වත්ථුසභාගාදිචතුක්කෙ භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච කායසංසග්ගෙ වත්ථුසභාගතා, නො ආපත්තිසභාගතා, චතූසු පාරාජිකෙසු ආපත්තිසභාගතා, නො වත්ථුසභාගතා. එස නයො සඞ්ඝාදිසෙසාදීසු. භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච චතූසු පාරාජිකෙසු වත්ථුසභාගතා චෙව ආපත්තිසභාගතා ච. එස නයො සබ්බාසු සාධාරණාපත්තීසු. අසාධාරණාපත්තියං නෙව වත්ථුසභාගතා නො ආපත්තිසභාගතා. යො හි පුරිමචතුක්කෙ පඨමො පඤ්හො, සො ඉධ දුතියො; යො ච තත්ථ දුතියො, සො ඉධ පඨමො. තතියචතුත්ථෙසු නානාකරණං නත්ථි.

वस्तू-सभागता (वस्तूची समानता) इत्यादी चतुष्कात, भिक्खू आणि भिक्खुणी यांच्या शारीरिक संपर्कात (कायसंसर्गात) वस्तूची समानता असते, आपत्तीची समानता नसते. चार पाराजिकांमध्ये आपत्तीची समानता असते, वस्तूची समानता नसते. हाच नियम संघादिसेस इत्यादींमध्येही लागू होतो. भिक्खू आणि भिक्खुणी यांच्या चार पाराजिकांमध्ये वस्तूची समानता आणि आपत्तीची समानता दोन्ही असतात. हाच नियम सर्व साधारण आपत्तींमध्ये लागू होतो. असाधारण आपत्तीमध्ये वस्तूची समानताही नसते आणि आपत्तीची समानताही नसते. कारण जो मागील चतुष्कातील पहिला प्रश्न होता, तो येथे दुसरा आहे; आणि जो तेथे दुसरा होता, तो येथे पहिला आहे. तिसऱ्या आणि चौथ्या प्रश्नांमध्ये कोणताही फरक नाही.

උපජ්ඣායචතුක්කෙ සද්ධිවිහාරිකස්ස උපජ්ඣායෙන කත්තබ්බවත්තස්ස අකරණෙ ආපත්තිං උපජ්ඣායො ආපජ්ජති, නො සද්ධිවිහාරිකො උපජ්ඣායස්ස කත්තබ්බවත්තං අකරොන්තො සද්ධිවිහාරිකො ආපජ්ජති, නො උපජ්ඣායො; සෙසං උභොපි ආපජ්ජන්ති, අසාධාරණං උභොපි නාපජ්ජන්ති. ආචරියචතුක්කෙපි එසෙව නයො.

उपाध्याय चतुष्कात, सद्धिविहारिकाच्या (शिष्याच्या) प्रति उपाध्यायाने करावयाचे कर्तव्य न केल्यामुळे उपाध्याय आपत्तीला प्राप्त होतो, सद्धिविहारिक नाही. उपाध्यायाच्या प्रति करावयाचे कर्तव्य न करणारा सद्धिविहारिक आपत्तीला प्राप्त होतो, उपाध्याय नाही. उर्वरित आपत्तीला दोघेही प्राप्त होतात आणि असाधारण आपत्तीला दोघेही प्राप्त होत नाहीत. आचार्य चतुष्कातही हाच नियम आहे.

ආදියන්තචතුක්කෙ පාදං වා අතිරෙකපාදං වා සහත්ථා ආදියන්තො ගරුකං ආපජ්ජති, ඌනකපාදං ගණ්හාහීති ආණත්තියා අඤ්ඤං පයොජෙන්තො ලහුකං ආපජ්ජති. එතෙන නයෙන සෙසපදත්තයං වෙදිතබ්බං.

घेण्याच्या (आदियंत) चतुष्कात, एक पाद (नाणे) किंवा त्याहून अधिक मूल्य स्वतःच्या हाताने घेणारा गंभीर (गुरू) आपत्तीला प्राप्त होतो. 'एक पादपेक्षा कमी मूल्य घे' अशा आज्ञेने दुसऱ्याला प्रवृत्त करणारा सौम्य (लहू) आपत्तीला प्राप्त होतो. या नियमाने उर्वरित तीन पदांचा अर्थ समजून घ्यावा.

අභිවාදනාරහචතුක්කෙ භික්ඛුනීනං තාව භත්තග්ගෙ නවමභික්ඛුනිතො පට්ඨාය උපජ්ඣායාපි අභිවාදනාරහා නො පච්චුට්ඨානාරහා. අවිසෙසෙන ච විප්පකතභොජනස්ස භික්ඛුස්ස යො කොචි වුඩ්ඪතරො. සට්ඨිවස්සස්සාපි පාරිවාසිකස්ස සමීපගතො තදහුපසම්පන්නොපි පච්චුට්ඨානාරහො නො අභිවාදනාරහො. අප්පටික්ඛිත්තෙසු ඨානෙසු වුඩ්ඪො නවකස්ස අභිවාදනාරහො චෙව පච්චුට්ඨානාරහො ච. නවකො පන වුඩ්ඪස්ස නෙව අභිවාදනාරහො න පච්චුට්ඨානාරහො. ආසනාරහචතුක්කස්ස පඨමපදං පුරිමචතුක්කෙ දුතියපදෙන, දුතියපදඤ්ච පඨමපදෙන අත්ථතො සදිසං.

अभिवादन-योग्य चतुष्कात, भिक्खुणींच्या बाबतीत, भोजनशाळेत नवव्या भिक्खुणीपासून सुरुवात करून उपाध्याय भिक्खुणीसुद्धा अभिवादनास योग्य आहे, परंतु आसनावरून उठून उभे राहण्यास (प्रत्युत्थानास) योग्य नाही. आणि सामान्यतः, भोजन अर्धवट राहिलेल्या (जेवत असलेल्या) भिक्खूसाठी कोणताही ज्येष्ठ भिक्खू अभिवादनास योग्य असतो, परंतु प्रत्युत्थानास नाही. साठ वर्षांची दीक्षा असलेला परिवास (शिक्षेचा काळ) भोगणारा भिक्खू असला तरी, त्याच्या जवळ गेलेला त्याच दिवशी उपसंपदा प्राप्त झालेला नवदीक्षित भिक्खू हा प्रत्युत्थानास योग्य असतो, अभिवादनास नाही. निषिद्ध नसलेल्या ठिकाणी, ज्येष्ठ भिक्खू हा कनिष्ठ भिक्खूसाठी अभिवादनास आणि प्रत्युत्थानास दोन्हीसाठी योग्य असतो. परंतु कनिष्ठ भिक्खू हा ज्येष्ठासाठी अभिवादनास किंवा प्रत्युत्थानास योग्य नसतो. आसन-योग्य चतुष्काचे पहिले पद मागील चतुष्काच्या दुसऱ्या पदाशी आणि दुसरे पद पहिल्या पदाशी अर्थाच्या दृष्टीने समान आहे.

කාලචතුක්කෙ [Pg.171] පවාරෙත්වා භුඤ්ජන්තො කාලෙ ආපජ්ජති නො විකාලෙ, විකාලභොජනාපත්තිං විකාලෙ ආපජ්ජති නො කාලෙ, සෙසං කාලෙ චෙව ආපජ්ජති විකාලෙ ච, අසාධාරණං නෙව කාලෙ නො විකාලෙ. පටිග්ගහිතචතුක්කෙ පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතාමිසං කාලෙ කප්පති නො විකාලෙ. පානකං විකාලෙ කප්පති, පුනදිවසම්හි නො කාලෙ. සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං කාලෙ චෙව කප්පති විකාලෙ ච. අත්තනො අත්තනො කාලාතීතං යාවකාලිකාදිත්තයං අකප්පියමංසං උග්ගහිතකමප්පටිග්ගහිතකඤ්ච නෙව කාලෙ කප්පති නො විකාලෙ.

काल-चतुष्कात, पवारेत (भोजन नाकारल्यानंतर पुन्हा) जेवणारा भिक्खू योग्य वेळी (सकाळी) आपत्तीला प्राप्त होतो, विकाल (दुपारनंतरच्या) वेळी नाही. विकाल-भोजन आपत्तीला विकाल वेळी प्राप्त होतो, योग्य वेळी नाही. उर्वरित आपत्तीला योग्य वेळी आणि विकाल वेळी दोन्ही वेळी प्राप्त होतो; असाधारण आपत्तीला योग्य वेळीही प्राप्त होत नाही आणि विकाल वेळीही नाही. प्रतिग्रहीत (स्वीकारलेल्या वस्तूंच्या) चतुष्कात, भोजनापूर्वी स्वीकारलेले अन्न योग्य वेळी कप्पिय (योग्य) असते, विकाल वेळी नाही. पेय (पानक) विकाल वेळी कप्पिय असते, परंतु दुसऱ्या दिवशी योग्य वेळी नाही. सप्ताहाकालिक आणि यावजीविक औषध योग्य वेळी आणि विकाल वेळी दोन्ही वेळी कप्पिय असते. आपापली वेळ निघून गेलेले यावकालिक इत्यादी तीन प्रकारचे पदार्थ, अकप्पिय (अयोग्य) मांस, स्वतः उचलून घेतलेले आणि न स्वीकारलेले अन्न हे योग्य वेळीही कप्पिय नसते आणि विकाल वेळीही नसते.

පච්චන්තිමචතුක්කෙ සමුද්දෙ සීමං බන්ධන්තො පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු ආපජ්ජති, නො මජ්ඣිමෙසු; පඤ්චවග්ගෙන ගණෙන උපසම්පාදෙන්තො ගුණඞ්ගුණූපාහනං ධුවනහානං චම්මත්ථරණානි ච මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු ආපජ්ජති නො පච්චන්තිමෙසු. ඉමානි චත්තාරි ‘‘ඉධ න කප්පන්තී’’ති වදන්තොපි පච්චන්තිමෙසු ආපජ්ජති, ‘‘ඉධ කප්පන්තී’’ති වදන්තො පන මජ්ඣිමෙසු ආපජ්ජති. සෙසාපත්තිං උභයත්ථ ආපජ්ජති, අසාධාරණං න කත්ථචි ආපජ්ජති. දුතියචතුක්කෙ පඤ්චවග්ගෙන ගණෙන උපසම්පදාදි චතුබ්බිධම්පි වත්ථු පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු කප්පති. ‘‘ඉදං කප්පතී’’ති දීපෙතුම්පි තත්ථෙව කප්පති නො මජ්ඣිමෙසු. ‘‘ඉදං න කප්පතී’’ති දීපෙතුං පන මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසු කප්පති නො පච්චන්තිමෙසු. සෙසං ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්ච ලොණානී’’තිආදි අනුඤ්ඤාතකං උභයත්ථ කප්පති. යං පන අකප්පියන්ති පටික්ඛිත්තං, තං උභයත්ථාපි න කප්පති.

प्रत्यन्तिम (सीमावर्ती प्रदेश) चतुष्कात, समुद्रात सीमा बांधणारा भिक्खू प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये आपत्तीला प्राप्त होतो, मध्यम (मध्यवर्ती) जनपदांमध्ये नाही. पाच जणांच्या गणाने उपसंपदा देणारा, अनेक थरांचे पादत्राण वापरणारा, नेहमी स्नान करणारा आणि चामड्याचे आसन पसरवणारा भिक्खू मध्यम जनपदांमध्ये आपत्तीला प्राप्त होतो, प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये नाही. 'या चार गोष्टी येथे कप्पिय (योग्य) नाहीत' असे म्हणणारा भिक्खूसुद्धा प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये आपत्तीला प्राप्त होतो; परंतु 'या येथे कप्पिय आहेत' असे म्हणणारा मध्यम जनपदांमध्ये आपत्तीला प्राप्त होतो. उर्वरित आपत्तीला दोन्ही ठिकाणी प्राप्त होतो, आणि असाधारण आपत्तीला कोठेही प्राप्त होत नाही. दुसऱ्या चतुष्कात, पाच जणांच्या गणाने उपसंपदा देणे इत्यादी चारही प्रकारच्या गोष्टी प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये कप्पिय आहेत. 'हे कप्पिय आहे' असे दर्शवणे देखील तेथेच कप्पिय आहे, मध्यम जनपदांमध्ये नाही. परंतु 'हे कप्पिय नाही' असे दर्शवणे मध्यम जनपदांमध्ये कप्पिय आहे, प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये नाही. उर्वरित 'भिक्खूंनो, मी पाच प्रकारच्या मिठांना अनुमती देतो' इत्यादी अनुमती दिलेल्या गोष्टी दोन्ही ठिकाणी कप्पिय आहेत. परंतु जे अकप्पिय म्हणून निषिद्ध केले आहे, ते दोन्ही ठिकाणी कप्पिय नसते.

අන්තොආදිචතුක්කෙ අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යාදිං අන්තො ආපජ්ජති නො බහි, අජ්ඣොකාසෙ සඞ්ඝිකමඤ්චාදීනි නික්ඛිපිත්වා පක්කමන්තො බහි ආපජ්ජති නො අන්තො, සෙසං අන්තො චෙව බහි ච, අසාධාරණං නෙව අන්තො න බහි. අන්තොසීමාදිචතුක්කෙ ආගන්තුකො වත්තං අපූරෙන්තො අන්තොසීමාය ආපජ්ජති, ගමියො බහිසීමාය මුසාවාදාදිං අන්තොසීමාය ච බහිසීමාය ච ආපජ්ජති,අසාධාරණං න කත්ථචි. ගාමචතුක්කෙ අන්තරඝරපටිසංයුත්තං සෙඛියපඤ්ඤත්තිං ගාමෙ ආපජ්ජති නො අරඤ්ඤෙ. භික්ඛුනී අරුණං උට්ඨාපයමානා අරඤ්ඤෙ ආපජ්ජති නො ගාමෙ. මුසාවාදාදිං ගාමෙ චෙව ආපජ්ජති අරඤ්ඤෙ ච, අසාධාරණං න කත්ථචි.

अन्तो (आत) इत्यादी चतुष्कात – दुसऱ्या भिक्खूच्या जागेत घुसून निजणे (अनुपक्षज्जसेय्या) इत्यादी आपत्ती विहाराच्या आत ओढवून घेतो, बाहेर नाही. उघड्या जागेत संघिक खाट (मंच) इत्यादी ठेवून निघून गेल्यास बाहेर आपत्ती ओढवून घेतो, आत नाही. उर्वरित आपत्ती आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी ओढवून घेतो. असाधारण आपत्ती आतही नाही आणि बाहेरही नाही. अन्तोसीमा (सीमेच्या आत) इत्यादी चतुष्कात – आगंतुक भिक्खूने आपले कर्तव्य पूर्ण न केल्यास तो सीमेच्या आत आपत्ती ओढवून घेतो. जाणारा (प्रवासाला निघणारा) भिक्खू सीमेच्या बाहेर आपत्ती ओढवून घेतो. मुसावाद (असत्य बोलणे) इत्यादी आपत्ती सीमेच्या आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी ओढवून घेतो. असाधारण आपत्ती कुठेही ओढवून घेत नाही. ग्राम-चतुष्कात – अंतर्गृहाशी (घरांच्या आत जाण्याशी) संबंधित सेखिय नियमांचे उल्लंघन गावात होते, अरण्यात नाही. भिक्खुणीने अरण्यात अरुणोदय घडवून आणल्यास (रात्र घालवल्यास) अरण्यात आपत्ती ओढवून घेते, गावात नाही. मुसावाद इत्यादी आपत्ती गावात आणि अरण्यात दोन्ही ठिकाणी ओढवून घेतो. असाधारण आपत्ती कुठेही ओढवून घेत नाही.

චත්තාරො [Pg.172] පුබ්බකිච්චාති ‘‘සම්මජ්ජනී පදීපො ච උදකං ආසනෙන චා’’ති ඉදං චතුබ්බිධං පුබ්බකරණන්ති වුච්චතීති වුත්තං. ‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධිඋතුක්ඛානං භික්ඛුගණනා ච ඔවාදො’’ති ඉමෙ පන ‘‘චත්තාරො පුබ්බකිච්චා’’ති වෙදිතබ්බා. චත්තාරො පත්තකල්ලාති උපොසථො යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තා තෙ ආගතා හොන්ති, සභාගාපත්තියො න විජ්ජන්ති, වජ්ජනීයා ච පුග්ගලා තස්මිං න හොන්ති, පත්තකල්ලන්ති වුච්චතීති. චත්තාරි අනඤ්ඤපාචිත්තියානීති ‘‘එතදෙව පච්චයං කරිත්වා අනඤ්ඤං පාචිත්තිය’’න්ති එවං වුත්තානි අනුපඛජ්ජසෙය්‍යාකප්පනසික්ඛාපදං ‘‘එහාවුසො ගාමං වා නිගමං වා’’ති සික්ඛාපදං, සඤ්චිච්ච කුක්කුච්චඋපදහනං, උපස්සුතිතිට්ඨනන්ති ඉමානි චත්තාරි. චතස්සො භික්ඛුසම්මුතියොති ‘‘එකරත්තම්පි චෙ භික්ඛු තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, අඤ්ඤං නවං සන්ථතං කාරාපෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, තතො චෙ උත්තරි විප්පවසෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා, දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං අනුපසම්පන්නස්ස ආරොචෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා’’ති එවං ආගතා තෙරසහි සම්මුතීහි මුත්තා සම්මුතියො. ගිලානචතුක්කෙ අඤ්ඤභෙසජ්ජෙන කරණීයෙන ලොලතාය අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙන්තො ගිලානො ආපජ්ජති, අභෙසජ්ජකරණීයෙන භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙන්තො අගිලානො ආපජ්ජති, මුසාවාදාදිං උභොපි ආපජ්ජන්ති, අසාධාරණං උභොපි නාපජ්ජන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'चार पूर्वकृत्ये' म्हणजे – 'झाडलोट करणे, दिवा लावणे, पाणी आणि आसन व्यवस्था करणे' या चार प्रकारच्या गोष्टींना 'पूर्वकर्म' (पुब्बकरण) म्हटले जाते, असे (अट्टकथेत) म्हटले आहे. परंतु, 'छंद (संमती) व पारिशुद्धी आणणे, ऋतू सांगणे, भिक्खूंची गणना करणे आणि (भिक्खुणींना) ओवाद (उपदेश) देणे' या चार गोष्टींना 'पूर्वकृत्ये' (पुब्बकिच्च) समजावे. 'चार पत्तकल्ल' (पात्रता) म्हणजे – उपोसथ असणे, जेवढे भिक्खू संघकर्मासाठी पात्र आहेत ते सर्व उपस्थित असणे, सभाग-आपत्ती (समान स्वरूपाच्या आपत्ती) नसणे, आणि वर्जनीय व्यक्ती तेथे नसणे, याला 'पत्तकल्ल' (योग्य वेळ/पात्रता) म्हटले जाते. 'चार अनन्य-पाचित्तिय' म्हणजे – 'याच कारणाने दुसरे पाचित्तिय होते' अशा प्रकारे सांगितलेले (१) अनुपक्षज्जसेय्या-कप्पन सिक्खापद (दुसऱ्याच्या जागेत निजणे), (२) 'एहावुसो गामं वा निगमं वा' सिक्खापद, (३) संचिच्च-कुकुच्च-उपदहन (जाणूनबुजून संशय निर्माण करणे), आणि (४) उपस्सुति-तिट्ठन (चोरीछुपे ऐकणे) – ही चार होत. 'चार भिक्खू-संमती' म्हणजे – 'जर भिक्खू भिक्खू-संमतीशिवाय एका रात्रीसाठीही तिचीवरापासून दूर राहील...', 'भिक्खू-संमतीशिवाय नवीन संथत (आसन) बनवून घेईल...', 'त्यापेक्षा अधिक काळ भिक्खू-संमतीशिवाय दूर राहील...', 'भिक्खू-संमतीशिवाय अनुपसंपन्नाला दुट्ठुल्ल (गंभीर) आपत्ती सांगेल...' अशा प्रकारे आलेल्या तेरा संमतींमधून मुक्त असलेल्या चार संमती होत. ग्लान (आजारी भिक्खू) चतुष्कात – दुसऱ्या औषधाच्या गरजेपोटी चंचलतेमुळे (लोलुपतेमुळे) इतर औषधाची मागणी केल्यास आजारी भिक्खू आपत्ती ओढवून घेतो. औषधाची गरज नसताना औषधाची मागणी केल्यास निरोगी (अग्लान) भिक्खू आपत्ती ओढवून घेतो. मुसावाद इत्यादी आपत्ती दोघेही ओढवून घेतात. असाधारण आपत्ती दोघेही ओढवून घेत नाहीत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

චතුක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चतुष्कवार-वर्णना समाप्त झाली.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා

पंचकवार-वर्णना

325. පඤ්චකෙසු පඤ්ච පුග්ගලා නියතාති ආනන්තරියානමෙවෙතං ගහණං. පඤ්ච ඡෙදනකා ආපත්තියො නාම පමාණාතික්කන්තෙ මඤ්චපීඨෙ නිසීදනකණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිවස්සිකසාටිකාසු සුගතචීවරෙ ච වෙදිතබ්බා. පඤ්චහාකාරෙහීති අලජ්ජිතා, අඤ්ඤාණතා, කුක්කුච්චප්පකතතා, අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා, කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාති ඉමෙහි පඤ්චහි. පඤ්ච ආපත්තියො මුසාවාදපච්චයාති පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටසඞ්ඝාදිසෙසපාචිත්තියා. අනාමන්තචාරොති ‘‘සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා පුරෙභත්තං පච්ඡාභත්තං කුලෙසු චාරිත්තං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉමස්ස ආපුච්ඡිත්වා චාරස්ස අභාවො. අනධිට්ඨානන්ති ‘‘ගණභොජනෙ අඤ්ඤත්‍ර සමයා’’ති වුත්තං [Pg.173] සමයං අධිට්ඨහිත්වා භොජනං අධිට්ඨානං නාම; තථා අකරණං අනධිට්ඨානං. අවිකප්පනා නාම යා පරම්පරභොජනෙ විකප්පනා වුත්තා, තස්සා අකරණං. ඉමානි හි පඤ්ච පිණ්ඩපාතිකස්ස ධුතඞ්ගෙනෙව පටික්ඛිත්තානි. උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොති යෙ පස්සන්ති, යෙ සුණන්ති, තෙහි උස්සඞ්කිතො චෙව පරිසඞ්කිතො ච. අපි අකුප්පධම්මො ඛීණාසවොපි සමානො, තස්මා අගොචරා පරිහරිතබ්බා. න හි එතෙසු සන්දිස්සමානො අයසතො වා ගරහතො වා මුච්චති. සොසානිකන්ති සුසානෙ පතිතකං. පාපණිකන්ති ආපණද්වාරෙ පතිතකං. ථූපචීවරන්ති වම්මිකං පරික්ඛිපිත්වා බලිකම්මකතං. ආභිසෙකිකන්ති නහානට්ඨානෙ වා රඤ්ඤො අභිසෙකට්ඨානෙ වා ඡඩ්ඩිතචීවරං. භතපටියාභතන්ති සුසානං නෙත්වා පුන ආනීතකං. පඤ්ච මහාචොරා උත්තරිමනුස්සධම්මෙ වුත්තා.

३२५. पंचकांमध्ये – 'पाच व्यक्ती नियत (निश्चित नरकात जाणाऱ्या) आहेत' हे आनंतर्य कर्मांचेच ग्रहण आहे. 'पाच छेदक आपत्ती' म्हणजे प्रमाणाबाहेर (मोठ्या आकाराचे) मंच (खाट) आणि पीठ (स्टूल), निसीदन (बैठक), कंडुप्पटिच्छादी (खाज सुटल्यावर वापरायचे वस्त्र), वस्सिकासटिका (पावसाळी वस्त्र) आणि सुगत-चीवर (बुद्धांचे चीवर) यांच्या प्रमाणाचे उल्लंघन केल्यावर होणाऱ्या आपत्ती समजाव्यात. 'पाच कारणांनी' म्हणजे – (१) अलज्जिता (निर्लज्जपणा), (२) अज्ञानता, (३) कुक्कुच्चप्पकतता (संशयी स्वभाव), (४) अकल्पिय (अयोग्य) वस्तूला कल्पिय (योग्य) समजणे, आणि (५) कल्पिय (योग्य) वस्तूला अकल्पिय (अयोग्य) समजणे – या पाच कारणांनी. 'मुसावादाच्या (असत्य बोलण्याच्या) प्रत्ययाने होणाऱ्या पाच आपत्ती' म्हणजे – पाराजिक, थुल्लच्चय, दुक्कट, संघादिसेस आणि पाचित्तिय. 'अनामंतचार' म्हणजे – 'विद्यमान भिक्खूला न विचारता जेवणापूर्वी किंवा जेवणानंतर कुळांमध्ये फिरणे' या नियमात विचारल्याशिवाय फिरण्याचा अभाव असणे. 'अनधिट्ठान' म्हणजे – 'गणभोजनात वेळेव्यतिरिक्त...' असे जे म्हटले आहे, त्या वेळेचा निश्चय (अधिट्ठान) करून भोजन करणे म्हणजे 'अधिट्ठान' होय; आणि तसे न करणे म्हणजे 'अनधिट्ठान' होय. 'अविकप्पना' म्हणजे – परस्परभोजनात जी विकप्पना (दुसऱ्याच्या स्वाधीन करणे) सांगितली आहे, ती न करणे. कारण या पाच गोष्टी पिंडपातिक (भिक्षा मागणाऱ्या) भिक्खूने धुतंगानेच वर्ज्य केलेल्या असतात. 'उस्संकित-परिसंकित' (शंकित व संशयास्पद) म्हणजे – जे पाहतात आणि जे ऐकतात, त्यांच्याद्वारे शंकित आणि संशयास्पद ठरलेला. जरी तो अकुप्पधम्म (ज्याचे अर्हतपद नष्ट होऊ शकत नाही असा) आणि क्षीणासव (अर्हत) असला तरीही; म्हणून अयोग्य ठिकाणे (अगोचर) टाळली पाहिजेत. कारण अशा ठिकाणी दिसणारा मनुष्य अपकीर्ती किंवा निंदेपासून वाचू शकत नाही. 'सोसानिक' म्हणजे स्मशानात पडलेले वस्त्र. 'पापणिक' म्हणजे दुकानाच्या दारात पडलेले वस्त्र. 'थूपचीवर' म्हणजे वारुळाला गुंडाळून पूजेसाठी अर्पण केलेले वस्त्र. 'आभिसेकिक' म्हणजे स्नानगृहात किंवा राजाच्या राज्याभिषेकाच्या ठिकाणी टाकून दिलेले वस्त्र. 'भतपटियाभत' म्हणजे स्मशानात नेऊन पुन्हा परत आणलेले वस्त्र. पाच महाचोर उत्तरिमनुस्सधम्म (चौथ्या पाराजिक सिक्खापदात) सांगितले आहेत.

පඤ්චාපත්තියො කායතො සමුට්ඨන්තීති පඨමෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන පඤ්ච ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු කප්පියසඤ්ඤී සඤ්ඤාචිකාය කුටිං කරොතී’’ති එවං අන්තරපෙය්‍යාලෙ වුත්තාපත්තියො. පඤ්ච ආපත්තියො කායතො ච වාචතො චාති තතියෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙන පඤ්ච ආපත්තියො ආපජ්ජති, ‘‘භික්ඛු කප්පියසඤ්ඤී සංවිදහිත්වා කුටිං කරොතී’’ති එවං තත්ථෙව වුත්තා ආපත්තියො. දෙසනාගාමිනියොති ඨපෙත්වා පාරාජිකඤ්ච සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච අවසෙසා.

‘पाच आपत्ती कायेतून (शरीराद्वारे) उत्पन्न होतात’ म्हणजे पहिल्या आपत्ती-समुत्थानाने (केवळ कायेने) पाच आपत्ती ओढवून घेतो. जसे: 'भिक्खू कल्पिय-संज्ञी होऊन स्वतः याचना करून कुटी (झोपडी) बनवतो' अशा प्रकारे अंतरापेय्यालात सांगितलेल्या आपत्ती होत. ‘पाच आपत्ती कायेने आणि वाचेने (शरीर व वाणीने) उत्पन्न होतात’ म्हणजे तिसऱ्या आपत्ती-समुत्थानाने (काया व वाणीने) पाच आपत्ती ओढवून घेतो. जसे: 'भिक्खू कल्पिय-संज्ञी होऊन (इतरांना) सांगून कुटी बनवतो' अशा प्रकारे तेथेच सांगितलेल्या आपत्ती होत. ‘देशनागामिनी’ म्हणजे पाराजिक आणि संघादिसेस सोडून उर्वरित सर्व आपत्ती.

පඤ්ච කම්මානීති තජ්ජනීයනියස්සපබ්බාජනීයපටිසාරණීයානි චත්තාරි උක්ඛෙපනීයඤ්ච තිවිධම්පි එකන්ති පඤ්ච. යාවතතියකෙ පඤ්චාති උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය භික්ඛුනියා යාවතතියං සමනුභාසනාය අප්පටිනිස්සජ්ජන්තියා පාරාජිකං ථුල්ලච්චයං දුක්කටන්ති තිස්සො, භෙදකානුවත්තකාදිසමනුභාසනාසු සඞ්ඝාදිසෙසො, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ පාචිත්තියං. අදින්නන්ති අඤ්ඤෙන අදින්නං. අවිදිතන්ති පටිග්ගණ්හාමීති චෙතනාය අභාවෙන අවිදිතං. අකප්පියන්ති පඤ්චහි සමණකප්පෙහි අකප්පියකතං; යං වා පනඤ්ඤම්පි අකප්පියමංසං අකප්පියභොජනං. අකතාතිරිත්තන්ති පවාරෙත්වා අතිරිත්තං අකතං. සමජ්ජදානන්ති නටසමජ්ජාදිදානං. උසභදානන්ති ගොගණස්ස අන්තරෙ උසභවිස්සජ්ජනං. චිත්තකම්මදානන්ති ආවාසං කාරෙත්වා තත්ථ චිත්තකම්මං කාරෙතුං වට්ටති. ඉදං පන පටිභානචිත්තකම්මදානං සන්ධාය වුත්තං. ඉමානි හි පඤ්ච කිඤ්චාපි ලොකස්ස පුඤ්ඤසම්මතානි, අථ ඛො අපුඤ්ඤානි අකුසලානියෙව[Pg.174]. උප්පන්නං පටිභානන්ති එත්ථ පටිභානන්ති කථෙතුකම්‍යතා වුච්චති. ඉමෙ පඤ්ච දුප්පටිවිනොදයාති න සුපටිවිනොදයා; උපායෙන පන කාරණෙන අනුරූපාහි පච්චවෙක්ඛනාඅනුසාසනාදීහි සක්කා පටිවිනොදෙතුන්ති අත්ථො.

‘पाच कर्मे’ म्हणजे – तज्जनीयकर्म, नियस्सकर्म, पब्बाानीयकर्म, पटिसारणीयकर्म ही चार आणि तीन प्रकारच्या उक्खेपनीयकर्मांना एक मानून पाच कर्मे होतात. ‘तिसऱ्यांदा (समजावण्याने) होणाऱ्या पाच आपत्ती’ म्हणजे – उक्खित्तक (बहिष्कृत) भिक्खूचे अनुकरण करणाऱ्या भिक्खुणीने तिसऱ्यांदा समजावूनही (समणुभासन करूनही) आपले मत न सोडल्यास पाराजिक, थुल्लच्चय आणि दुक्कट या तीन आपत्ती; संघभेद करणाऱ्याचे अनुकरण करणाऱ्यांच्या समणुभासनात संघादिसेस आपत्ती; आणि पापी दृष्टी न सोडल्यास पाचित्तिय आपत्ती – अशा पाच आपत्ती होतात. ‘अदिन्न’ म्हणजे दुसऱ्याने न दिलेले. ‘अविदित’ म्हणजे 'मी स्वीकारतो' अशा चेतनेच्या अभावामुळे न समजलेले. ‘अकल्पिय’ म्हणजे पाच समणकल्पांनी (श्रमण-नियमांनी) अकल्पिय केलेले; किंवा इतर कोणतेही अकल्पिय मांस किंवा अकल्पिय भोजन. ‘अकतातिरित्त’ म्हणजे पवारणा केल्यानंतर अतिरित्त (उर्वरित अन्न खाण्याचा विधी) न केलेले. ‘समज्जदान’ म्हणजे नट-तमाशा इत्यादींचे दान. ‘उषभदान’ म्हणजे गाईंच्या कळपात वळू (उषभ) सोडणे. ‘चित्तकम्मदान’ म्हणजे विहार बनवून घेऊन तेथे चित्तकाम (चित्रकाम) करणे योग्य आहे; परंतु येथे 'प्रतिभान-चित्तकम्मदान' (बुद्धीने कल्पिलेले चित्रकाम दान) या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण ही पाच दाने जरी जगात पुण्य मानली जात असली, तरी ती प्रत्यक्षात अपुण्य आणि अकुशलच आहेत. ‘उत्पन्न झालेले प्रतिभान’ यामध्ये 'प्रतिभान' म्हणजे बोलण्याची इच्छा (कथेतुकाम्यता) म्हटले आहे. ‘हे पाच कठीणतेने दूर होणारे आहेत’ म्हणजे ते सहजपणे दूर करता येत नाहीत; परंतु योग्य उपायाने, कारणाने आणि अनुरूप अशा पच्चवेक्खण (आत्मपरीक्षण) व अनुशासनाने (उपदेशाने) दूर केले जाऊ शकतात, असा अर्थ आहे.

