වත්ථුසභාගාදිචතුක්කෙ භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච කායසංසග්ගෙ වත්ථුසභාගතා, නො ආපත්තිසභාගතා, චතූසු පාරාජිකෙසු ආපත්තිසභාගතා, නො වත්ථුසභාගතා. එස නයො සඞ්ඝාදිසෙසාදීසු. භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච චතූසු පාරාජිකෙසු වත්ථුසභාගතා චෙව ආපත්තිසභාගතා ච. එස නයො සබ්බාසු සාධාරණාපත්තීසු. අසාධාරණාපත්තියං නෙව වත්ථුසභාගතා නො ආපත්තිසභාගතා. යො හි පුරිමචතුක්කෙ පඨමො පඤ්හො, සො ඉධ දුතියො; යො ච තත්ථ දුතියො, සො ඉධ පඨමො. තතියචතුත්ථෙසු නානාකරණං නත්ථි.

ในจตุกกะว่าด้วยวัตถุเสมอกันเป็นต้น พึงทราบเนื้อความดังนี้: ในกรณีที่ภิกษุและภิกษุณีมีการสัมผัสกายกัน มีวัตถุเสมอกัน แต่ไม่มีอาบัติเสมอกัน. ในปาราชิก ๔ ข้อ มีอาบัติเสมอกัน แต่วัตถุไม่เสมอกัน. นัยนี้มีในสังฆาทิเสสเป็นต้น. ในปาราชิก ๔ ข้อของภิกษุและภิกษุณี มีทั้งวัตถุเสมอกันและอาบัติเสมอกัน. นัยนี้มีในอาบัติสาธารณะทั้งหมด. ในอาบัติอสาธารณะ ไม่มีทั้งวัตถุเสมอกันและอาบัติเสมอกัน. ปัญหาข้อแรกในจตุกกะก่อนหน้า ย่อมเป็นปัญหาข้อที่สองในจตุกกะนี้; และปัญหาข้อที่สองในจตุกกะก่อนหน้า ย่อมเป็นปัญหาข้อแรกในจตุกกะนี้. ในปัญหาข้อที่สามและสี่ ไม่มีความแตกต่างกัน.

උපජ්ඣායචතුක්කෙ සද්ධිවිහාරිකස්ස උපජ්ඣායෙන කත්තබ්බවත්තස්ස අකරණෙ ආපත්තිං උපජ්ඣායො ආපජ්ජති, නො සද්ධිවිහාරිකො උපජ්ඣායස්ස කත්තබ්බවත්තං අකරොන්තො සද්ධිවිහාරිකො ආපජ්ජති, නො උපජ්ඣායො; සෙසං උභොපි ආපජ්ජන්ති, අසාධාරණං උභොපි නාපජ්ජන්ති. ආචරියචතුක්කෙපි එසෙව නයො.

ในจตุกกะว่าด้วยอุปัชฌาย์ พึงทราบเนื้อความดังนี้: เมื่ออุปัชฌาย์ไม่ทำวัตรที่พึงทำต่อสัทธิวิหาริก อุปัชฌาย์ย่อมเป็นอาบัติ สัทธิวิหาริกไม่เป็นอาบัติ. เมื่อสัทธิวิหาริกไม่ทำวัตรที่พึงทำต่ออุปัชฌาย์ สัทธิวิหาริกย่อมเป็นอาบัติ อุปัชฌาย์ไม่เป็นอาบัติ. อาบัติที่เหลือ ทั้งสองฝ่ายย่อมเป็นอาบัติ. อาบัติอสาธารณะ ทั้งสองฝ่ายย่อมไม่เป็นอาบัติ. ในจตุกกะว่าด้วยอาจารย์ ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

ආදියන්තචතුක්කෙ පාදං වා අතිරෙකපාදං වා සහත්ථා ආදියන්තො ගරුකං ආපජ්ජති, ඌනකපාදං ගණ්හාහීති ආණත්තියා අඤ්ඤං පයොජෙන්තො ලහුකං ආපජ්ජති. එතෙන නයෙන සෙසපදත්තයං වෙදිතබ්බං.

ในจตุกกะว่าด้วยการถือเอา พึงทราบเนื้อความดังนี้: ภิกษุผู้ถือเอาหนึ่งสลึงหรือเกินกว่าหนึ่งสลึงด้วยมือของตนเอง ย่อมเป็นอาบัติหนัก. ภิกษุผู้ใช้ผู้อื่นด้วยคำสั่งว่า "จงถือเอาเงินที่น้อยกว่าหนึ่งสลึง" ย่อมเป็นอาบัติเบา. พึงทราบบทสามที่เหลือด้วยนัยนี้.

අභිවාදනාරහචතුක්කෙ භික්ඛුනීනං තාව භත්තග්ගෙ නවමභික්ඛුනිතො පට්ඨාය උපජ්ඣායාපි අභිවාදනාරහා නො පච්චුට්ඨානාරහා. අවිසෙසෙන ච විප්පකතභොජනස්ස භික්ඛුස්ස යො කොචි වුඩ්ඪතරො. සට්ඨිවස්සස්සාපි පාරිවාසිකස්ස සමීපගතො තදහුපසම්පන්නොපි පච්චුට්ඨානාරහො නො අභිවාදනාරහො. අප්පටික්ඛිත්තෙසු ඨානෙසු වුඩ්ඪො නවකස්ස අභිවාදනාරහො චෙව පච්චුට්ඨානාරහො ච. නවකො පන වුඩ්ඪස්ස නෙව අභිවාදනාරහො න පච්චුට්ඨානාරහො. ආසනාරහචතුක්කස්ස පඨමපදං පුරිමචතුක්කෙ දුතියපදෙන, දුතියපදඤ්ච පඨමපදෙන අත්ථතො සදිසං.

ในจตุกกะว่าด้วยบุคคลผู้ควรแก่การไหว้: ในโรงฉันของภิกษุณีทั้งหลาย นับตั้งแต่ภิกษุณีรูปที่เก้าเป็นต้นไป แม้พระอุปัชฌาย์ภิกษุณีก็เป็นผู้ควรแก่การไหว้ แต่ไม่ควรแก่การลุกรับ. อนึ่ง สำหรับภิกษุผู้ยังมีภัตตาหารค้างอยู่ (ยังฉันไม่เสร็จ) ภิกษุรูปใดก็ตามที่แก่พรรษากว่า ย่อมเป็นผู้ควรแก่การไหว้ แต่ไม่ควรแก่การลุกรับ. แม้ภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสมีพรรษา ๖๐ ภิกษุผู้บวชในวันนั้นที่เข้าไปหา ย่อมเป็นผู้ควรแก่การลุกรับ แต่ไม่ควรแก่การไหว้. ในสถานที่ที่ไม่ได้ห้ามไว้ ภิกษุผู้แก่พรรษากว่าย่อมเป็นผู้ควรแก่การไหว้และควรแก่การลุกรับของภิกษุผู้ใหม่กว่า. ส่วนภิกษุผู้ใหม่กว่าย่อมไม่เป็นผู้ควรแก่การไหว้และไม่ควรแก่การลุกรับของภิกษุผู้แก่พรรษากว่า. บทแรกของจตุกกะว่าด้วยบุคคลผู้ควรแก่อาสนะ มีเนื้อความเหมือนกับบทที่สองในจตุกกะก่อนโดยอรรถ, และบทที่สองก็มีเนื้อความเหมือนกับบทแรกโดยอรรถ.

කාලචතුක්කෙ [Pg.171] පවාරෙත්වා භුඤ්ජන්තො කාලෙ ආපජ්ජති නො විකාලෙ, විකාලභොජනාපත්තිං විකාලෙ ආපජ්ජති නො කාලෙ, සෙසං කාලෙ චෙව ආපජ්ජති විකාලෙ ච, අසාධාරණං නෙව කාලෙ නො විකාලෙ. පටිග්ගහිතචතුක්කෙ පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතාමිසං කාලෙ කප්පති නො විකාලෙ. පානකං විකාලෙ කප්පති, පුනදිවසම්හි නො කාලෙ. සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං කාලෙ චෙව කප්පති විකාලෙ ච. අත්තනො අත්තනො කාලාතීතං යාවකාලිකාදිත්තයං අකප්පියමංසං උග්ගහිතකමප්පටිග්ගහිතකඤ්ච නෙව කාලෙ කප්පති නො විකාලෙ.

ในจตุกกะว่าด้วยกาล: ภิกษุผู้ปวารณาแล้วฉันอาหาร ย่อมต้องอาบัติในกาล แต่ไม่ต้องในวิกาล. ย่อมต้องอาบัติวิกาลโภชน์ในวิกาล แต่ไม่ต้องในกาล. อาบัติที่เหลือ ย่อมต้องทั้งในกาลและในวิกาล. อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องทั้งในกาลและในวิกาล. ในจตุกกะว่าด้วยสิ่งที่รับประเคนแล้ว: อามิสที่รับประเคนไว้ก่อนภัต (ก่อนเที่ยง) ย่อมควรในกาล แต่ไม่ควรในวิกาล. น้ำปานะ ย่อมควรในวิกาล แต่ไม่ควรในกาลของวันรุ่งขึ้น. สัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควรทั้งในกาลและในวิกาล. วัตถุ ๓ อย่างมียาวกาลิกเป็นต้นที่ล่วงเลยกาลของตน, เนื้อที่ไม่ควร, สิ่งที่หยิบถือเอาเอง และสิ่งที่ยังไม่ได้ประเคน ย่อมไม่ควรทั้งในกาลและในวิกาล.

පච්චන්තිමචතුක්කෙ සමුද්දෙ සීමං බන්ධන්තො පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු ආපජ්ජති, නො මජ්ඣිමෙසු; පඤ්චවග්ගෙන ගණෙන උපසම්පාදෙන්තො ගුණඞ්ගුණූපාහනං ධුවනහානං චම්මත්ථරණානි ච මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු ආපජ්ජති නො පච්චන්තිමෙසු. ඉමානි චත්තාරි ‘‘ඉධ න කප්පන්තී’’ති වදන්තොපි පච්චන්තිමෙසු ආපජ්ජති, ‘‘ඉධ කප්පන්තී’’ති වදන්තො පන මජ්ඣිමෙසු ආපජ්ජති. සෙසාපත්තිං උභයත්ථ ආපජ්ජති, අසාධාරණං න කත්ථචි ආපජ්ජති. දුතියචතුක්කෙ පඤ්චවග්ගෙන ගණෙන උපසම්පදාදි චතුබ්බිධම්පි වත්ථු පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු කප්පති. ‘‘ඉදං කප්පතී’’ති දීපෙතුම්පි තත්ථෙව කප්පති නො මජ්ඣිමෙසු. ‘‘ඉදං න කප්පතී’’ති දීපෙතුං පන මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු කප්පති නො පච්චන්තිමෙසු. සෙසං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්ච ලොණානී’’තිආදි අනුඤ්ඤාතකං උභයත්ථ කප්පති. යං පන අකප්පියන්ති පටික්ඛිත්තං, තං උභයත්ථාපි න කප්පති.

ในจตุกกะว่าด้วยปัจจันตชนบท: ภิกษุผู้ผูกสีมาในทะเล ย่อมต้องอาบัติในปัจจันตชนบท แต่ไม่ต้องในมัชฌิมชนบท. ภิกษุผู้ให้อุปสมบทด้วยคณะ ๕ รูป และผู้สวมรองเท้ามีพื้นหลายชั้น อาบน้ำเป็นนิตย์ และปูลาดหนังสัตว์ ย่อมต้องอาบัติในมัชฌิมชนบท แต่ไม่ต้องในปัจจันตชนบท. แม้ภิกษุผู้กล่าวว่า 'สิ่ง ๔ อย่างนี้ ไม่ควรในที่นี้ (ปัจจันตชนบท)' ย่อมต้องอาบัติในปัจจันตชนบท, ส่วนภิกษุผู้กล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้ ควรในที่นี้ (มัชฌิมชนบท)' ย่อมต้องอาบัติในมัชฌิมชนบท. อาบัติที่เหลือ ย่อมต้องในชนบททั้งสอง, อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องในที่ไหนๆ. ในจตุกกะที่สอง: วัตถุทั้ง ๔ อย่างมีอุปสมบทด้วยคณะ ๕ รูปเป็นต้น ย่อมควรในปัจจันตชนบท. แม้การแสดงว่า 'สิ่งนี้ควร' ก็ควรในปัจจันตชนบทนั้นเอง ไม่ควรในมัชฌิมชนบท. ส่วนการแสดงว่า 'สิ่งนี้ไม่ควร' ย่อมควรในมัชฌิมชนบท ไม่ควรในปัจจันตชนบท. วัตถุที่เหลือที่ทรงอนุญาตไว้ เช่น 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเกลือ ๕ อย่าง' เป็นต้น ย่อมควรในชนบททั้งสอง. ส่วนสิ่งใดที่ทรงห้ามว่าเป็นของไม่ควร สิ่งนั้นย่อมไม่ควรแม้ในชนบททั้งสอง.

අන්තොආදිචතුක්කෙ අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යාදිං අන්තො ආපජ්ජති නො බහි, අජ්ඣොකාසෙ සඞ්ඝිකමඤ්චාදීනි නික්ඛිපිත්වා පක්කමන්තො බහි ආපජ්ජති නො අන්තො, සෙසං අන්තො චෙව බහි ච, අසාධාරණං නෙව අන්තො න බහි. අන්තොසීමාදිචතුක්කෙ ආගන්තුකො වත්තං අපූරෙන්තො අන්තොසීමාය ආපජ්ජති, ගමියො බහිසීමාය මුසාවාදාදිං අන්තොසීමාය ච බහිසීමාය ච ආපජ්ජති,අසාධාරණං න කත්ථචි. ගාමචතුක්කෙ අන්තරඝරපටිසංයුත්තං සෙඛියපඤ්ඤත්තිං ගාමෙ ආපජ්ජති නො අරඤ්ඤෙ. භික්ඛුනී අරුණං උට්ඨාපයමානා අරඤ්ඤෙ ආපජ්ජති නො ගාමෙ. මුසාවාදාදිං ගාමෙ චෙව ආපජ්ජති අරඤ්ඤෙ ච, අසාධාරණං න කත්ථචි.

ในจตุกกะว่าด้วยภายในเป็นต้น: ภิกษุต้องอาบัติมีอนุปขัชชเสยยะเป็นต้นภายใน (วิหาร) แต่ไม่ต้องภายนอก. ภิกษุผู้ทิ้งเตียงตั่งของสงฆ์เป็นต้นไว้ในที่แจ้งแล้วหลีกไป ย่อมต้องอาบัติภายนอก แต่ไม่ต้องภายใน. อาบัติที่เหลือ ย่อมต้องทั้งภายในและภายนอก. อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องทั้งภายในและภายนอก. ในจตุกกะว่าด้วยภายในสีมาเป็นต้น: ภิกษุอาคันตุกะผู้ไม่บำเพ็ญวัตร ย่อมต้องอาบัติภายในสีมา. ภิกษุผู้จะไป (คามิกะ) ผู้ไม่บำเพ็ญวัตร ย่อมต้องอาบัติภายนอกสีมา. ภิกษุต้องอาบัติมีมุสาวาทเป็นต้นทั้งภายในสีมาและภายนอกสีมา. อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องในที่ไหนๆ. ในจตุกกะว่าด้วยบ้าน: ภิกษุต้องอาบัติในเสขิยวัตรที่เกี่ยวกับอันตรคามในบ้าน แต่ไม่ต้องในป่า. ภิกษุณีผู้ทำอรุณให้ขึ้นในป่า ย่อมต้องอาบัติในป่า แต่ไม่ต้องในบ้าน. ภิกษุต้องอาบัติมีมุสาวาทเป็นต้นทั้งในบ้านและในป่า. อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องในที่ไหนๆ.

චත්තාරො [Pg.172] පුබ්බකිච්චාති ‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච උදකං ආසනෙන චා’’ති ඉදං චතුබ්බිධං පුබ්බකරණන්ති වුච්චතීති වුත්තං. ‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො’’ති ඉමෙ පන ‘‘චත්තාරො පුබ්බකිච්චා’’ති වෙදිතබ්බා. චත්තාරො පත්තකල්ලාති උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා තෙ ආගතා හොන්ති, සභාගාපත්තියො න විජ්ජන්ති, වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති, පත්තකල්ලන්ති වුච්චතීති. චත්තාරි අනඤ්ඤපාචිත්තියානීති ‘‘එතදෙව පච්චයං කරිත්වා අනඤ්ඤං පාචිත්තිය’’න්ති එවං වුත්තානි අනුපඛජ්ජසෙය්‍යාකප්පනසික්ඛාපදං ‘‘එහාවුසො ගාමං වා නිගමං වා’’ති සික්ඛාපදං, සඤ්චිච්ච කුක්කුච්චඋපදහනං, උපස්සුතිතිට්ඨනන්ති ඉමානි චත්තාරි. චතස්සො භික්ඛුසම්මුතියොති ‘‘එකරත්තම්පි චෙ භික්ඛු තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, අඤ්ඤං නවං සන්ථතං කාරාපෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, තතො චෙ උත්තරි විප්පවසෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං අනුපසම්පන්නස්ස ආරොචෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා’’ති එවං ආගතා තෙරසහි සම්මුතීහි මුත්තා සම්මුතියො. ගිලානචතුක්කෙ අඤ්ඤභෙසජ්ජෙන කරණීයෙන ලොලතාය අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙන්තො ගිලානො ආපජ්ජති, අභෙසජ්ජකරණීයෙන භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙන්තො අගිලානො ආපජ්ජති, මුසාවාදාදිං උභොපි ආපජ්ජන්ති, අසාධාරණං උභොපි නාපජ්ජන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า กิจเบื้องต้น ๔ อย่าง ได้แก่ กิจ ๔ อย่างคือ การกวาด (โรงอุโบสถ), การตามประทีป, การตั้งน้ำฉันน้ำใช้พร้อมกับปูอาสนะ ท่านเรียกว่า ปุพพกรณ์ ดังนี้ ในอรรถกถา (เก่า) กล่าวไว้. ส่วนกิจ ๔ อย่างเหล่านี้คือ การนำฉันทะและปาริสุทธิมาบอก การบอกฤดู การนับจำนวนภิกษุ และการให้โอวาท (แก่ภิกษุณี) พึงทราบว่าเป็น ปุพพกิจ ๔ อย่าง. คำว่า ความพร้อมเพรียง ๔ อย่าง (ปัตตกัลละ) ได้แก่ วันนั้นเป็นวันอุโบสถ ๑, ภิกษุทั้งหลายมีจำนวนเท่าใดที่เข้าถึงกรรม ภิกษุเหล่านั้นมาประชุมกัน ๑, ไม่มีสภาคาบัติ ๑, และไม่มีบุคคลที่พึงเว้นอยู่ในหัตถบาสนั้น ๑, ท่านเรียกว่า ปัตตกัลละ. คำว่า ปาจิตตีย์ที่ไม่ต้องด้วยเหตุอื่น ๔ อย่าง ได้แก่ สิกขาบทที่ตรัสไว้ว่า 'ทำเหตุนี้เองให้เป็นปัจจัยแล้ว เป็นปาจิตตีย์ที่ไม่ต้องด้วยเหตุอื่น' คือ สิกขาบทว่าด้วยการนอนเบียดเบียน ๑, สิกขาบทว่าด้วย 'มาเถิดอาวุโส ไปบ้านหรือนิคมกัน' ๑, สิกขาบทว่าด้วยการจงใจทำให้เกิดความรำคาญ ๑, สิกขาบทว่าด้วยการยืนแอบฟัง ๑, รวมเป็น ๔ อย่างนี้. คำว่า สมมติของภิกษุ ๔ อย่าง ได้แก่ สมมติที่พ้นจากสมมติ ๑๓ อย่าง ที่มาในพระบาลีอย่างนี้คือ 'ถ้าภิกษุอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้คืนเดียว เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ', 'พึงให้ทำผ้าลาดใหม่ผืนอื่น เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ', 'ถ้าอยู่ปราศจาก (ผ้า) ยิ่งกว่านั้น เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ', 'พึงบอกอาบัติชั่วหยาบแก่ผู้ที่ยังไม่อุปสมบท เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ'. ในจตุกกะว่าด้วยคนไข้: ภิกษุไข้ผู้ขอเภสัชอื่นด้วยความโลเลในกิจที่ควรทำด้วยเภสัชอื่น ย่อมต้องอาบัติ. ภิกษุไม่ไข้ผู้ขอเภสัชในกิจที่ไม่ควรทำด้วยเภสัช ย่อมต้องอาบัติ. ทั้งภิกษุไข้และไม่ไข้ย่อมต้องอาบัติมีมุสาวาทเป็นต้น. ทั้งสองรูปย่อมไม่ต้องอาบัติอสาธารณะ. เนื้อความที่เหลือในจตุกกะทั้งปวงชัดเจนอยู่แล้ว.

චතුක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาจตุกกวาร จบแล้ว.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා

การพรรณนาปัญจกวาร.

325. පඤ්චකෙසු පඤ්ච පුග්ගලා නියතාති ආනන්තරියානමෙවෙතං ගහණං. පඤ්ච ඡෙදනකා ආපත්තියො නාම පමාණාතික්කන්තෙ මඤ්චපීඨෙ නිසීදනකණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිවස්සිකසාටිකාසු සුගතචීවරෙ ච වෙදිතබ්බා. පඤ්චහාකාරෙහීති අලජ්ජිතා, අඤ්ඤාණතා, කුක්කුච්චප්පකතතා, අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා, කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාති ඉමෙහි පඤ්චහි. පඤ්ච ආපත්තියො මුසාවාදපච්චයාති පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටසඞ්ඝාදිසෙසපාචිත්තියා. අනාමන්තචාරොති ‘‘සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා පුරෙභත්තං පච්ඡාභත්තං කුලෙසු චාරිත්තං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉමස්ස ආපුච්ඡිත්වා චාරස්ස අභාවො. අනධිට්ඨානන්ති ‘‘ගණභොජනෙ අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති වුත්තං [Pg.173] සමයං අධිට්ඨහිත්වා භොජනං අධිට්ඨානං නාම; තථා අකරණං අනධිට්ඨානං. අවිකප්පනා නාම යා පරම්පරභොජනෙ විකප්පනා වුත්තා, තස්සා අකරණං. ඉමානි හි පඤ්ච පිණ්ඩපාතිකස්ස ධුතඞ්ගෙනෙව පටික්ඛිත්තානි. උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොති යෙ පස්සන්ති, යෙ සුණන්ති, තෙහි උස්සඞ්කිතො චෙව පරිසඞ්කිතො ච. අපි අකුප්පධම්මො ඛීණාසවොපි සමානො, තස්මා අගොචරා පරිහරිතබ්බා. න හි එතෙසු සන්දිස්සමානො අයසතො වා ගරහතො වා මුච්චති. සොසානිකන්ති සුසානෙ පතිතකං. පාපණිකන්ති ආපණද්වාරෙ පතිතකං. ථූපචීවරන්ති වම්මිකං පරික්ඛිපිත්වා බලිකම්මකතං. ආභිසෙකිකන්ති නහානට්ඨානෙ වා රඤ්ඤො අභිසෙකට්ඨානෙ වා ඡඩ්ඩිතචීවරං. භතපටියාභතන්ති සුසානං නෙත්වා පුන ආනීතකං. පඤ්ච මහාචොරා උත්තරිමනුස්සධම්මෙ වුත්තා.

๓๒๕. ในปัญจกะทั้งหลาย ความหมายพึงทราบอย่างนี้ว่า ปัญจกะที่ว่า "บุคคล ๕ จำพวกเป็นผู้แน่นอน" นี้ เป็นการถือเอาอนันตริยกรรมที่กล่าวไว้ในปัญจกะก่อนหน้านั่นเอง. อาบัติ ๕ อย่างที่ต้องตัด พึงทราบในเตียงและตั่งที่เกินประมาณ, ในผ้าปูนั่ง ผ้าปิดฝี ผ้าอาบน้ำฝน และในจีวรของพระสุคต. ด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ความเป็นคนไม่ละอาย, ความเป็นคนไม่รู้, ความเป็นผู้มีกุกกุจจะโดยปกติ, ความสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร, ความสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควร ด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านี้. อาบัติ ๕ อย่างมีมุสาวาทเป็นปัจจัย คือ ปาราชิก, ถุลลัจจัย, ทุกกฏ, สังฆาทิเสส, ปาจิตตีย์. อนามันตจาร คือ การที่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตนี้ ไม่มีการเที่ยวไปโดยไม่บอกกล่าว (แก่ภิกษุผู้มีอยู่) ก่อนภัตหรือหลังภัตในตระกูลทั้งหลาย (ตามสิกขาบทที่ว่า "ภิกษุไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่ เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนภัตหรือหลังภัต"). อนธิฏฐาน คือ การฉันอาหารโดยอธิษฐานเวลาที่กล่าวไว้ใน "คณโภชน์ เว้นไว้แต่สมัย" ชื่อว่าอธิษฐาน; การไม่กระทำอย่างนั้น ชื่อว่าอนธิฏฐาน. อวิกัปปนา คือ การไม่กระทำวิกัปปนาที่กล่าวไว้ในปรัมปรโภชน์. แท้จริง, ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ อนามันตะ เป็นต้น ถูกภิกษุผู้ถือบิณฑบาตธุดงค์ห้ามไว้แล้วด้วยธุดงค์นั่นเอง. อุสสังคิตปริสังคิตะ คือ บุคคลทั้งหลายที่เห็นและได้ยิน ย่อมสงสัยและสงสัยซ้ำอีก แม้ว่าผู้นั้นจะเป็นพระขีณาสพผู้มีธรรมไม่กำเริบก็ตาม. เพราะฉะนั้น อโคจรทั้งหลาย พึงเว้น. แท้จริง, ผู้ที่ปรากฏอยู่ในอโคจรเหล่านี้ ย่อมไม่พ้นจากความเสื่อมเสียชื่อเสียง หรือจากการถูกติเตียน. โสสานิกะ คือ ผ้าที่ตกอยู่ในป่าช้า. ปาปณิกะ คือ ผ้าที่ตกอยู่หน้าประตูตลาด. ถูปจีวร คือ ผ้าที่พันรอบจอมปลวกและมีการบูชายัญ. อาภิเสกิกะ คือ ผ้าที่ทิ้งไว้ในที่อาบน้ำ หรือในที่ราชาภิเษกของพระราชา. ภตปฏิยาภตะ คือ ผ้าที่นำไปป่าช้าแล้วนำกลับมาอีก. มหาโจร ๕ จำพวก กล่าวไว้ในอุตตริมนุสสธรรม.

පඤ්චාපත්තියො කායතො සමුට්ඨන්තීති පඨමෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන පඤ්ච ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු කප්පියසඤ්ඤී සඤ්ඤාචිකාය කුටිං කරොතී’’ති එවං අන්තරපෙය්‍යාලෙ වුත්තාපත්තියො. පඤ්ච ආපත්තියො කායතො ච වාචතො චාති තතියෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන පඤ්ච ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු කප්පියසඤ්ඤී සංවිදහිත්වා කුටිං කරොතී’’ති එවං තත්ථෙව වුත්තා ආපත්තියො. දෙසනාගාමිනියොති ඨපෙත්වා පාරාජිකඤ්ච සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච අවසෙසා.

อาบัติ ๕ อย่างที่เกิดจากกาย คือ อาบัติ ๕ อย่างที่ภิกษุต้องด้วยอาปัตติสมุฏฐานที่ ๑ คือ กาย. อาบัติเหล่านี้กล่าวไว้ในอันตรเปยยาล (ในกตาปัตติวาร) เช่น "ภิกษุสำคัญว่าควร สร้างกุฎีด้วยการขอเอง". อาบัติ ๕ อย่างที่เกิดจากกายและวาจา คือ อาบัติ ๕ อย่างที่ภิกษุต้องด้วยอาปัตติสมุฏฐานที่ ๓ คือ กายและวาจา. อาบัติเหล่านี้กล่าวไว้ในอันตรเปยยาลนั้นเอง เช่น "ภิกษุสำคัญว่าควร จัดการแล้วสร้างกุฎี". อาบัติที่พึงแสดง คือ อาบัติที่เหลือจากปาราชิกและสังฆาทิเสส.

පඤ්ච කම්මානීති තජ්ජනීයනියස්සපබ්බාජනීයපටිසාරණීයානි චත්තාරි උක්ඛෙපනීයඤ්ච තිවිධම්පි එකන්ති පඤ්ච. යාවතතියකෙ පඤ්චාති උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය භික්ඛුනියා යාවතතියං සමනුභාසනාය අප්පටිනිස්සජ්ජන්තියා පාරාජිකං ථුල්ලච්චයං දුක්කටන්ති තිස්සො, භෙදකානුවත්තකාදිසමනුභාසනාසු සඞ්ඝාදිසෙසො, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ පාචිත්තියං. අදින්නන්ති අඤ්ඤෙන අදින්නං. අවිදිතන්ති පටිග්ගණ්හාමීති චෙතනාය අභාවෙන අවිදිතං. අකප්පියන්ති පඤ්චහි සමණකප්පෙහි අකප්පියකතං; යං වා පනඤ්ඤම්පි අකප්පියමංසං අකප්පියභොජනං. අකතාතිරිත්තන්ති පවාරෙත්වා අතිරිත්තං අකතං. සමජ්ජදානන්ති නටසමජ්ජාදිදානං. උසභදානන්ති ගොගණස්ස අන්තරෙ උසභවිස්සජ්ජනං. චිත්තකම්මදානන්ති ආවාසං කාරෙත්වා තත්ථ චිත්තකම්මං කාරෙතුං වට්ටති. ඉදං පන පටිභානචිත්තකම්මදානං සන්ධාය වුත්තං. ඉමානි හි පඤ්ච කිඤ්චාපි ලොකස්ස පුඤ්ඤසම්මතානි, අථ ඛො අපුඤ්ඤානි අකුසලානියෙව[Pg.174]. උප්පන්නං පටිභානන්ති එත්ථ පටිභානන්ති කථෙතුකම්‍යතා වුච්චති. ඉමෙ පඤ්ච දුප්පටිවිනොදයාති න සුපටිවිනොදයා; උපායෙන පන කාරණෙන අනුරූපාහි පච්චවෙක්ඛනාඅනුසාසනාදීහි සක්කා පටිවිනොදෙතුන්ති අත්ථො.

กรรม ๕ อย่าง คือ ตัชชนียกรรม, นิยสสกรรม, ปัพพาชนียกรรม, ปฏิสารณียกรรม ๔ อย่าง และอุเขปนียกรรม ๑ อย่าง (แม้มี ๓ อย่างก็ถือเป็น ๑ อย่าง) รวมเป็น ๕ กรรม. อาบัติ ๕ อย่างในเพราะการสวดสมนุภาสน์จนครบ ๓ จบ คือ ปาราชิก, ถุลลัจจัย, ทุกกฏ ๓ อย่าง ของภิกษุณีผู้ไม่สละ (ทิฏฐิ) เมื่อถูกสวดสมนุภาสน์จนครบ ๓ จบ ในกรณีที่ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร. สังฆาทิเสส ในการสวดสมนุภาสน์แก่ภิกษุผู้ประพฤติตามผู้ทำลายสงฆ์เป็นต้น. ปาจิตตีย์ ในการไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า. รวมเป็นอาบัติ ๕ อย่าง. อทินนะ คือ สิ่งที่ผู้อื่นไม่ได้ให้. อวิทิตะ คือ สิ่งที่ไม่รู้ เพราะไม่มีเจตนาว่า "เราจะรับ". อกัปปิยะ คือ สิ่งที่ไม่ได้ทำให้เป็นกัปปิยะด้วยกัปปิยะของสมณะ ๕ อย่าง; หรือเนื้อที่ไม่ควรฉัน หรือโภชนะที่ไม่ควรฉันอย่างอื่นใดมีอยู่ สิ่งนั้นชื่อว่าอกัปปิยะ. อกตอติริตตะ คือ สิ่งที่ไม่ได้ทำอติริตต์หลังจากปวารณาแล้ว. สมัชชทาน คือ การให้ทานในการแสดงมหรสพของนักฟ้อนรำเป็นต้น. อุสภทาน คือ การปล่อยโคอุสภะท่ามกลางฝูงโค. จิตรกรรมทาน คือ การสร้างอาวาสแล้วให้ทำจิตรกรรมในอาวาสนั้นย่อมควร. แต่คำว่าจิตรกรรมทานในพระบาลีนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงทานจิตรกรรมที่ทำด้วยปฏิภาณ. แท้จริง, ทาน ๕ อย่างเหล่านี้ แม้โลกจะสมมติว่าเป็นบุญ แต่ก็เป็นอกุศลกรรมเท่านั้น. ในคำว่า "ปฏิภาณที่เกิดขึ้น" นี้ คำว่า "ปฏิภาณ" หมายถึง ความปรารถนาที่จะพูด. ธรรม ๕ อย่างเหล่านี้กำจัดได้ยาก หมายความว่า ไม่ใช่สิ่งที่กำจัดได้ง่าย. แต่สามารถกำจัดได้ด้วยอุบาย, ด้วยเหตุผล, ด้วยการพิจารณาและสั่งสอนที่เหมาะสมเป็นต้น.

සකචිත්තං පසීදතීති එත්ථ ඉමානි වත්ථූනි – කටඅන්ධකාරවාසී ඵුස්සදෙවත්ථෙරො කිර චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා සින්දුවාරකුසුමසන්ථතමිව සමවිප්පකිණ්ණවාලිකං චෙතියඞ්ගණං ඔලොකෙන්තො බුද්ධාරම්මණං පීතිපාමොජ්ජං උප්පාදෙත්වා අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ මාරො පබ්බතපාදෙ නිබ්බත්තකාළමක්කටො විය හුත්වා චෙතියඞ්ගණෙ ගොමයං විප්පකිරන්තො ගතො. ථෙරො නාසක්ඛි අරහත්තං පාපුණිතුං, සම්මජ්ජිත්වා අගමාසි. දුතියදිවසෙපි ජරග්ගවො හුත්වා තාදිසමෙව විප්පකාරං අකාසි. තතියදිවසෙ වඞ්කපාදං මනුස්සත්තභාවං නිම්මිනිත්වා පාදෙන පරිකසන්තො අගමාසි. ථෙරො ‘‘එවරූපො බීභච්ඡපුරිසො සමන්තා යොජනප්පමාණෙසු ගොචරගාමෙසු නත්ථි, සියා නු ඛො මාරො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මාරොසි ත්ව’’න්ති ආහ. ‘‘ආම, භන්තෙ, මාරොම්හි, න දානි තෙ වඤ්චෙතුං අසක්ඛි’’න්ති. ‘‘දිට්ඨපුබ්බො තයා තථාගතො’’ති? ‘‘ආම, දිට්ඨපුබ්බො’’ති. ‘‘මාරො නාම මහානුභාවො හොති, ඉඞ්ඝ තාව බුද්ධස්ස භගවතො අත්තභාවසදිසං අත්තභාවං නිම්මිනාහී’’ති? ‘‘න සක්කා, භන්තෙ, තාදිසං රූපං නිම්මිනිතුං; අපිච ඛො පන තංසරික්ඛකං පතිරූපකං නිම්මිනිස්සාමී’’ති සකභාවං විජහිත්වා බුද්ධරූපසදිසෙන අත්තභාවෙන අට්ඨාසි. ථෙරො මාරං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයං තාව සරාගදොසමොහො එවං සොභති, කථං නු ඛො භගවා න සොභති සබ්බසො වීතරාගදොසමොහො’’ති බුද්ධාරම්මණං පීතිං පටිලභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. මාරො ‘‘වඤ්චිතොම්හි තයා, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරොපි ‘‘කිං අත්ථි ජරමාර, තාදිසං වඤ්චෙතු’’න්ති ආහ. ලොකන්තරවිහාරෙපි දත්තො නාම දහරභික්ඛු චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා ඔලොකෙන්තො ඔදාතකසිණං පටිලභි. අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි. තතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඵලත්තයං සච්ඡාකාසි.

ในบทว่า Sakacittaṃ pasīdatī นี้ มีเรื่องราวดังนี้ เล่ากันว่า พระผุสสเทวเถระผู้อยู่ในกะฏะอันธการ กวาดลานเจดีย์แล้ว ห่มจีวรเฉวียงบ่า มองดูลานเจดีย์ที่มีทรายเกลี่ยไว้เสมอกันประดุจลาดด้วยดอกคนทีสอ ยังปีติปราโมทย์มีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ให้เกิดขึ้นแล้วยืนอยู่ ในขณะนั้น มารแปลงกายเป็นลิงดำตัวใหญ่เหมือนเกิดที่เชิงเขา เที่ยวเรี่ยราดมูลโคบนลานเจดีย์แล้วไป พระเถระไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ จึงกวาด (อีกครั้ง) แล้วไป แม้ในวันที่สอง มารก็แปลงเป็นวัวแก่กระทำการก่อกวนเช่นนั้นนั่นแล ในวันที่สาม มารเนรมิตอัตภาพมนุษย์เท้าคด เดินลากเท้าขูดไปรอบๆ แล้วไป พระเถระคิดว่า "บุรุษผู้มีรูปน่าเกลียดเช่นนี้ไม่มีในหมู่บ้านโคจรโดยรอบประมาณหนึ่งโยชน์เลย นี่คงจะเป็นมารกระมัง" จึงกล่าวว่า "เจ้าคือมารใช่ไหม" มารตอบว่า "ใช่ครับท่าน ผมคือมาร บัดนี้ผมไม่สามารถหลอกล่อท่านได้แล้ว" พระเถระถามว่า "ท่านเคยเห็นพระตถาคตไหม" มารตอบว่า "ครับ เคยเห็นครับ" พระเถระกล่าวว่า "ชื่อว่ามารย่อมมีอานุภาพมาก เอาเถิด ท่านจงเนรมิตอัตภาพให้เหมือนอัตภาพของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าดูที" มารตอบว่า "ท่านครับ ไม่สามารถเนรมิตรูปเช่นนั้นได้หรอก แต่ผมจะเนรมิตรูปจำลองที่คล้ายคลึงกันให้" แล้วละสภาพของตน ยืนอยู่ด้วยอัตภาพที่คล้ายกับพุทธรูป พระเถระมองดูมารแล้วคิดว่า "มารนี้ยังมีราคะ โทสะ โมหะ ยังงดงามถึงเพียงนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ โดยประการทั้งปวง จะไม่พึงงดงามได้อย่างไร" จึงได้ปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต มารกล่าวว่า "ท่านครับ ผมถูกท่านหลอกเสียแล้ว" พระเถระกล่าวว่า "มารแก่เอ๋ย การหลอกลวงคนเช่นท่านจะมีที่ไหนกัน" แม้ในโลกันตรวิหาร ภิกษุหนุ่มชื่อทัตตะ กวาดลานเจดีย์แล้วมองดูอยู่ ได้โอทาตกสิณ ยังสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด จากนั้นเจริญวิปัสสนาแล้วทำให้แจ้งซึ่งผล ๓

පරචිත්තං පසීදතීති එත්ථ ඉමානි වත්ථූනි – තිස්සො නාම දහරභික්ඛු ජම්බුකොලචෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා සඞ්කාරඡඩ්ඩනිං හත්ථෙන ගහෙත්වාව අට්ඨාසි[Pg.175]. තස්මිං ඛණෙ තිස්සදත්තත්ථෙරො නාම නාවාතො ඔරුය්හ චෙතියඞ්ගණං ඔලොකෙන්තො භාවිතචිත්තෙන සම්මට්ඨට්ඨානන්ති ඤත්වා පඤ්හාසහස්සං පුච්ඡි, ඉතරො සබ්බං විස්සජ්ජෙසි. අඤ්ඤතරස්මිම්පි විහාරෙ ථෙරො චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා වත්තං පරිච්ඡින්දි. යොනකවිසයතො චෙතියවන්දකා චත්තාරො ථෙරා ආගන්ත්වා චෙතියඞ්ගණං දිස්වා අන්තො අප්පවිසිත්වා ද්වාරෙයෙව ඨත්වා එකො ථෙරො අට්ඨ කප්පෙ අනුස්සරි, එකො සොළස, එකො වීසති, එකො තිංස කප්පෙ අනුස්සරි.

ในบทว่า Paracittaṃ pasīdatī นี้ มีเรื่องราวดังนี้ ภิกษุหนุ่มชื่อติสสะ กวาดลานเจดีย์ชมพูโกละแล้ว ถือตะกร้าทิ้งขยะด้วยมือยืนอยู่ ในขณะนั้น พระเถระชื่อติสสทัตตะลงจากเรือแล้ว เมื่อมองดูลานเจดีย์ รู้ว่า "สถานที่นี้เป็นที่ที่บุคคลผู้มีจิตอบรมแล้ว (หรือผู้บรรลุมรรคผลแล้ว) กวาดแล้ว" จึงถามปัญหาหนึ่งพันข้อ ภิกษุหนุ่มรูปนั้นตอบได้ทั้งหมด แม้ในวิหารอีกแห่งหนึ่ง พระเถระกวาดลานเจดีย์แล้วเสร็จสิ้นวัตร พระเถระ ๔ รูปผู้จะมาไหว้เจดีย์จากโยนกประเทศมาถึงแล้ว เห็นลานเจดีย์แล้วไม่เข้าไปภายใน ยืนอยู่ที่ประตูเท่านั้น พระเถระรูปหนึ่งระลึกชาติได้ ๘ กัป รูปหนึ่ง ๑๖ กัป รูปหนึ่ง ๒๐ กัป รูปหนึ่ง ๓๐ กัป

දෙවතා අත්තමනා හොන්තීති එත්ථ ඉදං වත්ථු – එකස්මිං කිර විහාරෙ එකො භික්ඛු චෙතියඞ්ගණඤ්ච බොධියඞ්ගණඤ්ච සම්මජ්ජිත්වා නහායිතුං ගතො. දෙවතා ‘‘ඉමස්ස විහාරස්ස කතකාලතො පට්ඨාය එවං වත්තං පූරෙත්වා සම්මට්ඨපුබ්බො භික්ඛු නත්ථී’’ති පසන්නචිත්තා පුප්ඵහත්ථා අට්ඨංසු. ථෙරො ආගන්ත්වා ‘‘කතරගාමවාසිකාත්ථා’’ති ආහ. ‘‘භන්තෙ, ඉධෙව වසාම, ඉමස්ස විහාරස්ස කතකාලතො පට්ඨාය එවං වත්තං පූරෙත්වා සම්මට්ඨපුබ්බො භික්ඛු නත්ථීති තුම්හාකං, භන්තෙ, වත්තෙ පසීදිත්වා පුප්ඵහත්ථා ඨිතාම්හා’’ති දෙවතා ආහංසු.

ในบทว่า Devatā attamanā hontī นี้ มีเรื่องราวดังนี้ เล่ากันว่า ในวิหารแห่งหนึ่ง ภิกษุรูปหนึ่งกวาดลานเจดีย์และลานโพธิ์แล้วไปอาบน้ำ เทวดาทั้งหลายคิดว่า "ตั้งแต่วิหารนี้สร้างเสร็จมา ไม่เคยมีภิกษุรูปใดบำเพ็ญวัตรอย่างนี้แล้วกวาดลานมาก่อนเลย" จึงมีจิตเลื่อมใส ถือดอกไม้ในมือยืนอยู่ พระเถระมาแล้วถามว่า "พวกท่านเป็นชาวบ้านไหนกัน" เทวดาทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าอาศัยอยู่ที่นี่เอง ตั้งแต่วิหารนี้สร้างเสร็จมา ไม่เคยมีภิกษุรูปใดบำเพ็ญวัตรอย่างนี้แล้วกวาดลานมาก่อนเลย พวกข้าพเจ้าเลื่อมใสในวัตรของท่าน จึงถือดอกไม้ในมือยืนอยู่ ท่านเจ้าข้า"

පාසාදිකසංවත්තනිකන්ති එත්ථ ඉදං වත්ථු – එකං කිර අමච්චපුත්තං අභයත්ථෙරඤ්ච ආරබ්භ අයං කථා උදපාදි ‘‘කිං නු ඛො අමච්චපුත්තො පාසාදිකො, අභයත්ථෙරොති උභොපි නෙ එකස්මිං ඨානෙ ඔලොකෙස්සාමා’’ති. ඤාතකා අමච්චපුත්තං අලඞ්කරිත්වා මහාචෙතියං වන්දාපෙස්සාමාති අගමංසු. ථෙරමාතාපි පාසාදිකං චීවරං කාරෙත්වා පුත්තස්ස පහිණි, ‘‘පුත්තො මෙ කෙසෙ ඡින්දාපෙත්වා ඉමං චීවරං පාරුපිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මහාචෙතියං වන්දතූ’’ති. අමච්චපුත්තො ඤාතිපරිවුතො පාචීනද්වාරෙන චෙතියඞ්ගණං ආරුළ්හො, අභයත්ථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන චෙතියඞ්ගණං ආරුහිත්වා චෙතියඞ්ගණෙ තෙන සද්ධිං සමාගන්ත්වා ආහ – ‘‘කිං ත්වං, ආවුසො, මහල්ලකත්ථෙරස්ස සම්මට්ඨට්ඨානෙ කචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා මයා සද්ධිං යුගග්ගාහං ගණ්හාසී’’ති. අතීතත්තභාවෙ කිර අභයත්ථෙරො මහල්ලකත්ථෙරො නාම හුත්වා ගොචරගාමෙ චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජි, අමච්චපුත්තො මහාඋපාසකො හුත්වා සම්මට්ඨට්ඨානෙ කචවරං ගහෙත්වා ඡඩ්ඩෙසි.

ในบทว่า Pāsādikasaṃvattanikaṃ นี้ มีเรื่องราวดังนี้ เล่ากันว่า เรื่องนี้เกิดขึ้นปรารภบุตรอำมาตย์คนหนึ่งและพระอภัยเถระว่า "บุตรอำมาตย์น่าเลื่อมใสหรือ หรือว่าพระอภัยเถระน่าเลื่อมใส เราจะดูเขาทั้งสองในที่เดียวกัน" พวกญาติประดับตกแต่งบุตรอำมาตย์แล้วไป (ที่เจดีย์) ด้วยตั้งใจว่าจะให้ไหว้มหาเจดีย์ แม้มารดาของพระเถระก็ให้ทำจีวรที่น่าเลื่อมใสแล้วส่งไปให้บุตร โดยสั่งว่า "ขอให้บุตรของฉันปลงผมแล้วห่มจีวรนี้ แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปไหว้มหาเจดีย์เถิด" บุตรอำมาตย์แวดล้อมด้วยญาติขึ้นสู่ลานเจดีย์ทางประตูทิศตะวันออก พระอภัยเถระแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ขึ้นสู่ลานเจดีย์ทางประตูทิศใต้ พบกับบุตรอำมาตย์นั้นที่ลานเจดีย์แล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านทิ้งขยะในที่ที่พระเถระผู้แก่พรรษากวาดแล้ว หรือเพราะบุญนั้นท่านจึงมาถือตัวเสมอ (แข่งขัน) กับเรา" เล่ากันว่า ในอดีตชาติ พระอภัยเถระเป็นพระเถระผู้แก่พรรษา กวาดลานเจดีย์ในหมู่บ้านโคจร และบุตรอำมาตย์เป็นมหาอุบาสก เก็บขยะไปทิ้งในที่ที่กวาดแล้วนั้น

සත්ථුසාසනං කතං හොතීති ඉදං සම්මජ්ජනවත්තං නාම බුද්ධෙහි වණ්ණිතං, තස්මා තං කරොන්තෙන සත්ථුසාසනං කතං හොති. තත්‍රිදං වත්ථු – ආයස්මා [Pg.176] කිර සාරිපුත්තො හිමවන්තං ගන්ත්වා එකස්මිං පබ්භාරෙ අසම්මජ්ජිත්වාව නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. භගවා ආවජ්ජන්තො ථෙරස්ස අසම්මජ්ජිත්වා නිසින්නභාවං ඤත්වා ආකාසෙන ගන්ත්වා ථෙරස්ස පුරතො අසම්මට්ඨට්ඨානෙ පාදානි දස්සෙත්වා පච්චාගඤ්ඡි. ථෙරො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතො භගවතො පාදානි දිස්වා බලවහිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨාය ‘‘අසම්මජ්ජිත්වා නිසින්නභාවං වත මෙ සත්ථා අඤ්ඤාසි, සඞ්ඝමජ්ඣෙ දානි චොදනං කාරෙස්සාමී’’ති දසබලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදි. භගවා ‘‘කුහිං ගතොසි, සාරිපුත්තා’’ති වත්වා ‘‘න පතිරූපං දානි තෙ මය්හං අනන්තරෙ ඨානෙ ඨත්වා විචරන්තස්ස අසම්මජ්ජිත්වා නිසීදිතු’’න්ති ආහ. තතො පට්ඨාය ථෙරො ගණ්ඨිකපටිමුඤ්චනට්ඨානෙපි තිට්ඨන්තො පාදෙන කචවරං වියූහිත්වාව තිට්ඨති.

“การทำตามคำสอนของพระศาสดา” ดังนี้ วัตรชื่อว่าการกวาดนี้ อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว เพราะเหตุนั้น อันบุคคลผู้กระทำซึ่งวัตรนั้น ชื่อว่ากระทำตามคำสอนของพระศาสดาแล้ว ย่อมเป็น ในคำว่า “สัตถุสาสนัง กตัง” นั้น มีเรื่องดังนี้ คือ พระสารีบุตรผู้มีอายุ ไปสู่ป่าหิมพานต์แล้ว ในซอกเขาแห่งหนึ่ง ไม่กวาดแล้วนั่นเทียว เข้าถึงนิโรธสมาบัติแล้วนั่งอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาอยู่ ทรงทราบซึ่งความเป็นแห่งพระเถระผู้นั่งอยู่โดยไม่กวาดแล้ว เสด็จไปทางอากาศแล้ว ทรงแสดงซึ่งรอยพระบาททั้งหลายในที่อันไม่กวาดแล้ว ในที่เฉพาะหน้าของพระเถระแล้ว เสด็จกลับแล้ว พระเถระผู้ออกจากสมาบัติแล้ว เห็นซึ่งรอยพระบาททั้งหลายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ให้หิริโอตตัปปะอันมีกำลังเกิดขึ้นแล้ว คุกเข่าลงดำริว่า “พระศาสดาได้ทรงทราบซึ่งความเป็นแห่งเราผู้นั่งอยู่โดยไม่กวาดแล้วหนอ บัดนี้เราจักให้มีการตำหนิในท่ามกลางสงฆ์” ดังนี้ แล้วไปสู่สำนักของพระทศพลแล้ว ไหว้แล้วนั่งอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “สารีบุตร เธอไปที่ไหนมา” ดังนี้แล้ว ตรัสว่า “บัดนี้ การที่เธอไม่กวาดแล้วนั่งอยู่ ในที่อันเป็นที่ใกล้แห่งเราผู้เที่ยวไป ไม่สมควร” ดังนี้ นับแต่นั้นเป็นต้นไป พระเถระแม้เมื่อยืนอยู่ในที่อันเป็นที่ผูกและแก้ปมผ้า ย่อมยืนอยู่โดยเขี่ยซึ่งหยากเยื่อด้วยเท้าแล้วนั่นเทียว

අත්තනො භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාතීති ‘‘ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං එත්තකං සුත්තං උපලබ්භති, එත්තකො විනිච්ඡයො, එත්තකං සුත්තඤ්ච විනිච්ඡයඤ්ච වක්ඛාමී’’ති එවං අත්තනො භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාති. ‘‘අයං චොදකස්ස පුරිමකථා, අයං පච්ඡිමකථා, අයං චුදිතකස්ස පුරිමකථා, අයං පච්ඡිමකථා, එත්තකං ගය්හූපගං, එත්තකං න ගය්හූපග’’න්ති එවං අනුග්ගණ්හන්තො පන පරස්ස භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාති නාම. ආපත්තිං න ජානාතීති පාරාජිකං වා සඞ්ඝාදිසෙසං වාති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං නානාකරණං න ජානාති. මූලන්ති ද්වෙ ආපත්තියා මූලානි කායො ච වාචා ච, තානි න ජානාති. සමුදයන්ති ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි ආපත්තිසමුදයො නාම, තානි න ජානාති. පාරාජිකාදීනං වත්ථුං න ජානාතීතිපි වුත්තං හොති. නිරොධන්ති අයං ආපත්ති දෙසනාය නිරුජ්ඣති, වූපසම්මති, අයං වුට්ඨානෙනාති එවං ආපත්තිනිරොධං න ජානාති. සත්ත සමථෙ අජානන්තො පන ආපත්තිනිරොධගාමිනිපටිපදං න ජානාති.

“ไม่ทรงจำซึ่งขอบเขตแห่งคำพูดของตน” ดังนี้ คือ “ในเรื่องนี้ พระบาลีมีประมาณเท่านี้ ย่อมได้, วินิจฉัยมีประมาณเท่านี้ ย่อมได้, เราจักกล่าวซึ่งพระบาลีและวินิจฉัยมีประมาณเท่านี้” ดังนี้ ไม่ทรงจำซึ่งขอบเขตแห่งคำพูดของตน “คำนี้เป็นคำพูดก่อนของโจทก์, คำนี้เป็นคำพูดหลังของโจทก์, คำนี้เป็นคำพูดก่อนของจำเลย, คำนี้เป็นคำพูดหลังของจำเลย, คำมีประมาณเท่านี้ ควรแก่การถือเอา, คำมีประมาณเท่านี้ ไม่ควรแก่การถือเอา” ดังนี้ แต่วินัยธรผู้ไม่ทรงจำ ชื่อว่าไม่ทรงจำซึ่งขอบเขตแห่งคำพูดของผู้อื่น “ไม่รู้จักอาบัติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักความแตกต่างแห่งกองอาบัติ ๗ กอง ว่าเป็นอาบัติปาราชิกก็ดี ว่าเป็นอาบัติสังฆาทิเสสก็ดี “มูล” ดังนี้ คือ มูลแห่งอาบัติ ๒ อย่าง คือ กายและวาจา ไม่รู้จักซึ่งมูลเหล่านั้น “สมุทัย” ดังนี้ คือ สมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ อย่าง ชื่อว่าอาบัติสมุทัย ไม่รู้จักซึ่งสมุฏฐานเหล่านั้น แม้คำว่า “ไม่รู้จักซึ่งวัตถุแห่งอาบัติปาราชิกเป็นต้น” ดังนี้ ก็มีกล่าวไว้ “นิโรธ” ดังนี้ คือ อาบัตินี้ ย่อมดับ ย่อมสงบลงด้วยการแสดง, อาบัตินี้ ย่อมดับ ย่อมสงบลงด้วยการออกจากอาบัติ ดังนี้ ไม่รู้จักซึ่งความดับแห่งอาบัติ แต่วินัยธรผู้ไม่รู้จักซึ่งสมถะ ๗ อย่าง ไม่รู้จักซึ่งปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งอาบัติ

අධිකරණපඤ්චකෙ අධිකරණං නාම චත්තාරි අධිකරණානි. අධිකරණස්ස මූලං නාම තෙත්තිංස මූලානි – විවාදාධිකරණස්ස ද්වාදස මූලානි, අනුවාදාධිකරණස්ස චුද්දස, ආපත්තාධිකරණස්ස ඡ, කිච්චාධිකරණස්ස එකං; තානි පරතො ආවි භවිස්සන්ති. අධිකරණසමුදයො නාම අධිකරණසමුට්ඨානං. විවාදාධිකරණං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි නිස්සාය උප්පජ්ජති; අනුවාදාධිකරණං චතස්සො විපත්තියො; ආපත්තාධිකරණං සත්තාපත්තික්ඛන්ධෙ; කිච්චාධිකරණං චත්තාරි සඞ්ඝකිච්චානීති ඉමං විභාගං න ජානාතීති අත්ථො[Pg.177]. අධිකරණනිරොධං න ජානාතීති ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන මූලාමූලං ගන්ත්වා විනිච්ඡයසමථං පාපෙතුං න සක්කොති; ‘‘ඉදං අධිකරණං ද්වීහි, ඉදං චතූහි, ඉදං තීහි ඉදං එකෙන සමථෙන සම්මතී’’ති එවං සත්ත සමථෙ අජානන්තො පන අධිකරණනිරොධගාමිනිපටිපදං න ජානාති නාම. වත්ථුං න ජානාතීති ‘‘ඉදං පාරාජිකස්ස වත්ථු, ඉදං සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති එවං සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං වත්ථුං න ජානාති. නිදානන්ති ‘‘සත්තන්නං නිදානානං ඉදං සික්ඛාපදං එත්ථ පඤ්ඤත්තං, ඉදං එත්ථා’’ති න ජානාති. පඤ්ඤත්තිං න ජානාතීති තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ පඨමපඤ්ඤත්තිං න ජානාති. අනුපඤ්ඤත්තින්ති පුනප්පුනං පඤ්ඤත්තිං න ජානාති. අනුසන්ධිවචනපථන්ති කථානුසන්ධි-විනිච්ඡයානුසන්ධිවසෙන වත්ථුං න ජානාති. ඤත්තිං න ජානාතීති සබ්බෙන සබ්බං ඤත්තිං න ජානාති. ඤත්තියා කරණං න ජානාතීති ඤත්තිකිච්චං න ජානාති, ඔසාරණාදීසු නවසු ඨානෙසු ඤත්තිකම්මං නාම හොති, ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මෙසු ඤත්තියා කම්මප්පත්තො හුත්වා තිට්ඨතීති න ජානාති. න පුබ්බකුසලො හොති න අපරකුසලොති පුබ්බෙ කථෙතබ්බඤ්ච පච්ඡා කථෙතබ්බඤ්ච න ජානාති, ඤත්ති නාම පුබ්බෙ ඨපෙතබ්බා, පච්ඡා න ඨපෙතබ්බාතිපි න ජානාති. අකාලඤ්ඤූ ච හොතීති කාලං න ජානාති, අනජ්ඣිට්ඨො අයාචිතො භාසති, ඤත්තිකාලම්පි ඤත්තිඛෙත්තම්පි ඤත්තිඔකාසම්පි න ජානාති.

ในอธิกรณ์หมวด ๕ ที่ชื่อว่าอธิกรณ์ คือ อธิกรณ์ ๔ อย่าง ที่ชื่อว่ามูลแห่งอธิกรณ์ คือ มูล ๓๓ อย่าง ได้แก่ มูลแห่งวิวาทาธิกรณ์ ๑๒ อย่าง, มูลแห่งอนุวาทาธิกรณ์ ๑๔ อย่าง, มูลแห่งอาปัตตาธิกรณ์ ๖ อย่าง, มูลแห่งกิจจาธิกรณ์ ๑ อย่าง; มูลเหล่านั้นจักปรากฏในภายหลัง ที่ชื่อว่าอธิกรณ์สมุทัย คือ สมุฏฐานแห่งอธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ ย่อมเกิดขึ้นอาศัยวัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก ๑๘ อย่าง; อนุวาทาธิกรณ์ ย่อมเกิดขึ้นอาศัยวิบัติ ๔ อย่าง; อาปัตตาธิกรณ์ ย่อมเกิดขึ้นอาศัยกองอาบัติ ๗ กอง; กิจจาธิกรณ์ ย่อมเกิดขึ้นอาศัยสังฆกรรม ๔ อย่าง ความว่า ไม่รู้จักซึ่งการจำแนกนี้ “ไม่รู้จักซึ่งความดับแห่งอธิกรณ์” ดังนี้ คือ ไม่สามารถเพื่อจะให้ถึงซึ่งความสงบแห่งวินิจฉัย โดยการไปถึงมูลถึงรากด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยคำสอนของพระศาสดา แต่วินัยธรผู้ไม่รู้จักซึ่งสมถะ ๗ อย่างว่า “อธิกรณ์นี้ ย่อมสงบลงด้วยสมถะ ๒ อย่าง, อธิกรณ์นี้ ย่อมสงบลงด้วยสมถะ ๔ อย่าง, อธิกรณ์นี้ ย่อมสงบลงด้วยสมถะ ๓ อย่าง, อธิกรณ์นี้ ย่อมสงบลงด้วยสมถะ ๑ อย่าง” ดังนี้ ชื่อว่าไม่รู้จักซึ่งปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งอธิกรณ์ “ไม่รู้จักซึ่งวัตถุ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งวัตถุแห่งกองอาบัติ ๗ กองว่า “วัตถุนี้เป็นวัตถุแห่งปาราชิก, วัตถุนี้เป็นวัตถุแห่งสังฆาทิเสส” ดังนี้ “นิทาน” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักว่า “ในนิทาน ๗ อย่าง สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในที่นี้, สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในที่นี้” ดังนี้ “ไม่รู้จักซึ่งบัญญัติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งปฐมบัญญัติในสิกขาบทนั้นๆ “อนุบัญญัติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งสิกขาบทที่บัญญัติซ้ำๆ “อนุสนธิวจนปถะ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งเรื่องราวโดยความเป็นแห่งอนุสนธิแห่งคำพูดและอนุสนธิแห่งวินิจฉัย “ไม่รู้จักซึ่งญัตติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งญัตติทั้งหมดโดยประการทั้งปวง “ไม่รู้จักซึ่งกิจแห่งญัตติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งกิจแห่งญัตติ ในฐานะ ๙ อย่าง มีโอสารณกรรมเป็นต้น ชื่อว่าญัตติกรรม ย่อมมี ไม่รู้จักว่า ในญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรม เมื่อญัตติอันตั้งไว้แล้ว ย่อมเป็นผู้ถึงซึ่งกรรมคือญัตติกรรมวาจาแล้วตั้งอยู่ “ไม่เป็นผู้ฉลาดในเบื้องต้น ไม่เป็นผู้ฉลาดในเบื้องปลาย” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งคำที่ควรกล่าวในเบื้องต้นและคำที่ควรกล่าวในเบื้องปลาย แม้ไม่รู้จักว่า “ชื่อว่าญัตติ ควรตั้งไว้ในเบื้องต้น, ไม่ควรตั้งไว้ในเบื้องปลาย” ดังนี้ “เป็นผู้ไม่รู้จักกาลด้วย” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งกาล ย่อมแสดงโดยไม่ถูกอ้อนวอน ไม่ถูกขอร้อง ไม่รู้จักซึ่งกาลแห่งญัตติ เขตแห่งญัตติ และโอกาสแห่งญัตติ

මන්දත්තා මොමූහත්තාති කෙවලං අඤ්ඤාණෙන මොමූහභාවෙන ධුතඞ්ගෙ ආනිසංසං අජානිත්වා. පාපිච්ඡොති තෙන අරඤ්ඤවාසෙන පච්චයලාභං පත්ථයමානො. පවිවෙකන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකං. ඉදමත්ථිතන්ති ඉමාය කල්‍යාණාය පටිපත්තියා අත්ථො එතස්සාති ඉදමත්ථි, ඉදමත්ථිනො භාවො ඉදමත්ථිතා; තං ඉදමත්ථිතංයෙව නිස්සාය න අඤ්ඤං කිඤ්චි ලොකාමිසන්ති අත්ථො.

