นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

วินยปิฏเก

විනය පිටකයෙහි

ปริวาร-อฏฺฐกถา

පරිවාර අටුවාව

โสฬสมหาวาโร

සොළස මහා වාරය

ปญฺญตฺติวารวณฺณนา

පඤ්ඤත්ති වාර වර්ණනාව

วิสุทฺธปริวารสฺส[Pg.137], ปริวาโรติ สาสเน;

ธมฺมกฺขนฺธสรีรสฺส, ขนฺธกานํ อนนฺตรา.

කෙලෙසුන්ගෙන් අතිශයින් පිරිසිදු වූ රහතන් වහන්සේලා පිරිවර කොට ඇත්තා වූ ද, සීලක්ඛන්ධාදී ධර්ම ස්කන්ධයන් ශරීර කොට ඇත්තා වූ ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඛන්ධකයන්ට (මහාවග්ග හා චූළවග්ග) පසුව (මෙම පරිවාරය පැමිණේ).

สงฺคหํ โย สมารุฬฺโห, ตสฺส ปุพฺพาคตํ นยํ;

หิตฺวา ทานิ กริสฺสามิ, อนุตฺตานตฺถวณฺณนํ.

යම් විනයක් (පරිවාර පාලිය) සංගායනාවට ඇතුළත් වී ද, ඒ විනයෙහි පූර්වයෙහි වූ උභතෝ විභංග හා ඛන්ධකයන්හි පැමිණි විවරණයන් හැර දමා, දැන් මම අප්‍රකට අර්ථයන් විවරණය කරමින් අටුවාවක් සිදු කරමි.

๑. ตตฺถ ยํ เตน ภควตา…เป… ปญฺญตฺตนฺติ อาทินยปฺปวตฺตาย ตาว ปุจฺฉาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – โย โส ภควา สาสนสฺส จิรฏฺฐิติกตฺถํ ธมฺมเสนาปตินา สทฺธมฺมคารวพหุมานเวคสมุสฺสิตํ อญฺชลึ สิรสฺมึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ยาจิโต ทส อตฺถวเส ปฏิจฺจ วินยปญฺญตฺตึ ปญฺญเปสิ, เตน ภควตา ตสฺส ตสฺส สิกฺขาปทสฺส ปญฺญตฺติกาลํ ชานตา, ตสฺสา ตสฺสา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา ทส อตฺถวเส ปสฺสตา; อปิจ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา, ตีหิ วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา, สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิ จาปิ รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา จ ปสฺสตา, อตฺตหิตสาธิกาย สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา, อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน ‘‘ยํ ปฐมํ ปาราชิกํ ปญฺญตฺตํ, ตํ กตฺถ ปญฺญตฺตํ, กํ อารพฺภ ปญฺญตฺตํ, กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ, อตฺถิ ตตฺถ ปญฺญตฺติ…เป… เกนาภต’’นฺติ.

1. එහි යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්... යනාදි ක්‍රමයෙන් පවත්වන ලද ප්‍රශ්නයෙහි මෙය සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි – යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාසනයේ චිරස්ථිතිය පිණිස ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් සද්ධර්මය කෙරෙහි ගෞරව සම්මාන සහිතව හිස මත දොහොත් මුදුන් දී කරන ලද ආරාධනාවෙන් දස අර්ථ වසයන් (ප්‍රයෝජන) මුල් කොට ගෙන විනය පညප්ති පැනවූ සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ ශික්ෂා පදයන් පනවන කාලය දන්නා වූ ද, ඒ ඒ ශික්ෂා පද පැනවීමේ දස අර්ථ වසයන් දක්නා වූ ද, එසේම පූර්වේනිවාසානුස්සති ආදි ඤාණයන්ගෙන් දන්නා වූ ද, දිව්‍ය චක්ෂුසින් දක්නා වූ ද, ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හෝ සවැදෑරුම් අභිඤ්ඤාවන්ගෙන් දන්නා වූ ද, සියලු අරමුණු කෙරෙහි බාධාවක් නොමැති සමන්තචක්ඛු (සර්වඥතා ඤාණය) මගින් දක්නා වූ ද, සියලු ධර්මයන් දැනගැනීමට සමත් ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ ද, සියලු සත්ත්වයන්ගේ ඇසට නොපෙනෙන තාප්ප පවුරුවලින් එපිට වූ රූපයන් පවා අතිශයින් පිරිසිදු මාංස චක්ෂුසින් දක්නා වූ ද, තමාගේ යහපත සලසන්නා වූ සමාධිය පදට්ඨාන කොට ඇති පටිවේධ ප්‍රඥාවෙන් (මාර්ග ප්‍රඥාවෙන්) දන්නා වූ ද, අන්‍යයන්ගේ යහපත සලසන්නා වූ කරුණාව පදට්ඨාන කොට ඇති දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා වූ ද, අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් “පළමු පාරාජිකාව කොහි පනවන ලද්දේ ද, කවරෙකු අරභයා පනවන ලද්දේ ද, කිනම් කරුණක් නිසා පනවන ලද්දේ ද, එහි පညප්තියක් ඇද්ද... පරපුරෙන් ගෙන ආවේ කවරෙක් ද” යනාදි වශයෙන් විමසන ලද ප්‍රශ්නයයි. මෙය එහි කෙටි අර්ථයයි.

๒. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน [Pg.138] ปน ‘‘ยํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปฐมํ ปาราชิก’’นฺติ อิทํ เกวลํ ปุจฺฉาย อาคตสฺส อาทิปทสฺส ปจฺจุทฺธรณมตฺตเมว, ‘‘กตฺถ ปญฺญตฺตนฺติ เวสาลิยา ปญฺญตฺตํ; กํ อารพฺภาติ สุทินฺนํ กลนฺทปุตฺตํ อารพฺภา’’ติ เอวมาทินา ปน นเยน ปุนปิ เอตฺถ เอเกกํ ปทํ ปุจฺฉิตฺวาว วิสฺสชฺชิตํ. เอกา ปญฺญตฺตีติ ‘‘โย ปน ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย ปาราชิโก โหติ อสํวาโส’’ติ อยํ เอกา ปญฺญตฺติ. ทฺเว อนุปญฺญตฺติโยติ ‘‘อนฺตมโส ติรจฺฉานคตายปี’’ติ จ, ‘‘สิกฺขํ อปจฺจกฺขายา’’ติ จ มกฺกฏิวชฺชิปุตฺตกวตฺถูนํ วเสน วุตฺตา – อิมา ทฺเว อนุปญฺญตฺติโย. เอตฺตาวตา ‘‘อตฺถิ ตตฺถ ปญฺญตฺติ อนุปญฺญตฺติ อนุปฺปนฺนปญฺญตฺตี’’ติ อิมิสฺสา ปุจฺฉาย ทฺเว โกฏฺฐาสา วิสฺสชฺชิตา โหนฺติ. ตติยํ วิสฺสชฺเชตุํ ปน ‘‘อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติ ตสฺมึ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. อยญฺหิ อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติ นาม อนุปฺปนฺเน โทเส ปญฺญตฺตา; สา อฏฺฐครุธมฺมวเสน ภิกฺขุนีนํเยว อาคตา, อญฺญตฺร นตฺถิ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติ ตสฺมึ นตฺถี’’ติ. สพฺพตฺถปญฺญตฺตีติ มชฺฌิมเทเส เจว ปจฺจนฺติมชนปเทสุ จ สพฺพตฺถปญฺญตฺติ. วินยธรปญฺจเมน คเณน ‘‘อุปสมฺปทา, คุณงฺคุณูปาหนา, ธุวนหานํ, จมฺมตฺถรณ’’นฺติ อิมานิ หิ จตฺตาริ สิกฺขาปทานิ มชฺฌิมเทเสเยว ปญฺญตฺติ. เอตฺเถว เอเตหิ อาปตฺติ โหติ, น ปจฺจนฺติมชนปเทสุ. เสสานิ สพฺพาเนว สพฺพตฺถปญฺญตฺติ นาม.

2. ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදී “යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන්නා වූ... සම්මා සම්බුද්ධ වූ... පළමු පාරාජිකාව” යන මෙම වචනය ප්‍රශ්නයේ ඇතුළත් මුල් පද නැවත උපුටා දැක්වීමක් පමණි. “කොහි පනවන ලද්දේ ද යත්, විසාලා මහනුවර දී පනවන ලද්දේ ය; කවරෙකු අරභයා ද යත්, කලන්දක පුත්‍ර සුදින්න අරභයා ය” යන ක්‍රමයෙන් නැවතත් මෙහි එක එක පදය විමසා පිළිතුරු දෙන ලදී. “එක් පညප්තියක්” යනු “යම් මහණෙක් මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේ නම්, හෙතෙම පාරාජිකා වූයේ අසංවාසික වෙයි” යන මෙම එකම මූල පညප්තියයි. “අනුපညප්ති දෙකක්” යනු “අන්තම වශයෙන් තිරිසන් සතෙකු කෙරෙහි වුව ද” යන්න සහ “ශික්ෂාව අත්නොහැර” යන්නයි. මේවා මක්කටී (වඳුරු) වස්තුව හා වජ්ජිපුත්තක වස්තුව නිසා වදාරන ලද අනුපညප්ති දෙකයි. මෙපමණකින් “එහි පညප්තියක්, අනුපညප්තියක්, අනුප්පන්න පညප්තියක් ඇද්ද” යන ප්‍රශ්නයේ කොටස් දෙකකට පිළිතුරු දෙන ලදී. තුන්වන කොටසට පිළිතුරු දීම පිණිස “අනුප්පන්න පညප්තියක් එහි නැත” යි පවසන ලදී. සැබවින්ම මෙම අනුප්පන්න පညප්තිය නම් වරදක් හටගැනීමට පෙර පනවන ලද්දකි; එය අට ගරුධර්මයන් වශයෙන් මෙහෙණින් වහන්සේලා උදෙසාම පැමිණි අතර අන් තැනක නැත. එබැවින් “අනුප්පන්න පညප්තියක් එහි නැත” යි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසූහ. “සබ්බත්ථ පညප්ති” යනු මධ්‍ය දේශයෙහි මෙන්ම ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල ද යන සෑම තැනකම පනවන ලද පညප්තියයි. විනයධරයන් පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් ගණයකින් උපසම්පදාව සිදු කිරීම, අතුළ මහත් පාවහන් පැලඳීම, නිරන්තරයෙන් ස්නානය කිරීම, සම් ඇතිරිලි භාවිතය යන මෙම ශික්ෂා පද සතර මධ්‍ය දේශයෙහිම පනවන ලද්දකි. මෙහිම මේවා නිසා ඇවැත් වේ, ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල ඇවැත් සිදු නොවේ. ඉතිරි සියලු ශික්ෂා පද “සබ්බත්ථ පညප්ති” නම් වේ.

สาธารณปญฺญตฺตีติ ภิกฺขูนญฺเจว ภิกฺขุนีนญฺจ สาธารณปญฺญตฺติ; สุทฺธภิกฺขูนเมว หิ สุทฺธภิกฺขุนีนํ วา ปญฺญตฺตํ สิกฺขาปทํ อสาธารณปญฺญตฺติ นาม โหติ. อิทํ ปน ภิกฺขุํ อารพฺภ อุปฺปนฺเน วตฺถุสฺมึ ‘‘ยา ปน ภิกฺขุนี ฉนฺทโส เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, อนฺตมโส ติรจฺฉานคเตนปิ ปาราชิกา โหติ อสํวาสา’’ติ ภิกฺขุนีนมฺปิ ปญฺญตฺตํ, วินีตกถามตฺตเมว หิ ตาสํ นตฺถิ, สิกฺขาปทํ ปน อตฺถิ, เตน วุตฺตํ ‘‘สาธารณปญฺญตฺตี’’ติ. อุภโตปญฺญตฺติยมฺปิ เอเสว นโย. พฺยญฺชนมตฺตเมว หิ เอตฺถ นานํ, ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนมฺปิ สาธารณตฺตา สาธารณปญฺญตฺติ, อุภินฺนมฺปิ ปญฺญตฺตตฺตา อุภโตปญฺญตฺตีติ. อตฺเถ ปน เภโท นตฺถิ.

“සාධාරණ පညප්ති” යනු භික්ෂූන්ට හා භික්ෂුණීන්ට යන දෙපිරිසටම පොදු වූ පညප්තියයි. භික්ෂූන්ට පමණක් හෝ භික්ෂුණීන්ට පමණක් පනවන ලද ශික්ෂා පදය “අසාධාරණ පညප්ති” නම් වේ. මෙම පළමු පාරාජිකා ශික්ෂා පදය භික්ෂුවක් අරභයා වස්තුවක් උපන් කල්හි පනවන ලද මුත්, “යම් භික්ෂුණියක් කැමැත්තෙන් මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේ නම්, අන්තම වශයෙන් තිරිසන් සතෙකු කෙරෙහි වුව ද පාරාජිකා වූවා අසංවාසික වෙයි” යනුවෙන් භික්ෂුණීන් උදෙසා ද පනවන ලදී. සැබවින්ම ඔවුන් උදෙසා විනීත වස්තු කථා පමණක් නොමැති වුව ද ශික්ෂා පදය පවතී. එබැවින් “සාධාරණ පညප්තිය” යි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසූහ. “උභතෝ පညප්තියෙහි” ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි අකුරු (වචන) මාත්‍රයෙහි පමණක් වෙනසක් ඇත; භික්ෂු භික්ෂුණී දෙපිරිසටම පොදු බැවින් සාධාරණ පညප්ති නම් වන අතර, දෙපිරිස උදෙසාම පනවන ලද බැවින් උභතෝ පညප්ති නම් වේ. අර්ථයෙහි වෙනසක් නැත.

นิทาโนคธนฺติ ‘‘ยสฺส สิยา อาปตฺติ โส อาวิกเรยฺยา’’ติ เอตฺถ สพฺพาปตฺตีนํ อนุปวิฏฺฐตฺตา นิทาโนคธํ; นิทาเน อนุปวิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ทุติเยน อุทฺเทเสนาติ นิทาโนคธํ นิทานปริยาปนฺนมฺปิ สมานํ ‘‘ตตฺริเม จตฺตาโร [Pg.139] ปาราชิกา ธมฺมา’’ติอาทินา ทุติเยเนว อุทฺเทเสน อุทฺเทสํ อาคจฺฉติ. จตุนฺนํ วิปตฺตีนนฺติ สีลวิปตฺติอาทีนํ. ปฐมา หิ ทฺเว อาปตฺติกฺขนฺธา สีลวิปตฺติ นาม, อวเสสา ปญฺจ อาจารวิปตฺติ นาม. มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิ จ ทิฏฺฐิวิปตฺติ นาม, อาชีวเหตุ ปญฺญตฺตานิ ฉ สิกฺขาปทานิ อาชีววิปตฺติ นาม. อิติ อิมาสํ จตุนฺนํ วิปตฺตีนํ อิทํ ปาราชิกํ สีลวิปตฺติ นาม โหติ.

“නිදානෝගධ” යනු “යමෙකුට ඇවැතක් ඇත්නම් ඔහු එය හෙළි කෙරේවා” යන මෙහි සියලු ඇවැත් ඇතුළත් වන බැවින් නිදානයෙහි (ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙහි) ඇතුළත් වූයේ යන්නයි. නිදානයට ඇතුළත් වූ අර්ථයයි. “දෙවන උද්දේසය” යනු නිදානයට ඇතුළත් වුව ද, “එහි මේ පාරාජිකා ධර්ම සතරකි” යනාදි වශයෙන් දෙවන උද්දේසයෙන්ම උද්දේසයට (පාරාජිකා උද්දේසයට) පැමිණේ. “විපත්ති සතර” යනු සීල විපත්තිය ආදියයි. සැබවින්ම පළමු ඇවැත් ස්කන්ධ දෙක (පාරාජිකා හා සංඝාදිසේස) සීල විපත්ති නම් වේ. ඉතිරි ඇවැත් ස්කන්ධ පහ ආචාර විපත්ති නම් වේ. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හා අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටිය දිට්ඨි විපත්ති නම් වේ. ජීවිකාව හේතු කොට ගෙන පනවන ලද ශික්ෂා පද හය ආජීව විපත්ති නම් වේ. මෙසේ මෙම විපත්ති සතර අතරින් මෙම පාරාජිකාව සීල විපත්ති නම් වේ.

เอเกน สมุฏฺฐาเนนาติ ทฺวงฺคิเกน เอเกน สมุฏฺฐาเนน. เอตฺถ หิ จิตฺตํ องฺคํ โหติ, กาเยน ปน อาปตฺตึ อาปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘กายโต จ จิตฺตโต จ สมุฏฺฐาตี’’ติ. ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมตีติ ‘‘อาปนฺโนสี’’ติ สมฺมุขา ปุจฺฉิยมาโน ‘‘อาม อาปนฺโนมฺหี’’ติ ปฏิชานาติ, ตาวเทว ภณฺฑนกลหวิคฺคหา วูปสนฺตา โหนฺติ, สกฺกา จ โหติ ตํ ปุคฺคลํ อปเนตฺวา อุโปสโถ วา ปวารณา วา กาตุํ. อิติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จาติ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ, น จ ตปฺปจฺจยา โกจิ อุปทฺทโว โหติ. ยํ ปน อุปริ ปญฺญตฺติวคฺเค ‘‘น กตเมน สมเถน สมฺมตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ สมถํ โอตาเรตฺวา อนาปตฺติ กาตุํ น สกฺกาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ.

“එක් සමුට්ඨානයකින්” යනු අංග දෙකකින් යුත් එක් සමුට්ඨානයකිනි. මෙහි සිත එක් අංගයක් වේ, නමුත් කය මගින් ඇවැතට පැමිණෙයි. එබැවින් “කයින් හා සිතින් සමුට්ඨාන වේ” යයි පවසන ලදී. “සමථ දෙකකින් සන්සිඳේ” යනු “ඔබ ඇවැතට පැමිණියෙහි ද?” යනුවෙන් ඉදිරියේ විමසන ලදුව, “එසේය, මම ඇවැතට පැමිණියෙමි” යි පිළිගනී ද, ඒ කෙණෙහිම කලහ විවාද සන්සිඳෙයි. ඒ පුද්ගලයා ඉවත් කොට උපෝසථය හෝ පවාරණය කිරීමට හැකි වෙයි. මෙසේ සම්මුඛා විනය හා පටිඤ්ඤාතකරණය යන සමථ දෙකෙන් සන්සිඳේ, එය හේතුවෙන් කිසිදු උපද්‍රවයක් සිදු නොවේ. මතු පညප්ති වර්ගයෙහි “කවර සමථයකින්වත් නොසන්සිඳේ” යයි වදාරන ලද යමක් ඇත් ද, එය සමථයකට බස්වා අනාපත්තියක් (ඇවැත් නොවන බවක්) කිරීමට නොහැකි බව යන මෙම අර්ථය අරභයා පවසන ලදී.

ปญฺญตฺติ วินโยติ ‘‘โย ปน ภิกฺขู’’ติอาทินา นเยน วุตฺตมาติกา ปญฺญตฺติ วินโยติ อตฺโถ. วิภตฺตีติ ปทภาชนํ วุจฺจติ; วิภตฺตีติ หิ วิภงฺคสฺเสเวตํ นามํ. อสํวโรติ วีติกฺกโม. สํวโรติ อวีติกฺกโม. เยสํ วตฺตตีติ เยสํ วินยปิฏกญฺจ อฏฺฐกถา จ สพฺพา ปคุณาติ อตฺโถ. เต ธาเรนฺตีติ เต เอตํ ปฐมปาราชิกํ ปาฬิโต จ อตฺถโต จ ธาเรนฺติ; น หิ สกฺกา สพฺพํ วินยปิฏกํ อชานนฺเตน เอตสฺส อตฺโถ ชานิตุนฺติ. เกนาภตนฺติ อิทํ ปฐมปาราชิกํ ปาฬิวเสน จ อตฺถวเสน จ ยาว อชฺชตนกาลํ เกน อานีตนฺติ. ปรมฺปราภตนฺติ ปรมฺปราย อานีตํ.

“පඤ්ඤත්ති විනය” යන පදයේ අර්ථය නම්, “යම් භික්ෂුවක් වනාහි (යෝ පන භික්ඛූ)” යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාලා වූ මාතිකා පඤ්ඤත්තිය හෙවත් පනවන ලද ශික්ෂාපදයම විනය වන බවයි. පද බෙදා දැක්වීම හෙවත් පදභාජනිය “විභත්ති” යනුවෙන් හැඳින්වේ; මන්ද යත් විභත්ති යනු විභංගයටම හෝ පදභාජනියටම නමකි. “අසංවර” යනු ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාමයි. “සංවර” යනු ඉක්මවා නොයාමයි. “යමෙකු තුළ පවතීද (යෙසං වත්තති)” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, යම් පුද්ගලයන් තුළ මුළු මහත් විනය පිටකය සහ අටුවාවන් මැනවින් පුහුණු වී පවතීද යන්නයි. “ඔවුහු දරන්නාහුය (තේ ධාරෙන්ති)” යනු එම පුද්ගලයන් මෙම පළමු පාරාජිකාව පාලි වශයෙන් මෙන්ම අර්ථ වශයෙන් ද දරා සිටින බවයි; මන්ද යත් මුළු විනය පිටකයම නොදන්නා අයෙකුට මෙහි නියම අර්ථය දැනගත නොහැකි බැවිනි. “කවරෙකු විසින් ගෙන එන ලද්දේද (කේනාභතං)” යනු මෙම පළමු පාරාජිකාව පාලි ක්‍රමයෙන් සහ අර්ථ ක්‍රමයෙන් අද දක්වාම කවරෙකු විසින් ගෙන එන ලද්දේද යන්නයි. “පරම්පරාවෙන් ගෙන එන ලද්දේය (පරම්පරාභතං)” යනු ගුරු-සිසු පරම්පරාවෙන් ගෙන එන ලද බවයි.

๓. อิทานิ ยาย ปรมฺปราย อานีตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปาลิ ทาสโก เจวา’’ติอาทินา นเยน โปราณเกหิ มหาเถเรหิ คาถาโย ฐปิตา[Pg.140]. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ นิทานวณฺณนายเมว วุตฺตํ. อิมินา นเยน ทุติยปาราชิกาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชเนสุปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ.

3. දැන්, යම් පරම්පරාවකින් මෙය ගෙන එන ලද්දේ ද, එම පරම්පරාව දැක්වීම සඳහා “උපාලි දාසකෝ චේවා” යනාදී ක්‍රමයෙන් පුරාණ මහා තෙරණුවරුන් විසින් ගාථාවන් තබන ලදී. එහි ලා කිවයුතු යමක් වේද, එය නිදාන වර්ණනාවෙහිම මා විසින් පවසන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන්ම දෙවන පාරාජිකාව ආදී අනෙකුත් ශික්ෂාපදයන්හි ප්‍රශ්න-විසර්ජනවලදී ද විනිශ්චය දත යුතුය.

มหาวิภงฺเค ปญฺญตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

මහා විභංගයෙහි පඤ්ඤත්ති වාර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

กตาปตฺติวาราทิวณฺณนา

කතාපත්ති වාර ආදී වර්ණනාව

๑๕๗. อิโต ปรํ ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺโต กติ อาปตฺติโย อาปชฺชตี’’ติ อาทิปฺปเภโท กตาปตฺติวาโร, ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตสฺส อาปตฺติโย จตุนฺนํ วิปตฺตีนํ กติ วิปตฺติโย ภชนฺตี’’ติ อาทิปฺปเภโท วิปตฺติวาโร, ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตสฺส อาปตฺติโย สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ กติหิ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ สงฺคหิตา’’ติ อาทิปฺปเภโท สงฺคหวาโร, ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตสฺส อาปตฺติโย ฉนฺนํ อาปตฺติสมุฏฺฐานานํ กติหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐหนฺตี’’ติ อาทิปฺปเภโท สมุฏฺฐานวาโร, ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตสฺส อาปตฺติโย จตุนฺนํ อธิกรณานํ กตมํ อธิกรณ’’นฺติ อาทิปฺปเภโท อธิกรณวาโร, ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตสฺส อาปตฺติโย สตฺตนฺนํ สมถานํ กติหิ สมเถหิ สมฺมนฺตี’’ติ อาทิปฺปเภโท สมถวาโร, ตทนนฺตโร สมุจฺจยวาโร จาติ อิเม สตฺต วารา อุตฺตานตฺถา เอว.

157. මීට පසුව, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නා වූ මහණ තෙමේ ඇවැත් කීයක් ලබන්නේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත කතාපත්ති වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සතර විපත්තීන් අතුරින් කිනම් විපත්තීන්ට අයත් වේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත විපත්ති වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් අතුරින් කිනම් ආපත්තික්ඛන්ධයකට සංග්‍රහ වේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත සංගහ වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සමුට්ඨාන හය අතුරින් කිනම් සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගන්නේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත සමුට්ඨාන වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සතර අධිකරණයන් අතුරින් කිනම් අධිකරණයක් වේද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත අධිකරණ වාරය ද, “මෙවුන්දම් සෙවනය කරන්නාගේ ඇවැත්, සප්ත සමථයන් අතුරින් කිනම් සමථයන්ගෙන් සන්සිඳේ ද” යනාදී ප්‍රභේද සහිත සමථ වාරය ද, ඉන් අනතුරුව එන සමුච්චය වාරය ද යන මෙම සප්ත වාරයන්ම ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

๑๘๘. ตโต ปรํ ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนปจฺจยา ปาราชิกํ กตฺถ ปญฺญตฺต’’นฺติอาทินา นเยน ปุน ปจฺจยวเสน เอโก ปญฺญตฺติวาโร, ตสฺส วเสน ปุริมสทิสา เอว กตาปตฺติวาราทโย สตฺต วาราติ เอวํ อปเรปิ อฏฺฐ วารา วุตฺตา, เตปิ อุตฺตานตฺถา เอว. อิติ อิเม อฏฺฐ, ปุริมา อฏฺฐาติ มหาวิภงฺเค โสฬส วารา ทสฺสิตา. ตโต ปรํ เตเนว นเยน ภิกฺขุนิวิภงฺเคปิ โสฬส วารา อาคตาติ เอวมิเม อุภโตวิภงฺเค ทฺวตฺตึส วารา ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพา. น เหตฺถ กิญฺจิ ปุพฺเพ อวินิจฺฉิตํ นาม อตฺถิ.

188. ඉන් පසුව, “මෙවුන්දම් සෙවනය කිරීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් පාරාජිකාව කොහේ පනවන ලද්දේද” යනාදී ක්‍රමයෙන් නැවත ප්‍රත්‍යය (පච්චය) වශයෙන් එක් පඤ්ඤත්ති වාරයක් ද, ඒ හා සම්බන්ධව පෙර හා සමාන වූ කතාපත්ති වාරය ආදී සප්ත වාරයන් ද වශයෙන් තවත් අට වාරයක් සංගීතිකාරකයන් විසින් වදාරන ලදී. ඒවා ද ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. මෙලෙස මෙම වාර අටත්, පෙර සඳහන් කළ අටත් යනුවෙන් මහා විභංගයෙහි වාර දහසයක් (16) දක්වන ලදී. ඉන් පසුව එම ක්‍රමයෙන්ම භික්ෂුණී විභංගයෙහි ද වාර දහසක් සඳහන් වේ. මෙසේ මෙම උභතෝ විභංගයෙහිම වාර තිස්දෙක (32) පාලි ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි පෙර විනිශ්චය නොකරන ලද අලුත් කිසිවක් නොමැත.

มหาวิภงฺเค จ ภิกฺขุนิวิภงฺเค จ

මහා විභංගයෙහි සහ භික්ෂුණී විභංගයෙහි ද,

โสฬสมหาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

දහසයක් වූ මහා වාරයන්ගේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

สมุฏฺฐานสีสวณฺณนา

සමුට්ඨාන ශීර්ෂ වර්ණනාව

๒๕๗. ตทนนฺตราย [Pg.141] ปน สมุฏฺฐานกถาย อนตฺตา อิติ นิจฺฉยาติ อนตฺตา อิติ นิจฺฉิตา. สภาคธมฺมานนฺติ อนิจฺจาการาทีหิ สภาคานํ สงฺขตธมฺมานํ. นามมตฺตํ น นายตีติ นามมตฺตมฺปิ น ปญฺญายติ. ทุกฺขหานินฺติ ทุกฺขฆาตนํ. ขนฺธกา ยา จ มาติกาติ ขนฺธกา ยา จ มาติกาติ อตฺโถ. อยเมว วา ปาโฐ. สมุฏฺฐานํ นิยโต กตนฺติ สมุฏฺฐานํ นิยโตกตํ นิยตกตํ; นิยตสมุฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. เอเตน ภูตาโรจนโจริวุฏฺฐาปนอนนุญฺญาตสิกฺขาปทตฺตยสฺส สงฺคโห ปจฺเจตพฺโพ. เอตาเนว หิ ตีณิ สิกฺขาปทานิ นิยตสมุฏฺฐานานิ, อญฺเญหิ สทฺธึ อสมฺภินฺนสมุฏฺฐานานิ.

257. ඉන් අනතුරුව එන සමුට්ඨාන කථාවෙහි “අනත්තා ඉති නිච්ඡයා” යනු අනාත්ම වශයෙන් තීරණය කරන ලද බවයි. “සභාගධම්මානං” යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණ ආදියෙන් සමාන වූ සංඛත ධර්මයන්ගේ යන්නයි. “නාමමත්තං න නායති” යනු නාම මාත්‍රයක් පවා ප්‍රකට නොවන බවයි. “දුක්ඛහානිං” යනු දුක් නැති කිරීමයි. “ඛන්ධකා යා ච මාතිකා” යනු ඛන්ධකයන් ද යම් මාතිකාවක් වේ ද එය ද යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් මෙයම පාලි පාඨයයි. “සමුට්ඨානං නියතෝ කතං” යනු නියත කරන ලද හෙවත් ස්ථාවර කරන ලද සමුට්ඨානයයි; නියත සමුට්ඨානය යනු අර්ථයයි. මෙයින් භූතාරෝචන, චෝරිවුට්ඨාපන සහ අනනුඤ්ඤාත යන ශික්ෂාපද තුනෙහි එකතුව දත යුතුය. මන්ද යත් මෙම ශික්ෂාපද තුනම නියත සමුට්ඨාන සහිත වන බැවිනි, එනම් අනෙකුත් ශික්ෂාපද සමඟ මිශ්‍ර නොවූ සමුට්ඨාන මේවාට ඇත.

สมฺเภทํ นิทานญฺจญฺญนฺติ อญฺญมฺปิ สมฺเภทญฺจ นิทานญฺจ. ตตฺถ สมฺเภทวจเนน สมุฏฺฐานสมฺเภทสฺส คหณํ ปจฺเจตพฺพํ, ตานิ หิ ตีณิ สิกฺขาปทานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สมฺภินฺนสมุฏฺฐานานิ. นิทานวจเนน สิกฺขาปทานํ ปญฺญตฺติเทสสงฺขาตํ นิทานํ ปจฺเจตพฺพํ. สุตฺเต ทิสฺสนฺติ อุปรีติ สิกฺขาปทานํ สมุฏฺฐานนิยโม สมฺเภโท นิทานนฺติ อิมานิ ตีณิ สุตฺตมฺหิ เอว ทิสฺสนฺติ; ปญฺญายนฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ‘‘เอเกน สมุฏฺฐาเนน สมุฏฺฐาติ, กายโต จ จิตฺตโต จา’’ติอาทิมฺหิ ตาว ปุริมนเย สมุฏฺฐานนิยโม จ สมฺเภโท จ ทิสฺสนฺติ. อิตรํ ปน นิทานํ นาม –

“සම්භේදං නිදානඤ්ඤං” යනු නියත සමුට්ඨානවලට අමතරව වූ මිශ්‍ර වූ සමුට්ඨාන ද නිදානයන් ද වේ. එහි “සම්භේද” යන වචනයෙන් සමුට්ඨාන මිශ්‍ර වීම දත යුතුය; එනම් එම ශික්ෂාපද තුන හැර ඉතිරි ශික්ෂාපද මිශ්‍ර වූ සමුට්ඨාන සහිත වේ. “නිදාන” යන වචනයෙන් ශික්ෂාපද පනවන ලද ස්ථානයන් දත යුතුය. “සුත්තේ දිස්සන්ති උපරි” යනු ශික්ෂාපදයන්ගේ සමුට්ඨාන නියමය, සම්භේදය සහ නිදානය යන මෙම කරුණු තුන පරිවාර පාලියෙහිම දක්නට ලැබෙන බවයි; ප්‍රකට වේ යනු අර්ථයයි. එහි “එක් සමුට්ඨානයකින් හටගනී, කය සහ සිත නිසා” යනාදී වශයෙන් වූ පෙර ක්‍රමයෙහි සමුට්ඨාන නියමය ද සම්භේදය ද දක්නට ලැබේ. එහෙත් අනෙක් කරුණ වන නිදානය නම්:

‘‘เวสาลิยา ราชคเห, สาวตฺถิยา จ อาฬวี;

โกสมฺพิยา จ สกฺเกสุ, ภคฺเคสุ เจว ปญฺญตฺตา’’ติ.

“විසාලාවෙහි ද, රජගහනුවරෙහි ද, සැවැත්නුවරෙහි ද, ආළවි නුවරෙහි ද, කොසඹෑ නුවරෙහි ද, ශාක්‍ය ජනපදයෙහි ද, භග්ග ජනපදයෙහි ද ශික්ෂාපද පනවන ලදී.”

เอวํ อุปริ ทิสฺสติ, ปรโต อาคเต สุตฺเต ทิสฺสตีติ เวทิตพฺพํ.

මෙසේ පසුව එන පරිවාර පාළියෙහි මෙය දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය.

‘‘วิภงฺเค ทฺวีสู’’ติ คาถาย อยมตฺโถ – ยํ สิกฺขาปทํ ทฺวีสุ วิภงฺเคสุ ปญฺญตฺตํ อุโปสถทิวเส ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ อุทฺทิสนฺติ, ตสฺส ยถาญายํ สมุฏฺฐานํ ปวกฺขามิ, ตํ เม สุณาถาติ.

“විභංගෙ ද්වීසූ” යන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙයයි - යම් ශික්ෂාපදයක් විභංග දෙකෙහිම පනවන ලද්දේ ද, උපෝසථ දිනයන්හි භික්ෂූන් සහ භික්ෂුණීන් වහන්සේලා යම් ශික්ෂාපද උදෙසන්නාහු ද, ඒ ශික්ෂාපදයන්ගේ සමුට්ඨානය සුදුසු පරිදි පවසන්නෙමි, එය මාගෙන් අසා දැනගන්න.

สญฺจริตฺตานุภาสนญฺจาติ สญฺจริตฺตญฺจ สมนุภาสนญฺจ. อติเรกญฺจ จีวรนฺติ อติเรกจีวรํ; กถินนฺติ อตฺโถ. โลมานิ ปทโสธมฺโมติ เอฬกโลมานิ [Pg.142] จ ปทโสธมฺโม จ. ภูตํ สํวิธาเนน จาติ ภูตาโรจนญฺจ สํวิทหิตฺวา อทฺธานปฺปฏิปชฺชนญฺจ. เถยฺยเทสนา โจรึ จาติ เถยฺยสตฺโถ จ ฉตฺตปาณิสฺส อคิลานสฺส ธมฺมเทสนา จ โจริวุฏฺฐาปนญฺจ. อนนุญฺญาตาย เตรสาติ มาตาปิตุสามิเกหิ อนนุญฺญาตาย สทฺธึ อิมานิ เตรส สมุฏฺฐานานิ โหนฺติ. สทิสา อิธ ทิสฺสเรติ อิธ อุภโตวิภงฺเค เอเตสุ เตรสสุ สมุฏฺฐานสีเสสุ เอเกกสฺมึ อญฺญานิปิ สทิสานิ สมุฏฺฐานานิ ทิสฺสนฺติ.

“සඤ්චරිත්තානුභාසනඤ්ච” යනු සඤ්චරිත්ත සමුට්ඨානය ද සමනුභාසන සමුට්ඨානය ද වේ. “අතිරේකඤ්ච චීවරං” යනු අතිරේක චීවර සමුට්ඨානයයි; කඨින සමුට්ඨානය යනු අර්ථයයි. “ලෝමානි පදසෝධම්මෝ” යනු එළකලෝම (එළු ලොම්) සමුට්ඨානය සහ පදසෝධම්ම සමුට්ඨානයයි. “භූතං සංවිධානේන ච” යනු භූතාරෝචන සමුට්ඨානය සහ සංවිධානය කොට දීර්ඝ ගමන් යාමේ (අද්ධ්වාන) සමුට්ඨානයයි. “ථෙය්‍යදේසනා චෝරිං ච” යනු තෙය්‍යසත්ථ සමුට්ඨානය ද, කුඩයක් අතින් ගත් ගිලන් නොවන අයෙකුට ධර්ම දේශනා කිරීමේ සමුට්ඨානය ද, චෝරීවුට්ඨාපන සමුට්ඨානය ද වේ. “අනනුඤ්ඤාතාය තේරසා” යනු මව්පියන් හෝ ස්වාමිපුරුෂයා විසින් අනුදැන වදාරනු නොලැබූ භික්ෂුණියක හා සම්බන්ධව පවත්නා වූ මේවා දහතුනක් (13) වූ සමුට්ඨානයන් වේ. “සදිසා ඉධ දිස්සාරේ” යනු මෙම උභතෝ විභංගයෙහි වූ මෙම සමුට්ඨාන ශීර්ෂ දහතුන අතුරින් එක් එක් සමුට්ඨානයෙහි ඊට සමාන වූ වෙනත් සමුට්ඨාන ද දක්නට ලැබෙන බවයි.

ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานวณฺณนา

පළමු පාරාජිකා සමුට්ඨාන වර්ණනාව

๒๕๘. อิทานิ ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘เมถุนํ สุกฺกสํสคฺโค’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เมถุนนฺติ อิทํ ตาว ปฐมปาราชิกํ นาม เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานิ. ตตฺถ สุกฺกสํสคฺโคติ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ เจว กายสํสคฺโค จ. อนิยตา ปฐมิกาติ ปฐมํ อนิยตสิกฺขาปทํ. ปุพฺพูปปริปาจิตาติ ‘‘ชานํ ปุพฺพูปคตํ ภิกฺขุ’’นฺติ สิกฺขาปทญฺจ ภิกฺขุนิปริปาจิตปิณฺฑปาตสิกฺขาปทญฺจ. รโห ภิกฺขุนิยา สหาติ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ รโห นิสชฺชสิกฺขาปทญฺจ.

258. දැන් එම (සමාන වූ) සමුට්ඨානයන් දැක්වීම පිණිස ‘‘මෙථුනං සුක්කසංසග්ගො’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘මෙථුනං’ යනු පළමුවන පාරාජිකාව නම් වූ එක් සමුට්ඨාන ශීර්ෂයකි. සෙසු ශික්ෂාපද එයට (සමුට්ඨානයෙන්) සමාන වේ. එහි ‘සුක්කසංසග්ගො’ යනු සුක්කවිස්සට්ඨි ශික්ෂාපදය සහ කායසංසග්ග ශික්ෂාපදයයි. ‘අනියතා පාඨමිකා’ යනු පළමු අනියත ශික්ෂාපදයයි. ‘පුබ්බූපපරිපාචිතා’ යනු ‘‘ජානං පුබ්බූපගතං භික්ඛුං’’ යන ශික්ෂාපදය සහ භික්ෂුණියක විසින් පිළියෙල කරවන ලද පිණ්ඩපාත ශික්ෂාපදයයි. ‘රහො භික්ඛුනියා සහා’ යනු භික්ෂුණියක සමඟ රහසිගතව හුදෙකලාව ඉඳීමේ ශික්ෂාපදයයි.

สโภชเน รโห ทฺเว จาติ สโภชเน กุเล อนุปขชฺชนิสชฺชสิกฺขาปทญฺจ ทฺเว รโหนิสชฺชสิกฺขาปทานิ จ. องฺคุลิ อุทเก หสนฺติ องฺคุลิปโตทกญฺจ อุทเก หสธมฺมสิกฺขาปทญฺจ. ปหาเร อุคฺคิเร เจวาติ ปหารทานสิกฺขาปทญฺจ ตลสตฺติกอุคฺคิรณสิกฺขาปทญฺจ. เตปญฺญาสา จ เสขิยาติ ปริมณฺฑลนิวาสนาทีนิ ขุทฺทกวณฺณนาวสาเน วุตฺตานิ เตปญฺญาส เสขิยสิกฺขาปทานิ จ.

‘සභොජනෙ රහො ද්වෙ ච’ යනු සභෝජන කුලයක (අනුපඛජ්ජ) ඉඳීමේ ශික්ෂාපදය සහ රහසිගතව ඉඳීමේ ශික්ෂාපද දෙකයි. ‘අංගුලි උදකෙ හසන්ති’ යනු ඇඟිල්ලෙන් ඇනීමේ (කැතකැවීමේ) ශික්ෂාපදය සහ දියෙහි කෙළීමේ (හසධම්ම) ශික්ෂාපදයයි. ‘පහාරෙ උග්ගිරෙ චෙවා’ යනු පහර දීමේ ශික්ෂාපදය සහ (තලසත්තික) එසවීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘තෙපඤ්ඤාසා ච සෙඛියා’ යනු පරිමණ්ඩල නිවාසනාදියයි, එනම් ඛුද්දකවණ්ණනාව අවසානයේ වදාරන ලද පනස් තුනක් වූ සේඛියා ශික්ෂාපදයන්ය.

อธกฺขคามาวสฺสุตาติ ภิกฺขุนีนํ อธกฺขกสิกฺขาปทญฺจ คามนฺตรคมนํ อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส หตฺถโต ขาทนียโภชนียคฺคหณสิกฺขาปทญฺจ. ตลมฏฺฐญฺจ สุทฺธิกาติ ตลฆาตกํ ชตุมฏฺฐํ อุทกสุทฺธิกาทิยนญฺจ. วสฺสํวุฏฺฐา จ โอวาทนฺติ วสฺสํวุฏฺฐา ฉปฺปญฺจโยชนานิ สิกฺขาปทญฺจ โอวาทาย อคมนสิกฺขาปทญฺจ. นานุพนฺเธ ปวตฺตินินฺติ ยา ปน ภิกฺขุนี วุฏฺฐาปิตํ ปวตฺตินึ ทฺเว วสฺสานิ นานุพนฺเธยฺยาติ วุตฺตสิกฺขาปทํ.

‘අධක්ඛගාමාවස්සුතා’ යනු භික්ෂුණීන්ගේ අධක්ඛක ශික්ෂාපදය, ගාමන්තරගමන ශික්ෂාපදය සහ අවස්සුත (රාගයෙන් තෙත් වූ) භික්ෂුණියක අවස්සුත පුරුෂයෙකු අතින් ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය දෑ පිළිගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘තලමට්ඨඤ්ච සුද්ධිකා’ යනු තලඝාතක ශික්ෂාපදය, ජතුමට්ඨක ශික්ෂාපදය සහ උදකසුද්ධිකාධියන ශික්ෂාපදයයි. ‘වස්සංවුට්ඨා ච ඕවාදන්ති’ යනු වස් වැස නිමවා (යොදුන් පහ හයක) ගමන් කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ අවවාදයට නොපැමිණීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘නානුබන්ධෙ පවත්තිනිං’ යනු යම් භික්ෂුණියක තමා මහණ කළ පවත්තිනිය (ආචාර්යවරිය) වසර දෙකක් යනතුරු අනුගමනය නොකිරීම ගැන වදාරන ලද ශික්ෂාපදයයි.

อิเม [Pg.143] สิกฺขาติ อิมา สิกฺขาโย; ลิงฺควิปริยาโย กโต. กายมานสิกา กตาติ กายจิตฺตสมุฏฺฐานา กตา.

‘ඉමෙ සික්ඛා’ යනු මේ ශික්ෂාපදයන්ය; මෙහි ලිංග විපර්යාසයක් (ව්‍යාකරණමය වෙනසක්) කරන ලදී. ‘කායමානසිකා කතා’ යනු කය සහ සිත මුල් කරගෙන හටගන්නා ලද්දාහු (කයසිත නිසා වූවාහු) යන්නයි.

ทุติยปาราชิกสมุฏฺฐานวณฺณนา

දෙවන පාරාජිකා සමුට්ඨාන වර්ණනාවයි.

๒๕๙. อทินฺนนฺติ อิทํ ตาว อทินฺนาทานนฺติ วา ทุติยปาราชิกนฺติ วา เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานิ. ตตฺถ วิคฺคหุตฺตรีติ มนุสฺสวิคฺคหอุตฺตริมนุสฺสธมฺมสิกฺขาปทานิ. ทุฏฺฐุลฺลา อตฺตกามินนฺติ ทุฏฺฐุลฺลวาจาอตฺตกามปาริจริยสิกฺขาปทานิ. อมูลา อญฺญภาคิยาติ ทฺเว ทุฏฺฐโทสสิกฺขาปทานิ. อนิยตา ทุติยิกาติ ทุติยํ อนิยตสิกฺขาปทํ.

259. ‘අදින්නං’ යනු අදින්නාදානය හෝ දෙවන පාරාජිකාව නම් වූ එක් සමුට්ඨාන ශීර්ෂයකි. සෙසු ශික්ෂාපද එයට සමාන වේ. එහි ‘විග්ගහුත්තරී’ යනු මනුස්සවිග්ගහ ශික්ෂාපදය සහ උත්තරිමනුස්සධම්ම ශික්ෂාපදයයි. ‘දුට්ඨුල්ලා අත්තකාමිනං’ යනු දුට්ඨුල්ලවාචා ශික්ෂාපදය සහ අත්තකාමපාරිචරිය ශික්ෂාපදයයි. ‘අමූලා අඤ්ඤභාගියා’ යනු (දොස් පැවරීමේ) අමූලක ශික්ෂාපද දෙකයි. ‘අනියතා දුතියිකා’ යනු දෙවන අනියත ශික්ෂාපදයයි.

อจฺฉินฺเท ปริณามเนติ สามํ จีวรํ ทตฺวา อจฺฉินฺทนญฺจ สงฺฆิกลาภสฺส อตฺตโน ปริณามนญฺจ. มุสา โอมสเปสุณาติ มุสาวาโท จ โอมสวาโท จ ภิกฺขุเปสุญฺญญฺจ. ทุฏฺฐุลฺลา ปถวีขเณติ ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติอาโรจนญฺจ ปถวีขณญฺจ. ภูตํ อญฺญาย อุชฺฌาเปติ ภูตคามอญฺญวาทกอุชฺฌาปนกสิกฺขาปทานิ.

‘අච්ඡින්දෙ පරිණාමනෙ’ යනු තමා විසින්ම සිවුරු දී නැවත උදුරා ගැනීම සහ සංඝික ලාභ තමාට හරවා ගැනීමයි. ‘මුසා ඔමසපෙසුණා’ යනු මුසාවාදය, ඔමසවාදය (නින්දා කිරීම) සහ භික්ෂූන්ට කේලාම් කීමයි. ‘දුට්ඨුල්ලා පථවීඛණෙ’ යනු දුට්ඨුල්ලාපත්ති දැනුම් දීම සහ පොළොව කැණීමයි. ‘භූතං අඤ්ඤාය උජ්ඣාපෙති’ යනු භූතගාම ශික්ෂාපදය සහ අඤ්ඤවාදක උජ්ඣාපනක ශික්ෂාපදයන්ය.

นิกฺกฑฺฒนํ สิญฺจนญฺจาติ วิหารโต นิกฺกฑฺฒนญฺจ อุทเกน ติณาทิสิญฺจนญฺจ. อามิสเหตุ ภุตฺตาวีติ ‘‘อามิสเหตุ ภิกฺขุนิโย โอวทนฺตี’’ติ สิกฺขาปทญฺจ, ภุตฺตาวึ อนติริตฺเตน ขาทนียาทินา ปวารณาสิกฺขาปทญฺจ. เอหิ อนาทริ ภึสาติ ‘‘เอหาวุโส คามํ วา’’ติ สิกฺขาปทญฺจ, อนาทริยญฺจ ภิกฺขุภึสาปนกญฺจ. อปนิเธ จ ชีวิตนฺติ ปตฺตาทีนํ อปนิธานสิกฺขาปทญฺจ, สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตาโวโรปนญฺจ.

‘නික්කඩ්ඪනං සිඤ්චනඤ්චා’ යනු විහාරයෙන් නෙරපා හැරීම සහ ජලයෙන් තණ කොළ ආදිය මත ඉසීමයි. ‘ආමිසහෙතු භුත්තාවී’ යනු ‘‘ආමිසය උදෙසා භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරයි’’ යන ශික්ෂාපදය සහ වළඳා අවසන් වූ අයෙකුට අතිරික්ත නොවූ ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය දෑවලින් පැවරීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘එහි අනාදරී භිංසා’ යනු ‘‘ඇවැත්නි, ගමට එන්න’’ යනාදී ශික්ෂාපදය, අනාදර ශික්ෂාපදය සහ භික්ෂූන් බිය ගැන්වීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘අපනිධෙ ච ජීවිතං’ යනු පාත්‍රා ආදිය සැඟවීමේ ශික්ෂාපදය සහ සිතාමතා ප්‍රාණයක් විනාශ කිරීමයි.

ชานํ สปฺปาณกํ กมฺมนฺติ ชานํ สปฺปาณกอุทกสิกฺขาปทญฺจ ปุนกมฺมาย อุกฺโกฏนญฺจ. อูนสํวาสนาสนาติ อูนวีสติวสฺสสิกฺขาปทญฺจ อุกฺขิตฺตเกน สทฺธึ สํวาสสิกฺขาปทญฺจ นาสิตกสามเณรสมฺโภคสิกฺขาปทญฺจ. สหธมฺมิกํ วิเลขาติ สหธมฺมิกํ วุจฺจมานสิกฺขาปทญฺจ, วิเลขาย สํวตฺตนฺตีติ อาคตสิกฺขาปทญฺจ. โมโห อมูลเกน จาติ โมหนเก ปาจิตฺติยสิกฺขาปทญฺจ, อมูลเกน สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํสนสิกฺขาปทญฺจ.

‘ජානං සප්පාණකං කම්මං’ යනු දැන දැන සප්‍රාණික ජලය (සහිත කටයුතු) පරිහරණය කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ නිම වූ කටයුත්තක් නැවත ඇවිස්සීමේ (උක්කෝටනය) ශික්ෂාපදයයි. ‘ඌනසංවාසනාසනා’ යනු විසි වයසට අඩු අය උපසම්පදා කිරීමේ ශික්ෂාපදය, නෙරපන ලද (උක්ඛිත්තක) අයෙකු සමඟ එකට වාසය කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ නෙරපන ලද සාමණේරයෙකු සමඟ පරිභෝජනය කිරීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘සහධම්මිකං විලෙඛා’ යනු සහධම්මික ශික්ෂාපදය සහ විලෙඛා (මනසේ සැක ඇති කිරීම) පිළිබඳ වදාරන ලද ශික්ෂාපදයයි. ‘මොහො අමූලකෙන චා’ යනු මුළා කිරීමේ (මෝහනක) පාචිත්තිය ශික්ෂාපදය සහ අමූලක සංඝාදිසේසයෙන් චෝදනා කිරීමේ ශික්ෂාපදයයි.

กุกฺกุจฺจํ ธมฺมิกํ จีวรํ ทตฺวาติ กุกฺกุจฺจอุปทหนญฺจ, ธมฺมิกานํ กมฺมานํ ฉนฺทํ ทตฺวา ขียนญฺจ, จีวรํ ทตฺวา ขียนญฺจ. ปริณาเมยฺย ปุคฺคเลติ สงฺฆิกํ ลาภํ [Pg.144] ปุคฺคลสฺส ปริณามนสิกฺขาปทํ. กึ เต อกาลํ อจฺฉินฺเทติ ‘‘กึ เต อยฺเย เอโส ปุริสปุคฺคโล กริสฺสตี’’ติ อาคตสิกฺขาปทญฺจ, ‘‘อกาลจีวรํ กาลจีวร’’นฺติ อธิฏฺฐหิตฺวา ภาชนสิกฺขาปทญฺจ, ภิกฺขุนิยา สทฺธึ จีวรํ ปริวตฺเตตฺวา อจฺฉินฺทนสิกฺขาปทญฺจ. ทุคฺคหี นิรเยน จาติ ทุคฺคหิเตน ทุปฺปธาริเตน ปรํ อุชฺฌาปนสิกฺขาปทญฺจ, นิรเยน วา พฺรหฺมจริเยน วา อภิสปนสิกฺขาปทญฺจ.

‘කුක්කුච්චං ධම්මිකං චීවරං දත්වා’ යනු සැක ඇති කිරීමේ (කුක්කුච්ච උපදහන) ශික්ෂාපදය, ධර්මානුකූල කටයුතුවලට කැමැත්ත දී පසුව දොස් කීමේ ශික්ෂාපදය සහ සිවුරු දී පසුව දොස් කීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘පරිණාමෙය්‍ය පුග්ගලෙ’ යනු සංඝික ලාභ පුද්ගලයෙකුට හරවා දීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘කිං තෙ අකාලං අච්ඡින්දෙ’ යනු ‘‘ආර්යාවනි, මේ පුරුෂ පුද්ගලයා ඔබට කුමක් කරයිද?’’ යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදය, අකාල සිවුර කාල සිවුරක් ලෙස අධිෂ්ඨාන කර බෙදා දීමේ ශික්ෂාපදය සහ භික්ෂුණියක සමඟ සිවුරු හුවමාරු කර පසුව උදුරා ගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘දුග්ගහී නිරයෙන චා’ යනු වැරදි ලෙස වටහාගෙන අන් අයට දොස් පැවරීමේ ශික්ෂාපදය සහ නිරයෙන් හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් ශාප කිරීමේ ශික්ෂාපදයයි.

คณํ วิภงฺค ทุพฺพลนฺติ ‘‘คณสฺส จีวรลาภํ อนฺตรายํ กเรยฺยา’’ติ จ ‘‘ธมฺมิกํ จีวรวิภงฺคํ ปฏิพาเหยฺยา’’ติ จ ‘‘ทุพฺพลจีวรปจฺจาสาย จีวรกาลสมยํ อติกฺกาเมยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปทานิ. กถินา ผาสุ ปสฺสยนฺติ ‘‘ธมฺมิกํ กถินุทฺธารํ ปฏิพาเหยฺย, ภิกฺขุนิยา สญฺจิจฺจ อผาสุํ กเรยฺย, ภิกฺขุนิยา อุปสฺสยํ ทตฺวา กุปิตา อนตฺตมนา นิกฺกฑฺเฒยฺย วา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทานิ. อกฺโกสจณฺฑี มจฺฉรีติ ‘‘ภิกฺขุํ อกฺโกเสยฺย วา ปริภาเสยฺย วา, จณฺฑิกตา คณํ ปริภาเสยฺย, กุเล มจฺฉรินี อสฺสา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทานิ. คพฺภินิญฺจ ปายนฺติยาติ ‘‘คพฺภินึ วุฏฺฐาเปยฺย, ปายนฺตึ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทานิ.

‘ගණං විභංග දුබ්බලං’ යනු ‘‘ගණයකගේ සිවුරු ලාභයට බාධා කිරීම’’, ‘‘ධර්මානුකූල සිවුරු බෙදා දීමට බාධා කිරීම’’ සහ ‘‘සිවුරු බලාපොරොත්තුවෙන් සිවුරු කාලය ඉක්මවීම’’ යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදයන්ය. ‘කඨිනා ඵාසු පස්සයන්ති’ යනු ‘‘ධර්මානුකූල කඨින උද්ධාරයට බාධා කිරීම, සිතාමතා භික්ෂුණියකට අපහසුතාවක් ඇති කිරීම, භික්ෂුණියකට ලැගුම්ගෙයක් දී පසුව කෝප වී නෙරපා හැරීම’’ යනාදී ශික්ෂාපදයන්ය. ‘අක්කොසචණ්ඩී මච්ඡරී’ යනු ‘‘භික්ෂුවකට ආක්‍රෝශ හෝ පරිභව කිරීම, චණ්ඩිකෘතව (කෝපයෙන්) ගණයට පරිභව කිරීම, කුලයන් කෙරෙහි මසුරු වීම’’ යනාදී ශික්ෂාපදයන්ය. ‘ගබ්භිනිඤ්ච පායන්තියා’ යනු ‘‘ගර්භණී ස්ත්‍රියක මහණ කිරීම, කිරි දෙන මවක මහණ කිරීම’’ යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදයන්ය.

ทฺเววสฺสํ สิกฺขา สงฺเฆนาติ ‘‘ทฺเว วสฺสานิ ฉสุ ธมฺเมสุ อสิกฺขิตสิกฺขํ สิกฺขมานํ วุฏฺฐาเปยฺย, สิกฺขิตสิกฺขํ สิกฺขมานํ สงฺเฆน อสมฺมตํ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทานิ. ตโย เจว คิหีคตาติ อูนทฺวาทสวสฺสํ คิหิคตํ, ปริปุณฺณทฺวาทสวสฺสํ คิหิคตํ ‘‘ทฺเว วสฺสานิ ฉสุ ธมฺเมสุ อสิกฺขิตสิกฺขํ ทฺเว วสฺสานิ สิกฺขิตสิกฺขํ สงฺเฆน อสมฺมต’’นฺติ วุตฺตสิกฺขาปทานิ. กุมาริภูตา ติสฺโสติ ‘‘อูนวีสติวสฺสํ กุมาริภูต’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตา ติสฺโส. อูนทฺวาทสสมฺมตาติ ‘‘อูนทฺวาทสวสฺสา วุฏฺฐาเปยฺย, ปริปุณฺณทฺวาทสวสฺสา สงฺเฆน อสมฺมตา วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ.

‘‘dve vassaṃ sikkhā saṅghena’’ යනු - අවුරුදු දෙකක් ධර්ම හයෙහි හික්මීමක් නොලැබූ (අශික්ෂිත) ශික්ෂමානාවක උපසම්පදා කරන්නේ නම් යන ශික්ෂාපදය සහ ධර්ම හයෙහි හික්මීම ලැබුවද සංඝයාගෙන් සම්මතය නොලැබූ ශික්ෂමානාවක උපසම්පදා කරන්නේ නම් යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘tayo ceva gihīgatā’’ යනු - දොළොස් අවුරුදුවලට අඩු ගිහිගිය (විවාහක) තැනැත්තියක පිළිබඳ ශික්ෂාපදය, දොළොස් අවුරුදු පිරුණු නමුත් ධර්ම හයෙහි හික්මීම නොලැබූ ගිහිගිය තැනැත්තියක පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ අවුරුදු දෙකක් හික්මීම ලැබුවද සංඝයාගෙන් සම්මතය නොලැබූ ගිහිගිය තැනැත්තියක පිළිබඳව වදාල ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘kumāribhūtā tisso’’ යනු - ‘‘දහනව අවුරුදුවලට අඩු කුමාරිකාවක (අවිවාහක තැනැත්තියක)’’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාල ශික්ෂාපද තුනයි. ‘‘ūnadvādasasammatā’’ යනු - ‘‘දොළොස් අවුරුදු පිරුනේ නැති තැනැත්තියක උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ සහ ‘‘දොළොස් අවුරුදු පිරුණද සංඝයාගෙන් සම්මතය නොලැබූ තැනැත්තියක උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි.

อลํ ตาว โสกาวาสนฺติ ‘‘อลํ ตาว เต อยฺเย วุฏฺฐาปิเตนา’’ติ จ, ‘‘จณฺฑึ โสกาวาสํ สิกฺขมานํ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. ฉนฺทา อนุวสฺสา จ ทฺเวติ ‘‘ปาริวาสิกฉนฺททาเนน สิกฺขมานํ วุฏฺฐาเปยฺย, อนุวสฺสํ วุฏฺฐาเปยฺย, เอกํ วสฺสํ ทฺเว วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. สมุฏฺฐานา ติกา กตาติ ติกสมุฏฺฐานา กตา.

‘‘alaṃ tāva sokāvāsaṃ’’ යනු - ‘‘ආර්යාවනි, ඔබ විසින් උපසම්පදා කිරීමෙන් ඇති ඵලක් නැත’’ යන්න සහ ‘‘සැඩපරුෂ වූ ශෝකයෙන් වාසය කරන ශික්ෂමානාවක උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි. ‘‘chandā anuvassā ca dve’’ යනු - ‘‘පරිවාසයෙහි සිටින, ඡන්දය දිය යුතු ශික්ෂමානාවක උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’, ‘‘සෑම වසරකම උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ සහ ‘‘එක් වසරකදී දෙදෙනෙකු උපසම්පදා කරන්නේ නම්’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද තුනයි. ‘‘samuṭṭhānā tikā katā’’ යනු - මේවා (කාය, වාග්, චිත්ත යන) තික සමුට්ඨානයන්ගෙන් යුක්තව කරන ලද්දේය යන්නයි.

สญฺจริตฺตสมุฏฺฐานวณฺณนา

සංචරිත්ත සමුට්ඨාන වර්ණනාව (260)

๒๖๐. สญฺจรี [Pg.145] กุฏิ วิหาโรติ สญฺจริตฺตํ สญฺญาจิกาย กุฏิกรณํ มหลฺลกวิหารกรณญฺจ. โธวนญฺจ ปฏิคฺคโหติ อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา ปุราณจีวรโธวาปนญฺจ จีวรปฏิคฺคหณญฺจ. วิญฺญตฺตุตฺตริ อภิหฏฺฐุนฺติ อญฺญาตกํ คหปตึ จีวรวิญฺญาปนํ ตตุตฺตริสาทิยนสิกฺขาปทญฺจ. อุภินฺนํ ทูตเกน จาติ ‘‘จีวรเจตาปนฺนํ อุปกฺขฏํ โหตี’’ติ อาคตสิกฺขาปททฺวยญฺจ ทูเตน จีวรเจตาปนฺนปหิตสิกฺขาปทญฺจ.

260. ‘‘sañcarī kuṭi vihāro’’ යනු - සංචරිත්ත ශික්ෂාපදය, තමා උදෙසා කුටියක් කරවීම (සඤ්ඤාචිකා) සහ මහල් විහාරයක් කරවීම යන ශික්ෂාපදයි. ‘‘dhovanañca paṭiggaho’’ යනු - නෑ නොවන මෙහෙණියක ලවා පැරණි සිවුරු සෝදවා ගැනීම සහ සිවුරු පිළිගැනීම යන ශික්ෂාපදයි. ‘‘viññattuttari abhihaṭṭhuṃ’’ යනු - නෑ නොවන ගෘහපතියෙකුගෙන් සිවුරු ඉල්ලීම සහ ඒ සඳහා නියමිත ප්‍රමාණයට වඩා වැඩියෙන් පිළිගැනීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘‘ubhinnaṃ dūtakena ca’’ යනු - දෙදෙනෙකු විසින් පිළියෙළ කරන ලද සිවුරු මිල පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලය සහ දූතයෙකු අත සිවුරු මිල එවීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි.

โกสิยา สุทฺธทฺเวภาคา, ฉพฺพสฺสานิ นิสีทนนฺติ ‘‘โกสิยมิสฺสกํ สนฺถต’’นฺติอาทีนิ ปญฺจ สิกฺขาปทานิ. ริญฺจนฺติ รูปิกา เจวาติ วิภงฺเค ‘‘ริญฺจนฺติ อุทฺเทส’’นฺติ อาคตํ เอฬกโลมโธวาปนํ รูปิยปฺปฏิคฺคหณสิกฺขาปทญฺจ. อุโภ นานปฺปการกาติ รูปิยสํโวหารกยวิกฺกยสิกฺขาปททฺวยํ.

‘‘kosiyā suddhadvebhāgā, chabbassāni nisīdananti’’ යනු - කොසෙය්‍ය මිශ්‍ර ඇතිරිලි යනාදී වශයෙන් වදාල ශික්ෂාපද පහයි. ‘‘riñcanti rūpikā ceva’’ යනු - විභංගයෙහි ‘‘riñcanti uddesaṃ’’ යනුවෙන් පැමිණි එළු ලොම් සෝදවා ගැනීමේ ශික්ෂාපදය සහ රන් රිදී පිළිගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. ‘‘ubho nānappakārakā’’ යනු - නානප්පකාරක වූ රන් රිදී පරිහරණය හා සම්බන්ධ ක්‍රය වික්‍රය ශික්ෂාපද යුගලයයි.

อูนพนฺธนวสฺสิกาติ อูนปญฺจพนฺธนปตฺตสิกฺขาปทญฺจ วสฺสิกสาฏิกสิกฺขาปทญฺจ. สุตฺตํ วิกปฺปเนน จาติ สุตฺตํ วิญฺญาเปตฺวา จีวรวายาปนญฺจ ตนฺตวาเย อุปสงฺกมิตฺวา จีวเร วิกปฺปาปชฺชนญฺจ. ทฺวารทานสิพฺพานิ จาติ ยาว ทฺวารโกสา อคฺคฬฏฺฐปนาย, ‘‘อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ ทเทยฺย, จีวรํ สิพฺเพยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. ปูวปจฺจยโชติ จาติ ปูเวหิ วา มนฺเถหิ วา อภิหฏฺฐุํ ปวารณาสิกฺขาปทํ จาตุมาสปจฺจยปฺปวารณาโชติสมาทหนสิกฺขาปทานิ จ.

‘‘ūnabandhanavassikā’’ යනු - පස් තැනකට වඩා අඩු තැන්වල මැහුම් දැමූ පාත්‍රය පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ වැසි සාටිකා ශික්ෂාපදයයි. ‘‘suttaṃ vikappanena ca’’ යනු - නූල් ඉල්ලා සිවුරු වියවීම සහ තන්තුවායන් වෙත ගොස් සිවුරෙහි විකල්ප කිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘‘dvāradānasibbāni ca’’ යනු - දොර අගුල් තැබීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදය, නෑ නොවන මෙහෙණියකට සිවුරු දීම සහ සිවුරු මැසීම යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද තුනයි. ‘‘pūvapaccayajo’’ යනු - කැවිලි පෙවිලි හෝ මන්ත්‍ර මගින් උවටැන් පිළිගැනීම පිළිබඳ පවාරණා ශික්ෂාපදය සහ සිව්මස් පවාරණා ශික්ෂාපදය මෙන්ම ගිනි දැල්වීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයන්ය.

รตนํ สูจิ มญฺโจ จ, ตูลํ นิสีทนกณฺฑุ จ, วสฺสิกา จ สุคเตนาติ รตนสิกฺขาปทญฺเจว สูจิฆรสิกฺขาปทาทีนิ จ สตฺต สิกฺขาปทานิ. วิญฺญตฺติ อญฺญํ เจตาปนา, ทฺเว สงฺฆิกา มหาชนิกา, ทฺเว ปุคฺคลลหุกา ครูติ ‘‘ยา ปน ภิกฺขุนี อญฺญํ วิญฺญาเปตฺวา อญฺญํ วิญฺญาเปยฺยา’’ติอาทีนิ นว สิกฺขาปทานิ. ทฺเว วิฆาสา สาฏิกา จาติ ‘‘อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา สงฺการํ วา วิฆาสํ วา ติโรกุฏฺเฏ วา ติโรปากาเร วา ฉฑฺเฑยฺย วา ฉฑฺฑาเปยฺย วา, หริเต ฉฑฺเฑยฺย วา ฉฑฺฑาเปยฺย วา’’ติ เอวํ วุตฺตานิ ทฺเว วิฆาสสิกฺขาปทานิ จ อุทกสาฏิกาสิกฺขาปทญฺจ. สมณจีวเรน จาติ ‘‘สมณจีวรํ ทเทยฺยา’’ติ อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

‘‘ratanaṃ sūci mañco ca, tūlaṃ nisīdanakaṇḍu ca, vassikā ca sugatena’’ යනු - රතන ශික්ෂාපදය, සූචිඝර ශික්ෂාපදය ආදී ශික්ෂාපද හතයි. ‘‘viññatti aññaṃ cetāpanā, dve saṅghikā mahājanikā, dve puggalalahukā garū’’ යනු - ‘‘යම් මෙහෙණියක් යමක් ඉල්ලා තවත් දෙයක් කරවා ගනීද’’ යනාදී වශයෙන් වදාල ශික්ෂාපද නවයයි. ‘‘dve vighāsā sāṭikā ca’’ යනු - ‘‘වැසිකිළි හෝ අපවිත්‍ර දෑ තාප්පයෙන් පිටතට දැමීම හෝ දම්මවීම, නිල් තණකොළ මත දැමීම හෝ දම්මවීම’’ යනුවෙන් වදාල අපවිත්‍ර ද්‍රව්‍ය දැමීම පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලය සහ දිය රෙදි පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘‘samaṇacīvarena ca’’ යනු - ‘‘ශ්‍රමණ සිවුරක් දිය යුතුය’’ යන්න අරමුණු කොට වදාල ශික්ෂාපදයයි.

สมนุภาสนาสมุฏฺฐานวณฺณนา

සමනුභාසනා සමුට්ඨාන වර්ණනාව (261)

๒๖๑. เภทานุวตฺตทุพฺพจทูสทุฏฺฐุลฺลทิฏฺฐิ [Pg.146] จาติ สงฺฆเภทานุวตฺตกทุพฺพจกุลทูสกทุฏฺฐุลฺลปฺปฏิจฺฉาทนทิฏฺฐิอปฺปฏินิสฺสชฺชนสิกฺขาปทานิ. ฉนฺทํ อุชฺชคฺฆิกา ทฺเว จาติ ฉนฺทํ อทตฺวา คมนสิกฺขาปทํ อุชฺชคฺฆิกาย อนฺตรฆเร คมนนิสีทนสิกฺขาปททฺวยญฺจ. ทฺเว จ สทฺทาติ ‘‘อปฺปสทฺโท อนฺตรฆเร คมิสฺสามิ, นิสีทิสฺสามี’’ติ สิกฺขาปททฺวยญฺจ. น พฺยาหเรติ ‘‘น สกพเฬน มุเขน พฺยาหริสฺสามี’’ติ สิกฺขาปทํ.

261. ‘‘bhedāනුvattadubbacadūsaduṭṭhulladiṭṭhi ca’’ යනු - සංඝ භේදය කරන්නා අනුව යෑම, අකීකරු බව, කුල දූෂණය, රළු ඇවැත් සඟවා ගැනීම සහ වැරදි දෘෂ්ටිය අත් නොහැරීම යන ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘chandaṃ ujjagghikā dve ca’’ යනු - ඡන්දය නොදී බැහැර යෑමේ ශික්ෂාපදය සහ ඇතුළු ගමෙහි උස් හඬින් සිනාසෙමින් යෑම හා හිඳීම පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලයයි. ‘‘dve ca saddā’’ යනු - ඇතුළු ගමෙහි උස් හඬ නගමින් යෑම හා හිඳීම පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලයයි. ‘‘na byāhare’’ යනු - කට පුරා බත් පිඬු තබාගෙන කථා නොකළ යුතුය යන ශික්ෂාපදයයි.

ฉมา นีจาสเน ฐานํ, ปจฺฉโต อุปฺปเถน จาติ ฉมายํ นิสีทิตฺวา, นีเจ อาสเน นิสีทิตฺวา; ฐิเตน นิสินฺนสฺส, ปจฺฉโต คจฺฉนฺเตน ปุรโต คจฺฉนฺตสฺส, อุปฺปเถน คจฺฉนฺเตน ปเถน คจฺฉนฺตสฺส ธมฺมเทสนาสิกฺขาปทานิ. วชฺชานุวตฺติคหณาติ วชฺชปฺปฏิจฺฉาทน, อุกฺขิตฺตานุวตฺตก, หตฺถคฺคหณาทิสงฺขาตานิ ตีณิ ปาราชิกานิ. โอสาเร ปจฺจาจิกฺขนาติ ‘‘อนปโลเกตฺวา การกสงฺฆํ อนญฺญาย คณสฺส ฉนฺทํ โอสาเรยฺยา’’ติ จ ‘‘พุทฺธํ ปจฺจกฺขามี’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ.

‘‘chamā nීcāsane ṭhānaṃ, pacchato uppathena ca’’ යනු - බිම හිඳගෙන, මිටි අසුනක හිඳගෙන, සිටගෙන හිඳින්නෙකුට, පසුව යමින් පෙරටුව යන්නෙකුට සහ මගින් පිටත යමින් මගෙහි යන්නෙකුට ධර්ම දේශනා කිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘vajjānuvattigahaṇā’’ යනු - වජ්ජප්පටිච්ඡාදන, උක්ඛිත්තානුවත්තක සහ හත්ථග්ගහණ (අතින් අල්ලා ගැනීම) යනාදී වශයෙන් ගැනෙන පාරාජිකා ශික්ෂාපද තුනයි. ‘‘osāre paccācikkhanā’’ යනු - කාරක සංඝයාගෙන් විමසීමකින් තොරව හෝ ගණයාගේ අදහස නොවිමසා ඡන්දය ලබා දීම සහ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි.

กิสฺมึ สํสฏฺฐา ทฺเว วธีติ ‘‘กิสฺมิญฺจิเทว อธิกรเณ ปจฺจากตา’’ติ จ ‘‘ภิกฺขุนิโย ปเนว สํสฏฺฐา วิหรนฺตี’’ติ จ ‘‘ยา ปน ภิกฺขุนี เอวํ วเทยฺย สํสฏฺฐาว อยฺเย ตุมฺเห วิหรถา’’ติ จ ‘‘อตฺตานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรเทยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปทานิ. วิสิพฺเพ ทุกฺขิตาย จาติ ‘‘ภิกฺขุนิยา จีวรํ วิสิพฺเพตฺวา วา วิสิพฺพาเปตฺวา วา’’ติ จ ‘‘ทุกฺขิตํ สหชีวินิ’’นฺติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. ปุน สํสฏฺฐา น วูปสเมติ ‘‘สํสฏฺฐา วิหเรยฺย คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา’’ติ เอวํ ปุน วุตฺตสํสฏฺฐสิกฺขาปทญฺจ ‘‘เอหยฺเย, อิมํ อธิกรณํ วูปสเมหี’’ติ วุจฺจมานา, ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ‘‘สา ปจฺฉา อนนฺตรายิกินี เนว วูปสมฺเมยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อารามญฺจ ปวารณาติ ‘‘ชานํ สภิกฺขุกํ อารามํ อนาปุจฺฉา ปวิเสยฺยา’’ติ จ ‘‘อุภโตสงฺเฆ ตีหิ ฐาเนหิ น ปวาเรยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ.

‘‘kismiṃ saṃsaṭṭhā dve vadhī’’ යනු - ‘‘යම් අධිකරණයකදී පරාජය වූ පසු’’ යන්න සහ ‘‘මෙහෙණියෝ ගිහියන් හා එක්ව වෙසෙත්ද’’ යන්න, ‘‘මෙහෙණියක් ‘ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේලා එක්ව වාසය කරන්න’ යයි පවසන්නේ නම්’’ යන්න සහ ‘‘තමාටම තලා ගනිමින් හඬන්නේ නම්’’ යනාදී වශයෙන් වදාල ශික්ෂාපදයන්ය. ‘‘visibbe dukkhitāya ca’’ යනු - ‘‘මෙහෙණියකගේ සිවුරක් ලිහා දැමීම හෝ ලැහීම’’ සහ ‘‘දුකට පත් සහජීවිණියක (උපස්ථාන නොකිරීම)’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි. ‘‘puna saṃsaṭṭhā na vūpasameti’’ යනු - ගෘහපතියෙකු හෝ ගෘහපති පුත්‍රයෙකු සමග නැවතත් එක්ව වාසය කිරීම පිළිබඳ වදාල ශික්ෂාපදය සහ ‘‘ආර්යාවනි, මෙහි පැමිණ මේ අධිකරණය විසඳන්න’’ යයි කී විට ‘‘යහපතැයි’’ පිළිගෙන, පසුව බාධාවක් නැතිවත් එය නොවිසඳා සිටීම පිළිබඳ වදාල ශික්ෂාපදයයි. ‘‘ārāmañca pavāraṇā’’ යනු - ‘‘භික්ෂූන් සහිත ආරාමයකට නොදන්වා ඇතුළු වන්නේ නම්’’ සහ ‘‘උභතෝ සංඝයා කෙරෙහි කරුණු තුනකින් පවාරණය නොකරන්නේ නම්’’ යනුවෙන් වදාල ශික්ෂාපද යුගලයයි.

อนฺวทฺธํ สหชีวินึ ทฺเวติ ‘‘อนฺวทฺธมาสํ ภิกฺขุนิยา ภิกฺขุสงฺฆโต ทฺเว ธมฺมา ปจฺจาสีสิตพฺพา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ, ‘‘สหชีวินึ วุฏฺฐาเปตฺวา ทฺเว วสฺสานิ เนว อนุคฺคณฺเหยฺย, สหชีวินึ วุฏฺฐาเปตฺวา เนว วูปกาเสยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ. จีวรํ อนุพนฺธนาติ ‘‘สเจ เม ตฺวํ, อยฺเย, จีวรํ ทสฺสสิ, เอวาหํ [Pg.147] ตํ วุฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ จ ‘‘สเจ มํ ตฺวํ, อยฺเย, ทฺเว วสฺสานิ อนุพนฺธิสฺสสิ, เอวาหํ ตํ วุฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ.

"Anvaddhaṃ sahajīviniṃ dve" යන්නෙන් "භික්ෂුණියක විසින් අඩමසකට වරක් භික්ෂු සංඝයාගෙන් කරුණු දෙකක් බලාපොරොත්තු විය යුතුය" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදය ද, "සහජීවිනියක (ශිෂ්‍යාවක) පැවිදි කර ඇයට වසර දෙකක් උපකාර නොකිරීම" සහ "සහජීවිනියක පැවිදි කර ඇය වෙන් නොකිරීම (ඇයට උපස්ථාන නොකිරීම)" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය ද අදහස් වේ. "Cīvaraṃ anubandhanā" යන්නෙන් "ආර්යාවනි, ඔබ මට සිවුරක් දෙන්නේ නම් මම ඔබව පැවිදි කරන්නෙමි" යනුවෙන් සහ "ආර්යාවනි, ඔබ වසර දෙකක් මා පසුපස එන්නේ නම් මම ඔබව පැවිදි කරන්නෙමි" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය ද අදහස් වේ.

กถินสมุฏฺฐานวณฺณนา

කඨින සමුට්ඨාන වර්ණනාව (කඨින විනය කර්මය හා බැඳුණු ඇවැත් පිළිබඳ විස්තරය)

๒๖๒. อุพฺภตํ กถินํ ตีณีติ ‘‘นิฏฺฐิตจีวรสฺมึ ภิกฺขุนา อุพฺภตสฺมึ กถิเน’’ติ วุตฺตานิ อาทิโตว ตีณิ สิกฺขาปทานิ. ปฐมํ ปตฺตเภสชฺชนฺติ ‘‘ทสาหปรมํ อติเรกปตฺโต’’ติ วุตฺตํ ปฐมปตฺตสิกฺขาปทญฺจ ‘‘ปฏิสายนียานิ เภสชฺชานี’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อจฺเจกญฺจาปิ สาสงฺกนฺติ อจฺเจกจีวรสิกฺขาปทญฺจ ตทนนฺตรเมว สาสงฺกสิกฺขาปทญฺจ. ปกฺกมนฺเตน วา ทุเวติ ‘‘ตํ ปกฺกมนฺโต เนว อุทฺธเรยฺยา’’ติ ภูตคามวคฺเค วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ.

262. "Ubbhataṃ kathinaṃ tīṇi" යන්නෙන් "සිවුර නිම වූ විට සහ කඨිනය අත්හළ විට භික්ෂුව විසින්" යනුවෙන් මුල සිට වදාරන ලද ශික්ෂාපද තුන අදහස් වේ. "Paṭhamaṃ pattabhesajjaṃ" යන්නෙන් "දස දිනක් උපරිම කොට ඇති අතිරේක පාත්‍රය" යනුවෙන් වදාරන ලද පළමු පාත්‍ර ශික්ෂාපදය ද, "පිළිගත යුතු (භාවිත කළ යුතු) ඖෂධ" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදය ද අදහස් වේ. "Accekañcāpi sāsaṅkaṃ" යන්නෙන් අච්චේක චීවර ශික්ෂාපදය සහ ඉන් ඉක්බිතිව එන සාසංක ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Pakkamantena vā dve" යන්නෙන් "එතැනින් නික්ම යන භික්ෂුව එය ඉවත් නොකළ යුතුය" යනුවෙන් භූතගාම වර්ගයෙහි වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ.

อุปสฺสยํ ปรมฺปราติ ‘‘ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนิโย โอวเทยฺยา’’ติ จ ‘‘ปรมฺปรโภชเน ปาจิตฺติย’’นฺติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. อนติริตฺตํ นิมนฺตนาติ ‘‘อนติริตฺตํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา’’ติ จ ‘‘นิมนฺติโต สภตฺโต สมาโน’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. วิกปฺปํ รญฺโญ วิกาเลติ ‘‘สามํ จีวรํ วิกปฺเปตฺวา’’ติ จ ‘‘รญฺโญ ขตฺติยสฺสา’’ติ จ ‘‘วิกาเล คามํ ปวิเสยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. โวสาสารญฺญเกน จาติ ‘‘โวสาสมานรูปา ฐิตา’’ติ จ ‘‘ตถารูเปสุ อารญฺญเกสุ เสนาสเนสุ ปุพฺเพ อปฺปฏิสํวิทิต’’นฺติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ.

"Upassayaṃ paramparā" යන්නෙන් "භික්ෂුණී ආශ්‍රමයට ගොස් භික්ෂුණීන්ට අවවාද කළ යුතුය" සහ "පරම්පර භෝජනයෙහි ප්‍රාචිත්තිය වේ" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Anatirittaṃ nimantanā" යන්නෙන් "ඉතිරි නොවූ ඛාද්‍යයක් හෝ භෝජනයක්" සහ "ආරාධනා ලැබ බතින් යුක්ත වූයේ" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Vikappaṃ rañño vikāle" යන්නෙන් "තමා විසින්ම සිවුර විකල්පනය කොට", "ක්ෂත්‍රිය රජුගේ" සහ "විකාලයෙහි ගමට පිවිසෙන්නේ නම්" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Vosāsāraññakena ca" යන්නෙන් "අණ දෙන ස්වභාවයෙන් සිටින" සහ "එබඳු ආරණ්‍යක සේනාසනවල පෙර දැනුම් දීමකින් තොරව" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ.

อุสฺสยา สนฺนิจยญฺจาติ ‘‘อุสฺสยวาทิกา’’ติ จ ‘‘ปตฺตสนฺนิจยํ กเรยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. ปุเร ปจฺฉา วิกาเล จาติ ‘‘ยา ปน ภิกฺขุนี ปุเรภตฺตํ กุลานิ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ จ, ‘‘ปจฺฉาภตฺตํ กุลานิ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ จ, ‘‘วิกาเล กุลานิ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. ปญฺจาหิกา สงฺกมนีติ ‘‘ปญฺจาหิกา สงฺฆาฏิจารํ อติกฺกเมยฺยา’’ติ จ ‘‘จีวรสงฺกมนียํ ธาเรยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. ทฺเวปิ อาวสเถน จาติ ‘‘อาวสถจีวรํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺเชยฺย, อาวสถํ อนิสฺสชฺชิตฺวา จาริกํ ปกฺกเมยฺยา’’ติ จ เอวํ อาวสเถน สทฺธึ วุตฺตสิกฺขาปทานิ จ ทฺเว.

"Ussayā sannicayañca" යන්නෙන් "අධිකරණයට යාමට කැමති (කෝලාහලකාරී)" සහ "පාත්‍ර රැස් කිරීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Pure pacchā vikāle ca" යන්නෙන් "යම් භික්ෂුණියක් පෙරබත් වේලෙහි කුලයන් කරා එළඹ", "පසුබත් වේලෙහි කුලයන් කරා එළඹ" සහ "විකාලයෙහි කුලයන් කරා එළඹ" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Pañcāhikā saṅkamanī" යන්නෙන් "පස් දිනක් සංඝාටි චාරය ඉක්මවන්නේ නම්" සහ "පවරා දිය යුතු සිවුරක් දරන්නේ නම්" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Dvepi āvasathena ca" යන්නෙන් "ආවසථ සිවුර අත්නොහැර පරිභෝග කිරීම" සහ "ආවසථය අත්නොහැර චාරිකාවේ යෙදීම" යනුවෙන් 'ආවසථ' ශබ්දය සමඟ වදාරන ලද ශික්ෂාපද දෙක අදහස් වේ.

ปสาเข อาสเน เจวาติ ‘‘ปสาเข ชาตํ คณฺฑํ วา’’ติ จ ‘‘ภิกฺขุสฺส ปุรโต อนาปุจฺฉา อาสเน นิสีเทยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ.

"Pasākhe āsane ceva" යන්නෙන් "කලවාවෙහි හෝ ඉකිළියෙහි හටගත් ගෙඩියක්" සහ "භික්ෂුවක ඉදිරියෙහි අවසර නොගෙන අසුනක හිඳීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ.

เอฬกโลมสมุฏฺฐานวณฺณนา

ඒළකලෝම (එළු ලොම්) සමුට්ඨාන වර්ණනාව

๒๖๓. เอฬกโลมา [Pg.148] ทฺเว เสยฺยาติ เอฬกโลมสิกฺขาปทญฺเจว ทฺเว จ สหเสยฺยสิกฺขาปทานิ. อาหจฺจ ปิณฺฑโภชนนฺติ อาหจฺจปาทกสิกฺขาปทญฺจ อาวสถปิณฺฑโภชนสิกฺขาปทญฺจ. คณวิกาลสนฺนิธีติ คณโภชนวิกาลโภชนสนฺนิธิการกสิกฺขาปทตฺตยํ. ทนฺตโปเนน เจลกาติ ทนฺตโปนสิกฺขาปทญฺจ อเจลกสิกฺขาปทญฺจ. อุยฺยุตฺตํ เสนํ อุยฺโยธีติ ‘‘อุยฺยุตฺตํ เสนํ ทสฺสนาย คจฺเฉยฺย, เสนาย วเสยฺย, อุยฺโยธิกํ วา…เป… อนีกทสฺสนํ วา คจฺเฉยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. สุรา โอเรน นฺหายนาติ สุราปานสิกฺขาปทญฺจ โอเรนทฺธมาสนหานสิกฺขาปทญฺจ. ทุพฺพณฺเณ ทฺเว เทสนิกาติ ‘‘ติณฺณํ ทุพฺพณฺณกรณาน’’นฺติ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ วุตฺตาวเสสปาฏิเทสนียทฺวยญฺจ. ลสุณุปติฏฺเฐ นจฺจนาติ ลสุณสิกฺขาปทํ, ‘‘ภิกฺขุสฺส ภุญฺชนฺตสฺส ปานีเยน วา วิธูปเนน วา อุปติฏฺเฐยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทํ, ‘‘นจฺจํ วา คีตํ วา วาทิตํ วา ทสฺสนาย คจฺเฉยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อิโต ปรํ ปาฬึ วิรชฺฌิตฺวา ลิขนฺติ. ยถา ปน อตฺถํ วณฺณยิสฺสาม; เอวเมตฺถ อนุกฺกโม เวทิตพฺโพ.

263. "Eḷakalomā dve seyyā" යන්නෙන් එළු ලොම් පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ සහසෙයියා (එකට නිදාගැනීම) පිළිබඳ ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Āhacca piṇḍabhojanaṃ" යන්නෙන් ඇහෑච්චපාදක ශික්ෂාපදය සහ ආවසථපිණ්ඩභෝජන ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Gaṇavikālasannidhī" යන්නෙන් ගණභෝජන, විකාලභෝජන සහ සන්නිධිකාරක යන ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Dantaponena celakā" යන්නෙන් දන්තපෝණ (දැහැටි) ශික්ෂාපදය සහ අචේලක ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Uyyuttaṃ senaṃ uyyodhī" යන්නෙන් "සන්නද්ධ වූ සේනාවක් බැලීමට යන්නේ නම්", "සේනාවෙහි වසන්නේ නම්", "සටන් බිමක් හෝ...පෙ... සේනා සංදර්ශනයක් බැලීමට යන්නේ නම්" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Surā orena nhāyanā" යන්නෙන් සුරාපාන ශික්ෂාපදය සහ අඩමසකට වඩා ඉක්මනින් ස්නානය කිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Dubbaṇṇe dve desanikā" යන්නෙන් "වර්ණ තුනකින් විරූපී කිරීම" පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ ඉතිරි පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Lasuṇupatiṭṭhe naccanā" යන්නෙන් සුදුළූණු පිළිබඳ ශික්ෂාපදය ද, "භික්ෂුවක් වළඳන කල්හි පැන් දී හෝ පවන් සලා හෝ උපස්ථාන කිරීම" පිළිබඳ ශික්ෂාපදය ද, "නැටුම්, ගැයුම් හෝ වැයුම් බැලීමට යෑම" පිළිබඳ ශික්ෂාපදය ද අදහස් වේ. මින් පසුව පාලිය වැරදි ලෙස ලිවීම් දක්නට ලැබේ. එහෙත් අප අර්ථය විස්තර කරන පරිදි මෙහි අනුපිළිවෙළ තේරුම් ගත යුතුය.

นฺหานมตฺถรณํ เสยฺยาติ ‘‘นคฺคา นหาเยยฺย, เอกตฺถรณปาวุรณา ตุวฏฺเฏยฺยุํ, เอกมญฺเจ ตุวฏฺเฏยฺยุ’’นฺติ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. อนฺโตรฏฺเฐ ตถา พหีติ ‘‘อนฺโตรฏฺเฐ สาสงฺกสมฺมเต, ติโรรฏฺเฐ สาสงฺกสมฺมเต’’ติ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. อนฺโตวสฺสํ จิตฺตาคารนฺติ ‘‘อนฺโตวสฺสํ จาริกํ ปกฺกเมยฺย, ราชาคารํ วา จิตฺตาคารํ วา…เป… โปกฺขรณึ วา ทสฺสนาย คจฺเฉยฺยา’’ติ จ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. อาสนฺทึ สุตฺตกนฺตนาติ ‘‘อาสนฺทึ วา ปลฺลงฺกํ วา ปริภุญฺเชยฺย, สุตฺตํ กนฺเตยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ.

"Nhānamattharaṇaṃ seyyā" යන්නෙන් "නග්නව ස්නානය කිරීම", "එක් අතුළ එලීමක් හා පොරෝනයක් යට නිදාගැනීම", "එකම ඇඳක නිදාගැනීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Antoraṭṭhe tathā bahī" යන්නෙන් "රට ඇතුළත බිය සහිත යැයි සම්මත තැන්වල" සහ "රටින් පිටත බිය සහිත යැයි සම්මත තැන්වල" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Antovassaṃ cittāgāraṃ" යන්නෙන් "වස් කාලය තුළ චාරිකාවේ යෙදීම" සහ "රජ මාළිගාවක් හෝ චිත්‍ර ශාලාවක්...පෙ... පොකුණක් බැලීමට යෑම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Āsandiṃ suttakantanā" යන්නෙන් "ආසන්දි හෝ පලඟක් පරිභෝග කිරීම" සහ "නූල් කැපීම (කටින)" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ.

เวยฺยาวจฺจํ สหตฺถา จาติ ‘‘คิหิเวยฺยาวจฺจํ กเรยฺย, อคาริกสฺส วา ปริพฺพาชกสฺส วา ปริพฺพาชิกาย วา สหตฺถา ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ทเทยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. อภิกฺขุกาวาเสน จาติ ‘‘อภิกฺขุเก อาวาเส วสฺสํ วเสยฺยา’’ติ อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ฉตฺตํ ยานญฺจ สงฺฆาณินฺติ ‘‘ฉตฺตุปาหนํ ธาเรยฺย, ยาเนน ยาเยยฺย, สงฺฆาณึ ธาเรยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. อลงฺการคนฺธวาสิตนฺติ ‘‘อิตฺถาลงฺการํ ธาเรยฺย, คนฺธจุณฺณเกน นหาเยยฺย, วาสิตเกน ปิญฺญาเกน นหาเยยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. ภิกฺขุนีติอาทินา ‘‘ภิกฺขุนิยา อุมฺมทฺทาเปยฺยา’’ติอาทีนิ จตฺตาริ สิกฺขาปทานิ วุตฺตานิ. อสงฺกจฺจิกา อาปตฺตีติ ‘‘อสงฺกจฺจิกา [Pg.149] คามํ ปวิเสยฺย ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวํ วุตฺตอาปตฺติ จ. จตฺตารีสา จตุตฺตรีติ เอตานิ สพฺพานิปิ จตุจตฺตาลีส สิกฺขาปทานิ วุตฺตานิ.

"Veyyāvaccaṃ sahatthā ca" යන්නෙන් "ගිහි වෛයාවච්ච කිරීම" සහ "ගිහියෙකුට හෝ පරිබ්‍රාජකයෙකුට හෝ පරිබ්‍රාජිකාවකට හෝ තම අතින්ම ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය ලබාදීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද යුගලය අදහස් වේ. "Abhikkhukāvāsena ca" යන්නෙන් "භික්ෂූන් රහිත ආවාසයක වස් විසීම" යන මෙම ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "Chattaṃ yānañca saṅghāṇiṃ" යන්නෙන් "කුඩ සහ පාවහන් දැරීම", "යානයකින් ගමන් කිරීම" සහ "ඉඟපටිය දැරීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Alaṅkāragandhavāsitaṃ" යන්නෙන් "ස්ත්‍රී ආභරණ දැරීම", "සුවඳ කුඩු ගා ස්නානය කිරීම" සහ "සුවඳ ගැන්වූ තෙල් හෝ මුරුුවට ගා ස්නානය කිරීම" යනුවෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපද තිත්තය අදහස් වේ. "Bhikkhunī" ආදී වචනයෙන් "භික්ෂුණියක ලවා පිරිමැද්දවීම" ආදී ශික්ෂාපද හතරක් දක්වන ලදී. "Asaṅkaccikā āpattī" යන්නෙන් "සැට්ටයක් (අසංකච්ඡිකාව) නොමැතිව ගමට පිවිසීමෙන් වන ප්‍රාචිත්තිය" මෙසේ වදාරන ලද ඇවැත අදහස් වේ. "Cattārīsā catuttarī" යන්නෙන් මෙහි දක්වන ලද ඒ සියලුම ශික්ෂාපද හතළිස් හතර (44) අදහස් වේ.

กาเยน น วาจาจิตฺเตน, กายจิตฺเตน น วาจโตติ กาเยน เจว กายจิตฺเตน จ สมุฏฺฐหนฺติ; น วาจาจิตฺเตน น วาจโตติ อตฺโถ. ทฺวิสมุฏฺฐานิกา สพฺเพ, สมา เอฬกโลมิกาติ อิทํ อุตฺตานตฺถเมว.

"කායෙන න වාචාචිත්තෙන, කායචිත්තෙන න වාචාතො" යන්නෙහි අර්ථය නම්, කයෙන් පමණක් ද කය සහ සිතෙන් ද (ඇතැම් ඇවැත්) හටගනියි; වචනයෙන් හා සිතෙන් හෝ වචනයෙන් පමණක් හෝ හට නොගනියි යන්නයි. "ද්විසමුට්ඨානිකා සබ්බෙ, සමා එළකලොමිකා" යන මෙම පාඨය ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි.

ปทโสธมฺมสมุฏฺฐานวณฺณนา

පදසෝධර්ම සමුට්ඨාන වර්ණනාව

๒๖๔. ปทญฺญตฺร อสมฺมตาติ ‘‘ปทโส ธมฺมํ, มาตุคามสฺส อุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสยฺย, อญฺญตฺร วิญฺญุนา ปุริสวิคฺคเหน, อสมฺมโต ภิกฺขุนิโย โอวเทยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. ตถา อตฺถงฺคเตน จาติ ‘‘อตฺถงฺคเต สูริเย โอวเทยฺยา’’ติ อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ติรจฺฉานวิชฺชา ทฺเวติ ‘‘ติรจฺฉานวิชฺชํ ปริยาปุเณยฺย, วาเจยฺยา’’ติ เอวํ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยํ. อโนกาโส จ ปุจฺฉนาติ ‘‘อโนกาสกตํ ภิกฺขุํ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยา’’ติ อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

264. "පදඤ්ඤත්‍ර අසම්මතා" යනු පදසෝ ධර්ම ශික්ෂාපදය, විඥ පුරුෂයෙකු නොමැතිව මාතුගාමියෙකුට සය පදයකට වඩා ධර්මය දේශනා කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ සම්මත නොකළ භික්ෂූන් භික්ෂුණීන්ට අවවාද කිරීමේ ශික්ෂාපදය යන ශික්ෂාපද තුනයි. එමෙන්ම "අත්ථංගතෙන ච" යනු හිරු බැස ගිය පසු භික්ෂුණීන්ට අවවාද කිරීමේ ශික්ෂාපදය අරභයා පවසන ලද්දකි. "තිරච්ඡානවිජ්ජා ද්වෙ" යනු තිරශ්චීන විද්‍යාව ඉගෙනීම සහ ඉගැන්වීම යන ශික්ෂාපද දෙකයි. "අනොකාසො ච පුච්ඡනා" යනු අවසර නොගත් භික්ෂුවකගෙන් ප්‍රශ්න විමසීමේ ශික්ෂාපදය අරභයා පවසන ලද්දකි.

อทฺธานสมุฏฺฐานวณฺณนา

අද්ධාන සමුට්ඨාන වර්ණනාව

๒๖๕. อทฺธานนาวํ ปณีตนฺติ ‘‘ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิธาย เอกทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย, เอกํ นาวํ อภิรุเหยฺย, ปณีตโภชนานิ อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. มาตุคาเมน สํหเรติ มาตุคาเมน สทฺธึ สํวิธาย คมนญฺจ ‘‘สมฺพาเธ โลมํ สํหราเปยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ธญฺญํ นิมนฺติตา เจวาติ ‘‘ธญฺญํ วิญฺญาเปตฺวา วา’’ติ จ ‘‘นิมนฺติตา วา ปวาริตา วา ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาเทยฺย วา ภุญฺเชยฺย วา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อฏฺฐ จาติ ภิกฺขุนีนํ วุตฺตา อฏฺฐ ปาฏิเทสนียา วา.

265. "අද්ධානනාවං පණීතං" යනු භික්ෂුණියක සමඟ දීර්ඝ මාර්ගයක ගමන් කිරීම, එක්ව නාවික ගමනක යෙදීම සහ ගිලන් නොවී තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ප්‍රණීත භෝජන විමසා අනුභව කිරීම යන ශික්ෂාපද තුනයි. "මාතුගාමෙන සංහරෙති" යනු මාතුගාමියෙකු සමඟ ගමන් කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ සම්බාධ ප්‍රදේශයේ ලොම් ඉවත් කරවා ගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. "ධඤ්ඤං නිමන්තිතා චෙව" යනු ධාන්‍ය වර්ග විමසා ගැනීම සහ ආරාධිතව හෝ පවාරිතව සිටියදී ඛාද්‍ය හෝ භෝජ්‍ය දෙයක් අනුභව කිරීම යන ශික්ෂාපදයි. "අට්ඨ ච" යනු භික්ෂුණීන් සඳහා වූ පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද අටයි.

เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานวณฺณนา

ථෙය්‍යසත්ථ සමුට්ඨාන වර්ණනාව

๒๖๖. เถยฺยสตฺถํ อุปสฺสุตีติ เถยฺยสตฺเถน สทฺธึ สํวิธาย เอกทฺธานมคฺคคมนญฺจ อุปสฺสุติติฏฺฐนญฺจ. สูปวิญฺญาปเนน จาติ อิทํ สูโปทนวิญฺญตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. รตฺติฉนฺนญฺจ โอกาสนฺติ ‘‘รตฺตนฺธกาเร อปฺปทีเป, ปฏิจฺฉนฺเน [Pg.150] โอกาเส, อชฺโฌกาเส ปุริเสน สทฺธิ’’นฺติ เอวํ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยํ. พฺยูเหน สตฺตมาติ อิทํ ตทนนฺตรเมว ‘‘รถิกาย วา พฺยูเห วา สิงฺฆาฏเก วา ปุริเสน สทฺธิ’’นฺติ อาคตสิกฺขาปทํ สนฺธาย วุตฺตํ.

266. "ථෙය්‍යසත්ථං උපස්සුති" යනු සොර කණ්ඩායමක් සමඟ එක්ව මඟ ගමන් කිරීමේ ශික්ෂාපදය සහ රහසින් කන් දී සිටීමේ ශික්ෂාපදයයි. "සූපවිඤ්ඤාපනෙන ච" යන්නෙන් සූපොදන විඤ්ඤත්ති ශික්ෂාපදය අදහස් වේ. "රත්තිඡන්නඤ්ච ඔකාසං" යනු රාත්‍රී අඳුරෙහි පහන් නොමැතිව සිටීම, ආවරණය වූ තැනක සිටීම සහ එළිමහනෙහි පුරුෂයෙකු සමඟ සිටීම යන ශික්ෂාපද තුනයි. "බ්‍යූහෙන සත්තමා" යනු ඉන් ඉක්බිතිව එන වීදියක හෝ අතුරු පාරක හෝ සතරමං සන්ධියක පුරුෂයෙකු සමඟ කතා කරමින් සිටීමේ ශික්ෂාපදය අරභයා පවසන ලද්දකි.

ธมฺมเทสนาสมุฏฺฐานวณฺณนา

ධර්මදේශනා සමුට්ඨාන වර්ණනාව

๒๖๗. ธมฺมเทสนาสมุฏฺฐานานิ เอกาทส อุตฺตานาเนว. เอวํ ตาว สมฺภินฺนสมุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. นิยตสมุฏฺฐานํ ปน ติวิธํ, ตํ เอเกกสฺเสว สิกฺขาปทสฺส โหติ, ตํ วิสุํเยว ทสฺเสตุํ ‘‘ภูตํ กาเยน ชายตี’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตํ อุตฺตานเมว. เนตฺติธมฺมานุโลมิกนฺติ วินยปาฬิธมฺมสฺส อนุโลมนฺติ.

267. ධර්මදේශනා සමුට්ඨාන එකොළොස ඉතා පැහැදිලිය. මෙසේ පළමුව සම්භින්න සමුට්ඨානය (මිශ්‍ර සමුට්ඨානය) දත යුතුය. නියත සමුට්ඨානය වනාහි තෙවැදෑරුම් වේ, එය එක් එක් ශික්ෂාපදයට පමණක් අදාළ වන අතර, එය වෙන් වෙන්ව දැක්වීම සඳහා "භූතං කායෙන ජායති" යනාදිය පවසන ලදී. එයද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි. "නෙත්තිධම්මානුලොමිකං" යනු විනය පාලි ධර්මයට අනුකූල බවයි.

สมุฏฺฐานสีสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සමුට්ඨානසීස වර්ණනාව නිම විය.

อนฺตรเปยฺยาลํ

අන්තරපෙය්‍යාලය

กติปุจฺฉาวารวณฺณนา

කතිප්‍රශ්න වාර වර්ණනාව

๒๗๑. อิทานิ [Pg.151] อาปตฺติอาทิโกฏฺฐาเสสุ โกสลฺลชนนตฺถํ ‘‘กติ อาปตฺติโย’’ติอาทินา นเยน มาติกํ ฐเปตฺวา นิทฺเทสปฺปฏินิทฺเทสวเสน วิภงฺโค วุตฺโต.

271. දැන් ඇවැත් ආදී කොට්ඨාසයන්හි දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස "ඇවැත් කොපමණද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් මාතෘකාව තබා, නිද්දේස හා ප්‍රතිනිද්දේස වශයෙන් විභංගය පවසන ලදී.

ตตฺถ กติ อาปตฺติโยติ มาติกาย จ วิภงฺเค จ อาคตาปตฺติปุจฺฉา. เอส นโย ทุติยปเทปิ. เกวลญฺเหตฺถ อาปตฺติโย เอว ราสิวเสน ขนฺธาติ วุตฺตา. วินีตวตฺถูนีติ ตาสํ อาปตฺตีนํ วินยปุจฺฉา; ‘‘วินีตํ วินโย วูปสโม’’ติ อิทญฺหิ อตฺถโต เอกํ, วินีตานิเยว วินีตวตฺถูนีติ อยเมตฺถ ปทตฺโถ. อิทานิ เยสุ สติ อาปตฺติโย โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ, เต ทสฺเสตุํ ‘‘กติ อคารวา’’ติ ปุจฺฉาทฺวยํ. วินีตวตฺถูนีติ อยํ ปน เตสํ อคารวานํ วินยปุจฺฉา. ยสฺมา ปน ตา อาปตฺติโย วิปตฺตึ อาปตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘กติ วิปตฺติโย’’ติ อยํ อาปตฺตีนํ วิปตฺติภาวปุจฺฉา. กติ อาปตฺติสมุฏฺฐานานีติ ตาสํเยว อาปตฺตีนํ สมุฏฺฐานปุจฺฉา. วิวาทมูลานิ อนุวาทมูลานีติ อิมา ‘‘วิวาทาธิกรณํ อนุวาทาธิกรณ’’นฺติ อาคตานํ วิวาทานุวาทานํ มูลปุจฺฉา. สารณียา ธมฺมาติ วิวาทานุวาทมูลานํ อภาวกรธมฺมปุจฺฉา. เภทกรวตฺถูนีติ อยํ ‘‘เภทนสํวตฺตนิกํ วา อธิกรณ’’นฺติอาทีสุ วุตฺตเภทกรณปุจฺฉา. อธิกรณานีติ เภทกรวตฺถูสุ สติ อุปฺปชฺชนธมฺมปุจฺฉา. สมถาติ เตสํเยว วูปสมนธมฺมปุจฺฉา. ปญฺจ อาปตฺติโยติ มาติกาย อาคตวเสน วุตฺตา. สตฺตาติ วิภงฺเค อาคตวเสน.

එහි "කති ආපත්තියො" යන ප්‍රශ්නය මාතෘකාවෙහි සහ විභංගයෙහි එන ඇවැත් පිළිබඳ විමසීමකි. දෙවන පදයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි ඇවැත් සමූහයක් ලෙස ගත් බැවින් "ක්ඛන්ධා" (ස්කන්ධ) යැයි කියනු ලැබීය. "විනීතවත්ථූනි" යනු එම ඇවැත් බැහැර කිරීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. විනීත, විනය, වූපසම යන වචනවල අර්ථය එකකි; ඇවැත් බැහැර කිරීමේ කරුණු විනීතවත්ථු නම් වේ යන්න මෙහි පද අර්ථයයි. දැන් යම් අගෞරව ධර්මයන් ඇති කල්හි ඇවැත් සිදු වේද, නැති කල්හි සිදු නොවේද, ඒවා දැක්වීමට "කති අගාරවා" යන ප්‍රශ්න යුගලය පවසන ලදී. "විනීතවත්ථූනි" යන මෙම ප්‍රශ්නය එම අගෞරවයන් බැහැර කිරීම පිළිබඳ විමසීමකි. යම් හෙයකින් එම ඇවැත් විපත්තියට පත් නොවේ නම් එවැනි ඇවැත් නැත, එබැවින් "කති විපත්තියො" යනු ඇවැත්වල විපත්ති ස්වභාවය පිළිබඳ විමසීමකි. "කති ආපත්තිසමුට්ඨානානි" යනු එම ඇවැත්වලම හටගැනීම් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. "විවාදමූලානි අනුවාදමූලානි" යනු විවාදාධිකරණ හා අනුවාදාධිකරණවල මූලයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයි. "සාරණීය ධම්මා" යනු විවාද හා අනුවාද මූලයන් නැති කරන ධර්මයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. "භෙදකරවත්ථූනි" යනු සංඝ භේදය ඇති කරන කරුණු පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. "අධිකරණානි" යනු භේදකර වස්තූන් ඇති කල්හි හටගන්නා ධර්මයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. "සමථා" යනු ඒවා සංසිඳුවන ධර්මයන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. මාතෘකාවට අනුව ඇවැත් පහක් ලෙස ද විභංගයට අනුව ඇවැත් හතක් ලෙස ද පවසන ලදී.

อารกา เอเตหิ รมตีติ อารติ; ภุสา วา รติ อารติ. วินา เอเตหิ รมตีติ วิรติ. ปจฺเจกํ ปจฺเจกํ วิรมตีติ ปฏิวิรติ. เวรํ มณติ วินาเสตีติ เวรมณี. น เอตาย เอเต อาปตฺติกฺขนฺธา กรียนฺตีติ อกิริยา. ยํ เอตาย อสติ อาปตฺติกฺขนฺธกรณํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตสฺส ปฏิปกฺขโต อกรณํ. อาปตฺติกฺขนฺธอชฺฌาปตฺติยา ปฏิปกฺขโต อนชฺฌาปตฺติ. เวลนโต เวลา; จลยนโต วินาสนโตติ อตฺโถ[Pg.152]. นิยฺยานํ สิโนติ พนฺธติ นิวาเรตีติ เสตุ. อาปตฺติกฺขนฺธานเมตํ อธิวจนํ. โส เสตุ เอตาย ปญฺญตฺติยา หญฺญตีติ เสตุฆาโต. เสสวินีตวตฺถุนิทฺเทเสสุปิ เอเสว นโย.

මෙම ඇවැත්වලින් දුරස්ව වෙසෙන බැවින් "ආරති" නම් වේ; නැතහොත් බලවත් ඇල්ම "ආරති" නම් වේ. මින් තොරව වෙසෙන බැවින් "විරති" නම් වේ. වෙන් වෙන් වශයෙන් වැළකෙන බැවින් "පටිවිරති" නම් වේ. වෛරය හෙවත් කෙලෙස් නසන බැවින් "වේරමණී" නම් වේ. ඇවැත් රැස් නොකරන බැවින් "අකිරියා" නම් වේ. යම් වැළකීමක් නැති කල්හි ඇවැත් සිදු වේද, එයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් "අකරණ" නම් වේ. ඇවැත්වලට පැමිණීමට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් "අනජ්ඣාපත්ති" නම් වේ. ඇවැත්වලට පැමිණීම පලවා හරින බැවින් හෝ විනාශ කරන බැවින් "වේලා" නම් වේ. නිවනට යන මඟ වළක්වන බැවින් "සේතු" (බාධකය) නම් වේ. මෙය ඇවැත් සඳහා වූ නමකි. එම බාධකය මෙම ශික්ෂාපද පැනවීමෙන් නසන බැවින් "සේතුඝාත" නම් වේ. සෙසු විනීතවත්ථු නිද්දේසයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

พุทฺเธ อคารวาทีสุ โย พุทฺเธ ธรมาเน อุปฏฺฐานํ น คจฺฉติ, ปรินิพฺพุเต เจติยฏฺฐานํ โพธิฏฺฐานํ น คจฺฉติ, เจติยํ วา โพธึ วา น วนฺทติ, เจติยงฺคเณ สฉตฺโต สอุปาหโน จรติ, นตฺเถตสฺส พุทฺเธ คารโวติ เวทิตพฺโพ. โย ปน สกฺโกนฺโตเยว ธมฺมสฺสวนํ น คจฺฉติ, สรภญฺญํ น ภณติ, ธมฺมกถํ น กเถติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ ภินฺทิตฺวา คจฺฉติ, วิกฺขิตฺโต วา อนาทโร วา นิสีทติ, นตฺเถตสฺส ธมฺเม คารโว. โย เถรนวมชฺฌิเมสุ จิตฺตีการํ น ปจฺจุปฏฺฐาเปติ, อุโปสถาคารวิตกฺกมาฬกาทีสุ กายปฺปาคพฺภิยํ ทสฺเสติ, ยถาวุฑฺฒํ น วนฺทติ, นตฺเถตสฺส สงฺเฆ คารโว. ติสฺโส สิกฺขา สมาทาย อสิกฺขมาโนเยว ปน สิกฺขาย อคารโวติ เวทิตพฺโพ. ปมาเท จ สติวิปฺปวาเส ติฏฺฐมาโนเยว อปฺปมาทลกฺขณํ อพฺรูหยมาโน อปฺปมาเท อคารโวติ เวทิตพฺโพ. ตถา อามิสปฺปฏิสนฺถารํ ธมฺมปฺปฏิสนฺถารนฺติ อิมํ ทุวิธํ ปฏิสนฺถารํ อกโรนฺโตเยว ปฏิสนฺถาเร อคารโวติ เวทิตพฺโพ. คารวนิทฺเทเส วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරව කරන්නන් පිළිබඳව විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: යම් පුද්ගලයෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටින කාලයේ උන්වහන්සේ බැහැදැකීමට හෝ උපස්ථානය පිණිස නොයන්නේද, බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු චෛත්‍යස්ථානයට හෝ බෝධිස්ථානයට නොයන්නේද, චෛත්‍යයට හෝ බෝධියට වන්දනා නොකරන්නේද, චෛත්‍ය මළුවේ කුඩ ඉහළාගෙන හෝ පාවහන් පැළඳගෙන හැසිරෙන්නේද, එම පුද්ගලයාට බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවයක් නැති බව දත යුතුය. යම් පුද්ගලයෙක් ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට හැකියාව තිබියදීත් ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස නොයන්නේද, සරභඤ්ඤ ක්‍රමයට ධර්මය සජ්ඣායනා නොකරන්නේද, ධර්ම කථාවක් නොකරන්නේද, ධර්ම දේශනා කරන සභාව බිඳ දමා යන්නේද, වික්ෂිප්ත සිතින් හෝ අගෞරවයෙන් එහි හිඳින්නේද, එම පුද්ගලයාට ධර්මය කෙරෙහි ගෞරවයක් නැත. යම් පුද්ගලයෙක් ස්ථවිර, නවක, මධ්‍යම භික්ෂූන් කෙරෙහි ගෞරවාදරයක් නොදක්වන්නේද, උපෝසථාගාරය, භාවනා කරන මළුව ආදියේදී කායිකව අශෝභන ලෙස හැසිරෙන්නේද, වැඩිහිටි පිළිවෙළට වන්දනා නොකරන්නේද, එම පුද්ගලයාට සංඝයා කෙරෙහි ගෞරවයක් නැත. ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සමාදන් වී ඒවා නොරකින්නා ශික්ෂාව කෙරෙහි අගෞරව කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. ප්‍රමාදයෙහි සහ මුළාවෙහි සිටිමින් අප්‍රමාද ලක්ෂණයන් වර්ධනය නොකරන්නා අප්‍රමාදයෙහි අගෞරව කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. එමෙන්ම ආමිස පටිසන්ථාරය සහ ධර්ම පටිසන්ථාරය යන දෙවැදෑරුම් පටිසන්ථාරය නොකරන්නා පටිසන්ථාරයෙහි අගෞරව කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. ගෞරව නිද්දේසයෙහි පවසා ඇති දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස (අගෞරවය පිළිබඳ) අර්ථය දත යුතුය.

๒๗๒. วิวาทมูลนิทฺเทเส ‘‘สตฺถริปิ อคารโว’’ติอาทีนํ พุทฺเธ อคารวาทีสุ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปฺปติสฺโสติ อนีจวุตฺติ; น สตฺถารํ เชฏฺฐกํ กตฺวา วิหรติ. อชฺฌตฺตํ วาติ อตฺตโน สนฺตาเน วา อตฺตโน ปกฺเข วา; สกาย ปริสายาติ อตฺโถ. พหิทฺธา วาติ ปรสนฺตาเน วา ปรปกฺเข วา. ตตฺร ตุมฺเหติ ตสฺมึ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภเท สปรสนฺตาเน วา สปรปริสาย วา. ปหานาย วายเมยฺยาถาติ เมตฺตาภาวนาทีหิ นเยหิ ปหานตฺถํ วายเมยฺยาถ; เมตฺตาภาวนาทินเยน หิ ตํ อชฺฌตฺตมฺปิ พหิทฺธาปิ ปหียติ. อนวสฺสวายาติ อปฺปวตฺติภาวาย.

272. විවාදමූල නිද්දේසයෙහි ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහිද අගෞරවය’ යනාදී පාඨයන්හි අර්ථය, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අගෞරවය’ යනාදී ස්ථානවල විස්තර කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘අප්පතිස්ස’ යනු නිහතමානී නොවන බවයි; එනම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨයා ලෙස සලකා වාසය නොකිරීමයි. ‘අජ්ඣත්තං’ යනු තමාගේ සන්තානයෙහි හෝ තමාගේ පක්ෂයෙහි, එනම් තමාගේ පිරිසෙහි යන්නයි. ‘බහිද්ධා’ යනු අනුන්ගේ සන්තානයෙහි හෝ අනුන්ගේ පක්ෂයෙහි යන්නයි. ‘තත්‍ර තුම්හේ’ යනු එම ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වූ, තමාගේ හා අනුන්ගේ සන්තාන කෙරෙහි හෝ තමාගේ හා අනුන්ගේ පිරිස් කෙරෙහි යන්නයි. ‘පහානාය වායමෙය්‍යාථ’ යනු මෙත්තා භාවනා ආදී ක්‍රමයන්ගෙන් (විවාද මූලයන්) ප්‍රහාණය කිරීම සඳහා වෙහෙසිය යුතු බවයි; මක්නිසාද යත් මෙත්තා භාවනාදී ක්‍රමවලින් එය ආධ්‍යාත්මිකව මෙන්ම බාහිරවද ප්‍රහීණ වන බැවිනි. ‘අනවස්සවාය’ යනු (නැවත) හට නොගැනීම සඳහා යන්නයි.

สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ สกเมว ทิฏฺฐึ ปรามสติ; ยํ อตฺตนา ทิฏฺฐิคตํ คหิตํ, อิทเมว สจฺจนฺติ คณฺหาติ. อาธานคฺคาหีติ ทฬฺหคฺคาหี.

‘සන්දිට්ඨිපරාමාසී’ යනු තමාගේම මතය දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි; තමා යම් මතයක් ගත්තේ නම් ‘මෙයම සත්‍යය’ යැයි පිළිගැනීමයි. ‘ආධානග්ගාහී’ යනු දැඩිව ග්‍රහණය කරන්නා යන්නයි.

๒๗๓. อนุวาทมูลนิทฺเทโส [Pg.153] กิญฺจาปิ วิวาทมูลนิทฺเทเสเนว สมาโน, อถ โข อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย วิวทนฺตานํ โกธูปนาหาทโย วิวาทมูลานิ. ตถา วิวทนฺตา ปน สีลวิปตฺติอาทีสุ อญฺญตรวิปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อสุกํ นาม วิปตฺตึ อาปนฺโน’’ติ วา, ‘‘ปาราชิกํ อาปนฺโนสิ, สงฺฆาทิเสสํ อาปนฺโนสี’’ติ วา อนุวทนฺติ. เอวํ อนุวทนฺตานํ โกธูปนาหาทโย อนุวาทมูลานีติ อยเมตฺถ วิเสโส.

