Vatthusabhāgādicatukke bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca kāyasaṃsagge vatthusabhāgatā, no āpattisabhāgatā, catūsu pārājikesu āpattisabhāgatā, no vatthusabhāgatā. Esa nayo saṅghādisesādīsu. Bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca catūsu pārājikesu vatthusabhāgatā ceva āpattisabhāgatā ca. Esa nayo sabbāsu sādhāraṇāpattīsu. Asādhāraṇāpattiyaṃ neva vatthusabhāgatā no āpattisabhāgatā. Yo hi purimacatukke paṭhamo pañho, so idha dutiyo; yo ca tattha dutiyo, so idha paṭhamo. Tatiyacatutthesu nānākaraṇaṃ natthi.

वस्तू-सभागता (वस्तूची समानता) इत्यादी चतुष्कात, भिक्खू आणि भिक्खुणी यांच्या शारीरिक संपर्कात (कायसंसर्गात) वस्तूची समानता असते, आपत्तीची समानता नसते. चार पाराजिकांमध्ये आपत्तीची समानता असते, वस्तूची समानता नसते. हाच नियम संघादिसेस इत्यादींमध्येही लागू होतो. भिक्खू आणि भिक्खुणी यांच्या चार पाराजिकांमध्ये वस्तूची समानता आणि आपत्तीची समानता दोन्ही असतात. हाच नियम सर्व साधारण आपत्तींमध्ये लागू होतो. असाधारण आपत्तीमध्ये वस्तूची समानताही नसते आणि आपत्तीची समानताही नसते. कारण जो मागील चतुष्कातील पहिला प्रश्न होता, तो येथे दुसरा आहे; आणि जो तेथे दुसरा होता, तो येथे पहिला आहे. तिसऱ्या आणि चौथ्या प्रश्नांमध्ये कोणताही फरक नाही.

Upajjhāyacatukke saddhivihārikassa upajjhāyena kattabbavattassa akaraṇe āpattiṃ upajjhāyo āpajjati, no saddhivihāriko upajjhāyassa kattabbavattaṃ akaronto saddhivihāriko āpajjati, no upajjhāyo; sesaṃ ubhopi āpajjanti, asādhāraṇaṃ ubhopi nāpajjanti. Ācariyacatukkepi eseva nayo.

उपाध्याय चतुष्कात, सद्धिविहारिकाच्या (शिष्याच्या) प्रति उपाध्यायाने करावयाचे कर्तव्य न केल्यामुळे उपाध्याय आपत्तीला प्राप्त होतो, सद्धिविहारिक नाही. उपाध्यायाच्या प्रति करावयाचे कर्तव्य न करणारा सद्धिविहारिक आपत्तीला प्राप्त होतो, उपाध्याय नाही. उर्वरित आपत्तीला दोघेही प्राप्त होतात आणि असाधारण आपत्तीला दोघेही प्राप्त होत नाहीत. आचार्य चतुष्कातही हाच नियम आहे.

Ādiyantacatukke pādaṃ vā atirekapādaṃ vā sahatthā ādiyanto garukaṃ āpajjati, ūnakapādaṃ gaṇhāhīti āṇattiyā aññaṃ payojento lahukaṃ āpajjati. Etena nayena sesapadattayaṃ veditabbaṃ.

घेण्याच्या (आदियंत) चतुष्कात, एक पाद (नाणे) किंवा त्याहून अधिक मूल्य स्वतःच्या हाताने घेणारा गंभीर (गुरू) आपत्तीला प्राप्त होतो. 'एक पादपेक्षा कमी मूल्य घे' अशा आज्ञेने दुसऱ्याला प्रवृत्त करणारा सौम्य (लहू) आपत्तीला प्राप्त होतो. या नियमाने उर्वरित तीन पदांचा अर्थ समजून घ्यावा.

Abhivādanārahacatukke bhikkhunīnaṃ tāva bhattagge navamabhikkhunito paṭṭhāya upajjhāyāpi abhivādanārahā no paccuṭṭhānārahā. Avisesena ca vippakatabhojanassa bhikkhussa yo koci vuḍḍhataro. Saṭṭhivassassāpi pārivāsikassa samīpagato tadahupasampannopi paccuṭṭhānāraho no abhivādanāraho. Appaṭikkhittesu ṭhānesu vuḍḍho navakassa abhivādanāraho ceva paccuṭṭhānāraho ca. Navako pana vuḍḍhassa neva abhivādanāraho na paccuṭṭhānāraho. Āsanārahacatukkassa paṭhamapadaṃ purimacatukke dutiyapadena, dutiyapadañca paṭhamapadena atthato sadisaṃ.

अभिवादन-योग्य चतुष्कात, भिक्खुणींच्या बाबतीत, भोजनशाळेत नवव्या भिक्खुणीपासून सुरुवात करून उपाध्याय भिक्खुणीसुद्धा अभिवादनास योग्य आहे, परंतु आसनावरून उठून उभे राहण्यास (प्रत्युत्थानास) योग्य नाही. आणि सामान्यतः, भोजन अर्धवट राहिलेल्या (जेवत असलेल्या) भिक्खूसाठी कोणताही ज्येष्ठ भिक्खू अभिवादनास योग्य असतो, परंतु प्रत्युत्थानास नाही. साठ वर्षांची दीक्षा असलेला परिवास (शिक्षेचा काळ) भोगणारा भिक्खू असला तरी, त्याच्या जवळ गेलेला त्याच दिवशी उपसंपदा प्राप्त झालेला नवदीक्षित भिक्खू हा प्रत्युत्थानास योग्य असतो, अभिवादनास नाही. निषिद्ध नसलेल्या ठिकाणी, ज्येष्ठ भिक्खू हा कनिष्ठ भिक्खूसाठी अभिवादनास आणि प्रत्युत्थानास दोन्हीसाठी योग्य असतो. परंतु कनिष्ठ भिक्खू हा ज्येष्ठासाठी अभिवादनास किंवा प्रत्युत्थानास योग्य नसतो. आसन-योग्य चतुष्काचे पहिले पद मागील चतुष्काच्या दुसऱ्या पदाशी आणि दुसरे पद पहिल्या पदाशी अर्थाच्या दृष्टीने समान आहे.

Kālacatukke [Pg.171] pavāretvā bhuñjanto kāle āpajjati no vikāle, vikālabhojanāpattiṃ vikāle āpajjati no kāle, sesaṃ kāle ceva āpajjati vikāle ca, asādhāraṇaṃ neva kāle no vikāle. Paṭiggahitacatukke purebhattaṃ paṭiggahitāmisaṃ kāle kappati no vikāle. Pānakaṃ vikāle kappati, punadivasamhi no kāle. Sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ kāle ceva kappati vikāle ca. Attano attano kālātītaṃ yāvakālikādittayaṃ akappiyamaṃsaṃ uggahitakamappaṭiggahitakañca neva kāle kappati no vikāle.

काल-चतुष्कात, पवारेत (भोजन नाकारल्यानंतर पुन्हा) जेवणारा भिक्खू योग्य वेळी (सकाळी) आपत्तीला प्राप्त होतो, विकाल (दुपारनंतरच्या) वेळी नाही. विकाल-भोजन आपत्तीला विकाल वेळी प्राप्त होतो, योग्य वेळी नाही. उर्वरित आपत्तीला योग्य वेळी आणि विकाल वेळी दोन्ही वेळी प्राप्त होतो; असाधारण आपत्तीला योग्य वेळीही प्राप्त होत नाही आणि विकाल वेळीही नाही. प्रतिग्रहीत (स्वीकारलेल्या वस्तूंच्या) चतुष्कात, भोजनापूर्वी स्वीकारलेले अन्न योग्य वेळी कप्पिय (योग्य) असते, विकाल वेळी नाही. पेय (पानक) विकाल वेळी कप्पिय असते, परंतु दुसऱ्या दिवशी योग्य वेळी नाही. सप्ताहाकालिक आणि यावजीविक औषध योग्य वेळी आणि विकाल वेळी दोन्ही वेळी कप्पिय असते. आपापली वेळ निघून गेलेले यावकालिक इत्यादी तीन प्रकारचे पदार्थ, अकप्पिय (अयोग्य) मांस, स्वतः उचलून घेतलेले आणि न स्वीकारलेले अन्न हे योग्य वेळीही कप्पिय नसते आणि विकाल वेळीही नसते.

Paccantimacatukke samudde sīmaṃ bandhanto paccantimesu janapadesu āpajjati, no majjhimesu; pañcavaggena gaṇena upasampādento guṇaṅguṇūpāhanaṃ dhuvanahānaṃ cammattharaṇāni ca majjhimesu janapadesu āpajjati no paccantimesu. Imāni cattāri ‘‘idha na kappantī’’ti vadantopi paccantimesu āpajjati, ‘‘idha kappantī’’ti vadanto pana majjhimesu āpajjati. Sesāpattiṃ ubhayattha āpajjati, asādhāraṇaṃ na katthaci āpajjati. Dutiyacatukke pañcavaggena gaṇena upasampadādi catubbidhampi vatthu paccantimesu janapadesu kappati. ‘‘Idaṃ kappatī’’ti dīpetumpi tattheva kappati no majjhimesu. ‘‘Idaṃ na kappatī’’ti dīpetuṃ pana majjhimesu janapadesu kappati no paccantimesu. Sesaṃ ‘‘anujānāmi bhikkhave pañca loṇānī’’tiādi anuññātakaṃ ubhayattha kappati. Yaṃ pana akappiyanti paṭikkhittaṃ, taṃ ubhayatthāpi na kappati.

प्रत्यन्तिम (सीमावर्ती प्रदेश) चतुष्कात, समुद्रात सीमा बांधणारा भिक्खू प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये आपत्तीला प्राप्त होतो, मध्यम (मध्यवर्ती) जनपदांमध्ये नाही. पाच जणांच्या गणाने उपसंपदा देणारा, अनेक थरांचे पादत्राण वापरणारा, नेहमी स्नान करणारा आणि चामड्याचे आसन पसरवणारा भिक्खू मध्यम जनपदांमध्ये आपत्तीला प्राप्त होतो, प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये नाही. 'या चार गोष्टी येथे कप्पिय (योग्य) नाहीत' असे म्हणणारा भिक्खूसुद्धा प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये आपत्तीला प्राप्त होतो; परंतु 'या येथे कप्पिय आहेत' असे म्हणणारा मध्यम जनपदांमध्ये आपत्तीला प्राप्त होतो. उर्वरित आपत्तीला दोन्ही ठिकाणी प्राप्त होतो, आणि असाधारण आपत्तीला कोठेही प्राप्त होत नाही. दुसऱ्या चतुष्कात, पाच जणांच्या गणाने उपसंपदा देणे इत्यादी चारही प्रकारच्या गोष्टी प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये कप्पिय आहेत. 'हे कप्पिय आहे' असे दर्शवणे देखील तेथेच कप्पिय आहे, मध्यम जनपदांमध्ये नाही. परंतु 'हे कप्पिय नाही' असे दर्शवणे मध्यम जनपदांमध्ये कप्पिय आहे, प्रत्यन्तिम जनपदांमध्ये नाही. उर्वरित 'भिक्खूंनो, मी पाच प्रकारच्या मिठांना अनुमती देतो' इत्यादी अनुमती दिलेल्या गोष्टी दोन्ही ठिकाणी कप्पिय आहेत. परंतु जे अकप्पिय म्हणून निषिद्ध केले आहे, ते दोन्ही ठिकाणी कप्पिय नसते.

Antoādicatukke anupakhajja seyyādiṃ anto āpajjati no bahi, ajjhokāse saṅghikamañcādīni nikkhipitvā pakkamanto bahi āpajjati no anto, sesaṃ anto ceva bahi ca, asādhāraṇaṃ neva anto na bahi. Antosīmādicatukke āgantuko vattaṃ apūrento antosīmāya āpajjati, gamiyo bahisīmāya musāvādādiṃ antosīmāya ca bahisīmāya ca āpajjati,asādhāraṇaṃ na katthaci. Gāmacatukke antaragharapaṭisaṃyuttaṃ sekhiyapaññattiṃ gāme āpajjati no araññe. Bhikkhunī aruṇaṃ uṭṭhāpayamānā araññe āpajjati no gāme. Musāvādādiṃ gāme ceva āpajjati araññe ca, asādhāraṇaṃ na katthaci.

अन्तो (आत) इत्यादी चतुष्कात – दुसऱ्या भिक्खूच्या जागेत घुसून निजणे (अनुपक्षज्जसेय्या) इत्यादी आपत्ती विहाराच्या आत ओढवून घेतो, बाहेर नाही. उघड्या जागेत संघिक खाट (मंच) इत्यादी ठेवून निघून गेल्यास बाहेर आपत्ती ओढवून घेतो, आत नाही. उर्वरित आपत्ती आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी ओढवून घेतो. असाधारण आपत्ती आतही नाही आणि बाहेरही नाही. अन्तोसीमा (सीमेच्या आत) इत्यादी चतुष्कात – आगंतुक भिक्खूने आपले कर्तव्य पूर्ण न केल्यास तो सीमेच्या आत आपत्ती ओढवून घेतो. जाणारा (प्रवासाला निघणारा) भिक्खू सीमेच्या बाहेर आपत्ती ओढवून घेतो. मुसावाद (असत्य बोलणे) इत्यादी आपत्ती सीमेच्या आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी ओढवून घेतो. असाधारण आपत्ती कुठेही ओढवून घेत नाही. ग्राम-चतुष्कात – अंतर्गृहाशी (घरांच्या आत जाण्याशी) संबंधित सेखिय नियमांचे उल्लंघन गावात होते, अरण्यात नाही. भिक्खुणीने अरण्यात अरुणोदय घडवून आणल्यास (रात्र घालवल्यास) अरण्यात आपत्ती ओढवून घेते, गावात नाही. मुसावाद इत्यादी आपत्ती गावात आणि अरण्यात दोन्ही ठिकाणी ओढवून घेतो. असाधारण आपत्ती कुठेही ओढवून घेत नाही.

Cattāro [Pg.172] pubbakiccāti ‘‘sammajjanī padīpo ca udakaṃ āsanena cā’’ti idaṃ catubbidhaṃ pubbakaraṇanti vuccatīti vuttaṃ. ‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ bhikkhugaṇanā ca ovādo’’ti ime pana ‘‘cattāro pubbakiccā’’ti veditabbā. Cattāro pattakallāti uposatho yāvatikā ca bhikkhū kammappattā te āgatā honti, sabhāgāpattiyo na vijjanti, vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, pattakallanti vuccatīti. Cattāri anaññapācittiyānīti ‘‘etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ pācittiya’’nti evaṃ vuttāni anupakhajjaseyyākappanasikkhāpadaṃ ‘‘ehāvuso gāmaṃ vā nigamaṃ vā’’ti sikkhāpadaṃ, sañcicca kukkuccaupadahanaṃ, upassutitiṭṭhananti imāni cattāri. Catasso bhikkhusammutiyoti ‘‘ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyya aññatra bhikkhusammutiyā, aññaṃ navaṃ santhataṃ kārāpeyya aññatra bhikkhusammutiyā, tato ce uttari vippavaseyya aññatra bhikkhusammutiyā, duṭṭhullaṃ āpattiṃ anupasampannassa āroceyya aññatra bhikkhusammutiyā’’ti evaṃ āgatā terasahi sammutīhi muttā sammutiyo. Gilānacatukke aññabhesajjena karaṇīyena lolatāya aññaṃ viññāpento gilāno āpajjati, abhesajjakaraṇīyena bhesajjaṃ viññāpento agilāno āpajjati, musāvādādiṃ ubhopi āpajjanti, asādhāraṇaṃ ubhopi nāpajjanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'चार पूर्वकृत्ये' म्हणजे – 'झाडलोट करणे, दिवा लावणे, पाणी आणि आसन व्यवस्था करणे' या चार प्रकारच्या गोष्टींना 'पूर्वकर्म' (पुब्बकरण) म्हटले जाते, असे (अट्टकथेत) म्हटले आहे. परंतु, 'छंद (संमती) व पारिशुद्धी आणणे, ऋतू सांगणे, भिक्खूंची गणना करणे आणि (भिक्खुणींना) ओवाद (उपदेश) देणे' या चार गोष्टींना 'पूर्वकृत्ये' (पुब्बकिच्च) समजावे. 'चार पत्तकल्ल' (पात्रता) म्हणजे – उपोसथ असणे, जेवढे भिक्खू संघकर्मासाठी पात्र आहेत ते सर्व उपस्थित असणे, सभाग-आपत्ती (समान स्वरूपाच्या आपत्ती) नसणे, आणि वर्जनीय व्यक्ती तेथे नसणे, याला 'पत्तकल्ल' (योग्य वेळ/पात्रता) म्हटले जाते. 'चार अनन्य-पाचित्तिय' म्हणजे – 'याच कारणाने दुसरे पाचित्तिय होते' अशा प्रकारे सांगितलेले (१) अनुपक्षज्जसेय्या-कप्पन सिक्खापद (दुसऱ्याच्या जागेत निजणे), (२) 'एहावुसो गामं वा निगमं वा' सिक्खापद, (३) संचिच्च-कुकुच्च-उपदहन (जाणूनबुजून संशय निर्माण करणे), आणि (४) उपस्सुति-तिट्ठन (चोरीछुपे ऐकणे) – ही चार होत. 'चार भिक्खू-संमती' म्हणजे – 'जर भिक्खू भिक्खू-संमतीशिवाय एका रात्रीसाठीही तिचीवरापासून दूर राहील...', 'भिक्खू-संमतीशिवाय नवीन संथत (आसन) बनवून घेईल...', 'त्यापेक्षा अधिक काळ भिक्खू-संमतीशिवाय दूर राहील...', 'भिक्खू-संमतीशिवाय अनुपसंपन्नाला दुट्ठुल्ल (गंभीर) आपत्ती सांगेल...' अशा प्रकारे आलेल्या तेरा संमतींमधून मुक्त असलेल्या चार संमती होत. ग्लान (आजारी भिक्खू) चतुष्कात – दुसऱ्या औषधाच्या गरजेपोटी चंचलतेमुळे (लोलुपतेमुळे) इतर औषधाची मागणी केल्यास आजारी भिक्खू आपत्ती ओढवून घेतो. औषधाची गरज नसताना औषधाची मागणी केल्यास निरोगी (अग्लान) भिक्खू आपत्ती ओढवून घेतो. मुसावाद इत्यादी आपत्ती दोघेही ओढवून घेतात. असाधारण आपत्ती दोघेही ओढवून घेत नाहीत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Catukkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुष्कवार-वर्णना समाप्त झाली.

Pañcakavāravaṇṇanā

पंचकवार-वर्णना

325. Pañcakesu pañca puggalā niyatāti ānantariyānamevetaṃ gahaṇaṃ. Pañca chedanakā āpattiyo nāma pamāṇātikkante mañcapīṭhe nisīdanakaṇḍuppaṭicchādivassikasāṭikāsu sugatacīvare ca veditabbā. Pañcahākārehīti alajjitā, aññāṇatā, kukkuccappakatatā, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitāti imehi pañcahi. Pañca āpattiyo musāvādapaccayāti pārājikathullaccayadukkaṭasaṅghādisesapācittiyā. Anāmantacāroti ‘‘santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjeyyā’’ti imassa āpucchitvā cārassa abhāvo. Anadhiṭṭhānanti ‘‘gaṇabhojane aññatra samayā’’ti vuttaṃ [Pg.173] samayaṃ adhiṭṭhahitvā bhojanaṃ adhiṭṭhānaṃ nāma; tathā akaraṇaṃ anadhiṭṭhānaṃ. Avikappanā nāma yā paramparabhojane vikappanā vuttā, tassā akaraṇaṃ. Imāni hi pañca piṇḍapātikassa dhutaṅgeneva paṭikkhittāni. Ussaṅkitaparisaṅkitoti ye passanti, ye suṇanti, tehi ussaṅkito ceva parisaṅkito ca. Api akuppadhammo khīṇāsavopi samāno, tasmā agocarā pariharitabbā. Na hi etesu sandissamāno ayasato vā garahato vā muccati. Sosānikanti susāne patitakaṃ. Pāpaṇikanti āpaṇadvāre patitakaṃ. Thūpacīvaranti vammikaṃ parikkhipitvā balikammakataṃ. Ābhisekikanti nahānaṭṭhāne vā rañño abhisekaṭṭhāne vā chaḍḍitacīvaraṃ. Bhatapaṭiyābhatanti susānaṃ netvā puna ānītakaṃ. Pañca mahācorā uttarimanussadhamme vuttā.

३२५. पंचकांमध्ये – 'पाच व्यक्ती नियत (निश्चित नरकात जाणाऱ्या) आहेत' हे आनंतर्य कर्मांचेच ग्रहण आहे. 'पाच छेदक आपत्ती' म्हणजे प्रमाणाबाहेर (मोठ्या आकाराचे) मंच (खाट) आणि पीठ (स्टूल), निसीदन (बैठक), कंडुप्पटिच्छादी (खाज सुटल्यावर वापरायचे वस्त्र), वस्सिकासटिका (पावसाळी वस्त्र) आणि सुगत-चीवर (बुद्धांचे चीवर) यांच्या प्रमाणाचे उल्लंघन केल्यावर होणाऱ्या आपत्ती समजाव्यात. 'पाच कारणांनी' म्हणजे – (१) अलज्जिता (निर्लज्जपणा), (२) अज्ञानता, (३) कुक्कुच्चप्पकतता (संशयी स्वभाव), (४) अकल्पिय (अयोग्य) वस्तूला कल्पिय (योग्य) समजणे, आणि (५) कल्पिय (योग्य) वस्तूला अकल्पिय (अयोग्य) समजणे – या पाच कारणांनी. 'मुसावादाच्या (असत्य बोलण्याच्या) प्रत्ययाने होणाऱ्या पाच आपत्ती' म्हणजे – पाराजिक, थुल्लच्चय, दुक्कट, संघादिसेस आणि पाचित्तिय. 'अनामंतचार' म्हणजे – 'विद्यमान भिक्खूला न विचारता जेवणापूर्वी किंवा जेवणानंतर कुळांमध्ये फिरणे' या नियमात विचारल्याशिवाय फिरण्याचा अभाव असणे. 'अनधिट्ठान' म्हणजे – 'गणभोजनात वेळेव्यतिरिक्त...' असे जे म्हटले आहे, त्या वेळेचा निश्चय (अधिट्ठान) करून भोजन करणे म्हणजे 'अधिट्ठान' होय; आणि तसे न करणे म्हणजे 'अनधिट्ठान' होय. 'अविकप्पना' म्हणजे – परस्परभोजनात जी विकप्पना (दुसऱ्याच्या स्वाधीन करणे) सांगितली आहे, ती न करणे. कारण या पाच गोष्टी पिंडपातिक (भिक्षा मागणाऱ्या) भिक्खूने धुतंगानेच वर्ज्य केलेल्या असतात. 'उस्संकित-परिसंकित' (शंकित व संशयास्पद) म्हणजे – जे पाहतात आणि जे ऐकतात, त्यांच्याद्वारे शंकित आणि संशयास्पद ठरलेला. जरी तो अकुप्पधम्म (ज्याचे अर्हतपद नष्ट होऊ शकत नाही असा) आणि क्षीणासव (अर्हत) असला तरीही; म्हणून अयोग्य ठिकाणे (अगोचर) टाळली पाहिजेत. कारण अशा ठिकाणी दिसणारा मनुष्य अपकीर्ती किंवा निंदेपासून वाचू शकत नाही. 'सोसानिक' म्हणजे स्मशानात पडलेले वस्त्र. 'पापणिक' म्हणजे दुकानाच्या दारात पडलेले वस्त्र. 'थूपचीवर' म्हणजे वारुळाला गुंडाळून पूजेसाठी अर्पण केलेले वस्त्र. 'आभिसेकिक' म्हणजे स्नानगृहात किंवा राजाच्या राज्याभिषेकाच्या ठिकाणी टाकून दिलेले वस्त्र. 'भतपटियाभत' म्हणजे स्मशानात नेऊन पुन्हा परत आणलेले वस्त्र. पाच महाचोर उत्तरिमनुस्सधम्म (चौथ्या पाराजिक सिक्खापदात) सांगितले आहेत.

Pañcāpattiyo kāyato samuṭṭhantīti paṭhamena āpattisamuṭṭhānena pañca āpattiyo āpajjati, ‘‘bhikkhu kappiyasaññī saññācikāya kuṭiṃ karotī’’ti evaṃ antarapeyyāle vuttāpattiyo. Pañca āpattiyo kāyato ca vācato cāti tatiyena āpattisamuṭṭhānena pañca āpattiyo āpajjati, ‘‘bhikkhu kappiyasaññī saṃvidahitvā kuṭiṃ karotī’’ti evaṃ tattheva vuttā āpattiyo. Desanāgāminiyoti ṭhapetvā pārājikañca saṅghādisesañca avasesā.

‘पाच आपत्ती कायेतून (शरीराद्वारे) उत्पन्न होतात’ म्हणजे पहिल्या आपत्ती-समुत्थानाने (केवळ कायेने) पाच आपत्ती ओढवून घेतो. जसे: 'भिक्खू कल्पिय-संज्ञी होऊन स्वतः याचना करून कुटी (झोपडी) बनवतो' अशा प्रकारे अंतरापेय्यालात सांगितलेल्या आपत्ती होत. ‘पाच आपत्ती कायेने आणि वाचेने (शरीर व वाणीने) उत्पन्न होतात’ म्हणजे तिसऱ्या आपत्ती-समुत्थानाने (काया व वाणीने) पाच आपत्ती ओढवून घेतो. जसे: 'भिक्खू कल्पिय-संज्ञी होऊन (इतरांना) सांगून कुटी बनवतो' अशा प्रकारे तेथेच सांगितलेल्या आपत्ती होत. ‘देशनागामिनी’ म्हणजे पाराजिक आणि संघादिसेस सोडून उर्वरित सर्व आपत्ती.

Pañca kammānīti tajjanīyaniyassapabbājanīyapaṭisāraṇīyāni cattāri ukkhepanīyañca tividhampi ekanti pañca. Yāvatatiyake pañcāti ukkhittānuvattikāya bhikkhuniyā yāvatatiyaṃ samanubhāsanāya appaṭinissajjantiyā pārājikaṃ thullaccayaṃ dukkaṭanti tisso, bhedakānuvattakādisamanubhāsanāsu saṅghādiseso, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge pācittiyaṃ. Adinnanti aññena adinnaṃ. Aviditanti paṭiggaṇhāmīti cetanāya abhāvena aviditaṃ. Akappiyanti pañcahi samaṇakappehi akappiyakataṃ; yaṃ vā panaññampi akappiyamaṃsaṃ akappiyabhojanaṃ. Akatātirittanti pavāretvā atirittaṃ akataṃ. Samajjadānanti naṭasamajjādidānaṃ. Usabhadānanti gogaṇassa antare usabhavissajjanaṃ. Cittakammadānanti āvāsaṃ kāretvā tattha cittakammaṃ kāretuṃ vaṭṭati. Idaṃ pana paṭibhānacittakammadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Imāni hi pañca kiñcāpi lokassa puññasammatāni, atha kho apuññāni akusalāniyeva[Pg.174]. Uppannaṃ paṭibhānanti ettha paṭibhānanti kathetukamyatā vuccati. Ime pañca duppaṭivinodayāti na supaṭivinodayā; upāyena pana kāraṇena anurūpāhi paccavekkhanāanusāsanādīhi sakkā paṭivinodetunti attho.

‘पाच कर्मे’ म्हणजे – तज्जनीयकर्म, नियस्सकर्म, पब्बाानीयकर्म, पटिसारणीयकर्म ही चार आणि तीन प्रकारच्या उक्खेपनीयकर्मांना एक मानून पाच कर्मे होतात. ‘तिसऱ्यांदा (समजावण्याने) होणाऱ्या पाच आपत्ती’ म्हणजे – उक्खित्तक (बहिष्कृत) भिक्खूचे अनुकरण करणाऱ्या भिक्खुणीने तिसऱ्यांदा समजावूनही (समणुभासन करूनही) आपले मत न सोडल्यास पाराजिक, थुल्लच्चय आणि दुक्कट या तीन आपत्ती; संघभेद करणाऱ्याचे अनुकरण करणाऱ्यांच्या समणुभासनात संघादिसेस आपत्ती; आणि पापी दृष्टी न सोडल्यास पाचित्तिय आपत्ती – अशा पाच आपत्ती होतात. ‘अदिन्न’ म्हणजे दुसऱ्याने न दिलेले. ‘अविदित’ म्हणजे 'मी स्वीकारतो' अशा चेतनेच्या अभावामुळे न समजलेले. ‘अकल्पिय’ म्हणजे पाच समणकल्पांनी (श्रमण-नियमांनी) अकल्पिय केलेले; किंवा इतर कोणतेही अकल्पिय मांस किंवा अकल्पिय भोजन. ‘अकतातिरित्त’ म्हणजे पवारणा केल्यानंतर अतिरित्त (उर्वरित अन्न खाण्याचा विधी) न केलेले. ‘समज्जदान’ म्हणजे नट-तमाशा इत्यादींचे दान. ‘उषभदान’ म्हणजे गाईंच्या कळपात वळू (उषभ) सोडणे. ‘चित्तकम्मदान’ म्हणजे विहार बनवून घेऊन तेथे चित्तकाम (चित्रकाम) करणे योग्य आहे; परंतु येथे 'प्रतिभान-चित्तकम्मदान' (बुद्धीने कल्पिलेले चित्रकाम दान) या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण ही पाच दाने जरी जगात पुण्य मानली जात असली, तरी ती प्रत्यक्षात अपुण्य आणि अकुशलच आहेत. ‘उत्पन्न झालेले प्रतिभान’ यामध्ये 'प्रतिभान' म्हणजे बोलण्याची इच्छा (कथेतुकाम्यता) म्हटले आहे. ‘हे पाच कठीणतेने दूर होणारे आहेत’ म्हणजे ते सहजपणे दूर करता येत नाहीत; परंतु योग्य उपायाने, कारणाने आणि अनुरूप अशा पच्चवेक्खण (आत्मपरीक्षण) व अनुशासनाने (उपदेशाने) दूर केले जाऊ शकतात, असा अर्थ आहे.

Sakacittaṃ pasīdatīti ettha imāni vatthūni – kaṭaandhakāravāsī phussadevatthero kira cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā sinduvārakusumasanthatamiva samavippakiṇṇavālikaṃ cetiyaṅgaṇaṃ olokento buddhārammaṇaṃ pītipāmojjaṃ uppādetvā aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe māro pabbatapāde nibbattakāḷamakkaṭo viya hutvā cetiyaṅgaṇe gomayaṃ vippakiranto gato. Thero nāsakkhi arahattaṃ pāpuṇituṃ, sammajjitvā agamāsi. Dutiyadivasepi jaraggavo hutvā tādisameva vippakāraṃ akāsi. Tatiyadivase vaṅkapādaṃ manussattabhāvaṃ nimminitvā pādena parikasanto agamāsi. Thero ‘‘evarūpo bībhacchapuriso samantā yojanappamāṇesu gocaragāmesu natthi, siyā nu kho māro’’ti cintetvā ‘‘mārosi tva’’nti āha. ‘‘Āma, bhante, māromhi, na dāni te vañcetuṃ asakkhi’’nti. ‘‘Diṭṭhapubbo tayā tathāgato’’ti? ‘‘Āma, diṭṭhapubbo’’ti. ‘‘Māro nāma mahānubhāvo hoti, iṅgha tāva buddhassa bhagavato attabhāvasadisaṃ attabhāvaṃ nimmināhī’’ti? ‘‘Na sakkā, bhante, tādisaṃ rūpaṃ nimminituṃ; apica kho pana taṃsarikkhakaṃ patirūpakaṃ nimminissāmī’’ti sakabhāvaṃ vijahitvā buddharūpasadisena attabhāvena aṭṭhāsi. Thero māraṃ oloketvā ‘‘ayaṃ tāva sarāgadosamoho evaṃ sobhati, kathaṃ nu kho bhagavā na sobhati sabbaso vītarāgadosamoho’’ti buddhārammaṇaṃ pītiṃ paṭilabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Māro ‘‘vañcitomhi tayā, bhante’’ti āha. Theropi ‘‘kiṃ atthi jaramāra, tādisaṃ vañcetu’’nti āha. Lokantaravihārepi datto nāma daharabhikkhu cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā olokento odātakasiṇaṃ paṭilabhi. Aṭṭha samāpattiyo nibbattesi. Tato vipassanaṃ vaḍḍhetvā phalattayaṃ sacchākāsi.

स्वतःचे चित्त प्रसन्न होते याविषयी येथे या कथा आहेत – असे ऐकिवात आहे की, कटअंधकार येथे राहणारे फुस्सदेव थेर चैत्य-अंगण झाडून, एका खांद्यावर उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) परिधान करून, जणू काही निर्गुडीच्या फुलांनी अंथरल्यासारखे समप्रमाणात वाळू पसरलेले चैत्य-अंगण पाहत, बुद्धांचे आलंबन घेऊन मनात प्रीती व प्रमोद उत्पन्न करून उभे राहिले. त्या क्षणी मार पर्वताच्या पायथ्याशी उत्पन्न झालेल्या काळ्या माकडासारखे रूप धारण करून चैत्य-अंगणात शेण पसरवून निघून गेला. थेर अर्हत्त्व प्राप्त करू शकले नाहीत, ते पुन्हा झाडून निघून गेले. दुसऱ्या दिवशीही त्याने म्हातारा बैल बनून तसाच उपद्रव केला. तिसऱ्या दिवशी वाकड्या पायाच्या माणसाचे रूप धारण करून पाय फरफटत तो निघून गेला. थेरांनी विचार केला, 'असा बीभत्स माणूस आसपासच्या एक योजन अंतरावरील भिक्षाटनाच्या गावांमध्ये नाही, हा नक्कीच मार असावा.' त्यांनी विचारले, 'तू मार आहेस का?' तो म्हणाला, 'होय, भंते, मी मार आहे. आता मी आपल्या चित्ताला फसवू शकत नाही.' थेरांनी विचारले, 'तू पूर्वी तथागतांना पाहिले आहेस का?' तो म्हणाला, 'होय, मी पाहिले आहे.' थेर म्हणाले, 'मार हा महान सामर्थ्यवान असतो. तर मग, भगवान बुद्धांच्या शरीरासारखे शरीर निर्माण कर पाहू!' तो म्हणाला, 'भंते, तसे रूप निर्माण करणे शक्य नाही. तरीही, मी त्यांच्यासारखेच एक प्रतिरूप निर्माण करतो,' असे म्हणून स्वतःचे रूप सोडून बुद्धरूपासारखे शरीर धारण करून तो उभा राहिला. थेरांनी माराकडे पाहून विचार केला, 'हा राग, द्वेष आणि मोहाने युक्त असलेला मार जर इतका शोभून दिसतो, तर मग सर्व प्रकारे राग, द्वेष आणि मोहापासून मुक्त असलेले भगवान किती बरं शोभून दिसत असतील!' असे बुद्धारम्मण घेऊन त्यांनी प्रीती प्राप्त केली आणि विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त केले. मार म्हणाला, 'भंते, मी आपल्याकडून फसला गेलो.' थेरही म्हणाले, 'हे म्हाताऱ्या मारा! तुझ्यासारख्याला फसवण्यात काय विशेष आहे?' लोकन्तर विहारातही दत्त नावाच्या तरुण भिक्खूने चैत्य-अंगण झाडून पाहत असताना ओदात-कसिण प्राप्त केले. त्यांनी आठ समापत्ती उत्पन्न केल्या. त्यानंतर विपश्यना वाढवून तीन फळे साक्षात केली.

Paracittaṃ pasīdatīti ettha imāni vatthūni – tisso nāma daharabhikkhu jambukolacetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā saṅkārachaḍḍaniṃ hatthena gahetvāva aṭṭhāsi[Pg.175]. Tasmiṃ khaṇe tissadattatthero nāma nāvāto oruyha cetiyaṅgaṇaṃ olokento bhāvitacittena sammaṭṭhaṭṭhānanti ñatvā pañhāsahassaṃ pucchi, itaro sabbaṃ vissajjesi. Aññatarasmimpi vihāre thero cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā vattaṃ paricchindi. Yonakavisayato cetiyavandakā cattāro therā āgantvā cetiyaṅgaṇaṃ disvā anto appavisitvā dvāreyeva ṭhatvā eko thero aṭṭha kappe anussari, eko soḷasa, eko vīsati, eko tiṃsa kappe anussari.

दुसऱ्याचे चित्त प्रसन्न होते याविषयी येथे या कथा आहेत – तिस्स नावाचे एक तरुण भिक्खू जम्बुकोल चैत्य-अंगण झाडून कचरा टाकण्याची टोपली हातात धरूनच उभे राहिले. त्या क्षणी तिस्सदत्त थेर नावाचे महाथेर जहाजातून उतरून चैत्य-अंगणाकडे पाहत, 'हे विकसित चित्त असलेल्या व्यक्तीने झाडलेले ठिकाण आहे' असे जाणून त्यांनी एक हजार प्रश्न विचारले, आणि दुसऱ्याने (त्या तरुण भिक्खूने) त्या सर्वांची उत्तरे दिली. दुसऱ्या एका विहारातही एका थेरांनी चैत्य-अंगण झाडून आपले कर्तव्य पूर्ण केले. योनक देशातून चैत्याची वंदना करण्यासाठी आलेले चार थेर चैत्य-अंगण पाहून आत प्रवेश न करता दारापाशीच उभे राहिले. एका थेरांनी आठ कल्प आठवले, एकाने सोळा कल्प, एकाने वीस कल्प आणि एकाने तीस कल्प आठवले.

Devatā attamanā hontīti ettha idaṃ vatthu – ekasmiṃ kira vihāre eko bhikkhu cetiyaṅgaṇañca bodhiyaṅgaṇañca sammajjitvā nahāyituṃ gato. Devatā ‘‘imassa vihārassa katakālato paṭṭhāya evaṃ vattaṃ pūretvā sammaṭṭhapubbo bhikkhu natthī’’ti pasannacittā pupphahatthā aṭṭhaṃsu. Thero āgantvā ‘‘kataragāmavāsikātthā’’ti āha. ‘‘Bhante, idheva vasāma, imassa vihārassa katakālato paṭṭhāya evaṃ vattaṃ pūretvā sammaṭṭhapubbo bhikkhu natthīti tumhākaṃ, bhante, vatte pasīditvā pupphahatthā ṭhitāmhā’’ti devatā āhaṃsu.