“เพราะความเป็นผู้มีปัญญาทราม เพราะความเป็นผู้หลงงมงาย” ดังนี้ คือ โดยความไม่รู้ล้วนๆ โดยความเป็นผู้หลงงมงาย ไม่รู้จักซึ่งอานิสงส์ในธุดงค์ “เป็นผู้มีความปรารถนาลามก” ดังนี้ คือ ปรารถนาซึ่งลาภคือปัจจัยด้วยการอยู่ป่าอันนั้น “ความสงัด” ดังนี้ คือ ความสงัดจากกาย ความสงัดจากจิต ความสงัดจากอุปธิ “ความเป็นผู้มีประโยชน์นี้” ดังนี้ คือ ประโยชน์ด้วยปฏิปทาอันงามนี้ มีแก่ภิกษุนี้ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนี้ชื่อว่า “อิทมัตถิ” ความเป็นแห่งภิกษุผู้มีประโยชน์นี้ ชื่อว่า “อิทมัตถิตา” ความว่า อาศัยซึ่งความเป็นผู้มีประโยชน์นี้เท่านั้น ไม่ได้อาศัยซึ่งอามิสอันเป็นโลกิยะอย่างอื่นอะไรๆ

උපොසථං න ජානාතීති නවවිධං උපොසථං න ජානාති. උපොසථකම්මන්ති අධම්මෙනවග්ගාදිභෙදං චතුබ්බිධං උපොසථකම්මං න ජානාති. පාතිමොක්ඛන්ති ද්වෙ මාතිකා න ජානාති. පාතිමොක්ඛුද්දෙසන්ති සබ්බම්පි නවවිධං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාති. පවාරණන්ති නවවිධං පවාරණං න ජානාති. පවාරණාකම්මං උපොසථකම්මසදිසමෙව.

คำว่า "ไม่รู้อุโบสถ" คือ ไม่รู้อุโบสถ ๙ อย่าง. คำว่า "ไม่รู้กรรมอุโบสถ" คือ ไม่รู้กรรมอุโบสถ ๔ อย่าง มีประเภทอธรรมเมนวคคะเป็นต้น. คำว่า "ไม่รู้ปาติโมกข์" คือ ไม่รู้มาติกา ๒ อย่าง. คำว่า "ไม่รู้ปาติโมกขุทเทส" คือ ไม่รู้ปาติโมกขุทเทส ๙ อย่างทั้งหมด. คำว่า "ไม่รู้ปวารณา" คือ ไม่รู้ปวารณา ๙ อย่าง. กรรมปวารณาก็เหมือนกับกรรมอุโบสถนั่นเอง.

අපාසාදිකපඤ්චකෙ [Pg.178] – අපාසාදිකන්ති කායදුච්චරිතාදි අකුසලකම්මං වුච්චති. පාසාදිකන්ති කායසුචරිතාදි කුසලකම්මං වුච්චති. අතිවෙලන්ති වෙලං අතික්කම්ම බහුතරං කාලං කුලෙසු අප්පං විහාරෙති අත්ථො. ඔතාරොති කිලෙසානං අන්තො ඔතරණං. සංකිලිට්ඨන්ති දුට්ඨුල්ලාපත්තිකායසංසග්ගාදිභෙදං. විසුද්ධිපඤ්චකෙපවාරණාග්ගහණෙන නවවිධාපි පවාරණා වෙදිතබ්බා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในปัญจกะว่าด้วยอัปปาสาทิกะ – อกุศลกรรมมีกายทุจริตเป็นต้น เรียกว่า "อัปปาสาทิกะ". กุศลกรรมมีกายสุจริตเป็นต้น เรียกว่า "ปาสาทิกะ". คำว่า "อติเวลา" (ล่วงเวลา) หมายถึง การอยู่ครองในตระกูลเป็นเวลานาน โดยล่วงเลยกำหนดเวลา และอยู่ในวิหารน้อย. คำว่า "โอตาร" (ช่องทาง) คือ การที่กิเลสเข้าไปภายใน. คำว่า "สังขลิฏฐะ" (เศร้าหมอง) คือ มีประเภทต่างๆ มีอาบัติชั่วหยาบและกายสังสัคคะเป็นต้น. ในวิสุทธิปัญจกะ พึงทราบปวารณาทั้ง ๙ อย่าง โดยการถือเอาปวารณา. ส่วนที่เหลือในปัญจกะทั้งหมดนั้นเป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัญจกวาระ จบแล้ว.

ඡක්කවාරවණ්ණනා

คำอธิบายฉักกวาระ

326. ඡක්කෙසු – ඡ සාමීචියොති ‘‘සො ච භික්ඛු අනබ්භිතො, තෙ ච භික්ඛූ ගාරය්හා, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘යුඤ්ජන්තායස්මන්තො සකං, මා වො සකං විනස්සාති අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘අයං තෙ භික්ඛු පත්තො යාව භෙදනාය ධාරෙතබ්බොති අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘තතො නීහරිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං සංවිභජිතබ්බං, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘අඤ්ඤාතබ්බං පරිපුච්ඡිතබ්බං පරිපඤ්හිතබ්බං, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘යස්ස භවිස්සති සො හරිස්සතීති අයං තත්ථ සාමීචී’’ති ඉමා භික්ඛුපාතිමොක්ඛෙයෙව ඡ සාමීචියො. ඡ ඡෙදනකාති පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච භික්ඛුනීනං උදකසාටිකාය සද්ධිං ඡ. ඡහාකාරෙහීති අලජ්ජිතා අඤ්ඤාණතා කුක්කුච්චපකතතා අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතා සතිසම්මොසාති. තත්ථ එකරත්තඡාරත්තසත්තාහාතික්කමාදීසු ආපත්තිං සතිසම්මොසෙන ආපජ්ජති. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඡ ආනිසංසා විනයධරෙති පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච තස්සාධෙය්‍යො උපොසථොති ඉමිනා සද්ධිං ඡ.

๓๒๖. ในฉักกะทั้งหลาย – คำว่า "สามีจิ ๖ อย่าง" คือ สามีจิ ๖ อย่างเหล่านี้มีอยู่ในภิกขุปาติโมกข์นั่นเอง ได้แก่ "ภิกษุนั้นไม่ได้รับอาราธนา ภิกษุเหล่านั้นควรถูกตำหนิ นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "ท่านทั้งหลายจงรักษาของตนไว้ ของท่านทั้งหลายอย่าพินาศไป นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "บาตรนี้ ภิกษุพึงทรงไว้จนกว่าจะแตก นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "พึงนำออกจากที่นั้นแล้วแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "พึงรู้ พึงสอบถาม พึงไต่สวน นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "ของใครจักมี ผู้นั้นจักนำไป นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น". คำว่า "เฉทนกะ ๖ อย่าง" คือ อาบัติเฉทนกะ ๕ อย่างที่กล่าวไว้ในปัญจกะ รวมกับอาบัติเกี่ยวกับผ้าอาบน้ำฝนของภิกษุณี เป็น ๖ อย่าง. คำว่า "ด้วยอาการ ๖ อย่าง" คือ ด้วยอาการ ๖ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ ความไม่อาย, ความไม่รู้, ความเป็นผู้มีความรังเกียจเป็นปกติ, ความสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร, ความสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควร, และความหลงลืมสติ. ในอาการ ๖ อย่างนั้น อาบัติที่ล่วงเลยกำหนด ๑ ราตรี, ๖ ราตรี, ๗ วัน เป็นต้น ย่อมต้องด้วยความหลงลืมสติ. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว. คำว่า "อานิสงส์ ๖ อย่างของผู้ทรงวินัย" คือ อานิสงส์ ๕ อย่างที่กล่าวไว้ในปัญจกะ รวมกับอานิสงส์ที่ว่า "อุโบสถเป็นสิ่งที่เขาพึงใส่ใจ" เป็น ๖ อย่าง.

ඡ පරමානීති ‘‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බං, මාසපරමං තෙන භික්ඛුනා තං චීවරං නික්ඛිපිතබ්බං, සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බං, ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන උද්දිස්ස ඨාතබ්බං, නවං පන භික්ඛුනා සන්ථතං කාරාපෙත්වා ඡබ්බස්සානි ධාරෙතබ්බං ඡබ්බස්සපරමතා ධාරෙතබ්බං, තියොජනපරමං සහත්ථා ධාරෙතබ්බානි, දසාහපරමං අතිරෙකපත්තො ධාරෙතබ්බො, සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, ඡාරත්තපරමං තෙන භික්ඛුනා තෙන චීවරෙන විප්පවසිතබ්බං, චතුක්කංසපරමං, අඩ්ඪතෙය්‍යකංසපරමං, ද්වඞ්ගුලපබ්බපරමං ආදාතබ්බං, අට්ඨඞ්ගුලපරමං මඤ්චපටිපාදකං[Pg.179], අට්ඨඞ්ගුලපරමං දන්තකට්ඨ’’න්ති ඉමානි චුද්දස පරමානි. තත්ථ පඨමානි ඡ එකං ඡක්කං, තතො එකං අපනෙත්වා සෙසෙසු එකෙකං පක්ඛිපිත්වාතිආදිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ඡක්කානි කාතබ්බානි.

คำว่า "ปรมะ ๖ อย่าง" คือ ปรมะ ๑๔ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ "อติเรกจีวรพึงทรงไว้ไม่เกิน ๑๐ วัน", "ภิกษุนั้นพึงเก็บจีวรนั้นไว้ไม่เกิน ๑ เดือน", "ภิกษุนั้นพึงรับจีวรจากที่นั้นมีผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์เป็นอย่างยิ่ง", "พึงยืนนิ่งโดยกำหนดไม่เกิน ๖ ครั้ง", "ภิกษุทำผ้าปูใหม่แล้วพึงทรงไว้ ๖ ปี, พึงทรงไว้ไม่เกิน ๖ ปี", "พึงนำไปด้วยมือไม่เกิน ๓ โยชน์", "อติเรกบาตรพึงทรงไว้ไม่เกิน ๑๐ วัน", "พึงบริโภคของที่เก็บไว้ไม่เกิน ๗ วัน", "ภิกษุนั้นพึงอยู่ปราศจากจีวรนั้นไม่เกิน ๖ ราตรี", "ไม่เกิน ๔ กังสะ", "ไม่เกิน ๒ กังสะครึ่ง", "พึงรับไม่เกิน ๒ องคุลีข้อ", "เท้าเตียงไม่เกิน ๘ องคุลี", "ไม้สีฟันไม่เกิน ๘ องคุลี". ในปรมะ ๑๔ อย่างนั้น ปรมะ ๖ อย่างแรกเป็นฉักกะหนึ่ง, และพึงทำฉักกะอื่นๆ ด้วยนัยมีอาทิว่า ถอนออก ๑ อย่างจากฉักกะแรก แล้วใส่เข้าไปทีละอย่างในปรมะที่เหลือ.

ඡ ආපත්තියොති තීණි ඡක්කානි අන්තරපෙය්‍යාලෙ වුත්තානි. ඡ කම්මානීති තජ්ජනීය-නියස්ස-පබ්බාජනීය-පටිසාරණීයානි චත්තාරි, ආපත්තියා අදස්සනෙ ච අප්පටිකම්මෙ ච වුත්තද්වයම්පි එකං, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ එකන්ති ඡ. නහානෙති ඔරෙනඩ්ඪමාසං නහානෙ; විප්පකතචීවරාදිඡක්කද්වයං කථිනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า "อาบัติ ๖ อย่าง" คือ ฉักกะ ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอันตรเปยยาละ. คำว่า "กรรม ๖ อย่าง" คือ กรรม ๔ อย่าง ได้แก่ ตัชชนียกรรม, นิยัสสกรรม, ปัพพาชนียกรรม, ปฏิสารณียกรรม, และกรรม ๒ อย่างที่กล่าวไว้ว่า "ไม่เห็นอาบัติ" และ "ไม่ทำคืนอาบัติ" นับเป็น ๑ อย่าง, และกรรมที่ว่า "ไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า" เป็น ๑ อย่าง รวมเป็น ๖ อย่าง. คำว่า "การอาบน้ำ" คือ ฉักกะ ๒ อย่าง มีวิปปักกตจีวรเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในกฐินขันธกะ ในสิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำไม่เกินกึ่งเดือน. ส่วนที่เหลือในฉักกะทั้งหมดนั้นเป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

ඡක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายฉักกวาระ จบแล้ว.

සත්තකවාරවණ්ණනා

คำอธิบายสัตตกวาระ

327. සත්තකෙසු – සත්ත සාමීචියොති පුබ්බෙ වුත්තෙසු ඡසු ‘‘සා ච භික්ඛුනී අනබ්භිතා, තා ච භික්ඛුනියො ගාරය්හා, අයං තත්ථ සාමීචී’’ති ඉමං පක්ඛිපිත්වා සත්ත වෙදිතබ්බා. සත්ත අධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණාති ‘‘භික්ඛු පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො හොති, පාරාජිකෙන චොදියමානො ‘සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපන්නොම්හී’ති පටිජානාති, තං සඞ්ඝො සඞ්ඝාදිසෙසෙන කාරෙති, අධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණ’’න්ති එවං සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. ධම්මිකාපි තත්ථෙව නිද්දිට්ඨා. සත්තන්නං අනාපත්ති සත්තාහකරණීයෙන ගන්තුන්ති වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ වුත්තං. සත්තානිසංසා විනයධරෙති ‘‘තස්සාධෙය්‍යො උපොසථො පවාරණා’’ති ඉමෙහි සද්ධිං පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච සත්ත හොන්ති. සත්ත පරමානීති ඡක්කෙ වුත්තානියෙව සත්තකවසෙන යොජෙතබ්බානි. කතචීවරන්තිආදීනි ද්වෙ සත්තකානි කථිනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි.

๓๒๗. ในสัตตกะทั้งหลาย – คำว่า "สามีจิ ๗ อย่าง" คือ พึงทราบว่าสามีจิ ๗ อย่าง โดยเพิ่ม "ภิกษุณีนั้นไม่ได้รับอาราธนา ภิกษุณีเหล่านั้นควรถูกตำหนิ นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น" เข้าไปในสามีจิ ๖ อย่างที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. คำว่า "อธรรมมิกปฏิญญาตกรณะ ๗ อย่าง" คือ "ภิกษุต้องอาบัติปาราชิก, เมื่อถูกฟ้องด้วยอาบัติปาราชิก กลับรับว่า 'ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสส', สงฆ์จึงลงสังฆาทิเสสแก่ภิกษุนั้น, นี้เป็นอธรรมมิกปฏิญญาตกรณะ" ดังนี้ ได้แสดงไว้ในสมถขันธกะ. ธรรมมิกปฏิญญาตกรณะก็แสดงไว้ในสมถขันธกะนั้นเอง. สัตตกะที่ว่า "ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุ ๗ จำพวก ที่จะไปเพื่อกิจที่พึงทำภายใน ๗ วัน" ได้กล่าวไว้ในวัสสูปนายิกขันธกะ. คำว่า "อานิสงส์ ๗ อย่างของผู้ทรงวินัย" คือ อานิสงส์ ๕ อย่างที่กล่าวไว้ในปัญจกะ รวมกับอานิสงส์ที่ว่า "อุโบสถและปวารณาเป็นสิ่งที่เขาพึงใส่ใจ" เป็น ๗ อย่าง. คำว่า "ปรมะ ๗ อย่าง" คือ ปรมะที่กล่าวไว้ในฉักกะนั่นเอง พึงประกอบเข้าด้วยอำนาจแห่งสัตตกะ. สัตตกะ ๒ อย่าง มีกตจีวรเป็นต้น ได้แสดงไว้ในกฐินขันธกะ.

භික්ඛුස්ස න හොති ආපත්ති දට්ඨබ්බා, භික්ඛුස්ස හොති ආපත්ති දට්ඨබ්බා, භික්ඛුස්ස හොති ආපත්ති පටිකාතබ්බාති ඉමානි තීණි සත්තකානි, ද්වෙ අධම්මිකානි, එකං ධම්මිකං; තානි තීණිපි චම්පෙය්‍යකෙ නිද්දිට්ඨානි. අසද්ධම්මාති අසතං ධම්මා, අසන්තො වා ධම්මා; අසොභනා හීනා ලාමකාති අත්ථො. සද්ධම්මාති සතං බුද්ධාදීනං ධම්මා; සන්තො වා ධම්මා සුන්දරා උත්තමාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

สัตตกะ ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ "ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุ พึงเห็น", "เป็นอาบัติแก่ภิกษุ พึงเห็น", "เป็นอาบัติแก่ภิกษุ พึงทำคืน". สัตตกะ ๒ อย่างแรกเป็นอธรรมมิกะ, สัตตกะ ๑ อย่างเป็นธรรมิกะ. สัตตกะทั้ง ๓ อย่างนั้น ได้แสดงไว้ในจัมเปยยขันธกะ. คำว่า "อสัทธรรม" คือ ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่ดีงาม ๗ อย่าง; หมายถึง ธรรมที่ไม่น่ารื่นรมย์, ต่ำทราม, เลวทราม ๗ อย่าง. คำว่า "สัทธรรม" คือ ธรรมของสัตบุรุษมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น หรือธรรมที่ดีงาม ๗ อย่าง; หมายถึง ธรรมที่งดงาม, ประเสริฐ ๗ อย่าง. ส่วนที่เหลือในสัตตกะทั้งหมดนั้นเป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

සත්තකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายสัตตกวาระ จบแล้ว.

අට්ඨකවාරවණ්ණනා

คำอธิบายอัฏฐกวาระ

328. අට්ඨකෙසු [Pg.180] – අට්ඨානිසංසෙති ‘‘න මයං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං උපොසථං කරිස්සාම, විනා ඉමිනා භික්ඛුනා උපොසථං කරිස්සාම, න මයං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං පවාරෙස්සාම, සඞ්ඝකම්මං කරිස්සාම, ආසනෙ නිසීදිස්සාම, යාගුපානෙ නිසීදිස්සාම, භත්තග්ගෙ නිසීදිස්සාම, එකච්ඡන්නෙ වසිස්සාම, යථාවුඩ්ඪං අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං කරිස්සාම, විනා ඉමිනා භික්ඛුනා කරිස්සාමා’’ති එවං කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙ ආනිසංසෙ. දුතියඅට්ඨකෙපි එසෙව නයො, තම්පි හි එවමෙව කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වුත්තං.

๓๒๘. ในหมวด ๘ ประการ - ในคำว่า อานิสงส์ ๘ ประการ มีความว่า “เราทั้งหลายจักไม่อุโบสถร่วมกับภิกษุรูปนี้, เราทั้งหลายจักอุโบสถโดยปราศจากภิกษุรูปนี้, เราทั้งหลายจักไม่ปวารณาร่วมกับภิกษุรูปนี้, เราทั้งหลายจักทำสังฆกรรม, เราทั้งหลายจักนั่งบนอาสนะ, เราทั้งหลายจักนั่งในโรงฉันน้ำข้าว, เราทั้งหลายจักนั่งในโรงฉันภัตตาหาร, เราทั้งหลายจักอยู่ร่วมในที่มุงบังเดียวกัน, เราทั้งหลายจักทำการอภิวาท การลุกขึ้นรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรมตามลำดับพรรษา, เราทั้งหลายจักทำโดยปราศจากภิกษุรูปนี้” อานิสงส์ทั้งหลายที่ตรัสไว้ในโกสัมพกขันธกะอย่างนี้ แม้ในอัฏฐกะที่สองก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน เพราะอัฏฐกะที่สองนั้นก็ตรัสไว้ในโกสัมพกขันธกะอย่างนี้เหมือนกัน

අට්ඨ යාවතතියකාති භික්ඛූනං තෙරසකෙ චත්තාරො, භික්ඛුනීනං සත්තරසකෙ භික්ඛූහි අසාධාරණා චත්තාරොති අට්ඨ. අට්ඨහාකාරෙහි කුලානි දූසෙතීති කුලානි දූසෙති පුප්ඵෙන වා ඵලෙන වා චුණ්ණෙන වා මත්තිකාය වා දන්තකට්ඨෙන වා වෙළුයා වා වෙජ්ජිකාය වා ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වාති ඉමෙහි අට්ඨහි. අට්ඨ මාතිකා චීවරක්ඛන්ධකෙ, අපරා අට්ඨ කථිනක්ඛන්ධකෙ වුත්තා. අට්ඨහි අසද්ධම්මෙහීති ලාභෙන අලාභෙන යසෙන අයසෙන සක්කාරෙන අසක්කාරෙන පාපිච්ඡතාය පාපමිත්තතාය. අට්ඨ ලොකධම්මා නාම ලාභෙ සාරාගො, අලාභෙ පටිවිරොධො; එවං යසෙ අයසෙ, පසංසාය නින්දාය, සුඛෙ සාරාගො, දුක්ඛෙ පටිවිරොධොති. අට්ඨඞ්ගිකො මුසාවාදොති ‘‘විනිධාය සඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා සද්ධිං පාළියං ආගතෙහි සත්තහීති අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අට්ඨඞ්ගිකො.

ยาวัตตติยกะ ๘ ประการ คือ สังฆาทิเสส ๔ ของภิกษุในหมวด ๑๓ และสังฆาทิเสส ๔ ของภิกษุณีในหมวด ๑๗ ที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุ รวมเป็น ๘ ประการ การทำตระกูลให้เศร้าหมองด้วยอาการ ๘ ประการ คือ ทำตระกูลให้เศร้าหมองด้วยการให้ดอกไม้บ้าง ผลไม้บ้าง แป้งบ้าง ดินเหนียวบ้าง ไม้สีฟันบ้าง ไม้ไผ่บ้าง การรักษาโรคบ้าง การเป็นผู้รับใช้ด้วยขาบ้าง ด้วยเหตุ ๘ ประการเหล่านี้ มาติกา ๘ ประการ ตรัสไว้ในจีวรขันธกะ มาติกาอีก ๘ ประการ ตรัสไว้ในกฐินขันธกะ อสัทธรรม ๘ ประการ คือ ด้วยลาภ ด้วยความเสื่อมลาภ ด้วยยศ ด้วยความเสื่อมยศ ด้วยสักการะ ด้วยความเสื่อมสักการะ ด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาชั่ว ด้วยความเป็นผู้มีมิตรชั่ว ชื่อว่าโลกธรรม ๘ ประการ คือ ความกำหนัดยินดีในลาภ ความขัดเคืองในความเสื่อมลาภ อย่างนี้แหละในยศ ในความเสื่อมยศ ในคำสรรเสริญ ในคำนินทา ความกำหนัดยินดีในสุข ความขัดเคืองในทุกข์ มุสาวาทมีองค์ ๘ คือ มุสาวาทมีองค์ ๘ ด้วยองค์ ๗ ที่มาในพระบาลีพร้อมกับบทว่า “วินิธาย สัญญา” (คือการเปลี่ยนความจำ) รวมเป็น ๘ องค์

අට්ඨ උපොසථඞ්ගානීති –

องค์อุโบสถ ๘ ประการ –

‘‘පාණං න හනෙ න චාදින්නමාදියෙ,මුසා න භාසෙ න ච මජ්ජපො සියා;

අබ්‍රහ්මචරියා විරමෙය්‍ය මෙථුනා,රත්තිං න භුඤ්ජෙය්‍ය විකාලභොජනං.

“ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นมิได้ให้ ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา พึงงดเว้นจากเมถุนธรรมอันเป็นอพรหมจรรย์ ไม่พึงบริโภคอาหารในเวลากลางคืน (วิกาล)

‘‘මාලං න ධාරෙ න ච ගන්ධමාචරෙ,මඤ්චෙ ඡමායංව සයෙථ සන්ථතෙ;

එතඤ්හි අට්ඨඞ්ගිකමාහුපොසථං,බුද්ධෙන දුක්ඛන්තගුනා පකාසිත’’න්ති. (අ. නි. 3.71);

ไม่พึงทรงมาลัย ไม่พึงประพฤติการทาของหอม พึงนอนบนเตียงหรือบนพื้นดินที่ปูลาดไว้ อุโบสถมีองค์ ๘ นี้แล พระพุทธเจ้าผู้ทรงแสดงคุณแห่งความสิ้นทุกข์ได้ประกาศไว้แล้ว (อ. นิ. 3.71)”

එවං [Pg.181] වුත්තානි අට්ඨ. අට්ඨ දූතෙය්‍යඞ්ගානීති ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සොතා ච හොති සාවෙතා චා’’තිආදිනා නයෙන සඞ්ඝභෙදකෙ වුත්තානි. තිත්ථියවත්තානි මහාඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. අනතිරිත්තා ච අතිරිත්තා ච පවාරණාසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. අට්ඨන්නං පච්චුට්ඨාතබ්බන්ති භත්තග්ගෙ වුඩ්ඪභික්ඛුනීනං, ආසනම්පි තාසංයෙව දාතබ්බං. උපාසිකාති විසාඛා. අට්ඨානිසංසා විනයධරෙති පඤ්චකෙ වුත්තෙසු පඤ්චසු ‘‘තස්සාධෙය්‍යො උපොසථො, පවාරණා, සඞ්ඝකම්ම’’න්ති ඉමෙ තයො පක්ඛිපිත්වා අට්ඨ වෙදිතබ්බා. අට්ඨ පරමානීති පුබ්බෙ වුත්තපරමානෙව අට්ඨකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. අට්ඨසු ධම්මෙසු සම්මා වත්තිතබ්බන්ති ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො උපොසථො ඨපෙතබ්බො, න පවාරණා ඨපෙතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨෙසු අට්ඨසු. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

องค์อุโบสถ ๘ ประการที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ องค์แห่งทูต ๘ ประการ ที่ตรัสไว้ในสังฆเภทกขันธกะด้วยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ฟังด้วย เป็นผู้ให้ผู้อื่นฟังด้วย” ติตถิยวัตร ๘ ประการ แสดงไว้ในมหาวรรค ปัพพัชชาขันธกะ อนติริตตะ ๘ ประการ และอติริตตะ ๘ ประการ แสดงไว้ในปวารณาสิกขาบท พึงลุกขึ้นรับภิกษุณีผู้มีพรรษามากกว่า ๘ รูปในโรงฉัน แม้อาสนะก็พึงให้แก่ภิกษุณีผู้มีพรรษามากกว่าเหล่านั้นนั่นเอง อุบาสิกาคือวิสาขา อานิสงส์ ๘ ประการในการทรงจำพระวินัย พึงทราบว่ามี ๘ ประการ โดยเพิ่ม ๓ ประการเหล่านี้คือ “อุโบสถเป็นของเธอ ปวารณาเป็นของเธอ สังฆกรรมเป็นของเธอ” เข้าไปในอานิสงส์ ๕ ประการที่ตรัสไว้ในหมวด ๕ ปรมา ๘ ประการ พึงทราบว่าปรมาที่ตรัสไว้ก่อนแล้วนั่นเอง โดยจัดเข้าในหมวด ๘ พึงประพฤติชอบในธรรม ๘ ประการ ในธรรม ๘ ประการที่แสดงไว้ในสมถขันธกะด้วยนัยมีอาทิว่า “ไม่พึงงดอุโบสถของภิกษุผู้มีปกติ ไม่พึงงดปวารณา” ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นของชัดเจนแล้ว

අට්ඨකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาหมวด ๘ จบแล้ว

නවකවාරවණ්ණනා

การพรรณนาหมวด ๙

329. නවකෙසු – නව ආඝාතවත්ථූනීති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදීනි නව. නව ආඝාතපටිවිනයාති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරි, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ආඝාතං පටිවිනෙතී’’තිආදීනි නව. නව විනීතවත්ථූනීති නවහි ආඝාතවත්ථූහි ආරති විරති පටිවිරති සෙතුඝාතො. නවහි සඞ්ඝො භිජ්ජතීති ‘‘නවන්නං වා, උපාලි, අතිරෙකනවන්නං වා සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චා’’ති. නව පරමානීති පුබ්බෙ වුත්තපරමානෙව නවකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. නව තණ්හාමූලකා නාම තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා, පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො, ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො, විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො, ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසානං, අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො, පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරියං, මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛා, ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා. නව විධමානාති ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මී’’තිමානාදයො. නව චීවරානීති තිචීවරන්ති වා වස්සිකසාටිකාති වාතිආදිනා නයෙන වුත්තානි. න විකප්පෙතබ්බානීති අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානි. නව අධම්මිකානි දානානීති සඞ්ඝස්ස පරිණතං අඤ්ඤසඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පරිණාමෙති, චෙතියස්ස පරිණතං අඤ්ඤචෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පරිණාමෙති[Pg.182], පුග්ගලස්ස පරිණතං අඤ්ඤපුග්ගලස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පරිණාමෙතීති එවං වුත්තානි.

๓๒๙. ในหมวด ๙ ประการ – อฆาตวัตถุ ๙ ประการ มีอาทิว่า “เขาได้ประพฤติสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา” มี ๙ ประการ ธรรมเป็นเครื่องระงับอาฆาต ๙ ประการ มีอาทิว่า “เขาได้ประพฤติสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา จะพึงได้สิ่งนั้นในที่ไหนเล่า” ดังนี้แล้ว ย่อมระงับอาฆาตเสีย มี ๙ ประการ วินีตวัตถุ ๙ ประการ คือ ความงดเว้น ความเว้นขาด ความงดเว้นเฉพาะ และการทำลายเหตุ (ดุจทำลายสะพาน) จากอาฆาตวัตถุ ๙ ประการ สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยเหตุ ๙ ประการ มีอาทิว่า “ดูกรอุบาลี ความเป็นหมู่คณะของสงฆ์ก็ดี ความแตกแยกของสงฆ์ก็ดี ย่อมมีด้วยเหตุแห่งภิกษุ ๙ รูป หรือเกินกว่า ๙ รูป” ปรมา ๙ ประการ พึงทราบว่าปรมาที่ตรัสไว้ก่อนแล้วนั่นเอง โดยจัดเข้าในหมวด ๙ ชื่อว่าธรรมมีตัณหาเป็นมูล ๙ ประการ คือ อาศัยตัณหาจึงมีการแสวงหา อาศัยการแสวงหาจึงได้ลาภ อาศัยลาภจึงมีการวินิจฉัย อาศัยการวินิจฉัยจึงเกิดฉันทราคะ อาศัยฉันทราคะจึงเกิดความยึดมั่น อาศัยความยึดมั่นจึงเกิดการครอบครอง อาศัยการครอบครองจึงเกิดความตระหนี่ อาศัยความตระหนี่จึงเกิดการรักษา อาศัยการรักษาจึงเกิดการถือไม้ การถือศาสตรา การทะเลาะวิวาท การโต้เถียง การกล่าวคำหยาบ การส่อเสียด การพูดเท็จ มานะ ๙ ประการ มีอาทิว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ประเสริฐ” จีวร ๙ ผืน ที่ตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ไตรจีวรบ้าง ผ้าอาบน้ำฝนบ้าง” ไม่พึงวิกัปนับตั้งแต่เวลาที่อธิษฐานแล้ว อธรรมิกทาน ๙ ประการ คือ น้อมลาภที่ควรแก่สงฆ์ไปให้แก่สงฆ์อื่นบ้าง แก่เจดีย์บ้าง แก่บุคคลบ้าง น้อมลาภที่ควรแก่เจดีย์ไปให้แก่เจดีย์อื่นบ้าง แก่สงฆ์บ้าง แก่บุคคลบ้าง น้อมลาภที่ควรแก่บุคคลไปให้แก่บุคคลอื่นบ้าง แก่สงฆ์บ้าง แก่เจดีย์บ้าง ที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้

නව පටිග්ගහපරිභොගාති එතෙසංයෙව දානානං පටිග්ගහා ච පරිභොගා ච. තීණි ධම්මිකානි දානානීති සඞ්ඝස්ස නින්නං සඞ්ඝස්සෙව දෙති, චෙතියස්ස නින්නං චෙතියස්සෙව, පුග්ගලස්ස නින්නං පුග්ගලස්සෙව දෙතීති ඉමානි තීණි. පටිග්ගහපටිභොගාපි තෙසංයෙව පටිග්ගහා ච පරිභොගා ච. නව අධම්මිකා සඤ්ඤත්තියොති අධම්මවාදිපුග්ගලො, අධම්මවාදිසම්බහුලා, අධම්මවාදිසඞ්ඝොති එවං තීණි තිකානි සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. ධම්මිකා සඤ්ඤත්තියොපි ධම්මවාදී පුග්ගලොතිආදිනා නයෙන තත්ථෙව නිද්දිට්ඨා. අධම්මකම්මෙ ද්වෙ නවකානි ඔවාදවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදනිද්දෙසෙ පාචිත්තියවසෙන වුත්තානි. ධම්මකම්මෙ ද්වෙ නවකානි තත්ථෙව දුක්කටවසෙන වුත්තානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

การรับและการบริโภค ๙ อย่าง คือ การรับและการบริโภคซึ่งอธัมมิกทานเหล่านั้นนั่นเองมีอย่างละ ๙ อย่าง. ทานที่เป็นธัมมิกะ ๓ อย่าง คือ ถวายลาภที่น้อมไปสู่สงฆ์แก่สงฆ์เท่านั้น, ถวายลาภที่น้อมไปสู่เจดีย์แก่เจดีย์เท่านั้น, ถวายลาภที่น้อมไปสู่บุคคลแก่บุคคลเท่านั้น ดังนี้ ๓ อย่างเหล่านี้เป็นทานที่เป็นธัมมิกะ. การรับและการบริโภคก็คือการรับและการบริโภคซึ่งธัมมิกทานเหล่านั้นนั่นเอง. การบอกให้รู้ที่เป็นอธัมมิกะ ๙ อย่าง คือ บุคคลผู้กล่าวอธรรม, ภิกษุจำนวนมากผู้กล่าวอธรรม, สงฆ์ผู้กล่าวอธรรม ดังนี้ ติกะ ๓ อย่างเหล่านี้แสดงไว้ในสมถขันธกะ. การบอกให้รู้ที่เป็นธัมมิกะก็แสดงไว้ในสมถขันธกะนั้นเอง โดยนัยมีอาทิว่า บุคคลผู้กล่าวธรรม. อธัมมกรรม ๙ อย่าง ๒ หมวด แสดงไว้ในปฐมสิกขาบทนิเทศแห่งโอวาทวรรค โดยเป็นปาจิตตีย์. ธัมมกรรม ๙ อย่าง ๒ หมวด แสดงไว้ในปฐมสิกขาบทนิเทศแห่งโอวาทวรรคนั้นเอง โดยเป็นทุกกฏ. บทที่เหลือทั้งหมดในนวกะทั้งปวงนั้นเป็นของชัดเจนแล้ว.

නවකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายหมวดนวกะจบแล้ว.

දසකවාරවණ්ණනා

คำอธิบายหมวดทสกะ

330. දසකෙසු – දස ආඝාතවත්ථූනීති නවකෙසු වුත්තානි නව ‘‘අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායතී’’ති ඉමිනා සද්ධිං දස හොන්ති. ආඝාතපටිවිනයාපි තත්ථ වුත්තා නව ‘‘අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායති, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ආඝාතං පටිවිනෙතී’’ති ඉමිනා සද්ධිං දස වෙදිතබ්බා. දස විනීතවත්ථූනීති දසහි ආඝාතවත්ථූහි විරතිසඞ්ඛාතානි දස. දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන වෙදිතබ්බා, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන සම්මාදිට්ඨි, ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනා වසෙන පන අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි වෙදිතබ්බා. දස මිච්ඡත්තාති මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො මිච්ඡාවිමුත්තිපරියොසානා, විපරීතා සම්මත්තා. සලාකග්ගාහා සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා.

๓๓๐. ในหมวดทสกะ – อฆาตวัตถุ ๑๐ อย่าง คือ อฆาตวัตถุ ๙ อย่างที่กล่าวไว้ในหมวดนวกะ รวมกับอฆาตวัตถุนี้ว่า “หรือความอาฆาตย่อมเกิดขึ้นในฐานะอันไม่สมควร” ย่อมมี ๑๐ อย่าง. อฆาตปฏิวินัยก็พึงทราบว่ามี ๑๐ อย่าง รวมกับอฆาตปฏิวินัยนี้ว่า “หรือความอาฆาตย่อมเกิดขึ้นในฐานะอันไม่สมควร จะพึงได้ความอาฆาตนั้นในที่นี้แต่ที่ไหน” ดังนี้. วินีตวัตถุ ๑๐ อย่าง คือ การงดเว้นจากอฆาตวัตถุ ๑๐ อย่างนั้น ชื่อว่าวินีตวัตถุ ๑๐ อย่าง. มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ อย่าง พึงทราบโดยนัยมีอาทิว่า “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล” สัมมาทิฏฐิพึงทราบโดยนัยมีอาทิว่า “ทานที่ให้แล้วมีผล” อนึ่ง ทิฏฐิที่ยึดที่สุด (สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ) พึงทราบโดยนัยมีอาทิว่า “โลกเที่ยง”. มิจฉัตตะ ๑๐ อย่าง คือ มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น มีมิจฉาวิมุตติเป็นที่สุด ๑๐ อย่าง, ธรรมทั้งหลายที่ตรงกันข้ามชื่อว่าสัมมัตตะ. สลากคคาหะแสดงไว้ในสมถขันธกะ.

දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු උබ්බාහිකාය සම්මන්නිතබ්බොති ‘‘සීලවා හොතී’’තිආදිනා නයෙන සමථක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙහි දසහි. දස ආදීනවා රාජන්තෙපුරප්පවෙසනෙ රාජසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. දස දානවත්ථූනීති අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලා ගන්ධං විලෙපනං සෙය්‍යාවසථං පදීපෙය්‍යං. දස රතනානීති මුත්තාමණිවෙළුරියාදීනි. දස පංසුකූලානීති සොසානිකං, පාපණිකං[Pg.183], උන්දූරක්ඛායිතං, උපචිකක්ඛායිතං, අග්ගිදඩ්ඪං, ගොඛායිතං, අජිකක්ඛායිතං, ථූපචීවරං, ආභිසෙකියං, භතපටියාභතන්ති එතෙසු උපසම්පන්නෙන උස්සුක්කං කාතබ්බං. දස චීවරධාරණාති ‘‘සබ්බනීලකානි චීවරානි ධාරෙන්තී’’ති වුත්තවසෙන දසාති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘නවසු කප්පියචීවරෙසු උදකසාටිකං වා සඞ්කච්චිකං වා පක්ඛිපිත්වා දසා’’ති වුත්තං.

ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ อย่าง พึงสมมติด้วยอุพพาหิกากรรมวาจา คือ ด้วยองค์ ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ในสมถขันธกะ โดยนัยมีอาทิว่า “เป็นผู้มีศีล”. โทษ ๑๐ อย่างในการเข้าไปในพระราชวัง แสดงไว้ในราชสิกขาบท. วัตถุแห่งทาน ๑๐ อย่าง คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปน้ำมัน. รัตนะ ๑๐ อย่าง คือ มุกดา มณี ไพฑูรย์ เป็นต้น. ผ้าบังสุกุล ๑๐ อย่าง คือ ผ้าบังสุกุลที่ป่าช้า ที่ประตูร้านค้า ที่หนูกัด ที่ปลวกกัด ที่ไฟไหม้ ที่โคกิน ที่แพะกิน ผ้าที่ทิ้งไว้ที่เจดีย์ ผ้าที่ทิ้งไว้ในที่อภิเษก และผ้าที่นำไปป่าช้าแล้วนำกลับมา ในผ้าบังสุกุลเหล่านี้ ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันพึงทำความเพียร. การทรงผ้าจีวร ๑๐ อย่าง คือ การทรงผ้าจีวร ๑๐ อย่าง โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า “ย่อมทรงผ้าจีวรที่เป็นสีครามทั้งหมด” ดังนี้ กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. ส่วนในมหาอรรถกถากล่าวไว้ว่า “ในผ้าจีวรที่ควร ๙ ผืน เมื่อรวมผ้าอาบน้ำฝนหรือผ้าพันอกเข้าไปด้วย ย่อมมี ๑๐ ผืน”.

අවන්දනීයපුග්ගලා සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. දස අක්කොසවත්ථූනි ඔමසවාදෙ නිද්දිට්ඨානි. දස ආකාරා පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. දස සෙනාසනානීති මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනං, චිමිලිකා, උත්තරත්ථරණං, තට්ටිකා, චම්මඛණ්ඩො, නිසීදනං, තිණසන්ථාරො, පණ්ණසන්ථාරොති. දස වරානි යාචිංසූති විසාඛා අට්ඨ, සුද්ධොදනමහාරාජා එකං, ජීවකො එකං. යාගුආනිසංසා ච අකප්පියමංසානි ච භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บุคคลที่ไม่ควรไหว้ แสดงไว้ในเสนาสนขันธกะ. อักโกสวัตถุ ๑๐ อย่าง แสดงไว้ในโอมาสวาทสิกขาบท. อาการ ๑๐ อย่าง แสดงไว้ในเปสุญญสิกขาบท. เสนาสนะ ๑๐ อย่าง คือ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน ผ้าลาดพื้น ผ้าปูทับ เสื่อ แผ่นหนัง ผ้าปูนั่ง เครื่องลาดหญ้า เครื่องลาดใบไม้. ผู้ขอพร ๑๐ อย่าง คือ วิสาขาขอ ๘ อย่าง, พระเจ้าสุทโธทนะขอ ๑ อย่าง, ชีวกขอ ๑ อย่าง. อานิสงส์แห่งยาคูและเนื้อที่ไม่ควร แสดงไว้ในเภสัชชขันธกะ. บทที่เหลือทั้งหมดในทสกะทั้งปวงนั้นเป็นของชัดเจนแล้ว.

දසකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายหมวดทสกะจบแล้ว.

එකාදසකවාරවණ්ණනා

คำอธิบายหมวดเอกาทสกะ

331. එකාදසකෙසු – එකාදසාති පණ්ඩකාදයො එකාදස. එකාදස පාදුකාති දස රතනමයා, එකා කට්ඨපාදුකා. තිණපාදුකමුඤ්ජපාදුකපබ්බජපාදුකාදයො පන කට්ඨපාදුකසඞ්ගහමෙව ගච්ඡන්ති. එකාදස පත්තාති තම්බලොහමයෙන වා දාරුමයෙන වා සද්ධිං දස රතනමයා. එකාදස චීවරානීති සබ්බනීලකාදීනි එකාදස. යාවතතියකාති උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ඛුනී, සඞ්ඝාදිසෙසා අට්ඨ, අරිට්ඨො, චණ්ඩකාළීති. එකාදස අන්තරායිකා නාම ‘‘නසි අනිමිත්තා’’ති ආදයො. එකාදස චීවරානි අධිට්ඨාතබ්බානීති තිචීවරං, වස්සිකසාටිකා, නිසීදනං, පච්චත්ථරණං, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි, මුඛපුඤ්ඡනචොළං, පරික්ඛාරචොළං, උදකසාටිකා, සඞ්කච්චිකාති. න විකප්පෙතබ්බානීති එතානෙව අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානි. ගණ්ඨිකා ච විධා ච සුත්තමයෙන සද්ධිං එකාදස හොන්ති, තෙ සබ්බෙ ඛුද්දකක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. පථවියො පථවිසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. නිස්සයපටිපස්සද්ධියො උපජ්ඣායම්හා පඤ්ච, ආචරියම්හා ඡ; එවං එකාදස. අවන්දියපුග්ගලා නග්ගෙන සද්ධිං එකාදස, තෙ සබ්බෙ සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා[Pg.184]. එකාදස පරමානි පුබ්බෙ වුත්තෙසු චුද්දසසු එකාදසකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. එකාදස වරානීති මහාපජාපතියා යාචිතවරෙන සද්ධිං පුබ්බෙ වුත්තානි දස. එකාදස සීමාදොසාති ‘‘අතිඛුද්දකං සීමං සම්මන්නන්තී’’තිආදිනා නයෙන කම්මවග්ගෙ ආගමිස්සන්ති.

๓๓๑. ในหมวดเอกาทสกะ – บุคคล ๑๑ อย่าง คือ บัณเฑาะก์เป็นต้น ๑๑ คน. รองเท้า ๑๑ อย่าง คือ รองเท้าที่ทำด้วยรัตนะ ๑๐ อย่าง และรองเท้าไม้ ๑ อย่าง. ส่วนรองเท้าที่ทำด้วยหญ้า รองเท้าที่ทำด้วยหญ้ามุญชะ รองเท้าที่ทำด้วยหญ้าปัพพชะ เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าในรองเท้าไม้เท่านั้น. บาตร ๑๑ ใบ คือ บาตรที่ทำด้วยโลหะผสมทองแดงหรือบาตรที่ทำด้วยไม้ รวมกับบาตรที่ทำด้วยรัตนะ ๑๐ ใบ. ผ้าจีวร ๑๑ ผืน คือ ผ้าจีวรที่เป็นสีครามทั้งหมดเป็นต้น ๑๑ ผืน. ยาวัตตติยกะ ๑๑ อย่าง คือ ภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร, สังฆาทิเสส ๘ อย่าง, พระอริฏฐะ, ภิกษุณีจัณฑกาลี. อันตรายิกธรรม ๑๑ อย่าง คือ “ไม่มีนิมิต (อวัยวะเพศ)” เป็นต้น. ผ้าจีวร ๑๑ ผืนที่พึงอธิษฐาน คือ ไตรจีวร ผ้าอาบน้ำฝน ผ้าปูนั่ง ผ้าปูทับ ผ้าปิดแผล ผ้าเช็ดหน้า ผ้าบริขาร ผ้าชุบตัว ผ้าพันอก ดังนี้ ๑๑ ผืน. ผ้าจีวร ๑๑ ผืนเหล่านี้ไม่พึงวิกัปป์นับตั้งแต่เวลาที่อธิษฐานผ้าเหล่านั้นนั่นเอง. ลูกดุมและรังดุม รวมกับที่ทำด้วยด้าย ย่อมมี ๑๑ อย่าง ทั้งหมดนั้นแสดงไว้ในขุททกขันธกะ. แผ่นดิน (ที่ควรและไม่ควร) แสดงไว้ในปฐวีสิกขาบท. ความระงับแห่งนิสสัยจากอุปัชฌาย์มี ๕ อย่าง, จากอาจารย์มี ๖ อย่าง; รวมเป็น ๑๑ อย่าง. บุคคลที่ไม่ควรไหว้ รวมกับภิกษุผู้เปลือยกายมี ๑๑ คน ทั้งหมดนั้นแสดงไว้ในเสนาสนขันธกะ. ปรมะ ๑๑ อย่าง พึงทราบโดยนำไปประกอบกับปรมะ ๑๔ อย่างที่กล่าวไว้ในฉักกะก่อน โดยเป็นหมวดเอกาทสกะ. พร ๑๑ อย่าง คือ พร ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ในทสกะก่อน รวมกับพรที่พระมหาปชาบดีโคตมีขอ. วิบัติแห่งสีมา ๑๑ อย่าง คือ วิบัติแห่งสีมา ๑๑ อย่าง โดยนัยมีอาทิว่า “ย่อมสมมติสีมาที่เล็กเกินไป” จะมาในกรรมวรรค.

අක්කොසකපරිභාසකෙ පුග්ගලෙ එකාදසාදීනවා නාම ‘‘යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අක්කොසකො පරිභාසකො අරියූපවාදී, සබ්‍රහ්මචාරීනං අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං සො එකාදසන්නං බ්‍යසනානං අඤ්ඤතරං බ්‍යසනං න නිගච්ඡෙය්‍ය. කතමෙසං එකාදසන්නං? අනධිගතං නාධිගච්ඡති, අධිගතා පරිහායති, සද්ධම්මස්ස න වොදායන්ති, සද්ධම්මෙසු වා අධිමානිකො හොති, අනභිරතො වා බ්‍රහ්මචරියං චරති, අඤ්ඤතරං වා සංකිලිට්ඨං ආපත්තිං ආපජ්ජති, සික්ඛං වා පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, ගාළ්හං වා රොගාතඞ්කං ඵුසති, උම්මාදං වා පාපුණාති චිත්තක්ඛෙපං වා, සම්මූළ්හො කාලං කරොති, කායස්ස භෙදා පරම්මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’ති (අ. නි. 11.6). එත්ථ ච සද්ධම්මොති බුද්ධවචනං අධිප්පෙතං.

ชื่อว่าโทษ ๑๑ ประการ ในบุคคลผู้ด่า ผู้ขู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่า ผู้ขู่ ผู้กล่าวตู่พระอริยะ ต่อเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย การที่ภิกษุนั้นจะไม่พึงถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่งในความพินาศ ๑๑ อย่างนี้ ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ความพินาศ ๑๑ อย่างเหล่าไหนที่ภิกษุนั้นพึงถึง คือ ๑. ไม่บรรลุคุณวิเศษ (สมาธิ) ที่ยังไม่บรรลุ ๒. เสื่อมจากคุณวิเศษ (สมาธิ) ที่บรรลุแล้ว ๓. สัทธรรมทั้งหลายย่อมไม่ผ่องใสในจิตของเขา ๔. หรือเป็นผู้มีความสำคัญผิด (ถือตัว) ในสัทธรรมทั้งหลาย ๕. หรือเป็นผู้ไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ ๖. หรือต้องอาบัติที่เศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง ๗. หรือบอกคืนสิกขาแล้วเวียนมาเพื่อความเป็นคนเลว ๘. หรือถูกต้องโรคภัยไข้เจ็บอันหนัก ๙. หรือถึงความบ้า หรือความฟุ้งซ่านแห่งจิต ๑๐. เป็นผู้หลงใหลทำกาละ ๑๑. เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก และในที่นี้ คำว่า สัทธรรม หมายถึง พุทธพจน์

ආසෙවිතායාති ආදිතො පට්ඨාය සෙවිතාය. භාවිතායාති නිප්ඵාදිතාය වඩ්ඪිතාය

คำว่า อาเสวิตายะ คือ อันบุคคลเสพแล้วตั้งแต่ต้นเป็นต้นไป คำว่า ภาวิตายะ คือ อันบุคคลทำให้สำเร็จแล้ว หรืออันบุคคลให้เจริญแล้ว

වා. බහුලීකතායාති පුනප්පුනං කතාය. යානීකතායාති සුයුත්තයානසදිසාය කතාය. වත්ථුකතායාති යථා පතිට්ඨා හොති; එවං කතාය. අනුට්ඨිතායාති අනු අනු පවත්තිතාය; නිච්චාධිට්ඨිතායාති අත්ථො. පරිචිතායාති සමන්තතො චිතාය; සබ්බදිසාසු චිතාය ආචිතාය භාවිතාය අභිවඩ්ඪිතායාති අත්ථො. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය; වසීභාවං උපනීතායාති අත්ථො. න පාපකං සුපිනන්ති පාපකමෙව න පස්සති, භද්‍රකං පන වුඩ්ඪිකාරණභූතං පස්සති. දෙවතා රක්ඛන්තීති ආරක්ඛදෙවතා ධම්මිකං රක්ඛං පච්චුපට්ඨාපෙන්ති. තුවටං චිත්තං සමාධියතීති ඛිප්පං චිත්තං සමාධියති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාඣානතො උත්තරිං අරහත්තං අසච්ඡිකරොන්තො සෙඛො වා පුථුජ්ජනො වා හුත්වා කාලං කරොන්තො බ්‍රහ්මලොකූපගො හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

หรือ คำว่า พหุลีกตายะ คือ อันบุคคลทำแล้วบ่อยๆ คำว่า ยานีกตายะ คือ ทำให้เป็นประดุจยานที่ประกอบดีแล้ว คำว่า วัตถุกตายะ คือ ทำให้เป็นที่ตั้งมั่นอย่างนี้ คำว่า อนุฏฐิตายะ อรรถว่า ให้เป็นไปบ่อยๆ อรรถว่า อธิษฐานไว้เสมอ คำว่า ปริจิตายะ อรรถว่า สั่งสมไว้โดยรอบ สั่งสมไว้ในทิศทั้งปวง สั่งสมไว้ตั้งแต่ต้น ให้เจริญแล้ว ให้เจริญยิ่งขึ้นแล้ว คำว่า สุสมาลัทธายะ อรรถว่า ปรารภดีแล้วอย่างยิ่ง อรรถว่า นำไปสู่ความเป็นผู้ชำนาญ (วสีภาวะ) คำว่า ไม่ฝันร้าย คือ ย่อมไม่เห็นฝันที่ลามกเลย แต่ย่อมเห็นฝันที่ดีอันเป็นเหตุแห่งความเจริญ คำว่า เทวดาย่อมรักษา คือ เทวดาผู้รักษา ย่อมจัดตั้งการรักษาที่ประกอบด้วยธรรมไว้ให้ คำว่า จิตย่อมตั้งมั่นโดยเร็ว คือ จิตย่อมตั้งมั่นได้รวดเร็ว คำว่า ไม่แทงตลอดคุณวิเศษยิ่งขึ้นไป คือ เมื่อไม่กระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตอันยิ่งไปกว่าเมตตาฌาน เป็นพระเสขะหรือเป็นปุถุชนก็ตาม เมื่อทำกาละ ย่อมเป็นผู้เข้าถึงพรหมโลก ที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

එකාදසකවාරවණ්ණනා පරියොසානා

การพรรณนาเอกาทสกวาระจบเพียงเท่านี้

එකුත්තරිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาเอกุตตริกะจบแล้ว

උපොසථාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනා

การตอบปัญหาเรื่องอุโบสถเป็นต้น

332. ‘‘උපොසථකම්මස්ස [Pg.185] කො ආදී’’තිආදීනං පුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සාමග්ගී ආදීති ‘‘උපොසථං කරිස්සාමා’’ති සීමං සොධෙත්වා ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා සන්නිපතිතානං කායසාමග්ගී ආදි. කිරියා මජ්ඣෙති පුබ්බකිච්චං කත්වා පාතිමොක්ඛඔසාරණකිරියා මජ්ඣෙ. නිට්ඨානං පරියොසානන්ති ‘‘තත්ථ සබ්බෙහෙව සමග්ගෙහි සම්මොදමානෙහි අවිවදමානෙහි සික්ඛිතබ්බ’’න්ති ඉදං පාතිමොක්ඛනිට්ඨානං පරියොසානං. පවාරණාකම්මස්ස සාමග්ගී ආදීති ‘‘පවාරණං කරිස්සාමා’’ති සීමං සොධෙත්වා ඡන්දපවාරණං ආහරිත්වා සන්නිපතිතානං කායසාමග්ගී ආදි. කිරියා මජ්ඣෙති පවාරණාඤත්ති ච පවාරණාකථා ච මජ්ඣෙ, සඞ්ඝනවකස්ස ‘‘පස්සන්තො පටිකරිස්සාමී’’ති වචනං පරියොසානං. තජ්ජනීයකම්මාදීසු වත්ථු නාම යෙන වත්ථුනා කම්මාරහො හොති, තං වත්ථු. පුග්ගලොති යෙන තං වත්ථු කතං, සො පුග්ගලො. කම්මවාචා පරියොසානන්ති ‘‘කතං සඞ්ඝෙන ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො තජ්ජනීයකම්මං, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති එවං තස්සා තස්සා කම්මවාචාය අවසානවචනං පරියොසානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති

๓๓๒. ในการตอบปัญหาทั้งหลายมีคำว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นแห่งอุโบสถกรรม” เป็นต้น คำว่า ความพร้อมเพรียงเป็นเบื้องต้น คือ ความพร้อมเพรียงแห่งกายของภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันแล้ว ชำระสีมาแล้ว นำฉันทปาริสุทธิมาแล้ว คิดว่า “จักกระทำอุโบสถ” ดังนี้ เป็นเบื้องต้น คำว่า การกระทำเป็นท่ามกลาง คือ การกระทำคือการสวดพระปาติโมกข์หลังจากทำบุพพกิจแล้ว เป็นท่ามกลาง คำว่า ความสำเร็จเป็นที่สุด คือ ความสำเร็จแห่งพระปาติโมกข์นี้เป็นที่สุด คือคำว่า “ในปาติโมกข์นั้น ภิกษุทั้งปวงผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้บันเทิงกัน ผู้ไม่วิวาทกัน พึงศึกษา” ดังนี้ คำว่า ความพร้อมเพรียงเป็นเบื้องต้นแห่งปวารณากรรม คือ ความพร้อมเพรียงแห่งกายของภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันแล้ว ชำระสีมาแล้ว นำฉันทปวารณามาแล้วจากบุคคลที่ควรนำมา คิดว่า “จักกระทำปวารณา” ดังนี้ เป็นเบื้องต้น คำว่า การกระทำเป็นท่ามกลาง คือ ทั้งปวารณาญัตติและคำปวารณา เป็นท่ามกลาง คำกล่าวของภิกษุผู้ใหม่ที่สุดในสงฆ์ว่า “เมื่อเห็น จักแก้ไข” ดังนี้ เป็นที่สุด ในตัชชนียกรรมเป็นต้น คำว่า วัตถุ คือ วัตถุใดที่สงฆ์ควรทำกรรมด้วยวัตถุนั้น วัตถุนั้นชื่อว่าวัตถุ คำว่า บุคคล คือ บุคคลใดทำวัตถุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่าบุคคล คำว่า คำกรรมวาจาเป็นที่สุด คือ คำสุดท้ายอันเป็นนิคมสถาปนาแห่งกรรมวาจานั้นๆ อย่างนี้ คือคำว่า “สงฆ์ได้ทำตัชชนียกรรมแก่ภิกษุชื่อนี้แล้ว สงฆ์ชอบใจ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ เราย่อมทรงจำกรรมนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้” ดังนี้ เป็นที่สุด ที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

උපොසථාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาการตอบปัญหาเรื่องอุโบสถเป็นต้นจบแล้ว

අත්ථවසපකරණාවණ්ණනා

การพรรณนาอรรถวสปกรณ์

334. අත්ථවසපකරණෙ – දස අත්ථවසෙතිආදීසු යං වත්තබ්බං තං පඨමපාරාජිකවණ්ණනායමෙව වුත්තං. යං සඞ්ඝසුට්ඨු තං සඞ්ඝඵාසූතිආදීසු උපරිමං උපරිමං පදං හෙට්ඨිමස්ස හෙට්ඨිමස්ස පදස්ස අත්ථො.

๓๓๔. ในอรรถวสปกรณ์ ในบททั้งหลายมีคำว่า “อรรถวสะ ๑๐” เป็นต้น คำวินิจฉัยใดที่ควรกล่าว คำวินิจฉัยนั้นเราได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมปาราชิกนั่นเอง ในบททั้งหลายมีคำว่า “สิ่งใดเป็นความดีของสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นความผาสุกของสงฆ์” เป็นต้น บทที่อยู่ถัดไปๆ (หรือบทหลังๆ) เป็นอรรถของบทที่อยู่ก่อนๆ (หรือบทหน้าๆ)

අත්ථසතං ධම්මසතන්තිආදිම්හි පන යදෙතං දසසු පදෙසු එකෙකං මූලං කත්වා දසක්ඛත්තුං යොජනාය පදසතං වුත්තං. තත්ථ පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස පදස්ස වසෙන අත්ථසතං පුරිමස්ස පුරිමස්ස වසෙන ධම්මසතං වෙදිතබ්බං. අථ වා යෙ දස අත්ථවසෙ පටිච්ච තථාගතෙන සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, යෙ පුබ්බෙ පඨමපාරාජිකවණ්ණනායං ‘‘තත්ථ සඞ්ඝසුට්ඨුතා නාම සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවො ‘සුට්ඨු දෙවා’ති ආගතට්ඨානෙ විය ‘සුට්ඨු භන්තෙ’ති වචනසම්පටිච්ඡනභාවො, යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං [Pg.186] හිතාය සුඛාය හොති, තස්මා සඞ්ඝස්ස ‘සුට්ඨු භන්තෙ’ති මම වචනසම්පටිච්ඡනත්ථං පඤ්ඤපෙස්සාමි අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං සම්පටිච්ඡනෙ ච ආනිසංසං දස්සෙත්වා න බලක්කාරෙන අභිභවිත්වාති එතමත්ථං ආවිකරොන්තො ආහ – සඞ්ඝසුට්ඨුතායා’’ති එවමාදිනා නයෙන වණ්ණිතා, තෙසං ඉධ දසක්ඛත්තුං ආගතත්තා අත්ථසතං තදත්ථජොතකානඤ්ච පදානං වසෙන ධම්මසතං වෙදිතබ්බං. ඉදානි අත්ථජොතකානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතං, ධම්මභූතානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතන්ති ද්වෙ නිරුත්තිසතානි, අත්ථසතෙ ඤාණසතං, ධම්මසතෙ ඤාණසතං, ද්වීසු නිරුත්තිසතෙසු ද්වෙ ඤාණසතානීති චත්තාරි ඤාණසතානි ච වෙදිතබ්බානි.

แต่ในบทมีคำว่า “อรรถ ๑๐๐ ธรรม ๑๐๐” เป็นต้น บท ๑๐๐ ใดที่ตรัสไว้ด้วยการประกอบ ๑๐ ครั้ง โดยทำบทแต่ละบทในบท ๑๐ บทให้เป็นมูล ในบท ๑๐๐ นั้น พึงทราบอรรถ ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งบทหลังๆ และพึงทราบธรรม ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งบทหน้าๆ หรืออีกนัยหนึ่ง อรรถวสะ ๑๐ อย่างใดที่พระตถาคตอาศัยแล้วบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย ซึ่งเราได้พรรณนาไว้แล้วในอรรถกถาปฐมปาราชิกก่อน ด้วยนัยมีคำว่า “ในปฐมปาราชิกนั้น ชื่อว่าสังฆสุฏฐุตา คือความเป็นความดีของสงฆ์ เหมือนในที่ที่มาว่า ดีแล้ว เทวดาทั้งหลาย คือความเป็นผู้รับคำว่า ดีแล้ว พระผู้มีพระภาค และบุคคลใดย่อมรับคำของพระตถาคต คำนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่บุคคลนั้นตลอดกาลนาน เพราะฉะนั้น เราจักบัญญัติสิกขาบทเพื่อประโยชน์แก่การรับคำของเราว่า ดีแล้ว พระผู้มีพระภาค แก่สงฆ์ โดยแสดงโทษในการไม่รับ และอานิสงส์ในการรับ ไม่ใช่ข่มขู่ด้วยกำลัง” ดังนี้เป็นต้น เพราะอรรถวสะเหล่านั้นมาแล้ว ๑๐ ครั้งในพระปริวารนี้ พึงทราบอรรถ ๑๐๐ และพึงทราบธรรม ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งบททั้งหลายที่แสดงอรรถนั้น บัดนี้ พึงทราบทั้งนิรุตติ ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติทั้งหลายที่แสดงอรรถ ทั้งนิรุตติ ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติทั้งหลายที่เป็นตัวธรรม รวมเป็นนิรุตติ ๒๐๐, และพึงทราบญาณ ๑๐๐ ที่เป็นไปในอรรถ ๑๐๐, ญาณ ๑๐๐ ที่เป็นไปในธรรม ๑๐๐, ญาณ ๒๐๐ ที่เป็นไปในนิรุตติ ๒๐๐ รวมเป็นญาณ ๔๐๐

‘‘අත්ථසතං ධම්මසතං, ද්වෙ නිරුත්තිසතානි;

චත්තාරි ඤාණසතානි, අත්ථවසෙ පකරණෙ’’ති.

อรรถะ ๑๐๐, ธรรมะ ๑๐๐, นิรุตติ ๒๐๐, ญาณ ๔๐๐ ในปกรณ์โดยอำนาจแห่งอรรถะ ดังนี้

ඉති හි යං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තන්ති.