273. අනුවාදමූල නිද්දේසය විවාදමූල නිද්දේසයට සමාන වුවද, භේදකර වස්තූන් දහඅටක් ඇසුරු කොට ගනිමින් විවාද කරන්නවුන්ගේ ක්‍රෝධය, උපනාහය (වෛරය බැඳගැනීම) ආදිය විවාදමූලයන් වේ. එසේ විවාද කරන්නෝ සීල විපත්තිය ආදී යම් විපත්තියකට පැමිණ, ‘අසවල් භික්ෂුව අසවල් විපත්තියට පැමිණ ඇත’ කියා හෝ ‘ඔබ පාරාජිකාවට පැමිණ ඇත, ඔබ සංඝාදිසේසයට පැමිණ ඇත’ කියා හෝ චෝදනා කරති. මෙසේ චෝදනා (අනුවාද) කරන්නවුන්ගේ ක්‍රෝධ උපනාහාදී ධර්මයන් ‘අනුවාදමූලයන්’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහි ඇති විශේෂත්වය මෙයයි.

๒๗๔. สารณียธมฺมนิทฺเทเส เมตฺตจิตฺเตน กตํ กายกมฺมํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา จ ปรมฺมุขา จ. ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. เถรานํ ปน ปาทโธวนพีชนวาตทานาทิเภทมฺปิ สพฺพํ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวมญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโยติ อยํ เมตฺตากายกมฺมสงฺขาโต ธมฺโม สริตพฺโพ สติชนโก; โย นํ กโรติ, ตํ ปุคฺคลํ; เยสํ กโต โหติ, เต ปสนฺนจิตฺตา ‘‘อโห สปฺปุริโส’’ติ อนุสฺสรนฺตีติ อธิปฺปาโย. ปิยกรโณติ ตํ ปุคฺคลํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยํ กโรติ. ครุกรโณติ ตํ ปุคฺคลํ สพฺรหฺมจารีนํ ครุํ กโรติ. สงฺคหายาติอาทีสุ สพฺรหฺมจารีหิ สงฺคเหตพฺพภาวาย. เตหิ สทฺธึ อวิวาทาย สมคฺคภาวาย เอกีภาวาย จ สํวตฺตติ.

274. සාරණීයධර්ම නිද්දේසයෙහි, මෙත් සිතින් කරන ලද කාය කර්මය ‘මෙත්තා කායකර්මය’ නම් වේ. ‘ආවි චෙව රහෝ ච’ යනු ඉදිරිපිටදී මෙන්ම නොපෙනෙන තැනදී ද යන්නයි. එහිදී නවක භික්ෂූන්ගේ සිවුරු මැසීම ආදී කටයුතුවලදී සහය වීම ‘සම්මුඛා මෙත්තා කායකර්මය’ නම් වේ. ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ පා සේදීම, පවන් සැලීම ආදී වූ සියලු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වත්පිළිවෙත් කිරීම ද ‘සම්මුඛා මෙත්තා කායකර්මය’ වේ. නවක හා ස්ථවිර යන දෙපිරිසම විසින්ම, නොසැලකිලිමත් ලෙස තබා ඇති ලී බඩු ආදිය දැක ඒ කෙරෙහි අගෞරව නොකොට, තමා විසින්ම ඒවා පිළිවෙළකට තැන්පත් කිරීම ‘පරම්මුඛා මෙත්තා කායකර්මය’ නම් වේ. ‘අයම්පි ධම්මෝ සාරණීයෝ’ යනු මෙම මෙත්තා කායකර්මය නම් වූ ධර්මය නිතර සිහිපත් කළ යුතු, මතකය ඇති කරවන දෙයක් බවයි; යම් පුද්ගලයෙක් එය කරන්නේද, ඔහු කෙරෙහි මෙය කරන ලද පිරිස පැහැදුණු සිතින් යුතුව ‘අහෝ! සත්පුරුෂයෙක්’ යැයි සිහි කරති යන්න මෙහි අදහසයි. ‘පියකරණෝ’ යනු එම පුද්ගලයා සබ්‍රහ්මචාරීන් අතර ප්‍රිය කරන්නෙකු බවට පත් කිරීමයි. ‘ගරුකරණෝ’ යනු එම පුද්ගලයා සබ්‍රහ්මචාරීන් අතර ගෞරවයට පාත්‍ර වන්නෙකු බවට පත් කිරීමයි. ‘සංගහාය’ ආදී වචනවලින් අදහස් වන්නේ, සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් සංග්‍රහ ලැබීමට සුදුස්සෙකු වීම සඳහාත්, ඔවුන් සමඟ විවාද නොකර සමගිව එක්ව වාසය කිරීමටත් මෙය හේතු වන බවයි.

เมตฺตํ วจีกมฺมนฺติอาทีสุ เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโรติ เอวํ ปคฺคยฺห วจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. วิหาเร อสนฺเต ปน ตํ ปฏิปุจฺฉนฺตสฺส ‘‘กุหึ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, กุหึ อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร, กทา นุ โข อาคมิสฺสตี’’ติ เอวํ มมายนวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา ปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. ‘‘เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ, อปฺปาพาโธ’’ติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

‘මෙත්තා වචීකම්ම’ යනාදී තැන්වල, ‘දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ, තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ’ යනාදී වශයෙන් ගෞරවයෙන් කතා කිරීම ‘සම්මුඛා මෙත්තා වචීකර්මය’ නම් වේ. විහාරයෙහි නැති කලෙක, යමෙකු ඒ ගැන විමසන විට ‘අපේ දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොහේද? අපේ තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොහේද? කවදා වඩීවිද?’ යනාදී වශයෙන් ලෙන්ගතුකමින් කතා කිරීම ‘පරම්මුඛා මෙත්තා වචීකර්මය’ නම් වේ. මෛත්‍රියෙන් හා සෙනෙහසින් යුත් දෑසින්, ප්‍රසන්න මුහුණින් බැලීම ‘සම්මුඛා මෙත්තා මනෝකර්මය’ නම් වේ. ‘දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේට, තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේට නිරෝගී වේවා, සුවපත් වේවා’ යැයි මෙනෙහි කිරීම ‘පරම්මුඛා මෙත්තා මනෝකර්මය’ නම් වේ.

อปฺปฏิวิภตฺตโภคีติ เนว อามิสํ ปฏิวิภชิตฺวา ภุญฺชติ, น ปุคฺคลํ. โย หิ ‘‘เอตฺตกํ ปเรสํ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ อตฺตนา ภุญฺชิสฺสามิ, เอตฺตกํ วา อสุกสฺส [Pg.154] จ อสุกสฺส จ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ อตฺตนา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ วิภชิตฺวา ภุญฺชติ, อยํ ปฏิวิภตฺตโภคี นาม. อยํ ปน เอวํ อกตฺวา อาภตํ ปิณฺฑปาตํ เถราสนโต ปฏฺฐาย ทตฺวา คหิตาวเสสํ ภุญฺชติ. ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วจนโต ทุสฺสีลสฺส อทาตุมฺปิ วฏฺฏติ, สารณียธมฺมปูรเกน ปน สพฺเพสํ ทาตพฺพเมวาติ วุตฺตํ. คิลาน-คิลานุปฏฺฐาก-อาคนฺตุก-คมิกจีวรกมฺมาทิปสุตานํ วิเจยฺย ทาตุมฺปิ วฏฺฏติ. น หิ เอเต วิจินิตฺวา เทนฺเตน ปุคฺคลวิภาโค กโต โหติ, อีทิสานญฺหิ กิจฺฉลาภตฺตา วิเสโส กาตพฺโพเยวาติ อยํ กโรติ.

‘අප්පටිවිභත්තභෝගී’ යනු ආමිසය හෝ පුද්ගලයන් වෙන් කර පරිභෝජනය නොකිරීමයි. යමෙක් ‘මෙපමණක් අනුන්ට දෙමි, මෙපමණක් මා පරිභෝජනය කරමි’ හෝ ‘මෙපමණක් අසවල් අසවල් අයට දෙමි, මෙපමණක් මා අනුභව කරමි’ කියා බෙදා වෙන් කර අනුභව කරයිද, ඔහු ‘පටිවිභත්තභෝගී’ නම් වේ. එහෙත් මෙම (අප්පටිවිභත්තභෝගී) භික්ෂුව එසේ නොකොට, ලැබුණු පිණ්ඩපාතය ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ අසුනේ සිට පිළිවෙළින් බෙදා දී, ඉතිරි වූ දෙය පරිභෝජනය කරයි. ‘සීලවන්තයන්ට’ යන පාඨය අනුව දුශ්ශීලයන්ට නොදී සිටීමද සුදුසුය; එහෙත් සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නා වූ භික්ෂුව විසින් සැමටම දිය යුතු බව (අටුවාවන්හි) දක්වා ඇත. ගිලන් වූවන්ට, ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන්නන්ට, ආගන්තුකයන්ට, ගමන් බිමන් යන්නන්ට සහ සිවුරු මැසීම වැනි කටයුතුවල නිරත වූවන්ට තෝරා බේරා දීම ද සුදුසුය. මක්නිසාද යත්, මොවුන් තෝරා දීමෙන් ‘පුද්ගල බෙදීමක්’ සිදු නොවෙයි; මෙවැනි අයට ලාභ සත්කාර ලැබීම දුර්ලභ බැවින් ඔවුන්ට විශේෂයක් කළ යුතුමය. මෙම (අප්පටිවිභත්තභෝගී) භික්ෂුව එසේ කරයි.

อขณฺฑานีติอาทีสุ ยสฺส สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา สิกฺขาปทํ ภินฺนํ โหติ, ตสฺส สีลํ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย ขณฺฑํ นาม. ยสฺส ปน เวมชฺเฌ ภินฺนํ, ตสฺส มชฺเฌ ฉิทฺทสาฏโก วิย ฉิทฺทํ นาม โหติ. ยสฺส ปฏิปาฏิยา ทฺเว ตีณิ ภินฺนานิ, ตสฺส ปิฏฺฐิยํ วา กุจฺฉิยํ วา อุฏฺฐิเตน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรสรีรวณฺณา คาวี วิย สพลํ นาม โหติ. ยสฺส อนฺตรนฺตรา ภินฺนานิ, ตสฺส อนฺตรนฺตรา วิสภาควณฺณพินฺทุวิจิตฺรา คาวี วิย กมฺมาสํ นาม โหติ. ยสฺส ปน สพฺเพน สพฺพํ อภินฺนานิ สีลานิ, ตสฺส ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ นาม โหนฺติ. ตานิ ปเนตานิ ภุชิสฺสภาวกรณโต ภุชิสฺสานิ. วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปฺปสตฺถานิ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตา อปรามฏฺฐานิ. อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธึ วา สํวตฺตยนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานีติ วุจฺจนฺติ. สีลสามญฺญคโต วิหรตีติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรนฺเตหิ กลฺยาณสีเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมานภาวูปคตสีโล วิหรติ.

‘අඛණ්ඩ’ යනාදි පදයන්හි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: යම් පුද්ගලයෙකුගේ ආපත්ති ස්කන්ධ සත අතුරින් මුල හෝ අග හෝ යම් ශික්ෂා පදයක් බිඳී ඇද්ද, එම පුද්ගලයාගේ ශීලය කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් ‘ඛණ්ඩ’ (බිඳුණු) ශීලය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ ශීලය මැදින් බිඳී ඇද්ද, ඔහුගේ ශීලය මැදින් සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් ‘ඡිද්ද’ (සිදුරු වූ) ශීලය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ ශීලය පිළිවෙළින් ශික්ෂා පද දෙකක් හෝ තුනක් බිඳී ඇද්ද, ඔහුගේ ශීලය පිටෙහි හෝ බඩෙහි හෝ හටගත් විෂම වර්ණයක් ඇති (කළු, රතු ආදී වර්ණ අතුරින් එක්තරා වර්ණයක් ඇති) එළදෙනකගේ ශරීරය මෙන් ‘සබල’ (පුල්ලි සහිත) ශීලය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ ශීලය තැනින් තැන බිඳී ඇද්ද, ඔහුගේ ශීලය තැනින් තැන විෂම වර්ණ ලක්ෂණවලින් විසිතුරු වූ එළදෙනකගේ ශරීරය මෙන් ‘කම්මාස’ (ලප සහිත) ශීලය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුගේ සියලු ආකාරයෙන්ම සියලු ශික්ෂා පද නොබිඳී පවතීද, ඔහුගේ එම ශීලයන් අඛණ්ඩ, අඡිද්ද, අසබල, අකම්මාස ශීලයන් නම් වේ. එම මෙම ශීලයන් තණ්හාව නමැති දාසභාවයෙන් නිදහස් කරන බැවින් ‘භුජිස්ස’ (නිදහස්) නම් වේ. ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද බැවින් ‘විඤ්ඤුප්පසත්ථ’ නම් වේ. තණ්හා දිට්ඨි දෙකින් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් ‘අපරාමට්ඨ’ නම් වේ. උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ඇති කිරීමට පවතින බැවින් ‘සමාධිසංවත්තනික’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සීලසාමඤ්ඤගතෝ විහරති’ යනු ඒ ඒ දිශාභාගයන්හි වසන කල්‍යාණ ශීල ඇති භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සමාන වූ ශීල ඇතිව වාසය කිරීමයි.

ยายํ ทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺปยุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยาติ นิทฺโทสา. นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกา. ตกฺกรสฺสาติ โย ตถาการี โหติ, ตสฺส. ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขสฺส ขยตฺถํ. เสสํ ยาว สมถเภทปริโยสานา อุตฺตานตฺถเมว.

‘යායං දිට්ඨි’ යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ සම්මා දිට්ඨියයි. ‘අරියා’ යනු නිර්දෝෂී වූ යන්නයි. සසරින් එතෙර කරන බැවින් ‘නිය්‍යානික’ නම් වේ. ‘තක්කරස්ස’ යනු ඒ අනුව ක්‍රියා කරන තැනැත්තා හටයි. ‘දුක්ඛක්ඛයාය’ යනු සියලු දුක් ක්ෂය කරනු පිණිසයි. ඉතිරි පද සමථභේද පර්යන්තය දක්වාම අර්ථයෙන් පැහැදිලිමය.

กติปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

කතිපුච්ඡාවාර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ขนฺธกปุจฺฉาวาโร

ඛන්ධකපුච්ඡාවාරය

ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา

ප්‍රශ්න විසර්ජන වර්ණනාව

๓๒๐. อุปสมฺปทํ [Pg.155] ปุจฺฉิสฺสนฺติ อุปสมฺปทกฺขนฺธกํ ปุจฺฉิสฺสํ. สนิทานํ สนิทฺเทสนฺติ นิทาเนน จ นิทฺเทเสน จ สทฺธึ ปุจฺฉิสฺสามิ. สมุกฺกฏฺฐปทานํ กติ อาปตฺติโยติ ยานิ ตตฺถ สมุกฺกฏฺฐานิ อุตฺตมานิ ปทานิ วุตฺตานิ, เตสํ สมุกฺกฏฺฐปทานํ อุตฺตมปทานํ สงฺเขปโต กติ อาปตฺติโย โหนฺตีติ. เยน เยน หิ ปเทน ยา ยา อาปตฺติ ปญฺญตฺตา, สา สา ตสฺส ตสฺส ปทสฺส อาปตฺตีติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมุกฺกฏฺฐปทานํ กติ อาปตฺติโย’’ติ. ทฺเว อาปตฺติโยติ อูนวีสติวสฺสํ อุปสมฺปาเทนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ, เสเสสุ สพฺพปเทสุ ทุกฺกฏํ.

320. ‘උපසම්පදං පුච්ඡිස්සන්ති’ යනු උපසම්පදා ඛන්ධකය පිළිබඳව විමසමි යන්නයි. ‘සනිදානං සනිද්දේසං’ යනු නිදාන සහ නිද්දේස සමඟින් විමසමි යන්නයි. ‘සමුක්කට්ඨපදානං කති ආපත්තියෝ’ යනු එහි වදාළ උතුම් වූ පදයන් සම්බන්ධයෙන් සංක්ෂේපයෙන් ආපත්තීන් කීයක් තිබේද යන්නයි. ඒ ඒ පදයෙන් යම් යම් ආපත්තියක් පනවන ලද්දේද, එය ඒ ඒ පදයේ ආපත්තිය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘සමුක්කට්ඨපදානං කති ආපත්තියෝ’ යැයි වදාරන ලදී. ‘ද්වේ ආපත්තියෝ’ යනු වයස විසි අවුරුදු පූර්ණ නොවූවකු උපසම්පදා කරන්නා හට පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු සියලු පදයන්හි දුක්කට ආපත්තියද වේ.

ติสฺโสติ ‘‘นสฺสนฺเตเต วินสฺสนฺเตเต, โก เตหิ อตฺโถ’’ติ เภทปุเรกฺขารานํ อุโปสถกรเณ ถุลฺลจฺจยํ, อุกฺขิตฺตเกน สทฺธึ อุโปสถกรเณ ปาจิตฺติยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ เอวํ อุโปสถกฺขนฺธเก ติสฺโส อาปตฺติโย. เอกาติ วสฺสูปนายิกกฺขนฺธเก เอกา ทุกฺกฏาปตฺติเยว.

‘තිස්සෝ’ යනු ‘මොවුන් නැසෙත්වා, විනාශ වෙත්වා, මොවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද’ යනුවෙන් සංඝ භේදය පෙරදැරිව උපෝසථ කිරීමෙහිදී ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, උක්ඛිත්තක භික්ෂුවක සමඟ උපෝසථ කිරීමෙහිදී පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු අවස්ථාවන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් උපෝසථ ඛන්ධකයෙහි ආපත්ති තුනකි. ‘ඒකා’ යනු වස්සූපනායික ඛන්ධකයෙහි එක් දුක්කට ආපත්තියක් පමණක් පවතින බවයි.

ติสฺโสติ เภทปุเรกฺขารสฺส ปวารยโต ถุลฺลจฺจยํ, อุกฺขิตฺตเกน สทฺธึ ปาจิตฺติยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ เอวํ ปวารณากฺขนฺธเกปิ ติสฺโส อาปตฺติโย.

‘තිස්සෝ’ යනු සංඝ භේදය පෙරදැරිව පවාරණය කරන්නා හට ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, උක්ඛිත්තක භික්ෂුවක සමඟ පවාරණය කිරීමෙහිදී පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් පවාරණා ඛන්ධකයෙහිද ආපත්ති තුනකි.

ติสฺโสติ วจฺฉตรึ อุคฺคเหตฺวา มาเรนฺตานํ ปาจิตฺติยํ, รตฺเตน จิตฺเตน องฺคชาตฉุปเน ถุลฺลจฺจยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ เอวํ จมฺมสํยุตฺเตปิ ติสฺโส อาปตฺติโย. เภสชฺชกฺขนฺธเกปิ สมนฺตา ทฺวงฺคุเล ถุลฺลจฺจยํ, โภชฺชยาคุยา ปาจิตฺติยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ เอวํ ติสฺโส อาปตฺติโย.

‘තිස්සෝ’ යනු වස්සා හෝ වැස්සියක ඔසවා මරන්නන් හට පාවිත්තිය ආපත්තියද, රාග සිතින් අංගජාතය ස්පර්ශ කිරීමෙහිදී ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් චම්මසංයුක්තයෙහි (චම්ම ඛන්ධකයෙහි) ආපත්ති තුනකි. භේසජ්ජ ඛන්ධකයෙහිද අංගජාතය වටා ඇඟිලි දෙකක ප්‍රමාණයක ශල්‍යකර්මයක් හෝ වස්තිකර්මයක් කරන්නා හට ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, භෝජ්ජ යාගු වැළඳීම නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් ආපත්ති තුනකි.

กถินํ เกวลํ ปญฺญตฺติเมว, นตฺถิ ตตฺถ อาปตฺติ. จีวรสํยุตฺเต กุสจีรวากจีเรสุ ถุลฺลจฺจยํ, อติเรกจีวเร นิสฺสคฺคิยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ อิมา ติสฺโส อาปตฺติโย.

කඨිනය හුදෙක් පැනවීමක් පමණකි, එහි ආපත්තියක් නැත. චීවර සංයුක්තයෙහි කුස තණ සිවුරු, වක (නියඳ) සිවුරු දැරීමෙන් ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, අතිරේක චීවර දැරීමෙන් නිස්සග්ගිය පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් මෙම ආපත්ති තුන වේ.

จมฺเปยฺยเก เอกา ทุกฺกฏาปตฺติเยว. โกสมฺพก-กมฺมกฺขนฺธก-ปาริวาสิกสมุจฺจยกฺขนฺธเกสุปิ เอกา ทุกฺกฏาปตฺติเยว.

චම්පෙය්‍යක ඛන්ධකයෙහි එක් දුක්කට ආපත්තියක් පමණක් පවතී. කොසම්බක, කම්ම, පාරිවාසික සහ සමුච්චය යන ඛන්ධකයන්හිද පවතින්නේ එක් දුක්කට ආපත්තියක් පමණි.

สมถกฺขนฺธเก [Pg.156] ฉนฺททายโก ขิยฺยติ, ขิยฺยนกํ ปาจิตฺติยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ อิมา ทฺเว อาปตฺติโย. ขุทฺทกวตฺถุเก อตฺตโน องฺคชาตํ ฉินฺทติ, ถุลฺลจฺจยํ, โรมฏฺเฐ ปาจิตฺติยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ อิมา ติสฺโส อาปตฺติโย. เสนาสนกฺขนฺธเก ครุภณฺฑวิสฺสชฺชเน ถุลฺลจฺจยํ, สงฺฆิกา วิหารา นิกฺกฑฺฒเน ปาจิตฺติยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ อิมา ติสฺโส อาปตฺติโย.

සමථ ඛන්ධකයෙහි ඡන්දය දුන් භික්ෂුව එය ගැරහුවහොත් ගැරහීම නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් මෙම ආපත්ති දෙක වේ. ඛුද්දකවත්ථුක ඛන්ධකයෙහි තමාගේම අංගජාතය සිඳගන්නා හට ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, රොමට්ඨ (වමාරා කෑම) නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් මෙම ආපත්ති තුන වේ. සේනාසන ඛන්ධකයෙහි ගරුභාණ්ඩ පරිහරණය කිරීමේදී හෝ බැහැර කිරීමේදී ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, සාංඝික විහාරයකින් නෙරපා හැරීමේදී පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් මෙම ආපත්ති තුන වේ.

สงฺฆเภเทเภทกานุวตฺตกานํ ถุลฺลจฺจยํ, คณโภชเน ปาจิตฺติยนฺติ อิมา ทฺเว อาปตฺติโย. สมาจารํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ วุตฺเต วตฺตกฺขนฺธเก เอกา ทุกฺกฏาปตฺติเยว. สา สพฺพวตฺเตสุ อนาทริเยน โหติ. ตถา ปาติโมกฺขฏฺฐปเน. ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก อปฺปวารณาย ปาจิตฺติยํ, เสเสสุ ทุกฺกฏนฺติ ทฺเว อาปตฺติโย. ปญฺจสติกสตฺตสติเกสุ เกวลํ ธมฺโม สงฺคหํ อาโรปิโต, นตฺถิ ตตฺถ อาปตฺตีติ.

සංඝභේද ඛන්ධකයෙහි භේදයට අනුබල දෙන්නන් හට ථුල්ලච්චය ආපත්තියද, ගණභෝජනය නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද වශයෙන් ආපත්ති දෙකකි. ‘සමාචාරං පුච්ඡිස්සන්ති’ යනුවෙන් වදාළ වත්ත ඛන්ධකයෙහි එක් දුක්කට ආපත්තියක් පමණක් පවතී. එය සියලු වත් පිළිවෙත්හි අනාදරය නිසා සිදු වේ. ප්‍රාතිමෝක්ෂය තැබීමෙහිදීද (පාතිමොක්ඛට්ඨපන) එසේමය. භික්ෂුණී ඛන්ධකයෙහි පවාරණය නොකිරීම නිසා පාවිත්තිය ආපත්තියද, සෙසු තැන්හි දුක්කට ආපත්තියද වශයෙන් ආපත්ති දෙකකි. පංචසතික සහ සත්තසතික ඛන්ධකයන්හි හුදෙක් ධර්ම සංගායනාව පමණක් සිදු වූ බැවින් එහි ආපත්ති නැත.

ขนฺธกปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ඛන්ධකපුච්ඡාවාර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

เอกุตฺตริกนโย

ඒකුත්තරිකනය

เอกกวารวณฺณนา

ඒකකවාර වර්ණනාව

๓๒๑. อาปตฺติกรา [Pg.157] ธมฺมา ชานิตพฺพาติอาทิมฺหิ เอกุตฺตริกนเย อาปตฺติกรา ธมฺมา นาม ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานิ. เอเตสญฺหิ วเสน ปุคฺคโล อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘อาปตฺติกรา’’ติ วุตฺตา. อนาปตฺติกรา นาม สตฺต สมถา. อาปตฺติ ชานิตพฺพาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สิกฺขาปเท จ วิภงฺเค จ วุตฺตา อาปตฺติ ชานิตพฺพา. อนาปตฺตีติ ‘‘อนาปตฺติ ภิกฺขุ อสาทิยนฺตสฺสา’’ติอาทินา นเยน อนาปตฺติ ชานิตพฺพา. ลหุกาติ ลหุเกน วินยกมฺเมน วิสุชฺฌนโต ปญฺจวิธา อาปตฺติ. ครุกาติ ครุเกน วินยกมฺเมน วิสุชฺฌนโต สงฺฆาทิเสสา อาปตฺติ. เกนจิ อากาเรน อนาปตฺติภาวํ อุปเนตุํ อสกฺกุเณยฺยโต ปาราชิกาปตฺติ จ. สาวเสสาติ ฐเปตฺวา ปาราชิกํ เสสา. อนวเสสาติ ปาราชิกาปตฺติ. ทฺเว อาปตฺติกฺขนฺธา ทุฏฺฐุลฺลา; อวเสสา อทุฏฺฐุลฺลา. สปฺปฏิกมฺมทุกํ สาวเสสทุกสทิสํ. เทสนาคามินิทุกํ ลหุกทุกสงฺคหิตํ.

321. ‘ආපත්තිකරා ධම්මා ජානිතබ්බා’ යනාදියෙහි ඒකුත්තරික නයෙහි ආපත්තිකර ධර්ම නම් ආපත්ති සමුට්ඨාන හයයි. මේවා නිසා පුද්ගලයා ආපත්තියට පැමිණෙන බැවින් ‘ආපත්තිකර’ යැයි කියනු ලැබේ. අනාපත්තිකර ධර්ම නම් සප්ත සමථයන්ය. ‘ආපත්ති ජානිතබ්බා’ යනු ඒ ඒ ශික්ෂා පදයන්හි සහ විභංගයන්හි වදාළ ආපත්තිය දත යුතුය යන්නයි. ‘අනාපත්ති’ යනු ‘අනාපත්ති භික්ඛු අසාදියන්තස්ස’ යනාදී නයින් වදාළ අනාපත්තිය දත යුතුය යන්නයි. ‘ලහුකා’ යනු සැහැල්ලු විනය කර්මයකින් පිරිසිදු විය හැකි පස් වැදෑරුම් ආපත්තීන්ය. ‘ගරුකා’ යනු බරපතළ විනය කර්මයකින් පිරිසිදු විය යුතු සංඝාදිසේස ආපත්තියයි. කිසිදු අයුරකින් අනාපත්තියක් බවට පත් කළ නොහැකි බැවින් පාරාජිකා ආපත්තියද දත යුතුය. ‘සාවසේසා’ යනු පාරාජිකාව හැර ඉතිරි ආපත්තීන්ය. ‘අනවසේසා’ යනු පාරාජිකා ආපත්තියයි. ආපත්ති ස්කන්ධ දෙකක් (පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස) දුට්ටුල්ල ආපත්ති වන අතර සෙසු ආපත්ති ස්කන්ධ අදුට්ටුල්ල වේ. සප්‍රති කර්ම දුකය (පිළියම් කළ හැකි) සාවසේස දුකයට සමානය. දේශනාගාමිනී දුකය (දේශනා කිරීමෙන් පිරිසිදු විය හැකි) ලහුක දුකයෙහි ඇතුළත් වේ.

อนฺตรายิกาติ สตฺตปิ อาปตฺติโย สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สคฺคนฺตรายญฺเจว โมกฺขนฺตรายญฺจ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. อชานนฺเตน วีติกฺกนฺตา ปน ปณฺณตฺติวชฺชาปตฺติ เนว สคฺคนฺตรายํ น โมกฺขนฺตรายํ กโรตีติ อนนฺตรายิกา. อนฺตรายิกํ อาปนฺนสฺสาปิ เทสนาคามินึ เทเสตฺวา วุฏฺฐานคามินิโต วุฏฺฐาย สุทฺธิปตฺตสฺส สามเณรภูมิยํ ฐิตสฺส จ อวาริโต สคฺคโมกฺขมคฺโคติ. สาวชฺชปญฺญตฺตีติ โลกวชฺชา. อนวชฺชปญฺญตฺตีติ ปณฺณตฺติวชฺชา. กิริยโต สมุฏฺฐิตา นาม ยํ กโรนฺโต อาปชฺชติ ปาราชิกาปตฺติ วิย. อกิริยโตติ ยํ อกโรนฺโต อาปชฺชติ, จีวรอนธิฏฺฐานาปตฺติ วิย. กิริยากิริยโตติ ยํ กโรนฺโต จ อกโรนฺโต จ อาปชฺชติ, กุฏิการาปตฺติ วิย.

අන්තරායික යනු සචේතනිකව ඉක්මවා ගිය විට ස්වර්ගයට හා මෝක්ෂයට බාධා පමුණුවන ඇවැත් හතයි. නොදැනුවත්ව ඉක්මවා ගිය ප්‍රඥප්ති වජ්ජ ඇවැත් ස්වර්ගයට හෝ මෝක්ෂයට බාධා නොකරන බැවින් ඒවා අනන්තරායික නම් වේ. අන්තරායික ඇවැතකට පත් වූවෙකු වුවද, දේශනාගාමිනී ඇවැත් දේශනා කිරීමෙන් හෝ වුට්ඨානගාමිනී ඇවැත්වලින් මිදී පිරිසිදු භාවයට පත් වූ විට සහ සාමණේර භූමියෙහි සිටින්නාට ද ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගය අවහිර නොවන බව දත යුතුය. සාවජ්ජප්‍රඥප්ති යනු ලෝකවජ්ජ ඇවැත්ය. අනවජ්ජප්‍රඥප්ති යනු ප්‍රඥප්තිවජ්ජ ඇවැත්ය. යමක් කිරීමෙන් සිදුවන ඇවැත (පාරාජිකා ඇවැත මෙන්) කිරියතෝ සමුට්ඨිතා නම් වේ. යමක් නොකිරීමෙන් සිදුවන ඇවැත (සිවුරු අධිෂ්ඨාන නොකිරීමේ ඇවැත මෙන්) අකිරියතෝ නම් වේ. යමක් කිරීමෙන් මෙන්ම නොකිරීමෙන් ද සිදුවන ඇවැත (කුටිකාර ඇවැත මෙන්) කිරියාකිරියතෝ නම් වේ.

ปุพฺพาปตฺตีติ ปฐมํ อาปนฺนาปตฺติ. อปราปตฺตีติ ปาริวาสิกาทีหิ ปจฺฉา อาปนฺนาปตฺติ. ปุพฺพาปตฺตีนํ อนฺตราปตฺติ นาม มูลวิสุทฺธิยา อนฺตราปตฺติ. อปราปตฺตีนํ อนฺตราปตฺติ นาม อคฺฆวิสุทฺธิยา อนฺตราปตฺติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปุพฺพาปตฺติ นาม ปฐมํ อาปนฺนา. อปราปตฺติ นาม มานตฺตารหกาเล อาปนฺนา. ปุพฺพาปตฺตีนํ อนฺตราปตฺติ นาม ปริวาเส อาปนฺนา. อปราปตฺตีนํ อนฺตราปตฺติ [Pg.158] นาม มานตฺตจาเร อาปนฺนา’’ติ วุตฺตํ. อิทมฺปิ เอเกน ปริยาเยน ยุชฺชติ.

පුබ්බාපත්ති යනු පළමුව සිදුවූ ඇවැතයි. අපරාපත්ති යනු පරිවාසික ආදීන් විසින් පසුව සිදුකරනු ලබන ඇවැතයි. පුබ්බාපත්තීනං අන්තරාපත්ති යනු මූලවිසුද්ධිය (පරිවාසය) අතරතුර සිදුවන ඇවැතයි. අපරාපත්තීනං අන්තරාපත්ති යනු අග්ඝවිසුද්ධිය (මානත) අතරතුර සිදුවන ඇවැතයි. කුරුන්දියෙහි සඳහන් වන පරිදි 'පළමුව සිදු වූ ඇවැත පුබ්බාපත්ති නම් වේ, මානතට සුදුසු කාලයෙහි සිදු වූ ඇවැත අපරාපත්ති නම් වේ, පරිවාස කාලයෙහි සිදු වූ ඇවැත පුබ්බාපත්තීනං අන්තරාපත්ති නම් වේ, මානත සමාදන්ව සිටින කාලයෙහි සිදු වූ ඇවැත අපරාපත්තීනං අන්තරාපත්ති නම් වේ' යන්න ද එක් ක්‍රමයකින් ගැලපේ.

เทสิตา คณนูปคา นาม ยา ธุรนิกฺเขปํ กตฺวา ปุน น อาปชฺชิสฺสามีติ เทสิตา โหติ. อคณนูปคา นาม ยา ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา สอุสฺสาเหเนว จิตฺเตน อปริสุทฺเธน เทสิตา โหติ. อยญฺหิ เทสิตาปิ เทสิตคณนํ น อุเปติ. อฏฺฐเม วตฺถุสฺมึ ภิกฺขุนิยา ปาราชิกเมว โหติ. ปญฺญตฺติ ชานิตพฺพาติอาทีสุ นวสุ ปเทสุ ปฐมปาราชิกปุจฺฉาย วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

දේසිතා ගණනූපගා යනු නැවත ඇවැත් සිදු නොකරමි යන වීර්යය ඇතිව දේශනා කරන ලද ඇවැතයි. අගණනූපගා යනු එවැනි වීර්යයක් නොමැතිව අපිරිසිදු සිතින් දේශනා කරන ලද ඇවැතයි. එවැනි ඇවැතක් දේශනා කළද එය දේශනා කළ ඇවැත් ගණනට ඇතුළත් නොවේ. අටවන වස්තුවේදී භික්ෂුණියකට පාරාජිකාවක්ම වේ. ප්‍රඥප්ති දත යුතුය යන ආදී නව පදයන්හිදී පළමු පාරාජිකා පෘච්ඡාවෙහි සඳහන් ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය.

ถุลฺลวชฺชาติ ถุลฺลโทเส ปญฺญตฺตา ครุกาปตฺติ. อถุลฺลวชฺชาติ ลหุกาปตฺติ. คิหิปฏิสํยุตฺตาติ สุธมฺมตฺเถรสฺส อาปตฺติ, ยา จ ธมฺมิกสฺส ปฏิสฺสวสฺส อสจฺจาปเน อาปตฺติ, อวเสสา น คิหิปฏิสํยุตฺตา. ปญฺจานนฺตริยกมฺมาปตฺติ นิยตา, เสสา อนิยตา. อาทิกโรติ สุทินฺนตฺเถราทิ อาทิกมฺมิโก. อนาทิกโรติ มกฺกฏิสมณาทิ อนุปญฺญตฺติการโก. อธิจฺจาปตฺติโก นาม โย กทาจิ กรหจิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. อภิณฺหาปตฺติโก นาม โย นิจฺจํ อาปชฺชติ.

ථුල්ලවජ්ජ යනු රළු වරද නිසා පනවන ලද ගරු ඇවැතයි. අථුල්ලවජ්ජ යනු ලහු ඇවැතයි. ගිහිපටිසංයුත්ත යනු සුධම්ම තෙරුන්ගේ ඇවැත හා දැහැමි පොරොන්දුවක් ඉටු නොකිරීමෙන් සිදුවන ඇවැතයි. සෙසු ඇවැත් ගිහියන් හා සම්බන්ධ නොවන ඇවැත්ය. පංචානන්තර්ය කර්ම නිසා සිදුවන ඇවැත් නියත වන අතර සෙසු ඇවැත් අනියත වේ. ආදිකරොති යනු සුදින්න තෙරුන් වැනි මුලින්ම වරද කළ තැනැත්තායි. අනාදිකරොති යනු වඳුරු වැස්සන් වැනි අනුප්‍රඥප්ති ඇතිවීමට හේතු වූ තැනැත්තායි. කලාතුරකින් ඇවැතට පත්වන්නා අධිච්චාපත්තිකය නම් වේ. නිතර ඇවැතට පත්වන්නා අභිණ්හාපත්තිකය නම් වේ.

โจทโก นาม โย วตฺถุนา วา อาปตฺติยา วา ปรํ โจเทติ. โย ปน เอวํ โจทิโต อยํ จุทิตโก นาม. ปญฺจทสสุ ธมฺเมสุ อปฺปติฏฺฐหิตฺวา อภูเตน วตฺถุนา โจเทนฺโต อธมฺมโจทโก นาม, เตน ตถา โจทิโต อธมฺมจุทิตโก นาม. วิปริยาเยน ธมฺมโจทกจุทิตกา เวทิตพฺพา. มิจฺฉตฺตนิยเตหิ วา สมฺมตฺตนิยเตหิ วา ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต นิยโต, วิปรีโต อนิยโต.

චෝදක යනු වස්තුවකින් හෝ ඇවැතකින් අන් අයෙකුට චෝදනා කරන්නායි. චෝදනාව ලැබූ තැනැත්තා චුදිතක නම් වේ. කරුණු පහළොවක පිහිටා නොසිට අසත්‍ය කරුණකින් චෝදනා කරන්නා අධර්ම චෝදක වන අතර, ඔහු විසින් චෝදනා කරනු ලැබූ තැනැත්තා අධර්ම චුදිතක නම් වේ. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස ධර්ම චෝදක හා ධර්ම චුදිතක හඳුනාගත යුතුය. මිච්ඡත්ත නියත හෝ සම්මත්ත නියත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා නියත වන අතර, අනෙක් තැනැත්තා අනියත නම් වේ.

สาวกา ภพฺพาปตฺติกา นาม, พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ อภพฺพาปตฺติกา นาม. อุกฺเขปนียกมฺมกโต อุกฺขิตฺตโก นาม, อวเสสจตุพฺพิธตชฺชนียาทิกมฺมกโต อนุกฺขิตฺตโก นาม. อยญฺหิ อุโปสถํ วา ปวารณํ วา ธมฺมปริโภคํ วา อามิสปริโภคํ วา น โกเปติ. ‘‘เมตฺติยํ ภิกฺขุนึ นาเสถ, ทูสโก นาเสตพฺโพ, กณฺฏโก สมณุทฺเทโส นาเสตพฺโพ’’ติ เอวํ ลิงฺคทณฺฑกมฺม-สํวาสนาสนาหิ นาสิตพฺโพ นาสิตโก นาม. เสสา สพฺเพ อนาสิตกา. เยน สทฺธึ อุโปสถาทิโก สํวาโส อตฺถิ, อยํ สมานสํวาสโก, อิตโร [Pg.159] นานาสํวาสโก. โส กมฺมนานาสํวาสโก ลทฺธินานาสํวาสโกติ ทุวิโธ โหติ. ฐปนํ ชานิตพฺพนฺติ ‘‘เอกํ ภิกฺขเว อธมฺมิกํ ปาติโมกฺขฏฺฐปน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ ปาติโมกฺขฏฺฐปนํ ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

ශ්‍රාවකයෝ ඇවැත් සිදු විය හැකි (භබ්බාපත්තික) පුද්ගලයෝ වෙති. බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ඇවැත් සිදු නොවන (අභබ්බාපත්තික) පුද්ගලයෝ වෙති. උක්ඛේපනීය කර්මය කරන ලද තැනැත්තා උක්ඛිත්තක නම් වේ. සෙසු තජ්ජනීය ආදී සිව්වැදෑරුම් කර්ම කරන ලද්දෝ අනුක්ඛිත්තක නම් වෙති. මොහු උපෝසථය, පවාරණය, ධර්ම පරිභෝගය හෝ ආමිස පරිභෝගය නැවැත්වීමට සමත් නොවේ. 'මෙත්තියා භික්ෂුණිය නසන්න, දූෂකයා නසන්න, කණ්ඨක සාමණේරයා නසන්න' යනුවෙන් ලිංග නාසනය, දණ්ඩකර්ම නාසනය හා සංවාස නාසනයෙන් නෙරපිය යුත්තා නාසිතක නම් වේ. සෙසු සියල්ලෝ අනාසිතකයෝය. යමෙකු සමඟ උපෝසථ ආදී පොදු විනය කර්ම ඇද්ද ඔහු සමාන සංවාසක වේ. අනෙකා නානා සංවාසක වේ. ඔහු කර්ම නානා සංවාසක හා ලද්ධි නානා සංවාසක වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. පාතිමොක්ඛය නැවැත්වීම (ඨපනය) දත යුතුය යනු 'මහණෙනි, එක්තරා අධර්මවාදී පාතිමොක්ඛයක් නැවැත්වීමක්' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාල පාතිමොක්ඛය නැවැත්වීම දත යුතුය යන්නයි.

เอกกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ඒකක වාර වර්ණනාව නිම විය.

ทุกวารวณฺณนา

දුක වාර වර්ණනාව

๓๒๒. ทุเกสุ สจิตฺตกา อาปตฺติ สญฺญาวิโมกฺขา, อจิตฺตกา โนสญฺญาวิโมกฺขา. ลทฺธสมาปตฺติกสฺส อาปตฺติ นาม ภูตาโรจนาปตฺติ, อลทฺธสมาปตฺติกสฺส อาปตฺติ นาม อภูตาโรจนาปตฺติ. สทฺธมฺมปฏิสญฺญุตฺตา นาม ปทโสธมฺมาทิกา, อสทฺธมฺมปฏิสญฺญุตฺตา นาม ทุฏฺฐุลฺลวาจาปตฺติ. สปริกฺขารปฏิสญฺญุตฺตา นาม นิสฺสคฺคิยวตฺถุโน อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริโภเค, ปตฺตจีวรานํ นิทหเน, กิลิฏฺฐจีวรานํ อโธวเน, มลคฺคหิตปตฺตสฺส อปจเนติ เอวํ อยุตฺตปริโภเค อาปตฺติ. ปรปริกฺขารปฏิสญฺญุตฺตา นาม สงฺฆิกมญฺจปีฐาทีนํ อชฺโฌกาเส สนฺถรณอนาปุจฺฉาคมนาทีสุ อาปชฺชิตพฺพา อาปตฺติ. สปุคฺคลปฏิสญฺญุตฺตา นาม ‘‘มุทุปิฏฺฐิกสฺส ลมฺพิสฺส อูรุนา องฺคชาตํ ปีเฬนฺตสฺสา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตาปตฺติ. ปรปุคฺคลปฏิสญฺญุตฺตา นาม เมถุนธมฺมกายสํสคฺคปหารทานาทีสุ วุตฺตาปตฺติ, ‘‘สิขรณีสี’’ติ สจฺจํ ภณนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติย’’นฺติ มุสา ภณนฺโต ลหุกํ. อภูตาโรจเน มุสา ภณนฺโต ครุกํ. ภูตาโรจเน สจฺจํ ภณนฺโต ลหุกํ.

322. දුක වාරයන්හි සචිත්තක ඇවැත සංඥාවෙන් මිදෙන අතර, අචිත්තක ඇවැත සංඥාවෙන් නොමිදේ. සමාපත්ති ලැබූවෙකුට සිදුවන ඇවැත භූතාරෝචන ඇවැතයි, සමාපත්ති නොලැබූවෙකුට සිදුවන ඇවැත අභූතාරෝචන ඇවැතයි. සද්ධර්ම පටිසංයුත්ත යනු පදසෝධම්ම ආදී ඇවැත්ය, අසද්ධර්ම පටිසංයුත්ත යනු දුට්ඨුල්ලවාචා ඇවැතයි. සපරික්ඛාර පටිසංයුත්ත යනු නිස්සග්ගිය වස්තුවක් නොවිසර්ජනය කර පරිභෝග කිරීම, පාත්‍ර සිවුරු අව්වේ තැබීම, කිලිටි සිවුරු නොසේදීම, මල බැඳුණු පාත්‍රය නොපිළිස්සීම ආදී නුසුදුසු පරිභෝග නිසා සිදුවන ඇවැත්ය. පරපරික්ඛාර පටිසංයුත්ත යනු සඟසතු ඇඳ පුටු ආදිය එළිමහනේ තබා නොදන්වා යාම ආදියේදී සිදුවන ඇවැත්ය. සපුග්ගල පටිසංයුත්ත යනු 'මුදු පිටක් ඇත්තාට, එල්ලෙන අවයව ඇත්තාට හෝ කලවයෙන් ලිංගය පෙළන්නාට' ආදී වශයෙන් වදාල ඇවැත්ය. පරපුග්ගල පටිසංයුත්ත යනු මෙถุน ධර්මය, කාය සංසර්ගය, පහර දීම ආදියේදී වදාල ඇවැත්ය. 'ඇය මස් ගෙඩියක් ඇත්තියකැ'යි සත්‍යයක් පවසන්නා ගරු ඇවැතකට පත් වේ, දැන දැන මුසාවාද පවසන්නා ලහු ඇවැතකට පත් වේ. අභූතාරෝචනයේදී මුසා පවසන්නා ගරු ඇවැතට ද, භූතාරෝචනයේදී සත්‍ය පවසන්නා ලහු ඇවැතට ද පත් වේ.

‘‘สงฺฆกมฺมํ วคฺคํ กริสฺสามี’’ติ อนฺโตสีมาย เอกมนฺเต นิสีทนฺโต ภูมิคโต อาปชฺชติ นาม. สเจ ปน องฺคุลิมตฺตมฺปิ อากาเส ติฏฺเฐยฺย, น อาปชฺเชยฺย, เตน วุตฺตํ ‘‘โน เวหาสคโต’’ติ. เวหาสกุฏิยา อาหจฺจปาทกํ มญฺจํ วา ปีฐํ วา อภินิสีทนฺโต เวหาสคโต อาปชฺชติ นาม. สเจ ปน ตํ ภูมิยํ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺเชยฺย น อาปชฺเชยฺย, เตน วุตฺตํ – ‘‘โน ภูมิคโต’’ติ. คมิโย คมิยวตฺตํ อปูเรตฺวา คจฺฉนฺโต นิกฺขมนฺโต อาปชฺชติ นาม, โน ปวิสนฺโต. อาคนฺตุโก อาคนฺตุกวตฺตํ อปูเรตฺวา สฉตฺตุปาหโน ปวิสนฺโต ปวิสนฺโต อาปชฺชติ นาม, โน นิกฺขมนฺโต.

'සංඝ කර්මය වග (කොටස්) කරන්නෙමි'යි සිතා සීමාව ඇතුළත එකත්පස්ව හිඳින්නා පොළොව ස්පර්ශ කරන්නේ නම් ඇවැතට පත් වේ. ඉදින් ඇඟිලි මාත්‍රයක් හෝ අහසේ සිටින්නේ නම් ඇවැත් නොවේ, එබැවින් 'නො වෙහාසගතෝ'යි වදාල ලදී. වෙහාස කුටියෙහි ඇණ ගැසූ පාද ඇති ඇඳක හෝ පුටුවක හිඳගන්නා අහසේ සිටින්නෙකු ලෙස ඇවැතට පත් වේ. ඉදින් එය පොළොවේ තබා සැතපෙන්නේ නම් ඇවැත් නොවේ, එබැවින් 'නො භූමිගතෝ'යි වදාල ලදී. ගමන් යන්නා ගමික වත නොපුරා යන්නේ නම් පිටත්වන විට ඇවැතට පත් වේ, ඇතුළුවන විට නොවේ. ආගන්තුකයා ආගන්තුක වත නොපුරා කුඩ පාවහන් ඇතිව ඇතුළුවන විට ඇවැතට පත් වේ, පිටවන විට නොවේ.

อาทิยนฺโต [Pg.160] อาปชฺชติ นาม ภิกฺขุนี อติคมฺภีรํ อุทกสุทฺธิกํ อาทิยมานา; ทุพฺพณฺณกรณํ อนาทิยิตฺวา จีวรํ ปริภุญฺชนฺโต ปน อนาทิยนฺโต อาปชฺชติ นาม. มูคพฺพตาทีนิ ติตฺถิยวตฺตานิ สมาทิยนฺโต สมาทิยนฺโต อาปชฺชติ นาม. ปาริวาสิกาทโย ปน ตชฺชนียาทิกมฺมกตา วา อตฺตโน วตฺตํ อสมาทิยนฺตา อาปชฺชนฺติ, เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อตฺถาปตฺติ น สมาทิยนฺโต อาปชฺชตี’’ติ. อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ สิพฺพนฺโต เวชฺชกมฺมภณฺฑาคาริกกมฺมจิตฺตกมฺมาทีนิ วา กโรนฺโต กโรนฺโต อาปชฺชติ นาม. อุปชฺฌายวตฺตาทีนิ อกโรนฺโต อกโรนฺโต อาปชฺชติ นาม. อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ ททมาโน เทนฺโต อาปชฺชติ นาม. สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกานํ จีวราทีนิ อเทนฺโต อเทนฺโต อาปชฺชติ นาม. อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ คณฺหนฺโต ปฏิคฺคณฺหนฺโต อาปชฺชติ นาม. ‘‘น ภิกฺขเว โอวาโท น คเหตพฺโพ’’ติ วจนโต โอวาทํ อคณฺหนฺโต น ปฏิคฺคณฺหนฺโต อาปชฺชติ นาม.

රහන්මියක් ඇඟිලි පුරුක් දෙකකට වඩා ගැඹුරට ජලයෙන් පිරිසිදු වීම් (උදකසද්ධිකය) ලබන කල්හි, එය 'ආදියන්තෝ ආපජ්ජති' (සමාදන් වීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. කප් බිංදුවක් නොතබා සිවුරක් පරිභෝජනය කරන මහණතෙම 'අනාදියන්තෝ ආපජ්ජති' (සමාදන් නොවීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. ගොළු වත ආදී වූ තීර්ථක ව්‍රත සමාදන් වන මහණතෙම 'සමාදියන්තෝ ආපජ්ජති' නම් වේ. පරිවාසයෙහි වසන්නා වූ හෝ තජ්ජනීය කර්ම ආදියට පත් වූ මහණහු තමන්ගේ වත් (පිළිවෙත්) සමාදන් නොවන කල්හි ආපත්තියට පැමිණෙති; 'ඇතැම් ආපත්තියක් සමාදන් නොවීමෙන් සිදුවේ' යන්න ඔවුන් අරභයා වදාරන ලද්දකි. නෑ නොවන මෙහෙණකගේ සිවුරු මසන, හෝ වෙදකම් කිරීම, බණ්ඩාරික කටයුතු, සිත්තර කම් ආදිය කරන මහණතෙම 'කරොන්තෝ ආපජ්ජති' (කිරීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. උපජ්ඣාය වත් ආදිය නොකරන මහණතෙම 'අකරොන්තෝ ආපජ්ජති' (නොකිරීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. නෑ නොවන මෙහෙණකට සිවුරු දෙන මහණතෙම 'දෙන්තෝ ආපජ්ජති' (දීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. සද්ධිවිහාරික අන්තේවාසිකයන්ට සිවුරු ආදිය නොදෙන මහණතෙම 'අදෙන්තෝ ආපජ්ජති' (නොදීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. නෑ නොවන මෙහෙණකගෙන් සිවුරු පිළිගන්නා මහණතෙම 'පටිග්ගණ්හන්තෝ ආපජ්ජති' (පිළිගැනීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ. 'මහණෙනි, අවවාදය පිළිගත යුතුමය' යන වචනය ඇති බැවින්, අවවාදය පිළි නොගන්නා මහණතෙම 'න පටිග්ගණ්හන්තෝ ආපජ්ජති' (පිළි නොගැනීමෙන් ආපත්තියට පැමිණීම) නම් වේ.

นิสฺสคฺคิยวตฺถุํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺชนฺโต ปริโภเคน อาปชฺชติ นาม. ปญฺจาหิกํ สงฺฆาฏิจารํ อติกฺกามยมานา อปริโภเคน อาปชฺชติ นาม. สหคารเสยฺยํ รตฺตึ อาปชฺชติ นาม, โน ทิวา, ทฺวารํ อสํวริตฺวา ปฏิสลฺลียนฺโต ทิวา อาปชฺชติ, โน รตฺตึ. เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหทสาหมาสาติกฺกเมสุ วุตฺตอาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต อรุณุคฺเค อาปชฺชติ นาม, ปวาเรตฺวา ภุญฺชนฺโต น อรุณุคฺเค อาปชฺชติ นาม.

නිස්සග්ගිය වස්තුවක් අත්නොහැර පරිභෝජනය කරන මහණතෙම 'පරිභෝගයෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. පස් දිනක් සිවුරු මාරු කිරීම (සංඝාටිචාරය) ඉක්මවන මෙහෙණිය 'අපරිභෝගයෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නිය' නම් වේ. එක් සෙවනක නිදාගැනීමේදී (සහගාරසෙය්‍යාව) රාත්‍රියේදී ආපත්තිය සිදුවේ, දවාලෙහි නොවේ. දොර වසා නොගෙන විවේකීව සිටින හෝ නිදන මහණාට දවාලෙහි ආපත්තිය සිදුවේ, රාත්‍රියේදී නොවේ. එක් රැයක්, සය රැයක්, සත් දිනක්, දස දිනක් හෝ මසක් ඉක්මවීමේදී සිදුවන බව වදාළ ආපත්තීන්, අරුණ නැගීමේදී (අරුණුග්ගමනයෙන්) සිදුවේ. පවාරණය කොට වළඳන මහණාට අරුණ නැගීමේදී ආපත්තිය සිදු නොවේ (ඒ මොහොතේම සිදුවේ).

ภูตคามญฺเจว องฺคชาตญฺจ ฉินฺทนฺโต ฉินฺทนฺโต อาปชฺชติ นาม, เกเส วา นเข วา น ฉินฺทนฺโต น ฉินฺทนฺโต อาปชฺชติ นาม. อาปตฺตึ ฉาเทนฺโต ฉาเทนฺโต อาปชฺชติ นาม, ‘‘ติเณน วา ปณฺเณน วา ปฏิจฺฉาเทตฺวา อาคนฺตพฺพํ, นตฺเวว นคฺเคน อาคนฺตพฺพํ, โย อาคจฺเฉยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ อิมํ ปน อาปตฺตึ น ฉาเทนฺโต อาปชฺชติ นาม. กุสจีราทีนิ ธาเรนฺโต ธาเรนฺโต อาปชฺชติ นาม, ‘‘อยํ เต ภิกฺขุ ปตฺโต ยาว เภทนาย ธาเรตพฺโพ’’ติ อิมํ อาปตฺตึ น ธาเรนฺโต อาปชฺชติ นาม.

භූතගාමයන් (ගස්වැල්) හෝ අඟ පසඟ සිඳින මහණතෙම 'සිඳීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. කෙස් හෝ නිය නොකපන මහණතෙම 'නොසිඳීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. ආපත්තිය වසන් කරන මහණතෙම 'වැසීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. එහෙත්, 'තණකින් හෝ කොළයකින් වසාගෙන පැමිණිය යුතුය, නිරුවත්ව නොපැමිණිය යුතුය, එසේ පැමිණෙන්නාට දුක්කටාපත්ති වේ' යැයි වදාළ තැන, එසේ වසා නොගන්නා මහණතෙම 'නොවැසීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. කුස තණ සිවුරු ආදිය දරන මහණතෙම 'දැරීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ. 'මහණ, මේ පාත්‍රය බිඳෙන තෙක් දැරිය යුතුය' යැයි වදාළ ආපත්තියෙහි, එය දරා නොසිටින මහණතෙම 'නොදැරීමෙන් ආපත්තියට පැමිණෙන්නා' නම් වේ.

‘‘อตฺตนา วา อตฺตานํ นานาสํวาสกํ กโรตี’’ติ เอกสีมายํ ทฺวีสุ สงฺเฆสุ นิสินฺเนสุ เอกสฺมึ ปกฺเข นิสีทิตฺวา ปรปกฺขสฺส ลทฺธึ คณฺหนฺโต ยสฺมึ [Pg.161] ปกฺเข นิสินฺโน เตสํ อตฺตนาว อตฺตานํ นานาสํวาสกํ กโรติ นาม. เยสํ สนฺติเก นิสินฺโน เตสํ คณปูรโก หุตฺวา กมฺมํ โกเปติ, อิตเรสํ หตฺถปาสํ อนาคตตฺตา. สมานสํวาสเกปิ เอเสว นโย. เยสญฺหิ โส ลทฺธึ โรเจติ, เตสํ สมานสํวาสโก โหติ, อิตเรสํ นานาสํวาสโก. สตฺต อาปตฺติโย สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธาติ อาปชฺชิตพฺพโต อาปตฺติโย, ราสฏฺเฐน ขนฺธาติ เอวํ ทฺเวเยว นามานิ โหนฺตีติ นามวเสน ทุกํ ทสฺสิตํ. กมฺเมน วา สลากคฺคาเหน วาติ เอตฺถ อุทฺเทโส เจว กมฺมญฺจ เอกํ, โวหาโร เจว อนุสฺสาวนา จ สลากคฺคาโห จ เอกํ, โวหารานุสฺสาวนสลากคฺคาหา ปุพฺพภาคา, กมฺมญฺเจว อุทฺเทโส จ ปมาณํ.

'තමා විසින්ම තමා නානාසංවාසක කරගනියි' යනු, එක් සීමාවක සංඝ පිරිස් දෙකක් සිටින කල්හි එක් පාර්ශවයක හිඳගෙන, අනෙක් පාර්ශවයේ මතය පිළිගන්නා මහණතෙම තමා සිටින පාර්ශවය සම්බන්ධයෙන් තමා විසින්ම තමා නානාසංවාසකයෙකු කරගන්නේ නම් වේ. යම් පිරිසක් අසල වාඩි වී සිටින්නේ ද, ඔවුන්ගේ ගණ පූරණය කරන්නෙකු වී කර්මය කෝප කරයි (අනික් පිරිසේ හස්තපාසයට නොපැමිණීම නිසා). සමාන සංවාසකයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, ඔහු යම් පිරිසකගේ මතයට කැමති වේ ද, ඔවුන්ට ඔහු සමාන සංවාසක වේ, අනෙක් අයට නානා සංවාසක වේ. 'සත්ත ආපත්තියෝ සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා' යනු, පැමිණිය යුතු බැවින් 'ආපත්තීන්' ද, සමූහය යන අර්ථයෙන් 'ඛන්ධයන්' ද වේ; මෙසේ නම් දෙකක් පමණක් ඇති බව නාම වශයෙන් 'දුකයක්' (යුගලයක්) ලෙස පෙන්වන ලදී. 'කම්මෙන වා සලාකග්ගාහේන වා' යන මෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: උද්දේසය හා කර්මය යන දෙක එක් කරුණකි; වෝහාරය, අනුස්සාවනය සහ සලාකා ගැනීම යන තුන එක් කරුණකි. වෝහාර, අනුස්සාවන හා සලාකා ගැනීම පූර්ව භාග කෘත්‍යයන් වන අතර, කර්මය හා උද්දේසය ප්‍රධාන ප්‍රමාණය වේ.

อทฺธานหีโน นาม อูนวีสติวสฺโส. องฺคหีโน นาม หตฺถจฺฉินฺนาทิเภโท. วตฺถุวิปนฺโน นาม ปณฺฑโก ติรจฺฉานคโต อุภโตพฺยญฺชนโก จ. อวเสสา เถยฺยสํวาสกาทโย อฏฺฐ อภพฺพปุคฺคลา กรณทุกฺกฏกา นาม. ทุกฺกฏกิริยา ทุกฺกฏกมฺมา, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว กเตน อตฺตโน กมฺเมน อภพฺพฏฺฐานํ ปตฺตาติ อตฺโถ. อปริปูโร นาม อปริปุณฺณปตฺตจีวโร. โน จ ยาจติ นาม อุปสมฺปทํ น ยาจติ. อลชฺชิสฺส จ พาลสฺส จาติ อลชฺชี สเจปิ เตปิฏโก โหติ, พาโล จ สเจปิ สฏฺฐิวสฺโส โหติ, อุโภปิ นิสฺสาย น วตฺถพฺพํ. พาลสฺส จ ลชฺชิสฺส จาติ เอตฺถ พาลสฺส ‘‘ตฺวํ นิสฺสยํ คณฺหา’’ติ อาณายปิ นิสฺสโย ทาตพฺโพ, ลชฺชิสฺส ปน ยาจนฺตสฺเสว. สาติสารนฺติ สโทสํ; ยํ อชฺฌาจรนฺโต อาปตฺตึ อาปชฺชติ.

'අද්ධානහීන' නම් වයස විසි අවුරුදු පූර්ණ නොවූ තැනැත්තායි. 'අංගහීන' නම් අත් සිඳුණු ආදී වූ විකෘතිතා ඇති තැනැත්තායි. 'වත්ථුවිපන්න' නම් පණ්ඩක, තිරිසන් සහ උභතෝබ්‍යංජනක යන තැනැත්තන්ය. ඉතිරි ථෙය්‍යසංවාසක ආදී අභව්‍ය පුද්ගලයන් අටදෙනා 'කරණ දුක්කටක' නම් වෙති. එනම්, අකුසල් ක්‍රියා කළ, අකුසල් කර්ම කළ අයයි. මේ ආත්මයෙහිම තමා කළ කර්මය නිසා මහණ වීමට නුසුදුසු (අභව්‍ය) තත්ත්වයට පත් වූවෝ යනු අර්ථයයි. 'අපරිපූර' යනු පාත්‍ර සිවුරු අසම්පූර්ණ තැනැත්තායි. 'නො ච යාචති' යනු උපසම්පදාව අයැද නොසිටීමයි. අලජ්ජී තැනැත්තා ත්‍රිපිටකධාරී වුවද, බාල (නොදන්නා) තැනැත්තා හැට වස් වුවද, ඔවුන් දෙදෙනාම නිස්සය කොට ගෙන වාසය නොකළ යුතුය. බාලයාට 'තෝ නිස්සය ගනුව' යැයි අණ කිරීමෙන් පවා නිස්සය දිය යුතුය; ලජ්ජී පුද්ගලයාට නම් ඔහු ඉල්ලූ විටම දිය යුතුය. 'සාතිසාර' යනු දෝෂ සහිත බවයි; යමක් ඉක්මවා යාමෙන් ආපත්තියට පත් වේද එයයි.

กาเยน ปฏิกฺโกสนา นาม หตฺถวิการาทีหิ ปฏิกฺโกสนา. กาเยน ปฏิชานาตีติ หตฺถวิการาทีหิ ปฏิชานาติ. อุปฆาติกา นาม อุปฆาตา. สิกฺขูปฆาติกา นาม สิกฺขูปฆาโต. โภคูปฆาติกา นาม ปริโภคูปฆาโต, ตตฺถ ติสฺโส สิกฺขา อสิกฺขโต สิกฺขูปฆาติกาติ เวทิตพฺพา. สงฺฆิกํ วา ปุคฺคลิกํ วา ทุปฺปริโภคํ ภุญฺชโต โภคูปฆาติกาติ เวทิตพฺพา. ทฺเว เวนยิกาติ ทฺเว อตฺถา วินยสิทฺธา. ปญฺญตฺตํ นาม สกเล วินยปิฏเก กปฺปิยากปฺปิยวเสน ปญฺญตฺตํ. ปญฺญตฺตานุโลมํ นาม จตูสุ มหาปเทเสสุ ทฏฺฐพฺพํ. เสตุฆาโตติ ปจฺจยฆาโต; เยน จิตฺเตน อกปฺปิยํ กเรยฺย, ตสฺส จิตฺตสฺสาปิ อนุปฺปาทนนฺติ อตฺโถ. มตฺตการิตาติ มตฺตาย [Pg.162] ปมาเณน กรณํ; ปมาเณ ฐานนฺติ อตฺโถ. กาเยน อาปชฺชตีติ กายทฺวาริกํ กาเยน อาปชฺชติ; วจีทฺวาริกํ วาจาย. กาเยน วุฏฺฐาตีติ ติณวตฺถารกสมเถ วินาปิ เทสนาย กาเยเนว วุฏฺฐาติ; เทเสตฺวา วุฏฺฐหนฺโต ปน วาจาย วุฏฺฐาติ. อพฺภนฺตรปริโภโค นาม อชฺโฌหรณปริโภโค. พาหิรปริโภโค นาม สีสมกฺขนาทิ.

'කායෙන පටික්කෝසනා' නම් හස්ත විකාර ආදියෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'කායෙන පටිජානාති' යනු හස්ත විකාර ආදියෙන් පිළිගැනීමයි. 'උපඝාතිකා' යනු විනාශ කිරීම්ය. 'සික්ඛූපඝාතිකා' යනු ශික්ෂාව නැසීමයි. 'භෝගූපඝාතිකා' යනු පරිභෝග වස්තූන් නැසීමයි. එහිදී ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්හි නොහික්මෙන තැනැත්තාගේ විනාශය 'සික්ඛූපඝාතිකා' යැයි දත යුතුය. සංඝික හෝ පුද්ගලික වස්තූන් වැරදි ලෙස පරිභෝජනය කරන්නාගේ විනාශය 'භෝගූපඝාතිකා' යැයි දත යුතුය. 'ද්වේ වේනයිකා' යනු විනයෙහි සිද්ධ වූ අර්ථයන් දෙකකි. 'පඤ්ඤත්ත' නම් මුළු විනය පිටකයෙහිම කැප අකැප වශයෙන් පනවන ලද්දයි. 'පඤ්ඤත්තානුලෝම' යනු සතර මහාපදේසයන්හි බලා දත යුත්තයි. 'සෙතුඝාත' යනු ප්‍රත්‍යය (මූලික සිත) නැසීමයි; යම් සිතකින් අකැප දෙයක් කෙරේ නම්, ඒ සිත පවා උපදින්නට නොදීම යනු අර්ථයයි. 'මත්තකාරිතා' යනු ප්‍රමාණයට අනුව කිරීමයි; ප්‍රමාණයෙහි පිහිටීම යනු අර්ථයයි. 'කායෙන් ආපත්තියට පැමිණේ' යනු කාය ද්වාරයෙහි උපදින ආපත්තියට කයින් පැමිණීමයි; වචී ද්වාරයෙහි උපදින ආපත්තියට වචනයෙන් පැමිණීමයි. 'කායෙන් නැගිටියි' යනු තිණවත්ථාරක සමථයෙහිදී දේසනාවෙන් තොරව කයින්ම ආපත්තියෙන් නැගී සිටීමයි; දේසනා කොට නැගී සිටින තැනැත්තා වචනයෙන් නැගී සිටියි. 'අභ්‍යන්තර පරිභෝග' යනු ගිලීමයි. 'බාහිර පරිභෝග' යනු හිස තෙල් ගෑම ආදියයි.

อนาคตํ ภารํ วหตีติ อเถโรว สมาโน เถเรหิ วหิตพฺพํ พีชนคาหธมฺมชฺเฌสนาทิภารํ วหติ; ตํ นิตฺถริตุํ วีริยํ อารภติ. อาคตํ ภารํ น วหตีติ เถโร เถรกิจฺจํ น กโรติ, ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว เถเรน ภิกฺขุนา สามํ วา ธมฺมํ ภาสิตุํ, ปรํ วา อชฺเฌสิตุํ, อนุชานามิ ภิกฺขเว เถราเธยฺยํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทิ สพฺพํ ปริหาเปตีติ อตฺโถ. น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายตีติ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายิตฺวา กโรติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายตีติ กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายิตฺวา กโรติ. เอเตสํ ทฺวินฺนํ ทิวา จ รตฺโต จ อาสวา วฑฺฒนฺตีติ อตฺโถ. อนนฺตรทุเกปิ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

"නොපැමිණි බර උසුලයි" යනු තෙරනමක නොවී ම තෙරවරුන් විසින් දැරිය යුතු වූ වටාපත් ග්‍රහණය, ධර්ම දේශනා සඳහා ආරාධනා කිරීම් ආදී වගකීම් දැරීමයි; එය නිම කරනු පිණිස වීර්යය ආරම්භ කරයි. "පැමිණි බර නොඋසුලයි" යනු තෙරනමකව සිටිමින් තෙරවරුන්ගේ කෘත්‍යයන් නොකිරීමයි, එනම් "මහණෙනි, තෙර මහණෙකු විසින් තෙමේම ධර්මය දේශනා කිරීමට හෝ අන් අයෙකුට ආරාධනා කිරීමට මම අනුදනිමි, මහණෙනි, තෙරවරුන්ගේ අධීක්ෂණය යටතේ ප්‍රාතිමෝක්ෂය (උදෙසීමට) මම අනුදනිමි" ආදී සියලු කටයුතු පිරිහීමට පත් කිරීම යන අර්ථයයි. "කුකුස නොකටයුතු දෙයෙහි කුකුස කරයි" යනු කුකුස නොකටයුතු දෙයෙහි කුකුස උපදවාගෙන කටයුතු කිරීමයි. "කුකුස කටයුතු දෙයෙහි කුකුස නොකරයි" යනු කුකුස කටයුතු දෙයෙහි කුකුස උපදවා නොගෙන කටයුතු කිරීමයි. මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනාටම දිවා රාත්‍රී දෙකෙහිම ආශ්‍රවයෝ වැඩෙති යනු අර්ථයයි. මීළඟ දුකෙහි ද පවසන ලද ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය. සෙසු පද ඒ ඒ විභංග හා ඛන්ධකයන්හි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම පැහැදිලිය.

ทุกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

දුකවාර වර්ණනාව නිම විය.

ติกวารวณฺณนา

තිකවාර වර්ණනාව

๓๒๓. ติเกสุ อตฺถาปตฺติ ติฏฺฐนฺเต ภควติ อาปชฺชตีติ อตฺถิ อาปตฺติ, ยํ ติฏฺฐนฺเต ภควติ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. ตตฺถ โลหิตุปฺปาทาปตฺตึ ติฏฺฐนฺเต อาปชฺชติ. ‘‘เอตรหิ โข ปนานนฺท, ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ อาวุโสวาเทน สมุทาจรนฺติ, น โว มมจฺจเยน เอวํ สมุทาจริตพฺพํ, นวเกน, อานนฺท, ภิกฺขุนา เถโร ภิกฺขู ‘ภนฺเต’ติ วา ‘อายสฺมา’ติ วา สมุทาจริตพฺโพ’’ติ วจนโต เถรํ อาวุโสวาเทน สมุทาจรณปจฺจยา อาปตฺตึ ปรินิพฺพุเต ภควติ อาปชฺชติ, โน ติฏฺฐนฺเต. อิมา ทฺเว อาปตฺติโย ฐเปตฺวา อวเสสา ธรนฺเตปิ ภควติ อาปชฺชติ, ปรินิพฺพุเตปิ.

323. තිකයන්හි "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කල්හි සිදුවන ඇවැත් තිබේ" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටියදී යම් ඇවතකට පැමිණේ ද, එවැනි ඇවැත් පවතී යන අර්ථයයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. එහිදී ලෝහිතුප්පාද ඇවතට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කල්හි පැමිණෙයි. "ආනන්දය, දැනුදු මහණහු එකිනෙකාට 'ආවුසෝ' යන වචනයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරති, මාගේ ඇවෑමෙන් පසු ඔබලා විසින් එසේ ආමන්ත්‍රණය නොකටයුතුය. ආනන්දය, නවක මහණෙකු විසින් තෙර මහණෙකුට 'භන්තේ' කියා හෝ 'ආයුස්මා' කියා හෝ ආමන්ත්‍රණය කළ යුතුය" යන වචනය හේතුවෙන්, තෙරනමකට 'ආවුසෝ' යනුවෙන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම නිසා සිදුවන ඇවතට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු පැමිණෙයි, වැඩසිටින කල්හි නොවේ. මේ ඇවැත් දෙක තබා සෙසු ඇවැත්වලට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කල්හි මෙන්ම පිරිනිවන් පෑ පසුව ද පැමිණෙයි.

ปวาเรตฺวา อนติริตฺตํ ภุญฺชนฺโต อาปตฺตึ กาเล อาปชฺชติ โน วิกาเล. วิกาลโภชนาปตฺตึ ปน วิกาเล อาปชฺชติ โน กาเล. อวเสสา [Pg.163] กาเล เจว อาปชฺชติ วิกาเล จ. สหคารเสยฺยํ รตฺตึ อาปชฺชติ, ทฺวารํ อสํวริตฺวา ปฏิสลฺลียนํ ทิวา. เสสา รตฺติญฺเจว ทิวา จ. ‘‘ทสวสฺโสมฺหิ อติเรกทสวสฺโสมฺหี’’ติ พาโล อพฺยตฺโต ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต ทสวสฺโส อาปชฺชติ โน อูนทสวสฺโส. ‘‘อหํ ปณฺฑิโต พฺยตฺโต’’ติ นโว วา มชฺฌิโม วา ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต อูนทสวสฺโส อาปชฺชติ โน ทสวสฺโส. เสสา ทสวสฺโส เจว อาปชฺชติ อูนทสวสฺโส จ. ‘‘ปญฺจวสฺโสมฺหี’’ติ พาโล อพฺยตฺโต อนิสฺสาย วสนฺโต ปญฺจวสฺโส อาปชฺชติ. ‘‘อหํ ปณฺฑิโต พฺยตฺโต’’ติ นวโก อนิสฺสาย วสนฺโต อูนปญฺจวสฺโส อาปชฺชติ. เสสํ ปญฺจวสฺโส เจว อาปชฺชติ อูนปญฺจวสฺโส จ. อนุปสมฺปนฺนํ ปทโสธมฺมํ วาเจนฺโต, มาตุคามสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต เอวรูปํ อาปตฺตึ กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, ปาราชิก-สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ-กายสํสคฺค-ทุฏฺฐุลฺล-อตฺตกามปาริจริย-ทุฏฺฐโทส-สงฺฆเภทปหารทาน-ตลสตฺติกาทิเภทํ อกุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, อสญฺจิจฺจ สหคารเสยฺยาทึ อพฺยากตจิตฺโต อาปชฺชติ, ยํ อรหาว อาปชฺชติ, สพฺพํ อพฺยากตจิตฺโตว อาปชฺชติ, เมถุนธมฺมาทิเภทมาปตฺตึ สุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ, ทุฏฺฐโทสาทิเภทํ ทุกฺขเวทนาสมงฺคี, ยํ สุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ, ตํเยว มชฺฌตฺโต หุตฺวา อาปชฺชนฺโต อทุกฺขมสุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ.

පවාරණය කොට අතිරික්ත නොකළ භෝජනය වළඳන්නා වූ මහණ තෙමේ කාලයෙහි (පෙරබත් වේලෙහි) ඇවතට පැමිණෙයි, විකාලයෙහි නොවේ. විකාලභෝජන ඇවතට විකාලයෙහි පැමිණෙයි, කාලයෙහි නොවේ. සෙසු ඇවැත්වලට කාලයෙහි මෙන්ම විකාලයෙහි ද පැමිණෙයි. සහගාසෙය්‍යාවට (එක්ව සැතපීමට) රාත්‍රියෙහි පැමිණෙයි, දොර නොවසා විවේකීව සිටීමට (පටිසල්ලීනයට) දහවල් කාලයෙහි පැමිණෙයි. සෙසු ඇවැත්වලට රාත්‍රියෙහි මෙන්ම දහවල් කාලයෙහි ද පැමිණෙයි. "මම දස වස් ඇත්තෙක්මි, දස වසකට වඩා වැඩි වස් ඇත්තෙක්මි" යි සිතා බාල අබ්‍යක්තව පිරිස් පිරිවරන්නා දස වස් සම්පූර්ණ වී ඇවතට පැමිණෙයි, දස වසට අඩු නම් නොවේ. "මම පණ්ඩිතයෙක්මි, ව්‍යක්තයෙක්මි" යි සිතා නවක හෝ මධ්‍යම මහණෙකු පිරිස් පිරිවරන්නේ දස වසට අඩු වූ විට ඇවතට පැමිණෙයි, දස වස් ඇත්නම් නොවේ. සෙසු ඇවැත්වලට දස වස් වූ ද දස වසට අඩු වූ ද අය පැමිණෙති. "මම පස් වස් ඇත්තෙක්මි" යි සිතා බාල අබ්‍යක්තව නිස නොගෙන වසන්නා පස් වස් වූ විට ඇවතට පැමිණෙයි. "මම පණ්ඩිතයෙක්මි, ව්‍යක්තයෙක්මි" යි සිතා නවක මහණෙකු නිස නොගෙන වසන්නේ පස් වසට අඩු වූ විට ඇවතට පැමිණෙයි. සෙසු ඇවැත්වලට පස් වස් වූ ද පස් වසට අඩු වූ ද අය පැමිණෙති. උපසම්පන්න නොවූවෙකුට පදශෝධර්මය උගන්වන්නා, මාතෘගාමිකයෙකුට ධර්මය දේශනා කරන්නා මෙබඳු ඇවතට කුසල් සිතින් යුක්තව පැමිණෙයි. පාරාජිකා, ශුක්‍රවිසෘෂ්ටි, කායසංසග්ග, දුට්ඨුල්ල, අත්තකාමපාරිචරිය, දුෂ්ටදෝෂ, සංඝභේද, පහරදීම්, තලසත්තික ආදී ප්‍රභේද ඇති ඇවැත්වලට අකුසල් සිතින් යුක්තව පැමිණෙයි. නොසිතා (අසංචිච්ච) සහගාසෙය්‍යා ආදී ඇවැත්වලට අබ්‍යකත (අව්‍යාකෘත) සිතින් යුක්තව පැමිණෙයි. රහතන් වහන්සේ නමක් යම් ඇවතකට පැමිණේ ද, ඒ සියල්ලටම අව්‍යාකෘත සිතින්ම පැමිණෙයි. මෙවුන්දම් සෙවීම ආදී ප්‍රභේද ඇති ඇවැත්වලට සුඛ වේදනාවෙන් යුක්තව පැමිණෙයි. දුෂ්ටදෝෂ ආදී ප්‍රභේද ඇති ඇවැත්වලට දුක් වේදනාවෙන් යුක්තව පැමිණෙයි. සුඛ වේදනාවෙන් යුක්තව යම් ඇවතකට පැමිණේ ද, මැදහත් සිතින් සිටිමින් එම ඇවතටම පැමිණෙන විට අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙන් යුක්තව පැමිණෙයි.

ตโย ปฏิกฺเขปาติ พุทฺธสฺส ภควโต ตโย ปฏิกฺเขปา. จตูสุ ปจฺจเยสุ มหิจฺฉตา อสนฺตุฏฺฐิตา กิเลสสลฺเลขนปฏิปตฺติยา อโคปายนา, อิเม หิ ตโย ธมฺมา พุทฺเธน ภควตา ปฏิกฺขิตฺตา. อปฺปิจฺฉตาทโย ปน ตโย พุทฺเธน ภควตา อนุญฺญาตา, เตน วุตฺตํ ‘‘ตโย อนุญฺญาตา’’ติ.

"ප්‍රතික්ෂේප තුනකි" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් තුනකි. සිව්පසයෙහි අධික ආශාව (මහිච්ඡතා), අසන්තෘප්ත බව (අසන්තුට්ඨිතා) සහ කෙලෙස් සූරා දැමීමේ පිළිවෙත (සල්ලේඛ පටිපත්තිය) ආරක්ෂා නොකිරීම යන මේ ධර්ම තුන බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. එහෙත් අල්පේච්ඡතාව ආදී ධර්ම තුන බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලදී, එබැවින් "අනුදැන වදාළ කරුණු තුනකි" යි කියන ලදී.

‘‘ทสวสฺโสมฺหี’’ติ ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต ‘‘ปญฺจวสฺโสมฺหี’’ติ นิสฺสยํ อคณฺหนฺโต พาโล อาปชฺชติ โน ปณฺฑิโต, อูนทสวสฺโส ‘‘พฺยตฺโตมฺหี’’ติ พหุสฺสุตตฺตา ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต อูนปญฺจวสฺโส จ นิสฺสยํ อคณฺหนฺโต ปณฺฑิโต อาปชฺชติ โน พาโล; อวเสสํ ปณฺฑิโต เจว อาปชฺชติ พาโล จ. วสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต กาเฬ อาปชฺชติ โน ชุณฺเห; มหาปวารณาย อปฺปวาเรนฺโต ชุณฺเห อาปชฺชติ โน กาเฬ; อวเสสํ กาเฬ เจว อาปชฺชติ ชุณฺเห จ. วสฺสูปคมนํ กาเฬ [Pg.164] กปฺปติ โน ชุณฺเห; มหาปวารณาย ปวารณา ชุณฺเห กปฺปติ โน กาเฬ; เสสํ อนุญฺญาตกํ กาเฬ เจว กปฺปติ ชุณฺเห จ.

"මම දස වස් ඇත්තෙක්මි" යි පිරිස් පිරිවරන්නා වූ ද, "මම පස් වස් ඇත්තෙක්මි" යි නිස නොගන්නා වූ ද බාලයා ඇවතට පැමිණෙයි, පණ්ඩිතයා නොවේ. දස වසට අඩු වුවද "මම ව්‍යක්තයෙක්මි" යි බහුශ්‍රුත භාවය නිසා පිරිස් පිරිවරන්නා වූ ද, පස් වසට අඩු වුවද නිස නොගන්නා වූ ද පණ්ඩිතයා ඇවතට පැමිණෙයි, බාලයා නොවේ; සෙසු ඇවැත්වලට පණ්ඩිතයා මෙන්ම බාලයා ද පැමිණෙයි. වස් නොඑළඹෙන්නා කළු පක්ෂයෙහි ඇවතට පැමිණෙයි, සුදු පක්ෂයෙහි නොවේ. මහා පවාරණයෙහි පවාරණය නොකරන්නා සුදු පක්ෂයෙහි ඇවතට පැමිණෙයි, කළු පක්ෂයෙහි නොවේ. සෙසු ඇවැත්වලට කළු පක්ෂයෙහි මෙන්ම සුදු පක්ෂයෙහි ද පැමිණෙයි. වස් එළඹීම කළු පක්ෂයෙහි කැප වේ, සුදු පක්ෂයෙහි නොවේ. මහා පවාරණයෙහි පවාරණය සුදු පක්ෂයෙහි කැප වේ, කළු පක්ෂයෙහි නොවේ. සෙසු අනුදැන වදාළ කටයුතු කළු පක්ෂයෙහි මෙන්ම සුදු පක්ෂයෙහි ද කැප වේ.

กตฺติกปุณฺณมาสิยา ปจฺฉิเม ปาฏิปททิวเส วิกปฺเปตฺวา ฐปิตํ วสฺสิกสาฏิกํ นิวาเสนฺโต เหมนฺเต อาปชฺชติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘กตฺติกปุณฺณมทิวเส อปจฺจุทฺธริตฺวา เหมนฺเต อาปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ สุวุตฺตํ. ‘‘จาตุมาสํ อธิฏฺฐาตุํ ตโต ปรํ วิกปฺเปตุ’’นฺติ หิ วุตฺตํ. อติเรกมาเส เสเส คิมฺหาเน ปริเยสนฺโต อติเรกฑฺฒมาเส เสเส กตฺวา นิวาเสนฺโต จ คิมฺเห อาปชฺชติ นาม. สติยา วสฺสิกสาฏิกาย นคฺโค กายํ โอวสฺสาเปนฺโต วสฺเส อาปชฺชติ นาม. ปาริสุทฺธิอุโปสถํ วา อธิฏฺฐานุโปสถํ วา กโรนฺโต สงฺโฆ อาปชฺชติ. สุตฺตุทฺเทสญฺจ อธิฏฺฐานุโปสถญฺจ กโรนฺโต คโณ อาปชฺชติ. เอกโก สุตฺตุทฺเทสํ ปาริสุทฺธิอุโปสถญฺจ กโรนฺโต ปุคฺคโล อาปชฺชติ. ปวารณายปิ เอเสว นโย.

වප් පුර පසළොස්වක පෝය දිනට පසු දින (කැති පෑලවිය දින) විකප්පනය කොට තැබූ වැසි සළු හැඳීමෙන් හේමන්ත ඍතුවෙහි ඇවතට පැමිණෙයි. කුරුන්දියෙහි නම් "කැති පුර පසළොස්වක දින පච්චුද්ධරණය නොකොට තැබූ වැසි සළුව හේමන්තයෙහි හැඳීමෙන් ඇවතට පැමිණෙයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. එය ද මැනවින් පවසන ලද්දකි. මන්දයත් "මසක් අධිෂ්ඨාන කිරීමට ද, ඉන් පසු විකප්පනය කිරීමට ද" වදාරා ඇති බැවිනි. ගිම්හාන ඍතුවෙහි මසකට වැඩි කාලයක් ඉතිරිව තිබියදී වැසි සළු සොයන්නාට ද, ගිම්හානයෙහි අඩ මසකට වැඩි කාලයක් ඉතිරිව තිබියදී එය මසා හැඳගන්නාට ද ගිම්හානයෙහි ඇවත් වේ. වැසි සළුව තිබියදී නිර්වස්ත්‍රව සිරුර වැස්සට තෙමන්නා වස්සාන කාලයෙහි ඇවතට පැමිණෙයි. පාරිශුද්ධි උපෝසථය හෝ අධිෂ්ඨාන උපෝසථය කරන කල්හි සංඝයා ඇවතට පැමිණෙයි. සූත්‍ර උද්දේශය සහ අධිෂ්ඨාන උපෝසථය කරන කල්හි ගණය ඇවතට පැමිණෙයි. හුදෙකලාව සූත්‍ර උද්දේශය සහ පාරිශුද්ධි උපෝසථය කරන්නා වූ පුද්ගලයා ඇවතට පැමිණෙයි. පවාරණයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

สงฺฆุโปสโถ จ สงฺฆปวารณา จ สงฺฆสฺเสว กปฺปติ. คณุโปสโถ จ คณปวารณา จ คณสฺเสว กปฺปติ. อธิฏฺฐานุโปสโถ จ อธิฏฺฐานปวารณา จ ปุคฺคลสฺเสว กปฺปติ. ‘‘ปาราชิกํ อาปนฺโนมฺหี’’ติอาทีนิ ภณนฺโต วตฺถุํ ฉาเทติ น อาปตฺตึ, ‘‘เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิ’’นฺติอาทีนิ ภณนฺโต อาปตฺตึ ฉาเทติ โน วตฺถุํ, โย เนว วตฺถุํ น อาปตฺตึ อาโรเจติ, อยํ วตฺถุญฺเจว ฉาเทติ อาปตฺติญฺจ.

සංඝ උපෝසථය හා සංඝ පවාරණය සංඝයාටම කැප වේ. ගණ උපෝසථය හා ගණ පවාරණය ගණයටම කැප වේ. අධිෂ්ඨාන උපෝසථය හා අධිෂ්ඨාන පවාරණය පුද්ගලයාටම කැප වේ. "මම පාරාජිකා ඇවතට පැමිණියෙමි" ආදී වශයෙන් පවසන්නා වස්තුව සඟවයි, ඇවත නොවේ. "මම මෙවුන්දම් සෙවීමි" ආදී වශයෙන් පවසන්නා ඇවත සඟවයි, වස්තුව නොවේ. යමෙක් වස්තුව ද නොපවසයි ද, ඇවත ද නොපවසයි ද, ඔහු වස්තුව ද ඇවත ද යන දෙකම වසයි.

ปฏิจฺฉาเทตีติ ปฏิจฺฉาทิ. ชนฺตาฆรเมว ปฏิจฺฉาทิ ชนฺตาฆรปฏิจฺฉาทิ. อิตราสุปิ เอเสว นโย. ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อนฺโตชนฺตาฆเร ฐิเตน ปริกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. อุทเก โอติณฺเณนาปิ เอตเทว วฏฺฏติ. อุภยตฺถ ขาทิตุํ ภุญฺชิตุํ วา น วฏฺฏติ. วตฺถปฏิจฺฉาทิ สพฺพกปฺปิยตาย ปฏิจฺฉนฺเนน สพฺพํ กาตุํ วฏฺฏติ. วหนฺตีติ ยนฺติ นิยฺยนฺติ; นินฺทํ วา ปฏิกฺโกสํ วา น ลภนฺติ. จนฺทมณฺฑลํ อพฺภามหิกาธูมรชราหุวิมุตฺตํ วิวฏํเยว วิโรจติ, น เตสุ อญฺญตเรน ปฏิจฺฉนฺนํ. ตถา สูริยมณฺฑลํ, ธมฺมวินโยปิ วิวริตฺวา วิภชิตฺวา เทสิยมาโนว วิโรจติ โน ปฏิจฺฉนฺโน.

වසන බැවින් 'පටිච්ඡාදි' (වැස්ම) නම් වේ. ගිනිහල් ගෙය ම (ජන්තාඝරය) වැස්මක් වන බැවින් 'ජන්තාඝර පටිච්ඡාදි' නම් වේ. සෙසු වැස්මවල් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. දොර වසා ගිනිහල් ගෙය තුළ සිටින භික්ෂුවට පිරිකම් කිරීම වටී. ජලයෙහි බැස සිටින භික්ෂුවට ද මෙය ම වටී. මේ ස්ථාන දෙකෙහි ම වැළඳීම හෝ අනුභව කිරීම නො වටී. වස්ත්‍ර නමැති වැස්ම සියලු කටයුතුවල දී කැප බැවින්, වස්ත්‍රයෙන් වැසී සිට ඕනෑම කටයුත්තක් කිරීම වටී. 'වහන්ති' යනු සංසාරයෙන් නික්මෙති, කෙලෙස්වලින් බැහැර වෙති යන්නයි; ඔවුහු නින්දාවක් හෝ ගර්හාවක් නො ලබති. චන්ද්‍ර මණ්ඩලය වලාකුළු, මීදුම, දුම, දූවිලි හා රාහුගෙන් මිදුණු විට විවෘතව ම බබළයි; එයින් එකකින් හෝ වැසුණු විට නො බබළයි. සූර්ය මණ්ඩලය ද එසේ ම ය. ධර්ම විනය ද විවෘත කොට, බෙදා දක්වා දේශනා කරන කල්හි ම බබළයි; වැසුණු කල්හි නො බබළයි.

อญฺเญน [Pg.165] เภสชฺเชน กรณีเยน อญฺญํ วิญฺญาเปนฺโต คิลาโน อาปชฺชติ, น เภสชฺเชน กรณีเยน เภสชฺชํ วิญฺญาเปนฺโต อคิลาโน อาปชฺชติ, อวเสสํ อาปตฺตึ คิลาโน เจว อาปชฺชติ อคิลาโน จ.

වෙනත් බෙහෙතකින් කළ යුතු කටයුත්තකට වෙනත් දෙයක් ඉල්ලන ගිලන් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. බෙහෙත් නොවන දෙයකින් කළ යුතු කටයුත්තකට බෙහෙත් ඉල්ලන නොගිලන් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. සෙසු ඇවැත්වලට ගිලන් වූ ද නොගිලන් වූ ද භික්ෂූහු පැමිණෙති.

อนฺโต อาปชฺชติ โน พหีติ อนุปขชฺช เสยฺยํ กปฺเปนฺโต อนฺโต อาปชฺชติ โน พหิ, พหิ อาปชฺชติ โน อนฺโตติ สงฺฆิกํ มญฺจาทึ อชฺโฌกาเส สนฺถริตฺวา ปกฺกมนฺโต พหิ อาปชฺชติ โน อนฺโต, อวเสสํ ปน อนฺโต เจว อาปชฺชติ พหิ จ. อนฺโตสีมายาติ อาคนฺตุโก อาคนฺตุกวตฺตํ อทสฺเสตฺวา สฉตฺตุปาหโน วิหารํ ปวิสนฺโต อุปจารสีมํ โอกฺกนฺตมตฺโตว อาปชฺชติ. พหิสีมายาติ คมิโก ทารุภณฺฑปฏิสามนาทิคมิกวตฺตํ อปูเรตฺวา ปกฺกมนฺโต อุปจารสีมํ อติกฺกนฺตมตฺโตว อาปชฺชติ. อวเสสํ อนฺโตสีมาย เจว อาปชฺชติ พหิสีมาย จ. สติ วุฑฺฒตเร อนชฺฌิฏฺโฐ ธมฺมํ ภาสนฺโต สงฺฆมชฺเฌ อาปชฺชติ นาม. คณมชฺเฌปิ ปุคฺคลสนฺติเกปิ เอเสว นโย. กาเยน วุฏฺฐาตีติ ติณวตฺถารกสมเถน วุฏฺฐาติ. กายํ อจาเลตฺวา วาจาย เทเสนฺตสฺส วาจาย วุฏฺฐาติ. วจีสมฺปยุตฺตํ กายกิริยํ กตฺวา เทเสนฺตสฺส กาเยน วาจาย วุฏฺฐาติ นาม. สงฺฆมชฺเฌ เทสนาคามินีปิ วุฏฺฐานคามินีปิ วุฏฺฐาติ. คณปุคฺคลมชฺเฌ ปน เทสนาคามินีเยว วุฏฺฐาติ.

'ඇතුළත දී ඇවැත් වේ, පිටත දී නොවේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, වෙනත් භික්ෂුවක් අසල (බලහත්කාරයෙන්) සයනය කරන භික්ෂුවට විහාරය ඇතුළත දී ඇවැත් වන බවත් පිටත දී නොවන බවත් ය. 'පිටත දී ඇවැත් වේ, ඇතුළත දී නොවේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, සංඝික ඇඳ පුටු ආදිය එළිමහනේ තබා, ඒවා අස්පස් නොකොට හෝ නොදන්වා යන භික්ෂුවට පිටත දී ඇවැත් වන බවත් ඇතුළත දී නොවන බවත් ය. සෙසු කරුණුවල දී ඇතුළත ද පිටත ද ඇවැත් වේ. 'සීමාව ඇතුළත' යනු, ආගන්තුක භික්ෂුවක් ආගන්තුක වත් නොදක්වා, කුඩ හා පාවහන් සහිතව විහාරයට ඇතුළු වන කල්හි, උපචාර සීමාවට පය තැබූ සැණින් ඇවැත් වේ. 'සීමාවෙන් පිටත' යනු, යන භික්ෂුවක් ලී බඩු තැන්පත් කිරීම ආදී ගමික වත් සම්පූර්ණ නොකොට යන කල්හි, උපචාර සීමාව ඉක්මවූ සැණින් ඇවැත් වේ. සෙසු ඇවැත් සීමාව ඇතුළත ද පිටත ද වේ. තමාට වඩා වැඩිමහල් භික්ෂූන් සිටිය දී, ආරාධනාවකින් තොරව ධර්මය දේශනා කරන භික්ෂුව සංඝයා මැද ඇවැත් වේ. ගණයක් මැද දී හෝ පුද්ගලයෙකු ඉදිරියේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. 'කයෙන් නැගී සිටී' යනු තිණවත්ථාරක සමථයෙන් ඇවැතින් නැගී සිටීමයි. කය නොසොල්වා වචනයෙන් දේශනා කරන්නාට වචනයෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ. වචනය හා සම්බන්ධ කායික ක්‍රියාවක් කරමින් දේශනා කරන්නාට කයෙන් හා වචනයෙන් නැගී සිටීම නම් වේ. සංඝයා මැද දී දේසනාගාමිනී ඇවැත්වලින් මෙන් ම වුට්ඨානගාමිනී ඇවැත්වලින් ද නැගී සිටිය හැක. ගණයක් හෝ පුද්ගලයෙකු ඉදිරියේ දී නම් දේසනාගාමිනී ඇවැත්වලින් ම නැගී සිටිය හැක.

อาคาฬฺหาย เจเตยฺยาติ อาคาฬฺหาย ทฬฺหภาวาย เจเตยฺย; ตชฺชนียกมฺมาทิกตสฺส วตฺตํ น ปูรยโต อิจฺฉมาโน สงฺโฆ อุกฺเขปนียกมฺมํ กเรยฺยาติ อตฺโถ. อลชฺชี จ โหติ พาโล จ อปกตตฺโต จาติ เอตฺถ พาโล ‘‘อยํ ธมฺมาธมฺมํ น ชานาติ’’ อปกตตฺโต วา ‘‘อาปตฺตานาปตฺตึ น ชานาตี’’ติ น เอตฺตาวตา กมฺมํ กาตพฺพํ; พาลภาวมูลกํ ปน อปกตตฺตภาวมูลกญฺจ อาปตฺตึ อาปนฺนสฺส กมฺมํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อธิสีเล สีลวิปนฺโน นาม ทฺเว อาปตฺติกฺขนฺเธ อาปนฺโน; อาจารวิปนฺโน นาม ปญฺจ อาปตฺติกฺขนฺเธ อาปนฺโน; ทิฏฺฐิวิปนฺโน นาม อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต. เตสํ อาปตฺตึ อปสฺสนฺตานํ อปฺปฏิกโรนฺตานํ ทิฏฺฐิญฺจ อนิสฺสชฺชนฺตานํเยว กมฺมํ กาตพฺพํ.

'දැඩි ලෙස සිතන්නේ නම්' යනු ස්ථිර භාවය පිණිස තදින් සිතීමයි. තජ්ජනීය කර්ම ආදිය කරන ලදුව ද වත් නොපුරන භික්ෂුව කෙරෙහි සංඝයා කැමති වන්නේ නම් උක්ඛේපනීය කර්මය කළ හැකිය යනු එහි අර්ථයයි. 'අලජ්ජී වේ, බාල වේ, අශික්ෂිත වේ' යන මෙහි විනිශ්චය මෙසේ ය: 'මොහු ධර්ම-අධර්ම නොදනී' යන බාල භාවය නිසා ම පමණක් කර්ම නොකළ යුතුය; 'මොහු ඇවැත්-අනැවැත් නොදනී' යන අශික්ෂිත භාවය නිසා ම පමණක් ද කර්ම නොකළ යුතුය. එහෙත් බාල භාවය හා අශික්ෂිත භාවය මුල් කරගෙන ඇවැත්වලට පැමිණි පුද්ගලයා කෙරෙහි කර්ම කළ යුතුය යනු අර්ථයයි. අධිසීලයෙහි දී ඇවැත් කොටස් දෙකකට පැමිණි තැනැත්තා 'සීල විපන්න' නම් වේ. ඇවැත් කොටස් පහකට පැමිණි තැනැත්තා 'ආචාර විපන්න' නම් වේ. අන්තග්‍රාහික මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා 'දිට්ඨි විපන්න' නම් වේ. ඇවැත් නොදක්නා, ඒවාට පිළියම් නොකරන සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අත්නොහරින භික්ෂූන් කෙරෙහි ම කර්ම කළ යුතුය.

กายิโก ทโว นาม ปาสกาทีหิ ชูตกีฬนาทิเภโท อนาจาโร; วาจสิโก ทโว นาม มุขาลมฺพรกรณาทิเภโท อนาจาโร; กายิกวาจสิโก นาม นจฺจนคายนาทิเภโท ทฺวีหิปิ ทฺวาเรหิ อนาจาโร[Pg.166]. กายิโก อนาจาโร นาม กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม; วาจสิโก อนาจาโร นาม วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม; กายิกวาจสิโก นาม ทฺวารทฺวเยปิ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม. กายิเกน อุปฆาติเกนาติ กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสฺส สิกฺขาปทสฺส อสิกฺขเนน, โย หิ ตํ น สิกฺขติ, โส นํ อุปฆาเตติ, ตสฺมา ตสฺส ตํ อสิกฺขนํ ‘‘กายิกํ อุปฆาติก’’นฺติ วุจฺจติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. กายิเกน มิจฺฉาชีเวนาติ ชงฺฆเปสนิกาทินา วา คณฺฑผาลนาทินา วา เวชฺชกมฺเมน; วาจสิเกนาติ สาสนอุคฺคหณอาโรจนาทินา; ตติยปทํ อุภยสมฺปโยควเสน วุตฺตํ.

'කායික කෙළි' නම් දාදු දැමීම ආදී සූදු කෙළි සහිත අනාචාරයයි. 'වාචසික කෙළි' නම් කටින් බෙර හඬවල් නැගීම ආදී අනාචාරයයි. 'කායික-වාචසික කෙළි' නම් නැටුම් ගැයුම් ආදී ද්වාර දෙකෙන් ම සිදුවන අනාචාරයයි. 'කායික අනාචාරය' නම් කාය ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය කිරීමයි; 'වාචසික අනාචාරය' නම් වචී ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය කිරීමයි; 'කායික-වාචසික අනාචාරය' නම් ද්වාර දෙකෙහි ම පණවන ලද ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය කිරීමයි. 'කායික වූ විනාශකාරී දෙයින්' යනු කාය ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂා පදයෙහි නොහික්මීමයි. යමෙක් එහි නොහික්මේ ද ඔහු එය විනාශ කරයි. එබැවින් ඒ නොහික්මීම 'කායික විනාශය' යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙය ම ය. 'කායික මිථ්‍යා ආජීවයෙන්' යනු පණිවිඩ ගෙනයාම ආදියෙන් හෝ වණ කැපීම ආදී වෙදකම් කිරීමෙන් සිදුකරන ජීවිකාවයි. 'වාචසික මිථ්‍යා ආජීවයෙන්' යනු කටින් පණිවිඩ ගෙනයාම ආදියයි. තුන්වන පදය මෙම දෙකෙහි ම එකතුවෙන් කියන ලදී.

อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑนนฺติ อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑนํ กริ, มา กลหํ, มา วิวาทํ กรีติ อตฺโถ. น โวหริตพฺพนฺติ น กิญฺจิ วตฺตพฺพํ; วทโตปิ หิ ตาทิสสฺส วจนํ น โสตพฺพํ มญฺญนฺติ. น กิสฺมิญฺจิ ปจฺเจกฏฺฐาเนติ กิสฺมิญฺจิ พีชนคฺคาหาทิเก เอกสฺมิมฺปิ เชฏฺฐกฏฺฐาเน น ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ. โอกาสกมฺมํ กาเรนฺตสฺสาติ ‘‘กโรตุ อายสฺมา โอกาสํ, อหํ ตํ วตฺตุกาโม’’ติ เอวํ โอกาสํ กาเรนฺตสฺส. นาลํ โอกาสกมฺมํ กาตุนฺติ ‘‘กึ ตฺวํ กริสฺสสี’’ติ โอกาโส น กาตพฺโพ. สวจนียํ นาทาตพฺพนฺติ วจนํ น อาทาตพฺพํ, วจนมฺปิ น โสตพฺพํ; ยตฺถ คเหตฺวา คนฺตุกาโม โหติ, น ตตฺถ คนฺตพฺพนฺติ อตฺโถ.

'මහණ, කමකට නැත, කලහ නොකරන්න' යනු "මහණ, එය සුදුසු නැත, වාද නොකරන්න, කලහ නොකරන්න, විවාද නොකරන්න" යනු අර්ථයයි. 'ව්‍යවහාර නොකළ යුතුය' යනු කිසිවක් නොකිව යුතුය යන්නයි; එවැනි පුද්ගලයෙකු කතා කළ ද ඔහුගේ වචනය ඇසිය යුතුය කියා සංඝයා නොසලකති. 'කිසිදු තනි තනතුරක' යනු පවන් සැලීම ආදී එකදු නායක තනතුරක හෝ නොතැබිය යුතුය යන්නයි. 'අවකාශය කරවන්නාට' යනු "ආයුෂ්මතුනි, අවකාශ ලබා දෙන්න, මම ඔබට යමක් කීමට කැමැත්තෙමි" යි පවසමින් අවකාශය ඉල්ලන අලජ්ජී, බාල, අශික්ෂිත පුද්ගලයාට ය. 'අවකාශය නොදිය යුතුය' යනු "නුඹ කුමක් කරන්නෙහි ද?" කියා අවකාශය නොදිය යුතුය යන්නයි. 'ඔහුගේ වචනය පිළි නොගත යුතුය' යනු ඔහුගේ වචනය පිළි නොගත යුතුය, වචනය පවා නොඇසිය යුතුය; ඔහු යම් විනයධරයෙකු වෙත කැඳවාගෙන යාමට කැමති වුව ද, එතැනට නොයා යුතුය යනු අර්ථයයි.

ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน วินโยติ ยํ โส ชานาติ, โส ตสฺส วินโย นาม โหติ; โส น ปุจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ. อนุโยโค น ทาตพฺโพติ ‘‘อิทํ กปฺปตี’’ติ ปุจฺฉนฺตสฺส ปุจฺฉาย โอกาโส น ทาตพฺโพ, ‘‘อญฺญํ ปุจฺฉา’’ติ วตฺตพฺโพ. อิติ โส เนว ปุจฺฉิตพฺโพ นาสฺส ปุจฺฉา โสตพฺพาติ อตฺโถ. วินโย น สากจฺฉาตพฺโพติ วินยปญฺโห น สากจฺฉิตพฺโพ, กปฺปิยากปฺปิยกถา น สํสนฺเทตพฺพา.

'අංග තුනකින් යුත් භික්ෂුවගේ විනය' යනු ඔහු යමක් දනී ද එය ඔහුගේ විනය නම් වේ; ඔහුගෙන් විනය නොවිමසිය යුතුය යනු අර්ථයයි. 'අවකාශය නොදිය යුතුය' යනු "මෙය කැප ද?" කියා විමසන්නාට ප්‍රශ්න කිරීමට අවස්ථාව නොදිය යුතු බවත්, "වෙනකෙකුගෙන් විමසන්න" යැයි කිව යුතු බවත් ය. මෙසේ ඔහුගෙන් නොවිමසිය යුතුය, ඔහුගේ ප්‍රශ්නයට සවන් නොදිය යුතුය යනු අර්ථයයි. 'විනය සාකච්ඡා නොකළ යුතුය' යනු විනය ප්‍රශ්න සාකච්ඡා නොකළ යුතුය, කැප-අකැප දේ පිළිබඳ කතා බහ නොකළ යුතුය යන්නයි.

อิทมปฺปหายาติ เอตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญาตาทิกํ ลทฺธึ อวิชหิตฺวา. สุทฺธํ พฺรหฺมจารินฺติ ขีณาสวํ ภิกฺขุํ. ‘‘ปาตพฺยตํ อาปชฺชตี’’ติ ปาตพฺยภาวํ ปฏิเสวนํ อาปชฺชติ. ‘‘อิทมปฺปหายา’’ติ วจนโต ปน ตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญาตํ ปหาย ขีณาสวํ ‘‘มุสา มยา ภณิตํ, ขมถ เม’’ติ [Pg.167] ขมาเปตฺวา ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ ลทฺธึ วิชหิตฺวา คติวิโสธนํ กเรยฺย. อกุสลมูลานีติ อกุสลานิ เจว มูลานิ จ, อกุสลานํ วา มูลานิ อกุสลมูลานิ. กุสลมูเลสุปิ เอเสว นโย. ทุฏฺฐุ จริตานิ วิรูปานิ วา จริตานิ ทุจฺจริตานิ. สุฏฺฐุ จริตานิ สุนฺทรานิ วา จริตานิ สุจริตานิ. กาเยน กรณภูเตน กตํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

'ඉදමප්පහායාති' (මෙය ප්‍රහාණය නොකොට) යනු ඒ බ්‍රහ්මචාරී යැයි ප්‍රතිඥා දීම ආදී වූ දෘෂ්ටිය අත්නොහැර ය. 'සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරින්ති' (පිරිසිදු බ්‍රහ්මචාරියා) යනු ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුව ය. 'පාතබ්යතං ආපජ්ජතීති' යනු අනුභව කිරීමේ ස්වභාවයට හෙවත් සේවනය කිරීමට පැමිණෙයි. 'ඉදමප්පහායාති' යන වචනය නිසා, ඒ බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥාව ප්‍රහාණය කොට, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගෙන් 'මා විසින් මුසාවාදයක් පවසන ලදී, මට ඉවසන්න' යැයි කමා කරවාගෙන, 'කාමයන්හි වරදක් නැත' යන දෘෂ්ටිය අත්හැර, ගතිය විශෝධනය කරගත හැක්කේ ය. 'අකුසලමූලානීති' යනු අකුසල වූ ද මුල් වූ ද ධර්මයන් ය, නොහොත් අකුසලයන්ගේ මුල් අකුසල මූලයන් ය. කුසල මූලයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. නරක ලෙස හැසිරුණු (නරක ලෙස පැවැත් වූ) නොහොත් විරූපී වූ පැවැත්මවල් දුසිරිත (දුච්චරිත) නම් වේ. මනාව හැසිරුණු නොහොත් යහපත් වූ පැවැත්මවල් සුසිරිත (සුචරිත) නම් වේ. කරන ලද්දක් වූ කයින් කරන ලද දුසිරිත කාය දුසිරිත ය. සෑම තැනක දී ම මෙම ක්‍රමය දත යුතු ය. ඉතිරි කොටස ඒ ඒ තැන්වල (විභංග, ඛන්ධක පාළිවල) පවසන ලද ක්‍රමයට ම පැහැදිලි වන්නේ ය.

ติกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

තිකවාර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

จตุกฺกวารวณฺณนา

චතුක්කවාර වර්ණනාව

๓๒๔. จตุกฺเกสุ สกวาจาย อาปชฺชติ ปรวาจาย วุฏฺฐาตีติ วจีทฺวาริกํ ปทโสธมฺมาทิเภทํ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา ติณวตฺถารกสมถฏฺฐานํ คโต ปรสฺส กมฺมวาจาย วุฏฺฐาติ. ปรวาจาย อาปชฺชติ สกวาจาย วุฏฺฐาตีติ ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค ปรสฺส กมฺมวาจาย อาปชฺชติ, ปุคฺคลสฺส สนฺติเก เทเสนฺโต สกวาจาย วุฏฺฐาติ. สกวาจาย อาปชฺชติ สกวาจาย วุฏฺฐาตีติ วจีทฺวาริกํ ปทโสธมฺมาทิเภทํ อาปตฺตึ สกวาจาย อาปชฺชติ, เทเสตฺวา วุฏฺฐหนฺโตปิ สกวาจาย วุฏฺฐาติ. ปรวาจาย อาปชฺชติ ปรวาจาย วุฏฺฐาตีติ ยาวตติยกํ สงฺฆาทิเสสํ ปรสฺส กมฺมวาจาย อาปชฺชติ, วุฏฺฐหนฺโตปิ ปรสฺส ปริวาสกมฺมวาจาทีหิ วุฏฺฐาติ. ตโต ปเรสุ กายทฺวาริกํ กาเยน อาปชฺชติ, เทเสนฺโต วาจาย วุฏฺฐาติ. วจีทฺวาริกํ วาจาย อาปชฺชติ, ติณวตฺถารเก กาเยน วุฏฺฐาติ. กายทฺวาริกํ กาเยนอาปชฺชติ, ตเมว ติณวตฺถารเก กาเยน วุฏฺฐาติ. วจีทฺวาริกํ วาจาย อาปชฺชติ, ตเมว เทเสนฺโต วาจาย วุฏฺฐาติ. สงฺฆิกมญฺจสฺส อตฺตโน ปจฺจตฺถรเณน อนตฺถรโต กายสมฺผุสเน โลมคณนาย อาปชฺชิตพฺพาปตฺตึ สหคารเสยฺยาปตฺติญฺจ ปสุตฺโต อาปชฺชติ, ปพุชฺฌิตฺวา ปน อาปนฺนภาวํ ญตฺวา เทเสนฺโต ปฏิพุทฺโธ วุฏฺฐาติ. ชคฺคนฺโต อาปชฺชิตฺวา ปน ติณวตฺถารกสมถฏฺฐาเน สยนฺโต ปฏิพุทฺโธ อาปชฺชติ ปสุตฺโต วุฏฺฐาติ นาม. ปจฺฉิมปททฺวยมฺปิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

324. චතුක්කයන්හි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතු ය: 'සකවාචාය ආපජ්ජති පරවාචාය වුට්ඨාතීති' (තමාගේ වචනයෙන් ඇවතට පැමිණෙයි, අන්‍යයාගේ වචනයෙන් ඇවතින් නැගී සිටියි) යනු වචීද්වාරයෙහි උපදින්නා වූ පදසෝධම්ම ආදී ප්‍රභේද ඇති ඇවතකට පැමිණ, තිණවත්ථාරක සමථය කරන ස්ථානයට ගොස්, අන්‍යයාගේ කර්මවාක්‍යයෙන් (ඇවතින්) නැගී සිටියි. 'පරවාචාය ආපජ්ජති සකවාචාය වුට්ඨාතීති' යනු පාපී වූ (මිථ්‍යා) දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේ දී අන්‍යයාගේ කර්මවාක්‍යයෙන් (සමන්විත වූ විනය කර්මයකින්) ඇවතට පැමිණෙයි, පුද්ගලයෙකු ඉදිරියෙහි (ඇවත) දේශනා කරන කල්හි තමාගේ වචනයෙන් ඇවතින් නැගී සිටියි. 'සකවාචාය ආපජ්ජති සකවාචාය වුට්ඨාතීති' යනු වචීද්වාරයෙහි උපදින්නා වූ පදසෝධම්ම ආදී ඇවතට තමාගේ වචනයෙන් පැමිණෙයි, (ඇවත) දේශනා කොට නැගී සිටින්නා ද තමාගේ වචනයෙන් ම නැගී සිටියි. 'පරවාචාය ආපජ්ජති පරවාචාය වුට්ඨාතීති' යනු තෙවන වර දක්වා වූ සමනුභාසන කර්මයෙන් පැමිණෙන සංඝාදිසේස ඇවතට අන්‍යයාගේ කර්මවාක්‍යයෙන් පැමිණෙයි, ඇවතින් නැගී සිටින්නේ ද අන්‍යයාගේ පරිවාස කර්මවාක්‍ය ආදියෙන් ම නැගී සිටියි. ඉන්පසු අනෙක් චතුක්කයන්හි: කායද්වාරයෙහි උපදින ඇවතට කයින් පැමිණෙයි, දේශනා කරන කල්හි වචනයෙන් නැගී සිටියි. වචීද්වාරයෙහි උපදින ඇවතට වචනයෙන් පැමිණෙයි, තිණවත්ථාරකයේ දී කයින් නැගී සිටියි. කායද්වාරයෙහි උපදින ඇවතට කයින් පැමිණෙයි, එයින් ම තිණවත්ථාරකයේ දී කයින් නැගී සිටියි. වචීද්වාරයෙහි උපදින ඇවතට වචනයෙන් පැමිණෙයි, එය ම දේශනා කරන විට වචනයෙන් නැගී සිටියි. සාංඝික ඇඳක් තමාගේ ඇතිරිල්ලෙන් අතුරා නොගෙන කයින් ස්පර්ශ වීමෙන් ලෝම ගණනින් පැමිණිය යුතු ඇවතට ද, සහගාරසෙය්‍යා ඇවතට ද, නිදා සිටිය දී පැමිණෙයි; පසුව පිබිදී ඇවතට පැමිණි බව දැන දේශනා කරන්නේ නම්, පිබිදුණු තැනැත්තා (ඇවතින්) නැගී සිටින්නේ නම් වේ. අවදිව සිටිය දී ඇවතට පැමිණ, තිණවත්ථාරක සමථය කරන තැන නිදා සිටින්නා, 'පිබිද ඇවතට පැමිණ නිදා සිටිය දී නැගී සිටින්නා' යැයි නම් කෙරේ. අවසාන පද දෙක ද ඉහත කී ක්‍රමයට ම දත යුතු ය.

อจิตฺตกาปตฺตึ [Pg.168] อจิตฺตโก อาปชฺชติ นาม. ปจฺฉา เทเสนฺโต สจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. สจิตฺตกาปตฺตึ สจิตฺตโก อาปชฺชติ นาม. ติณวตฺถารกฏฺฐาเน สยนฺโต อจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. เสสปททฺวยมฺปิ วุตฺตานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. โย สภาคํ อาปตฺตึ เทเสติ, อยํ เทสนาปจฺจยา ทุกฺกฏํ อาปชฺชนฺโต ปาจิตฺติยาทีสุ อญฺญตรํ เทเสติ, ตญฺจ เทเสนฺโต ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ. ตํ ปน ทุกฺกฏํ อาปชฺชนฺโต ปาจิตฺติยาทิโต วุฏฺฐาติ. ปาจิตฺติยาทิโต จ วุฏฺฐหนฺโต ตํ อาปชฺชติ. อิติ เอกสฺส ปุคฺคลสฺส เอกเมว ปโยคํ สนฺธาย ‘‘อาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต เทเสตี’’ติ อิทํ จตุกฺกํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

අචිත්තක ඇවතට අචිත්තකව (එසේ පැමිණීමේ චේතනාවක් නැතිව) පැමිණෙයි. පසුව දේශනා කරන කල්හි සචිත්තකව නැගී සිටියි. සචිත්තක ඇවතට සචිත්තකව පැමිණෙයි. තිණවත්ථාරක ස්ථානයෙහි නිදා සිටින්නා අචිත්තකව නැගී සිටියි. ඉතිරි පද දෙක ද ඉහත කී ක්‍රමයට ම දත යුතු ය. යමෙක් සභාග ඇවතක් දේශනා කරයි ද, ඔහු දේශනා කිරීම හේතුවෙන් දුකුළා ඇවතකට පැමිණෙමින් පාචිත්තිය ආදීන්ගෙන් එකක් දේශනා කරයි, එය දේශනා කරද්දී ද දුකුළා ඇවතකට පැමිණෙයි. එසේ දුකුළා ඇවතට පැමිණෙමින් ම පාචිත්තිය ආදී ඇවතින් නැගී සිටියි. පාචිත්තිය ආදී ඇවතින් නැගී සිටින්නා (දුකුළා) ඇවතට පැමිණෙයි. මෙසේ එක් පුද්ගලයෙකුගේ එක් ම ප්‍රයෝගයක් (ඇවැත් දේසනාව) අරභයා 'ඇවතට පැමිණෙමින් දේශනා කරයි' යන මෙම චතුක්කය පවසන ලද බව දත යුතු ය.

กมฺมจตุกฺเก ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺคาปตฺตึ กมฺเมน อาปชฺชติ, เทเสนฺโต อกมฺเมน วุฏฺฐาติ. วิสฺสฏฺฐิอาทิกํ อกมฺเมน อาปชฺชติ, ปริวาสาทินา กมฺเมน วุฏฺฐาติ. สมนุภาสนํ กมฺเมเนว อาปชฺชติ, กมฺเมน วุฏฺฐาติ. เสสํ อกมฺเมน อาปชฺชติ, อกมฺเมน วุฏฺฐาติ.

කර්ම චතුක්කයෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතු ය: පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේ ඇවතට කර්මයකින් (කර්මවාක්‍යයකින්) පැමිණෙයි, දේශනා කරන කල්හි අකර්මයෙන් (කර්මවාක්‍යයක් නොවන දේශනාවෙන්) නැගී සිටියි. ශුක්‍ර විස්සට්ඨි ආදියට අකර්මයෙන් පැමිණෙයි, පරිවාස ආදී කර්මයෙන් නැගී සිටියි. සමනුභාසනයට කර්මයෙන් ම පැමිණෙයි, කර්මයෙන් ම නැගී සිටියි. ඉතිරි ඒවාට අකර්මයෙන් පැමිණෙයි, අකර්මයෙන් නැගී සිටියි.

