วตฺถุสภาคาทิจตุกฺเก ภิกฺขุสฺส จ ภิกฺขุนิยา จ กายสํสคฺเค วตฺถุสภาคตา, โน อาปตฺติสภาคตา, จตูสุ ปาราชิเกสุ อาปตฺติสภาคตา, โน วตฺถุสภาคตา. เอส นโย สงฺฆาทิเสสาทีสุ. ภิกฺขุสฺส จ ภิกฺขุนิยา จ จตูสุ ปาราชิเกสุ วตฺถุสภาคตา เจว อาปตฺติสภาคตา จ. เอส นโย สพฺพาสุ สาธารณาปตฺตีสุ. อสาธารณาปตฺติยํ เนว วตฺถุสภาคตา โน อาปตฺติสภาคตา. โย หิ ปุริมจตุกฺเก ปฐโม ปญฺโห, โส อิธ ทุติโย; โย จ ตตฺถ ทุติโย, โส อิธ ปฐโม. ตติยจตุตฺเถสุ นานากรณํ นตฺถิ.

대상의 동질성(vatthusabhāgatā) 등의 네 가지 경우에서, 비구와 비구니의 신체 접촉에 있어서는 대상의 동질성은 있으나 죄의 동질성(āpattisabhāgatā)은 없다. 네 가지 빠라지까에 있어서는 죄의 동질성은 있으나 대상의 동질성은 없다. 상가디세사 등에서도 이 방식이 적용된다. 비구와 비구니의 네 가지 빠라지까(공통되는 것)에 있어서는 대상의 동질성과 죄의 동질성이 모두 있다. 모든 공유되는 죄에 있어서도 이 방식이 적용된다. 공유되지 않는 죄에 있어서는 대상의 동질성도 죄의 동질성도 없다. 참으로 이전 네 가지 경우의 첫 번째 질문은 여기에서 두 번째 질문이 되며, 이전의 두 번째 질문은 여기에서 첫 번째 질문이 된다. 세 번째와 네 번째의 경우에는 차이가 없다.

อุปชฺฌายจตุกฺเก สทฺธิวิหาริกสฺส อุปชฺฌาเยน กตฺตพฺพวตฺตสฺส อกรเณ อาปตฺตึ อุปชฺฌาโย อาปชฺชติ, โน สทฺธิวิหาริโก อุปชฺฌายสฺส กตฺตพฺพวตฺตํ อกโรนฺโต สทฺธิวิหาริโก อาปชฺชติ, โน อุปชฺฌาโย; เสสํ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อุโภปิ นาปชฺชนฺติ. อาจริยจตุกฺเกปิ เอเสว นโย.

우빳자야(은사)의 네 가지 경우에서, 삿디위하리까(제자)에 대해 은사가 행해야 할 의무를 행하지 않으면 은사가 죄에 해당하며 삿디위하리까는 해당하지 않는다. 은사에 대해 행해야 할 의무를 행하지 않는 삿디위하리까는 죄에 해당하며 은사는 해당하지 않는다. 그 외의 죄는 둘 다 해당하며, 공유되지 않는 죄는 둘 다 해당하지 않는다. 아짜리야(스승)의 네 가지 경우에서도 이와 같은 방식이다.

อาทิยนฺตจตุกฺเก ปาทํ วา อติเรกปาทํ วา สหตฺถา อาทิยนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, อูนกปาทํ คณฺหาหีติ อาณตฺติยา อญฺญํ ปโยเชนฺโต ลหุกํ อาปชฺชติ. เอเตน นเยน เสสปทตฺตยํ เวทิตพฺพํ.

취하는 행위(ādiyanta)의 네 가지 경우에서, 1빠다(pāda)나 1빠다를 초과하는 것을 자신의 손으로 취하는 자는 중죄(garuka)에 해당한다. '1빠다 미만의 물건을 취하라'고 명령하여 다른 이를 시키는 자는 경죄(lahuka)에 해당한다. 이 방식에 따라 나머지 세 구절도 이해해야 한다.

อภิวาทนารหจตุกฺเก ภิกฺขุนีนํ ตาว ภตฺตคฺเค นวมภิกฺขุนิโต ปฏฺฐาย อุปชฺฌายาปิ อภิวาทนารหา โน ปจฺจุฏฺฐานารหา. อวิเสเสน จ วิปฺปกตโภชนสฺส ภิกฺขุสฺส โย โกจิ วุฑฺฒตโร. สฏฺฐิวสฺสสฺสาปิ ปาริวาสิกสฺส สมีปคโต ตทหุปสมฺปนฺโนปิ ปจฺจุฏฺฐานารโห โน อภิวาทนารโห. อปฺปฏิกฺขิตฺเตสุ ฐาเนสุ วุฑฺโฒ นวกสฺส อภิวาทนารโห เจว ปจฺจุฏฺฐานารโห จ. นวโก ปน วุฑฺฒสฺส เนว อภิวาทนารโห น ปจฺจุฏฺฐานารโห. อาสนารหจตุกฺกสฺส ปฐมปทํ ปุริมจตุกฺเก ทุติยปเทน, ทุติยปทญฺจ ปฐมปเทน อตฺถโต สทิสํ.

경례받을 만한 자(abhivādanāraha)의 네 가지 경우에서, 우선 공양간(bhattagga)에 있는 비구니들에게는 아홉 번째 비구니부터 시작하여 은사 비구니일지라도 경례를 받아야 할 대상이지 영접(paccuṭṭhāna)을 받아야 할 대상은 아니다. 또한 차별 없이, 식사를 다 마치지 않은 비구에게는 어떤 연장자 비구라도 경례를 받아야 할 대상이지 영접을 받아야 할 대상은 아니다. 60와(saṭṭhivassa)가 된 자일지라도 빠리와사(별주)를 행하는 중에 다가온 당일 구족계 수혜자는 영접을 받아야 할 대상이지 경례를 받아야 할 대상은 아니다. 금지되지 않은 장소에서 연장자는 연소자에게 경례와 영접을 모두 받아야 할 대상이다. 그러나 연소자는 연장자에게 경례도 영접도 받을 대상이 아니다. '자리를 제공받을 만한 자(āsanāraha)'의 네 가지 경우의 첫 번째 구절은 이전의 네 가지 경우의 두 번째 구절과 의미상 같고, 두 번째 구절은 첫 번째 구절과 의미상 같다.

กาลจตุกฺเก [Pg.171] ปวาเรตฺวา ภุญฺชนฺโต กาเล อาปชฺชติ โน วิกาเล, วิกาลโภชนาปตฺตึ วิกาเล อาปชฺชติ โน กาเล, เสสํ กาเล เจว อาปชฺชติ วิกาเล จ, อสาธารณํ เนว กาเล โน วิกาเล. ปฏิคฺคหิตจตุกฺเก ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตามิสํ กาเล กปฺปติ โน วิกาเล. ปานกํ วิกาเล กปฺปติ, ปุนทิวสมฺหิ โน กาเล. สตฺตาหกาลิกํ ยาวชีวิกํ กาเล เจว กปฺปติ วิกาเล จ. อตฺตโน อตฺตโน กาลาตีตํ ยาวกาลิกาทิตฺตยํ อกปฺปิยมํสํ อุคฺคหิตกมปฺปฏิคฺคหิตกญฺจ เนว กาเล กปฺปติ โน วิกาเล.

때(kāla, 식사 허용 시간)의 네 가지 경우에서, 빠와레따(pavāretvā, 공양을 거절)한 후 먹는 자는 허용된 때(kāla)에 죄에 해당하며 때가 아닐 때(vikāla)에는 해당하지 않는다. 때가 아닐 때 먹는 죄(vikālabhojanāpatti)는 때가 아닐 때(vikāla)에 해당하며 허용된 때(kāla)에는 해당하지 않는다. 그 외의 것은 허용된 때에도 때가 아닐 때에도 해당하며, 공유되지 않는 죄는 때에도 때가 아닐 때에도 해당하지 않는다. 수락된 것(paṭiggahita)의 네 가지 경우에서, 식사 전에 수락된 음식물은 허용된 때에는 허용되나 때가 아닐 때에는 허용되지 않는다. 음료(pānaka)는 때가 아닐 때에도 허용되나, 다음 날 허용된 때에는 허용되지 않는다. 7일간 한정(sattāhakālika)이나 평생 한정(yāvajīvika) 약제는 허용된 때에도 때가 아닐 때에도 허용된다. 각각 자신의 기한을 넘긴 세 종류의 양식(야와깔리까 등)과 허용되지 않는 고기, 스스로 집어 든 것, 그리고 수락되지 않은 것은 허용된 때에도 때가 아닐 때에도 허용되지 않는다.

ปจฺจนฺติมจตุกฺเก สมุทฺเท สีมํ พนฺธนฺโต ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ อาปชฺชติ, โน มชฺฌิเมสุ; ปญฺจวคฺเคน คเณน อุปสมฺปาเทนฺโต คุณงฺคุณูปาหนํ ธุวนหานํ จมฺมตฺถรณานิ จ มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ อาปชฺชติ โน ปจฺจนฺติเมสุ. อิมานิ จตฺตาริ ‘‘อิธ น กปฺปนฺตี’’ติ วทนฺโตปิ ปจฺจนฺติเมสุ อาปชฺชติ, ‘‘อิธ กปฺปนฺตี’’ติ วทนฺโต ปน มชฺฌิเมสุ อาปชฺชติ. เสสาปตฺตึ อุภยตฺถ อาปชฺชติ, อสาธารณํ น กตฺถจิ อาปชฺชติ. ทุติยจตุกฺเก ปญฺจวคฺเคน คเณน อุปสมฺปทาทิ จตุพฺพิธมฺปิ วตฺถุ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ กปฺปติ. ‘‘อิทํ กปฺปตี’’ติ ทีเปตุมฺปิ ตตฺเถว กปฺปติ โน มชฺฌิเมสุ. ‘‘อิทํ น กปฺปตี’’ติ ทีเปตุํ ปน มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ กปฺปติ โน ปจฺจนฺติเมสุ. เสสํ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจ โลณานี’’ติอาทิ อนุญฺญาตกํ อุภยตฺถ กปฺปติ. ยํ ปน อกปฺปิยนฺติ ปฏิกฺขิตฺตํ, ตํ อุภยตฺถาปิ น กปฺปติ.

변방 지역(paccantima)의 네 가지 경우에서, 바다에 결계(sīma)를 맺는 비구는 변방 지역에서는 죄에 해당하나 중앙 지역(majjhima)에서는 해당하지 않는다. 5인 승가(pañcavagga gaṇa)로 구족계를 주는 자나, 겹창으로 된 신발을 신거나 항상 목욕하거나 가죽 깔개를 사용하는 자는 중앙 지역에서는 죄에 해당하나 변방 지역에서는 해당하지 않는다. 이 네 가지에 대해 '여기서는 허용되지 않는다'고 말하는 자도 변방 지역에서는 죄에 해당한다. 그러나 '여기서는 허용된다'고 말하는 자는 중앙 지역에서 죄에 해당한다. 그 외의 죄는 양쪽 모두에서 해당하며, 공유되지 않는 죄는 어느 곳에서도 해당하지 않는다. 두 번째 네 가지 경우에서, 5인 승가에 의한 구족계 등 네 가지 종류의 대상은 변방 지역에서 허용된다. '이것은 허용된다'고 밝히는 것 역시 그곳에서만 허용되며 중앙 지역에서는 허용되지 않는다. 그러나 '이것은 허용되지 않는다'고 밝히는 것은 중앙 지역에서 허용되며 변방 지역에서는 허용되지 않는다. 그 외에 '비구들이여, 다섯 가지 소금을 허용한다'는 등의 허용된 사항은 양쪽 모두에서 허용된다. 그러나 '허용되지 않는 것'으로 금지된 것은 양쪽 모두에서 허용되지 않는다.

อนฺโตอาทิจตุกฺเก อนุปขชฺช เสยฺยาทึ อนฺโต อาปชฺชติ โน พหิ, อชฺโฌกาเส สงฺฆิกมญฺจาทีนิ นิกฺขิปิตฺวา ปกฺกมนฺโต พหิ อาปชฺชติ โน อนฺโต, เสสํ อนฺโต เจว พหิ จ, อสาธารณํ เนว อนฺโต น พหิ. อนฺโตสีมาทิจตุกฺเก อาคนฺตุโก วตฺตํ อปูเรนฺโต อนฺโตสีมาย อาปชฺชติ, คมิโย พหิสีมาย มุสาวาทาทึ อนฺโตสีมาย จ พหิสีมาย จ อาปชฺชติ,อสาธารณํ น กตฺถจิ. คามจตุกฺเก อนฺตรฆรปฏิสํยุตฺตํ เสขิยปญฺญตฺตึ คาเม อาปชฺชติ โน อรญฺเญ. ภิกฺขุนี อรุณํ อุฏฺฐาปยมานา อรญฺเญ อาปชฺชติ โน คาเม. มุสาวาทาทึ คาเม เจว อาปชฺชติ อรญฺเญ จ, อสาธารณํ น กตฺถจิ.

안(interno) 등으로 시작하는 4개조(catukka)에서 그 의미는 다음과 같이 알아야 한다. '비집고 들어가 눕는 것(anupakhajjaseyyā)' 등의 죄는 교람(kyoung) 내부에서 범하고 외부에서는 범하지 않는다. 노지에서 승가 소유의 침상 등을 내놓고(또는 깔아두고) 떠날 때는 외부에서 범하고 내부에서는 범하지 않는다. 그 나머지는 내부와 외부 모두에서 범하며, 불공통(asādhāraṇa)인 경우에는 내부에서도 외부에서도 범하지 않는다. 안의 결계(antosīmā) 등으로 시작하는 4개조에서 외래 비구(āgantuko)가 의무(vatta)를 다하지 않으면 결계 내부에서 범하고, 떠나려는 비구(gamiyo)가 의무를 다하지 않으면 결계 외부에서 범한다. 망어(musāvāda) 등의 죄는 결계 내부와 외부 모두에서 범하며, 불공통인 경우에는 어느 곳에서도 범하지 않는다. 마을(gāma) 4개조에서 마을 안의 집과 관련된 세끼야(sekhiya) 법에 의한 죄는 마을에서 범하고 숲(araññe)에서는 범하지 않는다. 비구니가 숲에서 새벽을 맞이하게 할 때는 숲에서 범하고 마을에서는 범하지 않는다. 망어 등의 죄는 마을과 숲 모두에서 범하며, 불공통인 경우에는 어느 곳에서도 범하지 않는다.

จตฺตาโร [Pg.172] ปุพฺพกิจฺจาติ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ อุทกํ อาสเนน จา’’ติ อิทํ จตุพฺพิธํ ปุพฺพกรณนฺติ วุจฺจตีติ วุตฺตํ. ‘‘ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท’’ติ อิเม ปน ‘‘จตฺตาโร ปุพฺพกิจฺจา’’ติ เวทิตพฺพา. จตฺตาโร ปตฺตกลฺลาติ อุโปสโถ ยาวติกา จ ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา เต อาคตา โหนฺติ, สภาคาปตฺติโย น วิชฺชนฺติ, วชฺชนียา จ ปุคฺคลา ตสฺมึ น โหนฺติ, ปตฺตกลฺลนฺติ วุจฺจตีติ. จตฺตาริ อนญฺญปาจิตฺติยานีติ ‘‘เอตเทว ปจฺจยํ กริตฺวา อนญฺญํ ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวํ วุตฺตานิ อนุปขชฺชเสยฺยากปฺปนสิกฺขาปทํ ‘‘เอหาวุโส คามํ วา นิคมํ วา’’ติ สิกฺขาปทํ, สญฺจิจฺจ กุกฺกุจฺจอุปทหนํ, อุปสฺสุติติฏฺฐนนฺติ อิมานิ จตฺตาริ. จตสฺโส ภิกฺขุสมฺมุติโยติ ‘‘เอกรตฺตมฺปิ เจ ภิกฺขุ ติจีวเรน วิปฺปวเสยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, อญฺญํ นวํ สนฺถตํ การาเปยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, ตโต เจ อุตฺตริ วิปฺปวเสยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา, ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ อนุปสมฺปนฺนสฺส อาโรเจยฺย อญฺญตฺร ภิกฺขุสมฺมุติยา’’ติ เอวํ อาคตา เตรสหิ สมฺมุตีหิ มุตฺตา สมฺมุติโย. คิลานจตุกฺเก อญฺญเภสชฺเชน กรณีเยน โลลตาย อญฺญํ วิญฺญาเปนฺโต คิลาโน อาปชฺชติ, อเภสชฺชกรณีเยน เภสชฺชํ วิญฺญาเปนฺโต อคิลาโน อาปชฺชติ, มุสาวาทาทึ อุโภปิ อาปชฺชนฺติ, อสาธารณํ อุโภปิ นาปชฺชนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘네 가지 전행(pubbakicca)’이란 ‘청소, 등불 켜기, 물 준비와 자리 마련’의 이 네 가지를 ‘예비 행위(pubbakaraṇa)’라고 한다고 옛 주석서에서 설해졌다. 그러나 ‘찬다(동의)와 빠리숫디(청정)의 전달, 계절 보고, 비구 수 계산, 훈계(ovāda)’ 이 네 가지를 ‘전행(pubbakicca)’으로 알아야 한다. ‘네 가지 구족(pattakalla)’이란 포살일이어야 하고, 갈마에 참여할 자격이 있는 비구들이 온 만큼 와야 하며, 상분죄(sabhāgāpatti)가 없어야 하고, (회중에서) 제외되어야 할 인물이 그 승가의 수중에 없어야 함을 ‘구족함(pattakalla)’이라 한다. ‘네 가지 다른 빠찟띠야가 없는 것(anaññapācittiya)’이란 ‘이것만을 근거로 하여 다른 빠찟띠야가 없다’고 설해진 것들로, 비집고 들어가 눕는 학처, ‘도반이여, 마을이나 성읍으로 가자’는 학처, 고의로 불안을 조장하는 학처, 엿듣는 학처의 이 네 가지이다. ‘네 가지 비구 승인의 것(bhikkhusammuti)’이란 ‘비구 승인 없이는 하룻밤이라도 삼의를 떨어져 지내면’ 등의 구절로 전해지는 것으로, 13가지 승인(sammuti)에서 제외된 승인들이다. 병자(gilāna) 4개조에서 다른 약을 요청할 필요가 있는데 탐심(lolatāya)으로 다른 것을 요청하면 병든 자가 범하고, 약을 요청할 일이 없는데 약을 요청하면 병들지 않은 자가 범한다. 망어 등은 둘 다 범하고, 불공통은 둘 다 범하지 않는다. 나머지는 모든 곳에서 명확하다.

จตุกฺกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

4개조(Catukkavāra)에 대한 설명이 끝났다.

ปญฺจกวารวณฺณนา

5개조(Pañcakavāra)에 대한 설명

๓๒๕. ปญฺจเกสุ ปญฺจ ปุคฺคลา นิยตาติ อานนฺตริยานเมเวตํ คหณํ. ปญฺจ เฉทนกา อาปตฺติโย นาม ปมาณาติกฺกนฺเต มญฺจปีเฐ นิสีทนกณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิวสฺสิกสาฏิกาสุ สุคตจีวเร จ เวทิตพฺพา. ปญฺจหากาเรหีติ อลชฺชิตา, อญฺญาณตา, กุกฺกุจฺจปฺปกตตา, อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาติ อิเมหิ ปญฺจหิ. ปญฺจ อาปตฺติโย มุสาวาทปจฺจยาติ ปาราชิกถุลฺลจฺจยทุกฺกฏสงฺฆาทิเสสปาจิตฺติยา. อนามนฺตจาโรติ ‘‘สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ กุเลสุ จาริตฺตํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ อิมสฺส อาปุจฺฉิตฺวา จารสฺส อภาโว. อนธิฏฺฐานนฺติ ‘‘คณโภชเน อญฺญตฺร สมยา’’ติ วุตฺตํ [Pg.173] สมยํ อธิฏฺฐหิตฺวา โภชนํ อธิฏฺฐานํ นาม; ตถา อกรณํ อนธิฏฺฐานํ. อวิกปฺปนา นาม ยา ปรมฺปรโภชเน วิกปฺปนา วุตฺตา, ตสฺสา อกรณํ. อิมานิ หิ ปญฺจ ปิณฺฑปาติกสฺส ธุตงฺเคเนว ปฏิกฺขิตฺตานิ. อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโตติ เย ปสฺสนฺติ, เย สุณนฺติ, เตหิ อุสฺสงฺกิโต เจว ปริสงฺกิโต จ. อปิ อกุปฺปธมฺโม ขีณาสโวปิ สมาโน, ตสฺมา อโคจรา ปริหริตพฺพา. น หิ เอเตสุ สนฺทิสฺสมาโน อยสโต วา ครหโต วา มุจฺจติ. โสสานิกนฺติ สุสาเน ปติตกํ. ปาปณิกนฺติ อาปณทฺวาเร ปติตกํ. ถูปจีวรนฺติ วมฺมิกํ ปริกฺขิปิตฺวา พลิกมฺมกตํ. อาภิเสกิกนฺติ นหานฏฺฐาเน วา รญฺโญ อภิเสกฏฺฐาเน วา ฉฑฺฑิตจีวรํ. ภตปฏิยาภตนฺติ สุสานํ เนตฺวา ปุน อานีตกํ. ปญฺจ มหาโจรา อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม วุตฺตา.

325. 5개조들에서 그 의미는 다음과 같이 알아야 한다. ‘다섯 부류의 사람이 확정되었다’는 것은 바로 (무간업을 저지른) 아난따리야(ānantariya)들을 취하는 것이다. 다섯 가지 ‘잘라내야 하는(chedanaka) 죄’란 규격을 초과한 침상과 의자, 니시다나(좌구), 고름 가개, 목욕 수건, 그리고 수갓따 가사에서 알아야 한다. ‘다섯 가지 양상’이란 부끄러움 없음(alajjitā), 무지함(aññāṇatā), 불안해하는 성품(kukkuccappakatatā), 허용되지 않는 것에 대해 허용된다고 생각함(akappiye kappiyasaññitā), 허용되는 것에 대해 허용되지 않는다고 생각함(kappiye akappiyasaññitā)의 이 다섯 가지이다. ‘망어를 인연으로 하는 다섯 가지 죄’란 빠라지까, 뚤랏짜야, 둑까따, 상가디세사, 빠찟띠야를 말한다. ‘알리지 않고 다니는 것(anāmantacāra)’이란 ‘있는 비구에게 알리지 않고 식전이나 식후에 가문들을 다니는 죄를 범한다’는 학처에서, 이 탁발 비구가 허락을 구하고 다니는 일이 없는 것을 말한다. ‘결정하지 않음(anadhiṭṭhāna)’이란 ‘군집 음식을 먹을 때 때(samaya)가 아닌 경우’라고 설해진 그 때를 결정하여 먹는 것을 ‘결정함(adhiṭṭhāna)’이라 하고, 그와 같이 하지 않는 것을 ‘결정하지 않음’이라 한다. ‘위깝빠나 하지 않음(avikappanā)’이란 차례대로 먹는 것(paramparabhojane)에서 설해진 위깝빠나를 하지 않는 것을 말한다. 이 다섯 가지는 탁발 비구에게 두타행에 의해 거부된 것이다. ‘의심받고 의혹을 사는 것’이란 보는 자들과 듣는 자들에 의해 처음으로 의심받고 거듭 의혹을 사는 것이다. 비록 동요하지 않는 법(akuppadhamma)을 지닌 번뇌 다한 아라한일지라도 그러하므로, 창녀 집 등의 가지 말아야 할 곳(agocara)은 피해야 한다. 참으로 이러한 곳에서 목격된 자는 명성이 깎이거나 비난받는 것에서 벗어날 수 없다. ‘묘지의 것(sosānika)’이란 공동묘지에 떨어진 천이다. ‘시장의 것(pāpaṇika)’이란 시장 문에 떨어진 것이다. ‘탑의 가사(thūpacīvara)’란 개미언덕을 두르고 공양물로 바쳐진 천이다. ‘대관식의 것(ābhisekika)’이란 목욕하는 곳이나 왕의 대관식 장소에 버려진 가사이다. ‘가져갔다 다시 가져온 것(bhatapaṭiyābhatant)’이란 묘지에 가져갔다가 다시 가져온 천이다. 다섯 큰 도둑(mahācorā)은 웃따리마누싸담마(제4 빠라지까)에서 설해졌다.

ปญฺจาปตฺติโย กายโต สมุฏฺฐนฺตีติ ปฐเมน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ปญฺจ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ กปฺปิยสญฺญี สญฺญาจิกาย กุฏึ กโรตี’’ติ เอวํ อนฺตรเปยฺยาเล วุตฺตาปตฺติโย. ปญฺจ อาปตฺติโย กายโต จ วาจโต จาติ ตติเยน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ปญฺจ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ กปฺปิยสญฺญี สํวิทหิตฺวา กุฏึ กโรตี’’ติ เอวํ ตตฺเถว วุตฺตา อาปตฺติโย. เทสนาคามินิโยติ ฐเปตฺวา ปาราชิกญฺจ สงฺฆาทิเสสญฺจ อวเสสา.

‘다섯 가지 죄가 몸으로부터 일어난다’는 것은 첫 번째 죄의 발생 원인(samuṭṭhāna)인 몸에 의해 다섯 가지 죄를 범하는 것이니, ‘비구가 허용된다는 생각으로 직접 구걸하여 집을 짓는다’는 등의 안따라뻬얄라(antarapeyyāla)에서 설해진 죄들이다. ‘다섯 가지 죄가 몸과 말로부터 일어난다’는 것은 세 번째 발생 원인인 몸과 말에 의해 다섯 가지 죄를 범하는 것이니, ‘비구가 허용된다는 생각으로 지시하여 집을 짓는다’는 등의 그곳에서 설해진 죄들이다. ‘자백하여 벗어날 수 있는 것(desanāgāminiyo)’이란 빠라지까와 상가디세사를 제외한 나머지 죄들을 말한다.

ปญฺจ กมฺมานีติ ตชฺชนียนิยสฺสปพฺพาชนียปฏิสารณียานิ จตฺตาริ อุกฺเขปนียญฺจ ติวิธมฺปิ เอกนฺติ ปญฺจ. ยาวตติยเก ปญฺจาติ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ภิกฺขุนิยา ยาวตติยํ สมนุภาสนาย อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺติยา ปาราชิกํ ถุลฺลจฺจยํ ทุกฺกฏนฺติ ติสฺโส, เภทกานุวตฺตกาทิสมนุภาสนาสุ สงฺฆาทิเสโส, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค ปาจิตฺติยํ. อทินฺนนฺติ อญฺเญน อทินฺนํ. อวิทิตนฺติ ปฏิคฺคณฺหามีติ เจตนาย อภาเวน อวิทิตํ. อกปฺปิยนฺติ ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ อกปฺปิยกตํ; ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อกปฺปิยมํสํ อกปฺปิยโภชนํ. อกตาติริตฺตนฺติ ปวาเรตฺวา อติริตฺตํ อกตํ. สมชฺชทานนฺติ นฏสมชฺชาทิทานํ. อุสภทานนฺติ โคคณสฺส อนฺตเร อุสภวิสฺสชฺชนํ. จิตฺตกมฺมทานนฺติ อาวาสํ กาเรตฺวา ตตฺถ จิตฺตกมฺมํ กาเรตุํ วฏฺฏติ. อิทํ ปน ปฏิภานจิตฺตกมฺมทานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมานิ หิ ปญฺจ กิญฺจาปิ โลกสฺส ปุญฺญสมฺมตานิ, อถ โข อปุญฺญานิ อกุสลานิเยว[Pg.174]. อุปฺปนฺนํ ปฏิภานนฺติ เอตฺถ ปฏิภานนฺติ กเถตุกมฺยตา วุจฺจติ. อิเม ปญฺจ ทุปฺปฏิวิโนทยาติ น สุปฏิวิโนทยา; อุปาเยน ปน การเณน อนุรูปาหิ ปจฺจเวกฺขนาอนุสาสนาทีหิ สกฺกา ปฏิวิโนเทตุนฺติ อตฺโถ.

‘다섯 가지 갈마’라는 것은 다자니야(책망), 니야사(의지 박탈), 빠빠자니야(추방), 빠띠사라니야(사과) 네 가지와 욱케파니야(정권) 한 가지를 말하는데, 욱케파니야가 세 종류일지라도 하나로 합치면 다섯이 된다. ‘세 번째까지의 권고에 의한 다섯 가지’란, 정권된 자를 따르는 비구니가 세 번까지의 권고에도 견해를 버리지 않을 때 발생하는 파라지카, 투란차야, 둑카따 세 가지 아밧과, 분열을 따르는 자 등에 대한 권고 시의 상가디세사, 그리고 나쁜 사견을 버리지 않을 때의 빠짓띠야를 말한다. ‘주지 않은 것’이란 다른 사람에 의해 주어지지 않은 것이다. ‘알지 못한 것’이란 ‘내가 받겠다’는 의사가 없어서 알지 못한 것이다. ‘허용되지 않는 것’이란 다섯 가지 사문에게 합당한 방식으로 처리되지 않은 것이다. 혹은 그 외에 허용되지 않는 고기나 허용되지 않는 음식을 말한다. ‘남은 음식으로 처리하지 않은 것’이란 자자를 마친 후 남은 음식으로 만드는 갈마를 하지 않은 것이다. ‘공연 보시’란 광대들의 공연 등을 보시하는 것이다. ‘황소 보시’란 암소 무리 사이에 황소를 풀어놓는 것이다. ‘미술 보시’란 사원을 건립하고 그곳에 장식 미술을 하게 하는 것이 합당하다. 그러나 여기서는 직관적인 예술 보시를 의미하여 말씀하신 것이다. 이 다섯 가지(사악한 보시)는 세상에서는 공덕으로 인정될지라도 실제로는 공덕이 아닌 불선법일 뿐이다. ‘일어난 변재’에서 변재란 말하고자 하는 욕구를 뜻한다. ‘이 다섯 가지는 제거하기 어렵다’는 것은 쉽게 제거되지 않는다는 뜻이다. 그러나 방편과 적절한 원인, 그리고 그에 상응하는 성찰과 훈계 등을 통해서만 제거할 수 있다는 의미이다.

สกจิตฺตํ ปสีทตีติ เอตฺถ อิมานิ วตฺถูนิ – กฏอนฺธการวาสี ผุสฺสเทวตฺเถโร กิร เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา สินฺทุวารกุสุมสนฺถตมิว สมวิปฺปกิณฺณวาลิกํ เจติยงฺคณํ โอโลเกนฺโต พุทฺธารมฺมณํ ปีติปาโมชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ มาโร ปพฺพตปาเท นิพฺพตฺตกาฬมกฺกโฏ วิย หุตฺวา เจติยงฺคเณ โคมยํ วิปฺปกิรนฺโต คโต. เถโร นาสกฺขิ อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ, สมฺมชฺชิตฺวา อคมาสิ. ทุติยทิวเสปิ ชรคฺคโว หุตฺวา ตาทิสเมว วิปฺปการํ อกาสิ. ตติยทิวเส วงฺกปาทํ มนุสฺสตฺตภาวํ นิมฺมินิตฺวา ปาเทน ปริกสนฺโต อคมาสิ. เถโร ‘‘เอวรูโป พีภจฺฉปุริโส สมนฺตา โยชนปฺปมาเณสุ โคจรคาเมสุ นตฺถิ, สิยา นุ โข มาโร’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มาโรสิ ตฺว’’นฺติ อาห. ‘‘อาม, ภนฺเต, มาโรมฺหิ, น ทานิ เต วญฺเจตุํ อสกฺขิ’’นฺติ. ‘‘ทิฏฺฐปุพฺโพ ตยา ตถาคโต’’ติ? ‘‘อาม, ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ. ‘‘มาโร นาม มหานุภาโว โหติ, อิงฺฆ ตาว พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตภาวสทิสํ อตฺตภาวํ นิมฺมินาหี’’ติ? ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต, ตาทิสํ รูปํ นิมฺมินิตุํ; อปิจ โข ปน ตํสริกฺขกํ ปติรูปกํ นิมฺมินิสฺสามี’’ติ สกภาวํ วิชหิตฺวา พุทฺธรูปสทิเสน อตฺตภาเวน อฏฺฐาสิ. เถโร มารํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ ตาว สราคโทสโมโห เอวํ โสภติ, กถํ นุ โข ภควา น โสภติ สพฺพโส วีตราคโทสโมโห’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ ปฏิลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. มาโร ‘‘วญฺจิโตมฺหิ ตยา, ภนฺเต’’ติ อาห. เถโรปิ ‘‘กึ อตฺถิ ชรมาร, ตาทิสํ วญฺเจตุ’’นฺติ อาห. โลกนฺตรวิหาเรปิ ทตฺโต นาม ทหรภิกฺขุ เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา โอโลเกนฺโต โอทาตกสิณํ ปฏิลภิ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสิ. ตโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ผลตฺตยํ สจฺฉากาสิ.

‘자기 마음이 청정해진다’는 것에는 다음과 같은 이야기들이 있다. 전하는 바에 따르면 까따안다까라에 거주하던 푸싸데바 장로가 제티야 마당을 쓸고 가사를 한쪽 어깨에 걸친 뒤, 마치 신두와라 꽃을 고르게 뿌려놓은 듯 모래가 깔린 제티야 마당을 바라보며 부처님을 대상으로 한 희열과 기쁨을 일으키며 서 있었다. 그때 마라가 산기슭의 검은 원숭이처럼 변하여 제티야 마당에 소똥을 흩뿌리고 사라졌다. 장로는 아라한과에 도달하지 못한 채 다시 마당을 쓸고 떠났다. 둘째 날에도 마라는 늙은 소로 변하여 그와 같은 훼방을 놓았다. 셋째 날에는 다리가 굽은 사람의 형상으로 변신하여 발로 땅을 긁으며 지나갔다. 장로는 ‘이런 흉측한 사람은 주변 1유순 내의 탁발 마을에 없다. 혹시 마라가 아닐까?’라고 생각하고는 ‘너는 마라로구나’라고 말했다. 마라는 ‘네, 존자시여, 저는 마라입니다. 이제 당신을 더는 속일 수 없게 되었습니다’라고 답했다. ‘너는 예전에 여래를 뵌 적이 있느냐?’ ‘네, 뵌 적이 있습니다.’ ‘마라는 큰 신통력이 있다고 하니, 부처님 세존의 모습과 같은 형상을 한번 만들어 보아라.’ ‘존자시여, 그와 똑같은 모습은 만들 수 없지만, 그분과 흡사한 형상은 만들어 보겠습니다’라고 말하고 자기 모습을 버리고 부처님 형상과 같은 모습으로 나타났다. 장로는 마라를 보고 ‘탐진치에 물든 이 마라도 이토록 아름다운데, 모든 탐진치가 사라진 세존께서는 얼마나 더 아름다우시겠는가!’라며 부처님을 향한 희열을 얻고 위빳사나를 닦아 아라한과에 도달했다. 마라는 ‘존자시여, 제가 당신께 속았습니다’라고 말했고, 장로는 ‘늙은 마라야, 너 같은 자를 속이는 게 무슨 대수겠느냐’라고 답했다. 로깐따라 사원에서도 닷따라는 젊은 비구가 제티야 마당을 쓸고 바라보다가 백색 까시나를 성취했다. 그는 여덟 가지 등지를 이루었고, 그 후 위빳사나를 닦아 세 가지 성자의 과보를 체득했다.

ปรจิตฺตํ ปสีทตีติ เอตฺถ อิมานิ วตฺถูนิ – ติสฺโส นาม ทหรภิกฺขุ ชมฺพุโกลเจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา สงฺการฉฑฺฑนึ หตฺเถน คเหตฺวาว อฏฺฐาสิ[Pg.175]. ตสฺมึ ขเณ ติสฺสทตฺตตฺเถโร นาม นาวาโต โอรุยฺห เจติยงฺคณํ โอโลเกนฺโต ภาวิตจิตฺเตน สมฺมฏฺฐฏฺฐานนฺติ ญตฺวา ปญฺหาสหสฺสํ ปุจฺฉิ, อิตโร สพฺพํ วิสฺสชฺเชสิ. อญฺญตรสฺมิมฺปิ วิหาเร เถโร เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา วตฺตํ ปริจฺฉินฺทิ. โยนกวิสยโต เจติยวนฺทกา จตฺตาโร เถรา อาคนฺตฺวา เจติยงฺคณํ ทิสฺวา อนฺโต อปฺปวิสิตฺวา ทฺวาเรเยว ฐตฺวา เอโก เถโร อฏฺฐ กปฺเป อนุสฺสริ, เอโก โสฬส, เอโก วีสติ, เอโก ตึส กปฺเป อนุสฺสริ.

‘다른 사람의 마음을 청정하게 함’에 대해서는 다음과 같은 이야기들이 있다. 띳사라는 젊은 비구가 잠부꼴라 제티야 마당을 쓸고 쓰레기 바구니를 손에 든 채 서 있었다. 그때 띳사닷따 장로가 배에서 내려 제티야 마당을 보더니, 이곳이 수행으로 마음을 닦은 이가 청소한 곳임을 알고 천 가지 질문을 던졌으며, 젊은 비구는 이를 모두 답변했다. 또 다른 사원에서도 어떤 장로가 제티야 마당을 쓸고 수행의 의무를 마쳤다. 요나까 국에서 제티야를 참배하러 온 네 명의 장로가 제티야 마당을 보고는 안으로 들어가지 않고 문 앞에 서서, 한 장로는 8겁을 회상하고, 한 장로는 16겁, 한 장로는 20겁, 또 한 장로는 30겁을 회상했다.

เทวตา อตฺตมนา โหนฺตีติ เอตฺถ อิทํ วตฺถุ – เอกสฺมึ กิร วิหาเร เอโก ภิกฺขุ เจติยงฺคณญฺจ โพธิยงฺคณญฺจ สมฺมชฺชิตฺวา นหายิตุํ คโต. เทวตา ‘‘อิมสฺส วิหารสฺส กตกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ วตฺตํ ปูเรตฺวา สมฺมฏฺฐปุพฺโพ ภิกฺขุ นตฺถี’’ติ ปสนฺนจิตฺตา ปุปฺผหตฺถา อฏฺฐํสุ. เถโร อาคนฺตฺวา ‘‘กตรคามวาสิกาตฺถา’’ติ อาห. ‘‘ภนฺเต, อิเธว วสาม, อิมสฺส วิหารสฺส กตกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ วตฺตํ ปูเรตฺวา สมฺมฏฺฐปุพฺโพ ภิกฺขุ นตฺถีติ ตุมฺหากํ, ภนฺเต, วตฺเต ปสีทิตฺวา ปุปฺผหตฺถา ฐิตามฺหา’’ติ เทวตา อาหํสุ.

‘천신들이 기뻐함’에 대해서는 이런 이야기가 있다. 전하는 바에 따르면 어떤 사원에서 한 비구가 제티야 마당과 보리수 마당을 쓸고 목욕하러 갔다. 그때 천신들이 ‘이 사원이 세워진 이래로 이와 같이 의무를 다하며 마당을 쓴 비구는 없었다’라며 청정한 마음으로 손에 꽃을 들고 서 있었다. 장로가 돌아와 ‘그대들은 어느 마을에 사는 자들인가?’라고 묻자, 천신들은 ‘존자시여, 저희는 바로 이곳에 살고 있습니다. 이 사원이 세워진 이래로 이와 같이 수행의 의무를 다하며 마당을 쓴 비구가 없었기에, 존자님의 행지에 감동하여 손에 꽃을 들고 서 있는 것입니다’라고 답했다.

ปาสาทิกสํวตฺตนิกนฺติ เอตฺถ อิทํ วตฺถุ – เอกํ กิร อมจฺจปุตฺตํ อภยตฺเถรญฺจ อารพฺภ อยํ กถา อุทปาทิ ‘‘กึ นุ โข อมจฺจปุตฺโต ปาสาทิโก, อภยตฺเถโรติ อุโภปิ เน เอกสฺมึ ฐาเน โอโลเกสฺสามา’’ติ. ญาตกา อมจฺจปุตฺตํ อลงฺกริตฺวา มหาเจติยํ วนฺทาเปสฺสามาติ อคมํสุ. เถรมาตาปิ ปาสาทิกํ จีวรํ กาเรตฺวา ปุตฺตสฺส ปหิณิ, ‘‘ปุตฺโต เม เกเส ฉินฺทาเปตฺวา อิมํ จีวรํ ปารุปิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต มหาเจติยํ วนฺทตู’’ติ. อมจฺจปุตฺโต ญาติปริวุโต ปาจีนทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุฬฺโห, อภยตฺเถโร ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน เจติยงฺคณํ อารุหิตฺวา เจติยงฺคเณ เตน สทฺธึ สมาคนฺตฺวา อาห – ‘‘กึ ตฺวํ, อาวุโส, มหลฺลกตฺเถรสฺส สมฺมฏฺฐฏฺฐาเน กจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มยา สทฺธึ ยุคคฺคาหํ คณฺหาสี’’ติ. อตีตตฺตภาเว กิร อภยตฺเถโร มหลฺลกตฺเถโร นาม หุตฺวา โคจรคาเม เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิ, อมจฺจปุตฺโต มหาอุปาสโก หุตฺวา สมฺมฏฺฐฏฺฐาเน กจวรํ คเหตฺวา ฉฑฺเฑสิ.

'청정한 기쁨을 가져오는 것'에 대하여 다음과 같은 이야기가 있다. 전해지는 바에 따르면, 어떤 대신의 아들과 아바야 장로를 두고 "과연 대신의 아들이 더 청정한가, 아니면 아바야 장로가 더 청정한가? 두 사람을 한곳에서 비교해 보자"라는 이야기가 일어났다. 친척들은 대신의 아들을 장식하여 대탑에 예배하게 하려고 길을 떠났다. 장로의 어머니도 청정한 기쁨을 일으키는 가사를 만들어 아들에게 보내며, "내 아들은 머리를 깎고 이 가사를 입고서 비구 승가에 둘러싸여 대탑에 예배하라"고 전했다. 대신의 아들은 친척들에게 둘러싸여 동문으로 제띠야 광장에 올랐고, 아바야 장로는 비구 승가에 둘러싸여 남문으로 제띠야 광장에 올라 그곳에서 대신의 아들과 만나 이렇게 말했다. "도반이여, 그대는 늙은 장로가 청소한 곳에 쓰레기를 버리고서 나와 대등하게 견주려 하는가?" 전하는 바에 따르면, 과거 생에 아바야 장로는 덕 높은 늙은 장로가 되어 탁발 마을의 제띠야 광장을 청소했고, 대신의 아들은 큰 우바새가 되어 청소된 곳의 쓰레기를 치워 버렸다고 한다.

สตฺถุสาสนํ กตํ โหตีติ อิทํ สมฺมชฺชนวตฺตํ นาม พุทฺเธหิ วณฺณิตํ, ตสฺมา ตํ กโรนฺเตน สตฺถุสาสนํ กตํ โหติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – อายสฺมา [Pg.176] กิร สาริปุตฺโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ ปพฺภาเร อสมฺมชฺชิตฺวาว นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ. ภควา อาวชฺชนฺโต เถรสฺส อสมฺมชฺชิตฺวา นิสินฺนภาวํ ญตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา เถรสฺส ปุรโต อสมฺมฏฺฐฏฺฐาเน ปาทานิ ทสฺเสตฺวา ปจฺจาคญฺฉิ. เถโร สมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต ภควโต ปาทานิ ทิสฺวา พลวหิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐาย ‘‘อสมฺมชฺชิตฺวา นิสินฺนภาวํ วต เม สตฺถา อญฺญาสิ, สงฺฆมชฺเฌ ทานิ โจทนํ กาเรสฺสามี’’ติ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. ภควา ‘‘กุหึ คโตสิ, สาริปุตฺตา’’ติ วตฺวา ‘‘น ปติรูปํ ทานิ เต มยฺหํ อนนฺตเร ฐาเน ฐตฺวา วิจรนฺตสฺส อสมฺมชฺชิตฺวา นิสีทิตุ’’นฺติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย เถโร คณฺฐิกปฏิมุญฺจนฏฺฐาเนปิ ติฏฺฐนฺโต ปาเทน กจวรํ วิยูหิตฺวาว ติฏฺฐติ.

'스승의 가르침을 행한 것이 된다'는 것은 이른바 청소의 의무가 부처님들에 의해 찬탄되었기 때문이며, 따라서 이를 행하는 자는 스승의 가르침을 받드는 것이 된다. 이에 관한 이야기는 다음과 같다. 사리풋타 존자가 히말라야에 가서 어떤 동굴에서 청소하지 않은 채 멸진정에 들어 앉아 있었다. 세존께서 살피시다가 장로가 청소하지 않고 앉아 있음을 아시고, 허공으로 가셔서 장로 앞의 청소되지 않은 곳에 발자국을 남기고 돌아오셨다. 장로는 선정에서 일어나 세존의 발자국을 보고 강한 수치심과 두려움을 일으켜 무릎을 꿇고 서서 "스승께서 내가 청소하지 않고 앉아 있었음을 정녕 아셨구나. 이제 승가 가운데에서 나를 문책하시겠구나"라고 생각하며 십력존께 가서 절하고 앉았다. 세존께서 "사리풋타여, 어디에 갔다 왔느냐?"라고 물으신 뒤, "나의 바로 뒤를 이어 머물며 유행하는 그대에게 청소하지 않고 앉아 있는 것은 적절하지 않다"라고 말씀하셨다. 그때부터 장로는 가사 끈을 매는 장소에 서 있을 때조차 발로 쓰레기를 헤쳐 치우고 나서 서 있었다.

อตฺตโน ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาตีติ ‘‘อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ เอตฺตกํ สุตฺตํ อุปลพฺภติ, เอตฺตโก วินิจฺฉโย, เอตฺตกํ สุตฺตญฺจ วินิจฺฉยญฺจ วกฺขามี’’ติ เอวํ อตฺตโน ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาติ. ‘‘อยํ โจทกสฺส ปุริมกถา, อยํ ปจฺฉิมกถา, อยํ จุทิตกสฺส ปุริมกถา, อยํ ปจฺฉิมกถา, เอตฺตกํ คยฺหูปคํ, เอตฺตกํ น คยฺหูปค’’นฺติ เอวํ อนุคฺคณฺหนฺโต ปน ปรสฺส ภาสปริยนฺตํ น อุคฺคณฺหาติ นาม. อาปตฺตึ น ชานาตีติ ปาราชิกํ วา สงฺฆาทิเสสํ วาติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ นานากรณํ น ชานาติ. มูลนฺติ ทฺเว อาปตฺติยา มูลานิ กาโย จ วาจา จ, ตานิ น ชานาติ. สมุทยนฺติ ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานิ อาปตฺติสมุทโย นาม, ตานิ น ชานาติ. ปาราชิกาทีนํ วตฺถุํ น ชานาตีติปิ วุตฺตํ โหติ. นิโรธนฺติ อยํ อาปตฺติ เทสนาย นิรุชฺฌติ, วูปสมฺมติ, อยํ วุฏฺฐาเนนาติ เอวํ อาปตฺตินิโรธํ น ชานาติ. สตฺต สมเถ อชานนฺโต ปน อาปตฺตินิโรธคามินิปฏิปทํ น ชานาติ.

'자신의 말의 한계를 파악하지 못한다'는 것은 "이 사안에는 이만큼의 경이 있고, 이만큼의 판결이 있으며, 나는 이만큼의 경과 판결을 말하리라"라고 자신의 말의 범위를 정하지 못하는 것을 뜻한다. 또한 "이것은 고발자의 이전 말이고 이것은 나중 말이며, 이것은 피고발자의 이전 말이고 이것은 나중 말이다. 이만큼은 받아들일 만하고 이만큼은 받아들일 수 없다"라고 파악하지 못하는 율사는 타인의 말의 범위를 파악하지 못하는 것이다. '아바띠를 알지 못한다'는 것은 바라지카나 상가디세사 등 일곱 가지 아바띠 무리의 차이점을 알지 못하는 것이다. '근원'이란 아바띠의 두 가지 근원인 몸과 말이며, 그것을 알지 못하는 것이다. '발생'이란 아바띠의 발생 원인인 여섯 가지를 말하며, 그것을 알지 못하는 것이다. 바라지카 등의 대상을 알지 못한다는 뜻이기도 하다. '소멸'이란 "이 아바띠는 설계로 소멸하고 평정되며, 저 아바띠는 출리로 소멸한다"는 식으로 아바띠의 소멸을 알지 못하는 것이다. 또한 일곱 가지 정멸법을 알지 못하는 율사는 아바띠의 소멸에 이르는 도를 알지 못한다고 한다.

อธิกรณปญฺจเก อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานิ. อธิกรณสฺส มูลํ นาม เตตฺตึส มูลานิ – วิวาทาธิกรณสฺส ทฺวาทส มูลานิ, อนุวาทาธิกรณสฺส จุทฺทส, อาปตฺตาธิกรณสฺส ฉ, กิจฺจาธิกรณสฺส เอกํ; ตานิ ปรโต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. อธิกรณสมุทโย นาม อธิกรณสมุฏฺฐานํ. วิวาทาธิกรณํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชติ; อนุวาทาธิกรณํ จตสฺโส วิปตฺติโย; อาปตฺตาธิกรณํ สตฺตาปตฺติกฺขนฺเธ; กิจฺจาธิกรณํ จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานีติ อิมํ วิภาคํ น ชานาตีติ อตฺโถ[Pg.177]. อธิกรณนิโรธํ น ชานาตีติ ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน มูลามูลํ คนฺตฺวา วินิจฺฉยสมถํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ; ‘‘อิทํ อธิกรณํ ทฺวีหิ, อิทํ จตูหิ, อิทํ ตีหิ อิทํ เอเกน สมเถน สมฺมตี’’ติ เอวํ สตฺต สมเถ อชานนฺโต ปน อธิกรณนิโรธคามินิปฏิปทํ น ชานาติ นาม. วตฺถุํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ ปาราชิกสฺส วตฺถุ, อิทํ สงฺฆาทิเสสสฺสา’’ติ เอวํ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ วตฺถุํ น ชานาติ. นิทานนฺติ ‘‘สตฺตนฺนํ นิทานานํ อิทํ สิกฺขาปทํ เอตฺถ ปญฺญตฺตํ, อิทํ เอตฺถา’’ติ น ชานาติ. ปญฺญตฺตึ น ชานาตีติ ตสฺมึ ตสฺมึ สิกฺขาปเท ปฐมปญฺญตฺตึ น ชานาติ. อนุปญฺญตฺตินฺติ ปุนปฺปุนํ ปญฺญตฺตึ น ชานาติ. อนุสนฺธิวจนปถนฺติ กถานุสนฺธิ-วินิจฺฉยานุสนฺธิวเสน วตฺถุํ น ชานาติ. ญตฺตึ น ชานาตีติ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ น ชานาติ. ญตฺติยา กรณํ น ชานาตีติ ญตฺติกิจฺจํ น ชานาติ, โอสารณาทีสุ นวสุ ฐาเนสุ ญตฺติกมฺมํ นาม โหติ, ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺเมสุ ญตฺติยา กมฺมปฺปตฺโต หุตฺวา ติฏฺฐตีติ น ชานาติ. น ปุพฺพกุสโล โหติ น อปรกุสโลติ ปุพฺเพ กเถตพฺพญฺจ ปจฺฉา กเถตพฺพญฺจ น ชานาติ, ญตฺติ นาม ปุพฺเพ ฐเปตพฺพา, ปจฺฉา น ฐเปตพฺพาติปิ น ชานาติ. อกาลญฺญู จ โหตีติ กาลํ น ชานาติ, อนชฺฌิฏฺโฐ อยาจิโต ภาสติ, ญตฺติกาลมฺปิ ญตฺติเขตฺตมฺปิ ญตฺติโอกาสมฺปิ น ชานาติ.

'다섯 가지 쟁사의 묶음'에서 쟁사란 네 가지 쟁사를 말한다. 쟁사의 근원이란 서른세 가지 근원을 말하니, 비바다 쟁사에 12가지 근원, 아누바다 쟁사에 14가지, 아바다 쟁사에 6가지, 낏짜 쟁사에 1가지가 있으며, 이것들은 뒤에서 명확해질 것이다. 쟁사의 발생이란 쟁사의 원인을 말한다. 비바다 쟁사는 18가지 분열의 근거를 의지해 일어나고, 아누바다 쟁사는 4가지 실패를, 아바다 쟁사는 7가지 아바띠의 무리를, 낏짜 쟁사는 4가지 승가 갈마를 의지해 일어난다. 이러한 분류를 알지 못한다는 뜻이다. '쟁사의 소멸을 알지 못한다'는 것은 법과 율과 스승의 가르침에 따라 근본의 근본까지 파고들어 판결의 평정에 이르게 하지 못하는 것이다. "이 쟁사는 두 가지 정멸법으로 평정되고, 저것은 네 가지로, 저것은 세 가지로, 저것은 한 가지 정멸법으로 평정된다"는 식으로 일곱 가지 정멸법을 알지 못하는 율사는 쟁사의 소멸에 이르는 도를 알지 못하는 것이다. '대상을 알지 못한다'는 것은 "이것은 바라지카의 대상이고, 이것은 상가디세사의 대상이다"라는 식으로 일곱 가지 아바띠 무리의 대상을 알지 못하는 것이다. '인연'이란 일곱 가지 인연 중에서 "이 학습계목은 여기에서 제정되었고, 저것은 저기에서 제정되었다"는 것을 알지 못하는 것이다. '제정을 알지 못한다'는 것은 각 학습계목에서 최초의 제정을 알지 못하는 것이다. '수제정'이란 거듭 제정된 학습계목을 알지 못하는 것이다. '연결된 말의 경로'란 이야기의 문맥과 판결의 연결에 따라 사건의 전말을 알지 못하는 것이다. '갈마문을 알지 못한다'는 것은 갈마문을 전혀 알지 못하는 것이다. '갈마문의 실행을 알지 못한다'는 것은 갈마문의 기능을 알지 못하는 것으로, 복권 등 아홉 가지 경우에 갈마문이 있으며, 냣띠두띠야와 냣띠짜뚯타 갈마에서 갈마문을 제기함으로써 갈마의 효력이 발생하게 됨을 알지 못하는 것이다. '앞에 숙련되지 못하고 뒤에도 숙련되지 못함'이란 처음에 말해야 할 것과 나중에 말해야 할 것을 알지 못하는 것이며, 갈마문은 처음에 두어야지 나중에 두어서는 안 된다는 사실 등을 알지 못하는 것이다. '때를 알지 못함'이란 때를 알지 못하여 요청받지도 않고 청해지지도 않았는데 말하는 것이며, 갈마문을 제기할 시간과 장소와 기회를 알지 못하는 것이다.

มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ เกวลํ อญฺญาเณน โมมูหภาเวน ธุตงฺเค อานิสํสํ อชานิตฺวา. ปาปิจฺโฉติ เตน อรญฺญวาเสน ปจฺจยลาภํ ปตฺถยมาโน. ปวิเวกนฺติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกํ. อิทมตฺถิตนฺติ อิมาย กลฺยาณาย ปฏิปตฺติยา อตฺโถ เอตสฺสาติ อิทมตฺถิ, อิทมตฺถิโน ภาโว อิทมตฺถิตา; ตํ อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย น อญฺญํ กิญฺจิ โลกามิสนฺติ อตฺโถ.

‘어리석고 미혹함(mandattā momūhattā)’은 단순히 무지함으로 인해, 그리고 매우 미혹한 상태이기에 두타행의 공덕을 알지 못한 채 행하는 것을 말한다. ‘악한 욕망을 가짐(pāpiccho)’은 그 숲에 거주함으로 인해 공양물 등의 이득을 바라는 것을 말한다. ‘홀로 있음(paviveka)’은 신원리(身遠離), 심원리(心遠離), 유의원리(有依遠離)를 말한다. ‘이것이 목적임(idamatthitā)’은 이 수행자에게 이러한 수승한 수행(숲에 거주함)으로써 얻는 목적(이익)이 있다는 의미에서 ‘이것이 목적임(idamatthi)’이라 하며, 이 목적을 바라는 수행자의 상태를 ‘이것이 목적임(idamatthitā)’이라 한다. 오직 그 목적만을 의지하고 다른 어떤 세상의 재물(세속적 이익)도 의지하지 않고 숲에 거주하는 자라는 뜻이다.

อุโปสถํ น ชานาตีติ นววิธํ อุโปสถํ น ชานาติ. อุโปสถกมฺมนฺติ อธมฺเมนวคฺคาทิเภทํ จตุพฺพิธํ อุโปสถกมฺมํ น ชานาติ. ปาติโมกฺขนฺติ ทฺเว มาติกา น ชานาติ. ปาติโมกฺขุทฺเทสนฺติ สพฺพมฺปิ นววิธํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาติ. ปวารณนฺติ นววิธํ ปวารณํ น ชานาติ. ปวารณากมฺมํ อุโปสถกมฺมสทิสเมว.

‘포살을 알지 못한다’는 것은 아홉 가지 종류의 포살을 알지 못함을 뜻한다. ‘포살 갈마’란 법답지 못하고 화합하지 못한 포살(adhamma-vagga) 등 네 가지 종류의 포살 갈마를 알지 못함을 뜻한다. ‘계목(Pātimokkha)’은 비구·비구니의 두 가지 마띠까(Mātikā)를 알지 못함을 뜻한다. ‘계목 암송(Pātimokkhuddesa)’은 비구와 비구니의 모든 아홉 가지 계목 암송법을 알지 못함을 뜻한다. ‘자수(Pavāraṇā)’는 아홉 가지 종류의 자수를 알지 못함을 뜻한다. 자수 갈마는 포살 갈마와 유사하다.

อปาสาทิกปญฺจเก [Pg.178] – อปาสาทิกนฺติ กายทุจฺจริตาทิ อกุสลกมฺมํ วุจฺจติ. ปาสาทิกนฺติ กายสุจริตาทิ กุสลกมฺมํ วุจฺจติ. อติเวลนฺติ เวลํ อติกฺกมฺม พหุตรํ กาลํ กุเลสุ อปฺปํ วิหาเรติ อตฺโถ. โอตาโรติ กิเลสานํ อนฺโต โอตรณํ. สํกิลิฏฺฐนฺติ ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติกายสํสคฺคาทิเภทํ. วิสุทฺธิปญฺจเกปวารณาคฺคหเณน นววิธาปิ ปวารณา เวทิตพฺพา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

단정하지 못함의 다섯 가지(Apāsādikapañcake)에서, ‘단정하지 못함(apāsādika)’은 몸의 악행 등 불선업을 말한다. ‘단정함(pāsādika)’은 몸의 선행 등 선업을 말한다. ‘때를 넘김(ativela)’은 식사 시간 등의 기한을 지나쳐서 재가 집들에서 아주 많은 시간을 보내고, 절(정사)에서는 아주 적은 시간 머무는 것을 뜻한다. ‘들어옴(otāro)’은 번뇌가 내면으로 들어오는 것을 말한다. ‘오염됨(saṃkiliṭṭha)’은 추악한 죄(duṭṭhullāpatti)나 신체 접촉(kāyasaṃsagga) 등의 갈래를 말한다. 청정의 다섯 가지(Visuddhipañcake)에서는 자수를 수용함에 따라 아홉 가지 자수도 알아야 한다. 나머지 모든 곳의 문구들은 명확하다.

ปญฺจกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

오법전(Pañcakavāra)의 주석이 끝났다.

ฉกฺกวารวณฺณนา

육법전(Chakkavāra)의 주석

๓๒๖. ฉกฺเกสุ – ฉ สามีจิโยติ ‘‘โส จ ภิกฺขุ อนพฺภิโต, เต จ ภิกฺขู คารยฺหา, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ยุญฺชนฺตายสฺมนฺโต สกํ, มา โว สกํ วินสฺสาติ อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘อยํ เต ภิกฺขุ ปตฺโต ยาว เภทนาย ธาเรตพฺโพติ อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ตโต นีหริตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ สํวิภชิตพฺพํ, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘อญฺญาตพฺพํ ปริปุจฺฉิตพฺพํ ปริปญฺหิตพฺพํ, อยํ ตตฺถ สามีจิ’’, ‘‘ยสฺส ภวิสฺสติ โส หริสฺสตีติ อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ อิมา ภิกฺขุปาติโมกฺเขเยว ฉ สามีจิโย. ฉ เฉทนกาติ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ ภิกฺขุนีนํ อุทกสาฏิกาย สทฺธึ ฉ. ฉหากาเรหีติ อลชฺชิตา อญฺญาณตา กุกฺกุจฺจปกตตา อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา สติสมฺโมสาติ. ตตฺถ เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหาติกฺกมาทีสุ อาปตฺตึ สติสมฺโมเสน อาปชฺชติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ฉ อานิสํสา วินยธเรติ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถติ อิมินา สทฺธึ ฉ.

326. 육법(Chakkesu)에서, ‘여섯 가지 사미치(cha sāmīciyo)’는 비구 계목(Patimokkha)에 나오는 다음의 여섯 가지를 말한다. ① ‘그 비구는 복권되지 않았고, 저 비구들은 비난받을 만하다. 이것이 거기서의 사미치이다.’ ② ‘존자들이여, 자신의 것을 위해 노력하십시오. 그대들의 것이 없어지지 않게 하십시오. 이것이 거기서의 사미치이다.’ ③ ‘비구여, 이 발우는 깨질 때까지 지녀야 한다. 이것이 거기서의 사미치이다.’ ④ ‘거기서 꺼내어 비구들과 함께 나누어야 한다... 이것이 거기서의 사미치이다.’ ⑤ ‘알아야 할 것을 묻고, 의문나는 것을 질문해야 한다. 이것이 거기서의 사미치이다.’ ⑥ ‘그것이 누구의 것이든 그가 가져갈 것이다. 이것이 거기서의 사미치이다.’ ‘여섯 가지 삭제(cha chedanakā)’는 오법전에서 설한 다섯 가지에 비구니의 물놀이 옷(udakasāṭikā)에 관한 죄를 더해 여섯 가지가 된다. ‘여섯 가지 양상(chahākārehi)’은 부끄러워하지 않음, 무지함, 의심함, 허용되지 않는 것을 허용된다고 생각함, 허용되는 것을 허용되지 않는다고 생각함, 마음챙김을 잃어버림(망각)이다. 그중 하룻밤, 엿새 밤, 이레를 넘기는 등의 죄는 마음챙김을 잃어버림으로써 범하게 된다. 나머지는 앞에서 설한 방식과 같다. ‘율사가 지닌 여섯 가지 이익’은 오법전에서 설한 다섯 가지에 ‘포살이 그에게 의지한다’는 이익을 더해 여섯 가지가 된다.

ฉ ปรมานีติ ‘‘ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ ธาเรตพฺพํ, มาสปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตํ จีวรํ นิกฺขิปิตพฺพํ, สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพํ, ฉกฺขตฺตุปรมํ ตุณฺหีภูเตน อุทฺทิสฺส ฐาตพฺพํ, นวํ ปน ภิกฺขุนา สนฺถตํ การาเปตฺวา ฉพฺพสฺสานิ ธาเรตพฺพํ ฉพฺพสฺสปรมตา ธาเรตพฺพํ, ติโยชนปรมํ สหตฺถา ธาเรตพฺพานิ, ทสาหปรมํ อติเรกปตฺโต ธาเรตพฺโพ, สตฺตาหปรมํ สนฺนิธิการกํ ปริภุญฺชิตพฺพานิ, ฉารตฺตปรมํ เตน ภิกฺขุนา เตน จีวเรน วิปฺปวสิตพฺพํ, จตุกฺกํสปรมํ, อฑฺฒเตยฺยกํสปรมํ, ทฺวงฺคุลปพฺพปรมํ อาทาตพฺพํ, อฏฺฐงฺคุลปรมํ มญฺจปฏิปาทกํ[Pg.179], อฏฺฐงฺคุลปรมํ ทนฺตกฏฺฐ’’นฺติ อิมานิ จุทฺทส ปรมานิ. ตตฺถ ปฐมานิ ฉ เอกํ ฉกฺกํ, ตโต เอกํ อปเนตฺวา เสเสสุ เอเกกํ ปกฺขิปิตฺวาติอาทินา นเยน อญฺญานิปิ ฉกฺกานิ กาตพฺพานิ.

‘여섯 가지 최대치(cha paramāni)’란 ① ‘최대 10일간 여분의 옷을 지닐 수 있다’ ② ‘그 비구는 최대 한 달간 그 옷을 보관해야 한다’ ③ ‘그 비구는 최대 하의와 상의를... 받아들여야 한다’ ④ ‘침묵하며 최대 여섯 번까지 서 있어야 한다’ ⑤ ‘비구는 새 깔개를 만든 뒤 최대 6년은 사용해야 한다’ ⑥ ‘직접 손으로 최대 3유순까지만 운반해야 한다’ ⑦ ‘최대 10일간 여분의 발우를 지닐 수 있다’ ⑧ ‘저장된 약은 최대 7일간 복용해야 한다’ ⑨ ‘그 비구는 최대 엿새 밤 동안 그 옷과 떨어져 지낼 수 있다’ ⑩ ‘최대 4깜사(kaṃsa)’ ⑪ ‘최대 2.5깜사’ ⑫ ‘최대 두 손가락 마디(폭)’ ⑬ ‘침대 다리는 최대 여덟 손가락 마디’ ⑭ ‘치목(칫솔 나무)은 최대 여덟 손가락 마디’의 14가지 최대치 규정들을 말한다. 그중 처음의 여섯 가지가 하나의 육법을 이루고, 거기서 하나를 빼고 나머지 중에서 하나씩 넣는 등의 방식으로 다른 육법들을 만들 수 있다.

ฉ อาปตฺติโยติ ตีณิ ฉกฺกานิ อนฺตรเปยฺยาเล วุตฺตานิ. ฉ กมฺมานีติ ตชฺชนีย-นิยสฺส-ปพฺพาชนีย-ปฏิสารณียานิ จตฺตาริ, อาปตฺติยา อทสฺสเน จ อปฺปฏิกมฺเม จ วุตฺตทฺวยมฺปิ เอกํ, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค เอกนฺติ ฉ. นหาเนติ โอเรนฑฺฒมาสํ นหาเน; วิปฺปกตจีวราทิฉกฺกทฺวยํ กถินกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘여섯 가지 죄(cha āpattiyo)’는 중간 생략(antarapeyyāla)에서 세 가지 육법으로 설해졌다. ‘여섯 가지 갈마(cha kammāni)’는 책망(tajjanīya), 의지(niyassa), 축출(pabbājanīya), 사죄(paṭisāraṇīya)의 네 가지와, 죄를 보지 않음과 참회하지 않음에 대해 설해진 두 가지를 하나로 묶은 것, 사악한 견해를 버리지 않음에 대한 것 하나를 합해 여섯 가지이다. ‘목욕(nahāne)’은 보름(15일)이 되기 전에 하는 목욕을 말하며, ‘만들다 만 옷’ 등의 두 가지 육법은 가치나건도(Kathinakkhandhaka)에서 명시되었다. 나머지 모든 곳의 문구들은 명확하다.

ฉกฺกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

육법전(Chakkavāra)의 주석이 끝났다.

สตฺตกวารวณฺณนา

칠법전(Sattakavāra)의 주석

๓๒๗. สตฺตเกสุ – สตฺต สามีจิโยติ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ ฉสุ ‘‘สา จ ภิกฺขุนี อนพฺภิตา, ตา จ ภิกฺขุนิโย คารยฺหา, อยํ ตตฺถ สามีจี’’ติ อิมํ ปกฺขิปิตฺวา สตฺต เวทิตพฺพา. สตฺต อธมฺมิกา ปฏิญฺญาตกรณาติ ‘‘ภิกฺขุ ปาราชิกํ อชฺฌาปนฺโน โหติ, ปาราชิเกน โจทิยมาโน ‘สงฺฆาทิเสสํ อชฺฌาปนฺโนมฺหี’ติ ปฏิชานาติ, ตํ สงฺโฆ สงฺฆาทิเสเสน กาเรติ, อธมฺมิกํ ปฏิญฺญาตกรณ’’นฺติ เอวํ สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ธมฺมิกาปิ ตตฺเถว นิทฺทิฏฺฐา. สตฺตนฺนํ อนาปตฺติ สตฺตาหกรณีเยน คนฺตุนฺติ วสฺสูปนายิกกฺขนฺธเก วุตฺตํ. สตฺตานิสํสา วินยธเรติ ‘‘ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถ ปวารณา’’ติ อิเมหิ สทฺธึ ปญฺจเก วุตฺตา ปญฺจ สตฺต โหนฺติ. สตฺต ปรมานีติ ฉกฺเก วุตฺตานิเยว สตฺตกวเสน โยเชตพฺพานิ. กตจีวรนฺติอาทีนิ ทฺเว สตฺตกานิ กถินกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ.

327. 칠법(Sattakesu)에서, ‘일곱 가지 사미치’는 앞에서 설한 여섯 가지에 ‘그 비구니는 복권되지 않았고, 저 비구니들은 비난받을 만하다. 이것이 거기서의 사미치이다’를 추가하여 일곱 가지로 알아야 한다. ‘법답지 못한 일곱 가지 자백에 따른 조치(paṭiññātakaraṇa)’는 ‘비구가 바라이 죄를 범했는데, 바라이로 추궁받자 승잔 죄를 범했다고 자백하고, 승가가 그를 승잔 죄로 처벌하는 것, 이것은 법답지 못한 자백에 따른 조치이다’와 같은 것으로 지식건도(Samathakkhandhaka)에서 명시되었다. 법다운 조치들도 그곳에서 명시되었다. ‘이레 동안의 용무로 가는 일곱 가지 무죄’는 입우안거건도(Vassūpanāyikakkhandhaka)에서 설해졌다. ‘율사가 지닌 일곱 가지 이익’은 ‘포살과 자수가 그에게 의지한다’는 것을 포함하여 오법전에서 설한 다섯 가지와 합해 일곱 가지가 된다. ‘일곱 가지 최대치’는 육법에서 설한 것들을 일곱 가지의 방식에 따라 적용해야 한다. ‘옷을 만듦’ 등의 두 가지 칠법은 가치나건도에서 명시되었다.

ภิกฺขุสฺส น โหติ อาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ภิกฺขุสฺส โหติ อาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ภิกฺขุสฺส โหติ อาปตฺติ ปฏิกาตพฺพาติ อิมานิ ตีณิ สตฺตกานิ, ทฺเว อธมฺมิกานิ, เอกํ ธมฺมิกํ; ตานิ ตีณิปิ จมฺเปยฺยเก นิทฺทิฏฺฐานิ. อสทฺธมฺมาติ อสตํ ธมฺมา, อสนฺโต วา ธมฺมา; อโสภนา หีนา ลามกาติ อตฺโถ. สทฺธมฺมาติ สตํ พุทฺธาทีนํ ธมฺมา; สนฺโต วา ธมฺมา สุนฺทรา อุตฺตมาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘비구에게 보아야 할 죄가 없는 경우’, ‘비구에게 보아야 할 죄가 있는 경우’, ‘비구에게 참회해야 할 죄가 있는 경우’의 이 세 가지 칠법 중 두 가지는 법답지 못한 것이고 하나는 법다운 것이며, 이 세 가지 모두 짬뻬이야건도(Campeyyake)에서 명시되었다. ‘사법(Asadhamma, 그릇된 법)’은 선하지 않은 자들의 법 또는 선하지 않은 법들이니, 아름답지 못하고 저열하며 비천한 법들이라는 뜻이다. ‘정법(Saddhamma, 바른 법)’은 부처님 등 선한 자들의 법 또는 선한 법들이니, 훌륭하고 수승한 법들이라는 뜻이다. 나머지 모든 곳의 문구들은 명확하다.

สตฺตกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

칠법전(Sattakavāra)의 주석이 끝났다.

อฏฺฐกวารวณฺณนา

팔법전(Aṭṭhakavāra)의 주석

๓๒๘. อฏฺฐเกสุ [Pg.180] – อฏฺฐานิสํเสติ ‘‘น มยํ อิมินา ภิกฺขุนา สทฺธึ อุโปสถํ กริสฺสาม, วินา อิมินา ภิกฺขุนา อุโปสถํ กริสฺสาม, น มยํ อิมินา ภิกฺขุนา สทฺธึ ปวาเรสฺสาม, สงฺฆกมฺมํ กริสฺสาม, อาสเน นิสีทิสฺสาม, ยาคุปาเน นิสีทิสฺสาม, ภตฺตคฺเค นิสีทิสฺสาม, เอกจฺฉนฺเน วสิสฺสาม, ยถาวุฑฺฒํ อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กริสฺสาม, วินา อิมินา ภิกฺขุนา กริสฺสามา’’ติ เอวํ โกสมฺพกกฺขนฺธเก วุตฺเต อานิสํเส. ทุติยอฏฺฐเกปิ เอเสว นโย, ตมฺปิ หิ เอวเมว โกสมฺพกกฺขนฺธเก วุตฺตํ.

328. 8개조(Aṭṭhaka)에서 '8가지 이익'이란 "우리는 이 비구와 함께 포살을 하지 않겠다, 이 비구 없이는 포살을 하겠다, 우리는 이 비구와 함께 자자를 하지 않겠다, [그 없이] 승가 갈마를 하겠다, 자리에 앉겠다, 죽을 마시는 자리에 앉겠다, 식당 자리에 앉겠다, 한 지붕 아래서 살겠다, 연장자 순에 따른 절, 일어섬, 합장, 예우를 하겠다, 이 비구 없이 하겠다"라고 코삼비 칸다카에서 설해진 이익들이다. 두 번째 8개조에서도 이와 같은 방식이니, 그것 역시 코삼비 칸다카에서 이와 같이 설해졌기 때문이다.

อฏฺฐ ยาวตติยกาติ ภิกฺขูนํ เตรสเก จตฺตาโร, ภิกฺขุนีนํ สตฺตรสเก ภิกฺขูหิ อสาธารณา จตฺตาโรติ อฏฺฐ. อฏฺฐหากาเรหิ กุลานิ ทูเสตีติ กุลานิ ทูเสติ ปุปฺเผน วา ผเลน วา จุณฺเณน วา มตฺติกาย วา ทนฺตกฏฺเฐน วา เวฬุยา วา เวชฺชิกาย วา ชงฺฆเปสนิเกน วาติ อิเมหิ อฏฺฐหิ. อฏฺฐ มาติกา จีวรกฺขนฺธเก, อปรา อฏฺฐ กถินกฺขนฺธเก วุตฺตา. อฏฺฐหิ อสทฺธมฺเมหีติ ลาเภน อลาเภน ยเสน อยเสน สกฺกาเรน อสกฺกาเรน ปาปิจฺฉตาย ปาปมิตฺตตาย. อฏฺฐ โลกธมฺมา นาม ลาเภ สาราโค, อลาเภ ปฏิวิโรโธ; เอวํ ยเส อยเส, ปสํสาย นินฺทาย, สุเข สาราโค, ทุกฺเข ปฏิวิโรโธติ. อฏฺฐงฺคิโก มุสาวาโทติ ‘‘วินิธาย สญฺญ’’นฺติ อิมินา สทฺธึ ปาฬิยํ อาคเตหิ สตฺตหีติ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อฏฺฐงฺคิโก.

'8가지 야와타티야카(세 번까지 권고하는 아빳띠)'란 비구들의 13조(상가디세사) 중 4가지와 비구니들의 17조 중 비구들과 공통되지 않은 4가지를 합쳐 8가지이다. '8가지 방식으로 가문을 더럽힘'이란 꽃, 열매, 가루, 흙, 이쑤시개, 대나무, 의료 행위, 심부름 등 이 8가지로 가문을 더럽히는 것이다. 8가지 마티카(조항)는 지바라 칸다카(의복 편)에서 설해졌고, 다른 8가지는 카티나 칸다카(가사 편)에서 설해졌다. '8가지 사악한 법(비법)'이란 이득, 손실, 명성, 불명성, 공경, 무시, 악한 욕구, 악한 친구를 말한다. '8가지 세상의 법(세간법)'이란 이득이 있을 때의 탐착, 손실이 있을 때의 거부감, 명성과 불명성, 칭찬과 비난, 즐거움이 있을 때의 탐착, 괴로움이 있을 때의 거부감이다. '8개 조항의 거짓말'이란 '인식을 바꾸어(vinidhāya saññaṃ)'라는 조항과 함께 경(Pāḷi)의 무사와다 학처에 나오는 7가지 조항을 합친 8가지 조항을 말한다.

อฏฺฐ อุโปสถงฺคานีติ –

'8가지 포살의 구성 요소'란 다음과 같다.

‘‘ปาณํ น หเน น จาทินฺนมาทิเย,มุสา น ภาเส น จ มชฺชโป สิยา;

อพฺรหฺมจริยา วิรเมยฺย เมถุนา,รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนํ.

"생명을 죽이지 말고 주지 않은 것을 가지지 말며, 거짓을 말하지 말고 술을 마시지 말라. 비범행(음행)에서 멀리 떠나고, 밤에는 때 아닌 식사(비시식)를 하지 말라.