ด้วยเหตุนั้น คำใดที่พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอาศัยเนื้อความที่กล่าวมาแล้วนี้ พึงทราบดังนี้

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ด้วยประการฉะนี้ ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนามหาวรรค จบแล้ว

පඨමගාථාසඞ්ගණිකං

ปฐมคาถาสังคณิกะ

සත්තනගරෙසු පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

การพรรณนาถึงสิกขาบทที่ทรงบัญญัติในพระนครทั้ง ๗

335. එකංසං [Pg.187] චීවරං කත්වාති එකස්මිං අංසකූටෙ චීවරං කත්වා; සාධුකං උත්තරාසඞ්ගං කත්වාති අත්ථො. පග්ගණ්හිත්වාන අඤ්ජලින්ති දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං උක්ඛිපිත්වා. ආසීසමානරූපො වාති පච්චාසීසමානරූපො විය. කිස්ස ත්වං ඉධ මාගතොති කෙන කාරණෙන කිමත්ථං පත්ථයමානො ත්වං ඉධ ආගතො. කො එවමාහ? සම්මාසම්බුද්ධො. කං එවමාහ? ආයස්මන්තං උපාලිං. ඉති ආයස්මා උපාලි භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ද්වීසු විනයෙසූ’’ති ඉමං ගාථං පුච්ඡි. අථස්ස භගවා ‘‘භද්දකො තෙ උම්මඞ්ගො’’තිආදීනි වත්වා තං විස්සජ්ජෙසි. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉති ඉමෙ සබ්බපඤ්හෙ බුද්ධකාලෙ උපාලිත්ථෙරො පුච්ඡි. භගවා බ්‍යාකාසි. සඞ්ගීතිකාලෙ පන මහාකස්සපත්ථෙරො පුච්ඡි. උපාලිත්ථෙරො බ්‍යාකාසි.

๓๓๕. คำว่า Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā ความว่า ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง, คำว่า sādhukaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā ความว่า ทำผ้าอุตตราสงค์ให้เรียบร้อยดี ดังนี้เป็นอรรถะ. คำว่า Paggaṇhitvāna añjaliṃ ความว่า ประคองอัญชลีที่รุ่งเรืองด้วยการประนมเล็บทั้งสิบขึ้น. คำว่า Āsīsamānarūpo vā ความว่า เป็นผู้มีรูปเหมือนกำลังหวังอยู่. คำว่า Kissa tvaṃ idha māgato ความว่า ท่านมาที่นี่ด้วยเหตุผลอะไร ปรารถนาประโยชน์อะไร. ใครกล่าวอย่างนี้? พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ตรัสกับใคร? ท่านพระอุบาลี. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระอุบาลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามคาถานี้ว่า 'dvīsu vinayesū' เป็นต้น. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคาถาว่า 'bhaddako te ummaṅgo' เป็นต้น แล้วทรงแก้ปัญหานั้น. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. ด้วยประการฉะนี้ ปัญหาทั้งหมดเหล่านี้ ท่านพระอุบาลีเถระทูลถามในสมัยพุทธกาล พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว. ส่วนในสมัยสังคายนา ท่านพระมหากัสสปเถระถาม ท่านพระอุบาลีเถระพยากรณ์แล้ว

තත්ථ භද්දකො තෙ උම්මඞ්ගොති භද්දකා තෙ පඤ්හා; පඤ්හා හි අවිජ්ජන්ධකාරතො උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතත්තා ‘‘උම්මඞ්ගො’’ති වුච්චති. තග්ඝාති කාරණත්ථෙ නිපාතො. යස්මා මං පුච්ඡසි, තස්මා තෙ අහමක්ඛිස්සන්ති අත්ථො. සම්පටිච්ඡනත්ථෙ වා, ‘‘තග්ඝා’’ති හි ඉමිනා වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අක්ඛිස්සන්ති ආහ. ‘‘සමාදහිත්වා විසිබ්බෙන්ති, සාමිසෙන, සසිත්ථක’’න්ති ඉමානි තීණියෙව සික්ඛාපදානි භග්ගෙසු පඤ්ඤත්තානි.

ในบรรดาคำถามคำตอบเหล่านั้น คำว่า bhaddako te ummaṅgo ความว่า ปัญหาของท่านดี, เพราะปัญหาชื่อว่า 'อุมมังคะ' เพราะอรรถว่าโผล่ขึ้นพ้นจากความมืดคืออวิชชาแล้วตั้งอยู่. คำว่า Tagghā เป็นนิบาตลงในอรรถว่าเหตุ. ความว่า เพราะท่านถามเราโดยแยบคาย ฉะนั้นเราจักบอกแก่ท่าน. อีกนัยหนึ่ง คำว่า Tagghā เป็นนิบาตลงในอรรถว่าการรับคำ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงรับคำถามด้วยคำว่า Tagghā นี้แล้วจึงตรัสว่า akkhissaṃ (จักบอก). สิกขาบท ๓ ข้อเหล่านี้คือ samādahitvā visibbenti, sāmisena, sasitthakaṃ ทรงบัญญัติแล้วในแคว้นภัคคะ

චතුවිපත්තිවණ්ණනා

การพรรณนาถึงวิบัติ ๔

336. යං තං පුච්ඡිම්හාති යං ත්වං අපුච්ඡිම්හා. අකිත්තයීති අභාසි. නොති අම්හාකං. තං තං බ්‍යාකතන්ති යං යං පුට්ඨං, තං තදෙව බ්‍යාකතං. අනඤ්ඤථාති අඤ්ඤථා අකත්වා බ්‍යාකතං.

๓๓๖. คำว่า Yaṃ taṃ pucchimhā ความว่า ปัญหาใดที่พวกข้าพระองค์ทูลถามพระองค์แล้ว. คำว่า Akittayī ความว่า ทรงกล่าวแล้ว. คำว่า No ความว่า แก่พวกข้าพระองค์. คำว่า Taṃ taṃ byākataṃ ความว่า ปัญหาใดๆ ที่ทูลถามแล้ว ปัญหานั้นๆ นั่นแหละทรงพยากรณ์แล้ว. คำว่า Anaññathā ความว่า ทรงพยากรณ์โดยไม่ทำให้เป็นอย่างอื่น

යෙ දුට්ඨුල්ලා සා සීලවිපත්තීති එත්ථ කිඤ්චාපි සීලවිපත්ති නාම පඤ්හෙ නත්ථි, අථ ඛො දුට්ඨුල්ලං විස්සජ්ජෙතුකාමතායෙතං වුත්තං. චතූසු හි විපත්තීසු දුට්ඨුල්ලං එකාය විපත්තියා සඞ්ගහිතං, අදුට්ඨුල්ලං තීහි විපත්තීහි සඞ්ගහිතං. තස්මා ‘‘යෙ දුට්ඨුල්ලා සා සීලවිපත්තී’’ති වත්වා තමෙව විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පාරාජිකං සඞ්ඝාදිසෙසො සීලවිපත්තීති වුච්චතී’’ති ආහ.

ในคำว่า Ye duṭṭhullā sā sīlavipattī นี้ แม้ว่าโดยปกติชื่อว่าสีลวิบัติจะไม่มีในปัญหา แต่คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพราะใคร่จะทรงแก้ปัญหาเรื่องอาบัติชั่วหยาบ. เพราะในวิบัติ ๔ อย่าง อาบัติชั่วหยาบสงเคราะห์เข้าด้วยวิบัติอย่างหนึ่งคือสีลวิบัติ, ส่วนอาบัติไม่ชั่วหยาบสงเคราะห์เข้าด้วยวิบัติ ๓ อย่าง. เพราะฉะนั้น เมื่อตรัสว่า 'ye duṭṭhullā sā sīlavipattī' แล้ว เพื่อจะแสดงสีลวิบัตินั้นโดยพิสดาร จึงตรัสว่า 'ปาราชิกและสังฆาทิเสส ชื่อว่าสีลวิบัติ'

ඉදානි [Pg.188] තිස්සන්නං විපත්තීනං වසෙන අදුට්ඨුල්ලං දස්සෙතුං ‘‘ථුල්ලච්චය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යො චායං, අක්කොසති හසාධිප්පායොති ඉදං දුබ්භාසිතස්ස වත්ථුදස්සනත්ථං වුත්තං.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบโดยอำนาจแห่งวิบัติ ๓ อย่าง จึงตรัสคำว่า thullaccayaṃ เป็นต้น. ในคำว่า thullaccayaṃ เป็นต้นนั้น คำว่า yo cāyaṃ, akkosati hasādhippāyo นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงวัตถุแห่งอาบัติทุพภาษิต

අබ්භාචික්ඛන්තීති ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’ති වදන්තා අබ්භාචික්ඛන්ති.

คำว่า Abbhācikkhanti ความว่า พวกเขากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนั้น' ดังนี้แล้วกล่าวตู่

අයං සා ආජීවවිපත්තිසම්මතාති අයං ඡහි සික්ඛාපදෙහි සඞ්ගහිතා ආජීවවිපත්ති නාම චතුත්ථා විපත්ති සම්මතාති එත්තාවතා ‘‘අදුට්ඨුල්ල’’න්ති ඉදං විස්සජ්ජිතං හොති.

คำว่า Ayaṃ sā ājīvavipattisammatā ความว่า อาชีววิบัตินี้ที่สงเคราะห์ด้วยสิกขาบท ๖ ข้อ ชื่อว่าวิบัติที่ ๔ ที่นับว่าอาชีววิบัติ. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ปัญหาว่า aduṭṭhullaṃ นี้ เป็นอันทรงแก้แล้ว

ඉදානි ‘‘යෙ ච යාවතතියකා’’ති පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘එකාදසා’’තිආදිමාහ.

บัดนี้ เพื่อจะแก้ปัญหาว่า ye ca yāvatatiyakā จึงตรัสคำว่า ekādasa เป็นต้น

ඡෙදනකාදිවණ්ණනා

การพรรณนาถึงเฉทนกะเป็นต้น

337. යස්මා පන ‘‘යෙ ච යාවතතියකා’’ති අයං පඤ්හො ‘‘එකාදස යාවතතියකා’’ති එවං සඞ්ඛාවසෙන විස්සජ්ජිතො, තස්මා සඞ්ඛානුසන්ධිවසෙනෙව ‘‘කති ඡෙදනකානී’’තිආදිකෙ අඤ්ඤෙ අන්තරාපඤ්හෙ පුච්ඡි. තෙසං විස්සජ්ජනත්ථං ‘‘ඡ ඡෙදනකානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘එකං භෙදනකං, එකං උද්දාලනකං, සොදස ජානන්ති පඤ්ඤත්තා’’ති ඉදමෙව අපුබ්බං. සෙසං මහාවග්ගෙ විභත්තමෙව. යං පනෙතං අපුබ්බං තත්ථ එකං භෙදනකන්ති සූචිඝරං. එකං උද්දාලනකන්ති තූලොනද්ධමඤ්චපීඨං. සොදසාති සොළස. ජානන්ති පඤ්ඤත්තාති ‘‘ජාන’’න්ති එවං වත්වා පඤ්ඤත්තා, තෙ එවං වෙදිතබ්බා – ‘‘ජානං සඞ්ඝිකං ලාභං පරිණතං අත්තනො පරිණාමෙය්‍ය, ජානං පුබ්බුපගතං භික්ඛුං අනුපඛජ්ජ නිසජ්ජං කප්පෙය්‍ය, ජානං සප්පාණකං උදකං තිණං වා මත්තිකං වා සිඤ්චෙය්‍ය වා සිඤ්චාපෙය්‍ය වා, ජානං භික්ඛුනිපරිපාචිතං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජෙය්‍ය, ජානං ආසාදනාපෙක්ඛො භුත්තස්මිං පාචිත්තියං, ජානං සප්පාණකං උදකං පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ජානං යථාධම්මං නිහතාධිකරණං, ජානං දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං පටිච්ඡාදෙය්‍ය, ජානං ඌනවීසතිවස්සං පුග්ගලං උපසම්පාදෙය්‍ය, ජානං ථෙය්‍යසත්ථෙන සද්ධිං, ජානං තථාවාදිනා භික්ඛුනා අකතානුධම්මෙන, ජානං තථානාසිතං සමණුද්දෙසං, ජානං සඞ්ඝිකං ලාභං පරිණතං පුග්ගලස්ස පරිණාමෙය්‍ය, ජානං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නං භික්ඛුනිං නෙව අත්තනා පටිචොදෙය්‍ය, ජානං චොරිං වජ්ඣං විදිතං අනපලොකෙත්වා, ජානං සභික්ඛුකං ආරාමං අනාපුච්ඡා පවිසෙය්‍යා’’ති.

๓๓๗. อนึ่ง เพราะปัญหาว่า ye ca yāvatatiyakā นี้ ทรงแก้แล้วโดยอำนาจแห่งจำนวนว่า yāvatatiyakā มี ๑๑ ดังนี้, เพราะฉะนั้น จึงทรงถามปัญหาแทรกอื่นๆ มีคำว่า kati chedanakāni เป็นต้น โดยอำนาจแห่งการเชื่อมโยงด้วยจำนวนนั่นเอง. เพื่อจะแก้ปัญหาเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า cha chedanakāni เป็นต้น. ในคำว่า cha chedanakāni เป็นต้นนั้น คำตอบ ๓ อย่างนี้คือ ekaṃ bhedanakaṃ, ekaṃ uddālanakaṃ, sodasa jānanti paññattā นี้เท่านั้นเป็นของใหม่. ส่วนที่เหลือทรงจำแนกไว้แล้วในมหาวรรค. อนึ่ง ในบรรดาคำตอบที่เป็นของใหม่นั้น คำว่า ekaṃ bhedanakaṃ คือ สิกขาบทว่าด้วยกล่องเข็ม. คำว่า ekaṃ uddālanakaṃ คือ สิกขาบทว่าด้วยเตียงและตั่งที่ยัดด้วยนุ่น. คำว่า sodasa คือ ๑๖. คำว่า jānanti paññattā คือ สิกขาบทที่ทรงบัญญัติโดยตรัสว่า jānanti ดังนี้, สิกขาบทเหล่านั้นพึงทราบดังนี้ – สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ น้อมลาภของสงฆ์ที่เขาน้อมไปจะถวายสงฆ์มาเพื่อตน', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ เบียดเสียดนั่งทับภิกษุผู้เข้าไปก่อน', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ รดน้ำที่มีตัวสัตว์ หรือหญ้า หรือดิน หรือใช้ให้รด', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ ฉันบิณฑบาตที่ภิกษุณีแนะนำให้เขาถวาย', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ หวังจะรุกราน เมื่อภิกษุฉันเสร็จแล้ว เป็นปาจิตตีย์', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ บริโภคน้ำที่มีตัวสัตว์', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ อธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยชอบธรรม', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ ปิดบังอาบัติชั่วหยาบ', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ อุปสมบทบุคคลผู้มีอายุหย่อนกว่า ๒๐ ปี', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ กับกองเกวียนโจร', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ กับภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้น ผู้ไม่ทำตามธรรม', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ กับสามเณรที่ถูกนาสนะอย่างนั้น', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ น้อมลาภของสงฆ์ที่เขาน้อมไปจะถวายสงฆ์มาเพื่อบุคคล', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ ซึ่งภิกษุณีผู้ต้องอาบัติปาราชิก ไม่โจทด้วยตนเอง', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ ซึ่งหญิงโจรผู้ควรแก่การประหารที่เขารู้กันอยู่ โดยไม่บอกกล่าว', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ เข้าไปสู่อารามที่มีภิกษุอยู่โดยไม่บอกกล่าว' ดังนี้

අසාධාරණාදිවණ්ණනා

การพรรณนาถึงอสาธารณะเป็นต้น

338. ඉදානි [Pg.189] ‘‘සාධාරණං අසාධාරණ’’න්ති ඉමං පුරිමපඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘වීසං ද්වෙ සතානී’’තිආදිමාහ. තත්ථ භික්ඛුනීහි අසාධාරණෙසු ඡ සඞ්ඝාදිසෙසාති විස්සට්ඨි, කායසංසග්ගො, දුට්ඨුල්ලං, අත්තකාම, කුටි, විහාරොති. ද්වෙ අනියතෙහි අට්ඨාති ද්වීහි අනියතෙහි සද්ධිං අට්ඨ ඉමෙ.

๓๓๘. บัดนี้ เพื่อจะแก้ปัญหาเบื้องต้นว่า sādhāraṇaṃ asādhāraṇaṃ จึงตรัสคำว่า vīsaṃ dve satāni เป็นต้น. ในคำว่า vīsaṃ dve satāni เป็นต้นนั้น สังฆาทิเสส ๖ ข้อที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุณี คือ สิกขาบทว่าด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน, สิกขาบทว่าด้วยการเคล้าคลึงกาย, สิกขาบทว่าด้วยวาจาชั่วหยาบ, สิกขาบทว่าด้วยการบำเรอความกำหนัดของตน, สิกขาบทว่าด้วยการสร้างกุฎี, สิกขาบทว่าด้วยการสร้างวิหาร. สิกขาบทเหล่านี้รวมกับอนิยต ๒ ข้อ เป็น ๘ ข้อ

නිස්සග්ගියානි ද්වාදසාති –

นิสสัคคีย์ ๑๒ ข้อ คือ -

ධොවනඤ්ච පටිග්ගහො, කොසෙය්‍යසුද්ධද්වෙභාගා;

ඡබ්බස්සානි නිසීදනං, ද්වෙ ලොමා පඨමො පත්තො;

වස්සිකා ආරඤ්ඤකෙන චාති – ඉමෙ ද්වාදස.

สิกขาบทว่าด้วยการซัก (จีวรเก่า) และการรับ (จีวร), สิกขาบทว่าด้วยผ้าไหม, สิกขาบทว่าด้วยผ้าดำล้วน, สิกขาบทว่าด้วยสองส่วน; สิกขาบทที่มาในคำว่า 'พึงทรงไว้หกปี', สิกขาบทว่าด้วยผ้าปูนั่ง; สิกขาบทว่าด้วยขนแกะสองอย่าง; สิกขาบทว่าด้วยบาตรแรก; สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝนพร้อมด้วยสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในป่า – สิกขาบทเหล่านี้มีสิบสอง.

ද්වෙවීසති ඛුද්දකාති –

สิกขาบทเล็กยี่สิบสองอย่าง คือ –

සකලො භික්ඛුනීවග්ගො, පරම්පරඤ්ච භොජනං;

අනතිරිත්තං අභිහටං, පණීතඤ්ච අචෙලකං;

ඌනං දුට්ඨුල්ලඡාදනං.

ภิกขุนีวรรคทั้งหมด, สิกขาบทว่าด้วยอาหารที่รับต่อๆ กัน; สิกขาบทว่าด้วยอาหารที่เหลือ, สิกขาบทว่าด้วยอาหารที่นำมาให้; สิกขาบทว่าด้วยอาหารประณีต, สิกขาบทว่าด้วยชีเปลือย; สิกขาบทว่าด้วยการอุปสมบทผู้มีอายุไม่ครบยี่สิบปี, สิกขาบทว่าด้วยการปกปิดอาบัติชั่วหยาบ.

මාතුගාමෙන සද්ධිඤ්ච, යා ච අනික්ඛන්තරාජකෙ;

සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා, විකාලෙ ගාමප්පවෙසනා.

สิกขาบทว่าด้วยการเดินทางร่วมกับมาตุคาม; สิกขาบทอนิกขันตราชกะ; สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาลโดยไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่.

නිසීදනෙ ච යා සික්ඛා, වස්සිකා යා ච සාටිකා;

ද්වාවීසති ඉමා සික්ඛා, ඛුද්දකෙසු පකාසිතාති.

สิกขาบทใดที่ล่วงประมาณของผ้าปูนั่ง, และสิกขาบทใดที่ล่วงประมาณของผ้าอาบน้ำฝน; สิกขาบทเหล่านี้ยี่สิบสองอย่าง ได้แสดงไว้ในสิกขาบทเล็กแล้ว.

භික්ඛූහි අසාධාරණෙසුපි සඞ්ඝම්හා දස නිස්සරෙති ‘‘සඞ්ඝම්හා නිස්සාරීයතී’’ති එවං විභඞ්ගෙ වුත්තා, මාතිකායං පන ‘‘නිස්සාරණීයං සඞ්ඝාදිසෙස’’න්ති එවං ආගතා දස. නිස්සග්ගියානි ද්වාදසාති භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ විභත්තානි නිස්සග්ගියානෙව. ඛුද්දකාපි තත්ථ විභත්තඛුද්දකා එව. තථා චත්තාරො පාටිදෙසනීයා, ඉති සතඤ්චෙව තිංසඤ්ච සික්ඛා විභඞ්ගෙ භික්ඛුනීනං භික්ඛූහි අසාධාරණා. සෙසං ඉමස්මිං සාධාරණාසාධාරණවිස්සජ්ජනෙ උත්තානමෙව.

ในสิกขาบทของภิกษุณีที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุนั้น สิกขาบทสิบอย่างที่สงฆ์พึงขับไล่ (ภิกษุณี) ออกจากสงฆ์ ดังที่กล่าวไว้ในวิภังค์ว่า 'พึงขับไล่ออกจากสงฆ์' แต่ในมาติกามาว่า 'สังฆาทิเสสที่พึงขับไล่' ดังนี้ มีสิบอย่าง. นิสสัคคีย์สิบสองอย่าง คือนิสสัคคีย์ที่จำแนกไว้ในภิกขุนีวิภังค์นั่นเอง. สิกขาบทเล็กก็เป็นสิกขาบทเล็กที่จำแนกไว้ในนั้นนั่นเอง. เช่นเดียวกัน ปาฏิเทสนียะสี่อย่าง. ดังนี้ สิกขาบทหนึ่งร้อยสามสิบอย่างในวิภังค์ เป็นสิกขาบทของภิกษุณีที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุ. ส่วนที่เหลือในการตอบปัญหาเรื่องสาธารณะและอสาธารณะนี้ ก็เป็นที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว.

ඉදානි විපත්තියො ච ‘‘යෙහි සමථෙහි සම්මන්තී’’ති ඉදං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො අට්ඨෙව පාරාජිකාතිආදිමාහ. තත්ථ දුරාසදාති ඉමිනා තෙසං සප්පටිභයතං [Pg.190] දස්සෙති. කණ්හසප්පාදයො විය හි එතෙ දුරාසදා දුරූපගමනා දුරාසජ්ජනා, ආපජ්ජියමානා මූලච්ඡෙදාය සංවත්තන්ති. තාලවත්ථුසමූපමාති සබ්බං තාලං උද්ධරිත්වා තාලස්ස වත්ථුමත්තකරණෙන සමූපමා. යථා වත්ථුමත්තකතො තාලො න පුන පාකතිකො හොති, එවං න පුන පාකතිකා හොන්ති.

บัดนี้ เมื่อจะตอบปัญหาว่า 'วิบัติทั้งหลายย่อมระงับด้วยสมถะเหล่าใด' จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ปาราชิกแปดอย่างเท่านั้น'. ในคำนั้น ทรงแสดงความเป็นผู้มีภัยพร้อมด้วยคำว่า 'เข้าถึงได้ยาก'. เหมือนสัตว์ทั้งหลายมีงูเห่าเป็นต้น เข้าถึงได้ยาก ฉันใด ปาราชิกเหล่านี้ก็เข้าถึงได้ยาก เข้าไปใกล้ได้ยาก เข้าไปหาได้ยาก ฉันนั้น. เมื่อต้องเข้าแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการตัดราก (จากพระศาสนา). อุปมาด้วยตอตาล คือเป็นอุปมาด้วยการถอนต้นตาลทั้งหมดแล้วทำให้เหลือแต่ตอ. เหมือนต้นตาลที่เหลือแต่ตอแล้ว ย่อมไม่กลับเป็นปกติอีก ฉันใด (ผู้ต้องปาราชิกแล้ว) ย่อมไม่กลับเป็นปกติอีก ฉันนั้น.

එවං සාධාරණං උපමං දස්සෙත්වා පුන එකෙකස්ස වුත්තං උපමං දස්සෙන්තො පණ්ඩුපලාසොතිආදිමාහ. අවිරුළ්හී භවන්ති තෙති යථා එතෙ පණ්ඩුපලාසාදයො පුනහරිතාදිභාවෙන අවිරුළ්හිධම්මා හොන්ති; එවං පාරාජිකාපි පුන පකතිසීලාභාවෙන අවිරුළ්හිධම්මා හොන්තීති අත්ථො. එත්තාවතා ‘‘විපත්තියො ච යෙහි සමථෙහි සම්මන්තී’’ති එත්ථ ඉමා තාව අට්ඨ පාරාජිකවිපත්තියො කෙහිචි සමථෙහි න සම්මන්තීති එවං දස්සිතං හොති. යා පන විපත්තියො සම්මන්ති, තා දස්සෙතුං තෙවීසති සඞ්ඝාදිසෙසාතිආදි වුත්තං. තත්ථ තීහි සමථෙහීති සබ්බසඞ්ගාහිකවචනමෙතං. සඞ්ඝාදිසෙසා හි ද්වීහි සමථෙහි සම්මන්ති, න තිණවත්ථාරකෙන. සෙසා තීහිපි සම්මන්ති.

ครั้นแสดงอุปมาที่เป็นสาธารณะแล้ว อีกครั้งหนึ่ง เมื่อจะแสดงอุปมาที่ตรัสไว้สำหรับแต่ละอย่าง จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ใบไม้เหลือง'. คำว่า 'ย่อมไม่เจริญ' นั้น หมายความว่า เหมือนใบไม้เหลืองเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมไม่มีสภาพที่จะกลับเขียวสดอีก ฉันใด ผู้ต้องปาราชิกแล้วก็ย่อมไม่มีสภาพที่จะกลับมีศีลเป็นปกติอีก ฉันนั้น. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ในปัญหาว่า 'วิบัติทั้งหลายย่อมระงับด้วยสมถะเหล่าใด' นี้ จึงแสดงว่าวิบัติปาราชิกแปดอย่างเหล่านี้ ย่อมไม่ระงับด้วยสมถะใดๆ. ส่วนวิบัติเหล่าใดย่อมระงับ (ด้วยสมถะ), เพื่อแสดงวิบัติเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'สังฆาทิเสสยี่สิบสามอย่าง'. ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยสมถะสามอย่าง' นี้ เป็นคำที่รวบรวมสมถะทั้งหมด. เพราะสังฆาทิเสสย่อมระงับด้วยสมถะสองอย่าง ไม่ระงับด้วยติณวัตถารกสมถะ. ส่วนอาบัติที่เหลือย่อมระงับด้วยสมถะสามอย่าง.

ද්වෙ උපොසථා ද්වෙ පවාරණාති ඉදං භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච වසෙන වුත්තං. විභත්තිමත්තදස්සනෙනෙව චෙතං වුත්තං, න සමථෙහි වූපසමනවසෙන. භික්ඛුඋපොසථො, භික්ඛුනිඋපොසථො, භික්ඛුපවාරණා, භික්ඛුනිපවාරණාති ඉමාපි හි චතස්සො විභත්තියො; විභජනානීති අත්ථො. චත්තාරි කම්මානීති අධම්මෙනවග්ගාදීනි උපොසථකම්මානි. පඤ්චෙව උද්දෙසා චතුරො භවන්ති අනඤ්ඤථාති භික්ඛූනං පඤ්ච උද්දෙසා භික්ඛුනීනං චතුරො භවන්ති, අඤ්ඤථා න භවන්ති; ඉමා අපරාපි විභත්තියො. ආපත්තික්ඛන්ධා ච භවන්ති සත්ත, අධිකරණානි චත්තාරීති ඉමා පන විභත්තියො සමථෙහි සම්මන්ති, තස්මා සත්තහි සමථෙහීතිආදිමාහ. අථ වා ‘‘ද්වෙ උපොසථා ද්වෙ පවාරණා චත්තාරි කම්මානි පඤ්චෙව උද්දෙසා චතුරො භවන්ති, අනඤ්ඤථා’’ති ඉමාපි චතස්සො විභත්තියො නිස්සාය ‘‘නස්සන්තෙතෙ විනස්සන්තෙතෙ’’තිආදිනා නයෙන යා ආපත්තියො ආපජ්ජන්ති, තා යස්මා වුත්තප්පකාරෙහෙව සමථෙහි සම්මන්ති, තස්මා තංමූලකානං ආපත්තීනං සමථදස්සනත්ථම්පි තා විභත්තියො වුත්තාති වෙදිතබ්බා. කිච්චං එකෙනාති කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති.

คำว่า 'อุโบสถสองอย่าง ปวารณาสองอย่าง' นี้ ตรัสไว้โดยอาศัยภิกษุและภิกษุณี. คำนี้ตรัสไว้เพียงเพื่อแสดงการจำแนกเท่านั้น ไม่ได้ตรัสไว้โดยอาศัยการระงับด้วยสมถะ. เพราะอุโบสถของภิกษุ, อุโบสถของภิกษุณี, ปวารณาของภิกษุ, ปวารณาของภิกษุณี – เหล่านี้ก็เป็นการจำแนกสี่อย่าง; นี้เป็นอรรถะว่าเป็นการจำแนก. คำว่า 'กรรมสี่อย่าง' นั้น แสดงอุโบสถกรรมมีอาทิว่า 'อธรรมวรรค'. คำว่า 'อุเทศห้าอย่าง อุเทศสี่อย่าง ย่อมมี ไม่เป็นอย่างอื่น' นั้น หมายถึง อุเทศของภิกษุมีห้าอย่าง อุเทศของภิกษุณีมีสี่อย่าง ย่อมมี ไม่เป็นอย่างอื่น; เหล่านี้ก็เป็นการจำแนกอย่างอื่นอีก. แต่การจำแนกเหล่านี้คือ 'กองอาบัติมีเจ็ดอย่าง, อธิกรณ์มีสี่อย่าง' ย่อมระงับด้วยสมถะ, เพราะฉะนั้นจึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ด้วยสมถะเจ็ดอย่าง'. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า การจำแนกสี่อย่างเหล่านี้คือ 'อุโบสถสองอย่าง ปวารณาสองอย่าง กรรมสี่อย่าง อุเทศห้าอย่าง อุเทศสี่อย่าง ย่อมมี ไม่เป็นอย่างอื่น' ก็ตรัสไว้เพื่อแสดงการระงับของอาบัติที่เป็นมูลเหตุเหล่านั้นด้วย เพราะอาบัติที่ต้องเข้าโดยนัยมีอาทิว่า 'อาบัติเหล่านั้นย่อมพินาศ ย่อมฉิบหาย' ซึ่งตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะ อาบัติเหล่านั้นย่อมระงับด้วยสมถะที่มีประเภทดังกล่าวมาแล้ว. คำว่า 'กิจด้วยอย่างหนึ่ง' นั้น หมายถึง กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างหนึ่ง.

පාරාජිකාදිආපත්තිවණ්ණනා

พรรณนาอาบัติมีปาราชิกเป็นต้น

339. එවං [Pg.191] පුච්ඡානුක්කමෙන සබ්බපඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි ‘‘ආපත්තික්ඛන්ධා ච භවන්ති සත්තා’’ති එත්ථ සඞ්ගහිතආපත්තික්ඛන්ධානං පච්චෙකං නිබ්බචනමත්තං දස්සෙන්තො පාරාජිකන්තිආදිමාහ. තත්ථ පාරාජිකන්ති ගාථාය අයමත්ථො – යදිදං පුග්ගලාපත්තිසික්ඛාපදපාරාජිකෙසු ආපත්තිපාරාජිකං නාම වුත්තං, තං ආපජ්ජන්තො පුග්ගලො යස්මා පරාජිතො පරාජයමාපන්නො සද්ධම්මා චුතො පරද්ධො භට්ඨො නිරඞ්කතො ච හොති, අනිහතෙ තස්මිං පුග්ගලෙ පුන උපොසථප්පවාරණාදිභෙදො සංවාසො නත්ථි. තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති තෙන කාරණෙන එතං ආපත්තිපාරාජිකන්ති වුච්චති. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා පරාජිතො හොති තෙන, තස්මා එතං පාරාජිකන්ති වුච්චති.

๓๓๙. ครั้นตอบปัญหาทั้งหมดตามลำดับปัญหาแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงวิเคราะห์ของกองอาบัติที่สงเคราะห์ไว้ในคำว่า 'กองอาบัติมีเจ็ดอย่าง' โดยเฉพาะ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ปาราชิก'. ในคำนั้น อรรถะของคาถาว่า 'ปาราชิก' นี้คือ ปาราชิกที่เป็นอาบัติชื่อว่าอาบัติปาราชิกใด ที่ตรัสไว้ในปาราชิกที่เป็นบุคคล, ปาราชิกที่เป็นอาบัติ, ปาราชิกที่เป็นสิกขาบท, บุคคลผู้ต้องอาบัติปาราชิกนั้น เพราะเป็นผู้พ่ายแพ้, ถึงความพ่ายแพ้, เคลื่อนจากพระสัทธรรม, พลาด, ตกไป, และถูกทำให้ไม่มี (ในพระศาสนา). เมื่อบุคคลนั้นยังไม่ถูกขับไล่ออกจากสงฆ์ ก็ไม่มีสังวาสมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้นอีก. เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเรียกว่าอาบัติปาราชิก. อรรถะโดยย่อในที่นี้คือ เพราะบุคคลเป็นผู้พ่ายแพ้ เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเรียกว่าปาราชิก.

දුතියගාථායපි බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අත්ථමත්තමෙව දස්සෙතුං සඞ්ඝොව දෙති පරිවාසන්තිආදි වුත්තං. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ඉමං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා වුට්ඨාතුකාමස්ස යං තං ආපත්තිවුට්ඨානං තස්ස ආදිම්හි චෙව පරිවාසදානත්ථාය ආදිතො සෙසෙ මජ්ඣෙ මානත්තදානත්ථාය මූලායපටිකස්සනෙන වා සහ මානත්තදානත්ථාය, අවසානෙ අබ්භානත්ථාය ච සඞ්ඝො ඉච්ඡිතබ්බො, න හෙත්ථ එකම්පි කම්මං විනා සඞ්ඝෙන සක්කා කාතුන්ති සඞ්ඝො, ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච ඉච්ඡිතබ්බො අස්සාති සඞ්ඝාදිසෙසො.

แม้ในคาถาที่สอง ก็ตรัสคำมีอาทิว่า 'สงฆ์เท่านั้นย่อมให้ปริวาส' เพื่อแสดงแต่อรรถะเท่านั้น โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ. อรรถะในที่นี้คือ บุคคลผู้ต้องอาบัติ (สังฆาทิเสส) นี้แล้ว ปรารถนาจะออกจากอาบัติ, กรรมที่เป็นเหตุออกจากอาบัตินั้น สงฆ์เป็นที่พึงปรารถนาเพื่อให้ปริวาสในเบื้องต้น, เพื่อให้มานัตในส่วนที่เหลือจากเบื้องต้น (คือ) ในท่ามกลาง หรือเพื่อให้มานัตพร้อมด้วยมูลายปฏิกัสสนะ, และเพื่ออัพภานในที่สุด. เพราะในกรรมเหล่านี้ กรรมแม้แต่อย่างหนึ่งก็ไม่อาจทำได้โดยปราศจากสงฆ์. เพราะเหตุนั้น สงฆ์เป็นที่พึงปรารถนาในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือ (คือท่ามกลางและที่สุด) ดังนี้ จึงชื่อว่าสังฆาทิเสส.

තතියගාථාය අනියතො න නියතොති යස්මා න නියතො, තස්මා අනියතො අයමාපත්තික්ඛන්ධොති අත්ථො. කිං කාරණා න නියතොති? අනෙකංසිකතං පදං, යස්මා ඉදං සික්ඛාපදං අනෙකංසෙන කතන්ති අත්ථො. කථං අනෙකංසෙන? තිණ්ණමඤ්ඤතරං ඨානං, තිණ්ණං ධම්මානං අඤ්ඤතරෙන කාරෙතබ්බොති හි තත්ථ වුත්තං, තස්මා ‘‘අනියතො’’ති පවුච්චති, සො ආපත්තික්ඛන්ධො අනියතොති වුච්චති. යථා ච තිණ්ණං අඤ්ඤතරං ඨානං, එවං ද්වින්නං ධම්මානං අඤ්ඤතරං ඨානං යත්ථ වුත්තං, සොපි අනියතො එව.

ในคาถาที่ ๓ บทว่า อนิยตะ คือไม่แน่นอน เพราะไม่แน่นอน ฉะนั้น กองอาบัตินี้จึงชื่อว่าอนิยตะ ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุไรจึงไม่แน่นอน? บทนี้ถูกทำให้ไม่แน่นอน เพราะสิกขาบทนี้ถูกทำให้ไม่แน่นอน ดังนี้เป็นอรรถ. ถูกทำให้ไม่แน่นอนอย่างไร? (เพราะ) ฐานะอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง (ถูกทำให้เป็น) เพราะในสิกขาบทนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “พึงปรับด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง” ฉะนั้นจึงเรียกว่า “อนิยตะ” กองอาบัตินั้นเรียกว่า “อนิยตะ”. และฐานะอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง (ถูกกล่าวไว้) ฉันใด กองอาบัติที่ฐานะอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๒ อย่าง (ถูกกล่าวไว้) นั้น ก็เป็นอนิยตะเหมือนกัน.

චතුත්ථගාථාය අච්චයො තෙන සමො නත්ථීති දෙසනාගාමිනීසු අච්චයෙසු තෙන සමො ථූලො අච්චයො නත්ථි, තෙනෙතං ඉති වුච්චති; ථූලත්තා අච්චයස්ස එතං ථුල්ලච්චයන්ති වුච්චතීති අත්ථො.

ในคาถาที่ ๔ บทว่า อัจจะโย เตนะ สะโม นัตถิ (ไม่มีอาบัติอื่นเสมอด้วยอาบัตินั้น) คือ ในบรรดาอาบัติที่เป็นเทสนาคามี ไม่มีอาบัติหยาบอื่นเสมอด้วยอาบัตินั้น. เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเรียกว่า “ถุลลัจจัย” เพราะความเป็นอาบัติหยาบ ดังนี้เป็นอรรถ.

පඤ්චමගාථාය [Pg.192] නිස්සජ්ජිත්වාන දෙසෙති තෙනෙතන්ති නිස්සජ්ජිත්වා දෙසෙතබ්බතො නිස්සග්ගියන්ති වුච්චතීති අත්ථො.

ในคาถาที่ ๕ บทว่า นิสสัชชิตวานะ เทเสติ เตเนตัง (สละแล้วจึงแสดง เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเป็นอาบัติที่พึงสละแล้วจึงแสดง จึงเรียกว่า “นิสสัคคิยะ” ดังนี้เป็นอรรถ.

ඡට්ඨගාථාය පාතෙති කුසලං ධම්මන්ති සඤ්චිච්ච ආපජ්ජන්තස්ස කුසලධම්මසඞ්ඛාතං කුසලචිත්තං පාතෙති, තස්මා පාතෙති චිත්තන්ති පාචිත්තියං. යං පන චිත්තං පාතෙති, තං යස්මා අරියමග්ගං අපරජ්ඣති, චිත්තසම්මොහකාරණඤ්ච හොති, තස්මා ‘‘අරියමග්ගං අපරජ්ඣති, චිත්තසම්මොහනට්ඨාන’’න්ති ච වුත්තං.

ในคาถาที่ ๖ บทว่า ปาเตติ กุสลัง ธัมมัง (ยังกุศลธรรมให้ตกไป) คือ ยังกุศลจิตอันนับว่าเป็นกุศลธรรมของบุคคลผู้จงใจต้องอาบัติให้ตกไป. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “ปาจิตติยะ” เพราะยังจิตให้ตกไป. อนึ่ง อาบัติใดยังจิตให้ตกไป อาบัตินั้นเพราะเป็นเหตุให้ประทุษร้ายอริยมรรค และเป็นเหตุให้จิตหลงผิด ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า “ประทุษร้ายอริยมรรค” และ “เป็นที่ตั้งแห่งความหลงผิดของจิต”.

පාටිදෙසනීයගාථාසු ‘‘ගාරය්හං ආවුසො ධම්මං ආපජ්ජි’’න්ති වුත්තගාරය්හභාවකාරණදස්සනත්ථමෙව භික්ඛු අඤ්ඤාතකො සන්තොතිආදි වුත්තං. පටිදෙසෙතබ්බතො පන සා ආපත්ති පාටිදෙසනීයාති වුච්චති.

ในคาถาปาฏิเทสนียะ บทว่า “ภิกษุผู้ไม่ใช่ญาติ” เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงเหตุแห่งความเป็นธรรมที่ควรตำหนิที่ตรัสไว้ว่า “อาวุโส เธอต้องธรรมที่ควรตำหนิแล้ว”. อนึ่ง อาบัตินั้นเรียกว่า “ปาฏิเทสนียะ” เพราะเป็นอาบัติที่พึงแสดงคืน.

දුක්කටගාථාය අපරද්ධං විරද්ධඤ්ච ඛලිතන්ති සබ්බමෙතං ‘‘යඤ්ච දුක්කට’’න්ති එත්ථ වුත්තස්ස දුක්කටස්ස පරියායවචනං. යඤ්හි දුට්ඨු කතං විරූපං වා කතං, තං දුක්කටං. තං පනෙතං යථා සත්ථාරා වුත්තං; එවං අකතත්තා අපරද්ධං, කුසලං විරජ්ඣිත්වා පවත්තත්තා විරද්ධං, අරියවත්තපටිපදං අනාරුළ්හත්තා ඛලිතං. යං මනුස්සො කරෙති ඉදං පනස්ස ඔපම්මනිදස්සනං. තස්සත්ථො – යථා හි යං ලොකෙ මනුස්සො ආවි වා යදි වා රහො පාපං කරොති, තං දුක්කටන්ති පවෙදෙන්ති; එවමිදම්පි බුද්ධප්පටිකුට්ඨෙන ලාමකභාවෙන පාපං, තස්මා දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං.

ในคาถา ทุกกฏ บทว่า อปรัทธัง วิรัทธัญจะ ขะลิตัง (ผิดพลาด คลาดเคลื่อน และพลั้งพลาด) ทั้งหมดนี้เป็นคำไวพจน์ของคำว่า “ทุกกฏ” ที่ตรัสไว้ในบทว่า “ยัญจะ ทุกกฏัง” (และกรรมอันบุคคลทำชั่ว). อนึ่ง กรรมใดที่ทำชั่ว หรือทำวิปริต กรรมนั้นชื่อว่า “ทุกกฏ”. อนึ่ง กรรมนั้นเพราะไม่ได้ทำตามที่พระศาสดาตรัสไว้ จึงชื่อว่า “อปรัทธะ” (ผิดพลาด), เพราะประพฤติพลาดจากกุศล จึงชื่อว่า “วิรัทธะ” (คลาดเคลื่อน), เพราะไม่ได้ขึ้นสู่ปฏิปทาอันเป็นวัตรของพระอริยะ จึงชื่อว่า “ขะลิตะ” (พลั้งพลาด). ส่วนบทว่า “ยัง มะนุสโส กะเรติ อิทัง” (กรรมใดที่มนุษย์ทำ) นี้ เป็นการแสดงอุปมาของกรรมนั้น. อรรถของบทนั้นคือ: อนึ่ง ในโลก มนุษย์ทำบาปใดในที่แจ้งหรือในที่ลับ เขาย่อมประกาศบาปนั้นว่า “ทุกกฏ” ฉันใด, กรรมนี้ก็เป็นบาปเพราะเป็นกรรมที่พระพุทธเจ้าทรงรังเกียจและเป็นกรรมที่เลวทราม ฉันนั้น, เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า “ทุกกฏ”.

දුබ්භාසිතගාථාය දුබ්භාසිතං දුරාභට්ඨන්ති දුට්ඨු ආභට්ඨං භාසිතං ලපිතන්ති දුරාභට්ඨං. යං දුරාභට්ඨං, තං දුබ්භාසිතන්ති අත්ථො. කිඤ්ච භිය්‍යො? සංකිලිට්ඨඤ්ච යං පදං, සංකිලිට්ඨං යස්මා තං පදං හොතීති අත්ථො. තථා යඤ්ච විඤ්ඤූ ගරහන්ති, යස්මා ච නං විඤ්ඤූ ගරහන්තීති අත්ථො. තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති තෙන සංකිලිට්ඨභාවෙන ච විඤ්ඤුගරහනෙනාපි ච එතං ඉති වුච්චති; ‘‘දුබ්භාසිත’’න්ති එවං වුච්චතීති අත්ථො.

ในคาถา ทุพภาสิต บทว่า ทุพภาสิตัง ทุราภัตถัง (คำพูดชั่ว คำพูดที่กล่าวไม่ดี) คือ คำที่กล่าวไม่ดี คำที่พูดไม่ดี คำที่รำพึงไม่ดี ชื่อว่า “ทุราภัตถะ”. คำใดที่กล่าวไม่ดี คำนั้นชื่อว่า “ทุพภาสิต” ดังนี้เป็นอรรถ. อนึ่ง มีอะไรอีก? และคำใดเป็นคำที่เศร้าหมอง เพราะคำนั้นเป็นคำที่เศร้าหมอง ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง คำใดที่วิญญูชนติเตียน เพราะวิญญูชนติเตียนคำนั้น ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า เตเนตัง อิติ วุจจะตีติ (เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าอย่างนี้) คือ เพราะความเป็นคำที่เศร้าหมองนั้นด้วย และเพราะวิญญูชนติเตียนนั้นด้วย คำนี้จึงเรียกว่า “ทุพภาสิต” ดังนี้เป็นอรรถ.

සෙඛියගාථාය ‘‘ආදි චෙතං චරණඤ්චා’’තිආදිනා නයෙන සෙඛස්ස සන්තකභාවං දීපෙති. තස්මා සෙඛස්ස ඉදං සෙඛියන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. ඉදං ‘‘ගරුකලහුකඤ්චාපී’’තිආදිපඤ්හෙහි අසඞ්ගහිතස්ස ‘‘හන්ද වාක්‍යං සුණොම තෙ’’ති ඉමිනා පන ආයාචනවචනෙන සඞ්ගහිතස්ස අත්ථස්ස දීපනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ในคาถา เสขิยะ (คาถานี้) ย่อมแสดงความเป็นของแห่งเสขบุคคลด้วยนัยมีบทว่า “อาทิ เจตัง จะระณัญจา” (นี้เป็นเบื้องต้นและเป็นจริยา) เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ศีลนี้เป็นของเสขบุคคล จึงเรียกว่า “เสขิยะ” นี้เป็นอรรถโดยย่อในคาถานี้. พึงทราบว่า คาถานี้ตรัสไว้เพื่อแสดงอรรถที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยปัญหาทั้งหลายมีบทว่า “ครุกะและลหุกะ” เป็นต้น แต่สงเคราะห์ด้วยคำอ้อนวอนว่า “ฮันทะ วากยัง สุโณมะ เต” (มาเถิด เราจักฟังคำของท่าน).

ඡන්නමතිවස්සතීතිආදිම්හිපි [Pg.193] එසෙව නයො. තත්ථ ඡන්නමතිවස්සතීති ගෙහං තාව තිණාදීහි අච්ඡන්නං අතිවස්සති. ඉදං පන ආපත්තිසඞ්ඛාතං ගෙහං ඡන්නං අතිවස්සති; මූලාපත්තිඤ්හි ඡාදෙන්තො අඤ්ඤං නවං ආපත්තිං ආපජ්ජති. විවටං නාතිවස්සතීති ගෙහං තාව අවිවටං සුච්ඡන්නං නාතිවස්සති. ඉදං පන ආපත්තිසඞ්ඛාතං ගෙහං විවටං නාතිවස්සති; මූලාපත්තිඤ්හි විවරන්තො දෙසනාගාමිනිං දෙසෙත්වා වුට්ඨානගාමිනිතො වුට්ඨහිත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාති. ආයතිං සංවරන්තො අඤ්ඤං ආපත්තිං නාපජ්ජති. තස්මා ඡන්නං විවරෙථාති තෙන කාරණෙන දෙසනාගාමිනිං දෙසෙන්තො වුට්ඨානගාමිනිතො ච වුට්ඨහන්තො ඡන්නං විවරෙථ. එවං තං නාතිවස්සතීති එවඤ්චෙතං විවටං නාතිවස්සතීති අත්ථො.

แม้ในคาถาที่ขึ้นต้นด้วยบทว่า “ฉันนัง อะติวัสสะติ” (สิ่งที่ปิดบังไว้ ย่อมรั่วรด) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในคาถานั้น บทว่า “ฉันนัง อะติวัสสะติ” คือ เรือนที่ไม่ได้มุงด้วยหญ้าเป็นต้น ย่อมรั่วรด. ส่วนเรือนอันนับว่าเป็นอาบัตินี้ เมื่อปิดบังไว้ ย่อมรั่วรด; เพราะภิกษุผู้ปิดบังอาบัติเดิม ย่อมต้องอาบัติใหม่อื่นอีก. บทว่า “วิวะฏัง นาติวัสสะติ” (สิ่งที่เปิดเผยไว้ ย่อมไม่รั่วรด) คือ เรือนที่ไม่ได้เปิดไว้ มุงดีแล้ว ย่อมไม่รั่วรด. ส่วนเรือนอันนับว่าเป็นอาบัตินี้ เมื่อเปิดไว้ ย่อมไม่รั่วรด; เพราะภิกษุผู้เปิดเผยอาบัติเดิม แสดงอาบัติที่เป็นเทสนาคามีแล้ว ออกจากอาบัติที่เป็นวุฏฐานคามีแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์. เมื่อสำรวมในภายหน้า ย่อมไม่ต้องอาบัติอื่นอีก. บทว่า “ตัสมา ฉันนัง วิวะเรถาติ” (เพราะเหตุนั้น พึงเปิดเผยสิ่งที่ปิดบังไว้) คือ เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้แสดงอาบัติที่เป็นเทสนาคามี และออกจากอาบัติที่เป็นวุฏฐานคามี พึงเปิดเผยอาบัติที่ปิดบังไว้. บทว่า “เอวัง ตัง นาติวัสสะตีติ” (อย่างนั้น อาบัตินั้นย่อมไม่รั่วรด) คือ ถ้าอาบัตินั้นถูกเปิดเผยอย่างนี้ ย่อมไม่รั่วรด ดังนี้เป็นอรรถ.

ගති මිගානං පවනන්ති අජ්ඣොකාසෙ බ්‍යග්ඝාදීහි පරිපාතියමානානං මිගානං පවනං රුක්ඛාදිගහනං අරඤ්ඤං ගති පටිසරණං හොති, තං පත්වා තෙ අස්සාසන්ති. එතෙනෙව නයෙන ආකාසො පක්ඛීනං ගති. අවස්සං උපගමනට්ඨෙන පන විභවො ගති ධම්මානං, සබ්බෙසම්පි සඞ්ඛතධම්මානං විනාසොව තෙසං ගති. න හි තෙ විනාසං අගච්ඡන්තා ඨාතුං සක්කොන්ති. සුචිරම්පි ඨත්වා පන නිබ්බානං අරහතො ගති, ඛීණාසවස්ස අරහතො අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු එකංසෙන ගතීති අත්ථො.

บทว่า คะติ มิคานัง ปะวะนัง (ป่าเป็นที่ไปของเนื้อ) คือ ป่าอันรกด้วยต้นไม้เป็นต้น เป็นที่ไป เป็นที่พึ่งพิงของเนื้อทั้งหลายที่ถูกเสือเป็นต้นไล่ล่าในที่โล่งแจ้ง เมื่อถึงป่านั้น เนื้อเหล่านั้นย่อมได้รับความผ่อนคลาย. ด้วยนัยนี้แหละ อากาศก็เป็นที่ไปของนกทั้งหลาย. อนึ่ง วิภวะ (ความพินาศ) เป็นที่ไปของสังขตธรรมทั้งหลาย เพราะเป็นที่เข้าถึงโดยไม่ผิดพลาด, ความพินาศเท่านั้นเป็นที่ไปของสังขตธรรมเหล่านั้นทั้งหมด. เพราะสังขตธรรมเหล่านั้นไม่สามารถตั้งอยู่ได้โดยไม่ถึงความพินาศ. อนึ่ง แม้ตั้งอยู่ได้นาน นฤพานก็เป็นที่ไปของพระอรหันต์, อนุปาทิเสสนิพพานธาตุของพระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ เป็นที่ไปโดยส่วนเดียว ดังนี้เป็นอรรถ.

පඨමගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคาถาสังคณิกะที่ ๑ จบแล้ว.

අධිකරණභෙදං

การจำแนกอธิกรณ์

උක්කොටනභෙදාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกการรื้อฟื้นเป็นต้น

340. අධිකරණභෙදෙ [Pg.194] ඉමෙ දස උක්කොටාති අධිකරණානං උක්කොටෙත්වා පුන අධිකරණඋක්කොටෙන සමථානං උක්කොටං දස්සෙතුං ‘‘විවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො කති සමථෙ උක්කොටෙතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ විවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො ද්වෙ සමථෙ උක්කොටෙතීති සම්මුඛාවිනයඤ්ච යෙභුය්‍යසිකඤ්ච ඉමෙ ද්වෙ උක්කොටෙති, පටිසෙධෙති; පටික්කොසතීති අත්ථො. අනුවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො චත්තාරොති සම්මුඛාවිනයං, සතිවිනයං, අමූළ්හවිනයං, තස්සපාපියසිකන්ති ඉමෙ චත්තාරො සමථෙ උක්කොටෙති. ආපත්තාධිකරණං උක්කොටෙන්තො තයොති සම්මුඛාවිනයං, පටිඤ්ඤාතකරණං, තිණවත්ථාරකන්ති ඉමෙ තයො සමථෙ උක්කොටෙති. කිච්චාධිකරණං උක්කොටෙන්තො එකන්ති සම්මුඛාවිනයං ඉමං එකං සමථං උක්කොටෙති.

๓๔๐. ในบทว่าด้วยความต่างแห่งอธิกรณ์ ได้แสดงอุโกฏ 10 อย่างเหล่านี้ของอธิกรณ์ทั้งหลายแล้ว เพื่อแสดงอุโกฏของสมถะทั้งหลายด้วยการคัดค้านอธิกรณ์อีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เมื่อคัดค้านวิวาทาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะกี่อย่าง" ในคำนั้นว่า "เมื่อคัดค้านวิวาทาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะ 2 อย่าง" หมายความว่า ย่อมคัดค้าน ย่อมห้าม ย่อมปฏิเสธสมถะ 2 อย่างเหล่านี้ คือ สัมมุขาวินัย และ เยภุยยสิกา เมื่อคัดค้านอนุวาทาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะ 4 อย่างเหล่านี้ คือ สัมมุขาวินัย, สติวินัย, อมูฬหวินัย, ตัสสปาปิยสิกา เมื่อคัดค้านอาปัตตาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะ 3 อย่างเหล่านี้ คือ สัมมุขาวินัย, ปฏิญญาตกรณะ, ติณวัตถารกะ เมื่อคัดค้านกิจจาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะ 1 อย่างนี้ คือ สัมมุขาวินัย

341. කති උක්කොටාතිආදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ පන ද්වාදසසු උක්කොටෙසු අකතං කම්මන්තිආදයො තාව තයො උක්කොටා විසෙසතො දුතියෙ අනුවාදාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අනිහතං කම්මන්තිආදයො තයො පඨමෙ විවාදාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අවිනිච්ඡිතන්තිආදයො තයො තතියෙ ආපත්තාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අවූපසන්තන්තිආදයො තයො චතුත්ථෙ කිච්චාධිකරණෙ ලබ්භන්ති; අපිච ද්වාදසාපි ච එකෙකස්මිං අධිකරණෙ ලබ්භන්තියෙව.

๓๔๑. ในคำตอบของปัญหามีอาทิว่า "อุโกฏกี่อย่าง" นั้น ในอุโกฏ 12 อย่าง อุโกฏ 3 อย่างมีอาทิว่า "อกตกรรม" เหล่านี้ ย่อมได้โดยเฉพาะในอนุวาทาธิกรณ์ที่ 2 อุโกฏ 3 อย่างมีอาทิว่า "อนิหตกรรม" เหล่านี้ ย่อมได้ในวิวาทาธิกรณ์ที่ 1 อุโกฏ 3 อย่างมีอาทิว่า "อวินิจฉิต" เหล่านี้ ย่อมได้ในอาปัตตาธิกรณ์ที่ 3 อุโกฏ 3 อย่างมีอาทิว่า "อวูปสันตะ" เหล่านี้ ย่อมได้ในกิจจาธิกรณ์ที่ 4 อนึ่ง อุโกฏทั้ง 12 อย่าง ย่อมได้ในอธิกรณ์แต่ละอย่างนั่นเอง

තත්ථජාතකං අධිකරණං උක්කොටෙතීති යස්මිං විහාරෙ ‘‘මය්හං ඉමිනා පත්තො ගහිතො, චීවරං ගහිත’’න්තිආදිනා නයෙන පත්තචීවරාදීනං අත්ථාය අධිකරණං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව ච නං විහාරෙ ආවාසිකා සන්නිපතිත්වා ‘‘අලං ආවුසො’’ති අත්තපච්චත්ථිකෙ සඤ්ඤාපෙත්වා පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයෙනෙව වූපසමෙන්ති, ඉදං තත්ථජාතකං අධිකරණං නාම. යෙනාපි විනිච්ඡයෙන සමිතං, සොපි එකො සමථොයෙව. ඉමං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියං.

คำว่า "เมื่อคัดค้านตัตถชาตกอธิกรณ์" หมายถึง ในอารามใด อธิกรณ์เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่บาตร จีวร เป็นต้น ด้วยนัยมีอาทิว่า "บาตรของข้าพเจ้าถูกภิกษุรูปนี้ถือเอาแล้ว, จีวรถูกถือเอาแล้ว" และในอารามนั้นเอง ภิกษุผู้อยู่ประจำอารามประชุมกันแล้ว ทำให้ภิกษุผู้เป็นโจทก์และจำเลยเข้าใจว่า "พอเถิด ท่านผู้มีอายุ" แล้วย่อมระงับด้วยวินิจฉัยที่พ้นจากพระบาลีเท่านั้น อธิกรณ์นี้ชื่อว่า ตัตถชาตกอธิกรณ์ แม้วินิจฉัยใดที่ระงับแล้ว วินิจฉัยนั้นก็เป็นสมถะอย่างหนึ่งนั่นเอง แม้ภิกษุผู้คัดค้านสมถะนี้ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์

තත්ථජාතකං වූපසන්තන්ති සචෙ පන තං අධිකරණං නෙවාසිකා වූපසමෙතුං න සක්කොන්ති, අථඤ්ඤො විනයධරො ආගන්ත්වා ‘‘කිං ආවුසො ඉමස්මිං [Pg.195] විහාරෙ උපොසථො වා පවාරණා වා ඨිතා’’ති පුච්ඡති, තෙහි ච තස්මිං කාරණෙ කථිතෙ තං අධිකරණං ඛන්ධකතො ච පරිවාරතො ච සුත්තෙන විනිච්ඡිනිත්වා වූපසමෙති, ඉදං තත්ථජාතකං වූපසන්තං නාම අධිකරණං. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

คำว่า "ตัตถชาตกอธิกรณ์ที่ระงับแล้ว" หมายถึง หากภิกษุผู้อยู่ประจำอารามไม่สามารถระงับอธิกรณ์นั้นได้ เมื่อไม่สามารถระงับได้แล้ว วินัยธรอื่นมาถามว่า "ท่านผู้มีอายุ อุโบสถหรือปวารณาในอารามนี้หยุดแล้วหรือ" และเมื่อภิกษุผู้อยู่ประจำอารามนั้นบอกเหตุนั้นแล้ว ย่อมวินิจฉัยอธิกรณ์นั้นด้วยพระสูตรจากพระขันธกะและพระปริวาร แล้วระงับ อธิกรณ์นี้ชื่อว่า ตัตถชาตกอธิกรณ์ที่ระงับแล้ว แม้ภิกษุผู้คัดค้านอธิกรณ์นี้ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

අන්තරාමග්ගෙති තෙ අත්තපච්චත්ථිකා ‘‘න මයං එතස්ස විනිච්ඡයෙ තිට්ඨාම, නායං විනයෙ කුසලො, අසුකස්මිං නාම ගාමෙ විනයධරා ථෙරා වසන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා විනිච්ඡිනිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්තා අන්තරාමග්ගෙයෙව කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං වා සඤ්ඤාපෙන්ති, අඤ්ඤෙ වා තෙ භික්ඛූ නිජ්ඣාපෙන්ති, ඉදම්පි වූපසන්තමෙව හොති. එවං වූපසන්තං අන්තරාමග්ගෙ අධිකරණං උක්කොටෙති යො, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

คำว่า "ในระหว่างทาง" หมายถึง ภิกษุผู้เป็นโจทก์และจำเลยเหล่านั้นกล่าวว่า "พวกเราไม่สามารถตั้งอยู่ในวินิจฉัยของท่านผู้นี้ได้ ท่านผู้นี้ไม่เชี่ยวชาญในวินัย พระเถระผู้ทรงวินัยอยู่ในหมู่บ้านชื่อโน้น พวกเราจะไปที่นั่นแล้ววินิจฉัย" เมื่อกำลังไป ก็พิจารณาเหตุในระหว่างทางนั่นเอง หรือทำให้เข้าใจกันเอง หรือภิกษุอื่นทำให้ภิกษุเหล่านั้นพิจารณาเห็น (โทษของอธิกรณ์) อธิกรณ์นี้ก็ระงับแล้วนั่นเอง ภิกษุใดคัดค้านอธิกรณ์ที่ระงับแล้วในระหว่างทางอย่างนี้ แม้ภิกษุนั้นก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

අන්තරාමග්ගෙ වූපසන්තන්ති න හෙව ඛො පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ඤත්තියා වා සභාගභික්ඛුනිජ්ඣාපනෙන වා වූපසන්තං හොති; අපිච ඛො පටිපථං ආගච්ඡන්තො එකො විනයධරො දිස්වා ‘‘කත්ථ ආවුසො ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අසුකං නාම ගාමං, ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘අලං, ආවුසො, කිං තත්ථ ගතෙනා’’ති තත්ථෙව ධම්මෙන විනයෙන තං අධිකරණං වූපසමෙති, ඉදං අන්තරාමග්ගෙ වූපසන්තං නාම. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

คำว่า "อธิกรณ์ที่ระงับแล้วในระหว่างทาง" หมายถึง ไม่ได้ระงับด้วยการทำให้เข้าใจกันเอง หรือด้วยการที่ภิกษุผู้มีส่วนร่วมทำให้พิจารณาเห็น (โทษของอธิกรณ์) แต่ว่า วินัยธรรูปหนึ่งที่กำลังมาสวนทาง เห็นแล้วถามว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายจะไปที่ไหน" เมื่อภิกษุผู้เป็นโจทก์และจำเลยตอบว่า "จะไปหมู่บ้านชื่อโน้น ด้วยเหตุชื่อนี้" วินัยธรจึงกล่าวว่า "พอเถิด ท่านผู้มีอายุ จะมีประโยชน์อะไรด้วยการไปที่นั่น" แล้วระงับอธิกรณ์นั้นด้วยธรรมและวินัยในระหว่างทางนั่นเอง อธิกรณ์นี้ชื่อว่า อธิกรณ์ที่ระงับแล้วในระหว่างทาง แม้ภิกษุผู้คัดค้านอธิกรณ์นี้ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

තත්ථ ගතන්ති සචෙ පන ‘‘අලං, ආවුසො, කිං තත්ථ ගතෙනා’’ති වුච්චමානාපි ‘‘මයං තත්ථෙව ගන්ත්වා විනිච්ඡයං පාපෙස්සාමා’’ති විනයධරස්ස වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡන්තියෙව, ගන්ත්වා සභාගානං භික්ඛූනං එතමත්ථං ආරොචෙන්ති. සභාගා භික්ඛූ ‘‘අලං, ආවුසො, සඞ්ඝසන්නිපාතං නාම ගරුක’’න්ති තත්ථෙව නිසීදාපෙත්වා විනිච්ඡිනිත්වා සඤ්ඤාපෙන්ති, ඉදම්පි වූපසන්තමෙව හොති. එවං වූපසන්තං තත්ථ ගතං අධිකරණං උක්කොටෙති යො, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

คำว่า "ไปถึงที่นั่น" หมายถึง หากแม้ถูกกล่าวว่า "พอเถิด ท่านผู้มีอายุ จะมีประโยชน์อะไรด้วยการไปที่นั่น" ก็ไม่ใส่ใจคำของวินัยธร แล้วยังคงไปอยู่ โดยกล่าวว่า "พวกเราจะไปที่นั่นแล้วทำให้ถึงซึ่งวินิจฉัย" ไปถึงแล้วบอกเรื่องนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนร่วม ภิกษุผู้มีส่วนร่วมกล่าวว่า "พอเถิด ท่านผู้มีอายุ การประชุมสงฆ์นั้นเป็นเรื่องหนัก" แล้วให้นั่งลงที่นั่นเอง วินิจฉัยแล้วทำให้เข้าใจ อธิกรณ์นี้ก็ระงับแล้วนั่นเอง ภิกษุใดคัดค้านอธิกรณ์ที่ระงับแล้วซึ่งไปถึงที่นั่นอย่างนี้ แม้ภิกษุนั้นก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

තත්ථ ගතං වූපසන්තන්ති න හෙව ඛො පන සභාගභික්ඛූනං සඤ්ඤත්තියා වූපසන්තං හොති; අපිච ඛො සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ආරොචිතං සඞ්ඝමජ්ඣෙ විනයධරා වූපසමෙන්ති, ඉදං තත්ථ ගතං වූපසන්තං නාම. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

คำว่า "อธิกรณ์ที่ไปถึงที่นั่นแล้วระงับแล้ว" หมายถึง ไม่ได้ระงับด้วยการทำให้ภิกษุผู้มีส่วนร่วมเข้าใจ แต่ว่า วินัยธรทั้งหลายย่อมระงับอธิกรณ์ที่บอกแก่สงฆ์ซึ่งประชุมกันแล้ว ในท่ามกลางสงฆ์ อธิกรณ์นี้ชื่อว่า อธิกรณ์ที่ไปถึงที่นั่นแล้วระงับแล้ว แม้ภิกษุผู้คัดค้านอธิกรณ์นี้ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

සතිවිනයන්ති ඛීණාසවස්ස දින්නං සතිවිනයං උක්කොටෙති, පාචිත්තියමෙව. උම්මත්තකස්ස දින්නෙ අමූළ්හවිනයෙ පාපුස්සන්නස්ස දින්නාය තස්සපාපියසිකායපි එසෙව නයො.

