ในที่นั้น" คือในวิหารนั้น. คำว่า "มูล" คือในกาลแรก หรือในเบื้องต้น นี้คือความหมาย. คำว่า "กติกาอันยาวนาน" คือกติกาที่ไม่มีกำหนดเวลา เพื่อการบริโภคตามสบาย. คำว่า "โดยไม่มีความรังเกียจ" หมายความว่า ไม่ทำความรังเกียจว่า "ผลไม้นี้ยังไม่ได้แบ่ง". คำว่า "เป็นเพียงการตำหนิเท่านั้น" หมายความว่า การตำหนินั้นไม่มีโทษแก่ผู้บริโภคมาก เพราะได้ถือเอาเพียงพอแก่การบริโภคของตนเท่านั้น. แม้ผู้ตำหนิก็พึงถือเอาสิ่งที่พอแก่ตนแล้วบริโภค นี้คือความหมาย.

Gaṇhathāti na vattabbāti tathāvutte teneva bhikkhunā dinnaṃ viya maññeyyuṃ, taṃ nissāya micchājīvasambhavo hotīti vuttaṃ. Tenāha ‘‘anuvicaritvā’’tiādi. Upaḍḍhabhāgoti ekabhikkhuno paṭivīsato upaḍḍhabhāgo. Dentena ca ‘‘ettakaṃ dātuṃ saṅgho anuññāsī’’ti evaṃ attānaṃ parimocetvā yathā te saṅghe eva pasīdanti, evaṃ vatvā dātabbaṃ.

คำว่า "ไม่ควรกล่าวว่า 'จงถือเอา'" เพราะหากกล่าวเช่นนั้น พวกเขาจะสำคัญว่าภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ให้เอง และอาศัยคำนั้น การเลี้ยงชีพผิดก็จะเกิดขึ้น ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวไว้. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "อนุวิจริตวา" เป็นต้น. คำว่า "ส่วนครึ่ง" คือส่วนครึ่งจากส่วนของภิกษุรูปหนึ่ง. และภิกษุผู้ให้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "สงฆ์อนุญาตให้ถวายเท่านี้" เพื่อปลดเปลื้องตนเอง และเพื่อให้ทายกเหล่านั้นเลื่อมใสในสงฆ์เท่านั้น พึงกล่าวอย่างนั้นแล้วถวาย.

Apaccāsīsantenāti gilānagamikissarādīnaṃ anuññātapuggalānampi attano santakaṃ dentena apaccāsīsanteneva dātabbaṃ, ananuññātapuggalānaṃ pana apaccāsīsantenāpi dātuṃ na vaṭṭatīti. Saṅghikameva yathākatitāya dāpetabbaṃ. Attano santakampi paccayadāyakādī sayameva vissāsena gaṇhanti, na vāretabbā, laddhakappiyanti tuṇhī bhavitabbaṃ. Pubbe vuttamevāti ‘‘kuddho hi so rukkhepi chindeyyā’’tiādinā tuṇhībhāve kāraṇaṃ pubbe vuttameva. Tehi kataanatthābhāvepi kāruññena tuṇhī bhavituṃ vaṭṭati, ‘‘gaṇhathā’’tiādi pana vattuṃ na vaṭṭati.

คำว่า "โดยไม่หวังลาภ" หมายความว่า ภิกษุผู้ถวายของของตนแก่บุคคลที่ได้รับอนุญาต เช่น ภิกษุอาพาธ ภิกษุผู้เดินทาง หรือผู้มีอำนาจ เป็นต้น พึงถวายโดยไม่หวังลาภเท่านั้น. ส่วนบุคคลที่ไม่ได้รับอนุญาต ไม่ควรถวายแม้โดยไม่หวังลาภ พึงจำไว้ดังนี้. พึงให้ถวายของสงฆ์ตามกติกาที่ทำไว้. แม้ผลไม้ที่เป็นของตน หากทายกเป็นต้นถือเอาไปเองด้วยความคุ้นเคย ก็ไม่พึงห้าม พึงนิ่งเสียว่า "ได้ของที่ควรแล้ว". คำว่า "ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น" คือเหตุแห่งการนิ่งเฉยได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นด้วยคำว่า "เพราะหากเขาโกรธ เขาอาจจะตัดต้นไม้ก็ได้" เป็นต้น. แม้ว่าพวกเขาจะไม่ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ก็ควรนิ่งเฉยด้วยความเมตตา แต่ไม่ควรกล่าวคำว่า "จงถือเอา" เป็นต้น.

