Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

විනයපිටකෙ

ในพระวินัยปิฎก

චූළවග්ග-අට්ඨකථා

อรรถกถาจูฬวัคค์

1. කම්මක්ඛන්ධකං

๑. กัมมักขันธกะ

තජ්ජනීයකම්මකථා

เรื่องตัชชนียกรรม

1. චූළවග්ගස්ස [Pg.1] පඨමෙ කම්මක්ඛන්ධකෙ තාව පණ්ඩුකලොහිතකාති පණ්ඩුකො චෙව ලොහිතකො චාති ඡබ්බග්ගියෙසු ද්වෙ ජනා; තෙසං නිස්සිතකාපි පණ්ඩුකලොහිතකාත්වෙව පඤ්ඤායන්ති. බලවාබලවං පටිමන්තෙථාති සුට්ඨුබලවං පටිවදථ. අලමත්ථතරාති සමත්ථතරා.

๑. ในกัมมักขันธกะที่ ๑ แห่งจูฬวัคค์ก่อน, คำว่า ปณฺฑุกโลหิตกา ได้แก่ บุคคล ๒ รูป คือ พระปัณฑุกะและพระโลหิตกะ ในบรรดาภิกษุฉัพพัคคีย์ทั้งหลาย; แม้พวกศิษย์ของพระปัณฑุกะและพระโลหิตกะเหล่านั้น ก็ปรากฏชื่อว่า ปัณฑุกโลหิตกะ เหมือนกัน. คำว่า พลวาพลวํ ปฏิมนฺเตถ คือ จงโต้ตอบอย่างมีกำลังยิ่ง. คำว่า อลมตฺถตรา คือ ผู้สามารถยิ่งกว่า.

තජ්ජනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องตัชชนียกรรม จบ

අධම්මකම්මද්වාදසකකථා

เรื่องอธรรมกรรม ๑๒ อย่าง

4. අසම්මුඛා කතන්තිආදීසු සඞ්ඝධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛානං විනා කතං, චුදිතකං අප්පටිපුච්ඡිත්වා කතං, තස්සෙව අප්පටිඤ්ඤාය කතං. අදෙසනාගාමිනියාති පාරාජිකාපත්තියා වා සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තියා වා. එත්ථ පුරිමකෙසු තීසු තිකෙසු නව පදා අධම්මෙනකතං වග්ගෙනකතන්ති ඉමෙහි සද්ධිං එකෙකං ගහෙත්වා නව තිකා වුත්තා. එවං සබ්බෙපි ද්වාදස තිකා හොන්ති. පටිපක්ඛවසෙන සුක්කපක්ඛෙසුපි එතෙයෙව ද්වාදස තිකා වුත්තා.

๔. ในบทมีอาทิว่า อสมฺมุขา กตํ มีวินิจฉัยดังนี้: กรรมที่ทำโดยปราศจากความพร้อมหน้าแห่งสงฆ์ ธรรม วินัย และบุคคล ชื่อว่าทำโดยไม่พร้อมหน้า. กรรมที่ทำโดยไม่สอบถามผู้ถูกโจทก์ก่อน ชื่อว่าทำโดยไม่สอบถาม. กรรมที่ทำโดยผู้นั้นไม่ปฏิญญา (ไม่รับสารภาพ) ชื่อว่าทำโดยไม่ปฏิญญา. คำว่า อเทสนาคามินิยา คือ ด้วยอาบัติปาราชิก หรือด้วยอาบัติสังฆาทิเสส. ในตัชชนียกรรมนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสติกะ ๙ โดยถือเอาบท ๙ บทในติกะ ๓ หมวดแรก รวมกับบทว่า อธมฺเมน กตํ และ วคฺเคน กตํ นี้ หมวดละบท. ด้วยอาการอย่างนี้ ติกะทั้งหมดจึงเป็น ๑๒ ติกะ. แม้ในฝ่ายขาว (ฝ่ายธรรมกรรม) พระผู้มีพระภาคก็ตรัสติกะ ๑๒ เหล่านี้นั่นเอง โดยส่วนที่เป็นปฏิปักษ์กัน.

6. අනනුලොමිකෙහි [Pg.2] ගිහිසංසග්ගෙහීති පබ්බජිතානං අනනුච්ඡවිකෙහි සහසොකිතාදීහි ගිහිසංසග්ගෙහි.

๖. คำว่า อนนุโลมิเกหิ คิหิสํสคฺเคหิ คือ ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่สมควรแก่บรรพชิต มีการเศร้าโศกด้วยกันเป็นต้น.

තිණ්ණං, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනන්තිආදි එකෙකෙනාපි අඞ්ගෙන තජ්ජනීයකම්මං කාතුං වට්ටතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. තජ්ජනීයස්ස හි විසෙසෙන භණ්ඩනකාරකත්තං අඞ්ගං, නියස්සස්ස අභිණ්හාපත්තිකත්තං, පබ්බාජනීයස්ස කුලදූසකත්තං වුත්තං. ඉමෙසු පන තීසු අඞ්ගෙසු යෙන කෙනචි සබ්බානිපි කාතුං වට්ටති. යදි එවං යං චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ වුත්තං – ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මං කරොති…පෙ… උපසම්පදාරහං අබ්භෙති; එවං ඛො උපාලි අධම්මකම්මං හොති අවිනයකම්මං, එවඤ්ච පන සඞ්ඝො සාතිසාරො හොතී’’ති ඉදං විරුජ්ඣතීති. ඉදඤ්ච න විරුජ්ඣති. කස්මා? වචනත්ථනානත්තතො, ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්සා’’ති ඉමස්ස හි වචනස්ස කම්මසන්නිට්ඨානං අත්ථො. ‘‘තිණ්ණං, භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනස්ස අඞ්ගසම්භවො, තස්මා යදා සඞ්ඝෙන සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉදං නාම ඉමස්ස භික්ඛුනො කම්මං කරොමා’’ති සන්නිට්ඨානං කතං හොති, තදා කම්මාරහො නාම හොති. තස්ස ඉමිනා ලක්ඛණෙන තජ්ජනීයාදිකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මාදිකරණං අධම්මකම්මඤ්චෙව අවිනයකම්මඤ්චාති වෙදිතබ්බං. යස්ස පන භණ්ඩනකාරකාදීසු අඞ්ගෙසු අඤ්ඤතරං අඞ්ගං අත්ථි, තස්ස ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො යථානුඤ්ඤාතෙසු අඞ්ගෙසු ච කම්මෙසු ච යෙන කෙනචි අඞ්ගෙන යංකිඤ්චි කම්මං වවත්ථපෙත්වා තං භික්ඛුං කම්මාරහං කත්වා කම්මං කරෙය්‍ය. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. එවං පුබ්බෙනාපරං සමෙති.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำมีอาทิว่า ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนํ เพื่อแสดงเนื้อความว่า แม้ด้วยองค์เพียงอย่างเดียว ก็ควรทำตัชชนียกรรมได้. จริงอยู่ ในอรรถกถาก่อนกล่าวไว้ว่า โดยวิเศษแล้ว ความเป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาท เป็นองค์ของตัชชนียกรรม, ความเป็นผู้มีอาบัติเนืองนิตย์ เป็นองค์ของนิสสยกรรม, ความเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล เป็นองค์ของปัพพาชนียกรรม. แต่ว่า ในบรรดาองค์ ๓ นี้ ด้วยองค์อย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ควรทำกรรมแม้ทั้งหมดได้. หากจะมีคำถามว่า ถ้าเช่นนั้น คำที่ตรัสไว้ในจัมเปยยักขันธกะว่า 'สงฆ์ทำนิสสยกรรมแก่ภิกษุผู้ควรแก่ตัชชนียกรรม...เป...สวดอัพภานแก่ภิกษุผู้ควรแก่อุปสมบท; ดูกรอุปาลี อย่างนี้แล เป็นอธรรมกรรม เป็นอวินัยกรรม และสงฆ์ย่อมต้องอาบัติ' ดังนี้ มิขัดแย้งกันหรือ? ตอบว่า คำนี้ไม่ขัดแย้งกัน. เพราะเหตุไร? เพราะความต่างกันแห่งอรรถของถ้อยคำ. จริงอยู่ อรรถของคำว่า ตชฺชนียกมฺมารหสฺส นี้ คือการตกลงใจทำกรรม (กัมมสันนิฏฐาน). อรรถของคำมีอาทิว่า ติณฺณํ ภิกฺขเว นี้ คือความพร้อมแห่งองค์ (อังคสัมภวะ). เพราะฉะนั้น เมื่อใดสงฆ์ประชุมกันแล้วตกลงใจว่า 'เราจะทำกรรมชื่อนี้แก่ภิกษุรูปนี้' เมื่อนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นผู้ควรแก่กรรม. พึงทราบว่า การทำนิสสยกรรมเป็นต้นแก่ภิกษุผู้ควรแก่ตัชชนียกรรมเป็นต้นนั้น เป็นทั้งอธรรมกรรมและอวินัยกรรม ด้วยลักษณะนี้. ส่วนภิกษุใดมีองค์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาองค์มีผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเป็นต้น, สงฆ์เมื่อปรารถนาจะทำกรรมแก่ภิกษุนั้น พึงกำหนดกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาองค์และกรรมที่ทรงอนุญาตไว้ แล้วทำภิกษุนั้นให้เป็นผู้ควรแก่กรรมแล้วจึงทำกรรม. นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องนี้. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำต้นกับคำหลังย่อมสอดคล้องกัน.

තත්ථ කිඤ්චාපි තජ්ජනීයකම්මෙ භණ්ඩනකාරකවසෙන කම්මවාචා වුත්තා, අථ ඛො බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස ආපත්තිබහුලස්ස තජ්ජනීයකම්මං කරොන්තෙන බාලඅබ්‍යත්තවසෙනෙව කම්මවාචා කාතබ්බා. එවඤ්හි භූතෙන වත්ථුනා කතං කම්මං හොති, න ච අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස වත්ථුනා. කස්මා? යස්මා ඉදම්පි අනුඤ්ඤාතන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ. අට්ඨාරස සම්මාවත්තනවත්ථූනි පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාම.

ในกรรมเหล่านั้น แม้กรรมวาจาในตัชชนียกรรมจะตรัสไว้โดยอาศัยภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาท แต่เมื่อสงฆ์จะทำตัชชนียกรรมแก่ภิกษุผู้เป็นพาล ผู้ไม่ฉลาด ผู้มีอาบัติมาก พึงทำกรรมวาจาโดยอาศัยความเป็นพาลและความไม่ฉลาดเท่านั้น เพราะเมื่อทำอย่างนี้ กรรมย่อมเป็นกรรมที่ทำด้วยวัตถุที่เป็นจริง และไม่เป็นกรรมที่ทำด้วยวัตถุของกรรมอื่น เพราะเหตุไร? เพราะกรรมนี้ก็ทรงอนุญาตไว้แล้ว นี้เป็นนัยทั่วไปในกรรมทั้งปวง เราจักพรรณนาวัตถุแห่งสัมมาวัตร ๑๘ อย่างในปาริวาสิกขันธกะ.

අධම්මකම්මද්වාදසකකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอธรรมกรรม ๑๒ อย่าง จบ

නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා

เรื่องอัฏฐารสกะที่ไม่พึงระงับเป็นต้น

8. ලොමං [Pg.3] පාතෙන්තීති පන්නලොමා හොන්ති; භික්ඛූ අනුවත්තන්තීති අත්ථො. නෙත්ථාරං වත්තන්තීති නිත්ථරන්තානං එතන්ති නෙත්ථාරං; යෙන සක්කා නිස්සාරණා නිත්ථරිතුං, තං අට්ඨාරසවිධං සම්මාවත්තනං වත්තන්තීති අත්ථො. කිත්තකං කාලං වත්තං පූරෙතබ්බන්ති? දස වා පඤ්ච වා දිවසානි. ඉමස්මිඤ්හි කම්මක්ඛන්ධකෙ එත්තකෙන වත්තං පූරිතමෙව හොති.

๘. คำว่า โลมํ ปาเตนฺติ ความว่า เป็นผู้มีขนอันราบคาบแล้ว (คือลดมานะลง); อธิบายว่า ย่อมประพฤติตามภิกษุทั้งหลาย. คำว่า เนตฺถารํ วตฺตนฺติ ความว่า วัตรนี้เป็นของบุคคลผู้กำลังก้าวล่วง (กรรม) เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า เนตถาระ; อธิบายว่า ย่อมประพฤติสัมมาวัตรมีประการ ๑๘ นั้น อันเป็นเหตุให้สามารถก้าวล่วงนิสสารณกรรม (กรรมที่เป็นเหตุให้ถูกขับออก) ได้. ถามว่า พึงบำเพ็ญวัตรนานเท่าไร? ตอบว่า ๑๐ วันบ้าง ๕ วันบ้าง. เพราะในกัมมักขันธกะนี้ วัตรย่อมเป็นอันบำเพ็ญบริบูรณ์แล้วด้วยกาลเพียงเท่านี้.

නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอัฏฐารสกะที่ไม่พึงระงับเป็นต้น จบ

නියස්සකම්මකථා

เรื่องนิสสยกรรม

11. සෙය්‍යසකවත්ථුස්මිං – අපිස්සු භික්ඛූ පකතාති අපිස්සු භික්ඛූ නිච්චං බ්‍යාවටා හොන්ති. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තසදිසමෙව.

๑๑. ในเรื่องเสยยสกะ – คำว่า อปิสฺสุ ภิกฺขู ปกตาติ คือ แม้ภิกษุทั้งหลายก็ย่อมขวนขวายอยู่เป็นนิตย์. ที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรม.

නියස්සකම්මකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องนิสสยกรรม จบ

පබ්බාජනීයකම්මකථා

เรื่องปัพพาชนียกรรม

21. අස්සජිපුනබ්බසුකවත්ථු සඞ්ඝාදිසෙසවණ්ණනායං වුත්තං.

๒๑. เรื่องอัสสชิและปุนัพพสุกะ กล่าวไว้ในสังฆาทิเสสวรรณนาแล้ว.

27. කායිකෙන දවෙනාතිආදීසු පනෙත්ථ කායිකො දවො නාම කායකීළා වුච්චති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකො අනාචාරො නාම කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමො වුච්චති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකං උපඝාතිකං නාම කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස අසික්ඛනභාවෙන උපහනනං වුච්චති; නාසනං විනාසනන්ති අත්ථො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකො මිච්ඡාජීවො නාම පටික්ඛිත්තවෙජ්ජකම්මාදිවසෙන තෙලපචනඅරිට්ඨපචනාදීනි. වාචසිකො මිච්ඡාජීවො නාම ගිහීනං සාසනසම්පටිච්ඡනාරොචනාදීනි. කායිකවාචසිකො නාම තදුභයං. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව.

๒๗. ในบทมีอาทิว่า กายิเกน ทเวน นี้ มีวินิจฉัยในปัพพาชนียกรรมนี้ดังนี้: การเล่นทางกาย ชื่อว่า กายิกทวะ. แม้ในหมวด ๒ บทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ทางกายทวาร ชื่อว่า กายิกอนาจาร. แม้ในหมวด ๒ ที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. การทำลายสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ทางกายทวาร เพราะความไม่ศึกษา ชื่อว่า กายิกอุปฆาติกะ; อธิบายว่า การทำให้ฉิบหาย การทำให้พินาศ. แม้ในหมวด ๒ ที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. การหุงน้ำมันและการหุงยาอริฏฐะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งเวชกรรมที่ทรงห้ามไว้เป็นต้น ชื่อว่า กายิกมิจฉาชีพ. การรับคำสั่งและการบอกคำสั่งของพวกคฤหัสถ์เป็นต้น ชื่อว่า วาจสิกมิจฉาชีพ. ทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า กายิกวาจสิกมิจฉาชีพ. ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรมนั่นเอง.

පබ්බාජනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปัพพาชนียกรรม จบ

පටිසාරණීයකම්මකථා

เรื่องปฏิสารณียกรรม

33. සුධම්මවත්ථුස්මිං පන – අනපලොකෙත්වාති න ආපුච්ඡිත්වා. එතදවොචාති කිං තෙ ගහපති ථෙරානං පටියත්තන්ති සබ්බං විවරාපෙත්වා දිස්වා එතං අවොච. එකා ච ඛො ඉධ නත්ථි යදිදං තිලසංගුළිකාති යා අයං තිලසක්ඛලිකා නාම වුච්චති, සා නත්ථීති අත්ථො. තස්ස කිර ගහපතිනො [Pg.4] වංසෙ ආදිම්හි එකො පූවියො අහොසි. තෙන නං ථෙරො ජාතියා ඛුංසෙතුකාමො එවමාහ. යදෙව කිඤ්චීති එවං බහුං බුද්ධවචනං රතනං පහාය කිඤ්චිදෙව තිලසංගුළිකාවචනං භාසිතං. කුක්කුටපොතකඋදාහරණෙන ඉදං දස්සෙති ‘‘යථා සො නෙව කාකවස්සිතං න කුක්කුටවස්සිතං අකාසි, එවං තයාපි නෙව භික්ඛුවචනං න ගිහිවචනං වුත්ත’’න්ති.

๓๓. ในเรื่องของพระสุธัมมะอีกประการหนึ่ง คำว่า "อนปโลกิตวา" คือ ไม่ได้บอกกล่าว คำว่า "เอตทโวจ" คือ ถามว่า "คฤหบดี ท่านได้จัดเตรียมอาหารอะไรไว้สำหรับพระเถระทั้งหลายหรือ" ดังนี้ แล้วให้เปิดเผยทุกสิ่ง เห็นแล้วจึงกล่าวคำนี้ คำว่า "เอกา จ โข... ติลสังคุฬิกา" คือ ขนมที่เรียกว่า "ติลสักขริกา" นั้นไม่มี ดังนี้ เป็นอรรถ ได้ยินว่า ในตระกูลของคฤหบดีนั้น ในเบื้องต้นมีคนทำขนมอยู่คนหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงประสงค์จะด่าว่าคฤหบดีนั้นด้วยชาติกำเนิด จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เอกา จ โข อิธ นตฺถิ" เป็นต้น คำว่า "ยเทว กิญจิ" คือ ละทิ้งพระพุทธพจน์อันเป็นรัตนะมากมายเช่นนี้ แล้วกล่าวเพียงคำว่า "ติลสังคุฬิกา" บางอย่างเท่านั้น แสดงอรรถนี้ด้วยอุทาหรณ์ลูกไก่ว่า "เหมือนลูกไก่นั้นไม่ทำเสียงกา ไม่ทำเสียงไก่ ฉันใด ท่านก็ไม่กล่าวคำของภิกษุ ไม่กล่าวคำของคฤหัสถ์ ฉันนั้น"

පටිසාරණීයකම්මකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปฏิสารณียกรรม จบแล้ว.

අධම්මකම්මාදිද්වාදසකකථා

เรื่องกรรมอันไม่เป็นธรรมเป็นต้น ๑๒ อย่าง

37. අසම්මුඛා කතන්තිආදයො තිකා වුත්තප්පකාරා එව.

๓๗. บทติกะทั้งหลายมีคำว่า "อสัมมุขาคตัง" เป็นต้น มีประเภทที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

39. අඞ්ගසමන්නාගමො පුරිමෙහි අසදිසො. තත්ථ යථා ලාභං න ලභන්ති; එවං පරිසක්කන්තො පරක්කමන්තො අලාභාය පරිසක්කති නාම. එස නයො අනත්ථාදීසු. තත්ථ අනත්ථොති අත්ථභඞ්ගො. අනාවාසොති තස්මිං ඨානෙ අවසනං. ගිහීනං බුද්ධස්ස අවණ්ණන්ති ගිහීනං සන්තිකෙ බුද්ධස්ස අවණ්ණං භාසති. ධම්මිකං පටිස්සවං න සච්චාපෙතීති යථා සච්චො හොති, එවං න කරොති; වස්සාවාසං පටිස්සුණිත්වා න ගච්ඡති, අඤ්ඤං වා එවරූපං කරොති. පඤ්චන්නං භික්ඛවෙතිආදි එකඞ්ගෙනපි කම්මාරහභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථඤ්චෙව, තජ්ජනීයෙ ච වුත්තනයමෙව.

๓๙. การประกอบด้วยองค์ไม่เหมือนกับกรรมก่อนๆ ในองค์เหล่านั้น ภิกษุผู้พยายาม ผู้เพียรพยายามอย่างที่ไม่ได้ลาภ ย่อมชื่อว่าพยายามเพื่อความเสื่อมลาภ ในบททั้งหลายมีอนัตถะเป็นต้น ก็มีนัยนี้ ในบททั้งหลายมีอนัตถะเป็นต้นนั้น คำว่า "อนัตถะ" คือ ความพินาศแห่งประโยชน์ คำว่า "อนาวาสะ" คือ การไม่อาจอยู่ได้ในที่นั้น คำว่า "คิหีนัง พุทธัสสะ อวัณณัง" คือ กล่าวโทษของพระพุทธเจ้าในที่เฉพาะหน้าคฤหัสถ์ คำว่า "ธัมมิกัง ปฏิสสวัง น สัจจาเปติ" คือ ไม่กระทำอย่างที่คำรับรองจะจริงแท้ คือ รับรองการอยู่จำพรรษาแล้วไม่ไป หรือกระทำกรรมอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ คำว่า "ปัญจันนัง ภิกขเว" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงว่าแม้ด้วยองค์เดียวก็ควรแก่กรรม บทที่เหลือในปฏิสารณียกรรมนี้มีอรรถชัดเจน และมีนัยที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรมนั่นเอง.

අධම්මකම්මාදිද්වාදසකකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องกรรมอันไม่เป็นธรรมเป็นต้น ๑๒ อย่าง จบลงแล้ว.

ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මකථා

เรื่องอุกเขปนียกรรมเพราะไม่เห็นอาบัติ

46. ඡන්නවත්ථුස්මිං – ආවාසපරම්පරඤ්ච භික්ඛවෙ සංසථාති සබ්බාවාසෙසු ආරොචෙථ.

๔๖. ในเรื่องของฉันนะ คำว่า "อาวาสปรัมปะรัญจะ ภิกขเว สังสถา" คือ "ภิกษุทั้งหลาย จงประกาศในอาวาสทั้งปวงเถิด"

50. භණ්ඩනකාරකොතිආදීසු භණ්ඩනාදිපච්චයා ආපන්නං ආපත්තිං රොපෙත්වා තස්සා අදස්සනෙයෙව කම්මං කාතබ්බං. තිකා වුත්තප්පකාරා එව.

๕๐. ในบททั้งหลายมีคำว่า "ภัณฑนการกะ" เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า พึงทำอุกเขปนียกรรมเพราะไม่เห็นอาบัติที่ต้องแล้วด้วยเหตุแห่งการทะเลาะเป็นต้นนั้น บทติกะทั้งหลายมีประเภทที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

51. සම්මාවත්තනායං පනෙත්ථ තෙචත්තාලීස වත්තානි. තත්ථ න අනුද්ධංසෙතබ්බොති න චොදෙතබ්බො. න භික්ඛු භික්ඛූහීති අඤ්ඤො භික්ඛු අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි න භින්දිතබ්බො. න ගිහිද්ධජොති ඔදාතවත්ථානි අච්ඡින්නදසපුප්ඵදසානි ච න ධාරෙතබ්බානි. න තිත්ථියද්ධජොති කුසචීරාදීනි න ධාරෙතබ්බානි. න ආසාදෙතබ්බොති න අපසාදෙතබ්බො. අන්තො වා බහි වාති විහාරස්ස අන්තො වා බහි වා. න තිත්ථියාදිපදත්තයං උත්තානමෙව[Pg.5]. සෙසං සබ්බං පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාම. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව. ආපත්තියා අප්පටිකම්මෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං ඉමිනා සදිසමෙව.

๕๑. อีกประการหนึ่ง ในอุกเขปนียกรรมนี้ ในสัมมาวัตนากถา มีวัตร ๔๓ อย่าง ในวัตร ๔๓ อย่างนั้น คำว่า "น อนุทฺธํเสตพฺโพ" คือ ไม่พึงว่ากล่าวตักเตือน คำว่า "น ภิกขุ ภิกขูหิ" คือ ภิกษุอื่นไม่พึงทำความแตกแยกกับภิกษุทั้งหลายอื่น คำว่า "น คิหิทฺธโช" คือ ไม่พึงทรงผ้าขาว หรือผ้าที่มีชายไม่ขาด หรือผ้าที่มีลายดอก คำว่า "น ติตฺถิยทฺธโช" คือ ไม่พึงทรงผ้าที่ทำด้วยหญ้าเป็นต้น คำว่า "น อาสาเทตพฺโพ" คือ ไม่พึงกระทบกระทั่ง คำว่า "อนฺโต วา พหิ วา" คือ ไม่พึงกระทบกระทั่งทั้งภายในหรือภายนอกวิหาร บท ๓ บทมีคำว่า "น ติตฺถิยา" เป็นต้น มีอรรถชัดเจน วัตรที่เหลือทั้งหมด เราจักอธิบายในปาริวาสิกขันธกะ บทที่เหลือมีนัยที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรมนั่นเอง อุกเขปนียกรรมเพราะไม่เยียวยาอาบัติ ย่อมเหมือนกับอุกเขปนียกรรมเพราะไม่เห็นอาบัตินี้.

65. අරිට්ඨවත්ථු ඛුද්දකවණ්ණනායං වුත්තං. ‘‘භණ්ඩනකාරකො’’තිආදීසු යං දිට්ඨිං නිස්සාය භණ්ඩනාදීනි කරොති, තස්සා අප්පටිනිස්සග්ගෙයෙව කම්මං කාතබ්බං. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව. සම්මාවත්තනායම්පි හි ඉධ තෙචත්තාලීසංයෙව වත්තානීති.

๖๕. เรื่องของพระอริฏฐะ เรากล่าวไว้ในอรรถกถาขุททกสิกขาบทแล้ว ในบททั้งหลายมีคำว่า "ภัณฑนการกะ" เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า พึงทำอุกเขปนียกรรมเพราะไม่สละทิฏฐิที่อาศัยแล้วกระทำการทะเลาะเป็นต้นนั้น บทที่เหลือมีนัยที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรมนั่นเอง ในอุกเขปนียกรรมนี้ ในสัมมาวัตนาก็มีวัตร ๔๓ อย่างนั่นเอง ดังนี้.

ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอุกเขปนียกรรมเพราะไม่เห็นอาบัติ จบลงแล้ว.

කම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากรรมขันธกะ จบลงแล้ว.

2. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකං

๒. ปาริวาสิกขันธกะ

පාරිවාසිකවත්තකථා

เรื่องวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาส.

75. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.6] – පාරිවාසිකාති පරිවාසං පරිවසන්තා. තත්ථ චතුබ්බිධො පරිවාසො – අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසො, පටිච්ඡන්නපරිවාසො, සුද්ධන්තපරිවාසො, සමොධානපරිවාසොති. තෙසු ‘‘යො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤොපි අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛති උපසම්පදං, තස්ස චත්තාරො මාසෙ පරිවාසො දාතබ්බො’’ති (මහාව. 86) එවං මහාඛන්ධකෙ වුත්තො තිත්ථියපරිවාසො අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසො නාම. තත්ථ යං වත්තබ්බං තං වුත්තමෙව. අයං පන ඉධ අනධිප්පෙතො. සෙසා තයො යෙන සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති ආපන්නා චෙව හොති පටිච්ඡාදිතා ච, තස්ස දාතබ්බා. තෙසු යං වත්තබ්බං තං සමුච්චයක්ඛන්ධකෙ වක්ඛාම. එතෙ පන ඉධ අධිප්පෙතා. තස්මා එතෙසු යංකිඤ්චි පරිවාසං පරිවසන්තා ‘‘පාරිවාසිකා’’ති වෙදිතබ්බා.

๗๕. ในปาริวาสิกขันธกะ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า คำว่า "ปาริวาสิกา" คือ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาส ในบทว่า "ปาริวาสิกา" นั้น ปริวาสมี ๔ อย่าง คือ อัปปฏิฉันนปริวาส, ปฏิฉันนปริวาส, สุทธันตปริวาส, สโมธานปริวาส ในปริวาส ๔ อย่างนั้น ปริวาสของเดียรถีย์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในมหาวรรคว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นเดียรถีย์อื่นใดในธรรมวินัยนี้ หวังบรรพชา หวังอุปสมบท พึงให้ปริวาสแก่ผู้นั้น ๔ เดือน" ดังนี้ ชื่อว่า อัปปฏิฉันนปริวาส ในอัปปฏิฉันนปริวาสนั้น คำวินิจฉัยใดที่พึงกล่าว เรากล่าวไว้แล้วนั่นเอง อีกประการหนึ่ง อัปปฏิฉันนปริวาสนี้ไม่ประสงค์ในปาริวาสิกขันธกะนี้ ปริวาส ๓ อย่างที่เหลือ พึงให้แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสและปกปิดไว้ ในปริวาส ๓ อย่างนั้น คำวินิจฉัยใดที่พึงกล่าว เราจักกล่าวในสมุจจยขันธกะ อีกประการหนึ่ง ปริวาส ๓ อย่างนี้ประสงค์ในปาริวาสิกขันธกะนี้ เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสอย่างใดอย่างหนึ่งในปริวาส ๓ อย่างนี้ พึงทราบว่าเป็น "ปาริวาสิกะ".

පකතත්තානං භික්ඛූනන්ති ඨපෙත්වා නවකතරං පාරිවාසිකං අවසෙසානං අන්තමසො මූලායපටිකස්සනාරහාදීනම්පි. අභිවාදනපච්චුට්ඨානන්ති යං තෙ අභිවාදනාදිං කරොන්ති, තං සාදියන්ති, සම්පටිච්ඡන්ති; න පටික්ඛිපන්තීති අත්ථො. තත්ථ සාමීචිකම්මන්ති ඨපෙත්වා අභිවාදනාදීනි අඤ්ඤස්ස අනුච්ඡවිකස්ස බීජනවාතදානාදිනො ආභිසමාචාරිකස්සෙතං අධිවචනං. ආසනාභිහාරන්ති ආසනස්ස අභිහරණං, ආසනං ගහෙත්වා අභිගමනං පඤ්ඤාපනමෙව වා. සෙය්‍යාභිහාරෙපි එසෙව නයො. පාදොදකන්ති පාදධොවනඋදකං. පාදපීඨන්ති ධොතපාදට්ඨපනකං. පාදකථලිකන්ති අධොතපාදට්ඨපනකං පාදඝංසනං වා. ආපත්ති දුක්කටස්සාති සද්ධිවිහාරිකානම්පි සාදියන්තස්ස දුක්කටමෙව, තස්මා තෙ වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ සද්ධාපබ්බජිතා කුලපුත්තා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, තුම්හාකං විනයකම්මං කරොථා’’ති වත්වා වත්තං කරොන්ති, ගාමප්පවෙසනම්පි ආපුච්ඡන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය අනාපත්ති. මිථු යථාවුඩ්ඪන්ති පාරිවාසිකභික්ඛූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං යො යො වුඩ්ඪො තෙන තෙන නවකතරස්ස සාදිතුං.

คำว่า 'แก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นปรกติ' หมายถึง เว้นภิกษุผู้ประพฤติปริวาสที่ใหม่กว่า ภิกษุที่เหลือแม้ที่สุดคือผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นต้น. คำว่า 'การไหว้และการลุกรับเป็นต้น' หมายความว่า ภิกษุเหล่านั้นย่อมยินดี ย่อมรับ ซึ่งการไหว้เป็นต้นที่พวกเขากระทำ ย่อมไม่ห้าม. ในบรรดาการไหว้เป็นต้นนั้น คำว่า 'สามีจิกรรม' นี้ เป็นชื่อของวัตรอันดีงามอย่างอื่นที่สมควร หรือการพัดวีเป็นต้น ซึ่งเว้นจากการไหว้เป็นต้น. คำว่า 'อาสนภิหาร' คือการนำอาสนะมา หรือการถืออาสนะเข้าไป หรือการปูเท่านั้น. แม้ในบทว่า 'เสยยาภิหาร' ก็มีนัยนี้แล. คำว่า 'ปาโททกะ' คือน้ำสำหรับล้างเท้า. คำว่า 'ปาทปีฐะ' คือที่วางเท้าที่ล้างแล้ว. คำว่า 'ปาทกถลิกะ' คือที่วางเท้าที่ยังไม่ล้าง หรือที่ขัดเท้า. คำว่า 'อาบัติทุกกฏ' หมายความว่า แม้แก่สัทธิวิหาริกทั้งหลาย ภิกษุผู้ยินดีก็มีอาบัติทุกกฏเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ควรบอกสัทธิวิหาริกเหล่านั้นว่า 'อาตมากำลังทำวินัยกรรมอยู่ ท่านทั้งหลายอย่าทำวัตรเพื่ออาตมา อย่าถามอาตมาเรื่องการเข้าไปสู่บ้าน'. ถ้ากุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธากล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงทำวินัยกรรมของท่านทั้งหลายเถิด' แล้วยังทำวัตรอยู่ และยังถามเรื่องการเข้าไปสู่บ้านอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีอาบัติจำเดิมแต่กาลที่ห้ามแล้ว. คำว่า 'มิถุ ยถา วุฑฒัง' หมายความว่า ในบรรดาภิกษุผู้ประพฤติปริวาสด้วยกัน ภิกษุใดแก่กว่า ภิกษุผู้แก่กว่านั้นควรยินดีการไหว้เป็นต้นของภิกษุผู้ใหม่กว่า.

පඤ්ච [Pg.7] යථාවුඩ්ඪන්ති පකතත්තෙහිපි සද්ධිං වුඩ්ඪපටිපාටියා එව. තස්මා පාතිමොක්ඛෙ උද්දිස්සමානෙ හත්ථපාසෙ නිසීදිතුං වට්ටති. මහාපච්චරියං පන ‘‘පාළියා අනිසීදිත්වා පාළිං විහාය හත්ථපාසං අමුඤ්චන්තෙන නිසීදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. පාරිසුද්ධිඋපොසථෙ කරීයමානෙ සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා තත්ථෙව නිසින්නෙන අත්තනො පාළියා පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. පවාරණායපි සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා තත්ථෙව නිසින්නෙන අත්තනො පාළියා පවාරෙතබ්බං. සඞ්ඝෙන ඝණ්ටිං පහරිත්වා භාජීයමානං වස්සිකසාටිකම්පි අත්තනො පත්තට්ඨානෙ ගහෙතුං වට්ටති.

คำว่า 'ปัญจ ยถา วุฑฒัง' หมายความว่า แม้กับภิกษุผู้เป็นปรกติ ก็ต้องเป็นไปตามลำดับอาวุโสเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น เมื่อมีการสวดปาติโมกข์ ควรนั่งในหัตถบาส. แต่ในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า 'ไม่นั่งตามลำดับ ละลำดับแล้ว ไม่ปล่อยหัตถบาส ควรนั่ง'. เมื่อทำปาริสุทธิอุโบสถ ภิกษุผู้นั่งในที่ของภิกษุผู้ใหม่กว่าในสงฆ์ และนั่งอยู่ในที่นั้น ควรทำปาริสุทธิอุโบสถตามลำดับของตน. แม้ในปวารณา ภิกษุผู้นั่งในที่ของภิกษุผู้ใหม่กว่าในสงฆ์ และนั่งอยู่ในที่นั้น ควรปวารณาตามลำดับของตน. สงฆ์ตีระฆังเป็นต้นแล้ว ผ้าอาบน้ำฝนที่ถูกแบ่ง ก็ควรรับในที่ที่ถึงตามลำดับของตน.

ඔණොජනන්ති විස්සජ්ජනං වුච්චති. සචෙ හි පාරිවාසිකස්ස ද්වෙ තීණි උද්දෙසභත්තාදීනි පාපුණන්ති, අඤ්ඤා චස්ස පුග්ගලිකභත්තපච්චාසා හොති, තානි පටිපාටියා ගහෙත්වා ‘‘භන්තෙ, හෙට්ඨා ගාහෙථ, අජ්ජ මය්හං භත්තපච්චාසා අත්ථි, ස්වෙ ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බානි. එවං තානි පුනදිවසෙසු ගණ්හිතුං ලභති. පුනදිවසෙ සබ්බපඨමං එතස්ස දාතබ්බන්ති කුරුන්දියං වුත්තං. යදි පන න ගණ්හාති න විස්සජ්ජෙති, පුනදිවසෙ න ලභති, ඉදං ඔණොජනං නාම පාරිවාසිකස්සෙව ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං. කස්මා? තස්ස හි සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසින්නස්ස භත්තග්ගෙ යාගුඛජ්ජකාදීනි පාපුණන්ති වා න වා, තස්මා සො ‘‘භික්ඛාහාරෙන මා කිලමිත්ථා’’ති ඉදමස්ස සඞ්ගහකරණත්ථාය ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං.

คำว่า 'โอโณชนัง' หมายถึง การสละ. ถ้าหากภิกษุผู้ประพฤติปริวาสได้รับภัตเป็นต้นอันเป็นส่วนแบ่งสองสามส่วน และมีความหวังในภัตอันเป็นส่วนตัวอย่างอื่นด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรรับภัตเหล่านั้นตามลำดับแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงให้ผู้อยู่ข้างล่างรับเถิด วันนี้อาตมามีความหวังในภัตอยู่ พรุ่งนี้จักรับ' แล้วสละไป. อย่างนี้ ภิกษุนั้นย่อมได้รับภัตเหล่านั้นในวันหลัง. ในคุรุนทีกล่าวไว้ว่า 'ในวันหลัง ควรถวายแก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนี้ก่อนภิกษุทั้งปวง'. แต่ถ้าหากไม่รับและไม่สละ เมื่อเป็นเช่นนั้น ในวันหลังก็ย่อมไม่ได้. การสละนี้ชื่อว่า 'โอโณชนัง' ซึ่งทรงอนุญาตเจาะจงแก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะว่าเมื่อภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้นนั่งอยู่ในที่ของภิกษุผู้ใหม่กว่าในสงฆ์ ยาคูและของขบเคี้ยวเป็นต้นในที่รับภัตย่อมถึงบ้างไม่ถึงบ้าง. เพราะเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้นว่า 'อย่าลำบากด้วยอาหารบิณฑบาตเลย' จึงทรงอนุญาตการสละนี้เจาะจงแก่ภิกษุนั้น.

භත්තන්ති ආගතාගතෙහි වුඩ්ඪපටිපාටියා ගහෙත්වා ගන්තබ්බං විහාරෙ සඞ්ඝස්ස චතුස්සාලභත්තං, එතං යථාවුඩ්ඪං ලභති. පාළියා පන ගන්තුං වා ඨාතුං වා න ලභති, තස්මා පාළිතො ඔසක්කිත්වා හත්ථපාසෙ ඨිතෙන හත්ථං පසාරෙත්වා යථා සෙනො නිපතිත්වා ගණ්හාති, එවං ගණ්හිතබ්බං. ආරාමිකසමණුද්දෙසෙහි ආහරාපෙතුං න ලභති. සචෙ සයමෙව ආහරන්ති, වට්ටති. රඤ්ඤො මහාපෙළභත්තෙපි එසෙව නයො. චතුස්සාලභත්තෙ පන සචෙ ඔණොජනං කත්තුකාමො හොති, අත්තනො අත්ථාය උක්ඛිත්තෙ පිණ්ඩෙ ‘‘අජ්ජ මෙ භත්තං අත්ථි, ස්වෙ ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්තබ්බං. පුනදිවසෙ ද්වෙ පිණ්ඩෙ ලභතීති මහාපච්චරියං වුත්තං. උද්දෙසභත්තාදීනිපි පාළිතො ඔසක්කිත්වාව ගහෙතබ්බානි. යත්ථ පන නිසීදාපෙත්වා පරිවිසන්ති, තත්ථ සාමණෙරානං ජෙට්ඨකෙන භික්ඛූනං සඞ්ඝනවකෙන හුත්වා නිසීදිතබ්බං.

คำว่า 'ภัต' หมายถึง ภัตในโรงฉันสี่หลังของสงฆ์ในวิหารที่ภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้ว มาแล้ว ควรรับไปตามลำดับอาวุโส. ภัตนี้ย่อมได้ตามลำดับอาวุโส. แต่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสย่อมไม่ได้ไปหรือยืนตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ควรหลีกจากลำดับ ยืนอยู่ในหัตถบาส เหยียดมือออก รับเหมือนเหยี่ยวโฉบลงจับไป. ย่อมไม่ได้ให้อารามิกและสามเณรนำมา. ถ้าอารามิกและสามเณรนำมาเอง ก็ควร. แม้ในภัตอันบรรจุในภาชนะใหญ่ของพระราชา ก็มีนัยนี้แล. แต่ถ้าในภัตในโรงฉันสี่หลัง ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสใคร่จะสละ เมื่อก้อนภัตถูกยกขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ตน ควรกล่าวว่า 'วันนี้ภัตของอาตมามีอยู่ พรุ่งนี้จักรับ'. ในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า 'ในวันหลังย่อมได้ก้อนภัตสองก้อน'. แม้ภัตเป็นต้นอันเป็นส่วนแบ่ง ก็ควรหลีกจากลำดับแล้วรับเอา. แต่ในที่ใดที่ให้นั่งแล้วถวายภัต ในที่นั้น ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสควรนั่งเป็นผู้ใหญ่ของสามเณรทั้งหลาย และเป็นผู้ใหม่กว่าของภิกษุทั้งหลายในสงฆ์.

76. ඉදානි [Pg.8] යා අයං සම්මාවත්තනා වුත්තා, තත්ථ න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා න උපසම්පාදෙතබ්බං; වත්තං නික්ඛිපිත්වා පන උපසම්පාදෙතුං වට්ටති. ආචරියෙන හුත්වාපි කම්මවාචා න සාවෙතබ්බා, අඤ්ඤස්මිං අසති වත්තං නික්ඛිපිත්වා සාවෙතුං වට්ටති. න නිස්සයොති ආගන්තුකානං නිස්සයො න දාතබ්බො. යෙහිපි පකතියාව නිස්සයො ගහිතො, තෙ වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, අසුකත්ථෙරස්ස නාම සන්තිකෙ නිස්සයං ගණ්හථ, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ එවං වුත්තෙපි කරොන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය කරොන්තෙසුපි අනාපත්ති.

๗๖. ในบัดนี้ วัตรอันดีงามใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ ในวัตรอันดีงามนั้น คำว่า 'ไม่ควรอุปสมบทให้' หมายความว่า ไม่ควรอุปสมบทให้โดยเป็นอุปัชฌาย์. แต่เมื่อวางปริวาสแล้ว ควรอุปสมบทให้ได้. แม้เป็นอาจารย์ ก็ไม่ควรให้กรรมวาจา. ถ้าไม่มีอาจารย์อื่น เมื่อวางปริวาสแล้ว ควรให้กรรมวาจาได้. คำว่า 'ไม่ควรให้นิสัย' หมายความว่า ไม่ควรให้นิสัยแก่อาคันตุกะทั้งหลาย. แม้ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่รับนิสัยโดยปรกติอยู่แล้ว ควรบอกภิกษุเหล่านั้นว่า 'อาตมากำลังทำวินัยกรรมอยู่ ท่านทั้งหลายจงรับนิสัยในสำนักของพระเถระชื่อโน้นเถิด ท่านทั้งหลายอย่าทำวัตรเพื่ออาตมา อย่าถามอาตมาเรื่องการเข้าไปสู่บ้าน'. ถ้าแม้ถูกกล่าวอย่างนี้แล้วยังทำอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีอาบัติจำเดิมแต่กาลที่ห้ามแล้ว แม้เมื่อพวกเขายังทำอยู่.

න සාමණෙරොති අඤ්ඤො සාමණෙරො න ගහෙතබ්බො. උපජ්ඣං දත්වා ගහිතසාමණෙරාපි වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ එවං වුත්තෙපි කරොන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය කරොන්තෙසුපි අනාපත්ති. භික්ඛුනොවාදකසම්මුති නාම ආධිපච්චට්ඨානභූතාති පටික්ඛිත්තා, තස්මා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වත්තබ්බං – ‘‘භන්තෙ, අහං විනයකම්මං කරොමි, භික්ඛුනොවාදකං ජානාථා’’ති, පටිබලස්ස වා භික්ඛුස්ස භාරො කාතබ්බො. ආගතා භික්ඛුනියො ‘‘සඞ්ඝසන්තිකං ගච්ඡථ, සඞ්ඝො වො ඔවාදදායකං ජානිස්සතී’’ති වා ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, අසුකභික්ඛුස්ස නාම සන්තිකං ගච්ඡථ, සො වො ඔවාදං දස්සතී’’ති වා වත්තබ්බා.

ไม่พึงรับสามเณรอื่น. แม้สามเณรที่รับไว้แล้วโดยให้อุปัชฌาย์ ก็พึงกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทำวินัยกรรม พวกท่านอย่าทำวัตรแก่ข้าพเจ้า อย่าถามข้าพเจ้าเรื่องการเข้าไปสู่บ้าน’. หากแม้กล่าวอย่างนี้แล้ว พวกเขาก็ยังทำอยู่ แม้เมื่อทำอยู่ตั้งแต่เวลาที่ห้ามแล้ว ก็เป็นอนาบัติ. ภิกขุนีโอวาทกสมมติชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นใหญ่ จึงถูกห้ามแล้ว (โดยพระผู้มีพระภาค). เพราะเหตุนั้น พึงบอกแก่ภิกษุสงฆ์ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทำวินัยกรรม ขอท่านทั้งหลายจงทราบภิกษุผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี’ หรือพึงมอบภาระแก่ภิกษุผู้สามารถ. ภิกษุณีทั้งหลายที่มาถึง พึงกล่าวว่า ‘พวกเธอจงไปสู่สำนักสงฆ์ สงฆ์จักทราบภิกษุผู้ให้โอวาทแก่พวกเธอ’ หรือพึงกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทำวินัยกรรม พวกเธอจงไปสู่สำนักของภิกษุชื่อโน้น ภิกษุนั้นจักให้โอวาทแก่พวกเธอ’.

සා ආපත්තීති සුක්කවිස්සට්ඨියා පරිවාසෙ දින්නෙ සුක්කවිස්සට්ඨි නාපජ්ජිතබ්බා. අඤ්ඤා වා තාදිසිකාති කායසංසග්ගාදිගරුකාපත්ති. තතො වා පාපිට්ඨතරාති පාරාජිකාපත්ති; සත්තසු හි ආපත්තීසු දුබ්භාසිතාපත්ති පාපිට්ඨා; දුක්කටාපත්ති පාපිට්ඨතරා; දුක්කටාපත්ති පාපිට්ඨා, පාටිදෙසනීයාපත්ති පාපිට්ඨතරාති එවං පාචිත්තියථුල්ලච්චයසඞ්ඝාදිසෙසපාරාජිකාපත්තීසු නයො නෙතබ්බො. තාසං වත්ථූසුපි දුබ්භාසිතවත්ථු පාපිට්ඨං, දුක්කටවත්ථු පාපිට්ඨතරන්ති පුරිමනයෙනෙව භෙදො වෙදිතබ්බො. පණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදෙ පන වත්ථුපි ආපත්තිපි පාපිට්ඨා. ලොකවජ්ජෙ උභයම්පි පාපිට්ඨතරං.

อาบัตินั้นคือ เมื่อให้ปริวาสแก่สุกกวิสัฏฐิแล้ว ไม่พึงต้องสุกกวิสัฏฐิอีก. หรืออาบัติอื่นที่เช่นนั้นคือ อาบัติหนักมีกายสังคัตถ์เป็นต้น. หรือที่เลวร้ายกว่านั้นคือ อาบัติปาราชิก (ไม่พึงต้อง). ในอาบัติ ๗ อย่าง อาบัติทุพภาสิตเลวร้าย อาบัติทุกกฏเลวร้ายยิ่งกว่า. อาบัติทุกกฏเลวร้าย อาบัติปาฏิเทสนียะเลวร้ายยิ่งกว่า. พึงนำนัยไปในอาบัติปาจิตติยะ ถุลลัจจัย สังฆาทิเสส ปาราชิก ด้วยประการฉะนี้. แม้ในวัตถุของอาบัติเหล่านั้น วัตถุแห่งอาบัติทุพภาสิตเลวร้าย วัตถุแห่งอาบัติทุกกฏเลวร้ายยิ่งกว่า พึงทราบความแตกต่างด้วยนัยก่อนนั่นเอง. อนึ่ง ในสิกขาบทที่เป็นบัญญัติวัชชะ ทั้งวัตถุและอาบัติก็เลวร้าย. ในสิกขาบทที่เป็นโลกวัชชะ ทั้งสองอย่างก็เลวร้ายยิ่งกว่า.

කම්මන්ති පරිවාසකම්මවාචා වුච්චති. තං කම්මං ‘‘අකතං දුක්කට’’න්තිආදීහි වා ‘‘කිං ඉදං කම්මං නාම කසිකම්මං ගොරක්ඛකම්ම’’න්තිආදීහි වා වචනෙහි න ගරහිතබ්බං. කම්මිකාති යෙහි භික්ඛූහි කම්මං කතං, තෙ වුච්චන්ති, තෙ ‘‘බාලා අබ්‍යත්තා’’තිආදීහි වචනෙහි න ගරහිතබ්බා. න [Pg.9] සවචනීයං කාතබ්බන්ති පලිබොධත්ථාය වා පක්කොසනත්ථාය වා සවචනීයං න කාතබ්බං, පලිබොධත්ථාය හි කරොන්තො ‘‘අහං ආයස්මන්තං ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං සවචනීයං කරොමි, ඉමම්හා ආවාසා එකපදම්පි මා පක්කාමි, යාව න තං අධිකරණං වූපසන්තං හොතී’’ති එවං කරොති. පක්කොසනත්ථාය කරොන්තො ‘‘අහං තෙ සවචනීයං කරොමි, එහි මයා සද්ධිං විනයධරානං සම්මුඛීභාවං ගච්ඡාමා’’ති එවං කරොති; තදුභයම්පි න කාතබ්බං.

กรรม คือ กรรมวาจาปริวาส. กรรมนั้นไม่พึงติเตียนด้วยคำว่า ‘ยังไม่ทำ เป็นทุกกฏ’ เป็นต้น หรือด้วยคำว่า ‘กรรมนี้ชื่ออะไร เป็นกสิกรรมหรือ เป็นโกรักขกรรมหรือ’ เป็นต้น. กรรมิกะ คือ ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดทำกรรมแล้ว ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า กรรมิกะ. ภิกษุเหล่านั้นไม่พึงติเตียนด้วยคำว่า ‘เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด’ เป็นต้น. ไม่พึงทำสวัจนียะ คือ ไม่พึงทำสวัจนียะเพื่อประโยชน์ในการขัดขวาง หรือเพื่อประโยชน์ในการเรียก. เพราะเมื่อทำเพื่อประโยชน์ในการขัดขวาง ย่อมทำอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าทำสวัจนียะแก่ท่านในเรื่องนี้ ขอท่านอย่าไปจากอาวาสนี้แม้ก้าวเดียว ตราบเท่าที่อธิกรณ์นั้นยังไม่สงบ’. เมื่อทำเพื่อประโยชน์ในการเรียก ย่อมทำอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าทำสวัจนียะแก่ท่าน ขอท่านจงมา ไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระวินัยธรพร้อมกับข้าพเจ้า’. สวัจนียะทั้งสองอย่างนั้นไม่พึงทำ.

න අනුවාදොති විහාරෙ ජෙට්ඨකට්ඨානං න කාතබ්බං. පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන වා ධම්මජ්ඣෙසකෙන වා න භවිතබ්බං. නාපි තෙරසසු සම්මුතීසු එකසම්මුතිවසෙනාපි ඉස්සරියකම්මං කාතබ්බං. න ඔකාසොති ‘‘කරොතු මෙ ආයස්මා ඔකාසං, අහං තං වත්තුකාමො’’ති එවං පකතත්තස්ස ඔකාසො න කාරෙතබ්බො, වත්ථුනා වා ආපත්තියා වා න චොදෙතබ්බො, ‘‘අයං පුබ්බෙ තෙ දොසො’’ති න සාරෙතබ්බො. න භික්ඛූහි සම්පයොජෙතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා කලහො න කාරෙතබ්බො.

ไม่พึงเป็นผู้อนุวาท คือ ไม่พึงทำหน้าที่เป็นผู้ใหญ่ในวิหาร. ไม่พึงเป็นผู้แสดงปาติโมกข์ หรือผู้ชักชวนให้แสดงธรรม. ไม่พึงทำกรรมที่เป็นใหญ่แม้ด้วยอำนาจสมมติอย่างหนึ่งในสมมติ ๑๓ อย่าง. ไม่พึงให้โอกาสแก่ภิกษุปกตัตตะด้วยคำว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงให้โอกาสแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าปรารถนาจะกล่าวแก่ท่าน’. ไม่พึงโจทด้วยวัตถุหรือด้วยอาบัติ. ไม่พึงให้ระลึกถึงโทษด้วยคำว่า ‘โทษนี้เป็นของท่านในกาลก่อน’. ไม่พึงให้ภิกษุทั้งหลายทะเลาะกันโดยผูกพันกันและกัน.

පුරතොති සඞ්ඝත්ථෙරෙන හුත්වා පුරතො න ගන්තබ්බං, ද්වාදසහත්ථං උපචාරං මුඤ්චිත්වා එකකෙන ගන්තබ්බං. නිසීදනෙපි එසෙව නයො. ආසනපරියන්තොති භත්තග්ගාදීසු සඞ්ඝනවකාසනං වුච්චති; ස්වාස්ස දාතබ්බො, තත්ථ නිසීදිතබ්බං. සෙය්‍යාපරියන්තොති සෙය්‍යානං පරියන්තො, සබ්බලාමකං මඤ්චපීඨං. අයඤ්හි වස්සග්ගෙන අත්තනො පත්තට්ඨානෙ සෙය්‍යං ගහෙතුං න ලභති. සබ්බභික්ඛූහි විචිනිත්වා ගහිතාවසෙසා මඞ්කුලගූථභරිතා වෙත්තලතාදිවිනද්ධා ලාමකසෙය්‍යා අස්ස දාතබ්බා. විහාරපරියන්තොති යථා ච සෙය්‍යා, එවං වසනආවාසොපි වස්සග්ගෙන අත්තනො පත්තට්ඨානෙ තස්ස න වට්ටති. සබ්බභික්ඛූහි විචිනිත්වා ගහිතාවසෙසා පන රජොහතභූමි ජතුකමූසිකභරිතා පණ්ණසාලා අස්ස දාතබ්බා. සචෙ පකතත්තා සබ්බෙ රුක්ඛමූලිකා අබ්භොකාසිකා ච හොන්ති, ඡන්නං න උපෙන්ති, සබ්බෙපි එතෙහි විස්සට්ඨාවාසා නාම හොන්ති. තෙසු යං ඉච්ඡති, තං ලභති. වස්සූපනායිකදිවසෙ පච්චයං එකපස්සෙ ඨත්වා වස්සග්ගෙන ගණ්හිතුං ලභති. සෙනාසනං න ලභති, නිබද්ධවස්සාවාසිකං සෙනාසනං ගණ්හිතුකාමෙන වත්තං නික්ඛිපිත්වා ගහෙතබ්බං.

ไม่พึงไปข้างหน้า คือ ไม่พึงไปข้างหน้าโดยเป็นพระสังฆเถระ. พึงไปรูปเดียวโดยเว้นอุปจาระ ๑๒ ศอก. แม้ในการนั่งก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อาสนะปริยันตะ คือ ที่นั่งของภิกษุผู้ใหม่ในสงฆ์ในโรงฉันเป็นต้น. พึงให้แก่ภิกษุนั้น พึงนั่งในที่นั้น. เสนาสนะปริยันตะ คือ ที่สุดแห่งเสนาสนะ เตียงตั่งที่เลวที่สุดทั้งหมด. ภิกษุนี้ย่อมไม่ได้เพื่อจะถือเอาเสนาสนะในที่ที่ตนพึงได้ด้วยพรรษา. พึงให้เสนาสนะที่เลว ซึ่งเหลือจากการเลือกถือเอาของภิกษุทั้งปวง เต็มไปด้วยมูลของตัวเรือด หรือที่สานด้วยหวายและเถาวัลย์เป็นต้น แก่ภิกษุนั้น. วิหารปริยันตะ คือ อาวาสที่อยู่ก็เช่นเดียวกับเสนาสนะ ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุนั้นในที่ที่ตนพึงได้ด้วยพรรษา. อนึ่ง พึงให้บรรณศาลาที่เหลือจากการเลือกถือเอาของภิกษุทั้งปวง มีพื้นดินที่ถูกฝุ่นทำลาย เต็มไปด้วยค้างคาวและหนู แก่ภิกษุนั้น. หากภิกษุปกตัตตะทั้งปวงเป็นผู้ถือรุกขมูลและอัพโภกาสิกธุดงค์ และไม่เข้าสู่ที่ mุงบัง ในกรณีเช่นนี้ อาวาสทั้งปวงชื่อว่า เป็นอาวาสที่ภิกษุผู้ถือธุดงค์เหล่านี้สละแล้ว. ในอาวาสเหล่านั้น ภิกษุนั้นย่อมได้อาวาสที่ตนปรารถนา. ในวันเข้าพรรษา ย่อมได้เพื่อจะถือเอาปัจจัยโดยพรรษา โดยยืนอยู่ข้างหนึ่ง. ย่อมไม่ได้เพื่อจะถือเอาเสนาสนะ. ภิกษุผู้ปรารถนาจะถือเอาเสนาสนะที่เป็นวัสสาวาสิกะอันเป็นของประจำ พึงวางวัตรแล้วถือเอา.

තෙන [Pg.10] ච සො සාදිතබ්බොති යං අස්ස ආසනාදිපරියන්තං භික්ඛූ දෙන්ති, සො එව සාදිතබ්බො. පුරෙසමණෙන වා පච්ඡාසමණෙන වාති ඤාතිපවාරිතට්ඨානෙ ‘‘එත්තකෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති නිමන්තිතෙන ‘‘භන්තෙ, අසුකං නාම කුලං භික්ඛූ නිමන්තෙසි, එථ තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති එවං සංවිධාය භික්ඛූ පුරෙසමණෙ වා පච්ඡාසමණෙ වා කත්වා න ගන්තබ්බං. ‘‘භන්තෙ, අසුකස්මිං නාම ගාමෙ මනුස්සා භික්ඛූනං ආගමනං ඉච්ඡන්ති, සාධු වතස්ස සචෙ තෙසං සඞ්ගහං කරෙය්‍යාථා’’ති එවං පන පරියායෙන කථෙතුං වට්ටති.

ภิกษุนั้นพึงยินดีสิ่งนั้น คือ อาสนะปริยันตะเป็นต้นที่ภิกษุทั้งหลายให้แก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นพึงยินดีอาสนะปริยันตะเป็นต้นนั้นเอง. ด้วยภิกษุผู้ไปข้างหน้าหรือภิกษุผู้ไปข้างหลัง คือ ภิกษุผู้ปริวาสที่ถูกนิมนต์ในที่ที่ญาติหรือผู้ปวารณาอยู่ ด้วยคำว่า ‘จงนำภิกษุจำนวนเท่านี้มา’ ไม่พึงไปโดยจัดแจงภิกษุให้เป็นภิกษุผู้ไปข้างหน้าหรือภิกษุผู้ไปข้างหลัง ด้วยคำว่า ‘ท่านผู้เจริญ ตระกูลชื่อโน้นนิมนต์ภิกษุแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงมา เราทั้งหลายจงไปสู่เรือนตระกูลนั้น’. อนึ่ง พึงกล่าวโดยปริยายอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ในหมู่บ้านชื่อโน้น มนุษย์ทั้งหลายปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย หากท่านทั้งหลายพึงสงเคราะห์พวกเขา ก็จะเป็นการดี’.

න ආරඤ්ඤිකඞ්ගන්ති ආගතාගතානං ආරොචෙතුං හරායමානෙන ආරඤ්ඤිකධුතඞ්ගං න සමාදාතබ්බං. යෙනාපි පකතියා සමාදින්නං, තෙන දුතියං භික්ඛුං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං, න ච එකකෙන වත්ථබ්බං. තථා භත්තග්ගාදීසු ආසනපරියන්තෙ නිසජ්ජාය හරායමානෙන පිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගම්පි න සමාදාතබ්බං. යො පන පකතියාව පිණ්ඩපාතිකො තස්ස පටිසෙධො නත්ථි.

ไม่พึงสมาทานอารัญญิกธุดงค์ ด้วยความละอายที่จะบอกกล่าวแก่พระภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วๆ แม้พระภิกษุใดสมาทานแล้วโดยปกติ พระภิกษุนั้นพึงพาพระภิกษุรูปที่สองไปให้อรุณขึ้นในป่า และไม่พึงอยู่รูปเดียว เช่นนั้น ไม่พึงสมาทานปิณฑปาติกธุดงค์ ด้วยความละอายที่จะนั่งที่ที่สุดแห่งอาสนะในโรงฉันเป็นต้น แต่พระภิกษุใดเป็นผู้ถือปิณฑปาติกธุดงค์โดยปกติเอง การห้ามย่อมไม่มีแก่พระภิกษุนั้น

න ච තප්පච්චයාති ‘‘නීහටභත්තො හුත්වා විහාරෙයෙව නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්තො රත්තියො ගණයිස්සාමි, ගච්ඡතො මෙ භික්ඛුං දිස්වා අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො සියා’’ති ඉමිනා කාරණෙන පිණ්ඩපාතො න නීහරාපෙතබ්බො. මා මං ජානිංසූති ‘‘මා මං එකභික්ඛුපි ජානාතූ’’ති ච ඉමිනා අජ්ඣාසයෙන විහාරෙ සාමණෙරෙහි පචාපෙත්වා භුඤ්ජිතුම්පි න ලභති. ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිතබ්බමෙව. ගිලානස්ස පන නවකම්මආචරියුපජ්ඣායකිච්චාදිපසුතස්ස වා විහාරෙයෙව අච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙපි ගාමෙ අනෙකසතා භික්ඛූ විචරන්ති, න සක්කා හොති ආරොචෙතුං, ගාමකාවාසං ගන්ත්වා සභාගට්ඨානෙ වසිතුං වට්ටති.

และด้วยเหตุนั้น ไม่พึงให้นำบิณฑบาตออกมา ด้วยเหตุว่า ‘เราจักนับราตรีโดยเป็นผู้มีภัตอันนำมาแล้ว นั่งฉันอยู่ในวิหารนั่นเอง เมื่อเราไป เห็นพระภิกษุแล้วไม่บอกกล่าว ราตรีพึงขาด’ และด้วยอัธยาศัยนี้ว่า ‘ขอพระภิกษุแม้รูปเดียวอย่าได้รู้จักเราเลย’ ไม่พึงได้เพื่อฉันโดยให้สามเณรทั้งหลายหุงต้มในวิหาร พึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตเท่านั้น แต่แก่พระภิกษุอาพาธ หรือแก่พระภิกษุผู้ขวนขวายในกิจมีการงานใหม่ กิจของอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น พึงอยู่แต่ในวิหารนั่นเอง แม้ถ้าพระภิกษุหลายร้อยรูปเที่ยวไปในบ้าน ไม่สามารถเพื่อบอกกล่าวได้ พึงไปสู่อาวาสในหมู่บ้านแล้วอยู่ ณ ที่ของภิกษุผู้เป็นสภาคกัน

ආගන්තුකෙනාති කඤ්චි විහාරං ගතෙන තත්ථ භික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ සබ්බෙ එකට්ඨානෙ ඨිතෙ පස්සති, එකට්ඨානෙ ඨිතෙනෙව ආරොචෙතබ්බං. අථ රුක්ඛමූලාදීසු විසුං විසුං ඨිතා හොන්ති, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සඤ්චිච්ච අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො ච හොති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. අථ විචිනන්තො එකච්චෙ න පස්සති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං.

โดยพระอาคันตุกะผู้ไปสู่บางวิหาร พึงบอกกล่าวแก่พระภิกษุทั้งหลายในวิหารนั้น ถ้าเห็นพระภิกษุทั้งหมดตั้งอยู่ในที่เดียวกัน พึงบอกกล่าวโดยยืนอยู่ในที่เดียวกันนั่นเอง หรือถ้าตั้งอยู่ต่างหากกันในโคนไม้เป็นต้น พึงไปในที่นั้นๆ แล้วบอกกล่าว แก่พระภิกษุผู้ไม่บอกกล่าวโดยจงใจ ราตรีก็ขาด และอาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดก็มี หรือเมื่อแสวงหาแล้วไม่เห็นบางรูป ราตรีเท่านั้นขาด อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี

ආගන්තුකස්සාති [Pg.11] අත්තනො වසනවිහාරං ආගතස්සාපි එකස්ස වා බහූනං වා වුත්තනයෙනෙව ආරොචෙතබ්බං. රත්තිච්ඡෙදවත්තභෙදාපි චෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සචෙ ආගන්තුකා මුහුත්තං විස්සමිත්වා වා අවිස්සමිත්වා එව වා විහාරමජ්ඣෙන ගච්ඡන්ති, තෙසම්පි ආරොචෙතබ්බං. සචෙ තස්ස අජානන්තස්සෙව ගච්ඡන්ති, අයඤ්ච පන ගතකාලෙ ජානාති, ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. යෙපි අන්තොවිහාරං අප්පවිසිත්වා උපචාරසීමං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡන්ති, අයඤ්ච නෙසං ඡත්තසද්දං වා උක්කාසිතසද්දං වා ඛිපිතසද්දං වා සුත්වාව ආගන්තුකභාවං ජානාති, ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. ගතකාලෙ ජානන්තෙනපි අනුබන්ධිත්වා ආරොචෙතබ්බමෙව. සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. යොපි රත්තිංයෙව ආගන්ත්වා රත්තිංයෙව ගච්ඡති, සොපිස්ස රත්තිච්ඡෙදං කරොති, අඤ්ඤාතත්තා පන වත්තභෙදදුක්කටං නත්ථි. සචෙ අජානිත්වාව අබ්භානං කරොති, අකතමෙව හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. තස්මා අධිකා රත්තියො ගහෙත්වා කාතබ්බං, අයං අපණ්ණකපටිපදා.

แก่พระอาคันตุกะผู้มาสู่เสนาสนะที่ตนอยู่ ไม่ว่าจะเป็นรูปเดียวหรือหลายรูป พึงบอกกล่าวด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้ราตรีขาดและวัตรขาดในบทนี้ก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ถ้าพระอาคันตุกะทั้งหลายพักผ่อนชั่วครู่ หรือไม่พักผ่อนเลย เดินผ่านกลางวิหารไป พึงบอกกล่าวแก่พระอาคันตุกะเหล่านั้นด้วย ถ้าพระอาคันตุกะเหล่านั้นไปโดยที่พระภิกษุนั้นไม่รู้ แต่พระภิกษุนี้รู้ในเวลาที่พระอาคันตุกะไปแล้ว พึงตามไปบอกกล่าว แก่ผู้ไม่สามารถจะตามไปทัน ราตรีเท่านั้นขาด อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี แม้พระภิกษุเหล่าใดไม่เข้าไปในภายในวิหาร แต่ก้าวล่วงเขตอุปจารสีมาไป และพระภิกษุนี้รู้ความเป็นอาคันตุกะของพระภิกษุเหล่านั้นโดยได้ยินเสียงร่ม หรือเสียงกระแอม หรือเสียงจาม พึงตามไปบอกกล่าว แม้ผู้รู้ในเวลาที่พระอาคันตุกะไปแล้ว ก็พึงตามไปบอกกล่าวเท่านั้น แก่ผู้ไม่สามารถจะตามไปทัน ราตรีขาด อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี แม้พระอาคันตุกะใดมาในเวลากลางคืนนั่นเอง และไปในเวลากลางคืนนั่นเอง พระอาคันตุกะนั้นก็ทำให้ราตรีของพระภิกษุนี้ขาดได้ แต่เพราะไม่รู้ อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี ถ้าทำอัพภานโดยไม่รู้ ชื่อว่ายังไม่ได้ทำนั่นเอง ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที เพราะฉะนั้น พึงทำอัพภานโดยถือราตรีที่เกินมา นี้เป็นปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด

නදීආදීසු නාවාය ගච්ඡන්තම්පි පරතීරෙ ඨිතම්පි ආකාසෙන ගච්ඡන්තම්පි පබ්බතතලඅරඤ්ඤාදීසු දූරෙ ඨිතම්පි භික්ඛුං දිස්වා සචෙ ‘‘භික්ඛූ’’ති වවත්ථානං අත්ථි, නාවාදීහි වා ගන්ත්වා මහාසද්දං කත්වා වා වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා වා ආරොචෙතබ්බං, අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙ වායමන්තොපි සම්පාපුණිතුං වා සාවෙතුං වා න සක්කොති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. සඞ්ඝසෙනාභයත්ථෙරො පන විසයාවිසයෙන කථෙති – ‘‘විසයෙ කිර අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච හොති, අවිසයෙ පන උභයම්පි නත්ථී’’ති. කරවීකතිස්සත්ථෙරො ‘‘සමණො අයන්ති වවත්ථානමෙව පමාණං, සචෙපි අවිසයො හොති, වත්තභෙදදුක්කටමෙව නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොතියෙවා’’ති ආහ.