คำว่า "สติวินัย" หมายถึง เมื่อคัดค้านสติวินัยที่มอบให้แก่พระขีณาสพ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง ในอมูฬหวินัยที่มอบให้แก่ภิกษุวิกลจริต และในตัสสปาปิยสิกาที่มอบให้แก่ภิกษุผู้มีบาปมาก ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน

තිණවත්ථාරකං [Pg.196] උක්කොටෙතීති සඞ්ඝෙන තිණවත්ථාරකසමථෙන වූපසමිතෙ අධිකරණෙ ‘‘ආපත්ති නාම එකං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා දෙසියමානා වුට්ඨාති, යං පනෙතං නිද්දායන්තස්සාපි ආපත්තිවුට්ඨානං නාම, එතං මය්හං න ඛමතී’’ති එවං වදන්තොපි තිණවත්ථාරකං උක්කොටෙති නාම, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

คำว่า "เมื่อคัดค้านติณวัตถารกะ" หมายถึง เมื่อสงฆ์ระงับอาปัตตาธิกรณ์ด้วยติณวัตถารกสมถะแล้ว แม้ภิกษุผู้กล่าวว่า "ชื่อว่าอาบัติ ย่อมพ้นได้ด้วยการเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วแสดงอาบัติ แต่การพ้นอาบัติที่ชื่อว่าแม้ภิกษุผู้กำลังหลับก็พ้นได้นั้น ข้าพเจ้าไม่ชอบใจ" ก็ชื่อว่าคัดค้านติณวัตถารกะ แม้ภิกษุนั้นก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙතීති විනයධරො හුත්වා අත්තනො උපජ්ඣායාදීනං අත්ථාය ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා පුබ්බෙ විනිච්ඡිතං අධිකරණං ද්වාදසසු උක්කොටෙසු යෙන කෙනචි උක්කොටෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. ද්වීසු පන අත්තපච්චත්ථිකෙසු එකස්මිං ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිනා නයෙන සමුප්පන්නාඝාතො, තස්ස පරාජයං ආරොපනත්ථං ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා පුබ්බෙ විනිච්ඡිතං අධිකරණං ද්වාදසසු උක්කොටෙසු යෙන කෙනචි උක්කොටෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. මන්දො පන මොමූහො මොමූහත්තා එව ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව උක්කොටෙන්තො මොහාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. සචෙ පන ද්වීසු අත්තපච්චත්ථිකෙසු එකො විසමානි කායකම්මාදීනි ගහනමිච්ඡාදිට්ඨිං බලවන්තෙ ච පක්ඛන්තරියෙ අභිඤ්ඤාතෙ භික්ඛූ නිස්සිතත්තා විසමනිස්සිතො ගහනනිස්සිතො බලවනිස්සිතො ච හොති, තස්ස භයෙන ‘‘අයං මෙ ජීවිතන්තරායං වා බ්‍රහ්මචරියන්තරායං වා කරෙය්‍යා’’ති ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව උක්කොටෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම.

คำว่า “วินัยธรผู้ถึงฉันทาคติ คัดค้านอธิกรณ์” หมายถึง วินัยธรเป็นผู้แสดงอธรรมว่าเป็นธรรมเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่ตน หรือแก่อุปัชฌาย์เป็นต้น แล้วคัดค้านอธิกรณ์ที่วินิจฉัยแล้วแต่ก่อน ด้วยการคัดค้านอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการคัดค้าน ๑๒ อย่าง ชื่อว่าวินัยธรผู้ถึงฉันทาคติ คัดค้านอธิกรณ์. ส่วนวินัยธรผู้มีอาฆาตเกิดขึ้นด้วยนัยมีว่า “ภิกษุรูปนี้ทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา” เป็นต้น ในภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อกันสองรูป เพื่อประโยชน์แก่การให้ภิกษุรูปนั้นถึงความพ่ายแพ้ แล้วแสดงอธรรมว่าเป็นธรรมเป็นต้น คัดค้านอธิกรณ์ที่วินิจฉัยแล้วแต่ก่อน ด้วยการคัดค้านอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการคัดค้าน ๑๒ อย่าง ชื่อว่าวินัยธรผู้ถึงโทสาคติ คัดค้านอธิกรณ์. ส่วนวินัยธรผู้โง่เขลา งมงายอย่างยิ่ง เพราะความเป็นผู้โง่เขลา งมงายอย่างยิ่งนั่นเอง แสดงอธรรมว่าเป็นธรรมเป็นต้น แล้วคัดค้านด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ชื่อว่าวินัยธรผู้ถึงโมหาคติ คัดค้านอธิกรณ์. อนึ่ง ถ้าภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อกันสองรูป เป็นผู้อาศัยกายกรรมเป็นต้นที่ไม่สม่ำเสมอ หรืออาศัยมิจฉาทิฏฐิที่ลึกซึ้ง และอาศัยภิกษุผู้มีกำลัง ผู้เป็นพวกเดียวกัน ผู้เป็นที่รู้จัก เพราะความกลัวภิกษุรูปนั้นว่า “ภิกษุรูปนี้พึงทำอันตรายแก่ชีวิตของเรา หรืออันตรายแก่พรหมจรรย์ของเรา” ดังนี้ แล้วแสดงอธรรมว่าเป็นธรรมเป็นต้น คัดค้านด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ชื่อว่าวินัยธรผู้ถึงภยาคติ คัดค้านอธิกรณ์.

තදහුපසම්පන්නොති එකො සාමණෙරො බ්‍යත්තො හොති බහුස්සුතො, සො විනිච්ඡයෙ පරාජයං පත්වා මඞ්කුභූතෙ භික්ඛූ දිස්වා පුච්ඡති ‘‘කස්මා මඞ්කුභූතාත්ථා’’ති? තෙ තස්ස තං අධිකරණං ආරොචෙන්ති. සො තෙ එවං වදෙති ‘‘හොතු, භන්තෙ, මං උපසම්පාදෙථ, අහං තං අධිකරණං වූපසමෙස්සාමී’’ති. තෙ තං උපසම්පාදෙන්ති. සො දුතියදිවසෙ භෙරිං පහරිත්වා සඞ්ඝං සන්නිපාතෙති. තතො භික්ඛූහි ‘‘කෙන සඞ්ඝො සන්නිපාතිතො’’ති වුත්තෙ ‘‘මයා’’ති වදති. ‘‘කස්මා සන්නිපාතිතො’’ති? ‘‘හිය්‍යො අධිකරණං දුබ්බිනිච්ඡිතං, තමහං විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති. ‘‘ත්වං පන හිය්‍යො කුහිං ගතො’’ති? ‘‘අනුපසම්පන්නොම්හි, භන්තෙ, අජ්ජ පන උපසම්පන්නොම්හී’’ති. සො වත්තබ්බො ‘‘ඉදං ආවුසො තුම්හාදිසානං භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, ‘තදහුපසම්පන්නො [Pg.197] උක්කොටෙති, උක්කොටනකං පාචිත්තිය’න්ති, ගච්ඡ ආපත්තිං දෙසෙහී’’ති. ආගන්තුකෙපි එසෙව නයො.

คำว่า “ผู้ที่อุปสมบทในวันนั้น” หมายถึง สามเณรรูปหนึ่งเป็นผู้ฉลาด เป็นพหูสูต สามเณรรูปนั้นถึงความพ่ายแพ้ในการวินิจฉัย เห็นภิกษุทั้งหลายผู้มีหน้าไม่เบิกบาน จึงถามว่า “เพราะเหตุไรท่านทั้งหลายจึงมีหน้าไม่เบิกบาน” ภิกษุเหล่านั้นบอกอธิกรณ์นั้นแก่สามเณรรูปนั้น สามเณรรูปนั้นบอกภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอุปสมบทให้กระผมเถิด กระผมจักระงับอธิกรณ์นั้น” ภิกษุเหล่านั้นอุปสมบทให้สามเณรรูปนั้น ภิกษุใหม่รูปนั้นในวันที่สอง ตีกลองแล้วประชุมสงฆ์ เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ใครประชุมสงฆ์” ภิกษุใหม่รูปนั้นกล่าวว่า “กระผม” “เพราะเหตุไรจึงประชุมสงฆ์” “เมื่อวานนี้ อธิกรณ์วินิจฉัยไม่ดี กระผมจักวินิจฉัยอธิกรณ์นั้น” “แต่ท่านเมื่อวานนี้ไปอยู่ที่ไหน” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมยังไม่ได้อุปสมบท แต่ในวันนี้กระผมอุปสมบทแล้ว” ภิกษุใหม่รูปนั้นพึงถูกกล่าวว่า “อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทนี้แก่ท่านทั้งหลายผู้เช่นกับท่านว่า ‘ผู้ที่อุปสมบทในวันนั้นคัดค้าน ต้องอาบัติปาจิตตีย์’ จงไปแสดงอาบัติเถิด” แม้ในภิกษุอาคันตุกะก็นัยนี้เหมือนกัน.

කාරකොති එකං සඞ්ඝෙන සද්ධිං අධිකරණං විනිච්ඡිනිත්වා පරිවෙණගතං පරාජිතා භික්ඛූ වදන්ති ‘‘කිස්ස, භන්තෙ, තුම්හෙහි එවං විනිච්ඡිතං අධිකරණං, නනු එවං විනිච්ඡිනිතබ්බ’’න්ති. සො ‘‘කස්මා පඨමංයෙව එවං න වදිත්ථා’’ති තං අධිකරණං උක්කොටෙති. එවං යො කාරකො උක්කොටෙති, තස්සාපි උක්කොටනකං පාචිත්තියං. ඡන්දදායකොති එකො අධිකරණවිනිච්ඡයෙ ඡන්දං දත්වා සභාගෙ භික්ඛූ පරාජයං පත්වා ආගතෙ මඞ්කුභූතෙ දිස්වා ‘‘ස්වෙ දානි අහං විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ‘‘කස්මා සන්නිපාතෙසී’’ති වුත්තෙ ‘‘හිය්‍යො අධිකරණං දුබ්බිනිච්ඡිතං, තමහං අජ්ජ විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති. ‘‘හිය්‍යො පන ත්වං කත්ථ ගතො’’ති. ‘‘ඡන්දං දත්වා නිසින්නොම්හී’’ති. සො වත්තබ්බො ‘‘ඉදං ආවුසො තුම්හාදිසානං භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, ‘ඡන්දදායකො උක්කොටෙති, උක්කොටනකං පාචිත්තිය’න්ති, ගච්ඡ ආපත්තිං දෙසෙහී’’ති.

คำว่า “ผู้ร่วมทำ” หมายถึง ภิกษุรูปหนึ่งวินิจฉัยอธิกรณ์ร่วมกับสงฆ์แล้วไปที่บริเวณ ภิกษุทั้งหลายผู้พ่ายแพ้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรท่านทั้งหลายจึงวินิจฉัยอธิกรณ์อย่างนี้ อธิกรณ์ไม่ควรวินิจฉัยอย่างนี้หรือ” ภิกษุรูปนั้นกล่าวว่า “เพราะเหตุไรท่านทั้งหลายจึงไม่กล่าวอย่างนี้ตั้งแต่แรก” แล้วคัดค้านอธิกรณ์นั้น อย่างนี้ ภิกษุผู้ร่วมทำผู้คัดค้าน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. คำว่า “ผู้ให้ฉันทะ” หมายถึง ภิกษุรูปหนึ่งให้ฉันทะในการวินิจฉัยอธิกรณ์ เห็นภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพวกเดียวกัน ผู้พ่ายแพ้แล้วมาถึง มีหน้าไม่เบิกบาน จึงกล่าวว่า “บัดนี้ พรุ่งนี้กระผมจักวินิจฉัย” แล้วประชุมสงฆ์ เมื่อถูกถามว่า “เพราะเหตุไรจึงประชุมสงฆ์” ภิกษุรูปนั้นกล่าวว่า “เมื่อวานนี้ อธิกรณ์วินิจฉัยไม่ดี กระผมจักวินิจฉัยอธิกรณ์นั้นในวันนี้” “แต่ท่านเมื่อวานนี้ไปอยู่ที่ไหน” “กระผมให้ฉันทะแล้วนั่งอยู่” ภิกษุรูปนั้นพึงถูกกล่าวว่า “อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทนี้แก่ท่านทั้งหลายผู้เช่นกับท่านว่า ‘ผู้ให้ฉันทะคัดค้าน ต้องอาบัติปาจิตตีย์’ จงไปแสดงอาบัติเถิด”.

අධිකරණනිදානාදිවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องนิทานแห่งอธิกรณ์เป็นต้น

342. විවාදාධිකරණං කිංනිදානන්තිආදීසු කිං නිදානමස්සාති කිංනිදානං. කො සමුදයො අස්සාති කිංසමුදයං. කා ජාති අස්සාති කිංජාතිකං. කො පභවො අස්සාති කිංපභවං. කො සම්භාරො අස්සාති කිංසම්භාරං. කිං සමුට්ඨානං අස්සාති කිංසමුට්ඨානං. සබ්බානෙතානි කාරණවෙවචනානියෙව.

๓๔๒. ในบททั้งหลายมี “วิวาธาธิกรณ์มีนิทานอะไร” เป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า “วิวาธาธิกรณ์นั้นมีนิทานอะไร” จึงชื่อว่า “กิงนิทาน” (มีนิทานอะไร) “มีสมุทัยอะไร” จึงชื่อว่า “กิงสมุทัย” (มีสมุทัยอะไร) “มีชาติอะไร” จึงชื่อว่า “กิงชาติกะ” (มีชาติอะไร) “มีปภวะอะไร” จึงชื่อว่า “กิงปภวะ” (มีปภวะอะไร) “มีสัมภาระอะไร” จึงชื่อว่า “กิงสัมภาระ” (มีสัมภาระอะไร) “มีสมุฏฐานอะไร” จึงชื่อว่า “กิงสมุฏฐาน” (มีสมุฏฐานอะไร) คำเหล่านี้ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของคำว่า “เหตุ” (การณะ) นั่นเอง.

විවාදනිදානන්තිආදීසුපි අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථුසඞ්ඛාතො විවාදො නිදානමෙතස්සාති විවාදනිදානං. විවාදං නිස්සාය උප්පජ්ජනකවිවාදවසෙනෙතං වුත්තං. අනුවාදො නිදානං අස්සාති අනුවාදනිදානං. ඉදම්පි අනුවාදං නිස්සාය උප්පජ්ජනකඅනුවාදවසෙන වුත්තං. ආපත්ති නිදානං අස්සාති ආපත්තිනිදානං. ආපත්තාධිකරණපච්චයා චතස්සො ආපත්තියො ආපජ්ජතීති එවං ආපත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකආපත්තිවසෙනෙතං වුත්තං. කිච්චයං නිදානමස්සාති කිච්චයනිදානං; චතුබ්බිධං සඞ්ඝකම්මං කාරණමස්සාති අත්ථො. උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය භික්ඛුනියා යාවතතියං සමනුභාසනාදීනං කිච්චං නිස්සාය උප්පජ්ජනකකිච්චානං වසෙනෙතං වුත්තං. අයං චතුන්නම්පි අධිකරණානං විස්සජ්ජනපක්ඛෙ එකපදයොජනා. එතෙනානුසාරෙන සබ්බපදානි යොජෙතබ්බානි.

แม้ในบททั้งหลายมี “วิวาธนิทาน” เป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า “วิวาธะอันนับว่าเป็นวัตถุที่ทำให้เกิดความแตกแยก ๑๘ ประการ เป็นนิทานของวิวาธาธิกรณ์นี้” จึงชื่อว่า “วิวาธนิทาน” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยอาศัยวิวาธะที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวิวาธะ (ก่อน). “อนุวาทะเป็นนิทานของอนุวาทาธิกรณ์นั้น” จึงชื่อว่า “อนุวาทนิทาน” แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสโดยอาศัยอนุวาทะที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอนุวาทะ (ก่อน). “อาบัติเป็นนิทานของอาปัตตาธิกรณ์นั้น” จึงชื่อว่า “อาปัตตินิทาน” เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมต้องอาบัติ ๔ อย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยอาศัยอาบัติที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอาบัติ (ก่อน). “กิจเป็นนิทานของกิจจาธิกรณ์นั้น” จึงชื่อว่า “กิจจยนิทาน” อรรถว่า มีสังฆกรรม ๔ อย่างเป็นเหตุ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยอาศัยกิจที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกิจมีกรรมคือการสวดประกาศภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตรจนถึง ๓ ครั้งเป็นต้น. นี้เป็นการประกอบบทเดียวในการตอบอธิกรณ์ทั้ง ๔ พึงประกอบบททั้งหมดตามแนวนี้.

දුතියපුච්ඡාය [Pg.198] හෙතුනිදානන්තිආදිම්හි විස්සජ්ජනෙ නවන්නං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතහෙතූනං වසෙන හෙතුනිදානාදිතා වෙදිතබ්බා. තතියපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ බ්‍යඤ්ජනමත්තං නානං. හෙතුයෙව හි එත්ථ පච්චයොති වුත්තො.

ในคำตอบของปัญหาที่สองมี “เหตุนิทาน” เป็นต้น พึงทราบความเป็นเหตุนิทานเป็นต้นโดยอาศัยเหตุ ๙ อย่างคือ กุศลเหตุ อกุศลเหตุ อัพยากตเหตุ. ในคำตอบของปัญหาที่สาม เพียงแต่พยัญชนะต่างกัน จริงอยู่ ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเหตุว่าเป็นปัจจัยนั่นเอง.

343. මූලපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ ද්වාදස මූලානීති කොධඋපනාහයුගළකාදීනි ඡ විවාදාමූලානි, ලොභදොසමොහා තයො, අලොභාදොසාමොහා තයොති ඉමානි අජ්ඣත්තසන්තානප්පවත්තානි ද්වාදස මූලානි. චුද්දස මූලානීති තානෙව ද්වාදස කායවාචාහි සද්ධිං චුද්දස හොන්ති. ඡ මූලානීති කායාදීනි ඡ සමුට්ඨානානි.

๓๔๓. ในการตอบคำถามเรื่องมูลว่า “มูล ๓๓ ประการในอธิกรณ์ ๔ คืออะไรบ้าง” นั้น คำว่า “มูล ๑๒ ประการ” ได้แก่ มูลแห่งวิวาท ๖ ประการ คือ โกธะและอุปนาหะเป็นคู่ เป็นต้น, มูล ๓ ประการ คือ โลภะ โทสะ โมหะ, และมูล ๓ ประการ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ ดังนี้ มูล ๑๒ ประการเหล่านี้เกิดขึ้นในสันดานภายใน. คำว่า “มูล ๑๔ ประการ” ได้แก่ มูล ๑๒ ประการเหล่านั้นเอง พร้อมด้วยกายและวาจา ย่อมเป็น ๑๔ ประการ. คำว่า “มูล ๖ ประการ” ได้แก่ สมุฏฐาน ๖ ประการ คือ กาย เป็นต้น.

සමුට්ඨානපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි සමුට්ඨානානි, තඤ්හි එතෙසු අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු සමුට්ඨාති, එතෙහි වා කාරණභූතෙහි සමුට්ඨාති. තෙනස්සෙතානි සමුට්ඨානානි වුච්චන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ.

ในการตอบคำถามเรื่องสมุฏฐานว่า “สมุฏฐาน ๓๓ ประการในอธิกรณ์ ๔ คืออะไรบ้าง” นั้น วัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก ๑๘ ประการเป็นสมุฏฐาน. จริงอยู่ อธิกรณ์คือวิวาทนั้นย่อมเกิดขึ้นในวัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก ๑๘ ประการเหล่านี้ หรือย่อมเกิดขึ้นเพราะวัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยกเหล่านี้ซึ่งเป็นเหตุ. เพราะเหตุนั้น วัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยกเหล่านี้จึงถูกเรียกว่าเป็นสมุฏฐานของอธิกรณ์นั้น. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง.

344. විවාදාධිකරණං ආපත්තීතිආදිභෙදෙ එකෙන අධිකරණෙන කිච්චාධිකරණෙනාති ඉදං යෙන අධිකරණෙන සම්මන්ති, තං දස්සෙතුං වුත්තං, න පනෙතානි එකංසතො කිච්චාධිකරණෙනෙව සම්මන්ති. න හි පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ දෙසෙන්තස්ස කිච්චාධිකරණං නාම අත්ථි.

๓๔๔. ในความต่างกันของวิวาทาธิกรณ์ อาบัติ เป็นต้น คำว่า “ด้วยอธิกรณ์อย่างหนึ่ง คือ กิจจาธิกรณ์” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงอธิกรณ์ที่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์นั้น. แต่อธิกรณ์เหล่านี้ย่อมไม่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์อย่างเดียวโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ กิจจาธิกรณ์ชื่อว่าไม่มีแก่ภิกษุผู้แสดงอาบัติในสำนักของบุคคล.

න කතමෙන සමථෙනාති සාවසෙසාපත්ති විය න සම්මති. න හි සක්කා සා දෙසෙතුං, න තතො වුට්ඨාය සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාතුං.

คำว่า “ด้วยสมถะใดเล่า” นั้น หมายถึง อาบัติไม่มีเศษเหลือย่อมไม่ระงับด้วยสมถะใด ไม่เหมือนอาบัติมีเศษเหลือ (ที่ระงับได้). จริงอยู่ อาบัติไม่มีเศษเหลือนั้นไม่สามารถจะแสดงได้ และไม่สามารถจะออกจากอาบัตินั้นแล้วตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์.

348. විවාදාධිකරණං හොති අනුවාදාධිකරණන්තිආදි නයො උත්තානොයෙව.

๓๔๘. นัยที่ว่า “วิวาทาธิกรณ์ย่อมมี อนุวาทาธิกรณ์” เป็นต้น นั้นเป็นของตื้นโดยแท้.

349. තතො පරං යත්ථ සතිවිනයොතිආදිකා සම්මුඛාවිනයං අමුඤ්චිත්වා ඡ යමකපුච්ඡා වුත්තා, තාසං විස්සජ්ජනෙනෙව අත්ථො පකාසිතො.

๓๔๙. หลังจากนัยที่ว่า “วิวาทาธิกรณ์ย่อมมี อนุวาทาธิกรณ์” เป็นต้นนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำถามที่เป็นคู่ ๖ ประการ โดยไม่ละสมมุขาวินัยสมถะ ซึ่งมีสติวินัย เป็นต้น. อรรถของคำถามเหล่านั้นได้ทรงประกาศไว้แล้วด้วยคำตอบของคำถามเหล่านั้นนั่นเอง.

351. සංසට්ඨාදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සංසට්ඨාති සතිවිනයකම්මවාචාක්ඛණස්මිංයෙව ද්වින්නම්පි සමථානං සිද්ධත්තා සම්මුඛාවිනයොති වා සතිවිනයොති වා ඉමෙ ධම්මා සංසට්ඨා, නො විසංසට්ඨා. යස්මා පන කදලික්ඛන්ධෙ පත්තවට්ටීනං විය න සක්කා තෙසං විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං දස්සෙතුං, තෙන වුත්තං [Pg.199] ‘‘න ච ලබ්භා ඉමෙසං ධම්මානං විනිබ්භුජිත්වා විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං පඤ්ඤාපෙතු’’න්ති. එස නයො සබ්බත්ථ.

๓๕๑. ในการตอบคำถามเรื่องสังเสฏฐะ เป็นต้น คำว่า “สังเสฏฐะ” นั้น เพราะสมถะทั้งสองสำเร็จแล้วในขณะแห่งสติวินัยกรรมวาจานั่นเอง ธรรมเหล่านี้คือสมมุขาวินัยสมถะก็ดี สติวินัยสมถะก็ดี ย่อมระคนกัน ไม่ใช่ไม่ระคนกัน. แต่เพราะเหตุว่าไม่สามารถแสดงความแตกต่างโดยแยกสมมุขาวินัยสมถะและสติวินัยสมถะเหล่านั้นได้ เหมือนใบอ่อนและใบที่ม้วนอยู่ในลำต้นกล้วย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ไม่สามารถบัญญัติความแตกต่างโดยแยกธรรมเหล่านี้ได้”. นัยนี้พึงทราบในคำตอบทั้งปวง.

සත්තසමථනිදානවණ්ණනා

คำอธิบายเหตุเกิดแห่งสมถะ ๗ ประการ.

352. කිංනිදානොති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ නිදානං නිදානමස්සාති නිදානනිදානො. තත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා, ධම්මසම්මුඛතා, විනයසම්මුඛතා, පුග්ගලසම්මුඛතාති ඉදං සම්මුඛාවිනයස්ස නිදානං. සතිවෙපුල්ලපත්තො ඛීණාසවො ලද්ධුපවාදො සතිවිනයස්ස නිදානං. උම්මත්තකො භික්ඛු අමූළ්හවිනයස්ස නිදානං. යො ච දෙසෙති, යස්ස ච දෙසෙති, උභින්නං සම්මුඛීභාවො පටිඤ්ඤාතකරණස්ස නිදානං. භණ්ඩනජාතානං අධිකරණං වූපසමෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතා යෙභුය්‍යසිකාය නිදානං. පාපුස්සන්නො පුග්ගලො තස්සපාපියසිකාය නිදානං. භණ්ඩනජාතානං බහු අස්සාමණකඅජ්ඣාචාරො තිණවත්ථාරකස්ස නිදානං. හෙතුපච්චයවාරා වුත්තනයා එව.

๓๕๒. ในการตอบคำถามว่า “มีเหตุเกิดอะไร” นั้น คำว่า “มีเหตุเกิดเป็นเหตุเกิด” (นิทานนิทานะ) หมายถึง สมมุขาวินัยสมถะมีเหตุเกิดเป็นเหตุเกิด. ในคำว่า “มีเหตุเกิด” นั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์, ความพร้อมหน้าธรรม, ความพร้อมหน้าวินัย, ความพร้อมหน้าบุคคล ดังนี้ เป็นเหตุแห่งสมมุขาวินัยสมถะ. พระขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ ผู้ถูกกล่าวหา เป็นเหตุแห่งสติวินัย. ภิกษุผู้เป็นบ้า เป็นเหตุแห่งอมูฬหวินัย. ภิกษุใดแสดงอาบัติ และแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุใด ความเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งสองนั้น เป็นเหตุแห่งปฏิญญาตกรณสมถะ. ความไม่สามารถระงับอธิกรณ์ของภิกษุผู้เกิดการทะเลาะวิวาท เป็นเหตุแห่งเยภุยยสิกาสมถะ. บุคคลผู้มีบาปมาก เป็นเหตุแห่งตัสสปาปิยสิกาสมถะ. การล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากของภิกษุผู้เกิดการทะเลาะวิวาท เป็นเหตุแห่งติณวัตถารกสมถะ. วาระแห่งเหตุและวาระแห่งปัจจัยเป็นนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

353. මූලපුච්ඡාය විස්සජ්ජනං උත්තානමෙව. සමුට්ඨානපුච්ඡාය කිඤ්චාපි ‘‘සත්තන්නං සමථානං කතමෙ ඡත්තිංස සමුට්ඨානා’’ති වුත්තං, සම්මුඛාවිනයස්ස පන කම්මසඞ්ගහාභාවෙන සමුට්ඨානාභාවතො ඡන්නංයෙව සමථානං ඡ සමුට්ඨානානි විභත්තානි. තත්ථ කම්මස්ස කිරියාති ඤත්ති වෙදිතබ්බා. කරණන්ති තස්සායෙව ඤත්තියා ඨපෙතබ්බකාලෙ ඨපනං. උපගමනන්ති සයං උපගමනං; අත්තනායෙව තස්ස කම්මස්ස කරණන්ති අත්ථො. අජ්ඣුපගමනන්ති අජ්ඣෙසනුපගමනං; අඤ්ඤං සද්ධිවිහාරිකාදිකං ‘‘ඉදං කම්මං කරොහී’’ති අජ්ඣෙසනන්ති අත්ථො. අධිවාසනාති ‘‘රුච්චති මෙ එතං, කරොතු සඞ්ඝො’’ති එවං අධිවාසනා; ඡන්දදානන්ති අත්ථො. අප්පටික්කොසනාති ‘‘න මෙතං ඛමති, මා එවං කරොථා’’ති අප්පටිසෙධනා. ඉති ඡන්නං ඡක්කානං වසෙන ඡත්තිංස සමුට්ඨානා වෙදිතබ්බා.

๓๕๓. คำตอบของคำถามเรื่องมูลเป็นของตื้นโดยแท้. ในคำถามเรื่องสมุฏฐาน ถึงแม้จะกล่าวว่า “สมุฏฐาน ๓๖ ประการในสมถะ ๗ คืออะไรบ้าง” แต่เพราะสมมุขาวินัยสมถะไม่มีสมุฏฐาน เนื่องจากไม่มีการสงเคราะห์เข้าในกรรม จึงได้จำแนกสมุฏฐาน ๖ ประการของสมถะ ๖ ประการเท่านั้น. ในคำจำแนกนั้น พึงทราบว่า “กิริยาแห่งกรรม” คือ ญัตติ. คำว่า “การกระทำ” คือ การตั้งญัตตินั้นเองในเวลาที่ควรตั้ง. คำว่า “การเข้าถึง” คือ การเข้าถึงด้วยตนเอง; หมายถึง การกระทำกรรมนั้นด้วยตนเอง. คำว่า “การเข้าไปหา” คือ การเข้าไปหาเพื่ออ้อนวอน; หมายถึง การอ้อนวอนบุคคลอื่น เช่น สัทธิวิหาริกว่า “ท่านจงทำกรรมนี้”. คำว่า “การยอมรับ” คือ การยอมรับเช่นนี้ว่า “กรรมนี้เป็นที่พอใจแก่ข้าพเจ้า ขอสงฆ์จงทำเถิด”; หมายถึง การให้ฉันทะ. คำว่า “การไม่คัดค้าน” คือ การไม่ห้ามเช่นนี้ว่า “กรรมนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่ข้าพเจ้า ขอท่านทั้งหลายอย่าทำอย่างนี้เลย”. ดังนี้ พึงทราบสมุฏฐาน ๓๖ ประการ โดยอาศัยหมวด ๖ ของสมถะ ๖ ประการ.

සත්තසමථනානාත්ථාදිවණ්ණනා

คำอธิบายอรรถต่าง ๆ ของสมถะ ๗ ประการ เป็นต้น.

354. නානාත්ථපුච්ඡාවිස්සජ්ජනං උත්තානමෙව. අධිකරණපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ අයං විවාදො නො අධිකරණන්ති අයං මාතාපුත්තාදීනං විවාදො විරුද්ධවාදත්තා විවාදො නාම හොති, සමථෙහි පන අධිකරණීයතාය අභාවතො අධිකරණං න හොති. අනුවාදාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๓๕๔. คำตอบของคำถามเรื่องอรรถต่าง ๆ เป็นของตื้นโดยแท้. ในคำตอบของคำถามเรื่องอธิกรณ์ คำว่า “วิวาทนี้ไม่ใช่อธิกรณ์” นั้น หมายถึง วิวาทของมารดาและบุตร เป็นต้นนี้ เพราะเป็นคำพูดที่ขัดแย้งกัน จึงชื่อว่าวิวาท แต่เพราะไม่มีความเป็นอธิกรณ์ที่ควรระงับด้วยสมถะ จึงไม่เป็นอธิกรณ์. แม้ในอนุวาทะ เป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกันนี้. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นของตื้นโดยแท้ ดังนี้.

අධිකරණභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายความต่างแห่งอธิกรณ์ จบแล้ว.

දුතියගාථාසඞ්ගණිකං

ทุติยคาถาสังคณิกา.

චොදනාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

คำอธิบายคำตอบของคำถามเรื่องโจทนา เป็นต้น.

359. දුතියගාථාසඞ්ගණියං [Pg.200] චොදනාති වත්ථුඤ්ච ආපත්තිඤ්ච දස්සෙත්වා චොදනා. සාරණාති දොසසාරණා. සඞ්ඝො කිමත්ථායාති සඞ්ඝසන්නිපාතො කිමත්ථාය. මතිකම්මං පන කිස්ස කාරණාති මතිකම්මං වුච්චති මන්තග්ගහණං; තං කිස්ස කාරණාති අත්ථො.

๓๕๙. ในทุติยคาถาสังคณิกา พึงทราบอรรถดังนี้: คำว่า “โจทนา” นั้น คือการกล่าวโทษโดยแสดงวัตถุและอาบัติ. คำว่า “สารณา” นั้น คือการให้ระลึกถึงโทษ. คำว่า “สงฆ์เพื่อประโยชน์อะไร” นั้น หมายถึง การประชุมสงฆ์เพื่อประโยชน์อะไร. ในคำว่า “แต่มาติกรรมเพื่อเหตุอะไร” นี้ การปรึกษาหารือเรียกว่ามาติกรรม; หมายถึง การปรึกษาหารือนั้นเพื่อเหตุอะไร.

චොදනා සාරණත්ථායාති වුත්තප්පකාරා චොදනා, තෙන චුදිතකපුග්ගලෙන චොදකදොසසාරණත්ථාය. නිග්ගහත්ථාය සාරණාති දොසසාරණා පන තස්ස පුග්ගලස්ස නිග්ගහත්ථාය. සඞ්ඝො පරිග්ගහත්ථායාති තත්ථ සන්නිපතිතො සඞ්ඝො විනිච්ඡයපරිග්ගහණත්ථාය; ධම්මාධම්මං තුලනත්ථාය සුවිනිච්ඡිතදුබ්බිනිච්ඡිතං ජානනත්ථායාති අත්ථො. මතිකම්මං පන පාටියෙක්කන්ති සුත්තන්තිකත්ථෙරානඤ්ච විනයධරත්ථෙරානඤ්ච මන්තග්ගහණං පාටෙක්කං පාටෙක්කං විනිච්ඡයසන්නිට්ඨාපනත්ථං.

คำว่า “โจทนาเพื่อประโยชน์แก่สารณา” นั้น หมายถึง โจทนาที่มีประเภทดังที่กล่าวมาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การให้บุคคลผู้ถูกโจทนานั้นระลึกถึงโทษที่ถูกโจทนา. คำว่า “สารณาเพื่อประโยชน์แก่การข่ม” นั้น แต่การให้ระลึกถึงโทษนั้นเพื่อประโยชน์แก่การข่มบุคคลนั้น. คำว่า “สงฆ์เพื่อประโยชน์แก่การกำหนด” นั้น หมายถึง สงฆ์ที่ประชุมในที่นั้นเพื่อประโยชน์แก่การกำหนดวินิจฉัย; เพื่อประโยชน์แก่การพิจารณาเปรียบเทียบธรรมและอธรรม เพื่อประโยชน์แก่การรู้ว่าอะไรตัดสินดีแล้ว อะไรตัดสินไม่ดีแล้ว. คำว่า “แต่มาติกรรมเป็นของแยกจากกัน” นั้น หมายถึง การปรึกษาหารือของพระเถระผู้ทรงพระสูตรและพระเถระผู้ทรงพระวินัย เป็นไปแยกจากกัน เพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยให้เสร็จสิ้น.

මා ඛො පටිඝන්ති චුදිතකෙ වා චොදකෙ වා කොපං මා ජනයි. සචෙ අනුවිජ්ජකො තුවන්ති සචෙ ත්වං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔතිණ්ණං අධිකරණං විනිච්ඡිතුං නිසින්නො විනයධරො.

คำว่า 'มา โข ปฏิฆัง' หมายถึง อย่าพึงยังความโกรธให้เกิดขึ้นในบุคคลผู้ถูกโจทก์ หรือในบุคคลผู้โจทก์. คำว่า 'สเจ อนุวิชชะโก ตวัง' หมายถึง ถ้าท่านเป็นพระวินัยธรผู้นั่งเพื่อวินิจฉัยอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นในท่ามกลางสงฆ์.

විග්ගාහිකන්ති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිනයප්පවත්තං. අනත්ථසංහිතන්ති යා අනත්ථං ජනයති, පරිසං ඛොභෙත්වා උට්ඨාපෙති, එවරූපිං කථං මා අභණි. සුත්තෙ විනයෙ වාතිආදීසු සුත්තං නාම උභතොවිභඞ්ගො. විනයො නාම ඛන්ධකො. අනුලොමො නාම පරිවාරො. පඤ්ඤත්තං නාම සකලං විනයපිටකං. අනුලොමිකං නාම චත්තාරො මහාපදෙසා.

คำว่า 'วิคคาหิกัง' หมายถึง คำพูดที่ดำเนินไปในทำนองว่า 'ท่านไม่รู้พระธรรมวินัยนี้' เป็นต้น. คำว่า 'อนัตถสังหิตัง' หมายถึง คำพูดใดที่ยังความไม่เป็นประโยชน์ให้เกิดขึ้น ยังบริษัทให้กำเริบแล้วให้ลุกไป อย่าพึงกล่าวคำเช่นนั้น. ในบทว่า 'สุตเต วินเย วา' เป็นต้น คำว่า 'สุตตะ' ได้แก่ อุภโตวิภังค์. คำว่า 'วินัย' ได้แก่ ขันธกะ. คำว่า 'อนุโลม' ได้แก่ ปริวาร. คำว่า 'บัญญัติ' ได้แก่ พระวินัยปิฎกทั้งหมด. คำว่า 'อนุโลมิกะ' ได้แก่ มหาปเทส ๔.

අනුයොගවත්තං නිසාමයාති අනුයුඤ්ජනවත්තං නිසාමෙහි. කුසලෙන බුද්ධිමතා කතන්ති ඡෙකෙන පණ්ඩිතෙන ඤාණපාරමිප්පත්තෙන භගවතා නීහරිත්වා ඨපිතං. සුවුත්තන්ති සුපඤ්ඤාපිතං. සික්ඛාපදානුලොමිකන්ති සික්ඛාපදානං අනුලොමං. අයං තාව පදත්ථො, අයං පනෙත්ථ සාධිප්පායසඞ්ඛෙපවණ්ණනා – ‘‘සචෙ ත්වං අනුවිජ්ජකො, මා සහසා භණි, මා අනත්ථසංහිතං විග්ගාහිකකථං [Pg.201] භණි. යං පන කුසලෙන බුද්ධිමතා ලොකනාථෙන එතෙසු සුත්තාදීසු අනුයොගවත්තං කථං සුපඤ්ඤත්තං සබ්බසික්ඛාපදානං අනුලොමං, තං නිසාමය තං උපධාරෙහී’’ති. ගතිං න නාසෙන්තො සම්පරායිකන්ති අත්තනො සම්පරායෙ සුගතිනිබ්බත්තිං අනාසෙන්තො අනුයොගවත්තං නිසාමය. යො හි තං අනිසාමෙත්වා අනුයුඤ්ජති, සො සම්පරායිකං අත්තනො ගතිං නාසෙති, තස්මා ත්වං අනාසෙන්තො නිසාමයාති අත්ථො. ඉදානි තං අනුයොගවත්තං දස්සෙතුං හිතෙසීතිආදිමාහ. තත්ථ හිතෙසීති හිතං එසන්තො ගවෙසන්තො; මෙත්තඤ්ච මෙත්තාපුබ්බභාගඤ්ච උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. කාලෙනාති යුත්තපත්තකාලෙන; අජ්ඣෙසිතකාලෙයෙව තව භාරෙ කතෙ අනුයුඤ්ජාති අත්ථො.

คำว่า 'อนุยควัตร นิสามยะ' หมายถึง ท่านจงพิจารณาวัตรแห่งการสอบสวนด้วยปัญญา. คำว่า 'กุสเลนะ พุทธิมตา กะตัง' หมายถึง พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาด ผู้ทรงปรีชา ผู้ทรงบรรลุญาณบารมี ทรงนำออกแล้วทรงตั้งไว้. คำว่า 'สุวุตตัง' หมายถึง ทรงบัญญัติไว้ดีแล้ว. คำว่า 'สิกขาปทานุโลมิกัง' หมายถึง อนุโลมแก่สิกขาบททั้งหลาย. นี้เป็นอรรถบทก่อน, ส่วนนี้เป็นการอธิบายโดยย่อพร้อมด้วยอรรถาธิบายในคาถานี้ว่า 'ถ้าท่านเป็นผู้วินิจฉัย อย่าพึงกล่าวโดยพลัน อย่าพึงกล่าวคำพูดที่นำไปสู่ความขัดแย้งอันไม่เป็นประโยชน์. ส่วนวัตรแห่งการสอบสวนใดที่พระโลกนาถผู้ทรงฉลาด ผู้ทรงปรีชา ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วในสุตตะเป็นต้นเหล่านี้ อันเป็นอนุโลมแก่สิกขาบททั้งปวง ท่านจงพิจารณาวัตรนั้น ท่านจงพินิจพิจารณาวัตรนั้น'. คำว่า 'คติง นะ นาสเซนโต สัมปรายิกัง' หมายถึง ท่านจงพิจารณาวัตรแห่งการสอบสวน โดยไม่ทำลายการเกิดในสุคติในสัมปรายภพของตน. พระวินัยธรใดไม่พิจารณาวัตรนั้นแล้วสอบสวน พระวินัยธรนั้นชื่อว่าทำลายคติของตนในสัมปรายภพ. เพราะฉะนั้น ท่านจงพิจารณาวัตรแห่งการสอบสวนโดยไม่ทำลายคติของตน. บัดนี้ เพื่อแสดงวัตรแห่งการสอบสวนนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวคำว่า 'หิเตสี' เป็นต้น. ในคำว่า 'หิเตสี' นั้น หมายถึง ผู้แสวงหาประโยชน์ ผู้ค้นหาประโยชน์; ตั้งเมตตาและเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นไว้. คำว่า 'กาเลนะ' หมายถึง ในกาลที่สมควร; เมื่อภาระของท่านถูกกระทำแล้วในกาลที่ถูกอาราธนาเท่านั้น ท่านจงสอบสวน.

සහසා වොහාරං මා පධාරෙසීති යො එතෙසං සහසා වොහාරො හොති, සහසා භාසිතං, තං මා පධාරෙසි, මා ගණ්හිත්ථ.

คำว่า 'สะหะสา โวหารัง มา ปะธาเรสิ' หมายถึง คำพูดใดของบุคคลผู้โจทก์และผู้ถูกโจทก์เหล่านี้ที่กล่าวโดยพลัน, คำพูดที่กล่าวโดยพลันนั้น ท่านอย่าพึงรับไว้ อย่าพึงยึดถือเป็นหลัก.

පටිඤ්ඤානුසන්ධිතෙන කාරයෙති එත්ථ අනුසන්ධිතන්ති කථානුසන්ධි වුච්චති, තස්මා පටිඤ්ඤානුසන්ධිනා කාරයෙ; කථානුසන්ධිං සල්ලක්ඛෙත්වා පටිඤ්ඤාය කාරයෙති අත්ථො. අථ වා පටිඤ්ඤාය ච අනුසන්ධිතෙන ච කාරයෙ, ලජ්ජිං පටිඤ්ඤාය කාරයෙ; අලජ්ජිං වත්තානුසන්ධිනාති අත්ථො. තස්මා එව පටිඤ්ඤා ලජ්ජීසූති ගාථමාහ. තත්ථ වත්තානුසන්ධිතෙන කාරයෙති වත්තානුසන්ධිනා කාරයෙ, යා අස්ස වත්තෙන සද්ධිං පටිඤ්ඤා සන්ධියති, තාය පටිඤ්ඤාය කාරයෙති අත්ථො.

คำว่า 'ปะฏิญญานุสันธิเตนะ การะเย' ในที่นี้ คำว่า 'อนุสันธิตะ' หมายถึง การสืบต่อแห่งถ้อยคำ. เพราะฉะนั้น พึงให้กระทำด้วยการสืบต่อแห่งคำรับสารภาพ; หมายถึง พึงให้กระทำด้วยคำรับสารภาพโดยพิจารณาการสืบต่อแห่งถ้อยคำ. อีกนัยหนึ่ง พึงให้กระทำด้วยคำรับสารภาพและการสืบต่อ; พึงให้กระทำแก่ผู้มีความละอายด้วยคำรับสารภาพ; พึงให้กระทำแก่ผู้ไม่มีความละอายด้วยการสืบต่อแห่งวัตร. เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวคาถาว่า 'ปะฏิญญา ลัชชีสู' เป็นต้น. ในคาถาว่า 'ปะฏิญญา ลัชชีสู' นั้น คำว่า 'วัตตานุสันธิเตนะ การะเย' หมายถึง พึงให้กระทำด้วยการสืบต่อแห่งวัตร, หมายถึง พึงให้กระทำด้วยคำรับสารภาพใดที่สอดคล้องกับวัตรของบุคคลนั้น.

සඤ්චිච්චාති ජානන්තො ආපජ්ජති. පරිගූහතීති නිගූහති න දෙසෙති න වුට්ඨාති.

คำว่า 'สัญจิจจะ' หมายถึง รู้แล้วต้องอาบัติ. คำว่า 'ปะริคูหะติ' หมายถึง ปกปิด ไม่แสดง ไม่ลุกขึ้นจากอาบัติ.

සා අහම්පි ජානාමීති යං තුම්හෙහි වුත්තං, තං සච්චං, අහම්පි නං එවමෙව ජානාමි. අඤ්ඤඤ්ච තාහන්ති අඤ්ඤඤ්ච තං අහං පුච්ඡාමි.

คำว่า 'สา อะหัมปิ ชานามิ' หมายถึง สิ่งที่ท่านทั้งหลายกล่าวแล้วนั้นเป็นจริง, ข้าพเจ้าก็รู้ปัญหานั้นอย่างนั้นเหมือนกัน. คำว่า 'อัญญัญจะ ตัง อะหัง ปุจฉามิ' หมายถึง ข้าพเจ้าจะถามปัญหาอื่นจากท่านอีก.

පුබ්බාපරං න ජානාතීති පුරෙකථිතඤ්ච පච්ඡාකථිතඤ්ච න ජානාති. අකොවිදොති තස්මිං පුබ්බාපරෙ අකුසලො. අනුසන්ධිවචනපථං න ජානාතීති කථානුසන්ධිවචනං විනිච්ඡයානුසන්ධිවචනඤ්ච න ජානාති.

คำว่า 'ปุพพาปะรัง นะ ชานาติ' หมายถึง ไม่รู้คำที่กล่าวไว้ก่อนและคำที่กล่าวไว้ภายหลัง. คำว่า 'อะโกวิโท' หมายถึง ไม่ฉลาดในคำก่อนและคำหลังนั้น. คำว่า 'อนุสันธิวะจะนะปะถัง นะ ชานาติ' หมายถึง ไม่รู้คำที่สืบต่อแห่งถ้อยคำ และคำที่สืบต่อแห่งการวินิจฉัย.

සීලවිපත්තියා චොදෙතීති ද්වීහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි චොදෙති. ආචාරදිට්ඨියාති ආචාරවිපත්තියා චෙව දිට්ඨිවිපත්තියා ච. ආචාරවිපත්තියා චොදෙන්තො පඤ්චහාපත්තික්ඛන්ධෙහි චොදෙති, දිට්ඨිවිපත්තියා චොදෙන්තො [Pg.202] මිච්ඡාදිට්ඨියා චෙව අන්තග්ගාහිකදිට්ඨියා ච චොදෙති. ආජීවෙනපි චොදෙතීති ආජීවහෙතුපඤ්ඤත්තෙහි ඡහි සික්ඛාපදෙහි චොදෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า 'สีละวิปัตติยา โจเทติ' หมายถึง โจทก์ด้วยอาบัติ ๒ กอง. คำว่า 'อาจารทิฏฐิยา' หมายถึง ด้วยอาจารวิบัติและด้วยทิฏฐิวิบัติ. ผู้โจทก์ด้วยอาจารวิบัติ ย่อมโจทก์ด้วยอาบัติ ๕ กอง, ผู้โจทก์ด้วยทิฏฐิวิบัติ ย่อมโจทก์ด้วยมิจฉาทิฏฐิและด้วยอันตคาหิกทิฏฐิ. คำว่า 'อาชีเวนปิ โจเทติ' หมายถึง โจทก์ด้วยสิกขาบท ๖ ที่บัญญัติไว้เพราะเหตุแห่งอาชีวะ. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นของชัดเจนแล้ว.

දුතියගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยการรวบรวมคาถาที่สอง จบแล้ว.

චොදනාකණ්ඩං

หมวดว่าด้วยการโจทก์

අනුවිජ්ජකකිච්චවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยกิจของผู้วินิจฉัย

360-361. ඉදානි [Pg.203] එවං උප්පන්නාය චොදනාය විනයධරෙන කත්තබ්බකිච්චං දස්සෙතුං අනුවිජ්ජකෙනාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ දිට්ඨං දිට්ඨෙනාති ගාථාය අයමත්ථො – එකෙනෙකො මාතුගාමෙන සද්ධිං එකට්ඨානතො නික්ඛමන්තො වා පවිසන්තො වා දිට්ඨො, සො තං පාරාජිකෙන චොදෙති, ඉතරො තස්ස දස්සනං අනුජානාති. තං පන දස්සනං පටිච්ච පාරාජිකං න උපෙති, න පටිජානාති. එවමෙත්ථ යං තෙන දිට්ඨං, තං තස්ස ‘‘දිට්ඨො මයා’’ති ඉමිනා දිට්ඨවචනෙන සමෙති. යස්මා පන ඉතරො තං දස්සනං පටිච්ච දොසං න පටිජානාති, තස්මා අසුද්ධපරිසඞ්කිතො හොති; අමූලකපරිසඞ්කිතොති අත්ථො. තස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘සුද්ධො අහ’’න්ති පටිඤ්ඤාය තෙන සද්ධිං උපොසථො කාතබ්බො. සෙසගාථාද්වයෙපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๓๖๐-๓๖๑. บัดนี้ เพื่อแสดงกิจที่พระวินัยธรพึงกระทำเมื่อมีการโจทก์เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ จึงเริ่มคำว่า 'อนุวิชชะเกนะ' เป็นต้น. ในคาถาว่า 'ทิฏฐัง ทิฏเฐนะ' นั้น มีอรรถดังนี้ คือ ภิกษุรูปหนึ่งเห็นภิกษุอีกรูปหนึ่งกำลังออกจากที่เดียวกัน หรือกำลังเข้าไปในที่เดียวกันกับมาตุคาม, ภิกษุรูปนั้นจึงโจทก์ภิกษุรูปนั้นด้วยปาราชิก. ภิกษุผู้ถูกโจทก์ยอมรับการเห็นนั้น. แต่เมื่ออาศัยการเห็นนั้นแล้ว ก็ไม่ถึงปาราชิก ไม่ยอมรับ (ว่าต้องปาราชิก). อย่างนี้ ในที่นี้ สิ่งที่ภิกษุผู้โจทก์เห็นนั้น ย่อมตรงกับคำว่า 'ข้าพเจ้าเห็นแล้ว' ของภิกษุผู้โจทก์นั้น. แต่เพราะภิกษุผู้ถูกโจทก์ไม่ยอมรับโทษเมื่ออาศัยการเห็นนั้น, เพราะฉะนั้น จึงเป็นผู้ถูกสงสัยว่าไม่บริสุทธิ์; หมายถึง เป็นผู้ถูกสงสัยว่าไม่มีมูล. เมื่อบุคคลนั้นรับสารภาพว่า 'ข้าพเจ้าบริสุทธิ์' พึงทำอุโบสถร่วมกับบุคคลนั้น. ในคาถาสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนที่เหลือในคาถาทั้งปวงเป็นของชัดเจนแล้ว.

අනුවිජ්ජකකිච්චවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกิจของผู้วินิจฉัย จบแล้ว.

චොදකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยการถามตอบของพระโจทก์

362-363. චොදනාය කො ආදීතිආදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සච්චෙ ච අකුප්පෙ චාති සච්චෙ පතිට්ඨාතබ්බං අකුප්පෙ ච. යං කතං වා න කතං වා, තදෙව වත්තබ්බං, න ච චොදකෙ වා අනුවිජ්ජකෙ වා සඞ්ඝෙ වා කොපො උප්පාදෙතබ්බො. ඔතිණ්ණානොතිණ්ණං ජානිතබ්බන්ති ඔතිණ්ණඤ්ච අනොතිණ්ණඤ්ච වචනං ජානිතබ්බං. තත්‍රායං ජානනවිධි – එත්තකා චොදකස්ස පුබ්බකථා, එත්තකා පච්ඡිමකථා, එත්තකා චුදිතකස්ස පුබ්බකථා, එත්තකා පච්ඡිමකථාති ජානිතබ්බා. චොදකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, චුදිතකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, අනුවිජ්ජකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, අනුවිජ්ජකො අප්පමත්තකම්පි අහාපෙන්තො ‘‘ආවුසො සමන්නාහරිත්වා උජුං කත්වා ආහරා’’ති වත්තබ්බො, සඞ්ඝෙන එවං පටිපජ්ජිතබ්බං. යෙන ධම්මෙන යෙන විනයෙන යෙන සත්ථුසාසනෙන තං අධිකරණං වූපසම්මතීති එත්ථ ධම්මොති භූතං වත්ථු. විනයොති චොදනා චෙව සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුස්සාවනසම්පදා [Pg.204] ච. එතෙන හි ධම්මෙන ච විනයෙන ච සත්ථුසාසනෙන ච අධිකරණං වූපසමති, තස්මා අනුවිජ්ජකෙන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා ආපත්තිං සාරෙත්වා ඤත්තිසම්පදාය චෙව අනුස්සාවනසම්පදාය ච තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බං, අනුවිජ්ජකෙන එවං පටිපජ්ජිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๓๖๒-๓๖๓. ในการตอบปัญหาทั้งหลายมีคำว่า อะไรเป็นต้นแห่งการโจทนั้น (ในคำวิสัชนาว่า) พึงตั้งอยู่ในคำจริงและในความไม่โกรธ (ความว่า) พึงตั้งอยู่ในคำจริงและในความไม่โกรธ พึงกล่าวแต่สิ่งที่ทำแล้วเท่านั้น หรือสิ่งที่ยังไม่ได้ทำเท่านั้น ไม่พึงยังความโกรธให้เกิดขึ้นในบุคคลผู้โจท หรือในวินัยธรชื่ออนุวิชชก หรือในสงฆ์ พึงรู้คำที่ลงสู่เนื้อความและคำที่ไม่ลงสู่เนื้อความ ในคำว่า พึงรู้คำที่ลงสู่เนื้อความและคำที่ไม่ลงสู่เนื้อความนั้น นี้คือวิธีรู้ คือ พึงรู้ว่า คำเบื้องต้นของบุคคลผู้โจทมีประมาณเท่านี้ คำเบื้องปลายมีประมาณเท่านี้ คำเบื้องต้นของบุคคลผู้ถูกโจทมีประมาณเท่านี้ คำเบื้องปลายมีประมาณเท่านี้ พึงถือประมาณของบุคคลผู้โจท พึงถือประมาณของบุคคลผู้ถูกโจท พึงถือประมาณของวินัยธรชื่ออนุวิชชก พึงกล่าวแก่วินัยธรชื่ออนุวิชชกว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านจงรวบรวม (เรื่อง) โดยไม่ให้ขาดตกบกพร่องแม้เล็กน้อย กระทำให้ตรงแล้วนำมา' อันสงฆ์พึงปฏิบัติอย่างนี้ ในคำว่า 'ด้วยธรรมใด ด้วยวินัยใด ด้วยพระศาสนาของพระศาสดาใด อธิกรณ์นั้นย่อมระงับ' นั้น คำว่า ธรรม คือ วัตถุที่เป็นจริง คำว่า วินัย คือ การโจทและการให้ระลึกถึงอาบัติ คำว่า พระศาสนาของพระศาสดา คือ ญัตติที่สมบูรณ์และอนุสาวนาที่สมบูรณ์ เพราะอธิกรณ์ย่อมระงับด้วยธรรมนี้ ด้วยวินัยนี้ และด้วยพระศาสนาของพระศาสดานี้ เพราะฉะนั้น อันวินัยธรชื่ออนุวิชชกพึงโจทด้วยวัตถุที่เป็นจริง ให้ระลึกถึงอาบัติแล้ว พึงระงับอธิกรณ์นั้นด้วยญัตติที่สมบูรณ์และอนุสาวนาที่สมบูรณ์ อันวินัยธรชื่ออนุวิชชกพึงปฏิบัติอย่างนี้ ส่วนที่เหลือในที่นี้เป็นคำง่ายทั้งนั้น

364. උපොසථො කිමත්ථායාතිආදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනම්පි උත්තානමෙව. අවසානගාථාසු ථෙරෙ ච පරිභාසතීති අවමඤ්ඤං කරොන්තො ‘‘කිං ඉමෙ ජානන්තී’’ති පරිභාසති. ඛතො උපහතින්ද්‍රියොති තාය ඡන්දාදිගාමිතාය තෙන ච පරිභාසනෙන අත්තනා අත්තනො ඛතත්තා ඛතො. සද්ධාදීනඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං උපහතත්තා උපහතින්ද්‍රියො. නිරයං ගච්ඡති දුම්මෙධො, න ච සික්ඛාය ගාරවොති සො ඛතො උපහතින්ද්‍රියො පඤ්ඤාය අභාවතො දුම්මෙධො තීසු සික්ඛාසු අසික්ඛනතො න ච සික්ඛාය ගාරවො කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපගච්ඡති, තස්මා න ච ආමිසං නිස්සාය…පෙ… යථා ධම්මො තථා කරෙති. තස්සත්ථො න ච ආමිසං නිස්සාය කරෙ, චුදිතකචොදකෙසු හි අඤ්ඤතරෙන දින්නං චීවරාදිආමිසං ගණ්හන්තො ආමිසං නිස්සාය කරොති, එවං න කරෙය්‍ය. න ච නිස්සාය පුග්ගලන්ති ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා’’තිආදිනා නයෙන ඡන්දාදීහි ගච්ඡන්තො පුග්ගලං නිස්සාය කරොති, එවං න කරෙය්‍ය. අථ ඛො උභොපෙතෙ විවජ්ජෙත්වා යථා ධම්මො ඨිතො, තථෙව කරෙය්‍යාති.

๓๖๔. 364. แม้การตอบปัญหาทั้งหลายมีคำว่า อุโบสถมีประโยชน์อะไรเป็นต้น ก็เป็นคำง่ายทั้งนั้น ในคาถาที่เป็นที่สุด คำว่า 'ย่อมบริภาษพระเถระ' คือ กระทำความดูหมิ่นว่า 'พระเถระเหล่านี้รู้อะไร' ดังนี้แล้ว ย่อมบริภาษ คำว่า 'ผู้ถูกขุดทำลาย ผู้มีอินทรีย์ถูกทำลาย' คือ เพราะความเป็นผู้ไปตามฉันทาคติเป็นต้นนั้น และเพราะการบริภาษนั้น ตนเองชื่อว่าถูกตนเองขุดทำลายแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ผู้ถูกขุดทำลาย และเพราะอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้นถูกทำลายแล้ว จึงชื่อว่า ผู้มีอินทรีย์ถูกทำลาย คำว่า 'คนโง่ย่อมไปนรก และไม่มีความเคารพในสิกขา' คือ บุคคลนั้นชื่อว่า ผู้ถูกขุดทำลาย ผู้มีอินทรีย์ถูกทำลาย เพราะไม่มีปัญญา จึงชื่อว่า ผู้มีปัญญาทราม เพราะไม่ศึกษาในสิกขา ๓ และไม่มีความเคารพในสิกขา เพราะการแตกทำลายแห่งกาย ย่อมเข้าถึงนรกเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านพระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า 'ไม่พึงอาศัยอามิส...พึงทำตามธรรม' อรรถแห่งบทนั้นพึงทราบอย่างนี้ว่า ไม่พึงทำโดยอาศัยอามิส เพราะว่า บุคคลผู้รับอามิสมีจีวรเป็นต้นที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งในบรรดาผู้ถูกโจทและผู้โจทให้แล้ว ชื่อว่าทำโดยอาศัยอามิส ไม่พึงทำอย่างนี้ คำว่า 'ไม่พึงอาศัยบุคคล' คือ บุคคลผู้ไปตามฉันทะเป็นต้น โดยนัยมีคำว่า 'บุคคลนี้เป็นอุปัชฌาย์ของเรา หรืออาจารย์ของเรา' ดังนี้เป็นต้น ชื่อว่าทำโดยอาศัยบุคคล ไม่พึงทำอย่างนี้ แต่พึงละทั้งสองอย่างนี้เสีย แล้วพึงทำตามที่ธรรมตั้งอยู่เท่านั้น นี้คืออรรถ

උපකණ්ණකං ජප්පතීති ‘‘එවං කථෙහි, මා එවං කථයිත්ථා’’ති කණ්ණමූලෙ මන්තෙති. ජිම්හං පෙක්ඛතීති දොසමෙව ගවෙසති. වීතිහරතීති විනිච්ඡයං හාපෙති. කුම්මග්ගං පටිසෙවතීති ආපත්තිං දීපෙති.