‘‘มาลํ น ธาเร น จ คนฺธมาจเร,มญฺเจ ฉมายํว สเยถ สนฺถเต;

เอตญฺหิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถํ,พุทฺเธน ทุกฺขนฺตคุนา ปกาสิต’’นฺติ. (อ. นิ. ๓.๗๑);

꽃다발을 걸지 말고 향수를 쓰지 말며, 낮은 침상이나 땅 위의 자리에 누워 자라. 이것이 바로 부처님께서 괴로움의 끝에 이르는 공덕으로 선포하신 8가지 구성 요소의 포살이다."(앙굿따라 니까야 3.71)

เอวํ [Pg.181] วุตฺตานิ อฏฺฐ. อฏฺฐ ทูเตยฺยงฺคานีติ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โสตา จ โหติ สาเวตา จา’’ติอาทินา นเยน สงฺฆเภทเก วุตฺตานิ. ติตฺถิยวตฺตานิ มหาขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. อนติริตฺตา จ อติริตฺตา จ ปวารณาสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. อฏฺฐนฺนํ ปจฺจุฏฺฐาตพฺพนฺติ ภตฺตคฺเค วุฑฺฒภิกฺขุนีนํ, อาสนมฺปิ ตาสํเยว ทาตพฺพํ. อุปาสิกาติ วิสาขา. อฏฺฐานิสํสา วินยธเรติ ปญฺจเก วุตฺเตสุ ปญฺจสุ ‘‘ตสฺสาเธยฺโย อุโปสโถ, ปวารณา, สงฺฆกมฺม’’นฺติ อิเม ตโย ปกฺขิปิตฺวา อฏฺฐ เวทิตพฺพา. อฏฺฐ ปรมานีติ ปุพฺเพ วุตฺตปรมาเนว อฏฺฐกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. อฏฺฐสุ ธมฺเมสุ สมฺมา วตฺติตพฺพนฺติ ‘‘น ปกตตฺตสฺส ภิกฺขุโน อุโปสโถ ฐเปตพฺโพ, น ปวารณา ฐเปตพฺพา’’ติอาทินา นเยน สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺเฐสุ อฏฺฐสุ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

이와 같이 설해진 것이 8가지이다. '8가지 전령의 요소'란 "비구들이여, 여기 한 비구는 잘 듣고 잘 알린다" 등의 방식으로 상가베다카 칸다카(승가 분열 편)에서 설해진 것이다. 외도의 의무는 마하 칸다카(대편)에서 명시되었다. 남지 않은 것(Anatiritta)과 남은 것(Atiritta)은 파와라나 학처에서 명시되었다. '8명에게 일어나 맞이해야 함'이란 식당(bhattagge)에서 8명의 상좌 비구니들을 위해 일어나 맞이하고 자리를 양보해야 함을 뜻한다. '여자 신도'는 위사카를 말한다. '율사가 갖춘 8가지 이익'은 5개조에서 설해진 5가지에 "그에게 포살, 자자, 승가 갈마가 맡겨진다"는 이 세 가지를 더하여 8가지로 알아야 한다. '8가지 최상'은 앞에서 언급한 최상의 것들을 8개조의 방식에 맞게 적용하여 알아야 한다. '8가지 법에 따라 바르게 행동해야 함'이란 "정상적인 비구에게 포살을 정지시켜서는 안 되고, 자자를 정지시켜서는 안 된다" 등의 방식으로 사마타 칸다카(쟁사지멸 편)에서 명시된 8가지 법을 말한다. 그 밖의 모든 곳의 나머지 문구들은 명확하다.

อฏฺฐกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

8개조 편의 설명이 끝났다.

นวกวารวณฺณนา

9개조 편의 설명

๓๒๙. นวเกสุ – นว อาฆาตวตฺถูนีติ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทีนิ นว. นว อาฆาตปฏิวินยาติ ‘‘อนตฺถํ เม อจริ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อาฆาตํ ปฏิวิเนตี’’ติอาทีนิ นว. นว วินีตวตฺถูนีติ นวหิ อาฆาตวตฺถูหิ อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เสตุฆาโต. นวหิ สงฺโฆ ภิชฺชตีติ ‘‘นวนฺนํ วา, อุปาลิ, อติเรกนวนฺนํ วา สงฺฆราชิ เจว โหติ สงฺฆเภโท จา’’ติ. นว ปรมานีติ ปุพฺเพ วุตฺตปรมาเนว นวกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. นว ตณฺหามูลกา นาม ตณฺหํ ปฏิจฺจ ปริเยสนา, ปริเยสนํ ปฏิจฺจ ลาโภ, ลาภํ ปฏิจฺจ วินิจฺฉโย, วินิจฺฉยํ ปฏิจฺจ ฉนฺทราโค, ฉนฺทราคํ ปฏิจฺจ อชฺโฌสานํ, อชฺโฌสานํ ปฏิจฺจ ปริคฺคโห, ปริคฺคหํ ปฏิจฺจ มจฺฉริยํ, มจฺฉริยํ ปฏิจฺจ อารกฺขา, อารกฺขาธิกรณํ ทณฺฑาทานสตฺถาทานกลหวิคฺคหวิวาทตุวํตุวํเปสุญฺญมุสาวาทา. นว วิธมานาติ ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติมานาทโย. นว จีวรานีติ ติจีวรนฺติ วา วสฺสิกสาฏิกาติ วาติอาทินา นเยน วุตฺตานิ. น วิกปฺเปตพฺพานีติ อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วิกปฺเปตพฺพานิ. นว อธมฺมิกานิ ทานานีติ สงฺฆสฺส ปริณตํ อญฺญสงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ปริณาเมติ, เจติยสฺส ปริณตํ อญฺญเจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา ปริณาเมติ[Pg.182], ปุคฺคลสฺส ปริณตํ อญฺญปุคฺคลสฺส วา สงฺฆสฺส วา เจติยสฺส วา ปริณาเมตีติ เอวํ วุตฺตานิ.

329. 9개조에서 '9가지 원한의 근거(아가타왓투)'란 "그가 나에게 해를 끼쳤다" 등의 9가지이다. '9가지 원한의 제거'란 "그가 나에게 해를 끼쳤다, 그것을 어찌하겠는가?"라고 생각하며 원한을 버리는 것 등의 9가지이다. '9가지 길들여진 대상(Vinītavatthu)'이란 9가지 원한의 근거로부터 멀어짐, 떠남, 완전히 벗어남, 근본적인 파괴를 말한다. '9가지로 승가가 분열됨'이란 "우빨리여, 9명의 비구나 9명이 넘는 비구로 인해 승가의 불화와 분열이 생긴다"는 것이다. '9가지 최상'은 앞에서 언급한 최상의 것들을 9개조의 방식에 맞게 적용하여 알아야 한다. '9가지 갈애를 근원으로 하는 법'이란 갈애로 인한 추구, 추구로 인한 이득, 이득으로 인한 판단, 판단으로 인한 욕탐, 욕탐으로 인한 집착, 집착으로 인한 소유, 소유로 인한 인색함, 인색함으로 인한 수호, 수호로 인한 폭력과 무기 사용, 다툼, 논쟁, '너, 너' 하는 삿대질, 중상모략, 거짓말 등을 말한다. '9가지 자만'이란 "뛰어난 자보다 내가 더 뛰어나다"는 등의 9가지이다. '9가지 가사'란 삼의나 우기용 가사 등의 방식으로 설해진 것이다. '위깝빠나(양도 결정)를 해서는 안 됨'이란 결정을 내린(adhiṭṭhita) 때로부터 위깝빠나를 해서는 안 됨을 뜻한다. '9가지 비법적인 보시'란 승가에 귀속된 것을 다른 승가, 탑, 혹은 개인에게 돌리는 것, 탑에 귀속된 것을 다른 탑, 승가, 개인에게 돌리는 것, 개인에게 귀속된 것을 다른 개인, 승가, 탑에게 돌리는 것 등 이와 같이 설해진 것들이다.

นว ปฏิคฺคหปริโภคาติ เอเตสํเยว ทานานํ ปฏิคฺคหา จ ปริโภคา จ. ตีณิ ธมฺมิกานิ ทานานีติ สงฺฆสฺส นินฺนํ สงฺฆสฺเสว เทติ, เจติยสฺส นินฺนํ เจติยสฺเสว, ปุคฺคลสฺส นินฺนํ ปุคฺคลสฺเสว เทตีติ อิมานิ ตีณิ. ปฏิคฺคหปฏิโภคาปิ เตสํเยว ปฏิคฺคหา จ ปริโภคา จ. นว อธมฺมิกา สญฺญตฺติโยติ อธมฺมวาทิปุคฺคโล, อธมฺมวาทิสมฺพหุลา, อธมฺมวาทิสงฺโฆติ เอวํ ตีณิ ติกานิ สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. ธมฺมิกา สญฺญตฺติโยปิ ธมฺมวาที ปุคฺคโลติอาทินา นเยน ตตฺเถว นิทฺทิฏฺฐา. อธมฺมกมฺเม ทฺเว นวกานิ โอวาทวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปทนิทฺเทเส ปาจิตฺติยวเสน วุตฺตานิ. ธมฺมกมฺเม ทฺเว นวกานิ ตตฺเถว ทุกฺกฏวเสน วุตฺตานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'9가지 수용과 사용'이란 바로 이러한 보시들을 수용하고 사용하는 9가지씩을 말한다. '3가지 법적인 보시'란 승가로 향한 것을 승가에게만 주고, 탑으로 향한 것을 탑에게만 주며, 개인에게 향한 것을 개인에게만 주는 이 3가지를 말한다. '수용과 사용' 역시 그 법적인 보시들을 수용하고 사용하는 것을 말한다. '9가지 비법적인 설득(saññatti)'이란 비법을 말하는 개인, 비법을 말하는 다수의 비구들, 비법을 말하는 승가 등 이와 같이 3가지 부류(Tika)가 사마타 칸다카에서 명시되었다. 법적인 설득 역시 법을 말하는 개인 등의 방식으로 바로 그곳에서 명시되었다. 비법적인 갈마에서의 두 가지 9개조는 오와다 왁가의 첫 번째 학처 설명에서 빠찌띠야의 관점에서 설해졌고, 법적인 갈마에서의 두 가지 9개조는 바로 그곳에서 둑까따의 관점에서 설해졌다. 그 밖의 모든 곳의 나머지 문구들은 명확하다.

นวกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

9개조 편의 설명이 끝났다.

ทสกวารวณฺณนา

10개조 편의 설명

๓๓๐. ทสเกสุ – ทส อาฆาตวตฺถูนีติ นวเกสุ วุตฺตานิ นว ‘‘อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายตี’’ติ อิมินา สทฺธึ ทส โหนฺติ. อาฆาตปฏิวินยาปิ ตตฺถ วุตฺตา นว ‘‘อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายติ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อาฆาตํ ปฏิวิเนตี’’ติ อิมินา สทฺธึ ทส เวทิตพฺพา. ทส วินีตวตฺถูนีติ ทสหิ อาฆาตวตฺถูหิ วิรติสงฺขาตานิ ทส. ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวเสน เวทิตพฺพา, ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวเสน สมฺมาทิฏฺฐิ, ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินา วเสน ปน อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา. ทส มิจฺฉตฺตาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย มิจฺฉาวิมุตฺติปริโยสานา, วิปรีตา สมฺมตฺตา. สลากคฺคาหา สมถกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา.

330. 십단위(Dasaka)들에서 — ‘열 가지 원한의 근거(āghātavatthu)’란 구단위(Navaka)에서 설해진 아홉 가지에 ‘부적절한 곳에서도 원한이 생긴다’는 이 구절을 더해 열 가지가 된다. ‘원한을 가라앉힘(āghātapaṭivinaya)’ 또한 그곳에서 설해진 아홉 가지에 ‘부적절한 곳에서도 원한이 생긴다. 그것을 여기서 어떻게 얻겠는가라며 원한을 가라앉힌다’는 이 구절을 더해 열 가지로 알아야 한다. ‘열 가지 제어된 근거(vinītavatthu)’란 열 가지 원한의 근거로부터 멀리 여의는 것을 의미하는 열 가지를 말한다. ‘열 가지 근거의 사견(micchādiṭṭhi)’은 ‘보시의 공덕이 없다’는 등의 방식으로 알아야 하며, ‘보시의 공덕이 있다’는 등의 방식은 정견(sammādiṭṭhi)이고, ‘세상은 영원하다’는 등의 방식은 극단에 치우친 견해(antaggāhikā diṭṭhi)로 알아야 한다. ‘열 가지 그릇됨(micchatta)’이란 사견부터 그릇된 해탈까지의 열 가지이며, 그 반대는 올바름(sammatta)이다. 살라카(산가지)를 취하는 법은 사마타칸다카에서 설명되었다.

ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อุพฺพาหิกาย สมฺมนฺนิตพฺโพติ ‘‘สีลวา โหตี’’ติอาทินา นเยน สมถกฺขนฺธเก วุตฺเตหิ ทสหิ. ทส อาทีนวา ราชนฺเตปุรปฺปเวสเน ราชสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. ทส ทานวตฺถูนีติ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลา คนฺธํ วิเลปนํ เสยฺยาวสถํ ปทีเปยฺยํ. ทส รตนานีติ มุตฺตามณิเวฬุริยาทีนิ. ทส ปํสุกูลานีติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ[Pg.183], อุนฺทูรกฺขายิตํ, อุปจิกกฺขายิตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ, อชิกกฺขายิตํ, ถูปจีวรํ, อาภิเสกิยํ, ภตปฏิยาภตนฺติ เอเตสุ อุปสมฺปนฺเนน อุสฺสุกฺกํ กาตพฺพํ. ทส จีวรธารณาติ ‘‘สพฺพนีลกานิ จีวรานิ ธาเรนฺตี’’ติ วุตฺตวเสน ทสาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถายํ ปน ‘‘นวสุ กปฺปิยจีวเรสุ อุทกสาฏิกํ วา สงฺกจฺจิกํ วา ปกฺขิปิตฺวา ทสา’’ติ วุตฺตํ.

‘열 가지 요소를 갖춘 비구는 우빠히카(배심위원회)에 임명되어야 한다’는 것은 ‘계율을 갖추고’ 등의 방식으로 사마타칸다카에서 설해진 열 가지 요소를 말한다. ‘왕궁에 들어갈 때의 열 가지 위험’은 라자시카파다(왕에 관한 학습계목)에서 설명되었다. ‘열 가지 보시물(dānavatthu)’은 음식, 음료, 의복, 탈것, 꽃, 향, 연고, 침상과 거처, 등불(기름)이다. ‘열 가지 보석(ratana)’은 진주, 보석, 청색 보석 등이다. ‘열 가지 분소의(paṃsukūla)’는 무덤의 옷, 시장 문 앞의 옷, 쥐가 갉아먹은 옷, 흰개미가 갉아먹은 옷, 불에 탄 옷, 소가 씹은 옷, 염소가 씹은 옷, 개미집 등에 걸쳐진 옷, 대관식장에서 버려진 옷, 무덤에 가져갔다 다시 가져온 옷 등을 말하며, 구족계를 받은 비구는 이들에 대해 정진해야 한다. ‘열 가지 가사 착용’에 대해서는 ‘모두 청색인 가사를 입는다’라고 설해진 방식에 따라 열 가지라고 쿠룬디 주석서에서 말한다. 그러나 마하앗타카타(대주석서)에서는 ‘아홉 가지 허용된 가사에 목욕수건이나 가슴싸개를 포함하여 열 가지’라고 하였다.

อวนฺทนียปุคฺคลา เสนาสนกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ทส อกฺโกสวตฺถูนิ โอมสวาเท นิทฺทิฏฺฐานิ. ทส อาการา เปสุญฺญสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. ทส เสนาสนานีติ มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, จิมิลิกา, อุตฺตรตฺถรณํ, ตฏฺฏิกา, จมฺมขณฺโฑ, นิสีทนํ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโรติ. ทส วรานิ ยาจึสูติ วิสาขา อฏฺฐ, สุทฺโธทนมหาราชา เอกํ, ชีวโก เอกํ. ยาคุอานิสํสา จ อกปฺปิยมํสานิ จ เภสชฺชกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

절해서는 안 될 인물들은 세나사나칸다카에서 설명되었다. 열 가지 욕설의 근거는 오마사바다 학습계목에서 설명되었다. 열 가지 (이간질의) 양상은 뻬순냐 학습계목에서 설명되었다. ‘열 가지 침구(senāsana)’란 침대, 의자, 방석, 베개, 거친 천, 덮개, 매트, 가죽 조각, 좌구, 풀 깔개, 나뭇잎 깔개이다. ‘열 가지 소원을 빌었다’는 것은 위사카가 여덟 가지, 숫도다나 대왕이 한 가지, 지와카가 한 가지 소원을 빈 것을 말한다. 죽의 공덕과 허용되지 않는 고기들은 베사자칸다카에서 설명되었다. 나머지는 모든 곳에서 명백한 내용이다.

ทสกวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

십단위(Dasakavāra)에 대한 설명이 끝났다.

เอกาทสกวารวณฺณนา

십일단위(Ekādasakavāra)에 대한 설명

๓๓๑. เอกาทสเกสุ – เอกาทสาติ ปณฺฑกาทโย เอกาทส. เอกาทส ปาทุกาติ ทส รตนมยา, เอกา กฏฺฐปาทุกา. ติณปาทุกมุญฺชปาทุกปพฺพชปาทุกาทโย ปน กฏฺฐปาทุกสงฺคหเมว คจฺฉนฺติ. เอกาทส ปตฺตาติ ตมฺพโลหมเยน วา ทารุมเยน วา สทฺธึ ทส รตนมยา. เอกาทส จีวรานีติ สพฺพนีลกาทีนิ เอกาทส. ยาวตติยกาติ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกา ภิกฺขุนี, สงฺฆาทิเสสา อฏฺฐ, อริฏฺโฐ, จณฺฑกาฬีติ. เอกาทส อนฺตรายิกา นาม ‘‘นสิ อนิมิตฺตา’’ติ อาทโย. เอกาทส จีวรานิ อธิฏฺฐาตพฺพานีติ ติจีวรํ, วสฺสิกสาฏิกา, นิสีทนํ, ปจฺจตฺถรณํ, กณฺฑุปฺปฏิจฺฉาทิ, มุขปุญฺฉนโจฬํ, ปริกฺขารโจฬํ, อุทกสาฏิกา, สงฺกจฺจิกาติ. น วิกปฺเปตพฺพานีติ เอตาเนว อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วิกปฺเปตพฺพานิ. คณฺฐิกา จ วิธา จ สุตฺตมเยน สทฺธึ เอกาทส โหนฺติ, เต สพฺเพ ขุทฺทกกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา. ปถวิโย ปถวิสิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐา. นิสฺสยปฏิปสฺสทฺธิโย อุปชฺฌายมฺหา ปญฺจ, อาจริยมฺหา ฉ; เอวํ เอกาทส. อวนฺทิยปุคฺคลา นคฺเคน สทฺธึ เอกาทส, เต สพฺเพ เสนาสนกฺขนฺธเก นิทฺทิฏฺฐา[Pg.184]. เอกาทส ปรมานิ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ จุทฺทสสุ เอกาทสกวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. เอกาทส วรานีติ มหาปชาปติยา ยาจิตวเรน สทฺธึ ปุพฺเพ วุตฺตานิ ทส. เอกาทส สีมาโทสาติ ‘‘อติขุทฺทกํ สีมํ สมฺมนฺนนฺตี’’ติอาทินา นเยน กมฺมวคฺเค อาคมิสฺสนฺติ.

331. 십일단위들에서 — ‘십일’이란 반다카(내시) 등 열한 명의 인물을 말한다. ‘열한 가지 신발’이란 열 가지 보석 신발과 한 가지 나무 신발이다. 풀 신발, 문자 풀 신발, 빳바자 풀 신발 등은 나무 신발의 범주에 포함된다. ‘열한 가지 발우’란 구리 발우 혹은 나무 발우와 함께 열 가지 보석 발우를 말한다. ‘열한 가지 가사’란 모두 청색인 것 등 열한 가지이다. ‘야와타띠야까(세 번째까지 훈계받는 자들)’란 쫓겨난 비구를 따르는 비구니, 여덟 가지 상가디세사 죄를 지은 자들, 아릿타 비구, 찬다깔리 비구니를 포함한 열한 명이다. ‘열한 가지 장애 요소’란 ‘코가 없는 자, 성기가 없는 자’ 등을 말한다. ‘수지(adhiṭṭhāna)해야 할 열한 가지 가사’는 삼의, 우기용 가사, 좌구, 덮개, 피부병 가리개, 얼굴 닦는 수건, 필수품 주머니 천, 목욕 수건, 가슴싸개이다. ‘비깝빠(분배 위탁)해서는 안 된다’는 것은 이 가사들을 수지한 때부터는 비깝빠를 해서는 안 된다는 것이다. 단추와 단추 고리는 실로 만든 것과 함께 열한 가지가 되며, 이들은 모두 쿠다카칸다카에서 설명되었다. 땅(pathavī)의 종류는 파타위 학습계목에서 설명되었다. 의지(nissaya)가 중단되는 경우는 은사로부터 다섯 가지, 스승으로부터 여섯 가지로 총 열한 가지이다. 절해서는 안 될 인물은 벌거숭이 비구와 함께 열한 명이며, 이들은 모두 세나사나칸다카에서 설명되었다. ‘열한 가지 최상(parama)’은 이전에 설해진 열네 가지 중에서 십일단위에 맞게 조합하여 알아야 한다. ‘열한 가지 소원’은 마하빠자빠띠가 요청한 소원과 함께 이전에 설해진 열 가지 소원을 말한다. ‘열한 가지 결계의 결점’은 ‘너무 작은 결계를 설정함’ 등의 방식으로 깜마왁가에서 나올 것이다.

อกฺโกสกปริภาสเก ปุคฺคเล เอกาทสาทีนวา นาม ‘‘โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อกฺโกสโก ปริภาสโก อริยูปวาที, สพฺรหฺมจารีนํ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ โส เอกาทสนฺนํ พฺยสนานํ อญฺญตรํ พฺยสนํ น นิคจฺเฉยฺย. กตเมสํ เอกาทสนฺนํ? อนธิคตํ นาธิคจฺฉติ, อธิคตา ปริหายติ, สทฺธมฺมสฺส น โวทายนฺติ, สทฺธมฺเมสุ วา อธิมานิโก โหติ, อนภิรโต วา พฺรหฺมจริยํ จรติ, อญฺญตรํ วา สํกิลิฏฺฐํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สิกฺขํ วา ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, คาฬฺหํ วา โรคาตงฺกํ ผุสติ, อุมฺมาทํ วา ปาปุณาติ จิตฺตกฺเขปํ วา, สมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๖). เอตฺถ จ สทฺธมฺโมติ พุทฺธวจนํ อธิปฺเปตํ.

욕설하고 위협하는 인물에게 생기는 ‘열한 가지 위험’이란 다음과 같다. “비구들이여, 동료 수행자들에게 욕설하고 위협하며 성자들을 비방하는 비구가 열한 가지 재난 중 어느 하나에 떨어지지 않는다는 것은 있을 수 없는 일이다. 그 열한 가지란 무엇인가? 얻지 못한 삼매를 얻지 못하고, 얻은 것에서 퇴보하며, 바른 법(정법)이 청정해지지 않고, 바른 법에 대해 자만하며, 즐거움 없이 수행을 하고, 어떤 더러운 죄를 범하며, 계율을 포기하고 낮은 세속의 삶으로 돌아가며, 혹독한 질병에 걸리고, 미치거나 마음이 산란해지며, 혼미한 상태로 죽음을 맞이하고, 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸의 처소인 지옥에 떨어진다.” 여기서 ‘바른 법(saddhamma)’이란 부처님의 말씀을 의미한다.

อาเสวิตายาติ อาทิโต ปฏฺฐาย เสวิตาย. ภาวิตายาติ นิปฺผาทิตาย วฑฺฒิตาย

‘익혔다(āsevitāya)’는 것은 처음부터 의지하여 수행했다는 의미이다. ‘닦았다(bhāvitāya)’는 것은 성취했거나 증장시켰다는 의미이다.

วา. พหุลีกตายาติ ปุนปฺปุนํ กตาย. ยานีกตายาติ สุยุตฺตยานสทิสาย กตาย. วตฺถุกตายาติ ยถา ปติฏฺฐา โหติ; เอวํ กตาย. อนุฏฺฐิตายาติ อนุ อนุ ปวตฺติตาย; นิจฺจาธิฏฺฐิตายาติ อตฺโถ. ปริจิตายาติ สมนฺตโต จิตาย; สพฺพทิสาสุ จิตาย อาจิตาย ภาวิตาย อภิวฑฺฒิตายาติ อตฺโถ. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย; วสีภาวํ อุปนีตายาติ อตฺโถ. น ปาปกํ สุปินนฺติ ปาปกเมว น ปสฺสติ, ภทฺรกํ ปน วุฑฺฒิการณภูตํ ปสฺสติ. เทวตา รกฺขนฺตีติ อารกฺขเทวตา ธมฺมิกํ รกฺขํ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺติ. ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ ขิปฺปํ จิตฺตํ สมาธิยติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาฌานโต อุตฺตรึ อรหตฺตํ อสจฺฉิกโรนฺโต เสโข วา ปุถุชฺชโน วา หุตฺวา กาลํ กโรนฺโต พฺรหฺมโลกูปโค โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘많이 행함(bahulīkatā)’이란 거듭거듭 행하는 것이다. ‘탈것으로 삼음(yānīkatā)’이란 잘 갖추어진 수레와 같이 만드는 것이다. ‘토대로 삼음(vatthukatā)’이란 견고하게 서게 하듯 만드는 것이다. ‘실천함(anuṭṭhitā)’이란 거듭거듭 지속되게 하는 것이니, 항상 확고히 지닌다는 뜻이다. ‘익힘(paricitā)’이란 사방으로 쌓는 것이니, 모든 방향에서 쌓고 모으고 닦고 증장시킨다는 뜻이다. ‘잘 시작함(susamāraddhā)’이란 아주 잘 힘써 행하는 것이니, 자재함(숙달)의 상태에 이르렀다는 뜻이다. ‘악몽을 꾸지 않음’이란 나쁜 꿈을 꾸지 않고, 번영의 원인이 되는 좋은 꿈을 꾸는 것이다. ‘신들이 보호함’이란 수호신들이 여법한 보호를 베푸는 것이다. ‘마음이 신속하게 삼매에 듦’이란 마음이 빨리 안정되는 것이다. ‘그 이상을 통달하지 못함(uttari appaṭivijjhanto)’이란 자애의 선정(mettājhāna)보다 높은 아라한과를 체득하지 못하고서 유학자(sekha)나 범부(puthujjana)의 상태로 죽음을 맞이할 때 범천의 세상에 태어나게 된다는 것이다. 나머지는 모든 곳에서 명백하다.

เอกาทสกวารวณฺณนา ปริโยสานา

열한 가지 부분(Ekādasakavāra)의 해설이 끝났다.

เอกุตฺตริกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

에굿타리카(Ekuttarika) 해설이 마쳐졌다.

อุโปสถาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา

포살 등의 질문과 답변

๓๓๒. ‘‘อุโปสถกมฺมสฺส [Pg.185] โก อาที’’ติอาทีนํ ปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน สามคฺคี อาทีติ ‘‘อุโปสถํ กริสฺสามา’’ติ สีมํ โสเธตฺวา ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา สนฺนิปติตานํ กายสามคฺคี อาทิ. กิริยา มชฺเฌติ ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา ปาติโมกฺขโอสารณกิริยา มชฺเฌ. นิฏฺฐานํ ปริโยสานนฺติ ‘‘ตตฺถ สพฺเพเหว สมคฺเคหิ สมฺโมทมาเนหิ อวิวทมาเนหิ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ อิทํ ปาติโมกฺขนิฏฺฐานํ ปริโยสานํ. ปวารณากมฺมสฺส สามคฺคี อาทีติ ‘‘ปวารณํ กริสฺสามา’’ติ สีมํ โสเธตฺวา ฉนฺทปวารณํ อาหริตฺวา สนฺนิปติตานํ กายสามคฺคี อาทิ. กิริยา มชฺเฌติ ปวารณาญตฺติ จ ปวารณากถา จ มชฺเฌ, สงฺฆนวกสฺส ‘‘ปสฺสนฺโต ปฏิกริสฺสามี’’ติ วจนํ ปริโยสานํ. ตชฺชนียกมฺมาทีสุ วตฺถุ นาม เยน วตฺถุนา กมฺมารโห โหติ, ตํ วตฺถุ. ปุคฺคโลติ เยน ตํ วตฺถุ กตํ, โส ปุคฺคโล. กมฺมวาจา ปริโยสานนฺติ ‘‘กตํ สงฺเฆน อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ตชฺชนียกมฺมํ, ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติ เอวํ ตสฺสา ตสฺสา กมฺมวาจาย อวสานวจนํ ปริโยสานํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ

332. “포살 업의 시작은 무엇인가?” 등의 질문에 대한 답변에서, ‘화합(sāmaggī)이 시작이다’라는 것은 “포살을 거행하리라”고 생각하여 결계(sīma)를 청소하고 찬다(chanda, 동의)와 파리숫디(pārisuddhi, 청정함)를 가져와 모인 비구들의 신체적 화합이 시작이라는 뜻이다. ‘작위(kiriyā)가 중간이다’라는 것은 예비 절차(pubbakicca)를 마친 후 빠띠목카를 암송하는 행위가 중간이라는 뜻이다. ‘마침(niṭṭhāna)이 끝이다’라는 것은 “거기에서 모두가 화합하여 즐겁게 논쟁 없이 공부해야 한다”라는 이 빠띠목카의 종결 구절이 끝이라는 뜻이다. 자자 업(pavāraṇākamma)의 경우에도 “자자를 거행하리라”고 생각하여 결계를 청소하고 찬다와 자자(pavāraṇā)를 가져와 모인 비구들의 신체적 화합이 시작이다. 작위가 중간이라는 것은 자자의 선언(ñatti)과 자자의 말이 중간이라는 뜻이며, 승가의 가장 어린 비구가 “보고서 고치겠습니다(passanto paṭikarissāmi)”라고 말하는 것이 끝이다. 가책업(tajjanīyakamma) 등에서 ‘사건(vatthu)’이란 어떤 사건 때문에 업을 받기에 적합하게 될 때 그 사건을 말한다. ‘인물(puggalo)’이란 그 사건을 일으킨 사람을 말한다. ‘갈마문(kammavācā)이 끝이다’라는 것은 “승가는 아무개 비구에게 가책업을 거행하였다. 승가는 동의한다. 그러므로 침묵한다. 이와 같이 이를 지니노라”와 같이 그 각 갈마문의 마지막 결어(avasānavacana)가 끝이라는 뜻이다. 나머지는 모든 곳에서 명백하다.

อุโปสถาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

포살 등 질문과 답변에 대한 해설이 마쳐졌다.

อตฺถวสปกรณาวณฺณนา

앗타와사 파카라나(Atthavasapakaraṇa, 이익의 근거) 해설

๓๓๔. อตฺถวสปกรเณ – ทส อตฺถวเสติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ ปฐมปาราชิกวณฺณนายเมว วุตฺตํ. ยํ สงฺฆสุฏฺฐุ ตํ สงฺฆผาสูติอาทีสุ อุปริมํ อุปริมํ ปทํ เหฏฺฐิมสฺส เหฏฺฐิมสฺส ปทสฺส อตฺโถ.

334. 앗타와사 파카라나에서 ‘열 가지 이익의 근거(dasa atthavasa)’ 등의 구절에 대해 설해야 할 내용은 이미 첫 번째 파라지카 해설에서 설해졌다. ‘승가의 훌륭함이 승가의 편안함이다’ 등의 구절에서 뒤에 오는 단어는 앞에 오는 단어의 의미를 설명하는 것이다.

อตฺถสตํ ธมฺมสตนฺติอาทิมฺหิ ปน ยเทตํ ทสสุ ปเทสุ เอเกกํ มูลํ กตฺวา ทสกฺขตฺตุํ โยชนาย ปทสตํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส ปทสฺส วเสน อตฺถสตํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส วเสน ธมฺมสตํ เวทิตพฺพํ. อถ วา เย ทส อตฺถวเส ปฏิจฺจ ตถาคเตน สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, เย ปุพฺเพ ปฐมปาราชิกวณฺณนายํ ‘‘ตตฺถ สงฺฆสุฏฺฐุตา นาม สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาโว ‘สุฏฺฐุ เทวา’ติ อาคตฏฺฐาเน วิย ‘สุฏฺฐุ ภนฺเต’ติ วจนสมฺปฏิจฺฉนภาโว, โย จ ตถาคตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ [Pg.186] หิตาย สุขาย โหติ, ตสฺมา สงฺฆสฺส ‘สุฏฺฐุ ภนฺเต’ติ มม วจนสมฺปฏิจฺฉนตฺถํ ปญฺญเปสฺสามิ อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวํ สมฺปฏิจฺฉเน จ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา น พลกฺกาเรน อภิภวิตฺวาติ เอตมตฺถํ อาวิกโรนฺโต อาห – สงฺฆสุฏฺฐุตายา’’ติ เอวมาทินา นเยน วณฺณิตา, เตสํ อิธ ทสกฺขตฺตุํ อาคตตฺตา อตฺถสตํ ตทตฺถโชตกานญฺจ ปทานํ วเสน ธมฺมสตํ เวทิตพฺพํ. อิทานิ อตฺถโชตกานํ นิรุตฺตีนํ วเสน นิรุตฺติสตํ, ธมฺมภูตานํ นิรุตฺตีนํ วเสน นิรุตฺติสตนฺติ ทฺเว นิรุตฺติสตานิ, อตฺถสเต ญาณสตํ, ธมฺมสเต ญาณสตํ, ทฺวีสุ นิรุตฺติสเตสุ ทฺเว ญาณสตานีติ จตฺตาริ ญาณสตานิ จ เวทิตพฺพานิ.

‘백 가지 의미, 백 가지 법’ 등의 구절에 관해서는, 열 가지 구절 중에서 각각을 기본으로 하여 열 번씩 조합함으로써 설해진 백 개의 구절이 있다. 거기서 뒤에 오는 단어에 따라 백 가지 의미(atthasata)를, 앞에 오는 단어에 따라 백 가지 법(dhammasata)을 알아야 한다. 또는 여래께서 제자들에게 계목을 제정하신 열 가지 이익(atthavasa)에 관하여, 이전에 첫 번째 파라지카 해설에서 “거기서 승가의 훌륭함이란 승가의 훌륭한 상태를 말한다. ‘훌륭합니다, 신들이여’라고 나오는 대목처럼 ‘훌륭합니다, 세존이시여’라고 말씀을 받아들이는 상태이다. 여래의 말씀을 받아들이는 자에게 그것은 오랜 세월 이익과 행복이 된다. 그러므로 승가에게 ‘훌륭합니다, 세존이시여’라고 나의 말을 받아들이게 하기 위하여, 받아들이지 않을 때의 과실과 받아들일 때의 공덕을 보여줌으로써 강제가 아니라 스스로 승복하도록 계목을 제정하리라라는 이 뜻을 밝히며 ‘승가의 훌륭함을 위하여’라고 말씀하셨다”라고 설명한 방식대로, 그 이익의 근거들이 이 파리와라(Pariwāra)에서 열 번 나오기 때문에 백 가지 의미가 되고, 그 의미를 밝히는 구절들에 따라 백 가지 법이 된다고 보아야 한다. 이제 의미를 밝히는 어원(nirutti)들에 따라 백 가지 어원이 있고, 법이 된 어원들에 따라 백 가지 어원이 있으니, 이처럼 이백 가지 어원(dve niruttisatāni)을 알아야 한다. 백 가지 의미에 작용하는 백 가지 지혜(ñāṇasata), 백 가지 법에 작용하는 백 가지 지혜, 이백 가지 어원에 작용하는 이백 가지 지혜가 있으니, 이처럼 사백 가지 지혜(cattāri ñāṇasatāni)를 알아야 한다.

‘‘อตฺถสตํ ธมฺมสตํ, ทฺเว นิรุตฺติสตานิ;

จตฺตาริ ญาณสตานิ, อตฺถวเส ปกรเณ’’ติ.

“백 가지 의미와 백 가지 법, 이백 가지 어원이 있고, 사백 가지 지혜가 앗타와사 파카라나에 있네.”

อิติ หิ ยํ วุตฺตํ, อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ.

이와 같이 결집자들이 설한 것은 이 의미를 근거로 설한 것이라고 알아야 한다.

อิติ สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

이와 같이 사만따빠사디까(Samantapāsādikā)라 불리는 율장 주석서에서

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마하왁가(Mahāvagga)에 대한 해설이 마쳐졌다.

ปฐมคาถาสงฺคณิกํ

첫 번째 게송 모음(Paṭhamagāthāsaṅgaṇika)

สตฺตนคเรสุ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวณฺณนา

일곱 도시에서 제정된 계목 해설

๓๓๕. เอกํสํ [Pg.187] จีวรํ กตฺวาติ เอกสฺมึ อํสกูเฏ จีวรํ กตฺวา; สาธุกํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวาติ อตฺโถ. ปคฺคณฺหิตฺวาน อญฺชลินฺติ ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ อุกฺขิปิตฺวา. อาสีสมานรูโป วาติ ปจฺจาสีสมานรูโป วิย. กิสฺส ตฺวํ อิธ มาคโตติ เกน การเณน กิมตฺถํ ปตฺถยมาโน ตฺวํ อิธ อาคโต. โก เอวมาห? สมฺมาสมฺพุทฺโธ. กํ เอวมาห? อายสฺมนฺตํ อุปาลึ. อิติ อายสฺมา อุปาลิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ทฺวีสุ วินเยสู’’ติ อิมํ คาถํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา ‘‘ภทฺทโก เต อุมฺมงฺโค’’ติอาทีนิ วตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสิ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ อิเม สพฺพปญฺเห พุทฺธกาเล อุปาลิตฺเถโร ปุจฺฉิ. ภควา พฺยากาสิ. สงฺคีติกาเล ปน มหากสฺสปตฺเถโร ปุจฺฉิ. อุปาลิตฺเถโร พฺยากาสิ.

335. ‘한쪽 어깨에 가사를 걸치고(ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā)’란 한쪽 어깨 끝에 가사를 두는 것이니, 상의(uttarāsaṅga)를 잘 입는다는 뜻이다. ‘합장하고(paggaṇhitvāna añjaliṃ)’란 열 손가락을 모아 빛나는 합장을 올리는 것이다. ‘무언가를 바라는 모습으로(āsīsamānarūpo vā)’란 무언가를 고대하는 사람의 모습과 같이 되어 있다는 뜻이다. “그대는 왜 여기 왔는가?”란 무슨 까닭으로 무엇을 바라며 그대가 여기 왔느냐는 것이다. 누가 이와 같이 말했는가? 정등각자께서 이와 같이 말씀하셨다. 누구에게 이와 같이 말씀하셨는가? 우빨리 존자에게 이와 같이 말씀하셨다. 이처럼 우빨리 존자가 세존께 다가가 “두 가지 율에서(dvīsu vinayesu)”라는 이 게송으로 질문을 드렸다. 그때 세존께서 “그대의 질문(통찰)이 훌륭하다(bhaddako te ummaṅgo)” 등의 게송을 설하시어 그 질문에 답변하셨다. 이 방식은 모든 곳에 적용된다. 이와 같이 이 모든 질문을 부처님 당시에는 우빨리 장로가 묻고 세존께서 답변하셨으며, 결집 당시에는 마하깟사빠 장로가 묻고 우빨리 장로가 답변하였다.

ตตฺถ ภทฺทโก เต อุมฺมงฺโคติ ภทฺทกา เต ปญฺหา; ปญฺหา หิ อวิชฺชนฺธการโต อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘อุมฺมงฺโค’’ติ วุจฺจติ. ตคฺฆาติ การณตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา มํ ปุจฺฉสิ, ตสฺมา เต อหมกฺขิสฺสนฺติ อตฺโถ. สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ วา, ‘‘ตคฺฆา’’ติ หิ อิมินา วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อกฺขิสฺสนฺติ อาห. ‘‘สมาทหิตฺวา วิสิพฺเพนฺติ, สามิเสน, สสิตฺถก’’นฺติ อิมานิ ตีณิเยว สิกฺขาปทานิ ภคฺเคสุ ปญฺญตฺตานิ.

그 질문과 답변 중에서, ‘그대의 질문(통찰)이 훌륭하다’란 그대의 질문이 훌륭하다는 것이다. 질문은 무명의 어둠 속에서 솟아나와(ummujjitvā) 머무는 것이기에 ‘움망가(ummaṅga, 솟아오름/통찰)’라 불린다. ‘딱가(tagghā)’는 원인을 나타내는 의미로 쓰인 조사이다. “그대가 나에게 여법하게 묻기에, 내가 그대에게 답해주리라”는 뜻이다. 혹은 승낙의 의미로도 쓰이니, ‘딱가’라는 이 말로 질문을 받아들이고 나서 “답해주리라”고 말씀하신 것이다. ‘가사를 해체하여 다시 꿰매고(samādahitvā visibbenti)’, ‘음식과 함께(sāmisena)’, ‘밥알이 섞인(sasitthakaṃ)’의 이 세 계목은 박가(Bhagga)국에서 제정되었다.

จตุวิปตฺติวณฺณนา

네 가지 실패(Catuvipatti)에 대한 해설

๓๓๖. ยํ ตํ ปุจฺฉิมฺหาติ ยํ ตฺวํ อปุจฺฉิมฺหา. อกิตฺตยีติ อภาสิ. โนติ อมฺหากํ. ตํ ตํ พฺยากตนฺติ ยํ ยํ ปุฏฺฐํ, ตํ ตเทว พฺยากตํ. อนญฺญถาติ อญฺญถา อกตฺวา พฺยากตํ.

336. '우리가 물었던 것(Yaṃ taṃ pucchimhā)'이란 '우리가 당신께 여쭈었던 것'을 의미한다. '설명하셨다(Akittayī)'는 '말씀하셨다(abhāsi)'는 뜻이다. '우리에게(No)'는 '우리들에게'라는 뜻이다. '그것들을 해설하셨다(Taṃ taṃ byākataṃ)'는 '질문된 것마다 바로 그것을 해설하셨다'는 의미이다. '다름이 없이(Anaññathā)'란 '달리하지 않고 해설하셨다'는 뜻이다.

เย ทุฏฺฐุลฺลา สา สีลวิปตฺตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลวิปตฺติ นาม ปญฺเห นตฺถิ, อถ โข ทุฏฺฐุลฺลํ วิสฺสชฺเชตุกามตาเยตํ วุตฺตํ. จตูสุ หิ วิปตฺตีสุ ทุฏฺฐุลฺลํ เอกาย วิปตฺติยา สงฺคหิตํ, อทุฏฺฐุลฺลํ ตีหิ วิปตฺตีหิ สงฺคหิตํ. ตสฺมา ‘‘เย ทุฏฺฐุลฺลา สา สีลวิปตฺตี’’ติ วตฺวา ตเมว วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปาราชิกํ สงฺฆาทิเสโส สีลวิปตฺตีติ วุจฺจตี’’ติ อาห.

'거친 것들, 그것이 계율의 실추이다(Ye duṭṭhullā sā sīlavipatti)'라는 구절에서, 비록 질문 자체에는 '계율의 실추'라는 명칭이 없지만, 세존께서는 거친 죄(duṭṭhulla)를 답변하시고자 이 말씀을 하셨다. 왜냐하면 네 가지 실추(vipatti) 중에서 거친 죄는 한 가지 실추(계율의 실추)에 포함되고, 거칠지 않은 죄는 나머지 세 가지 실추에 포함되기 때문이다. 그러므로 '거친 것들, 그것이 계율의 실추이다'라고 말씀하신 뒤, 바로 그 계율의 실추를 상세히 보이시기 위해 '파라지카와 상가디세사를 계율의 실추라 부른다'라고 말씀하셨다.

อิทานิ [Pg.188] ติสฺสนฺนํ วิปตฺตีนํ วเสน อทุฏฺฐุลฺลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ถุลฺลจฺจย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โย จายํ, อกฺโกสติ หสาธิปฺปาโยติ อิทํ ทุพฺภาสิตสฺส วตฺถุทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

이제 세 가지 실추를 통해 거칠지 않은 죄를 보이시기 위해 '툴랏차야(thullaccaya)' 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. 그중에서 '장난칠 의도로 욕설을 하는 자'라는 구절은 둡바시타(dubbhāsita) 죄의 근거가 되는 사례를 보여주기 위해 하신 말씀이다.

อพฺภาจิกฺขนฺตีติ ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ วทนฺตา อพฺภาจิกฺขนฺติ.

'비방하다(Abbhācikkhanti)'란 '나는 세존께서 설하신 법을 이와 같이 이해한다'라고 말하면서 비방하는 것을 의미한다.

อยํ สา อาชีววิปตฺติสมฺมตาติ อยํ ฉหิ สิกฺขาปเทหิ สงฺคหิตา อาชีววิปตฺติ นาม จตุตฺถา วิปตฺติ สมฺมตาติ เอตฺตาวตา ‘‘อทุฏฺฐุลฺล’’นฺติ อิทํ วิสฺสชฺชิตํ โหติ.

'이것이 생계의 실추로 인정된다(Ayaṃ sā ājīvavipattisammatā)'라는 것은, 여섯 가지 학습계에 포함된 이 생계의 실추가 네 번째 실추로 인정된다는 뜻이다. 이로써 '거칠지 않은 것(aduṭṭhulla)'에 대한 질문이 답변되었다.

อิทานิ ‘‘เย จ ยาวตติยกา’’ติ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘เอกาทสา’’ติอาทิมาห.

이제 '세 번째까지 이르는 것들(ye ca yāvatatiyakā)'이라는 질문에 답변하시기 위해 '열한 가지(ekādasā)' 등으로 시작하는 말씀을 하셨다.

เฉทนกาทิวณฺณนา

체다나카(Chedanaka, 절단해야 할 것) 등에 대한 설명

๓๓๗. ยสฺมา ปน ‘‘เย จ ยาวตติยกา’’ติ อยํ ปญฺโห ‘‘เอกาทส ยาวตติยกา’’ติ เอวํ สงฺขาวเสน วิสฺสชฺชิโต, ตสฺมา สงฺขานุสนฺธิวเสเนว ‘‘กติ เฉทนกานี’’ติอาทิเก อญฺเญ อนฺตราปญฺเห ปุจฺฉิ. เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถํ ‘‘ฉ เฉทนกานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘เอกํ เภทนกํ, เอกํ อุทฺทาลนกํ, โสทส ชานนฺติ ปญฺญตฺตา’’ติ อิทเมว อปุพฺพํ. เสสํ มหาวคฺเค วิภตฺตเมว. ยํ ปเนตํ อปุพฺพํ ตตฺถ เอกํ เภทนกนฺติ สูจิฆรํ. เอกํ อุทฺทาลนกนฺติ ตูโลนทฺธมญฺจปีฐํ. โสทสาติ โสฬส. ชานนฺติ ปญฺญตฺตาติ ‘‘ชาน’’นฺติ เอวํ วตฺวา ปญฺญตฺตา, เต เอวํ เวทิตพฺพา – ‘‘ชานํ สงฺฆิกํ ลาภํ ปริณตํ อตฺตโน ปริณาเมยฺย, ชานํ ปุพฺพุปคตํ ภิกฺขุํ อนุปขชฺช นิสชฺชํ กปฺเปยฺย, ชานํ สปฺปาณกํ อุทกํ ติณํ วา มตฺติกํ วา สิญฺเจยฺย วา สิญฺจาเปยฺย วา, ชานํ ภิกฺขุนิปริปาจิตํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺเชยฺย, ชานํ อาสาทนาเปกฺโข ภุตฺตสฺมึ ปาจิตฺติยํ, ชานํ สปฺปาณกํ อุทกํ ปริภุญฺเชยฺย, ชานํ ยถาธมฺมํ นิหตาธิกรณํ, ชานํ ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ ปฏิจฺฉาเทยฺย, ชานํ อูนวีสติวสฺสํ ปุคฺคลํ อุปสมฺปาเทยฺย, ชานํ เถยฺยสตฺเถน สทฺธึ, ชานํ ตถาวาทินา ภิกฺขุนา อกตานุธมฺเมน, ชานํ ตถานาสิตํ สมณุทฺเทสํ, ชานํ สงฺฆิกํ ลาภํ ปริณตํ ปุคฺคลสฺส ปริณาเมยฺย, ชานํ ปาราชิกํ ธมฺมํ อชฺฌาปนฺนํ ภิกฺขุนึ เนว อตฺตนา ปฏิโจเทยฺย, ชานํ โจรึ วชฺฌํ วิทิตํ อนปโลเกตฺวา, ชานํ สภิกฺขุกํ อารามํ อนาปุจฺฉา ปวิเสยฺยา’’ติ.

337. 그런데 '세 번째까지 이르는 것들'이라는 질문이 '열한 가지'라는 수치로 답변되었기 때문에, 그 수치상의 연관성에 따라 '절단해야 할 것(chedanaka)은 몇 가지인가' 등과 같은 다른 중간 질문들을 하셨다. 그 질문들에 답변하기 위해 '여섯 가지 절단해야 할 것' 등으로 시작하는 말씀이 설해졌다. 그중에서 '한 가지 깨뜨려야 할 것(bhedanaka), 한 가지 뜯어내야 할 것(uddālanaka), 알고서 행하여 제정된 열여섯 가지'만이 이전에 없던 새로운 내용이다. 나머지는 마하왁가(Mahāvagga)에서 이미 상세히 분류되었다. 여기서 새로운 내용 중 '한 가지 깨뜨려야 할 것'은 바늘통(sūcighara) 계금이며, '한 가지 뜯어내야 할 것'은 면화 등을 넣은 침상이나 의자(tūlonaddhamañcapīṭha) 계금이다. '열여섯 가지'는 '알면서(jānaṃ)...'라고 말하여 제정된 열여섯 가지 계금들을 의미하며, 다음과 같이 알아야 한다. '승가의 이익으로 돌아간 것을 자신에게 돌아오도록 전용한 것을 알면서', '먼저 온 비구에게 바싹 다가가 앉거나 누운 것을 알면서', '생명이 있는 물이나 풀 혹은 진흙에 뿌리거나 뿌리게 한 것을 알면서', '비구니가 시켜서 준비한 음식을 알면서', '해를 끼칠 의도로 먹는 중에 파지띠야(pācittiya) 죄가 됨을 알면서', '생명이 있는 물을 사용한 것을 알면서', '법대로 해결된 소송임을 알면서', '거친 죄를 은폐한 것을 알면서', '스무 살 미만인 자에게 구족계를 준 것을 알면서', '도적 떼와 함께 길을 가는 것을 알면서', '세존의 가르침을 비방하는 비구와 함께하는 것을 알면서', '추방된 사미와 함께하는 것을 알면서', '승가의 이익으로 돌아간 것을 특정 개인에게 돌아오도록 전용한 것을 알면서', '파라지카 죄를 범한 비구니를 알면서도 스스로 문책하지 않은 것', '사형수인 도둑 여인임을 알면서도 허락 없이 구족계를 준 것', '비구가 있는 사원에 허락 없이 들어가는 것을 알면서' 등이다.

อสาธารณาทิวณฺณนา

불공통(Asādhāraṇa, 비구-비구니 간 공통되지 않음) 등에 대한 설명

๓๓๘. อิทานิ [Pg.189] ‘‘สาธารณํ อสาธารณ’’นฺติ อิมํ ปุริมปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘วีสํ ทฺเว สตานี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภิกฺขุนีหิ อสาธารเณสุ ฉ สงฺฆาทิเสสาติ วิสฺสฏฺฐิ, กายสํสคฺโค, ทุฏฺฐุลฺลํ, อตฺตกาม, กุฏิ, วิหาโรติ. ทฺเว อนิยเตหิ อฏฺฐาติ ทฺวีหิ อนิยเตหิ สทฺธึ อฏฺฐ อิเม.

338. 이제 '공통된 것과 공통되지 않은 것'이라는 이전의 질문에 답변하시며 '이백이십 가지' 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. 그중 비구니와 공통되지 않은 것들에는 여섯 가지 상가디세사가 있으니, 즉 정액 누출(vissaṭṭhi), 신체 접촉(kāyasaṃsaggo), 거친 말(duṭṭhulla), 여자의 수발을 요구함(attakāma), 집 짓기(kuṭi), 큰 사원 짓기(vihāro)이다. 여기에 두 가지 부정법(Aniyata)을 합하여 이들은 여덟 가지가 된다.

นิสฺสคฺคิยานิ ทฺวาทสาติ –

열두 가지 닛사기야(Nissaggiya, 고백하고 내놓아야 할 것)는 다음과 같다.

โธวนญฺจ ปฏิคฺคโห, โกเสยฺยสุทฺธทฺเวภาคา;

ฉพฺพสฺสานิ นิสีทนํ, ทฺเว โลมา ปฐโม ปตฺโต;

วสฺสิกา อารญฺญเกน จาติ – อิเม ทฺวาทส.

옷을 빨게 함(dhovana), 가사 수용(paṭiggaho), 실크(koseyya), 순흑색 양털(suddhakāḷaka), 흰 털 2인분 혼합(dvebhāga), 6년 사용(chabbassāni), 앉는 깔개(nisīdana), 양털 관련 두 가지(dve lomā), 첫 번째 발우(paṭhamo patto), 우기용 가사(vassikā), 그리고 아란야 거주 비구에 관한 것(āraññakena)—이것이 열두 가지이다.

ทฺเววีสติ ขุทฺทกาติ –

스물두 가지 소죄(Khuddaka, 파지띠야)는 다음과 같다.

สกโล ภิกฺขุนีวคฺโค, ปรมฺปรญฺจ โภชนํ;

อนติริตฺตํ อภิหฏํ, ปณีตญฺจ อเจลกํ;

อูนํ ทุฏฺฐุลฺลฉาทนํ.

비구니품 전체(sakalo bhikkhunīvaggo), 거듭되는 식사(parampara bhojana), 남지 않은 음식(anatiritta), 가져온 음식(abhihaṭa), 기름진 음식(paṇīta), 벌거숭이 수행자(acelaka), 20세 미만인 자(ūna), 거친 죄를 숨김(duṭṭhullachādana).

มาตุคาเมน สทฺธิญฺจ, ยา จ อนิกฺขนฺตราชเก;

สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา, วิกาเล คามปฺปเวสนา.

여인과 함께하는 것(mātugāmena saddhiṃ), 왕이 처소를 떠나지 않았을 때(anikkhantarājake), 현존하는 비구에게 묻지 않고(santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā) 때 아닌 때에 마을에 들어가는 것(vikāle gāmappavesanā).

นิสีทเน จ ยา สิกฺขา, วสฺสิกา ยา จ สาฏิกา;

ทฺวาวีสติ อิมา สิกฺขา, ขุทฺทเกสุ ปกาสิตาติ.

앉는 깔개(nisīdana)의 크기에 관한 학습계, 우기용 가사(vassikasāṭikā)에 관한 학습계—이 스물두 가지 학습계가 소죄(khuddaka)들 중에서 밝혀진 것들이다.

ภิกฺขูหิ อสาธารเณสุปิ สงฺฆมฺหา ทส นิสฺสเรติ ‘‘สงฺฆมฺหา นิสฺสารียตี’’ติ เอวํ วิภงฺเค วุตฺตา, มาติกายํ ปน ‘‘นิสฺสารณียํ สงฺฆาทิเสส’’นฺติ เอวํ อาคตา ทส. นิสฺสคฺคิยานิ ทฺวาทสาติ ภิกฺขุนิวิภงฺเค วิภตฺตานิ นิสฺสคฺคิยาเนว. ขุทฺทกาปิ ตตฺถ วิภตฺตขุทฺทกา เอว. ตถา จตฺตาโร ปาฏิเทสนียา, อิติ สตญฺเจว ตึสญฺจ สิกฺขา วิภงฺเค ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูหิ อสาธารณา. เสสํ อิมสฺมึ สาธารณาสาธารณวิสฺสชฺชเน อุตฺตานเมว.

비구들과 공통되지 않는 비구니 전용 학습계들 중에서도, 비붕(Vibhaṅga)에서 '승가로부터 추방된다(saṅghamhā nissārīyati)'라고 설해진 것들은 마티카(Mātikā)에서는 '추방되어야 할 상가디세사(nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ)'로 언급된 열 가지가 있다. 열두 가지 닛사기야는 비구니 비붕에서 분류된 닛사기야들이며, 소죄(Khuddaka)들 또한 거기서 분류된 소죄들이다. 그와 같이 네 가지 파티데사니야(Pāṭidesanīya)도 있다. 이처럼 비구니 비붕에 있는 백서른 가지 학습계는 비구들과 공통되지 않는 것이다. 이 공통-불공통 답변에서 나머지 부분은 명백하다.

อิทานิ วิปตฺติโย จ ‘‘เยหิ สมเถหิ สมฺมนฺตี’’ติ อิทํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต อฏฺเฐว ปาราชิกาติอาทิมาห. ตตฺถ ทุราสทาติ อิมินา เตสํ สปฺปฏิภยตํ [Pg.190] ทสฺเสติ. กณฺหสปฺปาทโย วิย หิ เอเต ทุราสทา ทุรูปคมนา ทุราสชฺชนา, อาปชฺชิยมานา มูลจฺเฉทาย สํวตฺตนฺติ. ตาลวตฺถุสมูปมาติ สพฺพํ ตาลํ อุทฺธริตฺวา ตาลสฺส วตฺถุมตฺตกรเณน สมูปมา. ยถา วตฺถุมตฺตกโต ตาโล น ปุน ปากติโก โหติ, เอวํ น ปุน ปากติกา โหนฺติ.

이제 실추들이 '어떤 가라앉힘(samatha)에 의해 가라앉는가'라는 질문에 답변하시며 '여덟 가지 파라지카' 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. 거기서 '범하기 어렵다(durāsada)'는 말로 그것들의 위험성을 보이셨다. 마치 독사와 같이 이것들은 접근하기 어렵고 범하기 힘든 것이니, 이를 범하게 되면 (수행자로서의) 뿌리가 뽑히게 된다. '야자나무 터와 같다(Tālavatthusamūpama)'는 것은 야자나무를 완전히 뽑아버리고 그 나무가 있던 터만 남게 된 것에 비유한 것이다. 터만 남게 된 야자나무가 다시 예전의 나무로 돌아갈 수 없듯이, 이들도 다시 예전의 수행자 상태로 돌아갈 수 없다.

เอวํ สาธารณํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปุน เอเกกสฺส วุตฺตํ อุปมํ ทสฺเสนฺโต ปณฺฑุปลาโสติอาทิมาห. อวิรุฬฺหี ภวนฺติ เตติ ยถา เอเต ปณฺฑุปลาสาทโย ปุนหริตาทิภาเวน อวิรุฬฺหิธมฺมา โหนฺติ; เอวํ ปาราชิกาปิ ปุน ปกติสีลาภาเวน อวิรุฬฺหิธมฺมา โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา ‘‘วิปตฺติโย จ เยหิ สมเถหิ สมฺมนฺตี’’ติ เอตฺถ อิมา ตาว อฏฺฐ ปาราชิกวิปตฺติโย เกหิจิ สมเถหิ น สมฺมนฺตีติ เอวํ ทสฺสิตํ โหติ. ยา ปน วิปตฺติโย สมฺมนฺติ, ตา ทสฺเสตุํ เตวีสติ สงฺฆาทิเสสาติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตีหิ สมเถหีติ สพฺพสงฺคาหิกวจนเมตํ. สงฺฆาทิเสสา หิ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ, น ติณวตฺถารเกน. เสสา ตีหิปิ สมฺมนฺติ.

이와 같이 공통되는 비유를 보여주신 후, 다시 개별적인 파라지카에 대해 설해진 비유를 보여주시기 위해 '마른 잎' 등의 말씀을 하셨다. '다시 자라나지 않는다'는 것은, 이 마른 잎 등이 다시 푸르게 되는 등의 방식으로 자라나는 성질이 없는 것과 같이, 파라지카에 떨어진 자들도 다시 본래의 계를 갖춘 상태로 회복될 수 없으므로 자라나지 않는 성질을 갖는다는 뜻이다. 이로써 '어떠한 가라앉힘에 의해 범계가 가라앉는가'라는 질문에 대하여, 먼저 이 여덟 가지 파라지카 범계는 어떠한 가라앉힘에 의해서도 가라앉지 않음을 보여주신 것이다. 반면 가라앉을 수 있는 범계들을 보여주시기 위해 '23가지 상가디세사' 등의 말씀을 하셨다. 거기서 '세 가지 가라앉힘에 의해'라는 말은 포괄적인 표현이다. 왜냐하면 상가디세사는 두 가지 가라앉힘에 의해 가라앉고, 띠나왓타라까에 의해서는 가라앉지 않기 때문이다. 나머지 죄들은 세 가지 모두에 의해 가라앉는다.

ทฺเว อุโปสถา ทฺเว ปวารณาติ อิทํ ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ วเสน วุตฺตํ. วิภตฺติมตฺตทสฺสเนเนว เจตํ วุตฺตํ, น สมเถหิ วูปสมนวเสน. ภิกฺขุอุโปสโถ, ภิกฺขุนิอุโปสโถ, ภิกฺขุปวารณา, ภิกฺขุนิปวารณาติ อิมาปิ หิ จตสฺโส วิภตฺติโย; วิภชนานีติ อตฺโถ. จตฺตาริ กมฺมานีติ อธมฺเมนวคฺคาทีนิ อุโปสถกมฺมานิ. ปญฺเจว อุทฺเทสา จตุโร ภวนฺติ อนญฺญถาติ ภิกฺขูนํ ปญฺจ อุทฺเทสา ภิกฺขุนีนํ จตุโร ภวนฺติ, อญฺญถา น ภวนฺติ; อิมา อปราปิ วิภตฺติโย. อาปตฺติกฺขนฺธา จ ภวนฺติ สตฺต, อธิกรณานิ จตฺตารีติ อิมา ปน วิภตฺติโย สมเถหิ สมฺมนฺติ, ตสฺมา สตฺตหิ สมเถหีติอาทิมาห. อถ วา ‘‘ทฺเว อุโปสถา ทฺเว ปวารณา จตฺตาริ กมฺมานิ ปญฺเจว อุทฺเทสา จตุโร ภวนฺติ, อนญฺญถา’’ติ อิมาปิ จตสฺโส วิภตฺติโย นิสฺสาย ‘‘นสฺสนฺเตเต วินสฺสนฺเตเต’’ติอาทินา นเยน ยา อาปตฺติโย อาปชฺชนฺติ, ตา ยสฺมา วุตฺตปฺปกาเรเหว สมเถหิ สมฺมนฺติ, ตสฺมา ตํมูลกานํ อาปตฺตีนํ สมถทสฺสนตฺถมฺปิ ตา วิภตฺติโย วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. กิจฺจํ เอเกนาติ กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ.

'두 가지 우뽀사타와 두 가지 빠와라나'라는 것은 비구와 비구니의 구분에 따라 설해진 것이다. 이것은 단지 분류만을 보여주기 위해 설해진 것이지, 가라앉힘에 의한 소멸의 관점에서 설해진 것은 아니다. 비구 우뽀사타, 비구니 우뽀사타, 비구 빠와라나, 비구니 빠와라나라는 이 네 가지 또한 분류이며, 나눔이라는 뜻이다. '네 가지 업'이란 법답지 않게 분파적으로 행하는 것 등을 포함한 우뽀사타의 업들이다. '다섯 가지 암송과 네 가지가 예외 없이 있다'는 것은 비구들에게는 다섯 가지 암송이 있고, 비구니들에게는 네 가지 암송이 있으며, 그 외의 방식으로는 있지 않다는 것이다. 이것들 또한 별도의 분류들이다. 반면 '일곱 가지 죄의 무리와 네 가지 소송'이라는 이 분류들은 가라앉힘에 의해 가라앉는다. 그러므로 '일곱 가지 가라앉힘에 의해' 등의 말씀을 하신 것이다. 또는 '두 가지 우뽀사타, 두 가지 빠와라나, 네 가지 업, 다섯 가지 암송, 네 가지(암송)'라는 이 네 가지 분류에 근거하여 '이들은 멸망하고 저들은 파멸한다'는 등의 방식으로 범하게 되는 죄들이, 설해진 방식대로의 가라앉힘에 의해 가라앉기 때문에, 그러한 근거가 되는 죄들의 가라앉힘을 보여주기 위해서도 그 분류들이 설해진 것이라고 알아야 한다. '업무는 하나에 의해'라는 것은 낏짜디까라나가 한 가지 가라앉힘에 의해 가라앉는다는 것이다.

ปาราชิกาทิอาปตฺติวณฺณนา

파라지카 등의 죄에 대한 설명

๓๓๙. เอวํ [Pg.191] ปุจฺฉานุกฺกเมน สพฺพปญฺเห วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ ‘‘อาปตฺติกฺขนฺธา จ ภวนฺติ สตฺตา’’ติ เอตฺถ สงฺคหิตอาปตฺติกฺขนฺธานํ ปจฺเจกํ นิพฺพจนมตฺตํ ทสฺเสนฺโต ปาราชิกนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปาราชิกนฺติ คาถาย อยมตฺโถ – ยทิทํ ปุคฺคลาปตฺติสิกฺขาปทปาราชิเกสุ อาปตฺติปาราชิกํ นาม วุตฺตํ, ตํ อาปชฺชนฺโต ปุคฺคโล ยสฺมา ปราชิโต ปราชยมาปนฺโน สทฺธมฺมา จุโต ปรทฺโธ ภฏฺโฐ นิรงฺกโต จ โหติ, อนิหเต ตสฺมึ ปุคฺคเล ปุน อุโปสถปฺปวารณาทิเภโท สํวาโส นตฺถิ. เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ เตน การเณน เอตํ อาปตฺติปาราชิกนฺติ วุจฺจติ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมา ปราชิโต โหติ เตน, ตสฺมา เอตํ ปาราชิกนฺติ วุจฺจติ.

339. 이와 같이 질문의 순서에 따라 모든 질문에 답하신 뒤, 이제 '죄의 무리는 일곱 가지가 있다'는 마띠까에 포함된 죄의 무리들 각각의 어원적 정의를 보여주시기 위해 '파라지카' 등의 말씀을 하셨다. 거기서 '파라지카'라는 게송의 뜻은 이러하다. 즉, 인물·죄·학처로서의 파라지카 중에서 '죄로서의 파라지카'라고 불리는 것에 도달한 인물은 패배하였고, 패배에 빠졌으며, 바른 법에서 물러났고, 빗나갔으며, 전락했고, 제거되었기 때문이다. 그 인물이 승가에서 축출되지 않았더라도 다시는 우뽀사타나 빠와라나 등의 구분에 따른 공동 거주가 불가능하다. '그러므로 이와 같이 불린다'는 것은 그러한 이유로 이 죄를 '아빳띠 파라지카'라고 부른다는 것이다. 여기에서의 요약된 뜻은 이러하다. 즉, 그로 인해 인물이 패배하게 되므로 이를 '파라지카'라 부른다.

ทุติยคาถายปิ พฺยญฺชนํ อนาทิยิตฺวา อตฺถมตฺตเมว ทสฺเสตุํ สงฺโฆว เทติ ปริวาสนฺติอาทิ วุตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อิมํ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาตุกามสฺส ยํ ตํ อาปตฺติวุฏฺฐานํ ตสฺส อาทิมฺหิ เจว ปริวาสทานตฺถาย อาทิโต เสเส มชฺเฌ มานตฺตทานตฺถาย มูลายปฏิกสฺสเนน วา สห มานตฺตทานตฺถาย, อวสาเน อพฺภานตฺถาย จ สงฺโฆ อิจฺฉิตพฺโพ, น เหตฺถ เอกมฺปิ กมฺมํ วินา สงฺเฆน สกฺกา กาตุนฺติ สงฺโฆ, อาทิมฺหิ เจว เสเส จ อิจฺฉิตพฺโพ อสฺสาติ สงฺฆาทิเสโส.

두 번째 게송에서도 문구에 집착하지 않고 단지 그 뜻만을 보여주기 위해 '승가만이 빠리와사를 준다'는 등의 말씀이 결집자들에 의해 설해졌다. 여기서의 뜻은 이러하다. 이 죄를 범하고 벗어나고자 하는 자에게 그 죄로부터의 벗어남이 있는데, 그 처음에 빠리와사를 주기 위해서, 그리고 처음 이후 남은 중간 단계에 마낫따를 주기 위해서 혹은 물라야빠띠까사나와 함께 마낫따를 주기 위해서, 그리고 마지막에 압바나를 위해서 승가가 요구된다. 여기서는 단 하나의 업도 승가 없이는 행해질 수 없으므로, 처음과 남은 단계에서 승가가 요구되어야 하는 죄라는 의미에서 '상가디세사'라 한다.

ตติยคาถาย อนิยโต น นิยโตติ ยสฺมา น นิยโต, ตสฺมา อนิยโต อยมาปตฺติกฺขนฺโธติ อตฺโถ. กึ การณา น นิยโตติ? อเนกํสิกตํ ปทํ, ยสฺมา อิทํ สิกฺขาปทํ อเนกํเสน กตนฺติ อตฺโถ. กถํ อเนกํเสน? ติณฺณมญฺญตรํ ฐานํ, ติณฺณํ ธมฺมานํ อญฺญตเรน กาเรตพฺโพติ หิ ตตฺถ วุตฺตํ, ตสฺมา ‘‘อนิยโต’’ติ ปวุจฺจติ, โส อาปตฺติกฺขนฺโธ อนิยโตติ วุจฺจติ. ยถา จ ติณฺณํ อญฺญตรํ ฐานํ, เอวํ ทฺวินฺนํ ธมฺมานํ อญฺญตรํ ฐานํ ยตฺถ วุตฺตํ, โสปิ อนิยโต เอว.

세 번째 게송에서 '아니야또'는 확정되지 않았다는 것이니, 확정되지 않았기 때문에 이 죄의 무리를 '아니야따'라고 부른다는 뜻이다. 왜 확정되지 않았는가? '결정적이지 않은 조항'이기 때문이니, 이 학처가 확정되지 않은 방식으로 만들어졌다는 뜻이다. 어떤 방식으로 확정되지 않았는가? '세 가지 중의 어느 한 자리에 있다'는 것인데, 세 가지 법 중의 어느 하나에 따라 처벌되어야 한다고 거기에 설해져 있기 때문이다. 그러므로 '아니야따'라 불리며, 그 죄의 무리를 '아니야따'라 한다. 세 가지 중의 어느 한 자리인 것과 같이, 두 가지 법 중의 어느 한 자리에 있다고 설해진 곳에서도 그것 또한 '아니야따'일 뿐이다.

จตุตฺถคาถาย อจฺจโย เตน สโม นตฺถีติ เทสนาคามินีสุ อจฺจเยสุ เตน สโม ถูโล อจฺจโย นตฺถิ, เตเนตํ อิติ วุจฺจติ; ถูลตฺตา อจฺจยสฺส เอตํ ถุลฺลจฺจยนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

네 번째 게송에서 '그와 같은 허물이 없다'는 것은 고백으로 정화되는 허물들 중에서 그와 같이 거친 허물이 없다는 것이다. 그러므로 이것을 '툴랏짜야'라 부른다. 즉, 허물이 거칠기 때문에 이를 '툴랏짜야'라고 부른다는 뜻이다.

ปญฺจมคาถาย [Pg.192] นิสฺสชฺชิตฺวาน เทเสติ เตเนตนฺติ นิสฺสชฺชิตฺวา เทเสตพฺพโต นิสฺสคฺคิยนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

다섯 번째 게송에서 '버리고 고백하므로 그러하다'는 것은 버리고 나서 고백해야 하기 때문에 '닛사기야'라고 부른다는 뜻이다.

ฉฏฺฐคาถาย ปาเตติ กุสลํ ธมฺมนฺติ สญฺจิจฺจ อาปชฺชนฺตสฺส กุสลธมฺมสงฺขาตํ กุสลจิตฺตํ ปาเตติ, ตสฺมา ปาเตติ จิตฺตนฺติ ปาจิตฺติยํ. ยํ ปน จิตฺตํ ปาเตติ, ตํ ยสฺมา อริยมคฺคํ อปรชฺฌติ, จิตฺตสมฺโมหการณญฺจ โหติ, ตสฺมา ‘‘อริยมคฺคํ อปรชฺฌติ, จิตฺตสมฺโมหนฏฺฐาน’’นฺติ จ วุตฺตํ.

여섯 번째 게송에서 '유익한 법을 떨어뜨린다'는 것은 고의로 죄를 범하는 자의 유익한 법이라 불리는 유익한 마음을 떨어뜨린다는 것이다. 그러므로 마음을 떨어뜨린다는 의미에서 '빠찟띠야'이다. 그 떨어뜨리는 마음은 고귀한 도를 거스르게 하고 마음의 미혹의 원인이 되기 때문에, '성스러운 도를 거스르고 마음을 미혹하게 하는 자리'라고도 설해졌다.

ปาฏิเทสนียคาถาสุ ‘‘คารยฺหํ อาวุโส ธมฺมํ อาปชฺชิ’’นฺติ วุตฺตคารยฺหภาวการณทสฺสนตฺถเมว ภิกฺขุ อญฺญาตโก สนฺโตติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิเทเสตพฺพโต ปน สา อาปตฺติ ปาฏิเทสนียาติ วุจฺจติ.

빠띠데사니야 게송들에서 '도반이여, 비난받을 만한 법을 범했습니다'라고 설해진 비난받을 만한 상태의 원인을 보여주기 위해 '비구가 알지 못하는 상태에서' 등의 말씀이 설해졌다. 한편 별도로 고백되어야 하기 때문에 그 죄를 '빠띠데사니야'라 부른다.

ทุกฺกฏคาถาย อปรทฺธํ วิรทฺธญฺจ ขลิตนฺติ สพฺพเมตํ ‘‘ยญฺจ ทุกฺกฏ’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตสฺส ทุกฺกฏสฺส ปริยายวจนํ. ยญฺหิ ทุฏฺฐุ กตํ วิรูปํ วา กตํ, ตํ ทุกฺกฏํ. ตํ ปเนตํ ยถา สตฺถารา วุตฺตํ; เอวํ อกตตฺตา อปรทฺธํ, กุสลํ วิรชฺฌิตฺวา ปวตฺตตฺตา วิรทฺธํ, อริยวตฺตปฏิปทํ อนารุฬฺหตฺตา ขลิตํ. ยํ มนุสฺโส กเรติ อิทํ ปนสฺส โอปมฺมนิทสฺสนํ. ตสฺสตฺโถ – ยถา หิ ยํ โลเก มนุสฺโส อาวิ วา ยทิ วา รโห ปาปํ กโรติ, ตํ ทุกฺกฏนฺติ ปเวเทนฺติ; เอวมิทมฺปิ พุทฺธปฺปฏิกุฏฺเฐน ลามกภาเวน ปาปํ, ตสฺมา ทุกฺกฏนฺติ เวทิตพฺพํ.

둑까따 게송에서 '어긋남, 빗나감, 실수'는 이 모두가 '둑까따'라는 단어의 동의어이다. 왜냐하면 잘못 행해졌거나 비정상적으로 행해진 것이 둑까따이기 때문이다. 그것은 스승께서 말씀하신 대로 행하지 않았기 때문에 '어긋남'이고, 유익함을 놓치고 진행되었기 때문에 '빗나감'이며, 성스러운 의무의 실천에 도달하지 못했기 때문에 '실수'이다. '사람이 행하는 것'이라는 말은 그것의 비유를 보여주는 것이다. 그 뜻은 이러하다. 세상에서 사람이 드러나게 혹은 은밀하게 행하는 악행을 '둑까따'라고 부르는 것처럼, 이 죄 또한 부처님께서 혐오하신 비천한 것이라는 점에서 악행이다. 그러므로 '둑까따'라고 알아야 한다.

ทุพฺภาสิตคาถาย ทุพฺภาสิตํ ทุราภฏฺฐนฺติ ทุฏฺฐุ อาภฏฺฐํ ภาสิตํ ลปิตนฺติ ทุราภฏฺฐํ. ยํ ทุราภฏฺฐํ, ตํ ทุพฺภาสิตนฺติ อตฺโถ. กิญฺจ ภิยฺโย? สํกิลิฏฺฐญฺจ ยํ ปทํ, สํกิลิฏฺฐํ ยสฺมา ตํ ปทํ โหตีติ อตฺโถ. ตถา ยญฺจ วิญฺญู ครหนฺติ, ยสฺมา จ นํ วิญฺญู ครหนฺตีติ อตฺโถ. เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ เตน สํกิลิฏฺฐภาเวน จ วิญฺญุครหเนนาปิ จ เอตํ อิติ วุจฺจติ; ‘‘ทุพฺภาสิต’’นฺติ เอวํ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

[나쁜 말의 게송]에서 '나쁘게 말해진 것(dubbhāsita)', '잘못 가져온 것(durābhaṭṭha)'이란 잘못(du-) 가져와지고(ābhaṭṭha) 말해지고(bhāsita) 읊어진 것(lapita)이기에 '잘못 가져온 것'이라 한다. 잘못 가져온 것이 곧 '나쁜 말'이라는 뜻이다. 더 나아가 무엇인가? 어떤 구절이 오염된(saṃkiliṭṭha) 것이라면, 그 구절이 오염되었기 때문이라는 뜻이다. 또한 지혜로운 이들이 비난하는 것이라면, 지혜로운 이들이 그것을 비난하기 때문이라는 뜻이다. '그로 인해 이와 같이 불린다'는 것은 그 오염된 상태와 지혜로운 이들의 비난으로 인해 이와 같이 불린다는 것이니, 즉 '나쁜 말(dubbhāsita)'이라고 이와 같이 불린다는 뜻이다.