ปริกฺขารจตุกฺเก ปฐโม สกปริกฺขาโร, ทุติโย สงฺฆิโกว ตติโย เจติยสนฺตโก, จตุตฺโถ คิหิปริกฺขาโร. สเจ ปน โส ปตฺตจีวรนวกมฺมเภสชฺชานํ อตฺถาย อาหโฏ โหติ, อวาปุรณํ ทาตุํ อนฺโต ฐปาเปตุญฺจ วฏฺฏติ.

පිරිකර චතුක්කයෙහි: පළමු වැන්න තමාගේ ම පිරිකර ය, දෙවැන්න සාංඝික ම ය, තෙවැන්න චෛත්‍ය සන්තක ය, සිව්වැන්න ගිහි පිරිකර ය. ඉදින් එය පාත්‍ර, සිවුරු, නවකම් හෝ බෙහෙත් සඳහා ගෙන එන ලද්දක් වේ නම්, අගුල් දීමටත් ඇතුළත තැන්පත් කිරීමටත් සුදුසු ය.

สมฺมุขาจตุกฺเก ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺคาปตฺตึ สงฺฆสฺส สมฺมุขา อาปชฺชติ, วุฏฺฐานกาเล ปน สงฺเฆน กิจฺจํ นตฺถีติ ปรมฺมุขา วุฏฺฐาติ. วิสฺสฏฺฐิอาทิกํ ปรมฺมุขา อาปชฺชติ, สงฺฆสฺส สมฺมุขา วุฏฺฐาติ. สมนุภาสนํ สงฺฆสฺส สมฺมุขา เอว อาปชฺชติ, สมฺมุขา วุฏฺฐาติ. เสสํ สมฺปชานมุสาวาทาทิเภทํ ปรมฺมุขาว อาปชฺชติ, ปรมฺมุขาว วุฏฺฐาติ. อชานนฺตจตุกฺกํ อจิตฺตกจตุกฺกสทิสํ.

සම්මුඛා චතුක්කයෙහි: පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේ ඇවතට සංඝයා ඉදිරියෙහි (සම්මුඛව) පැමිණෙයි, නැගී සිටින කල්හි සංඝයාගෙන් කටයුත්තක් නැති බැවින් සංඝයා නැති තැන (පරම්මුඛව) නැගී සිටියි. ශුක්‍ර විස්සට්ඨි ආදියට සංඝයා නැති තැන පැමිණෙයි, සංඝයා ඉදිරියෙහි නැගී සිටියි. සමනුභාසනයට සංඝයා ඉදිරියෙහි ම පැමිණෙයි, සංඝයා ඉදිරියෙහි ම නැගී සිටියි. සම්පජාන මුසාවාද ආදී ඉතිරි ප්‍රභේදවලට සංඝයා නැති තැන ම පැමිණෙයි, සංඝයා නැති තැන ම නැගී සිටියි. අජානන්ත චතුක්කය අචිත්තක චතුක්කයට සමාන ය.

ลิงฺคปาตุภาเวนาติ สยิตสฺเสว ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ลิงฺคปริวตฺเต ชาเต สหคารเสยฺยาปตฺติ โหติ อิทเมว ตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. อุภินฺนมฺปิ ปน อสาธารณาปตฺติ ลิงฺคปาตุภาเวน วุฏฺฐาติ. สหปฏิลาภจตุกฺเก ยสฺส ภิกฺขุโน ลิงฺคํ ปริวตฺตติ, โส สห ลิงฺคปฏิลาเภน ปฐมํ อุปฺปนฺนวเสน เสฏฺฐภาเวน จ ปุริมํ ปุริสลิงฺคํ ชหติ, ปจฺฉิเม อิตฺถิลิงฺเค ปติฏฺฐาติ, ปุริสกุตฺตปุริสาการาทิวเสน ปวตฺตา กายวจีวิญฺญตฺติโย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ภิกฺขูติ วา ปุริโสติ วา เอวํ ปวตฺตา ปณฺณตฺติโย [Pg.169] นิรุชฺฌนฺติ, ยานิ ภิกฺขุนีหิ อสาธารณานิ ฉจตฺตาลีส สิกฺขาปทานิ เตหิ อนาปตฺติเยว โหติ. ทุติยจตุกฺเก ปน ยสฺสา ภิกฺขุนิยา ลิงฺคํ ปริวตฺตติ, สา ปจฺฉาสมุปฺปตฺติยา วา หีนภาเวน วา ปจฺฉิมนฺติ สงฺขฺยํ คตํ อิตฺถิลิงฺคํ ชหติ, วุตฺตปฺปกาเรน ปุริมนฺติ สงฺขฺยํ คเต ปุริสลิงฺเค ปติฏฺฐาติ. วุตฺตวิปรีตา วิญฺญตฺติโย ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ภิกฺขุนีติ วา อิตฺถีติ วา เอวํ ปวตฺตา ปณฺณตฺติโยปิ นิรุชฺฌนฺติ, ยานิ ภิกฺขูหิ อสาธารณานิ สตํ ตึสญฺจ สิกฺขาปทานิ, เตหิ อนาปตฺติเยว โหติ.

'ලිංගපාතුභාවේනාති' යනු: නිදා සිටින භික්ෂුවකගේ හෝ භික්ෂුණියකගේ ලිංගය වෙනස් වූ කල්හි සහගාරසෙය්‍යා ඇවත වේ, මෙය එය අරභයා පවසන ලද්දකි. දෙපාර්ශවයට ම අසාධාරණ වූ ඇවැත් ලිංගය පහළ වීමෙන් (වෙනස් වීමෙන්) ඉවත් වේ. සහපටිලාභ චතුක්කයෙහි: යම් භික්ෂුවකගේ ලිංගය වෙනස් වේ ද, ඔහු ලිංගය ලැබීමත් සමඟ ම (ස්ත්‍රී ලිංගය ලැබීමත් සමඟ), ප්‍රථමයෙන් උපන් බැවින් හා ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් පෙර තිබූ පුරුෂ ලිංගය අත්හරියි, පසුව ලැබූ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පිහිටයි; පුරුෂ ලීලා, පුරුෂ ආකාර ආදියෙන් පැවති කාය-වචී විඤ්ඤත්ති සංසිඳෙයි; 'භික්ෂුව' කියා හෝ 'පුරුෂයා' කියා හෝ පැවති පညප්තීන් නිරුද්ධ වෙයි; භික්ෂුණීන් හා සම්බන්ධ අසාධාරණ වූ යම් සතළිස් හයක් (46) සික්ඛාපද වේ ද, ඒවායින් ඇවැත් නොවීම ම සිදු වේ. දෙවන චතුක්කයෙහි: යම් භික්ෂුණියකගේ ලිංගය වෙනස් වේ ද, ඇය පසුව උපන් බැවින් හෝ හීන බැවින් හෝ 'පශ්චිම' (අවසාන) යැයි කියනු ලබන ස්ත්‍රී ලිංගය අත්හරියි, ඉහත කී ආකාරයෙන් 'ප්‍රථම' යැයි කියනු ලබන පුරුෂ ලිංගයෙහි පිහිටයි. ඉහත කී ආකාරයට විරුද්ධ වූ විඤ්ඤත්තීන් සංසිඳෙයි; 'භික්ෂුණිය' කියා හෝ 'ස්ත්‍රිය' කියා හෝ පැවති පညප්තීන් ද නිරුද්ධ වෙයි; භික්ෂූන් හා සම්බන්ධ අසාධාරණ වූ යම් එකසිය තිහක් (130) සික්ඛාපද වේ ද, ඒවායින් ඇවැත් නොවීම ම සිදු වේ.

จตฺตาโร สามุกฺกํสาติ จตฺตาโร มหาปเทสา, เต หิ ภควตา อนุปฺปนฺเน วตฺถุมฺหิ สยํ อุกฺกํสิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ฐปิตตฺตา ‘‘สามุกฺกํสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปริโภคาติ อชฺโฌหรณียปริโภคา, อุทกํ ปน อกาลิกตฺตา อปฺปฏิคฺคหิตกํ วฏฺฏติ. ยาวกาลิกาทีนิ อปฺปฏิคฺคหิตกานิ อชฺโฌหริตุํ น วฏฺฏนฺติ. จตฺตาริ มหาวิกฏานิ กาโลทิสฺสตฺตา ยถาวุตฺเต กาเล วฏฺฏนฺติ. อุปาสโก สีลวาติ ปญฺจ วา ทส วา สีลานิ โคปยมาโน.

සමුක්කංස හතරක් යනු මහාපදේශ හතරයි. මක්නිසාද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරුණු හටගැනීමට පෙර ම ඒවා තමන් වහන්සේ විසින් ම උලුප්පා දක්වා වදාරන ලද බැවින් ඒවාට 'සාමුක්කංස' යැයි කියනු ලැබේ. 'පරිභෝග' යනු අනුභව කළ යුතු පරිභෝග වස්තූන් ය. ජලය අකාලික බැවින් පිළිගැන්වීමක් නොමැතිව වුව ද පරිභෝජනයට සුදුසු වේ. යාාවකාලික ආදී ආහාර ද්‍රව්‍ය පිළිගැන්වීමකින් තොරව වැළඳීමට නුසුදුසු ය. මහා විකට හතර සර්පයෙකු දෂ්ට කළ අවස්ථාවල දී වදාරන ලද පරිදි පිළිගැන්වීමක් නොමැතිව වුව ද සුදුසු වේ. 'සීලවන්ත උපාසකයා' යනු පංච ශීලය හෝ දස ශීලය රකින තැනැත්තා ය.

อาคนฺตุกาทิจตุกฺเก สฉตฺตุปาหโน สสีสํ ปารุโต วิหารํ ปวิสนฺโต ตตฺถ วิจรนฺโต จ อาคนฺตุโกว อาปชฺชติ, โน อาวาสิโก. อาวาสิกวตฺตํ อกโรนฺโต ปน อาวาสิโก อาปชฺชติ, โน อาคนฺตุโก. เสสํ กายวจีทฺวาริกํ อาปตฺตึ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อาปตฺตึ เนว อาคนฺตุโก อาปชฺชติ, โน อาวาสิโก. คมิยจตุกฺเกปิ คมิยวตฺตํ อปูเรตฺวา คจฺฉนฺโต คมิโก อาปชฺชติ, โน อาวาสิโก. อาวาสิกวตฺตํ อกโรนฺโต ปน อาวาสิโก อาปชฺชติ, โน คมิโก. เสสํ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อุโภปิ นาปชฺชนฺติ. วตฺถุนานตฺตตาทิจตุกฺเก จตุนฺนํ ปาราชิกานํ อญฺญมญฺญํ วตฺถุนานตฺตตาว โหติ,นอาปตฺตินานตฺตตา. สพฺพาปิ หิ สา ปาราชิกาปตฺติเยว. สงฺฆาทิเสสาทีสุปิ เอเสว นโย. ภิกฺขุสฺส จ ภิกฺขุนิยา จ อญฺญมญฺญํ กายสํสคฺเค ภิกฺขุสฺส สงฺฆาทิเสโส ภิกฺขุนิยา ปาราชิกนฺติ เอวํ อาปตฺตินานตฺตตาว โหติ, น วตฺถุนานตฺตตา, อุภินฺนมฺปิ หิ กายสํสคฺโคว วตฺถุ. ตถา ‘‘ลสุณกฺขาทเน ภิกฺขุนิยา ปาจิตฺติยํ, ภิกฺขุสฺส ทุกฺกฏ’’นฺติ เอวมาทินาเปตฺถ นเยน โยชนา เวทิตพฺพา. จตุนฺนํ ปาราชิกานํ เตรสหิ สงฺฆาทิเสเสหิ สทฺธึ วตฺถุนานตฺตตา เจว อาปตฺตินานตฺตตา [Pg.170] จ. เอวํ สงฺฆาทิเสสาทีนํ อนิยตาทีหิ. อาทิโต ปฏฺฐาย จตฺตาริ ปาราชิกานิ เอกโต อาปชฺชนฺตานํ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ เนว วตฺถุนานตฺตตา โน อาปตฺตินานตฺตตา. วิสุํ อาปชฺชนฺเตสุปิ เสสา สาธารณาปตฺติโย อาปชฺชนฺเตสุปิ เอเสว นโย.

ආගන්තුක ආදී චතුෂ්කයේ දී, කුඩ සපත්තු සහිතව, හිස වසාගෙන විහාරයට ඇතුළු වන හෝ එහි හැසිරෙන භික්ෂුව ආගන්තුකයෙකු ලෙස ඇවැත් වේ, ආවාසිකයාට නොවේ. නමුත් ආවාසික වත් නොපුරන ආවාසික භික්ෂුවට ඇවැත් වේ, ආගන්තුකයාට නොවේ. ඉතිරි කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් වන ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් වෙති. අසාධාරණ ඇවැත්වලට ආගන්තුකයා හෝ ආවාසිකයා පත් නොවේ. ගමිය චතුෂ්කයේ දී ද ගමික වත් නොපුරා යන ගමිකයා ඇවැත් වේ, ආවාසිකයා නොවේ. ආවාසික වත් නොපුරන ආවාසිකයා ඇවැත් වේ, ගමිකයා නොවේ. ඉතිරි ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් වෙති, අසාධාරණ ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් නොවේ. වත්ථුනානත්තතාදී චතුෂ්කයේ දී, පාරාජිකා හතරේ දී එකිනෙකට වස්තු වශයෙන් වෙනස් වීමක් ඇතත් ඇවැත් වශයෙන් වෙනසක් නැත. මක්නිසාද යත් ඒ සියල්ල පාරාජිකා ඇවැත් ම වන බැවිනි. සංඝාදිසේස ආදියේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. භික්ෂුවකගේ හා භික්ෂුණියකගේ කායසංසර්ගයේ දී, භික්ෂුවට සංඝාදිසේස ද භික්ෂුණියට පාරාජිකා ද වශයෙන් ඇවැත් නානත්තතාවය ඇති වේ, වස්තු නානත්තතාවය නොවේ. දෙදෙනාට ම කායසංසර්ගය ම වස්තුව වන බැවිනි. එමෙන්ම ලසුණ වැළඳීමේ දී භික්ෂුණියට පාචිත්තිය ද භික්ෂුවට දුක්කට ද වන ආදී වශයෙන් මෙහි දී අර්ථය යෙදිය යුතු ආකාරය දත යුතු ය. පාරාජිකා හතර සහ සංඝාදිසේස දහතුන අතර වස්තු නානත්තතාවය මෙන්ම ඇවැත් නානත්තතාවය ද පවතී. සංඝාදිසේස ආදිය සහ අනියත ආදිය අතර ද එසේම ය. ආරම්භයේ සිට පාරාජිකා හතරට එකවර පත්වන භික්ෂු භික්ෂුණීන් හට වස්තු නානත්තතාවය හෝ ඇවැත් නානත්තතාවය නැත. වෙන් වෙන් වශයෙන් ඇවැත්වලට පත්වීමේ දී මෙන්ම සෙසු සාධාරණ ඇවැත්වලට පත්වීමේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

วตฺถุสภาคาทิจตุกฺเก ภิกฺขุสฺส จ ภิกฺขุนิยา จ กายสํสคฺเค วตฺถุสภาคตา, โน อาปตฺติสภาคตา, จตูสุ ปาราชิเกสุ อาปตฺติสภาคตา, โน วตฺถุสภาคตา. เอส นโย สงฺฆาทิเสสาทีสุ. ภิกฺขุสฺส จ ภิกฺขุนิยา จ จตูสุ ปาราชิเกสุ วตฺถุสภาคตา เจว อาปตฺติสภาคตา จ. เอส นโย สพฺพาสุ สาธารณาปตฺตีสุ. อสาธารณาปตฺติยํ เนว วตฺถุสภาคตา โน อาปตฺติสภาคตา. โย หิ ปุริมจตุกฺเก ปฐโม ปญฺโห, โส อิธ ทุติโย; โย จ ตตฺถ ทุติโย, โส อิธ ปฐโม. ตติยจตุตฺเถสุ นานากรณํ นตฺถิ.

වත්ථුසභාගතාදී චතුෂ්කයේ දී, භික්ෂුවකගේ හා භික්ෂුණියකගේ කායසංසර්ගයේ දී වස්තු සභාගතාවය ඇතත් ඇවැත් සභාගතාවය නැත. පාරාජිකා හතරේ දී ඇවැත් සභාගතාවය ඇතත් වස්තු සභාගතාවය නැත. සංඝාදිසේස ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමය ම ය. භික්ෂුවකගේ හා භික්ෂුණියකගේ සාධාරණ පාරාජිකා හතරේ දී වස්තු සභාගතාවය මෙන්ම ඇවැත් සභාගතාවය ද ඇත. සියලු සාධාරණ ඇවැත්වල දී මේ ක්‍රමය ම වේ. අසාධාරණ ඇවැත්වල දී වස්තු සභාගතාවය හෝ ඇවැත් සභාගතාවය යන දෙකම නැත. පෙර චතුෂ්කයේ පළමු ප්‍රශ්නය මෙහි දෙවන ප්‍රශ්නය වේ. එහි දෙවන ප්‍රශ්නය මෙහි පළමු ප්‍රශ්නය වේ. තුන්වන හා හතරවන චතුෂ්කයන්හි වෙනසක් නැත.

อุปชฺฌายจตุกฺเก สทฺธิวิหาริกสฺส อุปชฺฌาเยน กตฺตพฺพวตฺตสฺส อกรเณ อาปตฺตึ อุปชฺฌาโย อาปชฺชติ, โน สทฺธิวิหาริโก อุปชฺฌายสฺส กตฺตพฺพวตฺตํ อกโรนฺโต สทฺธิวิหาริโก อาปชฺชติ, โน อุปชฺฌาโย; เสสํ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อุโภปิ นาปชฺชนฺติ. อาจริยจตุกฺเกปิ เอเสว นโย.

උපාධ්‍යාය චතුෂ්කයේ දී, සද්ධිවිහාරිකයා කෙරෙහි උපාධ්‍යායයන් විසින් කළ යුතු වත් නොකිරීමෙන් උපාධ්‍යායයා ඇවැත් වේ, සද්ධිවිහාරිකයා නොවේ. උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි කළ යුතු වත් නොකරන සද්ධිවිහාරිකයා ඇවැත් වේ, උපාධ්‍යායයා නොවේ. ඉතිරි ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් වෙති, අසාධාරණ ඇවැත්වලට දෙදෙනා ම පත් නොවේ. ආචාර්ය චතුෂ්කයේ ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

อาทิยนฺตจตุกฺเก ปาทํ วา อติเรกปาทํ วา สหตฺถา อาทิยนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, อูนกปาทํ คณฺหาหีติ อาณตฺติยา อญฺญํ ปโยเชนฺโต ลหุกํ อาปชฺชติ. เอเตน นเยน เสสปทตฺตยํ เวทิตพฺพํ.

ආදියන්ත චතුෂ්කයේ දී, පාදයක් හෝ පාදයකට වැඩි ප්‍රමාණයක් තමාගේ ම අතින් ගන්නා භික්ෂුව ගරු ඇවැතට පත් වේ. පාදයකට අඩු ප්‍රමාණයක් ගන්නැයි අණ කරමින් අන් අයෙකු යොදවන්නේ නම් ලහු ඇවැතට පත් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් ඉතිරි පද තුන ද දත යුතු ය.

อภิวาทนารหจตุกฺเก ภิกฺขุนีนํ ตาว ภตฺตคฺเค นวมภิกฺขุนิโต ปฏฺฐาย อุปชฺฌายาปิ อภิวาทนารหา โน ปจฺจุฏฺฐานารหา. อวิเสเสน จ วิปฺปกตโภชนสฺส ภิกฺขุสฺส โย โกจิ วุฑฺฒตโร. สฏฺฐิวสฺสสฺสาปิ ปาริวาสิกสฺส สมีปคโต ตทหุปสมฺปนฺโนปิ ปจฺจุฏฺฐานารโห โน อภิวาทนารโห. อปฺปฏิกฺขิตฺเตสุ ฐาเนสุ วุฑฺโฒ นวกสฺส อภิวาทนารโห เจว ปจฺจุฏฺฐานารโห จ. นวโก ปน วุฑฺฒสฺส เนว อภิวาทนารโห น ปจฺจุฏฺฐานารโห. อาสนารหจตุกฺกสฺส ปฐมปทํ ปุริมจตุกฺเก ทุติยปเทน, ทุติยปทญฺจ ปฐมปเทน อตฺถโต สทิสํ.

අභිවාදනාර්හ චතුෂ්කයේ දී, භික්ෂුණීන් සම්බන්ධයෙන් දාන ශාලාවේ දී නවවන භික්ෂුණියගේ සිට උපාධ්‍යායිකාව පවා වැඳීමට සුදුසු වුව ද ආසනයෙන් නැගිටීමට නුසුදුසු ය. විශේෂයක් නොමැතිව වළඳා අවසන් නොවූ භික්ෂුවකට වඩා වැඩිමහල් ඕනෑම භික්ෂුවක් වැඳීමට සුදුසු වුව ද ආසනයෙන් නැගිටීමට නුසුදුසු ය. වසර හැටක් වයසැති වුව ද පිරිවැස් රකින භික්ෂුව වෙත පැමිණි එදින උපසම්පදා වූ භික්ෂුව වුව ද ආසනයෙන් නැගිටීමට සුදුසු ය, නමුත් වැඳීමට නුසුදුසු ය. තහනම් නොකරන ලද ස්ථානවල දී වැඩිමහල් භික්ෂුව නවක භික්ෂුව විසින් වැඳීමට මෙන්ම ආසනයෙන් නැගිටීමට ද සුදුසු ය. නමුත් නවකයා වැඩිමහල් භික්ෂුවට වැඳීමට හෝ නැගිටීමට සුදුසු නොවේ. ආසනාර්හ චතුෂ්කයේ පළමු පදය පෙර චතුෂ්කයේ දෙවන පදයට ද, දෙවන පදය එහි පළමු පදයට ද අර්ථයෙන් සමාන වේ.

กาลจตุกฺเก [Pg.171] ปวาเรตฺวา ภุญฺชนฺโต กาเล อาปชฺชติ โน วิกาเล, วิกาลโภชนาปตฺตึ วิกาเล อาปชฺชติ โน กาเล, เสสํ กาเล เจว อาปชฺชติ วิกาเล จ, อสาธารณํ เนว กาเล โน วิกาเล. ปฏิคฺคหิตจตุกฺเก ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตามิสํ กาเล กปฺปติ โน วิกาเล. ปานกํ วิกาเล กปฺปติ, ปุนทิวสมฺหิ โน กาเล. สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกํ กาเล เจว กปฺปติ วิกาเล จ. อตฺตโน อตฺตโน กาลาตีตํ ยาวกาลิกาทิตฺตยํ อกปฺปิยมํสํ อุคฺคหิตกมปฺปฏิคฺคหิตกญฺจ เนว กาเล กปฺปติ โน วิกาเล.

කාල චතුෂ්කයේ දී, පවාරණය කොට වළඳන භික්ෂුව කාලයේ දී ඇවැත් වේ, විකාලයේ දී නොවේ. විකාල භෝජන ඇවැත විකාලයේ දී වේ, කාලයේ දී නොවේ. ඉතිරි ඇවැත් කාලයේ දී මෙන්ම විකාලයේ දී ද වේ. අසාධාරණ ඇවැත් කාලයේ හෝ විකාලයේ දී සිදු නොවේ. පටිග්ගහිත චතුෂ්කයේ දී, පෙරවරු කාලයේ පිළිගත් ආමිසය කාලයේ දී කැප වේ, විකාලයේ දී නොවේ. පානයන් විකාලයේ දී කැප වේ, පසු දින කාලයේ දී කැප නොවේ. සත්තාහකාලික හා යාවජීවික වස්තූන් කාලයේ දී මෙන්ම විකාලයේ දී ද කැප වේ. තමන්ගේ කාලය ඉක්මවා ගිය යාාවකාලික ආදී තුන් වර්ගය ද, අකැප මස් ද, පිළිගැන්වීමක් නොමැතිව ගත් දෑ ද කාලයේ දී හෝ විකාලයේ දී හෝ කැප නොවේ.

ปจฺจนฺติมจตุกฺเก สมุทฺเท สีมํ พนฺธนฺโต ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ อาปชฺชติ, โน มชฺฌิเมสุ; ปญฺจวคฺเคน คเณน อุปสมฺปาเทนฺโต คุณงฺคุณูปาหนํ ธุวนหานํ จมฺมตฺถรณานิ จ มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ อาปชฺชติ โน ปจฺจนฺติเมสุ. อิมานิ จตฺตาริ ‘‘อิธ น กปฺปนฺตี’’ติ วทนฺโตปิ ปจฺจนฺติเมสุ อาปชฺชติ, ‘‘อิธ กปฺปนฺตี’’ติ วทนฺโต ปน มชฺฌิเมสุ อาปชฺชติ. เสสาปตฺตึ อุภยตฺถ อาปชฺชติ, อสาธารณํ น กตฺถจิ อาปชฺชติ. ทุติยจตุกฺเก ปญฺจวคฺเคน คเณน อุปสมฺปทาทิ จตุพฺพิธมฺปิ วตฺถุ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ กปฺปติ. ‘‘อิทํ กปฺปตี’’ติ ทีเปตุมฺปิ ตตฺเถว กปฺปติ โน มชฺฌิเมสุ. ‘‘อิทํ น กปฺปตี’’ติ ทีเปตุํ ปน มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ กปฺปติ โน ปจฺจนฺติเมสุ. เสสํ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจ โลณานี’’ติอาทิ อนุญฺญาตกํ อุภยตฺถ กปฺปติ. ยํ ปน อกปฺปิยนฺติ ปฏิกฺขิตฺตํ, ตํ อุภยตฺถาปิ น กปฺปติ.

පච්චන්තිම චතුෂ්කයේ දී, මුහුදේ සීමා බඳින භික්ෂුව පච්චන්තිම ජනපදවල දී ඇවැත් වේ, මධ්‍ය දේශයේ දී නොවේ. පස්වග මහ සඟනගෙන් උපසම්පදා කරවීම, ස්තර සහිත පාවහන් දැරීම, නිතර ස්නානය කිරීම සහ සම් ඇතිරිලි පරිහරණය කිරීම මධ්‍ය දේශයේ දී ඇවැත් වේ, ප්‍රත්‍යන්ත දේශවල දී නොවේ. මේ කරුණු හතර 'මෙහි කැප නැතැ'යි පවසන්නා ද ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල දී ඇවැත් වේ. 'මෙහි කැප යැ'යි පවසන්නා මධ්‍ය දේශයේ දී ඇවැත් වේ. සෙසු ඇවැත්වලට ස්ථාන දෙකේ දී ම පත් වේ. අසාධාරණ ඇවැත් කිසිදු තැනක දී සිදු නොවේ. දෙවන චතුෂ්කයේ දී පස්වග මහ සඟනගෙන් උපසම්පදා කිරීම ආදී සිව්වැදෑරුම් කරුණු ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල දී කැප වේ. 'මේවා කැප යැ'යි පෙන්වීම ද එහි දී ම කැප වේ, මධ්‍ය දේශයේ දී නොවේ. 'මේවා කැප නැතැ'යි පෙන්වීම මධ්‍ය දේශයේ දී කැප වේ, ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදවල දී නොවේ. 'මහණෙනි, ලුණු වර්ග පහක් අනුදනිමි' ආදී වශයෙන් අනුදැන වදාළ සෙසු දෑ ස්ථාන දෙකේ දී ම කැප වේ. යමක් අකැප යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත් ද, එය ස්ථාන දෙකේ දී ම අකැප ය.

อนฺโตอาทิจตุกฺเก อนุปขชฺช เสยฺยาทึ อนฺโต อาปชฺชติ โน พหิ, อชฺโฌกาเส สงฺฆิกมญฺจาทีนิ นิกฺขิปิตฺวา ปกฺกมนฺโต พหิ อาปชฺชติ โน อนฺโต, เสสํ อนฺโต เจว พหิ จ, อสาธารณํ เนว อนฺโต น พหิ. อนฺโตสีมาทิจตุกฺเก อาคนฺตุโก วตฺตํ อปูเรนฺโต อนฺโตสีมาย อาปชฺชติ, คมิโย พหิสีมาย มุสาวาทาทึ อนฺโตสีมาย จ พหิสีมาย จ อาปชฺชติ,อสาธารณํ น กตฺถจิ. คามจตุกฺเก อนฺตรฆรปฏิสํยุตฺตํ เสขิยปญฺญตฺตึ คาเม อาปชฺชติ โน อรญฺเญ. ภิกฺขุนี อรุณํ อุฏฺฐาปยมานา อรญฺเญ อาปชฺชติ โน คาเม. มุสาวาทาทึ คาเม เจว อาปชฺชติ อรญฺเญ จ, อสาธารณํ น กตฺถจิ.

'අන්තෝ' යන වචනයෙන් ආරම්භ වන සතරේ (චතුක්කයෙහි) අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. 'අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යා' (බලහත්කාරයෙන් නිදන තැනකට ඇතුළු වීම) ආදී ඇවැත් විහාරය තුළදී සිදු වේ, පිටතදී සිදු නොවේ. සඟසතු ඇඳ පුටු ආදිය එළිමහනේ තබා (නොගෙන) යන විට විහාරයෙන් පිටතදී ඇවැත් සිදු වේ, ඇතුළතදී සිදු නොවේ. ඉතිරි ඒවා ඇතුළත හා පිටත යන දෙතැනේදීම සිදු වේ. අසාධාරණ ඇවැත් ඇතුළත හෝ පිටත යන කොතැනකවත් සිදු නොවේ. 'අන්තෝසීමා' ආදී සතරේදී, ආගන්තුක භික්ෂුවක් වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ නොකරන කල්හි සීමාව ඇතුළතදී ඇවැත් වේ. ගමික (ගමනක් යන) භික්ෂුව වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ නොකරන විට සීමාවෙන් පිටතදී ඇවැත් වේ. මුසාවාදය ආදිය සීමාව ඇතුළත හා පිටත යන දෙතැනේදීම සිදු වේ. අසාධාරණ ඇවැත් කිසිදු තැනක සිදු නොවේ. 'ගාම' (ගම) සම්බන්ධ සතරේදී, අන්තරඝර (නිවාස) හා සම්බන්ධ සේඛියා පැනවීම් නිසා සිදුවන ඇවැත් ගමෙහිදී සිදු වේ, වනයෙහිදී සිදු නොවේ. මෙහෙණියක වනයෙහි සිටියදී අරුණ නැඟීම සිදු වුවහොත් එය වනයෙහිදී ඇවැත් වේ, ගමෙහිදී සිදු නොවේ. මුසාවාදය ආදිය ගමෙහිදී මෙන්ම වනයෙහිදී ද සිදු වේ. අසාධාරණ ඇවැත් කිසිදු තැනක සිදු නොවේ.

จตฺตาโร [Pg.172] ปุพฺพกิจฺจาติ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ อุทกํ อาสเนน จา’’ติ อิทํ จตุพฺพิธํ ปุพฺพกรณนฺติ วุจฺจตีติ วุตฺตํ. ‘‘ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท’’ติ อิเม ปน ‘‘จตฺตาโร ปุพฺพกิจฺจา’’ติ เวทิตพฺพา. จตฺตาโร ปตฺตกลฺลาติ อุโปสโถ ยาวติกา จ ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา เต อาคตา โหนฺติ, สภาคาปตฺติโย น วิชฺชนฺติ, วชฺชนียา จ ปุคฺคลา ตสฺมึ น โหนฺติ, ปตฺตกลฺลนฺติ วุจฺจตีติ. จตฺตาริ อนญฺญปาจิตฺติยานีติ ‘‘เอตเทว ปจฺจยํ กริตฺวา อนญฺญํ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวํ วุตฺตานิ อนุปขชฺชเสยฺยากปฺปนสิกฺขาปทํ ‘‘เอหาวุโส คามํ วา นิคมํ วา’’ติ สิกฺขาปทํ, สญฺจิจฺจ กุกฺกุจฺจอุปทหนํ, อุปสฺสุติติฏฺฐนนฺติ อิมานิ จตฺตาริ. จตสฺโส ภิกฺขุสมฺมุติโยติ ‘‘เอกรตฺตมฺปิ เจ ภิกฺขุ ติจีวเรน วิปฺปวเสยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, อญฺญํ นวํ สนฺถตํ การาเปยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, ตโต เจ อุตฺตริ วิปฺปวเสยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ อนุปสมฺปนฺนสฺส อาโรเจยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา’’ติ เอวํ อาคตา เตรสหิ สมฺมุตีหิ มุตฺตา สมฺมุติโย. คิลานจตุกฺเก อญฺญเภสชฺเชน กรณีเยน โลลตาย อญฺญํ วิญฺญาเปนฺโต คิลาโน อาปชฺชติ, อเภสชฺชกรณีเยน เภสชฺชํ วิญฺญาเปนฺโต อคิลาโน อาปชฺชติ, มุสาวาทาทึ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อุโภปิ นาปชฺชนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'පූර්ව කෘත්‍ය හතරක්' යනු: "පරිශ්‍රය ඇමදීම, පහන් දැල්වීම, පැන් පිළියෙළ කිරීම සහ අසුන් පැනවීම" යන මේ සිව්වැදෑරුම් කටයුතු 'පූර්ව කරණ' ලෙස පැරණි අටුවාවන්හි හඳුන්වා ඇත. එහෙත්, "ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය ගෙන ඒම, ඍතුව ප්‍රකාශ කිරීම, භික්ෂූන් ගණන් කිරීම සහ මෙහෙණියන්ට අවවාද දීම" යන මේ හතර 'පූර්ව කෘත්‍ය' ලෙස දත යුතුය. 'පත්තකල්ල හතරක්' යනු: පොහෝ දිනය වීම, කර්මයට සුදුසු භික්ෂූන් පැමිණ සිටීම, සභාග ඇවැත් නොමැති වීම සහ හත්පාසයෙහි වර්ජනය කළ යුතු පුද්ගලයන් නොසිටීම යන මේ කරුණු සම්පූර්ණ වූ විට 'පත්තකල්ල' (සුදුසු කාලය) යැයි කියනු ලැබේ. 'අනඤ්ඤ පාචිත්තිය' හතරක් යනු: "එතදේව පච්චයං කරිත්වා අනඤ්ඤං පාචිත්තියං" යනුවෙන් වදාරන ලද, අනුපඛජ්ජසෙය්‍යා සික්ඛාපදය, "එහාවුසෝ ගාමං වා නිගමං වා" සික්ඛාපදය, සඤ්චිච්ච කුක්කුච්ච උපදහන සික්ඛාපදය සහ උපස්සුතිතිට්ඨන සික්ඛාපදය යන හතරයි. 'භික්ෂු සම්මුති හතරක්' යනු: "භික්ෂු සම්මුතියෙන් තොරව එක් රැයක් වුවද තුන් සිවුරෙන් වෙන්ව විසීම, සම්මුතියෙන් තොරව අලුත් එළුලොම් ඇතිරිල්ලක් කරවීම, සම්මුතියෙන් තොරව තුන් රැයකට වඩා වෙන්ව විසීම සහ සම්මුතියෙන් තොරව අනුපසම්පන්නයෙකුට දිට්ඨුල්ල ඇවැතක් කීම" යනුවෙන් දැක්වෙන දහතුන් වැදෑරුම් සම්මුතීන්ගෙන් වෙන් වූ සම්මුතීන්ය. ගිලන් සතරේදී, වෙනත් බෙහෙතක් වුවමනා කටයුත්තක් සඳහා චපලකම නිසා වෙනත් බෙහෙතක් ඉල්ලා සිටින ගිලන් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. බෙහෙත් අවශ්‍ය නොවන කටයුත්තකට බෙහෙත් ඉල්ලන නොගිලන් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. මුසාවාදාදියේදී දෙදෙනාටම ඇවැත් වේ. අසාධාරණ ඇවැත්හි දෙදෙනාටම ඇවැත් නොවේ. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

จตุกฺกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සතරේ වාරය (චතුක්ක වාරය) පිළිබඳ විවරණය නිමවා ඇත.

ปญฺจกวารวณฺณนา

පංචක වාර විවරණය.

๓๒๕. ปญฺจเกสุ ปญฺจ ปุคฺคลา นิยตาติ อานนฺตริยานเมเวตํ คหณํ. ปญฺจ เฉทนกา อาปตฺติโย นาม ปมาณาติกฺกนฺเต มญฺจปีเฐ นิสีทนกณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิวสฺสิกสาฏิกาสุ สุคตจีวเร จ เวทิตพฺพา. ปญฺจหากาเรหีติ อลชฺชิตา, อญฺญาณตา, กุกฺกุจฺจปฺปกตตา, อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาติ อิเมหิ ปญฺจหิ. ปญฺจ อาปตฺติโย มุสาวาทปจฺจยาติ ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏสงฺฆาทิเสสปาจิตฺติยา. อนามนฺตจาโรติ ‘‘สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ อิมสฺส อาปุจฺฉิตฺวา จารสฺส อภาโว. อนธิฏฺฐานนฺติ ‘‘คณโภชเน อญฺญตฺร สมยา’’ติ วุตฺตํ [Pg.173] สมยํ อธิฏฺฐหิตฺวา โภชนํ อธิฏฺฐานํ นาม; ตถา อกรณํ อนธิฏฺฐานํ. อวิกปฺปนา นาม ยา ปรมฺปรโภชเน วิกปฺปนา วุตฺตา, ตสฺสา อกรณํ. อิมานิ หิ ปญฺจ ปิณฺฑปาติกสฺส ธุตงฺเคเนว ปฏิกฺขิตฺตานิ. อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโตติ เย ปสฺสนฺติ, เย สุณนฺติ, เตหิ อุสฺสงฺกิโต เจว ปริสงฺกิโต จ. อปิ อกุปฺปธมฺโม ขีณาสโวปิ สมาโน, ตสฺมา อโคจรา ปริหริตพฺพา. น หิ เอเตสุ สนฺทิสฺสมาโน อยสโต วา ครหโต วา มุจฺจติ. โสสานิกนฺติ สุสาเน ปติตกํ. ปาปณิกนฺติ อาปณทฺวาเร ปติตกํ. ถูปจีวรนฺติ วมฺมิกํ ปริกฺขิปิตฺวา พลิกมฺมกตํ. อาภิเสกิกนฺติ นหานฏฺฐาเน วา รญฺโญ อภิเสกฏฺฐาเน วา ฉฑฺฑิตจีวรํ. ภตปฏิยาภตนฺติ สุสานํ เนตฺวา ปุน อานีตกํ. ปญฺจ มหาโจรา อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม วุตฺตา.

325. පංචකයන්හි (පහේ කොටස්වල) අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. "පුද්ගලයන් පස්දෙනෙක් නියත වෙති" යනු පෙර පංචකයෙහි දක්වන ලද ආනන්තරිය කර්ම පහ සිදු කළ අය ගැනම කෙරෙන සඳහනකි. ප්‍රමාණය ඉක්මවා කළ ඇඳ පුටු, නිසීදනය, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිය (කැසීම සඳහා වූ වස්ත්‍ර), වස්සිකසාටිකාව (වැසි සළුව) සහ සුගත සිවුර යන මේවා සම්බන්ධයෙන් 'ඡේදනක' (සිඳිය යුතු) ඇවැත් පහක් ඇති බව දත යුතුය. කාරණා පහක් නිසා ඇවැත් වේ: එනම්, ලජ්ජා නැතිකම, නොදැනුවත්කම, සැක බහුල ස්වභාවය, අකැප දෙය කැප යැයි සිතීම සහ කැප දෙය අකැප යැයි සිතීම යන මේ පහයි. මුසාවාදය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන සිදුවන ඇවැත් පහක් ඇත: එනම් පාරාජිකා, ථුල්ලච්චය, දුක්කට, සංඝාදිසේස සහ පාචිත්තිය යන මේවාය. 'අනාමන්තචාරය' යනු "ළඟ සිටින භික්ෂුවට නොදන්වා පෙරබත් පසුබත් කාලයන්හි කුලයන් කරා හැසිරීම" යන ශික්ෂාපදයෙහි සඳහන් පරිදි අවසර නොගෙන හැසිරීමයි. 'අනධිට්ඨානය' යනු "ගණභෝජනයෙහි සමයයන්ගෙන් තොරව" යැයි වදාරන ලද සමය (කාලය) අධිෂ්ඨාන කොට ගෙන වළඳන භෝජනය අධිෂ්ඨානය නම් වේ. එය එසේ නොකිරීම අනධිට්ඨානයයි. 'අවිකප්පනය' යනු පරම්පර භෝජනයෙහි වදාරන ලද විකප්පනය නොකිරීමයි. පින්ඩපාතික භික්ෂුව විසින් ධුතාංග බලයෙන්ම මේ කරුණු පහ ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. 'උස්සංකිත-පරිසංකිත' යනු දකින සහ අසන අය විසින් සැක කරනු ලැබීමයි. රහතන් වහන්සේ නමක වුවද එබඳු සැකයට භාජනය විය හැකි බැවින්, අගෝචර ස්ථාන මඟහැරිය යුතුය. මන්ද යත්, එවැනි තැන්හි ගැවසෙන්නෙකුට අපකීර්තියෙන් හෝ දොස් නැඟීමෙන් නිදහස් විය නොහැකි බැවිනි. සොසානික යනු සොහොනෙහි දමන ලද වස්ත්‍රයයි. පාපණික යනු වෙළඳසැල් දොරටුව අසල වැටී ඇති වස්ත්‍රයයි. ථූපචීවර යනු හුඹස් වටා පූජා පිණිස ඔතන ලද වස්ත්‍රයයි. ආභිසෙකික යනු ස්නානය කරන තැන්හි හෝ රජුන්ගේ අභිෂේක මංගල්‍ය පවත්වන තැන්හි අතහැර දමන ලද සිවුරුය. භතපටියාභත යනු සොහොනට ගෙන ගොස් නැවත ගෙන එන ලද වස්ත්‍රයයි. මහා සොරුන් පස්දෙනා ගැන උත්තරීමනුස්සධම්ම ශික්ෂාපදයෙහි දක්වා ඇත.

ปญฺจาปตฺติโย กายโต สมุฏฺฐนฺตีติ ปฐเมน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ปญฺจ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ กปฺปิยสญฺญี สญฺญาจิกาย กุฏึ กโรตี’’ติ เอวํ อนฺตรเปยฺยาเล วุตฺตาปตฺติโย. ปญฺจ อาปตฺติโย กายโต จ วาจโต จาติ ตติเยน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ปญฺจ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ กปฺปิยสญฺญี สํวิทหิตฺวา กุฏึ กโรตี’’ติ เอวํ ตตฺเถว วุตฺตา อาปตฺติโย. เทสนาคามินิโยติ ฐเปตฺวา ปาราชิกญฺจ สงฺฆาทิเสสญฺจ อวเสสา.

කයින් (කාය) සමුට්ඨානය වන ඇවැත් පහක් යනු: පළමු ආපත්තිය සමුට්ඨානයෙන් ඇවැත් පහකට පැමිණීමයි. "භික්ෂුවක් කැප යැයි සිතා ස්වඋත්සාහයෙන් කුටියක් කරවයි" යනුවෙන් අන්තරපෙය්‍යාලයෙහි වදාරන ලද ඇවැත් මෙයට අයත් වේ. කයින් සහ වචනයෙන් සමුට්ඨානය වන ඇවැත් පහක් යනු: තුන්වන ආපත්තිය සමුට්ඨානයෙන් ඇවැත් පහකට පැමිණීමයි. "භික්ෂුවක් කැප යැයි සිතා විධාන කොට කුටියක් කරවයි" යනුවෙන් එහිම වදාරන ලද ඇවැත් මෙයට අයත් වේ. 'දේසනාගාමිනී' ඇවැත් යනු: පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස ඇවැත් හැර ඉතිරි සියලු ඇවැත් වේ.

ปญฺจ กมฺมานีติ ตชฺชนียนิยสฺสปพฺพาชนียปฏิสารณียานิ จตฺตาริ อุกฺเขปนียญฺจ ติวิธมฺปิ เอกนฺติ ปญฺจ. ยาวตติยเก ปญฺจาติ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ภิกฺขุนิยา ยาวตติยํ สมนุภาสนาย อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺติยา ปาราชิกํ ถุลฺลจฺจยํ ทุกฺกฏนฺติ ติสฺโส, เภทกานุวตฺตกาทิสมนุภาสนาสุ สงฺฆาทิเสโส, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค ปาจิตฺติยํ. อทินฺนนฺติ อญฺเญน อทินฺนํ. อวิทิตนฺติ ปฏิคฺคณฺหามีติ เจตนาย อภาเวน อวิทิตํ. อกปฺปิยนฺติ ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ อกปฺปิยกตํ; ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อกปฺปิยมํสํ อกปฺปิยโภชนํ. อกตาติริตฺตนฺติ ปวาเรตฺวา อติริตฺตํ อกตํ. สมชฺชทานนฺติ นฏสมชฺชาทิทานํ. อุสภทานนฺติ โคคณสฺส อนฺตเร อุสภวิสฺสชฺชนํ. จิตฺตกมฺมทานนฺติ อาวาสํ กาเรตฺวา ตตฺถ จิตฺตกมฺมํ กาเรตุํ วฏฺฏติ. อิทํ ปน ปฏิภานจิตฺตกมฺมทานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมานิ หิ ปญฺจ กิญฺจาปิ โลกสฺส ปุญฺญสมฺมตานิ, อถ โข อปุญฺญานิ อกุสลานิเยว[Pg.174]. อุปฺปนฺนํ ปฏิภานนฺติ เอตฺถ ปฏิภานนฺติ กเถตุกมฺยตา วุจฺจติ. อิเม ปญฺจ ทุปฺปฏิวิโนทยาติ น สุปฏิวิโนทยา; อุปาเยน ปน การเณน อนุรูปาหิ ปจฺจเวกฺขนาอนุสาสนาทีหิ สกฺกา ปฏิวิโนเทตุนฺติ อตฺโถ.

"පංච කම්මානි" යනු තජ්ජනීය කර්මය, නියස්ස කර්මය, පබ්බාජනීය කර්මය, පටිසාරණීය කර්මය යන සතර සහ තුන් ආකාර වුවද එකක් ලෙස ගැනෙන උක්ඛේපනීය කර්මය ද සමඟ කර්ම පහකි. "යාවතතියකේ පංච" යනු උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ෂුණිය පිළිබඳව තෙවරක් අනුශාසනා කළද එය අත්නොහරින්නා වූ භික්ෂුණියට පාරාජිකා, ථුල්ලච්චය, දුක්කට යන ඇපත් තුනත්, භේදකානුවත්තකාදී අනුශාසනාවලදී සංඝාදිසේසයත්, පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේදී පාචිත්තියත් යන ඇපත් පහයි. "අදින්නං" යනු අන් අයෙකු විසින් නොදෙන ලද්දකි. "අවිදිතං" යනු පිළිගනිමි යන චේතනාව නොමැති බැවින් නොදන්නා ලද්දකි. "අකප්පියං" යනු ශ්‍රමණ කප්ප පහෙන් අකැප කරන ලද්දකි; නොහොත් අන්‍ය වූ යම් අකැප මස් හෝ අකැප භෝජන වේද එයයි. "අකතාතිරිත්තං" යනු පැවරීමෙන් පසු අතිරික්ත කර්මය නොකරන ලද්දකි. "සමජ්ජදානං" යනු නළු නාටකාදී උත්සව සඳහා දෙන දානයයි. "උසභදානං" යනු ගව සමූහයා අතරට වෘෂභයෙකු මුදා හැරීමයි. "චිත්තකම්මදානං" යනු ආවාසයක් කරවා එහි සිත්තම් කරවීමට දීමයි. මෙය මනඃකල්පිත ලෝකෝත්තර නොවන චිත්‍රකර්ම දානය අරභයා පවසන ලද්දකි. ලෝකයා විසින් මේ පහ පින් ලෙස සම්මත කර ගත්තද, සැබවින්ම මේවා පින් නොවන අකුසල්මය. "උප්පන්නං පටිභානං" යන්නෙහි පටිභාන යනු කථා කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. "ඉමේ පංච දුප්පටිවිනෝදයා" යනු මේවා පහසුවෙන් බැහැර කළ නොහැකි බවයි; නමුත් උපායශීලීව, නිසි හේතු සහිතව අනුරූප ප්‍රත්‍යවේක්ෂා හා අනුශාසනා මගින් බැහැර කළ හැකි බව අර්ථයයි.

สกจิตฺตํ ปสีทตีติ เอตฺถ อิมานิ วตฺถูนิ – กฏอนฺธการวาสี ผุสฺสเทวตฺเถโร กิร เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา สินฺทุวารกุสุมสนฺถตมิว สมวิปฺปกิณฺณวาลิกํ เจติยงฺคณํ โอโลเกนฺโต พุทฺธารมฺมณํ ปีติปาโมชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ มาโร ปพฺพตปาเท นิพฺพตฺตกาฬมกฺกโฏ วิย หุตฺวา เจติยงฺคเณ โคมยํ วิปฺปกิรนฺโต คโต. เถโร นาสกฺขิ อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ, สมฺมชฺชิตฺวา อคมาสิ. ทุติยทิวเสปิ ชรคฺคโว หุตฺวา ตาทิสเมว วิปฺปการํ อกาสิ. ตติยทิวเส วงฺกปาทํ มนุสฺสตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา ปาเทน ปริกสนฺโต อคมาสิ. เถโร ‘‘เอวรูโป พีภจฺฉปุริโส สมนฺตา โยชนปฺปมาเณสุ โคจรคาเมสุ นตฺถิ, สิยา นุ โข มาโร’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มาโรสิ ตฺว’’นฺติ อาห. ‘‘อาม, ภนฺเต, มาโรมฺหิ, น ทานิ เต วญฺเจตุํ อสกฺขิ’’นฺติ. ‘‘ทิฏฺฐปุพฺโพ ตยา ตถาคโต’’ติ? ‘‘อาม, ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ. ‘‘มาโร นาม มหานุภาโว โหติ, อิงฺฆ ตาว พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตภาวสทิสํ อตฺตภาวํ นิมฺมินาหี’’ติ? ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต, ตาทิสํ รูปํ นิมฺมินิตุํ; อปิจ โข ปน ตํสริกฺขกํ ปติรูปกํ นิมฺมินิสฺสามี’’ติ สกภาวํ วิชหิตฺวา พุทฺธรูปสทิเสน อตฺตภาเวน อฏฺฐาสิ. เถโร มารํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ ตาว สราคโทสโมโห เอวํ โสภติ, กถํ นุ โข ภควา น โสภติ สพฺพโส วีตราคโทสโมโห’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ ปฏิลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. มาโร ‘‘วญฺจิโตมฺหิ ตยา, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโรปิ ‘‘กึ อตฺถิ ชรมาร, ตาทิสํ วญฺเจตุ’’นฺติ อาห. โลกนฺตรวิหาเรปิ ทตฺโต นาม ทหรภิกฺขุ เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา โอโลเกนฺโต โอทาตกสิณํ ปฏิลภิ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสิ. ตโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ผลตฺตยํ สจฺฉากาสิ.

"සකචිත්තං පසීදති" යන්නෙහි මේ කථා පුවත් වේ - කටඅන්ධකාරවාසී ඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේ සලපතල මළුව හැමද, උතුරු සළුව ඒකාංශ කර පොරවා, නික මල් අතුරා ඇති සේ ඒකාකාරව වැලි විසිරුණු චෛත්‍ය මළුව දෙස බලමින් බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය උපදවාගෙන වැඩසිටියහ. එකල්හි මාරයා පර්වත පාදයක උපන් කළු වඳුරෙකු මෙන් වී සලපතල මළුවෙහි ගොම විසුරුවා ගියේය. තෙරුන් වහන්සේට රහත් විය නොහැකි විය, උන්වහන්සේ නැවත මළුව හැමද වැඩියහ. දෙවන දිනයේද මහලු ගොනෙකු මෙන් වී එවැනිම විකාරයක් කළේය. තෙවන දිනයෙහි වංක පාද ඇති මිනිසෙකු ලෙස මවාගෙන පයින් සූරමින් ගියේය. "මොනරූපී බියකරු මිනිසෙක්ද, යොදුනක් පමණ වූ ගොදුරු ගම්හි මෙවැන්නෙක් නැත, මේ මාරයා විය යුතුය"යි සිතා "නුඹ මාරයාද?"යි ඇසූහ. "එසේය ස්වාමීනි, මම මාරයා වෙමි, දැන් ඔබ වහන්සේ රැවටිය නොහැක"යි කීවේය. "නුඹ තථාගතයන් වහන්සේව දැක ඇත්තෙහිද?" "එසේය ස්වාමීනි, දැක ඇත්තෙමි." "මාරයා යනු මහානුභාව සම්පන්නයෙකි, එසේ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූපයට සමාන රූපයක් මවා පෙන්වන්න"යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, ඒ හා සමානම රූපයක් මැවිය නොහැක, නමුත් උන්වහන්සේට මඳක් සමාන රූපයක් මවා පෙන්වන්නෙමි"යි පවසා ස්වකීය රූපය අත්හැර බුද්ධ රූපයට සමාන වේශයකින් පෙනී සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ මාරයා දෙස බලා "රාග, දෝෂ, මෝහ සහිත මාරයා මෙසේ බබළන්නේ නම්, සර්වප්‍රකාරයෙන් රාග, දෝෂ, මෝහයන් ප්‍රහීණ කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙතරම් බබළන්නට ඇද්ද?"යි බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය ලබා විදර්ශනා වඩා රහත් වූහ. මාරයා "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මා රවටන ලදහ"යි කීවේය. තෙරුන් වහන්සේද "නාකි මාරය, නුඹ වැනි අයෙකු රැවටීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?"යි පැවසූහ. ලෝකන්තර විහාරයෙහිද දත්ත නම් දහරා භික්ෂුව චෛත්‍ය මළුව හැමද බලමින් සිටියදී ඕදාත කසිණය ලබා අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා පසුව විදර්ශනා වඩා ඵලත්‍රයට පැමිණියහ.

ปรจิตฺตํ ปสีทตีติ เอตฺถ อิมานิ วตฺถูนิ – ติสฺโส นาม ทหรภิกฺขุ ชมฺพุโกลเจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา สงฺการฉฑฺฑนึ หตฺเถน คเหตฺวาว อฏฺฐาสิ[Pg.175]. ตสฺมึ ขเณ ติสฺสทตฺตตฺเถโร นาม นาวาโต โอรุยฺห เจติยงฺคณํ โอโลเกนฺโต ภาวิตจิตฺเตน สมฺมฏฺฐฏฺฐานนฺติ ญตฺวา ปญฺหาสหสฺสํ ปุจฺฉิ, อิตโร สพฺพํ วิสฺสชฺเชสิ. อญฺญตรสฺมิมฺปิ วิหาเร เถโร เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา วตฺตํ ปริจฺฉินฺทิ. โยนกวิสยโต เจติยวนฺทกา จตฺตาโร เถรา อาคนฺตฺวา เจติยงฺคณํ ทิสฺวา อนฺโต อปฺปวิสิตฺวา ทฺวาเรเยว ฐตฺวา เอโก เถโร อฏฺฐ กปฺเป อนุสฺสริ, เอโก โสฬส, เอโก วีสติ, เอโก ตึส กปฺเป อนุสฺสริ.

"පරචිත්තං පසීදති" යන්නෙහි මේ කථා පුවත් වේ - තිස්ස නම් දහරා භික්ෂුව ජම්බුකෝල චෛත්‍ය මළුව හැමද කසළ බඳුන අතින් ගෙන වැඩසිටියහ. එකල්හි තිස්සදත්ත තෙරුන් වහන්සේ නැවෙන් බැස චෛත්‍ය මළුව දෙස බලමින්, මෙය වඩන ලද සිතක් ඇත්තෙකු විසින් හැමදින ලද තැනකැයි දැන ප්‍රශ්න දහසක් විමසූහ, අනෙක් භික්ෂුව ඒ සියල්ල විසඳූහ. තවත් එක් විහාරයක තෙරුන් වහන්සේ චෛත්‍ය මළුව හැමද වතාවත් නිම කළහ. යෝනක දේශයෙන් චෛත්‍ය වැඳීමට පැමිණි තෙරවරුන් සතර නමක් චෛත්‍ය මළුව දැක ඇතුළු නොවී දොරටුවෙහිම සිට එක තෙරනමක් කල්ප අටක්ද, එක තෙරනමක් දහසයක්ද, එක තෙරනමක් විස්සක්ද, එක් තෙරනමක් කල්ප තිහක්ද ආපසු සිහි කළහ.

เทวตา อตฺตมนา โหนฺตีติ เอตฺถ อิทํ วตฺถุ – เอกสฺมึ กิร วิหาเร เอโก ภิกฺขุ เจติยงฺคณญฺจ โพธิยงฺคณญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา นหายิตุํ คโต. เทวตา ‘‘อิมสฺส วิหารสฺส กตกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ วตฺตํ ปูเรตฺวา สมฺมฏฺฐปุพฺโพ ภิกฺขุ นตฺถี’’ติ ปสนฺนจิตฺตา ปุปฺผหตฺถา อฏฺฐํสุ. เถโร อาคนฺตฺวา ‘‘กตรคามวาสิกาตฺถา’’ติ อาห. ‘‘ภนฺเต, อิเธว วสาม, อิมสฺส วิหารสฺส กตกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ วตฺตํ ปูเรตฺวา สมฺมฏฺฐปุพฺโพ ภิกฺขุ นตฺถีติ ตุมฺหากํ, ภนฺเต, วตฺเต ปสีทิตฺวา ปุปฺผหตฺถา ฐิตามฺหา’’ติ เทวตา อาหํสุ.

"දේවතා අත්තමනා හොන්ති" යන්නෙහි මේ කථා පුවතයි - එක් විහාරයක එක් භික්ෂුවක් චෛත්‍ය මළුව සහ බෝධි මළුව හැමද ස්නානය පිණිස වැඩියහ. "මේ විහාරය ඉදි කළ දා සිට මෙසේ වතාවත් පුරා මළුව හැමදූ භික්ෂුවක් මීට පෙර නොවූහ"යි දේවතාවෝ පහන් සිතින් යුතුව මල් අතින් ගෙන සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කර "ඔබලා කවර ගමක වැසියෝද?"යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, අපි මෙහිම වාසය කරමු. මේ විහාරය කළ දා සිට මෙලෙස වතාවත් සම්පූර්ණ කර හැමදූ භික්ෂුවක් නොවූ බැවින්, ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ වතාවත් කෙරෙහි පැහැදී මල් අතැතිව සිටිමු"යි දේවතාවෝ පැවසූහ.

ปาสาทิกสํวตฺตนิกนฺติ เอตฺถ อิทํ วตฺถุ – เอกํ กิร อมจฺจปุตฺตํ อภยตฺเถรญฺจ อารพฺภ อยํ กถา อุทปาทิ ‘‘กึ นุ โข อมจฺจปุตฺโต ปาสาทิโก, อภยตฺเถโรติ อุโภปิ เน เอกสฺมึ ฐาเน โอโลเกสฺสามา’’ติ. ญาตกา อมจฺจปุตฺตํ อลงฺกริตฺวา มหาเจติยํ วนฺทาเปสฺสามาติ อคมํสุ. เถรมาตาปิ ปาสาทิกํ จีวรํ กาเรตฺวา ปุตฺตสฺส ปหิณิ, ‘‘ปุตฺโต เม เกเส ฉินฺทาเปตฺวา อิมํ จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต มหาเจติยํ วนฺทตู’’ติ. อมจฺจปุตฺโต ญาติปริวุโต ปาจีนทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุฬฺโห, อภยตฺเถโร ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุหิตฺวา เจติยงฺคเณ เตน สทฺธึ สมาคนฺตฺวา อาห – ‘‘กึ ตฺวํ, อาวุโส, มหลฺลกตฺเถรสฺส สมฺมฏฺฐฏฺฐาเน กจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มยา สทฺธึ ยุคคฺคาหํ คณฺหาสี’’ติ. อตีตตฺตภาเว กิร อภยตฺเถโร มหลฺลกตฺเถโร นาม หุตฺวา โคจรคาเม เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิ, อมจฺจปุตฺโต มหาอุปาสโก หุตฺวา สมฺมฏฺฐฏฺฐาเน กจวรํ คเหตฺวา ฉฑฺเฑสิ.

ප්‍රසාදජනක වීමට හේතු වන කරුණු (පසාදිකසංවත්තනික) සම්බන්ධයෙන් මෙම කථාව මෙසේය – එක්තරා ඇමති පුත්‍රයෙකු සහ අභය තෙරුන් වහන්සේ අරභයා මෙම කථාව පැන නැඟුණි: "ඇමති පුත්‍රයා ප්‍රසාදජනක ද, නැතහොත් අභය තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රසාදජනක ද? අපි දෙදෙනාම එකම ස්ථානයකදී බලමු" යනුවෙනි. එවිට නෑයෝ ඇමති පුත්‍රයාව අලංකාර කොට සරසා, "මහා චෛත්‍යය වන්දනා කරවමු" යැයි කියා රැගෙන ගියහ. තෙරුන් වහන්සේගේ මෑණියෝ ද ප්‍රසාදජනක සිවුරක් කරවා පුතණුවන් වෙත යවමින්, "මාගේ පුතණුවන් කෙස් කප්පවා, මෙම සිවුර පෙරවාගෙන, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මහා චෛත්‍යය වන්දනා කරත්වා" යි පණිවිඩයක් එවූහ. ඇමති පුත්‍රයා නෑ පිරිස පිරිවරාගෙන පෙරදිග ද්වාරයෙන් චෛත්‍ය මළුවට පිවිසියේය. අභය තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන දකුණු ද්වාරයෙන් චෛත්‍ය මළුවට වැඩම කොට, එහිදී ඔහු මුණගැසී මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, ඔබ මහලු තෙරුන් වහන්සේ නමක් ඇමදූ ස්ථානයේ කසළ ඉවත් කළ පිනෙන්, දැන් මා සමඟ කරට කර තරග කරන්නෙහිද?" යනුවෙනි. අතීත භවයෙහි අභය තෙරුන් වහන්සේ මහලු තෙරුන් නමක්ව ගොදුරු ගමෙහි චෛත්‍ය මළුව ඇමදූහ. ඇමති පුත්‍රයා මහා උපාසකයෙක්ව එම ඇමදූ ස්ථානයේ තිබූ කසළ එකතු කොට ඉවත් කළේය.

สตฺถุสาสนํ กตํ โหตีติ อิทํ สมฺมชฺชนวตฺตํ นาม พุทฺเธหิ วณฺณิตํ, ตสฺมา ตํ กโรนฺเตน สตฺถุสาสนํ กตํ โหติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – อายสฺมา [Pg.176] กิร สาริปุตฺโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ ปพฺภาเร อสมฺมชฺชิตฺวาว นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ. ภควา อาวชฺชนฺโต เถรสฺส อสมฺมชฺชิตฺวา นิสินฺนภาวํ ญตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา เถรสฺส ปุรโต อสมฺมฏฺฐฏฺฐาเน ปาทานิ ทสฺเสตฺวา ปจฺจาคญฺฉิ. เถโร สมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต ภควโต ปาทานิ ทิสฺวา พลวหิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐาย ‘‘อสมฺมชฺชิตฺวา นิสินฺนภาวํ วต เม สตฺถา อญฺญาสิ, สงฺฆมชฺเฌ ทานิ โจทนํ กาเรสฺสามี’’ติ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. ภควา ‘‘กุหึ คโตสิ, สาริปุตฺตา’’ติ วตฺวา ‘‘น ปติรูปํ ทานิ เต มยฺหํ อนนฺตเร ฐาเน ฐตฺวา วิจรนฺตสฺส อสมฺมชฺชิตฺวา นิสีทิตุ’’นฺติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย เถโร คณฺฐิกปฏิมุญฺจนฏฺฐาเนปิ ติฏฺฐนฺโต ปาเทน กจวรํ วิยูหิตฺวาว ติฏฺฐติ.

ශාස්තෘ සාසනයෙහි කටයුතු කරන ලද්දේ වෙයි යනු මෙයටයි – මෙම ඇමදීමේ වත් පිළිවෙත බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි. එබැවින් එය කරන්නා විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පිළිපදින ලද්දේ වෙයි. එහි මේ කථා පුවත වෙයි – ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ හිමාලයට වැඩම කොට, එක්තරා ගල් ලෙනක නොඇමදම නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී වැඩ සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආවර්ජනය කරමින් තෙරුන් වහන්සේ නොඇමද වැඩ සිටින බව දැන, අහසින් වැඩම කොට තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි නොඇමදූ ස්ථානයෙහි ශ්‍රී පාද සටහන් දක්වා ආපසු වැඩම කළහ. තෙරුන් වහන්සේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද සටහන් දැක, බලවත් හිරිඔතප් උපදවාගෙන, දණින් වැටී "ශාස්තෘන් වහන්සේ මා නොඇමද වැඩ සිටි බව දැනගත් සේක, දැන් මට සංඝයා මැද චෝදනා කරනු ඇත" යි සිතා දසබලයන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් වන්දනා කොට වැඩ සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සාරිපුත්ත, කොහි ගොස් සිටියෙහිද?" යි විමසා, "මාගේ අනතුරුව (ළඟම) සිට හැසිරෙන ඔබට, නොඇමද වැඩ සිටීම සුදුසු නොවේ" යැයි වදාළහ. එතැන් පටන් තෙරුන් වහන්සේ සිවුරේ ගැටය ගසන ස්ථානයක සිටියදී පවා පයින් කසළ ඉවත් කොටම වැඩ සිටිති.

อตฺตโน ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาตีติ ‘‘อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ เอตฺตกํ สุตฺตํ อุปลพฺภติ, เอตฺตโก วินิจฺฉโย, เอตฺตกํ สุตฺตญฺจ วินิจฺฉยญฺจ วกฺขามี’’ติ เอวํ อตฺตโน ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาติ. ‘‘อยํ โจทกสฺส ปุริมกถา, อยํ ปจฺฉิมกถา, อยํ จุทิตกสฺส ปุริมกถา, อยํ ปจฺฉิมกถา, เอตฺตกํ คยฺหูปคํ, เอตฺตกํ น คยฺหูปค’’นฺติ เอวํ อนุคฺคณฺหนฺโต ปน ปรสฺส ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาติ นาม. อาปตฺตึ น ชานาตีติ ปาราชิกํ วา สงฺฆาทิเสสํ วาติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ นานากรณํ น ชานาติ. มูลนฺติ ทฺเว อาปตฺติยา มูลานิ กาโย จ วาจา จ, ตานิ น ชานาติ. สมุทยนฺติ ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานิ อาปตฺติสมุทโย นาม, ตานิ น ชานาติ. ปาราชิกาทีนํ วตฺถุํ น ชานาตีติปิ วุตฺตํ โหติ. นิโรธนฺติ อยํ อาปตฺติ เทสนาย นิรุชฺฌติ, วูปสมฺมติ, อยํ วุฏฺฐาเนนาติ เอวํ อาปตฺตินิโรธํ น ชานาติ. สตฺต สมเถ อชานนฺโต ปน อาปตฺตินิโรธคามินิปฏิปทํ น ชานาติ.

තමාගේ කථාවෙහි කෙළවර නොදන්නේය යනු "මෙම කරුණෙහි මෙපමණ සූත්‍ර ප්‍රමාණයක් දක්නට ලැබේ, මෙපමණ විනිශ්චයක් ඇත, මම මෙපමණ සූත්‍ර ප්‍රමාණයක් හා විනිශ්චයක් පවසමි" යැයි මෙසේ තමා පවසන දේෙහි සීමාව වටහා නොගැනීමයි. "මෙය චෝදනා කරන්නාගේ මුල් කථාවයි, මෙය පසු කථාවයි, මෙය චෝදනා ලැබූ තැනැත්තාගේ මුල් කථාවයි, මෙය පසු කථාවයි, මෙපමණක් පිළිගත යුතුය, මෙපමණක් පිළි නොගත යුතුය" යැයි මෙසේ වටහා නොගන්නේ නම්, ඔහු අනුන්ගේ කථාවෙහි කෙළවර නොදන්නා බව කියනු ලැබේ. ඇවැත නොදන්නේය යනු පාරාජිකා හෝ සංඝාදිසේස ආදී වශයෙන් සත් වැදෑරුම් ඇවැත් කඳන්හි වෙනස නොදැනීමයි. මූලය යනු ඇවැත් හටගන්නා මුල් දෙක වන කය සහ වචනයයි; ඒවා නොදන්නේය. සමුදය යනු ඇවැත් හටගන්නා කරුණු හයයි (සමුට්ඨාන); ඒවා නොදන්නේය. පාරාජිකා ආදියේ වස්තුව නොදන්නේ යැයි ද කියන ලදී. නිරෝධය යනු මෙම ඇවැත දේශනා කිරීමෙන් සංසිඳෙයි, මෙම ඇවැත වුට්ඨානයෙන් (පිරිවෙස් වාසය ආදියෙන්) සංසිඳෙයි යනුවෙන් ඇවැත් සංසිඳීම නොදැනීමයි. සමථ සත නොදන්නා විනයධරයා ඇවැත් සංසිඳීම කරා යන පිළිවෙත නොදනී.

อธิกรณปญฺจเก อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานิ. อธิกรณสฺส มูลํ นาม เตตฺตึส มูลานิ – วิวาทาธิกรณสฺส ทฺวาทส มูลานิ, อนุวาทาธิกรณสฺส จุทฺทส, อาปตฺตาธิกรณสฺส ฉ, กิจฺจาธิกรณสฺส เอกํ; ตานิ ปรโต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. อธิกรณสมุทโย นาม อธิกรณสมุฏฺฐานํ. วิวาทาธิกรณํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ; อนุวาทาธิกรณํ จตสฺโส วิปตฺติโย; อาปตฺตาธิกรณํ สตฺตาปตฺติกฺขนฺเธ; กิจฺจาธิกรณํ จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานีติ อิมํ วิภาคํ น ชานาตีติ อตฺโถ[Pg.177]. อธิกรณนิโรธํ น ชานาตีติ ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน มูลามูลํ คนฺตฺวา วินิจฺฉยสมถํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ; ‘‘อิทํ อธิกรณํ ทฺวีหิ, อิทํ จตูหิ, อิทํ ตีหิ อิทํ เอเกน สมเถน สมฺมตี’’ติ เอวํ สตฺต สมเถ อชานนฺโต ปน อธิกรณนิโรธคามินิปฏิปทํ น ชานาติ นาม. วตฺถุํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ ปาราชิกสฺส วตฺถุ, อิทํ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ เอวํ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ วตฺถุํ น ชานาติ. นิทานนฺติ ‘‘สตฺตนฺนํ นิทานานํ อิทํ สิกฺขาปทํ เอตฺถ ปญฺญตฺตํ, อิทํ เอตฺถา’’ติ น ชานาติ. ปญฺญตฺตึ น ชานาตีติ ตสฺมึ ตสฺมึ สิกฺขาปเท ปฐมปญฺญตฺตึ น ชานาติ. อนุปญฺญตฺตินฺติ ปุนปฺปุนํ ปญฺญตฺตึ น ชานาติ. อนุสนฺธิวจนปถนฺติ กถานุสนฺธิ-วินิจฺฉยานุสนฺธิวเสน วตฺถุํ น ชานาติ. ญตฺตึ น ชานาตีติ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ น ชานาติ. ญตฺติยา กรณํ น ชานาตีติ ญตฺติกิจฺจํ น ชานาติ, โอสารณาทีสุ นวสุ ฐาเนสุ ญตฺติกมฺมํ นาม โหติ, ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺเมสุ ญตฺติยา กมฺมปฺปตฺโต หุตฺวา ติฏฺฐตีติ น ชานาติ. น ปุพฺพกุสโล โหติ น อปรกุสโลติ ปุพฺเพ กเถตพฺพญฺจ ปจฺฉา กเถตพฺพญฺจ น ชานาติ, ญตฺติ นาม ปุพฺเพ ฐเปตพฺพา, ปจฺฉา น ฐเปตพฺพาติปิ น ชานาติ. อกาลญฺญู จ โหตีติ กาลํ น ชานาติ, อนชฺฌิฏฺโฐ อยาจิโต ภาสติ, ญตฺติกาลมฺปิ ญตฺติเขตฺตมฺปิ ญตฺติโอกาสมฺปิ น ชานาติ.

අධිකරණ පඤ්චකයෙහි අධිකරණය යනු අධිකරණ සතරකි. අධිකරණයේ මූලයන් යනු මූලයන් තිස් තුනකි – විවාදාධිකරණයේ මූලයන් දොළසකි, අනුවාදාධිකරණයේ දහහතරකි, ආපත්තාධිකරණයේ හයකි, කිච්චාධිකරණයේ එකකි; ඒවා මතු පැහැදිලි වනු ඇත. අධිකරණ සමුදය යනු අධිකරණ හටගන්නා කරුණුය. විවාදාධිකරණය භේදකර වස්තු දහඅටක් නිසා හටගනී; අනුවාදාධිකරණය විපත්ති සතරක් නිසා ද, ආපත්තාධිකරණය ඇවැත් කඳන් සතක් නිසා ද, කිච්චාධිකරණය සංඝ කෘත්‍ය සතරක් නිසා ද හටගනී; මෙම බෙදීම නොදන්නේය යන්න අර්ථයයි. අධිකරණ නිරෝධය නොදන්නේය යනු ධර්මය අනුව, විනය අනුව සහ ශාස්තෘ ශාසනය අනුව මුල සිට අගට ගොස් විනිශ්චය නැමති සමථයට පැමිණවීමට නොහැකි වීමයි. "මෙම අධිකරණය සමථ දෙකකින්, මෙය සතරකින්, මෙය තුනකින් සහ මෙය එක් සමථයකින් සංසිඳෙන්නේය" යැයි මෙසේ සමථ සත නොදන්නා විනයධරයා අධිකරණ සංසිඳුවන පිළිවෙත නොදනී. වස්තුව නොදන්නේය යනු "මෙය පාරාජිකාවට වස්තුවයි, මෙය සංඝාදිසේසයට වස්තුවයි" යනුවෙන් සත් වැදෑරුම් ඇවැත් කඳන්හි කරුණු නොදැනීමයි. නිදානය යනු "සත් වැදෑරුම් නිදානයන් අතුරින් මේ ශික්ෂාපදය මෙහි පනවන ලදී, මෙය මෙහි පනවන ලදී" යැයි නොදැනීමයි. පනත්තිය නොදන්නේය යනු ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්හි මුල් පැනවීම නොදැනීමයි. අනුපනත්තිය යනු පසුව පනවන ලද දේ නොදැනීමයි. අනුසන්ධි වචනපථය යනු කථාවේ ගැලපීම හා විනිශ්චයේ ගැලපීම අනුව කරුණු වටහා නොගැනීමයි. ඤත්තිය නොදන්නේය යනු සියලු ආකාරයෙන් ඤත්තිය (නිවේදනය) නොදැනීමයි. ඤත්තිය කිරීම නොදන්නේය යනු ඤත්තියෙහි කාර්යය නොදැනීමයි; ඕසාරණය ආදී ස්ථාන නවයකදී ඤත්ති කර්මය සිදුවන බවත්, ඤත්තිදුතිය සහ ඤත්තිචතුත්ථ කර්මයන්හිදී ඤත්තිය ඉදිරිපත් කළ පසු කර්මවාචාවට පැමිණෙන බවත් නොදැනීමයි. පෙර පසු කටයුතුවල දක්ෂ නොවේ යනු පෙර කිවයුතු දේ සහ පසුව කිවයුතු දේ නොදැනීමයි; ඤත්තිය යනු පෙර තැබිය යුත්තකි, පසුව තැබිය යුත්තක් නොවේ යැයි ද නොදැනීමයි. කාලය නොදන්නා අයෙක් වෙයි යනු සුදුසු කාලය නොදනී; නියම නොකළ විට හා ආරාධනා නොකළ විට කතා කරයි; ඤත්තියට සුදුසු කාලය, ඤත්තියට සුදුසු ක්ෂේත්‍රය සහ ඤත්තියට සුදුසු අවස්ථාව ද නොදනී.

มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ เกวลํ อญฺญาเณน โมมูหภาเวน ธุตงฺเค อานิสํสํ อชานิตฺวา. ปาปิจฺโฉติ เตน อรญฺญวาเสน ปจฺจยลาภํ ปตฺถยมาโน. ปวิเวกนฺติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกํ. อิทมตฺถิตนฺติ อิมาย กลฺยาณาย ปฏิปตฺติยา อตฺโถ เอตสฺสาติ อิทมตฺถิ, อิทมตฺถิโน ภาโว อิทมตฺถิตา; ตํ อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย น อญฺญํ กิญฺจิ โลกามิสนฺติ อตฺโถ.

"මන්දත්තා මෝමූහත්තා" යනු හුදෙක් අඥානකම නිසා සහ මුළාවූ ස්වභාවය නිසා ධුතාංගයන්හි ආනිසංස නොදැනීමයි. "පාපිච්ඡෝ" යනු ඒ ආරණ්‍ය වාසය මගින් ප්‍රත්‍ය ලාභයන් ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ තැනැත්තායි. "පවිවේකං" යනු කාය, චිත්ත සහ උපධි විවේකයයි. "ඉදමත්ථිතං" යනු මේ යහපත් ප්‍රතිපත්තියෙහි අර්ථය මොහුට ඇත යන අදහසයි. ඉදමත්ථි යනු ඒ යහපත් ප්‍රතිපත්තිය කැමති භික්ෂුවගේ ස්වභාවයයි. එයම නිශ්‍රය කරගෙන ලෝකාමිසයක් බලාපොරොත්තු නොවී ආරණ්‍ය වාසී වීම "ඉදමත්ථිතා" නම් වේ.

อุโปสถํ น ชานาตีติ นววิธํ อุโปสถํ น ชานาติ. อุโปสถกมฺมนฺติ อธมฺเมนวคฺคาทิเภทํ จตุพฺพิธํ อุโปสถกมฺมํ น ชานาติ. ปาติโมกฺขนฺติ ทฺเว มาติกา น ชานาติ. ปาติโมกฺขุทฺเทสนฺติ สพฺพมฺปิ นววิธํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาติ. ปวารณนฺติ นววิธํ ปวารณํ น ชานาติ. ปวารณากมฺมํ อุโปสถกมฺมสทิสเมว.

"උපෝසථං න ජානාති" යනු නව වැදෑරුම් උපෝසථය නොදැනීමයි. "උපෝසථකම්මං" යනු අධර්මික වග්ග ආදී භේද ඇති සිවු වැදෑරුම් උපෝසථ කර්මය නොදැනීමයි. "පාතිමොක්ඛං" යනු මාතිකා දෙක නොදැනීමයි. "පාතිමොක්ඛුද්දේසං" යනු භික්ෂු-භික්ෂුණී වශයෙන් සියලු නව වැදෑරුම් පාතිමොක්ඛුද්දේසය නොදැනීමයි. "පවාරණා" යනු නව වැදෑරුම් පවාරණය නොදැනීමයි. පවාරණ කර්මය උපෝසථ කර්මය හා සමානමය.

อปาสาทิกปญฺจเก [Pg.178] – อปาสาทิกนฺติ กายทุจฺจริตาทิ อกุสลกมฺมํ วุจฺจติ. ปาสาทิกนฺติ กายสุจริตาทิ กุสลกมฺมํ วุจฺจติ. อติเวลนฺติ เวลํ อติกฺกมฺม พหุตรํ กาลํ กุเลสุ อปฺปํ วิหาเรติ อตฺโถ. โอตาโรติ กิเลสานํ อนฺโต โอตรณํ. สํกิลิฏฺฐนฺติ ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติกายสํสคฺคาทิเภทํ. วิสุทฺธิปญฺจเกปวารณาคฺคหเณน นววิธาปิ ปวารณา เวทิตพฺพา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

අපාසාදික පඤ්චකයෙහි - 'අපාසාදික' යනු කාය දුශ්චරිතාදි අකුසල කර්මයන්ට කියනු ලැබේ. 'පාසාදික' යනු කාය සුචරිතාදි කුසල කර්මයන්ට කියනු ලැබේ. 'අතිවේලං' යනු දන් වළඳන වේලාව ආදී කාල සීමාවන් ඉක්මවා බොහෝ කාලයක් (ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශුද්‍ර යන) කුලයන්හි හෙවත් සිව්වැදෑරුම් කුලයන්ගේ නිවෙස්වල වසන, විහාරයෙහි අල්ප කාලයක් වසන යන අර්ථයයි. 'ඕතාරෝ' යනු ක්ලේශයන්ගේ ඇතුළතට බැස ගැනීමයි. 'සංකිලිට්ඨං' යනු දුල්ලුල්ලාපත්ති, කායසංසග්ගාපත්ති ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ කෙලෙස් සහිත බවයි. විසුද්ධි පඤ්චකයෙහි පවාරණය පිළිගැනීමෙන් නව වැදෑරුම් වූ ද පවාරණයන් දත යුතුය. සෑම තන්හිම ඉතිරි පදයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ปญฺจกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

පඤ්චකවාර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ฉกฺกวารวณฺณนา

ඡක්කවාර වර්ණනාව (සය බැගින් වූ කොටස් විවරණය)

๓๒๖. ฉกฺเกสุ – ฉ สามีจิโยติ ‘‘โส จ ภิกฺขุ อนพฺภิโต, เต จ ภิกฺขู คารยฺหา, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ยุญฺชนฺตายสฺมนฺโต สกํ, มา โว สกํ วินสฺสาติ อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘อยํ เต ภิกฺขุ ปตฺโต ยาว เภทนาย ธาเรตพฺโพติ อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ตโต นีหริตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ สํวิภชิตพฺพํ, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘อญฺญาตพฺพํ ปริปุจฺฉิตพฺพํ ปริปญฺหิตพฺพํ, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ยสฺส ภวิสฺสติ โส หริสฺสตีติ อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ อิมา ภิกฺขุปาติโมกฺเขเยว ฉ สามีจิโย. ฉ เฉทนกาติ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ ภิกฺขุนีนํ อุทกสาฏิกาย สทฺธึ ฉ. ฉหากาเรหีติ อลชฺชิตา อญฺญาณตา กุกฺกุจฺจปกตตา อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา สติสมฺโมสาติ. ตตฺถ เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหาติกฺกมาทีสุ อาปตฺตึ สติสมฺโมเสน อาปชฺชติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ฉ อานิสํสา วินยธเรติ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถติ อิมินา สทฺธึ ฉ.

326. ඡක්කයන්හි - 'ඡ සාමීචියෝ' (සාමීචි හයක්) යනු: 'ඒ මහණ තෙමේ අබ්භානය නොකරන ලද්දේය, ඒ භික්ෂූහු ද ගැරහිය යුත්තාහ, මෙය එහි සාමීචියයි', 'ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා තමාගේ කටයුත්තෙහි යෙදෙත්වා, ඔබගේ කටයුත්ත විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්න, මෙය එහි සාමීචියයි', 'මහණ, ඔබගේ මේ පාත්‍රය බිඳෙන තෙක් දැරිය යුතුය, මෙය එහි සාමීචියයි', 'එතැනින් ඉවත් කර භික්ෂූන් සමඟ බෙදාගත යුතුය, මෙය එහි සාමීචියයි', 'නොදන්නා දෙය විමසිය යුතුය, ප්‍රශ්න නැඟිය යුතුය, මෙය එහි සාමීචියයි', 'යමෙකුට වුවමනා වේ නම් ඔහු එය ගෙන යනු ඇත, මෙය එහි සාමීචියයි' යනුවෙන් භික්ෂු ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙහිම එන මෙම සාමීචි හයයි. 'ඡ ඡේදනකා' යනු පඤ්චකයෙහි වදාරන ලද ඡේදනක ඇවැත් පහ, භික්ෂුණීන්ගේ උදකසාටිකා ඇවැත සමඟ හයකි. 'ඡහාකාරේහි' (ආකාර හයකින් ඇවැත් වේ) යනු: ලැජ්ජා නැති බව, නොදන්නා බව, කුකුස (සැකය), අකැප දෙයෙහි කැප යන සංඥාව, කැප දෙයෙහි අකැප යන සංඥාව සහ සිහිමුළා බව යන ආකාර හයයි. එහිදී එක් රැයක්, සය රැයක්, සත් දිනක් ඉක්මවීම ආදියේදී සිහිමුළා වීමෙන් ඇවැත් සිදු වේ. ඉතිරිය කලින් වදාරන ලද ක්‍රමයමයි. 'ඡ ආනිසංසා විනයධරේති' යනු පඤ්චකයෙහි වදාරන ලද ආනිසංස පහ 'තස්සාධෙය්‍යෝ උපෝසථෝ' යන මෙම ආනිසංසය සමඟ හයකි.

ฉ ปรมานีติ ‘‘ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ ธาเรตพฺพํ, มาสปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตํ จีวรํ นิกฺขิปิตพฺพํ, สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพํ, ฉกฺขตฺตุปรมํ ตุณฺหีภูเตน อุทฺทิสฺส ฐาตพฺพํ, นวํ ปน ภิกฺขุนา สนฺถตํ การาเปตฺวา ฉพฺพสฺสานิ ธาเรตพฺพํ ฉพฺพสฺสปรมตา ธาเรตพฺพํ, ติโยชนปรมํ สหตฺถา ธาเรตพฺพานิ, ทสาหปรมํ อติเรกปตฺโต ธาเรตพฺโพ, สตฺตาหปรมํ สนฺนิธิการกํ ปริภุญฺชิตพฺพานิ, ฉารตฺตปรมํ เตน ภิกฺขุนา เตน จีวเรน วิปฺปวสิตพฺพํ, จตุกฺกํสปรมํ, อฑฺฒเตยฺยกํสปรมํ, ทฺวงฺคุลปพฺพปรมํ อาทาตพฺพํ, อฏฺฐงฺคุลปรมํ มญฺจปฏิปาทกํ[Pg.179], อฏฺฐงฺคุลปรมํ ทนฺตกฏฺฐ’’นฺติ อิมานิ จุทฺทส ปรมานิ. ตตฺถ ปฐมานิ ฉ เอกํ ฉกฺกํ, ตโต เอกํ อปเนตฺวา เสเสสุ เอเกกํ ปกฺขิปิตฺวาติอาทินา นเยน อญฺญานิปิ ฉกฺกานิ กาตพฺพานิ.

'ඡ පරමානී' යනු 'දස දිනක් උපරිම කොට අතිරේක සිවුර දැරිය යුතුය', 'මසක් උපරිම කොට ඒ මහණා විසින් ඒ සිවුර තැන්පත් කළ යුතුය', 'අතරුත්තරය උපරිම කොට ඒ මහණා විසින් එතැනින් සිවුර පිළිගත යුතුය', 'හය වරක් උපරිම කොට නිශ්ශබ්දව උදෙසා සිටිය යුතුය', 'අලුත් ඇතිරිල්ලක් කරවා වසර හයක් දැරිය යුතුය', 'යොදුන් තුනක් උපරිම කොට තමාගේ අතින් ගෙන යා යුතුය', 'දස දිනක් උපරිම කොට අතිරේක පාත්‍රය දැරිය යුතුය', 'සත් දිනක් උපරිම කොට තැන්පත් කළ ආහාර වැළඳිය යුතුය', 'සය රැයක් උපරිම කොට ඒ භික්ෂුව විසින් ඒ සිවුරෙන් තොරව විසිය යුතුය', 'කර්ෂාපණ හතරක් උපරිම කොට', 'අඩ තෙවැනි කර්ෂාපණයක් උපරිම කොට', 'ඇඟිලි පුරුක් දෙකක් උපරිම කොට ගත යුතුය', 'අඟල් අටක් උපරිම කොට ඇඳ පය', 'අඟල් අටක් උපරිම කොට දැවටු දණ්ඩ' යන මේ දහහතරක් වූ පරමයන් (උපරිම සීමාවන්) වේ. එහි පළමු හය එක් ඡක්කයක් ලෙස ද, ඉන් එකක් ඉවත් කර ඉතිරි ඒවායින් එක බැගින් ඇතුළත් කිරීමෙන් අනෙකුත් ඡක්කයන් ද කටයුතුය.

ฉ อาปตฺติโยติ ตีณิ ฉกฺกานิ อนฺตรเปยฺยาเล วุตฺตานิ. ฉ กมฺมานีติ ตชฺชนีย-นิยสฺส-ปพฺพาชนีย-ปฏิสารณียานิ จตฺตาริ, อาปตฺติยา อทสฺสเน จ อปฺปฏิกมฺเม จ วุตฺตทฺวยมฺปิ เอกํ, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค เอกนฺติ ฉ. นหาเนติ โอเรนฑฺฒมาสํ นหาเน; วิปฺปกตจีวราทิฉกฺกทฺวยํ กถินกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'ඡ ආපත්තියෝ' යනු අන්තරපෙය්‍යාලයෙහි ඡක්කයන් තුනක් වදාරන ලදී. 'ඡ කම්මානී' යනු තජ්ජනීය, නියස්ස, පබ්බාජනීය, පටිසාරණීය යන කර්ම හතරත්, ඇවැත් නොදැකීම සහ පිළියම් නොකිරීම යන වදාරන ලද කර්ම යුගලයම එක් කොට එකක් ලෙස ද, පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීම නිසා වන කර්මය එකක් ලෙස ද ගෙන හයකි. 'නහානේ' යනු අඩමසකට අඩු කාලයකදී ස්නානය කිරීම පිළිබඳවයි; විප්පකත චීවරාදි ඡක්ක දෙක කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි දක්වන ලදී. සෑම තන්හිම ඉතිරි පදයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ฉกฺกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ඡක්කවාර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

สตฺตกวารวณฺณนา

සත්තකවාර වර්ණනාව (සත් බැගින් වූ කොටස් විවරණය)

๓๒๗. สตฺตเกสุ – สตฺต สามีจิโยติ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ ฉสุ ‘‘สา จ ภิกฺขุนี อนพฺภิตา, ตา จ ภิกฺขุนิโย คารยฺหา, อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ อิมํ ปกฺขิปิตฺวา สตฺต เวทิตพฺพา. สตฺต อธมฺมิกา ปฏิญฺญาตกรณาติ ‘‘ภิกฺขุ ปาราชิกํ อชฺฌาปนฺโน โหติ, ปาราชิเกน โจทิยมาโน ‘สงฺฆาทิเสสํ อชฺฌาปนฺโนมฺหี’ติ ปฏิชานาติ, ตํ สงฺโฆ สงฺฆาทิเสเสน กาเรติ, อธมฺมิกํ ปฏิญฺญาตกรณ’’นฺติ เอวํ สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ธมฺมิกาปิ ตตฺเถว นิทฺทิฏฺฐา. สตฺตนฺนํ อนาปตฺติ สตฺตาหกรณีเยน คนฺตุนฺติ วสฺสูปนายิกกฺขนฺธเก วุตฺตํ. สตฺตานิสํสา วินยธเรติ ‘‘ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถ ปวารณา’’ติ อิเมหิ สทฺธึ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ สตฺต โหนฺติ. สตฺต ปรมานีติ ฉกฺเก วุตฺตานิเยว สตฺตกวเสน โยเชตพฺพานิ. กตจีวรนฺติอาทีนิ ทฺเว สตฺตกานิ กถินกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ.

327. සත්තකයන්හි - 'සත්ත සාමීචියෝ' යනු කලින් වදාරන ලද සාමීචි හයට 'ඒ භික්ෂුණිය අබ්භානය නොකරන ලද්දීය, ඒ භික්ෂුණීහු ද ගැරහිය යුත්තාහ, මෙය එහි සාමීචියයි' යන්න ඇතුළත් කර සතක් ලෙස දත යුතුය. 'සත්ත අධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණා' යනු 'මහණෙක් පාරාජිකා ඇවැතකට පැමිණියේ වෙයි, පාරාජිකාවෙන් චෝදනා කරනු ලබන්නේ සඟවෙසෙස් ඇවැතකට පැමිණියෙමියි පිළිගනියි, සංඝයා ඔහුව සඟවෙසෙස් ඇවැතින් හික්මවයි, එය අධර්මික වූ පටිඤ්ඤාතකරණයකි' යනාදී වශයෙන් සමථක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. ධර්මික වූ ඒවා ද එහිම දක්වා ඇත. සත් දෙනාට ඇවැත් නොවීම සත් දිනක කටයුත්තකට යෑමෙන් වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලදී. 'සත්තානිසංසා විනයධරේති' යනු 'තස්සාධෙය්‍යෝ උපෝසථෝ පවාරණා' යන මේවා සමඟ පඤ්චකයෙහි වදාරන ලද ආනිසංස පහ ද එකතු වූ විට සතක් වේ. 'සත්ත පරමානී' යනු ඡක්කයෙහි වදාරන ලද පරමයන්ම සත්තක වශයෙන් යෙදිය යුතුය. 'කතචීවරං' ආදී සත්තක දෙක කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි දක්වන ලදී.

ภิกฺขุสฺส น โหติ อาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ภิกฺขุสฺส โหติ อาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ภิกฺขุสฺส โหติ อาปตฺติ ปฏิกาตพฺพาติ อิมานิ ตีณิ สตฺตกานิ, ทฺเว อธมฺมิกานิ, เอกํ ธมฺมิกํ; ตานิ ตีณิปิ จมฺเปยฺยเก นิทฺทิฏฺฐานิ. อสทฺธมฺมาติ อสตํ ธมฺมา, อสนฺโต วา ธมฺมา; อโสภนา หีนา ลามกาติ อตฺโถ. สทฺธมฺมาติ สตํ พุทฺธาทีนํ ธมฺมา; สนฺโต วา ธมฺมา สุนฺทรา อุตฺตมาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'භික්ෂුවට ඇවැත් නැතැයි දත යුතුය, භික්ෂුවට ඇවැත් ඇතැයි දත යුතුය, භික්ෂුවට ඇවැත් පිළියම් කළ යුතුය' යන මේවා සත්තක තුනකි. ඉන් දෙකක් අධර්මික වන අතර එකක් ධර්මික වේ; ඒ තුනම චම්පෙය්‍යකඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. 'අසද්ධම්මා' යනු අසත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයන්ය, නොහොත් අයහපත් ධර්මයන් සතකි; අශෝභන වූ, හීන වූ, ලාමක වූ ධර්මයන් සතක් යනු අර්ථයයි. 'සද්ධම්මා' යනු බුද්ධාදී සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයන්ය, නොහොත් යහපත් වූ ධර්මයන් සතකි; සුන්දර වූ, උත්තම වූ ධර්මයන් සතක් යනු අර්ථයයි. සෑම තන්හිම ඉතිරි පදයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

สตฺตกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සත්තකවාර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

อฏฺฐกวารวณฺณนา

අට්ඨකවාර වර්ණනාව (අට බැගින් වූ කොටස් විවරණය)

๓๒๘. อฏฺฐเกสุ [Pg.180] – อฏฺฐานิสํเสติ ‘‘น มยํ อิมินา ภิกฺขุนา สทฺธึ อุโปสถํ กริสฺสาม, วินา อิมินา ภิกฺขุนา อุโปสถํ กริสฺสาม, น มยํ อิมินา ภิกฺขุนา สทฺธึ ปวาเรสฺสาม, สงฺฆกมฺมํ กริสฺสาม, อาสเน นิสีทิสฺสาม, ยาคุปาเน นิสีทิสฺสาม, ภตฺตคฺเค นิสีทิสฺสาม, เอกจฺฉนฺเน วสิสฺสาม, ยถาวุฑฺฒํ อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กริสฺสาม, วินา อิมินา ภิกฺขุนา กริสฺสามา’’ติ เอวํ โกสมฺพกกฺขนฺธเก วุตฺเต อานิสํเส. ทุติยอฏฺฐเกปิ เอเสว นโย, ตมฺปิ หิ เอวเมว โกสมฺพกกฺขนฺธเก วุตฺตํ.

328. අෂ්ටක වාරයෙහි - අනුසස් අටක් යනු: "අපි මෙම භික්ෂුව සමඟ උපෝසථය නොකරමු, මෙම භික්ෂුව නොමැතිව උපෝසථය කරමු, අපි මෙම භික්ෂුව සමඟ පවාරණය නොකරමු, සංඝකර්ම කරන්නෙමු, අසුන්හි හිඳගන්නෙමු, කැඳ පානයෙහි හිඳගන්නෙමු, බත්හලෙහි හිඳගන්නෙමු, එක් පියස්සක් යට වසන්නෙමු, වැඩිමහලු පිළිවෙළට වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම, ඇඳිලි බැඳීම හා සාමීචිකර්ම කරන්නෙමු, මෙම භික්ෂුව නොමැතිව (ඒ සියල්ල) කරන්නෙමු" යනුවෙන් කෝසම්බකක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ අනුසස් වේ. දෙවන අෂ්ටකයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, එයද කෝසම්බකක්ඛන්ධකයෙහි එලෙසම වදාරා ඇති බැවිනි.

อฏฺฐ ยาวตติยกาติ ภิกฺขูนํ เตรสเก จตฺตาโร, ภิกฺขุนีนํ สตฺตรสเก ภิกฺขูหิ อสาธารณา จตฺตาโรติ อฏฺฐ. อฏฺฐหากาเรหิ กุลานิ ทูเสตีติ กุลานิ ทูเสติ ปุปฺเผน วา ผเลน วา จุณฺเณน วา มตฺติกาย วา ทนฺตกฏฺเฐน วา เวฬุยา วา เวชฺชิกาย วา ชงฺฆเปสนิเกน วาติ อิเมหิ อฏฺฐหิ. อฏฺฐ มาติกา จีวรกฺขนฺธเก, อปรา อฏฺฐ กถินกฺขนฺธเก วุตฺตา. อฏฺฐหิ อสทฺธมฺเมหีติ ลาเภน อลาเภน ยเสน อยเสน สกฺกาเรน อสกฺกาเรน ปาปิจฺฉตาย ปาปมิตฺตตาย. อฏฺฐ โลกธมฺมา นาม ลาเภ สาราโค, อลาเภ ปฏิวิโรโธ; เอวํ ยเส อยเส, ปสํสาย นินฺทาย, สุเข สาราโค, ทุกฺเข ปฏิวิโรโธติ. อฏฺฐงฺคิโก มุสาวาโทติ ‘‘วินิธาย สญฺญ’’นฺติ อิมินา สทฺธึ ปาฬิยํ อาคเตหิ สตฺตหีติ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อฏฺฐงฺคิโก.

"යාවතතියක" (තුන්වන වර දක්වා අවවාද කළ යුතු) ආපත්ති අටක් යනු භික්ෂූන්ගේ තෙරසක (සංඝාදිසේස දහතුන) තුල ඇති සතරක් ද, භික්ෂුණීන්ගේ සත්තරසක (සංඝාදිසේස දහහත) තුල භික්ෂූන්ට පොදු නොවන සතරක් ද යන අටයි. ආකාර අටකින් කුලයන් දූෂණය කරයි යනු මල්වලින් හෝ, ගෙඩිවලින් හෝ, සුවඳ කුඩුවලින් හෝ, මැටිවලින් හෝ, දැහැටිවලින් හෝ, උණ බටවලින් හෝ, වෙදකම් කිරීමෙන් හෝ, පණිවිඩ ගෙන යෑමෙන් හෝ යන මේ කරුණු අටෙන් කුලයන් දූෂණය කිරීමයි. මාතිකා අටක් චීවරක්ඛන්ධකයෙහි ද, අනෙක් මාතිකා අටක් කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි ද වදාරා ඇත. අසද්ධර්ම අටකින් යනු ලාභය, අලාභය, යසස, අයස, සත්කාරය, අසත්කාරය, පාපිච්ඡතාවය සහ පාපමිත්‍රතාවය යන මේවායෙනි. ලෝකධර්ම අට නම් ලාභයෙහි ඇලීම, අලාභයෙහි ගැටීම; එසේම යසසෙහි හා අයසෙහි ද, ප්‍රශංසාවෙහි හා නින්දාවෙහි ද, සැපයෙහි ඇලීම සහ දුකෙහි ගැටීම ද වේ. අංග අටකින් යුත් මුසාවාදය යනු "විනිධාය සඤ්ඤා" (හැඟීම වෙනස් කිරීම) යන අංගය සමඟ පාළියෙහි සඳහන් වන කරුණු හත ද ඇතුළුව අංග අටකින් යුත් මුසාවාදයයි.

อฏฺฐ อุโปสถงฺคานีติ –

උපෝසථ අංග අටක් යනු -

‘‘ปาณํ น หเน น จาทินฺนมาทิเย,มุสา น ภาเส น จ มชฺชโป สิยา;

อพฺรหฺมจริยา วิรเมยฺย เมถุนา,รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนํ.

"සතුන් නොමරන්නේය, නුදුන් දේ නොගන්නේය, බොරු නොකියන්නේය, මත්පැන් නොබොන්නේය; මෙවුන්දම් සේවනයෙන් වැළකී බඹසර රකින්නේය, රෑ නොකන්නේය, විකල් භෝජනයෙන් වැළකෙන්නේය.

‘‘มาลํ น ธาเร น จ คนฺธมาจเร,มญฺเจ ฉมายํว สเยถ สนฺถเต;

เอตญฺหิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถํ,พุทฺเธน ทุกฺขนฺตคุนา ปกาสิต’’นฺติ. (อ. นิ. ๓.๗๑);

මල් නොදරන්නේය, සුවඳ විලවුන් පාවිච්චි නොකරන්නේය, බිම හෝ ඇතිරූ ඇඳක සැතපෙන්නේය; දුක් කෙළවර කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මේ අංග අටකින් යුත් උපෝසථය වදාරන ලදී."

เอวํ [Pg.181] วุตฺตานิ อฏฺฐ. อฏฺฐ ทูเตยฺยงฺคานีติ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โสตา จ โหติ สาเวตา จา’’ติอาทินา นเยน สงฺฆเภทเก วุตฺตานิ. ติตฺถิยวตฺตานิ มหาขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. อนติริตฺตา จ อติริตฺตา จ ปวารณาสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. อฏฺฐนฺนํ ปจฺจุฏฺฐาตพฺพนฺติ ภตฺตคฺเค วุฑฺฒภิกฺขุนีนํ, อาสนมฺปิ ตาสํเยว ทาตพฺพํ. อุปาสิกาติ วิสาขา. อฏฺฐานิสํสา วินยธเรติ ปญฺจเก วุตฺเตสุ ปญฺจสุ ‘‘ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถ, ปวารณา, สงฺฆกมฺม’’นฺติ อิเม ตโย ปกฺขิปิตฺวา อฏฺฐ เวทิตพฺพา. อฏฺฐ ปรมานีติ ปุพฺเพ วุตฺตปรมาเนว อฏฺฐกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. อฏฺฐสุ ธมฺเมสุ สมฺมา วตฺติตพฺพนฺติ ‘‘น ปกตตฺตสฺส ภิกฺขุโน อุโปสโถ ฐเปตพฺโพ, น ปวารณา ฐเปตพฺพา’’ติอาทินา นเยน สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺเฐสุ อฏฺฐสุ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

මෙසේ වදාරන ලද කරුණු අටකි. දූතයකුගේ අංග අටක් යනු "මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුවක් පණිවිඩය අසන්නෙක් ද වේ, පණිවිඩය ඇස්සවන්නෙක් ද වේ" යනාදී වශයෙන් සංඝභේදකක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ අංග අටයි. තීර්ථක වත් මහාක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. අනතිරිත්ත හා අතිරිත්ත යන කරුණු පවාරණා සික්ඛාපදයෙහි දක්වා ඇත. අට දෙනෙකු හමුවේ හුනස්නෙන් නැගිටීම යනු බත්හලෙහි දී වැඩිමහලු භික්ෂුණීන් අට දෙනෙකු වෙනුවෙන් හුනස්නෙන් නැගිටීමයි, අසුන් ද ඔවුන්ටම දිය යුතුය. උපාසිකාව යනු විශාඛා උපාසිකාවයි. විනයධරයෙකුගේ අනුසස් අටක් යනු පඤ්චකයෙහි වදාළ අනුසස් පහට "ඔහුට උපෝසථය හිමිය, පවාරණය හිමිය, සංඝකර්මය හිමිය" යන මේ කරුණු තුන එකතු කර අටක් ලෙස දත යුතුය. අටක් පරම යනු කලින් වදාළ පරමයන්ම අටේ ප්‍රමාණයෙන් ගළපා දත යුතුය. ධර්ම අටක් කෙරෙහි මැනවින් පිළිපැදිය යුතුය යනු "පකතත්ත භික්ෂුවකගේ උපෝසථය නතර නොකළ යුතුය, පවාරණය නතර නොකළ යුතුය" යනාදී වශයෙන් සමථක්ඛන්ධකයෙහි දැක්වෙන ධර්ම අටයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

อฏฺฐกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අෂ්ටක වාර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

นวกวารวณฺณนา

නවක වාර වර්ණනාව

๓๒๙. นวเกสุ – นว อาฆาตวตฺถูนีติ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทีนิ นว. นว อาฆาตปฏิวินยาติ ‘‘อนตฺถํ เม อจริ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อาฆาตํ ปฏิวิเนตี’’ติอาทีนิ นว. นว วินีตวตฺถูนีติ นวหิ อาฆาตวตฺถูหิ อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เสตุฆาโต. นวหิ สงฺโฆ ภิชฺชตีติ ‘‘นวนฺนํ วา, อุปาลิ, อติเรกนวนฺนํ วา สงฺฆราชิ เจว โหติ สงฺฆเภโท จา’’ติ. นว ปรมานีติ ปุพฺเพ วุตฺตปรมาเนว นวกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. นว ตณฺหามูลกา นาม ตณฺหํ ปฏิจฺจ ปริเยสนา, ปริเยสนํ ปฏิจฺจ ลาโภ, ลาภํ ปฏิจฺจ วินิจฺฉโย, วินิจฺฉยํ ปฏิจฺจ ฉนฺทราโค, ฉนฺทราคํ ปฏิจฺจ อชฺโฌสานํ, อชฺโฌสานํ ปฏิจฺจ ปริคฺคโห, ปริคฺคหํ ปฏิจฺจ มจฺฉริยํ, มจฺฉริยํ ปฏิจฺจ อารกฺขา, อารกฺขาธิกรณํ ทณฺฑาทานสตฺถาทานกลหวิคฺคหวิวาทตุวํตุวํเปสุญฺญมุสาวาทา. นว วิธมานาติ ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติมานาทโย. นว จีวรานีติ ติจีวรนฺติ วา วสฺสิกสาฏิกาติ วาติอาทินา นเยน วุตฺตานิ. น วิกปฺเปตพฺพานีติ อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วิกปฺเปตพฺพานิ. นว อธมฺมิกานิ ทานานีติ สงฺฆสฺส ปริณตํ อญฺญสงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ปริณาเมติ, เจติยสฺส ปริณตํ อญฺญเจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ปริณาเมติ[Pg.182], ปุคฺคลสฺส ปริณตํ อญฺญปุคฺคลสฺส วา สงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา ปริณาเมตีติ เอวํ วุตฺตานิ.

329. නවක වාරයෙහි - ආඝාත වස්තු නවය නම් "මට අනර්ථයක් කළේය" යනාදී නවයයි. ආඝාත පටිවිනය නවය නම් "ඔහු මට අනර්ථයක් කළේය, ඒ ගැන මෙහිදී කුමක් ලැබිය හැකිද" යනුවෙන් සිතා තරහව දුරු කිරීම යනාදී නවයයි. විනීත වස්තු නවය නම් ආඝාත වස්තු නවයෙන් වෙන්වීම, වැළකීම, හාත්පසින් වැළකීම හා හේතුව මුලින්ම විනාශ කිරීමයි. කරුණු නවයකින් සංඝයා භේද වේ යනු "උපාලිය, නව දෙනෙකුගේ හෝ නව දෙනෙකුට වැඩි පිරිසකගේ හෝ හේතුවෙන් සංඝයා අතර මතභේද ඇතිවේ, සංඝ භේදය ද වේ" යනුවෙනි. නවයක් පරම යනු කලින් වදාළ පරමයන්ම නවයේ ප්‍රමාණයෙන් ගළපා දත යුතුය. තණ්හාව මූලික කරගත් නවය නම් තණ්හාව නිසා සෙවීම, සෙවීම නිසා ලාභය, ලාභය නිසා විනිශ්චය, විනිශ්චය නිසා ඡන්දරාගය, ඡන්දරාගය නිසා දැඩිව ගැනීම, දැඩිව ගැනීම නිසා පිරිගැනීම, පිරිගැනීම නිසා මසුරුකම, මසුරුකම නිසා ආරක්ෂා කිරීම, ආරක්ෂා කිරීම නිමිත්තෙන් දඬු ගැනීම්, ආයුධ ගැනීම්, කලහ, විග්‍රහ, විවාද, තෝ තෝ යනුවෙන් කතා කිරීම්, කේලම් හා මුසාවාද ඇති වීමයි. විධමාන නවය නම් "ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යනාදී මානයන් නවයයි. සිවුරු නවය නම් තිසිවුර හෝ වැසි සාටිකාව හෝ යනාදී ක්‍රමයට වදාරන ලද්දකි. විකල්ප නොකළ යුතුය යනු අධිෂ්ඨාන කළ කාලයේ සිට විකල්ප නොකළ යුතුය. අධර්මික දාන නවය නම් සංඝයාට පූජා කළ දෙයක් වෙනත් සංඝයෙකුට හෝ චෛත්‍යයකට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ පමුණුවයි ද, චෛත්‍යයට පූජා කළ දෙයක් වෙනත් චෛත්‍යයකට හෝ සංඝයාට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ පමුණුවයි ද, පුද්ගලයෙකුට පූජා කළ දෙයක් වෙනත් පුද්ගලයෙකුට හෝ සංඝයාට හෝ චෛත්‍යයකට හෝ පමුණුවයි ද යනුවෙන් වදාරන ලද මේවායි.

นว ปฏิคฺคหปริโภคาติ เอเตสํเยว ทานานํ ปฏิคฺคหา จ ปริโภคา จ. ตีณิ ธมฺมิกานิ ทานานีติ สงฺฆสฺส นินฺนํ สงฺฆสฺเสว เทติ, เจติยสฺส นินฺนํ เจติยสฺเสว, ปุคฺคลสฺส นินฺนํ ปุคฺคลสฺเสว เทตีติ อิมานิ ตีณิ. ปฏิคฺคหปฏิโภคาปิ เตสํเยว ปฏิคฺคหา จ ปริโภคา จ. นว อธมฺมิกา สญฺญตฺติโยติ อธมฺมวาทิปุคฺคโล, อธมฺมวาทิสมฺพหุลา, อธมฺมวาทิสงฺโฆติ เอวํ ตีณิ ติกานิ สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. ธมฺมิกา สญฺญตฺติโยปิ ธมฺมวาที ปุคฺคโลติอาทินา นเยน ตตฺเถว นิทฺทิฏฺฐา. อธมฺมกมฺเม ทฺเว นวกานิ โอวาทวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปทนิทฺเทเส ปาจิตฺติยวเสน วุตฺตานิ. ธมฺมกมฺเม ทฺเว นวกานิ ตตฺเถว ทุกฺกฏวเสน วุตฺตานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

පිළිගැනීම් හා පරිභෝජනයන් නවය යනු එම දානයන්ගේම පිළිගැනීම් හා පරිභෝජනයන් නවය බැගින් වීමයි. ධර්මික දාන තුන නම් සංඝයාට පූජා කළ දෙය සංඝයාටම දෙයි ද, චෛත්‍යයට පූජා කළ දෙය චෛත්‍යයටම දෙයි ද, පුද්ගලයෙකුට පූජා කළ දෙය පුද්ගලයාටම දෙයි ද යන මේ තුනයි. පිළිගැනීම් හා පරිභෝජනයන් ද එම ධර්මික දානයන්ගේම පිළිගැනීම් හා පරිභෝජනයන් වේ. අධර්මික කරුණු හැඟවීම් නවය නම් අධර්මවාදී පුද්ගලයා, අධර්මවාදී බොහෝ පිරිස, අධර්මවාදී සංඝයා යනාදී වශයෙන් සමථක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ තික තුනයි. ධර්මික කරුණු හැඟවීම් ද ධර්මවාදී පුද්ගලයා යනාදී ක්‍රමයෙන් එහිම දක්වා ඇත. අධර්ම කර්මයෙහි නවක දෙකක් ඕවාද වර්ගයෙහි පළමු සික්ඛාපද විවරණයෙහි පාචිත්තිය වශයෙන් වදාරා ඇත. ධර්ම කර්මයෙහි නවක දෙකක් එහිම දුක්කට වශයෙන් වදාරා ඇත. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

นวกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

නවක වාර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

ทสกวารวณฺณนา

දසක වාර වර්ණනාව

๓๓๐. ทสเกสุ – ทส อาฆาตวตฺถูนีติ นวเกสุ วุตฺตานิ นว ‘‘อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายตี’’ติ อิมินา สทฺธึ ทส โหนฺติ. อาฆาตปฏิวินยาปิ ตตฺถ วุตฺตา นว ‘‘อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายติ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อาฆาตํ ปฏิวิเนตี’’ติ อิมินา สทฺธึ ทส เวทิตพฺพา. ทส วินีตวตฺถูนีติ ทสหิ อาฆาตวตฺถูหิ วิรติสงฺขาตานิ ทส. ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวเสน เวทิตพฺพา, ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวเสน สมฺมาทิฏฺฐิ, ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินา วเสน ปน อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา. ทส มิจฺฉตฺตาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย มิจฺฉาวิมุตฺติปริโยสานา, วิปรีตา สมฺมตฺตา. สลากคฺคาหา สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา.

330. දසකයන්හි - 'දස ආඝාතවත්ථූනී' යනු නවකයෙහි වදාරන ලද ආඝාත වස්තු නවය 'අස්ථානයෙහි (නොකළ යුතු තැන) ක්‍රෝධය උපදියි' යන මෙයින් දසයක් වේ. ආඝාත පටිවිනයයන් (ක්‍රෝධය දුරු කිරීම්) ද එහි වදාරන ලද නවය 'අස්ථානයෙහි ක්‍රෝධය උපදියි, එය මෙහි ලබන්නේ කෙසේදැයි ක්‍රෝධය දුරු කරයි' යන මෙයින් දසයක් ලෙස දත යුතුය. 'දස විනීතවත්ථූනී' යනු දස වැදෑරුම් ආඝාත වස්තූන්ගෙන් වැළකීම යැයි කියනු ලබන දසයකි. 'දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි' යනු 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. 'දුන් දෙයෙහි විපාක ඇත' යනාදී වශයෙන් දස වැදෑරුම් සම්මා දිට්ඨිය ද, 'ලෝකය ශාස්වතය' යනාදී වශයෙන් අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටිය ද දත යුතුය. 'දස මිච්ඡත්තා' යනු මිච්ඡා දිට්ඨිය ආදී කොට ඇති මිච්ඡා විමුක්තිය අවසාන කොට ඇති දස වැදෑරුම් වැරදි ස්වභාවයන්ය. මෙයට විපරීත වූ ඒවා සම්මත්ත (නිවැරදි ස්වභාවයන්) නම් වේ. සලාක (සැරයටි හෝ පත්) ගැනීම් සමථක්ඛන්ධකයෙහි දක්වන ලදී.

ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อุพฺพาหิกาย สมฺมนฺนิตพฺโพติ ‘‘สีลวา โหตี’’ติอาทินา นเยน สมถกฺขนฺธเก วุตฺเตหิ ทสหิ. ทส อาทีนวา ราชนฺเตปุรปฺปเวสเน ราชสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. ทส ทานวตฺถูนีติ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลา คนฺธํ วิเลปนํ เสยฺยาวสถํ ปทีเปยฺยํ. ทส รตนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยาทีนิ. ทส ปํสุกูลานีติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ[Pg.183], อุนฺทูรกฺขายิตํ, อุปจิกกฺขายิตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ, อชิกกฺขายิตํ, ถูปจีวรํ, อาภิเสกิยํ, ภตปฏิยาภตนฺติ เอเตสุ อุปสมฺปนฺเนน อุสฺสุกฺกํ กาตพฺพํ. ทส จีวรธารณาติ ‘‘สพฺพนีลกานิ จีวรานิ ธาเรนฺตี’’ติ วุตฺตวเสน ทสาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถายํ ปน ‘‘นวสุ กปฺปิยจีวเรสุ อุทกสาฏิกํ วา สงฺกจฺจิกํ วา ปกฺขิปิตฺวา ทสา’’ติ วุตฺตํ.

'අංග දහයකින් සමන්නාගත භික්ෂුව උබ්බාහිකාව (සංඝාධිකරණය විසඳීම සඳහා පත්කරන මණ්ඩලය) සඳහා සම්මත කළ යුතුය' යනු සමථක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ 'සීලවන්ත වෙයි' ආදී ක්‍රමයට අනුකූල වූ අංග දහයයි. රජුගේ අන්තඃපුරයට පිවිසීමේදී ඇතිවන ආදීනව දහය රාජසික්ඛාපදයෙහි දක්වා ඇත. දාන වස්තු දහය නම්: ආහාර, පාන වර්ග, වස්ත්‍ර, යාන වාහන (වහන් ආදිය), මල්, සුවඳ විලවුන්, ආලේපන, ඇඳ පුටු හා ලැගුම්ගෙවල් සහ පහන් ආලෝකය සඳහා අවශ්‍ය තෙල් ආදියයි. රත්නයන් දහය නම්: මුතු, මැණික්, වෛදූර්ය ආදියයි. පාංශුකූල වස්ත්‍ර දහය නම්: සොහොනෙහි දමන ලද පාංශුකූලය, කඩපිලක වැටී තිබූ පාංශුකූලය, මීයන් කෑ පාංශුකූලය, වේයන් කෑ පාංශුකූලය, ගින්නෙන් පිළිස්සුණු පාංශුකූලය, ගවයන් කෑ පාංශුකූලය, එළුවන් කෑ පාංශුකූලය, තුඹසක ඔතා දමන ලද පාංශුකූලය, අභිෂේක කරන ස්ථානයක දමන ලද පාංශුකූලය සහ සොහොනට ගෙන ගොස් නැවත ගෙන එන ලද පාංශුකූලයයි; උපසම්පන්න භික්ෂුව විසින් මෙවැනි පාංශුකූල වස්ත්‍ර සෙවීමට උත්සාහ කළ යුතුය. සිවුරු දැරීම් දහය යනු 'සියල්ල නිල් පැහැති සිවුරු දරති' යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයට අනුව දහයක් බව කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. මහා අටුවාවෙහි වනාහි 'කැප වූ සිවුරු නවයට දිය රෙද්ද හෝ ළය රෙද්ද (සංකච්චිකාව) ඇතුළත් කොට දහයක් වේ' යැයි වදාරන ලදී.