සකචිත්තං පසීදතීති එත්ථ ඉමානි වත්ථූනි – කටඅන්ධකාරවාසී ඵුස්සදෙවත්ථෙරො කිර චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා සින්දුවාරකුසුමසන්ථතමිව සමවිප්පකිණ්ණවාලිකං චෙතියඞ්ගණං ඔලොකෙන්තො බුද්ධාරම්මණං පීතිපාමොජ්ජං උප්පාදෙත්වා අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ මාරො පබ්බතපාදෙ නිබ්බත්තකාළමක්කටො විය හුත්වා චෙතියඞ්ගණෙ ගොමයං විප්පකිරන්තො ගතො. ථෙරො නාසක්ඛි අරහත්තං පාපුණිතුං, සම්මජ්ජිත්වා අගමාසි. දුතියදිවසෙපි ජරග්ගවො හුත්වා තාදිසමෙව විප්පකාරං අකාසි. තතියදිවසෙ වඞ්කපාදං මනුස්සත්තභාවං නිම්මිනිත්වා පාදෙන පරිකසන්තො අගමාසි. ථෙරො ‘‘එවරූපො බීභච්ඡපුරිසො සමන්තා යොජනප්පමාණෙසු ගොචරගාමෙසු නත්ථි, සියා නු ඛො මාරො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මාරොසි ත්ව’’න්ති ආහ. ‘‘ආම, භන්තෙ, මාරොම්හි, න දානි තෙ වඤ්චෙතුං අසක්ඛි’’න්ති. ‘‘දිට්ඨපුබ්බො තයා තථාගතො’’ති? ‘‘ආම, දිට්ඨපුබ්බො’’ති. ‘‘මාරො නාම මහානුභාවො හොති, ඉඞ්ඝ තාව බුද්ධස්ස භගවතො අත්තභාවසදිසං අත්තභාවං නිම්මිනාහී’’ති? ‘‘න සක්කා, භන්තෙ, තාදිසං රූපං නිම්මිනිතුං; අපිච ඛො පන තංසරික්ඛකං පතිරූපකං නිම්මිනිස්සාමී’’ති සකභාවං විජහිත්වා බුද්ධරූපසදිසෙන අත්තභාවෙන අට්ඨාසි. ථෙරො මාරං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයං තාව සරාගදොසමොහො එවං සොභති, කථං නු ඛො භගවා න සොභති සබ්බසො වීතරාගදොසමොහො’’ති බුද්ධාරම්මණං පීතිං පටිලභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. මාරො ‘‘වඤ්චිතොම්හි තයා, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරොපි ‘‘කිං අත්ථි ජරමාර, තාදිසං වඤ්චෙතු’’න්ති ආහ. ලොකන්තරවිහාරෙපි දත්තො නාම දහරභික්ඛු චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා ඔලොකෙන්තො ඔදාතකසිණං පටිලභි. අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි. තතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඵලත්තයං සච්ඡාකාසි.

स्वतःचे चित्त प्रसन्न होते याविषयी येथे या कथा आहेत – असे ऐकिवात आहे की, कटअंधकार येथे राहणारे फुस्सदेव थेर चैत्य-अंगण झाडून, एका खांद्यावर उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) परिधान करून, जणू काही निर्गुडीच्या फुलांनी अंथरल्यासारखे समप्रमाणात वाळू पसरलेले चैत्य-अंगण पाहत, बुद्धांचे आलंबन घेऊन मनात प्रीती व प्रमोद उत्पन्न करून उभे राहिले. त्या क्षणी मार पर्वताच्या पायथ्याशी उत्पन्न झालेल्या काळ्या माकडासारखे रूप धारण करून चैत्य-अंगणात शेण पसरवून निघून गेला. थेर अर्हत्त्व प्राप्त करू शकले नाहीत, ते पुन्हा झाडून निघून गेले. दुसऱ्या दिवशीही त्याने म्हातारा बैल बनून तसाच उपद्रव केला. तिसऱ्या दिवशी वाकड्या पायाच्या माणसाचे रूप धारण करून पाय फरफटत तो निघून गेला. थेरांनी विचार केला, 'असा बीभत्स माणूस आसपासच्या एक योजन अंतरावरील भिक्षाटनाच्या गावांमध्ये नाही, हा नक्कीच मार असावा.' त्यांनी विचारले, 'तू मार आहेस का?' तो म्हणाला, 'होय, भंते, मी मार आहे. आता मी आपल्या चित्ताला फसवू शकत नाही.' थेरांनी विचारले, 'तू पूर्वी तथागतांना पाहिले आहेस का?' तो म्हणाला, 'होय, मी पाहिले आहे.' थेर म्हणाले, 'मार हा महान सामर्थ्यवान असतो. तर मग, भगवान बुद्धांच्या शरीरासारखे शरीर निर्माण कर पाहू!' तो म्हणाला, 'भंते, तसे रूप निर्माण करणे शक्य नाही. तरीही, मी त्यांच्यासारखेच एक प्रतिरूप निर्माण करतो,' असे म्हणून स्वतःचे रूप सोडून बुद्धरूपासारखे शरीर धारण करून तो उभा राहिला. थेरांनी माराकडे पाहून विचार केला, 'हा राग, द्वेष आणि मोहाने युक्त असलेला मार जर इतका शोभून दिसतो, तर मग सर्व प्रकारे राग, द्वेष आणि मोहापासून मुक्त असलेले भगवान किती बरं शोभून दिसत असतील!' असे बुद्धारम्मण घेऊन त्यांनी प्रीती प्राप्त केली आणि विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त केले. मार म्हणाला, 'भंते, मी आपल्याकडून फसला गेलो.' थेरही म्हणाले, 'हे म्हाताऱ्या मारा! तुझ्यासारख्याला फसवण्यात काय विशेष आहे?' लोकन्तर विहारातही दत्त नावाच्या तरुण भिक्खूने चैत्य-अंगण झाडून पाहत असताना ओदात-कसिण प्राप्त केले. त्यांनी आठ समापत्ती उत्पन्न केल्या. त्यानंतर विपश्यना वाढवून तीन फळे साक्षात केली.

පරචිත්තං පසීදතීති එත්ථ ඉමානි වත්ථූනි – තිස්සො නාම දහරභික්ඛු ජම්බුකොලචෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා සඞ්කාරඡඩ්ඩනිං හත්ථෙන ගහෙත්වාව අට්ඨාසි[Pg.175]. තස්මිං ඛණෙ තිස්සදත්තත්ථෙරො නාම නාවාතො ඔරුය්හ චෙතියඞ්ගණං ඔලොකෙන්තො භාවිතචිත්තෙන සම්මට්ඨට්ඨානන්ති ඤත්වා පඤ්හාසහස්සං පුච්ඡි, ඉතරො සබ්බං විස්සජ්ජෙසි. අඤ්ඤතරස්මිම්පි විහාරෙ ථෙරො චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා වත්තං පරිච්ඡින්දි. යොනකවිසයතො චෙතියවන්දකා චත්තාරො ථෙරා ආගන්ත්වා චෙතියඞ්ගණං දිස්වා අන්තො අප්පවිසිත්වා ද්වාරෙයෙව ඨත්වා එකො ථෙරො අට්ඨ කප්පෙ අනුස්සරි, එකො සොළස, එකො වීසති, එකො තිංස කප්පෙ අනුස්සරි.

दुसऱ्याचे चित्त प्रसन्न होते याविषयी येथे या कथा आहेत – तिस्स नावाचे एक तरुण भिक्खू जम्बुकोल चैत्य-अंगण झाडून कचरा टाकण्याची टोपली हातात धरूनच उभे राहिले. त्या क्षणी तिस्सदत्त थेर नावाचे महाथेर जहाजातून उतरून चैत्य-अंगणाकडे पाहत, 'हे विकसित चित्त असलेल्या व्यक्तीने झाडलेले ठिकाण आहे' असे जाणून त्यांनी एक हजार प्रश्न विचारले, आणि दुसऱ्याने (त्या तरुण भिक्खूने) त्या सर्वांची उत्तरे दिली. दुसऱ्या एका विहारातही एका थेरांनी चैत्य-अंगण झाडून आपले कर्तव्य पूर्ण केले. योनक देशातून चैत्याची वंदना करण्यासाठी आलेले चार थेर चैत्य-अंगण पाहून आत प्रवेश न करता दारापाशीच उभे राहिले. एका थेरांनी आठ कल्प आठवले, एकाने सोळा कल्प, एकाने वीस कल्प आणि एकाने तीस कल्प आठवले.

දෙවතා අත්තමනා හොන්තීති එත්ථ ඉදං වත්ථු – එකස්මිං කිර විහාරෙ එකො භික්ඛු චෙතියඞ්ගණඤ්ච බොධියඞ්ගණඤ්ච සම්මජ්ජිත්වා නහායිතුං ගතො. දෙවතා ‘‘ඉමස්ස විහාරස්ස කතකාලතො පට්ඨාය එවං වත්තං පූරෙත්වා සම්මට්ඨපුබ්බො භික්ඛු නත්ථී’’ති පසන්නචිත්තා පුප්ඵහත්ථා අට්ඨංසු. ථෙරො ආගන්ත්වා ‘‘කතරගාමවාසිකාත්ථා’’ති ආහ. ‘‘භන්තෙ, ඉධෙව වසාම, ඉමස්ස විහාරස්ස කතකාලතො පට්ඨාය එවං වත්තං පූරෙත්වා සම්මට්ඨපුබ්බො භික්ඛු නත්ථීති තුම්හාකං, භන්තෙ, වත්තෙ පසීදිත්වා පුප්ඵහත්ථා ඨිතාම්හා’’ති දෙවතා ආහංසු.

देवता संतुष्ट होतात याविषयी येथे ही कथा आहे – असे ऐकिवात आहे की, एका विहारात एक भिक्खू चैत्य-अंगण आणि बोधी-अंगण झाडून स्नान करण्यासाठी गेले. 'हा विहार स्थापन झाल्यापासून अशा प्रकारे कर्तव्याचे पालन करून पूर्वी कधीही झाडणारे भिक्खू लाभले नाहीत,' असा विचार करून प्रसन्न चित्त झालेल्या देवता हातात फुले घेऊन उभ्या राहिल्या. थेरांनी येऊन विचारले, 'तुम्ही कोणत्या गावातील रहिवासी आहात?' देवता म्हणाल्या, 'भंते, आम्ही येथेच राहतो. हा विहार स्थापन झाल्यापासून अशा प्रकारे कर्तव्याचे पालन करून पूर्वी कधीही झाडणारे भिक्खू लाभले नाहीत, म्हणून भंते, आपल्या या कर्तव्यावर प्रसन्न होऊन आम्ही हातात फुले घेऊन उभे आहोत.'

පාසාදිකසංවත්තනිකන්ති එත්ථ ඉදං වත්ථු – එකං කිර අමච්චපුත්තං අභයත්ථෙරඤ්ච ආරබ්භ අයං කථා උදපාදි ‘‘කිං නු ඛො අමච්චපුත්තො පාසාදිකො, අභයත්ථෙරොති උභොපි නෙ එකස්මිං ඨානෙ ඔලොකෙස්සාමා’’ති. ඤාතකා අමච්චපුත්තං අලඞ්කරිත්වා මහාචෙතියං වන්දාපෙස්සාමාති අගමංසු. ථෙරමාතාපි පාසාදිකං චීවරං කාරෙත්වා පුත්තස්ස පහිණි, ‘‘පුත්තො මෙ කෙසෙ ඡින්දාපෙත්වා ඉමං චීවරං පාරුපිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මහාචෙතියං වන්දතූ’’ති. අමච්චපුත්තො ඤාතිපරිවුතො පාචීනද්වාරෙන චෙතියඞ්ගණං ආරුළ්හො, අභයත්ථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන චෙතියඞ්ගණං ආරුහිත්වා චෙතියඞ්ගණෙ තෙන සද්ධිං සමාගන්ත්වා ආහ – ‘‘කිං ත්වං, ආවුසො, මහල්ලකත්ථෙරස්ස සම්මට්ඨට්ඨානෙ කචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා මයා සද්ධිං යුගග්ගාහං ගණ්හාසී’’ති. අතීතත්තභාවෙ කිර අභයත්ථෙරො මහල්ලකත්ථෙරො නාම හුත්වා ගොචරගාමෙ චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජි, අමච්චපුත්තො මහාඋපාසකො හුත්වා සම්මට්ඨට්ඨානෙ කචවරං ගහෙත්වා ඡඩ්ඩෙසි.

प्रसन्नता उत्पन्न करणारे याविषयी येथे ही कथा आहे – असे ऐकिवात आहे की, एका अमात्यपुत्राला आणि अभय थेरांना उद्देशून ही चर्चा सुरू झाली: 'अमात्यपुत्र अधिक देखणा आहे की अभय थेर? आपण दोघांनाही एकाच ठिकाणी पाहू या.' नातेवाईक अमात्यपुत्राला सजवून 'महाचैत्याची वंदना घडवून आणू' असे म्हणून गेले. थेरांच्या मातेनेही एक सुंदर चीवर तयार करवून आपल्या पुत्राकडे पाठवले आणि निरोप दिला, 'माझ्या पुत्राने केस कापून, हे चीवर परिधान करून, भिक्खू संघासह महाचैत्याची वंदना करावी.' अमात्यपुत्र नातेवाईकांनी वेढलेला होऊन पूर्व दाराने चैत्य-अंगणात चढला. अभय थेर भिक्खू संघासह दक्षिण दाराने चैत्य-अंगणात चढले आणि चैत्य-अंगणात त्याच्याशी भेट झाल्यावर म्हणाले, 'हे आवुसो! तू वृद्ध थेरांनी झाडलेल्या जागेवर कचरा टाकून माझ्याशी बरोबरी करत आहेस काय?' पूर्वजन्मात अभय थेर हे 'महल्लक थेर' (वृद्ध थेर) नावाचे भिक्खू होते आणि त्यांनी भिक्षाटनाच्या गावातील चैत्य-अंगण झाडले होते, तर तो अमात्यपुत्र महाउपासक होता आणि त्याने त्या झाडलेल्या जागेवरील कचरा उचलून फेकला होता.

සත්ථුසාසනං කතං හොතීති ඉදං සම්මජ්ජනවත්තං නාම බුද්ධෙහි වණ්ණිතං, තස්මා තං කරොන්තෙන සත්ථුසාසනං කතං හොති. තත්‍රිදං වත්ථු – ආයස්මා [Pg.176] කිර සාරිපුත්තො හිමවන්තං ගන්ත්වා එකස්මිං පබ්භාරෙ අසම්මජ්ජිත්වාව නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. භගවා ආවජ්ජන්තො ථෙරස්ස අසම්මජ්ජිත්වා නිසින්නභාවං ඤත්වා ආකාසෙන ගන්ත්වා ථෙරස්ස පුරතො අසම්මට්ඨට්ඨානෙ පාදානි දස්සෙත්වා පච්චාගඤ්ඡි. ථෙරො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතො භගවතො පාදානි දිස්වා බලවහිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨාය ‘‘අසම්මජ්ජිත්වා නිසින්නභාවං වත මෙ සත්ථා අඤ්ඤාසි, සඞ්ඝමජ්ඣෙ දානි චොදනං කාරෙස්සාමී’’ති දසබලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදි. භගවා ‘‘කුහිං ගතොසි, සාරිපුත්තා’’ති වත්වා ‘‘න පතිරූපං දානි තෙ මය්හං අනන්තරෙ ඨානෙ ඨත්වා විචරන්තස්ස අසම්මජ්ජිත්වා නිසීදිතු’’න්ති ආහ. තතො පට්ඨාය ථෙරො ගණ්ඨිකපටිමුඤ්චනට්ඨානෙපි තිට්ඨන්තො පාදෙන කචවරං වියූහිත්වාව තිට්ඨති.

शास्त्यांचे शासन पूर्ण केले जाते याविषयी – हे झाडण्याचे कर्तव्य बुद्धांनी प्रशंसिले आहे, म्हणून ते करणाऱ्याकडून शास्त्यांच्या शासनाचे पालन केले जाते. त्याविषयी ही कथा आहे – असे ऐकिवात आहे की, आयुष्यमान सारिपुत्त हिमालयात जाऊन एका गुहेत न झाडताच निरोध समापत्तीत प्रवेश करून बसले. भगवंतांनी ध्यान करून थेरांचे न झाडता बसणे जाणून घेतले आणि आकाशातून जाऊन थेरांच्या समोर न झाडलेल्या जागेवर आपल्या पाऊलखुणा दाखवून ते परत आले. थेर समापत्तीतून उठल्यावर भगवंतांच्या पाऊलखुणा पाहून अत्यंत लज्जित व भयभीत झाले. गुडघे टेकून त्यांनी विचार केला, 'माझे न झाडता बसणे शास्त्यांनी जाणले आहे. आता ते संघामध्ये माझी कानउघाडणी करतील.' असे विचार करून ते दशबलांच्या जवळ गेले आणि वंदन करून बसले. भगवान म्हणाले, 'सारिपुत्ता, तू कुठे गेला होतास?' आणि पुढे म्हणाले, 'माझ्या नंतरच्या स्थानावर राहून वावरणाऱ्या तुला न झाडता बसणे योग्य नाही.' तेव्हापासून थेर चीवराची गाठ बांधण्याच्या ठिकाणी उभे राहतानाही पायाने कचरा बाजूला सारूनच उभे राहत असत.

අත්තනො භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාතීති ‘‘ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං එත්තකං සුත්තං උපලබ්භති, එත්තකො විනිච්ඡයො, එත්තකං සුත්තඤ්ච විනිච්ඡයඤ්ච වක්ඛාමී’’ති එවං අත්තනො භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාති. ‘‘අයං චොදකස්ස පුරිමකථා, අයං පච්ඡිමකථා, අයං චුදිතකස්ස පුරිමකථා, අයං පච්ඡිමකථා, එත්තකං ගය්හූපගං, එත්තකං න ගය්හූපග’’න්ති එවං අනුග්ගණ්හන්තො පන පරස්ස භාසපරියන්තං න උග්ගණ්හාති නාම. ආපත්තිං න ජානාතීති පාරාජිකං වා සඞ්ඝාදිසෙසං වාති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං නානාකරණං න ජානාති. මූලන්ති ද්වෙ ආපත්තියා මූලානි කායො ච වාචා ච, තානි න ජානාති. සමුදයන්ති ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි ආපත්තිසමුදයො නාම, තානි න ජානාති. පාරාජිකාදීනං වත්ථුං න ජානාතීතිපි වුත්තං හොති. නිරොධන්ති අයං ආපත්ති දෙසනාය නිරුජ්ඣති, වූපසම්මති, අයං වුට්ඨානෙනාති එවං ආපත්තිනිරොධං න ජානාති. සත්ත සමථෙ අජානන්තො පන ආපත්තිනිරොධගාමිනිපටිපදං න ජානාති.

‘आपल्या स्वतःच्या भाषणाची मर्यादा ग्रहण करत नाही’ म्हणजे— ‘या प्रकरणात एवढे सूत्र (पाळि) उपलब्ध आहे, एवढा निर्णय उपलब्ध आहे, आणि मी एवढे सूत्र व निर्णय सांगेन’ अशा प्रकारे आपल्या स्वतःच्या भाषणाची मर्यादा मनात निश्चित करत नाही. ‘हे चोदकाचे (आरोप करणाऱ्याचे) पूर्व विधान आहे, हे त्याचे नंतरचे विधान आहे; हे चुदितकाचे (आरोपीचे) पूर्व विधान आहे, हे त्याचे नंतरचे विधान आहे; एवढे ग्रहण करण्यायोग्य आहे, एवढे ग्रहण करण्यायोग्य नाही’ अशा प्रकारे जो मनात ठेवत नाही, तो दुसऱ्याच्या भाषणाची मर्यादा ग्रहण करत नाही असे म्हटले जाते. ‘आपत्ती जाणत नाही’ म्हणजे पाराजिका किंवा संघादिसेस इत्यादी सात आपत्ती-समूहांचे (आपत्तिक्खंधांचे) वर्गीकरण (भेद) जाणत नाही. ‘मूळ’ म्हणजे आपत्तीची दोन मुळे आहेत— काय (शरीर) आणि वाचा (वाणी); ती तो जाणत नाही. ‘समुदय’ म्हणजे आपत्तीचे सहा समुत्थान (उत्पत्तीचे कारणे) ज्याला आपत्ती-समुदय म्हणतात; ती तो जाणत नाही. ‘पाराजिका इत्यादींचे वस्तू (विषय) तो जाणत नाही’ असेही म्हटले आहे. ‘निरोध’ म्हणजे ही आपत्ती देशनेने (प्रकटीकरणाने) निरुद्ध होते, शांत होते; किंवा ही आपत्ती वुट्ठान (परिव्वास, मानत्त इत्यादी) द्वारे निरुद्ध व शांत होते; अशा प्रकारे आपत्तीचा निरोध तो जाणत नाही. सात समथ न जाणणारा विनयधर आपत्ती-निरोधाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेला (मार्गाला) जाणत नाही.

අධිකරණපඤ්චකෙ අධිකරණං නාම චත්තාරි අධිකරණානි. අධිකරණස්ස මූලං නාම තෙත්තිංස මූලානි – විවාදාධිකරණස්ස ද්වාදස මූලානි, අනුවාදාධිකරණස්ස චුද්දස, ආපත්තාධිකරණස්ස ඡ, කිච්චාධිකරණස්ස එකං; තානි පරතො ආවි භවිස්සන්ති. අධිකරණසමුදයො නාම අධිකරණසමුට්ඨානං. විවාදාධිකරණං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි නිස්සාය උප්පජ්ජති; අනුවාදාධිකරණං චතස්සො විපත්තියො; ආපත්තාධිකරණං සත්තාපත්තික්ඛන්ධෙ; කිච්චාධිකරණං චත්තාරි සඞ්ඝකිච්චානීති ඉමං විභාගං න ජානාතීති අත්ථො[Pg.177]. අධිකරණනිරොධං න ජානාතීති ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන මූලාමූලං ගන්ත්වා විනිච්ඡයසමථං පාපෙතුං න සක්කොති; ‘‘ඉදං අධිකරණං ද්වීහි, ඉදං චතූහි, ඉදං තීහි ඉදං එකෙන සමථෙන සම්මතී’’ති එවං සත්ත සමථෙ අජානන්තො පන අධිකරණනිරොධගාමිනිපටිපදං න ජානාති නාම. වත්ථුං න ජානාතීති ‘‘ඉදං පාරාජිකස්ස වත්ථු, ඉදං සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති එවං සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං වත්ථුං න ජානාති. නිදානන්ති ‘‘සත්තන්නං නිදානානං ඉදං සික්ඛාපදං එත්ථ පඤ්ඤත්තං, ඉදං එත්ථා’’ති න ජානාති. පඤ්ඤත්තිං න ජානාතීති තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ පඨමපඤ්ඤත්තිං න ජානාති. අනුපඤ්ඤත්තින්ති පුනප්පුනං පඤ්ඤත්තිං න ජානාති. අනුසන්ධිවචනපථන්ති කථානුසන්ධි-විනිච්ඡයානුසන්ධිවසෙන වත්ථුං න ජානාති. ඤත්තිං න ජානාතීති සබ්බෙන සබ්බං ඤත්තිං න ජානාති. ඤත්තියා කරණං න ජානාතීති ඤත්තිකිච්චං න ජානාති, ඔසාරණාදීසු නවසු ඨානෙසු ඤත්තිකම්මං නාම හොති, ඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මෙසු ඤත්තියා කම්මප්පත්තො හුත්වා තිට්ඨතීති න ජානාති. න පුබ්බකුසලො හොති න අපරකුසලොති පුබ්බෙ කථෙතබ්බඤ්ච පච්ඡා කථෙතබ්බඤ්ච න ජානාති, ඤත්ති නාම පුබ්බෙ ඨපෙතබ්බා, පච්ඡා න ඨපෙතබ්බාතිපි න ජානාති. අකාලඤ්ඤූ ච හොතීති කාලං න ජානාති, අනජ්ඣිට්ඨො අයාචිතො භාසති, ඤත්තිකාලම්පි ඤත්තිඛෙත්තම්පි ඤත්තිඔකාසම්පි න ජානාති.

अधिकरण-पंचकात ‘अधिकरण’ म्हणजे चार अधिकरणे होत. ‘अधिकरणाचे मूळ’ म्हणजे तेहतीस मुळे होत— विवादाधिकरणाची बारा मुळे, अनुवादाधिकरणाची चौदा, आपत्ताधिकरणाची सहा, आणि किच्चाधिकरणाचे एक मूळ; ती पुढे स्पष्ट होतील. ‘अधिकरण-समुदय’ म्हणजे अधिकरणाचे समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) होय. विवादाधिकरण अठरा भेदक वस्तूंवर अवलंबून उत्पन्न होते; अनुवादाधिकरण चार विपत्तींवर; आपत्ताधिकरण सात आपत्ती-समूहांवर; आणि किच्चाधिकरण चार संघ-कृत्यांवर अवलंबून उत्पन्न होते— हा विभाग तो जाणत नाही, असा अर्थ आहे. ‘अधिकरणाचा निरोध जाणत नाही’ म्हणजे धर्म, विनय आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनानुसार मुळापासून मुळापर्यंत जाऊन निर्णयाच्या शांततेप्रत (विनिच्छय-समथ) पोहोचवण्यास तो असमर्थ असतो. ‘हे अधिकरण दोन समथांनी शांत होते, हे चार समथांनी, हे तीन समथांनी, आणि हे एका समथाने शांत होते’ अशा प्रकारे सात समथ न जाणणारा विनयधर अधिकरण-निरोधाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेला (मार्गाला) जाणत नाही असे म्हटले जाते. ‘वस्तू जाणत नाही’ म्हणजे ‘हे पाराजिकाचे वस्तू (कारण) आहे, हे संघादिसेसाचे वस्तू आहे’ अशा प्रकारे सात आपत्ती-समूहांच्या वस्तूला तो जाणत नाही. ‘निदान’ म्हणजे सात निदानांपैकी ‘हे शिक्षापद येथे प्रज्ञप्त केले गेले आहे, हे येथे प्रज्ञप्त केले गेले आहे’ हे तो जाणत नाही. ‘प्रज्ञप्ती जाणत नाही’ म्हणजे त्या त्या शिक्षापदातील प्रथम प्रज्ञप्ती (मूळ नियम) तो जाणत नाही. ‘अनुप्रज्ञप्ती’ म्हणजे वारंवार प्रज्ञप्त केलेले शिक्षापद तो जाणत नाही. ‘अनुसंधी-वचनपथ’ म्हणजे कथेचा संदर्भ आणि निर्णयाचा संदर्भ यानुसार विषयाला तो जाणत नाही. ‘ज्ञत्ती जाणत नाही’ म्हणजे सर्व प्रकारे संपूर्ण ज्ञत्ती तो जाणत नाही. ‘ज्ञत्तीचे करणे जाणत नाही’ म्हणजे ज्ञत्तीचे कृत्य तो जाणत नाही; ओसारणा इत्यादी नऊ स्थानांमध्ये ‘ज्ञत्ती-कर्म’ असते; ज्ञत्ति-दुतीय आणि ज्ञत्ति-चतुत्थ कर्मांमध्ये ज्ञत्ती मांडल्यावर ते कर्माप्रत पोहोचून स्थित होते, हे तो जाणत नाही. ‘पूर्वी कुशल नसतो आणि नंतरही कुशल नसतो’ म्हणजे पूर्वी काय बोलावे आणि नंतर काय बोलावे हे तो जाणत नाही; तसेच ज्ञत्ती ही सुरुवातीला मांडली पाहिजे, नंतर मांडू नये, हेही तो जाणत नाही. ‘अकाळज्ञ असतो’ म्हणजे तो योग्य वेळ जाणत नाही; न विचारता किंवा विनंती न करताच बोलतो; तसेच ज्ञत्तीची वेळ, ज्ञत्तीचे क्षेत्र आणि ज्ञत्तीची संधी तो जाणत नाही.

මන්දත්තා මොමූහත්තාති කෙවලං අඤ්ඤාණෙන මොමූහභාවෙන ධුතඞ්ගෙ ආනිසංසං අජානිත්වා. පාපිච්ඡොති තෙන අරඤ්ඤවාසෙන පච්චයලාභං පත්ථයමානො. පවිවෙකන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකං. ඉදමත්ථිතන්ති ඉමාය කල්‍යාණාය පටිපත්තියා අත්ථො එතස්සාති ඉදමත්ථි, ඉදමත්ථිනො භාවො ඉදමත්ථිතා; තං ඉදමත්ථිතංයෙව නිස්සාය න අඤ්ඤං කිඤ්චි ලොකාමිසන්ති අත්ථො.

‘मंदत्वामुळे आणि अत्यंत मूढत्वामुळे’ म्हणजे केवळ अज्ञानामुळे आणि अत्यंत मोहाच्या अवस्थेमुळे धुतांगाचे फायदे न जाणता. ‘पापिच्छ’ म्हणजे त्या अरण्यवासाने प्रत्यय-लाभ (चतुष्प्रत्यय मिळवणे) इच्छिणारा होऊन अरण्यवासी होणे. ‘प्रविवेक’ म्हणजे काय-विवेक, चित्त-विवेक आणि उपधी-विवेक यांची इच्छा करणारा होऊन अरण्यवासी होणे. ‘इदमत्थिता’ म्हणजे ‘या कल्याणकारी प्रतिपदेने (अरण्यवासाने) या भिक्खूचा उद्देश साध्य होतो’ म्हणून तो ‘इदमत्थी’ आहे; आणि इदमत्थीचा भाव म्हणजे ‘इदमत्थिता’ होय. केवळ त्या इदमत्थितेवरच अवलंबून राहून, इतर कोणत्याही लौकिक आमिषावर अवलंबून न राहता तो अरण्यवासी होतो, असा अर्थ आहे.

උපොසථං න ජානාතීති නවවිධං උපොසථං න ජානාති. උපොසථකම්මන්ති අධම්මෙනවග්ගාදිභෙදං චතුබ්බිධං උපොසථකම්මං න ජානාති. පාතිමොක්ඛන්ති ද්වෙ මාතිකා න ජානාති. පාතිමොක්ඛුද්දෙසන්ති සබ්බම්පි නවවිධං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං න ජානාති. පවාරණන්ති නවවිධං පවාරණං න ජානාති. පවාරණාකම්මං උපොසථකම්මසදිසමෙව.

‘उपोसथ जाणत नाही’ म्हणजे नऊ प्रकारचा उपोसथ तो जाणत नाही. ‘उपोसथ-कर्म’ म्हणजे अधर्म-वर्ग इत्यादी भेदांचे चार प्रकारचे उपोसथ-कर्म तो जाणत नाही. ‘पातिमोक्ख’ म्हणजे दोन मातिका तो जाणत नाही. ‘पातिमोक्ख-उद्देश’ म्हणजे सर्व प्रकारचा नऊ प्रकारचा पातिमोक्ख-उद्देश तो जाणत नाही. ‘पवारणा’ म्हणजे नऊ प्रकारची पवारणा तो जाणत नाही. पवारणा-कर्म हे उपोसथ-कर्मासारखेच असते.

අපාසාදිකපඤ්චකෙ [Pg.178] – අපාසාදිකන්ති කායදුච්චරිතාදි අකුසලකම්මං වුච්චති. පාසාදිකන්ති කායසුචරිතාදි කුසලකම්මං වුච්චති. අතිවෙලන්ති වෙලං අතික්කම්ම බහුතරං කාලං කුලෙසු අප්පං විහාරෙති අත්ථො. ඔතාරොති කිලෙසානං අන්තො ඔතරණං. සංකිලිට්ඨන්ති දුට්ඨුල්ලාපත්තිකායසංසග්ගාදිභෙදං. විසුද්ධිපඤ්චකෙපවාරණාග්ගහණෙන නවවිධාපි පවාරණා වෙදිතබ්බා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

अपासादिक-पंचकात— ‘अपासादिक’ म्हणजे काय-दुश्चरित इत्यादी अकुशल कर्म म्हटले जाते. ‘पासादिक’ म्हणजे काय-सुचरित इत्यादी कुशल कर्म म्हटले जाते. ‘अतिवेळ’ म्हणजे वेळ (भोजनाची वेळ इत्यादी मर्यादा) ओलांडून कुलांमध्ये (घरांमध्ये) जास्त वेळ घालवणे आणि विहारात कमी वेळ घालवणे, असा अर्थ आहे. ‘अवतार’ म्हणजे क्लेशांचे अंतःकरणात प्रवेश करणे होय. ‘संक्लिष्ट’ म्हणजे दुट्ठुल्लापत्ती (गंभीर आपत्ती) आणि काय-संसर्ग आपत्ती इत्यादींचे भेद होय. विशुद्धि-पंचकात पवारणा ग्रहण केल्याने नऊ प्रकारची पवारणा समजली पाहिजे. सर्व ठिकाणी उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पंचक-वाराचे वर्णन समाप्त झाले.