เสขิยคาถาย ‘‘อาทิ เจตํ จรณญฺจา’’ติอาทินา นเยน เสขสฺส สนฺตกภาวํ ทีเปติ. ตสฺมา เสขสฺส อิทํ เสขิยนฺติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. อิทํ ‘‘ครุกลหุกญฺจาปี’’ติอาทิปญฺเหหิ อสงฺคหิตสฺส ‘‘หนฺท วากฺยํ สุโณม เต’’ติ อิมินา ปน อายาจนวจเนน สงฺคหิตสฺส อตฺถสฺส ทีปนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

[학습의 게송(sekhiyagāthā)]에서는 '이것이 시작이며 행실이다(ādi cetaṃ caraṇañca)' 등의 방식으로 유학(sekhassa)의 소유(santaka)임을 드러낸다. 그러므로 유학의 소유인 이것이 '학습(sekhiya)'이라는 것이 여기에서의 요약된 뜻이다. 이것은 '무겁거나 가볍거나(garukalahukañcāpi)' 등의 질문들에는 포함되지 않으나, '자, 그대의 말을 듣겠노라(handa vākyaṃ suṇoma te)'라는 이 요청의 말에 의해 포함된 의미를 드러내기 위해 설해진 것임을 알아야 한다.

ฉนฺนมติวสฺสตีติอาทิมฺหิปิ [Pg.193] เอเสว นโย. ตตฺถ ฉนฺนมติวสฺสตีติ เคหํ ตาว ติณาทีหิ อจฺฉนฺนํ อติวสฺสติ. อิทํ ปน อาปตฺติสงฺขาตํ เคหํ ฉนฺนํ อติวสฺสติ; มูลาปตฺติญฺหิ ฉาเทนฺโต อญฺญํ นวํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ. วิวฏํ นาติวสฺสตีติ เคหํ ตาว อวิวฏํ สุจฺฉนฺนํ นาติวสฺสติ. อิทํ ปน อาปตฺติสงฺขาตํ เคหํ วิวฏํ นาติวสฺสติ; มูลาปตฺติญฺหิ วิวรนฺโต เทสนาคามินึ เทเสตฺวา วุฏฺฐานคามินิโต วุฏฺฐหิตฺวา สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาติ. อายตึ สํวรนฺโต อญฺญํ อาปตฺตึ นาปชฺชติ. ตสฺมา ฉนฺนํ วิวเรถาติ เตน การเณน เทสนาคามินึ เทเสนฺโต วุฏฺฐานคามินิโต จ วุฏฺฐหนฺโต ฉนฺนํ วิวเรถ. เอวํ ตํ นาติวสฺสตีติ เอวญฺเจตํ วิวฏํ นาติวสฺสตีติ อตฺโถ.

'덮인 것은 비가 샌다(channamativassatīti)' 등의 게송에서도 이와 같은 방식이다. 거기서 '덮인 것은 비가 샌다'는 것은, 먼저 [일반적인] 집은 풀 등으로 덮이지 않았을(acchannaṃ) 때 비가 샌다. 그러나 여기 '아빳띠(āpatti, 죄/범계)'라고 하는 집은 덮였을(channaṃ, 은폐되었을) 때 비가 샌다. 왜냐하면 근본 아빳띠를 덮어두는(chādento) 비구는 다른 새로운 아빳띠에 빠지기 때문이다. '열린 것은 비가 새지 않는다(vivaṭaṃ nātivassatīti)'는 것은, [일반적인] 집은 열리지 않고(avivaṭaṃ) 잘 덮였을 때 비가 새지 않는다. 그러나 여기 '아빳띠'라고 하는 집은 열렸을(vivaṭaṃ, 드러냈을) 때 비가 새지 않는다. 왜냐하면 근본 아빳띠를 드러내는(vivaranto) 비구는 [자백으로 해결되는] 데사나가미니(desanāgāmini) 죄를 고백하고, [갈마로 해결되는] 우타나가미니(vuṭṭhānagāmini) 죄에서 벗어나서 청정한 상태에 머물기 때문이다. 미래에 자제하면 다른 아빳띠에 빠지지 않는다. 그러므로 '덮인 것을 드러내라(channaṃ vivarethā)'는 것은 그런 이유로 데사나가미니를 고백하고 우타나가미니에서 벗어나면서 덮어둔 것을 드러내라는 것이다. '그와 같이 그것은 비가 새지 않는다'는 것은 이와 같이 열린 것은 비가 새지 않는다는 뜻이다.

คติ มิคานํ ปวนนฺติ อชฺโฌกาเส พฺยคฺฆาทีหิ ปริปาติยมานานํ มิคานํ ปวนํ รุกฺขาทิคหนํ อรญฺญํ คติ ปฏิสรณํ โหติ, ตํ ปตฺวา เต อสฺสาสนฺติ. เอเตเนว นเยน อากาโส ปกฺขีนํ คติ. อวสฺสํ อุปคมนฏฺเฐน ปน วิภโว คติ ธมฺมานํ, สพฺเพสมฺปิ สงฺขตธมฺมานํ วินาโสว เตสํ คติ. น หิ เต วินาสํ อคจฺฉนฺตา ฐาตุํ สกฺโกนฺติ. สุจิรมฺปิ ฐตฺวา ปน นิพฺพานํ อรหโต คติ, ขีณาสวสฺส อรหโต อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ เอกํเสน คตีติ อตฺโถ.

'사슴의 귀처는 숲이다(gati migānaṃ pavananti)'라는 것은, 들판에서 호랑이 등에게 쫓기는 사슴들에게 나무 등이 울창한 숲(arañña)은 갈 곳(gati)이며 의지처(paṭisaraṇa)가 되니, 그곳에 이르러 그들은 안도한다. 이와 같은 방식으로 허공은 새들의 귀처이다. 그러나 반드시 도달하게 된다는 의미에서 소멸(vibhava)은 법(dhammānaṃ)들의 귀처이니, 모든 형성된 법(saṅkhatadhamma)들에게 파괴(vināsa)만이 그들의 귀처이다. 왜냐하면 그것들은 파괴에 이르지 않고 머물 수 없기 때문이다. 그러나 아주 오래 머물더라도 열반은 아라한의 귀처이니, 번뇌를 다한 아라한에게 무여열반계(anupādisesanibbānadhātu)는 결정적인 귀처라는 뜻이다.

ปฐมคาถาสงฺคณิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 게송 모음(Paṭhamagāthāsaṅgaṇika)의 설명이 끝났다.

อธิกรณเภทํ

아디까라나(Adhikaraṇa, 안건/쟁사)의 분류.

อุกฺโกฏนเภทาทิวณฺณนา

웃꼬따나(Ukkoṭana, 번복)의 분류 등에 대한 설명.

๓๔๐. อธิกรณเภเท [Pg.194] อิเม ทส อุกฺโกฏาติ อธิกรณานํ อุกฺโกเฏตฺวา ปุน อธิกรณอุกฺโกเฏน สมถานํ อุกฺโกฏํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิวาทาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต กติ สมเถ อุกฺโกเฏตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต ทฺเว สมเถ อุกฺโกเฏตีติ สมฺมุขาวินยญฺจ เยภุยฺยสิกญฺจ อิเม ทฺเว อุกฺโกเฏติ, ปฏิเสเธติ; ปฏิกฺโกสตีติ อตฺโถ. อนุวาทาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต จตฺตาโรติ สมฺมุขาวินยํ, สติวินยํ, อมูฬฺหวินยํ, ตสฺสปาปิยสิกนฺติ อิเม จตฺตาโร สมเถ อุกฺโกเฏติ. อาปตฺตาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต ตโยติ สมฺมุขาวินยํ, ปฏิญฺญาตกรณํ, ติณวตฺถารกนฺติ อิเม ตโย สมเถ อุกฺโกเฏติ. กิจฺจาธิกรณํ อุกฺโกเฏนฺโต เอกนฺติ สมฺมุขาวินยํ อิมํ เอกํ สมถํ อุกฺโกเฏติ.

340. 아디까라나의 분류에서 '이들 열 가지 웃꼬따'라고 아디까라나의 웃꼬따를 보이시고, 다시 아디까라나의 웃꼬따를 통해 사마타(samatha, 해결)의 웃꼬따를 보이기 위해 '비와다디까라나(vivādādhikaraṇa, 논쟁의 안건)를 다시 끄집어내는 자는 몇 가지 사마타를 다시 끄집어내는가?' 등을 설하셨다. 거기서 비와다디까라나를 다시 끄집어내는 자는 두 가지 사마타를 다시 끄집어내니, 즉 삼무까위나야(sammukhāvinaya, 면전에서의 판결)와 예부이야시까(yebhuyyasika, 다수결)라는 이 두 가지를 다시 끄집어내며, 저지하고, 반대한다는 뜻이다. 아누와다디까라나(anuvādādhikaraṇa, 비난의 안건)를 다시 끄집어내는 자는 네 가지라고 하였으니, 즉 삼무까위나야, 사띠위나야(sativinaya, 기억에 근거한 판결), 아무라위나야(amūḷhavinaya, 정신이상에 근거한 판결), 따싸빠삐야시까(tassapāpiyasika, 죄질이 나쁨에 근거한 판결)라는 이 네 가지 사마타를 다시 끄집어낸다. 아빳따디까라나(āpattādhikaraṇa, 죄의 안건)를 다시 끄집어내는 자는 세 가지라고 하였으니, 즉 삼무까위나야, 빠띠냐따까라나(paṭiññātakaraṇa, 자백에 근거한 판결), 띠나와따라까(tiṇavatthāraka, 풀로 덮음과 같은 판결)라는 이 세 가지 사마타를 다시 끄집어낸다. 기짜디까라나(kiccādhikaraṇa, 의식의 안건)를 다시 끄집어내는 자는 한 가지라고 하였으니, 즉 삼무까위나야라는 이 한 가지 사마타를 다시 끄집어낸다.

๓๔๑. กติ อุกฺโกฏาติอาทิปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน ปน ทฺวาทสสุ อุกฺโกเฏสุ อกตํ กมฺมนฺติอาทโย ตาว ตโย อุกฺโกฏา วิเสสโต ทุติเย อนุวาทาธิกรเณ ลพฺภนฺติ. อนิหตํ กมฺมนฺติอาทโย ตโย ปฐเม วิวาทาธิกรเณ ลพฺภนฺติ. อวินิจฺฉิตนฺติอาทโย ตโย ตติเย อาปตฺตาธิกรเณ ลพฺภนฺติ. อวูปสนฺตนฺติอาทโย ตโย จตุตฺเถ กิจฺจาธิกรเณ ลพฺภนฺติ; อปิจ ทฺวาทสาปิ จ เอเกกสฺมึ อธิกรเณ ลพฺภนฺติเยว.

341. '몇 가지 웃꼬따인가' 등의 질문에 대한 답변에서, 열두 가지 웃꼬따 중에서 먼저 '행해지지 않은 갈마(akataṃ kammaṃ)' 등 세 가지 웃꼬따는 특별히 두 번째인 아누와다디까라나에서 얻어진다. '파괴되지 않은 갈마(anihataṃ kammaṃ)' 등 세 가지는 첫 번째인 비와다디까라나에서 얻어진다. '결정되지 않은 것(avinicchitaṃ)' 등 세 가지는 세 번째인 아빳따디까라나에서 얻어진다. '가라앉지 않은 것(avūpasantaṃ)' 등 세 가지는 네 번째인 기짜디까라나에서 얻어진다. 또한 열두 가지 모두가 각각의 아디까라나에서 얻어지기도 한다.

ตตฺถชาตกํ อธิกรณํ อุกฺโกเฏตีติ ยสฺมึ วิหาเร ‘‘มยฺหํ อิมินา ปตฺโต คหิโต, จีวรํ คหิต’’นฺติอาทินา นเยน ปตฺตจีวราทีนํ อตฺถาย อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึเยว จ นํ วิหาเร อาวาสิกา สนฺนิปติตฺวา ‘‘อลํ อาวุโส’’ติ อตฺตปจฺจตฺถิเก สญฺญาเปตฺวา ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉเยเนว วูปสเมนฺติ, อิทํ ตตฺถชาตกํ อธิกรณํ นาม. เยนาปิ วินิจฺฉเยน สมิตํ, โสปิ เอโก สมโถเยว. อิมํ อุกฺโกเฏนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยํ.

거기서 '그곳에서 발생한 아디까라나(tatthajātakaṃ adhikaraṇaṃ)를 다시 끄집어낸다'는 것은, 어떤 사원에서 '이 자가 나의 바루를 가져갔다, 가사를 가져갔다' 등의 방식으로 바루나 가사 등을 위해 아디까라나가 발생했을 때, 바로 그 사원에서 거주 비구(āvāsikā)들이 모여 '그만하십시오, 도반들이여'라고 원고와 피고를 납득시킨 후, 경전에 명시되지 않은 결정 방식(pāḷimuttakavinicchaya)으로 가라앉히는 것이니, 이것이 '그곳에서 발생한 아디까라나'라 불린다. 어떤 결정으로 가라앉혔든 그것 역시 하나의 사마타일 뿐이다. 이것을 다시 끄집어내는 자에게도 빠찟띠야(pācittiya) 죄가 된다.

ตตฺถชาตกํ วูปสนฺตนฺติ สเจ ปน ตํ อธิกรณํ เนวาสิกา วูปสเมตุํ น สกฺโกนฺติ, อถญฺโญ วินยธโร อาคนฺตฺวา ‘‘กึ อาวุโส อิมสฺมึ [Pg.195] วิหาเร อุโปสโถ วา ปวารณา วา ฐิตา’’ติ ปุจฺฉติ, เตหิ จ ตสฺมึ การเณ กถิเต ตํ อธิกรณํ ขนฺธกโต จ ปริวารโต จ สุตฺเตน วินิจฺฉินิตฺวา วูปสเมติ, อิทํ ตตฺถชาตกํ วูปสนฺตํ นาม อธิกรณํ. เอตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

'그곳에서 발생하여 가라앉은 것(tatthajātakaṃ vūpasantaṃ)'이란, 만약 거주 비구들이 그 아디까라나를 가라앉힐 수 없다면, 그때 다른 율사(vinayadharo)가 와서 '도반들이여, 왜 이 사원에서는 포살이나 자자가 중단되었습니까?'라고 묻고, 그들이 그 사유를 말했을 때, 그 안건을 칸다까(Khandhaka)와 빠리와라(Parivāra)의 경문으로 판결하여 가라앉히는 것이니, 이것이 '그곳에서 발생하여 가라앉은 아디까라나'라 불린다. 이것을 다시 끄집어내는 자에게도 빠찟띠야 죄가 된다.

อนฺตรามคฺเคติ เต อตฺตปจฺจตฺถิกา ‘‘น มยํ เอตสฺส วินิจฺฉเย ติฏฺฐาม, นายํ วินเย กุสโล, อสุกสฺมึ นาม คาเม วินยธรา เถรา วสนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา วินิจฺฉินิสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเคเยว การณํ สลฺลกฺเขตฺวา อญฺญมญฺญํ วา สญฺญาเปนฺติ, อญฺเญ วา เต ภิกฺขู นิชฺฌาเปนฺติ, อิทมฺปิ วูปสนฺตเมว โหติ. เอวํ วูปสนฺตํ อนฺตรามคฺเค อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ โย, ตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

'길 위에서(antarāmagge)'란, 그 원고와 피고들이 '우리는 이 자의 판결을 따르지 않겠다, 이 자는 율에 능숙하지 않다. 아무개 마을에 율사 장로들이 살고 계시니 그곳에 가서 판결을 받자'라고 하며 가다가, 길 위에서 사정을 살피고 서로를 납득시키거나, 혹은 다른 비구들이 그 비구들을 이해시키는 것이니, 이것도 가라앉은 것이 된다. 이와 같이 길 위에서 가라앉은 아디까라나를 다시 끄집어내는 자에게도 빠찟띠야 죄가 된다.

อนฺตรามคฺเค วูปสนฺตนฺติ น เหว โข ปน อญฺญมญฺญํ สญฺญตฺติยา วา สภาคภิกฺขุนิชฺฌาปเนน วา วูปสนฺตํ โหติ; อปิจ โข ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺโต เอโก วินยธโร ทิสฺวา ‘‘กตฺถ อาวุโส คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกํ นาม คามํ, อิมินา นาม การเณนา’’ติ วุตฺเต ‘‘อลํ, อาวุโส, กึ ตตฺถ คเตนา’’ติ ตตฺเถว ธมฺเมน วินเยน ตํ อธิกรณํ วูปสเมติ, อิทํ อนฺตรามคฺเค วูปสนฺตํ นาม. เอตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

'길 위에서 가라앉은 것'이란, 단지 서로의 합의나 동료 비구들의 이해로 가라앉은 것뿐만 아니라, 맞은편에서 오던 한 율사가 보고 '도반들이여, 어디로 가십니까?'라고 물어서 '아무개 마을로 이런 이유로 갑니다'라고 답했을 때, '그만하십시오 도반들이여, 그곳에 가서 무엇하겠습니까?'라고 말하며 그 자리에서 법과 율로써 그 아디까라나를 가라앉히는 것이니, 이것이 '길 위에서 가라앉은 것'이라 불린다. 이것을 다시 끄집어내는 자에게도 빠찟띠야 죄가 된다.

ตตฺถ คตนฺติ สเจ ปน ‘‘อลํ, อาวุโส, กึ ตตฺถ คเตนา’’ติ วุจฺจมานาปิ ‘‘มยํ ตตฺเถว คนฺตฺวา วินิจฺฉยํ ปาเปสฺสามา’’ติ วินยธรสฺส วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉนฺติเยว, คนฺตฺวา สภาคานํ ภิกฺขูนํ เอตมตฺถํ อาโรเจนฺติ. สภาคา ภิกฺขู ‘‘อลํ, อาวุโส, สงฺฆสนฺนิปาตํ นาม ครุก’’นฺติ ตตฺเถว นิสีทาเปตฺวา วินิจฺฉินิตฺวา สญฺญาเปนฺติ, อิทมฺปิ วูปสนฺตเมว โหติ. เอวํ วูปสนฺตํ ตตฺถ คตํ อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ โย, ตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

‘그곳에 가서’라는 것은, 만약 “도반들이여, 그만두십시오. 그곳에 간들 무슨 이익이 있겠습니까?”라는 말을 들어도, “우리는 바로 그곳에 가서 판결을 받겠습니다”라고 하며 율사의 말을 귀담아듣지 않고 기어이 가서 동료 비구들에게 이 사정을 알리는 경우를 말합니다. 동료 비구들이 “도반들이여, 그만두십시오. 승가의 집결이라는 것은 참으로 무거운 일입니다”라고 말하며 그곳에서 머물게 하여 판결하고 납득시킨다면, 이것도 역시 해결된 것입니다. 이와 같이 해결되어 그곳에서 처리된 쟁사를 뒤흔드는 자에게도 역시 바치제가 됩니다.

ตตฺถ คตํ วูปสนฺตนฺติ น เหว โข ปน สภาคภิกฺขูนํ สญฺญตฺติยา วูปสนฺตํ โหติ; อปิจ โข สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา อาโรจิตํ สงฺฆมชฺเฌ วินยธรา วูปสเมนฺติ, อิทํ ตตฺถ คตํ วูปสนฺตํ นาม. เอตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

‘그곳에서 처리되어 해결된 것’이란 단지 동료 비구들의 설득에 의해 해결된 것만을 의미하지 않습니다. 오히려 승가를 소집하여 보고된 쟁사를 승가 대중 가운데서 율사들이 해결하는 경우, 이것을 ‘그곳에서 처리되어 해결된 것’이라고 합니다. 이것을 뒤흔드는 자에게도 바치제가 됩니다.

สติวินยนฺติ ขีณาสวสฺส ทินฺนํ สติวินยํ อุกฺโกเฏติ, ปาจิตฺติยเมว. อุมฺมตฺตกสฺส ทินฺเน อมูฬฺหวินเย ปาปุสฺสนฺนสฺส ทินฺนาย ตสฺสปาปิยสิกายปิ เอเสว นโย.

‘사티위나야(정념률)’란 아라한에게 주어진 사티위나야를 뒤흔드는 것을 말하며, 바치제가 됩니다. 미친 비구에게 주어진 아물하위나야(불치률)나, 악행이 가득한 비구에게 주어진 타사파피야시카(적악률)에 대해서도 이와 같은 방식이 적용됩니다.

ติณวตฺถารกํ [Pg.196] อุกฺโกเฏตีติ สงฺเฆน ติณวตฺถารกสมเถน วูปสมิเต อธิกรเณ ‘‘อาปตฺติ นาม เอกํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา เทสิยมานา วุฏฺฐาติ, ยํ ปเนตํ นิทฺทายนฺตสฺสาปิ อาปตฺติวุฏฺฐานํ นาม, เอตํ มยฺหํ น ขมตี’’ติ เอวํ วทนฺโตปิ ติณวตฺถารกํ อุกฺโกเฏติ นาม, ตสฺสาปิ ปาจิตฺติยเมว.

‘초부법(tinavatthāraka)을 뒤흔든다’는 것은 승가가 초부법으로 쟁사를 해결했을 때, “아바티(죄)라는 것은 한 비구에게 다가가 쪼그려 앉아 합장하고 고백함으로써 일어나는 것인데, 졸고 있는 자에게까지 적용되는 이 아바티로부터의 벗어남이라는 것은 나에게는 마땅치 않다”라고 이와 같이 말하는 것도 초부법을 뒤흔드는 것이 되며, 그에게도 역시 바치제가 됩니다.

ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏตีติ วินยธโร หุตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายาทีนํ อตฺถาย ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ ทีเปตฺวา ปุพฺเพ วินิจฺฉิตํ อธิกรณํ ทฺวาทสสุ อุกฺโกเฏสุ เยน เกนจิ อุกฺโกเฏนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ นาม. ทฺวีสุ ปน อตฺตปจฺจตฺถิเกสุ เอกสฺมึ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทินา นเยน สมุปฺปนฺนาฆาโต, ตสฺส ปราชยํ อาโรปนตฺถํ ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ ทีเปตฺวา ปุพฺเพ วินิจฺฉิตํ อธิกรณํ ทฺวาทสสุ อุกฺโกเฏสุ เยน เกนจิ อุกฺโกเฏนฺโต โทสาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ นาม. มนฺโท ปน โมมูโห โมมูหตฺตา เอว ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ ทีเปตฺวา วุตฺตนเยเนว อุกฺโกเฏนฺโต โมหาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ นาม. สเจ ปน ทฺวีสุ อตฺตปจฺจตฺถิเกสุ เอโก วิสมานิ กายกมฺมาทีนิ คหนมิจฺฉาทิฏฺฐึ พลวนฺเต จ ปกฺขนฺตริเย อภิญฺญาเต ภิกฺขู นิสฺสิตตฺตา วิสมนิสฺสิโต คหนนิสฺสิโต พลวนิสฺสิโต จ โหติ, ตสฺส ภเยน ‘‘อยํ เม ชีวิตนฺตรายํ วา พฺรหฺมจริยนฺตรายํ วา กเรยฺยา’’ติ ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ ทีเปตฺวา วุตฺตนเยเนว อุกฺโกเฏนฺโต ภยาคตึ คจฺฉนฺโต อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ นาม.

‘편애에 빠져 쟁사를 뒤흔든다’는 것은 율사가 되어 자신의 은사 등을 위해 ‘법이 아닌 것을 법이다’라고 하는 등 이전의 판결된 쟁사를 12가지 뒤흔드는 방법 중 어느 하나로 뒤흔드는 것을 말합니다. ‘증오에 빠져...’는 서로 원한 관계에 있는 두 명 중 한 명에게 아가토(원한)를 품고 그를 패배시키기 위해 ‘법이 아닌 것을 법이다’라고 하며 이전의 판결된 쟁사를 뒤흔드는 것입니다. ‘미혹에 빠져...’는 율사가 되었으나 어리석고 매우 미혹하여 단지 그 미혹함 때문에 ‘법이 아닌 것을 법이다’라고 하며 앞서 언급한 방식으로 뒤흔드는 것을 말합니다. 만약 서로 원한 관계인 두 명 중 한 명이 신체적 행위 등이 바르지 않거나, 얽매인 삿된 견해를 가졌거나, 유력하고 이름난 비구들을 추종하여 부정한 자를 의지하고, 삿된 견해를 의지하며, 유력한 자를 의지하는 경우, 그에 대한 두려움 때문에 “이 자가 내 목숨이나 범행(brahmacariya)에 위해를 가할 수도 있다”라고 생각하여 ‘법이 아닌 것을 법이다’라고 하며 앞서 언급한 방식으로 뒤흔드는 것이 ‘두려움에 빠져 쟁사를 뒤흔드는 것’입니다.

ตทหุปสมฺปนฺโนติ เอโก สามเณโร พฺยตฺโต โหติ พหุสฺสุโต, โส วินิจฺฉเย ปราชยํ ปตฺวา มงฺกุภูเต ภิกฺขู ทิสฺวา ปุจฺฉติ ‘‘กสฺมา มงฺกุภูตาตฺถา’’ติ? เต ตสฺส ตํ อธิกรณํ อาโรเจนฺติ. โส เต เอวํ วเทติ ‘‘โหตุ, ภนฺเต, มํ อุปสมฺปาเทถ, อหํ ตํ อธิกรณํ วูปสเมสฺสามี’’ติ. เต ตํ อุปสมฺปาเทนฺติ. โส ทุติยทิวเส เภรึ ปหริตฺวา สงฺฆํ สนฺนิปาเตติ. ตโต ภิกฺขูหิ ‘‘เกน สงฺโฆ สนฺนิปาติโต’’ติ วุตฺเต ‘‘มยา’’ติ วทติ. ‘‘กสฺมา สนฺนิปาติโต’’ติ? ‘‘หิยฺโย อธิกรณํ ทุพฺพินิจฺฉิตํ, ตมหํ วินิจฺฉินิสฺสามี’’ติ. ‘‘ตฺวํ ปน หิยฺโย กุหึ คโต’’ติ? ‘‘อนุปสมฺปนฺโนมฺหิ, ภนฺเต, อชฺช ปน อุปสมฺปนฺโนมฺหี’’ติ. โส วตฺตพฺโพ ‘‘อิทํ อาวุโส ตุมฺหาทิสานํ ภควตา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ‘ตทหุปสมฺปนฺโน [Pg.197] อุกฺโกเฏติ, อุกฺโกฏนกํ ปาจิตฺติย’นฺติ, คจฺฉ อาปตฺตึ เทเสหี’’ติ. อาคนฺตุเกปิ เอเสว นโย.

‘그날 수계한 자’란 한 사미가 영리하고 박식하였는데, 판결에서 져서 의기소침해진 비구들을 보고 “왜 의기소침해 있습니까?”라고 묻습니다. 그들이 그 사미에게 쟁사의 내용을 알려주자, 그는 “스님들, 괜찮습니다. 저를 수계시켜 주십시오. 제가 그 쟁사를 해결하겠습니다”라고 말합니다. 그들이 그를 수계시키자, 그 새 비구는 다음 날 북을 쳐서 승가를 소집합니다. 그때 비구들이 “누가 승가를 소집했는가?”라고 묻자 “제가 소집했습니다”라고 답합니다. “왜 소집했는가?”라고 묻자 “어제의 쟁사가 잘못 판결되었기에 제가 판결하겠습니다”라고 답합니다. “그럼 그대는 어제 어디에 있었는가?”라고 묻자 “스님들, 어제 저는 수계 받지 않은 상태였습니다. 그러나 오늘은 수계 받은 비구입니다”라고 답합니다. 그에게는 이렇게 말해주어야 합니다. “도반이여, 그대와 같은 자들을 위해 세존께서는 ‘그날 수계한 자가 뒤흔들면 바치제다’라는 이 식계를 제정하셨소. 가서 죄를 고백하시오.” 새로 온 비구(agantuka)의 경우에도 이와 같은 방식입니다.

การโกติ เอกํ สงฺเฆน สทฺธึ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตฺวา ปริเวณคตํ ปราชิตา ภิกฺขู วทนฺติ ‘‘กิสฺส, ภนฺเต, ตุมฺเหหิ เอวํ วินิจฺฉิตํ อธิกรณํ, นนุ เอวํ วินิจฺฉินิตพฺพ’’นฺติ. โส ‘‘กสฺมา ปฐมํเยว เอวํ น วทิตฺถา’’ติ ตํ อธิกรณํ อุกฺโกเฏติ. เอวํ โย การโก อุกฺโกเฏติ, ตสฺสาปิ อุกฺโกฏนกํ ปาจิตฺติยํ. ฉนฺททายโกติ เอโก อธิกรณวินิจฺฉเย ฉนฺทํ ทตฺวา สภาเค ภิกฺขู ปราชยํ ปตฺวา อาคเต มงฺกุภูเต ทิสฺวา ‘‘สฺเว ทานิ อหํ วินิจฺฉินิสฺสามี’’ติ สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘กสฺมา สนฺนิปาเตสี’’ติ วุตฺเต ‘‘หิยฺโย อธิกรณํ ทุพฺพินิจฺฉิตํ, ตมหํ อชฺช วินิจฺฉินิสฺสามี’’ติ. ‘‘หิยฺโย ปน ตฺวํ กตฺถ คโต’’ติ. ‘‘ฉนฺทํ ทตฺวา นิสินฺโนมฺหี’’ติ. โส วตฺตพฺโพ ‘‘อิทํ อาวุโส ตุมฺหาทิสานํ ภควตา สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ‘ฉนฺททายโก อุกฺโกเฏติ, อุกฺโกฏนกํ ปาจิตฺติย’นฺติ, คจฺฉ อาปตฺตึ เทเสหี’’ติ.

‘참여자(karako)’란 승가와 함께 쟁사를 판결하고 처소로 돌아갔을 때, 패배한 비구들이 “스님들, 왜 쟁사를 이렇게 판결했습니까? 이렇게 판결해야 하지 않았습니까?”라고 묻자, “왜 처음부터 그렇게 말하지 않았습니까?”라고 말하며 그 쟁사를 뒤흔드는 자입니다. 이와 같이 참여자가 되어 뒤흔드는 자에게도 바치제가 됩니다. ‘동의를 준 자(chandadayako)’란 한 비구가 쟁사의 판결에 동의를 표하고는, 판결에 지고 돌아온 동료 비구들이 의기소침한 것을 보고 “내일 내가 판결하겠다”라고 하며 승가를 소집합니다. “왜 소집했는가?”라고 묻자 “어제의 쟁사가 잘못 판결되었기에 오늘 내가 판결하겠다”라고 답합니다. “어제 그대는 어디에 있었는가?”라고 묻자 “동의만 해주고 판결 자리에는 앉아 있었습니다”라고 답합니다. 그에게도 “도반이여, 그대와 같은 자들을 위해 세존께서는 ‘동의를 준 자가 뒤흔들면 바치제다’라는 이 식계를 제정하셨소. 가서 죄를 고백하시오”라고 말해주어야 합니다.

อธิกรณนิทานาทิวณฺณนา

쟁사의 근원 등에 대한 설명

๓๔๒. วิวาทาธิกรณํ กึนิทานนฺติอาทีสุ กึ นิทานมสฺสาติ กึนิทานํ. โก สมุทโย อสฺสาติ กึสมุทยํ. กา ชาติ อสฺสาติ กึชาติกํ. โก ปภโว อสฺสาติ กึปภวํ. โก สมฺภาโร อสฺสาติ กึสมฺภารํ. กึ สมุฏฺฐานํ อสฺสาติ กึสมุฏฺฐานํ. สพฺพาเนตานิ การณเววจนานิเยว.

342. ‘비와다쟁(vivadadhikarana)의 근원이 무엇인가’ 등의 구절에서 그 뜻은 다음과 같습니다. 그 비와다쟁의 근원(nidana), 즉 결과를 가져오는 원인이 무엇인가라고 물을 수 있으므로 이를 ‘킨니다나(kiṃnidāna)’라 합니다. 다른 원인과 결합하여 결과를 발생시키는 원인(samudaya)이 무엇인가라고 물을 수 있으므로 ‘킨사무다야’라 합니다. 어떤 종자(jāti, 발생 원인)인가라고 물으므로 ‘킨자티카’라 합니다. 어떤 기원(pabhava)인가라고 물으므로 ‘킨파바와’라 합니다. 결과를 잘 실어 나르는 원인의 구성요소(sambhāra)가 무엇인가라고 물으므로 ‘킨삼바라’라 합니다. 어떤 가동 원인(samuṭṭhāna)인가라고 물으므로 ‘킨사무타나’라 합니다. 이 모든 니다나(nidana) 등의 단어들은 원인(karana)을 뜻하는 동의어들일 뿐입니다.

วิวาทนิทานนฺติอาทีสุปิ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถุสงฺขาโต วิวาโท นิทานเมตสฺสาติ วิวาทนิทานํ. วิวาทํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกวิวาทวเสเนตํ วุตฺตํ. อนุวาโท นิทานํ อสฺสาติ อนุวาทนิทานํ. อิทมฺปิ อนุวาทํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอนุวาทวเสน วุตฺตํ. อาปตฺติ นิทานํ อสฺสาติ อาปตฺตินิทานํ. อาปตฺตาธิกรณปจฺจยา จตสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชตีติ เอวํ อาปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอาปตฺติวเสเนตํ วุตฺตํ. กิจฺจยํ นิทานมสฺสาติ กิจฺจยนิทานํ; จตุพฺพิธํ สงฺฆกมฺมํ การณมสฺสาติ อตฺโถ. อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ภิกฺขุนิยา ยาวตติยํ สมนุภาสนาทีนํ กิจฺจํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกกิจฺจานํ วเสเนตํ วุตฺตํ. อยํ จตุนฺนมฺปิ อธิกรณานํ วิสฺสชฺชนปกฺเข เอกปทโยชนา. เอเตนานุสาเรน สพฺพปทานิ โยเชตพฺพานิ.

'비바다니다나(분쟁의 근원)' 등에서도 18가지 분열의 원인이라 불리는 분쟁이 이 쟁사의 근원(nidāna)이 되므로 비바다니다나라고 합니다. 이전에 발생한 분쟁을 의지하여 (장차) 일어날 분쟁의 측면에 따라 이와 같이 설해졌습니다. 비난(anuvāda)이 근원이 되는 것을 아누와다니다나라고 합니다. 이것 또한 이전의 비난을 의지하여 일어날 비난의 측면에 따라 설해졌습니다. 아가(āpatti)가 근원이 되는 것을 아빳티니다나라고 합니다. 아빳티쟁사를 연유로 네 가지 아가에 범하게 된다는 이와 같은 이전의 아가를 의지하여 일어날 아가의 측면에 따라 이와 같이 설해졌습니다. 기사(kicca, 업무)가 근원이 되는 것을 낏짜야니다나라고 합니다. 네 가지 승가 업(kamma)이 그 원인이라는 뜻입니다. 제명된 자를 따르는 비구니에게 세 번까지 훈계하는 등의 기사를 의지하여 일어날 기사들의 측면에 따라 이와 같이 설해졌습니다. 이것은 네 가지 쟁사 모두의 답변 측면에서 '니다나'라는 한 단어를 연결한 방식입니다. 이 방식에 따라 모든 구절을 연결해야 합니다.

ทุติยปุจฺฉาย [Pg.198] เหตุนิทานนฺติอาทิมฺหิ วิสฺสชฺชเน นวนฺนํ กุสลากุสลาพฺยากตเหตูนํ วเสน เหตุนิทานาทิตา เวทิตพฺพา. ตติยปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน พฺยญฺชนมตฺตํ นานํ. เหตุเยว หิ เอตฺถ ปจฺจโยติ วุตฺโต.

두 번째 질문인 '헤투니다나(원인적 근원)' 등의 답변에서 아홉 가지 선·불선·무기법의 원인(hetu)의 측면에 따라 헤투니다나임 등을 알아야 합니다. 세 번째 질문의 답변에서는 표현만 다를 뿐입니다. 여기서는 원인(hetu)을 바로 조건(paccaya)이라고 설했기 때문입니다.

๓๔๓. มูลปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน ทฺวาทส มูลานีติ โกธอุปนาหยุคฬกาทีนิ ฉ วิวาทามูลานิ, โลภโทสโมหา ตโย, อโลภาโทสาโมหา ตโยติ อิมานิ อชฺฌตฺตสนฺตานปฺปวตฺตานิ ทฺวาทส มูลานิ. จุทฺทส มูลานีติ ตาเนว ทฺวาทส กายวาจาหิ สทฺธึ จุทฺทส โหนฺติ. ฉ มูลานีติ กายาทีนิ ฉ สมุฏฺฐานานิ.

343. '물라푸차(근본에 대한 질문)'의 답변에서 '12가지 근본'이란 분노(kodha)와 원한(upanāha)의 쌍 등 여섯 가지 비바다물라(분쟁의 근본)와 탐·진·치 세 가지, 무탐·무진·무치 세 가지를 말하며, 이것들이 내면의 상속에서 일어나는 12가지 근본입니다. '14가지 근본'이란 그 12가지에 몸과 말의 두 가지를 더하여 14가지가 되는 것입니다. '6가지 근본'이란 몸(kāya) 등의 여섯 가지 기처(samuṭṭhāna)를 말합니다.

สมุฏฺฐานปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ สมุฏฺฐานานิ, ตญฺหิ เอเตสุ อฏฺฐารสสุ เภทกรวตฺถูสุ สมุฏฺฐาติ, เอเตหิ วา การณภูเตหิ สมุฏฺฐาติ. เตนสฺเสตานิ สมุฏฺฐานานิ วุจฺจนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

'사무타나푸차(기처에 대한 질문)'의 답변에서 18가지 분열의 원인이 기처입니다. 왜냐하면 그 분쟁은 이 18가지 분열의 원인에서 일어나거나, 혹은 원인이 되는 이 분열의 원인들로 인해 일어나기 때문입니다. 그러므로 이것들을 그 쟁사의 기처라고 부릅니다. 이 방식은 모든 곳에 적용됩니다.

๓๔๔. วิวาทาธิกรณํ อาปตฺตีติอาทิเภเท เอเกน อธิกรเณน กิจฺจาธิกรเณนาติ อิทํ เยน อธิกรเณน สมฺมนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, น ปเนตานิ เอกํสโต กิจฺจาธิกรเณเนว สมฺมนฺติ. น หิ ปุคฺคลสฺส สนฺติเก เทเสนฺตสฺส กิจฺจาธิกรณํ นาม อตฺถิ.

344. '비바다쟁사는 아가이다' 등의 분류에서 '하나의 쟁사 즉 낏짜쟁사(업무쟁사)에 의해서'라는 말은, 어떤 쟁사에 의해 가라앉는지를 보여주기 위해 설해진 것이지, 반드시 이 쟁사들이 오직 낏짜쟁사에 의해서만 가라앉는 것은 아닙니다. 어떤 개인 앞에서 죄를 고백(desanā)하는 자에게는 낏짜쟁사라는 것이 없기 때문입니다.

น กตเมน สมเถนาติ สาวเสสาปตฺติ วิย น สมฺมติ. น หิ สกฺกา สา เทเสตุํ, น ตโต วุฏฺฐาย สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาตุํ.

'어떤 가라앉힘(samatha)으로도 가라앉지 않는다'라는 말은 유여죄(sāvasesāpatti)와 달리 가라앉지 않는다는 뜻입니다. 왜냐하면 그 무여죄(anavasesāpatti)는 고백할 수도 없고, 그로부터 벗어나 청정한 상태에 머물 수도 없기 때문입니다.

๓๔๘. วิวาทาธิกรณํ โหติ อนุวาทาธิกรณนฺติอาทิ นโย อุตฺตาโนเยว.

348. '비바다쟁사가 아누와다쟁사가 된다' 등의 방식은 매우 명확합니다.

๓๔๙. ตโต ปรํ ยตฺถ สติวินโยติอาทิกา สมฺมุขาวินยํ อมุญฺจิตฺวา ฉ ยมกปุจฺฉา วุตฺตา, ตาสํ วิสฺสชฺชเนเนว อตฺโถ ปกาสิโต.

349. 그 후 '어디서 사티위나야가...' 등의 현전비니(sammukhāvinaya)를 빼놓지 않은 여섯 쌍의 질문이 설해졌는데, 그 답변만으로도 그 의미가 밝혀졌습니다.

๓๕๑. สํสฏฺฐาทิปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน สํสฏฺฐาติ สติวินยกมฺมวาจากฺขณสฺมึเยว ทฺวินฺนมฺปิ สมถานํ สิทฺธตฺตา สมฺมุขาวินโยติ วา สติวินโยติ วา อิเม ธมฺมา สํสฏฺฐา, โน วิสํสฏฺฐา. ยสฺมา ปน กทลิกฺขนฺเธ ปตฺตวฏฺฏีนํ วิย น สกฺกา เตสํ วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ทสฺเสตุํ, เตน วุตฺตํ [Pg.199] ‘‘น จ ลพฺภา อิเมสํ ธมฺมานํ วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ปญฺญาเปตุ’’นฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

351. '상삿타(섞임)' 등의 질문에 대한 답변에서 '상삿타'란 사티위나야의 갈마문(kammavācā)을 외우는 순간에 두 가지 가라앉힘이 모두 성취되므로, 이 법들은 현전비니라고도 하고 억념비니라고도 하여 서로 섞여 있는 것이지 떨어져 있는 것이 아니라는 뜻입니다. 마치 바나나 줄기에서 잎들이 말려 있는 것을 쪼개어 차이를 보여줄 수 없는 것처럼, 이들도 쪼개어 차이를 규정할 수 없기 때문에 "이 법들을 쪼개고 쪼개어 차이를 규정하는 것은 불가능하다"라고 설하신 것입니다. 이 방식은 모든 답변에 적용됩니다.

สตฺตสมถนิทานวณฺณนา

일곱 가지 가라앉힘의 근원에 대한 설명 (Satta-samatha-nidāna-vaṇṇanā)

๓๕๒. กึนิทาโนติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน นิทานํ นิทานมสฺสาติ นิทานนิทาโน. ตตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา, ธมฺมสมฺมุขตา, วินยสมฺมุขตา, ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิทํ สมฺมุขาวินยสฺส นิทานํ. สติเวปุลฺลปตฺโต ขีณาสโว ลทฺธุปวาโท สติวินยสฺส นิทานํ. อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อมูฬฺหวินยสฺส นิทานํ. โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, อุภินฺนํ สมฺมุขีภาโว ปฏิญฺญาตกรณสฺส นิทานํ. ภณฺฑนชาตานํ อธิกรณํ วูปสเมตุํ อสกฺกุเณยฺยตา เยภุยฺยสิกาย นิทานํ. ปาปุสฺสนฺโน ปุคฺคโล ตสฺสปาปิยสิกาย นิทานํ. ภณฺฑนชาตานํ พหุ อสฺสามณกอชฺฌาจาโร ติณวตฺถารกสฺส นิทานํ. เหตุปจฺจยวารา วุตฺตนยา เอว.

352. '무엇이 근원인가(Kiṃnidāno)'라는 질문의 답변에서, 근원이 그 근원인 것을 '니다나니다나'라고 합니다. 거기서 승가 현전, 법 현전, 율 현전, 개인 현전이라는 이것이 현전비니의 근원입니다. 기억이 충만함에 이른 번뇌를 다한 성자(아라한)가 비난을 받는 상황이 억념비니의 근원입니다. 미친 비구가 불치비니의 근원입니다. 고백하는 자와 고백을 듣는 자, 그 두 사람의 현전이 자백수죄의 근원입니다. 싸움이 일어난 자들의 쟁사를 가라앉힐 수 없는 상태가 다수결의 근원입니다. 악이 치성한 개인이 죄악처벌의 근원입니다. 싸움이 일어난 자들의 많은 비구답지 않은 범계 행위가 초복비니의 근원입니다. 헤투(원인)와 빳짜야(조건)의 대목들은 이미 설한 방식과 같습니다.

๓๕๓. มูลปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมว. สมุฏฺฐานปุจฺฉาย กิญฺจาปิ ‘‘สตฺตนฺนํ สมถานํ กตเม ฉตฺตึส สมุฏฺฐานา’’ติ วุตฺตํ, สมฺมุขาวินยสฺส ปน กมฺมสงฺคหาภาเวน สมุฏฺฐานาภาวโต ฉนฺนํเยว สมถานํ ฉ สมุฏฺฐานานิ วิภตฺตานิ. ตตฺถ กมฺมสฺส กิริยาติ ญตฺติ เวทิตพฺพา. กรณนฺติ ตสฺสาเยว ญตฺติยา ฐเปตพฺพกาเล ฐปนํ. อุปคมนนฺติ สยํ อุปคมนํ; อตฺตนาเยว ตสฺส กมฺมสฺส กรณนฺติ อตฺโถ. อชฺฌุปคมนนฺติ อชฺเฌสนุปคมนํ; อญฺญํ สทฺธิวิหาริกาทิกํ ‘‘อิทํ กมฺมํ กโรหี’’ติ อชฺเฌสนนฺติ อตฺโถ. อธิวาสนาติ ‘‘รุจฺจติ เม เอตํ, กโรตุ สงฺโฆ’’ติ เอวํ อธิวาสนา; ฉนฺททานนฺติ อตฺโถ. อปฺปฏิกฺโกสนาติ ‘‘น เมตํ ขมติ, มา เอวํ กโรถา’’ติ อปฺปฏิเสธนา. อิติ ฉนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน ฉตฺตึส สมุฏฺฐานา เวทิตพฺพา.

353. '물라푸차'의 답변은 명확합니다. '사무타나푸차'에서 비록 "일곱 가지 가라앉힘의 36가지 기처는 무엇인가"라고 설해졌으나, 현전비니는 갈마에 포함되지 않아 기처가 없으므로 여섯 가지 가라앉힘에 대해서만 여섯 가지 기처로 나누어 설명되었습니다. 거기서 '갈마의 작용(kammassa kiriyā)'은 냣티(ñatti, 결의 문구)로 알아야 합니다. '카라나(karaṇa, 실행)'는 그 냣티를 두어야 할 때 두는 것을 의미합니다. '우파가마나(upagamana, 나아감)'는 스스로 나아가는 것, 즉 스스로 그 갈마를 행하는 것을 의미합니다. '앗주파가마나(ajjhupagamana, 요청하여 나아감)'는 요청에 의해 나아가는 것, 즉 다른 공주자(saddhivihārika) 등에게 "이 갈마를 행하라"고 요청하는 것을 의미합니다. '아디와사나(adhivāsanā, 수용)'는 "저에게 이것이 합당하니 승가는 행하십시오"라고 이와 같이 수용하는 것, 즉 찬성(chanda)을 주는 것을 의미합니다. '압파틱코사나(appaṭikkosanā, 반대하지 않음)'는 "저에게 이것은 합당하지 않으니 이와 같이 하지 마십시오"라고 거부하지 않는 것을 의미합니다. 이와 같이 여섯 가지의 6배수 방식에 의해 36가지 기처를 알아야 합니다.

สตฺตสมถนานาตฺถาทิวณฺณนา

일곱 가지 가라앉힘의 다양한 의미 등에 대한 설명 (Satta-samatha-nānātthādi-vaṇṇanā)

๓๕๔. นานาตฺถปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมว. อธิกรณปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน อยํ วิวาโท โน อธิกรณนฺติ อยํ มาตาปุตฺตาทีนํ วิวาโท วิรุทฺธวาทตฺตา วิวาโท นาม โหติ, สมเถหิ ปน อธิกรณียตาย อภาวโต อธิกรณํ น โหติ. อนุวาทาทีสุปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

354. '나나타푸차'의 답변은 명확합니다. '아디카라나푸차'의 답변에서 '이것은 분쟁이지 쟁사가 아니다'라는 것은, 어머니와 아들 등의 이러한 논쟁은 서로 반대되는 주장을 하기 때문에 '비바다(분쟁)'라고는 할 수 있으나, 가라앉힘들에 의해 처리되어야 할 성질이 없으므로 '아디카라나(쟁사)'는 아니라는 뜻입니다. 아누와다(비난) 등에서도 이 방식은 마찬가지입니다. 그 외의 모든 곳은 명확합니다.

อธิกรณเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

쟁사의 분류에 대한 설명이 끝났다.

ทุติยคาถาสงฺคณิกํ

두 번째 가타상가니카 (Dutiyagāthāsaṅgaṇika)

โจทนาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา

조다나(비난) 등의 질문에 대한 답변의 설명

๓๕๙. ทุติยคาถาสงฺคณิยํ [Pg.200] โจทนาติ วตฺถุญฺจ อาปตฺติญฺจ ทสฺเสตฺวา โจทนา. สารณาติ โทสสารณา. สงฺโฆ กิมตฺถายาติ สงฺฆสนฺนิปาโต กิมตฺถาย. มติกมฺมํ ปน กิสฺส การณาติ มติกมฺมํ วุจฺจติ มนฺตคฺคหณํ; ตํ กิสฺส การณาติ อตฺโถ.

359. 두 번째 가타상가니카에서 '조다나(codanā, 비난)'란 사실(vatthu)과 아가(āpatti)를 제시하며 비난하는 것입니다. '사라나(sāraṇā, 상기시킴)'란 허물을 기억나게 하는 것입니다. '승가는 무엇을 위함인가'란 승가의 집결이 무엇을 위한 것인지를 묻는 것입니다. '마티깜마(matikamma, 숙의)는 무슨 까닭인가'에서 숙의란 의논하여 취하는 것(mantaggahaṇa)을 말하며, 그것이 무슨 까닭으로 일어나는가라는 뜻입니다.

โจทนา สารณตฺถายาติ วุตฺตปฺปการา โจทนา, เตน จุทิตกปุคฺคเลน โจทกโทสสารณตฺถาย. นิคฺคหตฺถาย สารณาติ โทสสารณา ปน ตสฺส ปุคฺคลสฺส นิคฺคหตฺถาย. สงฺโฆ ปริคฺคหตฺถายาติ ตตฺถ สนฺนิปติโต สงฺโฆ วินิจฺฉยปริคฺคหณตฺถาย; ธมฺมาธมฺมํ ตุลนตฺถาย สุวินิจฺฉิตทุพฺพินิจฺฉิตํ ชานนตฺถายาติ อตฺโถ. มติกมฺมํ ปน ปาฏิเยกฺกนฺติ สุตฺตนฺติกตฺเถรานญฺจ วินยธรตฺเถรานญฺจ มนฺตคฺคหณํ ปาเฏกฺกํ ปาเฏกฺกํ วินิจฺฉยสนฺนิฏฺฐาปนตฺถํ.

‘codanā sāraṇatthāyāti’는 앞서 설명한 종류의 비난은 피고발자로 하여금 고발자의 잘못을 기억나게 하기 위한 것임을 의미한다. ‘niggahatthāya sāraṇāti’는 잘못을 기억나게 하는 것은 그 사람을 제압하기 위함이라는 뜻이다. ‘saṅgho pariggahatthāyāti’는 그곳에 모인 승가가 판결을 확정하기 위함이며, 법과 비법을 비교하고 잘 판결된 것과 잘못 판결된 것을 알기 위함이라는 뜻이다. ‘matikammaṃ pana pāṭiyekkanti’는 경전 전문가 장로들과 율장 전문가 장로들이 판결을 마무리하기 위해 각각 개별적으로 논의를 진행하는 것을 말한다.

มา โข ปฏิฆนฺติ จุทิตเก วา โจทเก วา โกปํ มา ชนยิ. สเจ อนุวิชฺชโก ตุวนฺติ สเจ ตฺวํ สงฺฆมชฺเฌ โอติณฺณํ อธิกรณํ วินิจฺฉิตุํ นิสินฺโน วินยธโร.

‘mā kho paṭighanti’는 피고발자나 고발자에게 분노를 일으키지 말라는 뜻이다. ‘sace anuvijjako tuvanti’는 만약 당신이 승가 가운데 제기된 사건을 판결하기 위해 앉아 있는 율사라면이라는 뜻이다.

วิคฺคาหิกนฺติ ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสี’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ. อนตฺถสํหิตนฺติ ยา อนตฺถํ ชนยติ, ปริสํ โขเภตฺวา อุฏฺฐาเปติ, เอวรูปึ กถํ มา อภณิ. สุตฺเต วินเย วาติอาทีสุ สุตฺตํ นาม อุภโตวิภงฺโค. วินโย นาม ขนฺธโก. อนุโลโม นาม ปริวาโร. ปญฺญตฺตํ นาม สกลํ วินยปิฏกํ. อนุโลมิกํ นาม จตฺตาโร มหาปเทสา.

‘viggāhikanti’는 “당신은 이 법과 율을 알지 못한다”는 등의 방식으로 진행되는 말을 뜻한다. ‘anatthasaṃhitanti’는 해로움을 낳고 청중을 소란스럽게 하여 흩어지게 만드는 그러한 종류의 말을 하지 말라는 뜻이다. ‘sutte vinaye vā’ 등에서 ‘sutta’란 비구·비구니의 양면 비방(Vibhaṅga)을 말한다. ‘vinaya’란 건도(Khandhaka)를 말한다. ‘anuloma’란 부수(Parivāra)를 말한다. ‘paññatta’란 율장 전체를 말한다. ‘anulomika’란 네 가지 큰 법도(Mahāpadesa)를 말한다.

อนุโยควตฺตํ นิสามยาติ อนุยุญฺชนวตฺตํ นิสาเมหิ. กุสเลน พุทฺธิมตา กตนฺติ เฉเกน ปณฺฑิเตน ญาณปารมิปฺปตฺเตน ภควตา นีหริตฺวา ฐปิตํ. สุวุตฺตนฺติ สุปญฺญาปิตํ. สิกฺขาปทานุโลมิกนฺติ สิกฺขาปทานํ อนุโลมํ. อยํ ตาว ปทตฺโถ, อยํ ปเนตฺถ สาธิปฺปายสงฺเขปวณฺณนา – ‘‘สเจ ตฺวํ อนุวิชฺชโก, มา สหสา ภณิ, มา อนตฺถสํหิตํ วิคฺคาหิกกถํ [Pg.201] ภณิ. ยํ ปน กุสเลน พุทฺธิมตา โลกนาเถน เอเตสุ สุตฺตาทีสุ อนุโยควตฺตํ กถํ สุปญฺญตฺตํ สพฺพสิกฺขาปทานํ อนุโลมํ, ตํ นิสามย ตํ อุปธาเรหี’’ติ. คตึ น นาเสนฺโต สมฺปรายิกนฺติ อตฺตโน สมฺปราเย สุคตินิพฺพตฺตึ อนาเสนฺโต อนุโยควตฺตํ นิสามย. โย หิ ตํ อนิสาเมตฺวา อนุยุญฺชติ, โส สมฺปรายิกํ อตฺตโน คตึ นาเสติ, ตสฺมา ตฺวํ อนาเสนฺโต นิสามยาติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ อนุโยควตฺตํ ทสฺเสตุํ หิเตสีติอาทิมาห. ตตฺถ หิเตสีติ หิตํ เอสนฺโต คเวสนฺโต; เมตฺตญฺจ เมตฺตาปุพฺพภาคญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน; อชฺเฌสิตกาเลเยว ตว ภาเร กเต อนุยุญฺชาติ อตฺโถ.

‘anuyogavattaṃ nisāmayāti’는 심문하는 절차와 규범을 잘 살피라는 뜻이다. ‘kusalena buddhimatā katanti’는 숙련되고 지혜로우며 지혜의 파라밀을 성취하신 세존께서 제정하여 두신 것을 말한다. ‘suvuttanti’는 잘 설해진, 즉 잘 제정된 것이라는 뜻이다. ‘sikkhāpadānulomikanti’는 학습계율에 수순하는 것을 말한다. 이것은 우선 개별 단어의 뜻이며, 다음은 이 게송의 요지 설명이다. “만약 당신이 조사를 담당하는 자라면, 서둘러 말하지 말고 이익이 없는 논쟁적인 말을 하지 마십시오. 숙련되고 지혜로운 세상의 보호자께서 이 수타 등에 잘 제정하시고 모든 학습계율에 부합하는 그 심문 규범을 잘 살피고 숙고하십시오.” ‘gatiṃ na nāsento samparāyikanti’는 자신의 내생에 행복한 곳에 태어날 운명을 망치지 않으면서 심문 규범을 잘 살피라는 뜻이다. 이를 살피지 않고 심문하는 자는 자신의 내생의 운명을 망치는 것이므로, 당신은 이를 망치지 말고 잘 살피라는 의미이다. 이제 그 심문 규범을 보여주기 위해 우빨리 장로는 ‘hitesī’ 등으로 시작하는 구절을 말씀하셨다. 거기서 ‘hitesī’란 이익을 구하고 찾는 자로서, 자애(metta)와 자애의 예비 단계인 근접 자애를 확립한 자를 의미한다. ‘kālenāti’는 적절한 때에, 즉 요청받은 때에만 당신의 임무로서 심문하라는 뜻이다.

สหสา โวหารํ มา ปธาเรสีติ โย เอเตสํ สหสา โวหาโร โหติ, สหสา ภาสิตํ, ตํ มา ปธาเรสิ, มา คณฺหิตฺถ.

‘sahasā vohāraṃ mā padhāresīti’는 이들(고발자와 피고발자)이 충동적으로 하는 말이나 서둘러 말해진 것을 그대로 받아들이거나 확정하지 말라는 뜻이다.

ปฏิญฺญานุสนฺธิเตน การเยติ เอตฺถ อนุสนฺธิตนฺติ กถานุสนฺธิ วุจฺจติ, ตสฺมา ปฏิญฺญานุสนฺธินา การเย; กถานุสนฺธึ สลฺลกฺเขตฺวา ปฏิญฺญาย การเยติ อตฺโถ. อถ วา ปฏิญฺญาย จ อนุสนฺธิเตน จ การเย, ลชฺชึ ปฏิญฺญาย การเย; อลชฺชึ วตฺตานุสนฺธินาติ อตฺโถ. ตสฺมา เอว ปฏิญฺญา ลชฺชีสูติ คาถมาห. ตตฺถ วตฺตานุสนฺธิเตน การเยติ วตฺตานุสนฺธินา การเย, ยา อสฺส วตฺเตน สทฺธึ ปฏิญฺญา สนฺธิยติ, ตาย ปฏิญฺญาย การเยติ อตฺโถ.

‘paṭiññānusandhitena kāraye’에서 ‘anusandhita’는 말의 전후 연결을 의미하므로, 고백의 전후 연결에 따라 판결해야 한다는 뜻이다. 즉 말의 연결을 잘 살펴보고 고백에 따라 판결하라는 의미이다. 또는 고백과 전후 연결 모두에 의해 판결하라는 뜻으로, 부끄러움을 아는 자(lajji)는 고백에 따라 판결하고, 부끄러움을 모르는 자(alajji)는 행위의 전후 연결에 따라 판결하라는 의미이다. 그래서 우빨리 장로는 ‘paṭiññā lajjīsū’라는 게송을 읊으신 것이다. 거기서 ‘vattānusandhitena kāraye’는 규범의 연결에 따라 판결하라는 뜻으로, 그의 행실이라는 규범과 고백이 서로 부합하거나 일치할 때 그 고백에 따라 판결하라는 의미이다.

สญฺจิจฺจาติ ชานนฺโต อาปชฺชติ. ปริคูหตีติ นิคูหติ น เทเสติ น วุฏฺฐาติ.

‘sañciccāti’는 알면서 범하는 것을 말한다. ‘parigūhatīti’는 숨기고 고백하지 않으며 아빳띠에서 벗어나려 하지 않는 것을 말한다.

สา อหมฺปิ ชานามีติ ยํ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ, ตํ สจฺจํ, อหมฺปิ นํ เอวเมว ชานามิ. อญฺญญฺจ ตาหนฺติ อญฺญญฺจ ตํ อหํ ปุจฺฉามิ.

‘sā ahampi jānāmīti’는 “당신들이 말한 것은 사실이며, 나 또한 그것을 그대로 알고 있다”는 뜻이다. ‘aññañca tāhanti’는 “나는 당신에게 다른 것을 묻겠다”는 뜻이다.

ปุพฺพาปรํ น ชานาตีติ ปุเรกถิตญฺจ ปจฺฉากถิตญฺจ น ชานาติ. อโกวิโทติ ตสฺมึ ปุพฺพาปเร อกุสโล. อนุสนฺธิวจนปถํ น ชานาตีติ กถานุสนฺธิวจนํ วินิจฺฉยานุสนฺธิวจนญฺจ น ชานาติ.

‘pubbāparaṃ na jānātīti’는 앞서 한 말과 나중에 한 말을 이해하지 못한다는 뜻이다. ‘akovidoti’는 그 전후 맥락에 숙련되지 못했음을 의미한다. ‘anusandhivacanapathaṃ na jānātīti’는 문답의 연결된 말과 판결의 연결된 말을 알지 못한다는 뜻이다.

สีลวิปตฺติยา โจเทตีติ ทฺวีหิ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ โจเทติ. อาจารทิฏฺฐิยาติ อาจารวิปตฺติยา เจว ทิฏฺฐิวิปตฺติยา จ. อาจารวิปตฺติยา โจเทนฺโต ปญฺจหาปตฺติกฺขนฺเธหิ โจเทติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติยา โจเทนฺโต [Pg.202] มิจฺฉาทิฏฺฐิยา เจว อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิยา จ โจเทติ. อาชีเวนปิ โจเทตีติ อาชีวเหตุปญฺญตฺเตหิ ฉหิ สิกฺขาปเทหิ โจเทติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘sīlavipattiyā codetīti’는 두 가지 아빳띠 무리(파라지카와 상가디세사)로 고발하는 것을 말한다. ‘ācāradiṭṭhiyāti’는 행실의 타락이나 견해의 타락으로 고발하는 것이다. 행실의 타락으로 고발하는 자는 다섯 가지 아빳띠 무리로 고발하며, 견해의 타락으로 고발하는 자는 사견이나 변견으로 고발한다. ‘ājīvenapi codetīti’는 생계와 관련하여 제정된 여섯 가지 학습계율로 고발하는 것을 말한다. 모든 문답에서 나머지 부분은 의미가 명확하다.

ทุติยคาถาสงฺคณิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 게송 모음의 주석이 끝났다.

โจทนากณฺฑํ

비난의 장(Codanākaṇḍa)

อนุวิชฺชกกิจฺจวณฺณนา

조사관의 임무에 대한 설명

๓๖๐-๓๖๑. อิทานิ [Pg.203] เอวํ อุปฺปนฺนาย โจทนาย วินยธเรน กตฺตพฺพกิจฺจํ ทสฺเสตุํ อนุวิชฺชเกนาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ทิฏฺฐํ ทิฏฺเฐนาติ คาถาย อยมตฺโถ – เอเกเนโก มาตุคาเมน สทฺธึ เอกฏฺฐานโต นิกฺขมนฺโต วา ปวิสนฺโต วา ทิฏฺโฐ, โส ตํ ปาราชิเกน โจเทติ, อิตโร ตสฺส ทสฺสนํ อนุชานาติ. ตํ ปน ทสฺสนํ ปฏิจฺจ ปาราชิกํ น อุเปติ, น ปฏิชานาติ. เอวเมตฺถ ยํ เตน ทิฏฺฐํ, ตํ ตสฺส ‘‘ทิฏฺโฐ มยา’’ติ อิมินา ทิฏฺฐวจเนน สเมติ. ยสฺมา ปน อิตโร ตํ ทสฺสนํ ปฏิจฺจ โทสํ น ปฏิชานาติ, ตสฺมา อสุทฺธปริสงฺกิโต โหติ; อมูลกปริสงฺกิโตติ อตฺโถ. ตสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘สุทฺโธ อห’’นฺติ ปฏิญฺญาย เตน สทฺธึ อุโปสโถ กาตพฺโพ. เสสคาถาทฺวเยปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

360-361. 이제 이와 같이 비난이 발생했을 때 율사가 해야 할 일을 보여주기 위해 우빨리 장로가 ‘anuvijjakenā’ 등을 시작하셨다. 거기서 ‘diṭṭhaṃ diṭṭhenāti’ 게송의 뜻은 이러하다. 어떤 비구가 다른 비구가 여인과 함께 한 장소에서 나오거나 들어가는 것을 보고 그를 파라지카로 고발했는데, 상대방은 본 사실은 인정하지만 그 목격을 근거로 한 파라지카 죄는 범하지 않았으며 인정하지도 않는 경우이다. 이와 같이 여기서 그가 본 내용은 “내가 보았다”는 고발자의 말과 일치한다. 그러나 상대방이 그 목격된 정황에 대해 죄를 인정하지 않으므로, 그는 불청결하다는 의심을 받는 자, 즉 근거 없는 의심을 받는 자가 된다. 그 사람이 “나는 청결하다”고 고백한다면 그와 함께 우뽀사타를 행해야 한다. 나머지 두 게송도 이와 같은 방식이다. 모든 곳에서 나머지 부분은 의미가 명확하다.

อนุวิชฺชกกิจฺจวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조사관의 임무에 대한 설명이 끝났다.

โจทกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา

고발자의 문답에 대한 주석

๓๖๒-๓๖๓. โจทนาย โก อาทีติอาทิปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน สจฺเจ จ อกุปฺเป จาติ สจฺเจ ปติฏฺฐาตพฺพํ อกุปฺเป จ. ยํ กตํ วา น กตํ วา, ตเทว วตฺตพฺพํ, น จ โจทเก วา อนุวิชฺชเก วา สงฺเฆ วา โกโป อุปฺปาเทตพฺโพ. โอติณฺณาโนติณฺณํ ชานิตพฺพนฺติ โอติณฺณญฺจ อโนติณฺณญฺจ วจนํ ชานิตพฺพํ. ตตฺรายํ ชานนวิธิ – เอตฺตกา โจทกสฺส ปุพฺพกถา, เอตฺตกา ปจฺฉิมกถา, เอตฺตกา จุทิตกสฺส ปุพฺพกถา, เอตฺตกา ปจฺฉิมกถาติ ชานิตพฺพา. โจทกสฺส ปมาณํ คณฺหิตพฺพํ, จุทิตกสฺส ปมาณํ คณฺหิตพฺพํ, อนุวิชฺชกสฺส ปมาณํ คณฺหิตพฺพํ, อนุวิชฺชโก อปฺปมตฺตกมฺปิ อหาเปนฺโต ‘‘อาวุโส สมนฺนาหริตฺวา อุชุํ กตฺวา อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ, สงฺเฆน เอวํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ. เยน ธมฺเมน เยน วินเยน เยน สตฺถุสาสเนน ตํ อธิกรณํ วูปสมฺมตีติ เอตฺถ ธมฺโมติ ภูตํ วตฺถุ. วินโยติ โจทนา เจว สารณา จ. สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสฺสาวนสมฺปทา [Pg.204] จ. เอเตน หิ ธมฺเมน จ วินเยน จ สตฺถุสาสเนน จ อธิกรณํ วูปสมติ, ตสฺมา อนุวิชฺชเกน ภูเตน วตฺถุนา โจเทตฺวา อาปตฺตึ สาเรตฺวา ญตฺติสมฺปทาย เจว อนุสฺสาวนสมฺปทาย จ ตํ อธิกรณํ วูปสเมตพฺพํ, อนุวิชฺชเกน เอวํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

362-363. ‘고발(codanā)의 시작은 무엇인가’ 등의 질문에 대한 답변에서 ‘진실함과 노여움 없음(sacce ca akuppe ca)’이란, 진실에 머물고 노여워하지 않아야 함을 의미한다. 피고발자는 행한 일은 행한 대로, 행하지 않은 일은 행하지 않은 대로 사실만을 말해야 하며, 고발자나 조사자(anuvijjaka) 또는 승가에 대해 노여움을 일으켜서는 안 된다. ‘도달한 것과 도달하지 않은 것을 알아야 한다(otiṇṇānotiṇṇaṃ jānitabbaṃ)’는 것은 도달한 말과 도달하지 않은 말을 알아야 한다는 뜻이다. 여기에서 그 방법은 다음과 같다. ‘고발자의 이전 말은 이만큼이고 이후 말은 이만큼이며, 피고발자의 이전 말은 이만큼이고 이후 말은 이만큼이다’라고 알아야 한다. 고발자의 분량을 파악하고, 피고발자의 분량을 파악하며, 조사자의 분량을 파악해야 한다. 조사자는 아주 작은 부분이라도 빠뜨리지 않고 ‘도반이여, 잘 숙고하고 정직하게 가져오십시오’라고 말해야 하며, 승가는 이와 같이 실천해야 한다. ‘어떠한 법(dhamma)과 율(vinaya)과 스승의 가르침(satthusāsana)으로 그 쟁사가 가라앉는가’에서 ‘법’이란 진실한 사실(vatthu)을 말한다. ‘율’이란 고발(codanā)과 상기시킴(sāraṇā)을 말한다. ‘스승의 가르침’이란 구족한 선언(ñattisampadā)과 구족한 낭독(anussāvanasampadā)을 말한다. 참으로 이러한 법과 율과 스승의 가르침에 의해 쟁사가 가라앉는다. 그러므로 조사자는 진실한 사실로 고발하고 죄를 상기시킨 뒤, 구족한 선언과 구족한 낭독으로 그 쟁사를 가라앉혀야 한다. 조사자는 이와 같이 실천해야 한다. 그 밖의 나머지는 명확하다.

๓๖๔. อุโปสโถ กิมตฺถายาติอาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนมฺปิ อุตฺตานเมว. อวสานคาถาสุ เถเร จ ปริภาสตีติ อวมญฺญํ กโรนฺโต ‘‘กึ อิเม ชานนฺตี’’ติ ปริภาสติ. ขโต อุปหตินฺทฺริโยติ ตาย ฉนฺทาทิคามิตาย เตน จ ปริภาสเนน อตฺตนา อตฺตโน ขตตฺตา ขโต. สทฺธาทีนญฺจ อินฺทฺริยานํ อุปหตตฺตา อุปหตินฺทฺริโย. นิรยํ คจฺฉติ ทุมฺเมโธ, น จ สิกฺขาย คารโวติ โส ขโต อุปหตินฺทฺริโย ปญฺญาย อภาวโต ทุมฺเมโธ ตีสุ สิกฺขาสุ อสิกฺขนโต น จ สิกฺขาย คารโว กายสฺส เภทา นิรยเมว อุปคจฺฉติ, ตสฺมา น จ อามิสํ นิสฺสาย…เป… ยถา ธมฺโม ตถา กเรติ. ตสฺสตฺโถ น จ อามิสํ นิสฺสาย กเร, จุทิตกโจทเกสุ หิ อญฺญตเรน ทินฺนํ จีวราทิอามิสํ คณฺหนฺโต อามิสํ นิสฺสาย กโรติ, เอวํ น กเรยฺย. น จ นิสฺสาย ปุคฺคลนฺติ ‘‘อยํ เม อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา’’ติอาทินา นเยน ฉนฺทาทีหิ คจฺฉนฺโต ปุคฺคลํ นิสฺสาย กโรติ, เอวํ น กเรยฺย. อถ โข อุโภเปเต วิวชฺเชตฺวา ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตเถว กเรยฺยาติ.

364. 364. ‘포살은 무엇을 위한 것인가’ 등의 질문에 대한 답변도 명확하다. 마지막 게송들에서 ‘장로들을 위협한다(there ca paribhāsatīti)’는 것은 경멸하며 ‘이들이 무엇을 아는가’라고 말하며 위협하는 것이다. ‘파괴되고 감관이 손상된 자(khato upahatindriyo)’는 그러한 편애(chanda) 등에 빠짐과 위협하는 행위로 인해 스스로 자신을 파괴했기에 파괴된 자라 하며, 믿음 등의 감관이 손상되었기에 감관이 손상된 자라 한다. ‘어리석은 자는 지옥에 가며, 수행(sikkhā)에 대한 존중이 없다’는 것은 스스로 파괴되고 감관이 손상된 그가 지혜가 없기에 어리석은 자이며, 세 가지 수행(tri-sikkhā)을 닦지 않아 수행에 대한 존중이 없으므로, 몸이 무너진 뒤에 오직 지옥에 떨어진다는 의미이다. 그러므로 ‘재물에 의지하지 말고… (중략) … 법이 서 있는 대로 행하라’고 존자 우팔리 장로가 말씀하셨다. 그 뜻은 이와 같다. 재물에 의지하여 행하지 말아야 하니, 참으로 피고발자와 고발자 중 누군가가 준 가사 등의 재물을 받는 것은 재물에 의지하여 행하는(결정하는) 것이니, 그렇게 해서는 안 된다. ‘사람에 의지하지 말라’는 것은 ‘이분은 나의 은사(upajjhāya)나 스승(ācariyo)이다’라는 등의 이유로 편애 등에 이끌려 사람에 의지하여 행하는 것이니, 그렇게 해서는 안 된다. 오직 이 두 가지를 멀리하고 법이 서 있는 그대로, 그와 같이 행하고 결정해야 한다는 뜻이다.

อุปกณฺณกํ ชปฺปตีติ ‘‘เอวํ กเถหิ, มา เอวํ กถยิตฺถา’’ติ กณฺณมูเล มนฺเตติ. ชิมฺหํ เปกฺขตีติ โทสเมว คเวสติ. วีติหรตีติ วินิจฺฉยํ หาเปติ. กุมฺมคฺคํ ปฏิเสวตีติ อาปตฺตึ ทีเปติ.

‘귓속말을 한다(upakaṇṇakaṃ jappatīti)’는 것은 ‘이렇게 말하시오, 저렇게 말하지 마시오’라고 귀 근처에서 상의하는 것이다. ‘비뚤어지게 본다(jimhaṃ pekkhatīti)’는 것은 오직 허물만을 찾는 것이다. ‘지연시킨다(vītiharatīti)’는 것은 판결을 지체시키는 것이다. ‘그릇된 길을 간다(kummaggaṃ paṭisevatīti)’는 것은 죄를 드러내는 것이다.

อกาเลน จ โจเทตีติ อโนกาเส อนชฺฌิฏฺโฐว โจเทติ. ปุพฺพาปรํ น ชานาตีติ ปุริมกถญฺจ ปจฺฉิมกถญฺจ น ชานาติ.

‘때가 아닌 때에 고발한다’는 것은 기회가 아닌 때에 요청받지도 않은 채 고발하는 것이다. ‘앞뒤를 알지 못한다’는 것은 이전 말과 이후 말을 알지 못하는 것이다.

อนุสนฺธิวจนปถํ น ชานาตีติ กถานุสนฺธิวินิจฺฉยานุสนฺธิวเสน วจนํ น ชานาติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘문맥의 연결을 알지 못한다(anusandhivacanapathaṃ na jānātīti)’는 것은 대화의 연결과 판결의 연결에 따른 말을 알지 못하는 것이다. 나머지는 모든 곳에서 명확하다.

โจทนากณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

고발의 장(Codanākaṇḍa)에 대한 설명이 끝났다.