อวนฺทนียปุคฺคลา เสนาสนกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ทส อกฺโกสวตฺถูนิ โอมสวาเท นิทฺทิฏฺฐานิ. ทส อาการา เปสุญฺญสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. ทส เสนาสนานีติ มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, จิมิลิกา, อุตฺตรตฺถรณํ, ตฏฺฏิกา, จมฺมขณฺโฑ, นิสีทนํ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโรติ. ทส วรานิ ยาจึสูติ วิสาขา อฏฺฐ, สุทฺโธทนมหาราชา เอกํ, ชีวโก เอกํ. ยาคุอานิสํสา จ อกปฺปิยมํสานิ จ เภสชฺชกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

වැඳුම් පිදුම් නොකළ යුතු පුද්ගලයන් සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. ආක්‍රෝෂ වස්තූන් දහය ඕමසවාද සික්ඛාපදයෙහි දක්වා ඇත. පේසුඤ්ඤ සික්ඛාපදයෙහි (කේලාම් කීම) කරුණු දහයක් දක්වා ඇත. සෙනසුන් දහය නම්: ඇඳ, පුටුව, බිසි (මෙට්ටය), කොට්ටය, රළු ඇතිරිල්ල, උඩ ඇතිරිල්ල, පැදුර, සම් කඩ, නිසීදනය, තණ ඇතිරිල්ල සහ කොළ ඇතිරිල්ලයි. වර දහයක් ඉල්ලා සිටීම නම්: විශාඛාව විසින් වර අටක් ද, ශුද්ධෝදන මහා රජතුමා විසින් වර එකක් ද, ජීවක විසින් වර එකක් ද ඉල්ලීමයි. කැඳෙහි ආනිසංස සහ අකැප මස් වර්ග භේසජ්ජක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. සෙසු සියලු දසකයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

ทสกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

දසක වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

เอกาทสกวารวณฺณนา

ඒකාදසක වාර වර්ණනාව

๓๓๑. เอกาทสเกสุ – เอกาทสาติ ปณฺฑกาทโย เอกาทส. เอกาทส ปาทุกาติ ทส รตนมยา, เอกา กฏฺฐปาทุกา. ติณปาทุกมุญฺชปาทุกปพฺพชปาทุกาทโย ปน กฏฺฐปาทุกสงฺคหเมว คจฺฉนฺติ. เอกาทส ปตฺตาติ ตมฺพโลหมเยน วา ทารุมเยน วา สทฺธึ ทส รตนมยา. เอกาทส จีวรานีติ สพฺพนีลกาทีนิ เอกาทส. ยาวตติยกาติ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกา ภิกฺขุนี, สงฺฆาทิเสสา อฏฺฐ, อริฏฺโฐ, จณฺฑกาฬีติ. เอกาทส อนฺตรายิกา นาม ‘‘นสิ อนิมิตฺตา’’ติ อาทโย. เอกาทส จีวรานิ อธิฏฺฐาตพฺพานีติ ติจีวรํ, วสฺสิกสาฏิกา, นิสีทนํ, ปจฺจตฺถรณํ, กณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิ, มุขปุญฺฉนโจฬํ, ปริกฺขารโจฬํ, อุทกสาฏิกา, สงฺกจฺจิกาติ. น วิกปฺเปตพฺพานีติ เอตาเนว อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วิกปฺเปตพฺพานิ. คณฺฐิกา จ วิธา จ สุตฺตมเยน สทฺธึ เอกาทส โหนฺติ, เต สพฺเพ ขุทฺทกกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ปถวิโย ปถวิสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. นิสฺสยปฏิปสฺสทฺธิโย อุปชฺฌายมฺหา ปญฺจ, อาจริยมฺหา ฉ; เอวํ เอกาทส. อวนฺทิยปุคฺคลา นคฺเคน สทฺธึ เอกาทส, เต สพฺเพ เสนาสนกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา[Pg.184]. เอกาทส ปรมานิ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ จุทฺทสสุ เอกาทสกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. เอกาทส วรานีติ มหาปชาปติยา ยาจิตวเรน สทฺธึ ปุพฺเพ วุตฺตานิ ทส. เอกาทส สีมาโทสาติ ‘‘อติขุทฺทกํ สีมํ สมฺมนฺนนฺตี’’ติอาทินา นเยน กมฺมวคฺเค อาคมิสฺสนฺติ.

331. ඒකාදසක වාරයන්හි - එකොළොස් දෙනෙක් යනු පණ්ඩක ආදී පුද්ගලයන් එකොළොස් දෙනාය. පාවහන් එකොළහක් යනු රත්නයෙන් කළ පාවහන් දහය සහ එක් ලී පාවහනකි. තණකොළ, මුංජ තණ, පන් ආදියෙන් කළ පාවහන් ලී පාවහන් ගණයටම ඇතුළත් වේ. පාත්‍ර එකොළහක් යනු තඹ ලෝහයෙන් කළ හෝ ලීයෙන් කළ පාත්‍රය සමඟ රත්නයෙන් කළ පාත්‍ර දහයයි. සිවුරු එකොළහක් යනු සම්පූර්ණයෙන්ම නිල් පැහැති ආදී වූ සිවුරු එකොළහයි. යාවතතියකයන් නම්: නෙරපන ලද භික්ෂුවකගේ මතයට අනුව යන භික්ෂුණිය, සංඝාදිසේස ඇවැත් අටක්, අරිට්ඨ භික්ෂුව සහ චණ්ඩකාළී භික්ෂුණිය යන එකොළොස් දෙනාය. අන්තරායික ධර්ම එකොළහ නම් 'නසි අනිමිත්තා' (නාසයෙහි ලකුණු නැති වීම) ආදියයි. අධිට්ඨාන කළ යුතු සිවුරු එකොළහ නම්: තුන් සිවුර, වැසි සළු, නිසීදනය, ඇතිරිල්ල, කන්ඩුප්පටිච්ඡාදිය (කැසීම ආදිය සඳහා වන සිවුර), මුහුණ පිසින ලේන්සුව, පරික්ඛාර රෙද්ද, දිය රෙද්ද සහ සංකච්චිකාවයි. මේවා අධිට්ඨාන කළ කාලයේ සිට විකප්පනය නොකළ යුතුය. ගැට සහ පටි ආදිය නූලෙන් කළ ඒවා සමඟ එකොළහක් වන අතර ඒ සියල්ල ඛුද්දකක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. පොළොව සම්බන්ධ කරුණු පඨවීසික්ඛාපදයෙහි දක්වා ඇත. නිස්සය පහ වීම් (ඉගැන්වීම් නතර වීම්) උපජ්ඣායන්ගෙන් පහක් සහ ආචාර්යවරුන්ගෙන් හයක් වශයෙන් එකොළහකි. වැඳුම් පිදුම් නොකළ යුතු පුද්ගලයන් නිරුවත් භික්ෂුව සමඟ එකොළොස් දෙනෙකු වන අතර ඒ සියල්ල සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි දක්වා ඇත. පරම (උසස්ම දේ) එකොළහක් යනු මීට පෙර සඳහන් කරන ලද දාහතරක් වූ පරම ධර්මයන් ඒකාදසක වශයෙන් යොදා දැනගත යුතුය. වර එකොළහක් යනු මහාපජාපතී ගෝතමිය ඉල්ලූ වරය සමඟ පෙර සඳහන් කළ වර දහයයි. සීමා දෝෂ එකොළහ නම් 'ඉතා කුඩා සීමාවක් සම්මත කිරීම' ආදී වශයෙන් කම්මවග්ගයෙහි එනු ඇත.

อกฺโกสกปริภาสเก ปุคฺคเล เอกาทสาทีนวา นาม ‘‘โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อกฺโกสโก ปริภาสโก อริยูปวาที, สพฺรหฺมจารีนํ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ โส เอกาทสนฺนํ พฺยสนานํ อญฺญตรํ พฺยสนํ น นิคจฺเฉยฺย. กตเมสํ เอกาทสนฺนํ? อนธิคตํ นาธิคจฺฉติ, อธิคตา ปริหายติ, สทฺธมฺมสฺส น โวทายนฺติ, สทฺธมฺเมสุ วา อธิมานิโก โหติ, อนภิรโต วา พฺรหฺมจริยํ จรติ, อญฺญตรํ วา สํกิลิฏฺฐํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สิกฺขํ วา ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, คาฬฺหํ วา โรคาตงฺกํ ผุสติ, อุมฺมาทํ วา ปาปุณาติ จิตฺตกฺเขปํ วา, สมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๖). เอตฺถ จ สทฺธมฺโมติ พุทฺธวจนํ อธิปฺเปตํ.

ආක්‍රෝෂ පරිභාෂ කරන (බැන වදින) පුද්ගලයා කෙරෙහි ඇති වන ආදීනව එකොළහ නම්: 'මහණෙනි, යම් භික්ෂුවක් බැන වදින්නෙක්, පරිභව කරන්නෙක්, ආර්යයන්ට උපවාද කරන්නෙක්, සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අපහාස කරන්නෙක් වේ ද, ඔහු මේ විපත් එකොළහෙන් එකකට පත් නොවීමට අවකාශයක් නැත. ඒ එකොළහ මොනවාද? නොලත් සමාධිය නොලබයි, ලැබූ සමාධියෙන් පිරිහෙයි, ඔහු තුළ සද්ධර්මය නිර්මල නොවේ, සද්ධර්මය කෙරෙහි අධිමානයක් (වැරදි වැටහීමක්) ඇති කරගනියි, නොඇලුණු සිතින් බඹසර රකියි, යම් කිසි කෙලෙස් සහිත ඇවැතකට පත් වෙයි, ශික්ෂාව අතහැර හීන වූ ගිහිභාවයට පත් වෙයි, දරුණු රෝගාබාධ වැළඳෙයි, උමතු බවට හෝ චිත්ත වික්ෂේපයට පත් වෙයි, සිහි මුළා වී මිය යයි, ශරීරය බිඳී මරණයෙන් මතු අපාය, දුග්ගති, විනිපාත වූ නිරයෙහි උපදියි' (අංගුත්තර නිකාය 11.6). මෙහි 'සද්ධර්මය' යනු බුද්ධ වචනයයි.

อาเสวิตายาติ อาทิโต ปฏฺฐาย เสวิตาย. ภาวิตายาติ นิปฺผาทิตาย วฑฺฒิตาย

'ආසේවිතාය' යනු මුල සිටම සේවනය කරන ලද හෙයිනි. 'භාවිතාය' යනු මනා කොට නිපදවන ලද හෙවත් වර්ධනය කරන ලද හෙයිනි.

วา. พหุลีกตายาติ ปุนปฺปุนํ กตาย. ยานีกตายาติ สุยุตฺตยานสทิสาย กตาย. วตฺถุกตายาติ ยถา ปติฏฺฐา โหติ; เอวํ กตาย. อนุฏฺฐิตายาติ อนุ อนุ ปวตฺติตาย; นิจฺจาธิฏฺฐิตายาติ อตฺโถ. ปริจิตายาติ สมนฺตโต จิตาย; สพฺพทิสาสุ จิตาย อาจิตาย ภาวิตาย อภิวฑฺฒิตายาติ อตฺโถ. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย; วสีภาวํ อุปนีตายาติ อตฺโถ. น ปาปกํ สุปินนฺติ ปาปกเมว น ปสฺสติ, ภทฺรกํ ปน วุฑฺฒิการณภูตํ ปสฺสติ. เทวตา รกฺขนฺตีติ อารกฺขเทวตา ธมฺมิกํ รกฺขํ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺติ. ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ ขิปฺปํ จิตฺตํ สมาธิยติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาฌานโต อุตฺตรึ อรหตฺตํ อสจฺฉิกโรนฺโต เสโข วา ปุถุชฺชโน วา หุตฺวา กาลํ กโรนฺโต พฺรหฺมโลกูปโค โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'බහුලීකතාය' යනු නැවත නැවත කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. 'යානීකතාය' යනු මැනවින් යෙදූ යානයක් හා සමාන ලෙස කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. 'වත්ථුකතාය' යනු යම් සේ ස්ථිරව පිහිටන්නේ ද, එසේ කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. 'අනුට්ඨිතාය' යනු නැවත නැවත පවත්වන ලද හෙවත් නිරන්තරයෙන් අධිෂ්ඨානය කරන ලද යන අර්ථයයි. 'පරිචිතාය' යනු හාත්පසින් රැස් කරන ලද හෙවත් සියලු දිශාවන්හි පුරුදු කරන ලද, වඩවන ලද, දියුණු කරන ලද යන අර්ථයයි. 'සුසමාරද්ධාය' යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද හෙවත් වසීභාවයට (පරිචිත බවට) පත් කරන ලද යන අර්ථයයි. 'න පාපකං සුපිනං' යනු ලාමක සිහින නොදකින බවයි, නමුත් වෘද්ධියට හේතු වන්නා වූ යහපත් සිහින දකියි. 'දේවතා රක්ඛන්ති' යනු ආරක්ෂක දේවතාවන් විසින් ධාර්මික ආරක්ෂාව සලසන බවයි. 'තුවටං චිත්තං සමාධියති' යනු සිත වහා සමාධිගත වන බවයි. 'උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තෝ' යනු මෙත්තා ජානයෙන් මතු රහත් ඵලය සාක්ෂාත් කර නොගතහොත්, සේඛ පුද්ගලයෙකු හෝ පෘථග්ජන පුද්ගලයෙකු ලෙස කළුරිය කර බ්‍රහ්ම ලෝකයට පැමිණෙන්නෙකු වන බවයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

เอกาทสกวารวณฺณนา ปริโยสานา

එකොළොස්වන වාරයේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

เอกุตฺตริกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

එකුත්තරික වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

อุโปสถาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา

උපෝසථ ආදී ප්‍රශ්න විසර්ජනය.

๓๓๒. ‘‘อุโปสถกมฺมสฺส [Pg.185] โก อาที’’ติอาทีนํ ปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน สามคฺคี อาทีติ ‘‘อุโปสถํ กริสฺสามา’’ติ สีมํ โสเธตฺวา ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา สนฺนิปติตานํ กายสามคฺคี อาทิ. กิริยา มชฺเฌติ ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา ปาติโมกฺขโอสารณกิริยา มชฺเฌ. นิฏฺฐานํ ปริโยสานนฺติ ‘‘ตตฺถ สพฺเพเหว สมคฺเคหิ สมฺโมทมาเนหิ อวิวทมาเนหิ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ อิทํ ปาติโมกฺขนิฏฺฐานํ ปริโยสานํ. ปวารณากมฺมสฺส สามคฺคี อาทีติ ‘‘ปวารณํ กริสฺสามา’’ติ สีมํ โสเธตฺวา ฉนฺทปวารณํ อาหริตฺวา สนฺนิปติตานํ กายสามคฺคี อาทิ. กิริยา มชฺเฌติ ปวารณาญตฺติ จ ปวารณากถา จ มชฺเฌ, สงฺฆนวกสฺส ‘‘ปสฺสนฺโต ปฏิกริสฺสามี’’ติ วจนํ ปริโยสานํ. ตชฺชนียกมฺมาทีสุ วตฺถุ นาม เยน วตฺถุนา กมฺมารโห โหติ, ตํ วตฺถุ. ปุคฺคโลติ เยน ตํ วตฺถุ กตํ, โส ปุคฺคโล. กมฺมวาจา ปริโยสานนฺติ ‘‘กตํ สงฺเฆน อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ตชฺชนียกมฺมํ, ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติ เอวํ ตสฺสา ตสฺสา กมฺมวาจาย อวสานวจนํ ปริโยสานํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ

332. 'උපෝසථකම්මස්ස කෝ ආදී' යනාදී ප්‍රශ්න විසඳීමේදී, 'සාමග්ගී ආදී' යනු 'උපෝසථය කරන්නෙමු' යි සිතා සීමාව පිරිසිදු කර, ඡන්ද පාරිශුද්ධිය ගෙනැවිත් රැස් වූ භික්ෂූන්ගේ කායික සාමග්‍රිය (එකමුතුකම) ආරම්භයයි. 'කිරියා මජ්ඣේ' යනු පූර්ව කෘත්‍යයන් කොට ප්‍රාතිමෝක්ෂය උච්චාරණය කිරීමේ ක්‍රියාව මධ්‍යයයි. 'නිට්ඨානං පරියෝසානං' යනු 'තත්ථ සබ්බේහේව සමග්ගේහි සම්මෝදමානේහි අවිවදමානේහි සික්ඛිතබ්බං' යැයි ප්‍රාතිමෝක්ෂය අවසන් කිරීම නිමාවයි. පවාරණ කර්මයේදී 'සාමග්ගී ආදී' යනු 'පවාරණය කරන්නෙමු' යි සීමාව පිරිසිදු කර ඡන්ද පවාරණය ගෙනැවිත් රැස් වූවන්ගේ කායික සාමග්‍රිය ආරම්භයයි. 'කිරියා මජ්ඣේ' යනු පවාරණ ඤත්තිය සහ පවාරණ කථාව මධ්‍යයයි. සංඝයා අතර නවකම භික්ෂුවගේ 'පස්සන්තෝ පටිකරිස්සාමි' යන වචනය අවසානයයි. තජ්ජනීය කර්ම ආදියේදී යම් කරුණක් නිසා කර්මයට සුදුසු වේ ද, එය 'වත්ථු' නම් වේ. යමෙකු විසින් ඒ වස්තුව කරන ලද්දේ ද, හෙතෙම 'පුද්ගල' නම් වේ. 'කම්මවාචා පරියෝසානං' යනු 'කතං සංඝේන ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනෝ තජ්ජනීය කම්මං, ඛමති සංඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, ඒවමේතං ධාරයාමි' යනුවෙන් ඒ ඒ කම්මවාචාවන්ගේ අවසාන වචනය පරියෝසානයයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

อุโปสถาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

උපෝසථ ආදී ප්‍රශ්න විසර්ජන වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

อตฺถวสปกรณาวณฺณนา

අත්ථවස ප්‍රකරණ වර්ණනාව.

๓๓๔. อตฺถวสปกรเณ – ทส อตฺถวเสติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ ปฐมปาราชิกวณฺณนายเมว วุตฺตํ. ยํ สงฺฆสุฏฺฐุ ตํ สงฺฆผาสูติอาทีสุ อุปริมํ อุปริมํ ปทํ เหฏฺฐิมสฺส เหฏฺฐิมสฺส ปทสฺส อตฺโถ.

334. අත්ථවස ප්‍රකරණයෙහි - 'දස අත්ථවසේ' යනාදියේ කිවයුතු දේ පළමු පාරාජිකා වර්ණනාවෙහිම පවසන ලදී. 'යං සංඝසුට්ඨු තං සංඝඵාසූ' යනාදී තැන්හි ඉහළ ඉහළ පදය පහළ පහළ පදයේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි.

อตฺถสตํ ธมฺมสตนฺติอาทิมฺหิ ปน ยเทตํ ทสสุ ปเทสุ เอเกกํ มูลํ กตฺวา ทสกฺขตฺตุํ โยชนาย ปทสตํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส ปทสฺส วเสน อตฺถสตํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส วเสน ธมฺมสตํ เวทิตพฺพํ. อถ วา เย ทส อตฺถวเส ปฏิจฺจ ตถาคเตน สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, เย ปุพฺเพ ปฐมปาราชิกวณฺณนายํ ‘‘ตตฺถ สงฺฆสุฏฺฐุตา นาม สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาโว ‘สุฏฺฐุ เทวา’ติ อาคตฏฺฐาเน วิย ‘สุฏฺฐุ ภนฺเต’ติ วจนสมฺปฏิจฺฉนภาโว, โย จ ตถาคตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ [Pg.186] หิตาย สุขาย โหติ, ตสฺมา สงฺฆสฺส ‘สุฏฺฐุ ภนฺเต’ติ มม วจนสมฺปฏิจฺฉนตฺถํ ปญฺญเปสฺสามิ อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวํ สมฺปฏิจฺฉเน จ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา น พลกฺกาเรน อภิภวิตฺวาติ เอตมตฺถํ อาวิกโรนฺโต อาห – สงฺฆสุฏฺฐุตายา’’ติ เอวมาทินา นเยน วณฺณิตา, เตสํ อิธ ทสกฺขตฺตุํ อาคตตฺตา อตฺถสตํ ตทตฺถโชตกานญฺจ ปทานํ วเสน ธมฺมสตํ เวทิตพฺพํ. อิทานิ อตฺถโชตกานํ นิรุตฺตีนํ วเสน นิรุตฺติสตํ, ธมฺมภูตานํ นิรุตฺตีนํ วเสน นิรุตฺติสตนฺติ ทฺเว นิรุตฺติสตานิ, อตฺถสเต ญาณสตํ, ธมฺมสเต ญาณสตํ, ทฺวีสุ นิรุตฺติสเตสุ ทฺเว ญาณสตานีติ จตฺตาริ ญาณสตานิ จ เวทิตพฺพานิ.

'අත්ථසතං ධම්මසතං' යනාදී තැන්හි, පද දසයෙන් එකක් මුල් කරගෙන දස වරක් බැගින් යෙදීමෙන් පද සියයක් පවසන ලදී. එහි පසු පසු පදය අනුව 'අත්ථසත' (අර්ථ සියය) ද, පෙර පෙර පදය අනුව 'ධම්මසත' (ධර්ම සියය) ද දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් යම් අර්ථවශ දසයක් නිසා ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂා පද පනවන ලද ද, එම අර්ථවශයන් මීට පෙර පළමු පාරාජිකා වර්ණනාවේදී 'එහි සංඝසුට්ඨුතා යනු සංඝයාගේ යහපත් බවයි... මගේ වචනය පිළිගැනීම පිණිස පනවන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් විස්තර කරන ලදී. එම අර්ථවශයන් මෙහි දස වරක් පැමිණි බැවින් අර්ථ සියයක් (අත්ථසත) ද, එම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන පදයන් අනුව ධර්ම සියයක් (ධම්මසත) ද දත යුතුය. දැන් එම අර්ථ ප්‍රකාශ කරන නිරුක්තීන් අනුව නිරුක්ති සියයක් ද, ධර්ම වූ නිරුක්තීන් අනුව නිරුක්ති සියයක් ද වශයෙන් නිරුක්ති දෙසියයක් (ද්වේ නිරුත්තිසතානි) ද, අර්ථ සියයෙහි ඥාන සියයක්, ධර්ම සියයෙහි ඥාන සියයක් සහ නිරුක්ති දෙසියයෙහි ඥාන දෙසියයක් වශයෙන් ඥාන හාරසියයක් (චත්තාරි ඤාණසතානි) ද දත යුතුය.

‘‘อตฺถสตํ ธมฺมสตํ, ทฺเว นิรุตฺติสตานิ;

จตฺตาริ ญาณสตานิ, อตฺถวเส ปกรเณ’’ติ.

'අත්ථවස ප්‍රකරණයෙහි අර්ථ සියයකි, ධර්ම සියයකි, නිරුක්ති දෙසියයකි, ඥාන හාරසියයකි' යනුවෙනි.

อิติ หิ ยํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ.

යම් කරුණක් (සංගීතිකාරකයන් විසින්) පවසන ලද ද, එය මෙම කරුණ නිසා පවසන ලද්දක් බව මෙසේ දත යුතුය.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

මෙසේ සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය වර්ණනාවෙහි,

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

මහාවග්ග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

ปฐมคาถาสงฺคณิกํ

පළමු ගාථා සංගණිකය.

สตฺตนคเรสุ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวณฺณนา

නගර සතක පැනවූ ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

๓๓๕. เอกํสํ [Pg.187] จีวรํ กตฺวาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ จีวรํ กตฺวา; สาธุกํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวาติ อตฺโถ. ปคฺคณฺหิตฺวาน อญฺชลินฺติ ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ อุกฺขิปิตฺวา. อาสีสมานรูโป วาติ ปจฺจาสีสมานรูโป วิย. กิสฺส ตฺวํ อิธ มาคโตติ เกน การเณน กิมตฺถํ ปตฺถยมาโน ตฺวํ อิธ อาคโต. โก เอวมาห? สมฺมาสมฺพุทฺโธ. กํ เอวมาห? อายสฺมนฺตํ อุปาลึ. อิติ อายสฺมา อุปาลิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ทฺวีสุ วินเยสู’’ติ อิมํ คาถํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา ‘‘ภทฺทโก เต อุมฺมงฺโค’’ติอาทีนิ วตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสิ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ อิเม สพฺพปญฺเห พุทฺธกาเล อุปาลิตฺเถโร ปุจฺฉิ. ภควา พฺยากาสิ. สงฺคีติกาเล ปน มหากสฺสปตฺเถโร ปุจฺฉิ. อุปาลิตฺเถโร พฺยากาสิ.

335. 'ඒකංසං චීවරං කත්වා' යනු එක් උරහිසක් වැසෙන සේ සිවුර පොරවා, උත්තරාසංගය මැනවින් තබා ගැනීමයි. 'පග්ගණ්හිත්වාන අඤ්ජලිං' යනු දසැඟිලි එක්කොට නියපොතු පෙළ බබළන සේ දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමයි. 'ආසීසමානරූපෝ වා' යනු යමක් බලාපොරොත්තු වන්නෙකු මෙනි. 'කිස්ස ත්වං ඉධ මාගතෝ' යනු ඔබ කවර හේතුවකින්, කුමක් බලාපොරොත්තුව මෙහි ආවෙහිද? යන්නයි. කවුරු මෙසේ පැවසුවේද? සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. කාටද? ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේටය. මෙසේ ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ 'ද්වීසු විනයේසු' යනාදී මෙම ගාථාව විමසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'භද්දකෝ තේ උම්මංගෝ' යනාදිය පවසා එය විසඳූ සේක. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයයි. මෙසේ මෙම සියලු ප්‍රශ්න බුද්ධ කාලයේදී උපාලි තෙරුන් විමසූ අතර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසඳූ සේක. සංගීති කාලයේදී මහා කාශ්‍යප තෙරුන් විමසූ අතර උපාලි තෙරුන් විසඳූ සේක.

ตตฺถ ภทฺทโก เต อุมฺมงฺโคติ ภทฺทกา เต ปญฺหา; ปญฺหา หิ อวิชฺชนฺธการโต อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘อุมฺมงฺโค’’ติ วุจฺจติ. ตคฺฆาติ การณตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา มํ ปุจฺฉสิ, ตสฺมา เต อหมกฺขิสฺสนฺติ อตฺโถ. สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ วา, ‘‘ตคฺฆา’’ติ หิ อิมินา วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อกฺขิสฺสนฺติ อาห. ‘‘สมาทหิตฺวา วิสิพฺเพนฺติ, สามิเสน, สสิตฺถก’’นฺติ อิมานิ ตีณิเยว สิกฺขาปทานิ ภคฺเคสุ ปญฺญตฺตานิ.

එහි 'භද්දකෝ තේ උම්මංගෝ' යනු ඔබගේ ප්‍රශ්නය යහපත්ය යන්නයි; ප්‍රශ්නය අවිද්‍යා අඳුරෙන් මතු වී පවතින බැවින් 'උම්මංග' (මතු වීම) යැයි කියනු ලැබේ. 'තග්ඝ' යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. යම් හෙයකින් ඔබ මගෙන් විමසන්නේ ද, එබැවින් මම ඔබට පවසන්නෙමි යනු අර්ථයයි. පිළිගැනීමේ අර්ථයෙන් ද වේ, 'තග්ඝ' යන්නෙන් එම වචනය පිළිගෙන 'අක්ඛිස්සං' (පවසන්නෙමි) යැයි වදාළ සේක. 'සමාදහිත්වා විසිබ්බෙන්ති', 'සාමිසේන', 'සසිට්ඨකං' යන මෙම ශික්ෂාපද තුනම භග්ග දනව්වෙහි පනවන ලදී.

จตุวิปตฺติวณฺณนา

චතු විපත්ති වර්ණනාව.

๓๓๖. ยํ ตํ ปุจฺฉิมฺหาติ ยํ ตฺวํ อปุจฺฉิมฺหา. อกิตฺตยีติ อภาสิ. โนติ อมฺหากํ. ตํ ตํ พฺยากตนฺติ ยํ ยํ ปุฏฺฐํ, ตํ ตเทว พฺยากตํ. อนญฺญถาติ อญฺญถา อกตฺวา พฺยากตํ.

336. අපි යම් ප්‍රශ්නයක් ඔබ වහන්සේගෙන් විමසුවෙමුද (එය 'යං තං පුච්ඡිම්හා' යන්නෙහි අර්ථයයි). 'අකිත්තයී' යනු වදාළ සේක යන්නයි. 'නෝ' යනු අපට යන්නයි. 'තං තං බ්‍යාකතං' යනු යම් යම් ප්‍රශ්නයක් විමසන ලදද, ඒ ඒ ප්‍රශ්නයම විසඳන ලද්දේය යන්නයි. 'අනඤ්ඤථා' යනු වෙනත් ආකාරයකින් නොවූ පරිදි (නිවැරදිව) විසඳන ලද බවයි.

เย ทุฏฺฐุลฺลา สา สีลวิปตฺตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลวิปตฺติ นาม ปญฺเห นตฺถิ, อถ โข ทุฏฺฐุลฺลํ วิสฺสชฺเชตุกามตาเยตํ วุตฺตํ. จตูสุ หิ วิปตฺตีสุ ทุฏฺฐุลฺลํ เอกาย วิปตฺติยา สงฺคหิตํ, อทุฏฺฐุลฺลํ ตีหิ วิปตฺตีหิ สงฺคหิตํ. ตสฺมา ‘‘เย ทุฏฺฐุลฺลา สา สีลวิปตฺตี’’ติ วตฺวา ตเมว วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปาราชิกํ สงฺฆาทิเสโส สีลวิปตฺตีติ วุจฺจตี’’ติ อาห.

එහි 'යම් දුට්ඨුල්ල ඇවැත්හු වෙද්ද, එය සීල විපත්තියයි' යන මෙහි ප්‍රශ්නයෙහි සැබවින්ම 'සීල විපත්තිය' යන නාමය නොතිබුණද, දුට්ඨුල්ල ඇවැත් පිළිබඳව පැහැදිලි කිරීමේ කැමැත්තෙන් මෙය වදාරන ලදී. සතර වැදෑරුම් විපත්තීන් අතුරින් දුට්ඨුල්ල ඇවැත් එක් විපත්තියකට (සීල විපත්තියට) ඇතුළත් වේ. අදුට්ඨුල්ල ඇවැත් විපත්ති තුනකට ඇතුළත් වේ. එබැවින් 'යම් දුට්ඨුල්ල ඇවැත්හු වෙද්ද, එය සීල විපත්තියයි' කියා එයම විස්තර වශයෙන් දැක්වීම සඳහා 'පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස ඇවැත් සීල විපත්තිය යැයි කියනු ලැබේ' යැයි වදාළ සේක.

อิทานิ [Pg.188] ติสฺสนฺนํ วิปตฺตีนํ วเสน อทุฏฺฐุลฺลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ถุลฺลจฺจย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โย จายํ, อกฺโกสติ หสาธิปฺปาโยติ อิทํ ทุพฺภาสิตสฺส วตฺถุทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

දැන් විපත්ති තුනක් ඇසුරින් අදුට්ඨුල්ල ඇවැත් දැක්වීමට 'ථුල්ලච්චයං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යමෙක් සිනාසීමේ අදහසින් ආක්‍රෝශ කෙරේද' යන මෙය දුබ්භාසිත ඇවැතට හේතුවන කරුණු දැක්වීම සඳහා වදාරන ලද්දකි.

อพฺภาจิกฺขนฺตีติ ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ วทนฺตา อพฺภาจิกฺขนฺติ.

'අබ්භාචික්ඛන්ති' යනු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය මා මෙසේ දනිමි' යැයි පවසමින් සාවද්‍ය ලෙස චෝදනා කරති යන්නයි.

อยํ สา อาชีววิปตฺติสมฺมตาติ อยํ ฉหิ สิกฺขาปเทหิ สงฺคหิตา อาชีววิปตฺติ นาม จตุตฺถา วิปตฺติ สมฺมตาติ เอตฺตาวตา ‘‘อทุฏฺฐุลฺล’’นฺติ อิทํ วิสฺสชฺชิตํ โหติ.

'මෙය ආජීව විපත්තිය යැයි සම්මතය' යනු ශික්ෂාපද හයකින් සංග්‍රහ කරන ලද මෙම ආජීව විපත්තිය සිව්වන විපත්තිය ලෙස සම්මත කර ඇති බවයි. මෙපමණකින් 'අදුට්ඨුල්ල' යන ප්‍රශ්නය විසඳන ලද්දේ වෙයි.

อิทานิ ‘‘เย จ ยาวตติยกา’’ติ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘เอกาทสา’’ติอาทิมาห.

දැන් 'යම් යාවතතියක ශික්ෂාපද කවරේද' යන ප්‍රශ්නය විසඳීම සඳහා 'එකාදස' (එකොළොසකි) යනාදිය වදාළ සේක.

เฉทนกาทิวณฺณนา

ඡේදනක ආදී ශික්ෂාපද වර්ණනාව (විස්තරය)

๓๓๗. ยสฺมา ปน ‘‘เย จ ยาวตติยกา’’ติ อยํ ปญฺโห ‘‘เอกาทส ยาวตติยกา’’ติ เอวํ สงฺขาวเสน วิสฺสชฺชิโต, ตสฺมา สงฺขานุสนฺธิวเสเนว ‘‘กติ เฉทนกานี’’ติอาทิเก อญฺเญ อนฺตราปญฺเห ปุจฺฉิ. เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถํ ‘‘ฉ เฉทนกานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘เอกํ เภทนกํ, เอกํ อุทฺทาลนกํ, โสทส ชานนฺติ ปญฺญตฺตา’’ติ อิทเมว อปุพฺพํ. เสสํ มหาวคฺเค วิภตฺตเมว. ยํ ปเนตํ อปุพฺพํ ตตฺถ เอกํ เภทนกนฺติ สูจิฆรํ. เอกํ อุทฺทาลนกนฺติ ตูโลนทฺธมญฺจปีฐํ. โสทสาติ โสฬส. ชานนฺติ ปญฺญตฺตาติ ‘‘ชาน’’นฺติ เอวํ วตฺวา ปญฺญตฺตา, เต เอวํ เวทิตพฺพา – ‘‘ชานํ สงฺฆิกํ ลาภํ ปริณตํ อตฺตโน ปริณาเมยฺย, ชานํ ปุพฺพุปคตํ ภิกฺขุํ อนุปขชฺช นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ชานํ สปฺปาณกํ อุทกํ ติณํ วา มตฺติกํ วา สิญฺเจยฺย วา สิญฺจาเปยฺย วา, ชานํ ภิกฺขุนิปริปาจิตํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺเชยฺย, ชานํ อาสาทนาเปกฺโข ภุตฺตสฺมึ ปาจิตฺติยํ, ชานํ สปฺปาณกํ อุทกํ ปริภุญฺเชยฺย, ชานํ ยถาธมฺมํ นิหตาธิกรณํ, ชานํ ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ ปฏิจฺฉาเทยฺย, ชานํ อูนวีสติวสฺสํ ปุคฺคลํ อุปสมฺปาเทยฺย, ชานํ เถยฺยสตฺเถน สทฺธึ, ชานํ ตถาวาทินา ภิกฺขุนา อกตานุธมฺเมน, ชานํ ตถานาสิตํ สมณุทฺเทสํ, ชานํ สงฺฆิกํ ลาภํ ปริณตํ ปุคฺคลสฺส ปริณาเมยฺย, ชานํ ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺนํ ภิกฺขุนึ เนว อตฺตนา ปฏิโจเทยฺย, ชานํ โจรึ วชฺฌํ วิทิตํ อนปโลเกตฺวา, ชานํ สภิกฺขุกํ อารามํ อนาปุจฺฉา ปวิเสยฺยา’’ติ.

337. නැවතත්, 'යම් යාවතතියක ශික්ෂාපද කවරේද' යන ප්‍රශ්නය 'එකොළොසක් වූ යාවතතියක ශික්ෂාපදයෝය' කියා සංඛ්‍යාවන් මගින් විසඳන ලද බැවින්, ඒ සංඛ්‍යා සම්බන්ධයෙන්ම 'ඡේදනක ශික්ෂාපද කීයක් තිබේද' යනාදී අතුරු ප්‍රශ්න විමසන ලදී. ඒවා විසඳීම සඳහා 'ඡේදනක හයකි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'එක් භේදනක ශික්ෂාපදයක්ද, එක් උද්දාලනක ශික්ෂාපදයක්ද, පනවන ලද සොළොස් ජානන්ති ශික්ෂාපදයන්ද' යන මෙයම අමුතු (පෙර සඳහන් නොවූ) කරුණු වේ. ඉතිරිය මහාවග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. පෙර සඳහන් නොවූ ඒ කරුණු අතර, 'භේදනක' යනු සූචිඝර (කටු ගෙය) ශික්ෂාපදයයි. 'උද්දාලනක' යනු තුළුන් පිරවූ ඇඳ පුටු පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. 'සොළස' යනු දහසයකි. 'ජානන්ති පඤ්ඤත්තා' යනු 'දැන දැනම' (ජානං) යන වචනය මුලට යොදා පනවන ලද ශික්ෂාපද වේ. ඒවා මෙසේ දත යුතුය: 'සංඝයාට අයත් වූ, තමාට පවරන ලද ලාභයක් තමාටම හරවා ගනියිද', 'පෙර පැමිණි භික්ෂුවක අපහසුතාවයට පත් කරමින් දැන දැනම අසුන් ගනියිද', 'සප්‍රාණික ජලය තණ හෝ මැටි මත වක්කරයිද හෝ වක්කරවයිද', 'මෙහෙණියක විසින් පිළියෙළ කරවන ලද පිණ්ඩපාතය වළඳයිද', 'අන්‍ය භික්ෂුවකගේ ඇවැත පිළිබඳව දැන දැනත් ඔහුට අපහසුතාවක් ඇති කිරීමේ අදහසින් පචිති ඇවැත් වන පරිදි හැසිරෙයිද', 'සප්‍රාණික ජලය පරිභෝජනය කරයිද', 'ධර්මානුකූලව සංසිඳුවන ලද අධිකරණයක් නැවත ඇවිස්සීමට තැත් කරයිද', 'දැන දැනම දුට්ඨුල්ල ඇවැතක් සඟවයිද', 'විසි වයස පූර්ණ නොවූ පුද්ගලයකු උපසම්පදා කරයිද', 'දැන දැනම සොර කණ්ඩායමක් සමඟ ගමන් කරයිද', 'ධර්මයට පටහැනිව කථා කරන භික්ෂුවක සමඟ ඇසුරු කරයිද', 'නාශනය කරන ලද සාමණේරයකු සමඟ ඇසුරු කරයිද', 'සංඝයාට අයත් ලාභයක් පුද්ගලයකුට පවරා දෙයිද', 'පාරාජිකා වූ මෙහෙණියක ගැන දැන දැනම ඇයට චෝදනා නොකර සිටියිද', 'දැන දැනම සොරකම් කළ ස්ත්‍රියක නොවිමසා මහණ කරයිද', 'දැන දැනම භික්ෂූන් සිටින ආරාමයකට නොදන්වා ඇතුළු වෙයිද' යන මේවායි.

อสาธารณาทิวณฺณนา

අසාධාරණ (පොදු නොවන) ශික්ෂාපද ආදී වර්ණනාව

๓๓๘. อิทานิ [Pg.189] ‘‘สาธารณํ อสาธารณ’’นฺติ อิมํ ปุริมปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘วีสํ ทฺเว สตานี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภิกฺขุนีหิ อสาธารเณสุ ฉ สงฺฆาทิเสสาติ วิสฺสฏฺฐิ, กายสํสคฺโค, ทุฏฺฐุลฺลํ, อตฺตกาม, กุฏิ, วิหาโรติ. ทฺเว อนิยเตหิ อฏฺฐาติ ทฺวีหิ อนิยเตหิ สทฺธึ อฏฺฐ อิเม.

338. දැන් 'සාධාරණ හා අසාධාරණ' යන පෙර ප්‍රශ්නය විසඳමින් 'දෙසිය විස්සකි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි භික්ෂුණීන් සමඟ අසාධාරණ වූ ශික්ෂාපද අතුරින් සංඝාදිසේස හයකි: ශුක්‍ර විස්සට්ඨි, කායසංසග්ග, දුට්ඨුල්ල වාචා, අත්තකාමපාරිචරිය, කුටි සහ විහාර ශික්ෂාපදයි. අනියත ශික්ෂාපද දෙක සමඟ මේවා අටක් වේ.

นิสฺสคฺคิยานิ ทฺวาทสาติ –

නිස්සග්ගිය ශික්ෂාපද දොළොසකි –

โธวนญฺจ ปฏิคฺคโห, โกเสยฺยสุทฺธทฺเวภาคา;

ฉพฺพสฺสานิ นิสีทนํ, ทฺเว โลมา ปฐโม ปตฺโต;

วสฺสิกา อารญฺญเกน จาติ – อิเม ทฺวาทส.

ධෝවන, පටිග්ගහ, කෝසෙය්‍ය, සුද්ධකාලක සහ ද්වේභාග ශික්ෂාපද ද, සවසරක් පැවතිය යුතු සිවුරු පිළිබඳ ශික්ෂාපදය ද, නිසීදන, එළු ලොම් පිළිබඳ ශික්ෂාපද දෙක ද, ප්‍රථම පාත්‍ර ශික්ෂාපදය ද, වැසි සාටිකා සහ ආරණ්‍යක ශික්ෂාපදය ද යන මේවා දොළොසකි.

ทฺเววีสติ ขุทฺทกาติ –

කුඩා (ඛුද්දක) ශික්ෂාපද විසි දෙකකි –

สกโล ภิกฺขุนีวคฺโค, ปรมฺปรญฺจ โภชนํ;

อนติริตฺตํ อภิหฏํ, ปณีตญฺจ อเจลกํ;

อูนํ ทุฏฺฐุลฺลฉาทนํ.

සම්පූර්ණ භික්ෂුණී වර්ගය, පරම්පර භෝජන, අනතිරිත්ත, අභිහට, පණීත භෝජන, අචේලක, ඌනවීසතිවස්ස සහ දුට්ඨුල්ලඡාදන ශික්ෂාපද වේ.

มาตุคาเมน สทฺธิญฺจ, ยา จ อนิกฺขนฺตราชเก;

สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา, วิกาเล คามปฺปเวสนา.

මාතුගාම සමඟ ගමන් කිරීම, අනික්ඛන්ත රාජක ශික්ෂාපදය, විද්‍යමාන භික්ෂුවකගෙන් විමසීමකින් තොරව විකාලයෙහි ගමට ඇතුළු වීම යන මේවාය.

นิสีทเน จ ยา สิกฺขา, วสฺสิกา ยา จ สาฏิกา;

ทฺวาวีสติ อิมา สิกฺขา, ขุทฺทเกสุ ปกาสิตาติ.

නිසීදනය පිළිබඳ යම් ශික්ෂාපදයක් වේද, වැසි සාටිකාව පිළිබඳ යම් ශික්ෂාපදයක් වේද, මෙසේ මේ ශික්ෂාපද විසි දෙක ඛුද්දක ශික්ෂාපදයන්හි ප්‍රකාශ කරන ලදී.

ภิกฺขูหิ อสาธารเณสุปิ สงฺฆมฺหา ทส นิสฺสเรติ ‘‘สงฺฆมฺหา นิสฺสารียตี’’ติ เอวํ วิภงฺเค วุตฺตา, มาติกายํ ปน ‘‘นิสฺสารณียํ สงฺฆาทิเสส’’นฺติ เอวํ อาคตา ทส. นิสฺสคฺคิยานิ ทฺวาทสาติ ภิกฺขุนิวิภงฺเค วิภตฺตานิ นิสฺสคฺคิยาเนว. ขุทฺทกาปิ ตตฺถ วิภตฺตขุทฺทกา เอว. ตถา จตฺตาโร ปาฏิเทสนียา, อิติ สตญฺเจว ตึสญฺจ สิกฺขา วิภงฺเค ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูหิ อสาธารณา. เสสํ อิมสฺมึ สาธารณาสาธารณวิสฺสชฺชเน อุตฺตานเมว.

භික්ෂූන් සමඟ අසාධාරණ වූ ශික්ෂාපදයන්හි ද 'සංඝයාගෙන් බැහැර කෙරේ' යැයි විභංගයෙහි වදාළ දස වැදෑරුම් ශික්ෂාපද වේ. මාතිකාවෙහි 'නිස්සාරණීය සංඝාදිසේස' ලෙස පැමිණි ඒවා දසයකි. නිස්සග්ගිය දොළොසක් භික්ෂුණී විභංගයෙහි විස්තර කර ඇති නිස්සග්ගියම වේ. ඛුද්දක ශික්ෂාපද ද එහි විස්තර කර ඇති ඒවාමය. එසේම පාටිදේසනීය හතරකි. මෙසේ එකසිය තිහක් වූ ශික්ෂාපදයන් විභංගයෙහි භික්ෂුණීන්ට පමණක් වූ, භික්ෂූන් සමඟ අසාධාරණ වූ ඒවා වේ. සාධාරණ-අසාධාරණ පිළිබඳ මේ විසඳුමෙහි ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

อิทานิ วิปตฺติโย จ ‘‘เยหิ สมเถหิ สมฺมนฺตี’’ติ อิทํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต อฏฺเฐว ปาราชิกาติอาทิมาห. ตตฺถ ทุราสทาติ อิมินา เตสํ สปฺปฏิภยตํ [Pg.190] ทสฺเสติ. กณฺหสปฺปาทโย วิย หิ เอเต ทุราสทา ทุรูปคมนา ทุราสชฺชนา, อาปชฺชิยมานา มูลจฺเฉทาย สํวตฺตนฺติ. ตาลวตฺถุสมูปมาติ สพฺพํ ตาลํ อุทฺธริตฺวา ตาลสฺส วตฺถุมตฺตกรเณน สมูปมา. ยถา วตฺถุมตฺตกโต ตาโล น ปุน ปากติโก โหติ, เอวํ น ปุน ปากติกา โหนฺติ.

දැන් විපත්තීන් 'කිනම් සමථයන්ගෙන් සංසිඳේද' යන ප්‍රශ්නය විසඳමින් 'පාරාජිකා අටකි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දුරාසදා' යන මෙයින් එම පාරාජිකාවන්හි ඇති බියකරු බව දක්වයි. කළු සර්පයන් වැන්නවුන් හට ළං විය නොහැකි සේම, මේ පාරාජිකා ඇවැත් ද ළං නොවිය යුතු, දුරින්ම දුරු කළ යුතු දේ වේ. මේවාට පැමිණීම ශාසනයෙහි මුල් සිඳී යාමට හේතු වේ. 'තාලවත්ථුසමූපමා' යනු තල් ගසක් සම්පූර්ණයෙන් උදුරා දමා එහි බිම පමණක් ඉතිරි කළාක් මෙනි. බිම පමණක් ඉතිරි වන සේ කැපූ තල් ගස නැවතත් ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් නොවන්නාක් මෙන්, පාරාජිකා වූ පසු නැවතත් ප්‍රකෘති භික්ෂු භාවයට පත් විය නොහැක.

เอวํ สาธารณํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปุน เอเกกสฺส วุตฺตํ อุปมํ ทสฺเสนฺโต ปณฺฑุปลาโสติอาทิมาห. อวิรุฬฺหี ภวนฺติ เตติ ยถา เอเต ปณฺฑุปลาสาทโย ปุนหริตาทิภาเวน อวิรุฬฺหิธมฺมา โหนฺติ; เอวํ ปาราชิกาปิ ปุน ปกติสีลาภาเวน อวิรุฬฺหิธมฺมา โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา ‘‘วิปตฺติโย จ เยหิ สมเถหิ สมฺมนฺตี’’ติ เอตฺถ อิมา ตาว อฏฺฐ ปาราชิกวิปตฺติโย เกหิจิ สมเถหิ น สมฺมนฺตีติ เอวํ ทสฺสิตํ โหติ. ยา ปน วิปตฺติโย สมฺมนฺติ, ตา ทสฺเสตุํ เตวีสติ สงฺฆาทิเสสาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตีหิ สมเถหีติ สพฺพสงฺคาหิกวจนเมตํ. สงฺฆาทิเสสา หิ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ, น ติณวตฺถารเกน. เสสา ตีหิปิ สมฺมนฺติ.

මෙසේ පොදු වූ උපමාව දක්වා නැවත එක් එක් පාරාජිකාව සඳහා වදාළා වූ උපමාව දක්වමින් "පණ්ඩුපලාසෝ" යනාදිය වදාළ සේක. "අවිරුළ්හී භවන්ති තේ" යනු - මේ පඬුපලා (වියළි කොළ) ආදිය නැවත අමු බවට පත්වීමෙන් වැඩෙන ස්වභාවයක් නැත්තා සේම, පාරාජිකාවට පත් වූවෝ ද නැවත ප්‍රකෘති සීලය ලැබිය නොහැකි බැවින් වැඩෙන ස්වභාවයක් නැත්තාහුය යන අර්ථයයි. මෙතෙක් විස්තර කළ පරිදි "යම් ශමථයකින් විපත්තිහු සංසිඳෙත් ද" යන මෙහිදී, මේ පාරාජිකා විපත්ති අට කිසිදු ශමථයකින් සංසිඳෙන්නේ නැති බව මෙසේ දක්වන ලද්දේ වෙයි. යම් විපත්තීහු සංසිඳෙත් ද, ඒවා දැක්වීම පිණිස "තේවිසති සංඝාදිසේසා" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "ශමථ තුනකින්" යන මෙය සියල්ල ඇතුළත් වන ලෙස කියන ලද වචනයකි. මන්දයත් සංඝාදිසේස ඇවැත්හු ශමථ දෙකකින් සංසිඳෙති, තිණවත්ථාරක ශමථයෙන් සංසිඳෙන්නේ නැත. සෙසු ඇවැත්හු ශමථ තුනකින්ම සංසිඳෙති.

ทฺเว อุโปสถา ทฺเว ปวารณาติ อิทํ ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ วเสน วุตฺตํ. วิภตฺติมตฺตทสฺสเนเนว เจตํ วุตฺตํ, น สมเถหิ วูปสมนวเสน. ภิกฺขุอุโปสโถ, ภิกฺขุนิอุโปสโถ, ภิกฺขุปวารณา, ภิกฺขุนิปวารณาติ อิมาปิ หิ จตสฺโส วิภตฺติโย; วิภชนานีติ อตฺโถ. จตฺตาริ กมฺมานีติ อธมฺเมนวคฺคาทีนิ อุโปสถกมฺมานิ. ปญฺเจว อุทฺเทสา จตุโร ภวนฺติ อนญฺญถาติ ภิกฺขูนํ ปญฺจ อุทฺเทสา ภิกฺขุนีนํ จตุโร ภวนฺติ, อญฺญถา น ภวนฺติ; อิมา อปราปิ วิภตฺติโย. อาปตฺติกฺขนฺธา จ ภวนฺติ สตฺต, อธิกรณานิ จตฺตารีติ อิมา ปน วิภตฺติโย สมเถหิ สมฺมนฺติ, ตสฺมา สตฺตหิ สมเถหีติอาทิมาห. อถ วา ‘‘ทฺเว อุโปสถา ทฺเว ปวารณา จตฺตาริ กมฺมานิ ปญฺเจว อุทฺเทสา จตุโร ภวนฺติ, อนญฺญถา’’ติ อิมาปิ จตสฺโส วิภตฺติโย นิสฺสาย ‘‘นสฺสนฺเตเต วินสฺสนฺเตเต’’ติอาทินา นเยน ยา อาปตฺติโย อาปชฺชนฺติ, ตา ยสฺมา วุตฺตปฺปกาเรเหว สมเถหิ สมฺมนฺติ, ตสฺมา ตํมูลกานํ อาปตฺตีนํ สมถทสฺสนตฺถมฺปิ ตา วิภตฺติโย วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. กิจฺจํ เอเกนาติ กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ.

"උපෝසථ දෙකකි, පවාරණ දෙකකි" යන මෙය භික්ෂූන්ගේ හා භික්ෂුණීන්ගේ වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. මෙය වදාරන ලද්දේ බෙදීම් වශයෙන් පෙන්වීමට පමණක් මිස ශමථ මගින් සංසිඳීමක් වශයෙන් නොවේ. භික්ෂු උපෝසථය, භික්ෂුණී උපෝසථය, භික්ෂු පවාරණය, භික්ෂුණී පවාරණය යන මේවාද ප්‍රභේද හතරකි; බෙදීම් හතරකැයි යනු අර්ථයයි. "කර්ම සතරකි" යනු අධර්මවාදී ව්‍යග්ගාදී උපෝසථ කර්මයන්ය. "උද්දේශ පහකි, හතරකි, අන් පරිදි නොවේ" යනු භික්ෂූන්ට උද්දේශ පහක් ද භික්ෂුණීන්ට උද්දේශ හතරක් ද වන බවයි, මීට වඩා වෙනස් නොවේ; මේවාද වෙනත් ප්‍රභේදයන්ය. "ඇවැත් කඳන් සතකි, අධිකරණ සතරකි" යන මේ ප්‍රභේදයන් වනාහි ශමථයන්ගෙන් සංසිඳෙති, එබැවින් "ශමථ සතකින්" යනාදිය වදාරන ලදී. නැතහොත් "උපෝසථ දෙකකි, පවාරණ දෙකකි, කර්ම සතරකි, උද්දේශ පහකි, හතරකි, අන් පරිදි නොවේ" යන මේ ප්‍රභේද සතර ඇසුරු කරගෙන "ඔවුහු නැසෙති, ඔවුහු විනාශ වෙති" යනාදී ක්‍රමයෙන් යම් ඇවැත්වලට පැමිණෙත් ද, එම ඇවැත්හු වදාළා වූ ශමථයන්ගෙන්ම සංසිඳෙන බැවින්, එම මූලික ඇවැත් සංසිඳීම පෙන්වීම පිණිස ද එම ප්‍රභේදයන් වදාළ බව දත යුතුය. "කෘත්‍යය එකකින්" යනු කිච්චාධිකරණය එක් ශමථයකින් සංසිඳෙන බවයි.

ปาราชิกาทิอาปตฺติวณฺณนา

පාරාජිකාදී ඇවැත් විස්තරය

๓๓๙. เอวํ [Pg.191] ปุจฺฉานุกฺกเมน สพฺพปญฺเห วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘อาปตฺติกฺขนฺธา จ ภวนฺติ สตฺตา’’ติ เอตฺถ สงฺคหิตอาปตฺติกฺขนฺธานํ ปจฺเจกํ นิพฺพจนมตฺตํ ทสฺเสนฺโต ปาราชิกนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปาราชิกนฺติ คาถาย อยมตฺโถ – ยทิทํ ปุคฺคลาปตฺติสิกฺขาปทปาราชิเกสุ อาปตฺติปาราชิกํ นาม วุตฺตํ, ตํ อาปชฺชนฺโต ปุคฺคโล ยสฺมา ปราชิโต ปราชยมาปนฺโน สทฺธมฺมา จุโต ปรทฺโธ ภฏฺโฐ นิรงฺกโต จ โหติ, อนิหเต ตสฺมึ ปุคฺคเล ปุน อุโปสถปฺปวารณาทิเภโท สํวาโส นตฺถิ. เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ เตน การเณน เอตํ อาปตฺติปาราชิกนฺติ วุจฺจติ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมา ปราชิโต โหติ เตน, ตสฺมา เอตํ ปาราชิกนฺติ วุจฺจติ.

339. මෙසේ ප්‍රශ්න පිළිවෙළින් සියලු ප්‍රශ්න විසඳා, දැන් "ඇවැත් කඳන් සතකි" යන මෙහි ඇතුළත් වූ ඇවැත් කඳන්ගේ එක් එක් නාමයන්හි නිරුක්ති (අර්ථ) පමණක් දක්වනු පිණිස "පාරාජිකං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "පාරාජිකං" යන ගාථාවේ අර්ථය මෙසේය - පුද්ගල පාරාජිකා, ආපත්ති පාරාජිකා, ශික්ෂාපද පාරාජිකා යන මේවා අතරින් යම් ආපත්ති පාරාජිකාවක් වදාරන ලද්දේ ද, එයට පැමිණෙන පුද්ගලයා ශාසනයෙන් පරාජිත වූයේ, පරාජයට පත් වූයේ, සද්ධර්මයෙන් චුත වූයේ, වැරදුණේ, පිරිහුණේ සහ ඉවත් කරන ලද්දේ වෙයි. එම පුද්ගලයා සංඝයාගෙන් බැහැර නොකළත්, ඔහුට නැවත උපෝසථ පවාරණාදී වූ සහවාසයක් (සංඝයා සමඟ එක්ව විසීමක්) නැත. එම හේතුව නිසා මෙම ඇවත "ආපත්ති පාරාජිකා" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි - යම් හෙයකින් එමගින් පරාජය වෙයි ද, එබැවින් මෙය "පාරාජිකා" යැයි කියනු ලැබේ.

ทุติยคาถายปิ พฺยญฺชนํ อนาทิยิตฺวา อตฺถมตฺตเมว ทสฺเสตุํ สงฺโฆว เทติ ปริวาสนฺติอาทิ วุตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อิมํ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาตุกามสฺส ยํ ตํ อาปตฺติวุฏฺฐานํ ตสฺส อาทิมฺหิ เจว ปริวาสทานตฺถาย อาทิโต เสเส มชฺเฌ มานตฺตทานตฺถาย มูลายปฏิกสฺสเนน วา สห มานตฺตทานตฺถาย, อวสาเน อพฺภานตฺถาย จ สงฺโฆ อิจฺฉิตพฺโพ, น เหตฺถ เอกมฺปิ กมฺมํ วินา สงฺเฆน สกฺกา กาตุนฺติ สงฺโฆ, อาทิมฺหิ เจว เสเส จ อิจฺฉิตพฺโพ อสฺสาติ สงฺฆาทิเสโส.

දෙවන ගාථාවේ ද ශබ්ද කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් නොදක්වා අර්ථය පමණක් දැක්වීම සඳහා "සංඝයාම පරිවාසය දෙයි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය මෙසේය - මෙම ඇවතට පැමිණ ඉන් නැගී සිටීමට කැමති පුද්ගලයාගේ යම් ඇවතින් මිදීමේ කර්මයක් (වුට්ඨානයක්) වෙයි ද, එහි මුලදී පරිවාසය දීම පිණිස ද, ඉතිරි අවස්ථාවන්හිදී මානත දීම පිණිස හෝ මූලායපටිකස්සනය සමඟ මානත දීම පිණිස ද, අවසානයේදී අබ්භානය පිණිස ද සංඝයා අවශ්‍ය වේ. මෙහිදී කිසිදු කර්මයක් සංඝයා නොමැතිව කළ නොහැකි බැවින්, මුලදී ද ඉතිරි අවස්ථාවලදී ද සංඝයා අපේක්ෂා කළ යුත්තක් වන බැවින් "සංඝාදිසේස" නම් වේ.

ตติยคาถาย อนิยโต น นิยโตติ ยสฺมา น นิยโต, ตสฺมา อนิยโต อยมาปตฺติกฺขนฺโธติ อตฺโถ. กึ การณา น นิยโตติ? อเนกํสิกตํ ปทํ, ยสฺมา อิทํ สิกฺขาปทํ อเนกํเสน กตนฺติ อตฺโถ. กถํ อเนกํเสน? ติณฺณมญฺญตรํ ฐานํ, ติณฺณํ ธมฺมานํ อญฺญตเรน กาเรตพฺโพติ หิ ตตฺถ วุตฺตํ, ตสฺมา ‘‘อนิยโต’’ติ ปวุจฺจติ, โส อาปตฺติกฺขนฺโธ อนิยโตติ วุจฺจติ. ยถา จ ติณฺณํ อญฺญตรํ ฐานํ, เอวํ ทฺวินฺนํ ธมฺมานํ อญฺญตรํ ฐานํ ยตฺถ วุตฺตํ, โสปิ อนิยโต เอว.

තුන්වන ගාථාවේ "අනියත" යනු නියත නොවන බැවිනි. යම් හෙයකින් නියත නොවේ ද, එබැවින් මෙම ඇවැත් කඳ "අනියත" යන්න අර්ථයයි. කුමන හේතුවක් නිසා නියත නොවේ ද? "අනේකංසිකතං පදං" යනු - මෙම ශික්ෂාපදය ඒකාන්ත නොවූ අයුරින් පනවා ඇති බැවින් යනු අර්ථයයි. ඒකාන්ත නොවන බව කෙසේ ද? කරුණු තුනකින් එකක් ලෙස එහි වදාරන ලදී. කරුණු තුනෙන් එකක් මගින් කටයුතු කළ යුතු බැවින් එය "අනියත" යැයි කියනු ලැබේ. එම ඇවැත් කඳ අනියත යැයි කියනු ලැබේ. කරුණු තුනෙන් එකක් සේම, කරුණු දෙකකින් එකක් ලෙස දක්වා ඇති තැන ද එය අනියතම වෙයි.

จตุตฺถคาถาย อจฺจโย เตน สโม นตฺถีติ เทสนาคามินีสุ อจฺจเยสุ เตน สโม ถูโล อจฺจโย นตฺถิ, เตเนตํ อิติ วุจฺจติ; ถูลตฺตา อจฺจยสฺส เอตํ ถุลฺลจฺจยนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

හතරවන ගාථාවේ "එයට සමාන ඇවතක් නැත" යනු - දේශනා ගාමිනී ඇවැත් අතරින් එයට සමාන වූ රළු ඇවතක් නැත. එබැවින් මෙය මෙසේ කියනු ලැබේ; ඇවතේ රළු බව නිසා මෙය "ථුල්ලච්චය" යැයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

ปญฺจมคาถาย [Pg.192] นิสฺสชฺชิตฺวาน เทเสติ เตเนตนฺติ นิสฺสชฺชิตฺวา เทเสตพฺพโต นิสฺสคฺคิยนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

පස්වන ගාථාවේ "අත්හැර දේශනා කරයි" යනු - අත්හැර දේශනා කළ යුතු බැවින් "නිස්සග්ගිය" යැයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

ฉฏฺฐคาถาย ปาเตติ กุสลํ ธมฺมนฺติ สญฺจิจฺจ อาปชฺชนฺตสฺส กุสลธมฺมสงฺขาตํ กุสลจิตฺตํ ปาเตติ, ตสฺมา ปาเตติ จิตฺตนฺติ ปาจิตฺติยํ. ยํ ปน จิตฺตํ ปาเตติ, ตํ ยสฺมา อริยมคฺคํ อปรชฺฌติ, จิตฺตสมฺโมหการณญฺจ โหติ, ตสฺมา ‘‘อริยมคฺคํ อปรชฺฌติ, จิตฺตสมฺโมหนฏฺฐาน’’นฺติ จ วุตฺตํ.

හයවන ගාථාවේ "කුසල ධර්මය පතිත කරවයි" යනු - දැන දැන ඇවතට පැමිණෙන්නාගේ කුසල ධර්ම සංඛ්‍යාත කුසල් සිත පතිත කරවයි. එබැවින් සිත පතිත කරවන හෙයින් "පාචිත්තිය" නම් වේ. යම් සිතක් පතිත කරවයි ද, එය ආර්ය මාර්ගයට බාධා පමුණුවන බැවින් ද, සිත මුළා වීමට හේතු වන බැවින් ද "ආර්ය මාර්ගයට බාධා පමුණුවයි, සිත මුළා වන කරුණකි" යැයි පවසන ලදී.

ปาฏิเทสนียคาถาสุ ‘‘คารยฺหํ อาวุโส ธมฺมํ อาปชฺชิ’’นฺติ วุตฺตคารยฺหภาวการณทสฺสนตฺถเมว ภิกฺขุ อญฺญาตโก สนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิเทเสตพฺพโต ปน สา อาปตฺติ ปาฏิเทสนียาติ วุจฺจติ.

පාටිදේසනීය ගාථාවන්හි "ඇවැත්නි, ගර්හිත වූ ධර්මයකට පැමිණියෙමි" යැයි වදාළ ගර්හිත බවට හේතුව දැක්වීම සඳහාම "භික්ෂුව නෑ නොවන කෙනෙක්ව සිටියදී" යනාදිය වදාරන ලදී. වෙන් වෙන්ව දේශනා කළ යුතු බැවින් එම ඇවත "පාටිදේසනීය" යැයි කියනු ලැබේ.

ทุกฺกฏคาถาย อปรทฺธํ วิรทฺธญฺจ ขลิตนฺติ สพฺพเมตํ ‘‘ยญฺจ ทุกฺกฏ’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตสฺส ทุกฺกฏสฺส ปริยายวจนํ. ยญฺหิ ทุฏฺฐุ กตํ วิรูปํ วา กตํ, ตํ ทุกฺกฏํ. ตํ ปเนตํ ยถา สตฺถารา วุตฺตํ; เอวํ อกตตฺตา อปรทฺธํ, กุสลํ วิรชฺฌิตฺวา ปวตฺตตฺตา วิรทฺธํ, อริยวตฺตปฏิปทํ อนารุฬฺหตฺตา ขลิตํ. ยํ มนุสฺโส กเรติ อิทํ ปนสฺส โอปมฺมนิทสฺสนํ. ตสฺสตฺโถ – ยถา หิ ยํ โลเก มนุสฺโส อาวิ วา ยทิ วา รโห ปาปํ กโรติ, ตํ ทุกฺกฏนฺติ ปเวเทนฺติ; เอวมิทมฺปิ พุทฺธปฺปฏิกุฏฺเฐน ลามกภาเวน ปาปํ, ตสฺมา ทุกฺกฏนฺติ เวทิตพฺพํ.

දුක්කට ගාථාවේ "වැරදුණා වූ, විරාධනය වූ හා මඟ හැරුණා වූ" යන මේ සියල්ල "යම් දුක්කටයක් ද" යන මෙහි වදාළ දුක්කට ශබ්දයේ පර්යාය වචන වේ. යමක් වනාහි නරක ලෙස කරන ලද ද, වැරදි ලෙස කරන ලද ද, එය "දුක්කට" නම් වේ. එය බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පරිදි නොකිරීම නිසා වැරදුණා වූ (අපරාධ) නම් වේ, කුසලයෙන් බැහැරව පැවති බැවින් විරාධනය වූ නම් වේ, ආර්ය වත්පිළිවෙත් මගට නොපැමිණි බැවින් මඟ හැරුණා වූ (ඛලිත) නම් වේ. "මිනිසෙක් යමක් කරයි ද" යන මෙය එයට උපමාවක් දැක්වීමකි. එහි අර්ථය මෙසේය - ලෝකයෙහි මිනිසෙකු ප්‍රසිද්ධියේ හෝ රහසිගතව යම් පවක් කරයි ද, එය දුක්කටයක් ලෙස හඳුන්වන්නා සේම, මෙය ද බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද බැවින් හා ලාමක ස්වභාවයක් ඇති බැවින් පවකි. එබැවින් මෙය "දුක්කට" යැයි දත යුතුය.

ทุพฺภาสิตคาถาย ทุพฺภาสิตํ ทุราภฏฺฐนฺติ ทุฏฺฐุ อาภฏฺฐํ ภาสิตํ ลปิตนฺติ ทุราภฏฺฐํ. ยํ ทุราภฏฺฐํ, ตํ ทุพฺภาสิตนฺติ อตฺโถ. กิญฺจ ภิยฺโย? สํกิลิฏฺฐญฺจ ยํ ปทํ, สํกิลิฏฺฐํ ยสฺมา ตํ ปทํ โหตีติ อตฺโถ. ตถา ยญฺจ วิญฺญู ครหนฺติ, ยสฺมา จ นํ วิญฺญู ครหนฺตีติ อตฺโถ. เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ เตน สํกิลิฏฺฐภาเวน จ วิญฺญุครหเนนาปิ จ เอตํ อิติ วุจฺจติ; ‘‘ทุพฺภาสิต’’นฺติ เอวํ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

දුබ්භාසිත ගාථාවෙහි, 'දුබ්භාසිත' (නරක ලෙස පවසන ලද්ද) යනු නරක ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලද, පවසන ලද හෝ උච්චාරණය කරන ලද දෙයයි. යම් වචනයක් නරක ලෙස පවසන ලද්දේ නම් එය 'දුබ්භාසිත' නම් වන බව මෙහි අර්ථයයි. තවද, යම් වචනයක් කිලිටි වී ඇත්ද, එය කිලිටි බැවින් එසේ හැඳින්වේ. එසේම යම් වචනයකට නුවණැත්තන් ගර්හා කෙරෙත්ද, නුවණැත්තන් ගර්හා කරන බැවින්ද එය එසේ හැඳින්වේ. ඒ කිලිටි බව නිසාත්, නුවණැත්තන්ගේ ගර්හාව නිසාත් මෙය 'දුබ්භාසිත' යැයි කියනු ලැබේ.

เสขิยคาถาย ‘‘อาทิ เจตํ จรณญฺจา’’ติอาทินา นเยน เสขสฺส สนฺตกภาวํ ทีเปติ. ตสฺมา เสขสฺส อิทํ เสขิยนฺติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. อิทํ ‘‘ครุกลหุกญฺจาปี’’ติอาทิปญฺเหหิ อสงฺคหิตสฺส ‘‘หนฺท วากฺยํ สุโณม เต’’ติ อิมินา ปน อายาจนวจเนน สงฺคหิตสฺส อตฺถสฺส ทีปนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

සේඛියා ගාථාවෙහි 'ආදි චේතං චරණඤ්චා' යනාදී ක්‍රමයෙන් සේඛ පුද්ගලයා සතු බව (හිමිකම) පෙන්වයි. එබැවින් මෙය සේඛ පුද්ගලයාට අයත් බැවින් 'සේඛියා' යනු මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. මෙය 'ගරුකලහුකඤ්චාපි' යනාදී ප්‍රශ්නයන්ගෙන් ඇතුළත් කර නොගන්නා ලද, 'හන්ද වාක්‍යං සුණෝම තේ' යන මේ ආයාචනා වචනයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

ฉนฺนมติวสฺสตีติอาทิมฺหิปิ [Pg.193] เอเสว นโย. ตตฺถ ฉนฺนมติวสฺสตีติ เคหํ ตาว ติณาทีหิ อจฺฉนฺนํ อติวสฺสติ. อิทํ ปน อาปตฺติสงฺขาตํ เคหํ ฉนฺนํ อติวสฺสติ; มูลาปตฺติญฺหิ ฉาเทนฺโต อญฺญํ นวํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. วิวฏํ นาติวสฺสตีติ เคหํ ตาว อวิวฏํ สุจฺฉนฺนํ นาติวสฺสติ. อิทํ ปน อาปตฺติสงฺขาตํ เคหํ วิวฏํ นาติวสฺสติ; มูลาปตฺติญฺหิ วิวรนฺโต เทสนาคามินึ เทเสตฺวา วุฏฺฐานคามินิโต วุฏฺฐหิตฺวา สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาติ. อายตึ สํวรนฺโต อญฺญํ อาปตฺตึ นาปชฺชติ. ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถาติ เตน การเณน เทสนาคามินึ เทเสนฺโต วุฏฺฐานคามินิโต จ วุฏฺฐหนฺโต ฉนฺนํ วิวเรถ. เอวํ ตํ นาติวสฺสตีติ เอวญฺเจตํ วิวฏํ นาติวสฺสตีติ อตฺโถ.

'ඡන්නමතිවස්සති' යනාදී ගාථාවෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි 'ඡන්නමතිවස්සති' යනු, නිවසක් තණකොළ ආදියෙන් මැනවින් නොවසන ලද්දේ නම් වැසි දියෙන් තෙමෙයි. එහෙත් මෙහි ආපත්තිය නමැති නිවස සඟවන ලද්දේ නම් තෙමෙයි; මක්නිසාද යත් මුල් ආපත්තිය සඟවන භික්ෂුව අලුත් ආපත්තියකට පත්වන බැවිනි. 'විවටං නාතිවස්සති' යනු, නිවසක් විවෘත නොකරන ලදුව මැනවින් වසන ලද්දේ නම් වැසි දියෙන් නොතෙමෙයි. එහෙත් මෙහි ආපත්තිය නමැති නිවස විවෘත කරන ලද්දේ නම් (ඇවැත් දේශනා කරන්නේ නම්) නොතෙමෙයි; මක්නිසාද යත් මුල් ආපත්තිය විවෘත කරන භික්ෂුව දේසනාගාමිනී ඇවැත් දේශනා කොට, වුට්ඨානගාමිනී ඇවැත්වලින් මිදී පිරිසිදු බවෙහි පිහිටන බැවිනි. මතුයෙහි සංවර වන්නේ අන් ඇවැතකට පත් නොවේ. එබැවින් සඟවන ලද ඇවැත් විවෘත කරව් යන කාරණයෙන්, දේසනාගාමිනී ඇවැත් දේශනා කරමින් හෝ වුට්ඨානගාමිනී ඇවැත්වලින් මිදෙමින් සඟවන ලද ඇවැත් විවෘත කළ යුතුය. මෙසේ එය විවෘත කළ විට වැසි දියෙන් මෙන් ඇවැත්වලින් නොතෙමෙන්නේය යනු අර්ථයයි.

คติ มิคานํ ปวนนฺติ อชฺโฌกาเส พฺยคฺฆาทีหิ ปริปาติยมานานํ มิคานํ ปวนํ รุกฺขาทิคหนํ อรญฺญํ คติ ปฏิสรณํ โหติ, ตํ ปตฺวา เต อสฺสาสนฺติ. เอเตเนว นเยน อากาโส ปกฺขีนํ คติ. อวสฺสํ อุปคมนฏฺเฐน ปน วิภโว คติ ธมฺมานํ, สพฺเพสมฺปิ สงฺขตธมฺมานํ วินาโสว เตสํ คติ. น หิ เต วินาสํ อคจฺฉนฺตา ฐาตุํ สกฺโกนฺติ. สุจิรมฺปิ ฐตฺวา ปน นิพฺพานํ อรหโต คติ, ขีณาสวสฺส อรหโต อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ เอกํเสน คตีติ อตฺโถ.

'ගති මිගානං පවනං' යනු, එළිමහනෙහි ව්‍යාඝ්‍රයන් ආදීන් විසින් ලුහුබඳිනු ලබන මුවන්ට ගස්කොළන්වලින් ගහණ වූ වනය පිහිට හා සරණ වේ, එයට පැමිණි විට ඔවුහු අස්වැසිල්ලක් ලබති. මේ ක්‍රමයෙන්ම පක්ෂීන්ට අහස ගතිය (පිහිට) වේ. ඒකාන්තයෙන් පැමිණෙන බැවින් විභවය (විනාශය) සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ගතියයි, සියලු සංස්කාර ධර්මයන්ගේ විනාශයම ඔවුන්ගේ ගතිය වේ. මක්නිසාද යත් ඔවුහු විනාශයට පත් නොවී සිටීමට නොහැකි බැවිනි. දීර්ඝ කාලයක් පැවතියද නිර්වාණය රහතන් වහන්සේගේ ගතිය වේ, ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේට අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව ඒකාන්තයෙන්ම ගතිය වන්නේය යනු අර්ථයයි.

ปฐมคาถาสงฺคณิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

පළමු ගාථාසංගණික වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

อธิกรณเภทํ

අධිකරණ ප්‍රභේදය

อุกฺโกฏนเภทาทิวณฺณนา

උක්කෝටන (නැවත ඇවිස්සීමේ) ප්‍රභේදය ආදී වර්ණනාව

๓๔๐. อธิกรณเภเท [Pg.194] อิเม ทส อุกฺโกฏาติ อธิกรณานํ อุกฺโกเฏตฺวา ปุน อธิกรณอุกฺโกเฏน สมถานํ อุกฺโกฏํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิวาทาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต กติ สมเถ อุกฺโกเฏตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต ทฺเว สมเถ อุกฺโกเฏตีติ สมฺมุขาวินยญฺจ เยภุยฺยสิกญฺจ อิเม ทฺเว อุกฺโกเฏติ, ปฏิเสเธติ; ปฏิกฺโกสตีติ อตฺโถ. อนุวาทาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต จตฺตาโรติ สมฺมุขาวินยํ, สติวินยํ, อมูฬฺหวินยํ, ตสฺสปาปิยสิกนฺติ อิเม จตฺตาโร สมเถ อุกฺโกเฏติ. อาปตฺตาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต ตโยติ สมฺมุขาวินยํ, ปฏิญฺญาตกรณํ, ติณวตฺถารกนฺติ อิเม ตโย สมเถ อุกฺโกเฏติ. กิจฺจาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต เอกนฺติ สมฺมุขาวินยํ อิมํ เอกํ สมถํ อุกฺโกเฏติ.

340. අධිකරණ ප්‍රභේදයෙහි 'මේ දස උක්කෝටනයෝය' කියා අධිකරණයන්ගේ උක්කෝටනයන් දක්වා, නැවත අධිකරණ උක්කෝටනය මගින් සමථයන්ගේ උක්කෝටනය දැක්වීමට 'විවාදාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා වූ මහණ තෙමේ කෙතෙක් සමථයන් උක්කෝටනය කෙරේද' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි විවාදාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා සම්මුඛාවිනය හා යේභුය්‍යසිකා යන සමථ දෙක උක්කෝටනය කරයි, එනම් එය වළක්වයි හෝ ඊට විරුද්ධ වෙයි යනු අර්ථයයි. අනුවාදාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා සම්මුඛාවිනය, සතිවිනය, අමූළ්හවිනය හා තස්සපාපියසිකා යන සමථ සතර උක්කෝටනය කරයි. ආපත්තාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා සම්මුඛාවිනය, පටිඤ්ඤාතකරණය හා තිණවත්ථාරකය යන සමථ තුන උක්කෝටනය කරයි. කිච්චාධිකරණය උක්කෝටනය කරන්නා සම්මුඛාවිනය නමැති මේ එක් සමථය පමණක් උක්කෝටනය කරයි.

๓๔๑. กติ อุกฺโกฏาติอาทิปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน ปน ทฺวาทสสุ อุกฺโกเฏสุ อกตํ กมฺมนฺติอาทโย ตาว ตโย อุกฺโกฏา วิเสสโต ทุติเย อนุวาทาธิกรเณ ลพฺภนฺติ. อนิหตํ กมฺมนฺติอาทโย ตโย ปฐเม วิวาทาธิกรเณ ลพฺภนฺติ. อวินิจฺฉิตนฺติอาทโย ตโย ตติเย อาปตฺตาธิกรเณ ลพฺภนฺติ. อวูปสนฺตนฺติอาทโย ตโย จตุตฺเถ กิจฺจาธิกรเณ ลพฺภนฺติ; อปิจ ทฺวาทสาปิ จ เอเกกสฺมึ อธิกรเณ ลพฺภนฺติเยว.

341. 'උක්කෝටනයන් කීයද' යනාදී ප්‍රශ්න විසර්ජනයෙහිදී නම්, උක්කෝටන දොළස අතුරින් 'අකතං කම්මං' (නොකළ කර්මය) යනාදී උක්කෝටන තුන විශේෂයෙන් දෙවන අනුවාදාධිකරණයෙහි ලැබෙයි. 'අනිහතං කම්මං' (නොනැසූ කර්මය) යනාදී තුන පළමු විවාදාධිකරණයෙහි ලැබෙයි. 'අවිනිච්ඡිතං' (විනිශ්චය නොකළ) යනාදී තුන තුන්වන ආපත්තාධිකරණයෙහි ලැබෙයි. 'අවූපසන්තං' (නොසංසිඳුණු) යනාදී තුන හතරවන කිච්චාධිකරණයෙහි ලැබෙයි. තවද ඒ දොළසම එක් එක් අධිකරණයකදී වුවද ලැබෙන්නේමය.

ตตฺถชาตกํ อธิกรณํ อุกฺโกเฏตีติ ยสฺมึ วิหาเร ‘‘มยฺหํ อิมินา ปตฺโต คหิโต, จีวรํ คหิต’’นฺติอาทินา นเยน ปตฺตจีวราทีนํ อตฺถาย อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึเยว จ นํ วิหาเร อาวาสิกา สนฺนิปติตฺวา ‘‘อลํ อาวุโส’’ติ อตฺตปจฺจตฺถิเก สญฺญาเปตฺวา ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉเยเนว วูปสเมนฺติ, อิทํ ตตฺถชาตกํ อธิกรณํ นาม. เยนาปิ วินิจฺฉเยน สมิตํ, โสปิ เอโก สมโถเยว. อิมํ อุกฺโกเฏนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยํ.

'තත්ථජාතක' (එහිම උපන්) අධිකරණය උක්කෝටනය කරයි යනු, යම් විහාරයක 'මොහු විසින් මගේ පාත්‍රය ගන්නා ලදී, සිවුර ගන්නා ලදී' යනාදී ක්‍රමයෙන් පාත්‍ර සිවුරු ආදිය සම්බන්ධයෙන් අධිකරණයක් (අනුවාදාධිකරණයක්) උපදීද, ඒ විහාරයෙහිම නේවාසික භික්ෂූන් රැස්ව 'ඇවැත්නි, මෙය නවත්වන්න' යැයි පක්ෂ විපක්ෂ භික්ෂූන් වටහා දී පාළියට අමතර වූ තීරණයකින්ම එය සංසිඳුවත්ද, මෙය 'තත්ථජාතක' අධිකරණය නම් වේ. යම් තීරණයකින් එය සංසිඳුවන ලද්දේද එයද එක්තරා සමථයකි. මෙය උක්කෝටනය කරන්නාටද (නැවත අවුස්සන්නාටද) පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

ตตฺถชาตกํ วูปสนฺตนฺติ สเจ ปน ตํ อธิกรณํ เนวาสิกา วูปสเมตุํ น สกฺโกนฺติ, อถญฺโญ วินยธโร อาคนฺตฺวา ‘‘กึ อาวุโส อิมสฺมึ [Pg.195] วิหาเร อุโปสโถ วา ปวารณา วา ฐิตา’’ติ ปุจฺฉติ, เตหิ จ ตสฺมึ การเณ กถิเต ตํ อธิกรณํ ขนฺธกโต จ ปริวารโต จ สุตฺเตน วินิจฺฉินิตฺวา วูปสเมติ, อิทํ ตตฺถชาตกํ วูปสนฺตํ นาม อธิกรณํ. เอตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

'තත්ථජාතක වූපසන්ත' යනු, ඉදින් ඒ අධිකරණය සංසිඳුවීමට නේවාසික භික්ෂූන් අපොහොසත් වන්නේ නම්, එවිට වෙනත් විනයධර භික්ෂුවක් වැඩම කොට 'ඇවැත්නි, කුමක් හෙයින් මේ විහාරයෙහි උපෝසථය හෝ පවාරණය නතර වී තිබේද' යි විමසයි. ඔවුන් විසින් ඒ කරුණ පැවසූ විට, ඒ අධිකරණය ඛන්ධක හා පරිවාර පාලියට අනුව විනිශ්චය කොට සංසිඳුවයි නම්, මෙය 'තත්ථජාතක වූපසන්ත' නම් අධිකරණයයි. මෙය උක්කෝටනය කරන්නාටද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

อนฺตรามคฺเคติ เต อตฺตปจฺจตฺถิกา ‘‘น มยํ เอตสฺส วินิจฺฉเย ติฏฺฐาม, นายํ วินเย กุสโล, อสุกสฺมึ นาม คาเม วินยธรา เถรา วสนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา วินิจฺฉินิสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเคเยว การณํ สลฺลกฺเขตฺวา อญฺญมญฺญํ วา สญฺญาเปนฺติ, อญฺเญ วา เต ภิกฺขู นิชฺฌาเปนฺติ, อิทมฺปิ วูปสนฺตเมว โหติ. เอวํ วูปสนฺตํ อนฺตรามคฺเค อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ โย, ตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

'අන්තරාමග්ගේ' යනු, ඒ වාදකාරී භික්ෂූහු 'අපි මොහුගේ විනිශ්චයෙහි නොසිටිමු, මොහු විනයෙහි දක්ෂයෙක් නොවේ, අසවල් ගමෙහි විනයධර තෙරවරු වෙසෙති, එහි ගොස් විනිශ්චය කරවා ගනිමු' යැයි යමින් සිටින අතරමගදීම කරුණ වටහාගෙන ඔවුනොවුන් එකඟ වෙත්ද, නැතහොත් වෙනත් භික්ෂූන් ඔවුන් වටහා දෙත්ද, මෙයද සංසිඳුණක්ම වේ. මෙසේ අතරමගදී සංසිඳුණා වූ අධිකරණයක් යමෙක් උක්කෝටනය කෙරේද, ඔහුටද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

อนฺตรามคฺเค วูปสนฺตนฺติ น เหว โข ปน อญฺญมญฺญํ สญฺญตฺติยา วา สภาคภิกฺขุนิชฺฌาปเนน วา วูปสนฺตํ โหติ; อปิจ โข ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺโต เอโก วินยธโร ทิสฺวา ‘‘กตฺถ อาวุโส คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกํ นาม คามํ, อิมินา นาม การเณนา’’ติ วุตฺเต ‘‘อลํ, อาวุโส, กึ ตตฺถ คเตนา’’ติ ตตฺเถว ธมฺเมน วินเยน ตํ อธิกรณํ วูปสเมติ, อิทํ อนฺตรามคฺเค วูปสนฺตํ นาม. เอตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

'අන්තරාමග්ගේ වූපසන්ත' යනු, හුදෙක් ඔවුනොවුන්ගේ එකඟතාවයෙන් හෝ සමාන අදහස් ඇති භික්ෂූන්ගේ වටහා දීමෙන් පමණක් සංසිඳුණු අධිකරණයක් නොවේ; ඉදිරිපසින් එන එක්තරා විනයධර භික්ෂුවක දැක 'ඇවැත්නි, කොහි යන්නහුද' යි විමසා, 'අසවල් ගමට අසවල් කරුණ නිසා යමු' යි පැවසූ විට, 'ඇවැත්නි, එහි යාමෙන් පලක් නැත' කියා එතැනදීම ධර්ම විනයානුකූලව ඒ අධිකරණය සංසිඳුවයි නම්, මෙය 'අන්තරාමග්ගේ වූපසන්ත' නම් වේ. මෙය උක්කෝටනය කරන්නාටද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

ตตฺถ คตนฺติ สเจ ปน ‘‘อลํ, อาวุโส, กึ ตตฺถ คเตนา’’ติ วุจฺจมานาปิ ‘‘มยํ ตตฺเถว คนฺตฺวา วินิจฺฉยํ ปาเปสฺสามา’’ติ วินยธรสฺส วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉนฺติเยว, คนฺตฺวา สภาคานํ ภิกฺขูนํ เอตมตฺถํ อาโรเจนฺติ. สภาคา ภิกฺขู ‘‘อลํ, อาวุโส, สงฺฆสนฺนิปาตํ นาม ครุก’’นฺติ ตตฺเถว นิสีทาเปตฺวา วินิจฺฉินิตฺวา สญฺญาเปนฺติ, อิทมฺปิ วูปสนฺตเมว โหติ. เอวํ วูปสนฺตํ ตตฺถ คตํ อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ โย, ตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

යම් හෙයකින් 'ඇවැත්නි, එපා, එහි යාමෙන් ඇති වැඩේ කුමක්ද?' කියා පවසද්දීත්, 'අපි එහිම ගොස් විනිශ්චය ලබා ගනිමු' යැයි විනයධරයාගේ වචනය නොපිළිගෙන යන්නේ නම්, එසේ ගොස් සමාන මත ඇති භික්ෂූන්ට මේ කරුණ පවසත් ද, එම භික්ෂූන් 'ඇවැත්නි, සංඝයා රැස් කිරීම බරපතල කරුණකි' යැයි පවසා එහිම වඩා හිඳුවා විනිශ්චය කොට ඔවුන් සෑහීමට පත් කරත් ද, එවිට එම අධිකරණය සන්සිඳුණා වෙයි. මෙසේ සන්සිඳුණු එම අධිකරණය යමෙකු නැවත ඇවිස්සීමට (උක්කෝටනය) උත්සාහ කරයි නම් ඔහුට ද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

ตตฺถ คตํ วูปสนฺตนฺติ น เหว โข ปน สภาคภิกฺขูนํ สญฺญตฺติยา วูปสนฺตํ โหติ; อปิจ โข สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา อาโรจิตํ สงฺฆมชฺเฌ วินยธรา วูปสเมนฺติ, อิทํ ตตฺถ คตํ วูปสนฺตํ นาม. เอตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

එහි ගොස් සන්සිඳවීම යනු හුදෙක් සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂූන්ගේ අවබෝධය නිසාම සන්සිඳීම නොවේ; සංඝයා රැස් කරවා, කරුණු පවසා, සංඝ මධ්‍යයෙහි විනයධරයන් විසින් සන්සිඳවනු ලැබූ අධිකරණය 'එහි ගොස් සන්සිඳුණු අධිකරණය' නම් වේ. මෙය නැවත ඇවිස්සීමට තැත් කරන්නාට ද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

สติวินยนฺติ ขีณาสวสฺส ทินฺนํ สติวินยํ อุกฺโกเฏติ, ปาจิตฺติยเมว. อุมฺมตฺตกสฺส ทินฺเน อมูฬฺหวินเย ปาปุสฺสนฺนสฺส ทินฺนาย ตสฺสปาปิยสิกายปิ เอเสว นโย.

සතිවිනය සම්බන්ධයෙන්: රහතන් වහන්සේ නමකට දෙන ලද සතිවිනයක් යමෙක් නැවත ඇවිස්සීමට තැත් කරයි නම් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. උමතු භික්ෂුවකට දෙන ලද අමූළ්හවිනයෙහි ද, පව් බහුල භික්ෂුවකට දෙන ලද තස්සපාපියසිකා විනයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

ติณวตฺถารกํ [Pg.196] อุกฺโกเฏตีติ สงฺเฆน ติณวตฺถารกสมเถน วูปสมิเต อธิกรเณ ‘‘อาปตฺติ นาม เอกํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา เทสิยมานา วุฏฺฐาติ, ยํ ปเนตํ นิทฺทายนฺตสฺสาปิ อาปตฺติวุฏฺฐานํ นาม, เอตํ มยฺหํ น ขมตี’’ติ เอวํ วทนฺโตปิ ติณวตฺถารกํ อุกฺโกเฏติ นาม, ตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

'තිණවත්ථාරකය උක්කෝටනය කරයි' යනු සංඝයා විසින් තිණවත්ථාරක සමථයෙන් අධිකරණයක් සන්සිඳවා තිබියදී, 'ඇවැතක් යනු එක් භික්ෂුවක් වෙත ගොස් උක්කුටිකයෙන් හිඳ ඇඳිලි බැඳ දේශනා කිරීමෙන් මිදෙන්නකි. නිදා සිටින භික්ෂුවකට පවා හිමිවන මේ ඇවැතෙන් මිදෙන ක්‍රමයට මම අකමැති වෙමි' යැයි යමෙකු පවසයි නම්, ඔහු තිණවත්ථාරක සමථය උක්කෝටනය කරන්නෙකි. ඔහුට ද පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏตีติ วินยธโร หุตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายาทีนํ อตฺถาย ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ ทีเปตฺวา ปุพฺเพ วินิจฺฉิตํ อธิกรณํ ทฺวาทสสุ อุกฺโกเฏสุ เยน เกนจิ อุกฺโกเฏนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ นาม. ทฺวีสุ ปน อตฺตปจฺจตฺถิเกสุ เอกสฺมึ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทินา นเยน สมุปฺปนฺนาฆาโต, ตสฺส ปราชยํ อาโรปนตฺถํ ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ ทีเปตฺวา ปุพฺเพ วินิจฺฉิตํ อธิกรณํ ทฺวาทสสุ อุกฺโกเฏสุ เยน เกนจิ อุกฺโกเฏนฺโต โทสาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ นาม. มนฺโท ปน โมมูโห โมมูหตฺตา เอว ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ ทีเปตฺวา วุตฺตนเยเนว อุกฺโกเฏนฺโต โมหาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ นาม. สเจ ปน ทฺวีสุ อตฺตปจฺจตฺถิเกสุ เอโก วิสมานิ กายกมฺมาทีนิ คหนมิจฺฉาทิฏฺฐึ พลวนฺเต จ ปกฺขนฺตริเย อภิญฺญาเต ภิกฺขู นิสฺสิตตฺตา วิสมนิสฺสิโต คหนนิสฺสิโต พลวนิสฺสิโต จ โหติ, ตสฺส ภเยน ‘‘อยํ เม ชีวิตนฺตรายํ วา พฺรหฺมจริยนฺตรายํ วา กเรยฺยา’’ติ ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ ทีเปตฺวา วุตฺตนเยเนว อุกฺโกเฏนฺโต ภยาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ นาม.

ඡන්දාගතියට පැමිණ අධිකරණයක් උකෝටනය (නැවත විවාදයට ගැනීම) කරයි යනු, විනයධරයෙකු වී තමාගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා ආදීන්ගේ ප්‍රයෝජනය තකා 'අධර්මය ධර්මය' ආදී වශයෙන් දක්වමින් පෙර විසඳන ලද අධිකරණයක්, උකෝටන ක්‍රම දොළසින් යම්කිසි ක්‍රමයකින් නැවත මතු කරයි නම් ඔහු ඡන්දාගතියෙන් අධිකරණය උකෝටනය කරන්නා නම් වේ. තවද, දෙදෙනෙකු අතර වූ අමනාපයකදී එක් අයෙකු කෙරෙහි 'මොහු මට අයහපතක් කළේය' ආදී වශයෙන් උපන් ක්‍රෝධයෙන් යුක්තව, ඔහුව පරාජයට පත්කිරීම පිණිස 'අධර්මය ධර්මය' ආදී වශයෙන් පවසමින් පෙර විසඳන ලද අධිකරණයක් උකෝටන ක්‍රම දොළසින් යම් ක්‍රමයකින් නැවත මතු කරයි නම් ඔහු දෝෂාගතියෙන් අධිකරණය උකෝටනය කරන්නා නම් වේ. මෝඩ තැනැත්තා වූ කලී දැඩි මුළාව නිසාම 'අධර්මය ධර්මය' ආදී වශයෙන් පවසමින් ඉහත කී ක්‍රමයටම අධිකරණය නැවත මතු කරයි නම් ඔහු මෝහාගතියෙන් අධිකරණය උකෝටනය කරන්නා නම් වේ. ඉදින් ප්‍රතිවාදීන් දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙකු විෂම වූ කාය කර්ම ආදියෙන් යුක්ත වූයේ ද, ගහන මිච්ඡා දිට්ඨියෙන් යුක්ත වූයේ ද, පක්ෂාන්තරගත බලවත් වූ ප්‍රසිද්ධ භික්ෂූන් ඇසුරු කළේ ද, එවිට ඔහු නිසා ඇතිවන භයෙන් 'මොහු මගේ ජීවිතයට හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවට අන්තරායක් කරනු ඇතැයි' සිතා 'අධර්මය ධර්මය' ආදී වශයෙන් දක්වමින් පෙර කී ක්‍රමයටම අධිකරණය උකෝටනය කරයි නම් ඔහු භයාගතියෙන් අධිකරණය උකෝටනය කරන්නා නම් වේ.

ตทหุปสมฺปนฺโนติ เอโก สามเณโร พฺยตฺโต โหติ พหุสฺสุโต, โส วินิจฺฉเย ปราชยํ ปตฺวา มงฺกุภูเต ภิกฺขู ทิสฺวา ปุจฺฉติ ‘‘กสฺมา มงฺกุภูตาตฺถา’’ติ? เต ตสฺส ตํ อธิกรณํ อาโรเจนฺติ. โส เต เอวํ วเทติ ‘‘โหตุ, ภนฺเต, มํ อุปสมฺปาเทถ, อหํ ตํ อธิกรณํ วูปสเมสฺสามี’’ติ. เต ตํ อุปสมฺปาเทนฺติ. โส ทุติยทิวเส เภรึ ปหริตฺวา สงฺฆํ สนฺนิปาเตติ. ตโต ภิกฺขูหิ ‘‘เกน สงฺโฆ สนฺนิปาติโต’’ติ วุตฺเต ‘‘มยา’’ติ วทติ. ‘‘กสฺมา สนฺนิปาติโต’’ติ? ‘‘หิยฺโย อธิกรณํ ทุพฺพินิจฺฉิตํ, ตมหํ วินิจฺฉินิสฺสามี’’ติ. ‘‘ตฺวํ ปน หิยฺโย กุหึ คโต’’ติ? ‘‘อนุปสมฺปนฺโนมฺหิ, ภนฺเต, อชฺช ปน อุปสมฺปนฺโนมฺหี’’ติ. โส วตฺตพฺโพ ‘‘อิทํ อาวุโส ตุมฺหาทิสานํ ภควตา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ‘ตทหุปสมฺปนฺโน [Pg.197] อุกฺโกเฏติ, อุกฺโกฏนกํ ปาจิตฺติย’นฺติ, คจฺฉ อาปตฺตึ เทเสหี’’ติ. อาคนฺตุเกปิ เอเสว นโย.

'එදිනම උපසම්පදා වූ තැනැත්තා' යනු එක්තරා සාමණේර නමක් දක්ෂ වූ ද, බහුශ්‍රුත වූ ද කෙනෙකි. ඔහු අධිකරණ තීරණයකදී පරාජය වී මලානික වූ මුහුණින් සිටින භික්ෂූන් දැක 'ස්වාමීනි, ඇයි ඔබ වහන්සේලා මලානිකව සිටින්නේ?' යි විමසීය. ඔවුහු එම අධිකරණය පිළිබඳව ඔහුට දැන්වූහ. එවිට ඔහු 'ස්වාමීනි, කමක් නැත, මාව උපසම්පදා කරන්න, මම ඒ අධිකරණය සන්සිඳවන්නෙමි' යි කීවේය. ඔවුහු ඔහුව උපසම්පදා කළහ. ඔහු දෙවන දිනයෙහි බෙර ගසා සංඝයා රැස් කරවීය. එවිට භික්ෂූන් විසින් 'කවුද සංඝයා රැස් කරවූයේ?' යි ඇසූ කල 'මම' යැයි ඔහු පැවසීය. 'ඇයි රැස් කරවූයේ?' යි ඇසූ විට 'ඊයේ අධිකරණය වැරදි ලෙස තීරණය වී ඇත, එය මම විසඳන්නෙමි' යි කීවේය. 'ඔබ ඊයේ කොහේද සිටියේ?' යි ඇසූ විට 'ස්වාමීනි, ඊයේ මම උපසම්පදා නොවී සිටියෙමි, අද උපසම්පදා වී සිටිමි' යි කීවේය. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඇවැත්නි, ඔබ වැනි අය උදෙසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "එදිනම උපසම්පදා වූ තැනැත්තා අධිකරණය උකෝටනය කරයි නම්, එය උකෝටන පාචිත්තිය වේ" යන මෙම ශික්ෂා පදය පනවන ලදී. යන්න, ඇවත දේශනා කරන්න.' ආගන්තුක භික්ෂුව සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

การโกติ เอกํ สงฺเฆน สทฺธึ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตฺวา ปริเวณคตํ ปราชิตา ภิกฺขู วทนฺติ ‘‘กิสฺส, ภนฺเต, ตุมฺเหหิ เอวํ วินิจฺฉิตํ อธิกรณํ, นนุ เอวํ วินิจฺฉินิตพฺพ’’นฺติ. โส ‘‘กสฺมา ปฐมํเยว เอวํ น วทิตฺถา’’ติ ตํ อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ. เอวํ โย การโก อุกฺโกเฏติ, ตสฺสาปิ อุกฺโกฏนกํ ปาจิตฺติยํ. ฉนฺททายโกติ เอโก อธิกรณวินิจฺฉเย ฉนฺทํ ทตฺวา สภาเค ภิกฺขู ปราชยํ ปตฺวา อาคเต มงฺกุภูเต ทิสฺวา ‘‘สฺเว ทานิ อหํ วินิจฺฉินิสฺสามี’’ติ สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘กสฺมา สนฺนิปาเตสี’’ติ วุตฺเต ‘‘หิยฺโย อธิกรณํ ทุพฺพินิจฺฉิตํ, ตมหํ อชฺช วินิจฺฉินิสฺสามี’’ติ. ‘‘หิยฺโย ปน ตฺวํ กตฺถ คโต’’ติ. ‘‘ฉนฺทํ ทตฺวา นิสินฺโนมฺหี’’ติ. โส วตฺตพฺโพ ‘‘อิทํ อาวุโส ตุมฺหาทิสานํ ภควตา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ‘ฉนฺททายโก อุกฺโกเฏติ, อุกฺโกฏนกํ ปาจิตฺติย’นฺติ, คจฺฉ อาปตฺตึ เทเสหี’’ติ.

'කාරක' යනු එක් භික්ෂුවක් සංඝයා සමඟ එක්ව අධිකරණයක් තීරණය කර පිරිවෙනට ගිය කල්හි, පරාජිත භික්ෂූන් පැමිණ 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා ඇයි මෙලෙස අධිකරණය තීරණය කළේ? මෙලෙස නේද තීරණය කළ යුත්තේ?' යැයි කීහ. ඔහු 'ඇයි මුලින්ම මෙසේ නොකීවේ?' යැයි පවසා එම අධිකරණය නැවත මතු කරයි (උකෝටනය කරයි). මෙසේ කාරක වූ භික්ෂුවක් අධිකරණය උකෝටනය කරයි නම් ඔහුට ද උකෝටන පාචිත්තිය වේ. 'ඡන්දදායක' යනු එක් භික්ෂුවක් අධිකරණ විනිශ්චයකදී තම කැමැත්ත (ඡන්දය) දී පසුව, තමාගේ පාර්ශ්වයේ භික්ෂූන් පරාජය වී මලානිකව පැමිණෙනු දැක 'හෙට මම මෙය විසඳන්නෙමි' යැයි පවසා සංඝයා රැස් කරවා 'ඇයි රැස් කළේ?' යි ඇසූ විට 'ඊයේ අධිකරණය වැරදි ලෙස තීරණය වී ඇත, එය මම අද විසඳන්නෙමි' යි කීවේය. 'ඊයේ ඔබ කොහේද ගියේ?' යි ඇසූ විට 'මම කැමැත්ත දී (නොපැමිණ) සිටියෙමි' යි කීවේය. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඇවැත්නි, ඔබ වැනි අය උදෙසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "ඡන්දය දුන් තැනැත්තා අධිකරණය උකෝටනය කරයි නම්, එය උකෝටන පාචිත්තිය වේ" යන මෙම ශික්ෂා පදය පනවන ලදී. යන්න, ඇවත දේශනා කරන්න.'

อธิกรณนิทานาทิวณฺณนา

අධිකරණ නිදාන ආදියේ වර්ණනාවයි.

๓๔๒. วิวาทาธิกรณํ กึนิทานนฺติอาทีสุ กึ นิทานมสฺสาติ กึนิทานํ. โก สมุทโย อสฺสาติ กึสมุทยํ. กา ชาติ อสฺสาติ กึชาติกํ. โก ปภโว อสฺสาติ กึปภวํ. โก สมฺภาโร อสฺสาติ กึสมฺภารํ. กึ สมุฏฺฐานํ อสฺสาติ กึสมุฏฺฐานํ. สพฺพาเนตานิ การณเววจนานิเยว.

342. 'විවාදාධිකරණයට කුමන නිදානයක් තිබේද' ආදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. මෙයට කුමන නිදානයක් (හේතුවක්) ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංනිදාන' නම් වේ. මෙයට කුමන සමුදයක් ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංසමුදය' නම් වේ. මෙයට කුමන ජාතියක් (හටගැනීමක්) ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංජාතික' නම් වේ. මෙයට කුමන ප්‍රභවයක් ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංපභව' නම් වේ. මෙයට කුමන සම්භාරයක් ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංසම්භාර' නම් වේ. මෙයට කුමන සමුට්ඨානයක් ඇද්ද යන අරුතින් 'කිංසමුට්ඨාන' නම් වේ. මේ සියලු පද 'හේතුව' යන අර්ථය දෙන පර්යාය පදයන්ම වේ.

วิวาทนิทานนฺติอาทีสุปิ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถุสงฺขาโต วิวาโท นิทานเมตสฺสาติ วิวาทนิทานํ. วิวาทํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกวิวาทวเสเนตํ วุตฺตํ. อนุวาโท นิทานํ อสฺสาติ อนุวาทนิทานํ. อิทมฺปิ อนุวาทํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอนุวาทวเสน วุตฺตํ. อาปตฺติ นิทานํ อสฺสาติ อาปตฺตินิทานํ. อาปตฺตาธิกรณปจฺจยา จตสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชตีติ เอวํ อาปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอาปตฺติวเสเนตํ วุตฺตํ. กิจฺจยํ นิทานมสฺสาติ กิจฺจยนิทานํ; จตุพฺพิธํ สงฺฆกมฺมํ การณมสฺสาติ อตฺโถ. อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ภิกฺขุนิยา ยาวตติยํ สมนุภาสนาทีนํ กิจฺจํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกกิจฺจานํ วเสเนตํ วุตฺตํ. อยํ จตุนฺนมฺปิ อธิกรณานํ วิสฺสชฺชนปกฺเข เอกปทโยชนา. เอเตนานุสาเรน สพฺพปทานิ โยเชตพฺพานิ.

විවාදනදාන යනාදී පදවල අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූන්ගෙන් යුත් විවාදය (අධර්මය ධර්මය ලෙස වාද කිරීම) මෙම විවාදාධිකරණයේ නිදානය (මුල් හේතුව) වේ. එබැවින් එය විවාදනදාන නම් වේ. පෙර ඇති වූ විවාදයක් ඇසුරු කොට ගෙන මතු ඇති වන විවාදයන් සම්බන්ධයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. අනුවාදය (චෝදනාව) නිදානය කොට ඇති බැවින් එය අනුවාදනදාන නම් වේ. මෙය ද පෙර ඇති වූ චෝදනාවක් ඇසුරු කොට ගෙන මතු ඇති වන චෝදනා සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලද්දකි. ආපත්තිය (ඇවත) නිදානය කොට ඇති බැවින් එය ආපත්තිනිදාන නම් වේ. ආපත්තාධිකරණය හේතුවෙන් සතරක් වූ ඇවැත්වලට පැමිණෙන්නේය යන අයුරින්, පෙර වූ ඇවතක් ඇසුරු කොට ගෙන මතු ඇති වන ඇවැත් සම්බන්ධයෙන් මෙය වදාරන ලද්දකි. කෘත්‍යය නිදානය කොට ඇති බැවින් එය කෘත්‍යනිදාන නම් වේ. එනම් සතර වැදෑරුම් වූ සංඝකර්මයන් මෙයට හේතුව බව අර්ථයයි. උක්ඛිත්තක (වතාවත් තහනම් කළ) මහණෙකු අනුව ගිය මෙහෙණියක සම්බන්ධයෙන් තුන් වරක් දක්වා අනුශාසනා කිරීම් ආදී කෘත්‍යයන් ඇසුරු කොට ගෙන, මතු ඇති වන කෘත්‍යයන්ගේ වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. මෙය සතර වැදෑරුම් අධිකරණයන්ගේ විසර්ජන පක්ෂයෙහි ඒකපද යෝජනාවයි. මෙම අනුසාරයෙන් සෙසු සියලු පදයන් ද යෙදිය යුතුය.

ทุติยปุจฺฉาย [Pg.198] เหตุนิทานนฺติอาทิมฺหิ วิสฺสชฺชเน นวนฺนํ กุสลากุสลาพฺยากตเหตูนํ วเสน เหตุนิทานาทิตา เวทิตพฺพา. ตติยปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน พฺยญฺชนมตฺตํ นานํ. เหตุเยว หิ เอตฺถ ปจฺจโยติ วุตฺโต.

දෙවන ප්‍රශ්නයේ 'හේතුනිදාන' යනාදී පිළිතුරෙහි, කුසල් හේතු, අකුසල් හේතු සහ අව්‍යාකෘත හේතු යන හේතු නවයේ වශයෙන් හේතුනිදාන ආදියේ ස්වභාවය දත යුතුය. තුන්වන ප්‍රශ්නයේ පිළිතුරෙහි වෙනස පවතින්නේ අක්ෂර මාත්‍රයක පමණි. මන්දයත්, මෙහි හේතුවම ප්‍රත්‍යය යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බැවිනි.

๓๔๓. มูลปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน ทฺวาทส มูลานีติ โกธอุปนาหยุคฬกาทีนิ ฉ วิวาทามูลานิ, โลภโทสโมหา ตโย, อโลภาโทสาโมหา ตโยติ อิมานิ อชฺฌตฺตสนฺตานปฺปวตฺตานิ ทฺวาทส มูลานิ. จุทฺทส มูลานีติ ตาเนว ทฺวาทส กายวาจาหิ สทฺธึ จุทฺทส โหนฺติ. ฉ มูลานีติ กายาทีนิ ฉ สมุฏฺฐานานิ.

343. ‘මූල’ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන්, මූලයන් දොළසක් යනු ක්‍රෝධය හා උපනාහය යන යුගලයෙන් ආරම්භ වන විවාද මූලයන් හය සහ ලෝභ, දෝෂ, මෝහ යන අකුසල් මුල් තුන හා අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන කුසල් මුල් තුනයි. මෙසේ ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි පවත්නා මූලයන් දොළසකි. මූලයන් දහහතරක් යනු, එම මූලයන් දොළස කාය වාග් ද්වාරයන් සමඟ එක් වූ විට දහහතරක් වන බවයි. මූලයන් හයක් යනු කය ආදී වූ සමුට්ඨානයන් හයයි.

สมุฏฺฐานปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ สมุฏฺฐานานิ, ตญฺหิ เอเตสุ อฏฺฐารสสุ เภทกรวตฺถูสุ สมุฏฺฐาติ, เอเตหิ วา การณภูเตหิ สมุฏฺฐาติ. เตนสฺเสตานิ สมุฏฺฐานานิ วุจฺจนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

සමුට්ඨාන ප්‍රශ්නයෙහි පිළිතුරෙහි, දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූහුම සමුට්ඨානයෝ වෙති. මන්දයත්, එම විවාදාධිකරණය එම දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූන් කෙරෙහි හටගන්නා බැවිනි. නැතහොත් හේතුභූත වූ එම භේදකර වස්තූන් නිසා හටගන්නා බැවිනි. එබැවින් ඒවා එම විවාදාධිකරණයේ සමුට්ඨානයෝ යැයි කියනු ලැබේ. සියලු තන්හි මෙම ක්‍රමයම වේ.

๓๔๔. วิวาทาธิกรณํ อาปตฺตีติอาทิเภเท เอเกน อธิกรเณน กิจฺจาธิกรเณนาติ อิทํ เยน อธิกรเณน สมฺมนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, น ปเนตานิ เอกํสโต กิจฺจาธิกรเณเนว สมฺมนฺติ. น หิ ปุคฺคลสฺส สนฺติเก เทเสนฺตสฺส กิจฺจาธิกรณํ นาม อตฺถิ.

344. විවාදාධිකරණය ඇවතක් වේ යනාදී ප්‍රභේදයන්හි, එක් අධිකරණයක් වන කෘත්‍යාධිකරණයෙන් (අධිකරණයන් සංසිඳෙයි) යන මෙය, යම් අධිකරණයකින් එම අධිකරණයන් සංසිඳෙන්නේ ද එය පෙන්වීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහෙත් මේවා ඒකාන්තයෙන්ම කෘත්‍යාධිකරණයෙන් පමණක් සංසිඳෙන්නේ නොවේ. මන්දයත් පුද්ගලයෙකු ඉදිරියේ ඇවැත් දේශනා කරන්නාට කෘත්‍යාධිකරණයක් නොමැති බැවිනි.

น กตเมน สมเถนาติ สาวเสสาปตฺติ วิย น สมฺมติ. น หิ สกฺกา สา เทเสตุํ, น ตโต วุฏฺฐาย สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาตุํ.

‘කවර සමථයකින් නොසංසිඳෙන්නේද’ යන්නෙහි, සාවශේෂ ඇවතක් (සංඝාදිසේස වැනි) මෙන් නොව, මෙය කිසිදු සමථයකින් නොසංසිඳෙයි. මන්දයත්, එම අනවශේෂ ඇවත දේශනා කළ නොහැකි බැවිනි. එමෙන්ම එයින් මිදී පිරිසිදු බවෙහි පිහිටිය නොහැකි බැවිනි.

๓๔๘. วิวาทาธิกรณํ โหติ อนุวาทาธิกรณนฺติอาทิ นโย อุตฺตาโนเยว.

348. විවාදාධිකරණය අනුවාදාධිකරණයක් වෙයි යනාදී ක්‍රමය ඉතා පැහැදිලිය.

๓๔๙. ตโต ปรํ ยตฺถ สติวินโยติอาทิกา สมฺมุขาวินยํ อมุญฺจิตฺวา ฉ ยมกปุจฺฉา วุตฺตา, ตาสํ วิสฺสชฺชเนเนว อตฺโถ ปกาสิโต.

349. එයින් පසුව, සම්මුඛාවිනය අත්නොහැර 'යම් තැනක ස්මෘති විනය පවතීද' යනාදී වශයෙන් යුගල ප්‍රශ්න හයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඒවායේ අර්ථය එම පිළිතුරුවලින්ම පැහැදිලි කර ඇත.

๓๕๑. สํสฏฺฐาทิปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน สํสฏฺฐาติ สติวินยกมฺมวาจากฺขณสฺมึเยว ทฺวินฺนมฺปิ สมถานํ สิทฺธตฺตา สมฺมุขาวินโยติ วา สติวินโยติ วา อิเม ธมฺมา สํสฏฺฐา, โน วิสํสฏฺฐา. ยสฺมา ปน กทลิกฺขนฺเธ ปตฺตวฏฺฏีนํ วิย น สกฺกา เตสํ วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ทสฺเสตุํ, เตน วุตฺตํ [Pg.199] ‘‘น จ ลพฺภา อิเมสํ ธมฺมานํ วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ปญฺญาเปตุ’’นฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

351. ‘සංසට්ඨ’ (එක්ව පවත්නා) ආදී ප්‍රශ්නවල පිළිතුරෙහි, ස්මෘති විනය කර්මවාක්‍යය පවතින මොහොතේදීම සමථයන් දෙකම සිද්ධ වන බැවින්, සම්මුඛාවිනය වේවා ස්මෘති විනය වේවා මෙම ධර්මයන් සංසට්ඨ (එක්ව පවත්නා) වේ, වෙන්ව පවත්නා ඒවා නොවේ. කෙසෙල් කඳක පත් කොපු වෙන් කොට ඒවායේ වෙනස දැක්විය නොහැකි සේ, මේවාද වෙන් කොට වෙනස දැක්විය නොහැකිය. එබැවින් “මෙම ධර්මයන් වෙන් වෙන් කොට වෙනස පැනවීමට නොහැකිය” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. සියලු තන්හි මෙම ක්‍රමයම වේ.

สตฺตสมถนิทานวณฺณนา

සප්ත සමථ නිදාන වර්ණනාවයි.

๓๕๒. กึนิทาโนติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน นิทานํ นิทานมสฺสาติ นิทานนิทาโน. ตตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา, ธมฺมสมฺมุขตา, วินยสมฺมุขตา, ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิทํ สมฺมุขาวินยสฺส นิทานํ. สติเวปุลฺลปตฺโต ขีณาสโว ลทฺธุปวาโท สติวินยสฺส นิทานํ. อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อมูฬฺหวินยสฺส นิทานํ. โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, อุภินฺนํ สมฺมุขีภาโว ปฏิญฺญาตกรณสฺส นิทานํ. ภณฺฑนชาตานํ อธิกรณํ วูปสเมตุํ อสกฺกุเณยฺยตา เยภุยฺยสิกาย นิทานํ. ปาปุสฺสนฺโน ปุคฺคโล ตสฺสปาปิยสิกาย นิทานํ. ภณฺฑนชาตานํ พหุ อสฺสามณกอชฺฌาจาโร ติณวตฺถารกสฺส นิทานํ. เหตุปจฺจยวารา วุตฺตนยา เอว.

352. ‘කිංනිදාන’ යන ප්‍රශ්නයෙහි පිළිතුරෙහි, යමකට නිදානයක් පවතී නම් එය නිදානනිදාන නම් වේ. එහිදී සංඝ සම්මුඛතාව, ධර්ම සම්මුඛතාව, විනය සම්මුඛතාව සහ පුද්ගල සම්මුඛතාව යන සම්මුඛතාවන් සම්මුඛාවිනයට නිදානයන් වේ. චෝදනාවට ලක් වූ, ස්මෘතියේ පෘථුල බවට පැමිණි රහතන් වහන්සේ ස්මෘති විනයට නිදානය වේ. උන්මත්තක භික්ෂුව අමූළ්හ විනයට නිදානය වේ. යම් භික්ෂුවක් ඇවැත් දේශනා කරයිද, යම් භික්ෂුවක් ඉදිරියේ දේශනා කරයිද, ඔවුන් දෙදෙනාගේ සම්මුඛ වීම පටිඥ්ඥාතකරණයට නිදානය වේ. කලහ ඇති කරගත් භික්ෂූන්ගේ අධිකරණය සංසිඳවීමට නොහැකි වීම යේභුය්‍යසිකාවට නිදානය වේ. බොහෝ පව් ඇති පුද්ගලයා තස්සපාපිය්‍යසිකාවට නිදානය වේ. කලහකාරී භික්ෂූන්ගේ බොහෝ වූ අශ්‍රාමණීය ලුහුබැඳීම් තිණවත්ථාරකයට නිදානය වේ. හේතු ප්‍රත්‍යය වාරයන් කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

๓๕๓. มูลปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมว. สมุฏฺฐานปุจฺฉาย กิญฺจาปิ ‘‘สตฺตนฺนํ สมถานํ กตเม ฉตฺตึส สมุฏฺฐานา’’ติ วุตฺตํ, สมฺมุขาวินยสฺส ปน กมฺมสงฺคหาภาเวน สมุฏฺฐานาภาวโต ฉนฺนํเยว สมถานํ ฉ สมุฏฺฐานานิ วิภตฺตานิ. ตตฺถ กมฺมสฺส กิริยาติ ญตฺติ เวทิตพฺพา. กรณนฺติ ตสฺสาเยว ญตฺติยา ฐเปตพฺพกาเล ฐปนํ. อุปคมนนฺติ สยํ อุปคมนํ; อตฺตนาเยว ตสฺส กมฺมสฺส กรณนฺติ อตฺโถ. อชฺฌุปคมนนฺติ อชฺเฌสนุปคมนํ; อญฺญํ สทฺธิวิหาริกาทิกํ ‘‘อิทํ กมฺมํ กโรหี’’ติ อชฺเฌสนนฺติ อตฺโถ. อธิวาสนาติ ‘‘รุจฺจติ เม เอตํ, กโรตุ สงฺโฆ’’ติ เอวํ อธิวาสนา; ฉนฺททานนฺติ อตฺโถ. อปฺปฏิกฺโกสนาติ ‘‘น เมตํ ขมติ, มา เอวํ กโรถา’’ติ อปฺปฏิเสธนา. อิติ ฉนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน ฉตฺตึส สมุฏฺฐานา เวทิตพฺพา.