ඡක්කවාරවණ්ණනා

छक्क-वाराचे वर्णन

326. ඡක්කෙසු – ඡ සාමීචියොති ‘‘සො ච භික්ඛු අනබ්භිතො, තෙ ච භික්ඛූ ගාරය්හා, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘යුඤ්ජන්තායස්මන්තො සකං, මා වො සකං විනස්සාති අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘අයං තෙ භික්ඛු පත්තො යාව භෙදනාය ධාරෙතබ්බොති අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘තතො නීහරිත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං සංවිභජිතබ්බං, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘අඤ්ඤාතබ්බං පරිපුච්ඡිතබ්බං පරිපඤ්හිතබ්බං, අයං තත්ථ සාමීචි’’, ‘‘යස්ස භවිස්සති සො හරිස්සතීති අයං තත්ථ සාමීචී’’ති ඉමා භික්ඛුපාතිමොක්ඛෙයෙව ඡ සාමීචියො. ඡ ඡෙදනකාති පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච භික්ඛුනීනං උදකසාටිකාය සද්ධිං ඡ. ඡහාකාරෙහීති අලජ්ජිතා අඤ්ඤාණතා කුක්කුච්චපකතතා අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතා සතිසම්මොසාති. තත්ථ එකරත්තඡාරත්තසත්තාහාතික්කමාදීසු ආපත්තිං සතිසම්මොසෙන ආපජ්ජති. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඡ ආනිසංසා විනයධරෙති පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච තස්සාධෙය්‍යො උපොසථොති ඉමිනා සද්ධිං ඡ.

३२६. छक्कांमध्ये— ‘सहा सामीची (योग्य आचरणे)’ म्हणजे— ‘तो भिक्खू अनब्भित (अद्याप पुनर्संचयित न झालेला) आहे आणि ते भिक्खू निंदनीय आहेत, ही तेथील सामीची आहे’, ‘आयुष्यमानांनो, तुम्ही स्वतःच्या कार्यात युक्त व्हा, तुमचे स्वतःचे नष्ट होऊ नये, ही तेथील सामीची आहे’, ‘हे भिक्खू, हा तुझा पात्र फुटण्यापर्यंत धारण केला पाहिजे, ही तेथील सामीची आहे’, ‘तेथून काढून भिक्खूंसोबत विभागून घेतले पाहिजे, ही तेथील सामीची आहे’, ‘न समजलेले विचारले पाहिजे, प्रश्न विचारले पाहिजेत, ही तेथील सामीची आहे’, ‘ज्याचे असेल तो घेऊन जाईल, ही तेथील सामीची आहे’— या भिक्खू-पातिमोक्खातच सहा सामीची आहेत. ‘सहा छेदक’ म्हणजे पंचकात सांगितलेल्या पाच आणि भिक्खुनींच्या उदक-साटिका (जल-वस्त्र) आपत्तीसह सहा होतात. ‘सहा आकारांनी (कारणांनी)’ म्हणजे— निर्लज्जपणा, अज्ञान, कुक्कुच्च (शंकाकुलता), अकल्पनीय (अयोग्य) गोष्टीला कल्पनीय (योग्य) समजणे, कल्पनीय गोष्टीला अकल्पनीय समजणे, आणि सतिसंमोस (स्मृतीचा लोप). त्यामध्ये, एक रात्र, सहा रात्री, सात दिवस ओलांडणे इत्यादींमुळे होणारी आपत्ती स्मृतीच्या लोपामुळे (विसरल्यामुळे) ओढवते. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. ‘विनयधराचे सहा फायदे’ म्हणजे पंचकात सांगितलेले पाच आणि ‘त्याच्यावर उपोसथ सोपवला जातो’ या फायद्यासह सहा होतात.

ඡ පරමානීති ‘‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බං, මාසපරමං තෙන භික්ඛුනා තං චීවරං නික්ඛිපිතබ්බං, සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බං, ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන උද්දිස්ස ඨාතබ්බං, නවං පන භික්ඛුනා සන්ථතං කාරාපෙත්වා ඡබ්බස්සානි ධාරෙතබ්බං ඡබ්බස්සපරමතා ධාරෙතබ්බං, තියොජනපරමං සහත්ථා ධාරෙතබ්බානි, දසාහපරමං අතිරෙකපත්තො ධාරෙතබ්බො, සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, ඡාරත්තපරමං තෙන භික්ඛුනා තෙන චීවරෙන විප්පවසිතබ්බං, චතුක්කංසපරමං, අඩ්ඪතෙය්‍යකංසපරමං, ද්වඞ්ගුලපබ්බපරමං ආදාතබ්බං, අට්ඨඞ්ගුලපරමං මඤ්චපටිපාදකං[Pg.179], අට්ඨඞ්ගුලපරමං දන්තකට්ඨ’’න්ති ඉමානි චුද්දස පරමානි. තත්ථ පඨමානි ඡ එකං ඡක්කං, තතො එකං අපනෙත්වා සෙසෙසු එකෙකං පක්ඛිපිත්වාතිආදිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි ඡක්කානි කාතබ්බානි.

सहा 'परम' (मर्यादा) म्हणजे: 'जास्तीत जास्त दहा दिवस अतिरिक्त चीवर धारण करावे', 'त्या भिक्खूने ते चीवर जास्तीत जास्त एक महिना बाजूला ठेवावे', 'त्या भिक्खूने त्याहून अधिक (संतर-उत्तर) चीवर जास्तीत जास्त काळ स्वीकार करावे', 'मौन राहून (चीवराच्या) उद्देशाने जास्तीत जास्त सहा वेळा उभे राहावे', 'भिक्खूने नवीन संथत (आसन) बनवून घेतल्यावर ते कमीत कमी सहा वर्षे वापरावे (सहा वर्षांची मर्यादा पाळावी)', 'स्वतःच्या हाताने जास्तीत जास्त तीन योजन (लोकर) वाहून न्यावी', 'जास्तीत जास्त दहा दिवस अतिरिक्त पात्र धारण करावे', 'साठवून ठेवलेले (औषध किंवा अन्न) जास्तीत जास्त सात दिवस सेवन करावे', 'त्या भिक्खूने त्या चीवरापासून जास्तीत जास्त सहा रात्री वेगळे राहावे', 'जास्तीत जास्त चार कंस', 'जास्तीत जास्त अडीच कंस', 'जास्तीत जास्त दोन बोटे रुंद कापून घ्यावे', 'पलंगाचे पाय जास्तीत जास्त आठ बोटे असावेत', 'दात घासण्याची काडी जास्तीत जास्त आठ बोटे असावी' - हे चौदा 'परम' आहेत. त्यापैकी पहिले सहा मिळून एक 'षट्क' (छक्क) बनते. त्यानंतर त्यातील एक वगळून उर्वरित चौदांमधील एकेक मिळवून (नवीन) षट्क बनवावे, या पद्धतीने इतरही षट्के तयार करावीत.

ඡ ආපත්තියොති තීණි ඡක්කානි අන්තරපෙය්‍යාලෙ වුත්තානි. ඡ කම්මානීති තජ්ජනීය-නියස්ස-පබ්බාජනීය-පටිසාරණීයානි චත්තාරි, ආපත්තියා අදස්සනෙ ච අප්පටිකම්මෙ ච වුත්තද්වයම්පි එකං, පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ එකන්ති ඡ. නහානෙති ඔරෙනඩ්ඪමාසං නහානෙ; විප්පකතචීවරාදිඡක්කද්වයං කථිනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'सहा आपत्ती' या विषयावरील तीन षट्के अंतरापेय्यालमध्ये (मध्यम संक्षेपात) सांगितली आहेत. 'सहा कर्मे' म्हणजे: तज्जनीय-कर्म, नियस्स-कर्म, पब्बाजनीय-कर्म, आणि पटिसारणीय-कर्म ही चार; आपत्ती न पाहिल्याबद्दल आणि आपत्तीचे निवारण न केल्याबद्दल सांगितलेली दोन कर्मे मिळून एक; आणि वाईट दृष्टीचा (मिथ्या दृष्टीचा) त्याग न केल्याबद्दल एक कर्म; अशी एकूण सहा कर्मे आहेत. 'स्नान' म्हणजे पंधरवड्यापेक्षा कमी काळात स्नान करणे; अपूर्ण राहिलेले चीवर इत्यादी दोन षट्के कठिनक्खन्धकामध्ये निर्देशित केली आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

ඡක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

षट्कवार-वर्णन समाप्त झाले.

සත්තකවාරවණ්ණනා

सप्तकवार-वर्णन

327. සත්තකෙසු – සත්ත සාමීචියොති පුබ්බෙ වුත්තෙසු ඡසු ‘‘සා ච භික්ඛුනී අනබ්භිතා, තා ච භික්ඛුනියො ගාරය්හා, අයං තත්ථ සාමීචී’’ති ඉමං පක්ඛිපිත්වා සත්ත වෙදිතබ්බා. සත්ත අධම්මිකා පටිඤ්ඤාතකරණාති ‘‘භික්ඛු පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො හොති, පාරාජිකෙන චොදියමානො ‘සඞ්ඝාදිසෙසං අජ්ඣාපන්නොම්හී’ති පටිජානාති, තං සඞ්ඝො සඞ්ඝාදිසෙසෙන කාරෙති, අධම්මිකං පටිඤ්ඤාතකරණ’’න්ති එවං සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. ධම්මිකාපි තත්ථෙව නිද්දිට්ඨා. සත්තන්නං අනාපත්ති සත්තාහකරණීයෙන ගන්තුන්ති වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ වුත්තං. සත්තානිසංසා විනයධරෙති ‘‘තස්සාධෙය්‍යො උපොසථො පවාරණා’’ති ඉමෙහි සද්ධිං පඤ්චකෙ වුත්තා පඤ්ච සත්ත හොන්ති. සත්ත පරමානීති ඡක්කෙ වුත්තානියෙව සත්තකවසෙන යොජෙතබ්බානි. කතචීවරන්තිආදීනි ද්වෙ සත්තකානි කථිනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි.

३२७. सप्तकांमध्ये – 'सात सामीची' (योग्य आचरण) म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या सहा सामीचींमध्ये 'ती भिक्खुणी अब्भान (पुनर्स्थापना) न झालेली आहे, आणि त्या भिक्खुणी निंदनीय आहेत, ही तेथील सामीची (योग्य पद्धत) आहे' हे समाविष्ट करून सात समजावे. 'सात अधार्मिक प्रतिज्ञातकरण' (अधार्मिक पद्धतीने कबुली देणे) म्हणजे: 'भिक्खूने पाराजिकाचा गुन्हा केला आहे, पाराजिकाचा आरोप झाल्यावर तो 'मी संघादिसेस गुन्हा केला आहे' अशी कबुली देतो, आणि संघ त्याला संघादिसेसानुसार शिक्षा करतो, हे अधार्मिक प्रतिज्ञातकरण आहे' असे समथक्खन्धकामध्ये निर्देशित केले आहे. धार्मिक (कायदेशीर) प्रतिज्ञातकरण देखील तेथेच निर्देशित केले आहे. 'सात जणांना सात दिवसांच्या कामासाठी जाण्यास आपत्ती नाही' हे वस्सूपनायिकाक्खन्धकामध्ये सांगितले आहे. 'विनयधराचे सात फायदे' म्हणजे: 'त्याच्यावर अवलंबून असलेला उपोसथ आणि पवारणा' या दोन फायद्यांसह 'पंचक' (पाचच्या गटात) सांगितलेले पाच फायदे मिळून सात होतात. 'सात परम' (सात मर्यादा) म्हणजे षट्कामध्ये सांगितलेल्या मर्यादाच सप्तकाच्या पद्धतीने जुळवून घ्याव्यात. 'कतचीवर' (तयार केलेले चीवर) इत्यादी दोन सप्तके कठिनक्खन्धकामध्ये निर्देशित केली आहेत.

භික්ඛුස්ස න හොති ආපත්ති දට්ඨබ්බා, භික්ඛුස්ස හොති ආපත්ති දට්ඨබ්බා, භික්ඛුස්ස හොති ආපත්ති පටිකාතබ්බාති ඉමානි තීණි සත්තකානි, ද්වෙ අධම්මිකානි, එකං ධම්මිකං; තානි තීණිපි චම්පෙය්‍යකෙ නිද්දිට්ඨානි. අසද්ධම්මාති අසතං ධම්මා, අසන්තො වා ධම්මා; අසොභනා හීනා ලාමකාති අත්ථො. සද්ධම්මාති සතං බුද්ධාදීනං ධම්මා; සන්තො වා ධම්මා සුන්දරා උත්තමාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'भिक्खूला आपत्ती होत नाही असे पाहावे', 'भिक्खूला आपत्ती होते असे पाहावे', 'भिक्खूने आपत्तीचे निवारण करावे' ही तीन सप्तके आहेत; यातील दोन अधार्मिक आहेत आणि एक धार्मिक आहे. ही तिन्ही चम्पेय्यक (चम्पेय्य खंधक) मध्ये निर्देशित केली आहेत. 'असद्धम्म' (असत-धर्म) म्हणजे दुर्जनांचे धर्म किंवा वाईट धर्म; याचा अर्थ अशोभनीय, हीन आणि निकृष्ट असा आहे. 'सद्धम्म' (सत्-धर्म) म्हणजे बुद्ध इत्यादी सज्जनांचे धर्म; किंवा चांगले, सुंदर आणि उत्तम धर्म असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

සත්තකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

sattakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

අට්ඨකවාරවණ්ණනා

अष्टकवार-वर्णन

328. අට්ඨකෙසු [Pg.180] – අට්ඨානිසංසෙති ‘‘න මයං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං උපොසථං කරිස්සාම, විනා ඉමිනා භික්ඛුනා උපොසථං කරිස්සාම, න මයං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං පවාරෙස්සාම, සඞ්ඝකම්මං කරිස්සාම, ආසනෙ නිසීදිස්සාම, යාගුපානෙ නිසීදිස්සාම, භත්තග්ගෙ නිසීදිස්සාම, එකච්ඡන්නෙ වසිස්සාම, යථාවුඩ්ඪං අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං කරිස්සාම, විනා ඉමිනා භික්ඛුනා කරිස්සාමා’’ති එවං කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙ ආනිසංසෙ. දුතියඅට්ඨකෙපි එසෙව නයො, තම්පි හි එවමෙව කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වුත්තං.

३२८. अष्टकांमध्ये – 'आठ फायदे' म्हणजे: 'आम्ही या भिक्खूसोबत उपोसथ करणार नाही, या भिक्खूशिवाय उपोसथ करू, आम्ही या भिक्खूसोबत पवारणा करणार नाही, संघकर्म करू, आसनावर बसू, पेज पिण्याच्या ठिकाणी बसू, भोजनशाळेत बसू, एकाच छताखाली राहू, ज्येष्ठतेनुसार अभिवादन, उठून उभे राहणे, हात जोडणे व आदरयुक्त आचरण करू, या भिक्खूशिवाय करू' असे कोसाम्बकक्खन्धकामध्ये सांगितलेले फायदे आहेत. दुसऱ्या अष्टकातही हाच नियम आहे, कारण ते देखील कोसाम्बकक्खन्धकामध्ये याच प्रकारे सांगितले आहे.

අට්ඨ යාවතතියකාති භික්ඛූනං තෙරසකෙ චත්තාරො, භික්ඛුනීනං සත්තරසකෙ භික්ඛූහි අසාධාරණා චත්තාරොති අට්ඨ. අට්ඨහාකාරෙහි කුලානි දූසෙතීති කුලානි දූසෙති පුප්ඵෙන වා ඵලෙන වා චුණ්ණෙන වා මත්තිකාය වා දන්තකට්ඨෙන වා වෙළුයා වා වෙජ්ජිකාය වා ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වාති ඉමෙහි අට්ඨහි. අට්ඨ මාතිකා චීවරක්ඛන්ධකෙ, අපරා අට්ඨ කථිනක්ඛන්ධකෙ වුත්තා. අට්ඨහි අසද්ධම්මෙහීති ලාභෙන අලාභෙන යසෙන අයසෙන සක්කාරෙන අසක්කාරෙන පාපිච්ඡතාය පාපමිත්තතාය. අට්ඨ ලොකධම්මා නාම ලාභෙ සාරාගො, අලාභෙ පටිවිරොධො; එවං යසෙ අයසෙ, පසංසාය නින්දාය, සුඛෙ සාරාගො, දුක්ඛෙ පටිවිරොධොති. අට්ඨඞ්ගිකො මුසාවාදොති ‘‘විනිධාය සඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා සද්ධිං පාළියං ආගතෙහි සත්තහීති අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අට්ඨඞ්ගිකො.

'आठ यावततीयक' (तिसऱ्यांदा सांगण्यापर्यंतचे गुन्हे) म्हणजे भिक्खूंच्या तेरा गुन्ह्यांपैकी चार, आणि भिक्खुणींच्या सतरा गुन्ह्यांपैकी भिक्खूंशी असाधारण असलेले चार; असे एकूण आठ आहेत. 'आठ प्रकारांनी कुळांना दूषित करतो' म्हणजे: फुले देऊन, फळे देऊन, सुगंधी चूर्ण देऊन, माती देऊन, दंतकाष्ठ देऊन, बांबू देऊन, वैद्यकीय उपचार करून, किंवा निरोप वाहून या आठ कारणांनी कुळांना दूषित करतो. 'आठ मातृका' चीवरक्खन्धकामध्ये आणि इतर आठ कठिनक्खन्धकामध्ये सांगितल्या आहेत. 'आठ असद्धर्मांनी' म्हणजे: लाभ, अलाभ, यश, अपयश, सत्कार, असत्कार, पापी इच्छा आणि पापी मित्रांची संगत. 'आठ लोकधर्म' म्हणजे: लाभ झाल्यावर अतिशय आसक्त होणे, लाभ न झाल्यावर विरोध वाटणे; याचप्रमाणे यश-अपयश, प्रशंसा-निंदा, सुखामध्ये आसक्त होणे आणि दुःखामध्ये विरोध वाटणे, हे आहेत. 'आठ अंगांचा असत्यवाद' म्हणजे: 'संज्ञा बदलून' या अंगासह पाळीमध्ये आलेल्या सात अंगांनुसार, अशा आठ अंगांनी युक्त असलेला आठ अंगांचा असत्यवाद होय.

අට්ඨ උපොසථඞ්ගානීති –

'आठ उपोसथ अंगे' म्हणजे –

‘‘පාණං න හනෙ න චාදින්නමාදියෙ,මුසා න භාසෙ න ච මජ්ජපො සියා;

අබ්‍රහ්මචරියා විරමෙය්‍ය මෙථුනා,රත්තිං න භුඤ්ජෙය්‍ය විකාලභොජනං.

"प्राण्याची हत्या करू नये, न दिलेले घेऊ नये, असत्य बोलू नये, मद्यपान करू नये; मैथुनरूप अब्रह्मचर्यापासून अलिप्त राहावे, रात्रीच्या वेळी अकाली भोजन करू नये.

‘‘මාලං න ධාරෙ න ච ගන්ධමාචරෙ,මඤ්චෙ ඡමායංව සයෙථ සන්ථතෙ;

එතඤ්හි අට්ඨඞ්ගිකමාහුපොසථං,බුද්ධෙන දුක්ඛන්තගුනා පකාසිත’’න්ති. (අ. නි. 3.71);

"माला (फुलांचे हार) धारण करू नये, सुगंधी द्रव्यांचा वापर करू नये, पलंगावर किंवा जमिनीवर पसरलेल्या आसनावर शयन करावे; यालाच बुद्धांनी दुःखाचा अंत करणाऱ्या गुणांनी युक्त असलेला 'अष्टांगिक उपोसथ' म्हटले आहे."

එවං [Pg.181] වුත්තානි අට්ඨ. අට්ඨ දූතෙය්‍යඞ්ගානීති ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සොතා ච හොති සාවෙතා චා’’තිආදිනා නයෙන සඞ්ඝභෙදකෙ වුත්තානි. තිත්ථියවත්තානි මහාඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. අනතිරිත්තා ච අතිරිත්තා ච පවාරණාසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. අට්ඨන්නං පච්චුට්ඨාතබ්බන්ති භත්තග්ගෙ වුඩ්ඪභික්ඛුනීනං, ආසනම්පි තාසංයෙව දාතබ්බං. උපාසිකාති විසාඛා. අට්ඨානිසංසා විනයධරෙති පඤ්චකෙ වුත්තෙසු පඤ්චසු ‘‘තස්සාධෙය්‍යො උපොසථො, පවාරණා, සඞ්ඝකම්ම’’න්ති ඉමෙ තයො පක්ඛිපිත්වා අට්ඨ වෙදිතබ්බා. අට්ඨ පරමානීති පුබ්බෙ වුත්තපරමානෙව අට්ඨකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. අට්ඨසු ධම්මෙසු සම්මා වත්තිතබ්බන්ති ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො උපොසථො ඨපෙතබ්බො, න පවාරණා ඨපෙතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨෙසු අට්ඨසු. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

अशा प्रकारे (अंगुत्तर निकायाच्या अष्टक निपातात) सांगितलेले आठ उपोसथ अंग आहेत. 'आठ दूताचे अंग' म्हणजे: 'इथे, भिक्खूहो, भिक्खू ऐकणारा (स्रोता) आणि ऐकवणारा (श्रावक) असतो' इत्यादी पद्धतीने संघभेदक स्कंधकात सांगितलेले दूताचे आठ अंग आहेत. तित्थिय वत्ते (तीर्थिकांचे आचरण) महास्कंधकात निर्दिष्ट केली आहेत. अनतिरिक्त आणि अतिरिक्त (भोजन) पवारणा सिक्खापदात निर्दिष्ट केले आहेत. 'आठ जणांच्या आदरासाठी उठून उभे राहावे' म्हणजे भोजनशाळेत ज्येष्ठ भिक्खुणींच्या आदरासाठी उठून उभे राहावे आणि त्यांना आसनही दिले पाहिजे. 'उपासिका' म्हणजे विशाखा उपासिका होय. 'विनयधराचे आठ आनिंसंस (फायदे)' म्हणजे: पंचक निपातात सांगितलेल्या पाच फायद्यांमध्ये 'त्याचा उपोसथ, पवारणा आणि संघकर्म ग्राह्य धरले जाते' हे तीन जोडून आठ फायदे समजावेत. 'आठ परमा' म्हणजे पूर्वी (छक्क निपातात) सांगितलेले चौदा परमाच अष्टक पद्धतीने जुळवून आठ परमा समजावेत. 'आठ धर्मांमध्ये योग्य प्रकारे वर्तन करावे' म्हणजे 'सामान्य भिक्खूचा उपोसथ स्थगित करू नये, पवारणा स्थगित करू नये' इत्यादी पद्धतीने शमथ स्कंधकात निर्दिष्ट केलेल्या आठ धर्मांमध्ये योग्य प्रकारे वर्तन करावे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

අට්ඨකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अष्टकवार वर्णन (अट्ठकवारवण्णना) समाप्त झाले.

නවකවාරවණ්ණනා

नवकवार वर्णन (नवकवारवण्णना)

329. නවකෙසු – නව ආඝාතවත්ථූනීති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදීනි නව. නව ආඝාතපටිවිනයාති ‘‘අනත්ථං මෙ අචරි, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ආඝාතං පටිවිනෙතී’’තිආදීනි නව. නව විනීතවත්ථූනීති නවහි ආඝාතවත්ථූහි ආරති විරති පටිවිරති සෙතුඝාතො. නවහි සඞ්ඝො භිජ්ජතීති ‘‘නවන්නං වා, උපාලි, අතිරෙකනවන්නං වා සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චා’’ති. නව පරමානීති පුබ්බෙ වුත්තපරමානෙව නවකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. නව තණ්හාමූලකා නාම තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා, පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො, ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො, විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො, ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසානං, අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො, පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරියං, මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛා, ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා. නව විධමානාති ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මී’’තිමානාදයො. නව චීවරානීති තිචීවරන්ති වා වස්සිකසාටිකාති වාතිආදිනා නයෙන වුත්තානි. න විකප්පෙතබ්බානීති අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානි. නව අධම්මිකානි දානානීති සඞ්ඝස්ස පරිණතං අඤ්ඤසඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පරිණාමෙති, චෙතියස්ස පරිණතං අඤ්ඤචෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පරිණාමෙති[Pg.182], පුග්ගලස්ස පරිණතං අඤ්ඤපුග්ගලස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පරිණාමෙතීති එවං වුත්තානි.

३२९. नवक निपातामध्ये - 'नऊ आघातवस्तू' (क्रोध निर्माण होण्याची नऊ कारणे) म्हणजे 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी नऊ आघातवस्तू आहेत. 'नऊ आघातप्रतिविनय' (क्रोध दूर करण्याचे नऊ उपाय) म्हणजे 'त्याने माझे अहित केले, पण ते इथे कसे टाळता आले असते?' असा विचार करून क्रोध दूर करणे इत्यादी नऊ आघातप्रतिविनय आहेत. 'नऊ विनीतवस्तू' म्हणजे नऊ आघातवस्तूंपासून आरती (दूर राहणे), विरती (विरक्त होणे), प्रतिविरती (पूर्णपणे टाळणे) आणि सेतुघात (मूळ नष्ट करणे) होय. 'नऊ कारणांनी संघ भेद पावतो' म्हणजे 'हे उपाली, नऊ किंवा नऊपेक्षा अधिक भिक्खूंच्या कारणाने संघात फूट पडते आणि संघभेद होतो.' 'नऊ परमा' म्हणजे पूर्वी सांगितलेले परमाच नवक पद्धतीने जुळवून समजावेत. 'नऊ तृष्णामूलक धर्म' म्हणजे तृष्णेमुळे शोध (परियेसना), शोधामुळे लाभ, लाभामुळे निश्चय (विनिच्छय), निश्चयामुळे छंदराग (आसक्ती), छंदरागामुळे अध्यवसान (अज्झोसान - माझेपणाची भावना), अध्यवसानामुळे परिग्रह (मालकी), परिग्रहामुळे मत्सर (मच्छरिय), मत्सरामुळे आरक्षा (संरक्षण), आणि संरक्षणाच्या कारणाने दंड घेणे, शस्त्र घेणे, कलह, भांडण, वादविवाद, तू-तू मै-मै, चहाडी आणि असत्य भाषण (मुसावाद) निर्माण होतात. 'नऊ प्रकारचे मान (अहंकार)' म्हणजे 'मी श्रेष्ठापेक्षा श्रेष्ठ आहे' इत्यादी नऊ प्रकारचे मान आहेत. 'नऊ चिवरे' म्हणजे तिचिवर किंवा वस्सिकासाटिका (वर्षावास वस्त्र) इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली नऊ चिवरे अधिष्ठित करावीत. 'विकल्पन करू नये' म्हणजे अधिष्ठान केल्याच्या वेळेपासून त्यांचे विकल्पन करू नये. 'नऊ अधार्मिक दाने' म्हणजे संघासाठी निश्चित केलेले दान दुसऱ्या संघाला, चेतियाला (स्तुपाला) किंवा पुद्गलाला (व्यक्तीला) वळवणे; चेतियासाठी निश्चित केलेले दान दुसऱ्या चेतियाला, संघाला किंवा पुद्गलाला वळवणे; पुद्गलासाठी निश्चित केलेले दान दुसऱ्या पुद्गलाला, संघाला किंवा चेतियाला वळवणे - अशा प्रकारे सांगितलेली नऊ अधार्मिक दाने आहेत.

නව පටිග්ගහපරිභොගාති එතෙසංයෙව දානානං පටිග්ගහා ච පරිභොගා ච. තීණි ධම්මිකානි දානානීති සඞ්ඝස්ස නින්නං සඞ්ඝස්සෙව දෙති, චෙතියස්ස නින්නං චෙතියස්සෙව, පුග්ගලස්ස නින්නං පුග්ගලස්සෙව දෙතීති ඉමානි තීණි. පටිග්ගහපටිභොගාපි තෙසංයෙව පටිග්ගහා ච පරිභොගා ච. නව අධම්මිකා සඤ්ඤත්තියොති අධම්මවාදිපුග්ගලො, අධම්මවාදිසම්බහුලා, අධම්මවාදිසඞ්ඝොති එවං තීණි තිකානි සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. ධම්මිකා සඤ්ඤත්තියොපි ධම්මවාදී පුග්ගලොතිආදිනා නයෙන තත්ථෙව නිද්දිට්ඨා. අධම්මකම්මෙ ද්වෙ නවකානි ඔවාදවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදනිද්දෙසෙ පාචිත්තියවසෙන වුත්තානි. ධම්මකම්මෙ ද්වෙ නවකානි තත්ථෙව දුක්කටවසෙන වුත්තානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'नऊ प्रतिग्रह-परिभोग' म्हणजे याच अधार्मिक दानांचे नऊ प्रतिग्रह (स्वीकार) आणि नऊ परिभोग (वापर) होत. 'तीन धार्मिक दाने' म्हणजे संघासाठी निश्चित केलेले दान संघालाच देणे, चेतियासाठी निश्चित केलेले दान चेतियालाच देणे, आणि पुद्गलासाठी निश्चित केलेले दान पुद्गलालाच देणे - ही तीन धार्मिक दाने आहेत. प्रतिग्रह आणि परिभोग देखील त्यांचेच प्रतिग्रह आणि परिभोग समजावेत. 'नऊ अधार्मिक विज्ञापना (समजूत घालणे)' म्हणजे अधम्मवादी पुद्गल, अनेक अधम्मवादी भिक्खू, अधम्मवादी संघ - अशा प्रकारे तीन त्रिक शमथ स्कंधकात निर्दिष्ट केले आहेत. धार्मिक विज्ञापना देखील 'धम्मवादी पुद्गल' इत्यादी पद्धतीने तिथेच निर्दिष्ट केल्या आहेत. अधर्मकर्मात दोन नवक ओवादवग्गच्या (ओवाद वर्गाच्या) पहिल्या सिक्खापदाच्या निर्देशात पाचित्तिय (प्रायश्चित्त) नियमांच्या स्वरूपात सांगितले आहेत. धर्मकर्मात दोन नवक तिथेच दुक्कट (दुष्कृत) नियमांच्या स्वरूपात सांगितले आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

නවකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नवकवार वर्णन (नवकवारवण्णना) समाप्त झाले.

දසකවාරවණ්ණනා

दशकवार वर्णन (दसकवारवण्णना)

330. දසකෙසු – දස ආඝාතවත්ථූනීති නවකෙසු වුත්තානි නව ‘‘අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායතී’’ති ඉමිනා සද්ධිං දස හොන්ති. ආඝාතපටිවිනයාපි තත්ථ වුත්තා නව ‘‘අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායති, තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ආඝාතං පටිවිනෙතී’’ති ඉමිනා සද්ධිං දස වෙදිතබ්බා. දස විනීතවත්ථූනීති දසහි ආඝාතවත්ථූහි විරතිසඞ්ඛාතානි දස. දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන වෙදිතබ්බා, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන සම්මාදිට්ඨි, ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනා වසෙන පන අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි වෙදිතබ්බා. දස මිච්ඡත්තාති මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො මිච්ඡාවිමුත්තිපරියොසානා, විපරීතා සම්මත්තා. සලාකග්ගාහා සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා.

३३०. दशक निपातामध्ये - 'दहा आघातवस्तू' म्हणजे नवक निपातात सांगितलेल्या नऊ आघातवस्तूंमध्ये 'अयोग्य ठिकाणी (अकारणी) क्रोध उत्पन्न होतो' हे जोडून दहा होतात. आघातप्रतिविनय देखील तिथे (नवक निपातात) सांगितलेल्या नऊ आघातप्रतिविनयांमध्ये 'अयोग्य ठिकाणी क्रोध उत्पन्न होतो, पण तो इथे कसा टाळता आला असता? असा विचार करून क्रोध दूर करणे' हे जोडून दहा समजावेत. 'दहा विनीतवस्तू' म्हणजे दहा आघातवस्तूंपासून विरती (दूर राहणे) स्वरूप दहा विनीतवस्तू आहेत. 'दहा वस्तूंची (मुद्द्यांची) मिथ्यादृष्टी' म्हणजे 'दिलेले दान निरर्थक आहे' इत्यादी पद्धतीने समजावी; 'दिलेले दान फलदायी आहे' इत्यादी पद्धतीने सम्यग्दृष्टी समजावी; आणि 'लोक शाश्वत आहे' इत्यादी पद्धतीने अंतग्राहिका दृष्टी (एकांगी दृष्टी) समजावी. 'दहा मिथ्यात्व' म्हणजे मिथ्यादृष्टीपासून सुरू होऊन मिथ्याविमुक्तीपर्यंतचे दहा मिथ्यात्व आहेत; याच्या उलट असलेले दहा सम्यक्त्व आहेत. शलाका ग्रहण (सलाका ग्रहण - मतपत्रिका घेणे) शमथ स्कंधकात निर्दिष्ट केले आहे.

දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු උබ්බාහිකාය සම්මන්නිතබ්බොති ‘‘සීලවා හොතී’’තිආදිනා නයෙන සමථක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙහි දසහි. දස ආදීනවා රාජන්තෙපුරප්පවෙසනෙ රාජසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. දස දානවත්ථූනීති අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලා ගන්ධං විලෙපනං සෙය්‍යාවසථං පදීපෙය්‍යං. දස රතනානීති මුත්තාමණිවෙළුරියාදීනි. දස පංසුකූලානීති සොසානිකං, පාපණිකං[Pg.183], උන්දූරක්ඛායිතං, උපචිකක්ඛායිතං, අග්ගිදඩ්ඪං, ගොඛායිතං, අජිකක්ඛායිතං, ථූපචීවරං, ආභිසෙකියං, භතපටියාභතන්ති එතෙසු උපසම්පන්නෙන උස්සුක්කං කාතබ්බං. දස චීවරධාරණාති ‘‘සබ්බනීලකානි චීවරානි ධාරෙන්තී’’ති වුත්තවසෙන දසාති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘නවසු කප්පියචීවරෙසු උදකසාටිකං වා සඞ්කච්චිකං වා පක්ඛිපිත්වා දසා’’ති වුත්තං.

'दहा अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूची उब्बाहिका (समिती) साठी निवड करावी' म्हणजे 'तो शीलवान असावा' इत्यादी पद्धतीने शमथ स्कंधकात सांगितलेल्या दहा अंगांनी युक्त भिक्खूची निवड करावी. राजाच्या अंतःपुरात प्रवेश करण्याचे 'दहा दोष' राजसिक्खापदात निर्दिष्ट केले आहेत. 'दहा दानवस्तू' म्हणजे अन्न, पान (पेय), वस्त्र, यान (वाहन/पादत्राणे), माला (पुष्पहार), गंध, विलेपन (सुगंधी उटणे), शय्या-आसन (बिछाना व निवासस्थान) आणि प्रदीप (दिवा/तेल). 'दहा रत्ने' म्हणजे मुक्ता (मोती), मणी, वैडूर्य इत्यादी दहा रत्ने आहेत. 'दहा पांसुकूल वस्त्रे' म्हणजे स्मशानातील वस्त्र (सोसानिक), दुकानाच्या दारातील वस्त्र (पापणिक), उंदराने कुरतडलेले वस्त्र (उंदूरक्खायित), वाळवीने खाल्लेले वस्त्र (उपचिकक्खायित), आगीने जळालेले वस्त्र (अग्गिदड्ढ), गायीने खाल्लेले वस्त्र (गोखायित), शेळीने खाल्लेले वस्त्र (अजिकक्खायित), स्तुपावर चढवलेले वस्त्र (थूपचीवर), अभिषेकाच्या ठिकाणी टाकलेले वस्त्र (आभिसेकिय), आणि स्मशानातून परत आणलेले वस्त्र (भतपटियाभत) - या पांसुकूल वस्त्रांच्या बाबतीत उपसंपन्न भिक्खूने प्रयत्न (उत्सुकता) केला पाहिजे. 'दहा चिवर धारण' म्हणजे 'सर्वस्वी निळ्या रंगाची चिवरे धारण करतात' अशा प्रकारे सांगितलेल्या दहा चिवर धारणा आहेत, असे कुरुंदी अठ्ठकथेत सांगितले आहे. महाअठ्ठकथेत मात्र 'नऊ कल्पिय (योग्य) चिवरांमध्ये उदकसाटिका (स्नान वस्त्र) किंवा संकच्चिका (छातीभोवती बांधायचे वस्त्र) जोडून दहा होतात' असे सांगितले आहे.

අවන්දනීයපුග්ගලා සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. දස අක්කොසවත්ථූනි ඔමසවාදෙ නිද්දිට්ඨානි. දස ආකාරා පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. දස සෙනාසනානීති මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනං, චිමිලිකා, උත්තරත්ථරණං, තට්ටිකා, චම්මඛණ්ඩො, නිසීදනං, තිණසන්ථාරො, පණ්ණසන්ථාරොති. දස වරානි යාචිංසූති විසාඛා අට්ඨ, සුද්ධොදනමහාරාජා එකං, ජීවකො එකං. යාගුආනිසංසා ච අකප්පියමංසානි ච භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

वंदन न करण्यायोग्य पुद्गल (व्यक्ती) सेनासन स्कंधकात निर्दिष्ट केले आहेत. 'दहा आक्रोशवस्तू' (शिवीगाळ करण्याचे दहा प्रकार) ओमसवाद सिक्खापदात निर्दिष्ट केले आहेत. 'दहा आकार' (चहाडी करण्याचे दहा प्रकार) पेसुञ्ञ सिक्खापदात निर्दिष्ट केले आहेत. 'दहा सेनासने' म्हणजे मंचक (खाट), पीठ (पाट/आसन), भिसी (गादी), बिम्बोहन (उशी), चिमिलिका (जाड कापड), उत्तरत्थरण (चादर/पांघरूण), तट्टिका (चटई), चर्मखंड (कातडे), निसीदन (बैठक वस्त्र), तृणसंथार (गवताचे अंथरूण) आणि पर्णसंथार (पानांचे अंथरूण) हे होत. 'दहा वर मागितले' म्हणजे विशाखेने आठ वर मागितले, शुद्धोदन महाराजांनी एक वर मागितला आणि जीवकाने एक वर मागितला. यागूचे (पेजेचे) आनिंसंस (फायदे) आणि अकल्पिय (अयोग्य) मांस भेषज्ज स्कंधकात निर्दिष्ट केले आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

දසකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दशक-वाराचे स्पष्टीकरण (दशकवारवण्णना) समाप्त झाले.

එකාදසකවාරවණ්ණනා

एकादशक-वार स्पष्टीकरण (एकादषकवारवण्णना)

331. එකාදසකෙසු – එකාදසාති පණ්ඩකාදයො එකාදස. එකාදස පාදුකාති දස රතනමයා, එකා කට්ඨපාදුකා. තිණපාදුකමුඤ්ජපාදුකපබ්බජපාදුකාදයො පන කට්ඨපාදුකසඞ්ගහමෙව ගච්ඡන්ති. එකාදස පත්තාති තම්බලොහමයෙන වා දාරුමයෙන වා සද්ධිං දස රතනමයා. එකාදස චීවරානීති සබ්බනීලකාදීනි එකාදස. යාවතතියකාති උක්ඛිත්තානුවත්තිකා භික්ඛුනී, සඞ්ඝාදිසෙසා අට්ඨ, අරිට්ඨො, චණ්ඩකාළීති. එකාදස අන්තරායිකා නාම ‘‘නසි අනිමිත්තා’’ති ආදයො. එකාදස චීවරානි අධිට්ඨාතබ්බානීති තිචීවරං, වස්සිකසාටිකා, නිසීදනං, පච්චත්ථරණං, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි, මුඛපුඤ්ඡනචොළං, පරික්ඛාරචොළං, උදකසාටිකා, සඞ්කච්චිකාති. න විකප්පෙතබ්බානීති එතානෙව අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානි. ගණ්ඨිකා ච විධා ච සුත්තමයෙන සද්ධිං එකාදස හොන්ති, තෙ සබ්බෙ ඛුද්දකක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා. පථවියො පථවිසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨා. නිස්සයපටිපස්සද්ධියො උපජ්ඣායම්හා පඤ්ච, ආචරියම්හා ඡ; එවං එකාදස. අවන්දියපුග්ගලා නග්ගෙන සද්ධිං එකාදස, තෙ සබ්බෙ සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨා[Pg.184]. එකාදස පරමානි පුබ්බෙ වුත්තෙසු චුද්දසසු එකාදසකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. එකාදස වරානීති මහාපජාපතියා යාචිතවරෙන සද්ධිං පුබ්බෙ වුත්තානි දස. එකාදස සීමාදොසාති ‘‘අතිඛුද්දකං සීමං සම්මන්නන්තී’’තිආදිනා නයෙන කම්මවග්ගෙ ආගමිස්සන්ති.

३३१. एकादशकांमध्ये – 'एकादश' (अकरा) म्हणजे पंडक (नपुंसक) इत्यादी अकरा व्यक्ती. 'अकरा पादुका' म्हणजे दहा रत्नांच्या आणि एक लाकडी पादुका. गवत, मुंज गवत, बब्बाज गवत इत्यादींच्या पादुका लाकडी पादुकांच्या वर्गातच समाविष्ट होतात. 'अकरा पात्रे' म्हणजे तांब्याच्या किंवा लाकडी पात्रासह दहा रत्नांची पात्रे. 'अकरा चीवरे' म्हणजे पूर्णपणे निळे इत्यादी अकरा चीवरे. 'यावततियक' (तिसऱ्यांदा सांगण्यापर्यंतचे) म्हणजे बहिष्कृत भिक्खूचे अनुकरण करणारी भिक्खुणी, आठ संघादिसेस (यावततियक), अरिट्ठ भिक्खू आणि चण्डकाळी भिक्खुणी. 'अकरा अंतरायिक' (अडथळे) म्हणजे "नसि अनिमित्ता" (लिंग नसणे) इत्यादी. 'अकरा चीवरे अधिष्ठित करावीत' म्हणजे त्रिचीवर, वर्षावास वस्त्र (वस्सिकासातिका), निसीदन (आसन), पच्चत्थरण (पांघरूण/बिछाना), कण्डुप्पटिच्छादि (खाज सुटल्यावर वापरायचे वस्त्र), मुखपुंछनचोळ (तोंड पुसण्याचे वस्त्र), परिक्खारचोळ (परिकार वस्त्र), उदकसातिका (स्नान वस्त्र), संकच्चिका (छातीभोवती गुंडाळायचे वस्त्र). 'विकल्पित करू नयेत' म्हणजे हीच वस्त्रे अधिष्ठान केल्याच्या वेळेपासून विकल्पित (दुसऱ्याला देण्यायोग्य) करू नयेत. गाठ (बटण) आणि पट्टी (लूप) सुताच्या दोऱ्यासह अकरा होतात, ते सर्व खुद्दकखन्धकात सांगितले आहेत. मातीचे प्रकार पठवी-सिक्खापदात (जमीन खोदण्याच्या नियमात) सांगितले आहेत. निस्सय (आश्रय) समाप्त होण्याचे मार्ग उपाध्यायाकडून पाच आणि आचार्याकडून सहा; असे अकरा आहेत. वंदन न करण्यायोग्य व्यक्ती नग्न भिक्खूसह अकरा आहेत, त्या सर्व सेनासनखन्धकात सांगितल्या आहेत. अकरा 'परम' (मर्यादा) पूर्वी सांगितलेल्या चौदांमध्ये अकराच्या संख्येनुसार जोडून समजून घ्याव्यात. 'अकरा वर' म्हणजे महाप्रजापती गौतमीने मागितलेल्या वरासह पूर्वी सांगितलेले दहा वर. 'अकरा सीमादोष' म्हणजे "अतिशय लहान सीमा निश्चित करणे" इत्यादी पद्धतीने कम्मवग्गात येतील.

අක්කොසකපරිභාසකෙ පුග්ගලෙ එකාදසාදීනවා නාම ‘‘යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අක්කොසකො පරිභාසකො අරියූපවාදී, සබ්‍රහ්මචාරීනං අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං සො එකාදසන්නං බ්‍යසනානං අඤ්ඤතරං බ්‍යසනං න නිගච්ඡෙය්‍ය. කතමෙසං එකාදසන්නං? අනධිගතං නාධිගච්ඡති, අධිගතා පරිහායති, සද්ධම්මස්ස න වොදායන්ති, සද්ධම්මෙසු වා අධිමානිකො හොති, අනභිරතො වා බ්‍රහ්මචරියං චරති, අඤ්ඤතරං වා සංකිලිට්ඨං ආපත්තිං ආපජ්ජති, සික්ඛං වා පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තති, ගාළ්හං වා රොගාතඞ්කං ඵුසති, උම්මාදං වා පාපුණාති චිත්තක්ඛෙපං වා, සම්මූළ්හො කාලං කරොති, කායස්ස භෙදා පරම්මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’ති (අ. නි. 11.6). එත්ථ ච සද්ධම්මොති බුද්ධවචනං අධිප්පෙතං.

शिवीगाळ करणाऱ्या आणि धमकावणाऱ्या व्यक्तीचे अकरा दुष्परिणाम (आदीनव) म्हणजे: "भिक्खूंनो, जो भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना (सहकाऱ्यांना) शिवीगाळ करणारा, धमकावणारा आणि आर्यांची निंदा करणारा असतो, त्याने अकरा विनाशांपैकी (व्यसनांपैकी) कोणत्या तरी एका विनाशाला प्राप्त न होणे हे अशक्य आहे, त्याला कोणतीही संधी नाही. कोणत्या अकरांपैकी? १. प्राप्त न झालेले (समाधी इत्यादी) प्राप्त होत नाही, २. प्राप्त झालेल्यापासून तो भ्रष्ट होतो, ३. त्याचे सद्धर्म शुद्ध होत नाहीत, ४. किंवा सद्धर्माविषयी तो अतिमानी (अहंकारी) होतो, ५. किंवा तो अरुचीने ब्रह्मचर्य पाळतो, ६. किंवा तो एखाद्या क्लिष्ट (गंभीर) आपत्तीला (नियमाच्या उल्लंघनाला) प्राप्त होतो, ७. किंवा तो सिक्खेचा (प्रशिक्षणाचा) त्याग करून हीन गृहस्थ जीवनात परत जातो, ८. किंवा त्याला तीव्र आजार किंवा व्याधी जडते, ९. किंवा तो वेडेपणाला किंवा चित्तभ्रमाला प्राप्त होतो, १०. तो अत्यंत संभ्रमावस्थेत मृत्यू पावतो, ११. आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात (नरकात) उत्पन्न होतो." (अं. नि. ११.६). आणि येथे 'सद्धर्म' म्हणजे 'बुद्धवचन' अभिप्रेत आहे.

ආසෙවිතායාති ආදිතො පට්ඨාය සෙවිතාය. භාවිතායාති නිප්ඵාදිතාය වඩ්ඪිතාය

'आसेवित' म्हणजे सुरुवातीपासून सेवन केलेले. 'भावित' म्हणजे पूर्ण केलेले किंवा विकसित केलेले.

වා. බහුලීකතායාති පුනප්පුනං කතාය. යානීකතායාති සුයුත්තයානසදිසාය කතාය. වත්ථුකතායාති යථා පතිට්ඨා හොති; එවං කතාය. අනුට්ඨිතායාති අනු අනු පවත්තිතාය; නිච්චාධිට්ඨිතායාති අත්ථො. පරිචිතායාති සමන්තතො චිතාය; සබ්බදිසාසු චිතාය ආචිතාය භාවිතාය අභිවඩ්ඪිතායාති අත්ථො. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය; වසීභාවං උපනීතායාති අත්ථො. න පාපකං සුපිනන්ති පාපකමෙව න පස්සති, භද්‍රකං පන වුඩ්ඪිකාරණභූතං පස්සති. දෙවතා රක්ඛන්තීති ආරක්ඛදෙවතා ධම්මිකං රක්ඛං පච්චුපට්ඨාපෙන්ති. තුවටං චිත්තං සමාධියතීති ඛිප්පං චිත්තං සමාධියති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාඣානතො උත්තරිං අරහත්තං අසච්ඡිකරොන්තො සෙඛො වා පුථුජ්ජනො වා හුත්වා කාලං කරොන්තො බ්‍රහ්මලොකූපගො හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

किंवा. 'बहुलीकृत' म्हणजे वारंवार केलेले. 'यानीकृत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे जोडलेल्या वाहनासारखे केलेले. 'वस्तूकृत' म्हणजे ज्या प्रकारे ते दृढ प्रतिष्ठित होईल, तसे केलेले. 'अनुष्ठित' म्हणजे वारंवार प्रवृत्त केलेले; नेहमी अधिष्ठित केलेले असा अर्थ आहे. 'परिचित' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित केलेले; सर्व दिशांना संचित केलेले, गोळा केलेले, विकसित केलेले, वाढवलेले असा अर्थ आहे. 'सुसमारब्ध' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आरंभ केलेले; वशित्वाला (नियंत्रणाला) प्राप्त केलेले असा अर्थ आहे. 'वाईट स्वप्न पाहत नाही' म्हणजे वाईट स्वप्न पाहत नाही, तर प्रगतीला कारणीभूत ठरणारे चांगले स्वप्न पाहतो. 'देवता रक्षण करतात' म्हणजे रक्षक देवता धार्मिक रक्षण प्रदान करतात. 'चित्त लवकर समाधीस्थ होते' म्हणजे चित्त वेगाने एकाग्र होते. 'वरचे न जाणणारा' म्हणजे मैत्री-ध्यानापेक्षा वरचे अर्हत्त्व साक्षात न करता, शैक्ष (सेख) किंवा पृथग्जन (पुथुज्जन) म्हणून मृत्यू पावून ब्रह्मलोकात जाणारा होतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

එකාදසකවාරවණ්ණනා පරියොසානා

एकादशक-वार स्पष्टीकरणाची समाप्ती.

එකුත්තරිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

एकुत्तरिक-स्पष्टीकरण (एकुत्तरिकवण्णना) समाप्त झाले.

උපොසථාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනා

उपोसथ इत्यादींचे प्रश्नोत्तर (उपोसथादिपुच्छाविस्सज्जना)

332. ‘‘උපොසථකම්මස්ස [Pg.185] කො ආදී’’තිආදීනං පුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සාමග්ගී ආදීති ‘‘උපොසථං කරිස්සාමා’’ති සීමං සොධෙත්වා ඡන්දපාරිසුද්ධිං ආහරිත්වා සන්නිපතිතානං කායසාමග්ගී ආදි. කිරියා මජ්ඣෙති පුබ්බකිච්චං කත්වා පාතිමොක්ඛඔසාරණකිරියා මජ්ඣෙ. නිට්ඨානං පරියොසානන්ති ‘‘තත්ථ සබ්බෙහෙව සමග්ගෙහි සම්මොදමානෙහි අවිවදමානෙහි සික්ඛිතබ්බ’’න්ති ඉදං පාතිමොක්ඛනිට්ඨානං පරියොසානං. පවාරණාකම්මස්ස සාමග්ගී ආදීති ‘‘පවාරණං කරිස්සාමා’’ති සීමං සොධෙත්වා ඡන්දපවාරණං ආහරිත්වා සන්නිපතිතානං කායසාමග්ගී ආදි. කිරියා මජ්ඣෙති පවාරණාඤත්ති ච පවාරණාකථා ච මජ්ඣෙ, සඞ්ඝනවකස්ස ‘‘පස්සන්තො පටිකරිස්සාමී’’ති වචනං පරියොසානං. තජ්ජනීයකම්මාදීසු වත්ථු නාම යෙන වත්ථුනා කම්මාරහො හොති, තං වත්ථු. පුග්ගලොති යෙන තං වත්ථු කතං, සො පුග්ගලො. කම්මවාචා පරියොසානන්ති ‘‘කතං සඞ්ඝෙන ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො තජ්ජනීයකම්මං, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති එවං තස්සා තස්සා කම්මවාචාය අවසානවචනං පරියොසානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති

३३२. “उपोसथ कर्माची सुरुवात काय आहे?” इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात: 'सामग्री (एकता) ही सुरुवात आहे' म्हणजे “आम्ही उपोसथ करू” असा विचार करून, सीमा शुद्ध करून, छंद (संमती) आणि पारिशुद्धी आणून एकत्रित आलेल्या भिक्खूंची शारीरिक एकता (कायसामग्गी) ही सुरुवात आहे. 'क्रिया हा मध्य आहे' म्हणजे पूर्वकृत्ये (पुब्बकिच्च) करून पातिमोक्खाचे पठण (पातिमोक्खओसारण) करण्याची क्रिया हा मध्य आहे. 'समाप्ती हा अंत आहे' म्हणजे “तेथे सर्वांनी एकत्र येऊन, आनंदित होऊन, वाद न घालता शिकावे” ही पातिमोक्खाची समाप्ती हा अंत आहे. 'पवारणा कर्माची एकता ही सुरुवात आहे' म्हणजे “आम्ही पवारणा करू” असा विचार करून, सीमा शुद्ध करून, छंद-पवारणा आणून एकत्रित आलेल्यांची शारीरिक एकता ही सुरुवात आहे. 'क्रिया हा मध्य आहे' म्हणजे पवारणा ज्ञप्ती (घोषणा) आणि पवारणा कथा हा मध्य आहे, आणि संघातील सर्वात कनिष्ठ भिक्खूचे “पाहून मी प्रायश्चित्त करीन” हे वचन हा अंत आहे. तज्जनीय कर्म इत्यादींमध्ये: 'वस्तू' म्हणजे ज्या कारणामुळे (वस्तूमुळे) कर्म करण्यास प्राप्त होतो, ती वस्तू. 'पुद्गल' (व्यक्ती) म्हणजे ज्याने ते कृत्य केले आहे, ती व्यक्ती. 'कर्मवाचा हा अंत आहे' म्हणजे “संघाने अमुक नावाच्या भिक्खूचे तज्जनीय कर्म केले आहे, हे संघाला मान्य आहे, म्हणून संघ शांत आहे, असे मी हे धारण करतो” असे त्या त्या कर्मवाचेचे अंतिम वचन हा अंत आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

උපොසථාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपोसथ इत्यादींच्या प्रश्नोत्तरांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

අත්ථවසපකරණාවණ්ණනා

अर्थवश-प्रकरणाचे स्पष्टीकरण (अत्थवसपकरणावण्णना)

334. අත්ථවසපකරණෙ – දස අත්ථවසෙතිආදීසු යං වත්තබ්බං තං පඨමපාරාජිකවණ්ණනායමෙව වුත්තං. යං සඞ්ඝසුට්ඨු තං සඞ්ඝඵාසූතිආදීසු උපරිමං උපරිමං පදං හෙට්ඨිමස්ස හෙට්ඨිමස්ස පදස්ස අත්ථො.

३३४. अर्थवश-प्रकरणात – 'दहा अर्थवश' इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते पहिल्या पाराजिकाच्या स्पष्टीकरणातच सांगितले गेले आहे. 'जे संघासाठी उत्तम, ते संघासाठी सुखकारक' इत्यादींमध्ये, पुढील पुढील पद हे मागील मागील पदाचा अर्थ स्पष्ट करणारे आहे.

අත්ථසතං ධම්මසතන්තිආදිම්හි පන යදෙතං දසසු පදෙසු එකෙකං මූලං කත්වා දසක්ඛත්තුං යොජනාය පදසතං වුත්තං. තත්ථ පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස පදස්ස වසෙන අත්ථසතං පුරිමස්ස පුරිමස්ස වසෙන ධම්මසතං වෙදිතබ්බං. අථ වා යෙ දස අත්ථවසෙ පටිච්ච තථාගතෙන සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, යෙ පුබ්බෙ පඨමපාරාජිකවණ්ණනායං ‘‘තත්ථ සඞ්ඝසුට්ඨුතා නාම සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවො ‘සුට්ඨු දෙවා’ති ආගතට්ඨානෙ විය ‘සුට්ඨු භන්තෙ’ති වචනසම්පටිච්ඡනභාවො, යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං [Pg.186] හිතාය සුඛාය හොති, තස්මා සඞ්ඝස්ස ‘සුට්ඨු භන්තෙ’ති මම වචනසම්පටිච්ඡනත්ථං පඤ්ඤපෙස්සාමි අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං සම්පටිච්ඡනෙ ච ආනිසංසං දස්සෙත්වා න බලක්කාරෙන අභිභවිත්වාති එතමත්ථං ආවිකරොන්තො ආහ – සඞ්ඝසුට්ඨුතායා’’ති එවමාදිනා නයෙන වණ්ණිතා, තෙසං ඉධ දසක්ඛත්තුං ආගතත්තා අත්ථසතං තදත්ථජොතකානඤ්ච පදානං වසෙන ධම්මසතං වෙදිතබ්බං. ඉදානි අත්ථජොතකානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතං, ධම්මභූතානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතන්ති ද්වෙ නිරුත්තිසතානි, අත්ථසතෙ ඤාණසතං, ධම්මසතෙ ඤාණසතං, ද්වීසු නිරුත්තිසතෙසු ද්වෙ ඤාණසතානීති චත්තාරි ඤාණසතානි ච වෙදිතබ්බානි.

"अत्थसतं धम्मसतं" इत्यादींमध्ये, दहा पदांपैकी प्रत्येकाला मूळ (आधार) करून दहा वेळा जोडल्याने जे शंभर पदे सांगितले आहेत, त्यामध्ये नंतरच्या नंतरच्या पदाच्या द्वारे शंभर अर्थ (अत्थसतं) आणि आधीच्या आधीच्या पदाच्या द्वारे शंभर धम्म (धम्मसतं) समजावे. किंवा, ज्या दहा अर्थवशांना (प्रयोजनांना) अनुसरून तथागतांनी श्रावकांसाठी शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे, जे पूर्वी पहिल्या पाराजिकाच्या वर्णनात "तेथे संघसुठ्ठुता म्हणजे संघाचे सुठ्ठुभाव (कल्याण/सुस्थिती). जसे 'सुठ्ठु देवा' या ठिकाणी आले आहे, त्याप्रमाणे 'सुठ्ठु भन्ते' असे वचन स्वीकारण्याचा भाव होय. आणि जो तथागतांच्या वचनाचा स्वीकार करतो, त्याचे ते दीर्घकाळ हितासाठी व सुखासाठी होते. म्हणून संघाच्या 'सुठ्ठु भन्ते' अशा माझ्या वचन-स्वीकारासाठी, न स्वीकारण्यातील दोष आणि स्वीकारण्यातील आणिसंस (फायदे) दाखवून, बळजबरीने न जिंकता मी प्रज्ञप्त करीन, हा अर्थ स्पष्ट करताना 'संघसुठ्ठुताय' असे म्हटले आहे" अशा प्रकारे वर्णन केले आहे, त्यांचे येथे दहा वेळा आल्यामुळे शंभर अर्थ (अत्थसतं) आणि त्या अर्थाला प्रकाशित करणाऱ्या पदांच्या द्वारे शंभर धम्म (धम्मसतं) समजावे. आता, अर्थ प्रकाशित करणाऱ्या निरुक्तींच्या (शब्दांच्या) द्वारे शंभर निरुक्ती, आणि धम्मरूप निरुक्तींच्या द्वारे शंभर निरुक्ती, अशा प्रकारे दोनशे निरुक्ती (द्वे निरुत्तिसतानि), शंभर अर्थांमध्ये शंभर ज्ञान, शंभर धम्मांमध्ये शंभर ज्ञान, आणि दोनशे निरुक्तींमध्ये दोनशे ज्ञान, अशा प्रकारे चारशे ज्ञाने (चत्तारि ञाणसतानि) समजावीत.

‘‘අත්ථසතං ධම්මසතං, ද්වෙ නිරුත්තිසතානි;

චත්තාරි ඤාණසතානි, අත්ථවසෙ පකරණෙ’’ති.

"शंभर अर्थ (अत्थसतं), शंभर धम्म (धम्मसतं), दोनशे निरुक्ती (द्वे निरुत्तिसतानि); आणि चारशे ज्ञाने (चत्तारि ञाणसतानि) या ग्रंथात अर्थवशांच्या (प्रयोजनांच्या) संबंधात सांगितले आहेत."

ඉති හි යං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තන්ති.

अशा प्रकारे जे म्हटले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले आहे.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

अशा प्रकारे, समन्तपासादिका नावाच्या विनय-टीकेमध्ये (विनयसंवण्णना)

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महावग्ग-वर्णन (महावग्गवण्णना) समाप्त झाले.

පඨමගාථාසඞ්ගණිකං

प्रथम गाथासंगणिक

සත්තනගරෙසු පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

सात नगरांमध्ये प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदांचे वर्णन

335. එකංසං [Pg.187] චීවරං කත්වාති එකස්මිං අංසකූටෙ චීවරං කත්වා; සාධුකං උත්තරාසඞ්ගං කත්වාති අත්ථො. පග්ගණ්හිත්වාන අඤ්ජලින්ති දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං උක්ඛිපිත්වා. ආසීසමානරූපො වාති පච්චාසීසමානරූපො විය. කිස්ස ත්වං ඉධ මාගතොති කෙන කාරණෙන කිමත්ථං පත්ථයමානො ත්වං ඉධ ආගතො. කො එවමාහ? සම්මාසම්බුද්ධො. කං එවමාහ? ආයස්මන්තං උපාලිං. ඉති ආයස්මා උපාලි භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ද්වීසු විනයෙසූ’’ති ඉමං ගාථං පුච්ඡි. අථස්ස භගවා ‘‘භද්දකො තෙ උම්මඞ්ගො’’තිආදීනි වත්වා තං විස්සජ්ජෙසි. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉති ඉමෙ සබ්බපඤ්හෙ බුද්ධකාලෙ උපාලිත්ථෙරො පුච්ඡි. භගවා බ්‍යාකාසි. සඞ්ගීතිකාලෙ පන මහාකස්සපත්ථෙරො පුච්ඡි. උපාලිත්ථෙරො බ්‍යාකාසි.

३३५. 'एकंसं चीवरं कत्वा' म्हणजे एका खांद्यावर चीवर करून; 'साधुकं उत्तरासंगं कत्वा' (उत्तरासंग नीट परिधान करून) असा अर्थ आहे. 'पग्गण्हित्वान अंजलिं' म्हणजे दहा नखांच्या संयोगाने प्रकाशमान असणारी दोन्ही हात जोडून (अंजली) वर उचलून. 'आसीसमानरूपो वा' म्हणजे जणू काही अपेक्षा करणाऱ्याप्रमाणे होऊन. 'किस्स त्वं इध मागतो' म्हणजे कोणत्या कारणाने, कशाची इच्छा करत तू येथे आला आहेस? असे कोणी म्हटले? सम्यक्संबुद्धांनी. कोणाला म्हटले? आयुष्यमान उपालींना. अशा प्रकारे आयुष्यमान उपालींनी भगवंतांकडे जाऊन 'द्वीसु विनयेसू' ही गाथा विचारली. तेव्हा भगवंतांनी त्यांना 'भद्दको ते उम्मङ्गो' इत्यादी गाथा म्हणून त्या प्रश्नाचे उत्तर दिले. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. अशा प्रकारे हे सर्व प्रश्न बुद्धकाळात उपाली स्थविरांनी विचारले आणि भगवंतांनी त्यांचे उत्तर दिले. संगीती (धम्मसंगायन) काळात मात्र महाकस्सप स्थविरांनी विचारले आणि उपाली स्थविरांनी उत्तर दिले.

තත්ථ භද්දකො තෙ උම්මඞ්ගොති භද්දකා තෙ පඤ්හා; පඤ්හා හි අවිජ්ජන්ධකාරතො උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතත්තා ‘‘උම්මඞ්ගො’’ති වුච්චති. තග්ඝාති කාරණත්ථෙ නිපාතො. යස්මා මං පුච්ඡසි, තස්මා තෙ අහමක්ඛිස්සන්ති අත්ථො. සම්පටිච්ඡනත්ථෙ වා, ‘‘තග්ඝා’’ති හි ඉමිනා වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අක්ඛිස්සන්ති ආහ. ‘‘සමාදහිත්වා විසිබ්බෙන්ති, සාමිසෙන, සසිත්ථක’’න්ති ඉමානි තීණියෙව සික්ඛාපදානි භග්ගෙසු පඤ්ඤත්තානි.

त्यामध्ये, 'भद्दको ते उम्मङ्गो' म्हणजे तुझे प्रश्न चांगले आहेत; कारण प्रश्न हे अविद्यारूपी अंधारातून वर येऊन स्थित झाल्यामुळे त्यांना 'उम्मङ्ग' (वर येणे) असे म्हटले जाते. 'तग्घ' हा शब्द कारण दर्शवणारा निपात आहे. 'ज्या अर्थी तू मला विचारत आहेस, त्या अर्थी मी तुला सांगेन' असा अर्थ आहे. किंवा तो स्वीकारण्याच्या अर्थात आहे, कारण 'तग्घ' या शब्दाने प्रश्नाचा स्वीकार करून 'मी सांगेन' असे म्हटले आहे. 'समादहित्वा विसिब्बेन्ति', 'सामिसेन' आणि 'ससित्थकं' ही तीनच शिक्षापदे भग्ग देशात प्रज्ञप्त केली गेली.

චතුවිපත්තිවණ්ණනා

चतुर्विपत्तीचे वर्णन (चतुविपत्तिवण्णना)

336. යං තං පුච්ඡිම්හාති යං ත්වං අපුච්ඡිම්හා. අකිත්තයීති අභාසි. නොති අම්හාකං. තං තං බ්‍යාකතන්ති යං යං පුට්ඨං, තං තදෙව බ්‍යාකතං. අනඤ්ඤථාති අඤ්ඤථා අකත්වා බ්‍යාකතං.