จูฬสงฺคาโม

소전투(Cūḷasaṅgāmo)

อนุวิชฺชกสฺส ปฏิปตฺติวณฺณนา

조사자의 실천에 대한 설명

๓๖๕. จูฬสงฺคาเม [Pg.205] สงฺคามาวจเรน ภิกฺขุนาติ สงฺคาโม วุจฺจติ อธิกรณวินิจฺฉยตฺถาย สงฺฆสนฺนิปาโต. ตตฺร หิ อตฺตปจฺจตฺถิกา เจว สาสนปจฺจตฺถิกา จ อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ ทีเปนฺตา สโมสรนฺติ เวสาลิกา วชฺชิปุตฺตกา วิย. โย ภิกฺขุ เตสํ ปจฺจตฺถิกานํ ลทฺธึ มทฺทิตฺวา สกวาททีปนตฺถาย ตตฺถ อวจรติ, อชฺโฌคาเหตฺวา วินิจฺฉยํ ปวตฺเตติ, โส สงฺคามาวจโร นาม ยสตฺเถโร วิย. เตน สงฺคามาวจเรน ภิกฺขุนา สงฺฆํ อุปสงฺกมนฺเตน นีจจิตฺเตน สงฺโฆ อุปสงฺกมิตพฺโพ. นีจจิตฺเตนาติ มานทฺธชํ นิปาเตตฺวา นิหตมานจิตฺเตน. รโชหรณสเมนาติ ปาทปุญฺฉนสเมน; ยถา รโชหรณสฺส สํกิลิฏฺเฐ วา อสํกิลิฏฺเฐ วา ปาเท ปุญฺฉิยมาเน เนว ราโค น โทโส; เอวํ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อรชฺชนฺเตน อทุสฺสนฺเตนาติ อตฺโถ. ยถาปติรูเป อาสเนติ ยถาปติรูปํ อาสนํ ญตฺวา อตฺตโน ปาปุณนฏฺฐาเน เถรานํ ภิกฺขูนํ ปิฏฺฐึ อทสฺเสตฺวา นิสีทิตพฺพํ. อนานากถิเกนาติ นานาวิธํ ตํ ตํ อนตฺถกถํ อกเถนฺเตน. อติรจฺฉานกถิเกนาติ ทิฏฺฐสุตมุตมฺปิ ราชกถาทิกํ ติรจฺฉานกถํ อกเถนฺเตน. สามํ วา ธมฺโม ภาสิตพฺโพติ สงฺฆสนฺนิปาตฏฺฐาเน กปฺปิยากปฺปิยนิสฺสิตา วา รูปารูปปริจฺเฉทสมถาจารวิปสฺสนาจารฏฺฐานนิสชฺชวตฺตาทินิสฺสิตา วา กถา ธมฺโม นาม. เอวรูโป ธมฺโม สยํ วา ภาสิตพฺโพ, ปโร วา อชฺเฌสิตพฺโพ. โย ภิกฺขุ ตถารูปึ กถํ กเถตุํ ปโหติ, โส วตฺตพฺโพ – ‘‘อาวุโส สงฺฆมชฺฌมฺหิ ปญฺเห อุปฺปนฺเน ตฺวํ กเถยฺยาสี’’ติ. อริโย วา ตุณฺหีภาโว นาติมญฺญิตพฺโพติ อริยา ตุณฺหี นิสีทนฺตา น พาลปุถุชฺชนา วิย นิสีทนฺติ. อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว นิสีทนฺติ. อิติ กมฺมฏฺฐานมนสิการวเสน ตุณฺหีภาโว อริโย ตุณฺหีภาโว นาม, โส นาติมญฺญิตพฺโพ, กึ กมฺมฏฺฐานานุโยเคนาติ นาวชานิตพฺโพ; อตฺตโน ปติรูปํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว นิสีทิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

365. 소전투(Cūḷasaṅgāma)에서 ‘전장에 들어간 비구(saṅgāmāvacarena bhikkhunā)’에 대하여, 쟁사 판결을 위한 승가의 모임을 ‘전장(saṅgāmo)’이라 한다. 참으로 그 승가의 모임에는 마치 베살리의 밧지족 비구들처럼, 자기 개인의 적대적인 비구들이나 교단 전체의 적대적인 비구들이 모여 불법(uddhamma)과 비율(ubbinaya)을 주장하며 스승의 가르침을 드러낸다. 어떤 비구가 그러한 적대적인 비구들의 견해를 꺾고 자신의 주장을 밝히기 위해 그 모임에 들어가 판결을 이끄는데, 그를 야사 장로처럼 ‘전장에 들어간 자(saṅgāmāvacaro)’라 한다. 전장에 들어간 그 비구는 승가에 나아갈 때 낮은 마음(nīcacittena)으로 나아가야 한다. ‘낮은 마음’이란 자만의 깃발을 내리고 자만을 꺾은 마음이다. ‘먼지 털이와 같다(rajoharaṇasomena)’는 것은 발을 닦는 천과 같다는 뜻이다. 마치 발을 닦는 천이 더러운 발이나 깨끗한 발을 닦을 때 탐욕도 분노도 일어나지 않듯이, 이와 같이 즐겁거나 즐겁지 않은 대상에 대해서도 탐착하지 않고 노여워하지 않는다는 뜻이다. ‘적절한 자리에 앉는다’는 것은 적절한 자리를 알아 자신의 차례에 이른 곳에 앉되, 장로 비구들에게 등을 보이지 않고 앉아야 함을 뜻한다. ‘잡담을 하지 않는다(anānākathikena)’는 것은 여러 가지 무익한 말을 하지 않는 자를 말한다. ‘저속한 말을 하지 않는다(atiracchānakathikena)’는 것은 보고 듣고 느낀 것이라 할지라도 왕에 대한 이야기 등 도(道)에 어긋나는 축생의 대화(tiracchānakatha)를 하지 않는 자를 뜻한다. ‘직접 법을 설해야 한다(sāmaṃ vā dhammo bhāsitabboti)’는 것은 승가 모임의 장소에서 허용되는 것과 허용되지 않는 것에 관한 것이나, 물질과 비물질의 구분, 사마타와 위빳사나의 수행, 서고 앉는 습의(khandhaka-vatta) 등에 관한 대화가 곧 ‘법’이다. 이러한 법을 스스로 설하거나 다른 이에게 청해야 한다. 그러한 대화를 설할 수 있는 비구에게는 ‘도반이여, 승가 가운데 문제가 생기면 그대가 말씀해 주십시오’라고 말해야 한다. ‘성스러운 침묵을 경시해서는 안 된다’는 것은 성자들이 침묵하며 앉아 있을 때 어리석은 범부들처럼 앉아 있는 것이 아님을 뜻한다. 그들은 어떤 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 붙들고 앉아 있는 것이다. 이와 같이 명상 주제를 마음속에 숙고하는 것으로 인한 침묵이 ‘성스러운 침묵(ariyo tuṇhībhāvo)’이며, 그것을 경시해서는 안 되고 ‘명상 수행이 무슨 소용인가’라며 비하해서도 안 된다. 자신에게 적절한 명상 주제를 붙들고 앉아야 한다는 뜻이다.

น อุปชฺฌาโย ปุจฺฉิตพฺโพติ ‘‘โก นาโม ตุยฺหํ อุปชฺฌาโย’’ติ น ปุจฺฉิตพฺโพ. เอส นโย สพฺพตฺถ. น ชาตีติ ‘‘ขตฺติยชาติโย ตฺวํ พฺราหฺมณชาติโย’’ติ [Pg.206] เอวํ ชาติ น ปุจฺฉิตพฺพา. น อาคโมติ ‘‘ทีฆภาณโกสิ ตฺวํ มชฺฌิมภาณโก’’ติ เอวํ อาคโม น ปุจฺฉิตพฺโพ. กุลปเทโสติ ขตฺติยกุลาทิวเสเนว เวทิตพฺโพ. อตฺรสฺส เปมํ วา โทโส วาติ อตฺร ปุคฺคเล เอเตสํ การณานํ อญฺญตรวเสน เปมํ วา ภเวยฺย โทโส วา.

'은사(우빳짜야)를 물어서는 안 된다'는 것은 "그대의 은사 이름은 무엇인가?"라고 물어서는 안 된다는 뜻이다. 모든 경우에 이 방식이 적용된다. '태생(자띠)을 물어서는 안 된다'는 것은 "그대는 왕족(깟띠야) 출신인가, 바라문(브라흐마나) 출신인가?"라고 이와 같이 태생을 물어서는 안 된다는 뜻이다. '전승(아가마)을 물어서는 안 된다'는 것은 "그대는 디가 니까야를 암송하는 자인가, 맛지마 니까야를 암송하는 자인가?"라고 이와 같이 전승을 물어서는 안 된다는 뜻이다. 가문(꿀라빠데사) 또한 왕족 가문 등의 구분에 따라 (물어서는 안 된다는 점을) 알아야 한다. '그에 대해 애정이나 반감이 생길 수 있다'는 것은 그 사람에 대해 이러한 원인들 중 어느 하나로 인해 애정이나 반감이 생길 수 있기 때문이다.

โน ปริสกปฺปิเกนาติ ปริสกปฺปเกน ปริสานุวิธายเกน น ภวิตพฺพํ; ยํ ปริสาย รุจฺจติ, ตเทว เจเตตฺวา กปฺเปตฺวา น กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ. น หตฺถมุทฺทา ทสฺเสตพฺพาติ กเถตพฺเพ จ อกเถตพฺเพ จ สญฺญาชนนตฺถํ หตฺถวิกาโร น กาตพฺโพ.

'대중의 눈치를 살피는 자가 되어서는 안 된다'는 것은 대중의 비위를 맞추거나 대중의 의도에 따르는 자가 되어서는 안 된다는 뜻이다. 즉, 대중이 좋아하는 것만을 생각하고 꾸며내어 말해서는 안 된다는 의미이다. '수신호를 보여서는 안 된다'는 것은 말해야 할 때나 말하지 않아야 할 때나 어떤 신호를 주기 위해 손을 움직이는 등의 행동을 해서는 안 된다는 뜻이다.

อตฺถํ อนุวิธิยนฺเตนาติ วินิจฺฉยปฏิเวธเมว สลฺลกฺเขนฺเตน ‘‘อิทํ สุตฺตํ อุปลพฺภติ, อิมสฺมึ วินิจฺฉเย อิทํ วกฺขามี’’ติ เอวํ ปริตุลยนฺเตน นิสีทิตพฺพนฺติ อตฺโถ. น จ อาสนา วุฏฺฐาตพฺพนฺติ น อาสนา วุฏฺฐาย สนฺนิปาตมณฺฑเล วิจริตพฺพํ, วินยธเร อุฏฺฐิเต สพฺพา ปริสา อุฏฺฐหติ. น วีติหาตพฺพนฺติ น วินิจฺฉโย หาเปตพฺโพ. น กุมฺมคฺโค เสวิตพฺโพติ น อาปตฺติ ทีเปตพฺพา. อสาหสิเกน ภวิตพฺพนฺติ น สหสาการินา ภวิตพฺพํ; สหสา ทุรุตฺตวจนํ น กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ. วจนกฺขเมนาติ ทุรุตฺตวาจํ ขมนสีเลน. หิตปริสกฺกินาติ หิเตสินา หิตคเวสินา กรุณา จ กรุณาปุพฺพภาโค จ อุปฏฺฐาเปตพฺโพติ อยํ ปททฺวเยปิ อธิปฺปาโย. อนสุรุตฺเตนาติ น อสุรุตฺเตน. อสุรุตฺตํ วุจฺจติ วิคฺคาหิกกถาสงฺขาตํ อสุนฺทรวจนํ; ตํ น กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ. อตฺตา ปริคฺคเหตพฺโพติ ‘‘วินิจฺฉินิตุํ วูปสเมตุํ สกฺขิสฺสามิ นุ โข โน’’ติ เอวํ อตฺตา ปริคฺคเหตพฺโพ; อตฺตโน ปมาณํ ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปโร ปริคฺคเหตพฺโพติ ‘‘ลชฺชิยา นุ โข อยํ ปริสา, สกฺกา สญฺญาเปตุํ อุทาหุ โน’’ติ เอวํ ปโร ปริคฺคเหตพฺโพ.

'의미를 따르는 자'란 판결의 통찰을 잘 살피면서 "이 경(숫따)이 전해지니, 이 판결에서 이 내용을 말하리라"라고 이와 같이 숙고하며 앉아 있어야 한다는 뜻이다. '자리에서 일어나서는 안 된다'는 것은 자리에서 일어나 회의장 주변을 돌아다녀서는 안 된다는 뜻이니, 율사가 일어나면 모든 대중이 일어나기 때문이다. '소홀히 해서는 안 된다'는 것은 판결을 소홀히 다루어서는 안 된다는 뜻이다. '그릇된 길을 따라서는 안 된다'는 것은 (부적절하게) 죄(아빳띠)를 드러내서는 안 된다는 뜻이다. '성급하지 않아야 한다'는 것은 성급하게 행동하는 자가 되어서는 안 된다는 것이니, 즉 성급하게 거친 말을 해서는 안 된다는 뜻이다. '말을 참아내는 자'란 거친 말을 참아내는 성품을 가진 자를 말한다. '이익을 구하는 자'란 이익을 바라고 찾는 자로서 자비심과 그 예비 단계인 자애로운 마음을 일으켜야 한다는 뜻이니, 이것이 두 단어에 담긴 의도이다. '부드럽지 못한 말을 하지 않는 자'란 부드럽지 못한 말을 하지 않는 자를 뜻한다. 부드럽지 못한 말(아수룻따)이란 논쟁적인 말이라 불리는 좋지 못한 말을 의미하니, 그러한 말을 해서는 안 된다는 뜻이다. '자신을 파악해야 한다'는 것은 "내가 판결하여 가라앉힐 수 있을까, 없을까?"라고 이와 같이 자신을 파악해야 한다는 것이니, 즉 자신의 능력을 알아야 한다는 뜻이다. '상대방을 파악해야 한다'는 것은 "이 대중은 수치심을 아는 이들인가, 이해시킬 수 있는가, 없는가?"라고 이와 같이 상대방을 파악해야 한다는 뜻이다.

โจทโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ‘‘ธมฺมโจทโก นุ โข โน’’ติ เอวํ ปริคฺคเหตพฺโพ. จุทิตโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ‘‘ธมฺมจุทิตโก นุ โข โน’’ติ เอวํ ปริคฺคเหตพฺโพ. อธมฺมโจทโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ตสฺส ปมาณํ ชานิตพฺพํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. วุตฺตํ [Pg.207] อหาเปนฺเตนาติ โจทกจุทิตเกหิ วุตฺตวจนํ อหาเปนฺเตน. อวุตฺตํ อปกาเสนฺเตนาติ อโนสฏํ วตฺถุํ อปฺปกาเสนฺเตน. มนฺโท หาเสตพฺโพติ มนฺโท โมมูโห ปคฺคณฺหิตพฺโพ, ‘‘นนุ ตฺวํ กุลปุตฺโต’’ติ อุตฺเตเชตฺวา อนุโยควตฺตํ กถาเปตฺวา ตสฺส อนุโยโค คณฺหิตพฺโพ. ภีรู อสฺสาเสตพฺโพติ ยสฺส สงฺฆมชฺฌํ วา คณมชฺฌํ วา อโนสฏปุพฺพตฺตา สารชฺชํ อุปฺปชฺชติ, ตาทิโส ‘‘มา ภายิ, วิสฺสฏฺโฐ กเถหิ, มยํ เต อุปตฺถมฺภา ภวิสฺสามา’’ติ วตฺวาปิ อนุโยควตฺตํ กถาเปตพฺโพ. จณฺโฑ นิเสเธตพฺโพติ อปสาเทตพฺโพ ตชฺเชตพฺโพ. อสุจิ วิภาเวตพฺโพติ อลชฺชึ ปกาเสตฺวา อาปตฺตึ เทสาเปตพฺโพ. อุชุมทฺทเวนาติ โย ภิกฺขุ อุชุ สีลวา กายวงฺกาทิรหิโต, โส มทฺทเวเนว อุปจริตพฺโพ. ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จาติ เอตฺถ โย ธมฺมครุโก โหติ น ปุคฺคลครุโก, อยเมว ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จ มชฺฌตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

'비판자(쪼다까)를 파악해야 한다'는 것은 "법에 따른 비판자인가, 아닌가?"라고 이와 같이 파악해야 한다는 뜻이다. '피비판자(쭈디따까)를 파악해야 한다'는 것은 "법에 따라 비판받는 자인가, 아닌가?"라고 이와 같이 파악해야 한다는 뜻이다. '법에 따르지 않는 비판자를 파악해야 한다'는 것은 그의 한계를 알아야 한다는 뜻이다. 나머지 구절들에서도 이와 같은 방식이 적용된다. '말한 것을 빠뜨리지 않으면서'란 비판자와 피비판자가 말한 내용을 빠뜨리지 않는 것을 말한다. '말하지 않은 것을 드러내지 않으면서'란 관련 없는 사실을 드러내지 않는 것을 말한다. '우둔한 자를 고무해야 한다'는 것은 어리석고 미혹한 자를 격려해야 한다는 것이니, "그대는 선량한 가문의 아들이지 않은가?"라고 북돋워 주어 심문 절차에 따라 말하게 하고 그의 답변을 받아내야 한다. '두려워하는 자를 안심시켜야 한다'는 것은 승가나 모임의 중간에 나아가 본 적이 없어 당황하는 자에게 "두려워하지 마라, 편안하게 말하라, 우리가 그대를 도와주리라"라고 말해서라도 심문 절차에 따라 말하게 해야 한다는 뜻이다. '사나운 자를 제지해야 한다'는 것은 꾸짖고 엄히 경고해야 한다는 뜻이다. '부정한 자를 드러내야 한다'는 것은 파렴치한 자(알랏지)를 드러내어 죄를 고백하게 해야 한다는 뜻이다. '곧음과 부드러움으로'란 정직하고 계행이 있으며 몸가짐에 굽음이 없는 수행자에게는 부드러운 말로 대해야 한다는 뜻이다. '법과 사람에 대하여'라는 구절에서, 법을 존중하고 사람을 편벽되게 존중하지 않는 자가 바로 법과 사람에 대하여 중립적인 자라고 알아야 한다.

๓๖๖. สุตฺตํ สํสนฺทนตฺถายาติอาทีสุ เตน จ ปน เอวํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยมนาปครุภาวนีเยน อนุวิชฺชเกน สมุทาหเฏสุ สุตฺตาทีสุ สุตฺตํ สํสนฺทนตฺถาย; อาปตฺตานาปตฺตีนํ สํสนฺทนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. โอปมฺมํ นิทสฺสนตฺถายาติ โอปมฺมํ อตฺถทสฺสนตฺถาย. อตฺโถ วิญฺญาปนตฺถายาติ อตฺโถ ชานาปนตฺถาย. ปฏิปุจฺฉา ฐปนตฺถายาติ ปุจฺฉา ปุคฺคลสฺส ฐปนตฺถาย. โอกาสกมฺมํ โจทนตฺถายาติ วตฺถุนา วา อาปตฺติยา วา โจทนตฺถาย. โจทนา สารณตฺถายาติ โทสาโทสํ สราปนตฺถาย. สารณา สวจนียตฺถายาติ โทสาโทสสารณา สวจนียกรณตฺถาย. สวจนียํ ปลิโพธตฺถายาติ สวจนียํ ‘‘อิมมฺหา อาวาสา ปรํ มา ปกฺกมี’’ติ เอวํ ปลิโพธตฺถาย. ปลิโพโธ วินิจฺฉยตฺถายาติ วินิจฺฉยํ ปาปนตฺถาย. วินิจฺฉโย สนฺตีรณตฺถายาติ โทสาโทสํ สนฺตีรณตฺถาย ตุลนตฺถาย. สนฺตีรณํ ฐานาฏฺฐานคมนตฺถายาติ อาปตฺติอนาปตฺติครุกลหุกาปตฺติชานนตฺถาย. สงฺโฆ สมฺปริคฺคหสมฺปฏิจฺฉนตฺถายาติ วินิจฺฉยสมฺปฏิคฺคหณตฺถาย จ; สุวินิจฺฉิตทุพฺพินิจฺฉิตภาวชานนตฺถาย จาติ อตฺโถ. ปจฺเจกฏฺฐายิโน อวิสํวาทกฏฺฐายิโนติ อิสฺสริยาธิปจฺจเชฏฺฐกฏฺฐาเน [Pg.208] จ อวิสํวาทกฏฺฐาเน จ ฐิตา; น เต อปสาเทตพฺพาติ อตฺโถ.

366. '경(숫따)을 대조하기 위해' 등의 구절에서, 동료 수행자들에게 사랑받고 존경받으며 수행을 증진하는 그 심문자(아누빗자까)는 제시된 경들 중에서 경을 대조해 봄으로써 죄와 죄 아님을 대조해 보아야 함을 알아야 한다. '비유를 예로 들기 위해'란 비유는 의미를 보여주기 위함이라는 뜻이다. '의미를 알리기 위해'란 의미는 양측 승가에 이해시키기 위함이라는 뜻이다. '다시 물어 확정하기 위해'란 질문은 그 사람을 자신의 판결 안에 확정하기 위함이다. '기회를 청하는 것은 비판하기 위해'란 기회를 구하는 행위는 사건이나 죄에 대해 비판하기 위함이다. '비판은 상기시키기 위해'란 비판은 허물인지 아닌지를 기억나게 하기 위함이다. '상기시키는 것은 답변하게 하기 위해'란 허물을 기억나게 하는 것은 답변해야 할 상태로 만들기 위함이다. '답변하게 하는 것은 머물게 하기 위해'란 답변해야 할 상태란 "이 사찰에서 다른 사찰로 떠나지 마라"고 이와 같이 구속하기 위함이다. '머물게 하는 것은 판결하기 위해'란 구속하는 것은 판결에 이르게 하기 위함이다. '판결은 검토하기 위해'란 판결은 허물인지 아닌지를 검토하고 숙고하기 위함이다. '검토하는 것은 옳고 그름에 도달하기 위해'란 검토하는 행위는 죄와 죄 아님, 무거운 죄와 가벼운 죄를 알기 위함이다. '승가는 수용하고 받아들이기 위해'란 승가는 판결을 받아들이고, 판결이 잘 되었는지 잘못 되었는지를 알기 위함이라는 뜻이다. '독립적으로 서 있는 자, 어긋남 없이 서 있는 자'란 승가에 의해 승인된 자들로서 권위와 주도권과 지도자의 위치에 있고 어긋남이 없는 위치에 서 있는 자들을 말하니, 그들을 위협해서는 안 된다는 뜻이다.

อิทานิ เย มนฺทา มนฺทพุทฺธิโน เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘วินโย นาม กิมตฺถายา’’ติ เตสํ วจโนกาสปิทหนตฺถมตฺตํ ทสฺเสตุํ วินโย สํวรตฺถายาติอาทิมาห. ตตฺถ วินโย สํวรตฺถายาติ สกลาปิ วินยปญฺญตฺติ กายวจีทฺวารสํวรตฺถาย. อาชีววิสุทฺธิปริโยสานสฺส สีลสฺส อุปนิสฺสโย โหติ; ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อปิเจตฺถ อวิปฺปฏิสาโรติ ปาปปุญฺญานํ กตากตวเสน จิตฺตวิปฺปฏิสาราภาโว. ปามุชฺชนฺติ ทุพฺพลา ตรุณปีติ. ปีตีติ พลวา พหลปีติ. ปสฺสทฺธีติ กายจิตฺตทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิ. สุขนฺติ กายิกเจตสิกสุขํ. ตญฺหิ ทุวิธมฺปิ สมาธิสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. สมาธีติ จิตฺเตกคฺคตา. ยถาภูตญาณทสฺสนนฺติ ตรุณวิปสฺสนา; อุทยพฺพยญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. จิตฺเตกคฺคตา หิ ตรุณวิปสฺสนาย อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. นิพฺพิทาติ สิขาปตฺตา วุฏฺฐานคามินิพลววิปสฺสนา. วิราโคติ อริยมคฺโค. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลํ. จตุพฺพิโธปิ หิ อริยมคฺโค อรหตฺตผลสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. วิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ ปจฺจเวกฺขณาญาณํ. วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถายาติ อปจฺจยปรินิพฺพานตฺถาย. อปจฺจยปรินิพฺพานสฺส หิ ตํ ปจฺจโย โหติ, ตสฺมึ อนุปฺปตฺเต อวสฺสํ ปรินิพฺพายิตพฺพโตติ. เอตทตฺถา กถาติ อยํ วินยกถา นาม เอตทตฺถา. มนฺตนาติ วินยมนฺตนา เอว. อุปนิสาติ อยํ ‘‘วินโย สํวรตฺถายา’’ติอาทิกา ปรมฺปรปจฺจยตาปิ เอตทตฺถาย. โสตาวธานนฺติ อิมิสฺสา ปรมฺปรปจฺจยกถาย โสตาวธานํ. อิมํ กถํ สุตฺวา ยํ อุปฺปชฺชติ ญาณํ, ตมฺปิ เอตทตฺถาย. ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ โย อยํ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา จิตฺตสฺส อรหตฺตผลสงฺขาโต วิโมกฺโข, โสปิ เอตทตฺถาย; อปจฺจยปรินิพฺพานตฺถาย เอวาติ อตฺโถ.

이제 지혜가 부족하고 어리석은 자들이 "율(vinaya)이라는 것은 무엇을 위한 것인가?"라고 말할 수 있는데, 그들에게 말할 기회를 차단하기 위해 "율은 단속(saṃvara)을 위한 것이다"라고 시작하는 말씀을 우빨리 장로가 하셨다. 거기서 '율은 단속을 위한 것이다'라는 것은 일체의 율의 제정이 신구(身口) 두 문을 단속하기 위함이라는 뜻이다. 이는 생계의 청정함(ājīvavisuddhi)을 끝으로 하는 계(sīla)의 강한 의지처(upanissaya)가 되고 조건(paccayo)이 된다는 의미이다. 이러한 방식은 모든 구절에 적용된다. 또한 여기에서 '후회 없음(avippaṭisāro)'이란 악행과 선행의 행함과 행하지 않음의 측면에서 마음의 후회가 없는 상태를 말한다. '환희(pāmujja)'는 약하고 여린 기쁨(pīti)이고, '희열(pīti)'은 강하고 충만한 기쁨이다. '편안함(passaddhi)'은 몸과 마음의 피로와 고통이 가라앉아 고요해지는 것이다. '행복(sukha)'은 육체적, 정신적 즐거움이다. 진실로 이 두 가지 행복은 삼매(samādhi)의 강한 의지처가 되는 조건이 된다. '삼매'는 마음이 한 대상에 집중된 상태(cittekaggatā)를 말한다. '있는 그대로 알고 보는 것(yathābhūtañāṇadassana)'은 여린 위빳사나(taruṇavipassanā)를 뜻하며, 이는 생멸의 지혜(udayabbayañāṇa)를 가리키는 말이다. 마음의 집중은 여린 위빳사나의 강한 의지처가 되는 조건이 되기 때문이다. '염오(nibbidā)'는 정점에 도달하여 해탈로 인도하는(vuṭṭhānagāminī) 강력한 위빳사나를 말한다. '이탐(virāgo, 탐욕에서 벗어남)'은 성스러운 도(ariyamagga)를, '해탈(vimutti)'은 아라한의 과(arahattaphala)를 의미한다. 진실로 네 가지 성스러운 도는 아라한과의 강한 의지처가 되는 조건이 되기 때문이다. '해탈지견(vimuttiñāṇadassana)'은 반조의 지혜(paccavekkhaṇāñāṇa)를 말한다. '해탈지견은 집착 없는 완전한 열반을 위한 것이다'라는 것은 조건 지어지지 않은 열반(apaccayaparinibbāna)을 위한 것이라는 뜻이다. 참으로 해탈지견은 그 열반의 조건이 되며, 해탈지견에 도달하면 반드시 열반에 들게 되기 때문이다. '이러한 목적을 지닌 설법(etadatthā kathā)'이란 이 율에 관한 설법이 이러한 목적을 가진다는 것이다. '상의(mantanā)'는 바로 율에 대해 상의하는 것이다. '의지처(upanisā)'는 '율은 단속을 위한 것이다' 등으로 시작하는 이 일련의 인과관계의 연쇄 또한 이러한 목적을 위한 것이라는 뜻이다. '귀를 기울임(sotāvadhāna)'이란 이 일련의 조건에 관한 설법을 경청하는 것이다. 이 설법을 듣고 생겨나는 지혜 또한 이러한 목적을 위한 것이다. '집착 없는 마음의 해탈(anupādā cittassa vimokkho)'이란 네 가지 집착(upādāna)에 매이지 않고 아라한과라 불리는 마음의 해탈을 얻는 것을 말하며, 이것 또한 이러한 목적, 즉 조건 지어지지 않은 열반을 위한 것이라는 뜻이다.

๓๖๗. อนุโยควตฺตคาถาสุ ปฐมคาถา วุตฺตตฺถา เอว.

367. 질문의 의무에 관한 게송들 중에서 첫 번째 게송의 의미는 이미 앞에서 설명한 바와 같다.

วตฺถุํ วิปตฺตึ อาปตฺตึ, นิทานํ อาการอโกวิโท ปุพฺพาปรํ น ชานาตีติ ‘‘วตฺถุ’’นฺติอาทีนิ ‘‘น ชานาตี’’ติ ปเทน สมฺพนฺโธ. ‘‘อโกวิโท’’ติ [Pg.209] ปทสฺส ‘‘ส เว ตาทิสโก’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ตสฺมา อยเมตฺถ โยชนา – โย ภิกฺขุ ปาราชิกาทีนํ วตฺถุํ น ชานาติ, จตุพฺพิธํ วิปตฺตึ น ชานาติ, สตฺตวิธํ อาปตฺตึ น ชานาติ, ‘‘อิทํ สิกฺขาปทํ อสุกสฺมึ นาม นคเร ปญฺญตฺต’’นฺติ เอวํ นิทานํ น ชานาติ, ‘‘อิทํ ปุริมวจนํ อิทํ ปจฺฉิมวจน’’นฺติ ปุพฺพาปรํ น ชานาติ, ‘‘อิทํ กตํ อิทํ อกต’’นฺติ กตากตํ น ชานาติ. สเมน จาติ เตเนว ปุพฺพาปรํ อชานนสฺส สเมน อญฺญาเณน, ‘‘กตากตํ น ชานาตี’’ติ วุตฺตํ โหติ; เอวํ ตาว นชานาติ-ปเทน สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ยํ ปเนตํ ‘‘อาการอโกวิโท’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ อาการอโกวิโทติ การณาการเณ อโกวิโท. อิติ ยฺวายํ วตฺถุอาทีนิปิ น ชานาติ, อาการสฺส จ อโกวิโท, ส เว ตาทิสโก ภิกฺขุ อปฏิกฺโขติ วุจฺจติ.

"대상(vatthu), 실패(vipatti), 범계(āpatti), 기원(nidāna)을 모르고 요령(ākāra)에 서투르며, 앞뒤를 알지 못한다"는 구절에서 '대상' 등의 단어들은 '알지 못한다(na jānāti)'는 단어와 연결된다. '서투른 자(akovido)'라는 단어는 '그는 참으로 그러하다(sa ve tādisako)'는 구절과 연결된다. 그러므로 이 구절의 해석은 다음과 같다. 어떤 비구가 바라이가 등의 대상을 모르고, 네 가지 실패를 모르고, 일곱 가지 범계를 모르며, "이 학습계율은 어떤 도시에서 제정되었다"는 등의 기원을 모르고, "이것은 앞의 말이고 이것은 뒤의 말이다"라는 식의 선후 관계를 모르며, "이것은 행해진 일이고 이것은 행해지지 않은 일이다"라는 행함과 행하지 않음을 알지 못한다. '동등함에 의해서(samena ca)'라는 말은 앞에서 말한 앞뒤를 알지 못하는 것과 동등한 무지에 의해 행함과 행하지 않음을 알지 못한다는 뜻이다. 이와 같이 우선 '알지 못한다'는 단어와의 연결을 이해해야 한다. 한편 '요령에 서투른 자(ākāraakovido)'라고 한 것에서 이는 원인인 것과 원인이 아닌 것에 대해 숙련되지 못했음을 의미한다. 이처럼 대상 등을 알지 못하고 요령에도 서투른 그러한 비구를 참으로 '아빠틱카(apaṭikkho, 의지할 수 없는 자)'라 부른다.

กมฺมญฺจ อธิกรณญฺจาติ อิเมสมฺปิ ปทานํ ‘‘น ชานาตี’’ติ ปเทเนว สมฺพนฺโธ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ตเถว อิติ ยฺวายํ กมฺมญฺจ น ชานาติ, อธิกรณญฺจ น ชานาติ, สตฺตปฺปกาเร สมเถ จาปิ อโกวิโท, ราคาทีหิ ปน รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ, ภเยน ภยา คจฺฉติ, สมฺโมเหน โมหา คจฺฉติ, รตฺตตฺตา ปน ทุฏฺฐตฺตา จ ฉนฺทา โทสา จ คจฺฉติ, ปรํ สญฺญาเปตุํ อสมตฺถตาย น จ สญฺญตฺติกุสโล, การณาการณทสฺสเน อสมตฺถตาย นิชฺฌตฺติยา จ อโกวิโท อตฺตโน สทิสาย ปริสาย ลทฺธตฺตา ลทฺธปกฺโข, หิริยา ปริพาหิรตฺตา อหิริโก, กาฬเกหิ กมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา กณฺหกมฺโม, ธมฺมาทริยปุคฺคลาทริยานํ อภาวโต อนาทโร, ส เว ตาทิสโก ภิกฺขุ อปฏิกฺโขติ วุจฺจติ, น ปฏิกฺขิตพฺโพ น โอโลเกตพฺโพ, น สมฺมนฺนิตฺวา อิสฺสริยาธิปจฺจเชฏฺฐกฏฺฐาเน ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ. สุกฺกปกฺขคาถานมฺปิ โยชนานโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

"갈마(kamma)와 쟁사(adhikaraṇa)"라는 단어들 또한 "알지 못한다"는 단어와 연결된다. 여기서 그 해석은 다음과 같다. 앞서 대상 등을 알지 못하는 것과 마찬가지로, 어떤 비구가 갈마를 모르고 쟁사를 모르며 일곱 가지 종류의 가라앉힘(samatha)에도 서투르고, 탐욕 등으로 인해 물들거나 원한을 품거나 어리석게 되어 공포 때문에 그릇된 길(agati)로 가고, 미혹하여 그릇된 길로 가며, 탐착과 증오와 애정과 분노로 인해 그릇된 길로 간다. 또한 타인을 이해시킬 능력이 없어 설득하는 데 숙련되지 못하고, 옳고 그름을 보여주는 능력이 부족하여 타인을 납득시키는 일에도 서투르다. 자신과 비슷한 무리들을 얻었기에 파당을 이루고, 부끄러움이 없어 수치심을 모르며, 검은 업(kaṇhakamma, 악업)들로 가득 차 있어 악행을 일삼는다. 법(dhamma)에 대한 공경과 인물(puggala)에 대한 공경이 없으므로 무례하다. 이러한 비구를 참으로 '아빠틱카(apaṭikkho)'라 부르며, 그는 신뢰해서도 안 되고 주목해서도 안 되며, 갈마를 통해 권위나 지배권을 가진 우두머리의 자리에 세워서는 안 된다는 의미이다. 선한 측면(sukkapakkha)에 관한 게송들의 해석 방식도 이와 동일한 방식으로 이해해야 한다.

จูฬสงฺคามวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소상가마(Cūḷasaṅgāma)에 대한 설명이 끝났다.

มหาสงฺคาโม

대상가마(Mahāsaṅgāma)

โวหรนฺเตน ชานิตพฺพาทิวณฺณนา

언어를 사용하는 자가 알아야 할 것 등에 대한 설명

๓๖๘-๓๗๔. มหาสงฺคาเม [Pg.210] – วตฺถุโต วา วตฺถุํ สงฺกมตีติ ‘‘ปฐมปาราชิกวตฺถุ มยา ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ วตฺวา ปุน ปุจฺฉิยมาโน นิฆํสิยมาโน ‘‘น มยา ปฐมปาราชิกสฺส วตฺถุ ทิฏฺฐํ, น สุตํ; ทุติยปาราชิกสฺส วตฺถุ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ วทติ. เอเตเนว นเยน เสสวตฺถุสงฺกมนํ, วิปตฺติโต วิปตฺติสงฺกมนํ อาปตฺติโต อาปตฺติสงฺกมนญฺจ เวทิตพฺพํ. โย ปน ‘‘เนว มยา ทิฏฺฐํ, น สุต’’นฺติ วตฺวา ปจฺฉา ‘‘มยาเปตํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ วทติ, ‘‘ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ วตฺวา ปจฺฉา ‘‘น ทิฏฺฐํ วา น สุตํ วา’’ติ วทติ, อยํ อวชานิตฺวา ปฏิชานาติ, ปฏิชานิตฺวา อวชานาตีติ เวทิตพฺโพ. เอเสว อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ นาม.

368-374. 대상가마에서 '대상에서 대상으로 옮겨가는 것'이란 "내가 첫 번째 바라이가의 대상을 보았거나 들었다"고 말해놓고, 나중에 다시 질문을 받거나 추궁을 당할 때 "내가 첫 번째 바라이가의 대상을 본 것도 아니고 들은 것도 아니다. 두 번째 바라이가의 대상을 보았거나 들었다"고 말하는 것을 의미한다. 이러한 방식으로 나머지 대상들로의 이동, 실패(vipatti)에서 실패로의 이동, 범계(āpatti)에서 범계로의 이동 또한 이해해야 한다. 또한 어떤 자가 "나는 보지도 못했고 듣지도 못했다"고 말한 뒤에 나중에 "나도 그것을 보았거나 들었다"고 말하거나, "보았거나 들었다"고 말한 뒤에 나중에 "보지 못했거나 듣지 못했다"고 말한다면, 이 자는 부정했다가 인정하는 자이자 인정했다가 부정하는 자로 보아야 한다. 이러한 자를 일컬어 '어떤 사실을 다른 사실로 은폐하는 자(aññenaññaṃ paṭicarati)'라고 한다.

๓๗๕. วณฺณาวณฺโณติ นีลาทิวณฺณาวณฺณวเสน สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสิกฺขาปทํ วุตฺตํ. วจนมนุปฺปทานนฺติ สญฺจริตฺตํ วุตฺตํ. กายสํสคฺคาทิตฺตยํ สรูเปเนว วุตฺตํ. อิติ อิมานิ ปญฺจ เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาโค ปุพฺพปโยโคติ เวทิตพฺพานิ.

375. '색깔과 비색깔(vaṇṇāvaṇṇo)'이라는 구절은 청색 등의 여러 색깔에 따른 사정(sukkavissaṭṭhi)의 학습계율을 설한 것이다. '말의 전달(vacanamanuppadānaṃ)'은 매매(sañcaritta)의 학습계율을 설한 것이다. 신체 접촉(kāyasaṃsaggā) 등의 세 가지는 명칭 그대로 설해졌다. 이와 같이 이 다섯 가지 학습계율은 음행(methunadhamma)의 초기 단계인 예비 행위(pubbaprayoga)로 이해해야 한다.

๓๗๖. จตฺตาริ อปโลกนกมฺมานีติ อธมฺเมนวคฺคาทีนิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อิติ จตฺตาริ จตุกฺกานิ โสฬส โหนฺติ.

376. '네 가지 보고(apalokana) 갈마'란 법답지 않은 분파 갈마 등을 의미한다. 나머지 구절들에서도 이와 같은 방식이 적용된다. 이처럼 네 가지 갈마가 네 세트로 구성되어 총 열여섯 가지 갈마가 된다.

อคติอคนฺตพฺพวณฺณนา

아가띠(agati, 그릇된 길)에 빠지지 않아야 함에 대한 설명

๓๗๙. พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหตีติ วินยธเรน หิ เอวํ ฉนฺทาทิคติยา อธิกรเณ วินิจฺฉิเต ตสฺมึ วิหาเร สงฺโฆ ทฺวิธา ภิชฺชติ. โอวาทูปชีวินิโย ภิกฺขุนิโยปิ ทฺเว ภาคา โหนฺติ. อุปาสกาปิ อุปาสิกาโยปิ ทารกาปิ ทาริกาโยปิ เตสํ อารกฺขเทวตาปิ ตเถว ทฺวิธา ภิชฺชนฺติ. ตโต ภุมฺมเทวตา อาทึ กตฺวา ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมาโน ทฺวิธาว โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ…เป… ทุกฺขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ.

379. ‘많은 사람의 해로움을 위해 실천하는 자가 된다’는 것은, 율사가 이와 같이 욕망 등의 편벽된 길(사어, chandādigati)을 따라 소송 사건을 판결했을 때, 그 사찰의 승가가 두 갈래로 분열되는 것을 말한다. 그 승가의 훈계에 의지하여 살아가는 비구니들 또한 두 부류가 된다. 우바새들과 우바이들, 동남들과 동녀들, 그리고 그들을 보호하는 수호신들 또한 그와 같이 두 갈래로 나뉘게 된다. 그로부터 지신(地神)을 시작으로 아가니타 범천에 이르기까지 (신들이) 두 갈래로 나뉘게 된다. 그러므로 “그는 많은 사람의 해로움을 위해... 신들과 인간들의 고통을 위해 실천하는 자가 된다”라고 존자 우팔리 장로께서 말씀하신 것이다.

๓๘๒. วิสมนิสฺสิโตติ [Pg.211] วิสมานิ กายกมฺมาทีนิ นิสฺสิโต. คหนนิสฺสิโตติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิสงฺขาตํ คหนํ นิสฺสิโต. พลวนิสฺสิโตติ พลวนฺเต อภิญฺญาเต ภิกฺขู นิสฺสิโต.

382. ‘부당함에 의지한 자’(visamanissito)란 부당한 신체적 행위 등에 의지한 자를 말한다. ‘얽매임에 의지한 자’(gahanannissito)란 사견(micchādiṭṭhi)과 극단적인 견해(antaggāhikadiṭṭhi)라고 하는 얽매임에 의지한 자를 말한다. ‘권세에 의지한 자’(balavanissito)란 힘 있고 널리 알려진 비구들에게 의지한 자를 말한다.

๓๙๓. ตสฺส อวชานนฺโตติ ตสฺส วจนํ อวชานนฺโต. อุปโยคตฺเถ วา สามิวจนํ, ตํ อวชานนฺโตติ อตฺโถ.

393. ‘그를 업신여기는 자’(tassa avajānanto)란 그의 말을 업신여기는 자를 의미한다. 또는 ‘그의’(tassa)라는 소유격이 목적격의 의미로 쓰여, ‘그를’ 업신여기는 자라는 뜻이다.

๓๙๔. ยํ อตฺถายาติ ยทตฺถาย. ตํ อตฺถนฺติ โส อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

394. ‘어떤 목적을 위하여’(yaṃ atthāya)란 ‘그 목적을 위하여’(yadatthāya)라는 뜻이다. ‘그 목적’(taṃ atthaṃ)이란 ‘그 이익’(so attho)을 말한다. 나머지는 모든 문맥에서 의미가 분명하다.

มหาสงฺคามวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대결전(Mahāsaṅgāma)에 대한 설명이 끝났다.

กถินเภทํ

카티나(가사 공양)의 분류

กถินอตฺถตาทิวณฺณนา

카티나 안치 등에 대한 설명

๔๐๓. กถิเน [Pg.212] – อฏฺฐ มาติกาติ ขนฺธเก วุตฺตา ปกฺกมนนฺติกาทิกา อฏฺฐ. ปลิโพธานิสํสาปิ ปุพฺเพ วุตฺตา เอว.

403. 카티나에서 ‘여덟 가지 마티카’란 칸다카에서 설해진 ‘떠남으로 인한 종료’(pakkamanantikā) 등을 시작으로 하는 여덟 가지를 말한다. 장애(palibodha)와 공덕(ānisaṃsa) 또한 이전에 설해진 바와 같다.

๔๐๔. ปโยคสฺสาติ จีวรโธวนาทิโน สตฺตวิธสฺส ปุพฺพกรณสฺสตฺถาย โย อุทกาหรณาทิโก ปโยโค กยิรติ, ตสฺส ปโยคสฺส. กตเม ธมฺมา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ อนาคตวเสน อนนฺตรา หุตฺวา กตเม ธมฺมา ปจฺจยา โหนฺตีติ อตฺโถ. สมนนฺตรปจฺจเยนาติ สุฏฺฐุ อนนฺตรปจฺจเยน, อนนฺตรปจฺจยเมว อาสนฺนตรํ กตฺวา ปุจฺฉติ. นิสฺสยปจฺจเยนาติ อุปฺปชฺชมานสฺส ปโยคสฺส นิสฺสยํ อาธารภาวํ อุปคตา วิย หุตฺวา กตเม ธมฺมา ปจฺจยา โหนฺตีติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยปจฺจเยนาติ อุเปเตน นิสฺสยปจฺจเยน; นิสฺสยปจฺจยเมว อุปคตตรํ กตฺวา ปุจฺฉติ. ปุเรชาตปจฺจเยนาติ อิมินา ปฐมํ อุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยภาวํ ปุจฺฉติ. ปจฺฉาชาตปจฺจเยนาติ อิมินา ปจฺฉา อุปฺปชฺชนกสฺส ปจฺจยภาวํ ปุจฺฉติ. สหชาตปจฺจเยนาติ อิมินา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺชมานานํ ปจฺจยภาวํ ปุจฺฉติ. ปุพฺพกรณสฺสาติ โธวนาทิโน ปุพฺพกรณสฺส. ปจฺจุทฺธารสฺสาติ ปุราณสงฺฆาฏิอาทีนํ ปจฺจุทฺธรณสฺส. อธิฏฺฐานสฺสาติ กถินจีวราธิฏฺฐานสฺส. อตฺถารสฺสาติ กถินตฺถารสฺส. มาติกานญฺจ ปลิโพธานญฺจาติ อฏฺฐนฺนํ มาติกานํ ทฺวินฺนญฺจ ปลิโพธานํ. วตฺถุสฺสาติ สงฺฆาฏิอาทิโน กถินวตฺถุสฺส; เสสํ วุตฺตนยเมว.

404. ‘노력의’(payogassa)라는 것은 가사를 세탁하는 등의 일곱 가지 예비 의무(pubbakaraṇa)를 위해 물을 긷는 등 행해지는 노력을 말하며, 그 노력에 대한 것이다. ‘어떠한 법들이 무간연(anantarapaccayā)으로 조건이 되는가’라는 것은 미래의 관점에서 간격 없이 이어져 어떠한 법들이 조건이 되는가라는 뜻이다. ‘등무간연’(samanantarapaccayena)이란 매우 긴밀한 무간연을 말하며, 무간연을 더욱 인접하게 하여 묻는 것이다. ‘의지연’(nissayapaccayena)이란 생겨나고 있는 노력의 의지처나 토대가 되는 것처럼 되어 어떠한 법들이 조건이 되는가라는 뜻이다. ‘강한의지연’(upanissayapaccayena)이란 근접한 의지연을 말하며, 의지연을 더욱 밀접하게 하여 묻는 것이다. ‘전생연’(purejātapaccayena)으로는 먼저 생겨난 것의 조건이 됨을 묻는 것이다. ‘후생연’(pacchājātapaccayena)으로는 나중에 생겨날 것의 조건이 됨을 묻는 것이다. ‘구생연’(sahajātapaccayena)으로는 앞서지도 뒤처지지도 않게 동시에 생겨나는 것들의 조건이 됨을 묻는 것이다. ‘예비 의무의’(pubbakaraṇassa)란 세탁 등의 예비 의무에 대한 것이다. ‘반납의’(paccuddhārassā)란 오래된 승가리(대형 가사) 등을 반납하는 것에 대한 것이다. ‘결정의’(adhiṭṭhānassa)란 카티나 가사를 결정하는 것에 대한 것이다. ‘안치의’(atthārassā)란 카티나를 안치(수여)하는 것에 대한 것이다. ‘마티카와 장애의’란 여덟 가지 마티카와 두 가지 장애에 대한 것이다. ‘물품의’(vatthussa)란 승가리 등을 시작으로 하는 카티나의 물품에 대한 것이며, 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

เอวํ ยญฺจ ลพฺภติ ยญฺจ น ลพฺภติ, สพฺพํ ปุจฺฉิตฺวา อิทานิ ยํ ยสฺส ลพฺภติ, ตเทว ทสฺเสนฺโต ปุพฺพกรณํ ปโยคสฺสาติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชนมาห. ตสฺสตฺโถ – ยํ วุตฺตํ ‘‘ปโยคสฺส กตเม ธมฺมา’’ติอาทิ, ตตฺถ วุจฺจเต, ปุพฺพกรณํ ปโยคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สมนนฺตรนิสฺสยอุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย. ปโยคสฺส หิ สตฺตวิธมฺปิ ปุพฺพกรณํ ยสฺมา เตน ปโยเคน นิปฺผาเทตพฺพสฺส ปุพฺพกรณสฺสตฺถาย โส ปโยโค กยิรติ, ตสฺมา อิเมหิ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ. ปุเรชาตปจฺจเย ปเนส อุทฺทิฏฺฐธมฺเมสุ เอกธมฺมมฺปิ น [Pg.213] ลภติ, อญฺญทตฺถุ ปุพฺพกรณสฺส สยํ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ, ปโยเค สติ ปุพฺพกรณสฺส นิปฺผชฺชนโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปโยโค ปุพฺพกรณสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. ปจฺฉาชาตปจฺจยํ ปน ลภติ, เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุพฺพกรณํ ปโยคสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. ปจฺฉา อุปฺปชฺชนกสฺส หิ ปุพฺพกรณสฺส อตฺถาย โส ปโยโค กยิรติ. สหชาตปจฺจยํ ปน มาติกาปลิโพธานิสํสสงฺขาเต ปนฺนรส ธมฺเม ฐเปตฺวา อญฺโญ ปโยคาทีสุ เอโกปิ ธมฺโม น ลภติ, เต เอว หิ ปนฺนรส ธมฺมา สห กถินตฺถาเรน เอกโต นิปฺผชฺชนฺตีติ อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปนฺนรส ธมฺมา สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. เอเตนุปาเยน สพฺพปทวิสฺสชฺชนานิ เวทิตพฺพานิ.

이와 같이 얻어지는 것과 얻어지지 않는 것을 모두 물은 뒤, 이제 어떠한 것이 어떠한 것에 대하여 얻어지는지를 보이면서 ‘예비 의무는 노력의...’ 등의 방식으로 존자 우팔리 장로께서 답변을 말씀하셨다. 그 뜻은 이와 같다. ‘노력에 대하여 어떠한 법들이...’ 등으로 설해진 질문에 대하여 답변하자면, 예비 의무는 노력에 대하여 무간연으로 조건이 되며, 등무간연, 의지연, 강한의지연으로 조건이 된다. 실로 일곱 가지 예비 의무는 노력에 대한 것인데, 왜냐하면 그 노력에 의해 성취되어야 할 예비 의무를 위해 그 노력이 행해지기 때문이다. 그러므로 이 네 가지 조건으로 조건이 된다. 그러나 전생연의 경우, 이 노력은 제시된 법들 중 단 하나의 법도 얻지 못한다. 오히려 예비 의무 자체가 노력을 위해 전생연이 되는데, 노력이 있어야만 예비 의무가 성취되기 때문이다. 그러므로 “노력은 예비 의무에 대하여 전생연으로 조건이 된다”라고 말씀하신 것이다. 한편 후생연은 얻어지는데, 그러므로 “예비 의무는 노력에 대하여 후생연으로 조건이 된다”라고 말씀하셨다. 나중에 생겨날 예비 의무를 위해 그 노력이 행해지기 때문이다. 또한 구생연의 경우, 마티카·장애·공덕이라 불리는 15가지 법을 제외하고는 노력 등 중에서 단 하나의 법도 얻어지지 않는다. 실로 그 15가지 법들만이 카티나 안치와 함께 동시에 성취되므로 서로에게 구생연이 된다. 그러므로 “15가지 법은 구생연으로 조건이 된다”라고 말씀하신 것이다. 이러한 방법으로 모든 구절의 답변을 알아야 한다.

ปุพฺพกรณนิทานาทิวิภาควณฺณนา

예비 의무의 원인 등에 대한 상세 설명

๔๐๕. ปุพฺพกรณํ กึนิทานนฺติอาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมว.

405. ‘예비 의무는 무엇을 원인으로 하는가’ 등의 질문과 답변은 의미가 명확하다.

๔๐๖-๗. ‘‘ปโยโค กึนิทาโน’’ติอาทีสุ ปุจฺฉาทฺวยวิสฺสชฺชเนสุ เหตุนิทาโน ปจฺจยนิทาโนติ เอตฺถ ฉ จีวรานิ เหตุ เจว ปจฺจโย จาติ เวทิตพฺพานิ. ปุพฺพปโยคาทีนญฺหิ สพฺเพสํ ตานิเยว เหตุ, ตานิ ปจฺจโย. น หิ ฉพฺพิเธ จีวเร อสติ ปโยโค อตฺถิ, น ปุพฺพกรณาทีนิ, ตสฺมา ‘‘ปโยโค เหตุนิทาโน’’ติอาทิ วุตฺตํ.

406-7. ‘노력은 무엇을 원인으로 하는가’ 등의 두 가지 질문과 답변에서, ‘직접적 원인(hetunidāno)이자 조건의 원인(paccayanidāno)’이라는 대목에서 여섯 종류의 가사가 직접적 원인이자 조건임을 알아야 한다. 모든 예비 노력 등의 직접적 원인은 바로 그 가사들이며, 조건도 그 가사들이기 때문이다. 실로 여섯 종류의 가사가 없다면 노력도 있을 수 없고, 예비 의무 등도 있을 수 없다. 그러므로 “노력은 직접적 원인을 근거로 한다” 등이 설해진 것이다.

๔๐๘. สงฺคหวาเร – วจีเภเทนาติ ‘‘อิมาย สงฺฆาฏิยา, อิมินา อุตฺตราสงฺเคน, อิมินา อนฺตรวาสเกน กถินํ อตฺถรามี’’ติ เอเตน วจีเภเทน. กติมูลาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน – กิริยา มชฺเฌติ ปจฺจุทฺธาโร เจว อธิฏฺฐานญฺจ.

408. 요약절(Saṅgahavāra)에서 ‘말의 변화’(vacībhedena)란 “이 승가리로, 이 울다라승으로, 이 안타회로 카티나를 안치합니다”라고 하는 말의 형식을 의미한다. ‘얼마나 많은 뿌리가 있는가’ 등의 질문과 답변에서, ‘행위가 중간에 있다’는 것은 반납(paccuddhāra)하는 행위와 결정(adhiṭṭhāna)하는 행위가 중간 과정임을 말한다.

๔๑๑. วตฺถุวิปนฺนํ โหตีติ อกปฺปิยทุสฺสํ โหติ. กาลวิปนฺนํ นาม อชฺช ทายเกหิ ทินฺนํ สฺเว สงฺโฆ กถินตฺถารกสฺส เทติ. กรณวิปนฺนํ นาม ตทเหว ฉินฺทิตฺวา อกตํ.

411. ‘물품이 결함이 있다’는 것은 허용되지 않는 천(akappiyadussa)임을 말한다. ‘시간의 결함’이란 오늘 보시자들이 보시한 카티나 천을 승가가 내일 카티나를 수여받을 비구에게 주는 것을 말한다. ‘제작의 결함’이란 카티나를 수여하는 당일에 천을 자르고도 완성하지 못한 것을 말한다.

กถินาทิชานิตพฺพวิภาควณฺณนา

카티나 등에 대해 알아야 할 사항의 상세 설명

๔๑๒. กถินํ [Pg.214] ชานิตพฺพนฺติอาทิปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน – เตสญฺเญว ธมฺมานนฺติ เยสุ รูปาทิธมฺเมสุ สติ กถินํ นาม โหติ, เตสํ สโมธานํ มิสฺสีภาโว. นามํ นามกมฺมนฺติอาทินา ปน ‘‘กถิน’’นฺติ อิทํ พหูสุ ธมฺเมสุ นามมตฺตํ, น ปรมตฺถโต เอโก ธมฺโม อตฺถีติ ทสฺเสติ.

412. ‘카티나를 알아야 한다’는 등의 질문에 대한 답변에서, ‘바로 그 법들의’라는 것은 색(色) 등의 법들이 있을 때 ‘카티나’라고 불리는 것이 성립하므로, 그러한 법들의 결합과 혼합을 의미한다. 또한 ‘명칭(nāma), 명칭의 부여(nāmakamma)’ 등의 구절은 ‘카티나’라는 것이 여러 법에 대한 명칭일 뿐이며, 승의제(paramattha)의 관점에서 하나의 독립된 법이 존재하는 것이 아님을 보여준다.

จตุวีสติยา อากาเรหีติ ‘‘น อุลฺลิขิตมตฺเตนา’’ติอาทีหิ ปุพฺเพ วุตฺตการเณหิ. สตฺตรสหิ อากาเรหีติ ‘‘อหเตน อตฺถตํ โหติ กถิน’’นฺติอาทีหิ ปุพฺเพ วุตฺตการเณหิ. นิมิตฺตกมฺมาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สพฺพํ กถินกฺขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตํ.

"스물네 가지 방식들로"라는 것은 "단지 긁는 것만으로는 안 된다"는 등의 앞에서 가티낙칸다카(kathinakkhandhaka)에서 언급된 원인들에 의한 것이다. "열일곱 가지 방식들로"라는 것은 "새 옷으로 가티나가 펼쳐진 것이 된다"는 등의 앞에서 언급된 원인들에 의한 것이다. 니밋따 깜마(nimittakamma, 표상 행위) 등에 관하여 말해야 할 모든 것은 가티낙칸다카 주석(kathinakkhandhakavaṇṇanā)에서 설명되었다.

๔๑๖. เอกุปฺปาทา เอกนิโรธาติ อุปฺปชฺชมานาปิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ, นิรุชฺฌมานาปิ เอกโต นิรุชฺฌนฺติ. เอกุปฺปาทา นานานิโรธาติ อุปฺปชฺชมานา เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ, นิรุชฺฌมานา นานา นิรุชฺฌนฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? สพฺเพปิ อตฺถาเรน สทฺธึ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ, อตฺถาเร หิ สติ อุทฺธาโร นาม. นิรุชฺฌมานา ปเนตฺถ ปุริมา ทฺเว อตฺถาเรน สทฺธึ เอกโต นิรุชฺฌนฺติ, อุทฺธารภาวํ ปาปุณนฺติ. อตฺถารสฺส หิ นิโรโธ เอเตสญฺจ อุทฺธารภาโว เอกกฺขเณ โหติ, อิตเร นานา นิรุชฺฌนฺติ. เตสุ อุทฺธารภาวํ ปตฺเตสุปิ อตฺถาโร ติฏฺฐติเยว. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

416. "동시 발생, 동시 소멸"이란 생겨날 때도 함께 생겨나고, 사라질 때도 함께 사라지는 것을 말한다. "동시 발생, 개별 소멸"이란 생겨날 때에는 함께 생겨나지만, 사라질 때에는 각각 사라지는 것을 말한다. 무슨 뜻인가? 모든 가티나의 해제(uddhāra)는 [가티나] 가사 펴기(atthāra)와 더불어 함께 발생한다. 가사 펴기가 있을 때 해제라는 것이 성립하기 때문이다. 그러나 사라질 때, 여기에서 앞의 두 가지 해제는 가사 펴기와 함께 동시에 소멸하며 해제 상태에 도달한다. 가사 펴기의 소멸과 이들 앞의 두 가지 해제 상태가 되는 것은 같은 찰나에 일어나기 때문이다. 나머지 것들은 각각 소멸한다. 그것들이 해제 상태에 도달하더라도 가사 펴기는 그대로 유지된다. 나머지는 모든 곳에서 명확하다.

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

사만따빠사디까(Samantapāsādikā) 율장 주석서 중에서.

กถินเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가티나 분석(Kathinabheda)에 대한 설명이 끝났다.

ปญฺญตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

빤냣띠 박가(Paññattivagga, 제정품)에 대한 설명이 끝났다.

อุปาลิปญฺจกํ

우빨리 빤짜까(Upālipañcaka, 우빨리의 다섯 가지 질문)

อนิสฺสิตวคฺควณฺณนา

아니씨따 박가(Anissitavagga, 의지하지 않는 자의 품)에 대한 설명

๔๑๗. อุปาลิปญฺเหสุ [Pg.215] กติหิ นุ โข ภนฺเตติ ปุจฺฉาย อยํ สมฺพนฺโธ. เถโร กิร รโหคโต สพฺพานิ อิมานิ ปญฺจกานิ อาวชฺเชตฺวา ‘‘ภควนฺตํ ทานิ ปุจฺฉิตฺวา อิเมสํ นิสฺสาย วสนกาทีนํ อตฺถาย ตนฺตึ ฐเปสฺสามี’’ติ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กติหิ นุ โข ภนฺเต’’ติอาทินา นเยน ปญฺเห ปุจฺฉิ. เตสํ วิสฺสชฺชเน อุโปสถํ น ชานาตีติ นววิธํ อุโปสถํ น ชานาติ. อุโปสถกมฺมํ น ชานาตีติ อธมฺเมนวคฺคาทิเภทํ จตุพฺพิธํ อุโปสถกมฺมํ น ชานาติ. ปาติโมกฺขํ น ชานาตีติ ทฺเว มาติกา น ชานาติ. ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาตีติ ภิกฺขูนํ ปญฺจวิธํ ภิกฺขุนีนํ จตุพฺพิธนฺติ นววิธํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาติ.

417. 우빨리의 질문들 중에서 "존자시여, 몇 가지로..."라는 물음의 문맥은 다음과 같다. 전해오는 바에 의하면, 장로가 홀로 조용한 곳에 가서 이 모든 다섯 가지 항목(pañcaka)을 숙고한 뒤, "이제 세존께 여쭈어 의지하며 지내는 자(nissitavāsa) 등의 이익을 위하여 성전의 전승(tanti)을 세우리라"고 생각하고, 세존께 다가가서 "존자시여, 몇 가지로..."라는 등의 방식으로 질문을 드렸다. 이것이 그 문맥이다. 그 질문들에 대한 답변 중에서 "포살을 알지 못한다"는 것은 아홉 가지 종류의 포살을 알지 못함을 뜻한다. "포살의 갈마를 알지 못한다"는 것은 비법(adhamma)과 별중(vagga) 등의 구분에 따른 네 가지 포살의 갈마를 알지 못함을 뜻한다. "빠띠목카를 알지 못한다"는 것은 두 가지 마띠까(비구, 비구니 계본)를 알지 못함을 뜻한다. "빠띠목카의 암송(uddesa)을 알지 못한다"는 것은 비구의 다섯 가지와 비구니의 네 가지 등 아홉 가지 종류의 빠띠목카 암송을 알지 못함을 뜻한다.

ปวารณํ น ชานาตีติ นววิธํ ปวารณํ น ชานาติ. ปวารณากมฺมํ น ชานาตีติ อธมฺเมนวคฺคาทิเภทํ จตุพฺพิธํ ปวารณากมฺมํ น ชานาติ.

"자자(pavāraṇā)를 알지 못한다"는 것은 아홉 가지 종류의 자자를 알지 못함을 뜻한다. "자자의 갈마를 알지 못한다"는 것은 비법과 별중 등의 구분에 따른 네 가지 자자의 갈마를 알지 못함을 뜻한다.

อาปตฺตานาปตฺตึ น ชานาตีติ ตสฺมึ ตสฺมึ สิกฺขาปเท นิทฺทิฏฺฐํ อาปตฺติญฺจ อนาปตฺติญฺจ น ชานาติ.

"범계와 무범계를 알지 못한다"는 것은 각각의 학습계목에서 명시된 범계(āpatti)와 무범계(anāpatti)를 알지 못함을 뜻한다.

อาปนฺโน กมฺมกโตติ อาปตฺตึ อาปนฺโน ตปฺปจฺจยาว สงฺเฆน กมฺมํ กตํ โหติ.

"죄를 범하여 갈마가 행해진 자"란 범계를 저지른 자가 되어 그 원인으로 인해 승가에 의해 [징계] 갈마가 행해진 것을 말한다.

นปฺปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺควณฺณนา

나빠띠빳삼바나 박가(Nappaṭippassambhanavagga, 정지되지 않음 품)에 대한 설명

๔๒๐. กมฺมํ นปฺปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพนฺติ อยํ ยสฺมา อนุโลมวตฺเต น วตฺตติ, ตสฺมา นาสฺส กมฺมํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพํ; สรชฺชุโกว วิสฺสชฺเชตพฺโพติ อตฺโถ.

420. "갈마를 정지(해제)하지 말아야 한다"는 것은, 이 비구가 적절한 행실(anulomavatta)을 따르지 않기 때문에 그에 대한 갈마를 정지해서는 안 된다는 것이다. 즉, 포승줄에 묶인 채로 내버려 두어야 한다는 뜻이다.

๔๒๑. สเจ อุปาลิ สงฺโฆ สมคฺคกรณียานิ กมฺมานิ กโรตีติ สเจ สมคฺเคหิ กรณียานิ อุโปสถาทีนิ กมฺมานิ กโรติ, อุโปสถปวารณาทีสุ หิ ฐิตาสุ อุปตฺถมฺโภ น ทาตพฺโพ. สเจ หิ สงฺโฆ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา สงฺฆสามคฺคึ กโรติ, ติณวตฺถารกสมถํ วา กตฺวา อุโปสถปวารณํ กโรติ, เอวรูปํ สมคฺคกรณียํ นาม กมฺมํ โหติ. ตตฺร เจติ สเจ ตาทิเส กมฺเม ภิกฺขุโน นกฺขมติ, ทิฏฺฐาวิกมฺมมฺปิ [Pg.216] กตฺวา ตถารูปา สามคฺคี อุเปตพฺพา, เอวํ วิโลมคฺคาโห น คณฺหิตพฺโพ. ยตฺร ปน อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ ทีเปนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ น วฏฺฏติ, ปฏิพาหิตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ.

421. "우빨리여, 만약 승가가 화합을 이루는 갈마들을 집행한다면"이라는 것은, 화합한 비구들이 행해야 할 포살 등의 갈마를 집행하는 경우를 말한다. 포살과 자자 등이 확립되어 있을 때에는 방해(upatthambho)를 해서는 안 되기 때문이다. 만약 승가가 허물을 고백하게 하여 승가의 화합을 이루거나, 띠나왓다라까(tiṇavatthāraka, 풀을 덮는 방식의 화해)를 행하여 포살과 자자를 집행한다면, 이러한 성격의 갈마를 '화합을 이루는 갈마'라고 한다. "그곳에서 또한"이라는 것은 그러한 갈마에 대해 만약 비구가 동의하지 않는다면, 자신의 견해를 분명히 밝히더라도(diṭṭhāvikamma) 그러한 화합에 참여해야 한다는 것이다. 이처럼 반대 의견을 고집해서는 안 된다. 그러나 만약 법에 어긋나고 율에 어긋나게 스승의 가르침을 드러내는 갈마의 경우에는, 자신의 견해를 밝히는 것이 합당하지 않으며, 저지하고 떠나야 한다.

อุสฺสิตมนฺตี จาติ โลภโทสโมหมานุสฺสนฺนํ วาจํ ภาสิตา กณฺหวาโจ อนตฺถกทีปโน. นิสฺสิตชปฺปีติ อตฺตโน ธมฺมตาย อุสฺสทยุตฺตํ ภาสิตุํ น สกฺโกติ; อถ โข ‘‘มยา สทฺธึ ราชา เอวํ กเถสิ, อสุกมหามตฺโต เอวํ กเถสิ, อสุโก นาม มยฺหํ อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา เตปิฏโก มยา สทฺธึ เอวํ กเถสี’’ติ เอวํ อญฺญํ นิสฺสาย ชปฺปติ. น จ ภาสานุสนฺธิกุสโลติ กถานุสนฺธิวจเน จ วินิจฺฉยานุสนฺธิวจเน จ อกุสโล โหติ. น ยถาธมฺเม ยถาวินเยติ น ภูเตน วตฺถุนา อาปตฺตึ สาเรตฺวา โจเทตา โหติ.

"우씨따만띠(ussitamantī)"란 탐욕, 성냄, 어리석음, 자만이 가득한 말을 하는 자이며, 나쁜 말을 하고 무익한 것을 드러내는 자이다. "닛시따잣삐(nissitajappī)"란 자신의 본성으로는 기세 좋게 말할 능력이 없어서, "왕이 나와 함께 이렇게 말씀하셨다", "어느 대관이 이렇게 말씀하셨다", "어느 나의 아짜리야나 우빳자야, 혹은 삼장법사께서 나와 함께 이렇게 말씀하셨다"라고 하며 다른 명망 있는 이들을 의지하여 말하는 자를 뜻한다. "말의 문맥에 능숙하지 못한 자"란 대화의 연결이나 판결의 맥락을 말하는 데 미숙한 자를 뜻한다. "법답지 못하고 율답지 못한 자"란 실제 사실에 근거하여 범계를 상기시키며 꾸짖는 자가 아님을 뜻한다.

อุสฺสาเทตา โหตีติ ‘‘อมฺหากํ อาจริโย มหาเตปิฏโก ปรมธมฺมกถิโก’’ติอาทินา นเยน เอกจฺจํ อุสฺสาเทติ. ทุติยปเท ‘‘อาปตฺตึ กึ โส น ชานาตี’’ติอาทินา เอกจฺจํ อปสาเทติ. อธมฺมํ คณฺหาตีติ อนิยฺยานิกปกฺขํ คณฺหาติ. ธมฺมํ ปฏิพาหตีติ นิยฺยานิกปกฺขํ ปฏิพาหติ. สมฺผญฺจ พหุํ ภาสตีติ พหุํ นิรตฺถกกถํ กเถติ.

"칭송하는 자"란 "우리의 스승은 삼장에 정통하시고 훌륭한 법사(dhammakathika)이시다"라는 등의 방식으로 어떤 이를 치켜세우는 것이다. 두 번째 구절에서는 "그가 범계를 어찌 알겠는가"라는 등의 방식으로 어떤 이를 깎아내리는 것을 말한다. "법이 아닌 것을 취한다"는 것은 윤회에서 벗어나지 못하는 쪽(aniyyānikapakkha)을 취하는 것이다. "법을 저지한다"는 것은 윤회에서 벗어나는 쪽(niyyānikapakkha)을 가로막는 것이다. "쓸데없는 말을 많이 한다"는 것은 무익하거나 의미 없는 말을 많이 하는 것을 뜻한다.

ปสยฺห ปวตฺตา โหตีติ อนชฺฌิฏฺโฐ ภาเร อนาโรปิเต เกวลํ มานํ นิสฺสาย อชฺโฌตฺถริตฺวา อนธิกาเร กเถตา โหติ. อโนกาสกมฺมํ กาเรตฺวาติ โอกาสกมฺมํ อกาเรตฺวา ปวตฺตา โหติ. น ยถาทิฏฺฐิยา พฺยากตา โหตีติ ยสฺส อตฺตโน ทิฏฺฐิ ตํ ปุรกฺขตฺวา น พฺยากตา; ลทฺธึ นิกฺขิปิตฺวา อยถาภุจฺจํ อธมฺมาทีสุ ธมฺมาทิลทฺธิโก หุตฺวา กเถตา โหตีติ อตฺโถ.

"억지로 행하는 자"란 요청받지 않았거나 책임이 맡겨지지 않았음에도 오로지 자만심에 의지하여 [타인을] 압도하며 권한이 없는 일에 대해 말하는 자를 뜻한다. "허락을 받지 않고 행한다"는 것은 허락을 구하는 절차(okāsakamma)를 거치지 않고 말하는 자를 뜻한다. "자신의 견해대로 설명하지 않는 자"란 자신이 가진 그 견해를 내세워 설명하지 않는 것이니, 즉 자신의 지견을 버리거나 사실이 아닌 것을 법 등으로 여기는 견해를 가지고 말하는 자를 의미한다.

โวหารวคฺควณฺณนา

워하라 박가(Vohāravagga, 언어/관습의 품)에 대한 설명

๔๒๔. อาปตฺติยา ปโยคํ น ชานาตีติ ‘‘อยํ อาปตฺติ กายปฺปโยคา, อยํ วจีปโยคา’’ติ น ชานาติ. อาปตฺติยา วูปสมํ น ชานาตีติ ‘‘อยํ อาปตฺติ เทสนาย วูปสมติ, อยํ วุฏฺฐาเนน, อยํ เนว เทสนาย น วุฏฺฐาเนนา’’ติ น ชานาติ. อาปตฺติยา น วินิจฺฉยกุสโล [Pg.217] โหตีติ ‘‘อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ อยํ อาปตฺตี’’ติ น ชานาติ, โทสานุรูปํ อาปตฺตึ อุทฺธริตฺวา ปติฏฺฐาเปตุํ น สกฺโกติ.

424. "범계의 노력을 알지 못한다"는 것은 "이 범계는 몸의 노력(kāyappayoga)에서 비롯된 것이고, 이 범계는 말의 노력(vacīppayoga)에서 비롯된 것이다"라고 알지 못하는 것이다. "범계의 가라앉음을 알지 못한다"는 것은 "이 범계는 고백(desanā)으로 해소되고, 이 범계는 출죄(vuṭṭhāna)로 해소되며, 이 범계는 고백으로도 출죄로도 해소되지 않는다"는 것을 알지 못하는 것이다. "범계의 판결에 능숙하지 못하다"는 것은 "이러한 사건에 대해서는 이것이 범계이다"라고 알지 못하고, 잘못에 합당한 범계를 찾아내어 확정하지 못하는 것을 뜻한다.

อธิกรณสมุฏฺฐานํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ อธิกรณํ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย สมุฏฺฐาติ, อิทํ จตสฺโส วิปตฺติโย, อิทํ ปญฺจ วา สตฺต วา อาปตฺติกฺขนฺเธ, อิทํ จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานิ นิสฺสาย สมุฏฺฐาตี’’ติ น ชานาติ. ปโยคํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ อธิกรณํ ทฺวาทสมูลปฺปโยคํ, อิทํ จุทฺทสมูลปฺปโยคํ, อิทํ ฉมูลปโยคํ, อิทํ เอกมูลปโยค’’นฺติ น ชานาติ. อธิกรณานญฺหิ ยถาสกํมูลเมว ปโยคา นาม โหนฺติ, ตํ สพฺพมฺปิ น ชานาตีติ อตฺโถ. วูปสมํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ อธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ วูปสมติ, อิทํ ตีหิ, อิทํ จตูหิ, อิทํ เอเกน สมเถน วูปสมตี’’ติ น ชานาติ. น วินิจฺฉยกุสโล โหตีติ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตฺวา สมถํ ปาเปตุํ น ชานาติ.

"쟁사(爭事)의 발생을 모른다"는 것은 "이 쟁사는 18가지 분열의 원인(bhedakaravatthu)을 근거로 발생한다", "이 쟁사는 4가지 실패(vipatti)를 근거로 발생한다", "이 쟁사는 5가지 또는 7가지 죄의 무리(āpattikkhandha)를 근거로 발생한다", "이 쟁사는 4가지 승가의 업무(saṅghakicca)를 근거로 발생한다"라고 모르는 것이다. "방편(payoga)을 모른다"는 것은 "이 쟁사는 12가지 근본 방편을 가진다", "이 쟁사는 14가지 근본 방편을 가진다", "이 쟁사는 6가지 근본 방편을 가진다", "이 쟁사는 1가지 근본 방편을 가진다"라고 모르는 것이다. 참으로 쟁사들의 각기 제자신의 근본이 바로 방편이라 불리는 것이니, 그 모든 것을 모른다는 뜻이다. "가라앉힘(vūpasama)을 모른다"는 것은 "이 쟁사는 2가지 지송(止訟, samatha)으로 가라앉는다", "이것은 3가지로", "이것은 4가지로", "이것은 1가지 지송으로 가라앉는다"라고 모르는 것이다. "판결에 능숙하지 못하다"는 것은 쟁사를 판결하여 가라앉힘에 이르게 하는 법을 모르는 것이다.

กมฺมํ น ชานาตีติ ตชฺชนียาทิ สตฺตวิธํ กมฺมํ น ชานาติ. กมฺมสฺส กรณํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ กมฺมํ อิมินา นีหาเรน กาตพฺพ’’นฺติ น ชานาติ. กมฺมสฺส วตฺถุํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ ตชฺชนียสฺส วตฺถุ, อิทํ นิยสฺสาทีน’’นฺติ น ชานาติ. วตฺตนฺติ สตฺตสุ กมฺเมสุ เหฏฺฐา จตุนฺนํ กมฺมานํ อฏฺฐารสวิธํ ติวิธสฺส จ อุกฺเขปนียกมฺมสฺส เตจตฺตาลีสวิธํ วตฺตํ น ชานาติ. กมฺมสฺส วูปสมํ น ชานาตีติ ‘‘โย ภิกฺขุ วตฺเต วตฺติตฺวา ยาจติ, ตสฺส กมฺมํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพํ, อจฺจโย เทสาเปตพฺโพ’’ติ น ชานาติ.

"갈마(kamma)를 모른다"는 것은 거책 갈마(tajjanīya-kamma) 등 7가지 종류의 갈마를 모르는 것이다. "갈마의 수행을 모른다"는 것은 "이 갈마는 이러한 방식으로 행해져야 한다"라고 모르는 것이다. "갈마의 대상(vatthu)을 모른다"는 것은 "이것은 거책 갈마의 대상이다", "이것은 의지 갈마(niyassa-kamma) 등의 대상이다"라고 모르는 것이다. "행법(vatta)"에 대해서는 7가지 갈마 중에서 아래 4가지 갈마의 18가지 행법과 3가지 정지 갈마(ukkhepanīya-kamma)의 43가지 행법을 모르는 것이다. "갈마의 가라앉힘을 모른다"는 것은 "어떤 비구가 행법을 다 지키고 [갈마의 해제를] 요청할 때, 그에게 갈마를 가라앉혀 주어야 하고 범계(accaya)를 고백하게 해야 한다"라고 모르는 것이다.

วตฺถุํ น ชานาตีติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ วตฺถุํ น ชานาติ. นิทานํ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ สิกฺขาปทํ อิมสฺมึ นคเร ปญฺญตฺตํ, อิทํ อิมสฺมิ’’นฺติ น ชานาติ. ปญฺญตฺตึ น ชานาตีติ ปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอนุปฺปนฺนปญฺญตฺติวเสน ติวิธํ ปญฺญตฺตึ น ชานาติ. ปทปจฺจาภฏฺฐํ น ชานาตีติ สมฺมุขา กาตพฺพํ ปทํ น ชานาติ. ‘‘พุทฺโธ ภควา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา พุทฺโธ’’ติ เหฏฺฐุปริยํ กตฺวา ปทํ โยเชติ.

"대상(vatthu)을 모른다"는 것은 7가지 죄의 무리(āpattikkhandha)의 대상을 모르는 것이다. "인연(nidāna)을 모른다"는 것은 "이 학습계목은 이 도시에서 제정되었다", "이것은 저곳에서 제정되었다"라고 모르는 것이다. "제정(paññatti)을 모른다"는 것은 제정(paññatti), 부제정(anupaññatti), 선제정(anuppannapaññatti)의 세 가지 제정을 모르는 것이다. "구절의 전도(padapaccābhaṭṭha)"를 모른다는 것은 [부처님] 면전에서 행해야 할 구절을 모르는 것이다. "붓다 바가와(Buddho bhagavā)"라고 말해야 할 때 "바가와 붓다(bhagavā buddho)"라고 앞뒤를 바꾸어 구절을 결합하는 것이다.