Garubhaṇḍattā…pe… na dātabbanti jīvarukkhānaṃ ārāmaṭṭhānīyattā, dārūnañca gehasambhārānupagatattā ‘‘sabbaṃ tvameva gaṇhā’’ti dātuṃ na vaṭṭatīti vuttaṃ. Akatāvāsaṃ vā katvāti pubbe avijjamānaṃ senāsanaṃ katvā jaggitakāle phalavāre sampatte.

คำว่า "เพราะเป็นครุภัณฑ์...ไม่ควรให้" ได้กล่าวไว้เพราะต้นไม้ที่ยังมีชีวิตเป็นที่ตั้งของอาราม และเพราะไม้ที่เข้าถึงความเป็นเครื่องประกอบบ้านเรือน จึงไม่ควรให้โดยกล่าวว่า "จงเอาไปทั้งหมด". คำว่า "หรือทำอาวาสที่ยังไม่ได้ทำ" คือทำเสนาสนะที่ยังไม่มีอยู่ก่อน ในเวลาที่บำรุงรักษาเมื่อถึงคราวผลไม้.

Apalokanakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอปลอกนกรรมกถา จบแล้ว.

Atthavasavaggādivaṇṇanā

การอธิบายอรรถวสวรรคเป็นต้น.

498. Vipākadukkhasaṅkhātānaṃ [Pg.320] samparāyikaverānanti ettha pāṇātipātādiverena nibbattattā, verappattiyā hetuttā ca ‘‘vipākadukkhavedanā’’ti vuttā. Pāṇātipātādipañcaveravinimuttānampi akusalānaṃ verehi saha ekato saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘dasaakusalakammapathappabhedāna’’nti puna vuttaṃ.

๔๙๘. ในบทว่า "เวรทั้งหลายอันเป็นไปในสัมปรายภพที่นับว่าเป็นทุกข์อันเป็นวิบาก" นั้น ได้กล่าวว่า "ทุกขเวทนาอันเป็นวิบาก" เพราะเกิดขึ้นจากเวรมีปาณาติบาตเป็นต้น และเพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดเวร. เพื่อสงเคราะห์อกุศลกรรมที่พ้นจากเวร ๕ มีปาณาติบาตเป็นต้น เข้ากับเวรทั้งหลาย จึงกล่าวซ้ำอีกว่า "อกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ".

499-500. Taṃ kammanti tajjanīyādikammameva, sattā āpattikkhandhā paññattaṃ nāmāti sambandho. Antarā kenaci apaññatte sikkhāpadeti imasmiṃ kappe ādito paṭṭhāya yāva amhākaṃ bhagavato abhisambodhi, tāva antarākāle kakusandhādiṃ ṭhapetvā kenaci apaññatte sikkhāpadeti attho. Vinītakathā sikkhāpadanti vinītavatthūni eva. Tāni hi taṃtaṃsikkhākoṭṭhāsānaṃ pakāsanato ‘‘sikkhāpada’’nti ca āpattianāpattīnaṃ anupaññāpanato ‘‘anupaññatta’’nti ca vuccanti.

๔๙๙-๕๐๐. คำว่า "กรรมนั้น" คือกรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้นเท่านั้น. อาบัติ ๗ กองชื่อว่าบัญญัติ นี้คือความเชื่อมโยง. คำว่า "ในสิกขาบทที่ไม่มีใครบัญญัติไว้ในระหว่าง" หมายความว่า ในกัปนี้ ตั้งแต่ต้นมาจนถึงการตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ในระหว่างกาลนั้น เว้นพระพุทธเจ้ากุกกุสันธะเป็นต้น ไม่มีใครบัญญัติสิกขาบทไว้ นี้คือความหมาย. คำว่า "วินีตกถา สิกขาบท" คือวินีตวัตถุเท่านั้น. เพราะวินีตวัตถุเหล่านั้นแสดงส่วนแห่งสิกขาบทนั้นๆ จึงเรียกว่า "สิกขาบท" และเพราะให้รู้แจ้งอาบัติและอนาบัติซ้ำๆ จึงเรียกว่า "อนุบัญญัติ".

Atthavasavaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอรรถวสวรรคเป็นต้น จบแล้ว.

Saṅgahavaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการอธิบายสังคหวรรค จบแล้ว.

Iti mahāvaggo, paññattivaggo, saṅgahavaggoti tīhi mahāvaggehi paṭimaṇḍito parivāroti veditabbo.

พึงทราบว่า คัมภีร์ปริวารประดับด้วยมหาวรรค ๓ คือ มหาวรรค ปัญญัตติวรรค และสังคหวรรค.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

ด้วยลำดับนี้ ในวิมติวิโนทนีฎีกา อันเป็นคำอธิบายอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา.

Parivāravaṇṇanānayo niṭṭhito.

นัยแห่งการอธิบายปริวาร จบแล้ว.

Nigamanakathāvaṇṇanā

การอธิบายนิคมนกถา.

Avasānagāthāsu [Pg.321] ubhatovibhaṅga-khandhaka-parivārehi vibhattattā vibhāgapaṭidesanā yasmiṃ vinayapiṭake. So ubhatovibhaṅga-khandhaka-parivāravibhattadesano āhāti yojanā. Tassāti vinayapiṭakassa.

ในคาถาสุดท้าย พระวินัยปิฎกใดมีการแสดงธรรมที่จำแนกด้วยอุภโตวิภังค์ ขันธกะ และปริวาร เพราะฉะนั้น พระวินัยนั้นจึงชื่อว่า "อุภโตวิภังค์ขันธกะปริวารวิภัตตเทสนา" (มีการแสดงธรรมที่จำแนกด้วยอุภโตวิภังค์ ขันธกะ และปริวาร) พระองค์ทรงแสดงพระวินัยนั้น นี้คือการประกอบความ. คำว่า "ของพระวินัยปิฎกนั้น" คือของพระวินัยปิฎก.

Satthu mahābodhīti dakkhiṇasākhaṃ sandhāya vadati. Yaṃ padhānagharaṃ nāma pariveṇaṃ, tattha cārupākārena sañcitaṃ parikkhittaṃ yaṃ pāsādaṃ kārayi, tatra tasmiṃ mahānigamasāmino pāsāde vasatāti yojetabbā.

คำว่า "มหาโพธิของพระศาสดา" หมายถึงกิ่งโพธิ์ด้านทิศใต้. พึงประกอบความว่า "ประทับอยู่ในปราสาทนั้นของพระเจ้ามหานิคมสามิ ซึ่งพระองค์ทรงให้สร้างขึ้นในปริเวณชื่อปธานฆระ อันล้อมรอบด้วยกำแพงอันงดงาม".

Buddhasiriṃ uddisitvā nissāya, tassa vā ajjhesanampi paṭicca yā iddhā paripuṇṇavinicchayatāya samiddhā vinayasaṃvaṇṇanā āraddhāti yojanā.

พึงประกอบความว่า "อรรถกถาพระวินัยใดที่รุ่งเรืองและสำเร็จแล้ว เพราะมีความวินิจฉัยอันบริบูรณ์ ได้เริ่มขึ้นแล้ว โดยอุทิศถึงและอาศัยพระพุทธสิริเถระ หรือเพราะอาศัยการอาราธนาของพระพุทธสิริเถระนั้นด้วย".

Sirinivāsassāti siriyā nivāsanaṭṭhānabhūtassa siripālanāmakassa rañño. Jayasaṃvacchareti vijayayutte saṃvacchare. Āraddhakāladassanatthaṃ puna ‘‘jayasaṃvacchare ayaṃ āraddhā’’ti vuttaṃ.