३३६. 'यं तं पुच्छिम्हा' म्हणजे जे आम्ही आपल्याला विचारले. 'अकित्तयी' म्हणजे सांगितले (भाष्य केले). 'नो' म्हणजे आम्हाला. 'तं तं ब्याकतं' म्हणजे जे जे विचारले गेले, त्या त्या प्रश्नाचे उत्तर दिले गेले. 'अनञ्ञथा' म्हणजे अन्यथा न करता (तंतोतंत) उत्तर दिले गेले.

යෙ දුට්ඨුල්ලා සා සීලවිපත්තීති එත්ථ කිඤ්චාපි සීලවිපත්ති නාම පඤ්හෙ නත්ථි, අථ ඛො දුට්ඨුල්ලං විස්සජ්ජෙතුකාමතායෙතං වුත්තං. චතූසු හි විපත්තීසු දුට්ඨුල්ලං එකාය විපත්තියා සඞ්ගහිතං, අදුට්ඨුල්ලං තීහි විපත්තීහි සඞ්ගහිතං. තස්මා ‘‘යෙ දුට්ඨුල්ලා සා සීලවිපත්තී’’ති වත්වා තමෙව විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පාරාජිකං සඞ්ඝාදිසෙසො සීලවිපත්තීති වුච්චතී’’ති ආහ.

येथे 'ये दुट्ठुल्ला सा सीलविपत्ती' (जे दुट्ठुल्ल आहेत ती शीलविपत्ती होय) यामध्ये जरी प्रश्नात शीलविपत्तीचा उल्लेख नसला, तरी दुट्ठुल्ल (गंभीर) आपत्तीचे उत्तर देण्याच्या इच्छेने भगवंतांनी असे म्हटले आहे. कारण चार विपत्तींपैकी दुट्ठुल्ल हे एकाच विपत्तीत (शीलविपत्तीत) समाविष्ट होते, तर अदुट्ठुल्ल हे इतर तीन विपत्तींमध्ये समाविष्ट होते. म्हणून 'ये दुट्ठुल्ला सा सीलविपत्ती' असे म्हणून, त्याचेच सविस्तर वर्णन करण्यासाठी 'पाराजिकं संघादिसेसो सीलविपत्तीति वुच्चती' (पाराजिक आणि संघादिसेस यांना शीलविपत्ती म्हटले जाते) असे भगवंतांनी म्हटले.

ඉදානි [Pg.188] තිස්සන්නං විපත්තීනං වසෙන අදුට්ඨුල්ලං දස්සෙතුං ‘‘ථුල්ලච්චය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යො චායං, අක්කොසති හසාධිප්පායොති ඉදං දුබ්භාසිතස්ස වත්ථුදස්සනත්ථං වුත්තං.

आता, तीन विपत्तींच्या द्वारे अदुट्ठुल्ल (लहान) आपत्ती दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'थुल्लच्चय' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'यो चायं, अक्कोसति हसाधिप्पायो' (जो हा हसण्याच्या उद्देशाने शिवीगाळ करतो) हे दुब्भासित (दुभाषित) आपत्तीचे कारण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे.

අබ්භාචික්ඛන්තීති ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’ති වදන්තා අබ්භාචික්ඛන්ති.

'अब्भाचिक्खन्ति' म्हणजे 'भगवंतांनी ज्या प्रकारे धम्म देशना केली आहे, ती मी तशीच जाणतो' असे म्हणत खोटा आरोप करतात.

අයං සා ආජීවවිපත්තිසම්මතාති අයං ඡහි සික්ඛාපදෙහි සඞ්ගහිතා ආජීවවිපත්ති නාම චතුත්ථා විපත්ති සම්මතාති එත්තාවතා ‘‘අදුට්ඨුල්ල’’න්ති ඉදං විස්සජ්ජිතං හොති.

'अयं सा आजीवविपत्तिसम्मता' म्हणजे सहा शिक्षापदांमध्ये समाविष्ट असलेली ही आजीवविपत्ती नावाची चौथी विपत्ती मानली गेली आहे. एवढ्याने 'अदुट्ठुल्लं' या प्रश्नाचे उत्तर पूर्ण होते.

ඉදානි ‘‘යෙ ච යාවතතියකා’’ති පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං ‘‘එකාදසා’’තිආදිමාහ.

आता, 'ये च यावततियका' (आणि जे तिसऱ्या वेळेपर्यंतचे आहेत) या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी भगवंतांनी 'एकादसा' (अकरा) इत्यादी म्हटले आहे.

ඡෙදනකාදිවණ්ණනා

छेदक इत्यादींचे वर्णन (छेदनाकादिवण्णना)

337. යස්මා පන ‘‘යෙ ච යාවතතියකා’’ති අයං පඤ්හො ‘‘එකාදස යාවතතියකා’’ති එවං සඞ්ඛාවසෙන විස්සජ්ජිතො, තස්මා සඞ්ඛානුසන්ධිවසෙනෙව ‘‘කති ඡෙදනකානී’’තිආදිකෙ අඤ්ඤෙ අන්තරාපඤ්හෙ පුච්ඡි. තෙසං විස්සජ්ජනත්ථං ‘‘ඡ ඡෙදනකානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘එකං භෙදනකං, එකං උද්දාලනකං, සොදස ජානන්ති පඤ්ඤත්තා’’ති ඉදමෙව අපුබ්බං. සෙසං මහාවග්ගෙ විභත්තමෙව. යං පනෙතං අපුබ්බං තත්ථ එකං භෙදනකන්ති සූචිඝරං. එකං උද්දාලනකන්ති තූලොනද්ධමඤ්චපීඨං. සොදසාති සොළස. ජානන්ති පඤ්ඤත්තාති ‘‘ජාන’’න්ති එවං වත්වා පඤ්ඤත්තා, තෙ එවං වෙදිතබ්බා – ‘‘ජානං සඞ්ඝිකං ලාභං පරිණතං අත්තනො පරිණාමෙය්‍ය, ජානං පුබ්බුපගතං භික්ඛුං අනුපඛජ්ජ නිසජ්ජං කප්පෙය්‍ය, ජානං සප්පාණකං උදකං තිණං වා මත්තිකං වා සිඤ්චෙය්‍ය වා සිඤ්චාපෙය්‍ය වා, ජානං භික්ඛුනිපරිපාචිතං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජෙය්‍ය, ජානං ආසාදනාපෙක්ඛො භුත්තස්මිං පාචිත්තියං, ජානං සප්පාණකං උදකං පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ජානං යථාධම්මං නිහතාධිකරණං, ජානං දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං පටිච්ඡාදෙය්‍ය, ජානං ඌනවීසතිවස්සං පුග්ගලං උපසම්පාදෙය්‍ය, ජානං ථෙය්‍යසත්ථෙන සද්ධිං, ජානං තථාවාදිනා භික්ඛුනා අකතානුධම්මෙන, ජානං තථානාසිතං සමණුද්දෙසං, ජානං සඞ්ඝිකං ලාභං පරිණතං පුග්ගලස්ස පරිණාමෙය්‍ය, ජානං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නං භික්ඛුනිං නෙව අත්තනා පටිචොදෙය්‍ය, ජානං චොරිං වජ්ඣං විදිතං අනපලොකෙත්වා, ජානං සභික්ඛුකං ආරාමං අනාපුච්ඡා පවිසෙය්‍යා’’ති.

३३७. पण ज्याअर्थी “जे आणि तिसऱ्या वेळेपर्यंतचे” हा प्रश्न “अकरा तिसऱ्या वेळेपर्यंतचे” अशा प्रकारे संख्येच्या आधारे सोडवला गेला आहे, म्हणून संख्येच्या संबंधाच्या आधारेच “किती छेदनक आहेत?” इत्यादी इतर अंतर्गत प्रश्न विचारले. त्यांच्या समाधासाठी “सहा छेदनक आहेत” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये “एक भेदनक, एक उद्दालनक, सोळा ‘जाणून’ असे प्रज्ञप्त केले आहेत” हेच नवीन आहे. उर्वरित महावग्गात स्पष्ट केले आहे. जे हे नवीन आहे, त्यामध्ये “एक भेदनक” म्हणजे सुईचे घर (सूचिघर). “एक उद्दालनक” म्हणजे कापूस भरलेला मंच किंवा पीठ (तुलानद्धमंचपीठ). “सोळा” म्हणजे सोळा. “जाणून प्रज्ञप्त केले” म्हणजे “जाणून” असे म्हणून प्रज्ञप्त केलेले नियम, ते याप्रमाणे जाणावे – “जाणूनबुजून संघाचा लाभ जो दुसऱ्याकडे वळवला आहे तो स्वतःकडे वळवणे, जाणूनबुजून आधी आलेल्या भिक्खूच्या जवळ जाऊन बसणे, जाणूनबुजून सजीव पाणी, गवत किंवा माती शिंपडणे किंवा शिंपडवणे, जाणूनबुजून भिक्खुणीने तयार करवलेला पिंडपात ग्रहण करणे, जाणूनबुजून त्रास देण्याच्या इच्छेने जेवलेल्या भिक्खूवर पाचित्तिय आणणे, जाणूनबुजून सजीव पाण्याचा वापर करणे, जाणूनबुजून नियमानुसार मिटवलेले अधिकरण पुन्हा उकरून काढणे, जाणूनबुजून गंभीर आपत्ती लपवणे, जाणूनबुजून वीस वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या व्यक्तीला उपसंपदा देणे, जाणूनबुजून चोरांच्या तांड्यासोबत प्रवास करणे, जाणूनबुजून तशाच प्रकारच्या गोष्टी बोलणाऱ्या आणि धर्मानुसार न वागणाऱ्या भिक्खूसोबत राहणे, जाणूनबुजून संघातून काढून टाकलेल्या श्रमणोद्देशाला आश्रय देणे, जाणूनबुजून संघाचा लाभ जो दुसऱ्याकडे वळवला आहे तो एखाद्या व्यक्तीकडे वळवणे, जाणूनबुजून पाराजिक धर्माचा भंग केलेल्या भिक्खुणीला स्वतःहून दोष न दाखवणे, जाणूनबुजून चोर किंवा वधार्ह स्त्रीला संघाला न विचारता प्रवज्जा देणे, जाणूनबुजून भिक्खू असलेल्या आरामात न विचारता प्रवेश करणे.”

අසාධාරණාදිවණ්ණනා

असाधारण इत्यादींचे वर्णन

338. ඉදානි [Pg.189] ‘‘සාධාරණං අසාධාරණ’’න්ති ඉමං පුරිමපඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘වීසං ද්වෙ සතානී’’තිආදිමාහ. තත්ථ භික්ඛුනීහි අසාධාරණෙසු ඡ සඞ්ඝාදිසෙසාති විස්සට්ඨි, කායසංසග්ගො, දුට්ඨුල්ලං, අත්තකාම, කුටි, විහාරොති. ද්වෙ අනියතෙහි අට්ඨාති ද්වීහි අනියතෙහි සද්ධිං අට්ඨ ඉමෙ.

३३८. आता “साधारण आणि असाधारण” या पूर्वीच्या प्रश्नाचे उत्तर देताना “दोनशे वीस” इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये भिक्खुणींशी असाधारण असलेल्या नियमांमध्ये सहा संघादिसेस आहेत, ते म्हणजे – विस्सट्ठि (शुक्रविसर्ग), कायसंसर्ग, दुट्ठुल्ल (गंभीर भाषण), अत्तकाम (आत्मकाम), कुटि (कुटी निर्माण) आणि विहार (विहार निर्माण). दोन अनियत नियमांसह हे आठ होतात.

නිස්සග්ගියානි ද්වාදසාති –

बारा निस्सग्गिय याप्रमाणे आहेत –

ධොවනඤ්ච පටිග්ගහො, කොසෙය්‍යසුද්ධද්වෙභාගා;

ඡබ්බස්සානි නිසීදනං, ද්වෙ ලොමා පඨමො පත්තො;

වස්සිකා ආරඤ්ඤකෙන චාති – ඉමෙ ද්වාදස.

धुणे आणि स्वीकार, कोसेय्य, सुद्धकाळ, द्वेभाग; सहा वर्षे, निसीदन, दोन लोकर, पहिला पात्र; वर्षाशाटिका आणि आरण्यक – हे बारा आहेत.

ද්වෙවීසති ඛුද්දකාති –

बावीस क्षुद्रक याप्रमाणे आहेत –

සකලො භික්ඛුනීවග්ගො, පරම්පරඤ්ච භොජනං;

අනතිරිත්තං අභිහටං, පණීතඤ්ච අචෙලකං;

ඌනං දුට්ඨුල්ලඡාදනං.

संपूर्ण भिक्खुनीवग्ग, परंपराभोजन, अनतिरिक्त, अभिहट, प्रणीत भोजन, अचेलक, ऊन (कमी वय) आणि दुट्ठुल्लछादन (गंभीर आपत्ती लपवणे).

මාතුගාමෙන සද්ධිඤ්ච, යා ච අනික්ඛන්තරාජකෙ;

සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා, විකාලෙ ගාමප්පවෙසනා.

स्त्रीसोबत प्रवास करणे, आणि जे अनिक्खंतराजक (राजाने बाहेर न पडलेल्या अंतःपुरात जाणे), उपस्थित भिक्खूला न विचारता अवेळी गावात प्रवेश करणे.

නිසීදනෙ ච යා සික්ඛා, වස්සිකා යා ච සාටිකා;

ද්වාවීසති ඉමා සික්ඛා, ඛුද්දකෙසු පකාසිතාති.

निसीदन (आसनाच्या प्रमाणाचे उल्लंघन) याविषयी जे शिक्षापद आहे, आणि वर्षाशाटिकेच्या प्रमाणाचे उल्लंघन याविषयी जे शिक्षापद आहे; या बावीस शिक्षापदे क्षुद्रकांमध्ये (पाचित्तियांमध्ये) प्रकाशित केली आहेत.

භික්ඛූහි අසාධාරණෙසුපි සඞ්ඝම්හා දස නිස්සරෙති ‘‘සඞ්ඝම්හා නිස්සාරීයතී’’ති එවං විභඞ්ගෙ වුත්තා, මාතිකායං පන ‘‘නිස්සාරණීයං සඞ්ඝාදිසෙස’’න්ති එවං ආගතා දස. නිස්සග්ගියානි ද්වාදසාති භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ විභත්තානි නිස්සග්ගියානෙව. ඛුද්දකාපි තත්ථ විභත්තඛුද්දකා එව. තථා චත්තාරො පාටිදෙසනීයා, ඉති සතඤ්චෙව තිංසඤ්ච සික්ඛා විභඞ්ගෙ භික්ඛුනීනං භික්ඛූහි අසාධාරණා. සෙසං ඉමස්මිං සාධාරණාසාධාරණවිස්සජ්ජනෙ උත්තානමෙව.

भिक्खूंशी असाधारण असलेल्या भिक्खुणींच्या नियमांमध्ये सुद्धा “संघातून बाहेर काढले जाते” अशा प्रकारे विभंगात सांगितलेले दहा नियम आहेत, पण मातृकेमध्ये “निस्सारणीय संघादिसेस” या प्रकारे आलेले दहा नियम आहेत. “बारा निस्सग्गिय” म्हणजे भिक्खुणीविभंगात स्पष्ट केलेले बारा निस्सग्गियच आहेत. क्षुद्रक देखील तेथे स्पष्ट केलेले क्षुद्रकच आहेत. तसेच चार पाटिदेसनीय तेथे स्पष्ट केले आहेत. अशा प्रकारे एकशे तीस शिक्षापदे विभंगात भिक्खुणींचे भिक्खूंशी असाधारण आहेत. या साधारण-असाधारण प्रश्नाच्या समाधानात उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

ඉදානි විපත්තියො ච ‘‘යෙහි සමථෙහි සම්මන්තී’’ති ඉදං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො අට්ඨෙව පාරාජිකාතිආදිමාහ. තත්ථ දුරාසදාති ඉමිනා තෙසං සප්පටිභයතං [Pg.190] දස්සෙති. කණ්හසප්පාදයො විය හි එතෙ දුරාසදා දුරූපගමනා දුරාසජ්ජනා, ආපජ්ජියමානා මූලච්ඡෙදාය සංවත්තන්ති. තාලවත්ථුසමූපමාති සබ්බං තාලං උද්ධරිත්වා තාලස්ස වත්ථුමත්තකරණෙන සමූපමා. යථා වත්ථුමත්තකතො තාලො න පුන පාකතිකො හොති, එවං න පුන පාකතිකා හොන්ති.

आता “आणि कोणत्या समथांनी आपत्ती शांत होतात?” या प्रश्नाचे उत्तर देताना “आठच पाराजिक” इत्यादी भगवान म्हणाले. त्यामध्ये “दुरासदा” (जवळ न जाण्यायोग्य) या शब्दाने त्यांचे भययुक्त असणे दर्शवले आहे. कारण काळ्या नागाप्रमाणे हे दुरासद, जवळ न जाण्यायोग्य आणि स्पर्श न करण्यायोग्य आहेत, ज्यांचा भंग केल्यास ते मुळापासून नष्ट होण्यास कारणीभूत ठरतात. “तालवत्थुसमूपमा” म्हणजे संपूर्ण ताडाचे झाड उपटून टाकून केवळ ताडाच्या झाडाची जागा शिल्लक ठेवण्यासारखी उपमा. ज्याप्रमाणे केवळ जागा शिल्लक राहिलेले ताडाचे झाड पुन्हा मूळ स्वरूपात येऊ शकत नाही, त्याप्रमाणे ते पुन्हा मूळ स्वरूपात येऊ शकत नाहीत.

එවං සාධාරණං උපමං දස්සෙත්වා පුන එකෙකස්ස වුත්තං උපමං දස්සෙන්තො පණ්ඩුපලාසොතිආදිමාහ. අවිරුළ්හී භවන්ති තෙති යථා එතෙ පණ්ඩුපලාසාදයො පුනහරිතාදිභාවෙන අවිරුළ්හිධම්මා හොන්ති; එවං පාරාජිකාපි පුන පකතිසීලාභාවෙන අවිරුළ්හිධම්මා හොන්තීති අත්ථො. එත්තාවතා ‘‘විපත්තියො ච යෙහි සමථෙහි සම්මන්තී’’ති එත්ථ ඉමා තාව අට්ඨ පාරාජිකවිපත්තියො කෙහිචි සමථෙහි න සම්මන්තීති එවං දස්සිතං හොති. යා පන විපත්තියො සම්මන්ති, තා දස්සෙතුං තෙවීසති සඞ්ඝාදිසෙසාතිආදි වුත්තං. තත්ථ තීහි සමථෙහීති සබ්බසඞ්ගාහිකවචනමෙතං. සඞ්ඝාදිසෙසා හි ද්වීහි සමථෙහි සම්මන්ති, න තිණවත්ථාරකෙන. සෙසා තීහිපි සම්මන්ති.

अशा प्रकारे साधारण उपमा दाखवून पुन्हा प्रत्येकासाठी सांगितलेली उपमा दाखवताना “पंडु पलास” (पिवळे पडलेले पान) इत्यादी म्हणाले. “ते पुन्हा उगवत नाहीत” म्हणजे ज्याप्रमाणे हे पिवळे पडलेले पान इत्यादी पुन्हा हिरवे होत नाहीत; त्याप्रमाणे पाराजिक झालेले देखील पुन्हा मूळ शील प्राप्त करू शकत नसल्यामुळे पुन्हा न उगवण्याच्या स्वभावाचे होतात, असा अर्थ आहे. एवढ्या विवेचनाने “आणि कोणत्या समथांनी आपत्ती शांत होतात?” यामध्ये या आठ पाराजिक आपत्ती कोणत्याही समथांनी शांत होत नाहीत, असे दर्शवले आहे. पण ज्या आपत्ती शांत होतात, त्या दर्शवण्यासाठी “तेवीस संघादिसेस” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये “तीन समथांनी” हे सर्वसमावेशक वचन आहे. कारण संघादिसेस दोन समथांनी शांत होतात, तिणवत्थारक समथाने नाही. उर्वरित आपत्ती तिन्ही समथांनी शांत होतात.

ද්වෙ උපොසථා ද්වෙ පවාරණාති ඉදං භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච වසෙන වුත්තං. විභත්තිමත්තදස්සනෙනෙව චෙතං වුත්තං, න සමථෙහි වූපසමනවසෙන. භික්ඛුඋපොසථො, භික්ඛුනිඋපොසථො, භික්ඛුපවාරණා, භික්ඛුනිපවාරණාති ඉමාපි හි චතස්සො විභත්තියො; විභජනානීති අත්ථො. චත්තාරි කම්මානීති අධම්මෙනවග්ගාදීනි උපොසථකම්මානි. පඤ්චෙව උද්දෙසා චතුරො භවන්ති අනඤ්ඤථාති භික්ඛූනං පඤ්ච උද්දෙසා භික්ඛුනීනං චතුරො භවන්ති, අඤ්ඤථා න භවන්ති; ඉමා අපරාපි විභත්තියො. ආපත්තික්ඛන්ධා ච භවන්ති සත්ත, අධිකරණානි චත්තාරීති ඉමා පන විභත්තියො සමථෙහි සම්මන්ති, තස්මා සත්තහි සමථෙහීතිආදිමාහ. අථ වා ‘‘ද්වෙ උපොසථා ද්වෙ පවාරණා චත්තාරි කම්මානි පඤ්චෙව උද්දෙසා චතුරො භවන්ති, අනඤ්ඤථා’’ති ඉමාපි චතස්සො විභත්තියො නිස්සාය ‘‘නස්සන්තෙතෙ විනස්සන්තෙතෙ’’තිආදිනා නයෙන යා ආපත්තියො ආපජ්ජන්ති, තා යස්මා වුත්තප්පකාරෙහෙව සමථෙහි සම්මන්ති, තස්මා තංමූලකානං ආපත්තීනං සමථදස්සනත්ථම්පි තා විභත්තියො වුත්තාති වෙදිතබ්බා. කිච්චං එකෙනාති කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති.

“दोन उपोसथ, दोन पवारणा” हे भिक्खू आणि भिक्खुणींच्या संबंधाने म्हटले आहे. आणि हे केवळ विभागांचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे, समथांनी शांत होण्याच्या संबंधाने नाही. भिक्खू-उपोसथ, भिक्खुणी-उपोसथ, भिक्खू-पवारणा, भिक्खुणी-पवारणा या देखील चार विभागण्या आहेत; विभागणी असा अर्थ आहे. “चार कर्मे” म्हणजे अधर्म-वर्ग इत्यादी उपोसथ कर्मे दर्शवली आहेत. “पाचच उद्देश आणि चार होतात, अन्यथा नाही” म्हणजे भिक्खूंचे पाच उद्देश आणि भिक्खुणींचे चार उद्देश होतात, यापेक्षा वेगळे होत नाहीत; या इतरही विभागण्या आहेत. “आणि सात आपत्तीस्कंध, चार अधिकरणे होतात” या विभागण्या मात्र समथांनी शांत होतात, म्हणून “सात समथांनी” इत्यादी म्हणाले. किंवा “दोन उपोसथ, दोन पवारणा, चार कर्मे, पाचच उद्देश आणि चार होतात, अन्यथा नाही” या चार विभागण्यांच्या आधारे “ते नष्ट होतात, ते विनाश पावतात” इत्यादी पद्धतीने उपोसथक्खंधकात सांगितलेल्या नियमाने ज्या आपत्ती ओढवतात, त्या ज्याअर्थी सांगितलेल्या प्रकारच्याच समथांनी शांत होतात, म्हणून त्या मूळ आपत्तींच्या शांतीचे दर्शन घडवण्यासाठी देखील त्या विभागण्या सांगितल्या आहेत, असे जाणावे. “किच्च एकाने” म्हणजे किच्चाधिकरण एका समथाने शांत होते.

පාරාජිකාදිආපත්තිවණ්ණනා

पाराजिक इत्यादी आपत्तींचे वर्णन

339. එවං [Pg.191] පුච්ඡානුක්කමෙන සබ්බපඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි ‘‘ආපත්තික්ඛන්ධා ච භවන්ති සත්තා’’ති එත්ථ සඞ්ගහිතආපත්තික්ඛන්ධානං පච්චෙකං නිබ්බචනමත්තං දස්සෙන්තො පාරාජිකන්තිආදිමාහ. තත්ථ පාරාජිකන්ති ගාථාය අයමත්ථො – යදිදං පුග්ගලාපත්තිසික්ඛාපදපාරාජිකෙසු ආපත්තිපාරාජිකං නාම වුත්තං, තං ආපජ්ජන්තො පුග්ගලො යස්මා පරාජිතො පරාජයමාපන්නො සද්ධම්මා චුතො පරද්ධො භට්ඨො නිරඞ්කතො ච හොති, අනිහතෙ තස්මිං පුග්ගලෙ පුන උපොසථප්පවාරණාදිභෙදො සංවාසො නත්ථි. තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති තෙන කාරණෙන එතං ආපත්තිපාරාජිකන්ති වුච්චති. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා පරාජිතො හොති තෙන, තස්මා එතං පාරාජිකන්ති වුච්චති.

३३९. अशा प्रकारे प्रश्नांच्या अनुक्रमाने सर्व प्रश्नांची उत्तरे देऊन, आता 'आपत्तींचे सात स्कंध आहेत' यामध्ये समाविष्ट केलेल्या आपत्ती-स्कंधांपैकी प्रत्येकाची व्युत्पत्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'पाराजिक' इत्यादी गाथा म्हटली. त्यामध्ये 'पाराजिक' या गाथेचा हा अर्थ आहे—पुद्गल-पाराजिक, आपत्ती-पाराजिक आणि शिक्षापद-पाराजिक यांमध्ये ज्याला 'आपत्ती-पाराजिक' म्हटले गेले आहे, ती आपत्ती प्राप्त करणारा पुद्गल ज्या कारणाने पराजित होतो, पराभवाला प्राप्त होतो, सद्धम्मापासून च्युत होतो, भ्रष्ट होतो, पतित होतो आणि बहिष्कृत केला जातो; आणि त्या पुद्गलाला संघातून बाहेर न काढल्यास, पुन्हा उपोसथ, प्रवारणा इत्यादी प्रकारचा संवास (सहवास) उरत नाही. त्या कारणाने या आपत्तीला 'आपत्ती-पाराजिक' असे म्हटले जाते. येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे—ज्या कारणाने तो पराजित होतो, म्हणून याला 'पाराजिक' असे म्हटले जाते.

දුතියගාථායපි බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අත්ථමත්තමෙව දස්සෙතුං සඞ්ඝොව දෙති පරිවාසන්තිආදි වුත්තං. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ඉමං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා වුට්ඨාතුකාමස්ස යං තං ආපත්තිවුට්ඨානං තස්ස ආදිම්හි චෙව පරිවාසදානත්ථාය ආදිතො සෙසෙ මජ්ඣෙ මානත්තදානත්ථාය මූලායපටිකස්සනෙන වා සහ මානත්තදානත්ථාය, අවසානෙ අබ්භානත්ථාය ච සඞ්ඝො ඉච්ඡිතබ්බො, න හෙත්ථ එකම්පි කම්මං විනා සඞ්ඝෙන සක්කා කාතුන්ති සඞ්ඝො, ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච ඉච්ඡිතබ්බො අස්සාති සඞ්ඝාදිසෙසො.

दुसऱ्या गाथेचे देखील शब्दांवर भर न देता केवळ अर्थच दर्शवण्यासाठी संगीतिकारांनी 'संघच परिवास देतो' इत्यादी म्हटले आहे. येथे हा अर्थ आहे—ही आपत्ती प्राप्त करून त्यातून मुक्त होण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूच्या आपत्ती-मुक्तीसाठी (आपत्ती-वुत्थान), त्याच्या सुरुवातीलाच परिवास देण्यासाठी, आणि सुरुवातीनंतरच्या उर्वरित मध्यभागात मानत्त देण्यासाठी किंवा मूलायपटिकस्सनासह मानत्त देण्यासाठी, आणि शेवटी अब्भान करण्यासाठी संघाची आवश्यकता असते. कारण येथे संघाशिवाय एकही कर्म करणे शक्य नाही. अशा प्रकारे ज्याच्या सुरुवातीला आणि उर्वरित भागात संघाची आवश्यकता असते, म्हणून त्याला 'संघादिसेस' (संघादिशेष) असे म्हटले जाते.

තතියගාථාය අනියතො න නියතොති යස්මා න නියතො, තස්මා අනියතො අයමාපත්තික්ඛන්ධොති අත්ථො. කිං කාරණා න නියතොති? අනෙකංසිකතං පදං, යස්මා ඉදං සික්ඛාපදං අනෙකංසෙන කතන්ති අත්ථො. කථං අනෙකංසෙන? තිණ්ණමඤ්ඤතරං ඨානං, තිණ්ණං ධම්මානං අඤ්ඤතරෙන කාරෙතබ්බොති හි තත්ථ වුත්තං, තස්මා ‘‘අනියතො’’ති පවුච්චති, සො ආපත්තික්ඛන්ධො අනියතොති වුච්චති. යථා ච තිණ්ණං අඤ්ඤතරං ඨානං, එවං ද්වින්නං ධම්මානං අඤ්ඤතරං ඨානං යත්ථ වුත්තං, සොපි අනියතො එව.

तिसऱ्या गाथेत 'अनियत म्हणजे जो नियत (निश्चित) नाही' असे म्हटले आहे; ज्या कारणाने तो निश्चित नाही, म्हणून हा आपत्ती-स्कंध 'अनियत' आहे, असा अर्थ आहे. कोणत्या कारणाने निश्चित नाही? कारण हे शिक्षापद अनैकांतिक (अनिश्चित) रूपाने बनवले आहे, असा अर्थ आहे. अनैकांतिक कशा प्रकारे? 'तीन स्थानांपैकी एक स्थान'; कारण तेथे 'तीन धर्मांपैकी (आपत्तींपैकी) एकाने कारित करावे' असे म्हटले आहे, म्हणून त्याला 'अनियत' असे म्हटले जाते, तो आपत्ती-स्कंध 'अनियत' म्हटला जातो. आणि ज्याप्रमाणे तीनपैकी एक स्थान सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे ज्या दुसऱ्या आपत्ती-स्कंधात दोन धर्मांपैकी एकाचे स्थान सांगितले आहे, तो देखील अनियतच आहे.

චතුත්ථගාථාය අච්චයො තෙන සමො නත්ථීති දෙසනාගාමිනීසු අච්චයෙසු තෙන සමො ථූලො අච්චයො නත්ථි, තෙනෙතං ඉති වුච්චති; ථූලත්තා අච්චයස්ස එතං ථුල්ලච්චයන්ති වුච්චතීති අත්ථො.

चौथ्या गाथेत 'त्याच्यासारखा दुसरा अपराध नाही' असे म्हटले आहे; देशनागामी (देशनेने शुद्ध होणाऱ्या) अपराधांमध्ये त्याच्यासारखा दुसरा मोठा (स्थूल) अपराध नाही, म्हणून याला असे म्हटले जाते. अपराधाच्या स्थूलत्वामुळे (मोठेपणामुळे) याला 'थुल्लच्चय' (स्थूलात्यय) असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

පඤ්චමගාථාය [Pg.192] නිස්සජ්ජිත්වාන දෙසෙති තෙනෙතන්ති නිස්සජ්ජිත්වා දෙසෙතබ්බතො නිස්සග්ගියන්ති වුච්චතීති අත්ථො.

पाचव्या गाथेत 'त्याग करून देशना करतो, म्हणून याला...' असे म्हटले आहे; त्याग करून (निसर्जन करून) देशना करावयाची असल्यामुळे याला 'निस्सग्गिय' असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

ඡට්ඨගාථාය පාතෙති කුසලං ධම්මන්ති සඤ්චිච්ච ආපජ්ජන්තස්ස කුසලධම්මසඞ්ඛාතං කුසලචිත්තං පාතෙති, තස්මා පාතෙති චිත්තන්ති පාචිත්තියං. යං පන චිත්තං පාතෙති, තං යස්මා අරියමග්ගං අපරජ්ඣති, චිත්තසම්මොහකාරණඤ්ච හොති, තස්මා ‘‘අරියමග්ගං අපරජ්ඣති, චිත්තසම්මොහනට්ඨාන’’න්ති ච වුත්තං.

सहाव्या गाथेत 'कुशल धर्माला पाडतो' असे म्हटले आहे; जाणूनबुजून आपत्ती प्राप्त करणाऱ्याच्या कुशल धर्म नावाच्या कुशल चित्ताला ते पाडते (नष्ट करते), म्हणून 'चित्ताला पाडणारे' ते 'पाचित्तिय' होय. परंतु जे चित्ताला पाडते, ते ज्या कारणाने आर्यमार्गाला बाधा आणते आणि चित्ताच्या संमोहाचे (भ्रमाचे) कारण बनते, म्हणून 'आर्यमार्गाला बाधा आणणारे आणि चित्ताच्या संमोहाचे स्थान' असे देखील म्हटले आहे.