อกุสโล จ โหติ วินเยติ วินยปาฬิยญฺจ อฏฺฐกถายญฺจ อกุสโล โหติ.

"율에 능숙하지 못하다"는 것은 율의 본문(Pāḷi)과 주석서(Aṭṭhakatha) 양쪽 모두에 능숙하지 못한 것이다.

ญตฺตึ น ชานาตีติ สงฺเขปโต หิ ทุวิธา ญตฺติ – ‘‘เอสา ญตฺตี’’ติ เอวํ นิทฺทิฏฺฐา จ อนิทฺทิฏฺฐา จ. ตตฺถ ยา เอวํ อนิทฺทิฏฺฐา, สา ‘‘กมฺมญตฺติ’’ นาม โหติ. ยา นิทฺทิฏฺฐา, สา ‘‘กมฺมปาทญตฺติ’’ นาม, ตํ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ น ชานาติ. ญตฺติยา [Pg.218] กรณํ น ชานาตีติ นวสุ ฐาเนสุ กมฺมญตฺติยา กรณํ น ชานาติ, ทฺวีสุ ฐาเนสุ กมฺมปาทญตฺติยา. ญตฺติยา อนุสฺสาวนนฺติ ‘‘อิมิสฺสา ญตฺติยา เอกา อนุสฺสาวนา, อิมิสฺสา ติสฺโส’’ติ น ชานาติ. ญตฺติยา สมถํ น ชานาตีติ ยฺวายํ สติวินโย, อมูฬฺหวินโย, ตสฺสปาปิยสิกา, ติณวตฺถารโกติ จตุพฺพิโธ สมโถ ญตฺติยา วินา น โหติ, ตํ ญตฺติยา สมโถติ น ชานาติ. ญตฺติยา วูปสมํ น ชานาตีติ ยํ อธิกรณํ อิมินา จตุพฺพิเธน ญตฺติสมเถน วูปสมติ, ตสฺส ตํ วูปสมํ ‘‘อยํ ญตฺติยา วูปสโม กโต’’ติ น ชานาติ.

"백문(白文, ñatti)을 모른다"는 것에 대해 요약하자면 백문은 두 가지이니, "이것이 백문이다"라고 명시된 것과 명시되지 않은 것이다. 그중 이와 같이 명시되지 않은 것은 "갈마 백문(kamma-ñatti)"이라 하고, 명시된 것은 "갈마의 기초가 되는 백문(kammapāda-ñatti)"이라 하는데, 그 모든 백문을 전혀 모르는 것이다. "백문의 수행을 모른다"는 것은 9가지 경우에 갈마 백문을 수행하는 법과 2가지 경우에 갈마 기초 백문을 수행하는 법을 모르는 것이다. "백문의 선포(anussāvana)"란 "이 백문에는 한 번의 선포가 있고, 이 백문에는 세 번의 선포가 있다"는 것을 모르는 것이다. "백문에 의한 지송(止訟, samatha)"을 모른다는 것은 기억에 의한 율(sativinayo), 정신 이상이 없는 자에 대한 율(amūḷhavinayo), 유죄 판결에 의한 율(tassapāpiyasikā), 풀로 덮는 율(tiṇavatthārako) 등 4가지 지송은 백문 없이는 이루어지지 않는데, 그것을 '백문에 의한 지송'이라고 모르는 것이다. "백문에 의한 가라앉힘(vūpasama)"을 모른다는 것은 어떤 쟁사가 이 4가지 백문 지송으로 가라앉을 때, 그 가라앉음을 "이것은 백문에 의해 가라앉은 것이다"라고 모르는 것이다.

สุตฺตํ น ชานาตีติ อุภโตวิภงฺคํ น ชานาติ. สุตฺตานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ. วินยํ น ชานาตีติ ขนฺธกปริวารํ น ชานาติ. วินยานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเสเยว น ชานาติ. น จ ฐานาฐานกุสโลติ การณาการณกุสโล น โหติ.

"경(sutta)을 모른다"는 것은 양부의 비방(ubhatovibhaṅga)을 모르는 것이다. "경의 수순(suttānuloma)을 모른다"는 것은 4대 교설(mahāpadesa)을 모르는 것이다. "율(vinaya)을 모른다"는 것은 건도(khandhaka)와 부수(parivāra)를 모르는 것이다. "율의 수순(vinayānuloma)을 모른다"는 것은 바로 4대 교설을 모르는 것이다. "당위와 부당위에 능숙하지 못하다"는 것은 원인인 것과 원인이 아닌 것에 능숙하지 못한 것이다.

ธมฺมํ น ชานาตีติ ฐเปตฺวา วินยปิฏกํ อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ น ชานาติ. ธมฺมานุโลมํ น ชานาตีติ สุตฺตนฺติเก จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ. วินยํ น ชานาตีติ ขนฺธกปริวารเมว น ชานาติ. วินยานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ. อุภโตวิภงฺคา ปเนตฺถ อสงฺคหิตา โหนฺติ, ตสฺมายํ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ – ‘‘วินยนฺติ สกลํ วินยปิฏกํ น ชานาตี’’ติ ตํ น คเหตพฺพํ. น จ ปุพฺพาปรกุสโล โหตีติ ปุเรกถาย จ ปจฺฉากถาย จ อกุสโล โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เญยฺยตฺตา ปุพฺเพ ปกาสิตตฺตา จ อุตฺตานเมวาติ.

"법(dhamma)을 모른다"는 것은 율장을 제외한 나머지 두 가지 비단(piṭaka, 경장과 논장)을 모르는 것이다. "법의 수순(dhammānuloma)을 모른다"는 것은 경에 나오는 4대 교설을 모르는 것이다. "율을 모른다"는 것은 바로 건도와 부수를 모르는 것이다. "율의 수순을 모른다"는 것은 4대 교설을 모르는 것이다. 한편 여기(dhammaṃ na jānāti로 시작하는 오법)에서 양부의 비방이 포함되지 않으므로, 쿠룬디(Kurundī)에서 "율이란 모든 율장을 모르는 것이다"라고 말한 것은 받아들여서는 안 된다. "앞뒤 맥락에 능숙하지 못하다"는 것은 앞의 이야기와 뒤의 이야기에 능숙하지 못한 것이다. 나머지는 모든 곳에서 언급된 반대되는 의미로 알 수 있고, 앞에서 이미 밝혀졌기에 명백하다.

อนิสฺสิตวคฺคนปฺปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺคโวหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의지하지 않음의 품(Anissitavagga), 가라앉히지 않음의 품(Appaṭippassambhanavagga), 언어의 품(Vohāravagga)에 대한 설명이 끝났다.

ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺควณฺณนา

견해의 공개 품(Diṭṭhāvikammavagga)에 대한 설명

๔๒๕. ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺเค – ทิฏฺฐาวิกมฺมาติ ทิฏฺฐีนํ อาวิกมฺมานิ; ลทฺธิปฺปกาสนานิ อาปตฺติเทสนาสงฺขาตานํ วินยกมฺมานเมตํ อธิวจนํ. อนาปตฺติยา ทิฏฺฐึ อาวิ กโรตีติ อนาปตฺติเมว อาปตฺตีติ เทเสตีติ อตฺโถ[Pg.219]. อเทสนาคามินิยาติ ครุกาปตฺติยา ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ; สงฺฆาทิเสสญฺจ ปาราชิกญฺจ เทเสตีติ อตฺโถ. เทสิตายาติ ลหุกาปตฺติยาปิ เทสิตาย ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ; เทสิตํ ปุน เทเสตีติ อตฺโถ.

425. 견해의 공개 품에서 '견해의 공개(diṭṭhāvikamma)'란 견해들을 드러내는 것이거나, 견해를 밝히는 것이다. 이것은 죄의 고백(āpattidesanā)이라고 불리는 율의 갈마들에 대한 명칭이다. "범죄가 아님에 대해 견해를 공개한다"는 것은 죄가 아닌 것(anāpatti)을 죄(āpatti)라고 고백한다는 뜻이다. "고백으로 해결할 수 없는 것(adesanāgāminī)"에 대해서란 중죄(garukāpatti)에 대해 견해를 공개하는 것이니, 승잔죄(saṅghādisesa)나 바라이죄(pārājika)를 고백한다는 뜻이다. "이미 고백한 것에 대해서(desitāya)"란 경미한 죄(lahukāpatti)일지라도 이미 고백한 것에 대해 견해를 공개하는 것이니, 고백한 것을 다시 고백한다는 뜻이다.

จตูหิ ปญฺจหิ ทิฏฺฐินฺติ ยถา จตูหิ ปญฺจหิ ทิฏฺฐิ อาวิกตา โหติ, เอวํ อาวิกโรติ; จตฺตาโร ปญฺจ ชนา เอกโต อาปตฺตึ เทเสนฺตีติ อตฺโถ. มโนมานเสนาติ มนสงฺขาเตน มานเสน ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ; วจีเภทํ อกตฺวา จิตฺเตเนว อาปตฺตึ เทเสตีติ อตฺโถ.

"네 명이나 다섯 명에게 견해를 [공개한다]"는 것은 네 명이나 다섯 명의 비구에게 견해가 공개된 것처럼 그렇게 공개하는 것이니, 네 명이나 다섯 명의 사람들이 함께 죄를 고백한다는 뜻이다. "마음과 정신으로(manomānasena)"란 마음이라 불리는 정신으로 견해를 공개하는 것이니, 말로 내뱉지 않고 마음으로만 죄를 고백한다는 뜻이다.

นานาสํวาสกสฺสาติ ลทฺธินานาสํวาสกสฺส วา กมฺมนานาสํวาสกสฺส วา สนฺติเก ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ; อาปตฺตึ เทเสตีติ อตฺโถ. นานาสีมายาติ สมานสํวาสกสฺสาปิ นานาสีมาย ฐิตสฺส สนฺติเก อาวิกโรติ. มาฬกสีมาย หิ ฐิเตน สีมนฺตริกาย ฐิตสฺส สีมนฺตริกาย วา ฐิเตน อวิปฺปวาสสีมาย ฐิตสฺสาปิ อาปตฺตึ เทเสตุํ น วฏฺฏติ. อปกตตฺตสฺสาติ อุกฺขิตฺตกสฺส วา, ยสฺส วา อุโปสถปวารณา ฐปิตา โหนฺติ, ตสฺส สนฺติเก เทเสตีติ อตฺโถ.

"다른 상주 권역(saṃvāsaka)의 자에게"란 견해가 다른 상주 권역의 자나 갈마가 다른 상주 권역의 자의 면전에서 견해를 공개하는 것이니, 죄를 고백한다는 뜻이다. "다른 결계(sīmā)에서"란 같은 상주 권역의 자라 할지라도 다른 결계에 머물고 있는 자의 면전에서 공개하는 것이다. 참으로 당간(māḷaka) 결계에 머무는 자가 결계 사이(sīmantarika)에 머무는 자에게, 혹은 결계 사이에 머무는 자가 대결계(avippavāsasīmā)에 머무는 자에게 죄를 고백하는 것은 적절하지 않다. "온전하지 못한 자(apakatatta)에게"란 제명된 자(ikkhittaka)나 포살과 자자가 정지된 자의 면전에서 고백한다는 뜻이다.

๔๓๐. นาลํ โอกาสกมฺมํ กาตุนฺติ น ปริยตฺตํ กาตุํ; น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิธาปิ อปกตตฺโต อุกฺขิตฺตโก จ ฐปิตอุโปสถปวารโณ จ. จาวนาธิปฺปาโยติ สาสนโต จาเวตุกาโม.

430. ‘기회를 줄 수 없다(nālaṃ okāsakammaṃ kātuṃ)’는 것은 [기회를] 줄 능력이 없거나 해서는 안 된다는 뜻이다. 여기서도 ‘본래의 상태가 아닌 자(apakatatta)’란 [거부당하여] 쫓겨난 비구(ukkhittako)와 우뽀사타나 빠와라나가 정지된 비구(ṭhapitauposathapavāraṇo)를 말한다. ‘축출하려는 의도(cāvanādhippāyo)’란 교단(sāsana)에서 내쫓고자 하는 바람이다.

๔๓๒. มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ มนฺทภาเวน โมมูหภาเวน วิสฺสชฺชิตมฺปิ ชานิตุํ อสมตฺโถ, เกวลํ อตฺตโน โมมูหภาวํ ปกาเสนฺโตเยว ปุจฺฉติ อุมฺมตฺตโก วิย. ปาปิจฺโฉติ ‘‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’’ติ ปาปิกาย อิจฺฉาย ปุจฺฉติ. ปริภวาติ ปริภวํ อาโรเปตุกาโม หุตฺวา ปุจฺฉติ. อญฺญพฺยากรเณสุปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. อตฺตาทานวคฺเค จ ธุตงฺควคฺเค จ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

432. ‘둔함과 어리석음 때문에(mandattā momūhattā)’란 아둔함과 지극히 어리석음 때문에 [질문에 대해] 답변된 내용조차 이해할 능력이 없어, 단지 자신의 어리석음만을 드러내며 미친 사람처럼 질문하는 것을 말한다. ‘악한 욕구(pāpiccho)’란 ‘이와 같이 [질문하면] 사람들이 나를 찬탄하리라’고 생각하며 악한 욕구로 질문하는 것이다. ‘경멸(paribhavā)’은 경멸의 허물을 덮어씌우려는 의도를 가지고 질문하는 것이다. 다른 해설(aññabyākaraṇesu)에서도 이와 같은 방식이다. 그 밖의 모든 곳은 [의미가] 명확하다. ‘앗따다나 품(Attādānavagga)’과 ‘두땅가 품(Dhutaṅgavagga)’에서 설해져야 할 모든 것은 앞(heṭṭhā)에서 이미 설해진 것과 같다.

ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

디타위깜마 품의 주석(Diṭṭhāvikammavaggavaṇṇanā)이 끝났다.

มุสาวาทวคฺควณฺณนา

무사와다 품의 주석(Musāvādavaggavaṇṇanā)

๔๔๔. มุสาวาทวคฺเค [Pg.220] – ปาราชิกํ คจฺฉตีติ ปาราชิกคามี; ปาราชิกาปตฺติภาวํ ปาปุณาตีติ อตฺโถ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อสนฺตอุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจนมุสาวาโท ปาราชิกคามี, อมูลเกน ปาราชิเกน อนุทฺธํสนมุสาวาโท สงฺฆาทิเสสคามี, ‘‘โย เต วิหาเร วสตี’’ติอาทินา ปริยาเยน ชานนฺตสฺส วุตฺตมุสาวาโท ถุลฺลจฺจยคามี, อชานนฺตสฺส ทุกฺกฏคามี, ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท ปาจิตฺติย’’นฺติ อาคโต ปาจิตฺติยคามีติ เวทิตพฺโพ.

444. 무사와다 품(Musāvādavagga)에서 판결은 다음과 같이 알아야 한다. ‘빠라지까에 이른다(pārājikaṃ gacchati)’는 것은 빠라지까를 범하는 자(pārājikagāmī)를 말하며, 빠라지까 죄의 상태에 도달한다는 뜻이다. 다른 구절들에서도 이와 같은 방식이다. 그중에서 자신에게 없는 초인적인 법을 알리는 거짓말(asantauttarimanussadhammārocanamusāvādo)은 빠라지까에 이르고, 근거 없는 빠라지까로 비방하는 거짓말은 상가디세사에 이르며, ‘그대의 사원에 사는 자가 아라한이다’라는 등의 방편(pariyāya)으로 [거짓임을] 아는 자에게 말하는 거짓말은 툴랏짜야에 이르고, 모르는 자에게 하는 거짓말은 둑까따에 이르며, ‘고의적인 거짓말은 빠จิต띠야이다’라고 전해지는 거짓말은 빠จิต띠야에 이르는 것으로 알아야 한다.

อทสฺสเนนาติ วินยธรสฺส อทสฺสเนน. กปฺปิยากปฺปิเยสุ หิ กุกฺกุจฺเจ อุปฺปนฺเน วินยธรํ ทิสฺวา กปฺปิยากปฺปิยภาวํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา อกปฺปิยํ ปหาย กปฺปิยํ กเรยฺย, ตํ อปสฺสนฺโต ปน อกปฺปิยมฺปิ กปฺปิยนฺติ กโรนฺโต อาปชฺชติ. เอวํ อาปชฺชิตพฺพํ อาปตฺตึ วินยธรสฺส ทสฺสเนน นาปชฺชติ, อทสฺสเนเนว อาปชฺชติ, เตน วุตฺตํ ‘‘อทสฺสเนนา’’ติ. อสฺสวเนนาติ เอกวิหาเรปิ วสนฺโต ปน วินยธรสฺส อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา กปฺปิยากปฺปิยํ อปุจฺฉิตฺวา วา อญฺเญสญฺจ วุจฺจมานํ อสุณนฺโต อาปชฺชติเยว, เตน วุตฺตํ ‘‘อสฺสวเนนา’’ติ. ปสุตฺตกตาติ ปสุตฺตกตาย. สหคารเสยฺยญฺหิ ปสุตฺตกภาเวนปิ อาปชฺชติ. อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาย อาปชฺชนฺโต ปน ตถาสญฺญี อาปชฺชติ. สติสมฺโมสา เอกรตฺตาติกฺกมาทิวเสน อาปชฺชิตพฺพํ อาปชฺชติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘보지 못함으로 인하여(adassanenā)’란 율장 정통 비구(vinayadhara)를 보지 못함으로 인해서이다. 허용되는 것과 허용되지 않는 것(kappiyākappiyesu)에 대해 의심(kukkucce)이 생겼을 때, 율장 정통 비구를 보고 허용 여부를 물어본 뒤 허용되지 않는 것을 버리고 허용되는 것을 행해야 하는데, 그를 보지 못하여 허용되지 않는 것을 허용되는 것으로 여겨 행하다가 죄를 범하게 된다. 이와 같이 범하게 될 죄를 율장 정통 비구를 봄으로써 범하지 않게 되고, 보지 못함으로써 범하게 되므로, 세존께서 ‘보지 못함으로 인하여’라고 말씀하신 것이다. ‘듣지 못함으로 인하여(assavanenā)’란 한 사원에 살면서도 율장 정통 비구를 찾아가 모시지 않아 허용 여부를 스스로 묻지 못해 듣지 못하거나, 혹은 다른 이들에게 설해지는 말을 듣지 못하여 죄를 범하게 되는 것이니, 그래서 ‘듣지 못함으로 인하여’라고 말씀하신 것이다. ‘잠들었음(pasuttakatā)’이란 잠든 상태 때문에 [죄를 범하는 것]이다. 실제로 함께 잠을 자는 죄(sahagāraseyyaṃ)는 잠든 상태에서도 범하게 된다. 허용되지 않는 것을 허용되는 것으로 인식하여 죄를 범하는 자는 ‘그와 같이 인식(tathāsaññī)’하여 죄를 범하는 것이다. ‘마음을 놓침(satisammosā)’은 하룻밤을 넘기는 것 등의 연유로 범하게 될 죄를 범하는 것이다. 그 밖의 모든 곳은 [의미가] 명확하다.

มุสาวาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무사와다 품의 주석이 끝났다.

ภิกฺขุโนวาทวคฺควณฺณนา

비구니 훈계 품의 주석(Bhikkhunovādavaggavaṇṇanā)

๔๕๐. ภิกฺขุนิวคฺเค – อลาภายาติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อลาภตฺถาย; ยถา ปจฺจเย น ลภนฺติ, ตถา ปริสกฺกติ วายมตีติ อตฺโถ. อนตฺถายาติ อนตฺถํ กลิสาสนํ อาโรเปนฺโต ปริสกฺกติ. อวาสายาติ อวาสตฺถาย; ยสฺมึ คามเขตฺเต วสนฺติ, ตโต นีหรณตฺถาย. สมฺปโยเชตีติ อสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย สมฺปโยเชติ.

450. 비구니 품(Bhikkhunivagge)에서 ‘얻지 못하게 하기 위함(alābhāya)’이란 네 가지 필수품을 얻지 못하게 하려는 목적이다. 비구니들이 필수품을 얻지 못하도록 획책하거나 노력한다는 뜻이다. ‘해롭게 하기 위함(anatthāya)’이란 해로운 가혹한 명령(kalisāsana)을 내려서 획책하는 것이다. ‘머물지 못하게 하기 위함(avāsāya)’이란 거주하지 못하게 하려는 목적이다. 비구니들이 살고 있는 마을 구역에서 쫓아내기 위해 획책하는 것이다. ‘결합하게 함(sampayojeti)’이란 사법(asadhammā, 음행)을 행하게 하기 위해 결합시키는 것이다.

๔๕๑. ‘‘กติหิ [Pg.221] นุ โข ภนฺเต องฺเคหิ สมนฺนาคตาย ภิกฺขุนิยา กมฺมํ กาตพฺพ’’นฺติ สตฺตนฺนํ กมฺมานํ อญฺญตรํ สนฺธาย ปุจฺฉติ.

451. ‘세존이시여, 비구니가 몇 가지 요소를 갖추어야 [승가] 업(kamma)을 행할 수 있습니까?’라는 이 질문은 일곱 가지 업 중에서 어느 하나를 염두에 두고 우빨리 장로가 여쭌 것이다.

๔๕๔. น สากจฺฉาตพฺโพติ กปฺปิยากปฺปิยนามรูปปริจฺเฉทสมถวิปสฺสนาทิเภโท กถามคฺโค น กเถตพฺโพ. ยสฺมา ปน ขีณาสโว ภิกฺขุ น วิสํวาเทติ, ตถารูปสฺส กถามคฺคสฺส สามี หุตฺวา กเถติ, น อิตโร; ตสฺมา ปฐมปญฺจเก ‘‘น อเสกฺเขนา’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ทุติยปญฺจเก ‘‘อเสกฺเขนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

454. ‘대화해서는 안 된다(na sākacchātabbo)’는 것은 허용되는 것과 되지 않는 것, 명색의 구별, 사마타와 위빳사나 등의 차이에 관한 담론(kathāmaggo)을 말해서는 안 된다는 뜻이다. 그러나 번뇌가 다한 비구(khīṇāsavo)는 속이지 않으므로, 그러한 담론의 주인이 되어 말할 수 있지만, 그렇지 않은 자는 말하지 못한다. 그러므로 첫 번째 다섯 가지 묶음(paṭhamapañcake)에서 ‘무학(asekkha)이 아닌 자’라고 부정하시고, 두 번째 다섯 가지 묶음에서 ‘무학인 자(asekkhena)’ 등의 말씀을 하신 것이다.

น อตฺถปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ อฏฺฐกถาย ปฏิสมฺภิทาปตฺโต ปเภทคตญาณปฺปตฺโต น โหติ. น ธมฺมปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ ปาฬิธมฺเม ปฏิสมฺภิทาปตฺโต น โหติ. น นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ โวหารนิรุตฺติยํ ปฏิสมฺภิทาปตฺโต น โหติ. น ปฏิภานปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ ยานิ ตานิ ปฏิภานสงฺขาตานิ อตฺถปฏิสมฺภิทาทีนิ ญาณานิ, เตสุ ปฏิสมฺภิทาปตฺโต น โหติ. ยถาวิมุตฺตํ จิตฺตํ น ปจฺจเวกฺขิตาติ จตุนฺนํ ผลวิมุตฺตีนํ วเสน ยถาวิมุตฺตํ จิตฺตํ เอกูนวีสติเภทาย ปจฺจเวกฺขณาย น ปจฺจเวกฺขิตา โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

‘의미의 무애해를 얻지 못한 자(na atthapaṭisambhidāpatto)’란 주석서(aṭṭhakathā)에서 무애해를 얻어 차별된 지혜에 도달하지 못한 자를 말한다. ‘법의 무애해를 얻지 못한 자(na dhammapaṭisambhidāpatto)’란 빠알리 법에서 무애해를 얻지 못한 자이다. ‘언어의 무애해를 얻지 못한 자(na niruttipaṭisambhidāpatto)’란 언어적 표현(vohāra)에서 무애해를 얻지 못한 자이다. ‘변재의 무애해를 얻지 못한 자(na paṭibhānapaṭisambhidāpatto)’란 이른바 변재라고 불리는 의미의 무애해 등의 지혜들에 대해 무애해를 얻지 못한 자이다. ‘해탈한 대로의 마음을 관찰하지 못함(yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhitā)’이란 네 가지 과(果)의 해탈에 따라 해탈한 대로의 마음을 열아홉 가지 차별된 반조의 지혜(paccavekkhaṇāñāṇa)로 관찰하지 못하는 것이다. 그 밖의 모든 곳은 명확하다.

ภิกฺขุโนวาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비구니 훈계 품의 주석이 끝났다.

อุพฺพาหิกวคฺควณฺณนา

우빠히까 품의 주석(Ubbāhikavaggavaṇṇanā)

๔๕๕. อุพฺพาหิกวคฺเค – น อตฺถกุสโลติ น อฏฺฐกถากุสโล; อตฺถุทฺธาเร เฉโก น โหติ. น ธมฺมกุสโลติ อาจริยมุขโต อนุคฺคหิตตฺตา ปาฬิยํ น กุสโล, น ปาฬิสูโร. น นิรุตฺติกุสโลติ ภาสนฺตรโวหาเร น กุสโล. น พฺยญฺชนกุสโลติ สิถิลธนิตาทิวเสน ปริมณฺฑลพฺยญฺชนาโรปเน กุสโล น โหติ; น อกฺขรปริจฺเฉเท นิปุโณติ อตฺโถ. น ปุพฺพาปรกุสโลติ อตฺถปุพฺพาปเร ธมฺมปุพฺพาปเร นิรุตฺติปุพฺพาปเร พฺยญฺชนปุพฺพาปเร ปุเรกถาปจฺฉากถาสุ จ น กุสโล โหติ.

455. 우빠히까 품(Ubbāhikavagge)에서 ‘의미에 능숙하지 못한 자(na atthakusalo)’란 주석서에 능숙하지 못한 자로, 의미를 추출하는 주석서에 익숙하지 않은 자이다. ‘법에 능숙하지 못한 자(na dhammakusalo)’란 스승의 입으로부터 직접 전수받지 못했기에 빠알리에 능숙하지 못하고 빠알리에 용맹하지 못한 자이다. ‘언어에 능숙하지 못한 자(na niruttikusalo)’란 다른 방언이나 표현에 능숙하지 못한 자이다. ‘음절에 능숙하지 못한 자(na byañjanakusalo)’란 연음이나 강약(sithiladhanita) 등에 따라 원만한 음절을 구사하는 데 능숙하지 못한 자이며, 음소(akkara)의 구별에 정밀하지 못한 자라는 뜻이다. ‘앞뒤 맥락에 능숙하지 못한 자(na pubbāparakusalo)’란 의미의 앞뒤, 법의 앞뒤, 언어의 앞뒤, 음절의 앞뒤, 그리고 먼저 해야 할 말과 나중에 해야 할 말에 능숙하지 못한 자이다.

โกธโนติอาทีนิ ยสฺมา โกธาทีหิ อภิภูโต การณาการณํ น ชานาติ, วินิจฺฉิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา วุตฺตานิ. ปสาเรตา โหติ [Pg.222] โน สาเรตาติ โมเหตา โหติ, น สติอุปฺปาเทตา; โจทกจุทิตกานํ กถํ โมเหติ ปิทหติ น สาเรตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุพฺพาหิกวคฺเค อุตฺตานเมวาติ.

‘화내는 자(kodhano)’ 등의 말은, 화 등에 압도된 자는 원인과 결과(kāraṇākāraṇa)를 알지 못하고 판결할 수 없기 때문에 말씀하신 것이다. ‘헤매게 하는 자이지 일깨우는 자가 아니다(pasāretā hoti no sāretā)’란 미혹하게 하는 자이고 기억(sati)을 일으키게 하는 자가 아니라는 뜻이다. 고소자와 피고소자의 말을 미혹하게 하고 가로막으며 기억해내지 못하게 한다는 뜻이다. 여기 우빠히까 품의 나머지는 명확하다.

อุพฺพาหิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우빠히까 품의 주석이 끝났다.

อธิกรณวูปสมวคฺควณฺณนา

아디까라나 우빠사마 품의 주석(Adhikaraṇavūpasamavaggavaṇṇanā)

๔๕๗. อธิกรณวูปสมวคฺเค – ปุคฺคลครุ โหตีติ ‘‘อยํ เม อุปชฺฌาโย, อยํ เม อาจริโย’’ติอาทีนิ จินฺเตตฺวา ตสฺส ชยํ อากงฺขมาโน ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติ ทีเปติ. สงฺฆครุ โหตีติ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ อมุญฺจิตฺวา วินิจฺฉินนฺโต สงฺฆครุโก นาม โหติ. จีวราทีนิ คเหตฺวา วินิจฺฉินนฺโต อามิสครุโก นาม โหติ, ตานิ อคฺคเหตฺวา ยถาธมฺมํ วินิจฺฉินนฺโต สทฺธมฺมครุโก นาม โหติ.

457. 아디까라나 우빠사마 품(Adhikaraṇavūpasamavagge)에서 ‘사람을 중히 여기는 자(puggalagaru hotīti)’란 ‘이분은 나의 은사(upajjhāyo)이고, 이분은 나의 스승(ācariyo)이다’라는 등의 생각을 하여 그 사람의 승리를 바라며 비법(adhamma)을 법(dhamma)이라고 천명하는 자이다. ‘승가를 중히 여기는 자(saṅghagaru hotīti)’란 법과 율을 놓지 않고 판결하는 자로, 승가를 중시하는 자라고 한다. 의복 등의 제물을 받고 판결하는 자는 ‘물질을 중히 여기는 자(āmisagaruko)’라 하고, 그것들을 받지 않고 법에 따라 판결하는 자는 ‘정법을 중히 여기는 자(saddhammagaruko)’라고 한다.

๔๕๘. ปญฺจหุปาลิ อากาเรหีติ ปญฺจหิ การเณหิ สงฺโฆ ภิชฺชติ – กมฺเมน, อุทฺเทเสน, โวหรนฺโต, อนุสฺสาวเนน, สลากคฺคาเหนาติ. เอตฺถ กมฺเมนาติ อปโลกนาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ อญฺญตเรน กมฺเมน. อุทฺเทเสนาติ ปญฺจสุ ปาติโมกฺขุทฺเทเสสุ อญฺญตเรน อุทฺเทเสน. โวหรนฺโตติ กถยนฺโต; ตาหิ ตาหิ อุปปตฺตีหิ ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ ทีเปนฺโต. อนุสฺสาวเนนาติ ‘‘นนุ ตุมฺเห ชานาถ มยฺหํ อุจฺจากุลา ปพฺพชิตภาวํ พหุสฺสุตภาวญฺจ, มาทิโส นาม อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุ สาสนํ คาเหยฺยาติ จิตฺตมฺปิ อุปฺปาเทตุํ ตุมฺหากํ ยุตฺตํ, กึ มยฺหํ อวีจิ นีลุปฺปลวนมิว สีตโล, กิมหํ อปายโต น ภายามี’’ติอาทินา นเยน กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวา อนุสฺสาวเนน. สลากคฺคาเหนาติ เอวํ อนุสฺสาเวตฺวา เตสํ จิตฺตํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อนิวตฺติธมฺเม กตฺวา ‘‘คณฺหถ อิมํ สลาก’’นฺติ สลากคฺคาเหน.

458. "우빨리여, 다섯 가지 양상으로"라는 것은 다섯 가지 원인으로 승가가 분열된다는 것이니, 즉 (승가) 업(業)에 의해, 암송(誦)에 의해, 설함(說)에 의해, 공포(公布)에 의해, 투표 용지(籌)를 취함에 의해서이다. 여기서 '업에 의해'라는 것은 아빨로까나(통지) 등 네 가지 업 가운데 어느 하나에 의한 것이다. '암송에 의해'라는 것은 다섯 가지 빠띰옥카 암송 가운데 어느 하나에 의한 것이다. '설함(voharanto)'이란 말하는 것이니, 여러 합당한 이유를 들어 '법이 아닌 것을 법이다'라는 등의 열여덟 가지 분열의 근거를 밝히는 것이다. '공포에 의해'라는 것은 "그대들은 내가 고귀한 가문에서 출가한 사실과 박식하다는 것을 알지 않는가? 나 같은 사람이 법에 어긋나고 율에 어긋나는 스승의 가르침을 받아들이게 한다고 생각조차 하는 것이 그대들에게 합당한가? 나에게 아비지 지옥이 푸른 연꽃밭처럼 시원하겠는가? 내가 악처를 두려워하지 않겠는가?"라는 등의 방식으로 귀 가까이에서 말의 파편을 던져(속삭여) 알리는 것이다. '투표 용지를 취함에 의해'라는 것은 이와 같이 공포하여 그들의 마음을 지지하고 물러나지 않게 만든 뒤, "이 투표 용지를 받으십시오"라고 말하여 투표 용지를 취하게 함으로써 (분열되는 것)이다.

เอตฺถ จ กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณํ, โวหารานุสฺสาวนสลากคฺคาหา ปน ปุพฺพภาคา. อฏฺฐารสวตฺถุทีปนวเสน หิ โวหรนฺเต ตตฺถ รุจิชนนตฺถํ [Pg.223] อนุสฺสาเวตฺวา สลากาย คาหิตายปิ อภินฺโนว โหติ สงฺโฆ. ยทา ปน เอวํ จตฺตาโร วา อติเรเก วา สลากํ คาเหตฺวา อาเวณิกํ กมฺมํ วา อุทฺเทสํ วา กโรติ, ตทา สงฺโฆ ภินฺโน นาม โหติ. อิติ ยํ สงฺฆเภทกกฺขนฺธกวณฺณนายํ อโวจุมฺหา ‘‘เอวํ อฏฺฐารสสุ วตฺถูสุ ยํกิญฺจิ เอกมฺปิ วตฺถุํ ทีเปตฺวา เตน เตน การเณน ‘อิมํ คณฺหถ, อิมํ โรเจถา’ติ สญฺญาเปตฺวา สลากํ คาเหตฺวา วิสุํ สงฺฆกมฺเม กเต สงฺโฆ ภินฺโน โหติ. ปริวาเร ปน ‘ปญฺจหิ, อุปาลิ, อากาเรหิ สงฺโฆ ภิชฺชตี’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺส อิมินา อิธ วุตฺเตน สงฺฆเภทลกฺขเณน อตฺถโต นานากรณํ นตฺถิ. ตํ ปนสฺส นานากรณาภาวํ ตตฺเถว ปกาสยิสฺสามา’’ติ, สฺวายํ ปกาสิโต โหติ.

여기서 업이나 암송만이 기준이 되며, 설함과 공포와 투표 용지를 취함은 단지 전단계의 일일 뿐이다. 진실로 열여덟 가지 근거를 밝히는 방식으로 설하면서, 그에 대해 즐거움을 일으키기 위해 공포하고 투표 용지를 취하게 하더라도 승가는 아직 분열된 것이 아니다. 그러나 이와 같이 네 명 혹은 그 이상의 비구들이 투표 용지를 취하여 별도의 업을 행하거나 별도의 암송을 할 때, 그때 승가가 분열되었다고 한다. 이처럼 승가분열건(건도)의 주석에서 "이와 같이 열여덟 가지 근거 가운데 어떤 하나라도 밝히고 여러 원인을 들어 '이것을 취하십시오, 이것을 좋아하십시오'라고 설득하여 투표 용지를 취하게 한 뒤, 별도로 승가 업을 행할 때 승가가 분열된다. 그러나 빠리와라(부수단)에서는 '우빨리여, 다섯 가지 양상으로 승가가 분열된다'는 등이 설해졌다. 그것은 여기서 설한 승가 분열의 특징과 뜻에 있어서 차이가 없다. 그 차이가 없음을 바로 그 빠리와라 주석에서 밝히겠다"라고 말한 바 있으며, 그것이 여기서 밝혀진 것이다.

ปญฺญตฺเตตนฺติ ปญฺญตฺตํ เอตํ. กฺว ปญฺญตฺตํ? วตฺตกฺขนฺธเก. ตตฺร หิ จุทฺทส ขนฺธกวตฺตานิ ปญฺญตฺตานิ. เตนาห – ‘‘ปญฺญตฺเตตํ, อุปาลิ, มยา อาคนฺตุกานํ ภิกฺขูนํ อาคนฺตุกวตฺต’’นฺติอาทิ. เอวมฺปิ โข อุปาลิ สงฺฆราชิ โหติ, โน จ สงฺฆเภโทติ เอตฺตาวตา หิ สงฺฆราชิมตฺตเมว โหติ, น ตาว สงฺฆเภโท; อนุปุพฺเพน ปน อยํ สงฺฆราชิ วฑฺฒมานา สงฺฆเภทาย สํวตฺตตีติ อตฺโถ. ยถารตฺตนฺติ รตฺติปริมาณานุรูปํ; ยถาเถรนฺติ อตฺโถ. อาเวนิภาวํ กริตฺวาติ วิสุํ ววตฺถานํ กริตฺวา. กมฺมากมฺมานิ กโรนฺตีติ อปราปรํ สงฺฆกมฺมํ อุปาทาย ขุทฺทกานิ เจว มหนฺตานิ จ กมฺมานิ กโรนฺติ. เสสเมตฺถาปิ อธิกรณวูปสมวคฺเค อุตฺตานเมว.

"제정되었다"라는 것은 이것이 제정되었다는 것이다. 어디에 제정되었는가? 와따칸다까(행의 건도)에 제정되었다. 거기에는 열네 가지 건도의 의무(행의)들이 제정되어 있다. 그러므로 "우빨리여, 내가 객비구들을 위해 객비구의 의무를 제정하였다"는 등의 말씀이 있는 것이다. "우빨리여, 이와 같이 승가의 균열(saṅgharāji)은 있으나 승가의 분열(saṅghabhedo)은 아니다"라는 것은, 이 정도의 객비구 의무를 행하지 않는 등의 원인으로는 단지 승가의 균열만 있을 뿐 아직 승가의 분열은 아니라는 뜻이다. 그러나 점차로 이 승가의 균열이 커지면 승가의 분열로 이어진다는 뜻이다. '밤의 길이에 따라(yathārattaṃ)'라는 것은 출가한 밤의 수(법랍)에 따라, 즉 장로의 순서에 따름을 의미한다. '별개의 상태로 만들어(āvenibhāvaṃ karitvā)'라는 것은 따로 구별하여 확정하는 것이다. '업과 비업을 행한다'는 것은 이런저런 승가 업을 근거로 하여 작고 큰 업들을 행한다는 것이다. 이 단락의 나머지 내용은 아디까라나우빠사마왁가(쟁사적멸품)에 나온 것과 같이 명백하다.

สงฺฆเภทกวคฺคทฺวยวณฺณนา

승가분열자 두 품에 대한 설명

๔๕๙. สงฺฆเภทวคฺคทฺวเย – วินิธาย ทิฏฺฐึ กมฺเมนาติ เตสุ อธมฺมาทีสุ อธมฺมาทโย เอเตติ เอวํทิฏฺฐิโกว หุตฺวา ตํ ทิฏฺฐึ วินิธาย เต ธมฺมาทิวเสน ทีเปตฺวา วิสุํ กมฺมํ กโรติ. อิติ ยํ วินิธาย ทิฏฺฐึ กมฺมํ กโรติ, เตน เอวํ กเตน วินิธาย ทิฏฺฐึ กมฺเมน สทฺธึ ปญฺจงฺคานิ โหนฺติ, ‘‘อิเมหิ โข อุปาลิ ปญฺจหงฺเคหี’’ติ อยเมกสฺมึ ปญฺจเก อตฺถโยชนา. เอเตน นเยน สพฺพปญฺจกานิ เวทิตพฺพานิ. เอตฺถาปิ จ โวหาราทิ องฺคตฺตยํ ปุพฺพภาควเสเนว วุตฺตํ. กมฺมุทฺเทสวเสน ปน อเตกิจฺฉตา เวทิตพฺพา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. น เหตฺถ กิญฺจิ อตฺถิ ยํ ปุพฺเพ อวุตฺตนยํ.

459. 승가분열자 두 품에서, '업으로써 견해를 감추고(vinidhāya diṭṭhiṃ kammen)'라는 것은 저 법이 아닌 것들 등에 대해 '이것들은 법이 아닌 것들이다'라는 식의 견해를 가진 채 그 견해를 드러내지 않고, 그것들을 법인 것처럼 밝히면서 별도로 업을 행하는 것이다. 이처럼 견해를 감추고 행하는 업과 더불어 다섯 가지 요소가 있게 되니, "우빨리여, 이들 다섯 가지 요소로써"라는 것은 하나의 빤짜까(5개조)에 대한 의미 연결이다. 이와 같은 방식으로 모든 빤짜까들을 알아야 한다. 여기서도 설함(vohāra) 등 세 가지 요소는 (분열의) 전단계로서만 설해진 것이다. 그러나 (분열의) 업과 암송에 의해서는 구제할 수 없음(atekicchatā)을 알아야 한다. 나머지 모든 곳의 내용은 명백하다. 앞서 설하지 않은 방식은 여기에 하나도 없다.

อาวาสิกวคฺควณฺณนา

아와시까(거주비구) 품에 대한 설명

๔๖๑. อาวาสิกวคฺเค [Pg.224] – ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาหริตฺวา ฐปิโต.

461. 아와시까 품에서, '가져다 놓은 것처럼(yathābhataṃ nikkhittoti)'이란 (지옥 간수가) 실어다 놓은 것처럼 놓인 것을 말한다.

๔๖๒. วินยพฺยากรณาติ วินยปญฺเห วิสฺสชฺชนา. ปริณาเมตีติ นิยาเมติ ทีเปติ กเถติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

462. '율의 해설(vinayabyākaraṇā)'이란 율의 질문들에 대한 답변이다. '돌리다(pariṇāmetīti)'라는 것은 (지옥으로) 향하게 하고, 밝히고, 말하는 것이다. 이 단락의 나머지는 명백하다.

กถินตฺถารวคฺควณฺณนา

가티나 가사 펴기 품에 대한 설명

๔๖๗. กถินตฺถารวคฺเค – โอตมสิโกติ อนฺธการคโต; ตญฺหิ วนฺทนฺตสฺส มญฺจปาทาทีสุปิ นลาฏํ ปฏิหญฺเญยฺย. อสมนฺนาหรนฺโตติ กิจฺจยปสุตตฺตา วนฺทนํ อสมนฺนาหรนฺโต. สุตฺโตติ นิทฺทํ โอกฺกนฺโต. เอกาวตฺโตติ เอกโต อาวตฺโต สปตฺตปกฺเข ฐิโต เวรี วิสภาคปุคฺคโล วุจฺจติ; อยํ อวนฺทิโย. อยญฺหิ วนฺทิยมาโน ปาเทนปิ ปหเรยฺย. อญฺญวิหิโตติ อญฺญํ จินฺตยมาโน.

467. 가티나 가사 펴기 품에서, '캄캄한 곳에 있는 자(otamasiko)'란 어둠 속에 있는 자이니, 그에게 절을 하다가 침대 다리 등에 이마를 부딪칠 수 있기 때문이다. '주의를 기울이지 않는 자(asamannāharanto)'란 다른 용무에 몰두하여 절하는 것을 알아차리지 못하는 자이다. '잠든 자'란 깊은 잠에 빠진 자이다. '등을 돌린 자(ekāvatto)'란 한쪽으로 몸을 돌린 자, 즉 적대적인 편에 선 원수와 같은 어울리지 않는 사람을 말하며, 그는 절해서는 안 될 자이다. 진실로 이런 자는 절을 받을 때 발로 찰 수도 있기 때문이다. '딴생각을 하는 자(aññavihito)'란 절하는 것 외에 다른 것을 생각하는 자이다.

ขาทนฺโตติ ปิฏฺฐขชฺชกาทีนิ ขาทนฺโต. อุจฺจารญฺจ ปสฺสาวญฺจ กโรนฺโต อโนกาสคตตฺตา อวนฺทิโย. อุกฺขิตฺตโกติ ติวิเธนปิ อุกฺเขปนียกมฺเมน อุกฺขิตฺตโก อวนฺทิโย. ตชฺชนียาทิกมฺมกตา ปน จตฺตาโร วนฺทิตพฺพา. อุโปสถปวารณาปิ เตหิ สทฺธึ ลพฺภนฺติ. อาทิโต ปฏฺฐาย จ วุตฺเตสุ อวนฺทิเยสุ นคฺคญฺจ อุกฺขิตฺตกญฺจ วนฺทนฺตสฺเสว อาปตฺติ. อิตเรสํ ปน อสารุปฺปฏฺเฐน จ อนฺตรา วุตฺตการเณน จ วนฺทนา ปฏิกฺขิตฺตา. อิโต ปรํ ปจฺฉาอุปสมฺปนฺนาทโย ทสปิ อาปตฺติวตฺถุภาเวเนว อวนฺทิยา. เต วนฺทนฺตสฺส หิ นิยเมเนว อาปตฺติ. อิติ อิเมสุ ปญฺจสุ ปญฺจเกสุ เตรส ชเน วนฺทนฺตสฺส อนาปตฺติ, ทฺวาทสนฺนํ วนฺทนาย อาปตฺติ.

'씹어 먹는 자(khādanto)'란 가루 과자 등을 씹어 먹고 있는 자이다. '대소변을 보는 자'는 절할 만한 장소에 있지 않기 때문에 절해서는 안 될 자이다. '추방된 자(ukkhittako)'란 세 가지 추방 업(ukkhepanīyakamma)에 의해 쫓겨난 자로, 절해서는 안 될 자이다. 그러나 따자니야(책망) 업 등을 받은 네 부류의 사람들에게는 절을 해야 한다. 포살과 자자도 그들과 함께 할 수 있다. 처음부터 설해진 절해서는 안 될 자들 가운데, 알몸인 자와 추방된 자에게 절하는 비구에게만 죄(āpatti)가 된다. 나머지 사람들에게는 부적절하다는 점과 중간에 언급된 이유들 때문에 절하는 것이 금지된 것이다. 이들 외에 나중에 구족계 받은 자(하좌) 등 열 명도 죄의 근거가 되므로 절해서는 안 될 자들이다. 그들에게 절하는 비구에게는 반드시 죄가 된다. 이와 같이 이 다섯 가지 빤짜까(5개조)에서 열세 명의 사람들에게 절하는 비구에게는 죄가 없으며, 열두 명에게 절하는 것은 죄가 된다.

๔๖๘. อาจริโย วนฺทิโยติ ปพฺพชฺชาจริโย อุปสมฺปทาจริโย นิสฺสยาจริโย อุทฺเทสาจริโย โอวาทาจริโยติ อยํ ปญฺจวิโธปิ อาจริโย วนฺทิโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

468. '스승은 절을 해야 한다'라는 것에서, 출가 스승(pabbajjācariya), 구족계 스승(upasampadācariya), 의지 스승(nissayācariya), 경전 암송 스승(uddesācariya), 훈계 스승(ovādācariya) 등 이 다섯 종류의 스승은 모두 절을 해야 할 분들이다. 나머지 모든 곳의 내용은 명백하다.

กถินตฺถารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가티나 가사 펴기 품에 대한 설명이 끝났다.

นิฏฺฐิตา จ อุปาลิปญฺจกวณฺณนา.

우빨리 빤짜까(우빨리 5개조)에 대한 설명이 끝났다.

อาปตฺติสมุฏฺฐานวณฺณนา

아빳띠사뭇타나(범계의 발생)에 대한 설명

๔๗๐. อจิตฺตโก [Pg.225] อาปชฺชตีติอาทีสุ สหเสยฺยาทิปณฺณตฺติวชฺชํ อสญฺจิจฺจ อาปชฺชนฺโต อจิตฺตโก อาปชฺชติ, เทเสนฺโต สจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. ยํกิญฺจิ สญฺจิจฺจ อาปชฺชนฺโต สจิตฺตโก อาปชฺชติ, ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. ปุพฺเพ วุตฺตเมว ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อจิตฺตโก อาปชฺชติ, อจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. อิตรํ เทเสนฺโต สจิตฺตโก อาปชฺชติ, สจิตฺตโก วุฏฺฐาติ. ‘‘ธมฺมทานํ กโรมี’’ติ ปทโสธมฺมาทีนิ กโรนฺโต กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, ‘‘พุทฺธานํ อนุสาสนึ กโรมี’’ติ อุทคฺคจิตฺโต เทเสนฺโต กุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ. โทมนสฺสิโก หุตฺวา เทเสนฺโต อกุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ, ติณวตฺถารเกน นิทฺทาคโตว วุฏฺฐหนฺโต อพฺยากตจิตฺโต วุฏฺฐาติ. ภึสาปนาทีนิ กตฺวา ‘‘พุทฺธานํ สาสนํ กโรมี’’ติ โสมนสฺสิโก เทเสนฺโต อกุสลจิตฺโต อาปชฺชติ, กุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ. โทมนสฺสิโกว เทเสนฺโต อกุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ, วุตฺตนเยเนว ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อพฺยากตจิตฺโต วุฏฺฐาติ. นิทฺโทกฺกนฺตสมเย สหคารเสยฺยํ อาปชฺชนฺโต อพฺยากตจิตฺโต อาปชฺชติ, วุตฺตนเยเนว ปเนตฺถ ‘‘กุสลจิตฺโต วุฏฺฐาตี’’ติอาทิ เวทิตพฺพํ.

470. '마음 없이 범한다' 등의 구절에서, 함께 잠자는 것(sahaseyya) 등의 범계에 의한 잘못(paṇṇattivajja)을 의도하지 않고(asañcicca) 범할 때는 마음 없이(acittako) 범하게 되고, 참회(desento)할 때는 마음이 있는 상태(sacittako)로 벗어나게 된다. 어떤 것이든 의도하여(sañcicca) 범할 때는 마음이 있는 상태로 범하고, 풀을 덮는 방식(tiṇavatthāraka)으로 벗어날 때는 마음 없이(acittako) 벗어나게 된다. 앞에서 말한 것과 같이 풀을 덮는 방식으로 벗어날 때 마음 없이 범하고 마음 없이 벗어난다. 그 밖의 것을 참회할 때는 마음이 있는 상태로 범하고 마음이 있는 상태로 벗어난다. "법보시를 하겠다"라고 생각하며 구절별로 법을 설하는(padasodhamma) 등의 행위를 할 때는 유익한 마음(kusalacitto)으로 범하게 되고, "부처님의 가르침을 따르겠다"라고 생각하며 기쁜 마음(udaggacitto)으로 참회할 때는 유익한 마음으로 벗어난다. 우울한 상태(domanassiko)가 되어 참회할 때는 해로운 마음(akusalacitto)으로 벗어나고, 풀을 덮는 방식으로 잠든 채(niddāgato) 벗어날 때는 무기(無記)의 마음(abyākatacitto)으로 벗어난다. 겁을 주는 등의 행위를 하고 나서 "부처님의 교법을 따르겠다"라며 기쁜 마음(somanassiko)으로 참회할 때는 해로운 마음으로 범하고 유익한 마음으로 벗어난다. 우울한 상태로 참회할 때는 해로운 마음으로 벗어나고, 앞서 말한 방식대로 풀을 덮는 방식으로 벗어날 때는 무기의 마음으로 벗어난다. 잠이 들 때 함께 잠자는 아빳띠(sahagāraseyya)를 범할 때는 무기의 마음으로 범하며, 이와 관련하여 앞서 말한 방식대로 "유익한 마음으로 벗어난다"는 등의 설명을 알아야 한다.

ปฐมํ ปาราชิกํ กติหิ สมุฏฺฐาเนหีติอาทิ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

"첫 번째 파라지카는 몇 가지 원인(samuṭṭhāna)으로 발생하는가" 등의 구절은 앞에서 설명한 방식과 같으므로 그 의미가 명확하다.

๔๗๓. จตฺตาโร ปาราชิกา กติหิ สมุฏฺฐาเนหีติอาทีสุ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต ยํ ยํ สมุฏฺฐานํ ยสฺส ยสฺส ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ วุตฺตเมว โหติ.

473. "네 가지 파라지카는 몇 가지 원인으로 발생하는가" 등의 구절에서, 가장 높은 한도(ukkaṭṭhaparicchedato)에 따라 각각의 학습계목에 대해 얻어지는 모든 발생 원인은 이미 다 설명된 것이다.

อาปตฺติสมุฏฺฐานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아빳띠 발생 원인(āpattisamuṭṭhāna)에 대한 설명이 끝났다.

อปรทุติยคาถาสงฺคณิกํ

또 다른 두 번째 가사상가니까(게송 모음)

(๑) กายิกาทิอาปตฺติวณฺณนา

(1) 신체적 아빳띠 등에 대한 설명

๔๗๔. ‘‘กติ [Pg.226] อาปตฺติโย กายิกา’’ติอาทิคาถานํ วิสฺสชฺชเน ฉ อาปตฺติโย กายิกาติ อนฺตรเปยฺยาเล จตุตฺเถน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ฉ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตาปตฺติโย. กายทฺวาเร สมุฏฺฐิตตฺตา หิ เอตา กายิกาติ วุจฺจนฺติ. ฉ วาจสิกาติ ตสฺมึเยว อนฺตรเปยฺยาเล ปญฺจเมน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ฉ อาปตฺติโย อาปชฺชติ, ‘‘ภิกฺขุ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต’’ติอาทินา นเยน วุตฺตาปตฺติโย. ฉาเทนฺตสฺส ติสฺโสติ วชฺชปฏิจฺฉาทิกาย ภิกฺขุนิยา ปาราชิกํ, ภิกฺขุสฺส สงฺฆาทิเสสปฏิจฺฉาทเน ปาจิตฺติยํ, อตฺตโน ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติปฏิจฺฉาทเน ทุกฺกฏํ. ปญฺจ สํสคฺคปจฺจยาติ ภิกฺขุนิยา กายสํสคฺเค ปาราชิกํ, ภิกฺขุโน สงฺฆาทิเสโส, กาเยน กายปฏิพทฺเธ ถุลฺลจฺจยํ, นิสฺสคฺคิเยน กายปฏิพทฺเธ ทุกฺกฏํ, องฺคุลิปโตทเก ปาจิตฺติยนฺติ อิมา กายสํสคฺคปจฺจยา ปญฺจาปตฺติโย.

474. "신체적인 아빳띠는 몇 가지인가" 등의 게송에 대한 답변에서, '여섯 가지 아빳띠가 신체적이다'라는 것은 안따라뻬얄라(중간 생략 부분)에서 네 번째 아빳띠 발생 원인에 의해 발생하는 여섯 가지 아빳띠를 의미한다. 즉 "비구가 음행을 행하면 파라지카 아빳띠이다" 등의 방식으로 설해진 아빳띠들이다. 이것들은 신체 문(kāyadvāra)에서 발생하기 때문에 신체적인 것(kāyikā)이라 불린다. '여섯 가지가 언어적이다'라는 것은 바로 그 안따라뻬얄라에서 다섯 번째 아빳띠 발생 원인에 의해 발생하는 여섯 가지 아빳띠를 의미한다. "비구가 나쁜 욕심을 품고 욕망에 사로잡혀..." 등의 방식으로 설해진 아빳띠들이다. '숨기는 자에게 세 가지'라는 것은 잘못을 숨기는 비구니에게는 파라지카, 비구가 상가디세사 아빳띠를 숨기면 빠찌띠야, 자신의 거친 아빳띠(duṭṭhullāpatti)를 숨기면 두까따가 된다는 것이다. '신체적 접촉을 원인으로 하는 다섯 가지'라는 것은 비구니가 신체적 접촉을 하면 파라지카, 비구는 상가디세사, 신체로 신체에 부착된 물건을 접촉하면 툴랏짜야, 버려야 할 물건(nissaggiya)으로 신체에 부착된 물건을 접촉하면 두까따, 손가락으로 간지럽히면 빠찌띠야가 된다는 것이니, 이것들이 신체적 접촉을 원인으로 하는 다섯 가지 아빳띠이다.

อรุณุคฺเค ติสฺโสติ เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหทสาหมาสาติกฺกมวเสน นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ, ภิกฺขุนิยา รตฺติวิปฺปวาเส สงฺฆาทิเสโส, ‘‘ปฐมมฺปิ ยามํ ฉาเทติ, ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ยามํ ฉาเทติ, อุทฺธสฺเต อรุเณ ฉนฺนา โหติ อาปตฺติ, โย ฉาเทติ โส ทุกฺกฏํ เทสาเปตพฺโพ’’ติ อิมา อรุณุคฺเค ติสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชติ. ทฺเว ยาวตติยกาติ เอกาทส ยาวตติยกา นาม, ปญฺญตฺติวเสน ปน ทฺเว โหนฺติ ภิกฺขูนํ ยาวตติยกา ภิกฺขุนีนํ ยาวตติยกาติ. เอเกตฺถ อฏฺฐวตฺถุกาติ ภิกฺขุนีนํเยว เอกา เอตฺถ อิมสฺมึ สาสเน อฏฺฐวตฺถุกา นาม. เอเกน สพฺพสงฺคโหติ ‘‘ยสฺส สิยา อาปตฺติ, โส อาวิกเรยฺยา’’ติ อิมินา เอเกน นิทานุทฺเทเสน สพฺพสิกฺขาปทานญฺจ สพฺพปาติโมกฺขุทฺเทสานญฺจ สงฺคโห โหติ.

'해 뜰 때 세 가지'라는 것은 하루 밤, 이레, 열흘, 한 달을 넘김에 따라 발생하는 닛사기야 빠찌띠야, 비구니가 밤에 동료 없이 지낼 때 발생하는 상가디세사, 그리고 "초경에도 숨기고, 이경에도 숨기고, 삼경에도 숨기어 동이 텄을 때 아빳띠가 숨겨진 상태가 되면, 숨긴 자는 두까따를 참회해야 한다"는 것이니, 해 뜰 때 이 세 가지 아빳띠를 범하게 된다. '두 가지 야와따띠야까'라는 것은 열한 가지 야와따띠야까(세 번까지 권고하는 죄)가 있지만, 제정된 바에 따라 비구들의 야와따띠야까와 비구니들의 야와따띠야까 두 종류가 있다는 것이다. '여기에 한 가지 앗타왓투까'라는 것은 이 가르침에서 오직 비구니들에게만 해당하는 한 가지 앗타왓투까(여덟 가지 항목의 죄)가 있다는 뜻이다. '하나로 모두 포섭됨'이라는 것은 "아빳띠가 있는 자는 이를 드러내라"는 이 한 구절의 니다누데사(서문 암송)로 모든 학습계목과 모든 빠띠목카의 암송 내용이 다 포섭된다는 것이다.

วินยสฺส ทฺเว มูลานีติ กาโย เจว วาจา จ. ครุกา ทฺเว วุตฺตาติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสา. ทฺเว ทุฏฺฐุลฺลจฺฉาทนาติ วชฺชปฏิจฺฉาทิกาย ปาราชิกํ [Pg.227] สงฺฆาทิเสสํ ปฏิจฺฉาทกสฺส ปาจิตฺติยนฺติ อิมา ทฺเว ทุฏฺฐุลฺลจฺฉาทนาปตฺติโย นาม.

'율의 두 가지 근본'이란 신체와 언어이다. '두 가지 무거운 죄(garukā)'라고 설해진 것은 파라지카와 상가디세사이다. '두 가지 거친 죄를 숨김'이란 잘못을 숨긴 비구니의 파라지카와 상가디세사를 숨긴 자의 빠찌띠야를 말하니, 이것들이 거친 죄를 숨김으로 인해 발생하는 두 가지 아빳띠이다.

คามนฺตเร จตสฺโสติ ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิทหติ, ทุกฺกฏํ; อญฺญสฺส คามสฺส อุปจารํ โอกฺกมติ, ปาจิตฺติยํ; ภิกฺขุนิยา คามนฺตรํ คจฺฉนฺติยา ปริกฺขิตฺเต คาเม ปฐมปาเท ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปาเท สงฺฆาทิเสโส; อปริกฺขิตฺตสฺส ปฐมปาเท อุปจาโรกฺกมเน ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปาเท สงฺฆาทิเสโส’’ติ อิมา คามนฺตเร ทุกฺกฏปาจิตฺติยถุลฺลจฺจยสงฺฆอาทิเสสวเสน จตสฺโส อาปตฺติโย. จตสฺโส นทิปารปจฺจยาติ ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิทหติ, ทุกฺกฏํ; นาวํ อภิรุหติ, ปาจิตฺติยํ; ภิกฺขุนิยา นทิปารํ คจฺฉนฺติยา อุตฺตรณกาเล ปฐมปาเท ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปาเท สงฺฆาทิเสโส’’ติ อิมา จตสฺโส. เอกมํเส ถุลฺลจฺจยนฺติ มนุสฺสมํเส. นวมํเสสุ ทุกฺกฏนฺติ เสสอกปฺปิยมํเสสุ.

'마을 사이에서 네 가지'란 "비구가 비구니와 함께 가기로 약속하면 두까따, 다른 마을의 경계에 들어서면 빠찌띠야, 비구니가 다른 마을로 갈 때 울타리가 있는 마을에서 첫 발을 내디디면 툴랏짜야, 두 번째 발을 내디디면 상가디세사, 울타리가 없는 마을에서 첫 발로 경계에 들어서면 툴랏짜야, 두 번째 발을 내디디면 상가디세사"가 된다는 것이니, 이처럼 마을 사이에서 두까따, 빠찌띠야, 툴랏짜야, 상가디세사의 구분에 따라 네 가지 아빳띠가 있다. '강을 건너는 것을 원인으로 하는 네 가지'란 "비구가 비구니와 함께 가기로 약속하면 두까따, 배에 올라타면 빠찌띠야, 비구니가 강 건너편으로 갈 때 건너는 시점에서 첫 발에 툴랏짜야, 두 번째 발에 상가디세사"가 된다는 것이니, 이 네 가지이다. '한 종류의 고기에 툴랏짜야'라는 것은 인육(人肉)을 먹는 경우이고, '아홉 종류의 고기에 두까따'라는 것은 인육을 제외한 나머지 허용되지 않는 아홉 종류의 고기를 먹는 경우이다.

ทฺเว วาจสิกา รตฺตินฺติ ภิกฺขุนี รตฺตนฺธกาเร อปฺปทีเป ปุริเสน สทฺธึ หตฺถปาเส ฐิตา สลฺลปติ, ปาจิตฺติยํ; หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา ฐิตา สลฺลปติ, ทุกฺกฏํ. ทฺเว วาจสิกา ทิวาติ ภิกฺขุนี ทิวา ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเส ปุริเสน สทฺธึ หตฺถปาเส ฐิตา สลฺลปติ, ปาจิตฺติยํ; หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา สลฺลปติ, ทุกฺกฏํ. ททมานสฺส ติสฺโสติ มรณาธิปฺปาโย มนุสฺสสฺส วิสํ เทติ, โส เจ เตน มรติ, ปาราชิกํ; ยกฺขเปตานํ เทติ, เต เจ มรนฺติ, ถุลฺลจฺจยํ; ติรจฺฉานคตสฺส เทติ, โส เจ มรติ, ปาจิตฺติยํ; อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรทาเน ปาจิตฺติยนฺติ เอวํ ททมานสฺส ติสฺโส อาปตฺติโย. จตฺตาโร จ ปฏิคฺคเหติ หตฺถคฺคาห-เวณิคฺคาเหสุ สงฺฆาทิเสโส, มุเขน องฺคชาตคฺคหเณ ปาราชิกํ, อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรปฏิคฺคหเณ นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ, อวสฺสุตาย อวสฺสุตสฺส หตฺถโต ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิคฺคณฺหนฺติยา ถุลฺลจฺจยํ; เอวํ ปฏิคฺคเห จตฺตาโร อาปตฺติกฺขนฺธา โหนฺติ.

‘밤에 두 가지 언어적 [죄]가 발생함’이란 비구니가 밤의 어둠 속에서 등불이 없는 곳에서 남자와 함께 팔이 닿는 거리(하타파사) 내에 서서 대화를 나누면 바일제이고, 팔이 닿는 거리를 벗어나 서서 대화를 나누면 돌길라이다. ‘낮에 두 가지 언어적 [죄]가 발생함’이란 비구니가 낮에 은폐된 장소에서 남자와 함께 팔이 닿는 거리 내에 서서 대화를 나누면 바일제이고, 팔이 닿는 거리를 벗어나 대화를 나누면 돌길라이다. ‘주는 자에게 세 가지 [죄]가 발생함’이란 죽이려는 의도로 사람에게 독을 주었을 때 그가 그것으로 죽으면 바라이이며, 야차나 아귀에게 주어 그들이 죽으면 투란차이고, 축생에게 주어 그것이 죽으면 바일제이다. 친척이 아닌 비구니에게 가사를 주는 것에도 바일제가 발생하니, 이처럼 주는 자에게는 세 가지 아빳띠(죄)가 있다. ‘받는 것에는 네 가지 [죄]가 발생함’이란 손을 잡거나 머리카락을 잡는 것 등에는 승잔이고, 입으로 성기를 무는 것에는 바라이이며, 친척이 아닌 비구니로부터 가사를 받는 것에는 니살기 바일제이고, 탐욕에 젖은 비구니가 탐욕에 젖은 남자의 손으로부터 먹을 것이나 씹을 것을 받으면 투란차이다. 이처럼 받는 것에는 네 가지 죄의 무리가 있다.

(๒) เทสนาคามินิยาทิวณฺณนา

(2) 데사나가미니(고백으로 벗어날 수 있는 죄) 등에 대한 설명

๔๗๕. ปญฺจ เทสนาคามินิโยติ ลหุกา ปญฺจ. ฉ สปฺปฏิกมฺมาติ ปาราชิกํ ฐเปตฺวา อวเสสา. เอเกตฺถ อปฺปฏิกมฺมาติ เอกา ปาราชิกาปตฺติ.

475. ‘다섯 가지 데사나가미니’란 가벼운 다섯 가지 죄를 말한다. ‘여섯 가지 사빠티깜마(교정 가능한 죄)’란 바라이를 제외한 나머지 죄들을 말한다. ‘그중 한 가지 아빠티깜마(교정 불가능한 죄)’란 한 가지 바라이죄를 말한다.

วินยครุกา ทฺเว วุตฺตาติ ปาราชิกญฺเจว สงฺฆาทิเสสญฺจ. กายวาจสิกานิ จาติ สพฺพาเนว สิกฺขาปทานิ กายวาจสิกานิ, มโนทฺวาเร ปญฺญตฺตํ [Pg.228] เอกสิกฺขาปทมฺปิ นตฺถิ. เอโก วิกาเล ธญฺญรโสติ โลณโสวีรกํ. อยเมว หิ เอโก ธญฺญรโส วิกาเล วฏฺฏติ. เอกา ญตฺติจตุตฺเถน สมฺมุตีติ ภิกฺขุโนวาทกสมฺมุติ. อยเมว หิ เอกา ญตฺติจตุตฺถกมฺเมน สมฺมุติ อนุญฺญาตา.

‘율에서 중대한 것 두 가지가 설해졌다’는 것은 바라이와 승잔을 말한다. ‘신체와 언어에 의한 것’이란 모든 학습계율이 신업(身業)과 구업(口業)에 의한 것이며, 의문(意門, 마음의 문)에서만 제정된 학습계율은 단 하나도 없음을 말한다. ‘때 아닌 때에 허용되는 한 가지 곡물 즙’이란 소금기 있는 삭힌 곡물 음료(로나소비라카)이다. 오직 이 곡물 즙만이 때가 아닌 오후에도 허용된다. ‘한 가지 백사갈마(백사선언)에 의한 합의(삼무티)’란 비구니 훈계자 선정에 대한 합의이다. 오직 이 합의만이 백사갈마(한 번의 선언과 세 번의 문답)를 통해 허용된다.

ปาราชิกา กายิกา ทฺเวติ ภิกฺขูนํ เมถุนปาราชิกํ ภิกฺขุนีนญฺจ กายสํสคฺคปาราชิกํ. ทฺเว สํวาสภูมิโยติ อตฺตนา วา อตฺตานํ สมานสํวาสกํ กโรติ, สมคฺโค วา สงฺโฆ อุกฺขิตฺตํ โอสาเรติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘สมานสํวาสกภูมิ จ นานาสํวาสกภูมิ จา’’ติ เอวํ ทฺเว สํวาสภูมิโย วุตฺตา. ทฺวินฺนํ รตฺติจฺเฉโทติ ปาริวาสิกสฺส จ มานตฺตจาริกสฺส จ ปญฺญตฺตา. ทฺวงฺคุลา ทุเวติ ทฺเว ทฺวงฺคุลปญฺญตฺติโย, ‘‘ทฺวงฺคุลปพฺพปรมํ อาทาตพฺพ’’นฺติ อยเมกา, ‘‘ทฺวงฺคุลํ วา ทฺเวมาสํ วา’’ติ อยเมกา.

‘신체적인 바라이죄 두 가지’란 비구들의 음행 바라이와 비구니들의 [남성과의] 신체 접촉 바라이를 말한다. ‘두 가지 상바사부미(공동 생활의 지위)’란 스스로 자신을 동일한 공동 생활자로 만들거나, 화합한 승가가 제명된 자를 다시 받아들이는 것이다. 그러나 쿠룬디(Kurundī) 주석서에서는 ‘동일 공동 생활자의 지위와 별개 공동 생활자의 지위’라고 하여 두 가지 공동 생활의 지위가 설해졌다. ‘두 부류의 밤의 단절(라티체다)’이란 별주(파리바사)를 행하는 자와 마낫다를 행하는 자에게 제정된 것이다. ‘두 손가락에 관한 두 가지’란 두 가지의 두 손가락 관련 제정으로, ‘최대 두 손가락 마디만큼 잡아야 한다’는 것과 ‘두 손가락 폭 혹은 두 달 동안’이라는 제정이 각각 그 하나이다.

ทฺเว อตฺตานํ วธิตฺวานาติ ภิกฺขุนี อตฺตานํ วธิตฺวา ทฺเว อาปตฺติโย อาปชฺชติ; วธติ โรทติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส; วธติ น โรทติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส. ทฺวีหิ สงฺโฆ ภิชฺชตีติ กมฺเมน จ สลากคฺคาเหน จ. ทฺเวตฺถ ปฐมาปตฺติกาติ เอตฺถ สกเลปิ วินเย ทฺเว ปฐมาปตฺติกา อุภินฺนํ ปญฺญตฺติวเสน. อิตรถา ปน นว ภิกฺขูนํ นว ภิกฺขุนีนนฺติ อฏฺฐารส โหนฺติ. ญตฺติยา กรณา ทุเวติ ทฺเว ญตฺติกิจฺจานิ – กมฺมญฺจ กมฺมปาทกา จ. นวสุ ฐาเนสุ กมฺมํ โหติ, ทฺวีสุ กมฺมปาทภาเวน ติฏฺฐติ.

‘자신을 때리는 두 가지’란 비구니가 자신을 때림으로써 두 가지 죄에 빠지는 것을 말하니, 때리면서 울면 바일제이고, 때리되 울지 않으면 돌길라이다. ‘두 가지 원인으로 승가가 분열됨’이란 갈마(의사결정)에 의해서와 투표용지(살라카)를 취함에 의해서이다. ‘여기에 두 가지 파타마파티카(범하자마자 죄가 되는 것)’란 이 모든 율의 규정 중에서 비구·비구니 양쪽 모두에게 제정된 원칙에 따른 두 가지 파타마파티카를 말한다. 그러나 다른 방식으로는 비구들의 9가지와 비구니들의 9가지를 합하여 18가지가 된다. ‘백(白, 선언)으로 행하는 두 가지’란 두 가지 백(ñatti)의 직무이니, 갈마 그 자체와 갈마의 기초가 되는 선언이다. 아홉 군데에서는 갈마가 이루어지고, 두 군데에서는 갈마의 기초가 되는 상태로 머문다.

ปาณาติปาเต ติสฺโสติ ‘‘อโนทิสฺส โอปาตํ ขณติ, สเจ มนุสฺโส มรติ, ปาราชิกํ; ยกฺขเปตานํ มรเณ ถุลฺลจฺจยํ; ติรจฺฉานคตสฺส มรเณ ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมา ติสฺโส โหนฺติ. วาจา ปาราชิกา ตโยติ วชฺชปฏิจฺฉาทิกาย อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย อฏฺฐวตฺถุกายาติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘อาณตฺติยา อทินฺนาทาเน, มนุสฺสมรเณ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมอุลฺลปเน จา’’ติ เอวํ ตโย วุตฺตา. โอภาสนา ตโยติ วจฺจมคฺคํ ปสฺสาวมคฺคํ อาทิสฺส วณฺณาวณฺณภาสเน สงฺฆาทิเสโส, วจฺจมคฺคํ ปสฺสาวมคฺคํ ฐเปตฺวา อธกฺขกํ อุพฺภชาณุมณฺฑลํ อาทิสฺส วณฺณาวณฺณภณเน ถุลฺลจฺจยํ, อุพฺภกฺขกํ อโธชาณุมณฺฑลํ อาทิสฺส วณฺณาวณฺณภณเน ทุกฺกฏํ. สญฺจริตฺเตน วา ตโยติ ปฏิคฺคณฺหาติ วีมํสติ ปจฺจาหรติ[Pg.229], อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส; ปฏิคฺคณฺหาติ วีมํสติ น ปจฺจาหรติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส; ปฏิคฺคณฺหาติ น วีมํสติ น ปจฺจาหรติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิเม สญฺจริตฺเตน การณภูเตน ตโย อาปตฺติกฺขนฺธา โหนฺติ.

‘살생에 있어 세 가지’란 상대를 특정하지 않고 함정을 팠을 때, 만약 사람이 빠져 죽으면 바라이이고, 야차나 아귀가 죽으면 투란차이며, 축생이 죽으면 바일제라는 이 세 가지를 말한다. ‘언어에 의한 세 가지 바라이’란 [비구니가] 중죄를 숨기는 것, 제명된 자를 따르는 것, 여덟 가지 신체 접촉에 합의하는 것을 말한다. 그러나 쿠룬디에서는 ‘도둑질을 시키는 것, 사람을 죽이게 하는 것, 상인법(초인적인 법)을 사칭하는 것’으로 세 가지를 설했다. ‘희롱하는 말의 세 가지’란 대변로와 소변로를 지칭하여 찬양하거나 비방하면 승잔이고, 대변로와 소변로를 제외하고 쇄골 아래에서 무릎 위 부위를 지칭하여 찬양하거나 비방하면 투란차이며, 쇄골 위나 무릎 아래 부위를 지칭하여 찬양하거나 비방하면 돌길라이다. ‘중매(산차릿타)에 의한 세 가지’란 [남녀의 말을] 받아들여 살피고 전달하면 승잔이고, 받아들여 살피되 전달하지 않으면 투란차이며, 받아들이기만 하고 살피지도 전달하지도 않으면 돌길라이다. 이와 같이 중매가 원인이 되어 발생하는 세 가지 죄의 무리가 있다.

ตโย ปุคฺคลา น อุปสมฺปาเทตพฺพาติ อทฺธานหีโน องฺคหีโน วตฺถุวิปนฺโน จ เตสํ นานากรณํ วุตฺตเมว. อปิเจตฺถ โย ปตฺตจีวเรน อปริปูโร, ปริปูโร จ น ยาจติ, อิเมปิ องฺคหีเนเนว สงฺคหิตา. มาตุฆาตกาทโย จ กรณทุกฺกฏกา ปณฺฑกอุภโตพฺยญฺชนกติรจฺฉานคตสงฺขาเตน วตฺถุวิปนฺเนเนว สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. เอส นโย กุรุนฺทิยํ วุตฺโต. ตโย กมฺมานํ สงฺคหาติ ญตฺติกปฺปนา, วิปฺปกตปจฺจตฺตํ, อตีตกรณนฺติ. ตตฺถ ‘‘ทเทยฺย กเรยฺยา’’ติอาทิเภทา ญตฺติกปฺปนา; ‘‘เทติ กโรตี’’ติอาทิเภทํ วิปฺปกตปจฺจตฺตํ; ‘‘ทินฺนํ กต’’นฺติอาทิเภทํ อตีตกรณํ นามาติ อิเมหิ ตีหิ กมฺมานิ สงฺคยฺหนฺติ. อปเรหิปิ ตีหิ กมฺมานิ สงฺคยฺหนฺติ – วตฺถุนา, ญตฺติยา, อนุสฺสาวนายาติ. วตฺถุสมฺปนฺนญฺหิ ญตฺติสมฺปนฺนํ อนุสฺสาวนสมฺปนฺนญฺจ กมฺมํ นาม โหติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ตโย กมฺมานํ สงฺคหา’’ติ. นาสิตกา ตโย นาม เมตฺติยํ ภิกฺขุนึ นาเสถ, ทูสโก นาเสตพฺโพ, ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคโต สามเณโร นาเสตพฺโพ, กณฺฏกํ สมณุทฺเทสํ นาเสถาติ เอวํ ลิงฺคสํวาสทณฺฑกมฺมนาสนาวเสน ตโย นาสิตกา เวทิตพฺพา. ติณฺณนฺนํ เอกวาจิกาติ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ทฺเว ตโย เอกานุสฺสาวเน กาตุ’’นฺติ วจนโต ติณฺณํ ชนานํ เอกุปชฺฌาเยน นานาจริเยน เอกานุสฺสาวนา วฏฺฏติ.