देवता संतुष्ट होतात याविषयी येथे ही कथा आहे – असे ऐकिवात आहे की, एका विहारात एक भिक्खू चैत्य-अंगण आणि बोधी-अंगण झाडून स्नान करण्यासाठी गेले. 'हा विहार स्थापन झाल्यापासून अशा प्रकारे कर्तव्याचे पालन करून पूर्वी कधीही झाडणारे भिक्खू लाभले नाहीत,' असा विचार करून प्रसन्न चित्त झालेल्या देवता हातात फुले घेऊन उभ्या राहिल्या. थेरांनी येऊन विचारले, 'तुम्ही कोणत्या गावातील रहिवासी आहात?' देवता म्हणाल्या, 'भंते, आम्ही येथेच राहतो. हा विहार स्थापन झाल्यापासून अशा प्रकारे कर्तव्याचे पालन करून पूर्वी कधीही झाडणारे भिक्खू लाभले नाहीत, म्हणून भंते, आपल्या या कर्तव्यावर प्रसन्न होऊन आम्ही हातात फुले घेऊन उभे आहोत.'

Pāsādikasaṃvattanikanti ettha idaṃ vatthu – ekaṃ kira amaccaputtaṃ abhayattherañca ārabbha ayaṃ kathā udapādi ‘‘kiṃ nu kho amaccaputto pāsādiko, abhayattheroti ubhopi ne ekasmiṃ ṭhāne olokessāmā’’ti. Ñātakā amaccaputtaṃ alaṅkaritvā mahācetiyaṃ vandāpessāmāti agamaṃsu. Theramātāpi pāsādikaṃ cīvaraṃ kāretvā puttassa pahiṇi, ‘‘putto me kese chindāpetvā imaṃ cīvaraṃ pārupitvā bhikkhusaṅghaparivuto mahācetiyaṃ vandatū’’ti. Amaccaputto ñātiparivuto pācīnadvārena cetiyaṅgaṇaṃ āruḷho, abhayatthero bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena cetiyaṅgaṇaṃ āruhitvā cetiyaṅgaṇe tena saddhiṃ samāgantvā āha – ‘‘kiṃ tvaṃ, āvuso, mahallakattherassa sammaṭṭhaṭṭhāne kacavaraṃ chaḍḍetvā mayā saddhiṃ yugaggāhaṃ gaṇhāsī’’ti. Atītattabhāve kira abhayatthero mahallakatthero nāma hutvā gocaragāme cetiyaṅgaṇaṃ sammajji, amaccaputto mahāupāsako hutvā sammaṭṭhaṭṭhāne kacavaraṃ gahetvā chaḍḍesi.

प्रसन्नता उत्पन्न करणारे याविषयी येथे ही कथा आहे – असे ऐकिवात आहे की, एका अमात्यपुत्राला आणि अभय थेरांना उद्देशून ही चर्चा सुरू झाली: 'अमात्यपुत्र अधिक देखणा आहे की अभय थेर? आपण दोघांनाही एकाच ठिकाणी पाहू या.' नातेवाईक अमात्यपुत्राला सजवून 'महाचैत्याची वंदना घडवून आणू' असे म्हणून गेले. थेरांच्या मातेनेही एक सुंदर चीवर तयार करवून आपल्या पुत्राकडे पाठवले आणि निरोप दिला, 'माझ्या पुत्राने केस कापून, हे चीवर परिधान करून, भिक्खू संघासह महाचैत्याची वंदना करावी.' अमात्यपुत्र नातेवाईकांनी वेढलेला होऊन पूर्व दाराने चैत्य-अंगणात चढला. अभय थेर भिक्खू संघासह दक्षिण दाराने चैत्य-अंगणात चढले आणि चैत्य-अंगणात त्याच्याशी भेट झाल्यावर म्हणाले, 'हे आवुसो! तू वृद्ध थेरांनी झाडलेल्या जागेवर कचरा टाकून माझ्याशी बरोबरी करत आहेस काय?' पूर्वजन्मात अभय थेर हे 'महल्लक थेर' (वृद्ध थेर) नावाचे भिक्खू होते आणि त्यांनी भिक्षाटनाच्या गावातील चैत्य-अंगण झाडले होते, तर तो अमात्यपुत्र महाउपासक होता आणि त्याने त्या झाडलेल्या जागेवरील कचरा उचलून फेकला होता.

Satthusāsanaṃ kataṃ hotīti idaṃ sammajjanavattaṃ nāma buddhehi vaṇṇitaṃ, tasmā taṃ karontena satthusāsanaṃ kataṃ hoti. Tatridaṃ vatthu – āyasmā [Pg.176] kira sāriputto himavantaṃ gantvā ekasmiṃ pabbhāre asammajjitvāva nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Bhagavā āvajjanto therassa asammajjitvā nisinnabhāvaṃ ñatvā ākāsena gantvā therassa purato asammaṭṭhaṭṭhāne pādāni dassetvā paccāgañchi. Thero samāpattito vuṭṭhito bhagavato pādāni disvā balavahirottappaṃ paccupaṭṭhāpetvā jaṇṇukehi patiṭṭhāya ‘‘asammajjitvā nisinnabhāvaṃ vata me satthā aññāsi, saṅghamajjhe dāni codanaṃ kāressāmī’’ti dasabalassa santikaṃ gantvā vanditvā nisīdi. Bhagavā ‘‘kuhiṃ gatosi, sāriputtā’’ti vatvā ‘‘na patirūpaṃ dāni te mayhaṃ anantare ṭhāne ṭhatvā vicarantassa asammajjitvā nisīditu’’nti āha. Tato paṭṭhāya thero gaṇṭhikapaṭimuñcanaṭṭhānepi tiṭṭhanto pādena kacavaraṃ viyūhitvāva tiṭṭhati.

शास्त्यांचे शासन पूर्ण केले जाते याविषयी – हे झाडण्याचे कर्तव्य बुद्धांनी प्रशंसिले आहे, म्हणून ते करणाऱ्याकडून शास्त्यांच्या शासनाचे पालन केले जाते. त्याविषयी ही कथा आहे – असे ऐकिवात आहे की, आयुष्यमान सारिपुत्त हिमालयात जाऊन एका गुहेत न झाडताच निरोध समापत्तीत प्रवेश करून बसले. भगवंतांनी ध्यान करून थेरांचे न झाडता बसणे जाणून घेतले आणि आकाशातून जाऊन थेरांच्या समोर न झाडलेल्या जागेवर आपल्या पाऊलखुणा दाखवून ते परत आले. थेर समापत्तीतून उठल्यावर भगवंतांच्या पाऊलखुणा पाहून अत्यंत लज्जित व भयभीत झाले. गुडघे टेकून त्यांनी विचार केला, 'माझे न झाडता बसणे शास्त्यांनी जाणले आहे. आता ते संघामध्ये माझी कानउघाडणी करतील.' असे विचार करून ते दशबलांच्या जवळ गेले आणि वंदन करून बसले. भगवान म्हणाले, 'सारिपुत्ता, तू कुठे गेला होतास?' आणि पुढे म्हणाले, 'माझ्या नंतरच्या स्थानावर राहून वावरणाऱ्या तुला न झाडता बसणे योग्य नाही.' तेव्हापासून थेर चीवराची गाठ बांधण्याच्या ठिकाणी उभे राहतानाही पायाने कचरा बाजूला सारूनच उभे राहत असत.

Attano bhāsapariyantaṃ na uggaṇhātīti ‘‘imasmiṃ vatthusmiṃ ettakaṃ suttaṃ upalabbhati, ettako vinicchayo, ettakaṃ suttañca vinicchayañca vakkhāmī’’ti evaṃ attano bhāsapariyantaṃ na uggaṇhāti. ‘‘Ayaṃ codakassa purimakathā, ayaṃ pacchimakathā, ayaṃ cuditakassa purimakathā, ayaṃ pacchimakathā, ettakaṃ gayhūpagaṃ, ettakaṃ na gayhūpaga’’nti evaṃ anuggaṇhanto pana parassa bhāsapariyantaṃ na uggaṇhāti nāma. Āpattiṃ na jānātīti pārājikaṃ vā saṅghādisesaṃ vāti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ nānākaraṇaṃ na jānāti. Mūlanti dve āpattiyā mūlāni kāyo ca vācā ca, tāni na jānāti. Samudayanti cha āpattisamuṭṭhānāni āpattisamudayo nāma, tāni na jānāti. Pārājikādīnaṃ vatthuṃ na jānātītipi vuttaṃ hoti. Nirodhanti ayaṃ āpatti desanāya nirujjhati, vūpasammati, ayaṃ vuṭṭhānenāti evaṃ āpattinirodhaṃ na jānāti. Satta samathe ajānanto pana āpattinirodhagāminipaṭipadaṃ na jānāti.

‘आपल्या स्वतःच्या भाषणाची मर्यादा ग्रहण करत नाही’ म्हणजे— ‘या प्रकरणात एवढे सूत्र (पाळि) उपलब्ध आहे, एवढा निर्णय उपलब्ध आहे, आणि मी एवढे सूत्र व निर्णय सांगेन’ अशा प्रकारे आपल्या स्वतःच्या भाषणाची मर्यादा मनात निश्चित करत नाही. ‘हे चोदकाचे (आरोप करणाऱ्याचे) पूर्व विधान आहे, हे त्याचे नंतरचे विधान आहे; हे चुदितकाचे (आरोपीचे) पूर्व विधान आहे, हे त्याचे नंतरचे विधान आहे; एवढे ग्रहण करण्यायोग्य आहे, एवढे ग्रहण करण्यायोग्य नाही’ अशा प्रकारे जो मनात ठेवत नाही, तो दुसऱ्याच्या भाषणाची मर्यादा ग्रहण करत नाही असे म्हटले जाते. ‘आपत्ती जाणत नाही’ म्हणजे पाराजिका किंवा संघादिसेस इत्यादी सात आपत्ती-समूहांचे (आपत्तिक्खंधांचे) वर्गीकरण (भेद) जाणत नाही. ‘मूळ’ म्हणजे आपत्तीची दोन मुळे आहेत— काय (शरीर) आणि वाचा (वाणी); ती तो जाणत नाही. ‘समुदय’ म्हणजे आपत्तीचे सहा समुत्थान (उत्पत्तीचे कारणे) ज्याला आपत्ती-समुदय म्हणतात; ती तो जाणत नाही. ‘पाराजिका इत्यादींचे वस्तू (विषय) तो जाणत नाही’ असेही म्हटले आहे. ‘निरोध’ म्हणजे ही आपत्ती देशनेने (प्रकटीकरणाने) निरुद्ध होते, शांत होते; किंवा ही आपत्ती वुट्ठान (परिव्वास, मानत्त इत्यादी) द्वारे निरुद्ध व शांत होते; अशा प्रकारे आपत्तीचा निरोध तो जाणत नाही. सात समथ न जाणणारा विनयधर आपत्ती-निरोधाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेला (मार्गाला) जाणत नाही.

Adhikaraṇapañcake adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇāni. Adhikaraṇassa mūlaṃ nāma tettiṃsa mūlāni – vivādādhikaraṇassa dvādasa mūlāni, anuvādādhikaraṇassa cuddasa, āpattādhikaraṇassa cha, kiccādhikaraṇassa ekaṃ; tāni parato āvi bhavissanti. Adhikaraṇasamudayo nāma adhikaraṇasamuṭṭhānaṃ. Vivādādhikaraṇaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppajjati; anuvādādhikaraṇaṃ catasso vipattiyo; āpattādhikaraṇaṃ sattāpattikkhandhe; kiccādhikaraṇaṃ cattāri saṅghakiccānīti imaṃ vibhāgaṃ na jānātīti attho[Pg.177]. Adhikaraṇanirodhaṃ na jānātīti dhammena vinayena satthusāsanena mūlāmūlaṃ gantvā vinicchayasamathaṃ pāpetuṃ na sakkoti; ‘‘idaṃ adhikaraṇaṃ dvīhi, idaṃ catūhi, idaṃ tīhi idaṃ ekena samathena sammatī’’ti evaṃ satta samathe ajānanto pana adhikaraṇanirodhagāminipaṭipadaṃ na jānāti nāma. Vatthuṃ na jānātīti ‘‘idaṃ pārājikassa vatthu, idaṃ saṅghādisesassā’’ti evaṃ sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ vatthuṃ na jānāti. Nidānanti ‘‘sattannaṃ nidānānaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ ettha paññattaṃ, idaṃ etthā’’ti na jānāti. Paññattiṃ na jānātīti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade paṭhamapaññattiṃ na jānāti. Anupaññattinti punappunaṃ paññattiṃ na jānāti. Anusandhivacanapathanti kathānusandhi-vinicchayānusandhivasena vatthuṃ na jānāti. Ñattiṃ na jānātīti sabbena sabbaṃ ñattiṃ na jānāti. Ñattiyā karaṇaṃ na jānātīti ñattikiccaṃ na jānāti, osāraṇādīsu navasu ṭhānesu ñattikammaṃ nāma hoti, ñattidutiyañatticatutthakammesu ñattiyā kammappatto hutvā tiṭṭhatīti na jānāti. Na pubbakusalo hoti na aparakusaloti pubbe kathetabbañca pacchā kathetabbañca na jānāti, ñatti nāma pubbe ṭhapetabbā, pacchā na ṭhapetabbātipi na jānāti. Akālaññū ca hotīti kālaṃ na jānāti, anajjhiṭṭho ayācito bhāsati, ñattikālampi ñattikhettampi ñattiokāsampi na jānāti.

अधिकरण-पंचकात ‘अधिकरण’ म्हणजे चार अधिकरणे होत. ‘अधिकरणाचे मूळ’ म्हणजे तेहतीस मुळे होत— विवादाधिकरणाची बारा मुळे, अनुवादाधिकरणाची चौदा, आपत्ताधिकरणाची सहा, आणि किच्चाधिकरणाचे एक मूळ; ती पुढे स्पष्ट होतील. ‘अधिकरण-समुदय’ म्हणजे अधिकरणाचे समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) होय. विवादाधिकरण अठरा भेदक वस्तूंवर अवलंबून उत्पन्न होते; अनुवादाधिकरण चार विपत्तींवर; आपत्ताधिकरण सात आपत्ती-समूहांवर; आणि किच्चाधिकरण चार संघ-कृत्यांवर अवलंबून उत्पन्न होते— हा विभाग तो जाणत नाही, असा अर्थ आहे. ‘अधिकरणाचा निरोध जाणत नाही’ म्हणजे धर्म, विनय आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनानुसार मुळापासून मुळापर्यंत जाऊन निर्णयाच्या शांततेप्रत (विनिच्छय-समथ) पोहोचवण्यास तो असमर्थ असतो. ‘हे अधिकरण दोन समथांनी शांत होते, हे चार समथांनी, हे तीन समथांनी, आणि हे एका समथाने शांत होते’ अशा प्रकारे सात समथ न जाणणारा विनयधर अधिकरण-निरोधाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेला (मार्गाला) जाणत नाही असे म्हटले जाते. ‘वस्तू जाणत नाही’ म्हणजे ‘हे पाराजिकाचे वस्तू (कारण) आहे, हे संघादिसेसाचे वस्तू आहे’ अशा प्रकारे सात आपत्ती-समूहांच्या वस्तूला तो जाणत नाही. ‘निदान’ म्हणजे सात निदानांपैकी ‘हे शिक्षापद येथे प्रज्ञप्त केले गेले आहे, हे येथे प्रज्ञप्त केले गेले आहे’ हे तो जाणत नाही. ‘प्रज्ञप्ती जाणत नाही’ म्हणजे त्या त्या शिक्षापदातील प्रथम प्रज्ञप्ती (मूळ नियम) तो जाणत नाही. ‘अनुप्रज्ञप्ती’ म्हणजे वारंवार प्रज्ञप्त केलेले शिक्षापद तो जाणत नाही. ‘अनुसंधी-वचनपथ’ म्हणजे कथेचा संदर्भ आणि निर्णयाचा संदर्भ यानुसार विषयाला तो जाणत नाही. ‘ज्ञत्ती जाणत नाही’ म्हणजे सर्व प्रकारे संपूर्ण ज्ञत्ती तो जाणत नाही. ‘ज्ञत्तीचे करणे जाणत नाही’ म्हणजे ज्ञत्तीचे कृत्य तो जाणत नाही; ओसारणा इत्यादी नऊ स्थानांमध्ये ‘ज्ञत्ती-कर्म’ असते; ज्ञत्ति-दुतीय आणि ज्ञत्ति-चतुत्थ कर्मांमध्ये ज्ञत्ती मांडल्यावर ते कर्माप्रत पोहोचून स्थित होते, हे तो जाणत नाही. ‘पूर्वी कुशल नसतो आणि नंतरही कुशल नसतो’ म्हणजे पूर्वी काय बोलावे आणि नंतर काय बोलावे हे तो जाणत नाही; तसेच ज्ञत्ती ही सुरुवातीला मांडली पाहिजे, नंतर मांडू नये, हेही तो जाणत नाही. ‘अकाळज्ञ असतो’ म्हणजे तो योग्य वेळ जाणत नाही; न विचारता किंवा विनंती न करताच बोलतो; तसेच ज्ञत्तीची वेळ, ज्ञत्तीचे क्षेत्र आणि ज्ञत्तीची संधी तो जाणत नाही.

Mandattā momūhattāti kevalaṃ aññāṇena momūhabhāvena dhutaṅge ānisaṃsaṃ ajānitvā. Pāpicchoti tena araññavāsena paccayalābhaṃ patthayamāno. Pavivekanti kāyacittaupadhivivekaṃ. Idamatthitanti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā attho etassāti idamatthi, idamatthino bhāvo idamatthitā; taṃ idamatthitaṃyeva nissāya na aññaṃ kiñci lokāmisanti attho.

‘मंदत्वामुळे आणि अत्यंत मूढत्वामुळे’ म्हणजे केवळ अज्ञानामुळे आणि अत्यंत मोहाच्या अवस्थेमुळे धुतांगाचे फायदे न जाणता. ‘पापिच्छ’ म्हणजे त्या अरण्यवासाने प्रत्यय-लाभ (चतुष्प्रत्यय मिळवणे) इच्छिणारा होऊन अरण्यवासी होणे. ‘प्रविवेक’ म्हणजे काय-विवेक, चित्त-विवेक आणि उपधी-विवेक यांची इच्छा करणारा होऊन अरण्यवासी होणे. ‘इदमत्थिता’ म्हणजे ‘या कल्याणकारी प्रतिपदेने (अरण्यवासाने) या भिक्खूचा उद्देश साध्य होतो’ म्हणून तो ‘इदमत्थी’ आहे; आणि इदमत्थीचा भाव म्हणजे ‘इदमत्थिता’ होय. केवळ त्या इदमत्थितेवरच अवलंबून राहून, इतर कोणत्याही लौकिक आमिषावर अवलंबून न राहता तो अरण्यवासी होतो, असा अर्थ आहे.

Uposathaṃ na jānātīti navavidhaṃ uposathaṃ na jānāti. Uposathakammanti adhammenavaggādibhedaṃ catubbidhaṃ uposathakammaṃ na jānāti. Pātimokkhanti dve mātikā na jānāti. Pātimokkhuddesanti sabbampi navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ na jānāti. Pavāraṇanti navavidhaṃ pavāraṇaṃ na jānāti. Pavāraṇākammaṃ uposathakammasadisameva.

‘उपोसथ जाणत नाही’ म्हणजे नऊ प्रकारचा उपोसथ तो जाणत नाही. ‘उपोसथ-कर्म’ म्हणजे अधर्म-वर्ग इत्यादी भेदांचे चार प्रकारचे उपोसथ-कर्म तो जाणत नाही. ‘पातिमोक्ख’ म्हणजे दोन मातिका तो जाणत नाही. ‘पातिमोक्ख-उद्देश’ म्हणजे सर्व प्रकारचा नऊ प्रकारचा पातिमोक्ख-उद्देश तो जाणत नाही. ‘पवारणा’ म्हणजे नऊ प्रकारची पवारणा तो जाणत नाही. पवारणा-कर्म हे उपोसथ-कर्मासारखेच असते.

Apāsādikapañcake [Pg.178] – apāsādikanti kāyaduccaritādi akusalakammaṃ vuccati. Pāsādikanti kāyasucaritādi kusalakammaṃ vuccati. Ativelanti velaṃ atikkamma bahutaraṃ kālaṃ kulesu appaṃ vihāreti attho. Otāroti kilesānaṃ anto otaraṇaṃ. Saṃkiliṭṭhanti duṭṭhullāpattikāyasaṃsaggādibhedaṃ. Visuddhipañcakepavāraṇāggahaṇena navavidhāpi pavāraṇā veditabbā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

अपासादिक-पंचकात— ‘अपासादिक’ म्हणजे काय-दुश्चरित इत्यादी अकुशल कर्म म्हटले जाते. ‘पासादिक’ म्हणजे काय-सुचरित इत्यादी कुशल कर्म म्हटले जाते. ‘अतिवेळ’ म्हणजे वेळ (भोजनाची वेळ इत्यादी मर्यादा) ओलांडून कुलांमध्ये (घरांमध्ये) जास्त वेळ घालवणे आणि विहारात कमी वेळ घालवणे, असा अर्थ आहे. ‘अवतार’ म्हणजे क्लेशांचे अंतःकरणात प्रवेश करणे होय. ‘संक्लिष्ट’ म्हणजे दुट्ठुल्लापत्ती (गंभीर आपत्ती) आणि काय-संसर्ग आपत्ती इत्यादींचे भेद होय. विशुद्धि-पंचकात पवारणा ग्रहण केल्याने नऊ प्रकारची पवारणा समजली पाहिजे. सर्व ठिकाणी उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचक-वाराचे वर्णन समाप्त झाले.

Chakkavāravaṇṇanā

छक्क-वाराचे वर्णन

326. Chakkesu – cha sāmīciyoti ‘‘so ca bhikkhu anabbhito, te ca bhikkhū gārayhā, ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘yuñjantāyasmanto sakaṃ, mā vo sakaṃ vinassāti ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘ayaṃ te bhikkhu patto yāva bhedanāya dhāretabboti ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘tato nīharitvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvibhajitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘yassa bhavissati so harissatīti ayaṃ tattha sāmīcī’’ti imā bhikkhupātimokkheyeva cha sāmīciyo. Cha chedanakāti pañcake vuttā pañca bhikkhunīnaṃ udakasāṭikāya saddhiṃ cha. Chahākārehīti alajjitā aññāṇatā kukkuccapakatatā akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā satisammosāti. Tattha ekarattachārattasattāhātikkamādīsu āpattiṃ satisammosena āpajjati. Sesaṃ vuttanayameva. Cha ānisaṃsā vinayadhareti pañcake vuttā pañca tassādheyyo uposathoti iminā saddhiṃ cha.

३२६. छक्कांमध्ये— ‘सहा सामीची (योग्य आचरणे)’ म्हणजे— ‘तो भिक्खू अनब्भित (अद्याप पुनर्संचयित न झालेला) आहे आणि ते भिक्खू निंदनीय आहेत, ही तेथील सामीची आहे’, ‘आयुष्यमानांनो, तुम्ही स्वतःच्या कार्यात युक्त व्हा, तुमचे स्वतःचे नष्ट होऊ नये, ही तेथील सामीची आहे’, ‘हे भिक्खू, हा तुझा पात्र फुटण्यापर्यंत धारण केला पाहिजे, ही तेथील सामीची आहे’, ‘तेथून काढून भिक्खूंसोबत विभागून घेतले पाहिजे, ही तेथील सामीची आहे’, ‘न समजलेले विचारले पाहिजे, प्रश्न विचारले पाहिजेत, ही तेथील सामीची आहे’, ‘ज्याचे असेल तो घेऊन जाईल, ही तेथील सामीची आहे’— या भिक्खू-पातिमोक्खातच सहा सामीची आहेत. ‘सहा छेदक’ म्हणजे पंचकात सांगितलेल्या पाच आणि भिक्खुनींच्या उदक-साटिका (जल-वस्त्र) आपत्तीसह सहा होतात. ‘सहा आकारांनी (कारणांनी)’ म्हणजे— निर्लज्जपणा, अज्ञान, कुक्कुच्च (शंकाकुलता), अकल्पनीय (अयोग्य) गोष्टीला कल्पनीय (योग्य) समजणे, कल्पनीय गोष्टीला अकल्पनीय समजणे, आणि सतिसंमोस (स्मृतीचा लोप). त्यामध्ये, एक रात्र, सहा रात्री, सात दिवस ओलांडणे इत्यादींमुळे होणारी आपत्ती स्मृतीच्या लोपामुळे (विसरल्यामुळे) ओढवते. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. ‘विनयधराचे सहा फायदे’ म्हणजे पंचकात सांगितलेले पाच आणि ‘त्याच्यावर उपोसथ सोपवला जातो’ या फायद्यासह सहा होतात.

Cha paramānīti ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ, māsaparamaṃ tena bhikkhunā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ, santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ, chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbaṃ, navaṃ pana bhikkhunā santhataṃ kārāpetvā chabbassāni dhāretabbaṃ chabbassaparamatā dhāretabbaṃ, tiyojanaparamaṃ sahatthā dhāretabbāni, dasāhaparamaṃ atirekapatto dhāretabbo, sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni, chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabbaṃ, catukkaṃsaparamaṃ, aḍḍhateyyakaṃsaparamaṃ, dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbaṃ, aṭṭhaṅgulaparamaṃ mañcapaṭipādakaṃ[Pg.179], aṭṭhaṅgulaparamaṃ dantakaṭṭha’’nti imāni cuddasa paramāni. Tattha paṭhamāni cha ekaṃ chakkaṃ, tato ekaṃ apanetvā sesesu ekekaṃ pakkhipitvātiādinā nayena aññānipi chakkāni kātabbāni.

सहा 'परम' (मर्यादा) म्हणजे: 'जास्तीत जास्त दहा दिवस अतिरिक्त चीवर धारण करावे', 'त्या भिक्खूने ते चीवर जास्तीत जास्त एक महिना बाजूला ठेवावे', 'त्या भिक्खूने त्याहून अधिक (संतर-उत्तर) चीवर जास्तीत जास्त काळ स्वीकार करावे', 'मौन राहून (चीवराच्या) उद्देशाने जास्तीत जास्त सहा वेळा उभे राहावे', 'भिक्खूने नवीन संथत (आसन) बनवून घेतल्यावर ते कमीत कमी सहा वर्षे वापरावे (सहा वर्षांची मर्यादा पाळावी)', 'स्वतःच्या हाताने जास्तीत जास्त तीन योजन (लोकर) वाहून न्यावी', 'जास्तीत जास्त दहा दिवस अतिरिक्त पात्र धारण करावे', 'साठवून ठेवलेले (औषध किंवा अन्न) जास्तीत जास्त सात दिवस सेवन करावे', 'त्या भिक्खूने त्या चीवरापासून जास्तीत जास्त सहा रात्री वेगळे राहावे', 'जास्तीत जास्त चार कंस', 'जास्तीत जास्त अडीच कंस', 'जास्तीत जास्त दोन बोटे रुंद कापून घ्यावे', 'पलंगाचे पाय जास्तीत जास्त आठ बोटे असावेत', 'दात घासण्याची काडी जास्तीत जास्त आठ बोटे असावी' - हे चौदा 'परम' आहेत. त्यापैकी पहिले सहा मिळून एक 'षट्क' (छक्क) बनते. त्यानंतर त्यातील एक वगळून उर्वरित चौदांमधील एकेक मिळवून (नवीन) षट्क बनवावे, या पद्धतीने इतरही षट्के तयार करावीत.

Cha āpattiyoti tīṇi chakkāni antarapeyyāle vuttāni. Cha kammānīti tajjanīya-niyassa-pabbājanīya-paṭisāraṇīyāni cattāri, āpattiyā adassane ca appaṭikamme ca vuttadvayampi ekaṃ, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge ekanti cha. Nahāneti orenaḍḍhamāsaṃ nahāne; vippakatacīvarādichakkadvayaṃ kathinakkhandhake niddiṭṭhaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'सहा आपत्ती' या विषयावरील तीन षट्के अंतरापेय्यालमध्ये (मध्यम संक्षेपात) सांगितली आहेत. 'सहा कर्मे' म्हणजे: तज्जनीय-कर्म, नियस्स-कर्म, पब्बाजनीय-कर्म, आणि पटिसारणीय-कर्म ही चार; आपत्ती न पाहिल्याबद्दल आणि आपत्तीचे निवारण न केल्याबद्दल सांगितलेली दोन कर्मे मिळून एक; आणि वाईट दृष्टीचा (मिथ्या दृष्टीचा) त्याग न केल्याबद्दल एक कर्म; अशी एकूण सहा कर्मे आहेत. 'स्नान' म्हणजे पंधरवड्यापेक्षा कमी काळात स्नान करणे; अपूर्ण राहिलेले चीवर इत्यादी दोन षट्के कठिनक्खन्धकामध्ये निर्देशित केली आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Chakkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

षट्कवार-वर्णन समाप्त झाले.

Sattakavāravaṇṇanā

सप्तकवार-वर्णन

327. Sattakesu – satta sāmīciyoti pubbe vuttesu chasu ‘‘sā ca bhikkhunī anabbhitā, tā ca bhikkhuniyo gārayhā, ayaṃ tattha sāmīcī’’ti imaṃ pakkhipitvā satta veditabbā. Satta adhammikā paṭiññātakaraṇāti ‘‘bhikkhu pārājikaṃ ajjhāpanno hoti, pārājikena codiyamāno ‘saṅghādisesaṃ ajjhāpannomhī’ti paṭijānāti, taṃ saṅgho saṅghādisesena kāreti, adhammikaṃ paṭiññātakaraṇa’’nti evaṃ samathakkhandhake niddiṭṭhā. Dhammikāpi tattheva niddiṭṭhā. Sattannaṃ anāpatti sattāhakaraṇīyena gantunti vassūpanāyikakkhandhake vuttaṃ. Sattānisaṃsā vinayadhareti ‘‘tassādheyyo uposatho pavāraṇā’’ti imehi saddhiṃ pañcake vuttā pañca satta honti. Satta paramānīti chakke vuttāniyeva sattakavasena yojetabbāni. Katacīvarantiādīni dve sattakāni kathinakkhandhake niddiṭṭhāni.

३२७. सप्तकांमध्ये – 'सात सामीची' (योग्य आचरण) म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या सहा सामीचींमध्ये 'ती भिक्खुणी अब्भान (पुनर्स्थापना) न झालेली आहे, आणि त्या भिक्खुणी निंदनीय आहेत, ही तेथील सामीची (योग्य पद्धत) आहे' हे समाविष्ट करून सात समजावे. 'सात अधार्मिक प्रतिज्ञातकरण' (अधार्मिक पद्धतीने कबुली देणे) म्हणजे: 'भिक्खूने पाराजिकाचा गुन्हा केला आहे, पाराजिकाचा आरोप झाल्यावर तो 'मी संघादिसेस गुन्हा केला आहे' अशी कबुली देतो, आणि संघ त्याला संघादिसेसानुसार शिक्षा करतो, हे अधार्मिक प्रतिज्ञातकरण आहे' असे समथक्खन्धकामध्ये निर्देशित केले आहे. धार्मिक (कायदेशीर) प्रतिज्ञातकरण देखील तेथेच निर्देशित केले आहे. 'सात जणांना सात दिवसांच्या कामासाठी जाण्यास आपत्ती नाही' हे वस्सूपनायिकाक्खन्धकामध्ये सांगितले आहे. 'विनयधराचे सात फायदे' म्हणजे: 'त्याच्यावर अवलंबून असलेला उपोसथ आणि पवारणा' या दोन फायद्यांसह 'पंचक' (पाचच्या गटात) सांगितलेले पाच फायदे मिळून सात होतात. 'सात परम' (सात मर्यादा) म्हणजे षट्कामध्ये सांगितलेल्या मर्यादाच सप्तकाच्या पद्धतीने जुळवून घ्याव्यात. 'कतचीवर' (तयार केलेले चीवर) इत्यादी दोन सप्तके कठिनक्खन्धकामध्ये निर्देशित केली आहेत.

Bhikkhussa na hoti āpatti daṭṭhabbā, bhikkhussa hoti āpatti daṭṭhabbā, bhikkhussa hoti āpatti paṭikātabbāti imāni tīṇi sattakāni, dve adhammikāni, ekaṃ dhammikaṃ; tāni tīṇipi campeyyake niddiṭṭhāni. Asaddhammāti asataṃ dhammā, asanto vā dhammā; asobhanā hīnā lāmakāti attho. Saddhammāti sataṃ buddhādīnaṃ dhammā; santo vā dhammā sundarā uttamāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'भिक्खूला आपत्ती होत नाही असे पाहावे', 'भिक्खूला आपत्ती होते असे पाहावे', 'भिक्खूने आपत्तीचे निवारण करावे' ही तीन सप्तके आहेत; यातील दोन अधार्मिक आहेत आणि एक धार्मिक आहे. ही तिन्ही चम्पेय्यक (चम्पेय्य खंधक) मध्ये निर्देशित केली आहेत. 'असद्धम्म' (असत-धर्म) म्हणजे दुर्जनांचे धर्म किंवा वाईट धर्म; याचा अर्थ अशोभनीय, हीन आणि निकृष्ट असा आहे. 'सद्धम्म' (सत्-धर्म) म्हणजे बुद्ध इत्यादी सज्जनांचे धर्म; किंवा चांगले, सुंदर आणि उत्तम धर्म असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Sattakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

sattakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Aṭṭhakavāravaṇṇanā

अष्टकवार-वर्णन

328. Aṭṭhakesu [Pg.180] – aṭṭhānisaṃseti ‘‘na mayaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ uposathaṃ karissāma, vinā iminā bhikkhunā uposathaṃ karissāma, na mayaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ pavāressāma, saṅghakammaṃ karissāma, āsane nisīdissāma, yāgupāne nisīdissāma, bhattagge nisīdissāma, ekacchanne vasissāma, yathāvuḍḍhaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ karissāma, vinā iminā bhikkhunā karissāmā’’ti evaṃ kosambakakkhandhake vutte ānisaṃse. Dutiyaaṭṭhakepi eseva nayo, tampi hi evameva kosambakakkhandhake vuttaṃ.

३२८. अष्टकांमध्ये – 'आठ फायदे' म्हणजे: 'आम्ही या भिक्खूसोबत उपोसथ करणार नाही, या भिक्खूशिवाय उपोसथ करू, आम्ही या भिक्खूसोबत पवारणा करणार नाही, संघकर्म करू, आसनावर बसू, पेज पिण्याच्या ठिकाणी बसू, भोजनशाळेत बसू, एकाच छताखाली राहू, ज्येष्ठतेनुसार अभिवादन, उठून उभे राहणे, हात जोडणे व आदरयुक्त आचरण करू, या भिक्खूशिवाय करू' असे कोसाम्बकक्खन्धकामध्ये सांगितलेले फायदे आहेत. दुसऱ्या अष्टकातही हाच नियम आहे, कारण ते देखील कोसाम्बकक्खन्धकामध्ये याच प्रकारे सांगितले आहे.

Aṭṭha yāvatatiyakāti bhikkhūnaṃ terasake cattāro, bhikkhunīnaṃ sattarasake bhikkhūhi asādhāraṇā cattāroti aṭṭha. Aṭṭhahākārehi kulāni dūsetīti kulāni dūseti pupphena vā phalena vā cuṇṇena vā mattikāya vā dantakaṭṭhena vā veḷuyā vā vejjikāya vā jaṅghapesanikena vāti imehi aṭṭhahi. Aṭṭha mātikā cīvarakkhandhake, aparā aṭṭha kathinakkhandhake vuttā. Aṭṭhahi asaddhammehīti lābhena alābhena yasena ayasena sakkārena asakkārena pāpicchatāya pāpamittatāya. Aṭṭha lokadhammā nāma lābhe sārāgo, alābhe paṭivirodho; evaṃ yase ayase, pasaṃsāya nindāya, sukhe sārāgo, dukkhe paṭivirodhoti. Aṭṭhaṅgiko musāvādoti ‘‘vinidhāya sañña’’nti iminā saddhiṃ pāḷiyaṃ āgatehi sattahīti aṭṭhahi aṅgehi aṭṭhaṅgiko.

'आठ यावततीयक' (तिसऱ्यांदा सांगण्यापर्यंतचे गुन्हे) म्हणजे भिक्खूंच्या तेरा गुन्ह्यांपैकी चार, आणि भिक्खुणींच्या सतरा गुन्ह्यांपैकी भिक्खूंशी असाधारण असलेले चार; असे एकूण आठ आहेत. 'आठ प्रकारांनी कुळांना दूषित करतो' म्हणजे: फुले देऊन, फळे देऊन, सुगंधी चूर्ण देऊन, माती देऊन, दंतकाष्ठ देऊन, बांबू देऊन, वैद्यकीय उपचार करून, किंवा निरोप वाहून या आठ कारणांनी कुळांना दूषित करतो. 'आठ मातृका' चीवरक्खन्धकामध्ये आणि इतर आठ कठिनक्खन्धकामध्ये सांगितल्या आहेत. 'आठ असद्धर्मांनी' म्हणजे: लाभ, अलाभ, यश, अपयश, सत्कार, असत्कार, पापी इच्छा आणि पापी मित्रांची संगत. 'आठ लोकधर्म' म्हणजे: लाभ झाल्यावर अतिशय आसक्त होणे, लाभ न झाल्यावर विरोध वाटणे; याचप्रमाणे यश-अपयश, प्रशंसा-निंदा, सुखामध्ये आसक्त होणे आणि दुःखामध्ये विरोध वाटणे, हे आहेत. 'आठ अंगांचा असत्यवाद' म्हणजे: 'संज्ञा बदलून' या अंगासह पाळीमध्ये आलेल्या सात अंगांनुसार, अशा आठ अंगांनी युक्त असलेला आठ अंगांचा असत्यवाद होय.

Aṭṭha uposathaṅgānīti –

'आठ उपोसथ अंगे' म्हणजे –

‘‘Pāṇaṃ na hane na cādinnamādiye,Musā na bhāse na ca majjapo siyā;

Abrahmacariyā virameyya methunā,Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ.

"प्राण्याची हत्या करू नये, न दिलेले घेऊ नये, असत्य बोलू नये, मद्यपान करू नये; मैथुनरूप अब्रह्मचर्यापासून अलिप्त राहावे, रात्रीच्या वेळी अकाली भोजन करू नये.

‘‘Mālaṃ na dhāre na ca gandhamācare,Mañce chamāyaṃva sayetha santhate;

Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ,Buddhena dukkhantagunā pakāsita’’nti. (a. ni. 3.71);

"माला (फुलांचे हार) धारण करू नये, सुगंधी द्रव्यांचा वापर करू नये, पलंगावर किंवा जमिनीवर पसरलेल्या आसनावर शयन करावे; यालाच बुद्धांनी दुःखाचा अंत करणाऱ्या गुणांनी युक्त असलेला 'अष्टांगिक उपोसथ' म्हटले आहे."