පාටිදෙසනීයගාථාසු ‘‘ගාරය්හං ආවුසො ධම්මං ආපජ්ජි’’න්ති වුත්තගාරය්හභාවකාරණදස්සනත්ථමෙව භික්ඛු අඤ්ඤාතකො සන්තොතිආදි වුත්තං. පටිදෙසෙතබ්බතො පන සා ආපත්ති පාටිදෙසනීයාති වුච්චති.

पाटिदेसनीय गाथांमध्ये 'हे आवुसो, मी निंदनीय धर्माला प्राप्त झालो आहे' असे सांगितलेल्या निंदनीयतेचे कारण दर्शवण्यासाठीच 'भिक्खू अनोळखी असताना...' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु वैयक्तिकरीत्या प्रगट (देशना) करावयाची असल्यामुळे ती आपत्ती 'पाटिदेसनीय' असे म्हटली जाते.

දුක්කටගාථාය අපරද්ධං විරද්ධඤ්ච ඛලිතන්ති සබ්බමෙතං ‘‘යඤ්ච දුක්කට’’න්ති එත්ථ වුත්තස්ස දුක්කටස්ස පරියායවචනං. යඤ්හි දුට්ඨු කතං විරූපං වා කතං, තං දුක්කටං. තං පනෙතං යථා සත්ථාරා වුත්තං; එවං අකතත්තා අපරද්ධං, කුසලං විරජ්ඣිත්වා පවත්තත්තා විරද්ධං, අරියවත්තපටිපදං අනාරුළ්හත්තා ඛලිතං. යං මනුස්සො කරෙති ඉදං පනස්ස ඔපම්මනිදස්සනං. තස්සත්ථො – යථා හි යං ලොකෙ මනුස්සො ආවි වා යදි වා රහො පාපං කරොති, තං දුක්කටන්ති පවෙදෙන්ති; එවමිදම්පි බුද්ධප්පටිකුට්ඨෙන ලාමකභාවෙන පාපං, තස්මා දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං.

दुक्कट गाथेत 'अपराध, विराध आणि स्खलित' हे सर्व 'जे दुक्कट आहे' यामध्ये सांगितलेल्या 'दुक्कट' शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत. कारण जे वाईट रीतीने केले गेले आहे किंवा विद्रूप रीतीने केले गेले आहे, ते 'दुक्कट' (दुष्कृत) होय. आणि ते शास्त्यांनी (बुद्धांनी) सांगितल्याप्रमाणे न केल्यामुळे 'अपराध' आहे, कुशल धर्माला सोडून प्रवृत्त झाल्यामुळे 'विराध' आहे, आणि आर्य आचरण व प्रतिपदेवर आरूढ न झाल्यामुळे 'स्खलित' आहे. 'जे मनुष्य करतो' हे त्याचे उपमानिदर्शन (उदाहरणाचे स्पष्टीकरण) आहे. त्याचा अर्थ असा—ज्याप्रमाणे जगात मनुष्य उघडपणे किंवा गुप्तपणे जे पाप करतो, त्याला लोक 'दुष्कृत' (वाईट कृत्य) म्हणून घोषित करतात; त्याचप्रमाणे हे देखील बुद्धांनी निंदिलेले असल्यामुळे आणि हीन दर्जाचे असल्यामुळे पाप आहे, म्हणून याला 'दुक्कट' समजावे.

දුබ්භාසිතගාථාය දුබ්භාසිතං දුරාභට්ඨන්ති දුට්ඨු ආභට්ඨං භාසිතං ලපිතන්ති දුරාභට්ඨං. යං දුරාභට්ඨං, තං දුබ්භාසිතන්ති අත්ථො. කිඤ්ච භිය්‍යො? සංකිලිට්ඨඤ්ච යං පදං, සංකිලිට්ඨං යස්මා තං පදං හොතීති අත්ථො. තථා යඤ්ච විඤ්ඤූ ගරහන්ති, යස්මා ච නං විඤ්ඤූ ගරහන්තීති අත්ථො. තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති තෙන සංකිලිට්ඨභාවෙන ච විඤ්ඤුගරහනෙනාපි ච එතං ඉති වුච්චති; ‘‘දුබ්භාසිත’’න්ති එවං වුච්චතීති අත්ථො.

दुब्भासित गाथेत 'दुब्भासित म्हणजे दुराभट्ट' असे म्हटले आहे; वाईट रीतीने आणलेले, बोललेले, बडबडलेले ते 'दुराभट्ट' होय. जे दुराभट्ट आहे, ते 'दुब्भासित' (दुर्भाषित) होय, असा अर्थ आहे. आणि आणखी काय? 'आणि जे पद संक्लिष्ट (मलीन) आहे', कारण ते पद संक्लिष्ट असते, असा अर्थ आहे. तसेच 'ज्याची सुज्ञ लोक निंदा करतात', कारण सुज्ञ लोक त्याची निंदा करतात, असा अर्थ आहे. त्या संक्लिष्टतेमुळे आणि सुज्ञांच्या निंदेमुळे देखील याला असे म्हटले जाते; म्हणजेच याला 'दुब्भासित' असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

සෙඛියගාථාය ‘‘ආදි චෙතං චරණඤ්චා’’තිආදිනා නයෙන සෙඛස්ස සන්තකභාවං දීපෙති. තස්මා සෙඛස්ස ඉදං සෙඛියන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. ඉදං ‘‘ගරුකලහුකඤ්චාපී’’තිආදිපඤ්හෙහි අසඞ්ගහිතස්ස ‘‘හන්ද වාක්‍යං සුණොම තෙ’’ති ඉමිනා පන ආයාචනවචනෙන සඞ්ගහිතස්ස අත්ථස්ස දීපනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

सेखिय गाथेत 'हे सुरुवातीचे आचरण आहे' इत्यादी पद्धतीने सेख (शैक्ष) पुद्गलाचे स्वामित्व (त्याचे असणे) दर्शवले आहे. म्हणून सेख पुद्गलाचे हे 'सेखिय' होय, हा येथे संक्षिप्त अर्थ आहे. हे 'गुरू आणि लघू देखील...' इत्यादी प्रश्नांमध्ये समाविष्ट न केलेल्या, परंतु 'चला, तुमचे वचन ऐकूया' या प्रार्थना-वचनाने समाविष्ट केलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी म्हटले आहे, असे समजावे.

ඡන්නමතිවස්සතීතිආදිම්හිපි [Pg.193] එසෙව නයො. තත්ථ ඡන්නමතිවස්සතීති ගෙහං තාව තිණාදීහි අච්ඡන්නං අතිවස්සති. ඉදං පන ආපත්තිසඞ්ඛාතං ගෙහං ඡන්නං අතිවස්සති; මූලාපත්තිඤ්හි ඡාදෙන්තො අඤ්ඤං නවං ආපත්තිං ආපජ්ජති. විවටං නාතිවස්සතීති ගෙහං තාව අවිවටං සුච්ඡන්නං නාතිවස්සති. ඉදං පන ආපත්තිසඞ්ඛාතං ගෙහං විවටං නාතිවස්සති; මූලාපත්තිඤ්හි විවරන්තො දෙසනාගාමිනිං දෙසෙත්වා වුට්ඨානගාමිනිතො වුට්ඨහිත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාති. ආයතිං සංවරන්තො අඤ්ඤං ආපත්තිං නාපජ්ජති. තස්මා ඡන්නං විවරෙථාති තෙන කාරණෙන දෙසනාගාමිනිං දෙසෙන්තො වුට්ඨානගාමිනිතො ච වුට්ඨහන්තො ඡන්නං විවරෙථ. එවං තං නාතිවස්සතීති එවඤ්චෙතං විවටං නාතිවස්සතීති අත්ථො.

'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' इत्यादी गाथेत देखील हाच नियम आहे. त्यामध्ये 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' म्हणजे—प्रथम, गवत इत्यादींनी न झाकलेल्या (उघड्या) घरावर पाऊस पडतो; परंतु हे आपत्ती नावाचे घर झाकलेले (गुप्त ठेवलेले) असताना त्यावर पाऊस पडतो. कारण मूळ आपत्ती लपवणारा भिक्खू दुसऱ्या नवीन आपत्तीला प्राप्त होतो. 'उघड्यावर पाऊस पडत नाही' म्हणजे—प्रथम, न उघडलेले, चांगले झाकलेले घर पावसाने ओले होत नाही; परंतु हे आपत्ती नावाचे घर उघडे (प्रगट) केल्यावर त्यावर पाऊस पडत नाही. कारण मूळ आपत्ती प्रगट करणारा भिक्खू देशनागामी आपत्तीची देशना करून आणि वुत्थानगामी आपत्तीतून मुक्त होऊन शुद्धतेमध्ये प्रतिष्ठित होतो. भविष्यात संयम राखत तो दुसऱ्या आपत्तीला प्राप्त होत नाही. 'म्हणून झाकलेले उघडा' म्हणजे—त्या कारणाने देशनागामी आपत्तीची देशना करताना आणि वुत्थानगामी आपत्तीतून मुक्त होताना झाकलेली आपत्ती उघडी करावी. 'अशा प्रकारे त्यावर पाऊस पडत नाही' म्हणजे अशा प्रकारे उघडे केल्यावर त्यावर पाऊस पडत नाही, असा अर्थ आहे.

ගති මිගානං පවනන්ති අජ්ඣොකාසෙ බ්‍යග්ඝාදීහි පරිපාතියමානානං මිගානං පවනං රුක්ඛාදිගහනං අරඤ්ඤං ගති පටිසරණං හොති, තං පත්වා තෙ අස්සාසන්ති. එතෙනෙව නයෙන ආකාසො පක්ඛීනං ගති. අවස්සං උපගමනට්ඨෙන පන විභවො ගති ධම්මානං, සබ්බෙසම්පි සඞ්ඛතධම්මානං විනාසොව තෙසං ගති. න හි තෙ විනාසං අගච්ඡන්තා ඨාතුං සක්කොන්ති. සුචිරම්පි ඨත්වා පන නිබ්බානං අරහතො ගති, ඛීණාසවස්ස අරහතො අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු එකංසෙන ගතීති අත්ථො.

वाघ इत्यादींद्वारे पाठलाग केला जाणाऱ्या हरणांसाठी वृक्ष इत्यादींनी दाटलेले वन (जंगल) हेच गती (आश्रय) व शरण असते, तिथे पोहोचून ते सुटकेचा श्वास घेतात. याच न्यायाने आकाश ही पक्ष्यांची गती आहे. परंतु, निश्चितपणे प्राप्त होण्याच्या अर्थाने विनाश (विभव) ही धर्मांची गती आहे; सर्व संस्कृत धर्मांचा विनाश हीच त्यांची गती आहे. कारण ते विनाशाप्रत न जाता टिकून राहू शकत नाहीत. दीर्घकाळ टिकून राहिल्यानंतरही, अर्हतासाठी निर्वाण हीच गती आहे; क्षीणास्रव अर्हतासाठी अनुपधिशेष निर्वाणधातू हीच निश्चितपणे गती आहे, असा अर्थ आहे.

පඨමගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम गाथासंगणिका-वर्णना समाप्त झाली.

අධිකරණභෙදං

अधिकरणभेद

උක්කොටනභෙදාදිවණ්ණනා

उक्कोटनभेद इत्यादींचे वर्णन

340. අධිකරණභෙදෙ [Pg.194] ඉමෙ දස උක්කොටාති අධිකරණානං උක්කොටෙත්වා පුන අධිකරණඋක්කොටෙන සමථානං උක්කොටං දස්සෙතුං ‘‘විවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො කති සමථෙ උක්කොටෙතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ විවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො ද්වෙ සමථෙ උක්කොටෙතීති සම්මුඛාවිනයඤ්ච යෙභුය්‍යසිකඤ්ච ඉමෙ ද්වෙ උක්කොටෙති, පටිසෙධෙති; පටික්කොසතීති අත්ථො. අනුවාදාධිකරණං උක්කොටෙන්තො චත්තාරොති සම්මුඛාවිනයං, සතිවිනයං, අමූළ්හවිනයං, තස්සපාපියසිකන්ති ඉමෙ චත්තාරො සමථෙ උක්කොටෙති. ආපත්තාධිකරණං උක්කොටෙන්තො තයොති සම්මුඛාවිනයං, පටිඤ්ඤාතකරණං, තිණවත්ථාරකන්ති ඉමෙ තයො සමථෙ උක්කොටෙති. කිච්චාධිකරණං උක්කොටෙන්තො එකන්ති සම්මුඛාවිනයං ඉමං එකං සමථං උක්කොටෙති.

३४०. अधिकरणभेदाच्या प्रकरणात 'हे दहा उक्कोट (आक्षेप)' असे अधिकरणांचे दहा उक्कोट दाखवून, पुन्हा अधिकरणाच्या उक्कोटनाद्वारे समथांचे उक्कोटन दाखवण्यासाठी 'विवादाधिकरण उकरून काढणारा किती समथांचे उक्कोटन करतो?' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे, 'विवादाधिकरण उकरून काढणारा दोन समथांचे उक्कोटन करतो' म्हणजे संमुखाविनय आणि येभुय्यसिका या दोन समथांचे उक्कोटन करतो, म्हणजेच विरोध करतो, आक्षेप घेतो, असा अर्थ आहे. 'अनुवादाधिकरण उकरून काढणारा चार समथांचे उक्कोटन करतो' म्हणजे संमुखाविनय, सतिविनय, अमूळ्हविनय आणि तस्सपापियसिगा या चार समथांचे उक्कोटन करतो. 'आपत्ताधिकरण उकरून काढणारा तीन समथांचे उक्कोटन करतो' म्हणजे संमुखाविनय, पटिञ्ञातकरण आणि तिणवत्थारक या तीन समथांचे उक्कोटन करतो. 'किच्चाधिकरण उकरून काढणारा एका समथाचे उक्कोटन करतो' म्हणजे संमुखाविनय या एका समथाचे उक्कोटन करतो.

341. කති උක්කොටාතිආදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ පන ද්වාදසසු උක්කොටෙසු අකතං කම්මන්තිආදයො තාව තයො උක්කොටා විසෙසතො දුතියෙ අනුවාදාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අනිහතං කම්මන්තිආදයො තයො පඨමෙ විවාදාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අවිනිච්ඡිතන්තිආදයො තයො තතියෙ ආපත්තාධිකරණෙ ලබ්භන්ති. අවූපසන්තන්තිආදයො තයො චතුත්ථෙ කිච්චාධිකරණෙ ලබ්භන්ති; අපිච ද්වාදසාපි ච එකෙකස්මිං අධිකරණෙ ලබ්භන්තියෙව.

३४१. 'किती उक्कोट आहेत?' इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात, बारा उक्कोटांपैकी 'अकतं कम्मं' (न केलेले कर्म) इत्यादी पहिले तीन उक्कोट प्रामुख्याने दुसऱ्या अनुवादाधिकरणात आढळतात. 'अनिहतं कम्मं' (न थांबवलेले कर्म) इत्यादी तीन उक्कोट पहिल्या विवादाधिकरणात आढळतात. 'अविनिच्छितं' (अनिर्णित) इत्यादी तीन उक्कोट तिसऱ्या आपत्ताधिकरणात आढळतात. 'अवू पसंतं' (न शमवलेले) इत्यादी तीन उक्कोट चौथ्या किच्चाधिकरणात आढळतात. शिवाय, हे बाराही उक्कोट प्रत्येक अधिकरणात सामान्यतः आढळतातच.

තත්ථජාතකං අධිකරණං උක්කොටෙතීති යස්මිං විහාරෙ ‘‘මය්හං ඉමිනා පත්තො ගහිතො, චීවරං ගහිත’’න්තිආදිනා නයෙන පත්තචීවරාදීනං අත්ථාය අධිකරණං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව ච නං විහාරෙ ආවාසිකා සන්නිපතිත්වා ‘‘අලං ආවුසො’’ති අත්තපච්චත්ථිකෙ සඤ්ඤාපෙත්වා පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයෙනෙව වූපසමෙන්ති, ඉදං තත්ථජාතකං අධිකරණං නාම. යෙනාපි විනිච්ඡයෙන සමිතං, සොපි එකො සමථොයෙව. ඉමං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියං.

'तिथेच उत्पन्न झालेले अधिकरण उकरून काढतो' म्हणजे ज्या विहारात 'याने माझे भिक्षापात्र (पत्त) घेतले, चीवर घेतले' इत्यादी पद्धतीने भिक्षापात्र, चीवर इत्यादींच्या कारणाने अधिकरण उत्पन्न होते, आणि त्याच विहारातील निवासी भिक्खू एकत्र येऊन 'पुरे करा, आवुसो!' असे सांगून त्या वादी-प्रतिवादींना समजावून सांगतात आणि पाळिमुत्तक (पाळी-ग्रंथाबाहेरील) निर्णयानेच ते शमवतात, याला 'तिथेच उत्पन्न झालेले अधिकरण' असे म्हणतात. ज्या निर्णयाने ते शमवले गेले, तो देखील एक प्रकारचा समथच आहे. याचे उक्कोटन (पुनरुत्थान) करणाऱ्यालाही पाचित्तिय होते.

තත්ථජාතකං වූපසන්තන්ති සචෙ පන තං අධිකරණං නෙවාසිකා වූපසමෙතුං න සක්කොන්ති, අථඤ්ඤො විනයධරො ආගන්ත්වා ‘‘කිං ආවුසො ඉමස්මිං [Pg.195] විහාරෙ උපොසථො වා පවාරණා වා ඨිතා’’ති පුච්ඡති, තෙහි ච තස්මිං කාරණෙ කථිතෙ තං අධිකරණං ඛන්ධකතො ච පරිවාරතො ච සුත්තෙන විනිච්ඡිනිත්වා වූපසමෙති, ඉදං තත්ථජාතකං වූපසන්තං නාම අධිකරණං. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'तिथेच उत्पन्न झालेले आणि शमवलेले' म्हणजे जर ते अधिकरण तेथील निवासी भिक्खू शमवू शकले नाहीत, आणि दुसरा एखादा विनयधर भिक्खू तिथे येऊन 'आवुसो, या विहारात उपोसथ किंवा पवारणा का थांबली आहे?' असे विचारतो, आणि त्यांनी त्याचे कारण सांगितल्यावर, ते अधिकरण खंधक आणि परिवार यांतील सूत्रांच्या आधारे निर्णय देऊन शमवतो, याला 'तिथेच उत्पन्न झालेले आणि शमवलेले अधिकरण' असे म्हणतात. याचे उक्कोटन करणाऱ्यालाही पाचित्तियच होते.

අන්තරාමග්ගෙති තෙ අත්තපච්චත්ථිකා ‘‘න මයං එතස්ස විනිච්ඡයෙ තිට්ඨාම, නායං විනයෙ කුසලො, අසුකස්මිං නාම ගාමෙ විනයධරා ථෙරා වසන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා විනිච්ඡිනිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්තා අන්තරාමග්ගෙයෙව කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං වා සඤ්ඤාපෙන්ති, අඤ්ඤෙ වා තෙ භික්ඛූ නිජ්ඣාපෙන්ති, ඉදම්පි වූපසන්තමෙව හොති. එවං වූපසන්තං අන්තරාමග්ගෙ අධිකරණං උක්කොටෙති යො, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'वाटेतच' म्हणजे ते वादी-प्रतिवादी भिक्खू 'आम्ही याच्या निर्णयावर समाधानी नाही, हा विनयात कुशल नाही; अमुक नावाच्या गावात विनयधर थेर राहतात, तिथे जाऊन आम्ही निर्णय घेऊ' असे म्हणून जात असताना, वाटेतच त्या कारणाचा विचार करून आपापसात समेट घडवून आणतात, किंवा इतर भिक्खू त्यांना समजावून सांगतात, हे देखील शमवलेलेच मानले जाते. अशा प्रकारे वाटेत शमवलेले अधिकरण जो उकरून काढतो, त्यालाही पाचित्तियच होते.

අන්තරාමග්ගෙ වූපසන්තන්ති න හෙව ඛො පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ඤත්තියා වා සභාගභික්ඛුනිජ්ඣාපනෙන වා වූපසන්තං හොති; අපිච ඛො පටිපථං ආගච්ඡන්තො එකො විනයධරො දිස්වා ‘‘කත්ථ ආවුසො ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අසුකං නාම ගාමං, ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘අලං, ආවුසො, කිං තත්ථ ගතෙනා’’ති තත්ථෙව ධම්මෙන විනයෙන තං අධිකරණං වූපසමෙති, ඉදං අන්තරාමග්ගෙ වූපසන්තං නාම. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'वाटेत शमवलेले' म्हणजे केवळ आपापसातील समजुतीने किंवा समान विचारसरणीच्या भिक्खूंच्या समजावण्यानेच शमवलेले असते असे नाही; तर समोरून येणाऱ्या एका विनयधर भिक्खूने त्यांना पाहून 'आवुसो, कुठे चाललात?' असे विचारल्यावर, 'अमुक गावाला, या कारणासाठी चाललो आहोत' असे सांगितल्यावर, 'पुरे करा आवुसो, तिथे जाऊन काय फायदा?' असे म्हणून तिथेच धर्म आणि विनयाच्या नियमांनुसार ते अधिकरण शमवतो, याला 'वाटेत शमवलेले अधिकरण' म्हणतात. याचे उक्कोटन करणाऱ्यालाही पाचित्तियच होते.

තත්ථ ගතන්ති සචෙ පන ‘‘අලං, ආවුසො, කිං තත්ථ ගතෙනා’’ති වුච්චමානාපි ‘‘මයං තත්ථෙව ගන්ත්වා විනිච්ඡයං පාපෙස්සාමා’’ති විනයධරස්ස වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡන්තියෙව, ගන්ත්වා සභාගානං භික්ඛූනං එතමත්ථං ආරොචෙන්ති. සභාගා භික්ඛූ ‘‘අලං, ආවුසො, සඞ්ඝසන්නිපාතං නාම ගරුක’’න්ති තත්ථෙව නිසීදාපෙත්වා විනිච්ඡිනිත්වා සඤ්ඤාපෙන්ති, ඉදම්පි වූපසන්තමෙව හොති. එවං වූපසන්තං තත්ථ ගතං අධිකරණං උක්කොටෙති යො, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'तिथे पोहोचलेले' म्हणजे जर 'पुरे करा आवुसो, तिथे जाऊन काय फायदा?' असे सांगितले तरीही, 'आम्ही तिथेच जाऊन निर्णय मिळवू' असे म्हणून त्या विनयधराच्या शब्दाचा अनादर करून ते पुढे जातातच, आणि तिथे पोहोचून समान विचारसरणीच्या भिक्खूंना ही गोष्ट सांगतात. तेव्हा ते समान विचारसरणीचे भिक्खू 'पुरे करा आवुसो, संघ एकत्र करणे ही गंभीर बाब आहे' असे म्हणून त्यांना तिथेच बसवून, निर्णय देऊन समजावतात, हे देखील शमवलेलेच मानले जाते. अशा प्रकारे तिथे पोहोचून शमवलेले अधिकरण जो उकरून काढतो, त्यालाही पाचित्तियच होते.

තත්ථ ගතං වූපසන්තන්ති න හෙව ඛො පන සභාගභික්ඛූනං සඤ්ඤත්තියා වූපසන්තං හොති; අපිච ඛො සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ආරොචිතං සඞ්ඝමජ්ඣෙ විනයධරා වූපසමෙන්ති, ඉදං තත්ථ ගතං වූපසන්තං නාම. එතං උක්කොටෙන්තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'तिथे पोहोचून शमवलेले' म्हणजे केवळ समान विचारसरणीच्या भिक्खूंच्या समजावण्यानेच शमवलेले असते असे नाही; तर संघाला एकत्र बोलावून, त्यांच्यासमोर मांडलेले अधिकरण संघाच्या मध्यभागी विनयधर भिक्खू शमवतात, याला 'तिथे पोहोचून शमवलेले अधिकरण' म्हणतात. याचे उक्कोटन करणाऱ्यालाही पाचित्तियच होते.

සතිවිනයන්ති ඛීණාසවස්ස දින්නං සතිවිනයං උක්කොටෙති, පාචිත්තියමෙව. උම්මත්තකස්ස දින්නෙ අමූළ්හවිනයෙ පාපුස්සන්නස්ස දින්නාය තස්සපාපියසිකායපි එසෙව නයො.

'सतिविनय' म्हणजे क्षीणास्रव अर्हताला दिलेल्या सतिविनयाचे जो उक्कोटन करतो, त्याला पाचित्तियच होते. वेड्या भिक्खूला दिलेल्या अमूळ्हविनयाच्या बाबतीत आणि अनेक पापे केलेल्या भिक्खूला दिलेल्या तस्सपापियसिगाच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

තිණවත්ථාරකං [Pg.196] උක්කොටෙතීති සඞ්ඝෙන තිණවත්ථාරකසමථෙන වූපසමිතෙ අධිකරණෙ ‘‘ආපත්ති නාම එකං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා දෙසියමානා වුට්ඨාති, යං පනෙතං නිද්දායන්තස්සාපි ආපත්තිවුට්ඨානං නාම, එතං මය්හං න ඛමතී’’ති එවං වදන්තොපි තිණවත්ථාරකං උක්කොටෙති නාම, තස්සාපි පාචිත්තියමෙව.

'तिणवत्थारक उकरून काढतो' म्हणजे संघाने तिणवत्थारक समथाने अधिकरण शमवल्यावर, 'आपत्ती (दोष) ही एका भिक्खूजवळ जाऊन, उकिडवे बसून, हात जोडून, देशना केल्यावरच दूर होते. परंतु, झोपलेल्या भिक्खूची देखील आपत्ती दूर होणे ही जी गोष्ट आहे, ती मला मान्य नाही' असे बोलणारा देखील तिणवत्थारकाचे उक्कोटन करतो असे म्हटले जाते, त्यालाही पाचित्तियच होते.

ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙතීති විනයධරො හුත්වා අත්තනො උපජ්ඣායාදීනං අත්ථාය ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා පුබ්බෙ විනිච්ඡිතං අධිකරණං ද්වාදසසු උක්කොටෙසු යෙන කෙනචි උක්කොටෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. ද්වීසු පන අත්තපච්චත්ථිකෙසු එකස්මිං ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිනා නයෙන සමුප්පන්නාඝාතො, තස්ස පරාජයං ආරොපනත්ථං ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා පුබ්බෙ විනිච්ඡිතං අධිකරණං ද්වාදසසු උක්කොටෙසු යෙන කෙනචි උක්කොටෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. මන්දො පන මොමූහො මොමූහත්තා එව ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව උක්කොටෙන්තො මොහාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම. සචෙ පන ද්වීසු අත්තපච්චත්ථිකෙසු එකො විසමානි කායකම්මාදීනි ගහනමිච්ඡාදිට්ඨිං බලවන්තෙ ච පක්ඛන්තරියෙ අභිඤ්ඤාතෙ භික්ඛූ නිස්සිතත්තා විසමනිස්සිතො ගහනනිස්සිතො බලවනිස්සිතො ච හොති, තස්ස භයෙන ‘‘අයං මෙ ජීවිතන්තරායං වා බ්‍රහ්මචරියන්තරායං වා කරෙය්‍යා’’ති ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි දීපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව උක්කොටෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡන්තො අධිකරණං උක්කොටෙති නාම.

छंदागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान (उक्कोटण) करतो म्हणजे: विनयधर होऊन, आपल्या उपाध्यायादींच्या हितासाठी 'अधम्म हाच धम्म आहे' इत्यादी दाखवून, पूर्वी निर्णय झालेल्या अधिकरणाला बारा प्रकारच्या उक्कोटणांपैकी (पुनरुत्थानांपैकी) कोणत्याही एकाने पुनरुत्थापित करतो, तेव्हा तो 'छंदागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो' असे म्हटले जाते. परंतु, दोन विरोधी पक्षांपैकी एकावर 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी प्रकारे द्वेष उत्पन्न झाल्यामुळे, त्याला पराभूत करण्यासाठी 'अधम्म हाच धम्म आहे' इत्यादी दाखवून, पूर्वी निर्णय झालेल्या अधिकरणाला बारा प्रकारच्या उक्कोटणांपैकी कोणत्याही एकाने पुनरुत्थापित करतो, तेव्हा तो 'दोषागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो' असे म्हटले जाते. परंतु जो मंद आणि अत्यंत संमोहित आहे, तो संमोहामुळेच 'अधम्म हाच धम्म आहे' इत्यादी दाखवून पूर्वोक्त पद्धतीनेच पुनरुत्थान करतो, तेव्हा तो 'मोहागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो' असे म्हटले जाते. परंतु जर दोन विरोधी पक्षांपैकी एक जण विषम कायकर्म इत्यादींचा, गहन मिथ्यादृष्टीचा आणि दुसऱ्या पक्षातील बलवान व प्रसिद्ध भिक्खूंचा आश्रय घेतलेला असल्यामुळे विषम-आश्रित, गहन-आश्रित आणि बलवान-आश्रित असतो, आणि त्याच्या भयाने 'हा माझ्या जीविताला किंवा ब्रह्मचर्याला धोका निर्माण करेल' असे विचार करून, 'अधम्म हाच धम्म आहे' इत्यादी दाखवून पूर्वोक्त पद्धतीनेच पुनरुत्थान करतो, तेव्हा तो 'भयागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो' असे म्हटले जाते.

තදහුපසම්පන්නොති එකො සාමණෙරො බ්‍යත්තො හොති බහුස්සුතො, සො විනිච්ඡයෙ පරාජයං පත්වා මඞ්කුභූතෙ භික්ඛූ දිස්වා පුච්ඡති ‘‘කස්මා මඞ්කුභූතාත්ථා’’ති? තෙ තස්ස තං අධිකරණං ආරොචෙන්ති. සො තෙ එවං වදෙති ‘‘හොතු, භන්තෙ, මං උපසම්පාදෙථ, අහං තං අධිකරණං වූපසමෙස්සාමී’’ති. තෙ තං උපසම්පාදෙන්ති. සො දුතියදිවසෙ භෙරිං පහරිත්වා සඞ්ඝං සන්නිපාතෙති. තතො භික්ඛූහි ‘‘කෙන සඞ්ඝො සන්නිපාතිතො’’ති වුත්තෙ ‘‘මයා’’ති වදති. ‘‘කස්මා සන්නිපාතිතො’’ති? ‘‘හිය්‍යො අධිකරණං දුබ්බිනිච්ඡිතං, තමහං විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති. ‘‘ත්වං පන හිය්‍යො කුහිං ගතො’’ති? ‘‘අනුපසම්පන්නොම්හි, භන්තෙ, අජ්ජ පන උපසම්පන්නොම්හී’’ති. සො වත්තබ්බො ‘‘ඉදං ආවුසො තුම්හාදිසානං භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, ‘තදහුපසම්පන්නො [Pg.197] උක්කොටෙති, උක්කොටනකං පාචිත්තිය’න්ති, ගච්ඡ ආපත්තිං දෙසෙහී’’ති. ආගන්තුකෙපි එසෙව නයො.

'त्याच दिवशी उपसंपन्न झालेला' म्हणजे: एक सामणेर चतुर आणि बहुश्रुत असतो. तो निर्णयामध्ये पराभूत झाल्यामुळे खिन्न झालेल्या भिक्खूंना पाहून विचारतो, 'तुम्ही का खिन्न झाला आहात?' ते त्याला त्या अधिकरणाविषयी सांगतात. तो त्यांना असे म्हणतो, 'असू द्या, भंते! मला उपसंपदा द्या, मी त्या अधिकरणाचा शम करीन.' ते त्याला उपसंपदा देतात. तो दुसऱ्या दिवशी दुंदुभी वाजवून संघाला एकत्रित करतो. त्यानंतर भिक्खूंनी 'संघ कोणी एकत्रित केला?' असे विचारले असता, तो 'मी केला' असे म्हणतो. 'का एकत्रित केला?' 'काल अधिकरणाचा चुकीचा निर्णय झाला, मी त्याचा निर्णय करीन.' 'पण तू काल कुठे गेला होतास?' 'भंते, काल मी अनुपसंपन्न होतो, पण आज मी उपसंपन्न आहे.' त्याला असे म्हटले पाहिजे, 'आवुसो, तुमच्यासारख्यांसाठी भगवंतांनी हा शिक्षापद प्रज्ञप्त केला आहे—त्याच दिवशी उपसंपन्न झालेला जर अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो, तर त्याला उक्कोटणक पाचित्तिय होते. जा, आपत्तीची देशना कर.' आगंतुक भिक्खूच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

කාරකොති එකං සඞ්ඝෙන සද්ධිං අධිකරණං විනිච්ඡිනිත්වා පරිවෙණගතං පරාජිතා භික්ඛූ වදන්ති ‘‘කිස්ස, භන්තෙ, තුම්හෙහි එවං විනිච්ඡිතං අධිකරණං, නනු එවං විනිච්ඡිනිතබ්බ’’න්ති. සො ‘‘කස්මා පඨමංයෙව එවං න වදිත්ථා’’ති තං අධිකරණං උක්කොටෙති. එවං යො කාරකො උක්කොටෙති, තස්සාපි උක්කොටනකං පාචිත්තියං. ඡන්දදායකොති එකො අධිකරණවිනිච්ඡයෙ ඡන්දං දත්වා සභාගෙ භික්ඛූ පරාජයං පත්වා ආගතෙ මඞ්කුභූතෙ දිස්වා ‘‘ස්වෙ දානි අහං විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති සඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා ‘‘කස්මා සන්නිපාතෙසී’’ති වුත්තෙ ‘‘හිය්‍යො අධිකරණං දුබ්බිනිච්ඡිතං, තමහං අජ්ජ විනිච්ඡිනිස්සාමී’’ති. ‘‘හිය්‍යො පන ත්වං කත්ථ ගතො’’ති. ‘‘ඡන්දං දත්වා නිසින්නොම්හී’’ති. සො වත්තබ්බො ‘‘ඉදං ආවුසො තුම්හාදිසානං භගවතා සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, ‘ඡන්දදායකො උක්කොටෙති, උක්කොටනකං පාචිත්තිය’න්ති, ගච්ඡ ආපත්තිං දෙසෙහී’’ති.