‘구족계를 주어서는 안 될 세 부류의 사람’이란 연령이 부족한 자(20세 미만), 신체 일부가 결손된 자, [근친 살해자 등] 자격이 없는 자를 말하며, 이들의 차이점은 이미 설해진 바와 같다. 또한 여기에는 발우와 가사가 갖춰지지 않은 자, 갖추었더라도 수계를 요청하지 않는 자도 신체 결손자의 범주에 포함된다. 어머니를 살해한 자 등 중죄를 지은 자들과 고자, 양성구유자, 축생 등은 자격이 없는 자의 범주에 포함되는 것으로 알아야 한다. 이러한 방식은 쿠룬디 주석서에 설해져 있다. ‘세 가지 갈마의 요약’이란 백의 설정, 미완료된 현재의 행위, 완료된 과거의 행위이다. 그중 ‘주어야 한다, 행해야 한다’ 등의 형식은 백의 설정이고, ‘준다, 행한다’ 등의 형식은 미완료된 현재 행위이며, ‘주었다, 행했다’ 등의 종결 형식은 완료된 과거 행위라고 하니, 이 세 가지로 갈마가 요약된다. 또 다른 세 가지로도 갈마가 요약되니 대상(물품/사람), 백(선언), 갈마문 낭독(안누사바나)이다. 갈마란 대상이 갖추어지고 백이 갖추어지고 갈마문 낭독이 갖추어져야 성립되기 때문에 우팔리 존자가 ‘세 가지 갈마의 요약’이라고 설한 것이다. ‘제명되어야 할 세 부류’란 메띠야 비구니를 제명하라거나, 오염된 자를 제명해야 한다거나, 십계명을 어긴 사미를 제명해야 한다거나, 깐타카 사미를 제명하라는 등의 규정을 말하며, 이처럼 형색 박탈(린가나사나), 공동 생활 박탈(상바사나사나), 벌칙 박탈(단다깜마나사나)의 구분에 따라 제명될 세 부류를 알아야 한다. ‘세 사람을 위한 한 번의 갈마문’이란 “비구들이여, 한 번의 갈마문 낭독으로 두 명이나 세 명에게 수계하는 것을 허용한다”는 말씀에 따라, 세 사람의 수계 후보자가 한 명의 은사(우파자야) 아래에서 각기 다른 교수사(아자리야)를 두더라도 한 번의 갈마문 낭독으로 수계하는 것이 가능하다는 의미이다.

อทินฺนาทาเน ติสฺโสติ ปาเท วา อติเรกปาเท วา ปาราชิกํ, อติเรกมาสเก ถุลฺลจฺจยํ, มาสเก วา อูนมาสเก วา ทุกฺกฏํ. จตสฺโส เมถุนปจฺจยาติ อกฺขยิเต ปาราชิกํ, เยภุยฺเยน ขยิเต ถุลฺลจฺจยํ, วิวฏกเต มุเข ทุกฺกฏํ, ชตุมฏฺฐเก ปาจิตฺติยํ. ฉินฺทนฺตสฺส ติสฺโสติ วนปฺปตึ ฉินฺทนฺตสฺส ปาราชิกํ, ภูตคาเม ปาจิตฺติยํ, องฺคชาเต ถุลฺลจฺจยํ. ปญฺจ ฉฑฺฑิตปจฺจยาติ อโนทิสฺส วิสํ ฉฑฺเฑติ, สเจ เตน มนุสฺโส มรติ, ปาราชิกํ; ยกฺขเปเตสุ ถุลฺลจฺจยํ; ติรจฺฉานคเต ปาจิตฺติยํ; วิสฺสฏฺฐิฉฑฺฑเน สงฺฆาทิเสโส; เสขิเยสุ หริเต อุจฺจารปสฺสาวฉฑฺฑเน ทุกฺกฏํ – อิมา ฉฑฺฑิตปจฺจยา ปญฺจาปตฺติโย โหนฺติ.

주지 않은 것을 가짐(투도)에 세 가지가 있으니, 1파다(pāda) 혹은 1파다를 초과하여 훔치면 파라지카이고, 1마사카(māsaka)를 초과하면 투란차이며, 1마사카 혹은 1마사카 미만의 재물을 훔치면 돌길라이다. 음행의 연(緣)으로 네 가지가 있으니, 부패하지 않은 시체에서의 행위는 파라지카이고, 대부분 부패한 시체에서는 투란차이며, 벌려진 입에 하는 것은 돌길라이고, 매끄러운 밀랍 인공물(jatumaṭṭhaka)에 하는 것은 파찌띠야이다. 자르는 자의 세 가지가 있으니, 타인의 숲의 거목을 베는 것은 파라지카이고, 식물(bhūtagāma)을 훼손하는 것은 파찌띠야이며, 성기(aṅgajāte)를 자르는 것은 투란차이다. 버리는 연(緣)으로 다섯 가지가 있으니, 대상을 특정하지 않고 죽이려는 의도로 독을 버렸는데 만약 그것으로 사람이 죽으면 파라지카이고, 야차나 아귀의 경우는 투란차이며, 축생의 경우는 파찌띠야이고, 정액을 방출하는 것은 승잔이며, 세키야 법에 언급된 푸른 풀 위에 대소변을 버리는 것은 돌길라이다. 이와 같이 버리는 연으로 인한 범계(āpatti)는 다섯 가지가 된다.

ปาจิตฺติเยน [Pg.230] ทุกฺกฏา กตาติ ภิกฺขุโนวาทกวคฺคสฺมึ ทสสุ สิกฺขาปเทสุ ปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏา กตา เอวาติ อตฺโถ. จตุเรตฺถ นวกา วุตฺตาติ ปฐมสิกฺขาปทมฺหิเยว อธมฺมกมฺเม ทฺเว, ธมฺมกมฺเม ทฺเวติ เอวํ จตฺตาโร นวกา วุตฺตาติ อตฺโถ. ทฺวินฺนํ จีวเรน จาติ ภิกฺขูนํ สนฺติเก อุปสมฺปนฺนาย จีวรํ เทนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ, ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก อุปสมฺปนฺนาย เทนฺตสฺส ทุกฺกฏนฺติ เอวํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขุนีนํ จีวรํ เทนฺตสฺส จีวเรน การณภูเตน อาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ.

'파찌띠야와 함께 돌길라가 제정되었다'는 것은 비구니 훈계 품(bhikkhunovādakavagga)의 열 가지 학습계목에서 파찌띠야와 함께 돌길라가 제정되었다는 뜻이다. '여기에서 네 가지 아홉 모음(navaka)이 설해졌다'는 것은 첫 번째 학습계목에서만 법답지 않은 업(adhammakamma)에 두 가지, 법다운 업(dhammakamma)에 두 가지로, 이처럼 네 가지 아홉 모음이 설해졌다는 뜻이다. '두 부류에게 가사로써'라는 것은 비구들 곁에서 구족계를 받은 비구니에게 가사를 주는 비구에게는 파찌띠야가, 비구니들 곁에서 구족계를 받은 비구니에게 가사를 주는 자에게는 돌길라가 된다는 것이니, 이처럼 두 부류의 비구니에게 가사를 주는 원인이 된 가사로 인하여 범계가 발생한다는 뜻이다.

อฏฺฐ ปาฏิเทสนียาติ ปาฬิยํ อาคตา เอว. ภุญฺชนฺตามกธญฺเญน ปาจิตฺติเยน ทุกฺกฏา กตาติ อามกธญฺญํ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺติยา ปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏา กตาเยว.

'여덟 가지 빠띠데사니야(pāṭidesanīya)'는 팔리 성전에 전해지는 그대로이다. '생곡식을 먹음으로써 파찌띠야와 함께 돌길라가 제정되었다'는 것은 생곡식을 요구하여 먹는 비구니에게 파찌띠야와 함께 돌길라가 제정되었다는 뜻이다.

คจฺฉนฺตสฺส จตสฺโสติ ภิกฺขุนิยา วา มาตุคาเมน วา สทฺธึ สํวิธาย คจฺฉนฺตสฺส ทุกฺกฏํ, คามูปจาโรกฺกมเน ปาจิตฺติยํ, ยา ภิกฺขุนี เอกา คามนฺตรํ คจฺฉติ, ตสฺสา คามูปจารํ โอกฺกมนฺติยา ปฐมปาเท ถุลฺลจฺจยํ, ทุติยปาเท สงฺฆาทิเสโสติ คจฺฉนฺตสฺส อิมา จตสฺโส อาปตฺติโย โหนฺติ. ฐิตสฺส จาปิ ตตฺตกาติ ฐิตสฺสปิ จตสฺโส เอวาติ อตฺโถ. กถํ? ภิกฺขุนี อนฺธกาเร วา ปฏิจฺฉนฺเน วา โอกาเส มิตฺตสนฺถววเสน ปุริสสฺส หตฺถปาเส ติฏฺฐติ, ปาจิตฺติยํ; หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา ติฏฺฐติ, ทุกฺกฏํ; อรุณุคฺคมนกาเล ทุติยิกาย หตฺถปาสํ วิชหนฺตี ติฏฺฐติ, ถุลฺลจฺจยํ; วิชหิตฺวา ติฏฺฐติ, สงฺฆาทิเสโสติ นิสินฺนสฺส จตสฺโส อาปตฺติโย. นิปนฺนสฺสาปิ ตตฺตกาติ สเจปิ หิ สา นิสีทติ วา นิปชฺชติ วา, เอตาเยว จตสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชติ.

'가는 자의 네 가지'란 비구니나 혹은 여인과 함께 약속하여 길을 가는 자에게 돌길라가, 마을 경계에 들어설 때 파찌띠야가 된다. 어떤 비구니가 홀로 다른 마을로 갈 때, 마을 경계를 들어서는 그 비구니에게 첫 발걸음에 투란차, 두 번째 발걸음에 승잔이 된다. 이와 같이 가는 자에게 이 네 가지 범계가 있다. '서 있는 자에게도 그만큼'이라는 것은 서 있는 자에게도 역시 네 가지가 있다는 뜻이다. 어떻게 그러한가? 비구니가 어둠 속이나 혹은 은폐된 장소에서 친분을 이유로 남자의 손 닿는 거리(hatthapāsa) 내에 서 있으면 파찌띠야이고, 손 닿는 거리를 벗어나 서 있으면 돌길라이다. 새벽이 틀 무렵 동료 비구니의 손 닿는 거리를 벗어나며 서 있으면 투란차이고, 벗어난 채로 서 있으면 승잔이 된다. 이와 같이 앉아 있는 자의 네 가지 범계가 있다. '누워 있는 자에게도 그만큼'이라는 것은 참으로 그녀가 앉거나 혹은 눕더라도 이와 같이 동일한 네 가지 범계를 범하게 된다는 것이다.

(๓) ปาจิตฺติยวณฺณนา

(3) 파찌띠야(Pācittiya)에 대한 설명

๔๗๖. ปญฺจ ปาจิตฺติยานีติ ปญฺจ เภสชฺชานิ ปฏิคฺคเหตฺวา นานาภาชเนสุ วา เอกภาชเน วา อมิสฺเสตฺวา ฐปิตานิ โหนฺติ, สตฺตาหาติกฺกเม โส ภิกฺขุ ปญฺจ ปาจิตฺติยานิ สพฺพานิ นานาวตฺถุกานิ เอกกฺขเณ อาปชฺชติ, ‘‘อิมํ ปฐมํ อาปนฺโน, อิมํ ปจฺฉา’’ติ น วตฺตพฺโพ.

476. '다섯 가지 파찌띠야'란 다섯 종류의 약품을 받아서 여러 그릇에 담거나 혹은 한 그릇에 섞지 않고 보관하였을 때, 7일이 경과하면 그 비구는 각기 다른 대상을 가진 다섯 가지 파찌띠야를 한순간에 범하게 되니, '이것을 먼저 범했고, 저것을 나중에 범했다'고 말할 수 없다.

นว ปาจิตฺติยานีติ โย ภิกฺขุ นว ปณีตโภชนานิ วิญฺญาเปตฺวา เตหิ สทฺธึ เอกโต เอกํ กพฬํ โอมทฺทิตฺวา มุเข ปกฺขิปิตฺวา ปรคฬํ อติกฺกาเมติ, อยํ นว ปาจิตฺติยานิ สพฺพานิ นานาวตฺถุกานิ เอกกฺขเณ อาปชฺชติ [Pg.231] ‘‘อิมํ ปฐมํ อาปนฺโน, อิมํ ปจฺฉา’’ติ น วตฺตพฺโพ. เอกวาจาย เทเสยฺยาติ ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปญฺจ เภสชฺชานิ ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตาหํ อติกฺกาเมตฺวา ปญฺจ อาปตฺติโย อาปนฺโน, ตา ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ เอวํ เอกวาจาย เทเสยฺย, เทสิตาว โหนฺติ, ทฺวีหิ ตีหิ วาจาหิ กิจฺจํ นาม นตฺถิ. ทุติยวิสฺสชฺชเนปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, นว ปณีตโภชนานิ วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชิตฺวา นว อาปตฺติโย อาปนฺโน, ตา ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ วตฺตพฺพํ.

'아홉 가지 파찌띠야'란 어떤 비구가 아홉 가지 맛있는 음식을 요구하여 그것들을 한데 모아 한 입 크기로 뭉쳐 입에 넣고 목구멍으로 넘길 때, 이 비구는 각기 다른 대상을 가진 아홉 가지 파찌띠야를 한순간에 범하게 되니, '이것을 먼저 범했고, 저것을 나중에 범했다'고 말할 수 없다. '한 번의 말로 고백해야 한다'는 것은 '존자시여, 저는 다섯 가지 약품을 받아 7일을 경과함으로써 다섯 가지 범계를 범하였습니다. 그것들을 존자 앞에서 고백합니다'라고 이와 같이 한 번의 말로 고백하면 고백한 것이 되며, 두세 번의 말로 할 필요는 없다는 뜻이다. 두 번째 답변에서도 '존자시여, 저는 아홉 가지 맛있는 음식을 요구하여 먹음으로써 아홉 가지 범계를 범하였습니다. 그것들을 존자 앞에서 고백합니다'라고 말해야 한다.

วตฺถุํ กิตฺเตตฺวา เทเสยฺยาติ ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปญฺจ เภสชฺชานิ ปฏิคฺคเหตฺวา สตฺตาหํ อติกฺกาเมสึ, ยถาวตฺถุกํ ตํ ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ เอวํ วตฺถุํ กิตฺเตตฺวา เทเสยฺย, เทสิตาว โหนฺติ อาปตฺติโย, อาปตฺติยา นามคฺคหเณน กิจฺจํ นตฺถิ. ทุติยวิสฺสชฺชเนปิ ‘‘อหํ, ภนฺเต, นว ปณีตโภชนานิ วิญฺญาเปตฺวา ภุตฺโต, ยถาวตฺถุกํ ตํ ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ วตฺตพฺพํ.

'대상을 언급하며 고백해야 한다'는 것은 '존자시여, 저는 다섯 가지 약품을 받아 7일을 경과하였습니다. 그 대상을 있는 그대로 존자 앞에서 고백합니다'라고 이와 같이 대상을 언급하며 고백하면 범계들이 고백된 것이니, 범계의 이름을 부름으로써 할 필요는 없다. 두 번째 답변에서도 '존자시여, 저는 아홉 가지 맛있는 음식을 요구하여 먹었습니다. 그 대상을 있는 그대로 존자 앞에서 고백합니다'라고 말해야 한다.

ยาวตติยเก ติสฺโสติ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ปาราชิกํ เภทกานุวตฺตกานํ โกกาลิกาทีนํ สงฺฆาทิเสสํ, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค จณฺฑกาฬิกาย จ ภิกฺขุนิยา ปาจิตฺติยนฺติ อิมา ยาวตติยกา ติสฺโส อาปตฺติโย. ฉ โวหารปจฺจยาติ ปยุตฺตวาจาปจฺจยา ฉ อาปตฺติโย อาปชฺชตีติ อตฺโถ. กถํ? อาชีวเหตุ อาชีวการณา ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา โย เต วิหาเร วสติ โส อรหาติ วทติ, อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ภิกฺขุ ปณีตโภชนานิ อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ภิกฺขุนี ปณีตโภชนานิ อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาฏิเทสนียสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา สูปํ วา โอทนํ วา อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ.

'세 번의 권고까지에 세 가지'란 파문된 비구를 따르는 비구니에게 파라지카, 승가 분열을 따르는 코칼리카 등의 비구들에게 승잔, 악한 견해를 버리지 않는 찬다칼리 비구니에게 파찌띠야가 된다는 것이니, 이것들이 세 번의 권고까지 이르는 세 가지 범계이다. '여섯 가지 표현의 연'이란 사용된 말의 연으로 여섯 가지 범계를 범한다는 뜻이다. 어떻게 그러한가? 생계의 원인으로, 생계를 위해 사악한 욕심에 사로잡혀 존재하지 않고 사실이 아닌 상인법(uttarimanussadhamma)을 뽐내어 말하면 파라지카 범계가 된다. 생계의 원인으로 중매를 행하면 승잔 범계가 된다. 생계의 원인으로 '저 사찰에 사는 자는 아라한이다'라고 말하면 투란차 범계가 된다. 생계의 원인으로 비구가 맛있는 음식을 자신을 위해 요구하여 먹으면 파찌띠야 범계가 된다. 생계의 원인으로 비구니가 맛있는 음식을 자신을 위해 요구하여 먹으면 빠띠데사니야 범계가 된다. 생계의 원인으로 병자가 아닌 자가 국이나 밥을 자신을 위해 요구하여 먹으면 돌길라 범계가 된다. 이와 같이 사용된 말의 연으로 여섯 가지 범계를 범하게 된다.

ขาทนฺตสฺส ติสฺโสติ มนุสฺสมํเส ถุลฺลจฺจยํ, อวเสเสสุ อกปฺปิยมํเสสุ ทุกฺกฏํ, ภิกฺขุนิยา ลสุเณ ปาจิตฺติยํ. ปญฺจ โภชนปจฺจยาติ อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส ปุริสสฺส หตฺถโต โภชนํ คเหตฺวา ตตฺเถว [Pg.232] มนุสฺสมํสํ ลสุณํ อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา คหิตปณีตโภชนานิ อวเสสญฺจ อกปฺปิยมํสํ ปกฺขิปิตฺวา โวมิสฺสกํ โอมทฺทิตฺวา อชฺโฌหรมานา สงฺฆาทิเสสํ, ถุลฺลจฺจยํ, ปาจิตฺติยํ, ปาฏิเทสนียํ, ทุกฺกฏนฺติ อิมา ปญฺจ อาปตฺติโย โภชนปจฺจยา อาปชฺชติ.

'먹는 자에게 세 가지(khādantassa tisso)'라는 말은, 사람의 고기를 먹으면 투란차죄(thullaccaya)가 되고, 그 외의 허용되지 않는 고기들을 먹으면 돌길라죄(dukkaṭa)가 되며, 비구니가 (생)마늘을 먹으면 바일제죄(pācittiya)가 된다는 뜻이다. '식사로 인한 다섯 가지 원인(pañca bhojanapaccayā)'이란, 탐욕에 젖은 비구니가 탐욕에 젖은 남자의 손에서 음식을 받아 그 자리에서 자기 자신을 위해 인육과 마늘을 요구하고, 이미 받은 맛있는 음식과 나머지 허용되지 않는 고기를 넣어 뒤섞어 주무른 뒤 삼키면, 승잔죄, 투란차죄, 바일제죄, 파제사니죄, 돌길라죄라는 이 다섯 가지 죄를 식사를 원인으로 범하게 된다는 것이다.

ปญฺจ ฐานานีติ ‘‘อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ภิกฺขุนิยา ยาวตติยํ สมนุภาสนาย อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺติยา ญตฺติยา ทุกฺกฏํ, ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยํ, กมฺมวาจาปริโยสาเน อาปตฺติ ปาราชิกสฺส, สงฺฆเภทาย ปรกฺกมนาทีสุ สงฺฆาทิเสโส, ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค ปาจิตฺติย’’นฺติ เอวํ สพฺพา ยาวตติยกา ปญฺจ ฐานานิ คจฺฉนฺติ. ปญฺจนฺนญฺเจว อาปตฺตีติ อาปตฺติ นาม ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานํ โหติ, ตตฺถ ทฺวินฺนํ นิปฺปริยาเยน อาปตฺติเยว, สิกฺขามานสามเณริสามเณรานํ ปน อกปฺปิยตฺตา น วฏฺฏติ. อิมินา ปริยาเยน เตสํ อาปตฺติ น เทสาเปตพฺพา, ทณฺฑกมฺมํ ปน เตสํ กาตพฺพํ. ปญฺจนฺนํ อธิกรเณน จาติ อธิกรณญฺจ ปญฺจนฺนเมวาติ อตฺโถ. เอเตสํเยว หิ ปญฺจนฺนํ ปตฺตจีวราทีนํ อตฺถาย วินิจฺฉยโวหาโร อธิกรณนฺติ วุจฺจติ, คิหีนํ ปน อฑฺฑกมฺมํ นาม โหติ.

'다섯 가지 처소(pañca ṭhānāni)'란, '내쫓긴 비구를 따르는 비구니가 세 번의 권고에도 단념하지 않을 때, 선언(ñatti) 시에는 돌길라죄, 두 번의 갈마문(kammavācā) 시에는 투란차죄, 갈마문이 끝났을 때는 파라지카죄를 범하게 되며, 승가 분열을 위해 노력하는 등의 경우에 승잔죄를, 악한 견해를 버리지 않을 때 바일제죄를 범하게 된다'는 것으로, 이와 같이 세 번의 갈마를 거치는 모든 죄가 다섯 가지 처소에 해당한다. '다섯 부류의 죄(pañcannañceva āpatti)'란 죄라는 것은 다섯 부류의 동수행자(sahadhammika)에게 있는 것인데, 그중 (비구·비구니) 두 부류에게는 직접적으로 죄가 되지만, 식차마나·사미니·사미에게는 허용되지 않는 것이므로 (죄라고) 성립하지 않는다. 이런 연유로 그들에게는 죄를 고백하게 해서는 안 되며, 다만 그들에게는 벌업(daṇḍakamma)을 행해야 한다. '다섯 부류의 소송(pañcannaṃ adhikaraṇena)'이란 소송 또한 오직 다섯 부류의 동수행자에게만 해당한다는 뜻이다. 이들 다섯 부류의 발우나 가사 등을 위해 판결하는 언사를 소송(adhikaraṇa)이라 하며, 재가자들의 경우에는 재판(aḍḍakamma)이라고 한다.

ปญฺจนฺนํ วินิจฺฉโย โหตีติ ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานํเยว วินิจฺฉโย นาม โหติ. ปญฺจนฺนํ วูปสเมน จาติ เอเตสํเยว ปญฺจนฺนํ อธิกรณํ วินิจฺฉิตํ วูปสนฺตํ นาม โหตีติ อตฺโถ. ปญฺจนฺนญฺเจว อนาปตฺตีติ เอเตสํเยว ปญฺจนฺนํ อนาปตฺติ นาม โหตีติ อตฺโถ. ตีหิ ฐาเนหิ โสภตีติ สงฺฆาทีหิ ตีหิ การเณหิ โสภติ. กตวีติกฺกโม หิ ปุคฺคโล สปฺปฏิกมฺมํ อาปตฺตึ สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ ปุคฺคลสนฺติเก วา ปฏิกริตฺวา อพฺภุณฺหสีโล ปากติโก โหติ, ตสฺมา ตีหิ ฐาเนหิ โสภตีติ วุจฺจติ.

'다섯 부류의 판결이 있다(pañcannaṃ vinicchayo hoti)'는 것은 오직 다섯 부류의 동수행자에게만 판결이 있다는 뜻이다. '다섯 부류의 가라앉음(pañcannaṃ vūpasamena)'이란 이들 다섯 부류의 소송이 판결되었을 때 '가라앉았다(vūpasanta)'고 한다는 뜻이다. '다섯 부류의 죄 없음(pañcannañceva anāpatti)'이란 이들 다섯 부류에게만 죄 없음(anāpatti)이 있다는 뜻이다. '세 가지 처소로 빛난다(tīhi ṭhānehi sobhati)'는 것은 승가 등 세 가지 원인에 의해 빛난다는 것이다. 범계(vītikkamo)를 저지른 수행자가 치유 가능한 죄를 승가 가운데나 단체 가운데, 혹은 개인 앞에서 참회하여 치유함으로써 계가 청정해지고 본래의 상태로 돌아가기 때문에, 세 가지 처소로 빛난다고 하는 것이다.

ทฺเว กายิกา รตฺตินฺติ ภิกฺขุนี รตฺตนฺธกาเร ปุริสสฺส หตฺถปาเส ฐานนิสชฺชสยนานิ กปฺปยมานา ปาจิตฺติยํ, หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา ฐานาทีนิ กปฺปยมานา ทุกฺกฏนฺติ ทฺเว กายทฺวารสมฺภวา อาปตฺติโย รตฺตึ อาปชฺชติ. ทฺเว กายิกา ทิวาติ เอเตเนว อุปาเยน ทิวา ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเส ทฺเว อาปตฺติโย อาปชฺชติ. นิชฺฌายนฺตสฺส เอกา อาปตฺตีติ ‘‘น จ, ภิกฺขเว, สารตฺเตน มาตุคามสฺส องฺคชาตํ อุปนิชฺฌายิตพฺพํ[Pg.233]. โย อุปนิชฺฌาเยยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปารา. ๒๖๖) นิชฺฌายนฺตสฺส อยเมกา อาปตฺติ. เอกา ปิณฺฑปาตปจฺจยาติ ‘‘น จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขาทายิกาย มุขํ โอโลเกตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๓๖๖) เอตฺถ ทุกฺกฏาปตฺติ, อนฺตมโส ยาคุํ วา พฺยญฺชนํ วา เทนฺตสฺส สามเณรสฺสาปิ หิ มุขํ อุลฺโลกยโต ทุกฺกฏเมว. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘เอกา ปิณฺฑปาตปจฺจยาติ ภิกฺขุนิปริปาจิตํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชนฺตสฺส ปาจิตฺติย’’นฺติ วุตฺตํ.

'밤에 몸으로 짓는 두 가지(dve kāyikā rattiṃ)'란 비구니가 밤의 어둠 속에서 남자의 곁(수중거)에서 서거나 앉거나 눕는 행위를 하면 바일제죄요, 남자의 곁을 벗어나서 서는 행위 등을 하면 돌길라죄이니, 이와 같이 밤에 신문(身門)에서 발생하는 두 가지 죄를 범한다는 것이다. '낮에 몸으로 짓는 두 가지(dve kāyikā divā)'란 이와 같은 방법으로 낮에 은폐된 장소에서 두 가지 죄를 범한다는 뜻이다. '주시하는 자에게 한 가지 죄(nijjhāyantassa ekā āpatti)'란 '비구들이여, 탐욕스러운 마음으로 여인의 생식기를 주시해서는 안 된다. 주시하는 자에게는 돌길라죄가 된다'고 한 것과 같이, 주시하는 자에게 있는 이 한 가지 죄를 말한다. '식사의 원인으로 한 가지(ekā piṇḍapātapaccayā)'란 '비구들이여, 음식을 보시하는 여인의 얼굴을 쳐다보아서는 안 된다'고 한 구절에서 설해진 돌길라죄이니, 참으로 최소한 죽이나 반찬을 주는 사미의 얼굴이라도 쳐다보는 비구에게는 돌길라죄가 된다. 그러나 꾸룬디(Kurundiya) 주석서에는 '식사의 원인으로 한 가지란 비구니가 준비한 음식을 먹는 자에게 바일제죄가 된다는 것'이라고 설명되어 있다.

อฏฺฐานิสํเส สมฺปสฺสนฺติ โกสมฺพกกฺขนฺธเก วุตฺตานิสํเส. อุกฺขิตฺตกา ตโย วุตฺตาติ อาปตฺติยา อทสฺสเน อปฺปฏิกมฺเม ปาปิกาย จ ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเคติ. เตจตฺตาลีส สมฺมาวตฺตนาติ เตสํเยว อุกฺขิตฺตกานํ เอตฺตเกสุ วตฺเตสุ วตฺตนา.

'여덟 가지 이익을 관찰한다(aṭṭhānisaṃse sampassanti)'는 것은 꼬삼비 편(Kosambakakkhandhaka)에서 설해진 이익들을 말한다. '세 부류의 내쫓긴 자가 설해졌다(ikkhittakā tayo vuttā)'는 것은 죄를 보지 않음으로 인해 내쫓긴 자, 죄를 치유하지 않음으로 인해 내쫓긴 자, 악한 견해를 버리지 않음으로 인해 내쫓긴 자를 말한다. '사십삼 가지의 올바른 실천(tecattālīsa sammāvattanā)'이란 바로 그 내쫓긴 자들이 지켜야 할 이만큼의 마흔세 가지 의무(vatta)를 실천하는 것을 말한다.

ปญฺจฐาเน มุสาวาโทติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสถุลฺลจฺจยปาจิตฺติยทุกฺกฏสงฺขาเต ปญฺจฏฺฐาเน มุสาวาโท คจฺฉติ. จุทฺทส ปรมนฺติ วุจฺจตีติ ทสาหปรมาทินเยน เหฏฺฐา วุตฺตํ. ทฺวาทส ปาฏิเทสนียาติ ภิกฺขูนํ จตฺตาริ ภิกฺขุนีนํ อฏฺฐ. จตุนฺนํ เทสนาย จาติ จตุนฺนํ อจฺจยเทสนายาติ อตฺโถ. กตมา ปน สาติ? เทวทตฺเตน ปโยชิตานํ อภิมารานํ อจฺจยเทสนา, อนุรุทฺธตฺเถรสฺส อุปฏฺฐายิกาย อจฺจยเทสนา, วฑฺฒสฺส ลิจฺฉวิโน อจฺจยเทสนา, วาสภคามิยตฺเถรสฺส อุกฺเขปนียกมฺมํ กตฺวา อาคตานํ ภิกฺขูนํ อจฺจยเทสนาติ อยํ จตุนฺนํ อจฺจยเทสนา นาม.

'다섯 처소에서의 거짓말(pañcaṭhāne musāvādo)'이란 거짓말이 파라지카, 승잔, 투란차, 바일제, 돌길라라고 불리는 다섯 가지 처소에 이르게 된다는 뜻이다. '최대 십사 일(cuddasa paramaṃ)'이라고 불리는 말은 '최대 십 일(dasāhaparamā)' 등의 방식으로 아래에서 이미 설명되었다. '열두 가지 파제사니(dvādasa pāṭidesanīyā)'란 비구들의 네 가지와 비구니들의 여덟 가지를 말한다. '네 부류의 고백(catunnaṃ desanāya)'이란 네 부류의 사람의 허물에 대한 고백이라는 뜻이다. '그 네 부류란 누구인가?' 하면, 데와닷따에 의해 파견된 자객(abhimāra)들의 허물 고백, 아누룻다 어른의 수종 여인의 허물 고백, 왓다(Vaḍḍha)라는 이름의 릿차비 왕의 허물 고백, 와사바가미야 어른에게 거권갈마(ukkhepanīyakamma)를 행하고 찾아온 비구들의 허물 고백을 말하니, 이것이 네 부류의 허물 고백이다.

อฏฺฐงฺคิโก มุสาวาโทติ ‘‘ปุพฺเพวสฺส โหติ มุสา ภณิสฺส’’นฺติ อาทึ กตฺวา ‘‘วินิธาย สญฺญ’’นฺติ ปริโยสาเนหิ (ปาจิ. ๔-๕; ปริ. ๔๕๙) อฏฺฐหิ องฺเคหิ อฏฺฐงฺคิโก. อุโปสถงฺคานิปิ ปาณํ น หเนติอาทินา นเยน วุตฺตาเนว. อฏฺฐ ทูเตยฺยงฺคานีติ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โสตา จ โหติ สาเวตา จา’’ติอาทินา (จูฬว. ๓๔๗) นเยน สงฺฆเภทเก วุตฺตานิ. อฏฺฐ ติตฺถิยวตฺตานิ มหาขนฺธเก วุตฺตานิ.

'여덟 가지 요소를 갖춘 거짓말(aṭṭhaṅgiko musāvādo)'이란 '그에게 먼저 거짓말을 하리라는 마음이 있고'라는 말로 시작하여 '인식을 왜곡함'으로 끝나는 여덟 가지 요소에 의한 여덟 가지 요소의 거짓말을 뜻한다. 우포사사의 요소들 또한 '생명을 죽이지 않는다' 등의 방식으로 이미 설해진 것들이다. '여덟 가지 사절의 요소(aṭṭha dūteyyaṅgāni)'란 '여기 비구들이여, 비구는 잘 듣는 자이고 남에게 들려주는 자이며' 등의 방식으로 승가분열 편에서 설해진 것들이다. 여덟 가지 외도의 의무(titthiyavatta)는 대품(Mahākhandhaka)에서 설해졌다.

อฏฺฐวาจิกา อุปสมฺปทาติ ภิกฺขุนีนํ อุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตํ. อฏฺฐนฺนํ ปจฺจุฏฺฐาตพฺพนฺติ ภตฺตคฺเค อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขุนีนํ อิตราหิ ปจฺจุฏฺฐาย อาสนํ ทาตพฺพํ[Pg.234]. ภิกฺขุโนวาทโก อฏฺฐหีติ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมนฺนิตพฺโพ.

'여덟 번의 문답에 의한 구족계(aṭṭhavācikā upasampadā)'라는 말은 비구니의 구족계를 지칭하여 설해진 것이다. '여덟 부류에게 일어나 맞이해야 함(aṭṭhannaṃ paccuṭṭhātabbaṃ)'이란 식당(bhattagga)에서 여덟 부류의 비구니들에게 다른 비구니들이 마중 나가 일어나 자리를 내주어야 한다는 뜻이다. '여덟 가지 요소를 갖춘 비구니 훈계사(bhikkhunovādako aṭṭhahī)'란 여덟 가지 요소를 갖춘 비구를 비구니 훈계사로 임명해야 한다는 것이다.

เอกสฺส เฉชฺชนฺติ คาถาย นวสุ ชเนสุ โย สลากํ คาเหตฺวา สงฺฆํ ภินฺทติ, ตสฺเสว เฉชฺชํ โหติ, เทวทตฺโต วิย ปาราชิกํ อาปชฺชติ. เภทกานุวตฺตกานํ จตุนฺนํ ถุลฺลจฺจยํ โกกาลิกาทีนํ วิย, ธมฺมวาทีนํ จตุนฺนํ อนาปตฺติ. อิมา ปน อาปตฺติโย จ อนาปตฺติโย จ สพฺเพสํ เอกวตฺถุกา สงฺฆเภทวตฺถุกา เอว.

'한 사람에게 단절이 있다(ekassa chejjaṃ)'라는 게송에서 그 뜻은 다음과 같이 이해해야 한다. 아홉 명의 사람 중에서 투표권(salāka)을 받아 승가를 분열시키는 그 사람에게만 (성스러운 삶의) 뿌리가 끊어짐이 있게 되니, 데와닷따와 같이 파라지카를 범하게 된다. 분열을 따르는 네 명에게는 꼬까리까 등과 같이 투란차죄가 있고, 법을 말하는 네 명에게는 죄가 없다. 그러나 이 모든 죄와 죄 없음은 승가 분열이라는 동일한 대상을 원인으로 하는 것이다.

นว อาฆาตวตฺถูนีติ คาถาย นวหีติ นวหิ ภิกฺขูหิ สงฺโฆ ภิชฺชติ. ญตฺติยา กรณา นวาติ ญตฺติยา กาตพฺพานิ กมฺมานิ นวาติ อตฺโถ. เสสํ อุตฺตานเมว.

'아홉 가지 원한의 근거(nava āghātavatthūni)'라는 게송에서 '아홉에 의해(navahi)'란 아홉 명의 비구에 의해 승가가 분열된다는 뜻이다. '선언에 의해 행해지는 아홉 가지(ñattiyā karaṇā navā)'란 선언(ñatti)으로 행해야 할 갈마가 아홉 가지라는 뜻이다. 나머지는 명백하다.

(๔) อวนฺทนียปุคฺคลาทิวณฺณนา

(4) 절해서는 안 될 사람 등에 대한 설명

๔๗๗. ทส ปุคฺคลา นาภิวาเทตพฺพาติ เสนาสนกฺขนฺธเก วุตฺตา ทส ชนา. อญฺชลิ สามีเจน จาติ สามีจิกมฺเมน สทฺธึ อญฺชลิ จ เตสํ น กาตพฺโพ, เนว ปานียาปุจฺฉนตาลวณฺฏคฺคหณาทิ ขนฺธกวตฺตํ เตสํ ทสฺเสตพฺพํ, น อญฺชลิ ปคฺคณฺหิตพฺโพติ อตฺโถ. ทสนฺนํ ทุกฺกฏนฺติ เตสํเยว ทสนฺนํ เอวํ กโรนฺตสฺส ทุกฺกฏํ โหติ. ทส จีวรธารณาติ ทส ทิวสานิ อติเรกจีวรสฺส ธารณา อนุญฺญาตาติ อตฺโถ.

477. '예경해서는 안 될 열 명의 인물'은 세나사나칸다카(침좌경)에서 언급된 열 명의 사람들이다. '합장과 공경으로써'란 공경하는 행위와 함께 합장도 그들에게 해서는 안 된다는 것이며, 마실 물을 묻거나 종려나무 잎 부채를 집어주는 등의 칸다카의 의무(vatta)를 그들에게 보여서도 안 되고 합장을 올려서도 안 된다는 뜻이다. '열 명에게 악작죄(dukkaṭa)'란 바로 그 열 명에게 이와 같이 행하는 비구에게 악작죄가 된다는 것이다. '열 개의 가사 지님'이란 여분의 가사를 열흘 동안 소지하는 것이 허용되었다는 뜻이다.

ปญฺจนฺนํ วสฺสํวุฏฺฐานํ, ทาตพฺพํ อิธ จีวรนฺติ ปญฺจนฺนํ สหธมฺมิกานํ สมฺมุขาว ทาตพฺพํ. สตฺตนฺนํ สนฺเตติ ทิสาปกฺกนฺตอุมฺมตฺตกขิตฺตจิตฺตเวทนาฏฺฏานํ ติณฺณญฺจ อุกฺขิตฺตกานนฺติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ สนฺเต ปติรูเป คาหเก ปรมฺมุขาปิ ทาตพฺพํ. โสฬสนฺนํ น ทาตพฺพนฺติ เสสานํ จีวรกฺขนฺธเก วุตฺตานํ ปณฺฑกาทีนํ โสฬสนฺนํ น ทาตพฺพํ.

'안거를 마친 다섯 명에게 여기서 가사를 주어야 한다'는 것은 다섯 부류의 동료 수행자(sahadhammika)에게 직접 대면하여 주어야 함을 의미한다. '일곱 명에게 (받는 이가) 있을 때'란 다른 곳으로 떠난 비구, 미친 비구, 마음이 산란한 비구, 고통에 압도된 비구 등과 세 부류의 퇴출된(ikkhittaka) 비구 등, 이들 일곱 비구에게 적절한 수령자가 있을 때에는 직접 대면하지 않더라도 가사를 줄 수 있다는 것이다. '열여섯 명에게는 주지 말아야 한다'는 것은 치와라칸다카(가사경)에서 설해진 판다카 등 나머지 열여섯 부류의 사람들에게는 가사를 주지 말아야 한다는 뜻이다.

กติสตํ รตฺติสตํ, อาปตฺติโย ฉาทยิตฺวานาติ กติสตํ อาปตฺติโย รตฺติสตํ ฉาทยิตฺวาน. ทสสตํ รตฺติสตํ, อาปตฺติโย ฉาทยิตฺวานาติ ทสสตํ อาปตฺติโย รตฺติสตํ ฉาทยิตฺวาน. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – โย ทิวเส สตํ สตํ สงฺฆาทิเสสาปตฺติโย อาปชฺชิตฺวา ทส ทส ทิวเส ปฏิจฺฉาเทติ, เตน รตฺติสตํ อาปตฺติสหสฺสํ ปฏิจฺฉาทิตํ โหติ, โส สพฺพาว ตา อาปตฺติโย ทสาหปฏิจฺฉนฺนาติ [Pg.235] ปริวาสํ ยาจิตฺวา ทส รตฺติโย วสิตฺวาน มุจฺเจยฺย ปาริวาสิโกติ.

'몇 백 개를 백일 동안, 범계를 숨기고'란 몇 백 개의 범계를 백일 동안 숨긴 것을 말한다. '천 개를 백일 동안, 범계를 숨기고'란 천 개의 범계를 백일 동안 숨긴 것이다. 여기 요약된 뜻은 이와 같다. 어떤 비구가 매일 백 개씩 상가디세사(승잔죄)를 범하고 열흘씩 숨겼다면, 그는 백일 동안 천 개의 범계를 숨긴 것이 된다. 그 비구는 별주(parivāsa)를 행하는 자로서 그 모든 범계를 '열흘간 숨김'으로 묶어서 머무름(samodhāna-parivāsa)을 청하고, 열흘 밤을 지낸 뒤에야 벗어날 수 있다는 것이 요약된 뜻이다.

ทฺวาทส กมฺมโทสา วุตฺตาติ อปโลกนกมฺมํ อธมฺเมนวคฺคํ, อธมฺเมนสมคฺคํ, ธมฺเมนวคฺคํ, ตถา ญตฺติกมฺมญตฺติทุติยกมฺมญตฺติจตุตฺถกมฺมานิปีติ เอวํ เอเกกสฺมึ กมฺเม ตโย ตโย กตฺวา ทฺวาทส กมฺมโทสา วุตฺตา.

'열두 가지 업(kamma, 갈마)의 결함이 설해졌다'는 것은 아빨로까나 업이 법답지 못하고 화합하지 못한 경우(adhamma-vagga), 법답지 못하고 화합한 경우(adhamma-samagga), 법답고 화합하지 못한 경우(dhamma-vagga)가 있듯이, 냣띠 업, 냣띠두띠야 업, 냣띠짜뚯따 업도 또한 이와 같아서 각각의 업에 세 가지씩을 하여 열두 가지 업의 결함 혹은 결함 있는 업이 설해진 것이다.

จตสฺโส กมฺมสมฺปตฺติโยติ อปโลกนกมฺมํ ธมฺเมนสมคฺคํ, ตถา เสสานิปีติ เอวํ จตสฺโส กมฺมสมฺปตฺติโย วุตฺตา.

'네 가지 업의 구족(sampatti)'이란 아빨로까나 업이 법답고 화합한 경우(dhamma-samagga)이며, 나머지 업들도 또한 이와 같아서 네 가지 업의 구족 혹은 구족된 업이 설해진 것이다.

ฉ กมฺมานีติ อธมฺเมนวคฺคกมฺมํ, อธมฺเมนสมคฺคกมฺมํ, ธมฺมปติรูปเกนวคฺคกมฺมํ, ธมฺมปติรูปเกนสมคฺคกมฺมํ, ธมฺเมนวคฺคกมฺมํ, ธมฺเมนสมคฺคกมฺมนฺติ เอวํ ฉ กมฺมานิ วุตฺตานิ. เอเกตฺถ ธมฺมิกา กตาติ เอกํ ธมฺเมน สมคฺคกมฺมเมเวตฺถ ธมฺมิกํ กตนฺติ อตฺโถ. ทุติยคาถาวิสฺสชฺชเนปิ เอตเทว ธมฺมิกํ.

'여섯 가지 업'이란 법답지 못하고 화합하지 못한 업, 법답지 못하고 화합한 업, 법처럼 보이나 화합하지 못한 업, 법처럼 보이나 화합한 업, 법답고 화합하지 못한 업, 법답고 화합한 업을 말하며 이와 같이 여섯 가지 업이 설해졌다. '그중 하나가 법답게 행해진다'는 것은 이 여섯 가지 업 중에서 오직 법답고 화합한 업(dhamma-samagga)만이 법에 합당한 업으로 행해진다는 뜻이다. 두 번째 게송의 답에서도 이것만이 법답게 행해진 것이다.

ยํ เทสิตาติ ยานิ เทสิตานิ วุตฺตานิ ปกาสิตานิ. อนนฺตชิเนนาติอาทีสุ ปริยนฺตปริจฺเฉทภาวรหิตตฺตา อนนฺตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ ภควตา รญฺญา สปตฺตคณํ อภิมทฺทิตฺวา รชฺชํ วิย กิเลสคณํ อภิมทฺทิตฺวา ชิตํ วิชิตํ อธิคตํ สมฺปตฺตํ, ตสฺมา ภควา ‘‘อนนฺตชิโน’’ติ วุจฺจติ. สฺเวว อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ นิพฺพิการตาย ตาทิ, วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณวิเวกสงฺขาตํ วิเวกปญฺจกํ อทฺทสาติ วิเวกทสฺสี; เตน อนนฺตชิเนน ตาทินา วิเวกทสฺสินา ยานิ อาปตฺติกฺขนฺธานิ เทสิตานิ วุตฺตานิ. เอเกตฺถ สมฺมติ วินา สมเถหีติ อยเมตฺถ ปทสมฺพนฺโธ, ยานิ สตฺถารา สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธานิ เทสิตานิ, ตตฺถ เอกาปิ อาปตฺติ วินา สมเถหิ น สมฺมติ, อถ โข ฉ สมถา จตฺตาริ อธิกรณานีติ สพฺเพปิเม ธมฺมา สมฺมุขาวินเยน สมฺมนฺติ, สมาโยคํ คจฺฉนฺติ. เอตฺถ ปน เอโก สมฺมุขาวินโยว วินา สมเถหิ สมฺมติ, สมถภาวํ คจฺฉติ. น หิ ตสฺส อญฺเญน สมเถน วินา อนิปฺผตฺติ นาม อตฺถิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอเกตฺถ สมฺมติ วินา สมเถหี’’ติ. อิมินา ตาว อธิปฺปาเยน อฏฺฐกถาสุ อตฺโถ วุตฺโต. มยํ ปน ‘‘วินา’’ติ นิปาตสฺส ปฏิเสธนมตฺตมตฺถํ คเหตฺวา ‘‘เอเกตฺถ สมฺมติ วินา สมเถหี’’ติ [Pg.236] เอเตสุ สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ เอโก ปาราชิกาปตฺติกฺขนฺโธ วินา สมเถหิ สมฺมตีติ เอตมตฺถํ โรเจยฺยาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ยา สา อาปตฺติ อนวเสสา, สา อาปตฺติ น กตเมน อธิกรเณน กตมมฺหิ ฐาเน น กตเมน สมเถน สมฺมตี’’ติ.

'설해진 것'이란 가르치고 말씀하시고 밝히신 것들을 의미한다. '무한한 승리자(Anantajina)' 등의 구절에서 무한하다는 것은 한계와 구분이 없기 때문에 열반을 말하며, 그 무한한 열반을 세존께서 왕이 적군을 짓밟고 왕국을 이기듯 번뇌의 무리를 짓밟아 이기시고 성취하시고 도달하셨으므로 세존을 '무한한 승리자'라 부른다. 바로 그분은 즐거운 대상과 즐겁지 않은 대상에 대해 변함이 없으시기에 '따디(tādi, 여여한 분)'이시며, 위깜바나·따당가·사뭇체다·빠띳삿디·닛사라나로 일컬어지는 다섯 가지 비베까(viveka, 떨침/적정)를 보셨으므로 '비베까닷시(vivekadassī, 적정을 보는 분)'라 한다. 그 무한한 승리자이자 따디이며 적정을 보는 분에 의해 범계의 무리(āpattikkhandhā)들이 가르쳐지고 설해졌다. '그중 하나는 사마타들 없이 가라앉는다'라는 구절의 문맥은 이러하다. 스승께서 일곱 가지 범계의 무리를 설하셨는데, 그중 어떤 범계도 사마타들 없이 가라앉지 않는다. 오히려 여섯 사마타와 네 가지 쟁송 등 이 모든 법이 사무까위나야(면전비율)에 의해 가라앉고 결합한다. 그러나 여기서 사무까위나야 하나만은 다른 사마타들 없이도 가라앉고 가라앉음의 상태에 이른다. 진실로 그것은 다른 사마타 없이 성립하지 않음이 없기 때문이다. 그래서 우빨리 존자가 "그중 하나는 사마타들 없이 가라앉는다"라고 말씀하신 것이다. 우선 주석서들에서는 이러한 취지로 뜻이 설해졌다. 그러나 우리는 '위나(vinā, ~없이)'라는 불변사를 단지 부정의 의미로 취하여, "그중 하나는 사마타들 없이 가라앉는다"는 것은 이 일곱 가지 범계의 무리 중에서 빠라지까라는 하나의 범계의 무리가 사마타들 없이 가라앉는다는 이 뜻을 선호한다. "남음이 없는 그 범계는 어떤 쟁송으로도, 어떤 장소에서도, 어떤 사마타로도 가라앉지 않는다"라고 결집자들에 의해 설해진 바와 같기 때문이다.

ฉอูนทิยฑฺฒสตาติ ‘‘อิธ, อุปาลิ, ภิกฺขุ อธมฺมํ ธมฺโมติ ทีเปติ, ตสฺมึ อธมฺมทิฏฺฐิ เภเท อธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ อธมฺมทิฏฺฐิ เภเท ธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ อธมฺมทิฏฺฐิ เภเท เวมติโก, ตสฺมึ ธมฺมทิฏฺฐิ เภเท อธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ ธมฺมทิฏฺฐิ เภเท เวมติโก, ตสฺมึ เวมติโก เภเท อธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ เวมติโก เภเท ธมฺมทิฏฺฐิ, ตสฺมึ เวมติโก เภเท เวมติโก’’ติ เอวํ ยานิ อฏฺฐารสนฺนํ เภทกรวตฺถูนํ วเสน อฏฺฐารส อฏฺฐกานิ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก วุตฺตานิ, เตสํ วเสน ฉอูนทิยฑฺฒสตํ อาปายิกา เวทิตพฺพา.

'6이 빠진 150(144)'이란 "우빨리여, 여기 비구가 비법을 법이라 선언하고, 그 비법에 대해 비법이라는 견해를 가졌으면서도 분열에 있어서는 비법이라는 견해를 가지는 경우..." 등, 상가베다칸다카(분열경)에서 설해진 18가지 분열의 근거에 따른 18가지의 여덟 묶음(144)을 말하며, 이를 통해 144명의 인물이 악처(āpāyikā)에 떨어질 자들임을 알아야 한다.

อฏฺฐารส อนาปายิกาติ ‘‘อิธ, อุปาลิ, ภิกฺขุ อธมฺมํ ธมฺโมติ ทีเปติ, ตสฺมึ ธมฺมทิฏฺฐิ เภเท ธมฺมทิฏฺฐิ อวินิธาย ทิฏฺฐึ อวินิธาย ขนฺตึ อวินิธาย รุจึ อวินิธาย ภาวํ อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ ‘อยํ ธมฺโม, อยํ วินโย, อิทํ สตฺถุสาสนํ, อิมํ คณฺหถ, อิมํ โรเจถา’ติ, อยมฺปิ โข, อุปาลิ, สงฺฆเภทโก น อาปายิโก น เนรยิโก น กปฺปฏฺโฐ น อเตกิจฺโฉ’’ติ เอวํ เอเกกสฺมึ วตฺถุสฺมึ เอเกกํ กตฺวา สงฺฆเภทกกฺขนฺธกาวสาเน วุตฺตา อฏฺฐารส ชนา. อฏฺฐารส อฏฺฐกา ฉอูนทิยฑฺฒสตวิสฺสชฺชเน วุตฺตาเยว.

'악처에 떨어지지 않는 열여덟 명'이란 "우빨리여, 여기 비구가 비법을 법이라 선언하고, 그 비법에 대해 법이라는 견해를 가지고 분열에 있어서도 법이라는 견해를 가져서, 자신의 견해를 바꾸지 않고, 참을성을 바꾸지 않고, 선호를 바꾸지 않고, 의도를 바꾸지 않고 공표하며, '이것이 법이고, 이것이 율이며, 이것이 스승의 가르침이다. 이것을 잡으라, 이것을 선호하라'며 투표용지를 집게 하는 경우, 우빨리여, 이 인물도 상가 분열자이나 악처에 떨어지지 않고 지옥에 가지 않으며 겁 동안 머물지 않고 치유 불가능한 자가 아니다"라고 하는 등의 경우이다. 이와 같이 각각의 근거에 대해 한 명씩 하여 상가베다칸다카의 끝에서 설해진 열여덟 명의 인물을 말한다. 18가지의 여덟 묶음은 앞선 144에 대한 답변에서 이미 설해진 것과 같다.

(๕) โสฬสกมฺมาทิวณฺณนา

(5) 열여섯 가지 업 등에 대한 설명

๔๗๘. กติ กมฺมานีติอาทีนํ สพฺพคาถานํ วิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมวาติ.

478. '업은 몇 가지인가' 등으로 시작되는 모든 게송의 답변은 그 의미가 명확하다.

อปรทุติยคาถาสงฺคณิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다른 두 번째 게송의 모음(상가니까)에 대한 설명이 끝났다.

เสทโมจนคาถา

세다모짜나(땀을 흘리게 하는) 게송

(๑) อวิปฺปวาสปญฺหาวณฺณนา

(1) 불이리(不離) 문제에 대한 설명

๔๗๙. เสทโมจนคาถาสุ [Pg.237] อสํวาโสติ อุโปสถปวารณาทินา สํวาเสน อสํวาโส. สมฺโภโค เอกจฺโจ ตหึ น ลพฺภตีติ อกปฺปิยสมฺโภโค น ลพฺภติ, นหาปนโภชนาทิปฏิชคฺคนํ ปน มาตราเยว กาตุํ ลพฺภติ. อวิปฺปวาเสน อนาปตฺตีติ สหคารเสยฺยาย อนาปตฺติ. ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตาติ เอสา ปญฺหา กุสเลหิ ปณฺฑิเตหิ จินฺติตา. อสฺสา วิสฺสชฺชนํ ทารกมาตุยา ภิกฺขุนิยา เวทิตพฺพํ, ตสฺสา หิ ปุตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ.

479. ‘땀을 씻어주는 게송(세다모차나 가타)’들에서 ‘비공주(asaṃvāso, 함께 살지 않음)’란 포살과 자자 등에 의한 공동 생활(상와사)이 없음을 의미한다. ‘거기서 어떤 수용(sambhogo)도 얻지 못한다’는 것은 부적절한 물품의 수용을 얻지 못한다는 뜻이다. 그러나 목욕을 시켜주거나 음식을 주는 등의 보살핌은 어머니(비구니)만이 할 수 있다. ‘떨어져 있지 않음으로 인해 죄가 되지 않는다’는 것은 한 지붕 아래서 함께 잠을 자는 것으로 인해 아빠띠(죄)가 되지 않음을 의미한다. ‘현자들이 이 문제를 생각했다’는 것은 계율에 능통한 현자들이 이 문제를 고찰했다는 것이다. 이에 대한 답변은 아이의 어머니인 비구니가 알아야 하니, 그녀의 아들을 염두에 두고 설해진 것이기 때문이다.

อวิสฺสชฺชิตคาถา ครุภณฺฑํ สนฺธาย วุตฺตา, อตฺโถ ปนสฺสา ครุภณฺฑวินิจฺฉเย วุตฺโตเยว.

‘답변되지 않은 게송(아빗사지타 가타)’은 무거운 물건(가루반다)에 대해 설해진 것이며, 그 의미는 ‘무거운 물건의 결정(가루반다 비닛차야)’에서 이미 설해진 바와 같다.

ทส ปุคฺคเล น วทามีติ เสนาสนกฺขนฺธเก วุตฺเต ทส ปุคฺคเล น วทามิ. เอกาทส วิวชฺชิยาติ เย มหาขนฺธเก เอกาทส วิวชฺชนียปุคฺคลา วุตฺตา, เตปิ น วทามิ. อยํ ปญฺหา นคฺคํ ภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘열 명의 사람을 말하는 것이 아니다’라는 것은 처소의 건도(세나사나 칸다카)에서 언급된 열 명을 뜻하는 것이 아니다. ‘열한 명을 멀리해야 한다’는 것은 대건도(마하 칸다카)에서 세존께서 멀리해야 한다고 설하신 열한 명의 사람들을 말하는 것이 아니다. 이 문제는 벌거벗은 비구를 염두에 두고 설해진 것이다.

กถํ นุ สิกฺขาย อสาธารโณติ ปญฺหา นหาปิตปุพฺพกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตา. อยญฺหิ ขุรภณฺฑํ ปริหริตุํ น ลภติ, อญฺเญ ลภนฺติ; ตสฺมา สิกฺขาย อสาธารโณ.

‘어찌하여 학처(학습)에 있어 공통되지 않는가’라는 문제는 이전에 이발사였던 비구를 염두에 두고 설해진 것이다. 그는 면도 도구를 자신의 것으로 소유하여 지닐 수 없으나 다른 이들은 지닐 수 있기 때문에 학처에 있어 공통되지 않는 것이다.

ตํ ปุคฺคลํ กตมํ วทนฺติ พุทฺธาติ อยํ ปญฺหา นิมฺมิตพุทฺธํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘부처님들께서는 그를 어떤 사람이라 부르시는가’라는 이 문제는 화현하신 부처님(님미타 붓다)을 염두에 두고 설해진 것이다.

อโธนาภึ วิวชฺชิยาติ อโธนาภึ วิวชฺเชตฺวา. อยํ ปญฺหา ยํ ตํ อสีสกํ กพนฺธํ, ยสฺส อุเร อกฺขีนิ เจว มุขญฺจ โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘배꼽 아래를 피하여’라는 것은 배꼽 아래를 제외하는 것을 말한다. 이 문제는 가슴에 눈과 입이 있고 머리가 없는 ‘카반다(Kabandha) 귀신’을 염두에 두고 설해진 것이다.

ภิกฺขุ สญฺญาจิกาย กุฏินฺติ อยํ ปญฺหา ติณจฺฉาทนํ กุฏึ สนฺธาย วุตฺตา. ทุติยปญฺหา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏึ สนฺธาย วุตฺตา.

‘비구가 구걸하여 지은 오두막’이라는 이 문제는 풀로 지붕을 인 오두막을 염두에 두고 설해진 것이다. 두 번째 문제는 전체를 진흙으로 만든 오두막을 염두에 두고 설해진 것이다.

อาปชฺเชยฺย ครุกํ เฉชฺชวตฺถุนฺติ อยํ ปญฺหา วชฺชปฏิจฺฉาทิกํ ภิกฺขุนึ สนฺธาย วุตฺตา. ทุติยปญฺหา ปณฺฑกาทโย อภพฺพปุคฺคเล สนฺธาย วุตฺตา. เอกาทสปิ หิ เต คิหิภาเวเยว ปาราชิกํ ปตฺตา.

‘중죄를 범하여 제명되어야 할 것’이라는 이 문제는 파라지카 죄를 지은 비구니의 죄를 숨겨준 비구니를 염두에 두고 설해진 것이다. 두 번째 문제는 고자(판다카) 등 출가할 자격이 없는 사람들을 염두에 두고 설해진 것이다. 그들 열한 종류의 사람들은 재가자의 상태에서 이미 파라지카(교단에서 추방될 자격 상실)에 도달한 자들이기 때문이다.

วาจาติ [Pg.238] วาจาย อนาลปนฺโต. คิรํ โน จ ปเร ภเณยฺยาติ ‘‘อิติ อิเม โสสฺสนฺตี’’ติ ปรปุคฺคเล สนฺธาย สทฺทมฺปิ น นิจฺฉาเรยฺย. อยํ ปญฺหา ‘‘สนฺตึ อาปตฺตึ นาวิกเรยฺย, สมฺปชานมุสาวาทสฺส โหตี’’ติ อิมํ มุสาวาทํ สนฺธาย วุตฺตา. ตสฺส หิ ภิกฺขุโน อธมฺมิกาย ปฏิญฺญาย ตุณฺหีภูตสฺส นิสินฺนสฺส มโนทฺวาเร อาปตฺติ นาม นตฺถิ. ยสฺมา ปน อาวิกาตพฺพํ น อาวิกโรติ, เตนสฺส วจีทฺวาเร อกิริยโต อยํ อาปตฺติ สมุฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพา.

‘말’이란 입으로 말을 하지 않는 것을 뜻한다. ‘말을 하되 타인에게는 하지 말아야 한다’는 것은 ‘이렇게 소리를 내면 이들이 들을 것이다’라고 생각하여 다른 사람을 향해 어떤 소리도 내지 말아야 함을 뜻한다. 이 문제는 ‘존재하는 죄를 드러내지 않으면 고의적인 거짓말(삼파자나 무사바다)이 된다’는 거짓말의 죄를 염두에 두고 설해진 것이다. 비법적인 동의로 침묵하며 앉아 있는 비구에게 의문(마노드바라)에서는 죄가 없으나, 드러내야 할 죄를 드러내지 않았기 때문에 그 비구의 구문(와치드바라)에서 해야 할 일을 하지 않은 것으로 인해 이 아빠띠(죄)가 발생한다고 알아야 한다.

สงฺฆาทิเสสา จตุโรติ อยํ ปญฺหา อรุณุคฺเค คามนฺตรปริยาปนฺนํ นทิปารํ โอกฺกนฺตภิกฺขุนึ สนฺธาย วุตฺตา, สา หิ สกคามโต ปจฺจูสสมเย นิกฺขมิตฺวา อรุณุคฺคมนกาเล วุตฺตปฺปการํ นทิปารํ โอกฺกนฺตมตฺตาว รตฺติวิปฺปวาสคามนฺตรนทิปารคณมฺหาโอหียนลกฺขเณน เอกปฺปหาเรเนว จตุโร สงฺฆาทิเสเส อาปชฺชติ.

‘네 가지 상가디세사(승잔죄)’라는 이 문제는 새벽녘에 다른 마을에 속한 강 건너편에 도달한 비구니를 염두에 두고 설해진 것이다. 그 비구니는 자신이 사는 마을에서 새벽에 출발하여 동이 틀 무렵에 앞서 말한 강 건너편에 발을 들여놓자마자, 밤을 지냄(라띠빗파바사)·다른 마을에 들어감(가만따라)·강을 건넘(나디빠라)·대중에서 떨어짐(가남하오히야나)의 특징으로 인해 한꺼번에 네 가지 상가디세사를 범하게 된다.

สิยา อาปตฺติโย นานาติ อยํ ปญฺหา เอกโตอุปสมฺปนฺนา ทฺเว ภิกฺขุนิโย สนฺธาย วุตฺตา. ตาสุ หิ ภิกฺขูนํ สนฺติเก เอกโตอุปสมฺปนฺนาย หตฺถโต คณฺหนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ, ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก เอกโตอุปสมฺปนฺนาย หตฺถโต คณฺหนฺตสฺส ทุกฺกฏํ.

‘서로 다른 죄들이 있을 수 있다’는 이 문제는 한쪽(비구니 승가)에서만 구족계를 받은 두 명의 비구니를 염두에 두고 설해진 것이다. 그들 중 비구들 쪽에서 구족계를 받은 비구니의 손에서 가사를 받는 비구에게는 빠짓띠야가 되고, 비구니들 쪽에서 구족계를 받은 비구니의 손에서 가사를 받는 비구에게는 둑끄따가 된다.

จตุโร ชนา สํวิธายาติ อาจริโย จ ตโย จ อนฺเตวาสิกา ฉมาสกํ ภณฺฑํ อวหรึสุ, อาจริยสฺส สาหตฺถิกา ตโย มาสกา, อาณตฺติยาปิ ตโยว ตสฺมา ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชติ, อิตเรสํ สาหตฺถิโก เอเกโก, อาณตฺติกา ปญฺจาติ ตสฺมา ปาราชิกํ อาปชฺชึสุ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน อทินฺนาทานปาราชิเก สํวิทาวหารวณฺณนายํ วุตฺโต.

‘네 사람이 공모하여’라는 것은 스승과 세 명의 제자가 6마사까의 물건을 훔친 경우이다. 스승이 직접 훔친 것이 3마사까이고 명령에 의한 것도 3마사까이므로 툴랏짜야(중죄)를 범하게 된다. 반면 나머지 제자들은 각자가 직접 훔친 것이 1마사까이고 명령에 의한 것이 5마사까이므로 파라지카를 범하게 된다. 이것은 이 주석서의 요약이다. 자세한 내용은 ‘주지 않은 것을 가짐(아딘나다나)’ 파라지카의 공모 절도(상위다와하라) 설명에서 설해졌다.

(๒) ปาราชิกาทิปญฺหาวณฺณนา

(2) 파라지카 등에 관한 문제의 주해

๔๘๐. ฉิทฺทํ ตสฺมึ ฆเร นตฺถีติ อยํ ปญฺหา ทุสฺสกุฏิอาทีนิ สนฺถตเปยฺยาลญฺจ สนฺธาย วุตฺตา.

480. ‘그 집에는 틈이 없다’는 이 문제는 천으로 만든 오두막(둣사꾸띠) 등과 깔개(산따따)에 관한 생략된 설명(뻬이야라)을 염두에 두고 설해진 것이다.

เตลํ มธุํ ผาณิตนฺติ คาถา ลิงฺคปริวตฺตํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘기름, 꿀, 당밀’에 관한 게송은 성별이 바뀐 것(링가 빠리왓따)을 염두에 두고 설해진 것이다.

นิสฺสคฺคิเยนาติ คาถา ปริณามนํ สนฺธาย วุตฺตา. โย หิ สงฺฆสฺส ปริณตลาภโต เอกํ จีวรํ อตฺตโน, เอกํ อญฺญสฺสาติ ทฺเว จีวรานิ ‘‘เอกํ [Pg.239] มยฺหํ, เอกํ ตสฺส เทหี’’ติ เอกปยโอเคน ปริณาเมติ, โส นิสฺสคฺคิยปาจิตฺติยญฺเจว สุทฺธิกปาจิตฺติยญฺจ เอกโต อาปชฺชติ.

‘닛사기야로 인해’라는 게송은 승가의 이익을 돌리는 것(빠리나마나)을 염두에 두고 설해진 것이다. 어떤 비구가 승가에게 돌아갈 이익 중에서 가사 한 벌은 자신에게, 한 벌은 다른 이에게 돌리기 위해 “한 벌은 내게 주고, 한 벌은 저 사람에게 주시오”라고 한 번의 동작으로 요구하여 돌린다면, 그는 닛사기야 빠짓띠야와 순수 빠짓띠야(숫디까 빠짓띠야)를 동시에 범하게 된다.

กมฺมญฺจ ตํ กุปฺเปยฺย วคฺคปจฺจยาติ อยํ ปญฺหา ทฺวาทสโยชนปมาเณสุ พาราณสิอาทีสุ นคเรสุ คามสีมํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘화합하지 못한 무리로 인해 그 업이 무효가 된다’는 이 문제는 바라나시 등과 같은 12유순 크기의 도시들에 있는 마을 경계(가마시마)를 염두에 두고 설해진 것이다.

ปทวีติหารมตฺเตนาติ คาถา สญฺจริตฺตํ สนฺธาย วุตฺตา, อตฺโถปิ จสฺสา สญฺจริตฺตวณฺณนายเมว วุตฺโต.

‘발을 한 걸음 옮기는 것만으로’라는 게송은 중매(산짜릿따)를 염두에 두고 설해진 것이며, 그 의미 또한 ‘중매의 학처’ 설명에서 이미 설해진 바와 같다.

สพฺพานิ ตานิ นิสฺสคฺคิยานีติ อยํ ปญฺหา อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา โธวาปนํ สนฺธาย วุตฺตา. สเจ หิ ติณฺณมฺปิ จีวรานํ กากอูหทนํ วา กทฺทมมกฺขิตํ วา กณฺณํ คเหตฺวา ภิกฺขุนี อุทเกน โธวติ, ภิกฺขุสฺส กายคตาเนว นิสฺสคฺคิยานิ โหนฺติ.

‘그 모든 것이 닛사기야이다’라는 이 문제는 친척이 아닌 비구니에게 가사를 빨게 하는 것을 염두에 두고 설해진 것이다. 만약 세 벌의 가사가 까마귀 똥이나 진흙으로 더러워졌을 때 비구니가 그 끝자락을 잡고 물로 빤다면, 비구의 몸에 걸쳐져 있는 상태라 하더라도 그 가사들은 닛사기야(버려야 할 것)가 된다.

สรณคมนมฺปิ น ตสฺส อตฺถีติ สรณคมนอุปสมฺปทาปิ นตฺถิ. อยํ ปน ปญฺหา มหาปชาปติยา อุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘그에게는 삼귀의도 없다’는 것은 삼귀의에 의한 구족계도 없음을 의미한다. 이 문제는 마하빠자빠띠 고따미의 구족계를 염두에 두고 설해진 것이다.

หเนยฺย อนริยํ มนฺโทติ ตญฺหิ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา อนริยํ หเนยฺย. อยํ ปญฺหา ลิงฺคปริวตฺเตน อิตฺถิภูตํ ปิตรํ ปุริสภูตญฺจ มาตรํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘어리석은 자가 성스럽지 못한 이를 죽인다’는 여기서는 성자가 아닌 그 여인이나 남자를 죽이는 것을 말한다. 이 문제는 성별이 바뀌어 여자가 된 아버지와 남자가 된 어머니를 염두에 두고 설해진 것이다.

น เตนานนฺตรํ ผุเสติ อยํ ปญฺหา มิคสิงฺคตาปสสีหกุมาราทีนํ วิย ติรจฺฉานมาตาปิตโร สนฺธาย วุตฺตา.

‘그것으로 무간죄에 닿지 않는다’는 이 문제는 미가싱가(Migasiṅga) 선인이나 시하꾸마라(Sīhakumāra) 등의 경우처럼 축생인 부모를 염두에 두고 설해진 것이다.

อโจทยิตฺวาติ คาถา ทูเตนุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตา. โจทยิตฺวาติ คาถา ปณฺฑกาทีนํ อุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตา. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปฐมคาถา อฏฺฐ อสมฺมุขากมฺมานิ, ทุติยา อนาปตฺติกสฺส กมฺมํ สนฺธาย วุตฺตา’’ติ อาคตํ.

‘촉구함이 없이’라는 게송은 전령을 통한 구족계(두떼누빠삼빠다)를 염두에 두고 설해진 것이다. ‘촉구하여’라는 게송은 고자(판다카) 등의 구족계를 염두에 두고 설해진 것이다. 그러나 꾸룬디(Kurundī) 주석에서는 “첫 번째 게송은 여덟 가지 대면하지 않은 갈마(아삼무카 깜마)를, 두 번째 게송은 죄가 없는 비구에 대해 행해진 갈마를 염두에 두고 설해진 것”이라고 전한다.

ฉินฺทนฺตสฺส อาปตฺตีติ วนปฺปตึ ฉินฺทนฺตสฺส ปาราชิกํ, ติณลตาทึ ฉินฺทนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ, องฺคชาตํ ฉินฺทนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยํ. ฉินฺทนฺตสฺส อนาปตฺตีติ เกเส จ นเข จ ฉินฺทนฺตสฺส อนาปตฺติ. ฉาเทนฺตสฺส อาปตฺตีติ อตฺตโน อาปตฺตึ ฉาเทนฺตสฺส อญฺเญสํ วา อาปตฺตึ. ฉาเทนฺตสฺส อนาปตฺตีติ เคหาทีนิ ฉาเทนฺตสฺส อนาปตฺติ.

‘자르는 자에게 아빠띠(죄)가 있다’는 것은 숲의 거목을 자르는 자에게는 파라지카가, 풀이나 덩굴 등을 자르는 자에게는 빠짓띠야가, 성기를 자르는 자에게는 툴랏짜야가 된다는 뜻이다. ‘자르는 자에게 죄가 없다’는 것은 자신의 머리카락이나 손발톱을 자르는 자에게는 죄가 없음을 뜻한다. ‘숨기는 자에게 죄가 있다’는 것은 자신의 죄나 타인의 죄를 숨기는 자를 말한다. ‘덮는 자에게 죄가 없다’는 것은 집 등을 지붕으로 덮는 자에게는 죄가 없음을 뜻한다.

สจฺจํ [Pg.240] ภณนฺโตติ คาถาย ‘‘สิขรณีสิ อุภโตพฺยญฺชนาสี’’ติ สจฺจํ ภณนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, สมฺปชานมุสาวาเท ปน มุสา ภาสโต ลหุกาปตฺติ โหติ, อภูตาโรจเน มุสา ภณนฺโต ครุกํ อาปชฺชติ, ภูตาโรจเน สจฺจํ ภาสโต ลหุกาปตฺติ โหตีติ.

‘Saccaṃ bhaṇanto’로 시작하는 게송에서, “너는 육경(肉莖, sikharaṇī)이 있는 여인이다. 너는 양성구유자(ubhatobyañjanā)이다.”라고 진실을 말하는 비구는 무거운 죄인 상가디세사(승잔죄)를 범한다. 그러나 고의적인 거짓말(sampajānamusāvāda)로 인해 거짓을 말하는 자에게는 가벼운 죄(아빳띠)가 된다. 사실이 아닌 것을 알리는 것(abhūtārocane)에 대해 거짓을 말하는 자는 무거운 죄인 빠라지까(바라이죄)를 범하고, 사실인 것을 알리는 것(bhūtārocane)에 대해 진실을 말하는 자는 가벼운 죄인 빠지띠야(바일죄)가 된다.

(๓) ปาจิตฺติยาทิปญฺหาวณฺณนา

(3) 빠지띠야 등 문제에 대한 설명

๔๘๑. อธิฏฺฐิตนฺติ คาถา นิสฺสคฺคิยจีวรํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺชนฺตํ สนฺธาย วุตฺตา.

481. ‘Adhiṭṭhitaṃ’으로 시작하는 게송은 닛사기야 가사(nissaggiyacīvara)를 포기하지 않고 사용하는 비구를 가리켜 하신 말씀이다.

อตฺถงฺคเต สูริเยติ คาถา โรมนฺถกํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘Atthaṅgate sūriye’로 시작하는 게송은 되새김질하는(romanthaka) 비구를 가리켜 하신 말씀이다.

น รตฺตจิตฺโตติ คาถาย อยมตฺโถ – รตฺตจิตฺโต เมถุนธมฺมปาราชิกํ อาปชฺชติ. เถยฺยจิตฺโต อทินฺนาทานปาราชิกํ, ปรํ มรณาย เจเตนฺโต มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกํ, สงฺฆเภทโก ปน น รตฺตจิตฺโต น จ ปน เถยฺยจิตฺโต น จาปิ โส ปรํ มรณาย เจตยิ, สลากํ ปนสฺส เทนฺตสฺส โหติ เฉชฺชํ, ปาราชิกํ โหติ, สลากํ ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺส เภทกานุวตฺตกสฺส ถุลฺลจฺจยํ.

‘Na rattacitto’로 시작하는 게송의 뜻은 이러하다. 탐욕스러운 마음(rattacitto)을 가진 자는 음행의 빠라지까를 범한다. 도둑질하려는 마음(theyyacitto)을 가진 자는 주지 않은 것을 취하는 빠라지까를 범하고, 타인을 죽이려고 의도하는(cetento) 자는 살인(manussaviggaha)의 빠라지까를 범한다. 그러나 승가를 분열시키는 자(saṅghabhedako)는 탐욕스러운 마음을 가진 것도 아니고 도둑질하려는 마음을 가진 것도 아니며, 또한 타인을 죽이려고 의도한 것도 아니다. 하지만 그가 (분열을 위한) 투표용지(salāka)를 줄 때, (청정범행의) 단절(chejja)이 일어나며 빠라지까가 된다. 그 투표용지를 받는 분열 추종자에게는 툴랏짜야(중죄)가 된다.

คจฺเฉยฺย อฑฺฒโยชนนฺติ อยํ ปญฺหา สุปฺปติฏฺฐิตนิคฺโรธสทิสํ เอกกุลสฺส รุกฺขมูลํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘Gaccheyya aḍḍhayojanaṃ’이라는 이 문제는 잘 자란 니그로다 나무처럼 (그늘이 넓은) 어느 한 가문의 나무 아래를 가리켜 하신 말씀이다.

กายิกานีติ อยํ คาถา สมฺพหุลานํ อิตฺถีนํ เกเส วา องฺคุลิโย วา เอกโต คณฺหนฺตํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘Kāyikāni’로 시작하는 이 게송은 여러 여인의 머리카락이나 손가락을 한꺼번에 잡는 비구를 가리켜 하신 말씀이다.

วาจสิกานีติ อยํ คาถา ‘‘สพฺพา ตุมฺเห สิขรณิโย’’ติอาทินา นเยน ทุฏฺฐุลฺลภาณึ สนฺธาย วุตฺตา.

‘Vācasikāni’로 시작하는 이 게송은 “너희는 모두 육경(肉莖)이 있는 여인들이다”라는 등의 방식으로 추잡한 말을 하는 자(duṭṭhullabhāṇi)를 가리켜 하신 말씀이다.