คำว่า 'ย่อมกระซิบข้างหู' คือ ย่อมปรึกษาหารือที่ข้างหูว่า 'จงพูดอย่างนี้ อย่าพูดอย่างนี้' คำว่า 'ย่อมมองคด' คือ ย่อมแสวงหาแต่โทษเท่านั้น คำว่า 'ย่อมทำให้เสียไป' คือ ย่อมทำให้การวินิจฉัยเสื่อมเสีย คำว่า 'ย่อมประพฤติทางผิด' คือ ย่อมแสดงอาบัติ

අකාලෙන ච චොදෙතීති අනොකාසෙ අනජ්ඣිට්ඨොව චොදෙති. පුබ්බාපරං න ජානාතීති පුරිමකථඤ්ච පච්ඡිමකථඤ්ච න ජානාති.

คำว่า 'ย่อมโจทในเวลาไม่สมควร' คือ ย่อมโจทในเวลาที่ไม่ใช่โอกาส โดยที่ยังไม่ได้รับอาราธนา คำว่า 'ย่อมไม่รู้คำเบื้องต้นและคำเบื้องปลาย' คือ ย่อมไม่รู้คำเบื้องต้นและคำเบื้องปลาย

අනුසන්ධිවචනපථං න ජානාතීති කථානුසන්ධිවිනිච්ඡයානුසන්ධිවසෙන වචනං න ජානාති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า 'ย่อมไม่รู้แนวทางแห่งคำที่สืบต่อกัน' คือ ย่อมไม่รู้คำโดยอำนาจแห่งการสืบต่อแห่งถ้อยคำและการสืบต่อแห่งการวินิจฉัย ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นคำง่ายทั้งนั้น

චොදනාකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาหมวดการโจท จบแล้ว

චූළසඞ්ගාමො

จูฬสังคาม

අනුවිජ්ජකස්ස පටිපත්තිවණ්ණනා

การพรรณนาปฏิปทาของอนุวิชชก

365. චූළසඞ්ගාමෙ [Pg.205] සඞ්ගාමාවචරෙන භික්ඛුනාති සඞ්ගාමො වුච්චති අධිකරණවිනිච්ඡයත්ථාය සඞ්ඝසන්නිපාතො. තත්‍ර හි අත්තපච්චත්ථිකා චෙව සාසනපච්චත්ථිකා ච උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං දීපෙන්තා සමොසරන්ති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා විය. යො භික්ඛු තෙසං පච්චත්ථිකානං ලද්ධිං මද්දිත්වා සකවාදදීපනත්ථාය තත්ථ අවචරති, අජ්ඣොගාහෙත්වා විනිච්ඡයං පවත්තෙති, සො සඞ්ගාමාවචරො නාම යසත්ථෙරො විය. තෙන සඞ්ගාමාවචරෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝං උපසඞ්කමන්තෙන නීචචිත්තෙන සඞ්ඝො උපසඞ්කමිතබ්බො. නීචචිත්තෙනාති මානද්ධජං නිපාතෙත්වා නිහතමානචිත්තෙන. රජොහරණසමෙනාති පාදපුඤ්ඡනසමෙන; යථා රජොහරණස්ස සංකිලිට්ඨෙ වා අසංකිලිට්ඨෙ වා පාදෙ පුඤ්ඡියමානෙ නෙව රාගො න දොසො; එවං ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අරජ්ජන්තෙන අදුස්සන්තෙනාති අත්ථො. යථාපතිරූපෙ ආසනෙති යථාපතිරූපං ආසනං ඤත්වා අත්තනො පාපුණනට්ඨානෙ ථෙරානං භික්ඛූනං පිට්ඨිං අදස්සෙත්වා නිසීදිතබ්බං. අනානාකථිකෙනාති නානාවිධං තං තං අනත්ථකථං අකථෙන්තෙන. අතිරච්ඡානකථිකෙනාති දිට්ඨසුතමුතම්පි රාජකථාදිකං තිරච්ඡානකථං අකථෙන්තෙන. සාමං වා ධම්මො භාසිතබ්බොති සඞ්ඝසන්නිපාතට්ඨානෙ කප්පියාකප්පියනිස්සිතා වා රූපාරූපපරිච්ඡෙදසමථාචාරවිපස්සනාචාරට්ඨානනිසජ්ජවත්තාදිනිස්සිතා වා කථා ධම්මො නාම. එවරූපො ධම්මො සයං වා භාසිතබ්බො, පරො වා අජ්ඣෙසිතබ්බො. යො භික්ඛු තථාරූපිං කථං කථෙතුං පහොති, සො වත්තබ්බො – ‘‘ආවුසො සඞ්ඝමජ්ඣම්හි පඤ්හෙ උප්පන්නෙ ත්වං කථෙය්‍යාසී’’ති. අරියො වා තුණ්හීභාවො නාතිමඤ්ඤිතබ්බොති අරියා තුණ්හී නිසීදන්තා න බාලපුථුජ්ජනා විය නිසීදන්ති. අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව නිසීදන්ති. ඉති කම්මට්ඨානමනසිකාරවසෙන තුණ්හීභාවො අරියො තුණ්හීභාවො නාම, සො නාතිමඤ්ඤිතබ්බො, කිං කම්මට්ඨානානුයොගෙනාති නාවජානිතබ්බො; අත්තනො පතිරූපං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව නිසීදිතබ්බන්ති අත්ථො.

๓๖๕. ในจุลสังคาม บทว่า saṅgāmāvacarena bhikkhunāti ความว่า การประชุมสงฆ์เพื่อวินิจฉัยอธิกรณ์ เรียกว่า สังคาม เพราะในที่ประชุมนั้น ภิกษุผู้เป็นศัตรูต่อตนเองและภิกษุผู้เป็นศัตรูต่อพระศาสนา ย่อมมาประชุมกันเพื่อแสดงพระศาสนาของพระศาสดาให้เป็นธรรมปลอม (ไม่ใช่ธรรม) และให้เป็นวินัยปลอม (ไม่ใช่วินัย) เหมือนพวกภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ภิกษุใดข่มลัทธิของภิกษุผู้เป็นศัตรูเหล่านั้นแล้ว เข้าไปในที่ประชุมนั้นเพื่อแสดงวาทะของตน เมื่อเข้าไปแล้วย่อมยังการวินิจฉัยให้ดำเนินไป ภิกษุนั้นชื่อว่า สังคามวจร เหมือนพระยสเถระ ภิกษุผู้เข้าสู่สงครามนั้น เมื่อจะเข้าไปหาหมู่สงฆ์ พึงเข้าไปหาด้วยจิตที่นอบน้อม บทว่า nīcacittenāti ความว่า พึงลดธงคือมานะลง มีจิตที่กำจัดมานะได้แล้ว บทว่า rajoharaṇasamenāti ความว่า เหมือนผ้าเช็ดเท้า เมื่อผ้าเช็ดธุลี (ผ้าเช็ดเท้า) ถูกใช้เช็ดเท้าที่เปื้อนก็ตาม ไม่เปื้อนก็ตาม ราคะย่อมไม่เกิด โทสะย่อมไม่เกิดฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น พึงเป็นผู้ไม่ยินดีในอารมณ์ที่น่าปรารถนา และไม่ยินร้ายในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา นี้คืออรรถ บทว่า yathāpatirūpe āsaneti ความว่า พึงรู้อาสนะที่สมควรแล้วนั่งในที่ที่ตนควรจะได้ โดยไม่หันหลังให้แก่ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลาย บทว่า anānākathikenāti ความว่า เป็นผู้ไม่พูดเรื่องไร้ประโยชน์ต่างๆ เหล่านั้น บทว่า atiracchānakathikenāti ความว่า เป็นผู้ไม่พูดเดรัจฉานกถา มีราชกถาเป็นต้น แม้จะเป็นเรื่องที่ได้เห็น ได้ยิน หรือได้ทราบมาแล้วก็ตาม บทว่า sāmaṃ vā dhammo bhāsitabboti ความว่า ในที่ประชุมสงฆ์ ถ้อยคำที่อาศัยสิ่งที่ควรและไม่ควร หรือถ้อยคำที่อาศัยการกำหนดรูปนาม สมถจริยา วิปัสสนาจริยา การยืน การนั่ง และวัตรต่างๆ เป็นต้น ชื่อว่า ธรรม ธรรมเห็นปานนี้ ภิกษุพึงกล่าวเอง หรือพึงเชื้อเชิญผู้อื่นให้กล่าว ภิกษุใดสามารถจะกล่าวถ้อยคำเห็นปานนั้นได้ พึงบอกภิกษุนั้นว่า "อาวุโส เมื่อปัญหาเกิดขึ้นในท่ามกลางสงฆ์ ท่านพึงกล่าวเถิด" บทว่า ariyo vā tuṇhībhāvo nātimaññitabboti ความว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายเมื่อนั่งนิ่ง ย่อมไม่นั่งนิ่งเหมือนพวกพาลปุถุชน แต่ย่อมถือเอาพระกัมมัฏฐานอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วจึงนั่งนิ่ง การนิ่งด้วยอำนาจการมนสิการพระกัมมัฏฐานอย่างนี้ ชื่อว่า อริยตุณหีภาว อริยตุณหีภาวนั้น ภิกษุไม่พึงดูหมิ่น ไม่พึงดูแคลนว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการประกอบพระกัมมัฏฐาน" ความจริงแล้ว พึงถือเอาพระกัมมัฏฐานที่สมควรแก่ตนแล้วนั่งนิ่ง นี้คืออรรถ

න උපජ්ඣායො පුච්ඡිතබ්බොති ‘‘කො නාමො තුය්හං උපජ්ඣායො’’ති න පුච්ඡිතබ්බො. එස නයො සබ්බත්ථ. න ජාතීති ‘‘ඛත්තියජාතියො ත්වං බ්‍රාහ්මණජාතියො’’ති [Pg.206] එවං ජාති න පුච්ඡිතබ්බා. න ආගමොති ‘‘දීඝභාණකොසි ත්වං මජ්ඣිමභාණකො’’ති එවං ආගමො න පුච්ඡිතබ්බො. කුලපදෙසොති ඛත්තියකුලාදිවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. අත්‍රස්ස පෙමං වා දොසො වාති අත්‍ර පුග්ගලෙ එතෙසං කාරණානං අඤ්ඤතරවසෙන පෙමං වා භවෙය්‍ය දොසො වා.

บทว่า na upajjhāyo pucchitabboti ความว่า ไม่พึงถามว่า "อุปัชฌาย์ของท่านชื่ออะไร" นัยนี้ใช้ในบททั้งปวง บทว่า na jātīti ความว่า ไม่พึงถามถึงชาติอย่างนี้ว่า "ท่านเป็นกษัตริย์หรือ หรือเป็นพราหมณ์" บทว่า na āgamoti ความว่า ไม่พึงถามถึงอาคม (นิกาย) อย่างนี้ว่า "ท่านเป็นผู้กล่าวทีฆนิกายหรือ หรือเป็นผู้กล่าวมัชฌิมนิกาย" แม้บทว่า kulapadesopi พึงทราบโดยนัยแห่งกษัตริย์ตระกูลเป็นต้นนั่นเอง บทว่า atrassa pemaṃ vā doso vāti ความว่า ในบุคคลนั้น ความรักหรือความโกรธพึงเกิดขึ้นได้ เพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุเหล่านี้

නො පරිසකප්පිකෙනාති පරිසකප්පකෙන පරිසානුවිධායකෙන න භවිතබ්බං; යං පරිසාය රුච්චති, තදෙව චෙතෙත්වා කප්පෙත්වා න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. න හත්ථමුද්දා දස්සෙතබ්බාති කථෙතබ්බෙ ච අකථෙතබ්බෙ ච සඤ්ඤාජනනත්ථං හත්ථවිකාරො න කාතබ්බො.

บทว่า no parisakappikenāti ความว่า ไม่พึงเป็นผู้คะนึงถึงบริษัท คือเป็นผู้จัดแจงตามใจบริษัท อธิบายว่า ไม่พึงคิดปรุงแต่งแล้วกล่าวเฉพาะเรื่องที่บริษัทชอบใจเท่านั้น บทว่า na hatthamuddā dassetabbāti ความว่า ไม่พึงทำกิริยาพิเศษของมือเพื่อให้เกิดเครื่องหมาย ทั้งในคำที่ควรกล่าวและไม่ควรกล่าว

අත්ථං අනුවිධියන්තෙනාති විනිච්ඡයපටිවෙධමෙව සල්ලක්ඛෙන්තෙන ‘‘ඉදං සුත්තං උපලබ්භති, ඉමස්මිං විනිච්ඡයෙ ඉදං වක්ඛාමී’’ති එවං පරිතුලයන්තෙන නිසීදිතබ්බන්ති අත්ථො. න ච ආසනා වුට්ඨාතබ්බන්ති න ආසනා වුට්ඨාය සන්නිපාතමණ්ඩලෙ විචරිතබ්බං, විනයධරෙ උට්ඨිතෙ සබ්බා පරිසා උට්ඨහති. න වීතිහාතබ්බන්ති න විනිච්ඡයො හාපෙතබ්බො. න කුම්මග්ගො සෙවිතබ්බොති න ආපත්ති දීපෙතබ්බා. අසාහසිකෙන භවිතබ්බන්ති න සහසාකාරිනා භවිතබ්බං; සහසා දුරුත්තවචනං න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. වචනක්ඛමෙනාති දුරුත්තවාචං ඛමනසීලෙන. හිතපරිසක්කිනාති හිතෙසිනා හිතගවෙසිනා කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච උපට්ඨාපෙතබ්බොති අයං පදද්වයෙපි අධිප්පායො. අනසුරුත්තෙනාති න අසුරුත්තෙන. අසුරුත්තං වුච්චති විග්ගාහිකකථාසඞ්ඛාතං අසුන්දරවචනං; තං න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. අත්තා පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘විනිච්ඡිනිතුං වූපසමෙතුං සක්ඛිස්සාමි නු ඛො නො’’ති එවං අත්තා පරිග්ගහෙතබ්බො; අත්තනො පමාණං ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. පරො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ලජ්ජියා නු ඛො අයං පරිසා, සක්කා සඤ්ඤාපෙතුං උදාහු නො’’ති එවං පරො පරිග්ගහෙතබ්බො.

บทว่า atthaṃ anuvidhiyantenāti ความว่า พึงนั่งพิจารณาเปรียบเทียบโดยกำหนดเอาการแทงตลอดการวินิจฉัยนั่นเองว่า "พระสูตรนี้มีอยู่ ในการวินิจฉัยนี้ เราจักกล่าวคำนี้" นี้คืออรรถ บทว่า na ca āsanā vuṭṭhātabbanti ความว่า ไม่พึงลุกจากอาสนะแล้วเดินไปมาในวงที่ประชุม เพราะเมื่อพระวินัยธรลุกขึ้น บริษัททั้งหมดก็ย่อมลุกขึ้น บทว่า na vītihātabbanti ความว่า ไม่พึงให้การวินิจฉัยเสื่อมเสีย บทว่า na kummaggo sevitabboti ความว่า ไม่พึงแสดงอาบัติ (ในทางที่ผิด) บทว่า asāhasikena bhavitabbanti ความว่า ไม่พึงเป็นคนวู่วาม อธิบายว่า ไม่พึงกล่าวคำที่กล่าวไม่ดีโดยวู่วาม บทว่า vacanakkhamenāti ความว่า เป็นผู้มีปกติอดทนต่อคำที่กล่าวไม่ดี บทว่า hitaparisakkināti ความว่า เป็นผู้แสวงหาประโยชน์ พึงยังกรุณาและกรุณาบุพภาคให้ตั้งมั่น นี้คือความประสงค์ในบททั้งสองของพระอุบาลีเถระ บทว่า anasuruttenāti ความว่า ไม่พึงกล่าวด้วยคำที่ไม่ดี คำที่ไม่ดีที่เรียกว่า อสุรุตตะ ได้แก่ ถ้อยคำที่แก่งแย่งขัดแย้งกัน อธิบายว่า ไม่พึงกล่าวคำนั้น บทว่า attā pariggahetabboti ความว่า พึงกำหนดตนอย่างนี้ว่า "เราจะสามารถวินิจฉัยหรือระงับได้หรือไม่หนอ" อธิบายว่า พึงรู้ประมาณของตน บทว่า paro pariggahetabboti ความว่า พึงกำหนดผู้อื่นอย่างนี้ว่า "บริษัทนี้เป็นผู้มีความละอายหรือไม่หนอ จะสามารถให้เข้าใจได้หรือไม่หนอ"

චොදකො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ධම්මචොදකො නු ඛො නො’’ති එවං පරිග්ගහෙතබ්බො. චුදිතකො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ධම්මචුදිතකො නු ඛො නො’’ති එවං පරිග්ගහෙතබ්බො. අධම්මචොදකො පරිග්ගහෙතබ්බොති තස්ස පමාණං ජානිතබ්බං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. වුත්තං [Pg.207] අහාපෙන්තෙනාති චොදකචුදිතකෙහි වුත්තවචනං අහාපෙන්තෙන. අවුත්තං අපකාසෙන්තෙනාති අනොසටං වත්ථුං අප්පකාසෙන්තෙන. මන්දො හාසෙතබ්බොති මන්දො මොමූහො පග්ගණ්හිතබ්බො, ‘‘නනු ත්වං කුලපුත්තො’’ති උත්තෙජෙත්වා අනුයොගවත්තං කථාපෙත්වා තස්ස අනුයොගො ගණ්හිතබ්බො. භීරූ අස්සාසෙතබ්බොති යස්ස සඞ්ඝමජ්ඣං වා ගණමජ්ඣං වා අනොසටපුබ්බත්තා සාරජ්ජං උප්පජ්ජති, තාදිසො ‘‘මා භායි, විස්සට්ඨො කථෙහි, මයං තෙ උපත්ථම්භා භවිස්සාමා’’ති වත්වාපි අනුයොගවත්තං කථාපෙතබ්බො. චණ්ඩො නිසෙධෙතබ්බොති අපසාදෙතබ්බො තජ්ජෙතබ්බො. අසුචි විභාවෙතබ්බොති අලජ්ජිං පකාසෙත්වා ආපත්තිං දෙසාපෙතබ්බො. උජුමද්දවෙනාති යො භික්ඛු උජු සීලවා කායවඞ්කාදිරහිතො, සො මද්දවෙනෙව උපචරිතබ්බො. ධම්මෙසු ච පුග්ගලෙසු චාති එත්ථ යො ධම්මගරුකො හොති න පුග්ගලගරුකො, අයමෙව ධම්මෙසු ච පුග්ගලෙසු ච මජ්ඣත්තොති වෙදිතබ්බො.

คำว่า ผู้โจทพึงกำหนด หมายถึง พึงกำหนดอย่างนี้ว่า เป็นผู้โจทโดยธรรมหรือมิใช่ผู้โจทโดยธรรม. คำว่า ผู้ถูกโจทพึงกำหนด หมายถึง พึงกำหนดอย่างนี้ว่า เป็นผู้ถูกโจทโดยธรรมหรือมิใช่ผู้ถูกโจทโดยธรรม. คำว่า ผู้โจทโดยอธรรมพึงกำหนด หมายถึง พึงรู้ประมาณของผู้โจทโดยอธรรมนั้น. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้. คำว่า ด้วยผู้ไม่ทำคำที่กล่าวแล้วให้เสื่อมเสีย หมายถึง ผู้ไม่ทำคำที่ผู้โจทและผู้ถูกโจทกล่าวแล้วให้เสื่อมเสีย. คำว่า ด้วยผู้ไม่ทำคำที่ยังไม่ได้กล่าวให้ปรากฏ หมายถึง ผู้ไม่ทำวัตถุที่ยังไม่มาถึงให้ปรากฏ. คำว่า ผู้เขลาพึงทำให้ร่าเริง หมายถึง ผู้เขลาผู้หลงงมงายพึงประคองไว้, พึงกระตุ้นด้วยคำว่า ท่านเป็นกุลบุตรมิใช่หรือ แล้วให้กล่าววัตรแห่งการสอบสวน และพึงรับคำให้การของผู้นั้น. คำว่า ผู้กลัวพึงให้เบาใจ หมายถึง บุคคลใดมีความประหม่าเกิดขึ้นเพราะไม่เคยเข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์หรือท่ามกลางคณะมาก่อน, บุคคลเช่นนั้นพึงให้กล่าววัตรแห่งการสอบสวน แม้กล่าวว่า อย่ากลัวเลย จงกล่าวอย่างวางใจเถิด พวกเราจักเป็นผู้สนับสนุนของท่าน. คำว่า ผู้ดุร้ายพึงยับยั้ง หมายถึง พึงรุกราน พึงขู่ตะคอก. คำว่า ผู้ไม่สะอาดพึงทำให้แจ้ง หมายถึง พึงประกาศบุคคลผู้ไม่มีความละอายแล้วให้แสดงอาบัติ. คำว่า ด้วยความซื่อตรงและอ่อนโยน หมายถึง ภิกษุใดเป็นผู้ซื่อตรง มีศีล ปราศจากความคดทางกายเป็นต้น, ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาด้วยความอ่อนโยนเท่านั้น. ในบทว่า ในธรรมทั้งหลายและในบุคคลทั้งหลาย นี้ ผู้ใดเป็นผู้หนักในธรรม ไม่เป็นผู้หนักในบุคคล, ผู้นี้แลพึงทราบว่าเป็นผู้เป็นกลางในธรรมทั้งหลายและในบุคคลทั้งหลาย.

366. සුත්තං සංසන්දනත්ථායාතිආදීසු තෙන ච පන එවං සබ්‍රහ්මචාරීනං පියමනාපගරුභාවනීයෙන අනුවිජ්ජකෙන සමුදාහටෙසු සුත්තාදීසු සුත්තං සංසන්දනත්ථාය; ආපත්තානාපත්තීනං සංසන්දනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. ඔපම්මං නිදස්සනත්ථායාති ඔපම්මං අත්ථදස්සනත්ථාය. අත්ථො විඤ්ඤාපනත්ථායාති අත්ථො ජානාපනත්ථාය. පටිපුච්ඡා ඨපනත්ථායාති පුච්ඡා පුග්ගලස්ස ඨපනත්ථාය. ඔකාසකම්මං චොදනත්ථායාති වත්ථුනා වා ආපත්තියා වා චොදනත්ථාය. චොදනා සාරණත්ථායාති දොසාදොසං සරාපනත්ථාය. සාරණා සවචනීයත්ථායාති දොසාදොසසාරණා සවචනීයකරණත්ථාය. සවචනීයං පලිබොධත්ථායාති සවචනීයං ‘‘ඉමම්හා ආවාසා පරං මා පක්කමී’’ති එවං පලිබොධත්ථාය. පලිබොධො විනිච්ඡයත්ථායාති විනිච්ඡයං පාපනත්ථාය. විනිච්ඡයො සන්තීරණත්ථායාති දොසාදොසං සන්තීරණත්ථාය තුලනත්ථාය. සන්තීරණං ඨානාට්ඨානගමනත්ථායාති ආපත්තිඅනාපත්තිගරුකලහුකාපත්තිජානනත්ථාය. සඞ්ඝො සම්පරිග්ගහසම්පටිච්ඡනත්ථායාති විනිච්ඡයසම්පටිග්ගහණත්ථාය ච; සුවිනිච්ඡිතදුබ්බිනිච්ඡිතභාවජානනත්ථාය චාති අත්ථො. පච්චෙකට්ඨායිනො අවිසංවාදකට්ඨායිනොති ඉස්සරියාධිපච්චජෙට්ඨකට්ඨානෙ [Pg.208] ච අවිසංවාදකට්ඨානෙ ච ඨිතා; න තෙ අපසාදෙතබ්බාති අත්ථො.

๓๖๖. ในบทว่า พระสูตรมีเพื่อการสอบทาน เป็นต้น พึงทราบว่า พระสูตรมีเพื่อประโยชน์แก่การสอบทานอาบัติและอนาบัติ ในพระสูตรเป็นต้นที่พระวินัยธรผู้ทำหน้าที่สอบสวน ผู้เป็นที่รัก ที่พอใจ ที่เคารพ และที่น่าบูชาของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ยกขึ้นแสดงแล้ว ด้วยลำดับที่กล่าวมานี้. คำว่า อุปมามีเพื่อการแสดง หมายถึง อุปมามีเพื่อประโยชน์แก่การแสดงเนื้อความ. คำว่า อรรถมีเพื่อการให้รู้แจ้ง หมายถึง อรรถมีเพื่อประโยชน์แก่การให้สงฆ์ทั้งสองฝ่ายรู้. คำว่า การถามกลับมีเพื่อการตั้งไว้ หมายถึง การถามมีเพื่อประโยชน์แก่การตั้งบุคคลไว้ในวินิจฉัยของตน. คำว่า การทำโอกาสมีเพื่อการโจท หมายถึง การทำโอกาสมีเพื่อประโยชน์แก่การโจทด้วยวัตถุหรือด้วยอาบัติ. คำว่า การโจทมีเพื่อการให้ระลึก หมายถึง การโจทมีเพื่อประโยชน์แก่การให้ระลึกถึงความผิดและไม่ผิด. คำว่า การให้ระลึกมีเพื่อการทำให้เป็นผู้ควรว่ากล่าว หมายถึง การให้ระลึกถึงความผิดและไม่ผิดมีเพื่อประโยชน์แก่การทำให้เป็นผู้ควรว่ากล่าว. คำว่า ผู้ควรว่ากล่าวมีเพื่อการกังวล หมายถึง ผู้ควรว่ากล่าวมีเพื่อประโยชน์แก่การกังวลอย่างนี้ว่า อย่าไปสู่อาวาสอื่นจากอาวาสนี้. คำว่า การกังวลมีเพื่อการวินิจฉัย หมายถึง การกังวลมีเพื่อประโยชน์แก่การให้ถึงการวินิจฉัย. คำว่า การวินิจฉัยมีเพื่อการพิจารณา หมายถึง การวินิจฉัยมีเพื่อประโยชน์แก่การพิจารณาความผิดและไม่ผิด เพื่อประโยชน์แก่การเปรียบเทียบ. คำว่า การพิจารณามีเพื่อการไปสู่ฐานะและอฐานะ หมายถึง การพิจารณามีเพื่อประโยชน์แก่การรู้อาบัติ อนาบัติ อาบัติหนัก อาบัติเบา. คำว่า สงฆ์มีเพื่อการรับรอง หมายถึง สงฆ์มีเพื่อประโยชน์แก่การรับรองการวินิจฉัย และเพื่อประโยชน์แก่การรู้ความเป็นผู้ที่วินิจฉัยดีแล้วและวินิจฉัยไม่ดีแล้ว ดังนี้. คำว่า ผู้ดำรงอยู่ในฐานะเฉพาะตน ผู้ดำรงอยู่ในฐานะที่ไม่คลาดเคลื่อน หมายถึง บุคคลทั้งหลายที่สงฆ์อนุญาตแล้ว ดำรงอยู่ในฐานะแห่งความเป็นใหญ่ ความเป็นอธิบดี และความเป็นผู้เจริญด้วย และในฐานะแห่งผู้ไม่คลาดเคลื่อนด้วย. บุคคลเหล่านั้นไม่พึงรุกราน ดังนี้.

ඉදානි යෙ මන්දා මන්දබුද්ධිනො එවං වදෙය්‍යුං ‘‘විනයො නාම කිමත්ථායා’’ති තෙසං වචනොකාසපිදහනත්ථමත්තං දස්සෙතුං විනයො සංවරත්ථායාතිආදිමාහ. තත්ථ විනයො සංවරත්ථායාති සකලාපි විනයපඤ්ඤත්ති කායවචීද්වාරසංවරත්ථාය. ආජීවවිසුද්ධිපරියොසානස්ස සීලස්ස උපනිස්සයො හොති; පච්චයො හොතීති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ. අපිචෙත්ථ අවිප්පටිසාරොති පාපපුඤ්ඤානං කතාකතවසෙන චිත්තවිප්පටිසාරාභාවො. පාමුජ්ජන්ති දුබ්බලා තරුණපීති. පීතීති බලවා බහලපීති. පස්සද්ධීති කායචිත්තදරථපටිප්පස්සද්ධි. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං. තඤ්හි දුවිධම්පි සමාධිස්ස උපනිස්සයපච්චයො හොති. සමාධීති චිත්තෙකග්ගතා. යථාභූතඤාණදස්සනන්ති තරුණවිපස්සනා; උදයබ්බයඤාණස්සෙතං අධිවචනං. චිත්තෙකග්ගතා හි තරුණවිපස්සනාය උපනිස්සයපච්චයො හොති. නිබ්බිදාති සිඛාපත්තා වුට්ඨානගාමිනිබලවවිපස්සනා. විරාගොති අරියමග්ගො. විමුත්තීති අරහත්තඵලං. චතුබ්බිධොපි හි අරියමග්ගො අරහත්තඵලස්ස උපනිස්සයපච්චයො හොති. විමුත්තිඤාණදස්සනන්ති පච්චවෙක්ඛණාඤාණං. විමුත්තිඤාණදස්සනං අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථායාති අපච්චයපරිනිබ්බානත්ථාය. අපච්චයපරිනිබ්බානස්ස හි තං පච්චයො හොති, තස්මිං අනුප්පත්තෙ අවස්සං පරිනිබ්බායිතබ්බතොති. එතදත්ථා කථාති අයං විනයකථා නාම එතදත්ථා. මන්තනාති විනයමන්තනා එව. උපනිසාති අයං ‘‘විනයො සංවරත්ථායා’’තිආදිකා පරම්පරපච්චයතාපි එතදත්ථාය. සොතාවධානන්ති ඉමිස්සා පරම්පරපච්චයකථාය සොතාවධානං. ඉමං කථං සුත්වා යං උප්පජ්ජති ඤාණං, තම්පි එතදත්ථාය. යදිදං අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛොති යො අයං චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා චිත්තස්ස අරහත්තඵලසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො, සොපි එතදත්ථාය; අපච්චයපරිනිබ්බානත්ථාය එවාති අත්ථො.

บัดนี้ เพื่อแสดงเพียงเพื่อปิดโอกาสแห่งคำพูดของบุคคลเหล่าใดผู้เขลา มีปัญญาทราม พึงกล่าวอย่างนี้ว่า วินัยชื่อว่ามีเพื่อประโยชน์อะไร พระเถระนามว่าอุปาลีจึงกล่าวบทว่า วินัยมีเพื่อการสำรวม เป็นต้น. ในบทว่า วินัยมีเพื่อการสำรวม นั้น หมายถึง พระวินัยบัญญัติแม้ทั้งหมดมีเพื่อประโยชน์แก่การสำรวมกายทวารและวจีทวาร เป็นอุปนิสัยและเป็นปัจจัยของศีลที่มีอาชีวปาริสุทธิเป็นที่สุด ดังนี้. นัยนี้มีในประโยคทั้งหมด. อนึ่ง ในบทว่า อวิปปฏิสาร เป็นต้นนี้ คำว่า อวิปปฏิสาร คือความไม่มีความเดือดร้อนใจด้วยอำนาจแห่งบาปและบุญที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ. คำว่า ปราโมทย์ คือปีติที่ยังอ่อนและไม่มีกำลัง. คำว่า ปีติ คือปีติที่มีกำลังและหนาแน่น. คำว่า ปัสสัทธิ คือความสงบระงับความกระวนกระวายแห่งกายและจิต. คำว่า สุข คือสุขทางกายและสุขทางใจ. สุขนั้นแม้ทั้งสองอย่างเป็นอุปนิสัยปัจจัยของสมาธิ. คำว่า สมาธิ คือความเป็นอารมณ์อันเดียวของจิต. คำว่า ญาณทัสสนะตามความเป็นจริง คือวิปัสสนาที่ยังอ่อน; ชื่อนี้เป็นชื่อของอุทยัพพยญาณ. ความเป็นอารมณ์อันเดียวของจิตเป็นอุปนิสัยปัจจัยของวิปัสสนาที่ยังอ่อน. คำว่า นิพพิทา คือวิปัสสนาที่มีกำลังอันถึงยอดและเป็นวุฏฐานคามินี. คำว่า วิราคะ คืออริยมรรค. คำว่า วิมุตติ คืออรหัตตผล. อริยมรรคแม้ทั้งสี่อย่างเป็นอุปนิสัยปัจจัยของอรหัตตผล. คำว่า วิมุตติญาณทัสสนะ คือปัจจเวกขณญาณ. คำว่า วิมุตติญาณทัสสนะมีเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน หมายถึง มีเพื่อประโยชน์แก่การปรินิพพานอันไม่มีปัจจัย. เพราะวิมุตติญาณทัสสนะนั้นเป็นปัจจัยของอปัจจยปรินิพพาน เพราะเมื่อบรรลุวิมุตติญาณทัสสนะนั้นแล้ว ย่อมต้องปรินิพพานโดยแน่นอน ดังนี้. คำว่า เรื่องนี้มีประโยชน์นี้ หมายถึง เรื่องที่กล่าวถึงวินัยนี้มีประโยชน์คืออนุปาทาปรินิพพานนี้. คำว่า การปรึกษา คือการปรึกษาเรื่องวินัยนั่นเอง. คำว่า อุปนิสัย หมายถึง ความเป็นปัจจัยสืบต่อกันมานี้ที่เริ่มต้นด้วย วินัยมีเพื่อการสำรวม ก็มีเพื่อประโยชน์คืออนุปาทาปรินิพพานนี้. คำว่า การเงี่ยโสตลงฟัง หมายถึง การเงี่ยโสตลงฟังเรื่องที่กล่าวถึงปัจจัยสืบต่อกันมานี้. ญาณใดเกิดขึ้นเมื่อฟังเรื่องที่กล่าวถึงปัจจัยสืบต่อกันมานี้ ญาณนั้นก็มีเพื่อประโยชน์นี้. คำว่า การหลุดพ้นแห่งจิตโดยไม่ถือมั่น หมายถึง การหลุดพ้นแห่งจิตอันกล่าวคืออรหัตตผลนี้ ที่ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทานทั้งสี่ การหลุดพ้นนั้นก็มีเพื่อประโยชน์นี้ มีเพื่อประโยชน์แก่การปรินิพพานอันไม่มีปัจจัยเท่านั้น ดังนี้.

367. අනුයොගවත්තගාථාසු පඨමගාථා වුත්තත්ථා එව.

๓๖๗. ในคาถาที่แสดงวัตรแห่งการสอบสวน คาถาแรกมีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

වත්ථුං විපත්තිං ආපත්තිං, නිදානං ආකාරඅකොවිදො පුබ්බාපරං න ජානාතීති ‘‘වත්ථු’’න්තිආදීනි ‘‘න ජානාතී’’ති පදෙන සම්බන්ධො. ‘‘අකොවිදො’’ති [Pg.209] පදස්ස ‘‘ස වෙ තාදිසකො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. තස්මා අයමෙත්ථ යොජනා – යො භික්ඛු පාරාජිකාදීනං වත්ථුං න ජානාති, චතුබ්බිධං විපත්තිං න ජානාති, සත්තවිධං ආපත්තිං න ජානාති, ‘‘ඉදං සික්ඛාපදං අසුකස්මිං නාම නගරෙ පඤ්ඤත්ත’’න්ති එවං නිදානං න ජානාති, ‘‘ඉදං පුරිමවචනං ඉදං පච්ඡිමවචන’’න්ති පුබ්බාපරං න ජානාති, ‘‘ඉදං කතං ඉදං අකත’’න්ති කතාකතං න ජානාති. සමෙන චාති තෙනෙව පුබ්බාපරං අජානනස්ස සමෙන අඤ්ඤාණෙන, ‘‘කතාකතං න ජානාතී’’ති වුත්තං හොති; එවං තාව නජානාති-පදෙන සද්ධිං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. යං පනෙතං ‘‘ආකාරඅකොවිදො’’ති වුත්තං, තත්ථ ආකාරඅකොවිදොති කාරණාකාරණෙ අකොවිදො. ඉති ය්වායං වත්ථුආදීනිපි න ජානාති, ආකාරස්ස ච අකොවිදො, ස වෙ තාදිසකො භික්ඛු අපටික්ඛොති වුච්චති.

บทว่า "วัตถุ วิบัติ อาบัติ นิทาน และผู้ไม่ฉลาดในอาการ ไม่รู้เบื้องต้นเบื้องปลาย" บทว่า "วัตถุ" เป็นต้น พึงประกอบกับบทว่า "ไม่รู้" บทว่า "ผู้ไม่ฉลาด" พึงประกอบกับบทว่า "ผู้นั้นแลเป็นเช่นนั้น" เพราะเหตุนั้น การประกอบบทในที่นี้มีดังนี้ คือ ภิกษุใดไม่รู้เรื่องราว (วัตถุ) แห่งปาราชิกเป็นต้น ไม่รู้วิบัติ ๔ อย่าง ไม่รู้อาบัติ ๗ อย่าง ไม่รู้เรื่องราว (นิทาน) อย่างนี้ว่า "สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเมืองชื่อโน้น" ไม่รู้เบื้องต้นเบื้องปลายอย่างนี้ว่า "นี้เป็นคำก่อน นี้เป็นคำหลัง" ไม่รู้สิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำอย่างนี้ว่า "นี้ทำแล้ว นี้ยังไม่ได้ทำ" บทว่า "สมด้วย" หมายความว่า ด้วยความไม่รู้เสมอกันกับการไม่รู้เบื้องต้นเบื้องปลายนั้นเอง จึงกล่าวว่า "ไม่รู้สิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ" พึงทราบการประกอบกับบทว่า "ไม่รู้" ก่อนอย่างนี้ ส่วนบทว่า "ผู้ไม่ฉลาดในอาการ" ที่กล่าวไว้นั้น ผู้ไม่ฉลาดในอาการคือ ผู้ไม่ฉลาดในเหตุและไม่ใช่เหตุ ภิกษุใดไม่รู้แม้เรื่องราวเป็นต้น และไม่ฉลาดในเหตุด้วย ภิกษุเช่นนั้นแลชื่อว่า "อปฏิกขะ" (ผู้ไม่ควรแลดู)

කම්මඤ්ච අධිකරණඤ්චාති ඉමෙසම්පි පදානං ‘‘න ජානාතී’’ති පදෙනෙව සම්බන්ධො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – තථෙව ඉති ය්වායං කම්මඤ්ච න ජානාති, අධිකරණඤ්ච න ජානාති, සත්තප්පකාරෙ සමථෙ චාපි අකොවිදො, රාගාදීහි පන රත්තො දුට්ඨො ච මූළ්හො ච, භයෙන භයා ගච්ඡති, සම්මොහෙන මොහා ගච්ඡති, රත්තත්තා පන දුට්ඨත්තා ච ඡන්දා දොසා ච ගච්ඡති, පරං සඤ්ඤාපෙතුං අසමත්ථතාය න ච සඤ්ඤත්තිකුසලො, කාරණාකාරණදස්සනෙ අසමත්ථතාය නිජ්ඣත්තියා ච අකොවිදො අත්තනො සදිසාය පරිසාය ලද්ධත්තා ලද්ධපක්ඛො, හිරියා පරිබාහිරත්තා අහිරිකො, කාළකෙහි කම්මෙහි සමන්නාගතත්තා කණ්හකම්මො, ධම්මාදරියපුග්ගලාදරියානං අභාවතො අනාදරො, ස වෙ තාදිසකො භික්ඛු අපටික්ඛොති වුච්චති, න පටික්ඛිතබ්බො න ඔලොකෙතබ්බො, න සම්මන්නිත්වා ඉස්සරියාධිපච්චජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨපෙතබ්බොති අත්ථො. සුක්කපක්ඛගාථානම්පි යොජනානයො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

บทว่า "กรรมและอธิกรณ์" เป็นต้นเหล่านี้ พึงประกอบกับบทว่า "ไม่รู้" นั่นเอง การประกอบบทในที่นี้มีดังนี้ คือ ภิกษุใดไม่รู้กรรม ไม่รู้อธิกรณ์ และไม่ฉลาดในสมถะ ๗ อย่าง เช่นเดียวกับที่ไม่รู้เรื่องราวเป็นต้นนั้น แต่เป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง และหลงด้วยราคะเป็นต้น ย่อมถึงอคติเพราะความกลัว ย่อมถึงอคติเพราะความหลง แต่ย่อมถึงอคติเพราะความกำหนัด เพราะความขัดเคือง เพราะความพอใจ เพราะความโกรธ เพราะไม่สามารถจะให้ผู้อื่นเข้าใจ จึงไม่ฉลาดในการให้เข้าใจ เพราะไม่สามารถจะแสดงเหตุและไม่ใช่เหตุ จึงไม่ฉลาดในการให้ผู้อื่นเห็นแจ้ง เพราะได้พวกพ้องที่เหมือนกับตน จึงมีพวกพ้อง เพราะเป็นผู้ปราศจากหิริ จึงเป็นผู้ไม่มีหิริ เพราะประกอบด้วยกรรมดำ จึงเป็นผู้มีกรรมดำ เพราะไม่มีความเคารพในธรรมและความเคารพในบุคคล จึงเป็นผู้ไม่เคารพ ภิกษุเช่นนั้นแลชื่อว่า "อปฏิกขะ" (ผู้ไม่ควรแลดู) ไม่ควรแลดู ไม่ควรเพ่งพิจารณา ไม่ควรแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งผู้เป็นใหญ่ ผู้เป็นประธาน ผู้เป็นหัวหน้า นี้เป็นอรรถะ พึงทราบวิธีการประกอบบทแห่งคาถาฝ่ายขาว (สุกกปักขะ) ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

චූළසඞ්ගාමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนาจุลสังคามจบแล้ว

මහාසඞ්ගාමො

มหาสังคาม

වොහරන්තෙන ජානිතබ්බාදිවණ්ණනා

คำพรรณนาสิ่งที่พึงรู้โดยผู้กล่าวเป็นต้น

368-374. මහාසඞ්ගාමෙ [Pg.210] – වත්ථුතො වා වත්ථුං සඞ්කමතීති ‘‘පඨමපාරාජිකවත්ථු මයා දිට්ඨං වා සුතං වා’’ති වත්වා පුන පුච්ඡියමානො නිඝංසියමානො ‘‘න මයා පඨමපාරාජිකස්ස වත්ථු දිට්ඨං, න සුතං; දුතියපාරාජිකස්ස වත්ථු දිට්ඨං වා සුතං වා’’ති වදති. එතෙනෙව නයෙන සෙසවත්ථුසඞ්කමනං, විපත්තිතො විපත්තිසඞ්කමනං ආපත්තිතො ආපත්තිසඞ්කමනඤ්ච වෙදිතබ්බං. යො පන ‘‘නෙව මයා දිට්ඨං, න සුත’’න්ති වත්වා පච්ඡා ‘‘මයාපෙතං දිට්ඨං වා සුතං වා’’ති වදති, ‘‘දිට්ඨං වා සුතං වා’’ති වත්වා පච්ඡා ‘‘න දිට්ඨං වා න සුතං වා’’ති වදති, අයං අවජානිත්වා පටිජානාති, පටිජානිත්වා අවජානාතීති වෙදිතබ්බො. එසෙව අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති නාම.

๓๖๘-๓๗๔. ในมหาสังคาม – บทว่า "ย่อมเปลี่ยนวัตถุจากวัตถุ" หมายความว่า เมื่อภิกษุกล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้เห็นหรือได้ยินเรื่องราว (วัตถุ) แห่งปาราชิกที่ ๑ แล้ว" ครั้นถูกวินัยธรซักถามและสอบสวนอีก ก็กล่าวว่า "ข้าพเจ้ายังไม่เห็น ไม่ได้ยินเรื่องราวแห่งปาราชิกที่ ๑ แต่ได้เห็นหรือได้ยินเรื่องราวแห่งปาราชิกที่ ๒ แล้ว" พึงทราบการเปลี่ยนวัตถุที่เหลือ การเปลี่ยนวิบัติจากวิบัติ และการเปลี่ยนอาบัติจากอาบัติด้วยนัยนี้ ส่วนบุคคลใดกล่าวว่า "ข้าพเจ้ายังไม่เห็น ไม่ได้ยิน" แล้วภายหลังกล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้เห็นหรือได้ยินเรื่องราวนี้แล้ว" หรือกล่าวว่า "ได้เห็นหรือได้ยินแล้ว" แล้วภายหลังกล่าวว่า "ยังไม่เห็น ไม่ได้ยิน" บุคคลนี้พึงทราบว่าเป็นผู้ปฏิเสธแล้วยอมรับ หรือยอมรับแล้วปฏิเสธ บุคคลผู้ปฏิเสธแล้วยอมรับ หรือยอมรับแล้วปฏิเสธนี้แล ชื่อว่า "ผู้ปกปิดสิ่งหนึ่งด้วยอีกสิ่งหนึ่ง"

375. වණ්ණාවණ්ණොති නීලාදිවණ්ණාවණ්ණවසෙන සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදං වුත්තං. වචනමනුප්පදානන්ති සඤ්චරිත්තං වුත්තං. කායසංසග්ගාදිත්තයං සරූපෙනෙව වුත්තං. ඉති ඉමානි පඤ්ච මෙථුනධම්මස්ස පුබ්බභාගො පුබ්බපයොගොති වෙදිතබ්බානි.

๓๗๕. บทว่า "วรรณะและอวรรณะ" หมายถึง สิกขาบทว่าด้วยการปล่อยน้ำอสุจิ (สุกกวิสสัฏฐิสิกขาบท) ที่กล่าวไว้โดยอาศัยวรรณะและอวรรณะมีสีเขียวเป็นต้น บทว่า "การให้คำพูด" หมายถึง สิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อ (สัญจริตตสิกขาบท) ที่กล่าวไว้ สิกขาบท ๓ อย่างมีกายสังสัคคะเป็นต้น กล่าวไว้โดยรูปศัพท์นั่นเอง สิกขาบท ๕ อย่างเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นส่วนเบื้องต้น เป็นบุพพประโยค (ความพยายามในเบื้องต้น) แห่งเมถุนธรรมปาราชิก

376. චත්තාරි අපලොකනකම්මානීති අධම්මෙනවග්ගාදීනි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉති චත්තාරි චතුක්කානි සොළස හොන්ති.

๓๗๖. บทว่า "อปลโลกนกรรม ๔ อย่าง" หมายถึง กรรมมีอธรรมเมนวรรคเป็นต้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ดังนั้น จตุกกะ (หมวด ๔) ๔ หมวด จึงเป็นกรรม ๑๖ อย่าง

අගතිඅගන්තබ්බවණ්ණනා

คำพรรณนาอคติและสิ่งที่ภิกษุไม่ควรไป

379. බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොතීති විනයධරෙන හි එවං ඡන්දාදිගතියා අධිකරණෙ විනිච්ඡිතෙ තස්මිං විහාරෙ සඞ්ඝො ද්විධා භිජ්ජති. ඔවාදූපජීවිනියො භික්ඛුනියොපි ද්වෙ භාගා හොන්ති. උපාසකාපි උපාසිකායොපි දාරකාපි දාරිකායොපි තෙසං ආරක්ඛදෙවතාපි තථෙව ද්විධා භිජ්ජන්ති. තතො භුම්මදෙවතා ආදිං කත්වා යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මානො ද්විධාව හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘බහුජනඅහිතාය පටිපන්නො හොති…පෙ… දුක්ඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

๓๗๙. บทว่า "ย่อมปฏิบัติเพื่อไม่เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก" ในที่นี้ ข้าพเจ้าจะยกอรรถะที่ซ่อนเร้นมาแสดง เมื่อวินัยธรวินิจฉัยอธิกรณ์โดยคล้อยตามอคติมีฉันทะเป็นต้นแล้ว ในวิหารนั้นสงฆ์ย่อมแตกแยกเป็น ๒ ฝ่าย แม้ภิกษุณีทั้งหลายผู้ดำรงชีพด้วยโอวาทของสงฆ์นั้น ก็เป็น ๒ ฝ่าย แม้พวกอุบาสก อุบาสิกา เด็กชาย เด็กหญิง และเทวดารักษาของพวกเขาก็แตกแยกเป็น ๒ ฝ่ายเช่นนั้น จากนั้น เทวดาบนพื้นดินเป็นต้น จนถึงอกนิฏฐพรหม ก็เป็น ๒ ฝ่ายเช่นกัน เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า "ย่อมปฏิบัติเพื่อไม่เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก... เพื่อความทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย"

382. විසමනිස්සිතොති [Pg.211] විසමානි කායකම්මාදීනි නිස්සිතො. ගහනනිස්සිතොති මිච්ඡාදිට්ඨිඅන්තග්ගාහිකදිට්ඨිසඞ්ඛාතං ගහනං නිස්සිතො. බලවනිස්සිතොති බලවන්තෙ අභිඤ්ඤාතෙ භික්ඛූ නිස්සිතො.

๓๘๒. บทว่า "วิสมนิสสิตะ" หมายถึง ผู้ที่อาศัยกายกรรมเป็นต้นที่ไม่สม่ำเสมอ (ไม่ถูกต้อง) บทว่า "คหนนิสสิตะ" หมายถึง ผู้ที่อาศัยป่าชัฏคือมิจฉาทิฏฐิอันนับว่าเป็นทิฏฐิที่ยึดถือที่สุด บทว่า "พลวนนิสสิตะ" หมายถึง ผู้ที่อาศัยภิกษุผู้มีกำลังและเป็นที่รู้จัก

393. තස්ස අවජානන්තොති තස්ස වචනං අවජානන්තො. උපයොගත්ථෙ වා සාමිවචනං, තං අවජානන්තොති අත්ථො.

๓๙๓. บทว่า "ตัสสะ อวัชชานันโต" หมายถึง ผู้ดูหมิ่นคำพูดของภิกษุใหม่นั้น หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า "ตัสสะ" นี้เป็นคำในฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ หมายถึง ผู้ดูหมิ่นภิกษุใหม่นั้น

394. යං අත්ථායාති යදත්ථාය. තං අත්ථන්ති සො අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๓๙๔. บทว่า "ยํ อตฺถาย" หมายถึง เพื่อประโยชน์ใด บทว่า "ตํ อตฺถํ" หมายถึง ประโยชน์นั้น ส่วนที่เหลือในประโยคทั้งหมดนั้นชัดเจนอยู่แล้ว

මහාසඞ්ගාමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนามหาสังคามจบแล้ว

කථිනභෙදං

กฐินเภท

කථිනඅත්ථතාදිවණ්ණනා

คำพรรณนาการกรานกฐินเป็นต้น

403. කථිනෙ [Pg.212] – අට්ඨ මාතිකාති ඛන්ධකෙ වුත්තා පක්කමනන්තිකාදිකා අට්ඨ. පලිබොධානිසංසාපි පුබ්බෙ වුත්තා එව.

๔๐๓. ในกฐิน – บทว่า "มาติกา ๘ อย่าง" หมายถึง มาติกา ๘ อย่างมีปักกมนันติกาเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในขันธกะ (มหาวรรคขันธกะ) แม้ปาลิโพธและอานิสงส์ก็เป็นปาลิโพธและอานิสงส์ที่กล่าวไว้แล้วในมหาวรรคขันธกะก่อนนั่นเอง

404. පයොගස්සාති චීවරධොවනාදිනො සත්තවිධස්ස පුබ්බකරණස්සත්ථාය යො උදකාහරණාදිකො පයොගො කයිරති, තස්ස පයොගස්ස. කතමෙ ධම්මා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයොති අනාගතවසෙන අනන්තරා හුත්වා කතමෙ ධම්මා පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. සමනන්තරපච්චයෙනාති සුට්ඨු අනන්තරපච්චයෙන, අනන්තරපච්චයමෙව ආසන්නතරං කත්වා පුච්ඡති. නිස්සයපච්චයෙනාති උප්පජ්ජමානස්ස පයොගස්ස නිස්සයං ආධාරභාවං උපගතා විය හුත්වා කතමෙ ධම්මා පච්චයා හොන්තීති අත්ථො. උපනිස්සයපච්චයෙනාති උපෙතෙන නිස්සයපච්චයෙන; නිස්සයපච්චයමෙව උපගතතරං කත්වා පුච්ඡති. පුරෙජාතපච්චයෙනාති ඉමිනා පඨමං උප්පන්නස්ස පච්චයභාවං පුච්ඡති. පච්ඡාජාතපච්චයෙනාති ඉමිනා පච්ඡා උප්පජ්ජනකස්ස පච්චයභාවං පුච්ඡති. සහජාතපච්චයෙනාති ඉමිනා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජමානානං පච්චයභාවං පුච්ඡති. පුබ්බකරණස්සාති ධොවනාදිනො පුබ්බකරණස්ස. පච්චුද්ධාරස්සාති පුරාණසඞ්ඝාටිආදීනං පච්චුද්ධරණස්ස. අධිට්ඨානස්සාති කථිනචීවරාධිට්ඨානස්ස. අත්ථාරස්සාති කථිනත්ථාරස්ස. මාතිකානඤ්ච පලිබොධානඤ්චාති අට්ඨන්නං මාතිකානං ද්වින්නඤ්ච පලිබොධානං. වත්ථුස්සාති සඞ්ඝාටිආදිනො කථිනවත්ථුස්ස; සෙසං වුත්තනයමෙව.

๔๐๔. บทว่า ปโยคัสสาติ (แก่ปโยคะ) คือ ปโยคะใด มีการนำน้ำมาเป็นต้น อันบุคคลพึงกระทำ เพื่อประโยชน์แก่ปุพพกรณ์ ๗ อย่าง มีการซักผ้าจีวรเป็นต้น แก่ปโยคะนั้น. บทว่า กตเม ธัมมา อนันตรปัจจัยเยนะ ปัจจะโยติ (ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจัยด้วยอนันตรปัจจัย) คือ ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจัย โดยเป็นอนันตระด้วยอำนาจแห่งอนาคต. บทว่า สมนันตรปัจจัยเยนาติ (ด้วยสมนันตรปัจจัย) คือ ด้วยอนันตรปัจจัยอย่างยิ่ง ถามโดยทำอนันตรปัจจัยนั่นแหละให้เป็นปัจจัยที่ใกล้ชิดยิ่งกว่า. บทว่า นิสสยปัจจัยเยนาติ (ด้วยนิสสยปัจจัย) คือ ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจัย โดยเป็นดุจเข้าถึงความเป็นที่อาศัย เป็นที่ตั้งแห่งปโยคะที่จะเกิดขึ้น. บทว่า อุปนิสสยปัจจัยเยนาติ (ด้วยอุปนิสสยปัจจัย) คือ ด้วยนิสสยปัจจัยที่เข้าถึงแล้ว ถามโดยทำนิสสยปัจจัยนั่นแหละให้เข้าถึงยิ่งกว่า. ด้วยบทว่า ปุเรชาตปัจจัยเยนาติ นี้ ถามความเป็นปัจจัยของธรรมที่เกิดขึ้นก่อน. ด้วยบทว่า ปัจฉาชาตปัจจัยเยนาติ นี้ ถามความเป็นปัจจัยของธรรมที่จะเกิดขึ้นภายหลัง. ด้วยบทว่า สหชาตปัจจัยเยนาติ นี้ ถามความเป็นปัจจัยของธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง. บทว่า ปุพพะกะระณัสสาติ (แก่ปุพพกรณ์) คือ แก่ปุพพกรณ์ มีการซักผ้าเป็นต้น. บทว่า ปัจจุทธารัสสาติ (แก่ปัจจุทธรณ์) คือ แก่การปัจจุทธรณ์ผ้าสังฆาฏิเก่าเป็นต้น. บทว่า อธิฏฐานัสสาติ (แก่อธิษฐาน) คือ แก่การอธิษฐานผ้ากฐินเป็นต้น. บทว่า อัตถารัสสาติ (แก่การกราน) คือ แก่การกรานกฐิน. บทว่า มาติกาณัญจะ ปะลิโพธานัญจาติ (แก่มาติกาและปริโพธ) คือ แก่มาติกา ๘ อย่าง และปริโพธ ๒ อย่าง. บทว่า วัตถุสสาติ (แก่วัตถุ) คือ แก่วัตถุแห่งกฐิน มีผ้าสังฆาฏิเป็นต้น. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

එවං යඤ්ච ලබ්භති යඤ්ච න ලබ්භති, සබ්බං පුච්ඡිත්වා ඉදානි යං යස්ස ලබ්භති, තදෙව දස්සෙන්තො පුබ්බකරණං පයොගස්සාතිආදිනා නයෙන විස්සජ්ජනමාහ. තස්සත්ථො – යං වුත්තං ‘‘පයොගස්ස කතමෙ ධම්මා’’තිආදි, තත්ථ වුච්චතෙ, පුබ්බකරණං පයොගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො, සමනන්තරනිස්සයඋපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. පයොගස්ස හි සත්තවිධම්පි පුබ්බකරණං යස්මා තෙන පයොගෙන නිප්ඵාදෙතබ්බස්ස පුබ්බකරණස්සත්ථාය සො පයොගො කයිරති, තස්මා ඉමෙහි චතූහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. පුරෙජාතපච්චයෙ පනෙස උද්දිට්ඨධම්මෙසු එකධම්මම්පි න [Pg.213] ලභති, අඤ්ඤදත්ථු පුබ්බකරණස්ස සයං පුරෙජාතපච්චයො හොති, පයොගෙ සති පුබ්බකරණස්ස නිප්ඵජ්ජනතො. තෙන වුත්තං – ‘‘පයොගො පුබ්බකරණස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති. පච්ඡාජාතපච්චයං පන ලභති, තෙන වුත්තං – ‘‘පුබ්බකරණං පයොගස්ස පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති. පච්ඡා උප්පජ්ජනකස්ස හි පුබ්බකරණස්ස අත්ථාය සො පයොගො කයිරති. සහජාතපච්චයං පන මාතිකාපලිබොධානිසංසසඞ්ඛාතෙ පන්නරස ධම්මෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤො පයොගාදීසු එකොපි ධම්මො න ලභති, තෙ එව හි පන්නරස ධම්මා සහ කථිනත්ථාරෙන එකතො නිප්ඵජ්ජන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයා හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘පන්නරස ධම්මා සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති. එතෙනුපායෙන සබ්බපදවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානි.

ด้วยวิธีที่กล่าวแล้วนี้ ถามธรรมทั้งปวงที่พึงได้และไม่พึงได้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงธรรมที่พึงได้แก่สิ่งนั้นๆ นั่นแหละ พระอุปาลีเถระจึงได้กล่าววิสัชนาด้วยนัยมีบทว่า ปุพพะกะระณัง ปะโยคัสสาติ เป็นต้น. อรรถแห่งวิสัชชนาของพระเถระนั้น คือ ในปัญหาที่กล่าวแล้วว่า "ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจัยแก่ปโยคะ" เป็นต้นนั้น พึงกล่าวว่า ปุพพกรณ์เป็นปัจจัยแก่ปโยคะด้วยอนันตรปัจจัย เป็นปัจจัยด้วยสมนันตรปัจจัย นิสสยปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย. จริงอยู่ ปุพพกรณ์แม้ทั้ง ๗ อย่าง มีการซักผ้าเป็นต้นนั้น อันบุคคลพึงกระทำเพื่อประโยชน์แก่ปุพพกรณ์ที่พึงให้สำเร็จด้วยปโยคะนั้น เพราะเหตุนั้น ปุพพกรณ์จึงเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๔ อย่างเหล่านี้แก่ปโยคะ. แต่ในปุเรชาตปัจจัยนั้น ปโยคะนี้ไม่พึงได้ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดาธรรมที่ระบุไว้ แต่ที่แท้ ปโยคะนั่นแหละเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่ปุพพกรณ์ เพราะปุพพกรณ์ย่อมสำเร็จได้เมื่อมีปโยคะ. เพราะเหตุนั้น พระอุปาลีเถระจึงกล่าวว่า "ปโยคะเป็นปัจจัยแก่ปุพพกรณ์ด้วยปุเรชาตปัจจัย". แต่ปโยคะนี้ย่อมได้ปัจฉาชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ปุพพกรณ์เป็นปัจจัยแก่ปโยคะด้วยปัจฉาชาตปัจจัย". เพราะปโยคะนั้น อันบุคคลพึงกระทำเพื่อประโยชน์แก่ปุพพกรณ์ที่จะเกิดขึ้นภายหลัง. แต่ในสหชาตปัจจัยนั้น เว้นธรรม ๑๕ อย่างที่นับว่าเป็นมาติกา ปริโพธ และอานิสงส์แล้ว ธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดาปโยคะเป็นต้นก็ไม่พึงได้ เพราะธรรม ๑๕ อย่างเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมสำเร็จพร้อมกับการกรานกฐินในคราวเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงเป็นสหชาตปัจจัยแก่กันและกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ธรรม ๑๕ อย่างเป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย". ด้วยอุบายนี้ พึงทราบวิสัชนาแห่งบททั้งปวง.

පුබ්බකරණනිදානාදිවිභාගවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกปุพพกรณ์และนิทานเป็นต้น

405. පුබ්බකරණං කිංනිදානන්තිආදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනං උත්තානමෙව.

๔๐๕. วิสัชชนาแห่งปัญหาว่า ปุพพกรณ์มีอะไรเป็นนิทานเป็นต้นนั้น เป็นของตื้นอยู่แล้ว.

406-7. ‘‘පයොගො කිංනිදානො’’තිආදීසු පුච්ඡාද්වයවිස්සජ්ජනෙසු හෙතුනිදානො පච්චයනිදානොති එත්ථ ඡ චීවරානි හෙතු චෙව පච්චයො චාති වෙදිතබ්බානි. පුබ්බපයොගාදීනඤ්හි සබ්බෙසං තානියෙව හෙතු, තානි පච්චයො. න හි ඡබ්බිධෙ චීවරෙ අසති පයොගො අත්ථි, න පුබ්බකරණාදීනි, තස්මා ‘‘පයොගො හෙතුනිදානො’’තිආදි වුත්තං.

๔๐๖-๗. ในวิสัชชนาแห่งปัญหาคู่หนึ่งมีบทว่า ปโยคะมีอะไรเป็นนิทานเป็นต้นนี้ ในบทว่า เหตุลินิทาโน ปัจจยนิทาโน นี้ พึงทราบว่า ผ้า ๖ อย่างเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัย. เพราะผ้า ๖ อย่างเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นเหตุและเป็นปัจจัยแห่งปุพพปโยคะเป็นต้นทั้งปวง. จริงอยู่ เมื่อไม่มีผ้า ๖ อย่าง ปโยคะก็ไม่มี ปุพพกรณ์เป็นต้นก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น พระอุปาลีเถระจึงกล่าวคำว่า "ปโยคะมีเหตุเป็นนิทาน" เป็นต้น.

408. සඞ්ගහවාරෙ – වචීභෙදෙනාති ‘‘ඉමාය සඞ්ඝාටියා, ඉමිනා උත්තරාසඞ්ගෙන, ඉමිනා අන්තරවාසකෙන කථිනං අත්ථරාමී’’ති එතෙන වචීභෙදෙන. කතිමූලාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ – කිරියා මජ්ඣෙති පච්චුද්ධාරො චෙව අධිට්ඨානඤ්ච.

๔๐๘. ในสังคหะวาระ – บทว่า วะจีเภเทนาติ (ด้วยความต่างแห่งวาจา) คือ ด้วยความต่างแห่งวาจานี้ว่า "เรากรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏินี้ ด้วยผ้าอุตตราสงค์นี้ ด้วยผ้าอันตรวาสกนี้". ในวิสัชชนาแห่งปัญหาว่า กติมูลเป็นต้น – บทว่า กิริยา มัชเฌติ (กิริยาอยู่ตรงกลาง) คือ กิริยาปัจจุทธรณ์และกิริยาอธิษฐานอยู่ตรงกลาง.

411. වත්ථුවිපන්නං හොතීති අකප්පියදුස්සං හොති. කාලවිපන්නං නාම අජ්ජ දායකෙහි දින්නං ස්වෙ සඞ්ඝො කථිනත්ථාරකස්ස දෙති. කරණවිපන්නං නාම තදහෙව ඡින්දිත්වා අකතං.