'निर्णय प्रक्रियेत सहभागी असणारा' (कारक) म्हणजे: संघासोबत अधिकरणाचा निर्णय करून विहारात गेलेल्या एका भिक्खूला पराभूत झालेले भिक्खू म्हणतात, 'भंते, तुम्ही अधिकरणाचा असा निर्णय का केला? असा निर्णय करायला हवा नव्हता का?' तो 'तुम्ही आधीच असे का बोलला नाही?' असे म्हणून त्या अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो. अशा प्रकारे जो निर्णय प्रक्रियेत सहभागी असणारा असून पुनरुत्थान करतो, त्यालाही उक्कोटणक पाचित्तिय होते. 'छंद देणारा' (छंददायक) म्हणजे: एक भिक्खू अधिकरणाच्या निर्णयामध्ये आपली संमती (छंद) देऊन, आपल्या समान मताच्या भिक्खूंना पराभूत होऊन खिन्न अवस्थेत आलेले पाहून म्हणतो, 'आता उद्या मी याचा निर्णय करीन.' तो संघाला एकत्रित करतो आणि 'का एकत्रित केले?' असे विचारले असता, 'काल अधिकरणाचा चुकीचा निर्णय झाला, मी आज त्याचा निर्णय करीन' असे सांगतो. 'पण काल तू कुठे गेला होतास?' 'मी छंद देऊन बसलो होतो.' त्याला असे म्हटले पाहिजे, 'आवुसो, तुमच्यासारख्यांसाठी भगवंतांनी हा शिक्षापद प्रज्ञप्त केला आहे—छंद देणारा जर अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो, तर त्याला उक्कोटणक पाचित्तिय होते. जा, आपत्तीची देशना कर.'

අධිකරණනිදානාදිවණ්ණනා

अधिकरणनिदान-आदींचे वर्णन

342. විවාදාධිකරණං කිංනිදානන්තිආදීසු කිං නිදානමස්සාති කිංනිදානං. කො සමුදයො අස්සාති කිංසමුදයං. කා ජාති අස්සාති කිංජාතිකං. කො පභවො අස්සාති කිංපභවං. කො සම්භාරො අස්සාති කිංසම්භාරං. කිං සමුට්ඨානං අස්සාති කිංසමුට්ඨානං. සබ්බානෙතානි කාරණවෙවචනානියෙව.

३४२. 'विवादाधिकरण कशावर आधारित (किंनिदान) आहे' इत्यादी शब्दांमध्ये: याचे निदान (कारण) काय आहे? म्हणून ते 'किंनिदान' (काय निदान असलेले). याचा समुदय (उत्पत्तीचे कारण) काय आहे? म्हणून ते 'किंसमुदय'. याची जाती (उत्पत्ती) काय आहे? म्हणून ते 'किंजातिक'. याचा प्रभव (उगम) काय आहे? म्हणून ते 'किंप्रभव'. याचा संभार (सामग्री) काय आहे? म्हणून ते 'किंसंभार'. याचे समुत्थान (उत्थान) काय आहे? म्हणून ते 'किंसमुत्थान'. हे सर्व शब्द 'कारण' या शब्दाचेच समानार्थी शब्द आहेत.

විවාදනිදානන්තිආදීසුපි අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථුසඞ්ඛාතො විවාදො නිදානමෙතස්සාති විවාදනිදානං. විවාදං නිස්සාය උප්පජ්ජනකවිවාදවසෙනෙතං වුත්තං. අනුවාදො නිදානං අස්සාති අනුවාදනිදානං. ඉදම්පි අනුවාදං නිස්සාය උප්පජ්ජනකඅනුවාදවසෙන වුත්තං. ආපත්ති නිදානං අස්සාති ආපත්තිනිදානං. ආපත්තාධිකරණපච්චයා චතස්සො ආපත්තියො ආපජ්ජතීති එවං ආපත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකආපත්තිවසෙනෙතං වුත්තං. කිච්චයං නිදානමස්සාති කිච්චයනිදානං; චතුබ්බිධං සඞ්ඝකම්මං කාරණමස්සාති අත්ථො. උක්ඛිත්තානුවත්තිකාය භික්ඛුනියා යාවතතියං සමනුභාසනාදීනං කිච්චං නිස්සාය උප්පජ්ජනකකිච්චානං වසෙනෙතං වුත්තං. අයං චතුන්නම්පි අධිකරණානං විස්සජ්ජනපක්ඛෙ එකපදයොජනා. එතෙනානුසාරෙන සබ්බපදානි යොජෙතබ්බානි.

'विवादनिदान' इत्यादी शब्दांमध्येही: अठरा भेदकर वस्तूंच्या स्वरूपातील विवाद हे ज्याचे निदान (कारण) आहे, ते 'विवादनिदान' होय. पूर्वीच्या विवादाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या भावी विवादाच्या संदर्भात भगवंतांनी हे सांगितले आहे. अनुवादाचे (आरोपाचे) निदान ज्याला आहे, ते 'अनुवादनिदान' होय. हे देखील पूर्वीच्या अनुवादाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या भावी अनुवादाच्या संदर्भात भगवंतांनी सांगितले आहे. आपत्तीचे निदान ज्याला आहे, ते 'आपत्तिनिदान' होय. 'आपत्ताधिकरणाच्या कारणाने चार आपत्तींना प्राप्त होतो' अशा प्रकारे पूर्वीच्या आपत्तीचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या भावी आपत्तीच्या संदर्भात भगवंतांनी हे सांगितले आहे. कृत्य हे ज्याचे निदान आहे, ते 'कृत्यनिदान' होय; चार प्रकारचे संघकर्म हे याचे कारण आहे, असा अर्थ आहे. उत्क्षिप्त भिक्खूचे अनुकरण करणाऱ्या भिक्खुणीला तीन वेळा समनुभाषण देण्यासारख्या कृत्याचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या भावी कृत्यांच्या संदर्भात भगवंतांनी हे सांगितले आहे. ही चारही अधिकरणांच्या उत्तराच्या बाजूने एका पदाची योजना आहे. यानुसार सर्व पदांची योजना केली पाहिजे.

දුතියපුච්ඡාය [Pg.198] හෙතුනිදානන්තිආදිම්හි විස්සජ්ජනෙ නවන්නං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතහෙතූනං වසෙන හෙතුනිදානාදිතා වෙදිතබ්බා. තතියපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ බ්‍යඤ්ජනමත්තං නානං. හෙතුයෙව හි එත්ථ පච්චයොති වුත්තො.

दुसऱ्या प्रश्नाच्या 'हेतुनिदान' इत्यादी उत्तरामध्ये: नऊ प्रकारच्या कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत हेतूंच्या आधारे 'हेतुनिदान' इत्यादी भाव समजून घ्यावा. तिसऱ्या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये केवळ शब्दाचा (व्यंजनाचा) फरक आहे. कारण येथे हेतूलाच 'प्रत्यय' असे भगवंतांनी म्हटले आहे.

343. මූලපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ ද්වාදස මූලානීති කොධඋපනාහයුගළකාදීනි ඡ විවාදාමූලානි, ලොභදොසමොහා තයො, අලොභාදොසාමොහා තයොති ඉමානි අජ්ඣත්තසන්තානප්පවත්තානි ද්වාදස මූලානි. චුද්දස මූලානීති තානෙව ද්වාදස කායවාචාහි සද්ධිං චුද්දස හොන්ති. ඡ මූලානීති කායාදීනි ඡ සමුට්ඨානානි.

३४३. मूळ विचारणाऱ्या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये: 'बारा मुळे' म्हणजे क्रोध-उपनाह (राग आणि वैर) इत्यादींच्या जोड्यांसारखी सहा विवादमूळे, लोभ, दोष, मोह हे तीन आणि अलोभ, अदोष, अमोह हे तीन, अशी ही अंतःकरणात (अध्यात्मसंतानामध्ये) प्रवृत्त होणारी बारा मुळे आहेत. 'चौदा मुळे' म्हणजे तीच बारा मुळे काय आणि वाचेसह मिळून चौदा होतात. 'सहा मुळे' म्हणजे काय इत्यादी सहा समुत्थाने होत.

සමුට්ඨානපුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි සමුට්ඨානානි, තඤ්හි එතෙසු අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු සමුට්ඨාති, එතෙහි වා කාරණභූතෙහි සමුට්ඨාති. තෙනස්සෙතානි සමුට්ඨානානි වුච්චන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ.

समुत्थान विचारणाऱ्या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये: अठरा भेदकर वस्तू हीच समुत्थाने आहेत, कारण ते (विवादाधिकरण) या अठरा भेदकर वस्तूंमध्ये उत्पन्न होते, किंवा कारणभूत असलेल्या या भेदकर वस्तूंमुळे उत्पन्न होते. म्हणून यांना या अधिकरणाची समुत्थाने असे म्हटले जाते. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो.

344. විවාදාධිකරණං ආපත්තීතිආදිභෙදෙ එකෙන අධිකරණෙන කිච්චාධිකරණෙනාති ඉදං යෙන අධිකරණෙන සම්මන්ති, තං දස්සෙතුං වුත්තං, න පනෙතානි එකංසතො කිච්චාධිකරණෙනෙව සම්මන්ති. න හි පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ දෙසෙන්තස්ස කිච්චාධිකරණං නාම අත්ථි.

३४४. 'विवादाधिकरण, आपत्ती' इत्यादी भेदांमध्ये: 'एका अधिकरणाने, कृत्यधिकरणाने' हे जे म्हटले आहे, ते ज्या अधिकरणाने शांत (शमित) होतात, ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी सांगितले आहे; परंतु ही अधिकरणे केवळ कृत्यधिकरणानेच शांत होतात असे निश्चितपणे नाही. कारण एखाद्या व्यक्तीच्या समोर आपत्तीची देशना करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत कृत्यधिकरण नावाचे काही नसते.

න කතමෙන සමථෙනාති සාවසෙසාපත්ති විය න සම්මති. න හි සක්කා සා දෙසෙතුං, න තතො වුට්ඨාය සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාතුං.

"कोणत्याही समथाने शांत होत नाही" (न कतमेन समथेनाति) याचा अर्थ असा की, सावेसेस आपत्तीप्रमाणे (सशोष आपत्तीप्रमाणे) ती कोणत्याही समथाने शांत होत नाही. कारण त्या (अनवसेस आपत्तीची) देशना करणे शक्य नाही, आणि त्यातून बाहेर पडून शुद्धतेमध्ये प्रतिष्ठित होणे शक्य नाही.

348. විවාදාධිකරණං හොති අනුවාදාධිකරණන්තිආදි නයො උත්තානොයෙව.

३४८. "विवादाधिकरण होते, अनुवादाधिकरण होते" इत्यादी पद्धत अगदी स्पष्टच आहे.

349. තතො පරං යත්ථ සතිවිනයොතිආදිකා සම්මුඛාවිනයං අමුඤ්චිත්වා ඡ යමකපුච්ඡා වුත්තා, තාසං විස්සජ්ජනෙනෙව අත්ථො පකාසිතො.

३४९. त्यानंतर, जेथे 'सतिविनय' इत्यादी संमुखाविनय समथाला न सोडता सहा यमक प्रश्न (जोडीने विचारलेले प्रश्न) भगवंतांनी सांगितले आहेत, त्यांच्या उत्तरानेच अर्थ स्पष्ट केला गेला आहे.

351. සංසට්ඨාදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සංසට්ඨාති සතිවිනයකම්මවාචාක්ඛණස්මිංයෙව ද්වින්නම්පි සමථානං සිද්ධත්තා සම්මුඛාවිනයොති වා සතිවිනයොති වා ඉමෙ ධම්මා සංසට්ඨා, නො විසංසට්ඨා. යස්මා පන කදලික්ඛන්ධෙ පත්තවට්ටීනං විය න සක්කා තෙසං විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං දස්සෙතුං, තෙන වුත්තං [Pg.199] ‘‘න ච ලබ්භා ඉමෙසං ධම්මානං විනිබ්භුජිත්වා විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං පඤ්ඤාපෙතු’’න්ති. එස නයො සබ්බත්ථ.

३५१. 'संसट्ठा' (मिश्रित) इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात 'संसट्ठा' म्हणजे सतिविनय कम्मवाचेच्या क्षणीच दोन्ही समथ सिद्ध होत असल्यामुळे, 'संमुखाविनय' किंवा 'सतिविनय' हे धर्म मिश्रित आहेत, विभक्त नाहीत. परंतु, ज्याप्रमाणे केळीच्या खांबातील पानांच्या गुंडाळ्यांना वेगळे करून त्यांचे वेगळेपण दाखवता येत नाही, त्याचप्रमाणे या (दोन्ही समथांना) वेगळे करून त्यांचे वेगळेपण दाखवणे शक्य नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "या धर्मांना वेगळे करून करून त्यांचे वेगळेपण प्रस्थापित करणे शक्य नाही." हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो.

සත්තසමථනිදානවණ්ණනා

सप्तसमथनिदानवण्णना (सात समथांच्या निदानाचे स्पष्टीकरण) समाप्त.

352. කිංනිදානොති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ නිදානං නිදානමස්සාති නිදානනිදානො. තත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා, ධම්මසම්මුඛතා, විනයසම්මුඛතා, පුග්ගලසම්මුඛතාති ඉදං සම්මුඛාවිනයස්ස නිදානං. සතිවෙපුල්ලපත්තො ඛීණාසවො ලද්ධුපවාදො සතිවිනයස්ස නිදානං. උම්මත්තකො භික්ඛු අමූළ්හවිනයස්ස නිදානං. යො ච දෙසෙති, යස්ස ච දෙසෙති, උභින්නං සම්මුඛීභාවො පටිඤ්ඤාතකරණස්ස නිදානං. භණ්ඩනජාතානං අධිකරණං වූපසමෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතා යෙභුය්‍යසිකාය නිදානං. පාපුස්සන්නො පුග්ගලො තස්සපාපියසිකාය නිදානං. භණ්ඩනජාතානං බහු අස්සාමණකඅජ්ඣාචාරො තිණවත්ථාරකස්ස නිදානං. හෙතුපච්චයවාරා වුත්තනයා එව.

३५२. "किंनिदानो" (काय कारण आहे?) या प्रश्नाच्या उत्तरात - ज्याचे निदान (कारण) आहे तो 'निदाननिदानो' होय. त्यामध्ये संघसंमुखता, धम्मसंमुखता, विनयसंमुखता आणि पुग्गलसंमुखता (व्यक्तीची प्रत्यक्ष उपस्थिती) हे संमुखाविनयाचे निदान (कारण) आहे. स्मृतीच्या परिपूर्णतेला प्राप्त झालेले, आळ (आरोप) आलेले क्षीणासव (अर्हत) हे सतिविनयाचे निदान आहे. उन्मत्त (वेडा) भिक्खू हा अमूळ्हविनयाचे निदान आहे. जो देशना करतो आणि ज्याच्याजवळ देशना केली जाते, त्या दोघांची प्रत्यक्ष उपस्थिती हे पटिञ्ञातकरणाचे निदान आहे. भांडण करणाऱ्या भिक्खूंचे अधिकरण शांत करण्यास असमर्थ असणे हे येभुय्यसिकाचे निदान आहे. अत्यंत पापी व्यक्ती हे तस्सपापियसिकेचे निदान आहे. भांडण करणाऱ्या भिक्खूंचे अनेक अश्रामणक आचरण (भिक्खूला अयोग्य असे वर्तन) हे तिणवत्थारकाचे निदान आहे. हेतू आणि प्रत्यय वार हे आधी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहेत.

353. මූලපුච්ඡාය විස්සජ්ජනං උත්තානමෙව. සමුට්ඨානපුච්ඡාය කිඤ්චාපි ‘‘සත්තන්නං සමථානං කතමෙ ඡත්තිංස සමුට්ඨානා’’ති වුත්තං, සම්මුඛාවිනයස්ස පන කම්මසඞ්ගහාභාවෙන සමුට්ඨානාභාවතො ඡන්නංයෙව සමථානං ඡ සමුට්ඨානානි විභත්තානි. තත්ථ කම්මස්ස කිරියාති ඤත්ති වෙදිතබ්බා. කරණන්ති තස්සායෙව ඤත්තියා ඨපෙතබ්බකාලෙ ඨපනං. උපගමනන්ති සයං උපගමනං; අත්තනායෙව තස්ස කම්මස්ස කරණන්ති අත්ථො. අජ්ඣුපගමනන්ති අජ්ඣෙසනුපගමනං; අඤ්ඤං සද්ධිවිහාරිකාදිකං ‘‘ඉදං කම්මං කරොහී’’ති අජ්ඣෙසනන්ති අත්ථො. අධිවාසනාති ‘‘රුච්චති මෙ එතං, කරොතු සඞ්ඝො’’ති එවං අධිවාසනා; ඡන්දදානන්ති අත්ථො. අප්පටික්කොසනාති ‘‘න මෙතං ඛමති, මා එවං කරොථා’’ති අප්පටිසෙධනා. ඉති ඡන්නං ඡක්කානං වසෙන ඡත්තිංස සමුට්ඨානා වෙදිතබ්බා.

३५३. मूळ प्रश्नाचे (मूलपुच्छा) उत्तर अगदी स्पष्टच आहे. समुत्थान प्रश्नामध्ये जरी "सात समथांचे कोणते छत्तीस समुत्थान आहेत?" असे म्हटले असले, तरी संमुखाविनयामध्ये कर्माचा संग्रह नसल्यामुळे आणि समुत्थानाचा अभाव असल्यामुळे, केवळ सहा समथांचेच सहा समुत्थान सविस्तर स्पष्ट केले आहेत. त्यामध्ये 'कम्मस्स किरिया' (कर्माची क्रिया) या शब्दाने 'ञत्ति' (ज्ञप्ती/घोषणा) समजावी. 'करणं' म्हणजे त्याच ज्ञप्तीला योग्य वेळी मांडणे (प्रस्थापित करणे). 'उपगमनं' म्हणजे स्वतः उपस्थित राहणे; स्वतःच ते कर्म करणे असा याचा अर्थ आहे. 'अज्झुपगमनं' म्हणजे विनंतीवरून उपस्थित राहणे; इतर सद्धि विहारिकादींना "हे कर्म कर" अशी विनंती करणे असा याचा अर्थ आहे. 'अधिवासना' म्हणजे "मला हे मान्य आहे, संघाने हे करावे" अशा प्रकारे स्वीकार करणे; म्हणजेच 'छंददान' (संमती देणे) असा याचा अर्थ आहे. 'अप्पटिक्कोसना' म्हणजे "मला हे मान्य नाही, असे करू नका" असे न नाकारणे (मज्जाव न करणे). अशा प्रकारे सहा षटकांच्या आधारे छत्तीस समुत्थान समजावेत.

සත්තසමථනානාත්ථාදිවණ්ණනා

सप्तसमथनानात्थादिवण्णना (सात समथांच्या विविध अर्थांचे स्पष्टीकरण) समाप्त.

354. නානාත්ථපුච්ඡාවිස්සජ්ජනං උත්තානමෙව. අධිකරණපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ අයං විවාදො නො අධිකරණන්ති අයං මාතාපුත්තාදීනං විවාදො විරුද්ධවාදත්තා විවාදො නාම හොති, සමථෙහි පන අධිකරණීයතාය අභාවතො අධිකරණං න හොති. අනුවාදාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

३५४. नानात्थ (विविध अर्थ) प्रश्नाचे उत्तर अगदी स्पष्टच आहे. अधिकरण प्रश्नाच्या उत्तरात "हा विवाद आहे, अधिकरण नाही" याचा अर्थ असा की, आई आणि मुलगा इत्यादींमधील हा विवाद परस्परविरोधी बोलण्यामुळे 'विवाद' तर ठरतो, परंतु समथांद्वारे तो शांत करण्याजोगा नसल्यामुळे 'अधिकरण' ठरत नाही. अनुवादादींमध्येही हाच नियम आहे. उर्वरित सर्व भाग अगदी स्पष्टच आहे.

අධිකරණභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अधिकरणभेदवण्णना समाप्त झाली.

දුතියගාථාසඞ්ගණිකං

द्वितीयगाथासंगणिकं (दुसरे गाथासंगणिक).

චොදනාදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

चोदनादिपुच्छाविस्सज्जनावण्णना (चोदना इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरांचे स्पष्टीकरण).

359. දුතියගාථාසඞ්ගණියං [Pg.200] චොදනාති වත්ථුඤ්ච ආපත්තිඤ්ච දස්සෙත්වා චොදනා. සාරණාති දොසසාරණා. සඞ්ඝො කිමත්ථායාති සඞ්ඝසන්නිපාතො කිමත්ථාය. මතිකම්මං පන කිස්ස කාරණාති මතිකම්මං වුච්චති මන්තග්ගහණං; තං කිස්ස කාරණාති අත්ථො.

३५९. द्वितीयगाथासंगणिकामध्ये अर्थ असा समजावा - 'चोदना' म्हणजे वस्तू (घटना) आणि आपत्ती दाखवून दोषारोप करणे. 'सारणा' म्हणजे दोषाची आठवण करून देणे. 'संघो किमत्थाय' म्हणजे संघाचा एकत्र येण्याचा काय हेतू आहे? 'मतिकम्मं पन किस्स कारणा' यामध्ये सल्लामसलत किंवा विचारविनिमय करण्याला 'मतिकम्म' म्हटले आहे; ते कोणत्या कारणासाठी होते? असा याचा अर्थ आहे.

චොදනා සාරණත්ථායාති වුත්තප්පකාරා චොදනා, තෙන චුදිතකපුග්ගලෙන චොදකදොසසාරණත්ථාය. නිග්ගහත්ථාය සාරණාති දොසසාරණා පන තස්ස පුග්ගලස්ස නිග්ගහත්ථාය. සඞ්ඝො පරිග්ගහත්ථායාති තත්ථ සන්නිපතිතො සඞ්ඝො විනිච්ඡයපරිග්ගහණත්ථාය; ධම්මාධම්මං තුලනත්ථාය සුවිනිච්ඡිතදුබ්බිනිච්ඡිතං ජානනත්ථායාති අත්ථො. මතිකම්මං පන පාටියෙක්කන්ති සුත්තන්තිකත්ථෙරානඤ්ච විනයධරත්ථෙරානඤ්ච මන්තග්ගහණං පාටෙක්කං පාටෙක්කං විනිච්ඡයසන්නිට්ඨාපනත්ථං.

"चोदना सारणत्थाय" म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारची चोदना (दोषारोप), त्या चोदित (आरोपी) व्यक्तीला चोदकाच्या दोषाची आठवण करून देण्यासाठी असते. "निग्गहत्थाय सारणा" म्हणजे दोषाची आठवण करून देणे हे त्या व्यक्तीच्या निग्रहासाठी (शिक्षेसाठी) असते. "संघो परिग्गहत्थाय" म्हणजे तेथे एकत्र आलेला संघ निर्णयाचे ग्रहण करण्यासाठी, धम्म आणि अधम्माची तुलना करण्यासाठी, आणि योग्य निर्णय व अयोग्य निर्णय समजून घेण्यासाठी असतो, असा याचा अर्थ आहे. "मतिकम्मं पन पाटियेक्कं" म्हणजे सुत्तन्तिक थेर आणि विनयधर थेर यांचा विचारविनिमय आपापल्या परीने निर्णयाप्रत पोहोचण्यासाठी असतो.

මා ඛො පටිඝන්ති චුදිතකෙ වා චොදකෙ වා කොපං මා ජනයි. සචෙ අනුවිජ්ජකො තුවන්ති සචෙ ත්වං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔතිණ්ණං අධිකරණං විනිච්ඡිතුං නිසින්නො විනයධරො.

"मा खो पटिघं" म्हणजे चोदित (आरोपी) किंवा चोदक (आरोप करणारा) यांच्यावर राग करू नये. "सचे अनुविज्जको तुवं" म्हणजे जर आपण संघाच्या मध्यभागी उपस्थित झालेल्या अधिकरणाचा निर्णय करण्यासाठी बसलेले विनयधर असाल.

විග්ගාහිකන්ති ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිනයප්පවත්තං. අනත්ථසංහිතන්ති යා අනත්ථං ජනයති, පරිසං ඛොභෙත්වා උට්ඨාපෙති, එවරූපිං කථං මා අභණි. සුත්තෙ විනයෙ වාතිආදීසු සුත්තං නාම උභතොවිභඞ්ගො. විනයො නාම ඛන්ධකො. අනුලොමො නාම පරිවාරො. පඤ්ඤත්තං නාම සකලං විනයපිටකං. අනුලොමිකං නාම චත්තාරො මහාපදෙසා.

"विग्गाहिकं" म्हणजे "तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही" इत्यादी प्रकारे बोलणे. "अनत्थसंहितं" म्हणजे जे अनर्थ निर्माण करते, परिषदेला क्षुब्ध करून उठवून लावते, असे भाषण करू नये. "सुत्ते विनये वा" इत्यादींमध्ये 'सुत्त' म्हणजे उभतोविभंग (भिक्खू आणि भिक्खुनी विभंग). 'विनय' म्हणजे खन्धक (महावग्ग आणि चुळ्वग्ग खन्धक). 'अनुलोम' म्हणजे परिवार. 'पञ्ञत्तं' म्हणजे संपूर्ण विनयपिटक. 'अनुलोमिकं' म्हणजे चार महापदेस (महाप्रदेश).

අනුයොගවත්තං නිසාමයාති අනුයුඤ්ජනවත්තං නිසාමෙහි. කුසලෙන බුද්ධිමතා කතන්ති ඡෙකෙන පණ්ඩිතෙන ඤාණපාරමිප්පත්තෙන භගවතා නීහරිත්වා ඨපිතං. සුවුත්තන්ති සුපඤ්ඤාපිතං. සික්ඛාපදානුලොමිකන්ති සික්ඛාපදානං අනුලොමං. අයං තාව පදත්ථො, අයං පනෙත්ථ සාධිප්පායසඞ්ඛෙපවණ්ණනා – ‘‘සචෙ ත්වං අනුවිජ්ජකො, මා සහසා භණි, මා අනත්ථසංහිතං විග්ගාහිකකථං [Pg.201] භණි. යං පන කුසලෙන බුද්ධිමතා ලොකනාථෙන එතෙසු සුත්තාදීසු අනුයොගවත්තං කථං සුපඤ්ඤත්තං සබ්බසික්ඛාපදානං අනුලොමං, තං නිසාමය තං උපධාරෙහී’’ති. ගතිං න නාසෙන්තො සම්පරායිකන්ති අත්තනො සම්පරායෙ සුගතිනිබ්බත්තිං අනාසෙන්තො අනුයොගවත්තං නිසාමය. යො හි තං අනිසාමෙත්වා අනුයුඤ්ජති, සො සම්පරායිකං අත්තනො ගතිං නාසෙති, තස්මා ත්වං අනාසෙන්තො නිසාමයාති අත්ථො. ඉදානි තං අනුයොගවත්තං දස්සෙතුං හිතෙසීතිආදිමාහ. තත්ථ හිතෙසීති හිතං එසන්තො ගවෙසන්තො; මෙත්තඤ්ච මෙත්තාපුබ්බභාගඤ්ච උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. කාලෙනාති යුත්තපත්තකාලෙන; අජ්ඣෙසිතකාලෙයෙව තව භාරෙ කතෙ අනුයුඤ්ජාති අත්ථො.

‘अनुयोगवृत्तं निसामय’ म्हणजे चौकशीच्या कर्तव्याचे (अनुयुंजनवृत्ताचे) ज्ञानाने निरीक्षण कर. ‘कुशलेन बुद्धिमता कतं’ म्हणजे कुशल, खरे पंडित आणि ज्ञानपारमी प्राप्त भगवंतांनी शोधून मांडलेले. ‘सुवृत्तं’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रज्ञापित केलेले. ‘सिक्खापदानुलोमिकं’ म्हणजे शिक्षपदांना अनुकूल असलेले. हा तर शब्दाचा अर्थ झाला, परंतु येथे अभिप्रायासह संक्षिप्त स्पष्टीकरण असे आहे – “जर तू अनुविज्जक (चौकशी करणारा विनयधर) असशील, तर घाईघाईने बोलू नकोस, अनर्थकारक व वादग्रस्त भाषण करू नकोस. परंतु, कुशल व बुद्धिमान लोकनाथांनी (बुद्धांनी) या सूत्रादींमध्ये सर्व शिक्षपदांना अनुकूल असे जे अनुयोगवृत्त चांगल्या प्रकारे प्रज्ञापित केले आहे, त्याचे तू निरीक्षण कर, त्याचे चिंतन कर.” ‘गतिं न नासेन्तो सम्परायिकं’ म्हणजे आपल्या परलोकातील सुगतीचा नाश न करता अनुयोगवृत्ताचे निरीक्षण कर. कारण जो त्याचे निरीक्षण न करता चौकशी करतो, तो परलोकातील आपली गती नष्ट करतो. म्हणून तू आपली गती नष्ट न करता त्याचे निरीक्षण कर, असा अर्थ आहे. आता ते अनुयोगवृत्त दाखवण्यासाठी ‘हितेसी’ इत्यादी गाथा स्थविर उपालींनी म्हटली आहे. त्यात ‘हितेसी’ म्हणजे हिताचा शोध घेणारा; मैत्री आणि उपचार मैत्रीची स्थापना करून, असा अर्थ आहे. ‘कालेन’ म्हणजे योग्य व अनुकूल वेळी; केवळ विनंती केलेल्या वेळीच, तुझी जबाबदारी असतानाच चौकशी कर, असा अर्थ आहे.

සහසා වොහාරං මා පධාරෙසීති යො එතෙසං සහසා වොහාරො හොති, සහසා භාසිතං, තං මා පධාරෙසි, මා ගණ්හිත්ථ.

‘सहसा वोहारं मा पधारेसि’ म्हणजे या (चोदक व चुदितक) व्यक्तींचे जे घाईघाईचे बोलणे असते, घाईघाईने बोललेले असते, ते स्वीकारू नकोस, ते गृहीत धरू नकोस.

පටිඤ්ඤානුසන්ධිතෙන කාරයෙති එත්ථ අනුසන්ධිතන්ති කථානුසන්ධි වුච්චති, තස්මා පටිඤ්ඤානුසන්ධිනා කාරයෙ; කථානුසන්ධිං සල්ලක්ඛෙත්වා පටිඤ්ඤාය කාරයෙති අත්ථො. අථ වා පටිඤ්ඤාය ච අනුසන්ධිතෙන ච කාරයෙ, ලජ්ජිං පටිඤ්ඤාය කාරයෙ; අලජ්ජිං වත්තානුසන්ධිනාති අත්ථො. තස්මා එව පටිඤ්ඤා ලජ්ජීසූති ගාථමාහ. තත්ථ වත්තානුසන්ධිතෙන කාරයෙති වත්තානුසන්ධිනා කාරයෙ, යා අස්ස වත්තෙන සද්ධිං පටිඤ්ඤා සන්ධියති, තාය පටිඤ්ඤාය කාරයෙති අත්ථො.

‘पटिञ्ञानुसंधितेन कारये’ यामध्ये ‘अनुसंधित’ म्हणजे कथानुसंधि (भाषणाचा पूर्व-अपर संबंध) म्हटले जाते. म्हणून प्रतिज्ञा व अनुसंधि यांच्याद्वारे निर्णय घ्यावा; भाषणाचा पूर्व-अपर संबंध लक्षात घेऊन प्रतिज्ञेनुसार निर्णय घ्यावा, असा अर्थ आहे. अथवा प्रतिज्ञेने आणि अनुसंधिने निर्णय घ्यावा; लज्जी (शीलवान) भिक्खूचा प्रतिज्ञेने निर्णय घ्यावा आणि अलज्जी (निर्लज्ज) भिक्खूचा वर्तनाच्या अनुसंधिने (कर्तव्याच्या संबंधाने) निर्णय घ्यावा, असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘पतिञ्ञा लज्जीसु’ ही गाथा स्थविर उपालींनी म्हटली आहे. त्यात ‘वत्तानुकूलतेने निर्णय घ्यावा’ म्हणजे वर्तनाच्या अनुसंधिने निर्णय घ्यावा; त्याची जी प्रतिज्ञा त्याच्या वर्तनाशी सुसंगत ठरते, त्या प्रतिज्ञेनुसार निर्णय घ्यावा, असा अर्थ आहे.