353. මූල ප්‍රශ්නයෙහි පිළිතුර පැහැදිලිය. සමුට්ඨාන ප්‍රශ්නයෙහි ‘සප්ත සමථයන්ගේ සමුට්ඨාන තිස් හය කවරේ ද’ යැයි පැවසුවද, සම්මුඛාවිනය කර්මයකට ඇතුළත් නොවන බැවින් සහ එයට සමුට්ඨානයක් නොමැති බැවින්, සමථ හයකට පමණක් අදාළ සමුට්ඨාන හය බැගින් විස්තර කර ඇත. එහි 'කම්මස්ස කිරියා' යන්නෙන් ඥත්තිය (නිවේදනය) දත යුතුය. 'කරණ' යන්නෙන් එම ඥත්තියම තැබිය යුතු කල්හි තැබීම දත යුතුය. 'උපගමන' යන්නෙන් තමාම කර්මයට පැමිණීමයි, එනම් තමාම එම කර්මය කිරීමයි. 'අජ්ඣුපගමන' යන්නෙන් අනුන් මෙහෙයවා එම කර්මයට පැමිණීමයි, එනම් සද්ධිවිහාරික ආදී අන් අයෙකු ලවා 'මෙම කර්මය කරව' යැයි මෙහෙයවීමයි. 'අධිවාසනා' යන්නෙන් “මට මෙය රුචිය, සංඝයා වහන්සේ මෙය කරත්වා” යනාදී වශයෙන් පිළිගැනීම හෙවත් ඡන්දය දීම අදහස් වේ. 'අප්පටික්කෝසනා' යන්නෙන් “මට මෙය රුචි නැත, මෙසේ නොකරන්න” යැයි පවසා ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීමයි. මෙසේ හය බැගින් වූ කොටස් හයක වශයෙන් සමුට්ඨාන තිස් හය දත යුතුය.

สตฺตสมถนานาตฺถาทิวณฺณนา

සප්ත සමථ නානාර්ථ ආදී වර්ණනාවයි.

๓๕๔. นานาตฺถปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมว. อธิกรณปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน อยํ วิวาโท โน อธิกรณนฺติ อยํ มาตาปุตฺตาทีนํ วิวาโท วิรุทฺธวาทตฺตา วิวาโท นาม โหติ, สมเถหิ ปน อธิกรณียตาย อภาวโต อธิกรณํ น โหติ. อนุวาทาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

354. නානාර්ථ ප්‍රශ්න විසර්ජනය පැහැදිලිය. අධිකරණ ප්‍රශ්න විසර්ජනයෙහි 'මෙම විවාදය අධිකරණයක් නොවේ' යනු මව සහ පුතා ආදීන් අතර ඇති වන විවාදයයි. එය පරස්පර වාදයක් බැවින් 'විවාදය' නම් වුවද, විනය සමථයන්ගෙන් සංසිඳවිය යුතු නොවන බැවින් එය 'අධිකරණයක්' නොවේ. අනුවාද ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

อธิกรณเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අධිකරණ ප්‍රභේද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ทุติยคาถาสงฺคณิกํ

දෙවන ගාථා සංගණිකාවයි.

โจทนาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา

චෝදනාදී ප්‍රශ්න විසර්ජනා වර්ණනාවයි.

๓๕๙. ทุติยคาถาสงฺคณิยํ [Pg.200] โจทนาติ วตฺถุญฺจ อาปตฺติญฺจ ทสฺเสตฺวา โจทนา. สารณาติ โทสสารณา. สงฺโฆ กิมตฺถายาติ สงฺฆสนฺนิปาโต กิมตฺถาย. มติกมฺมํ ปน กิสฺส การณาติ มติกมฺมํ วุจฺจติ มนฺตคฺคหณํ; ตํ กิสฺส การณาติ อตฺโถ.

359. දෙවන ගාථා සංගණිකාවෙහි, 'චෝදනා' යනු වස්තුව සහ ඇවත පෙන්වා චෝදනා කිරීමයි. 'සාරණා' යනු වරද සිහිපත් කරවීමයි. 'සංඝයා කුමන අර්ථයක් සඳහාද' යනු සංඝ සන්නිපාතය කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද යන්නයි. 'මතිකම්ම' යනු උපදේශ ලබා ගැනීම (සාකච්ඡා කිරීම) යි. එය කුමන හේතුවක් නිසාද යනු එහි අර්ථයයි.

โจทนา สารณตฺถายาติ วุตฺตปฺปการา โจทนา, เตน จุทิตกปุคฺคเลน โจทกโทสสารณตฺถาย. นิคฺคหตฺถาย สารณาติ โทสสารณา ปน ตสฺส ปุคฺคลสฺส นิคฺคหตฺถาย. สงฺโฆ ปริคฺคหตฺถายาติ ตตฺถ สนฺนิปติโต สงฺโฆ วินิจฺฉยปริคฺคหณตฺถาย; ธมฺมาธมฺมํ ตุลนตฺถาย สุวินิจฺฉิตทุพฺพินิจฺฉิตํ ชานนตฺถายาติ อตฺโถ. มติกมฺมํ ปน ปาฏิเยกฺกนฺติ สุตฺตนฺติกตฺเถรานญฺจ วินยธรตฺเถรานญฺจ มนฺตคฺคหณํ ปาเฏกฺกํ ปาเฏกฺกํ วินิจฺฉยสนฺนิฏฺฐาปนตฺถํ.

"චෝදනාව සිහිපත් කරවීම පිණිසයි" යනු ඉහත කී ආකාරයේ චෝදනාව, එම චුදිත පුද්ගලයා ලවා චෝදකයාගේ වරද සිහිපත් කරවීම පිණිස වේ. "නිග්‍රහ කිරීම පිණිස සිහිපත් කරවීම" යනු වරද සිහිපත් කරවීම එම පුද්ගලයාට නිග්‍රහ කිරීම පිණිස වේ. "සංඝයා වහන්සේ පිළිගැනීම පිණිසයි" යනු එහි රැස්වූ සංඝයා විනිශ්චය පිළිගැනීම (පිරිසිඳ දැනගැනීම) පිණිසත්; ධර්මය හා අධර්මය තුලනය කිරීම පිණිසත්, මැනවින් විනිශ්චය කළ දේ හා නොමනා ලෙස විනිශ්චය කළ දේ දැනගැනීම පිණිසත් වේ යන අර්ථයයි. "මතිකර්මය වෙන් වෙන්වය" යනු සූත්‍රධර ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ හා විනයධර ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ සාකච්ඡා ග්‍රහණය කර ගැනීම, විනිශ්චය නිම කිරීම පිණිස වෙන් වෙන්ව සිදු කිරීමයි.

มา โข ปฏิฆนฺติ จุทิตเก วา โจทเก วา โกปํ มา ชนยิ. สเจ อนุวิชฺชโก ตุวนฺติ สเจ ตฺวํ สงฺฆมชฺเฌ โอติณฺณํ อธิกรณํ วินิจฺฉิตุํ นิสินฺโน วินยธโร.

"කෝප නොවන්න" යනු චුදිතයා කෙරෙහි හෝ චෝදකයා කෙරෙහි හෝ ක්‍රෝධයක් ඇති කර නොගන්න යන්නයි. "ඉදින් ඔබ විමර්ශකයෙකු වන්නේ නම්" යනු ඉදින් ඔබ සංඝයා මධ්‍යයට පැමිණි අධිකරණයක් විනිශ්චය කිරීම සඳහා වැඩ සිටින විනයධරයෙකු වන්නේ නම් යන්නයි.

วิคฺคาหิกนฺติ ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสี’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ. อนตฺถสํหิตนฺติ ยา อนตฺถํ ชนยติ, ปริสํ โขเภตฺวา อุฏฺฐาเปติ, เอวรูปึ กถํ มา อภณิ. สุตฺเต วินเย วาติอาทีสุ สุตฺตํ นาม อุภโตวิภงฺโค. วินโย นาม ขนฺธโก. อนุโลโม นาม ปริวาโร. ปญฺญตฺตํ นาม สกลํ วินยปิฏกํ. อนุโลมิกํ นาม จตฺตาโร มหาปเทสา.

"කලහකාරී කථාව" යනු "ඔබ මෙම ධර්ම විනය නොදන්නෙහිය" යන ආදී වශයෙන් පවත්වන කථාවයි. "අනර්ථය පිණිස පවතින" යනු යම් කථාවක් අනර්ථය ඇති කරයිද, පිරිස කළඹවා විසිරුවා හරියිද, එවැනි කථා නොකියන්න යන්නයි. "සූත්‍රයෙහි විනයෙහි" යනාදී තන්හි "සූත්‍රය" නම් උභතෝ විභංගයයි. "විනය" නම් ඛන්ධකයයි. "අනුලෝමය" නම් පරිවාරයයි. "ප්‍රඥප්තිය" නම් සමස්ත විනය පිටකයමයි. "ආනුලෝමිකය" නම් සතර මහාපදේශයන්ය.

อนุโยควตฺตํ นิสามยาติ อนุยุญฺชนวตฺตํ นิสาเมหิ. กุสเลน พุทฺธิมตา กตนฺติ เฉเกน ปณฺฑิเตน ญาณปารมิปฺปตฺเตน ภควตา นีหริตฺวา ฐปิตํ. สุวุตฺตนฺติ สุปญฺญาปิตํ. สิกฺขาปทานุโลมิกนฺติ สิกฺขาปทานํ อนุโลมํ. อยํ ตาว ปทตฺโถ, อยํ ปเนตฺถ สาธิปฺปายสงฺเขปวณฺณนา – ‘‘สเจ ตฺวํ อนุวิชฺชโก, มา สหสา ภณิ, มา อนตฺถสํหิตํ วิคฺคาหิกกถํ [Pg.201] ภณิ. ยํ ปน กุสเลน พุทฺธิมตา โลกนาเถน เอเตสุ สุตฺตาทีสุ อนุโยควตฺตํ กถํ สุปญฺญตฺตํ สพฺพสิกฺขาปทานํ อนุโลมํ, ตํ นิสามย ตํ อุปธาเรหี’’ติ. คตึ น นาเสนฺโต สมฺปรายิกนฺติ อตฺตโน สมฺปราเย สุคตินิพฺพตฺตึ อนาเสนฺโต อนุโยควตฺตํ นิสามย. โย หิ ตํ อนิสาเมตฺวา อนุยุญฺชติ, โส สมฺปรายิกํ อตฺตโน คตึ นาเสติ, ตสฺมา ตฺวํ อนาเสนฺโต นิสามยาติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ อนุโยควตฺตํ ทสฺเสตุํ หิเตสีติอาทิมาห. ตตฺถ หิเตสีติ หิตํ เอสนฺโต คเวสนฺโต; เมตฺตญฺจ เมตฺตาปุพฺพภาคญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน; อชฺเฌสิตกาเลเยว ตว ภาเร กเต อนุยุญฺชาติ อตฺโถ.

"අනුයෝග වත් විමසා බලන්න" යනු විමසීමේ වත් පිළිවෙත් නුවණින් බලන්න යන්නයි. "දක්ෂ බුද්ධිමතෙකු විසින් කරන ලද" යනු දක්ෂ වූ, පණ්ඩිත වූ, ඥාන පාරමිතාවට පැමිණි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරා පිහිටුවන ලද යන්නයි. "සුවුත්ත" යනු මැනවින් පනවන ලද යන්නයි. "ශික්ෂාපදයන්ට අනුකූල වූ" යනු ශික්ෂාපදයන්ට අනුලෝම වූ යන්නයි. මෙය පදයන්ගේ අර්ථයයි. මෙහි අභිප්‍රාය සහිත සංක්ෂිප්ත විස්තරය මෙයයි – "ඉදින් ඔබ විමර්ශකයෙකු (අනුවිජ්ජක) වන්නේ නම්, හදිසියේ කථා නොකරන්න, අනර්ථය පිණිස පවතින කලහකාරී කථා නොකියන්න. දක්ෂ වූ, බුද්ධිමත් වූ ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙම සූත්‍ර ආදියෙහි සියලු ශික්ෂාපදයන්ට අනුකූලව යම් විමසීමේ වත් පිළිවෙත් මැනවින් පනවන ලද්දේද, එය විමසා බලන්න, එය මෙනෙහි කරන්න." "පරලොව ගතිය නසා නොගනිමින්" යනු තමාගේ පරලොව සුගති උත්පත්තිය නසා නොගනිමින් අනුයෝග වත් විමසා බලන්න යන්නයි. යමෙක් එය විමසා නොබලා ප්‍රශ්න කරයිද, ඔහු තමාගේ පරලොව ගතිය නසා ගනී, එබැවින් ඔබ එය නසා නොගෙන විමසා බලන්න යනු අර්ථයයි. දැන් එම අනුයෝග වත් දැක්වීමට "හිතෛෂී වූ" යනාදිය වදාළහ. එහි "හිතෛෂී" යනු යහපත සොයන; මෛත්‍රිය සහ මෛත්‍රී පූර්වභාගය උපදවාගෙන යනු අර්ථයයි. "කාලයෙන්" යනු සුදුසු කාලයෙහි; ආරාධනා කරන ලද කාලයෙහිම ඔබගේ වගකීම ඉටු කරන කල්හි විමසා බලන්න යනු අර්ථයයි.

สหสา โวหารํ มา ปธาเรสีติ โย เอเตสํ สหสา โวหาโร โหติ, สหสา ภาสิตํ, ตํ มา ปธาเรสิ, มา คณฺหิตฺถ.

"හදිසියේ ව්‍යවහාර නොපනවන්න" යනු මොවුන්ගේ යම් හදිසි ප්‍රකාශයක් වේද, හදිසියේ පවසන ලද්දක් වේද, එය නොදරන්න, (ප්‍රබල ලෙස) පිළි නොගන්න.

ปฏิญฺญานุสนฺธิเตน การเยติ เอตฺถ อนุสนฺธิตนฺติ กถานุสนฺธิ วุจฺจติ, ตสฺมา ปฏิญฺญานุสนฺธินา การเย; กถานุสนฺธึ สลฺลกฺเขตฺวา ปฏิญฺญาย การเยติ อตฺโถ. อถ วา ปฏิญฺญาย จ อนุสนฺธิเตน จ การเย, ลชฺชึ ปฏิญฺญาย การเย; อลชฺชึ วตฺตานุสนฺธินาติ อตฺโถ. ตสฺมา เอว ปฏิญฺญา ลชฺชีสูติ คาถมาห. ตตฺถ วตฺตานุสนฺธิเตน การเยติ วตฺตานุสนฺธินา การเย, ยา อสฺส วตฺเตน สทฺธึ ปฏิญฺญา สนฺธิยติ, ตาย ปฏิญฺญาย การเยติ อตฺโถ.

"ප්‍රතිඥා අනුසන්ධියෙන් කරවන්න" යන්නෙහි අනුසන්ධිය යනු කථා අනුසන්ධිය (ගැලපීම) කියනු ලැබේ. එබැවින් ප්‍රතිඥා අනුසන්ධියෙන් කරවන්න; කථා අනුසන්ධිය සලකා බලා ප්‍රතිඥාව අනුව කරවන්න යනු අර්ථයයි. එසේත් නැත්නම් ප්‍රතිඥාවෙන් හා අනුසන්ධියෙන් කරවන්න; ලජ්ජී පුද්ගලයා ප්‍රතිඥාවෙන් කරවන්න, අලජ්ජී පුද්ගලයා වත් (පිළිවෙත්) අනුසන්ධියෙන් කරවන්න යනු අර්ථයයි. එබැවිනි "ප්‍රතිඥා ලජ්ජී පුද්ගලයන් කෙරෙහි" යන ගාථාව වදාළේ. එහි "වත් අනුසන්ධියෙන් කරවන්න" යනු වත් අනුසන්ධියෙන් කරවන්න යන්නයි. ඔහුගේ හැසිරීම සමඟ යම් ප්‍රතිඥාවක් ගැලපේද, එම ප්‍රතිඥාවෙන් විනිශ්චය කරවන්න යනු අර්ථයයි.

สญฺจิจฺจาติ ชานนฺโต อาปชฺชติ. ปริคูหตีติ นิคูหติ น เทเสติ น วุฏฺฐาติ.

"සංචිච්ච" යනු දැන දැනම ඇවැත් පමුණුවා ගැනීමයි. "පරිගූහති" යනු සඟවයි, දේශනා නොකරයි, ඇවතින් නොනැගිටියි.

สา อหมฺปิ ชานามีติ ยํ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ, ตํ สจฺจํ, อหมฺปิ นํ เอวเมว ชานามิ. อญฺญญฺจ ตาหนฺติ อญฺญญฺจ ตํ อหํ ปุจฺฉามิ.

"ඒ බව මමත් දනිමි" යනු ඔබ වහන්සේ විසින් පවසන ලද යමක් වේද එය සත්‍යයකි, මම ද එය එසේම දනිමි යන්නයි. "ඔබෙන් තවත් දෙයක් අසමි" යනු මම ඔබෙන් තවත් ප්‍රශ්නයක් අසමි යන්නයි.

ปุพฺพาปรํ น ชานาตีติ ปุเรกถิตญฺจ ปจฺฉากถิตญฺจ น ชานาติ. อโกวิโทติ ตสฺมึ ปุพฺพาปเร อกุสโล. อนุสนฺธิวจนปถํ น ชานาตีติ กถานุสนฺธิวจนํ วินิจฺฉยานุสนฺธิวจนญฺจ น ชานาติ.

"පෙර පසු නොදැනීම" යනු කලින් පැවසූ වචනය සහ පසුව පැවසූ වචනය නොදැනීමයි. "අකෝවිද" යනු එම පෙර පසු කථාවන්හි අදක්ෂ වීමයි. "අනුසන්ධි වචන පථය නොදැනීම" යනු කථා අනුසන්ධි වචන සහ විනිශ්චය අනුසන්ධි වචන නොදැනීමයි.

สีลวิปตฺติยา โจเทตีติ ทฺวีหิ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ โจเทติ. อาจารทิฏฺฐิยาติ อาจารวิปตฺติยา เจว ทิฏฺฐิวิปตฺติยา จ. อาจารวิปตฺติยา โจเทนฺโต ปญฺจหาปตฺติกฺขนฺเธหิ โจเทติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติยา โจเทนฺโต [Pg.202] มิจฺฉาทิฏฺฐิยา เจว อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิยา จ โจเทติ. อาชีเวนปิ โจเทตีติ อาชีวเหตุปญฺญตฺเตหิ ฉหิ สิกฺขาปเทหิ โจเทติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"ශීල විපත්තියෙන් චෝදනා කරයි" යනු ඇවැත් කඳන් දෙකකින් චෝදනා කිරීමයි. "ආචාර හා දිට්ඨියෙන්" යනු ආචාර විපත්තියෙන් සහ දෘෂ්ටි විපත්තියෙන්ය. ආචාර විපත්තියෙන් චෝදනා කරන්නා ඇවැත් කඳන් පහකින් චෝදනා කරයි. දෘෂ්ටි විපත්තියෙන් චෝදනා කරන්නා මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් හා අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටියෙන් චෝදනා කරයි. "ආජීවයෙන් ද චෝදනා කරයි" යනු ආජීවය හේතු කොට ගෙන පනවන ලද ශික්ෂාපද හයකින් චෝදනා කිරීමයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ทุติยคาถาสงฺคณิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

දෙවන ගාථා සංගණිකා වර්ණනාව නිමවා ලදි.

โจทนากณฺฑํ

චෝදනා කාණ්ඩය

อนุวิชฺชกกิจฺจวณฺณนา

අනුවිජ්ජක කෘත්‍ය වර්ණනාව

๓๖๐-๓๖๑. อิทานิ [Pg.203] เอวํ อุปฺปนฺนาย โจทนาย วินยธเรน กตฺตพฺพกิจฺจํ ทสฺเสตุํ อนุวิชฺชเกนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ทิฏฺฐํ ทิฏฺเฐนาติ คาถาย อยมตฺโถ – เอเกเนโก มาตุคาเมน สทฺธึ เอกฏฺฐานโต นิกฺขมนฺโต วา ปวิสนฺโต วา ทิฏฺโฐ, โส ตํ ปาราชิเกน โจเทติ, อิตโร ตสฺส ทสฺสนํ อนุชานาติ. ตํ ปน ทสฺสนํ ปฏิจฺจ ปาราชิกํ น อุเปติ, น ปฏิชานาติ. เอวเมตฺถ ยํ เตน ทิฏฺฐํ, ตํ ตสฺส ‘‘ทิฏฺโฐ มยา’’ติ อิมินา ทิฏฺฐวจเนน สเมติ. ยสฺมา ปน อิตโร ตํ ทสฺสนํ ปฏิจฺจ โทสํ น ปฏิชานาติ, ตสฺมา อสุทฺธปริสงฺกิโต โหติ; อมูลกปริสงฺกิโตติ อตฺโถ. ตสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘สุทฺโธ อห’’นฺติ ปฏิญฺญาย เตน สทฺธึ อุโปสโถ กาตพฺโพ. เสสคาถาทฺวเยปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

360-361. දැන් මෙසේ චෝදනාවක් පැනනැඟුණු කල්හි විනයධරයා විසින් කළ යුතු කෘත්‍යය දැක්වීම සඳහා "අනුවිජ්ජකේන" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. එහි "දුටු දෙය දුටු ලෙසින්ම" යන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙයයි – එක් භික්ෂුවක් තවත් භික්ෂුවක් මාතුගාමියෙකු සමඟ එක් ස්ථානයකින් නික්මෙනු හෝ එක් ස්ථානයකට ඇතුළු වනු හෝ දකින ලදි. ඔහු එම භික්ෂුවට පාරාජිකාවකින් චෝදනා කරයි. අනෙක් භික්ෂුව එම දැකීම පිළිගනියි. එහෙත් එම දැකීම නිසා පාරාජිකාවකට පත් නොවෙයි, එය පිළිනොගනියි. මෙලෙස එහි ඔහු විසින් යමක් දක්නා ලදද, එය ඔහුගේ "මා විසින් දක්නා ලදි" යන මෙම වචනය සමඟ ගැලපේ. එහෙත් අනෙක් භික්ෂුව එම දැකීම නිසා වරද පිළිනොගන්නා බැවින්, ඔහු අශුද්ධ යැයි සැක කරන ලද්දෙක් වෙයි; අමූලක සැකයකට භාජනය වූවෙක් වෙයි යනු අර්ථයයි. එම පුද්ගලයාගේ "මම පිරිසිදු වෙමි" යන ප්‍රතිඥාව නිසා ඔහු සමඟ උපෝසථය කළ යුතුය. ඉතිරි ගාථා දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

อนุวิชฺชกกิจฺจวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අනුවිජ්ජක (විමර්ශක) කෘත්‍ය වර්ණනාව නිමවා ලදි.

โจทกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา

චෝදක ප්‍රශ්න විවරණ වර්ණනාව

๓๖๒-๓๖๓. โจทนาย โก อาทีติอาทิปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน สจฺเจ จ อกุปฺเป จาติ สจฺเจ ปติฏฺฐาตพฺพํ อกุปฺเป จ. ยํ กตํ วา น กตํ วา, ตเทว วตฺตพฺพํ, น จ โจทเก วา อนุวิชฺชเก วา สงฺเฆ วา โกโป อุปฺปาเทตพฺโพ. โอติณฺณาโนติณฺณํ ชานิตพฺพนฺติ โอติณฺณญฺจ อโนติณฺณญฺจ วจนํ ชานิตพฺพํ. ตตฺรายํ ชานนวิธิ – เอตฺตกา โจทกสฺส ปุพฺพกถา, เอตฺตกา ปจฺฉิมกถา, เอตฺตกา จุทิตกสฺส ปุพฺพกถา, เอตฺตกา ปจฺฉิมกถาติ ชานิตพฺพา. โจทกสฺส ปมาณํ คณฺหิตพฺพํ, จุทิตกสฺส ปมาณํ คณฺหิตพฺพํ, อนุวิชฺชกสฺส ปมาณํ คณฺหิตพฺพํ, อนุวิชฺชโก อปฺปมตฺตกมฺปิ อหาเปนฺโต ‘‘อาวุโส สมนฺนาหริตฺวา อุชุํ กตฺวา อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ, สงฺเฆน เอวํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ. เยน ธมฺเมน เยน วินเยน เยน สตฺถุสาสเนน ตํ อธิกรณํ วูปสมฺมตีติ เอตฺถ ธมฺโมติ ภูตํ วตฺถุ. วินโยติ โจทนา เจว สารณา จ. สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสฺสาวนสมฺปทา [Pg.204] จ. เอเตน หิ ธมฺเมน จ วินเยน จ สตฺถุสาสเนน จ อธิกรณํ วูปสมติ, ตสฺมา อนุวิชฺชเกน ภูเตน วตฺถุนา โจเทตฺวา อาปตฺตึ สาเรตฺวา ญตฺติสมฺปทาย เจว อนุสฺสาวนสมฺปทาย จ ตํ อธิกรณํ วูปสเมตพฺพํ, อนุวิชฺชเกน เอวํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

362-363. “චෝදනාවට මුල කුමක්ද?” යනාදී ප්‍රශ්නවල විසර්ජනයෙහි (පිළිතුරෙහි) “සත්‍යයෙහි හා අක්‍රෝධයෙහි” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සත්‍ය කතාවෙහි ද ක්‍රෝධ නොකිරීමෙහි ද පිහිටිය යුතු බවයි. චෝදිත පුද්ගලයා විසින් තමා කළ දෙයක් වේ නම් එය කළ බව ද, නොකළ දෙයක් වේ නම් එය නොකළ බව ද ඒ අයුරින්ම පැවසිය යුතුය. චෝදකයා කෙරෙහි හෝ විනිශ්චය කරන අනුවිජ්ජක භික්ෂුව කෙරෙහි හෝ සංඝයා කෙරෙහි ක්‍රෝධයක් ඇති නොකරගත යුතුය. “පැමිණි නොපැමිණි බව (ඕතිණ්ණානෝතිණ්ණං) දැනගත යුතුය” යන්නෙන්, අදාළ කාරණයට බැසගත් වචන සහ නොබැසගත් වචන දැනගත යුතු බව කියැවේ. එහි දැනගැනීමේ ක්‍රමය (ජානනවිධි) නම්: චෝදකයාගේ පූර්ව කථාව මෙපමණකි, අපර කථාව මෙපමණකි; චෝදිතයාගේ පූර්ව කථාව මෙපමණකි, අපර කථාව මෙපමණකි යනුවෙන් දැනගත යුතුය. චෝදකයාගේ ප්‍රමාණය (ප්‍රකාශයෙහි සීමාව) ග්‍රහණය කළ යුතුය, චෝදිතයාගේ ප්‍රමාණය ග්‍රහණය කළ යුතුය, අනුවිජ්ජකයාගේ ප්‍රමාණය ද ග්‍රහණය කළ යුතුය. අනුවිජ්ජක භික්ෂුව හට සංඝයා විසින්, “ඇවැත්නි, ස්වල්ප මාත්‍ර වූ දෙයක්වත් අත් නොහැර, මැනවින් මනසිකාරය කොට, සෘජු බවට පත්කොට විනිශ්චය ගෙන එන්න” යැයි කිව යුතුය. සංඝයා විසින් එලෙස පිළිපැදිය යුතුය. “යම් ධර්මයකින්, යම් විනයකින්, යම් ශාස්තෘ ශාසනයකින් ඒ අධිකරණය සන්සිඳේ ද” යන්නෙහි ‘ධර්මය’ යනු සත්‍ය වූ වස්තුවයි. ‘විනය’ යනු චෝදනාව හා සාරණාව (වැරදි සිහිපත් කරවීම) යි. ‘ශාස්තෘ ශාසනය’ යනු සම්පූර්ණ වූ ඤත්තිය හා සම්පූර්ණ වූ කම්මවාචාවයි. මක්නිසාද යත්, මේ සත්‍ය වූ ධර්මයෙන් ද, මේ විනයෙන් ද, මේ ශාස්තෘ ශාසනයෙන් ද අධිකරණය සන්සිඳෙන බැවිනි. එබැවින් අනුවිජ්ජකයා විසින් සත්‍ය වස්තුවෙන් චෝදනා කොට, ඇවත සිහිපත් කරවා, ඤත්ති සම්පත්තියෙන් හා අනුස්සාවන සම්පත්තියෙන් ඒ අධිකරණය සන්සිඳවිය යුතුය. අනුවිජ්ජකයා විසින් එලෙස පිළිපැදිය යුතුය. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

๓๖๔. อุโปสโถ กิมตฺถายาติอาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนมฺปิ อุตฺตานเมว. อวสานคาถาสุ เถเร จ ปริภาสตีติ อวมญฺญํ กโรนฺโต ‘‘กึ อิเม ชานนฺตี’’ติ ปริภาสติ. ขโต อุปหตินฺทฺริโยติ ตาย ฉนฺทาทิคามิตาย เตน จ ปริภาสเนน อตฺตนา อตฺตโน ขตตฺตา ขโต. สทฺธาทีนญฺจ อินฺทฺริยานํ อุปหตตฺตา อุปหตินฺทฺริโย. นิรยํ คจฺฉติ ทุมฺเมโธ, น จ สิกฺขาย คารโวติ โส ขโต อุปหตินฺทฺริโย ปญฺญาย อภาวโต ทุมฺเมโธ ตีสุ สิกฺขาสุ อสิกฺขนโต น จ สิกฺขาย คารโว กายสฺส เภทา นิรยเมว อุปคจฺฉติ, ตสฺมา น จ อามิสํ นิสฺสาย…เป… ยถา ธมฺโม ตถา กเรติ. ตสฺสตฺโถ น จ อามิสํ นิสฺสาย กเร, จุทิตกโจทเกสุ หิ อญฺญตเรน ทินฺนํ จีวราทิอามิสํ คณฺหนฺโต อามิสํ นิสฺสาย กโรติ, เอวํ น กเรยฺย. น จ นิสฺสาย ปุคฺคลนฺติ ‘‘อยํ เม อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา’’ติอาทินา นเยน ฉนฺทาทีหิ คจฺฉนฺโต ปุคฺคลํ นิสฺสาย กโรติ, เอวํ น กเรยฺย. อถ โข อุโภเปเต วิวชฺเชตฺวา ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตเถว กเรยฺยาติ.

364. “උපෝසථය කුමක් සඳහා ද?” යනාදී ප්‍රශ්නවල විසර්ජනය ද පැහැදිලිමය. අවසාන ගාථාවල “ස්ථවිරවරුන්ට පරිභව කරයි” යනු අවමන් කරමින් “මොවුන් කුමක් දනිත් ද?” යි පවසමින් බිය පෙන්වා තර්ජනය කිරීමයි. “සිඳුණු, විනාශ වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති” (ඛතෝ උපහතින්ද්‍රියෝ) යනු ඡන්දය ආදී අගතියට යාමෙන් හා ඒ පරිභව කිරීමෙන් තමා විසින්ම තමා විනාශ කරගත් බැවින් ‘ඛත’ (සිඳුණු) නම් වේ. ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් විනාශ වූ බැවින් ‘උපහතින්ද්‍රිය’ (විනාශ වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති) නම් වේ. “ප්‍රඥාව නැති ඒ පුද්ගලයා නිරයට යයි, ශික්ෂාවෙහි ගෞරවයක් ද නැත” යනු තමා විසින්ම තමා විනාශ කරගත්, ඉන්ද්‍රියයන් විනාශ වූ, ප්‍රඥාව නොමැති බැවින් මෝඩ වූ, තෙවැදෑරුම් ශික්ෂාවන්හි නොහික්මෙන බැවින් ශික්ෂාව කෙරෙහි ගෞරවයක් නැති ඒ පුද්ගලයා කය බිඳීමෙන් පසු නිරයටම යයි. එබැවින් “ආමිසය නිසා නොවේ... ධර්මය යම් සේ ද එසේම කළ යුතුය” යන්න ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් විසින් වදාරන ලදී. එහි අර්ථය මෙසේය: ආමිසය නිසා විනිශ්චය නොකළ යුතුය. චෝදක හෝ චෝදිත දෙපාර්ශවයෙන් අයෙකු දුන් සිවුරු ආදී ආමිසයක් ලබන තැනැත්තා ආමිසය නිසා විනිශ්චය කරයි; එසේ නොකළ යුතුය. “පුද්ගලයා නිසා ද නොවේ” යනු “මොහු මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේය, නැතහොත් ආචාර්යයන් වහන්සේය” යනාදී වශයෙන් ඡන්දය ආදියෙන් අගතියට යමින් පුද්ගලයා නිසා විනිශ්චය කරයි; එසේ ද නොකළ යුතුය. ඒ වෙනුවට මේ කරුණු දෙකම බැහැර කොට, විනය ධර්මය යම් සේ පිහිටා තිබේ ද, ඒ අයුරින්ම විනිශ්චය කළ යුතුය යනු අර්ථයයි.

อุปกณฺณกํ ชปฺปตีติ ‘‘เอวํ กเถหิ, มา เอวํ กถยิตฺถา’’ติ กณฺณมูเล มนฺเตติ. ชิมฺหํ เปกฺขตีติ โทสเมว คเวสติ. วีติหรตีติ วินิจฺฉยํ หาเปติ. กุมฺมคฺคํ ปฏิเสวตีติ อาปตฺตึ ทีเปติ.

“කන අසල මුමුණයි” යනු “මෙසේ කියන්න, මෙසේ නොකියන්න” යැයි කන් අඩියේ මන්ත්‍රණය කිරීමයි. “ඇදේට බලයි” යනු වරදම සොයයි. “විනිශ්චය පිරිහෙළයි” (වීතිහරති) යනු තීන්දුව මඟහරියි. “කුමඟෙහි යෙදෙයි” යනු (නොකළ) ඇවතක් පෙන්වයි.

อกาเลน จ โจเทตีติ อโนกาเส อนชฺฌิฏฺโฐว โจเทติ. ปุพฺพาปรํ น ชานาตีติ ปุริมกถญฺจ ปจฺฉิมกถญฺจ น ชานาติ.

“අකාලයෙහි චෝදනා කරයි” යනු නුසුදුසු අවස්ථාවක, ආරාධනයක් නොමැතිවම චෝදනා කිරීමයි. “පෙර පසු බව නොදනියි” යනු කලින් කී කතාව හා පසුව කී කතාවේ සම්බන්ධය නොදනියි.

อนุสนฺธิวจนปถํ น ชานาตีติ กถานุสนฺธิวินิจฺฉยานุสนฺธิวเสน วจนํ น ชานาติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“අනුසන්ධි වචන පථය නොදනියි” යනු කතාවේ අනුසන්ධි හා විනිශ්චයේ අනුසන්ධි වශයෙන් වචන රටාව නොදනියි. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

โจทนากณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

චෝදනා කාණ්ඩයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

จูฬสงฺคาโม

චූළසංගාමය

อนุวิชฺชกสฺส ปฏิปตฺติวณฺณนา

අනුවිජ්ජකයාගේ (විනිශ්චයකරුගේ) පිළිවෙත් වර්ණනාව

๓๖๕. จูฬสงฺคาเม [Pg.205] สงฺคามาวจเรน ภิกฺขุนาติ สงฺคาโม วุจฺจติ อธิกรณวินิจฺฉยตฺถาย สงฺฆสนฺนิปาโต. ตตฺร หิ อตฺตปจฺจตฺถิกา เจว สาสนปจฺจตฺถิกา จ อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ ทีเปนฺตา สโมสรนฺติ เวสาลิกา วชฺชิปุตฺตกา วิย. โย ภิกฺขุ เตสํ ปจฺจตฺถิกานํ ลทฺธึ มทฺทิตฺวา สกวาททีปนตฺถาย ตตฺถ อวจรติ, อชฺโฌคาเหตฺวา วินิจฺฉยํ ปวตฺเตติ, โส สงฺคามาวจโร นาม ยสตฺเถโร วิย. เตน สงฺคามาวจเรน ภิกฺขุนา สงฺฆํ อุปสงฺกมนฺเตน นีจจิตฺเตน สงฺโฆ อุปสงฺกมิตพฺโพ. นีจจิตฺเตนาติ มานทฺธชํ นิปาเตตฺวา นิหตมานจิตฺเตน. รโชหรณสเมนาติ ปาทปุญฺฉนสเมน; ยถา รโชหรณสฺส สํกิลิฏฺเฐ วา อสํกิลิฏฺเฐ วา ปาเท ปุญฺฉิยมาเน เนว ราโค น โทโส; เอวํ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อรชฺชนฺเตน อทุสฺสนฺเตนาติ อตฺโถ. ยถาปติรูเป อาสเนติ ยถาปติรูปํ อาสนํ ญตฺวา อตฺตโน ปาปุณนฏฺฐาเน เถรานํ ภิกฺขูนํ ปิฏฺฐึ อทสฺเสตฺวา นิสีทิตพฺพํ. อนานากถิเกนาติ นานาวิธํ ตํ ตํ อนตฺถกถํ อกเถนฺเตน. อติรจฺฉานกถิเกนาติ ทิฏฺฐสุตมุตมฺปิ ราชกถาทิกํ ติรจฺฉานกถํ อกเถนฺเตน. สามํ วา ธมฺโม ภาสิตพฺโพติ สงฺฆสนฺนิปาตฏฺฐาเน กปฺปิยากปฺปิยนิสฺสิตา วา รูปารูปปริจฺเฉทสมถาจารวิปสฺสนาจารฏฺฐานนิสชฺชวตฺตาทินิสฺสิตา วา กถา ธมฺโม นาม. เอวรูโป ธมฺโม สยํ วา ภาสิตพฺโพ, ปโร วา อชฺเฌสิตพฺโพ. โย ภิกฺขุ ตถารูปึ กถํ กเถตุํ ปโหติ, โส วตฺตพฺโพ – ‘‘อาวุโส สงฺฆมชฺฌมฺหิ ปญฺเห อุปฺปนฺเน ตฺวํ กเถยฺยาสี’’ติ. อริโย วา ตุณฺหีภาโว นาติมญฺญิตพฺโพติ อริยา ตุณฺหี นิสีทนฺตา น พาลปุถุชฺชนา วิย นิสีทนฺติ. อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว นิสีทนฺติ. อิติ กมฺมฏฺฐานมนสิการวเสน ตุณฺหีภาโว อริโย ตุณฺหีภาโว นาม, โส นาติมญฺญิตพฺโพ, กึ กมฺมฏฺฐานานุโยเคนาติ นาวชานิตพฺโพ; อตฺตโน ปติรูปํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว นิสีทิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

365. චූළසංගාමයෙහි “සංගාමාවචර භික්ෂුව විසින්” යන්නෙහි ‘සංගාමය’ යනු අධිකරණ විනිශ්චය සඳහා වූ සංඝ සන්නිපාතයයි (සංඝ රැස්වීමයි). මක්නිසාද යත්, එහිදී තමාට පෞද්ගලිකව සතුරු භික්ෂූන් ද ශාසනයට සතුරු භික්ෂූන් ද අධර්මය හා අවිනය ශාස්තෘ ශාසනය ලෙස පෙන්වමින් එක් රැස් වෙති; වෛශාලී වැසි වජ්ජිපුත්තකයන් මෙනි. යම් භික්ෂුවක් ඒ සතුරන්ගේ මතය මැඩපවත්වා ස්වකීය වාදය දැක්වීම පිණිස එහි බැසගෙන විනිශ්චය පවත්වයි ද, ඔහු යස ස්ථවිරයන් මෙන් ‘සංගාමාවචර’ නම් වේ. ඒ සංගාමාවචර භික්ෂුව විසින් සංඝයා වෙත පැමිණෙන විට නිහතමානී සිතින් යුතුව පැමිණිය යුතුය. “නිහතමානී සිතින්” යනු මානය නමැති ධජය බිම දමා, යටපත් කළ මානය ඇති සිතින් යුතුව යන්නයි. “රජෝහරණයක් (පාපිස්නක්) මෙන්” යනු පා පිසින රෙදි කැබැල්ලක් මෙනි; කිලිටි වූ හෝ නොකිලිටි වූ හෝ පාද පිසින විට පාපිස්නට රාගයක් හෝ ද්වේෂයක් ඇති නොවන්නා සේ, ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් නොමැතිව සිටිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. “සුදුසු අස්නක” යනු තමාට සුදුසු අස්න දැනගෙන, තමාට හිමි ස්ථානයෙහි ස්ථවිර භික්ෂූන්ට පිටුපස නොපෙන්වා හිඳගත යුතුය. “අනර්ථකාරී කතා නොකරන්නෙකු ලෙස” යනු විවිධ වූ නිෂ්ඵල කතා නොකරන්නෙකු වීමයි. “තිරිසන් කතා නොකරන්නෙකු ලෙස” යනු ඇසූ දුටු දේ වුව ද රජුන් පිළිබඳ කතා ආදී වූ මඟඵල මඟ අවුරන කතා නොකරන්නෙකු වීමයි. “තමාම හෝ ධර්මය දේශනා කළ යුතුය” යනු සංඝ රැස්වීමකදී කැප අකැප දේ පිළිබඳව හෝ, රූප අරූප පරිච්ඡේදය, සමථ විපස්සනා භාවනා, වත් පිළිවෙත් ආදිය පිළිබඳ කතාව ‘ධර්මය’ නම් වේ. මෙබඳු වූ ධර්ම කතාව තමාම පැවසිය යුතුය, නැතහොත් අන් අයෙකු ලවා දේශනා කරවිය යුතුය. යම් භික්ෂුවක් එබඳු කතාවක් කිරීමට සමත් වේ ද, ඔහුට “ඇවැත්නි, සංඝයා මැද ප්‍රශ්නයක් පැනනැඟුණු විට ඔබ වහන්සේ එය පැහැදිලි කරන්න” යැයි කිව යුතුය. “ආර්ය නිශ්ශබ්දතාව (අරියෝ තුණ්හීභාවෝ) අවමන් නොකළ යුතුය” යනු ආර්යයන් නිශ්ශබ්දව හිඳින්නේ බාල පෘථග්ජනයන් මෙන් නොව, කිසියම් කම්මට්ඨානයක් මෙනෙහි කරමිනි. මෙසේ කම්මට්ඨාන මනසිකාරය සහිතව සිටීම ‘ආර්ය නිශ්ශබ්දතාව’ නම් වේ. එය අවතක්සේරු නොකළ යුතුය, “කම්මට්ඨාන මනසිකාරයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?” යැයි පහත් කොට නොසිතිය යුතුය; තමාට සුදුසු කම්මට්ඨානයක් ගෙනම වාඩි විය යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

น อุปชฺฌาโย ปุจฺฉิตพฺโพติ ‘‘โก นาโม ตุยฺหํ อุปชฺฌาโย’’ติ น ปุจฺฉิตพฺโพ. เอส นโย สพฺพตฺถ. น ชาตีติ ‘‘ขตฺติยชาติโย ตฺวํ พฺราหฺมณชาติโย’’ติ [Pg.206] เอวํ ชาติ น ปุจฺฉิตพฺพา. น อาคโมติ ‘‘ทีฆภาณโกสิ ตฺวํ มชฺฌิมภาณโก’’ติ เอวํ อาคโม น ปุจฺฉิตพฺโพ. กุลปเทโสติ ขตฺติยกุลาทิวเสเนว เวทิตพฺโพ. อตฺรสฺส เปมํ วา โทโส วาติ อตฺร ปุคฺคเล เอเตสํ การณานํ อญฺญตรวเสน เปมํ วา ภเวยฺย โทโส วา.

"උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ගැන නොවිමසිය යුතුය" යන්නෙන් "ඔබගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ නම කුමක්ද?" යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න නොකළ යුතුය. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙයම වේ. "ජාතිය ගැන නොවිමසිය යුතුය" යන්නෙන් "ඔබ ක්ෂත්‍රිය ජාතිකයෙක්ද, බ්‍රාහ්මණ ජාතිකයෙක්ද?" යනුවෙන් ජාතිය ගැන නොවිමසිය යුතුය. "ආගමය (ප්‍රගුණ කළ ධර්මය) ගැන නොවිමසිය යුතුය" යන්නෙන් "ඔබ දීඝභාණක (දීඝ නිකාය සජ්ඣායනා කරන්නෙක්) ද? මජ්ඣිමභාණක (මජ්ඣිම නිකාය සජ්ඣායනා කරන්නෙක්) ද?" යනාදී වශයෙන් ආගමය ගැන නොවිමසිය යුතුය. "කුලපදේස" යන්න ක්ෂත්‍රිය කුලාදී වශයෙන්ම දත යුතුය. "මෙහිදී ඔහු කෙරෙහි ප්‍රේමයක් හෝ දෝෂයක් වන්නේය" යන්නෙන් ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙම කරුණු අතුරින් කිසියම් කරුණක් හේතුවෙන් ප්‍රේමය (ඇලුම) හෝ දෝෂය (තරහව) හෝ ඇති විය හැකි බැවිනි.

โน ปริสกปฺปิเกนาติ ปริสกปฺปเกน ปริสานุวิธายเกน น ภวิตพฺพํ; ยํ ปริสาย รุจฺจติ, ตเทว เจเตตฺวา กปฺเปตฺวา น กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ. น หตฺถมุทฺทา ทสฺเสตพฺพาติ กเถตพฺเพ จ อกเถตพฺเพ จ สญฺญาชนนตฺถํ หตฺถวิกาโร น กาตพฺโพ.

"පිරිසගේ මනාපය අනුව කටයුතු කරන්නෙකු නොවිය යුතුය" යන්නෙන් පිරිසට අනුවම හැසිරෙන, පිරිස සතුටු කරන්නෙකු නොවිය යුතුය; එනම් පිරිස කැමති වන දේම සිතමින් හා සලකමින් කතා නොකළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. "හස්ත මුද්‍රා නොදැක්විය යුතුය" යන්නෙන් කිව යුතු හෝ නොකිව යුතු වචන වලදී සඥා ඇති කිරීම පිණිස අත්වලින් නොයෙකුත් ඉරියව් (හස්ත විකාර) නොකළ යුතුය.

อตฺถํ อนุวิธิยนฺเตนาติ วินิจฺฉยปฏิเวธเมว สลฺลกฺเขนฺเตน ‘‘อิทํ สุตฺตํ อุปลพฺภติ, อิมสฺมึ วินิจฺฉเย อิทํ วกฺขามี’’ติ เอวํ ปริตุลยนฺเตน นิสีทิตพฺพนฺติ อตฺโถ. น จ อาสนา วุฏฺฐาตพฺพนฺติ น อาสนา วุฏฺฐาย สนฺนิปาตมณฺฑเล วิจริตพฺพํ, วินยธเร อุฏฺฐิเต สพฺพา ปริสา อุฏฺฐหติ. น วีติหาตพฺพนฺติ น วินิจฺฉโย หาเปตพฺโพ. น กุมฺมคฺโค เสวิตพฺโพติ น อาปตฺติ ทีเปตพฺพา. อสาหสิเกน ภวิตพฺพนฺติ น สหสาการินา ภวิตพฺพํ; สหสา ทุรุตฺตวจนํ น กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ. วจนกฺขเมนาติ ทุรุตฺตวาจํ ขมนสีเลน. หิตปริสกฺกินาติ หิเตสินา หิตคเวสินา กรุณา จ กรุณาปุพฺพภาโค จ อุปฏฺฐาเปตพฺโพติ อยํ ปททฺวเยปิ อธิปฺปาโย. อนสุรุตฺเตนาติ น อสุรุตฺเตน. อสุรุตฺตํ วุจฺจติ วิคฺคาหิกกถาสงฺขาตํ อสุนฺทรวจนํ; ตํ น กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ. อตฺตา ปริคฺคเหตพฺโพติ ‘‘วินิจฺฉินิตุํ วูปสเมตุํ สกฺขิสฺสามิ นุ โข โน’’ติ เอวํ อตฺตา ปริคฺคเหตพฺโพ; อตฺตโน ปมาณํ ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปโร ปริคฺคเหตพฺโพติ ‘‘ลชฺชิยา นุ โข อยํ ปริสา, สกฺกา สญฺญาเปตุํ อุทาหุ โน’’ติ เอวํ ปโร ปริคฺคเหตพฺโพ.

"අර්ථයට අනුකූලව කටයුතු කරන්නා විසින්" යන්නෙන් විනිශ්චය පිළිබඳ අවබෝධයම සලකමින්, "මේ සූත්‍රය දක්නට ලැබේ, මෙම විනිශ්චයේදී මම මෙය පවසන්නෙමි" යනුවෙන් සලකා බලමින් හිඳගත යුතුය යන්න අර්ථයයි. "ආසනයෙන් නොනැගිටිය යුතුය" යන්නෙන් ආසනයෙන් නැගිට රැස්වීම් මණ්ඩලය තුළ එහා මෙහා නොඇවිදිය යුතුය; මන්ද යත් විනයධරයා නැගී සිටි කල්හි මුළු පිරිසම නැගී සිටින බැවිනි. "පිරිහීමට පත් නොකළ යුතුය" යන්නෙන් විනිශ්චය පිරිහීමට පත් නොකළ යුතුය. "වැරදි මගෙහි නොයා යුතුය" යන්නෙන් ඇවත හෙළි නොකළ යුතුය (චෝදකයාගේ පක්ෂය නොගත යුතුය). "හදිසි නොවිය යුතුය" යන්නෙන් ඉක්මන් වී කටයුතු කරන්නෙකු නොවිය යුතුය; එනම් කලබල වී නරක වචන නොපැවසිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. "වචන ඉවසන්නා" යන්නෙන් නරක වචන ඉවසන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. "හිතවත්ව පිරිසට පිවිසෙන්නා" යන්නෙන් යහපත සොයන්නා විසින් කරුණාව සහ කරුණාවට පූර්වභාගී වූ (උපචාර) කරුණාව උපදවා ගත යුතුය; මෙම පද දෙකෙහිම අදහස මෙයයි. "අසරුත්ත නොවන වචනයෙන්" යන්නෙන් නරක නොවන වචනයෙනි. "අසරුත්ත" යයි කියනු ලබන්නේ විවාදයට හේතු වන්නා වූ නොහොබිනා වචනයයි; එය නොපැවසිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. "තමා ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් "විනිශ්චය කිරීමට සහ සංසිඳුවීමට මට හැකි වේද? නොවේද?" යනුවෙන් තමා ගැන සලකා බැලිය යුතුය; එනම් තමාගේ ප්‍රමාණය (හැකියාව) දැනගත යුතුය යන්න අර්ථයයි. "අන්‍යයන් ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් "මේ පිරිස ලජ්ජී පිරිසක්ද? ඔවුන්ට කරුණු වටහා දිය හැකිද නැද්ද?" යනුවෙන් අන්‍යයන් පිළිබඳව සොයා බැලිය යුතුය.

โจทโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ‘‘ธมฺมโจทโก นุ โข โน’’ติ เอวํ ปริคฺคเหตพฺโพ. จุทิตโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ‘‘ธมฺมจุทิตโก นุ โข โน’’ติ เอวํ ปริคฺคเหตพฺโพ. อธมฺมโจทโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ตสฺส ปมาณํ ชานิตพฺพํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. วุตฺตํ [Pg.207] อหาเปนฺเตนาติ โจทกจุทิตเกหิ วุตฺตวจนํ อหาเปนฺเตน. อวุตฺตํ อปกาเสนฺเตนาติ อโนสฏํ วตฺถุํ อปฺปกาเสนฺเตน. มนฺโท หาเสตพฺโพติ มนฺโท โมมูโห ปคฺคณฺหิตพฺโพ, ‘‘นนุ ตฺวํ กุลปุตฺโต’’ติ อุตฺเตเชตฺวา อนุโยควตฺตํ กถาเปตฺวา ตสฺส อนุโยโค คณฺหิตพฺโพ. ภีรู อสฺสาเสตพฺโพติ ยสฺส สงฺฆมชฺฌํ วา คณมชฺฌํ วา อโนสฏปุพฺพตฺตา สารชฺชํ อุปฺปชฺชติ, ตาทิโส ‘‘มา ภายิ, วิสฺสฏฺโฐ กเถหิ, มยํ เต อุปตฺถมฺภา ภวิสฺสามา’’ติ วตฺวาปิ อนุโยควตฺตํ กถาเปตพฺโพ. จณฺโฑ นิเสเธตพฺโพติ อปสาเทตพฺโพ ตชฺเชตพฺโพ. อสุจิ วิภาเวตพฺโพติ อลชฺชึ ปกาเสตฺวา อาปตฺตึ เทสาเปตพฺโพ. อุชุมทฺทเวนาติ โย ภิกฺขุ อุชุ สีลวา กายวงฺกาทิรหิโต, โส มทฺทเวเนว อุปจริตพฺโพ. ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จาติ เอตฺถ โย ธมฺมครุโก โหติ น ปุคฺคลครุโก, อยเมว ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จ มชฺฌตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

"චෝදකයා ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් "මොහු ධර්මානුකූලව චෝදනා කරන්නෙක්ද නැද්ද?" යනුවෙන් සලකා බැලිය යුතුය. "චෝදිතයා ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් "මොහු ධර්මානුකූලව චෝදනා ලැබූවෙක්ද නැද්ද?" යනුවෙන් සලකා බැලිය යුතුය. "අධර්ම චෝදකයා ගැන සොයා බැලිය යුතුය" යන්නෙන් ඔහුගේ ස්වභාවය (ප්‍රමාණය) දැනගත යුතුය. ඉතිරි පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ. "පැවසූ දේ අඩු නොකරමින්" යන්නෙන් චෝදකයා සහ චෝදිතයා විසින් පවසන ලද වචන අඩු නොකරමිනි. "නොපැවසූ දේ හෙළි නොකරමින්" යන්නෙන් ප්‍රකාශ නොවුණු කරුණු ප්‍රකාශ නොකරමිනි. "අඥාන පුද්ගලයා උනන්දු කරවිය යුතුය" යන්නෙන් මන්දබුද්ධික මුළා වූ තැනැත්තාට අනුග්‍රහ කළ යුතුය, "ඔබ කුලපුත්‍රයෙක් නොවේද?" යනුවෙන් උනන්දු කරවා විමර්ශන පිළිවෙත පවසා ඔහුගේ ප්‍රකාශය ලබාගත යුතුය. "බියපත් අය සැනසිය යුතුය" යන්නෙන් සංඝයා මැදට හෝ පිරිසක් මැදට මින් පෙර නොගිය බැවින් යමෙකුට චකිතයක් හෝ බියක් ඇති වේ නම්, එවැනි තැනැත්තාට "බිය නොවන්න, නිදහස්ව පවසන්න, අපි ඔබට උපකාර වන්නෙමු" යයි පවසා හෝ විමර්ශන පිළිවෙත විමසිය යුතුය. "චණ්ඩ පුද්ගලයා වැළැක්විය යුතුය" යන්නෙන් ඔහුට දොස් පැවරිය යුතුය, තර්ජනය කළ යුතුය. "අශුචි (අලජ්ජී පුද්ගලයා) හෙළි කළ යුතුය" යන්නෙන් අලජ්ජී පුද්ගලයා ප්‍රකාශ කර ඇවත දේශනා කරවිය යුතුය. "ඍජු හා මෘදු බවින්" යන්නෙන් යම් භික්ෂුවක් ඍජු වූ, සිල්වත් වූ, කාය වංකාදියෙන් තොර වූයේ වේ නම්, ඔහුට මෘදු බවින්ම කටයුතු කළ යුතුය. "ධර්මයෙහි සහ පුද්ගලයන් කෙරෙහි" යන මෙහි යමෙක් ධර්මයට ගරු කරන්නෙක් වේද, පුද්ගලයාට ගරු කරන්නෙක් නොවේද, ඔහුම ධර්මයෙහි සහ පුද්ගලයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ වූවෙකු ලෙස දත යුතුය.

๓๖๖. สุตฺตํ สํสนฺทนตฺถายาติอาทีสุ เตน จ ปน เอวํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยมนาปครุภาวนีเยน อนุวิชฺชเกน สมุทาหเฏสุ สุตฺตาทีสุ สุตฺตํ สํสนฺทนตฺถาย; อาปตฺตานาปตฺตีนํ สํสนฺทนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. โอปมฺมํ นิทสฺสนตฺถายาติ โอปมฺมํ อตฺถทสฺสนตฺถาย. อตฺโถ วิญฺญาปนตฺถายาติ อตฺโถ ชานาปนตฺถาย. ปฏิปุจฺฉา ฐปนตฺถายาติ ปุจฺฉา ปุคฺคลสฺส ฐปนตฺถาย. โอกาสกมฺมํ โจทนตฺถายาติ วตฺถุนา วา อาปตฺติยา วา โจทนตฺถาย. โจทนา สารณตฺถายาติ โทสาโทสํ สราปนตฺถาย. สารณา สวจนียตฺถายาติ โทสาโทสสารณา สวจนียกรณตฺถาย. สวจนียํ ปลิโพธตฺถายาติ สวจนียํ ‘‘อิมมฺหา อาวาสา ปรํ มา ปกฺกมี’’ติ เอวํ ปลิโพธตฺถาย. ปลิโพโธ วินิจฺฉยตฺถายาติ วินิจฺฉยํ ปาปนตฺถาย. วินิจฺฉโย สนฺตีรณตฺถายาติ โทสาโทสํ สนฺตีรณตฺถาย ตุลนตฺถาย. สนฺตีรณํ ฐานาฏฺฐานคมนตฺถายาติ อาปตฺติอนาปตฺติครุกลหุกาปตฺติชานนตฺถาย. สงฺโฆ สมฺปริคฺคหสมฺปฏิจฺฉนตฺถายาติ วินิจฺฉยสมฺปฏิคฺคหณตฺถาย จ; สุวินิจฺฉิตทุพฺพินิจฺฉิตภาวชานนตฺถาย จาติ อตฺโถ. ปจฺเจกฏฺฐายิโน อวิสํวาทกฏฺฐายิโนติ อิสฺสริยาธิปจฺจเชฏฺฐกฏฺฐาเน [Pg.208] จ อวิสํวาทกฏฺฐาเน จ ฐิตา; น เต อปสาเทตพฺพาติ อตฺโถ.

366. "සූත්‍රය සැසඳීම පිණිස" යනාදී තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය වූ, මනාප වූ, ගරු කටයුතු වූ හා භාවනීය ගුණයෙන් යුත් ඒ අනුවිජ්ජක (විනිශ්චයකාර) භික්ෂුව විසින් ගෙන එන ලද සූත්‍රාදියෙහි සූත්‍රය යනු සැසඳීම පිණිසය; එනම් ඇවැත් සහ ඇවැත් නොවන දේ සැසඳීම පිණිස බව දත යුතුය. "උපමාව නිදසුන් පිණිසය" යන්නෙන් උපමාව අර්ථය දැක්වීම පිණිස වේ. "අර්ථය වටහා දීම පිණිසය" යන්නෙන් අර්ථය පිරිසට දන්වනු පිණිස වේ. "ප්‍රතිපෘච්ඡාව (නැවත විමසීම) පිහිටුවීම පිණිසය" යන්නෙන් ප්‍රශ්න කිරීම පුද්ගලයා විනිශ්චයෙහි පිහිටුවීම පිණිස වේ. "අවකාශ කර ගැනීම චෝදනා කිරීම පිණිසය" යන්නෙන් වස්තුවෙන් හෝ ඇවතින් චෝදනා කරනු පිණිස වේ. "චෝදනාව සිහිපත් කරවීම පිණිසය" යන්නෙන් වරද හෝ නිවැරදි බව සිහිපත් කරවීම පිණිස වේ. "සිහිපත් කරවීම පිළිතුරු දිය යුතු තත්ත්වයට පත් කිරීම පිණිසය" යන්නෙන් වරද හෝ නිවැරදි බව සිහිපත් කරවීම චෝදිතයා පිළිතුරු දිය යුතු තත්ත්වයට පත් කිරීම පිණිස වේ. "පිළිතුරු දිය යුතු බව වළක්වනු පිණිසය" යන්නෙන් චෝදිතයාට "මේ ආවාසයෙන් පිටතට නොයන්න" යනුවෙන් ගමන වැළැක්වීම පිණිස වේ. "වැළැක්වීම විනිශ්චය පිණිසය" යන්නෙන් විනිශ්චය සඳහා යොමු කිරීම පිණිස වේ. "විනිශ්චය තීරණය කිරීම පිණිසය" යන්නෙන් වරද හෝ නිවැරදි බව තීරණය කිරීම හා සලකා බැලීම පිණිස වේ. "තීරණය කිරීම ස්ථානාස්ථාන (නිවැරදි තත්ත්වය) අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසය" යන්නෙන් ඇවැත්, ඇවැත් නොවන බව හා බරපතල හෝ සැහැල්ලු ඇවැත් හඳුනා ගැනීම පිණිස වේ. "සංඝයා පිළිගැනීම පිණිසය" යන්නෙන් විනිශ්චය පිළිගැනීම පිණිස සහ එය මනාව විනිශ්චය කළේද නැද්ද යන බව දැනගැනීම පිණිස වේ යන්න අර්ථයයි. "එක් එක් තනතුරු වල සිටින අවිසංවාදකයන්" යන්නෙන් පාලනය, අධිපතිත්වය හා ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය යන ස්ථානයන්හි මෙන්ම පිළිගත හැකි (අවිසංවාදක) ස්ථානයන්හි සිටින පුද්ගලයන්ය; ඔවුන්ට දොස් නොපැවරිය යුතුය යන්න අර්ථයයි.

อิทานิ เย มนฺทา มนฺทพุทฺธิโน เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘วินโย นาม กิมตฺถายา’’ติ เตสํ วจโนกาสปิทหนตฺถมตฺตํ ทสฺเสตุํ วินโย สํวรตฺถายาติอาทิมาห. ตตฺถ วินโย สํวรตฺถายาติ สกลาปิ วินยปญฺญตฺติ กายวจีทฺวารสํวรตฺถาย. อาชีววิสุทฺธิปริโยสานสฺส สีลสฺส อุปนิสฺสโย โหติ; ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อปิเจตฺถ อวิปฺปฏิสาโรติ ปาปปุญฺญานํ กตากตวเสน จิตฺตวิปฺปฏิสาราภาโว. ปามุชฺชนฺติ ทุพฺพลา ตรุณปีติ. ปีตีติ พลวา พหลปีติ. ปสฺสทฺธีติ กายจิตฺตทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกสุขํ. ตญฺหิ ทุวิธมฺปิ สมาธิสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. สมาธีติ จิตฺเตกคฺคตา. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ตรุณวิปสฺสนา; อุทยพฺพยญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. จิตฺเตกคฺคตา หิ ตรุณวิปสฺสนาย อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. นิพฺพิทาติ สิขาปตฺตา วุฏฺฐานคามินิพลววิปสฺสนา. วิราโคติ อริยมคฺโค. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลํ. จตุพฺพิโธปิ หิ อริยมคฺโค อรหตฺตผลสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. วิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ ปจฺจเวกฺขณาญาณํ. วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถายาติ อปจฺจยปรินิพฺพานตฺถาย. อปจฺจยปรินิพฺพานสฺส หิ ตํ ปจฺจโย โหติ, ตสฺมึ อนุปฺปตฺเต อวสฺสํ ปรินิพฺพายิตพฺพโตติ. เอตทตฺถา กถาติ อยํ วินยกถา นาม เอตทตฺถา. มนฺตนาติ วินยมนฺตนา เอว. อุปนิสาติ อยํ ‘‘วินโย สํวรตฺถายา’’ติอาทิกา ปรมฺปรปจฺจยตาปิ เอตทตฺถาย. โสตาวธานนฺติ อิมิสฺสา ปรมฺปรปจฺจยกถาย โสตาวธานํ. อิมํ กถํ สุตฺวา ยํ อุปฺปชฺชติ ญาณํ, ตมฺปิ เอตทตฺถาย. ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ โย อยํ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา จิตฺตสฺส อรหตฺตผลสงฺขาโต วิโมกฺโข, โสปิ เอตทตฺถาย; อปจฺจยปรินิพฺพานตฺถาย เอวาติ อตฺโถ.

දැන් යම් මද බුද්ධියක් ඇති අඥාන පුද්ගලයෝ, 'විනය යනු කුමක් සඳහාද?' යනුවෙන් පවසන්නාහු නම්, ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රකාශය වළක්වාලීම සඳහා ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ 'විනයෝ සංවරත්ථාය' යනාදිය වදාළහ. එහි 'විනයෝ සංවරත්ථාය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සියලුම විනය පညප්තීන් කාය වාග් ද්වාරයන්ගේ සංවරය (හික්මීම) පිණිස පවතින බවයි. එය ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය කෙළවර කොට ඇති ශීලයට බලවත් උපකාරයක් (උපනිශ්‍රය) වේ; ප්‍රත්‍යයක් වේ යනු අර්ථයයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමය අදාළ වේ. තවද මෙහි 'අවිප්පටිසාර' යනු පින් හා පව් කිරීම හෝ නොකිරීම සම්බන්ධයෙන් සිතේ ඇතිවන පසුතැවිල්ලක් නොමැති වීමයි. 'පාමොජ්ජ' යනු දුබල වූ තරුණ ප්‍රීතියයි. 'පීති' යනු බලවත් වූ ඝන ප්‍රීතියයි. 'පස්සද්ධි' යනු කය හා සිතේ පීඩාවන් සංසිඳීමයි. 'සුඛ' යනු කායික හා චෛතසික සැපයයි. එම දෙවැදෑරුම් සැපයම සමාධියට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වේ. 'සමාධි' යනු චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයයි. 'යථාභූතඤාණදස්සන' යනු තරුණ විපස්සනාවයි; එය උදයබ්බය ඥානයට නමකි. චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය තරුණ විපස්සනාවට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වේ. 'නිබ්බිදා' යනු මුදුන් පත් වූ, වුට්ඨානගාමිනී වූ බලවත් විපස්සනාවයි. 'විරාග' යනු ආර්ය මාර්ගයයි. 'විමුක්ති' යනු අර්හත් ඵලයයි. සතර වැදෑරුම් ආර්ය මාර්ගයම අර්හත් ඵලයට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වේ. 'විමුක්තිඤාණදස්සන' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. 'විමුක්තිඤාණදස්සනං අනුපාදා පරිනිබ්බානත්ථාය' යනු අනුපාදා පරිනිබ්බානය පිණිස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පවතින බවයි. එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පරිනිබ්බානයට ප්‍රත්‍යයක් වේ. මන්දයත්, එම ඥානයට පැමිණි විට ඒකාන්තයෙන්ම පිරිනිවන් පෑ යුතු බැවිනි. 'එතදත්ථා කථා' යනු මෙම විනය කථාව මෙබඳු වූ අනුපාදා පරිනිබ්බානය ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේය යන්නයි. 'මන්තනා' යනු විනය පිළිබඳ සාකච්ඡාවයි. 'උපනිසා' යනු 'විනයෝ සංවරත්ථාය' යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන මෙම පරම්පරාගත ප්‍රත්‍යයෝද මෙම අනුපාදා පරිනිබ්බානය සඳහාම පවතින බවයි. 'සෝතාවධාන' යනු මෙම පරම්පරා ප්‍රත්‍ය කථාවට සවන් දීමයි. මෙම කථාව අසා යම් ඥානයක් උපදීද, එයද මෙහි ප්‍රයෝජනය පිණිස වේ. 'යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛෝ' යනු යම් සතර වැදෑරුම් උපාදානයන්ගෙන් දැඩිව නොගෙන සිතේ ඇතිවන අර්හත් ඵල සංඛ්‍යාත විමුක්තියක් වේද, එයද මෙම ප්‍රයෝජනය පිණිසම වේ; එනම් අනුපාදා පරිනිබ්බානය පිණිසම වේ යනු අර්ථයයි.

๓๖๗. อนุโยควตฺตคาถาสุ ปฐมคาถา วุตฺตตฺถา เอว.

367. විමසා බැලීමේ වත් පිළිබඳ ගාථාවන් අතරින් පළමු ගාථාවෙහි අර්ථය කලින් කියන ලද පරිදිමය.

วตฺถุํ วิปตฺตึ อาปตฺตึ, นิทานํ อาการอโกวิโท ปุพฺพาปรํ น ชานาตีติ ‘‘วตฺถุ’’นฺติอาทีนิ ‘‘น ชานาตี’’ติ ปเทน สมฺพนฺโธ. ‘‘อโกวิโท’’ติ [Pg.209] ปทสฺส ‘‘ส เว ตาทิสโก’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ตสฺมา อยเมตฺถ โยชนา – โย ภิกฺขุ ปาราชิกาทีนํ วตฺถุํ น ชานาติ, จตุพฺพิธํ วิปตฺตึ น ชานาติ, สตฺตวิธํ อาปตฺตึ น ชานาติ, ‘‘อิทํ สิกฺขาปทํ อสุกสฺมึ นาม นคเร ปญฺญตฺต’’นฺติ เอวํ นิทานํ น ชานาติ, ‘‘อิทํ ปุริมวจนํ อิทํ ปจฺฉิมวจน’’นฺติ ปุพฺพาปรํ น ชานาติ, ‘‘อิทํ กตํ อิทํ อกต’’นฺติ กตากตํ น ชานาติ. สเมน จาติ เตเนว ปุพฺพาปรํ อชานนสฺส สเมน อญฺญาเณน, ‘‘กตากตํ น ชานาตี’’ติ วุตฺตํ โหติ; เอวํ ตาว นชานาติ-ปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ยํ ปเนตํ ‘‘อาการอโกวิโท’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อาการอโกวิโทติ การณาการเณ อโกวิโท. อิติ ยฺวายํ วตฺถุอาทีนิปิ น ชานาติ, อาการสฺส จ อโกวิโท, ส เว ตาทิสโก ภิกฺขุ อปฏิกฺโขติ วุจฺจติ.

'වස්තුව, විපත්තිය, ආපත්තිය, නිදානය නොදන්නා වූ, අනුපිළිවෙළ නොදන්නා වූ' යන මෙහි 'වස්තුව' යනාදී පද 'න ජානාති' (නොදනියි) යන පදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. 'අකෝවිදෝ' (අදක්ෂ) යන පදය 'ස වේ තාදිසකෝ' යන පදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. එම නිසා මෙහි සම්බන්ධය මෙසේය: යම් භික්ෂුවක් පාරාජිකා ආදියේ වස්තුව නොදනියිද, සතර වැදෑරුම් විපත්තිය නොදනියිද, සත් වැදෑරුම් ආපත්තිය නොදනියිද, 'මෙම ශික්ෂාපදය අසවල් නගරයෙහි පණවන ලදී' යනුවෙන් නිදානය නොදනියිද, 'මෙය පෙර වචනයයි, මෙය පසු වචනයයි' කියා පූර්ව අපර සම්බන්ධය නොදනියිද, 'මෙය කරන ලදී, මෙය නොකරන ලදී' කියා කරන ලද නොකරන ලද දේ නොදනියිද; 'සමෙන ච' යන්නෙන් පූර්ව අපර නොදන්නා වූ පුද්ගලයාට එම නොදැනීම හා සමාන වූ අඥානයෙන් 'කරන ලද නොකරන ලද දේ නොදනියි' යනුවෙන් අදහස් වේ. මෙසේ මුලින් 'න ජානාති' පදය සමඟ සම්බන්ධය තේරුම් ගත යුතුය. 'ආකාරඅකෝවිදෝ' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේද, එහි අර්ථය නම් කරුණු සහ අකරුණු සම්බන්ධයෙන් අදක්ෂ බවයි. මෙසේ යම් භික්ෂුවක් වස්තුව ආදියද නොදනියිද, කාරණයන්හිද අදක්ෂ වෙයිද, එවැනි භික්ෂුව ඒකාන්තයෙන්ම 'අපටික්ඛ' (බැලීමට පවා නුසුදුසු තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ.

กมฺมญฺจ อธิกรณญฺจาติ อิเมสมฺปิ ปทานํ ‘‘น ชานาตี’’ติ ปเทเนว สมฺพนฺโธ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ตเถว อิติ ยฺวายํ กมฺมญฺจ น ชานาติ, อธิกรณญฺจ น ชานาติ, สตฺตปฺปกาเร สมเถ จาปิ อโกวิโท, ราคาทีหิ ปน รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ, ภเยน ภยา คจฺฉติ, สมฺโมเหน โมหา คจฺฉติ, รตฺตตฺตา ปน ทุฏฺฐตฺตา จ ฉนฺทา โทสา จ คจฺฉติ, ปรํ สญฺญาเปตุํ อสมตฺถตาย น จ สญฺญตฺติกุสโล, การณาการณทสฺสเน อสมตฺถตาย นิชฺฌตฺติยา จ อโกวิโท อตฺตโน สทิสาย ปริสาย ลทฺธตฺตา ลทฺธปกฺโข, หิริยา ปริพาหิรตฺตา อหิริโก, กาฬเกหิ กมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา กณฺหกมฺโม, ธมฺมาทริยปุคฺคลาทริยานํ อภาวโต อนาทโร, ส เว ตาทิสโก ภิกฺขุ อปฏิกฺโขติ วุจฺจติ, น ปฏิกฺขิตพฺโพ น โอโลเกตพฺโพ, น สมฺมนฺนิตฺวา อิสฺสริยาธิปจฺจเชฏฺฐกฏฺฐาเน ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ. สุกฺกปกฺขคาถานมฺปิ โยชนานโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

'කර්මය හා අධිකරණයද' යන මෙම පදද 'න ජානාති' යන පදය සමඟම සම්බන්ධ වේ. මෙහි යෝජනාව නම්: එමෙන්ම යම් භික්ෂුවක් විනය කර්ම නොදනියිද, අධිකරණ නොදනියිද, සත් වැදෑරුම් සමථයන්හි අදක්ෂ වෙයිද, රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් ඇලුණු සිතැතිව හෝ ද්වේෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් හෝ අගතියට යයිද, බිය නිසා අගතියට යයිද, මුළාව නිසා අගතියට යයිද, ඇලීම නිසා හෝ ද්වේෂය නිසා හෝ ඡන්දයෙන් හා දෝසයෙන් අගතියට යයිද, අන්‍යයන්ට කරුණු වටහා දීමට ඇති අසමත්කම නිසා වටහා දීමෙහි දක්ෂ නොවේද, කරුණු සහ අකරුණු පෙන්වා දීමට ඇති අසමත්කම නිසා අන්‍යයන් කැමති කරවා ගැනීමෙහි අදක්ෂ වේද, තමා හා සමාන පිරිසක් ලැබීම නිසා පිරිසක් ඇත්තෙකු වේද, ලැජ්ජාවෙන් බැහැර වූ බැවින් අලජ්ජී වේද, ලාමක වූ අකුසල් කර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් කළු කර්ම ඇත්තෙකු වේද, ධර්මය කෙරෙහි හෝ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ගෞරවයක් නොමැති බැවින් අනාදර පුද්ගලයෙකු වේද, එවැනි භික්ෂුව ඒකාන්තයෙන්ම 'අපටික්ඛ' පුද්ගලයෙක් යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු දෙස නොබැලිය යුතුය, ඔහු සම්මත කොට අධිපතිභාවයෙහි හෝ ජේෂ්ඨ ස්ථානයක නොතැබිය යුතුය යනු අර්ථයයි. සුක්ක පක්ෂයේ (ගුණවත් පක්ෂයේ) ගාථාවන්ගේ අර්ථ සම්බන්ධයද මෙම ක්‍රමයටම දත යුතුය.

จูฬสงฺคามวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

චූළසංගාම වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

มหาสงฺคาโม

මහාසංගාමය

โวหรนฺเตน ชานิตพฺพาทิวณฺณนา

ව්‍යවහාර කරන්නා විසින් දත යුතු දෑ පිළිබඳ වර්ණනාව

๓๖๘-๓๗๔. มหาสงฺคาเม [Pg.210] – วตฺถุโต วา วตฺถุํ สงฺกมตีติ ‘‘ปฐมปาราชิกวตฺถุ มยา ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ วตฺวา ปุน ปุจฺฉิยมาโน นิฆํสิยมาโน ‘‘น มยา ปฐมปาราชิกสฺส วตฺถุ ทิฏฺฐํ, น สุตํ; ทุติยปาราชิกสฺส วตฺถุ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ วทติ. เอเตเนว นเยน เสสวตฺถุสงฺกมนํ, วิปตฺติโต วิปตฺติสงฺกมนํ อาปตฺติโต อาปตฺติสงฺกมนญฺจ เวทิตพฺพํ. โย ปน ‘‘เนว มยา ทิฏฺฐํ, น สุต’’นฺติ วตฺวา ปจฺฉา ‘‘มยาเปตํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ วทติ, ‘‘ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ วตฺวา ปจฺฉา ‘‘น ทิฏฺฐํ วา น สุตํ วา’’ติ วทติ, อยํ อวชานิตฺวา ปฏิชานาติ, ปฏิชานิตฺวา อวชานาตีติ เวทิตพฺโพ. เอเสว อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ นาม.

368-374. මහාසංගාමයෙහි - 'වස්තුවෙන් වස්තුවට මාරු වීම' යනු: 'මා විසින් පළමු පාරාජිකා වස්තුව දකින ලදී හෝ අසන ලදී' යැයි පවසා, නැවත විමසන විට හෝ තදින් ප්‍රශ්න කරන විට 'මා විසින් පළමු පාරාජිකා වස්තුව දකින ලද්දේ හෝ අසන ලද්දේ නැත, දෙවන පාරාජිකා වස්තුව දකින ලදී හෝ අසන ලදී' යනුවෙන් පැවසීමයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම සෙසු වස්තූන්ට මාරු වීම, විපත්තියෙන් විපත්තියට මාරු වීම සහ ආපත්තියෙන් ආපත්තියට මාරු වීම දත යුතුය. යමෙක් 'මා විසින් දකින ලද්දේ හෝ අසන ලද්දේ නැත' කියා පවසා පසුව 'මා විසින් එය දකින ලදී හෝ අසන ලදී' යයි පවසයිද, 'දකින ලදී හෝ අසන ලදී' කියා පවසා පසුව 'දකින ලද්දේ හෝ අසන ලද්දේ නැත' කියා පවසයිද, ඔහු ප්‍රතික්ෂේප කර පසුව පිළිගන්නෙකු සහ පිළිගෙන පසුව ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. මොහුම එක් කරුණක් තවත් කරුණකින් වසාලන්නා (අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරති) නම් වේ.

๓๗๕. วณฺณาวณฺโณติ นีลาทิวณฺณาวณฺณวเสน สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสิกฺขาปทํ วุตฺตํ. วจนมนุปฺปทานนฺติ สญฺจริตฺตํ วุตฺตํ. กายสํสคฺคาทิตฺตยํ สรูเปเนว วุตฺตํ. อิติ อิมานิ ปญฺจ เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาโค ปุพฺพปโยโคติ เวทิตพฺพานิ.

375. 'වණ්ණාවණ්ණෝ' යන්නෙන් නිල් ආදී වර්ණයන්ගේ අසිරිමත් බව හා අශෝභන බව පදනම් කරගෙන සුක්කවස්සට්ඨි ශික්ෂාපදය දක්වන ලදී. 'වචනමනුප්පදානං' යන්නෙන් සංචරිත්ත ශික්ෂාපදය දක්වන ලදී. කායසංසග්ගාදී ශික්ෂාපද තුන ඒවායේ ස්වරූපයෙන්ම දක්වන ලදී. මෙසේ මෙම ශික්ෂාපද පහ මෙถุน ධර්මයේ පූර්ව භාගය හෙවත් පූර්ව පයෝගයන් ලෙස දත යුතුය.

๓๗๖. จตฺตาริ อปโลกนกมฺมานีติ อธมฺเมนวคฺคาทีนิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อิติ จตฺตาริ จตุกฺกานิ โสฬส โหนฺติ.

376. 'සතර වැදෑරුම් අපලෝකන කර්මයන්' යනු අධම්මික වග්ග කර්ම ආදියයි. සෙසු පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ සතර වැදෑරුම් වූ සතර බැගින් වූ කොට්ඨාස දහසයක් වේ.

อคติอคนฺตพฺพวณฺณนา

අගතියට නොයාම පිළිබඳ වර්ණනාව

๓๗๙. พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหตีติ วินยธเรน หิ เอวํ ฉนฺทาทิคติยา อธิกรเณ วินิจฺฉิเต ตสฺมึ วิหาเร สงฺโฆ ทฺวิธา ภิชฺชติ. โอวาทูปชีวินิโย ภิกฺขุนิโยปิ ทฺเว ภาคา โหนฺติ. อุปาสกาปิ อุปาสิกาโยปิ ทารกาปิ ทาริกาโยปิ เตสํ อารกฺขเทวตาปิ ตเถว ทฺวิธา ภิชฺชนฺติ. ตโต ภุมฺมเทวตา อาทึ กตฺวา ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมาโน ทฺวิธาว โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ…เป… ทุกฺขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ.

379. "බොහෝ දෙනාට අහිත පිණිස පිළිපන්නේ වෙයි" යන්නෙහි අර්ථය නම්: විනයධරයෙකු විසින් ඡන්දය ආදී අගතියට යාමෙන් විනය ගැටලුවක් (අධිකරණයක්) වැරදි ලෙස තීන්දු කළ විට, එම විහාරයේ සංඝයා වහන්සේලා දෙකොටසකට බෙදෙති. එම සංඝයාගෙන් අවවාද අනුශාසනා ලබමින් ජීවත් වන භික්ෂුණීහු ද දෙපිරිසක් වෙති. උපාසකවරු ද, උපාසිකාවෝ ද, දරුවෝ ද, දැරියෝ ද ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවෝ ද එසේම දෙපිරිසකට බෙදෙති. එයින් පසුව භුම්මට්ටු දේවතාවන් පටන් අකනිටා බඹලොව දක්වා වූ සියලු දෙවි බඹුන් ද දෙපිරිසක් වෙති. එබැවින් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් "බොහෝ දෙනාට අහිත පිණිස... දෙවි මිනිසුන්ට දුක් පිණිස පිළිපන්නේ වෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

๓๘๒. วิสมนิสฺสิโตติ [Pg.211] วิสมานิ กายกมฺมาทีนิ นิสฺสิโต. คหนนิสฺสิโตติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิสงฺขาตํ คหนํ นิสฺสิโต. พลวนิสฺสิโตติ พลวนฺเต อภิญฺญาเต ภิกฺขู นิสฺสิโต.

382. "විෂම නිශ්‍රිත" යනු විෂම වූ කායකර්ම ආදිය ඇසුරු කළ තැනැත්තායි. "ගහණ නිශ්‍රිත" යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සහ අන්තග්‍රාහී දෘෂ්ටි නමැති ඝන කැලෑව (ගහණය) ඇසුරු කළ තැනැත්තායි. "බලවත් නිශ්‍රිත" යනු බලවත් වූ, ප්‍රසිද්ධ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසුරු කළ තැනැත්තායි.

๓๙๓. ตสฺส อวชานนฺโตติ ตสฺส วจนํ อวชานนฺโต. อุปโยคตฺเถ วา สามิวจนํ, ตํ อวชานนฺโตติ อตฺโถ.

393. "තස්ස අවජානන්තෝ" යනු එම නවක භික්ෂුවගේ වචනයට අවමන් කරමින් යන්නයි. එසේත් නැතිනම් මෙහි "තස්ස" යන ෂෂ්ඨී විභක්ති පදය ද්විතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙහි වැටේ. එවිට එහි අර්ථය වන්නේ එම නවක භික්ෂුවට අවමන් කරමින් යන්නයි.

๓๙๔. ยํ อตฺถายาติ ยทตฺถาย. ตํ อตฺถนฺติ โส อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

394. "යං අත්ථාය" යනු යම් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා යන්නයි. "තං අත්ථං" යනු එම ප්‍රයෝජනයයි. සෙසු පද සෑම තැනකම ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

มหาสงฺคามวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

මහාසංග්‍රාම වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

กถินเภทํ

කඨින ප්‍රභේදය

กถินอตฺถตาทิวณฺณนา

කඨින ඇතිරීම (අත්ථාර) ආදිය පිළිබඳ වර්ණනාව

๔๐๓. กถิเน [Pg.212] – อฏฺฐ มาติกาติ ขนฺธเก วุตฺตา ปกฺกมนนฺติกาทิกา อฏฺฐ. ปลิโพธานิสํสาปิ ปุพฺเพ วุตฺตา เอว.

403. කඨිනයෙහි "අටක් වූ මාතෘකා" යනු මහාවග්ග පාලියේ ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලද පක්කමනන්තිකා ආදී වූ මාතෘකා අටයි. පලිබෝධ සහ ආනිසංස ද මීට පෙර මහාවග්ගයෙහි වදාරන ලද ඒවාමය.

๔๐๔. ปโยคสฺสาติ จีวรโธวนาทิโน สตฺตวิธสฺส ปุพฺพกรณสฺสตฺถาย โย อุทกาหรณาทิโก ปโยโค กยิรติ, ตสฺส ปโยคสฺส. กตเม ธมฺมา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ อนาคตวเสน อนนฺตรา หุตฺวา กตเม ธมฺมา ปจฺจยา โหนฺตีติ อตฺโถ. สมนนฺตรปจฺจเยนาติ สุฏฺฐุ อนนฺตรปจฺจเยน, อนนฺตรปจฺจยเมว อาสนฺนตรํ กตฺวา ปุจฺฉติ. นิสฺสยปจฺจเยนาติ อุปฺปชฺชมานสฺส ปโยคสฺส นิสฺสยํ อาธารภาวํ อุปคตา วิย หุตฺวา กตเม ธมฺมา ปจฺจยา โหนฺตีติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยปจฺจเยนาติ อุเปเตน นิสฺสยปจฺจเยน; นิสฺสยปจฺจยเมว อุปคตตรํ กตฺวา ปุจฺฉติ. ปุเรชาตปจฺจเยนาติ อิมินา ปฐมํ อุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยภาวํ ปุจฺฉติ. ปจฺฉาชาตปจฺจเยนาติ อิมินา ปจฺฉา อุปฺปชฺชนกสฺส ปจฺจยภาวํ ปุจฺฉติ. สหชาตปจฺจเยนาติ อิมินา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺชมานานํ ปจฺจยภาวํ ปุจฺฉติ. ปุพฺพกรณสฺสาติ โธวนาทิโน ปุพฺพกรณสฺส. ปจฺจุทฺธารสฺสาติ ปุราณสงฺฆาฏิอาทีนํ ปจฺจุทฺธรณสฺส. อธิฏฺฐานสฺสาติ กถินจีวราธิฏฺฐานสฺส. อตฺถารสฺสาติ กถินตฺถารสฺส. มาติกานญฺจ ปลิโพธานญฺจาติ อฏฺฐนฺนํ มาติกานํ ทฺวินฺนญฺจ ปลิโพธานํ. วตฺถุสฺสาติ สงฺฆาฏิอาทิโน กถินวตฺถุสฺส; เสสํ วุตฺตนยเมว.

404. "පයෝගස්ස" යනු සිවුරු සේදීම ආදී සත් වැදෑරුම් පූර්ව කෘත්‍යයන් සඳහා සිදු කරන ජලය ගෙන ඒම ආදී වූ යම් ප්‍රයෝගයක් (උත්සාහයක්) කෙරේද, එම ප්‍රයෝගයටයි. "කවර ධර්මයෝ අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙත්ද?" යන්නෙහි අර්ථය නම්, අනාගත වශයෙන් අතරක් නැතිව (අනන්තරව) සිට කවර ධර්මයන් උපකාරී වන්නේද යන්නයි. "සමනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු වඩාත් මැනවින් වූ අනන්තර ප්‍රත්‍යයයි; අනන්තර ප්‍රත්‍යයම වඩාත් සමීප කර විමසයි. "නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු උපදින්නාවූ ප්‍රයෝගයට ආධාරයක් (නිශ්‍රයක්) වන්නාක් මෙන් කවර ධර්මයන් උපකාරී වන්නේද යන්නයි. "උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන්" යනු නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයට වඩාත් සමීපව ලැබී උපකාරී වීමයි. "පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන්" යන්නෙන් පළමුව උපන් දෙයෙහි ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය විමසයි. "පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන්" යන්නෙන් පසුව උපදින දෙයෙහි ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය විමසයි. "සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන්" යන්නෙන් පෙර පසු නොවී එක්වරම උපදින ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය විමසයි. "පුබ්බකරණස්ස" යනු සේදීම ආදී පූර්ව කෘත්‍යයන් සඳහාය. "පච්චුද්ධාරස්ස" යනු පැරණි සඟළ සිවුරු ආදිය පච්චුද්ධාර කිරීම (ඉවත් කිරීම) සඳහාය. "අධිට්ඨානස්ස" යනු කඨින සිවුර අධිෂ්ඨානය කිරීම සඳහාය. "අත්ථාරස්ස" යනු කඨින ඇතිරීම සඳහාය. "මාතිකාවන්ගේ සහ පලිබෝධයන්ගේ" යනු අටක් වූ මාතෘකාවන්ගේ සහ දෙවැදෑරුම් පලිබෝධයන්ගේය. "වත්ථුස්ස" යනු සඟළ සිවුර ආදී වූ කඨින වස්තුව සඳහාය. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද පරිදිම වේ.

เอวํ ยญฺจ ลพฺภติ ยญฺจ น ลพฺภติ, สพฺพํ ปุจฺฉิตฺวา อิทานิ ยํ ยสฺส ลพฺภติ, ตเทว ทสฺเสนฺโต ปุพฺพกรณํ ปโยคสฺสาติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชนมาห. ตสฺสตฺโถ – ยํ วุตฺตํ ‘‘ปโยคสฺส กตเม ธมฺมา’’ติอาทิ, ตตฺถ วุจฺจเต, ปุพฺพกรณํ ปโยคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สมนนฺตรนิสฺสยอุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย. ปโยคสฺส หิ สตฺตวิธมฺปิ ปุพฺพกรณํ ยสฺมา เตน ปโยเคน นิปฺผาเทตพฺพสฺส ปุพฺพกรณสฺสตฺถาย โส ปโยโค กยิรติ, ตสฺมา อิเมหิ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. ปุเรชาตปจฺจเย ปเนส อุทฺทิฏฺฐธมฺเมสุ เอกธมฺมมฺปิ น [Pg.213] ลภติ, อญฺญทตฺถุ ปุพฺพกรณสฺส สยํ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ, ปโยเค สติ ปุพฺพกรณสฺส นิปฺผชฺชนโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปโยโค ปุพฺพกรณสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. ปจฺฉาชาตปจฺจยํ ปน ลภติ, เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุพฺพกรณํ ปโยคสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. ปจฺฉา อุปฺปชฺชนกสฺส หิ ปุพฺพกรณสฺส อตฺถาย โส ปโยโค กยิรติ. สหชาตปจฺจยํ ปน มาติกาปลิโพธานิสํสสงฺขาเต ปนฺนรส ธมฺเม ฐเปตฺวา อญฺโญ ปโยคาทีสุ เอโกปิ ธมฺโม น ลภติ, เต เอว หิ ปนฺนรส ธมฺมา สห กถินตฺถาเรน เอกโต นิปฺผชฺชนฺตีติ อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปนฺนรส ธมฺมา สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. เอเตนุปาเยน สพฺพปทวิสฺสชฺชนานิ เวทิตพฺพานิ.

මෙසේ ලැබෙන දේ සහ නොලැබෙන දේ සියල්ල විමසා, දැන් යමක් යමකට ලැබේද එය දක්වමින් "පුබ්බකරණං පයෝගස්ස" යනාදී ක්‍රමයෙන් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුර වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: "ප්‍රයෝගයට කවර ධර්මයන් ප්‍රත්‍ය වේද" යනාදී ප්‍රශ්නයට මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ; පූර්ව කෘත්‍යය ප්‍රයෝගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ද, සමනන්තර, නිශ්‍රය සහ උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් ද උපකාරී වෙයි. මන්දයත්, සත් වැදෑරුම් පූර්ව කෘත්‍යයන් යම් ප්‍රයෝගයකින් (ජලය ඇදීම ආදියෙන්) නිම කළ යුතු බැවින් එම පූර්ව කෘත්‍යය සඳහා එම ප්‍රයෝගය කරනු ලැබේ. එබැවින් මෙම ප්‍රත්‍ය සතරෙන් උපකාරී වෙයි. නමුත් පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙහිදී මෙම ප්‍රයෝගය සඳහන් කළ ධර්මයන්ගෙන් එකක්වත් නොලැබේ. විශේෂයෙන්ම පූර්ව කෘත්‍යයට ප්‍රයෝගයම පුරේජාත ප්‍රත්‍යය වෙයි. මන්ද, ප්‍රයෝගය ඇති කල්හිම පූර්ව කෘත්‍යය සිද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් "ප්‍රයෝගය පූර්ව කෘත්‍යයට පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යැයි උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. තවද මෙම ප්‍රයෝගය පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය ද ලබයි. එබැවින් "පූර්ව කෘත්‍යය ප්‍රයෝගයට පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ" යැයි වදාරන ලදී. මන්ද යත්, පසුව සිදුවන සේදීම ආදී පූර්ව කෘත්‍යයන් සඳහා එම ප්‍රයෝගයන් (ජලය ඇදීම ආදිය) කරනු ලබන බැවිනි. සහජාත ප්‍රත්‍යය සම්බන්ධයෙන්, මාතෘකා, පලිබෝධ සහ ආනිසංස යන පසළොස් ධර්මයන් හැර, ප්‍රයෝගාදියෙහි වෙනත් කිසිදු ධර්මයක් සහජාත ප්‍රත්‍යය ලෙස නොලැබේ. සැබවින්ම එම පසළොස් ධර්මයෝ කඨින ඇතිරීම (අත්ථාරය) සමඟම එකවරම සිද්ධ වෙති. එබැවින් ඔවුනොවුන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එහෙයින් "පසළොස් ධර්මයෝ සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙති" යයි වදාරන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්ගේ පිළිතුරු දත යුතුය.

ปุพฺพกรณนิทานาทิวิภาควณฺณนา

පූර්ව කෘත්‍යයන්ගේ නිදාන (හේතු) ආදිය විභාග කිරීමේ වර්ණනාව

๔๐๕. ปุพฺพกรณํ กึนิทานนฺติอาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมว.

405. "පූර්ව කෘත්‍යයට නිදානය (හේතුව) කුමක්ද?" යනාදී ප්‍රශ්නෝත්තර ඉතා පැහැදිලිය.

๔๐๖-๗. ‘‘ปโยโค กึนิทาโน’’ติอาทีสุ ปุจฺฉาทฺวยวิสฺสชฺชเนสุ เหตุนิทาโน ปจฺจยนิทาโนติ เอตฺถ ฉ จีวรานิ เหตุ เจว ปจฺจโย จาติ เวทิตพฺพานิ. ปุพฺพปโยคาทีนญฺหิ สพฺเพสํ ตานิเยว เหตุ, ตานิ ปจฺจโย. น หิ ฉพฺพิเธ จีวเร อสติ ปโยโค อตฺถิ, น ปุพฺพกรณาทีนิ, ตสฺมา ‘‘ปโยโค เหตุนิทาโน’’ติอาทิ วุตฺตํ.

406-7. "ප්‍රයෝගයට නිදානය (හේතුව) කුමක්ද?" යනාදී ප්‍රශ්න දෙකෙහි පිළිතුරු අතර, "හේතු නිදානය, ප්‍රත්‍ය නිදානය" යන මෙහිදී සවැදෑරුම් සිවුරු හේතු වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ද දත යුතුය. සැබවින්ම සියලු පූර්ව ප්‍රයෝගයන්ට එම සවැදෑරුම් සිවුරුම හේතු කාරණය වෙයි, ඒවාම ප්‍රත්‍යය ද වෙයි. මන්ද යත්, එම සිවුරු නොමැති නම් ප්‍රයෝගයක් ද නැත, පූර්ව කෘත්‍යයන් ද නැත. එබැවින් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් "ප්‍රයෝගය හේතු නිදාන කොට ඇත්තේය" යනාදිය වදාරන ලදී.

๔๐๘. สงฺคหวาเร – วจีเภเทนาติ ‘‘อิมาย สงฺฆาฏิยา, อิมินา อุตฺตราสงฺเคน, อิมินา อนฺตรวาสเกน กถินํ อตฺถรามี’’ติ เอเตน วจีเภเทน. กติมูลาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน – กิริยา มชฺเฌติ ปจฺจุทฺธาโร เจว อธิฏฺฐานญฺจ.

408. සංග්‍රහ වාරයෙහි "වචී භේදයෙන්" යනු, "මෙම සඟළ සිවුරෙන් කඨිනය අතුරමි" යනාදී වශයෙන් වචන උච්චාරණය කිරීමෙනි. "කතිමූල" ආදී ප්‍රශ්නවල පිළිතුරෙහි "ක්‍රියාව මැද වේ" යනු පච්චුද්ධාර කිරීමේ ක්‍රියාව සහ අධිෂ්ඨාන කිරීමේ ක්‍රියාව මධ්‍යයෙහි වන බවයි.

๔๑๑. วตฺถุวิปนฺนํ โหตีติ อกปฺปิยทุสฺสํ โหติ. กาลวิปนฺนํ นาม อชฺช ทายเกหิ ทินฺนํ สฺเว สงฺโฆ กถินตฺถารกสฺส เทติ. กรณวิปนฺนํ นาม ตทเหว ฉินฺทิตฺวา อกตํ.

411. "වස්තු විපන්න වෙයි" යනු අකැප රෙද්දක් වීමයි. "කාල විපන්න" යනු අද දින දායකයන් පූජා කළ කඨින වස්ත්‍රය, සංඝයා විසින් හෙට දින කඨින අතුරන භික්ෂුවට පූජා කිරීමයි. "කරණ විපන්න" යනු කඨින ඇතිරිය යුතු දිනයේදීම කපා සකස් නොකළ වස්ත්‍රයයි.

กถินาทิชานิตพฺพวิภาควณฺณนา

කඨිනය ආදිය පිළිබඳව දත යුතු කරුණු විභාග කිරීමේ වර්ණනාව

๔๑๒. กถินํ [Pg.214] ชานิตพฺพนฺติอาทิปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน – เตสญฺเญว ธมฺมานนฺติ เยสุ รูปาทิธมฺเมสุ สติ กถินํ นาม โหติ, เตสํ สโมธานํ มิสฺสีภาโว. นามํ นามกมฺมนฺติอาทินา ปน ‘‘กถิน’’นฺติ อิทํ พหูสุ ธมฺเมสุ นามมตฺตํ, น ปรมตฺถโต เอโก ธมฺโม อตฺถีติ ทสฺเสติ.

412. "එම ධර්මයන්ගේම" යනාදී ප්‍රශ්නයෙහි පිළිතුරෙහි අර්ථය නම්: රූප ආදී යම් ධර්මයන් ඇති කල්හි "කඨින" යන නාමය ඇති වේද, එම ධර්මයන්ගේ එක්වීමයි, මිශ්‍ර වීමයි. තවද "නාමය, නාම කර්මය" යනාදී වචන මගින් පෙන්වන්නේ, "කඨින" යන මෙම ශබ්දය බොහෝ ධර්මයන් කෙරෙහි වූ නාම පැනවීමක් පමණක් බවයි. පරමාර්ථ වශයෙන් කඨිනය කියා වෙනමම එක් ධර්මයක් නොමැති බව මෙයින් පැහැදිලි කරයි.

จตุวีสติยา อากาเรหีติ ‘‘น อุลฺลิขิตมตฺเตนา’’ติอาทีหิ ปุพฺเพ วุตฺตการเณหิ. สตฺตรสหิ อากาเรหีติ ‘‘อหเตน อตฺถตํ โหติ กถิน’’นฺติอาทีหิ ปุพฺเพ วุตฺตการเณหิ. นิมิตฺตกมฺมาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สพฺพํ กถินกฺขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตํ.

'ආකාර විසිහතරකින්' යනු 'න උල්ලිකිතමත්තෙන' ආදී වශයෙන් පෙර කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි වදාල ආකාර විසිහතර මගිනි. 'ආකාර දහහතකින්' යනු 'අහතෙන අත්ථතං හෝති කඨිනං' ආදී වශයෙන් පෙර වදාල ආකාර දහහත මගිනි. නිමිත්ත කර්ම ආදියෙහි යමක් කිව යුතු ද, ඒ සියල්ල කඨිනක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි පවසන ලදී.

๔๑๖. เอกุปฺปาทา เอกนิโรธาติ อุปฺปชฺชมานาปิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ, นิรุชฺฌมานาปิ เอกโต นิรุชฺฌนฺติ. เอกุปฺปาทา นานานิโรธาติ อุปฺปชฺชมานา เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ, นิรุชฺฌมานา นานา นิรุชฺฌนฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? สพฺเพปิ อตฺถาเรน สทฺธึ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ, อตฺถาเร หิ สติ อุทฺธาโร นาม. นิรุชฺฌมานา ปเนตฺถ ปุริมา ทฺเว อตฺถาเรน สทฺธึ เอกโต นิรุชฺฌนฺติ, อุทฺธารภาวํ ปาปุณนฺติ. อตฺถารสฺส หิ นิโรโธ เอเตสญฺจ อุทฺธารภาโว เอกกฺขเณ โหติ, อิตเร นานา นิรุชฺฌนฺติ. เตสุ อุทฺธารภาวํ ปตฺเตสุปิ อตฺถาโร ติฏฺฐติเยว. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

416. 'එකම උත්පාදයක් හා එකම නිරෝධයක් ඇත්තේ' යනු උපදින විටද එකට උපදියි, නිරුද්ධ වන විටද එකට නිරුද්ධ වේ යන්නයි. 'එකම උත්පාදයක් හා නානා නිරෝධයන් ඇත්තේ' යනු උපදින විට එකට උපදී, නිරුද්ධ වන විට වෙන වෙනම නිරුද්ධ වේ යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? සියලුම කඨින උද්ධාරයන් කඨින අත්ථාරය (පැතිරවීම) සමඟ එකටම උපදී. මන්ද යත් අත්ථාරය ඇති කල්හිම උද්ධාරය (ඉවත් කිරීම) වන බැවිනි. මෙහි නිරුද්ධ වීමේදී පළමු උද්ධාර දෙක අත්ථාරය සමඟ එකටම නිරුද්ධ වේ, එනම් උද්ධාර භාවයට පත් වේ. අත්ථාරය නිරුද්ධ වීමත් මේවා උද්ධාර වීමත් එකම ක්ෂණයක සිදුවේ. සෙසු ඒවා වෙන වෙනම නිරුද්ධ වේ. ඒවා උද්ධාර භාවයට පත් වුවද අත්ථාරය එලෙසම පවතී. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය වර්ණනාවෙහි;

กถินเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

කඨින භේද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

ปญฺญตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

පඤ්ඤත්ති වග්ග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

อุปาลิปญฺจกํ

උපාලි පඤ්චකය

อนิสฺสิตวคฺควณฺณนา

අනිස්සිත වග්ග වර්ණනාව

๔๑๗. อุปาลิปญฺเหสุ [Pg.215] กติหิ นุ โข ภนฺเตติ ปุจฺฉาย อยํ สมฺพนฺโธ. เถโร กิร รโหคโต สพฺพานิ อิมานิ ปญฺจกานิ อาวชฺเชตฺวา ‘‘ภควนฺตํ ทานิ ปุจฺฉิตฺวา อิเมสํ นิสฺสาย วสนกาทีนํ อตฺถาย ตนฺตึ ฐเปสฺสามี’’ติ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กติหิ นุ โข ภนฺเต’’ติอาทินา นเยน ปญฺเห ปุจฺฉิ. เตสํ วิสฺสชฺชเน อุโปสถํ น ชานาตีติ นววิธํ อุโปสถํ น ชานาติ. อุโปสถกมฺมํ น ชานาตีติ อธมฺเมนวคฺคาทิเภทํ จตุพฺพิธํ อุโปสถกมฺมํ น ชานาติ. ปาติโมกฺขํ น ชานาตีติ ทฺเว มาติกา น ชานาติ. ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาตีติ ภิกฺขูนํ ปญฺจวิธํ ภิกฺขุนีนํ จตุพฺพิธนฺติ นววิธํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาติ.

417. උපාලි ප්‍රශ්නයන්හි 'ස්වාමීනි, කොපමණකින්ද' යන පෘච්ඡාවෙහි සම්බන්ධය මෙසේය: තේරුන් වහන්සේ විවේකීව වැඩසිටින කල මේ සියලු පඤ්චකයන් මෙනෙහි කොට, 'දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසා නිශ්‍රය ගෙන වසන්නා වූ භික්ෂූන් ආදීන්ගේ යහපත උදෙසා පාලි ක්‍රමයක් තබන්නෙමි' යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ 'ස්වාමීනි, කොපමණකින්ද' ආදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රශ්න විමසූහ. එම ප්‍රශ්න විසඳීමේදී 'උපෝසථය නොදනියි' යනු නව වැදෑරුම් උපෝසථය නොදනියි යන්නයි. 'උපෝසථ කර්මය නොදනියි' යනු අධර්මයෙන් වගවූවක් ආදී වශයෙන් ඇති සිව්වැදෑරුම් උපෝසථ කර්මය නොදනියි යන්නයි. 'පාතිමොක්ඛය නොදනියි' යනු මාතෘකා දෙක නොදනියි යන්නයි. 'පාතිමොක්ඛුද්දේසය නොදනියි' යනු භික්ෂූන්ගේ පස් වැදෑරුම් සහ භික්ෂුණීන්ගේ සිව් වැදෑරුම් වශයෙන් වූ නව වැදෑරුම් පාතිමොක්ඛුද්දේසය නොදනියි යන්නයි.

ปวารณํ น ชานาตีติ นววิธํ ปวารณํ น ชานาติ. ปวารณากมฺมํ น ชานาตีติ อธมฺเมนวคฺคาทิเภทํ จตุพฺพิธํ ปวารณากมฺมํ น ชานาติ.

පවාරණය නොදනී යනු නවවැදෑරුම් පවාරණය නොදනී යන්නයි. පවාරණ කර්මය නොදනී යනු අධර්මයෙන් හෝ වග (වෙන් වූ) ආදී භේද සහිත සිවු වැදෑරුම් පවාරණ කර්මයන් නොදනී යන්නයි.

อาปตฺตานาปตฺตึ น ชานาตีติ ตสฺมึ ตสฺมึ สิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐํ อาปตฺติญฺจ อนาปตฺติญฺจ น ชานาติ.

ඇවැත් හා නොඇවැත් නොදනී යනු ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්හි දක්වන ලද ඇවැත් ද නොඇවැත් ද නොදනී යන්නයි.

อาปนฺโน กมฺมกโตติ อาปตฺตึ อาปนฺโน ตปฺปจฺจยาว สงฺเฆน กมฺมํ กตํ โหติ.

ඇවැත් වී කර්මය කරන ලද්දේය යනු ඇවැතට පැමිණියෙක් වේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම සංඝයා විසින් ඔහු කෙරෙහි (විනය) කර්මය කරන ලද්දේ වෙයි.

นปฺปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺควณฺณนา

නප්පටිප්පස්සම්භන වර්ග වර්ණනාවයි.

๔๒๐. กมฺมํ นปฺปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพนฺติ อยํ ยสฺมา อนุโลมวตฺเต น วตฺตติ, ตสฺมา นาสฺส กมฺมํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพํ; สรชฺชุโกว วิสฺสชฺเชตพฺโพติ อตฺโถ.

420. කර්මය සංසිඳවිය යුතු නොවේ යනු, මේ (භික්ෂුව) යම් හෙයකින් අනුලෝම වත්හි නොහැසිරේ ද, එහෙයින් මොහුගේ කර්මය සංසිඳවිය යුතු නොවේ; (පව් කළ බැම්ම) සහිතවම මුදාහළ යුතුය යනු අර්ථයයි.

๔๒๑. สเจ อุปาลิ สงฺโฆ สมคฺคกรณียานิ กมฺมานิ กโรตีติ สเจ สมคฺเคหิ กรณียานิ อุโปสถาทีนิ กมฺมานิ กโรติ, อุโปสถปวารณาทีสุ หิ ฐิตาสุ อุปตฺถมฺโภ น ทาตพฺโพ. สเจ หิ สงฺโฆ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา สงฺฆสามคฺคึ กโรติ, ติณวตฺถารกสมถํ วา กตฺวา อุโปสถปวารณํ กโรติ, เอวรูปํ สมคฺคกรณียํ นาม กมฺมํ โหติ. ตตฺร เจติ สเจ ตาทิเส กมฺเม ภิกฺขุโน นกฺขมติ, ทิฏฺฐาวิกมฺมมฺปิ [Pg.216] กตฺวา ตถารูปา สามคฺคี อุเปตพฺพา, เอวํ วิโลมคฺคาโห น คณฺหิตพฺโพ. ยตฺร ปน อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ ทีเปนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ น วฏฺฏติ, ปฏิพาหิตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ.

421. උපාලි, ඉදින් සංඝයා සමගිව කටයුතු (සමග්ගකරණීය කර්ම) කෙරේ නම් යනු, ඉදින් සමගි වූවන් විසින් කළ යුතු වූ උපෝසථ ආදී කර්මයන් කෙරේ නම්, උපෝසථ පවාරණ ආදියෙහි පිහිටා සිටින කල්හි (සාමග්‍රියට) අනුබල දිය යුතුය. ඉදින් සංඝයා වරද දේශනා කරවා සංඝ සාමග්‍රිය කෙරේ නම්, හෝ තිණවත්ථාරක සමථය කොට උපෝසථ පවාරණය කෙරේ නම්, මෙබඳු කර්මය සමග්ගකරණීය නම් වෙයි. එහිදී ඉදින් එවැනි කර්මයක් කෙරෙහි භික්ෂුවක් අසතුටු වේ නම්, තමාගේ දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කොට වුවද එවැනි සාමග්‍රියට පැමිණිය යුතුය, එසේ විරුද්ධව නොසිටිය යුතුය. යම් තැනක අධර්මය හා අවිනය ගෙන ශාස්තෘ ශාසනය දක්වයි ද, එහි දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කොට (එකඟ වීම) සුදුසු නැත, එය වළක්වා බැහැර විය යුතුය.

อุสฺสิตมนฺตี จาติ โลภโทสโมหมานุสฺสนฺนํ วาจํ ภาสิตา กณฺหวาโจ อนตฺถกทีปโน. นิสฺสิตชปฺปีติ อตฺตโน ธมฺมตาย อุสฺสทยุตฺตํ ภาสิตุํ น สกฺโกติ; อถ โข ‘‘มยา สทฺธึ ราชา เอวํ กเถสิ, อสุกมหามตฺโต เอวํ กเถสิ, อสุโก นาม มยฺหํ อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา เตปิฏโก มยา สทฺธึ เอวํ กเถสี’’ติ เอวํ อญฺญํ นิสฺสาย ชปฺปติ. น จ ภาสานุสนฺธิกุสโลติ กถานุสนฺธิวจเน จ วินิจฺฉยานุสนฺธิวจเน จ อกุสโล โหติ. น ยถาธมฺเม ยถาวินเยติ น ภูเตน วตฺถุนา อาปตฺตึ สาเรตฺวา โจเทตา โหติ.

'උස්සිතමන්තී' යනු ලෝභ, දෝෂ, මෝහ හා මානයෙන් පිරි වචන කතා කරන, අකුසල් වචන ඇත්තා වූ, අනර්ථය දක්වන්නා වූ තැනැත්තායි. 'නිස්සිතජප්පී' යනු ස්වකීය ස්වභාවයෙන් ප්‍රමුඛව කතා කිරීමට නොහැකිව, 'මා සමඟ රජතුමා මෙසේ කතා කළේය, අසවල් මහා ඇමතිවරයා මෙසේ කතා කළේය, අසවල් ත්‍රිපිටකධාරී මහා ස්වාමීන් වහන්සේ මාගේ ආචාර්ය හෝ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වන අතර උන්වහන්සේ මා සමඟ මෙසේ කතා කළහ' යනාදී වශයෙන් අන්‍යයන්ගේ ගුණ ඇසුරු කොට තමා ගැන පවසන්නායි. භාෂා අනුසන්ධියෙහි අදක්ෂයෙක් වෙයි යනු කථාවේ අනුසන්ධි කීමෙහි ද විනිශ්චය අනුසන්ධි කීමෙහි ද අදක්ෂයෙක් වෙයි. යථාධර්ම යථාවිනයෙහි නොවේ යනු සත්‍ය වූ කරුණෙන් ඇවැත් සිහි කරවා චෝදනා කරන්නෙකු නොවේ.

อุสฺสาเทตา โหตีติ ‘‘อมฺหากํ อาจริโย มหาเตปิฏโก ปรมธมฺมกถิโก’’ติอาทินา นเยน เอกจฺจํ อุสฺสาเทติ. ทุติยปเท ‘‘อาปตฺตึ กึ โส น ชานาตี’’ติอาทินา เอกจฺจํ อปสาเทติ. อธมฺมํ คณฺหาตีติ อนิยฺยานิกปกฺขํ คณฺหาติ. ธมฺมํ ปฏิพาหตีติ นิยฺยานิกปกฺขํ ปฏิพาหติ. สมฺผญฺจ พหุํ ภาสตีติ พหุํ นิรตฺถกกถํ กเถติ.

'උස්සාදේතා' (ඔසවන්නා) වෙයි යනු 'අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ මහා ත්‍රිපිටකධාරියෙකි, උතුම් ධර්ම කථිකයෙකි' යනාදී වශයෙන් ඇතැමෙකු පසසයි. දෙවන පදයෙහි 'ඔහු ඇවැත් නොදන්නේ ඇයිද' යනාදී වශයෙන් ඇතැමෙකු පහත් කරයි. අධර්මය ගනී යනු නිර්වාණයට මඟ නොවන පක්ෂය ගනියි. ධර්මය වළක්වයි යනු නෛර්යාණික (මෝක්ෂ මාර්ගයට අයත්) පක්ෂය වළක්වයි. බොහෝ සම්ඵප්‍රලාප කතා කරයි යනු බොහෝ වූ අනර්ථකාරී කතා පවසයි.

ปสยฺห ปวตฺตา โหตีติ อนชฺฌิฏฺโฐ ภาเร อนาโรปิเต เกวลํ มานํ นิสฺสาย อชฺโฌตฺถริตฺวา อนธิกาเร กเถตา โหติ. อโนกาสกมฺมํ กาเรตฺวาติ โอกาสกมฺมํ อกาเรตฺวา ปวตฺตา โหติ. น ยถาทิฏฺฐิยา พฺยากตา โหตีติ ยสฺส อตฺตโน ทิฏฺฐิ ตํ ปุรกฺขตฺวา น พฺยากตา; ลทฺธึ นิกฺขิปิตฺวา อยถาภุจฺจํ อธมฺมาทีสุ ธมฺมาทิลทฺธิโก หุตฺวา กเถตา โหตีติ อตฺโถ.

බලහත්කාරයෙන් හැසිරෙන්නෙකු වෙයි යනු නියම නොකළ කටයුත්තකදී, වගකීමක් පවරා නොමැතිව හුදෙක් මානය නිසා යටපත් කරමින් අනධිකාරීව කතා කරන්නෙකු වෙයි. අවසර නොගෙන කර්ම කරන්නා යනු අවසර ඉල්ලීමක් නොකර කටයුතු කරන්නායි. සිය දෘෂ්ටිය පරිදි ප්‍රකාශ නොකරන්නෙකු වෙයි යනු තමාට යම් දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, එය පෙරදැරිව ප්‍රකාශ නොකරන්නායි; ස්වකීය ලබ්ධිය බැහැර කොට අසත්‍ය ලෙස අධර්මය ආදියෙහි ධර්මය ආදී වශයෙන් ලබ්ධි ඇත්තෙකු වී කතා කරන්නා යන අර්ථයයි.

โวหารวคฺควณฺณนา

වෝහාර වර්ග වර්ණනාවයි.

๔๒๔. อาปตฺติยา ปโยคํ น ชานาตีติ ‘‘อยํ อาปตฺติ กายปฺปโยคา, อยํ วจีปโยคา’’ติ น ชานาติ. อาปตฺติยา วูปสมํ น ชานาตีติ ‘‘อยํ อาปตฺติ เทสนาย วูปสมติ, อยํ วุฏฺฐาเนน, อยํ เนว เทสนาย น วุฏฺฐาเนนา’’ติ น ชานาติ. อาปตฺติยา น วินิจฺฉยกุสโล [Pg.217] โหตีติ ‘‘อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ อยํ อาปตฺตี’’ติ น ชานาติ, โทสานุรูปํ อาปตฺตึ อุทฺธริตฺวา ปติฏฺฐาเปตุํ น สกฺโกติ.

424. ඇවැත්හි ප්‍රයෝගය නොදනී යනු 'මේ ඇවැත කාය ප්‍රයෝගයකි, මේ ඇවැත වාග් ප්‍රයෝගයකි' යි නොදනී. ඇවැත්හි සන්සිඳීම නොදනී යනු 'මේ ඇවැත දේශනාවෙන් සන්සිඳේ, මේ ඇවැත වුට්ඨානයෙන් සන්සිඳේ, මේ ඇවැත දේශනාවෙන් හෝ වුට්ඨානයෙන් සන්සිඳෙන්නේ නැත' යි නොදනී. ඇවැත්හි විනිශ්චයෙහි දක්ෂයෙක් නොවේ යනු 'මේ කරුණෙහි මේ ඇවැත වේ' යැයි නොදනී, වරදට අනුකූලව ඇවැත් උපුටා දක්වා තහවුරු කිරීමට නොහැකිය.

อธิกรณสมุฏฺฐานํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ อธิกรณํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย สมุฏฺฐาติ, อิทํ จตสฺโส วิปตฺติโย, อิทํ ปญฺจ วา สตฺต วา อาปตฺติกฺขนฺเธ, อิทํ จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานิ นิสฺสาย สมุฏฺฐาตี’’ติ น ชานาติ. ปโยคํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ อธิกรณํ ทฺวาทสมูลปฺปโยคํ, อิทํ จุทฺทสมูลปฺปโยคํ, อิทํ ฉมูลปโยคํ, อิทํ เอกมูลปโยค’’นฺติ น ชานาติ. อธิกรณานญฺหิ ยถาสกํมูลเมว ปโยคา นาม โหนฺติ, ตํ สพฺพมฺปิ น ชานาตีติ อตฺโถ. วูปสมํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ อธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ วูปสมติ, อิทํ ตีหิ, อิทํ จตูหิ, อิทํ เอเกน สมเถน วูปสมตี’’ติ น ชานาติ. น วินิจฺฉยกุสโล โหตีติ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตฺวา สมถํ ปาเปตุํ น ชานาติ.

“අධිකරණසමුට්ඨානය නොදනී” යනු “මේ අධිකරණය භේදකර වස්තු දහඅටක් නිසා උපදී, මේ අධිකරණය විපත්ති සතරක් නිසා උපදී, මේ අධිකරණය ඇවැත් දොස් පහක් හෝ හතක් නිසා උපදී, මේ අධිකරණය සඟකිස සතරක් නිසා උපදී” යනාදී වශයෙන් නොදැනීමයි. “ප්‍රයෝගය නොදනී” යනු “මේ අධිකරණයට මූලප්‍රයෝග දොළසකි, මේ අධිකරණයට මූලප්‍රයෝග දහහතරකි, මේ අධිකරණයට මූලප්‍රයෝග හයකි, මේ අධිකරණයට මූලප්‍රයෝග එකකි” යනාදී වශයෙන් නොදැනීමයි. සැබවින්ම අධිකරණයන්ගේ ඒ ඒ මූලයන්ම ප්‍රයෝග නම් වේ, එය මුළුමනින්ම නොදනී යනු අර්ථයයි. “සන්සිඳීම නොදනී” යනු “මේ අධිකරණය සමථ දෙකකින් සන්සිඳේ, මේ අධිකරණය තුනකින්, මේ අධිකරණය හතරකින්, මේ අධිකරණය එක් සමථයකින් සන්සිඳේ” යනාදී වශයෙන් නොදැනීමයි. “විනිශ්චයෙහි දක්ෂ නොවේ” යනු අධිකරණයක් විනිශ්චය කර සමථයට පත් කිරීමට නොදැනීමයි.