ในแม่น้ำเป็นต้น เห็นพระภิกษุผู้ไปด้วยเรือก็ดี ผู้ยืนอยู่ฝั่งตรงข้ามก็ดี ผู้ไปทางอากาศก็ดี ผู้ยืนอยู่ไกลในพื้นภูเขา ป่าเป็นต้นก็ดี ถ้ามีการกำหนดตัดสินว่า ‘เป็นพระภิกษุ’ พึงไปด้วยเรือเป็นต้น หรือทำเสียงดัง หรือติดตามไปอย่างรวดเร็วแล้วบอกกล่าว แก่พระภิกษุผู้ไม่บอกกล่าว ราตรีก็ขาด และอาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดก็มี แม้ถ้าพยายามแล้วก็ไม่สามารถจะตามไปทัน หรือทำให้ได้ยิน ราตรีเท่านั้นขาด อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี แต่พระเถระชื่อสังฆเสนาภยะกล่าวด้วยวิสัยและอวิสัยว่า ‘ได้ยินว่า ในวิสัย แก่ผู้ไม่บอกกล่าว ราตรีก็ขาด และอาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดก็มี แต่อวิสัย ทั้งสองอย่างก็ไม่มี’ พระเถระชื่อกรวีรกติสสะกล่าวว่า ‘การกำหนดตัดสินว่า “นี้เป็นสมณะ” นั่นแหละเป็นประมาณ แม้ถ้าเป็นอวิสัย อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดเท่านั้นไม่มี แต่ราตรีย่อมขาดนั่นเอง’

උපොසථෙති ‘‘උපොසථං සම්පාපුණිස්සාමා’’ති ආගන්තුකා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, ඉද්ධියා ගච්ඡන්තාපි උපොසථභාවං ඤත්වා ඔතරිත්වා උපොසථං කරොන්ති, තස්මා ආගන්තුකසොධනත්ථං උපොසථදිවසෙ ආරොචෙතබ්බං. පවාරණායපි එසෙව නයො. ගිලානොති ගන්තුං අසමත්ථො. දූතෙනාති එත්ථ අනුපසම්පන්නං පෙසෙතුං න වට්ටති, භික්ඛුං පෙසෙත්වා ආරොචාපෙතබ්බං.

ในวันอุโบสถ พระอาคันตุกะทั้งหลายย่อมมาด้วยคิดว่า ‘เราจักถึงอุโบสถ’ แม้พระภิกษุผู้ไปด้วยฤทธิ์ก็รู้ความเป็นวันอุโบสถแล้วลงมาทำอุโบสถ เพราะฉะนั้น เพื่อชำระพระอาคันตุกะ พึงบอกกล่าวในวันอุโบสถ แม้ในวันปวารณา นัยนี้ก็เช่นกัน คำว่า ‘อาพาธ’ คือไม่สามารถจะไปได้ ในบทว่า ‘ด้วยทูต’ นี้ ไม่พึงส่งอนุปสัมบันไป พึงส่งพระภิกษุไปแล้วให้บอกกล่าว

අභික්ඛුකො [Pg.12] ආවාසොති සුඤ්ඤවිහාරො; යත්ථ එකොපි භික්ඛු නත්ථි, තත්ථ වාසත්ථාය න ගන්තබ්බං. න හි තත්ථ වුත්ථරත්තියො ගණනූපිකා හොන්ති, පකතත්තෙන පන සද්ධිං වට්ටති. දසවිධන්තරායෙ පන සචෙපි රත්තියො ගණනූපිකා න හොන්ති, අන්තරායතො පරිමුච්චනත්ථාය ගන්තබ්බමෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අන්තරායා’’ති. නානාසංවාසකෙහි සද්ධිං විනයකම්මං කාතුං න වට්ටති. තෙසං අනාරොචනෙපි රත්තිච්ඡෙදො නත්ථි, අභික්ඛුකාවාසසදිසමෙව හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘යත්ථස්සු භික්ඛූ නානාසංවාසකා’’ති. සෙසං උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයමෙව.

คำว่า ‘อาวาสที่ไม่มีพระภิกษุ’ คือวิหารว่างเปล่า ที่ซึ่งไม่มีพระภิกษุแม้รูปเดียว ไม่พึงไปเพื่ออยู่ ณ ที่นั้น เพราะราตรีที่อยู่แล้วในที่นั้นย่อมไม่นับเข้าในจำนวน แต่พึงไปกับพระภิกษุผู้ปกติ แต่ถ้ามีอันตราย 10 อย่าง แม้ราตรีจะไม่นับเข้าในจำนวน ก็พึงไปเพื่อพ้นจากอันตรายนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เว้นอันตราย’ ไม่พึงทำวินัยกรรมกับพระภิกษุผู้มีสังวาสต่างกัน แม้เมื่อไม่บอกกล่าวแก่พระภิกษุเหล่านั้น ราตรีก็ไม่ขาด ย่อมเหมือนกับอาวาสที่ไม่มีพระภิกษุ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ในที่ใดแล พระภิกษุทั้งหลายมีสังวาสต่างกัน’ ข้อที่เหลือเป็นนัยที่กล่าวแล้วในอุโบสถขันธกะนั่นเอง

81. එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙතිආදීසු ආවාසො නාම වසනත්ථාය කතසෙනාසනං. අනාවාසො නාම චෙතියඝරං බොධිඝරං සම්මුඤ්ජනිඅට්ටකො දාරුඅට්ටකො පානීයමාළො වච්චකුටි ද්වාරකොට්ඨකොති එවමාදි. තතියපදෙන තදුභයම්පි ගහිතං. එතෙසු යත්ථ කත්ථචි එකච්ඡන්නෙ ඡදනතො උදකපතනට්ඨානපරිච්ඡින්නෙ ඔකාසෙ උක්ඛිත්තකො වසිතුං න ලභති. ‘‘පාරිවාසිකො පන අන්තොආවාසෙයෙව න ලභතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘අවිසෙසෙන උදකපාතෙන වාරිත’’න්ති වුත්තං. කුරුන්දියං ‘‘එතෙසු එත්තකෙසු පඤ්චවණ්ණච්ඡදනබද්ධට්ඨානෙසු පාරිවාසිකස්ස ච උක්ඛිත්තකස්ස ච පකතත්තෙන සද්ධිං උදකපාතෙන වාරිත’’න්ති වුත්තං. තස්මා නානූපචාරෙපි එකච්ඡන්නෙ න වට්ටති. සචෙ පනෙත්ථ තදහුපසම්පන්නෙපි පකතත්තෙ පඨමං පවිසිත්වා නිපන්නෙ සට්ඨිවස්සොපි පාරිවාසිකො පච්ඡා පවිසිත්වා ජානන්තො නිපජ්ජති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. අජානන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං. සචෙ පන තස්මිං පඨමං නිපන්නෙ පච්ඡා පකතත්තො පවිසිත්වා නිපජ්ජති, පාරිවාසිකො ච ජානාති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. නො චෙ ජානාති, රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං.

๘๑. ในบทว่า “เอกัจฉันเน อาวาเสติ” เป็นต้น ชื่อว่าอาวาส คือเสนาสนะที่ทำไว้เพื่อประโยชน์แก่การอยู่ ชื่อว่าอนาวาส คือเรือนเจดีย์ เรือนโพธิ์ ที่ตั้งไม้กวาด ที่ตั้งฟืน ที่ตั้งหม้อน้ำดื่ม ส้วม ซุ้มประตู ดังนี้เป็นต้น ด้วยบทที่ ๓ ย่อมถือเอาทั้งสองนั้น (อาวาสและอนาวาส) ในอาวาสเป็นต้นเหล่านั้น ในที่ใดที่หนึ่ง ในที่มุงอันเดียวกัน ในโอกาสที่กำหนดด้วยที่น้ำตกจากหลังคา ภิกษุผู้ถูกยกวัตรย่อมไม่ได้เพื่ออยู่ มหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า “ส่วนภิกษุผู้ประพฤติปริวาส ย่อมไม่ได้เพื่ออยู่ในภายในอาวาสเท่านั้น” ส่วนในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “ห้ามแล้วด้วยที่น้ำตกโดยไม่พิเศษ” ในคุรุนที กล่าวไว้ว่า “การอยู่ร่วมกับภิกษุผู้เป็นปกติของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสและภิกษุผู้ถูกยกวัตร ในที่ที่ผูกด้วยหลังคา ๕ ชนิดมีประมาณเท่านี้ ห้ามแล้วด้วยที่น้ำตก” เพราะฉะนั้น แม้ในที่ที่มีอุปจาระต่างกัน ก็ไม่ควรอยู่ในที่มุงอันเดียวกัน อนึ่ง ถ้าในอาวาสเป็นต้นเหล่านั้น ภิกษุผู้เป็นปกติแม้ผู้บวชในวันนั้น เข้าไปก่อนแล้วนอน ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสแม้มีพรรษา ๖๐ เข้าไปภายหลังแล้วรู้แล้วนอน ย่อมมีการขาดราตรีด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย แก่ภิกษุผู้ไม่รู้ ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด อนึ่ง ถ้าภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้นนอนก่อน ภิกษุผู้เป็นปกติเข้าไปภายหลังแล้วนอน และภิกษุผู้ประพฤติปริวาสรู้ ย่อมมีการขาดราตรีด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย ถ้าไม่รู้ ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด

වුට්ඨාතබ්බං නිමන්තෙතබ්බොති තදහුපසම්පන්නම්පි දිස්වා වුට්ඨාතබ්බමෙව; වුට්ඨාය ච ‘‘අහං ඉමිනා සුඛනිසින්නො වුට්ඨාපිතො’’ති පරම්මුඛෙන න ගන්තබ්බං, ‘‘ඉදං ආචරිය-ආසනං, එත්ථ නිසීදථා’’ති එවං නිමන්තෙතබ්බොයෙව. නවකෙන පන ‘‘මහාථෙරං ඔබද්ධං කරොමී’’ති පාරිවාසිකත්ථෙරස්ස සන්තිකං න ගන්තබ්බං. එකාසනෙති සමානවස්සිකාසනෙ මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා. න ඡමායං නිසින්නෙති පකතත්තෙ භූමියං නිසින්නෙ ඉතරෙන අන්තමසො තිණසන්ථාරෙපි උච්චතරෙ වාලිකාතලෙපි වා න නිසීදිතබ්බං, ද්වාදසහත්ථං පන උපචාරං [Pg.13] මුඤ්චිත්වා නිසීදිතුං වට්ටති. එකචඞ්කමෙති සහායෙන විය සද්ධිං චඞ්කමන්තො එකස්මිං චඞ්කමෙ.

ในบทว่า “วุฏฐาตัพพัง นิมันเตตัพโพ” คือแม้เห็นภิกษุผู้เป็นปกติผู้บวชในวันนั้น ก็ควรลุกขึ้นเท่านั้น และลุกขึ้นแล้ว ไม่ควรไปโดยหันหน้าหนีด้วยคิดว่า “เราผู้นั่งสบาย ถูกภิกษุนี้ให้ลุกขึ้นแล้ว” ควรนิมนต์เท่านั้นว่า “อาสนะนี้เป็นของท่านอาจารย์ ขอท่านจงนั่งในที่นี้” ส่วนภิกษุผู้ใหม่ ไม่ควรไปสู่สำนักของพระเถระผู้ประพฤติปริวาสด้วยคิดว่า “เราจักทำความขัดข้องแก่พระมหาเถระ” ในบทว่า “เอกาสเน” คือบนเตียงหรือบนตั่งอันเป็นอาสนะของภิกษุผู้มีพรรษาเท่ากัน ในบทว่า “น ฉมายัง นิสินเน” คือเมื่อภิกษุผู้เป็นปกตินั่งอยู่บนพื้นดิน ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสไม่ควรนั่งแม้บนที่ลาดด้วยหญ้า หรือแม้บนพื้นทรายที่สูงกว่า แต่ควรนั่งเว้นอุปจาระ ๑๒ ศอก ในบทว่า “เอกะจังกะเม” คือจงกรมอยู่ในจงกรมเดียวกัน เหมือนเดินกับสหาย

ඡමායං චඞ්කමන්තන්ති ඡමායං චඞ්කමන්තෙ, අයමෙව වා පාඨො. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – අකතපරිච්ඡෙදාය භූමියා චඞ්කමන්තෙ පරිච්ඡෙදං කත්වා වාලිකං ආකිරිත්වා ආලම්බනං යොජෙත්වා කතචඞ්කමෙ නීචෙපි න චඞ්කමිතබ්බං, කො පන වාදො ඉට්ඨකාචයසම්පන්නෙ වෙදිකාපරික්ඛිත්තෙති! සචෙ පන පාකාරපරික්ඛිත්තො හොති ද්වාරකොට්ඨකයුත්තො පබ්බතන්තරවනන්තරගුම්බන්තරෙසු වා සුප්පටිච්ඡන්නො, තාදිසෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතුං වට්ටති. අප්පටිච්ඡන්නෙපි උපචාරං මුඤ්චිත්වා වට්ටති.

ในบทว่า “ฉมายัง จังกะมันตัง” คือเมื่อจงกรมบนพื้นดิน หรือบทนี้แหละเป็นบทเดิม อรรถในบทนี้คือ เมื่อภิกษุผู้เป็นปกติจงกรมบนพื้นดินที่ยังไม่ได้ทำเครื่องกั้น ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสไม่ควรจงกรมแม้ในจงกรมที่ทำแล้วโดยทำเครื่องกั้น โปรยทราย และประกอบราวสำหรับจับที่ต่ำ จะกล่าวอะไรถึงจงกรมที่สมบูรณ์ด้วยกองอิฐและล้อมด้วยรั้วเล่า! อนึ่ง ถ้าจงกรมนั้นล้อมด้วยกำแพง มีซุ้มประตู หรือปกปิดดีแล้วในระหว่างภูเขา ระหว่างป่า ระหว่างพุ่มไม้ ควรจงกรมในจงกรมเช่นนั้น แม้ในจงกรมที่ไม่ได้ปกปิด ก็ควรจงกรมเว้นอุปจาระ ๑๒ ศอก

වුඩ්ඪතරෙනාති එත්ථ සචෙ වුඩ්ඪතරෙ පාරිවාසිකෙ පඨමං නිපන්නෙ ඉතරො ජානන්තො පච්ඡා නිපජ්ජති, රත්තිච්ඡෙදො චස්ස හොති වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. වුඩ්ඪතරස්ස පන රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං. අජානිත්වා නිපජ්ජති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. අථ නවකපාරිවාසිකෙ පඨමං නිපන්නෙ වුඩ්ඪතරො පච්ඡා නිපජ්ජති, නවකො ච ජානාති, රත්ති චස්ස ඡිජ්ජති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං හොති. වුඩ්ඪතරස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදො. නො චෙ ජානාති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. සචෙ ද්වෙපි අපච්ඡාපුරිමං නිපජ්ජන්ති, වුඩ්ඪතරස්ස රත්තිච්ඡෙදොව ඉතරස්ස වත්තභෙදොපීති කුරුන්දියං වුත්තං. ද්වෙ පාරිවාසිකා සමවස්සා, එකො පඨමං නිපන්නො, එකො ජානන්තොව පච්ඡා නිපජ්ජති, රත්ති ච ඡිජ්ජති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. පඨමං නිපන්නස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදො. සචෙ පච්ඡා නිපජ්ජන්තොපි න ජානාති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. සචෙ ද්වෙපි අපච්ඡාපුරිමං නිපජ්ජන්ති, ද්වින්නම්පි රත්තිච්ඡෙදොයෙව, න වත්තභෙදො. සචෙ හි ද්වෙ පාරිවාසිකා එකතො වසෙය්‍යුං, තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අජ්ඣාචාරං ඤත්වා අගාරවා වා විප්පටිසාරිනො වා හුත්වා පාපිට්ඨතරං වා ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍යුං විබ්භමෙය්‍යුං වා, තස්මා නෙසං සහසෙය්‍යා සබ්බප්පකාරෙන පටික්ඛිත්තා. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. මූලායපටිකස්සනාරහාදයො චෙත්ථ පාරිවාසිකානං පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතාති වෙදිතබ්බා.

ในบทว่า “วุฑฒตเรนะ” นี้ ถ้าภิกษุผู้ประพฤติปริวาสผู้แก่กว่านอนก่อน ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสผู้อ่อนกว่ารู้แล้วนอนภายหลัง ย่อมมีการขาดราตรีแก่ภิกษุผู้อ่อนกว่านั้นด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย ส่วนภิกษุผู้แก่กว่า ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด ถ้าไม่รู้แล้วนอน วัตรขาดไม่มีแก่ภิกษุทั้งสอง แต่มีการขาดราตรี อนึ่ง ถ้าภิกษุผู้ประพฤติปริวาสผู้อ่อนกว่านอนก่อน ภิกษุผู้แก่กว่านอนภายหลัง และภิกษุผู้อ่อนกว่ารู้ ราตรีของภิกษุผู้อ่อนกว่านั้นย่อมขาดด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย ภิกษุผู้แก่กว่า ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีวัตรขาด ถ้าไม่รู้ วัตรขาดไม่มีแก่ภิกษุทั้งสอง แต่มีการขาดราตรี ถ้าภิกษุทั้งสองนอนพร้อมกัน (ไม่ก่อนไม่หลัง) ภิกษุผู้แก่กว่าย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ส่วนภิกษุผู้อ่อนกว่าย่อมมีวัตรขาดด้วย ดังนี้ คุรุนทีกล่าวไว้ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสสองรูปมีพรรษาเท่ากัน รูปหนึ่งนอนก่อน รูปหนึ่งรู้แล้วนอนภายหลัง ราตรีย่อมขาดด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย แก่ภิกษุผู้นอนก่อน ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีวัตรขาด ถ้าแม้ภิกษุผู้นอนภายหลังไม่รู้ วัตรขาดไม่มีแก่ภิกษุทั้งสอง แต่มีการขาดราตรี ถ้าภิกษุทั้งสองนอนพร้อมกัน ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้นแก่ภิกษุทั้งสอง ไม่มีวัตรขาด เพราะว่า ถ้าภิกษุผู้ประพฤติปริวาสสองรูปพึงอยู่ร่วมกัน ภิกษุเหล่านั้นรู้ความล่วงละเมิดของกันและกันแล้ว เป็นผู้ไม่เคารพ หรือเป็นผู้มีความเดือดร้อนใจแล้ว พึงต้องอาบัติที่ชั่วช้ากว่า หรือพึงสึกไป เพราะฉะนั้น การนอนร่วมกันของภิกษุเหล่านั้น จึงถูกห้ามโดยประการทั้งปวง ข้อที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ อนึ่ง ภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นต้น ในภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบว่าตั้งอยู่ในฐานะของภิกษุผู้เป็นปกติ

පාරිවාසිකචතුත්ථො චෙ, භික්ඛවෙ, පරිවාසන්ති එත්ථ පාරිවාසිකං චතුත්ථං කත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවාසදානාදීනි කාතුං න වට්ටති. එතෙස්වෙවායං ගණපූරකො [Pg.14] න හොති, සෙසසඞ්ඝකම්මෙසු හොති. ගණෙ පන අප්පහොන්තෙ වත්තං නික්ඛිපාපෙත්වා ගණපූරකො කාතබ්බොති.

ในบทว่า “ปาริวาสิกะจตุตโถ เจ ภิกขะเว ปาริวาสันติ” นี้ ไม่ควรทำกรรมมีการให้ปริวาสเป็นต้นแก่ภิกษุอื่น โดยให้ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นที่ ๔ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนี้ไม่เป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์ในกรรมเหล่านี้เท่านั้น ย่อมเป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์ในสังฆกรรมที่เหลือ อนึ่ง เมื่อคณะไม่พอ ควรให้วางวัตรแล้วให้เป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์

83. ඉමං පන වත්තකථං සුත්වා විනයධරඋපාලිත්ථෙරස්ස රහොගතස්ස එවං පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘භගවතා බහු පාරිවාසිකවත්තං පඤ්ඤත්තං, කතිහි නු ඛො එත්ථ කාරණෙහි රත්තිච්ඡෙදො හොතී’’ති! සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං පුච්ඡි. භගවා චස්ස බ්‍යාකාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා උපාලි…පෙ… රත්තිච්ඡෙදා’’ති. තත්ථ සහවාසොති ය්වායං පකතත්තෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙතිආදිනා නයෙන වුත්තො එකතො වාසො. විප්පවාසොති එකකස්සෙව වාසො. අනාරොචනාති ආගන්තුකාදීනං අනාරොචනා. එතෙසු තීසු එකෙකෙන කාරණෙන රත්තිච්ඡෙදො හොති.

๘๓. อนึ่ง เมื่อพระเถระผู้ทรงพระวินัยนามว่าอุปาลีอยู่ในที่สงัด ได้ฟังเรื่องวัตรนี้แล้ว ความปริวิตกอย่างนี้ได้เกิดขึ้นว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสไว้มาก การขาดราตรีในวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนี้ ย่อมมีด้วยเหตุเท่าไรหนอ’ ดังนี้. พระเถระนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามเนื้อความนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสตอบแก่พระเถระนั้น. ด้วยเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า ‘ครั้งนั้น ท่านพระอุปาลี...ฯลฯ...การขาดราตรี’ ดังนี้. ในคำนั้น คำว่า ‘สหาวาส’ คือ การอยู่ร่วมกันที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘อยู่ร่วมกับภิกษุผู้เป็นปรกตัตตะในที่มุงบังเดียวกัน’ คำว่า ‘วิปปวาส’ คือ การอยู่รูปเดียว. คำว่า ‘อนาโรจนา’ คือ การไม่บอกแก่ภิกษุอาคันตุกะเป็นต้น. การขาดราตรีย่อมมีด้วยเหตุแต่ละอย่างในเหตุ ๓ อย่างเหล่านี้.

84. න සක්කොන්තීති සඞ්ඝස්ස මහන්තතාය තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සබ්බෙසං ආරොචෙතුං අසක්කොන්තා සොධෙතුං න සක්කොන්ති. පරිවාසං නික්ඛිපාමි, වත්තං නික්ඛිපාමීති ඉමෙසු ද්වීසු පදෙසු එකෙනාපි නික්ඛිත්තොව හොති පරිවාසො; ද්වීහි සුනික්ඛිත්තොයෙව. සමාදානෙපි එසෙව නයො. එවං වත්තං සමාදියිත්වා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස මානත්තං ගණ්හතො පුන වත්තසමාදානකිච්චං නත්ථි, සමාදින්නවත්තොයෙව හෙස තස්මාස්ස ඡාරත්තං මානත්තං දාතබ්බං, චිණ්ණමානත්තො අබ්භෙතබ්බො. එවං අනාපත්තිකො හුත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතො තිස්සො සික්ඛා පූරෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතීති.

๘๔. คำว่า ‘ไม่สามารถ’ คือ เมื่อไม่สามารถจะบอกแก่ภิกษุทั้งหมดได้ เพราะความที่สงฆ์มีจำนวนมาก จึงไม่สามารถจะชำระได้ด้วยการไปในที่นั้นๆ. คำว่า ‘ข้าพเจ้าขอวางปริวาส, ข้าพเจ้าขอวางวัตร’ ในสองบทนี้ แม้ด้วยบทใดบทหนึ่ง ปริวาสก็เป็นอันวางแล้ว; ถ้าด้วยสองบท ก็เป็นอันวางดีแล้ว. แม้ในการสมาทานก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ภิกษุผู้สมาทานวัตรอย่างนี้แล้ว ประพฤติปริวาสแล้ว เมื่อจะรับมานัต ก็ไม่มีกิจที่จะต้องสมาทานวัตรอีก เพราะภิกษุนั้นเป็นผู้มีวัตรที่สมาทานดีแล้ว ด้วยเหตุนั้น จึงควรให้มานัต ๖ ราตรีแก่ภิกษุนั้น, ภิกษุผู้ประพฤติมานัตแล้ว ควรให้อัพภาน. ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีอาบัติอย่างนี้แล้ว ตั้งมั่นอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์แล้ว บำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์แล้ว จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

පාරිවාසිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาส จบลงแล้ว.

මූලායපටිකස්සනාරහවත්තකථා

เรื่องวัตรของภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม

86. මූලායපටිකස්සනාරහා භික්ඛූ සාදියන්ති පකතත්තානන්ති ඨපෙත්වා නවකතරං මූලායපටිකස්සනාරහං අවසෙසානං අන්තමසො පාරිවාසිකාදීනම්පි. ඉමෙසඤ්හි පාරිවාසිකමූලායපටිකස්සනාරහමානත්තාරහමානත්තාචාරිකබ්භානාරහානං පඤ්චන්නං ඨපෙත්වා අත්තනො අත්තනො නවකතරං, සෙසා සබ්බෙ පකතත්තා එව. කස්මා? මිථු යථාවුඩ්ඪං අභිවාදනාදීනං අනුඤ්ඤාතත්තා. තෙන වුත්තං – ‘‘අවසෙසානං අන්තමසො පාරිවාසිකාදීනම්පී’’ති. මූලායපටිකස්සනාරහාදිලක්ඛණං පන නෙසං පරතො [Pg.15] ආවිභවිස්සති. සෙසමෙත්ථ ඉතො පරෙසු ච මානත්තාරහාදිවත්තෙසු පාරිවාසිකවත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๘๖. คำว่า ‘ภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมย่อมยินดีซึ่งภิกษุผู้เป็นปรกตัตตะ’ คือ เว้นภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมที่อ่อนพรรษากว่าแล้ว ภิกษุที่เหลือแม้มีปริวาสเป็นต้น. บรรดาภิกษุ ๕ จำพวกเหล่านี้ คือ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาส, ภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม, ภิกษุผู้ควรแก่มานัต, ภิกษุผู้ประพฤติมานัต, ภิกษุผู้ควรแก่อัพภาน เว้นภิกษุที่อ่อนพรรษากว่าของตนๆ แล้ว ภิกษุที่เหลือทั้งหมดเป็นปรกตัตตะทั้งนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการไหว้เป็นต้นตามลำดับพรรษาซึ่งกันและกัน. ด้วยเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า ‘แม้ภิกษุที่เหลือมีปริวาสเป็นต้น’ ดังนี้. อนึ่ง ลักษณะของภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นต้นของภิกษุเหล่านั้น จักปรากฏชัดในภายหลัง. ส่วนที่เหลือในวัตรของภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมนี้ และในวัตรของภิกษุผู้ควรแก่มานัตเป็นต้นที่อยู่ถัดจากนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั่นเอง.

87. මූලායපටිකස්සනාරහචතුත්ථො චෙතිආදීසුපි යථෙව පාරිවාසිකො; එවං එතෙපි එතෙසු විනයකම්මෙසු ගණපූරකා න හොන්ති, සෙසසඞ්ඝකම්මෙසු හොන්ති.

๘๗. แม้ในบาลีมีอาทิว่า ‘ภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นที่ ๔’ เป็นต้น ภิกษุเหล่านี้ก็ไม่เป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์ในวินัยกรรมเหล่านี้ เหมือนอย่างภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั่นเอง, แต่ในสังฆกรรมที่เหลือย่อมเป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์.

මූලායපටිකස්සනාරහවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตรของภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม จบลงแล้ว.

මානත්තචාරිකවත්තකථා

เรื่องวัตรของภิกษุผู้ประพฤติมานัต

90. මානත්තචාරිකස්ස වත්තෙසු ‘‘දෙවසිකං ආරොචෙතබ්බ’’න්ති විසෙසො.

๙๐. ในวัตรของภิกษุผู้ประพฤติมานัต มีข้อพิเศษคือ ‘พึงบอกทุกวัน’.

92. රත්තිච්ඡෙදෙසු ඌනෙ ගණෙති එත්ථ ගණොති චත්තාරො වා අතිරෙකා වා; තස්මා සචෙපි තීහි භික්ඛූහි සද්ධිං වසති, රත්තිච්ඡෙදො හොතියෙව. මානත්තනික්ඛෙපසමාදානෙසු වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๙๒. ในบทว่า ‘เมื่อคณะหย่อนในเหตุแห่งการขาดราตรี’ นี้ คำว่า ‘คณะ’ คือ ภิกษุ ๔ รูป หรือเกินกว่า ๔ รูป; เพราะฉะนั้น แม้ถ้าอยู่ร่วมกับภิกษุ ๓ รูป การขาดราตรีย่อมมีนั่นเอง. ในการวางมานัตและการสมาทานมานัต ก็มีวินิจฉัยเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นข้อความที่ชัดเจน.

මානත්තචාරිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตรของภิกษุผู้ประพฤติมานัต จบลงแล้ว.

පාරිවාසිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปริวาสขันธกะ จบลงแล้ว.

3. සමුච්චයක්ඛන්ධකං

๓. สมุจจยขันธกะที่ ๓

සුක්කවිස්සට්ඨිකථා

เรื่องการเคลื่อนอสุจิ

97. සමුච්චයක්ඛන්ධකෙ [Pg.16] – ඡාරත්තං මානත්තන්ති එත්ථ චතුබ්බිධං මානත්තං – අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං, පටිච්ඡන්නමානත්තං, පක්ඛමානත්තං, සමොධානමානත්තන්ති. තත්ථ අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම – යං අප්පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං අදත්වා කෙවලං ආපත්තිං ආපන්නභාවෙනෙව මානත්තාරහස්ස මානත්තං දිය්‍යති. පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම – යං පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස දිය්‍යති. පක්ඛමානත්තං නාම – යං පටිච්ඡන්නාය වා අප්පටිච්ඡන්නාය වා ආපත්තියා අද්ධමාසං භික්ඛුනීනං දිය්‍යති. සමොධානමානත්තං නාම – යං ඔධාය එකතො කත්වා දිය්‍යති. තෙසු ඉදං ‘‘අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්ත’’න්ති වචනතො ‘‘අප්පටිච්ඡන්නමානත්ත’’න්ති වෙදිතබ්බං. තං දෙන්තෙන සචෙ එකං ආපත්තිං ආපන්නො හොති, ඉධ වුත්තනයෙන දාතබ්බං. සචෙ ද්වෙ වා තිස්සො වා තතුත්තරිං වා ආපන්නො, යථෙව ‘‘එකං ආපත්ති’’න්ති වුත්තං; එවං ‘‘ද්වෙ ආපත්තියො, තිස්සො ආපත්තියො’’ති වත්තබ්බං. තතුත්තරි පන සචෙපි සතං වා සහස්සං වා හොති, ‘‘සම්බහුලා’’ති වත්තබ්බං. නානාවත්ථුකායොපි එකතො කත්වා දාතබ්බා, තාසං දානවිධිං පරිවාසදානෙ කථයිස්සාම.

๙๗. ในสมุจจยขันธกะ คำว่า ‘มานัต ๖ ราตรี’ นี้ มานัตมี ๔ อย่าง คือ อัปปฏิฉันนมานัต, ปฏิฉันนมานัต, ปักขมานัต, สโมธานมานัต. ในมานัต ๔ อย่างนั้น คำว่า ‘อัปปฏิฉันนมานัต’ คือ มานัตที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุผู้ควรแก่มานัต เพราะเป็นผู้ต้องอาบัติที่ไม่ได้ปกปิด โดยไม่ให้ปริวาส แต่เป็นผู้ต้องอาบัติอย่างเดียว. คำว่า ‘ปฏิฉันนมานัต’ คือ มานัตที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสแล้ว เพราะอาบัติที่ปกปิดไว้. คำว่า ‘ปักขมานัต’ คือ มานัตที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุณีเป็นเวลาครึ่งเดือน เพราะอาบัติที่ปกปิดไว้ หรืออาบัติที่ไม่ได้ปกปิด. คำว่า ‘สโมธานมานัต’ คือ มานัตที่สงฆ์ให้โดยรวบรวมเข้าด้วยกัน. ในมานัตเหล่านั้น มานัตนี้พึงทราบว่าเป็น ‘อัปปฏิฉันนมานัต’ เพราะมีคำกล่าวว่า ‘มานัต ๖ ราตรีสำหรับอาบัติที่ไม่ได้ปกปิด’. เมื่อสงฆ์จะให้มานัตนั้น ถ้าภิกษุต้องอาบัติ ๑ ตัว พึงให้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้. ถ้าภิกษุต้องอาบัติ ๒ ตัว หรือ ๓ ตัว หรือเกินกว่านั้น พึงกล่าวว่า ‘อาบัติ ๒ ตัว, อาบัติ ๓ ตัว’ เหมือนอย่างที่กล่าวว่า ‘อาบัติ ๑ ตัว’ นั่นเอง. อนึ่ง ถ้าเกินกว่านั้น แม้จะเป็น ๑๐๐ ตัว หรือ ๑,๐๐๐ ตัว ก็พึงกล่าวว่า ‘อาบัติเป็นอันมาก’. แม้อาบัติที่มีวัตถุต่างกัน ก็พึงรวบรวมเข้าด้วยกันแล้วให้. เราจักกล่าววิธีให้มานัตเหล่านั้นในเรื่องการให้ปริวาส.

එවං ආපත්තිවසෙන කම්මවාචං කත්වා දින්නෙ මානත්තෙ ‘‘එවමෙතං ධාරයාමී’’ති කම්මවාචාපරියොසානෙ මාළකසීමායමෙව ‘‘මානත්තං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වුත්තනයෙන වත්තං සමාදාතබ්බං. වත්තං සමාදියිත්වා තත්ථෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙතබ්බං, ආරොචෙන්තෙන ච එවං ආරොචෙතබ්බං –

เมื่อสงฆ์ให้มานัตโดยทำกรรมวาจาตามประเภทแห่งอาบัติอย่างนี้แล้ว เมื่อจบกรรมวาจาว่า ‘ข้าพเจ้าขอทรงจำกรรมวาจานี้ไว้’ ภิกษุพึงสมาทานวัตรด้วยนัยที่กล่าวไว้ว่า ‘ข้าพเจ้าขอสมาทานมานัต, ข้าพเจ้าขอสมาทานวัตร’ ในสีมามณฑลนั้นเอง. ครั้นสมาทานวัตรแล้ว พึงบอกแก่สงฆ์ในสีมามณฑลนั้นเอง, และเมื่อจะบอก พึงบอกอย่างนี้ว่า –

‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං අප්පටිච්ඡන්නං, සොහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්තං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්තං අදාසි. සොහං මානත්තං චරාමි, වෙදයාමහං, භන්තෙ ‘වෙදයතී’ති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති.

‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติ ๑ ตัว คือ สัญเจตนิกะสุกกวิสัฏฐิที่ไม่ได้ปกปิด. ข้าพเจ้าได้ขอมานัต ๖ ราตรีจากสงฆ์ เพราะอาบัติ ๑ ตัว คือ สัญเจตนิกะสุกกวิสัฏฐิที่ไม่ได้ปกปิดนั้น. สงฆ์ได้ให้มานัต ๖ ราตรีแก่ข้าพเจ้า เพราะอาบัติ ๑ ตัว คือ สัญเจตนิกะสุกกวิสัฏฐิที่ไม่ได้ปกปิดนั้น. ข้าพเจ้ากำลังประพฤติมานัตอยู่. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้แจ้งให้ทราบ’

ඉමඤ්ච පන අත්ථං ගහෙත්වා යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. ආරොචෙත්වා සචෙ නික්ඛිපිතුකාමො, වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ [Pg.17] නික්ඛිපිතබ්බං. මාළකතො භික්ඛූසු නික්ඛන්තෙසු එකස්සපි සන්තිකෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. මාළකතො නික්ඛමිත්වා සතිං පටිලභන්තෙන සහගච්ඡන්තස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි පක්කන්තො, අඤ්ඤස්ස යස්ස මාළකෙ නාරොචිතං, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. ආරොචෙන්තෙන පන අවසානෙ ‘‘වෙදයතීති මං ආයස්මා ධාරෙතූ’’ති වත්තබ්බං. ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති වත්තබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති.

และอนึ่ง ครั้นถือเอาอรรถนี้แล้ว พึงบอกด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งได้ทีเดียว ครั้นบอกแล้ว หากประสงค์จะทิ้งวัตร พึงทิ้งวัตรในท่ามกลางสงฆ์ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล เมื่อภิกษุทั้งหลายออกไปจากมณฑปแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุแม้รูปเดียวก็ได้ ภิกษุผู้ได้สติแล้ว ออกจากมณฑปแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุผู้ไปด้วยกัน หากแม้ภิกษุนั้นก็หลีกไปแล้ว พึงบอกแก่ภิกษุอื่นที่ยังไม่ได้บอกในมณฑปแล้วทิ้งวัตร อนึ่ง ภิกษุผู้บอกพึงกล่าวในที่สุดว่า ‘ท่านผู้มีอายุจงทรงจำข้าพเจ้าว่าแจ้งให้ทราบอยู่’ เมื่อบอกแก่ภิกษุสองรูป พึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทรงจำ’ เมื่อบอกแก่ภิกษุสามรูป พึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทรงจำ’ นับตั้งแต่เวลาที่ทิ้งวัตรแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งภิกษุปกตัตตะ

සචෙ අප්පභික්ඛුකො විහාරො හොති, සභාගා භික්ඛූ වසන්ති, වත්තං අනික්ඛිපිත්වා අන්තොවිහාරෙයෙව රත්තියො ගණෙතබ්බා. අථ න සක්කා සොධෙතුං, වුත්තනයෙනෙව වත්තං නික්ඛිපිත්වා පච්චූසසමයෙ චතූහි පඤ්චහි වා භික්ඛූහි සද්ධිං පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපතො, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා මහාමග්ගතො ඔක්කම්ම ගුම්බෙන වා වතියා වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. අන්තොඅරුණෙයෙව වුත්තනයෙන වත්තං සමාදියිත්වා ආරොචෙතබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො කොචි භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන තං ඨානං ආගච්ඡති, සචෙ එස තං පස්සති, සද්දං වාස්ස සුණාති, ආරොචෙතබ්බං. අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදො ච.

หากวิหารมีภิกษุน้อย และภิกษุผู้มีอาบัติเสมอกันอยู่ พึงนับราตรีทั้งหลายในภายในวิหารนั่นแล โดยไม่ต้องทิ้งวัตร หากไม่สามารถชำระได้ พึงทิ้งวัตรด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล แล้วในเวลาเช้ามืด พึงนั่งในที่กำบังด้วยพุ่มไม้หรือรั้ว โดยก้าวล่วงที่ตกของก้อนดินสองก้อนไปจากขอบเขตของวิหารที่ล้อมไว้ หรือจากที่ควรเป็นขอบเขตของวิหารที่ไม่ได้ล้อมไว้ โดยหลีกไปจากถนนใหญ่ พร้อมด้วยภิกษุ ๔ หรือ ๕ รูป พึงสมาทานวัตรด้วยนัยที่กล่าวแล้ว แล้วบอกในภายในอรุณนั่นแล หากภิกษุอื่นรูปใดรูปหนึ่งมายังที่นั้นด้วยกิจบางอย่าง หากภิกษุนั้นเห็นภิกษุรูปนั้น หรือได้ยินเสียงของภิกษุรูปนั้น พึงบอก ภิกษุผู้ไม่บอก ย่อมขาดราตรีและขาดวัตร

අථ ද්වාදසහත්ථං උපචාරං ඔක්කමිත්වා අජානන්තස්සෙව ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදො හොති එව, වත්තභෙදො පන නත්ථි. ආරොචිතකාලතො පට්ඨාය ච එකං භික්ඛුං ඨපෙත්වා සෙසෙහි සති කරණීයෙ ගන්තුම්පි වට්ටති. අරුණෙ උට්ඨිතෙ තස්ස භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි කෙනචි කම්මෙන පුරෙඅරුණෙයෙව ගච්ඡති, අඤ්ඤං විහාරතො නික්ඛන්තං වා ආගන්තුකං වා යං පඨමං පස්සති, තස්ස සන්තිකෙ ආරොචෙත්වා වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. අයඤ්ච යස්මා ගණස්ස ආරොචෙත්වා භික්ඛූනඤ්ච අත්ථිභාවං සල්ලක්ඛෙත්වාව වසි, තෙනස්ස ඌනෙ ගණෙ චරණදොසො වා විප්පවාසො වා න හොති. සචෙ න කඤ්චි පස්සති, විහාරං ගන්ත්වා අත්තනා සද්ධිං ගතභික්ඛූසු එකස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘යං පඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං; අයං නික්ඛිත්තවත්තස්ස පරිහාරො’’ති ආහ.

อนึ่ง หากก้าวล่วงเขตอุปจาระ ๑๒ ศอกไป โดยที่ตนไม่รู้ ย่อมขาดราตรีทีเดียว แต่วัตรไม่ขาด และนับตั้งแต่เวลาที่บอกแล้ว เว้นภิกษุรูปหนึ่งไว้ ภิกษุที่เหลือพึงไปได้ หากมีกิจ เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปนั้น หากแม้ภิกษุรูปนั้นก็ไปเสียก่อนอรุณขึ้นด้วยกิจบางอย่าง พึงบอกแล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุอื่นที่ออกไปจากวิหาร หรือภิกษุอาคันตุกะรูปใดที่ตนเห็นก่อน และเพราะภิกษุนี้บอกแก่คณะแล้ว และกำหนดหมายความเป็นอยู่ของภิกษุทั้งหลายแล้วจึงอยู่ โทษในการประพฤติหรือการอยู่ห่างในคณะที่พร่องจึงไม่มีแก่ภิกษุนั้น หากไม่เห็นใครเลย พึงไปวิหารแล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุที่ไปด้วยกันกับตน ดังนี้ พระมหาสุมัตเถระกล่าว ส่วนพระมหาปทุมัตเถระกล่าวว่า ‘ภิกษุรูปใดที่เห็นก่อน พึงบอกแล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปนั้น นี้เป็นการรักษาวัตรของภิกษุผู้ทิ้งวัตรแล้ว’

එවං ඡාරත්තං මානත්තං අඛණ්ඩං චරිත්වා යත්ථ සියා වීසතිගණො භික්ඛුසඞ්ඝො, තත්ථ සො භික්ඛු අබ්භෙතබ්බො. අබ්භෙන්තෙහි ච පඨමං අබ්භානාරහො [Pg.18] කාතබ්බො. අයඤ්හි නික්ඛිත්තවත්තත්තා පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතො, පකතත්තස්ස ච අබ්භානං කාතුං න වට්ටති, තස්මා වත්තං සමාදාපෙතබ්බො. වත්තෙ සමාදින්නෙ අබ්භානාරහො හොති. තෙනාපි වත්තං සමාදියිත්වා ආරොචෙත්වා අබ්භානං යාචිතබ්බං. අනික්ඛිත්තවත්තස්ස පුන වත්තසමාදානකිච්චං නත්ථි. සො හි ඡාරත්තාතික්කමෙනෙව අබ්භානාරහො හොති, තස්මා සො අබ්භෙතබ්බො. තත්‍ර ය්වායං ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, අබ්භෙතබ්බො’’ති පාළියංයෙව අබ්භානවිධි වුත්තො, අයඤ්ච එකාපත්තිවසෙන වුත්තො. සචෙ පන ද්වෙ තිස්සො සම්බහුලා වා එකවත්ථුකා වා නානාවත්ථුකා වා ආපත්තියො හොන්ති, තාසං වසෙන කම්මවාචා කාතබ්බා. එවං අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං දාතබ්බං. පටිච්ඡන්නමානත්තං පන යස්මා පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස දාතබ්බං හොති, තස්මා නං පරිවාසකථායංයෙව කථයිස්සාම.

ครั้นประพฤติมานัตต์ ๖ ราตรีโดยไม่ขาดแล้ว ภิกษุนั้นพึงอัพภานในที่ที่สงฆ์มี ๒๐ รูป และภิกษุทั้งหลายผู้จะทำการอัพภาน พึงทำให้เป็นผู้ควรแก่อัพภานก่อน เพราะภิกษุนี้ตั้งอยู่ในฐานะแห่งภิกษุปกตัตตะ เพราะมีวัตรที่ทิ้งแล้ว และไม่ควรทำอัพภานแก่ภิกษุปกตัตตะ เพราะฉะนั้น พึงให้สมาทานวัตร เมื่อสมาทานวัตรแล้ว ย่อมเป็นผู้ควรแก่อัพภาน แม้ภิกษุนั้นก็พึงสมาทานวัตรแล้วบอก แล้วขออัพภาน กิจคือการสมาทานวัตรอีกครั้งหนึ่งย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้ยังไม่ทิ้งวัตร เพราะภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ควรแก่อัพภานด้วยการล่วง ๖ ราตรีเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงอัพภานภิกษุนั้น ในคำว่า ‘พึงอัพภาน’ นั้น วิธีอัพภานนี้กล่าวไว้ในพระบาลีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อัพภานพึงทำอย่างนี้’ และวิธีนี้กล่าวไว้โดยอาบัติเดียว อนึ่ง หากมีอาบัติสอง สาม หรือหลายอาบัติ หรือมีวัตถุเดียวกัน หรือมีวัตถุต่างกัน พึงทำกรรมวาจาตามอาบัติเหล่านั้น พึงให้มานัตต์ที่ไม่ปกปิดอย่างนี้ ส่วนมานัตต์ที่ปกปิด เพราะพึงให้แก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสแล้วด้วยอาบัติที่ปกปิด เพราะฉะนั้น เราจักกล่าวมานัตต์นั้นในปริวาสกถาเท่านั้น

පරිවාසකථා

ปริวาสกถา

102. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං දෙතූ’’තිආදිනා නයෙන පාළියං අනෙකෙහි ආකාරෙහි පරිවාසො ච මානත්තඤ්ච වුත්තං. තස්ස යස්මා ආගතාගතට්ඨානෙ විනිච්ඡයො වුච්චමානො පාළි විය අතිවිත්ථාරං ආපජ්ජති, න ච සක්කා හොති සුඛෙන පරිග්ගහෙතුං, තස්මා නං සමොධානෙත්වා ඉධෙව දස්සයිස්සාම.

๑๐๒. ปริวาสและมานัตต์กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยอาการหลายอย่าง ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น สงฆ์จงให้ปริวาส ๑ วัน แก่อุทายีภิกษุผู้ปกปิดอาบัติ ๑ วัน ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ทำด้วยความจงใจคือการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน’ เพราะวินิจฉัยของปริวาสและมานัตต์นั้น เมื่อกล่าวในที่มาถึงแต่ละแห่ง ย่อมถึงความพิสดารมากเหมือนพระบาลี และไม่สามารถกำหนดถือเอาได้โดยง่าย เพราะฉะนั้น เราจักรวมปริวาสและมานัตต์นั้นแสดงไว้ในที่นี้เท่านั้น

අයඤ්හි ඉධ අධිප්පෙතො පරිවාසො නාම – පටිච්ඡන්නපරිවාසො, සුද්ධන්තපරිවාසො, සමොධානපරිවාසොති තිවිධො හොති. තත්ථ පටිච්ඡන්නපරිවාසො තාව යථාපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා දාතබ්බො. කස්සචි හි එකාහපටිච්ඡන්නා ආපත්ති හොති යථා අයං උදායිත්ථෙරස්ස, කස්සචි ද්වීහාදිපටිච්ඡන්නා යථා පරතො ආගතා උදායිත්ථෙරස්සෙව, කස්සචි එකා ආපත්ති හොති යථා අයං, කස්සචි ද්වෙ තිස්සො තතුත්තරි වා යථා පරතො ආගතා, තස්මා පටිච්ඡන්නපරිවාසං දෙන්තෙන පඨමං තාව පටිච්ඡන්නභාවො ජානිතබ්බො.

ปริวาสที่ประสงค์ในที่นี้มี ๓ อย่าง คือ ปฏิจฉันนปริวาส, สุทธันตปริวาส, สโมธานปริวาส ในปริวาส ๓ อย่างนั้น ปฏิจฉันนปริวาสพึงให้ตามอาบัติที่ปกปิด เพราะอาบัติที่ปกปิด ๑ วัน ย่อมมีแก่ภิกษุบางรูป เหมือนอาบัติของพระอุทายีเถระนี้, อาบัติที่ปกปิด ๒ วันเป็นต้น ย่อมมีแก่ภิกษุบางรูป เหมือนอาบัติที่มาภายหลังของพระอุทายีเถระนั่นเอง, อาบัติ ๑ ย่อมมีแก่ภิกษุบางรูป เหมือนอาบัตินี้, อาบัติ ๒, ๓ หรือยิ่งกว่านั้น ย่อมมีแก่ภิกษุบางรูป เหมือนอาบัติที่มาภายหลัง เพราะฉะนั้น ผู้ให้ปฏิจฉันนปริวาส พึงรู้ความเป็นอาบัติที่ปกปิดก่อน

අයඤ්හි ආපත්ති නාම දසහාකාරෙහි පටිච්ඡන්නා හොති. තත්ථායං මාතිකා – ආපත්ති ච හොති ආපත්තිසඤ්ඤී ච, පකතත්තො ච හොති පකතත්තසඤ්ඤී [Pg.19] ච, අනන්තරායිකො ච හොති අනන්තරායිකසඤ්ඤී ච, පහු ච හොති පහුසඤ්ඤී ච, ඡාදෙතුකාමො ච හොති ඡාදෙති චාති.

อาบัติชื่อนี้ ย่อมปกปิดด้วยอาการ ๑๐ อย่าง ในอาบัติ ๑๐ อย่างนั้น นี้เป็นมาติกา คือ เป็นอาบัติด้วย เป็นผู้สำคัญว่าเป็นอาบัติด้วย, เป็นภิกษุปกตัตตะด้วย เป็นผู้สำคัญว่าเป็นภิกษุปกตัตตะด้วย, เป็นผู้ไม่มีอันตรายด้วย เป็นผู้สำคัญว่าไม่มีอันตรายด้วย, เป็นผู้สามารถด้วย เป็นผู้สำคัญว่าสามารถด้วย, เป็นผู้ประสงค์จะปกปิดด้วย และปกปิดด้วย

තත්ථ ආපත්ති ච හොති ආපත්තිසඤ්ඤී චාති යං ආපන්නො, සා ආපත්තියෙව හොති. සොපි ච තත්ථ ආපත්තිසඤ්ඤීයෙව. ඉති ජානන්තො ඡාදෙති, ඡන්නාව හොති. අථ පනායං තත්ථ අනාපත්තිසඤ්ඤී, අච්ඡන්නා හොති, අනාපත්ති පන ආපත්තිසඤ්ඤායපි අනාපත්තිසඤ්ඤායපි ඡාදෙන්තෙනාපි අච්ඡාදිතාව හොති. ලහුකං වා ගරුකාති ගරුකං වා ලහුකාති ඡාදෙති, අලජ්ජිපක්ඛෙ තිට්ඨති, ආපත්ති පන අච්ඡන්නා හොති. ගරුකං ලහුකාති මඤ්ඤමානො දෙසෙති, නෙව දෙසිතා හොති, න ඡන්නා. ගරුකං ගරුකාති ඤත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. ගරුකලහුකභාවං න ජානාති, ආපත්තිං ඡාදෙමීති ඡාදෙති, ඡන්නාව හොති.

ในมาติกาบทนั้น คำว่า “เป็นผู้มีอาบัติเป็นสำคัญ” คือ อาบัติใดที่ภิกษุต้องแล้ว อาบัตินั้นย่อมเป็นอาบัติแท้ และภิกษุนั้นก็เป็นผู้มีอาบัติเป็นสำคัญในอาบัตินั้นนั่นเอง เมื่อรู้ว่าอาบัติอย่างนี้แล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. แต่ถ้าภิกษุนี้เป็นผู้มีสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติในอาบัตินั้น ย่อมเป็นอันไม่ปกปิด. อนาบัติ แม้ปกปิดด้วยสำคัญว่าเป็นอาบัติ หรือด้วยสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติ ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. หรือปกปิดอาบัติเบาว่าเป็นอาบัติหนัก หรือปกปิดอาบัติหนักว่าเป็นอาบัติเบา ย่อมตั้งอยู่ในฝ่ายของคนไร้ยางอาย แต่อาบัติเป็นอันไม่ปกปิด. เมื่อสำคัญอาบัติหนักว่าเป็นอาบัติเบาแล้วแสดง ย่อมไม่เป็นอันแสดงแล้ว และไม่เป็นอันปกปิด. เมื่อรู้อาบัติหนักว่าเป็นอาบัติหนักแล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. ไม่รู้อาการแห่งอาบัติหนักและอาบัติเบา แต่ปกปิดด้วยคิดว่า “เราจะปกปิดอาบัติ” ย่อมเป็นอันปกปิดแล้วนั่นเอง.

පකතත්තොති තිවිධං උක්ඛෙපනීයකම්මං අකතො – සො චෙ පකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. අථ ‘‘මය්හං සඞ්ඝෙන කම්මං කත’’න්ති අපකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නා හොති. අපකතත්තෙන පකතත්තසඤ්ඤිනා වා අපකතත්තසඤ්ඤිනා වා ඡාදිතාපි අච්ඡන්නාව හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

คำว่า “ปรกตัตตะ” คือ ภิกษุผู้ยังไม่ถูกทำอุเขปนียกรรม ๓ อย่าง. ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้มีสำคัญว่าเป็นปรกตัตตะแล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. หรือถ้าเป็นผู้มีสำคัญว่าไม่เป็นปรกตัตตะว่า “สงฆ์ได้ทำกรรมแก่เราแล้ว” แล้วปกปิด ย่อมเป็นอันไม่ปกปิด. ภิกษุผู้ไม่เป็นปรกตัตตะ แม้ปกปิดแล้วด้วยสำคัญว่าเป็นปรกตัตตะ หรือด้วยสำคัญว่าไม่เป็นปรกตัตตะ ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. และคำนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า

‘‘ආපජ්ජති ගරුකං සාවසෙසං,ඡාදෙති අනාදරියං පටිච්ච;

න භික්ඛුනී නො ච ඵුසෙය්‍ය වජ්ජං,පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 481);

“ย่อมต้องอาบัติหนักมีส่วนเหลือ, ปกปิดอาศัยความไม่เคารพ; ไม่ใช่ภิกษุณี และไม่พึงถูกต้องอาบัติทุกกฏ, ปัญหานี้อันผู้ฉลาดทั้งหลายคิดแล้ว.”

අයඤ්හි පඤ්හො උක්ඛිත්තකෙන කථිතො.

จริงอยู่ ปัญหานี้อันภิกษุผู้ถูกยกวัตรกล่าวแล้ว.

අනන්තරායිකොති යස්ස දසසු අන්තරායෙසු එකොපි නත්ථි, සො චෙ අනන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙපි සො භීරුකජාතිකතාය අන්ධකාරෙ අමනුස්සචණ්ඩමිගභයෙන අන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොති. යස්ස හි පබ්බතවිහාරෙ වසන්තස්ස කන්දරං වා නදිං වා අතික්කමිත්වා ආරොචෙතබ්බං හොති, අන්තරාමග්ගෙ ච චණ්ඩවාළඅමනුස්සාදිභයං අත්ථි, මග්ගෙ අජගරා නිපජ්ජන්ති, නදී පූරා හොති, එකස්මිං පන සතියෙව අන්තරායෙ අන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා [Pg.20] ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොති. අන්තරායිකස්ස පන අන්තරායිකසඤ්ඤාය වා අනන්තරායිකසඤ්ඤාය වා ඡාදයතො අච්ඡන්නාව හොති.

คำว่า “อนันตรายิกะ” คือ ภิกษุใดไม่มีอันตรายแม้สักอย่างหนึ่งในอันตราย ๑๐ อย่าง ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้มีสำคัญว่าไม่มีอันตรายแล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. แม้ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้มีสำคัญว่ามีอันตรายเพราะความเป็นผู้มีชาติขี้ขลาด เพราะกลัวอมนุษย์และสัตว์ร้ายในที่มืดแล้วปกปิด ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. จริงอยู่ ภิกษุใดเมื่ออยู่ในวิหารบนภูเขา พึงบอกโดยข้ามเหวหรือแม่น้ำไป และในระหว่างทางมีภัยจากสัตว์ร้าย อมนุษย์ เป็นต้น งูเหลือมย่อมนอนอยู่ในทาง แม่น้ำเต็มด้วยน้ำ แต่ถ้ามีอันตรายเพียงอย่างเดียวแล้วเป็นผู้มีสำคัญว่ามีอันตรายแล้วปกปิด ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. แต่ภิกษุผู้มีอันตราย เมื่อปกปิดด้วยสำคัญว่ามีอันตรายก็ตาม หรือด้วยสำคัญว่าไม่มีอันตรายก็ตาม ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง.

පහූති යො සක්කොති භික්ඛුනො සන්තිකං ගන්තුඤ්චෙව ආරොචෙතුඤ්ච; සො චෙ පහුසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචස්ස මුඛෙ අප්පමත්තකො ගණ්ඩො වා හොති, හනුකවාතො වා විජ්ඣති, දන්තො වා රුජ්ජති, භික්ඛා වා මන්දා ලද්ධා හොති, තාවතකෙන පන නෙව වත්තුං න සක්කොති න ගන්තුං; අපිච ඛො න සක්කොමීති සඤ්ඤී හොති, අයං පහු හුත්වා අප්පහුසඤ්ඤී නාම. ඉමිනා ඡාදිතාපි අච්ඡාදිතා. අප්පහුනා පන වත්තුං වා ගන්තුං වා අසමත්ථෙන පහුසඤ්ඤිනා වා අප්පහුසඤ්ඤිනා වා ඡාදිතා හොතු, අච්ඡාදිතාව.

คำว่า “ปหุ” คือ ภิกษุใดสามารถเพื่อจะไปสู่สำนักของภิกษุและเพื่อจะบอกได้. ถ้าภิกษุผู้สามารถนั้นเป็นผู้มีสำคัญว่าสามารถแล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. ถ้าที่ปากของภิกษุนั้นมีฝีเล็กน้อย หรือลมขากรรไกรเสียดแทง หรือฟันปวด หรือได้บิณฑบาตน้อย แต่ด้วยเหตุเพียงเท่านั้นก็ไม่ใช่ไม่สามารถเพื่อจะพูด ไม่ใช่ไม่สามารถเพื่อจะไป; ถึงแม้จะสามารถอย่างนั้น แต่เป็นผู้มีสำคัญว่า “เราไม่สามารถ” ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้สามารถแล้วมีสำคัญว่าไม่สามารถ. แม้ปกปิดแล้วด้วยภิกษุนี้ ก็ไม่ชื่อว่าเป็นอันปกปิด. แต่ภิกษุผู้ไม่สามารถ ผู้ไม่สามารถเพื่อจะพูดหรือเพื่อจะไป แม้ปกปิดแล้วด้วยสำคัญว่าสามารถก็ตาม หรือด้วยสำคัญว่าไม่สามารถก็ตาม ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง.

ඡාදෙතුකාමො ච හොති ඡාදෙති චාති ඉදං උත්තානත්ථමෙව. සචෙ පන ඡාදෙස්සාමීති ධුරනික්ඛෙපං කත්වා පුරෙභත්තෙ වා පච්ඡාභත්තෙ වා පඨමයාමාදීසු වා ලජ්ජිධම්මං ඔක්කමිත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව ආරොචෙති, අයං ඡාදෙතුකාමො න ඡාදෙති නාම.

คำว่า “เป็นผู้ประสงค์จะปกปิดและปกปิด” นี้ มีอรรถตื้นนั่นเอง. แต่ถ้าภิกษุทำความวางภาระว่า “เราจะปกปิด” แล้วก้าวลงสู่ธรรมของคนมีหิริ แล้วบอกภายในอรุณนั่นเอง ไม่ว่าจะเป็นก่อนภัต หรือหลังภัต หรือในปฐมยามเป็นต้น ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้ประสงค์จะปกปิดแต่ไม่ปกปิด.

යස්ස පන අභික්ඛුකෙ ඨානෙ වසන්තස්ස ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා සභාගස්ස භික්ඛුනො ආගමනං ආගමෙන්තස්ස සභාගසන්තිකං වා ගච්ඡන්තස්ස අද්ධමාසොපි මාසොපි අතික්කමති, අයං න ඡාදෙතුකාමො ඡාදෙති නාම, අයම්පි අච්ඡන්නාව හොති.

แต่ภิกษุใดเมื่ออยู่ในที่ไม่มีภิกษุ ต้องอาบัติแล้ว เมื่อรอการมาของภิกษุผู้เสมอกัน หรือเมื่อไปสู่สำนักของภิกษุผู้เสมอกัน แม้กึ่งเดือนหรือเดือนหนึ่งล่วงไป ภิกษุนี้ชื่อว่าไม่ประสงค์จะปกปิดแต่ปกปิด. อาบัตินี้ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง.

යො පන ආපන්නමත්තොව අග්ගිං අක්කන්තපුරිසො විය සහසා අපක්කමිත්වා සභාගට්ඨානං ගන්ත්වා ආවි කරොති, අයං න ඡාදෙතුකාමොව න ඡාදෙති නාම. සචෙ පන සභාගං දිස්වාපි ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා’’ති ලජ්ජාය නාරොචෙති, ඡන්නාව හොති ආපත්ති. උපජ්ඣායාදිභාවො හි ඉධ අප්පමාණං අවෙරිසභාගමත්තමෙව පමාණං, තස්මා අවෙරිසභාගස්ස සන්තිකෙ ආරොචෙතබ්බා.

แต่ภิกษุใดเพียงแค่ต้องอาบัติแล้วรีบหลีกไปสู่ที่อยู่ของภิกษุผู้เสมอกันแล้วเปิดเผย เหมือนบุรุษเหยียบไฟ ภิกษุนี้ชื่อว่าไม่ประสงค์จะปกปิดและไม่ปกปิด. แต่ถ้าแม้เห็นภิกษุผู้เสมอกันแล้วไม่บอกอาบัติเพราะความละอายว่า “ภิกษุนี้เป็นอุปัชฌาย์ของเรา” หรือ “เป็นอาจารย์ของเรา” อาบัติก็เป็นอันปกปิดแล้วนั่นเอง. จริงอยู่ ในการแสดงอาบัตินี้ ความเป็นอุปัชฌาย์เป็นต้นไม่ใช่ประมาณ เพียงความเป็นผู้เสมอกันที่ไม่เป็นศัตรูเท่านั้นเป็นประมาณ เพราะฉะนั้น พึงบอกอาบัติในสำนักของภิกษุผู้เสมอกันที่ไม่เป็นศัตรู.

යො පන විසභාගො හොති සුත්වා පකාසෙතුකාමො, එවරූපස්ස උපජ්ඣායස්සාපි සන්තිකෙ න ආරොචෙතබ්බා. තත්ථ පුරෙභත්තං වා ආපත්තිං ආපන්නො හොතු පච්ඡාභත්තං වා, දිවා වා රත්තිං වා යාව අරුණං න උග්ගච්ඡති තාව ආරොචෙතබ්බං. උද්ධස්තෙ අරුණෙ පටිච්ඡන්නා හොති, පටිච්ඡාදනපච්චයා ච දුක්කටං ආපජ්ජති. සභාගසඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නස්ස පන සන්තිකෙ ආවි [Pg.21] කාතුං න වට්ටති. සචෙ ආවි කරොති, ආපත්ති ආවිකතා හොති, දුක්කටා පන න මුච්චති, තස්මා සුද්ධස්ස සන්තිකෙ ආවිකාතබ්බා. ආවිකරොන්තො ච ‘‘තුය්හං සන්තිකෙ එකං ආපත්තිං ආවිකරොමී’’ති වා ‘‘ආචික්ඛාමී’’ති වා ‘‘ආරොචෙමී’’ති වා ‘‘මම එකං ආපත්තිං ආපන්නභාවං ජානාහී’’ති වා වදතු, ‘‘එකං ගරුකාපත්තිං ආවිකරොමී’’තිආදිනා වා නයෙන වදතු, සබ්බෙහිපි ආකාරෙහි අප්පටිච්ඡන්නාව හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. සචෙ පන ලහුකාපත්තිං ආවිකරොමීතිආදිනා නයෙන වදති, පටිච්ඡන්නා හොති, වත්ථුං ආරොචෙති, ආපත්තිං ආරොචෙති, උභයං ආරොචෙති, තිවිධෙනාපි ආරොචිතාව හොති. ඉති ඉමානි දස කාරණානි උපලක්ඛෙත්වා පටිච්ඡන්නපරිවාසං දෙන්තෙන පඨමමෙව පටිච්ඡන්නභාවො ජානිතබ්බො.

แต่ภิกษุใดเป็นผู้ไม่เสมอกัน ได้ยินแล้วประสงค์จะเปิดเผยแก่ผู้อื่น ไม่พึงบอกในสำนักของอุปัชฌาย์ผู้มีลักษณะเช่นนี้. ในการแสดงอาบัตินั้น ไม่ว่าจะเป็นก่อนภัต หรือหลังภัต หรือในเวลากลางวัน หรือในเวลากลางคืน พึงบอกตราบเท่าที่อรุณยังไม่ขึ้น. เมื่ออรุณขึ้นแล้ว อาบัติเป็นอันปกปิดแล้ว และเพราะเหตุแห่งการปกปิด ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. แต่ไม่ควรทำอาวิกัมม์ในสำนักของภิกษุผู้ต้องสังฆาทิเสสผู้เสมอกัน. ถ้าทำอาวิกัมม์ อาบัติเป็นอันเปิดเผยแล้ว แต่ก็ไม่พ้นจากอาบัติทุกกฏ เพราะฉะนั้น พึงทำอาวิกัมม์ในสำนักของภิกษุผู้บริสุทธิ์. และเมื่อทำอาวิกัมม์ พึงพูดว่า “เราจะเปิดเผยอาบัติอย่างหนึ่งในสำนักของท่าน” หรือ “เราจะบอกอาบัติอย่างหนึ่งในสำนักของท่าน” หรือ “เราจะแจ้งอาบัติอย่างหนึ่งในสำนักของท่าน” หรือ “ท่านจงรู้ความเป็นผู้ต้องอาบัติอย่างหนึ่งของเรา” หรือพึงพูดด้วยวิธีมีอย่างนี้เป็นต้นว่า “เราจะเปิดเผยอาบัติหนักอย่างหนึ่ง” ด้วยอาการทั้งปวงก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง ดังนี้ ตรัสไว้ในคัมภีร์กุรุนที. แต่ถ้าพูดด้วยวิธีมีอย่างนี้เป็นต้นว่า “เราจะเปิดเผยอาบัติเบา” ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. บอกวัตถุ, บอกอาบัติ, บอกทั้งสองอย่าง (วัตถุและอาบัติ) ด้วยอาการ ๓ อย่างนี้ ก็เป็นอันบอกแล้วนั่นเอง. ดังนี้ วินัยธรหรือสงฆ์ผู้ให้ปริวาสที่ปกปิด พึงรู้ความเป็นอันปกปิดก่อนอื่นนั่นเอง โดยกำหนดเหตุ ๑๐ อย่างเหล่านี้.

තතො පටිච්ඡන්නදිවසෙ ච ආපත්තියො ච සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ එකාහපටිච්ඡන්නා හොති – ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහපටිච්ඡන්න’’න්ති එවං යාචාපෙත්වා ඉධ වුත්තනයෙනෙව කම්මවාචං වත්වා පරිවාසො දාතබ්බො. අථ ද්වීහතීහාදිපටිච්ඡන්නා හොති, ද්වීහපටිච්ඡන්නං තීහපටිච්ඡන්නං චතූහපටිච්ඡන්නං පඤ්චාහපටිච්ඡන්නං ඡාහපටිච්ඡන්නං සත්තාහපටිච්ඡන්නං අට්ඨාහපටිච්ඡන්නං නවාහපටිච්ඡන්නං දසාහපටිච්ඡන්නං එකාදසාහපටිච්ඡන්නං ද්වාදසාහපඅච්ඡන්නං තෙරසාහපටිච්ඡන්නං චුද්දසාහපටිච්ඡන්නන්ති එවං යාව චුද්දස දිවසානි දිවසවසෙන යොජනා කාතබ්බා. පඤ්චදස දිවසානි පටිච්ඡන්නාය පක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති වත්වා යොජනා කාතබ්බා. තතො යාව එකූනතිංසතිමො දිවසො, තාව අතිරෙකපක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති.