๔๑๑. บทว่า วัตถุวิปปันนัง โหติ (วัตถุวิบัติ) คือ เป็นผ้าอัปปิยะ (ผ้าที่ไม่ควร). ที่ชื่อว่า กาลวิบัติ คือ ผ้ากฐินที่ทายกถวายในวันนี้ แต่สงฆ์มอบให้แก่ภิกษุผู้กรานกฐินในวันพรุ่งนี้. ที่ชื่อว่า กรณวิบัติ คือ ผ้าที่ยังไม่ได้ทำให้เสร็จ (เช่น การตัดเย็บ) ในวันนั้นนั่นเอง.

කථිනාදිජානිතබ්බවිභාගවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกสิ่งที่ควรรู้มีกฐินเป็นต้น

412. කථිනං [Pg.214] ජානිතබ්බන්තිආදිපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ – තෙසඤ්ඤෙව ධම්මානන්ති යෙසු රූපාදිධම්මෙසු සති කථිනං නාම හොති, තෙසං සමොධානං මිස්සීභාවො. නාමං නාමකම්මන්තිආදිනා පන ‘‘කථින’’න්ති ඉදං බහූසු ධම්මෙසු නාමමත්තං, න පරමත්ථතො එකො ධම්මො අත්ථීති දස්සෙති.

๔๑๒. ในวิสัชชนาแห่งปัญหาว่า กฐินควรรู้เป็นต้น – บทว่า เตสัญเญวะ ธัมมานันติ (แห่งธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ) คือ ความประชุมกัน ความระคนกันแห่งธรรมมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น ที่เมื่อมีอยู่ กฐินชื่อว่าย่อมมี. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า นามัง นามะกัมมัง เป็นต้น แสดงว่า คำว่า "กฐิน" นี้ เป็นเพียงนามบัญญัติในธรรมหลายอย่าง (มีรูปเป็นต้น) โดยปรมัตถ์แล้ว ธรรมอย่างเดียว (ที่เป็นกฐิน) ไม่มี.

චතුවීසතියා ආකාරෙහීති ‘‘න උල්ලිඛිතමත්තෙනා’’තිආදීහි පුබ්බෙ වුත්තකාරණෙහි. සත්තරසහි ආකාරෙහීති ‘‘අහතෙන අත්ථතං හොති කථින’’න්තිආදීහි පුබ්බෙ වුත්තකාරණෙහි. නිමිත්තකම්මාදීසු යං වත්තබ්බං සබ්බං කථිනක්ඛන්ධකවණ්ණනායං වුත්තං.

บทว่า จะตุวีสะติยา อากาเรหีติ (ด้วยอาการ ๒๔ อย่าง) คือ ด้วยเหตุที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในกฐินขันธกะ มีบทว่า ไม่ใช่เพียงสักว่าการขีดเขียนเป็นต้น. บทว่า สัตตะระสะหิ อากาเรหีติ (ด้วยอาการ ๑๗ อย่าง) คือ ด้วยเหตุที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว มีบทว่า กฐินย่อมเป็นอันกรานด้วยผ้าใหม่เป็นต้น. คำที่ควรกล่าวทั้งหมดในนิมิตกรรมเป็นต้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ในอรรถกถากฐินขันธกะแล้ว.

416. එකුප්පාදා එකනිරොධාති උප්පජ්ජමානාපි එකතො උප්පජ්ජන්ති, නිරුජ්ඣමානාපි එකතො නිරුජ්ඣන්ති. එකුප්පාදා නානානිරොධාති උප්පජ්ජමානා එකතො උප්පජ්ජන්ති, නිරුජ්ඣමානා නානා නිරුජ්ඣන්ති. කිං වුත්තං හොති? සබ්බෙපි අත්ථාරෙන සද්ධිං එකතො උප්පජ්ජන්ති, අත්ථාරෙ හි සති උද්ධාරො නාම. නිරුජ්ඣමානා පනෙත්ථ පුරිමා ද්වෙ අත්ථාරෙන සද්ධිං එකතො නිරුජ්ඣන්ති, උද්ධාරභාවං පාපුණන්ති. අත්ථාරස්ස හි නිරොධො එතෙසඤ්ච උද්ධාරභාවො එකක්ඛණෙ හොති, ඉතරෙ නානා නිරුජ්ඣන්ති. තෙසු උද්ධාරභාවං පත්තෙසුපි අත්ථාරො තිට්ඨතියෙව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๔๑๖. คำว่า 'เกิดขึ้นพร้อมกัน ดับพร้อมกัน' หมายถึง แม้เกิดขึ้นก็เกิดขึ้นพร้อมกัน แม้ดับไปก็ดับพร้อมกัน คำว่า 'เกิดขึ้นพร้อมกัน ดับต่างกัน' หมายถึง เมื่อเกิดขึ้นก็เกิดขึ้นพร้อมกัน เมื่อดับไปก็ดับต่างกัน อะไรชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว? การถอนกฐินทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันกับการกรานกฐิน เพราะเมื่อมีการกรานกฐินอยู่ ชื่อว่าการถอนกฐินย่อมมี ส่วนการถอนกฐินสองอย่างแรกในบรรดาการถอนกฐินเหล่านั้น ย่อมดับพร้อมกันกับการกรานกฐิน ย่อมถึงความเป็นอันถูกถอนแล้ว เพราะการดับไปของการกรานกฐิน และความเป็นอันถูกถอนแล้วของการถอนกฐินสองอย่างนี้ ย่อมมีในขณะเดียวกัน ส่วนการถอนกฐินที่เหลือ ย่อมดับต่างกัน แม้การถอนกฐินเหล่านั้นถึงความเป็นอันถูกถอนแล้ว การกรานกฐินก็ยังคงตั้งอยู่ ข้อความที่เหลือทั้งหมดในวินิจฉัยกฐินนี้ ก็เป็นสิ่งที่เปิดเผยอยู่แล้ว

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

කථිනභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

กฐินเภทวรรณนา จบแล้ว

පඤ්ඤත්තිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ปัญญัตติวรรคกถา จบแล้ว

උපාලිපඤ්චකං

อุบาลีปัญจกะ

අනිස්සිතවග්ගවණ්ණනා

อนิสสิตวรรคกถา

417. උපාලිපඤ්හෙසු [Pg.215] කතිහි නු ඛො භන්තෙති පුච්ඡාය අයං සම්බන්ධො. ථෙරො කිර රහොගතො සබ්බානි ඉමානි පඤ්චකානි ආවජ්ජෙත්වා ‘‘භගවන්තං දානි පුච්ඡිත්වා ඉමෙසං නිස්සාය වසනකාදීනං අත්ථාය තන්තිං ඨපෙස්සාමී’’ති භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කතිහි නු ඛො භන්තෙ’’තිආදිනා නයෙන පඤ්හෙ පුච්ඡි. තෙසං විස්සජ්ජනෙ උපොසථං න ජානාතීති නවවිධං උපොසථං න ජානාති. උපොසථකම්මං න ජානාතීති අධම්මෙනවග්ගාදිභෙදං චතුබ්බිධං උපොසථකම්මං න ජානාති. පාතිමොක්ඛං න ජානාතීති ද්වෙ මාතිකා න ජානාති. පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාතීති භික්ඛූනං පඤ්චවිධං භික්ඛුනීනං චතුබ්බිධන්ති නවවිධං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාති.

๔๑๗. ความเกี่ยวเนื่องนี้ ย่อมมีแก่ปัญหาที่ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเท่าไรหนอ' ในปัญหาของพระอุบาลี ได้ยินว่า พระเถระไปสู่ที่สงัดแล้ว พิจารณาปัญจกะเหล่านี้ทั้งหมดแล้ว คิดว่า 'บัดนี้ เราจักทูลถามพระผู้มีพระภาคแล้ว จักตั้งคัมภีร์ไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่อาศัยปัญจกะเหล่านี้อยู่เป็นต้น' จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลถามปัญหาด้วยนัยมีอาทิว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเท่าไรหนอ' ในการวิสัชนาปัญหาเหล่านั้น คำว่า 'ไม่รู้จักอุโบสถ' หมายถึง ไม่รู้จักอุโบสถ ๙ อย่าง คำว่า 'ไม่รู้จักอุโบสถกรรม' หมายถึง ไม่รู้จักอุโบสถกรรม ๔ อย่าง มีประเภทคืออธรรมวรรคเป็นต้น คำว่า 'ไม่รู้จักปาติโมกข์' หมายถึง ไม่รู้จักมาติกา ๒ อย่าง คำว่า 'ไม่รู้จักปาติโมกขุทเทส' หมายถึง ไม่รู้จักปาติโมกขุทเทส ๙ อย่าง คือ ของภิกษุ ๕ อย่าง และของภิกษุณี ๔ อย่าง

පවාරණං න ජානාතීති නවවිධං පවාරණං න ජානාති. පවාරණාකම්මං න ජානාතීති අධම්මෙනවග්ගාදිභෙදං චතුබ්බිධං පවාරණාකම්මං න ජානාති.

คำว่า 'ไม่รู้จักปวารณา' หมายถึง ไม่รู้จักปวารณา ๙ อย่าง คำว่า 'ไม่รู้จักปวารณากรรม' หมายถึง ไม่รู้จักปวารณากรรม ๔ อย่าง มีประเภทคืออธรรมวรรคเป็นต้น

ආපත්තානාපත්තිං න ජානාතීති තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨං ආපත්තිඤ්ච අනාපත්තිඤ්ච න ජානාති.

คำว่า 'ไม่รู้จักอาบัติและอนาบัติ' หมายถึง ไม่รู้จักอาบัติและอนาบัติที่ระบุไว้ในสิกขาบทนั้นๆ

ආපන්නො කම්මකතොති ආපත්තිං ආපන්නො තප්පච්චයාව සඞ්ඝෙන කම්මං කතං හොති.

คำว่า 'ผู้ต้องอาบัติและถูกทำกรรมแล้ว' หมายถึง ผู้ต้องอาบัติแล้ว เพราะเหตุแห่งอาบัตินั้นนั่นเอง สังฆกรรมจึงถูกทำแล้วโดยสงฆ์

නප්පටිප්පස්සම්භනවග්ගවණ්ණනා

นัปปฏิปัสสัมภนวรรคกถา

420. කම්මං නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බන්ති අයං යස්මා අනුලොමවත්තෙ න වත්තති, තස්මා නාස්ස කම්මං පටිප්පස්සම්භෙතබ්බං; සරජ්ජුකොව විස්සජ්ජෙතබ්බොති අත්ථො.

๔๒๐. คำว่า 'ไม่พึงระงับกรรม' หมายถึง เพราะเหตุที่ภิกษุนี้ไม่ประพฤติในอนุโลมวัตร เพราะฉะนั้น กรรมของภิกษุนี้ไม่พึงระงับ พึงปล่อยไปพร้อมด้วยเชือกนั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ

421. සචෙ උපාලි සඞ්ඝො සමග්ගකරණීයානි කම්මානි කරොතීති සචෙ සමග්ගෙහි කරණීයානි උපොසථාදීනි කම්මානි කරොති, උපොසථපවාරණාදීසු හි ඨිතාසු උපත්ථම්භො න දාතබ්බො. සචෙ හි සඞ්ඝො අච්චයං දෙසාපෙත්වා සඞ්ඝසාමග්ගිං කරොති, තිණවත්ථාරකසමථං වා කත්වා උපොසථපවාරණං කරොති, එවරූපං සමග්ගකරණීයං නාම කම්මං හොති. තත්‍ර චෙති සචෙ තාදිසෙ කම්මෙ භික්ඛුනො නක්ඛමති, දිට්ඨාවිකම්මම්පි [Pg.216] කත්වා තථාරූපා සාමග්ගී උපෙතබ්බා, එවං විලොමග්ගාහො න ගණ්හිතබ්බො. යත්‍ර පන උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං දීපෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨාවිකම්මං න වට්ටති, පටිබාහිත්වා පක්කමිතබ්බං.

๔๒๑. คำว่า 'ดูกรอุบาลี ถ้าสงฆ์ทำกรรมที่พึงทำด้วยความพร้อมเพรียง' หมายถึง ถ้าสงฆ์ทำกรรมมีอุโบสถเป็นต้นที่ภิกษุผู้พร้อมเพรียงพึงทำ เพราะเมื่ออุโบสถและปวารณาเป็นต้นตั้งอยู่ ไม่พึงให้การสนับสนุน (เพื่อทำลายสามัคคี) ถ้าสงฆ์ให้แสดงอาบัติแล้วทำความพร้อมเพรียงของสงฆ์ หรือทำติณวัตถารกสมถะแล้วทำอุโบสถปวารณา กรรมมีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่ากรรมที่พึงทำด้วยความพร้อมเพรียง และในกรรมเช่นนั้น ถ้าภิกษุไม่พอใจ แม้ทำทิฏฐาวิกรรม (การแสดงความเห็นของตน) แล้ว ก็พึงเข้าถึงความพร้อมเพรียงเช่นนั้น ไม่พึงถือเอาการกระทำที่ขัดแย้งเช่นนั้น แต่ในกรรมใดที่แสดงพระศาสนาของพระศาสดาที่ออกนอกธรรม ออกนอกวินัย ในกรรมนั้นไม่ควรทำทิฏฐาวิกรรม พึงคัดค้านแล้วหลีกไป

උස්සිතමන්තී චාති ලොභදොසමොහමානුස්සන්නං වාචං භාසිතා කණ්හවාචො අනත්ථකදීපනො. නිස්සිතජප්පීති අත්තනො ධම්මතාය උස්සදයුත්තං භාසිතුං න සක්කොති; අථ ඛො ‘‘මයා සද්ධිං රාජා එවං කථෙසි, අසුකමහාමත්තො එවං කථෙසි, අසුකො නාම මය්හං ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා තෙපිටකො මයා සද්ධිං එවං කථෙසී’’ති එවං අඤ්ඤං නිස්සාය ජප්පති. න ච භාසානුසන්ධිකුසලොති කථානුසන්ධිවචනෙ ච විනිච්ඡයානුසන්ධිවචනෙ ච අකුසලො හොති. න යථාධම්මෙ යථාවිනයෙති න භූතෙන වත්ථුනා ආපත්තිං සාරෙත්වා චොදෙතා හොති.

คำว่า 'ผู้มีวาจาฟูขึ้น' หมายถึง ผู้กล่าววาจาที่ประกอบด้วยโลภะ โทสะ โมหะ มานะอันมาก ผู้มีวาจาหยาบคาย ผู้แสดงสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ คำว่า 'ผู้พูดพร่ำอาศัยผู้อื่น' หมายถึง ไม่สามารถกล่าววาจาที่ประกอบด้วยความฟูขึ้นตามธรรมชาติของตนได้ แต่กลับอาศัยผู้อื่นกล่าวพร่ำไปว่า 'พระราชาตรัสกับเราอย่างนี้ มหาอำมาตย์ชื่อโน้นกล่าวอย่างนี้ พระอาจารย์หรือพระอุปัชฌาย์ผู้ทรงพระไตรปิฎกชื่อโน้นกล่าวกับเราอย่างนี้' คำว่า 'ไม่ฉลาดในการเชื่อมโยงถ้อยคำ' หมายถึง เป็นผู้ไม่ฉลาดในการกล่าวเชื่อมโยงเรื่องราว และในการกล่าวเชื่อมโยงการวินิจฉัย คำว่า 'ไม่เป็นไปตามธรรม ไม่เป็นไปตามวินัย' หมายถึง ไม่เป็นผู้กล่าวตักเตือนโดยระลึกถึงอาบัติด้วยเรื่องที่เป็นจริง

උස්සාදෙතා හොතීති ‘‘අම්හාකං ආචරියො මහාතෙපිටකො පරමධම්මකථිකො’’තිආදිනා නයෙන එකච්චං උස්සාදෙති. දුතියපදෙ ‘‘ආපත්තිං කිං සො න ජානාතී’’තිආදිනා එකච්චං අපසාදෙති. අධම්මං ගණ්හාතීති අනිය්‍යානිකපක්ඛං ගණ්හාති. ධම්මං පටිබාහතීති නිය්‍යානිකපක්ඛං පටිබාහති. සම්ඵඤ්ච බහුං භාසතීති බහුං නිරත්ථකකථං කථෙති.

คำว่า 'เป็นผู้ยกย่อง' หมายถึง ยกย่องบุคคลบางคนด้วยนัยมีอาทิว่า 'พระอาจารย์ของเราเป็นพระไตรปิฎกผู้ยิ่งใหญ่ เป็นพระธรรมกถึกผู้สูงสุด' ในบทที่สอง (คือ อปสาทิตา) ย่อมตำหนิบุคคลบางคนด้วยนัยมีอาทิว่า 'ทำไมเขาจึงไม่รู้จักอาบัติเล่า' คำว่า 'ยึดถืออธรรม' หมายถึง ยึดถือฝ่ายที่ไม่นำออกจากทุกข์ คำว่า 'คัดค้านธรรม' หมายถึง คัดค้านฝ่ายที่นำออกจากทุกข์ คำว่า 'กล่าววาจาเพ้อเจ้อมาก' หมายถึง กล่าวเรื่องไร้ประโยชน์มาก

පසය්හ පවත්තා හොතීති අනජ්ඣිට්ඨො භාරෙ අනාරොපිතෙ කෙවලං මානං නිස්සාය අජ්ඣොත්ථරිත්වා අනධිකාරෙ කථෙතා හොති. අනොකාසකම්මං කාරෙත්වාති ඔකාසකම්මං අකාරෙත්වා පවත්තා හොති. න යථාදිට්ඨියා බ්‍යාකතා හොතීති යස්ස අත්තනො දිට්ඨි තං පුරක්ඛත්වා න බ්‍යාකතා; ලද්ධිං නික්ඛිපිත්වා අයථාභුච්චං අධම්මාදීසු ධම්මාදිලද්ධිකො හුත්වා කථෙතා හොතීති අත්ථො.

คำว่า 'เป็นผู้กล่าวโดยข่มขี่' หมายถึง เป็นผู้กล่าวในสิ่งที่ไม่ใช่หน้าที่ของตน โดยอาศัยมานะอย่างเดียว ข่มขี่ลงไป โดยที่ตนไม่ได้รับอาราธนา และยังไม่ได้มอบภาระให้ คำว่า 'ทำอนอกาสกรรม' หมายถึง เป็นผู้กล่าวโดยไม่ให้ทำอกาสกรรม (การขอโอกาส) คำว่า 'ไม่กล่าวตามทิฏฐิของตน' หมายถึง ไม่กล่าวโดยถือเอาทิฏฐิของตนเป็นหลัก แต่เป็นผู้กล่าวโดยละทิฏฐิ (ความเห็น) แล้ว เป็นผู้มีความเห็นว่าธรรมเป็นต้นในอธรรมเป็นต้น โดยไม่เป็นจริง ดังนี้เป็นอรรถ

වොහාරවග්ගවණ්ණනා

โวหารวรรคกถา

424. ආපත්තියා පයොගං න ජානාතීති ‘‘අයං ආපත්ති කායප්පයොගා, අයං වචීපයොගා’’ති න ජානාති. ආපත්තියා වූපසමං න ජානාතීති ‘‘අයං ආපත්ති දෙසනාය වූපසමති, අයං වුට්ඨානෙන, අයං නෙව දෙසනාය න වුට්ඨානෙනා’’ති න ජානාති. ආපත්තියා න විනිච්ඡයකුසලො [Pg.217] හොතීති ‘‘ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං අයං ආපත්තී’’ති න ජානාති, දොසානුරූපං ආපත්තිං උද්ධරිත්වා පතිට්ඨාපෙතුං න සක්කොති.

๔๒๔. คำว่า 'ไม่รู้จักประโยคแห่งอาบัติ' หมายถึง ไม่รู้จักว่า 'อาบัตินี้มีกายประโยค อาบัตินี้มีวจีประโยค' คำว่า 'ไม่รู้จักความสงบแห่งอาบัติ' หมายถึง ไม่รู้จักว่า 'อาบัตินี้สงบด้วยการแสดง อาบัตินี้สงบด้วยการออกจากอาบัติ อาบัตินี้ไม่สงบด้วยการแสดงและไม่สงบด้วยการออกจากอาบัติ' คำว่า 'ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ' หมายถึง ไม่รู้จักว่า 'ในเรื่องนี้มีอาบัตินี้' ไม่สามารถยกอาบัติที่สมควรแก่โทษขึ้นตั้งไว้ได้

අධිකරණසමුට්ඨානං න ජානාතීති ‘‘ඉදං අධිකරණං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි නිස්සාය සමුට්ඨාති, ඉදං චතස්සො විපත්තියො, ඉදං පඤ්ච වා සත්ත වා ආපත්තික්ඛන්ධෙ, ඉදං චත්තාරි සඞ්ඝකිච්චානි නිස්සාය සමුට්ඨාතී’’ති න ජානාති. පයොගං න ජානාතීති ‘‘ඉදං අධිකරණං ද්වාදසමූලප්පයොගං, ඉදං චුද්දසමූලප්පයොගං, ඉදං ඡමූලපයොගං, ඉදං එකමූලපයොග’’න්ති න ජානාති. අධිකරණානඤ්හි යථාසකංමූලමෙව පයොගා නාම හොන්ති, තං සබ්බම්පි න ජානාතීති අත්ථො. වූපසමං න ජානාතීති ‘‘ඉදං අධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි වූපසමති, ඉදං තීහි, ඉදං චතූහි, ඉදං එකෙන සමථෙන වූපසමතී’’ති න ජානාති. න විනිච්ඡයකුසලො හොතීති අධිකරණං විනිච්ඡිනිත්වා සමථං පාපෙතුං න ජානාති.

ไม่รู้ซึ่งเหตุเกิดแห่งอธิกรณ์ คือไม่รู้ว่า "อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นอาศัยวัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก ๑๘ อย่าง, อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นอาศัยวิบัติ ๔ อย่าง, อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นอาศัยกองอาบัติ ๕ หรือ ๗ อย่าง, อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นอาศัยสังฆกรรม ๔ อย่าง" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งประโยค คือไม่รู้ว่า "อธิกรณ์นี้มีประโยคอันเป็นมูล ๑๒ อย่าง, อธิกรณ์นี้มีประโยคอันเป็นมูล ๑๔ อย่าง, อธิกรณ์นี้มีประโยคอันเป็นมูล ๖ อย่าง, อธิกรณ์นี้มีประโยคอันเป็นมูลอย่างเดียว" ดังนี้. แท้จริง มูลของอธิกรณ์แต่ละอย่างนั่นแหละชื่อว่าประโยคทั้งหลาย, ไม่รู้ซึ่งประโยคทั้งหมดนั้น ดังนี้เป็นอรรถ. ไม่รู้ซึ่งความสงบระงับ คือไม่รู้ว่า "อธิกรณ์นี้สงบระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง, อธิกรณ์นี้สงบระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง, อธิกรณ์นี้สงบระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง, อธิกรณ์นี้สงบระงับด้วยสมถะอย่างเดียว" ดังนี้. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการวินิจฉัย คือไม่รู้ที่จะวินิจฉัยอธิกรณ์แล้วนำไปสู่สมถะ.

කම්මං න ජානාතීති තජ්ජනීයාදි සත්තවිධං කම්මං න ජානාති. කම්මස්ස කරණං න ජානාතීති ‘‘ඉදං කම්මං ඉමිනා නීහාරෙන කාතබ්බ’’න්ති න ජානාති. කම්මස්ස වත්ථුං න ජානාතීති ‘‘ඉදං තජ්ජනීයස්ස වත්ථු, ඉදං නියස්සාදීන’’න්ති න ජානාති. වත්තන්ති සත්තසු කම්මෙසු හෙට්ඨා චතුන්නං කම්මානං අට්ඨාරසවිධං තිවිධස්ස ච උක්ඛෙපනීයකම්මස්ස තෙචත්තාලීසවිධං වත්තං න ජානාති. කම්මස්ස වූපසමං න ජානාතීති ‘‘යො භික්ඛු වත්තෙ වත්තිත්වා යාචති, තස්ස කම්මං පටිප්පස්සම්භෙතබ්බං, අච්චයො දෙසාපෙතබ්බො’’ති න ජානාති.

ไม่รู้ซึ่งกรรม คือไม่รู้ซึ่งกรรม ๗ อย่าง มีตัชชนียกรรมเป็นต้น. ไม่รู้ซึ่งการทำกรรม คือไม่รู้ว่า "กรรมนี้พึงทำด้วยวิธีอันเป็นเครื่องนำออกนี้" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งวัตถุแห่งกรรม คือไม่รู้ว่า "วัตถุนี้เป็นวัตถุแห่งตัชชนียกรรม, วัตถุนี้เป็นวัตถุแห่งนิยสสกรรมเป็นต้น" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งวัตร คือไม่รู้ซึ่งวัตร ๑๘ อย่างของกรรม ๔ อย่างเบื้องล่างในกรรม ๗ อย่าง และไม่รู้ซึ่งวัตถุ ๔๓ อย่างของอุกเขปนียกรรม ๓ อย่าง. ไม่รู้ซึ่งความสงบระงับแห่งกรรม คือไม่รู้ว่า "ภิกษุใดประพฤติวัตรแล้วขอความสงบระงับแห่งกรรม, พึงระงับกรรมแก่ภิกษุนั้น, พึงให้แสดงอาบัติ" ดังนี้.

වත්ථුං න ජානාතීති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං වත්ථුං න ජානාති. නිදානං න ජානාතීති ‘‘ඉදං සික්ඛාපදං ඉමස්මිං නගරෙ පඤ්ඤත්තං, ඉදං ඉමස්මි’’න්ති න ජානාති. පඤ්ඤත්තිං න ජානාතීති පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිඅනුප්පන්නපඤ්ඤත්තිවසෙන තිවිධං පඤ්ඤත්තිං න ජානාති. පදපච්චාභට්ඨං න ජානාතීති සම්මුඛා කාතබ්බං පදං න ජානාති. ‘‘බුද්ධො භගවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා බුද්ධො’’ති හෙට්ඨුපරියං කත්වා පදං යොජෙති.

ไม่รู้ซึ่งวัตถุ คือไม่รู้ซึ่งวัตถุแห่งกองอาบัติ ๗ อย่าง. ไม่รู้ซึ่งมูลเหตุ คือไม่รู้ว่า "สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองนี้, สิกขาบทนี้ (ทรงบัญญัติไว้) ในเมืองนี้" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งบัญญัติ คือไม่รู้ซึ่งบัญญัติ ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นมูลบัญญัติ อนุบัญญัติ และอนุปปันนบัญญัติ. ไม่รู้ซึ่งบทที่กลับกัน คือไม่รู้ซึ่งบทที่พึงทำต่อหน้า. เมื่อพึงกล่าวว่า "พุทโธ ภควา" แต่กลับกล่าวว่า "ภควา พุทโธ" โดยกลับลำดับบทแล้วจึงประกอบบท.

අකුසලො ච හොති විනයෙති විනයපාළියඤ්ච අට්ඨකථායඤ්ච අකුසලො හොති.

และเป็นผู้ไม่ฉลาดในพระวินัย คือไม่ฉลาดทั้งในพระวินัยปาฬิและในอรรถกถา.

ඤත්තිං න ජානාතීති සඞ්ඛෙපතො හි දුවිධා ඤත්ති – ‘‘එසා ඤත්තී’’ති එවං නිද්දිට්ඨා ච අනිද්දිට්ඨා ච. තත්ථ යා එවං අනිද්දිට්ඨා, සා ‘‘කම්මඤත්ති’’ නාම හොති. යා නිද්දිට්ඨා, සා ‘‘කම්මපාදඤත්ති’’ නාම, තං සබ්බෙන සබ්බං ඤත්තිං න ජානාති. ඤත්තියා [Pg.218] කරණං න ජානාතීති නවසු ඨානෙසු කම්මඤත්තියා කරණං න ජානාති, ද්වීසු ඨානෙසු කම්මපාදඤත්තියා. ඤත්තියා අනුස්සාවනන්ති ‘‘ඉමිස්සා ඤත්තියා එකා අනුස්සාවනා, ඉමිස්සා තිස්සො’’ති න ජානාති. ඤත්තියා සමථං න ජානාතීති ය්වායං සතිවිනයො, අමූළ්හවිනයො, තස්සපාපියසිකා, තිණවත්ථාරකොති චතුබ්බිධො සමථො ඤත්තියා විනා න හොති, තං ඤත්තියා සමථොති න ජානාති. ඤත්තියා වූපසමං න ජානාතීති යං අධිකරණං ඉමිනා චතුබ්බිධෙන ඤත්තිසමථෙන වූපසමති, තස්ස තං වූපසමං ‘‘අයං ඤත්තියා වූපසමො කතො’’ති න ජානාති.

ไม่รู้ซึ่งญัตติ คือโดยย่อ ญัตติมี ๒ อย่าง คือญัตติที่แสดงไว้ว่า "ญัตตินี้" ดังนี้ และญัตติที่ไม่ได้แสดงไว้. ในญัตติเหล่านั้น ญัตติใดไม่ได้แสดงไว้ดังนี้, ญัตตินั้นชื่อว่า "กรรมญัตติ". ญัตติใดแสดงไว้ดังนี้, ญัตตินั้นชื่อว่า "กรรมปาทญัตติ". ไม่รู้ซึ่งญัตตินั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง. ไม่รู้ซึ่งการทำญัตติ คือไม่รู้ซึ่งการทำกรรมญัตติใน ๙ ฐานะ, ไม่รู้ซึ่งการทำกรรมปาทญัตติใน ๒ ฐานะ. ไม่รู้ซึ่งการประกาศญัตติ คือไม่รู้ว่า "ญัตตินี้มีการประกาศกรรมวาจาครั้งเดียว, ญัตตินี้มีการประกาศกรรมวาจา ๓ ครั้ง" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งสมถะแห่งญัตติ คือไม่รู้ว่าสมถะ ๔ อย่างนี้ คือ สติวินัย อมูฬหวินัย ตัสสปาปิยสิกา และติณวัตถารกะ ซึ่งไม่เกิดขึ้นได้หากปราศจากญัตติ, ว่าเป็นสมถะแห่งญัตติ. ไม่รู้ซึ่งความสงบระงับแห่งญัตติ คือไม่รู้ว่า "ความสงบระงับนี้ ญัตติได้กระทำแล้ว" ซึ่งความสงบระงับนั้นของอธิกรณ์ใดที่สงบระงับด้วยญัตติสมถะ ๔ อย่างนี้.

සුත්තං න ජානාතීති උභතොවිභඞ්ගං න ජානාති. සුත්තානුලොමං න ජානාතීති චත්තාරො මහාපදෙසෙ න ජානාති. විනයං න ජානාතීති ඛන්ධකපරිවාරං න ජානාති. විනයානුලොමං න ජානාතීති චත්තාරො මහාපදෙසෙයෙව න ජානාති. න ච ඨානාඨානකුසලොති කාරණාකාරණකුසලො න හොති.

ไม่รู้ซึ่งสูตร คือไม่รู้ซึ่งอุภโตวิภังค์. ไม่รู้ซึ่งอนุโลมแห่งสูตร คือไม่รู้ซึ่งมหาปเทส ๔. ไม่รู้ซึ่งวินัย คือไม่รู้ซึ่งขันธกะและปริวาร. ไม่รู้ซึ่งอนุโลมแห่งวินัย คือไม่รู้ซึ่งมหาปเทส ๔ นั่นเอง. และไม่เป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ คือไม่เป็นผู้ฉลาดในเหตุที่ควรและไม่ควร.

ධම්මං න ජානාතීති ඨපෙත්වා විනයපිටකං අවසෙසං පිටකද්වයං න ජානාති. ධම්මානුලොමං න ජානාතීති සුත්තන්තිකෙ චත්තාරො මහාපදෙසෙ න ජානාති. විනයං න ජානාතීති ඛන්ධකපරිවාරමෙව න ජානාති. විනයානුලොමං න ජානාතීති චත්තාරො මහාපදෙසෙ න ජානාති. උභතොවිභඞ්ගා පනෙත්ථ අසඞ්ගහිතා හොන්ති, තස්මායං කුරුන්දියං වුත්තං – ‘‘විනයන්ති සකලං විනයපිටකං න ජානාතී’’ති තං න ගහෙතබ්බං. න ච පුබ්බාපරකුසලො හොතීති පුරෙකථාය ච පච්ඡාකථාය ච අකුසලො හොති. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තපටිපක්ඛවසෙන ඤෙය්‍යත්තා පුබ්බෙ පකාසිතත්තා ච උත්තානමෙවාති.

ไม่รู้ซึ่งธรรม คือไม่รู้ซึ่งปิฎก ๒ ที่เหลือ เว้นพระวินัยปิฎก. ไม่รู้ซึ่งอนุโลมแห่งธรรม คือไม่รู้ซึ่งมหาปเทส ๔ ที่มาในพระสูตร. ไม่รู้ซึ่งวินัย คือไม่รู้ซึ่งขันธกะและปริวารนั่นเอง. ไม่รู้ซึ่งอนุโลมแห่งวินัย คือไม่รู้ซึ่งมหาปเทส ๔. อนึ่ง ในปัญจกะมี "ธัมมัง น ชานาติ" เป็นต้นนี้ หรือในอรรถกถาใหญ่นี้ เพราะอุภโตวิภังค์ทั้งหลายไม่ได้สงเคราะห์ไว้, เพราะฉะนั้น คำที่กล่าวไว้ในคุรุนทีว่า "ไม่รู้ซึ่งพระวินัยปิฎกทั้งหมด" นั้นไม่พึงถือเอา. และไม่เป็นผู้ฉลาดในบุพพาปร คือไม่ฉลาดทั้งในคำที่พึงกล่าวในเบื้องต้นและคำที่พึงกล่าวในเบื้องปลาย. ส่วนที่เหลือในปัญจกะทั้งหมดนั้น เป็นสิ่งที่พึงรู้โดยความเป็นปฏิปักษ์กับอรรถที่กล่าวมาแล้ว และเป็นสิ่งที่เปิดเผยอยู่แล้วเพราะได้ประกาศไว้ก่อนแล้ว ดังนี้.

අනිස්සිතවග්ගනප්පටිප්පස්සම්භනවග්ගවොහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนิสสิตวรรค อัปปฏิปัสสัมภนวรรค และโวหารวรรค จบแล้ว.

දිට්ඨාවිකම්මවග්ගවණ්ණනා

อรรถกถาแห่งทิฏฐาวิกับมวรรค

425. දිට්ඨාවිකම්මවග්ගෙ – දිට්ඨාවිකම්මාති දිට්ඨීනං ආවිකම්මානි; ලද්ධිප්පකාසනානි ආපත්තිදෙසනාසඞ්ඛාතානං විනයකම්මානමෙතං අධිවචනං. අනාපත්තියා දිට්ඨිං ආවි කරොතීති අනාපත්තිමෙව ආපත්තීති දෙසෙතීති අත්ථො[Pg.219]. අදෙසනාගාමිනියාති ගරුකාපත්තියා දිට්ඨිං ආවිකරොති; සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච පාරාජිකඤ්ච දෙසෙතීති අත්ථො. දෙසිතායාති ලහුකාපත්තියාපි දෙසිතාය දිට්ඨිං ආවිකරොති; දෙසිතං පුන දෙසෙතීති අත්ථො.

๔๒๕. ในทิฏฐาวิกับมวรรค – พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: คำว่า "ทิฏฐาวิกับมะ" คือการกระทำทิฏฐิให้ปรากฏ หรือวินัยกรรมอันเป็นเหตุให้ทิฏฐิปรากฏ, การประกาศซึ่งทิฏฐิ หรือวินัยกรรมอันเป็นเหตุให้ประกาศซึ่งทิฏฐิ. คำว่า "ทิฏฐาวิกับมะ" นี้เป็นชื่อของวินัยกรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นการแสดงอาบัติ. คำว่า "กระทำทิฏฐิให้ปรากฏด้วยอนาบัติ" คือแสดงอนาบัติว่าเป็นอาบัติ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "ด้วยอาบัติที่ไม่เป็นเดสนาคามี" คือกระทำทิฏฐิให้ปรากฏด้วยครุกาบัติที่ไม่เป็นเดสนาคามี; แสดงอาบัติสังฆาทิเสสและอาบัติปาราชิก ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "ด้วยอาบัติที่แสดงแล้ว" คือกระทำทิฏฐิให้ปรากฏด้วยลหุกาบัติที่แสดงแล้ว; แสดงลหุกาบัติที่แสดงแล้วอีก ดังนี้เป็นอรรถ.

චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨින්ති යථා චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨි ආවිකතා හොති, එවං ආවිකරොති; චත්තාරො පඤ්ච ජනා එකතො ආපත්තිං දෙසෙන්තීති අත්ථො. මනොමානසෙනාති මනසඞ්ඛාතෙන මානසෙන දිට්ඨිං ආවිකරොති; වචීභෙදං අකත්වා චිත්තෙනෙව ආපත්තිං දෙසෙතීති අත්ථො.

คำว่า "ทิฏฐิด้วยภิกษุ ๔ หรือ ๕ รูป" คือกระทำทิฏฐิให้ปรากฏอย่างที่ทิฏฐิถูกกระทำให้ปรากฏด้วยภิกษุ ๔ รูป หรือ ๕ รูป; ภิกษุ ๔ รูป หรือ ๕ รูป แสดงอาบัติพร้อมกัน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "ด้วยใจอันเป็นมโน" คือกระทำทิฏฐิให้ปรากฏด้วยใจที่นับว่าเป็นมโน; แสดงอาบัติด้วยใจเท่านั้น โดยไม่ทำลายคำพูด (ไม่เปล่งวาจา) ดังนี้เป็นอรรถ.

නානාසංවාසකස්සාති ලද්ධිනානාසංවාසකස්ස වා කම්මනානාසංවාසකස්ස වා සන්තිකෙ දිට්ඨිං ආවිකරොති; ආපත්තිං දෙසෙතීති අත්ථො. නානාසීමායාති සමානසංවාසකස්සාපි නානාසීමාය ඨිතස්ස සන්තිකෙ ආවිකරොති. මාළකසීමාය හි ඨිතෙන සීමන්තරිකාය ඨිතස්ස සීමන්තරිකාය වා ඨිතෙන අවිප්පවාසසීමාය ඨිතස්සාපි ආපත්තිං දෙසෙතුං න වට්ටති. අපකතත්තස්සාති උක්ඛිත්තකස්ස වා, යස්ස වා උපොසථපවාරණා ඨපිතා හොන්ති, තස්ස සන්තිකෙ දෙසෙතීති අත්ථො.

คำว่า นานาสังวาสกัสสาติ หมายถึง การเปิดเผยทิฏฐิ หรือการแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้มีสังวาสต่างกันด้วยลัทธิ หรือต่างกันด้วยกรรม. คำว่า นานาสีมายาติ หมายถึง การเปิดเผยในสำนักของภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน แม้จะตั้งอยู่ในสีมาต่างกัน. แท้จริง ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในมาฬกสีมา ไม่ควรแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริก หรือภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริกก็ไม่ควรแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอวิปปวาสสีมา. คำว่า อปกตัตตัสสาติ หมายถึง การแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้ถูกยกวัตร หรือภิกษุผู้ถูกงดอุโบสถและปวารณา.

430. නාලං ඔකාසකම්මං කාතුන්ති න පරියත්තං කාතුං; න කාතබ්බන්ති අත්ථො. ඉධාපි අපකතත්තො උක්ඛිත්තකො ච ඨපිතඋපොසථපවාරණො ච. චාවනාධිප්පායොති සාසනතො චාවෙතුකාමො.

๔๓๐. คำว่า นาลํ โอกาสกมฺมํ กาตุนฺติ หมายถึง ไม่สามารถจะทำโอกา สกรรมได้ คือไม่ควรทำ. ในปัญจกะนี้ ภิกษุผู้ไม่เป็นปรกตัตตะ คือ ภิกษุผู้ถูกยกวัตร และภิกษุผู้ถูกงดอุโบสถและปวารณา. คำว่า จาวนาธิปปาโยติ หมายถึง ผู้มีความประสงค์จะให้เคลื่อนจากพระศาสนา.

432. මන්දත්තා මොමූහත්තාති මන්දභාවෙන මොමූහභාවෙන විස්සජ්ජිතම්පි ජානිතුං අසමත්ථො, කෙවලං අත්තනො මොමූහභාවං පකාසෙන්තොයෙව පුච්ඡති උම්මත්තකො විය. පාපිච්ඡොති ‘‘එවං මං ජනො සම්භාවෙස්සතී’’ති පාපිකාය ඉච්ඡාය පුච්ඡති. පරිභවාති පරිභවං ආරොපෙතුකාමො හුත්වා පුච්ඡති. අඤ්ඤබ්‍යාකරණෙසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. අත්තාදානවග්ගෙ ච ධුතඞ්ගවග්ගෙ ච යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

๔๓๒. คำว่า มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ หมายถึง เพราะความเป็นคนเขลา และเพราะความเป็นคนหลงงมงาย จึงไม่สามารถรู้แม้เนื้อความที่วิสัชนาแล้ว เพียงแต่แสดงความเป็นคนหลงงมงายของตนเท่านั้นแล้วถามปัญหา เหมือนคนบ้า. คำว่า ปาปิจฺโฉติ หมายถึง คิดว่า "เมื่อเราถามอย่างนี้ มหาชนจักยกย่องเรา" ดังนี้ จึงถามด้วยความปรารถนาอันลามก. คำว่า ปริภวาติ หมายถึง เป็นผู้ประสงค์จะยกโทษคือความดูหมิ่นขึ้นถาม. แม้ในอัญญพยากรณ์ทั้งหลาย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ที่เหลือในปัญจกะทั้งปวง ชัดเจนอยู่แล้ว. และคำวินิจฉัยใดที่ควรกล่าวในอัตตาทานวรรคและธุตังควรรค คำวินิจฉัยทั้งหมดนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในตอนต้น.

දිට්ඨාවිකම්මවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาทิฏฐาวิกัมมวรรค จบแล้ว.

මුසාවාදවග්ගවණ්ණනා

การพรรณนามุสาวาทวรรค

444. මුසාවාදවග්ගෙ [Pg.220] – පාරාජිකං ගච්ඡතීති පාරාජිකගාමී; පාරාජිකාපත්තිභාවං පාපුණාතීති අත්ථො. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ අසන්තඋත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනමුසාවාදො පාරාජිකගාමී, අමූලකෙන පාරාජිකෙන අනුද්ධංසනමුසාවාදො සඞ්ඝාදිසෙසගාමී, ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසතී’’තිආදිනා පරියායෙන ජානන්තස්ස වුත්තමුසාවාදො ථුල්ලච්චයගාමී, අජානන්තස්ස දුක්කටගාමී, ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තිය’’න්ති ආගතො පාචිත්තියගාමීති වෙදිතබ්බො.

๔๔๔. ในมุสาวาทวรรค พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: มุสาวาทใดถึงปาราชิก มุสาวาทนั้นชื่อว่า ปาราชิกคามี หมายความว่า ถึงความเป็นอาบัติปาราชิก. แม้ในบทที่เหลือมีสังฆาทิเสสคามีเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในมุสาวาทเหล่านั้น มุสาวาทที่บอกอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่จริงในตน เป็นปาราชิกคามี. มุสาวาทที่ตามกำจัดด้วยอาบัติปาราชิกไม่มีมูล เป็นสังฆาทิเสสคามี. มุสาวาทที่กล่าวโดยปริยายเป็นต้นว่า "ภิกษุใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุนั้นเป็นพระอรหันต์" เมื่อผู้ฟังเข้าใจ เป็นถุลลัจจัยคามี. เมื่อไม่เข้าใจ เป็นทุกกฏคามี. มุสาวาทที่มาโดยนัยว่า "เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะสัมปชานมุสาวาท" เป็นปาจิตตีย์คามี พึงทราบอย่างนี้.

අදස්සනෙනාති විනයධරස්ස අදස්සනෙන. කප්පියාකප්පියෙසු හි කුක්කුච්චෙ උප්පන්නෙ විනයධරං දිස්වා කප්පියාකප්පියභාවං පටිපුච්ඡිත්වා අකප්පියං පහාය කප්පියං කරෙය්‍ය, තං අපස්සන්තො පන අකප්පියම්පි කප්පියන්ති කරොන්තො ආපජ්ජති. එවං ආපජ්ජිතබ්බං ආපත්තිං විනයධරස්ස දස්සනෙන නාපජ්ජති, අදස්සනෙනෙව ආපජ්ජති, තෙන වුත්තං ‘‘අදස්සනෙනා’’ති. අස්සවනෙනාති එකවිහාරෙපි වසන්තො පන විනයධරස්ස උපට්ඨානං ගන්ත්වා කප්පියාකප්පියං අපුච්ඡිත්වා වා අඤ්ඤෙසඤ්ච වුච්චමානං අසුණන්තො ආපජ්ජතියෙව, තෙන වුත්තං ‘‘අස්සවනෙනා’’ති. පසුත්තකතාති පසුත්තකතාය. සහගාරසෙය්‍යඤ්හි පසුත්තකභාවෙනපි ආපජ්ජති. අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය ආපජ්ජන්තො පන තථාසඤ්ඤී ආපජ්ජති. සතිසම්මොසා එකරත්තාතික්කමාදිවසෙන ආපජ්ජිතබ්බං ආපජ්ජති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า อทสฺสเนนาติ หมายถึง เพราะไม่เห็นพระวินัยธร. จริงอยู่ เมื่อความสงสัยในสิ่งที่ควรและไม่ควรเกิดขึ้น พึงเห็นพระวินัยธรแล้วสอบถามถึงความเป็นสิ่งที่ควรและไม่ควร ละสิ่งที่มิควรเสียแล้วพึงทำสิ่งที่ควร. ส่วนผู้ที่ไม่เห็นพระวินัยธรนั้น เมื่อทำแม้สิ่งที่ไม่ควรโดยเข้าใจว่าควร ย่อมต้องอาบัติ. อาบัติที่พึงต้องอย่างนี้ ย่อมไม่เป็นเพราะการเห็นพระวินัยธร แต่ย่อมเป็นเพราะการไม่เห็นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อทสฺสเนน". คำว่า อสฺสวเนนาติ หมายถึง แม้ผู้อยู่ในวิหารเดียวกัน แต่ไม่ไปบำรุงพระวินัยธร ไม่สอบถามสิ่งที่ควรและไม่ควร หรือไม่ฟังคำที่ท่านกล่าวแก่ผู้อื่น ก็ย่อมต้องอาบัติอยู่นั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อสฺสวเนน". คำว่า ปสุตฺตกตาติ หมายถึง เพราะความเป็นผู้หลับ. จริงอยู่ อาบัติสหเสยยะย่อมต้องได้แม้เพราะความเป็นผู้หลับ. ส่วนผู้ที่ต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร ย่อมเป็นผู้มีความสำคัญอย่างนั้นแล้วจึงต้องอาบัติ. เพราะความหลงลืมสติ ย่อมต้องอาบัติที่พึงต้องโดยการล่วงราตรีหนึ่งเป็นต้น. ที่เหลือในปัญจกะทั้งปวง ชัดเจนอยู่แล้ว.

මුසාවාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนามุสาวาทวรรค จบแล้ว.

භික්ඛුනොවාදවග්ගවණ්ණනා

การพรรณนาภิกขุนีโอวาทวรรค

450. භික්ඛුනිවග්ගෙ – අලාභායාති චතුන්නං පච්චයානං අලාභත්ථාය; යථා පච්චයෙ න ලභන්ති, තථා පරිසක්කති වායමතීති අත්ථො. අනත්ථායාති අනත්ථං කලිසාසනං ආරොපෙන්තො පරිසක්කති. අවාසායාති අවාසත්ථාය; යස්මිං ගාමඛෙත්තෙ වසන්ති, තතො නීහරණත්ථාය. සම්පයොජෙතීති අසද්ධම්මපටිසෙවනත්ථාය සම්පයොජෙති.

๔๕๐. ในภิกขุนีวรรค – คำว่า อลาภายาติ หมายถึง เพื่อให้ไม่ได้ปัจจัย ๔; หมายความว่า พยายามโดยประการที่ภิกษุณีทั้งหลายจะไม่ได้รับปัจจัย. คำว่า อนตฺถายาติ หมายถึง พยายามโดยยกคำสั่งที่กดขี่อันไม่เป็นประโยชน์ขึ้น. คำว่า อาวาสายาติ หมายถึง เพื่อไม่ให้อยู่; เพื่อต้องการขับไล่ออกจากเขตบ้านที่ภิกษุณีทั้งหลายอาศัยอยู่. คำว่า สมฺปโยเชตีติ หมายถึง ชักชวนเพื่อเสพอสัทธรรม (คือเมถุนธรรม).

451. ‘‘කතිහි [Pg.221] නු ඛො භන්තෙ අඞ්ගෙහි සමන්නාගතාය භික්ඛුනියා කම්මං කාතබ්බ’’න්ති සත්තන්නං කම්මානං අඤ්ඤතරං සන්ධාය පුච්ඡති.

๔๕๑. ท่านพระอุปาลีเถระถามปัญหานี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุณีผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ พึงทำกรรม?" โดยหมายถึงกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรม ๗ อย่าง.

454. න සාකච්ඡාතබ්බොති කප්පියාකප්පියනාමරූපපරිච්ඡෙදසමථවිපස්සනාදිභෙදො කථාමග්ගො න කථෙතබ්බො. යස්මා පන ඛීණාසවො භික්ඛු න විසංවාදෙති, තථාරූපස්ස කථාමග්ගස්ස සාමී හුත්වා කථෙති, න ඉතරො; තස්මා පඨමපඤ්චකෙ ‘‘න අසෙක්ඛෙනා’’ති පටික්ඛිපිත්වා දුතියපඤ්චකෙ ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’තිආදි වුත්තං.

๔๕๔. คำว่า น สากจฺฉิตพฺโพติ หมายถึง ไม่ควรกล่าวทางแห่งถ้อยคำอันมีประเภทต่าง ๆ คือ การกำหนดสิ่งที่ควรและไม่ควร นามและรูป สมถะและวิปัสสนาเป็นต้น. แต่เพราะภิกษุผู้ขีณาสพย่อมไม่กล่าวคลาดเคลื่อน และเป็นเจ้าของทางแห่งถ้อยคำเช่นนั้นจึงกล่าวได้ ส่วนผู้อื่นหาเป็นเช่นนั้นไม่. เพราะเหตุนั้น ในปัญจกะแรกพระผู้มีพระภาคจึงทรงห้ามว่า "ไม่พึงกล่าวโดยภิกษุผู้ไม่ใช่อเสกขะ" แล้วในปัญจกะที่สองจึงตรัสว่า "โดยอเสกขะ" เป็นต้น.

න අත්ථපටිසම්භිදාපත්තොති අට්ඨකථාය පටිසම්භිදාපත්තො පභෙදගතඤාණප්පත්තො න හොති. න ධම්මපටිසම්භිදාපත්තොති පාළිධම්මෙ පටිසම්භිදාපත්තො න හොති. න නිරුත්තිපටිසම්භිදාපත්තොති වොහාරනිරුත්තියං පටිසම්භිදාපත්තො න හොති. න පටිභානපටිසම්භිදාපත්තොති යානි තානි පටිභානසඞ්ඛාතානි අත්ථපටිසම්භිදාදීනි ඤාණානි, තෙසු පටිසම්භිදාපත්තො න හොති. යථාවිමුත්තං චිත්තං න පච්චවෙක්ඛිතාති චතුන්නං ඵලවිමුත්තීනං වසෙන යථාවිමුත්තං චිත්තං එකූනවීසතිභෙදාය පච්චවෙක්ඛණාය න පච්චවෙක්ඛිතා හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า น อตฺถปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ หมายถึง ไม่เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในอรรถกถา คือไม่เป็นผู้บรรลุญาณอันถึงความแตกฉาน. คำว่า น ธมฺมปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ หมายถึง ไม่เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในพระบาลีธรรม. คำว่า น นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ หมายถึง ไม่เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในสมมติภาษาที่ใช้พูดกัน. คำว่า น ปฏิภาณปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ หมายถึง ไม่เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในญาณทั้งหลายมีอัตถปฏิสัมภิทาเป็นต้น ที่เรียกว่าปฏิภาณ. คำว่า ยถา วิมุตฺตํ จิตฺตํ น ปจฺจเวกฺขิตาติ หมายถึง ไม่เป็นผู้พิจารณาจิตที่หลุดพ้นแล้วตามที่หลุดพ้น ด้วยปัจจเวกขณญาณอันมีประเภท ๑๙ แห่งวิมุตติคือผล ๔. ที่เหลือในปัญจกะทั้งปวง ชัดเจนอยู่แล้ว.

භික්ඛුනොවාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาภิกขุนีโอวาทวรรค จบแล้ว.

උබ්බාහිකවග්ගවණ්ණනා

การพรรณนาอุพพาหิกวรรค

455. උබ්බාහිකවග්ගෙ – න අත්ථකුසලොති න අට්ඨකථාකුසලො; අත්ථුද්ධාරෙ ඡෙකො න හොති. න ධම්මකුසලොති ආචරියමුඛතො අනුග්ගහිතත්තා පාළියං න කුසලො, න පාළිසූරො. න නිරුත්තිකුසලොති භාසන්තරවොහාරෙ න කුසලො. න බ්‍යඤ්ජනකුසලොති සිථිලධනිතාදිවසෙන පරිමණ්ඩලබ්‍යඤ්ජනාරොපනෙ කුසලො න හොති; න අක්ඛරපරිච්ඡෙදෙ නිපුණොති අත්ථො. න පුබ්බාපරකුසලොති අත්ථපුබ්බාපරෙ ධම්මපුබ්බාපරෙ නිරුත්තිපුබ්බාපරෙ බ්‍යඤ්ජනපුබ්බාපරෙ පුරෙකථාපච්ඡාකථාසු ච න කුසලො හොති.

๔๕๕. ในอุพพาหิกวรรค คำว่า na atthakusaloti คือไม่ฉลาดในอรรถกถา ไม่เป็นผู้เชี่ยวชาญในการยกอรรถขึ้นแสดง. คำว่า na dhammakusaloti คือเพราะไม่ได้เรียนโดยตรงจากปากอาจารย์ จึงไม่ฉลาดในพระบาลี ไม่กล้าหาญในพระบาลี. คำว่า na niruttikusaloti คือไม่ฉลาดในโวหารแห่งภาษาอื่น. คำว่า na byañjanakusaloti คือไม่ฉลาดในการยกขึ้นสู่พยัญชนะที่บริบูรณ์โดยอาการมีสิถิลและธนิตเป็นต้น ไม่เป็นผู้มีปัญญาละเอียดในการกำหนดอักขระ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า na pubbāparakusaloti คือไม่ฉลาดในเงื่อนต้นและเงื่อนปลายแห่งอรรถ, ในเงื่อนต้นและเงื่อนปลายแห่งธรรม, ในเงื่อนต้นและเงื่อนปลายแห่งนิรุตติ, ในเงื่อนต้นและเงื่อนปลายแห่งพยัญชนะ และในคำที่ควรกล่าวก่อนและคำที่ควรกล่าวภายหลัง.

කොධනොතිආදීනි යස්මා කොධාදීහි අභිභූතො කාරණාකාරණං න ජානාති, විනිච්ඡිතුං න සක්කොති, තස්මා වුත්තානි. පසාරෙතා හොති [Pg.222] නො සාරෙතාති මොහෙතා හොති, න සතිඋප්පාදෙතා; චොදකචුදිතකානං කථං මොහෙති පිදහති න සාරෙතීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උබ්බාහිකවග්ගෙ උත්තානමෙවාති.

คำว่า kodhanoti เป็นต้น เพราะถูกความโกรธเป็นต้นครอบงำ จึงไม่รู้เหตุและมิใช่เหตุ ไม่สามารถวินิจฉัยได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้. คำว่า pasāretā hoti no sāretāti คือเป็นผู้ทำให้หลง ไม่ใช่ผู้ทำให้เกิดสติ ย่อมทำให้คำพูดของผู้โจทก์และผู้ถูกโจทก์หลง ปิดบังไว้ ไม่ทำให้ระลึกได้ ดังนี้เป็นอรรถ. ส่วนที่เหลือในอุพพาหิกวรรคนี้ ก็เป็นคำที่กล่าวไว้ชัดเจนแล้ว.

උබ්බාහිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุพพาหิกวรรค จบแล้ว.

අධිකරණවූපසමවග්ගවණ්ණනා

อรรถกถาอธิกรณวูปสมวรรค

457. අධිකරණවූපසමවග්ගෙ – පුග්ගලගරු හොතීති ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො, අයං මෙ ආචරියො’’තිආදීනි චින්තෙත්වා තස්ස ජයං ආකඞ්ඛමානො ‘‘අධම්මං ධම්මො’’ති දීපෙති. සඞ්ඝගරු හොතීති ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච අමුඤ්චිත්වා විනිච්ඡිනන්තො සඞ්ඝගරුකො නාම හොති. චීවරාදීනි ගහෙත්වා විනිච්ඡිනන්තො ආමිසගරුකො නාම හොති, තානි අග්ගහෙත්වා යථාධම්මං විනිච්ඡිනන්තො සද්ධම්මගරුකො නාම හොති.

๔๕๗. ในอธิกรณวูปสมวรรค คำว่า puggalagaru hotīti คือคิดว่า "ผู้นี้เป็นอุปัชฌาย์ของเรา, ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา" เป็นต้น ปรารถนาความชนะของบุคคลนั้น จึงแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม. คำว่า saṅghagaru hotīti คือพระวินัยธรผู้ไม่ละธรรมและวินัยแล้ววินิจฉัย ชื่อว่าเป็นผู้หนักในสงฆ์. ผู้ที่วินิจฉัยโดยรับจีวรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นผู้หนักในอามิส, ผู้ที่วินิจฉัยตามธรรมโดยไม่รับจีวรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นผู้หนักในสัทธรรม.

458. පඤ්චහුපාලි ආකාරෙහීති පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති – කම්මෙන, උද්දෙසෙන, වොහරන්තො, අනුස්සාවනෙන, සලාකග්ගාහෙනාති. එත්ථ කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. වොහරන්තොති කථයන්තො; තාහි තාහි උපපත්තීහි ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දීපෙන්තො. අනුස්සාවනෙනාති ‘‘නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච, මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං ගාහෙය්‍යාති චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං තුම්හාකං යුත්තං, කිං මය්හං අවීචි නීලුප්පලවනමිව සීතලො, කිමහං අපායතො න භායාමී’’තිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන.

๔๕๘. คำว่า pañcahupāli ākārehīti คือสงฆ์ย่อมแตกกันด้วยเหตุ ๕ อย่าง คือด้วยกรรม, ด้วยอุเทศ, ด้วยการพูด, ด้วยการบอกกล่าว, ด้วยการจับสลาก. ในคำว่า kammenāti นี้ คือด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรม ๔ อย่าง มีอปลโลกนกรรมเป็นต้น. คำว่า uddesenāti คือด้วยอุเทศอย่างใดอย่างหนึ่งในปาติโมกขุเทศ ๕ อย่าง. คำว่า voharantoti คือผู้พูด คือผู้แสดงวัตถุเป็นเหตุแห่งการแตกกัน ๑๘ อย่าง มี "อธรรมเป็นธรรม" เป็นต้น ด้วยเหตุผลต่างๆ. คำว่า anussāvanenāti คือด้วยการบอกกล่าว โดยการเปล่งวาจาที่ใกล้หูด้วยนัยมีอาทิว่า "ท่านทั้งหลายย่อมรู้มิใช่หรือว่าข้าพเจ้าบวชมาจากตระกูลสูง และเป็นผู้มีสุตะมาก, ควรหรือที่ท่านทั้งหลายจะพึงให้แม้เพียงจิตเกิดขึ้นว่า บุคคลเช่นข้าพเจ้าพึงถือเอาพระศาสนาของพระศาสดาว่าเป็นอธรรม เป็นอวินัย, อเวจีสำหรับข้าพเจ้าเย็นเหมือนป่าบัวขาบหรือ, ข้าพเจ้าไม่กลัวอบายหรือ". คำว่า salākaggāhenāti คือด้วยการจับสลาก โดยบอกกล่าวอย่างนี้แล้วประคับประคองจิตของภิกษุเหล่านั้น ทำให้เป็นผู้มีสภาวะไม่กลับคืน แล้วกล่าวว่า "จงจับสลากนี้".

එත්ථ ච කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හි වොහරන්තෙ තත්ථ රුචිජනනත්ථං [Pg.223] අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගාහිතායපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකෙ වා සලාකං ගාහෙත්වා ආවෙණිකං කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. ඉති යං සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකවණ්ණනායං අවොචුම්හා ‘‘එවං අට්ඨාරසසු වත්ථූසු යංකිඤ්චි එකම්පි වත්ථුං දීපෙත්වා තෙන තෙන කාරණෙන ‘ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’ති සඤ්ඤාපෙත්වා සලාකං ගාහෙත්වා විසුං සඞ්ඝකම්මෙ කතෙ සඞ්ඝො භින්නො හොති. පරිවාරෙ පන ‘පඤ්චහි, උපාලි, ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජතී’තිආදි වුත්තං. තස්ස ඉමිනා ඉධ වුත්තෙන සඞ්ඝභෙදලක්ඛණෙන අත්ථතො නානාකරණං නත්ථි. තං පනස්ස නානාකරණාභාවං තත්ථෙව පකාසයිස්සාමා’’ති, ස්වායං පකාසිතො හොති.

ใน ๕ อย่างนี้ กรรมหรืออุเทศเท่านั้นเป็นประมาณ, ส่วนการพูด การบอกกล่าว และการจับสลาก เป็นส่วนเบื้องต้น (ของสังฆเภทกรรม). เพราะว่าเมื่อภิกษุพูดโดยแสดงวัตถุ ๑๘ อย่าง แล้วบอกกล่าวเพื่อให้เกิดความพอใจในคำพูดนั้น และแม้จะให้จับสลากแล้ว สงฆ์ก็ยังไม่แตกกัน. แต่เมื่อใด ภิกษุให้ภิกษุ ๔ รูป หรือเกินกว่า ๔ รูป จับสลากแล้วทำกรรมหรืออุเทศที่แยกต่างหาก เมื่อนั้น สงฆ์ชื่อว่าแตกกัน. ดังนี้ อรรถใดที่เรากล่าวไว้ในสังฆเภทกขันธกวรรณนาว่า "เมื่อแสดงวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ แล้วด้วยเหตุนั้นๆ ทำให้เข้าใจว่า 'จงถือเอาวาทะนี้, จงพอใจวาทะนี้' แล้วให้จับสลาก แล้วทำสังฆกรรมที่แยกต่างหาก สงฆ์ย่อมแตกกัน. ส่วนในปริวาร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูกรอุบาลี สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยอาการ ๕ อย่าง' เป็นต้น. ลักษณะแห่งสังฆเภทที่กล่าวไว้ในที่นี้กับคำนั้น ไม่มีข้อแตกต่างกันโดยอรรถ. ส่วนการที่ไม่มีข้อแตกต่างกันนั้น เราจักแสดงไว้ในอรรถกถาปริวารนั้นเอง ดังนี้" อรรถนั้นก็ได้แสดงไว้แล้ว.