กมฺมํ น ชานาตีติ ตชฺชนียาทิ สตฺตวิธํ กมฺมํ น ชานาติ. กมฺมสฺส กรณํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ กมฺมํ อิมินา นีหาเรน กาตพฺพ’’นฺติ น ชานาติ. กมฺมสฺส วตฺถุํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ ตชฺชนียสฺส วตฺถุ, อิทํ นิยสฺสาทีน’’นฺติ น ชานาติ. วตฺตนฺติ สตฺตสุ กมฺเมสุ เหฏฺฐา จตุนฺนํ กมฺมานํ อฏฺฐารสวิธํ ติวิธสฺส จ อุกฺเขปนียกมฺมสฺส เตจตฺตาลีสวิธํ วตฺตํ น ชานาติ. กมฺมสฺส วูปสมํ น ชานาตีติ ‘‘โย ภิกฺขุ วตฺเต วตฺติตฺวา ยาจติ, ตสฺส กมฺมํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพํ, อจฺจโย เทสาเปตพฺโพ’’ติ น ชานาติ.

“කර්මය නොදනී” යනු තජ්ජනීය ආදී සත් වැදෑරුම් සංඝ කර්මයන් නොදැනීමයි. “කර්මය කිරීම නොදනී” යනු “මේ කර්මය මේ ආකාරයෙන් කළ යුතුය” යන්න නොදැනීමයි. “කර්මයෙහි වස්තුව නොදනී” යනු “මේ තජ්ජනීය කර්මයෙහි වස්තුවයි, මෙය නියස්ස ආදී කර්මයන්ගේ වස්තුවයි” යන්න නොදැනීමයි. “වත්ත” (චාරිත්‍ර) යනු සත් වැදෑරුම් කර්මයන් අතරින් යටින් සඳහන් කළ කර්ම හතරෙහි වූ දහඅට වැදෑරුම් වත් සහ තෙවැදෑරුම් උක්ඛේපනීය කර්මයෙහි වූ තෙසාළිස් වැදෑරුම් වත් නොදැනීමයි. “කර්මය සන්සිඳවීම නොදනී” යනු “යම් මහණෙක් වත්හි හැසිර (කර්මය ලිහිල් කිරීමට) අයැදී නම්, ඔහුට එම කර්මය සන්සිඳවිය යුතුය, ඇවත දෙසවිය යුතුය” යන්න නොදැනීමයි.

วตฺถุํ น ชานาตีติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ วตฺถุํ น ชานาติ. นิทานํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ สิกฺขาปทํ อิมสฺมึ นคเร ปญฺญตฺตํ, อิทํ อิมสฺมิ’’นฺติ น ชานาติ. ปญฺญตฺตึ น ชานาตีติ ปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอนุปฺปนฺนปญฺญตฺติวเสน ติวิธํ ปญฺญตฺตึ น ชานาติ. ปทปจฺจาภฏฺฐํ น ชานาตีติ สมฺมุขา กาตพฺพํ ปทํ น ชานาติ. ‘‘พุทฺโธ ภควา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา พุทฺโธ’’ติ เหฏฺฐุปริยํ กตฺวา ปทํ โยเชติ.

“වස්තුව නොදනී” යනු සත් වැදෑරුම් ඇවැත් කණ්ඩායම්වල වස්තුව නොදැනීමයි. “නිදානය නොදනී” යනු “මේ ශික්ෂාපදය මේ නගරයෙහි පණවන ලදී, මේ ශික්ෂාපදය මේ නගරයෙහි පණවන ලදී” යනාදී වශයෙන් නොදැනීමයි. “ප්‍රඥප්තිය නොදනී” යනු ප්‍රඥප්ති, අනුප්‍රඥප්ති හා අනුප්පන්න ප්‍රඥප්ති වශයෙන් වූ තෙවැදෑරුම් ප්‍රඥප්තිය නොදැනීමයි. “පදපච්චාභට්ඨය නොදනී” යනු සම්මුඛව කළ යුතු පදය නොදැනීමයි. “බුද්ධෝ භගවා” යයි කිය යුතු තැන “භගවා බුද්ධෝ” යයි යට උඩ මාරු කරමින් පදය යොදයි.

อกุสโล จ โหติ วินเยติ วินยปาฬิยญฺจ อฏฺฐกถายญฺจ อกุสโล โหติ.

“විනයෙහි අදක්ෂ වේ” යනු විනය පාළියෙහි ද අටුවාවෙහි ද අදක්ෂ වීමයි.

ญตฺตึ น ชานาตีติ สงฺเขปโต หิ ทุวิธา ญตฺติ – ‘‘เอสา ญตฺตี’’ติ เอวํ นิทฺทิฏฺฐา จ อนิทฺทิฏฺฐา จ. ตตฺถ ยา เอวํ อนิทฺทิฏฺฐา, สา ‘‘กมฺมญตฺติ’’ นาม โหติ. ยา นิทฺทิฏฺฐา, สา ‘‘กมฺมปาทญตฺติ’’ นาม, ตํ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ น ชานาติ. ญตฺติยา [Pg.218] กรณํ น ชานาตีติ นวสุ ฐาเนสุ กมฺมญตฺติยา กรณํ น ชานาติ, ทฺวีสุ ฐาเนสุ กมฺมปาทญตฺติยา. ญตฺติยา อนุสฺสาวนนฺติ ‘‘อิมิสฺสา ญตฺติยา เอกา อนุสฺสาวนา, อิมิสฺสา ติสฺโส’’ติ น ชานาติ. ญตฺติยา สมถํ น ชานาตีติ ยฺวายํ สติวินโย, อมูฬฺหวินโย, ตสฺสปาปิยสิกา, ติณวตฺถารโกติ จตุพฺพิโธ สมโถ ญตฺติยา วินา น โหติ, ตํ ญตฺติยา สมโถติ น ชานาติ. ญตฺติยา วูปสมํ น ชานาตีติ ยํ อธิกรณํ อิมินา จตุพฺพิเธน ญตฺติสมเถน วูปสมติ, ตสฺส ตํ วูปสมํ ‘‘อยํ ญตฺติยา วูปสโม กโต’’ติ น ชานาติ.

“ඤත්තිය නොදනී” යන්නෙහි, සංක්ෂේපයෙන් ඤත්තිය දෙවදෑරුම් වේ - “ඒසා ඤත්ති” (මෙය ඤත්තියයි) ලෙස දක්වන ලද ඤත්තිය හා එසේ නොදක්වන ලද ඤත්තිය වශයෙනි. එහි යම් ඤත්තියක් එසේ දක්වා නැද්ද, එය “කර්ම ඤත්තිය” (කම්මඤත්ති) නම් වේ. යම් ඤත්තියක් දක්වා ඇද්ද, එය “කර්මපාද ඤත්තිය” (කම්මපාදඤත්ති) නම් වේ. මේ සියලු ඤත්තිය මුළුමනින්ම නොදනී. “ඤත්තිය කිරීම නොදනී” යනු කරුණු නවයකදී කර්ම ඤත්තිය කිරීම සහ කරුණු දෙකකදී කර්මපාද ඤත්තිය කිරීම නොදැනීමයි. “ඤත්තියෙහි අනුස්සාවනය” යනු “මේ ඤත්තිය සඳහා එක් අනුස්සාවනයක් (කර්මවාචාවක්) වේ, මේ ඤත්තිය සඳහා අනුස්සාවන තුනක් වේ” යන්න නොදැනීමයි. “ඤත්තියෙන් සන්සිඳීම නොදනී” යනු සතිවිනය, අමූළ්හවිනය, තස්සපාපියසිකා, තිණවත්ථාරක යන සතර වැදෑරුම් සමථයන් ඤත්තියෙන් තොරව සිදු නොවන බවත්, එය ඤත්තියෙන් වන සමථයක් බවත් නොදැනීමයි. “ඤත්තියෙන් සන්සිඳීම (වූපසමය) නොදනී” යනු යම් අධිකරණයක් මේ සතර වැදෑරුම් ඤත්ති සමථයෙන් සන්සිඳේ ද, එම සන්සිඳීම “ඤත්තිය මඟින් කරන ලද සන්සිඳීමකි” යයි නොදැනීමයි.

สุตฺตํ น ชานาตีติ อุภโตวิภงฺคํ น ชานาติ. สุตฺตานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ. วินยํ น ชานาตีติ ขนฺธกปริวารํ น ชานาติ. วินยานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเสเยว น ชานาติ. น จ ฐานาฐานกุสโลติ การณาการณกุสโล น โหติ.

“සූත්‍රය නොදනී” යනු උභතෝ විභංගය නොදැනීමයි. “සූත්‍රානුලෝමය නොදනී” යනු සතර මහාපදේසයන් නොදැනීමයි. “විනය නොදනී” යනු ඛන්ධක හා පරිවාරය නොදැනීමයි. “විනයානුලෝමය නොදනී” යනු සතර මහාපදේසයන්ම නොදැනීමයි. “ස්ථානාස්ථානයෙහි (හේතු අහේතු විමසීමෙහි) දක්ෂ නොවේ” යනු කරුණු අකරුණු සෙවීමෙහි දක්ෂ නොවීමයි.

ธมฺมํ น ชานาตีติ ฐเปตฺวา วินยปิฏกํ อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ น ชานาติ. ธมฺมานุโลมํ น ชานาตีติ สุตฺตนฺติเก จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ. วินยํ น ชานาตีติ ขนฺธกปริวารเมว น ชานาติ. วินยานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ. อุภโตวิภงฺคา ปเนตฺถ อสงฺคหิตา โหนฺติ, ตสฺมายํ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ – ‘‘วินยนฺติ สกลํ วินยปิฏกํ น ชานาตี’’ติ ตํ น คเหตพฺพํ. น จ ปุพฺพาปรกุสโล โหตีติ ปุเรกถาย จ ปจฺฉากถาย จ อกุสโล โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เญยฺยตฺตา ปุพฺเพ ปกาสิตตฺตา จ อุตฺตานเมวาติ.

“ධර්මය නොදනී” යනු විනය පිටකය හැර සෙසු පිටක ද්වය (සූත්‍ර හා අභිධර්ම) නොදැනීමයි. “ධර්මානුලෝමය නොදනී” යනු සූත්‍ර පිටකයෙහි එන සතර මහාපදේසයන් නොදැනීමයි. “විනය නොදනී” යනු ඛන්ධක හා පරිවාරයම නොදැනීමයි. “විනයානුලෝමය නොදනී” යනු සතර මහාපදේසයන් නොදැනීමයි. මෙහි උභතෝ විභංග ඇතුළත් නොවේ, එබැවින් කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් “විනය යනු මුළු විනය පිටකයම නොදනී” යන ප්‍රකාශය නොගත යුතුය. “පූර්වාපරයෙහි දක්ෂ නොවේ” යනු පෙර කතාවෙහි සහ පසු කතාවෙහි දක්ෂ නොවීමයි. සෙසු සියල්ල පෙර සඳහන් කළ කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් සහ පෙර පැහැදිලි කළ බැවින් පහසුවෙන් දත හැකි වේ.

อนิสฺสิตวคฺคนปฺปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺคโวหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අනිස්සිත වර්ගය, නප්පටිප්පස්සම්භන වර්ගය සහ වෝහාර වර්ගයෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺควณฺณนา

දිට්ඨාවිකම්ම වර්ග වර්ණනාව

๔๒๕. ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺเค – ทิฏฺฐาวิกมฺมาติ ทิฏฺฐีนํ อาวิกมฺมานิ; ลทฺธิปฺปกาสนานิ อาปตฺติเทสนาสงฺขาตานํ วินยกมฺมานเมตํ อธิวจนํ. อนาปตฺติยา ทิฏฺฐึ อาวิ กโรตีติ อนาปตฺติเมว อาปตฺตีติ เทเสตีติ อตฺโถ[Pg.219]. อเทสนาคามินิยาติ ครุกาปตฺติยา ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ; สงฺฆาทิเสสญฺจ ปาราชิกญฺจ เทเสตีติ อตฺโถ. เทสิตายาติ ลหุกาปตฺติยาปิ เทสิตาย ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ; เทสิตํ ปุน เทเสตีติ อตฺโถ.

425. දිට්ඨාවිකම්ම වර්ගයෙහි - “දිට්ඨාවිකම්ම” යනු දෘෂ්ටීන් ප්‍රකාශ කිරීමයි; ලබ්ධිය ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙය ඇවැත් දෙසීම නම් වූ විනය කර්මයන්ට නමකි. “අනැවතක දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරයි” යනු ඇවැතක් නොවන දෙයම ඇවැතක් ලෙස දෙසීමයි. “අදේසනාගාමිනී” (දෙසීමෙන් සන්සිඳවිය නොහැකි) ඇවතකදී දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරයි යනු ගරුක ඇවතක් සම්බන්ධයෙන් දෘෂ්ටිය හෙළි කිරීමයි; එනම් සංඝාදිසේස හෝ පාරාජිකා ඇවැත් දෙසීමයි. “දේසිතාය” යනු දෙසන ලද ලහුක ඇවතකදී ද දෘෂ්ටිය හෙළි කරයි; එනම් දෙසන ලද ඇවතම නැවත දෙසීමයි.

จตูหิ ปญฺจหิ ทิฏฺฐินฺติ ยถา จตูหิ ปญฺจหิ ทิฏฺฐิ อาวิกตา โหติ, เอวํ อาวิกโรติ; จตฺตาโร ปญฺจ ชนา เอกโต อาปตฺตึ เทเสนฺตีติ อตฺโถ. มโนมานเสนาติ มนสงฺขาเตน มานเสน ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ; วจีเภทํ อกตฺวา จิตฺเตเนว อาปตฺตึ เทเสตีติ อตฺโถ.

“සතරක් හෝ පස් දෙනෙකුට දෘෂ්ටිය හෙළි කිරීම” යනු යම් සේ සතර දෙනෙකුට හෝ පස් දෙනෙකුට දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ වේ ද එසේ ප්‍රකාශ කිරීමයි; සතර දෙනෙකු හෝ පස් දෙනෙකු එක්ව ඇවැත් දෙසීමයි යනු අර්ථයයි. “මනෝමානසේන” යනු සිතින් මවාගත් සිතුවිල්ලෙන් දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කිරීමයි; වචනයක් පිට නොකර සිතින්ම ඇවැත් දෙසීම මෙයින් අදහස් වේ.

นานาสํวาสกสฺสาติ ลทฺธินานาสํวาสกสฺส วา กมฺมนานาสํวาสกสฺส วา สนฺติเก ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ; อาปตฺตึ เทเสตีติ อตฺโถ. นานาสีมายาติ สมานสํวาสกสฺสาปิ นานาสีมาย ฐิตสฺส สนฺติเก อาวิกโรติ. มาฬกสีมาย หิ ฐิเตน สีมนฺตริกาย ฐิตสฺส สีมนฺตริกาย วา ฐิเตน อวิปฺปวาสสีมาย ฐิตสฺสาปิ อาปตฺตึ เทเสตุํ น วฏฺฏติ. อปกตตฺตสฺสาติ อุกฺขิตฺตกสฺส วา, ยสฺส วา อุโปสถปวารณา ฐปิตา โหนฺติ, ตสฺส สนฺติเก เทเสตีติ อตฺโถ.

“නානාසංවාසකයෙකුට” යනු ලබ්ධියෙන් හෝ කර්මයෙන් නානාසංවාසක වූ භික්ෂුවක් සමීපයෙහි දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කිරීමයි; ඇවැත් දෙසීමයි. “නානාසීමාය” යනු සමාන සංවාසක වුවද වෙනත් සීමාවක සිටින අයෙකු සමීපයෙහි හෙළි කිරීමයි. මන්දයත් මාළක සීමාවෙහි සිටින්නා විසින් සීමාන්තරිකයෙහි සිටින්නෙකුට හෝ සීමාන්තරිකයෙහි සිටින්නා විසින් අවිප්පවාස මහා සීමාවෙහි සිටින්නෙකුට ඇවැත් දෙසීම සුදුසු නොවන බැවිනි. “අපකතත්තස්ස” යනු උක්ඛිත්තක භික්ෂුවකගේ හෝ යමෙකුගේ උපෝසථ පවාරණ නවතා ඇද්ද ඔහු සමීපයෙහි දෙසීමයි.

๔๓๐. นาลํ โอกาสกมฺมํ กาตุนฺติ น ปริยตฺตํ กาตุํ; น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิธาปิ อปกตตฺโต อุกฺขิตฺตโก จ ฐปิตอุโปสถปวารโณ จ. จาวนาธิปฺปาโยติ สาสนโต จาเวตุกาโม.

430. "අවකාශ කර්ම කිරීමට නොහැකිය" යනු එය කිරීමට අසමත් වීමයි; නොකටයුතුය යනු අර්ථයයි. මෙහි ද අපකටත්ත (ප්‍රකෘති නොවූ) මහණ යනු උක්ඛිත්තක (විනීත නොවූ) මහණා සහ උපෝසථ පවාරණය තබන ලද (නතර කරන ලද) මහණා ය. "චාවනාධිප්පාය" යනු ශාසනයෙන් බැහැර කිරීමේ අභිලාෂයයි.

๔๓๒. มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ มนฺทภาเวน โมมูหภาเวน วิสฺสชฺชิตมฺปิ ชานิตุํ อสมตฺโถ, เกวลํ อตฺตโน โมมูหภาวํ ปกาเสนฺโตเยว ปุจฺฉติ อุมฺมตฺตโก วิย. ปาปิจฺโฉติ ‘‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’’ติ ปาปิกาย อิจฺฉาย ปุจฺฉติ. ปริภวาติ ปริภวํ อาโรเปตุกาโม หุตฺวา ปุจฺฉติ. อญฺญพฺยากรเณสุปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. อตฺตาทานวคฺเค จ ธุตงฺควคฺเค จ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

432. "මන්ද වූ බැවින් හා මුළා වූ බැවින්" යනු මන්දභාවය හා දැඩි මුළාබව නිසා විසඳන ලද අර්ථය පවා දැන ගැනීමට අසමත් වූයේ, උමතු පුද්ගලයෙකු මෙන් තමාගේම මෝඩකම ප්‍රකාශ කරමින් ප්‍රශ්න අසයි. "පාපිච්ඡ" යනු "මෙසේ ඇසූ කල ජනයා මට ගරු කරනු ඇතැයි" ලාමක වූ ආශාවෙන් ප්‍රශ්න අසයි. "පරිභව කරනු පිණිස" යනු අනුන්ට නින්දා පමුණුවන අදහසින් යුතුව ප්‍රශ්න අසයි. අන්‍ය ව්‍යාකරණයන්හි ද (රහත් බව ප්‍රකාශ කිරීම්හි ද) ක්‍රමය මෙයම වේ. අන් සියලු තැන්හි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. අත්තාදාන වර්ගයේ සහ ධුතාංග වර්ගයේ යම් කරුණක් කිව යුතු වේ ද, ඒ සියල්ල කලින් පවසන ලදී.

ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

දිට්ඨාවිකම්ම වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

มุสาวาทวคฺควณฺณนา

මුසාවාද වර්ගයේ වර්ණනාව.

๔๔๔. มุสาวาทวคฺเค [Pg.220] – ปาราชิกํ คจฺฉตีติ ปาราชิกคามี; ปาราชิกาปตฺติภาวํ ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อสนฺตอุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจนมุสาวาโท ปาราชิกคามี, อมูลเกน ปาราชิเกน อนุทฺธํสนมุสาวาโท สงฺฆาทิเสสคามี, ‘‘โย เต วิหาเร วสตี’’ติอาทินา ปริยาเยน ชานนฺตสฺส วุตฺตมุสาวาโท ถุลฺลจฺจยคามี, อชานนฺตสฺส ทุกฺกฏคามี, ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติย’’นฺติ อาคโต ปาจิตฺติยคามีติ เวทิตพฺโพ.

444. මුසාවාද වර්ගයෙහි - "පාරාජිකාවට පැමිණේ" යනු පාරාජිකාගාමී වීමයි; එනම් පාරාජිකා ඇවැත්තට පැමිණීමයි. අනෙක් පදවල ද ක්‍රමය මෙයමය. එහි තමා තුළ නැති උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීමේ මුසාවාදය පාරාජිකාගාමී වේ. පදනම් විරහිතව (අමූලකව) පාරාජිකාවකින් චෝදනා කිරීමේ මුසාවාදය සංඝාදිසේසගාමී වේ. "යමෙක් ඔබේ විහාරයේ වෙසේ ද, ඔහු රහතන් වහන්සේ නමකි" ආදී වශයෙන් වක්‍ර ලෙස (පරියාය වශයෙන්) කරුණු තේරුම් ගන්නා පුද්ගලයෙකුට පවසන මුසාවාදය ථුල්ලච්චයගාමී වේ. කරුණු තේරුම් නොගන්නා පුද්ගලයෙකුට පවසන මුසාවාදය දුක්කටගාමී වේ. "දැන දැන පවසන මුසාවාදයෙහි පාචිත්තිය වේ" යැයි ආ ප්‍රකාරව එය පාචිත්තියගාමී බව දත යුතුය.

อทสฺสเนนาติ วินยธรสฺส อทสฺสเนน. กปฺปิยากปฺปิเยสุ หิ กุกฺกุจฺเจ อุปฺปนฺเน วินยธรํ ทิสฺวา กปฺปิยากปฺปิยภาวํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา อกปฺปิยํ ปหาย กปฺปิยํ กเรยฺย, ตํ อปสฺสนฺโต ปน อกปฺปิยมฺปิ กปฺปิยนฺติ กโรนฺโต อาปชฺชติ. เอวํ อาปชฺชิตพฺพํ อาปตฺตึ วินยธรสฺส ทสฺสเนน นาปชฺชติ, อทสฺสเนเนว อาปชฺชติ, เตน วุตฺตํ ‘‘อทสฺสเนนา’’ติ. อสฺสวเนนาติ เอกวิหาเรปิ วสนฺโต ปน วินยธรสฺส อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา กปฺปิยากปฺปิยํ อปุจฺฉิตฺวา วา อญฺเญสญฺจ วุจฺจมานํ อสุณนฺโต อาปชฺชติเยว, เตน วุตฺตํ ‘‘อสฺสวเนนา’’ติ. ปสุตฺตกตาติ ปสุตฺตกตาย. สหคารเสยฺยญฺหิ ปสุตฺตกภาเวนปิ อาปชฺชติ. อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาย อาปชฺชนฺโต ปน ตถาสญฺญี อาปชฺชติ. สติสมฺโมสา เอกรตฺตาติกฺกมาทิวเสน อาปชฺชิตพฺพํ อาปชฺชติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"නොදැකීමෙන්" යනු විනයධරයෙකු නොදැකීමෙනි. කැප අකැප දේ පිළිබඳව කුකුසක් ඇති වූ විට විනයධරයෙකු දැක, කැප අකැප බව විමසා අකැප දේ අත්හැර කැප දේ කළ යුතුය. එහෙත් ඔහු නොදකින විට අකැප දෙය පවා කැප යැයි සිතා කරන්නේ නම් ඇවැත් වේ. මෙලෙස සිදුවන ඇවැත්ත, විනයධරයා දැකීමෙන් සිදු නොවන අතර නොදැකීමෙන්ම සිදු වේ. එබැවින් "නොදැකීමෙන්" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. "නොඇසීමෙන්" යනු එකම විහාරයේ වාසය කළත්, විනයධරයා වෙත ගොස් කැප අකැප බව නොවිමසා හෝ අන් අයට පවසන කරුණු නොඅසා සිටීමෙන් ඇවැත් වේ. එබැවින් "නොඇසීමෙන්" යැයි වදාරන ලදී. "නින්දට වැටුණු බව" යනු නිදා සිටීමයි. නිදා සිටින ස්වභාවයෙන් ද සහගාරසෙය්‍යාව (එක්ව සැතපීම) සිදු විය හැක. අකැප දෙයෙහි කැප යැයි සංඥාව ඇතිව ඇවැත් වන්නා, එබඳු සංඥාවක් ඇතිව ඇවැත් වේ. සිහිය මුළා වීමෙන් එක් රැයක් ඉක්මවීම් ආදියෙන් පැමිණිය යුතු ඇවැත්වලට පැමිණේ. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකම පැහැදිලිය.

มุสาวาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

මුසාවාද වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ภิกฺขุโนวาทวคฺควณฺณนา

භික්ඛුනෝවාද වර්ගයේ වර්ණනාව.

๔๕๐. ภิกฺขุนิวคฺเค – อลาภายาติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อลาภตฺถาย; ยถา ปจฺจเย น ลภนฺติ, ตถา ปริสกฺกติ วายมตีติ อตฺโถ. อนตฺถายาติ อนตฺถํ กลิสาสนํ อาโรเปนฺโต ปริสกฺกติ. อวาสายาติ อวาสตฺถาย; ยสฺมึ คามเขตฺเต วสนฺติ, ตโต นีหรณตฺถาย. สมฺปโยเชตีติ อสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย สมฺปโยเชติ.

450. භික්ෂුණී වර්ගයෙහි - "අලාභය පිණිස" යනු සතර පසය නොලැබීම පිණිසයි; යම් අයුරකින් පසය නොලැබේ ද, ඒ අයුරින් උත්සාහ කරයි, වෙහෙසෙයි යන්න අර්ථයයි. "අනර්ථය පිණිස" යනු ක්‍රෝධයෙන් යුතුව නින්දා සහගත නියෝග පමුණුවමින් උත්සාහ කරයි. "වාසය අහිමි කිරීම පිණිස" යනු වසන ගම් ප්‍රදේශයෙන් නෙරපා හැරීම පිණිසයි. "සම්පයෝජේති" යනු අසද්ධර්මය (මෛථුනය) සේවනය කරවනු පිණිස යොමු කරවයි.

๔๕๑. ‘‘กติหิ [Pg.221] นุ โข ภนฺเต องฺเคหิ สมนฺนาคตาย ภิกฺขุนิยา กมฺมํ กาตพฺพ’’นฺติ สตฺตนฺนํ กมฺมานํ อญฺญตรํ สนฺธาย ปุจฺฉติ.

451. "ස්වාමීනි, කොපමණ අංගයන්ගෙන් යුත් භික්ෂුණියකට කර්මය කළ යුතු ද?" යන්න සප්ත විධ කර්මයන්ගෙන් එක්තරා කර්මයක් අරභයා ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරණුවෝ විමසති.

๔๕๔. น สากจฺฉาตพฺโพติ กปฺปิยากปฺปิยนามรูปปริจฺเฉทสมถวิปสฺสนาทิเภโท กถามคฺโค น กเถตพฺโพ. ยสฺมา ปน ขีณาสโว ภิกฺขุ น วิสํวาเทติ, ตถารูปสฺส กถามคฺคสฺส สามี หุตฺวา กเถติ, น อิตโร; ตสฺมา ปฐมปญฺจเก ‘‘น อเสกฺเขนา’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ทุติยปญฺจเก ‘‘อเสกฺเขนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

454. "සාකච්ඡා නොකටයුතුය" යනු කැප අකැප බව, නාමරූප පරිච්ඡේදය, සමථ විපස්සනා ආදී විවිධ ධර්ම කතාවන් නොපැවැත්විය යුතු බවයි. රහතන් වහන්සේ කරුණු වරදවා ප්‍රකාශ නොකරන බැවින්, උන්වහන්සේ එවැනි ධර්ම කතාවල හිමිකරුවා වී දේශනා කරති, අනෙක් අය එසේ නොවේ. එබැවින් පළමු පංචකයෙහි "අශෛක්ෂයෙකු (රහතන් වහන්සේ නමක්) නොවන තැනැත්තා" යැයි ප්‍රතික්ෂේප කොට, දෙවන පංචකයෙහි "අශෛක්ෂයෙකු විසින්" යනාදිය වදාරන ලදී.

น อตฺถปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ อฏฺฐกถาย ปฏิสมฺภิทาปตฺโต ปเภทคตญาณปฺปตฺโต น โหติ. น ธมฺมปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ ปาฬิธมฺเม ปฏิสมฺภิทาปตฺโต น โหติ. น นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ โวหารนิรุตฺติยํ ปฏิสมฺภิทาปตฺโต น โหติ. น ปฏิภานปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ ยานิ ตานิ ปฏิภานสงฺขาตานิ อตฺถปฏิสมฺภิทาทีนิ ญาณานิ, เตสุ ปฏิสมฺภิทาปตฺโต น โหติ. ยถาวิมุตฺตํ จิตฺตํ น ปจฺจเวกฺขิตาติ จตุนฺนํ ผลวิมุตฺตีนํ วเสน ยถาวิมุตฺตํ จิตฺตํ เอกูนวีสติเภทาย ปจฺจเวกฺขณาย น ปจฺจเวกฺขิตา โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"අර්ථ පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ" යනු අටුවා විෂයෙහි පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ, ප්‍රභේදගත ඥානයට පත් නොවූයේ වෙයි. "ධම්ම පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ" යනු පාලි ධර්මයෙහි පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ වෙයි. "නිරුක්ති පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ" යනු ව්‍යවහාර භාෂාවෙහි පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ වෙයි. "පටිභාන පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ" යනු පටිභාන ඥානය නමින් හැඳින්වෙන අර්ථ පටිසම්භිදාදී යම් ඥානයෝ වෙත් ද, ඒ ඥානයන්හි පටිසම්භිදාවට පත් නොවූයේ වෙයි. "මිදුණු පරිදි සිත ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකළේ" යනු සතර ඵල විමුක්තීන්ගෙන් මිදුණු ආකාරය පිළිබඳව දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකළේ වෙයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකම පැහැදිලිය.

ภิกฺขุโนวาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

භික්ඛුනෝවාද වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

อุพฺพาหิกวคฺควณฺณนา

උබ්බාහික වර්ගයේ වර්ණනාව.

๔๕๕. อุพฺพาหิกวคฺเค – น อตฺถกุสโลติ น อฏฺฐกถากุสโล; อตฺถุทฺธาเร เฉโก น โหติ. น ธมฺมกุสโลติ อาจริยมุขโต อนุคฺคหิตตฺตา ปาฬิยํ น กุสโล, น ปาฬิสูโร. น นิรุตฺติกุสโลติ ภาสนฺตรโวหาเร น กุสโล. น พฺยญฺชนกุสโลติ สิถิลธนิตาทิวเสน ปริมณฺฑลพฺยญฺชนาโรปเน กุสโล น โหติ; น อกฺขรปริจฺเฉเท นิปุโณติ อตฺโถ. น ปุพฺพาปรกุสโลติ อตฺถปุพฺพาปเร ธมฺมปุพฺพาปเร นิรุตฺติปุพฺพาปเร พฺยญฺชนปุพฺพาปเร ปุเรกถาปจฺฉากถาสุ จ น กุสโล โหติ.

455. උබ්බාහික වර්ගයෙහි - "අර්ථයෙහි දක්ෂ නොවේ" යනු අටුවාවෙහි දක්ෂ නොවීමයි; අර්ථ උද්ධාරයෙහි (අර්ථ මතු කර දැක්වීමෙහි) නිපුණ නොවේ. "ධර්මයෙහි දක්ෂ නොවේ" යනු ගුරු මුඛයෙන් උගනු නොලැබූ බැවින් පාලියෙහි දක්ෂ නොවේ, පාලියෙහි විශාරද නොවේ. "නිරුක්තියෙහි දක්ෂ නොවේ" යනු අන්‍ය භාෂා ව්‍යවහාරයන්හි දක්ෂ නොවේ. "ව්‍යඤ්ජනයෙහි දක්ෂ නොවේ" යනු සිථිල, ධනිත ආදී වශයෙන් සම්පූර්ණ අක්ෂර උච්චාරණයෙහි දක්ෂ නොවේ; අක්ෂර පරිච්ඡේදයෙහි නිපුණ නොවේ යන්න අර්ථයයි. "පූර්වාපරයෙහි (පෙර පසු සම්බන්ධයෙහි) දක්ෂ නොවේ" යනු අටුවා අර්ථයන්හි ද, පාලි ධර්මයෙහි ද, නිරුක්ති ව්‍යවහාරයන්හි ද, ව්‍යඤ්ජනයන්හි ද පෙර පසු සම්බන්ධයෙහි හා පළමුව කිව යුතු හා පසුව කිව යුතු කතාවන්හි දක්ෂ නොවේ.

โกธโนติอาทีนิ ยสฺมา โกธาทีหิ อภิภูโต การณาการณํ น ชานาติ, วินิจฺฉิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา วุตฺตานิ. ปสาเรตา โหติ [Pg.222] โน สาเรตาติ โมเหตา โหติ, น สติอุปฺปาเทตา; โจทกจุทิตกานํ กถํ โมเหติ ปิทหติ น สาเรตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุพฺพาหิกวคฺเค อุตฺตานเมวาติ.

"ක්‍රෝධ කරන්නා වූ" යනාදිය වදාරන ලද්දේ, ක්‍රෝධය ආදියෙන් මැඬුණු තැනැත්තා කරුණු සහිත අහේතුක බව නොදන්නා බැවින් හා තීරණය කිරීමට නොහැකි බැවිනි. "මුළා කරවන්නෙක් වෙයි, සිහිපත් කරවන්නෙක් නොවේ" යනු මුළා කරන්නෙකු වන අතර සිහිය උපදවන්නෙකු නොවේ; චෝදකයාගේ හා චූදිතයාගේ කතාව මුළා කරයි, වසාලයි, මතක් කර නොදෙයි යන්න අර්ථයයි. මෙහි උබ්බාහික වර්ගයෙහි ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලිය.

อุพฺพาหิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

උබ්බාහික වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

อธิกรณวูปสมวคฺควณฺณนา

අධිකරණවූපසම වර්ගයේ වර්ණනාව.

๔๕๗. อธิกรณวูปสมวคฺเค – ปุคฺคลครุ โหตีติ ‘‘อยํ เม อุปชฺฌาโย, อยํ เม อาจริโย’’ติอาทีนิ จินฺเตตฺวา ตสฺส ชยํ อากงฺขมาโน ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติ ทีเปติ. สงฺฆครุ โหตีติ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ อมุญฺจิตฺวา วินิจฺฉินนฺโต สงฺฆครุโก นาม โหติ. จีวราทีนิ คเหตฺวา วินิจฺฉินนฺโต อามิสครุโก นาม โหติ, ตานิ อคฺคเหตฺวา ยถาธมฺมํ วินิจฺฉินนฺโต สทฺธมฺมครุโก นาม โหติ.

457. අධිකරණවූපසම වර්ගයෙහි - "පුද්ගලයා ගුරු කොට සලකයි" යනු "මොහු මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේය, මොහු මගේ ආචාර්යයන් වහන්සේය" ආදී වශයෙන් සිතා, ඔහුගේ ජයග්‍රහණය පතා "අධර්මය ධර්මය" ලෙස දක්වයි. "සංඝයා ගුරු කොට සලකයි" යනු ධර්මය හා විනය අත් නොහැර විනිශ්චය කරන්නේ සංඝයා ගුරු කොට සලකන්නා නම් වේ. සිවුරු ආදී ලාභයන් ගෙන විනිශ්චය කරන්නා ආමිසය ගුරු කොට සලකන්නා නම් වේ. ඒවා නොගෙන ධර්මානුකූලව විනිශ්චය කරන්නා සද්ධර්මය ගුරු කොට සලකන්නා නම් වේ.

๔๕๘. ปญฺจหุปาลิ อากาเรหีติ ปญฺจหิ การเณหิ สงฺโฆ ภิชฺชติ – กมฺเมน, อุทฺเทเสน, โวหรนฺโต, อนุสฺสาวเนน, สลากคฺคาเหนาติ. เอตฺถ กมฺเมนาติ อปโลกนาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ อญฺญตเรน กมฺเมน. อุทฺเทเสนาติ ปญฺจสุ ปาติโมกฺขุทฺเทเสสุ อญฺญตเรน อุทฺเทเสน. โวหรนฺโตติ กถยนฺโต; ตาหิ ตาหิ อุปปตฺตีหิ ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ ทีเปนฺโต. อนุสฺสาวเนนาติ ‘‘นนุ ตุมฺเห ชานาถ มยฺหํ อุจฺจากุลา ปพฺพชิตภาวํ พหุสฺสุตภาวญฺจ, มาทิโส นาม อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ คาเหยฺยาติ จิตฺตมฺปิ อุปฺปาเทตุํ ตุมฺหากํ ยุตฺตํ, กึ มยฺหํ อวีจิ นีลุปฺปลวนมิว สีตโล, กิมหํ อปายโต น ภายามี’’ติอาทินา นเยน กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวา อนุสฺสาวเนน. สลากคฺคาเหนาติ เอวํ อนุสฺสาเวตฺวา เตสํ จิตฺตํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อนิวตฺติธมฺเม กตฺวา ‘‘คณฺหถ อิมํ สลาก’’นฺติ สลากคฺคาเหน.

458. “උපාලි, කරුණු පහකින් සංඝයා භේද වේ” යන්නෙහි තේරුම නම්: කර්මය, උද්දේසය (ප්‍රාතිමෝක්ෂය උච්චාරණය), ව්‍යවහාරය, අනුශ්‍රාවණය (නැවත නැවත ඇසීමට සැලැස්වීම) සහ සලාක ග්‍රහණය යන කරුණු පහෙන් සංඝයා භේද වන බවයි. මෙහි ‘කර්මය’ යනු අපලෝකන ආදී සතර සංඝ කර්මයන්ගෙන් කවර හෝ එක් කර්මයකිනි. ‘උද්දේසය’ යනු පඤ්චවිධ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයන්ගෙන් කවර හෝ එක් උද්දේසයකිනි. ‘ව්‍යවහාරය’ යනු කථා කිරීමයි; එනම් ඒ ඒ සාධක ඉදිරිපත් කරමින්, අධර්මය ධර්මය යනාදී වශයෙන් දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූන් පෙන්වා දීමයි. ‘අනුශ්‍රාවණය’ යනු “මා උසස් කුලයකින් පැමිණ පැවිදි වූ අයෙකු බවත්, බහුශ්‍රැතයෙකු බවත් ඔබ වහන්සේලා දන්නවා නොවේද? මා වැනි අයෙකු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම-විනයට පටහැනි දෙයක් උගන්වතැයි සිතන්නටවත් ඔබ වහන්සේලාට සුදුසුද? මට අවීචි මහා නිරය නිල් මානෙල් විලක් මෙන් සිසිල් වේද? මම අපායට බිය නොවෙම්ද?” යනාදී වශයෙන් කනට කර පවසමින් සංඝයා භේද කිරීමට අනුබල දෙන වචන නිකුත් කරමින් ඇසීමට සැලැස්වීමයි. ‘සලාක ග්‍රහණය’ යනු එසේ ඇසීමට සලස්වා ඔවුන්ගේ සිත් දිරිමත් කර, ආපසු නොහැරෙන තත්ත්වයට පත් කර, “මේ සලාකය ගන්න” යැයි කියා සලාක ලබා දීමයි.

เอตฺถ จ กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณํ, โวหารานุสฺสาวนสลากคฺคาหา ปน ปุพฺพภาคา. อฏฺฐารสวตฺถุทีปนวเสน หิ โวหรนฺเต ตตฺถ รุจิชนนตฺถํ [Pg.223] อนุสฺสาเวตฺวา สลากาย คาหิตายปิ อภินฺโนว โหติ สงฺโฆ. ยทา ปน เอวํ จตฺตาโร วา อติเรเก วา สลากํ คาเหตฺวา อาเวณิกํ กมฺมํ วา อุทฺเทสํ วา กโรติ, ตทา สงฺโฆ ภินฺโน นาม โหติ. อิติ ยํ สงฺฆเภทกกฺขนฺธกวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘เอวํ อฏฺฐารสสุ วตฺถูสุ ยํกิญฺจิ เอกมฺปิ วตฺถุํ ทีเปตฺวา เตน เตน การเณน ‘อิมํ คณฺหถ, อิมํ โรเจถา’ติ สญฺญาเปตฺวา สลากํ คาเหตฺวา วิสุํ สงฺฆกมฺเม กเต สงฺโฆ ภินฺโน โหติ. ปริวาเร ปน ‘ปญฺจหิ, อุปาลิ, อากาเรหิ สงฺโฆ ภิชฺชตี’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺส อิมินา อิธ วุตฺเตน สงฺฆเภทลกฺขเณน อตฺถโต นานากรณํ นตฺถิ. ตํ ปนสฺส นานากรณาภาวํ ตตฺเถว ปกาสยิสฺสามา’’ติ, สฺวายํ ปกาสิโต โหติ.

මෙහි කර්මය හෝ උද්දේසයම ප්‍රධාන (ප්‍රමාණය) වේ. ව්‍යවහාරය, අනුශ්‍රාවණය සහ සලාක ග්‍රහණය යනු සංඝ භේදයේ පූර්ව භාගයේ සිදු කරන දේවල් වේ. දහඅටක් වූ භේදකර වස්තූන් පෙන්වා දෙමින් කතා කරන විට, එහි රුචියක් ඇති කරනු පිණිස අනුශ්‍රාවණය කර සලාක ලබා දුන්නද සංඝයා තවමත් භේද වී නැත. යම් විටක එසේ සලාක ගත් භික්ෂූන් සතර නමක් හෝ ඊට වැඩි පිරිසක් එක්ව වෙන්ව සංඝ කර්මයක් හෝ ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයක් සිදු කරත්ද, එවිට සංඝයා භේද වූවා යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් සංඝභේදකක්ඛන්ධක වර්ණනාවේදී අප පැවසූ පරිදි, “මෙලෙස දහඅටක් වූ වස්තූන්ගෙන් කවර හෝ එක් වස්තුවක් පෙන්වා දී, ඒ ඒ හේතූන් මත ‘මෙය පිළිගන්න, මෙයට කැමති වන්න’ යැයි වටහා දී සලාක ලබා දී වෙන්ව සංඝ කර්ම සිදු කළ විට සංඝයා භේද වේ.” පිරිවාර පාලියෙහි “උපාලි, කරුණු පහකින් සංඝයා භේද වේ” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේ ද මෙයමය. එහි අර්ථයත් මෙහි වදාළ සංඝභේද ලක්ෂණයේ අර්ථයත් අතර වෙනසක් නැත. ඒ වෙනසක් නැති බව පිරිවාර අට්ඨකථාවේදීම පැහැදිලි කරන්නෙමු යැයි අපි කීවෙමු. එය මෙහිදීද ප්‍රකාශ කරන ලදී.

ปญฺญตฺเตตนฺติ ปญฺญตฺตํ เอตํ. กฺว ปญฺญตฺตํ? วตฺตกฺขนฺธเก. ตตฺร หิ จุทฺทส ขนฺธกวตฺตานิ ปญฺญตฺตานิ. เตนาห – ‘‘ปญฺญตฺเตตํ, อุปาลิ, มยา อาคนฺตุกานํ ภิกฺขูนํ อาคนฺตุกวตฺต’’นฺติอาทิ. เอวมฺปิ โข อุปาลิ สงฺฆราชิ โหติ, โน จ สงฺฆเภโทติ เอตฺตาวตา หิ สงฺฆราชิมตฺตเมว โหติ, น ตาว สงฺฆเภโท; อนุปุพฺเพน ปน อยํ สงฺฆราชิ วฑฺฒมานา สงฺฆเภทาย สํวตฺตตีติ อตฺโถ. ยถารตฺตนฺติ รตฺติปริมาณานุรูปํ; ยถาเถรนฺติ อตฺโถ. อาเวนิภาวํ กริตฺวาติ วิสุํ ววตฺถานํ กริตฺวา. กมฺมากมฺมานิ กโรนฺตีติ อปราปรํ สงฺฆกมฺมํ อุปาทาย ขุทฺทกานิ เจว มหนฺตานิ จ กมฺมานิ กโรนฺติ. เสสเมตฺถาปิ อธิกรณวูปสมวคฺเค อุตฺตานเมว.

‘පඤ්ඤත්තං’ යනු පනවන ලද්දකි. එය කොහේ පනවන ලද්දක්ද? වත්තක්ඛන්ධකයේය. එහි ඛන්ධක වත් දහහතරක් පනවා ඇත. එබැවින් “උපාලි, මා විසින් ආගන්තුක භික්ෂූන් සඳහා ආගන්තුක වත පනවන ලද්දේය” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. “උපාලි, මෙපමණකින් සංඝරාජිය (සංඝයා අතර ඉරිතැලීමක්) ඇති වේ මිස සංඝභේදයක් නොවේ” යනු, ආගන්තුක වත් නොසපිරීම වැනි කරුණු නිසා සංඝරාජියක් පමණක් සිදු වන බවත්, එය තවම සංඝභේදයක් නොවන බවත්ය. නමුත් අනුපිළිවෙලින් මේ සංඝරාජිය වර්ධනය වෙමින් සංඝභේදය පිණිස පවතින බව අර්ථයයි. ‘යථාරත්තං’ යනු පැවිදි වූ රාත්‍රීන් ප්‍රමාණය අනුව හෙවත් ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය (යථාථේර) අනුව යන්නයි. ‘ආවේණිභාවං කරිත්වා’ යනු වෙන්ව විධිවිධාන සැලැස්වීමයි. ‘කම්මාකම්මානි කරොන්ති’ යනු විවිධ සංඝ කර්මයන් ඇසුරු කරමින් කුඩා හා මහා කර්මයන් සිදු කිරීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස අධිකරණවූපසම වර්ගයේ පවසා ඇති පරිදි පැහැදිලිය.

สงฺฆเภทกวคฺคทฺวยวณฺณนา

සංඝභේදක වර්ග දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

๔๕๙. สงฺฆเภทวคฺคทฺวเย – วินิธาย ทิฏฺฐึ กมฺเมนาติ เตสุ อธมฺมาทีสุ อธมฺมาทโย เอเตติ เอวํทิฏฺฐิโกว หุตฺวา ตํ ทิฏฺฐึ วินิธาย เต ธมฺมาทิวเสน ทีเปตฺวา วิสุํ กมฺมํ กโรติ. อิติ ยํ วินิธาย ทิฏฺฐึ กมฺมํ กโรติ, เตน เอวํ กเตน วินิธาย ทิฏฺฐึ กมฺเมน สทฺธึ ปญฺจงฺคานิ โหนฺติ, ‘‘อิเมหิ โข อุปาลิ ปญฺจหงฺเคหี’’ติ อยเมกสฺมึ ปญฺจเก อตฺถโยชนา. เอเตน นเยน สพฺพปญฺจกานิ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถาปิ จ โวหาราทิ องฺคตฺตยํ ปุพฺพภาควเสเนว วุตฺตํ. กมฺมุทฺเทสวเสน ปน อเตกิจฺฉตา เวทิตพฺพา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. น เหตฺถ กิญฺจิ อตฺถิ ยํ ปุพฺเพ อวุตฺตนยํ.

459. සංඝභේදක වර්ග දෙකෙහි – ‘විනිධාය දිට්ඨිං කම්මෙන’ යනු ඒ අධර්ම ආදියෙහි “මේවා අධර්මයෝය” යනාදී වශයෙන් නිවැරදි දැක්මක් ඇතිව සිටියදීම, එම දෘෂ්ටිය සඟවා (යටපත් කර), ඒවා ධර්මය ආදී වශයෙන් පෙන්වා දෙමින් වෙන්ව කර්ම කිරීමයි. මෙලෙස දෘෂ්ටිය සඟවා කරන කර්මයත් සමඟ අංග පහක් සම්පූර්ණ වේ. “උපාලි, මේ අංග පහෙන්...” යනු එක් පඤ්චකයක අර්ථ යෙදීමයි. මේ ක්‍රමයටම සියලු පඤ්චකයන් දත යුතුය. මෙහිද ව්‍යවහාර ආදී අංග තුන පූර්ව භාගයක් (පූර්ව සූදානමක්) ලෙස වදාරන ලදී. කර්ම හා උද්දේස මගින් අතේකිච්ඡතා (ප්‍රතිකර්ම කළ නොහැකි බව) දත යුතුය. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලිය. මෙහි පෙර නොකියූ අමුතු ක්‍රමයක් නැත.

อาวาสิกวคฺควณฺณนา

ආවාසික වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

๔๖๑. อาวาสิกวคฺเค [Pg.224] – ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาหริตฺวา ฐปิโต.

461. ආවාසික වර්ගයෙහි – ‘යථාභතං නික්ඛිත්තො’ යනු ගෙනැවිත් තැබුවාක් මෙන් (නිරයෙහි තැබුවාක් මෙන්) යන්නයි.

๔๖๒. วินยพฺยากรณาติ วินยปญฺเห วิสฺสชฺชนา. ปริณาเมตีติ นิยาเมติ ทีเปติ กเถติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

462. ‘විනයඛ්‍යාකරණා’ යනු විනය ප්‍රශ්න විසඳීමයි. ‘පරිණාමේති’ යනු තීරණය කරයි, පෙන්වයි, පවසයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

กถินตฺถารวคฺควณฺณนา

කඨිනත්ථාර වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

๔๖๗. กถินตฺถารวคฺเค – โอตมสิโกติ อนฺธการคโต; ตญฺหิ วนฺทนฺตสฺส มญฺจปาทาทีสุปิ นลาฏํ ปฏิหญฺเญยฺย. อสมนฺนาหรนฺโตติ กิจฺจยปสุตตฺตา วนฺทนํ อสมนฺนาหรนฺโต. สุตฺโตติ นิทฺทํ โอกฺกนฺโต. เอกาวตฺโตติ เอกโต อาวตฺโต สปตฺตปกฺเข ฐิโต เวรี วิสภาคปุคฺคโล วุจฺจติ; อยํ อวนฺทิโย. อยญฺหิ วนฺทิยมาโน ปาเทนปิ ปหเรยฺย. อญฺญวิหิโตติ อญฺญํ จินฺตยมาโน.

467. කඨිනත්ථාර වර්ගයෙහි – ‘ඕතමසිකො’ යනු අඳුරට ගිය තැනැත්තායි; ඔහුට වඳින්නෙකුගේ නළල ඇඳ පාද ආදියේ පවා වැදිය හැකිය. ‘අසමන්නාහරන්තො’ යනු වෙනත් වැඩක යෙදී සිටීම නිසා වන්දනාව කෙරෙහි මෙනෙහි නොකරන තැනැත්තායි. ‘සුත්තො’ යනු නින්දට වැටුණු තැනැත්තායි. ‘ඒකාවත්තො’ යනු එක පැත්තකට හැරුණු, සතුරු පස සිටින, සතුරු වූ, අසමාන පුද්ගලයායි; ඔහු වැඳීමට නුසුදුසුය. ඔහුට වඳින විට ඔහු පයින් පවා පහර දිය හැකි බැවිනි. ‘අඤ්ඤවිහිතො’ යනු වෙනත් දෙයක් ගැන සිතමින් සිටින තැනැත්තායි.

ขาทนฺโตติ ปิฏฺฐขชฺชกาทีนิ ขาทนฺโต. อุจฺจารญฺจ ปสฺสาวญฺจ กโรนฺโต อโนกาสคตตฺตา อวนฺทิโย. อุกฺขิตฺตโกติ ติวิเธนปิ อุกฺเขปนียกมฺเมน อุกฺขิตฺตโก อวนฺทิโย. ตชฺชนียาทิกมฺมกตา ปน จตฺตาโร วนฺทิตพฺพา. อุโปสถปวารณาปิ เตหิ สทฺธึ ลพฺภนฺติ. อาทิโต ปฏฺฐาย จ วุตฺเตสุ อวนฺทิเยสุ นคฺคญฺจ อุกฺขิตฺตกญฺจ วนฺทนฺตสฺเสว อาปตฺติ. อิตเรสํ ปน อสารุปฺปฏฺเฐน จ อนฺตรา วุตฺตการเณน จ วนฺทนา ปฏิกฺขิตฺตา. อิโต ปรํ ปจฺฉาอุปสมฺปนฺนาทโย ทสปิ อาปตฺติวตฺถุภาเวเนว อวนฺทิยา. เต วนฺทนฺตสฺส หิ นิยเมเนว อาปตฺติ. อิติ อิเมสุ ปญฺจสุ ปญฺจเกสุ เตรส ชเน วนฺทนฺตสฺส อนาปตฺติ, ทฺวาทสนฺนํ วนฺทนาย อาปตฺติ.

‘ඛාදන්තො’ යනු පිටි කෑයුතු දෑ ආදිය කමින් සිටින තැනැත්තායි. මළ මුත්‍ර කරමින් සිටින්නා, අවස්ථාවට නුසුදුසු බැවින් වැඳීමට නුසුදුසුය. ‘උක්ඛිත්තකො’ යනු තෙවැදෑරුම් උක්ඛේපනීය කර්මයන්ගෙන් පිටුවහල් කරන ලද තැනැත්තාය; ඔහු වැඳීමට නුසුදුසුය. නමුත් තජ්ජනීය ආදී කර්ම කරන ලද සතර දෙනාට වැඳිය යුතුය; ඔවුන් සමඟ උපෝසථ පවාරණ කටයුතු ද කළ හැකිය. ආරම්භයේ සිට වදාළ වැඳීමට නුසුදුසු පුද්ගලයන් අතරින්, නිරුවත් පුද්ගලයාට සහ උක්ඛිත්තක පුද්ගලයාට වඳින්නාටම ඇවැත් සිදු වේ. සෙසු අයට වැඳීම නුසුදුසු බව නිසා හෝ මධ්‍යයේ පැවසූ හේතූන් නිසා වැළැක්වීය. මීට පසුව එන පච්ඡා උපසම්පන්න (පසුව උපසම්පදා වූ) ආදී දස දෙනාද ඇවැත් සිදුවන බැවින් වැඳීමට නුසුදුසුය. ඔවුන්ට වඳින්නාට නියත වශයෙන්ම ඇවැත් සිදු වේ. මෙසේ මේ පඤ්චක පහ තුළ, පුද්ගලයන් දහතුන් දෙනෙකුට වඳින්නාට ඇවැත් සිදු නොවන අතර, දොළොස් දෙනෙකුට වැඳීමෙන් ඇවැත් සිදු වේ.

๔๖๘. อาจริโย วนฺทิโยติ ปพฺพชฺชาจริโย อุปสมฺปทาจริโย นิสฺสยาจริโย อุทฺเทสาจริโย โอวาทาจริโยติ อยํ ปญฺจวิโธปิ อาจริโย วนฺทิโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

468. ‘ආචරියො වන්දියො’ යනු පබ්බජ්ජාචාර්ය, උපසම්පදාචාර්ය, නිස්සයාචාර්ය, උද්දේසාචාර්ය (පාලි උගන්වන), ඕවාදාචාර්ය (අනුශාසනා කරන) යන පස්වැදෑරුම් ආචාර්යවරුන් වැඳීමට සුදුසු බවයි. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලිය.

กถินตฺถารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

කඨිනත්ථාර වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

นิฏฺฐิตา จ อุปาลิปญฺจกวณฺณนา.

උපාලි පඤ්චක වර්ණනාව ද නිමවා ඇත.

อาปตฺติสมุฏฺฐานวณฺณนา

ඇවැත් සමුට්ඨාන වර්ණනාව

๔๗๐. อจิตฺตโก [Pg.225] อาปชฺชตีติอาทีสุ สหเสยฺยาทิปณฺณตฺติวชฺชํ อสญฺจิจฺจ อาปชฺชนฺโต อจิตฺตโก อาปชฺชติ, เทเสนฺโต สจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. ยํกิญฺจิ สญฺจิจฺจ อาปชฺชนฺโต สจิตฺตโก อาปชฺชติ, ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. ปุพฺเพ วุตฺตเมว ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อจิตฺตโก อาปชฺชติ, อจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. อิตรํ เทเสนฺโต สจิตฺตโก อาปชฺชติ, สจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. ‘‘ธมฺมทานํ กโรมี’’ติ ปทโสธมฺมาทีนิ กโรนฺโต กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, ‘‘พุทฺธานํ อนุสาสนึ กโรมี’’ติ อุทคฺคจิตฺโต เทเสนฺโต กุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ. โทมนสฺสิโก หุตฺวา เทเสนฺโต อกุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ, ติณวตฺถารเกน นิทฺทาคโตว วุฏฺฐหนฺโต อพฺยากตจิตฺโต วุฏฺฐาติ. ภึสาปนาทีนิ กตฺวา ‘‘พุทฺธานํ สาสนํ กโรมี’’ติ โสมนสฺสิโก เทเสนฺโต อกุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, กุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ. โทมนสฺสิโกว เทเสนฺโต อกุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ, วุตฺตนเยเนว ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อพฺยากตจิตฺโต วุฏฺฐาติ. นิทฺโทกฺกนฺตสมเย สหคารเสยฺยํ อาปชฺชนฺโต อพฺยากตจิตฺโต อาปชฺชติ, วุตฺตนเยเนว ปเนตฺถ ‘‘กุสลจิตฺโต วุฏฺฐาตี’’ติอาทิ เวทิตพฺพํ.

470. අචිත්තක (නොදැනුවත්ව) ආපත්තියට පැමිණීම යනාදි විග්‍රහයන්හිදී, සහසෙය්යා (එකට නිදාගැනීම) වැනි පණ්ණත්තිවජ්ජ (ශික්ෂාපද කඩකිරීමක් පමණක් වන) ආපත්තියකට සිතාමතා නොවන පරිදි පැමිණෙන පුද්ගලයා සිතක මැදිහත් වීමක් නොමැතිව (අචිත්තකව) ආපත්තියට පත්වෙයි. නමුත් දේසනා කරන විට ඔහු සිතක් සහිතව (සචිත්තකව) එයින් මිදෙයි. සිතාමතා යම් ආපත්තියකට පත්වන්නේ නම් ඔහු සචිත්තකව ආපත්තියට පත්වෙයි. තිණවත්ථාරක විනය කර්මයෙන් ආපත්තියෙන් මිදෙන භික්ෂුව අචිත්තකව මිදෙයි. කලින් පවසන ලද සහසෙය්යා වැනි පණ්ණත්තිවජ්ජ ආපත්තියකදී, තිණවත්ථාරක විනය කර්මය මගින් අචිත්තකව ආපත්තියට පත් වීමත්, අචිත්තකවම ආපත්තියෙන් මිදීමත් සිදු වේ. අනෙක් සචිත්තක ආපත්තීන් දේසනා කිරීමේදී සචිත්තකව ආපත්තියට පත්වන අතර සචිත්තකවම එයින් මිදෙයි. 'මම ධර්ම දානයක් දෙමි'යි සිතා පදසෝධම්ම ආදිය සිදු කරද්දී කුසල් සිතින් යුතුව ආපත්තියට පත්විය හැකිය. 'බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පිළිපදිමි'යි සිතා සතුටු සිතින් දේසනා කරන විට කුසල් සිතින් යුතුව ආපත්තියෙන් මිදෙයි. දොම්නස් සහගතව දේසනා කරන විට අකුසල් සිතින් ආපත්තියෙන් මිදෙයි. තිණවත්ථාරක කර්මයෙන් නින්දේ පසුවෙමින්ම ආපත්තියෙන් මිදෙන විට අබ්‍යාකත සිතින් යුතුව මිදෙයි. අනුන් බිය ගැන්වීම් ආදිය කර 'බුදු සසුන රකිමි'යි සිතා සොම්නස් සහගතව දේසනා කරන විට අකුසල් සිතින් ආපත්තියට පත්ව කුසල් සිතින් මිදෙයි. දොම්නස් සහගතවම දේසනා කරන විට අකුසල් සිතින් ආපත්තියෙන් මිදෙයි. කලින් සඳහන් කළ පරිදි තිණවත්ථාරක ක්‍රමය මගින් මිදෙන විට අබ්‍යාකත සිතින් යුතුව මිදෙයි. නින්දට වැටෙන මොහොතේ සහසෙය්යා ආපත්තියට පත්වීමේදී අබ්‍යාකත සිතින් ආපත්තියට පත්වන අතර, එහිදීද කලින් සඳහන් කළ පරිදි 'කුසල් සිතින් මිදෙයි' යනාදිය දත යුතුය.

ปฐมํ ปาราชิกํ กติหิ สมุฏฺฐาเนหีติอาทิ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

පළමු පාරාජිකාව කොපමණ සමුට්ඨානයන්ගෙන් (හටගන්නේද) යනාදිය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම පැහැදිලි වේ.

๔๗๓. จตฺตาโร ปาราชิกา กติหิ สมุฏฺฐาเนหีติอาทีสุ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต ยํ ยํ สมุฏฺฐานํ ยสฺส ยสฺส ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ วุตฺตเมว โหติ.

473. පාරාජිකා හතර කොපමණ සමුට්ඨානයන්ගෙන් (හටගන්නේද) යනාදියේදී, උපරිම සීමාවන් වශයෙන් ඒ ඒ ශික්ෂාපදයට අදාළ වන යම් සමුට්ඨානයක් වේද, ඒ සියල්ල පවසා ඇත.

อาปตฺติสมุฏฺฐานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ආපත්ත සමුට්ඨාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

อปรทุติยคาถาสงฺคณิกํ

දෙවන ගාථා සංග්‍රහය.

(๑) กายิกาทิอาปตฺติวณฺณนา

(1) කායික ආදී ආපත්තීන්ගේ විස්තරය.

๔๗๔. ‘‘กติ [Pg.226] อาปตฺติโย กายิกา’’ติอาทิคาถานํ วิสฺสชฺชเน ฉ อาปตฺติโย กายิกาติ อนฺตรเปยฺยาเล จตุตฺเถน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ฉ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตาปตฺติโย. กายทฺวาเร สมุฏฺฐิตตฺตา หิ เอตา กายิกาติ วุจฺจนฺติ. ฉ วาจสิกาติ ตสฺมึเยว อนฺตรเปยฺยาเล ปญฺจเมน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ฉ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต’’ติอาทินา นเยน วุตฺตาปตฺติโย. ฉาเทนฺตสฺส ติสฺโสติ วชฺชปฏิจฺฉาทิกาย ภิกฺขุนิยา ปาราชิกํ, ภิกฺขุสฺส สงฺฆาทิเสสปฏิจฺฉาทเน ปาจิตฺติยํ, อตฺตโน ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติปฏิจฺฉาทเน ทุกฺกฏํ. ปญฺจ สํสคฺคปจฺจยาติ ภิกฺขุนิยา กายสํสคฺเค ปาราชิกํ, ภิกฺขุโน สงฺฆาทิเสโส, กาเยน กายปฏิพทฺเธ ถุลฺลจฺจยํ, นิสฺสคฺคิเยน กายปฏิพทฺเธ ทุกฺกฏํ, องฺคุลิปโตทเก ปาจิตฺติยนฺติ อิมา กายสํสคฺคปจฺจยา ปญฺจาปตฺติโย.

474. 'කායික ආපත්තීන් කොපමණද?' යනාදී ගාථාවලට පිළිතුරු දීමේදී, අන්තරපෙය්යාලයේ සිව්වන ආපත්ති සමුට්ඨානයෙන් (කය සහ සිත යන දෙකෙන්) හටගන්නා ආපත්ති හයක් ගැන සඳහන් වේ. 'භික්ෂුවක් මෛථුන ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ නම් පාරාජිකා වේ' යනාදී ක්‍රමයෙන් පවසන ලද ආපත්තීන් මෙයට අයත් වේ. ඒවා කාය ද්වාරයෙහි හටගන්නා බැවින් 'කායික' යැයි කියනු ලැබේ. 'වාචසික (වචනයෙන් හටගන්නා) ආපත්ති හයක්' යනු එම අන්තරපෙය්යාලයේම පස්වන සමුට්ඨානයෙන් (වචනය සහ සිත යන දෙකෙන්) හටගන්නා ආපත්ති හයයි. එය 'භික්ෂුවක් පාපී ආශාවන් ඇතිව ආශාවන්ට වසඟව' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලදී. 'සඟවන තැනැත්තාට ආපත්ති තුනක්' යනු වරද සඟවන භික්ෂුණියට පාරාජිකාවක්ද, සංඝාදිසේස ආපත්තිය සඟවන භික්ෂුවට පාචිත්තියක්ද, තම දුල්ලභ ආපත්තිය සඟවන විට දුක්කටයක්ද වේ. 'සංසර්ගය නිසා හටගන්නා ආපත්ති පහක්' යනු, භික්ෂුණියකට කායසංසර්ගයේදී පාරාජිකාවක්ද, භික්ෂුවකට සංඝාදිසේසයක්ද, කයෙන් කය හා සම්බන්ධ වස්තුවක් ස්පර්ශ කිරීමේදී ථුල්ලච්චයක්ද, විසි කළ යුතු දෙයකින් කය හා සම්බන්ධ දෙයක් ස්පර්ශ කිරීමේදී දුක්කටයක්ද, ඇඟිල්ලෙන් ඇන සිනාසීමේදී (කවටකම් කිරීමේදී) පාචිත්තියක්ද යන මේ පහ කායසංසර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් වන ආපත්තීහුය.

อรุณุคฺเค ติสฺโสติ เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหทสาหมาสาติกฺกมวเสน นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ, ภิกฺขุนิยา รตฺติวิปฺปวาเส สงฺฆาทิเสโส, ‘‘ปฐมมฺปิ ยามํ ฉาเทติ, ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ยามํ ฉาเทติ, อุทฺธสฺเต อรุเณ ฉนฺนา โหติ อาปตฺติ, โย ฉาเทติ โส ทุกฺกฏํ เทสาเปตพฺโพ’’ติ อิมา อรุณุคฺเค ติสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชติ. ทฺเว ยาวตติยกาติ เอกาทส ยาวตติยกา นาม, ปญฺญตฺติวเสน ปน ทฺเว โหนฺติ ภิกฺขูนํ ยาวตติยกา ภิกฺขุนีนํ ยาวตติยกาติ. เอเกตฺถ อฏฺฐวตฺถุกาติ ภิกฺขุนีนํเยว เอกา เอตฺถ อิมสฺมึ สาสเน อฏฺฐวตฺถุกา นาม. เอเกน สพฺพสงฺคโหติ ‘‘ยสฺส สิยา อาปตฺติ, โส อาวิกเรยฺยา’’ติ อิมินา เอเกน นิทานุทฺเทเสน สพฺพสิกฺขาปทานญฺจ สพฺพปาติโมกฺขุทฺเทสานญฺจ สงฺคโห โหติ.

'අරුණෝදයේදී ආපත්ති තුනක්' යනු එක් රැයක්, රැස් හයක්, දින හතක්, දින දහයක් හෝ මසක් ඉක්මවා යාමෙන් වන නිස්සග්ගිය පාචිත්තියයි. භික්ෂුණියක් රාත්‍රියෙහි තනිව වසන්නේ නම් (රත්තිවිප්පවාසේ) සංඝාදිසේසයක් වේ. 'පළමු යාමයෙහි සඟවයි, දෙවන හා තෙවන යාමයන්හිද සඟවයි, අරුණ නැගුණු විට ආපත්තිය සැඟවුණේ වෙයි, එසේ සඟවන තැනැත්තා දුක්කටයෙන් දේසනා කළ යුතුය' යන මේ අරුණෝදයේදී සිදුවන ආපත්ති තුනයි. 'යාවතතතියක ආපත්ති දෙකක්' යනු එකොළොස් ආකාරයක යාවතතතියක ආපත්තීන් වුවද, පැනවීම් වශයෙන් භික්ෂූන්ගේ යාවතතතියක සහ භික්ෂුණීන්ගේ යාවතතතියක ලෙස දෙවදෑරුම් වේ. 'මෙහි එක් අට්ඨවත්ථුක ආපත්තියක්' යනු මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුණීන්ට පමණක් ඇති එක්තරා අට්ඨවත්ථුක ආපත්තියයි. 'එකකින් සියල්ල සංග්‍රහ වීම' යනු 'යමෙකුට ආපත්තියක් ඇත්නම් ඔහු එය හෙළි කළ යුතුය' යන මේ එක් නිදානුද්දේසය මගින් සියලු ශික්ෂාපද හා ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයන් සංග්‍රහ කිරීමයි.

วินยสฺส ทฺเว มูลานีติ กาโย เจว วาจา จ. ครุกา ทฺเว วุตฺตาติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสา. ทฺเว ทุฏฺฐุลฺลจฺฉาทนาติ วชฺชปฏิจฺฉาทิกาย ปาราชิกํ [Pg.227] สงฺฆาทิเสสํ ปฏิจฺฉาทกสฺส ปาจิตฺติยนฺติ อิมา ทฺเว ทุฏฺฐุลฺลจฺฉาทนาปตฺติโย นาม.

විනයෙහි මූලයන් දෙකක් වනුයේ කය සහ වචනයයි. ගරුක ආපත්ති දෙකක් ලෙස පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස වදාරන ලදී. දුල්ලභ ආපත්ති සැඟවීමේ ආපත්ති දෙක නම්, වරද සඟවන භික්ෂුණියට පාරාජිකාව සහ සංඝාදිසේසය සඟවන භික්ෂුවට පාචිත්තියත් යන මේවාය.

คามนฺตเร จตสฺโสติ ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิทหติ, ทุกฺกฏํ; อญฺญสฺส คามสฺส อุปจารํ โอกฺกมติ, ปาจิตฺติยํ; ภิกฺขุนิยา คามนฺตรํ คจฺฉนฺติยา ปริกฺขิตฺเต คาเม ปฐมปาเท ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปาเท สงฺฆาทิเสโส; อปริกฺขิตฺตสฺส ปฐมปาเท อุปจาโรกฺกมเน ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปาเท สงฺฆาทิเสโส’’ติ อิมา คามนฺตเร ทุกฺกฏปาจิตฺติยถุลฺลจฺจยสงฺฆอาทิเสสวเสน จตสฺโส อาปตฺติโย. จตสฺโส นทิปารปจฺจยาติ ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิทหติ, ทุกฺกฏํ; นาวํ อภิรุหติ, ปาจิตฺติยํ; ภิกฺขุนิยา นทิปารํ คจฺฉนฺติยา อุตฺตรณกาเล ปฐมปาเท ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปาเท สงฺฆาทิเสโส’’ติ อิมา จตสฺโส. เอกมํเส ถุลฺลจฺจยนฺติ มนุสฺสมํเส. นวมํเสสุ ทุกฺกฏนฺติ เสสอกปฺปิยมํเสสุ.

'ගම් අතර යාමේදී ආපත්ති සතරකි' යනු භික්ෂුවක් භික්ෂුණියක් සමග ගමනක් සූදානම් කරගන්නේ නම් දුක්කටයක්ද, වෙනත් ගමක උපචාරයට ඇතුළු වන්නේ නම් පාචිත්තියක්ද වේ. ගම් අතර යන භික්ෂුණියකට ප්‍රාකාරයකින් වට කළ ගමක පළමු පියවරේදී ථුල්ලච්චයක්ද, දෙවන පියවරේදී සංඝාදිසේසයක්ද වේ. ප්‍රාකාරයකින් වට නොකළ ගමක පළමු පියවරෙන් උපචාරයට ඇතුළු වීමේදී ථුල්ලච්චයක්ද, දෙවන පියවරේදී සංඝාදිසේසයක්ද වේ. මේ ගම් අතර යාමේදී වන දුක්කට, පාචිත්තිය, ථුල්ලච්චය හා සංඝාදිසේස යන ආපත්ති හතරයි. 'ගඟෙන් එතර වීමේදී ආපත්ති සතරක්' යනු භික්ෂුවක් භික්ෂුණියක් සමග ගමනක් කතා කරගන්නේ නම් දුක්කටයක්ද, යාත්‍රාවකට නගින්නේ නම් පාචිත්තියක්ද වේ. ගඟෙන් එතර වන භික්ෂුණියකට ජලයට බැසීමේදී පළමු පියවරේදී ථුල්ලච්චයක්ද, දෙවන පියවරේදී සංඝාදිසේසයක්ද වේ. 'එක් මස් වර්ගයකදී ථුල්ලච්චයකි' යනු මිනීමස් අනුභව කිරීමේදීය. 'මස් වර්ග නවයකදී දුක්කටයකි' යනු සෙසු අකැප මස් වර්ග අනුභව කිරීමේදීය.

ทฺเว วาจสิกา รตฺตินฺติ ภิกฺขุนี รตฺตนฺธกาเร อปฺปทีเป ปุริเสน สทฺธึ หตฺถปาเส ฐิตา สลฺลปติ, ปาจิตฺติยํ; หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา ฐิตา สลฺลปติ, ทุกฺกฏํ. ทฺเว วาจสิกา ทิวาติ ภิกฺขุนี ทิวา ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเส ปุริเสน สทฺธึ หตฺถปาเส ฐิตา สลฺลปติ, ปาจิตฺติยํ; หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา สลฺลปติ, ทุกฺกฏํ. ททมานสฺส ติสฺโสติ มรณาธิปฺปาโย มนุสฺสสฺส วิสํ เทติ, โส เจ เตน มรติ, ปาราชิกํ; ยกฺขเปตานํ เทติ, เต เจ มรนฺติ, ถุลฺลจฺจยํ; ติรจฺฉานคตสฺส เทติ, โส เจ มรติ, ปาจิตฺติยํ; อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรทาเน ปาจิตฺติยนฺติ เอวํ ททมานสฺส ติสฺโส อาปตฺติโย. จตฺตาโร จ ปฏิคฺคเหติ หตฺถคฺคาห-เวณิคฺคาเหสุ สงฺฆาทิเสโส, มุเขน องฺคชาตคฺคหเณ ปาราชิกํ, อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรปฏิคฺคหเณ นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ, อวสฺสุตาย อวสฺสุตสฺส หตฺถโต ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิคฺคณฺหนฺติยา ถุลฺลจฺจยํ; เอวํ ปฏิคฺคเห จตฺตาโร อาปตฺติกฺขนฺธา โหนฺติ.

'රාත්‍රියෙහි සිදුවන වාචසික ඇවැත් දෙකක්' යනු: මෙහෙණියක් රාත්‍රී අන්ධකාරයේ, පහන් ආලෝකය නොමැති තැනක, පුරුෂයෙකු සමඟ හත්පස (අතක් පමණ දුර) සිට කතා කරයි නම් එය පාචිත්තිය ඇවැතකි. හත්පසින් බැහැරව සිට කතා කරයි නම් දුක්කට ඇවැතකි. 'දහවල් කාලයෙහි වාචසික ඇවැත් දෙකක්' යනු: මෙහෙණියක් දහවල් කාලයෙහි ආවරණය වූ තැනක පුරුෂයෙකු සමඟ හත්පස සිට කතා කරයි නම් එය පාචිත්තිය ඇවැතකි. හත්පසින් බැහැරව සිට කතා කරයි නම් දුක්කට ඇවැතකි. 'දෙන්නා හට ඇවැත් තුනකි' යනු: මරණ චේතනාවෙන් මනුෂ්‍යයෙකුට වස දෙයි නම්, ඔහු ඉන් මියගියහොත් පාරාජිකා ඇවැත් වේ. යක්ෂ ප්‍රේතයන්ට දෙයි නම්, ඔවුන් මියගියහොත් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. තිරිසන් සතෙකුට දෙයි නම්, ඌ මියගියහොත් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. නෑ නොවන මෙහෙණියකට සිවුරු දීම නිසා පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. මෙලෙස දෙන භික්ෂුවකට ඇවැත් තුනක් වේ. පිළිගැනීමෙහිදී ඇවැත් සතරකි: අතින් ඇල්ලීම හා කෙස්වැටියෙන් ඇල්ලීමෙහිදී සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. කටින් අංගජාතය ග්‍රහණය කිරීමෙහිදී පාරාජිකා ඇවැත් වේ. නෑ නොවන මෙහෙණියකගෙන් සිවුරු පිළිගැනීමේදී නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. රාගයෙන් තෙත් වූ (ඇලුම් සහගත) මෙහෙණියක් රාගයෙන් තෙත් වූ පුරුෂයෙකුගේ අතින් ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය පිළිගැනීමේදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. මෙලෙස පිළිගැනීමේදී ඇවැත් ස්කන්ධ සතරක් වේ.

(๒) เทสนาคามินิยาทิวณฺณนา

(2) දේශනාගාමිනී ආදි වර්ණනාව

๔๗๕. ปญฺจ เทสนาคามินิโยติ ลหุกา ปญฺจ. ฉ สปฺปฏิกมฺมาติ ปาราชิกํ ฐเปตฺวา อวเสสา. เอเกตฺถ อปฺปฏิกมฺมาติ เอกา ปาราชิกาปตฺติ.

475. 'දේසනාගාමිනී පසක්' යනු: ලාහුක (සැහැල්ලු) ඇවැත් පහයි. 'සප්පටිකම්ම (පිළියම් සහිත) හයක්' යනු: පාරාජිකා ඇවැත හැර ඉතිරි ඇවැත් හයයි. 'මෙහි එක් අප්පටිකම්ම (පිළියම් රහිත) ඇවැතක්' යනු: එක් පාරාජිකා ඇවැතයි.

วินยครุกา ทฺเว วุตฺตาติ ปาราชิกญฺเจว สงฺฆาทิเสสญฺจ. กายวาจสิกานิ จาติ สพฺพาเนว สิกฺขาปทานิ กายวาจสิกานิ, มโนทฺวาเร ปญฺญตฺตํ [Pg.228] เอกสิกฺขาปทมฺปิ นตฺถิ. เอโก วิกาเล ธญฺญรโสติ โลณโสวีรกํ. อยเมว หิ เอโก ธญฺญรโส วิกาเล วฏฺฏติ. เอกา ญตฺติจตุตฺเถน สมฺมุตีติ ภิกฺขุโนวาทกสมฺมุติ. อยเมว หิ เอกา ญตฺติจตุตฺถกมฺเมน สมฺมุติ อนุญฺญาตา.

'විනය ගරුක ඇවැත් දෙකක් වදාරන ලදී' යනු: පාරාජිකා ඇවැත සහ සංඝාදිසේස ඇවැතයි. 'කාය වාචසික' යනු: සියලුම ශික්ෂා පද කාය ද්වාරයෙහි හෝ වචී ද්වාරයෙහි සිදුවන ඒවාය. මනෝ ද්වාරයෙහි පමණක් පනවන ලද එකදු ශික්ෂා පදයක්වත් නැත. 'විකාලයෙහි එක් ධාන්‍ය රසයක්' යනු: ලෝණසෝවීරක (ලුණු සහ ධාන්‍ය ඇඹුල් පැන්) බෙහෙතයි. විකාලයෙහි කැපවන එකම ධාන්‍ය රසය මෙයයි. 'ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් දෙන එකම සම්මුතිය' යනු: භික්ෂුණී ඕවාදක සම්මුතියයි. ඤත්ති චතුත්ථ කර්ම වාක්‍යයෙන් අනුදැන වදාළ එකම සම්මුතිය මෙයයි.

ปาราชิกา กายิกา ทฺเวติ ภิกฺขูนํ เมถุนปาราชิกํ ภิกฺขุนีนญฺจ กายสํสคฺคปาราชิกํ. ทฺเว สํวาสภูมิโยติ อตฺตนา วา อตฺตานํ สมานสํวาสกํ กโรติ, สมคฺโค วา สงฺโฆ อุกฺขิตฺตํ โอสาเรติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘สมานสํวาสกภูมิ จ นานาสํวาสกภูมิ จา’’ติ เอวํ ทฺเว สํวาสภูมิโย วุตฺตา. ทฺวินฺนํ รตฺติจฺเฉโทติ ปาริวาสิกสฺส จ มานตฺตจาริกสฺส จ ปญฺญตฺตา. ทฺวงฺคุลา ทุเวติ ทฺเว ทฺวงฺคุลปญฺญตฺติโย, ‘‘ทฺวงฺคุลปพฺพปรมํ อาทาตพฺพ’’นฺติ อยเมกา, ‘‘ทฺวงฺคุลํ วา ทฺเวมาสํ วา’’ติ อยเมกา.

'කායික පාරාජිකා ඇවැත් දෙකක්' යනු: භික්ෂූන්ගේ මෛථුන පාරාජිකාව සහ භික්ෂුණීන්ගේ කායසංසග්ග පාරාජිකාවයි. 'සංවාස භූමි දෙකක්' යනු: තමා විසින්ම තමා සමාන සංවාසකයෙකු කර ගැනීම හෝ සමගි වූ සංඝයා විසින් උක්ඛිත්ත (පිටුවහල් කළ) භික්ෂුවක් නැවත සංඝයා අතරට පිළිගැනීමයි. කුරුන්දි අටුවාවෙහි නම් 'සමාන සංවාසක භූමිය සහ නානා සංවාසක භූමිය' ලෙස සංවාස භූමි දෙකක් දක්වා ඇත. 'දෙනමකට රාත්‍රී සිඳීම (රත්තිච්ඡේදය)' යනු: පරිවාසයෙහි හැසිරෙන භික්ෂුවට සහ මානත් පුරන භික්ෂුවට පනවන ලද්දකි. 'ද්වංගුල (ඇඟිලි පුරුක් දෙකක්) පැනවීම් දෙකක්' යනු: පැනවීම් දෙකකි. එනම් "වැඩිම වුවහොත් ඇඟිලි පුරුක් දෙකක් ප්‍රමාණය ගත යුතුය" යන්න එකකි. "ඇඟිලි පුරුක් දෙකක් හෝ මාස දෙකක්" යන්න අනෙකයි.

ทฺเว อตฺตานํ วธิตฺวานาติ ภิกฺขุนี อตฺตานํ วธิตฺวา ทฺเว อาปตฺติโย อาปชฺชติ; วธติ โรทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส; วธติ น โรทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ทฺวีหิ สงฺโฆ ภิชฺชตีติ กมฺเมน จ สลากคฺคาเหน จ. ทฺเวตฺถ ปฐมาปตฺติกาติ เอตฺถ สกเลปิ วินเย ทฺเว ปฐมาปตฺติกา อุภินฺนํ ปญฺญตฺติวเสน. อิตรถา ปน นว ภิกฺขูนํ นว ภิกฺขุนีนนฺติ อฏฺฐารส โหนฺติ. ญตฺติยา กรณา ทุเวติ ทฺเว ญตฺติกิจฺจานิ – กมฺมญฺจ กมฺมปาทกา จ. นวสุ ฐาเนสุ กมฺมํ โหติ, ทฺวีสุ กมฺมปาทภาเวน ติฏฺฐติ.

'තමාටම පහර දී ගැනීමෙන් ඇවැත් දෙකක්' යනු: භික්ෂුණියක් තමාටම පහර දී ගැනීමෙන් ඇවැත් දෙකකට පැමිණෙයි; පහර දෙයි ද හඬයි ද නම් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ; පහර දෙයි නමුත් නොහඬයි නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. 'ක්‍රම දෙකකින් සංඝ භේදය වේ' යනු: කර්මය (විනය කර්මය) මඟින් සහ සලාක (ඡන්ද විමසීම) මඟින්ය. 'මෙහි ප්‍රථමාපත්තිය පනවන ලද අවස්ථා දෙකක්' යනු: මුළු විනයෙහිම භික්ෂු භික්ෂුණී දෙපාර්ශවයටම පැනවීම් වශයෙන් ප්‍රථමාපත්තිය පනවන ලද අවස්ථා දෙකක් පවතී. එසේ නොමැතිව භික්ෂූන්ට නවයක් සහ භික්ෂුණීන්ට නවයක් වශයෙන් ප්‍රථමාපත්තිය පනවන ලද අවස්ථා දහඅටක් වේ. 'ඤත්තියෙන් සිදුකරන කටයුතු දෙකක්' යනු: කර්මය සහ කර්මපාදක යන ඤත්ති කෘත්‍යයන් දෙකයි. අවස්ථා නවයකදී කර්මය සිදුවේ, අවස්ථා දෙකකදී කර්මපාදක භාවයෙන් පවතී.

ปาณาติปาเต ติสฺโสติ ‘‘อโนทิสฺส โอปาตํ ขณติ, สเจ มนุสฺโส มรติ, ปาราชิกํ; ยกฺขเปตานํ มรเณ ถุลฺลจฺจยํ; ติรจฺฉานคตสฺส มรเณ ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมา ติสฺโส โหนฺติ. วาจา ปาราชิกา ตโยติ วชฺชปฏิจฺฉาทิกาย อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย อฏฺฐวตฺถุกายาติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘อาณตฺติยา อทินฺนาทาเน, มนุสฺสมรเณ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมอุลฺลปเน จา’’ติ เอวํ ตโย วุตฺตา. โอภาสนา ตโยติ วจฺจมคฺคํ ปสฺสาวมคฺคํ อาทิสฺส วณฺณาวณฺณภาสเน สงฺฆาทิเสโส, วจฺจมคฺคํ ปสฺสาวมคฺคํ ฐเปตฺวา อธกฺขกํ อุพฺภชาณุมณฺฑลํ อาทิสฺส วณฺณาวณฺณภณเน ถุลฺลจฺจยํ, อุพฺภกฺขกํ อโธชาณุมณฺฑลํ อาทิสฺส วณฺณาวณฺณภณเน ทุกฺกฏํ. สญฺจริตฺเตน วา ตโยติ ปฏิคฺคณฺหาติ วีมํสติ ปจฺจาหรติ[Pg.229], อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส; ปฏิคฺคณฺหาติ วีมํสติ น ปจฺจาหรติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส; ปฏิคฺคณฺหาติ น วีมํสติ น ปจฺจาหรติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิเม สญฺจริตฺเตน การณภูเตน ตโย อาปตฺติกฺขนฺธา โหนฺติ.

'ප්‍රාණඝාතයෙහි ඇවැත් තුනක්' යනු: "යමෙකු වැටේවායි නිශ්චිතව ඉලක්ක නොකර වළක් කනින ලද්දේ නම්, මනුෂ්‍යයෙකු වැටී මළහොත් පාරාජිකා ඇවැත් වේ; යක්ෂයෙකු හෝ ප්‍රේතයෙකු මළහොත් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ; තිරිසන් සතෙකු මළහොත් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ" යන මේ ඇවැත් තුනයි. 'වචනයෙන් වන පාරාජිකා තුනක්' යනු: වජ්ජපටිච්ඡාදිකා, උක්ඛිත්තානුවත්තිකා සහ අට්ඨවත්ථුකා යන පාරාජිකා තුනයි. කුරුන්දි අටුවාවෙහි නම් "නියෝග කිරීමෙන් සොරකම් කිරීම, මනුෂ්‍ය ඝාතනය සහ උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම" ලෙස පාරාජිකා තුනක් දක්වා ඇත. 'අවභාසනයෙහි ඇවැත් තුනක්' යනු: වච්ච මග හෝ පස්සාව මග අරභයා ගුණ අගුණ කීමේදී සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. වච්ච මග හා පස්සාව මග හැර වත් නහරින් පහළ, දණහිසින් ඉහළ ප්‍රදේශ අරභයා ගුණ අගුණ කීමේදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. වත් නහරින් ඉහළ සහ දණහිසින් පහළ ප්‍රදේශ අරභයා ගුණ අගුණ කීමේදී දුක්කට ඇවැත් වේ. 'සංචරිත්තය මඟින් ඇවැත් තුනක්' යනු: පිළිගනියි, විමසයි, නැවත දන්වයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ; පිළිගනියි, විමසයි, නමුත් නැවත නොදන්වයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ; පිළිගනියි නමුත් විමසන්නේ ද නැත, නැවත දන්වන්නේ ද නැත නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. මෙසේ කාරණයක් වූ සංචරිත්තය නිසා ඇවැත් ස්කන්ධ තුනක් වේ.

ตโย ปุคฺคลา น อุปสมฺปาเทตพฺพาติ อทฺธานหีโน องฺคหีโน วตฺถุวิปนฺโน จ เตสํ นานากรณํ วุตฺตเมว. อปิเจตฺถ โย ปตฺตจีวเรน อปริปูโร, ปริปูโร จ น ยาจติ, อิเมปิ องฺคหีเนเนว สงฺคหิตา. มาตุฆาตกาทโย จ กรณทุกฺกฏกา ปณฺฑกอุภโตพฺยญฺชนกติรจฺฉานคตสงฺขาเตน วตฺถุวิปนฺเนเนว สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. เอส นโย กุรุนฺทิยํ วุตฺโต. ตโย กมฺมานํ สงฺคหาติ ญตฺติกปฺปนา, วิปฺปกตปจฺจตฺตํ, อตีตกรณนฺติ. ตตฺถ ‘‘ทเทยฺย กเรยฺยา’’ติอาทิเภทา ญตฺติกปฺปนา; ‘‘เทติ กโรตี’’ติอาทิเภทํ วิปฺปกตปจฺจตฺตํ; ‘‘ทินฺนํ กต’’นฺติอาทิเภทํ อตีตกรณํ นามาติ อิเมหิ ตีหิ กมฺมานิ สงฺคยฺหนฺติ. อปเรหิปิ ตีหิ กมฺมานิ สงฺคยฺหนฺติ – วตฺถุนา, ญตฺติยา, อนุสฺสาวนายาติ. วตฺถุสมฺปนฺนญฺหิ ญตฺติสมฺปนฺนํ อนุสฺสาวนสมฺปนฺนญฺจ กมฺมํ นาม โหติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ตโย กมฺมานํ สงฺคหา’’ติ. นาสิตกา ตโย นาม เมตฺติยํ ภิกฺขุนึ นาเสถ, ทูสโก นาเสตพฺโพ, ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต สามเณโร นาเสตพฺโพ, กณฺฏกํ สมณุทฺเทสํ นาเสถาติ เอวํ ลิงฺคสํวาสทณฺฑกมฺมนาสนาวเสน ตโย นาสิตกา เวทิตพฺพา. ติณฺณนฺนํ เอกวาจิกาติ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ทฺเว ตโย เอกานุสฺสาวเน กาตุ’’นฺติ วจนโต ติณฺณํ ชนานํ เอกุปชฺฌาเยน นานาจริเยน เอกานุสฺสาวนา วฏฺฏติ.

'උපසම්පදා නොකළ යුතු පුද්ගලයන් තිදෙනෙක්' යනු: වයසින් අඩු තැනැත්තා, අංග විකල තැනැත්තා සහ වස්තුව (සුදුසුකම) පිරිහුණු තැනැත්තායි. ඔවුන්ගේ වෙනස්කම් කලින්ම පවසන ලදී. තවද මෙහි යමෙකු පාත්‍ර සිවුරෙන් අඩු නම් හෝ පාත්‍ර සිවුරු තිබුණත් මහණකම ඉල්ලා නොසිටින්නේ නම් ඔවුන් ද අංග විකල පුද්ගලයන් ගණයටම ඇතුළත් වේ. මව් මැරූවන් ආදී වූ අකුසලකර්ම කළ අය පණ්ඩක, උභතෝබ්‍යඤ්ජනක, තිරිසන්ගත යන මේ වස්තු විපන්න පුද්ගලයන් ගණයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමය කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. 'කර්මයන්ගේ සංග්‍රහයන් තුනක්' යනු: ඤත්ති කප්පනාව, විප්පකත පච්චත්තය සහ අතීත කරණය යන්නයි. එහි "දිය යුතුය, කළ යුතුය" ආදී වූ විවිධත්වයන් ඤත්ති කප්පනාවයි. "දෙයි, කරයි" ආදී වූ විවිධත්වයන් විප්පකත පච්චත්තයයි. "දුන්නේය, කළේය" ආදී වශයෙන් වන අවසාන ප්‍රකාශයන් අතීත කරණයයි. මේ කරුණු තුනෙන් කර්මයන් සංග්‍රහ වේ. තවත් කරුණු තුනකින් ද කර්මයන් සංග්‍රහ වේ - වස්තුව, ඤත්තිය සහ අනුස්සාවනය මඟිනි. වස්තුවෙන් සම්පූර්ණ වූ, ඤත්තියෙන් සම්පූර්ණ වූ සහ අනුස්සාවනයෙන් සම්පූර්ණ වූ දෙයම කර්මය නම් වේ. එබැවින් "කර්මයන්ගේ සංග්‍රහයන් තුනකි" යි වදාරන ලදී. 'නාසිතක (පිටුවහල් කළ යුතු) තිදෙනෙක්' යනු: මෙත්තියා මෙහෙණිය නෙරපනු, දූෂකයා නෙරපිය යුතුයි, අංග දහයකින් යුත් සාමණේරයා නෙරපිය යුතුයි, කණ්ඨක සාමණේරයා නෙරපනු යනුවෙනි. මෙලෙස ලිංග නාසනය, සංවාස නාසනය සහ දණ්ඩකර්ම නාසනය වශයෙන් නාසිතකයන් තිදෙනෙකු දත යුතුය. 'තුන්දෙනෙකුට එකම කර්ම වාක්‍යය' යනු: "මහණෙනි, දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට එකම කර්ම වාක්‍යයකින් කිරීමට අනුදනිමි" යන දේශනාව අනුව, එක් උපාධ්‍යායවරයෙකු යටතේ විවිධ ආචාර්යවරුන් සිටියදී පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුට එකම කර්ම වාක්‍යයකින් උපසම්පදාව කිරීම සුදුසු වේ.

อทินฺนาทาเน ติสฺโสติ ปาเท วา อติเรกปาเท วา ปาราชิกํ, อติเรกมาสเก ถุลฺลจฺจยํ, มาสเก วา อูนมาสเก วา ทุกฺกฏํ. จตสฺโส เมถุนปจฺจยาติ อกฺขยิเต ปาราชิกํ, เยภุยฺเยน ขยิเต ถุลฺลจฺจยํ, วิวฏกเต มุเข ทุกฺกฏํ, ชตุมฏฺฐเก ปาจิตฺติยํ. ฉินฺทนฺตสฺส ติสฺโสติ วนปฺปตึ ฉินฺทนฺตสฺส ปาราชิกํ, ภูตคาเม ปาจิตฺติยํ, องฺคชาเต ถุลฺลจฺจยํ. ปญฺจ ฉฑฺฑิตปจฺจยาติ อโนทิสฺส วิสํ ฉฑฺเฑติ, สเจ เตน มนุสฺโส มรติ, ปาราชิกํ; ยกฺขเปเตสุ ถุลฺลจฺจยํ; ติรจฺฉานคเต ปาจิตฺติยํ; วิสฺสฏฺฐิฉฑฺฑเน สงฺฆาทิเสโส; เสขิเยสุ หริเต อุจฺจารปสฺสาวฉฑฺฑเน ทุกฺกฏํ – อิมา ฉฑฺฑิตปจฺจยา ปญฺจาปตฺติโย โหนฺติ.

අදත්තාදානයෙහි (ඇවැත්) තුනකි යනු පාදයක හෝ පාදයකට වැඩි වටිනාකමකදී පාරාජිකා ද, මෑසකයකට වඩා වැඩි වටිනාකමකදී ථුල්ලච්චය ද, මෑසකයක හෝ මෑසකයකට අඩු වටිනාකමකදී දුක්කටා ද වේ. මෙථුන ප්‍රත්‍යයෙහි සතරකි යනු සතුන් විසින් නොකන ලද මළ සිරුරකදී පාරාජිකා ද, බොහෝ සෙයින් කන ලද සිරුරකදී ථුල්ලච්චය ද, විවෘත කළ මුඛයෙහි දුක්කටා ද, ලාකඩින් කළ රූපයකදී පාචිත්තිය ද වේ. කැපීමෙහි තුනකි යනු (අන්සතු) වනස්පති ගසක් කැපීමෙහි පාරාජිකා ද, භූතගාම කැපීමෙහි පාචිත්තිය ද, අංගජාතය කැපීමෙහි ථුල්ලච්චය ද වේ. දැමීම (බැහැර කිරීම) ප්‍රත්‍ය කොට ඇති පස් වැදෑරුම් ඇවැත්හු වෙති යනු විශේෂ කොට නම් නොකර වස දැමූ විට එයින් මිනිසෙකු මිය ගියහොත් පාරාජිකා වේ; යක්ෂ ප්‍රේතයන් විෂයෙහි ථුල්ලච්චය වේ; තිරිසනුන් විෂයෙහි පාචිත්තිය වේ; ශුක්‍ර මෝචනය කිරීමෙහි සංඝාදිසේස වේ; සේඛියාවන්හි එන නිල් තණකොළ මත මලමුත්‍ර දැමීමෙහි දුක්කටා වේ - මේ දැමීම ප්‍රත්‍ය කොට ඇති පංච ඇවැත්හු වෙති.

ปาจิตฺติเยน [Pg.230] ทุกฺกฏา กตาติ ภิกฺขุโนวาทกวคฺคสฺมึ ทสสุ สิกฺขาปเทสุ ปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏา กตา เอวาติ อตฺโถ. จตุเรตฺถ นวกา วุตฺตาติ ปฐมสิกฺขาปทมฺหิเยว อธมฺมกมฺเม ทฺเว, ธมฺมกมฺเม ทฺเวติ เอวํ จตฺตาโร นวกา วุตฺตาติ อตฺโถ. ทฺวินฺนํ จีวเรน จาติ ภิกฺขูนํ สนฺติเก อุปสมฺปนฺนาย จีวรํ เทนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ, ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก อุปสมฺปนฺนาย เทนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ เอวํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขุนีนํ จีวรํ เทนฺตสฺส จีวเรน การณภูเตน อาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ.

පාචිත්තිය සමඟ දුක්කටා පනවන ලදී යනු භික්ෂුණෝවාදක වර්ගයෙහි ශික්ෂාපද දසයෙහි පාචිත්තිය සමඟ දුක්කටා ද පනවන ලද බවයි. මෙහි නවක සතරක් පවසන ලදී යනු පළමු ශික්ෂාපදයෙහිම අධර්ම කර්මයෙහි නවක දෙකක් ද ධර්ම කර්මයෙහි නවක දෙකක් ද වශයෙන් නවක සතරක් පවසන ලද බවයි. දෙදෙනෙකුට සිවුරු දීමෙන් යනු භික්ෂූන් සමීපයෙහි උපසම්පන්න වූ භික්ෂුණියකට සිවුරු දෙන්නාට පාචිත්තිය ද, භික්ෂුණීන් සමීපයෙහි උපසම්පන්න වූ තැනැත්තියකට සිවුරු දීමේදී දුක්කටා ද වශයෙන් භික්ෂුණීන් දෙදෙනෙකුට සිවුරු දීමේදී සිවුර හේතුවෙන් ඇවැත් වේ යනු අර්ථයයි.

อฏฺฐ ปาฏิเทสนียาติ ปาฬิยํ อาคตา เอว. ภุญฺชนฺตามกธญฺเญน ปาจิตฺติเยน ทุกฺกฏา กตาติ อามกธญฺญํ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺติยา ปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏา กตาเยว.

පාටිදේසනීය අටකි යනු පාළියෙහි එන ඒවාමය. අමු ධාන්‍ය අනුභව කිරීමෙන් පාචිත්තිය හා දුක්කටා පනවන ලදී යනු අමු ධාන්‍ය ඉල්ලාගෙන අනුභව කරන භික්ෂුණියට පාචිත්තිය සමඟ දුක්කටා ද පනවන ලද බවයි.

คจฺฉนฺตสฺส จตสฺโสติ ภิกฺขุนิยา วา มาตุคาเมน วา สทฺธึ สํวิธาย คจฺฉนฺตสฺส ทุกฺกฏํ, คามูปจาโรกฺกมเน ปาจิตฺติยํ, ยา ภิกฺขุนี เอกา คามนฺตรํ คจฺฉติ, ตสฺสา คามูปจารํ โอกฺกมนฺติยา ปฐมปาเท ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปาเท สงฺฆาทิเสโสติ คจฺฉนฺตสฺส อิมา จตสฺโส อาปตฺติโย โหนฺติ. ฐิตสฺส จาปิ ตตฺตกาติ ฐิตสฺสปิ จตสฺโส เอวาติ อตฺโถ. กถํ? ภิกฺขุนี อนฺธกาเร วา ปฏิจฺฉนฺเน วา โอกาเส มิตฺตสนฺถววเสน ปุริสสฺส หตฺถปาเส ติฏฺฐติ, ปาจิตฺติยํ; หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา ติฏฺฐติ, ทุกฺกฏํ; อรุณุคฺคมนกาเล ทุติยิกาย หตฺถปาสํ วิชหนฺตี ติฏฺฐติ, ถุลฺลจฺจยํ; วิชหิตฺวา ติฏฺฐติ, สงฺฆาทิเสโสติ นิสินฺนสฺส จตสฺโส อาปตฺติโย. นิปนฺนสฺสาปิ ตตฺตกาติ สเจปิ หิ สา นิสีทติ วา นิปชฺชติ วา, เอตาเยว จตสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชติ.

"යන්නාට ඇවැත් සතරක් වේ" යනු, භික්ෂුණියක හෝ මාතුගාමිකාවක සමඟ ගමන් කිරීමට කතිකා කරගෙන යන භික්ෂුවට දුක්කටාපත්තියක් වේ. ගම් උපචාරයට පිවිසීමේදී පාචිත්තිය ඇවැතක් වේ. යම් භික්ෂුණියක් තනිවම වෙනත් ගමකට යයිද, ඇයට ගම් උපචාරයට පිවිසෙන කල්හි පළමු පියවරේදී ථුල්ලච්චය ඇවැතක්ද, දෙවන පියවරේදී සංඝාදිසේස ඇවැතක්ද වේ. මෙසේ ගමන් කරන්නාට මෙම ඇවැත් සතර සිදුවේ. "සිටින්නාටද එපමණම වේ" යනු සිටින්නාටද ඇවැත් සතරක්ම වේ යන්නයි. ඒ කෙසේද? භික්ෂුණියක් අඳුරේ හෝ ආවරණය වූ ස්ථානයක හෝ මිත්‍ර සන්ථවය නිසා පුරුෂයෙකුගේ හත්පාසයේ (අතෙක දුරින්) සිටියහොත් පාචිත්තිය ඇවැතක් වේ. හත්පාසයෙන් ඉවත්ව සිටියහොත් දුක්කටාපත්තියක් වේ. අරුණෝදය කාලයේදී සහයිකාවකගේ හත්පාසය අත්හරිමින් සිටින්නී නම් ථුල්ලච්චය ඇවැතක් වේ. අත්හැර සිටින්නී නම් සංඝාදිසේස ඇවැතක් වේ. මෙසේ හිඳගෙන සිටින්නාටද ඇවැත් සතරකි. "සැතපෙන්නාටද එපමණම වේ" යනු ඉදින් ඇය හිඳගත්තද, සැතපුණද මෙසේම වූ මෙම ඇවැත් සතරටම පැමිණෙයි.

(๓) ปาจิตฺติยวณฺณนา

(3) පාචිත්තිය වර්ණනාව

๔๗๖. ปญฺจ ปาจิตฺติยานีติ ปญฺจ เภสชฺชานิ ปฏิคฺคเหตฺวา นานาภาชเนสุ วา เอกภาชเน วา อมิสฺเสตฺวา ฐปิตานิ โหนฺติ, สตฺตาหาติกฺกเม โส ภิกฺขุ ปญฺจ ปาจิตฺติยานิ สพฺพานิ นานาวตฺถุกานิ เอกกฺขเณ อาปชฺชติ, ‘‘อิมํ ปฐมํ อาปนฺโน, อิมํ ปจฺฉา’’ติ น วตฺตพฺโพ.

476. "පාචිත්තිය පහකි" යනු, බෙහෙත් වර්ග පහක් පිළිගෙන විවිධ භාජනවල හෝ එක් භාජනයක හෝ නොමුසු කොට තබා ඇති කල්හි, දින හතක් ඉක්මවූ විට එම භික්ෂුව එම ඇවැත් පහටම, එනම් විවිධ වස්තූන් මුල් කරගත් පාචිත්තිය ඇවැත් පහටම එක් ක්ෂණයකදී (එක්වරම) පැමිණෙයි. "මෙයට පළමුව පැමිණියේය, මෙයට පසුව පැමිණියේය" යි මෙහිදී වෙන් කොට නොකිය යුතුය.

นว ปาจิตฺติยานีติ โย ภิกฺขุ นว ปณีตโภชนานิ วิญฺญาเปตฺวา เตหิ สทฺธึ เอกโต เอกํ กพฬํ โอมทฺทิตฺวา มุเข ปกฺขิปิตฺวา ปรคฬํ อติกฺกาเมติ, อยํ นว ปาจิตฺติยานิ สพฺพานิ นานาวตฺถุกานิ เอกกฺขเณ อาปชฺชติ [Pg.231] ‘‘อิมํ ปฐมํ อาปนฺโน, อิมํ ปจฺฉา’’ติ น วตฺตพฺโพ. เอกวาจาย เทเสยฺยาติ ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปญฺจ เภสชฺชานิ ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตาหํ อติกฺกาเมตฺวา ปญฺจ อาปตฺติโย อาปนฺโน, ตา ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ เอวํ เอกวาจาย เทเสยฺย, เทสิตาว โหนฺติ, ทฺวีหิ ตีหิ วาจาหิ กิจฺจํ นาม นตฺถิ. ทุติยวิสฺสชฺชเนปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, นว ปณีตโภชนานิ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชิตฺวา นว อาปตฺติโย อาปนฺโน, ตา ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ วตฺตพฺพํ.

"පාචිත්තිය නවයකි" යනු, යම් භික්ෂුවක් ප්‍රණීත භෝජන වර්ග නවයක් ඉල්ලා, ඒවා සමඟ එක් කොට එකම බත් පිඩක් කොට මුවෙහි ලා උගුරෙන් පහළට යවයිද, මෙම භික්ෂුව විවිධ වස්තූන් මුල් කරගත් එම පාචිත්තිය ඇවැත් නවයටම එක්වරම පැමිණෙයි. එවිට "මෙයට පළමුව පැමිණියේය, මෙයට පසුව පැමිණියේය" යි නොකිය යුතුය. "එක් වචනයකින් දේශනා කළ යුතුය" යනු, "ස්වාමීනී, මම බෙහෙත් වර්ග පහක් පිළිගෙන දින හතක් ඉක්මවා ඇවැත් පහකට පැමිණියෙමි, ඒවා ඔබ වහන්සේ ඉදිරියේ දේශනා කරමි" යි මෙසේ එක් වචනයකින් දේශනා කළහොත්, ඒවා දේශනා කරන ලද්දේම වෙයි. වචන දෙකකින් හෝ තුනකින් කටයුතු කිරීමක් මෙහි නැත. දෙවන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදීද, "ස්වාමීනී, මම ප්‍රණීත භෝජන නවයක් ඉල්ලා වළඳා ඇවැත් නවයකට පැමිණියෙමි, ඒවා ඔබ වහන්සේ ඉදිරියේ දේශනා කරමි" යි පැවසිය යුතුය.

วตฺถุํ กิตฺเตตฺวา เทเสยฺยาติ ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปญฺจ เภสชฺชานิ ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตาหํ อติกฺกาเมสึ, ยถาวตฺถุกํ ตํ ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ เอวํ วตฺถุํ กิตฺเตตฺวา เทเสยฺย, เทสิตาว โหนฺติ อาปตฺติโย, อาปตฺติยา นามคฺคหเณน กิจฺจํ นตฺถิ. ทุติยวิสฺสชฺชเนปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, นว ปณีตโภชนานิ วิญฺญาเปตฺวา ภุตฺโต, ยถาวตฺถุกํ ตํ ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ วตฺตพฺพํ.

"වස්තුව ප්‍රකාශ කොට දේශනා කළ යුතුය" යනු, "ස්වාමීනී, මම බෙහෙත් වර්ග පහක් පිළිගෙන දින හතක් ඉක්මවූයෙමි, ඒ ඒ වස්තුවට අනුව සිදු වූ එම ඇවැත් ඔබ වහන්සේ ඉදිරියේ දේශනා කරමි" යි මෙසේ වස්තුව සඳහන් කොට දේශනා කළ යුතුය. එසේ කළ විට ඇවැත් දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. ඇවැත්වල නම් සඳහන් කිරීමෙන් සිදු කළ යුතු විශේෂ කටයුත්තක් නැත. දෙවන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදීද, "ස්වාමීනී, මම ප්‍රණීත භෝජන නවයක් ඉල්ලා වැළඳුවෙමි, ඒ ඒ වස්තුවට අනුව සිදු වූ එම ඇවැත් ඔබ වහන්සේ ඉදිරියේ දේශනා කරමි" යි පැවසිය යුතුය.

ยาวตติยเก ติสฺโสติ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ปาราชิกํ เภทกานุวตฺตกานํ โกกาลิกาทีนํ สงฺฆาทิเสสํ, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค จณฺฑกาฬิกาย จ ภิกฺขุนิยา ปาจิตฺติยนฺติ อิมา ยาวตติยกา ติสฺโส อาปตฺติโย. ฉ โวหารปจฺจยาติ ปยุตฺตวาจาปจฺจยา ฉ อาปตฺติโย อาปชฺชตีติ อตฺโถ. กถํ? อาชีวเหตุ อาชีวการณา ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา โย เต วิหาเร วสติ โส อรหาติ วทติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ภิกฺขุ ปณีตโภชนานิ อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ภิกฺขุนี ปณีตโภชนานิ อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาฏิเทสนียสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา สูปํ วา โอทนํ วา อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ.

"යාවතතියක ඇවැත් තුනකි" යනු, උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ෂුණියට පාරාජිකා ඇවැතද, සංඝභේදයට අනුබල දෙන කොකාලික ආදීන්ට සංඝාදිසේස ඇවැතද, පාපිෂ්ඨ දෘෂ්ටිය අත් නොහරින චණ්ඩකාළී භික්ෂුණියට පාචිත්තිය ඇවැතද යන 'යාවතතියක' (තුන්වැනි වර දක්වා අවවාද කරනු ලබන) ඇවැත් තුනයි. "වෝහාරපච්චය ඇවැත් හයකි" යනු වචනය ප්‍රකාශ කිරීම හේතුවෙන් ඇවැත් හයකට පැමිණෙයි යන්නයි. ඒ කෙසේද? ආජීවය හේතුවෙන්, ලාමක ආශාවෙන් පීඩිතව තමන් තුළ නොමැති අභූත උත්තරීමනුස්සධර්මයක් පවසයි නම් පාරාජිකා ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් සඤ්චරිත්තයෙහි (දූත මෙහෙවරෙහි) යෙදේ නම් සංඝාදිසේස ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් අසවල් විහාරයේ වසන තැනැත්තා රහතන් වහන්සේ නමකැයි පවසයි නම් ථුල්ලච්චය ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් භික්ෂුවක් තමා වෙනුවෙන් ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලා වළඳයි නම් පාචිත්තිය ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් භික්ෂුණියක් තමා වෙනුවෙන් ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලා වළඳයි නම් පාටිබේසනීය ඇවැතක් වේ. ආජීවය හේතුවෙන් ගිලන් නොවූ භික්ෂුවක් තමා වෙනුවෙන් ව්‍යංජන හෝ බත් ඉල්ලා වළඳයි නම් දුක්කටාපත්තියක් වේ.

ขาทนฺตสฺส ติสฺโสติ มนุสฺสมํเส ถุลฺลจฺจยํ, อวเสเสสุ อกปฺปิยมํเสสุ ทุกฺกฏํ, ภิกฺขุนิยา ลสุเณ ปาจิตฺติยํ. ปญฺจ โภชนปจฺจยาติ อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส ปุริสสฺส หตฺถโต โภชนํ คเหตฺวา ตตฺเถว [Pg.232] มนุสฺสมํสํ ลสุณํ อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา คหิตปณีตโภชนานิ อวเสสญฺจ อกปฺปิยมํสํ ปกฺขิปิตฺวา โวมิสฺสกํ โอมทฺทิตฺวา อชฺโฌหรมานา สงฺฆาทิเสสํ, ถุลฺลจฺจยํ, ปาจิตฺติยํ, ปาฏิเทสนียํ, ทุกฺกฏนฺติ อิมา ปญฺจ อาปตฺติโย โภชนปจฺจยา อาปชฺชติ.

"වළඳන්නාට ඇවැත් තුනකි" යනු, මිනිස් මස් වැළඳීමෙන් ථුල්ලච්චය ඇවැතද, ඉතිරි අකැප මස් වැළඳීමෙන් දුක්කටාපත්තියද, භික්ෂුණියට සුදු ලූණු වැළඳීමෙන් පාචිත්තිය ඇවැතද වේ. "භෝජනපච්චය ඇවැත් පහකි" යනු, කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ (රාගී වූ) භික්ෂුණියක්, කෙලෙස්වලින් තෙත් වූ පුරුෂයෙකුගේ අතින් භෝජනය පිළිගෙන, එහිදීම මිනිස් මස් හෝ සුදු ලූණු තමා වෙනුවෙන් ඉල්ලා ලබාගෙන, එම ප්‍රණීත භෝජන හා ඉතිරි අකැප මස්ද එක් කොට අනා වළඳයි නම් සංඝාදිසේස, ථුල්ලච්චය, පාචිත්තිය, පාටිබේසනීය සහ දුක්කට යන මෙම ඇවැත් පහටම වැළඳීම හේතුවෙන් පැමිණෙයි.

ปญฺจ ฐานานีติ ‘‘อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ภิกฺขุนิยา ยาวตติยํ สมนุภาสนาย อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺติยา ญตฺติยา ทุกฺกฏํ, ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยํ, กมฺมวาจาปริโยสาเน อาปตฺติ ปาราชิกสฺส, สงฺฆเภทาย ปรกฺกมนาทีสุ สงฺฆาทิเสโส, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวํ สพฺพา ยาวตติยกา ปญฺจ ฐานานิ คจฺฉนฺติ. ปญฺจนฺนญฺเจว อาปตฺตีติ อาปตฺติ นาม ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานํ โหติ, ตตฺถ ทฺวินฺนํ นิปฺปริยาเยน อาปตฺติเยว, สิกฺขามานสามเณริสามเณรานํ ปน อกปฺปิยตฺตา น วฏฺฏติ. อิมินา ปริยาเยน เตสํ อาปตฺติ น เทสาเปตพฺพา, ทณฺฑกมฺมํ ปน เตสํ กาตพฺพํ. ปญฺจนฺนํ อธิกรเณน จาติ อธิกรณญฺจ ปญฺจนฺนเมวาติ อตฺโถ. เอเตสํเยว หิ ปญฺจนฺนํ ปตฺตจีวราทีนํ อตฺถาย วินิจฺฉยโวหาโร อธิกรณนฺติ วุจฺจติ, คิหีนํ ปน อฑฺฑกมฺมํ นาม โหติ.

"පඤ්ච ඨානානි" (ස්ථාන පහ) යනු, "උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ෂුණියට තුන්වැනි වර දක්වා අවවාද කරන කල්හි එම වරද අත් නොහරින්නී නම්, ඤත්තියෙන් දුක්කට ඇවැතද, කම්මවාචා දෙකකින් ථුල්ලච්චය ඇවැතද, කම්මවාචා අවසානයේ පාරාජිකා ඇවැතද වේ. සංඝභේදය උදෙසා උත්සාහ කිරීම් ආදියේදී සංඝාදිසේස ඇවැත වේ. ලාමක දෘෂ්ටිය අත් නොහැරීමේදී පාචිත්තිය ඇවැත වේ" යනුවෙන් මෙසේ සියලුම යාවතතියක ඇවැත් ස්ථාන පහකට පැමිණෙයි. "පස්දෙනෙකුගේ ඇවැත්" යනු, ඇවැත් යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ සදර්මිකයන් පස්දෙනාට (භික්ෂු, භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර, සාමණේරී) සිදුවන්නකි. එහිදී භික්ෂු හා භික්ෂුණී යන දෙදෙනාට සෘජුවම ඇවැත් සිදුවන අතර, සික්ඛමානා, සාමණේරී සහ සාමණේර යන තිදෙනාට (ඇවැත් දේශනා කිරීම අකැප බැවින්) ඇවැත් දේශනා කරවිය නොහැක. එහෙත් ඔවුන්ට දණ්ඩකර්ම කළ යුතුය. "පස්දෙනෙකුගේ අධිකරණය" යනු අධිකරණයද මෙම පස්දෙනාටම සිදුවන බවයි. එනම් මෙම පස්දෙනාගේ පාත්‍ර සිවුරු ආදිය උදෙසා සිදුකරන විනිශ්චය කතාව 'අධිකරණය' යැයි කියනු ලැබේ. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් වනාහි එය 'අඩ්ඩකම්ම' (නඩුහබ) නමින් හැඳින්වේ.

ปญฺจนฺนํ วินิจฺฉโย โหตีติ ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานํเยว วินิจฺฉโย นาม โหติ. ปญฺจนฺนํ วูปสเมน จาติ เอเตสํเยว ปญฺจนฺนํ อธิกรณํ วินิจฺฉิตํ วูปสนฺตํ นาม โหตีติ อตฺโถ. ปญฺจนฺนญฺเจว อนาปตฺตีติ เอเตสํเยว ปญฺจนฺนํ อนาปตฺติ นาม โหตีติ อตฺโถ. ตีหิ ฐาเนหิ โสภตีติ สงฺฆาทีหิ ตีหิ การเณหิ โสภติ. กตวีติกฺกโม หิ ปุคฺคโล สปฺปฏิกมฺมํ อาปตฺตึ สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ ปุคฺคลสนฺติเก วา ปฏิกริตฺวา อพฺภุณฺหสีโล ปากติโก โหติ, ตสฺมา ตีหิ ฐาเนหิ โสภตีติ วุจฺจติ.

පස්දෙනෙකුගේ විනිශ්චය වන්නේය යනු සහධම්මිකයන් පස්දෙනාටම පමණක් විනිශ්චය නම්‍ වේ. පස්දෙනෙකුගේ සන්සිඳීමෙන් යනු එම පස්දෙනාගේම අධිකරණය විනිශ්චය කරන ලදුව සන්සිඳුණේ නම්‍ වේ යනු අර්ථයයි. පස්දෙනෙකුගේම ඇවැත් නොවීම යනු එම පස්දෙනාටම ඇවැත් නොවීමයි. කරුණු තුනකින් බබළයි යනු සංඝයා ආදී කරුණු තුන නිසා බබළයි. වරදක් කළ පුද්ගලයෙකු වුවද, පිළියම් කළ හැකි ඇවැතක් සංඝයා මධ්‍යයෙහි හෝ ගණය මධ්‍යයෙහි හෝ පුද්ගලයෙකු ඉදිරියෙහි හෝ පිළියම්‍ කොට අලුත් වූ සීලයෙන් යුක්තව ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත්වේ. එබැවින් කරුණු තුනකින් බබළයි යයි කියනු ලැබේ.

ทฺเว กายิกา รตฺตินฺติ ภิกฺขุนี รตฺตนฺธกาเร ปุริสสฺส หตฺถปาเส ฐานนิสชฺชสยนานิ กปฺปยมานา ปาจิตฺติยํ, หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา ฐานาทีนิ กปฺปยมานา ทุกฺกฏนฺติ ทฺเว กายทฺวารสมฺภวา อาปตฺติโย รตฺตึ อาปชฺชติ. ทฺเว กายิกา ทิวาติ เอเตเนว อุปาเยน ทิวา ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเส ทฺเว อาปตฺติโย อาปชฺชติ. นิชฺฌายนฺตสฺส เอกา อาปตฺตีติ ‘‘น จ, ภิกฺขเว, สารตฺเตน มาตุคามสฺส องฺคชาตํ อุปนิชฺฌายิตพฺพํ[Pg.233]. โย อุปนิชฺฌาเยยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๖๖) นิชฺฌายนฺตสฺส อยเมกา อาปตฺติ. เอกา ปิณฺฑปาตปจฺจยาติ ‘‘น จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขาทายิกาย มุขํ โอโลเกตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๓๖๖) เอตฺถ ทุกฺกฏาปตฺติ, อนฺตมโส ยาคุํ วา พฺยญฺชนํ วา เทนฺตสฺส สามเณรสฺสาปิ หิ มุขํ อุลฺโลกยโต ทุกฺกฏเมว. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘เอกา ปิณฺฑปาตปจฺจยาติ ภิกฺขุนิปริปาจิตํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชนฺตสฺส ปาจิตฺติย’’นฺติ วุตฺตํ.