ติสฺสิตฺถิโย เมถุนํ ตํ น เสเวติ ติสฺโส อิตฺถิโย วุตฺตา, ตาสุปิ ยํ ตํ เมถุนํ นาม, ตํ น เสวติ. ตโย ปุริเสติ ตโย ปุริเสปิ อุปคนฺตฺวา เมถุนํ น เสวติ. ตโย อนริยปณฺฑเกติ อุภโตพฺยญฺชนสงฺขาเต ตโย อนริเย ตโย จ ปณฺฑเกติ อิเมปิ ฉ ชเน อุปคนฺตฺวา เมถุนํ น เสวติ. น จาจเร เมถุนํ พฺยญฺชนสฺมินฺติ อนุโลมปาราชิกวเสนปิ เมถุนํ นาจรติ. เฉชฺชํ สิยา เมถุนธมฺมปจฺจยาติ สิยา เมถุนธมฺมปจฺจยา ปาราชิกนฺติ. อยํ ปญฺหา อฏฺฐวตฺถุกํ สนฺธาย [Pg.241] วุตฺตา, ตสฺสา หิ เมถุนธมฺมสฺส ปุพฺพภาคํ กายสํสคฺคํ อาปชฺชิตุํ วายมนฺติยา เมถุนธมฺมปจฺจยา เฉชฺชํ โหติ.

‘세 부류의 여인과는 음행을 하지 않는다’는 것은 (인간, 천인, 축생의) 세 여인을 말하며, 그들 중 소위 음행이라 하는 것을 하지 않는다. ‘세 부류의 남자’란 세 부류의 남자에게 가서도 음행을 하지 않는다는 것이다. ‘세 부류의 저열한 내시(anariyapaṇḍake)’란 양성구유자로 불리는 세 부류의 저열한 자와 세 부류의 내시를 말하며, 이들 여섯 부류의 사람들에게 가서도 음행을 하지 않는다. ‘성기(byañjana)에 음행을 행하지 않는다’는 것은 아눌로마 빠라지까(준바라이죄)에 의해서도 음행을 행하지 않는다는 뜻이다. ‘음행의 연유로 단절이 있을 것이다’라는 것은 음행의 연유로 빠라지까가 된다는 뜻이다. 이 문제는 여덟 가지 항목의 죄(aṭṭhavatthuka)를 범한 비구니를 가리켜 하신 말씀이다. 왜냐하면 음행의 전 단계인 신체 접촉(kāyasaṃsagga)을 범하려고 노력하는 비구니에게 음행의 연유로 (청정범행의) 단절이 생기기 때문이다.

มาตรํ จีวรนฺติ อยํ คาถา ปิฏฺฐิสมเย วสฺสิกสาฏิกตฺถํ สตุปฺปาทกรณํ สนฺธาย วุตฺตา. วินิจฺฉโย ปนสฺสา วสฺสิกสาฏิกสิกฺขาปทวณฺณนายเมว วุตฺโต.

‘Mātaraṃ cīvaraṃ’으로 시작하는 이 게송은 우기 가사(vassikasāṭika)를 위한 시기 이외의 때에 기억을 일깨우는 것(satuppādakaraṇa)을 가리켜 하신 말씀이다. 이에 대한 판결은 우기 가사 학처의 설명에서 이미 내가 말하였다.

กุทฺโธ อาราธโก โหตีติ คาถา ติตฺถิยวตฺตํ สนฺธาย วุตฺตา. ติตฺถิโย หิ วตฺตํ ปูรยมาโน ติตฺถิยานํ วณฺเณ ภญฺญมาเน กุทฺโธ อาราธโก โหติ, วตฺถุตฺตยสฺส วณฺเณ ภญฺญมาเน กุทฺโธ คารยฺโห โหตีติ ตตฺเถวสฺสา วิตฺถาโร วุตฺโต. ทุติยคาถาปิ ตเมว สนฺธาย วุตฺตา.

‘화가 난 자가 만족시키는 자가 된다’는 게송은 외도들의 관습(titthiyavatta)을 가리켜 하신 말씀이다. 외도가 자신의 관습을 실천할 때, 외도들의 찬탄이 들리면 화를 내며 (비구들을) 만족시키지만, 삼보(vatthuttaya)의 찬탄이 들리면 화를 내며 비난받을 자가 된다는 뜻이다. 그 상세한 내용은 바로 그곳(대건도)에서 내가 설명하였다. 두 번째 게송 또한 바로 그것을 가리켜 하신 말씀이다.

สงฺฆาทิเสสนฺติอาทิ คาถา ยา ภิกฺขุนี อวสฺสุตาว อวสฺสุตสฺส ปุริสสฺส หตฺถโต ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา มนุสฺสมํสลสุณปณีตโภชนเสสอกปฺปิยมํเสหิ สทฺธึ โอมทฺทิตฺวา อชฺโฌหรติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘Saṅghādisesaṃ’ 등으로 시작하는 게송은 욕망에 젖은(avassutā) 비구니가 욕망에 젖은 남자의 손으로부터 음식을 받아 사람의 고기, 마늘, 맛있는 음식, 그리고 그 밖의 허용되지 않는 고기 등과 섞어서 삼켜 먹는 경우를 가리켜 하신 말씀이다.

เอโก อุปสมฺปนฺโน เอโก อนุปสมฺปนฺโนติ คาถา อากาสคตํ สนฺธาย วุตฺตา. สเจ หิ ทฺวีสุ สามเณเรสุ เอโก อิทฺธิยา เกสคฺคมตฺตมฺปิ ปถวึ มุญฺจิตฺวา นิสินฺโน โหติ, โส อนุปสมฺปนฺโน นาม โหติ. สงฺเฆนาปิ อากาเส นิสีทิตฺวา ภูมิคตสฺส กมฺมํ น กาตพฺพํ. สเจ กโรติ, กุปฺปติ.

‘한 명은 구족계자이고 한 명은 비구족계자이다’라는 게송은 공중에 떠 있는 자를 가리켜 하신 말씀이다. 만약 두 명의 사미 중에서 한 명이 신통력으로 머리카락 한 올만큼이라도 땅에서 떨어져 앉아 있다면, 그는 ‘비구족계자’라 불린다. 승가 역시 공중에 앉아서 땅에 있는 자를 위해 (갈마) 의식을 행해서는 안 된다. 만약 행한다면 그 의식은 무효가 된다.

อกปฺปกตนฺติ คาถา อจฺฉินฺนจีวรกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตา. ตสฺมึเยว จสฺสา สิกฺขาปเท วิตฺถาเรน วินิจฺฉโยปิ วุตฺโต.

‘Akappakataṃ’으로 시작하는 게송은 가사를 빼앗긴 비구를 가리켜 하신 말씀이다. 그 학처에서 그에 대한 판결도 상세히 설명하였다.

น เทติ น ปฏิคฺคณฺหาตีติ นาปิ อุยฺโยชิกา เทติ, น อุยฺโยชิตา ตสฺสา หตฺถโต คณฺหาติ. ปฏิคฺคโห เตน น วิชฺชตีติ เตเนว การเณน อุยฺโยชิกาย หตฺถโต อุยฺโยชิตาย ปฏิคฺคโห น วิชฺชติ. อาปชฺชติ ครุกนฺติ เอวํ สนฺเตปิ อวสฺสุตสฺส หตฺถโต ปิณฺฑปาตคฺคหเณ อุยฺโยเชนฺตี สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ อาปชฺชติ. ตญฺจ ปริโภคปจฺจยาติ ตญฺจ ปน อาปตฺตึ อาปชฺชมานา ตสฺสา อุยฺโยชิตาย ปริโภคปจฺจยา อาปชฺชติ[Pg.242]. ตสฺสา หิ โภชนปริโยสาเน อุยฺโยชิกาย สงฺฆาทิเสโส โหตีติ. ทุติยคาถา ตสฺสาเยว อุทกทนฺตโปนคฺคหเณ อุยฺโยชนํ สนฺธาย วุตฺตา.

‘주지도 않고 받지도 않는다’는 것은 권유하는 비구니(uyyojikā)가 주는 것도 아니고, 권유받은 비구니(uyyojitā)가 그녀의 손에서 받는 것도 아니라는 뜻이다. ‘그러므로 받는 일이 존재하지 않는다’는 것은 바로 그 이유 때문에 권유하는 자로부터 권유받는 자가 받는 행위가 없다는 것이다. ‘무거운 죄를 범한다’는 것은 이러한 상황에서도 욕망에 젖은 남자의 손에서 음식을 받도록 권유한 비구니가 상가디세사 죄를 범한다는 것이다. ‘그리고 그것은 소비의 연유로’라는 것은 그 죄를 범함에 있어, 권유받은 비구니가 그것을 소비하는 연유로 죄가 성립된다는 뜻이다. 왜냐하면 권유받은 비구니가 식사를 마쳤을 때 권유한 비구니에게 상가디세사가 성립되기 때문이다. 두 번째 게송은 바로 그 비구니가 물과 양치 도구를 받도록 권유한 것에 대해 하신 말씀이다.

น ภิกฺขุนี โน จ ผุเสยฺย วชฺชนฺติ สตฺตรสเกสุ หิ อญฺญตรํ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา อนาทริเยน ฉาทยมานาปิ ภิกฺขุนี ฉาทนปจฺจยา วชฺชํ น ผุสติ, อญฺญํ นวํ อาปตฺตึ นาปชฺชติ, ปฏิจฺฉนฺนาย วา อปฺปฏิจฺฉนฺนาย วา อาปตฺติยา ปกฺขมานตฺตเมว ลภติ. อยํ ปน ภิกฺขุนีปิ น โหติ, สาวเสสญฺจ ครุกํ อาปชฺชิตฺวา ฉาเทตฺวา วชฺชํ น ผุสติ. ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตาติ อยํ กิร ปญฺหา อุกฺขิตฺตกภิกฺขุํ สนฺธาย วุตฺตา. เตน หิ สทฺธึ วินยกมฺมํ นตฺถิ, ตสฺมา โส สงฺฆาทิเสสํ อาปชฺชิตฺวา ฉาเทนฺโต วชฺชํ น ผุสตีติ.

‘비구니도 아니요, 또한 허물을 범하지도 않는다’는 부분에서, 17가지 상가디세사 중 어느 하나를 범하고 부주의하여 이를 숨기더라도, 비구니는 숨긴 것 자체로 인한 (새로운) 허물에 도달하지 않으며, 다른 새로운 죄를 범하지 않는다. 은폐했든 은폐하지 않았든 그 죄로 인해 오직 빠카-마낫따(pakkhamānatta)만을 받게 된다. 그런데 이 자는 비구니조차 아니면서, 남은 죄(sāvasesa)가 있는 무거운 죄를 범하고 이를 숨겼음에도 새로운 허물을 범하지 않는다. ‘이 문제는 지혜로운 이들이 숙고한 것이다’라는 이 문제는 제명된(ukkhittaka) 비구를 가리켜 하신 말씀이다. 왜냐하면 그와 함께하는 율의 갈마가 없기 때문에, 그가 상가디세사를 범하고 숨기더라도 (숨김으로 인한) 새로운 죄를 범하지 않기 때문이다.

เสทโมจนคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세다모짜나(Sedamocana) 게송에 대한 설명이 끝났다.

ปญฺจวคฺโค

제5품

กมฺมวคฺควณฺณนา

깜마 품(Kammavagga)에 대한 설명

๔๘๒. กมฺมวคฺเค [Pg.243] จตุนฺนํ กมฺมานํ นานากรณํ สมถกฺขนฺธเก วุตฺตเมว. กิญฺจาปิ วุตฺตํ, อถ โข อยํ กมฺมวินิจฺฉโย นาม อาทิโต ปฏฺฐาย วุจฺจมาโน ปากโฏ โหติ, ตสฺมา อาทิโต ปฏฺฐาเยเวตฺถ วตฺตพฺพํ วทิสฺสาม. จตฺตารีติ กมฺมานํ คณนปริจฺเฉทวจนเมตํ. กมฺมานีติ ปริจฺฉินฺนกมฺมนิทสฺสนํ. อปโลกนกมฺมํ นาม สีมฏฺฐกสงฺฆํ โสเธตฺวา ฉนฺทารหานํ ฉนฺทํ อาหริตฺวา สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส อนุมติยา ติกฺขตฺตุํ สาเวตฺวา กตฺตพฺพํ กมฺมํ. ญตฺติกมฺมํ นาม วุตฺตนเยเนว สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส อนุมติยา เอกาย ญตฺติยา กตฺตพฺพํ กมฺมํ. ญตฺติทุติยกมฺมํ นาม วุตฺตนเยเนว สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส อนุมติยา เอกาย ญตฺติยา เอกาย จ อนุสฺสาวนายาติ เอวํ ญตฺติทุติยาย อนุสฺสาวนาย กตฺตพฺพํ กมฺมํ. ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ นาม วุตฺตนเยเนว สมคฺคสฺส สงฺฆสฺส อนุมติยา เอกาย ญตฺติยา ตีหิ จ อนุสฺสาวนาหีติ เอวํ ญตฺติจตุตฺถาหิ ตีหิ อนุสฺสาวนาหิ กตฺตพฺพํ กมฺมํ.

482. 업의 품(Kammavagga)에서 네 가지 갈마의 차이점은 수면건도(Samathakkhandhaka)에서 이미 설명되었다. 비록 설명되었을지라도, 이 갈마의 결정은 처음부터 설해질 때 더 명확해지므로, 처음부터 여기서 설해야 할 내용을 말하겠다. '넷(Cattāri)'이라는 것은 갈마의 숫자를 한정하여 말한 것이다. '갈마들(Kammāni)'이라는 것은 한정된 갈마들을 나타내는 것이다. 아빨로까나(Apalokana) 갈마란 결계 내에 머무는 승가를 확인하고, 찬동권을 가진 이들의 찬동을 받아 화합한 승가의 승인 하에 세 번 알림으로써 행해야 하는 갈마이다. 백 갈마(Ñattikamma)란 앞에서 말한 방식대로 화합한 승가의 승인 하에 한 번의 결의(Ñatti)로 행해야 하는 갈마이다. 백이 갈마(Ñattidutiyakamma)란 앞에서 말한 방식대로 화합한 승가의 승인 하에 한 번의 결의와 한 번의 선포(Anussāvana)로, 즉 결의에 이어 두 번째로 선포를 하여 행해야 하는 갈마이다. 백사 갈마(Ñatticatutthakamma)란 앞에서 말한 방식대로 화합한 승가의 승인 하에 한 번의 결의와 세 번의 선포로, 즉 결의에 이어 네 번째가 되는 세 번째 선포까지 마침으로써 행해야 하는 갈마이다.

ตตฺถ อปโลกนกมฺมํ อปโลเกตฺวาว กาตพฺพํ, ญตฺติกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ. ญตฺติกมฺมมฺปิ เอกํ ญตฺตึ ฐเปตฺวาว กาตพฺพํ, อปโลกนกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ. ญตฺติทุติยกมฺมํ ปน อปโลเกตฺวา กาตพฺพมฺปิ อตฺถิ, อกาตพฺพมฺปิ อตฺถิ.

그중에서 아빨로까나 갈마는 반드시 알림으로써 행해야 하며, 백 갈마 등의 방식으로는 행해서는 안 된다. 백 갈마 또한 한 번의 결의를 세움으로써만 행해야 하며, 아빨로까나 갈마 등의 방식으로 행해서는 안 된다. 그러나 백이 갈마는 알림으로써 행해야 하는 경우도 있고, 그렇지 않은 경우도 있다.

ตตฺถ สีมาสมฺมุติ, สีมาสมูหนนํ, กถินทานํ, กถินุทฺธาโร, กุฏิวตฺถุเทสนา, วิหารวตฺถุเทสนาติ อิมานิ ฉ กมฺมานิ ครุกานิ อปโลเกตฺวา กาตุํ น วฏฺฏนฺติ, ญตฺติทุติยกมฺมวาจํ สาเวตฺวาว กาตพฺพานิ. อวเสสา เตรส สมฺมุติโย เสนาสนคฺคาหกมตกจีวรทานาทิสมฺมุติโย จาติ เอตานิ ลหุกกมฺมานิ อปโลเกตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏนฺติ, ญตฺติกมฺม-ญตฺติจตุตฺถกมฺมวเสน ปน น กาตพฺพเมว. ญตฺติจตุตฺถกมฺมวเสน กยิรมานํ ทฬฺหตรํ โหติ, ตสฺมา กาตพฺพนฺติ เอกจฺเจ วทนฺติ. เอวํ ปน สติ กมฺมสงฺกโร โหติ, ตสฺมา น กาตพฺพนฺติ ปฏิกฺขิตฺตเมว. สเจ ปน อกฺขรปริหีนํ วา ปทปริหีนํ วา ทุรุตฺตปทํ วา โหติ[Pg.244], ตสฺส โสธนตฺถํ ปุนปฺปุนํ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อิทํ อกุปฺปกมฺมสฺส ทฬฺหีกมฺมํ โหติ, กุปฺปกมฺเม กมฺมํ หุตฺวา ติฏฺฐติ.

그중에서 계(界)의 약정(sīmāsammuti), 계의 해제(sīmāsamūhanana), 가티나 옷의 보시(kathinadāna), 가티나의 해제(kathinuddhāra), 처소 부지의 지정(kuṭivatthudesanā), 정사 부지의 지정(vihāravatthudesanā)이라는 이 여섯 가지 갈마는 무거운 것이어서 단순히 알림으로써 행하는 것은 적절하지 않으며, 반드시 백이 갈마 문구를 선포하여 행해야 한다. 나머지 열세 가지 약정과 거처 배정자, 망자 가사 보시 등의 약정들은 가벼운 갈마이므로 알림으로써 행하는 것도 적절하지만, 백 갈마나 백사 갈마의 방식으로는 행해서는 안 된다. 어떤 스승들은 백사 갈마의 방식으로 행하면 더욱 견고해지므로 그렇게 해야 한다고 말한다. 그러나 그렇게 하면 갈마의 혼란(kammasaṅkara)이 생기므로 그렇게 해서는 안 된다고 거부되었다. 만약 문자나 단어가 빠졌거나 잘못 발음된 구절이 있다면, 그것을 바로잡기 위해 반복해서 말하는 것은 적절하다. 이것은 유효한 갈마(akuppakamma)를 더욱 견고하게 하는 것이며, 무효가 될 갈마를 유효한 갈마가 되도록 바로잡는 역할을 한다.

ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ ญตฺติญฺจ ติสฺโส จ กมฺมวาจาโย สาเวตฺวาว กาตพฺพํ, อปโลกนกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ. ปญฺจหากาเรหิ วิปชฺชนฺตีติ ปญฺจหิ การเณหิ วิปชฺชนฺติ.

백사 갈마는 결의와 세 번의 갈마 문구(kammavācā)를 선포하여 행해야 하며, 아빨로까나 갈마 등의 방식으로는 행해서는 안 된다. '다섯 가지 방식으로 실패한다'는 것은 다섯 가지 원인으로 갈마가 무효가 된다는 뜻이다.

๔๘๓. สมฺมุขากรณียํ กมฺมํ อสมฺมุขา กโรติ, วตฺถุวิปนฺนํ อธมฺมกมฺมนฺติ เอตฺถ อตฺถิ กมฺมํ สมฺมุขากรณียํ; อตฺถิ อสมฺมุขากรณียํ; ตตฺถ อสมฺมุขากรณียํ นาม ทูเตนุปสมฺปทา, ปตฺตนิกฺกุชฺชนํ, ปตฺตุกฺกุชฺชนํ, อุมฺมตฺตกสฺส ภิกฺขุโน อุมฺมตฺตกสมฺมุติ, เสกฺขานํ กุลานํ เสกฺขสมฺมุติ, ฉนฺนสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺโฑ, เทวทตฺตสฺส ปกาสนียกมฺมํ, อปฺปสาทนียํ ทสฺเสนฺตสฺส ภิกฺขุโน ภิกฺขุนิสงฺเฆน กาตพฺพํ อวนฺทนียกมฺมนฺติ อฏฺฐวิธํ โหติ, ตํ สพฺพํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ อฏฺฐวิธมฺปิ กมฺมํ อสมฺมุขา กตํ สุกตํ โหติ อกุปฺปํ.

483. '면전에서 행해야 할 갈마를 면전이 아닌 곳에서 행하면 대상이 잘못된 비법의 갈마이다'라는 구절에서 면전에서 행해야 할 갈마가 있고, 면전이 아니어도 행할 수 있는 갈마가 있다. 그중에서 면전이 아니어도 행할 수 있는 갈마란 사절에 의한 구족계, 발다 뒤집기(pattanikkujjana), 발다 바로 세우기(pattukkujjana), 미친 비구에게 주는 광인 약정, 배움이 필요한 가문들에 대한 유학자 약정, 찬나 비구에게 내린 브라만 벌(brahmadaṇḍo), 데와닷따에 대한 공포 갈마(pakāsanīyakamma), 불손한 태도를 보이는 비구에게 비구니 승가가 행해야 하는 예배 금지 갈마의 여덟 가지가 있으니, 그 모든 것은 해당 문헌에서 설명된 방식대로 알아야 한다. 이 여덟 가지 갈마는 면전이 아닌 곳에서 행하더라도 잘 수행된 것이며 무효가 되지 않는다.

เสสานิ สพฺพกมฺมานิ สมฺมุขา เอว กาตพฺพานิ – สงฺฆสมฺมุขตา, ธมฺมสมฺมุขตา, วินยสมฺมุขตา, ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิมํ จตุพฺพิธํ สมฺมุขาวินยํ อุปเนตฺวาว กาตพฺพานิ. เอวํ กตานิ หิ สุกตานิ โหนฺติ. เอวํ อกตานิ ปเนตานิ อิมํ สมฺมุขาวินยสงฺขาตํ วตฺถุํ วินา กตตฺตา วตฺถุวิปนฺนานิ นาม โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สมฺมุขากรณียํ กมฺมํ อสมฺมุขา กโรติ, วตฺถุวิปนฺนํ อธมฺมกมฺม’’นฺติ.

나머지 모든 갈마는 반드시 면전에서 행해야 하니, 승가의 면전, 법의 면전, 율의 면전, 개인의 면전이라는 이 네 가지 종류의 '현전(現前) 비나야'를 갖추어 행해야 한다. 이렇게 행해진 것은 잘 수행된 것이다. 그러나 이렇게 행해지지 않은 것은 '현전 비나야'라고 불리는 대상을 갖추지 않고 행해졌기 때문에 '대상이 잘못된 것(vatthuvipanna)'이라 한다. 그래서 우빨리 장로는 "면전에서 행해야 할 갈마를 면전이 아닌 곳에서 행하면 대상이 잘못된 비법의 갈마이다"라고 설한 것이다.

ปฏิปุจฺฉากรณียาทีสุปิ ปฏิปุจฺฉาทิกรณเมว วตฺถุ, ตํ วตฺถุํ วินา กตตฺตา เตสมฺปิ วตฺถุวิปนฺนตา เวทิตพฺพา. อิทํ ปเนตฺถ วจนตฺถมตฺตํ. ปฏิปุจฺฉา กรณียํ อปฺปฏิปุจฺฉา กโรตีติ ปุจฺฉิตฺวา โจเทตฺวา สาเรตฺวา กาตพฺพํ อปุจฺฉิตฺวา อโจเทตฺวา อสาเรตฺวา กโรติ. ปฏิญฺญาย กรณียํ อปฺปฏิญฺญาย กโรตีติ ปฏิญฺญํ อาโรเปตฺวา ยถาทินฺนาย ปฏิญฺญาย กาตพฺพํ อปฺปฏิญฺญาย กโรนฺตสฺส วิปฺปลปนฺตสฺส พลกฺกาเรน กโรติ. สติวินยารหสฺสาติ ทพฺพมลฺลปุตฺตตฺเถรสทิสสฺส ขีณาสวสฺส. อมูฬฺหวินยารหสฺสาติ คคฺคภิกฺขุสทิสสฺส อุมฺมตฺตกสฺส. ตสฺสปาปิยสิกกมฺมารหสฺสาติ อุปวาฬภิกฺขุสทิสสฺส อุสฺสนฺนปาปสฺส. เอส นโย สพฺพตฺถ.

질문에 의해 행해야 하는 것 등에서도 질문 절차 자체가 대상(vatthu)이며, 그 대상을 거치지 않고 행해졌기 때문에 그것들 또한 '대상이 잘못됨'을 알아야 한다. 여기서 이것은 단지 단어의 뜻을 설명한 것이다. '질문하여 행해야 할 것을 질문하지 않고 행한다'는 것은 묻고 꾸짖고 기억나게 한 뒤에 행해야 할 갈마를 묻지 않고 꾸짖지 않고 기억나게 하지 않고 행한다는 뜻이다. '자백에 의해 행해야 할 것을 자백 없이 행한다'는 것은 자백을 받아내어 그 자백한 바에 따라 행해야 할 것을, 자백하지 않거나 횡설수설하는 자에게 강제로 행한다는 뜻이다. '정념 비나야(sativinaya)를 받을 만한 자'란 답바 말라뿟따 장로와 같은 번뇌를 다한 아라한을 말한다. '불치 비나야(amūḷhavinaya)를 받을 만한 자'란 각가(Gagga) 비구와 같은 미친 자를 말한다. '악행 자백 갈마(tassapāpiyasika)를 받을 만한 자'란 우빠왈라(Upavāḷa) 비구와 같은 악행이 심한 자를 말한다. 이러한 원칙은 모든 곳에 적용된다.

อนุโปสเถ [Pg.245] อุโปสถํ กโรตีติ อนุโปสถทิวเส อุโปสถํ กโรติ. อุโปสถทิวโส นาม ฐเปตฺวา กตฺติกมาสํ อวเสเสสุ เอกาทสสุ มาเสสุ ภินฺนสฺส สงฺฆสฺส สามคฺคิทิวโส จ ยถาวุตฺตจาตุทฺทสปนฺนรสา จ. เอตํ ติปฺปการมฺปิ อุโปสถทิวสํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺมึ ทิวเส อุโปสถํ กโรนฺโต อนุโปสเถ อุโปสถํ กโรติ นาม. ยตฺร หิ ปตฺตจีวราทีนํ อตฺถาย อปฺปมตฺตเกน การเณน วิวทนฺตา อุโปสถํ วา ปวารณํ วา ฐเปนฺติ, ตตฺถ ตสฺมึ อธิกรเณ วินิจฺฉิเต ‘‘สมคฺคา ชาตามฺหา’’ติ อนฺตรา สามคฺคิอุโปสถํ กาตุํ น ลภนฺติ, กโรนฺเตหิ อนุโปสเถ อุโปสโถ กโต นาม โหติ.

'포살일이 아닌데 포살을 한다'는 것은 포살일이 아닌 날에 포살을 행하는 것이다. 포살일이란 까띠까(Kattika) 달을 제외한 나머지 11개월 동안 분열된 승가가 화합한 날과 앞에서 말한 14일 및 15일을 말한다. 이 세 가지 종류의 포살일을 제외하고 다른 날에 포살을 행하는 것을 '포살일이 아닌데 포살을 한다'고 한다. 왜냐하면 발다나 가사 등을 이유로 아주 사소한 일로 논쟁하여 포살이나 자자(pavāraṇa)를 중단시킨 곳에서, 그 분쟁이 해결된 뒤 "우리는 화합했다"고 말하며 그 정해진 날들 사이에 화합 포살을 행할 권한은 없기 때문이다. 그렇게 행하는 자들은 포살일이 아닌데 포살을 행한 것이 된다.

อปวารณาย ปวาเรตีติ อปวารณาทิวเส ปวาเรติ; ปวารณาทิวโส นาม เอกสฺมึ กตฺติกมาเส ภินฺนสฺส สงฺฆสฺส สามคฺคิทิวโส จ ปจฺจุกฺกฑฺฒิตฺวา ฐปิตทิวโส จ ทฺเว จ ปุณฺณมาสิโย. เอวํ จตุพฺพิธมฺปิ ปวารณาทิวสํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺมึ ทิวเส ปวาเรนฺโต อปวารณาย ปวาเรติ นาม. อิธาปิ อปฺปมตฺตกสฺส วิวาทสฺส วูปสเม สามคฺคิปวารณํ กาตุํ น ลภนฺติ, กโรนฺเตหิ อปวารณาย ปวารณา กตา โหติ. อปิจ อูนวีสติวสฺสํ วา อนฺติมวตฺถุํ อชฺฌาปนฺนปุพฺพํ วา เอกาทสสุ วา อภพฺพปุคฺคเลสุ อญฺญตรํ อุปสมฺปาเทนฺตสฺสปิ วตฺถุวิปนฺนํ อธมฺมกมฺมํ โหติ. เอวํ วตฺถุโต กมฺมานิ วิปชฺชนฺติ.

'포와라나(자자)가 아닌 때에 자자한다'는 것은 자자의 날(Pavarana day)이 아닌 날에 자자를 행하는 것을 말한다. 자자의 날이란, 첫째 카티카(Kattika, 10~11월경) 달에 분열되었던 승가가 화합한 날, 둘째 (기일을) 앞당겨 정한 날, 그리고 셋째 [도입기와 수행기의] 두 번의 보름날(백중 보름과 카티카 보름)을 말한다. 이와 같이 네 종류의 자자의 날을 제외하고 다른 날에 자자를 행하는 자를 '포와라나가 아닌 때에 자자하는 자'라고 한다. 여기서도 사소한 분쟁의 해결로 인해 화합 자자를 할 기회를 얻지 못하여 [자자일이 아닌 날에] 행하는 자들에게는 '포와라나가 아닌 때에 행해진 자자'가 된다. 또한 20세 미만인 자, 파라지카를 범한 적이 있는 자, 혹은 열한 가지 부적격자 중 어느 하나를 구족계 받게 하는 자의 경우에도 [대상인] 보체(vatthu)의 결함으로 인해 법답지 못한 갈마(adhammakamma)가 된다. 이와 같이 보체(vatthu)로 인해 갈마들이 실패하게 된다.

๔๘๔. ญตฺติโต วิปตฺติยํ ปน วตฺถุํ น ปรามสตีติ ยสฺส อุปสมฺปทาทิกมฺมํ กโรติ, ตํ น ปรามสติ, ตสฺส นามํ น คณฺหาติ. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วทติ; เอวํ วตฺถุํ น ปรามสติ.

484. 결계(Ñatti, 선언)에 의한 실패에 있어 '보체(vatthu)를 언급하지 않는다'는 것은 구족계 등의 갈마를 집행하는 대상을 언급하지 않거나 그의 이름을 부르지 않는 것을 말한다. 예를 들어 "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타는 존자 붓다락키타의 구족계 수계 후보자입니다"라고 말해야 할 때, "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서. 존자 붓다락키타의 구족계 수계 후보자입니다"라고 말하는 것이니, 이와 같이 보체(vatthu, 수계 후보자)를 언급하지 않는 것이다.

สงฺฆํ น ปรามสตีติ สงฺฆสฺส นามํ น คณฺหาติ. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต, อยํ ธมฺมรกฺขิโต’’ติ วทติ; เอวํ สงฺฆํ น ปรามสติ.

'승가를 언급하지 않는다'는 것은 승가의 명칭을 부르지 않는 것이다. "대덕 승가시여(bhante saṅgho), 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타가 있습니다"라고 말해야 할 때, "대덕이시여(bhante), 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타가 있습니다"라고 말하는 것이니, 이와 같이 승가를 언급하지 않는 것이다.

ปุคฺคลํ น ปรามสตีติ โย อุปสมฺปทาเปกฺขสฺส อุปชฺฌาโย, ตํ น ปรามสติ, ตสฺส นามํ น คณฺหาติ. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วตฺตพฺเพ [Pg.246] ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วทติ; เอวํ ปุคฺคลํ น ปรามสติ.

'인물(puggala)을 언급하지 않는다'는 것은 구족계 수계 후보자의 은사(upajjhāya)를 언급하지 않거나 그의 이름을 부르지 않는 것이다. "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타는 존자 붓다락키타의 구족계 수계 후보자입니다"라고 말해야 할 때, "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타는 구족계 수계 후보자입니다"라고 말하는 것이니, 이와 같이 인물(은사)을 언급하지 않는 것이다.

ญตฺตึ น ปรามสตีติ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ น ปรามสติ. ญตฺติทุติยกมฺเม ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา ทฺวิกฺขตฺตุํ กมฺมวาจาย เอว อนุสฺสาวนกมฺมํ กโรติ. ญตฺติจตุตฺถกมฺเมปิ ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา จตุกฺขตฺตุํ กมฺมวาจาย เอว อนุสฺสาวนกมฺมํ กโรติ; เอวํ ญตฺตึ น ปรามสติ.

'결계(ñatti, 선언)를 언급하지 않는다'는 것은 결계 전체를 전혀 언급하지 않는 것이다. 백이갈마(Ñattidutiya-kamma)에서 결계를 두지 않고 오직 갈마문(kammavācā)으로만 두 번 낭독(anussāvana)하는 갈마를 행하는 것이다. 백사갈마(Ñatticatuttha-kamma)에서도 결계를 두지 않고 오직 갈마문으로만 네 번 낭독하는 갈마를 행하는 것이니, 이와 같이 결계를 언급하지 않는 것이다.

ปจฺฉา วา ญตฺตึ ฐเปตีติ ปฐมํ กมฺมวาจาย อนุสฺสาวนกมฺมํ กตฺวา ‘‘เอสา ญตฺตี’’ติ วตฺวา ‘‘ขมติ สงฺฆสฺส ตสฺมา ตุณฺหี เอวเมตํ ธารยามี’’ติ วทติ; เอวํ ปจฺฉา ญตฺตึ ฐเปติ. อิติ อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ ญตฺติโต กมฺมานิ วิปชฺชนฺติ.

'혹은 나중에 결계를 두는 것'은 먼저 갈마문으로 낭독하는 갈마를 행한 뒤에 "이것이 결계(선언)입니다"라고 말하고, 이어서 "승가에게 허용되므로 침묵하는 것입니다. 이와 같이 저는 이를 간직하겠습니다"라고 말하는 것이다. 이와 같이 나중에 결계를 두는 것이다. 이와 같이 이 다섯 가지 방식에 의해 결계로 인해 갈마들이 실패하게 된다.

๔๘๕. อนุสฺสาวนโต วิปตฺติยํ ปน วตฺถุอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. เอวํ ปน เนสํ อปรามสนํ โหติ – ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ’’ติ ปฐมานุสฺสาวเน ‘‘ทุติยมฺปิ เอตมตฺถํ วทามิ, ตติยมฺปิ เอตมตฺถํ วทามิ, สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ’’ติ ทุติยตติยานุสฺสาวนาสุ วา ‘‘อยํ ธมฺมรกฺขิโต อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺสา’’ติ วทนฺโต วตฺถุํ น ปรามสติ นาม. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต, อยํ ธมฺมรกฺขิโต’’ติ วทนฺโต สงฺฆํ น ปรามสติ นาม. ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตสฺสา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ ธมฺมรกฺขิโต อุปสมฺปทาเปกฺโข’’ติ วทนฺโต ปุคฺคลํ น ปรามสติ นาม.

485. 낭독(anussāvana)으로 인한 실패에 있어서 보체(vatthu) 등 [다섯 가지]는 앞에서 설명한 방식대로 알아야 한다. 이들에 대해 언급하지 않는 것은 다음과 같다. 첫 번째 낭독 시에 "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서"라고 하거나, 두 번째나 세 번째 낭독 시에 "두 번째로 이 내용을 말씀드립니다. 세 번째로 이 내용을 말씀드립니다. 대덕 승가시여, 제 말을 들어소서"라고 할 때, "여기 담마락키타는 존자 붓다락키타의 구족계 수계 후보자입니다"라고 말해야 함에도 불구하고, "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서. 존자 붓다락키타의..."라고 말하는 자는 보체(vatthu)를 언급하지 않는 것이 된다. "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타가..."라고 해야 할 때, "대덕이시여, 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타가..."라고 말하는 자는 승가를 언급하지 않는 것이 된다. "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타는 존자 붓다락키타의..."라고 해야 할 때, "대덕 승가시여, 제 말을 들어소서. 여기 담마락키타는 구족계 수계 후보자입니다"라고 말하는 자는 인물(은사)을 언급하지 않는 것이 된다.

สาวนํ หาเปตีติ สพฺเพน สพฺพํ กมฺมวาจาย อนุสฺสาวนํ น กโรติ, ญตฺติทุติยกมฺเม ทฺวิกฺขตฺตุํ ญตฺติเมว ฐเปติ, ญตฺติจตุตฺถกมฺเม จตุกฺขตฺตุํ ญตฺติเมว ฐเปติ; เอวํ อนุสฺสาวนํ หาเปติ. โยปิ ญตฺติทุติยกมฺเม เอกํ ญตฺตึ ฐเปตฺวา เอกํ กมฺมวาจํ อนุสฺสาเวนฺโต อกฺขรํ วา ฉฑฺเฑติ, ปทํ วา ทุรุตฺตํ กโรติ, อยมฺปิ อนุสฺสาวนํ หาเปติเยว. ญตฺติจตุตฺถกมฺเม ปน เอกํ ญตฺตึ ฐเปตฺวา สกิเมว วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา กมฺมวาจาย อนุสฺสาวนํ กโรนฺโตปิ อกฺขรํ วา ปทํ วา [Pg.247] ฉฑฺเฑนฺโตปิ ทุรุตฺตํ กโรนฺโตปิ อนุสฺสาวนํ หาเปติเยวาติ เวทิตพฺโพ.

'낭독을 누락한다'는 것은 갈마문인 낭독을 전혀 행하지 않는 것이니, 백이갈마에서 두 번 모두 결계(ñatti)만을 두거나, 백사갈마에서 네 번 모두 결계만을 두는 것이니, 이와 같이 낭독을 누락하는 것이다. 또한 백이갈마에서 한 번의 결계를 두고 한 번의 갈마문을 낭독할 때 문자를 빠뜨리거나 구절을 잘못 발음하는 자도 역시 낭독을 누락하는 것이다. 한편, 백사갈마에서 한 번의 결계를 두고 갈마문 낭독을 단 한 번만 하거나 두 번만 하는 자, 또는 [낭독 중에] 문자나 구절을 빠뜨리거나 잘못 발음하는 자도 역시 낭독을 누락하는 것임을 알아야 한다.

ทุรุตฺตํ กโรตีติ เอตฺถ ปน อยํ วินิจฺฉโย – โย หิ อญฺญสฺมึ อกฺขเร วตฺตพฺเพ อญฺญํ วทติ, อยํ ทุรุตฺตํ กโรติ นาม. ตสฺมา กมฺมวาจํ กโรนฺเตน ภิกฺขุนา ยฺวายํ –

'잘못 발음한다'는 것의 판별은 이러하다. 발음해야 할 문자와 다른 문자를 말하는 자가 바로 잘못 발음하는 자이다. 그러므로 갈마문을 낭독하는 비구는 다음과 같은 내용을 [잘 살펴야 한다].

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหิตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ.

“연음(Sithila)과 경음(Dhanita), 장음과 단음, 중음(Garuka)과 경음(Lahuka), 비음(Niggahita), 연접음(Sambandha), 분절음(Vavatthita), 해방음(Vimutta). 문자를 아는 지혜에 의한 구분은 열 가지이다.”

วุตฺโต, อยํ สุฏฺฐุ อุปลกฺเขตพฺโพ. เอตฺถ หิ ‘‘สิถิลํ’’ นาม ปญฺจสุ วคฺเคสุ ปฐมตติยํ. ‘‘ธนิตํ’’ นาม เตสฺเวว ทุติยจตุตฺถํ. ‘‘ทีฆ’’นฺติ ทีเฆน กาเลน วตฺตพฺพํ อาการาทิ. ‘‘รสฺส’’นฺติ ตโต อุปฑฺฒกาเลน วตฺตพฺพํ อการาทิ. ‘‘ครุก’’นฺติ ทีฆเมว. ยํ วา อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส ยสฺส นกฺขมตีติ เอวํ สํโยคปรํ กตฺวา วุจฺจติ. ‘‘ลหุก’’นฺติ รสฺสเมว. ยํ วา อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตเถรสฺส ยสฺส น ขมตีติ เอวํ อสํโยคปรํ กตฺวา วุจฺจติ. ‘‘นิคฺคหิต’’นฺติ ยํ กรณานิ นิคฺคเหตฺวา อวิสฺสชฺเชตฺวา อวิวเฏน มุเขน สานุนาสิกํ กตฺวา วตฺตพฺพํ. ‘‘สมฺพนฺธ’’นฺติ ยํ ปรปเทน สมฺพนฺธิตฺวา ‘‘ตุณฺหิสฺสา’’ติ วา ‘‘ตุณฺหสฺสา’’ติ วา วุจฺจติ. ‘‘ววตฺถิต’’นฺติ ยํ ปรปเทน อสมฺพนฺธํ กตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘ตุณฺหี อสฺสา’’ติ วา ‘‘ตุณฺห อสฺสา’’ติ วา วุจฺจติ. ‘‘วิมุตฺต’’นฺติ ยํ กรณานิ อนิคฺคเหตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา วิวเฏน มุเขน อนุนาสิกํ อกตฺวา วุจฺจติ.

[위 게송은] 이미 설명되었으며, 이는 잘 숙지되어야 한다. 여기서 '연음(sithila)'이란 다섯 가지 자음군(vaggas) 중 첫 번째와 세 번째 문자를 말한다. '경음(dhanita)'이란 바로 그 자음군들 중 두 번째와 네 번째 문자를 말한다. '장음(dīgha)'이란 '아(ā)' 등과 같이 긴 시간 동안 발음해야 하는 문자를 말한다. '단음(rassa)'이란 그보다 절반의 시간으로 발음해야 하는 '아(a)' 등의 문자를 말한다. '중음(garuka)'이란 장음 자체를 말한다. 또는 'āyasmato', 'buddharakkhitattherassa', 'yassa', 'nakkhamati' 등과 같이 뒤에 연접 자음(saṃyoga)이 오도록 발음되는 것을 말한다. '경음(lahuka)'이란 단음 자체를 말한다. 또는 'āyasmato', 'buddharakkhitatherassa', 'yassa na khamati' 등과 같이 뒤에 연접 자음이 오지 않도록 발음되는 것을 말한다. '비음(niggahita)'이란 조음 기관을 억제하고 풀지 않은 채, 입을 열지 않고 콧소리가 나도록 발음해야 하는 것을 말한다. '연접음(sambandha)'이란 뒷단어와 연결하여 'tuṇhissā' 혹은 'tuṇhassā'라고 발음하는 것을 말한다. '분절음(vavatthita)'이란 뒷단어와 연결하지 않고 끊어서 'tuṇhī assā' 혹은 'tuṇha assā'라고 발음하는 것을 말한다. '해방음(vimutta)'이란 조음 기관을 억제하지 않고 풀어서, 입을 열고 콧소리가 나지 않게 발음하는 것을 말한다.

ตตฺถ ‘‘สุณาตุ เม’’ติ วตฺตพฺเพ ต-การสฺส ถ-การํ กตฺวา ‘‘สุณาถุ เม’’ติ วจนํ สิถิลสฺส ธนิตกรณํ นาม. ตถา ‘‘ปตฺตกลฺลํ, เอสา ญตฺตี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปตฺถกลฺลํ, เอสา ญตฺถี’’ติอาทิวจนญฺจ. ‘‘ภนฺเต สงฺโฆ’’ติ วตฺตพฺเพ ภ-การ ฆ-การานํ พ-การ ค-กาเร กตฺวา ‘‘พนฺเต สงฺโค’’ติ วจนํ ธนิตสฺส สิถิลกรณํ นาม. ‘‘สุณาตุ เม’’ติ วิวเฏน มุเขน วตฺตพฺเพ ปน ‘‘สุณํตุ เม’’ติ วา ‘‘เอสา ญตฺตี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘เอสํ ญตฺตี’’ติ วา อวิวเฏน มุเขน อนุนาสิกํ กตฺวา วจนํ วิมุตฺตสฺส นิคฺคหิตวจนํ นาม. ‘‘ปตฺตกลฺล’’นฺติ อวิวเฏน มุเขน อนุนาสิกํ กตฺวา วตฺตพฺเพ ‘‘ปตฺตกลฺลา’’ติ วิวเฏน มุเขน อนุนาสิกํ อกตฺวา วจนํ นิคฺคหิตสฺส วิมุตฺตวจนํ นาม.

거기서 'suṇātu me'(수나투 메)라고 말해야 할 때 t-자를 th-자로 하여 'suṇāthu me'(수나투 메)라고 말하는 것을 시틸라(sithila, 연음)를 다니타(dhanita, 기음)로 만드는 것이라 합니다. 마찬가지로 'pattakallaṃ esā ñattī'(빳따깔람 에사 냣띠)라고 말해야 할 때 'patthakallaṃ esā ñatthī'(빳타깔람 에사 냣티) 등으로 발음하는 것도 그러합니다. 'bhante saṅgho'(반떼 상고)라고 말해야 할 때 bh-자와 gh-자를 b-자와 g-자로 하여 'bante saṅgo'(반떼 상고)라고 말하는 것을 다니타를 시틸라로 만드는 것이라 합니다. 또한 'suṇātu me'라고 입을 열어(vivaṭa) 말해야 할 때 'suṇaṃtu me'라고 하거나, 'esā ñattī'라고 말해야 할 때 'esaṃ ñattī'라고 하여 입을 열지 않고(avivaṭa) 비음(anunāsika)으로 말하는 것을 위뭇타(vimutta, 개구음)를 닉가히타(niggahita, 비음)로 말하는 것이라 합니다. 'pattakallaṃ'이라고 입을 열지 않고 비음으로 말해야 할 때 'pattakallā'라고 입을 열고 비음 없이 말하는 것을 닉가히타를 위뭇타로 말하는 것이라 합니다.

อิติ [Pg.248] สิถิเล กตฺตพฺเพ ธนิตํ, ธนิเต กตฺตพฺเพ สิถิลํ, วิมุตฺเต กตฺตพฺเพ นิคฺคหิตํ, นิคฺคหิเต กตฺตพฺเพ วิมุตฺตนฺติ อิมานิ จตฺตาริ พฺยญฺชนานิ อนฺโตกมฺมวาจาย กมฺมํ ทูเสนฺติ. เอวํ วทนฺโต หิ อญฺญสฺมึ อกฺขเร วตฺตพฺเพ อญฺญํ วทติ, ทุรุตฺตํ กโรตีติ วุจฺจติ. อิตเรสุ ปน ทีฆรสฺสาทีสุ ฉสุ พฺยญฺชเนสุ ทีฆฏฺฐาเน ทีฆเมว, รสฺสฏฺฐาเน จ รสฺสเมวาติ เอวํ ยถาฐาเน ตํ ตเทว อกฺขรํ ภาสนฺเตน อนุกฺกมาคตํ ปเวณึ อวินาเสนฺเตน กมฺมวาจา กาตพฺพา. สเจ ปน เอวํ อกตฺวา ทีเฆ วตฺตพฺเพ รสฺสํ, รสฺเส วา วตฺตพฺเพ ทีฆํ วทติ; ตถา ครุเก วตฺตพฺเพ ลหุกํ, ลหุเก วา วตฺตพฺเพ ครุกํ วทติ; สมฺพนฺเธ วา ปน วตฺตพฺเพ ววตฺถิตํ, ววตฺถิเต วา วตฺตพฺเพ สมฺพนฺธํ วทติ; เอวํ วุตฺเตปิ กมฺมวาจา น กุปฺปติ. อิมานิ หิ ฉ พฺยญฺชนานิ กมฺมํ น โกเปนฺติ.

이와 같이 시틸라를 해야 할 때 다니타를, 다니타를 해야 할 때 시틸라를, 위뭇타를 해야 할 때 닉가히타를, 닉가히타를 해야 할 때 위뭇타를 하는 이 네 가지 자음 오류는 갈마문 내부에서 갈마를 망치게 됩니다. 이와 같이 말하는 자는 실로 다른 글자를 말해야 할 때 또 다른 글자를 말하는 것이며, 잘못 말하는 것이라고 불립니다. 그러나 나머지 장단(dīgharassa) 등 여섯 가지 자음에 있어서는, 장음의 자리에서는 장음으로만, 단음의 자리에서는 단음으로만, 이와 같이 제자리에서 그 글자 그대로를 발음하며 전해 내려온 전통을 훼손하지 않으면서 갈마를 수행해야 합니다. 만약 이와 같이 하지 않고 장음을 말해야 할 때 단음을, 혹은 단음을 말해야 할 때 장음을 말하거나; 마찬가지로 무거운 음(garuka)을 말해야 할 때 가벼운 음(lahuka)을, 가벼운 음을 말해야 할 때 무거운 음을 말하거나; 혹은 이어진 음(sambandha)을 말해야 할 때 끊어진 음(vavatthita)을, 끊어진 음을 말해야 할 때 이어진 음을 말한다 하더라도, 이와 같이 말해진 갈마문은 무효가 되지 않습니다. 실로 이 여섯 가지 자음은 갈마를 무효로 만들지 않기 때문입니다.

ยํ ปน สุตฺตนฺติกตฺเถรา ‘‘ท-กาโร ต-การมาปชฺชติ, ต-กาโร ท-การมาปชฺชติ, จ-กาโร ช-การมาปชฺชติ, ช-กาโร จ-การมาปชฺชติ, ย-กาโร ก-การมาปชฺชติ, ก-กาโร ย-การมาปชฺชติ; ตสฺมา ท-การาทีสุ วตฺตพฺเพสุ ต-การาทิวจนํ น วิรุชฺฌตี’’ติ วทนฺติ, ตํ กมฺมวาจํ ปตฺวา น วฏฺฏติ. ตสฺมา วินยธเรน เนว ท-กาโร ต-กาโร กาตพฺโพ…เป… น ก-กาโร ย-กาโร. ยถาปาฬิยา นิรุตฺตึ โสเธตฺวา ทสวิธาย พฺยญฺชนนิรุตฺติยา วุตฺตโทเส ปริหรนฺเตน กมฺมวาจา กาตพฺพา. อิตรถา หิ สาวนํ หาเปติ นาม.

한편 숫탄티카(경전 수지) 장로들이 'd-자가 t-자가 되고, t-자가 d-자가 되며, c-자가 j-자가 되고, j-자가 c-자가 되며, y-자가 k-자가 되고, k-자가 y-자가 된다. 그러므로 d-자 등을 말해야 할 때 t-자 등으로 말하는 것은 모순되지 않는다'고 말하는 것이 있는데, 그것은 갈마문에 이르러서는 허용되지 않습니다. 그러므로 율사(vinayadhara)는 결코 d-자를 t-자로 해서는 안 되며... (중략) ... k-자를 y-자로 해서도 안 됩니다. 빠알리 원문에 따라 문법을 정화하고, 열 가지 자음 문법에서 언급된 결함들을 피하면서 갈마를 수행해야 합니다. 그렇지 않으면 그것은 선포(sāvana)를 그르치게 됩니다.

อกาเล วา สาเวตีติ สาวนาย อกาเล อโนกาเส ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา ปฐมํเยว อนุสฺสาวนกมฺมํ กตฺวา ปจฺฉา ญตฺตึ ฐเปติ. อิติ อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อนุสฺสาวนโต กมฺมานิ วิปชฺชนฺติ.

'제때가 아닐 때 선포한다'는 것은 선포의 때가 아니고 적절한 기회가 아닌데 결의문(ñatti)을 두지 않고, 먼저 송경 갈마(anussāvanakamma)를 수행한 뒤에 나중에 결의문을 두는 것을 말합니다. 이와 같이 이 다섯 가지 방식에 의해 송경(anussāvana)의 측면에서 갈마가 실패하게 됩니다.

๔๘๖. สีมโต วิปตฺติยํ ปน อติขุทฺทกสีมา นาม ยา เอกวีสติ ภิกฺขู น คณฺหาติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ยตฺถ เอกวีสติ ภิกฺขู นิสีทิตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา ยา เอวรูปา สีมา, อยํ สมฺมตาปิ อสมฺมตา, คามเขตฺตสทิสาว โหติ, ตตฺถ กตํ กมฺมํ กุปฺปติ. เอส นโย เสสสีมาสุปิ. เอตฺถ ปน อติมหตี นาม ยา เกสคฺคมตฺเตนาปิ ติโยชนํ อติกฺกาเมตฺวา สมฺมตา โหติ. ขณฺฑนิมิตฺตา นาม อฆฏิตนิมิตฺตา วุจฺจติ. ปุรตฺถิมาย ทิสาย นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา อนุกฺกเมเนว ทกฺขิณาย ปจฺฉิมาย อุตฺตราย ทิสาย กิตฺเตตฺวา ปุน ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปุพฺพกิตฺติตํ นิมิตฺตํ ปฏิกิตฺเตตฺวาว ฐเปตุํ วฏฺฏติ; เอวํ อขณฺฑนิมิตฺตา โหติ. สเจ [Pg.249] ปน อนุกฺกเมน อาหริตฺวา อุตฺตราย ทิสาย นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ตตฺเถว ฐเปติ, ขณฺฑนิมิตฺตา โหติ. อปราปิ ขณฺฑนิมิตฺตา นาม ยา อนิมิตฺตุปคํ ตจสารรุกฺขํ วา ขาณุกํ วา ปํสุปุญฺชวาลิกาปุญฺชานํ วา อญฺญตรํ อนฺตรา เอกํ นิมิตฺตํ กตฺวา สมฺมตา โหติ. ฉายานิมิตฺตา นาม ยา ปพฺพตจฺฉายาทีนํ ยํกิญฺจิ ฉายํ นิมิตฺตํ กตฺวา สมฺมตา โหติ. อนิมิตฺตา นาม ยา สพฺเพน สพฺพํ นิมิตฺตานิ อกิตฺเตตฺวา สมฺมตา โหติ.

486. 심(sīmā, 결계)의 실패에 있어서, '지나치게 작은 결계'(atikhuddakasīmā)란 비구 21명을 수용하지 못하는 결계를 말합니다. 쿠룬디(Kurundiya) 주석서에서는 '21명의 비구가 앉을 수 없는 곳'이라고 하였습니다. 그러므로 이러한 결계는 정해졌다 하더라도 정해지지 않은 것과 같으며, 마을 부지(gāmakhetta)와 같을 뿐이니 거기서 행해진 갈마는 무효가 됩니다. 이러한 원칙은 나머지 결계들에도 적용됩니다. 여기서 '지나치게 큰 결계'(atimahatī)란 머리카락 끝만큼이라도 3유순(tiyojana)을 초과하여 정해진 결계를 말합니다. '끊어진 표식'(khaṇḍanimittā)이란 연결되지 않은 표식을 가진 결계를 말합니다. 동쪽 방향에서 표식을 부르고 순서대로 남쪽, 서쪽, 북쪽 방향에서 부른 뒤, 다시 동쪽 방향에서 이전에 불렀던 표식을 다시 부름으로써 확정해야 마땅합니다. 이와 같이 하면 끊어지지 않은 표식(akhaṇḍanimittā)의 결계가 됩니다. 만약 순서대로 표식을 부르다가 북쪽 방향에서 부르고 거기서 그대로 멈춘다면, 그것은 끊어진 표식의 결계가 됩니다. 또 다른 '끊어진 표식'이란 표식으로 쓰기에 부적절한, 껍질만 단단한 나무나 나무 그루터기, 흙더미나 모래더미 중 어느 하나를 표식들 사이에 하나의 표식으로 삼아 정해진 결계를 말합니다. '그림자 표식'(chāyānimittā)이란 산의 그림자 등 어떤 그림자를 표식으로 삼아 정해진 결계를 말하며, '표식 없는 결계'(animittā)란 전혀 모든 표식을 부르지 않고 정해진 결계를 말합니다.

พหิสีเม ฐิโต สีมํ สมฺมนฺนติ นาม นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา นิมิตฺตานํ พหิ ฐิโต สมฺมนฺนติ. นทิยา สมุทฺเท ชาตสฺสเร สีมํ สมฺมนฺนตีติ เอเตสุ นทิอาทีสุ ยํ สมฺมนฺนติ, สา เอวํ สมฺมตาปิ ‘‘สพฺพา, ภิกฺขเว, นที อสีมา, สพฺโพ สมุทฺโท อสีโม, สพฺโพ ชาตสฺสโร อสีโม’’ติ (มหาว. ๑๔๗) วจนโต อสมฺมตาว โหติ. สีมาย สีมํ สมฺภินฺทตีติ อตฺตโน สีมาย ปเรสํ สีมํ สมฺภินฺทติ. อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺตโน สีมาย ปเรสํ สีมํ อชฺโฌตฺถรติ. ตตฺถ ยถา สมฺเภโท จ อชฺโฌตฺถรณญฺจ โหติ, ตํ สพฺพํ อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตเมว. อิติ อิมา เอกาทสปิ สีมา อสีมา คามเขตฺตสทิสา เอว, ตาสุ นิสีทิตฺวา กตํ กมฺมํ กุปฺปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิเมหิ เอกาทสหิ อากาเรหิ สีมโต กมฺมานิ วิปชฺชนฺตี’’ติ.

'결계 밖에서 서서 결계를 정한다'는 것은 표식들을 부르고 그 표식들의 바깥에 서서 결계를 정하는 것을 말합니다. '강이나 바다, 자연 호수에서 결계를 정한다'는 것은 이러한 강 등에서 어떤 결계를 정하는 것인데, 그것은 그렇게 정해졌다 하더라도 '비구들이여, 모든 강은 결계가 아니며, 모든 바다는 결계가 아니며, 모든 자연 호수는 결계가 아니다'라는 말씀에 따라 정해지지 않은 것과 같습니다. '결계로 결계를 섞는다'는 것은 자신의 결계로 타인의 결계를 섞는 것을 말하며, '압도한다'는 것은 자신의 결계로 타인의 결계를 덮어버리는 것을 말합니다. 거기서 어떻게 섞임과 압도함이 발생하는지에 대해서는 그 모든 것이 우포사타 칸다카(uposathakkhandhaka)에서 이미 설명되었습니다. 이와 같이 이 열한 가지 결계는 모두 결계가 아니며 마을 부지와 같아서, 그 안에서 행해진 갈마는 무효가 됩니다. 그래서 우빨리 장로께서 '이 열한 가지 방식에 의해 결계의 측면에서 갈마들이 실패한다'고 말씀하신 것입니다.

๔๘๗-๔๘๘. ปริสโต กมฺมวิปตฺติยํ ปน กิญฺจิ อนุตฺตานํ นาม นตฺถิ. ยมฺปิ ตตฺถ กมฺมปฺปตฺตฉนฺทารหลกฺขณํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตมฺปิ ปรโต ‘‘จตฺตาโร ภิกฺขู ปกตตฺตา กมฺมปฺปตฺตา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตเมว. ตตฺถ ปกตตฺตา กมฺมปฺปตฺตาติ จตุวคฺคกรเณ กมฺเม จตฺตาโร ปกตตฺตา อนุกฺขิตฺตา อนิสฺสาริตา ปริสุทฺธสีลา จตฺตาโร ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา กมฺมสฺส อรหา อนุจฺฉวิกา สามิโน. น เตหิ วินา ตํ กมฺมํ กยิรติ, น เตสํ ฉนฺโท วา ปาริสุทฺธิ วา เอติ. อวเสสา ปน สเจปิ สหสฺสมตฺตา โหนฺติ, สเจ สมานสํวาสกา, สพฺเพ ฉนฺทารหาว โหนฺติ. ฉนฺทปาริสุทฺธึ ทตฺวา อาคจฺฉนฺตุ วา มา วา, กมฺมํ ปน ติฏฺฐติ. ยสฺส ปน สงฺโฆ ปริวาสาทิกมฺมํ กโรติ, โส เนว กมฺมปฺปตฺโต, นาปิ ฉนฺทารโห. อปิจ ยสฺมา ตํ ปุคฺคลํ วตฺถุํ กตฺวา สงฺโฆ กมฺมํ กโรติ, ตสฺมา ‘‘กมฺมารโห’’ติ วุจฺจติ. เสสกมฺเมสุปิ เอเสว นโย.

487-488. 회중으로 인한 갈마의 실패(kammavipatti)에 있어서는 분명하지 않은 것이란 전혀 없다. 거기에서 갈마에 참여하는 자(kammappatta)와 찬동을 보낼 자격이 있는 자(chandāraha)의 특징에 대해 언급되어야 할 것도, 뒤에서 “정상적인 상태의 비구 네 명이 갈마에 참여한다”는 등의 방식으로 이미 설해졌다. 거기서 ‘정상적인 상태로서 갈마에 참여하는 자’란, 4인 승가에 의해 행해지는 갈마에서 내쫓기지 않고(anukkhitta), 승가에서 축출되지 않았으며(anissārita), 계가 청정한 네 명의 정상적인(pakatatta) 비구들을 말한다. 이들은 갈마에 도달한 자들이요, 갈마를 할 자격이 있고, 적절하며, 갈마의 주인들이다. 그들 없이는 그 갈마를 행할 수 없으며, 그들의 찬동(chanda)이나 청정(pārisuddhi)도 [전달하기 위해] 오지 않는다. 그러나 그 외의 비구들이 설령 천 명에 달할지라도, 만약 그들이 동일한 상주권(samānasaṃvāsakā)을 가진 이들이라면 모두 찬동을 보낼 자격이 있는 자들이다. 그들이 찬동과 청정을 보내고 오든 오지 않든 갈마는 성립된다. 하지만 승가가 별주(parivāsa) 등의 갈마를 집행하는 그 대상이 되는 인물은 갈마에 참여하는 자도 아니요, 찬동을 보낼 자격이 있는 자도 아니다. 다만 그 인물을 대상으로 삼아 승가가 갈마를 행하기 때문에 그를 ‘갈마의 대상이 되는 자(kammāraho)’라고 부른다. 나머지 갈마들에서도 이와 같은 방식이다.

๔๘๙. ปุน [Pg.250] จตฺตาริ กมฺมานีติอาทิโก นโย ปณฺฑกาทีนํ อวตฺถุภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

489. 다시 “네 가지 갈마” 등으로 시작되는 방식은 반다카(paṇḍaka, 고자) 등이 갈마의 대상이 아님을 보이기 위해 설해졌다. 이와 관련된 나머지는 여기서 이미 명백하다.

อปโลกนกมฺมกถา

아빨로까나 갈마(Apalokanakamma, 광고 갈마)에 대한 설명

๔๙๕-๔๙๖. อิทานิ เตสํ กมฺมานํ ปเภททสฺสนตฺถํ ‘‘อปโลกนกมฺมํ กติ ฐานานิ คจฺฉตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อปโลกนกมฺมํ ปญฺจ ฐานานิ คจฺฉติ – โอสารณํ, นิสฺสารณํ, ภณฺฑุกมฺมํ, พฺรหฺมทณฺฑํ, กมฺมลกฺขณญฺเญว ปญฺจม’’นฺติ เอตฺถ ‘‘โอสารณํ นิสฺสารณ’’นฺติ ปทสิลิฏฺฐตาเยตํ วุตฺตํ. ปฐมํ ปน นิสฺสารณา โหติ, ปจฺฉา โอสารณา. ตตฺถ ยา กณฺฏกสามเณรสฺส ทณฺฑกมฺมนาสนา, สา ‘‘นิสฺสารณา’’ติ เวทิตพฺพา. ตสฺมา เอตรหิ สเจปิ สามเณโร พุทฺธสฺส วา ธมฺมสฺส วา สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภณติ, ‘‘อกปฺปิยํ กปฺปิย’’นฺติ ทีเปติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, โส ยาวตติยํ นิวาเรตฺวา ตํ ลทฺธึ นิสฺสชฺชาเปตพฺโพ. โน เจ วิสฺสชฺเชติ, สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘วิสฺสชฺเชหี’’ติ วตฺตพฺโพ. โน เจ วิสฺสชฺเชติ, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา อปโลกนกมฺมํ กตฺวา นิสฺสาเรตพฺโพ. เอวญฺจ ปน กมฺมํ กาตพฺพํ –

495-496. 이제 그 갈마들의 종류를 보이기 위해 “아빨로까나 갈마는 몇 가지 경우에 행해지는가” 등의 문장을 설하였다. 그중에서 “아빨로까나 갈마는 다섯 가지 경우에 행해지니, 복귀(osāraṇa), 추방(nissāraṇa), 삭발(bhaṇḍukamma), 범단(brahmadaṇḍa), 다섯 번째인 갈마의 특징(kammalakkhaṇa)이다”라는 구절에서 ‘복귀와 추방’이라고 한 것은 문장의 매끄러움을 위해 그렇게 설한 것이다. 실제로는 먼저 추방이 있고 나중에 복귀가 있다. 그중에서 깐따까 사미에게 내린 징벌로서의 추방(nāsanā)이 바로 ‘추방(nissāraṇa)’임을 알아야 한다. 그러므로 현재 만약 어떤 사미가 부처님이나 법이나 승가의 불명예를 말하거나, “허용되지 않는 것을 허용되는 것”이라고 밝히거나, 한쪽 끝에 집착하는 견해(antaggāhikā diṭṭhi)를 갖춘 사견의 소유자라면, 그를 세 번까지 제지하여 그 견해를 버리게 해야 한다. 만약 버리지 않는다면 승가를 소집하여 “그 견해를 버려라”고 말해야 한다. 그래도 버리지 않는다면 유능한 비구가 아빨로까나 갈마를 행하여 그를 추방해야 한다. 그리고 갈마는 다음과 같이 행해야 한다.

‘‘สงฺฆํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ – ‘อยํ อิตฺถนฺนาโม สามเณโร พุทฺธสฺส ธมฺมสฺส สงฺฆสฺส อวณฺณวาที มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ยํ อญฺเญ สามเณรา ลภนฺติ, ทิรตฺตติรตฺตํ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สหเสยฺยํ, ตสฺส อลาภาย นิสฺสารณา รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’ติ. ทุติยมฺปิ… ตติยมฺปิ, ภนฺเต, สงฺฆํ ปุจฺฉามิ – ‘อยํ อิตฺถนฺนาโม สามเณโร พุทฺธสฺส…เป… รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’ติ จร ปิเร วินสฺสา’’ติ.

“대덕이시여, 승가에 묻습니다. ‘이 아무개라는 이름의 사미는 부처님과 법과 승가의 불명예를 말하는 자이며 사견을 가진 자입니다. 다른 사미들이 얻는 것, 즉 비구들과 함께 이틀 밤이나 사흘 밤 동안 한 처소에서 자는 것(sahaseyya)을 이 자가 얻지 못하게 하기 위해 추방하는 것을 승가께서는 찬성하십니까?’ 두 번째도… 세 번째도, 대덕이시여, 승가에 묻습니다. ‘이 아무개라는 이름의 사미는 부처님과…(중략)… 승가께서는 찬성하십니까?’ [이후에] ‘이보게, 썩 물러가라. 사라져버려라’라고 해야 한다.”

โส อปเรน สมเยน ‘‘อหํ, ภนฺเต, พาลตาย อญฺญาณตาย อลกฺขิกตาย เอวํ อกาสึ, สฺวาหํ สงฺฆํ ขมาเปมี’’ติ ขมาเปนฺโต ยาวตติยํ ยาจาเปตฺวา อปโลกนกมฺเมเนว โอสาเรตพฺโพ. เอวํ ปน โอสาเรตพฺโพ, สงฺฆมชฺเฌ พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา สงฺฆสฺส อนุมติยา สาเวตพฺพํ –

그 사미가 나중에 “대덕이시여, 제가 어리석고 무지하며 복이 없어서 그렇게 했습니다. 저는 승가에 용서를 구합니다”라고 용서를 빌면, 세 번까지 요청하게 한 뒤 아빨로까나 갈마로써 복귀시켜야 한다. 다음과 같이 복귀시켜야 하니, 승가 가운데서 유능한 비구가 승가의 동의를 얻어 다음과 같이 공포해야 한다.

‘‘สงฺฆํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ – อยํ อิตฺถนฺนาโม สามเณโร พุทฺธสฺส ธมฺมสฺส สงฺฆสฺส อวณฺณวาที มิจฺฉาทิฏฺฐิโก, ยํ อญฺเญ สามเณรา ลภนฺติ, ภิกฺขูหิ สทฺธึ ทิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ, ตสฺส [Pg.251] อลาภาย นิสฺสาริโต, สฺวายํ อิทานิ โสรโต นิวาตวุตฺติ ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกนฺโต หิโรตฺตปฺเป ปติฏฺฐิโต กตทณฺฑกมฺโม อจฺจยํ เทเสติ, อิมสฺส สามเณรสฺส ยถา ปุเร กายสมฺโภคสามคฺคิทานํ รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’’ติ.

“대덕이시여, 승가에 묻습니다. 이 아무개라는 이름의 사미는 부처님과 법과 승가의 불명예를 말하는 자이며 사견을 가진 자였기에, 다른 사미들이 얻는 비구들과의 이틀 밤 사흘 밤의 동숙권을 얻지 못하도록 추방되었습니다. 이제 그는 온순해졌고 겸손해졌으며(nivātavutti), 부끄러워할 줄 아는 법에 들었고, 양심과 수치심(hirottappe)에 머물며, 징벌을 다 이행하고 허물을 고백합니다. 이 사미에게 이전처럼 몸으로 함께 어울리는 화합(kāyasambhogasāmaggī)을 허락하는 것을 승가께서는 찬성하십니까?”

เอวํ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ. เอวํ อปโลกนกมฺมํ โอสารณญฺจ นิสฺสารณญฺจ คจฺฉติ. ภณฺฑุกมฺมํ มหาขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตเมว. พฺรหฺมทณฺโฑ ปญฺจสติกกฺขนฺธเก วุตฺโตเยว. น เกวลํ ปเนส ฉนฺนสฺเสว ปญฺญตฺโต, โย อญฺโญปิ ภิกฺขุ มุขโร โหติ, ภิกฺขู ทุรุตฺตวจเนหิ ฆฏฺเฏนฺโต ขุํเสนฺโต วมฺเภนฺโต วิหรติ, ตสฺสปิ ทาตพฺโพ. เอวญฺจ ปน ทาตพฺโพ, สงฺฆมชฺเฌ พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา สงฺฆสฺส อนุมติยา สาเวตพฺพํ –

이와 같이 세 번 말해야 한다. 이렇게 아빨로까나 갈마는 복귀와 추방의 경우에 행해진다. 삭발(bhaṇḍukamma)에 대해서는 마하칸다까 주석에서 이미 설해졌다. 범단(brahmadaṇḍa)은 제5백 결집 건도(Pañcasatikakkhandhaka)에서 이미 설해졌다. 그러나 이것은 단지 찬나 존자에게만 규정된 것이 아니라, 입이 거칠어 나쁜 말로 비구들을 자극하고 비난하고 모욕하며 지내는 다른 비구에게도 내려야 한다. 그리고 다음과 같이 내려야 하니, 승가 가운데서 유능한 비구가 승가의 동의를 얻어 다음과 같이 공포해야 한다.

‘‘ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ มุขโร, ภิกฺขู ทุรุตฺตวจเนหิ ฆฏฺเฏนฺโต วิหรติ. โส ภิกฺขุ ยํ อิจฺเฉยฺย, ตํ วเทยฺย. ภิกฺขูหิ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ เนว วตฺตพฺโพ, น โอวทิตพฺโพ, น อนุสาสิตพฺโพ. สงฺฆํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ – ‘อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺฑสฺส ทานํ, รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’ติ. ทุติยมฺปิ ปุจฺฉามิ, ตติยมฺปิ ปุจฺฉามิ – ‘อิตฺถนฺนามสฺส, ภนฺเต, ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺฑสฺส ทานํ, รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’’’ติ.

“대덕이시여, 아무개라는 비구는 입이 거칠어 비구들을 나쁜 말로 자극하며 지냅니다. 그 비구가 하고 싶은 말이 있다면 무엇이든 말하게 하십시오. 그러나 비구들은 아무개 비구에게 말을 걸어서도 안 되고, 훈계해서도 안 되며, 가르쳐서도 안 됩니다. 대덕이시여, 승가에 묻습니다. 아무개 비구에게 범단을 내리는 것을 승가께서는 찬성하십니까? 두 번째도 묻습니다. 세 번째도 묻습니다. 대덕이시여, 아무개 비구에게 범단을 내리는 것을 승가께서는 찬성하십니까?”

ตสฺส อปเรน สมเยน สมฺมา วตฺติตฺวา ขมาเปนฺตสฺส พฺรหฺมทณฺโฑ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺโพ. เอวญฺจ ปน ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺโพ, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา สงฺฆมชฺเฌ สาเวตพฺพํ –

그가 나중에 바르게 행하고 용서를 구하면 범단을 해제해 주어야 한다. 다음과 같이 해제해 주어야 하니, 유능한 비구가 승가 가운데서 다음과 같이 공포해야 한다.

‘‘ภนฺเต, ภิกฺขุสงฺโฆ อสุกสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺฑํ อทาสิ, โส ภิกฺขุ โสรโต นิวาตวุตฺติ ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกนฺโต หิโรตฺตปฺเป ปติฏฺฐิโต, ปฏิสงฺขา อายตึ สํวเร ติฏฺฐติ, สงฺฆํ, ภนฺเต, ปุจฺฉามิ, ตสฺส ภิกฺขุโน พฺรหฺมทณฺฑสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธิ, รุจฺจติ สงฺฆสฺสา’’ติ.

“대덕이시여, 비구 승가는 아무개 비구에게 범단을 내렸었습니다. 그 비구는 이제 온순해졌고 겸손해졌으며, 부끄러워할 줄 아는 법에 들었고, 양심과 수치심에 머물며, 스스로 반성하여 미래의 단속(saṃvara)에 머물고 있습니다. 대덕이시여, 승가에 묻습니다. 그 비구에 대한 범단의 해제를 승가께서는 찬성하십니까?”

เอวํ ยาวตติยํ วตฺวา อปโลกนกมฺเมเนว พฺรหฺมทณฺโฑ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺโพติ.

이와 같이 세 번까지 말하고 나서 아빨로까나 갈마로써 범단을 해제해야 한다.

กมฺมลกฺขณญฺเญว ปญฺจมนฺติ ยํ ตํ ภควตา ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก ‘‘เตน โข ปน สมเยน ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย กทฺทโมทเกน โอสิญฺจนฺติ, ‘อปฺเปว นาม อมฺเหสุ สารชฺเชยฺยุ’นฺติ, กายํ วิวริตฺวา ภิกฺขุนีนํ ทสฺเสนฺติ[Pg.252], อูรุํ วิวริตฺวา ภิกฺขุนีนํ ทสฺเสนฺติ, องฺคชาตํ วิวริตฺวา ภิกฺขุนีนํ ทสฺเสนฺติ, ภิกฺขุนิโย โอภาเสนฺติ, ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ สมฺปโยเชนฺติ, ‘อปฺเปว นาม อมฺเหสุ สารชฺเชยฺยุ’นฺติ. อิเมสุ วตฺถูสุ เตสํ ภิกฺขูนํ ทุกฺกฏํ ปญฺญเปตฺวา ‘อนุชานามิ ภิกฺขเว ตสฺส ภิกฺขุโน ทณฺฑกมฺมํ กาตุ’นฺติ. อถ โข ภิกฺขุนีนํ เอตทโหสิ – ‘กึ นุ โข ทณฺฑกมฺมํ กาตพฺพ’นฺติ. ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ – ‘อวนฺทิโย โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภิกฺขุนิสงฺเฆน กาตพฺโพ’’’ติ เอวํ อวนฺทิยกมฺมํ อนุญฺญาตํ, ตํ กมฺมลกฺขณญฺเญว ปญฺจมํ อิมสฺส อปโลกนกมฺมสฺส ฐานํ โหติ. ตสฺส หิ กมฺมญฺเญว ลกฺขณํ, น โอสารณาทีนิ; ตสฺมา ‘‘กมฺมลกฺขณ’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺส กรณํ ตตฺเถว วุตฺตํ. อปิจ นํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา สทฺธึ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ อิธาปิ วทาม, ภิกฺขุนุปสฺสเย สนฺนิปติตสฺส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนุมติยา พฺยตฺตาย ภิกฺขุนิยา สาเวตพฺพํ –

‘깜마락카나(Kammalakkhaṇa)가 다섯 번째이다’라는 것은, 세존께서 비구니 칸다카에서 ‘그때 육군 비구들이 비구니들에게 진흙물을 끼얹고, 혹시나 우리를 연모하지 않을까 하여 몸을 드러내 보이고, 허벅지를 드러내 보이고, 남근을 드러내 보이고, 비구니들을 희롱하고, 비구니들과 어울리며 우리를 연모하게 하려 했다’는 이러한 사건들에 대해 그 비구들에게 둑까따(Dukkaṭa) 죄를 규정하시고, ‘비구들아, 그 비구에게 단다깜마(Daṇḍakamma, 벌)를 내리는 것을 허용한다’고 하신 것과 관련된다. 그때 비구니들에게 ‘어떤 단다깜마를 내려야 하는가’라는 의문이 생겨 세존께 이 사실을 알리니, ‘비구들아, 그 비구는 비구니 승가로부터 절을 받지 못하는 자(Avandiya)가 되어야 한다’고 이와 같이 절을 받지 못하게 하는 업(Avandiyakamma)을 허용하셨는데, 그것이 바로 이 아빨로까나 깜마(Apalokanakamma)의 다섯 번째인 깜마락카나이다. 참으로 그것은 ‘업(Kamma)’ 자체가 특징(Lakkhaṇa)이지, 오사라나(Osāraṇā, 복권) 등이 특징이 아니므로 ‘깜마락카나’라고 불린다. 그것을 행하는 법은 바로 그곳(비구니 칸다카)에서 설해졌다. 또한 그것을 해소하는 법과 함께 상세히 보여주기 위해 여기서도 말하노니, 비구니 처소에 모인 비구니 승가의 승인 하에 현명한 비구니가 다음과 같이 공표해야 한다.