หลังจากนั้น เมื่อกำหนดหมายวันและอาบัติที่ปกปิดไว้แล้ว ถ้าอาบัติที่ปกปิดไว้ตลอดหนึ่งวันมีอยู่ พึงให้ภิกษุขอว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้หนึ่งวัน" ดังนี้ แล้วกล่าวคำกรรมวาจาด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสมุจจยขันธกะนี้ พึงให้ปริวาส. ถ้าอาบัติที่ปกปิดไว้สองวัน สามวันเป็นต้นมีอยู่ พึงประกอบบทโดยวันว่า "ปกปิดไว้สองวัน" "ปกปิดไว้สามวัน" "ปกปิดไว้สี่วัน" "ปกปิดไว้ห้าวัน" "ปกปิดไว้หกวัน" "ปกปิดไว้เจ็ดวัน" "ปกปิดไว้แปดวัน" "ปกปิดไว้เก้าวัน" "ปกปิดไว้สิบวัน" "ปกปิดไว้สิบเอ็ดวัน" "ปกปิดไว้สิบสองวัน" "ปกปิดไว้สิบสามวัน" "ปกปิดไว้สิบสี่วัน" ดังนี้ จนถึงสิบสี่วัน. สำหรับอาบัติที่ปกปิดไว้สิบห้าวัน พึงกล่าวว่า "ปกปิดไว้ครึ่งเดือน" แล้วประกอบบท. จากนั้นจนถึงวันที่ยี่สิบเก้า พึงกล่าวว่า "ปกปิดไว้เกินครึ่งเดือน".

තතො මාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකමාසපටිච්ඡන්නං ද්වෙමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකද්වෙමාසපටිච්ඡන්නං තෙමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකතෙමාසපටිච්ඡන්නං චතුමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකචතුමාසපටිච්ඡන්නං පඤ්චමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකපඤ්චමාසපටිච්ඡන්නං ඡමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඡමාසපටිච්ඡන්නං සත්තමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකසත්තමාසපටිච්ඡන්නං අට්ඨමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඅට්ඨමාසපටිච්ඡන්නං නවමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකනවමාසපටිච්ඡන්නං දසමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකදසමාසපටිච්ඡන්නං එකාදසමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඑකාදසමාසපටිච්ඡන්නන්ති එවං යොජනා කාතබ්බා. සංවච්ඡරෙ පරිපුණ්ණෙ එකසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති. තතො පරං අතිරෙකඑකසංවච්ඡර… ද්වෙසංවච්ඡර… අතිරෙකද්වෙසංවච්ඡර… තිසංවච්ඡර… අතිරකෙතිසංවච්ඡර… චතුසංවච්ඡර… අතිරෙකචතුසංවච්ඡර… පඤ්චසංවච්ඡර… අතිරෙකපඤ්චසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති [Pg.22] එවං යාව සට්ඨිසංවච්ඡර… අතිරෙකසට්ඨිසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති වා තතො වා භිය්‍යොපි වත්වා යොජනා කාතබ්බා.

จากนั้น พึงประกอบบทว่า "ปกปิดไว้หนึ่งเดือน" "ปกปิดไว้เกินหนึ่งเดือน" "ปกปิดไว้สองเดือน" "ปกปิดไว้เกินสองเดือน" "ปกปิดไว้สามเดือน" "ปกปิดไว้เกินสามเดือน" "ปกปิดไว้สี่เดือน" "ปกปิดไว้เกินสี่เดือน" "ปกปิดไว้ห้าเดือน" "ปกปิดไว้เกินห้าเดือน" "ปกปิดไว้หกเดือน" "ปกปิดไว้เกินหกเดือน" "ปกปิดไว้เจ็ดเดือน" "ปกปิดไว้เกินเจ็ดเดือน" "ปกปิดไว้แปดเดือน" "ปกปิดไว้เกินแปดเดือน" "ปกปิดไว้เก้าเดือน" "ปกปิดไว้เกินเก้าเดือน" "ปกปิดไว้สิบเดือน" "ปกปิดไว้เกินสิบเดือน" "ปกปิดไว้สิบเอ็ดเดือน" "ปกปิดไว้เกินสิบเอ็ดเดือน" ดังนี้. เมื่อครบปี พึงกล่าวว่า "ปกปิดไว้หนึ่งปี". จากนั้น พึงกล่าวและประกอบบทว่า "ปกปิดไว้เกินหนึ่งปี" "ปกปิดไว้สองปี" "ปกปิดไว้เกินสองปี" "ปกปิดไว้สามปี" "ปกปิดไว้เกินสามปี" "ปกปิดไว้สี่ปี" "ปกปิดไว้เกินสี่ปี" "ปกปิดไว้ห้าปี" "ปกปิดไว้เกินห้าปี" ดังนี้ จนถึงอาบัติที่ปกปิดไว้ตลอดหกสิบปี หรือเกินหกสิบปี หรือเกินกว่านั้นอีก.

සචෙ පන ද්වෙ තිස්සො තතුත්තරි වා ආපත්තියො හොන්ති, යථා ඉධ එකං ආපත්තින්ති වුත්තං; එවං ද්වෙ ආපත්තියො තිස්සො ආපත්තියොති වත්තබ්බං. තතො පරං පන සතං වා හොතු සහස්සං වා, සම්බහුලාති වත්තුං වට්ටති. නානාවත්ථුකාසුපි ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං – එකං සුක්කවිස්සට්ඨිං, එකං කායසංසග්ගං, එකං දුට්ඨුල්ලවාචං, එකං අත්තකාමං, එකං සඤ්චරිත්තං, එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං ගණනවසෙන වා ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං නානාවත්ථුකායො එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං වත්ථුකිත්තනවසෙන වා, ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං නාමමත්තවසෙන වා යොජනා කාතබ්බා.

อนึ่ง ถ้าอาบัติมีสอง สาม หรือเกินกว่านั้น พึงกล่าวว่า "อาบัติสอง" "อาบัติสาม" เหมือนที่กล่าวไว้ในบาลีบทนี้ว่า "อาบัติหนึ่ง". จากนั้น ถ้ามีร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง ก็พึงกล่าวว่า "เป็นจำนวนมาก" ได้. แม้ในอาบัติที่มีวัตถุต่างกัน ก็พึงประกอบบทโดยการนับจำนวนว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสจำนวนมากที่ปกปิดไว้หนึ่งวัน คือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนหนึ่ง การจับต้องกายหนึ่ง การพูดเกี้ยวพาราสีหนึ่ง การชักชวนเพื่อบำเรอตนหนึ่ง การเป็นสื่อหนึ่ง" ดังนี้ก็ดี หรือโดยการกล่าวถึงวัตถุว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสจำนวนมากที่มีวัตถุต่างกันที่ปกปิดไว้หนึ่งวัน" ดังนี้ก็ดี หรือโดยเพียงชื่อว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสจำนวนมากที่ปกปิดไว้หนึ่งวัน" ดังนี้ก็ดี.

තත්ථ නාමං දුවිධං – සජාතිසාධාරණඤ්ච සබ්බසාධාරණඤ්ච. තත්ථ සඞ්ඝාදිසෙසොති සජාතිසාධාරණං, ආපත්තීති සබ්බසාධාරණං; තස්මා ‘‘සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං සබ්බසාධාරණනාමවසෙනපි වත්තුං වට්ටති. ඉදඤ්හි සබ්බම්පි පරිවාසාදිකං විනයකම්මං වත්ථුවසෙන ගොත්තවසෙන නාමවසෙන ආපත්තිවසෙන ච කාතුං වට්ටතියෙව.

ในบทนั้น ชื่อมีสองประเภท คือ ชื่อที่ทั่วไปแก่ชาติของตน และชื่อที่ทั่วไปแก่ทั้งหมด. ในสองประเภทนั้น คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นชื่อที่ทั่วไปแก่ชาติของตน คำว่า "อาบัติ" เป็นชื่อที่ทั่วไปแก่อาบัติทั้งหมด. เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวโดยอำนาจชื่อที่ทั่วไปแก่อาบัติทั้งหมดว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติจำนวนมากที่ปกปิดไว้หนึ่งวัน" ก็ควร. จริงอยู่ วินัยกรรมทั้งหมดมีปริวาสเป็นต้นนี้ พึงกระทำได้โดยอำนาจวัตถุ โดยอำนาจโคตร โดยอำนาจชื่อ และโดยอำนาจอาบัติ.

තත්ථ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨී’’ති වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච. ‘‘කායසංසග්ගො’’ති වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච, තත්ථ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨිං කායසංසග්ග’’න්තිආදිනා වචනෙනාපි ‘‘නානාවත්ථුකායො’’ති වචනෙනාපි වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච ගහිතං හොති. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වචනෙනාපි ‘‘ආපත්තියො’’ති වචනෙනාපි නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච ගහිතා හොති. ඉධ පන එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි’’න්ති නාමම්පි වත්ථුගොත්තානිපි ගහිතානෙව. යථා ච ඉධ ‘‘අයං උදායි භික්ඛූ’’ති වුත්තං; එවං යො යො ආපන්නො හොති, තස්ස තස්ස නාමං ගහෙත්වා ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛූ’’ති කම්මවාචා කාතබ්බා.

ในบรรดาวัตถุเป็นต้นเหล่านั้น คำว่า "สุกกวิสสัฏฐิ" เป็นทั้งวัตถุและโคตร. คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นทั้งชื่อและอาบัติ. คำว่า "กายสังคัคคะ" เป็นทั้งวัตถุและโคตร. คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นทั้งชื่อและอาบัติ. ในสี่อย่างนั้น คำว่า "สุกกวิสสัฏฐิ กายสังคัคคะ" เป็นต้นก็ดี หรือคำว่า "มีวัตถุต่างกัน" ก็ดี ย่อมถือเอาทั้งวัตถุและโคตร. คำว่า "สังฆาทิเสส" ก็ดี หรือคำว่า "อาบัติทั้งหลาย" ก็ดี ย่อมถือเอาทั้งชื่อและอาบัติ. อนึ่ง ในบาลีบทนี้ที่แสดงปริวาสของพระอุทายีว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจหนึ่ง" ชื่อก็ดี วัตถุและโคตรก็ดี ย่อมถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. และเหมือนที่กล่าวไว้ในบาลีบทนี้ว่า "ภิกษุอุทายีนี้" ฉันใด ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งต้องอาบัติอยู่ พึงถือเอาชื่อของภิกษุรูปนั้นๆ แล้วกระทำกรรมวาจาว่า "ภิกษุชื่อนี้".

කම්මවාචාපරියොසානෙ ච තෙන භික්ඛුනා මාළකසීමායමෙව ‘‘පරිවාසං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වුත්තනයෙනෙව වත්තං සමාදාතබ්බං[Pg.23]. සමාදියිත්වා තත්ථෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙතබ්බං, ආරොචෙන්තෙන ච එවං ආරොචෙතබ්බං –

และเมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง ภิกษุนั้นพึงสมาทานวัตรในสีมาที่ผูกเป็นมณฑลนั่นเอง ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า "ข้าพเจ้าขอสมาทานปริวาส ข้าพเจ้าขอสมาทานวัตร". เมื่อสมาทานแล้ว พึงบอกแก่สงฆ์ในสีมานั้นเอง. และภิกษุผู้บอกพึงบอกอย่างนี้ว่า –

"ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้หนึ่งวัน. ข้าพเจ้านั้นได้ขอปริวาสหนึ่งวันจากสงฆ์ เพื่ออาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้หนึ่งวันนั้น. สงฆ์ได้ให้ปริวาสหนึ่งวันแก่ข้าพเจ้านั้น เพื่ออาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้หนึ่งวันนั้น. ข้าพเจ้านั้นกำลังอยู่ปริวาส – ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าไว้ว่า 'ข้าพเจ้าขอแจ้งให้ทราบ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอแจ้งให้ทราบ'".

ඉමඤ්ච පනත්ථං ගහෙත්වා යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. ආරොචෙත්වා සචෙ නික්ඛිපිතුකාමො, වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ නික්ඛිපිතබ්බං. මාළකතො භික්ඛූසු නික්ඛන්තෙසු එකස්සාපි සන්තිකෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. මාළකතො නික්ඛමිත්වා සතිං පටිලභන්තෙන සහගච්ඡන්තස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි පක්කන්තො, අඤ්ඤස්ස යස්ස මාළකෙ නාරොචිතං, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. ආරොචෙන්තෙන ච අවසානෙ ‘‘වෙදයතීති මං ආයස්මා ධාරෙතූ’’ති වත්තබ්බං. ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති වත්තබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති.

และพึงถือเอาเนื้อความนี้ พึงบอกด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งได้เลย ครั้นบอกแล้ว ถ้าประสงค์จะทิ้งวัตร พึงทิ้งในท่ามกลางสงฆ์ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล เมื่อภิกษุทั้งหลายออกไปจากมณฑปแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ได้ ครั้นออกจากมณฑปแล้ว เมื่อได้สติแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุผู้ไปด้วยกัน ถ้าแม้ภิกษุรูปนั้นก็หลีกไปแล้ว พึงบอกแก่ภิกษุอื่นที่ยังไม่ได้บอกในมณฑป แล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปนั้น และเมื่อบอก ในที่สุด พึงกล่าวว่า "ขอท่านผู้มีอายุจงทรงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้บอกอยู่" เมื่อบอกแก่ภิกษุสองรูป พึงกล่าวว่า "ขอท่านผู้มีอายุทั้งสองจงทรงจำ" เมื่อบอกแก่ภิกษุสามรูป พึงกล่าวว่า "ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทรงจำ" นับตั้งแต่เวลาที่ทิ้งวัตรแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นปกติบุคคล

සචෙ අප්පභික්ඛුකො විහාරො හොති, සභාගා භික්ඛූ වසන්ති, වත්තං අනික්ඛිපිත්වා විහාරෙයෙව රත්තිපරිග්ගහො කාතබ්බො. අථ න සක්කා සොධෙතුං, වුත්තනයෙනෙව වත්තං නික්ඛිපිත්වා පච්චූසසමයෙ එකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං මානත්තවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව උපචාරසීමං අතික්කමිත්වා මහාමග්ගා ඔක්කම්ම පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව වුත්තනයෙනෙව වත්තං සමාදියිත්වා තස්ස භික්ඛුනො පරිවාසො ආරොචෙතබ්බො. ආරොචෙන්තෙන සචෙ නවකතරො හොති, ‘‘ආවුසො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ වුඩ්ඪතරො, ‘‘භන්තෙ’’ති වත්තබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො කොචි භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන තං ඨානං ආගච්ඡති, සචෙ එස තං පස්සති, සද්දං වාස්ස සුණාති, ආරොචෙතබ්බං; අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදො ච. අථ ද්වාදසහත්ථං උපචාරං ඔක්කමිත්වා අජානන්තස්සෙව ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදොයෙව හොති, වත්තභෙදො පන නත්ථි.

ถ้าวิหารมีภิกษุน้อย ภิกษุผู้เป็นสภาคกันอยู่ ไม่ต้องทิ้งวัตร พึงทำการกำหนดราตรีในวิหารนั่นเอง ถ้าไม่สามารถจะชำระได้ พึงทิ้งวัตรด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ในเวลาปัจจุสมัย พร้อมกับภิกษุรูปหนึ่ง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในมานัตตวัณณนา ก้าวล่วงอุปจารสีมา แวะลงจากทางใหญ่ นั่งในที่กำบัง ในเวลาที่ยังไม่สิ้นอรุณนั่นเอง สมาทานวัตรด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล พึงบอกปริวาสแก่ภิกษุรูปนั้น เมื่อบอก ถ้าเป็นผู้มีพรรษาอ่อนกว่า พึงกล่าวว่า "อาวุโส" ถ้าเป็นผู้มีพรรษาแก่กว่า พึงกล่าวว่า "ภันเต" ถ้าภิกษุอื่นใด ด้วยกิจบางอย่าง มายังที่นั้น ถ้าภิกษุรูปนั้นเห็นภิกษุผู้มานั้น หรือได้ยินเสียงของเขา พึงบอกแก่เขา ถ้าไม่บอก ย่อมเป็นทั้งรัตติเฉทและวัตรเภท ถ้าก้าวลงสู่อุปจาระ 12 ศอกไปแล้ว ไปโดยไม่รู้ตัว ย่อมเป็นรัตติเฉทเท่านั้น แต่หาเป็นวัตรเภทไม่

උග්ගතෙ [Pg.24] අරුණෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සො භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන පක්කන්තො හොති, යං අඤ්ඤං සබ්බපඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ පන කඤ්චි න පස්සති, විහාරං ගන්ත්වා අත්තනා සද්ධිං ගතභික්ඛුස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘යං පඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං, අයං නික්ඛිත්තවත්තස්ස පරිහාරො’’ති ආහ.

เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พึงทิ้งวัตร ถ้าภิกษุรูปนั้นหลีกไปแล้วด้วยกิจบางอย่าง พึงบอกแก่ภิกษุอื่นรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรกที่สุด แล้วทิ้งวัตร แต่ถ้าไม่เห็นใครเลย พึงไปยังวิหาร แล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุที่ไปด้วยกัน ดังนี้ พระมหาซุมมเถระกล่าวไว้ ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า "พึงบอกแก่ภิกษุรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรกที่สุด แล้วทิ้งวัตร นี้เป็นปริหาระของภิกษุผู้มีวัตรอันทิ้งแล้ว"

එවං යත්තකානි දිවසානි ආපත්ති පටිච්ඡන්නා හොති, තත්තකානි තතො අධිකතරානි වා කුක්කුච්චවිනොදනත්ථාය පරිවසිත්වා සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා වත්තං සමාදියිත්වා මානත්තං යාචිතබ්බං. අයඤ්හි වත්තෙ සමාදින්නෙ එව මානත්තාරහො හොති නික්ඛිත්තවත්තෙන පරිවුත්ථත්තා. අනික්ඛිත්තවත්තස්ස පන පුන සමාදානකිච්චං නත්ථි, සො හි පටිච්ඡන්නදිවසාතික්කමෙනෙව මානත්තාරහො හොති, තස්මා තස්ස මානත්තං දාතබ්බමෙව. ඉදං පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම. තං දෙන්තෙන සචෙ එකාපත්ති හොති, පාළියං වුත්තනයෙනෙව දාතබ්බං. අථ ද්වෙ වා තිස්සො වා ‘‘සොහං පරිවුත්ථපරිවාසො සඞ්ඝං ද්වින්නං ආපත්තීනං තිස්සන්නං ආපත්තීනං එකාහපටිච්ඡන්නානං ඡාරත්තං මානත්තං යාචාමී’’ති පරිවාසෙ වුත්තනයෙනෙව ආපත්තියො ච දිවසෙ ච සල්ලක්ඛෙත්වා යොජනා කාතබ්බා.

อย่างนี้ อาบัติถูกปิดไว้สิ้นวันมีประมาณเท่าใด พึงอยู่ปริวาสสิ้นวันมีประมาณเท่านั้น หรือยิ่งกว่านั้น เพื่อประโยชน์แก่การบรรเทาความรังเกียจ ครั้นอยู่ปริวาสแล้ว เข้าไปหาสงฆ์ สมาทานวัตร พึงขอมานัต ด้วยว่าภิกษุรูปนี้ เมื่อสมาทานวัตรแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นผู้ควรแก่มานัต เพราะความเป็นผู้มีปริวาสอันอยู่แล้วด้วยวัตรที่ทิ้งไว้ สำหรับภิกษุผู้ไม่ได้ทิ้งวัตร กิจที่จะต้องสมาทานอีกไม่มี เพราะภิกษุรูปนั้นย่อมเป็นผู้ควรแก่มานัตด้วยการล่วงเลยวันแห่งอาบัติที่ปิดไว้เท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงให้มานัตแก่ภิกษุรูปนั้นนั่นเอง มานัตนี้ชื่อว่า ปฏิฉันนมานัต เมื่อให้มานัตนั้น ถ้ามีอาบัติเดียว พึงให้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในพระบาลีนั่นเอง ถ้ามีสองหรือสามอาบัติ พึงกำหนดอาบัติและวัน แล้วพึงทำความประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปริวาสนั่นเองว่า "ข้าพเจ้าผู้มีปริวาสอันอยู่จบแล้ว ขอมานัต 6 ราตรี เพื่ออาบัติ 2 อาบัติ (หรือ 3 อาบัติ) ที่ปิดไว้ 1 วัน ต่อสงฆ์"

අප්පටිච්ඡන්නාපත්තිං පටිච්ඡන්නාපත්තියා සමොධානෙත්වාපි දාතුං වට්ටති. කථං? පටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං වසිත්වා –

แม้ประมวลอาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้เข้ากับอาบัติที่ปิดไว้ แล้วพึงให้มานัตก็ได้ อย่างไร? ครั้นอยู่ปริวาส 1 วัน เพื่ออาบัติที่ปิดไว้แล้ว –

‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහපටිච්ඡන්නං, සොහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං අදාසි, සොහං පරිවුත්ථපරිවාසො. අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං අප්පටිච්ඡන්නං. සොහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං තාසං ආපත්තීනං සඤ්චෙතනිකානං සුක්කවිස්සට්ඨීනං පටිච්ඡන්නාය ච අප්පටිච්ඡන්නාය ච ඡාරත්තං මානත්තං යාචාමී’’ති.

"ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติหนึ่ง คือ สัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิ อันปิดไว้หนึ่งวัน ข้าพเจ้านั้นขอแล้วต่อสงฆ์ซึ่งปริวาสหนึ่งวัน เพื่ออาบัติหนึ่ง คือ สัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิ อันปิดไว้หนึ่งวัน สงฆ์ได้ให้แล้วแก่ข้าพเจ้านั้นซึ่งปริวาสหนึ่งวัน เพื่ออาบัติหนึ่ง คือ สัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิ อันปิดไว้หนึ่งวัน ข้าพเจ้านั้นเป็นผู้มีปริวาสอันอยู่จบแล้ว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติหนึ่ง คือ สัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิ อันไม่ได้ปิดไว้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้านั้นขอมานัต 6 ราตรี เพื่ออาบัติสัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิเหล่านั้น ทั้งที่ปิดไว้และที่ไม่ได้ปิดไว้ ต่อสงฆ์"

අථස්ස තදනුරූපං කම්මවාචං කත්වා මානත්තං දාතබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නා ද්වෙ, අප්පටිච්ඡන්නා එකා ‘‘පටිච්ඡන්නානඤ්ච අප්පටිච්ඡන්නාය චා’’ති වත්තබ්බං. අථ පටිච්ඡන්නා [Pg.25] එකා, අප්පටිච්ඡන්නා ද්වෙ, ‘‘පටිච්ඡන්නාය ච අප්පටිච්ඡන්නානඤ්චා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නාපි ද්වෙ, අප්පටිච්ඡන්නාපි ද්වෙ, ‘‘පටිච්ඡන්නානඤ්ච අප්පටිච්ඡන්නානඤ්චා’’ති වත්තබ්බං. සබ්බත්ථ අනුරූපං කම්මවාචං කත්වා මානත්තං දාතබ්බං. චිණ්ණමානත්තස්ස ච තදනුරූපමෙව කම්මවාචං කත්වා අබ්භානං කාතබ්බං. ඉධ පන එකාපත්තිවසෙන වුත්තං. ඉති යං පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසාවසානෙ මානත්තං දිය්‍යති, ඉදං පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම. එවමෙත්ථ එකෙනෙව යොජනාමුඛෙන පටිච්ඡන්නපරිවාසො ච පටිච්ඡන්නමානත්තඤ්ච වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පක්ඛමානත්තං සමොධානමානත්තඤ්ච අවසෙසපරිවාසකථාවසානෙ කථයිස්සාම.

ลำดับนั้น ครั้นทำกรรมวาจาอันสมควรแก่การขอนั้นแล้ว พึงให้มานัตแก่ภิกษุนั้น ถ้าอาบัติที่ปิดไว้มี 2 อาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้มี 1 พึงกล่าวว่า "ทั้งอาบัติที่ปิดไว้ทั้งหลายและอาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้" ถ้าอาบัติที่ปิดไว้มี 1 อาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้มี 2 พึงกล่าวว่า "ทั้งอาบัติที่ปิดไว้และอาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้ทั้งหลาย" ถ้าอาบัติที่ปิดไว้มี 2 อาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้ก็มี 2 พึงกล่าวว่า "ทั้งอาบัติที่ปิดไว้ทั้งหลายและอาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้ทั้งหลาย" ในทุกกรณี ครั้นทำกรรมวาจาอันสมควรแล้ว พึงให้มานัต และพึงทำอัพภานแก่ภิกษุผู้มีมานัตอันประพฤติจบแล้ว ครั้นทำกรรมวาจาอันสมควรแก่ภิกษุรูปนั้นนั่นเองแล้ว แต่ในที่นี้ กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอาบัติเดียว มานัตใดที่ให้ในเวลาจบปริวาสเพื่ออาบัติที่ปิดไว้ มานัตนี้ชื่อว่า ปฏิฉันนมานัต พึงทราบว่า ในที่นี้อย่างนี้ ด้วยนัยแห่งการประกอบเพียงอย่างเดียว ได้กล่าวถึงปฏิฉันนปริวาสและปฏิฉันนมานัตแล้ว ส่วนปักขมานัตและสโมธานมานัต เราจักกล่าวในที่สุดแห่งกถาว่าด้วยปริวาสที่เหลือ

සුද්ධන්තපරිවාසො සමොධානපරිවාසොති හි ද්වෙ පරිවාසා අවසෙසා. තත්ථ ‘‘සුද්ධන්තපරිවාසො’’ නාම පරතො අධම්මිකමානත්තචාරාවසානෙ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපන්නො හොති, ආපත්තිපරියන්තං න ජානාති, රත්තිපරියන්තං න ජානාතී’’ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං අනුඤ්ඤාතපරිවාසො. සො දුවිධො – චූළසුද්ධන්තො, මහාසුද්ධන්තොති. දුවිධොපි චෙස රත්තිපරිච්ඡෙදං සකලං වා එකච්චං වා අජානන්තස්ස ච අස්සරන්තස්ස ච තත්ථ වෙමතිකස්ස ච දාතබ්බො. ආපත්තිපරියන්තං පන එත්තකා අහං ආපත්තියො ආපන්නොති ජානාතු වා මා වා, අකාරණමෙතං.

อนึ่ง ปริวาส ๒ อย่าง คือ สุทธันตปริวาส และสโมธานปริวาส ยังคงเหลืออยู่. ในบรรดาปริวาสทั้ง ๒ นั้น ที่ชื่อว่า สุทธันตปริวาส คือ ปริวาสที่ทรงอนุญาตไว้ในเรื่องนี้ว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก ไม่รู้กำหนดอาบัติ ไม่รู้กำหนดราตรี" ซึ่งอยู่ภายหลังการประพฤติมานัตต์อันไม่เป็นธรรม. ปริวาสนั้นมี ๒ อย่าง คือ จูฬสุทธันตะ และมหาสุทธันตะ. ปริวาสทั้ง ๒ อย่างนี้ พึงให้แก่ภิกษุผู้ไม่รู้กำหนดราตรีทั้งหมดหรือบางส่วน ผู้จำไม่ได้ และผู้สงสัยในกำหนดราตรีนั้น. ส่วนการรู้หรือไม่รู้กำหนดอาบัติว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติจำนวนเท่านี้" นั้น ไม่เป็นเหตุ (ในการให้ปริวาส).

තත්ථ යො උපසම්පදතො පට්ඨාය අනුලොමක්කමෙන වා ආරොචිතදිවසතො පට්ඨාය පටිලොමක්කමෙන වා ‘‘අසුකඤ්ච අසුකඤ්ච දිවසං වා පක්ඛං වා මාසං වා සංවච්ඡරං වා තව සුද්ධභාවං ජානාසී’’ති පුච්ඡියමානො ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානාමි, එත්තකං නාම කාලං අහං සුද්ධො’’ති වදති, තස්ස දින්නො සුද්ධන්තපරිවාසො ‘‘චූළසුද්ධන්තො’’ති වුච්චති.

ในบรรดาสุทธันตปริวาสเหล่านั้น ภิกษุใดเมื่อถูกถามว่า "ท่านรู้ความบริสุทธิ์ของท่านในวันนั้นๆ หรือปักษ์นั้นๆ หรือเดือนนั้นๆ หรือปีนั้นๆ นับตั้งแต่วันอุปสมบทตามลำดับอนุโลม หรือนับตั้งแต่วันที่บอกอาบัติย้อนกลับตามลำดับปฏิโลมหรือไม่" แล้วตอบว่า "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทราบว่าข้าพเจ้าบริสุทธิ์ตลอดระยะเวลาเท่านี้" สุทธันตปริวาสที่ให้แก่ภิกษุนั้นเรียกว่า "จูฬสุทธันตะ".

තං ගහෙත්වා පරිවසන්තෙන යත්තකං කාලං අත්තනො සුද්ධිං ජානාති, තත්තකං අපනෙත්වා අවසෙසං මාසං වා ද්වෙමාසං වා පරිවසිතබ්බං. සචෙ මාසමත්තං අසුද්ධොම්හීති සල්ලක්ඛෙත්වා අග්ගහෙසි පරිවසන්තො ච පුන අඤ්ඤං මාසං සරති, තම්පි මාසං පරිවසිතබ්බමෙව. පුන පරිවාසදානකිච්චං නත්ථි. අථ ද්වෙමාසං අසුද්ධොම්හීති සල්ලක්ඛෙත්වා අග්ගහෙසි, පරිවසන්තො ච මාසමත්තමෙවාහං අසුද්ධොම්හීති සන්නිට්ඨානං කරොති, මාසමෙව පරිවසිතබ්බං. පුන [Pg.26] පරිවාසදානකිච්චං නත්ථි. අයඤ්හි සුද්ධන්තපරිවාසො නාම උද්ධම්පි ආරොහති, හෙට්ඨාපි ඔරොහති, ඉදමස්ස ලක්ඛණං. අඤ්ඤස්මිං පන ආපත්තිවුට්ඨානෙ ඉදං ලක්ඛණං – යො අප්පටිච්ඡන්නං ආපත්තිං පටිච්ඡන්නාති විනයකම්මං කරොති, තස්ස ආපත්ති වුට්ඨාති. යො පටිච්ඡන්නං අප්පටිච්ඡන්නාති විනයකම්මං කරොති, තස්ස න වුට්ඨාති. අචිරපටිච්ඡන්නං චිරපටිච්ඡන්නාති කරොන්තස්සාපි වුට්ඨාති. චිරපටිච්ඡන්නං අචිරපටිච්ඡන්නාති කරොන්තස්ස න වුට්ඨාති. එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා සම්බහුලාති කරොන්තස්සාපි වුට්ඨාති, එකං විනා සම්බහුලානං අභාවතො. සම්බහුලා පන ආපජ්ජිත්වා එකං ආපජ්ජින්ති කරොන්තස්ස න වුට්ඨාති.

ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้น เมื่อรับปริวาสนั้นแล้ว พึงอยู่ปริวาสตลอดเวลาที่เหลือ คือ ๑ เดือน หรือ ๒ เดือน โดยเว้นระยะเวลาที่ตนรู้ความบริสุทธิ์ของตน. หากภิกษุนั้นกำหนดว่า "ข้าพเจ้าไม่บริสุทธิ์เพียง ๑ เดือน" แล้วรับปริวาสไป และเมื่อประพฤติปริวาสอยู่ ก็ระลึกได้ถึงอีก ๑ เดือน ก็พึงอยู่ปริวาสตลอดเดือนนั้นอีก. ไม่ต้องมีการให้ปริวาสอีก. หรือหากกำหนดว่า "ข้าพเจ้าไม่บริสุทธิ์ ๒ เดือน" แล้วรับปริวาสไป และเมื่อประพฤติปริวาสอยู่ ก็ตัดสินใจได้ว่า "ข้าพเจ้าไม่บริสุทธิ์เพียง ๑ เดือนเท่านั้น" ในกรณีเช่นนี้ ก็พึงอยู่ปริวาสเพียง ๑ เดือน. ไม่ต้องมีการให้ปริวาสอีก. แท้จริง สุทธันตปริวาสนี้ย่อมขึ้นไปข้างบนได้ และลงมาข้างล่างได้ นี่เป็นลักษณะของปริวาสนี้. ส่วนในกรณีการออกจากอาบัติอื่น ลักษณะดังนี้คือ ภิกษุใดทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "อาบัติที่ไม่ได้ปกปิด เป็นอาบัติที่ปกปิดแล้ว" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมออกจากอาบัติได้. ภิกษุใดทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "อาบัติที่ปกปิดแล้ว เป็นอาบัติที่ไม่ได้ปกปิด" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมไม่ออกจากอาบัติ. แม้ภิกษุใดทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "อาบัติที่ปกปิดไว้ไม่นาน เป็นอาบัติที่ปกปิดไว้นานแล้ว" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมออกจากอาบัติได้. ภิกษุใดทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "อาบัติที่ปกปิดไว้นานแล้ว เป็นอาบัติที่ปกปิดไว้ไม่นาน" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมไม่ออกจากอาบัติ. แม้ภิกษุใดต้องอาบัติหนึ่งแล้วทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "เป็นอาบัติหลายอย่าง" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมออกจากอาบัติได้ เพราะไม่มีอาบัติหลายอย่างนอกจากอาบัติหนึ่งนั้น. แต่ภิกษุใดต้องอาบัติหลายอย่างแล้วทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติหนึ่ง" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมไม่ออกจากอาบัติ.

යො පන යථාවුත්තෙන අනුලොමපටිලොමනයෙන පුච්ඡියමානොපි රත්තිපරියන්තං න ජානාති නෙව සරති වෙමතිකො වා හොති, තස්ස දින්නො සුද්ධන්තපරිවාසො ‘‘මහාසුද්ධන්තො’’ති වුච්චති. තං ගහෙත්වා ගහිතදිවසතො පට්ඨාය යාව උපසම්පදදිවසො, තාව රත්තියො ගණෙත්වා පරිවසිතබ්බං. අයං උද්ධං නාරොහති, හෙට්ඨා පන ඔරොහති. තස්මා සචෙ පරිවසන්තො රත්තිපරිච්ඡෙදෙ සන්නිට්ඨානං කරොති, මාසො වා සංවච්ඡරො වා මය්හං ආපන්නස්සාති මාසං වා සංවච්ඡරං වා පරිවසිතබ්බං. පරිවාසයාචනදානලක්ඛණං පනෙත්ථ පරතො පාළියං ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කම්මවාචාපරියොසානෙ වත්තසමාදානමානත්තඅබ්භානානි වුත්තනයානෙව. අයං සුද්ධන්තපරිවාසො නාම.

ส่วนภิกษุใดเมื่อถูกถามด้วยวิธีอนุโลมและปฏิโลมดังที่กล่าวมาแล้ว ก็ยังไม่รู้กำหนดราตรี จำไม่ได้ หรือสงสัย สุทธันตปริวาสที่ให้แก่ภิกษุนั้นเรียกว่า "มหาสุทธันตะ". เมื่อรับปริวาสนั้นแล้ว พึงอยู่ปริวาสโดยนับราตรีตั้งแต่วันที่รับปริวาสไปจนถึงวันอุปสมบท. ปริวาสนี้ไม่ขึ้นไปข้างบน แต่ลงมาข้างล่างได้. เพราะฉะนั้น หากภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้นตัดสินใจได้ในกำหนดราตรีว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติมา ๑ เดือน" หรือ "๑ ปี" ในกรณีเช่นนี้ ก็พึงอยู่ปริวาส ๑ เดือน หรือ ๑ ปี. อนึ่ง ในสุทธันตปริวาสนี้ ลักษณะการขอและการให้ปริวาส พึงทราบตามนัยที่มาในพระบาลีภายหลัง. เมื่อจบกรรมวาจาแล้ว การสมาทานวัตร มานัตต์ และอัพภาน ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ปริวาสที่กล่าวมานี้เรียกว่า สุทธันตปริวาส.

‘‘සමොධානපරිවාසො’’ නාම තිවිධො හොති – ඔධානසමොධානො, අග්ඝසමොධානො, මිස්සකසමොධානොති. තත්ථ ‘‘ඔධානසමොධානො’’ නාම – අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තස්ස පරිවුත්ථදිවසෙ ඔධුනිත්වා මක්ඛෙත්වා පුරිමාය ආපත්තියා මූලදිවසපරිච්ඡෙදෙ පච්ඡා ආපන්නං ආපත්තිං සමොදහිත්වා දාතබ්බපරිවාසො වුච්චති. සො පරතො ‘‘තෙන හි භික්ඛවෙ සඞ්ඝො උදායිං භික්ඛුං අන්තරා එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය මූලාය පටිකස්සිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමොධානපරිවාසං දෙතූ’’ති ඉතො පට්ඨාය විත්ථාරතො පාළියංයෙව ආගතො.

ที่ชื่อว่า "สโมธานปริวาส" มี ๓ อย่าง คือ โอธานสโมธานปริวาส, อัคฆสโมธานปริวาส, และมิสสกสโมธานปริวาส. ในบรรดาปริวาส ๓ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า "โอธานสโมธานปริวาส" คือ ปริวาสที่พึงให้แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติอันตราระหว่างแล้วปกปิดไว้ โดยการนับวันประพฤติปริวาสที่ผ่านมาแล้วทั้งหมดให้เป็นโมฆะ และรวมอาบัติที่ต้องภายหลังเข้ากับอาบัติเดิมในกำหนดวันเดิมของอาบัติเดิม. โอธานสโมธานปริวาสนั้นมาโดยพิสดารในพระบาลีเอง ตั้งแต่บทว่า "ถ้าอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลาย สงฆ์จงให้สโมธานปริวาสแก่ภิกษุชื่ออุทายี ผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันตราระหว่าง ๑ อาบัติ คือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้ ๕ วัน โดยดึงกลับไปหาอาบัติเดิม".

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – යො පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං ගහෙත්වා පරිවසන්තො වා මානත්තාරහො වා මානත්තං චරන්තො වා අබ්භානාරහො වා අඤ්ඤං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමා වා ඌනතරා වා රත්තියො පටිච්ඡාදෙති, තස්ස මූලායපටිකස්සනෙන තෙ [Pg.27] පරිවුත්ථදිවසෙ ච මානත්තචිණ්ණදිවසෙ ච සබ්බෙ ඔධුනිත්වා අදිවසෙ කත්වා පච්ඡා ආපන්නාපත්තිං මූලාපත්තියං සමොධාය පරිවාසො දාතබ්බො. තෙන සචෙ මූලාපත්ති පක්ඛපටිච්ඡන්නා, අන්තරාපත්ති ඌනකපක්ඛපටිච්ඡන්නා, පුන පක්ඛමෙව පරිවාසො පරිවසිතබ්බො. අථාපි අන්තරාපත්ති පක්ඛපටිච්ඡන්නාව පක්ඛමෙව පරිවසිතබ්බං. එතෙනුපායෙන යාව සට්ඨිවස්සපටිච්ඡන්නා මූලාපත්ති, තාව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සට්ඨිවස්සානි පරිවසිත්වා මානත්තාරහො හුත්වාපි හි එකදිවසං අන්තරාපත්තිං පටිච්ඡාදෙත්වා පුනපි සට්ඨිවස්සානි පරිවාසාරහො හොති.

อนึ่ง ในโอธานสโมธานปริวาสนี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ภิกษุใดรับปริวาสเพราะอาบัติที่ปกปิดไว้ แล้วเมื่อกำลังประพฤติปริวาสอยู่ หรือกำลังควรแก่มานัตต์ หรือกำลังประพฤติมานัตต์อยู่ หรือกำลังควรแก่อัพภาน แล้วต้องอาบัติอื่นอีก และปกปิดอาบัตินั้นไว้เท่ากับหรือน้อยกว่าราตรีของอาบัติเดิม พึงให้ปริวาสแก่ภิกษุนั้น โดยการดึงกลับไปหาอาบัติเดิม ทำให้วันประพฤติปริวาสและวันประพฤติมานัตต์ที่ผ่านมาทั้งหมดเป็นโมฆะ แล้วรวมอาบัติที่ต้องภายหลังเข้ากับอาบัติเดิม. ดังนั้น หากอาบัติเดิมปกปิดไว้ ๑ ปักษ์ และอาบัติอันตราระหว่างปกปิดไว้น้อยกว่า ๑ ปักษ์ ก็พึงอยู่ปริวาสอีกเพียง ๑ ปักษ์. หรือหากอาบัติอันตราระหว่างปกปิดไว้ ๑ ปักษ์เช่นกัน ในกรณีเช่นนี้ ก็พึงอยู่ปริวาสเพียง ๑ ปักษ์. ด้วยวิธีนี้ พึงทราบวินิจฉัยไปจนถึงอาบัติเดิมที่ปกปิดไว้ ๖๐ ปี. แท้จริง แม้ภิกษุที่อยู่ปริวาสมา ๖๐ ปีแล้ว และควรแก่มานัตต์แล้ว หากปกปิดอาบัติอันตราระหว่างไว้ ๑ วัน ก็ยังคงควรแก่ปริวาสอีก ๖๐ ปี.

සචෙ පන අන්තරාපත්ති මූලාපත්තිතො අතිරෙකපටිච්ඡන්නා හොති, තත්ථ ‘‘කිං කාතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ මහාසුමත්ථෙරො ආහ – ‘‘අතෙකිච්ඡො අයං පුග්ගලො, අතෙකිච්ඡො නාම ආවිකාරාපෙත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බො’’ති. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘කස්මා අතෙකිච්ඡො නාම, නනු අයං සමුච්චයක්ඛන්ධකො නාම බුද්ධානං ඨිතකාලසදිසො, ආපත්ති නාම පටිච්ඡන්නා වා හොතු අප්පටිච්ඡන්නා වා සමකඌනතරඅතිරෙකපටිච්ඡන්නා වා විනයධරස්ස කම්මවාචං යොජෙතුං සමත්ථභාවොයෙවෙත්ථ පමාණං, තස්මා යා අතිරෙකපටිච්ඡන්නා හොති, තං මූලාපත්තිං කත්වා තත්ථ ඉතරං සමොධාය පරිවාසො දාතබ්බො’’ති. අයං ‘‘ඔධානසමොධානො’’ නාම.

อนึ่ง ถ้าอันตราบัติปิดบังไว้นานกว่าอาบัติมูล ในอันตราบัตินั้น เมื่อถูกถามว่า 'พึงทำอย่างไร?' พระมหาเถระสุมากล่าวว่า 'บุคคลนี้เยียวยาไม่ได้ ชื่อว่าผู้เยียวยาไม่ได้ พึงให้เปิดเผยแล้วขับไล่เสีย' แต่พระมหาเถระปทุมะกล่าวว่า 'เพราะเหตุไรจึงชื่อว่าผู้เยียวยาไม่ได้? สมุจจยขันธกะนี้มิใช่หรือที่เหมือนกับกาลที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายยังทรงดำรงอยู่? ชื่อว่าอาบัติ จะปิดบังไว้ก็ตาม หรือไม่ปิดบังไว้ก็ตาม จะปิดบังไว้เท่ากัน น้อยกว่า หรือมากกว่าก็ตาม ในการปิดบังอาบัตินี้ ความเป็นผู้สามารถเพื่อประกอบกรรมวาจาของพระวินัยธรผู้ให้ปริวาสเท่านั้นเป็นประมาณ เพราะฉะนั้น อันตราบัติใดที่ปิดบังไว้นานกว่า (อาบัติมูล) พึงทำอันตราบัตินั้นให้เป็นอาบัติมูล แล้วรวมอาบัติอื่นเข้าด้วยกันในอันตราบัตินั้น พึงให้ปริวาส' นี้ชื่อว่า 'โอธานสโมธาน'.

‘‘අග්ඝසමොධානො’’ නාම සම්බහුලාසු ආපත්තීසු යා එකා වා ද්වෙ වා තිස්සො වා සම්බහුලා වා ආපත්තියො සබ්බචිරපටිච්ඡන්නායො, තාසං අග්ඝෙන සමොධාය තාසං රත්තිපරිච්ඡෙදවසෙන අවසෙසානං ඌනතරපටිච්ඡන්නානං ආපත්තීනං පරිවාසො දිය්‍යති. අයං වුච්චති අග්ඝසමොධානො. සොපි පරතො ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපන්නො හොති, එකා ආපත්ති එකාහපටිච්ඡන්නා එකා ආපත්ති ද්වීහපටිච්ඡන්නා’’තිආදිනා නයෙන පාළියං ආගතොයෙව.

ชื่อว่า 'อัคฆสโมธาน' พึงทราบดังนี้: ในอาบัติเป็นอันมาก อาบัติเหล่าใดอาบัติหนึ่งก็ดี สองก็ดี สามก็ดี หรือเป็นอันมากก็ดี ที่ปิดบังไว้นานที่สุดกว่าอาบัติทั้งปวง ปริวาสที่ให้โดยรวมเข้าด้วยค่า (แห่งอาบัติเหล่านั้น) และด้วยอำนาจแห่งการกำหนดราตรีของอาบัติเหล่านั้น เพื่ออาบัติที่เหลือที่ปิดบังไว้น้อยกว่า ปริวาสนี้เรียกว่า 'อัคฆสโมธาน' อัคฆสโมธานนั้นแม้ในภายหลังก็มาแล้วในพระบาลีโดยนัยเป็นต้นว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก อาบัติหนึ่งปิดบังไว้หนึ่งวัน อาบัติหนึ่งปิดบังไว้สองวัน'.

යස්ස පන සතං ආපත්තියො දසාහපටිච්ඡන්නා, අපරම්පි සතං ආපත්තියො දසාහපටිච්ඡන්නාති එවං දසක්ඛත්තුං කත්වා ආපත්තිසහස්සං දිවසසතපටිච්ඡන්නං හොති, තෙන කිං කාතබ්බන්ති? සබ්බං සමොදහිත්වා දස දිවසෙ පරිවසිතබ්බං. එවං එකෙනෙව දසාහෙන දිවසසතම්පි පරිවසිතමෙව හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

อนึ่ง ภิกษุใดมีอาบัติหนึ่งร้อยที่ปิดบังไว้สิบวัน และมีอาบัติอีกหนึ่งร้อยที่ปิดบังไว้สิบวัน ทำเช่นนี้สิบครั้ง จนมีอาบัติหนึ่งพันที่ปิดบังไว้หนึ่งร้อยวัน ภิกษุนั้นพึงทำอย่างไร? พึงรวมอาบัติทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้วอยู่ปริวาสสิบวัน เมื่ออยู่ปริวาสอย่างนี้ ด้วยเวลาเพียงสิบวันเท่านั้น ก็ชื่อว่าอยู่ปริวาสครบหนึ่งร้อยวันแล้ว แม้คำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า –

‘‘දසසතං [Pg.28] රත්තිසතං, ආපත්තියො ඡාදයිත්වාන;

දස රත්තියො වසිත්වාන, මුච්චෙය්‍ය පාරිවාසිකො’’ති. (පරි. 477);

คำนี้แม้ในปริวารก็กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุปาริวาสิกะปิดบังอาบัติหนึ่งพันไว้หนึ่งร้อยราตรี อยู่ปริวาสสิบราตรี พึงพ้น (จากอาบัติ)'

අයං අග්ඝසමොධානො නාම.

นี้ชื่อว่า 'อัคฆสโมธาน'.

‘‘මිස්සකසමොධානො’’ නාම – යො නානාවත්ථුකා ආපත්තියො එකතො කත්වා දිය්‍යති. තත්‍රායං නයො –

ชื่อว่า 'มิสสกสโมธาน' คือ ปริวาสใดที่ให้โดยรวมอาบัติที่มีวัตถุต่างกันเข้าด้วยกัน ในมิสสกสโมธานนั้น มีนัยดังนี้ –

‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකං සුක්කවිස්සට්ඨිං, එකං කායසංසග්ගං, එකං දුට්ඨුල්ලවාචං, එකං අත්තකාමං, එකං සඤ්චරිත්තං, එකං කුටිකාරං, එකං විහාරකාරං, එකං දුට්ඨදොසං, එකං අඤ්ඤභාගියං, එකං සඞ්ඝභෙදං, එකං භෙදානුවත්තකං, එකං දුබ්බචං, එකං කුලදූසකං, සොහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං තාසං ආපත්තීනං සමොධානපරිවාසං යාචාමී’’ති –

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก คือ สุกกวิสัฏฐิ ๑ กายสังสัคคะ ๑ ทุฏฐุลวาจา ๑ อัตตกามะ ๑ สัญจริตตะ ๑ กุฏิกรรม ๑ วิหารกรรม ๑ ทุฏฐโทสะ ๑ อัญญภาคิยะ ๑ สังฆเภท ๑ เภทานุวัตตกะ ๑ ทุพพจะ ๑ กุลทูสกะ ๑ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอปริวาสสโมธานเพื่ออาบัติเหล่านั้น

තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා තදනුරූපාය කම්මවාචාය පරිවාසො දාතබ්බො.

เมื่อให้ขอสามครั้งแล้ว พึงให้ปริวาสด้วยกรรมวาจาที่สมควรแก่การขอนั้น

එත්ථ ච සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං නානාවත්ථුකායොතිපි සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජින්තිපි එවං පුබ්බෙ වුත්තනයෙන වත්ථුවසෙනපි ගොත්තවසෙනපි නාමවසෙනපි ආපත්තිවසෙනපි යොජෙත්වා කම්මවාචං කාතුං වට්ටතියෙවාති අයං මිස්සකසමොධානො. සබ්බපරිවාසකම්මවාචාවසානෙ පන නික්ඛිත්තානික්ඛිත්තවත්තාදිකථා පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

และในมิสสกสโมธานนี้ จะประกอบกรรมวาจาโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อน โดยอำนาจแห่งวัตถุบ้าง โดยอำนาจแห่งโคตรบ้าง โดยอำนาจแห่งชื่อบ้าง โดยอำนาจแห่งอาบัติบ้าง เช่น 'ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสหลายตัวมีวัตถุต่างกัน' หรือ 'ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสหลายตัว' ดังนี้ ก็ย่อมควร ปริวาสสโมธานนี้ชื่อว่ามิสสกสโมธาน อนึ่ง ในเวลาจบกรรมวาจาให้ปริวาสทั้งปวง พึงทราบกถาว่าด้วยการวางวัตรและไม่วางวัตรเป็นต้น โดยนัยก่อนนั่นเอง

පරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องราวเกี่ยวกับปริวาสจบแล้ว

ඉදානි යං වුත්තං ‘‘පක්ඛමානත්තඤ්ච සමොධානමානත්තඤ්ච අවසෙසපරිවාසකථාවසානෙ කථයිස්සාමා’’ති, තස්සොකාසො සම්පත්තො, තස්මා වුච්චති – ‘‘පක්ඛමානත්ත’’න්ති භික්ඛුනියා දාතබ්බමානත්තං. තං පන පටිච්ඡන්නායපි අප්පටිච්ඡන්නායපි ආපත්තියා අඩ්ඪමාසමෙව දාතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නාය භික්ඛුනියා උභතොසඞ්ඝෙ පක්ඛමානත්තං චරිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 403). තං පන භික්ඛුනීහි අත්තනො සීමං සොධෙත්වා විහාරසීමාය වා [Pg.29] විහාරසීමං සොධෙතුං අසක්කොන්තීහි ඛණ්ඩසීමාය වා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන චතුවග්ගගණං සන්නිපාතාපෙත්වා දාතබ්බං. සචෙ එකා ආපත්ති හොති එකිස්සා වසෙන, සචෙ ද්වෙ වා තිස්සො වා සම්බහුලා වා එකවත්ථුකා වා නානාවත්ථුකා වා තාසං තාසං වසෙන වත්ථුගොත්තනාමආපත්තීසු යං යං ඉච්ඡති තං තං ආදාය යොජනා කාතබ්බා.

บัดนี้ ถึงโอกาสแห่งคำที่กล่าวไว้ว่า 'เราจักกล่าวปักขมานัตและสโมธานมานัตในเวลาจบกถาว่าด้วยปริวาสที่เหลือ' เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ปักขมานัต' คือมานัตที่พึงให้แก่ภิกษุณี อนึ่ง ปักขมานัตนั้นพึงให้เพียงกึ่งเดือนเท่านั้น ไม่ว่าจะเป็นอาบัติที่ปิดบังไว้หรือไม่ได้ปิดบังไว้ก็ตาม จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ (ในภิกขุนีขันธกะ) ว่า 'ภิกษุณีผู้ต้องครุธรรม พึงประพฤติปักขมานัตในสงฆ์สองฝ่าย' อนึ่ง ภิกษุณีทั้งหลายพึงชำระสีมาของตนแล้ว ให้ปักขมานัตนั้นในวิหารสีมา หรือเมื่อไม่สามารถจะชำระวิหารสีมาได้ ก็พึงให้ในขัณฑสีมา โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุดพึงประชุมคณะสงฆ์ ๔ รูปแล้วให้ ถ้ามีอาบัติเดียว พึงประกอบ (กรรมวาจา) ด้วยอำนาจแห่งอาบัติเดียว ถ้ามีอาบัติ ๒ หรือ ๓ หรือมากตัว มีวัตถุอย่างเดียวกันหรือมีวัตถุต่างกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงถือเอาวัตถุ โคตร ชื่อ หรืออาบัติใดๆ ที่ต้องการ แล้วพึงประกอบ (กรรมวาจา) ด้วยอำนาจแห่งอาบัติเหล่านั้นๆ

තත්‍රිදං එකාපත්තිවසෙන මුඛමත්තදස්සනං, තාය ආපන්නාය භික්ඛුනියා භික්ඛුනිසඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා වුඩ්ඪානං භික්ඛුනීනං පාදෙ වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා එවමස්ස වචනීයො – ‘‘අහං, අය්‍යෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං ගාමන්තරං, සාහං, අය්‍යෙ, එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචාමී’’ති.

ในคำว่า 'พึงประกอบ' นั้น นี้เป็นการแสดงเพียงตัวอย่างด้วยอำนาจแห่งอาบัติเดียว ภิกษุณีผู้ต้องอาบัตินั้น พึงเข้าไปหาสงฆ์ภิกษุณี ห่มผ้าเฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุณีผู้มีพรรษามากกว่า นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า ดิฉันต้องอาบัติคามันตระตัวหนึ่ง แม่เจ้า ดิฉันนั้นขอปักขมานัตเพื่ออาบัติคามันตระตัวหนึ่งนั้น' ดังนี้

එවං තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා බ්‍යත්තාය භික්ඛුනියා පටිබලාය සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො –

เมื่อให้ขอสามครั้งดังนี้แล้ว ภิกษุณีผู้ฉลาดและสามารถ พึงบอกสงฆ์ว่า –

‘‘සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො, අයං ඉත්ථන්නාමා භික්ඛුනී එකං ආපත්තිං ආපජ්ජි ගාමන්තරං, සා සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචති, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉත්ථන්නාමාය භික්ඛුනියා එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං දදෙය්‍ය, එසා ඤත්ති.

ข้าแต่แม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน ภิกษุณีชื่อนี้ต้องอาบัติคามันตระตัวหนึ่ง นางขอปักขมานัตเพื่ออาบัติคามันตระตัวหนึ่งนั้นต่อสงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ปักขมานัตแก่ภิกษุณีชื่อนี้เพื่ออาบัติคามันตระตัวหนึ่งนั้น นี้เป็นญัตติ

‘‘සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො, අයං…පෙ… දුතියම්පි… තතියම්පි එතමත්ථං වදාමි. සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො…පෙ… දෙති… දින්නං සඞ්ඝෙන ඉත්ථන්නාමාය භික්ඛුනියා එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී; එවමෙතං ධාරයාමී’’ති.

ข้าแต่แม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน...แม้ครั้งที่สอง...แม้ครั้งที่สาม ดิฉันกล่าวเนื้อความนี้ ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน...ให้แล้ว...สงฆ์ให้ปักขมานัตแก่ภิกษุณีชื่อนี้เพื่ออาบัติคามันตระตัวหนึ่งนั้นแล้ว เป็นที่พอใจแก่สงฆ์ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ดิฉันจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้

කම්මවාචාපරියොසානෙ වත්තං සමාදියිත්වා භික්ඛුමානත්තකථාය වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිත්තවත්තං වසිතුකාමාය තත්ථෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ වා පක්කන්තාසු භික්ඛුනීසු එකභික්ඛුනියා වා දුතියිකාය වා සන්තිකෙ වුත්තනයෙනෙව නික්ඛිපිතබ්බං. අඤ්ඤිස්සා පන ආගන්තුකාය සන්තිකෙ ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති. පුන සමාදියිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙන්තියා පන භික්ඛුනීනංයෙව සන්තිකෙ වසිතුං න ලභති. ‘‘උභතොසඞ්ඝෙ පක්ඛමානත්තං චරිතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං. තස්මා අස්සා ආචරියුපජ්ඣායාහි විහාරං ගන්ත්වා සඞ්ගාහකපක්ඛෙ ඨිතො [Pg.30] එකො මහාථෙරො වා ධම්මකථිකො වා භික්ඛු වත්තබ්බො – ‘‘එකිස්සා භික්ඛුනියා විනයකම්මං කත්තබ්බමත්ථි, තත්‍ර නො අය්‍යා, චත්තාරො භික්ඛූ පෙසෙථා’’ති. සඞ්ගහං අකාතුං න ලබ්භති, පෙසෙස්සාමීති වත්තබ්බං. චතූහි පකතත්තභික්ඛුනීහි මානත්තචාරිනිං භික්ඛුනිං ගහෙත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව නික්ඛමිත්වා ගාමූපචාරතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා මග්ගා ඔක්කම්ම ගුම්බවතිආදීහි පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. විහාරූපචාරතොපි ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා අතික්කමිතබ්බා චතූහි පකතත්තභික්ඛූහිපි තත්ථ ගන්තබ්බං. ගන්ත්වා පන භික්ඛුනීහි සද්ධිං න එකට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං, පටික්කමිත්වා අවිදූරට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. කුරුන්දිමහාපච්චරීසු පන ‘‘භික්ඛුනීහිපි බ්‍යත්තං එකං වා ද්වෙ වා උපාසිකායො භික්ඛූහිපි එකං වා ද්වෙ වා උපාසකෙ අත්තරක්ඛණත්ථාය ගහෙත්වා ගන්තබ්බ’’න්ති වුත්තං. කුරුන්දියංයෙව ච භික්ඛුනුපස්සයස්ස ච විහාරස්ස ච උපචාරං මුඤ්චිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, ගාමස්සාති න වුත්තං.

เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง ภิกษุณีผู้ประสงค์จะอยู่ประพฤติวัตรที่วางไว้ พึงสมาทานวัตรแล้วบอกแก่สงฆ์ตามนัยที่กล่าวแล้วในภิกขุมานัตตกถานั่นเอง หรือเมื่อภิกษุณีทั้งหลายหลีกไปแล้ว พึงวางวัตรไว้ในสำนักของภิกษุณีรูปหนึ่ง หรือของภิกษุณีรูปที่สอง ณ ที่นั้นเองในท่ามกลางสงฆ์ หรือตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง อนึ่ง พึงบอกแล้ววางวัตรไว้ในสำนักของภิกษุณีอาคันตุกะรูปอื่น นับแต่เวลาที่วางวัตรแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นผู้ปกติ อนึ่ง เมื่อสมาทานอีกครั้ง ภิกษุณีผู้ทำอรุณให้ขึ้น ย่อมไม่ได้เพื่อจะอยู่ประพฤติในสำนักของภิกษุณีทั้งหลายเท่านั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "พึงประพฤติปักขมานัตต์ในสงฆ์สองฝ่าย" เพราะเหตุนั้น อาจารย์และอุปัชฌาย์ของภิกษุณีนั้น พึงไปสู่วิหารแล้วบอกแก่ภิกษุผู้เป็นพระมหาเถระรูปหนึ่ง หรือเป็นพระธรรมกถึกรูปหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่ในฝ่ายผู้สงเคราะห์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีวินัยกรรมที่ภิกษุณีรูปหนึ่งพึงทำ ในที่นั้น ขอท่านทั้งหลายจงส่งภิกษุ ๔ รูปมายังพวกข้าพเจ้าเถิด" ย่อมไม่ได้เพื่อจะไม่ทำการสงเคราะห์ พึงกล่าวว่า "จักส่งไป" ภิกษุณีผู้เป็นปกติ ๔ รูป พึงพาภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตต์ออกไปภายในอรุณนั่นเอง ล่วงพ้นจากอุปจารบ้านไป ๒ ช่วงก้อนดิน แล้วหลีกจากทางไปนั่งในที่อันปกปิดด้วยพุ่มไม้เป็นต้น แม้จากอุปจารวิหาร ก็พึงล่วงไป ๒ ช่วงก้อนดิน แม้ภิกษุผู้เป็นปกติ ๔ รูป ก็พึงไปในที่นั้น อนึ่ง ไปแล้ว ไม่พึงนั่งในที่เดียวกันกับภิกษุณีทั้งหลาย พึงถอยออกไปนั่งในที่อันไม่ไกล อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีกล่าวว่า "แม้ภิกษุณีทั้งหลายก็พึงพาอุบาสิกาผู้ฉลาดหนึ่งหรือสองคนไป และแม้ภิกษุทั้งหลายก็พึงพาอุบาสกหนึ่งหรือสองคนไป เพื่อประโยชน์แก่การรักษาตน" และในคัมภีร์กุรุนทีนั่นเองกล่าวว่า "ควรพ้นจากอุปจารของภิกษุณีอุปัสสยะและของวิหาร" แต่ไม่ได้กล่าวว่า "ของบ้าน"

එවං නිසින්නෙසු පන භික්ඛූසු ච භික්ඛුනීසු ච තාය භික්ඛුනියා ‘‘මානත්තං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වත්තං සමාදියිත්වා භික්ඛුනීසඞ්ඝස්ස තාව එවං ආරොචෙතබ්බං –

อนึ่ง เมื่อภิกษุและภิกษุณีทั้งหลายนั่งแล้วอย่างนี้ ภิกษุณีนั้นพึงสมาทานวัตรว่า "ข้าพเจ้าสมาทานมานัตต์ ข้าพเจ้าสมาทานวัตร" แล้วพึงบอกแก่ภิกษุณีสงฆ์ก่อนอย่างนี้ว่า –

‘‘අහං, අය්‍යෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං ගාමන්තරං, සාහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං අදාසි, සාහං පක්ඛමානත්තං චරාමි, ‘වෙදයාමහං, අය්‍යෙ, වෙදයතී’ති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති.

"ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติอย่างหนึ่งคืออาบัติกามันตระ ข้าพเจ้านั้นได้ขอปักขมานัตต์ในอาบัติอย่างหนึ่งคืออาบัติกามันตระต่อสงฆ์ สงฆ์ได้ให้ปักขมานัตต์ในอาบัติอย่างหนึ่งคืออาบัติกามันตระแก่ข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้านั้นกำลังประพฤติปักขมานัตต์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าไว้"

තතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවං ආරොචෙතබ්බං – ‘‘අහං, අය්‍යා, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං …පෙ… වෙදයාමහං, අය්‍යා, වෙදයතීති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති. ඉධාපි යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටති.

หลังจากนั้น พึงไปสู่สำนักของภิกษุสงฆ์แล้วบอกอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติอย่างหนึ่ง... (ละ) ...ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าไว้" แม้ในที่นี้ จะบอกด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ควร

ආරොචෙත්වා ච භික්ඛුනිසඞ්ඝස්සෙව සන්තිකෙ නිසීදිතබ්බං, ආරොචිතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛූනං ගන්තුං වට්ටති. සචෙ සාසඞ්කං හොති, භික්ඛුනියො තත්ථෙව ඨානං පච්චාසීසන්ති, ඨාතබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො භික්ඛු වා භික්ඛුනී [Pg.31] වා තං ඨානං එති, පස්සන්තියා ආරොචෙතබ්බං. නො චෙ ආරොචෙති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙ අජානන්තියා එව උපචාරං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. සචෙ භික්ඛුනියො උපජ්ඣායාදීනං වත්තකරණත්ථං පගෙව ගන්තුකාමා හොන්ති, රත්තිවිප්පවාසගණඔහීයනගාමන්තරාපත්තිරක්ඛණත්ථං එකං භික්ඛුනිං ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං. තාය අරුණෙ උට්ඨිතෙ තස්සා සන්තිකෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. එතෙනුපායෙන අඛණ්ඩා පඤ්චදස රත්තියො මානත්තං චරිතබ්බං.

และเมื่อบอกแล้ว พึงนั่งในสำนักของภิกษุณีสงฆ์นั่นเอง นับแต่เวลาที่บอกแล้ว ภิกษุทั้งหลายย่อมควรเพื่อจะไป หากสถานที่นั้นเป็นที่น่าระแวง หากภิกษุณีทั้งหลายยังหวังการตั้งอยู่ (ของภิกษุทั้งหลาย) ในที่นั้นนั่นเอง ก็พึงตั้งอยู่ หากภิกษุหรือภิกษุณีอื่นมายังที่นั้น ภิกษุณีผู้เห็นพึงบอก หากไม่บอก ย่อมเป็นทั้งรัตติเฉทและอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด หากก้าวล่วงอุปจารไปทั้งที่ยังไม่รู้ ย่อมเป็นรัตติเฉทเท่านั้น ไม่เป็นอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด หากภิกษุณีทั้งหลายประสงค์จะไปแต่เช้าเพื่อทำวัตรแก่อุปัชฌาย์เป็นต้น พึงตั้งภิกษุณีไว้รูปหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่การรักษาอาบัติรัตติวิปปวาส อาบัติคณโอหิยน และอาบัติกามันตระ แล้วจึงไป เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ภิกษุณีนั้นพึงวางวัตรในสำนักของภิกษุณี (ผู้เป็นสหาย) นั้น ด้วยอุบายนี้ พึงประพฤติมานัตต์ตลอด ๑๕ ราตรี โดยไม่ขาด

අනික්ඛිත්තවත්තාය පන පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව සම්මා වත්තිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – ‘‘ආගන්තුකස්ස ආරොචෙතබ්බ’’න්ති එත්ථ යත්තකා පුරෙභත්තං වා පච්ඡාභත්තං වා තං ගාමං භික්ඛූ වා භික්ඛුනියො වා ආගච්ඡන්ති, සබ්බෙසං ආරොචෙතබ්බං. අනාරොචෙන්තියා රත්තිච්ඡෙදො ච වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙපි රත්තිං කොචි භික්ඛු තං ගාමූපචාරං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදො හොතියෙව, අජානනපච්චයා පන වත්තභෙදතො මුච්චති. කුරුන්දිආදීසු පන අනික්ඛිත්තවත්තභික්ඛූනං වුත්තනයෙනෙව කථෙතබ්බන්ති වුත්තං. තං පාරිවාසිකවත්තාදීනං උපචාරසීමාය පරිච්ඡින්නත්තා යුත්තතරං දිස්සති. උපොසථෙ ආරොචෙතබ්බං, පවාරණාය ආරොචෙතබ්බං, චතුන්නං භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච දෙවසිකං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ භික්ඛූනං තස්මිං ගාමෙ භික්ඛාචාරො සම්පජ්ජති, තත්ථෙව ගන්තබ්බං. නො චෙ සම්පජ්ජති, අඤ්ඤත්‍ර චරිත්වාපි තත්‍ර ආගන්ත්වා අත්තානං දස්සෙත්වා ගන්තබ්බං. බහිගාමෙ වා සඞ්කෙතට්ඨානං කාතබ්බං – ‘‘අසුකස්මිං නාම ඨානෙ අම්හෙ පස්සිස්සසී’’ති. තාය සඞ්කෙතට්ඨානං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සඞ්කෙතට්ඨානෙ අදිස්වා විහාරං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. විහාරෙ සබ්බභික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ සබ්බෙසං සක්කා න හොති ආරොචෙතුං, බහිඋපචාරසීමාය ඨත්වා භික්ඛුනියො පෙසෙතබ්බා. තාහි ආනීතානං චතුන්නං භික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ විහාරො දූරො හොති සාසඞ්කො, උපාසකෙ ච උපාසිකායො ච ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. සචෙ පන අයං එකා වසති, රත්තිවිප්පවාසං ආපජ්ජති, තස්මාස්සා එකා පකතත්තා භික්ඛුනී සම්මන්නිත්වා දාතබ්බා එකච්ඡන්නෙ වසනත්ථාය.