රාත්‍රියෙහි කායික ඇවැත් දෙකක් යනු භික්ෂුණියක රාත්‍රී අඳුරෙහි පුරුෂයෙකුගේ හස්තපාසයෙහි (අතින් ඇල්ලිය හැකි දුරෙහි) සිටීම, හිඳීම හෝ නිදාගැනීම කරන්නේ නම් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. හස්තපාසයෙන් බැහැරව සිටීම ආදිය කරන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. මෙසේ කායද්වාරයෙන් හටගන්නා ඇවැත් දෙකකට රාත්‍රියෙහි පත්වේ. 'දවල් කාලයේ කායික දෙකක්' යනු මේ ක්‍රමයෙන්ම දවල් කාලයේ ආවරණය වූ ස්ථානයක ඇවැත් දෙකකට පත්වීමයි. 'බලන්නාහට එක් ඇවැතක්' යනු "මහණෙනි, ඇලුණු සිතින් මාතුගාමියෙකුගේ අඟපසඟ දෙස නොබැලිය යුතුය. යමෙක් බලන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ" යනුවෙන් බලන්නාහට වන මේ එක් ඇවැතකි. 'එක් පිණ්ඩපාත ප්‍රත්‍යයක්' යනු "මහණෙනි, දන් දෙන දායිකාවකගේ මුහුණ නොබැලිය යුතුය" යන්නෙහි දැක්වෙන දුක්කට ඇවැතයි. අඩුම තරමින් කැඳ හෝ ව්‍යංජන බෙදන සාමණේරයෙකුගේ වුවද මුහුණ දෙස බලන භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. කුරුන්දියෙහි නම් "එක් පිණ්ඩපාත ප්‍රත්‍යයක් යනු භික්ෂුණියක ලවා පිසවන ලද දානය වළඳන භික්ෂුවට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ" යයි කියා ඇත.

อฏฺฐานิสํเส สมฺปสฺสนฺติ โกสมฺพกกฺขนฺธเก วุตฺตานิสํเส. อุกฺขิตฺตกา ตโย วุตฺตาติ อาปตฺติยา อทสฺสเน อปฺปฏิกมฺเม ปาปิกาย จ ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเคติ. เตจตฺตาลีส สมฺมาวตฺตนาติ เตสํเยว อุกฺขิตฺตกานํ เอตฺตเกสุ วตฺเตสุ วตฺตนา.

ආනිසංස අටක් දක්නාහු යනු කොසඹෑ ඛන්ධකයෙහි වදාළ ආනිසංසයන්ය. උක්ඛිත්තකයන් තිදෙනෙක් වදාළහ යනු ඇවැත් නොදැකීම, ඇවැතට පිළියම්‍ නොකිරීම සහ ලාමක දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීම නිසා නෙරපන ලද (උක්ඛිත්තක) තිදෙනායි. තෙසාලිස් වත් මැනවින් පිරීම යනු එම උක්ඛිත්තක භික්ෂූන් විසින්ම මෙපමණ වූ වත් හතළිස් තුනෙහි හැසිරීමයි.

ปญฺจฐาเน มุสาวาโทติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสถุลฺลจฺจยปาจิตฺติยทุกฺกฏสงฺขาเต ปญฺจฏฺฐาเน มุสาวาโท คจฺฉติ. จุทฺทส ปรมนฺติ วุจฺจตีติ ทสาหปรมาทินเยน เหฏฺฐา วุตฺตํ. ทฺวาทส ปาฏิเทสนียาติ ภิกฺขูนํ จตฺตาริ ภิกฺขุนีนํ อฏฺฐ. จตุนฺนํ เทสนาย จาติ จตุนฺนํ อจฺจยเทสนายาติ อตฺโถ. กตมา ปน สาติ? เทวทตฺเตน ปโยชิตานํ อภิมารานํ อจฺจยเทสนา, อนุรุทฺธตฺเถรสฺส อุปฏฺฐายิกาย อจฺจยเทสนา, วฑฺฒสฺส ลิจฺฉวิโน อจฺจยเทสนา, วาสภคามิยตฺเถรสฺส อุกฺเขปนียกมฺมํ กตฺวา อาคตานํ ภิกฺขูนํ อจฺจยเทสนาติ อยํ จตุนฺนํ อจฺจยเทสนา นาม.

ස්ථාන පහකදී මුසාවාදය යනු පාරාජිකා, සංඝාදිසේස, ථුල්ලච්චය, පාචිත්තිය, දුක්කට යන ස්ථාන පහට මුසාවාදය පැමිණෙයි. උපරිම දහහතරක් යනු දස දිනක් උපරිම කොට ඇති ක්‍රමය අනුව කලින් පවසන ලදී. පාටිදේසනීය දොළොසක් යනු භික්ෂූන්ට හතරක් ද භික්ෂුණීන්ට අටක් ද වේ. හතර දෙනෙකුගේ දේශනාව යනු හතර දෙනෙකුගේ වරද පිළිගැනීමයි (අච්චය දේශනා). එය කවරේද යත්? දේවදත්ත විසින් එවූ මිනීමරුවන්ගේ (අභිමාරයන්ගේ) වරද පිළිගැනීම, අනුරුද්ධ තෙරුන්ගේ උපස්ථායිකාවගේ වරද පිළිගැනීම, වඩ්ඪ ලිච්ඡවියාගේ වරද පිළිගැනීම සහ වාසභගාමිය තෙරුන්ට උක්ඛේපනීය කර්මය කොට පසුව පැමිණි භික්ෂූන්ගේ වරද පිළිගැනීමයි. මේ හතර දෙනෙකුගේ අච්චය දේශනා නම්‍ වේ.

อฏฺฐงฺคิโก มุสาวาโทติ ‘‘ปุพฺเพวสฺส โหติ มุสา ภณิสฺส’’นฺติ อาทึ กตฺวา ‘‘วินิธาย สญฺญ’’นฺติ ปริโยสาเนหิ (ปาจิ. ๔-๕; ปริ. ๔๕๙) อฏฺฐหิ องฺเคหิ อฏฺฐงฺคิโก. อุโปสถงฺคานิปิ ปาณํ น หเนติอาทินา นเยน วุตฺตาเนว. อฏฺฐ ทูเตยฺยงฺคานีติ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โสตา จ โหติ สาเวตา จา’’ติอาทินา (จูฬว. ๓๔๗) นเยน สงฺฆเภทเก วุตฺตานิ. อฏฺฐ ติตฺถิยวตฺตานิ มหาขนฺธเก วุตฺตานิ.

අංග අටකින් යුත් මුසාවාදය යනු "පළමුව බොරු කියමියි සිතීම" ආදී කොට "සංඥාව වෙනස් කිරීම" අවසාන කොට ඇති අංග අටෙන් යුක්ත වූවකි. උපෝසථ අංගයන්ද "පණ නොනැසීම" ආදී ක්‍රමයෙන් වදාළ ඒවාමය. දූත මෙහෙවරෙහි අංග අට යනු "මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව අසන්නෙක් වෙයි, අස්වන්නෙක් වෙයි" ආදී ක්‍රමයෙන් සංඝභේදක ඛන්ධකයෙහි වදාළ ඒවාය. තීර්ථක වත් අට මහා ඛන්ධකයෙහි වදාළ ලදී.

อฏฺฐวาจิกา อุปสมฺปทาติ ภิกฺขุนีนํ อุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตํ. อฏฺฐนฺนํ ปจฺจุฏฺฐาตพฺพนฺติ ภตฺตคฺเค อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขุนีนํ อิตราหิ ปจฺจุฏฺฐาย อาสนํ ทาตพฺพํ[Pg.234]. ภิกฺขุโนวาทโก อฏฺฐหีติ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมนฺนิตพฺโพ.

අෂ්ට වාචික උපසම්පදාව යනු භික්ෂුණීන්ගේ උපසම්පදාව අරභයා පවසන ලදී. අට දෙනෙකු වෙනුවෙන් නැගී සිටිය යුතුය යනු දන්හලෙහිදී අනෙක් භික්ෂුණීන් විසින් භික්ෂුණීන් අට දෙනෙකු වෙනුවෙන් නැගී සිට අසුන් දිය යුතුය යන්නයි. අංග අටකින් යුත් භික්ෂුණී ඕවාදකයා යනු අංග අටකින් සමන්විත භික්ෂුව භික්ෂුණී ඕවාදකයා ලෙස සම්මත කළ යුතුය යන්නයි.

เอกสฺส เฉชฺชนฺติ คาถาย นวสุ ชเนสุ โย สลากํ คาเหตฺวา สงฺฆํ ภินฺทติ, ตสฺเสว เฉชฺชํ โหติ, เทวทตฺโต วิย ปาราชิกํ อาปชฺชติ. เภทกานุวตฺตกานํ จตุนฺนํ ถุลฺลจฺจยํ โกกาลิกาทีนํ วิย, ธมฺมวาทีนํ จตุนฺนํ อนาปตฺติ. อิมา ปน อาปตฺติโย จ อนาปตฺติโย จ สพฺเพสํ เอกวตฺถุกา สงฺฆเภทวตฺถุกา เอว.

එක් අයෙකුට සිඳීයාමයි යන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: පුද්ගලයන් නව දෙනෙකු අතුරින් යමෙක් සලාකය (ඡන්දය) ගෙන සංඝයා භේද කරයිද, ඔහුටම ශාසනයෙන් සිඳීයාම (පාරාජිකාව) වෙයි, දේවදත්තට මෙනි. භේද කරන්නා අනුව යන්නන් සිව් දෙනාට කෝකාලික ආදීන්ට මෙන් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ධර්මවාදී සිව් දෙනාට ඇවැත් නැත. එහෙත් මේ ඇවැත් සහ ඇවැත් නොවීම් යන සියල්ලම සංඝභේදය නමැති එකම වස්තුවක් (කරුණක්) මුල් කොට පවතී.

นว อาฆาตวตฺถูนีติ คาถาย นวหีติ นวหิ ภิกฺขูหิ สงฺโฆ ภิชฺชติ. ญตฺติยา กรณา นวาติ ญตฺติยา กาตพฺพานิ กมฺมานิ นวาติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมว.

ආඝාත වස්තු නවය යන ගාථාවෙහි නවයකින් යනු භික්ෂූන් නව දෙනෙකු නිසා සංඝයා භේද වේ යන්නයි. ඥප්තියෙන් කළ යුතු නවය යනු ඥප්තියෙන් (නිවේදනයෙන්) කළ යුතු කර්ම නවයක් ඇති බවයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

(๔) อวนฺทนียปุคฺคลาทิวณฺณนา

(4) වන්දනා නොකළ යුතු පුද්ගලයන් ආදීන් පිළිබඳ විස්තරය.

๔๗๗. ทส ปุคฺคลา นาภิวาเทตพฺพาติ เสนาสนกฺขนฺธเก วุตฺตา ทส ชนา. อญฺชลิ สามีเจน จาติ สามีจิกมฺเมน สทฺธึ อญฺชลิ จ เตสํ น กาตพฺโพ, เนว ปานียาปุจฺฉนตาลวณฺฏคฺคหณาทิ ขนฺธกวตฺตํ เตสํ ทสฺเสตพฺพํ, น อญฺชลิ ปคฺคณฺหิตพฺโพติ อตฺโถ. ทสนฺนํ ทุกฺกฏนฺติ เตสํเยว ทสนฺนํ เอวํ กโรนฺตสฺส ทุกฺกฏํ โหติ. ทส จีวรธารณาติ ทส ทิวสานิ อติเรกจีวรสฺส ธารณา อนุญฺญาตาติ อตฺโถ.

477. පුද්ගලයන් දස දෙනෙකුට නොවඳිය යුතුය යනු සේනාසන ඛන්ධකයෙහි වදාළ පුද්ගලයන් දස දෙනායි. දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමෙන් ද යනු එම පුද්ගලයන් දස දෙනා හට වන්දනාමාන කිරීම හෝ දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම නොකළ යුතුය, පැන් පිළිගැන්වීම, තල්වැට ගැනීම ආදී ඛන්ධක වත් ද ඔවුනට නොකළ යුතුය, දොහොත් මුදුන් නොදිය යුතුය යනු අර්ථයයි. දහ දෙනෙකුට දුක්කට ඇවැත් යනු එම දස දෙනාටම මෙසේ වන්දනාමාන කරන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ යන්නයි. සීවර ධාරණ දසය යනු අතිරේක සිවුරක් දස දිනක් තබා ගැනීමට අනුදැන වදාළ බවයි.

ปญฺจนฺนํ วสฺสํวุฏฺฐานํ, ทาตพฺพํ อิธ จีวรนฺติ ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานํ สมฺมุขาว ทาตพฺพํ. สตฺตนฺนํ สนฺเตติ ทิสาปกฺกนฺตอุมฺมตฺตกขิตฺตจิตฺตเวทนาฏฺฏานํ ติณฺณญฺจ อุกฺขิตฺตกานนฺติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ สนฺเต ปติรูเป คาหเก ปรมฺมุขาปิ ทาตพฺพํ. โสฬสนฺนํ น ทาตพฺพนฺติ เสสานํ จีวรกฺขนฺธเก วุตฺตานํ ปณฺฑกาทีนํ โสฬสนฺนํ น ทาตพฺพํ.

වස් වැසූ පස් දෙනෙකුට මෙහි සිවුරු දිය යුතුය යනු පස් දෙනෙකු වූ සහධම්මිකයන්ට පෙනෙන මානයේදීම (සම්මුඛව) දිය යුතුය යන්නයි. හත් දෙනෙකු සිටියදී යනු වෙනත් දිසාවකට වැඩිය භික්ෂුව, උමතු භික්ෂුව, වික්ෂිප්ත සිත් ඇති භික්ෂුව, වේදනාවෙන් පෙළෙන භික්ෂුව සහ උක්ඛිත්තක භික්ෂූන් තිදෙනා යන මේ හත් දෙනා සම්බන්ධයෙන් සුදුසු භාරකරුවෙකු සිටියහොත් ඔවුන් නොමැති තැන වුවද (පරම්මුඛව) සිවුරු දිය යුතුය. දහසය දෙනෙකුට නොදිය යුතුය යනු සිවුරු ඛන්ධකයෙහි වදාළ පණ්ඩක ආදී වූ ඉතිරි දහසය දෙනාට සිවුරු නොදිය යුතුය යන්නයි.

กติสตํ รตฺติสตํ, อาปตฺติโย ฉาทยิตฺวานาติ กติสตํ อาปตฺติโย รตฺติสตํ ฉาทยิตฺวาน. ทสสตํ รตฺติสตํ, อาปตฺติโย ฉาทยิตฺวานาติ ทสสตํ อาปตฺติโย รตฺติสตํ ฉาทยิตฺวาน. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – โย ทิวเส สตํ สตํ สงฺฆาทิเสสาปตฺติโย อาปชฺชิตฺวา ทส ทส ทิวเส ปฏิจฺฉาเทติ, เตน รตฺติสตํ อาปตฺติสหสฺสํ ปฏิจฺฉาทิตํ โหติ, โส สพฺพาว ตา อาปตฺติโย ทสาหปฏิจฺฉนฺนาติ [Pg.235] ปริวาสํ ยาจิตฺวา ทส รตฺติโย วสิตฺวาน มุจฺเจยฺย ปาริวาสิโกติ.

කී සියයක් රාත්‍රී සියයක් ඇවැත් සඟවා යනු ඇවැත් කී සියයක් රාත්‍රී සියයක් සඟවා තැබීම ගැනයි. දහසක් රාත්‍රී සියයක් ඇවැත් සඟවා යනු ඇවැත් දහසක් රාත්‍රී සියයක් සඟවා තැබීමයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් - යම් භික්ෂුවක් දිනකට සංඝාදිසේස ඇවැත් සියය බැගින් ඇවැත්වලට පත්ව, ඒවා දින දහය බැගින් සඟවන්නේද, ඔහු විසින් රාත්‍රී සියයක් තුළ ඇවැත් දහසක් සඟවන ලද්දේ වෙයි. පිරිවැස් වසන්නා වූ ඒ භික්ෂුව ඒ සියලු ඇවැත් දස දිනක් සඟවන ලදැයි කියා (සමෝධාන) පිරිවැස ඉල්ලා, දස රැයක් වැස ඇවැතින් මිදිය යුතුය යනු සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි.

ทฺวาทส กมฺมโทสา วุตฺตาติ อปโลกนกมฺมํ อธมฺเมนวคฺคํ, อธมฺเมนสมคฺคํ, ธมฺเมนวคฺคํ, ตถา ญตฺติกมฺมญตฺติทุติยกมฺมญตฺติจตุตฺถกมฺมานิปีติ เอวํ เอเกกสฺมึ กมฺเม ตโย ตโย กตฺวา ทฺวาทส กมฺมโทสา วุตฺตา.

විනය කර්මයන්ගේ දෝෂ දොළසක් වදාරන ලදී. එනම් අපලෝකන කර්මය අධර්මයෙන් අසමගිව (වග) කිරීම, අධර්මයෙන් සමගිව කිරීම සහ ධර්මයෙන් අසමගිව කිරීම යනුවෙනි. එසේම ඥත්ති කර්මය, ඥත්ති ද්විතීය කර්මය සහ ඥත්ති චතුත්ථ කර්මය යන එක එකක් සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේ දෝෂ තුන බැගින් ඇති බැවින්, සියල්ල එක් කළ විට විනය කර්ම දෝෂ දොළසක් වදාරන ලදහ.

จตสฺโส กมฺมสมฺปตฺติโยติ อปโลกนกมฺมํ ธมฺเมนสมคฺคํ, ตถา เสสานิปีติ เอวํ จตสฺโส กมฺมสมฺปตฺติโย วุตฺตา.

කර්ම සම්පත්ති හතරක් යනු, අපලෝකන කර්මය ධර්මානුකූලව සහ සමගිව සිදු කිරීමයි. ඉතිරි ඥත්ති ආදී කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේම ධර්මානුකූලව සහ සමගිව සිදු කිරීම යනුවෙන් කර්ම සම්පත්ති හතරක් වදාරන ලදී.

ฉ กมฺมานีติ อธมฺเมนวคฺคกมฺมํ, อธมฺเมนสมคฺคกมฺมํ, ธมฺมปติรูปเกนวคฺคกมฺมํ, ธมฺมปติรูปเกนสมคฺคกมฺมํ, ธมฺเมนวคฺคกมฺมํ, ธมฺเมนสมคฺคกมฺมนฺติ เอวํ ฉ กมฺมานิ วุตฺตานิ. เอเกตฺถ ธมฺมิกา กตาติ เอกํ ธมฺเมน สมคฺคกมฺมเมเวตฺถ ธมฺมิกํ กตนฺติ อตฺโถ. ทุติยคาถาวิสฺสชฺชเนปิ เอตเทว ธมฺมิกํ.

විනය කර්ම හයකි, එනම්: අධර්මයෙන් හා අසමගි වීමෙන් (වග වීමෙන්) කරන කර්මය, අධර්මයෙන් හා සමගි වීමෙන් කරන කර්මය, ධර්ම ප්‍රතිරූපකයෙන් හා අසමගි වීමෙන් කරන කර්මය, ධර්ම ප්‍රතිරූපකයෙන් හා සමගි වීමෙන් කරන කර්මය, ධර්මයෙන් හා අසමගි වීමෙන් කරන කර්මය, ධර්මයෙන් හා සමගි වීමෙන් කරන කර්මය යනුවෙනි. මෙහිදී 'ධර්මයෙන් හා සමගිව කරන කර්මය' පමණක්ම ධාර්මික කර්මයක් ලෙස දක්වා ඇත. දෙවන ගාථාවේ විස්තරයේදී ද මෙයම ධාර්මික කර්මය ලෙස දක්වා ඇත.

ยํ เทสิตาติ ยานิ เทสิตานิ วุตฺตานิ ปกาสิตานิ. อนนฺตชิเนนาติอาทีสุ ปริยนฺตปริจฺเฉทภาวรหิตตฺตา อนนฺตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ ภควตา รญฺญา สปตฺตคณํ อภิมทฺทิตฺวา รชฺชํ วิย กิเลสคณํ อภิมทฺทิตฺวา ชิตํ วิชิตํ อธิคตํ สมฺปตฺตํ, ตสฺมา ภควา ‘‘อนนฺตชิโน’’ติ วุจฺจติ. สฺเวว อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ นิพฺพิการตาย ตาทิ, วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณวิเวกสงฺขาตํ วิเวกปญฺจกํ อทฺทสาติ วิเวกทสฺสี; เตน อนนฺตชิเนน ตาทินา วิเวกทสฺสินา ยานิ อาปตฺติกฺขนฺธานิ เทสิตานิ วุตฺตานิ. เอเกตฺถ สมฺมติ วินา สมเถหีติ อยเมตฺถ ปทสมฺพนฺโธ, ยานิ สตฺถารา สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธานิ เทสิตานิ, ตตฺถ เอกาปิ อาปตฺติ วินา สมเถหิ น สมฺมติ, อถ โข ฉ สมถา จตฺตาริ อธิกรณานีติ สพฺเพปิเม ธมฺมา สมฺมุขาวินเยน สมฺมนฺติ, สมาโยคํ คจฺฉนฺติ. เอตฺถ ปน เอโก สมฺมุขาวินโยว วินา สมเถหิ สมฺมติ, สมถภาวํ คจฺฉติ. น หิ ตสฺส อญฺเญน สมเถน วินา อนิปฺผตฺติ นาม อตฺถิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอเกตฺถ สมฺมติ วินา สมเถหี’’ติ. อิมินา ตาว อธิปฺปาเยน อฏฺฐกถาสุ อตฺโถ วุตฺโต. มยํ ปน ‘‘วินา’’ติ นิปาตสฺส ปฏิเสธนมตฺตมตฺถํ คเหตฺวา ‘‘เอเกตฺถ สมฺมติ วินา สมเถหี’’ติ [Pg.236] เอเตสุ สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ เอโก ปาราชิกาปตฺติกฺขนฺโธ วินา สมเถหิ สมฺมตีติ เอตมตฺถํ โรเจยฺยาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ยา สา อาปตฺติ อนวเสสา, สา อาปตฺติ น กตเมน อธิกรเณน กตมมฺหิ ฐาเน น กตเมน สมเถน สมฺมตี’’ติ.

'යම් දේශනාවක් කරන ලද ද' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ යම් ආපත්තික්ඛන්ධයන් දේශනා කරන ලද්දේ ද, දක්වන ලද්දේ ද යන්නයි. 'අනන්තජින' ආදී තැන්හි නිවනෙහි කෙළවරක් හෝ පර්යන්තයක් නැති බැවින් එය 'අනන්ත' නම් වේ. රජෙකු සතුරන් මර්දනය කර රාජ්‍යය ජයගන්නා සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙලෙස් සමූහය මර්දනය කර ඒ අනන්ත වූ නිවන ජයගත් (අධිගමනය කළ) බැවින් 'අනන්තජින' නම් වන සේක. උන්වහන්සේම ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ අකම්පිත බැවින් 'තාදි' ගුණයෙන් යුක්ත වන සේක; වික්ඛම්භන, තදංග, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි සහ නිස්සරණ යන පංච විවේකයන් දුටු බැවින් 'විවේකදස්සී' නම් වන සේක. ඒ අනන්තජින වූ, තාදි වූ, විවේකදස්සී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ආපත්තික්ඛන්ධයන් මෙහි දැක්වේ. 'මෙහි එකක් සමථයන්ගෙන් තොරව සංසිඳේ' යන මෙහි පද සම්බන්ධය මෙසේය: ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ආපත්තික්ඛන්ධ හතක් දේශනා කරන ලද අතර, ඉන් කිසිදු ආපත්තියක් සමථයන්ගෙන් තොරව නොසංසිඳේ. එහෙත් සය සමථ හා සතර අධිකරණ යන මේ සියල්ල සම්මුඛාවිනය මගින් සංසිඳේ (සම්මුඛාවිනය හා එක් වේ). මෙහිදී සම්මුඛාවිනය පමණක් සෙසු සමථයන්ගෙන් තොරව තනිවම සංසිඳීමට (සමථ භාවයට) පත්වේ. මන්ද යත්, වෙනත් සමථයකින් තොරව සම්මුඛාවිනය සිදු නොවීමක් නැති බැවිනි. ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ 'මෙහි එක් (ආපත්තියක්) සමථයන්ගෙන් තොරව සංසිඳේ' යයි වදාළේ ඒ අදහසිනි. අටුවාවන්හි ද මුලින් මේ අදහස දක්වා ඇත. අපගේ අදහස නම්, මෙහි 'විනා' (තොරව) යන නිපාතය ප්‍රතිෂේධ අර්ථයෙන් ගෙන, ආපත්තික්ඛන්ධ හත අතුරින් එක් පාරාජිකා ආපත්තික්ඛන්ධය සමථයන්ගෙන් තොරව (ප්‍රතිකර්ම රහිත බැවින්) සංසිඳේ යන අර්ථය පිළිගැනීමයි. 'යම් ඒ අශේෂ (ඉතිරි නොවන) ආපත්තියක් වේද, එය කිනම් අධිකරණයකින්, කිනම් ස්ථානයකදී, කිනම් සමථයකින් සංසිඳෙන්නේද' යනාදී වශයෙන් සංගීතිකාරකයන් විසින් ද මෙය වදාරන ලදී.

ฉอูนทิยฑฺฒสตาติ ‘‘อิธ, อุปาลิ, ภิกฺขุ อธมฺมํ ธมฺโมติ ทีเปติ, ตสฺมึ อธมฺมทิฏฺฐิ เภเท อธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ อธมฺมทิฏฺฐิ เภเท ธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ อธมฺมทิฏฺฐิ เภเท เวมติโก, ตสฺมึ ธมฺมทิฏฺฐิ เภเท อธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ ธมฺมทิฏฺฐิ เภเท เวมติโก, ตสฺมึ เวมติโก เภเท อธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ เวมติโก เภเท ธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ เวมติโก เภเท เวมติโก’’ติ เอวํ ยานิ อฏฺฐารสนฺนํ เภทกรวตฺถูนํ วเสน อฏฺฐารส อฏฺฐกานิ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก วุตฺตานิ, เตสํ วเสน ฉอูนทิยฑฺฒสตํ อาปายิกา เวทิตพฺพา.

'සයෙක් අඩු එකසිය පනහක්' (144) යනු මෙසේය: 'උපාලි, මෙහි මහණෙක් අධර්මය ධර්මය ලෙස දක්වයි. එම අධර්මයෙහි අධර්ම දෘෂ්ටිය ඇතිව, සංඝ භේදයෙහි අධර්ම දෘෂ්ටිය ඇතිව...' ආදී වශයෙන් සංඝභේදකක්ඛන්ධකයේ වදාළ කරුණු දහඅට අනුව (අෂ්ටක දහඅටක් ලෙස), අපායගාමී පුද්ගලයන් එක්සිය හතළිස් හතර දෙනෙකු සිටින බව දත යුතුය.

อฏฺฐารส อนาปายิกาติ ‘‘อิธ, อุปาลิ, ภิกฺขุ อธมฺมํ ธมฺโมติ ทีเปติ, ตสฺมึ ธมฺมทิฏฺฐิ เภเท ธมฺมทิฏฺฐิ อวินิธาย ทิฏฺฐึ อวินิธาย ขนฺตึ อวินิธาย รุจึ อวินิธาย ภาวํ อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ ‘อยํ ธมฺโม, อยํ วินโย, อิทํ สตฺถุสาสนํ, อิมํ คณฺหถ, อิมํ โรเจถา’ติ, อยมฺปิ โข, อุปาลิ, สงฺฆเภทโก น อาปายิโก น เนรยิโก น กปฺปฏฺโฐ น อเตกิจฺโฉ’’ติ เอวํ เอเกกสฺมึ วตฺถุสฺมึ เอเกกํ กตฺวา สงฺฆเภทกกฺขนฺธกาวสาเน วุตฺตา อฏฺฐารส ชนา. อฏฺฐารส อฏฺฐกา ฉอูนทิยฑฺฒสตวิสฺสชฺชเน วุตฺตาเยว.

'අපායගාමී නොවන දහඅට දෙනෙක්' යනු: 'උපාලි, මෙහි මහණෙක් අධර්මය ධර්මය ලෙස දක්වයි, එහි ධර්ම දෘෂ්ටිය ඇතිව, සංඝ භේදයෙහි ධර්ම දෘෂ්ටිය ඇතිව, ස්වකීය දෘෂ්ටිය, රුචිය හා කැමැත්ත වෙනස් නොකොට 'මේ ධර්මයයි, මේ විනයයි, මේ ශාස්තෘ ශාසනයයි, මෙය පිළිගන්න' යයි පවසමින් සලාක ගන්වයි. උපාලි, මොහු ද සංඝභේදකයෙකි, නමුත් අපායගාමී නොවේ, නිරයගාමී නොවේ, කල්පයක් එහි නොසිටී, පිළියම් කළ නොහැකි අයෙක් නොවේ' යනුවෙන් සංඝභේදකක්ඛන්ධකය අවසානයේ වදාළ පුද්ගලයන් දහඅට දෙනායි. සයෙක් අඩු එකසිය පනහේ විස්තරයේදී වදාළ අෂ්ටක දහඅටම මෙහිදී ද අදාළ වේ.

(๕) โสฬสกมฺมาทิวณฺณนา

(5) සොළොස් කර්ම ආදියේ වර්ණනාව (විස්තරය).

๔๗๘. กติ กมฺมานีติอาทีนํ สพฺพคาถานํ วิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมวาติ.

478. 'කති කම්මානි' යනාදී සියලු ගාථාවන්ගේ විස්තරය අතිශයින් පැහැදිලිය.

อปรทุติยคาถาสงฺคณิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අනෙක් දෙවන ගාථා සංගණිකා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

เสทโมจนคาถา

සේදමෝචන ගාථා.

(๑) อวิปฺปวาสปญฺหาวณฺณนา

(1) අවිප්පවාස (නොවෙන්ව වාසය කිරීම) පිළිබඳ පැනයෙහි වර්ණනාව.

๔๗๙. เสทโมจนคาถาสุ [Pg.237] อสํวาโสติ อุโปสถปวารณาทินา สํวาเสน อสํวาโส. สมฺโภโค เอกจฺโจ ตหึ น ลพฺภตีติ อกปฺปิยสมฺโภโค น ลพฺภติ, นหาปนโภชนาทิปฏิชคฺคนํ ปน มาตราเยว กาตุํ ลพฺภติ. อวิปฺปวาเสน อนาปตฺตีติ สหคารเสยฺยาย อนาปตฺติ. ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตาติ เอสา ปญฺหา กุสเลหิ ปณฺฑิเตหิ จินฺติตา. อสฺสา วิสฺสชฺชนํ ทารกมาตุยา ภิกฺขุนิยา เวทิตพฺพํ, ตสฺสา หิ ปุตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ.

479. සේදමෝචන ගාථාවල ‘අසංවාස’ යනු උපෝසථ පවාරණාදී විනය කර්ම මඟින් එක්ව වාසය කිරීමක් නොමැති වීමයි. ‘සම්භෝග එකච්චෝ තහිං න ලබ්භතී’ යනු නුසුදුසු පරිභෝජනයන් නොලැබිය යුතු බවයි. එහෙත් මවක වූ භික්ෂුණියක විසින් තම දරුවාට නෑවීම, ආහාර දීම වැනි උපස්ථාන කිරීම අනුමත වේ. ‘අවිප්පවාසෙන අනාපත්ති’ යනු එක් සෙවණක සැතපීමෙන් ඇවතක් නොවන බවයි. ‘පඤ්හා මේසා කුසලෙහි චින්තිතා’ යනු මේ ප්‍රශ්නය විනය පිළිබඳ දක්ෂ පණ්ඩිතයන් විසින් සිතන ලද්දක් බවයි. මෙහි විසඳුම දරුවාගේ මව වූ භික්ෂුණිය සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. ඒ දරුවා අරභයා මෙය පවසන ලදී.

อวิสฺสชฺชิตคาถา ครุภณฺฑํ สนฺธาย วุตฺตา, อตฺโถ ปนสฺสา ครุภณฺฑวินิจฺฉเย วุตฺโตเยว.

අවිස්සජ්ජිත ගාථාව පවසන ලද්දේ ගරුභාණ්ඩ සම්බන්ධයෙනි. එහි අර්ථය ගරුභාණ්ඩ විනිශ්චයෙහි පවසන ලද්දේමය.

ทส ปุคฺคเล น วทามีติ เสนาสนกฺขนฺธเก วุตฺเต ทส ปุคฺคเล น วทามิ. เอกาทส วิวชฺชิยาติ เย มหาขนฺธเก เอกาทส วิวชฺชนียปุคฺคลา วุตฺตา, เตปิ น วทามิ. อยํ ปญฺหา นคฺคํ ภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘දස පුග්ගලේ න වදාමි’ යන්නෙන් සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි සඳහන් වන පුද්ගලයන් දස දෙනා අදහස් නොකෙරේ. ‘ඒකාදස විවජ්ජියා’ යන්නෙන් මහාක්ඛන්ධකයෙහි සඳහන් වන බැහැර කළ යුතු පුද්ගලයන් එකොළොස් දෙනාද අදහස් නොකෙරේ. මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ නිරුවත් භික්ෂුවක් අරභයාය.

กถํ นุ สิกฺขาย อสาธารโณติ ปญฺหา นหาปิตปุพฺพกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตา. อยญฺหิ ขุรภณฺฑํ ปริหริตุํ น ลภติ, อญฺเญ ลภนฺติ; ตสฺมา สิกฺขาย อสาธารโณ.

‘කථං නු සික්ඛාය අසාධාරණෝ’ යන ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ පෙර කරණවෑමියෙකුව සිටි භික්ෂුවක් අරභයාය. ඔහුට කරණවෑමි උපකරණ තමා සන්තකයේ තබා ගැනීමට අවසර නැත. සෙසු අයට එය අවසර ඇත. එබැවින් ඔහු ශික්ෂාව අතින් අන් අයට අසාධාරණ (පොදු නොවන) වෙයි.

ตํ ปุคฺคลํ กตมํ วทนฺติ พุทฺธาติ อยํ ปญฺหา นิมฺมิตพุทฺธํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘තං පුග්ගලං කතමං වදන්ති බුද්ධා’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේ අරභයාය.

อโธนาภึ วิวชฺชิยาติ อโธนาภึ วิวชฺเชตฺวา. อยํ ปญฺหา ยํ ตํ อสีสกํ กพนฺธํ, ยสฺส อุเร อกฺขีนิ เจว มุขญฺจ โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘අධෝනාභිං විවජ්ජියා’ යනු නාභියෙන් පහළ පෙදෙස මඟහැරීමයි. මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ හිසක් නොමැති, ළෙහි දෑස් සහ මුඛය ඇති කබන්ධ නම් ප්‍රේතයා අරභයාය.

ภิกฺขุ สญฺญาจิกาย กุฏินฺติ อยํ ปญฺหา ติณจฺฉาทนํ กุฏึ สนฺธาย วุตฺตา. ทุติยปญฺหา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏึ สนฺธาย วุตฺตา.

‘භික්ඛු සඤ්ඤාචිකාය කුටිං’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ තණකොළ සෙවිලි කළ කුටියක් අරභයාය. දෙවන ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ සම්පූර්ණයෙන්ම මැටියෙන් කළ කුටියක් අරභයාය.

อาปชฺเชยฺย ครุกํ เฉชฺชวตฺถุนฺติ อยํ ปญฺหา วชฺชปฏิจฺฉาทิกํ ภิกฺขุนึ สนฺธาย วุตฺตา. ทุติยปญฺหา ปณฺฑกาทโย อภพฺพปุคฺคเล สนฺธาย วุตฺตา. เอกาทสปิ หิ เต คิหิภาเวเยว ปาราชิกํ ปตฺตา.

‘ආපජ්ජෙය්‍ය ගරුකං ඡේජ්ජවත්ථුං’ යන ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ පාරාජිකා වරදක් සඟවන භික්ෂුණියක් අරභයාය. දෙවන ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ පණ්ඩක ආදී අභව්‍ය පුද්ගලයන් අරභයාය. මන්ද යත්, ඒ එකොළොස් දෙනා ගිහි අවධියේදීම පාරාජිකා භාවයට (ශාසනයෙන් පිරිහීමට) පත්ව සිටින බැවිනි.

วาจาติ [Pg.238] วาจาย อนาลปนฺโต. คิรํ โน จ ปเร ภเณยฺยาติ ‘‘อิติ อิเม โสสฺสนฺตี’’ติ ปรปุคฺคเล สนฺธาย สทฺทมฺปิ น นิจฺฉาเรยฺย. อยํ ปญฺหา ‘‘สนฺตึ อาปตฺตึ นาวิกเรยฺย, สมฺปชานมุสาวาทสฺส โหตี’’ติ อิมํ มุสาวาทํ สนฺธาย วุตฺตา. ตสฺส หิ ภิกฺขุโน อธมฺมิกาย ปฏิญฺญาย ตุณฺหีภูตสฺส นิสินฺนสฺส มโนทฺวาเร อาปตฺติ นาม นตฺถิ. ยสฺมา ปน อาวิกาตพฺพํ น อาวิกโรติ, เตนสฺส วจีทฺวาเร อกิริยโต อยํ อาปตฺติ สมุฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพา.

‘වාචා’ යනු වචනයෙන් කතා නොකිරීමයි. ‘ගිරං නෝ ච පරේ භණෙය්‍ය’ යනු ‘මොවුන් මෙය අසනු ඇත’ යැයි සිතා අන්‍ය පුද්ගලයන් අරභයා ශබ්දයක් පවා පිට නොකිරීමයි. මේ ප්‍රශ්නය ‘පවතින ඇවත හෙළි නොකළහොත් දැන දැන මුසාවාද කීවා වේ’ යන මුසාවාද ඇවත අරභයා පවසන ලද්දකි. එම භික්ෂුව අධර්මවාදී ප්‍රතිඥාවක පිහිටා නිහඬව සිටින විට මනෝද්වාරයෙහි ඇවතක් සිදු නොවේ. එහෙත් ප්‍රකාශ කළ යුතු ඇවත ප්‍රකාශ නොකරන බැවින්, වචීද්වාරයෙහි කළ යුතු දේ නොකිරීමේ හේතුවෙන් එම ඇවත හටගන්නා බව දත යුතුය.

สงฺฆาทิเสสา จตุโรติ อยํ ปญฺหา อรุณุคฺเค คามนฺตรปริยาปนฺนํ นทิปารํ โอกฺกนฺตภิกฺขุนึ สนฺธาย วุตฺตา, สา หิ สกคามโต ปจฺจูสสมเย นิกฺขมิตฺวา อรุณุคฺคมนกาเล วุตฺตปฺปการํ นทิปารํ โอกฺกนฺตมตฺตาว รตฺติวิปฺปวาสคามนฺตรนทิปารคณมฺหาโอหียนลกฺขเณน เอกปฺปหาเรเนว จตุโร สงฺฆาทิเสเส อาปชฺชติ.

‘සංඝාදිසේසා චතුරෝ’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ අලුයම කාලයේදී වෙනත් ගමකට අයත් ගඟකින් එතෙර වූ භික්ෂුණියක් අරභයාය. ඇය තම ගමෙන් අලුයම පිටත්ව හිරු උදාවන විට ගඟෙන් එතර වූ පමණින්ම, රාත්‍රිය ඉක්මවීම, වෙනත් ගමකට ඇතුළු වීම, ගඟෙන් එතෙර වීම සහ ගණයාගෙන් වෙන්ව සිටීම යන ලක්ෂණ නිසා එකවර සංඝාදිසේස ඇවැත් හතරකට පත් වෙයි.

สิยา อาปตฺติโย นานาติ อยํ ปญฺหา เอกโตอุปสมฺปนฺนา ทฺเว ภิกฺขุนิโย สนฺธาย วุตฺตา. ตาสุ หิ ภิกฺขูนํ สนฺติเก เอกโตอุปสมฺปนฺนาย หตฺถโต คณฺหนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ, ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก เอกโตอุปสมฺปนฺนาย หตฺถโต คณฺหนฺตสฺส ทุกฺกฏํ.

‘සියා ආපත්තියෝ නානා’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ එක් පාර්ශවයකින් පමණක් උපසම්පදාව ලැබූ භික්ෂුණීන් දෙදෙනෙකු අරභයාය. ඔවුන් අතරින් භික්ෂූන් ඉදිරියේ පමණක් උපසම්පදා වූ තැනැත්තියකගේ අතින් සිවුරක් ගන්නා භික්ෂුවකට පාචිත්තිය ඇවතක් වේ. භික්ෂුණීන් ඉදිරියේ පමණක් උපසම්පදා වූ තැනැත්තියකගෙන් ගන්නා විට දුක්කට ඇවතක් වේ.

จตุโร ชนา สํวิธายาติ อาจริโย จ ตโย จ อนฺเตวาสิกา ฉมาสกํ ภณฺฑํ อวหรึสุ, อาจริยสฺส สาหตฺถิกา ตโย มาสกา, อาณตฺติยาปิ ตโยว ตสฺมา ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชติ, อิตเรสํ สาหตฺถิโก เอเกโก, อาณตฺติกา ปญฺจาติ ตสฺมา ปาราชิกํ อาปชฺชึสุ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน อทินฺนาทานปาราชิเก สํวิทาวหารวณฺณนายํ วุตฺโต.

‘චතුරෝ ජනා සංවිධායා’ යනු ගුරුවරයෙකු සහ අතවැසි ශිෂ්‍යයන් තිදෙනෙකු එක්ව මාසක හයක් වටිනා භාණ්ඩයක් සොරකම් කිරීමයි. එහිදී ගුරුවරයා ස්වහස්තයෙන් ගත් ප්‍රමාණය මාසක තුනකි, අණ කිරීමෙන් ගත් ප්‍රමාණයද මාසක තුනකි. එබැවින් ඔහුට ථුල්ලච්චය ඇවතක් වේ. සෙසු අයට ස්වහස්තයෙන් එක මාසකය බැගින්ද, අණ කිරීමෙන් මාසක පහක් බැගින්ද වන බැවින් ඔවුහු පාරාජිකා ඇවතට පත් වෙති. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය අදින්නාදාන පාරාජිකා විවරණයෙහි ‘සංවිධායාවහාර’ කොටසෙහි පවසන ලදී.

(๒) ปาราชิกาทิปญฺหาวณฺณนา

(2) පාරාජිකාදී ප්‍රශ්න පිළිබඳ විවරණය

๔๘๐. ฉิทฺทํ ตสฺมึ ฆเร นตฺถีติ อยํ ปญฺหา ทุสฺสกุฏิอาทีนิ สนฺถตเปยฺยาลญฺจ สนฺธาย วุตฺตา.

480. ‘ඡිද්දං තස්මිං ඝරේ නත්ථි’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ පිළියෙන් කළ කුටි ආදිය සහ සන්ථත පෙය්‍යාලය අරභයාය.

เตลํ มธุํ ผาณิตนฺติ คาถา ลิงฺคปริวตฺตํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘තේලං මධුං ඵාණිතං’ යන ගාථාව පවසන ලද්දේ ලිංග පරිවර්තනය අරභයාය.

นิสฺสคฺคิเยนาติ คาถา ปริณามนํ สนฺธาย วุตฺตา. โย หิ สงฺฆสฺส ปริณตลาภโต เอกํ จีวรํ อตฺตโน, เอกํ อญฺญสฺสาติ ทฺเว จีวรานิ ‘‘เอกํ [Pg.239] มยฺหํ, เอกํ ตสฺส เทหี’’ติ เอกปยโอเคน ปริณาเมติ, โส นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยญฺเจว สุทฺธิกปาจิตฺติยญฺจ เอกโต อาปชฺชติ.

‘නිස්සග්ගියේන’ යන ගාථාව පවසන ලද්දේ සංඝයාට ලැබුණු ලාභ තමාට හෝ අන් අයට නතු කර ගැනීම (පරිණාමනය) අරභයාය. යම් භික්ෂුවක් සංඝයාට පූජා කළ ලාභයකින් එක් සිවුරක් තමාටද, එකක් අන් අයෙකුටද වශයෙන් ‘එකක් මට දෙන්න, එකක් ඔහුට දෙන්න’ යැයි එකම වචී පයෝගයකින් නතු කර ගන්නේ නම්, ඔහුට නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය සහ ශුද්ධක පාචිත්තිය යන ඇවැත් දෙකම එකවර සිදුවේ.

กมฺมญฺจ ตํ กุปฺเปยฺย วคฺคปจฺจยาติ อยํ ปญฺหา ทฺวาทสโยชนปมาเณสุ พาราณสิอาทีสุ นคเรสุ คามสีมํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘කම්මඤ්ච තං කුප්පෙය්‍ය වග්ගපච්චයා’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ බරණැස ආදී යොදුන් දොළහක් පමණ විශාල නගරවල ඇති ගාම සීමාවන් අරභයාය.

ปทวีติหารมตฺเตนาติ คาถา สญฺจริตฺตํ สนฺธาย วุตฺตา, อตฺโถปิ จสฺสา สญฺจริตฺตวณฺณนายเมว วุตฺโต.

‘පදවීතිහාරමත්තේන’ යන ගාථාව පවසන ලද්දේ සඤ්චරිත්තය (කපුවකම/දූත මෙහෙවර) අරභයාය. එහි අර්ථයද සඤ්චරිත්ත ශික්ෂාපද විවරණයෙහිම පවසන ලදී.

สพฺพานิ ตานิ นิสฺสคฺคิยานีติ อยํ ปญฺหา อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา โธวาปนํ สนฺธาย วุตฺตา. สเจ หิ ติณฺณมฺปิ จีวรานํ กากอูหทนํ วา กทฺทมมกฺขิตํ วา กณฺณํ คเหตฺวา ภิกฺขุนี อุทเกน โธวติ, ภิกฺขุสฺส กายคตาเนว นิสฺสคฺคิยานิ โหนฺติ.

‘සබ්බානි තානි නිස්සග්ගියානි’ යන මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ නෑ නොවන භික්ෂුණියක ලවා සිවුරු සෝදවා ගැනීම අරභයාය. සිවුරු තුනෙහිම කබොලු හෝ මඩ තැවරී තිබියදී භික්ෂුණියක ඒවායේ වාටිවලින් අල්ලා ජලයෙන් සෝදයි නම්, භික්ෂුව ඒවා හැඳ සිටියදීම ඒවා නිස්සග්ගිය බවට පත් වේ.

สรณคมนมฺปิ น ตสฺส อตฺถีติ สรณคมนอุปสมฺปทาปิ นตฺถิ. อยํ ปน ปญฺหา มหาปชาปติยา อุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘සරණගමනම්පි න තස්ස අත්ථි’ යනු සරණාගමනයෙන් උපසම්පදා වීමක් නොමැති බවයි. මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ මහාප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ උපසම්පදාව අරභයාය.

หเนยฺย อนริยํ มนฺโทติ ตญฺหิ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา อนริยํ หเนยฺย. อยํ ปญฺหา ลิงฺคปริวตฺเตน อิตฺถิภูตํ ปิตรํ ปุริสภูตญฺจ มาตรํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘හනෙය්‍ය අනරියං මන්දෝ’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ආර්ය නොවන එම ස්ත්‍රිය හෝ පුරුෂයා මැරීමයි. මේ ප්‍රශ්නය පවසන ලද්දේ ලිංග පරිවර්තනය වීමෙන් ස්ත්‍රියක බවට පත් වූ පියා සහ පුරුෂයෙකු බවට පත් වූ මව මැරීම අරභයාය.

น เตนานนฺตรํ ผุเสติ อยํ ปญฺหา มิคสิงฺคตาปสสีหกุมาราทีนํ วิย ติรจฺฉานมาตาปิตโร สนฺธาย วุตฺตา.

‘න තේනානන්තරං ඵුසති’ යන මේ ප්‍රශ්නය මිගසිංග තාපස, සීහකුමාර ආදීන්ගේ තිරිසන් මව්පියන් මෙන් තිරිසන් වූ මව්පියන් අරභයා පවසන ලද්දකි.

อโจทยิตฺวาติ คาถา ทูเตนุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตา. โจทยิตฺวาติ คาถา ปณฺฑกาทีนํ อุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตา. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปฐมคาถา อฏฺฐ อสมฺมุขากมฺมานิ, ทุติยา อนาปตฺติกสฺส กมฺมํ สนฺธาย วุตฺตา’’ติ อาคตํ.

‘අචෝදයිත්වා’ යන ගාථාව දූතයෙකු මඟින් උපසම්පදා වීම අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘චෝදයිත්වා’ යන ගාථාව පණ්ඩක ආදීන්ගේ උපසම්පදාව අරභයා පවසන ලද්දකි. කුරුන්දි අටුවාවෙහි පවසන ලද්දේ පළමු ගාථාව අසම්මුඛ කර්ම අටක් ගැනත්, දෙවන ගාථාව ඇවැත් නොමැති භික්ෂුවකට කරන කර්මයක් ගැනත් පවසන බවයි.

ฉินฺทนฺตสฺส อาปตฺตีติ วนปฺปตึ ฉินฺทนฺตสฺส ปาราชิกํ, ติณลตาทึ ฉินฺทนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ, องฺคชาตํ ฉินฺทนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ. ฉินฺทนฺตสฺส อนาปตฺตีติ เกเส จ นเข จ ฉินฺทนฺตสฺส อนาปตฺติ. ฉาเทนฺตสฺส อาปตฺตีติ อตฺตโน อาปตฺตึ ฉาเทนฺตสฺส อญฺเญสํ วา อาปตฺตึ. ฉาเทนฺตสฺส อนาปตฺตีติ เคหาทีนิ ฉาเทนฺตสฺส อนาปตฺติ.

‘ඡින්දන්තස්ස ආපත්ති’ යනු අනුන් සතු වෘක්ෂයන් කපන්නාට පාරාජිකා ඇවැත් වීමත්, තණ වැල් ආදිය කපන්නාට පාචිත්තිය ඇවැත් වීමත්, තම ලිංගය කපා ගන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වීමත්ය. ‘ඡින්දන්තස්ස අනාපත්ති’ යනු තමාගේ හිසකෙස් සහ නියපොතු කපන්නාට ඇවැත් නොවීමයි. ‘ඡාදෙන්තස්ස ආපත්ති’ යනු තමාගේ හෝ අන් අයගේ ඇවැත් සඟවන්නාට ඇවැත් වීමයි. ‘ඡාදෙන්තස්ස අනාපත්ති’ යනු ගෙවල් ආදිය සෙවිලි කරන්නාට ඇවැත් නොවීමයි.

สจฺจํ [Pg.240] ภณนฺโตติ คาถาย ‘‘สิขรณีสิ อุภโตพฺยญฺชนาสี’’ติ สจฺจํ ภณนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, สมฺปชานมุสาวาเท ปน มุสา ภาสโต ลหุกาปตฺติ โหติ, อภูตาโรจเน มุสา ภณนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, ภูตาโรจเน สจฺจํ ภาสโต ลหุกาปตฺติ โหตีติ.

“සච්චං භණන්තො” යන ගාථාවෙහි, “සිකරණියකි (අතිරික්ත මාංස පේෂියක් ඇති ස්ත්‍රියකි), උභතෝබ්‍යංජනයකි” යනුවෙන් සත්‍යය පවසන භික්ෂුව ගරු ඇවැතකට (සංඝාදිසේස) පැමිණෙයි. එහෙත් දැන දැන බොරු කීමෙහිදී, මුසාවාද පවසන්නාට ලුහු ඇවැත් (පාචිත්තිය) වේ. නොපවතින උත්තරීමනුස්ස ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීමෙහිදී (අභූතාරෝචනයෙහි) මුසාවාද පවසන්නා ගරු ඇවැතකට (පාරාජිකා) පැමිණෙයි. පවතින උත්තරීමනුස්ස ධර්ම සත්‍ය ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමෙහිදී (භූතාරෝචනයෙහි) සත්‍යය පවසන්නාට ලුහු ඇවැත් (පාචිත්තිය) වේ.

(๓) ปาจิตฺติยาทิปญฺหาวณฺณนา

(3) (3) පාචිත්තිය ආදී ප්‍රශ්න විවරණයයි.

๔๘๑. อธิฏฺฐิตนฺติ คาถา นิสฺสคฺคิยจีวรํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺชนฺตํ สนฺธาย วุตฺตา.

481. “අධිට්ඨිතං” යන ගාථාව, නිස්සග්ගිය සිවුර අත්නොහැර පරිභෝග කරන භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

อตฺถงฺคเต สูริเยติ คาถา โรมนฺถกํ สนฺธาย วุตฺตา.

“අත්ථංගතේ සූරියේ” යන ගාථාව, කෑ ආහාර නැවත මුවට ගෙන සපන (රොමන්තක) භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

น รตฺตจิตฺโตติ คาถาย อยมตฺโถ – รตฺตจิตฺโต เมถุนธมฺมปาราชิกํ อาปชฺชติ. เถยฺยจิตฺโต อทินฺนาทานปาราชิกํ, ปรํ มรณาย เจเตนฺโต มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกํ, สงฺฆเภทโก ปน น รตฺตจิตฺโต น จ ปน เถยฺยจิตฺโต น จาปิ โส ปรํ มรณาย เจตยิ, สลากํ ปนสฺส เทนฺตสฺส โหติ เฉชฺชํ, ปาราชิกํ โหติ, สลากํ ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺส เภทกานุวตฺตกสฺส ถุลฺลจฺจยํ.

“න රත්තචිත්තෝ” යන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙසේය - රාගයෙන් රත් වූ සිත් ඇති භික්ෂුව මෛථුන ධර්ම පාරාජිකාවට පැමිණෙයි. සොර සිත ඇති භික්ෂුව අදින්නාදාන පාරාජිකාවට ද, අනෙකෙකු මරණයට පත්කිරීමේ චේතනාවෙන් ක්‍රියා කරන්නා මනුස්සවිග්ගහ පාරාජිකාවට ද පැමිණෙයි. එහෙත් සංඝභේදකයා වූ කලී රාගයෙන් රත් වූ සිත් ඇත්තෙකු නොවේ, සොර සිත ඇත්තෙකු ද නොවේ, අනෙකෙකු මැරීමට සිතන්නෙකු ද නොවේ. එසේ වුවද, ඔහු (සංඝ භේදය සඳහා) සලාකය දෙන කල්හි ඔහුට ශාසනයෙහි මුල සිඳී යාම (පාරාජිකාව) සිදු වේ. සලාකය පිළිගන්නා වූ භේදයට අනුබල දෙන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් සිදු වේ.

คจฺเฉยฺย อฑฺฒโยชนนฺติ อยํ ปญฺหา สุปฺปติฏฺฐิตนิคฺโรธสทิสํ เอกกุลสฺส รุกฺขมูลํ สนฺธาย วุตฺตา.

“ගච්ඡෙය්‍ය අඩ්ඪයෝජනං” යන මෙම ප්‍රශ්නය, මැනවින් පිහිටි නුග රුකක් වැනි එක් පවුලකට අයත් රුක් සෙවණක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

กายิกานีติ อยํ คาถา สมฺพหุลานํ อิตฺถีนํ เกเส วา องฺคุลิโย วา เอกโต คณฺหนฺตํ สนฺธาย วุตฺตา.

“කායිකානි” යන මෙම ගාථාව, බොහෝ ස්ත්‍රීන්ගේ කෙස් හෝ ඇඟිලි හෝ එක්වර අල්ලාගන්නා භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

วาจสิกานีติ อยํ คาถา ‘‘สพฺพา ตุมฺเห สิขรณิโย’’ติอาทินา นเยน ทุฏฺฐุลฺลภาณึ สนฺธาย วุตฺตา.

“වාචසිකානි” යන මෙම ගාථාව, “තොපි සියල්ලෝම සිකරණියෝය” යනාදී වශයෙන් අසභ්‍ය වචන (දුට්ඨුල්ලවාචා) පවසන භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි.

ติสฺสิตฺถิโย เมถุนํ ตํ น เสเวติ ติสฺโส อิตฺถิโย วุตฺตา, ตาสุปิ ยํ ตํ เมถุนํ นาม, ตํ น เสวติ. ตโย ปุริเสติ ตโย ปุริเสปิ อุปคนฺตฺวา เมถุนํ น เสวติ. ตโย อนริยปณฺฑเกติ อุภโตพฺยญฺชนสงฺขาเต ตโย อนริเย ตโย จ ปณฺฑเกติ อิเมปิ ฉ ชเน อุปคนฺตฺวา เมถุนํ น เสวติ. น จาจเร เมถุนํ พฺยญฺชนสฺมินฺติ อนุโลมปาราชิกวเสนปิ เมถุนํ นาจรติ. เฉชฺชํ สิยา เมถุนธมฺมปจฺจยาติ สิยา เมถุนธมฺมปจฺจยา ปาราชิกนฺติ. อยํ ปญฺหา อฏฺฐวตฺถุกํ สนฺธาย [Pg.241] วุตฺตา, ตสฺสา หิ เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาคํ กายสํสคฺคํ อาปชฺชิตุํ วายมนฺติยา เมถุนธมฺมปจฺจยา เฉชฺชํ โหติ.

“තිස්සෝ ඉත්ථියෝ” යන්නෙන් මනුෂ්‍ය, අමනුෂ්‍ය සහ තිරිසන් යන ස්ත්‍රීන් තිදෙනා ගැන වදාරන ලදී. ඔවුන් කෙරෙහි ද යම් මෛථුනයක් වේ ද, එය සේවනය නොකරයි. “තයෝ පුරිසේ” යන්නෙන් පුරුෂයන් තිදෙනා වෙත පැමිණ ද මෛථුනය සේවනය නොකරයි. “තයෝ අනරියපණ්ඩකේ” යන්නෙන් උභතෝබ්‍යංජන සංඛ්‍යාත වූ පණ්ඩකයන් තිදෙනා ද ඇතුළුව මෙම සය දෙනා වෙත පැමිණ ද මෛථුනය සේවනය නොකරයි. “න චාචරේ මෙථුනං බ්‍යංජනස්මිං” යන්නෙන් අනුලෝම පාරාජිකා වශයෙන් ද මෛථුනයෙහි නොහැසිරෙයි. “ඡෙජ්ජං සියා මෙථුනධම්මපච්චයා” යන්නෙන් මෛථුන ධර්මය හේතුවෙන් පාරාජිකා වන්නේය යනු අර්ථයයි. මෙම ප්‍රශ්නය අෂ්ට වස්තුක භික්ෂුණිය අරභයා වදාරන ලද්දකි. මෛථුන ධර්මයට පූර්ව භාගය වූ කායසංසර්ගයට පැමිණීමට උත්සාහ කරන ඇයට එම මෛථුන ධර්මය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන පාරාජිකාව (ශාසනයෙන් සිඳී යාම) සිදු වේ.

มาตรํ จีวรนฺติ อยํ คาถา ปิฏฺฐิสมเย วสฺสิกสาฏิกตฺถํ สตุปฺปาทกรณํ สนฺธาย วุตฺตา. วินิจฺฉโย ปนสฺสา วสฺสิกสาฏิกสิกฺขาปทวณฺณนายเมว วุตฺโต.

“මාතරං චීවරං” යන මෙම ගාථාව, වැසි සළු කාලයෙන් පිටත කාලයකදී වැසි සළු ලබාගැනීම පිණිස (දායකයාට) සිහිපත් කිරීම අරභයා වදාරන ලද්දකි. මෙහි විනිශ්චය වස්සිකසාටික සික්ඛාපද වර්ණනාවෙහිම මා විසින් දක්වන ලදී.

กุทฺโธ อาราธโก โหตีติ คาถา ติตฺถิยวตฺตํ สนฺธาย วุตฺตา. ติตฺถิโย หิ วตฺตํ ปูรยมาโน ติตฺถิยานํ วณฺเณ ภญฺญมาเน กุทฺโธ อาราธโก โหติ, วตฺถุตฺตยสฺส วณฺเณ ภญฺญมาเน กุทฺโธ คารยฺโห โหตีติ ตตฺเถวสฺสา วิตฺถาโร วุตฺโต. ทุติยคาถาปิ ตเมว สนฺธาย วุตฺตา.

“කුද්ධෝ ආරාධකෝ හෝති” යන ගාථාව තීර්ථකයන්ගේ වත්පිළිවෙත් අරභයා වදාරන ලද්දකි. තීර්ථකයෙකු තම වත් පුරන කල්හි, තීර්ථකයන්ගේ ගුණ කියන විට ඔහු කෝප වන්නේ නම් (තම පිරිස) සතුටු කරන්නෙකු වේ. රත්නත්‍රයෙහි ගුණ කියන විට කෝප වන්නේ නම් ඔහු ගැරහිය යුත්තෙකු වේ. එහි විස්තරය එහිම (මහාඛන්ධකයෙහි) මා විසින් දක්වන ලදී. දෙවන ගාථාව ද එයම අරභයා වදාරන ලද්දකි.

สงฺฆาทิเสสนฺติอาทิ คาถา ยา ภิกฺขุนี อวสฺสุตาว อวสฺสุตสฺส ปุริสสฺส หตฺถโต ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา มนุสฺสมํสลสุณปณีตโภชนเสสอกปฺปิยมํเสหิ สทฺธึ โอมทฺทิตฺวา อชฺโฌหรติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตา.

“සංඝාදිසේසං” යනාදී ගාථාව, කෙලෙසුන්ගෙන් තෙත් වූ යම් භික්ෂුණියක් කෙලෙසුන්ගෙන් තෙත් වූ පුරුෂයෙකු අතින් පිණ්ඩපාතය ගෙන, මිනිස් මස්, සුදු ලූනු, ප්‍රණීත භෝජන සහ අනෙකුත් අකැප මස් වර්ග සමඟ මිශ්‍ර කොට අනුභව කරයි ද, ඇය අරභයා වදාරන ලද්දකි.

เอโก อุปสมฺปนฺโน เอโก อนุปสมฺปนฺโนติ คาถา อากาสคตํ สนฺธาย วุตฺตา. สเจ หิ ทฺวีสุ สามเณเรสุ เอโก อิทฺธิยา เกสคฺคมตฺตมฺปิ ปถวึ มุญฺจิตฺวา นิสินฺโน โหติ, โส อนุปสมฺปนฺโน นาม โหติ. สงฺเฆนาปิ อากาเส นิสีทิตฺวา ภูมิคตสฺส กมฺมํ น กาตพฺพํ. สเจ กโรติ, กุปฺปติ.

“එකෝ උපසම්පන්නෝ එකෝ අනුපසම්පන්නෝ” යන ගාථාව ආකාශගත වූවෙකු අරභයා වදාරන ලද්දකි. ඉදින් සාමණේරවරුන් දෙදෙනෙකු අතරින් එක් අයෙකු සෘද්ධියෙන් කෙස් අගක් තරම්වත් පොළොවෙන් ඉවත් වී අහසෙහි හිඳින්නේ නම්, ඔහු අනුපසම්පන්න (උපසම්පදා නොවූ) අයෙකු සේ සැලකේ. සංඝයා විසින් ද අහසෙහි හිඳිමින් පොළොවෙහි සිටින්නෙකු උදෙසා විනය කර්ම නොකළ යුතුය. ඉදින් එසේ කළහොත් එම කර්මය පලුදු වේ.

อกปฺปกตนฺติ คาถา อจฺฉินฺนจีวรกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตา. ตสฺมึเยว จสฺสา สิกฺขาปเท วิตฺถาเรน วินิจฺฉโยปิ วุตฺโต.

“අකප්පකතං” යන ගාථාව, සිවුර පැහැරගනු ලැබූ භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි. ඒ පිළිබඳ විස්තරාත්මක විනිශ්චය ද එම ශික්ෂාපදයේදීම මා විසින් දක්වන ලදී.

น เทติ น ปฏิคฺคณฺหาตีติ นาปิ อุยฺโยชิกา เทติ, น อุยฺโยชิตา ตสฺสา หตฺถโต คณฺหาติ. ปฏิคฺคโห เตน น วิชฺชตีติ เตเนว การเณน อุยฺโยชิกาย หตฺถโต อุยฺโยชิตาย ปฏิคฺคโห น วิชฺชติ. อาปชฺชติ ครุกนฺติ เอวํ สนฺเตปิ อวสฺสุตสฺส หตฺถโต ปิณฺฑปาตคฺคหเณ อุยฺโยเชนฺตี สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ อาปชฺชติ. ตญฺจ ปริโภคปจฺจยาติ ตญฺจ ปน อาปตฺตึ อาปชฺชมานา ตสฺสา อุยฺโยชิตาย ปริโภคปจฺจยา อาปชฺชติ[Pg.242]. ตสฺสา หิ โภชนปริโยสาเน อุยฺโยชิกาย สงฺฆาทิเสโส โหตีติ. ทุติยคาถา ตสฺสาเยว อุทกทนฺตโปนคฺคหเณ อุยฺโยชนํ สนฺธาย วุตฺตา.

“න දේති න පටිග්ගණ්හාති” යන්නෙන් උසිගන්වන භික්ෂුණිය (සිවුරු ආදිය) නොදෙයි, උසිගන්වන ලද භික්ෂුණිය ද ඇය අතින් එය නොගනී. එම කරුණ නිසාම උසිගන්වන්නිය අතින් උසිගන්වන ලද තැනැත්තියට පිළිගැනීමක් සිදු නොවේ. “ආපජ්ජති ගරුකං” යන්නෙන් මෙසේ වුව ද, කෙලෙසුන්ගෙන් තෙත් වූ පුරුෂයෙකු අතින් පිණ්ඩපාතය ගැනීමට උසිගැන්වීම හේතුවෙන් උසිගන්වන භික්ෂුණිය සංඝාදිසේස ඇවැතට පැමිණෙයි. “තඤ්ච පරිභෝගපච්චයා” යන්නෙන් එම ඇවැතට පැමිණෙන්නේ උසිගන්වන ලද තැනැත්තියගේ පරිභෝගය (අනුභව කිරීම) හේතුවෙනි. ඇයගේ භෝජනය අවසානයේදී උසිගන්වන්නියට සංඝාදිසේස ඇවැත සිදු වේ. දෙවන ගාථාව ද එම භික්ෂුණියම පැන් සහ දැහැටි පිළිගැනීමට උසිගැන්වීම අරභයා වදාරන ලද්දකි.

น ภิกฺขุนี โน จ ผุเสยฺย วชฺชนฺติ สตฺตรสเกสุ หิ อญฺญตรํ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา อนาทริเยน ฉาทยมานาปิ ภิกฺขุนี ฉาทนปจฺจยา วชฺชํ น ผุสติ, อญฺญํ นวํ อาปตฺตึ นาปชฺชติ, ปฏิจฺฉนฺนาย วา อปฺปฏิจฺฉนฺนาย วา อาปตฺติยา ปกฺขมานตฺตเมว ลภติ. อยํ ปน ภิกฺขุนีปิ น โหติ, สาวเสสญฺจ ครุกํ อาปชฺชิตฺวา ฉาเทตฺวา วชฺชํ น ผุสติ. ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตาติ อยํ กิร ปญฺหา อุกฺขิตฺตกภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตา. เตน หิ สทฺธึ วินยกมฺมํ นตฺถิ, ตสฺมา โส สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชิตฺวา ฉาเทนฺโต วชฺชํ น ผุสตีติ.

“න භික්ඛුනී නෝ ච ඵුසෙය්‍ය වජ්ජං” යන්නෙහි අර්ථය නම්, (භික්ෂුණීන් උදෙසා පනවන ලද) දාහත් වැදෑරුම් සංඝාදිසේස ඇවැත්වලින් යම් ඇවැතකට පැමිණ, අනාදරය නිසා එය සඟවන්නා වූ භික්ෂුණිය, සඟවා තැබීම හේතුවෙන් අමුතු වරදකට පත් නොවේ. ඇය අලුත් ඇවැතකට පැමිණෙන්නේ නැත. ඇවැත සැඟවුව ද නොසැඟවුව ද ඇයට ලැබෙන්නේ පක්ඛමානත්තයම වේ. එහෙත් මෙහි දැක්වෙන තැනැත්තිය භික්ෂුණියක් ද නොවේ (ඇය උක්ඛිත්තක භික්ෂුවකි). ඇය සාවශේෂ වූ ගරු ඇවැතකට පැමිණ එය සඟවා අමුතු වරදකට පත් නොවෙයි. “පඤ්හා මේසා කුසලේහි චින්තිතා” යන මෙම ප්‍රශ්නය උක්ඛිත්තක (විනය කර්මයකින් නෙරපන ලද) භික්ෂුවක් අරභයා වදාරන ලද්දකි. ඔහු සමඟ විනය කර්ම කිරීමක් නැත. එබැවින් ඔහු සංඝාදිසේස ඇවැතකට පැමිණ එය සැඟවුව ද ඔහුට (සැඟවීමේ) වරදක් සිදු නොවේ.

เสทโมจนคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

සේදමෝචන ගාථා වර්ණනාව නිම විය.

ปญฺจวคฺโค

පංච වර්ගය

กมฺมวคฺควณฺณนา

කර්ම වර්ග වර්ණනාව

๔๘๒. กมฺมวคฺเค [Pg.243] จตุนฺนํ กมฺมานํ นานากรณํ สมถกฺขนฺธเก วุตฺตเมว. กิญฺจาปิ วุตฺตํ, อถ โข อยํ กมฺมวินิจฺฉโย นาม อาทิโต ปฏฺฐาย วุจฺจมาโน ปากโฏ โหติ, ตสฺมา อาทิโต ปฏฺฐาเยเวตฺถ วตฺตพฺพํ วทิสฺสาม. จตฺตารีติ กมฺมานํ คณนปริจฺเฉทวจนเมตํ. กมฺมานีติ ปริจฺฉินฺนกมฺมนิทสฺสนํ. อปโลกนกมฺมํ นาม สีมฏฺฐกสงฺฆํ โสเธตฺวา ฉนฺทารหานํ ฉนฺทํ อาหริตฺวา สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส อนุมติยา ติกฺขตฺตุํ สาเวตฺวา กตฺตพฺพํ กมฺมํ. ญตฺติกมฺมํ นาม วุตฺตนเยเนว สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส อนุมติยา เอกาย ญตฺติยา กตฺตพฺพํ กมฺมํ. ญตฺติทุติยกมฺมํ นาม วุตฺตนเยเนว สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส อนุมติยา เอกาย ญตฺติยา เอกาย จ อนุสฺสาวนายาติ เอวํ ญตฺติทุติยาย อนุสฺสาวนาย กตฺตพฺพํ กมฺมํ. ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ นาม วุตฺตนเยเนว สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส อนุมติยา เอกาย ญตฺติยา ตีหิ จ อนุสฺสาวนาหีติ เอวํ ญตฺติจตุตฺถาหิ ตีหิ อนุสฺสาวนาหิ กตฺตพฺพํ กมฺมํ.

482. කර්ම වග්ගයෙහි කර්ම සතරක වෙනස සමථක්ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලදී. එසේ වදාරන ලද නමුත්, මෙම කර්ම විනිශ්චය ආරම්භයේ සිට විස්තර කරන විට වඩාත් පැහැදිලි වන බැවින්, මෙහිදී ද ඒ පිළිබඳව පැවසිය යුත්ත පවසන්නෙමු. 'සතරක්' යනු කර්මයන්ගේ සංඛ්‍යාව පිරිසිඳ දැක්වීමයි. 'කර්මයන්' යනු ඒ පිරිසිඳින ලද කර්මයන් දැක්වීමයි. 'අපලෝකන කර්මය' නම් සීමාවෙහි සිටින සංඝයා පිරිසිදු කොට, ඡන්දය දිය යුත්තන්ගේ ඡන්දය ගෙන, සමගි වූ සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් තෙවරක් දන්වා කළ යුතු කර්මයයි. 'ඥත්ති කර්මය' නම් ඉහත කී පරිදිම සමගි සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් එක් ඥත්තියකින් කළ යුතු කර්මයයි. 'ඥත්ති ද්විතීය කර්මය' නම් සමගි සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් එක් ඥත්තියක් සහ එක් අනුශ්‍රාවණාවක් (කම්මවාචාවක්) යනුවෙන් අනුශ්‍රාවණාව දෙවැන්න කොට ඇති ක්‍රියාවලියෙන් කළ යුතු කර්මයයි. 'ඥත්ති චතුත්ථ කර්මය' නම් සමගි සංඝයාගේ අනුමැතියෙන් එක් ඥත්තියක් සහ අනුශ්‍රාවණාවන් තුනක් යනුවෙන් අනුශ්‍රාවණාව හතරවැන්න කොට ඇති ක්‍රියාවලියෙන් කළ යුතු කර්මයයි.

ตตฺถ อปโลกนกมฺมํ อปโลเกตฺวาว กาตพฺพํ, ญตฺติกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ. ญตฺติกมฺมมฺปิ เอกํ ญตฺตึ ฐเปตฺวาว กาตพฺพํ, อปโลกนกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ. ญตฺติทุติยกมฺมํ ปน อปโลเกตฺวา กาตพฺพมฺปิ อตฺถิ, อกาตพฺพมฺปิ อตฺถิ.

එහිදී අපලෝකන කර්මය අපලෝකනය කිරීමෙන්ම (දැන්වීමෙන්ම) කළ යුතුය; ඥත්ති කර්ම ආදිය ලෙස නොකළ යුතුය. ඥත්ති කර්මය ද එක් ඥත්තියක් තැබීමෙන්ම කළ යුතුය; අපලෝකන කර්ම ආදිය ලෙස නොකළ යුතුය. ඥත්ති ද්විතීය කර්මයෙහි නම් අපලෝකනය කර කළ යුතු අවස්ථා මෙන්ම, නොකර කළ යුතු අවස්ථා ද ඇත.

ตตฺถ สีมาสมฺมุติ, สีมาสมูหนนํ, กถินทานํ, กถินุทฺธาโร, กุฏิวตฺถุเทสนา, วิหารวตฺถุเทสนาติ อิมานิ ฉ กมฺมานิ ครุกานิ อปโลเกตฺวา กาตุํ น วฏฺฏนฺติ, ญตฺติทุติยกมฺมวาจํ สาเวตฺวาว กาตพฺพานิ. อวเสสา เตรส สมฺมุติโย เสนาสนคฺคาหกมตกจีวรทานาทิสมฺมุติโย จาติ เอตานิ ลหุกกมฺมานิ อปโลเกตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏนฺติ, ญตฺติกมฺม-ญตฺติจตุตฺถกมฺมวเสน ปน น กาตพฺพเมว. ญตฺติจตุตฺถกมฺมวเสน กยิรมานํ ทฬฺหตรํ โหติ, ตสฺมา กาตพฺพนฺติ เอกจฺเจ วทนฺติ. เอวํ ปน สติ กมฺมสงฺกโร โหติ, ตสฺมา น กาตพฺพนฺติ ปฏิกฺขิตฺตเมว. สเจ ปน อกฺขรปริหีนํ วา ปทปริหีนํ วา ทุรุตฺตปทํ วา โหติ[Pg.244], ตสฺส โสธนตฺถํ ปุนปฺปุนํ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อิทํ อกุปฺปกมฺมสฺส ทฬฺหีกมฺมํ โหติ, กุปฺปกมฺเม กมฺมํ หุตฺวา ติฏฺฐติ.

එහි සීමා සම්මුතිය, සීමා සමූහනනය (සීමා ඉවත් කිරීම), කඨින දානය, කඨින උද්ධාරය, කුටිවත්ථු දේශනාව සහ විහාරවත්ථු දේශනාව යන මේ විනය කර්ම හය බරපතළ (ගරුක) කර්ම වේ. මේවා හුදු අනුජානනයෙන් (අපලෝකනයෙන්) කළ නොහැකි අතර, ඤත්තිදුතිය කර්ම වාචාව ශ්‍රවණය කරවීමෙන්ම කළ යුතුය. සෙසු දහතුන් වැදෑරුම් සම්මුතීන් ද, සේනාසනග්ගාහක සහ මතක චීවර දානාදී සම්මුතීන් ද යන මේවා සැහැල්ලු (ලහුක) කර්ම බැවින් අපලෝකනයෙන් වුවද කළ හැකිය. එහෙත් ඒවා ඤත්ති කර්මයකින් හෝ ඤත්තිචතුත්ථ කර්මයකින් නොකළ යුතුය. ඤත්තිචතුත්ථ කර්මයකින් කරනු ලබන විට එය වඩාත් ස්ථිර වන බැවින් එසේ කළ යුතු යැයි ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. එහෙත් එසේ කිරීමේදී විනය කර්මයන්හි මිශ්‍ර වීමක් (කර්ම සංකරයක්) සිදුවන බැවින් එසේ නොකළ යුතු යැයි එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. ඉදින් අකුරක් හෝ පදයක් අඩු වුවහොත් හෝ වැරදි පදයක් කියවුණහොත්, එය නිවැරදි කරනු පිණිස නැවත නැවත කීම සුදුසුය. මෙය නොබිඳුණු කර්මයක ස්ථිරභාවය ඇති කරන අතර, බිඳුණු කර්මයක් නිවැරදි කර්මයක් ලෙස පිහිටුවයි.

ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ ญตฺติญฺจ ติสฺโส จ กมฺมวาจาโย สาเวตฺวาว กาตพฺพํ, อปโลกนกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ. ปญฺจหากาเรหิ วิปชฺชนฺตีติ ปญฺจหิ การเณหิ วิปชฺชนฺติ.

ඤත්තිචතුත්ථ කර්මය යනු ඤත්තියක් සහ කර්ම වාචා තුනක් ශ්‍රවණය කරවා කළ යුත්තකි. එය අපලෝකන කර්මාදී ක්‍රමවලින් නොකළ යුතුය. "ආකාර පහකින් විපතට පත්වේ" යනු කරුණු පහක් නිසා විනය කර්ම නිෂ්ප්‍රභ වන බවයි.

๔๘๓. สมฺมุขากรณียํ กมฺมํ อสมฺมุขา กโรติ, วตฺถุวิปนฺนํ อธมฺมกมฺมนฺติ เอตฺถ อตฺถิ กมฺมํ สมฺมุขากรณียํ; อตฺถิ อสมฺมุขากรณียํ; ตตฺถ อสมฺมุขากรณียํ นาม ทูเตนุปสมฺปทา, ปตฺตนิกฺกุชฺชนํ, ปตฺตุกฺกุชฺชนํ, อุมฺมตฺตกสฺส ภิกฺขุโน อุมฺมตฺตกสมฺมุติ, เสกฺขานํ กุลานํ เสกฺขสมฺมุติ, ฉนฺนสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺโฑ, เทวทตฺตสฺส ปกาสนียกมฺมํ, อปฺปสาทนียํ ทสฺเสนฺตสฺส ภิกฺขุโน ภิกฺขุนิสงฺเฆน กาตพฺพํ อวนฺทนียกมฺมนฺติ อฏฺฐวิธํ โหติ, ตํ สพฺพํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ อฏฺฐวิธมฺปิ กมฺมํ อสมฺมุขา กตํ สุกตํ โหติ อกุปฺปํ.

483. "සම්මුඛව කළ යුතු කර්මය අසම්මුඛව කරයි නම්, එය වස්තු විපන්න අධර්ම කර්මයකි" යන්නෙහි, සම්මුඛව (පෙනී සිටියදී) කළ යුතු කර්ම ද, අසම්මුඛව (නොමැති විට) කළ යුතු කර්ම ද ඇත. එහි අසම්මුඛව කළ යුතු කර්ම නම්: දූතයෙකු මගින් උපසම්පදාව, පාත්‍රය මුන් නින්දැ කිරීම (පත්තනික්කුජ්ජනය), පාත්‍රය උඩුකුරු කිරීම (පත්තුක්කුජ්ජනය), උම්මත්තක භික්ෂුවකට උම්මත්තක සම්මුතිය දීම, සේඛ්‍ය කුලයන්ට සේඛ සම්මුතිය දීම, ඡන්න භික්ෂුවට බ්‍රහ්ම දණ්ඩනය පැනවීම, දේවදත්තට ප්‍රකාශනීය කර්මය කිරීම සහ අප්‍රසාදජනක ක්‍රියා කරන්නා වූ භික්ෂුවකට භික්ෂුණී සංඝයා විසින් කළ යුතු අවන්දනීය කර්මය (වන්දනා නොකිරීමේ විනය කර්මය) යනාදී වශයෙන් අට වැදෑරුම් වේ. ඒ සියල්ල ඒ ඒ පාලි හා අටුවාවල සඳහන් ක්‍රමයටම දත යුතුය. මේ අට වැදෑරුම් කර්මයන් අසම්මුඛව කළ ද ඒවා මැනවින් කරන ලද, නොබිඳෙන කර්ම වේ.

เสสานิ สพฺพกมฺมานิ สมฺมุขา เอว กาตพฺพานิ – สงฺฆสมฺมุขตา, ธมฺมสมฺมุขตา, วินยสมฺมุขตา, ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิมํ จตุพฺพิธํ สมฺมุขาวินยํ อุปเนตฺวาว กาตพฺพานิ. เอวํ กตานิ หิ สุกตานิ โหนฺติ. เอวํ อกตานิ ปเนตานิ อิมํ สมฺมุขาวินยสงฺขาตํ วตฺถุํ วินา กตตฺตา วตฺถุวิปนฺนานิ นาม โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สมฺมุขากรณียํ กมฺมํ อสมฺมุขา กโรติ, วตฺถุวิปนฺนํ อธมฺมกมฺม’’นฺติ.

සෙසු සියලු විනය කර්ම සම්මුඛවම (සෘජුව පෙනී සිටියදී) කළ යුතුය. සංඝ සම්මුඛතාව, ධර්ම සම්මුඛතාව, විනය සම්මුඛතාව සහ පුද්ගල සම්මුඛතාව යන මේ සිව්වැදෑරුම් සම්මුඛා විනයට අනුකූලවම ඒවා කළ යුතුය. එසේ කළ විට ඒවා මැනවින් කරන ලද කර්ම වේ. එසේ නොකොට, සම්මුඛා විනය නම් වූ මේ වස්තුවෙන් තොරව කළහොත් ඒවා "වස්තු විපන්න" (වස්තුව වැරදුණු) කර්ම ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "සම්මුඛව කළ යුතු කර්මය අසම්මුඛව කරයි නම්, එය වස්තු විපන්න අධර්ම කර්මයකි."

ปฏิปุจฺฉากรณียาทีสุปิ ปฏิปุจฺฉาทิกรณเมว วตฺถุ, ตํ วตฺถุํ วินา กตตฺตา เตสมฺปิ วตฺถุวิปนฺนตา เวทิตพฺพา. อิทํ ปเนตฺถ วจนตฺถมตฺตํ. ปฏิปุจฺฉา กรณียํ อปฺปฏิปุจฺฉา กโรตีติ ปุจฺฉิตฺวา โจเทตฺวา สาเรตฺวา กาตพฺพํ อปุจฺฉิตฺวา อโจเทตฺวา อสาเรตฺวา กโรติ. ปฏิญฺญาย กรณียํ อปฺปฏิญฺญาย กโรตีติ ปฏิญฺญํ อาโรเปตฺวา ยถาทินฺนาย ปฏิญฺญาย กาตพฺพํ อปฺปฏิญฺญาย กโรนฺตสฺส วิปฺปลปนฺตสฺส พลกฺกาเรน กโรติ. สติวินยารหสฺสาติ ทพฺพมลฺลปุตฺตตฺเถรสทิสสฺส ขีณาสวสฺส. อมูฬฺหวินยารหสฺสาติ คคฺคภิกฺขุสทิสสฺส อุมฺมตฺตกสฺส. ตสฺสปาปิยสิกกมฺมารหสฺสาติ อุปวาฬภิกฺขุสทิสสฺส อุสฺสนฺนปาปสฺส. เอส นโย สพฺพตฺถ.

පටිපුච්ඡා කරණීය (ප්‍රශ්න කර කළ යුතු) ආදී කර්මයන්හිදී ද ප්‍රශ්න කිරීම ආදියම වස්තුව වේ. ඒ වස්තුවෙන් තොරව කළහොත් ඒවායේ ද වස්තු විපන්න බව දත යුතුය. මෙහි අර්ථය මෙසේය: ප්‍රශ්න කර කළ යුතු කර්මය ප්‍රශ්න නොකර කරයි යනු, ප්‍රශ්න කොට, චෝදනා කොට, වැරැද්ද සිහිපත් කරවා කළ යුතු කර්මය එසේ නොකර කිරීමයි. පිළිගැනීමෙන් කළ යුතු කර්මය පිළිගැනීමකින් තොරව කරයි යනු, වරද පිළිගන්වා දුන් පිළිගැනීමට අනුව කළ යුතු කර්මය, වරද පිළි නොගන්නා හෝ විකාර දොඩවන අයෙකු කෙරෙහි බලහත්කාරයෙන් කිරීමයි. "සතිවිනය ලැබීමට සුදුසු" යනු දබ්බ මල්ලපුත්ත තෙරුන් වැනි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් උදෙසාය. "අමූළ්හ විනය ලැබීමට සුදුසු" යනු ගග්ග භික්ෂුව වැනි උමතු වූවන් උදෙසාය. "තස්සපාපියසික කර්මයට සුදුසු" යනු උපවාළ භික්ෂුව වැනි අකුසලයන්හි බහුල භික්ෂූන් උදෙසාය. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය අදාළ වේ.

อนุโปสเถ [Pg.245] อุโปสถํ กโรตีติ อนุโปสถทิวเส อุโปสถํ กโรติ. อุโปสถทิวโส นาม ฐเปตฺวา กตฺติกมาสํ อวเสเสสุ เอกาทสสุ มาเสสุ ภินฺนสฺส สงฺฆสฺส สามคฺคิทิวโส จ ยถาวุตฺตจาตุทฺทสปนฺนรสา จ. เอตํ ติปฺปการมฺปิ อุโปสถทิวสํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺมึ ทิวเส อุโปสถํ กโรนฺโต อนุโปสเถ อุโปสถํ กโรติ นาม. ยตฺร หิ ปตฺตจีวราทีนํ อตฺถาย อปฺปมตฺตเกน การเณน วิวทนฺตา อุโปสถํ วา ปวารณํ วา ฐเปนฺติ, ตตฺถ ตสฺมึ อธิกรเณ วินิจฺฉิเต ‘‘สมคฺคา ชาตามฺหา’’ติ อนฺตรา สามคฺคิอุโปสถํ กาตุํ น ลภนฺติ, กโรนฺเตหิ อนุโปสเถ อุโปสโถ กโต นาม โหติ.

"පොහෝ දින නොවන දිනයක පොහොය කරයි" යනු උපෝසථ දිනයක් නොවන දිනයක උපෝසථ කර්මය කිරීමයි. උපෝසථ දිනය යනු, වප් මාසය හැර සෙසු එකොළොස් මාසයන්හි භේද වූ සංඝයාගේ සමගි දිනය ද, කලින් කියන ලද දහහතරවන හෝ පහළොස්වන තිථිය ඇති දින ද වේ. මේ තෙවැදෑරුම් උපෝසථ දින හැර වෙනත් දිනක උපෝසථය කරන්නා වූ සංඝයා "අනුපෝසථයෙහි උපෝසථය කරන්නෙකු" නම් වේ. යම් ආරාමයක පාත්‍ර සිවුරු ආදී සුළු කරුණක් නිසා විවාද කොට උපෝසථය හෝ පවාරණය නතර කරන්නේ ද, එහිදී එම අධිකරණය විසඳුණු පසු "අපි සමගි වූවෙමු" යි පවසා අන්තරායෙහි (නිසි දිනයට පෙර) සාමග්ගී උපෝසථය කිරීමට අවසර නැත. එසේ කරන්නන් විසින් කරන ලද්දේ අනුපෝසථයෙහි (පොහොය නොවන දිනක) කරන ලද උපෝසථයකි.

อปวารณาย ปวาเรตีติ อปวารณาทิวเส ปวาเรติ; ปวารณาทิวโส นาม เอกสฺมึ กตฺติกมาเส ภินฺนสฺส สงฺฆสฺส สามคฺคิทิวโส จ ปจฺจุกฺกฑฺฒิตฺวา ฐปิตทิวโส จ ทฺเว จ ปุณฺณมาสิโย. เอวํ จตุพฺพิธมฺปิ ปวารณาทิวสํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺมึ ทิวเส ปวาเรนฺโต อปวารณาย ปวาเรติ นาม. อิธาปิ อปฺปมตฺตกสฺส วิวาทสฺส วูปสเม สามคฺคิปวารณํ กาตุํ น ลภนฺติ, กโรนฺเตหิ อปวารณาย ปวารณา กตา โหติ. อปิจ อูนวีสติวสฺสํ วา อนฺติมวตฺถุํ อชฺฌาปนฺนปุพฺพํ วา เอกาทสสุ วา อภพฺพปุคฺคเลสุ อญฺญตรํ อุปสมฺปาเทนฺตสฺสปิ วตฺถุวิปนฺนํ อธมฺมกมฺมํ โหติ. เอวํ วตฺถุโต กมฺมานิ วิปชฺชนฺติ.

‘අපවාරණාය පවාරේති’ යනු පවාරණ දිනය නොවන දිනක පවාරණය කිරීමයි. පවාරණ දිනය නම් එක් ඉල් මාසයක (තන්ဆောင်මොන්) භේද වූ සංඝයාගේ සමගි දිනය ද, පසුවට කල් තැබූ දිනය ද, වප් සහ ඉල් යන පුර පසළොස්වක පෝය දින දෙක ද වේ. මෙසේ සිව්වැදෑරුම් වූ පවාරණ දිනයන් හැර වෙනත් දිනක පවාරණය කරන්නේ නම් එය ‘අපවාරණාය පවාරේති’ (පවාරණ නොවන දිනයක පවාරණය කිරීම) නමුවේ. මෙහිදී ද සුළු විවාදයක් සංසිඳුවීම නිසා සාමග්‍රී පවාරණය කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙන අතර, එසේ පවාරණය කරන්නවුන් විසින් පවාරණය නොවන දිනයක පවාරණය කරන ලද්දේ වෙයි. තවද, වයස විසි අවුරුදු පිරුනේ නැති අයෙකු හෝ අන්තිම වස්තුවට (පාරාජිකාවට) පැමිණි අයෙකු හෝ අභව්‍ය පුද්ගලයන් එකොළොස් දෙනාගෙන් අයෙකු හෝ උපසම්පදා කරන්නාට ද වස්තු විපත්තිය නිසා අධාර්මික කර්මයක් වේ. මෙසේ වස්තුව (දිනය හෝ පුද්ගලයා) හේතුවෙන් විනය කර්මයන් විපත්තියට පත් වේ.

๔๘๔. ญตฺติโต วิปตฺติยํ ปน วตฺถุํ น ปรามสตีติ ยสฺส อุปสมฺปทาทิกมฺมํ กโรติ, ตํ น ปรามสติ, ตสฺส นามํ น คณฺหาติ. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วทติ; เอวํ วตฺถุํ น ปรามสติ.

484. ඥත්තිය නිසා සිදුවන විපත්තියෙහි දී ‘වස්තුව පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනු යම් පුද්ගලයෙකු උදෙසා උපසම්පදාදී කර්මයක් කරන්නේ ද, එම පුද්ගලයා ගැන සඳහන් නොකිරීමයි, ඔහුගේ නම නොගැනීමයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාපේක්ෂක ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාපේක්ෂක වේ” යැයි පවසයි ද, මෙසේ වස්තුව (මහණ අපේක්ෂකයා) පරාමර්ශනය නොකරයි.

สงฺฆํ น ปรามสตีติ สงฺฆสฺส นามํ น คณฺหาติ. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต, อยํ ธมฺมรกฺขิโต’’ติ วทติ; เอวํ สงฺฆํ น ปรามสติ.

‘සංඝයා පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනු සංඝයාගේ නාමය නොගැනීමයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි පවසයි ද, මෙසේ සංඝයා පරාමර්ශනය නොකරයි.

ปุคฺคลํ น ปรามสตีติ โย อุปสมฺปทาเปกฺขสฺส อุปชฺฌาโย, ตํ น ปรามสติ, ตสฺส นามํ น คณฺหาติ. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วตฺตพฺเพ [Pg.246] ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วทติ; เอวํ ปุคฺคลํ น ปรามสติ.

‘පුද්ගලයා පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනු උපසම්පදාපේක්ෂකයාගේ යම් උපාධ්‍යායවරයෙක් වෙත් ද, ඔහු ගැන සඳහන් නොකිරීමයි, ඔහුගේ නම නොගැනීමයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාපේක්ෂක ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත උපසම්පදාපේක්ෂක වේ” යැයි (උපාධ්‍යාය නම රහිතව) පවසයි ද, මෙසේ පුද්ගලයා (උපාධ්‍යාය) පරාමර්ශනය නොකරයි.

ญตฺตึ น ปรามสตีติ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ น ปรามสติ. ญตฺติทุติยกมฺเม ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา ทฺวิกฺขตฺตุํ กมฺมวาจาย เอว อนุสฺสาวนกมฺมํ กโรติ. ญตฺติจตุตฺถกมฺเมปิ ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา จตุกฺขตฺตุํ กมฺมวาจาย เอว อนุสฺสาวนกมฺมํ กโรติ; เอวํ ญตฺตึ น ปรามสติ.

‘ඥත්තිය පරාමර්ශනය නොකරයි’ යනු මුළුමනින්ම ඥත්තිය (යෝජනාව) ප්‍රකාශ නොකිරීමයි. ඥත්තිදුතිය කර්මයේ දී ඥත්තිය පසෙක තබා දෙවරක් කම්මවාචාවෙන් පමණක් අනුශ්‍රාවණ කර්මය (දැන්වීම) කරයි. ඥත්තිචතුත්ථ කර්මයේ දී ද ඥත්තිය පසෙක තබා සිව්වරක් කම්මවාචාවෙන් ම අනුශ්‍රාවණ කර්මය කරයි ද, මෙසේ ඥත්තිය පරාමර්ශනය නොකරයි.

ปจฺฉา วา ญตฺตึ ฐเปตีติ ปฐมํ กมฺมวาจาย อนุสฺสาวนกมฺมํ กตฺวา ‘‘เอสา ญตฺตี’’ติ วตฺวา ‘‘ขมติ สงฺฆสฺส ตสฺมา ตุณฺหี เอวเมตํ ธารยามี’’ติ วทติ; เอวํ ปจฺฉา ญตฺตึ ฐเปติ. อิติ อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ ญตฺติโต กมฺมานิ วิปชฺชนฺติ.

‘පසුව ඥත්තිය තබයි’ යනු පළමුව කම්මවාචාවෙන් අනුශ්‍රාවණ කර්මය කොට, “එය ඥත්තියයි” (ඒසා ඥත්ති) පවසා, “සංඝයාට එය රුචි වේ, එබැවින් නිශ්ශබ්ද ය, මෙය මෙසේ දරා ගනිමි” යැයි පවසයි ද, මෙසේ පසුව ඥත්තිය තබයි. මෙසේ මෙම ආකාර පහෙන් ඥත්තිය නිසා විනය කර්මයන් විපත්තියට පත් වේ.

๔๘๕. อนุสฺสาวนโต วิปตฺติยํ ปน วตฺถุอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. เอวํ ปน เนสํ อปรามสนํ โหติ – ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ’’ติ ปฐมานุสฺสาวเน ‘‘ทุติยมฺปิ เอตมตฺถํ วทามิ, ตติยมฺปิ เอตมตฺถํ วทามิ, สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ’’ติ ทุติยตติยานุสฺสาวนาสุ วา ‘‘อยํ ธมฺมรกฺขิโต อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺสา’’ติ วทนฺโต วตฺถุํ น ปรามสติ นาม. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต, อยํ ธมฺมรกฺขิโต’’ติ วทนฺโต สงฺฆํ น ปรามสติ นาม. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺสา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วทนฺโต ปุคฺคลํ น ปรามสติ นาม.

485. අනුශ්‍රාවණය (කම්මවාචාව) නිසා සිදුවන විපත්තියෙහි ද වස්තු ආදිය ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. එහිදී ඒවා පරාමර්ශනය නොකිරීම මෙසේ වේ – “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා” යන පළමු අනුශ්‍රාවණයේදී හෝ “දෙවනුව ද මේ කරුණ පවසමි, තෙවනුව ද මේ කරුණ පවසමි, ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා” යන දෙවන තෙවන අනුශ්‍රාවණයන්හි දී හෝ “මොහු ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ උපසම්පදාපේක්ෂක ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ...” යැයි (අපේක්ෂකයාගේ නම රහිතව) පවසන්නා වස්තුව පරාමර්ශනය නොකරයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත වේ” යැයි පවසන්නා සංඝයා පරාමර්ශනය නොකරයි. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ආයුෂ්මත් බුද්ධරක්ඛිතයන්ගේ...” යැයි කිව යුතු තැන, “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා, මොහු ධම්මරක්ඛිත උපසම්පදාපේක්ෂක වේ” යැයි පවසන්නා (උපාධ්‍යාය) පුද්ගලයා පරාමර්ශනය නොකරයි.

สาวนํ หาเปตีติ สพฺเพน สพฺพํ กมฺมวาจาย อนุสฺสาวนํ น กโรติ, ญตฺติทุติยกมฺเม ทฺวิกฺขตฺตุํ ญตฺติเมว ฐเปติ, ญตฺติจตุตฺถกมฺเม จตุกฺขตฺตุํ ญตฺติเมว ฐเปติ; เอวํ อนุสฺสาวนํ หาเปติ. โยปิ ญตฺติทุติยกมฺเม เอกํ ญตฺตึ ฐเปตฺวา เอกํ กมฺมวาจํ อนุสฺสาเวนฺโต อกฺขรํ วา ฉฑฺเฑติ, ปทํ วา ทุรุตฺตํ กโรติ, อยมฺปิ อนุสฺสาวนํ หาเปติเยว. ญตฺติจตุตฺถกมฺเม ปน เอกํ ญตฺตึ ฐเปตฺวา สกิเมว วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา กมฺมวาจาย อนุสฺสาวนํ กโรนฺโตปิ อกฺขรํ วา ปทํ วา [Pg.247] ฉฑฺเฑนฺโตปิ ทุรุตฺตํ กโรนฺโตปิ อนุสฺสาวนํ หาเปติเยวาติ เวทิตพฺโพ.

‘ශ්‍රාවණය පිරිහෙළයි’ යනු මුළුමනින්ම කම්මවාචාවෙන් අනුශ්‍රාවණය නොකිරීමයි. ඥත්තිදුතිය කර්මයේදී දෙවරක්ම ඥත්තිය පමණක් තබයි. ඥත්තිචතුත්ථ කර්මයේදී සිව්වරක්ම ඥත්තිය පමණක් තබයි. මෙසේ අනුශ්‍රාවණය පිරිහෙළයි. යමෙක් ඥත්තිදුතිය කර්මයේ දී එක් ඥත්තියක් තබා එක් කම්මවාචාවක් අනුශ්‍රාවණය කරන කල්හි අකුරක් අත්හරී ද, නැතහොත් පදයක් වැරදි ලෙස උච්චාරණය (දුරුත්ත) කරයි ද, මොහු ද අනුශ්‍රාවණය පිරිහෙළයි. ඥත්තිචතුත්ථ කර්මයේ දී එක් ඥත්තියක් තබා එක් වරක් හෝ දෙවරක් පමණක් කම්මවාචාවෙන් අනුශ්‍රාවණය කරන්නා ද, අකුරක් හෝ පදයක් අත්හරින්නා ද, වැරදි ලෙස උච්චාරණය කරන්නා ද අනුශ්‍රාවණය පිරිහෙළන බව දත යුතුය.

ทุรุตฺตํ กโรตีติ เอตฺถ ปน อยํ วินิจฺฉโย – โย หิ อญฺญสฺมึ อกฺขเร วตฺตพฺเพ อญฺญํ วทติ, อยํ ทุรุตฺตํ กโรติ นาม. ตสฺมา กมฺมวาจํ กโรนฺเตน ภิกฺขุนา ยฺวายํ –

‘වැරදි ලෙස උච්චාරණය (දුරුත්ත) කරයි’ යන්නෙහි විනිශ්චය මෙසේය – යමෙක් එක් අකුරක් කිව යුතු තැනක වෙනත් අකුරක් පවසයි ද, ඔහු වැරදි ලෙස උච්චාරණය කරන්නෙකි. එබැවින් කම්මවාචා පවසන භික්ෂුව විසින් මෙසේ දත යුතුය –

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหิตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ.

“ලිහිල් (සිථිල), තද (ධනිත), දිග (දීඝ), මිටි (රස්ස), බර (ගරුක), සැහැල්ලු (ලහුක), නාසික්‍ය (නිග්ගහිත), බැඳුණු (සම්බන්ධ), වෙන් කළ (වවත්ථිත) සහ මුදාහළ (විමුත්ත) යන දස වැදෑරුම් වූ ව්‍යඤ්ජන ප්‍රභේදයන් ව්‍යඤ්ජන බුද්ධියෙන් දත යුතුය.”

วุตฺโต, อยํ สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตพฺโพ. เอตฺถ หิ ‘‘สิถิลํ’’ นาม ปญฺจสุ วคฺเคสุ ปฐมตติยํ. ‘‘ธนิตํ’’ นาม เตสฺเวว ทุติยจตุตฺถํ. ‘‘ทีฆ’’นฺติ ทีเฆน กาเลน วตฺตพฺพํ อาการาทิ. ‘‘รสฺส’’นฺติ ตโต อุปฑฺฒกาเลน วตฺตพฺพํ อการาทิ. ‘‘ครุก’’นฺติ ทีฆเมว. ยํ วา อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส ยสฺส นกฺขมตีติ เอวํ สํโยคปรํ กตฺวา วุจฺจติ. ‘‘ลหุก’’นฺติ รสฺสเมว. ยํ วา อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตเถรสฺส ยสฺส น ขมตีติ เอวํ อสํโยคปรํ กตฺวา วุจฺจติ. ‘‘นิคฺคหิต’’นฺติ ยํ กรณานิ นิคฺคเหตฺวา อวิสฺสชฺเชตฺวา อวิวเฏน มุเขน สานุนาสิกํ กตฺวา วตฺตพฺพํ. ‘‘สมฺพนฺธ’’นฺติ ยํ ปรปเทน สมฺพนฺธิตฺวา ‘‘ตุณฺหิสฺสา’’ติ วา ‘‘ตุณฺหสฺสา’’ติ วา วุจฺจติ. ‘‘ววตฺถิต’’นฺติ ยํ ปรปเทน อสมฺพนฺธํ กตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘ตุณฺหี อสฺสา’’ติ วา ‘‘ตุณฺห อสฺสา’’ติ วา วุจฺจติ. ‘‘วิมุตฺต’’นฺติ ยํ กรณานิ อนิคฺคเหตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา วิวเฏน มุเขน อนุนาสิกํ อกตฺวา วุจฺจติ.

අටුවාවන්හි පවසා ඇති මෙම ව්‍යඤ්ජන ප්‍රභේදය මනාව වටහා ගත යුතුය. මෙහි ‘සිථිල’ නම් වර්ග පහේ පළමු හා තෙවන අකුරුය. ‘ධනිත’ නම් ඒවායේම දෙවන හා සිව්වන අකුරුය. ‘දීඝ’ යනු දිගු කාලයක් උච්චාරණය කළ යුතු ‘ආ’ ආදී අකුරුය. ‘රස්ස’ යනු එයින් අර්ධ කාලයක් උච්චාරණය කළ යුතු ‘අ’ ආදී අකුරුය. ‘ගරුක’ යනු දීඝ අකුරුමය. නැතහොත් ‘ආයස්මතෝ’, ‘බුද්ධරක්ඛිතත්ථේරස්ස’, ‘යස්ස’, ‘නක්ඛමති’ යනාදී වශයෙන් පසුව සංයෝගයක් ඇතිව පවසන අකුරුය. ‘ලහුක’ යනු රස්ස අකුරුමය. නැතහොත් ‘ආයස්මතෝ බුද්ධරක්ඛිතථේරස්ස’, ‘යස්ස න ඛමති’ යනාදී වශයෙන් පසුව සංයෝගයක් නොමැතිව පවසන අකුරුය. ‘නිග්ගහිත’ නම් කරණ (උච්චාරණ ස්ථාන) මැඩ පවත්වා, මුදා නොහැර, විවෘත නොකළ මුඛයෙන් අනුනාසික ලෙස පැවසිය යුතු අකුරුය. ‘සම්බන්ධ’ නම් පසුව එන පදය හා සම්බන්ධ කොට ‘තුණ්හිස්සා’ හෝ ‘තුණ්හස්සා’ ලෙස පවසන ඒවාය. ‘වවත්ථිත’ නම් පසු පදය හා සම්බන්ධ නොකොට, වෙන් කොට ‘තුණ්හී අස්ස’ හෝ ‘තුණ්හ අස්ස’ ලෙස පවසන ඒවාය. ‘විමුත්ත’ නම් කරණ (ස්ථාන) මැඩ නොපවත්වා, මුදා හැර, විවෘත මුඛයෙන් අනුනාසික නොවන සේ පවසන අකුරුය.

ตตฺถ ‘‘สุณาตุ เม’’ติ วตฺตพฺเพ ต-การสฺส ถ-การํ กตฺวา ‘‘สุณาถุ เม’’ติ วจนํ สิถิลสฺส ธนิตกรณํ นาม. ตถา ‘‘ปตฺตกลฺลํ, เอสา ญตฺตี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปตฺถกลฺลํ, เอสา ญตฺถี’’ติอาทิวจนญฺจ. ‘‘ภนฺเต สงฺโฆ’’ติ วตฺตพฺเพ ภ-การ ฆ-การานํ พ-การ ค-กาเร กตฺวา ‘‘พนฺเต สงฺโค’’ติ วจนํ ธนิตสฺส สิถิลกรณํ นาม. ‘‘สุณาตุ เม’’ติ วิวเฏน มุเขน วตฺตพฺเพ ปน ‘‘สุณํตุ เม’’ติ วา ‘‘เอสา ญตฺตี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘เอสํ ญตฺตี’’ติ วา อวิวเฏน มุเขน อนุนาสิกํ กตฺวา วจนํ วิมุตฺตสฺส นิคฺคหิตวจนํ นาม. ‘‘ปตฺตกลฺล’’นฺติ อวิวเฏน มุเขน อนุนาสิกํ กตฺวา วตฺตพฺเพ ‘‘ปตฺตกลฺลา’’ติ วิวเฏน มุเขน อนุนาสิกํ อกตฺวา วจนํ นิคฺคหิตสฺส วิมุตฺตวจนํ นาม.

එහිදී, 'suṇātu me' (සුණාතු මෙ) ලෙස කිව යුතු තැන ලිහිල් 'ත' කාරය වෙනුවට තද 'ථ' කාරය යොදා 'suṇāthu me' (සුණාථු මෙ) ලෙස උච්චාරණය කිරීම ලිහිල් ශබ්දය තද ශබ්දයක් (සිතිය ශබ්දය ධනිත කිරීම) කිරීම නම් වේ. එමෙන්ම 'pattakallaṃ, esā ñattī' (පත්තකල්ලං, එසා ඤත්ති) ලෙස කිව යුතු තැන 'patthakallaṃ, esā ñatthī' (පත්ථකල්ලං, එසා ඤත්ථි) යනාදී වශයෙන් පැවසීම ද එසේම වේ. 'bhante saṅgho' (භන්තෙ සංඝො) ලෙස කිව යුතු තැන තද 'භ' කාරය හා 'ඝ' කාරය වෙනුවට ලිහිල් 'බ' කාරය හා 'ග' කාරය යොදා 'bante saṅgo' (බන්තෙ සංගො) ලෙස පැවසීම තද ශබ්දය ලිහිල් කිරීම (ධනිතය සිතිය කිරීම) නම් වේ. තවද, 'suṇātu me' (සුණාතු මෙ) ලෙස විවෘත මුඛයෙන් පැවසිය යුතු තැන 'suṇaṃtu me' (සුණන්තො මෙ) ලෙස හෝ 'esā ñattī' (එසා ඤත්ති) ලෙස කිව යුතු තැන 'esaṃ ñattī' (එසං ඤත්ති) ලෙස හෝ මුව අඩුවෙන් විවෘත කොට නාසික්ය ශබ්ද සහිතව පැවසීම විවෘත ශබ්දය නිගහිත කිරීම නම් වේ. 'pattakallaṃ' (පත්තකල්ලං) ලෙස මුව අඩුවෙන් විවෘත කොට නාසික්ය ශබ්ද සහිතව පැවසිය යුතු තැන 'pattakallā' (පත්තකල්ලා) ලෙස මුව මැනවින් විවෘත කොට නාසික්ය ශබ්ද රහිතව පැවසීම නිගහිත ශබ්දය විවෘත කිරීම නම් වේ.

อิติ [Pg.248] สิถิเล กตฺตพฺเพ ธนิตํ, ธนิเต กตฺตพฺเพ สิถิลํ, วิมุตฺเต กตฺตพฺเพ นิคฺคหิตํ, นิคฺคหิเต กตฺตพฺเพ วิมุตฺตนฺติ อิมานิ จตฺตาริ พฺยญฺชนานิ อนฺโตกมฺมวาจาย กมฺมํ ทูเสนฺติ. เอวํ วทนฺโต หิ อญฺญสฺมึ อกฺขเร วตฺตพฺเพ อญฺญํ วทติ, ทุรุตฺตํ กโรตีติ วุจฺจติ. อิตเรสุ ปน ทีฆรสฺสาทีสุ ฉสุ พฺยญฺชเนสุ ทีฆฏฺฐาเน ทีฆเมว, รสฺสฏฺฐาเน จ รสฺสเมวาติ เอวํ ยถาฐาเน ตํ ตเทว อกฺขรํ ภาสนฺเตน อนุกฺกมาคตํ ปเวณึ อวินาเสนฺเตน กมฺมวาจา กาตพฺพา. สเจ ปน เอวํ อกตฺวา ทีเฆ วตฺตพฺเพ รสฺสํ, รสฺเส วา วตฺตพฺเพ ทีฆํ วทติ; ตถา ครุเก วตฺตพฺเพ ลหุกํ, ลหุเก วา วตฺตพฺเพ ครุกํ วทติ; สมฺพนฺเธ วา ปน วตฺตพฺเพ ววตฺถิตํ, ววตฺถิเต วา วตฺตพฺเพ สมฺพนฺธํ วทติ; เอวํ วุตฺเตปิ กมฺมวาจา น กุปฺปติ. อิมานิ หิ ฉ พฺยญฺชนานิ กมฺมํ น โกเปนฺติ.

මෙසේ ලිහිල් ශබ්ද කිව යුතු තැන තද ශබ්ද ද, තද ශබ්ද කිව යුතු තැන ලිහිල් ශබ්ද ද, විවෘත ශබ්ද කිව යුතු තැන නිගහිත ශබ්ද ද, නිගහිත ශබ්ද කිව යුතු තැන විවෘත ශබ්ද ද යන මෙම ව්‍යඤජන සතර කර්මවාචාව අතරතුරදී විනය කර්මය පලුදු කරයි. මක්නිසාද යත්, මෙලෙස පවසන්නා එක් අකුරක් කිව යුතු තැන වෙනත් අකුරක් පවසන බැවින්, එය වැරදි උච්චාරණයක් (දුරුත්ත) ලෙස හැඳින්වේ. අනෙකුත් දීර්ඝ-රස්ස ආදී ව්‍යඤජන හය සම්බන්ධයෙන් නම්, දීර්ඝ ස්ථානයන්හි දීර්ඝ ශබ්ද ද, රස්ස ස්ථානයන්හි රස්ස ශබ්ද ද වශයෙන් ඒ ඒ ස්ථානයන්ට අනුව එම අකුරු පවසමින්, අනුපිළිවෙළින් පැවත එන ශෛලිය විනාශ නොකර කර්මවාචාව සිදු කළ යුතුය. ඉදින් එසේ නොකොට දීර්ඝ ශබ්ද කිව යුතු තැන රස්ස ශබ්ද හෝ රස්ස ශබ්ද කිව යුතු තැන දීර්ඝ ශබ්ද හෝ පැවසීමෙන් ද, ගුරු ශබ්ද කිව යුතු තැන ලහු හෝ ලහු ශබ්ද කිව යුතු තැන ගුරු හෝ පැවසීමෙන් ද, වචන සම්බන්ධ කළ යුතු තැන වෙන් කිරීමෙන් හෝ වෙන් කළ යුතු තැන සම්බන්ධ කිරීමෙන් ද කර්මවාචාව පලුදු නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙම ව්‍යඤජන හය විනය කර්මය පලුදු නොකරන බැවිනි.

ยํ ปน สุตฺตนฺติกตฺเถรา ‘‘ท-กาโร ต-การมาปชฺชติ, ต-กาโร ท-การมาปชฺชติ, จ-กาโร ช-การมาปชฺชติ, ช-กาโร จ-การมาปชฺชติ, ย-กาโร ก-การมาปชฺชติ, ก-กาโร ย-การมาปชฺชติ; ตสฺมา ท-การาทีสุ วตฺตพฺเพสุ ต-การาทิวจนํ น วิรุชฺฌตี’’ติ วทนฺติ, ตํ กมฺมวาจํ ปตฺวา น วฏฺฏติ. ตสฺมา วินยธเรน เนว ท-กาโร ต-กาโร กาตพฺโพ…เป… น ก-กาโร ย-กาโร. ยถาปาฬิยา นิรุตฺตึ โสเธตฺวา ทสวิธาย พฺยญฺชนนิรุตฺติยา วุตฺตโทเส ปริหรนฺเตน กมฺมวาจา กาตพฺพา. อิตรถา หิ สาวนํ หาเปติ นาม.

සූත්‍රාන්තධාරී ස්ථවිරවරුන් විසින් 'ද-කාරය ත-කාරයට පැමිණේ, ත-කාරය ද-කාරයට පැමිණේ, ච-කාරය ජ-කාරයට පැමිණේ, ජ-කාරය ච-කාරයට පැමිණේ, ය-කාරය ක-කාරයට පැමිණේ, ක-කාරය ය-කාරයට පැමිණේ; එබැවින් ද-කාරාදිය කිව යුතු තැන ත-කාරාදිය පැවසීම පරස්පර නොවේ' යැයි යමක් පවසත් ද, එය කර්මවාචාවකට අදාළ කරගත් විට සුදුසු නොවේ. එබැවින් විනයධරයෙකු විසින් ද-කාරය ත-කාරයක් නොකළ යුතුය... පෙ... ක-කාරය ය-කාරයක් නොකළ යුතුය. පාලියට අනුකූලව ශබ්ද උච්චාරණය පිරිසිදු කොට, දස වැදෑරුම් ව්‍යඤජන උච්චාරණ දෝෂයන්ගෙන් වැළකී කර්මවාචාව කළ යුතුය. එසේ නොමැති වුවහොත් එය කර්මවාචාව ශ්‍රවණය කරවීම (සාසනය) පලුදු කිරීමක් නම් වේ.

อกาเล วา สาเวตีติ สาวนาย อกาเล อโนกาเส ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา ปฐมํเยว อนุสฺสาวนกมฺมํ กตฺวา ปจฺฉา ญตฺตึ ฐเปติ. อิติ อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อนุสฺสาวนโต กมฺมานิ วิปชฺชนฺติ.

අකාලයේ ශ්‍රවණය කරවීම යනු, ශ්‍රවණය කරවිය යුතු සුදුසු වේලාව හෝ අවස්ථාව නොවන කල්හි, ඤත්තිය (යෝජනාව) ඉදිරිපත් නොකොට ප්‍රථමයෙන්ම අනුස්සාවන කර්මය (ප්‍රකාශ කිරීම) සිදු කොට පසුව ඤත්තිය තැබීමයි. මෙසේ මෙම ආකාර පහ නිසා අනුස්සාවනය හේතුවෙන් විනය කර්මයන් පලුදු වේ.

๔๘๖. สีมโต วิปตฺติยํ ปน อติขุทฺทกสีมา นาม ยา เอกวีสติ ภิกฺขู น คณฺหาติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ยตฺถ เอกวีสติ ภิกฺขู นิสีทิตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา ยา เอวรูปา สีมา, อยํ สมฺมตาปิ อสมฺมตา, คามเขตฺตสทิสาว โหติ, ตตฺถ กตํ กมฺมํ กุปฺปติ. เอส นโย เสสสีมาสุปิ. เอตฺถ ปน อติมหตี นาม ยา เกสคฺคมตฺเตนาปิ ติโยชนํ อติกฺกาเมตฺวา สมฺมตา โหติ. ขณฺฑนิมิตฺตา นาม อฆฏิตนิมิตฺตา วุจฺจติ. ปุรตฺถิมาย ทิสาย นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา อนุกฺกเมเนว ทกฺขิณาย ปจฺฉิมาย อุตฺตราย ทิสาย กิตฺเตตฺวา ปุน ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปุพฺพกิตฺติตํ นิมิตฺตํ ปฏิกิตฺเตตฺวาว ฐเปตุํ วฏฺฏติ; เอวํ อขณฺฑนิมิตฺตา โหติ. สเจ [Pg.249] ปน อนุกฺกเมน อาหริตฺวา อุตฺตราย ทิสาย นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ตตฺเถว ฐเปติ, ขณฺฑนิมิตฺตา โหติ. อปราปิ ขณฺฑนิมิตฺตา นาม ยา อนิมิตฺตุปคํ ตจสารรุกฺขํ วา ขาณุกํ วา ปํสุปุญฺชวาลิกาปุญฺชานํ วา อญฺญตรํ อนฺตรา เอกํ นิมิตฺตํ กตฺวา สมฺมตา โหติ. ฉายานิมิตฺตา นาม ยา ปพฺพตจฺฉายาทีนํ ยํกิญฺจิ ฉายํ นิมิตฺตํ กตฺวา สมฺมตา โหติ. อนิมิตฺตา นาม ยา สพฺเพน สพฺพํ นิมิตฺตานิ อกิตฺเตตฺวา สมฺมตา โหติ.