සඤ්චිච්චාති ජානන්තො ආපජ්ජති. පරිගූහතීති නිගූහති න දෙසෙති න වුට්ඨාති.

‘संचिच्च’ म्हणजे जाणूनबुजून आपत्तीत पडणे. ‘परिगुहति’ म्हणजे लपवणे, देशना न करणे (आपत्ती प्रकट न करणे) आणि आपत्तीतून बाहेर न पडणे.

සා අහම්පි ජානාමීති යං තුම්හෙහි වුත්තං, තං සච්චං, අහම්පි නං එවමෙව ජානාමි. අඤ්ඤඤ්ච තාහන්ති අඤ්ඤඤ්ච තං අහං පුච්ඡාමි.

‘सा अहम्पि जानामि’ म्हणजे जे आपण सांगितले आहे, ते सत्य आहे; मीसुद्धा ते तसेच जाणतो. ‘अञ्ञञ्च ताहं’ म्हणजे मी आपल्याला दुसरा प्रश्न विचारतो.

පුබ්බාපරං න ජානාතීති පුරෙකථිතඤ්ච පච්ඡාකථිතඤ්ච න ජානාති. අකොවිදොති තස්මිං පුබ්බාපරෙ අකුසලො. අනුසන්ධිවචනපථං න ජානාතීති කථානුසන්ධිවචනං විනිච්ඡයානුසන්ධිවචනඤ්ච න ජානාති.

‘पुब्बापरं न जानाति’ म्हणजे पूर्वी बोललेले आणि नंतर बोललेले समजत नाही. ‘अकोविदो’ म्हणजे त्या पूर्वापर संबंधात अकुशल असणे. ‘अनुसंधिवचनपथं न जानाति’ म्हणजे कथानुसंधि-वचन (चोदक व चुदितक यांच्या भाषणाशी संबंधित) आणि विनिश्चयानुसंधि-वचन (आपत्ती-अनापत्तीच्या निर्णयाशी संबंधित) न जाणणे.

සීලවිපත්තියා චොදෙතීති ද්වීහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි චොදෙති. ආචාරදිට්ඨියාති ආචාරවිපත්තියා චෙව දිට්ඨිවිපත්තියා ච. ආචාරවිපත්තියා චොදෙන්තො පඤ්චහාපත්තික්ඛන්ධෙහි චොදෙති, දිට්ඨිවිපත්තියා චොදෙන්තො [Pg.202] මිච්ඡාදිට්ඨියා චෙව අන්තග්ගාහිකදිට්ඨියා ච චොදෙති. ආජීවෙනපි චොදෙතීති ආජීවහෙතුපඤ්ඤත්තෙහි ඡහි සික්ඛාපදෙහි චොදෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

‘शीलविपत्तिया चोदेति’ म्हणजे दोन आपत्ती-स्कंधांनी (पाराजिक व संघादिशेष) चोदना (आरोप) करतो. ‘आचारदिट्ठिया’ म्हणजे आचारविपत्तीने आणि दृष्टीविपत्तीने. आचारविपत्तीने चोदना करणारा पाच आपत्ती-स्कंधांनी चोदना करतो; दृष्टीविपत्तीने चोदना करणारा मिथ्यादृष्टीने आणि अंतग्ग्राहिक दृष्टीने चोदना करतो. ‘आजीवेनपि चोदेति’ म्हणजे आजीविकेच्या कारणाने प्रज्ञापित केलेल्या सहा शिक्षपदांनी चोदना करतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

දුතියගාථාසඞ්ගණිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुसऱ्या गाथासंगणिकेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

චොදනාකණ්ඩං

चोदनाकांड

අනුවිජ්ජකකිච්චවණ්ණනා

अनुविज्जकाच्या (चौकशी करणाऱ्या विनयधराच्या) कर्तव्याचे स्पष्टीकरण

360-361. ඉදානි [Pg.203] එවං උප්පන්නාය චොදනාය විනයධරෙන කත්තබ්බකිච්චං දස්සෙතුං අනුවිජ්ජකෙනාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ දිට්ඨං දිට්ඨෙනාති ගාථාය අයමත්ථො – එකෙනෙකො මාතුගාමෙන සද්ධිං එකට්ඨානතො නික්ඛමන්තො වා පවිසන්තො වා දිට්ඨො, සො තං පාරාජිකෙන චොදෙති, ඉතරො තස්ස දස්සනං අනුජානාති. තං පන දස්සනං පටිච්ච පාරාජිකං න උපෙති, න පටිජානාති. එවමෙත්ථ යං තෙන දිට්ඨං, තං තස්ස ‘‘දිට්ඨො මයා’’ති ඉමිනා දිට්ඨවචනෙන සමෙති. යස්මා පන ඉතරො තං දස්සනං පටිච්ච දොසං න පටිජානාති, තස්මා අසුද්ධපරිසඞ්කිතො හොති; අමූලකපරිසඞ්කිතොති අත්ථො. තස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘සුද්ධො අහ’’න්ති පටිඤ්ඤාය තෙන සද්ධිං උපොසථො කාතබ්බො. සෙසගාථාද්වයෙපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

३६०-३६१. आता अशा प्रकारे चोदना (आरोप) उत्पन्न झाल्यावर विनयधराने करावयाचे कर्तव्य दाखवण्यासाठी ‘अनुविज्जकेन’ इत्यादी गाथा सुरू केली आहे. त्यात ‘दिट्ठं दिट्ठेन’ या गाथेचा अर्थ असा आहे – एका भिक्खूने दुसऱ्या भिक्खूला स्त्रीसोबत एकाच ठिकाणाहून बाहेर पडताना किंवा एकाच ठिकाणी प्रवेश करताना पाहिले. तो त्याला पाराजिकाने चोदित करतो (आरोप करतो), आणि दुसरा भिक्खू त्याचे ते पाहणे मान्य करतो. परंतु, त्या पाहण्याच्या आधारे तो पाराजिकाप्रत पोहोचत नाही, ती आपत्ती मान्य करत नाही. अशा प्रकारे, येथे त्याने जे पाहिले आहे, ते त्याच्या “मी पाहिले आहे” या विधानाशी सुसंगत ठरते. परंतु, दुसरा भिक्खू त्या पाहण्याच्या आधारे दोष मान्य करत नसल्यामुळे, तो अशुद्धतेची शंका असलेला (अशुद्धपरिशंकित) किंवा अमूलक शंका असलेला (अमूलकपरिशंकित) ठरतो, असा अर्थ आहे. त्या व्यक्तीच्या “मी शुद्ध आहे” या प्रतिज्ञेवरून (कबुलीवरून) त्याच्यासोबत उपोसथ करावा. उर्वरित दोन गाथांमध्येही हाच नियम लागू होतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

අනුවිජ්ජකකිච්චවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनुविज्जकाच्या कर्तव्याचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

චොදකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

चोदकाच्या प्रश्नोत्तरांचे स्पष्टीकरण

362-363. චොදනාය කො ආදීතිආදිපුච්ඡානං විස්සජ්ජනෙ සච්චෙ ච අකුප්පෙ චාති සච්චෙ පතිට්ඨාතබ්බං අකුප්පෙ ච. යං කතං වා න කතං වා, තදෙව වත්තබ්බං, න ච චොදකෙ වා අනුවිජ්ජකෙ වා සඞ්ඝෙ වා කොපො උප්පාදෙතබ්බො. ඔතිණ්ණානොතිණ්ණං ජානිතබ්බන්ති ඔතිණ්ණඤ්ච අනොතිණ්ණඤ්ච වචනං ජානිතබ්බං. තත්‍රායං ජානනවිධි – එත්තකා චොදකස්ස පුබ්බකථා, එත්තකා පච්ඡිමකථා, එත්තකා චුදිතකස්ස පුබ්බකථා, එත්තකා පච්ඡිමකථාති ජානිතබ්බා. චොදකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, චුදිතකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, අනුවිජ්ජකස්ස පමාණං ගණ්හිතබ්බං, අනුවිජ්ජකො අප්පමත්තකම්පි අහාපෙන්තො ‘‘ආවුසො සමන්නාහරිත්වා උජුං කත්වා ආහරා’’ති වත්තබ්බො, සඞ්ඝෙන එවං පටිපජ්ජිතබ්බං. යෙන ධම්මෙන යෙන විනයෙන යෙන සත්ථුසාසනෙන තං අධිකරණං වූපසම්මතීති එත්ථ ධම්මොති භූතං වත්ථු. විනයොති චොදනා චෙව සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුස්සාවනසම්පදා [Pg.204] ච. එතෙන හි ධම්මෙන ච විනයෙන ච සත්ථුසාසනෙන ච අධිකරණං වූපසමති, තස්මා අනුවිජ්ජකෙන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා ආපත්තිං සාරෙත්වා ඤත්තිසම්පදාය චෙව අනුස්සාවනසම්පදාය ච තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බං, අනුවිජ්ජකෙන එවං පටිපජ්ජිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

३६२-३६३. ‘चोदनेचा आरंभ काय?’ इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात ‘सच्चे च अकुप्पे च’ म्हणजे सत्यावर आणि अक्रोधावर प्रतिष्ठित राहावे. जे केले आहे किंवा जे केले नाही, तेच सांगावे; आणि चोदक, अनुविज्जक किंवा संघ यांच्यावर क्रोध करू नये. ‘ओतिण्ण-अनोतिण्ण जाणले पाहिजे’ म्हणजे प्रस्तुत आणि अप्रस्तुत वचन जाणले पाहिजे. त्यात जाणण्याची पद्धत अशी आहे – चोदकाचे पूर्वभाषण इतके आहे, उत्तरभाषण इतके आहे; चुदितकाचे पूर्वभाषण इतके आहे, उत्तरभाषण इतके आहे, हे जाणले पाहिजे. चोदकाचे प्रमाण घेतले पाहिजे, चुदितकाचे प्रमाण घेतले पाहिजे, अनुविज्जकाचे प्रमाण घेतले पाहिजे. अनुविज्जकाने अगदी थोडीही उणीव न ठेवता, “आयुष्यमान, नीट लक्ष देऊन सरळपणे मांड” असे म्हटले पाहिजे; संघाने अशा प्रकारे आचरण केले पाहिजे. ‘ज्या धम्माने, ज्या विनयाने, ज्या शास्त्यांच्या शासनाने ते अधिकरण शांत होते’ – येथे ‘धम्म’ म्हणजे सत्य वस्तू (तथ्य). ‘विनय’ म्हणजे चोदना (आरोप करणे) आणि सारणा (आठवण करून देणे). ‘शास्त्यांचे शासन’ म्हणजे ज्ञत्तिसंपदा आणि अनुस्सावनसंपदा. कारण या धम्माने, विनयाने आणि शास्त्यांच्या शासनाने अधिकरण शांत होते. म्हणून अनुविज्जकाने सत्य वस्तूने (तथ्याने) चोदना करून, आपत्तीची आठवण करून देऊन, ज्ञत्तिसंपदेने व अनुस्सावनसंपदेने ते अधिकरण शांत केले पाहिजे. अनुविज्जकाने अशा प्रकारे आचरण केले पाहिजे. येथे उर्वरित अर्थ स्पष्टच आहे.

364. උපොසථො කිමත්ථායාතිආදිපුච්ඡාවිස්සජ්ජනම්පි උත්තානමෙව. අවසානගාථාසු ථෙරෙ ච පරිභාසතීති අවමඤ්ඤං කරොන්තො ‘‘කිං ඉමෙ ජානන්තී’’ති පරිභාසති. ඛතො උපහතින්ද්‍රියොති තාය ඡන්දාදිගාමිතාය තෙන ච පරිභාසනෙන අත්තනා අත්තනො ඛතත්තා ඛතො. සද්ධාදීනඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං උපහතත්තා උපහතින්ද්‍රියො. නිරයං ගච්ඡති දුම්මෙධො, න ච සික්ඛාය ගාරවොති සො ඛතො උපහතින්ද්‍රියො පඤ්ඤාය අභාවතො දුම්මෙධො තීසු සික්ඛාසු අසික්ඛනතො න ච සික්ඛාය ගාරවො කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපගච්ඡති, තස්මා න ච ආමිසං නිස්සාය…පෙ… යථා ධම්මො තථා කරෙති. තස්සත්ථො න ච ආමිසං නිස්සාය කරෙ, චුදිතකචොදකෙසු හි අඤ්ඤතරෙන දින්නං චීවරාදිආමිසං ගණ්හන්තො ආමිසං නිස්සාය කරොති, එවං න කරෙය්‍ය. න ච නිස්සාය පුග්ගලන්ති ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා’’තිආදිනා නයෙන ඡන්දාදීහි ගච්ඡන්තො පුග්ගලං නිස්සාය කරොති, එවං න කරෙය්‍ය. අථ ඛො උභොපෙතෙ විවජ්ජෙත්වා යථා ධම්මො ඨිතො, තථෙව කරෙය්‍යාති.

३६४. "उपोसथ कशासाठी आहे?" इत्यादी प्रश्नांची उत्तरे देखील स्पष्टच आहेत. अंतिम गाथांमध्ये "आणि थेरांना दूषण देतो" याचा अर्थ अनादर करत "हे काय जाणतात?" असे म्हणून तो निंदा करतो. "स्वतःचा नाश केलेला आणि इंद्रिये नष्ट झालेला" म्हणजे त्या छंदादी अगतिकडे जाण्यामुळे आणि त्या निंदा करण्यामुळे स्वतःच स्वतःचा नाश केल्यामुळे तो 'नष्ट झालेला' (खत) होय. श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांचा नाश झाल्यामुळे तो 'नष्ट-इंद्रिय' (उपहतेंद्रिय) होय. "तो दुर्बुद्धी नरकात जातो, आणि शिक्षेविषयी आदर बाळगत नाही" म्हणजे तो स्वतःचा नाश केलेला, नष्ट-इंद्रिय असलेला, प्रज्ञेच्या अभावामुळे दुर्बुद्धी, तीन शिक्षांमध्ये (शील, समाधी, प्रज्ञा) आचरण न केल्यामुळे शिक्षेविषयी आदर नसलेला, शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) नरकातच जातो. म्हणून "आमिषाचा आश्रय न घेता... पे... जसा धर्म आहे तसे करावे" असे आयुष्यमान उपालि थेरांनी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा समजावा: आमिषाचा आश्रय घेऊन निर्णय करू नये. कारण, चोदित (आरोपी) किंवा चोदक (आरोप करणारा) यांच्यापैकी एकाने दिलेले चीवर इत्यादी आमिष ग्रहण करणारा मनुष्य आमिषाचा आश्रय घेऊन कार्य करतो, असे करू नये. "आणि व्यक्तीचा आश्रय न घेता" म्हणजे "हा माझा उपाध्याय किंवा आचार्य आहे" इत्यादी प्रकारे छंदादी अगतिकडे जाणारा मनुष्य व्यक्तीचा आश्रय घेऊन कार्य करतो, असे करू नये. तर मग, या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून जसा धर्म (विनय) स्थित आहे, तसेच करावे (निर्णय घ्यावा).

උපකණ්ණකං ජප්පතීති ‘‘එවං කථෙහි, මා එවං කථයිත්ථා’’ති කණ්ණමූලෙ මන්තෙති. ජිම්හං පෙක්ඛතීති දොසමෙව ගවෙසති. වීතිහරතීති විනිච්ඡයං හාපෙති. කුම්මග්ගං පටිසෙවතීති ආපත්තිං දීපෙති.

"कानात कुजबुजतो" म्हणजे "असे सांग, असे सांगू नकोस" असे कानाच्या जवळ (कानात) बोलतो. "कुटिलतेने पाहतो" म्हणजे दोषच शोधतो. "उल्लंघन करतो" म्हणजे निर्णयाला हानी पोहोचवतो. "कुमार्गाचे सेवन करतो" म्हणजे आपत्ती (विनयभंग) दर्शवतो.

අකාලෙන ච චොදෙතීති අනොකාසෙ අනජ්ඣිට්ඨොව චොදෙති. පුබ්බාපරං න ජානාතීති පුරිමකථඤ්ච පච්ඡිමකථඤ්ච න ජානාති.

"अवेळी आरोप करतो" म्हणजे अयोग्य प्रसंगी, न विचारता/न बोलावताच आरोप करतो. "पूर्वापार जाणत नाही" म्हणजे पूर्वीचे बोलणे आणि नंतरचे बोलणे जाणत नाही.

අනුසන්ධිවචනපථං න ජානාතීති කථානුසන්ධිවිනිච්ඡයානුසන්ධිවසෙන වචනං න ජානාති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"भाषणाचा संदर्भ जाणत नाही" म्हणजे कथेचा संदर्भ आणि निर्णयाचा संदर्भ या दृष्टीने बोलणे जाणत नाही. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

චොදනාකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चोदना-कांडाचे वर्णन समाप्त झाले.

චූළසඞ්ගාමො

चूळसंग्राम (लहान संघर्ष)

අනුවිජ්ජකස්ස පටිපත්තිවණ්ණනා

अनुविज्जकाची (तपासनीस भिक्खूची) कर्तव्यपद्धतीचे वर्णन

365. චූළසඞ්ගාමෙ [Pg.205] සඞ්ගාමාවචරෙන භික්ඛුනාති සඞ්ගාමො වුච්චති අධිකරණවිනිච්ඡයත්ථාය සඞ්ඝසන්නිපාතො. තත්‍ර හි අත්තපච්චත්ථිකා චෙව සාසනපච්චත්ථිකා ච උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං දීපෙන්තා සමොසරන්ති වෙසාලිකා වජ්ජිපුත්තකා විය. යො භික්ඛු තෙසං පච්චත්ථිකානං ලද්ධිං මද්දිත්වා සකවාදදීපනත්ථාය තත්ථ අවචරති, අජ්ඣොගාහෙත්වා විනිච්ඡයං පවත්තෙති, සො සඞ්ගාමාවචරො නාම යසත්ථෙරො විය. තෙන සඞ්ගාමාවචරෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝං උපසඞ්කමන්තෙන නීචචිත්තෙන සඞ්ඝො උපසඞ්කමිතබ්බො. නීචචිත්තෙනාති මානද්ධජං නිපාතෙත්වා නිහතමානචිත්තෙන. රජොහරණසමෙනාති පාදපුඤ්ඡනසමෙන; යථා රජොහරණස්ස සංකිලිට්ඨෙ වා අසංකිලිට්ඨෙ වා පාදෙ පුඤ්ඡියමානෙ නෙව රාගො න දොසො; එවං ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අරජ්ජන්තෙන අදුස්සන්තෙනාති අත්ථො. යථාපතිරූපෙ ආසනෙති යථාපතිරූපං ආසනං ඤත්වා අත්තනො පාපුණනට්ඨානෙ ථෙරානං භික්ඛූනං පිට්ඨිං අදස්සෙත්වා නිසීදිතබ්බං. අනානාකථිකෙනාති නානාවිධං තං තං අනත්ථකථං අකථෙන්තෙන. අතිරච්ඡානකථිකෙනාති දිට්ඨසුතමුතම්පි රාජකථාදිකං තිරච්ඡානකථං අකථෙන්තෙන. සාමං වා ධම්මො භාසිතබ්බොති සඞ්ඝසන්නිපාතට්ඨානෙ කප්පියාකප්පියනිස්සිතා වා රූපාරූපපරිච්ඡෙදසමථාචාරවිපස්සනාචාරට්ඨානනිසජ්ජවත්තාදිනිස්සිතා වා කථා ධම්මො නාම. එවරූපො ධම්මො සයං වා භාසිතබ්බො, පරො වා අජ්ඣෙසිතබ්බො. යො භික්ඛු තථාරූපිං කථං කථෙතුං පහොති, සො වත්තබ්බො – ‘‘ආවුසො සඞ්ඝමජ්ඣම්හි පඤ්හෙ උප්පන්නෙ ත්වං කථෙය්‍යාසී’’ති. අරියො වා තුණ්හීභාවො නාතිමඤ්ඤිතබ්බොති අරියා තුණ්හී නිසීදන්තා න බාලපුථුජ්ජනා විය නිසීදන්ති. අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව නිසීදන්ති. ඉති කම්මට්ඨානමනසිකාරවසෙන තුණ්හීභාවො අරියො තුණ්හීභාවො නාම, සො නාතිමඤ්ඤිතබ්බො, කිං කම්මට්ඨානානුයොගෙනාති නාවජානිතබ්බො; අත්තනො පතිරූපං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව නිසීදිතබ්බන්ති අත්ථො.

३६५. चूळसंग्रामात "संग्रामावचर भिक्खूने" या वाक्यात, अधिकरणाचा (वादाचा) निर्णय करण्यासाठी संघ एकत्र येण्याला 'संग्राम' म्हटले जाते. कारण तेथे स्वतःचे शत्रू असलेले भिक्खू आणि शासनाचे (धम्माचे) शत्रू असलेले भिक्खू, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाला अधर्म आणि अविनय म्हणून दर्शवत एकत्र येतात; जसे वैशालीतील वज्जीपुत्तक भिक्खू. जो भिक्खू त्या शत्रूंच्या मतांचे खंडन करून स्वतःचा वाद (मत) स्पष्ट करण्यासाठी तेथे प्रवेश करतो आणि निर्णय प्रस्थापित करतो, तो 'संग्रामावचर' होय; जसे यश थेर. त्या संग्रामावचर भिक्खूने संघाकडे जाताना नम्र चित्ताने संघाकडे जावे. "नम्र चित्ताने" म्हणजे मानाचा ध्वज खाली करून, मानरहित (अहंकाररहित) चित्ताने. "रजोहरणासारखे (धूळ पुसणाऱ्या वस्त्रासारखे)" म्हणजे पाय पुसण्याच्या वस्त्रासारखे; ज्याप्रमाणे पायपुसण्याने मळलेले किंवा न मळलेले पाय पुसले तरी त्याला राग किंवा द्वेष होत नाही, त्याचप्रमाणे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये आसक्त न होता आणि द्वेष न करता राहावे, असा अर्थ आहे. "योग्य आसनावर" म्हणजे योग्य आसन कोणते आहे हे जाणून, स्वतःच्या योग्य ठिकाणी थेर भिक्खूंना पाठ न दाखवता बसावे. "अनेक प्रकारच्या गोष्टी न बोलणारा" म्हणजे विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी न बोलणारा. "तिर्यक कथा (अयोग्य चर्चा) न करणारा" म्हणजे पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा समजलेल्या गोष्टींविषयी देखील राजकथा इत्यादी तिर्यक कथा न बोलणारा. "स्वतः धम्म सांगावा" म्हणजे संघ एकत्र येण्याच्या ठिकाणी कल्प्य (योग्य) आणि अकल्प्य (अयोग्य) गोष्टींशी संबंधित असलेली, किंवा रूप-अरूप परिच्छेद, समथ आचरण, विपश्यना आचरण, उभे राहणे, बसणे, खंधक वत्त इत्यादींशी संबंधित असलेली चर्चा म्हणजे 'धम्म' होय. अशा प्रकारचा धम्म स्वतः सांगावा किंवा दुसऱ्याला सांगण्याची विनंती करावी. जो भिक्खू अशा प्रकारची चर्चा करण्यास समर्थ आहे, त्याला सांगावे की, "आवुसो, संघामध्ये प्रश्न उपस्थित झाल्यावर आपण बोलावे." "किंवा आर्य मौनाचा अनादर करू नये" म्हणजे आर्य लोक मौन बाळगून बसतात तेव्हा ते अज्ञानी पृथग्जनांप्रमाणे बसत नाहीत. ते कोणत्या तरी कर्मस्थानाचे (ध्यानविषयाचे) आलंबन घेऊनच बसतात. अशा प्रकारे कर्मस्थानाच्या मनसिकारामुळे असणारे मौन म्हणजे 'आर्य मौन' होय. त्याचा अनादर करू नये. "कर्मस्थानाच्या अभ्यासाने काय होणार?" असे म्हणून त्याला तुच्छ लेखू नये; स्वतःला योग्य वाटणारे कर्मस्थान घेऊनच बसावे, असा अर्थ आहे.

න උපජ්ඣායො පුච්ඡිතබ්බොති ‘‘කො නාමො තුය්හං උපජ්ඣායො’’ති න පුච්ඡිතබ්බො. එස නයො සබ්බත්ථ. න ජාතීති ‘‘ඛත්තියජාතියො ත්වං බ්‍රාහ්මණජාතියො’’ති [Pg.206] එවං ජාති න පුච්ඡිතබ්බා. න ආගමොති ‘‘දීඝභාණකොසි ත්වං මජ්ඣිමභාණකො’’ති එවං ආගමො න පුච්ඡිතබ්බො. කුලපදෙසොති ඛත්තියකුලාදිවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. අත්‍රස්ස පෙමං වා දොසො වාති අත්‍ර පුග්ගලෙ එතෙසං කාරණානං අඤ්ඤතරවසෙන පෙමං වා භවෙය්‍ය දොසො වා.

"उपाध्याय विचारू नये" म्हणजे "तुमच्या उपाध्यायांचे नाव काय आहे?" असे विचारू नये. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. "जात विचारू नये" म्हणजे "तुम्ही क्षत्रिय जातीचे आहात की ब्राह्मण जातीचे आहात?" अशी जात विचारू नये. "आगम विचारू नये" म्हणजे "तुम्ही दीघ-भाणक आहात की मज्झिम-भाणक आहात?" असा आगम विचारू नये. "कुलप्रदेश" देखील क्षत्रिय कुल इत्यादींच्या आधारेच समजावा. "यात त्याचे प्रेम किंवा द्वेष असू शकतो" म्हणजे या व्यक्तीमध्ये या कारणांपैकी एखाद्या कारणामुळे प्रेम किंवा द्वेष निर्माण होऊ शकतो.

නො පරිසකප්පිකෙනාති පරිසකප්පකෙන පරිසානුවිධායකෙන න භවිතබ්බං; යං පරිසාය රුච්චති, තදෙව චෙතෙත්වා කප්පෙත්වා න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. න හත්ථමුද්දා දස්සෙතබ්බාති කථෙතබ්බෙ ච අකථෙතබ්බෙ ච සඤ්ඤාජනනත්ථං හත්ථවිකාරො න කාතබ්බො.

"परिषदेचे मन राखणारा असू नये" म्हणजे परिषदेचा विचार करणारा किंवा परिषदेचे अनुकरण करणारा असू नये; जे परिषदेला आवडते, केवळ त्याचाच विचार करून आणि कल्पून बोलू नये, असा अर्थ आहे. "हाताने मुद्रा दाखवू नयेत" म्हणजे बोलण्यायोग्य आणि न बोलण्यायोग्य गोष्टींमध्ये संकेत देण्यासाठी हाताने हावभाव करू नयेत.

අත්ථං අනුවිධියන්තෙනාති විනිච්ඡයපටිවෙධමෙව සල්ලක්ඛෙන්තෙන ‘‘ඉදං සුත්තං උපලබ්භති, ඉමස්මිං විනිච්ඡයෙ ඉදං වක්ඛාමී’’ති එවං පරිතුලයන්තෙන නිසීදිතබ්බන්ති අත්ථො. න ච ආසනා වුට්ඨාතබ්බන්ති න ආසනා වුට්ඨාය සන්නිපාතමණ්ඩලෙ විචරිතබ්බං, විනයධරෙ උට්ඨිතෙ සබ්බා පරිසා උට්ඨහති. න වීතිහාතබ්බන්ති න විනිච්ඡයො හාපෙතබ්බො. න කුම්මග්ගො සෙවිතබ්බොති න ආපත්ති දීපෙතබ්බා. අසාහසිකෙන භවිතබ්බන්ති න සහසාකාරිනා භවිතබ්බං; සහසා දුරුත්තවචනං න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. වචනක්ඛමෙනාති දුරුත්තවාචං ඛමනසීලෙන. හිතපරිසක්කිනාති හිතෙසිනා හිතගවෙසිනා කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච උපට්ඨාපෙතබ්බොති අයං පදද්වයෙපි අධිප්පායො. අනසුරුත්තෙනාති න අසුරුත්තෙන. අසුරුත්තං වුච්චති විග්ගාහිකකථාසඞ්ඛාතං අසුන්දරවචනං; තං න කථෙතබ්බන්ති අත්ථො. අත්තා පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘විනිච්ඡිනිතුං වූපසමෙතුං සක්ඛිස්සාමි නු ඛො නො’’ති එවං අත්තා පරිග්ගහෙතබ්බො; අත්තනො පමාණං ජානිතබ්බන්ති අත්ථො. පරො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ලජ්ජියා නු ඛො අයං පරිසා, සක්කා සඤ්ඤාපෙතුං උදාහු නො’’ති එවං පරො පරිග්ගහෙතබ්බො.

"निर्णयाचे आकलन करणाऱ्याने" म्हणजे निर्णयाचे आकलन करणाऱ्या ज्ञानाचीच नोंद घेत, "हे सुत्त उपलब्ध आहे, या निर्णयामध्ये मी हे बोलेन" असा विचार करत (आसनावरील) स्थिती निश्चित करावी, असा अर्थ आहे. "आसनातून उठू नये" म्हणजे आसनावरून उठून सभेच्या ठिकाणी इकडेतिकडे फिरू नये; कारण विनयधर उठला की सर्व सभा उठते. "उल्लंघन करू नये" म्हणजे निर्णय कमी करू नये (सोडू नये). "कुमार्गाचे सेवन करू नये" म्हणजे आपत्ती चुकीच्या पद्धतीने प्रकट करू नये. "साहसी (घाईघाईने काम करणारा) असू नये" म्हणजे घाईघाईने काम करणारा असू नये; घाईघाईने वाईट शब्द बोलू नयेत, असा अर्थ आहे. "वचनाला सहन करणारा" म्हणजे वाईट बोलणे सहन करण्याचा स्वभाव असलेला. "हिताची इच्छा करणारा" म्हणजे हित शोधणारा; त्याने करुणा आणि करुणेचा पूर्वभाग (उपचार करुणा) उत्पन्न करावी, हा दोन्ही पदांचा अभिप्राय आहे. "असुरूत्त नसलेला" म्हणजे वाईट न बोलणारा. विवाद निर्माण करणाऱ्या वाईट वचनाला 'असुरूत्त' म्हणतात; ते बोलू नये, असा अर्थ आहे. "स्वतःचे परीक्षण करावे" म्हणजे "मी निर्णय घेण्यास आणि शांत करण्यास समर्थ होईन की नाही?" अशा प्रकारे स्वतःचे परीक्षण करावे; स्वतःची मर्यादा जाणावी, असा अर्थ आहे. "दुसऱ्याचे परीक्षण करावे" म्हणजे "ही परिषद लज्जावान आहे का? त्यांना समजवणे शक्य आहे की नाही?" अशा प्रकारे दुसऱ्याचे परीक्षण करावे।

චොදකො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ධම්මචොදකො නු ඛො නො’’ති එවං පරිග්ගහෙතබ්බො. චුදිතකො පරිග්ගහෙතබ්බොති ‘‘ධම්මචුදිතකො නු ඛො නො’’ති එවං පරිග්ගහෙතබ්බො. අධම්මචොදකො පරිග්ගහෙතබ්බොති තස්ස පමාණං ජානිතබ්බං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. වුත්තං [Pg.207] අහාපෙන්තෙනාති චොදකචුදිතකෙහි වුත්තවචනං අහාපෙන්තෙන. අවුත්තං අපකාසෙන්තෙනාති අනොසටං වත්ථුං අප්පකාසෙන්තෙන. මන්දො හාසෙතබ්බොති මන්දො මොමූහො පග්ගණ්හිතබ්බො, ‘‘නනු ත්වං කුලපුත්තො’’ති උත්තෙජෙත්වා අනුයොගවත්තං කථාපෙත්වා තස්ස අනුයොගො ගණ්හිතබ්බො. භීරූ අස්සාසෙතබ්බොති යස්ස සඞ්ඝමජ්ඣං වා ගණමජ්ඣං වා අනොසටපුබ්බත්තා සාරජ්ජං උප්පජ්ජති, තාදිසො ‘‘මා භායි, විස්සට්ඨො කථෙහි, මයං තෙ උපත්ථම්භා භවිස්සාමා’’ති වත්වාපි අනුයොගවත්තං කථාපෙතබ්බො. චණ්ඩො නිසෙධෙතබ්බොති අපසාදෙතබ්බො තජ්ජෙතබ්බො. අසුචි විභාවෙතබ්බොති අලජ්ජිං පකාසෙත්වා ආපත්තිං දෙසාපෙතබ්බො. උජුමද්දවෙනාති යො භික්ඛු උජු සීලවා කායවඞ්කාදිරහිතො, සො මද්දවෙනෙව උපචරිතබ්බො. ධම්මෙසු ච පුග්ගලෙසු චාති එත්ථ යො ධම්මගරුකො හොති න පුග්ගලගරුකො, අයමෙව ධම්මෙසු ච පුග්ගලෙසු ච මජ්ඣත්තොති වෙදිතබ්බො.