‘‘อยฺเย อสุโก นาม อยฺโย ภิกฺขุนีนํ อปาสาทิกํ ทสฺเสติ, เอตสฺส อยฺยสฺส อวนฺทิยกรณํ รุจฺจตีติ ภิกฺขุนิสงฺฆํ ปุจฺฉามิ, ทุติยมฺปิ… ตติยมฺปิ ภิกฺขุนิสงฺฆํ ปุจฺฉามี’’ติ.

“자매들이여, 아무개 존자가 비구니들에게 불미스러운 모습을 보였습니다. 이 존자에 대해 절을 하지 않기로 결정하는 것이 타당한지 비구니 승가에 묻습니다. 두 번째도 묻습니다... 세 번째도 비구니 승가에 묻습니다.”

เอวํ ติกฺขตฺตุํ สาเวตฺวา อปโลกนกมฺเมน อวนฺทิยกมฺมํ กาตพฺพํ.

이와 같이 세 번 공표한 후에 아빨로까나 깜마로써 절을 받지 않는 벌을 시행해야 한다.

ตโต ปฏฺฐาย โส ภิกฺขุ ภิกฺขุนีหิ น วนฺทิตพฺโพ. สเจ อวนฺทิยมาโน หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สมฺมา วตฺตติ, เตน ภิกฺขุนิโย ขมาเปตพฺพา. ขมาเปนฺเตน ภิกฺขุนุปสฺสยํ อคนฺตฺวา วิหาเรเยว สงฺฆํ วา คณํ วา เอกํ ภิกฺขุํ วา อุปสงฺกมิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต ปฏิสงฺขา อายตึ สํวเร ติฏฺฐามิ, น ปุน อปาสาทิกํ ทสฺเสสฺสามิ, ภิกฺขุนิสงฺโฆ มยฺหํ ขมตู’’ติ ขมาเปตพฺพํ. เตน สงฺเฆน วา คเณน วา เอกํ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา เอกภิกฺขุนา วา สยเมว คนฺตฺวา ภิกฺขุนิโย วตฺตพฺพา – ‘‘อยํ ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา อายตึ สํวเร ฐิโต, อิมินา อจฺจยํ เทเสตฺวา ภิกฺขุนิสงฺโฆ ขมาปิโต, ภิกฺขุนิสงฺโฆ อิมํ วนฺทิยํ กโรตู’’ติ. โส วนฺทิโย กาตพฺโพ. เอวญฺจ ปน กาตพฺโพ, ภิกฺขุนุปสฺสเย สนฺนิปติตสฺส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส อนุมติยา พฺยตฺตาย ภิกฺขุนิยา สาเวตพฺพํ –

그때부터 그 비구는 비구니들에게 절을 받지 못한다. 만약 절을 받지 못하게 된 그가 부끄러움과 두려움(Hirottappa)을 일으켜 올바르게 행한다면, 그는 비구니들에게 용서를 구해야 한다. 용서를 구할 때는 비구니 처소에 가지 말고, 비구들의 사찰 내에서 승가나 단체 또는 한 명의 비구에게 다가가 쪼그려 앉아 합장하고 “대덕이시여, 저는 반성하여 앞으로 절제하며 지내겠습니다. 다시는 불미스러운 모습을 보이지 않겠으니, 비구니 승가께서 저를 용서해 주시기를 바랍니다”라고 하며 용서를 구해야 한다. 그러면 그 승가나 단체에서 한 명의 비구를 보내거나, 혹은 한 명의 비구가 스스로 가서 비구니들에게 다음과 같이 말해야 한다. “이 비구는 반성하여 앞으로 절제하며 지내고 있습니다. 이 비구는 허물을 고백하여 비구니 승가의 용서를 받았으니, 비구니 승가는 이 비구를 다시 절을 받을 만한 자로 삼으십시오.” 그리하여 그는 다시 절을 받는 자가 되어야 한다. 그리고 다음과 같이 행해야 하니, 비구니 처소에 모인 비구니 승가의 승인 하에 현명한 비구니가 공표해야 한다.

‘‘อยํ อยฺเย อสุโก นาม อยฺโย ภิกฺขุนีนํ อปาสาทิกํ ทสฺเสตีติ ภิกฺขุนิสงฺเฆน อวนฺทิโย กโต, โส ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกมิตฺวา ปฏิสงฺขา อายตึ สํวเร ฐิโต อจฺจยํ เทเสตฺวา ภิกฺขุนิสงฺฆํ [Pg.253] ขมาเปสิ, ตสฺส อยฺยสฺส วนฺทิยกรณํ รุจฺจตีติ ภิกฺขุนิสงฺฆํ ปุจฺฉามี’’ติ –

“자매들이여, 이 아무개 존자는 비구니들에게 불미스러운 모습을 보여 비구니 승가에 의해 절을 받지 못하는 자가 되었었습니다. 그는 부끄러움을 아는 법으로 돌아와 반성하고 앞으로 절제하며 지내게 되었으며, 허물을 고백하여 비구니 승가에 용서를 구했습니다. 이 존자를 다시 절을 받는 자로 삼는 것이 타당한지 비구니 승가에 묻습니다.”

ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ เอวํ อปโลกนกมฺเมเนว วนฺทิโย กาตพฺโพ.

세 번 말해야 하며, 이와 같이 아빨로까나 깜마를 통해서만 다시 절을 받는 자로 삼아야 한다.

อยํ ปเนตฺถ ปาฬิมุตฺตโกปิ กมฺมลกฺขณวินิจฺฉโย. อิทญฺหิ กมฺมลกฺขณํ นาม ภิกฺขุนิสงฺฆมูลกํ ปญฺญตฺตํ, ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ ปเนตํ ลพฺภติเยว. ยญฺหิ ภิกฺขุสงฺโฆ สลากคฺคยาคคฺคภตฺตคฺคอุโปสถคฺเคสุ อปโลกนกมฺมํ กโรติ, เอตมฺปิ กมฺมลกฺขณเมว. อจฺฉินฺนจีวรชิณฺณจีวรนฏฺฐจีวรานญฺหิ สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ยาวตติยํ สาเวตฺวา อปโลกนกมฺมํ กตฺวา จีวรํ ทาตุํ วฏฺฏติ. อปฺปมตฺตกวิสฺสชฺชเกน ปน จีวรํ กโรนฺตสฺส เสนาสนกฺขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตปฺปเภทานิ สูจิอาทีนิ อนปโลเกตฺวาปิ ทาตพฺพานิ. เตสํ ทาเน โสเยว อิสฺสโร, ตโต อติเรกํ เทนฺเตน อปโลเกตฺวา ทาตพฺพํ. ตโต หิ อติเรกทาเน สงฺโฆ สามี. คิลานเภสชฺชมฺปิ ตตฺถ วุตฺตปฺปการํ สยเมว ทาตพฺพํ. อติเรกํ อิจฺฉนฺตสฺส อปโลเกตฺวา ทาตพฺพํ. โยปิ จ ทุพฺพโล วา ฉินฺนิริยาปโถ วา ปจฺฉินฺนภิกฺขาจารปโถ วา มหาคิลาโน, ตสฺส มหาวาเสสุ ตตฺรุปฺปาทโต เทวสิกํ นาฬิ วา อุปฑฺฒนาฬิ วา เอกทิวสํเยว วา ปญฺจ วา ทส วา ตณฺฑุลนาฬิโย เทนฺเตน อปโลกนกมฺมํ กตฺวาว ทาตพฺพา. เปสลสฺส ภิกฺขุโน ตตฺรุปฺปาทโต อิณปลิโพธมฺปิ พหุสฺสุตสฺส สงฺฆภารนิตฺถารกสฺส ภิกฺขุโน อนุฏฺฐาปนียเสนาสนมฺปิ สงฺฆกิจฺจํ กโรนฺตานํ กปฺปิยการกาทีนํ ภตฺตเวตนมฺปิ อปโลกนกมฺเมน ทาตุํ วฏฺฏติ.

여기에 또한 경전(Pāḷi)에는 직접 나오지 않지만 깜마락카나에 대한 판결이 있다. 이 깜마락카나라는 것은 비구니 승가를 근거로 제정되었으나, 비구 승가에도 역시 적용된다. 비구 승가가 제비 뽑는 곳, 죽 나누는 곳, 밥 나누는 곳, 포살하는 곳 등에서 행하는 아빨로까나 깜마도 역시 깜마락카나이다. 참으로 옷을 빼앗겼거나 옷이 낡았거나 옷을 잃어버린 비구들에게 승가를 소집하여 현명한 비구가 세 번까지 공표하고 아빨로까나 깜마를 행한 뒤 가사를 주는 것은 타당하다. 그러나 사소한 물품을 분배하는 담당자(Appamattakavissajjaka)는 가사를 만드는 비구에게 세나사나 칸다카 주석에서 설해진 바늘 등과 같은 물품들을 공표하지 않고도 줄 수 있다. 그런 물품을 주는 데 있어서는 그 담당자가 권한이 있지만, 그 이상의 것을 줄 때는 공표하고 주어야 한다. 왜냐하면 그 이상의 것을 주는 데 있어서는 승가가 주인이기 때문이다. 병자를 위한 의약품도 그곳에서 설해진 방식대로 스스로 줄 수 있다. 더 많은 것을 원하는 자에게는 공표하고 주어야 한다. 또한 기력이 쇠하거나, 거동이 불편하거나, 탁발하러 갈 길이 끊겼거나, 중병이 든 비구에게 큰 사찰에서 발생한 물품 중에서 매일 쌀 한 나리(Nāḷi)나 반 나리, 혹은 하루에 한꺼번에 다섯 나리나 열 나리를 주려 할 때도 아빨로까나 깜마를 행한 뒤에 주어야 한다. 계행이 청정하여 사랑받는 비구의 빚을 갚아주는 일이나, 박학다식하여 승가의 짐을 짊어진 비구에게 옮기지 않아도 되는 처소를 배정하는 일이나, 승가의 일을 돕는 까삐야까라까 등에게 식비를 주는 일도 아빨로까나 깜마를 통해 행하는 것이 타당하다.

จตุปจฺจยวเสน ทินฺนตตฺรุปฺปาทโต สงฺฆิกํ อาวาสํ ชคฺคาเปตุํ วฏฺฏติ. ‘‘อยํ ภิกฺขุ อิสฺสรวตาย วิจาเรตี’’ติ กถาปจฺฉินฺทนตฺถํ ปน สลากคฺคาทีสุ วา อนฺตรสนฺนิปาเต วา สงฺฆํ ปุจฺฉิตฺวาว ชคฺคาเปตพฺโพ. จีวรปิณฺฑปาตตฺถาย โอทิสฺสทินฺนตตฺรุปฺปาทโตปิ อปโลเกตฺวา อาวาโส ชคฺคาเปตพฺโพ. อนปโลเกตฺวาปิ วฏฺฏติ. ‘‘สูโร วตายํ ภิกฺขุ จีวรปิณฺฑปาตตฺถาย ทินฺนโต อาวาสํ ชคฺคาเปตี’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนกถาปจฺเฉทนตฺถํ ปน อปโลกนกมฺมเมว กตฺวา ชคฺคาเปตพฺโพ.

사공양의 목적으로 보시된 사찰 수익금으로 승가의 거처를 수리하게 하는 것은 타당하다. 그러나 “이 비구가 권위를 가지고 독단적으로 관리한다”는 비난을 끊기 위해, 제비 뽑는 곳 등이나 임시 집회에서 승가에 물어본 뒤에 수리하게 해야 한다. 가사와 공양물을 목적으로 지정하여 보시된 수익금으로 사찰 거처를 수리할 때도 공표하고 해야 한다. 공표하지 않고 하는 것도 가능은 하다. 하지만 “이 비구가 참으로 대담하구나, 가사와 공양물을 위해 보시된 것으로 사찰 거처를 수리하는구나”라는 비난이 일어나는 것을 방지하기 위해 아빨로까나 깜마를 행한 후에 수리하게 해야 한다.

เจติเย [Pg.254] ฉตฺตํ วา เวทิกํ วา โพธิฆรํ วา อาสนฆรํ วา อกตํ วา กโรนฺเตน ชิณฺณํ วา ปฏิสงฺขโรนฺเตน สุธากมฺมํ วา กโรนฺเตน มนุสฺเส สมาทเปตฺวา กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ การโก นตฺถิ, เจติยสฺส อุปนิกฺเขปโต กาเรตพฺพํ. อุปนิกฺเขเปปิ อสติ อปโลกนกมฺมํ กตฺวา ตตฺรุปฺปาทโต กาเรตพฺพํ, สงฺฆิเกนปิ. สงฺฆิเกน หิ อปโลเกตฺวา เจติยกิจฺจํ กาตุํ วฏฺฏติ. เจติยสฺส สนฺตเกน อปโลเกตฺวาปิ สงฺฆิกกิจฺจํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ตาวกาลิกํ ปน คเหตฺวา ปากติกํ กาตุํ วฏฺฏติ.

제탑(Cetiya)에 산개(chatta)나 난간(vedika), 보디나무 집(bodhighara), 불상 안치소(āsanaghara) 등을 새로 만들거나, 낡은 것을 보수하거나, 회칠을 할 때, 사람들을 권유하여 하게 하는 것이 마땅하다. 만약 일꾼이 없다면 제탑에 예치된 재물로 하게 해야 한다. 예치된 재물도 없다면 알림의 업(apalokanakamma)을 행한 뒤 그곳에서 발생한 수입으로 해야 하며, 승가의 소유물(saṅghika)로도 할 수 있다. 참으로 승가의 소유물이라 하더라도 알림을 거쳐 제탑의 일을 하는 것은 마땅하기 때문이다. 그러나 제탑의 소유물로는 알림을 거치더라도 승가의 일을 하는 것은 마땅하지 않다. 다만 임시로 빌려 썼다가 다시 본래대로 채워 놓는 것은 마땅하다.

เจติเย สุธากมฺมาทีนิ กโรนฺเตหิ ปน ภิกฺขาจารโต วา สงฺฆโต วา ยาปนมตฺตํ อลภนฺเตหิ เจติยสนฺตกโต ยาปนมตฺตํ คเหตฺวา ปริภุญฺชนฺเตหิ วตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ, ‘‘วตฺตํ กโรมา’’ติ มจฺฉมํสาทีหิ สงฺฆภตฺตํ กาตุํ น วฏฺฏติ. เย วิหาเร โรปิตา ผลรุกฺขา สงฺเฆน ปริคฺคหิตา โหนฺติ, ชคฺคนกมฺมํ ลภนฺติ, เยสํ ผลานิ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา ภาเชตฺวา ปริภุญฺชนฺติ, เตสุ อปโลกนกมฺมํ น กาตพฺพํ. เย ปน อปริคฺคหิตา, เตสุ อปโลกนกมฺมํ กาตพฺพํ. ตํ ปน สลากคฺคยาคคฺคภตฺตคฺคอนฺตรสนฺนิปาเตสุปิ กาตุํ วฏฺฏติ, อุโปสถคฺเค ปน วฏฺฏติเยว. ตตฺถ หิ อนาคตานมฺปิ ฉนฺทปาริสุทฺธิ อาหริยติ, ตสฺมา ตํ สุวิโสธิตํ โหติ.

제탑에 회칠 등을 하는 비구들이 탁발이나 승가로부터 연명할 정도의 공양을 얻지 못할 때, 제탑의 소유물에서 연명할 정도를 취해 수용하며 의무(vatta)를 행하는 것은 마땅하다. 그러나 '의무를 행한다'는 핑계로 물고기나 고기 등으로 승가 공양(saṅghabhatta)과 같은 식사를 차리는 것은 마땅하지 않다. 사원에 심어진 과실수 중 승가가 관리(pariggahita)하고 돌봄(jagganakamma)을 받는 것, 즉 종을 쳐서 나누어 수용하는 나무들에 대해서는 알림의 업을 행할 필요가 없다. 그러나 관리되지 않는 나무들에 대해서는 알림의 업을 행해야 한다. 그 알림은 제비뽑는 곳, 죽을 나누는 곳, 밥을 나누는 곳, 또는 모임 중에도 할 수 있으며, 포살당(uposathagga)에서 하는 것은 더욱 마땅하다. 거기서는 오지 않은 비구들의 동의(chanda)와 청정함도 가져오기 때문이며, 따라서 그 알림은 잘 정화된 것이 된다.

เอวญฺจ ปน กาตพฺพํ, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนุมติยา สาเวตพฺพํ –

또한 이와 같이 행해야 하니, 유능한 비구가 비구 승가의 승인을 얻어 다음과 같이 선포해야 한다.

‘‘ภนฺเต, ยํ อิมสฺมึ วิหาเร อนฺโตสีมาย สงฺฆสนฺตกํ มูลตจปตฺตองฺกุรปุปฺผผลขาทนียาทิ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ อาคตาคตานํ ภิกฺขูนํ ยถาสุขํ ปริภุญฺชิตุํ รุจฺจตีติ สงฺฆํ ปุจฺฉามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิตพฺพํ.

"대덕이시여, 이 사원의 경계(sīmā) 안에 승가 소유의 뿌리, 껍질, 잎, 싹, 꽃, 열매 등 먹을 수 있는 것이 있습니다. 그것들을 오는 비구들이 형편에 따라 수용하는 것을 승가께서 찬성하시는지 묻습니다"라고 세 번 물어야 한다.

จตูหิ ปญฺจหิ ภิกฺขูหิ กตํ สุกตเมว. ยสฺมึ วิหาเร ทฺเว ตโย ชนา วสนฺติ, เตหิ นิสีทิตฺวา กตมฺปิ สงฺเฆน กตสทิสเมว. ยสฺมึ ปน วิหาเร เอโก ภิกฺขุ โหติ, เตน ภิกฺขุนา อุโปสถทิวเส ปุพฺพกรณปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา นิสินฺเนน กตมฺปิ กติกวตฺตํ สงฺเฆน กตสทิสเมว โหติ.

네 명이나 다섯 명의 비구가 행한 것은 잘 행해진 것이다. 두 명이나 세 명이 거주하는 사원에서는 그들이 앉아서 행한 것도 승가가 행한 것과 같다. 비구가 한 명뿐인 사원에서는 그 비구가 포살일에 예비 단계(pubbakaraṇa)와 예비 의무(pubbakiccca)를 마치고 앉아서 행한 규약(katikavatta)도 승가가 행한 것과 같다.

กโรนฺเตน [Pg.255] ปน ผลวาเรน กาตุมฺปิ จตฺตาโร มาเส ฉ มาเส เอกสํวจฺฉรนฺติ เอวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวาปิ อปริจฺฉินฺทิตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏติ. ปริจฺฉินฺเน ยถาปริจฺเฉทํ ปริภุญฺชิตฺวา ปุน กาตพฺพํ. อปริจฺฉินฺเน ยาว รุกฺขา ธรนฺติ ตาว วฏฺฏติเยว. เยปิ เตสํ รุกฺขานํ พีเชหิ อญฺเญ รุกฺขา โรปิตา โหนฺติ, เตสมฺปิ สา เอว กติกา.

규약을 정할 때는 열매가 열리는 차례에 따라 하거나, 4개월, 6개월, 1년 등으로 기간을 정해서 할 수도 있고 정하지 않고 할 수도 있다. 기간을 정했다면 그 기간 동안 수용한 뒤 다시 규약을 정해야 한다. 기간을 정하지 않았다면 나무가 살아 있는 동안은 계속 수용하는 것이 마땅하다. 그 나무의 씨앗으로 심어진 다른 나무들에 대해서도 그 규약은 동일하게 적용된다.

สเจ ปน อญฺญสฺมึ วิหาเร โรปิตา โหนฺติ, เตสํ ยตฺถ โรปิตา, ตสฺมึเยว วิหาเร สงฺโฆ สามี. เยปิ อญฺญโต พีชานิ อาหริตฺวา ปุริมวิหาเร ปจฺฉา โรปิตา, เตสุ อญฺญา กติกา กาตพฺพา. กติกาย กตาย ปุคฺคลิกฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ, ยถาสุขํ ผลาทีนิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปเนตฺถ ตํ ตํ โอกาสํ ปริกฺขิปิตฺวา ปริเวณานิ กตฺวา ชคฺคนฺติ, เตสํ ภิกฺขูนํ ปุคฺคลิกฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ. อญฺเญ ปริภุญฺชิตุํ น ลภนฺติ, เตหิ ปน สงฺฆสฺส ทสภาคํ ทตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพานิ. โยปิ มชฺเฌวิหาเร รุกฺขํ สาขาหิ ปริวาเรตฺวา รกฺขติ, ตสฺสาปิ เอเสว นโย.

만약 다른 사원에 심었다면, 그 나무가 심어진 사원의 승가가 주인이다. 다른 곳에서 씨앗을 가져와 이전 사원에 나중에 심은 경우에는 새로 규약을 정해야 한다. 규약이 정해지면 개인 소유의 영역에 있는 것처럼 되어 마음대로 열매 등을 수용하는 것이 마땅하다. 만약 사원 내의 특정 구역을 울타리로 치고 정원(pariveṇa)을 만들어 관리한다면, 그 정원을 관리하는 비구들의 개인 소유 영역이 되어 다른 이들은 수용할 수 없다. 다만 그들은 승가에 10분의 1을 내고 수용해야 한다. 사원 한가운데에 있는 나무를 가지로 둘러싸 보호하는 자에게도 이와 같은 원칙이 적용된다.

โปราณวิหารํ คตสฺส สมฺภาวนียภิกฺขุโน ‘‘เถโร อาคโต’’ติ ผลาผลํ อาหรนฺติ, สเจ ตตฺถ มูเล สพฺพปริยตฺติธโร พหุสฺสุตภิกฺขุ วิหาสิ, ‘‘อทฺธา เอตฺถ ทีฆา กติกา กตา ภวิสฺสตี’’ติ นิกฺกุกฺกุจฺเจน ปริภุญฺชิตพฺพํ. วิหาเร ผลาผลํ ปิณฺฑปาติกานมฺปิ วฏฺฏติ, ธุตงฺคํ น โกเปติ. สามเณรา อตฺตโน อาจริยุปชฺฌายานํ พหูนิ ผลานิ เทนฺติ, อญฺเญ ภิกฺขู อลภนฺตา ขิยฺยนฺติ, ขิยฺยนมตฺตเมว เจตํ โหติ.

오래된 사원에 간 존경받는 비구에게 "장로께서 오셨다"며 과일을 가져올 때, 만약 그곳에 예전에 모든 교학을 섭렵한 박학다식한 비구가 살았다면 "분명 이곳에 장기적인 규약이 마련되어 있을 것이다"라고 생각하며 의심 없이 수용해야 한다. 사원의 과일은 탁발 비구들에게도 마땅하며, 이는 두타행을 해치지 않는다. 사미들이 자신의 스승이나 은사에게 많은 과일을 줄 때 다른 비구들이 얻지 못해 비난하더라도, 그것은 단지 비난일 뿐이다.

สเจ ปน ทุพฺภิกฺขํ โหติ, เอกํ ปนสรุกฺขํ นิสฺสาย สฏฺฐิปิ ชนา ชีวนฺติ, ตาทิเส กาเล สพฺเพสํ สงฺคหกรณตฺถาย ภาเชตฺวา ขาทิตพฺพํ, อยํ สามีจิ. ยาว ปน กติกวตฺตํ น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, ตาว เตหิ ขายิตํ สุขายิตเมว. กทา ปน กติกวตฺตํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ? ยทา สมคฺโค สงฺโฆ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ภาเชตฺวา ขาทนฺตู’’ติ สาเวติ. เอกภิกฺขุเก ปน วิหาเร เอเกน สาวิเตปิ ปุริมกติกา ปฏิปฺปสฺสมฺภติเยว. สเจ ปฏิปฺปสฺสทฺธาย กติกาย สามเณรา เนว รุกฺขโต ปาเตนฺติ, น ภูมิโต คเหตฺวา ภิกฺขูนํ เทนฺติ, ปติตผลานิ ปาเทหิ ปหรนฺตา วิจรนฺติ, เตสํ ทสภาคโต ปฏฺฐาย ยาว อุปฑฺฒผลภาเคน ผาติกมฺมํ กาตพฺพํ. อทฺธา ผาติกมฺมโลเภน อาหริตฺวา [Pg.256] ทสฺสนฺติ. ปุน สุภิกฺเข ชาเต กปฺปิยการเกสุ อาคนฺตฺวา สาขาปริวาราทีนิ กตฺวา รุกฺเข รกฺขนฺเตสุ สามเณรานํ ผาติกมฺมํ น ทาตพฺพํ, ภาเชตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ.

만약 기근이 들어 한 그루의 잭프루트(panasa) 나무에 의지해 60명의 비구가 살아가야 한다면, 그런 때에는 모두를 보살피기 위해 나누어서 먹어야 하니 이것이 합당한 도리(sāmīci)이다. 규약이 폐지되지 않는 한 그들이 먹은 것은 정당하게 먹은 것이다. 규약은 언제 폐지되는가? 화합한 승가가 모여 "오늘부터는 나누어서 먹으라"고 선포할 때이다. 비구가 한 명인 사원에서도 그가 선포하면 이전의 규약은 폐지된다. 규약이 폐지되었음에도 사미들이 나무에서 열매를 떨어뜨리지 않거나 땅에서 주워 비구들에게 주지 않고, 떨어진 열매를 발로 차고 다닌다면, 그들에게 10분의 1에서 절반까지 몫을 주어 보상을 통한 증식(phātikamma)을 도모해야 한다. 분명 그 몫에 대한 탐심으로 가져다줄 것이다. 다시 풍년이 들어 관리인들이 와서 울타리를 치는 등 나무를 보호할 때는 사미들에게 보상을 줄 필요가 없으며, 나누어서 수용해야 한다.

‘‘วิหาเร ผลาผลํ อตฺถี’’ติ สามนฺตคาเมหิ มนุสฺสา คิลานานํ วา คพฺภินีนํ วา อตฺถาย อาคนฺตฺวา ‘‘เอกํ นาฬิเกรํ เทถ, อมฺพํ เทถ, ลพุชํ เทถา’’ติ ยาจนฺติ, ทาตพฺพํ น ทาตพฺพนฺติ? ทาตพฺพํ. อทียมาเน หิ เต โทมนสฺสิกา โหนฺติ, เทนฺเตน ปน สงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ยาวตติยํ สาเวตฺวา อปโลกนกมฺมํ กตฺวาว ทาตพฺพํ, กติกวตฺตํ วา กตฺวา ฐเปตพฺพํ, เอวญฺจ ปน กาตพฺพํ, พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา สงฺฆสฺส อนุมติยา สาเวตพฺพํ –

"사원에 과일이 있다"는 말을 듣고 인근 마을 사람들이 병자나 임산부를 위해 와서 "코코넛 하나만 주십시오, 망고를 주십시오, 야생 잭프루트를 주십시오"라고 요청할 때 주어야 하는가 주지 말아야 하는가? 주어야 한다. 주지 않으면 그들이 마음이 상하기 때문이다. 다만 줄 때는 승가를 모으고 세 번 선포하여 알림의 업을 행한 뒤에 주어야 하며, 혹은 규약을 정해 두어야 한다. 또한 이와 같이 행해야 하니, 유능한 비구가 승가의 승인을 얻어 선포해야 한다.

‘‘สามนฺตคาเมหิ มนุสฺสา อาคนฺตฺวา คิลานาทีนํ อตฺถาย ผลาผลํ ยาจนฺติ, ทฺเว นาฬิเกรานิ, ทฺเว ตาลผลานิ, ทฺเว ปนสานิ, ปญฺจ อมฺพานิ, ปญฺจ กทลิผลานิ คณฺหนฺตานํ อนิวารณํ, อสุกรุกฺขโต จ อสุกรุกฺขโต จ ผลํ คณฺหนฺตานํ อนิวารณํ รุจฺจติ ภิกฺขุสงฺฆสฺสา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ.

“이웃 마을 사람들이 와서 병자 등을 위하여 과일을 청합니다. 코코넛 두 개, 종려 열매 두 개, 잭프루트 두 개, 망고 다섯 개, 바나나 다섯 개를 가져가는 이들을 제지하지 않는 것과, 저 나무와 이 나무에서 과일을 가져가는 이들을 제지하지 않는 것을 비구 승가께서 찬성하십니까?”라고 세 번 말해야 한다.

ตโต ปฏฺฐาย คิลานาทีนํ นามํ คเหตฺวา ยาจนฺตา ‘‘คณฺหถา’’ติ น วตฺตพฺพา, วตฺตํ ปน อาจิกฺขิตพฺพํ – ‘‘นาฬิเกราทีนิ อิมินา นาม ปริจฺเฉเทน คณฺหนฺตานํ อสุกรุกฺขโต จ อสุกรุกฺขโต จ ผลํ คณฺหนฺตานํ อนิวารณํ กต’’นฺติ. อนุวิจริตฺวา ปน ‘‘อยํ มธุรผโล อมฺโพ, อิโต คณฺหถา’’ติปิ น วตฺตพฺพา. ผลภาชนกาเล ปน อาคตานํ สมฺมเตน อุปฑฺฒภาโค ทาตพฺโพ, อสมฺมเตน อปโลเกตฺวา ทาตพฺพํ.

그 후로는 병자 등의 이름을 대며 청하는 자들에게 “가져가라”고 말해서는 안 되며, 규칙을 알려주어야 한다. 즉 “코코넛 등을 이 정도의 수량 한도 내에서 가져가는 이들과 저 나무와 이 나무에서 과일을 가져가는 이들을 제지하지 않기로 결정되었다”라고 알려주어야 한다. 그러나 과수원을 둘러보며 “이 망고 나무는 열매가 달콤하니 여기서 가져가라”고 말해서는 안 된다. 과일을 분배할 때 찾아온 사람들에게는, (과일 분배자로) 선출된 비구가 절반을 줄 수 있고, 선출되지 않은 비구는 승가의 승인을 얻어 주어야 한다.

ขีณปริพฺพโย วา มคฺคคมิยสตฺถวาโห วา อญฺโญ วา อิสฺสโร อาคนฺตฺวา ยาจติ, อปโลเกตฺวาว ทาตพฺพํ. พลกฺกาเรน คเหตฺวา ขาทนฺโต น วาเรตพฺโพ. กุทฺโธ หิ โส รุกฺเขปิ ฉินฺเทยฺย, อญฺญมฺปิ อนตฺถํ กเรยฺย. ปุคฺคลิกปริเวณํ อาคนฺตฺวา คิลานสฺส คาเมน ยาจนฺโต ‘‘อมฺเหหิ ฉายาทีนํ อตฺถาย โรปิตํ, สเจ อตฺถิ, ตุมฺเห ชานาถา’’ติ วตฺตพฺโพ. ยทิ ปน ผลภริตาว รุกฺขา โหนฺติ, กณฺฏเก พนฺธิตฺวา ผลวาเรน ขาทนฺติ, อปจฺจาสีสนฺเตน หุตฺวา ทาตพฺพํ. พลกฺกาเรน คณฺหนฺโต น วาเรตพฺโพ, ปุพฺเพ วุตฺตเมเวตฺถ การณํ.

여비가 떨어진 사람이나 길을 가는 상인단 혹은 다른 권력자가 와서 청하면, 승가의 승인을 얻어 주어야 한다. 위력으로 가져가 먹는 자는 제지하지 말아야 한다. 그가 화가 나면 나무를 베어버리거나 다른 해를 끼칠 수도 있기 때문이다. 개인의 거처(빠리웨나)에 와서 병자의 이름으로 청하는 자에게는 “우리가 그늘 등을 위해 심은 것인데, 만약 열매가 있다면 그대들이 알아서 하라”고 말해야 한다. 만약 나무에 열매가 가득 열려 있는데 가시나무를 둘러놓고 차례로 과일을 먹는 경우라면, 탐착함 없이 주어야 한다. 위력으로 가져가는 자는 제지하지 말아야 하니, 여기에는 앞서 말한 것과 같은 이유가 있기 때문이다.

สงฺฆสฺส [Pg.257] ผลาราโม โหติ, ปฏิชคฺคนํ น ลภติ, สเจ ตํ โกจิ วตฺตสีเสน ชคฺคติ, สงฺฆสฺเสว โหติ. อถาปิ กสฺสจิ ปฏิพลสฺส ภิกฺขุโน ‘‘อิมํ สปฺปุริส ชคฺคิตฺวา เทหี’’ติ สงฺโฆ ภารํ กโรติ, โส เจ วตฺตสีเสน ชคฺคติ, เอวมฺปิ สงฺฆสฺเสว โหติ. ผาติกมฺมํ ปจฺจาสีสนฺตสฺส ปน ตติยภาเคน วา อุปฑฺฒภาเคน วา ผาติกมฺมํ กาตพฺพํ. ‘‘ภาริยํ กมฺม’’นฺติ วตฺวา เอตฺตเกน อนิจฺฉนฺโต ปน สพฺพํ ตเวว สนฺตกํ กตฺวา ‘‘มูลภาคํ ทสภาคมตฺตํ ทตฺวา ชคฺคาหี’’ติปิ วตฺตพฺโพ. ครุภณฺฑตฺตา ปน มูลจฺเฉชฺชวเสน น ทาตพฺพํ. โส มูลภาคํ ทตฺวา ขาทนฺโต อกตาวาสํ วา กตฺวา กตาวาสํ วา ชคฺคิตฺวา นิสฺสิตกานํ อารามํ นิยฺยาเทติ, เตหิปิ มูลภาโค ทาตพฺโพว. ยทา ปน ภิกฺขู สยํ ชคฺคิตุํ ปโหนฺติ, อถ เตสํ ชคฺคิตุญฺจ น ทาตพฺพํ, ชคฺคิตกาเล จ น วาเรตพฺพา, ชคฺคนกาเลเยว วาเรตพฺพา. ‘‘พหุํ ตุมฺเหหิ ขายิตํ, อิทานิ มา ชคฺคิตฺถ, ภิกฺขุสงฺโฆเยว ชคฺคิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพํ.

승가의 과수원이 있는데 돌볼 이가 없을 때, 만약 어떤 비구가 의무(vatta)로서 돌본다면 그것은 승가의 소유가 된다. 혹은 승가가 유능한 비구에게 “선우여, 이 과수원을 돌보아 주십시오”라고 책임을 맡겼을 때, 그가 의무로서 돌본다 하더라도 역시 승가의 소유가 된다. 그러나 이익(phātikamma)을 바라고 돌보는 비구에게는 3분의 1이나 절반의 몫으로 관리하게 해야 한다. “일이 너무 힘듭니다”라고 말하며 그 정도의 몫으로는 원치 않는 비구에게는 “모두 그대의 소유로 하되 원금에 해당하는 10분의 1 정도만 승가에 내고 돌보라”고 말할 수도 있다. 그러나 (과수원은) 가루반다(중요 자산)이므로 영구적으로 양도해서는 안 된다. 그가 일정 몫을 내고 과일을 먹으면서 아직 짓지 않은 처소를 짓거나 지어진 처소를 돌보며 제자들에게 과수원을 넘겨준다면, 그 제자들도 역시 일정 몫을 내야 한다. 그러나 비구들이 스스로 돌볼 능력이 있게 되면 제자들에게 관리하게 해서는 안 된다. 그들이 이미 관리하고 있을 때 열매를 거둘 시기가 되었다면 제지하지 말아야 하며, 관리하는 시점에 제지해야 한다. “그대들이 이미 많이 먹었으니 이제는 관리하지 마라. 비구 승가가 직접 관리하겠다”라고 말해야 한다.

สเจ ปน เนว วตฺตสีเสน ชคฺคนฺโต อตฺถิ, น ผาติกมฺเมน, น สงฺโฆ ชคฺคิตุํ ปโหติ, เอโก อนาปุจฺฉิตฺวาว ชคฺคิตฺวา ผาติกมฺมํ วฑฺเฒตฺวา ปจฺจาสีสติ, อปโลกนกมฺเมน ผาติกมฺมํ วฑฺเฒตฺวา ทาตพฺพํ. อิติ อิมํ สพฺพมฺปิ กมฺมลกฺขณเมว โหติ. อปโลกนกมฺมํ อิมานิ ปญฺจ ฐานานิ คจฺฉติ.

만약 의무로서 돌보는 이도 없고 이익을 위해 관리하는 이도 없으며 승가도 관리할 능력이 없는데, 어떤 비구가 묻지도 않고 돌보아 이익을 낸 뒤 몫을 바란다면, 아빨로까나 갈마(공표 절차)를 통해 몫을 정해주어야 한다. 이 모든 것은 갈마의 특징이다. 아빨로까나 갈마는 다음 다섯 가지 경우에 해당한다.

ญตฺติกมฺมฏฺฐานเภเท ปน ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทาเปกฺโข, อนุสิฏฺโฐ โส มยา. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อาคจฺเฉยฺยาติ, อาคจฺฉาหีติ วตฺตพฺโพ’’ติ เอวํ อุปสมฺปทาเปกฺขสฺส โอสารณา โอสารณา นาม.

첫째는 냣띠깜마(ñattikamma, 선언 갈마)의 분류 중 오사라나(osāraṇā, 복귀/승인)이니, “대덕 승가시여, 제 말을 들어주십시오. 아무개는 아무개 존자의 구족계 지망자이며 제가 그를 가르쳤습니다. 승가의 시기가 적절하다면 아무개는 들어오십시오. ‘들어오라’고 말해야 한다”라고 하는 것과 같이 구족계 지망자를 불러들이는 것이다.

‘‘สุณนฺตุ เม อายสฺมนฺตา, อยํ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ ธมฺมกถิโก อิมสฺส เนว สุตฺตํ อาคจฺฉติ, โน สุตฺตวิภงฺโค, โส อตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา พฺยญฺชนจฺฉายาย อตฺถํ ปฏิพาหติ. ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ วุฏฺฐาเปตฺวา อวเสสา อิมํ อธิกรณํ วูปสเมยฺยามา’’ติ เอวํ อุพฺพาหิกาวินิจฺฉเย ธมฺมกถิกสฺส ภิกฺขุโน นิสฺสารณา นิสฺสารณา นาม.

둘째는 닛사라나(nissāraṇā, 내보냄)이니, “존자들이여, 제 말을 들어주십시오. 이 아무개 비구는 법사이나 경(sutta)도 경분석(suttavibhaṅga)도 알지 못하며, 그는 뜻을 살피지 않고 문자적인 표현에 치우쳐 뜻을 거부합니다. 존자들의 시기가 적절하다면 아무개 비구를 나가게 하고 남은 이들이 이 안건을 해결합시다”라고 우바히까(ubbāhikā, 위원회)의 판결에서 법사 비구를 내보내는 것이다.

‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อชฺชุโปสโถ ปนฺนรโส. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺยา’’ติ เอวํ อุโปสถกมฺมวเสน ฐปิตา ญตฺติ อุโปสโถ นาม.

셋째는 우뽀사타(uposatho, 포살)이니, “대덕 승가시여, 제 말을 들어주십시오. 오늘은 보름 포살일입니다. 승가의 시기가 적절하다면 승가는 포살을 행합시다”라고 포살 갈마를 위해 행하는 선언(ñatti)이다.

‘‘สุณาตุ [Pg.258] เม ภนฺเต สงฺโฆ, อชฺช ปวารณา ปนฺนรสี. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ ปวาเรยฺยา’’ติ เอวํ ปวารณากมฺมวเสน ฐปิตา ญตฺติ ปวารณา นาม.

네째는 빠와라나(pavāraṇā, 자자)이니, “대덕 승가시여, 제 말을 들어주십시오. 오늘은 보름 자자일입니다. 승가의 시기가 적절하다면 승가는 자자를 행합시다”라고 자자 갈마를 위해 행하는 선언이다.

‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทาเปกฺโข. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ อนุสาเสยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ อนุสาเสยฺยา’’ติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ อนฺตรายิเก ธมฺเม ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ อนฺตรายิเก ธมฺเม ปุจฺเฉยฺยา’’ติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ วินยํ ปุจฺเฉยฺยา’’ติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนาเมน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ. ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนาเมน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺยา’’ติ เอวํ อตฺตานํ วา ปรํ วา สมฺมนฺนิตุํ ฐปิตา ญตฺติ สมฺมุติ นาม.

다섯째는 삼무티(sammuti, 승인/임명)이니, “대덕 승가시여, 제 말을 들어주십시오. 아무개는 아무개 존자의 구족계 지망자입니다. 승가의 시기가 적절하다면 제가 아무개를 가르치겠습니다” 혹은 “아무개가 아무개를 가르치게 합시다”, “제가 아무개에게 장애가 되는 법들을 묻겠습니다”, “아무개가 아무개에게 장애가 되는 법들을 묻게 합시다”, “제가 아무개에게 율을 묻겠습니다”, “아무개가 아무개에게 율을 묻게 합시다”, “제가 아무개에게 율에 대해 질문을 받고 답변하겠습니다”, “아무개가 아무개에게 율에 대해 질문을 받고 답변하게 합시다”라고 하여, 자신이나 타인을 임명하기 위해 행하는 선언이다.

‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อิทํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน นิสฺสคฺคิยํ สงฺฆสฺส นิสฺสฏฺฐํ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยา’’ติ. ‘‘ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อายสฺมนฺตา อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยุ’’นฺติ เอวํ นิสฺสฏฺฐจีวรปตฺตาทีนํ ทานํ ทานํ นาม.

여섯째는 다나(dāna, 환원)이니, “대덕 승가시여, 제 말을 들어주십시오. 이 가사는 아무개 비구의 것으로서 참회하고 승가에 바친 것입니다. 승가의 시기가 적절하다면 승가는 이 가사를 아무개 비구에게 다시 주어야 합니다” 혹은 “존자들의 시기가 적절하다면 존자들은 이 가사를 아무개 비구에게 주십시오”라고 하여 바쳐진 가사나 바루 등을 다시 돌려주는 것이다.

‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ, อยํ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ อาปตฺตึ สรติ, วิวรติ, อุตฺตานึ กโรติ, เทเสติ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺตึ ปฏิคฺคณฺเหยฺยนฺติ. ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺตึ ปฏิคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ. เตน วตฺตพฺโพ ‘‘ปสฺสสี’’ติ. ‘‘อาม ปสฺสามี’’ติ. อายตึ สํวเรยฺยาสีติ เอวํ อาปตฺติปฏิคฺคโห ปฏิคฺคโห นาม.

“대덕 스님들이여, 승가는 저의 말을 들어주소서. 아무개라는 이 비구가 자신의 죄를 기억하고, 드러내고, 분명하게 하며, 고백합니다. 만약 승가의 업무가 적절한 때라면, 저는 아무개 비구의 죄를 수용하겠습니다.” 또는 “존자들이여, 업무가 적절한 때라면, 저는 아무개 비구의 죄를 수용하겠습니다.”라고 승가 공고(ñatti) 혹은 분당(gaṇa) 공고를 한 뒤에, 그 죄를 받는 비구는 “그대는 죄를 봅니까?”라고 말해야 한다. “예, 봅니다.”라고 하면, “앞으로는 단속하십시오.”라고 말해야 한다. 이와 같이 죄를 받는 것을 ‘죄의 수용(āpattipaṭiggaho)’이라 한다.

‘‘สุณนฺตุ เม, อายสฺมนฺตา อาวาสิกา. ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อิทานิ อุโปสถํ กเรยฺยาม, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาม, อาคเม กาเฬ ปวาเรยฺยามา’’ติ. เต เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ภณฺฑนการกา กลหการกา วิวาทการกา ภสฺสการกา สงฺเฆ อธิกรณการกา ตํ กาฬํ อนุวเสยฺยุํ, อาวาสิเกน ภิกฺขุนา พฺยตฺเตน ปฏิพเลน อาวาสิกา ภิกฺขู ญาเปตพฺพา – ‘‘สุณนฺตุ เม, อายสฺมนฺตา อาวาสิกา. ยทายสฺมนฺตานํ [Pg.259] ปตฺตกลฺลํ, อิทานิ อุโปสถํ กเรยฺยาม, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาม, อาคเม ชุณฺเห ปวาเรยฺยามา’’ติ เอวํ กตา ปวารณาปจฺจุกฺกฑฺฒนา ปจฺจุกฺกฑฺฒนา นาม.

“거주하는 존자들이여, 저의 말을 들어주소서. 존자들의 업무가 적절한 때라면, 지금은 포살(uposatha)을 행하고 계목(pātimokkha)을 암송하며, 다음 시기(하현 14일)에 자자(pavāraṇā)를 행합시다.” 또한 “비구들이여, 만약 분쟁을 일으키고, 다투고, 논쟁하며, 쓸데없는 말을 하고, 승가에서 소송을 일으키는 그 비구들이 그 시기(하현)에 머물러 있다면, 거주하는 비구들 중 유능하고 지혜로운 비구가 거주하는 비구들에게 이와 같이 알려야 한다. ‘거주하는 존자들이여, 저의 말을 들어주소서. 존자들의 업무가 적절한 때라면, 지금은 포살을 행하고 계목을 암송하며, 다음 보름(상현 보름)에 자자를 행합시다’라고 알려야 한다.” 이와 같이 행해진 자자의 연기를 ‘자자 연기(pavāraṇāpaccukkaḍḍhanā)’라 한다.

สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตพฺพํ, สนฺนิปติตฺวา พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน สงฺโฆ ญาเปตพฺโพ – ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ อมฺหากํ ภณฺฑนชาตานํ กลหชาตานํ วิวาทาปนฺนานํ วิหรตํ พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจิณฺณํ ภาสิตปริกฺกนฺตํ. สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย วาฬตฺตาย เภทาย สํวตฺเตยฺย. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อิมํ อธิกรณํ ติณวตฺถารเกน วูปสเมยฺย ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ, ฐเปตฺวา คิหิปฏิสยุตฺต’’นฺติ เอวํ ติณวตฺถารกสมเถน กตฺวา สพฺพปฐมา สพฺพสงฺคาหิกญตฺติ กมฺมลกฺขณํ นาม.

모든 비구가 한곳에 모여야 한다. 모인 뒤에 유능하고 지혜로운 비구가 승가에 알려야 한다. “대덕 스님들이여, 승가는 저의 말을 들어주소서. 우리가 분쟁이 생기고 다툼이 생겨 논쟁에 빠진 채 지내면서 비구답지 않은 많은 일을 저질렀고 말로써 범했습니다. 만약 우리가 이 죄들로 서로 처벌받게 한다면, 간혹 그 소송이 거칠어지고 사나워져서 승가의 분열로 이어질 수도 있습니다. 만약 승가의 업무가 적절한 때라면, 승가는 중죄(thullavajja, 바라이와 승잔)를 제외하고, 재가자와 관련된 것(gihipaṭisayutta)을 제외하고, 이 소송을 초전복(草纏伏, tiṇavatthāraka) 법으로 가라앉혀야 합니다.” 이와 같이 초전복 법으로 행해진 최초의 전체 포괄 공고(sabbasaṅgāhikañatti)를 ‘업의 특징(kammalakkhaṇa)’이라 한다.

ตถา ตโต ปรา เอเกกสฺมึ ปกฺเข เอเกกํ กตฺวา ทฺเว ญตฺติโย อิติ ยถาวุตฺตปฺปเภทํ โอสารณํ นิสฺสารณํ…เป… กมฺมลกฺขณญฺเญว นวมนฺติ ญตฺติกมฺมํ อิมานิ นว ฐานานิ คจฺฉติ.

이와 같이 그 뒤에 각각의 편에 하나씩 공고를 하여 두 개의 공고가 있게 되니, 앞서 말한 바와 같은 분류에 따른 (승가에) 들임(osāraṇa)과 내보냄(nissāraṇa) 등… 아홉 번째인 ‘업의 특징’에 이르기까지 백(白) 업무(ñattikamma)는 이 아홉 가지 경우에 적용된다.

ญตฺติทุติยกมฺมฏฺฐานเภเท ปน วฑฺฒสฺส ลิจฺฉวิโน ปตฺตนิกฺกุชฺชนวเสน ขนฺธเก วุตฺตา นิสฺสารณา. ตสฺเสว ปตฺตุกฺกุชฺชนวเสน วุตฺตา โอสารณา จ เวทิตพฺพา.

백이(白二) 업무(ñattidutiyakamma)의 처소 분류에서 판정은 다음과 같이 알아야 한다. 칸다카(khandhaka)에서 부처님께서 말씀하신 바와 같이, 왓다(Vaḍḍha) 리차비에 대해 바루를 엎어놓음으로써 행하는 내보냄(nissāraṇa)과, 그에 대해 바루를 다시 뒤집어놓음으로써 행하는 들임(osāraṇa)을 알아야 한다.

สีมาสมฺมุติ ติจีวเรน อวิปฺปวาสสมฺมุติ, สนฺถตสมฺมุติ, ภตฺตุทฺเทสก-เสนาสนคฺคาหาปก-ภณฺฑาคาริก-จีวรปฏิคฺคาหก-จีวรภาชก-ยาคุภาชกผลภาชก-ขชฺชภาชก-อปฺปมตฺตกวิสฺสชฺชก-สาฏิยคฺคาหาปก-ปตฺตคฺคาหาปก-อารามิกเปสกสามเณรเปสกสมฺมุตีติ เอตาสํ สมฺมุตีนํ วเสน สมฺมุติ เวทิตพฺพา. กถินจีวรทานมตกจีวรทานวเสน ทานํ เวทิตพฺพํ.

계단(sīmā)의 약속, 삼의(三衣)를 여의지 않음의 약속, 깔개(santhata)의 약속, 음식 배분자, 처소 배정자, 창고지기, 가사 수령자, 가사 배분자, 죽 배분자, 과일 배분자, 음식 배분자, 소소한 물품 분배자, 목욕 수건 배부자, 바루 배부자, 원주(園主) 사역자, 사미 사역자의 약속 등의 작법에 따라 ‘약속(sammuti)’을 알아야 한다. 가사(迦絺那) 수여와 망자(亡者)의 가사 수여에 따른 ‘수여(dāna)’를 알아야 한다.

กถินุทฺธารวเสน อุทฺธาโร เวทิตพฺโพ. กุฏิวตฺถุวิหารวตฺถุเทสนาวเสน เทสนา เวทิตพฺพา. ยา ปน ติณวตฺถารกสมเถ สพฺพสงฺคาหิกญตฺติญฺจ เอเกกสฺมึ ปกฺเข เอเกกํ ญตฺติญฺจาติ ติสฺโส ญตฺติโย ฐเปตฺวา ปุน เอกสฺมึ ปกฺเข เอกา, เอกสฺมึ ปกฺเข เอกาติ ทฺเว ญตฺติทุติยกมฺมวาจา วุตฺตา, ตาสํ วเสน กมฺมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อิติ ญตฺติทุติยกมฺมํ อิมานิ สตฺต ฐานานิ คจฺฉติ.

가사 해제(kathinuddhāra)에 따른 ‘해제(uddhāra)’를 알아야 한다. 거처의 부지와 사원의 부지를 지정함에 따른 ‘지정(desanā)’을 알아야 한다. 한편, 초전복(草纏伏)에서 모든 이를 포괄하는 공고와 각 편에 대한 하나의 공고 등 세 개의 공고를 제외하고, 다시 한쪽 편에 하나, 다른 쪽 편에 하나 등 부처님께서 설하신 두 개의 백이 갈마(ñattidutiyakammavācā)에 따라 ‘업의 특징’을 알아야 한다. 이와 같이 백이 업무(ñattidutiyakamma)는 이 일곱 가지 경우에 적용된다.

ญตฺติจตุตฺถกมฺมฏฺฐานเภเท [Pg.260] ปน ตชฺชนียกมฺมาทีนํ สตฺตนฺนํ กมฺมานํ วเสน นิสฺสารณา, เตสํเยว จ กมฺมานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน โอสารณา เวทิตพฺพา. ภิกฺขุโนวาทกสมฺมุติวเสน สมฺมุติ เวทิตพฺพา. ปริวาสทานมานตฺตทานวเสน ทานํ เวทิตพฺพํ. มูลายปฏิกสฺสนกมฺมวเสน นิคฺคโห เวทิตพฺโพ. ‘‘อุกฺขิตฺตานุวตฺติกา อฏฺฐ, ยาวตติยกา อริฏฺโฐ จณฺฑกาฬี จ อิเม เต ยาวตติยกา’’ติ อิมาสํ เอกาทสนฺนํ สมนุภาสนานํ วเสน สมนุภาสนา เวทิตพฺพา. อุปสมฺปทากมฺมอพฺภานกมฺมวเสน ปน กมฺมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อิติ ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ อิมานิ สตฺต ฐานานิ คจฺฉติ.

백사(白四) 업무(ñatticatutthakamma)의 처소 분류에서 판정은 다음과 같이 알아야 한다. 꾸짖음(tajjanīya) 등 일곱 가지 갈마에 의한 ‘내보냄’과, 그 갈마들을 가라앉힘으로써 행하는 ‘들임’을 알아야 한다. 비구니 훈계자 약속에 의한 ‘약속’을 알아야 한다. 별주(parivāsa) 부여와 마낫다(mānatta) 부여에 의한 ‘수여’를 알아야 한다. 본죄로의 환원(mūlāyapaṭikassana) 업무에 의한 ‘억제(niggaho)’를 알아야 한다. ‘축출된 자를 따르는 자 8종, 세 번까지 훈계하는 아릿타(Ariṭṭha)와 찬다칼리(Caṇḍakāḷī)’ 등 이 11가지의 충고(samanubhāsanā)에 의한 ‘충고’를 알아야 한다. 구족계 갈마와 출죄(abbhāna) 갈마에 의해서는 ‘업의 특징’을 알아야 한다. 이와 같이 백사 업무(ñatticatutthakamma)는 이 일곱 가지 경우에 적용된다.

๔๙๗. อิติ กมฺมานิ จ กมฺมวิปตฺติญฺจ วิปตฺติวิรหิตานํ กมฺมานํ ฐานปเภทคมนญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตสํ กมฺมานํ การกสฺส สงฺฆสฺส ปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ปุน ‘‘จตุวคฺคกรเณ กมฺเม’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ ปริสโต กมฺมวิปตฺติวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

497. 이와 같이 업무(갈마)들과 갈마의 실패, 그리고 실패가 없는 갈마들이 처소의 분류에 따라 적용되는 것을 보여준 뒤, 이제 그 갈마들을 행하는 승가의 범위를 보여주기 위해 다시 “4인으로 행하는 갈마에(catuvaggakaraṇe kamme)” 등을 말씀하셨다. 그 뜻은 갈마의 실패에 대한 설명(kammavipattivaṇṇanā)에서 이미 설한 방식대로 알아야 한다.

กมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

갈마품(Kammavagga)에 대한 설명이 끝났다.

อตฺถวสวคฺคาทิวณฺณนา

이익의 근거 품(Atthavasavagga) 등의 설명

๔๙๘. อิทานิ ยานิ ตานิ เตสํ กมฺมานํ วตฺถุภูตานิ สิกฺขาปทานิ, เตสํ ปญฺญตฺติยํ อานิสํสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ เวรานํ สํวรายาติ ปาณาติปาตาทีนํ ปญฺจนฺนํ ทิฏฺฐธมฺมิกเวรานํ สํวรตฺถาย ปิทหนตฺถาย. สมฺปรายิกานํ เวรานํ ปฏิฆาตายาติ วิปากทุกฺขสงฺขาตานํ สมฺปรายิกเวรานํ ปฏิฆาตตฺถาย, สมุจฺเฉทนตฺถาย อนุปฺปชฺชนตฺถาย. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ วชฺชานํ สํวรายาติ เตสํเยว ปญฺจนฺนํ เวรานํ สํวรตฺถาย. สมฺปรายิกานํ วชฺชานนฺติ เตสํเยว วิปากทุกฺขานํ. วิปากทุกฺขาเนว หิ อิธ วชฺชนียภาวโต วชฺชานีติ วุตฺตานิ. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ ภยานนฺติ ครหา อุปวาโท ตชฺชนียาทีนิ กมฺมานิ อุโปสถปวารณานํ ฐปนํ อกิตฺติปกาสนียกมฺมนฺติ เอตานิ ทิฏฺฐธมฺมิกภยานิ นาม, เอเตสํ สํวรตฺถาย. สมฺปรายิกภยานิ ปน วิปากทุกฺขานิเยว, เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย. ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อกุสลานนฺติ ปญฺจเวรทสอกุสลกมฺมปถปฺปเภทานํ [Pg.261] อกุสลานํ สํวรตฺถาย. วิปากทุกฺขาเนว ปน อกฺขมฏฺเฐน สมฺปรายิกอกุสลานีติ วุจฺจนฺติ, เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย. คิหีนํ อนุกมฺปายาติ อคาริกานํ สทฺธารกฺขณวเสน อนุกมฺปนตฺถาย. ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทายาติ ปาปิจฺฉปุคฺคลานํ คณพนฺธเภทนตฺถาย คณโภชนสิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ยญฺเหตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ ปฐมปาราชิกวณฺณนายเมว วุตฺตนฺติ.

498. 이제 지금까지 업의 품(Kammavagga)을 설명하였으므로, 이제 그 업들의 원인이 되는 학습계목들(sikkhāpadāni)에 대하여 그 제정의 이익(ānisaṃsa)을 보여주기 위해 ‘두 가지 목적을 의지하여(dve atthavase paṭiccā)’ 등의 대목을 우팔리 장로가 시작하였다. 거기서 ‘현세의 원한을 단속하기 위해’라는 말은 살생 등 다섯 가지 현세의 원한을 단속하고 막기 위함이다. ‘내세의 원한을 물리치기 위해’라는 말은 과보의 괴로움이라 불리는 내세의 원한을 물리치고 완전히 끊어버리며 다시는 생겨나지 않게 하기 위함이다. ‘현세의 허물을 단속하기 위해’라는 말은 바로 그 다섯 가지 원한들을 단속하기 위함이다. ‘내세의 허물’이라는 말은 바로 그 과보의 괴로움들을 뜻한다. 실로 과보의 괴로움들을 여기서 피해야 할 성질이 있기 때문에 허물(vajjā)이라 불렀다. ‘현세의 공포’라는 말은 비난, 꾸짖음, 질책 등의 갈마, 포살과 자자의 중지, 악명을 널리 알리는 갈마 등을 말하며, 이것들이 현세의 공포이다. 이것들을 단속하기 위함이다. ‘내세의 공포’는 과보의 괴로움들이며, 그것을 물리치기 위함이다. ‘현세의 불선’이라는 말은 다섯 가지 원한과 열 가지 불선업도의 분류에 속하는 불선법들을 단속하기 위함이다. 과보의 괴로움들을 참기 어렵다는 뜻에서 내세의 불선이라 부르며, 그것을 물리치기 위함이다. ‘재가자들을 연민하기 위해’라는 말은 재가자들의 신심을 보호함으로써 연민하기 위함이다. ‘악한 욕심을 가진 자들의 분파를 끊기 위해’라는 말은 악한 욕심을 가진 자들이 무리 짓는 것을 깨뜨리기 위해 군식계(gaṇabhojana-sikkhāpada)를 제정한 것이다. 나머지는 모든 곳에서 명백하다. 여기서 언급되어야 할 모든 것은 첫 번째 바라지카 설명에서 이미 말하였다.

สิกฺขาปเทสุ อตฺถวเสน วณฺณนา นิฏฺฐิตา.

학습계목들에 대한 목적(atthavasa)에 따른 설명이 끝났다.

๔๙๙. ปาติโมกฺขาทีสุ ปาติโมกฺขุทฺเทโสติ ภิกฺขูนํ ปญฺจวิโธ ภิกฺขุนีนํ จตุพฺพิโธ. ปริวาสทานาทีสุ โอสารณียํ ปญฺญตฺตนฺติ อฏฺฐารสสุ วา เตจตฺตาลีสาย วา วตฺเตสุ วตฺตมานสฺส โอสารณียํ ปญฺญตฺตํ. เยน กมฺเมน โอสารียติ, ตํ กมฺมํ ปญฺญตฺตนฺติ อตฺโถ. นิสฺสารณียํ ปญฺญตฺตนฺติ ภณฺฑนการกาทโย เยน กมฺเมน นิสฺสารียนฺติ, ตํ กมฺมํ ปญฺญตฺตนฺติ อตฺโถ.

499. 파티모카 등에서 ‘파티모카의 암송(pātimokkhuddeso)’이란 비구들에게는 다섯 가지, 비구니들에게는 네 가지이다. ‘별주(parivāsa)의 부여 등에서 복권(osāraṇīya)이 제정되었다’는 것은 18가지 혹은 43가지 의무(vatta)를 행하는 자에게 승단으로의 복권을 제정한 것이다. 어떤 갈마로써 복권시키는가 하면, 그 갈마가 제정되었다는 뜻이다. ‘출교(nissāraṇīya)가 제정되었다’는 것은 분쟁을 일으키는 자 등을 어떤 갈마로써 내보내는가 하면, 그 갈마가 제정되었다는 뜻이다.

๕๐๐. อปญฺญตฺเตติอาทีสุ อปญฺญตฺเต ปญฺญตฺตนฺติ สตฺตาปตฺติกฺขนฺธา กกุสนฺธญฺจ สมฺมาสมฺพุทฺธํ โกณาคมนญฺจ กสฺสปญฺจ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ฐเปตฺวา อนฺตรา เกนจิ อปญฺญตฺเต สิกฺขาปเท ปญฺญตฺตํ นาม. มกฺกฏิวตฺถุอาทิวินีตกถา สิกฺขาปเท ปญฺญตฺเต อนุปญฺญตฺตํ นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

500. 제정되지 않은 것 등에서 ‘제정되지 않은 것을 제정함’이란, 일곱 가지 아빳띠 무리가 까꾸산다 정등각자, 꼬나가마나 정등각자, 까싸빠 정등각자를 제외한 그 중간 시기에 누구에 의해서도 학습계목이 제정되지 않았을 때 비로소 제정된 것을 말한다. 원숭이 이야기 등 비니따까타(Vinītakathā)는 학습계목이 제정된 후에 추가로 제정된 것(anupaññatta)을 말한다. 나머지는 모든 곳에서 명백하다.

อานิสํสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

이익의 품(Ānisaṃsavagga)에 대한 설명이 끝났다.

๕๐๑. อิทานิ สพฺพสิกฺขาปทานํ เอเกเกน อากาเรน นวธา สงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘นว สงฺคหา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วตฺถุสงฺคโหติ วตฺถุนา สงฺคโห. เอวํ เสเสสุปิ ปทตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถโยชนา – ยสฺมา หิ เอกสิกฺขาปทมฺปิ อวตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพานิ วตฺถุนา สงฺคหิตานีติ เอวํ ตาว วตฺถุสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

501. 이제 모든 학습계목을 하나하나의 양상으로 아홉 가지로 포섭하여 보여주기 위해 ‘아홉 가지 포섭(nava saṅgahā)’ 등의 대목을 우팔리 장로가 설하였다. 거기서 ‘대상에 의한 포섭(vatthusaṅgaho)’이란 대상으로 포섭하는 것이다. 이와 같이 나머지 구절에서도 그 뜻을 알아야 한다. 여기서 뜻의 연결은 이러하다. 어떤 하나의 학습계목이라도 대상(vatthu) 없이 제정된 것은 없으므로, 모든 것은 대상에 의해 포섭된다는 것을 먼저 알아야 한다.

ยสฺมา [Pg.262] ปน ทฺเว อาปตฺติกฺขนฺธา สีลวิปตฺติยา สงฺคหิตา, ปญฺจาปตฺติกฺขนฺธา อาจารวิปตฺติยา, ฉ สิกฺขาปทานิ อาชีววิปตฺติยา สงฺคหิตานิ, ตสฺมา สพฺพานิปิ วิปตฺติยา สงฺคหิตานีติ เอวํ วิปตฺติสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

또한 두 가지 아빳띠 무리는 계율의 실패(sīlavipatti)에 포함되고, 다섯 가지 아빳띠 무리는 예의의 실패(ācāravipatti)에 포함되며, 여섯 가지 학습계목은 생계의 실패(ājīvavipatti)에 포함되므로, 모든 것은 실패(vipatti)에 의해 포섭된다는 것을 알아야 한다.

ยสฺมา ปน สตฺตหาปตฺตีหิ มุตฺตํ เอกสิกฺขาปทมฺปิ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพานิ อาปตฺติยา สงฺคหิตานีติ เอวํ อาปตฺติสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

또한 일곱 가지 아빳띠에서 벗어난 하나의 학습계목도 없으므로, 모든 것은 아빳띠에 의해 포섭된다는 것을 알아야 한다.

สพฺพานิ จ สตฺตสุ นคเรสุ ปญฺญตฺตานีติ นิทาเนน สงฺคหิตานีติ เอวํ นิทานสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

그리고 모든 것이 일곱 도시에서 제정되었으므로 연원(nidāna)에 의해 포섭된다는 것을 알아야 한다.

ยสฺมา ปน เอกสิกฺขาปทมฺปิ อชฺฌาจาริกปุคฺคเล อสติ ปญฺญตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพานิ ปุคฺคเลน สงฺคหิตานีติ เอวํ ปุคฺคลสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

또한 단 하나의 학습계목도 범계를 저지르는 사람(ajjhācārikapuggala)이 없이는 제정된 것이 없으므로, 모든 것은 사람에 의해 포섭된다는 것을 알아야 한다.

สพฺพานิ ปน ปญฺจหิ เจว สตฺตหิ จ อาปตฺติกฺขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ, สพฺพานิ น วินา ฉหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐนฺตีติ สมุฏฺฐาเนน สงฺคหิตานิ. สพฺพานิ จ จตูสุ อธิกรเณสุ อาปตฺตาธิกรเณน สงฺคหิตานิ. สพฺพานิ สตฺตหิ สมเถหิ สมถํ คจฺฉนฺตีติ สมเถหิ สงฺคหิตานิ. เอวเมตฺถ ขนฺธสมุฏฺฐานอธิกรณสมถสงฺคหาปิ เวทิตพฺพา. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมวาติ.

모든 것은 다섯 가지와 일곱 가지 아빳띠 무리에 의해 포섭되며, 모든 것은 여섯 가지 발생 원인(samuṭṭhāna) 없이는 발생하지 않으므로 발생 원인에 의해 포섭된다. 그리고 모든 것은 네 가지 소송(adhikaraṇa) 중에서 아빳띠 소송에 의해 포섭된다. 모든 것은 일곱 가지 가라앉힘(samatha)에 의해 고요해지므로 가라앉힘에 의해 포섭된다. 이와 같이 여기서 무리(khandha), 발생 원인, 소송, 가라앉힘의 포섭도 알아야 한다. 나머지는 앞에서 말한 방식과 같다.

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

사만따빠사디까라 불리는 비나야 주석에서

นวสงฺคหิตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아홉 가지 포섭의 품(Navasaṅgahitavagga)에 대한 설명이 끝났다.

นิฏฺฐิตา จ ปริวารสฺส อนุตฺตานตฺถปทวณฺณนาติ.

빠리와라(Parivāra)의 명백하지 않은 구절들에 대한 설명이 끝났다.

นิคมนกถา

결어(Nigamanakathā)

เอตฺตาวตา [Pg.263] จ –

이로써 —

อุภโต วิภงฺคขนฺธก-ปริวารวิภตฺติเทสนํ นาโถ;

วินยปิฏกํ วิเนนฺโต, เวเนยฺยํ ยํ ชิโน อาห.

세상의 보호자(Nātha)이신 승리자(Jino)께서 교화될 이들을 다스리시며 설하신 바, 양부비방(Ubhatovibhaṅga), 칸다까(Khandhaka), 빠리와라(Parivāra)로 나누어진 가르침인 이 비나야 피따까(Vinayapiṭaka)를,

สมธิกสตฺตวีสติ-สหสฺสมตฺเตน ตสฺส คนฺเถน;

สํวณฺณนา สมตฺตา, สมนฺตปาสาทิกา นาม.

그 주석서인 ‘사만따빠사디까(Samantapāsādikā)’는 이만 칠천여 개의 문장 분량으로 모두 마무리되어 완성되었도다.

ตตฺริทํ สมนฺตปาสาทิกาย สมนฺตปาสาทิกตฺตสฺมึ –

여기에 사만따빠사디까가 ‘사방으로 기쁨을 주는 것’이 되는 이유에 대해 다음과 같이 말한다.

อาจริยปรมฺปรโต, นิทานวตฺถุปฺปเภททีปนโต;

ปรสมยวิวชฺชนโต, สกสมยวิสุทฺธิโต เจว.

스승들의 전승에 의해서, 연원과 인연의 상세한 설명에 의해서, 외도의 견해를 멀리하고 자기 교학의 청정함에 의해서,

พฺยญฺชนปริโสธนโต, ปทตฺถโต ปาฬิโยชนกฺกมโต;

สิกฺขาปทนิจฺฉยโต, วิภงฺคนยเภททสฺสนโต.

문구의 정화와 단어의 뜻과 팔리어 연결 방식에 의해서, 학습계목의 판결과 비방의 방식에 따른 상세한 분류를 보여줌으로써,

สมฺปสฺสตํ น ทิสฺสติ, กิญฺจิ อปาสาทิกํ ยโต เอตฺถ;

วิญฺญูนมยํ ตสฺมา, สมนฺตปาสาทิกาตฺเวว.

이를 잘 살피는 현자들에게 기쁘지 않은 점(apāsādika)이 조금도 보이지 않기에, 그러므로 이것을 ‘사만따빠사디까(사방으로 기쁨을 주는 것)’라 부른다.

สํวณฺณนา ปวตฺตา, วินยสฺส วิเนยฺยทมนกุสเลน;

วุตฺตสฺส โลกนาเถน, โลกมนุกมฺปมาเนนาติ.

중생을 연민하시는 세상의 보호자께서 설하시고, 교화될 이들을 길들이는 데 능숙하신 분께서 말씀하신 비나야에 대한 이 설명은 ‘사만따빠사디까’라는 이름으로 널리 알려졌도다.

มหาอฏฺฐกถญฺเจว, มหาปจฺจริเมวจ;

กุรุนฺทิญฺจาติ ติสฺโสปิ, สีหฬฏฺฐกถา อิมา.

마하앗따까타(Mahā-aṭṭhakathā), 마하빳짜리(Mahāpaccarī), 꾸룬디(Kurundī)라고 하는 이 세 가지 시할라 주석서들을,

พุทฺธมิตฺโตติ นาเมน, วิสฺสุตสฺส ยสสฺสิโน;

วินยญฺญุสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา เถรสฺส สนฺติเก.

붓다밋따(Buddhamitta)라는 이름으로 널리 알려지고 명성 있고 비나야에 정통하며 지혜로운 장로의 곁에서 배우고 익혀서,

มหาเมฆวนุยฺยาเน, ภูมิภาเค ปติฏฺฐิโต;

มหาวิหาโร โย สตฺถุ, มหาโพธิวิภูสิโต.

마하메가와나(Mahāmeghavana) 공원의 대지에 세워졌으며 스승의 마하보디(대보리수)로 장엄된 저 마하위하라(Mahāvihāra, 대사)가 있으니,

ยํ ตสฺส ทกฺขิเณ ภาเค, ปธานฆรมุตฺตมํ;

สุจิจาริตฺตสีเลน, ภิกฺขุสงฺเฆน เสวิตํ.

그 남쪽 구역에 있고 청정한 품행과 계율을 갖춘 비구 승단이 머무는 저 뛰어난 빠다나 가라(Padhānaghara)에서,

อุฬารกุลสมฺภูโต, สงฺฆุปฏฺฐายโก สทา;

อนากุลาย สทฺธาย, ปสนฺโน รตนตฺตเย.

숭고한 가문에서 태어나 언제나 승단을 극진히 모시고, 흔들림 없는 신심으로 삼보에 귀의하여 기뻐하는 자가...

มหานิคมสามีติ[Pg.264], วิสฺสุโต ตตฺถ การยิ;

จารุปาการสญฺจิตํ, ยํ ปาสาทํ มโนรมํ.

'마하니가마사미(Mahānigamasāmī)'라 널리 알려진 분이 그곳에 아름다운 담장으로 둘러싸여 마음을 즐겁게 하는 궁전을 지었습니다.

สีตจฺฉายตรูเปตํ, สมฺปนฺนสลิลาสยํ;

วสตา ตตฺร ปาสาเท, มหานิคมสามิโน.

시원한 그늘을 드리우는 나무들이 있고 풍부한 물을 담은 연못을 갖춘, 마하니가마사미 존자의 그 궁전에 머물면서.

สุจิสีลสมาจารํ, เถรํ พุทฺธสิริวฺหยํ;

ยา อุทฺทิสิตฺวา อารทฺธา, อิทฺธา วินยวณฺณนา.

청정한 계행을 갖추신 붓다시리(Buddhasiri)라는 함자의 장로님을 위하여 시작된, 이 번영하는 율장 주석서는.

ปาลยนฺตสฺส สกลํ, ลงฺกาทีปํ นิรพฺพุทํ;

รญฺโญ สิรินิวาสสฺส, สิริปาลยสสฺสิโน.

온 랑카 섬을 환란 없이 다스리며 영광의 처소이자 수많은 권속을 거느린 시리팔라(Siripāla) 왕의 치세에.

สมวีสติเม เขเม, ชยสํวจฺฉเร อยํ;

อารทฺธา เอกวีสมฺหิ, สมฺปตฺเต ปรินิฏฺฐิตา.

평화롭고 승리로운 해인 제20년에 시작되어 제21년에 이르러 완성되었습니다.

อุปทฺทวา กุเล โลเก, นิรุปทฺทวโต อยํ;

เอกสํวจฺฉเรเนว, ยถา นิฏฺฐํ อุปาคตา.

재난으로 어지러운 세상에서 아무런 장애 없이 이 주석서가 단 1년 만에 마무리된 것처럼.

เอวํ สพฺพสฺส โลกสฺส, นิฏฺฐํ ธมฺมูปสํหิตา;

สีฆํ คจฺฉนฺตุ อารมฺภา, สพฺเพปิ นิรุปทฺทวา.

이와 같이 온 세상의 법과 관련된 모든 선한 시도들이 장애 없이 신속히 성취되기를 바랍니다.

จิรฏฺฐิตตฺถํ ธมฺมสฺส, กโรนฺเตน มยา อิมํ;

สทฺธมฺมพหุมาเนน, ยญฺจ ปุญฺญํ สมาจิตํ.

정법에 대한 커다란 공경심으로 법이 오래 머물기를 바라며 이 주석서를 찬술한 제가 쌓은 공덕이.

สพฺพสฺส อานุภาเวน, ตสฺส สพฺเพปิ ปาณิโน;

ภวนฺตุ ธมฺมราชสฺส, สทฺธมฺมรสเสวิโน.

그 모든 공덕의 위신력으로 모든 중생이 법왕의 정법의 맛을 향유하기를 바랍니다.

จิรํ ติฏฺฐตุ สทฺธมฺโม, กาเล วสฺสํ จิรํ ปชํ;

ตปฺเปตุ เทโว ธมฺเมน, ราชา รกฺขตุ เมทินินฺติ.

정법이 오래도록 머물고, 제때에 비가 내려 중생들을 오래도록 흡족케 하며, 왕은 정법으로써 온 세상을 다스리기를 바랍니다.

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญฺญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทิวเรน มหากวินา ปภินฺนปอสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปเภทคุณปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม [Pg.265] สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ สมนฺตปาสาทิกา นาม วินยสํวณฺณนา –

지극히 청정한 믿음과 지혜와 정진으로 단장되고, 계행과 행실과 정직함과 부드러움 등의 덕성을 두루 갖추었으며, 자타의 교의라는 깊은 숲을 통찰하는 능력이 있고, 지혜의 명민함을 구비하였으며, 주석서를 포함한 삼장의 분류로 이루어진 스승의 가르침에 장애 없는 지혜의 광명을 가졌고, 위대한 문법가이자 발성 기관의 완벽함에서 나오는 감미롭고 고귀한 음성을 지녔으며, 적절하고 즐거운 말을 하는 설법자 중의 으뜸이고 위대한 시인이며, 분석적 지혜(무애해)를 갖춘 권속들과 육신통 등의 덕성으로 장엄된 상인법에 지혜가 굳건히 확립된 분들인, 상좌의 가통을 잇는 등불이자 대사(Mahāvihāra)에 거주하는 장로들의 가문을 빛내는 장식과도 같으며, 광대하고 청정한 지혜를 지닌 분으로, 스승님들이 '붓다고사(Buddhaghosa)'라 이름 지으신 장로에 의해 작성된 이 '사만타파사디카'라 불리는 율장 주석서는 —

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ สีลวิสุทฺธิยา.

세상을 벗어나고자 하는 선남자들에게 계율 청정의 길을 보여주며 이 세상에 머물기를 바랍니다.

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

청정한 마음을 지니고 여여하며(Tādi) 세상에서 가장 존귀하신 위대한 성자, '부처님'이라는 이름이 세상에 전해지는 동안.

สมนฺตปาสาทิกา นาม

사만타파사디카라 이름하는

วินย-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

율장 주석서가 끝났습니다.