486. සීමාව නිසා සිදුවන විපත්තිය සම්බන්ධයෙන් නම්, භික්ෂූන් විසි එක් නමකට (ඉඩ මදි බැවින්) සිටිය නොහැකි සීමාව 'අතිඛුද්දක සීමාව' (ඉතා කුඩා සීමාව) නම් වේ. කුරුන්දි අටුවාවෙහි 'යම් සීමාවක භික්ෂූන් විසි එක් නමකට වාඩිවීමට නොහැකි ද' (එය අතිඛුද්දක සීමාවයි) යනුවෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් එවැනි සීමාවක් සම්මත කළ ද එය අසම්මත සීමාවක් වන අතර ග්‍රාම සීමාවකට හා සමාන වේ; එහි කරන ලද විනය කර්මය පලුදු වේ. සෙසු සීමාවන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි 'අතිමහතී සීමාව' යනු කෙස් අගක ප්‍රමාණයක් හෝ යොදුන් තුන ඉක්මවා සම්මත කරන ලද සීමාවයි. එකිනෙකට සම්බන්ධ නොවූ නිමිති ඇති සීමාව 'ඛණ්ඩ නිමිත්ත' (කැඩුණු නිමිති සහිත සීමාව) ලෙස හැඳින්වේ. නැගෙනහිර දිශාවෙන් නිමිත්ත ප්‍රකාශ කොට අනුපිළිවෙළින් දකුණ, බටහිර සහ උතුරු දිශාවන්හි නිමිති ප්‍රකාශ කර, නැවත නැගෙනහිර දිශාවට පැමිණ කලින් ප්‍රකාශ කළ නිමිත්තම නැවත ප්‍රකාශ කොට සීමාව අවසන් කිරීම සුදුසුය; එවිට එය 'අඛණ්ඩ නිමිත්ත' (නොකැඩුණු නිමිති සහිත සීමාව) වේ. ඉදින් පිළිවෙළින් පැමිණ උතුරු දිශාවේ නිමිත්ත ප්‍රකාශ කොට එතැනින්ම නැවතුණහොත් එය ඛණ්ඩ නිමිත්තක් වේ. තවත් ඛණ්ඩ නිමිත්තක් නම්, නිමිති ලෙස නොගැනෙන එනමුත් අරටුව සහිත පොත්ත ඇති ගසක් හෝ කණුවක් හෝ පස් ගොඩක් හෝ වැලි ගොඩක් හෝ දෙදෙරක නිමිත්තක් ලෙස සලකා සම්මත කරන ලද සීමාවයි. කඳු සෙවණැලි ආදී යම් සෙවණැල්ලක් නිමිත්තක් ලෙස සලකා සම්මත කරන ලද සීමාව 'ඡායා නිමිත්ත' සීමාව නම් වේ. කිසිදු නිමිත්තක් ප්‍රකාශ නොකර සම්මත කරන ලද සීමාව 'අනිමිත්ත' සීමාව නම් වේ.

พหิสีเม ฐิโต สีมํ สมฺมนฺนติ นาม นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา นิมิตฺตานํ พหิ ฐิโต สมฺมนฺนติ. นทิยา สมุทฺเท ชาตสฺสเร สีมํ สมฺมนฺนตีติ เอเตสุ นทิอาทีสุ ยํ สมฺมนฺนติ, สา เอวํ สมฺมตาปิ ‘‘สพฺพา, ภิกฺขเว, นที อสีมา, สพฺโพ สมุทฺโท อสีโม, สพฺโพ ชาตสฺสโร อสีโม’’ติ (มหาว. ๑๔๗) วจนโต อสมฺมตาว โหติ. สีมาย สีมํ สมฺภินฺทตีติ อตฺตโน สีมาย ปเรสํ สีมํ สมฺภินฺทติ. อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺตโน สีมาย ปเรสํ สีมํ อชฺโฌตฺถรติ. ตตฺถ ยถา สมฺเภโท จ อชฺโฌตฺถรณญฺจ โหติ, ตํ สพฺพํ อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตเมว. อิติ อิมา เอกาทสปิ สีมา อสีมา คามเขตฺตสทิสา เอว, ตาสุ นิสีทิตฺวา กตํ กมฺมํ กุปฺปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิเมหิ เอกาทสหิ อากาเรหิ สีมโต กมฺมานิ วิปชฺชนฺตี’’ติ.

සීමාවෙන් බැහැරව සිට සීමාව සම්මත කිරීම යනු නිමිති ප්‍රකාශ කොට එම නිමිතිවලින් පිටත සිට සම්මත කිරීමයි. ගංගා, සමුද්‍ර හා ස්වභාවික විල්වල සීමා සම්මත කිරීම සම්බන්ධයෙන් නම්, එවැනි ස්ථානයන්හි යම් සීමාවක් සම්මත කළ ද, 'මහණෙනි, සියලු ගංගාවෝ අසීමාවෝ ය (බද්ධ සීමා නොවේ), සියලු සමුද්‍රයෝ අසීමාවෝ ය, සියලු විල් අසීමාවෝ ය' යන බුද්ධ වචනයට අනුව ඒවා අසම්මත සීමාවෝම වෙති. සීමාවකින් තවත් සීමාවක් මිශ්‍ර කිරීම යනු තමාගේ සීමාවෙන් අනුන්ගේ සීමාවක් හා මිශ්‍ර වීමයි. 'අජ්ඣොත්තරති' (මර්දනය කරයි) යනු තමාගේ සීමාවෙන් අනුන්ගේ සීමාවක් යටපත් කිරීමයි. එහිදී යම් ආකාරයකින් මිශ්‍ර වීම හා යටපත් වීම සිදුවේ ද, ඒ සියල්ල උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි මා විසින් පවසන ලද්දේමය. මෙසේ මෙම එකොළොස් වැදෑරුම් සීමාවන්ම බද්ධ සීමා නොවන අතර ග්‍රාම සීමාවන්ට සමාන වේ. ඒවායෙහි හිඳ කරනු ලබන විනය කර්මය පලුදු වේ. එබැවින් 'මෙම ආකාර එකොළොස නිසා සීමාව සම්බන්ධයෙන් විනය කර්ම පලුදු වේ' යැයි ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී.

๔๘๗-๔๘๘. ปริสโต กมฺมวิปตฺติยํ ปน กิญฺจิ อนุตฺตานํ นาม นตฺถิ. ยมฺปิ ตตฺถ กมฺมปฺปตฺตฉนฺทารหลกฺขณํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตมฺปิ ปรโต ‘‘จตฺตาโร ภิกฺขู ปกตตฺตา กมฺมปฺปตฺตา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตเมว. ตตฺถ ปกตตฺตา กมฺมปฺปตฺตาติ จตุวคฺคกรเณ กมฺเม จตฺตาโร ปกตตฺตา อนุกฺขิตฺตา อนิสฺสาริตา ปริสุทฺธสีลา จตฺตาโร ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา กมฺมสฺส อรหา อนุจฺฉวิกา สามิโน. น เตหิ วินา ตํ กมฺมํ กยิรติ, น เตสํ ฉนฺโท วา ปาริสุทฺธิ วา เอติ. อวเสสา ปน สเจปิ สหสฺสมตฺตา โหนฺติ, สเจ สมานสํวาสกา, สพฺเพ ฉนฺทารหาว โหนฺติ. ฉนฺทปาริสุทฺธึ ทตฺวา อาคจฺฉนฺตุ วา มา วา, กมฺมํ ปน ติฏฺฐติ. ยสฺส ปน สงฺโฆ ปริวาสาทิกมฺมํ กโรติ, โส เนว กมฺมปฺปตฺโต, นาปิ ฉนฺทารโห. อปิจ ยสฺมา ตํ ปุคฺคลํ วตฺถุํ กตฺวา สงฺโฆ กมฺมํ กโรติ, ตสฺมา ‘‘กมฺมารโห’’ติ วุจฺจติ. เสสกมฺเมสุปิ เอเสว นโย.

487-488. පිරිස හේතුවෙන් කර්මය පිරිහීම (කම්මවිපත්තිය) පිළිබඳව ප්‍රකට නොවූ යමක් නැත. එහි කර්මයට පැමිණි බව (කම්මප්පත්ත) සහ ඡන්දයට සුදුසු බව (ඡන්දාරහ) පිළිබඳ ලක්ෂණ කිව යුතු නම්, ඒවා ඉදිරියෙහි "ප්‍රකෘතිමත් වූ භික්ෂූන් සතර නමක් කර්මයට පැමිණියෝ වෙති" යනාදී වශයෙන් වදාළ නයින්ම පවසන ලදී. එහි 'ප්‍රකෘතිමත් වූ කර්මයට පැමිණි' යන්නෙහි අර්ථය නම්: සතර නමකගෙන් සමන්විත සංඝයා විසින් කළ යුතු කර්මයකදී, උක්ඛේපනීය කර්මයට හසු නොවූ, සංඝයාගෙන් බැහැර නොකළ, පිරිසිදු සිල් ඇති ප්‍රකෘතිමත් භික්ෂූන් සතර නමක් කර්මයට පැමිණියෝ වෙති. ඔවුහු කර්මයට සුදුස්සෝ වෙති, අනුචිත වූවෝ වෙති, කර්මයේ හිමිකරුවෝ වෙති. ඔවුන් නොමැතිව එම කර්මය කළ නොහැක. ඔවුන්ගේ ඡන්දය හෝ පාරිශුද්ධිය ද නොලැබේ. ඉතිරි භික්ෂූන් දහසක් පමණ සිටියද, ඔවුන් සමාන සංවාස ඇති අය නම්, සියල්ලෝම ඡන්දය දීමට සුදුස්සෝ වෙති. ඔවුන් ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය දී පැමිණියත් නැතත් කර්මය ස්ථාවර වේ. යම් පුද්ගලයෙකු උදෙසා සංඝයා පරිවාස ආදී කර්මයක් කරයිද, ඔහු කර්මයට පැමිණියෙකු හෝ ඡන්දයට සුදුස්සෙකු නොවේ. එහෙත් එම පුද්ගලයා වස්තුව (අරමුණ) කරගෙන සංඝයා කර්මය කරන බැවින් ඔහු 'කර්මයට සුදුසු' (කම්මාරහ) යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු පංචවග්ගකරණ ආදී කර්මයන්හිදී ද මේ නයම වේ.

๔๘๙. ปุน [Pg.250] จตฺตาริ กมฺมานีติอาทิโก นโย ปณฺฑกาทีนํ อวตฺถุภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

489. නැවතත් "චත්තාරි කම්මානි" යනාදී ක්‍රමය පණ්ඩක ආදී අභව්‍ය පුද්ගලයන් කර්මයකට වස්තු නොවන බව පෙන්වීම සඳහා ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිමය.

อปโลกนกมฺมกถา

අපලෝකන කර්ම කථාව

๔๙๕-๔๙๖. อิทานิ เตสํ กมฺมานํ ปเภททสฺสนตฺถํ ‘‘อปโลกนกมฺมํ กติ ฐานานิ คจฺฉตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อปโลกนกมฺมํ ปญฺจ ฐานานิ คจฺฉติ – โอสารณํ, นิสฺสารณํ, ภณฺฑุกมฺมํ, พฺรหฺมทณฺฑํ, กมฺมลกฺขณญฺเญว ปญฺจม’’นฺติ เอตฺถ ‘‘โอสารณํ นิสฺสารณ’’นฺติ ปทสิลิฏฺฐตาเยตํ วุตฺตํ. ปฐมํ ปน นิสฺสารณา โหติ, ปจฺฉา โอสารณา. ตตฺถ ยา กณฺฏกสามเณรสฺส ทณฺฑกมฺมนาสนา, สา ‘‘นิสฺสารณา’’ติ เวทิตพฺพา. ตสฺมา เอตรหิ สเจปิ สามเณโร พุทฺธสฺส วา ธมฺมสฺส วา สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภณติ, ‘‘อกปฺปิยํ กปฺปิย’’นฺติ ทีเปติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, โส ยาวตติยํ นิวาเรตฺวา ตํ ลทฺธึ นิสฺสชฺชาเปตพฺโพ. โน เจ วิสฺสชฺเชติ, สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘วิสฺสชฺเชหี’’ติ วตฺตพฺโพ. โน เจ วิสฺสชฺเชติ, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา อปโลกนกมฺมํ กตฺวา นิสฺสาเรตพฺโพ. เอวญฺจ ปน กมฺมํ กาตพฺพํ –

495-496. දැන් එම කර්මයන්ගේ ප්‍රභේද පෙන්වීම සඳහා "අපලෝකන කර්මය ස්ථාන කීයකට යයිද?" යනාදිය ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. එහි "අපලෝකන කර්මය කරුණු පහකට යයි: ඕසාරණය, නිස්සාරණය, භණ්ඩකර්මය, බ්‍රහ්මදණ්ඩය සහ පස්වැන්න කර්ම ලක්ෂණයම වේ" යන මෙහි "ඕසාරණය හා නිස්සාරණය" යන වචන පදවල මනා සම්බන්ධය සඳහා පවසන ලදී. නමුත් සැබවින්ම පළමුව නිස්සාරණය (බැහැර කිරීම) සිදුවේ, පසුව ඕසාරණය (ඇතුළත් කිරීම) සිදුවේ. එහි කණ්ටක සාමණේරයාට කළ යම් දණ්ඩකර්ම නාශනයක් ඇත්ද, එය 'නිස්සාරණය' යැයි දත යුතුය. එබැවින් දැනටත් යම් සාමණේර නමක් බුදුන් වහන්සේගේ හෝ ධර්මයේ හෝ සංඝයාගේ හෝ අගුණ පවසයි නම්, "අකැප දේ කැපය" යැයි පෙන්වයි නම්, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකව අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වෙයි නම්, ඔහු තෙවරක් දක්වා වළක්වා එම දෘෂ්ටිය අත්හැරවිය යුතුය. ඉදින් අත්නොහරින්නේ නම් සංඝයා රැස් කරවා "අත්හරින්න" යැයි පැවසිය යුතුය. එසේත් අත්නොහරින්නේ නම් ව්‍යක්ත භික්ෂුවක විසින් අපලෝකන කර්මය කොට සංඝයාගෙන් බැහැර කළ යුතුය. එම කර්මය මෙසේ කළ යුතුය —

‘‘สงฺฆํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ – ‘อยํ อิตฺถนฺนาโม สามเณโร พุทฺธสฺส ธมฺมสฺส สงฺฆสฺส อวณฺณวาที มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ยํ อญฺเญ สามเณรา ลภนฺติ, ทิรตฺตติรตฺตํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สหเสยฺยํ, ตสฺส อลาภาย นิสฺสารณา รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’ติ. ทุติยมฺปิ… ตติยมฺปิ, ภนฺเต, สงฺฆํ ปุจฺฉามิ – ‘อยํ อิตฺถนฺนาโม สามเณโร พุทฺธสฺส…เป… รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’ติ จร ปิเร วินสฺสา’’ติ.

ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — 'මේ නම් ඇති සාමණේරයා බුදුන්, දහම්, සඟුන් කෙරෙහි අගුණ පවසන්නෙකි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකි. සෙසු සාමණේරවරුන්ට භික්ෂූන් සමඟ දෙරක් තෙරක් එකට විසීමට (සහසෙය්‍යාව) ලැබෙන යමක් වේද, එය ඔහුට නොලැබීම සඳහා බැහැර කිරීම සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි. දෙවනුවත්... තෙවනුවත් ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — 'මේ නම් ඇති සාමණේරයා...පෙ... සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි. (ඉන්පසු) 'කාලකණ්ණිය, මෙතැනින් පිටවී විනාශ වී පලයන්' යනුවෙන් කර්මය කළ යුතුය.

โส อปเรน สมเยน ‘‘อหํ, ภนฺเต, พาลตาย อญฺญาณตาย อลกฺขิกตาย เอวํ อกาสึ, สฺวาหํ สงฺฆํ ขมาเปมี’’ติ ขมาเปนฺโต ยาวตติยํ ยาจาเปตฺวา อปโลกนกมฺเมเนว โอสาเรตพฺโพ. เอวํ ปน โอสาเรตพฺโพ, สงฺฆมชฺเฌ พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา สงฺฆสฺส อนุมติยา สาเวตพฺพํ –

ඔහු පසුව යම් කාලයක "ස්වාමීනි, මම අඥානකම නිසාත්, නොදන්නාකම නිසාත්, අවාසනාවන්තකම නිසාත් මෙසේ කළෙමි. මම සංඝයාගෙන් සමාව අයදිමි" යනුවෙන් පවසමින් සමාව අයදින විට තෙවරක් ආයාචනා කරවා අපලෝකන කර්මයෙන්ම නැවත ඇතුළත් කරගත යුතුය. ඔහු මෙසේ ඇතුළත් කළ යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක විසින් සංඝ මධ්‍යයේ සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව මෙසේ දැන්විය යුතුය —

‘‘สงฺฆํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ – อยํ อิตฺถนฺนาโม สามเณโร พุทฺธสฺส ธมฺมสฺส สงฺฆสฺส อวณฺณวาที มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ยํ อญฺเญ สามเณรา ลภนฺติ, ภิกฺขูหิ สทฺธึ ทิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ, ตสฺส [Pg.251] อลาภาย นิสฺสาริโต, สฺวายํ อิทานิ โสรโต นิวาตวุตฺติ ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกนฺโต หิโรตฺตปฺเป ปติฏฺฐิโต กตทณฺฑกมฺโม อจฺจยํ เทเสติ, อิมสฺส สามเณรสฺส ยถา ปุเร กายสมฺโภคสามคฺคิทานํ รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’’ติ.

ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — මේ නම් ඇති සාමණේරයා බුදුන්, දහම්, සඟුන් කෙරෙහි අගුණ පැවසූ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික වූ, සෙසු සාමණේරයන්ට ලැබෙන භික්ෂූන් සමඟ දෙරක් තෙරක් එකට විසීම නොලැබෙන පරිදි බැහැර කරන ලද අයෙකි. ඔහු දැන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙන, නිහතමානී, ලැජ්ජාශීලී ගුණ ඇති, හිරිඔතප්හි පිහිටි, දණ්ඩකර්මය නිම කළ අයෙකු වී වරද පිළිගනියි. මෙම සාමණේරයාට පෙර මෙන් කාය සම්භෝග සාමග්ගිය ලබා දීම සංඝයාට රුචි වන්නේද? කියායි.

เอวํ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ. เอวํ อปโลกนกมฺมํ โอสารณญฺจ นิสฺสารณญฺจ คจฺฉติ. ภณฺฑุกมฺมํ มหาขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตเมว. พฺรหฺมทณฺโฑ ปญฺจสติกกฺขนฺธเก วุตฺโตเยว. น เกวลํ ปเนส ฉนฺนสฺเสว ปญฺญตฺโต, โย อญฺโญปิ ภิกฺขุ มุขโร โหติ, ภิกฺขู ทุรุตฺตวจเนหิ ฆฏฺเฏนฺโต ขุํเสนฺโต วมฺเภนฺโต วิหรติ, ตสฺสปิ ทาตพฺโพ. เอวญฺจ ปน ทาตพฺโพ, สงฺฆมชฺเฌ พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา สงฺฆสฺส อนุมติยา สาเวตพฺพํ –

මෙසේ තෙවරක් පැවසිය යුතුය. මෙලෙස අපලෝකන කර්මය ඇතුළත් කිරීම හා බැහැර කිරීම යන දෙකටම යොදාගැනේ. භණ්ඩකර්මය මහාඛන්ධක වර්ණනාවෙහි පවසන ලදී. බ්‍රහ්මදණ්ඩය පංචසතික ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලදී. එහෙත් මෙය ඡන්න තෙරුන්ට පමණක් පැනවූවක් නොවේ. වෙනත් යම් භික්ෂුවක් මුඛර වෙයිද, අසභ්‍ය වචනයෙන් භික්ෂූන්ට පීඩා කරමින්, පරිභව කරමින්, නින්දා කරමින් වෙසෙයිද, ඔහුට ද මෙය දිය යුතුය. එය මෙසේ දිය යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක විසින් සංඝ මධ්‍යයේ සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව මෙසේ දැන්විය යුතුය —

‘‘ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ มุขโร, ภิกฺขู ทุรุตฺตวจเนหิ ฆฏฺเฏนฺโต วิหรติ. โส ภิกฺขุ ยํ อิจฺเฉยฺย, ตํ วเทยฺย. ภิกฺขูหิ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ เนว วตฺตพฺโพ, น โอวทิตพฺโพ, น อนุสาสิตพฺโพ. สงฺฆํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ – ‘อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺฑสฺส ทานํ, รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’ติ. ทุติยมฺปิ ปุจฺฉามิ, ตติยมฺปิ ปุจฺฉามิ – ‘อิตฺถนฺนามสฺส, ภนฺเต, ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺฑสฺส ทานํ, รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’’’ติ.

ස්වාමීනි, මෙනම් ඇති භික්ෂුව මුඛරය, අසභ්‍ය වචනයෙන් භික්ෂූන්ට පීඩා කරමින් වෙසෙයි. එම භික්ෂුව තමන් කැමති දෙයක් පවසාවා. භික්ෂූන් විසින් මෙනම් ඇති භික්ෂුවට කිසිවක් නොපැවසිය යුතුය, අවවාද නොකළ යුතුය, අනුශාසනා නොකළ යුතුය. ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — 'මෙනම් ඇති භික්ෂුවට බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවීම සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි. දෙවනුවත් විමසමි, තෙවනුවත් විමසමි — 'ස්වාමීනි, මෙනම් ඇති භික්ෂුවට බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවීම සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි.

ตสฺส อปเรน สมเยน สมฺมา วตฺติตฺวา ขมาเปนฺตสฺส พฺรหฺมทณฺโฑ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺโพ. เอวญฺจ ปน ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺโพ, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา สงฺฆมชฺเฌ สาเวตพฺพํ –

ඔහු පසුව කාලයක මැනවින් පිළිපැද සමාව අයදින විට, බ්‍රහ්මදණ්ඩය සංසිඳවිය යුතුය. එය මෙසේ සංසිඳවිය යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක විසින් සංඝ මධ්‍යයේ මෙසේ දැන්විය යුතුය —

‘‘ภนฺเต, ภิกฺขุสงฺโฆ อสุกสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺฑํ อทาสิ, โส ภิกฺขุ โสรโต นิวาตวุตฺติ ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกนฺโต หิโรตฺตปฺเป ปติฏฺฐิโต, ปฏิสงฺขา อายตึ สํวเร ติฏฺฐติ, สงฺฆํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ, ตสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺฑสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธิ, รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’’ติ.

ස්වාමීනි, භික්ෂු සංඝයා අසවල් භික්ෂුවට බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවීය. ඒ භික්ෂුව දැන් සුචරිතයෙහි හැසිරෙන, නිහතමානී, ලැජ්ජාශීලී ගුණ ඇති, හිරිඔතප්හි පිහිටා, නුවණින් සලකා මතු සංවරයෙහි පිහිටා සිටියි. ස්වාමීනි, මම සංඝයාගෙන් විමසමි — 'එම භික්ෂුවගේ බ්‍රහ්මදණ්ඩය සංසිඳවීම සංඝයාට රුචි වන්නේද?' කියායි.

เอวํ ยาวตติยํ วตฺวา อปโลกนกมฺเมเนว พฺรหฺมทณฺโฑ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺโพติ.

මෙසේ තෙවරක් පවසා අපලෝකන කර්මයෙන්ම බ්‍රහ්මදණ්ඩය සංසිඳවිය යුතුය.

กมฺมลกฺขณญฺเญว ปญฺจมนฺติ ยํ ตํ ภควตา ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก ‘‘เตน โข ปน สมเยน ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย กทฺทโมทเกน โอสิญฺจนฺติ, ‘อปฺเปว นาม อมฺเหสุ สารชฺเชยฺยุ’นฺติ, กายํ วิวริตฺวา ภิกฺขุนีนํ ทสฺเสนฺติ[Pg.252], อูรุํ วิวริตฺวา ภิกฺขุนีนํ ทสฺเสนฺติ, องฺคชาตํ วิวริตฺวา ภิกฺขุนีนํ ทสฺเสนฺติ, ภิกฺขุนิโย โอภาเสนฺติ, ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ สมฺปโยเชนฺติ, ‘อปฺเปว นาม อมฺเหสุ สารชฺเชยฺยุ’นฺติ. อิเมสุ วตฺถูสุ เตสํ ภิกฺขูนํ ทุกฺกฏํ ปญฺญเปตฺวา ‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ตสฺส ภิกฺขุโน ทณฺฑกมฺมํ กาตุ’นฺติ. อถ โข ภิกฺขุนีนํ เอตทโหสิ – ‘กึ นุ โข ทณฺฑกมฺมํ กาตพฺพ’นฺติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ – ‘อวนฺทิโย โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภิกฺขุนิสงฺเฆน กาตพฺโพ’’’ติ เอวํ อวนฺทิยกมฺมํ อนุญฺญาตํ, ตํ กมฺมลกฺขณญฺเญว ปญฺจมํ อิมสฺส อปโลกนกมฺมสฺส ฐานํ โหติ. ตสฺส หิ กมฺมญฺเญว ลกฺขณํ, น โอสารณาทีนิ; ตสฺมา ‘‘กมฺมลกฺขณ’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส กรณํ ตตฺเถว วุตฺตํ. อปิจ นํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา สทฺธึ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ อิธาปิ วทาม, ภิกฺขุนุปสฺสเย สนฺนิปติตสฺส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนุมติยา พฺยตฺตาย ภิกฺขุนิยา สาเวตพฺพํ –

"කර්ම ලක්ෂණයම පස්වැන්න" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂුණී ඛන්ධකයෙහි මෙසේ වදාරන ලද්දකි: "ඒ සමයෙහි සය වග භික්ෂූහු, භික්ෂුණීන් කෙරෙහි තමන් කෙරෙහි ඇලෙනු ඇතැයි සිතා, මඩ වතුරෙන් ඔවුන් නාවති, තමන්ගේ සිරුර, කලවා සහ ලිංගය නිරාවරණය කර පෙන්වති, නින්දා සහගත වදන් පවසති, ඔවුන් සමඟ එක්ව වාසය කිරීමට උත්සාහ කරති." මේ කරුණු නිසා ඒ භික්ෂූන්ට දුක්කටාපත් පනවා, "මහණෙනි, ඒ භික්ෂුවට දණ්ඩකර්ම කිරීමට මම අනුදනිමි" යි වදාළ සේක. එවිට භික්ෂුණීන්ට "කුමන දණ්ඩකර්මයක් කළ යුතුද?" යන සැකය ඇති විය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැන්වූ විට "මහණෙනි, භික්ෂුණී සංඝයා විසින් ඒ භික්ෂුව වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට නුසුදුසු (අවන්දනීය) අයෙකු ලෙස කටයුතු කළ යුතුය" යි වදාළ සේක. මෙසේ අනුදැන වදාළ අවන්දනීය කර්මය, අපලෝකන කර්මයේ පස්වන අවස්ථාව වන "කර්ම ලක්ෂණය" වේ. එහි ලක්ෂණය කර්මයම මිස ඕසාරණාදිය (නැවත ඇතුළත් කරගැනීම) නොවේ. එබැවින් එය "කර්ම ලක්ෂණය" යැයි කියනු ලැබේ. එය සිදු කරන ආකාරය එහිම දක්වා ඇත. එසේ වුවත්, එහි සංසිඳවීම සමඟ විස්තරාත්මකව දැක්වීමට මෙහි ද පවසමු. භික්ෂුණී ආරාමයක රැස් වූ භික්ෂුණී සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව, ව්‍යක්ත භික්ෂුණියක විසින් මෙසේ දැන්විය යුතුය:

‘‘อยฺเย อสุโก นาม อยฺโย ภิกฺขุนีนํ อปาสาทิกํ ทสฺเสติ, เอตสฺส อยฺยสฺส อวนฺทิยกรณํ รุจฺจตีติ ภิกฺขุนิสงฺฆํ ปุจฺฉามิ, ทุติยมฺปิ… ตติยมฺปิ ภิกฺขุนิสงฺฆํ ปุจฺฉามี’’ติ.

"ආර්යාවනි, අසවල් නම් වූ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ භික්ෂුණීන්ට අප්‍රසාදජනක දෑ පෙන්වයි. මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට අවන්දනීය කර්මය (වන්දනා නොකිරීමේ විනය කර්මය) පැනවීමට කැමතිදැයි භික්ෂුණී සංඝයාගෙන් විමසමි. දෙවනුව ද... තෙවනුව ද භික්ෂුණී සංඝයාගෙන් විමසමි."

เอวํ ติกฺขตฺตุํ สาเวตฺวา อปโลกนกมฺเมน อวนฺทิยกมฺมํ กาตพฺพํ.

මෙසේ තෙවරක් ශ්‍රවණය කරවා අපලෝකන කර්මය මගින් අවන්දනීය කර්මය කළ යුතුය.

ตโต ปฏฺฐาย โส ภิกฺขุ ภิกฺขุนีหิ น วนฺทิตพฺโพ. สเจ อวนฺทิยมาโน หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สมฺมา วตฺตติ, เตน ภิกฺขุนิโย ขมาเปตพฺพา. ขมาเปนฺเตน ภิกฺขุนุปสฺสยํ อคนฺตฺวา วิหาเรเยว สงฺฆํ วา คณํ วา เอกํ ภิกฺขุํ วา อุปสงฺกมิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต ปฏิสงฺขา อายตึ สํวเร ติฏฺฐามิ, น ปุน อปาสาทิกํ ทสฺเสสฺสามิ, ภิกฺขุนิสงฺโฆ มยฺหํ ขมตู’’ติ ขมาเปตพฺพํ. เตน สงฺเฆน วา คเณน วา เอกํ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา เอกภิกฺขุนา วา สยเมว คนฺตฺวา ภิกฺขุนิโย วตฺตพฺพา – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา อายตึ สํวเร ฐิโต, อิมินา อจฺจยํ เทเสตฺวา ภิกฺขุนิสงฺโฆ ขมาปิโต, ภิกฺขุนิสงฺโฆ อิมํ วนฺทิยํ กโรตู’’ติ. โส วนฺทิโย กาตพฺโพ. เอวญฺจ ปน กาตพฺโพ, ภิกฺขุนุปสฺสเย สนฺนิปติตสฺส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนุมติยา พฺยตฺตาย ภิกฺขุนิยา สาเวตพฺพํ –

එතැන් පටන් එම භික්ෂුව මෙහෙණින් වහන්සේලා විසින් වැඳිය යුතු නොවේ. එසේ නොවඳිනු ලබන කල්හි හිරි-ඔතප් ඇති කරගෙන මනා කොට පිළිපදියි නම්, එම භික්ෂුව විසින් මෙහෙණින් වහන්සේලාගෙන් සමාව ගත යුතුය. සමාව ගන්නා භික්ෂුව භික්ෂුණී ආරාමයට නොගොස්, භික්ෂු විහාරයෙහිදීම භික්ෂු සංඝයා හෝ ගණයා හෝ එක් භික්ෂුවක් වෙත හෝ පැමිණ, උක්කුටිකයෙන් හිඳ, දොහොත් මුදුන් දී "ස්වාමීනි, මම නුවණින් සලකා මත්තෙහි සංවරයෙහි පිහිටමි. නැවත අශෝභන හැසිරීමක් නොපෙන්වමි. භික්ෂුණී සංඝයා මට ක්ෂමා වෙත්වා" යි පවසා ක්ෂමා කරවා ගත යුතුය. එම සංඝයා හෝ ගණයා විසින් එක් භික්ෂුවක යවා හෝ එම භික්ෂුවම ගොස් හෝ මෙහෙණින් වහන්සේලාට මෙසේ පැවසිය යුතුය: "මෙම භික්ෂුව නුවණින් සලකා මත්තෙහි සංවරයෙහි පිහිටියේය. මොහු වරද දේශනා කොට භික්ෂුණී සංඝයා ක්ෂමා කරවා ගත්තේය. එබැවින් භික්ෂුණී සංඝයා මොහු වැඳීමට සුදුස්සෙකු කරත්වා" යි. එවිට ඔහු වැඳීමට සුදුස්සෙකු කළ යුතුය. එය මෙසේ කළ යුතුය: භික්ෂුණී ආරාමයේ රැස්වූ භික්ෂුණී සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව, දක්ෂ මෙහෙණින් වහන්සේ නමක විසින් මෙසේ දැනුම් දිය යුතුය -

‘‘อยํ อยฺเย อสุโก นาม อยฺโย ภิกฺขุนีนํ อปาสาทิกํ ทสฺเสตีติ ภิกฺขุนิสงฺเฆน อวนฺทิโย กโต, โส ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกมิตฺวา ปฏิสงฺขา อายตึ สํวเร ฐิโต อจฺจยํ เทเสตฺวา ภิกฺขุนิสงฺฆํ [Pg.253] ขมาเปสิ, ตสฺส อยฺยสฺส วนฺทิยกรณํ รุจฺจตีติ ภิกฺขุนิสงฺฆํ ปุจฺฉามี’’ติ –

"ආර්යාවෙනි, අසවල් නම් වූ මෙම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මෙහෙණින් වහන්සේලාට අශෝභන හැසිරීම් පෙන්වූ බැවින් භික්ෂුණී සංඝයා විසින් නොවඳිය යුත්තෙකු කරන ලදී. උන්වහන්සේ ලැජ්ජාශීලී භාවයට පැමිණ, නුවණින් සලකා මත්තෙහි සංවරයෙහි පිහිටා, වරද දේශනා කොට භික්ෂුණී සංඝයා ක්ෂමා කරවා ගත්හ. එම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ වැඳීමට සුදුස්සෙකු කිරීම භික්ෂුණී සංඝයාට රුචි වන්නේද? මම භික්ෂුණී සංඝයාගෙන් විමසමි" යනුවෙනි.

ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ เอวํ อปโลกนกมฺเมเนว วนฺทิโย กาตพฺโพ.

මෙසේ තෙවරක් පැවසිය යුතුය. මෙලෙස අපලෝකන කර්මයෙන්ම ඔහු වැඳීමට සුදුස්සෙකු කළ යුතුය.

อยํ ปเนตฺถ ปาฬิมุตฺตโกปิ กมฺมลกฺขณวินิจฺฉโย. อิทญฺหิ กมฺมลกฺขณํ นาม ภิกฺขุนิสงฺฆมูลกํ ปญฺญตฺตํ, ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ ปเนตํ ลพฺภติเยว. ยญฺหิ ภิกฺขุสงฺโฆ สลากคฺคยาคคฺคภตฺตคฺคอุโปสถคฺเคสุ อปโลกนกมฺมํ กโรติ, เอตมฺปิ กมฺมลกฺขณเมว. อจฺฉินฺนจีวรชิณฺณจีวรนฏฺฐจีวรานญฺหิ สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ยาวตติยํ สาเวตฺวา อปโลกนกมฺมํ กตฺวา จีวรํ ทาตุํ วฏฺฏติ. อปฺปมตฺตกวิสฺสชฺชเกน ปน จีวรํ กโรนฺตสฺส เสนาสนกฺขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตปฺปเภทานิ สูจิอาทีนิ อนปโลเกตฺวาปิ ทาตพฺพานิ. เตสํ ทาเน โสเยว อิสฺสโร, ตโต อติเรกํ เทนฺเตน อปโลเกตฺวา ทาตพฺพํ. ตโต หิ อติเรกทาเน สงฺโฆ สามี. คิลานเภสชฺชมฺปิ ตตฺถ วุตฺตปฺปการํ สยเมว ทาตพฺพํ. อติเรกํ อิจฺฉนฺตสฺส อปโลเกตฺวา ทาตพฺพํ. โยปิ จ ทุพฺพโล วา ฉินฺนิริยาปโถ วา ปจฺฉินฺนภิกฺขาจารปโถ วา มหาคิลาโน, ตสฺส มหาวาเสสุ ตตฺรุปฺปาทโต เทวสิกํ นาฬิ วา อุปฑฺฒนาฬิ วา เอกทิวสํเยว วา ปญฺจ วา ทส วา ตณฺฑุลนาฬิโย เทนฺเตน อปโลกนกมฺมํ กตฺวาว ทาตพฺพา. เปสลสฺส ภิกฺขุโน ตตฺรุปฺปาทโต อิณปลิโพธมฺปิ พหุสฺสุตสฺส สงฺฆภารนิตฺถารกสฺส ภิกฺขุโน อนุฏฺฐาปนียเสนาสนมฺปิ สงฺฆกิจฺจํ กโรนฺตานํ กปฺปิยการกาทีนํ ภตฺตเวตนมฺปิ อปโลกนกมฺเมน ทาตุํ วฏฺฏติ.

මෙහිලා පාළියෙහි සඳහන් නොවූ (පාළිමුත්තක) කර්ම ලක්ෂණ විනිශ්චය මෙයයි: මෙම කර්ම ලක්ෂණය භික්ෂුණී සංඝයා මුල් කරගෙන පනවන ලද්දක් වුවද, භික්ෂු සංඝයාටද මෙය අදාළ වේ. භික්ෂු සංඝයා විසින් සලාක දෙන තැන, කැඳ බෙදන තැන, බත් දෙන තැන සහ උපෝසථ කරන තැන යම් අපලෝකන කර්මයක් (දැනුම් දීමක්) කරයිද, එයද කර්ම ලක්ෂණයකි. සිවුරු පැහැරගනු ලැබූ, දිරාගිය සිවුරු ඇති හෝ සිවුරු නැති වූ භික්ෂූන්ට සංඝයා රැස් කරවා දක්ෂ භික්ෂුවක ලවා තෙවරක් දැනුම් දී අපලෝකන කර්මය කොට සිවුරු දීම වටී. එහෙත්, අල්පමාත්‍ර දෑ බෙදා දෙන භික්ෂුව (අප්පමත්තක විස්සජ්ජක) විසින් සිවුරු මසන භික්ෂුවකට සේනාසනක්ඛන්ධක වර්ණනාවෙහි දැක්වූ පරිදි ඉඳිකටු ආදිය දැනුම් දීමකින් තොරව වුවද දිය හැකිය. ඒවා දීමෙහි ඔහු නිදහස්ය. ඊට වඩා වැඩි යමක් දෙන්නේ නම් දැනුම් දී දිය යුතුය. මන්ද ඊට වඩා වැඩි දෑ දීමෙහි සංඝයා හිමිකරු වන බැවිනි. ගිලාන භේසජ්ජ ද එහි දැක්වූ පරිදි ඔහුටම දිය හැකිය. ඊට වඩා වැඩි යමක් අවශ්‍ය නම් දැනුම් දී දිය යුතුය. යම් භික්ෂුවක් දුර්වලව හෝ ඉරියව් පවත්වාගත නොහැකිව හෝ පිණ්ඩපාතයේ යා නොහැකි මහා ගිලාන වූයේ නම්, මහා විහාරයන්හි උපදින දෑවලින් දිනපතා නැළියක් හෝ අඩ නැළියක් හෝ එක් දිනකට සහල් නැළි පහක් හෝ දහයක් හෝ දෙන්නේ නම් අපලෝකන කර්මය කොටම දිය යුතුය. සිල්වත් භික්ෂුවකගේ ණය බර නිදහස් කිරීමටත්, බහුශ්‍රුත වූ සංඝ කාර්යභාරය දරන භික්ෂුවකට ඉවත් කළ නොහැකි සේනාසනයක් දීමටත්, සංඝ කෘත්‍යයන් කරන කප්පියකාරකාදීන්ට බත් වැටුප් දීමටත් අපලෝකන කර්මයෙන් දීම වටී.

จตุปจฺจยวเสน ทินฺนตตฺรุปฺปาทโต สงฺฆิกํ อาวาสํ ชคฺคาเปตุํ วฏฺฏติ. ‘‘อยํ ภิกฺขุ อิสฺสรวตาย วิจาเรตี’’ติ กถาปจฺฉินฺทนตฺถํ ปน สลากคฺคาทีสุ วา อนฺตรสนฺนิปาเต วา สงฺฆํ ปุจฺฉิตฺวาว ชคฺคาเปตพฺโพ. จีวรปิณฺฑปาตตฺถาย โอทิสฺสทินฺนตตฺรุปฺปาทโตปิ อปโลเกตฺวา อาวาโส ชคฺคาเปตพฺโพ. อนปโลเกตฺวาปิ วฏฺฏติ. ‘‘สูโร วตายํ ภิกฺขุ จีวรปิณฺฑปาตตฺถาย ทินฺนโต อาวาสํ ชคฺคาเปตี’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนกถาปจฺเฉทนตฺถํ ปน อปโลกนกมฺมเมว กตฺวา ชคฺคาเปตพฺโพ.

සිව්පසය වෙනුවෙන් පූජා කරන ලද විහාරයේ ලැබෙන සම්පත්වලින් සඟ සතු ආවාස නඩත්තු කරවීම වටී. එසේ වුවද, "මෙම භික්ෂුව අයිතිකරුවෙකු මෙන් කටයුතු කරයි" යන කථාව වැළැක්වීම පිණිස සලාක දෙන තැනකදී හෝ අතරතුර රැස්වීමකදී හෝ සංඝයාගෙන් විමසාම නඩත්තු කරවිය යුතුය. සිවුරු හා පිණ්ඩපාතය සඳහාම වෙන් කොට දුන් දෙයින් වුවද දැනුම් දී ආවාස නඩත්තු කරවිය යුතුය. දැනුම් නොදී වුවද නඩත්තු කිරීම වටී. එහෙත්, "මෙම භික්ෂුව ඉතා එඩිතරයි, සිවුරු පිණ්ඩපාත සඳහා දුන් දෙයින් ආවාස නඩත්තු කරවයි" යනුවෙන් ඇති වන කථා වැළැක්වීම පිණිස අපලෝකන කර්මයක් කොටම නඩත්තු කරවිය යුතුය.

เจติเย [Pg.254] ฉตฺตํ วา เวทิกํ วา โพธิฆรํ วา อาสนฆรํ วา อกตํ วา กโรนฺเตน ชิณฺณํ วา ปฏิสงฺขโรนฺเตน สุธากมฺมํ วา กโรนฺเตน มนุสฺเส สมาทเปตฺวา กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ การโก นตฺถิ, เจติยสฺส อุปนิกฺเขปโต กาเรตพฺพํ. อุปนิกฺเขเปปิ อสติ อปโลกนกมฺมํ กตฺวา ตตฺรุปฺปาทโต กาเรตพฺพํ, สงฺฆิเกนปิ. สงฺฆิเกน หิ อปโลเกตฺวา เจติยกิจฺจํ กาตุํ วฏฺฏติ. เจติยสฺส สนฺตเกน อปโลเกตฺวาปิ สงฺฆิกกิจฺจํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ตาวกาลิกํ ปน คเหตฺวา ปากติกํ กาตุํ วฏฺฏติ.

චෛත්‍යයක ඡත්‍රයක් හෝ වේදිකාවක් හෝ බෝධිඝරයක් හෝ ආසනඝරයක් හෝ අලුතින් කරවන්නා වූ හෝ දිරාපත් වූවක් ප්‍රතිසංස්කරණය කරන්නා වූ හෝ හුණු පිරියම් කරන්නා වූ හෝ පුද්ගලයා විසින් මිනිසුන් ඒ සඳහා උනන්දු කරවා එය කරවීම සුදුසුය. ඉදින් එසේ කරන්නෙකු නැතිනම්, චෛත්‍යය සඳහා තැන්පත් කර ඇති ධනයෙන් එය කරවිය යුතුය. තැන්පත් ධනයක් ද නැති කල්හි, සංඝයාගේ අනුමැතිය ලබා ගැනීමේ කර්මය (අපලෝකන කර්මය) කොට එම ස්ථානයෙන් ලැබෙන ආදායමෙන් එය කරවිය යුතුය. සංඝික දේවලින් වුවද එය කරවීම සුදුසුය. මන්ද යත්, සංඝික දේවලින් අවසර ගෙන චෛත්‍යයේ කටයුතු කිරීම සුදුසු බැවිනි. චෛත්‍යය සතු දෙයින් සංඝයාගේ කටයුතු කිරීම (අවසර ගෙන වුවද) සුදුසු නොවේ. එහෙත් එය තාවකාලිකව ගෙන පසුව තිබූ තත්ත්වයට පත් කිරීම සුදුසුය.

เจติเย สุธากมฺมาทีนิ กโรนฺเตหิ ปน ภิกฺขาจารโต วา สงฺฆโต วา ยาปนมตฺตํ อลภนฺเตหิ เจติยสนฺตกโต ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา ปริภุญฺชนฺเตหิ วตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ, ‘‘วตฺตํ กโรมา’’ติ มจฺฉมํสาทีหิ สงฺฆภตฺตํ กาตุํ น วฏฺฏติ. เย วิหาเร โรปิตา ผลรุกฺขา สงฺเฆน ปริคฺคหิตา โหนฺติ, ชคฺคนกมฺมํ ลภนฺติ, เยสํ ผลานิ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา ภาเชตฺวา ปริภุญฺชนฺติ, เตสุ อปโลกนกมฺมํ น กาตพฺพํ. เย ปน อปริคฺคหิตา, เตสุ อปโลกนกมฺมํ กาตพฺพํ. ตํ ปน สลากคฺคยาคคฺคภตฺตคฺคอนฺตรสนฺนิปาเตสุปิ กาตุํ วฏฺฏติ, อุโปสถคฺเค ปน วฏฺฏติเยว. ตตฺถ หิ อนาคตานมฺปิ ฉนฺทปาริสุทฺธิ อาหริยติ, ตสฺมา ตํ สุวิโสธิตํ โหติ.

චෛත්‍යයෙහි හුණු පිරියම් කිරීම් ආදිය කරන්නා වූ මහණහු පිණ්ඩපාතයෙන් හෝ සංඝයාගෙන් හෝ දිවි රැක ගැනීමට සෑහෙන පමණ ආහාර නොලබන්නාහු නම්, චෛත්‍යය සතු දෙයින් දිවි රැක ගැනීමට සෑහෙන පමණ ගෙන පරිභෝජනය කරමින් එම වත් පිළිවෙත් කිරීම සුදුසුය. එහෙත් "අපි වත් පිළිවෙත් කරමු" යැයි පවසා මත්ස්‍ය මාංසාදියෙන් යුක්තව සංඝ භත්තයක් මෙන් ප්‍රණීත ලෙස වැළඳීම සුදුසු නොවේ. විහාරයෙහි රෝපණය කරන ලද යම් ඵල රුක්ෂයෝ සංඝයා විසින් පවරා ගන්නා ලද්දේ ද, රැකබලා ගනු ලබන්නේ ද, යම් ගසක ගෙඩි මිණිය (ගණ්ඨිය) ගසා බෙදා දී පරිභෝජනය කරන්නේ ද, එවැනි ගස් සම්බන්ධයෙන් අපලෝකන කර්මයක් නොකට යුතුය. යම් ගස් පවරා ගෙන නොමැති ද, ඒවා සම්බන්ධයෙන් අපලෝකන කර්මය කළ යුතුය. එය සලාක දෙන ස්ථානය, කැඳ දෙන ස්ථානය, බත් දෙන ස්ථානය හෝ රැස්වීම් පවත්වන අවස්ථාවලදී හෝ සිදු කිරීම සුදුසුය. උපෝසථාගාරයේදී (පොහොය ගෙයිදී) කිරීම වඩාත් සුදුසුමය. එහිදී නොපැමිණි භික්ෂූන්ගේ ද ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය ගෙන එනු ලබන බැවින්, එය මැනවින් පිරිසිදු වූවක් වෙයි.

เอวญฺจ ปน กาตพฺพํ, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนุมติยา สาเวตพฺพํ –

එය මෙසේ කළ යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක් විසින් භික්ෂු සංඝයාගේ අනුමැතිය ඇතිව මෙසේ නිවේදනය කළ යුතුය –

‘‘ภนฺเต, ยํ อิมสฺมึ วิหาเร อนฺโตสีมาย สงฺฆสนฺตกํ มูลตจปตฺตองฺกุรปุปฺผผลขาทนียาทิ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ อาคตาคตานํ ภิกฺขูนํ ยถาสุขํ ปริภุญฺชิตุํ รุจฺจตีติ สงฺฆํ ปุจฺฉามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิตพฺพํ.

"ස්වාමීනි, මෙම විහාරයෙහි සීමාව ඇතුළත සංඝයා සතු වූ යම් මුල්, පට්ටා, පත්‍ර, අංකුර, පුෂ්ප, ඵල හා ඛාද්‍ය ද්‍රව්‍ය ආදිය ඇද්ද, ඒ සියල්ල පැමිණි පැමිණි භික්ෂූන්ට කැමති පරිදි පරිභෝජනය කිරීම සංඝයාට රුචි වන්නේදැයි මම සංඝයාගෙන් විමසමි" යි තෙවරක් විමසිය යුතුය.

จตูหิ ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ กตํ สุกตเมว. ยสฺมึ วิหาเร ทฺเว ตโย ชนา วสนฺติ, เตหิ นิสีทิตฺวา กตมฺปิ สงฺเฆน กตสทิสเมว. ยสฺมึ ปน วิหาเร เอโก ภิกฺขุ โหติ, เตน ภิกฺขุนา อุโปสถทิวเส ปุพฺพกรณปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา นิสินฺเนน กตมฺปิ กติกวตฺตํ สงฺเฆน กตสทิสเมว โหติ.

භික්ෂූන් සතර නමක හෝ පස් නමක විසින් (එම කර්මය) කරන ලද්දේ නම් එය මැනවින් කරන ලද්දක්ම වේ. යම් විහාරයක දෙනමක් හෝ තුන්නමක් වාසය කරත් නම්, ඔවුන් විසින් වාඩි වී කරන ලද්ද ද සංඝයා විසින් කරන ලද්දකට සමානමය. යම් විහාරයක එක් භික්ෂුවක් පමණක් වෙසෙන්නේ නම්, එම භික්ෂුව විසින් උපෝසථ දිනයෙහි පූර්වකරණ පූර්වකෘත්‍යයන් නිමවා වාඩි වී කරන ලද කතිකාවත ද සංඝයා විසින් කරන ලද්දකට සමානම වේ.

กโรนฺเตน [Pg.255] ปน ผลวาเรน กาตุมฺปิ จตฺตาโร มาเส ฉ มาเส เอกสํวจฺฉรนฺติ เอวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวาปิ อปริจฺฉินฺทิตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏติ. ปริจฺฉินฺเน ยถาปริจฺเฉทํ ปริภุญฺชิตฺวา ปุน กาตพฺพํ. อปริจฺฉินฺเน ยาว รุกฺขา ธรนฺติ ตาว วฏฺฏติเยว. เยปิ เตสํ รุกฺขานํ พีเชหิ อญฺเญ รุกฺขา โรปิตา โหนฺติ, เตสมฺปิ สา เอว กติกา.

කතිකාවත කරන්නා වූ භික්ෂුව විසින් පලදාව ලැබෙන වාරයක් පාසා හෝ මාස හතරක්, මාස හයක් හෝ අවුරුද්දක් වශයෙන් කාලය සීමා කොට හෝ සීමා නොකොට හෝ කිරීම සුදුසුය. කාල සීමාවක් නියම කළ විට එම කාලය අවසානයේ නැවත කතිකාවත කළ යුතුය. කාල සීමාවක් නියම නොකළ විට ගස් පවතින තාක් කල් එය වලංගු වේ. එම ගස්වල බීජවලින් පැළ වූ වෙනත් ගස් ඇද්ද, ඒවාට ද එම කතිකාවතම අදාළ වේ.

สเจ ปน อญฺญสฺมึ วิหาเร โรปิตา โหนฺติ, เตสํ ยตฺถ โรปิตา, ตสฺมึเยว วิหาเร สงฺโฆ สามี. เยปิ อญฺญโต พีชานิ อาหริตฺวา ปุริมวิหาเร ปจฺฉา โรปิตา, เตสุ อญฺญา กติกา กาตพฺพา. กติกาย กตาย ปุคฺคลิกฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ, ยถาสุขํ ผลาทีนิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปเนตฺถ ตํ ตํ โอกาสํ ปริกฺขิปิตฺวา ปริเวณานิ กตฺวา ชคฺคนฺติ, เตสํ ภิกฺขูนํ ปุคฺคลิกฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ. อญฺเญ ปริภุญฺชิตุํ น ลภนฺติ, เตหิ ปน สงฺฆสฺส ทสภาคํ ทตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพานิ. โยปิ มชฺเฌวิหาเร รุกฺขํ สาขาหิ ปริวาเรตฺวา รกฺขติ, ตสฺสาปิ เอเสว นโย.

ඉදින් වෙනත් විහාරයක එම බීජ රෝපණය කරන ලද්දේ නම්, ඒවා රෝපණය කළ විහාරයෙහි සංඝයා ඒ සඳහා හිමිකම් කියති. වෙනත් තැනකින් බීජ ගෙනැවිත් පෙර විහාරයෙහි පසුව රෝපණය කරන ලද්දේ නම්, ඒවා සම්බන්ධයෙන් අලුතින් කතිකාවතක් කළ යුතුය. කතිකාවත කළ පසු ඒවා පුද්ගලික දේ ලෙස පවතී (එනම් ඒවා රැකබලා ගන්නා අයට හිමි වේ). එවිට රුචි පරිදි පලදාව අනුභව කිරීම සුදුසුය. ඉදින් ඒ ඒ ස්ථාන වට කොට පරිශ්‍ර (පරිවෙණ) සාදා රැකබලා ගන්නේ නම්, ඒවා එම භික්ෂූන්ට පුද්ගලික වස්තුවක් ලෙස පවතී. අන් අයට ඒවා පරිභෝජනය කිරීමට අවසර නැත. එහෙත් ඔවුන් විසින් සංඝයාට දසයෙන් කොටසක් දී පරිභෝජනය කළ යුතුය. විහාරය මධ්‍යයෙහි ඇති ගසක් අතු ඉතිවලින් වට කොට යමෙක් රකින්නේ නම්, ඔහුට ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

โปราณวิหารํ คตสฺส สมฺภาวนียภิกฺขุโน ‘‘เถโร อาคโต’’ติ ผลาผลํ อาหรนฺติ, สเจ ตตฺถ มูเล สพฺพปริยตฺติธโร พหุสฺสุตภิกฺขุ วิหาสิ, ‘‘อทฺธา เอตฺถ ทีฆา กติกา กตา ภวิสฺสตี’’ติ นิกฺกุกฺกุจฺเจน ปริภุญฺชิตพฺพํ. วิหาเร ผลาผลํ ปิณฺฑปาติกานมฺปิ วฏฺฏติ, ธุตงฺคํ น โกเปติ. สามเณรา อตฺตโน อาจริยุปชฺฌายานํ พหูนิ ผลานิ เทนฺติ, อญฺเญ ภิกฺขู อลภนฺตา ขิยฺยนฺติ, ขิยฺยนมตฺตเมว เจตํ โหติ.

පැරණි විහාරයකට පැමිණි ගෞරවනීය භික්ෂුවක් වෙත "තෙරුන් වහන්සේ වැඩියා" යැයි සලකා පලතුරු රැගෙන එති. ඉදින් එහි පෙර සිටම සකල පර්යාප්තිය දරන්නා වූ බහුශ්‍රැත භික්ෂුවක් වැඩ විසුවේ නම්, "මෙහි සැබවින්ම දීර්ඝ කාලීන කතිකාවතක් කර ඇතිවාට සැක නැතැ"යි සැකයකින් තොරව ඒවා වැළඳිය යුතුය. විහාරයෙහි ඇති පලතුරු පිණ්ඩපාතික භික්ෂූන්ට ද සුදුසුය; එය ධුතාංගයට හානියක් නොකරයි. සාමණේරවරු තම ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාට බොහෝ පලතුරු ලබා දෙති. අනෙක් භික්ෂූන් ඒවා නොලැබෙන කල්හි දොස් පවරති. එහෙත් එය හුදු දොස් පැවරීමක් පමණක් වෙයි.

สเจ ปน ทุพฺภิกฺขํ โหติ, เอกํ ปนสรุกฺขํ นิสฺสาย สฏฺฐิปิ ชนา ชีวนฺติ, ตาทิเส กาเล สพฺเพสํ สงฺคหกรณตฺถาย ภาเชตฺวา ขาทิตพฺพํ, อยํ สามีจิ. ยาว ปน กติกวตฺตํ น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, ตาว เตหิ ขายิตํ สุขายิตเมว. กทา ปน กติกวตฺตํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ? ยทา สมคฺโค สงฺโฆ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ภาเชตฺวา ขาทนฺตู’’ติ สาเวติ. เอกภิกฺขุเก ปน วิหาเร เอเกน สาวิเตปิ ปุริมกติกา ปฏิปฺปสฺสมฺภติเยว. สเจ ปฏิปฺปสฺสทฺธาย กติกาย สามเณรา เนว รุกฺขโต ปาเตนฺติ, น ภูมิโต คเหตฺวา ภิกฺขูนํ เทนฺติ, ปติตผลานิ ปาเทหิ ปหรนฺตา วิจรนฺติ, เตสํ ทสภาคโต ปฏฺฐาย ยาว อุปฑฺฒผลภาเคน ผาติกมฺมํ กาตพฺพํ. อทฺธา ผาติกมฺมโลเภน อาหริตฺวา [Pg.256] ทสฺสนฺติ. ปุน สุภิกฺเข ชาเต กปฺปิยการเกสุ อาคนฺตฺวา สาขาปริวาราทีนิ กตฺวา รุกฺเข รกฺขนฺเตสุ สามเณรานํ ผาติกมฺมํ น ทาตพฺพํ, ภาเชตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ.

ඉදින් දුර්භික්ෂයක් ඇති වුවහොත්, එකම කොස් ගසක් නිසා වුවද සැට නමක් භික්ෂූන් දිවි රකින්නාහු නම්, එවැනි කාලයක සියල්ලන්ට සංග්‍රහ කරනු පිණිස බෙදා ගෙන අනුභව කළ යුතුය. මෙය නිසි පිළිවෙතයි. කතිකාවත අවලංගු නොවන තාක් කල් ඔවුන් වැළඳූ දේ මැනවින් වැළඳූ එකක්ම වේ. කතිකාවත අවලංගු වන්නේ කවදාද? මුළු මහත් සංඝයා රැස්ව "මෙතැන් පටන් බෙදා ගෙන අනුභව කරත්වා" යි නිවේදනය කළ විටය. එක් භික්ෂුවක් පමණක් සිටින විහාරයක එම භික්ෂුව විසින් නිවේදනය කළ ද පෙර කතිකාවත අවලංගු වේ. ඉදින් කතිකාවත අවලංගු වූ පසු, සාමණේරවරු ගසෙන් ගෙඩි නොබාවත් නම් හෝ බිම වැටුණු දේ ගෙන භික්ෂූන්ට නොදෙත් නම්, බිම වැටුණු ගෙඩිවලට පයින් ගසමින් ඇවිදිත් නම්, එවැනි සාමණේරයන්ට දසයෙන් කොටසක සිට අඩක් දක්වා පලදාවෙන් කොටසක් (වෙහෙසට ප්‍රතිලාභ ලෙස) නියම කළ යුතුය. එවිට එම ලාභය කෙරෙහි ලෝභයෙන් ඔවුන් ගෙඩි ගෙනැවිත් දෙනු ඇත. නැවත සුභික්ෂ කාලයක් පැමිණි කල්හි, කප්පියකාරකයන් පැමිණ අතු ඉතිවලින් වට කොට ගස් රකින්නේ නම්, සාමණේරයන්ට එම කොටස නොදිය යුතුය; බෙදා ගෙන අනුභව කළ යුතුය.

‘‘วิหาเร ผลาผลํ อตฺถี’’ติ สามนฺตคาเมหิ มนุสฺสา คิลานานํ วา คพฺภินีนํ วา อตฺถาย อาคนฺตฺวา ‘‘เอกํ นาฬิเกรํ เทถ, อมฺพํ เทถ, ลพุชํ เทถา’’ติ ยาจนฺติ, ทาตพฺพํ น ทาตพฺพนฺติ? ทาตพฺพํ. อทียมาเน หิ เต โทมนสฺสิกา โหนฺติ, เทนฺเตน ปน สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ยาวตติยํ สาเวตฺวา อปโลกนกมฺมํ กตฺวาว ทาตพฺพํ, กติกวตฺตํ วา กตฺวา ฐเปตพฺพํ, เอวญฺจ ปน กาตพฺพํ, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา สงฺฆสฺส อนุมติยา สาเวตพฺพํ –

"විහාරයෙහි පලතුරු තිබේ" යැයි අසා අසල ගම්වල මිනිසුන් ගිලනුන් සඳහා හෝ ගැබිනි මවුවරුන් සඳහා හෝ පැමිණ "එක් පොල් ගෙඩියක් දෙන්න, අඹ ගෙඩියක් දෙන්න, ලබු ගෙඩියක් දෙන්න" යැයි ඉල්ලති. දිය යුතුද? නොදිය යුතුද? යන්න ප්‍රශ්නයයි. දිය යුතුය. මන්ද යත්, නොදෙන කල්හි ඔවුහු දැඩි ලෙස දොම්නසට පත් වෙති. එහෙත් දෙන භික්ෂුව විසින් සංඝයා රැස් කරවා තෙවරක් නිවේදනය කොට, අපලෝකන කර්මය කොට දිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් කතිකාවතක් පනවා තැබිය යුතුය. එය මෙසේ කළ යුතුය: ව්‍යක්ත භික්ෂුවක් විසින් සංඝ අනුමැතිය ඇතිව මෙසේ නිවේදනය කළ යුතුය:

‘‘สามนฺตคาเมหิ มนุสฺสา อาคนฺตฺวา คิลานาทีนํ อตฺถาย ผลาผลํ ยาจนฺติ, ทฺเว นาฬิเกรานิ, ทฺเว ตาลผลานิ, ทฺเว ปนสานิ, ปญฺจ อมฺพานิ, ปญฺจ กทลิผลานิ คณฺหนฺตานํ อนิวารณํ, อสุกรุกฺขโต จ อสุกรุกฺขโต จ ผลํ คณฺหนฺตานํ อนิวารณํ รุจฺจติ ภิกฺขุสงฺฆสฺสา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ.

"අසල ගම්වලින් මිනිසුන් පැමිණ ගිලනුන් ආදිය සඳහා පළතුරු ඉල්ලති. පොල් ගෙඩි දෙකක්, තල් ගෙඩි දෙකක්, කොස් ගෙඩි දෙකක්, අඹ ගෙඩි පහක්, කෙසෙල් ගෙඩි පහක් ගන්නා අයට හෝ අසවල් අසවල් ගසෙන් ගෙඩි ගන්නා අයට එය වළක්වන්නේ නැතිව සිටීම භික්ෂු සංඝයාට රුචි වේ" යනුවෙන් තෙවරක් පැවසිය යුතුය.

ตโต ปฏฺฐาย คิลานาทีนํ นามํ คเหตฺวา ยาจนฺตา ‘‘คณฺหถา’’ติ น วตฺตพฺพา, วตฺตํ ปน อาจิกฺขิตพฺพํ – ‘‘นาฬิเกราทีนิ อิมินา นาม ปริจฺเฉเทน คณฺหนฺตานํ อสุกรุกฺขโต จ อสุกรุกฺขโต จ ผลํ คณฺหนฺตานํ อนิวารณํ กต’’นฺติ. อนุวิจริตฺวา ปน ‘‘อยํ มธุรผโล อมฺโพ, อิโต คณฺหถา’’ติปิ น วตฺตพฺพา. ผลภาชนกาเล ปน อาคตานํ สมฺมเตน อุปฑฺฒภาโค ทาตพฺโพ, อสมฺมเตน อปโลเกตฺวา ทาตพฺพํ.

එතැන් පටන් ගිලනුන් ආදියේ නම පවසා ඉල්ලන මිනිසුන්ට "ගන්න" යයි නොපැවසිය යුතුය. වත් පිළිවෙත් පමණක් මෙසේ පැවසිය යුතුය: "පොල් ආදිය මෙම ප්‍රමාණයෙන් ගන්නා අයට සහ අසවල් අසවල් ගස්වලින් ගෙඩි ගන්නා අයට තහනමක් නැත" යනුවෙනි. එසේම ගස් අතර ඇවිදිමින් "මෙම අඹ ගස පැණිරසයි, මෙතැනින් ගන්න" යයිද නොපැවසිය යුතුය. පළතුරු බෙදා දෙන අවස්ථාවක පැමිණි අයට සම්මත වූ භික්ෂුව විසින් අඩක් දිය යුතුය. සම්මත නොවූ භික්ෂුව විසින් සංඝයාගෙන් විමසා දිය යුතුය.

ขีณปริพฺพโย วา มคฺคคมิยสตฺถวาโห วา อญฺโญ วา อิสฺสโร อาคนฺตฺวา ยาจติ, อปโลเกตฺวาว ทาตพฺพํ. พลกฺกาเรน คเหตฺวา ขาทนฺโต น วาเรตพฺโพ. กุทฺโธ หิ โส รุกฺเขปิ ฉินฺเทยฺย, อญฺญมฺปิ อนตฺถํ กเรยฺย. ปุคฺคลิกปริเวณํ อาคนฺตฺวา คิลานสฺส คาเมน ยาจนฺโต ‘‘อมฺเหหิ ฉายาทีนํ อตฺถาย โรปิตํ, สเจ อตฺถิ, ตุมฺเห ชานาถา’’ติ วตฺตพฺโพ. ยทิ ปน ผลภริตาว รุกฺขา โหนฺติ, กณฺฏเก พนฺธิตฺวา ผลวาเรน ขาทนฺติ, อปจฺจาสีสนฺเตน หุตฺวา ทาตพฺพํ. พลกฺกาเรน คณฺหนฺโต น วาเรตพฺโพ, ปุพฺเพ วุตฺตเมเวตฺถ การณํ.

ගමන් වියදම් අවසන් වූවෙකු හෝ මග යන වෙළඳ කණ්ඩායමක් හෝ වෙනත් ප්‍රභූවරයෙකු පැමිණ ඉල්ලන්නේ නම්, දැනුම් දී දිය යුතුය. බලහත්කාරයෙන් ගෙන අනුභව කරන්නෙකු වැළැක්විය යුතු නොවේ. මන්දයත් ඔහු කෝප වී ගස් කපා දැමීමට හෝ වෙනත් අනර්ථයක් කිරීමට ඉඩ ඇති බැවිනි. පුද්ගලික පරිවේණයකට පැමිණ ගිලනෙකුගේ නාමයෙන් ඉල්ලන්නාට "අපි මේවා සෙවණ ආදිය සඳහා රෝපණය කළෙමු, ඉදින් ගෙඩි ඇත්නම් ඔබලා බලාගන්න" යයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ගස් ගෙඩිවලින් බර වී තිබේ නම්, කටු බැඳ වාර ක්‍රමයට අනුභව කරන්නේ නම්, පෙරළා බලාපොරොත්තුවක් නැතිව දිය යුතුය. බලහත්කාරයෙන් ගන්නා අය වැළැක්විය යුතු නොවේ. ඒ සඳහා හේතුව පෙර සඳහන් කරන ලද්දමය.

สงฺฆสฺส [Pg.257] ผลาราโม โหติ, ปฏิชคฺคนํ น ลภติ, สเจ ตํ โกจิ วตฺตสีเสน ชคฺคติ, สงฺฆสฺเสว โหติ. อถาปิ กสฺสจิ ปฏิพลสฺส ภิกฺขุโน ‘‘อิมํ สปฺปุริส ชคฺคิตฺวา เทหี’’ติ สงฺโฆ ภารํ กโรติ, โส เจ วตฺตสีเสน ชคฺคติ, เอวมฺปิ สงฺฆสฺเสว โหติ. ผาติกมฺมํ ปจฺจาสีสนฺตสฺส ปน ตติยภาเคน วา อุปฑฺฒภาเคน วา ผาติกมฺมํ กาตพฺพํ. ‘‘ภาริยํ กมฺม’’นฺติ วตฺวา เอตฺตเกน อนิจฺฉนฺโต ปน สพฺพํ ตเวว สนฺตกํ กตฺวา ‘‘มูลภาคํ ทสภาคมตฺตํ ทตฺวา ชคฺคาหี’’ติปิ วตฺตพฺโพ. ครุภณฺฑตฺตา ปน มูลจฺเฉชฺชวเสน น ทาตพฺพํ. โส มูลภาคํ ทตฺวา ขาทนฺโต อกตาวาสํ วา กตฺวา กตาวาสํ วา ชคฺคิตฺวา นิสฺสิตกานํ อารามํ นิยฺยาเทติ, เตหิปิ มูลภาโค ทาตพฺโพว. ยทา ปน ภิกฺขู สยํ ชคฺคิตุํ ปโหนฺติ, อถ เตสํ ชคฺคิตุญฺจ น ทาตพฺพํ, ชคฺคิตกาเล จ น วาเรตพฺพา, ชคฺคนกาเลเยว วาเรตพฺพา. ‘‘พหุํ ตุมฺเหหิ ขายิตํ, อิทานิ มา ชคฺคิตฺถ, ภิกฺขุสงฺโฆเยว ชคฺคิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพํ.

සංඝයා වහන්සේ සතු පළතුරු උයනක් තිබේ නම්, එය රැකබලා ගැනීමක් සිදු නොවේ නම්, යම් කිසි භික්ෂුවක් වත් පිළිවෙත් වශයෙන් එය රැකබලා ගන්නේ නම්, එය සංඝයාටම අයිති වේ. එසේම යම් සමර්ථ භික්ෂුවකට "පින්වත, මෙය රැකබලා දෙන්න" යයි සංඝයා වගකීම පවරන්නේ නම්, ඔහු වත් පිළිවෙත් වශයෙන් එය රැකබලා ගන්නේ නම්, එවිටද එය සංඝයාටම අයිති වේ. අභිවෘද්ධිය (ප්‍රයෝජනය) අපේක්ෂා කරන භික්ෂුවක උදෙසා තුනෙන් පංගුවක් හෝ අඩක් වශයෙන් කොටස් කළ යුතුය. "මෙය බරපතළ කාර්යයකි" යයි පවසා එම ප්‍රමාණයෙන් අකමැති වන භික්ෂුවට, "මෙය සම්පූර්ණයෙන්ම ඔබගේම දෙයක් කරගෙන, දසයෙන් එකක පමණ වූ මූලික කොටසක් සංඝයාට දී රැකබලා ගන්න" යයිද පැවසිය හැකිය. ගරුභාණ්ඩයක් වන බැවින් සහමුලින්ම අයිතිය පවරා දීමෙන් (ප්‍රදානය කිරීමෙන්) නොදිය යුතුය. ඔහු එම මූලික පංගුව දී වැළඳීමෙන් පසුව, අලුතින් ආවාසයක් සාදා හෝ තිබෙන ආවාසයක් රැකබලා ගෙන තම ශිෂ්‍යයන්ට එම උයන පවරන්නේ නම්, ඔවුන් විසින්ද මූලික පංගුව දිය යුතුමය. යම් දිනක භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන්ම එය රැකබලා ගැනීමට සමර්ථ වෙත්ද, එකල්හි ඔවුන්ට (ශිෂ්‍යයන්ට) එය රැකබලා ගැනීමට නොදිය යුතුය. රැකබලා අවසන් වූ පසු ඵලදාව ලැබෙන අවස්ථාවක ඔවුන් වැළැක්විය යුතු නැත. රැකබලා ගන්නා අවස්ථාවේදීම ඔවුන් වැළැක්විය යුතුය. "නුඹලා විසින් බොහෝ දේ වළඳන ලදී. දැන් රැකබලා නොගන්න, භික්ෂු සංඝයාම රැකබලා ගනු ඇත" යයි කිව යුතුය.

สเจ ปน เนว วตฺตสีเสน ชคฺคนฺโต อตฺถิ, น ผาติกมฺเมน, น สงฺโฆ ชคฺคิตุํ ปโหติ, เอโก อนาปุจฺฉิตฺวาว ชคฺคิตฺวา ผาติกมฺมํ วฑฺเฒตฺวา ปจฺจาสีสติ, อปโลกนกมฺเมน ผาติกมฺมํ วฑฺเฒตฺวา ทาตพฺพํ. อิติ อิมํ สพฺพมฺปิ กมฺมลกฺขณเมว โหติ. อปโลกนกมฺมํ อิมานิ ปญฺจ ฐานานิ คจฺฉติ.

ඉදින් වත් පිළිවෙත් වශයෙන් රැකබලා ගන්නෙකු හෝ අභිවෘද්ධිය අපේක්ෂාවෙන් රැකබලා ගන්නෙකු නැතිනම්, සංඝයාටද රැකබලා ගැනීමට නොහැකි නම්, යම් භික්ෂුවක් නොවිමසාම රැකබලාගෙන, අභිවෘද්ධිය ඇති කොට ප්‍රයෝජනයක් අපේක්ෂා කරන්නේ නම්, අපලෝකන කර්මයෙන් (දන්වා සිටීමෙන්) ඔහුට අභිවෘද්ධිය ලබා දිය යුතුය. මෙලෙස මේ සියල්ලම කර්ම ලක්ෂණයම වේ. අපලෝකන කර්මය මෙම කරුණු පහකට අදාළ වේ.

ญตฺติกมฺมฏฺฐานเภเท ปน ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทาเปกฺโข, อนุสิฏฺโฐ โส มยา. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อาคจฺเฉยฺยาติ, อาคจฺฉาหีติ วตฺตพฺโพ’’ติ เอวํ อุปสมฺปทาเปกฺขสฺส โอสารณา โอสารณา นาม.

ඤත්ති කර්මවල ප්‍රභේදයන්හිදී වනාහි, "වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා! මේ නම් ඇති තැනැත්තා, මෙනම් ඇති ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය. ඔහු මා විසින් අනුශාසනා කරන ලදී. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා පැමිණේවා. 'පැමිණෙන්න' යයි ඔහුට කිව යුතුය" මෙලෙස උපසම්පදා අපේක්ෂකයා ඇතුළත් කර ගැනීම 'ඕසාරණා' නම් වේ.

‘‘สุณนฺตุ เม อายสฺมนฺตา, อยํ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ ธมฺมกถิโก อิมสฺส เนว สุตฺตํ อาคจฺฉติ, โน สุตฺตวิภงฺโค, โส อตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา พฺยญฺชนจฺฉายาย อตฺถํ ปฏิพาหติ. ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ วุฏฺฐาเปตฺวา อวเสสา อิมํ อธิกรณํ วูปสเมยฺยามา’’ติ เอวํ อุพฺพาหิกาวินิจฺฉเย ธมฺมกถิกสฺส ภิกฺขุโน นิสฺสารณา นิสฺสารณา นาม.

"ආයුෂ්මතුන් වහන්ස, මාගේ වචනය අසන්න. මෙනම් ඇති මේ භික්ෂුව ධර්ම කථිකයෙකි. මොහුට සූත්‍රය හෝ සූත්‍ර විභංගය හුරු නැත. ඔහු අර්ථය වටහා නොගෙන ව්‍යඤ්ජන ඡායාවෙන් අර්ථය වළක්වයි. ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති භික්ෂුව බැහැර කර ඉතිරි පිරිස මෙම අධිකරණය සංසිඳුවමු" මෙලෙස උබ්බාහිකා විනිශ්චයේදී ධර්ම කථික භික්ෂුව බැහැර කිරීම 'නිස්සාරණා' නම් වේ.

‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อชฺชุโปสโถ ปนฺนรโส. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺยา’’ติ เอวํ อุโปสถกมฺมวเสน ฐปิตา ญตฺติ อุโปสโถ นาม.

"වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. අද පසළොස්වක පෝය දිනයයි. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්, සංඝයා වහන්සේ උපෝසථ කර්මය කෙරෙත්වා" මෙලෙස උපෝසථ කර්මය උදෙසා තබනු ලබන ඤත්තිය 'උපෝසථ' නම් වේ.

‘‘สุณาตุ [Pg.258] เม ภนฺเต สงฺโฆ, อชฺช ปวารณา ปนฺนรสี. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ ปวาเรยฺยา’’ติ เอวํ ปวารณากมฺมวเสน ฐปิตา ญตฺติ ปวารณา นาม.

"වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. අද පසළොස්වක පවාරණ දිනයයි. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්, සංඝයා වහන්සේ පවාරණය කෙරෙත්වා" මෙලෙස පවාරණ කර්මය උදෙසා තබනු ලබන ඤත්තිය 'පවාරණ' නම් වේ.

‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทาเปกฺโข. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ อนุสาเสยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ อนุสาเสยฺยา’’ติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ อนฺตรายิเก ธมฺเม ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ อนฺตรายิเก ธมฺเม ปุจฺเฉยฺยา’’ติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ วินยํ ปุจฺเฉยฺยา’’ติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนาเมน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนาเมน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺยา’’ติ เอวํ อตฺตานํ วา ปรํ วา สมฺมนฺนิตุํ ฐปิตา ญตฺติ สมฺมุติ นาม.

"වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. මෙනම් ඇති තැනැත්තා, මෙනම් ඇති ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මම මෙනම් ඇති තැනැත්තාට අනුශාසනා කරන්නෙමි". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා මෙනම් ඇති තැනැත්තාට අනුශාසනා කෙරේවා". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මම මෙනම් ඇති තැනැත්තාගෙන් අන්තරායික ධර්මයන් විමසන්නෙමි". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා මෙනම් ඇති තැනැත්තාගෙන් අන්තරායික ධර්මයන් විමසාවා". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මම මෙනම් ඇති තැනැත්තාගෙන් විනය විමසන්නෙමි". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා මෙනම් ඇති තැනැත්තාගෙන් විනය විමසාවා". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මම මෙනම් ඇති තැනැත්තා විසින් විනය විමසනු ලැබ පිළිතුරු දෙන්නෙමි". "ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, මෙනම් ඇති තැනැත්තා මෙනම් ඇති තැනැත්තා විසින් විනය විමසනු ලැබ පිළිතුරු දේවා" මෙලෙස තමන්ව හෝ අන් අයව සම්මත කර ගැනීම සඳහා තබනු ලබන ඤත්තිය 'සම්මුති' නම් වේ.

‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิทํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน นิสฺสคฺคิยํ สงฺฆสฺส นิสฺสฏฺฐํ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อายสฺมนฺตา อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยุ’’นฺติ เอวํ นิสฺสฏฺฐจีวรปตฺตาทีนํ ทานํ ทานํ นาม.

"වහන්ස, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. මෙනම් ඇති භික්ෂුවගේ මෙම සිවුර නිස්සග්ගිය වූවක් බැවින් සංඝයාට අත්හරින ලදී. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, සංඝයා වහන්සේ මෙම සිවුර මෙනම් ඇති භික්ෂුවට දෙත්වා". "ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය නම්, ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා මෙම සිවුර මෙනම් ඇති භික්ෂුවට දෙත්වා" මෙලෙස අත්හරින ලද සිවුරු, පාත්‍ර ආදිය දීම 'දාන' නම් වේ.

‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ อาปตฺตึ สรติ, วิวรติ, อุตฺตานึ กโรติ, เทเสติ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺตึ ปฏิคฺคณฺเหยฺยนฺติ. ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺตึ ปฏิคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ. เตน วตฺตพฺโพ ‘‘ปสฺสสี’’ติ. ‘‘อาม ปสฺสามี’’ติ. อายตึ สํวเรยฺยาสีติ เอวํ อาปตฺติปฏิคฺคโห ปฏิคฺคโห นาม.

“ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. මෝ නම් ඇති මෙම භික්ෂුව ඇවත සිහි කරයි, විවෘත කරයි, පැහැදිලි කරයි, දේශනා කරයි. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, මම මෝ නම් ඇති භික්ෂුවගේ ඇවත පිළිගන්නෙමි” කියා හෝ, “ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, මම මෝ නම් ඇති භික්ෂුවගේ ඇවත පිළිගන්නෙමි” කියා හෝ සංඝයාගේ හෝ ගණයාගේ අනුමැතිය ලබාගෙන, එම ඇවත පිළිගන්නා භික්ෂුව විසින් (ඇවත දේශනා කළ භික්ෂුවගෙන්) මෙසේ විමසිය යුතුය: “ඔබ (ඇවත) දකින්නෙහිද?” (එවිට ඔහු) “එසේය, දකිමි” යි පැවසිය යුතුය. (එවිට ඇවත පිළිගන්නා භික්ෂුව විසින්) “මතු සංවර වන්න” යි කිව යුතුය. මෙසේ ඇවත පිළිගැනීම ‘ඇවත පිළිගැනීම’ (ආපත්ති පටිග්ගහ) නම් වේ.

‘‘สุณนฺตุ เม, อายสฺมนฺตา อาวาสิกา. ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อิทานิ อุโปสถํ กเรยฺยาม, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาม, อาคเม กาเฬ ปวาเรยฺยามา’’ติ. เต เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ภณฺฑนการกา กลหการกา วิวาทการกา ภสฺสการกา สงฺเฆ อธิกรณการกา ตํ กาฬํ อนุวเสยฺยุํ, อาวาสิเกน ภิกฺขุนา พฺยตฺเตน ปฏิพเลน อาวาสิกา ภิกฺขู ญาเปตพฺพา – ‘‘สุณนฺตุ เม, อายสฺมนฺตา อาวาสิกา. ยทายสฺมนฺตานํ [Pg.259] ปตฺตกลฺลํ, อิทานิ อุโปสถํ กเรยฺยาม, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาม, อาคเม ชุณฺเห ปวาเรยฺยามา’’ติ เอวํ กตา ปวารณาปจฺจุกฺกฑฺฒนา ปจฺจุกฺกฑฺฒนา นาม.

“ආවාසික ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා මාගේ වචනය අසත්වා. ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, අපි දැන් උපෝසථය කරමු, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදේසමු, මතු එන කාලයේදී (වප් මස අමාවක දිනක) පවාරණය කරමු” යි කියා හෝ, “මහණෙනි, ඉදින් ඒ කලහ කරන, වාද කරන, විවාද කරන, නිරර්ථක කථා කරන, සංඝයා අතර අධිකරණ ඇති කරන භික්ෂූන් ඒ කාලයෙහි (පවාරණය කරන්නට නියමිත කාලයෙහි) වාසය කරත් නම්, ව්‍යක්ත වූ ප්‍රතිබල වූ ආවාසික භික්ෂුවක විසින් ආවාසික භික්ෂූන් මෙසේ දැනුම්වත් කළ යුතුය: ‘ආවාසික ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා මාගේ වචනය අසත්වා. ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, අපි දැන් උපෝසථය කරමු, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදේසමු, මතු එන (ඉල් මස) පුර පසළොස්වක දිනක පවාරණය කරමු’ යි කියාය.” මෙසේ කරන ලද පවාරණය කල් තැබීම ‘පවාරණ පච්චුක්කඩ්ඪනා’ නම් වේ.

สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตพฺพํ, สนฺนิปติตฺวา พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน สงฺโฆ ญาเปตพฺโพ – ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ อมฺหากํ ภณฺฑนชาตานํ กลหชาตานํ วิวาทาปนฺนานํ วิหรตํ พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจิณฺณํ ภาสิตปริกฺกนฺตํ. สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย วาฬตฺตาย เภทาย สํวตฺเตยฺย. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อิมํ อธิกรณํ ติณวตฺถารเกน วูปสเมยฺย ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ, ฐเปตฺวา คิหิปฏิสยุตฺต’’นฺติ เอวํ ติณวตฺถารกสมเถน กตฺวา สพฺพปฐมา สพฺพสงฺคาหิกญตฺติ กมฺมลกฺขณํ นาม.

සියලු දෙනාම එක් තැනකට රැස් විය යුතුය. රැස් වී ව්‍යක්ත වූ ප්‍රතිබල වූ භික්ෂුවක විසින් සංඝයාට මෙසේ දැනුම්වත් කළ යුතුය: “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා. කලහකාරී වූ, විවාදයට පත් වූ අප වාසය කරන කල්හි බොහෝ වූ මහණකමට නුසුදුසු දේ කරන ලදී, පවසන ලදී. ඉදින් අපි මෙම ඇවැත් නිසා එකිනෙකාට දඬුවම් පමුණුවන්නෙමු නම්, ඇතැම් විට එම අධිකරණය රළු බව පිණිස, දරුණු බව පිණිස හෝ සංඝ භේදය පිණිස පවතින්නේය. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, සංඝයා වහන්සේ ස්ථූල වැරදි (ථුල්ලවජ්ජ) සහ ගිහියන් හා සම්බන්ධ වැරදි හැර, මෙම අධිකරණය තිණවත්ථාරක සමථය මඟින් සංසිඳවත්වා” යි මෙසේ තිණවත්ථාරක සමථයෙන් කිරීමෙහිලා සියලුම ඤත්තීන් අතුරින් පළමුවන වූ සියල්ල ඇතුළත් වන ඤත්තිය (සබ්බසංගාහික ඤත්ති) ‘කර්ම ලක්ෂණය’ නම් වේ.

ตถา ตโต ปรา เอเกกสฺมึ ปกฺเข เอเกกํ กตฺวา ทฺเว ญตฺติโย อิติ ยถาวุตฺตปฺปเภทํ โอสารณํ นิสฺสารณํ…เป… กมฺมลกฺขณญฺเญว นวมนฺติ ญตฺติกมฺมํ อิมานิ นว ฐานานิ คจฺฉติ.

එලෙසම, එම සබ්බසංගාහික ඤත්තියෙන් පසුව එක් එක් පාර්ශවය වෙනුවෙන් එක් ඤත්තිය බැගින් කරනු ලබන ඤත්තීන් දෙක ද ඇතුළුව, මෙසේ කලින් පවසන ලද ප්‍රභේද ඇති (සංඝයාට) ඇතුළත් කිරීම (ඕසාරණ), (සංඝයාගෙන්) බැහැර කිරීම (නිස්සාරණ) යනාදී වශයෙන්... නවවන වූ කර්ම ලක්ෂණය වූ ඤත්ති කර්මය මෙම කරුණු නවය සඳහා යෙදේ.

ญตฺติทุติยกมฺมฏฺฐานเภเท ปน วฑฺฒสฺส ลิจฺฉวิโน ปตฺตนิกฺกุชฺชนวเสน ขนฺธเก วุตฺตา นิสฺสารณา. ตสฺเสว ปตฺตุกฺกุชฺชนวเสน วุตฺตา โอสารณา จ เวทิตพฺพา.

ඤත්ති දුතිය කර්ම ස්ථාන ප්‍රභේදයෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. වඩ්ඪ ලිච්ඡවී රජුට පාත්‍රය මුන් ලීම (සමාජිකත්වයෙන් ඉවත් කිරීම) වශයෙන් ඛන්ධකයෙහි වදාල නිස්සාරණය (බැහැර කිරීම) ද, ඔහුටම පාත්‍රය උඩුකුරු කිරීම (සමාජිකත්වය නැවත ලබා දීම) වශයෙන් වදාල ඕසාරණය (ඇතුළත් කිරීම) ද දත යුතුය.

สีมาสมฺมุติ ติจีวเรน อวิปฺปวาสสมฺมุติ, สนฺถตสมฺมุติ, ภตฺตุทฺเทสก-เสนาสนคฺคาหาปก-ภณฺฑาคาริก-จีวรปฏิคฺคาหก-จีวรภาชก-ยาคุภาชกผลภาชก-ขชฺชภาชก-อปฺปมตฺตกวิสฺสชฺชก-สาฏิยคฺคาหาปก-ปตฺตคฺคาหาปก-อารามิกเปสกสามเณรเปสกสมฺมุตีติ เอตาสํ สมฺมุตีนํ วเสน สมฺมุติ เวทิตพฺพา. กถินจีวรทานมตกจีวรทานวเสน ทานํ เวทิตพฺพํ.

සීමා සම්මුතිය, තුන් සිවුරෙන් වෙන් නොවී වාසය කිරීමේ සම්මුතිය (තිචීවරේන අවිප්පවාසා සම්මුති), ඇතිරිලි සම්මුතිය (සන්ථත සම්මුති), බත් උදෙසන්නා (භත්තුද්දේසක), සෙනසුන් පනවන්නා (සේනාසනග්ගාහාපක), භාණ්ඩාගාරික, සිවුරු පිළිගන්නා (චීවරපටිග්ගාහක), සිවුරු බෙදන්නා (චීවරභාජක), කැඳ බෙදන්නා (යාගුභාජක), පලතුරු බෙදන්නා (ඵලභාජක), කැවිලි බෙදන්නා (ඛජ්ජභාජක), සුළු බඩු බෙදා දෙන්නා (අප්පමත්තකවිස්සජ්ජක), නෑමට අඳින සිවුරු (සාටිය) පමුණුවන්නා, පාත්‍ර පමුණුවන්නා, ආරාමිකයන් මෙහෙයවන්නා, සාමණේරයන් මෙහෙයවන්නා යන මෙම සම්මුතීන්ගේ වශයෙන් කරනු ලබන සම්මුතිය දත යුතුය. කඨින සිවුරු පූජාව හා මතක සිවුරු පූජාව වශයෙන් කරනු ලබන දානය දත යුතුය.

กถินุทฺธารวเสน อุทฺธาโร เวทิตพฺโพ. กุฏิวตฺถุวิหารวตฺถุเทสนาวเสน เทสนา เวทิตพฺพา. ยา ปน ติณวตฺถารกสมเถ สพฺพสงฺคาหิกญตฺติญฺจ เอเกกสฺมึ ปกฺเข เอเกกํ ญตฺติญฺจาติ ติสฺโส ญตฺติโย ฐเปตฺวา ปุน เอกสฺมึ ปกฺเข เอกา, เอกสฺมึ ปกฺเข เอกาติ ทฺเว ญตฺติทุติยกมฺมวาจา วุตฺตา, ตาสํ วเสน กมฺมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อิติ ญตฺติทุติยกมฺมํ อิมานิ สตฺต ฐานานิ คจฺฉติ.

කඨිනය අත්හැරීම (කඨිනුද්ධාර) වශයෙන් උද්ධාරය දත යුතුය. කුටි සාදන ස්ථානය සහ විහාර සාදන ස්ථානය පෙන්වා දීම වශයෙන් දේශනාව දත යුතුය. තිණවත්ථාරක සමථයෙහි සියල්ල ඇතුළත් වන ඤත්තිය ද, එක් එක් පාර්ශවයට එක් ඤත්තිය බැගින් වන ඤත්තීන් දෙක ද යන ඤත්තීන් තුන හැර, නැවත එක් පාර්ශවයකට එක් කම්මවාචාවක් බැගින් වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ඤත්ති දුතිය කම්මවාචා දෙකක් වේද, ඒවායේ වශයෙන් කර්ම ලක්ෂණය දත යුතුය. මෙසේ ඤත්ති දුතිය කර්මය මෙම කරුණු හත සඳහා යෙදේ.

ญตฺติจตุตฺถกมฺมฏฺฐานเภเท [Pg.260] ปน ตชฺชนียกมฺมาทีนํ สตฺตนฺนํ กมฺมานํ วเสน นิสฺสารณา, เตสํเยว จ กมฺมานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน โอสารณา เวทิตพฺพา. ภิกฺขุโนวาทกสมฺมุติวเสน สมฺมุติ เวทิตพฺพา. ปริวาสทานมานตฺตทานวเสน ทานํ เวทิตพฺพํ. มูลายปฏิกสฺสนกมฺมวเสน นิคฺคโห เวทิตพฺโพ. ‘‘อุกฺขิตฺตานุวตฺติกา อฏฺฐ, ยาวตติยกา อริฏฺโฐ จณฺฑกาฬี จ อิเม เต ยาวตติยกา’’ติ อิมาสํ เอกาทสนฺนํ สมนุภาสนานํ วเสน สมนุภาสนา เวทิตพฺพา. อุปสมฺปทากมฺมอพฺภานกมฺมวเสน ปน กมฺมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อิติ ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ อิมานิ สตฺต ฐานานิ คจฺฉติ.

ඤත්ති චතුත්ථ කර්ම ස්ථාන ප්‍රභේදයෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. තජ්ජනීය කර්ම ආදී කර්ම සතක් මඟින් කරනු ලබන නිස්සාරණය (බැහැර කිරීම) ද, එම කර්මයන්ම සංසිඳුවීම (පටිප්පස්සම්භන) මඟින් කරනු ලබන ඕසාරණය (නැවත ඇතුළත් කිරීම) ද දත යුතුය. භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරන්නා පත් කිරීමේ වශයෙන් සම්මුතිය දත යුතුය. පරිවාස දීම සහ මානත් දීම වශයෙන් දානය දත යුතුය. මූලාය පටිකස්සන කර්මය (නැවත මුල සිට පරිවාසයේ පිහිටුවීම) වශයෙන් නිග්ගහය (දඬුවම) දත යුතුය. ‘උක්ඛිත්තානුවත්තිකා අට දෙනා, යාවතතියකා, අරිට්ඨ සහ චණ්ඩකාලී’ යන මෙම එකොළොස් දෙනා පිළිබඳව කරනු ලබන සමනුභාසනය (තෙවරක් අවවාද කිරීම) දත යුතුය. උපසම්පදා කර්මය සහ අබ්භාන කර්මය (පිරිසිදු භාවයට පත් කිරීම) වශයෙන් කර්ම ලක්ෂණය දත යුතුය. මෙසේ ඤත්ති චතුත්ථ කර්මය මෙම කරුණු හත සඳහා යෙදේ.

๔๙๗. อิติ กมฺมานิ จ กมฺมวิปตฺติญฺจ วิปตฺติวิรหิตานํ กมฺมานํ ฐานปเภทคมนญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตสํ กมฺมานํ การกสฺส สงฺฆสฺส ปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ปุน ‘‘จตุวคฺคกรเณ กมฺเม’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ ปริสโต กมฺมวิปตฺติวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

497. මෙසේ කර්මයන් ද, කර්ම විපත්තීන් ද, විපත්තීන්ගෙන් තොර කර්මයන්ගේ විවිධ ස්ථානයන්ට පැමිණීම ද පෙන්වා දී, දැන් එම කර්මයන් සිදු කරන සංඝයාගේ ප්‍රමාණය පෙන්වා දීම පිණිස ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ නැවත ‘චතුවග්ගකරණේ කම්මේ’ යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය කර්ම විපත්තීන් විස්තර කිරීමේදී මා විසින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

กมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

කම්මවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

อตฺถวสวคฺคาทิวณฺณนา

අත්ථවස වග්ගාදි වර්ණනාව

๔๙๘. อิทานิ ยานิ ตานิ เตสํ กมฺมานํ วตฺถุภูตานิ สิกฺขาปทานิ, เตสํ ปญฺญตฺติยํ อานิสํสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ เวรานํ สํวรายาติ ปาณาติปาตาทีนํ ปญฺจนฺนํ ทิฏฺฐธมฺมิกเวรานํ สํวรตฺถาย ปิทหนตฺถาย. สมฺปรายิกานํ เวรานํ ปฏิฆาตายาติ วิปากทุกฺขสงฺขาตานํ สมฺปรายิกเวรานํ ปฏิฆาตตฺถาย, สมุจฺเฉทนตฺถาย อนุปฺปชฺชนตฺถาย. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ วชฺชานํ สํวรายาติ เตสํเยว ปญฺจนฺนํ เวรานํ สํวรตฺถาย. สมฺปรายิกานํ วชฺชานนฺติ เตสํเยว วิปากทุกฺขานํ. วิปากทุกฺขาเนว หิ อิธ วชฺชนียภาวโต วชฺชานีติ วุตฺตานิ. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ ภยานนฺติ ครหา อุปวาโท ตชฺชนียาทีนิ กมฺมานิ อุโปสถปวารณานํ ฐปนํ อกิตฺติปกาสนียกมฺมนฺติ เอตานิ ทิฏฺฐธมฺมิกภยานิ นาม, เอเตสํ สํวรตฺถาย. สมฺปรายิกภยานิ ปน วิปากทุกฺขานิเยว, เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อกุสลานนฺติ ปญฺจเวรทสอกุสลกมฺมปถปฺปเภทานํ [Pg.261] อกุสลานํ สํวรตฺถาย. วิปากทุกฺขาเนว ปน อกฺขมฏฺเฐน สมฺปรายิกอกุสลานีติ วุจฺจนฺติ, เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย. คิหีนํ อนุกมฺปายาติ อคาริกานํ สทฺธารกฺขณวเสน อนุกมฺปนตฺถาย. ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทายาติ ปาปิจฺฉปุคฺคลานํ คณพนฺธเภทนตฺถาย คณโภชนสิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ยญฺเหตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ ปฐมปาราชิกวณฺณนายเมว วุตฺตนฺติ.

498. දැන් ඒ කර්මයන්ට හේතු වූ යම් ශික්ෂාපදයන් වෙත් ද, ඒවා පැනවීමෙහි ආනිසංස දැක්වීම පිණිස ‘ද්වේ අත්ථවසේ පටිච්ච’ (අර්ථවශ දෙකක් නිසා) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘දිට්ඨධම්මිකානං වේරානං සංවරාය’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී පස්වැදෑරුම් මෙලොව වෛරයන් සංවර කරගැනීම පිණිස හෙවත් වැළැක්වීම පිණිසයි. ‘සම්පරායිකානං වේරානං පටිඝාතාය’ යනු විපාක දුක්ඛ නමින් හැඳින්වෙන පරලොව වෛරයන් වළක්වාලනු පිණිස, සහමුලින්ම සිඳලනු පිණිස හා නැවත නූපදනා පිණිසයි. ‘දිට්ඨධම්මිකානං වජ්ජානං සංවරාය’ යනු ඒ මෙලොව වෛරයන්ම සංවර කරගැනීම පිණිසයි. ‘සම්පරායිකානං වජ්ජානං’ යනු ඒ විපාක දුක්ඛයන්ටමය. මන්ද යත්, විපාක දුක්ඛයන්ම මෙහිදී වැළැක්විය යුතු බැවින් ‘වජ්ජ’ (වැරදි) යැයි කියන ලදී. ‘දිට්ඨධම්මිකානං භයානං’ යනු ගර්හාව (නින්දාව), උපවාදය (චෝදනාව), තජ්ජනීයාදී කර්මයන්, උපෝසථ පවාරණ තැබීම, අකිත්තිපකාසනීය කර්මය යන මොහු මෙලොව බිය (දිට්ඨධම්මික භය) නම් වෙති; මොවුන් වැළැක්වීම පිණිසයි. ‘සම්පරායික භය’ යනු විපාක දුක්ඛයන්මය; ඒවා වැළැක්වීම පිණිසයි. ‘දිට්ඨධම්මිකානං අකුසලානං’ යනු පංචවේර දස අකුසල කර්මපථ ප්‍රභේද ඇති අකුසලයන් සංවර කරගැනීම පිණිසයි. ‘සම්පරායික අකුසලානි’ යැයි කියනුයේ ඉවසිය නොහැකි අර්ථයෙන් විපාක දුක්ඛයන්ටමය; ඒවා වැළැක්වීම පිණිසයි. ‘ගිහීනං අනුකම්පාය’ යනු ගිහියන්ගේ ශ්‍රද්ධාව ආරක්ෂා කිරීමේ වසයෙන් ඔවුන්ට අනුකම්පා කරනු පිණිසයි. ‘පාපිච්ඡානං පක්ඛුපච්ඡේදාය’ යනු පාපී කැමැත්ත ඇති පුද්ගලයන්ගේ පිරිස් සංවිධානය වීම බිඳලීම පිණිස ‘ගණභෝජන’ ශික්ෂාපදය පනවන ලදී. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි යමක් කිව යුතුව තිබුණේ නම්, ඒ සියල්ල පළමු පාරාජිකා වර්ණනාවේදීම මා විසින් පවසන ලදී.

สิกฺขาปเทสุ อตฺถวเสน วณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ශික්ෂාපදයන්හි අර්ථවශය අනුව වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

๔๙๙. ปาติโมกฺขาทีสุ ปาติโมกฺขุทฺเทโสติ ภิกฺขูนํ ปญฺจวิโธ ภิกฺขุนีนํ จตุพฺพิโธ. ปริวาสทานาทีสุ โอสารณียํ ปญฺญตฺตนฺติ อฏฺฐารสสุ วา เตจตฺตาลีสาย วา วตฺเตสุ วตฺตมานสฺส โอสารณียํ ปญฺญตฺตํ. เยน กมฺเมน โอสารียติ, ตํ กมฺมํ ปญฺญตฺตนฺติ อตฺโถ. นิสฺสารณียํ ปญฺญตฺตนฺติ ภณฺฑนการกาทโย เยน กมฺเมน นิสฺสารียนฺติ, ตํ กมฺมํ ปญฺญตฺตนฺติ อตฺโถ.

499. පාතිමොක්ඛාදී දේශනාවන්හි ‘පාතිමොක්ඛුද්දේස’ යනු භික්ෂූන් උදෙසා පස් වැදෑරුම් ද භික්ෂුණීන් උදෙසා සිව් වැදෑරුම් ද වේ. ‘පරිවාසදානාදීසු ඕසාරණීයං පඤ්ඤත්තං’ යනු දහඅටක් හෝ හතළිස් තුනක් වූ වත්හි හැසිරෙන්නන් උදෙසා ඕසාරණීය (සංඝයාට ඇතුළත් කිරීමේ) කර්මය පනවන ලදී. යම් කර්මයකින් සංඝයාට ඇතුළත් කරනු ලබයිද, ඒ කර්මය පනවන ලද්දේය යනු අර්ථයයි. ‘නිස්සාරණීයං පඤ්ඤත්තං’ යනු කලහකාරීන් ආදීන් යම් කර්මයකින් සංඝයාගෙන් බැහැර කරනු ලබයිද, ඒ කර්මය පනවන ලද්දේය යනු අර්ථයයි.

๕๐๐. อปญฺญตฺเตติอาทีสุ อปญฺญตฺเต ปญฺญตฺตนฺติ สตฺตาปตฺติกฺขนฺธา กกุสนฺธญฺจ สมฺมาสมฺพุทฺธํ โกณาคมนญฺจ กสฺสปญฺจ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ฐเปตฺวา อนฺตรา เกนจิ อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท ปญฺญตฺตํ นาม. มกฺกฏิวตฺถุอาทิวินีตกถา สิกฺขาปเท ปญฺญตฺเต อนุปญฺญตฺตํ นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

500. ‘අපඤ්ඤත්තේ’ යනාදී තන්හි ‘අපඤ්ඤත්තේ පඤ්ඤත්තං’ යනු සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් කකුසඳ, කෝණාගමන සහ කාශ්‍යප යන සම්මා සම්බුදුවරුන් හැර අතරතුර කාලයේදී කිසිවෙකු විසින් පනවනු නොලැබූ ශික්ෂාපදයන් පැනවීමයි. ‘මක්කටී වත්ථු’ ආදී විනීත කථා ශික්ෂාපදය පැනවූ පසු කළ ‘අනුපඤ්ඤත්ති’ (පසුපැනවීම්) නම් වේ. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

อานิสํสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ආනිසංස වග්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

๕๐๑. อิทานิ สพฺพสิกฺขาปทานํ เอเกเกน อากาเรน นวธา สงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘นว สงฺคหา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วตฺถุสงฺคโหติ วตฺถุนา สงฺคโห. เอวํ เสเสสุปิ ปทตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถโยชนา – ยสฺมา หิ เอกสิกฺขาปทมฺปิ อวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพานิ วตฺถุนา สงฺคหิตานีติ เอวํ ตาว วตฺถุสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

501. දැන් සියලු ශික්ෂාපදයන් එක් එක් ආකාරයකින් නව වැදෑරුම්ව සංග්‍රහ කිරීම දැක්වීම පිණිස ‘නව සංගහා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘වත්ථුසංගහෝ’ යනු වස්තුව මගින් සංග්‍රහ කිරීමයි. මෙලෙස සෙසු පදයන්හිද අර්ථය දත යුතුය. මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: යම් හෙයකින් කිසිදු වස්තුවක් (සිදුවීමක්) නැතිව පනවන ලද එකම ශික්ෂාපදයක්වත් නැතිද, එබැවින් සියලු ශික්ෂාපදයන් වස්තුවෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ පළමුව වස්තු සංග්‍රහය දත යුතුය.

ยสฺมา [Pg.262] ปน ทฺเว อาปตฺติกฺขนฺธา สีลวิปตฺติยา สงฺคหิตา, ปญฺจาปตฺติกฺขนฺธา อาจารวิปตฺติยา, ฉ สิกฺขาปทานิ อาชีววิปตฺติยา สงฺคหิตานิ, ตสฺมา สพฺพานิปิ วิปตฺติยา สงฺคหิตานีติ เอวํ วิปตฺติสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

යම් හෙයකින් ආපත්තික්ඛන්ධ දෙකක් ශීල විපත්තියට ද, ආපත්තික්ඛන්ධ පහක් ආචාර විපත්තියට ද, ශික්ෂාපද හයක් ආජීව විපත්තියට ද ඇතුළත් වේද, එබැවින් සියලු ශික්ෂාපදයන් විපත්තියෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ විපත්ති සංග්‍රහය දත යුතුය.

ยสฺมา ปน สตฺตหาปตฺตีหิ มุตฺตํ เอกสิกฺขาปทมฺปิ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพานิ อาปตฺติยา สงฺคหิตานีติ เอวํ อาปตฺติสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

තවද යම් හෙයකින් සප්ත ආපත්තීන්ගෙන් මිදුණු එකම ශික්ෂාපදයක්වත් නැතිද, එබැවින් සියල්ල ආපත්තියෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ ආපත්ති සංග්‍රහය දත යුතුය.

สพฺพานิ จ สตฺตสุ นคเรสุ ปญฺญตฺตานีติ นิทาเนน สงฺคหิตานีติ เอวํ นิทานสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

සියලු ශික්ෂාපද නගර හතකදී පනවන ලද බැවින් නිදානයෙන් (උප්පත්ති ස්ථානයෙන්) සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ නිදාන සංග්‍රහය දත යුතුය.

ยสฺมา ปน เอกสิกฺขาปทมฺปิ อชฺฌาจาริกปุคฺคเล อสติ ปญฺญตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพานิ ปุคฺคเลน สงฺคหิตานีติ เอวํ ปุคฺคลสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

තවද වරද සිදුකරන පුද්ගලයෙකු නොමැතිව පනවන ලද එකම ශික්ෂාපදයක්වත් නැති බැවින්, සියල්ල පුද්ගලයා මගින් සංග්‍රහ කරන ලදැයි මෙසේ පුද්ගල සංග්‍රහය දත යුතුය.

สพฺพานิ ปน ปญฺจหิ เจว สตฺตหิ จ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ, สพฺพานิ น วินา ฉหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐนฺตีติ สมุฏฺฐาเนน สงฺคหิตานิ. สพฺพานิ จ จตูสุ อธิกรเณสุ อาปตฺตาธิกรเณน สงฺคหิตานิ. สพฺพานิ สตฺตหิ สมเถหิ สมถํ คจฺฉนฺตีติ สมเถหิ สงฺคหิตานิ. เอวเมตฺถ ขนฺธสมุฏฺฐานอธิกรณสมถสงฺคหาปิ เวทิตพฺพา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมวาติ.

සියලු ශික්ෂාපද පහක් වූ හෝ සතක් වූ ආපත්තික්ඛන්ධයන්ට ඇතුළත් වේ. සියලු ආපත්තීන් සමුට්ඨාන හයෙන් තොරව හට නොගන්නා බැවින් සමුට්ඨානයෙන් සංග්‍රහ වේ. සියලු ශික්ෂාපද අධිකරණ සතරෙන් ආපත්තාධිකරණයට ඇතුළත් වේ. සියල්ල සමථ හතෙන් සංසිඳීමට පත්වන බැවින් සමථයන්ගෙන් සංග්‍රහ වේ. මෙලෙස මෙහි ඛන්ධ, සමුට්ඨාන, අධිකරණ සහ සමථ සංග්‍රහයන්ද දත යුතුය. සෙසු අර්ථ පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

සමන්තපාසාදිකා විනය වර්ණනාවෙහි,

นวสงฺคหิตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

නව සංගහිත වග්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

นิฏฺฐิตา จ ปริวารสฺส อนุตฺตานตฺถปทวณฺณนาติ.

පරිවාර පාලියෙහි අපැහැදිලි පදයන්ගේ වර්ණනාව මෙසේ නිමවා ලන ලදී.

นิคมนกถา

නිගමන කථා (අවසාන ප්‍රකාශය)

เอตฺตาวตา [Pg.263] จ –

මෙතෙක් කියන ලද කරුණු අනුව -

อุภโต วิภงฺคขนฺธก-ปริวารวิภตฺติเทสนํ นาโถ;

วินยปิฏกํ วิเนนฺโต, เวเนยฺยํ ยํ ชิโน อาห.

ලෝකනාථ වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ උභතෝ විභංග, ඛන්ධක සහ පරිවාර යන දේශනා ඇති යම් විනය පිටකයක් විනේය ජනයා හික්මවමින් වදාළ සේක් ද,

สมธิกสตฺตวีสติ-สหสฺสมตฺเตน ตสฺส คนฺเถน;

สํวณฺณนา สมตฺตา, สมนฺตปาสาทิกา นาม.

එම විනය පිටකයේ ‘සමන්තපාසාදිකා’ නම් වූ අටුවාව, ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයෙන් විසිහත් දහසකට මදක් වැඩි ප්‍රමාණයකින් යුක්තව සම්පූර්ණ කරන ලදී.

ตตฺริทํ สมนฺตปาสาทิกาย สมนฺตปาสาทิกตฺตสฺมึ –

මෙහි ‘සමන්තපාසාදිකා’ යන නාමයෙහි අර්ථවත් බව ගැන මෙසේ දත යුතුය -

อาจริยปรมฺปรโต, นิทานวตฺถุปฺปเภททีปนโต;

ปรสมยวิวชฺชนโต, สกสมยวิสุทฺธิโต เจว.

ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැවත එන බැවින් ද, නිදාන හා වස්තු ප්‍රභේදයන් විස්තර කරන බැවින් ද, පරසමය (අන්‍ය මත) බැහැර කරන බැවින් ද, ස්වකීය වෛතූල්‍යවාදයෙන් තොර නිර්මල සම්ප්‍රදාය පෙන්වා දෙන බැවින් ද,

พฺยญฺชนปริโสธนโต, ปทตฺถโต ปาฬิโยชนกฺกมโต;

สิกฺขาปทนิจฺฉยโต, วิภงฺคนยเภททสฺสนโต.

ව්‍යංජන පිරිසිදු කරන බැවින් ද, පදවල අර්ථ හා පාලි යෝජනා ක්‍රමය නිවැරදිව පෙන්වන බැවින් ද, ශික්ෂාපද විනිශ්චය හා විභංග ක්‍රමයේ ප්‍රභේද දක්වන බැවින් ද,

สมฺปสฺสตํ น ทิสฺสติ, กิญฺจิ อปาสาทิกํ ยโต เอตฺถ;

วิญฺญูนมยํ ตสฺมา, สมนฺตปาสาทิกาตฺเวว.

එය විමසා බලන්නන් හට එහි කිසිදු අප්‍රසාදජනක (සිත නොපිනවන) දෙයක් නොපෙනෙන බැවිනි. එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයින් විසින් මෙය ‘සමන්තපාසාදිකා’ (සමන්තතෝ පාසාදිකා - සෑම අතින්ම ප්‍රසාදජනක) යනුවෙන්ම හඳුන්වනු ලැබේ.

สํวณฺณนา ปวตฺตา, วินยสฺส วิเนยฺยทมนกุสเลน;

วุตฺตสฺส โลกนาเถน, โลกมนุกมฺปมาเนนาติ.

විනේය ජනයා දමනය කිරීමෙහි දක්ෂ වූ, ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පා ඇති ලෝකනාථ බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ විනයෙහි මෙම වර්ණනාව මෙසේ පවතියි.

มหาอฏฺฐกถญฺเจว, มหาปจฺจริเมวจ;

กุรุนฺทิญฺจาติ ติสฺโสปิ, สีหฬฏฺฐกถา อิมา.

මහා අට්ඨකතාව ද, මහා පච්චරිය ද, කුරුන්දිය ද යන මේ හෙළ අටුවා තුනම,

พุทฺธมิตฺโตติ นาเมน, วิสฺสุตสฺส ยสสฺสิโน;

วินยญฺญุสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา เถรสฺส สนฺติเก.

‘බුද්ධමිත්ත’ යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ, යසස් ඇති, විනයෙහි කෙළපැමිණි, ධීමත් ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි උගෙන,

มหาเมฆวนุยฺยาเน, ภูมิภาเค ปติฏฺฐิโต;

มหาวิหาโร โย สตฺถุ, มหาโพธิวิภูสิโต.

මහාමේඝවන උද්‍යානයෙහි පිහිටි, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා බෝධීන් වහන්සේගෙන් විභූෂිත වූ යම් මහා විහාරයක් ඇද්ද,

ยํ ตสฺส ทกฺขิเณ ภาเค, ปธานฆรมุตฺตมํ;

สุจิจาริตฺตสีเลน, ภิกฺขุสงฺเฆน เสวิตํ.

එම මහා විහාරයේ දකුණු දිශාභාගයෙහි පිහිටි, පිරිසිදු චාරිත්‍ර ශීලයෙන් යුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් සේවනය කරන ලද උත්තම පධානඝරයෙක් ඇද්ද,

อุฬารกุลสมฺภูโต, สงฺฆุปฏฺฐายโก สทา;

อนากุลาย สทฺธาย, ปสนฺโน รตนตฺตเย.

උදාර කුලයක උපන්, නිරන්තරයෙන් සංඝ උපස්ථානයෙහි යෙදෙන, අකලංක ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදුණු...

มหานิคมสามีติ[Pg.264], วิสฺสุโต ตตฺถ การยิ;

จารุปาการสญฺจิตํ, ยํ ปาสาทํ มโนรมํ.

'මහානිගමසාමී' යනුවෙන් ප්‍රකට වූ (ඒ දායකයා) සිත්කළු වූ, දැකුම්කළු ප්‍රාකාරයකින් වට වූ මනරම් ප්‍රාසාදයක් එහි (පධානඝර පිරිවෙණෙහි) කරවන ලදී.

สีตจฺฉายตรูเปตํ, สมฺปนฺนสลิลาสยํ;

วสตา ตตฺร ปาสาเท, มหานิคมสามิโน.

සිසිල් සෙවණ දෙන වෘක්ෂයන්ගෙන් හා පිරිපුන් ජලාශයකින් යුක්ත වූ, ඒ මහානිගමසාමීගේ ප්‍රාසාදයෙහි වාසය කරමින්,

สุจิสีลสมาจารํ, เถรํ พุทฺธสิริวฺหยํ;

ยา อุทฺทิสิตฺวา อารทฺธา, อิทฺธา วินยวณฺณนา.

පිරිසිදු සීලයෙන් හා මනා පැවතුම්වලින් යුක්ත වූ, 'බුද්ධසිරි' නම් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදෙසා ආරම්භ කරන ලද, අත්ථවිනිච්ඡය ආදියෙන් සශ්‍රීක වූ යම් මේ විනය වර්ණනාවක් (විනය අටුවාවක්) වේ ද,

ปาลยนฺตสฺส สกลํ, ลงฺกาทีปํ นิรพฺพุทํ;

รญฺโญ สิรินิวาสสฺส, สิริปาลยสสฺสิโน.

මුළු ලංකාද්වීපයම උපද්‍රව රහිතව ආරක්ෂා කරන්නා වූ ද, ශ්‍රී විභූතියට නිවහනක් බඳු වූ ද, මහා පිරිවර ඇති 'සිරිපාල' (සිරි නිවාස) නම් රජුගේ,

สมวีสติเม เขเม, ชยสํวจฺฉเร อยํ;

อารทฺธา เอกวีสมฺหิ, สมฺปตฺเต ปรินิฏฺฐิตา.

අභයදායක වූ විසිවැනි ජයග්‍රාහී වර්ෂයෙහි ආරම්භ කර, විසිඑක්වැනි වර්ෂය පැමිණි කල්හි මෙම විනය වර්ණනාව සම්පූර්ණයෙන් නිම කරන ලදී.

อุปทฺทวา กุเล โลเก, นิรุปทฺทวโต อยํ;

เอกสํวจฺฉเรเนว, ยถา นิฏฺฐํ อุปาคตา.

උපද්‍රවයන්ගෙන් ගහණ වූ මෙලොවෙහි, කිසිදු උපද්‍රවයකින් තොරව මෙම විනය වර්ණනාව එකම වසරක් ඇතුළත නිමාවට පත් වූවාක් මෙන්,

เอวํ สพฺพสฺส โลกสฺส, นิฏฺฐํ ธมฺมูปสํหิตา;

สีฆํ คจฺฉนฺตุ อารมฺภา, สพฺเพปิ นิรุปทฺทวา.

එලෙසම මුළු ලෝකයාගේම ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ සියලු යහපත් ආරම්භයන් ද උපද්‍රව රහිතව වහාම සාර්ථකව නිමාවට පත් වෙත්වා!

จิรฏฺฐิตตฺถํ ธมฺมสฺส, กโรนฺเตน มยา อิมํ;

สทฺธมฺมพหุมาเนน, ยญฺจ ปุญฺญํ สมาจิตํ.

සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා, සද්ධර්මය කෙරෙහි ඇති අතිමහත් ගෞරවයෙන් යුතුව මෙය කළා වූ මා විසින් යම් පින් සමූහයක් රැස් කරන ලද ද,

สพฺพสฺส อานุภาเวน, ตสฺส สพฺเพปิ ปาณิโน;

ภวนฺตุ ธมฺมราชสฺส, สทฺธมฺมรสเสวิโน.

ඒ සියලු පින් බලයෙන් සියලු සත්වයෝ ධර්මරාජයන් වහන්සේගේ සද්ධර්ම රසය විඳින්නෝ වෙත්වා!

จิรํ ติฏฺฐตุ สทฺธมฺโม, กาเล วสฺสํ จิรํ ปชํ;

ตปฺเปตุ เทโว ธมฺเมน, ราชา รกฺขตุ เมทินินฺติ.

සද්ධර්මය බොහෝ කල් පවතීවා! වැසි වලාකුළු නිසි කලට වැසි වස්වා සත්වයන් පිනවාවා! රජතුමා ද ධර්මානුකූලව මුළු පෘථිවියම ආරක්ෂා කෙරේවා!

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญฺญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทิวเรน มหากวินา ปภินฺนปอสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปเภทคุณปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม [Pg.265] สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ สมนฺตปาสาทิกา นาม วินยสํวณฺณนา –

අතිශයින් පිරිසිදු ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි සහ වීර්යයෙන් අලංකාරවත් වූ ද; සීල, ආචාර, සෘජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුක්ත වූ ද; ස්වසමය හා පරසමය යන දහම් ගැඹුරු ලෙස අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වූ ද; මනා ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ ද; අටුවා සහිත වූ තෙපිටක පර්යාප්ති ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයක් ඇති ද; මහා වෛයාකරණ වූ ද; මනා උච්චාරණයෙන් යුත් මිහිරි හා උදාර වචන ලාලිත්‍යයකින් හෙබි ද; සුදුසු වූ ප්‍රිය වචන පවසන්නා වූ ද; වාදීන් අතර උත්තම වූ ද; මහා කවියෙකු වූ ද; ප්‍රභේද වූ පටිසම්භිදාලාභී ෂඩභිඥා ආදී ගුණයෙන් සෝභමාන වූ උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මනාව පිහිටි බුද්ධියක් ඇති, ස්ථවිර වංශයට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ, මහා විහාරවාසී තිපිටක චූළනාග ආදී ස්ථවිරයන්ගේ වංශයට ආභරණයක් බඳු වූ, පෘථුල හා පිරිසිදු බුද්ධියක් ඇති, ගුරුවරුන් විසින් 'බුද්ධඝෝෂ' යන නාමයෙන් හඳුන්වන ලද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'සමන්තපාසාදිකා' නම් වූ මෙම විනය වර්ණනාව –

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ สีลวิสุทฺธิยา.

ලෝකයෙන් එතෙර වීමට මඟ සොයන කුලපුත්‍රයන්ට සීල විශුද්ධිය සඳහා වූ නිවැරදි ක්‍රමය පෙන්වා දෙමින් ලෝකයෙහි පවතීවා!

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

පිරිසිදු සිත් ඇති, අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන, ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ 'බුද්ධ' යන නාමය ලෝකයෙහි පවතින තාක් කල් මෙය පවතීවා!

สมนฺตปาสาทิกา นาม

සමන්තපාසාදිකා නම් වූ,

วินย-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

විනය අටුවාව නිම කරන ලදී.