อนึ่ง ภิกษุณีผู้มีวัตรอันไม่ขาด พึงประพฤติโดยชอบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปาริวาสิกขันธกะนั่นแล. อนึ่ง ข้อนี้เป็นข้อพิเศษ คือ ในบทว่า "พึงบอกแก่ผู้มา" นี้ ภิกษุหรือภิกษุณีมีประมาณเท่าใดที่มาสู่บ้านนั้นก่อนภัตหรือหลังภัต พึงบอกแก่ภิกษุและภิกษุณีทั้งหมดนั้น. ภิกษุณีผู้ไม่บอก ย่อมมีการขาดราตรีและอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด. แม้ถ้าภิกษุบางรูปก้าวล่วงเข้าไปสู่เขตบ้านนั้นในเวลากลางคืนแล้วไป ย่อมมีการขาดราตรีแน่นอน แต่เพราะเหตุแห่งการไม่รู้ ย่อมพ้นจากอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด. อนึ่ง ในอรรถกถาชื่อกุรุนทีเป็นต้น กล่าวไว้ว่า "พึงกล่าวโดยนัยที่กล่าวไว้สำหรับภิกษุผู้มีวัตรอันไม่ขาดนั่นแล" คำนั้นปรากฏว่าสมควรยิ่งกว่า เพราะความเป็นของอันกำหนดแล้วด้วยสีมาอันเป็นอุปจารแห่งปาริวาสิกวัตรเป็นต้น. พึงบอกในวันอุโบสถ, พึงบอกในวันปวารณา, พึงบอกแก่ภิกษุ ๔ รูป และภิกษุณี ๔ รูปทุกวัน. ถ้าการเที่ยวบิณฑบาตของภิกษุทั้งหลายสำเร็จในบ้านนั้น ภิกษุณีพึงไปที่นั่นเอง. ถ้าไม่สำเร็จ ภิกษุณีพึงเที่ยวบิณฑบาตในบ้านอื่นแล้วมาสู่บ้านนั้น แสดงตนแล้วพึงไป. หรือพึงกระทำสถานที่นัดหมายนอกบ้านว่า "ท่านจักเห็นพวกเราในสถานที่ชื่อโน้น" ภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตนั้นพึงไปสู่สถานที่นัดหมายแล้วบอก. เมื่อไม่เห็นในสถานที่นัดหมาย พึงไปสู่วิหารแล้วบอก. ในวิหาร พึงบอกแก่ภิกษุทั้งหมด. ถ้าไม่สามารถบอกแก่ภิกษุทั้งหมดได้ พึงยืนอยู่นอกสีมาอันเป็นอุปจารแล้วส่งภิกษุณีทั้งหลายไป. ภิกษุณีเหล่านั้นพึงบอกแก่ภิกษุ ๔ รูปที่นิมนต์มาแล้ว. ถ้าวิหารไกลและเป็นที่น่าระแวง พึงพาอุบาสกและอุบาสิกาทั้งหลายไป. อนึ่ง ถ้าภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตนี้อยู่รูปเดียว ย่อมต้องอาบัติเพราะการอยู่ปราศจากราตรี เพราะเหตุนั้น พึงสมมติภิกษุณีผู้เป็นปกตัตตะรูปหนึ่งให้แก่ภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตนั้น เพื่อประโยชน์แก่การอยู่ในที่ที่มีหลังคาเดียวกัน.

එවං අඛණ්ඩං මානත්තං චරිත්වා වීසතිගණෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ වුත්තනයෙනෙව අබ්භානං කාතබ්බං. සචෙ මානත්තං චරමානා අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජති, මූලාය පටිකස්සිත්වා [Pg.32] තස්සා ආපත්තියා මානත්තං දාතබ්බන්ති කුරුන්දියං වුත්තං. ඉදං ‘‘පක්ඛමානත්තං’’ නාම.

ภิกษุณีประพฤติมานัตโดยไม่ขาดอย่างนี้แล้ว พึงกระทำอัพภานโดยนัยที่กล่าวไว้ในภิกษุณีสงฆ์มีคณะยี่สิบนั้นแล. ในกุรุนทีกล่าวไว้ว่า "ถ้าภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตอยู่ต้องระหว่างอาบัติ พึงชักกลับสู่มูลแล้วพึงให้มานัตเพราะอาบัตินั้น" มานัตนี้ชื่อว่า "ปักขมานัต".

‘‘සමොධානමානත්තං’’ පන තිවිධං හොති – ඔධානසමොධානං, අග්ඝසමොධානං, මිස්සකසමොධානන්ති. තත්ථ යදෙතං පරතො උදායිත්ථෙරස්ස පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං පරිවසන්තස්ස පරිවාසෙ ච මානත්තාරහට්ඨානෙ ච අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා මූලායපටිකස්සිතස්ස ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො තිස්සන්නං ආපත්තීනං ඡාරත්තං මානත්තං දෙතූ’’ති මානත්තං අනුඤ්ඤාතං, ඉදං ‘‘ඔධානසමොධානං’’ නාම. ඉදඤ්හි පුනප්පුනං මූලායපටිකස්සනෙන පරිවුත්ථදිවසෙ ඔධුනිත්වා පුරිමාපත්තීහි සද්ධිං සමොධාය දින්නං, තස්මා ඔධානසමොධානන්ති වුච්චති. කුරුන්දියං පන ‘‘සමොධානපරිවාසං වුත්ථස්ස දාතබ්බං මානත්තං සමොධානමානත්ත’’න්ති වුත්තං. තම්පි තෙන පරියායෙන යුජ්ජති.

อนึ่ง "สโมธานมานัต" มีสามอย่าง คือ โอธานสโมธานมานัต, อัคฆสโมธานมานัต, และมิสสกสโมธานมานัต. ในสโมธานมานัตสามอย่างนั้น มานัตใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแก่พระอุทยีเถระผู้ประพฤติปริวาสเพราะอาบัติที่ปกปิดไว้ห้าวัน และผู้ถูกชักกลับสู่มูลแล้วเพราะต้องระหว่างอาบัติในปริวาสและในสถานที่ควรแก่มานัต ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น สงฆ์จงให้มานัต ๖ ราตรี แก่ภิกษุอุทยี เพราะอาบัติ ๓ อย่าง" มานัตนี้ชื่อว่า "โอธานสโมธานมานัต". จริงอยู่ มานัตนี้อันสงฆ์ให้แล้วโดยการชักกลับสู่มูลบ่อยๆ สลัดทิ้งวันทั้งหลายที่ประพฤติแล้ว และรวมเข้ากับอาบัติทั้งหลายก่อน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าโอธานสโมธาน. อนึ่ง ในกุรุนทีกล่าวไว้ว่า "มานัตที่พึงให้แก่ภิกษุผู้ประพฤติสโมธานปริวาสแล้ว เรียกว่าสโมธานมานัต" คำนั้นก็สมควรโดยปริยายนั้น.

අග්ඝසමොධානං පන මිස්සකසමොධානඤ්ච අග්ඝසමොධානමිස්සකසමොධානපරිවාසාවසානෙ දාතබ්බමානත්තමෙව වුච්චති, තං පරිවාසකම්මවාචානුසාරෙන යොජෙත්වා දාතබ්බං. එත්තාවතා යං වුත්තං ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං දෙතූතිආදිනා නයෙන පාළියං අනෙකෙහි ආකාරෙහි පරිවාසො ච මානත්තඤ්ච වුත්තං, තස්ස යස්මා ආගතාගතඨානෙ විනිච්ඡයො වුච්චමානො පාළි විය අතිවිත්ථාරං ආපජ්ජති, න ච සක්කා හොති සුඛෙන පරිග්ගහෙතුං, තස්මා නං සමොධානෙත්වා ඉධෙව දස්සෙස්සාමා’’ති, තදිදං අත්ථතො සම්පාදිතං හොති.

อนึ่ง อัคฆสโมธานมานัตและมิสสกสโมธานมานัตนั้น ย่อมหมายถึงมานัตที่พึงให้ในที่สุดแห่งอัคฆสโมธานปริวาสและมิสสกสโมธานปริวาสเท่านั้น มานัตนั้นพึงประกอบโดยอนุโลมตามปริวาสกรรมวาจาแล้วพึงให้. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ คำใดที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น สงฆ์จงให้ปริวาส ๑ วัน แก่ภิกษุอุทยี เพราะอาบัติสังฆาทิเสสที่ปกปิดไว้ ๑ วัน อันเกิดจากการปล่อยน้ำอสุจิด้วยความจงใจ" ดังนี้เป็นต้น โดยนัยที่ปริวาสและมานัตกล่าวไว้ในบาลีด้วยอาการหลายอย่าง เพราะเหตุว่าเมื่อวินิจฉัยกล่าวไว้ในที่มาถึงแต่ละแห่ง ย่อมถึงความพิสดารเกินไปเหมือนบาลี และไม่สามารถกำหนดได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น เราจักรวมเข้าแล้วแสดงไว้ในที่นี้เอง" ดังนี้ คำนั้นย่อมเป็นอันทำให้สำเร็จแล้วโดยอรรถ.

පටිච්ඡන්නපරිවාසකථා

ปฏิจฉันนปริวาสกถา

102. ඉදානි යා තාව අයං පටිච්ඡන්නාය එකිස්සා ආපත්තියා වසෙන පාළි වුත්තා, සා උත්තානත්ථාව.

๑๐๒. ในกาลบัดนี้ พระบาลีใดนี้ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอำนาจแห่งอาบัติหนึ่งที่ปกปิดไว้ก่อน พระบาลีนั้นมีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) นั่นแล.

108. තතො පරං ද්වීහතීහචතූහපඤ්චාහපටිච්ඡන්නානං වසෙන පාළිං වත්වා පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය පරිවාසතො පට්ඨාය අන්තරාපත්ති දස්සිතා. යස්මා පන තං ආපත්තිං ආපන්නො මූලායපටිකස්සනාරහො නාම හොති, තස්මාස්ස [Pg.33] තත්ථ මූලායපටිකස්සනං අනුඤ්ඤාතං. සචෙ පන නික්ඛිත්තවත්තො ආපජ්ජති, මූලායපටිකස්සනාරහො න හොති. කස්මා? යස්මා න සො පරිවසන්තො ආපන්නො, පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතො ආපන්නො, තස්මා තස්සා ආපත්තියා විසුං මානත්තං චරිතබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නා හොති පරිවාසොපි වසිතබ්බො. යඤ්චෙතං මූලායපටිකස්සනං වුත්තං, තස්මිම්පි කතෙ පරිවුත්ථදිවසා මක්ඛිතා හොන්ති. ඉති පරිවාසෙ අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා පුන මානත්තාරහස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං, තස්මිම්පි කතෙ පරිවුත්ථදිවසා මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො පරිවුත්ථපරිවාසස්ස තාසං තිස්සන්නම්පි ආපත්තීනං සමොධානමානත්තං දස්සිතං. තතො මානත්තචාරිකස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං. තස්මිං පන පටිකස්සනෙ කතෙ මානත්තචිණ්ණදිවසාපි පරිවුත්ථදිවසාපි මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො අබ්භානාරහස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං. තස්මිම්පි කතෙ සබ්බෙ තෙ මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො පරං සබ්බා අන්තරාපත්තියො යොජෙත්වා අබ්භානකම්මං දස්සිතං. එවං පටිච්ඡන්නවාරෙ එකාහපටිච්ඡන්නාදිවසෙන පඤ්ච, අන්තරාපත්තිවසෙන චතස්සොති නව කම්මවාචා දස්සිතා හොන්ති.

๑๐๘. หลังจากนั้น พระบาลีได้แสดงอาบัติอันตราระหว่างด้วยอำนาจแห่งอาบัติที่ปกปิดไว้ ๒ วัน ๓ วัน ๔ วัน และ ๕ วัน โดยเริ่มจากปริวาสของอาบัติที่ปกปิดไว้ ๕ วัน เพราะว่าภิกษุผู้ต้องอาบัติอันตราระหว่างนั้น ชื่อว่าควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม (มูลายปฏิกัสสนะ) ฉะนั้น การชักเข้าหาอาบัติเดิมจึงเป็นที่อนุญาตแก่ภิกษุนั้นในเรื่องอาบัติอันตราระหว่างนั้น แต่ถ้าภิกษุผู้มีวัตรอันวางไว้แล้ว (งดประพฤติวัตร) ต้องอาบัติ ภิกษุนั้นไม่ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม เพราะเหตุใด? เพราะภิกษุนั้นไม่ได้ต้องอาบัติขณะกำลังประพฤติปริวาส แต่ต้องอาบัติขณะตั้งอยู่ในฐานะปกติ ฉะนั้น จึงควรประพฤติมานัตต่างหากสำหรับอาบัตินั้น ถ้าอาบัตินั้นถูกปกปิดไว้ ก็ควรประพฤติปริวาสด้วย และเมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมที่กล่าวไว้แล้วนั้น วันที่ประพฤติปริวาสมาแล้วก็เป็นอันถูกลบล้างไป ดังนั้น หลังจากแสดงอาบัติอันตราระหว่างในปริวาสแล้ว ก็ได้แสดงอาบัติอันตราระหว่างของภิกษุผู้ควรแก่มานัตอีกครั้ง และกล่าวถึงการชักเข้าหาอาบัติเดิม เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมนั้น วันที่ประพฤติปริวาสมาแล้วก็เป็นอันถูกลบล้างไปเช่นกัน หลังจากนั้น ได้แสดงสมุจจยมานัตสำหรับอาบัติทั้งสามเหล่านั้นของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสมาแล้ว หลังจากนั้น ได้แสดงอาบัติอันตราระหว่างของภิกษุผู้กำลังประพฤติมานัต และกล่าวถึงการชักเข้าหาอาบัติเดิม แต่เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมนั้น วันที่ประพฤติมานัตมาแล้วและวันที่ประพฤติปริวาสมาแล้วก็เป็นอันถูกลบล้างไปเช่นกัน หลังจากนั้น ได้แสดงอาบัติอันตราระหว่างของภิกษุผู้ควรแก่อัพภาน และกล่าวถึงการชักเข้าหาอาบัติเดิม เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมนั้น วันทั้งหมดเหล่านั้นก็เป็นอันถูกลบล้างไปเช่นกัน หลังจากนั้น ได้แสดงอัพภานกรรมโดยประมวลอาบัติอันตราระหว่างทั้งหมดเข้าด้วยกัน ดังนั้น ในวาระแห่งอาบัติปกปิด ได้แสดงกรรมวาจา ๙ บท คือ กรรมวาจา ๕ บทด้วยอำนาจแห่งอาบัติที่ปกปิดไว้ ๑ วันเป็นต้น และกรรมวาจา ๔ บทด้วยอำนาจแห่งอาบัติอันตราระหว่าง

පටිච්ඡන්නපරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปกปิดปริวาสจบแล้ว.

සමොධානපරිවාසකථා

เรื่องสมุจจยปริวาส

125. තතො පරං පක්ඛපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා අන්තොපරිවාසතො පට්ඨාය පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය අන්තරාපත්තියා වසෙන සමොධානපරිවාසො ච, සමොධානමානත්තඤ්ච දස්සිතං. එත්ථ ච මානත්තචාරිකමානත්තාරහකාලෙපි ආපන්නාය ආපත්තියා මූලායපටිකස්සනෙ කතෙ මානත්තචිණ්ණදිවසාපි පරිවාසපරිවුත්ථදිවසාපි සබ්බෙ මක්ඛිතාව හොන්ති. කස්මා? යස්මා පටිච්ඡන්නා අන්තරාපත්ති. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘මූලාය පටිකස්සිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමොධානපරිවාසං දත්වා ඡාරත්තං මානත්තං දෙතූ’’ති. තතො පරං සබ්බා අන්තරාපත්තියො යොජෙත්වා අබ්භානකම්මං දස්සෙත්වා සුක්කවිස්සට්ඨිවත්ථු නිට්ඨාපිතං.

๑๒๕. หลังจากวาระแห่งอาบัติปกปิดนั้น ได้แสดงสมุจจยปริวาสและสมุจจยมานัต โดยเริ่มจากอาบัติที่ปกปิดไว้กึ่งเดือน ด้วยอำนาจแห่งอาบัติอันตราระหว่างที่ปกปิดไว้ ๕ วัน และในวาระนี้ เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมสำหรับอาบัติที่ต้องในขณะที่กำลังประพฤติมานัตหรือควรแก่มานัต วันที่ประพฤติมานัตมาแล้วและวันที่ประพฤติปริวาสมาแล้วทั้งหมดก็เป็นอันถูกลบล้างไป เพราะเหตุใด? เพราะเป็นอาบัติอันตราระหว่างที่ถูกปกปิดไว้ ด้วยเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พึงชักเข้าหาอาบัติเดิม... ให้สมุจจยปริวาสแก่อาบัติก่อน แล้วพึงให้มานัต ๖ ราตรี" หลังจากนั้น ได้แสดงอัพภานกรรมโดยประมวลอาบัติอันตราระหว่างทั้งหมดเข้าด้วยกัน แล้วเรื่องสุกกวิสสัฏฐิจบแล้ว

සමොධානපරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสมุจจยปริวาสจบแล้ว.

සුක්කවිස්සට්ඨිකථා ච නිට්ඨිතා.

และเรื่องสุกกวิสสัฏฐิจบแล้ว.

අග්ඝසමොධානපරිවාසකථා

เรื่องอัคฆสมุจจยปริวาส

134. තතො එකාපත්තිමූලකඤ්ච ආපත්තිවඩ්ඪනකඤ්චාති ද්වෙ නයෙ දස්සෙත්වා අග්ඝසමොධානපරිවාසො දස්සිතො.

๑๓๔. หลังจากนั้น ได้แสดงอัคฆสมุจจยปริวาส โดยแสดงนัย ๒ อย่าง คือ นัยที่มีอาบัติเดียวเป็นมูล และนัยที่ทำให้อาบัติพอกพูนขึ้น

තතො [Pg.34] සඤ්චිච්ච අනාරොචිතාපත්තිවත්ථුං දස්සෙත්වා සඤ්චිච්ච අජානනඅස්සරණවෙමතිකභාවෙහි අනාරොචිතාය ආපත්තියා පච්ඡා ලජ්ජිධම්මෙ වා ඤාණසරණනිබ්බෙමතිකභාවෙසු වා උප්පන්නෙසු යං කාතබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉධ පන භික්ඛවෙ’’තිආදිනා නයෙන පාළි ඨපිතා. තතො අජානනඅස්සරණවෙමතිකපටිච්ඡන්නානං අප්පටිච්ඡන්නභාවං දස්සෙතුං තථෙව පාළි ඨපිතා.

หลังจากนั้น ได้แสดงเรื่องวัตถุแห่งอาบัติที่ไม่ได้บอกกล่าวโดยจงใจ และเพื่อแสดงวิธีปฏิบัติที่ควรทำเมื่อภิกษุไม่ได้บอกกล่าวอาบัติโดยจงใจเพราะความไม่รู้ ความระลึกไม่ได้ หรือความสงสัย แล้วภายหลังเกิดธรรมของภิกษุผู้มีความละอายขึ้น หรือเกิดความรู้ ความระลึกได้ ความไม่มีความสงสัยขึ้นมา จึงได้ตั้งพระบาลีไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้..." หลังจากพระบาลีนั้น ได้ตั้งพระบาลีไว้เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงความเป็นอาบัติที่ไม่ได้ปกปิดแห่งอาบัติที่ปกปิดไว้เพราะความไม่รู้ ความระลึกไม่ได้ หรือความสงสัย

අග්ඝසමොධානපරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอัคฆสมุจจยปริวาสจบแล้ว.

ද්වෙමාසපරිවාසකථා

เรื่องปริวาส ๒ เดือน

138. තතො ද්වින්නං ආපත්තීනං ද්වෙමාසපටිච්ඡන්නානං එකමාසපරිවාසයාචනවත්ථුං දස්සෙත්වා අසඤ්චිච්ච අජානනඅස්සරණවෙමතිකභාවෙහි අනාරොචිතෙ ඉතරස්මිං මාසෙ පච්ඡා ලජ්ජිධම්මාදීසු උප්පන්නෙසු යං කාතබ්බං, තං දස්සෙතුං අජානනඅස්සරණවෙමතිකපටිච්ඡන්නස්ස ච ආපන්නභාවං දස්සෙතුං පුරිමනයෙනෙව පාළි ඨපිතා.

๑๓๘. หลังจากนั้น ได้แสดงเรื่องวัตถุแห่งการขอปริวาส ๑ เดือน สำหรับอาบัติ ๒ อย่างที่ปกปิดไว้ ๒ เดือน และเพื่อแสดงวิธีปฏิบัติที่ควรทำเมื่อไม่ได้บอกกล่าวอาบัติในเดือนอื่นโดยไม่จงใจเพราะความไม่รู้ ความระลึกไม่ได้ หรือความสงสัย แล้วภายหลังเกิดธรรมของภิกษุผู้มีความละอาย เป็นต้น ขึ้นมา และเพื่อแสดงความเป็นผู้ต้องอาบัติแห่งภิกษุผู้ปกปิดไว้เพราะความไม่รู้ ความระลึกไม่ได้ หรือความสงสัย จึงได้ตั้งพระบาลีไว้ด้วยนัยอย่างเดิม

ද්වෙමාසපරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปริวาส ๒ เดือนจบแล้ว.

සුද්ධන්තපරිවාසාදිකථා

เรื่องสุทธันตปริวาสเป็นต้น

156. තතො ‘‘ආපත්තිපරියන්තං න ජානාති, රත්තිපරියන්තං න ජානාතී’’තිආදිනා නයෙන සුද්ධන්තපරිවාසො දස්සිතො.

๑๕๖. หลังจากนั้น ได้แสดงสุทธันตปริวาสด้วยนัยมีอาทิว่า "ไม่รู้ที่สุดแห่งอาบัติ ไม่รู้ที่สุดแห่งราตรี"

160. තතො පරං පාරිවාසිකං ආදිං කත්වා විබ්භමිත්වා පුනඋපසම්පන්නාදීසු පටිපත්තිදස්සනත්ථං පාළි ඨපිතා.

๑๖๐. หลังจากนั้น ได้ตั้งพระบาลีไว้เพื่อแสดงข้อปฏิบัติสำหรับภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นต้น ที่สึกไปแล้วกลับมาอุปสมบทใหม่เป็นต้น

165. තත්ථ ‘‘අන්තරා සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජති පරිමාණා අප්පටිච්ඡන්නායො’’තිආදීසු ආපත්තිපරිච්ඡෙදවසෙන පරිමාණායො චෙව අප්පටිච්ඡන්නායො චාති අත්ථො.

๑๖๕. ในบทเหล่านั้น ในคำมีอาทิว่า "ในระหว่างต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก ที่มีประมาณและไม่ได้ปกปิดไว้" นั้น มีอรรถว่า ต้องอาบัติที่มีประมาณและไม่ได้ปกปิดไว้ ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดอาบัติ

166. පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙති එකොව සො ආපත්තික්ඛන්ධො, පච්ඡා ඡාදිතත්තා පන ‘‘පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙ’’ති වුත්තං. පුරිමස්මින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

๑๖๖. ในบทว่า "ในกองอาบัติหลัง" นั้น กองอาบัตินั้นมีเพียงกองเดียว แต่เพราะถูกปกปิดไว้ภายหลัง จึงกล่าวว่า "ในกองอาบัติหลัง" แม้ในบทว่า "ในกองอาบัติก่อน" ก็มีนัยเดียวกันนี้

180. වවත්ථිතා සම්භින්නාති සභාගවිසභාගානමෙවෙතං පරියායවචනං.

๑๘๐. คำว่า "ววัตถิตา สัมภินนา" นี้ เป็นคำไวพจน์ของอาบัติที่เป็นสภาคะและวิสภาคะเท่านั้น

සුද්ධන්තපරිවාසාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสุทธันตปริวาสเป็นต้นจบแล้ว.

ද්වෙභික්ඛුවාරඑකාදසකාදිකථා

เรื่องวาระภิกษุสองรูปและเอกาทสกะเป็นต้น

181. තතො [Pg.35] පරං යො පටිච්ඡාදෙති, තස්මිං පටිපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘ද්වෙ භික්ඛූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මිස්සකන්ති ථුල්ලච්චයාදීහි මිස්සකං. සුද්ධකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං විනා ලහුකාපත්තික්ඛන්ධමෙව.

๑๘๑. หลังจากนั้น ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ภิกษุ ๒ รูป" เพื่อแสดงข้อปฏิบัติในภิกษุผู้ปกปิดอาบัติ ในคำเหล่านั้น คำว่า "มิสสกะ" หมายถึงอาบัติที่ระคนด้วยอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้น ส่วนคำว่า "สุทธกะ" หมายถึงกองอาบัติเบาเท่านั้น เว้นสังฆาทิเสส

184. තතො පරං අවිසුද්ධවිසුද්ධභාවදස්සනත්ථං ‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනතො වා අධිප්පායතො වා අනුත්තානං නාම කිඤ්චි නත්ථි, තස්මා තඤ්ච ඉතො පුබ්බෙ අවුත්තඤ්ච සබ්බං පාළිඅනුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

๑๘๔. หลังจากนั้น ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ ภิกษุต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก" เพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์และผู้บริสุทธิ์ ในคำเหล่านั้น ไม่มีบทใดที่ไม่ชัดเจนทั้งโดยพยัญชนะหรือโดยอรรถ ฉะนั้น ทั้งคำนั้นและคำที่ไม่ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ทั้งหมด พึงทราบตามแนวพระบาลีเท่านั้น

ද්වෙභික්ඛුවාරඑකාදසකාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวาระภิกษุสองรูปและเอกาทสกะเป็นต้นจบแล้ว.

සමුච්චයක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสมุจจยขันธกะจบแล้ว.

4. සමථක්ඛන්ධකං

๔. สมถขันธกะ

සම්මුඛාවිනයකථා

เรื่องสัมมุขาวินัย

186-187. සමථක්ඛන්ධකෙ [Pg.36] – ‘‘අධම්මවාදී පුග්ගලො’’තිආදීනි ඡ මාතිකාපදානි නික්ඛිපිත්වා ‘‘අධම්මවාදී පුග්ගලො ධම්මවාදිං පුග්ගලං සඤ්ඤාපෙතී’’තිආදිනා නයෙන විත්ථාරො වුත්තො. තත්ථ සඤ්ඤාපෙතීති කාරණපතිරූපකානි වත්වා පරිතොසෙත්වා ජානාපෙති. නිජ්ඣාපෙතීති යථා සො තං අත්ථං නිජ්ඣායති, ඔලොකෙති; එවං කරොති. පෙක්ඛති අනුපෙක්ඛතීති යථා සො තං අත්ථං පෙක්ඛති චෙව පුනප්පුනඤ්ච පෙක්ඛති; එවං කරොති. දස්සෙති අනුදස්සෙතීති තෙසඤ්ඤෙව පරියායවචනානි. අධම්මෙන වූපසම්මතීති යස්මා සො අධම්මමෙව ‘‘අයං ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන මොහෙත්වා දස්සෙති, තස්මා අධම්මෙන වූපසම්මති නාම.

ในสมถขันธ์ ในบทว่า “บุคคลผู้กล่าวอธรรม” เป็นต้น ทรงวางมาติกาบท ๖ บทไว้แล้ว ทรงแสดงเนื้อความพิสดารโดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลผู้กล่าวอธรรม ย่อมให้บุคคลผู้กล่าวธรรมยินยอม” ในวิภังค์ที่แสดงพิสดารนั้น คำว่า “ย่อมให้ยินยอม” คือ กล่าวเหตุที่คล้ายของจริง ให้ยินดีแล้ว ย่อมให้รู้ คำว่า “ย่อมให้พิจารณา” คือ ย่อมกระทำโดยประการที่บุคคลนั้นจะพิจารณา ดูอรรถนั้น คำว่า “ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งตาม” คือ ย่อมกระทำโดยประการที่บุคคลนั้นย่อมเพ่งอรรถนั้นก่อนด้วย ย่อมเพ่งบ่อยๆ ด้วย คำว่า “ย่อมแสดง ย่อมแสดงตาม” เป็นคำไวพจน์ของคำว่า “ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งตาม” นั่นเอง คำว่า “ย่อมระงับด้วยอธรรม” คือ เพราะบุคคลนั้นย่อมแสดงอธรรมนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า “นี้เป็นธรรม” โดยให้หลง หรือโดยแสดง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าย่อมระงับด้วยอธรรม

188. ධම්මෙන වූපසම්මතීති යස්මා ධම්මවාදී ධම්මමෙව ‘‘අයං ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන අමොහෙත්වා දස්සෙති, තස්මා ධම්මෙන වූපසම්මති නාම.

๑๘๘. คำว่า “ย่อมระงับด้วยธรรม” คือ เพราะธัมมวาทีบุคคลย่อมแสดงธรรมนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า “นี้เป็นธรรม” โดยไม่ให้หลง หรือโดยแสดง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าย่อมระงับด้วยธรรม

සම්මුඛාවිනයකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสัมมุขาวินัย จบแล้ว

සතිවිනයකථා

เรื่องสติวินัย

195. පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ ධම්මිකානි සතිවිනයස්ස දානානීති එත්ථ සුද්ධස්ස අනාපත්තිකස්ස දානං එකං, අනුවදිතස්ස දානං එකං, යාචිතස්ස දානං එකං, සඞ්ඝෙන දානං එකං, ධම්මෙන සමග්ගදානං එකන්ති එවං පඤ්ච. එතානි පන එකෙකඅඞ්ගවසෙන න ලබ්භන්ති, තස්මා දෙසනාමත්තමෙවෙතං, පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං පන සතිවිනයදානං ධම්මිකන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. තත්ථ ච අනුවදන්තීති චොදෙන්ති. සෙසං උත්තානමෙව. අයං පන සතිවිනයො ඛීණාසවස්සෙව දාතබ්බො න අඤ්ඤස්ස, අන්තමසො අනාගාමිනොපි. සො ච ඛො අඤ්ඤෙන චොදියමානස්සෙව, න අචොදියමානස්ස. දින්නෙ ච පන තස්මිං චොදකස්ස කථා න රුහති. චොදෙන්තොපි ‘‘අයං ඛීණාසවො සතිවිනයලද්ධො, කො තුය්හං කථං ගහෙස්සතී’’ති අපසාදෙතබ්බතං ආපජ්ජති.

๑๙๕. ในบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การให้สติวินัยที่เป็นธรรม ๕ ประการเหล่านี้” นี้ การให้แก่พระอรหันต์ผู้บริสุทธิ์ไม่มีอาบัติ เป็นองค์หนึ่ง, การให้แก่พระอรหันต์ผู้ถูกโจท เป็นองค์หนึ่ง, การให้แก่พระอรหันต์ผู้ขอสติวินัย เป็นองค์หนึ่ง, การที่สงฆ์ให้ เป็นองค์หนึ่ง, การที่สงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันให้โดยธรรม เป็นองค์หนึ่ง รวมเป็น ๕ ประการนี้ แต่องค์ ๕ เหล่านี้ ย่อมไม่ได้โดยความเป็นองค์เดี่ยวๆ เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงเป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่การให้สติวินัยที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นธรรม นี้เป็นอรรถในบทนี้ และในบทนั้น คำว่า “อนุวทนฺติ” คือ ย่อมโจท ส่วนที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว แต่สติวินัยนี้ พึงให้แก่พระอรหันต์เท่านั้น ไม่พึงให้แก่บุคคลอื่น แม้พระอนาคามีก็ไม่พึงให้ และสติวินัยนั้น พึงให้แก่พระอรหันต์ผู้ถูกผู้อื่นโจทเท่านั้น ไม่พึงให้แก่พระอรหันต์ผู้ไม่ถูกโจท และเมื่อให้สติวินัยนั้นแล้ว คำพูดของโจทก์ย่อมไม่ขึ้น แม้โจทก์เมื่อโจทอยู่ ก็ย่อมถึงความเป็นผู้ควรถูกข่มขู่ว่า “พระอรหันต์รูปนี้ได้รับสติวินัยแล้ว ใครจักรับคำพูดของท่าน”

සතිවිනයකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสติวินัย จบแล้ว

අමූළ්හවිනයකථා

เรื่องอมูฬหวินัย

196. භාසිතපරික්කන්තන්ති [Pg.37] වාචාය භාසිතං කායෙන පරික්කන්තං; පරික්කමිත්වා කතන්ති අත්ථො. සරතායස්මා එවරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජිතාති එත්ථ සරතු ආයස්මා එවරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජිතා; ආයස්මා එවරූපියා ආපත්තියාති අයමත්ථො. ආපජ්ජිත්වාති වා පාඨො, තස්සත්ථො – පඨමං ආපජ්ජිත්වා පච්ඡා තං ආපත්තිං සරතු ආයස්මාති.

๑๙๖. คำว่า “ภาสิตปริกฺกนฺตํ” คือ อันวาจาพูดแล้ว อันกายก้าวล่วงกระทำแล้ว อรรถว่า อันก้าวล่วงกระทำแล้ว ในบทว่า “สรตายสฺมา...อาปชฺชิตา” นี้ อรรถคือ ขอท่านผู้มีอายุจงระลึกถึงอาบัติมีสภาพอย่างนี้ที่ต้องแล้ว หรือ (อรรถว่า) ท่านผู้มีอายุ (จงระลึก) ถึงอาบัติมีสภาพอย่างนี้ หรือมีบทว่า “อาปชฺชิตฺวา” อรรถของบทนั้นคือ ขอท่านผู้มีอายุจงต้องอาบัติก่อนแล้วระลึกถึงอาบัตินั้นในภายหลัง

අමූළ්හවිනයකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอมูฬหวินัย จบแล้ว

යෙභුය්‍යසිකාකථා

เรื่องเยภุยยสิกา

202. යෙභුය්‍යසිකාය වූපසමෙතුන්ති එත්ථ යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, එසා යෙභුය්‍යසිකා නාම.

๒๐๒. ในบทว่า “พึงระงับด้วยเยภุยยสิกา” นี้ กิริยาใดที่ทำให้ธัมมวาทีบุคคลทั้งหลายมีมากกว่า กิริยาที่ธัมมวาทีบุคคลมีมากกว่านี้ ชื่อว่า เยภุยยสิกา

204. අධම්මිකසලාකග්ගාහෙසු ඔරමත්තකන්ති පරිත්තං අප්පමත්තකං භණ්ඩනමත්තමෙව. න ච ගතිගතන්ති ද්වෙ තයො ආවාසෙ න ගතං, තත්ථ තත්ථෙව වා ද්වත්තික්ඛත්තුං අවිනිච්ඡිතං. න ච සරිතසාරිතන්ති ද්වත්තික්ඛත්තුං තෙහි භික්ඛූහි සයං සරිතං වා අඤ්ඤෙහි සාරිතං වා න හොති. ජානාතීති සලාකං ගාහෙන්තො ජානාති ‘‘අධම්මවාදී බහුතරා’’ති. අප්පෙව නාමාති ඉමිනා නීහාරෙන සලාකාය ගාහියමානාය ‘‘අපි නාම අධම්මවාදිනො බහුතරා අස්සූ’’ති අයමස්ස අජ්ඣාසයො හොති. අපරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො.

๒๐๔. ในการให้จับสลากที่ไม่เป็นธรรม คำว่า “โอรมตฺตกํ” คือ เป็นเพียงการทะเลาะกันเล็กน้อยนิดหน่อยเท่านั้น คำว่า “น จ คติคตํ” คือ ไม่ถึงอาวาส ๒-๓ แห่ง หรือยังไม่ตัดสิน ๒-๓ ครั้งในอาวาสนั้นๆ คำว่า “น จ สริตสาริตํ” คือ อันภิกษุเหล่านั้นระลึกได้เอง หรืออันภิกษุอื่นให้ระลึกได้ ๒-๓ ครั้ง ก็หามิได้ คำว่า “ชานาติ” คือ ภิกษุผู้ให้จับสลากย่อมรู้ว่า “อธัมมวาทีบุคคลมีมากกว่า” คำว่า “อปฺเปว นาม” คือ ด้วยนัยนี้ เมื่อให้จับสลาก ความตั้งใจของภิกษุนั้นย่อมมีว่า “ทำไฉนอธัมมวาทีบุคคลทั้งหลายพึงมีมากกว่า” ในเหตุ ๒ อย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน

අධම්මෙන ගණ්හන්තීති අධම්මවාදිනො ‘‘එවං මයං බහූ භවිස්සාමා’’ති ද්වෙ ද්වෙ සලාකායො ගණ්හන්ති. වග්ගා ගණ්හන්තීති ද්වෙ ධම්මවාදිනො එකං ධම්මවාදිසලාකං ගණ්හන්ති ‘‘එවං ධම්මවාදිනො න බහූ භවිස්සන්තී’’ති මඤ්ඤමානා. න ච යථාදිට්ඨියා ගණ්හන්තීති ධම්මවාදිනො හුත්වා ‘‘බලවපක්ඛං භජිස්සාමා’’ති අධම්මවාදිසලාකං ගණ්හන්ති. ධම්මිකසලාකග්ගාහෙසු අයමෙවත්ථො පරිවත්තෙත්වා වෙදිතබ්බො. එවං සලාකං ගාහෙත්වා සචෙ බහුතරා ධම්මවාදිනො හොන්ති; යථා තෙ වදන්ති, එවං තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බං, එවං යෙභුය්‍යසිකාය වූපසන්තං හොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරතොපි ආගමිස්සති.

คำว่า “ย่อมจับด้วยอธรรม” คือ อธัมมวาทีบุคคลทั้งหลายย่อมจับสลากครั้งละ ๒ อัน โดยคิดว่า “อย่างนี้ พวกเราจักมีมาก” คำว่า “ย่อมจับเป็นพวก” คือ ธัมมวาทีบุคคล ๒ รูป ย่อมจับสลากของธัมมวาทีเพียง ๑ อัน โดยสำคัญว่า “อย่างนี้ ธัมมวาทีบุคคลทั้งหลายจักไม่มาก” คำว่า “ย่อมไม่จับตามทิฏฐิ” คือ ทั้งที่เป็นธัมมวาที แต่คิดว่า “พวกเราจักเข้าข้างฝ่ายที่มีกำลัง” จึงจับสลากของอธัมมวาที ในการให้จับสลากที่เป็นธรรม พึงทราบอรรถนี้โดยกลับกัน อย่างนี้ เมื่อให้จับสลาก ถ้าธัมมวาทีบุคคลมีมากกว่า เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงระงับอธิกรณ์นั้นตามที่ธัมมวาทีเหล่านั้นกล่าว อย่างนี้ ชื่อว่าระงับด้วยเยภุยยสิกา นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้ ส่วนพิสดารจักมีแจ้งในภายหลัง

යෙභුය්‍යසිකාකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องเยภุยยสิกา จบแล้ว

තස්සපාපියසිකාකථා

เรื่องตัสสปาปิยสิกา

207. අසුචීති [Pg.38] අසුචීහි කායවචීකම්මෙහි සමන්නාගතො. අලජ්ජීති සඤ්චිච්ච ආපජ්ජනාදිනා අලජ්ජිලක්ඛණෙන සමන්නාගතො. සානුවාදොති සඋපවාදො. ඉති ඉමෙසඤ්ච තිණ්ණං අඞ්ගානං වසෙන තීණි කරණානි, සඞ්ඝෙන කරණං, ධම්මෙන සමග්ගෙන කරණන්ති ඉමානි ච ද්වෙති පඤ්ච තස්සපාපියසිකාකම්මස්ස කරණානි නාම හොන්ති. සෙසමෙත්ථ තජ්ජනීයාදීසු වුත්තනයමෙව. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – ඉදඤ්හි යො පාපුස්සන්නතාය පාපියො පුග්ගලො, තස්ස කත්තබ්බතො ‘‘තස්සපාපියසිකාකම්ම’’න්ති වුච්චති.

๒๐๗. คำว่า “อสุจี” คือ ประกอบด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่ไม่สะอาด คำว่า “อลชฺชี” คือ ประกอบด้วยลักษณะของคนไร้ยางอาย มีการต้องอาบัติทั้งที่รู้อยู่เป็นต้น คำว่า “สานุวาโท” คือ มีการติเตียนด้วย ด้วยอำนาจแห่งองค์ ๓ เหล่านี้ จึงเป็นการกระทำ ๓ อย่าง และการกระทำโดยสงฆ์ การกระทำโดยธรรมและโดยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน รวมเป็น ๒ อย่างนี้ จึงชื่อว่าการกระทำ ๕ อย่างของตัสสปาปิยสิกากรรม ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้มีนัยตามที่กล่าวแล้วในตัชชนียกรรมเป็นต้น ส่วนวจนัตถะในบทนี้คือ กรรมนี้ชื่อว่า “ตัสสปาปิยสิกากรรม” เพราะเป็นกรรมที่พึงทำแก่บุคคลผู้เป็นปาปิยะ เพราะความชั่วพอกพูน

තස්සපාපියසිකාකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องตัสสปาปิยสิกา จบแล้ว

තිණවත්ථාරකාදිකථා

เรื่องติณวัตถารกะเป็นต้น

212. කක්ඛළත්තාය වාළත්තායාති කක්ඛළභාවාය චෙව වාළභාවාය ච. භෙදායාති සඞ්ඝභෙදාය. සබ්බෙහෙව එකජ්ඣන්ති කස්සචි ඡන්දං අනාහරිත්වා ගිලානෙපි තත්ථෙව ආනෙත්වා එකතො සන්නිපතිතබ්බං. තිණවත්ථාරකෙන වූපසමෙය්‍යාති එත්ථ ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා ‘‘තිණවත්ථාරකො’’ති වුත්තං. යථා හි ගූථං වා මුත්තං වා ඝට්ටියමානං දුග්ගන්ධතාය බාධති, තිණෙහි අවත්ථරිත්වා සුප්පටිච්ඡාදිතස්ස පනස්ස සො ගන්ධො න බාධති; එවමෙව යං අධිකරණං මූලානුමූලං ගන්ත්වා වූපසමියමානං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය භෙදාය සංවත්තති, තං ඉමිනා කම්මෙන වූපසන්තං ගූථං විය තිණවත්ථාරකෙන පටිච්ඡන්නං සුවූපසන්තං හොතීති ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා ‘‘තිණවත්ථාරකො’’ති වුත්තං.

๒๑๒. บทว่า กักขฬัตตายะ วาฬัตตายะ คือ เพื่อความเป็นของหยาบกระด้าง และเพื่อความเป็นของดุร้าย. บทว่า เภทายะ คือ เพื่อความแตกแยกแห่งสงฆ์. บทว่า สัพเพเหวะ เอกัชฌัง คือ ไม่นำฉันทะของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งมา แม้ภิกษุไข้ก็พึงนำมายังที่ระงับอธิกรณ์นั้นแล้วประชุมพร้อมกัน. ในบทว่า ติณวัตถารเกนะ วูปสเมยยะ นี้ กรรมนี้ถูกเรียกว่า "ติณวัตถารกะ" เพราะมีความคล้ายคลึงกับติณวัตถารกะ. เหมือนอุจจาระหรือปัสสาวะเมื่อถูกกระทบอยู่ ย่อมเบียดเบียนเพราะความเป็นของมีกลิ่นเหม็น แต่เมื่อบุคคลเอาหญ้ามากลบปิดไว้ดีแล้ว กลิ่นนั้นย่อมไม่เบียดเบียน ฉันใด อธิกรณ์ใดเมื่อถูกระงับโดยการสืบสาวไปถึงต้นตอแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความหยาบกระด้าง เพื่อความดุร้าย และเพื่อความแตกแยก ฉันนั้น อธิกรณ์นั้นเมื่อถูกระงับด้วยกรรมนี้ ย่อมสงบระงับดี เหมือนอุจจาระที่ถูกปกคลุมด้วยหญ้าสำหรับกลบ ฉะนั้น กรรมนี้จึงถูกเรียกว่า "ติณวัตถารกะ" เพราะมีความคล้ายคลึงกับติณวัตถารกะ.

213. ථුල්ලවජ්ජන්ති පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච. ගිහිපටිසංයුත්තන්ති ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනධම්මිකපටිස්සවෙසු ආපන්නං ආපත්තිං.

๒๑๓. บทว่า ถุลลวัชชัง คือ อาบัติปาราชิกและอาบัติสังฆาทิเสส. บทว่า คิหิปฏิสังยุตตัง คือ อาบัติที่ภิกษุต้องเพราะการด่า การดูหมิ่น หรือการผิดคำรับรองที่ประกอบด้วยธรรมต่อคฤหัสถ์ด้วยถ้อยคำที่ต่ำทราม.

214. එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ තෙ භික්ඛූ තාහි ආපත්තීහි වුට්ඨිතා හොන්තීති එවං තිණවත්ථාරකකම්මවාචාය කතාය කම්මවාචාපරියොසානෙ යත්තකා තත්ථ සන්නිපතිතා අන්තමසො සුත්තාපි සමාපන්නාපි අඤ්ඤවිහිතාපි සබ්බෙ තෙ භික්ඛූ යාව උපසම්පදමණ්ඩලතො පට්ඨාය ථුල්ලවජ්ජඤ්ච ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා ආපත්තියො ආපන්නා, සබ්බාහි තාහි ආපත්තීහි වුට්ඨිතා හොන්ති. යෙ පන ‘‘න [Pg.39] මෙතං ඛමතී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨාවිකම්මං කරොන්ති, තෙහි වා සද්ධිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාපි තත්ථ අනාගතා, ආගන්ත්වා වා ඡන්දං දත්වා පරිවෙණාදීසු නිසින්නා, තෙ ආපත්තීහි න වුට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඨපෙත්වා දිට්ඨාවිකම්මං ඨපෙත්වා යෙ න තත්ථ හොන්තී’’ති.

๒๑๔. บทว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นพ้นแล้วจากอาบัติเหล่านั้น คือ เมื่อทำกรรมวาจาติณวัตถารกะเสร็จสิ้นลง ภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกัน ณ ที่นั้นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นผู้หลับ ผู้เข้าสมาบัติ หรือผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่นก็ตาม นับตั้งแต่เขตอุปสมบทมณฑลเป็นต้นไป เว้นอาบัติถุลลวัชชะและคิหิปฏิสังยุตต์แล้ว อาบัติที่เหลือที่ต้องแล้วทั้งหมด ภิกษุเหล่านั้นย่อมพ้นจากอาบัติเหล่านั้น. ส่วนภิกษุเหล่าใดที่ทำทิฏฐาวิกัมม์แก่กันและกันว่า "กรรมนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" หรือภิกษุที่ต้องอาบัติร่วมกับภิกษุเหล่านั้นแล้วไม่มายังที่ระงับอธิกรณ์นั้น หรือมาแล้วให้ฉันทะแล้วนั่งอยู่ในบริเวณเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่พ้นจากอาบัติ. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เว้นทิฏฐาวิกัมม์ เว้นผู้ที่ไม่ได้อยู่ในที่นั้น".

තිණවත්ථාරකාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องติณวัตถารกะเป็นต้น จบลงแล้ว.

අධිකරණකථා

เรื่องอธิกรณ์.

215. භික්ඛුනීනං අනුපඛජ්ජාති භික්ඛුනීනං අන්තො පවිසිත්වා. විවාදාධිකරණාදීනං වචනත්ථො දුට්ඨදොසවණ්ණනායං වුත්තොයෙව. විපච්චතාය වොහාරොති චිත්තදුක්ඛත්ථං වොහාරො; ඵරුසවචනන්ති අත්ථො. යො තත්ථ අනුවාදොති යො තෙසු අනුවදන්තෙසු උපවාදො. අනුවදනාති ආකාරනිදස්සනමෙතං; උපවදනාති අත්ථො. අනුල්ලපනා අනුභණනාති උභයං අනුවදනවෙවචනමත්තමෙව. අනුසම්පවඞ්කතාති පුනප්පුනං කායචිත්තවාචාහි තත්ථෙව සම්පවඞ්කතා; අනුවදනභාවොති අත්ථො. අබ්භුස්සහනතාති ‘‘කස්මා එවං න උපවදිස්සාමි, උපවදිස්සාමියෙවා’’ති උස්සාහං කත්වා අනුවදනා. අනුබලප්පදානන්ති පුරිමවචනස්ස කාරණං දස්සෙත්වා පච්ඡිමවචනෙන බලප්පදානං.

๒๑๕. บทว่า ภิกขุนีนัง อนุปขัชชะ คือ เข้าไปในภายในของภิกษุณีทั้งหลาย. ความหมายของบทว่า วิวาทาธิกรณ์ เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งสิกขาบททุฏฐโทสะ. บทว่า วิปัจจตายะ โวหาโร คือ การพูดจาที่ทำให้จิตเป็นทุกข์ หมายถึง วาจาหยาบคาย. บทว่า โย ตัตถะ อนุวาโท คือ การกล่าวโทษในบรรดาผู้กล่าวโทษเหล่านั้น. บทว่า อนุวทนา นี้เป็นเครื่องแสดงอาการ หมายถึง การกล่าวโทษ. บทว่า อนุลลปนา อนุภาณนา ทั้งสองบทนี้เป็นเพียงคำไวพจน์ของบทว่า อนุวทนา เท่านั้น. บทว่า อนุสัมปวังกตา คือ การเข้าไปเกี่ยวข้องอย่างยิ่งด้วยกาย จิต และวาจาในเรื่องการกล่าวโทษนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า หมายถึง การเป็นผู้กล่าวโทษ. บทว่า อัพภุสสหะนตา คือ การกล่าวโทษโดยทำความพยายามว่า "ทำไมเราจะไม่กล่าวโทษอย่างนี้เล่า เราจะกล่าวโทษอย่างแน่นอน". บทว่า อนุพะลัปปะทานัง คือ การแสดงเหตุผลของคำพูดก่อนแล้วให้กำลังสนับสนุนด้วยคำพูดหลัง.

කිච්චයතා කරණීයතාති එත්ථ කිච්චමෙව කිච්චයං, කිච්චයස්ස භාවො කිච්චයතා, කරණීයස්ස භාවො කරණීයතා; උභයම්පෙතං සඞ්ඝකම්මස්සෙව අධිවචනං. අපලොකනකම්මන්තිආදි පන තස්සෙව පභෙදවචනං. තත්ථ අපලොකනකම්මං නාම සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිදුතියකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා එකාය ච අනුස්සාවනායාති එවං ඤත්තිදුතියාය අනුස්සාවනාය කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා තීහි ච අනුස්සාවනාහීති එවං ඤත්තිචතුත්ථාහි තීහි අනුස්සාවනාහි කත්තබ්බකම්මං.

ในบทว่า กิจจยตา กรณียตา นี้ กิจที่ควรทำนั่นแหละชื่อว่า กิจจยะ, ความเป็นแห่งกิจที่ควรทำชื่อว่า กิจจยตา, ความเป็นแห่งกิจที่ควรทำชื่อว่า กรณียตา. คำทั้งสองนี้เป็นชื่อเรียกสังฆกรรมเท่านั้น. ส่วนบทว่า อปโลกนกรรม เป็นต้น เป็นคำที่แสดงประเภทของสังฆกรรมนั้นเอง. ในบรรดากรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรม คือ กรรมที่พึงทำโดยการชำระสงฆ์ที่อยู่ในสีมาให้บริสุทธิ์ นำฉันทะของภิกษุผู้ควรฉันทะมา แล้วบอกให้สงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันทราบสามครั้งด้วยความยินยอมของสงฆ์. ญัตติกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียว โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน. ญัตติทุติยกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติหนึ่งครั้งและอนุสาวนาหนึ่งครั้ง โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน. ญัตติจตุตถกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติหนึ่งครั้งและอนุสาวนาสามครั้ง โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน.

තත්ථ අපලොකනකම්මං අපලොකෙත්වාව කාතබ්බං, ඤත්තිකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිකම්මම්පි එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිදුතියකම්මං පන අපලොකෙත්වා කත්තබ්බම්පි අත්ථි, අකත්තබ්බම්පි අත්ථි. තත්ථ සීමාසම්මුති සීමාසමූහනනං කථිනදානං කථිනුබ්භාරො [Pg.40] කුටිවත්ථුදෙසනා විහාරවත්ථුදෙසනාති ඉමානි ඡ කම්මානි ගරුකානි, අපලොකෙත්වා කාතුං න වට්ටන්ති. ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාව කාතබ්බානි. අවසෙසා තෙරස සම්මුතියො සෙනාසනග්ගාහකමතකචීවරදානාදිසම්මුතියො චාති එවරූපානි ලහුකකම්මානි අපලොකෙත්වාපි කාතුං වට්ටන්ති. ඤත්තිකම්මඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන පන න කාතබ්බමෙව. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං ඤත්තිඤ්ච තිස්සො ච කම්මවාචායො සාවෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรมพึงทำด้วยการอปโลกน์เท่านั้น ไม่พึงทำด้วยญัตติกรรมเป็นต้น. ญัตติกรรมก็พึงทำด้วยญัตติหนึ่งครั้งเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอปโลกนกรรมเป็นต้น. ส่วนญัตติทุติยกรรมนั้น มีทั้งที่พึงทำด้วยการอปโลกน์และที่ไม่พึงทำด้วยการอปโลกน์. ในบรรดากรรมทั้งสองนั้น กรรม ๖ อย่างเหล่านี้ คือ การสมมติสีมา การถอนสีมา การให้ผ้ากฐิน การเดาะกฐิน การแสดงที่กุฎี และการแสดงที่วิหาร เป็นกรรมหนัก ไม่ควรทำด้วยการอปโลกน์ พึงทำด้วยการบอกกรรมวาจาญัตติทุติยะเท่านั้น. ส่วนสมมติที่เหลือ ๑๓ อย่าง และสมมติมีเสนาสนัคคาหกสมมติและมตกจีวรทานสมมติเป็นต้นเหล่านี้ เป็นกรรมเบา ควรทำด้วยการอปโลกน์ก็ได้ แต่ไม่ควรทำด้วยญัตติกรรมและญัตติจตุตถกรรมเลย. ญัตติจตุตถกรรมพึงทำด้วยการบอกญัตติหนึ่งครั้งและกรรมวาจาสามครั้งเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอปโลกนกรรมเป็นต้น. นี้เป็นสังเขปในสมถขันธกะนี้.

විත්ථාරතො පන ඉමානි චත්තාරි කම්මානි ‘‘කතිහාකාරෙහි විපජ්ජන්තී’’තිආදිනා නයෙන පරිවාරාවසානෙ කම්මවග්ගෙ එතෙසං විනිච්ඡයො ආගතොයෙව. යං පන තත්ථ අනුත්තානං, තං කම්මවග්ගෙයෙව වණ්ණයිස්සාම. එවඤ්හි සති න අට්ඨානෙ වණ්ණනා භවිස්සති, ආදිතො පට්ඨාය ච තස්ස තස්ස කම්මස්ස විඤ්ඤාතත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යො භවිස්සති.

ส่วนโดยพิสดาร การวินิจฉัยกรรม ๔ อย่างเหล่านี้ว่า "กรรม ๔ อย่างเหล่านี้ย่อมวิบัติด้วยอาการเท่าไร" เป็นต้น ได้มาแล้วในกัมมวรรคในตอนท้ายแห่งปริวาร. อนึ่ง บทใดที่ไม่ชัดเจนในกรรม ๔ อย่างเหล่านั้น เราจักอธิบายไว้ในกัมมวรรคนั้นเอง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น การอธิบายก็จะไม่เกิดขึ้นในที่อันไม่สมควร และกรรมแต่ละอย่างก็จะเข้าใจได้ง่าย เพราะได้ทราบมาตั้งแต่ต้น.

216. විවාදාධිකරණස්ස කිං මූලන්තිආදීනි පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

๒๑๖. บทว่า อะไรเป็นมูลแห่งวิวาทาธิกรณ์ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งพระบาลีเท่านั้น.

220. ‘‘විවාදාධිකරණං සියා කුසල’’න්තිආදීසු යෙන විවදන්ති, සො චිත්තුප්පාදො විවාදො, සමථෙහි ච අධිකරණීයතාය අධිකරණන්ති එවමාදිනා නයෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๒๒๐. ในบทว่า 'วิวาทาธิกรณ์ พึงเป็นกุศล' เป็นต้น จิตตุปบาทใดที่ภิกษุทั้งหลายย่อมวิวาทกัน จิตตุปบาทนั้นชื่อว่าวิวาทะ และเพราะเป็นสิ่งที่พึงจัดทำ (หรือพึงระงับ) ด้วยสมถะทั้งหลาย จึงชื่อว่าอธิกรณ์ พึงทราบอรรถโดยนัยมีอาทิอย่างนี้

222. ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලං සියා අබ්‍යාකතං, නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසලන්ති එත්ථ සන්ධාය භාසිතවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මිඤ්හි පථවිඛණනාදිකෙ ආපත්තාධිකරණෙ කුසලචිත්තං අඞ්ගං හොති, තස්මිං සති න සක්කා වත්තුං ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති, තස්මා නයිදං අඞ්ගප්පහොනකචිත්තං සන්ධාය වුත්තං. ඉදං පන සන්ධාය වුත්තං. යං තාව ආපත්තාධිකරණං ලොකවජ්ජං, තං එකන්තතො අකුසලමෙව, තත්ථ ‘‘සියා අකුසල’’න්ති විකප්පො නත්ථි. යං පන පණ්ණත්තිවජ්ජං, තං යස්මා සඤ්චිච්ච ‘‘ඉමං ආපත්තිං වීතික්කමාමී’’ති වීතික්කමන්තස්සෙව අකුසලං හොති, අසඤ්චිච්ච පන කිඤ්චි අජානන්තස්ස සහසෙය්‍යාදිවසෙන ආපජ්ජතො අබ්‍යාකතං හොති, තස්මා තත්ථ සඤ්චිච්චාසඤ්චිච්චවසෙන ඉමං විකප්පභාවං [Pg.41] සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලං, සියා අබ්‍යාකතං, නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති.

๒๒๒. ในบทว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต, อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' นี้ พึงทราบอรรถด้วยอำนาจแห่งพระดำรัสที่ตรัสโดยทรงมุ่งหมายไว้. เพราะว่า ในอาปัตตาธิกรณ์ใด มีการขุดดินเป็นต้น ที่มีกุศลจิตเป็นองค์ประกอบ เมื่อมีกุศลจิตนั้นอยู่ ก็ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' เพราะฉะนั้น คำนี้จึงมิได้ตรัสโดยทรงมุ่งหมายถึงจิตที่มีองค์ประกอบครบถ้วน. แต่ตรัสโดยทรงมุ่งหมายถึงข้อนี้ คือ อาปัตตาธิกรณ์ใดที่เป็นโลกวัชชะ อาปัตตาธิกรณ์นั้นเป็นอกุศลโดยส่วนเดียวเท่านั้น ในอาปัตตาธิกรณ์นั้นไม่มีการจำแนก (วิกัป) ว่า 'พึงเป็นอกุศล'. ส่วนอาปัตตาธิกรณ์ใดที่เป็นบัญญัติวัชชะ เพราะว่าอกุศลย่อมมีแก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิดโดยจงใจว่า 'เราจักล่วงละเมิดอาบัตินี้' เท่านั้น แต่สำหรับภิกษุผู้ล่วงละเมิดโดยไม่จงใจ ไม่รู้อะไรเลย ล่วงละเมิดด้วยอำนาจแห่งการนอนร่วมเป็นต้น ย่อมเป็นอัพยากฤต เพราะฉะนั้น ในอาปัตตาธิกรณ์นั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต, อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' โดยทรงมุ่งหมายถึงภาวะแห่งการจำแนกนี้ ด้วยอำนาจแห่งความจงใจและไม่จงใจ

සචෙ පන ‘‘යං කුසලචිත්තො ආපජ්ජති, ඉදං වුච්චති ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වදෙය්‍ය, අචිත්තකානං පන එළකලොමපදසොධම්මාදිසමුට්ඨානානම්පි කුසලචිත්තං ආපජ්ජෙය්‍ය, න ච තත්ථ විජ්ජමානම්පි කුසලචිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං. කායවචීවිඤ්ඤත්තිවසෙන පන චලිතප්පවත්තානං කායවාචානං අඤ්ඤතරමෙව අඞ්ගං, තඤ්ච රූපක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා අබ්‍යාකතන්ති.

อนึ่ง หากพึงกล่าวว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ใดที่ภิกษุผู้มีกุศลจิตต้องเข้าถึง อาปัตตาธิกรณ์นี้เรียกว่ากุศล' ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นกุศลก็พึงมีแม้แก่อาปัตตาธิกรณ์ทั้งหลายที่มีสมุฏฐานเป็นอจิตตกะ มีการเก็บขนแกะและปทโสธัมมะเป็นต้น. และกุศลจิตแม้ที่มีอยู่ในอาบัติเหล่านั้น ก็มิใช่เป็นองค์ประกอบของอาบัติ. แต่ว่า องค์ประกอบคืออย่างใดอย่างหนึ่งของกายและวาจาที่เป็นไปโดยความเคลื่อนไหวด้วยอำนาจแห่งกายวิญญัติและวจีวิญญัติ และองค์ประกอบนั้นเป็นอัพยากฤต เพราะนับเนื่องในรูปขันธ์

යං ජානන්තොතිආදිම්හි පන අයමත්ථො – යං චිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං හොති, තෙන වත්ථුං ජානන්තො ‘‘ඉදං වීතික්කමාමී’’ති ච වීතික්කමාකාරෙන සද්ධිං ජානන්තො සඤ්ජානන්තො වීතික්කමචෙතනාවසෙන චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා උපක්කමවසෙන මද්දන්තො අභිවිතරිත්වා නිරාසඞ්කචිත්තං පෙසෙත්වා යං ආපත්තාධිකරණං වීතික්කමං ආපජ්ජති, තස්ස එවං වීතික්කමතො යො වීතික්කමො, ඉදං වුච්චති ‘‘ආපත්තාධිකරණං අකුසල’’න්ති.

อนึ่ง ในบทว่า 'ผู้รู้สิ่งใด' เป็นต้นนี้ มีอรรถดังนี้ว่า จิตใดเป็นองค์ประกอบของอาบัติ ภิกษุผู้รู้ซึ่งวัตถุด้วยจิตนั้น และรู้พร้อมด้วยอาการแห่งการล่วงละเมิดว่า 'เราจักล่วงละเมิดสิ่งนี้' คือรู้ชัด (สัญญา) โดยอำนาจแห่งเจตนาในการล่วงละเมิด ได้คิดอ่านแล้ว ได้ดำริแล้ว โดยอำนาจแห่งความพยายาม ได้ข่มขี่แล้ว ได้ครอบงำแล้ว ได้ส่งจิตที่ปราศจากความหวาดระแวงไปแล้ว อาปัตตาธิกรณ์อันเป็นการล่วงละเมิดใดที่ภิกษุนั้นต้องเข้าถึง การล่วงละเมิดใดของภิกษุผู้ล่วงละเมิดอย่างนี้ การล่วงละเมิดนี้เรียกว่า 'อาปัตตาธิกรณ์เป็นอกุศล'

අබ්‍යාකතවාරෙපි යං චිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං හොති, තස්ස අභාවෙන අජානන්තො වීතික්කමාකාරෙන ච සද්ධිං අජානන්තො අසඤ්ජානන්තො ආපත්තිඅඞ්ගභූතාය වීතික්කමචෙතනාය අභාවෙන අචෙතෙත්වා සඤ්චිච්ච මද්දනස්ස අභාවෙන අනභිවිතරිත්වා නිරාසඞ්කචිත්තං අපෙසෙත්වා යං ආපත්තාධිකරණං වීතික්කමං ආපජ්ජති, තස්ස එවං වීතික්කමතො යො වීතික්කමො, ඉදං වුච්චති ‘‘ආපත්තාධිකරණං අබ්‍යාකත’’න්ති.

แม้ในวาระแห่งอัพยากฤต จิตใดเป็นองค์ประกอบของอาบัติ ภิกษุผู้ไม่รู้เพราะไม่มีจิตนั้น และไม่รู้พร้อมด้วยอาการแห่งการล่วงละเมิด คือไม่รู้ชัด (อสัญญา) ไม่ได้คิดอ่านเพราะไม่มีเจตนาในการล่วงละเมิดซึ่งเป็นองค์ประกอบของอาบัติ ไม่ได้ครอบงำเพราะไม่มีการข่มขี่โดยจงใจ ไม่ได้ส่งจิตที่ปราศจากความหวาดระแวงไป อาปัตตาธิกรณ์อันเป็นการล่วงละเมิดใดที่ภิกษุนั้นต้องเข้าถึง การล่วงละเมิดใดของภิกษุผู้ล่วงละเมิดอย่างนี้ การล่วงละเมิดนี้เรียกว่า 'อาปัตตาธิกรณ์เป็นอัพยากฤต'

224. අයං විවාදො නො අධිකරණන්තිආදීසු සමථෙහි අධිකරණීයතාය අභාවතො නොඅධිකරණන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

๒๒๔. ในบทว่า 'นี้เป็นวิวาทะ ไม่ใช่อธิกรณ์' เป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า เพราะไม่มีภาวะที่พึงจัดทำ (หรือพึงระงับ) ด้วยสมถะทั้งหลาย จึงไม่ชื่อว่าอธิกรณ์

අධිකරණකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องอธิกรณ์

අධිකරණවූපසමනසමථකථා

เรื่องสมถะเป็นเครื่องระงับอธิกรณ์

228. යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තාති එත්ථ චතුවග්ගකරණෙ කම්මෙ චත්තාරො, පඤ්චවග්ගකරණෙ පඤ්ච, දසවග්ගකරණෙ දස, වීසතිවග්ගකරණෙ වීසති භික්ඛූ කම්මප්පත්තාති වෙදිතබ්බා.

๒๒๘. ในบทว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมมีประมาณเท่าใด' นี้ พึงทราบว่า ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๔ ภิกษุ ๔ รูป, ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๕ ภิกษุ ๕ รูป, ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๑๐ ภิกษุ ๑๐ รูป, ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๒๐ ภิกษุ ๒๐ รูป ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยกรรม

230. සුපරිග්ගහිතන්ති [Pg.42] සුට්ඨු පරිග්ගහිතං කත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. සම්පටිච්ඡිත්වා ච පන ‘‘අජ්ජ භණ්ඩකං ධොවාම, අජ්ජ පත්තං පචාම, අජ්ජෙකො පලිබොධො අත්ථී’’ති මානනිග්ගහත්ථාය කතිපාහං අතික්කාමෙතබ්බං.

๒๓๐. คำว่า 'สุปริคคหิตัง' คือ พึงกำหนดให้ดีแล้วรับไว้. อนึ่ง เมื่อรับไว้แล้ว พึงให้ล่วงเลยไป ๒-๓ วัน เพื่อประโยชน์แก่การข่มมานะ (ของคู่กรณี) โดยกล่าวว่า 'วันนี้เราจะซักสิ่งของ วันนี้เราจะอบบาตร วันนี้มีปลิโพธอย่างหนึ่ง'

231. අනන්තානි චෙව භස්සානි ජායන්තීති අපරිමාණානි ඉතො චිතො ච වචනානි උප්පජ්ජන්ති. ‘‘භාසානී’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. උබ්බාහිකාය සම්මන්නිතබ්බොති අපලොකෙත්වා වා සම්මන්නිතබ්බො පරතො වුත්තාය ඤත්තිදුතියාය වා කම්මවාචාය. එවං සම්මතෙහි පන භික්ඛූහි විසුං වා නිසීදිත්වා තස්සායෙව වා පරිසාය ‘‘අඤ්ඤෙහි අසම්මතෙහි න කිඤ්චි කථෙතබ්බ’’න්ති සාවෙත්වා තං අධිකරණං විනිච්ඡිතබ්බං.

๒๓๑. คำว่า 'อนันตานิ เจว ภัสสานิ ชายันติ' คือ ถ้อยคำอันหาประมาณมิได้ย่อมเกิดขึ้นจากข้างโน้นบ้างข้างนี้บ้าง. แม้ปาฐะว่า 'ภาสานิ' ก็มี อรรถก็อย่างเดียวกันนี้เอง. คำว่า 'พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา' คือ พึงสมมติด้วยการบอกกล่าว (อปโลกนะ) หรือด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในภายหลัง. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติแล้วนั้น พึงนั่งแยกต่างหาก หรือพึงประกาศในบริษัทนั้นเองว่า 'ภิกษุอื่นที่มิได้รับสมมติ ไม่พึงกล่าวคำอะไรๆ' แล้วพึงวินิจฉัยอธิกรณ์นั้น

233. තත්‍රාස්සාති තස්සං පරිසති භවෙය්‍ය. නෙව සුත්තං ආගතන්ති න මාතිකා ආගතා. නො සුත්තවිභඞ්ගොති විනයොපි න පගුණො. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අත්ථං පටිබාහතීති බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව ගහෙත්වා අත්ථං පටිසෙධෙති. ජාතරූපරජතඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණාදීසු විනයධරෙහි භික්ඛූහි ආපත්තියා කාරියමානෙ දිස්වා ‘‘කිං ඉමෙ ආපත්තියා කාරෙථ, ‘නනු ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’ති එවං සුත්තෙ පටිවිරතිමත්තමෙව වුත්තං, නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදති. අපරො ධම්මකථිකො සුත්තස්ස ආගතත්තා ඔලම්බෙත්වා නිවාසෙන්තානං ආපත්තියා ආරොපියමානාය ‘‘කිං ඉමෙසං ආපත්තිං රොපෙථ, ‘නනු පරිමණ්ඩලං නිවාසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’ති එවං සික්ඛාකරණමත්තමෙවෙත්ථ වුත්තං, නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදති.