Evaṃ [Pg.181] vuttāni aṭṭha. Aṭṭha dūteyyaṅgānīti ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu sotā ca hoti sāvetā cā’’tiādinā nayena saṅghabhedake vuttāni. Titthiyavattāni mahākhandhake niddiṭṭhāni. Anatirittā ca atirittā ca pavāraṇāsikkhāpade niddiṭṭhā. Aṭṭhannaṃ paccuṭṭhātabbanti bhattagge vuḍḍhabhikkhunīnaṃ, āsanampi tāsaṃyeva dātabbaṃ. Upāsikāti visākhā. Aṭṭhānisaṃsā vinayadhareti pañcake vuttesu pañcasu ‘‘tassādheyyo uposatho, pavāraṇā, saṅghakamma’’nti ime tayo pakkhipitvā aṭṭha veditabbā. Aṭṭha paramānīti pubbe vuttaparamāneva aṭṭhakavasena yojetvā veditabbāni. Aṭṭhasu dhammesu sammā vattitabbanti ‘‘na pakatattassa bhikkhuno uposatho ṭhapetabbo, na pavāraṇā ṭhapetabbā’’tiādinā nayena samathakkhandhake niddiṭṭhesu aṭṭhasu. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

अशा प्रकारे (अंगुत्तर निकायाच्या अष्टक निपातात) सांगितलेले आठ उपोसथ अंग आहेत. 'आठ दूताचे अंग' म्हणजे: 'इथे, भिक्खूहो, भिक्खू ऐकणारा (स्रोता) आणि ऐकवणारा (श्रावक) असतो' इत्यादी पद्धतीने संघभेदक स्कंधकात सांगितलेले दूताचे आठ अंग आहेत. तित्थिय वत्ते (तीर्थिकांचे आचरण) महास्कंधकात निर्दिष्ट केली आहेत. अनतिरिक्त आणि अतिरिक्त (भोजन) पवारणा सिक्खापदात निर्दिष्ट केले आहेत. 'आठ जणांच्या आदरासाठी उठून उभे राहावे' म्हणजे भोजनशाळेत ज्येष्ठ भिक्खुणींच्या आदरासाठी उठून उभे राहावे आणि त्यांना आसनही दिले पाहिजे. 'उपासिका' म्हणजे विशाखा उपासिका होय. 'विनयधराचे आठ आनिंसंस (फायदे)' म्हणजे: पंचक निपातात सांगितलेल्या पाच फायद्यांमध्ये 'त्याचा उपोसथ, पवारणा आणि संघकर्म ग्राह्य धरले जाते' हे तीन जोडून आठ फायदे समजावेत. 'आठ परमा' म्हणजे पूर्वी (छक्क निपातात) सांगितलेले चौदा परमाच अष्टक पद्धतीने जुळवून आठ परमा समजावेत. 'आठ धर्मांमध्ये योग्य प्रकारे वर्तन करावे' म्हणजे 'सामान्य भिक्खूचा उपोसथ स्थगित करू नये, पवारणा स्थगित करू नये' इत्यादी पद्धतीने शमथ स्कंधकात निर्दिष्ट केलेल्या आठ धर्मांमध्ये योग्य प्रकारे वर्तन करावे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Aṭṭhakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

अष्टकवार वर्णन (अट्ठकवारवण्णना) समाप्त झाले.

Navakavāravaṇṇanā

नवकवार वर्णन (नवकवारवण्णना)

329. Navakesu – nava āghātavatthūnīti ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādīni nava. Nava āghātapaṭivinayāti ‘‘anatthaṃ me acari, taṃ kutettha labbhāti āghātaṃ paṭivinetī’’tiādīni nava. Nava vinītavatthūnīti navahi āghātavatthūhi ārati virati paṭivirati setughāto. Navahi saṅgho bhijjatīti ‘‘navannaṃ vā, upāli, atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā’’ti. Nava paramānīti pubbe vuttaparamāneva navakavasena yojetvā veditabbāni. Nava taṇhāmūlakā nāma taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā. Nava vidhamānāti ‘‘seyyassa seyyohamasmī’’timānādayo. Nava cīvarānīti ticīvaranti vā vassikasāṭikāti vātiādinā nayena vuttāni. Na vikappetabbānīti adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya na vikappetabbāni. Nava adhammikāni dānānīti saṅghassa pariṇataṃ aññasaṅghassa vā cetiyassa vā puggalassa vā pariṇāmeti, cetiyassa pariṇataṃ aññacetiyassa vā saṅghassa vā puggalassa vā pariṇāmeti[Pg.182], puggalassa pariṇataṃ aññapuggalassa vā saṅghassa vā cetiyassa vā pariṇāmetīti evaṃ vuttāni.

३२९. नवक निपातामध्ये - 'नऊ आघातवस्तू' (क्रोध निर्माण होण्याची नऊ कारणे) म्हणजे 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी नऊ आघातवस्तू आहेत. 'नऊ आघातप्रतिविनय' (क्रोध दूर करण्याचे नऊ उपाय) म्हणजे 'त्याने माझे अहित केले, पण ते इथे कसे टाळता आले असते?' असा विचार करून क्रोध दूर करणे इत्यादी नऊ आघातप्रतिविनय आहेत. 'नऊ विनीतवस्तू' म्हणजे नऊ आघातवस्तूंपासून आरती (दूर राहणे), विरती (विरक्त होणे), प्रतिविरती (पूर्णपणे टाळणे) आणि सेतुघात (मूळ नष्ट करणे) होय. 'नऊ कारणांनी संघ भेद पावतो' म्हणजे 'हे उपाली, नऊ किंवा नऊपेक्षा अधिक भिक्खूंच्या कारणाने संघात फूट पडते आणि संघभेद होतो.' 'नऊ परमा' म्हणजे पूर्वी सांगितलेले परमाच नवक पद्धतीने जुळवून समजावेत. 'नऊ तृष्णामूलक धर्म' म्हणजे तृष्णेमुळे शोध (परियेसना), शोधामुळे लाभ, लाभामुळे निश्चय (विनिच्छय), निश्चयामुळे छंदराग (आसक्ती), छंदरागामुळे अध्यवसान (अज्झोसान - माझेपणाची भावना), अध्यवसानामुळे परिग्रह (मालकी), परिग्रहामुळे मत्सर (मच्छरिय), मत्सरामुळे आरक्षा (संरक्षण), आणि संरक्षणाच्या कारणाने दंड घेणे, शस्त्र घेणे, कलह, भांडण, वादविवाद, तू-तू मै-मै, चहाडी आणि असत्य भाषण (मुसावाद) निर्माण होतात. 'नऊ प्रकारचे मान (अहंकार)' म्हणजे 'मी श्रेष्ठापेक्षा श्रेष्ठ आहे' इत्यादी नऊ प्रकारचे मान आहेत. 'नऊ चिवरे' म्हणजे तिचिवर किंवा वस्सिकासाटिका (वर्षावास वस्त्र) इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली नऊ चिवरे अधिष्ठित करावीत. 'विकल्पन करू नये' म्हणजे अधिष्ठान केल्याच्या वेळेपासून त्यांचे विकल्पन करू नये. 'नऊ अधार्मिक दाने' म्हणजे संघासाठी निश्चित केलेले दान दुसऱ्या संघाला, चेतियाला (स्तुपाला) किंवा पुद्गलाला (व्यक्तीला) वळवणे; चेतियासाठी निश्चित केलेले दान दुसऱ्या चेतियाला, संघाला किंवा पुद्गलाला वळवणे; पुद्गलासाठी निश्चित केलेले दान दुसऱ्या पुद्गलाला, संघाला किंवा चेतियाला वळवणे - अशा प्रकारे सांगितलेली नऊ अधार्मिक दाने आहेत.

Nava paṭiggahaparibhogāti etesaṃyeva dānānaṃ paṭiggahā ca paribhogā ca. Tīṇi dhammikāni dānānīti saṅghassa ninnaṃ saṅghasseva deti, cetiyassa ninnaṃ cetiyasseva, puggalassa ninnaṃ puggalasseva detīti imāni tīṇi. Paṭiggahapaṭibhogāpi tesaṃyeva paṭiggahā ca paribhogā ca. Nava adhammikā saññattiyoti adhammavādipuggalo, adhammavādisambahulā, adhammavādisaṅghoti evaṃ tīṇi tikāni samathakkhandhake niddiṭṭhāni. Dhammikā saññattiyopi dhammavādī puggalotiādinā nayena tattheva niddiṭṭhā. Adhammakamme dve navakāni ovādavaggassa paṭhamasikkhāpadaniddese pācittiyavasena vuttāni. Dhammakamme dve navakāni tattheva dukkaṭavasena vuttāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'नऊ प्रतिग्रह-परिभोग' म्हणजे याच अधार्मिक दानांचे नऊ प्रतिग्रह (स्वीकार) आणि नऊ परिभोग (वापर) होत. 'तीन धार्मिक दाने' म्हणजे संघासाठी निश्चित केलेले दान संघालाच देणे, चेतियासाठी निश्चित केलेले दान चेतियालाच देणे, आणि पुद्गलासाठी निश्चित केलेले दान पुद्गलालाच देणे - ही तीन धार्मिक दाने आहेत. प्रतिग्रह आणि परिभोग देखील त्यांचेच प्रतिग्रह आणि परिभोग समजावेत. 'नऊ अधार्मिक विज्ञापना (समजूत घालणे)' म्हणजे अधम्मवादी पुद्गल, अनेक अधम्मवादी भिक्खू, अधम्मवादी संघ - अशा प्रकारे तीन त्रिक शमथ स्कंधकात निर्दिष्ट केले आहेत. धार्मिक विज्ञापना देखील 'धम्मवादी पुद्गल' इत्यादी पद्धतीने तिथेच निर्दिष्ट केल्या आहेत. अधर्मकर्मात दोन नवक ओवादवग्गच्या (ओवाद वर्गाच्या) पहिल्या सिक्खापदाच्या निर्देशात पाचित्तिय (प्रायश्चित्त) नियमांच्या स्वरूपात सांगितले आहेत. धर्मकर्मात दोन नवक तिथेच दुक्कट (दुष्कृत) नियमांच्या स्वरूपात सांगितले आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Navakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

नवकवार वर्णन (नवकवारवण्णना) समाप्त झाले.

Dasakavāravaṇṇanā

दशकवार वर्णन (दसकवारवण्णना)

330. Dasakesu – dasa āghātavatthūnīti navakesu vuttāni nava ‘‘aṭṭhāne vā pana āghāto jāyatī’’ti iminā saddhiṃ dasa honti. Āghātapaṭivinayāpi tattha vuttā nava ‘‘aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati, taṃ kutettha labbhāti āghātaṃ paṭivinetī’’ti iminā saddhiṃ dasa veditabbā. Dasa vinītavatthūnīti dasahi āghātavatthūhi viratisaṅkhātāni dasa. Dasavatthukā micchādiṭṭhīti ‘‘natthi dinna’’ntiādivasena veditabbā, ‘‘atthi dinna’’ntiādivasena sammādiṭṭhi, ‘‘sassato loko’’tiādinā vasena pana antaggāhikā diṭṭhi veditabbā. Dasa micchattāti micchādiṭṭhiādayo micchāvimuttipariyosānā, viparītā sammattā. Salākaggāhā samathakkhandhake niddiṭṭhā.

३३०. दशक निपातामध्ये - 'दहा आघातवस्तू' म्हणजे नवक निपातात सांगितलेल्या नऊ आघातवस्तूंमध्ये 'अयोग्य ठिकाणी (अकारणी) क्रोध उत्पन्न होतो' हे जोडून दहा होतात. आघातप्रतिविनय देखील तिथे (नवक निपातात) सांगितलेल्या नऊ आघातप्रतिविनयांमध्ये 'अयोग्य ठिकाणी क्रोध उत्पन्न होतो, पण तो इथे कसा टाळता आला असता? असा विचार करून क्रोध दूर करणे' हे जोडून दहा समजावेत. 'दहा विनीतवस्तू' म्हणजे दहा आघातवस्तूंपासून विरती (दूर राहणे) स्वरूप दहा विनीतवस्तू आहेत. 'दहा वस्तूंची (मुद्द्यांची) मिथ्यादृष्टी' म्हणजे 'दिलेले दान निरर्थक आहे' इत्यादी पद्धतीने समजावी; 'दिलेले दान फलदायी आहे' इत्यादी पद्धतीने सम्यग्दृष्टी समजावी; आणि 'लोक शाश्वत आहे' इत्यादी पद्धतीने अंतग्राहिका दृष्टी (एकांगी दृष्टी) समजावी. 'दहा मिथ्यात्व' म्हणजे मिथ्यादृष्टीपासून सुरू होऊन मिथ्याविमुक्तीपर्यंतचे दहा मिथ्यात्व आहेत; याच्या उलट असलेले दहा सम्यक्त्व आहेत. शलाका ग्रहण (सलाका ग्रहण - मतपत्रिका घेणे) शमथ स्कंधकात निर्दिष्ट केले आहे.

Dasahaṅgehi samannāgato bhikkhu ubbāhikāya sammannitabboti ‘‘sīlavā hotī’’tiādinā nayena samathakkhandhake vuttehi dasahi. Dasa ādīnavā rājantepurappavesane rājasikkhāpade niddiṭṭhā. Dasa dānavatthūnīti annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālā gandhaṃ vilepanaṃ seyyāvasathaṃ padīpeyyaṃ. Dasa ratanānīti muttāmaṇiveḷuriyādīni. Dasa paṃsukūlānīti sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ[Pg.183], undūrakkhāyitaṃ, upacikakkhāyitaṃ, aggidaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ, ajikakkhāyitaṃ, thūpacīvaraṃ, ābhisekiyaṃ, bhatapaṭiyābhatanti etesu upasampannena ussukkaṃ kātabbaṃ. Dasa cīvaradhāraṇāti ‘‘sabbanīlakāni cīvarāni dhārentī’’ti vuttavasena dasāti kurundiyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘navasu kappiyacīvaresu udakasāṭikaṃ vā saṅkaccikaṃ vā pakkhipitvā dasā’’ti vuttaṃ.

'दहा अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूची उब्बाहिका (समिती) साठी निवड करावी' म्हणजे 'तो शीलवान असावा' इत्यादी पद्धतीने शमथ स्कंधकात सांगितलेल्या दहा अंगांनी युक्त भिक्खूची निवड करावी. राजाच्या अंतःपुरात प्रवेश करण्याचे 'दहा दोष' राजसिक्खापदात निर्दिष्ट केले आहेत. 'दहा दानवस्तू' म्हणजे अन्न, पान (पेय), वस्त्र, यान (वाहन/पादत्राणे), माला (पुष्पहार), गंध, विलेपन (सुगंधी उटणे), शय्या-आसन (बिछाना व निवासस्थान) आणि प्रदीप (दिवा/तेल). 'दहा रत्ने' म्हणजे मुक्ता (मोती), मणी, वैडूर्य इत्यादी दहा रत्ने आहेत. 'दहा पांसुकूल वस्त्रे' म्हणजे स्मशानातील वस्त्र (सोसानिक), दुकानाच्या दारातील वस्त्र (पापणिक), उंदराने कुरतडलेले वस्त्र (उंदूरक्खायित), वाळवीने खाल्लेले वस्त्र (उपचिकक्खायित), आगीने जळालेले वस्त्र (अग्गिदड्ढ), गायीने खाल्लेले वस्त्र (गोखायित), शेळीने खाल्लेले वस्त्र (अजिकक्खायित), स्तुपावर चढवलेले वस्त्र (थूपचीवर), अभिषेकाच्या ठिकाणी टाकलेले वस्त्र (आभिसेकिय), आणि स्मशानातून परत आणलेले वस्त्र (भतपटियाभत) - या पांसुकूल वस्त्रांच्या बाबतीत उपसंपन्न भिक्खूने प्रयत्न (उत्सुकता) केला पाहिजे. 'दहा चिवर धारण' म्हणजे 'सर्वस्वी निळ्या रंगाची चिवरे धारण करतात' अशा प्रकारे सांगितलेल्या दहा चिवर धारणा आहेत, असे कुरुंदी अठ्ठकथेत सांगितले आहे. महाअठ्ठकथेत मात्र 'नऊ कल्पिय (योग्य) चिवरांमध्ये उदकसाटिका (स्नान वस्त्र) किंवा संकच्चिका (छातीभोवती बांधायचे वस्त्र) जोडून दहा होतात' असे सांगितले आहे.

Avandanīyapuggalā senāsanakkhandhake niddiṭṭhā. Dasa akkosavatthūni omasavāde niddiṭṭhāni. Dasa ākārā pesuññasikkhāpade niddiṭṭhā. Dasa senāsanānīti mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohanaṃ, cimilikā, uttarattharaṇaṃ, taṭṭikā, cammakhaṇḍo, nisīdanaṃ, tiṇasanthāro, paṇṇasanthāroti. Dasa varāni yāciṃsūti visākhā aṭṭha, suddhodanamahārājā ekaṃ, jīvako ekaṃ. Yāguānisaṃsā ca akappiyamaṃsāni ca bhesajjakkhandhake niddiṭṭhāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

वंदन न करण्यायोग्य पुद्गल (व्यक्ती) सेनासन स्कंधकात निर्दिष्ट केले आहेत. 'दहा आक्रोशवस्तू' (शिवीगाळ करण्याचे दहा प्रकार) ओमसवाद सिक्खापदात निर्दिष्ट केले आहेत. 'दहा आकार' (चहाडी करण्याचे दहा प्रकार) पेसुञ्ञ सिक्खापदात निर्दिष्ट केले आहेत. 'दहा सेनासने' म्हणजे मंचक (खाट), पीठ (पाट/आसन), भिसी (गादी), बिम्बोहन (उशी), चिमिलिका (जाड कापड), उत्तरत्थरण (चादर/पांघरूण), तट्टिका (चटई), चर्मखंड (कातडे), निसीदन (बैठक वस्त्र), तृणसंथार (गवताचे अंथरूण) आणि पर्णसंथार (पानांचे अंथरूण) हे होत. 'दहा वर मागितले' म्हणजे विशाखेने आठ वर मागितले, शुद्धोदन महाराजांनी एक वर मागितला आणि जीवकाने एक वर मागितला. यागूचे (पेजेचे) आनिंसंस (फायदे) आणि अकल्पिय (अयोग्य) मांस भेषज्ज स्कंधकात निर्दिष्ट केले आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Dasakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

दशक-वाराचे स्पष्टीकरण (दशकवारवण्णना) समाप्त झाले.

Ekādasakavāravaṇṇanā

एकादशक-वार स्पष्टीकरण (एकादषकवारवण्णना)

331. Ekādasakesu – ekādasāti paṇḍakādayo ekādasa. Ekādasa pādukāti dasa ratanamayā, ekā kaṭṭhapādukā. Tiṇapādukamuñjapādukapabbajapādukādayo pana kaṭṭhapādukasaṅgahameva gacchanti. Ekādasa pattāti tambalohamayena vā dārumayena vā saddhiṃ dasa ratanamayā. Ekādasa cīvarānīti sabbanīlakādīni ekādasa. Yāvatatiyakāti ukkhittānuvattikā bhikkhunī, saṅghādisesā aṭṭha, ariṭṭho, caṇḍakāḷīti. Ekādasa antarāyikā nāma ‘‘nasi animittā’’ti ādayo. Ekādasa cīvarāni adhiṭṭhātabbānīti ticīvaraṃ, vassikasāṭikā, nisīdanaṃ, paccattharaṇaṃ, kaṇḍuppaṭicchādi, mukhapuñchanacoḷaṃ, parikkhāracoḷaṃ, udakasāṭikā, saṅkaccikāti. Na vikappetabbānīti etāneva adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya na vikappetabbāni. Gaṇṭhikā ca vidhā ca suttamayena saddhiṃ ekādasa honti, te sabbe khuddakakkhandhake niddiṭṭhā. Pathaviyo pathavisikkhāpade niddiṭṭhā. Nissayapaṭipassaddhiyo upajjhāyamhā pañca, ācariyamhā cha; evaṃ ekādasa. Avandiyapuggalā naggena saddhiṃ ekādasa, te sabbe senāsanakkhandhake niddiṭṭhā[Pg.184]. Ekādasa paramāni pubbe vuttesu cuddasasu ekādasakavasena yojetvā veditabbāni. Ekādasa varānīti mahāpajāpatiyā yācitavarena saddhiṃ pubbe vuttāni dasa. Ekādasa sīmādosāti ‘‘atikhuddakaṃ sīmaṃ sammannantī’’tiādinā nayena kammavagge āgamissanti.

३३१. एकादशकांमध्ये – 'एकादश' (अकरा) म्हणजे पंडक (नपुंसक) इत्यादी अकरा व्यक्ती. 'अकरा पादुका' म्हणजे दहा रत्नांच्या आणि एक लाकडी पादुका. गवत, मुंज गवत, बब्बाज गवत इत्यादींच्या पादुका लाकडी पादुकांच्या वर्गातच समाविष्ट होतात. 'अकरा पात्रे' म्हणजे तांब्याच्या किंवा लाकडी पात्रासह दहा रत्नांची पात्रे. 'अकरा चीवरे' म्हणजे पूर्णपणे निळे इत्यादी अकरा चीवरे. 'यावततियक' (तिसऱ्यांदा सांगण्यापर्यंतचे) म्हणजे बहिष्कृत भिक्खूचे अनुकरण करणारी भिक्खुणी, आठ संघादिसेस (यावततियक), अरिट्ठ भिक्खू आणि चण्डकाळी भिक्खुणी. 'अकरा अंतरायिक' (अडथळे) म्हणजे "नसि अनिमित्ता" (लिंग नसणे) इत्यादी. 'अकरा चीवरे अधिष्ठित करावीत' म्हणजे त्रिचीवर, वर्षावास वस्त्र (वस्सिकासातिका), निसीदन (आसन), पच्चत्थरण (पांघरूण/बिछाना), कण्डुप्पटिच्छादि (खाज सुटल्यावर वापरायचे वस्त्र), मुखपुंछनचोळ (तोंड पुसण्याचे वस्त्र), परिक्खारचोळ (परिकार वस्त्र), उदकसातिका (स्नान वस्त्र), संकच्चिका (छातीभोवती गुंडाळायचे वस्त्र). 'विकल्पित करू नयेत' म्हणजे हीच वस्त्रे अधिष्ठान केल्याच्या वेळेपासून विकल्पित (दुसऱ्याला देण्यायोग्य) करू नयेत. गाठ (बटण) आणि पट्टी (लूप) सुताच्या दोऱ्यासह अकरा होतात, ते सर्व खुद्दकखन्धकात सांगितले आहेत. मातीचे प्रकार पठवी-सिक्खापदात (जमीन खोदण्याच्या नियमात) सांगितले आहेत. निस्सय (आश्रय) समाप्त होण्याचे मार्ग उपाध्यायाकडून पाच आणि आचार्याकडून सहा; असे अकरा आहेत. वंदन न करण्यायोग्य व्यक्ती नग्न भिक्खूसह अकरा आहेत, त्या सर्व सेनासनखन्धकात सांगितल्या आहेत. अकरा 'परम' (मर्यादा) पूर्वी सांगितलेल्या चौदांमध्ये अकराच्या संख्येनुसार जोडून समजून घ्याव्यात. 'अकरा वर' म्हणजे महाप्रजापती गौतमीने मागितलेल्या वरासह पूर्वी सांगितलेले दहा वर. 'अकरा सीमादोष' म्हणजे "अतिशय लहान सीमा निश्चित करणे" इत्यादी पद्धतीने कम्मवग्गात येतील.

Akkosakaparibhāsake puggale ekādasādīnavā nāma ‘‘yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādī, sabrahmacārīnaṃ aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ na nigaccheyya. Katamesaṃ ekādasannaṃ? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, saddhammassa na vodāyanti, saddhammesu vā adhimāniko hoti, anabhirato vā brahmacariyaṃ carati, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati, sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattati, gāḷhaṃ vā rogātaṅkaṃ phusati, ummādaṃ vā pāpuṇāti cittakkhepaṃ vā, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti (a. ni. 11.6). Ettha ca saddhammoti buddhavacanaṃ adhippetaṃ.

शिवीगाळ करणाऱ्या आणि धमकावणाऱ्या व्यक्तीचे अकरा दुष्परिणाम (आदीनव) म्हणजे: "भिक्खूंनो, जो भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना (सहकाऱ्यांना) शिवीगाळ करणारा, धमकावणारा आणि आर्यांची निंदा करणारा असतो, त्याने अकरा विनाशांपैकी (व्यसनांपैकी) कोणत्या तरी एका विनाशाला प्राप्त न होणे हे अशक्य आहे, त्याला कोणतीही संधी नाही. कोणत्या अकरांपैकी? १. प्राप्त न झालेले (समाधी इत्यादी) प्राप्त होत नाही, २. प्राप्त झालेल्यापासून तो भ्रष्ट होतो, ३. त्याचे सद्धर्म शुद्ध होत नाहीत, ४. किंवा सद्धर्माविषयी तो अतिमानी (अहंकारी) होतो, ५. किंवा तो अरुचीने ब्रह्मचर्य पाळतो, ६. किंवा तो एखाद्या क्लिष्ट (गंभीर) आपत्तीला (नियमाच्या उल्लंघनाला) प्राप्त होतो, ७. किंवा तो सिक्खेचा (प्रशिक्षणाचा) त्याग करून हीन गृहस्थ जीवनात परत जातो, ८. किंवा त्याला तीव्र आजार किंवा व्याधी जडते, ९. किंवा तो वेडेपणाला किंवा चित्तभ्रमाला प्राप्त होतो, १०. तो अत्यंत संभ्रमावस्थेत मृत्यू पावतो, ११. आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात (नरकात) उत्पन्न होतो." (अं. नि. ११.६). आणि येथे 'सद्धर्म' म्हणजे 'बुद्धवचन' अभिप्रेत आहे.

Āsevitāyāti ādito paṭṭhāya sevitāya. Bhāvitāyāti nipphāditāya vaḍḍhitāya

'आसेवित' म्हणजे सुरुवातीपासून सेवन केलेले. 'भावित' म्हणजे पूर्ण केलेले किंवा विकसित केलेले.

Vā. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti suyuttayānasadisāya katāya. Vatthukatāyāti yathā patiṭṭhā hoti; evaṃ katāya. Anuṭṭhitāyāti anu anu pavattitāya; niccādhiṭṭhitāyāti attho. Paricitāyāti samantato citāya; sabbadisāsu citāya ācitāya bhāvitāya abhivaḍḍhitāyāti attho. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya; vasībhāvaṃ upanītāyāti attho. Na pāpakaṃ supinanti pāpakameva na passati, bhadrakaṃ pana vuḍḍhikāraṇabhūtaṃ passati. Devatā rakkhantīti ārakkhadevatā dhammikaṃ rakkhaṃ paccupaṭṭhāpenti. Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti khippaṃ cittaṃ samādhiyati. Uttari appaṭivijjhantoti mettājhānato uttariṃ arahattaṃ asacchikaronto sekho vā puthujjano vā hutvā kālaṃ karonto brahmalokūpago hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

किंवा. 'बहुलीकृत' म्हणजे वारंवार केलेले. 'यानीकृत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे जोडलेल्या वाहनासारखे केलेले. 'वस्तूकृत' म्हणजे ज्या प्रकारे ते दृढ प्रतिष्ठित होईल, तसे केलेले. 'अनुष्ठित' म्हणजे वारंवार प्रवृत्त केलेले; नेहमी अधिष्ठित केलेले असा अर्थ आहे. 'परिचित' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित केलेले; सर्व दिशांना संचित केलेले, गोळा केलेले, विकसित केलेले, वाढवलेले असा अर्थ आहे. 'सुसमारब्ध' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आरंभ केलेले; वशित्वाला (नियंत्रणाला) प्राप्त केलेले असा अर्थ आहे. 'वाईट स्वप्न पाहत नाही' म्हणजे वाईट स्वप्न पाहत नाही, तर प्रगतीला कारणीभूत ठरणारे चांगले स्वप्न पाहतो. 'देवता रक्षण करतात' म्हणजे रक्षक देवता धार्मिक रक्षण प्रदान करतात. 'चित्त लवकर समाधीस्थ होते' म्हणजे चित्त वेगाने एकाग्र होते. 'वरचे न जाणणारा' म्हणजे मैत्री-ध्यानापेक्षा वरचे अर्हत्त्व साक्षात न करता, शैक्ष (सेख) किंवा पृथग्जन (पुथुज्जन) म्हणून मृत्यू पावून ब्रह्मलोकात जाणारा होतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Ekādasakavāravaṇṇanā pariyosānā

एकादशक-वार स्पष्टीकरणाची समाप्ती.

Ekuttarikavaṇṇanā niṭṭhitā.

एकुत्तरिक-स्पष्टीकरण (एकुत्तरिकवण्णना) समाप्त झाले.

Uposathādipucchāvissajjanā

उपोसथ इत्यादींचे प्रश्नोत्तर (उपोसथादिपुच्छाविस्सज्जना)

332. ‘‘Uposathakammassa [Pg.185] ko ādī’’tiādīnaṃ pucchānaṃ vissajjane sāmaggī ādīti ‘‘uposathaṃ karissāmā’’ti sīmaṃ sodhetvā chandapārisuddhiṃ āharitvā sannipatitānaṃ kāyasāmaggī ādi. Kiriyā majjheti pubbakiccaṃ katvā pātimokkhaosāraṇakiriyā majjhe. Niṭṭhānaṃ pariyosānanti ‘‘tattha sabbeheva samaggehi sammodamānehi avivadamānehi sikkhitabba’’nti idaṃ pātimokkhaniṭṭhānaṃ pariyosānaṃ. Pavāraṇākammassa sāmaggī ādīti ‘‘pavāraṇaṃ karissāmā’’ti sīmaṃ sodhetvā chandapavāraṇaṃ āharitvā sannipatitānaṃ kāyasāmaggī ādi. Kiriyā majjheti pavāraṇāñatti ca pavāraṇākathā ca majjhe, saṅghanavakassa ‘‘passanto paṭikarissāmī’’ti vacanaṃ pariyosānaṃ. Tajjanīyakammādīsu vatthu nāma yena vatthunā kammāraho hoti, taṃ vatthu. Puggaloti yena taṃ vatthu kataṃ, so puggalo. Kammavācā pariyosānanti ‘‘kataṃ saṅghena itthannāmassa bhikkhuno tajjanīyakammaṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti evaṃ tassā tassā kammavācāya avasānavacanaṃ pariyosānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti

३३२. “उपोसथ कर्माची सुरुवात काय आहे?” इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात: 'सामग्री (एकता) ही सुरुवात आहे' म्हणजे “आम्ही उपोसथ करू” असा विचार करून, सीमा शुद्ध करून, छंद (संमती) आणि पारिशुद्धी आणून एकत्रित आलेल्या भिक्खूंची शारीरिक एकता (कायसामग्गी) ही सुरुवात आहे. 'क्रिया हा मध्य आहे' म्हणजे पूर्वकृत्ये (पुब्बकिच्च) करून पातिमोक्खाचे पठण (पातिमोक्खओसारण) करण्याची क्रिया हा मध्य आहे. 'समाप्ती हा अंत आहे' म्हणजे “तेथे सर्वांनी एकत्र येऊन, आनंदित होऊन, वाद न घालता शिकावे” ही पातिमोक्खाची समाप्ती हा अंत आहे. 'पवारणा कर्माची एकता ही सुरुवात आहे' म्हणजे “आम्ही पवारणा करू” असा विचार करून, सीमा शुद्ध करून, छंद-पवारणा आणून एकत्रित आलेल्यांची शारीरिक एकता ही सुरुवात आहे. 'क्रिया हा मध्य आहे' म्हणजे पवारणा ज्ञप्ती (घोषणा) आणि पवारणा कथा हा मध्य आहे, आणि संघातील सर्वात कनिष्ठ भिक्खूचे “पाहून मी प्रायश्चित्त करीन” हे वचन हा अंत आहे. तज्जनीय कर्म इत्यादींमध्ये: 'वस्तू' म्हणजे ज्या कारणामुळे (वस्तूमुळे) कर्म करण्यास प्राप्त होतो, ती वस्तू. 'पुद्गल' (व्यक्ती) म्हणजे ज्याने ते कृत्य केले आहे, ती व्यक्ती. 'कर्मवाचा हा अंत आहे' म्हणजे “संघाने अमुक नावाच्या भिक्खूचे तज्जनीय कर्म केले आहे, हे संघाला मान्य आहे, म्हणून संघ शांत आहे, असे मी हे धारण करतो” असे त्या त्या कर्मवाचेचे अंतिम वचन हा अंत आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Uposathādipucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

उपोसथ इत्यादींच्या प्रश्नोत्तरांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Atthavasapakaraṇāvaṇṇanā

अर्थवश-प्रकरणाचे स्पष्टीकरण (अत्थवसपकरणावण्णना)

334. Atthavasapakaraṇe – dasa atthavasetiādīsu yaṃ vattabbaṃ taṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyameva vuttaṃ. Yaṃ saṅghasuṭṭhu taṃ saṅghaphāsūtiādīsu uparimaṃ uparimaṃ padaṃ heṭṭhimassa heṭṭhimassa padassa attho.

३३४. अर्थवश-प्रकरणात – 'दहा अर्थवश' इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते पहिल्या पाराजिकाच्या स्पष्टीकरणातच सांगितले गेले आहे. 'जे संघासाठी उत्तम, ते संघासाठी सुखकारक' इत्यादींमध्ये, पुढील पुढील पद हे मागील मागील पदाचा अर्थ स्पष्ट करणारे आहे.

Atthasataṃ dhammasatantiādimhi pana yadetaṃ dasasu padesu ekekaṃ mūlaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanāya padasataṃ vuttaṃ. Tattha pacchimassa pacchimassa padassa vasena atthasataṃ purimassa purimassa vasena dhammasataṃ veditabbaṃ. Atha vā ye dasa atthavase paṭicca tathāgatena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, ye pubbe paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ ‘‘tattha saṅghasuṭṭhutā nāma saṅghassa suṭṭhubhāvo ‘suṭṭhu devā’ti āgataṭṭhāne viya ‘suṭṭhu bhante’ti vacanasampaṭicchanabhāvo, yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ [Pg.186] hitāya sukhāya hoti, tasmā saṅghassa ‘suṭṭhu bhante’ti mama vacanasampaṭicchanatthaṃ paññapessāmi asampaṭicchane ādīnavaṃ sampaṭicchane ca ānisaṃsaṃ dassetvā na balakkārena abhibhavitvāti etamatthaṃ āvikaronto āha – saṅghasuṭṭhutāyā’’ti evamādinā nayena vaṇṇitā, tesaṃ idha dasakkhattuṃ āgatattā atthasataṃ tadatthajotakānañca padānaṃ vasena dhammasataṃ veditabbaṃ. Idāni atthajotakānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ, dhammabhūtānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisatanti dve niruttisatāni, atthasate ñāṇasataṃ, dhammasate ñāṇasataṃ, dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti cattāri ñāṇasatāni ca veditabbāni.

"अत्थसतं धम्मसतं" इत्यादींमध्ये, दहा पदांपैकी प्रत्येकाला मूळ (आधार) करून दहा वेळा जोडल्याने जे शंभर पदे सांगितले आहेत, त्यामध्ये नंतरच्या नंतरच्या पदाच्या द्वारे शंभर अर्थ (अत्थसतं) आणि आधीच्या आधीच्या पदाच्या द्वारे शंभर धम्म (धम्मसतं) समजावे. किंवा, ज्या दहा अर्थवशांना (प्रयोजनांना) अनुसरून तथागतांनी श्रावकांसाठी शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे, जे पूर्वी पहिल्या पाराजिकाच्या वर्णनात "तेथे संघसुठ्ठुता म्हणजे संघाचे सुठ्ठुभाव (कल्याण/सुस्थिती). जसे 'सुठ्ठु देवा' या ठिकाणी आले आहे, त्याप्रमाणे 'सुठ्ठु भन्ते' असे वचन स्वीकारण्याचा भाव होय. आणि जो तथागतांच्या वचनाचा स्वीकार करतो, त्याचे ते दीर्घकाळ हितासाठी व सुखासाठी होते. म्हणून संघाच्या 'सुठ्ठु भन्ते' अशा माझ्या वचन-स्वीकारासाठी, न स्वीकारण्यातील दोष आणि स्वीकारण्यातील आणिसंस (फायदे) दाखवून, बळजबरीने न जिंकता मी प्रज्ञप्त करीन, हा अर्थ स्पष्ट करताना 'संघसुठ्ठुताय' असे म्हटले आहे" अशा प्रकारे वर्णन केले आहे, त्यांचे येथे दहा वेळा आल्यामुळे शंभर अर्थ (अत्थसतं) आणि त्या अर्थाला प्रकाशित करणाऱ्या पदांच्या द्वारे शंभर धम्म (धम्मसतं) समजावे. आता, अर्थ प्रकाशित करणाऱ्या निरुक्तींच्या (शब्दांच्या) द्वारे शंभर निरुक्ती, आणि धम्मरूप निरुक्तींच्या द्वारे शंभर निरुक्ती, अशा प्रकारे दोनशे निरुक्ती (द्वे निरुत्तिसतानि), शंभर अर्थांमध्ये शंभर ज्ञान, शंभर धम्मांमध्ये शंभर ज्ञान, आणि दोनशे निरुक्तींमध्ये दोनशे ज्ञान, अशा प्रकारे चारशे ज्ञाने (चत्तारि ञाणसतानि) समजावीत.

‘‘Atthasataṃ dhammasataṃ, dve niruttisatāni;

Cattāri ñāṇasatāni, atthavase pakaraṇe’’ti.

"शंभर अर्थ (अत्थसतं), शंभर धम्म (धम्मसतं), दोनशे निरुक्ती (द्वे निरुत्तिसतानि); आणि चारशे ज्ञाने (चत्तारि ञाणसतानि) या ग्रंथात अर्थवशांच्या (प्रयोजनांच्या) संबंधात सांगितले आहेत."

Iti hi yaṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttanti.

अशा प्रकारे जे म्हटले आहे, ते यालाच अनुसरून म्हटले आहे.

Iti samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

अशा प्रकारे, समन्तपासादिका नावाच्या विनय-टीकेमध्ये (विनयसंवण्णना)

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महावग्ग-वर्णन (महावग्गवण्णना) समाप्त झाले.

Paṭhamagāthāsaṅgaṇikaṃ

प्रथम गाथासंगणिक

Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā

सात नगरांमध्ये प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदांचे वर्णन

335. Ekaṃsaṃ [Pg.187] cīvaraṃ katvāti ekasmiṃ aṃsakūṭe cīvaraṃ katvā; sādhukaṃ uttarāsaṅgaṃ katvāti attho. Paggaṇhitvāna añjalinti dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ ukkhipitvā. Āsīsamānarūpo vāti paccāsīsamānarūpo viya. Kissa tvaṃ idha māgatoti kena kāraṇena kimatthaṃ patthayamāno tvaṃ idha āgato. Ko evamāha? Sammāsambuddho. Kaṃ evamāha? Āyasmantaṃ upāliṃ. Iti āyasmā upāli bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘dvīsu vinayesū’’ti imaṃ gāthaṃ pucchi. Athassa bhagavā ‘‘bhaddako te ummaṅgo’’tiādīni vatvā taṃ vissajjesi. Esa nayo sabbattha. Iti ime sabbapañhe buddhakāle upālitthero pucchi. Bhagavā byākāsi. Saṅgītikāle pana mahākassapatthero pucchi. Upālitthero byākāsi.