පඤ්ඤත්තෙතන්ති පඤ්ඤත්තං එතං. ක්ව පඤ්ඤත්තං? වත්තක්ඛන්ධකෙ. තත්‍ර හි චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි පඤ්ඤත්තානි. තෙනාහ – ‘‘පඤ්ඤත්තෙතං, උපාලි, මයා ආගන්තුකානං භික්ඛූනං ආගන්තුකවත්ත’’න්තිආදි. එවම්පි ඛො උපාලි සඞ්ඝරාජි හොති, නො ච සඞ්ඝභෙදොති එත්තාවතා හි සඞ්ඝරාජිමත්තමෙව හොති, න තාව සඞ්ඝභෙදො; අනුපුබ්බෙන පන අයං සඞ්ඝරාජි වඩ්ඪමානා සඞ්ඝභෙදාය සංවත්තතීති අත්ථො. යථාරත්තන්ති රත්තිපරිමාණානුරූපං; යථාථෙරන්ති අත්ථො. ආවෙනිභාවං කරිත්වාති විසුං වවත්ථානං කරිත්වා. කම්මාකම්මානි කරොන්තීති අපරාපරං සඞ්ඝකම්මං උපාදාය ඛුද්දකානි චෙව මහන්තානි ච කම්මානි කරොන්ති. සෙසමෙත්ථාපි අධිකරණවූපසමවග්ගෙ උත්තානමෙව.

คำว่า paññattetanti คือวัตรนี้บัญญัติแล้ว. บัญญัติไว้ที่ไหน? ในวัตตขันธกะ. เพราะในวัตตขันธกะนั้น บัญญัติขันธกวัตรไว้ ๑๔ อย่าง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า paññattetaṃ upāli mayā āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ āgantukavattaṃ เป็นต้น. คำว่า evampi kho upāli saṅgharāji hoti no ca saṅghabhedoti เพราะด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมเป็นเพียงความร้าวรานแห่งสงฆ์เท่านั้น ยังไม่เป็นสังฆเภท, แต่เมื่อความร้าวรานแห่งสงฆ์นี้เพิ่มพูนขึ้นโดยลำดับ ย่อมเป็นไปเพื่อสังฆเภท ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า yathārattanti คือตามสมควรแก่ประมาณแห่งราตรี (ที่บวชแล้ว), มีอรรถว่า ตามลำดับพระเถระ. คำว่า āvenibhāvaṃ karitvāti คือทำความกำหนดแยกต่างหาก. คำว่า kammākammāni karontīti คืออาศัยสังฆกรรมที่สืบต่อกัน ย่อมทำกรรมทั้งเล็กและใหญ่. ส่วนที่เหลือในอธิกรณวูปสมวรรคนี้ ก็เป็นคำที่กล่าวไว้ชัดเจนแล้ว.

සඞ්ඝභෙදකවග්ගද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาสังฆเภทกวรรค ๒

459. සඞ්ඝභෙදවග්ගද්වයෙ – විනිධාය දිට්ඨිං කම්මෙනාති තෙසු අධම්මාදීසු අධම්මාදයො එතෙති එවංදිට්ඨිකොව හුත්වා තං දිට්ඨිං විනිධාය තෙ ධම්මාදිවසෙන දීපෙත්වා විසුං කම්මං කරොති. ඉති යං විනිධාය දිට්ඨිං කම්මං කරොති, තෙන එවං කතෙන විනිධාය දිට්ඨිං කම්මෙන සද්ධිං පඤ්චඞ්ගානි හොන්ති, ‘‘ඉමෙහි ඛො උපාලි පඤ්චහඞ්ගෙහී’’ති අයමෙකස්මිං පඤ්චකෙ අත්ථයොජනා. එතෙන නයෙන සබ්බපඤ්චකානි වෙදිතබ්බානි. එත්ථාපි ච වොහාරාදි අඞ්ගත්තයං පුබ්බභාගවසෙනෙව වුත්තං. කම්මුද්දෙසවසෙන පන අතෙකිච්ඡතා වෙදිතබ්බා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. න හෙත්ථ කිඤ්චි අත්ථි යං පුබ්බෙ අවුත්තනයං.

๔๕๙. ในสังฆเภทวรรค ๒ คำว่า vinidhāya diṭṭhiṃ kammenāti คือเป็นผู้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นอธรรมเป็นต้น" ในอธรรมเป็นต้นเหล่านั้น ซ่อนทิฏฐินั้นไว้ แล้วแสดงธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นธรรมเป็นต้น แล้วทำกรรมที่แยกต่างหาก. ดังนี้ กรรมใดที่ทำโดยซ่อนทิฏฐิไว้, ด้วยกรรมที่ทำโดยซ่อนทิฏฐิไว้อย่างนั้น มีองค์ ๕ อย่าง. คำว่า imehi kho upāli pañcahaṅgehi ดังนี้ เป็นการประกอบอรรถในปัญจกะหนึ่ง. ด้วยนัยนี้ พึงทราบปัญจกะทั้งหมด. ในปัญจกะทั้งหมดนี้ องค์ ๓ มีโวหารเป็นต้น ก็ตรัสไว้โดยเป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น. ส่วนความเป็นผู้ไม่ควรเยียวยา พึงทราบโดยอาศัยกรรมและอุเทศ. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นคำที่กล่าวไว้ชัดเจนแล้ว. ในที่นี้ไม่มีอะไรที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ก่อน.

ආවාසිකවග්ගවණ්ණනා

อรรถกถาอาวาสิกวรรค

461. ආවාසිකවග්ගෙ [Pg.224] – යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආහරිත්වා ඨපිතො.

๔๖๑. ในอาวาสิกวรรค บทว่า ยถาภตัง นิกขิตโต (อันบุคคลนำมาแล้ววางไว้แล้ว) คือ เหมือนกับที่นำมาแล้ววางไว้แล้ว (เหมือนกับที่นายนิรยบาลนำไปวางไว้ในนรก).

462. විනයබ්‍යාකරණාති විනයපඤ්හෙ විස්සජ්ජනා. පරිණාමෙතීති නියාමෙති දීපෙති කථෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

๔๖๒. บทว่า วินยัพยากรณา คือ การตอบปัญหาในวินัย. บทว่า ปริณามเมติ คือ ย่อมให้สำเร็จ ย่อมแสดง ย่อมบอก. ส่วนที่เหลือในปัญจกะนี้ก็ตื้นทั้งนั้น.

කථිනත්ථාරවග්ගවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยกฐินัตถารวรรค

467. කථිනත්ථාරවග්ගෙ – ඔතමසිකොති අන්ධකාරගතො; තඤ්හි වන්දන්තස්ස මඤ්චපාදාදීසුපි නලාටං පටිහඤ්ඤෙය්‍ය. අසමන්නාහරන්තොති කිච්චයපසුතත්තා වන්දනං අසමන්නාහරන්තො. සුත්තොති නිද්දං ඔක්කන්තො. එකාවත්තොති එකතො ආවත්තො සපත්තපක්ඛෙ ඨිතො වෙරී විසභාගපුග්ගලො වුච්චති; අයං අවන්දියො. අයඤ්හි වන්දියමානො පාදෙනපි පහරෙය්‍ය. අඤ්ඤවිහිතොති අඤ්ඤං චින්තයමානො.

๔๖๗. ในกฐินัตถารวรรค บทว่า โอตมสิโก คือ ผู้เข้าถึงความมืด (ผู้ที่อยู่ในความมืด) เพราะเมื่อไหว้บุคคลนั้น แม้หน้าผากก็อาจกระทบกับเท้าเตียงเป็นต้นได้. บทว่า อสมันนาหรันโต คือ ผู้ไม่ใส่ใจในการไหว้ เพราะกำลังขวนขวายในกิจอื่น. บทว่า สุตโต คือ ผู้เข้าถึงการหลับ. บทว่า เอกาวัตโต คือ ผู้ที่หันไปข้างหนึ่ง (ผู้ที่หันไปทางฝ่ายศัตรู) ผู้เป็นศัตรู ผู้เป็นบุคคลที่มีความเห็นไม่ตรงกัน เรียกว่า เอกาวัตโต. บุคคลนี้ไม่ควรไหว้ เพราะเมื่อบุคคลนี้ถูกไหว้แล้ว แม้ด้วยเท้าเขาก็อาจเตะเอาได้. บทว่า อัญญวิหิโต คือ ผู้กำลังคิดถึงสิ่งอื่น.

ඛාදන්තොති පිට්ඨඛජ්ජකාදීනි ඛාදන්තො. උච්චාරඤ්ච පස්සාවඤ්ච කරොන්තො අනොකාසගතත්තා අවන්දියො. උක්ඛිත්තකොති තිවිධෙනපි උක්ඛෙපනීයකම්මෙන උක්ඛිත්තකො අවන්දියො. තජ්ජනීයාදිකම්මකතා පන චත්තාරො වන්දිතබ්බා. උපොසථපවාරණාපි තෙහි සද්ධිං ලබ්භන්ති. ආදිතො පට්ඨාය ච වුත්තෙසු අවන්දියෙසු නග්ගඤ්ච උක්ඛිත්තකඤ්ච වන්දන්තස්සෙව ආපත්ති. ඉතරෙසං පන අසාරුප්පට්ඨෙන ච අන්තරා වුත්තකාරණෙන ච වන්දනා පටික්ඛිත්තා. ඉතො පරං පච්ඡාඋපසම්පන්නාදයො දසපි ආපත්තිවත්ථුභාවෙනෙව අවන්දියා. තෙ වන්දන්තස්ස හි නියමෙනෙව ආපත්ති. ඉති ඉමෙසු පඤ්චසු පඤ්චකෙසු තෙරස ජනෙ වන්දන්තස්ස අනාපත්ති, ද්වාදසන්නං වන්දනාය ආපත්ති.

บทว่า ขาทันโต คือ ผู้กำลังเคี้ยวของขบเคี้ยวมีขนมที่ทำด้วยแป้งเป็นต้น. ผู้กำลังถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ ไม่ควรไหว้ เพราะอยู่ในที่ที่ไม่ควรไหว้. บทว่า อุกขิตตโก คือ ผู้ถูกยกวัตรด้วยอุกเขปนียกรรมทั้ง ๓ อย่าง ไม่ควรไหว้. แต่บุคคล ๔ จำพวก ผู้ถูกทำกรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้น ควรไหว้. การทำอุโบสถและปวารณาก็พึงได้พร้อมกับบุคคลเหล่านั้น. และในบรรดาบุคคลที่ไม่ควรไหว้ที่กล่าวมาตั้งแต่ต้นนั้น เมื่อไหว้บุคคลผู้เปลือยกายและผู้ถูกยกวัตรเท่านั้นจึงเป็นอาบัติ. ส่วนการไหว้บุคคลอื่นถูกห้ามไว้เพราะความไม่เหมาะสม และเพราะเหตุที่กล่าวไว้ในระหว่าง. ถัดจากนี้ไป บุคคล ๑๐ จำพวกมีผู้ที่อุปสมบทภายหลังเป็นต้น ไม่ควรไหว้เพราะเป็นวัตถุแห่งอาบัติเท่านั้น. เพราะเมื่อไหว้บุคคลเหล่านั้น ย่อมเป็นอาบัติโดยแน่นอน. ดังนั้น ในปัญจกะ ๕ เหล่านี้ เมื่อไหว้บุคคล ๑๓ จำพวก ไม่เป็นอาบัติ แต่เมื่อไหว้บุคคล ๑๒ จำพวก เป็นอาบัติ.

468. ආචරියො වන්දියොති පබ්බජ්ජාචරියො උපසම්පදාචරියො නිස්සයාචරියො උද්දෙසාචරියො ඔවාදාචරියොති අයං පඤ්චවිධොපි ආචරියො වන්දියො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๔๖๘. บทว่า อาจริโย วันทิโย คือ อาจารย์ ๕ ประเภทนี้ ได้แก่ ปัพพัชชาจารย์ อุปสัมปทาจารย์ นิสสยาจารย์ อุทเทสาจารย์ โอวาทาจารย์ ควรไหว้. ส่วนที่เหลือในปัญจกะทั้งหมดก็ตื้นทั้งนั้น.

කථිනත්ථාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกฐินัตถารวรรค จบแล้ว.

නිට්ඨිතා ච උපාලිපඤ්චකවණ්ණනා.

และอรรถกถาว่าด้วยอุบาลีปัญจกะก็จบแล้ว.

ආපත්තිසමුට්ඨානවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยอาบัติสมุฏฐาน

470. අචිත්තකො [Pg.225] ආපජ්ජතීතිආදීසු සහසෙය්‍යාදිපණ්ණත්තිවජ්ජං අසඤ්චිච්ච ආපජ්ජන්තො අචිත්තකො ආපජ්ජති, දෙසෙන්තො සචිත්තකො වුට්ඨාති. යංකිඤ්චි සඤ්චිච්ච ආපජ්ජන්තො සචිත්තකො ආපජ්ජති, තිණවත්ථාරකෙන වුට්ඨහන්තො අචිත්තකො වුට්ඨාති. පුබ්බෙ වුත්තමෙව තිණවත්ථාරකෙන වුට්ඨහන්තො අචිත්තකො ආපජ්ජති, අචිත්තකො වුට්ඨාති. ඉතරං දෙසෙන්තො සචිත්තකො ආපජ්ජති, සචිත්තකො වුට්ඨාති. ‘‘ධම්මදානං කරොමී’’ති පදසොධම්මාදීනි කරොන්තො කුසලචිත්තො ආපජ්ජති, ‘‘බුද්ධානං අනුසාසනිං කරොමී’’ති උදග්ගචිත්තො දෙසෙන්තො කුසලචිත්තො වුට්ඨාති. දොමනස්සිකො හුත්වා දෙසෙන්තො අකුසලචිත්තො වුට්ඨාති, තිණවත්ථාරකෙන නිද්දාගතොව වුට්ඨහන්තො අබ්‍යාකතචිත්තො වුට්ඨාති. භිංසාපනාදීනි කත්වා ‘‘බුද්ධානං සාසනං කරොමී’’ති සොමනස්සිකො දෙසෙන්තො අකුසලචිත්තො ආපජ්ජති, කුසලචිත්තො වුට්ඨාති. දොමනස්සිකොව දෙසෙන්තො අකුසලචිත්තො වුට්ඨාති, වුත්තනයෙනෙව තිණවත්ථාරකෙන වුට්ඨහන්තො අබ්‍යාකතචිත්තො වුට්ඨාති. නිද්දොක්කන්තසමයෙ සහගාරසෙය්‍යං ආපජ්ජන්තො අබ්‍යාකතචිත්තො ආපජ්ජති, වුත්තනයෙනෙව පනෙත්ථ ‘‘කුසලචිත්තො වුට්ඨාතී’’තිආදි වෙදිතබ්බං.

๔๗๐. ในบทว่า อจิตตโก อาปัชชติ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: เมื่อต้องอาบัติอันเป็นปัณณัตติวัชชะมีสหเสยยะเป็นต้น โดยไม่จงใจ ย่อมต้องอาบัติโดยไม่มีจิต, เมื่อแสดงอาบัติ ย่อมออกจากอาบัติโดยมีจิต. เมื่อจงใจต้องอาบัติใดๆ ย่อมต้องอาบัติโดยมีจิต, เมื่อออกจากอาบัติด้วยติณวัตถารกะ ย่อมออกจากอาบัติโดยไม่มีจิต. เมื่อออกจากอาบัติอันเป็นปัณณัตติวัชชะมีสหเสยยะเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อนแล้วด้วยติณวัตถารกะ ย่อมต้องอาบัติโดยไม่มีจิต และย่อมออกจากอาบัติโดยไม่มีจิต. เมื่อแสดงอาบัติอื่น ย่อมต้องอาบัติโดยมีจิต และย่อมออกจากอาบัติโดยมีจิต. เมื่อทำธรรมมีการกล่าวธรรมโดยบทเป็นต้น โดยคิดว่า "เราจักให้ธรรมทาน" ย่อมต้องอาบัติโดยมีกุศลจิต, เมื่อแสดงอาบัติโดยมีจิตเบิกบาน โดยคิดว่า "เราจักทำพระพุทธานุศาสนี" ย่อมออกจากอาบัติโดยมีกุศลจิต. เมื่อแสดงอาบัติโดยมีโทมนัส ย่อมออกจากอาบัติโดยมีอกุศลจิต, เมื่อออกจากอาบัติด้วยติณวัตถารกะในขณะที่หลับอยู่ ย่อมออกจากอาบัติโดยมีอัพยากตจิต. เมื่อทำกรรมมีทำให้ตกใจเป็นต้น โดยคิดว่า "เราจักทำพระพุทธศาสนา" เมื่อแสดงอาบัติโดยมีโสมนัส ย่อมต้องอาบัติโดยมีอกุศลจิต และย่อมออกจากอาบัติโดยมีกุศลจิต. เมื่อแสดงอาบัติโดยมีโทมนัสเท่านั้น ย่อมออกจากอาบัติโดยมีอกุศลจิต, เมื่อออกจากอาบัติด้วยติณวัตถารกะโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมออกจากอาบัติโดยมีอัพยากตจิต. ในขณะที่เข้าถึงการหลับ เมื่อต้องอาบัติสหเสยยะ ย่อมต้องอาบัติโดยมีอัพยากตจิต, ในที่นี้พึงทราบความหมายมีว่า "ย่อมออกจากอาบัติโดยมีกุศลจิต" เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

පඨමං පාරාජිකං කතිහි සමුට්ඨානෙහීතිආදි පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

บทว่า ปฐมัง ปาราชิกัง กติหิ สมุฏฐาเนหิ เป็นต้น ตื้นทั้งนั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว.

473. චත්තාරො පාරාජිකා කතිහි සමුට්ඨානෙහීතිආදීසු උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො යං යං සමුට්ඨානං යස්ස යස්ස ලබ්භති, තං සබ්බං වුත්තමෙව හොති.

๔๗๓. ในบาลีบทว่า จัตตาโร ปาราชิกา กติหิ สมุฏฐาเนหิ เป็นต้น สมุฏฐานใดๆ ที่พึงได้แก่สิกขาบทใดๆ โดยการกำหนดอย่างยิ่ง สมุฏฐานทั้งหมดนั้นและสิกขาบททั้งหมดนั้นก็กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น.

ආපත්තිසමුට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอาบัติสมุฏฐาน จบแล้ว.

අපරදුතියගාථාසඞ්ගණිකං

อปรทุติยคาถาสังคณิกะ

(1) කායිකාදිආපත්තිවණ්ණනා

(๑) อรรถกถาว่าด้วยอาบัติมีกายิกาเป็นต้น

474. ‘‘කති [Pg.226] ආපත්තියො කායිකා’’තිආදිගාථානං විස්සජ්ජනෙ ඡ ආපත්තියො කායිකාති අන්තරපෙය්‍යාලෙ චතුත්ථෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන ඡ ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තාපත්තියො. කායද්වාරෙ සමුට්ඨිතත්තා හි එතා කායිකාති වුච්චන්ති. ඡ වාචසිකාති තස්මිංයෙව අන්තරපෙය්‍යාලෙ පඤ්චමෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන ඡ ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තාපත්තියො. ඡාදෙන්තස්ස තිස්සොති වජ්ජපටිච්ඡාදිකාය භික්ඛුනියා පාරාජිකං, භික්ඛුස්ස සඞ්ඝාදිසෙසපටිච්ඡාදනෙ පාචිත්තියං, අත්තනො දුට්ඨුල්ලාපත්තිපටිච්ඡාදනෙ දුක්කටං. පඤ්ච සංසග්ගපච්චයාති භික්ඛුනියා කායසංසග්ගෙ පාරාජිකං, භික්ඛුනො සඞ්ඝාදිසෙසො, කායෙන කායපටිබද්ධෙ ථුල්ලච්චයං, නිස්සග්ගියෙන කායපටිබද්ධෙ දුක්කටං, අඞ්ගුලිපතොදකෙ පාචිත්තියන්ති ඉමා කායසංසග්ගපච්චයා පඤ්චාපත්තියො.

๔๗๔. ในการแก้คาถาว่า "อาบัติมีกายิกาเท่าไร" เป็นต้น บทว่า ฉะ อาปัตติโย กายิกา (อาบัติ ๖ เป็นกายิกา) คือ อาบัติ ๖ อย่างที่กล่าวไว้โดยนัยว่า "ภิกษุเสพเมถุนธรรม เป็นอาบัติปาราชิก" เป็นต้น ย่อมต้องด้วยอาบัติสมุฏฐานที่ ๔ ในอันตรเปยยาล. เพราะอาบัติเหล่านั้นเกิดขึ้นทางกายทวาร จึงเรียกว่า กายิกา. บทว่า ฉะ วาจสิกา (อาบัติ ๖ เป็นวาจสิกา) คือ อาบัติ ๖ อย่างที่กล่าวไว้โดยนัยว่า "ภิกษุมีบาปกรรม ถูกความอยากครอบงำ" เป็นต้น ย่อมต้องด้วยอาบัติสมุฏฐานที่ ๕ ในอันตรเปยยาลนั้นเอง. บทว่า ฉาเทนตัสสะ ติสโส (เมื่อปกปิด เป็น ๓) คือ ภิกษุณีผู้ปกปิดโทษ เป็นปาราชิก, ภิกษุปกปิดอาบัติสังฆาทิเสส เป็นปาจิตตีย์, ปกปิดอาบัติชั่วหยาบของตน เป็นทุกกฏ. บทว่า ปัญจะ สังคัสสปัจจยา (อาบัติ ๕ เพราะอาศัยการคลุกคลี) คือ ภิกษุณีคลุกคลีทางกาย เป็นปาราชิก, ภิกษุคลุกคลีทางกาย เป็นสังฆาทิเสส, คลุกคลีด้วยกายในวัตถุที่เนื่องด้วยกาย เป็นถุลลัจจัย, คลุกคลีด้วยวัตถุที่พึงสละในวัตถุที่เนื่องด้วยกาย เป็นทุกกฏ, การเล่นจิ้มด้วยนิ้ว เป็นปาจิตตีย์. อาบัติ ๕ เหล่านี้เป็นอาบัติที่เกิดจากกายสังสัคคะเป็นปัจจัย.

අරුණුග්ගෙ තිස්සොති එකරත්තඡාරත්තසත්තාහදසාහමාසාතික්කමවසෙන නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, භික්ඛුනියා රත්තිවිප්පවාසෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, ‘‘පඨමම්පි යාමං ඡාදෙති, දුතියම්පි තතියම්පි යාමං ඡාදෙති, උද්ධස්තෙ අරුණෙ ඡන්නා හොති ආපත්ති, යො ඡාදෙති සො දුක්කටං දෙසාපෙතබ්බො’’ති ඉමා අරුණුග්ගෙ තිස්සො ආපත්තියො ආපජ්ජති. ද්වෙ යාවතතියකාති එකාදස යාවතතියකා නාම, පඤ්ඤත්තිවසෙන පන ද්වෙ හොන්ති භික්ඛූනං යාවතතියකා භික්ඛුනීනං යාවතතියකාති. එකෙත්ථ අට්ඨවත්ථුකාති භික්ඛුනීනංයෙව එකා එත්ථ ඉමස්මිං සාසනෙ අට්ඨවත්ථුකා නාම. එකෙන සබ්බසඞ්ගහොති ‘‘යස්ස සියා ආපත්ති, සො ආවිකරෙය්‍යා’’ති ඉමිනා එකෙන නිදානුද්දෙසෙන සබ්බසික්ඛාපදානඤ්ච සබ්බපාතිමොක්ඛුද්දෙසානඤ්ච සඞ්ගහො හොති.

คำว่า 'อรุณขึ้นสาม' หมายถึง นิสสัคคิยปาจิตตีย์เพราะการล่วงราตรีหนึ่ง, ล่วงหกราตรี, ล่วงเจ็ดวัน, ล่วงสิบวัน, ล่วงหนึ่งเดือน. อาบัติสังฆาทิเสสของภิกษุณีเพราะอยู่ปราศจากเพื่อนในเวลากลางคืน. 'ปิดบังไว้ตลอดปฐมยาม, ปิดบังไว้ตลอดทุติยยาม, ปิดบังไว้ตลอดตติยยาม, เมื่ออรุณขึ้น อาบัติเป็นอันปิดบังไว้แล้ว, ภิกษุใดปิดบังอาบัติ ผู้นั้นพึงถูกให้แสดงอาบัติ (ทุกกฏ)' ดังนี้ อาบัติสามเหล่านี้ย่อมถึงเมื่ออรุณขึ้น. คำว่า 'สองยาวัตตติยกะ' หมายถึง ชื่อว่ายาวัตตติยกะมีสิบเอ็ด, แต่โดยการบัญญัติมีสอง คือ ยาวัตตติยกะของภิกษุ และยาวัตตติยกะของภิกษุณี. คำว่า 'หนึ่งในที่นี้คืออัฏฐวัตถุกะ' หมายถึง ในศาสนานี้ ชื่อว่าอัฏฐวัตถุกะมีหนึ่งเท่านั้นของภิกษุณี. คำว่า 'ด้วยหนึ่งมีการสงเคราะห์ทั้งหมด' หมายถึง ด้วยนิทานุทเทสอันเดียวนี้ว่า 'ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย' ย่อมมีการสงเคราะห์สิกขาบททั้งปวงและปาติโมกขุทเทสทั้งปวง.

විනයස්ස ද්වෙ මූලානීති කායො චෙව වාචා ච. ගරුකා ද්වෙ වුත්තාති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසා. ද්වෙ දුට්ඨුල්ලච්ඡාදනාති වජ්ජපටිච්ඡාදිකාය පාරාජිකං [Pg.227] සඞ්ඝාදිසෙසං පටිච්ඡාදකස්ස පාචිත්තියන්ති ඉමා ද්වෙ දුට්ඨුල්ලච්ඡාදනාපත්තියො නාම.

คำว่า 'มูลสองของพระวินัย' หมายถึง กายทวารและวจีทวาร. คำว่า 'สองครุกาบัติที่ตรัสไว้' หมายถึง อาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสส. คำว่า 'สองอาบัติที่ปิดบังอาบัติหยาบ' หมายถึง ปาราชิกของภิกษุณีผู้ปิดบังโทษ และปาจิตตีย์ของภิกษุผู้ปิดบังสังฆาทิเสส ดังนี้ อาบัติสองเหล่านี้ชื่อว่าอาบัติที่ปิดบังอาบัติหยาบ.

ගාමන්තරෙ චතස්සොති ‘‘භික්ඛු භික්ඛුනියා සද්ධිං සංවිදහති, දුක්කටං; අඤ්ඤස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමති, පාචිත්තියං; භික්ඛුනියා ගාමන්තරං ගච්ඡන්තියා පරික්ඛිත්තෙ ගාමෙ පඨමපාදෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදෙ සඞ්ඝාදිසෙසො; අපරික්ඛිත්තස්ස පඨමපාදෙ උපචාරොක්කමනෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදෙ සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති ඉමා ගාමන්තරෙ දුක්කටපාචිත්තියථුල්ලච්චයසඞ්ඝආදිසෙසවසෙන චතස්සො ආපත්තියො. චතස්සො නදිපාරපච්චයාති ‘‘භික්ඛු භික්ඛුනියා සද්ධිං සංවිදහති, දුක්කටං; නාවං අභිරුහති, පාචිත්තියං; භික්ඛුනියා නදිපාරං ගච්ඡන්තියා උත්තරණකාලෙ පඨමපාදෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදෙ සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති ඉමා චතස්සො. එකමංසෙ ථුල්ලච්චයන්ති මනුස්සමංසෙ. නවමංසෙසු දුක්කටන්ති සෙසඅකප්පියමංසෙසු.

คำว่า 'ในระหว่างบ้านสี่' หมายถึง 'ภิกษุทำความตกลงกับภิกษุณี เป็นทุกกฏ; ล่วงเข้าไปในเขตบ้านอื่น เป็นปาจิตตีย์; เมื่อภิกษุณีไปสู่ระหว่างบ้าน ในบ้านที่มีกำแพงกั้น ก้าวแรกเป็นถุลลัจจัย, ก้าวที่สองเป็นสังฆาทิเสส; ในบ้านที่ไม่มีกำแพงกั้น เมื่อล่วงเข้าไปในเขต ก้าวแรกเป็นถุลลัจจัย, ก้าวที่สองเป็นสังฆาทิเสส' ดังนี้ อาบัติสี่เหล่านี้ในระหว่างบ้าน โดยจำแนกเป็นทุกกฏ, ปาจิตตีย์, ถุลลัจจัย, สังฆาทิเสส. คำว่า 'สี่อาบัติเพราะข้ามฝั่งแม่น้ำ' หมายถึง 'ภิกษุทำความตกลงกับภิกษุณี เป็นทุกกฏ; ขึ้นเรือ เป็นปาจิตตีย์; เมื่อภิกษุณีข้ามฝั่งแม่น้ำ ในเวลาข้าม ก้าวแรกเป็นถุลลัจจัย, ก้าวที่สองเป็นสังฆาทิเสส' ดังนี้ อาบัติสี่เหล่านี้ย่อมเป็น. คำว่า 'ในเนื้ออย่างหนึ่งเป็นถุลลัจจัย' หมายถึง ในเนื้อมนุษย์ เป็นถุลลัจจัย. คำว่า 'ในเนื้อเก้าอย่างเป็นทุกกฏ' หมายถึง ในเนื้อที่ไม่ควรเก้าอย่างที่เหลือ เป็นทุกกฏ.

ද්වෙ වාචසිකා රත්තින්ති භික්ඛුනී රත්තන්ධකාරෙ අප්පදීපෙ පුරිසෙන සද්ධිං හත්ථපාසෙ ඨිතා සල්ලපති, පාචිත්තියං; හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨිතා සල්ලපති, දුක්කටං. ද්වෙ වාචසිකා දිවාති භික්ඛුනී දිවා පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ පුරිසෙන සද්ධිං හත්ථපාසෙ ඨිතා සල්ලපති, පාචිත්තියං; හත්ථපාසං විජහිත්වා සල්ලපති, දුක්කටං. දදමානස්ස තිස්සොති මරණාධිප්පායො මනුස්සස්ස විසං දෙති, සො චෙ තෙන මරති, පාරාජිකං; යක්ඛපෙතානං දෙති, තෙ චෙ මරන්ති, ථුල්ලච්චයං; තිරච්ඡානගතස්ස දෙති, සො චෙ මරති, පාචිත්තියං; අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරදානෙ පාචිත්තියන්ති එවං දදමානස්ස තිස්සො ආපත්තියො. චත්තාරො ච පටිග්ගහෙති හත්ථග්ගාහ-වෙණිග්ගාහෙසු සඞ්ඝාදිසෙසො, මුඛෙන අඞ්ගජාතග්ගහණෙ පාරාජිකං, අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා චීවරපටිග්ගහණෙ නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, අවස්සුතාය අවස්සුතස්ස හත්ථතො ඛාදනීයං භොජනීයං පටිග්ගණ්හන්තියා ථුල්ලච්චයං; එවං පටිග්ගහෙ චත්තාරො ආපත්තික්ඛන්ධා හොන්ති.

คำว่า 'สองอาบัติทางวาจาในเวลากลางคืน' หมายถึง ภิกษุณียืนอยู่ในที่มืดมิด ไม่มีแสงสว่าง พูดคุยกับบุรุษในหัตถบาส เป็นปาจิตตีย์; ยืนพ้นหัตถบาสแล้วพูดคุย เป็นทุกกฏ. คำว่า 'สองอาบัติทางวาจาในเวลากลางวัน' หมายถึง ภิกษุณียืนอยู่ในที่ลับตาในเวลากลางวัน พูดคุยกับบุรุษในหัตถบาส เป็นปาจิตตีย์; ยืนพ้นหัตถบาสแล้วพูดคุย เป็นทุกกฏ. คำว่า 'สามอาบัติของผู้ให้' หมายถึง มีเจตนาจะให้ตาย ให้ยาพิษแก่มนุษย์ ถ้าผู้นั้นตายเพราะยาพิษนั้น เป็นปาราชิก; ให้แก่ยักษ์หรือเปรต ถ้าพวกนั้นตาย เป็นถุลลัจจัย; ให้แก่สัตว์เดรัจฉาน ถ้าสัตว์นั้นตาย เป็นปาจิตตีย์; เพราะให้จีวรแก่ภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติ เป็นปาจิตตีย์ ดังนี้ อาบัติสามเหล่านี้ของผู้ให้ย่อมเป็น. คำว่า 'และสี่อาบัติของผู้รับ' หมายถึง เพราะจับมือหรือจับช้องผม เป็นสังฆาทิเสส; เพราะอมอวัยวะเพศด้วยปาก เป็นปาราชิก; เพราะรับจีวรจากภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์; เมื่อภิกษุณีผู้มีราคะกำเริบ รับของขบเคี้ยวของฉันจากมือของบุรุษผู้มีราคะกำเริบ เป็นถุลลัจจัย; ดังนี้ ในการรับ ย่อมมีอาบัติสี่กอง.

(2) දෙසනාගාමිනියාදිවණ්ණනා

(๒) คำอธิบายอาบัติที่พึงแสดงเป็นต้น

475. පඤ්ච දෙසනාගාමිනියොති ලහුකා පඤ්ච. ඡ සප්පටිකම්මාති පාරාජිකං ඨපෙත්වා අවසෙසා. එකෙත්ථ අප්පටිකම්මාති එකා පාරාජිකාපත්ති.

๔๗๕. คำว่า 'อาบัติที่พึงแสดงห้า' หมายถึง อาบัติเบาห้าอย่างย่อมเป็น. คำว่า 'หกอาบัติที่มีการแก้ไข' หมายถึง อาบัติที่เหลือเว้นปาราชิก. คำว่า 'หนึ่งในที่นี้ที่ไม่มีการแก้ไข' หมายถึง อาบัติปาราชิกหนึ่ง.

විනයගරුකා ද්වෙ වුත්තාති පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච. කායවාචසිකානි චාති සබ්බානෙව සික්ඛාපදානි කායවාචසිකානි, මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තං [Pg.228] එකසික්ඛාපදම්පි නත්ථි. එකො විකාලෙ ධඤ්ඤරසොති ලොණසොවීරකං. අයමෙව හි එකො ධඤ්ඤරසො විකාලෙ වට්ටති. එකා ඤත්තිචතුත්ථෙන සම්මුතීති භික්ඛුනොවාදකසම්මුති. අයමෙව හි එකා ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙන සම්මුති අනුඤ්ඤාතා.

คำว่า 'สองครุกาบัติในพระวินัยที่ตรัสไว้' หมายถึง ปาราชิกและสังฆาทิเสส. คำว่า 'และอาบัติที่เกิดทางกายและวาจา' หมายถึง สิกขาบททั้งปวงย่อมเป็นอาบัติที่เกิดทางกายและวาจา, สิกขาบทแม้หนึ่งที่บัญญัติทางมโนทวารไม่มี. คำว่า 'น้ำธัญชาติอย่างหนึ่งในเวลาวิกาล' หมายถึง น้ำดองผักดองเค็ม. น้ำธัญชาติอย่างเดียวนี้เท่านั้นที่ควรในเวลาวิกาล. คำว่า 'สมมติอย่างหนึ่งด้วยญัตติจตุตถกรรม' หมายถึง สมมติภิกษุณีโอวาทกะ. สมมติอย่างเดียวนี้เท่านั้นที่ทรงอนุญาตด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา.

පාරාජිකා කායිකා ද්වෙති භික්ඛූනං මෙථුනපාරාජිකං භික්ඛුනීනඤ්ච කායසංසග්ගපාරාජිකං. ද්වෙ සංවාසභූමියොති අත්තනා වා අත්තානං සමානසංවාසකං කරොති, සමග්ගො වා සඞ්ඝො උක්ඛිත්තං ඔසාරෙති. කුරුන්දියං පන ‘‘සමානසංවාසකභූමි ච නානාසංවාසකභූමි චා’’ති එවං ද්වෙ සංවාසභූමියො වුත්තා. ද්වින්නං රත්තිච්ඡෙදොති පාරිවාසිකස්ස ච මානත්තචාරිකස්ස ච පඤ්ඤත්තා. ද්වඞ්ගුලා දුවෙති ද්වෙ ද්වඞ්ගුලපඤ්ඤත්තියො, ‘‘ද්වඞ්ගුලපබ්බපරමං ආදාතබ්බ’’න්ති අයමෙකා, ‘‘ද්වඞ්ගුලං වා ද්වෙමාසං වා’’ති අයමෙකා.

คำว่า 'ปาราชิกทางกายสอง' หมายถึง ปาราชิกเพราะเสพเมถุนของภิกษุ และปาราชิกเพราะการสัมผัสกายของภิกษุณี. คำว่า 'สองภูมิแห่งการอยู่ร่วม' หมายถึง ตนเองทำให้ตนเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน หรือสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันให้ภิกษุผู้ถูกยกวัตรกลับคืนสู่สังฆะ. แต่ในคัมภีร์กุรุนที ได้กล่าวถึงภูมิแห่งการอยู่ร่วมสองอย่างไว้ดังนี้ คือ ภูมิแห่งผู้มีสังวาสเสมอกัน และภูมิแห่งผู้มีสังวาสต่างกัน. คำว่า 'การขาดราตรีของสอง' หมายถึง บัญญัติไว้สำหรับภิกษุผู้ประพฤติปริวาสและภิกษุผู้ประพฤติมานัต. คำว่า 'สองทวังกุล' หมายถึง บัญญัติสององคุลีมีสองอย่าง คือ บัญญัติว่า 'พึงถือเอาอย่างมากเพียงสองข้อนิ้ว' นี้เป็นอย่างหนึ่ง, และบัญญัติว่า 'สององคุลี หรือสองเดือน' นี้เป็นอีกอย่างหนึ่ง.

ද්වෙ අත්තානං වධිත්වානාති භික්ඛුනී අත්තානං වධිත්වා ද්වෙ ආපත්තියො ආපජ්ජති; වධති රොදති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස; වධති න රොදති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ද්වීහි සඞ්ඝො භිජ්ජතීති කම්මෙන ච සලාකග්ගාහෙන ච. ද්වෙත්ථ පඨමාපත්තිකාති එත්ථ සකලෙපි විනයෙ ද්වෙ පඨමාපත්තිකා උභින්නං පඤ්ඤත්තිවසෙන. ඉතරථා පන නව භික්ඛූනං නව භික්ඛුනීනන්ති අට්ඨාරස හොන්ති. ඤත්තියා කරණා දුවෙති ද්වෙ ඤත්තිකිච්චානි – කම්මඤ්ච කම්මපාදකා ච. නවසු ඨානෙසු කම්මං හොති, ද්වීසු කම්මපාදභාවෙන තිට්ඨති.

คำว่า 'สองอาบัติเพราะทำร้ายตนเอง' หมายถึง ภิกษุณีทำร้ายตนเอง ย่อมถึงอาบัติสองอย่าง; ทำร้ายและร้องไห้ เป็นอาบัติปาจิตตีย์; ทำร้ายแต่ไม่ร้องไห้ เป็นอาบัติทุกกฏ. คำว่า 'สงฆ์แตกกันด้วยสองอย่าง' หมายถึง ด้วยการทำกรรม และด้วยการจับสลาก. คำว่า 'สองอาบัติปฐมาปัตติกะในที่นี้' หมายถึง ในพระวินัยทั้งหมดนี้ มีอาบัติปฐมาปัตติกะสองอย่างที่บัญญัติไว้สำหรับทั้งสอง (ภิกษุและภิกษุณี). แต่โดยนัยอื่น มีเก้าของภิกษุ และเก้าของภิกษุณี รวมเป็นสิบแปด. คำว่า 'กิจของญัตติมีสอง' หมายถึง กิจของญัตติมีสอง คือ ญัตติกรรม และญัตติที่เป็นบาทแห่งกรรมวาจา. ในเก้าฐาน ย่อมเป็นกรรม, ในสองฐาน ย่อมตั้งอยู่โดยเป็นบาทแห่งกรรมวาจา.

පාණාතිපාතෙ තිස්සොති ‘‘අනොදිස්ස ඔපාතං ඛණති, සචෙ මනුස්සො මරති, පාරාජිකං; යක්ඛපෙතානං මරණෙ ථුල්ලච්චයං; තිරච්ඡානගතස්ස මරණෙ පාචිත්තිය’’න්ති ඉමා තිස්සො හොන්ති. වාචා පාරාජිකා තයොති වජ්ජපටිච්ඡාදිකාය උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය අට්ඨවත්ථුකායාති. කුරුන්දියං පන ‘‘ආණත්තියා අදින්නාදානෙ, මනුස්සමරණෙ, උත්තරිමනුස්සධම්මඋල්ලපනෙ චා’’ති එවං තයො වුත්තා. ඔභාසනා තයොති වච්චමග්ගං පස්සාවමග්ගං ආදිස්ස වණ්ණාවණ්ණභාසනෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, වච්චමග්ගං පස්සාවමග්ගං ඨපෙත්වා අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං ආදිස්ස වණ්ණාවණ්ණභණනෙ ථුල්ලච්චයං, උබ්භක්ඛකං අධොජාණුමණ්ඩලං ආදිස්ස වණ්ණාවණ්ණභණනෙ දුක්කටං. සඤ්චරිත්තෙන වා තයොති පටිග්ගණ්හාති වීමංසති පච්චාහරති[Pg.229], ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස; පටිග්ගණ්හාති වීමංසති න පච්චාහරති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස; පටිග්ගණ්හාති න වීමංසති න පච්චාහරති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති ඉමෙ සඤ්චරිත්තෙන කාරණභූතෙන තයො ආපත්තික්ඛන්ධා හොන්ති.

อาบัติ 3 อย่างในปาณาติบาตนั้น คือ เมื่อขุดหลุมโดยไม่เจาะจง (ว่าใครจะตก) ถ้ามนุษย์ตกลงไปตาย เป็นปาราชิก ถ้าพวกยักษ์หรือเปรตตาย เป็นถุลลัจจัย ถ้าสัตว์เดรัจฉานตาย เป็นปาจิตตีย์ อาบัติ 3 อย่างเหล่านี้ย่อมมี. ปาราชิก 3 อย่างด้วยวาจานั้น คือ ของภิกษุณีผู้ปิดบังโทษ ของภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร ของภิกษุณีผู้มีวัตถุ 8 อย่าง. ส่วนในคัมภีร์กุรุนที ปาราชิก 3 อย่างเหล่านี้ถูกกล่าวไว้ดังนี้ คือ ปาราชิกเพราะการสั่งให้ลักทรัพย์ ปาราชิกเพราะการทำให้มนุษย์ตาย และปาราชิกเพราะการโอ้อวดอุตตริมนุสสธรรม. การพูดเกี้ยว 3 อย่างนั้น คือ เมื่อพูดพรรณนาคุณหรือโทษโดยอ้างถึงทวารหนักหรือทวารเบา เป็นสังฆาทิเสส เว้นทวารหนักและทวารเบา เมื่อพูดพรรณนาคุณหรือโทษโดยอ้างถึงส่วนใต้กระดูกไหปลาร้าหรือส่วนเหนือสะบ้าหัวเข่า เป็นถุลลัจจัย เมื่อพูดพรรณนาคุณหรือโทษโดยอ้างถึงส่วนเหนือกกระดูกไหปลาร้าหรือส่วนใต้สะบ้าหัวเข่า เป็นทุกกฏ. หรืออาบัติ 3 อย่างด้วยการเป็นสื่อรักนั้น คือ รับ (คำพูด) สอบสวน และนำกลับไปบอก เป็นสังฆาทิเสส รับ (คำพูด) สอบสวน แต่ไม่นำกลับไปบอก เป็นถุลลัจจัย รับ (คำพูด) แต่ไม่สอบสวนและไม่นำกลับไปบอก เป็นทุกกฏ กองอาบัติ 3 อย่างเหล่านี้ย่อมมีด้วยการเป็นสื่อรักซึ่งเป็นเหตุ.

තයො පුග්ගලා න උපසම්පාදෙතබ්බාති අද්ධානහීනො අඞ්ගහීනො වත්ථුවිපන්නො ච තෙසං නානාකරණං වුත්තමෙව. අපිචෙත්ථ යො පත්තචීවරෙන අපරිපූරො, පරිපූරො ච න යාචති, ඉමෙපි අඞ්ගහීනෙනෙව සඞ්ගහිතා. මාතුඝාතකාදයො ච කරණදුක්කටකා පණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකතිරච්ඡානගතසඞ්ඛාතෙන වත්ථුවිපන්නෙනෙව සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. එස නයො කුරුන්දියං වුත්තො. තයො කම්මානං සඞ්ගහාති ඤත්තිකප්පනා, විප්පකතපච්චත්තං, අතීතකරණන්ති. තත්ථ ‘‘දදෙය්‍ය කරෙය්‍යා’’තිආදිභෙදා ඤත්තිකප්පනා; ‘‘දෙති කරොතී’’තිආදිභෙදං විප්පකතපච්චත්තං; ‘‘දින්නං කත’’න්තිආදිභෙදං අතීතකරණං නාමාති ඉමෙහි තීහි කම්මානි සඞ්ගය්හන්ති. අපරෙහිපි තීහි කම්මානි සඞ්ගය්හන්ති – වත්ථුනා, ඤත්තියා, අනුස්සාවනායාති. වත්ථුසම්පන්නඤ්හි ඤත්තිසම්පන්නං අනුස්සාවනසම්පන්නඤ්ච කම්මං නාම හොති, තෙන වුත්තං ‘‘තයො කම්මානං සඞ්ගහා’’ති. නාසිතකා තයො නාම මෙත්තියං භික්ඛුනිං නාසෙථ, දූසකො නාසෙතබ්බො, දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සාමණෙරො නාසෙතබ්බො, කණ්ටකං සමණුද්දෙසං නාසෙථාති එවං ලිඞ්ගසංවාසදණ්ඩකම්මනාසනාවසෙන තයො නාසිතකා වෙදිතබ්බා. තිණ්ණන්නං එකවාචිකාති ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ද්වෙ තයො එකානුස්සාවනෙ කාතු’’න්ති වචනතො තිණ්ණං ජනානං එකුපජ්ඣායෙන නානාචරියෙන එකානුස්සාවනා වට්ටති.

บุคคล 3 จำพวกไม่ควรให้อุปสมบทนั้น คือ ผู้หย่อนอายุ ผู้มีอวัยวะบกพร่อง และผู้มีวัตถุวิบัติ ความแตกต่างของบุคคลเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้ว. อนึ่ง ในบทนี้ บุคคลใดไม่บริบูรณ์ด้วยบาตรและจีวร และบริบูรณ์แล้วแต่ไม่ขอ (อุปสมบท) บุคคลเหล่านี้ก็สงเคราะห์เข้าในผู้มีอวัยวะบกพร่องนั่นเอง. และผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น และผู้ทำกรรมชั่ว ผู้เป็นบัณเฑาะก์ ผู้มีสองเพศ และผู้เป็นสัตว์เดรัจฉาน พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในผู้มีวัตถุวิบัตินั่นเอง. นัยนี้ถูกกล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. การสงเคราะห์กรรม 3 อย่างนั้น คือ การตั้งญัตติ การกระทำที่ยังไม่สำเร็จ (ปัจจุบันกาล) การกระทำที่เป็นอดีต (อดีตกาล). ใน 3 อย่างนั้น การตั้งญัตติมีประเภทว่า “พึงให้ พึงทำ” เป็นต้น การกระทำที่ยังไม่สำเร็จมีประเภทว่า “ให้ ทำ” เป็นต้น การกระทำที่เป็นอดีตมีประเภทว่า “ให้แล้ว ทำแล้ว” เป็นต้น กรรมทั้งหลายย่อมสงเคราะห์ด้วย 3 อย่างเหล่านี้. กรรมทั้งหลายย่อมสงเคราะห์ด้วยเหตุ 3 อย่างอื่นอีก คือ ด้วยวัตถุ ด้วยญัตติ ด้วยอนุสาวนา. เพราะกรรมชื่อว่าย่อมบริบูรณ์ด้วยวัตถุ บริบูรณ์ด้วยญัตติ และบริบูรณ์ด้วยอนุสาวนา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “การสงเคราะห์กรรม 3 อย่าง”. บุคคล 3 จำพวกที่ควรทำลายนั้น คือ พึงทำลายภิกษุณีชื่อเมตติยา (คือให้สึก) สามเณรผู้ประทุษร้ายควรทำลาย (คือให้สึก) สามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ 10 ควรทำลาย (คือให้สึก) พึงทำลายสามเณรชื่อกัณฏกะ (คือให้สึก) พึงทราบว่าบุคคลที่ควรทำลาย 3 จำพวกเหล่านี้ โดยจำแนกเป็นลิงคนาสนา สังวาสนาสนา และทัณฑกรรมนาสนา. การทำกรรมวาจาเดียวแก่ 3 รูปนั้น คือ เพราะพระพุทธดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำกรรมวาจาเดียวแก่ 2 หรือ 3 รูป” การทำอนุสาวนาเดียวแก่บุคคล 3 รูป โดยมีอุปัชฌาย์รูปเดียวและอาจารย์ต่างกัน ย่อมควร.

අදින්නාදානෙ තිස්සොති පාදෙ වා අතිරෙකපාදෙ වා පාරාජිකං, අතිරෙකමාසකෙ ථුල්ලච්චයං, මාසකෙ වා ඌනමාසකෙ වා දුක්කටං. චතස්සො මෙථුනපච්චයාති අක්ඛයිතෙ පාරාජිකං, යෙභුය්‍යෙන ඛයිතෙ ථුල්ලච්චයං, විවටකතෙ මුඛෙ දුක්කටං, ජතුමට්ඨකෙ පාචිත්තියං. ඡින්දන්තස්ස තිස්සොති වනප්පතිං ඡින්දන්තස්ස පාරාජිකං, භූතගාමෙ පාචිත්තියං, අඞ්ගජාතෙ ථුල්ලච්චයං. පඤ්ච ඡඩ්ඩිතපච්චයාති අනොදිස්ස විසං ඡඩ්ඩෙති, සචෙ තෙන මනුස්සො මරති, පාරාජිකං; යක්ඛපෙතෙසු ථුල්ලච්චයං; තිරච්ඡානගතෙ පාචිත්තියං; විස්සට්ඨිඡඩ්ඩනෙ සඞ්ඝාදිසෙසො; සෙඛියෙසු හරිතෙ උච්චාරපස්සාවඡඩ්ඩනෙ දුක්කටං – ඉමා ඡඩ්ඩිතපච්චයා පඤ්චාපත්තියො හොන්ති.

อาบัติ 3 อย่างในอทินนาทานนั้น คือ ขโมยของมีมูลค่าเท่า 1 บาท หรือเกิน 1 บาท เป็นปาราชิก ขโมยของมีมูลค่าเกิน 1 มาสก เป็นถุลลัจจัย ขโมยของมีมูลค่าเท่า 1 มาสก หรือน้อยกว่า 1 มาสก เป็นทุกกฏ. อาบัติ 4 อย่างด้วยเหตุแห่งเมถุนนั้น คือ เสพเมถุนกับซากศพที่สุนัขป่าหรือสุนัขบ้านยังไม่ได้กัดกิน เป็นปาราชิก เสพเมถุนกับซากศพที่สุนัขป่าหรือสุนัขบ้านกัดกินไปส่วนมากแล้ว เป็นถุลลัจจัย เสพเมถุนทางปากที่เปิดอยู่ เป็นทุกกฏ เสพเมถุนโดยสอดอวัยวะเพศเข้าไปในทวารเบาของหุ่นขี้ผึ้งที่เรียบเนียน เป็นปาจิตตีย์. อาบัติ 3 อย่างของผู้ตัดนั้น คือ ผู้ตัดต้นไม้ใหญ่ของผู้อื่น เป็นปาราชิก ทำลายภูตคาม (พืชพันธุ์) เป็นปาจิตตีย์ ตัดอวัยวะเพศ เป็นถุลลัจจัย. อาบัติ 5 อย่างด้วยเหตุแห่งการทิ้งนั้น คือ ทิ้งยาพิษโดยไม่เจาะจง (ว่าใครจะตาย) ถ้ามนุษย์ตายด้วยยาพิษนั้น เป็นปาราชิก ถ้าพวกยักษ์หรือเปรตตาย เป็นถุลลัจจัย ถ้าสัตว์เดรัจฉานตาย เป็นปาจิตตีย์ การปล่อยน้ำอสุจิ เป็นสังฆาทิเสส การทิ้งอุจจาระปัสสาวะในที่ที่มีหญ้าเขียวสดในเสขิยวัตร เป็นทุกกฏ อาบัติ 5 อย่างเหล่านี้ย่อมมีด้วยเหตุแห่งการทิ้ง.

පාචිත්තියෙන [Pg.230] දුක්කටා කතාති භික්ඛුනොවාදකවග්ගස්මිං දසසු සික්ඛාපදෙසු පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කටා කතා එවාති අත්ථො. චතුරෙත්ථ නවකා වුත්තාති පඨමසික්ඛාපදම්හියෙව අධම්මකම්මෙ ද්වෙ, ධම්මකම්මෙ ද්වෙති එවං චත්තාරො නවකා වුත්තාති අත්ථො. ද්වින්නං චීවරෙන චාති භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය චීවරං දෙන්තස්ස පාචිත්තියං, භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය දෙන්තස්ස දුක්කටන්ති එවං ද්වින්නං භික්ඛුනීනං චීවරං දෙන්තස්ස චීවරෙන කාරණභූතෙන ආපත්ති හොතීති අත්ථො.

อาบัติทุกกฏที่ทำพร้อมกับปาจิตตีย์นั้น คือ ในสิกขาบท 10 ข้อในภิกขุนีโอวาทวรรค อาบัติทุกกฏย่อมถูกทำพร้อมกับปาจิตตีย์นั่นเอง ดังนี้คืออรรถะ. นวกะ 4 อย่างถูกกล่าวไว้ในที่นี้ คือ ในสิกขาบทที่ 1 นั่นเอง ในอธรรมกรรม 2 อย่าง ในธรรมกรรม 2 อย่าง นวกะ 4 อย่างเหล่านี้ถูกกล่าวไว้ดังนี้คืออรรถะ. และอาบัติด้วยจีวรของภิกษุณี 2 รูปนั้น คือ ภิกษุผู้ถวายจีวรแก่ภิกษุณีผู้อุปสมบทแล้วในสำนักของภิกษุ เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุผู้ถวายจีวรแก่ภิกษุณีผู้อุปสมบทแล้วในสำนักของภิกษุณี เป็นทุกกฏ อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้ถวายจีวรแก่ภิกษุณี 2 รูปเหล่านี้ ด้วยจีวรซึ่งเป็นเหตุ ดังนี้คืออรรถะ.

අට්ඨ පාටිදෙසනීයාති පාළියං ආගතා එව. භුඤ්ජන්තාමකධඤ්ඤෙන පාචිත්තියෙන දුක්කටා කතාති ආමකධඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තියා පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කටා කතායෙව.

ปาฏิเทสนียะ 8 อย่างนั้น คือ ที่มาในพระบาลีนั่นเอง. อาบัติทุกกฏที่ทำพร้อมกับปาจิตตีย์ด้วยการฉันธัญพืชดิบนั้น คือ ภิกษุณีผู้ขอธัญพืชดิบแล้วฉัน อาบัติทุกกฏย่อมถูกทำพร้อมกับปาจิตตีย์นั่นเอง.

ගච්ඡන්තස්ස චතස්සොති භික්ඛුනියා වා මාතුගාමෙන වා සද්ධිං සංවිධාය ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං, ගාමූපචාරොක්කමනෙ පාචිත්තියං, යා භික්ඛුනී එකා ගාමන්තරං ගච්ඡති, තස්සා ගාමූපචාරං ඔක්කමන්තියා පඨමපාදෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදෙ සඞ්ඝාදිසෙසොති ගච්ඡන්තස්ස ඉමා චතස්සො ආපත්තියො හොන්ති. ඨිතස්ස චාපි තත්තකාති ඨිතස්සපි චතස්සො එවාති අත්ථො. කථං? භික්ඛුනී අන්ධකාරෙ වා පටිච්ඡන්නෙ වා ඔකාසෙ මිත්තසන්ථවවසෙන පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ තිට්ඨති, පාචිත්තියං; හත්ථපාසං විජහිත්වා තිට්ඨති, දුක්කටං; අරුණුග්ගමනකාලෙ දුතියිකාය හත්ථපාසං විජහන්තී තිට්ඨති, ථුල්ලච්චයං; විජහිත්වා තිට්ඨති, සඞ්ඝාදිසෙසොති නිසින්නස්ස චතස්සො ආපත්තියො. නිපන්නස්සාපි තත්තකාති සචෙපි හි සා නිසීදති වා නිපජ්ජති වා, එතායෙව චතස්සො ආපත්තියො ආපජ්ජති.

อาบัติ 4 อย่างของผู้ไปนั้น คือ ภิกษุผู้ไปโดยนัดหมายกับภิกษุณีหรือมาตุคาม เป็นทุกกฏ เมื่อก้าวล่วงเข้าไปในเขตบ้าน เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุณีใดไปสู่หมู่บ้านอื่นรูปเดียว เมื่อภิกษุณีนั้นก้าวล่วงเข้าไปในเขตบ้าน ก้าวแรก เป็นถุลลัจจัย ก้าวที่สอง เป็นสังฆาทิเสส อาบัติ 4 อย่างเหล่านี้ย่อมมีแก่ผู้ไป. แม้ของผู้ยืนก็มีเท่ากันนั้น คือ แม้ของผู้ยืนก็มี 4 อย่างนั่นเอง ดังนี้คืออรรถะ. อย่างไร? ภิกษุณียืนอยู่ในที่มืดหรือที่กำบังในระยะหัตถบาสของบุรุษด้วยความสนิทสนมฉันมิตร เป็นปาจิตตีย์ ยืนพ้นหัตถบาส เป็นทุกกฏ เมื่ออรุณขึ้น ภิกษุณียืนพ้นหัตถบาสของสหาย เป็นถุลลัจจัย ยืนพ้นหัตถบาส (ของบุรุษ) เป็นสังฆาทิเสส อาบัติ 4 อย่างของผู้นั่งเหล่านี้. แม้ของผู้เอนกายก็มีเท่ากันนั้น คือ ถ้าแม้ภิกษุณีนั้นจะนั่งหรือจะเอนกายก็ตาม ก็ย่อมต้องอาบัติ 4 อย่างเหล่านี้เอง.

(3) පාචිත්තියවණ්ණනා

(๓) คำพรรณนาปาจิตตีย์

476. පඤ්ච පාචිත්තියානීති පඤ්ච භෙසජ්ජානි පටිග්ගහෙත්වා නානාභාජනෙසු වා එකභාජනෙ වා අමිස්සෙත්වා ඨපිතානි හොන්ති, සත්තාහාතික්කමෙ සො භික්ඛු පඤ්ච පාචිත්තියානි සබ්බානි නානාවත්ථුකානි එකක්ඛණෙ ආපජ්ජති, ‘‘ඉමං පඨමං ආපන්නො, ඉමං පච්ඡා’’ති න වත්තබ්බො.

๔๗๖. ปาจิตตีย์ ๕ อย่างนี้คือ ภิกษุรับเภสัช ๕ อย่างแล้วเก็บไว้ในภาชนะต่างกัน หรือในภาชนะเดียวกัน โดยไม่ปนกัน เมื่อล่วง ๗ วันไป ภิกษุนั้นย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ ๕ อย่าง มีวัตถุต่างกันทั้งหมด ในขณะเดียวกัน ไม่พึงกล่าวว่า "ต้องอาบัตินี้ก่อน, ต้องอาบัตินี้ทีหลัง"

නව පාචිත්තියානීති යො භික්ඛු නව පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙත්වා තෙහි සද්ධිං එකතො එකං කබළං ඔමද්දිත්වා මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා පරගළං අතික්කාමෙති, අයං නව පාචිත්තියානි සබ්බානි නානාවත්ථුකානි එකක්ඛණෙ ආපජ්ජති [Pg.231] ‘‘ඉමං පඨමං ආපන්නො, ඉමං පච්ඡා’’ති න වත්තබ්බො. එකවාචාය දෙසෙය්‍යාති ‘‘අහං, භන්තෙ, පඤ්ච භෙසජ්ජානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං අතික්කාමෙත්වා පඤ්ච ආපත්තියො ආපන්නො, තා තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති එවං එකවාචාය දෙසෙය්‍ය, දෙසිතාව හොන්ති, ද්වීහි තීහි වාචාහි කිච්චං නාම නත්ථි. දුතියවිස්සජ්ජනෙපි ‘‘අහං, භන්තෙ, නව පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජිත්වා නව ආපත්තියො ආපන්නො, තා තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති වත්තබ්බං.

ปาจิตตีย์ ๙ อย่างนี้คือ ภิกษุใดขอโภชนะประณีต ๙ อย่างแล้วขยำคำข้าวคำหนึ่งพร้อมกับโภชนะเหล่านั้น ใส่ปากกลืนให้ล่วงลำคอ ภิกษุนั้นย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ ๙ อย่าง มีวัตถุต่างกันทั้งหมด ในขณะเดียวกัน ไม่พึงกล่าวว่า "ต้องอาบัตินี้ก่อน, ต้องอาบัตินี้ทีหลัง" พึงแสดงด้วยวาจาเดียวนี้คือ "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติ ๕ อย่าง เพราะรับเภสัช ๕ อย่างแล้วล่วง ๗ วันไป ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัติเหล่านั้นในสำนักของท่าน" พึงแสดงด้วยวาจาเดียวอย่างนี้ อาบัติเหล่านั้นเป็นอันแสดงแล้ว ไม่จำเป็นต้องใช้สองสามวาจา ในการตอบครั้งที่สองก็พึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติ ๙ อย่าง เพราะขอโภชนะประณีต ๙ อย่างแล้วฉัน ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัติเหล่านั้นในสำนักของท่าน"

වත්ථුං කිත්තෙත්වා දෙසෙය්‍යාති ‘‘අහං, භන්තෙ, පඤ්ච භෙසජ්ජානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං අතික්කාමෙසිං, යථාවත්ථුකං තං තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති එවං වත්ථුං කිත්තෙත්වා දෙසෙය්‍ය, දෙසිතාව හොන්ති ආපත්තියො, ආපත්තියා නාමග්ගහණෙන කිච්චං නත්ථි. දුතියවිස්සජ්ජනෙපි ‘‘අහං, භන්තෙ, නව පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙත්වා භුත්තො, යථාවත්ථුකං තං තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති වත්තබ්බං.

พึงแสดงโดยกล่าวถึงวัตถุนี้คือ "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารับเภสัช ๕ อย่างแล้วล่วง ๗ วันไป ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัตินั้นตามวัตถุในสำนักของท่าน" พึงแสดงโดยกล่าวถึงวัตถุอย่างนี้ อาบัติเหล่านั้นเป็นอันแสดงแล้ว ไม่จำเป็นต้องกล่าวชื่ออาบัติ ในการตอบครั้งที่สองก็พึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอโภชนะประณีต ๙ อย่างแล้วฉัน ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัตินั้นตามวัตถุในสำนักของท่าน"

යාවතතියකෙ තිස්සොති උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය පාරාජිකං භෙදකානුවත්තකානං කොකාලිකාදීනං සඞ්ඝාදිසෙසං, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ චණ්ඩකාළිකාය ච භික්ඛුනියා පාචිත්තියන්ති ඉමා යාවතතියකා තිස්සො ආපත්තියො. ඡ වොහාරපච්චයාති පයුත්තවාචාපච්චයා ඡ ආපත්තියො ආපජ්ජතීති අත්ථො. කථං? ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා යො තෙ විහාරෙ වසති සො අරහාති වදති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු පණීතභොජනානි අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛුනී පණීතභොජනානි අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාටිදෙසනීයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සූපං වා ඔදනං වා අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති.