๒๓๓. คำว่า 'ตัตราสฺสา' คือ พึงมีในบริษัทนั้น. คำว่า 'เนว สุตตัง อาคตัง' คือ มาติกา (คือมาติกา ๒) ไม่มา (สู่ปาก). คำว่า 'โน สุตตวิภังโค' คือ แม้พระวินัยก็ไม่คล่องแคล่ว. คำว่า 'คัดค้านอรรถด้วยเงาแห่งพยัญชนะ' คือ ถือเอาเพียงพยัญชนะแล้วคัดค้านอรรถ. ในเรื่องการรับทอง เงิน ที่ดินและที่บ้านเป็นต้น เมื่อเห็นภิกษุผู้ทรงวินัยทั้งหลายกำลังให้ทำคืนด้วยอาบัติ (หรือกำลังวินิจฉัยอาบัติ) ก็กล่าวว่า 'ทำไมพวกท่านจึงให้ทำคืนด้วยอาบัติเล่า? ในพระสูตรตรัสไว้มิใช่หรือว่า เป็นผู้งดเว้นจากการรับทองและเงินเป็นต้น ดังนี้ ในพระสูตรนี้ตรัสไว้เพียงการงดเว้นเท่านั้น อาบัติในเรื่องนี้ไม่มี' ดังนี้. ธรรมกถึกอีกรูปหนึ่ง เพราะพระสูตรมาสู่ปาก (จำได้) เมื่ออาบัติถูกยกขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้นุ่งผ้าห้อยชายลง ก็กล่าวว่า 'ทำไมพวกท่านจึงยกอาบัติขึ้นแก่ภิกษุเหล่านี้เล่า? ในพระสูตรตรัสไว้มิใช่หรือว่า เราจักนุ่งให้เป็นปริมณฑล ดังนี้เป็นต้น ในเรื่องนี้ตรัสไว้เพียงการทำตามสิกขาเท่านั้น อาบัติในเรื่องนี้ไม่มี' ดังนี้

234. යථා බහුතරා භික්ඛූති එත්ථ එකෙනපි අධිකා බහුතරාව කො පන වාදො ද්වීහි තීහීති.

๒๓๔. ในบทว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้มากกว่า' นี้ แม้มากกว่าเพียงรูปเดียว ก็ชื่อว่ามากกว่านั่นเอง จะกล่าวไปไยถึงการมากกว่า ๒ รูป หรือ ๓ รูปเล่า

අධිකරණවූපසමනසමථකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องสมถะเป็นเครื่องระงับอธิกรณ์

තිවිධසලාකග්ගාහකථා

เรื่องการถือสลาก ๓ ชนิด

235. සඤ්ඤත්තියාති සඤ්ඤාපනත්ථාය. ගූළ්හකන්තිආදීසු අලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො, ලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකො. වණ්ණාවණ්ණායො කත්වාති ධම්මවාදීනඤ්ච අධම්මවාදීනඤ්ච සලාකායො නිමිත්තසඤ්ඤං ආරොපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගා කාතබ්බා. තතො තා සබ්බාපි චීවරභොගෙ [Pg.43] කත්වා වුත්තනයෙන ගාහෙතබ්බා. දුග්ගහොති පච්චුක්කඩ්ඪිතබ්බන්ති ‘‘දුග්ගහිතා සලාකායො’’ති වත්වා පුන ගහෙත්වා යාවතතියං ගාහෙතබ්බා. සුග්ගහොති සාවෙතබ්බන්ති එකස්මිම්පි ධම්මවාදිම්හි අතිරෙකජාතෙ ‘‘සුග්ගහිතා සලාකායො’’ති සාවෙතබ්බං. යථා ච තෙ ධම්මවාදිනො වදන්ති තථා තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බන්ති. අථ යාවතතියම්පි අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති, අජ්ජ ‘‘අකාලො, ස්වෙ ජානිස්සාමා’’ති වුට්ඨහිත්වා අලජ්ජීනං පක්ඛභෙදත්ථාය ධම්මවාදිපක්ඛං පරියෙසිත්වා පුනදිවසෙ සලාකග්ගාහො කාතබ්බො. අයං ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො.

๒๓๕. คำว่า สัญญัตติยาติ คือ เพื่อประโยชน์แก่การให้รู้. ในคำว่า กูฬหกัง เป็นต้น พึงให้จับสลากแบบลับในบริษัทที่มีคนไร้ยางอายมาก, พึงให้จับสลากแบบเปิดเผยในบริษัทที่มีคนละอายมาก, พึงให้จับสลากแบบกระซิบข้างหูในบริษัทที่มีคนโง่มาก. คำว่า วรรณาวรรณาโย กัตวาติ คือ พึงทำสลากของฝ่ายธรรมวาทีและอธรรมวาทีให้มีเครื่องหมายต่างกัน. จากนั้น พึงนำสลากทั้งหมดนั้นใส่ในระหว่างทบจีวร แล้วให้จับตามนัยที่กล่าวไว้ในบาลี. คำว่า ทุกคคโหติ ปัจจุกกัฑฒิตัพพังติ คือ พึงกล่าวว่า "สลากจับไม่ดี" แล้วให้จับใหม่จนถึงสามครั้ง. คำว่า สุคคโหติ สาเวตัพพังติ คือ เมื่อมีธรรมวาทีแม้เพียงรูปเดียวมีจำนวนเกินกว่า พึงประกาศว่า "สลากจับดีแล้ว". และพึงระงับอธิกรณ์นั้นตามที่ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าว. อนึ่ง หากแม้ถึงสามครั้ง อธรรมวาทีก็ยังมากกว่า พึงกล่าวว่า "วันนี้ยังไม่ถึงเวลา พรุ่งนี้เราจักรู้" แล้วลุกขึ้น เพื่อทำลายฝ่ายของคนไร้ยางอาย พึงแสวงหาฝ่ายธรรมวาที แล้วในวันรุ่งขึ้น พึงให้จับสลาก. นี่คือการจับสลากแบบลับ.

සකණ්ණජප්පකෙ පන ගහිතෙ වත්තබ්බොති එත්ථ සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො අධම්මවාදිසලාකං ගණ්හාති, සො එවං අවබොධෙතබ්බො – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ මහල්ලකා වයොඅනුප්පත්තා, තුම්හාකං එතං න යුත්තං, අයං පන ධම්මවාදිසලාකා’’ති අස්ස ඉතරා සලාකා දස්සෙතබ්බා. සචෙ සො තං ගණ්හාති, දාතබ්බා. අථ නෙව අවබුජ්ඣති, තතො ‘‘මා කස්සචි ආරොචෙහී’’ති වත්තබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව. විවටකො විවටත්ථොයෙව.

ส่วนในบทว่า คหิเต วัตตัพโพ ในการจับสลากแบบกระซิบข้างหูนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าพระสังฆเถระจับสลากของฝ่ายอธรรมวาที พึงบอกให้ท่านรู้เบาๆ ดังนี้ว่า "ท่านขอรับ ท่านเป็นผู้เฒ่าผู้แก่ถึงวัยชราแล้ว การที่ท่านจับสลากนี้ไม่สมควร สลากนี้เป็นสลากของธรรมวาที" เมื่อบอกให้ท่านรู้ดังนี้แล้ว พึงแสดงสลากอีกอันหนึ่งซึ่งเป็นสลากของธรรมวาทีแก่ท่าน. ถ้าท่านจับสลากนั้น พึงให้สลากนั้น. อนึ่ง ถ้าท่านไม่รู้ พึงกล่าวว่า "อย่าบอกใครนะ". ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. การจับสลากแบบเปิดเผย ก็มีความหมายว่าเปิดเผยนั่นเอง.

තිවිධසලාකග්ගාහකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการจับสลากสามอย่าง จบแล้ว.

තස්සපාපියසිකාවිනයකථා

เรื่องตัสสปาปิยสิกาวินัย

238. පාරාජිකසාමන්තං වාති එත්ථ මෙථුනධම්මෙ පාරාජිකසාමන්තං නාම දුක්කටං හොති. අදින්නාදානාදීසු ථුල්ලච්චයං. නිබ්බෙඨෙන්තන්ති ‘‘න සරාමී’’ති වචනෙන නිබ්බෙඨයමානං. අතිවෙඨෙතීති ‘‘ඉඞ්ඝායස්මා’’තිආදිවචනෙහි අතිවෙඨියති. සරාමි ඛො අහං ආවුසොති පාරාජිකපටිච්ඡාදනත්ථාය එවං පටිජානාති. පුන තෙන අතිවෙඨියමානො ‘‘සරාමි ඛො’’ති පටිඤ්ඤං දත්වා ‘‘ඉදානි මං නාසෙස්සන්තී’’ති භයෙන ‘‘දවාය මෙ’’තිආදිමාහ. එතස්ස තස්සපාපියසිකාකම්මං කාතබ්බං. සචෙ සීලවා භවිස්සති, වත්තං පරිපූරෙත්වා පටිප්පස්සද්ධිං ලභති, නො චෙ තථා නාසිතකොව භවිස්සති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๒๓๘. ในบทว่า ปาราชิกสามันตัง วา นี้ ในเมถุนธรรม อาบัติที่ใกล้เคียงกับปาราชิกชื่อว่า ทุกกฏ. ในอทินนาทานเป็นต้น ชื่อว่า ถุลลัจจัย. คำว่า นิพเพเฐนตัง คือ ผู้แก้ตัวด้วยคำว่า "ไม่ระลึกได้". คำว่า อติเวเฐติ คือ ผู้ถูกรัดรึงด้วยคำว่า "เชิญเถิด ท่านผู้มีอายุ" เป็นต้น. คำว่า สรามิ โข อหัง อาวุโส คือ ยอมรับดังนี้เพื่อปกปิดอาบัติปาราชิก. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อถูกผู้โจทก์รัดรึง จึงยอมรับว่า "ระลึกได้" แล้วคิดว่า "บัดนี้ พวกเขาจักทำลายเรา" ด้วยความกลัว จึงกล่าวคำว่า "ข้าพเจ้าทำเพื่อความเล่น" เป็นต้น. พึงทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่ภิกษุผู้ถูกพิจารณาเช่นนี้. ถ้าเป็นผู้มีศีล จักบำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์แล้วย่อมได้ความสงบระงับแห่งตัสสปาปิยสิกากรรม, ถ้าไม่เป็นผู้มีศีล ก็จักถูกทำลายไปตามนั้น. ส่วนที่เหลือในทุกบทมีความหมายชัดเจนแล้ว.

තස්සපාපියසිකාවිනයකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องตัสสปาปิยสิกาวินัย จบแล้ว.

සමථක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องสมถขันธกะ จบแล้ว.

5. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකං

๕. ขุททกวัตถุขันธกะ

ඛුද්දකවත්ථුකථා

เรื่องขุททกวัตถุ

243. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකෙ [Pg.44] – මල්ලමුට්ඨිකාති මුට්ඨිකමල්ලා. ගාමමුද්දවාති ඡවිරාගමණ්ඩනානුයුත්තා නාගරිකමනුස්සා. ගාමමොද්දවාතිපි පාඨො; එසෙවත්ථො. ථම්භෙති න්හානතිත්ථෙ නිඛණිත්වා ඨපිතත්ථම්භෙ.

๒๔๓. ในขุททกวัตถุขันธกะ – คำว่า มัลลมุฏฐิกา คือ นักมวยปล้ำที่ชกต่อยกันด้วยกำปั้น. คำว่า คามมุททวา คือ ชาวเมืองที่ขวนขวายในการประดับตกแต่งผิวพรรณ. มีบทว่า คามโมททวา ด้วย ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้. คำว่า ถัมเภติ คือ ที่เสาซึ่งปักไว้ที่ท่าน้ำ.

කුට්ටෙති ඉට්ඨකාසිලාදාරුකුට්ටානං අඤ්ඤතරස්මිං. අට්ටානෙ න්හායන්තීති එත්ථ අට්ටානං නාම රුක්ඛං ඵලකං විය තච්ඡෙත්වා අට්ඨපදාකාරෙන රාජියො ඡින්දිත්වා න්හානතිත්ථෙ නිඛණන්ති, තත්ථ චුණ්ණානි ආකිරිත්වා මනුස්සා කායං ඝංසන්ති. ගන්ධබ්බහත්ථකෙනාති න්හානතිත්ථෙ ඨපිතෙන දාරුමයහත්ථෙන, තෙන කිර චුණ්ණානි ගහෙත්වා මනුස්සා සරීරං ඝංසන්ති. කුරුවින්දකසුත්තියාති කුරුවින්දකපාසාණචුණ්ණානි ලාඛාය බන්ධිත්වා කතගුළිකකලාපකො වුච්චති, තං උභොසු අන්තෙසු ගහෙත්වා සරීරං ඝංසන්ති. විග්ගය්හ පරිකම්මං කාරාපෙන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං සරීරෙන සරීරං ඝංසන්ති. මල්ලකං නාම මකරදන්තකෙ ඡින්දිත්වා මල්ලකමූලසණ්ඨානෙන කතං මල්ලකන්ති වුච්චති, ඉදං ගිලානස්සාපි න වට්ටති.

คำว่า กุฏเฏติ คือ ที่กำแพงอิฐ กำแพงหิน หรือกำแพงไม้ อย่างใดอย่างหนึ่ง. ในบทว่า อัฏฏาเน นหายันตีติ นี้ คำว่า อัฏฏานะ คือ ไม้ที่ถากให้เป็นแผ่นเหมือนกระดาน แล้วแกะสลักเป็นลายตารางหมากรุกแปดช่อง แล้วปักไว้ที่ท่าน้ำ. ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายโปรยผงสบู่ลงไป แล้วขัดถูร่างกาย. คำว่า คันธัพพหัตถเกนาติ คือ ด้วยมือที่ทำด้วยไม้ที่ตั้งไว้ที่ท่าน้ำ. ได้ยินว่า มนุษย์ทั้งหลายเอามือไม้นั้นจับผงสบู่ แล้วขัดถูร่างกาย. คำว่า กุรุวินทกสุตติยาติ คือ กลุ่มลูกกลมที่ทำจากผงหินกุรุวินทกะที่ผสมกับยางรัก. มนุษย์ทั้งหลายจับกลุ่มลูกกลมนั้นที่ปลายทั้งสองข้าง แล้วขัดถูร่างกาย. คำว่า วิคคัยหะ ปริกัมมัง การาเปนตีติ คือ ขัดถูร่างกายกันและกัน. คำว่า มัลลกะ คือ วงแหวนที่ทำจากฟันมกรที่ตัดแล้ว หรือแกะสลักให้มีรูปทรงเหมือนฐานของกระโถน. สิ่งนี้ไม่ควรแม้แก่ภิกษุอาพาธ.

244. අකතමල්ලකං නාම දන්තෙ අච්ඡින්දිත්වා කතං, ඉදං අගිලානස්සෙව න වට්ටති; ඉට්ඨකාඛණ්ඩං පන කපාලඛණ්ඩං වා වට්ටති. උක්කාසිකන්ති වත්ථවට්ටිං; තස්මා න්හායන්තස්ස යස්ස කස්සචි න්හානසාටකවට්ටියා පිට්ඨිං ඝංසිතුං වට්ටති. පුථුපාණිකන්ති හත්ථපරිකම්මං වුච්චති, තස්මා සබ්බෙසං හත්ථෙන පිට්ඨිපරිකම්මං කාතුං වට්ටති.

๒๔๔. คำว่า อกตมัลลกะ คือ วงแหวนที่ทำโดยไม่ตัดฟันมกร. สิ่งนี้ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ไม่อาพาธเท่านั้น. ส่วนเศษอิฐหรือเศษหม้อดิน ควร. คำว่า อุกกาสิกา คือ ผ้าขัดตัว. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้กำลังอาบน้ำรูปใดรูปหนึ่ง พึงขัดหลังด้วยผ้าขัดตัว. คำว่า ปุถุปาณิกัง คือ การขัดถูด้วยมือ. เพราะฉะนั้น ภิกษุทุกรูปไม่ว่าอาพาธหรือไม่ พึงขัดหลังด้วยมือ.

245. වල්ලිකාති කණ්ණතො නික්ඛන්තමුත්තොලම්බකාදීනං එතං අධිවචනං; න කෙවලඤ්ච වල්ලිකා එව, යංකිඤ්චි කණ්ණපිළන්ධනං අන්තමසො තාලපණ්ණම්පි න වට්ටති. පාමඞ්ගන්ති යංකිඤ්චි පලම්බකසුත්තං. කණ්ඨසුත්තකන්ති යංකිඤ්චි ගීවූපගආභරණං. කටිසුත්තකන්ති යංකිඤ්චි කටිපිළන්ධනං අන්තමසො සුත්තතන්තුමත්තම්පි. ඔවට්ටිකන්ති වලයං. කායූරාදීනි පාකටානෙව, අක්ඛකානං හෙට්ඨා බාහාභරණං යංකිඤ්චි ආභරණං න වට්ටති.

๒๔๕. คำว่า วัลลิกา นี้ เป็นชื่อของเครื่องประดับหูที่ห้อยลงมา เช่น ไข่มุก เป็นต้น. ไม่เพียงแต่วัลลิกาเท่านั้น เครื่องประดับหูใดๆ แม้แต่ใบตาลก็ไม่ควร. คำว่า ปามังคะ คือ ด้ายที่ห้อยลงมา หรือสายสอสร้อยใดๆ. คำว่า กัณฐสุตตกะ คือ เครื่องประดับคอใดๆ หรือสร้อยคอ. คำว่า กฏิสุตตกะ คือ เครื่องประดับเอวใดๆ แม้แต่เส้นด้ายก็ไม่ควร. คำว่า โอวัฏฏิกา คือ กำไลมือ. เครื่องประดับแขนเป็นต้น ก็ชัดเจนอยู่แล้ว. เครื่องประดับแขนใต้กระดูกไหปลาร้า หรือเครื่องประดับใดๆ ก็ไม่ควร.

246. දුමාසිකං [Pg.45] වා දුවඞ්ගුලං වාති එත්ථ සචෙ කෙසා අන්තොද්වෙමාසෙ ද්වඞ්ගුලං පාපුණන්ති, අන්තොද්වෙමාසෙව ඡින්දිතබ්බා. ද්වඞ්ගුලෙහි අතික්කාමෙතුං න වට්ටති. සචෙපි න දීඝා, ද්වෙමාසතො එකදිවසම්පි අතික්කාමෙතුං න වට්ටතියෙව; එවමයං උභයෙනපි උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදොව වුත්තො, තතො ඔරං පන නවට්ටනභාවො නාම නත්ථි.

๒๔๖. ในบทว่า ทุมาสิกัง วา ทุวังคุลัง วา นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าผมยาวถึงสองนิ้วภายในสองเดือน พึงตัดภายในสองเดือนนั้นเอง. ไม่ควรให้เกินสองนิ้ว. แม้ถ้าไม่ยาวเกินสองนิ้ว ก็ไม่ควรให้เกินสองเดือนแม้แต่วันเดียว. ดังนี้ การกำหนดสูงสุดนี้กล่าวไว้ด้วยบททั้งสองนี้. ส่วนการไม่ควรภายในสองเดือนหรือสองนิ้วนั้น ไม่มี.

කොච්ඡෙන ඔසණ්ඨෙන්තීති කොච්ඡෙන ඔලිඛිත්වා සන්නිසීදාපෙන්ති. ඵණකෙනාති දන්තමයාදීසු යෙන කෙනචි. හත්ථඵණකෙනාති හත්ථෙනෙව ඵණකිච්චං කරොන්තා අඞ්ගුලීහි ඔසණ්ඨෙන්ති. සිත්ථතෙලකෙනාති මධුසිත්ථකනිය්‍යාසාදීසු යෙන කෙනචි චික්කලෙන. උදකතෙලකෙනාති උදකමිස්සකෙන තෙලෙන. මණ්ඩනත්ථාය සබ්බත්ථ දුක්කටං, උද්ධලොමෙන පන අනුලොමනිපාතනත්ථං හත්ථං තෙමෙත්වා සීසං පුඤ්ඡිතබ්බං. උණ්හාභිතත්තරජසිරානම්පි අල්ලහත්ථෙන පුඤ්ඡිතුං වට්ටති.

คำว่า 'โกจฺเฉน โอสณฺเฐนฺติ' คือ การใช้หวีขนหมูหรือแปรง สางลงแล้วทำให้ตั้งอยู่ดี คำว่า 'ผเณกน' คือ ด้วยหวีใดหนึ่งในบรรดาหวีที่ทำด้วยงาช้างเป็นต้น คำว่า 'หตฺถผเณกน' คือ การใช้มือเท่านั้นทำกิจของหวี แล้วใช้ปลายนิ้วมือสางลงทำให้ตั้งอยู่ดี คำว่า 'สิตฺถเตเลกน' คือ ด้วยยางเหนียวใดหนึ่งในบรรดายางเหนียวที่ทำด้วยขี้ผึ้งเป็นต้น คำว่า 'อุทกเตเลกน' คือ ด้วยน้ำมันที่ผสมด้วยน้ำ เพื่อประโยชน์แก่การประดับตกแต่ง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏในทุกกรณี แต่ภิกษุที่มีขนตั้งขึ้น เพื่อให้ขนตกลงตามปกติ ควรชุบมือให้เปียกแล้วลูบศีรษะ แม้ภิกษุที่มีศีรษะถูกความร้อนแผดเผาและเปื้อนธุลี ก็ควรลูบด้วยมือที่เปียก

247. න භික්ඛවෙ ආදාසෙ වා උදකපත්තෙ වාති එත්ථ කංසපත්තාදීනිපි යෙසු මුඛනිමිත්තං පඤ්ඤායති, සබ්බානි ආදාසසඞ්ඛමෙව ගච්ඡන්ති. කඤ්ජියාදීනිපි ච උදකපත්තසඞ්ඛමෙව. තස්මා යත්ථ කත්ථචි ඔලොකෙන්තස්ස දුක්කටං. ආබාධපච්චයාති ‘‘සඤ්ඡවි නු ඛො මෙ වණො, උදාහු න තාවා’’ති ජානනත්ථං; ‘‘ජිණ්ණො නු ඛොම්හි නො’’ති එවං ආයුසඞ්ඛාරං ඔලොකනත්ථම්පි වට්ටතීති වුත්තං.

๒๔๗. ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงส่องกระจกหรือภาชนะน้ำ' นี้ แม้ภาชนะทองเหลืองเป็นต้น ที่ปรากฏเงาหน้าได้ทั้งหมด ย่อมถึงซึ่งความเป็นกระจกเท่านั้น และแม้พวกน้ำส้มพะอูมเป็นต้น ก็ย่อมถึงซึ่งความเป็นภาชนะน้ำเท่านั้น เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้มองดูในกระจกหรือภาชนะน้ำใดๆ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ คำว่า 'อาพาธปัจจัย' คือ เพื่อรู้ว่า 'แผลของเราหายดีแล้วหรือยัง หรือยังไม่หายดี' และเพื่อดูอายุสังขารว่า 'เราแก่แล้วหรือยัง' ดังนี้ ย่อมควร ดังนี้ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว

මුඛං ආලිම්පන්තීති විප්පසන්නඡවිරාගකරෙහි මුඛාලෙපනෙහි ආලිම්පන්ති. උම්මද්දෙන්තීති නානාඋම්මද්දනෙහි උම්මද්දෙන්ති. චුණ්ණෙන්තීති මුඛචුණ්ණකෙන මක්ඛෙන්ති. මනොසිලිකාය මුඛං ලඤ්ඡෙන්තීති මනොසිලාය තිලකාදීනි ලඤ්ඡනානි කරොන්ති, තානි හරිතාලාදීහිපි න වට්ටන්තියෙව. අඞ්ගරාගාදයො පාකටායෙව. සබ්බත්ථ දුක්කටං.

คำว่า 'มุขํ อาลินฺปนฺติ' คือ ย่อมทาด้วยเครื่องทาหน้าอันทำให้ผิวพรรณผ่องใสและน่ารัก คำว่า 'อุมฺมทฺเทนฺติ' คือ ย่อมขัดถูด้วยเครื่องขัดถูต่างๆ คำว่า 'จุณฺเณนฺติ' คือ ย่อมทาด้วยผงสำหรับทาหน้า คำว่า 'มโนสิลิกาย มุขํ ลญฺเคนฺติ' คือ ย่อมทำเครื่องหมาย เช่น รอยเจิมด้วยมโนศิลา แม้เครื่องหมายเหล่านั้นก็ไม่ควรทำด้วยหรดาลเป็นต้น การย้อมกายเป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏในทุกกรณี

248. න භික්ඛවෙ නච්චං වාතිආදීසු යංකිඤ්චි නච්චං අන්තමසො මොරනච්චම්පි දස්සනාය ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං. සයම්පි නච්චන්තස්ස වා නච්චාපෙන්තස්ස වා දුක්කටමෙව. ගීතම්පි යංකිඤ්චි නටගීතං වා සාධුගීතං වා අන්තමසො දන්තගීතම්පි ‘‘යං ගායිස්සාමා’’ති පුබ්බභාගෙ ඔකූජන්තා කරොන්ති, එතම්පි න වට්ටති. සයං ගායන්තස්සාපි ගායාපෙන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. වාදිතම්පි යංකිඤ්චි [Pg.46] න වට්ටති. යං පන නිට්ඨුභන්තො වා සාසඞ්කෙ වා ඨිතො අච්ඡරිකං වා ඵොටෙති, පාණිං වා පහරති, තත්ථ අනාපත්ති. සබ්බං අන්තරාරාමෙ ඨිතස්ස පස්සතො අනාපත්ති. ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති විහාරතො විහාරං ගච්ඡන්තස්ස ආපත්තියෙව. ආසනසාලාය නිසින්නො පස්සති, අනාපත්ති. ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති උට්ඨහිත්වා ගච්ඡතො ආපත්ති. වීථියං ඨත්වා ගීවං පරිවත්තෙත්වා පස්සතොපි ආපත්තියෙව.

๒๔๘. ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงดูการฟ้อนรำ' เป็นต้นนี้ ภิกษุผู้ไปเพื่อดูการฟ้อนรำใดๆ แม้ที่สุดการฟ้อนรำของนกยูง ก็เป็นอาบัติทุกกฏ แม้ภิกษุผู้ฟ้อนรำเอง หรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำ ก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น แม้การขับร้องใดๆ ไม่ว่าจะเป็นเพลงของนักแสดง หรือเพลงที่ดี (ที่เกี่ยวกับอนิจจตาเป็นต้น) แม้ที่สุดเพลงที่ร้องด้วยฟัน (เสียงที่เกิดจากการกระทบฟัน) ที่ทำโดยการเปล่งเสียงครวญครางก่อนที่จะร้องว่า 'เราจะร้องเพลง' ก็ไม่ควร แม้ภิกษุผู้ขับร้องเอง หรือให้ผู้อื่นขับร้อง ก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น แม้การประโคมดนตรีใดๆ ก็ไม่ควร แต่ภิกษุผู้ถ่มน้ำลาย หรือยืนอยู่ในที่น่ารังเกียจ แล้วดีดนิ้ว หรือตบมือ ในกรณีเหล่านั้น ย่อมไม่มีอาบัติ ภิกษุผู้ยืนอยู่ในภายในอารามแล้วดูหรือฟังทั้งหมด ย่อมไม่มีอาบัติ ภิกษุผู้คิดว่า 'เราจะดูหรือฟัง' แล้วเดินจากวิหารหนึ่งไปยังอีกวิหารหนึ่ง ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น ภิกษุผู้นั่งอยู่ในโรงฉันแล้วดู ย่อมไม่มีอาบัติ ภิกษุผู้คิดว่า 'เราจะดู' แล้วลุกขึ้นเดินไป ย่อมเป็นอาบัติ แม้ภิกษุผู้ยืนอยู่บนถนนแล้วเหลียวคอดู ก็เป็นอาบัติเท่านั้น

249. සරකුත්තින්ති සරකිරියං. භඞ්ගො හොතීති අලද්ධං උප්පාදෙතුං න සක්කොති; ලද්ධං සමාපජ්ජිතුං. පච්ඡිමා ජනතාති අම්හාකං ආචරියාපි උපජ්ඣායාපි එවං ගායිංසූති පච්ඡිමො ජනො දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජති; තථෙව ගායති. න භික්ඛවෙ ආයතකෙනාති එත්ථ ආයතකො නාම තං තං වත්තං භින්දිත්වා අක්ඛරානි විනාසෙත්වා පවත්තො. ධම්මෙ පන සුත්තන්තවත්තං නාම අත්ථි, ජාතකවත්තං නාම අත්ථි, ගාථාවත්තං නාම අත්ථි, තං විනාසෙත්වා අතිදීඝං කාතුං න වට්ටති. චතුරස්සෙන වත්තෙන පරිමණ්ඩලානි පදබ්‍යඤ්ජනානි දස්සෙතබ්බානි. සරභඤ්ඤන්ති සරෙන භණනං. සරභඤ්ඤෙ කිර තරඞ්ගවත්තධොතකවත්තගලිතවත්තාදීනි ද්වත්තිංස වත්තානි අත්ථි. තෙසු යං ඉච්ඡති, තං කාතුං ලභති. සබ්බෙසං පදබ්‍යඤ්ජනං අවිනාසෙත්වා විකාරං අකත්වා සමණසාරුප්පෙන චතුරස්සෙන නයෙන පවත්තනංයෙව ලක්ඛණං.

๒๔๙. คำว่า 'สรกุตฺตึ' คือ การทำเสียง คำว่า 'ภงฺโค โหติ' คือ ไม่สามารถยังสมาธิที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นได้ และไม่สามารถเข้าถึงสมาธิที่เกิดแล้วได้ คำว่า 'ปจฺฉิมา ชนตา' คือ ชนรุ่นหลังย่อมประพฤติตามที่เห็นและได้ยินว่า 'อาจารย์และอุปัชฌาย์ของเราได้ขับร้องอย่างนี้' แล้วก็ขับร้องอย่างนั้น ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทำเสียงยาว' นี้ คำว่า 'อายตกะ' คือ เสียงที่เกิดขึ้นโดยการทำลายวัตรนั้นๆ และทำให้อักขระเสียไป แต่ในพระธรรม ย่อมมีวัตรในการสาธยายพระสูตร, มีวัตรในการสาธยายชาดก, มีวัตรในการสาธยายคาถา ไม่ควรทำเสียงให้ยาวเกินไปโดยทำลายวัตรเหล่านั้น พึงแสดงบทและพยัญชนะที่กลมกลืนด้วยวัตรสี่เหลี่ยม (คือการออกเสียงให้ครบถ้วนไม่ขาดไม่เกิน) คำว่า 'สรภญฺญํ' คือ การกล่าวด้วยเสียง ในสรภัญญะ มีวัตร ๓๒ อย่าง เช่น ตรังควัตร, โธตกวัตร, คลิตวัตร เป็นต้น ในวัตรเหล่านั้น พึงทำวัตรที่ตนปรารถนาได้ ลักษณะคือ การออกเสียงโดยไม่ทำลายบทและพยัญชนะทั้งหมด ไม่ทำให้ผิดเพี้ยน และออกเสียงด้วยวิธีสี่เหลี่ยมที่เหมาะสมกับสมณะเท่านั้น

බාහිරලොමිං උණ්ණින්ති උණ්ණලොමානි බහි කත්වා උණ්ණපාවාරං පාරුපන්ති; තථා ධාරෙන්තස්ස දුක්කටං. ලොමානි අන්තො කත්වා පාරුපිතුං වට්ටති. සමණකප්පකථා භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තා.

คำว่า 'พาหิรโลมิํ อุณฺณิํ' คือ การนุ่งห่มผ้าขนสัตว์โดยให้ขนสัตว์อยู่ข้างนอก ภิกษุผู้ทรงไว้เช่นนั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ ควรนุ่งห่มโดยให้ขนสัตว์อยู่ข้างใน เรื่องสมณกัปปะได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาภูตคามสิกขาบท

251. න භික්ඛවෙ අත්තනො අඞ්ගජාතන්ති අඞ්ගජාතං ඡින්දන්තස්සෙව ථුල්ලච්චයං. අඤ්ඤං පන කණ්ණනාසාඅඞ්ගුලිආදිං යංකිඤ්චි ඡින්දන්තස්ස තාදිසං වා දුක්ඛං උප්පාදෙන්තස්ස දුක්කටං. අහිකීටදට්ඨාදීසු පන අඤ්ඤආබාධපච්චයා වා ලොහිතං වා මොචෙන්තස්ස ඡින්දන්තස්ස වා අනාපත්ති.

๒๕๑. คำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงตัดอวัยวะเพศของตน' คือ ไม่ใช่เฉพาะภิกษุผู้ตัดอวัยวะเพศเท่านั้นที่เป็นอาบัติถุลลัจจัย แต่ภิกษุผู้ตัดอวัยวะอื่นใด เช่น หู จมูก นิ้วมือ เป็นต้น หรือทำให้เกิดทุกข์เช่นนั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ แต่ในกรณีที่ถูกงูหรือแมลงกัดต่อยเป็นต้น หรือด้วยเหตุแห่งอาพาธอื่นใด ภิกษุผู้ทำให้เลือดออก หรือตัดอวัยวะ ย่อมไม่มีอาบัติ

252. චන්දනගණ්ඨි උප්පන්නා හොතීති චන්දනඝටිකා උප්පන්නා හොති. සො කිර උද්ධඤ්ච අධො ච ජාලානි පරික්ඛිපාපෙත්වා ගඞ්ගාය නදියා කීළති, තස්ස නදීසොතෙන වුය්හමානා චන්දනගණ්ඨි ආගන්ත්වා ජාලෙ ලග්ගා, තමස්ස පුරිසා ආහරිත්වා අදංසු; එවං සා උප්පන්නා හොති. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති එත්ථ [Pg.47] විකුබ්බනිද්ධිපාටිහාරියං පටික්ඛිත්තං, අධිට්ඨානිද්ධි පන අප්පටික්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා.

๒๕๒. คำว่า 'จันทนคณฺฐิ อุปฺปนฺนา โหติ' คือ ท่อนจันทน์เกิดขึ้นแล้ว ได้ยินว่า เศรษฐีนั้นให้ข่ายล้อมไว้ทั้งข้างบนและข้างล่าง แล้วเล่นน้ำในแม่น้ำคงคา ท่อนจันทน์ที่ลอยมาตามกระแสน้ำได้มาติดข่าย คนของเศรษฐีนั้นนำมาให้ เศรษฐีจึงได้ท่อนจันทน์นั้นมา ในบทว่า 'อิทธิปาฏิหาริย์' นี้ วิขุพพนอิทธิปาฏิหาริย์ (การแสดงฤทธิ์แปลงกาย) ถูกห้ามไว้ แต่อธิษฐานอิทธิ (การอธิษฐานฤทธิ์) ไม่ได้ถูกห้ามไว้ พึงทราบดังนี้

න භික්ඛවෙ සොවණ්ණමයො පත්තොතිආදීසු සචෙපි ගිහී භත්තග්ගෙ සුවණ්ණතට්ටිකාදීසු බ්‍යඤ්ජනං කත්වා උපනාමෙන්ති, ආමසිතුම්පි න වට්ටති. ඵලිකමයකාචමයකංසමයානි පන තට්ටිකාදීනි භාජනානි පුග්ගලිකපරිභොගෙනෙව න වට්ටන්ති, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති. ‘‘තම්බලොහමයොපි පත්තොව න වට්ටති, ථාලකං පන වට්ටතී’’ති ඉදං සබ්බං කුරුන්දියං වුත්තං. මණිමයොති එත්ථ පන ඉන්දනීලාදිමණිමයො වුත්තො. කංසමයොති එත්ථ වට්ටලොහමයොපි සඞ්ගහිතො.

ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บาตรที่ทำด้วยทองไม่ควร' เป็นต้นนี้ แม้คฤหัสถ์จะนำกับข้าวมาถวายในภาชนะทองเป็นต้นที่โรงฉัน ก็ไม่ควรแม้แต่จะสัมผัส แต่ภาชนะที่ทำด้วยผลึก แก้ว หรือทองเหลืองเป็นต้น ไม่ควรใช้เป็นของส่วนตัว แต่ควรใช้เป็นของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์จัดทำเป็นพิเศษ 'บาตรที่ทำด้วยทองแดงก็ไม่ควร แต่ถ้วยควร' ดังนี้ ทั้งหมดนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที ในบทว่า 'มณิมโย' นี้ หมายถึงภาชนะที่ทำด้วยแก้วมณี เช่น อินทนิลเป็นต้น ในบทว่า 'กํสมโย' นี้ รวมถึงภาชนะที่ทำด้วยทองขาวด้วย

253. ලිඛිතුන්ති තනුකරණත්ථායෙතං වුත්තං. පකතිමණ්ඩලන්ති මකරදන්තච්ඡින්නකමණ්ඩලමෙව.

๒๕๓. คำว่า 'ลิขิตุํ' นี้ กล่าวไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำให้บางลง คำว่า 'ปกติมณฺฑลํ' คือ วงกลมที่ตัดเป็นรูปฟันจระเข้เท่านั้น

254. ආවට්ටිත්වාති අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරිත්වා. පත්තාධාරකන්ති එත්ථ ‘‘දන්තවල්ලිවෙත්තාදීහි කතෙ භූමිආධාරකෙ තයො, දාරුආධාරකෙ ද්වෙ පත්තෙ උපරූපරි ඨපෙතුං වට්ටතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන වුත්තං – ‘‘භූමිආධාරකෙ තිණ්ණං පත්තානං අනොකාසො, ද්වෙ ඨපෙතුං වට්ටති. දාරුආධාරකදණ්ඩාධාරකෙසුපි සුසජ්ජිතෙසු එසෙව නයො. භමකොටිසදිසො පන දාරුආධාරකො තීහි දණ්ඩකෙහි බද්ධො දණ්ඩකාධාරො ච එකස්සපි පත්තස්ස අනොකාසො, තත්ථ ඨපෙත්වාපි හත්ථෙන ගහෙත්වා එව නිසීදිතබ්බං. භූමියං පන නික්කුජ්ජිත්වා එකමෙව ඨපෙතබ්බ’’න්ති.

๒๕๔. คำว่า อาวัฏฏิตวาติ คือ การกระทบกันและกัน. ในบทว่า ปัตตาธารกะ นี้ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีว่า 'ในที่รองบาตรที่ทำด้วยงา เถาวัลย์ และหวายเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่บนพื้นดิน ควรวางบาตรได้ ๓ ใบ, ในที่รองบาตรไม้ ควรวางบาตรได้ ๒ ใบซ้อนกัน'. แต่ในมหาวินัยอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า 'ที่รองบาตรที่ตั้งอยู่บนพื้นดิน ไม่ใช่ที่สำหรับวางบาตร ๓ ใบ, ควรวางได้เพียง ๒ ใบ. แม้ในที่รองบาตรไม้และที่รองบาตรที่ทำด้วยด้ามไม้ที่จัดเตรียมไว้อย่างดี ก็มีนัยเดียวกันนี้. แต่ที่รองบาตรไม้ที่เหมือนปลายเครื่องกลึง และที่รองบาตรที่ผูกด้วยด้ามไม้ ๓ อัน ไม่ใช่ที่สำหรับวางบาตรแม้เพียงใบเดียว, แม้จะวางไว้ในที่นั้น ก็ต้องใช้มือจับบาตรไว้นั่นเองแล้วจึงนั่ง. แต่บนพื้นดิน ควรคว่ำบาตรแล้ววางไว้เพียงใบเดียวเท่านั้น'.

මිඩ්ඪන්තෙති ආලින්දකමිඩ්ඪිකාදීනං අන්තෙ. සචෙ පන පරිවත්තෙත්වා තත්ථෙව පතිට්ඨාති, එවරූපාය විත්ථිණ්ණාය මිඩ්ඪියා ඨපෙතුං වට්ටති. පරිභණ්ඩන්තෙති බාහිරපස්සෙ කතාය තනුකමිඩ්ඪිකාය අන්තෙ. මිඩ්ඪියං වුත්තනයෙනෙවෙත්ථාපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

คำว่า มิฑฺฒันเตติ คือ ที่สุดแห่งเชิงชายอาลินทะเป็นต้น. แต่ถ้ากลิ้งไปแล้วตั้งอยู่ได้ในที่นั้นเอง ควรวางไว้บนเชิงชายที่กว้างขวางเห็นปานนั้นได้. คำว่า ปริภณฺฑันเตติ คือ ที่สุดแห่งเชิงชายแคบๆ ที่ทำไว้ที่ด้านนอก. แม้ในที่นี้ ก็พึงทราบการวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้ในเชิงชายนั้นนั่นแล.

චොළකන්ති යං පත්ථරිත්වා පත්තො ඨපීයති; තස්මිං පන අසති කටසාරකෙ වා තට්ටිකාය වා මත්තිකාපරිභණ්ඩකතාය භූමියා වා යත්ථ න දුස්සති, තථාරූපාය වාලිකාය වා ඨපෙතුං වට්ටති. පංසුරජාදීසු පන ඛරභූමියං වා ඨපෙන්තස්ස දුක්කටං. පත්තමාළකං ඉට්ඨකාහි වා දාරූහි වා කාතුං වට්ටති[Pg.48]. පත්තකුණ්ඩොලිකාති මහාමුඛකුණ්ඩසණ්ඨානා භණ්ඩකුක්ඛලිකා වුච්චති. යො ලග්ගෙය්‍යාති යත්ථ කත්ථචි ලග්ගෙන්තස්ස දුක්කටමෙව. චීවරවංසෙපි බන්ධිත්වා ඨපෙතුං න වට්ටති. භණ්ඩකට්ඨපනත්ථමෙව වා කතං හොතු නිසීදනසයනත්ථං වා යත්ථ කත්ථචි මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා ඨපෙන්තස්ස දුක්කටං, අඤ්ඤෙන පන භණ්ඩකෙන සද්ධිං බන්ධිත්වා ඨපෙතුං වට්ටති. අටනියං බන්ධිත්වා ඔලම්බෙතුං වා වට්ටති, බන්ධිත්වාපි උපරි ඨපෙතුං න වට්ටතියෙව. සචෙ පන මඤ්චො වා පීඨං වා උක්ඛිපිත්වා චීවරවංසාදීසු අට්ටකඡන්නෙන ඨපිතං හොති, තත්ථ ඨපෙතුං වට්ටති. අංසවද්ධනකෙන අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා අඞ්කෙ ඨපෙතුං වට්ටති. ඡත්තෙ භත්තපූරොපි අංසකූටෙ ලග්ගිතපත්තොපි ඨපෙතුං න වට්ටති, භණ්ඩකෙන පන සද්ධිං බන්ධිත්වා වා අට්ටකං කත්වා වා ඨපිතෙ යො කොචි ඨපෙතුං වට්ටති.

คำว่า โจฬกะ คือ ผ้าที่ปูแล้ววางบาตร; แต่เมื่อไม่มีผ้านั้น ควรวางไว้บนเสื่อ หรือบนเสื่อลำแพน หรือบนพื้นดินที่โบกฉาบด้วยดินเหนียว หรือบนพื้นทรายที่มีลักษณะซึ่งบาตรจะไม่เสียหาย. แต่เมื่อวางบนฝุ่นละอองเป็นต้น หรือบนพื้นดินที่ขรุขระ ต้องอาบัติทุกกฏ. ควรทำที่วางบาตรด้วยอิฐหรือด้วยไม้. ที่ชื่อว่า ปัตตกุณโฑลิกา ได้แก่ ภาชนะสำหรับใส่สิ่งของที่มีรูปทรงเหมือนหม้อปากกว้าง. คำว่า โย ลคฺเคยฺยาติ คือ เมื่อแขวนไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ต้องอาบัติทุกกฏแท้ๆ. แม้ที่ราวผ้า ก็ไม่ควรผูกแขวนไว้. ไม่ว่าจะเป็นเตียงหรือตั่งที่ทำไว้เพื่อวางสิ่งของก็ตาม หรือเพื่อการนั่งการนอนก็ตาม เมื่อวางไว้บนเตียงหรือตั่งใดๆ ต้องอาบัติทุกกฏ, แต่ถ้าผูกรวมกับสิ่งของอื่นแล้ววางไว้ ย่อมควร. จะผูกแขวนไว้ที่แม่แคร่ (ขาเตียง) ก็ควร, แม้ผูกไว้แล้วจะวางไว้ข้างบน (แม่แคร่) ก็ไม่ควรเลย. แต่ถ้าเตียงหรือตั่งถูกยกขึ้นวางไว้บนราวผ้าเป็นต้น โดยอาการอย่างหิ้ง, จะวางไว้ในที่นั้นก็ควร. จะแขวนไว้ที่จงอยบ่าด้วยสายสะพายแล้ววางไว้บนตักก็ควร. ไม่ควรวางบาตรที่เต็มด้วยเสบียง หรือบาตรที่แขวนไว้ที่จงอยบ่าไว้บนร่ม, แต่ถ้าผูกรวมกับสิ่งของอื่น หรือทำเป็นหิ้งไว้บนร่มนั้นแล้ว จะวางบาตรใบใดใบหนึ่งไว้ก็ควร.

255. පත්තහත්ථෙනාති එත්ථ න කෙවලං යස්ස පත්තො හත්ථෙ, සො එව පත්තහත්ථො, න කෙවලඤ්ච කවාටමෙව පණාමෙතුං න ලභති; අපිච ඛො පන හත්ථෙ වා පිට්ඨිපාදෙ වා යත්ථ කත්ථචි සරීරාවයවෙ පත්තස්මිං සති හත්ථෙන වා පාදෙන වා සීසෙන වා යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන කවාටං වා පණාමෙතුං ඝටිකං වා උක්ඛිපිතුං සූචිං වා කුඤ්චිකාය අපාපුරිතුං න ලභති. අංසකූටෙ පන පත්තං ලග්ගෙත්වා යථාසුඛං අවාපුරිතුං ලභති.

๒๕๕. ในบทว่า ปัตตหัตเถนะ นี้ ไม่ใช่เพียงผู้ที่มีบาตรอยู่ในมือเท่านั้น ชื่อว่า ปัตตหัตถะ, และไม่ใช่เพียงจะผลักบานประตูไม่ได้เท่านั้น; ที่แท้แล้ว เมื่อมีบาตรอยู่ในมือก็ตาม บนหลังเท้าก็ตาม หรือในส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก็ตาม จะผลักบานประตูด้วยมือ เท้า หรือศีรษะ หรือด้วยส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก็ตาม จะยกกลอนก็ตาม จะไขดาลด้วยกุญแจก็ตาม ไม่ควรทั้งนั้น. แต่ถ้าแขวนบาตรไว้ที่จงอยบ่าแล้ว จะเปิดประตูตามสบาย ย่อมได้.

තුම්බකටාහන්ති ලාබුකටාහං වුච්චති, තං පරිහරිතුං න වට්ටති. ලභිත්වා පන තාවකාලිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. ඝටිකටාහෙපි එසෙව නයො. ඝටිකටාහන්ති ඝටිකපාලං. අභුං මෙති උත්‍රාසවචනමෙතං. සබ්බපංසුකූලිකෙනාති එත්ථ චීවරඤ්ච මඤ්චපීඨඤ්ච පංසුකූලං වට්ටති, අජ්ඣොහරණීයං පන දින්නකමෙව ගහෙතබ්බං.

ที่ชื่อว่า ตุมพกะฏาหะ ได้แก่ ภาชนะน้ำเต้า, ไม่ควรนำภาชนะน้ำเต้านั้นติดตัวไปเป็นประจำ. แต่เมื่อได้มาแล้ว จะใช้สอยชั่วคราว ย่อมควร. แม้ในกระเบื้องหม้อ ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า ฆะฏิกะกะฏาหะ ได้แก่ กระเบื้องหม้อ. คำว่า อะภุง เม นี้ เป็นคำแสดงความตกใจ. ในบทว่า สัพพปังสุกูลิเกนะ นี้ จีวรและเตียงตั่งที่เป็นบังสุกุล ย่อมควร, ส่วนของที่พึงกลืนกิน พึงรับเอาแต่ของที่เขาถวายแล้วเท่านั้น.

චලකානීති චබ්බෙත්වා අපවිද්ධාමිසානි. අට්ඨිකානීති මච්ඡමංසඅට්ඨිකානි. උච්ඡිට්ඨොදකන්ති මුඛවික්ඛාලනොදකං. එතෙසු යංකිඤ්චි පත්තෙන නීහරන්තස්ස දුක්කටං. පත්තං පටිග්ගහං කත්වා හත්ථං ධොවිතුම්පි න ලභති. හත්ථධොතපාදධොතඋදකම්පි පත්තෙ ආකිරිත්වා නීහරිතුං න වට්ටති. අනුච්ඡිට්ඨං සුද්ධපත්තං උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හිතුං න වට්ටති, වාමහත්ථෙන පනෙත්ථ උදකං ආසිඤ්චිත්වා එකං උදකගණ්ඩුසං [Pg.49] ගහෙත්වා උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හිතුං වට්ටති. එත්තාවතාපි හි සො උච්ඡිට්ඨපත්තො හොති, හත්ථං පන බහි උදකෙන වික්ඛාලෙත්වා ගහෙතුං වට්ටති. මච්ඡමංසඵලාඵලාදීනි ඛාදන්තො යං තත්ථ අට්ඨිං වා චලකං වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. යං පන පටිඛාදිතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං ලභති. අට්ඨිකකණ්ටකාදීනි තත්ථෙව කත්වා හත්ථෙන ලුඤ්චිත්වා ඛාදිතුං වට්ටති. මුඛතො නීහටං පන යංකිඤ්චි පුන ඛාදිතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. සිඞ්ගිවෙරනාළිකෙරඛණ්ඩානි ඩංසිත්වා පුන ඨපෙතුං ලභති.

คำว่า จลกา คือ เศษอาหารที่เคี้ยวแล้วทิ้ง. คำว่า อัฏฐิกา คือ กระดูกปลาและเนื้อ. คำว่า อุจฉิฏโฐทกะ คือ น้ำล้างปาก. ในบรรดาสิ่งเหล่านี้ ภิกษุเมื่อนำสิ่งใดสิ่งหนึ่งออกไปด้วยบาตร ต้องอาบัติทุกกฏ. จะทำบาตรให้เป็นกระโถนแล้วล้างมือก็ไม่ได้. แม้น้ำล้างมือและน้ำล้างเท้า ก็ไม่ควรเทลงในบาตรแล้วนำออกไป. ไม่ควรจับบาตรที่สะอาดซึ่งไม่มีเศษอาหารด้วยมือที่เปื้อนเศษอาหาร, แต่ในเรื่องนี้ เมื่อหลั่งน้ำด้วยมือซ้ายแล้ว อมน้ำอึกหนึ่ง แล้วจึงจับบาตรด้วยมือที่เปื้อนเศษอาหาร ย่อมควร. เพราะด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บาตรนั้นย่อมชื่อว่าเป็นบาตรมีเศษอาหาร, แต่ถ้าล้างมือข้างนอกด้วยน้ำแล้วจึงจับ ย่อมควร. เมื่อฉันปลา เนื้อ และผลไม้น้อยใหญ่เป็นต้น หากต้องการจะทิ้งกระดูกหรือเศษอาหารใดในสิ่งเหล่านั้น ไม่ควรวางไว้ในบาตร. แต่ถ้าต้องการจะเคี้ยวฉันอีก ย่อมวางไว้ในบาตรได้. จะใส่กระดูกและก้างเป็นต้นไว้ในบาตรนั้นแล้ว ใช้นิ้วมือแกะฉัน ย่อมควร. แต่ถ้าไม่ต้องการจะฉันสิ่งใดๆ ที่นำออกจากปากอีก ไม่ควรวางสิ่งนั้นไว้ในบาตร. ส่วนขิงและมะพร้าวที่กัดแล้ว จะวางไว้เพื่อฉันอีก ย่อมได้.

256. නමතකන්ති සත්ථකවෙඨනකං පිලොතිකඛණ්ඩං. දණ්ඩසත්ථකන්ති පිප්ඵලකං වා අඤ්ඤම්පි වා යංකිඤ්චි දණ්ඩං යොජෙත්වා කතසත්ථකං.

๒๕๖. คำว่า นามตกะ คือ ผ้าพันมีดโกน. คำว่า ทัณฑสัตถกะ คือ มีดโกนที่ทำโดยประกอบด้าม หรือมีดโกนอื่นๆ ที่มีด้าม.

කණ්ණකිතා හොන්තීති මලග්ගහිතා හොන්ති. කිණ්ණෙන පූරෙතුන්ති කිණ්ණචුණ්ණෙන පූරෙතුං. සත්තුයාති හලිද්දිමිස්සකෙන පිට්ඨචුණ්ණෙන. සරිතකන්ති පාසාණචුණ්ණං වුච්චති; තෙන පූරෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. මධුසිත්ථකෙන සාරෙතුන්ති මධුසිත්ථකෙන මක්ඛෙතුං. සරිතකං පරිභිජ්ජතීති තං මක්ඛිතමධුසිත්ථකං භිජ්ජති. සරිතසිපාටිකන්ති මධුසිත්ථකපිලොතිකං; සත්ථකොසකසිපාටියා පන සරිතසිපාටිකාය අනුලොමාති කුරුන්දියං වුත්තං. කථිනන්ති නිස්සෙණිම්පි තත්ථ අත්ථරිතබ්බකටසාරකකිලඤ්ජානං අඤ්ඤතරම්පි. කථිනරජ්ජුන්ති යාය දුපට්ටචීවරං සිබ්බන්තා කථිනෙ චීවරම්පි බන්ධන්ති. කථිනං නප්පහොතීති දීඝස්ස භික්ඛුනො පමාණෙන කතං කථිනං; තත්ථ රස්සස්ස භික්ඛුනො චීවරං පත්ථරියමානං නප්පහොති, අන්තොයෙව හොති; දණ්ඩකෙ න පාපුණාතීති අත්ථො. දණ්ඩකථිනන්ති තස්ස මජ්ඣෙ ඉතරස්ස භික්ඛුනො පමාණෙන අඤ්ඤං නිස්සෙණිං බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

คำว่า 'มีสนิมจับ' หมายถึง มีคราบสกปรกจับ หรือมีสนิมจับ. คำว่า 'เพื่อให้เต็มด้วยยีสต์' หมายถึง เพื่อให้เต็มด้วยผงยีสต์. คำว่า 'ด้วยแป้ง' หมายถึง ด้วยแป้งที่ผสมขมิ้น. คำว่า 'สริตกะ' หมายถึง ผงหิน; อนุญาตให้เติมด้วยผงหินนั้น. คำว่า 'เพื่อทาด้วยขี้ผึ้ง' หมายถึง เพื่อทาด้วยขี้ผึ้ง. คำว่า 'สริตกะย่อมแตก' หมายถึง ขี้ผึ้งที่ทาไว้นั้นย่อมแตก. คำว่า 'ถุงผ้าที่ทาด้วยขี้ผึ้ง' หมายถึง ถุงผ้าที่ทาด้วยขี้ผึ้ง; ในคัมภีร์กุรุนทิยะกล่าวว่า ถุงผ้าสำหรับมีดนั้นเหมาะสมกับถุงผ้าที่ทาด้วยขี้ผึ้ง. คำว่า 'กฐิน' หมายถึง ไม้สะดึง หรือเสื่อหรือพรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ควรปูบนไม้สะดึงนั้น. คำว่า 'เชือกสำหรับกฐิน' หมายถึง เชือกที่ใช้ผูกจีวรบนไม้สะดึงเมื่อเย็บจีวรสองชั้น. คำว่า 'ไม้สะดึงไม่พอ' หมายถึง ไม้สะดึงที่ทำตามขนาดของภิกษุผู้สูง เมื่อปูจีวรของภิกษุผู้เตี้ยลงไปบนนั้นก็ไม่พอ จีวรอยู่แต่ภายใน ไม่ถึงไม้คาน. คำว่า 'ไม้สะดึงคาน' หมายถึง อนุญาตให้ผูกไม้สะดึงอีกอันหนึ่งตามขนาดของภิกษุรูปอื่นผู้เตี้ยกว่าไว้ตรงกลางของไม้สะดึงอันยาวนั้น.

බිදලකන්ති දණ්ඩකථිනප්පමාණෙන කටසාරකස්ස පරියන්තෙ පටිසංහරිත්වා දුගුණකරණං. සලාකන්ති දුපට්ටචීවරස්ස අන්තරෙ පවෙසනසලාකං. විනන්ධනරජ්ජුන්ති මහානිස්සෙණියා සද්ධිං ඛුද්දකං නිස්සෙණිං විනන්ධිතුං රජ්ජුං. විනන්ධනසුත්තන්ති ඛුද්දකනිස්සෙණියා චීවරං විනන්ධිතුං සුත්තකං. විනන්ධිත්වා චීවරං සිබ්බෙතුන්ති තෙන සුත්තකෙන තත්ථ චීවරං විනන්ධිත්වා සිබ්බිතුං. විසමා හොන්තීති කාචි ඛුද්දකා හොන්ති, කාචි මහන්තා. කළිම්භකන්ති පමාණසඤ්ඤාකරණං යංකිඤ්චි තාලපණ්ණාදිං. මොඝසුත්තකන්ති වඩ්ඪකීනං දාරූසු [Pg.50] කාළසුත්තෙන විය හලිද්දිසුත්තෙන සඤ්ඤාකරණං. අඞ්ගුලියා පටිග්ගණ්හන්තීති සූචිමුඛං අඞ්ගුලියා පටිච්ඡන්ති. පටිග්ගහන්ති අඞ්ගුලිකොසකං.

คำว่า 'บิดลกะ' หมายถึง การพับเสื่อให้เป็นสองชั้นที่ขอบตามขนาดของไม้สะดึงคาน. คำว่า 'สลากะ' หมายถึง ไม้ซี่สำหรับสอดเข้าไประหว่างจีวรสองชั้น. คำว่า 'เชือกสำหรับผูก' หมายถึง เชือกสำหรับผูกไม้สะดึงเล็กเข้ากับไม้สะดึงใหญ่. คำว่า 'ด้ายสำหรับผูก' หมายถึง ด้ายสำหรับผูกจีวรบนไม้สะดึงเล็ก. คำว่า 'ผูกแล้วเย็บจีวร' หมายถึง ผูกจีวรบนไม้สะดึงเล็กนั้นด้วยด้ายนั้นแล้วเย็บ. คำว่า 'ไม่สม่ำเสมอ' หมายถึง ช่องว่างระหว่างรอยเย็บบางแห่งแคบ บางแห่งกว้าง. คำว่า 'กฬิมภกะ' หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น ใบตาล เป็นเครื่องหมายบอกขนาดของช่องว่างระหว่างรอยเย็บ. คำว่า 'โมฆสูตร' หมายถึง ด้ายขมิ้นสำหรับทำเครื่องหมาย เหมือนช่างไม้ใช้ด้ายดำทำเครื่องหมายบนไม้. คำว่า 'รับด้วยนิ้วมือ' หมายถึง รับปลายเข็มด้วยนิ้วมือ. คำว่า 'รับ' หมายถึง ปลอกนิ้ว.

257. ආවෙසනවිත්ථකං නාම යංකිඤ්චි පාතිචඞ්කොටකාදි. උච්චවත්ථුකන්ති පංසුං ආකිරිත්වා උච්චවත්ථුකං කාතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතුන්ති ඡදනං ඔධුනිත්වා ඝනදණ්ඩකං කත්වා අන්තො චෙව බහි ච මත්තිකාය ලිම්පිතුන්ති අත්ථො. ගොඝංසිකායාති වෙළුං වා රුක්ඛදණ්ඩං වා අන්තොකත්වා තෙන සද්ධිං සඞ්ඝරිතුන්ති අත්ථො. බන්ධනරජ්ජුන්ති තථා සඞ්ඝරිතස්ස බන්ධනරජ්ජුං.

๒๕๗. คำว่า 'อเวสนวิตถกะ' หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น ถ้วยหรือพาน เป็นต้น. คำว่า 'ที่ตั้งสูง' หมายถึง อนุญาตให้ทำที่ตั้งให้สูงโดยการเทดินลงไป. คำว่า 'ปัดออกแล้วฉาบ' หมายถึง อนุญาตให้ปัดหลังคาออกแล้วทำคานให้แข็งแรง แล้วฉาบด้วยดินเหนียวทั้งภายในและภายนอก. คำว่า 'ด้วยไม้คาน' หมายถึง อนุญาตให้พับเสื่อโดยสอดไม้ไผ่หรือไม้คานไว้ข้างในแล้วพับพร้อมกับสิ่งนั้น. คำว่า 'เชือกสำหรับผูก' หมายถึง เชือกสำหรับผูกเสื่อที่พับไว้เช่นนั้น.

258. කටච්ඡුපරිස්සාවනං නාම තීසු දණ්ඩකෙසු විනන්ධිත්වා කතං.

๒๕๘. คำว่า 'กะฏัจฉุปริสสาวนะ' หมายถึง เครื่องกรองน้ำที่ทำโดยผูกติดกับไม้สามอัน.

259. යො න දදෙය්‍යාති අපරිස්සාවනකස්සෙව යො න දදාති, තස්ස ආපත්ති. යො පන අත්තනො හත්ථෙ පරිස්සාවනෙ විජ්ජමානෙපි යාචති, තස්ස න අකාමා දාතබ්බං. දණ්ඩපරිස්සාවනන්ති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනං විය චතූසු පාදෙසු බද්ධනිස්සෙණිකාය සාටකං බන්ධිත්වා මජ්ඣෙදණ්ඩකෙ උදකං ආසිඤ්චිතබ්බං, තං උභොපි කොට්ඨාසෙ පූරෙත්වා පරිස්සවති. ඔත්ථරකං නාම යං උදකෙ ඔත්ථරිත්වා ඝටකෙන උදකං ගණ්හන්ති, තඤ්හි චතූසු දණ්ඩකෙසු වත්ථං බන්ධිත්වා උදකෙ චත්තාරො ඛාණුකෙ නිඛණිත්වා තෙසු බන්ධිත්වා සබ්බපරියන්තෙ උදකතො මොචෙත්වා මජ්ඣෙ ඔත්ථරිත්වා ඝටෙන උදකං ගණ්හන්ති. මකසකුටිකාති චීවරකුටිකා වුච්චති.

๒๕๙. คำว่า 'ผู้ใดไม่ให้' หมายถึง ผู้ใดไม่ให้แก่ภิกษุที่ไม่มีเครื่องกรองน้ำ ผู้นั้นต้องอาบัติ. แต่ภิกษุใดมีเครื่องกรองน้ำอยู่ในมือแล้วยังขออยู่ ไม่ควรให้แก่ภิกษุนั้นโดยไม่เต็มใจ. คำว่า 'เครื่องกรองน้ำแบบมีคาน' หมายถึง เหมือนเครื่องกรองน้ำด่างของช่างย้อมผ้า คือผูกผ้าไว้กับไม้สะดึงที่ผูกติดกับขาตั้งสี่ด้าน แล้วเทน้ำลงตรงกลางคาน น้ำนั้นจะเต็มทั้งสองส่วนแล้วไหลผ่านไป. คำว่า 'โอตถรกะ' หมายถึง ผ้าที่ใช้คลุมน้ำแล้วตักน้ำด้วยหม้อเล็ก; คือผูกผ้านั้นไว้กับไม้สี่อัน แล้วปักหลักสี่อันในน้ำ ผูกไม้เหล่านั้นไว้กับหลัก ปล่อยขอบทั้งหมดให้พ้นน้ำ แล้วคลุมตรงกลางผ้าแล้วตักน้ำด้วยหม้อ. คำว่า 'มกสกุฏิกา' หมายถึง กุฏิที่ทำด้วยจีวร.

260. අභිසන්නකායාති සෙම්හාදිදොසුස්සන්නකායා. අග්ගළවට්ටි නාම ද්වාරබාහාය සමප්පමාණොයෙව අග්ගළත්ථම්භො වුච්චති, යත්ථ තීණි චත්තාරි ඡිද්දානි කත්වා සූචියො දෙන්ති. කපිසීසකං නාම ද්වාරබාහං විජ්ඣිත්වා තත්ථ පවෙසිතො අග්ගළපාසකො වුච්චති. සූචිකාති තත්ථ මජ්ඣෙ ඡිද්දං කත්වා පවෙසිතා. ඝටිකාති උපරි යොජිතා. මණ්ඩලිකං කාතුන්ති නීචවත්ථුකං චිනිතුං. ධූමනෙත්තන්ති ධූමනික්ඛමනඡිද්දං. වාසෙතුන්ති ගන්ධෙන වාසෙතුං. උදකට්ඨානන්ති උදකත්ථපනට්ඨානං. තත්ථ ඝටෙන උදකං ඨපෙත්වා සරාවකෙන වළඤ්ජෙතබ්බං. කොට්ඨකොති ද්වාරකොට්ඨකො.

๒๖๐. คำว่า 'มีร่างกายที่เต็มไปด้วยโทษ' หมายถึง มีร่างกายที่เต็มไปด้วยโทษ เช่น เสมหะเป็นต้น. คำว่า 'อัคคฬวัฏฏิ' หมายถึง เสาสำหรับสลักดาลที่มีขนาดเท่ากับวงกบประตู ซึ่งทำรูสามหรือสี่รูแล้วใส่สลักดาลเข้าไป. คำว่า 'กปิสีสกะ' หมายถึง ช่องไม้สำหรับใส่สลักดาลที่เจาะทะลุวงกบประตูแล้วสอดเข้าไป. คำว่า 'สูจิกา' หมายถึง ไม้เล็กที่สอดเข้าไปในรูตรงกลางของช่องไม้สำหรับสลักดาลนั้น. คำว่า 'ฆฏิกา' หมายถึง ไม้ใหญ่ที่ติดอยู่ด้านบน. คำว่า 'เพื่อก่อให้เป็นวงกลม' หมายถึง เพื่อก่อให้เป็นที่ตั้งต่ำ. คำว่า 'ช่องควัน' หมายถึง ช่องสำหรับควันออก. คำว่า 'เพื่ออบ' หมายถึง เพื่ออบด้วยของหอม. คำว่า 'ที่วางน้ำ' หมายถึง ที่สำหรับวางน้ำ. ควรวางน้ำไว้ที่นั่นด้วยหม้อ แล้วใช้ด้วยถ้วยเล็ก. คำว่า 'กุฏฐกะ' หมายถึง ซุ้มประตู.

261. තිස්සො [Pg.51] පටිච්ඡාදියොති එත්ථ ජන්තාඝරපටිච්ඡාදි ච උදකපටිච්ඡාදි ච පරිකම්මං කරොන්තස්සෙව වට්ටති, සෙසෙසු අභිවාදනාදීසු න වට්ටති. වත්ථපටිච්ඡාදි සබ්බකම්මෙසු වට්ටති. උදකං න හොතීති න්හානොදකං න හොති.

๒๖๑. ในเรื่องผ้าปกปิดสามอย่างนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ผ้าปกปิดโรงไฟและผ้าปกปิดน้ำ ย่อมควรแก่ภิกษุผู้กำลังทำกิจวัตรเท่านั้น ในกิจอื่น ๆ เช่น การไหว้ เป็นต้น ย่อมไม่ควร. ผ้าปกปิดกาย ย่อมควรในกิจทุกอย่าง. คำว่า 'ไม่มีน้ำ' หมายถึง ไม่มีน้ำสำหรับอาบ.

262. තුලන්ති පණ්ණිකානං විය උදකඋබ්බාහනකතුලං. කරකටකො වුච්චති ගොණෙ වා යොජෙත්වා හත්ථෙහි වා ගහෙත්වා දීඝවරත්තාදීහි ආකඩ්ඪනයන්තං. චක්කවට්ටකන්ති අරහටඝටියන්තං. චම්මඛණ්ඩං නාම තුලාය වා කරකටකෙ වා යොජෙතබ්බකං චම්මභාජනං. පාකටා හොතීති අපරික්ඛිත්තා හොති. උදකපුඤ්ඡනීති දණ්ඩමයාපි විසාණමයාපි දාරුමයාපි වට්ටති, තස්සා අසති චොළකෙනාපි උදකං පච්චුද්ධරිතුං වට්ටති.

๒๖๒. คำว่า 'ตุลา' หมายถึง คันโยกสำหรับชักน้ำขึ้น เหมือนคันโยกชักน้ำของชาวสวนผัก. คำว่า 'กรกฏกะ' หมายถึง เครื่องชักน้ำที่ใช้โคเทียม หรือใช้มือจับแล้วชักด้วยเชือกยาวเป็นต้น. คำว่า 'จักกวัฏฏกะ' หมายถึง เครื่องจักรที่มีถังน้ำติดอยู่. คำว่า 'จัมมขันธะ' หมายถึง ภาชนะหนังที่ควรผูกติดกับคันโยกหรือเครื่องชักน้ำ. คำว่า 'เปิดเผย' หมายถึง ไม่ได้ล้อมรั้ว. คำว่า 'เครื่องเช็ดน้ำ' หมายถึง เครื่องเช็ดน้ำที่ทำด้วยงาช้าง หรือทำด้วยเขาสัตว์ หรือทำด้วยไม้ ย่อมควร; เมื่อไม่มีสิ่งนั้น ก็ควรใช้ผ้าขี้ริ้วเช็ดน้ำออก.