३३५. 'एकंसं चीवरं कत्वा' म्हणजे एका खांद्यावर चीवर करून; 'साधुकं उत्तरासंगं कत्वा' (उत्तरासंग नीट परिधान करून) असा अर्थ आहे. 'पग्गण्हित्वान अंजलिं' म्हणजे दहा नखांच्या संयोगाने प्रकाशमान असणारी दोन्ही हात जोडून (अंजली) वर उचलून. 'आसीसमानरूपो वा' म्हणजे जणू काही अपेक्षा करणाऱ्याप्रमाणे होऊन. 'किस्स त्वं इध मागतो' म्हणजे कोणत्या कारणाने, कशाची इच्छा करत तू येथे आला आहेस? असे कोणी म्हटले? सम्यक्संबुद्धांनी. कोणाला म्हटले? आयुष्यमान उपालींना. अशा प्रकारे आयुष्यमान उपालींनी भगवंतांकडे जाऊन 'द्वीसु विनयेसू' ही गाथा विचारली. तेव्हा भगवंतांनी त्यांना 'भद्दको ते उम्मङ्गो' इत्यादी गाथा म्हणून त्या प्रश्नाचे उत्तर दिले. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. अशा प्रकारे हे सर्व प्रश्न बुद्धकाळात उपाली स्थविरांनी विचारले आणि भगवंतांनी त्यांचे उत्तर दिले. संगीती (धम्मसंगायन) काळात मात्र महाकस्सप स्थविरांनी विचारले आणि उपाली स्थविरांनी उत्तर दिले.

Tattha bhaddako te ummaṅgoti bhaddakā te pañhā; pañhā hi avijjandhakārato ummujjitvā ṭhitattā ‘‘ummaṅgo’’ti vuccati. Tagghāti kāraṇatthe nipāto. Yasmā maṃ pucchasi, tasmā te ahamakkhissanti attho. Sampaṭicchanatthe vā, ‘‘tagghā’’ti hi iminā vacanaṃ sampaṭicchitvā akkhissanti āha. ‘‘Samādahitvā visibbenti, sāmisena, sasitthaka’’nti imāni tīṇiyeva sikkhāpadāni bhaggesu paññattāni.

त्यामध्ये, 'भद्दको ते उम्मङ्गो' म्हणजे तुझे प्रश्न चांगले आहेत; कारण प्रश्न हे अविद्यारूपी अंधारातून वर येऊन स्थित झाल्यामुळे त्यांना 'उम्मङ्ग' (वर येणे) असे म्हटले जाते. 'तग्घ' हा शब्द कारण दर्शवणारा निपात आहे. 'ज्या अर्थी तू मला विचारत आहेस, त्या अर्थी मी तुला सांगेन' असा अर्थ आहे. किंवा तो स्वीकारण्याच्या अर्थात आहे, कारण 'तग्घ' या शब्दाने प्रश्नाचा स्वीकार करून 'मी सांगेन' असे म्हटले आहे. 'समादहित्वा विसिब्बेन्ति', 'सामिसेन' आणि 'ससित्थकं' ही तीनच शिक्षापदे भग्ग देशात प्रज्ञप्त केली गेली.

Catuvipattivaṇṇanā

चतुर्विपत्तीचे वर्णन (चतुविपत्तिवण्णना)

336. Yaṃ taṃ pucchimhāti yaṃ tvaṃ apucchimhā. Akittayīti abhāsi. Noti amhākaṃ. Taṃ taṃ byākatanti yaṃ yaṃ puṭṭhaṃ, taṃ tadeva byākataṃ. Anaññathāti aññathā akatvā byākataṃ.

३३६. 'यं तं पुच्छिम्हा' म्हणजे जे आम्ही आपल्याला विचारले. 'अकित्तयी' म्हणजे सांगितले (भाष्य केले). 'नो' म्हणजे आम्हाला. 'तं तं ब्याकतं' म्हणजे जे जे विचारले गेले, त्या त्या प्रश्नाचे उत्तर दिले गेले. 'अनञ्ञथा' म्हणजे अन्यथा न करता (तंतोतंत) उत्तर दिले गेले.

Ye duṭṭhullā sā sīlavipattīti ettha kiñcāpi sīlavipatti nāma pañhe natthi, atha kho duṭṭhullaṃ vissajjetukāmatāyetaṃ vuttaṃ. Catūsu hi vipattīsu duṭṭhullaṃ ekāya vipattiyā saṅgahitaṃ, aduṭṭhullaṃ tīhi vipattīhi saṅgahitaṃ. Tasmā ‘‘ye duṭṭhullā sā sīlavipattī’’ti vatvā tameva vitthārato dassetuṃ ‘‘pārājikaṃ saṅghādiseso sīlavipattīti vuccatī’’ti āha.

येथे 'ये दुट्ठुल्ला सा सीलविपत्ती' (जे दुट्ठुल्ल आहेत ती शीलविपत्ती होय) यामध्ये जरी प्रश्नात शीलविपत्तीचा उल्लेख नसला, तरी दुट्ठुल्ल (गंभीर) आपत्तीचे उत्तर देण्याच्या इच्छेने भगवंतांनी असे म्हटले आहे. कारण चार विपत्तींपैकी दुट्ठुल्ल हे एकाच विपत्तीत (शीलविपत्तीत) समाविष्ट होते, तर अदुट्ठुल्ल हे इतर तीन विपत्तींमध्ये समाविष्ट होते. म्हणून 'ये दुट्ठुल्ला सा सीलविपत्ती' असे म्हणून, त्याचेच सविस्तर वर्णन करण्यासाठी 'पाराजिकं संघादिसेसो सीलविपत्तीति वुच्चती' (पाराजिक आणि संघादिसेस यांना शीलविपत्ती म्हटले जाते) असे भगवंतांनी म्हटले.

Idāni [Pg.188] tissannaṃ vipattīnaṃ vasena aduṭṭhullaṃ dassetuṃ ‘‘thullaccaya’’ntiādimāha. Tattha yo cāyaṃ, akkosati hasādhippāyoti idaṃ dubbhāsitassa vatthudassanatthaṃ vuttaṃ.

आता, तीन विपत्तींच्या द्वारे अदुट्ठुल्ल (लहान) आपत्ती दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'थुल्लच्चय' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'यो चायं, अक्कोसति हसाधिप्पायो' (जो हा हसण्याच्या उद्देशाने शिवीगाळ करतो) हे दुब्भासित (दुभाषित) आपत्तीचे कारण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे.

Abbhācikkhantīti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti vadantā abbhācikkhanti.

'अब्भाचिक्खन्ति' म्हणजे 'भगवंतांनी ज्या प्रकारे धम्म देशना केली आहे, ती मी तशीच जाणतो' असे म्हणत खोटा आरोप करतात.

Ayaṃ sā ājīvavipattisammatāti ayaṃ chahi sikkhāpadehi saṅgahitā ājīvavipatti nāma catutthā vipatti sammatāti ettāvatā ‘‘aduṭṭhulla’’nti idaṃ vissajjitaṃ hoti.

'अयं सा आजीवविपत्तिसम्मता' म्हणजे सहा शिक्षापदांमध्ये समाविष्ट असलेली ही आजीवविपत्ती नावाची चौथी विपत्ती मानली गेली आहे. एवढ्याने 'अदुट्ठुल्लं' या प्रश्नाचे उत्तर पूर्ण होते.

Idāni ‘‘ye ca yāvatatiyakā’’ti pañhaṃ vissajjetuṃ ‘‘ekādasā’’tiādimāha.

आता, 'ये च यावततियका' (आणि जे तिसऱ्या वेळेपर्यंतचे आहेत) या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी भगवंतांनी 'एकादसा' (अकरा) इत्यादी म्हटले आहे.

Chedanakādivaṇṇanā

छेदक इत्यादींचे वर्णन (छेदनाकादिवण्णना)

337. Yasmā pana ‘‘ye ca yāvatatiyakā’’ti ayaṃ pañho ‘‘ekādasa yāvatatiyakā’’ti evaṃ saṅkhāvasena vissajjito, tasmā saṅkhānusandhivaseneva ‘‘kati chedanakānī’’tiādike aññe antarāpañhe pucchi. Tesaṃ vissajjanatthaṃ ‘‘cha chedanakānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘ekaṃ bhedanakaṃ, ekaṃ uddālanakaṃ, sodasa jānanti paññattā’’ti idameva apubbaṃ. Sesaṃ mahāvagge vibhattameva. Yaṃ panetaṃ apubbaṃ tattha ekaṃ bhedanakanti sūcigharaṃ. Ekaṃ uddālanakanti tūlonaddhamañcapīṭhaṃ. Sodasāti soḷasa. Jānanti paññattāti ‘‘jāna’’nti evaṃ vatvā paññattā, te evaṃ veditabbā – ‘‘jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, jānaṃ pubbupagataṃ bhikkhuṃ anupakhajja nisajjaṃ kappeyya, jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā, jānaṃ bhikkhuniparipācitaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjeyya, jānaṃ āsādanāpekkho bhuttasmiṃ pācittiyaṃ, jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyya, jānaṃ yathādhammaṃ nihatādhikaraṇaṃ, jānaṃ duṭṭhullaṃ āpattiṃ paṭicchādeyya, jānaṃ ūnavīsativassaṃ puggalaṃ upasampādeyya, jānaṃ theyyasatthena saddhiṃ, jānaṃ tathāvādinā bhikkhunā akatānudhammena, jānaṃ tathānāsitaṃ samaṇuddesaṃ, jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannaṃ bhikkhuniṃ neva attanā paṭicodeyya, jānaṃ coriṃ vajjhaṃ viditaṃ anapaloketvā, jānaṃ sabhikkhukaṃ ārāmaṃ anāpucchā paviseyyā’’ti.

३३७. पण ज्याअर्थी “जे आणि तिसऱ्या वेळेपर्यंतचे” हा प्रश्न “अकरा तिसऱ्या वेळेपर्यंतचे” अशा प्रकारे संख्येच्या आधारे सोडवला गेला आहे, म्हणून संख्येच्या संबंधाच्या आधारेच “किती छेदनक आहेत?” इत्यादी इतर अंतर्गत प्रश्न विचारले. त्यांच्या समाधासाठी “सहा छेदनक आहेत” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये “एक भेदनक, एक उद्दालनक, सोळा ‘जाणून’ असे प्रज्ञप्त केले आहेत” हेच नवीन आहे. उर्वरित महावग्गात स्पष्ट केले आहे. जे हे नवीन आहे, त्यामध्ये “एक भेदनक” म्हणजे सुईचे घर (सूचिघर). “एक उद्दालनक” म्हणजे कापूस भरलेला मंच किंवा पीठ (तुलानद्धमंचपीठ). “सोळा” म्हणजे सोळा. “जाणून प्रज्ञप्त केले” म्हणजे “जाणून” असे म्हणून प्रज्ञप्त केलेले नियम, ते याप्रमाणे जाणावे – “जाणूनबुजून संघाचा लाभ जो दुसऱ्याकडे वळवला आहे तो स्वतःकडे वळवणे, जाणूनबुजून आधी आलेल्या भिक्खूच्या जवळ जाऊन बसणे, जाणूनबुजून सजीव पाणी, गवत किंवा माती शिंपडणे किंवा शिंपडवणे, जाणूनबुजून भिक्खुणीने तयार करवलेला पिंडपात ग्रहण करणे, जाणूनबुजून त्रास देण्याच्या इच्छेने जेवलेल्या भिक्खूवर पाचित्तिय आणणे, जाणूनबुजून सजीव पाण्याचा वापर करणे, जाणूनबुजून नियमानुसार मिटवलेले अधिकरण पुन्हा उकरून काढणे, जाणूनबुजून गंभीर आपत्ती लपवणे, जाणूनबुजून वीस वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या व्यक्तीला उपसंपदा देणे, जाणूनबुजून चोरांच्या तांड्यासोबत प्रवास करणे, जाणूनबुजून तशाच प्रकारच्या गोष्टी बोलणाऱ्या आणि धर्मानुसार न वागणाऱ्या भिक्खूसोबत राहणे, जाणूनबुजून संघातून काढून टाकलेल्या श्रमणोद्देशाला आश्रय देणे, जाणूनबुजून संघाचा लाभ जो दुसऱ्याकडे वळवला आहे तो एखाद्या व्यक्तीकडे वळवणे, जाणूनबुजून पाराजिक धर्माचा भंग केलेल्या भिक्खुणीला स्वतःहून दोष न दाखवणे, जाणूनबुजून चोर किंवा वधार्ह स्त्रीला संघाला न विचारता प्रवज्जा देणे, जाणूनबुजून भिक्खू असलेल्या आरामात न विचारता प्रवेश करणे.”

Asādhāraṇādivaṇṇanā

असाधारण इत्यादींचे वर्णन

338. Idāni [Pg.189] ‘‘sādhāraṇaṃ asādhāraṇa’’nti imaṃ purimapañhaṃ vissajjento ‘‘vīsaṃ dve satānī’’tiādimāha. Tattha bhikkhunīhi asādhāraṇesu cha saṅghādisesāti vissaṭṭhi, kāyasaṃsaggo, duṭṭhullaṃ, attakāma, kuṭi, vihāroti. Dve aniyatehi aṭṭhāti dvīhi aniyatehi saddhiṃ aṭṭha ime.

३३८. आता “साधारण आणि असाधारण” या पूर्वीच्या प्रश्नाचे उत्तर देताना “दोनशे वीस” इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये भिक्खुणींशी असाधारण असलेल्या नियमांमध्ये सहा संघादिसेस आहेत, ते म्हणजे – विस्सट्ठि (शुक्रविसर्ग), कायसंसर्ग, दुट्ठुल्ल (गंभीर भाषण), अत्तकाम (आत्मकाम), कुटि (कुटी निर्माण) आणि विहार (विहार निर्माण). दोन अनियत नियमांसह हे आठ होतात.

Nissaggiyāni dvādasāti –

बारा निस्सग्गिय याप्रमाणे आहेत –

Dhovanañca paṭiggaho, koseyyasuddhadvebhāgā;

Chabbassāni nisīdanaṃ, dve lomā paṭhamo patto;

Vassikā āraññakena cāti – ime dvādasa.

धुणे आणि स्वीकार, कोसेय्य, सुद्धकाळ, द्वेभाग; सहा वर्षे, निसीदन, दोन लोकर, पहिला पात्र; वर्षाशाटिका आणि आरण्यक – हे बारा आहेत.

Dvevīsati khuddakāti –

बावीस क्षुद्रक याप्रमाणे आहेत –

Sakalo bhikkhunīvaggo, paramparañca bhojanaṃ;

Anatirittaṃ abhihaṭaṃ, paṇītañca acelakaṃ;

Ūnaṃ duṭṭhullachādanaṃ.

संपूर्ण भिक्खुनीवग्ग, परंपराभोजन, अनतिरिक्त, अभिहट, प्रणीत भोजन, अचेलक, ऊन (कमी वय) आणि दुट्ठुल्लछादन (गंभीर आपत्ती लपवणे).

Mātugāmena saddhiñca, yā ca anikkhantarājake;

Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā, vikāle gāmappavesanā.

स्त्रीसोबत प्रवास करणे, आणि जे अनिक्खंतराजक (राजाने बाहेर न पडलेल्या अंतःपुरात जाणे), उपस्थित भिक्खूला न विचारता अवेळी गावात प्रवेश करणे.

Nisīdane ca yā sikkhā, vassikā yā ca sāṭikā;

Dvāvīsati imā sikkhā, khuddakesu pakāsitāti.

निसीदन (आसनाच्या प्रमाणाचे उल्लंघन) याविषयी जे शिक्षापद आहे, आणि वर्षाशाटिकेच्या प्रमाणाचे उल्लंघन याविषयी जे शिक्षापद आहे; या बावीस शिक्षापदे क्षुद्रकांमध्ये (पाचित्तियांमध्ये) प्रकाशित केली आहेत.

Bhikkhūhi asādhāraṇesupi saṅghamhā dasa nissareti ‘‘saṅghamhā nissārīyatī’’ti evaṃ vibhaṅge vuttā, mātikāyaṃ pana ‘‘nissāraṇīyaṃ saṅghādisesa’’nti evaṃ āgatā dasa. Nissaggiyāni dvādasāti bhikkhunivibhaṅge vibhattāni nissaggiyāneva. Khuddakāpi tattha vibhattakhuddakā eva. Tathā cattāro pāṭidesanīyā, iti satañceva tiṃsañca sikkhā vibhaṅge bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇā. Sesaṃ imasmiṃ sādhāraṇāsādhāraṇavissajjane uttānameva.

भिक्खूंशी असाधारण असलेल्या भिक्खुणींच्या नियमांमध्ये सुद्धा “संघातून बाहेर काढले जाते” अशा प्रकारे विभंगात सांगितलेले दहा नियम आहेत, पण मातृकेमध्ये “निस्सारणीय संघादिसेस” या प्रकारे आलेले दहा नियम आहेत. “बारा निस्सग्गिय” म्हणजे भिक्खुणीविभंगात स्पष्ट केलेले बारा निस्सग्गियच आहेत. क्षुद्रक देखील तेथे स्पष्ट केलेले क्षुद्रकच आहेत. तसेच चार पाटिदेसनीय तेथे स्पष्ट केले आहेत. अशा प्रकारे एकशे तीस शिक्षापदे विभंगात भिक्खुणींचे भिक्खूंशी असाधारण आहेत. या साधारण-असाधारण प्रश्नाच्या समाधानात उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Idāni vipattiyo ca ‘‘yehi samathehi sammantī’’ti idaṃ pañhaṃ vissajjento aṭṭheva pārājikātiādimāha. Tattha durāsadāti iminā tesaṃ sappaṭibhayataṃ [Pg.190] dasseti. Kaṇhasappādayo viya hi ete durāsadā durūpagamanā durāsajjanā, āpajjiyamānā mūlacchedāya saṃvattanti. Tālavatthusamūpamāti sabbaṃ tālaṃ uddharitvā tālassa vatthumattakaraṇena samūpamā. Yathā vatthumattakato tālo na puna pākatiko hoti, evaṃ na puna pākatikā honti.

आता “आणि कोणत्या समथांनी आपत्ती शांत होतात?” या प्रश्नाचे उत्तर देताना “आठच पाराजिक” इत्यादी भगवान म्हणाले. त्यामध्ये “दुरासदा” (जवळ न जाण्यायोग्य) या शब्दाने त्यांचे भययुक्त असणे दर्शवले आहे. कारण काळ्या नागाप्रमाणे हे दुरासद, जवळ न जाण्यायोग्य आणि स्पर्श न करण्यायोग्य आहेत, ज्यांचा भंग केल्यास ते मुळापासून नष्ट होण्यास कारणीभूत ठरतात. “तालवत्थुसमूपमा” म्हणजे संपूर्ण ताडाचे झाड उपटून टाकून केवळ ताडाच्या झाडाची जागा शिल्लक ठेवण्यासारखी उपमा. ज्याप्रमाणे केवळ जागा शिल्लक राहिलेले ताडाचे झाड पुन्हा मूळ स्वरूपात येऊ शकत नाही, त्याप्रमाणे ते पुन्हा मूळ स्वरूपात येऊ शकत नाहीत.

Evaṃ sādhāraṇaṃ upamaṃ dassetvā puna ekekassa vuttaṃ upamaṃ dassento paṇḍupalāsotiādimāha. Aviruḷhī bhavanti teti yathā ete paṇḍupalāsādayo punaharitādibhāvena aviruḷhidhammā honti; evaṃ pārājikāpi puna pakatisīlābhāvena aviruḷhidhammā hontīti attho. Ettāvatā ‘‘vipattiyo ca yehi samathehi sammantī’’ti ettha imā tāva aṭṭha pārājikavipattiyo kehici samathehi na sammantīti evaṃ dassitaṃ hoti. Yā pana vipattiyo sammanti, tā dassetuṃ tevīsati saṅghādisesātiādi vuttaṃ. Tattha tīhi samathehīti sabbasaṅgāhikavacanametaṃ. Saṅghādisesā hi dvīhi samathehi sammanti, na tiṇavatthārakena. Sesā tīhipi sammanti.

अशा प्रकारे साधारण उपमा दाखवून पुन्हा प्रत्येकासाठी सांगितलेली उपमा दाखवताना “पंडु पलास” (पिवळे पडलेले पान) इत्यादी म्हणाले. “ते पुन्हा उगवत नाहीत” म्हणजे ज्याप्रमाणे हे पिवळे पडलेले पान इत्यादी पुन्हा हिरवे होत नाहीत; त्याप्रमाणे पाराजिक झालेले देखील पुन्हा मूळ शील प्राप्त करू शकत नसल्यामुळे पुन्हा न उगवण्याच्या स्वभावाचे होतात, असा अर्थ आहे. एवढ्या विवेचनाने “आणि कोणत्या समथांनी आपत्ती शांत होतात?” यामध्ये या आठ पाराजिक आपत्ती कोणत्याही समथांनी शांत होत नाहीत, असे दर्शवले आहे. पण ज्या आपत्ती शांत होतात, त्या दर्शवण्यासाठी “तेवीस संघादिसेस” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये “तीन समथांनी” हे सर्वसमावेशक वचन आहे. कारण संघादिसेस दोन समथांनी शांत होतात, तिणवत्थारक समथाने नाही. उर्वरित आपत्ती तिन्ही समथांनी शांत होतात.

Dve uposathā dve pavāraṇāti idaṃ bhikkhūnañca bhikkhunīnañca vasena vuttaṃ. Vibhattimattadassaneneva cetaṃ vuttaṃ, na samathehi vūpasamanavasena. Bhikkhuuposatho, bhikkhuniuposatho, bhikkhupavāraṇā, bhikkhunipavāraṇāti imāpi hi catasso vibhattiyo; vibhajanānīti attho. Cattāri kammānīti adhammenavaggādīni uposathakammāni. Pañceva uddesā caturo bhavanti anaññathāti bhikkhūnaṃ pañca uddesā bhikkhunīnaṃ caturo bhavanti, aññathā na bhavanti; imā aparāpi vibhattiyo. Āpattikkhandhā ca bhavanti satta, adhikaraṇāni cattārīti imā pana vibhattiyo samathehi sammanti, tasmā sattahi samathehītiādimāha. Atha vā ‘‘dve uposathā dve pavāraṇā cattāri kammāni pañceva uddesā caturo bhavanti, anaññathā’’ti imāpi catasso vibhattiyo nissāya ‘‘nassantete vinassantete’’tiādinā nayena yā āpattiyo āpajjanti, tā yasmā vuttappakāreheva samathehi sammanti, tasmā taṃmūlakānaṃ āpattīnaṃ samathadassanatthampi tā vibhattiyo vuttāti veditabbā. Kiccaṃ ekenāti kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati.

“दोन उपोसथ, दोन पवारणा” हे भिक्खू आणि भिक्खुणींच्या संबंधाने म्हटले आहे. आणि हे केवळ विभागांचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे, समथांनी शांत होण्याच्या संबंधाने नाही. भिक्खू-उपोसथ, भिक्खुणी-उपोसथ, भिक्खू-पवारणा, भिक्खुणी-पवारणा या देखील चार विभागण्या आहेत; विभागणी असा अर्थ आहे. “चार कर्मे” म्हणजे अधर्म-वर्ग इत्यादी उपोसथ कर्मे दर्शवली आहेत. “पाचच उद्देश आणि चार होतात, अन्यथा नाही” म्हणजे भिक्खूंचे पाच उद्देश आणि भिक्खुणींचे चार उद्देश होतात, यापेक्षा वेगळे होत नाहीत; या इतरही विभागण्या आहेत. “आणि सात आपत्तीस्कंध, चार अधिकरणे होतात” या विभागण्या मात्र समथांनी शांत होतात, म्हणून “सात समथांनी” इत्यादी म्हणाले. किंवा “दोन उपोसथ, दोन पवारणा, चार कर्मे, पाचच उद्देश आणि चार होतात, अन्यथा नाही” या चार विभागण्यांच्या आधारे “ते नष्ट होतात, ते विनाश पावतात” इत्यादी पद्धतीने उपोसथक्खंधकात सांगितलेल्या नियमाने ज्या आपत्ती ओढवतात, त्या ज्याअर्थी सांगितलेल्या प्रकारच्याच समथांनी शांत होतात, म्हणून त्या मूळ आपत्तींच्या शांतीचे दर्शन घडवण्यासाठी देखील त्या विभागण्या सांगितल्या आहेत, असे जाणावे. “किच्च एकाने” म्हणजे किच्चाधिकरण एका समथाने शांत होते.

Pārājikādiāpattivaṇṇanā

पाराजिक इत्यादी आपत्तींचे वर्णन

339. Evaṃ [Pg.191] pucchānukkamena sabbapañhe vissajjetvā idāni ‘‘āpattikkhandhā ca bhavanti sattā’’ti ettha saṅgahitaāpattikkhandhānaṃ paccekaṃ nibbacanamattaṃ dassento pārājikantiādimāha. Tattha pārājikanti gāthāya ayamattho – yadidaṃ puggalāpattisikkhāpadapārājikesu āpattipārājikaṃ nāma vuttaṃ, taṃ āpajjanto puggalo yasmā parājito parājayamāpanno saddhammā cuto paraddho bhaṭṭho niraṅkato ca hoti, anihate tasmiṃ puggale puna uposathappavāraṇādibhedo saṃvāso natthi. Tenetaṃ iti vuccatīti tena kāraṇena etaṃ āpattipārājikanti vuccati. Ayañhettha saṅkhepattho – yasmā parājito hoti tena, tasmā etaṃ pārājikanti vuccati.

३३९. अशा प्रकारे प्रश्नांच्या अनुक्रमाने सर्व प्रश्नांची उत्तरे देऊन, आता 'आपत्तींचे सात स्कंध आहेत' यामध्ये समाविष्ट केलेल्या आपत्ती-स्कंधांपैकी प्रत्येकाची व्युत्पत्ती दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'पाराजिक' इत्यादी गाथा म्हटली. त्यामध्ये 'पाराजिक' या गाथेचा हा अर्थ आहे—पुद्गल-पाराजिक, आपत्ती-पाराजिक आणि शिक्षापद-पाराजिक यांमध्ये ज्याला 'आपत्ती-पाराजिक' म्हटले गेले आहे, ती आपत्ती प्राप्त करणारा पुद्गल ज्या कारणाने पराजित होतो, पराभवाला प्राप्त होतो, सद्धम्मापासून च्युत होतो, भ्रष्ट होतो, पतित होतो आणि बहिष्कृत केला जातो; आणि त्या पुद्गलाला संघातून बाहेर न काढल्यास, पुन्हा उपोसथ, प्रवारणा इत्यादी प्रकारचा संवास (सहवास) उरत नाही. त्या कारणाने या आपत्तीला 'आपत्ती-पाराजिक' असे म्हटले जाते. येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे—ज्या कारणाने तो पराजित होतो, म्हणून याला 'पाराजिक' असे म्हटले जाते.

Dutiyagāthāyapi byañjanaṃ anādiyitvā atthamattameva dassetuṃ saṅghova deti parivāsantiādi vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho – imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya ādito sese majjhe mānattadānatthāya mūlāyapaṭikassanena vā saha mānattadānatthāya, avasāne abbhānatthāya ca saṅgho icchitabbo, na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātunti saṅgho, ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso.

दुसऱ्या गाथेचे देखील शब्दांवर भर न देता केवळ अर्थच दर्शवण्यासाठी संगीतिकारांनी 'संघच परिवास देतो' इत्यादी म्हटले आहे. येथे हा अर्थ आहे—ही आपत्ती प्राप्त करून त्यातून मुक्त होण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूच्या आपत्ती-मुक्तीसाठी (आपत्ती-वुत्थान), त्याच्या सुरुवातीलाच परिवास देण्यासाठी, आणि सुरुवातीनंतरच्या उर्वरित मध्यभागात मानत्त देण्यासाठी किंवा मूलायपटिकस्सनासह मानत्त देण्यासाठी, आणि शेवटी अब्भान करण्यासाठी संघाची आवश्यकता असते. कारण येथे संघाशिवाय एकही कर्म करणे शक्य नाही. अशा प्रकारे ज्याच्या सुरुवातीला आणि उर्वरित भागात संघाची आवश्यकता असते, म्हणून त्याला 'संघादिसेस' (संघादिशेष) असे म्हटले जाते.

Tatiyagāthāya aniyato na niyatoti yasmā na niyato, tasmā aniyato ayamāpattikkhandhoti attho. Kiṃ kāraṇā na niyatoti? Anekaṃsikataṃ padaṃ, yasmā idaṃ sikkhāpadaṃ anekaṃsena katanti attho. Kathaṃ anekaṃsena? Tiṇṇamaññataraṃ ṭhānaṃ, tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabboti hi tattha vuttaṃ, tasmā ‘‘aniyato’’ti pavuccati, so āpattikkhandho aniyatoti vuccati. Yathā ca tiṇṇaṃ aññataraṃ ṭhānaṃ, evaṃ dvinnaṃ dhammānaṃ aññataraṃ ṭhānaṃ yattha vuttaṃ, sopi aniyato eva.

तिसऱ्या गाथेत 'अनियत म्हणजे जो नियत (निश्चित) नाही' असे म्हटले आहे; ज्या कारणाने तो निश्चित नाही, म्हणून हा आपत्ती-स्कंध 'अनियत' आहे, असा अर्थ आहे. कोणत्या कारणाने निश्चित नाही? कारण हे शिक्षापद अनैकांतिक (अनिश्चित) रूपाने बनवले आहे, असा अर्थ आहे. अनैकांतिक कशा प्रकारे? 'तीन स्थानांपैकी एक स्थान'; कारण तेथे 'तीन धर्मांपैकी (आपत्तींपैकी) एकाने कारित करावे' असे म्हटले आहे, म्हणून त्याला 'अनियत' असे म्हटले जाते, तो आपत्ती-स्कंध 'अनियत' म्हटला जातो. आणि ज्याप्रमाणे तीनपैकी एक स्थान सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे ज्या दुसऱ्या आपत्ती-स्कंधात दोन धर्मांपैकी एकाचे स्थान सांगितले आहे, तो देखील अनियतच आहे.

Catutthagāthāya accayo tena samo natthīti desanāgāminīsu accayesu tena samo thūlo accayo natthi, tenetaṃ iti vuccati; thūlattā accayassa etaṃ thullaccayanti vuccatīti attho.

चौथ्या गाथेत 'त्याच्यासारखा दुसरा अपराध नाही' असे म्हटले आहे; देशनागामी (देशनेने शुद्ध होणाऱ्या) अपराधांमध्ये त्याच्यासारखा दुसरा मोठा (स्थूल) अपराध नाही, म्हणून याला असे म्हटले जाते. अपराधाच्या स्थूलत्वामुळे (मोठेपणामुळे) याला 'थुल्लच्चय' (स्थूलात्यय) असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

Pañcamagāthāya [Pg.192] nissajjitvāna deseti tenetanti nissajjitvā desetabbato nissaggiyanti vuccatīti attho.

पाचव्या गाथेत 'त्याग करून देशना करतो, म्हणून याला...' असे म्हटले आहे; त्याग करून (निसर्जन करून) देशना करावयाची असल्यामुळे याला 'निस्सग्गिय' असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

Chaṭṭhagāthāya pāteti kusalaṃ dhammanti sañcicca āpajjantassa kusaladhammasaṅkhātaṃ kusalacittaṃ pāteti, tasmā pāteti cittanti pācittiyaṃ. Yaṃ pana cittaṃ pāteti, taṃ yasmā ariyamaggaṃ aparajjhati, cittasammohakāraṇañca hoti, tasmā ‘‘ariyamaggaṃ aparajjhati, cittasammohanaṭṭhāna’’nti ca vuttaṃ.

सहाव्या गाथेत 'कुशल धर्माला पाडतो' असे म्हटले आहे; जाणूनबुजून आपत्ती प्राप्त करणाऱ्याच्या कुशल धर्म नावाच्या कुशल चित्ताला ते पाडते (नष्ट करते), म्हणून 'चित्ताला पाडणारे' ते 'पाचित्तिय' होय. परंतु जे चित्ताला पाडते, ते ज्या कारणाने आर्यमार्गाला बाधा आणते आणि चित्ताच्या संमोहाचे (भ्रमाचे) कारण बनते, म्हणून 'आर्यमार्गाला बाधा आणणारे आणि चित्ताच्या संमोहाचे स्थान' असे देखील म्हटले आहे.

Pāṭidesanīyagāthāsu ‘‘gārayhaṃ āvuso dhammaṃ āpajji’’nti vuttagārayhabhāvakāraṇadassanatthameva bhikkhu aññātako santotiādi vuttaṃ. Paṭidesetabbato pana sā āpatti pāṭidesanīyāti vuccati.

पाटिदेसनीय गाथांमध्ये 'हे आवुसो, मी निंदनीय धर्माला प्राप्त झालो आहे' असे सांगितलेल्या निंदनीयतेचे कारण दर्शवण्यासाठीच 'भिक्खू अनोळखी असताना...' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु वैयक्तिकरीत्या प्रगट (देशना) करावयाची असल्यामुळे ती आपत्ती 'पाटिदेसनीय' असे म्हटली जाते.

Dukkaṭagāthāya aparaddhaṃ viraddhañca khalitanti sabbametaṃ ‘‘yañca dukkaṭa’’nti ettha vuttassa dukkaṭassa pariyāyavacanaṃ. Yañhi duṭṭhu kataṃ virūpaṃ vā kataṃ, taṃ dukkaṭaṃ. Taṃ panetaṃ yathā satthārā vuttaṃ; evaṃ akatattā aparaddhaṃ, kusalaṃ virajjhitvā pavattattā viraddhaṃ, ariyavattapaṭipadaṃ anāruḷhattā khalitaṃ. Yaṃ manusso kareti idaṃ panassa opammanidassanaṃ. Tassattho – yathā hi yaṃ loke manusso āvi vā yadi vā raho pāpaṃ karoti, taṃ dukkaṭanti pavedenti; evamidampi buddhappaṭikuṭṭhena lāmakabhāvena pāpaṃ, tasmā dukkaṭanti veditabbaṃ.

दुक्कट गाथेत 'अपराध, विराध आणि स्खलित' हे सर्व 'जे दुक्कट आहे' यामध्ये सांगितलेल्या 'दुक्कट' शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत. कारण जे वाईट रीतीने केले गेले आहे किंवा विद्रूप रीतीने केले गेले आहे, ते 'दुक्कट' (दुष्कृत) होय. आणि ते शास्त्यांनी (बुद्धांनी) सांगितल्याप्रमाणे न केल्यामुळे 'अपराध' आहे, कुशल धर्माला सोडून प्रवृत्त झाल्यामुळे 'विराध' आहे, आणि आर्य आचरण व प्रतिपदेवर आरूढ न झाल्यामुळे 'स्खलित' आहे. 'जे मनुष्य करतो' हे त्याचे उपमानिदर्शन (उदाहरणाचे स्पष्टीकरण) आहे. त्याचा अर्थ असा—ज्याप्रमाणे जगात मनुष्य उघडपणे किंवा गुप्तपणे जे पाप करतो, त्याला लोक 'दुष्कृत' (वाईट कृत्य) म्हणून घोषित करतात; त्याचप्रमाणे हे देखील बुद्धांनी निंदिलेले असल्यामुळे आणि हीन दर्जाचे असल्यामुळे पाप आहे, म्हणून याला 'दुक्कट' समजावे.

Dubbhāsitagāthāya dubbhāsitaṃ durābhaṭṭhanti duṭṭhu ābhaṭṭhaṃ bhāsitaṃ lapitanti durābhaṭṭhaṃ. Yaṃ durābhaṭṭhaṃ, taṃ dubbhāsitanti attho. Kiñca bhiyyo? Saṃkiliṭṭhañca yaṃ padaṃ, saṃkiliṭṭhaṃ yasmā taṃ padaṃ hotīti attho. Tathā yañca viññū garahanti, yasmā ca naṃ viññū garahantīti attho. Tenetaṃ iti vuccatīti tena saṃkiliṭṭhabhāvena ca viññugarahanenāpi ca etaṃ iti vuccati; ‘‘dubbhāsita’’nti evaṃ vuccatīti attho.

दुब्भासित गाथेत 'दुब्भासित म्हणजे दुराभट्ट' असे म्हटले आहे; वाईट रीतीने आणलेले, बोललेले, बडबडलेले ते 'दुराभट्ट' होय. जे दुराभट्ट आहे, ते 'दुब्भासित' (दुर्भाषित) होय, असा अर्थ आहे. आणि आणखी काय? 'आणि जे पद संक्लिष्ट (मलीन) आहे', कारण ते पद संक्लिष्ट असते, असा अर्थ आहे. तसेच 'ज्याची सुज्ञ लोक निंदा करतात', कारण सुज्ञ लोक त्याची निंदा करतात, असा अर्थ आहे. त्या संक्लिष्टतेमुळे आणि सुज्ञांच्या निंदेमुळे देखील याला असे म्हटले जाते; म्हणजेच याला 'दुब्भासित' असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

Sekhiyagāthāya ‘‘ādi cetaṃ caraṇañcā’’tiādinā nayena sekhassa santakabhāvaṃ dīpeti. Tasmā sekhassa idaṃ sekhiyanti ayamettha saṅkhepattho. Idaṃ ‘‘garukalahukañcāpī’’tiādipañhehi asaṅgahitassa ‘‘handa vākyaṃ suṇoma te’’ti iminā pana āyācanavacanena saṅgahitassa atthassa dīpanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ.

सेखिय गाथेत 'हे सुरुवातीचे आचरण आहे' इत्यादी पद्धतीने सेख (शैक्ष) पुद्गलाचे स्वामित्व (त्याचे असणे) दर्शवले आहे. म्हणून सेख पुद्गलाचे हे 'सेखिय' होय, हा येथे संक्षिप्त अर्थ आहे. हे 'गुरू आणि लघू देखील...' इत्यादी प्रश्नांमध्ये समाविष्ट न केलेल्या, परंतु 'चला, तुमचे वचन ऐकूया' या प्रार्थना-वचनाने समाविष्ट केलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी म्हटले आहे, असे समजावे.

Channamativassatītiādimhipi [Pg.193] eseva nayo. Tattha channamativassatīti gehaṃ tāva tiṇādīhi acchannaṃ ativassati. Idaṃ pana āpattisaṅkhātaṃ gehaṃ channaṃ ativassati; mūlāpattiñhi chādento aññaṃ navaṃ āpattiṃ āpajjati. Vivaṭaṃ nātivassatīti gehaṃ tāva avivaṭaṃ succhannaṃ nātivassati. Idaṃ pana āpattisaṅkhātaṃ gehaṃ vivaṭaṃ nātivassati; mūlāpattiñhi vivaranto desanāgāminiṃ desetvā vuṭṭhānagāminito vuṭṭhahitvā suddhante patiṭṭhāti. Āyatiṃ saṃvaranto aññaṃ āpattiṃ nāpajjati. Tasmā channaṃ vivarethāti tena kāraṇena desanāgāminiṃ desento vuṭṭhānagāminito ca vuṭṭhahanto channaṃ vivaretha. Evaṃ taṃ nātivassatīti evañcetaṃ vivaṭaṃ nātivassatīti attho.