อาบัติ ๓ อย่างที่ต้องด้วยการสวดสมนุภาสน์ครบ ๓ ครั้ง (ยามกล่าวถึงครั้งที่สาม) นี้คือ ปาราชิกของภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร สังฆาทิเสสของภิกษุผู้ประพฤติตามพวกโกกาลิกะเป็นต้น ผู้ทำลายสงฆ์ และปาจิตตีย์ของภิกษุณีชื่อจัณฑกาฬิกา เพราะไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า อาบัติ ๓ อย่างเหล่านี้เป็นอาบัติที่ต้องด้วยการสวดสมนุภาสน์ คำว่า "อาบัติ ๖ อย่างมีวจีวิญญัติเป็นปัจจัย" หมายความว่า ย่อมต้องอาบัติ ๖ อย่างเพราะวจีวิญญัติเป็นปัจจัย อย่างไร? เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ มีความปรารถนาชั่ว มีความอยากครอบงำ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริง ย่อมต้องอาบัติปาราชิก เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ เข้าถึงการเป็นสื่อ ย่อมต้องอาบัติสังฆาทิเสส เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ภิกษุใดกล่าวว่า "ผู้ที่อยู่ในวิหารของท่านนั้นเป็นพระอรหันต์" ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ภิกษุขอโภชนะประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ภิกษุณีขอโภชนะประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ย่อมต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ภิกษุไม่เป็นไข้ขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

ඛාදන්තස්ස තිස්සොති මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයං, අවසෙසෙසු අකප්පියමංසෙසු දුක්කටං, භික්ඛුනියා ලසුණෙ පාචිත්තියං. පඤ්ච භොජනපච්චයාති අවස්සුතා අවස්සුතස්ස පුරිසස්ස හත්ථතො භොජනං ගහෙත්වා තත්ථෙව [Pg.232] මනුස්සමංසං ලසුණං අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා ගහිතපණීතභොජනානි අවසෙසඤ්ච අකප්පියමංසං පක්ඛිපිත්වා වොමිස්සකං ඔමද්දිත්වා අජ්ඣොහරමානා සඞ්ඝාදිසෙසං, ථුල්ලච්චයං, පාචිත්තියං, පාටිදෙසනීයං, දුක්කටන්ති ඉමා පඤ්ච ආපත්තියො භොජනපච්චයා ආපජ්ජති.

อาบัติ ๓ อย่างที่ต้องเพราะฉันนี้คือ ถุลลัจจัยในเนื้อคน ทุกกฏในเนื้อที่ไม่ควรฉันที่เหลือ ปาจิตตีย์ในกระเทียมของภิกษุณี อาบัติ ๕ อย่างมีโภชนะเป็นปัจจัยนี้คือ ภิกษุณีผู้มีราคะกำเริบ รับโภชนะจากมือของบุรุษผู้มีราคะกำเริบ แล้วขอเนื้อคน กระเทียม โภชนะประณีตที่รับมาแล้ว และเนื้อที่ไม่ควรฉันที่เหลือ เพื่อประโยชน์แก่ตนในที่นั้นเอง แล้วใส่ลงไป ขยำให้ปนกันแล้วกลืนกิน ย่อมต้องสังฆาทิเสส, ถุลลัจจัย, ปาจิตตีย์, ปาฏิเทสนียะ, ทุกกฏ อาบัติ ๕ อย่างเหล่านี้ย่อมต้องเพราะโภชนะเป็นปัจจัย

පඤ්ච ඨානානීති ‘‘උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය භික්ඛුනියා යාවතතියං සමනුභාසනාය අප්පටිනිස්සජ්ජන්තියා ඤත්තියා දුක්කටං, ද්වීහි කම්මවාචාහි ථුල්ලච්චයං, කම්මවාචාපරියොසානෙ ආපත්ති පාරාජිකස්ස, සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමනාදීසු සඞ්ඝාදිසෙසො, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ පාචිත්තිය’’න්ති එවං සබ්බා යාවතතියකා පඤ්ච ඨානානි ගච්ඡන්ති. පඤ්චන්නඤ්චෙව ආපත්තීති ආපත්ති නාම පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං හොති, තත්ථ ද්වින්නං නිප්පරියායෙන ආපත්තියෙව, සික්ඛාමානසාමණෙරිසාමණෙරානං පන අකප්පියත්තා න වට්ටති. ඉමිනා පරියායෙන තෙසං ආපත්ති න දෙසාපෙතබ්බා, දණ්ඩකම්මං පන තෙසං කාතබ්බං. පඤ්චන්නං අධිකරණෙන චාති අධිකරණඤ්ච පඤ්චන්නමෙවාති අත්ථො. එතෙසංයෙව හි පඤ්චන්නං පත්තචීවරාදීනං අත්ථාය විනිච්ඡයවොහාරො අධිකරණන්ති වුච්චති, ගිහීනං පන අඩ්ඩකම්මං නාම හොති.

ฐานะ ๕ อย่างนี้คือ ภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร เมื่อถูกสวดสมนุภาสน์ถึง ๓ ครั้งแล้วไม่สละ ย่อมต้องทุกกฏเพราะญัตติ, ถุลลัจจัยเพราะกรรมวาจาสองครั้ง, และปาราชิกเมื่อจบกรรมวาจา สังฆาทิเสสในการพยายามทำลายสงฆ์เป็นต้น และปาจิตตีย์เพราะไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า อาบัติที่ต้องด้วยการสวดสมนุภาสน์ทั้งหมดเหล่านี้ย่อมถึงฐานะ ๕ อย่างนี้ คำว่า "อาบัติของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า อาบัติย่อมมีแก่สพรหมจารี ๕ จำพวก ในบรรดาสพรหมจารี ๕ จำพวกนั้น อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุและภิกษุณีโดยตรง ส่วนสิกขมานา สามเณรี และสามเณร ไม่ควรเพราะไม่เป็นกัปปิยะ โดยนัยนี้ อาบัติของพวกเขานั้นไม่พึงให้แสดง แต่พึงทำทัณฑกรรมแก่พวกเขา คำว่า "อธิกรณ์ของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า อธิกรณ์ย่อมมีแก่สพรหมจารี ๕ จำพวกเท่านั้น เพราะคำพูดตัดสินเพื่อประโยชน์แก่บาตรจีวรเป็นต้นของสพรหมจารี ๕ จำพวกเหล่านี้เท่านั้น เรียกว่า อธิกรณ์ ส่วนของคฤหัสถ์เรียกว่า การฟ้องร้อง

පඤ්චන්නං විනිච්ඡයො හොතීති පඤ්චන්නං සහධම්මිකානංයෙව විනිච්ඡයො නාම හොති. පඤ්චන්නං වූපසමෙන චාති එතෙසංයෙව පඤ්චන්නං අධිකරණං විනිච්ඡිතං වූපසන්තං නාම හොතීති අත්ථො. පඤ්චන්නඤ්චෙව අනාපත්තීති එතෙසංයෙව පඤ්චන්නං අනාපත්ති නාම හොතීති අත්ථො. තීහි ඨානෙහි සොභතීති සඞ්ඝාදීහි තීහි කාරණෙහි සොභති. කතවීතික්කමො හි පුග්ගලො සප්පටිකම්මං ආපත්තිං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ගණමජ්ඣෙ පුග්ගලසන්තිකෙ වා පටිකරිත්වා අබ්භුණ්හසීලො පාකතිකො හොති, තස්මා තීහි ඨානෙහි සොභතීති වුච්චති.

คำว่า "การวินิจฉัยของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า การวินิจฉัยย่อมมีแก่สพรหมจารี ๕ จำพวกเท่านั้น คำว่า "การระงับของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า อธิกรณ์ของสพรหมจารี ๕ จำพวกเหล่านี้เท่านั้น เมื่อวินิจฉัยแล้ว ย่อมชื่อว่าระงับแล้ว คำว่า "อนาบัติของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า อนาบัติย่อมมีแก่สพรหมจารี ๕ จำพวกเหล่านี้เท่านั้น คำว่า "ย่อมงดงามด้วยฐานะ ๓ อย่าง" หมายความว่า ย่อมงดงามด้วยเหตุ ๓ อย่างมีสงฆ์เป็นต้น เพราะบุคคลผู้ทำความล่วงละเมิดแล้ว เมื่อแก้ไขอาบัติที่ควรแก้ไขในท่ามกลางสงฆ์ ในท่ามกลางคณะ หรือในสำนักของบุคคลแล้ว ย่อมเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ เป็นปกติชน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมงดงามด้วยฐานะ ๓ อย่าง"

ද්වෙ කායිකා රත්තින්ති භික්ඛුනී රත්තන්ධකාරෙ පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨානනිසජ්ජසයනානි කප්පයමානා පාචිත්තියං, හත්ථපාසං විජහිත්වා ඨානාදීනි කප්පයමානා දුක්කටන්ති ද්වෙ කායද්වාරසම්භවා ආපත්තියො රත්තිං ආපජ්ජති. ද්වෙ කායිකා දිවාති එතෙනෙව උපායෙන දිවා පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ ද්වෙ ආපත්තියො ආපජ්ජති. නිජ්ඣායන්තස්ස එකා ආපත්තීති ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, සාරත්තෙන මාතුගාමස්ස අඞ්ගජාතං උපනිජ්ඣායිතබ්බං[Pg.233]. යො උපනිජ්ඣායෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 266) නිජ්ඣායන්තස්ස අයමෙකා ආපත්ති. එකා පිණ්ඩපාතපච්චයාති ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛාදායිකාය මුඛං ඔලොකෙතබ්බ’’න්ති (චූළව. 366) එත්ථ දුක්කටාපත්ති, අන්තමසො යාගුං වා බ්‍යඤ්ජනං වා දෙන්තස්ස සාමණෙරස්සාපි හි මුඛං උල්ලොකයතො දුක්කටමෙව. කුරුන්දියං පන ‘‘එකා පිණ්ඩපාතපච්චයාති භික්ඛුනිපරිපාචිතං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තං.

คำว่า 'สองอาบัติทางกายในเวลากลางคืน' คือ ภิกษุณีเมื่อยืน นั่ง นอน ในหัตถบาสของบุรุษในที่มืดในเวลากลางคืน เป็นปาจิตตีย์ และเมื่อเว้นหัตถบาสแล้วยืนเป็นต้น เป็นทุกกฏ ภิกษุณีต้องอาบัติ ๒ อย่างที่เกิดทางกายทวารในเวลากลางคืน คำว่า 'สองอาบัติทางกายในเวลากลางวัน' คือ ด้วยอุบายนี้เอง ภิกษุณีต้องอาบัติ ๒ อย่างในที่ลับตาในเวลากลางวัน คำว่า 'อาบัติหนึ่งของภิกษุผู้เพ่งดู' คือ 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อวัยวะเพศของมาตุคามไม่พึงเพ่งดูด้วยความกำหนัดอย่างยิ่ง ภิกษุใดเพ่งดู ภิกษุนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏ' อาบัติหนึ่งนี้ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เพ่งดู คำว่า 'อาบัติหนึ่งเพราะปัจจัยคือบิณฑบาต' คือ อาบัติทุกกฏที่ตรัสไว้ในพระบาลีนี้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใบหน้าของสตรีผู้ถวายบิณฑบาตไม่พึงแลดู' แท้จริง แม้สามเณรผู้ถวายข้าวต้มหรือกับข้าว ภิกษุผู้แหงนหน้าดูใบหน้าของสามเณรนั้น ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า 'อาบัติหนึ่งเพราะปัจจัยคือบิณฑบาต คือ ภิกษุผู้ฉันบิณฑบาตที่ภิกษุณีจัดแจงให้ เป็นปาจิตตีย์'

අට්ඨානිසංසෙ සම්පස්සන්ති කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වුත්තානිසංසෙ. උක්ඛිත්තකා තයො වුත්තාති ආපත්තියා අදස්සනෙ අප්පටිකම්මෙ පාපිකාය ච දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙති. තෙචත්තාලීස සම්මාවත්තනාති තෙසංයෙව උක්ඛිත්තකානං එත්තකෙසු වත්තෙසු වත්තනා.

คำว่า 'เห็นอานิสงส์ ๘ ประการ' คือ อานิสงส์ที่ตรัสไว้ในโกสัมพกขันธกะ คำว่า 'บุคคลผู้ถูกยกวัตร ๓ จำพวกที่ตรัสไว้' คือ ผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่เห็นอาบัติ ผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่เยียวยาอาบัติ และผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า บุคคลผู้ถูกยกวัตร ๓ จำพวกที่ตรัสไว้ดังนี้ คำว่า 'การประพฤติชอบ ๔๓ อย่าง' คือ การประพฤติในวัตรทั้งหลายมีประมาณ ๔๓ อย่างนี้ ของภิกษุผู้ถูกยกวัตรเหล่านั้นนั่นเอง

පඤ්චඨානෙ මුසාවාදොති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසථුල්ලච්චයපාචිත්තියදුක්කටසඞ්ඛාතෙ පඤ්චට්ඨානෙ මුසාවාදො ගච්ඡති. චුද්දස පරමන්ති වුච්චතීති දසාහපරමාදිනයෙන හෙට්ඨා වුත්තං. ද්වාදස පාටිදෙසනීයාති භික්ඛූනං චත්තාරි භික්ඛුනීනං අට්ඨ. චතුන්නං දෙසනාය චාති චතුන්නං අච්චයදෙසනායාති අත්ථො. කතමා පන සාති? දෙවදත්තෙන පයොජිතානං අභිමාරානං අච්චයදෙසනා, අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස උපට්ඨායිකාය අච්චයදෙසනා, වඩ්ඪස්ස ලිච්ඡවිනො අච්චයදෙසනා, වාසභගාමියත්ථෙරස්ස උක්ඛෙපනීයකම්මං කත්වා ආගතානං භික්ඛූනං අච්චයදෙසනාති අයං චතුන්නං අච්චයදෙසනා නාම.

คำว่า 'มุสาวาทใน ๕ สถาน' คือ มุสาวาทถึงใน ๕ สถานที่นับว่าปาราชิก สังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ทุกกฏ คำว่า 'สูงสุด ๑๔' กล่าวไว้ข้างล่างด้วยนัยมีทสาหปรมังเป็นต้น คำว่า 'ปาฏิเทสนียะ ๑๒' คือ ของภิกษุ ๔ และของภิกษุณี ๘ คำว่า 'การแสดงอาบัติของบุคคล ๔' คือ การแสดงอาบัติของบุคคล ๔ ย่อมมีดังนี้ การแสดงอาบัตินั้นคืออะไร? คือ การแสดงอาบัติของนายขมังธนูที่พระเทวทัตส่งไปเพื่อปลงพระชนม์พระพุทธเจ้า การแสดงอาบัติของอุบาสิกาผู้บำรุงพระอนุรุทธเถระ การแสดงอาบัติของเจ้าลิจฉวีชื่อวัฑฒะ และการแสดงอาบัติของภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วหลังจากทำอุเขปนียกรรมแก่พระวาสภคามิยเถระ นี้ชื่อว่าการแสดงอาบัติของบุคคล ๔

අට්ඨඞ්ගිකො මුසාවාදොති ‘‘පුබ්බෙවස්ස හොති මුසා භණිස්ස’’න්ති ආදිං කත්වා ‘‘විනිධාය සඤ්ඤ’’න්ති පරියොසානෙහි (පාචි. 4-5; පරි. 459) අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අට්ඨඞ්ගිකො. උපොසථඞ්ගානිපි පාණං න හනෙතිආදිනා නයෙන වුත්තානෙව. අට්ඨ දූතෙය්‍යඞ්ගානීති ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සොතා ච හොති සාවෙතා චා’’තිආදිනා (චූළව. 347) නයෙන සඞ්ඝභෙදකෙ වුත්තානි. අට්ඨ තිත්ථියවත්තානි මහාඛන්ධකෙ වුත්තානි.

คำว่า 'มุสาวาทมีองค์ ๘' คือ มีองค์ ๘ โดยเริ่มต้นด้วยคำว่า 'เราจักพูดเท็จ' และจบลงด้วยคำว่า 'ด้วยการอำพรางความสำคัญ' องค์อุโบสถก็ตรัสไว้แล้วด้วยนัยมี 'ไม่ฆ่าสัตว์' เป็นต้น คำว่า 'องค์แห่งทูต ๘' คือ ตรัสไว้ในสังฆเภทกขันธกะด้วยนัยมี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ฟังด้วย เป็นผู้ให้ผู้อื่นฟังด้วย' เป็นต้น วัตรของเดียรถีย์ ๘ อย่าง ตรัสไว้ในมหาวรรค

අට්ඨවාචිකා උපසම්පදාති භික්ඛුනීනං උපසම්පදං සන්ධාය වුත්තං. අට්ඨන්නං පච්චුට්ඨාතබ්බන්ති භත්තග්ගෙ අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං ඉතරාහි පච්චුට්ඨාය ආසනං දාතබ්බං[Pg.234]. භික්ඛුනොවාදකො අට්ඨහීති අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භික්ඛුනොවාදකො සම්මන්නිතබ්බො.

คำว่า 'อุปสมบทด้วยวาจา ๘ ครั้ง' กล่าวไว้โดยอ้างถึงอุปสมบทของภิกษุณี คำว่า 'พึงลุกขึ้นต้อนรับภิกษุณี ๘ รูป' คือ ในโรงฉัน ภิกษุณีอื่นพึงลุกขึ้นต้อนรับและถวายอาสนะแก่ภิกษุณี ๘ รูป คำว่า 'ภิกษุผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณีมีองค์ ๘' คือ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ พึงสมมติให้เป็นภิกษุผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี

එකස්ස ඡෙජ්ජන්ති ගාථාය නවසු ජනෙසු යො සලාකං ගාහෙත්වා සඞ්ඝං භින්දති, තස්සෙව ඡෙජ්ජං හොති, දෙවදත්තො විය පාරාජිකං ආපජ්ජති. භෙදකානුවත්තකානං චතුන්නං ථුල්ලච්චයං කොකාලිකාදීනං විය, ධම්මවාදීනං චතුන්නං අනාපත්ති. ඉමා පන ආපත්තියො ච අනාපත්තියො ච සබ්බෙසං එකවත්ථුකා සඞ්ඝභෙදවත්ථුකා එව.

ในคาถาว่า 'การตัดขาดมีแก่บุคคลผู้เดียว' คือ ในบรรดาภิกษุ ๙ รูป ภิกษุใดถือสลากแล้วทำลายสงฆ์ การตัดขาดในพระศาสนาย่อมมีแก่ภิกษุนั้นเท่านั้น ย่อมต้องปาราชิกเหมือนพระเทวทัต ถุลลัจจัยย่อมมีแก่ภิกษุ ๔ รูปผู้เป็นบริวารของภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ เหมือนแก่พระโกกาลิกะเป็นต้น อนาบัติย่อมมีแก่ภิกษุ ๔ รูปผู้กล่าวธรรม แต่อาบัติเหล่านี้และอนาบัติเหล่านี้ของภิกษุทั้งหมด มีวัตถุอันเดียวกัน คือ มีวัตถุคือการทำลายสงฆ์นั่นเอง

නව ආඝාතවත්ථූනීති ගාථාය නවහීති නවහි භික්ඛූහි සඞ්ඝො භිජ්ජති. ඤත්තියා කරණා නවාති ඤත්තියා කාතබ්බානි කම්මානි නවාති අත්ථො. සෙසං උත්තානමෙව.

ในคาถาว่า 'วัตถุแห่งความอาฆาต ๙ อย่าง' คือ สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยภิกษุ ๙ รูป คำว่า 'กรรมที่พึงทำด้วยญัตติ ๙ อย่าง' คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติมี ๙ อย่างดังนี้ ส่วนที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว

(4) අවන්දනීයපුග්ගලාදිවණ්ණනා

(๔) คำอธิบายบุคคลที่ไม่ควรไหว้เป็นต้น

477. දස පුග්ගලා නාභිවාදෙතබ්බාති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ වුත්තා දස ජනා. අඤ්ජලි සාමීචෙන චාති සාමීචිකම්මෙන සද්ධිං අඤ්ජලි ච තෙසං න කාතබ්බො, නෙව පානීයාපුච්ඡනතාලවණ්ටග්ගහණාදි ඛන්ධකවත්තං තෙසං දස්සෙතබ්බං, න අඤ්ජලි පග්ගණ්හිතබ්බොති අත්ථො. දසන්නං දුක්කටන්ති තෙසංයෙව දසන්නං එවං කරොන්තස්ස දුක්කටං හොති. දස චීවරධාරණාති දස දිවසානි අතිරෙකචීවරස්ස ධාරණා අනුඤ්ඤාතාති අත්ථො.

๔๗๗. คำว่า 'บุคคล ๑๐ จำพวกไม่พึงไหว้' คือ บุคคล ๑๐ จำพวกที่ตรัสไว้ในเสนาสนขันธกะ คำว่า 'การประนมมือพร้อมด้วยสามีจิกรรม' คือ การประนมมือพร้อมด้วยสามีจิกรรมไม่พึงทำแก่บุคคล ๑๐ จำพวกนั้น ไม่พึงแสดงวัตรในขันธกะมี การสอบถามน้ำดื่ม การถือพัดใบตาลเป็นต้น แก่บุคคลเหล่านั้น ไม่พึงประนมมือดังนี้ คำว่า 'ทุกกฏแก่บุคคล ๑๐ จำพวก' คือ ภิกษุผู้ทำเช่นนั้นแก่บุคคล ๑๐ จำพวกนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นทุกกฏ คำว่า 'การทรงจีวร ๑๐ วัน' คือ การทรงอติเรกจีวร ๑๐ วัน ได้รับอนุญาตแล้วดังนี้

පඤ්චන්නං වස්සංවුට්ඨානං, දාතබ්බං ඉධ චීවරන්ති පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං සම්මුඛාව දාතබ්බං. සත්තන්නං සන්තෙති දිසාපක්කන්තඋම්මත්තකඛිත්තචිත්තවෙදනාට්ටානං තිණ්ණඤ්ච උක්ඛිත්තකානන්ති ඉමෙසං සත්තන්නං සන්තෙ පතිරූපෙ ගාහකෙ පරම්මුඛාපි දාතබ්බං. සොළසන්නං න දාතබ්බන්ති සෙසානං චීවරක්ඛන්ධකෙ වුත්තානං පණ්ඩකාදීනං සොළසන්නං න දාතබ්බං.

คำว่า 'จีวรพึงให้แก่ผู้จำพรรษาแล้ว ๕ รูปในที่นี้' คือ พึงให้จีวรต่อหน้าสหธรรมิก ๕ รูป คำว่า 'เมื่อมีบุคคล ๗ จำพวก' คือ เมื่อมีผู้รับแทนที่สมควรแก่ภิกษุ ๗ รูปเหล่านี้ คือ ภิกษุผู้หลีกไปสู่ทิศอื่น ภิกษุผู้วิกลจริต ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ภิกษุผู้ถูกเวทนากลุ้มรุม และภิกษุผู้ถูกยกวัตร ๓ รูป พึงให้จีวรแม้ลับหลังได้ คำว่า 'ไม่พึงให้แก่บุคคล ๑๖ จำพวก' คือ ไม่พึงให้จีวรแก่บุคคล ๑๖ จำพวกที่เหลือมีบัณเฑาะก์เป็นต้น ที่ตรัสไว้ในจีวรขันธกะ

කතිසතං රත්තිසතං, ආපත්තියො ඡාදයිත්වානාති කතිසතං ආපත්තියො රත්තිසතං ඡාදයිත්වාන. දසසතං රත්තිසතං, ආපත්තියො ඡාදයිත්වානාති දසසතං ආපත්තියො රත්තිසතං ඡාදයිත්වාන. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යො දිවසෙ සතං සතං සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තියො ආපජ්ජිත්වා දස දස දිවසෙ පටිච්ඡාදෙති, තෙන රත්තිසතං ආපත්තිසහස්සං පටිච්ඡාදිතං හොති, සො සබ්බාව තා ආපත්තියො දසාහපටිච්ඡන්නාති [Pg.235] පරිවාසං යාචිත්වා දස රත්තියො වසිත්වාන මුච්චෙය්‍ය පාරිවාසිකොති.

คำว่า 'อาบัติกี่ร้อย ปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรี' คือ อาบัติกี่ร้อย ปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรี คำว่า 'อาบัติ ๑,๐๐๐ ปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรี' คือ อาบัติ ๑,๐๐๐ ปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรี แท้จริง อรรถโดยย่อในคาถานี้คือ ภิกษุใดต้องอาบัติสังฆาทิเสสวันละ ๑๐๐ อาบัติ ปกปิดไว้ ๑๐ วัน อาบัติ ๑,๐๐๐ ย่อมถูกปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรีโดยภิกษุนั้น ภิกษุนั้นเป็นผู้ประพฤติปริวาส ขอปริวาสโดยกล่าวว่า 'อาบัติทั้งหมดเหล่านั้นถูกปกปิดไว้ ๑๐ วัน' อยู่ ๑๐ ราตรีแล้ว พึงพ้นได้

ද්වාදස කම්මදොසා වුත්තාති අපලොකනකම්මං අධම්මෙනවග්ගං, අධම්මෙනසමග්ගං, ධම්මෙනවග්ගං, තථා ඤත්තිකම්මඤත්තිදුතියකම්මඤත්තිචතුත්ථකම්මානිපීති එවං එකෙකස්මිං කම්මෙ තයො තයො කත්වා ද්වාදස කම්මදොසා වුත්තා.

กรรมอันเป็นโทษ ๑๒ อย่างที่ตรัสไว้แล้วนั้นคือ อปโลกนกรรมที่เป็นอธรรมวรรค, อธรรมสมัคคะ, ธรรมวรรค และญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรมทั้งหลายก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทำกรรมแต่ละอย่างให้เป็นอย่างละ ๓ จึงเป็นกรรมอันเป็นโทษ ๑๒ อย่างที่ตรัสไว้แล้ว.

චතස්සො කම්මසම්පත්තියොති අපලොකනකම්මං ධම්මෙනසමග්ගං, තථා සෙසානිපීති එවං චතස්සො කම්මසම්පත්තියො වුත්තා.

กรรมอันถึงพร้อม ๔ อย่างที่ตรัสไว้แล้วนั้นคือ อปโลกนกรรมที่เป็นธรรมสมัคคะ และกรรมที่เหลือทั้งหลายก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ กรรมอันถึงพร้อม ๔ อย่างจึงตรัสไว้แล้ว.

ඡ කම්මානීති අධම්මෙනවග්ගකම්මං, අධම්මෙනසමග්ගකම්මං, ධම්මපතිරූපකෙනවග්ගකම්මං, ධම්මපතිරූපකෙනසමග්ගකම්මං, ධම්මෙනවග්ගකම්මං, ධම්මෙනසමග්ගකම්මන්ති එවං ඡ කම්මානි වුත්තානි. එකෙත්ථ ධම්මිකා කතාති එකං ධම්මෙන සමග්ගකම්මමෙවෙත්ථ ධම්මිකං කතන්ති අත්ථො. දුතියගාථාවිස්සජ්ජනෙපි එතදෙව ධම්මිකං.

กรรม ๖ อย่างที่ตรัสไว้แล้วนั้นคือ อธรรมวรรคกรรม, อธรรมสมัคคกรรม, ธรรมปฏิรูปกวรรคกรรม, ธรรมปฏิรูปกสมัคคกรรม, ธรรมวรรคกรรม, ธรรมสมัคคกรรม ด้วยประการฉะนี้ กรรม ๖ อย่างจึงตรัสไว้แล้ว ในกรรมเหล่านั้น กรรมที่เป็นธรรมิกะมีเพียงอย่างเดียวที่ทรงทำไว้แล้ว ความว่า กรรมที่เป็นธรรมสมัคคกรรมอย่างเดียวเท่านั้นในกรรมเหล่านั้นที่ทรงทำไว้ว่าเป็นธรรมิกะ แม้ในการแก้คาถาที่สอง กรรมนี้เท่านั้นก็เป็นธรรมิกะ.

යං දෙසිතාති යානි දෙසිතානි වුත්තානි පකාසිතානි. අනන්තජිනෙනාතිආදීසු පරියන්තපරිච්ඡෙදභාවරහිතත්තා අනන්තං වුච්චති නිබ්බානං, තං භගවතා රඤ්ඤා සපත්තගණං අභිමද්දිත්වා රජ්ජං විය කිලෙසගණං අභිමද්දිත්වා ජිතං විජිතං අධිගතං සම්පත්තං, තස්මා භගවා ‘‘අනන්තජිනො’’ති වුච්චති. ස්වෙව ඉට්ඨානිට්ඨෙසු නිබ්බිකාරතාය තාදි, වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණවිවෙකසඞ්ඛාතං විවෙකපඤ්චකං අද්දසාති විවෙකදස්සී; තෙන අනන්තජිනෙන තාදිනා විවෙකදස්සිනා යානි ආපත්තික්ඛන්ධානි දෙසිතානි වුත්තානි. එකෙත්ථ සම්මති විනා සමථෙහීති අයමෙත්ථ පදසම්බන්ධො, යානි සත්ථාරා සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධානි දෙසිතානි, තත්ථ එකාපි ආපත්ති විනා සමථෙහි න සම්මති, අථ ඛො ඡ සමථා චත්තාරි අධිකරණානීති සබ්බෙපිමෙ ධම්මා සම්මුඛාවිනයෙන සම්මන්ති, සමායොගං ගච්ඡන්ති. එත්ථ පන එකො සම්මුඛාවිනයොව විනා සමථෙහි සම්මති, සමථභාවං ගච්ඡති. න හි තස්ස අඤ්ඤෙන සමථෙන විනා අනිප්ඵත්ති නාම අත්ථි. තෙන වුත්තං – ‘‘එකෙත්ථ සම්මති විනා සමථෙහී’’ති. ඉමිනා තාව අධිප්පායෙන අට්ඨකථාසු අත්ථො වුත්තො. මයං පන ‘‘විනා’’ති නිපාතස්ස පටිසෙධනමත්තමත්ථං ගහෙත්වා ‘‘එකෙත්ථ සම්මති විනා සමථෙහී’’ති [Pg.236] එතෙසු සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු එකො පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො විනා සමථෙහි සම්මතීති එතමත්ථං රොචෙය්‍යාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යා සා ආපත්ති අනවසෙසා, සා ආපත්ති න කතමෙන අධිකරණෙන කතමම්හි ඨානෙ න කතමෙන සමථෙන සම්මතී’’ති.

คำว่า ‘อันใดที่แสดงไว้แล้ว’ หมายถึง กองอาบัติใดที่แสดงไว้แล้ว ที่กล่าวไว้แล้ว ที่ประกาศไว้แล้ว ในบทว่า ‘อนันตชิเนนะ’ เป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้: เพราะไม่มีความเป็นผู้มีที่สุดและส่วนที่กำหนดไว้ พระนิพพานจึงเรียกว่า ‘อนันตะ’ พระนิพพานนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชนะหมู่กิเลสแล้ว ทรงได้แล้ว ทรงบรรลุแล้ว เหมือนพระราชาทรงปราบหมู่ศัตรูแล้วทรงชนะราชสมบัติ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงได้รับการขนานพระนามว่า ‘อนันตชินะ’ พระองค์นั้นแล ทรงเป็นผู้คงที่ (ตาทิ) เพราะความที่ทรงเป็นผู้ไม่มีความแปรปรวนในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ ทรงเห็นวิเวก ๕ ประการที่เรียกว่า วิกขัมภนวิเวก ตทังควิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก ฉะนั้นจึงทรงเป็นวิเวกทัสสี กองอาบัติใดที่พระอนันตชินะ ผู้ทรงเป็นผู้คงที่ ผู้ทรงเห็นวิเวก ได้ทรงแสดงไว้แล้ว ได้ทรงกล่าวไว้แล้ว ในบทว่า ‘อาบัติบางอย่างในอาบัติเหล่านั้นย่อมระงับได้โดยปราศจากสมถะ’ นี้ มีการเชื่อมบทดังนี้: กองอาบัติ ๗ กองที่พระศาสดาทรงแสดงไว้แล้วนั้น อาบัติแม้กองเดียวก็ย่อมไม่ระงับได้โดยปราศจากสมถะ แต่ว่า สมถะ ๖ อย่าง และอธิกรณ์ ๔ อย่าง ธรรมเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมระงับได้ด้วยสัมมุขาวินัย ย่อมถึงความประกอบพร้อมกัน แต่ในสมถะเหล่านั้น สัมมุขาวินัยอย่างเดียวเท่านั้นย่อมระงับได้โดยปราศจากสมถะ (อื่น) ย่อมถึงความเป็นสมถะ เพราะความไม่สำเร็จโดยปราศจากสมถะอื่นนั้นไม่มีแก่สัมมุขาวินัยนั้น เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า ‘อาบัติบางอย่างในอาบัติเหล่านั้นย่อมระงับได้โดยปราศจากสมถะ’ ด้วยอัธยาศัยนี้แล อรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวอรรถไว้ในอรรถกถา แต่พวกเราถือเอาอรรถเพียงการปฏิเสธของนิบาตว่า ‘วินา’ แล้วพึงยอมรับอรรถนี้ว่า ‘ในกองอาบัติ ๗ กองเหล่านี้ ปาราชิกาปัตติกขันธ์อย่างเดียวย่อมระงับได้โดยปราศจากสมถะ’ คำนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า ‘อาบัติใดที่ไม่มีส่วนเหลือ อาบัตินั้นย่อมไม่ระงับด้วยอธิกรณ์ใด ในที่ใด ย่อมไม่ระงับด้วยสมถะใด’.

ඡඌනදියඩ්ඪසතාති ‘‘ඉධ, උපාලි, භික්ඛු අධම්මං ධම්මොති දීපෙති, තස්මිං අධම්මදිට්ඨි භෙදෙ අධම්මදිට්ඨි, තස්මිං අධම්මදිට්ඨි භෙදෙ ධම්මදිට්ඨි, තස්මිං අධම්මදිට්ඨි භෙදෙ වෙමතිකො, තස්මිං ධම්මදිට්ඨි භෙදෙ අධම්මදිට්ඨි, තස්මිං ධම්මදිට්ඨි භෙදෙ වෙමතිකො, තස්මිං වෙමතිකො භෙදෙ අධම්මදිට්ඨි, තස්මිං වෙමතිකො භෙදෙ ධම්මදිට්ඨි, තස්මිං වෙමතිකො භෙදෙ වෙමතිකො’’ති එවං යානි අට්ඨාරසන්නං භෙදකරවත්ථූනං වසෙන අට්ඨාරස අට්ඨකානි සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ වුත්තානි, තෙසං වසෙන ඡඌනදියඩ්ඪසතං ආපායිකා වෙදිතබ්බා.

คำว่า ‘หนึ่งร้อยสี่สิบสี่’ นั้นคือ ‘ดูกรอุบาลี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม, ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นอธรรม, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นอธรรม; ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นอธรรม, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นธรรม; ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นอธรรม, ในการแตกแยก มีความสงสัย; ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นธรรม, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นอธรรม; ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นธรรม, ในการแตกแยก มีความสงสัย; ในอธรรมนั้น มีความสงสัย, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นอธรรม; ในอธรรมนั้น มีความสงสัย, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นธรรม; ในอธรรมนั้น มีความสงสัย, ในการแตกแยก มีความสงสัย’ ด้วยประการฉะนี้ อัฏฐกะ ๑๘ อย่างที่ตรัสไว้ในสังฆเภทกขันธกะ โดยอาศัยวัตถุเป็นเหตุแห่งการแตกแยก ๑๘ อย่างนั้น พึงทราบว่าบุคคล ๑๔๔ คนเหล่านั้นเป็นผู้ไปสู่อบาย.

අට්ඨාරස අනාපායිකාති ‘‘ඉධ, උපාලි, භික්ඛු අධම්මං ධම්මොති දීපෙති, තස්මිං ධම්මදිට්ඨි භෙදෙ ධම්මදිට්ඨි අවිනිධාය දිට්ඨිං අවිනිධාය ඛන්තිං අවිනිධාය රුචිං අවිනිධාය භාවං අනුස්සාවෙති, සලාකං ගාහෙති ‘අයං ධම්මො, අයං විනයො, ඉදං සත්ථුසාසනං, ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’ති, අයම්පි ඛො, උපාලි, සඞ්ඝභෙදකො න ආපායිකො න නෙරයිකො න කප්පට්ඨො න අතෙකිච්ඡො’’ති එවං එකෙකස්මිං වත්ථුස්මිං එකෙකං කත්වා සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකාවසානෙ වුත්තා අට්ඨාරස ජනා. අට්ඨාරස අට්ඨකා ඡඌනදියඩ්ඪසතවිස්සජ්ජනෙ වුත්තායෙව.

คำว่า ‘บุคคล ๑๘ คนที่ไม่ไปสู่อบาย’ นั้นคือ ‘ดูกรอุบาลี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม, ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นธรรม, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นธรรม, ไม่ละทิฏฐิ ไม่ละความพอใจ ไม่ละความชอบใจ ไม่ละความปรารถนา ย่อมประกาศซ้ำๆ ย่อมให้จับสลากว่า ‘นี้เป็นธรรม, นี้เป็นวินัย, นี้เป็นคำสอนของพระศาสดา, ท่านทั้งหลายจงถือเอาสลากนี้, จงพอใจทิฏฐินี้’ ดูกรอุบาลี บุคคลนี้ก็เป็นผู้ทำลายสงฆ์ แต่ไม่ไปสู่อบาย ไม่ไปสู่นรก ไม่ดำรงอยู่ตลอดกัป ไม่เป็นผู้ที่แก้ไขไม่ได้’ ด้วยประการฉะนี้ บุคคล ๑๘ คนที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของสังฆเภทกขันธกะ โดยทำแต่ละคนในแต่ละวัตถุ อัฏฐกะ ๑๘ อย่างนั้น ก็ตรัสไว้แล้วในการแก้ปัญหาเรื่อง ๑๔๔ คน.

(5) සොළසකම්මාදිවණ්ණනා

(๕) คำอธิบายโสฬสกัมมะเป็นต้น

478. කති කම්මානීතිආදීනං සබ්බගාථානං විස්සජ්ජනං උත්තානමෙවාති.

๔๗๘. การแก้คาถาทั้งหมดมีบทว่า ‘กติกัมมานิ’ เป็นต้นนั้น เป็นคำที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

අපරදුතියගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการรวบรวมคาถาที่สองอื่น จบแล้ว.

සෙදමොචනගාථා

เสทโมจนคาถา

(1) අවිප්පවාසපඤ්හාවණ්ණනා

(๑) คำอธิบายปัญหาเรื่องอวิปปวาสะเป็นต้น

479. සෙදමොචනගාථාසු [Pg.237] අසංවාසොති උපොසථපවාරණාදිනා සංවාසෙන අසංවාසො. සම්භොගො එකච්චො තහිං න ලබ්භතීති අකප්පියසම්භොගො න ලබ්භති, නහාපනභොජනාදිපටිජග්ගනං පන මාතරායෙව කාතුං ලබ්භති. අවිප්පවාසෙන අනාපත්තීති සහගාරසෙය්‍යාය අනාපත්ති. පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතාති එසා පඤ්හා කුසලෙහි පණ්ඩිතෙහි චින්තිතා. අස්සා විස්සජ්ජනං දාරකමාතුයා භික්ඛුනියා වෙදිතබ්බං, තස්සා හි පුත්තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති.

๔๗๙. ในเสทโมจนคาถา คำว่า ‘อสังวาสะ’ หมายถึง การไม่มีสังวาสด้วยสังวาสมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น คำว่า ‘การบริโภคบางอย่างในที่นั้นย่อมไม่ได้’ หมายถึง การบริโภคที่ไม่ควรย่อมไม่ได้ แต่การดูแลรักษา เช่น การอาบน้ำ การให้อาหาร เป็นต้น ภิกษุณีผู้เป็นมารดาเท่านั้นย่อมทำได้ คำว่า ‘ไม่มีอาบัติเพราะอวิปปวาสะ’ หมายถึง ไม่มีอาบัติเพราะการนอนร่วมในที่มุงเดียวกัน คำว่า ‘ปัญหานี้อันบัณฑิตทั้งหลายคิดแล้ว’ หมายถึง ปัญหานี้อันบัณฑิตผู้ฉลาดทั้งหลายคิดแล้ว พึงทราบการแก้ปัญหานั้นโดยภิกษุณีผู้เป็นมารดาของเด็ก เพราะปัญหานี้ตรัสไว้โดยหมายถึงบุตรของนาง.

අවිස්සජ්ජිතගාථා ගරුභණ්ඩං සන්ධාය වුත්තා, අත්ථො පනස්සා ගරුභණ්ඩවිනිච්ඡයෙ වුත්තොයෙව.

อวิสสัชชิตคาถา ตรัสไว้โดยหมายถึงครุภัณฑ์ ส่วนอรรถของคาถานั้น ตรัสไว้แล้วในครุภัณฑ์วินิจฉัย.

දස පුග්ගලෙ න වදාමීති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙ දස පුග්ගලෙ න වදාමි. එකාදස විවජ්ජියාති යෙ මහාඛන්ධකෙ එකාදස විවජ්ජනීයපුග්ගලා වුත්තා, තෙපි න වදාමි. අයං පඤ්හා නග්ගං භික්ඛුං සන්ධාය වුත්තා.

คำว่า ‘เราไม่กล่าวถึงบุคคล ๑๐ คน’ หมายถึง เราไม่กล่าวถึงบุคคล ๑๐ คนที่ตรัสไว้ในเสนาสนขันธกะ คำว่า ‘บุคคล ๑๑ คนที่ควรเว้น’ หมายถึง บุคคล ๑๑ คนที่ควรเว้นที่ตรัสไว้ในมหาขันธกะ เราก็ไม่กล่าวถึงบุคคลเหล่านั้น ปัญหานี้ตรัสไว้โดยหมายถึงภิกษุผู้เปลือยกาย.

කථං නු සික්ඛාය අසාධාරණොති පඤ්හා නහාපිතපුබ්බකං භික්ඛුං සන්ධාය වුත්තා. අයඤ්හි ඛුරභණ්ඩං පරිහරිතුං න ලභති, අඤ්ඤෙ ලභන්ති; තස්මා සික්ඛාය අසාධාරණො.

ปัญหาว่า "เหตุไฉนจึงไม่สาธารณะแก่สิกขา" นี้ ตรัสอ้างถึงภิกษุผู้เคยเป็นช่างกัลบกมาก่อน. เพราะภิกษุนี้ไม่ได้รับอนุญาตให้เก็บรักษาเครื่องมือโกนหนวด แต่ภิกษุอื่นได้รับอนุญาต. เพราะเหตุนั้น จึงไม่สาธารณะแก่สิกขา.

තං පුග්ගලං කතමං වදන්ති බුද්ධාති අයං පඤ්හා නිම්මිතබුද්ධං සන්ධාය වුත්තා.

ปัญหาว่า "บุคคลนั้นชื่อว่าอะไร พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่าอย่างไร" นี้ ตรัสอ้างถึงพระพุทธเจ้าที่เนรมิตขึ้น.

අධොනාභිං විවජ්ජියාති අධොනාභිං විවජ්ජෙත්වා. අයං පඤ්හා යං තං අසීසකං කබන්ධං, යස්ස උරෙ අක්ඛීනි චෙව මුඛඤ්ච හොති, තං සන්ධාය වුත්තා.

คำว่า "พึงเว้นจากใต้สะดือ" คือเว้นจากใต้สะดือ. ปัญหานี้ ตรัสอ้างถึงเปรตกะบันธะที่ไม่มีศีรษะ ซึ่งมีตาและปากอยู่ที่อก.

භික්ඛු සඤ්ඤාචිකාය කුටින්ති අයං පඤ්හා තිණච්ඡාදනං කුටිං සන්ධාය වුත්තා. දුතියපඤ්හා සබ්බමත්තිකාමයං කුටිං සන්ධාය වුත්තා.

ปัญหาว่า "ภิกษุสร้างกุฏิด้วยการขอ" นี้ ตรัสอ้างถึงกุฏิที่มุงด้วยหญ้า. ปัญหาที่สอง ตรัสอ้างถึงกุฏิที่ทำด้วยดินล้วน.

ආපජ්ජෙය්‍ය ගරුකං ඡෙජ්ජවත්ථුන්ති අයං පඤ්හා වජ්ජපටිච්ඡාදිකං භික්ඛුනිං සන්ධාය වුත්තා. දුතියපඤ්හා පණ්ඩකාදයො අභබ්බපුග්ගලෙ සන්ධාය වුත්තා. එකාදසපි හි තෙ ගිහිභාවෙයෙව පාරාජිකං පත්තා.

ปัญหาว่า "พึงต้องอาบัติหนักอันเป็นวัตถุแห่งการตัด" นี้ ตรัสอ้างถึงภิกษุณีผู้ปกปิดอาบัติ. ปัญหาที่สอง ตรัสอ้างถึงบุคคลผู้ไม่ควรบวชมีบัณเฑาะก์เป็นต้น. เพราะบุคคลผู้ไม่ควรบวชทั้ง ๑๑ จำพวกนั้น ย่อมถึงความเป็นปาราชิกตั้งแต่ยังเป็นคฤหัสถ์นั่นเอง.

වාචාති [Pg.238] වාචාය අනාලපන්තො. ගිරං නො ච පරෙ භණෙය්‍යාති ‘‘ඉති ඉමෙ සොස්සන්තී’’ති පරපුග්ගලෙ සන්ධාය සද්දම්පි න නිච්ඡාරෙය්‍ය. අයං පඤ්හා ‘‘සන්තිං ආපත්තිං නාවිකරෙය්‍ය, සම්පජානමුසාවාදස්ස හොතී’’ති ඉමං මුසාවාදං සන්ධාය වුත්තා. තස්ස හි භික්ඛුනො අධම්මිකාය පටිඤ්ඤාය තුණ්හීභූතස්ස නිසින්නස්ස මනොද්වාරෙ ආපත්ති නාම නත්ථි. යස්මා පන ආවිකාතබ්බං න ආවිකරොති, තෙනස්ස වචීද්වාරෙ අකිරියතො අයං ආපත්ති සමුට්ඨාතීති වෙදිතබ්බා.

คำว่า "วาจา" คือไม่พูดด้วยวาจา. คำว่า "ไม่พึงเปล่งเสียงให้ผู้อื่นได้ยิน" คือไม่พึงเปล่งเสียงโดยอ้างถึงบุคคลอื่นว่า "บุคคลเหล่านี้จักได้ยินดังนี้". ปัญหานี้ ตรัสอ้างถึงมุสาวาทนี้ว่า "ไม่พึงเปิดเผยอาบัติที่มีอยู่, ย่อมเป็นมุสาวาททั้งที่รู้". เพราะภิกษุนั้นผู้รับสารภาพโดยไม่ชอบธรรม นั่งนิ่งอยู่ ย่อมไม่มีอาบัติทางมโนทวาร. แต่เพราะไม่เปิดเผยอาบัติที่ควรเปิดเผย เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเกิดขึ้นทางวจีทวาร เพราะการไม่กระทำ (สิ่งที่ควรทำ) ดังนี้ พึงทราบ.

සඞ්ඝාදිසෙසා චතුරොති අයං පඤ්හා අරුණුග්ගෙ ගාමන්තරපරියාපන්නං නදිපාරං ඔක්කන්තභික්ඛුනිං සන්ධාය වුත්තා, සා හි සකගාමතො පච්චූසසමයෙ නික්ඛමිත්වා අරුණුග්ගමනකාලෙ වුත්තප්පකාරං නදිපාරං ඔක්කන්තමත්තාව රත්තිවිප්පවාසගාමන්තරනදිපාරගණම්හාඔහීයනලක්ඛණෙන එකප්පහාරෙනෙව චතුරො සඞ්ඝාදිසෙසෙ ආපජ්ජති.

ปัญหาว่า "สังฆาทิเสส ๔" นี้ ตรัสอ้างถึงภิกษุณีผู้ข้ามไปถึงฝั่งแม่น้ำที่อยู่ในเขตหมู่บ้านอื่นในเวลาอรุณขึ้น. เพราะภิกษุณีนั้นออกจากหมู่บ้านของตนในเวลาเช้ามืด พอไปถึงฝั่งแม่น้ำดังกล่าวในเวลาอรุณขึ้น ย่อมต้องสังฆาทิเสส ๔ ตัวพร้อมกัน ด้วยลักษณะแห่งการอยู่ปราศจากราตรี, ลักษณะแห่งการอยู่ในเขตหมู่บ้านอื่น, ลักษณะแห่งการข้ามฝั่งแม่น้ำ, และลักษณะแห่งการพรากจากคณะ.

සියා ආපත්තියො නානාති අයං පඤ්හා එකතොඋපසම්පන්නා ද්වෙ භික්ඛුනියො සන්ධාය වුත්තා. තාසු හි භික්ඛූනං සන්තිකෙ එකතොඋපසම්පන්නාය හත්ථතො ගණ්හන්තස්ස පාචිත්තියං, භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ එකතොඋපසම්පන්නාය හත්ථතො ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං.

ปัญหาว่า "อาบัติทั้งหลายพึงต่างกัน" นี้ ตรัสอ้างถึงภิกษุณีสองรูปที่อุปสมบทพร้อมกัน. เพราะในภิกษุณีสองรูปนั้น ภิกษุผู้รับจีวรจากมือของภิกษุณีที่อุปสมบทฝ่ายเดียวในสำนักภิกษุ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์, ส่วนผู้รับจีวรจากมือของภิกษุณีที่อุปสมบทฝ่ายเดียวในสำนักภิกษุณี ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ.

චතුරො ජනා සංවිධායාති ආචරියො ච තයො ච අන්තෙවාසිකා ඡමාසකං භණ්ඩං අවහරිංසු, ආචරියස්ස සාහත්ථිකා තයො මාසකා, ආණත්තියාපි තයොව තස්මා ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජති, ඉතරෙසං සාහත්ථිකො එකෙකො, ආණත්තිකා පඤ්චාති තස්මා පාරාජිකං ආපජ්ජිංසු. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන අදින්නාදානපාරාජිකෙ සංවිදාවහාරවණ්ණනායං වුත්තො.

คำว่า "คน ๔ คนร่วมกัน" คือ อาจารย์และอันเตวาสิก ๓ คน ได้ลักทรัพย์มีค่า ๖ มาสก. ส่วนอาจารย์ ลักเอง ๓ มาสก, ใช้ให้ลักก็ ๓ มาสก, เพราะเหตุนั้น จึงต้องอาบัติถุลลัจจัย. ส่วนอันเตวาสิกที่เหลือ ลักเองคนละ ๑ มาสก, ใช้ให้ลัก ๕ มาสก, เพราะเหตุนั้น จึงต้องอาบัติปาราชิก. นี้เป็นสังเขปในที่นี้. ส่วนพิสดาร ตรัสไว้ในอรรถกถาปาราชิกสิกขาบทว่าด้วยอทินนาทาน ในคำอธิบายเรื่องการลักทรัพย์โดยร่วมกัน.

(2) පාරාජිකාදිපඤ්හාවණ්ණනා

(๒) คำอธิบายปัญหาเกี่ยวกับปาราชิกเป็นต้น

480. ඡිද්දං තස්මිං ඝරෙ නත්ථීති අයං පඤ්හා දුස්සකුටිආදීනි සන්ථතපෙය්‍යාලඤ්ච සන්ධාය වුත්තා.

๔๘๐. ปัญหาว่า "ในเรือนนั้นไม่มีช่องโหว่" นี้ ตรัสอ้างถึงกุฏิผ้าเป็นต้น และสันถตเปยยาล.

තෙලං මධුං ඵාණිතන්ති ගාථා ලිඞ්ගපරිවත්තං සන්ධාය වුත්තා.

คาถาว่า "น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย" นี้ ตรัสอ้างถึงบุคคลผู้เปลี่ยนเพศ.

නිස්සග්ගියෙනාති ගාථා පරිණාමනං සන්ධාය වුත්තා. යො හි සඞ්ඝස්ස පරිණතලාභතො එකං චීවරං අත්තනො, එකං අඤ්ඤස්සාති ද්වෙ චීවරානි ‘‘එකං [Pg.239] මය්හං, එකං තස්ස දෙහී’’ති එකපයඔගෙන පරිණාමෙති, සො නිස්සග්ගියපාචිත්තියඤ්චෙව සුද්ධිකපාචිත්තියඤ්ච එකතො ආපජ්ජති.

คาถาว่า "ด้วยนิสสัคคีย์" นี้ ตรัสอ้างถึงการน้อมลาภ. เพราะภิกษุใดน้อมจีวรสองผืนจากลาภที่น้อมไปสู่สงฆ์ โดยกล่าวว่า "จีวรผืนหนึ่งจงเป็นของข้าพเจ้า, ผืนหนึ่งจงเป็นของผู้อื่น" คือ "จงถวายผืนหนึ่งแก่ข้าพเจ้า, จงถวายผืนหนึ่งแก่ภิกษุนั้น" ด้วยวจีประโยคเดียว, ภิกษุนั้นย่อมต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์และสุทธิกปาจิตตีย์พร้อมกัน.

කම්මඤ්ච තං කුප්පෙය්‍ය වග්ගපච්චයාති අයං පඤ්හා ද්වාදසයොජනපමාණෙසු බාරාණසිආදීසු නගරෙසු ගාමසීමං සන්ධාය වුත්තා.

ปัญหาว่า "กรรมนั้นพึงกำเริบเพราะเหตุแห่งพวก" นี้ ตรัสอ้างถึงสีมาของหมู่บ้านในเมืองต่างๆ มีเมืองพาราณสีเป็นต้น ซึ่งมีขนาด ๑๒ โยชน์.

පදවීතිහාරමත්තෙනාති ගාථා සඤ්චරිත්තං සන්ධාය වුත්තා, අත්ථොපි චස්සා සඤ්චරිත්තවණ්ණනායමෙව වුත්තො.

คาถาว่า "ด้วยการก้าวล่วงบทเท่านั้น" นี้ ตรัสอ้างถึงการเป็นสื่อ. และอรรถของคาถานี้ก็ตรัสไว้ในคำอธิบายสัญจริตตสิกขาบทนั่นเอง.

සබ්බානි තානි නිස්සග්ගියානීති අයං පඤ්හා අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා ධොවාපනං සන්ධාය වුත්තා. සචෙ හි තිණ්ණම්පි චීවරානං කාකඌහදනං වා කද්දමමක්ඛිතං වා කණ්ණං ගහෙත්වා භික්ඛුනී උදකෙන ධොවති, භික්ඛුස්ස කායගතානෙව නිස්සග්ගියානි හොන්ති.

ปัญหาว่า "ทั้งหมดนั้นเป็นนิสสัคคีย์" นี้ ตรัสอ้างถึงการให้ภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติซักผ้า. เพราะถ้าภิกษุณีจับชายจีวรทั้งสามผืนที่กาถ่ายอุจจาระรดไว้ หรือเปื้อนโคลน แล้วซักด้วยน้ำ, จีวรเหล่านั้นแม้จะอยู่กับตัวภิกษุ ก็ยังเป็นนิสสัคคีย์.

සරණගමනම්පි න තස්ස අත්ථීති සරණගමනඋපසම්පදාපි නත්ථි. අයං පන පඤ්හා මහාපජාපතියා උපසම්පදං සන්ධාය වුත්තා.

คำว่า "แม้การถึงสรณะก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น" คือ แม้อุปสมบทด้วยการถึงสรณะก็ไม่มี. แต่ปัญหานี้ ตรัสอ้างถึงการอุปสมบทของพระมหาปชาบดีโคตมี.

හනෙය්‍ය අනරියං මන්දොති තඤ්හි ඉත්ථිං වා පුරිසං වා අනරියං හනෙය්‍ය. අයං පඤ්හා ලිඞ්ගපරිවත්තෙන ඉත්ථිභූතං පිතරං පුරිසභූතඤ්ච මාතරං සන්ධාය වුත්තා.

คำว่า "พึงฆ่าคนพาลผู้ไม่เป็นอริยะ" คือ พึงฆ่าหญิงหรือชายผู้ไม่เป็นอริยะนั้น. ปัญหานี้ ตรัสอ้างถึงบิดาผู้กลายเป็นหญิง และมารดาผู้กลายเป็นชาย ด้วยการเปลี่ยนเพศ.

න තෙනානන්තරං ඵුසෙති අයං පඤ්හා මිගසිඞ්ගතාපසසීහකුමාරාදීනං විය තිරච්ඡානමාතාපිතරො සන්ධාය වුත්තා.

ปัญหาว่า "ไม่ถูกต้องอนันตริยกรรมด้วยเหตุนั้น" นี้ ตรัสอ้างถึงบิดามารดาที่เป็นสัตว์เดรัจฉาน เช่นเดียวกับบิดามารดาที่เป็นสัตว์เดรัจฉานของมิคสิงคตาปสและสีหกุมารเป็นต้น.

අචොදයිත්වාති ගාථා දූතෙනුපසම්පදං සන්ධාය වුත්තා. චොදයිත්වාති ගාථා පණ්ඩකාදීනං උපසම්පදං සන්ධාය වුත්තා. කුරුන්දියං පන ‘‘පඨමගාථා අට්ඨ අසම්මුඛාකම්මානි, දුතියා අනාපත්තිකස්ස කම්මං සන්ධාය වුත්තා’’ති ආගතං.

คาถาว่า "โดยไม่ชักชวน" นี้ ตรัสอ้างถึงการอุปสมบทด้วยทูต. คาถาว่า "โดยชักชวน" นี้ ตรัสอ้างถึงการอุปสมบทของบัณเฑาะก์เป็นต้น. แต่ในคัมภีร์กุรุนที มีมาว่า "คาถาแรก ตรัสอ้างถึงอสัมมุขาอกรรม ๘ อย่าง, คาถาที่สอง ตรัสอ้างถึงกรรมที่ทำแก่ภิกษุผู้ไม่มีอาบัติ".

ඡින්දන්තස්ස ආපත්තීති වනප්පතිං ඡින්දන්තස්ස පාරාජිකං, තිණලතාදිං ඡින්දන්තස්ස පාචිත්තියං, අඞ්ගජාතං ඡින්දන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. ඡින්දන්තස්ස අනාපත්තීති කෙසෙ ච නඛෙ ච ඡින්දන්තස්ස අනාපත්ති. ඡාදෙන්තස්ස ආපත්තීති අත්තනො ආපත්තිං ඡාදෙන්තස්ස අඤ්ඤෙසං වා ආපත්තිං. ඡාදෙන්තස්ස අනාපත්තීති ගෙහාදීනි ඡාදෙන්තස්ස අනාපත්ති.

คำว่า "ผู้ตัดย่อมต้องอาบัติ" คือ ผู้ตัดต้นไม้ใหญ่ ย่อมต้องอาบัติปาราชิก. ผู้ตัดหญ้า เถาวัลย์เป็นต้น ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์. ผู้ตัดอวัยวะเพศ ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย. คำว่า "ผู้ตัดย่อมไม่มีอาบัติ" คือ ผู้ตัดผมและเล็บของตน ย่อมไม่มีอาบัติ. คำว่า "ผู้ปกปิดย่อมต้องอาบัติ" คือ ผู้ปกปิดอาบัติของตน หรืออาบัติของผู้อื่น ย่อมต้องอาบัติ. คำว่า "ผู้ปกปิดย่อมไม่มีอาบัติ" คือ ผู้มุงหรือปกคลุมเรือนเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ.

සච්චං [Pg.240] භණන්තොති ගාථාය ‘‘සිඛරණීසි උභතොබ්‍යඤ්ජනාසී’’ති සච්චං භණන්තො ගරුකං ආපජ්ජති, සම්පජානමුසාවාදෙ පන මුසා භාසතො ලහුකාපත්ති හොති, අභූතාරොචනෙ මුසා භණන්තො ගරුකං ආපජ්ජති, භූතාරොචනෙ සච්චං භාසතො ලහුකාපත්ති හොතීති.

ในคาถาว่า "Saccaṃ bhaṇanto" นั้น ภิกษุผู้กล่าวคำจริงว่า "เธอเป็นหญิงมีติ่งเนื้อ เธอเป็นอุภโตพยัญชนะ" ย่อมต้องอาบัติหนัก (สังฆาทิเสส) แต่เมื่อกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ ย่อมเป็นอาบัติเบา (ปาจิตตีย์) ในกรณีที่บอกอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่จริงโดยกล่าวเท็จ ย่อมต้องอาบัติหนัก (ปาราชิก) ในกรณีที่บอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริงโดยกล่าวคำจริง ย่อมเป็นอาบัติเบา (ปาจิตตีย์) ดังนี้

(3) පාචිත්තියාදිපඤ්හාවණ්ණනා

(๓) อรรถกถาปัญหาปาจิตตีย์เป็นต้น

481. අධිට්ඨිතන්ති ගාථා නිස්සග්ගියචීවරං අනිස්සජ්ජිත්වා පරිභුඤ්ජන්තං සන්ධාය වුත්තා.

๔๘๑. คาถาว่า "Adhiṭṭhitaṃ" เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้ใช้สอยจีวรนิสสัคคีย์โดยที่ยังไม่ได้สละ

අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙති ගාථා රොමන්ථකං සන්ධාය වුත්තා.

คาถาว่า "Atthaṅgate sūriye" เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้เคี้ยวเอื้อง

න රත්තචිත්තොති ගාථාය අයමත්ථො – රත්තචිත්තො මෙථුනධම්මපාරාජිකං ආපජ්ජති. ථෙය්‍යචිත්තො අදින්නාදානපාරාජිකං, පරං මරණාය චෙතෙන්තො මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකං, සඞ්ඝභෙදකො පන න රත්තචිත්තො න ච පන ථෙය්‍යචිත්තො න චාපි සො පරං මරණාය චෙතයි, සලාකං පනස්ස දෙන්තස්ස හොති ඡෙජ්ජං, පාරාජිකං හොති, සලාකං පටිග්ගණ්හන්තස්ස භෙදකානුවත්තකස්ස ථුල්ලච්චයං.

ในคาถาว่า "Na rattacitto" นี้ มีอรรถะดังนี้ คือ ภิกษุผู้มีจิตกำหนัด ย่อมต้องปาราชิกเพราะเมถุนธรรม ภิกษุผู้มีจิตคิดขโมย ย่อมต้องปาราชิกเพราะอทินนาทาน ภิกษุผู้จงใจให้ผู้อื่นตาย ย่อมต้องปาราชิกเพราะมนุสสวิคคหะ แต่ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์นั้น ไม่ได้มีจิตกำหนัด ไม่ได้มีจิตคิดขโมย และไม่ได้จงใจให้ผู้อื่นตาย แต่การให้สลากของภิกษุนั้น ย่อมเป็นการขาดจากความเป็นสมณะ เป็นปาราชิก ส่วนภิกษุผู้รับสลากและประพฤติตามผู้ทำลายสงฆ์ ย่อมต้องถุลลัจจัย

ගච්ඡෙය්‍ය අඩ්ඪයොජනන්ති අයං පඤ්හා සුප්පතිට්ඨිතනිග්‍රොධසදිසං එකකුලස්ස රුක්ඛමූලං සන්ධාය වුත්තා.

ปัญหาว่า "Gaccheyya aḍḍhayojanaṃ" นี้ ตรัสหมายถึงโคนต้นไม้ของตระกูลเดียวที่ตั้งมั่นดีเหมือนต้นไทร

කායිකානීති අයං ගාථා සම්බහුලානං ඉත්ථීනං කෙසෙ වා අඞ්ගුලියො වා එකතො ගණ්හන්තං සන්ධාය වුත්තා.

คาถาว่า "Kāyikāni" นี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้จับผมหรือนิ้วมือของหญิงจำนวนมากพร้อมกัน