263. උදකමාතිකන්ති උදකස්ස ආගමනමාතිකං. නිල්ලෙඛජන්තාඝරං නාම ආවිද්ධපක්ඛපාසකං වුච්චති, ගොපානසීනං උපරි මණ්ඩලෙ පක්ඛපාසකෙ ඨපෙත්වා කතකූටච්ඡදනස්සෙතං නාමං. චාතුමාසං නිසීදනෙනාති නිසීදනෙන චත්තාරො මාසෙ න විප්පවසිතබ්බන්ති අත්ථො.

๒๖๓. คำว่า 'อุทุกมาติกา' หมายถึง ทางน้ำไหลเข้า. คำว่า 'นิลเลขชันตาคาร' หมายถึง โรงไฟที่มีปีกกาครอบอยู่โดยรอบ; ชื่อนี้หมายถึงโรงไฟที่ทำหลังคาเป็นยอดแหลม โดยวางปีกกาไว้บนวงกลมเหนือไม้ค้ำยัน. คำว่า 'ด้วยการนั่งสี่เดือน' หมายถึง ไม่ควรอยู่ห่างจากผ้าปูนั่งเป็นเวลาสี่เดือน.

264. පුප්ඵාභිකිණ්ණෙසූති පුප්ඵෙහි සන්ථතෙසු. නමතකං නාම එළකලොමෙහි කතං අවායිමං චම්මඛණ්ඩපරිහාරෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බං. ආසිත්තකූපධානං නාම තම්බලොහෙන වා රජතෙන වා කතාය පෙළාය එතං අධිවචනං, පටික්ඛිත්තත්තා පන දාරුමයාපි න වට්ටති. මළොරිකාති දණ්ඩධාරකො වුච්චති. යට්ඨිආධාරකපණ්ණාධාරකපච්ඡිකපිට්ඨානිපි එත්ථෙව පවිට්ඨානි. ආධාරකසඞ්ඛෙපගමනතො හි පට්ඨාය ඡිද්දං විද්ධම්පි අවිද්ධම්පි වට්ටතියෙව. එකභාජනෙති එත්ථ සචෙ එකො භික්ඛු භාජනතො ඵලං වා පූවං වා ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්මිං අපගතෙ ඉතරස්ස සෙසකං භුඤ්ජිතුං වට්ටති. ඉතරස්සාපි තස්මිං ඛීණෙ පුන ගහෙතුං වට්ටති.

๒๖๔. คำว่า ปุปผาภิกิณเณสุ คือ ที่ลาดด้วยดอกไม้ทั้งหลาย. คำว่า นมตกะ คือ เครื่องลาดชนิดหนึ่งที่ทำด้วยขนแกะ ไม่ได้ทอ ควรใช้โดยการหุ้มด้วยหนัง. คำว่า อาสิตตกูปธานะ นี้เป็นชื่อของตะกร้าที่ทำด้วยทองแดงหรือเงิน แต่เพราะเป็นสิ่งที่ทรงห้ามแล้ว แม้ตะกร้าที่ทำด้วยไม้ก็ไม่ควร. คำว่า มะฬอริกา หมายถึง ไม้สำหรับรองบาตร. แม้ไม้สำหรับรองบาตร, ตะกร้าสำหรับรองบาตรที่ทำด้วยใบไม้, และก้นของตะกร้า ก็รวมอยู่ในมะฬอริกาเดียวกันนี้. จริงอยู่ ตั้งแต่เมื่อรวมอยู่ในที่รองบาตรแล้ว ห่วงที่มีรูที่ผิวก็ดี ห่วงที่มีรูทะลุไปก็ดี ห่วงที่มีรูเจาะรอบๆ ก็ดี ก็ควรทั้งนั้น. ในคำว่า เอกภาชเน นี้ ถ้าภิกษุรูปหนึ่งถือเอาผลไม้หรือขนมจากภาชนะไป เมื่อภิกษุรูปนั้นจากไปแล้ว ภิกษุรูปอื่นควรฉันส่วนที่เหลือ. และเมื่อผลไม้หรือขนมนั้นหมดแล้ว ภิกษุรูปอื่นก็ควรหยิบอีกครั้ง.

265. අට්ඨහඞ්ගෙහීති එත්ථ එකෙකෙනපි අඞ්ගෙන සමන්නාගතස්ස අන්තොසීමාය වා නිස්සීමං ගන්ත්වා නදීආදීසු වා නික්කුජ්ජිතුං වට්ටතියෙව. එවං නික්කුජ්ජිතෙ පන පත්තෙ තස්ස ගෙහෙ කොචි දෙය්‍යධම්මො න ගහෙතබ්බො [Pg.52] – ‘‘අසුකස්ස ගෙහෙ භික්ඛං මා ගණ්හිත්ථා’’ති අඤ්ඤෙසු විහාරෙසුපි පෙසෙතබ්බං. උක්කුජ්ජනකාලෙ පන යාවතතියං යාචාපෙත්වා හත්ථපාසං විජහාපෙත්වා ඤත්තිදුතියකම්මෙන උක්කුජ්ජිතබ්බො.

๒๖๕. ในบทว่า อัฏฐหังเคหิ นี้ อุบาสกผู้ประกอบด้วยองค์ใดองค์หนึ่ง ควรคว่ำบาตรในภายในสีมาที่ผูกแล้วก็ดี หรือไปที่ที่ไม่มีสีมาที่ผูกแล้ว คว่ำในแม่น้ำเป็นต้นก็ดี. แต่เมื่อคว่ำบาตรแล้ว ไม่ควรรับสิ่งของอันควรให้ทานใดๆ ในบ้านของอุบาสกนั้น – ควรส่งข่าวไปบอกแม้ในวัดอื่นๆ ว่า “อย่ารับบิณฑบาตในบ้านของอุบาสกชื่อนั้น”. แต่ในเวลาหงายบาตร ควรให้ขอร้องจนถึงสามครั้ง ให้สละหัตถบาส แล้วจึงหงายบาตรด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา.

268. පුරක්ඛත්වාති අග්ගතො කත්වා. සංහරන්තූති සංහරියන්තු. චෙලපටිකන්ති චෙලසන්ථරං. සො කිර ‘‘සචෙ අහං පුත්තං ලච්ඡාමි, අක්කමිස්සති මෙ භගවා චෙලපටික’’න්ති ඉමිනා අජ්ඣාසයෙන සන්ථරි, අභබ්බො චෙස පුත්තලාභාය; තස්මා භගවා න අක්කමි. යදි අක්කමෙය්‍ය, පච්ඡා පුත්තං අලභන්තො ‘‘නායං සබ්බඤ්ඤූ’’ති දිට්ඨිං ගණ්හෙය්‍ය. ඉදං තාව භගවතො අනක්කමනෙ කාරණං. යස්මා පන භික්ඛූපි යෙ අජානන්තා අක්කමෙය්‍යුං, තෙ ගිහීනං පරිභූතා භවෙය්‍යුං; තස්මා භික්ඛූ පරිභවතො මොචෙතුං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි. ඉදං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනෙ කාරණං.

๒๖๘. คำว่า ปุรักขัตวา คือ ทำไว้ข้างหน้า. คำว่า สังหรันตุ คือ จงเก็บคืนไป. คำว่า เจลปฏิกัง คือ ผ้าปู. ได้ยินว่า เจ้าชายโพธินั้นได้ปูผ้าไว้ด้วยอัธยาศัยว่า “ถ้าเราจักได้บุตร พระผู้มีพระภาคจักทรงเหยียบผ้าปูของเรา” แต่เจ้าชายนั้นไม่ควรได้บุตร; เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงเหยียบ. ถ้าทรงเหยียบ ภายหลังเมื่อไม่ได้บุตร เขาจักถือมิจฉาทิฏฐิว่า “พระสมณโคดมนี้ไม่ใช่สัพพัญญู”. นี่เป็นเหตุในการไม่ทรงเหยียบของพระผู้มีพระภาคก่อน. อีกประการหนึ่ง เพราะภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่รู้แล้วจักเหยียบ ภิกษุเหล่านั้นจักถูกคฤหัสถ์ดูหมิ่น; เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงให้ภิกษุทั้งหลายพ้นจากการถูกดูหมิ่น จึงทรงบัญญัติสิกขาบท. นี่เป็นเหตุในการทรงบัญญัติสิกขาบท.

මඞ්ගලත්ථාය යාචියමානෙනාති අපගතගබ්භා වා හොතු ගරුගබ්භා වා, එවරූපෙසු ඨානෙසු මඞ්ගලත්ථාය යාචියමානෙන අක්කමිතුං වට්ටති. ධොතපාදකං නාම පාදධොවනට්ඨානෙ ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමනත්ථාය පච්චත්ථරණං අත්ථතං හොති, තං අක්කමිතුං වට්ටති.

คำว่า มังคลัตถายะ ยาจิยะมาเนนะ คือ ไม่ว่าจะเป็นผู้ที่ครรภ์แท้งไปแล้ว หรือเพิ่งคลอด หรือมีครรภ์แก่ ในที่เช่นนี้ ภิกษุที่ถูกขอร้องเพื่อประโยชน์แห่งมงคล ควรเหยียบ. คำว่า โธตปาทกะ คือ เครื่องลาดที่ปูไว้ในที่ล้างเท้า เพื่อประโยชน์แห่งการเหยียบด้วยเท้าที่ล้างแล้ว ควรเหยียบเครื่องลาดนั้น.

269. කතකං නාම පදුමකණ්ණිකාකාරං පාදඝංසනත්ථං කණ්ටකෙ උට්ඨාපෙත්වා කතං. තං වට්ටං වා හොතු චතුරස්සාදිභෙදං වා, බාහුලිකානුයොගත්තා පටික්ඛිත්තමෙව, නෙව පටිග්ගහෙතුං න පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. සක්ඛරාති පාසාණො වුච්චති; පාසාණඵෙණකොපි වට්ටති. විධූපනන්ති වීජනී වුච්චති. තාලවණ්ටං පන තාලපණ්ණෙහි වා කතං හොතු වෙළුදන්තවිලීවෙහි වා මොරපිඤ්ඡෙහි වා චම්මවිකතීහි වා සබ්බං වට්ටති. මකසබීජනී දන්තමයවිසාණමයදණ්ඩකාපි වට්ටති, වාකමයබීජනියා කෙතකපාරොහකුන්තාලපණ්ණාදිමයාපි සඞ්ගහිතා.

๒๖๙. คำว่า กตกะ คือ ที่ขัดเท้าที่ทำโดยทำให้หนามตั้งขึ้นเพื่อประโยชน์แห่งการขัดเท้า มีสัณฐานเหมือนเกสรดอกบัว. ที่ขัดเท้านั้นไม่ว่าจะเป็นรูปกลมหรือมีประเภทเป็นสี่เหลี่ยมเป็นต้น ก็เป็นสิ่งที่ทรงห้ามแล้วเท่านั้น เพราะเป็นวัตถุที่ภิกษุผู้ปรารถนาวัตถุมากพยายามทำซ้ำๆ ไม่ควรรับและไม่ควรใช้สอย. คำว่า สกฺขรา หมายถึง หินขัดเท้า; แม้หินฟองน้ำก็ควร. คำว่า วิธูปนะ หมายถึง พัดสี่เหลี่ยม. อีกประการหนึ่ง พัดใบตาล ไม่ว่าจะทำด้วยใบตาล หรือทำด้วยไม้ไผ่ งาช้าง และซี่ไม้ไผ่สาน หรือทำด้วยขนหางนกยูง หรือทำด้วยหนังชนิดต่างๆ พัดทั้งหมดก็ควร. พัดไล่ยุง พัดที่ทำด้วยงาช้าง พัดที่ทำด้วยเขาสัตว์ พัดที่เป็นไม้เท้าเล็กๆ ก็ควร. พัดที่ทำด้วยเปลือกไม้ พัดที่ทำด้วยรากซัดทวาย ใบธนุงเป็นต้น ก็รวมอยู่แล้ว.

270. ගිලානස්ස ඡත්තන්ති එත්ථ යස්ස කායඩාහො වා පිත්තකොපො වා හොති, චක්ඛු වා දුබ්බලං, අඤ්ඤො වා කොචි ආබාධො විනා ඡත්තෙන උප්පජ්ජති, තස්ස ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා ඡත්තං වට්ටති. වස්සෙ පන චීවරගුත්තත්ථං වාළමිගචොරභයෙසු ච අත්තගුත්තත්ථම්පි වට්ටති. එකපණ්ණච්ඡත්තං පන සබ්බත්ථෙව වට්ටති.

๒๗๐. ในบทว่า คิลานัสสะ ฉัตตัง นี้ พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: ภิกษุรูปใดมีโรคตัวร้อนหรือโรคดีกำเริบ หรือตามีกำลังน้อย หรืออาพาธอื่นใดเกิดขึ้นโดยไม่มีร่ม ภิกษุรูปนั้นควรใช้ร่มในบ้านหรือในป่า. อีกประการหนึ่ง ในฤดูฝน เพื่อประโยชน์แห่งการรักษาจีวร และเพื่อประโยชน์แห่งการรักษาตนจากภัยสัตว์ร้ายและโจรผู้ร้ายก็ดี ก็ควร. อีกประการหนึ่ง ร่มใบเดียว หรือพัด ควรในกาลทั้งปวงและในที่ทั้งปวง.

අසිස්සාති [Pg.53] අසි අස්ස. විජ්ජොතලතීති විජ්ජොතති. දණ්ඩසම්මුතින්ති එත්ථ පමාණයුත්තො චතුහත්ථොයෙව දණ්ඩො සම්මන්නිත්වා දාතබ්බො. තතො ඌනාතිරිත්තො විනාපි සම්මුතියා සබ්බෙසං වට්ටති. සික්කා පන අගිලානස්ස න වට්ටති, ගිලානස්සාපි සම්මන්නිත්වාව දාතබ්බා.

คำว่า อาสิสสาติ คือ ดาบของผู้นั้น. คำว่า วิชโชตลตีติ คือ ส่องแสง. ในบทว่า ทัณฑสัมมุติ นี้ พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: ไม้เท้าที่มีประมาณสี่ศอกเท่านั้น ควรสมมติแล้วให้. ไม้เท้าที่น้อยกว่าหรือเกินกว่าสี่ศอกนั้น แม้ปราศจากสมมติ ก็ควรแก่ภิกษุทั้งปวง. อีกประการหนึ่ง สาแหรกไม่ควรแก่ภิกษุที่ไม่เป็นไข้ แม้แก่ภิกษุไข้ ก็ควรสมมติแล้วเท่านั้นจึงให้.

273. රොමන්ථකස්සාති එත්ථ ඨපෙත්වා රොමන්ථකං සෙසානං ආගතං උග්ගාරං මුඛෙ සන්ධාරෙත්වා ගිලන්තානං ආපත්ති. සචෙ පන අසන්ධාරිතමෙව පරගලං ගච්ඡති, වට්ටති.

๒๗๓. ในบทว่า โรมันถกัสสะ นี้ พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: เว้นภิกษุผู้เคี้ยวเอื้อง ภิกษุที่เหลือเมื่อทรงอาหารที่เรอขึ้นมาไว้ในปากแล้วกลืนลงไป ย่อมมีอาบัติ. แต่ถ้าอาหารนั้นไม่ได้ทรงไว้ในปากแล้วไหลลงคอไปเอง ก็ควร.

යං දිය්‍යමානන්ති යං දායකෙහි දිය්‍යමානං පටිග්ගහිතභාජනතො බහි පතිතං, තං භික්ඛුනා සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ඉදං භොජනවග්ගෙ වණ්ණිතමෙව.

คำว่า ยัง ทิยยะมานัง คือ ของเคี้ยวหรือของฉันใดที่ทายกกำลังถวาย แล้วตกลงไปข้างนอกภาชนะที่รับ ภิกษุควรเก็บขึ้นมาฉันเองได้ ดังนี้เป็นอรรถ. สิกขาบทนี้ได้อธิบายไว้แล้วในหมวดโภชนะ.

274. කුප්පං කරිස්සාමීති සද්දං කරිස්සාමි. නඛාදීහි නඛච්ඡෙදනෙ ආපත්ති නත්ථි, අනුරක්ඛණත්ථං පන නඛච්ඡෙදනං අනුඤ්ඤාතං. වීසතිමට්ඨන්ති වීසතිපි නඛෙ ලිඛිතමට්ඨෙ කාරාපෙන්ති. මලමත්තන්ති නඛතො මලමත්තං අපකඩ්ඪිතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

๒๗๔. คำว่า กุปปัง กริสสามิ คือ จักทำเสียง (หรือเสียงร้อง). การตัดเล็บด้วยเล็บเป็นต้น ไม่มีอาบัติ แต่เพื่อประโยชน์แห่งการรักษา มีดตัดเล็บได้รับอนุญาตแล้ว. คำว่า วีสติมัฏฐัง คือ ให้ทำเล็บทั้งยี่สิบที่ขูดแล้วให้เรียบเนียน. คำว่า มลามัตตัง คือ ทรงอนุญาตให้เขี่ยเพียงสิ่งสกปรกออกจากเล็บ ดังนี้เป็นอรรถ.

275. ඛුරසිපාටිකන්ති ඛුරකොසකං. මස්සුං කප්පාපෙන්තීති කත්තරියා මස්සුං ඡෙදාපෙන්ති. මස්සුං වඩ්ඪාපෙන්තීති මස්සුං දීඝං කාරෙන්ති. ගොලොමිකන්ති හනුකම්හි දීඝං කත්වා ඨපිතං එළකමස්සු වුච්චති. චතුරස්සකන්ති චතුකොණං. පරිමුඛන්ති උරෙ ලොමසංහරණං. අඩ්ඪදුකන්ති උදරෙ ලොමරාජිට්ඨපනං. ආපත්ති දුක්කටස්සාති මස්සුකප්පාපනාදීසු සබ්බත්ථ ආපත්ති දුක්කටස්ස. ආබාධප්පච්චයා සම්බාධෙ ලොමන්ති ගණ්ඩවණරුධිආදිආබාධප්පච්චයා. කත්තරිකායාති ගණ්ඩවණරුධිසීසරොගාබාධප්පච්චයා. සක්ඛරාදීහි නාසිකාලොමග්ගාහාපනෙ ආපත්ති නත්ථි. අනුරක්ඛණත්ථං පන සණ්ඩාසො අනුඤ්ඤාතො. න භික්ඛවෙ පලිතං ගාහාපෙතබ්බන්ති එත්ථ යං භමුකාය වා නලාටෙ වා දාඨිකාය වා උග්ගන්ත්වා බීභච්ඡං ඨිතං, තාදිසං ලොමං පලිතං වා අපලිතං වා ගාහාපෙතුං වට්ටති.

๒๗๕. คำว่า ขุระสิปาฏิกัง ได้แก่ ปลอกมีดโกน. บทว่า มัสสุง กัปปาเปนติ ความว่า ให้ตัดหนวดด้วยกรรไกร. บทว่า มัสสุง วัฑเฒเปนติ ความว่า ให้ไว้หนวดยาว. คำว่า โคลมิกัง หมายถึง หนวดที่ไว้ให้ยาวที่คางเหมือนเคราแพะ. คำว่า จตุรัสสะกัง ได้แก่ หนวดสี่เหลี่ยม. คำว่า ปริมุขัง ได้แก่ การถอนขนที่อก. คำว่า อัฑฒะทุกัง ได้แก่ การไว้ขนเป็นแถวที่ท้อง. บทว่า อาปัตติ ทุกกฏัสสะ ความว่า ในเรื่องการให้ตัดหนวดเป็นต้นทั้งหมด เป็นอาบัติทุกกฎ. บทว่า อาพาธปัจจยา สัมพาเธ โลมัง ความว่า เพราะเหตุแห่งอาพาธ มีฝี แผลพุพอง เป็นต้น. บทว่า กัตตะริกายะ ความว่า เพราะเหตุแห่งอาพาธ มีฝี แผลพุพอง และโรคศีรษะเป็นต้น [ทรงอนุญาตให้ตัดผมด้วยกรรไกร]. ในการให้ถอนขนจมูกด้วยกรวดเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. แต่ทรงอนุญาตแหนบเพื่อรักษา [จมูก]. ในบทว่า นะ ภิกขะเว ปะลิตัง คาหาเปตัพพัง นี้ มีวินิจฉัยว่า ขนใดที่ขึ้นที่คิ้ว หน้าผาก หรือจอนผม แล้วดูน่าเกลียด ขนชนิดนั้นจะเป็นผมหงอกหรือมิใช่ผมหงอกก็ตาม จะให้ถอนออก ย่อมควร.

277. කංසපත්ථරිකාති කංසභණ්ඩවාණිජා. බන්ධනමත්තන්ති වාසිකත්තරයට්ඨිආදීනං බන්ධනමත්තං.

๒๗๗. คำว่า กังสะปัตถะริกา ได้แก่ พ่อค้าเครื่องทองเหลือง. คำว่า พันธะนะมัตตัง ได้แก่ เพียงเครื่องผูกที่ปลายมีด กรรไกร และไม้เท้าเป็นต้น.

278. න [Pg.54] භික්ඛවෙ අකායබන්ධනෙනාති එත්ථ අබන්ධිත්වා නික්ඛමන්තෙන යත්ථ සරති, තත්ථ බන්ධිතබ්බං. ආසනසාලාය බන්ධිස්සාමීති ගන්තුං වට්ටති. සරිත්වා යාව න බන්ධති, න තාව පිණ්ඩාය චරිතබ්බං. කලාබුකං නාම බහුරජ්ජුකං. දෙඩ්ඩුභකං නාම උදකසප්පසීසසදිසං. මුරජං නාම මුරජවට්ටිසණ්ඨානං වෙඨෙත්වා කතං. මද්දවීණං නාම පාමඞ්ගසණ්ඨානං. ඊදිසඤ්හි එකම්පි න වට්ටති, පගෙව බහූනි. පට්ටිකං සූකරන්තකන්ති එත්ථ පකතිවීතා වා මච්ඡකණ්ටකවායිමා වා පට්ටිකා වට්ටති, සෙසා කුඤ්ජරච්ඡිකාදිභෙදා න වට්ටන්ති. සූකරන්තකං නාම කුඤ්ජිකාකොසකසණ්ඨානං හොති. එකරජ්ජුකං පන මුද්දිකකායබන්ධනඤ්ච සූකරන්තකං අනුලොමෙති. අනුජානාමි භික්ඛවෙ මුරජං මද්දවීණන්ති ඉදං දසාසුයෙව අනුඤ්ඤාතං. පාමඞ්ගදසා චෙත්ථ චතුන්නං උපරි න වට්ටති. සොභණං නාම වෙඨෙත්වා මුඛවට්ටිසිබ්බනං. ගුණකං නාම මුදිඞ්ගසණ්ඨානෙන සිබ්බනං; එවං සිබ්බිතා හි අන්තා ථිරා හොන්ති. පවනන්තොති පාසන්තො වුච්චති.

๒๗๘. ในบทว่า นะ ภิกขะเว อะกายะพันธะเนนะ นี้ มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุเมื่อออกจากวัดโดยไม่คาดประคดเอว ระลึกได้ที่ไหน ควรคาดที่นั่น. จะไปโดยคิดว่า "จักไปคาดที่โรงฉัน" ดังนี้ ย่อมควร. ระลึกได้แล้ว ตราบใดที่ยังไม่คาด ตราบนั้นไม่ควรเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต. ที่ชื่อว่า กะลาพุกะ คือ ประคดเอวที่มีสายมาก. ที่ชื่อว่า เด็ฑฒุภะกะ คือ ประคดเอวที่มีสัณฐานเหมือนหัวงูน้ำ. ที่ชื่อว่า มุระชะ คือ ประคดเอวที่ทำโดยม้วนให้มีสัณฐานเหมือนลูกตะโพน. ที่ชื่อว่า มัททะวีณะ คือ ประคดเอวที่มีสัณฐานเหมือนสังวาล. ประคดเช่นนี้ แม้เส้นเดียวก็ไม่ควร จะกล่าวไปไยถึงหลายเส้น. ในบทว่า ปัฏฏิกัง สูกะรันตะกัง นี้ ประคดแผ่นที่ทอตามปกติ หรือทอเป็นลายก้างปลา ย่อมควร, ประคดที่เหลือมีลายตาช้างเป็นต้น ไม่ควร. ที่ชื่อว่า สูกะรันตะกะ (ประคดไส้สุกร) มีสัณฐานเหมือนปลอกลูกกุญแจ. ส่วนประคดเอวที่มีสายเดียวและประคดเอวที่มีสัณฐานเหมือนผลมะรื่น ย่อมคล้อยตามประคดไส้สุกร. บทว่า อะนุชานามิ ภิกขะเว มุระชัง มัททะวีณัง นี้ ทรงอนุญาตเฉพาะที่ชายประคดเท่านั้น. และในชายประคดสองชนิดนี้ ชายประคดลายสังวาล เกิน 4 เส้นขึ้นไปไม่ควร. ที่ชื่อว่า โสภะณะ คือ การเย็บม้วนที่ขอบปาก. ที่ชื่อว่า คุณะกะ คือ การเย็บให้มีสัณฐานเหมือนกลองตะโพน; เพราะเมื่อเย็บอย่างนี้ ชายประคดทั้งหลายย่อมมั่นคง. คำว่า ปะวะนันโต หมายถึง ห่วง.

280. හත්ථිසොණ්ඩකං නාම නාභිමූලතො හත්ථිසොණ්ඩසණ්ඨානං ඔලම්බකං කත්වා නිවත්ථං චොළිකඉත්ථීනං නිවාසනං විය. මච්ඡවාළකං නාම එකතො දසන්තං එකතො පාසන්තං ඔලම්බෙත්වා නිවත්ථං. චතුකණ්ණකං නාම උපරි ද්වෙ, හෙට්ඨතො ද්වෙති එවං චත්තාරො කණ්ණෙ දස්සෙත්වා නිවත්ථං. තාලවණ්ටකං නාම තාලවණ්ටාකාරෙන සාටකං ඔලම්බෙත්වා නිවාසනං. සතවලිකං නාම දීඝසාටකං අනෙකක්ඛත්තුං ඔභඤ්ජිත්වා ඔවට්ටිකං කරොන්තෙන නිවත්ථං, වාමදක්ඛිණපස්සෙසු වා නිරන්තරං වලියො දස්සෙත්වා නිවත්ථං. සචෙ පන ජාණුතො පට්ඨාය එකා වා ද්වෙ වා වලියො පඤ්ඤායන්ති, වට්ටති.

๒๘๐. ที่ชื่อว่า หัตถิโสณฑะกะ (นุ่งชายงวงช้าง) คือ การนุ่งโดยทำให้ชายห้อยลงมีสัณฐานเหมือนงวงช้างจากโคนสะดือ เหมือนการนุ่งของสตรีชาวโจฬะ. ที่ชื่อว่า มัจฉะวาฬะกะ (นุ่งชายหางปลา) คือ การนุ่งโดยปล่อยชายผ้าด้านหนึ่งและห่วงด้านหนึ่งให้ห้อยลง. ที่ชื่อว่า จตุกัณณะกะ (นุ่งสี่มุม) คือ การนุ่งโดยแสดงมุมทั้ง 4 คือ ข้างบน 2 ข้างล่าง 2. ที่ชื่อว่า ตาละวัณฏะกะ (นุ่งชายพัดใบตาล) คือ การนุ่งโดยปล่อยผ้าให้ห้อยลงเป็นรูปพัดใบตาล. ที่ชื่อว่า สะตะวะลิกะ (นุ่งร้อยริ้ว) คือ การนุ่งโดยพับผ้าผืนยาวหลายครั้งแล้วทำเป็นขอบเอว หรือนุ่งโดยแสดงริ้วให้ปรากฏที่ข้างซ้ายและขวาอย่างต่อเนื่อง. แต่ถ้าปรากฏริ้วเพียงหนึ่งหรือสองริ้วตั้งแต่เข่าขึ้นไป ย่อมควร.

සංවෙල්ලියං නිවාසෙන්තීති මල්ලකම්මකාරාදයො විය කච්ඡං බන්ධිත්වා නිවාසෙන්ති; එවං නිවාසෙතුං ගිලානස්සපි මග්ගප්පටිපන්නස්සපි න වට්ටති. යම්පි මග්ගං ගච්ඡන්තා එකං වා ද්වෙ වා කොණෙ උක්ඛිපිත්වා අන්තරවාසකස්ස උපරි ලග්ගෙන්ති, අන්තො වා එකං කාසාවං තථා නිවාසෙත්වා බහි අපරං නිවාසෙන්ති, සබ්බං න වට්ටති. ගිලානො පන අන්තො කාසාවස්ස ඔවට්ටිකං දස්සෙත්වා අපරං උපරි නිවාසෙතුං ලභති. අගිලානෙන ද්වෙ නිවාසෙන්තෙන සගුණං [Pg.55] කත්වා නිවාසෙතබ්බානි. ඉති යඤ්ච ඉධ පටික්ඛිත්තං, යඤ්ච සෙඛියවණ්ණනායං; තං සබ්බං වජ්ජෙත්වා නිබ්බිකාරං තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තෙන පරිමණ්ඩලං නිවාසෙතබ්බං. යංකිඤ්චි විකාරං කරොන්තො දුක්කටා න මුච්චති. න භික්ඛවෙ ගිහිපාරුතං පාරුපිතබ්බන්ති එවං පටික්ඛිත්තං ගිහිපාරුතං අපාරුපිත්වා, උභො කණ්ණෙ සමං කත්වා පාරුපනං පරිමණ්ඩලපාරුපනං නාම, තං පාරුපිතබ්බං.

บทว่า สังเวลลิยัง นิวาเสนติ ความว่า นุ่งหยักรั้งเหมือนพวกนักมวยและคนงานเป็นต้น; การนุ่งอย่างนี้ แม้แก่ภิกษุไข้หรือภิกษุผู้เดินทาง ก็ไม่ควร. แม้การที่ภิกษุผู้เดินทางยกมุมหนึ่งหรือสองมุมขึ้นเหน็บไว้เหนือผ้าสบง หรือนุ่งผ้ากาสาวะผืนหนึ่งไว้ข้างในอย่างนั้น แล้วนุ่งอีกผืนหนึ่งไว้ข้างนอก ทั้งหมดนั้นไม่ควร. แต่ภิกษุไข้ ย่อมได้เพื่อแสดงขอบเอวไว้ข้างในผ้ากาสาวะ แล้วนุ่งอีกผืนหนึ่งทับข้างบน. ภิกษุผู้มิใช่คนไข้ เมื่อจะนุ่ง 2 ผืน ควรทำเป็นชั้นเดียวกันแล้วนุ่ง. ดังนี้ วิธีนุ่งใดที่ทรงห้ามไว้ในขันทกะนี้ และวิธีนุ่งใดที่ทรงห้ามไว้ในเสขิยวัตร; ภิกษุควรเว้นวิธีนุ่งทั้งหมดนั้นเสีย ไม่ทำให้ผิดแปลก นุ่งให้เป็นปริมณฑล ปิดวงกลมทั้งสาม. ภิกษุเมื่อทำความผิดแปลกอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมไม่พ้นจากอาบัติทุกกฎ. การไม่ห่มอย่างคฤหัสถ์ตามที่ทรงห้ามไว้ในบทว่า นะ ภิกขะเว คิหิปารุตัง ปารุปิตัพพัง แต่ห่มโดยทำมุมทั้งสองให้เสมอกัน ชื่อว่าการห่มเป็นปริมณฑล ภิกษุควรห่มอย่างนั้น.

තත්ථ යංකිඤ්චි සෙතපටපාරුතං පරිබ්බාජකපාරුතං එකසාටකපාරුතං සොණ්ඩපාරුතං අන්තෙපුරිකපාරුතං මහාජෙට්ඨකපාරුතං කුටිපවෙසකපාරුතං බ්‍රාහ්මණපාරුතං පාළිකාරකපාරුතන්ති එවමාදි පරිමණ්ඩලලක්ඛණතො අඤ්ඤථා පාරුතං, සබ්බමෙතං ගිහිපාරුතං නාම. තස්මා යථා සෙතපටා අඩ්ඪපාලකනිගණ්ඨා පාරුපන්ති, යථා ච එකච්චෙ පරිබ්බාජකා උරං විවරිත්වා ද්වීසු අංසකූටෙසු පාවුරණං ඨපෙන්ති, යථා ච එකසාටකා මනුස්සා නිවත්ථසාටකස්ස එකෙනන්තෙන පිට්ඨිං පාරුපිත්වා උභො කණ්ණෙ උභොසු අංසකූටෙසු ඨපෙන්ති, යථා ච සුරාසොණ්ඩාදයො සාටකෙන ගීවං පරික්ඛිපන්තා උභො අන්තෙ උදරෙ වා ඔලම්බෙන්ති; පිට්ඨියං වා ඛිපන්ති, යථා ච අන්තෙපුරිකායො අක්ඛිතාරකමත්තං දස්සෙත්වා ඔගුණ්ඨිකං පාරුපන්ති, යථා ච මහාජෙට්ඨා දීඝසාටකං නිවාසෙත්වා තස්සෙව එකෙනන්තෙන සකලසරීරං පාරුපන්ති, යථා ච කස්සකා ඛෙත්තකුටිං පවිසන්තා සාටකං පලිවෙඨෙත්වා උපකච්ඡකෙ පක්ඛිපිත්වා තස්සෙව එකෙනන්තෙන සරීරං පාරුපන්ති, යථා ච බ්‍රාහ්මණා උභින්නං උපකච්ඡකානං අන්තරෙන සාටකං පවෙසෙත්වා අංසකූටෙසු පක්ඛිපන්ති, යථා ච පාළිකාරකො භික්ඛු එකංසපාරුපනෙන පාරුතං වාමබාහුං විවරිත්වා චීවරං අංසකූටං ආරොපෙති; එවං අපාරුපිත්වා සබ්බෙපි එතෙ අඤ්ඤෙ ච එවරූපෙ පාරුපනදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිබ්බිකාරං පරිමණ්ඩලං පාරුපිතබ්බං. තථා අපාරුපිත්වා ආරාමෙ වා අන්තරඝරෙ වා අනාදරෙන යංකිඤ්චි විකාරං කරොන්තස්ස දුක්කටං.

ในบทว่า “น ภิกฺขเว คิหิปารุตํ ปารุปิตพฺพํ” (ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงห่มอย่างคฤหัสถ์) เป็นต้นนั้น การห่มใดๆ ที่แตกต่างไปจากลักษณะการห่มแบบ “ปริมณฑล” (ห่มให้เรียบร้อย) เช่น การห่มของคนนุ่งผ้าขาว, การห่มของนักบวชปริพาชก, การห่มของคนนุ่งผ้าผืนเดียว, การห่มของคนขี้เมา, การห่มของสตรีในวัง, การห่มของช่างไม้ใหญ่, การห่มของชาวนาที่เข้าไปในกระท่อม, การห่มของพราหมณ์, การห่มของภิกษุผู้จัดแถวสงฆ์ เป็นต้น การห่มทั้งหมดนี้เรียกว่า “คิหิปารุต” (การห่มอย่างคฤหัสถ์) เพราะฉะนั้น ภิกษุพึงห่มให้เป็นปริมณฑล โดยปราศจากความผิดปกติ โดยเว้นจากโทษในการห่มเหล่านี้ทั้งหมดและโทษอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ เช่น: 1. การห่มของพวกนิครนถ์นุ่งผ้าขาวที่ปกปิดเพียงครึ่งท่อนบน 2. การที่ปริพาชกบางพวกเปิดอกแล้ววางผ้าห่มไว้บนบ่าทั้งสองข้าง 3. การที่คนนุ่งผ้าผืนเดียวเอาชายผ้าที่นุ่งแล้วคลุมหลัง แล้วเอาชายผ้าทั้งสองข้างวางไว้บนบ่าทั้งสองข้าง 4. การที่คนขี้เมาเป็นต้น เอาผ้าพันคอแล้วปล่อยชายผ้าทั้งสองข้างห้อยลงมาที่หน้าอก หรือโยนไปข้างหลัง 5. การที่สตรีในวังห่มคลุมศีรษะโดยเปิดให้เห็นเพียงช่องดวงตา 6. การที่ช่างไม้ใหญ่นุ่งผ้าผืนยาวแล้วเอาชายผ้าผืนนั้นคลุมร่างกายทั้งหมด 7. การที่ชาวนาเมื่อเข้าไปในกระท่อมนา ก็เอาผ้าพันแล้วสอดไว้ใต้รักแร้ แล้วเอาชายผ้าผืนนั้นคลุมร่างกาย 8. การที่พราหมณ์สอดผ้าไว้ระหว่างรักแร้ทั้งสองข้างแล้ววางไว้บนบ่า 9. การที่ภิกษุผู้จัดแถวสงฆ์ห่มเฉวียงบ่าแล้วเปิดแขนซ้ายออก แล้วเอาจีวรพาดไว้บนบ่า อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่ห่มอย่างนั้น แต่กลับห่มอย่างไม่เคารพในอารามหรือในบ้านเรือน ทำให้เกิดความผิดปกติใดๆ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

281. මුණ්ඩවට්ටීති යථා රඤ්ඤො කුහිඤ්චි ගච්ඡතො පරික්ඛාරභණ්ඩවහනමනුස්සාති අධිප්පායො. අන්තරාකාජන්ති මජ්ඣෙ ලග්ගෙත්වා ද්වීහි වහිතබ්බභාරං.

๒๘๑. คำว่า มุณฑวฏฺฏี หมายถึง การที่คนแบกหามสัมภาระของพระราชาผู้เสด็จไปที่ใดที่หนึ่ง แบกคานหามที่มีของอยู่สองข้าง (เหมือนคนแบกหามของพระราชา) นี่คือความหมายของผู้ตำหนิ คำว่า อนฺตรากาชํ หมายถึง ภาระที่พึงหามโดยคนสองคน โดยแขวนของไว้ตรงกลาง

282. අචක්ඛුස්සන්ති [Pg.56] චක්ඛූනං හිතං න හොති; පරිහානිං ජනෙති. නච්ඡාදෙතීති න රුච්චති. අට්ඨඞ්ගුලපරමන්ති මනුස්සානං පමාණඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලපරමං. අතිමටාහකන්ති අතිඛුද්දකං.

๒๘๒. คำว่า อจกฺขุสฺสํ หมายถึง ไม่เป็นประโยชน์แก่ดวงตา ย่อมทำให้ดวงตาเสื่อมหรือมัวหมอง คำว่า นจฺฉาเทติ หมายถึง ไม่ชอบใจ คำว่า อฏฺฐงฺคุลปรมํ หมายถึง ไม้สีฟันที่มีความยาวอย่างยิ่งไม่เกิน 8 องคุลีตามนิ้วมือของมนุษย์ คำว่า อติมฏาหกํ หมายถึง ไม้สีฟันที่เล็กเกินไป

283. දායං ආලිම්පෙන්තීති තිණවනාදීසු අග්ගිං දෙන්ති. පටග්ගින්ති පටිඅග්ගිං. පරිත්තන්ති අප්පහරිතකරණෙන වා පරිඛාඛණනෙන වා පරිත්තාණං. එත්ථ පන අනුපසම්පන්නෙ සති සයං අග්ගිං දාතුං න ලභති, අසති අග්ගිම්පි දාතුං ලභති, භූමිං තච්ඡෙත්වා තිණානිපි හරිතුං, පරිඛම්පි ඛණිතුං, අල්ලසාඛං භඤ්ජිත්වාපි අග්ගිං නිබ්බාපෙතුං ලභති, සෙනාසනං පත්තං වා අප්පත්තං වා තථා නිබ්බාපෙතුං ලභතියෙව. උදකෙන පන කප්පියෙනෙව ලභති, න ඉතරෙන.

๒๘๓. คำว่า ทายํ อาลิมฺเปนฺติ หมายถึง พวกเขาก่อไฟในป่าหญ้าเป็นต้น คำว่า ปฏคฺคึ หมายถึง ไฟต้าน หรือไฟสวน คำว่า ปริตฺตํ หมายถึง การป้องกันโดยทำให้ไม่มีหญ้าและต้นไม้เขียวชอุ่ม หรือโดยการขุดคู ในสิกขาบทนี้ หากมีอนุปสัมบันอยู่ ภิกษุไม่พึงก่อไฟด้วยตนเอง แต่หากไม่มีอนุปสัมบันอยู่ ภิกษุพึงก่อไฟได้ และพึงถากพื้นดิน ถอนหญ้า ขุดคู หรือหักกิ่งไม้สดเพื่อดับไฟได้ ไฟที่มาถึงหรือยังไม่มาถึงเสนาสนะ ภิกษุพึงดับได้ด้วยวิธีดังกล่าว (เช่น การก่อไฟสวนทาง หรือการทำแนวป้องกัน) อนึ่ง เมื่อดับไฟด้วยน้ำ พึงดับด้วยน้ำที่สมควร (น้ำที่ไม่มีตัวสัตว์) เท่านั้น ไม่พึงดับด้วยน้ำที่ไม่สมควร (น้ำที่มีตัวสัตว์)

284. සති කරණීයෙති සුක්ඛකට්ඨාදිග්ගහණකිච්චෙ සති. පොරිසියන්ති පුරිසප්පමාණං. ආපදාසූති වාළමිගාදයො වා දිස්වා මග්ගමූළ්හො වා දිසා ඔලොකෙතුකාමො හුත්වා දවඩාහං වා උදකොඝං වා ආගච්ඡන්තං දිස්වා එවරූපාසු ආපදාසු අතිඋච්චම්පි රුක්ඛං ආරොහිතුං වට්ටති.

๒๘๔. คำว่า สติ กรณียะ หมายถึง เมื่อมีกิจที่จะต้องเก็บฟืนแห้งเป็นต้น คำว่า โปริสิยํ หมายถึง สูงประมาณชั่วตัวบุรุษ คำว่า อาปทาสุ หมายถึง ในภัยพิบัติทั้งหลาย เช่น เห็นสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้น หรือหลงทางแล้วต้องการมองหาทิศทาง หรือเห็นไฟป่าหรือกระแสน้ำหลากกำลังมา ในภัยพิบัติเช่นนี้ การปีนต้นไม้ที่สูงมากก็เป็นสิ่งที่สมควร

285. කල්‍යාණවාක්කරණාති මධුරසද්දා. ඡන්දසො ආරොපෙමාති වෙදං විය සක්කතභාසාය වාචනාමග්ගං ආරොපෙම. සකාය නිරුත්තියාති එත්ථ සකා නිරුත්ති නාම සම්මාසම්බුද්ධෙන වුත්තප්පකාරො මාගධිකො වොහාරො.

๒๘๕. คำว่า กลฺยาณวากฺกรณา หมายถึง มีเสียงไพเราะ คำว่า ฉนฺทโส อาโรเปมา หมายถึง เราปรารถนาจะยกขึ้นสู่ระเบียบการสาธยายด้วยภาษาสันสกฤต เหมือนอย่างคัมภีร์พระเวท คำว่า สกาย นิรุตฺติยา ในที่นี้ สกา นิรุตฺติ หมายถึง ภาษาพูดของชาวมคธ ซึ่งเป็นภาษาที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้

286. ලොකායතං නාම සබ්බං උච්ඡිට්ඨං, සබ්බං අනුච්ඡිට්ඨං, සෙතො කාකො, කාළො බකො; ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති එවමාදිනිරත්ථකකාරණපටිසංයුත්තං තිත්ථියසත්ථං.

๒๘๖. คำว่า โโลกายตะ หมายถึง คัมภีร์ของพวกเดียรถีย์ที่ประกอบด้วยเหตุผลที่ไร้ประโยชน์ เช่น “ทุกอย่างเป็นของเหลือ” “ทุกอย่างไม่ใช่ของเหลือ” “อีกาขาว” “นกกระยางดำ” “เพราะเหตุนี้และเหตุนั้น” เป็นต้น

288. අන්තරා අහොසීති අන්තරිතා අහොසි පටිච්ඡන්නා.

๒๘๘. คำว่า อนฺตรา อโหสิ หมายถึง ถูกขวางไว้ ถูกปิดบังไว้

289. ආබාධප්පච්චයාති යස්ස ආබාධස්ස ලසුණං භෙසජ්ජං; තප්පච්චයාති අත්ථො.

๒๘๙. คำว่า อาพาธปจฺจยา หมายถึง เพราะปัจจัยคืออาพาธที่มีกระเทียมเป็นยาสำหรับอาพาธนั้น

290. පස්සාවපාදුකන්ති එත්ථ පාදුකා ඉට්ඨකාහිපි සිලාහිපි දාරූහිපි කාතුං වට්ටති. වච්චපාදුකායපි එසෙව නයො. පරිවෙණන්ති වච්චකුටිපරික්ඛෙපබ්භන්තරං.

๒๙๐. คำว่า ปสฺสาวปาทุกํ ในที่นี้ หมายถึง เขียงเท้าสำหรับปัสสาวะ พึงทำด้วยอิฐ ด้วยหิน หรือด้วยไม้ก็ได้ สำหรับเขียงเท้าสำหรับอุจจาระก็มีนัยเดียวกัน คำว่า ปริเวณํ หมายถึง บริเวณภายในรั้วของส้วม

293. යථාධම්මො [Pg.57] කාරෙතබ්බොති දුක්කටවත්ථුම්හි දුක්කටෙන පාචිත්තියවත්ථුම්හි පාචිත්තියෙන කාරෙතබ්බො. පහරණත්ථං කතං පහරණීති වුච්චති, යස්ස කස්සචි ආවුධසඞ්ඛාතස්සෙතං අධිවචනං, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං සබ්බං ලොහභණ්ඩං අනුජානාමීති අත්ථො. කතකඤ්ච කුම්භකාරිකඤ්චාති එත්ථ කතකං වුත්තමෙව. කුම්භකාරිකඤ්චාති ධනියස්සෙව සබ්බමත්තිකාමයකුටි වුච්චති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๙๓. คำว่า ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพ หมายถึง ในเรื่องที่เป็นทุกกฏ พึงให้ทำด้วยอาบัติทุกกฏ ในเรื่องที่เป็นปาจิตตีย์ พึงให้ทำด้วยอาบัติปาจิตตีย์ คำว่า ปหรณี หมายถึง สิ่งที่ทำขึ้นเพื่อใช้ตี เป็นชื่อเรียกอาวุธใดๆ ที่เป็นโลหะ เว้นจากอาวุธนั้นแล้ว โลหะอื่นๆ ทั้งหมดเราอนุญาต นี่คือความหมาย คำว่า กตกญฺจ กมฺภการิกญฺจ ในที่นี้ คำว่า กตกะ ได้กล่าวไว้แล้ว คำว่า กมฺภการิกญฺจ หมายถึง กุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวล้วนของท่านธนิยะเอง ส่วนที่เหลือในทุกแห่งก็ชัดเจนแล้ว

ඛුද්දකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

ขุททกวัตถุกถา จบแล้ว

ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขุททกวัตถุขันธกะ จบแล้ว

6. සෙනාසනක්ඛන්ධකං

๖. เสนาสนขันธกะ

විහාරානුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตวิหาร

294. සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ [Pg.58] – අපඤ්ඤත්තං හොතීති අනනුඤ්ඤාතං හොති. විහාරො නාම අඩ්ඪයොගාදිමුත්තකො අවසෙසාවාසො. අඩ්ඪයොගොති සුපණ්ණවඞ්කගෙහං. පාසාදොති දීඝපාසාදො. හම්මියන්ති උපරිආකාසතලෙ පතිට්ඨිතකූටාගාරො පාසාදොයෙව. ගුහාති ඉට්ඨකාගුහා සිලාගුහා දාරුගුහා පංසුගුහා. ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්සාති ආගතස්ස ච අනාගතස්ස ච චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස.

๒๙๔. ในเสนาสนขันธกะ คำว่า อปญฺญตฺตํ โหติ หมายถึง ยังไม่ได้ทรงอนุญาต คำว่า วิหาร หมายถึง ที่อยู่อาศัยที่เหลือที่พ้นจากอัฑฒโยคเป็นต้น คำว่า อฑฺฒโยค หมายถึง เรือนที่มีหลังคาโค้งสองด้านเหมือนปีกครุฑ คำว่า ปราสาท หมายถึง ปราสาทรูปยาว คำว่า หัมมิยะ หมายถึง ปราสาทที่มีเรือนยอดตั้งอยู่บนดาดฟ้า หรือบนพื้นไม่มีหลังคา คำว่า คูหา หมายถึง ถ้ำที่ทำด้วยอิฐ ถ้ำที่ทำด้วยหิน ถ้ำที่ทำด้วยไม้ หรือถ้ำที่ทำด้วยดิน คำว่า อาคตานาคตสฺส จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺส หมายถึง แก่สงฆ์จาตุททิศ ผู้มีจาริกไม่ถูกปิดบังในทิศทั้งสี่ ทั้งที่มาแล้วและยังไม่มา

295. අනුමොදනගාථාසු – සීතං උණ්හන්ති උතුවිසභාගවසෙන වුත්තං. සිසිරෙ චාපි වුට්ඨියොති එත්ථ සිසිරොති සම්ඵුසිතකවාතො වුච්චති. වුට්ඨියොති උජුකමෙඝවුට්ඨියො එව. එතානි සබ්බානි පටිහන්තීති ඉමිනාව පදෙන යොජෙතබ්බානි.

๒๙๕. ในอนุโมทนาคาถา คำว่า สีตํ อุณฺหํ (หนาว ร้อน) พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยอำนาจแห่งฤดูที่ไม่สม่ำเสมอ ในบทว่า สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย คำว่า สิสิระ หมายถึง ลมที่มีละอองฝนแรง คำว่า วุฏฺฐิโย หมายถึง สายฝนที่ตกลงมาตรงๆ เท่านั้น คำเหล่านี้ทั้งหมดพึงประกอบเข้ากับคำว่า ปฏิหนฺติ (ย่อมป้องกัน) ด้วยบทนี้บทเดียวเท่านั้น

පටිහඤ්ඤතීති විහාරෙන පටිහඤ්ඤති. ලෙණත්ථන්ති නිලීයනත්ථං. සුඛත්ථන්ති සීතාදිපරිස්සයාභාවෙන සුඛවිහාරත්ථං. ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුන්ති ඉදම්පි පදද්වයං ‘‘සුඛත්ථඤ්චා’’ති ඉමිනාව පදෙන යොජෙතබ්බං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – සුඛත්ථඤ්ච විහාරදානං, කතමං සුඛත්ථං? ඣායිතුං විපස්සිතුඤ්ච යං සුඛං, තදත්ථං. අථ වා පරපදෙනපි යොජෙතබ්බං – ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුඤ්ච විහාරදානං; ඉධ ඣායිස්සන්ති විපස්සිස්සන්තීති දදතො විහාරදානං සඞ්ඝස්ස අග්ගං බුද්ධෙන වණ්ණිතං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සො ච සබ්බදදො හොති, යො දදාති උපස්සය’’න්ති (සං. නි. 1.42).

คำว่า "ปฏหญฺญติ" (ย่อมกั้น) หมายถึง วิหารย่อมกั้น (ต้านทาน) คำว่า "เลณตฺถํ" (เพื่อประโยชน์แก่ที่เร้น) หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การซ่อนเร้น คำว่า "สุขตฺถํ" (เพื่อประโยชน์แก่ความสุข) หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การอยู่เป็นสุข เพราะไม่มีภัยอันเกิดจากความหนาวเป็นต้น บทสองบทนี้คือ "ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ" (เพื่อเจริญฌานและวิปัสสนา) พึงประกอบกับบทว่า "สุขตฺถญฺจ" (เพื่อประโยชน์แก่ความสุข) นี้เท่านั้น ด้วยว่าความนี้ท่านกล่าวไว้ว่า "การถวายวิหารย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ความสุข" เพื่อประโยชน์แก่ความสุขเช่นไร? เพื่อประโยชน์แก่ความสุขใด อันเป็นไปเพื่อการเจริญฌานและวิปัสสนา อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบกับบทหลัง (วิหารทาน) ก็ได้ คือ "การถวายวิหารย่อมเป็นไปเพื่อการเจริญฌานและวิปัสสนา" พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญการถวายวิหารแก่สงฆ์ โดยคิดว่า "ในวิหารนี้ พระสงฆ์จักเจริญฌานและวิปัสสนา" ว่าเป็นเลิศ ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ผู้ใดถวายที่พักอาศัย ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ให้ทุกสิ่ง" (สังยุตตนิกาย เทวตาสังยุตต์ 1.42)

යස්මා ච අග්ගං වණ්ණිතං, ‘‘තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො’’ති ගාථා. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති එත්ථ විහාරෙ පරියත්තිබහුස්සුතෙ ච පටිවෙධබහුස්සුතෙ ච වාසෙය්‍ය. තෙසං අන්නඤ්චාති යං තෙසං අනුච්ඡවිකං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථානි ච මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනානි ච, තං සබ්බං තෙසු උජුභූතෙසු අකුටිලචිත්තෙසු. දදෙය්‍යාති නිදහෙය්‍ය. තඤ්ච ඛො විප්පසන්නෙන චෙතසා න [Pg.59] චිත්තප්පසාදං විරාධෙත්වා, එවං විප්පසන්නචිත්තස්ස හි තෙ තස්ස ධම්මං දෙසෙන්ති…පෙ… පරිනිබ්බාති අනාසවොති.

และเพราะเหตุที่ทรงสรรเสริญว่าเป็นเลิศ พระคาถาจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงสร้างวิหาร" คำว่า "วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต" (พึงให้อยู่ซึ่งผู้มีสุตะมากในวิหารนี้) หมายถึง พึงให้อยู่ซึ่งผู้มีสุตะมากในปริยัติและผู้มีสุตะมากในปฏิเวธในวิหารนี้ คำว่า "เตสํ อนฺนญฺจ" (อนึ่ง อาหารของท่านเหล่านั้น) หมายถึง อาหาร เครื่องดื่ม ผ้า และเสนาสนะมีเตียงและตั่งเป็นต้น อันสมควรแก่ท่านเหล่านั้นทั้งหมด พึงถวายสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดแก่ท่านเหล่านั้นผู้มีจิตซื่อตรง ไม่คดโกง คำว่า "ทเทยฺย" (พึงให้) หมายถึง พึงฝังลง อนึ่ง พึงถวายสิ่งนั้นด้วยใจที่เลื่อมใสยิ่ง ไม่พึงให้โดยทำความเลื่อมใสของจิตให้เสื่อมไป เพราะว่า เมื่อผู้นั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่งอย่างนี้ ท่านเหล่านั้นย่อมแสดงธรรมอันเป็นเครื่องบรรเทาทุกข์ทั้งปวงแก่ผู้นั้น... (ละไว้) ...ผู้นั้นรู้แจ้งธรรมนั้นแล้ว เป็นพระอรหันต์ผู้ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน

296. ආවිඤ්ඡනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනරජ්ජුන්ති එත්ථ රජ්ජු නාම සචෙපි දීපිනඞ්ගුට්ඨෙන කතා හොති, වට්ටතියෙව; න කාචි න වට්ටති. තීණි තාළානීති තිස්සො කුඤ්චිකායො. යන්තකං සූචිකන්ති එත්ථ යං යං ජානාති තං තං යන්තකං, තස්ස විවරණසූචිකඤ්ච කාතුං වට්ටති. වෙදිකාවාතපානං නාම චෙතියෙ වෙදිකාසදිසං. ජාලවාතපානං නාම ජාලකබද්ධං. සලාකවාතපානං නාම ථම්භකවාතපානං. චක්කලිකන්ති එත්ථ චොළකපාදපුඤ්ඡනං බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. වාතපානභිසීති වාතපානප්පමාණෙන භිසිං කත්වා බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. මිඩ්ඪින්ති මිඩ්ඪකං. බිදලමඤ්චකන්ති වෙත්තමඤ්චං; වෙළුවිලීවෙහි වා වීතං.

๒๙๖. ในบทว่า "อาวิญฺฉนจฺฉิทฺทํ อาวิญฺฉนรชฺชุํ" นี้ คำว่า "รชฺชุ" (เชือก) แม้ทำด้วยหางเสือ (สัตว์) ก็ย่อมควรแท้ ไม่ใช่ว่าเชือกบางอย่างจะไม่ควร. คำว่า "ตีณิ ตาลานิ" หมายถึง ลูกกุญแจ ๓ ดอก. ในบทว่า "ยนฺตกํ สูจิกํ" นี้ สิ่งใดที่เขารู้กันว่าเป็นเครื่องกล (ยนตกะ) สิ่งนั้นชื่อว่า ยนตกะ และควรทำลูกกุญแจสำหรับไขเครื่องกลนั้นด้วย. ที่ชื่อว่า "เวทิกาวาตปานะ" คือหน้าต่างที่มีลักษณะคล้ายราวในเจดีย์. ที่ชื่อว่า "ชาลวาตปานะ" คือหน้าต่างที่ขึงด้วยตาข่าย. ที่ชื่อว่า "สลากวาตปานะ" คือหน้าต่างที่มีซี่ไม้. ในบทว่า "จกฺกะลิกํ" นี้ มีความหมายว่า เราอนุญาตให้ผูกผ้าเช็ดเท้าที่ทำด้วยท่อนผ้าเก่า. คำว่า "วาตปานภิสี" มีความหมายว่า เราอนุญาตให้ทำเบาะตามขนาดหน้าต่างแล้วผูกไว้. คำว่า "มิฑฺฒิ" หมายถึง ม้านั่งเล็กที่ทำด้วยดินหรือไม้. คำว่า "พิทลมนฺจกะ" หมายถึง เตียงหวาย หรือเตียงที่สานด้วยซีกไม้ไผ่.

297. ආසන්දිකොති චතුරස්සපීඨං වුච්චති. උච්චකම්පි ආසන්දිකන්ති වචනතො එකතොභාගෙන දීඝපීඨමෙව හි අට්ඨඞ්ගුලපාදකං වට්ටති, චතුරස්සආසන්දිකො පන පමාණාතික්කන්තොපි වට්ටතීති වෙදිතබ්බො. සත්තඞ්ගො නාම තීසු දිසාසු අපස්සයං කත්වා කතමඤ්චො, අයම්පි පමාණාතික්කන්තො වට්ටති. භද්දපීඨන්ති වෙත්තමයං පීඨං වුච්චති. පීඨිකාති පිලොතිකාබද්ධපීඨමෙව. එළකපාදපීඨං නාම දාරුපට්ටිකාය උපරි පාදෙ ඨපෙත්වා භොජනඵලකං විය කතපීඨං වුච්චති. ආමලකවට්ටිකපීඨං නාම ආමලකාකාරෙන යොජිතං බහුපාදකපීඨං. ඉමානි තාව පාළියං ආගතපීඨානි. දාරුමයං පන සබ්බං පීඨං වට්ටතීති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. කොච්ඡන්ති උසිරමයං වා මුඤ්ජපබ්බජමයං වා.

๒๙๗. คำว่า อาสนทิกะ หมายถึง ตั่งสี่เหลี่ยม. จริงอยู่ เพราะพระดำรัสว่า 'อาสนทิกะแม้ที่สูง' ตั่งยาวที่มีขาเพียง ๘ นิ้วเท่านั้นจึงควร, ส่วนอาสนทิกะสี่เหลี่ยม แม้เกินประมาณก็ควร พึงทราบดังนี้. ที่ชื่อว่า สัตตังคะ คือเตียงที่ทำพนักพิงไว้ใน ๓ ทิศ, แม้เตียงนี้เกินประมาณก็ควร. ที่ชื่อว่า ภัททปีฐะ หมายถึง ตั่งที่ทำด้วยหวาย. ที่ชื่อว่า ปีฐิกา หมายถึง ตั่งที่ผูกด้วยท่อนผ้าเท่านั้น. ที่ชื่อว่า เอฬกปาทปีฐะ หมายถึง ตั่งที่ทำเหมือนแผ่นกระดานสำหรับฉันอาหาร โดยตั้งขาไว้บนแผ่นไม้. ที่ชื่อว่า อามลกวัฏฏิกปีฐะ หมายถึง ตั่งที่มีขามากซึ่งประกอบเป็นรูปมะขามป้อม. ตั่งเหล่านี้เป็นตั่งที่มาในพระบาลีเบื้องต้น. ส่วนตั่งที่ทำด้วยไม้ทั้งหมด ย่อมควร นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องตั่งนี้. คำว่า โกจฉะ หมายถึง ที่นั่งที่ทำด้วยหญ้าแฝก หรือทำด้วยหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง.

අට්ඨඞ්ගුලපරමං මඤ්චපටිපාදකන්ති එත්ථ මනුස්සානං පමාණඞ්ගුලමෙව අට්ඨඞ්ගුලං. චිමිලිකා නාම පරිකම්මකතාය භූමියා ඡවිසංරක්ඛණත්ථාය අත්ථරණං වුච්චති. රුක්ඛතූලන්ති සිම්බලිරුක්ඛාදීනං යෙසං කෙසඤ්චි රුක්ඛානං තූලං. ලතාතූලන්ති ඛීරවල්ලිආදීනං යාසං කාසඤ්චි වල්ලීනං තූලං. පොටකිතූලන්ති පොටකිතිණාදීනං යෙසං කෙසඤ්චි තිණජාතිකානං අන්තමසො උච්ඡුනළාදීනම්පි තූලං. එතෙහි තීහි සබ්බභූතගාමා සඞ්ගහිතා හොන්ති. රුක්ඛවල්ලිතිණජාතියො හි මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො භූතගාමො නාම නත්ථි, තස්මා යස්ස කස්සචි භූතගාමස්ස තූලං බිම්බොහනෙ [Pg.60] වට්ටති, භිසිං පන පාපුණිත්වා සබ්බම්පෙතං අකප්පියතූලන්ති වුච්චති. න කෙවලඤ්ච බිම්බොහනෙ එතං තූලමෙව, හංසමොරාදීනං සබ්බසකුණානං සීහාදීනං සබ්බචතුප්පදානඤ්ච ලොමම්පි වට්ටති. පියඞ්ගුපුප්ඵබකුළපුප්ඵාදි පන යංකිඤ්චි පුප්ඵං න වට්ටති. තමාලපත්තං සුද්ධමෙව න වට්ටති, මිස්සකං පන වට්ටති. භිසීනං අනුඤ්ඤාතං පඤ්චවිධං උණ්ණාදිතූලම්පි වට්ටති.

ในบทว่า 'อฏฺฐงฺคุลปรมํ มญฺจปฏิปาทกํ' นี้ คำว่า 'อฏฺฐงฺคุลํ' หมายถึง ๘ นิ้ว ด้วยนิ้วมือปกติของมนุษย์นั่นเอง. คำว่า 'จิมิลิกา' หมายถึง เครื่องปูลาดที่ปูเพื่อรักษาผิวพื้นดินที่ตกแต่งแล้ว. คำว่า 'รุกฺขตูลํ' (นุ่นต้นไม้) หมายถึง นุ่นของต้นไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีต้นงิ้วเป็นต้น. คำว่า 'ลตาทูลํ' (นุ่นเถาวัลย์) หมายถึง นุ่นของเถาวัลย์ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีเถาวัลย์นมเป็นต้น. คำว่า 'โปฏกิตูลํ' (นุ่นหญ้า) หมายถึง นุ่นของพืชจำพวกหญ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง มีหญ้าโปฏกะเป็นต้น โดยที่สุดแม้นุ่นของอ้อยและไม้อ้อเป็นต้น. ภูตคามทั้งหมดถูกสงเคราะห์เข้าด้วยนุ่น ๓ ชนิดนี้. เพราะว่า ภูตคามอื่นนอกจากพืชจำพวกต้นไม้ เถาวัลย์ และหญ้า ไม่มี, เพราะเหตุนั้น นุ่นของภูตคามชนิดใดชนิดหนึ่ง ย่อมควรในหมอนหนุนศีรษะ, แต่เมื่อถึงความเป็นเบาะ นุ่นทั้งหมดนั้นเรียกว่า 'นุ่นที่ไม่ควร'. และไม่ใช่เพียงนุ่นชนิดนี้เท่านั้นที่ควรในหมอนหนุนศีรษะ, แม้ขนของนกทุกชนิด มีหงส์และนกยูงเป็นต้น และขนของสัตว์สี่เท้าทุกชนิด มีสีหะเป็นต้น ก็ย่อมควร. แต่ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีดอกประยงค์และดอกพิกุลเป็นต้น ย่อมไม่ควร. ใบกฤษณาล้วนๆ ย่อมไม่ควร, แต่ที่ผสมย่อมควร. แม้นุ่น ๕ ชนิด มีนุ่นขนสัตว์เป็นต้น ที่ทรงอนุญาตไว้สำหรับทำเบาะ ก็ย่อมควรในหมอนหนุนศีรษะ.

අද්ධකායිකානීති උපඩ්ඪකායප්පමාණානි, යෙසු කටිතො පට්ඨාය යාව සීසං උපදහන්ති. සීසප්පමාණං නාම යස්ස විත්ථාරතො තීසු කණ්ණෙසු ද්වින්නං කණ්ණානං අන්තරං මිනීයමානං විදත්ථි චෙව චතුරඞ්ගුලඤ්ච හොති, මජ්ඣට්ඨානං මුට්ඨිරතනං හොති. දීඝතො පන දියඩ්ඪරතනං වා ද්විරතනං වාති කුරුන්දියං වුත්තං. අයං සීසප්පමාණස්ස උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො. ඉතො උද්ධං න වට්ටති, හෙට්ඨා පන වට්ටති. අගිලානස්ස සීසුපධානඤ්ච පාදුපධානඤ්චාති ද්වයමෙව වට්ටති. ගිලානස්ස බිම්බොහනානි සන්ථරිත්වා උපරි පච්චත්ථරණං කත්වා නිපජ්ජිතුම්පි වට්ටති. ‘‘යානි පන භිසීනං අනුඤ්ඤාතානි පඤ්ච කප්පියතූලානි, තෙහි බිම්බොහනං මහන්තම්පි වට්ටතී’’ති ඵුස්සදෙවත්ථෙරො ආහ. විනයධරඋපතිස්සත්ථෙරො පන ‘‘බිම්බොහනං කරිස්සාමී’ති කප්පියතූලං වා අකප්පියතූලං වා පක්ඛිපිත්වා කරොන්තස්ස පමාණමෙව වට්ටතී’’ති ආහ.

คำว่า 'อัฑฒกายิกานิ' หมายถึง หมอนที่มีขนาดกึ่งตัว ซึ่งภิกษุทั้งหลายวางหนุนตั้งแต่สะเอวขึ้นไปจนถึงศีรษะ. หมอนที่ชื่อว่า 'สีสัปปมาณ' (หมอนมีขนาดศีรษะ) คือ หมอนที่เมื่อวัดส่วนกว้างในระหว่างมุม ๒ มุม จากบรรดามุม ๓ มุม มีขนาด ๑ คืบ ๔ นิ้ว, ส่วนตรงกลางมีขนาด ๑ ศอกกำ. ส่วนโดยยาวนั้น ในกุรุนทีอรรถกถากล่าวว่า มีขนาด ๑ ศอกครึ่ง หรือ ๒ ศอก. นี้เป็นกำหนดอย่างสูงของหมอนมีขนาดศีรษะ. เกินกว่านี้ไม่ควร, แต่ต่ำกว่านี้ควร. สำหรับภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ หมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า ๒ อย่างเท่านั้นที่ควร. สำหรับภิกษุผู้เป็นไข้ แม้จะลาดหมอนหลายใบแล้วปูผ้าทับข้างบนนอน ก็ควร. พระผุสสเทวเถระกล่าวว่า 'ปุยนุ่น ๕ ชนิดที่ทรงอนุญาตไว้สำหรับทำฟูก หมอนที่ทำด้วยปุยนุ่นเหล่านั้น แม้จะมีขนาดใหญ่ก็ควร'. แต่พระอุปติสสเถระผู้ทรงพระวินัยกล่าวว่า 'เมื่อภิกษุคิดว่า เราจะทำหมอน แล้วใส่ปุยนุ่นที่ควรหรือปุยนุ่นที่ไม่ควรทำ หมอนที่มีขนาดตามกำหนดเท่านั้นจึงจะควร'

පඤ්ච භිසියොති පඤ්චහි උණ්ණාදීහි පූරිතභිසියො. තූලගණනාය හි එතාසං ගණනා වුත්තා. තත්ථ උණ්ණග්ගහණෙන න කෙවලං එළකලොමමෙව ගහිතං, ඨපෙත්වා මනුස්සලොමං යංකිඤ්චි කප්පියාකප්පියමංසජාතීනං පක්ඛිචතුප්පදානං ලොමං, සබ්බං ඉධ උණ්ණග්ගහණෙනෙව ගහිතං. තස්මා ඡන්නං චීවරානං ඡන්නං අනුලොමචීවරානඤ්ච අඤ්ඤතරෙන භිසිච්ඡවිං කත්වා තං සබ්බං පක්ඛිපිත්වා භිසිං කාතුං වට්ටති. එළකලොමානි පන අපක්ඛිපිත්වා කම්බලමෙව චතුග්ගුණං වා පඤ්චගුණං වා පක්ඛිපිත්වා කතාපි උණ්ණභිසිසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති.