'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' इत्यादी गाथेत देखील हाच नियम आहे. त्यामध्ये 'झाकलेल्यावर पाऊस पडतो' म्हणजे—प्रथम, गवत इत्यादींनी न झाकलेल्या (उघड्या) घरावर पाऊस पडतो; परंतु हे आपत्ती नावाचे घर झाकलेले (गुप्त ठेवलेले) असताना त्यावर पाऊस पडतो. कारण मूळ आपत्ती लपवणारा भिक्खू दुसऱ्या नवीन आपत्तीला प्राप्त होतो. 'उघड्यावर पाऊस पडत नाही' म्हणजे—प्रथम, न उघडलेले, चांगले झाकलेले घर पावसाने ओले होत नाही; परंतु हे आपत्ती नावाचे घर उघडे (प्रगट) केल्यावर त्यावर पाऊस पडत नाही. कारण मूळ आपत्ती प्रगट करणारा भिक्खू देशनागामी आपत्तीची देशना करून आणि वुत्थानगामी आपत्तीतून मुक्त होऊन शुद्धतेमध्ये प्रतिष्ठित होतो. भविष्यात संयम राखत तो दुसऱ्या आपत्तीला प्राप्त होत नाही. 'म्हणून झाकलेले उघडा' म्हणजे—त्या कारणाने देशनागामी आपत्तीची देशना करताना आणि वुत्थानगामी आपत्तीतून मुक्त होताना झाकलेली आपत्ती उघडी करावी. 'अशा प्रकारे त्यावर पाऊस पडत नाही' म्हणजे अशा प्रकारे उघडे केल्यावर त्यावर पाऊस पडत नाही, असा अर्थ आहे.

Gati migānaṃ pavananti ajjhokāse byagghādīhi paripātiyamānānaṃ migānaṃ pavanaṃ rukkhādigahanaṃ araññaṃ gati paṭisaraṇaṃ hoti, taṃ patvā te assāsanti. Eteneva nayena ākāso pakkhīnaṃ gati. Avassaṃ upagamanaṭṭhena pana vibhavo gati dhammānaṃ, sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ vināsova tesaṃ gati. Na hi te vināsaṃ agacchantā ṭhātuṃ sakkonti. Sucirampi ṭhatvā pana nibbānaṃ arahato gati, khīṇāsavassa arahato anupādisesanibbānadhātu ekaṃsena gatīti attho.

वाघ इत्यादींद्वारे पाठलाग केला जाणाऱ्या हरणांसाठी वृक्ष इत्यादींनी दाटलेले वन (जंगल) हेच गती (आश्रय) व शरण असते, तिथे पोहोचून ते सुटकेचा श्वास घेतात. याच न्यायाने आकाश ही पक्ष्यांची गती आहे. परंतु, निश्चितपणे प्राप्त होण्याच्या अर्थाने विनाश (विभव) ही धर्मांची गती आहे; सर्व संस्कृत धर्मांचा विनाश हीच त्यांची गती आहे. कारण ते विनाशाप्रत न जाता टिकून राहू शकत नाहीत. दीर्घकाळ टिकून राहिल्यानंतरही, अर्हतासाठी निर्वाण हीच गती आहे; क्षीणास्रव अर्हतासाठी अनुपधिशेष निर्वाणधातू हीच निश्चितपणे गती आहे, असा अर्थ आहे.

Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम गाथासंगणिका-वर्णना समाप्त झाली.

Adhikaraṇabhedaṃ

अधिकरणभेद

Ukkoṭanabhedādivaṇṇanā

उक्कोटनभेद इत्यादींचे वर्णन

340. Adhikaraṇabhede [Pg.194] ime dasa ukkoṭāti adhikaraṇānaṃ ukkoṭetvā puna adhikaraṇaukkoṭena samathānaṃ ukkoṭaṃ dassetuṃ ‘‘vivādādhikaraṇaṃ ukkoṭento kati samathe ukkoṭetī’’tiādimāha. Tattha vivādādhikaraṇaṃ ukkoṭento dve samathe ukkoṭetīti sammukhāvinayañca yebhuyyasikañca ime dve ukkoṭeti, paṭisedheti; paṭikkosatīti attho. Anuvādādhikaraṇaṃ ukkoṭento cattāroti sammukhāvinayaṃ, sativinayaṃ, amūḷhavinayaṃ, tassapāpiyasikanti ime cattāro samathe ukkoṭeti. Āpattādhikaraṇaṃ ukkoṭento tayoti sammukhāvinayaṃ, paṭiññātakaraṇaṃ, tiṇavatthārakanti ime tayo samathe ukkoṭeti. Kiccādhikaraṇaṃ ukkoṭento ekanti sammukhāvinayaṃ imaṃ ekaṃ samathaṃ ukkoṭeti.

३४०. अधिकरणभेदाच्या प्रकरणात 'हे दहा उक्कोट (आक्षेप)' असे अधिकरणांचे दहा उक्कोट दाखवून, पुन्हा अधिकरणाच्या उक्कोटनाद्वारे समथांचे उक्कोटन दाखवण्यासाठी 'विवादाधिकरण उकरून काढणारा किती समथांचे उक्कोटन करतो?' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे, 'विवादाधिकरण उकरून काढणारा दोन समथांचे उक्कोटन करतो' म्हणजे संमुखाविनय आणि येभुय्यसिका या दोन समथांचे उक्कोटन करतो, म्हणजेच विरोध करतो, आक्षेप घेतो, असा अर्थ आहे. 'अनुवादाधिकरण उकरून काढणारा चार समथांचे उक्कोटन करतो' म्हणजे संमुखाविनय, सतिविनय, अमूळ्हविनय आणि तस्सपापियसिगा या चार समथांचे उक्कोटन करतो. 'आपत्ताधिकरण उकरून काढणारा तीन समथांचे उक्कोटन करतो' म्हणजे संमुखाविनय, पटिञ्ञातकरण आणि तिणवत्थारक या तीन समथांचे उक्कोटन करतो. 'किच्चाधिकरण उकरून काढणारा एका समथाचे उक्कोटन करतो' म्हणजे संमुखाविनय या एका समथाचे उक्कोटन करतो.

341. Kati ukkoṭātiādipucchānaṃ vissajjane pana dvādasasu ukkoṭesu akataṃ kammantiādayo tāva tayo ukkoṭā visesato dutiye anuvādādhikaraṇe labbhanti. Anihataṃ kammantiādayo tayo paṭhame vivādādhikaraṇe labbhanti. Avinicchitantiādayo tayo tatiye āpattādhikaraṇe labbhanti. Avūpasantantiādayo tayo catutthe kiccādhikaraṇe labbhanti; apica dvādasāpi ca ekekasmiṃ adhikaraṇe labbhantiyeva.

३४१. 'किती उक्कोट आहेत?' इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात, बारा उक्कोटांपैकी 'अकतं कम्मं' (न केलेले कर्म) इत्यादी पहिले तीन उक्कोट प्रामुख्याने दुसऱ्या अनुवादाधिकरणात आढळतात. 'अनिहतं कम्मं' (न थांबवलेले कर्म) इत्यादी तीन उक्कोट पहिल्या विवादाधिकरणात आढळतात. 'अविनिच्छितं' (अनिर्णित) इत्यादी तीन उक्कोट तिसऱ्या आपत्ताधिकरणात आढळतात. 'अवू पसंतं' (न शमवलेले) इत्यादी तीन उक्कोट चौथ्या किच्चाधिकरणात आढळतात. शिवाय, हे बाराही उक्कोट प्रत्येक अधिकरणात सामान्यतः आढळतातच.

Tatthajātakaṃ adhikaraṇaṃ ukkoṭetīti yasmiṃ vihāre ‘‘mayhaṃ iminā patto gahito, cīvaraṃ gahita’’ntiādinā nayena pattacīvarādīnaṃ atthāya adhikaraṇaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva ca naṃ vihāre āvāsikā sannipatitvā ‘‘alaṃ āvuso’’ti attapaccatthike saññāpetvā pāḷimuttakavinicchayeneva vūpasamenti, idaṃ tatthajātakaṃ adhikaraṇaṃ nāma. Yenāpi vinicchayena samitaṃ, sopi eko samathoyeva. Imaṃ ukkoṭentassāpi pācittiyaṃ.

'तिथेच उत्पन्न झालेले अधिकरण उकरून काढतो' म्हणजे ज्या विहारात 'याने माझे भिक्षापात्र (पत्त) घेतले, चीवर घेतले' इत्यादी पद्धतीने भिक्षापात्र, चीवर इत्यादींच्या कारणाने अधिकरण उत्पन्न होते, आणि त्याच विहारातील निवासी भिक्खू एकत्र येऊन 'पुरे करा, आवुसो!' असे सांगून त्या वादी-प्रतिवादींना समजावून सांगतात आणि पाळिमुत्तक (पाळी-ग्रंथाबाहेरील) निर्णयानेच ते शमवतात, याला 'तिथेच उत्पन्न झालेले अधिकरण' असे म्हणतात. ज्या निर्णयाने ते शमवले गेले, तो देखील एक प्रकारचा समथच आहे. याचे उक्कोटन (पुनरुत्थान) करणाऱ्यालाही पाचित्तिय होते.

Tatthajātakaṃ vūpasantanti sace pana taṃ adhikaraṇaṃ nevāsikā vūpasametuṃ na sakkonti, athañño vinayadharo āgantvā ‘‘kiṃ āvuso imasmiṃ [Pg.195] vihāre uposatho vā pavāraṇā vā ṭhitā’’ti pucchati, tehi ca tasmiṃ kāraṇe kathite taṃ adhikaraṇaṃ khandhakato ca parivārato ca suttena vinicchinitvā vūpasameti, idaṃ tatthajātakaṃ vūpasantaṃ nāma adhikaraṇaṃ. Etaṃ ukkoṭentassāpi pācittiyameva.

'तिथेच उत्पन्न झालेले आणि शमवलेले' म्हणजे जर ते अधिकरण तेथील निवासी भिक्खू शमवू शकले नाहीत, आणि दुसरा एखादा विनयधर भिक्खू तिथे येऊन 'आवुसो, या विहारात उपोसथ किंवा पवारणा का थांबली आहे?' असे विचारतो, आणि त्यांनी त्याचे कारण सांगितल्यावर, ते अधिकरण खंधक आणि परिवार यांतील सूत्रांच्या आधारे निर्णय देऊन शमवतो, याला 'तिथेच उत्पन्न झालेले आणि शमवलेले अधिकरण' असे म्हणतात. याचे उक्कोटन करणाऱ्यालाही पाचित्तियच होते.

Antarāmaggeti te attapaccatthikā ‘‘na mayaṃ etassa vinicchaye tiṭṭhāma, nāyaṃ vinaye kusalo, asukasmiṃ nāma gāme vinayadharā therā vasanti, tattha gantvā vinicchinissāmā’’ti gacchantā antarāmaggeyeva kāraṇaṃ sallakkhetvā aññamaññaṃ vā saññāpenti, aññe vā te bhikkhū nijjhāpenti, idampi vūpasantameva hoti. Evaṃ vūpasantaṃ antarāmagge adhikaraṇaṃ ukkoṭeti yo, tassāpi pācittiyameva.

'वाटेतच' म्हणजे ते वादी-प्रतिवादी भिक्खू 'आम्ही याच्या निर्णयावर समाधानी नाही, हा विनयात कुशल नाही; अमुक नावाच्या गावात विनयधर थेर राहतात, तिथे जाऊन आम्ही निर्णय घेऊ' असे म्हणून जात असताना, वाटेतच त्या कारणाचा विचार करून आपापसात समेट घडवून आणतात, किंवा इतर भिक्खू त्यांना समजावून सांगतात, हे देखील शमवलेलेच मानले जाते. अशा प्रकारे वाटेत शमवलेले अधिकरण जो उकरून काढतो, त्यालाही पाचित्तियच होते.

Antarāmagge vūpasantanti na heva kho pana aññamaññaṃ saññattiyā vā sabhāgabhikkhunijjhāpanena vā vūpasantaṃ hoti; apica kho paṭipathaṃ āgacchanto eko vinayadharo disvā ‘‘kattha āvuso gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘asukaṃ nāma gāmaṃ, iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte ‘‘alaṃ, āvuso, kiṃ tattha gatenā’’ti tattheva dhammena vinayena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasameti, idaṃ antarāmagge vūpasantaṃ nāma. Etaṃ ukkoṭentassāpi pācittiyameva.

'वाटेत शमवलेले' म्हणजे केवळ आपापसातील समजुतीने किंवा समान विचारसरणीच्या भिक्खूंच्या समजावण्यानेच शमवलेले असते असे नाही; तर समोरून येणाऱ्या एका विनयधर भिक्खूने त्यांना पाहून 'आवुसो, कुठे चाललात?' असे विचारल्यावर, 'अमुक गावाला, या कारणासाठी चाललो आहोत' असे सांगितल्यावर, 'पुरे करा आवुसो, तिथे जाऊन काय फायदा?' असे म्हणून तिथेच धर्म आणि विनयाच्या नियमांनुसार ते अधिकरण शमवतो, याला 'वाटेत शमवलेले अधिकरण' म्हणतात. याचे उक्कोटन करणाऱ्यालाही पाचित्तियच होते.

Tattha gatanti sace pana ‘‘alaṃ, āvuso, kiṃ tattha gatenā’’ti vuccamānāpi ‘‘mayaṃ tattheva gantvā vinicchayaṃ pāpessāmā’’ti vinayadharassa vacanaṃ anādiyitvā gacchantiyeva, gantvā sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃ etamatthaṃ ārocenti. Sabhāgā bhikkhū ‘‘alaṃ, āvuso, saṅghasannipātaṃ nāma garuka’’nti tattheva nisīdāpetvā vinicchinitvā saññāpenti, idampi vūpasantameva hoti. Evaṃ vūpasantaṃ tattha gataṃ adhikaraṇaṃ ukkoṭeti yo, tassāpi pācittiyameva.

'तिथे पोहोचलेले' म्हणजे जर 'पुरे करा आवुसो, तिथे जाऊन काय फायदा?' असे सांगितले तरीही, 'आम्ही तिथेच जाऊन निर्णय मिळवू' असे म्हणून त्या विनयधराच्या शब्दाचा अनादर करून ते पुढे जातातच, आणि तिथे पोहोचून समान विचारसरणीच्या भिक्खूंना ही गोष्ट सांगतात. तेव्हा ते समान विचारसरणीचे भिक्खू 'पुरे करा आवुसो, संघ एकत्र करणे ही गंभीर बाब आहे' असे म्हणून त्यांना तिथेच बसवून, निर्णय देऊन समजावतात, हे देखील शमवलेलेच मानले जाते. अशा प्रकारे तिथे पोहोचून शमवलेले अधिकरण जो उकरून काढतो, त्यालाही पाचित्तियच होते.

Tattha gataṃ vūpasantanti na heva kho pana sabhāgabhikkhūnaṃ saññattiyā vūpasantaṃ hoti; apica kho saṅghaṃ sannipātetvā ārocitaṃ saṅghamajjhe vinayadharā vūpasamenti, idaṃ tattha gataṃ vūpasantaṃ nāma. Etaṃ ukkoṭentassāpi pācittiyameva.

'तिथे पोहोचून शमवलेले' म्हणजे केवळ समान विचारसरणीच्या भिक्खूंच्या समजावण्यानेच शमवलेले असते असे नाही; तर संघाला एकत्र बोलावून, त्यांच्यासमोर मांडलेले अधिकरण संघाच्या मध्यभागी विनयधर भिक्खू शमवतात, याला 'तिथे पोहोचून शमवलेले अधिकरण' म्हणतात. याचे उक्कोटन करणाऱ्यालाही पाचित्तियच होते.

Sativinayanti khīṇāsavassa dinnaṃ sativinayaṃ ukkoṭeti, pācittiyameva. Ummattakassa dinne amūḷhavinaye pāpussannassa dinnāya tassapāpiyasikāyapi eseva nayo.

'सतिविनय' म्हणजे क्षीणास्रव अर्हताला दिलेल्या सतिविनयाचे जो उक्कोटन करतो, त्याला पाचित्तियच होते. वेड्या भिक्खूला दिलेल्या अमूळ्हविनयाच्या बाबतीत आणि अनेक पापे केलेल्या भिक्खूला दिलेल्या तस्सपापियसिगाच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

Tiṇavatthārakaṃ [Pg.196] ukkoṭetīti saṅghena tiṇavatthārakasamathena vūpasamite adhikaraṇe ‘‘āpatti nāma ekaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā desiyamānā vuṭṭhāti, yaṃ panetaṃ niddāyantassāpi āpattivuṭṭhānaṃ nāma, etaṃ mayhaṃ na khamatī’’ti evaṃ vadantopi tiṇavatthārakaṃ ukkoṭeti nāma, tassāpi pācittiyameva.

'तिणवत्थारक उकरून काढतो' म्हणजे संघाने तिणवत्थारक समथाने अधिकरण शमवल्यावर, 'आपत्ती (दोष) ही एका भिक्खूजवळ जाऊन, उकिडवे बसून, हात जोडून, देशना केल्यावरच दूर होते. परंतु, झोपलेल्या भिक्खूची देखील आपत्ती दूर होणे ही जी गोष्ट आहे, ती मला मान्य नाही' असे बोलणारा देखील तिणवत्थारकाचे उक्कोटन करतो असे म्हटले जाते, त्यालाही पाचित्तियच होते.

Chandāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭetīti vinayadharo hutvā attano upajjhāyādīnaṃ atthāya ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvā pubbe vinicchitaṃ adhikaraṇaṃ dvādasasu ukkoṭesu yena kenaci ukkoṭento chandāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭeti nāma. Dvīsu pana attapaccatthikesu ekasmiṃ ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinā nayena samuppannāghāto, tassa parājayaṃ āropanatthaṃ ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvā pubbe vinicchitaṃ adhikaraṇaṃ dvādasasu ukkoṭesu yena kenaci ukkoṭento dosāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭeti nāma. Mando pana momūho momūhattā eva ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvā vuttanayeneva ukkoṭento mohāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭeti nāma. Sace pana dvīsu attapaccatthikesu eko visamāni kāyakammādīni gahanamicchādiṭṭhiṃ balavante ca pakkhantariye abhiññāte bhikkhū nissitattā visamanissito gahananissito balavanissito ca hoti, tassa bhayena ‘‘ayaṃ me jīvitantarāyaṃ vā brahmacariyantarāyaṃ vā kareyyā’’ti ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvā vuttanayeneva ukkoṭento bhayāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭeti nāma.

छंदागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान (उक्कोटण) करतो म्हणजे: विनयधर होऊन, आपल्या उपाध्यायादींच्या हितासाठी 'अधम्म हाच धम्म आहे' इत्यादी दाखवून, पूर्वी निर्णय झालेल्या अधिकरणाला बारा प्रकारच्या उक्कोटणांपैकी (पुनरुत्थानांपैकी) कोणत्याही एकाने पुनरुत्थापित करतो, तेव्हा तो 'छंदागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो' असे म्हटले जाते. परंतु, दोन विरोधी पक्षांपैकी एकावर 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी प्रकारे द्वेष उत्पन्न झाल्यामुळे, त्याला पराभूत करण्यासाठी 'अधम्म हाच धम्म आहे' इत्यादी दाखवून, पूर्वी निर्णय झालेल्या अधिकरणाला बारा प्रकारच्या उक्कोटणांपैकी कोणत्याही एकाने पुनरुत्थापित करतो, तेव्हा तो 'दोषागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो' असे म्हटले जाते. परंतु जो मंद आणि अत्यंत संमोहित आहे, तो संमोहामुळेच 'अधम्म हाच धम्म आहे' इत्यादी दाखवून पूर्वोक्त पद्धतीनेच पुनरुत्थान करतो, तेव्हा तो 'मोहागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो' असे म्हटले जाते. परंतु जर दोन विरोधी पक्षांपैकी एक जण विषम कायकर्म इत्यादींचा, गहन मिथ्यादृष्टीचा आणि दुसऱ्या पक्षातील बलवान व प्रसिद्ध भिक्खूंचा आश्रय घेतलेला असल्यामुळे विषम-आश्रित, गहन-आश्रित आणि बलवान-आश्रित असतो, आणि त्याच्या भयाने 'हा माझ्या जीविताला किंवा ब्रह्मचर्याला धोका निर्माण करेल' असे विचार करून, 'अधम्म हाच धम्म आहे' इत्यादी दाखवून पूर्वोक्त पद्धतीनेच पुनरुत्थान करतो, तेव्हा तो 'भयागतीला प्राप्त होऊन अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो' असे म्हटले जाते.

Tadahupasampannoti eko sāmaṇero byatto hoti bahussuto, so vinicchaye parājayaṃ patvā maṅkubhūte bhikkhū disvā pucchati ‘‘kasmā maṅkubhūtātthā’’ti? Te tassa taṃ adhikaraṇaṃ ārocenti. So te evaṃ vadeti ‘‘hotu, bhante, maṃ upasampādetha, ahaṃ taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamessāmī’’ti. Te taṃ upasampādenti. So dutiyadivase bheriṃ paharitvā saṅghaṃ sannipāteti. Tato bhikkhūhi ‘‘kena saṅgho sannipātito’’ti vutte ‘‘mayā’’ti vadati. ‘‘Kasmā sannipātito’’ti? ‘‘Hiyyo adhikaraṇaṃ dubbinicchitaṃ, tamahaṃ vinicchinissāmī’’ti. ‘‘Tvaṃ pana hiyyo kuhiṃ gato’’ti? ‘‘Anupasampannomhi, bhante, ajja pana upasampannomhī’’ti. So vattabbo ‘‘idaṃ āvuso tumhādisānaṃ bhagavatā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, ‘tadahupasampanno [Pg.197] ukkoṭeti, ukkoṭanakaṃ pācittiya’nti, gaccha āpattiṃ desehī’’ti. Āgantukepi eseva nayo.

'त्याच दिवशी उपसंपन्न झालेला' म्हणजे: एक सामणेर चतुर आणि बहुश्रुत असतो. तो निर्णयामध्ये पराभूत झाल्यामुळे खिन्न झालेल्या भिक्खूंना पाहून विचारतो, 'तुम्ही का खिन्न झाला आहात?' ते त्याला त्या अधिकरणाविषयी सांगतात. तो त्यांना असे म्हणतो, 'असू द्या, भंते! मला उपसंपदा द्या, मी त्या अधिकरणाचा शम करीन.' ते त्याला उपसंपदा देतात. तो दुसऱ्या दिवशी दुंदुभी वाजवून संघाला एकत्रित करतो. त्यानंतर भिक्खूंनी 'संघ कोणी एकत्रित केला?' असे विचारले असता, तो 'मी केला' असे म्हणतो. 'का एकत्रित केला?' 'काल अधिकरणाचा चुकीचा निर्णय झाला, मी त्याचा निर्णय करीन.' 'पण तू काल कुठे गेला होतास?' 'भंते, काल मी अनुपसंपन्न होतो, पण आज मी उपसंपन्न आहे.' त्याला असे म्हटले पाहिजे, 'आवुसो, तुमच्यासारख्यांसाठी भगवंतांनी हा शिक्षापद प्रज्ञप्त केला आहे—त्याच दिवशी उपसंपन्न झालेला जर अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो, तर त्याला उक्कोटणक पाचित्तिय होते. जा, आपत्तीची देशना कर.' आगंतुक भिक्खूच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

Kārakoti ekaṃ saṅghena saddhiṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitvā pariveṇagataṃ parājitā bhikkhū vadanti ‘‘kissa, bhante, tumhehi evaṃ vinicchitaṃ adhikaraṇaṃ, nanu evaṃ vinicchinitabba’’nti. So ‘‘kasmā paṭhamaṃyeva evaṃ na vaditthā’’ti taṃ adhikaraṇaṃ ukkoṭeti. Evaṃ yo kārako ukkoṭeti, tassāpi ukkoṭanakaṃ pācittiyaṃ. Chandadāyakoti eko adhikaraṇavinicchaye chandaṃ datvā sabhāge bhikkhū parājayaṃ patvā āgate maṅkubhūte disvā ‘‘sve dāni ahaṃ vinicchinissāmī’’ti saṅghaṃ sannipātetvā ‘‘kasmā sannipātesī’’ti vutte ‘‘hiyyo adhikaraṇaṃ dubbinicchitaṃ, tamahaṃ ajja vinicchinissāmī’’ti. ‘‘Hiyyo pana tvaṃ kattha gato’’ti. ‘‘Chandaṃ datvā nisinnomhī’’ti. So vattabbo ‘‘idaṃ āvuso tumhādisānaṃ bhagavatā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, ‘chandadāyako ukkoṭeti, ukkoṭanakaṃ pācittiya’nti, gaccha āpattiṃ desehī’’ti.

'निर्णय प्रक्रियेत सहभागी असणारा' (कारक) म्हणजे: संघासोबत अधिकरणाचा निर्णय करून विहारात गेलेल्या एका भिक्खूला पराभूत झालेले भिक्खू म्हणतात, 'भंते, तुम्ही अधिकरणाचा असा निर्णय का केला? असा निर्णय करायला हवा नव्हता का?' तो 'तुम्ही आधीच असे का बोलला नाही?' असे म्हणून त्या अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो. अशा प्रकारे जो निर्णय प्रक्रियेत सहभागी असणारा असून पुनरुत्थान करतो, त्यालाही उक्कोटणक पाचित्तिय होते. 'छंद देणारा' (छंददायक) म्हणजे: एक भिक्खू अधिकरणाच्या निर्णयामध्ये आपली संमती (छंद) देऊन, आपल्या समान मताच्या भिक्खूंना पराभूत होऊन खिन्न अवस्थेत आलेले पाहून म्हणतो, 'आता उद्या मी याचा निर्णय करीन.' तो संघाला एकत्रित करतो आणि 'का एकत्रित केले?' असे विचारले असता, 'काल अधिकरणाचा चुकीचा निर्णय झाला, मी आज त्याचा निर्णय करीन' असे सांगतो. 'पण काल तू कुठे गेला होतास?' 'मी छंद देऊन बसलो होतो.' त्याला असे म्हटले पाहिजे, 'आवुसो, तुमच्यासारख्यांसाठी भगवंतांनी हा शिक्षापद प्रज्ञप्त केला आहे—छंद देणारा जर अधिकरणाचे पुनरुत्थान करतो, तर त्याला उक्कोटणक पाचित्तिय होते. जा, आपत्तीची देशना कर.'

Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā

अधिकरणनिदान-आदींचे वर्णन

342. Vivādādhikaraṇaṃ kiṃnidānantiādīsu kiṃ nidānamassāti kiṃnidānaṃ. Ko samudayo assāti kiṃsamudayaṃ. Kā jāti assāti kiṃjātikaṃ. Ko pabhavo assāti kiṃpabhavaṃ. Ko sambhāro assāti kiṃsambhāraṃ. Kiṃ samuṭṭhānaṃ assāti kiṃsamuṭṭhānaṃ. Sabbānetāni kāraṇavevacanāniyeva.

३४२. 'विवादाधिकरण कशावर आधारित (किंनिदान) आहे' इत्यादी शब्दांमध्ये: याचे निदान (कारण) काय आहे? म्हणून ते 'किंनिदान' (काय निदान असलेले). याचा समुदय (उत्पत्तीचे कारण) काय आहे? म्हणून ते 'किंसमुदय'. याची जाती (उत्पत्ती) काय आहे? म्हणून ते 'किंजातिक'. याचा प्रभव (उगम) काय आहे? म्हणून ते 'किंप्रभव'. याचा संभार (सामग्री) काय आहे? म्हणून ते 'किंसंभार'. याचे समुत्थान (उत्थान) काय आहे? म्हणून ते 'किंसमुत्थान'. हे सर्व शब्द 'कारण' या शब्दाचेच समानार्थी शब्द आहेत.

Vivādanidānantiādīsupi aṭṭhārasabhedakaravatthusaṅkhāto vivādo nidānametassāti vivādanidānaṃ. Vivādaṃ nissāya uppajjanakavivādavasenetaṃ vuttaṃ. Anuvādo nidānaṃ assāti anuvādanidānaṃ. Idampi anuvādaṃ nissāya uppajjanakaanuvādavasena vuttaṃ. Āpatti nidānaṃ assāti āpattinidānaṃ. Āpattādhikaraṇapaccayā catasso āpattiyo āpajjatīti evaṃ āpattiṃ nissāya uppajjanakaāpattivasenetaṃ vuttaṃ. Kiccayaṃ nidānamassāti kiccayanidānaṃ; catubbidhaṃ saṅghakammaṃ kāraṇamassāti attho. Ukkhittānuvattikāya bhikkhuniyā yāvatatiyaṃ samanubhāsanādīnaṃ kiccaṃ nissāya uppajjanakakiccānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Ayaṃ catunnampi adhikaraṇānaṃ vissajjanapakkhe ekapadayojanā. Etenānusārena sabbapadāni yojetabbāni.

'विवादनिदान' इत्यादी शब्दांमध्येही: अठरा भेदकर वस्तूंच्या स्वरूपातील विवाद हे ज्याचे निदान (कारण) आहे, ते 'विवादनिदान' होय. पूर्वीच्या विवादाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या भावी विवादाच्या संदर्भात भगवंतांनी हे सांगितले आहे. अनुवादाचे (आरोपाचे) निदान ज्याला आहे, ते 'अनुवादनिदान' होय. हे देखील पूर्वीच्या अनुवादाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या भावी अनुवादाच्या संदर्भात भगवंतांनी सांगितले आहे. आपत्तीचे निदान ज्याला आहे, ते 'आपत्तिनिदान' होय. 'आपत्ताधिकरणाच्या कारणाने चार आपत्तींना प्राप्त होतो' अशा प्रकारे पूर्वीच्या आपत्तीचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या भावी आपत्तीच्या संदर्भात भगवंतांनी हे सांगितले आहे. कृत्य हे ज्याचे निदान आहे, ते 'कृत्यनिदान' होय; चार प्रकारचे संघकर्म हे याचे कारण आहे, असा अर्थ आहे. उत्क्षिप्त भिक्खूचे अनुकरण करणाऱ्या भिक्खुणीला तीन वेळा समनुभाषण देण्यासारख्या कृत्याचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या भावी कृत्यांच्या संदर्भात भगवंतांनी हे सांगितले आहे. ही चारही अधिकरणांच्या उत्तराच्या बाजूने एका पदाची योजना आहे. यानुसार सर्व पदांची योजना केली पाहिजे.

Dutiyapucchāya [Pg.198] hetunidānantiādimhi vissajjane navannaṃ kusalākusalābyākatahetūnaṃ vasena hetunidānāditā veditabbā. Tatiyapucchāya vissajjane byañjanamattaṃ nānaṃ. Hetuyeva hi ettha paccayoti vutto.

दुसऱ्या प्रश्नाच्या 'हेतुनिदान' इत्यादी उत्तरामध्ये: नऊ प्रकारच्या कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत हेतूंच्या आधारे 'हेतुनिदान' इत्यादी भाव समजून घ्यावा. तिसऱ्या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये केवळ शब्दाचा (व्यंजनाचा) फरक आहे. कारण येथे हेतूलाच 'प्रत्यय' असे भगवंतांनी म्हटले आहे.

343. Mūlapucchāya vissajjane dvādasa mūlānīti kodhaupanāhayugaḷakādīni cha vivādāmūlāni, lobhadosamohā tayo, alobhādosāmohā tayoti imāni ajjhattasantānappavattāni dvādasa mūlāni. Cuddasa mūlānīti tāneva dvādasa kāyavācāhi saddhiṃ cuddasa honti. Cha mūlānīti kāyādīni cha samuṭṭhānāni.

३४३. मूळ विचारणाऱ्या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये: 'बारा मुळे' म्हणजे क्रोध-उपनाह (राग आणि वैर) इत्यादींच्या जोड्यांसारखी सहा विवादमूळे, लोभ, दोष, मोह हे तीन आणि अलोभ, अदोष, अमोह हे तीन, अशी ही अंतःकरणात (अध्यात्मसंतानामध्ये) प्रवृत्त होणारी बारा मुळे आहेत. 'चौदा मुळे' म्हणजे तीच बारा मुळे काय आणि वाचेसह मिळून चौदा होतात. 'सहा मुळे' म्हणजे काय इत्यादी सहा समुत्थाने होत.

Samuṭṭhānapucchāya vissajjane aṭṭhārasa bhedakaravatthūni samuṭṭhānāni, tañhi etesu aṭṭhārasasu bhedakaravatthūsu samuṭṭhāti, etehi vā kāraṇabhūtehi samuṭṭhāti. Tenassetāni samuṭṭhānāni vuccanti. Esa nayo sabbattha.

समुत्थान विचारणाऱ्या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये: अठरा भेदकर वस्तू हीच समुत्थाने आहेत, कारण ते (विवादाधिकरण) या अठरा भेदकर वस्तूंमध्ये उत्पन्न होते, किंवा कारणभूत असलेल्या या भेदकर वस्तूंमुळे उत्पन्न होते. म्हणून यांना या अधिकरणाची समुत्थाने असे म्हटले जाते. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो.

344. Vivādādhikaraṇaṃ āpattītiādibhede ekena adhikaraṇena kiccādhikaraṇenāti idaṃ yena adhikaraṇena sammanti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ, na panetāni ekaṃsato kiccādhikaraṇeneva sammanti. Na hi puggalassa santike desentassa kiccādhikaraṇaṃ nāma atthi.

३४४. 'विवादाधिकरण, आपत्ती' इत्यादी भेदांमध्ये: 'एका अधिकरणाने, कृत्यधिकरणाने' हे जे म्हटले आहे, ते ज्या अधिकरणाने शांत (शमित) होतात, ते दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी सांगितले आहे; परंतु ही अधिकरणे केवळ कृत्यधिकरणानेच शांत होतात असे निश्चितपणे नाही. कारण एखाद्या व्यक्तीच्या समोर आपत्तीची देशना करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत कृत्यधिकरण नावाचे काही नसते.

Na katamena samathenāti sāvasesāpatti viya na sammati. Na hi sakkā sā desetuṃ, na tato vuṭṭhāya suddhante patiṭṭhātuṃ.

"कोणत्याही समथाने शांत होत नाही" (न कतमेन समथेनाति) याचा अर्थ असा की, सावेसेस आपत्तीप्रमाणे (सशोष आपत्तीप्रमाणे) ती कोणत्याही समथाने शांत होत नाही. कारण त्या (अनवसेस आपत्तीची) देशना करणे शक्य नाही, आणि त्यातून बाहेर पडून शुद्धतेमध्ये प्रतिष्ठित होणे शक्य नाही.

348. Vivādādhikaraṇaṃ hoti anuvādādhikaraṇantiādi nayo uttānoyeva.

३४८. "विवादाधिकरण होते, अनुवादाधिकरण होते" इत्यादी पद्धत अगदी स्पष्टच आहे.

349. Tato paraṃ yattha sativinayotiādikā sammukhāvinayaṃ amuñcitvā cha yamakapucchā vuttā, tāsaṃ vissajjaneneva attho pakāsito.

३४९. त्यानंतर, जेथे 'सतिविनय' इत्यादी संमुखाविनय समथाला न सोडता सहा यमक प्रश्न (जोडीने विचारलेले प्रश्न) भगवंतांनी सांगितले आहेत, त्यांच्या उत्तरानेच अर्थ स्पष्ट केला गेला आहे.

351. Saṃsaṭṭhādipucchānaṃ vissajjane saṃsaṭṭhāti sativinayakammavācākkhaṇasmiṃyeva dvinnampi samathānaṃ siddhattā sammukhāvinayoti vā sativinayoti vā ime dhammā saṃsaṭṭhā, no visaṃsaṭṭhā. Yasmā pana kadalikkhandhe pattavaṭṭīnaṃ viya na sakkā tesaṃ vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ dassetuṃ, tena vuttaṃ [Pg.199] ‘‘na ca labbhā imesaṃ dhammānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetu’’nti. Esa nayo sabbattha.

३५१. 'संसट्ठा' (मिश्रित) इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात 'संसट्ठा' म्हणजे सतिविनय कम्मवाचेच्या क्षणीच दोन्ही समथ सिद्ध होत असल्यामुळे, 'संमुखाविनय' किंवा 'सतिविनय' हे धर्म मिश्रित आहेत, विभक्त नाहीत. परंतु, ज्याप्रमाणे केळीच्या खांबातील पानांच्या गुंडाळ्यांना वेगळे करून त्यांचे वेगळेपण दाखवता येत नाही, त्याचप्रमाणे या (दोन्ही समथांना) वेगळे करून त्यांचे वेगळेपण दाखवणे शक्य नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "या धर्मांना वेगळे करून करून त्यांचे वेगळेपण प्रस्थापित करणे शक्य नाही." हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो.

Sattasamathanidānavaṇṇanā

सप्तसमथनिदानवण्णना (सात समथांच्या निदानाचे स्पष्टीकरण) समाप्त.

352. Kiṃnidānoti pucchāvissajjane nidānaṃ nidānamassāti nidānanidāno. Tattha saṅghasammukhatā, dhammasammukhatā, vinayasammukhatā, puggalasammukhatāti idaṃ sammukhāvinayassa nidānaṃ. Sativepullapatto khīṇāsavo laddhupavādo sativinayassa nidānaṃ. Ummattako bhikkhu amūḷhavinayassa nidānaṃ. Yo ca deseti, yassa ca deseti, ubhinnaṃ sammukhībhāvo paṭiññātakaraṇassa nidānaṃ. Bhaṇḍanajātānaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametuṃ asakkuṇeyyatā yebhuyyasikāya nidānaṃ. Pāpussanno puggalo tassapāpiyasikāya nidānaṃ. Bhaṇḍanajātānaṃ bahu assāmaṇakaajjhācāro tiṇavatthārakassa nidānaṃ. Hetupaccayavārā vuttanayā eva.