คำว่า สิรินิวาสัสสะ หมายถึงพระราชาพระนามว่าสิริปาละ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งสิริ (ความเจริญ) คำว่า ชยสังวัจฉเร หมายถึงในปีที่ประกอบด้วยชัยชนะ เพื่อแสดงกาลที่เริ่มทำ จึงกล่าวอีกว่า 'คัมภีร์นี้เริ่มทำในปีแห่งชัยชนะ'

Kāle vassanti yuttakāle vassanasīlo. Devoti megho.

คำว่า กาเล วัสสันติ หมายถึงผู้มีปกติฝนตกในกาลอันสมควร คำว่า เทโว หมายถึงเมฆ

Nigamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความแห่งนิคมกถา จบแล้ว

Nigamanakathā

นิคมกถา

Ettāvatā [Pg.322] ca āraddhā, vinayaṭṭhakathāya yā;

Vaṇṇanā nātivitthiṇṇā, paripuṇṇavinicchayā.

และการพรรณนาความแห่งวินัยอรรถกถาใด ที่เริ่มไว้แล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ เป็นการพรรณนาที่ไม่กว้างขวางเกินไป มีการวินิจฉัยอันบริบูรณ์

Paññāsabhāṇavārāya, tantiyā parimāṇato;

Samijjhaniṭṭhiparamā, yā vimativinodanī.

คัมภีร์วิมติวิโนทนีใด โดยประมาณมี ๕๐ ภาณวารตามลำดับ มีความสำเร็จเสร็จสิ้นเป็นที่สุด

Anantarāyena katā, ayaṃ niṭṭhamupāgatā;

Yaṃ taṃ niṭṭhaṃ tathā sabbe, pāṇino samanorathā.

คัมภีร์นี้ที่ทำแล้วโดยไม่มีอันตราย ได้ถึงความสำเร็จแล้ว คัมภีร์นั้นถึงความสำเร็จฉันใด ขอความปรารถนาแห่งใจของสัตว์ทั้งหลายทั้งปวง จงถึงความสำเร็จฉันนั้นเถิด

Therehi vinayaññūhi, sucisallekhavuttihi;

Avissatthātivitthiṇṇa-ganthabhīrū hipatthitaṃ.

อันเป็นที่ปรารถนาของพระเถระทั้งหลาย ผู้รู้พระวินัย ผู้มีปกติประพฤติขัดเกลากิเลสอันหมดจด ผู้ไม่กล้าหาญและเกรงกลัวต่อคัมภีร์ที่กว้างขวางเกินไป

Karontena mayā evaṃ, vinayaatthavaṇṇanaṃ;

Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tena, patvā sambodhimuttamaṃ.

กุศลใดที่ข้าพเจ้าผู้กระทำคำพรรณนาความแห่งพระวินัยอยู่อย่างนี้ได้บรรลุแล้ว ด้วยกุศลนั้น ข้าพเจ้าบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว

Vinayatthaṃ pakāsetvā, yo sopāyena lakkhaṇaṃ;

Sopāyaṃ vimaticcheda-ñāṇacakkhupadāyakaṃ.

แสดงเนื้อความแห่งพระวินัย พร้อมทั้งลักษณะและอุบาย และให้ดวงตาคือญาณอันตัดความสงสัยได้พร้อมกับอุบาย

Viraddhatthavipallāsa-ganthavitthārahāniyā;

Visuddhiṃ pāpayissāmi, satte saṃsāradukkhato.

เพื่อละความผิดพลาดแห่งเนื้อความ ความวิปลาสแห่งเนื้อความ ความเป็นปมเงื่อนแห่งคัมภีร์ และความกว้างขวางเกินไป ข้าพเจ้าจักยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงความบริสุทธิ์จากทุกข์ในสังสารวัฏ

Lokiyehi ca bhogehi, guṇehi nikhilā pajā;

Sabbehi sahitā hontu, ratā sambuddhasāsaneti.

ขอหมู่สัตว์ทั้งปวงจงประกอบด้วยโลกิยโภคะและคุณธรรมทั้งปวง และขอจงยินดีในพระพุทธศาสนา

Vimativinodanīṭīkā niṭṭhitā.

คัมภีร์วิมติวิโนทนีฎีกา จบแล้ว