คำว่า บิสี ๕ อย่าง คือ บิสีที่ยัดด้วยวัตถุ ๕ มีขนสัตว์เป็นต้น เพราะว่าการนับจำนวนบิสีเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงกล่าวไว้ด้วยการนับจำนวนนุ่น ในบิสีเหล่านั้น ด้วยการถือเอาขนสัตว์ มิใช่ทรงถือเอาเพียงขนแกะเท่านั้น แต่ทรงถือเอาขนของสัตว์ปีกและสัตว์สี่เท้าที่มีเนื้อควรและไม่ควรอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมด เว้นขนมนุษย์ ในที่นี้ด้วยคำว่าขนสัตว์นั่นเอง เพราะฉะนั้น การทำบิสีโดยทำเปลือกบิสีด้วยผ้าจีวร ๖ ชนิด หรือผ้าอนุโลมจีวร ๖ ชนิดอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วใส่ขนทั้งหมดนั้นเข้าไป ย่อมควร อนึ่ง บิสีที่ทำโดยไม่ใส่ขนแกะ แต่ใส่ผ้ากัมพลนั่นเอง หรือผ้าสักหลาด ๔ ชั้น หรือ ๕ ชั้น ก็ถึงการนับว่าเป็นอุณณบิสี (บิสีขนสัตว์) เช่นกัน

චොළභිසිආදීසු යංකිඤ්චි නවචොළං වා පුරාණචොළං වා සංහරිත්වා වා අන්තො පක්ඛිපිත්වා වා කතා චොළභිසි, යංකිඤ්චි වාකං පක්ඛිපිත්වා කතා වාකභිසි, යංකිඤ්චි තිණං පක්ඛිපිත්වා කතා තිණභිසි, අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධතමාලපත්තං යංකිඤ්චි පණ්ණං පක්ඛිපිත්වා කතා පණ්ණභිසීති වෙදිතබ්බා. තමාලපත්තං පන අඤ්ඤෙන මිස්සමෙව වට්ටති, සුද්ධං න වට්ටති. භිසියා පමාණනියමො [Pg.61] නත්ථි, මඤ්චභිසි පීඨභිසි භූමත්ථරණභිසි චඞ්කමනභිසි පාදපුඤ්ඡනභිසීති එතාසං අනුරූපතො සල්ලක්ඛෙත්වා අත්තනො රුචිවසෙන පමාණං කාතබ්බං. යං පනෙතං උණ්ණාදිපඤ්චවිධතූලම්පි භිසියං වට්ටති, තං ‘‘මසූරකෙපි වට්ටතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං. එතෙන මසූරකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති සිද්ධං හොති.

ในบรรดาบิสีมีโจฬบิสีเป็นต้น บิสีที่ทำโดยพับผ้าใหม่หรือผ้าเก่าอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือใส่เข้าไปข้างใน พึงทราบว่าเป็นโจฬบิสี, บิสีที่ทำโดยใส่เปลือกไม้ (เส้นใย) อย่างใดอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าเป็นวากบิสี, บิสีที่ทำโดยใส่หญ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าเป็นติณบิสี, บิสีที่ทำโดยใส่ใบไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง เว้นใบพิกุลล้วน พึงทราบว่าเป็นปัณณบิสี แต่ใบพิกุลนั้น ย่อมควรเมื่อผสมกับใบไม้อื่นเท่านั้น ใบพิกุลล้วนไม่ควร กำหนดขนาดของบิสีไม่มี บิสีสำหรับเตียง บิสีสำหรับตั่ง บิสีสำหรับปูพื้น บิสีสำหรับทางจงกรม บิสีสำหรับเช็ดเท้า พึงกำหนดขนาดตามความเหมาะสมของบิสีเหล่านั้นตามความพอใจของตน อนึ่ง นุ่น ๕ ชนิดมีขนสัตว์เป็นต้นใดที่ควรในบิสี นุ่น ๕ ชนิดนั้น ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีว่า 'แม้ในมสูรกะ (หมอนอิง) ก็ควร' ด้วยคำในคัมภีร์กุรุนทีนี้ เป็นอันสำเร็จว่า การใช้สอยมสูรกะย่อมควร

මඤ්චභිසිං පීඨෙ සන්ථරන්තීති මඤ්චභිසිං පීඨෙ අත්ථරන්ති; අත්ථරණත්ථාය හරන්තීති යුජ්ජති. උල්ලොකං අකරිත්වාති හෙට්ඨා චිමිලිකං අදත්වා. ඵොසිතුන්ති රජනෙන වා හලිද්දියා වා උපරි ඵුසිතානි දාතුං. භත්තිකම්මන්ති භිසිච්ඡවියා උපරි භත්තිකම්මං. හත්ථභත්තින්ති පඤ්චඞ්ගුලිභත්තිං.

คำว่า 'ปูบิสีสำหรับเตียงบนตั่ง' หมายถึง ปูบิสีสำหรับเตียงลงบนตั่ง หรือจะแปลว่า นำไปเพื่อปู ก็สมควร คำว่า 'ไม่ทำเพดาน' หมายถึง ไม่ปูผ้าหยาบ (จิมิลิกา) ไว้ข้างล่าง คำว่า 'เพื่อพ่น' หมายถึง เพื่อทำเป็นจุดๆ ไว้ข้างบนด้วยน้ำย้อมหรือขมิ้น คำว่า 'ภัตติกัมมะ' หมายถึง การทำลวดลายต่างๆ บนเปลือกบิสี คำว่า 'หัตถภัตติ' หมายถึง การทำลวดลายเป็นรูปนิ้วมือทั้งห้า

298. ඉක්කාසන්ති රුක්ඛනිය්‍යාසං වා සිලෙසං වා. පිට්ඨමද්දන්ති පිට්ඨඛලිං. කුණ්ඩකමත්තිකන්ති කුණ්ඩකමිස්සකමත්තිකං. සාසපකුට්ටන්ති සාසපපිට්ඨං. සිත්ථතෙලකන්ති විලීනමධුසිත්ථකං. අච්චුස්සන්නං හොතීති බින්දු බින්දු හුත්වා තිට්ඨති. පච්චුද්ධරිතුන්ති පුඤ්ඡිතුං. ගණ්ඩුමත්තිකන්ති ගණ්ඩුප්පාදගූථමත්තිකං. කසාවන්ති ආමලකහරීතකානං කසාවං.

๒๙๘. คำว่า 'อิกกาสะ' หมายถึง ยางไม้หรือกาว คำว่า 'ปิฏฐมัททะ' หมายถึง น้ำแป้งเปียก คำว่า 'กุณฑกมัตติกะ' หมายถึง ดินเหนียวที่ผสมด้วยรำข้าว คำว่า 'สาสปะกุฏฏะ' หมายถึง แป้งมัสตาร์ด คำว่า 'สิตถะเตลกะ' หมายถึง ขี้ผึ้งที่ละลายแล้ว คำว่า 'ย่อมเป็นของมากเกินไป' หมายถึง ตั้งอยู่เป็นหยดๆ คำว่า 'เพื่อถอนออก' หมายถึง เพื่อเช็ดออก คำว่า 'คัณฑุมัตติกะ' หมายถึง ดินเหนียวที่เป็นมูลไส้เดือน คำว่า 'กสาวะ' หมายถึง น้ำฝาดของมะขามป้อมและสมอไทย

299. න භික්ඛවෙ පටිභානචිත්තන්ති එත්ථ න කෙවලං ඉත්ථිපුරිසරූපමෙව, තිරච්ඡානරූපම්පි අන්තමසො ගණ්ඩුප්පාදරූපම්පි භික්ඛුනො සයං කාතුං වා ‘‘කරොහී’’ති වත්තුං වා න වට්ටති, ‘‘උපාසක ද්වාරපාලං කරොහී’’ති වත්තුම්පි න ලබ්භති. ජාතකපකරණඅසදිසදානාදීනි පන පසාදනීයානි නිබ්බිදාපටිසංයුත්තානි වා වත්ථූනි පරෙහි කාරාපෙතුං ලබ්භති. මාලාකම්මාදීනි සයම්පි කාතුං ලබ්භති.

๒๙๙. ในบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย จิตรกรรมที่เกิดจากปฏิภาณไม่ควร' นี้ มิใช่เพียงรูปหญิงและรูปชายเท่านั้น แม้รูปสัตว์เดรัจฉาน โดยที่สุดแม้รูปไส้เดือน ภิกษุก็ไม่ควรทำเอง หรือไม่ควรสั่งว่า 'จงทำ' แม้จะสั่งว่า 'อุบาสก ท่านจงทำรูปทวารบาล' ก็ไม่ได้ แต่รูปที่น่าเลื่อมใสอันเป็นเรื่องราวในชาดกและอัสสทิสทานเป็นต้น หรือเรื่องราวที่ประกอบด้วยความเบื่อหน่าย ย่อมควรให้ผู้อื่นทำได้ ส่วนการทำลวดลายดอกไม้เป็นต้น ย่อมควรทำได้แม้ด้วยตนเอง

300. අළකමන්දාති එකඞ්ගණා මනුස්සාභිකිණ්ණා. තයො ගබ්භෙති එත්ථ සිවිකාගබ්භොති චතුරස්සගබ්භො. නාළිකාගබ්භොති විත්ථාරතො දිගුණතිගුණායාමො දීඝගබ්භො. හම්මියගබ්භොති ආකාසතලෙ කූටාගාරගබ්භො වා මුණ්ඩච්ඡදනගබ්භො වා.

๓๐๐. คำว่า 'อลกมันดา' หมายถึง มีลานเป็นอันเดียวกันและดาดาษไปด้วยผู้คน ในบทว่า 'ห้อง ๓ อย่าง' นี้ คำว่า 'สิวิกากัพภะ' หมายถึง ห้องสี่เหลี่ยม คำว่า 'นาฬิกากัพภะ' หมายถึง ห้องยาวที่มีความยาวเป็น ๒ เท่าหรือ ๓ เท่าของความกว้าง คำว่า 'หัมมิยกัพภะ' หมายถึง ห้องที่เป็นเรือนยอด หรือห้องที่มีหลังคาตัด (หลังคาเรียบ) บนชั้นดาดฟ้า

කලඞ්කපාදකන්ති රුක්ඛං විජ්ඣිත්වා තත්ථ ඛාණුකෙ ආකොටෙත්වා කතං, තං ආහරිමං භිත්තිපාදං ජිණ්ණකුට්ටපාදස්ස උපත්ථම්භනත්ථං භූමියං පතිට්ඨාපෙතුං අනුජානාමීති [Pg.62] අත්ථො. පරිත්තාණකිටිකන්ති වස්සපරිත්තාණත්ථං කිටිකං. උද්දසුධන්ති වච්ඡකගොමයෙන චෙව ඡාරිකාය ච සද්ධිං මද්දිතමත්තිකං.

คำว่า 'กลังกปาทกะ' หมายถึง ฐานกำแพงที่ทำโดยเจาะไม้แล้วตอกหลักไม้เข้าไปในรูไม้นั้น ความหมายคือ ทรงอนุญาตให้ตั้งฐานกำแพงที่เคลื่อนย้ายได้นั้นลงบนพื้นดิน เพื่อประโยชน์แก่การค้ำจุนฐานกำแพงที่เก่าคร่ำคร่า คำว่า 'ปริตตาณกิติกะ' หมายถึง แผ่นบังเพื่อป้องกันฝน คำว่า 'อุททสุธะ' หมายถึง ดินเหนียวที่นวดผสมกับมูลลูกโคและเถ้า

ආළින්දො නාම පමුඛං වුච්චති. පඝනං නාම යං නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච පාදෙහි හනන්ති, තස්ස විහාරද්වාරෙ උභතො කුට්ටං නීහරිත්වා කතපදෙසස්සෙතං අධිවචනං, ‘‘පඝාන’’න්තිපි වුච්චති. පකුට්ටන්ති මජ්ඣෙ ගබ්භස්ස සමන්තා පරියාගාරො වුච්චති. ‘‘පකුට’’න්තිපි පාඨො. ඔසාරකන්ති අනාළින්දකෙ විහාරෙ වංසං දත්වා තතො දණ්ඩකෙ ඔසාරෙත්වා කතඡදනපමුඛං. සංසාරණකිටිකො නාම චක්කලයුත්තො කිටිකො.

คำว่า 'อาฬินทะ' หมายถึง มุขหน้า คำว่า 'ปฆนะ' หมายถึง สถานที่ที่ผู้จะออกและผู้จะเข้าเหยียบย่ำด้วยเท้า ชื่อนี้เป็นชื่อของส่วนที่ทำโดยยื่นฝาออกมาทั้งสองข้างที่ประตูวิหาร แม้คำว่า 'ปฆานะ' ก็เรียกเช่นกัน คำว่า 'ปะกุฏฏะ' หมายถึง ห้องล้อมรอบโดยรอบห้องกลาง แม้บทว่า 'ปะกุฏะ' ก็มีบ้าง คำว่า 'โอสารกะ' หมายถึง มุขที่มีหลังคาซึ่งทำโดยวางไม้ไผ่ไว้ในวิหารที่ไม่มีอาฬินทะ แล้วลดไม้ระแนงลงมาจากไม้ไผ่นั้น คำว่า 'สังสารณกิติกะ' หมายถึง แผ่นบังที่ประกอบด้วยล้อ

301. පානීයභාජනන්ති පිවන්තානං පානීයදානභාජනං. උළුඞ්කො ච ථාලකඤ්ච පානීයසඞ්ඛස්ස අනුලොමානි.

๓๐๑. คำว่า 'ปานียภาชนะ' หมายถึง ภาชนะสำหรับให้น้ำดื่มแก่ผู้ดื่มทั้งหลาย กระบวยและถ้วย ย่อมเป็นของสมควรแก่สังข์สำหรับน้ำดื่ม

303. අපෙසීති දීඝදාරුම්හි ඛාණුකෙ පවෙසෙත්වා කණ්ටකසාඛාහි විනන්ධිත්වා කතං ද්වාරථකනකං. පලිඝොති ගාමද්වාරෙසු විය චක්කයුත්තං ද්වාරථකනකං.

๓๐๓. คำว่า 'อเปสี' หมายถึง เครื่องปิดประตูที่ทำโดยเจาะไม้ท่อนยาวแล้วสอดหลักไม้เข้าไป ผูกรัดด้วยกิ่งไม้มีหนาม คำว่า 'ปริฆะ' หมายถึง เครื่องปิดประตูที่ประกอบด้วยล้อ เหมือนอย่างที่ประตูหมู่บ้าน

305. අස්සතරීහි යුත්තා රථා අස්සතරීරථා. ආමුත්තමණිකුණ්ඩලාති ආමුත්තමණිකුණ්ඩලානි.

๓๐๕. รถที่เทียมด้วยแม่ม้าอัสดร ชื่อว่า 'อัสสตารีรถะ' คำว่า 'อามุตตมณิกุณฑลา' หมายถึง ผู้มีต่างหูแก้วมณีที่สวมไว้แล้ว

පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. සීතිභූතොති කිලෙසාතපාභාවෙන සීතිභූතො. නිරූපධීති කිලෙසුපධිඅභාවෙන නිරූපධීති වුච්චති.

คำว่า 'ปรินิพพุโต' หมายถึง ดับเย็นแล้วด้วยการดับกิเลส คำว่า 'สีติภูโต' หมายถึง เป็นผู้เย็นแล้วเพราะไม่มีความเร่าร้อนแห่งกิเลส คำว่า 'นิรูปธิ' หมายถึง เรียกว่า นิรูปธิ เพราะไม่มีอุปธิคือกิเลส

සබ්බා ආසත්තියො ඡෙත්වාති රූපාදීසු වා විසයෙසු සබ්බභවෙසු වා පත්ථනායො ඡින්දිත්වා. හදයෙ දරන්ති චිත්තෙ කිලෙසදරථං විනෙත්වා. වෙය්‍යායිකන්ති වයකරණං වුච්චති.

คำว่า 'ตัดความผูกพันทั้งปวงแล้ว' หมายถึง ตัดความปรารถนาในอารมณ์มีรูปเป็นต้น หรือในภพทั้งปวง คำว่า 'ความเร่าร้อนในใจ' หมายถึง บรรเทาความกระวนกระวายแห่งกิเลสในจิต คำว่า 'เวยยายิกะ' หมายถึง การทำความสิ้นเปลือง (ค่าใช้จ่าย)

307. ආදෙය්‍යවාචොති තස්ස වචනං බහූ ජනා ආදියිතබ්බං සොතබ්බං මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. ආරාමෙ අකංසූති යෙ සධනා, තෙ අත්තනො ධනෙන අකංසු. යෙ මන්දධනා චෙව අධනා ච, තෙසං ධනං අදාසි. ඉති සො සතසහස්සකහාපණෙ සතසහස්සග්ඝනකඤ්ච භණ්ඩං දත්වා පඤ්චචත්තාලීසයොජනිකෙ අද්ධානෙ යොජනෙ යොජනෙ විහාරපතිට්ඨානං කත්වා සාවත්ථිං අගමාසි.

๓๐๗. คำว่า 'อาเทยยวาจา' หมายความว่า ชนเป็นอันมากย่อมสำคัญว่า คำของอนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้นควรรับไว้ ควรฟัง หรือควรปฏิบัติตาม คำว่า 'สร้างในอาราม' หมายความว่า ชนเหล่าใดมีทรัพย์ ชนเหล่านั้นสร้างด้วยทรัพย์ของตน ส่วนชนเหล่าใดมีทรัพย์น้อยและไม่มีทรัพย์ เศรษฐีนั้นได้ให้ทรัพย์แก่ชนเหล่านั้น อนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้นได้ให้กหาปณะแสนหนึ่งและสิ่งของมีค่าแสนหนึ่งแล้ว ได้สร้างที่ตั้งวิหารทุก ๆ โยชน์ตลอดระยะทาง ๔๕ โยชน์ แล้วจึงเดินทางไปสาวัตถี

කොටිසන්ථරං [Pg.63] සන්ථරාපෙසීති කහාපණකොටියා කහාපණකොටිං පටිපාදෙත්වා සන්ථරි. යෙ තත්ථ රුක්ඛා වා පොක්ඛරණියො වා තෙසං පරික්ඛෙපප්පමාණං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ සන්ථරිත්වා අදාසි. එවමස්ස අට්ඨාරසකොටිකං නිධානං පරික්ඛයං අගමාසි.

คำว่า 'ปูลาดด้วยกหาปณะ' หมายความว่า ได้ปูลาดโดยให้ปลายกหาปณะจรดปลายกหาปณะ ส่วนต้นไม้หรือสระโบกขรณีใด ๆ ที่อยู่ในอารามนั้น เศรษฐีนั้นได้ปูลาดด้วยกหาปณะในที่อื่นตามประมาณของบริเวณต้นไม้และสระโบกขรณีเหล่านั้น แล้วจึงถวาย ด้วยประการฉะนี้ ทรัพย์ที่ฝังไว้ ๑๘ โกฏิของเศรษฐีนั้นก็ได้หมดสิ้นไป

කුමාරස්ස එතදහොසීති ගහපතිනො එවං බහුධනං චජන්තස්සාපි මුඛස්ස විප්පසන්නාකාරං දිස්වා එතං අහොසි. කොට්ඨකං මාපෙසීති සත්තභූමිකං ද්වාරකොට්ඨකපාසාදං මාපෙසි.

คำว่า 'ความคิดนี้ได้มีแก่กุมาร' หมายความว่า กุมารนั้นเห็นอาการที่หน้าของคฤหบดีผ่องใสเป็นพิเศษ แม้เมื่อคฤหบดีนั้นสละทรัพย์เป็นอันมากอย่างนี้ จึงมีความคิดนี้เกิดขึ้น คำว่า 'สร้างซุ้มประตู' หมายความว่า ได้สร้างปราสาทซุ้มประตู ๗ ชั้น

අථ ඛො අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති ජෙතවනෙ විහාරෙ කාරාපෙසි…පෙ… මණ්ඩපෙ කාරාපෙසීති අපරාහිපි අට්ඨාරසහි කොටීහි එතෙ විහාරාදයො කාරාපෙසි අට්ඨකරීසප්පමාණාය භූමියා. විපස්සිස්ස හි භගවතො පුනබ්බසුමිත්තො ගහපති යොජනප්පමාණං භූමිං සුවණ්ණිට්ඨකාසන්ථරෙන කිණිත්වා විහාරං කාරාපෙසි. සිඛිස්ස පන සිරිවඩ්ඪො ගහපති තිගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණයට්ඨිසන්ථරෙන, වෙස්සභුස්ස සොත්ථිජො ගහපති අඩ්ඪයොජනප්පමාණං සුවණ්ණඵාලසන්ථරෙන, කකුසන්ධස්ස පන අච්චුතො ගහපති ගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණහත්ථිපදසන්ථරෙන, කොණාගමනස්ස උග්ගො ගහපති අඩ්ඪගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණිට්ඨකාසන්ථරෙන, කස්සපස්ස සුමඞ්ගලො ගහපති වීසතිඋසභප්පමාණං සුවණ්ණකච්ඡපසන්ථරෙන, අම්හාකං භගවතො සුදත්තො ගහපති අට්ඨකරීසප්පමාණං භූමිං කහාපණසන්ථරෙන කිණිත්වා විහාරං කාරාපෙසීති; එවං අනුපුබ්බෙන පරිහායන්ති සම්පත්තියොති අලමෙව සබ්බසම්පත්තීසු විරජ්ජිතුං අලං විමුච්චිතුන්ති.

คำว่า 'อนาถบิณฑิกคฤหบดีได้สร้างวิหาร...สร้างมณฑปในพระเชตวัน' หมายความว่า ได้สร้างวิหารเป็นต้นเหล่านี้ด้วยทรัพย์อีก ๑๘ โกฏิ บนพื้นที่ขนาด ๘ กรีส อนึ่ง ปุนัพพสุมิตตคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๑ โยชน์ โดยปูลาดด้วยอิฐทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาควิปัสสี ส่วนสิริวัฑฒคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๓ คาวุต โดยปูลาดด้วยไม้เท้าทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคสิขี, โสตถิชคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาดครึ่งโยชน์ โดยปูลาดด้วยผาลทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคเวสสภู, อัจจุตคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๑ คาวุต โดยปูลาดด้วยรอยเท้าช้างทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคกกุสันธะ, อุคคคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาดครึ่งคาวุต โดยปูลาดด้วยอิฐทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะ, สุมังคลคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๒๐ อุสภะ โดยปูลาดด้วยรูปเต่าทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคกัสสปะ, และสุทัตตคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๘ กรีส โดยปูลาดด้วยกหาปณะ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคของเรา ด้วยประการฉะนี้ ความสมบูรณ์ทั้งหลายย่อมเสื่อมไปโดยลำดับ เพราะฉะนั้น จึงควรเบื่อหน่ายในความสมบูรณ์ทั้งปวง ควรหลุดพ้น

308. ඛණ්ඩන්ති භින්නොකාසො. ඵුල්ලන්ති ඵලිතොකාසො. පටිසඞ්ඛරිස්සතීති පාකතිකං කරිස්සති. ලද්ධනවකම්මෙන පන භික්ඛුනා වාසිඵරසුනිඛාදනාදීනි ගහෙත්වා සයං න කාතබ්බං, කතාකතං ජානිතබ්බං.

๓๐๘. คำว่า 'ขาด' หมายถึง ที่ที่ชำรุด คำว่า 'แตก' หมายถึง ที่ที่ร้าว คำว่า 'จะซ่อมแซม' หมายถึง จะทำให้กลับเป็นปกติ อนึ่ง ภิกษุผู้ได้รับนวกรรมไม่ควรนำมีด ขวาน สิ่ว เป็นต้น ไปทำเอง แต่ควรรู้ว่าสิ่งใดทำแล้ว สิ่งใดยังไม่ได้ทำ

310. පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වාති ථෙරො කිර ගිලානෙ පටිජග්ගන්තො ජිණ්ණෙ වුඩ්ඪෙ සඞ්ගණ්හන්තො සබ්බපච්ඡතො ආගච්ඡති. ඉදමස්ස චාරිත්තං. තෙන වුත්තං – ‘‘පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වා’’ති. අග්ගාසනන්ති ථෙරාසනං. අග්ගොදකන්ති දක්ඛිණොදකං. අග්ගපිණ්ඩන්ති සඞ්ඝත්ථෙරපිණ්ඩං. අන්තරා සත්ථීනං කරිත්වාති චතුන්නං පාදානං අන්තරෙ කරිත්වා.

๓๑๐. คำว่า 'ไปข้างหลัง ๆ' หมายความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ย่อมมาข้างหลังสุด โดยอุปัฏฐากภิกษุอาพาธ และสงเคราะห์ภิกษุผู้แก่เฒ่า นี้เป็นวัตรปฏิบัติของท่าน เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ไปข้างหลัง ๆ' คำว่า 'อาสนะอันเลิศ' หมายถึง อาสนะของพระเถระ คำว่า 'น้ำอันเลิศ' หมายถึง น้ำทักษิโณทก คำว่า 'บิณฑบาตอันเลิศ' หมายถึง บิณฑบาตที่พระสังฆเถระพึงได้ คำว่า 'ทำไว้ระหว่างขา' หมายถึง ทำไว้ระหว่างเท้าทั้งสี่

315. පතිට්ඨාපෙසීති [Pg.64] අට්ඨාරසකොටිපරිච්චාගං කත්වා පතිට්ඨාපෙසි. එවං සබ්බාපි චතුපණ්ණාසකොටියො පරිච්චජි.

๓๑๕. คำว่า 'ได้ตั้งไว้' หมายความว่า ได้ตั้งไว้โดยสละทรัพย์ ๑๘ โกฏิ ด้วยประการฉะนี้ เศรษฐีนั้นได้สละทรัพย์ทั้งหมด ๕๔ โกฏิ

විහාරානුජානනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการอนุญาตวิหารจบลงแล้ว

ආසනප්පටිබාහනාදිකථා

เรื่องการห้ามอาสนะเป็นต้น

316. විප්පකතභොජනොති අන්තරඝරෙ වා විහාරෙ වා අරඤ්ඤෙ වා යත්ථ කත්ථචි භුඤ්ජමානො භික්ඛු අනිට්ඨිතෙ භොජනෙ න වුට්ඨාපෙතබ්බො. අන්තරඝරෙ පච්ඡා ආගතෙන භික්ඛං ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. සචෙ මනුස්සා වා භික්ඛූ වා ‘‘පවිසථා’’ති වදන්ති, ‘‘මයි පවිසන්තෙ භික්ඛූ උට්ඨහිස්සන්තී’’ති වත්තබ්බං. ‘‘එථ, භන්තෙ, ආසනං අත්ථී’’ති වුත්තෙන පන පවිසිතබ්බං. සචෙ කොචි කිඤ්චි න වදති, ආසනසාලං ගන්ත්වා අතිසමීපං අගන්ත්වා සභාගට්ඨානෙ ඨාතබ්බං. ඔකාසෙ කතෙ ‘‘පවිසථා’’ති වුත්තෙන පන පවිසිතබ්බං. සචෙ පන යං ආසනං තස්ස පාපුණාති, තත්ථ අභුඤ්ජන්තො භික්ඛු නිසින්නො හොති, තං උට්ඨාපෙතුං වට්ටති. යාගුඛජ්ජකාදීසු පන යංකිඤ්චි පිවිත්වා වා ඛාදිත්වා වා යාව අඤ්ඤො ආගච්ඡති, තාව නිසින්නං රිත්තහත්ථම්පි වුට්ඨාපෙතුං න වට්ටති. විප්පකතභොජනොයෙව හි සො හොති.

๓๑๖. คำว่า 'ภิกษุผู้ยังฉันไม่เสร็จ' หมายความว่า ภิกษุผู้กำลังฉันอยู่ในบ้านก็ดี ในวิหารก็ดี ในป่าก็ดี ณ ที่ใดที่หนึ่ง ไม่ควรให้ลุกขึ้นก่อนที่การฉันจะเสร็จสิ้น ในบ้าน ภิกษุผู้มาทีหลังควรรับบิณฑบาตแล้วไป ถ้ามนุษย์หรือภิกษุกล่าวว่า 'นิมนต์เข้าไปเถิด' ควรกล่าวว่า 'เมื่ออาตมาเข้าไป ภิกษุหนุ่มทั้งหลายจักลุกขึ้น' แต่ถ้ามีผู้กล่าวว่า 'นิมนต์เถิด ท่านผู้เจริญ อาสนะมีอยู่' ภิกษุนั้นพึงเข้าไป ถ้าไม่มีใครกล่าวอะไร ภิกษุนั้นพึงไปที่โรงฉัน ไม่เข้าไปใกล้เกินไป พึงยืนอยู่ในที่ที่เหมาะสมกับตน แต่เมื่อมีการให้โอกาส และมีผู้กล่าวว่า 'นิมนต์เข้าไปเถิด' ภิกษุนั้นพึงเข้าไป อนึ่ง ถ้าภิกษุผู้ยังไม่ฉันนั่งอยู่ในอาสนะที่พึงได้แก่ภิกษุนั้น พึงให้ภิกษุนั้นลุกขึ้นได้ แต่ภิกษุผู้ดื่มยาคูหรือฉันของขบเคี้ยวอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วนั่งอยู่ แม้มีมือเปล่า ก็ไม่ควรให้ลุกขึ้นจนกว่าภิกษุอื่นจะมา เพราะภิกษุนั้นยังเป็นผู้ยังฉันไม่เสร็จอยู่

සචෙ වුට්ඨාපෙතීති සචෙ ආපත්තිං අතික්කමිත්වාපි වුට්ඨාපෙතියෙව. පවාරිතො ච හොතීති යං සො වුට්ඨාපෙති, අයඤ්ච භික්ඛු පවාරිතො ච හොති, තෙන වත්තබ්බො – ‘‘ගච්ඡ උදකං ආහරාහී’’ති. වුඩ්ඪතරඤ්හි භික්ඛුං ආණාපෙතුං ඉදමෙව එකං ඨානන්ති. සචෙ සො උදකම්පි න ආහරති, තතො යඤ්ච නවකතරෙන කත්තබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘සාධුකං සිත්ථානී’’තිආදිමාහ.

คำว่า 'ถ้าให้ลุกขึ้น' หมายความว่า ถ้าให้ลุกขึ้น แม้จะล่วงอาบัติแล้วก็ตาม คำว่า 'และเป็นผู้ปวารณาแล้ว' หมายความว่า ถ้าภิกษุที่ถูกให้ลุกขึ้นนั้นเป็นผู้ปวารณาแล้ว ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า 'จงไปนำน้ำมาเถิด' เพราะการสั่งภิกษุผู้แก่กว่าได้เฉพาะในกรณีนี้เท่านั้น ถ้าภิกษุผู้แก่กว่านั้นไม่นำน้ำมาด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงสิ่งที่ภิกษุหนุ่มพึงทำ โดยตรัสคำว่า 'ข้าวสุกดีแล้ว' เป็นต้น

ගිලානස්ස පතිරූපං සෙය්‍යන්ති එත්ථ යො කාසභගන්දරාතිසාරාදීහි ගිලානො හොති, ඛෙළමල්ලකවච්චකපාලාදීනි ඨපෙතබ්බානි හොන්ති. කුට්ඨි වා හොති, සෙනාසනං දූසෙති; එවරූපස්ස හෙට්ඨාපාසාදපණ්ණසාලාදීසු අඤ්ඤතරං එකමන්තං සෙනාසනං දාතබ්බං. යස්මිං වසන්තෙ සෙනාසනං න දුස්සති, තස්ස වරසෙය්‍යාපි දාතබ්බාව. යොපි සිනෙහපානවිරෙචනනත්ථුකම්මාදීසු යංකිඤ්චි භෙසජ්ජං කරොති, සබ්බො සො ගිලානොයෙව, තස්සාපි සල්ලක්ඛෙත්වා පතිරූපං සෙනාසනං දාතබ්බං. ලෙසකප්පෙනාති අප්පකෙන සීසාබාධාදිමත්තෙන. භික්ඛූ ගණෙත්වාති ‘‘එත්තකා නාම භික්ඛූ’’ති විහාරෙ භික්ඛූනං පරිච්ඡෙදං ඤත්වා.

ในบทว่า 'ที่นอนที่เหมาะสมแก่ภิกษุอาพาธ' นี้ ภิกษุใดอาพาธด้วยโรคไอ โรคริดสีดวงทวาร โรคท้องร่วงเป็นต้น ควรจัดหาภาชนะรองน้ำลาย ภาชนะรองอุจจาระปัสสาวะ เป็นต้น ไว้ให้ หรือถ้าเป็นโรคเรื้อน ย่อมทำให้เสนาสนะสกปรก ควรจัดเสนาสนะในที่อันสมควรแห่งใดแห่งหนึ่ง เช่น ชั้นล่างของปราสาท หรือโรงมุงด้วยใบไม้ ให้แก่ภิกษุอาพาธเช่นนั้น ส่วนภิกษุอาพาธที่เมื่ออยู่แล้วไม่ทำให้เสนาสนะสกปรก ควรจัดที่นอนอันประณีตให้ ภิกษุใดดื่มน้ำมัน ถ่ายยา หรือทำกรรมเกี่ยวกับการหยอดจมูกเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นทั้งหมดก็เป็นภิกษุอาพาธ ควรจัดเสนาสนะที่เหมาะสมให้แก่ภิกษุนั้นโดยพิจารณาดู คำว่า 'โดยประมาณเล็กน้อย' หมายถึง ด้วยอาการปวดศีรษะเป็นต้นเพียงเล็กน้อย คำว่า 'นับภิกษุ' หมายถึง รู้จำนวนภิกษุในวิหารว่า 'ภิกษุมีจำนวนเท่านี้'

ආසනප්පටිබාහනාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการห้ามอาสนะเป็นต้นจบลงแล้ว

සෙනාසනග්ගාහකථා

เรื่องการรับเสนาสนะ

318. සෙය්‍යාති [Pg.65] මඤ්චට්ඨානානි වුච්චන්ති. සෙය්‍යග්ගෙනාති සෙය්‍යාපරිච්ඡෙදෙන, වස්සූපනායිකදිවසෙ කාලං ඝොසෙත්වා එකමඤ්චට්ඨානං එකස්ස භික්ඛුනො ගාහෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. සෙය්‍යග්ගෙන ගාහෙන්තාති සෙය්‍යාපරිච්ඡෙදෙන ගාහියමානා. සෙය්‍යා උස්සාරයිංසූති මඤ්චට්ඨානානි අතිරෙකානි අහෙසුං. විහාරග්ගාදීසුපි එසෙව නයො. අනුභාගන්ති පුන අපරම්පි භාගං දාතුං. අතිමන්දෙසු හි භික්ඛූසු එකෙකස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ තීණි පරිවෙණානි දාතබ්බානි. න අකාමා දාතබ්බොති අනිච්ඡාය න දාතබ්බො. තත්ථ වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහිතෙ අනුභාගෙ පච්ඡා ආගතානං න අත්තනො අරුචියා සො අනුභාගො දාතබ්බො. සචෙ පන යෙන ගහිතො, සො ච අත්තනො රුචියා තං අනුභාගං වා පඨමභාගං වා දෙති, වට්ටති.

๓๑๘. คำว่า เสยยา หมายถึง ที่ตั้งเตียง. คำว่า เสยยัคเคนะ หมายถึง โดยการกำหนดเขตที่นอน, มีอธิบายว่า ในวันเข้าพรรษา พึงประกาศเวลาแล้ว เราอนุญาตให้ภิกษุรูปหนึ่งรับที่ตั้งเตียงหนึ่งที่. คำว่า เสยยัคเคนะ คาเหนตา หมายถึง เมื่อให้รับโดยการกำหนดเขตที่นอน. คำว่า เสยยา อุสสารยิงสุ หมายถึง ที่ตั้งเตียงมีเกินจำนวน. แม้ในการรับวิหารเป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า อนุภาคะ หมายถึง เพื่อให้ส่วนอื่นอีกครั้งหนึ่ง. เพราะเมื่อภิกษุมีจำนวนน้อยมาก พึงให้บริเวณสองหรือสามแห่งแก่ภิกษุแต่ละรูป. คำว่า นะ อะกามา ทาตัพโพ หมายถึง ไม่พึงให้โดยไม่สมัครใจ. ในคำว่า นะ อะกามา ทาตัพโพ นั้น มีวินิจฉัยดังนี้: ในวันเข้าพรรษา เมื่อรับส่วนเพิ่มเติมแล้ว ไม่พึงให้ส่วนเพิ่มเติมนั้นแก่ภิกษุที่มาภายหลังโดยไม่สมัครใจของตน. แต่ถ้าภิกษุรูปใดรับส่วนเพิ่มเติมนั้นไว้แล้ว และภิกษุรูปนั้นให้ส่วนเพิ่มเติมนั้นหรือส่วนแรกนั้นด้วยความสมัครใจของตน ย่อมควร.

නිස්සීමෙ ඨිතස්සාති උපචාරසීමතො බහි ඨිතස්ස. අන්තො උපචාරසීමාය පන දූරෙ ඨිතස්සාපි ලබ්භතියෙව. සෙනාසනං ගහෙත්වාති වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහෙත්වා. සබ්බකාලං පටිබාහන්තීති චතුමාසච්චයෙන උතුකාලෙපි පටිබාහන්ති. තීසු සෙනාසනග්ගාහෙසු පුරිමකො ච පච්ඡිමකො චාති ඉමෙ ද්වෙ ගාහා ථාවරා.

คำว่า นิสสีเม ฐิตัสสะ หมายถึง แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายนอกอุปจารสีมา. แต่แม้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ไกลภายในอุปจารสีมา ก็ย่อมรับได้แน่นอน. คำว่า เสนาสนัง คเหตวา หมายถึง รับในวันเข้าพรรษา. คำว่า สัพพะกาลัง ปฏิพาหันติ หมายถึง ย่อมขัดขวางตลอดเวลา คือแม้ในฤดูกาล (หนาวและร้อน) เมื่อล่วงไปสี่เดือน. ในการรับเสนาสนะ ๓ อย่างนั้น การรับ ๒ อย่างนี้ คือ การรับครั้งแรก (ปุริมกะ) และการรับครั้งหลัง (ปัจฉิมกะ) ย่อมมั่นคง.

අන්තරාමුත්තකෙ අයං විනිච්ඡයො – එකස්මිං විහාරෙ මහාලාභසෙනාසනං හොති. සෙනාසනසාමිකා වස්සූපගතං භික්ඛුං සබ්බපච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහිත්වා පවාරෙත්වා ගමනකාලෙ බහුං සමණපරික්ඛාරං දෙන්ති. මහාථෙරා දූරතොපි ආගන්ත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ තං ගහෙත්වා ඵාසුං වසිත්වා වුත්ථවස්සා ලාභං ගණ්හිත්වා පක්කමන්ති. ආවාසිකා ‘‘මයං එත්ථුප්පන්නං ලාභං න ලභාම, නිච්චං ආගන්තුකමහාථෙරාව ලභන්ති, තෙයෙව නං ආගන්ත්වා පටිජග්ගිස්සන්තී’’ති පලුජ්ජන්තම්පි න ඔලොකෙන්ති. භගවා තස්ස පටිජග්ගනත්ථං ‘‘අපරජ්ජුගතාය පවාරණාය ආයතිං වස්සාවාසත්ථාය අන්තරාමුත්තකො ගාහෙතබ්බො’’ති ආහ.

ในการรับเสนาสนะอันตรมุตตกะ มีวินิจฉัยดังนี้: ในวิหารแห่งหนึ่ง มีเสนาสนะที่มีลาภมาก. พวกเจ้าของเสนาสนะบำรุงภิกษุผู้อยู่จำพรรษาด้วยปัจจัยทั้งปวงโดยเคารพ ปวารณาแล้ว ในเวลาจะไปก็ถวายบริขารของสมณะเป็นอันมาก. พระมหาเถระทั้งหลายแม้มาแต่ที่ไกล รับเสนาสนะนั้นในวันเข้าพรรษา อยู่สำราญแล้ว เมื่ออยู่จำพรรษาแล้ว รับลาภแล้วก็หลีกไป. ภิกษุเจ้าถิ่นทั้งหลายกล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้ลาภที่เกิดขึ้นในที่นี้ พระมหาเถระอาคันตุกะเท่านั้นย่อมได้เสมอ พระมหาเถระเหล่านั้นนั่นแหละจักมาดูแลเสนาสนะนั้น' ดังนี้แล้ว แม้เสนาสนะจะชำรุดทรุดโทรมก็ไม่เหลียวแล. พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะให้มีการดูแลเสนาสนะนั้น จึงตรัสว่า 'เมื่อวันปวารณาผ่านไปถึงวันรุ่งขึ้น เพื่อประโยชน์แก่การอยู่จำพรรษาในอนาคต พึงรับเสนาสนะอันตรมุตตกะ'.

තං ගාහෙන්තෙන සඞ්ඝත්ථෙරො වත්තබ්බො – ‘‘භන්තෙ අන්තරාමුත්තකසෙනාසනං ගණ්හථා’’ති. සචෙ ගණ්හාති, දාතබ්බං; නො චෙ එතෙනෙව උපායෙන අනුථෙරං ආදිං කත්වා යො ගණ්හාති, තස්ස අන්තමසො සාමණෙරස්සාපි දාතබ්බං. තෙන තං සෙනාසනං අට්ඨමාසෙ පටිජග්ගිතබ්බං. ඡදනභිත්තිභූමීසු [Pg.66] යං කිඤ්චි ඛණ්ඩං වා ඵුල්ලං වා හොති, තං සබ්බං පටිසඞ්ඛරිතබ්බං. උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි දිවසං ඛෙපෙත්වා රත්තිං තත්ථ වසිතුම්පි වට්ටති. රත්තිං පරිවෙණෙ වසිත්වා තත්ථ දිවසං ඛෙපෙතුම්පි වට්ටති. රත්තින්දිවං තත්ථෙව වසිතුම්පි වට්ටති. උතුකාලෙ ආගතානං වුඩ්ඪානං න පටිබාහිතබ්බං. වස්සූපනායිකදිවසෙ පන සම්පත්තෙ සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ‘‘මය්හං ඉදං සෙනාසනං දෙථා’’ති වදති, න ලභති. ‘‘භන්තෙ, ඉදං අන්තරාමුත්තකං ගහෙත්වා අට්ඨමාසෙ එකෙන භික්ඛුනා පටිජග්ගිත’’න්ති වත්වා න දාතබ්බං. අට්ඨමාසෙ පටිජග්ගකභික්ඛුස්සෙව ගහිතං හොති.

ภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะอันตรมุตตกะนั้น พึงเรียนพระสังฆเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับเสนาสนะอันตรมุตตกะ'. ถ้าท่านรับ พึงถวาย; ถ้าท่านไม่รับ ด้วยอุบายนี้แหละ เริ่มตั้งแต่พระอนุเถระเป็นต้นไป ผู้ใดรับ พึงให้แก่ผู้นั้น จนที่สุดแม้แก่สามเณรก็พึงให้. ผู้นั้นพึงดูแลเสนาสนะนั้นตลอด ๘ เดือน. สิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาหลังคา ฝาผนัง และพื้นดิน ที่ชำรุดหรือแตกร้าว พึงซ่อมแซมสิ่งนั้นทั้งหมด. จะใช้เวลาในตอนกลางวันด้วยการเรียนบาลีและการสอบถามอรรถกถาเป็นต้น แล้วอยู่พักแรมในที่นั้นในตอนกลางคืน ก็ควร. จะอยู่พักแรมในบริเวณในตอนกลางคืน แล้วใช้เวลาในตอนกลางวันในที่นั้น ก็ควร. จะอยู่ทั้งกลางวันและกลางคืนในที่นั้นนั่นแหละ ก็ควร. ไม่พึงขัดขวางพระเถระผู้ใหญ่ที่มาในฤดูกาล (หนาวและร้อน). แต่เมื่อถึงวันเข้าพรรษา ถ้าพระสังฆเถระกล่าวว่า 'จงให้เสนาสนะนี้แก่เรา' ท่านย่อมไม่ได้. พึงเรียนว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เสนาสนะอันตรมุตตกะนี้ ภิกษุรูปหนึ่งรับแล้วดูแลมาตลอด ๘ เดือน' ดังนี้แล้ว ไม่พึงให้. ย่อมเป็นอันภิกษุผู้ดูแลตลอด ๘ เดือนนั่นเองรับแล้ว.

යස්මිං පන සෙනාසනෙ එකසංවච්ඡරෙ ද්වික්ඛත්තුං පච්චයෙ දෙන්ති ඡමාසච්චයෙන ඡමාසච්චයෙන, තං අන්තරාමුත්තකං න ගාහෙතබ්බං. යස්මිං වා තික්ඛත්තුං දෙන්ති චතුමාසච්චයෙන චතුමාසච්චයෙන, යස්මිං වා චතුක්ඛත්තුං දෙන්ති තෙමාසච්චයෙන තෙමාසච්චයෙන, තං අන්තරාමුත්තකං න ගාහෙතබ්බං. පච්චයෙනෙව හි තං පටිජග්ගනං ලභිස්සති. යස්මිං පන එකසංවච්ඡරෙ සකිදෙව බහුපච්චයෙ දෙන්ති, එතං අන්තරාමුත්තකං ගාහෙතබ්බන්ති. අයං තාව අන්තොවස්සෙ වස්සූපනායිකදිවසෙන පාළියං ආගතසෙනාසනග්ගාහකථා.

แต่ในเสนาสนะใด ในหนึ่งปี เขาถวายปัจจัย ๒ ครั้ง ทุกๆ ๖ เดือน ไม่พึงให้รับเสนาสนะอันตรมุตตกะนั้น. หรือในเสนาสนะใด เขาถวาย ๓ ครั้ง ทุกๆ ๔ เดือน หรือในเสนาสนะใด เขาถวาย ๔ ครั้ง ทุกๆ ๓ เดือน ไม่พึงให้รับเสนาสนะอันตรมุตตกะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเสนาสนะนั้นจักได้รับการดูแลด้วยปัจจัยนั่นเอง. แต่ในเสนาสนะใด ในหนึ่งปี เขาถวายปัจจัยเป็นอันมากเพียงครั้งเดียว พึงให้รับเสนาสนะอันตรมุตตกะนี้. นี้เป็นเรื่องการรับเสนาสนะที่มาในบาลี โดยกำหนดวันเข้าพรรษาในระหว่างพรรษา.

අයං පන සෙනාසනග්ගාහො නාම දුවිධො හොති – උතුකාලෙ ච වස්සාවාසෙ ච. තත්ථ උතුකාලෙ තාව කෙචි ආගන්තුකා භික්ඛූ පුරෙභත්තං ආගච්ඡන්ති, කෙචි පච්ඡාභත්තං පඨමයාමං වා මජ්ඣිමයාමං වා පච්ඡිමයාමං වා යෙ යදා ආගච්ඡන්ති, තෙසං තදාව භික්ඛූ උට්ඨාපෙත්වා සෙනාසනං දාතබ්බං. අකාලො නාම නත්ථි. සෙනාසනපඤ්ඤාපකෙන පන පණ්ඩිතෙන භවිතබ්බං, එකං වා ද්වෙ වා මඤ්චට්ඨානානි ඨපෙතබ්බානි. සචෙ විකාලෙ එකො වා ද්වෙ වා ථෙරා ආගච්ඡන්ති, තෙ වත්තබ්බා – ‘‘භන්තෙ, ආදිතො පට්ඨාය වුට්ඨාපියමානෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ උබ්භණ්ඩිකා භවිස්සන්ති, තුම්හෙ අම්හාකං වසනට්ඨානෙයෙව වසථා’’ති.

ก็การรับเสนาสนะนี้มี ๒ อย่าง คือ การรับในฤดูกาล (หนาวและร้อน) และการรับเพื่ออยู่จำพรรษา. ใน ๒ อย่างนั้น ในฤดูกาลก่อน ภิกษุอาคันตุกะบางรูปมาในเวลาก่อนฉันภัตตาหาร, บางรูปมาในเวลาหลังฉันภัตตาหาร หรือในปฐมยาม หรือในมัชฌิมยาม หรือในปัจฉิมยาม. ภิกษุเหล่านั้นมาในเวลาใด พึงให้ภิกษุ (ผู้อยู่ก่อน) ลุกขึ้นแล้วถวายเสนาสนะแก่ภิกษุเหล่านั้นในเวลานั้นนั่นเอง. ชื่อว่าเวลาไม่ควร ไม่มีเลย. แต่ภิกษุผู้แต่งตั้งเสนาสนะพึงเป็นคนฉลาด พึงเหลือที่ตั้งเตียงไว้สัก ๑ หรือ ๒ ที่. ถ้าพระเถระรูปหนึ่งหรือสองรูปมาในเวลาวิกาล พึงเรียนท่านว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อให้ภิกษุทั้งหลายลุกขึ้นตั้งแต่รูปแรกเป็นต้นไป ภิกษุแม้ทั้งหมดก็จักต้องเก็บข้าวของพะรุงพะรัง, ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงพักในที่พักของพวกกระผมเถิด'.

බහූසු පන ආගතෙසු වුට්ඨාපෙත්වා පටිපාටියා දාතබ්බං. සචෙ එකෙකං පරිවෙණං පහොති, එකෙකං පරිවෙණං දාතබ්බං. තත්ථ අග්ගිසාලදීඝසාලමණ්ඩලමාලාදයො සබ්බෙපි තස්සෙව පාපුණන්ති. එවං අප්පහොන්තෙ පාසාදග්ගෙන දාතබ්බං. පාසාදෙසු අප්පහොන්තෙසු ඔවරකග්ගෙන දාතබ්බං. ඔවරකෙසු [Pg.67] අප්පහොන්තෙසු සෙය්‍යග්ගෙන දාතබ්බං. සෙය්‍යග්ගෙසු අප්පහොන්තෙසු මඤ්චට්ඨානෙන දාතබ්බං. මඤ්චට්ඨානෙ අප්පහොන්තෙ එකපීඨකට්ඨානවසෙන දාතබ්බං. භික්ඛුනො පන ඨිතොකාසමත්තං න ගාහෙතබ්බං. එතඤ්හි සෙනාසනං නාම න හොති. පීඨකට්ඨානෙ පන අප්පහොන්තෙ එකං මඤ්චට්ඨානං වා පීඨකට්ඨානං වා වාරෙන වාරෙන ගහෙත්වා ‘‘භන්තෙ, විස්සමථා’’ති තිණ්ණං ජනානං දාතබ්බං, න හි සක්කා සීතසමයෙ සබ්බරත්තිං අජ්ඣොකාසෙ වසිතුං. මහාථෙරෙන පඨමයාමං විස්සමිත්වා නික්ඛමිත්වා දුතියත්ථෙරස්ස වත්තබ්බං – ‘‘ආවුසො, ඉධ පවිසාහී’’ති. සචෙ මහාථෙරො නිද්දාගරුකො හොති, කාලං න ජානාති, උක්කාසිත්වා ද්වාරං ආකොටෙත්වා ‘‘භන්තෙ, කාලො ජාතො, සීතං අනුදහතී’’ති වත්තබ්බං. තෙන නික්ඛමිත්වා ඔකාසො දාතබ්බො, අදාතුං න ලභති. දුතියත්ථෙරෙනපි මජ්ඣිමයාමං විස්සමිත්වා පුරිමනයෙනෙව ඉතරස්ස දාතබ්බං. නිද්දාගරුකො වුත්තනයෙනෙව වුට්ඨාපෙතබ්බො. එවං එකරත්තිං එකමඤ්චට්ඨානං තිණ්ණං දාතබ්බං. ජම්බුදීපෙ පන එකච්චෙ භික්ඛූ ‘‘සෙනාසනං නාම මඤ්චට්ඨානං වා පීඨට්ඨානං වා කිඤ්චිදෙව කස්සචි සප්පායං හොති, කස්සචි අසප්පාය’’න්ති ආගන්තුකා හොන්තු වා මා වා, දෙවසිකං සෙනාසනං ගාහෙන්ති. අයං උතුකාලෙ සෙනාසනග්ගාහො නාම.

อนึ่ง เมื่อภิกษุจำนวนมากมาถึงแล้ว พึงให้ (เสนาสนะ) ตามลำดับ โดยให้ภิกษุหนุ่มที่มาถึงก่อนลุกขึ้น หากปริเวณแต่ละแห่งเพียงพอ พึงให้ปริเวณแต่ละแห่ง ในปริเวณนั้น อาคารทั้งหมด เช่น โรงไฟ โรงยาวสำหรับจงกรม และมณฑปสำหรับประชุม เป็นต้น ย่อมตกเป็นของภิกษุรูปนั้นเอง หากไม่เพียงพอเช่นนั้น พึงให้ตามส่วนของปราสาท หากปราสาทไม่เพียงพอ พึงให้ตามส่วนของห้อง หากห้องไม่เพียงพอ พึงให้ตามส่วนของที่นอน หากที่นอนไม่เพียงพอ พึงให้ตามส่วนของเตียง หากเตียงไม่เพียงพอ พึงให้ตามส่วนของที่นั่งเก้าอี้ อนึ่ง ไม่พึงให้เพียงที่ยืนแก่ภิกษุ เพราะที่ยืนนั้นไม่ชื่อว่าเป็นเสนาสนะ อนึ่ง หากที่นั่งเก้าอี้ไม่เพียงพอ พึงให้เตียงหนึ่งหรือที่นั่งเก้าอี้หนึ่งแก่ภิกษุสามรูป โดยผลัดเปลี่ยนกันใช้ แล้วกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงพักผ่อนเถิด’ เพราะในฤดูหนาว ไม่สามารถอยู่กลางแจ้งได้ตลอดทั้งคืน พระมหาเถระพึงพักผ่อนตลอดปฐมยามแล้วออกไปบอกพระทุติยเถระว่า ‘อาวุโส ท่านจงเข้ามาในที่นี้เถิด’ หากพระมหาเถระเป็นผู้หนักในการนอน ไม่รู้เวลา พึงกระแอมไอ เคาะประตู แล้วกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้เวลาแล้ว ความหนาวกำลังแผดเผา’ พระมหาเถระนั้นพึงออกไปและพึงให้โอกาส ไม่พึงไม่ให้ พระทุติยเถระก็พึงพักผ่อนตลอดมัชฌิมยามแล้วพึงให้ (โอกาส) แก่พระเถระรูปอื่นด้วยวิธีเดียวกันกับที่กล่าวมาแล้ว พระเถระผู้หนักในการนอน พึงให้ลุกขึ้นด้วยวิธีที่กล่าวมาแล้ว พึงให้เตียงหนึ่งแก่ภิกษุสามรูปในคืนหนึ่งด้วยประการฉะนี้ อนึ่ง ภิกษุบางรูปในชมพูทวีปกล่าวว่า ‘เสนาสนะชื่อว่าที่นอนหรือที่นั่งเก้าอี้ ย่อมเป็นที่สบายแก่บางรูป ไม่สบายแก่บางรูป’ ดังนั้น ไม่ว่าภิกษุอาคันตุกะจะมาหรือไม่มาก็ตาม ย่อมรับเสนาสนะทุกวัน การรับเสนาสนะนี้ชื่อว่าการรับเสนาสนะในฤดูกาล

වස්සාවාසෙ පන අත්ථි ආගන්තුකවත්තං, අත්ථි ආවාසිකවත්තං, ආගන්තුකෙන තාව සකට්ඨානං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වසිතුකාමෙන වස්සූපනායිකදිවසමෙව තත්ථ න ගන්තබ්බං. වසනට්ඨානං වා හි තත්‍ර සම්බාධං භවෙය්‍ය, භික්ඛාචාරො වා න සම්පජ්ජෙය්‍ය, තෙන න ඵාසුං විහරෙය්‍ය. තස්මා ‘‘ඉදානි මාසමත්තෙන වස්සූපනායිකා භවිස්සතී’’ති තං විහාරං පවිසිතබ්බං. තත්ථ මාසමත්තං වසන්තො සචෙ උද්දෙසත්ථිකො උද්දෙසසම්පත්තිං සල්ලක්ඛෙත්වා, සචෙ කම්මට්ඨානිකො කම්මට්ඨානසප්පායතං සල්ලක්ඛෙත්වා, සචෙ පච්චයත්ථිකො පච්චයලාභං සල්ලක්ඛෙත්වා අන්තොවස්සෙ සුඛං වසිස්සති.

อนึ่ง ในฤดูฝน มีอาคันตุกวัตร มีอาวาสิกวัตร ก่อนอื่น ภิกษุอาคันตุกะผู้ประสงค์จะละที่อยู่ของตนแล้วไปอยู่ในที่อื่น ไม่พึงไปในที่นั้นในวันเข้าพรรษาเท่านั้น เพราะว่า ที่อยู่อาจคับแคบ หรือการบิณฑบาตอาจไม่สมบูรณ์ในที่นั้น ด้วยเหตุนั้น จึงไม่อาจอยู่ผาสุกได้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่พึงไปในที่นั้นในวันเข้าพรรษาเท่านั้น ดังนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘บัดนี้ อีกประมาณหนึ่งเดือนก็จะถึงวันเข้าพรรษาแล้ว’ พึงเข้าไปในวิหารนั้น เมื่ออยู่ในที่นั้นตลอดหนึ่งเดือน หากเป็นผู้ประสงค์การศึกษาเล่าเรียน พึงพิจารณาความสำเร็จของการศึกษาเล่าเรียน หากเป็นผู้ประสงค์การเจริญกรรมฐาน พึงพิจารณาความเหมาะสมของกรรมฐาน หากเป็นผู้ประสงค์ปัจจัย พึงพิจารณาลาภปัจจัย แล้วจักอยู่ผาสุกตลอดพรรษา

සකට්ඨානතො ච තත්ථ ගච්ඡන්තෙන න ගොචරගාමො ඝට්ටෙතබ්බො, න තත්ථ මනුස්සා වත්තබ්බා – ‘‘තුම්හෙ නිස්සාය සලාකභත්තාදීනි වා යාගුඛජ්ජකාදීනි වා වස්සාවාසිකං වා නත්ථි, අයං චෙතියස්ස පරික්ඛාරො, අයං උපොසථාගාරස්ස, ඉදං තාළඤ්චෙව සූචි ච සම්පටිච්ඡථ තුම්හාකං විහාර’’න්ති. සෙනාසනං පන ජග්ගිත්වා දාරුභණ්ඩමත්තිකාභණ්ඩානි පටිසාමෙත්වා ගමියවත්තං පූරෙත්වා ගන්තබ්බං. එවං ගච්ඡන්තෙනාපි දහරෙහි පත්තචීවරභණ්ඩිකායො උක්ඛිපාපෙත්වා [Pg.68] තෙලනාළිකත්තරදණ්ඩාදීනි ගාහාපෙත්වා ඡත්තං පග්ගය්හ අත්තානං දස්සෙන්තෙන ගාමද්වාරෙනෙව න ගන්තබ්බං, පටිච්ඡන්නෙන අටවිමග්ගෙන ගන්තබ්බං. අටවිමග්ගෙ අසති ගුම්බාදීනි මද්දන්තෙන න ගන්තබ්බං, ගමියවත්තං පන පූරෙත්වා විතක්කං ඡින්දිත්වා සුද්ධචිත්තෙන ගමනවත්තෙනෙව ගන්තබ්බං. සචෙ පන ගාමද්වාරෙන මග්ගො හොති, ගච්ඡන්තඤ්ච නං සපරිවාරං දිස්වා මනුස්සා ‘‘අම්හාකං ථෙරො වියා’’ති උපධාවිත්වා ‘‘කුහිං, භන්තෙ, සබ්බපරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති වදන්ති, තෙසු චෙ එකො එවං වදති – ‘‘වස්සූපනායිකකාලො නාමායං, යත්ථ අන්තොවස්සෙ නිබද්ධභික්ඛාචාරො භණ්ඩපටිච්ඡාදනඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ භික්ඛූ ගච්ඡන්තී’’ති. තස්ස චෙ සුත්වා තෙ මනුස්සා ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිම්පි ගාමෙ ජනො භුඤ්ජති චෙව නිවාසෙති ච, මා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡථා’’ති වත්වා මිත්තාමච්චෙ පක්කොසාපෙත්වා සබ්බෙ සම්මන්තයිත්වා විහාරෙ නිබද්ධවත්තඤ්ච සලාකභත්තාදීනි ච වස්සාවාසිකඤ්ච පට්ඨපෙත්වා ‘‘ඉධෙව භන්තෙ වසථා’’ති යාචන්ති, සබ්බං සාදිතුං වට්ටති. සබ්බඤ්හෙතං කප්පියඤ්චෙව අනවජ්ජඤ්ච. කුරුන්දියං පන ‘‘‘කුහිං ගච්ඡථා’ති වුත්තෙ ‘අසුකට්ඨාන’න්ති වත්වා, ‘කස්මා තත්ථ ගච්ඡථා’ති වුත්තෙ ‘කාරණං ආචික්ඛිතබ්බ’’’න්ති වුත්තං. උභයම්පි පනෙත්ථ සුද්ධචිත්තත්තාව අනවජ්ජං. ඉදං ආගන්තුකවත්තං නාම.

อนึ่ง ภิกษุผู้จะไปจากที่อยู่ของตนไปยังที่อื่นนั้น ไม่พึงกระทบกระเทือนหมู่บ้านที่บิณฑบาต ไม่พึงกล่าวแก่ชาวบ้านในที่นั้นว่า ‘อาศัยพวกท่านแล้ว สลากภัตเป็นต้น หรือยาคูของขบเคี้ยวเป็นต้น หรือผ้าอาบน้ำฝน ก็ไม่มี เครื่องบริขารนี้เป็นของเจดีย์ เครื่องบริขารนี้เป็นของอุโบสถาคาร ขอพวกท่านจงรับตะขอและลูกกุญแจนี้ไปจากวิหารของพวกท่านเถิด’ อนึ่ง พึงดูแลเสนาสนะ เก็บรักษาเครื่องใช้ไม้และเครื่องใช้ดินให้เรียบร้อย บำเพ็ญคามิกวัตรให้บริบูรณ์แล้วจึงไป แม้พระเถระผู้ไปเช่นนั้น ไม่พึงให้ภิกษุหนุ่มยกบาตร จีวร และห่อของ หรือให้ถือกระบอกน้ำมัน ไม้เท้าเป็นต้น แล้วถือร่มแสดงตนไปทางประตูหมู่บ้านเท่านั้น พึงไปทางป่าที่ปกปิด หากไม่มีทางป่า ไม่พึงเหยียบย่ำพุ่มไม้เป็นต้นไป อนึ่ง พึงบำเพ็ญคามิกวัตรให้บริบูรณ์ ตัดวิตกเสียแล้ว พึงไปด้วยจิตอันบริสุทธิ์ ด้วยคามิกวัตรเท่านั้น อนึ่ง หากมีทางผ่านประตูหมู่บ้าน เมื่อชาวบ้านเห็นพระเถระนั้นพร้อมด้วยบริวารกำลังไป แล้วกล่าวว่า ‘เหมือนพระเถระของพวกเรา’ จึงวิ่งเข้าไปใกล้แล้วถามว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านถือบริขารทั้งหมดไปที่ไหน’ หากมีคนฉลาดคนหนึ่งในหมู่ชาวบ้านเหล่านั้นกล่าวว่า ‘นี่เป็นเวลาเข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายย่อมไปในที่ที่สามารถบิณฑบาตได้เป็นประจำและได้ผ้าสำหรับปกปิดตลอดพรรษา’ เมื่อชาวบ้านเหล่านั้นได้ยินคำของคนฉลาดนั้นแล้วกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ในหมู่บ้านนี้ ผู้คนก็กินและนุ่งห่มเช่นกัน ขอท่านอย่าไปที่อื่นเลย’ แล้วเรียกมิตรสหายมาปรึกษากันทั้งหมด แล้วจัดตั้งวัตรประจำ สลากภัตเป็นต้น และผ้าอาบน้ำฝนในวิหาร แล้วอ้อนวอนว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอยู่ในที่นี้เถิด’ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงยินดีในสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดได้ เพราะสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดเป็นของควรและไม่มีโทษ อนึ่ง ในอรรถกถาชื่อกุรุนที กล่าวไว้ว่า ‘เมื่อถูกถามว่า “ท่านจะไปที่ไหน” พึงตอบว่า “จะไปที่โน้น” และเมื่อถูกถามว่า “ทำไมจึงไปที่นั่น” พึงบอกเหตุผลได้’ อนึ่ง ในกรณีนี้ คำพูดทั้งสองอย่างนั้นย่อมไม่มีโทษ เพราะมีจิตบริสุทธิ์ นี้ชื่อว่าอาคันตุกวัตร

ඉදං පන ආවාසිකවත්තං – පටිකච්චෙව හි ආවාසිකෙහි විහාරො ජග්ගිතබ්බො. ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණපරිභණ්ඩානි කාතබ්බානි. රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානවච්චකුටිපස්සාවට්ඨානානි පධානඝරවිහාරමග්ගොති ඉමානි සබ්බානි පටිජග්ගිතබ්බානි, චෙතියෙ සුධාකම්මං මුද්දවෙදිකාය තෙලමක්ඛනං මඤ්චපීඨපටිජග්ගනන්ති ඉදම්පි සබ්බං කාතබ්බං – ‘‘වස්සං වසිතුකාමා ආගන්ත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාකම්මට්ඨානානුයොගාදීනි කරොන්තා සුඛං වසිස්සන්තී’’ති. කතපරිකම්මෙහි ආසාළ්හීජුණ්හපඤ්චමිතො පට්ඨාය වස්සාවාසිකං පුච්ඡිතබ්බං. කත්ථ පුච්ඡිතබ්බං? යතො පකතියා ලබ්භති. යෙහි පන න දින්නපුබ්බං, තෙ පුච්ඡිතුං න වට්ටති. කස්මා පුච්ඡිතබ්බං? කදාචි හි මනුස්සා දෙන්ති, කදාචි දුබ්භික්ඛාදීහි උපද්දුතා න දෙන්ති. තත්ථ යෙ න දස්සන්ති, තෙ අපුච්ඡිත්වා වස්සාවාසිකෙ ගාහිතෙ ගාහිතභික්ඛූනං ලාභන්තරායො හොති, තස්මා පුච්ඡිත්වාව ගාහෙතබ්බං, පුච්ඡන්තෙන ‘‘තුම්හාකං වස්සාවාසිකග්ගාහකකාලො උපකට්ඨො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ වදන්ති ‘‘භන්තෙ, ඉමං සංවච්ඡරං ඡාතකාදීහි උපද්දුතම්හ, න සක්කොම දාතු’’න්ති වා ‘‘යං මයං පුබ්බෙ දෙම, තතො ඌනතරං දස්සාමා’’ති වා ‘‘ඉදානි කප්පාසො සුලභො, යං පුබ්බෙ දෙම, තතො බහුතරං දස්සාමා’’ති [Pg.69] වා වදන්ති, තං සල්ලක්ඛෙත්වා තදනුරූපෙන නයෙන තෙසං තෙසං සෙනාසනෙ භික්ඛූනං වස්සාවාසිකං ගාහෙතබ්බං.