३५२. "किंनिदानो" (काय कारण आहे?) या प्रश्नाच्या उत्तरात - ज्याचे निदान (कारण) आहे तो 'निदाननिदानो' होय. त्यामध्ये संघसंमुखता, धम्मसंमुखता, विनयसंमुखता आणि पुग्गलसंमुखता (व्यक्तीची प्रत्यक्ष उपस्थिती) हे संमुखाविनयाचे निदान (कारण) आहे. स्मृतीच्या परिपूर्णतेला प्राप्त झालेले, आळ (आरोप) आलेले क्षीणासव (अर्हत) हे सतिविनयाचे निदान आहे. उन्मत्त (वेडा) भिक्खू हा अमूळ्हविनयाचे निदान आहे. जो देशना करतो आणि ज्याच्याजवळ देशना केली जाते, त्या दोघांची प्रत्यक्ष उपस्थिती हे पटिञ्ञातकरणाचे निदान आहे. भांडण करणाऱ्या भिक्खूंचे अधिकरण शांत करण्यास असमर्थ असणे हे येभुय्यसिकाचे निदान आहे. अत्यंत पापी व्यक्ती हे तस्सपापियसिकेचे निदान आहे. भांडण करणाऱ्या भिक्खूंचे अनेक अश्रामणक आचरण (भिक्खूला अयोग्य असे वर्तन) हे तिणवत्थारकाचे निदान आहे. हेतू आणि प्रत्यय वार हे आधी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहेत.

353. Mūlapucchāya vissajjanaṃ uttānameva. Samuṭṭhānapucchāya kiñcāpi ‘‘sattannaṃ samathānaṃ katame chattiṃsa samuṭṭhānā’’ti vuttaṃ, sammukhāvinayassa pana kammasaṅgahābhāvena samuṭṭhānābhāvato channaṃyeva samathānaṃ cha samuṭṭhānāni vibhattāni. Tattha kammassa kiriyāti ñatti veditabbā. Karaṇanti tassāyeva ñattiyā ṭhapetabbakāle ṭhapanaṃ. Upagamananti sayaṃ upagamanaṃ; attanāyeva tassa kammassa karaṇanti attho. Ajjhupagamananti ajjhesanupagamanaṃ; aññaṃ saddhivihārikādikaṃ ‘‘idaṃ kammaṃ karohī’’ti ajjhesananti attho. Adhivāsanāti ‘‘ruccati me etaṃ, karotu saṅgho’’ti evaṃ adhivāsanā; chandadānanti attho. Appaṭikkosanāti ‘‘na metaṃ khamati, mā evaṃ karothā’’ti appaṭisedhanā. Iti channaṃ chakkānaṃ vasena chattiṃsa samuṭṭhānā veditabbā.

३५३. मूळ प्रश्नाचे (मूलपुच्छा) उत्तर अगदी स्पष्टच आहे. समुत्थान प्रश्नामध्ये जरी "सात समथांचे कोणते छत्तीस समुत्थान आहेत?" असे म्हटले असले, तरी संमुखाविनयामध्ये कर्माचा संग्रह नसल्यामुळे आणि समुत्थानाचा अभाव असल्यामुळे, केवळ सहा समथांचेच सहा समुत्थान सविस्तर स्पष्ट केले आहेत. त्यामध्ये 'कम्मस्स किरिया' (कर्माची क्रिया) या शब्दाने 'ञत्ति' (ज्ञप्ती/घोषणा) समजावी. 'करणं' म्हणजे त्याच ज्ञप्तीला योग्य वेळी मांडणे (प्रस्थापित करणे). 'उपगमनं' म्हणजे स्वतः उपस्थित राहणे; स्वतःच ते कर्म करणे असा याचा अर्थ आहे. 'अज्झुपगमनं' म्हणजे विनंतीवरून उपस्थित राहणे; इतर सद्धि विहारिकादींना "हे कर्म कर" अशी विनंती करणे असा याचा अर्थ आहे. 'अधिवासना' म्हणजे "मला हे मान्य आहे, संघाने हे करावे" अशा प्रकारे स्वीकार करणे; म्हणजेच 'छंददान' (संमती देणे) असा याचा अर्थ आहे. 'अप्पटिक्कोसना' म्हणजे "मला हे मान्य नाही, असे करू नका" असे न नाकारणे (मज्जाव न करणे). अशा प्रकारे सहा षटकांच्या आधारे छत्तीस समुत्थान समजावेत.

Sattasamathanānātthādivaṇṇanā

सप्तसमथनानात्थादिवण्णना (सात समथांच्या विविध अर्थांचे स्पष्टीकरण) समाप्त.

354. Nānātthapucchāvissajjanaṃ uttānameva. Adhikaraṇapucchāvissajjane ayaṃ vivādo no adhikaraṇanti ayaṃ mātāputtādīnaṃ vivādo viruddhavādattā vivādo nāma hoti, samathehi pana adhikaraṇīyatāya abhāvato adhikaraṇaṃ na hoti. Anuvādādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

३५४. नानात्थ (विविध अर्थ) प्रश्नाचे उत्तर अगदी स्पष्टच आहे. अधिकरण प्रश्नाच्या उत्तरात "हा विवाद आहे, अधिकरण नाही" याचा अर्थ असा की, आई आणि मुलगा इत्यादींमधील हा विवाद परस्परविरोधी बोलण्यामुळे 'विवाद' तर ठरतो, परंतु समथांद्वारे तो शांत करण्याजोगा नसल्यामुळे 'अधिकरण' ठरत नाही. अनुवादादींमध्येही हाच नियम आहे. उर्वरित सर्व भाग अगदी स्पष्टच आहे.

Adhikaraṇabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

अधिकरणभेदवण्णना समाप्त झाली.

Dutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ

द्वितीयगाथासंगणिकं (दुसरे गाथासंगणिक).

Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā

चोदनादिपुच्छाविस्सज्जनावण्णना (चोदना इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरांचे स्पष्टीकरण).

359. Dutiyagāthāsaṅgaṇiyaṃ [Pg.200] codanāti vatthuñca āpattiñca dassetvā codanā. Sāraṇāti dosasāraṇā. Saṅgho kimatthāyāti saṅghasannipāto kimatthāya. Matikammaṃ pana kissa kāraṇāti matikammaṃ vuccati mantaggahaṇaṃ; taṃ kissa kāraṇāti attho.

३५९. द्वितीयगाथासंगणिकामध्ये अर्थ असा समजावा - 'चोदना' म्हणजे वस्तू (घटना) आणि आपत्ती दाखवून दोषारोप करणे. 'सारणा' म्हणजे दोषाची आठवण करून देणे. 'संघो किमत्थाय' म्हणजे संघाचा एकत्र येण्याचा काय हेतू आहे? 'मतिकम्मं पन किस्स कारणा' यामध्ये सल्लामसलत किंवा विचारविनिमय करण्याला 'मतिकम्म' म्हटले आहे; ते कोणत्या कारणासाठी होते? असा याचा अर्थ आहे.

Codanā sāraṇatthāyāti vuttappakārā codanā, tena cuditakapuggalena codakadosasāraṇatthāya. Niggahatthāya sāraṇāti dosasāraṇā pana tassa puggalassa niggahatthāya. Saṅgho pariggahatthāyāti tattha sannipatito saṅgho vinicchayapariggahaṇatthāya; dhammādhammaṃ tulanatthāya suvinicchitadubbinicchitaṃ jānanatthāyāti attho. Matikammaṃ pana pāṭiyekkanti suttantikattherānañca vinayadharattherānañca mantaggahaṇaṃ pāṭekkaṃ pāṭekkaṃ vinicchayasanniṭṭhāpanatthaṃ.

"चोदना सारणत्थाय" म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारची चोदना (दोषारोप), त्या चोदित (आरोपी) व्यक्तीला चोदकाच्या दोषाची आठवण करून देण्यासाठी असते. "निग्गहत्थाय सारणा" म्हणजे दोषाची आठवण करून देणे हे त्या व्यक्तीच्या निग्रहासाठी (शिक्षेसाठी) असते. "संघो परिग्गहत्थाय" म्हणजे तेथे एकत्र आलेला संघ निर्णयाचे ग्रहण करण्यासाठी, धम्म आणि अधम्माची तुलना करण्यासाठी, आणि योग्य निर्णय व अयोग्य निर्णय समजून घेण्यासाठी असतो, असा याचा अर्थ आहे. "मतिकम्मं पन पाटियेक्कं" म्हणजे सुत्तन्तिक थेर आणि विनयधर थेर यांचा विचारविनिमय आपापल्या परीने निर्णयाप्रत पोहोचण्यासाठी असतो.

Mā kho paṭighanti cuditake vā codake vā kopaṃ mā janayi. Sace anuvijjako tuvanti sace tvaṃ saṅghamajjhe otiṇṇaṃ adhikaraṇaṃ vinicchituṃ nisinno vinayadharo.

"मा खो पटिघं" म्हणजे चोदित (आरोपी) किंवा चोदक (आरोप करणारा) यांच्यावर राग करू नये. "सचे अनुविज्जको तुवं" म्हणजे जर आपण संघाच्या मध्यभागी उपस्थित झालेल्या अधिकरणाचा निर्णय करण्यासाठी बसलेले विनयधर असाल.

Viggāhikanti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinayappavattaṃ. Anatthasaṃhitanti yā anatthaṃ janayati, parisaṃ khobhetvā uṭṭhāpeti, evarūpiṃ kathaṃ mā abhaṇi. Sutte vinaye vātiādīsu suttaṃ nāma ubhatovibhaṅgo. Vinayo nāma khandhako. Anulomo nāma parivāro. Paññattaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭakaṃ. Anulomikaṃ nāma cattāro mahāpadesā.

"विग्गाहिकं" म्हणजे "तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही" इत्यादी प्रकारे बोलणे. "अनत्थसंहितं" म्हणजे जे अनर्थ निर्माण करते, परिषदेला क्षुब्ध करून उठवून लावते, असे भाषण करू नये. "सुत्ते विनये वा" इत्यादींमध्ये 'सुत्त' म्हणजे उभतोविभंग (भिक्खू आणि भिक्खुनी विभंग). 'विनय' म्हणजे खन्धक (महावग्ग आणि चुळ्वग्ग खन्धक). 'अनुलोम' म्हणजे परिवार. 'पञ्ञत्तं' म्हणजे संपूर्ण विनयपिटक. 'अनुलोमिकं' म्हणजे चार महापदेस (महाप्रदेश).

Anuyogavattaṃ nisāmayāti anuyuñjanavattaṃ nisāmehi. Kusalena buddhimatā katanti chekena paṇḍitena ñāṇapāramippattena bhagavatā nīharitvā ṭhapitaṃ. Suvuttanti supaññāpitaṃ. Sikkhāpadānulomikanti sikkhāpadānaṃ anulomaṃ. Ayaṃ tāva padattho, ayaṃ panettha sādhippāyasaṅkhepavaṇṇanā – ‘‘sace tvaṃ anuvijjako, mā sahasā bhaṇi, mā anatthasaṃhitaṃ viggāhikakathaṃ [Pg.201] bhaṇi. Yaṃ pana kusalena buddhimatā lokanāthena etesu suttādīsu anuyogavattaṃ kathaṃ supaññattaṃ sabbasikkhāpadānaṃ anulomaṃ, taṃ nisāmaya taṃ upadhārehī’’ti. Gatiṃ na nāsento samparāyikanti attano samparāye sugatinibbattiṃ anāsento anuyogavattaṃ nisāmaya. Yo hi taṃ anisāmetvā anuyuñjati, so samparāyikaṃ attano gatiṃ nāseti, tasmā tvaṃ anāsento nisāmayāti attho. Idāni taṃ anuyogavattaṃ dassetuṃ hitesītiādimāha. Tattha hitesīti hitaṃ esanto gavesanto; mettañca mettāpubbabhāgañca upaṭṭhapetvāti attho. Kālenāti yuttapattakālena; ajjhesitakāleyeva tava bhāre kate anuyuñjāti attho.

‘अनुयोगवृत्तं निसामय’ म्हणजे चौकशीच्या कर्तव्याचे (अनुयुंजनवृत्ताचे) ज्ञानाने निरीक्षण कर. ‘कुशलेन बुद्धिमता कतं’ म्हणजे कुशल, खरे पंडित आणि ज्ञानपारमी प्राप्त भगवंतांनी शोधून मांडलेले. ‘सुवृत्तं’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रज्ञापित केलेले. ‘सिक्खापदानुलोमिकं’ म्हणजे शिक्षपदांना अनुकूल असलेले. हा तर शब्दाचा अर्थ झाला, परंतु येथे अभिप्रायासह संक्षिप्त स्पष्टीकरण असे आहे – “जर तू अनुविज्जक (चौकशी करणारा विनयधर) असशील, तर घाईघाईने बोलू नकोस, अनर्थकारक व वादग्रस्त भाषण करू नकोस. परंतु, कुशल व बुद्धिमान लोकनाथांनी (बुद्धांनी) या सूत्रादींमध्ये सर्व शिक्षपदांना अनुकूल असे जे अनुयोगवृत्त चांगल्या प्रकारे प्रज्ञापित केले आहे, त्याचे तू निरीक्षण कर, त्याचे चिंतन कर.” ‘गतिं न नासेन्तो सम्परायिकं’ म्हणजे आपल्या परलोकातील सुगतीचा नाश न करता अनुयोगवृत्ताचे निरीक्षण कर. कारण जो त्याचे निरीक्षण न करता चौकशी करतो, तो परलोकातील आपली गती नष्ट करतो. म्हणून तू आपली गती नष्ट न करता त्याचे निरीक्षण कर, असा अर्थ आहे. आता ते अनुयोगवृत्त दाखवण्यासाठी ‘हितेसी’ इत्यादी गाथा स्थविर उपालींनी म्हटली आहे. त्यात ‘हितेसी’ म्हणजे हिताचा शोध घेणारा; मैत्री आणि उपचार मैत्रीची स्थापना करून, असा अर्थ आहे. ‘कालेन’ म्हणजे योग्य व अनुकूल वेळी; केवळ विनंती केलेल्या वेळीच, तुझी जबाबदारी असतानाच चौकशी कर, असा अर्थ आहे.

Sahasā vohāraṃ mā padhāresīti yo etesaṃ sahasā vohāro hoti, sahasā bhāsitaṃ, taṃ mā padhāresi, mā gaṇhittha.

‘सहसा वोहारं मा पधारेसि’ म्हणजे या (चोदक व चुदितक) व्यक्तींचे जे घाईघाईचे बोलणे असते, घाईघाईने बोललेले असते, ते स्वीकारू नकोस, ते गृहीत धरू नकोस.

Paṭiññānusandhitena kārayeti ettha anusandhitanti kathānusandhi vuccati, tasmā paṭiññānusandhinā kāraye; kathānusandhiṃ sallakkhetvā paṭiññāya kārayeti attho. Atha vā paṭiññāya ca anusandhitena ca kāraye, lajjiṃ paṭiññāya kāraye; alajjiṃ vattānusandhināti attho. Tasmā eva paṭiññā lajjīsūti gāthamāha. Tattha vattānusandhitena kārayeti vattānusandhinā kāraye, yā assa vattena saddhiṃ paṭiññā sandhiyati, tāya paṭiññāya kārayeti attho.

‘पटिञ्ञानुसंधितेन कारये’ यामध्ये ‘अनुसंधित’ म्हणजे कथानुसंधि (भाषणाचा पूर्व-अपर संबंध) म्हटले जाते. म्हणून प्रतिज्ञा व अनुसंधि यांच्याद्वारे निर्णय घ्यावा; भाषणाचा पूर्व-अपर संबंध लक्षात घेऊन प्रतिज्ञेनुसार निर्णय घ्यावा, असा अर्थ आहे. अथवा प्रतिज्ञेने आणि अनुसंधिने निर्णय घ्यावा; लज्जी (शीलवान) भिक्खूचा प्रतिज्ञेने निर्णय घ्यावा आणि अलज्जी (निर्लज्ज) भिक्खूचा वर्तनाच्या अनुसंधिने (कर्तव्याच्या संबंधाने) निर्णय घ्यावा, असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘पतिञ्ञा लज्जीसु’ ही गाथा स्थविर उपालींनी म्हटली आहे. त्यात ‘वत्तानुकूलतेने निर्णय घ्यावा’ म्हणजे वर्तनाच्या अनुसंधिने निर्णय घ्यावा; त्याची जी प्रतिज्ञा त्याच्या वर्तनाशी सुसंगत ठरते, त्या प्रतिज्ञेनुसार निर्णय घ्यावा, असा अर्थ आहे.

Sañciccāti jānanto āpajjati. Parigūhatīti nigūhati na deseti na vuṭṭhāti.

‘संचिच्च’ म्हणजे जाणूनबुजून आपत्तीत पडणे. ‘परिगुहति’ म्हणजे लपवणे, देशना न करणे (आपत्ती प्रकट न करणे) आणि आपत्तीतून बाहेर न पडणे.

Sā ahampi jānāmīti yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ saccaṃ, ahampi naṃ evameva jānāmi. Aññañca tāhanti aññañca taṃ ahaṃ pucchāmi.

‘सा अहम्पि जानामि’ म्हणजे जे आपण सांगितले आहे, ते सत्य आहे; मीसुद्धा ते तसेच जाणतो. ‘अञ्ञञ्च ताहं’ म्हणजे मी आपल्याला दुसरा प्रश्न विचारतो.

Pubbāparaṃ na jānātīti purekathitañca pacchākathitañca na jānāti. Akovidoti tasmiṃ pubbāpare akusalo. Anusandhivacanapathaṃ na jānātīti kathānusandhivacanaṃ vinicchayānusandhivacanañca na jānāti.

‘पुब्बापरं न जानाति’ म्हणजे पूर्वी बोललेले आणि नंतर बोललेले समजत नाही. ‘अकोविदो’ म्हणजे त्या पूर्वापर संबंधात अकुशल असणे. ‘अनुसंधिवचनपथं न जानाति’ म्हणजे कथानुसंधि-वचन (चोदक व चुदितक यांच्या भाषणाशी संबंधित) आणि विनिश्चयानुसंधि-वचन (आपत्ती-अनापत्तीच्या निर्णयाशी संबंधित) न जाणणे.

Sīlavipattiyā codetīti dvīhi āpattikkhandhehi codeti. Ācāradiṭṭhiyāti ācāravipattiyā ceva diṭṭhivipattiyā ca. Ācāravipattiyā codento pañcahāpattikkhandhehi codeti, diṭṭhivipattiyā codento [Pg.202] micchādiṭṭhiyā ceva antaggāhikadiṭṭhiyā ca codeti. Ājīvenapi codetīti ājīvahetupaññattehi chahi sikkhāpadehi codeti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

‘शीलविपत्तिया चोदेति’ म्हणजे दोन आपत्ती-स्कंधांनी (पाराजिक व संघादिशेष) चोदना (आरोप) करतो. ‘आचारदिट्ठिया’ म्हणजे आचारविपत्तीने आणि दृष्टीविपत्तीने. आचारविपत्तीने चोदना करणारा पाच आपत्ती-स्कंधांनी चोदना करतो; दृष्टीविपत्तीने चोदना करणारा मिथ्यादृष्टीने आणि अंतग्ग्राहिक दृष्टीने चोदना करतो. ‘आजीवेनपि चोदेति’ म्हणजे आजीविकेच्या कारणाने प्रज्ञापित केलेल्या सहा शिक्षपदांनी चोदना करतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Dutiyagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या गाथासंगणिकेचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Codanākaṇḍaṃ

चोदनाकांड

Anuvijjakakiccavaṇṇanā

अनुविज्जकाच्या (चौकशी करणाऱ्या विनयधराच्या) कर्तव्याचे स्पष्टीकरण

360-361. Idāni [Pg.203] evaṃ uppannāya codanāya vinayadharena kattabbakiccaṃ dassetuṃ anuvijjakenātiādi āraddhaṃ. Tattha diṭṭhaṃ diṭṭhenāti gāthāya ayamattho – ekeneko mātugāmena saddhiṃ ekaṭṭhānato nikkhamanto vā pavisanto vā diṭṭho, so taṃ pārājikena codeti, itaro tassa dassanaṃ anujānāti. Taṃ pana dassanaṃ paṭicca pārājikaṃ na upeti, na paṭijānāti. Evamettha yaṃ tena diṭṭhaṃ, taṃ tassa ‘‘diṭṭho mayā’’ti iminā diṭṭhavacanena sameti. Yasmā pana itaro taṃ dassanaṃ paṭicca dosaṃ na paṭijānāti, tasmā asuddhaparisaṅkito hoti; amūlakaparisaṅkitoti attho. Tassa puggalassa ‘‘suddho aha’’nti paṭiññāya tena saddhiṃ uposatho kātabbo. Sesagāthādvayepi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

३६०-३६१. आता अशा प्रकारे चोदना (आरोप) उत्पन्न झाल्यावर विनयधराने करावयाचे कर्तव्य दाखवण्यासाठी ‘अनुविज्जकेन’ इत्यादी गाथा सुरू केली आहे. त्यात ‘दिट्ठं दिट्ठेन’ या गाथेचा अर्थ असा आहे – एका भिक्खूने दुसऱ्या भिक्खूला स्त्रीसोबत एकाच ठिकाणाहून बाहेर पडताना किंवा एकाच ठिकाणी प्रवेश करताना पाहिले. तो त्याला पाराजिकाने चोदित करतो (आरोप करतो), आणि दुसरा भिक्खू त्याचे ते पाहणे मान्य करतो. परंतु, त्या पाहण्याच्या आधारे तो पाराजिकाप्रत पोहोचत नाही, ती आपत्ती मान्य करत नाही. अशा प्रकारे, येथे त्याने जे पाहिले आहे, ते त्याच्या “मी पाहिले आहे” या विधानाशी सुसंगत ठरते. परंतु, दुसरा भिक्खू त्या पाहण्याच्या आधारे दोष मान्य करत नसल्यामुळे, तो अशुद्धतेची शंका असलेला (अशुद्धपरिशंकित) किंवा अमूलक शंका असलेला (अमूलकपरिशंकित) ठरतो, असा अर्थ आहे. त्या व्यक्तीच्या “मी शुद्ध आहे” या प्रतिज्ञेवरून (कबुलीवरून) त्याच्यासोबत उपोसथ करावा. उर्वरित दोन गाथांमध्येही हाच नियम लागू होतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Anuvijjakakiccavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुविज्जकाच्या कर्तव्याचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Codakapucchāvissajjanāvaṇṇanā

चोदकाच्या प्रश्नोत्तरांचे स्पष्टीकरण

362-363. Codanāya ko ādītiādipucchānaṃ vissajjane sacce ca akuppe cāti sacce patiṭṭhātabbaṃ akuppe ca. Yaṃ kataṃ vā na kataṃ vā, tadeva vattabbaṃ, na ca codake vā anuvijjake vā saṅghe vā kopo uppādetabbo. Otiṇṇānotiṇṇaṃ jānitabbanti otiṇṇañca anotiṇṇañca vacanaṃ jānitabbaṃ. Tatrāyaṃ jānanavidhi – ettakā codakassa pubbakathā, ettakā pacchimakathā, ettakā cuditakassa pubbakathā, ettakā pacchimakathāti jānitabbā. Codakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ, cuditakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ, anuvijjakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ, anuvijjako appamattakampi ahāpento ‘‘āvuso samannāharitvā ujuṃ katvā āharā’’ti vattabbo, saṅghena evaṃ paṭipajjitabbaṃ. Yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasammatīti ettha dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā [Pg.204] ca. Etena hi dhammena ca vinayena ca satthusāsanena ca adhikaraṇaṃ vūpasamati, tasmā anuvijjakena bhūtena vatthunā codetvā āpattiṃ sāretvā ñattisampadāya ceva anussāvanasampadāya ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ, anuvijjakena evaṃ paṭipajjitabbaṃ. Sesamettha uttānameva.

३६२-३६३. ‘चोदनेचा आरंभ काय?’ इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात ‘सच्चे च अकुप्पे च’ म्हणजे सत्यावर आणि अक्रोधावर प्रतिष्ठित राहावे. जे केले आहे किंवा जे केले नाही, तेच सांगावे; आणि चोदक, अनुविज्जक किंवा संघ यांच्यावर क्रोध करू नये. ‘ओतिण्ण-अनोतिण्ण जाणले पाहिजे’ म्हणजे प्रस्तुत आणि अप्रस्तुत वचन जाणले पाहिजे. त्यात जाणण्याची पद्धत अशी आहे – चोदकाचे पूर्वभाषण इतके आहे, उत्तरभाषण इतके आहे; चुदितकाचे पूर्वभाषण इतके आहे, उत्तरभाषण इतके आहे, हे जाणले पाहिजे. चोदकाचे प्रमाण घेतले पाहिजे, चुदितकाचे प्रमाण घेतले पाहिजे, अनुविज्जकाचे प्रमाण घेतले पाहिजे. अनुविज्जकाने अगदी थोडीही उणीव न ठेवता, “आयुष्यमान, नीट लक्ष देऊन सरळपणे मांड” असे म्हटले पाहिजे; संघाने अशा प्रकारे आचरण केले पाहिजे. ‘ज्या धम्माने, ज्या विनयाने, ज्या शास्त्यांच्या शासनाने ते अधिकरण शांत होते’ – येथे ‘धम्म’ म्हणजे सत्य वस्तू (तथ्य). ‘विनय’ म्हणजे चोदना (आरोप करणे) आणि सारणा (आठवण करून देणे). ‘शास्त्यांचे शासन’ म्हणजे ज्ञत्तिसंपदा आणि अनुस्सावनसंपदा. कारण या धम्माने, विनयाने आणि शास्त्यांच्या शासनाने अधिकरण शांत होते. म्हणून अनुविज्जकाने सत्य वस्तूने (तथ्याने) चोदना करून, आपत्तीची आठवण करून देऊन, ज्ञत्तिसंपदेने व अनुस्सावनसंपदेने ते अधिकरण शांत केले पाहिजे. अनुविज्जकाने अशा प्रकारे आचरण केले पाहिजे. येथे उर्वरित अर्थ स्पष्टच आहे.

364. Uposatho kimatthāyātiādipucchāvissajjanampi uttānameva. Avasānagāthāsu there ca paribhāsatīti avamaññaṃ karonto ‘‘kiṃ ime jānantī’’ti paribhāsati. Khato upahatindriyoti tāya chandādigāmitāya tena ca paribhāsanena attanā attano khatattā khato. Saddhādīnañca indriyānaṃ upahatattā upahatindriyo. Nirayaṃ gacchati dummedho, na ca sikkhāya gāravoti so khato upahatindriyo paññāya abhāvato dummedho tīsu sikkhāsu asikkhanato na ca sikkhāya gāravo kāyassa bhedā nirayameva upagacchati, tasmā na ca āmisaṃ nissāya…pe… yathā dhammo tathā kareti. Tassattho na ca āmisaṃ nissāya kare, cuditakacodakesu hi aññatarena dinnaṃ cīvarādiāmisaṃ gaṇhanto āmisaṃ nissāya karoti, evaṃ na kareyya. Na ca nissāya puggalanti ‘‘ayaṃ me upajjhāyo vā ācariyo vā’’tiādinā nayena chandādīhi gacchanto puggalaṃ nissāya karoti, evaṃ na kareyya. Atha kho ubhopete vivajjetvā yathā dhammo ṭhito, tatheva kareyyāti.

३६४. "उपोसथ कशासाठी आहे?" इत्यादी प्रश्नांची उत्तरे देखील स्पष्टच आहेत. अंतिम गाथांमध्ये "आणि थेरांना दूषण देतो" याचा अर्थ अनादर करत "हे काय जाणतात?" असे म्हणून तो निंदा करतो. "स्वतःचा नाश केलेला आणि इंद्रिये नष्ट झालेला" म्हणजे त्या छंदादी अगतिकडे जाण्यामुळे आणि त्या निंदा करण्यामुळे स्वतःच स्वतःचा नाश केल्यामुळे तो 'नष्ट झालेला' (खत) होय. श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांचा नाश झाल्यामुळे तो 'नष्ट-इंद्रिय' (उपहतेंद्रिय) होय. "तो दुर्बुद्धी नरकात जातो, आणि शिक्षेविषयी आदर बाळगत नाही" म्हणजे तो स्वतःचा नाश केलेला, नष्ट-इंद्रिय असलेला, प्रज्ञेच्या अभावामुळे दुर्बुद्धी, तीन शिक्षांमध्ये (शील, समाधी, प्रज्ञा) आचरण न केल्यामुळे शिक्षेविषयी आदर नसलेला, शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) नरकातच जातो. म्हणून "आमिषाचा आश्रय न घेता... पे... जसा धर्म आहे तसे करावे" असे आयुष्यमान उपालि थेरांनी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा समजावा: आमिषाचा आश्रय घेऊन निर्णय करू नये. कारण, चोदित (आरोपी) किंवा चोदक (आरोप करणारा) यांच्यापैकी एकाने दिलेले चीवर इत्यादी आमिष ग्रहण करणारा मनुष्य आमिषाचा आश्रय घेऊन कार्य करतो, असे करू नये. "आणि व्यक्तीचा आश्रय न घेता" म्हणजे "हा माझा उपाध्याय किंवा आचार्य आहे" इत्यादी प्रकारे छंदादी अगतिकडे जाणारा मनुष्य व्यक्तीचा आश्रय घेऊन कार्य करतो, असे करू नये. तर मग, या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून जसा धर्म (विनय) स्थित आहे, तसेच करावे (निर्णय घ्यावा).

Upakaṇṇakaṃ jappatīti ‘‘evaṃ kathehi, mā evaṃ kathayitthā’’ti kaṇṇamūle manteti. Jimhaṃ pekkhatīti dosameva gavesati. Vītiharatīti vinicchayaṃ hāpeti. Kummaggaṃ paṭisevatīti āpattiṃ dīpeti.

"कानात कुजबुजतो" म्हणजे "असे सांग, असे सांगू नकोस" असे कानाच्या जवळ (कानात) बोलतो. "कुटिलतेने पाहतो" म्हणजे दोषच शोधतो. "उल्लंघन करतो" म्हणजे निर्णयाला हानी पोहोचवतो. "कुमार्गाचे सेवन करतो" म्हणजे आपत्ती (विनयभंग) दर्शवतो.

Akālena ca codetīti anokāse anajjhiṭṭhova codeti. Pubbāparaṃ na jānātīti purimakathañca pacchimakathañca na jānāti.

"अवेळी आरोप करतो" म्हणजे अयोग्य प्रसंगी, न विचारता/न बोलावताच आरोप करतो. "पूर्वापार जाणत नाही" म्हणजे पूर्वीचे बोलणे आणि नंतरचे बोलणे जाणत नाही.

Anusandhivacanapathaṃ na jānātīti kathānusandhivinicchayānusandhivasena vacanaṃ na jānāti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"भाषणाचा संदर्भ जाणत नाही" म्हणजे कथेचा संदर्भ आणि निर्णयाचा संदर्भ या दृष्टीने बोलणे जाणत नाही. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Codanākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

चोदना-कांडाचे वर्णन समाप्त झाले.

Cūḷasaṅgāmo

चूळसंग्राम (लहान संघर्ष)

Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā

अनुविज्जकाची (तपासनीस भिक्खूची) कर्तव्यपद्धतीचे वर्णन

365. Cūḷasaṅgāme [Pg.205] saṅgāmāvacarena bhikkhunāti saṅgāmo vuccati adhikaraṇavinicchayatthāya saṅghasannipāto. Tatra hi attapaccatthikā ceva sāsanapaccatthikā ca uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ dīpentā samosaranti vesālikā vajjiputtakā viya. Yo bhikkhu tesaṃ paccatthikānaṃ laddhiṃ madditvā sakavādadīpanatthāya tattha avacarati, ajjhogāhetvā vinicchayaṃ pavatteti, so saṅgāmāvacaro nāma yasatthero viya. Tena saṅgāmāvacarena bhikkhunā saṅghaṃ upasaṅkamantena nīcacittena saṅgho upasaṅkamitabbo. Nīcacittenāti mānaddhajaṃ nipātetvā nihatamānacittena. Rajoharaṇasamenāti pādapuñchanasamena; yathā rajoharaṇassa saṃkiliṭṭhe vā asaṃkiliṭṭhe vā pāde puñchiyamāne neva rāgo na doso; evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu arajjantena adussantenāti attho. Yathāpatirūpe āsaneti yathāpatirūpaṃ āsanaṃ ñatvā attano pāpuṇanaṭṭhāne therānaṃ bhikkhūnaṃ piṭṭhiṃ adassetvā nisīditabbaṃ. Anānākathikenāti nānāvidhaṃ taṃ taṃ anatthakathaṃ akathentena. Atiracchānakathikenāti diṭṭhasutamutampi rājakathādikaṃ tiracchānakathaṃ akathentena. Sāmaṃ vā dhammo bhāsitabboti saṅghasannipātaṭṭhāne kappiyākappiyanissitā vā rūpārūpaparicchedasamathācāravipassanācāraṭṭhānanisajjavattādinissitā vā kathā dhammo nāma. Evarūpo dhammo sayaṃ vā bhāsitabbo, paro vā ajjhesitabbo. Yo bhikkhu tathārūpiṃ kathaṃ kathetuṃ pahoti, so vattabbo – ‘‘āvuso saṅghamajjhamhi pañhe uppanne tvaṃ katheyyāsī’’ti. Ariyo vā tuṇhībhāvo nātimaññitabboti ariyā tuṇhī nisīdantā na bālaputhujjanā viya nisīdanti. Aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva nisīdanti. Iti kammaṭṭhānamanasikāravasena tuṇhībhāvo ariyo tuṇhībhāvo nāma, so nātimaññitabbo, kiṃ kammaṭṭhānānuyogenāti nāvajānitabbo; attano patirūpaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva nisīditabbanti attho.

३६५. चूळसंग्रामात "संग्रामावचर भिक्खूने" या वाक्यात, अधिकरणाचा (वादाचा) निर्णय करण्यासाठी संघ एकत्र येण्याला 'संग्राम' म्हटले जाते. कारण तेथे स्वतःचे शत्रू असलेले भिक्खू आणि शासनाचे (धम्माचे) शत्रू असलेले भिक्खू, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाला अधर्म आणि अविनय म्हणून दर्शवत एकत्र येतात; जसे वैशालीतील वज्जीपुत्तक भिक्खू. जो भिक्खू त्या शत्रूंच्या मतांचे खंडन करून स्वतःचा वाद (मत) स्पष्ट करण्यासाठी तेथे प्रवेश करतो आणि निर्णय प्रस्थापित करतो, तो 'संग्रामावचर' होय; जसे यश थेर. त्या संग्रामावचर भिक्खूने संघाकडे जाताना नम्र चित्ताने संघाकडे जावे. "नम्र चित्ताने" म्हणजे मानाचा ध्वज खाली करून, मानरहित (अहंकाररहित) चित्ताने. "रजोहरणासारखे (धूळ पुसणाऱ्या वस्त्रासारखे)" म्हणजे पाय पुसण्याच्या वस्त्रासारखे; ज्याप्रमाणे पायपुसण्याने मळलेले किंवा न मळलेले पाय पुसले तरी त्याला राग किंवा द्वेष होत नाही, त्याचप्रमाणे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये आसक्त न होता आणि द्वेष न करता राहावे, असा अर्थ आहे. "योग्य आसनावर" म्हणजे योग्य आसन कोणते आहे हे जाणून, स्वतःच्या योग्य ठिकाणी थेर भिक्खूंना पाठ न दाखवता बसावे. "अनेक प्रकारच्या गोष्टी न बोलणारा" म्हणजे विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी न बोलणारा. "तिर्यक कथा (अयोग्य चर्चा) न करणारा" म्हणजे पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा समजलेल्या गोष्टींविषयी देखील राजकथा इत्यादी तिर्यक कथा न बोलणारा. "स्वतः धम्म सांगावा" म्हणजे संघ एकत्र येण्याच्या ठिकाणी कल्प्य (योग्य) आणि अकल्प्य (अयोग्य) गोष्टींशी संबंधित असलेली, किंवा रूप-अरूप परिच्छेद, समथ आचरण, विपश्यना आचरण, उभे राहणे, बसणे, खंधक वत्त इत्यादींशी संबंधित असलेली चर्चा म्हणजे 'धम्म' होय. अशा प्रकारचा धम्म स्वतः सांगावा किंवा दुसऱ्याला सांगण्याची विनंती करावी. जो भिक्खू अशा प्रकारची चर्चा करण्यास समर्थ आहे, त्याला सांगावे की, "आवुसो, संघामध्ये प्रश्न उपस्थित झाल्यावर आपण बोलावे." "किंवा आर्य मौनाचा अनादर करू नये" म्हणजे आर्य लोक मौन बाळगून बसतात तेव्हा ते अज्ञानी पृथग्जनांप्रमाणे बसत नाहीत. ते कोणत्या तरी कर्मस्थानाचे (ध्यानविषयाचे) आलंबन घेऊनच बसतात. अशा प्रकारे कर्मस्थानाच्या मनसिकारामुळे असणारे मौन म्हणजे 'आर्य मौन' होय. त्याचा अनादर करू नये. "कर्मस्थानाच्या अभ्यासाने काय होणार?" असे म्हणून त्याला तुच्छ लेखू नये; स्वतःला योग्य वाटणारे कर्मस्थान घेऊनच बसावे, असा अर्थ आहे.

Na upajjhāyo pucchitabboti ‘‘ko nāmo tuyhaṃ upajjhāyo’’ti na pucchitabbo. Esa nayo sabbattha. Na jātīti ‘‘khattiyajātiyo tvaṃ brāhmaṇajātiyo’’ti [Pg.206] evaṃ jāti na pucchitabbā. Na āgamoti ‘‘dīghabhāṇakosi tvaṃ majjhimabhāṇako’’ti evaṃ āgamo na pucchitabbo. Kulapadesoti khattiyakulādivaseneva veditabbo. Atrassa pemaṃ vā doso vāti atra puggale etesaṃ kāraṇānaṃ aññataravasena pemaṃ vā bhaveyya doso vā.

"उपाध्याय विचारू नये" म्हणजे "तुमच्या उपाध्यायांचे नाव काय आहे?" असे विचारू नये. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. "जात विचारू नये" म्हणजे "तुम्ही क्षत्रिय जातीचे आहात की ब्राह्मण जातीचे आहात?" अशी जात विचारू नये. "आगम विचारू नये" म्हणजे "तुम्ही दीघ-भाणक आहात की मज्झिम-भाणक आहात?" असा आगम विचारू नये. "कुलप्रदेश" देखील क्षत्रिय कुल इत्यादींच्या आधारेच समजावा. "यात त्याचे प्रेम किंवा द्वेष असू शकतो" म्हणजे या व्यक्तीमध्ये या कारणांपैकी एखाद्या कारणामुळे प्रेम किंवा द्वेष निर्माण होऊ शकतो.

No parisakappikenāti parisakappakena parisānuvidhāyakena na bhavitabbaṃ; yaṃ parisāya ruccati, tadeva cetetvā kappetvā na kathetabbanti attho. Na hatthamuddā dassetabbāti kathetabbe ca akathetabbe ca saññājananatthaṃ hatthavikāro na kātabbo.

"परिषदेचे मन राखणारा असू नये" म्हणजे परिषदेचा विचार करणारा किंवा परिषदेचे अनुकरण करणारा असू नये; जे परिषदेला आवडते, केवळ त्याचाच विचार करून आणि कल्पून बोलू नये, असा अर्थ आहे. "हाताने मुद्रा दाखवू नयेत" म्हणजे बोलण्यायोग्य आणि न बोलण्यायोग्य गोष्टींमध्ये संकेत देण्यासाठी हाताने हावभाव करू नयेत.

Atthaṃ anuvidhiyantenāti vinicchayapaṭivedhameva sallakkhentena ‘‘idaṃ suttaṃ upalabbhati, imasmiṃ vinicchaye idaṃ vakkhāmī’’ti evaṃ paritulayantena nisīditabbanti attho. Na ca āsanā vuṭṭhātabbanti na āsanā vuṭṭhāya sannipātamaṇḍale vicaritabbaṃ, vinayadhare uṭṭhite sabbā parisā uṭṭhahati. Na vītihātabbanti na vinicchayo hāpetabbo. Na kummaggo sevitabboti na āpatti dīpetabbā. Asāhasikena bhavitabbanti na sahasākārinā bhavitabbaṃ; sahasā duruttavacanaṃ na kathetabbanti attho. Vacanakkhamenāti duruttavācaṃ khamanasīlena. Hitaparisakkināti hitesinā hitagavesinā karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca upaṭṭhāpetabboti ayaṃ padadvayepi adhippāyo. Anasuruttenāti na asuruttena. Asuruttaṃ vuccati viggāhikakathāsaṅkhātaṃ asundaravacanaṃ; taṃ na kathetabbanti attho. Attā pariggahetabboti ‘‘vinicchinituṃ vūpasametuṃ sakkhissāmi nu kho no’’ti evaṃ attā pariggahetabbo; attano pamāṇaṃ jānitabbanti attho. Paro pariggahetabboti ‘‘lajjiyā nu kho ayaṃ parisā, sakkā saññāpetuṃ udāhu no’’ti evaṃ paro pariggahetabbo.

"निर्णयाचे आकलन करणाऱ्याने" म्हणजे निर्णयाचे आकलन करणाऱ्या ज्ञानाचीच नोंद घेत, "हे सुत्त उपलब्ध आहे, या निर्णयामध्ये मी हे बोलेन" असा विचार करत (आसनावरील) स्थिती निश्चित करावी, असा अर्थ आहे. "आसनातून उठू नये" म्हणजे आसनावरून उठून सभेच्या ठिकाणी इकडेतिकडे फिरू नये; कारण विनयधर उठला की सर्व सभा उठते. "उल्लंघन करू नये" म्हणजे निर्णय कमी करू नये (सोडू नये). "कुमार्गाचे सेवन करू नये" म्हणजे आपत्ती चुकीच्या पद्धतीने प्रकट करू नये. "साहसी (घाईघाईने काम करणारा) असू नये" म्हणजे घाईघाईने काम करणारा असू नये; घाईघाईने वाईट शब्द बोलू नयेत, असा अर्थ आहे. "वचनाला सहन करणारा" म्हणजे वाईट बोलणे सहन करण्याचा स्वभाव असलेला. "हिताची इच्छा करणारा" म्हणजे हित शोधणारा; त्याने करुणा आणि करुणेचा पूर्वभाग (उपचार करुणा) उत्पन्न करावी, हा दोन्ही पदांचा अभिप्राय आहे. "असुरूत्त नसलेला" म्हणजे वाईट न बोलणारा. विवाद निर्माण करणाऱ्या वाईट वचनाला 'असुरूत्त' म्हणतात; ते बोलू नये, असा अर्थ आहे. "स्वतःचे परीक्षण करावे" म्हणजे "मी निर्णय घेण्यास आणि शांत करण्यास समर्थ होईन की नाही?" अशा प्रकारे स्वतःचे परीक्षण करावे; स्वतःची मर्यादा जाणावी, असा अर्थ आहे. "दुसऱ्याचे परीक्षण करावे" म्हणजे "ही परिषद लज्जावान आहे का? त्यांना समजवणे शक्य आहे की नाही?" अशा प्रकारे दुसऱ्याचे परीक्षण करावे।

Codako pariggahetabboti ‘‘dhammacodako nu kho no’’ti evaṃ pariggahetabbo. Cuditako pariggahetabboti ‘‘dhammacuditako nu kho no’’ti evaṃ pariggahetabbo. Adhammacodako pariggahetabboti tassa pamāṇaṃ jānitabbaṃ. Sesesupi eseva nayo. Vuttaṃ [Pg.207] ahāpentenāti codakacuditakehi vuttavacanaṃ ahāpentena. Avuttaṃ apakāsentenāti anosaṭaṃ vatthuṃ appakāsentena. Mando hāsetabboti mando momūho paggaṇhitabbo, ‘‘nanu tvaṃ kulaputto’’ti uttejetvā anuyogavattaṃ kathāpetvā tassa anuyogo gaṇhitabbo. Bhīrū assāsetabboti yassa saṅghamajjhaṃ vā gaṇamajjhaṃ vā anosaṭapubbattā sārajjaṃ uppajjati, tādiso ‘‘mā bhāyi, vissaṭṭho kathehi, mayaṃ te upatthambhā bhavissāmā’’ti vatvāpi anuyogavattaṃ kathāpetabbo. Caṇḍo nisedhetabboti apasādetabbo tajjetabbo. Asuci vibhāvetabboti alajjiṃ pakāsetvā āpattiṃ desāpetabbo. Ujumaddavenāti yo bhikkhu uju sīlavā kāyavaṅkādirahito, so maddaveneva upacaritabbo. Dhammesu ca puggalesu cāti ettha yo dhammagaruko hoti na puggalagaruko, ayameva dhammesu ca puggalesu ca majjhattoti veditabbo.

"चोदकाचे (आरोप करणाऱ्याचे) परीक्षण करावे" म्हणजे "हा धर्मानुसार आरोप करणारा आहे की नाही?" अशा प्रकारे परीक्षण करावे. "चोदितकाचे (ज्यावर आरोप केला आहे त्याचे) परीक्षण करावे" म्हणजे "हा धर्मानुसार चोदितक आहे की नाही?" अशा प्रकारे परीक्षण करावे. "अधर्मचोदकाचे परीक्षण करावे" म्हणजे त्याची मर्यादा जाणावी. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. "बोललेले कमी न करता" म्हणजे चोदक आणि चोदितक यांनी बोललेले वचन कमी न करता. "न बोललेले प्रकट न करता" म्हणजे अप्रासंगिक किंवा न घडलेली गोष्ट प्रकट न करता. "मंद व्यक्तीला धीर द्यावा (प्रसन्न करावे)" म्हणजे जो मंद आणि अत्यंत भ्रमित आहे, त्याला प्रोत्साहन द्यावे; "तू कुलीन पुत्र आहेस ना?" असे म्हणून त्याला उत्तेजित करावे आणि चौकशीच्या नियमांनुसार त्याला बोलण्यास लावून त्याची साक्ष (चौकशी) घ्यावी. "भित्र्याला आश्वस्त करावे" म्हणजे ज्याला संघात किंवा गणात कधी न गेल्यामुळे संकोच (भीती) वाटतो, अशा व्यक्तीला "भिऊ नकोस, मोकळेपणाने बोल, आम्ही तुला पाठिंबा देऊ" असे सांगून चौकशीच्या नियमांनुसार बोलण्यास लावावे. "क्रोधी माणसाला रोखावे" म्हणजे त्याची निर्भर्त्सना करावी, त्याला ताकीद द्यावी. "अशुचीला उघडे पाडावे" म्हणजे अलज्जी (निर्लज्ज) व्यक्तीला उघडे पाडून त्याच्याकडून आपत्तीची देशना करून घ्यावी. "सरळ आणि मृदू भावाने" म्हणजे जो भिक्खू सरळ, शीलवान आणि शारीरिक वक्रतेने रहित आहे, त्याच्याशी मृदू वचनानेच व्यवहार करावा. "धर्म आणि पुद्गल (व्यक्ती) यांमध्ये" येथे जो धर्माला आदर देणारा आहे, व्यक्तीला नाही, तोच धर्म आणि पुद्गल यांमध्ये तटस्थ (मध्यस्थ) आहे असे समजावे।

366. Suttaṃ saṃsandanatthāyātiādīsu tena ca pana evaṃ sabrahmacārīnaṃ piyamanāpagarubhāvanīyena anuvijjakena samudāhaṭesu suttādīsu suttaṃ saṃsandanatthāya; āpattānāpattīnaṃ saṃsandanatthanti veditabbaṃ. Opammaṃ nidassanatthāyāti opammaṃ atthadassanatthāya. Attho viññāpanatthāyāti attho jānāpanatthāya. Paṭipucchā ṭhapanatthāyāti pucchā puggalassa ṭhapanatthāya. Okāsakammaṃ codanatthāyāti vatthunā vā āpattiyā vā codanatthāya. Codanā sāraṇatthāyāti dosādosaṃ sarāpanatthāya. Sāraṇā savacanīyatthāyāti dosādosasāraṇā savacanīyakaraṇatthāya. Savacanīyaṃ palibodhatthāyāti savacanīyaṃ ‘‘imamhā āvāsā paraṃ mā pakkamī’’ti evaṃ palibodhatthāya. Palibodho vinicchayatthāyāti vinicchayaṃ pāpanatthāya. Vinicchayo santīraṇatthāyāti dosādosaṃ santīraṇatthāya tulanatthāya. Santīraṇaṃ ṭhānāṭṭhānagamanatthāyāti āpattianāpattigarukalahukāpattijānanatthāya. Saṅgho sampariggahasampaṭicchanatthāyāti vinicchayasampaṭiggahaṇatthāya ca; suvinicchitadubbinicchitabhāvajānanatthāya cāti attho. Paccekaṭṭhāyino avisaṃvādakaṭṭhāyinoti issariyādhipaccajeṭṭhakaṭṭhāne [Pg.208] ca avisaṃvādakaṭṭhāne ca ṭhitā; na te apasādetabbāti attho.

३६६. "सुत्ताची तुलना करण्यासाठी" इत्यादी पदांचा अर्थ असा समजावा: त्या प्रिय, आदरणीय आणि पूजनीय अशा अनुविज्जक (तपासनीस) विनयधराने मांडलेल्या सुत्तादींमध्ये, सुत्त हे आपत्ती आणि अनापत्ती यांच्या तुलनेसाठी (ताळमेळ घालण्यासाठी) असते, असे समजावे. "उपमा उदाहरणासाठी असते" म्हणजे उपमा ही अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी असते. "अर्थ समजवण्यासाठी असतो" म्हणजे अर्थ हा दोन्ही संघांना माहिती करून देण्यासाठी असतो. "प्रतिप्रश्न स्थिर करण्यासाठी असतो" म्हणजे प्रश्न हा त्या व्यक्तीला आपल्या निर्णयावर स्थिर करण्यासाठी असतो. "परवानगी मागणे (ओकासकम्म) आरोप करण्यासाठी असते" म्हणजे वस्तूने किंवा आपत्तीने आरोप करण्यासाठी असते. "आरोप करणे आठवण करून देण्यासाठी असते" म्हणजे दोषाची किंवा अदोषाची आठवण करून देण्यासाठी असते. "आठवण करून देणे बोलण्यास पात्र करण्यासाठी असते" म्हणजे दोषाची किंवा अदोषाची आठवण करून देणे हे बोलण्यास पात्र (सवाचनीय) करण्यासाठी असते. "सवाचनीय प्रतिबंध करण्यासाठी असते" म्हणजे "या विहारातून दुसऱ्या विहारात जाऊ नकोस" अशा प्रकारे प्रतिबंध करण्यासाठी असते. "प्रतिबंध निर्णयाप्रत पोहोचवण्यासाठी असतो" म्हणजे निर्णयाप्रत पोहोचवण्यासाठी असतो. "निर्णय अंतिम निकालासाठी असतो" म्हणजे दोषाचा किंवा अदोषाचा अंतिम निकाल (संतिरण) करण्यासाठी, तुलना करण्यासाठी असतो. "अंतिम निकाल योग्य-अयोग्य स्थानावर जाण्यासाठी असतो" म्हणजे आपत्ती, अनापत्ती, गुरुकापत्ती आणि लहुकापत्ती जाणण्यासाठी असतो. "संघ निर्णय स्वीकारण्यासाठी असतो" म्हणजे निर्णय स्वीकारण्यासाठी आणि तो निर्णय योग्य की अयोग्य हे जाणण्यासाठी असतो, असा अर्थ आहे. "स्वतंत्रपणे राहणारे आणि विसंवाद न करणारे" म्हणजे जे ऐश्वर्य, अधिपत्य आणि ज्येष्ठतेच्या स्थानावर तसेच अविसंवादक (सत्य) स्थानावर स्थित आहेत; त्यांची निर्भर्त्सना करू नये, असा अर्थ आहे।

Idāni ye mandā mandabuddhino evaṃ vadeyyuṃ ‘‘vinayo nāma kimatthāyā’’ti tesaṃ vacanokāsapidahanatthamattaṃ dassetuṃ vinayo saṃvaratthāyātiādimāha. Tattha vinayo saṃvaratthāyāti sakalāpi vinayapaññatti kāyavacīdvārasaṃvaratthāya. Ājīvavisuddhipariyosānassa sīlassa upanissayo hoti; paccayo hotīti attho. Esa nayo sabbattha. Apicettha avippaṭisāroti pāpapuññānaṃ katākatavasena cittavippaṭisārābhāvo. Pāmujjanti dubbalā taruṇapīti. Pītīti balavā bahalapīti. Passaddhīti kāyacittadarathapaṭippassaddhi. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Tañhi duvidhampi samādhissa upanissayapaccayo hoti. Samādhīti cittekaggatā. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanā; udayabbayañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Cittekaggatā hi taruṇavipassanāya upanissayapaccayo hoti. Nibbidāti sikhāpattā vuṭṭhānagāminibalavavipassanā. Virāgoti ariyamaggo. Vimuttīti arahattaphalaṃ. Catubbidhopi hi ariyamaggo arahattaphalassa upanissayapaccayo hoti. Vimuttiñāṇadassananti paccavekkhaṇāñāṇaṃ. Vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāyāti apaccayaparinibbānatthāya. Apaccayaparinibbānassa hi taṃ paccayo hoti, tasmiṃ anuppatte avassaṃ parinibbāyitabbatoti. Etadatthā kathāti ayaṃ vinayakathā nāma etadatthā. Mantanāti vinayamantanā eva. Upanisāti ayaṃ ‘‘vinayo saṃvaratthāyā’’tiādikā paramparapaccayatāpi etadatthāya. Sotāvadhānanti imissā paramparapaccayakathāya sotāvadhānaṃ. Imaṃ kathaṃ sutvā yaṃ uppajjati ñāṇaṃ, tampi etadatthāya. Yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti yo ayaṃ catūhi upādānehi anupādiyitvā cittassa arahattaphalasaṅkhāto vimokkho, sopi etadatthāya; apaccayaparinibbānatthāya evāti attho.

आता जे मंद आणि मंदबुद्धीचे लोक असे म्हणतील की "विनय कशासाठी आहे?", त्यांच्या बोलण्याची संधी बंद करण्यासाठी (तोंड बंद करण्यासाठी) आयुष्यमान उपालि थेरांनी "विनयो संवरत्थाय" (विनय संवरासाठी आहे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "विनयो संवरत्थाय" म्हणजे संपूर्ण विनय प्रज्ञप्ती ही काय आणि वाचेच्या द्वारांच्या संवरासाठी (नियंत्रणासाठी) आहे. ती आजीवपारिसुद्धि शील अंतिम असणाऱ्या शीलाचा उपनिश्रय (बळकट आधार) होते; प्रत्यय (कारण) होते, असा अर्थ आहे. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. शिवाय, येथे "अविप्पटिसार" (पश्चात्ताप नसणे) म्हणजे पाप आणि पुण्याच्या करण्या-न करण्याच्या संदर्भात चित्तामध्ये पश्चात्ताप न होणे. "पामोज्ज" (प्रमोद) म्हणजे दुर्बळ किंवा कोमल प्रीती (तरुण प्रीती). "प्रीती" म्हणजे बलवान किंवा दाट प्रीती. "पस्सद्धि" (प्रश्रब्धी) म्हणजे काय आणि चित्ताच्या त्रासाचे शांत होणे. "सुख" म्हणजे कायिक आणि चैतसिक सुख. कारण ते दोन्ही प्रकारचे सुख समाधीचा उपनिश्रय-प्रत्यय (बळकट आधार) होते. "समाधी" म्हणजे चित्ताची एकाग्रता. "यथाभूतज्ञानदर्शन" म्हणजे तरुण विपश्यना (सुरुवातीची विपश्यना); हे उदयव्यय ज्ञानाचे नाव आहे. कारण चित्ताची एकाग्रता ही तरुण विपश्यनेचा उपनिश्रय-प्रत्यय होते. "निर्वेद" (निब्बिदा) म्हणजे शिखरेला पोहोचलेली आणि वुट्ठानगामिनी (उद्गमनगामी) अशी बलवान विपश्यना. "विराग" म्हणजे आर्यमार्ग. "विमुक्ती" म्हणजे अर्हत्वफल. कारण चारही प्रकारचा आर्यमार्ग हा अर्हत्वफलाचा उपनिश्रय-प्रत्यय होतो. "विमुक्तीज्ञानदर्शन" म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान. "विमुक्तीज्ञानदर्शन अनुपादापरिनिब्बाणत्थाय" म्हणजे अप्रत्यय परिनिर्वाणासाठी (कारणरहित परिनिर्वाणासाठी). कारण ते विमुक्तीज्ञानदर्शन अप्रत्यय परिनिर्वाणाचे कारण होते; ते प्राप्त झाल्यावर निश्चितच परिनिर्वाण प्राप्त होते म्हणून. "एतदत्था कथा" म्हणजे ही विनयकथा या (अनुपादा परिनिर्वाण) अर्थासाठी आहे. "मंतना" म्हणजे विनयाची चर्चाच होय. "उपनिसा" म्हणजे "विनय संवरासाठी आहे" इत्यादी ही जी परस्पर कारणपरंपरा आहे, ती देखील याच उद्देशासाठी आहे. "सोतावधान" (लक्षपूर्वक ऐकणे) म्हणजे या परस्पर कारणपरंपरेच्या कथेचे श्रवण करणे. ही कथा ऐकून जे ज्ञान उत्पन्न होते, ते देखील याच उद्देशासाठी आहे. "यदिदं अनुपादा चित्तस्स विमोक्खो" म्हणजे चार उपादानांचे ग्रहण न करता चित्ताची अर्हत्वफल संज्ञक जी विमुक्ती होते, ती देखील याच उद्देशासाठी आहे; म्हणजेच ती केवळ अप्रत्यय परिनिर्वाणासाठीच आहे, असा अर्थ आहे.

367. Anuyogavattagāthāsu paṭhamagāthā vuttatthā eva.

३६७. अनुयोगवत्त गाथांमध्ये (प्रश्न विचारण्याच्या कर्तव्यासंबंधीच्या गाथांमध्ये) पहिली गाथा आधीच सांगितलेल्या अर्थाचीच आहे.

Vatthuṃ vipattiṃ āpattiṃ, nidānaṃ ākāraakovido pubbāparaṃ na jānātīti ‘‘vatthu’’ntiādīni ‘‘na jānātī’’ti padena sambandho. ‘‘Akovido’’ti [Pg.209] padassa ‘‘sa ve tādisako’’ti iminā sambandho. Tasmā ayamettha yojanā – yo bhikkhu pārājikādīnaṃ vatthuṃ na jānāti, catubbidhaṃ vipattiṃ na jānāti, sattavidhaṃ āpattiṃ na jānāti, ‘‘idaṃ sikkhāpadaṃ asukasmiṃ nāma nagare paññatta’’nti evaṃ nidānaṃ na jānāti, ‘‘idaṃ purimavacanaṃ idaṃ pacchimavacana’’nti pubbāparaṃ na jānāti, ‘‘idaṃ kataṃ idaṃ akata’’nti katākataṃ na jānāti. Samena cāti teneva pubbāparaṃ ajānanassa samena aññāṇena, ‘‘katākataṃ na jānātī’’ti vuttaṃ hoti; evaṃ tāva najānāti-padena saddhiṃ sambandho veditabbo. Yaṃ panetaṃ ‘‘ākāraakovido’’ti vuttaṃ, tattha ākāraakovidoti kāraṇākāraṇe akovido. Iti yvāyaṃ vatthuādīnipi na jānāti, ākārassa ca akovido, sa ve tādisako bhikkhu apaṭikkhoti vuccati.

"वत्थुं विपत्तिं आपत्तिं, निदानं आकारअकोविदो पुब्बापरं न जानाति" यामध्ये "वत्थुं" इत्यादी पदांचा "न जानाति" या पदाशी संबंध आहे. "अकोविदो" या पदाचा "स वे तादिसको" याच्याशी संबंध आहे. म्हणून येथे अशी योजना आहे – जो भिक्खू पाराजिका इत्यादींचे वस्तू (मूळ कारण) जाणत नाही, चार प्रकारची विपत्ती जाणत नाही, सात प्रकारची आपत्ती जाणत नाही, "हे शिक्षापद अमुक नावाच्या नगरात प्रज्ञप्त केले गेले" असे निदान (पार्श्वभूमी) जाणत नाही, "हे पूर्व वचन आहे आणि हे नंतरचे वचन आहे" असे पूर्वापर जाणत नाही, "हे केले गेले आणि हे केले गेले नाही" असे कृताकृत जाणत नाही. "समेन च" म्हणजे पूर्वापर न जाणण्याच्या त्याच अज्ञानामुळे "कृताकृत जाणत नाही" असे म्हटले आहे; अशा प्रकारे प्रथम 'न जानाति' या पदाशी संबंध समजून घ्यावा. परंतु जे "आकारअकोविदो" असे म्हटले आहे, त्यामध्ये "आकारअकोविदो" म्हणजे कारण आणि अकारणामध्ये (योग्य आणि अयोग्य कारणांमध्ये) अकुशल असणे. अशा प्रकारे, जो वस्तू इत्यादी देखील जाणत नाही आणि आकाराबाबत (कारणाबाबत) देखील अकुशल आहे, अशा प्रकारच्या भिक्खूला खरोखरच "अपटिक्खो" (अस्वीकार्य) म्हटले जाते.

Kammañca adhikaraṇañcāti imesampi padānaṃ ‘‘na jānātī’’ti padeneva sambandho. Ayaṃ panettha yojanā – tatheva iti yvāyaṃ kammañca na jānāti, adhikaraṇañca na jānāti, sattappakāre samathe cāpi akovido, rāgādīhi pana ratto duṭṭho ca mūḷho ca, bhayena bhayā gacchati, sammohena mohā gacchati, rattattā pana duṭṭhattā ca chandā dosā ca gacchati, paraṃ saññāpetuṃ asamatthatāya na ca saññattikusalo, kāraṇākāraṇadassane asamatthatāya nijjhattiyā ca akovido attano sadisāya parisāya laddhattā laddhapakkho, hiriyā paribāhirattā ahiriko, kāḷakehi kammehi samannāgatattā kaṇhakammo, dhammādariyapuggalādariyānaṃ abhāvato anādaro, sa ve tādisako bhikkhu apaṭikkhoti vuccati, na paṭikkhitabbo na oloketabbo, na sammannitvā issariyādhipaccajeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapetabboti attho. Sukkapakkhagāthānampi yojanānayo vuttanayeneva veditabboti.

"कम्मञ्च अधिकरणञ्च" या पदांचा देखील "न जानाति" या पदाशीच संबंध आहे. येथे अशी योजना आहे – त्याचप्रमाणे जो कर्म देखील जाणत नाही, अधिकरण देखील जाणत नाही, सात प्रकारच्या शमथांमध्ये देखील अकुशल आहे; परंतु राग इत्यादींनी युक्त होऊन आसक्त, द्वेषयुक्त आणि मोहित होतो, भयामुळे अगतिकडे जातो, संमोहामुळे अगतिकडे जातो, आसक्त असल्यामुळे आणि द्वेषयुक्त असल्यामुळे छंद (राग) आणि द्वेषाने अगतिकडे जातो; दुसऱ्याला समजावून सांगण्यास असमर्थ असल्यामुळे समजावण्यात कुशल नसतो, योग्य आणि अयोग्य कारण दाखवण्यास असमर्थ असल्यामुळे दुसऱ्याला पटवून देण्यात अकुशल असतो; स्वतःसारखीच परिषद मिळाल्यामुळे ज्याने स्वतःचा पक्ष मिळवला आहे; लज्जेच्या बाहेर असल्यामुळे जो निर्लज्ज आहे; काळ्या (अकुशल) कर्मांनी युक्त असल्यामुळे जो कृष्णकर्मा आहे; धम्माचा आदर आणि पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आदर नसल्यामुळे जो अनादर करणारा आहे; अशा प्रकारच्या भिक्खूला खरोखरच "अपटिक्खो" म्हटले जाते. त्याचा स्वीकार करू नये, त्याच्याकडे पाहू नये, त्याला संमत करून ऐश्वर्य, अधिपत्य किंवा श्रेष्ठत्वाच्या स्थानावर स्थापित करू नये, असा अर्थ आहे. शुक्लपक्षाच्या गाथांची योजना देखील याच पद्धतीने समजून घ्यावी.

Cūḷasaṅgāmavaṇṇanā niṭṭhitā.

चूळसंग्राम वर्णन समाप्त झाले.

Mahāsaṅgāmo

महासंग्राम

Voharantena jānitabbādivaṇṇanā

व्यवहार करणाऱ्याने जाणण्यायोग्य गोष्टींचे वर्णन

368-374. Mahāsaṅgāme [Pg.210] – vatthuto vā vatthuṃ saṅkamatīti ‘‘paṭhamapārājikavatthu mayā diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti vatvā puna pucchiyamāno nighaṃsiyamāno ‘‘na mayā paṭhamapārājikassa vatthu diṭṭhaṃ, na sutaṃ; dutiyapārājikassa vatthu diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti vadati. Eteneva nayena sesavatthusaṅkamanaṃ, vipattito vipattisaṅkamanaṃ āpattito āpattisaṅkamanañca veditabbaṃ. Yo pana ‘‘neva mayā diṭṭhaṃ, na suta’’nti vatvā pacchā ‘‘mayāpetaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti vadati, ‘‘diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti vatvā pacchā ‘‘na diṭṭhaṃ vā na sutaṃ vā’’ti vadati, ayaṃ avajānitvā paṭijānāti, paṭijānitvā avajānātīti veditabbo. Eseva aññenaññaṃ paṭicarati nāma.

३६८-३७४. महासंग्रामात – "वस्तूवरून वस्तूवर जाणे" म्हणजे "माझ्याद्वारे पहिले पाराजिकाचे वस्तू पाहिले गेले आहे किंवा ऐकले गेले आहे" असे म्हणून, पुन्हा विचारले असता किंवा घासूनपुसून विचारले असता, "माझ्याद्वारे पहिल्या पाराजिकाचे वस्तू पाहिले गेले नाही, ऐकले गेले नाही; दुसऱ्या पाराजिकाचे वस्तू पाहिले गेले आहे किंवा ऐकले गेले आहे" असे म्हणतो. याच पद्धतीने इतर वस्तूवर जाणे, विपत्तीवरून विपत्तीवर जाणे आणि आपत्तीवरून आपत्तीवर जाणे समजून घ्यावे. परंतु जो "माझ्याद्वारे पाहिलेही गेले नाही, ऐकलेही गेले नाही" असे म्हणून नंतर "माझ्याद्वारे देखील हे पाहिले गेले आहे किंवा ऐकले गेले आहे" असे म्हणतो, किंवा "पाहिले गेले आहे किंवा ऐकले गेले आहे" असे म्हणून नंतर "पाहिले गेले नाही किंवा ऐकले गेले नाही" असे म्हणतो, त्याला "नाकारून स्वीकारणारा" आणि "स्वीकारून नाकारणारा" असे समजावे. हाच "एका गोष्टीने दुसरी गोष्ट लपवणारा" होय.

375. Vaṇṇāvaṇṇoti nīlādivaṇṇāvaṇṇavasena sukkavissaṭṭhisikkhāpadaṃ vuttaṃ. Vacanamanuppadānanti sañcarittaṃ vuttaṃ. Kāyasaṃsaggādittayaṃ sarūpeneva vuttaṃ. Iti imāni pañca methunadhammassa pubbabhāgo pubbapayogoti veditabbāni.

३७५. "वण्णावण्णो" (वर्ण आणि अवर्ण) या पदाने नील इत्यादी विविध रंगांच्या संदर्भात सुक्कविस्सट्ठि (शुक्रविसर्ग) शिक्षापद सांगितले आहे. "वचनमनुप्पदानं" या पदाने संचरित्त (मध्यस्थी) शिक्षापद सांगितले आहे. कायसंसर्ग इत्यादी तीन शिक्षापदे त्यांच्या मूळ स्वरूपातच सांगितली आहेत. अशा प्रकारे ही पाच शिक्षापदे मैथुनधर्माचा पूर्वभाग किंवा पूर्वप्रयोग म्हणून समजून घ्यावीत.

376. Cattāri apalokanakammānīti adhammenavaggādīni. Sesesupi eseva nayo. Iti cattāri catukkāni soḷasa honti.

३७६. "चार अपलोकन कर्मे" म्हणजे अधर्माने वर्ग इत्यादी कर्मे. उरलेल्या पदांमध्ये देखील हाच नियम आहे. अशा प्रकारे चार चतुष्क मिळून सोळा कर्मे होतात.

Agatiagantabbavaṇṇanā

अगतिकडे न जाण्यासंबंधीचे वर्णन

379. Bahujanaahitāya paṭipanno hotīti vinayadharena hi evaṃ chandādigatiyā adhikaraṇe vinicchite tasmiṃ vihāre saṅgho dvidhā bhijjati. Ovādūpajīviniyo bhikkhuniyopi dve bhāgā honti. Upāsakāpi upāsikāyopi dārakāpi dārikāyopi tesaṃ ārakkhadevatāpi tatheva dvidhā bhijjanti. Tato bhummadevatā ādiṃ katvā yāva akaniṭṭhabrahmāno dvidhāva honti. Tena vuttaṃ – ‘‘bahujanaahitāya paṭipanno hoti…pe… dukkhāya devamanussāna’’nti.

३७९. "बहुजनांच्या अहितासाठी प्रवृत्त होतो" याविषयी - विनयधराने अशा प्रकारे छंद (राग) इत्यादी गतीनुसार विवादाचा (अधिकरणाचा) निर्णय केला असता, त्या विहारात संघ दोन भागात दुभंगतो. त्या संघाच्या उपदेशावर (ओवादावर) अवलंबून असणाऱ्या भिक्षुणींचेही दोन भाग होतात. उपासक, उपासिका, मुले, मुली आणि त्यांच्या रक्षक देवता (आरक्षक देवता) देखील त्याचप्रमाणे दोन भागात विभागल्या जातात. त्यामुळे भूमदेवतांपासून सुरू करून थेट अकनिठ्ठ ब्रह्मांपर्यंत सर्व दोन भागात विभागले जातात. म्हणूनच आयुष्यमान उपालि स्थविरांनी म्हटले आहे – "बहुजनांच्या अहितासाठी प्रवृत्त होतो...पे०... देव आणि मनुष्यांच्या दुःखासाठी."

382. Visamanissitoti [Pg.211] visamāni kāyakammādīni nissito. Gahananissitoti micchādiṭṭhiantaggāhikadiṭṭhisaṅkhātaṃ gahanaṃ nissito. Balavanissitoti balavante abhiññāte bhikkhū nissito.

३८२. 'विषमनिस्सितो' म्हणजे विषम (अयोग्य) कायकर्म इत्यादींचा आश्रय घेतलेला. 'गहननिस्सितो' म्हणजे मिथ्यादृष्टी आणि अंतग्ग्राहिकदृष्टी नावाच्या गहन (गुंतागुंतीच्या) दृष्टीचा आश्रय घेतलेला. 'बलवनिस्सितो' म्हणजे बलवान आणि प्रसिद्ध भिक्षूंचा आश्रय घेतलेला.

393. Tassa avajānantoti tassa vacanaṃ avajānanto. Upayogatthe vā sāmivacanaṃ, taṃ avajānantoti attho.

३९३. 'तस्स अवजानन्तो' म्हणजे त्याच्या शब्दाचा अनादर करणारा. किंवा येथे षष्ठी विभक्ती ही द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात आहे, म्हणून 'त्याचा अनादर करणारा' असा अर्थ आहे.

394. Yaṃ atthāyāti yadatthāya. Taṃ atthanti so attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

३९४. 'यं अत्थाय' म्हणजे ज्या हेतूसाठी. 'तं अत्थं' म्हणजे तो हेतू. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Mahāsaṅgāmavaṇṇanā niṭṭhitā.

महासंग्रामवर्णना समाप्त झाली.

Kathinabhedaṃ

कठिनभेद.

Kathinaatthatādivaṇṇanā

कठिन-आस्तरण इत्यादींची वर्णना.

403. Kathine [Pg.212] – aṭṭha mātikāti khandhake vuttā pakkamanantikādikā aṭṭha. Palibodhānisaṃsāpi pubbe vuttā eva.

४०३. कठिनामध्ये – 'आठ मातिका' म्हणजे खन्धकामध्ये सांगितलेल्या पक्कमनंतिका इत्यादी आठ मातिका. पलिबोध (अडथळे) आणि आनिसंस (फायदे) देखील पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

404. Payogassāti cīvaradhovanādino sattavidhassa pubbakaraṇassatthāya yo udakāharaṇādiko payogo kayirati, tassa payogassa. Katame dhammā anantarapaccayena paccayoti anāgatavasena anantarā hutvā katame dhammā paccayā hontīti attho. Samanantarapaccayenāti suṭṭhu anantarapaccayena, anantarapaccayameva āsannataraṃ katvā pucchati. Nissayapaccayenāti uppajjamānassa payogassa nissayaṃ ādhārabhāvaṃ upagatā viya hutvā katame dhammā paccayā hontīti attho. Upanissayapaccayenāti upetena nissayapaccayena; nissayapaccayameva upagatataraṃ katvā pucchati. Purejātapaccayenāti iminā paṭhamaṃ uppannassa paccayabhāvaṃ pucchati. Pacchājātapaccayenāti iminā pacchā uppajjanakassa paccayabhāvaṃ pucchati. Sahajātapaccayenāti iminā apubbaṃ acarimaṃ uppajjamānānaṃ paccayabhāvaṃ pucchati. Pubbakaraṇassāti dhovanādino pubbakaraṇassa. Paccuddhārassāti purāṇasaṅghāṭiādīnaṃ paccuddharaṇassa. Adhiṭṭhānassāti kathinacīvarādhiṭṭhānassa. Atthārassāti kathinatthārassa. Mātikānañca palibodhānañcāti aṭṭhannaṃ mātikānaṃ dvinnañca palibodhānaṃ. Vatthussāti saṅghāṭiādino kathinavatthussa; sesaṃ vuttanayameva.

४०४. 'पयोगास्स' (प्रयोगाचा) म्हणजे चीवर धुणे इत्यादी सात प्रकारच्या पूर्वकरणासाठी पाणी आणणे इत्यादी जो प्रयोग केला जातो, त्या प्रयोगाचा. 'कोणते धर्म अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतात?' याचा अर्थ असा की, अनागत रूपाने अनंतर (लगेचच) होऊन कोणते धर्म प्रत्यय होतात? 'समनंतरप्रत्ययाने' म्हणजे चांगल्या प्रकारे अनंतरप्रत्ययाने; अनंतरप्रत्ययालाच अधिक जवळचा करून विचारत आहे. 'निस्सयप्रत्ययाने' म्हणजे उत्पन्न होणाऱ्या प्रयोगाचा आश्रय किंवा आधार बनून कोणते धर्म प्रत्यय होतात? असा अर्थ आहे. 'उपनिस्सयप्रत्ययाने' म्हणजे अधिक जवळ आलेल्या निस्सयप्रत्ययाने; निस्सयप्रत्ययालाच अधिक जवळचा करून विचारत आहे. 'पुरेजातप्रत्ययाने' याद्वारे आधी उत्पन्न झालेल्या धर्माच्या प्रत्ययभावाविषयी विचारत आहे. 'पच्छाजातप्रत्ययाने' याद्वारे नंतर उत्पन्न होणाऱ्या धर्माच्या प्रत्ययभावाविषयी विचारत आहे. 'सहजातप्रत्ययाने' याद्वारे एकाच वेळी (न आधी, न नंतर) उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांच्या प्रत्ययभावाविषयी विचारत आहे. 'पुब्बकरणास्स' म्हणजे धुणे इत्यादी पूर्वकरणाचा. 'पच्चुद्धारास्स' म्हणजे जुन्या संघाटी इत्यादींच्या पच्चुद्धाराचा (त्याग करण्याचा). 'अधिट्ठानास्स' म्हणजे कठिन-चीवराच्या अधिट्ठानाचा. 'अत्थारास्स' म्हणजे कठिन आस्तरणाचा. 'मातिकानां च पलिबोधानं च' म्हणजे आठ मातिकांचा आणि दोन पलिबोधांचा. 'वत्थुस्स' म्हणजे संघाटी इत्यादी कठिन-वस्तूचा; उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Evaṃ yañca labbhati yañca na labbhati, sabbaṃ pucchitvā idāni yaṃ yassa labbhati, tadeva dassento pubbakaraṇaṃ payogassātiādinā nayena vissajjanamāha. Tassattho – yaṃ vuttaṃ ‘‘payogassa katame dhammā’’tiādi, tattha vuccate, pubbakaraṇaṃ payogassa anantarapaccayena paccayo, samanantaranissayaupanissayapaccayena paccayo. Payogassa hi sattavidhampi pubbakaraṇaṃ yasmā tena payogena nipphādetabbassa pubbakaraṇassatthāya so payogo kayirati, tasmā imehi catūhi paccayehi paccayo hoti. Purejātapaccaye panesa uddiṭṭhadhammesu ekadhammampi na [Pg.213] labhati, aññadatthu pubbakaraṇassa sayaṃ purejātapaccayo hoti, payoge sati pubbakaraṇassa nipphajjanato. Tena vuttaṃ – ‘‘payogo pubbakaraṇassa purejātapaccayena paccayo’’ti. Pacchājātapaccayaṃ pana labhati, tena vuttaṃ – ‘‘pubbakaraṇaṃ payogassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti. Pacchā uppajjanakassa hi pubbakaraṇassa atthāya so payogo kayirati. Sahajātapaccayaṃ pana mātikāpalibodhānisaṃsasaṅkhāte pannarasa dhamme ṭhapetvā añño payogādīsu ekopi dhammo na labhati, te eva hi pannarasa dhammā saha kathinatthārena ekato nipphajjantīti aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti. Tena vuttaṃ – ‘‘pannarasa dhammā sahajātapaccayena paccayo’’ti. Etenupāyena sabbapadavissajjanāni veditabbāni.

अशा प्रकारे जे मिळते आणि जे मिळत नाही, ते सर्व विचारून, आता जे ज्याच्यासाठी मिळते, तेच दाखवण्यासाठी "पुब्बकरणं पयोगास्स" इत्यादी पद्धतीने आयुष्यमान उपालि स्थविरांनी उत्तर दिले. त्याचा अर्थ असा – "प्रयोगाचे कोणते धर्म आहेत" इत्यादी जे म्हटले आहे, त्याविषयी सांगितले जाते की, पूर्वकरण हे प्रयोगासाठी अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होते, तसेच समनंतर, niस्सय आणि उपनिस्सय प्रत्ययाने प्रत्यय होते. कारण प्रयोगासाठी सातही प्रकारचे पूर्वकरण, ज्या प्रयोगाने ते पूर्वकरण साध्य करायचे आहे, त्या पूर्वकरणाच्या हेतूने तो प्रयोग केला जातो, म्हणून या चार प्रत्ययांनी ते प्रत्यय होते. परंतु पुरेजातप्रत्ययामध्ये हा प्रयोग निर्दिष्ट धर्मांपैकी एकाही धर्माला प्राप्त करत नाही, उलट पूर्वकरणासाठी तो स्वतः पुरेजातप्रत्यय होतो, कारण प्रयोग असल्यावरच पूर्वकरण निष्पन्न होते. म्हणूनच आयुष्यमान उपालि स्थविरांनी म्हटले आहे – "प्रयोग हा पूर्वकरणासाठी पुरेजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतो." परंतु तो पच्छाजातप्रत्यय प्राप्त करतो, म्हणूनच म्हटले आहे – "पूर्वकरण हे प्रयोगासाठी पच्छाजातप्रत्ययाने प्रत्यय होते." कारण नंतर उत्पन्न होणाऱ्या पूर्वकरणाच्या हेतूने तो प्रयोग केला जातो. परंतु सहजातप्रत्ययामध्ये मातिका, पलिबोध आणि आनिसंस नावाच्या पंधरा धर्मांना सोडून प्रयोगादींमध्ये इतर एकही धर्म प्राप्त होत नाही. कारण तेच पंधरा धर्म कठिन आस्तरणासोबत एकाच वेळी निष्पन्न होतात, म्हणून ते परस्परांचे सहजातप्रत्यय होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "पंधरा धर्म सहजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतात." या पद्धतीने सर्व पदांची उत्तरे समजून घ्यावीत.

Pubbakaraṇanidānādivibhāgavaṇṇanā

पूर्वकरण-निदान इत्यादींच्या विभागाची वर्णना.

405. Pubbakaraṇaṃ kiṃnidānantiādipucchāvissajjanaṃ uttānameva.

४०५. "पूर्वकरण कशावर आधारित आहे?" इत्यादी प्रश्नांचे उत्तर स्पष्टच आहे.

406-7. ‘‘Payogo kiṃnidāno’’tiādīsu pucchādvayavissajjanesu hetunidāno paccayanidānoti ettha cha cīvarāni hetu ceva paccayo cāti veditabbāni. Pubbapayogādīnañhi sabbesaṃ tāniyeva hetu, tāni paccayo. Na hi chabbidhe cīvare asati payogo atthi, na pubbakaraṇādīni, tasmā ‘‘payogo hetunidāno’’tiādi vuttaṃ.

४०६-७. "प्रयोग कशावर आधारित आहे?" इत्यादी दोन प्रश्नांच्या उत्तरांमध्ये "हेतुनिदान आणि प्रत्ययनिदान" याविषयी सहा प्रकारची चीवरे हेच हेतू आणि प्रत्यय आहेत, असे समजावे. कारण सर्व पूर्वप्रयोग इत्यादींसाठी तीच चीवरे हेतू आणि प्रत्यय आहेत. कारण सहा प्रकारची चीवरे नसतील तर प्रयोगही नसतो आणि पूर्वकरण इत्यादी देखील नसतात. म्हणूनच आयुष्यमान उपालि स्थविरांनी "प्रयोग हा हेतुनिदान आहे" इत्यादी म्हटले आहे.

408. Saṅgahavāre – vacībhedenāti ‘‘imāya saṅghāṭiyā, iminā uttarāsaṅgena, iminā antaravāsakena kathinaṃ attharāmī’’ti etena vacībhedena. Katimūlādipucchāvissajjane – kiriyā majjheti paccuddhāro ceva adhiṭṭhānañca.

४०८. संग्रहवारामध्ये – 'वचीभेदाने' म्हणजे "या संघाटीने, या उत्तरासंगाने, या अंतरवासकाने मी कठिन आस्तरण करतो" या वचीभेदाने. 'किती मूळ' इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरांमध्ये – 'क्रिया मध्ये आहे' म्हणजे पच्चुद्धार आणि अधिट्ठान या क्रिया मध्ये आहेत.

411. Vatthuvipannaṃ hotīti akappiyadussaṃ hoti. Kālavipannaṃ nāma ajja dāyakehi dinnaṃ sve saṅgho kathinatthārakassa deti. Karaṇavipannaṃ nāma tadaheva chinditvā akataṃ.

४११. 'वस्तू-विपन्न होणे' म्हणजे अकल्पनीय (अयोग्य) वस्त्र असणे. 'काल-विपन्न' म्हणजे आज दात्यांनी दिलेले वस्त्र उद्या संघ कठिन आस्तरण करणाऱ्या भिक्षूला देतो. 'करण-विपन्न' म्हणजे त्याच दिवशी कापून न बनवलेले वस्त्र.

Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā

कठिनादी जाणण्यायोग्य विभागाची वर्णना.

412. Kathinaṃ [Pg.214] jānitabbantiādipucchāya vissajjane – tesaññeva dhammānanti yesu rūpādidhammesu sati kathinaṃ nāma hoti, tesaṃ samodhānaṃ missībhāvo. Nāmaṃ nāmakammantiādinā pana ‘‘kathina’’nti idaṃ bahūsu dhammesu nāmamattaṃ, na paramatthato eko dhammo atthīti dasseti.

४१२. "कठिन जाणावे" इत्यादी प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये – 'त्याच धर्मांचे' म्हणजे ज्या रूप इत्यादी धर्मांच्या अस्तित्वात 'कठिन' संज्ञा प्राप्त होते, त्यांचे एकत्र येणे (समोधान) किंवा मिश्रण होय. परंतु "नाम, नामकर्म" इत्यादींद्वारे "कठिन" हा शब्द अनेक धर्मांमध्ये केवळ नाममात्र आहे, परमार्थतः असा एक स्वतंत्र धर्म अस्तित्वात नाही, हे दर्शवले आहे.

Catuvīsatiyā ākārehīti ‘‘na ullikhitamattenā’’tiādīhi pubbe vuttakāraṇehi. Sattarasahi ākārehīti ‘‘ahatena atthataṃ hoti kathina’’ntiādīhi pubbe vuttakāraṇehi. Nimittakammādīsu yaṃ vattabbaṃ sabbaṃ kathinakkhandhakavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ.

'चोवीस आकारांनी' म्हणजे "केवळ रेखाटल्याने नव्हे" इत्यादी पूर्वी सांगितलेल्या कारणांनी. 'सतरा आकारांनी' म्हणजे "नव्या वस्त्राने कठिन आस्तरण होते" इत्यादी पूर्वी सांगितलेल्या कारणांनी. निमित्तकर्म इत्यादींविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते सर्व मी कठिनखन्धक वर्णनेमध्ये सांगितले आहे.

416. Ekuppādā ekanirodhāti uppajjamānāpi ekato uppajjanti, nirujjhamānāpi ekato nirujjhanti. Ekuppādā nānānirodhāti uppajjamānā ekato uppajjanti, nirujjhamānā nānā nirujjhanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Sabbepi atthārena saddhiṃ ekato uppajjanti, atthāre hi sati uddhāro nāma. Nirujjhamānā panettha purimā dve atthārena saddhiṃ ekato nirujjhanti, uddhārabhāvaṃ pāpuṇanti. Atthārassa hi nirodho etesañca uddhārabhāvo ekakkhaṇe hoti, itare nānā nirujjhanti. Tesu uddhārabhāvaṃ pattesupi atthāro tiṭṭhatiyeva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

४१६. ‘एक-उत्पाद एक-निरोध’ म्हणजे उत्पन्न होतानाही एकत्र उत्पन्न होतात आणि निरुद्ध होतानाही एकत्र निरुद्ध होतात. ‘एक-उत्पाद नाना-निरोध’ म्हणजे उत्पन्न होताना एकत्र उत्पन्न होतात, पण निरुद्ध होताना वेगवेगळ्या वेळी निरुद्ध होतात. याचा काय अर्थ होतो? सर्व (कठिन उद्धार) कठीण-आस्तरणासोबत (कठिन पसरवण्यासोबत) एकत्रच उत्पन्न होतात; कारण आस्तरण असतानाच ‘उद्धार’ (कठिन नष्ट करणे) संभवतो. परंतु निरुद्ध होताना, यातील पहिले दोन प्रकार आस्तरणासोबत एकत्रच निरुद्ध होतात, म्हणजेच उद्धार-भावाला प्राप्त होतात. कारण आस्तरणाचा निरोध आणि या पहिल्या दोन प्रकारांचा उद्धार-भाव एकाच क्षणी होतो; इतर प्रकार वेगवेगळ्या वेळी निरुद्ध होतात. ते (इतर प्रकार) उद्धार-भावाला प्राप्त झाले तरीही आस्तरण टिकूनच राहते. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

समंतपासादिका नामक विनय-वर्णनेमध्ये

Kathinabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

कठिन-भेद-वर्णना समाप्त झाली.

Paññattivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पण्णत्ति-वग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

Upālipañcakaṃ

उपालि-पंचक

Anissitavaggavaṇṇanā

अनिस्सित-वग्ग-वर्णना

417. Upālipañhesu [Pg.215] katihi nu kho bhanteti pucchāya ayaṃ sambandho. Thero kira rahogato sabbāni imāni pañcakāni āvajjetvā ‘‘bhagavantaṃ dāni pucchitvā imesaṃ nissāya vasanakādīnaṃ atthāya tantiṃ ṭhapessāmī’’ti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘katihi nu kho bhante’’tiādinā nayena pañhe pucchi. Tesaṃ vissajjane uposathaṃ na jānātīti navavidhaṃ uposathaṃ na jānāti. Uposathakammaṃ na jānātīti adhammenavaggādibhedaṃ catubbidhaṃ uposathakammaṃ na jānāti. Pātimokkhaṃ na jānātīti dve mātikā na jānāti. Pātimokkhuddesaṃ na jānātīti bhikkhūnaṃ pañcavidhaṃ bhikkhunīnaṃ catubbidhanti navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ na jānāti.

४१७. उपालिच्या प्रश्नांमध्ये ‘कतीहि नु खो भन्ते’ (हे भन्ते, किती कारणांनी...) या प्रश्नाचा हा संबंध (संदर्भ) आहे. असे म्हटले जाते की, स्थविरांनी (उपालि थेरांनी) एकांतात जाऊन या सर्व पंचकांचे चिंतन केले आणि ‘आता भगवंतांना विचारून, आश्रयाने राहणाऱ्या इत्यादींच्या कल्याणासाठी मी पाठाचा क्रम (तन्ति) प्रस्थापित करेन’ असा विचार करून ते भगवंतांकडे गेले आणि त्यांनी ‘कतीहि नु खो भन्ते’ इत्यादी पद्धतीने प्रश्न विचारले. त्यांच्या उत्तरांमध्ये—‘उपोसत जाणत नाही’ म्हणजे नऊ प्रकारच्या उपोसताला जाणत नाही. ‘उपोसत-कर्म जाणत नाही’ म्हणजे अधर्माने वर्ग इत्यादी भेदांनी युक्त चार प्रकारच्या उपोसत-कर्माला जाणत नाही. ‘पातिमोक्ख जाणत नाही’ म्हणजे दोन मातिका (भिक्खू आणि भिक्खुणी मातिका) जाणत नाही. ‘पातिमोक्ख-उद्देश जाणत नाही’ म्हणजे भिक्खूंचे पाच प्रकारचे आणि भिक्खुणींचे चार प्रकारचे, असे नऊ प्रकारचे पातिमोक्ख-उद्देश जाणत नाही.

Pavāraṇaṃ na jānātīti navavidhaṃ pavāraṇaṃ na jānāti. Pavāraṇākammaṃ na jānātīti adhammenavaggādibhedaṃ catubbidhaṃ pavāraṇākammaṃ na jānāti.

‘पवारणा जाणत नाही’ म्हणजे नऊ प्रकारची पवारणा जाणत नाही. ‘पवारणा-कर्म जाणत नाही’ म्हणजे अधर्माने वर्ग इत्यादी भेदांनी युक्त चार प्रकारच्या पवारणा-कर्माला जाणत नाही.

Āpattānāpattiṃ na jānātīti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade niddiṭṭhaṃ āpattiñca anāpattiñca na jānāti.

‘आपत्ती आणि अनापत्ती जाणत नाही’ म्हणजे त्या त्या शिक्षापदांमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या आपत्तीला (गुन्ह्याला) आणि अनापत्तीला (गुन्हा नसलेल्या अवस्थेला) जाणत नाही.

Āpanno kammakatoti āpattiṃ āpanno tappaccayāva saṅghena kammaṃ kataṃ hoti.

‘आपत्तीला प्राप्त झालेला आणि ज्याच्यावर कर्म केले गेले आहे’ म्हणजे आपत्तीला प्राप्त झालेला असून, त्याच कारणाने संघाने त्याच्यावर कर्म केलेले असते.

Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā

न-प्पटिपस्संभन-वग्ग-वर्णना

420. Kammaṃ nappaṭippassambhetabbanti ayaṃ yasmā anulomavatte na vattati, tasmā nāssa kammaṃ paṭippassambhetabbaṃ; sarajjukova vissajjetabboti attho.

४२०. ‘कर्म शांत (स्थगित) करू नये’ म्हणजे हा भिक्खू ज्याअर्थी अनुलोम-वृत्तामध्ये (योग्य आचरणात) वर्तन करत नाही, त्याअर्थी त्याचे कर्म शांत करू नये; त्याला बंधनासहच (निर्बंधांसहच) मुक्त केले पाहिजे, असा अर्थ आहे.

421. Sace upāli saṅgho samaggakaraṇīyāni kammāni karotīti sace samaggehi karaṇīyāni uposathādīni kammāni karoti, uposathapavāraṇādīsu hi ṭhitāsu upatthambho na dātabbo. Sace hi saṅgho accayaṃ desāpetvā saṅghasāmaggiṃ karoti, tiṇavatthārakasamathaṃ vā katvā uposathapavāraṇaṃ karoti, evarūpaṃ samaggakaraṇīyaṃ nāma kammaṃ hoti. Tatra ceti sace tādise kamme bhikkhuno nakkhamati, diṭṭhāvikammampi [Pg.216] katvā tathārūpā sāmaggī upetabbā, evaṃ vilomaggāho na gaṇhitabbo. Yatra pana uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ dīpenti, tattha diṭṭhāvikammaṃ na vaṭṭati, paṭibāhitvā pakkamitabbaṃ.

४२१. ‘हे उपालि, जर संघ समग्ग-करणीय (एकता प्रस्थापित करणारी) कर्मे करतो’ म्हणजे जर एकजूट झालेल्या संघाद्वारे करण्याजोगे उपोसत इत्यादी कर्मे करतो; कारण उपोसत, पवारणा इत्यादी चालू असताना (एकता भंग करण्याचा) पाठिंबा देऊ नये. जर संघ अपराधाची देशना करवून घेऊन संघाची एकता प्रस्थापित करतो, किंवा तिणवत्थारक-समथ (तृणप्रस्तारक समथ) करून उपोसत किंवा पवारणा करतो, तर अशा प्रकारच्या कर्माला ‘समग्ग-करणीय’ कर्म म्हणतात. ‘आणि त्यामध्ये’ म्हणजे जर अशा कर्मामध्ये भिक्खूला संमती नसेल, तरीही त्याने आपले मत उघड करून सुद्धा तशा प्रकारच्या एकतेमध्ये सामील झाले पाहिजे, विरोधी भूमिका धरू नये. परंतु ज्या कर्मामध्ये धर्माच्या विरुद्ध आणि विनयाच्या विरुद्ध जाऊन शास्त्यांच्या शासनाचा प्रचार केला जातो, तिथे आपले मत उघड करून सामील होणे योग्य नाही, तर त्याचा विरोध करून तिथून निघून जावे.

Ussitamantī cāti lobhadosamohamānussannaṃ vācaṃ bhāsitā kaṇhavāco anatthakadīpano. Nissitajappīti attano dhammatāya ussadayuttaṃ bhāsituṃ na sakkoti; atha kho ‘‘mayā saddhiṃ rājā evaṃ kathesi, asukamahāmatto evaṃ kathesi, asuko nāma mayhaṃ ācariyo vā upajjhāyo vā tepiṭako mayā saddhiṃ evaṃ kathesī’’ti evaṃ aññaṃ nissāya jappati. Na ca bhāsānusandhikusaloti kathānusandhivacane ca vinicchayānusandhivacane ca akusalo hoti. Na yathādhamme yathāvinayeti na bhūtena vatthunā āpattiṃ sāretvā codetā hoti.

‘आणि उस्सितमंती’ (गर्विष्ठ बोलणारा) म्हणजे लोभ, द्वेष, मोह आणि मानाने भरलेले बोलणारा, वाईट बोलणारा (कृष्ण-वाणी) आणि अनर्थ प्रकट करणारा होय. ‘निसितजप्पी’ (दुसऱ्याच्या आश्रयाने बोलणारा) म्हणजे जो स्वतःच्या क्षमतेने प्रगल्भ बोलू शकत नाही; तर उलट, ‘माझ्याशी राजा असा बोलला, अमुक महामात्र असा बोलला, अमुक नावाचे माझे आचार्य किंवा उपाध्याय जे त्रिपिटकधारी आहेत, ते माझ्याशी असे बोलले,’ अशा प्रकारे दुसऱ्याचा आश्रय घेऊन बडबड करतो. ‘आणि भाषानुसंधि-कुशल नाही’ म्हणजे संभाषणाच्या संदर्भाशी जुळवून बोलण्यात आणि निर्णयाच्या संदर्भाशी जुळवून बोलण्यात अकुशल असतो. ‘यथाधर्म आणि यथाविनय नाही’ म्हणजे खऱ्या घटनेच्या आधारे आपत्तीची आठवण करून देऊन चोदना (आरोप) करणारा नसतो.

Ussādetā hotīti ‘‘amhākaṃ ācariyo mahātepiṭako paramadhammakathiko’’tiādinā nayena ekaccaṃ ussādeti. Dutiyapade ‘‘āpattiṃ kiṃ so na jānātī’’tiādinā ekaccaṃ apasādeti. Adhammaṃ gaṇhātīti aniyyānikapakkhaṃ gaṇhāti. Dhammaṃ paṭibāhatīti niyyānikapakkhaṃ paṭibāhati. Samphañca bahuṃ bhāsatīti bahuṃ niratthakakathaṃ katheti.

‘उत्साहित करणारा (उंचावणारा) असतो’ म्हणजे ‘आमचे आचार्य महान त्रिपिटकधारी आणि सर्वश्रेष्ठ धर्मकथिक आहेत’ इत्यादी पद्धतीने एखाद्याची खोटी प्रशंसा करतो (त्याला चढवतो). दुसऱ्या पदामध्ये (अपसादेता—खाली पाडणारा) ‘त्याला आपत्ती काय माहीत असणार?’ इत्यादी पद्धतीने एखाद्याची निंदा करतो (त्याला खाली पाडतो). ‘अधर्माचा स्वीकार करतो’ म्हणजे अनिय्यानिक पक्ष (संसारातून मुक्त न करणारा मार्ग) स्वीकारतो. ‘धर्माचा प्रतिकार करतो’ म्हणजे निय्यानिक पक्ष (संसारातून मुक्त करणारा मार्ग) रोखतो. ‘आणि पुष्कळ निरर्थक बडबड करतो’ म्हणजे पुष्कळ निरर्थक गोष्टी बोलतो.

Pasayha pavattā hotīti anajjhiṭṭho bhāre anāropite kevalaṃ mānaṃ nissāya ajjhottharitvā anadhikāre kathetā hoti. Anokāsakammaṃ kāretvāti okāsakammaṃ akāretvā pavattā hoti. Na yathādiṭṭhiyā byākatā hotīti yassa attano diṭṭhi taṃ purakkhatvā na byākatā; laddhiṃ nikkhipitvā ayathābhuccaṃ adhammādīsu dhammādiladdhiko hutvā kathetā hotīti attho.

‘बळजबरीने वर्तन करणारा असतो’ म्हणजे आमंत्रण नसताना आणि जबाबदारी सोपवली नसताना, केवळ अहंकाराचा आश्रय घेऊन, वर्चस्व गाजवून, आपल्या अधिकारात नसलेल्या विषयावर बोलणारा असतो. ‘अवकाश-कर्म न करवून घेता’ म्हणजे परवानगी न मागता बोलणारा असतो. ‘यथादृष्टीने स्पष्टीकरण देणारा नसतो’ म्हणजे स्वतःच्या खऱ्या मताला समोर ठेवून बोलत नाही; तर आपले खरे मत बाजूला ठेवून, असत्य रीतीने, अधर्म इत्यादींमध्ये धर्म इत्यादींचे मत बाळगणारा होऊन बोलणारा असतो, असा अर्थ आहे.

Vohāravaggavaṇṇanā

वोहार-वग्ग-वर्णना

424. Āpattiyā payogaṃ na jānātīti ‘‘ayaṃ āpatti kāyappayogā, ayaṃ vacīpayogā’’ti na jānāti. Āpattiyā vūpasamaṃ na jānātīti ‘‘ayaṃ āpatti desanāya vūpasamati, ayaṃ vuṭṭhānena, ayaṃ neva desanāya na vuṭṭhānenā’’ti na jānāti. Āpattiyā na vinicchayakusalo [Pg.217] hotīti ‘‘imasmiṃ vatthusmiṃ ayaṃ āpattī’’ti na jānāti, dosānurūpaṃ āpattiṃ uddharitvā patiṭṭhāpetuṃ na sakkoti.

४२४. ‘आपत्तीचा प्रयोग जाणत नाही’ म्हणजे ‘ही आपत्ती काय-प्रयोगाने (शारीरिक क्रियेने) होते, ही आपत्ती वची-प्रयोगाने (वाणीने) होते’ हे जाणत नाही. ‘आपत्तीचे शमन जाणत नाही’ म्हणजे ‘ही आपत्ती देशनेने (कबुलीने) शांत होते, ही वुठ्ठानाने (प्रायश्चित्ताने) शांत होते, ही देशनेने किंवा वुठ्ठानाने शांत होत नाही’ हे जाणत नाही. ‘आपत्तीच्या निर्णयामध्ये कुशल नसतो’ म्हणजे ‘या विषयामध्ये ही आपत्ती होते’ हे जाणत नाही, आणि दोषाच्या अनुरूप आपत्ती उद्धृत करून ती सिद्ध करण्यास समर्थ नसतो.

Adhikaraṇasamuṭṭhānaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ adhikaraṇaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya samuṭṭhāti, idaṃ catasso vipattiyo, idaṃ pañca vā satta vā āpattikkhandhe, idaṃ cattāri saṅghakiccāni nissāya samuṭṭhātī’’ti na jānāti. Payogaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ adhikaraṇaṃ dvādasamūlappayogaṃ, idaṃ cuddasamūlappayogaṃ, idaṃ chamūlapayogaṃ, idaṃ ekamūlapayoga’’nti na jānāti. Adhikaraṇānañhi yathāsakaṃmūlameva payogā nāma honti, taṃ sabbampi na jānātīti attho. Vūpasamaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ adhikaraṇaṃ dvīhi samathehi vūpasamati, idaṃ tīhi, idaṃ catūhi, idaṃ ekena samathena vūpasamatī’’ti na jānāti. Na vinicchayakusalo hotīti adhikaraṇaṃ vinicchinitvā samathaṃ pāpetuṃ na jānāti.

अधिकरणसमुत्थान जाणत नाही म्हणजे— 'हे अधिकरण अठरा भेदकर वस्तूंवर अवलंबून उत्पन्न होते, हे चार विपत्तींवर, हे पाच किंवा सात आपत्ती-स्कंधांवर, हे चार संघकृत्यांवर अवलंबून उत्पन्न होते' हे तो जाणत नाही. प्रयोग जाणत नाही म्हणजे— 'या अधिकरणाचा बारा मूळ प्रयोग आहे, या अधिकरणाचा चौदा मूळ प्रयोग आहे, या अधिकरणाचा सहा मूळ प्रयोग आहे, या अधिकरणाचा एक मूळ प्रयोग आहे' हे तो जाणत नाही. कारण अधिकरणांचे आपापले मूळ हेच 'प्रयोग' नावाचे असतात, ते सर्वही तो जाणत नाही, असा अर्थ आहे. व्युपशम जाणत नाही म्हणजे— 'हे अधिकरण दोन समथांनी शांत होते, हे तीन, हे चार, हे एका समथाने शांत होते' हे तो जाणत नाही. निर्णय करण्यात कुशल नसतो म्हणजे अधिकरणाचा निर्णय करून त्याला समथाप्रत नेण्यास तो जाणत नाही.

Kammaṃ na jānātīti tajjanīyādi sattavidhaṃ kammaṃ na jānāti. Kammassa karaṇaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ kammaṃ iminā nīhārena kātabba’’nti na jānāti. Kammassa vatthuṃ na jānātīti ‘‘idaṃ tajjanīyassa vatthu, idaṃ niyassādīna’’nti na jānāti. Vattanti sattasu kammesu heṭṭhā catunnaṃ kammānaṃ aṭṭhārasavidhaṃ tividhassa ca ukkhepanīyakammassa tecattālīsavidhaṃ vattaṃ na jānāti. Kammassa vūpasamaṃ na jānātīti ‘‘yo bhikkhu vatte vattitvā yācati, tassa kammaṃ paṭippassambhetabbaṃ, accayo desāpetabbo’’ti na jānāti.

कर्म जाणत नाही म्हणजे तर्जनीय इत्यादी सात प्रकारचे कर्म तो जाणत नाही. कर्माचे करणे जाणत नाही म्हणजे 'हे कर्म या पद्धतीने केले पाहिजे' हे तो जाणत नाही. कर्माची वस्तू जाणत नाही म्हणजे 'ही तर्जनीय कर्माची वस्तू आहे, ही नियस्स इत्यादी कर्मांची वस्तू आहे' हे तो जाणत नाही. वृत्त म्हणजे सात कर्मांपैकी खालील चार कर्मांचे अठरा प्रकारचे वृत्त आणि तीन प्रकारच्या उत्क्षेपणीय कर्मांचे त्रेचाळीस प्रकारचे वृत्त तो जाणत नाही. कर्माचा व्युपशम जाणत नाही म्हणजे 'जो भिक्खू वृत्ताचे पालन करून याचना करतो, त्याचे कर्म शांत केले पाहिजे आणि त्याचा अपराध देशना करवून घेतला पाहिजे' हे तो जाणत नाही.

Vatthuṃ na jānātīti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ vatthuṃ na jānāti. Nidānaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ sikkhāpadaṃ imasmiṃ nagare paññattaṃ, idaṃ imasmi’’nti na jānāti. Paññattiṃ na jānātīti paññattianupaññattianuppannapaññattivasena tividhaṃ paññattiṃ na jānāti. Padapaccābhaṭṭhaṃ na jānātīti sammukhā kātabbaṃ padaṃ na jānāti. ‘‘Buddho bhagavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā buddho’’ti heṭṭhupariyaṃ katvā padaṃ yojeti.

वस्तू जाणत नाही म्हणजे सात आपत्ती-स्कंधांची वस्तू तो जाणत नाही. निदान जाणत नाही म्हणजे 'हे शिक्षापद या नगरात प्रज्ञप्त केले गेले, हे या नगरात' हे तो जाणत नाही. प्रज्ञप्ती जाणत नाही म्हणजे प्रज्ञप्ती, अनुप्रज्ञप्ती आणि अनुत्पन्नप्रज्ञप्ती या भेदाने तीन प्रकारची प्रज्ञप्ती तो जाणत नाही. पदाचा विपर्यास जाणत नाही म्हणजे समोर उच्चारायचे पद तो जाणत नाही. 'बुद्धो भगवा' असे म्हणावयाचे असताना 'भगवा बुद्धो' असे उलटसुलट करून पदाची योजना करतो.

Akusalo ca hoti vinayeti vinayapāḷiyañca aṭṭhakathāyañca akusalo hoti.

आणि विनयात अकुशल असतो म्हणजे विनयपाळीमध्ये आणि अट्ठकथेमध्ये तो अकुशल असतो.

Ñattiṃ na jānātīti saṅkhepato hi duvidhā ñatti – ‘‘esā ñattī’’ti evaṃ niddiṭṭhā ca aniddiṭṭhā ca. Tattha yā evaṃ aniddiṭṭhā, sā ‘‘kammañatti’’ nāma hoti. Yā niddiṭṭhā, sā ‘‘kammapādañatti’’ nāma, taṃ sabbena sabbaṃ ñattiṃ na jānāti. Ñattiyā [Pg.218] karaṇaṃ na jānātīti navasu ṭhānesu kammañattiyā karaṇaṃ na jānāti, dvīsu ṭhānesu kammapādañattiyā. Ñattiyā anussāvananti ‘‘imissā ñattiyā ekā anussāvanā, imissā tisso’’ti na jānāti. Ñattiyā samathaṃ na jānātīti yvāyaṃ sativinayo, amūḷhavinayo, tassapāpiyasikā, tiṇavatthārakoti catubbidho samatho ñattiyā vinā na hoti, taṃ ñattiyā samathoti na jānāti. Ñattiyā vūpasamaṃ na jānātīti yaṃ adhikaraṇaṃ iminā catubbidhena ñattisamathena vūpasamati, tassa taṃ vūpasamaṃ ‘‘ayaṃ ñattiyā vūpasamo kato’’ti na jānāti.

ज्ञप्ती जाणत नाही म्हणजे संक्षेपाने ज्ञप्ती दोन प्रकारची आहे— 'ही ज्ञप्ती आहे' अशी निर्दिष्ट केलेली आणि अनिर्दिष्ट केलेली. त्यामध्ये जी अशी अनिर्दिष्ट आहे, ती 'कर्मज्ञप्ती' नावाचे असते. जी निर्दिष्ट आहे, ती 'कर्मपादज्ञप्ती' नावाचे असते, तो सर्व प्रकारे त्या सर्व ज्ञप्तीला जाणत नाही. ज्ञप्तीचे करणे जाणत नाही म्हणजे नऊ स्थानांमध्ये कर्मज्ञप्तीचे करणे आणि दोन स्थानांमध्ये कर्मपादज्ञप्तीचे करणे तो जाणत नाही. ज्ञप्तीचे अनुश्रावण म्हणजे 'या ज्ञप्तीचे एक अनुश्रावण असते, या ज्ञप्तीचे तीन असतात' हे तो जाणत नाही. ज्ञप्तीचा समथ जाणत नाही म्हणजे जो हा सतिविनय, अमूळ्हविनय, तस्सपापिय्यसिका आणि तिणवत्थारक असा चार प्रकारचा समथ ज्ञप्तीशिवाय होत नाही, त्याला 'ज्ञप्तीचा समथ' असे तो जाणत नाही. ज्ञप्तीद्वारे व्युपशम जाणत नाही म्हणजे जे अधिकरण या चार प्रकारच्या ज्ञप्ती-समथाने शांत होते, त्याचा तो व्युपशम 'हा ज्ञप्तीद्वारे व्युपशम केला गेला आहे' हे तो जाणत नाही.

Suttaṃ na jānātīti ubhatovibhaṅgaṃ na jānāti. Suttānulomaṃ na jānātīti cattāro mahāpadese na jānāti. Vinayaṃ na jānātīti khandhakaparivāraṃ na jānāti. Vinayānulomaṃ na jānātīti cattāro mahāpadeseyeva na jānāti. Na ca ṭhānāṭhānakusaloti kāraṇākāraṇakusalo na hoti.

सुत्त जाणत नाही म्हणजे उभतोविभंग जाणत नाही. सुत्तानुलोम जाणत नाही म्हणजे चार महापदेस जाणत नाही. विनय जाणत नाही म्हणजे खंधक आणि परिवार जाणत नाही. विनयानुलोम जाणत नाही म्हणजे चार महापदेसच जाणत नाही. आणि स्थानास्थानकुशल नसतो म्हणजे कारण आणि अकारण यात कुशल नसतो.

Dhammaṃ na jānātīti ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ avasesaṃ piṭakadvayaṃ na jānāti. Dhammānulomaṃ na jānātīti suttantike cattāro mahāpadese na jānāti. Vinayaṃ na jānātīti khandhakaparivārameva na jānāti. Vinayānulomaṃ na jānātīti cattāro mahāpadese na jānāti. Ubhatovibhaṅgā panettha asaṅgahitā honti, tasmāyaṃ kurundiyaṃ vuttaṃ – ‘‘vinayanti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ na jānātī’’ti taṃ na gahetabbaṃ. Na ca pubbāparakusalo hotīti purekathāya ca pacchākathāya ca akusalo hoti. Sesaṃ sabbattha vuttapaṭipakkhavasena ñeyyattā pubbe pakāsitattā ca uttānamevāti.

धम्म जाणत नाही म्हणजे विनयपिटक वगळता उर्वरित दोन पिटक तो जाणत नाही. धम्मानुलोम जाणत नाही म्हणजे सुत्तांमधील चार महापदेस तो जाणत नाही. विनय जाणत नाही म्हणजे खंधक आणि परिवारच तो जाणत नाही. विनयानुलोम जाणत नाही म्हणजे चार महापदेस तो जाणत नाही. परंतु येथे दोन्ही विभंग समाविष्ट केलेले नाहीत, म्हणून कुरुंदीमध्ये जे म्हटले आहे— 'विनय म्हणजे संपूर्ण विनयपिटक तो जाणत नाही'— ते स्वीकारू नये. आणि पूर्वापरकुशल नसतो म्हणजे पूर्व कथेमध्ये आणि पश्चात् कथेमध्ये तो अकुशल असतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी सांगितलेल्याच्या विरुद्ध अर्थाने समजून घ्यावे लागणारे असल्यामुळे आणि पूर्वीच प्रकाशित केल्यामुळे स्पष्टच आहे.

Anissitavagganappaṭippassambhanavaggavohāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनिश्रितवर्ग, अप्रतिप्रस्रंभणवर्ग आणि व्यवहारवर्ग यांची वर्णना समाप्त झाली.

Diṭṭhāvikammavaggavaṇṇanā

दिठ्ठाविकम्मवर्ग वर्णना

425. Diṭṭhāvikammavagge – diṭṭhāvikammāti diṭṭhīnaṃ āvikammāni; laddhippakāsanāni āpattidesanāsaṅkhātānaṃ vinayakammānametaṃ adhivacanaṃ. Anāpattiyā diṭṭhiṃ āvi karotīti anāpattimeva āpattīti desetīti attho[Pg.219]. Adesanāgāminiyāti garukāpattiyā diṭṭhiṃ āvikaroti; saṅghādisesañca pārājikañca desetīti attho. Desitāyāti lahukāpattiyāpi desitāya diṭṭhiṃ āvikaroti; desitaṃ puna desetīti attho.

४२५. दिठ्ठाविकम्मवर्गात— 'दिठ्ठाविकम्म' म्हणजे दृष्टींचे प्रकटीकरण; किंवा मतांचे प्रकाशन; हे आपत्ती-देशना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विनयकर्मांचेच नाव आहे. अनापत्तीने दृष्टी प्रकट करतो म्हणजे अनापत्तीलाच आपत्ती म्हणून देशना करतो, असा अर्थ आहे. अदेशनागामिनीने म्हणजे गुरुकापत्तीने दृष्टी प्रकट करतो; संघादिशेष आणि पाराजिकाची देशना करतो, असा अर्थ आहे. देशित केलेल्याने म्हणजे देशित केलेल्या लहुकापत्तीने देखील दृष्टी प्रकट करतो; देशित केलेल्याची पुन्हा देशना करतो, असा अर्थ आहे.

Catūhi pañcahi diṭṭhinti yathā catūhi pañcahi diṭṭhi āvikatā hoti, evaṃ āvikaroti; cattāro pañca janā ekato āpattiṃ desentīti attho. Manomānasenāti manasaṅkhātena mānasena diṭṭhiṃ āvikaroti; vacībhedaṃ akatvā citteneva āpattiṃ desetīti attho.

चार किंवा पाच जणांसमोर दृष्टी म्हणजे ज्या प्रकारे चार किंवा पाच जणांसमोर दृष्टी प्रकट केली जाते, त्या प्रकारे प्रकट करतो; चार किंवा पाच जण मिळून एकत्र आपत्तीची देशना करतात, असा अर्थ आहे. मनोमानसाने म्हणजे मन नावाच्या मानसाने दृष्टी प्रकट करतो; वाणीचा भेद न करता केवळ चित्तानेच आपत्तीची देशना करतो, असा अर्थ आहे.

Nānāsaṃvāsakassāti laddhinānāsaṃvāsakassa vā kammanānāsaṃvāsakassa vā santike diṭṭhiṃ āvikaroti; āpattiṃ desetīti attho. Nānāsīmāyāti samānasaṃvāsakassāpi nānāsīmāya ṭhitassa santike āvikaroti. Māḷakasīmāya hi ṭhitena sīmantarikāya ṭhitassa sīmantarikāya vā ṭhitena avippavāsasīmāya ṭhitassāpi āpattiṃ desetuṃ na vaṭṭati. Apakatattassāti ukkhittakassa vā, yassa vā uposathapavāraṇā ṭhapitā honti, tassa santike desetīti attho.

नानासंवासकाच्या म्हणजे मताने भिन्न संवास असलेल्या किंवा कर्माने भिन्न संवास असलेल्या भिक्खूच्या जवळ दृष्टी प्रकट करतो; आपत्तीची देशना करतो, असा अर्थ आहे. नानासीमेमध्ये म्हणजे समान संवास असूनही वेगवेगळ्या सीमेमध्ये राहिलेल्या भिक्खूच्या जवळ प्रकट करतो. कारण माळक्सीमेमध्ये राहिलेल्याने सीमंतरीकेमध्ये राहिलेल्याला, किंवा सीमंतरीकेमध्ये राहिलेल्याने अविप्रवाससीमेमध्ये राहिलेल्याला देखील आपत्तीची देशना करणे योग्य नाही. अपकृतत्वाच्या म्हणजे उत्क्षिप्त भिक्खूच्या जवळ, किंवा ज्याचा उपोसथ व प्रवारणा स्थगित केली आहे, त्याच्या जवळ देशना करतो, असा अर्थ आहे.

430. Nālaṃ okāsakammaṃ kātunti na pariyattaṃ kātuṃ; na kātabbanti attho. Idhāpi apakatatto ukkhittako ca ṭhapitauposathapavāraṇo ca. Cāvanādhippāyoti sāsanato cāvetukāmo.