อีกประการหนึ่ง นี้คืออาวาสิกวัตร (วัตรที่พึงปฏิบัติในอาวาส) ด้วยว่าภิกษุผู้อยู่ประจำพรรษาพึงดูแลรักษาพระวิหารแต่เนิ่นๆ พึงซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมและพึงทำปริมณฑล (การฉาบทาด้วยน้ำขี้วัวหรือน้ำฝาด) ที่อยู่กลางคืน ที่อยู่กลางวัน ส้วม ที่ถ่ายปัสสาวะ ทางเดินไปสู่เรือนกรรมฐานและทางเดินไปสู่วิหารใหญ่ เหล่านี้ทั้งหมดพึงดูแลรักษา การฉาบปูนขาวที่เจดีย์ การทาด้วยน้ำมันที่มุทธเวที (รั้วรอบยอดเจดีย์) การดูแลรักษาเตียงและตั่ง แม้สิ่งนี้ทั้งหมดก็พึงทำ ด้วยว่า (ภิกษุทั้งหลายคิดว่า) "ภิกษุทั้งหลายผู้ปรารถนาจะอยู่จำพรรษาตลอดฤดูฝน มาแล้ว กระทำอุเทศ ปริปุจฉา และการประกอบกรรมฐานเป็นต้น จักอยู่ผาสุก" ภิกษุผู้มีกิจที่ทำแล้ว พึงสอบถามผ้าอาบน้ำฝนตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๘ เป็นต้นไป พึงสอบถามที่ไหน? พึงสอบถามในตระกูลที่เคยได้ผ้าอาบน้ำฝนเป็นปกติ ส่วนตระกูลใดไม่เคยถวายมาก่อน ไม่ควรสอบถามตระกูลนั้น เพราะเหตุใดจึงพึงสอบถาม? เพราะบางครั้งมนุษย์ก็ถวาย บางครั้งก็ไม่ถวายเพราะถูกภัยคือความอดอยากเป็นต้นเบียดเบียน ในบรรดาคนเหล่านั้น ผู้ใดไม่สามารถถวายได้ หากไม่สอบถามแล้วให้รับเสนาสนะที่มีผ้าอาบน้ำฝน ย่อมเป็นอันตรายแก่ลาภของภิกษุผู้รับเสนาสนะนั้น เพราะฉะนั้น พึงสอบถามแล้วจึงให้รับเสนาสนะ ภิกษุผู้สอบถามพึงกล่าวว่า "เวลาที่ท่านทั้งหลายจะให้รับผ้าอาบน้ำฝนใกล้เข้ามาแล้ว" หากมนุษย์กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปีนี้พวกข้าพเจ้าถูกภัยคือความอดอยากเป็นต้นเบียดเบียน ไม่สามารถถวายได้" หรือ "ผ้าที่พวกข้าพเจ้าเคยถวายแต่ก่อน จักถวายน้อยกว่านั้น" หรือ "บัดนี้ฝ้ายหาง่าย ผ้าที่พวกข้าพเจ้าเคยถวายแต่ก่อน จักถวายมากกว่านั้น" ดังนี้ พึงกำหนดคำนั้นแล้ว พึงให้ภิกษุรับผ้าอาบน้ำฝนในเสนาสนะของตระกูลเหล่านั้นตามสมควรแก่คำนั้น

සචෙ මනුස්සා වදන්ති – ‘‘යස්ස අම්හාකං වස්සාවාසිකං පාපුණාති, සො තෙමාසං පානීයං උපට්ඨාපෙතු, විහාරමග්ගං ජග්ගතු, චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණානි ජග්ගතු, බොධිරුක්ඛෙ උදකං ආසිඤ්චතූ’’ති, යස්ස තං පාපුණාති, තස්ස ආචික්ඛිතබ්බං. යො පන ගාමො පටික්කම්ම යොජනද්වියොජනන්තරෙ හොති, තත්‍ර චෙ කුලානි උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා විහාරෙ වස්සාවාසිකං දෙන්තියෙව, තානි කුලානි අපුච්ඡිත්වාපි තෙසං සෙනාසනෙ වත්තං කත්වා වසන්තස්ස වස්සාවාසිකං ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන තෙසං සෙනාසනෙ පංසුකූලිකො වසති, ආගතඤ්ච තං දිස්වා ‘‘තුම්හාකං වස්සාවාසිකං දෙමා’’ති වදන්ති, තෙන සඞ්ඝස්ස ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ තානි කුලානි සඞ්ඝස්ස දාතුං න ඉච්ඡන්ති, ‘‘තුම්හාකංයෙව දෙමා’’ති වදන්ති, සභාගො භික්ඛු ‘‘වත්තං කත්වා ගණ්හාහී’’ති වත්තබ්බො. පංසුකූලිකස්ස පනෙතං න වට්ටති, ඉති සද්ධාදෙය්‍යෙ දායකමනුස්සා පුච්ඡිතබ්බා.

หากมนุษย์กล่าวว่า "ผ้าอาบน้ำฝนของพวกข้าพเจ้าตกแก่ภิกษุรูปใด ภิกษุรูปนั้นจงจัดตั้งน้ำดื่มตลอดสามเดือน จงดูแลทางไปสู่วิหาร จงดูแลลานเจดีย์และลานโพธิ์ จงรดน้ำต้นโพธิ์" ดังนี้ พึงบอกแก่ภิกษุรูปที่ผ้าอาบน้ำฝนนั้นตกถึง ส่วนหมู่บ้านใดอยู่ห่างจากวัดภายในหนึ่งหรือสองโยชน์ หากตระกูลเหล่านั้นวางวัตถุไว้ใกล้ๆ แล้วถวายผ้าอาบน้ำฝนในวิหาร พึงให้รับผ้าอาบน้ำฝนแก่ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะของตระกูลเหล่านั้น โดยไม่ต้องสอบถามตระกูลเหล่านั้นก็ได้ หากภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลอยู่ในเสนาสนะของตระกูลเหล่านั้น และเมื่อเห็นภิกษุนั้นมาแล้วกล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าจะถวายผ้าอาบน้ำฝนแก่ท่าน" ภิกษุนั้นพึงบอกแก่สงฆ์ หากตระกูลเหล่านั้นไม่ประสงค์จะถวายแก่สงฆ์ แต่กล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าจะถวายแก่ท่านเท่านั้น" พึงบอกภิกษุผู้มีส่วนร่วมว่า "จงทำวัตรแล้วรับเอาเถิด" แต่ผ้าอาบน้ำฝนนี้ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุล ด้วยเหตุนี้ ในเรื่องวัตถุที่ถวายด้วยศรัทธา พึงสอบถามมนุษย์ผู้เป็นทายก

තත්‍රුප්පාදෙ පන කප්පියකාරකා පුච්ඡිතබ්බා. කථං පුච්ඡිතබ්බා? ‘‘කිං, ආවුසො, සඞ්ඝස්ස භණ්ඩපටිච්ඡාදනං භවිස්සතී’’ති. සචෙ වදන්ති – ‘‘භවිස්සති, භන්තෙ, එකෙකස්ස නවහත්ථං සාටකං දස්සාම, වස්සාවාසිකං ගාහෙථා’’ති, ගාහෙතබ්බං. සචෙපි වදන්ති – ‘‘සාටකං නත්ථි; වත්ථු පන අත්ථි, ගාහෙථ, භන්තෙ’’ති, වත්ථුම්හි සන්තෙපි ගාහෙතුං වට්ටතියෙව. කප්පියකාරකානඤ්හි හත්ථෙ ‘‘කප්පියභණ්ඩං පරිභුඤ්ජථා’’ති දින්නවත්ථුතො යං යං කප්පං, තං තං සබ්බං පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතං.

อีกประการหนึ่ง ในเรื่องลาภที่เกิดขึ้นในวัดนั้น พึงสอบถามกัปปิยการก พึงสอบถามอย่างไร? "อาวุโสทั้งหลาย จักมีผ้าสำหรับห่มของสงฆ์หรือไม่?" ดังนี้ พึงสอบถาม หากพวกเขากล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จักมี พวกข้าพเจ้าจะถวายผ้าสาฎกยาวเก้าศอกแก่ภิกษุแต่ละรูป ขอท่านทั้งหลายจงรับเสนาสนะที่มีผ้าอาบน้ำฝนเถิด" ดังนี้ พึงรับ แม้หากพวกเขากล่าวว่า "ผ้าสาฎกไม่มี แต่มีวัตถุอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงรับเสนาสนะที่มีผ้าอาบน้ำฝนเถิด" ดังนี้ แม้มีวัตถุอยู่ก็ควรรับ เพราะวัตถุที่ถวายไว้ในมือของกัปปิยการก โดยกล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงบริโภคกัปปิยภัณฑ์เถิด" สิ่งใดที่ควรจากวัตถุที่เขาถวายไว้นั้น สิ่งนั้นทั้งหมดได้รับอนุญาตให้บริโภคได้

යං පනෙත්ථ පිණ්ඩපාතත්ථාය ගිලානපච්චයත්ථාය වා උද්දිස්ස දින්නං, තං චීවරෙ උපනාමෙන්තෙහි සඞ්ඝසුට්ඨුතාය අපලොකෙත්වා උපනාමෙතබ්බං. සෙනාසනත්ථාය උද්දිස්ස දින්නං ගරුභණ්ඩං හොති, චීවරවසෙනෙව චතුපච්චයවසෙන වා දින්නං චීවරෙ උපනාමෙන්තානං අපලොකනකම්මකිච්චං නත්ථි, අපලොකනකම්මං කරොන්තෙහි ච පුග්ගලවසෙනෙව කාතබ්බං, සඞ්ඝවසෙන න කාතබ්බං. ජාතරූපරජතවසෙනාපි ආමකධඤ්ඤවසෙන වා අපලොකනකම්මං න වට්ටති. කප්පියභණ්ඩවසෙන චීවරතණ්ඩුලාදිවසෙනෙව ච වට්ටති. තං පන එවං කත්තබ්බං – ‘‘ඉදානි සුභික්ඛං සුලභපිණ්ඩං, භික්ඛූ චීවරෙන කිලමන්ති, එත්තකං නාම තණ්ඩුලභාගං භික්ඛූනං චීවරං කාතුං රුච්චතී’’ති. ‘‘ගිලානපච්චයො සුලභො [Pg.70] ගිලානො වා නත්ථි, එත්තකං නාම තණ්ඩුලභාගං භික්ඛූනං චීවරං කාතුං රුච්චතී’’ති.

อีกประการหนึ่ง ในบรรดาวัตถุที่ถวายไว้ในมือของกัปปิยการกเหล่านั้น สิ่งใดที่ถวายโดยเจาะจงเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาต หรือเพื่อประโยชน์แก่คิลานปัจจัย ภิกษุทั้งหลายผู้จะน้อมวัตถุนั้นไปในจีวร พึงบอกกล่าว (อปโลกน์) เพื่อให้เป็นที่พอใจแก่สงฆ์ แล้วจึงน้อมไป วัตถุที่ถวายโดยเจาะจงเพื่อประโยชน์แก่เสนาสนะ เป็นครุภัณฑ์ วัตถุที่ถวายโดยเป็นจีวร หรือโดยเป็นปัจจัยสี่ ภิกษุทั้งหลายผู้จะน้อมวัตถุนั้นไปในจีวร ไม่มีกิจที่จะต้องทำอปโลกนกรรม และภิกษุทั้งหลายผู้ทำอปโลกนกรรม พึงทำโดยเป็นบุคคลเท่านั้น ไม่พึงทำโดยเป็นสงฆ์ ไม่พึงทำโดยเป็นทองและเงิน หรือโดยเป็นข้าวเปลือกดิบ อปโลกนกรรมไม่ควร อปโลกนกรรมควรโดยเป็นกัปปิยภัณฑ์ หรือโดยเป็นจีวรและข้าวสารเป็นต้นเท่านั้น อปโลกนกรรมนั้นพึงทำอย่างนี้ว่า "บัดนี้ ที่นี่มีภิกษาหารบริบูรณ์ บิณฑบาตหาง่าย ภิกษุทั้งหลายลำบากด้วยจีวร ข้าวสารส่วนประมาณเท่านี้ ควรทำเป็นจีวรแก่ภิกษุทั้งหลายหรือไม่?" ดังนี้ พึงทำ "บัดนี้ คิลานปัจจัยหาง่าย หรือไม่มีภิกษุอาพาธ ข้าวสารส่วนประมาณเท่านี้ ควรทำเป็นจีวรแก่ภิกษุทั้งหลายหรือไม่?" ดังนี้ พึงทำ

එවං චීවරපච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා සෙනාසනස්ස කාලෙ ඝොසිතෙ සන්නිපතිතෙ සඞ්ඝෙ සෙනාසනග්ගාහකො සම්මන්නිතබ්බො. සම්මන්නන්තෙන ච ද්වෙ සම්මන්නිතබ්බාති වුත්තං. එවඤ්හි නවකො වුඩ්ඪතරස්ස, වුඩ්ඪො ච නවකස්ස ගාහෙස්සති. මහන්තෙ පන මහාවිහාරසදිසෙ විහාරෙ තයො චත්තාරො ජනා සම්මන්නිතබ්බා. කුරුන්දියං පන ‘‘අට්ඨපි සොළසපි ජනෙ සම්මන්නිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තෙසං සම්මුති කම්මවාචායපි අපලොකනෙනපි වට්ටතියෙව.

เมื่อกำหนดปัจจัยจีวรอย่างนี้แล้ว เมื่อประกาศเวลาแห่งเสนาสนะแล้ว เมื่อสงฆ์ประชุมกันแล้ว พึงสมมติภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะ และสงฆ์ผู้สมมติ พึงสมมติภิกษุสองรูป ดังนี้ ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะเมื่อสมมติสองรูปอย่างนี้ ภิกษุผู้ใหม่จักให้ภิกษุผู้แก่กว่ารับเสนาสนะ และภิกษุผู้แก่ก็จักให้ภิกษุผู้ใหม่รับเสนาสนะ ส่วนในวิหารใหญ่ที่เหมือนมหาวิหาร พึงสมมติภิกษุสามรูปหรือสี่รูป แต่ในคัมภีร์กุรุนที ท่านกล่าวไว้ว่า "ควรสมมติภิกษุแปดรูปหรือสิบหกรูปก็ได้" การสมมติภิกษุเหล่านั้น ควรด้วยกรรมวาจาหรือด้วยอปโลกน์ก็ได้

තෙහි සම්මතෙහි භික්ඛූහි සෙනාසනං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, චෙතියඝරං බොධිඝරං ආසනඝරං සම්මුඤ්ජනිඅට්ටො දාරුඅට්ටො වච්චකුටි ඉට්ඨකසාලා වඩ්ඪකිසාලා ද්වාරකොට්ඨකො පානීයමාළො මග්ගො පොක්ඛරණීති එතානි හි අසෙනාසනානි, විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා මණ්ඩපො රුක්ඛමූලං වෙළුගුම්බොති ඉමානි සෙනාසනානි, තානි ගාහෙතබ්බානි. ගාහෙන්තෙන ච ‘‘පඨමං භික්ඛූ ගණෙතුං, භික්ඛූ ගණෙත්වා සෙය්‍යා ගණෙතු’’න්ති එත්ථ වුත්තනයෙන ගාහෙතබ්බානි. සචෙ සඞ්ඝිකො ච සද්ධාදෙය්‍යො චාති ද්වෙ චීවරපච්චයා හොන්ති, තෙසු යං භික්ඛූ පඨමං ගණ්හිතුං ඉච්ඡන්ති, තං ගාහෙත්වා තස්ස ඨිතිකතො පට්ඨාය ඉතරො ගාහෙතබ්බො.

ภิกษุผู้ได้รับสมมติเหล่านั้นพึงกำหนดเสนาสนะ (ดังนี้) คือ เรือนเจดีย์ เรือนโพธิ์ เรือนประดิษฐานพระพุทธรูป ชั้นวางไม้กวาด ชั้นวางฟืน เวจกุฎี ศาลาอิฐ ศาลาช่างไม้ ซุ้มประตู ซุ้มน้ำดื่ม ทางเดิน สระโบกขรณี เหล่านี้ไม่ใช่เสนาสนะ ส่วนวิหาร อัฑฒโยค ปราสาท หัมมิยะ ถ้ำ มณฑป โคนไม้ กอไผ่ เหล่านี้เป็นเสนาสนะ พึงให้รับเสนาสนะเหล่านั้น และเมื่อจะให้รับ พึงให้รับตามนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า 'พึงนับภิกษุก่อน พึงนับที่นอนหลังจากนับภิกษุแล้ว' เป็นต้น หากมีปัจจัยคือจีวร ๒ อย่าง คือ ของสงฆ์และของที่เขาถวายด้วยศรัทธา ในปัจจัยเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลายปรารถนาจะรับอย่างไหนก่อน ก็ให้รับอย่างนั้นก่อน แล้วจึงให้รับปัจจัยที่เหลือตามลำดับที่ตั้งอยู่

සචෙ පන භික්ඛූනං අප්පතාය පරිවෙණග්ගෙන සෙනාසනෙ ගාහියමානෙ එකං පරිවෙණං මහාලාභං හොති, දස වා ද්වාදස වා චීවරානි ලභන්ති, තං විජටෙත්වා අඤ්ඤෙසු අලාභකෙසු ආවාසෙසු පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤෙසම්පි භික්ඛූනං ගාහෙතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘න එවං කාතබ්බං, මනුස්සා හි අත්තනො ආවාසජග්ගනත්ථාය පච්චයං දෙන්ති, තස්මා අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි තත්ථ පවිසිතබ්බ’’න්ති. සචෙ පනෙත්ථ මහාථෙරො පටික්කොසති – ‘‘මාවුසො, එවං ගාහෙථ, භගවතො අනුසිට්ඨිං කරොථ, වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරිවෙණග්ගෙන ගාහෙතු’’’න්ති තස්ස පටික්කොසනාය අට්ඨත්වා ‘‘භන්තෙ භික්ඛූ බහූ, පච්චයො මන්දො, සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති තං සඤ්ඤාපෙත්වා ගාහෙතබ්බමෙව.

อนึ่ง หากเพราะภิกษุมีจำนวนน้อย เมื่อให้รับเสนาสนะตามส่วนแห่งบริเวณ บริเวณหนึ่งมีลาภมาก ได้จีวร ๑๐ ผืน หรือ ๑๒ ผืน พระมหาสุมัตเถระกล่าวว่า พึงแยกจีวรนั้นแล้วนำไปใส่ในอาวาสอื่นที่ไม่มีลาภ เพื่อให้ภิกษุรูปอื่นรับด้วย ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า 'ไม่ควรทำอย่างนั้น เพราะมนุษย์ทั้งหลายย่อมถวายปัจจัยเพื่อประโยชน์แก่การดูแลอาวาสของตน เพราะฉะนั้น ภิกษุรูปอื่นพึงเข้าไปในอาวาสนั้น' แต่ถ้าในเรื่องนี้ พระมหาเถระคัดค้านว่า 'อาวุโส อย่ารับอย่างนี้เลย จงทำตามคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับตามส่วนแห่งบริเวณ' ดังนี้ ไม่พึงตั้งอยู่ในคำคัดค้านของท่าน แต่พึงชี้แจงให้ท่านเข้าใจว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุมีมาก ปัจจัยมีน้อย ควรจะทำการสงเคราะห์' แล้วพึงให้รับเถิด

ගාහෙන්තෙන [Pg.71] ච සම්මතෙන භික්ඛුනා මහාථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවං වත්තබ්බං – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං සෙනාසනං පාපුණාති, ගණ්හථ පච්චයං ධාරෙථා’’ති. ‘‘අසුකකුලස්ස පච්චයො අසුකසෙනාසනඤ්ච මය්හං පාපුණාති, ආවුසො’’ති, ‘‘පාපුණාති, භන්තෙ, ගණ්හථ න’’න්ති, ‘‘ගණ්හාමි, ආවුසො’’ති, ගහිතං හොති. සචෙ පන ‘‘ගහිතං වො, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ගහිතං මෙ’’ති වා ‘‘ගණ්හිස්සථ, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ගණ්හිස්සාමී’’ති වා වදති, ‘‘අගහිතං හොතී’’ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘අතීතානාගතවචනං වා හොතු, වත්තමානවචනං වා, සතුප්පාදමත්තආලයකරණමත්තමෙව චෙත්ථ පමාණං, තස්මා ගහිතමෙව හොතී’’ති.

และเมื่อจะให้รับ ภิกษุผู้ได้รับสมมติพึงไปหาพระมหาเถระแล้วกราบเรียนอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า เสนาสนะถึงแก่ท่าน ขอท่านจงรับและกำหนดปัจจัยไว้' เมื่อท่านถามว่า 'อาวุโส ปัจจัยของตระกูลชื่อโน้นและเสนาสนะชื่อโน้นถึงแก่ผมหรือ?' พึงเรียนว่า 'ถึงแก่ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงรับเสนาสนะนั้นเถิด' เมื่อท่านกล่าวว่า 'อาวุโส ผมรับ' ดังนี้ ชื่อว่าเป็นการรับแล้ว แต่ถ้าเมื่อเรียนถามว่า 'ท่านเจ้าข้า ท่านรับแล้วหรือ?' ท่านตอบว่า 'ผมรับแล้ว' หรือเมื่อเรียนถามว่า 'ท่านเจ้าข้า ท่านจักรับหรือ?' ท่านตอบว่า 'ผมจักรับ' พระมหาสุมัตเถระกล่าวว่า 'ชื่อว่ายังไม่ได้รับ' ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า 'จะเป็นอดีตกาล อนาคตกาล หรือปัจจุบันกาลก็ตาม ในเรื่องนี้ประมาณเพียงความเกิดขึ้นแห่งสติและการทำความอาลัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น ชื่อว่ารับแล้วนั่นเอง'

යොපි පංසුකූලිකො භික්ඛු සෙනාසනං ගහෙත්වා පච්චයං විස්සජ්ජෙති, අයම්පි න අඤ්ඤස්මිං ආවාසෙ පක්ඛිපිතබ්බො. තස්මිංයෙව පරිවෙණෙ අග්ගිසාලාය වා දීඝසාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා අඤ්ඤස්ස ගාහෙතුං වට්ටති. පංසුකූලිකො ‘‘වසාමී’’ති සෙනාසනං ජග්ගිස්සති, ඉතරො ‘‘පච්චයං ගණ්හාමී’’ති, එවං ද්වීහි කාරණෙහි සෙනාසනං සුජග්ගිතතරං භවිස්සති. මහාපච්චරියං පන වුත්තං – ‘‘පංසුකූලිකෙ වාසත්ථාය සෙනාසනං ගණ්හන්තෙ සෙනාසනග්ගාහාපකෙන වත්තබ්බං – ‘භන්තෙ, ඉධ පච්චයො අත්ථි, සො කිං කාතබ්බො’ති. තෙන ‘හෙට්ඨා අඤ්ඤං ගාහාපෙහී’ති වත්තබ්බො. සචෙ පන කිඤ්චි අවත්වාව වසති, වුත්ථවස්සස්ස ච පාදමූලෙ ඨපෙත්වා සාටකං දෙන්ති, වට්ටති. අථ වස්සාවාසිකං දෙමාති වදන්ති, තස්මිං සෙනාසනෙ වස්සංවුත්ථභික්ඛූනං පාපුණාතී’’ති. යෙසං පන සෙනාසනං නත්ථි; කෙවලං පච්චයමෙව දෙන්ති, තෙසං පච්චයං අවස්සාවාසිකෙ සෙනාසනෙ ගාහෙතුං වට්ටති.

แม้ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลรูปใดรับเสนาสนะแล้วสละปัจจัย ปัจจัยที่สละแล้วนี้ก็ไม่พึงนำไปใส่ในอาวาสอื่น พึงให้ภิกษุอื่นรับในบริเวณนั้นเอง คือในโรงไฟก็ดี ในศาลาโรงยาวก็ดี หรือที่โคนไม้ก็ดี ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลจะดูแลเสนาสนะด้วยคิดว่า 'เราจะอยู่' ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่งจะดูแลเสนาสนะด้วยคิดว่า 'เราจะรับปัจจัย' เมื่อเป็นเช่นนี้ เสนาสนะจะได้รับการดูแลอย่างดียิ่งด้วยเหตุ ๒ ประการ แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่า 'เมื่อภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลรับเสนาสนะเพื่ออยู่ ภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะพึงเรียนว่า ท่านเจ้าข้า ในที่นี้มีปัจจัยอยู่ จะพึงทำอย่างไรกับปัจจัยนั้น? ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลนั้นพึงกล่าวว่า จงให้ภิกษุอื่นรับในภายหลังเถิด แต่ถ้าท่านอยู่โดยไม่พูดอะไรเลย และเมื่อท่านอยู่จำพรรษาแล้ว เขาเอาผ้าสาฎกมาวางไว้ที่ใกล้เท้าถวาย ก็ควรรับได้ แต่ถ้าเขาเรียนว่า ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายผ้าจำพรรษา (วัสสาวาสิกะ) ดังนี้ ปัจจัยนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาในเสนาสนะนั้น' ส่วนชนเหล่าใดไม่มีเสนาสนะ ถวายแต่ปัจจัยอย่างเดียว ควรให้รับปัจจัยของชนเหล่านั้นในเสนาสนะที่ไม่มีผ้าจำพรรษา

මනුස්සා ථූපං කත්වා වස්සාවාසිකං ගාහාපෙන්ති, ථූපො නාම අසෙනාසනං, තස්ස සමීපෙ රුක්ඛෙ වා මණ්ඩපෙ වා උපනිබන්ධිත්වා ගාහාපෙතබ්බං. තෙන භික්ඛුනා චෙතියං පටිජග්ගිතබ්බං. බොධිරුක්ඛබොධිඝරආසනඝරසම්මුඤ්ජනිඅට්ටදාරුඅට්ටවච්චකුටිද්වාරකොට්ඨකපානීයමාළකදන්තකට්ඨමාළකෙසුපි එසෙව නයො. භොජනසාලා පන සෙනාසනමෙව, තස්මා තං එකස්ස වා බහූනං වා පරිච්ඡින්දිත්වා ගාහෙතුං වට්ටතීති සබ්බමිදං විත්ථාරෙන මහාපච්චරියං වුත්තං.

มนุษย์ทั้งหลายสร้างพระสถูปแล้วให้รับผ้าจำพรรษา ชื่อว่าพระสถูปไม่ใช่เสนาสนะ พึงให้รับโดยอ้างอิงต้นไม้หรือมณฑปที่อยู่ใกล้พระสถูปนั้น ภิกษุนั้นพึงดูแลเจดีย์ แม้ในต้นโพธิ์ เรือนโพธิ์ เรือนประดิษฐานพระพุทธรูป ชั้นวางไม้กวาด ชั้นวางฟืน เวจกุฎี ซุ้มประตู ซุ้มน้ำดื่ม และที่วางไม้สีฟัน ก็มีนัยนี้แหละ ส่วนโรงฉันเป็นเสนาสนะแท้ เพราะฉะนั้น พึงกำหนดโรงฉันนั้นเพื่อภิกษุรูปเดียวหรือหลายรูปแล้วให้รับได้ เรื่องทั้งหมดนี้กล่าวไว้โดยพิสดารในมหาปัจจรี

සෙනාසනග්ගාහාපකෙන පන පාටිපදඅරුණතො පට්ඨාය යාව පුන අරුණං න භිජ්ජති තාව ගාහෙතබ්බං, ඉදඤ්හි සෙනාසනග්ගාහස්ස ඛෙත්තං. සචෙ [Pg.72] පාතොව ගාහිතෙ සෙනාසනෙ අඤ්ඤො විතක්කචාරිකො භික්ඛු ආගන්ත්වා සෙනාසනං යාචති, ‘‘ගහිතං, භන්තෙ, සෙනාසනං, වස්සූපගතො සඞ්ඝො, රමණීයො විහාරො, රුක්ඛමූලාදීසු යත්ථ ඉච්ඡථ තත්ථ වසථා’’ති වත්තබ්බො. වස්සූපගතෙහි අන්තොවස්සෙ නිබද්ධවත්තං ඨපෙත්වා වස්සූපගතා භික්ඛූ ‘‘සම්මුඤ්ජනියො බන්ධථා’’ති වත්තබ්බා. සුලභා චෙ දණ්ඩකා චෙව සලාකායො ච හොන්ති, එකෙකෙන ඡ පඤ්ච මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො, ද්වෙ තිස්සො යට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො වා බන්ධිතබ්බා. දුල්ලභා චෙ හොන්ති, ද්වෙ තිස්සො මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො එකා යට්ඨිසම්මුඤ්ජනී බන්ධිතබ්බා. සාමණෙරෙහි පඤ්ච පඤ්ච උක්කා කොට්ටෙතබ්බා. වසනට්ඨානෙ කසාවපරිභණ්ඩං කාතබ්බං.

อนึ่ง ภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะพึงให้รับตั้งแต่รุ่งอรุณของวันแรม ๑ ค่ำ จนกว่าอรุณใหม่จะขึ้น เพราะวันนี้เป็นเขตของการรับเสนาสนะ หากเมื่อให้รับเสนาสนะในเวลาเช้าตรู่แล้ว มีภิกษุอื่นผู้เที่ยวจาริกมาขอเสนาสนะ พึงกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า เสนาสนะมีผู้รับแล้ว สงฆ์เข้าพรรษาแล้ว วิหารนี้น่ารื่นรมย์ ท่านปรารถนาจะอยู่ในที่ใด มีโคนไม้เป็นต้น ก็จงอยู่ในที่นั้นเถิด' ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษา เว้นกิจวัตรประจำที่ต้องทำในระหว่างพรรษาแล้ว พึงบอกภิกษุผู้อยู่จำพรรษาทั้งหลายว่า 'ท่านทั้งหลายจงทำไม้กวาดเถิด' ถ้าด้ามไม้กวาดและซี่ไม้กวาดหาได้ง่าย ภิกษุแต่ละรูปพึงทำไม้กวาดมือเสือ ๕-๖ อัน หรือไม้กวาดมีด้าม ๒-๓ อัน ถ้าหาได้ยาก พึงทำไม้กวาดมือเสือ ๒-๓ อัน ไม้กวาดมีด้าม ๑ อัน พวกสามเณรพึงตัดคบเพลิงรูปละ ๕ อัน พึงทำปริมณฑลด้วยน้ำฝาดในที่อยู่อาศัย

වත්තං කරොන්තෙහි පන ‘‘න උද්දිසිතබ්බං, න උද්දිසාපෙතබ්බං, න සජ්ඣායො කාතබ්බො, න පබ්බාජෙතබ්බං, න උපසම්පාදෙතබ්බං, න නිස්සයො දාතබ්බො, න ධම්මසවනං කාතබ්බං, සබ්බෙව හි එතෙ පපඤ්චා. නිප්පපඤ්චා හුත්වා සමණධම්මමෙව කරිස්සාමා’’ති වා ‘‘සබ්බෙ තෙරස ධුතඞ්ගානි සමාදියන්තු, සෙය්‍යං අකප්පෙත්වා ඨානචඞ්කමෙහි වීතිනාමෙන්තු, මූගබ්බතං ගණ්හන්තු, සත්තාහකරණීයෙන ගතාපි භාජනීයභණ්ඩං ලභන්තූ’’ති වා එවරූපං අධම්මිකවත්තං න කාතබ්බං. එවං පන කාතබ්බං – පරියත්තිධම්මො නාම තිවිධම්පි සද්ධම්මං පතිට්ඨාපෙති; තස්මා සක්කච්චං උද්දිසථ, උද්දිසාපෙථ, සජ්ඣායං කරොථ, පධානඝරෙ වසන්තානං සඞ්ඝට්ටනං අකත්වා අන්තොවිහාරෙ නිසීදිත්වා උද්දිසථ, උද්දිසාපෙථ, සජ්ඣායං කරොථ, ධම්මසවනං සමිද්ධං කරොථ, පබ්බාජෙන්තා සොධෙත්වා පබ්බාජෙථ, සොධෙත්වා උපසම්පාදෙථ, සොධෙත්වා නිස්සයං දෙථ, එකොපි හි කුලපුත්තො පබ්බජ්ජං උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා සකලසාසනං පතිට්ඨාපෙති, අත්තනො ථාමෙන යත්තකානි සක්කොථ තත්තකානි ධුතඞ්ගානි සමාදියථ. අන්තොවස්සං නාමෙතං සකලදිවසං රත්තියා ච පඨමපච්ඡිමයාමෙසු අප්පමත්තෙහි භවිතබ්බං, වීරියං ආරභිතබ්බං. පොරාණකමහාථෙරාපි සබ්බපලිබොධෙ ඡින්දිත්වා අන්තොවස්සෙ එකචාරිකවත්තං පූරයිංසු, භස්සෙ මත්තං ජානිත්වා දසවත්ථුකකථං දසඅසුභදසානුස්සතිඅට්ඨතිංසාරම්මණකථඤ්ච කාතුං වට්ටති, ආගන්තුකානං වත්තං කාතුං සත්තාහකරණීයෙන ගතානං අපලොකෙත්වා දාතුං වට්ටතීති එවරූපං වත්තං කාතබ්බං.

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะทำกติกาวัตร ไม่พึงทำกติกาวัตรอันไม่เป็นธรรมเห็นปานนี้ว่า "ไม่พึงบอก (ปาฐะ), ไม่พึงให้บอก, ไม่พึงทำการสาธยาย, ไม่พึงให้บรรพชา, ไม่พึงให้อุปสมบท, ไม่พึงให้นิสสัย, ไม่พึงทำการฟังธรรม เพราะว่ากิจเหล่านี้ทั้งหมดนั่นแหละเป็นปปัญจะ (เครื่องเนิ่นช้า), เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่มีปปัญจะ กระทำแต่สมณธรรมเท่านั้น" ดังนี้ก็ดี หรือว่า "ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดจงสมาทานธุดงค์ ๑๓, จงยังเวลาให้ล่วงไปด้วยการยืนและการเดินจงกรม โดยไม่นอน, จงสมาทานมูควัตร (วัตรของคนใบ้), แม้ภิกษุทั้งหลายผู้ไปด้วยสัตตาหกรณียะ ก็จงได้ส่วนแบ่งสิ่งของที่ควรแบ่ง" ดังนี้ก็ดี. แต่พึงทำกติกาวัตรอย่างนี้ว่า "ชื่อว่าปริยัติธรรม ย่อมยังสัทธรรมแม้ทั้ง ๓ ประการให้ตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงบอก (ปาฐะ) จงให้บอก จงทำการสาธยายโดยเคารพเถิด, จงอย่ากระทำการกระทบกระทั่งแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในเรือนความเพียร (ปธานฆร) นั่งบอกในภายในวิหารเถิด, จงให้บอก จงทำการสาธยาย จงทำการฟังธรรมให้บริบูรณ์เถิด, เมื่อจะให้บรรพชา พึงชำระ (ตรวจสอบ) แล้วจึงให้บรรพชา, พึงชำระแล้วจึงให้อุปสมบท, พึงชำระแล้วจึงให้นิสสัย, เพราะว่า แม้กุลบุตรเพียงคนเดียวได้บรรพชาและอุปสมบทแล้ว ย่อมยังพระศาสนาทั้งหมดให้ตั้งมั่นได้ด้วยกำลังของตน, ท่านทั้งหลายสามารถจะสมาทานธุดงค์ได้เท่าใด ก็จงสมาทานธุดงค์เท่านั้นเถิด". ชื่อว่าในระหว่างพรรษานี้ อันภิกษุทั้งหลายผู้ไม่ประมาทพึงอยู่ตลอดวัน และในปฐมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี พึงปรารภความเพียร. แม้พระมหาเถระในโบราณกาล ตัดปลิโพธทั้งปวงแล้ว บำเพ็ญเอกจาริกวัตร (วัตรของผู้เที่ยวไปผู้เดียว) ในระหว่างพรรษา. อนึ่ง ในการคุยกัน (ภัสสะ) พึงรู้จักประมาณ, ควรพูดกถาวัตถุ ๑๐ ประการ และกถาอันเนื่องด้วยอสุภะ ๑๐ อนุสสติ ๑๐ และอารมณ์ ๓๘, ควรทำวัตรแก่อาคันตุกะ, ควรบอกกล่าวแล้วให้ (ส่วนแบ่ง) แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ไปด้วยสัตตาหกรณียะ, พึงทำกติกาวัตรเห็นปานนี้.

අපිච [Pg.73] භික්ඛූ ඔවදිතබ්බා – ‘‘විග්ගාහිකපිසුණඵරුසවචනානි මා වදථ, දිවසෙ දිවසෙ සීලානි ආවජ්ජෙන්තා චතුරාරක්ඛං අහාපෙන්තා මනසිකාරබහුලා විහරථා’’ති. දන්තකට්ඨඛාදනවත්තං ආචික්ඛිතබ්බං, චෙතියං වා බොධිං වා වන්දන්තෙන ගන්ධමාලං වා පූජෙන්තෙන පත්තං වා ථවිකාය පක්ඛිපන්තෙන න කථෙතබ්බං, භික්ඛාචාරවත්තං ආචික්ඛිතබ්බං – ‘‘අන්තොගාමෙ මනුස්සෙහි සද්ධිං පච්චයසඤ්ඤුත්තකථා වා විසභාගකථා වා න කථෙතබ්බා, රක්ඛිතින්ද්‍රියෙහි භවිතබ්බං, ඛන්ධකවත්තඤ්ච සෙඛියවත්තඤ්ච පූරෙතබ්බ’’න්ති එවරූපා බහුකාපි නිය්‍යානිකකථා ආචික්ඛිතබ්බාති.

อนึ่ง พึงโอวาทภิกษุทั้งหลายว่า "ท่านทั้งหลายอย่าพูดวาจาแก่งแย่ง วาจาส่อเสียด และวาจาหยาบคายเลย, จงพิจารณาศีลทั้งหลายทุก ๆ วัน ไม่ให้จตุรารักขกรรมฐานเสื่อม เป็นผู้มากด้วยมนสิการอยู่เถิด" ดังนี้. พึงบอกวัตรในการเคี้ยวไม้สีฟัน. ภิกษุเมื่อไหว้พระเจดีย์ก็ดี ไหว้ต้นโพธิ์ก็ดี บูชาของหอมและดอกไม้ก็ดี ใส่บาตรในถุงก็ดี ไม่พึงพูดคุยกัน. พึงบอกบิณฑจาริกวัตรว่า "ในภายในหมู่บ้าน ไม่พึงพูดคุยกับพวกมนุษย์ด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยปัจจัย (ปัจจยสังยุตตกถา) หรือเรื่องที่ไม่สมควร (วิสภาคกถา), พึงเป็นผู้คุ้มครองอินทรีย์ และพึงบำเพ็ญขันธกวัตรและเสขิยวัตรให้บริบูรณ์" ดังนี้. พึงบอกนิยยานิกกถา (วาจาเครื่องออกจากทุกข์) แม้มากเห็นปานนี้.

පච්ඡිමවස්සූපනායිකදිවසෙ පන සචෙ කාලං ඝොසෙත්වා සන්නිපතිතෙ සඞ්ඝෙ කොචි දසහත්ථං වත්ථං ආහරිත්වා වස්සාවාසිකං දෙති, ආගන්තුකො සචෙ භික්ඛු සඞ්ඝත්ථෙරො හොති, තස්ස දාතබ්බං. නවකො චෙ හොති, සම්මතෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝත්ථෙරො වත්තබ්බො – ‘‘සචෙ භන්තෙ ඉච්ඡථ, පඨමභාගං මුඤ්චිත්වා ඉදං වත්ථං ගණ්හථා’’ති, අමුඤ්චන්තස්ස න දාතබ්බං. සචෙ පන පුබ්බෙ ගාහිතං මුඤ්චිත්වා ගණ්හාති, දාතබ්බං. එතෙනෙවුපායෙන දුතියත්ථෙරතො පට්ඨාය පරිවත්තෙත්වා පත්තට්ඨානෙ ආගන්තුකස්ස දාතබ්බං. සචෙ පඨමවස්සූපගතා ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච වා වත්ථානි අලත්ථුං, ලද්ධං ලද්ධං එතෙනෙවුපායෙන විස්සජ්ජාපෙත්වා යාව ආගන්තුකස්ස සමකං හොති, තාව දාතබ්බං. තෙන පන සමකෙ ලද්ධෙ අවසිට්ඨො අනුභාගො ථෙරාසනෙ දාතබ්බො. පච්චුප්පන්නෙ ලාභෙ සති ඨිතිකාය ගාහෙතුං කතිකං කාතුං වට්ටති.

อนึ่ง ในวันเข้าพรรษาหลัง ถ้าเมื่อสงฆ์ประชุมกันตามเวลาที่ประกาศแล้ว ทายกบางคนนำผ้ามีประมาณ ๑๐ ศอกมาถวายเป็นผ้าวัสสาวาสิกะ, ถ้าภิกษุอาคันตุกะเป็นพระสังฆเถระ พึงถวายแก่ท่าน. ถ้าเป็นพระนวกะ ภิกษุผู้ได้รับสมมติพึงเรียนพระสังฆเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านประสงค์จะรับผ้าผืนนี้ ก็โปรดสละส่วนที่ได้รับไว้ก่อนแล้วรับผ้าผืนนี้เถิด" ดังนี้, ถ้าท่านไม่สละ ก็ไม่พึงถวาย (แก่พระนวกะอาคันตุกะ). แต่ถ้าท่านสละผ้าที่รับไว้ก่อนแล้วรับ (ผ้าใหม่) ก็พึงถวาย (แก่อาคันตุกะ). โดยอุบายนี้ พึงสลับเปลี่ยนตั้งแต่พระเถระลำดับที่ ๒ เป็นต้นไป แล้วถวายแก่ภิกษุอาคันตุกะในลำดับที่ถึงแก่ตน. ถ้าภิกษุผู้เข้าพรรษาแรกได้รับผ้า ๒ ผืน ๓ ผืน ๔ ผืน หรือ ๕ ผืน, พึงให้สละผ้าที่ได้รับแล้ว ๆ โดยอุบายนี้แหละ ถวายจนกว่าภิกษุอาคันตุกะจะได้ส่วนแบ่งที่เท่ากัน. เมื่อภิกษุอาคันตุกะนั้นได้รับส่วนแบ่งที่เท่ากันแล้ว ส่วนแบ่งที่เหลือพึงถวายในที่ของพระเถระ (ตามลำดับพรรษา). เมื่อมีลาภเกิดขึ้นเฉพาะหน้า ควรทำกติกาเพื่อรับตามลำดับพรรษาที่ตั้งอยู่.

සචෙ දුබ්භික්ඛං හොති, ද්වීසුපි වස්සූපනායිකාසු වස්සූපගතා භික්ඛූ භික්ඛාය කිලමන්තා ‘‘ආවුසො, ඉධ වසන්තා සබ්බෙව කිලමාම, සාධු වත ද්වෙභාගා හොම, යෙසං ඤාතිපවාරිතට්ඨානානි අත්ථි, තෙ තත්ථ වසිත්වා පවාරණාය ආගන්ත්වා අත්තනො පත්තං වස්සාවාසිකං ගණ්හන්තූ’’ති වදන්ති, තෙසු යෙ තත්ථ වසිත්වා පවාරණාය ආගච්ඡන්ති, තෙසං අපලොකෙත්වා වස්සාවාසිකං දාතබ්බං. සාදියන්තාපි හි තෙ නෙව වස්සාවාසිකස්ස සාමිනො, ඛීයන්තාපි ච ආවාසිකා නෙව අදාතුං ලභන්ති. කුරුන්දියං පන වුත්තං – ‘‘කතිකවත්තං කාතබ්බං – ‘සබ්බෙසං නො ඉධ යාගුභත්තං නප්පහොති, සභාගට්ඨානෙ වසිත්වා ආගච්ඡථ, තුම්හාකං පත්තං වස්සාවාසිකං ලභිස්සථා’ති. තඤ්චෙ එකො පටිබාහති, සුපටිබාහිතං; නො චෙ [Pg.74] පටිබාහති, කතිකා සුකතා. පච්ඡා තෙසං තත්ථ වසිත්වා ආගතානං අපලොකෙත්වා දාතබ්බං, අපලොකනකාලෙ පටිබාහිතුං න ලබ්භතී’’ති. පුනපි වුත්තං – ‘‘සචෙ වස්සූපගතෙසු එකච්චානං වස්සාවාසිකෙ අපාපුණන්තෙ භික්ඛූ කතිකං කරොන්ති – ‘ඡින්නවස්සානං වස්සාවාසිකඤ්ච ඉදානි උප්පජ්ජනකවස්සාවාසිකඤ්ච ඉමෙසං දාතුං රුච්චතී’ති එවං කතිකාය කතාය ගාහිතසදිසමෙව හොති, උප්පන්නුප්පන්නං තෙසමෙව දාතබ්බ’’න්ති.

ถ้าเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าพรรษาทั้ง ๒ ลำบากด้วยบิณฑบาต หากพวกท่านกล่าวว่า "อาวุโสทั้งหลาย เมื่อพวกเราทั้งหมดอยู่ในที่นี้ย่อมลำบาก, เป็นการดีหนอ หากพวกเราแยกเป็น ๒ ส่วน, ภิกษุเหล่าใดมีสถานที่ที่ญาติปวารณาไว้ ภิกษุเหล่านั้นจงไปอยู่ในที่นั้นแล้วกลับมาในวันปวารณา เพื่อรับผ้าวัสสาวาสิกะอันถึงแก่ตนเถิด" ดังนี้, ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดไปอยู่ในที่นั้นแล้วกลับมาในวันปวารณา พึงบอกกล่าว (สงฆ์) แล้วถวายผ้าวัสสาวาสิกะแก่ภิกษุเหล่านั้น. เพราะว่า ภิกษุเหล่านั้นแม้จะยินดีรับ (ผ้า) ก็หาใช่เป็นเจ้าของผ้าวัสสาวาสิกะไม่, และภิกษุผู้อยู่ประจำแม้จะตำหนิอยู่ ก็หาได้เพื่อจะไม่ให้ไม่. แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า "พึงทำกติกาวัตรว่า - ยาคุและภัตของพวกเราทั้งหมดในที่นี้ไม่เพียงพอ, ท่านทั้งหลายจงไปอยู่ในที่ที่เหมาะสม (สภาคะ) แล้วกลับมาเถิด, ท่านทั้งหลายจักได้รับผ้าวัสสาวาสิกะอันถึงแก่ตน - ดังนี้. หากภิกษุรูปหนึ่งคัดค้านกติกานั้น กติกานั้นเป็นอันคัดค้านได้ดีแล้ว (คือตกไป), หากไม่มีใครคัดค้าน กติกานั้นชื่อว่าทำดีแล้ว. ภายหลัง เมื่อภิกษุเหล่านั้นไปอยู่ในที่นั้นแล้วกลับมา พึงบอกกล่าวแล้วถวายให้, ในเวลาบอกกล่าว ไม่ได้เพื่อจะคัดค้าน" ดังนี้. และกล่าวไว้อีกว่า "ถ้าเมื่อผ้าวัสสาวาสิกะไม่เพียงพอแก่ภิกษุบางรูปในบรรดาภิกษุผู้เข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายทำกติกาว่า - ท่านทั้งหลายชอบใจเพื่อจะให้ผ้าวัสสาวาสิกะของพวกภิกษุผู้พรรษาขาด และผ้าวัสสาวาสิกะที่จะเกิดขึ้นในบัดนี้แก่ภิกษุเหล่านี้หรือไม่ - ดังนี้, เมื่อทำกติกาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นเช่นเดียวกับผ้าที่ให้รับไว้แล้วนั่นแหละ, พึงถวายผ้าวัสสาวาสิกะที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ แก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น" ดังนี้.

තෙමාසං පානීයං උපට්ඨාපෙත්වා විහාරමග්ගචෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණානි ජග්ගිත්වා බොධිරුක්ඛෙ උදකං සිඤ්චිත්වා පක්කන්තොපි විබ්භන්තොපි වස්සාවාසිකං ලභතියෙව. භතිනිවිට්ඨඤ්හි තෙන කතං. සඞ්ඝිකං පන අපලොකනකම්මං කත්වා ගාහිතං අන්තොවස්සෙ විබ්භන්තොපි ලභතෙව. පච්චයවසෙන ගාහිතං පන න ලභතීති වදන්ති.

แม้ภิกษุที่จากไปสู่ที่อื่น หรือลาสิกขาไปแล้ว หลังจากจัดหาน้ำดื่มตลอดสามเดือนแห่งฤดูฝน บำรุงรักษาทางเดินสู่วิหาร ลานเจดีย์ และลานโพธิ์ รดน้ำต้นโพธิ์ ก็ย่อมได้ผ้าอาบน้ำฝน เพราะว่าภิกษุนั้นได้ทำกิจที่ตั้งไว้เป็นค่าจ้างแล้ว. แต่ถ้าเป็นผ้าอาบน้ำฝนที่เป็นของสงฆ์ ซึ่งรับไว้โดยทำอปโลกนกรรมแล้ว แม้ภิกษุที่ลาสิกขาไปภายในพรรษา ก็ย่อมได้. แต่บางพวกกล่าวว่า ถ้าเป็นผ้าอาบน้ำฝนที่รับไว้โดยอาศัยปัจจัยแล้ว แม้ภิกษุที่ลาสิกขาไปภายในพรรษา ก็ย่อมไม่ได้.

සචෙ වුත්ථවස්සො දිසංගමිකො භික්ඛු ආවාසිකස්ස හත්ථතො කිඤ්චිදෙව කප්පියභණ්ඩං ගහෙත්වා ‘‘අසුකකුලෙ මය්හං වස්සාවාසිකං පත්තං, තං ගණ්හථා’’ති වත්වා ගතට්ඨානෙ විබ්භමති, වස්සාවාසිකං සඞ්ඝිකං හොති. සචෙ පන මනුස්සෙ සම්මුඛා සම්පටිච්ඡාපෙත්වා ගච්ඡති, ලභති. ‘‘ඉදං වස්සාවාසිකං අම්හාකං සෙනාසනෙ වුත්ථභික්ඛුනො දෙමා’’ති වුත්තෙ, යස්ස ගාහිතං තස්සෙව හොති. සචෙ පන සෙනාසනසාමිකස්ස පියකම්‍යතාය පුත්තධීතාදයො බහූනි වත්ථානි ආහරිත්වා ‘‘අම්හාකං සෙනාසනෙ දෙමා’’ති දෙන්ති, තත්ථ වස්සූපගතස්ස එකමෙව වත්ථං දාතබ්බං, සෙසානි සඞ්ඝිකානි හොන්ති, වස්සාවාසිකට්ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බානි. ඨිතිකාය අසති ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බානි. සෙනාසනෙ වස්සූපගතං භික්ඛුං නිස්සාය උප්පන්නෙන චිත්තප්පසාදෙන බහූනි වත්ථානි ආහරිත්වා ‘‘සෙනාසනස්ස දෙමා’’ති දින්නෙසුපි එසෙව නයො. සචෙ පන පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ‘‘එතස්ස භික්ඛුනො දෙමා’’ති වදන්ති, තස්සෙව හොන්ති.

ถ้าภิกษุผู้จำพรรษาแล้วจะไปสู่ทิศอื่น ถือเอาสิ่งของที่ควรแก่สมณะอย่างใดอย่างหนึ่งจากมือของภิกษุผู้อยู่ประจำ แล้วกล่าวว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนของข้าพเจ้าได้มาแล้วจากตระกูลชื่อโน้น ท่านทั้งหลายจงรับเอาไว้เถิด' แล้วลาสิกขาไปในสถานที่ที่ไปถึง ผ้าอาบน้ำฝนนั้นย่อมเป็นของสงฆ์. แต่ถ้าภิกษุนั้นให้ทายกรับไว้ต่อหน้าแล้วจึงไป ภิกษุนั้นย่อมได้. เมื่อกล่าวว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนนี้พวกข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้จำพรรษาแล้วในเสนาสนะของพวกข้าพเจ้า' ผ้าอาบน้ำฝนนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปที่รับไว้แล้ว. แต่ถ้าบุตรธิดาเป็นต้น เพราะความปรารถนาที่จะให้เป็นที่รักของเจ้าของเสนาสนะ นำผ้าจำนวนมากมาแล้วถวายโดยกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายในเสนาสนะของพวกข้าพเจ้า' ในผ้าจำนวนมากนั้น พึงถวายผ้าเพียงผืนเดียวแก่ภิกษุผู้จำพรรษาแล้ว ส่วนผ้าที่เหลือย่อมเป็นของสงฆ์ พึงรับเอาตามลำดับการจัดสรรผ้าอาบน้ำฝน. เมื่อไม่มีลำดับการจัดสรร พึงรับเอาโดยเริ่มจากพระเถระผู้มีอาสนะสูงกว่า. แม้ในกรณีที่นำผ้าจำนวนมากมาถวายโดยอาศัยความเลื่อมใสในจิตที่เกิดขึ้นเพราะภิกษุผู้จำพรรษาในเสนาสนะรูปนั้น แล้วกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายแก่เสนาสนะนี้' ก็มีนัยเดียวกัน. แต่ถ้าพวกเขาวางไว้ที่เท้าแล้วกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุรูปนี้' ผ้าเหล่านั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้น.

එකස්ස ගෙහෙ ද්වෙ වස්සාවාසිකානි – පඨමභාගො සාමණෙරස්ස ගාහිතො හොති, දුතියො ථෙරාසනෙ. සො එකං දසහත්ථං, එකං අට්ඨහත්ථං සාටකං පෙසෙති ‘‘වස්සාවාසිකං පත්තභික්ඛූනං දෙථා’’ති විචිනිත්වා වරභාගං සාමණෙරස්ස දත්වා අනුභාගො ථෙරාසනෙ දාතබ්බො. සචෙ පන උභොපි ඝරං නෙත්වා භොජෙත්වා සයමෙව පාදමූලෙ ඨපෙති, යං යස්ස දින්නං, තදෙව තස්ස හොති.

ในบ้านของทายกคนหนึ่งมีผ้าอาบน้ำฝนสองผืน คือส่วนแรกสามเณรรับไว้แล้ว ส่วนที่สองรับไว้สำหรับพระเถระ. ทายกผู้นั้นส่งผ้าสาฎกผืนหนึ่งยาวสิบศอก และอีกผืนหนึ่งยาวแปดศอกไป โดยสั่งว่า 'จงถวายผ้าอาบน้ำฝนแก่ภิกษุผู้ได้รับแล้ว'. พึงเลือกส่วนที่ดีกว่า (คือผ้าสิบศอก) ถวายแก่สามเณร และส่วนที่เหลือ (คือผ้าแปดศอก) พึงถวายแก่พระเถระ. แต่ถ้าทายกเองนั่นแหละ นำทั้งสองรูป (สามเณรและพระเถระ) ไปยังบ้าน ถวายภัตตาหารแล้ววางไว้ที่เท้าของท่าน ผ้าผืนใดถวายแก่บุคคลใด ผ้าผืนนั้นย่อมเป็นของบุคคลนั้น.

ඉතො [Pg.75] පරං මහාපච්චරියං ආගතනයො හොති – ‘‘එකස්ස ඝරෙ දහරසාමණෙරස්ස වස්සාවාසිකං පාපුණාති, සො චෙ පුච්ඡති – ‘අම්හාකං වස්සාවාසිකං කස්ස පත්ත’න්ති, ‘සාමණෙරස්සා’ති අවත්වා ‘දානකාලෙ ජානිස්සසී’ති වත්වා දානදිවසෙ එකං මහාථෙරං පෙසෙත්වා නීහරාපෙතබ්බං. සචෙ යස්ස වස්සාවාසිකං පත්තං, සො විබ්භමති වා කාලං වා කරොති, මනුස්සා චෙ පුච්ඡන්ති – ‘කස්ස අම්හාකං වස්සාවාසිකං පත්ත’න්ති, තෙසං යථාභූතං ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ තෙ වදන්ති – ‘තුම්හාකං දෙමා’ති, තස්ස භික්ඛුනො පාපුණාති. අථ සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා දෙන්ති, සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පාපුණාති. සචෙ වස්සූපගතා සුද්ධපංසුකූලිකායෙව හොන්ති, ආනෙත්වා දින්නං වස්සාවාසිකං සෙනාසනපරික්ඛාරං වා කත්වා ඨපෙතබ්බං, බිම්බොහනාදීනි වා කාතබ්බානී’’ති. ඉදං නෙවාසිකවත්තං.

หลังจากนี้มีนัยที่มาในคัมภีร์มหาปัจจรีมีอยู่ว่า – ถ้าผ้าอาบน้ำฝนถึงแก่สามเณรหนุ่มในบ้านของทายกคนหนึ่ง และทายกผู้นั้นถามว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนของพวกข้าพเจ้าถึงแก่บุคคลใดหรือ' พึงไม่กล่าวว่า 'ถึงแก่สามเณร' แต่พึงกล่าวว่า 'ท่านจักรู้ในเวลาถวาย' แล้วในวันถวาย พึงส่งพระมหาเถระรูปหนึ่งไปเพื่อให้นำออก. ถ้าภิกษุที่ผ้าอาบน้ำฝนถึงแก่เขา ลาสิกขาไปก็ดี หรือมรณภาพไปก็ดี และมนุษย์ทั้งหลายถามว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนของพวกข้าพเจ้าถึงแก่บุคคลใดหรือ' พึงบอกแก่มนุษย์เหล่านั้นตามความเป็นจริง. ถ้ามนุษย์เหล่านั้นกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายแก่ท่านทั้งหลาย' ผ้าอาบน้ำฝนนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้น. หรือถ้าพวกเขานำไปถวายแก่สงฆ์ก็ดี แก่คณะก็ดี ผ้าอาบน้ำฝนนั้นย่อมเป็นของสงฆ์ก็ดี เป็นของคณะก็ดี. ถ้าภิกษุผู้จำพรรษาแล้วเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลล้วนๆ เท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงนำผ้าอาบน้ำฝนที่ถวายแล้วมาทำเป็นเครื่องใช้สอยของเสนาสนะ หรือพึงทำเป็นหมอนเป็นต้น. วัตรนี้เป็นเนวาสิกวัตร.

සෙනාසනග්ගාහකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการรับเสนาสนะจบลงแล้ว.

උපනන්දවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุแห่งพระอุปนันทะ

319. උපනන්දවත්ථුස්මිං – තත්ථ තයා මොඝපුරිස ගහිතං ඉධ මුත්තං, ඉධ තයා ගහිතං තත්‍ර මුත්තන්ති එත්ථ අයමත්ථො – යං තයා තත්ථ සෙනාසනං ගහිතං, තං තෙ ගණ්හන්තෙනෙව ඉධ මුත්තං හොති. ‘‘ඉධ දානාහං, ආවුසො, මුඤ්චාමී’’ති වදන්තෙන පන තං තත්‍රාපි මුත්තං. එවං ත්වං උභයත්ථ පරිබාහිරොති.

๓๑๙. ในเรื่องพระอุปนันทะ ในบทว่า 'มุตตัง' (ปล่อยแล้ว) เป็นต้นนี้ มีความหมายดังนี้ว่า – โมฆบุรุษ เสนาสนะใดที่ท่านรับไว้ในวัดบ้านเล็กนั้น เพียงแค่ท่านรับเอาไว้ เสนาสนะที่ท่านรับไว้ก่อนในเมืองสาวัตถีนี้ ก็ย่อมเป็นอันปล่อยแล้ว. อีกประการหนึ่ง เมื่อท่านกล่าวว่า 'อาวุโส บัดนี้ข้าพเจ้าจะปล่อย (เสนาสนะ) ในที่นี้' เสนาสนะที่ท่านรับไว้ในภายหลังนั้น ก็เป็นอันปล่อยแล้วในวัดบ้านเล็กนั้นด้วย. ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงเป็นผู้พ้นจากเสนาสนะในที่ทั้งสองแห่ง.

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – ගහණෙන ගහණං පටිප්පස්සම්භති, ගහණෙන ආලයො පටිප්පස්සම්භති, ආලයෙන ගහණං පටිප්පස්සම්භති, ආලයෙන ආලයො පටිප්පස්සම්භති. කථං? ඉධෙකච්චො වස්සූපනායිකදිවසෙ එකස්මිං විහාරෙ සෙනාසනං ගහෙත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා තත්‍රාපි ගණ්හාති, තස්ස ඉමිනා ගහණෙන පුරිමං ගහණං පටිප්පස්සම්භති. අපරො ‘‘ඉධ වසිස්සාමී’’ති ආලයමත්තං කත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ සෙනාසනං ගණ්හාති, තස්ස ඉමිනා ගහණෙන පුරිමො ආලයො පටිප්පස්සම්භති. එකො ‘‘ඉධ වසිස්සාමී’’ති සෙනාසනං වා ගහෙත්වා ආලයං වා කත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා ‘‘ඉධෙව දානි වසිස්සාමී’’ති ආලයං කරොති, ඉච්චස්ස ආලයෙන වා ගහණං ආලයෙන වා ආලයො පටිප්පස්සම්භති, සබ්බත්ථ පච්ඡිමෙ [Pg.76] ගහණෙ වා ආලයෙ වා තිට්ඨති. යො පන ‘‘එකස්මිං විහාරෙ සෙනාසනං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසිස්සාමී’’ති ගච්ඡති, තස්ස උපචාරසීමාතික්කමෙ සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භති. යදි පන ‘‘තත්ථ ඵාසු භවිස්සති, වසිස්සාමි; නො චෙ, ආගමිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා අඵාසුභාවං ඤත්වා පච්චාගච්ඡති, වට්ටති.

วินิจฉัยในเรื่องนี้คือ – การรับเอาในภายหลังย่อมทำให้การรับเอาไว้ก่อนระงับไป, การรับเอาในภายหลังย่อมทำให้ความอาลัยระงับไป, ความอาลัยย่อมทำให้การรับเอาเสนาสนะระงับไป, ความอาลัยย่อมทำให้ความอาลัยระงับไป. อย่างไร? ในพระศาสนานี้ ภิกษุบางรูปในวันเข้าพรรษา รับเสนาสนะในวิหารแห่งหนึ่งแล้ว ไปสู่วิหารใกล้เคียง แล้วรับเสนาสนะในวิหารใกล้เคียงนั้นอีก. เพราะการรับเอาในภายหลังนี้ การรับเอาเสนาสนะที่เป็นก่อนของภิกษุรูปนั้นย่อมระงับไป. ภิกษุอีกรูปหนึ่งเพียงแค่ทำความอาลัยว่า 'จักอยู่ในวิหารนี้' แล้วไปสู่วิหารใกล้เคียง แล้วรับเสนาสนะในวิหารใกล้เคียงนั้น. เพราะการรับเอาในภายหลังนี้ ความอาลัยในเสนาสนะที่เป็นก่อนของภิกษุรูปนั้นย่อมระงับไป. ภิกษุรูปหนึ่งตั้งใจว่า 'จักอยู่ในวิหารนี้' แล้วรับเสนาสนะก็ดี หรือทำความอาลัยก็ดี แล้วไปสู่วิหารใกล้เคียง แล้วทำความอาลัยว่า 'บัดนี้จักอยู่ในที่นี้เท่านั้น' ด้วยประการฉะนี้ เพราะความอาลัยของภิกษุรูปนั้น การรับเอาเสนาสนะก็ดี หรือความอาลัยที่เป็นก่อนก็ดี ย่อมระงับไป เพราะความอาลัยในภายหลัง. ในวาระทั้งสี่ทั้งหมด ย่อมตั้งอยู่ในการรับเอาในภายหลัง หรือในความอาลัยในภายหลัง. แต่ภิกษุรูปใดรับเสนาสนะในวิหารแห่งหนึ่งแล้วตั้งใจว่า 'จักอยู่ในวิหารอื่น' แล้วไป การรับเสนาสนะของภิกษุรูปนั้นย่อมระงับไปในเวลาที่ล่วงพ้นสีมาแห่งอุปจาร. แต่ถ้าภิกษุนั้นตั้งใจว่า 'ถ้าในวิหารนั้นจักมีความสะดวกสบาย จักอยู่; ถ้าจักไม่มี จักกลับมา' แล้วไป รู้ความไม่สะดวกสบายแล้วกลับมา ย่อมเป็นอันควร.

320. තිවස්සන්තරෙනාති එත්ථ තිවස්සන්තරො නාම යො ද්වීහි වස්සෙහි මහන්තතරො වා දහරතරො වා හොති. යො පන එකෙන වස්සෙන මහන්තතරො වා දහරතරො වා හොති, යො වා සමානවස්සො, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ඉමෙ සබ්බෙ එකස්මිං මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා ද්වෙ ද්වෙ හුත්වා නිසීදිතුං ලභන්ති. යං තිණ්ණං පහොති, තං සංහාරිමං වා හොතු අසංහාරිමං වා, තථාරූපෙ අපි ඵලකඛණ්ඩෙ අනුපසම්පන්නෙනාපි සද්ධිං නිසීදිතුං වට්ටති.

๓๒๐. ในบทว่า 'ติวัสสันตเรนะ' (ด้วยพรรษาที่ต่างกันสาม) นี้ ภิกษุรูปใดมีพรรษาแก่กว่าหรืออ่อนกว่าสองพรรษา ภิกษุรูปนั้นชื่อว่า 'ติวัสสันตระ'. แต่ภิกษุรูปใดมีพรรษาแก่กว่าหรืออ่อนกว่าหนึ่งพรรษา หรือมีพรรษาเท่ากัน ในภิกษุเหล่านั้น คำว่า 'ติวัสสันตระ' ย่อมไม่มี. ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมได้นั่งสองรูปสองรูปบนเตียงหรือบนตั่งแห่งเดียวกัน. ที่นั่งใดพอสำหรับภิกษุสามรูป ที่นั่งนั้นจะเป็นของที่เคลื่อนย้ายได้ก็ดี หรือเป็นของที่เคลื่อนย้ายไม่ได้ก็ดี ในที่นั่งที่มีลักษณะเช่นนั้น แม้บนแผ่นกระดานเล็กๆ ก็ย่อมควรที่จะนั่งร่วมกับอนุปสัมบัน (สามเณรหรือคฤหัสถ์).

හත්ථිනඛකන්ති හත්ථිකුම්භෙ පතිට්ඨිතං; එවං කතස්ස කිරෙතං නාමං. සබ්බං පාසාදපරිභොගන්ති සුවණ්ණරජතාදිවිචිත්‍රානි කවාටානි මඤ්චපීඨානි තාලවණ්ටානි සුවණ්ණරජතමයපානීයඝටපානීයසරාවානි යංකිඤ්චි චිත්තකම්මකතං, සබ්බං වට්ටති. ‘‘පාසාදස්ස දාසිදාසං ඛෙත්තවත්ථුං ගොමහිංසං දෙමා’’ති වදන්ති, පාටෙක්කං ගහණකිච්චං නත්ථි, පාසාදෙ පටිග්ගහිතෙ පටිග්ගහිතමෙව හොති. ගොනකාදීනි සඞ්ඝිකවිහාරෙ වා පුග්ගලිකවිහාරෙ වා මඤ්චපීඨකෙසු අත්ථරිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටන්ති. ධම්මාසනෙ පන ගිහිවිකටනිහාරෙන ලබ්භන්ති, තත්‍රාපි නිපජ්ජිතුං න වට්ටති.

ชื่อว่าหัตถินขกะ คือปราสาทที่สร้างขึ้นบนพื้นที่คล้ายโหนกหัวช้าง ชื่อนี้เป็นชื่อของปราสาทที่สร้างขึ้นอย่างนั้นแล. สิ่งของเครื่องใช้ทั้งหมดในปราสาท คือบานประตูที่วิจิตรด้วยทองและเงินเป็นต้น เตียงและตั่ง พัดใบตาล หม้อน้ำดื่มและถ้วยน้ำดื่มที่ทำด้วยทองและเงินเป็นต้น สิ่งใดก็ตามที่ทำเป็นงานช่างจิตรกรรมทั้งหมดนั้น ย่อมควรแก่ปราสาท. หากพวกเขากล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าถวายทาสีทาส ไร่นา โคกระบือ แก่ปราสาท" ดังนี้ ก็ไม่มีกิจที่จะต้องรับแยกต่างหาก เมื่อรับปราสาทแล้ว ก็ถือว่ารับทั้งหมดแล้ว. ผ้าโกณกะเป็นต้น ไม่ควรปูบนเตียงและตั่งแล้วใช้สอยในวิหารที่เป็นของสงฆ์หรือวิหารที่เป็นของบุคคล. แต่บนธรรมาสน์นั้น ควรใช้สอยโดยถือว่าเป็นผ้าปูที่คฤหัสถ์จัดทำเป็นพิเศษ แต่ก็ไม่ควรนอนบนนั้น.

උපනන්දවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุของพระอุปนันทะจบลงแล้ว.

අවිස්සජ්ජියවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุที่ไม่ควรสละ

321. පඤ්චිමානීති රාසිවසෙන පඤ්ච, සරූපවසෙන පනෙතානි බහූනි හොන්ති. තත්ථ ආරාමො නාම පුප්ඵාරාමො වා ඵලාරාමො වා. ආරාමවත්ථු නාම තෙසංයෙව ආරාමානං අත්ථාය පරිච්ඡින්දිත්වා ඨපිතොකාසො; තෙසු වා ආරාමෙසු විනට්ඨෙසු තෙසං පොරාණකභූමිභාගො. විහාරො නාම යංකිඤ්චි පාසාදාදිසෙනාසනං. විහාරවත්ථු නාම තස්ස පතිට්ඨානොකාසො. මඤ්චො නාම – මසාරකො, බුන්දිකාබද්ධො, කුළීරපාදකො ආහච්චපාදකොති ඉමෙසං පුබ්බෙ වුත්තානං චතුන්නං මඤ්චානං අඤ්ඤතරො[Pg.77]. පීඨං නාම මසාරකාදීනංයෙව චතුන්නං පීඨානං අඤ්ඤතරං. භිසි නාම උණ්ණභිසිආදීනං පඤ්චන්නං අඤ්ඤතරා. බිම්බොහනං නාම වුත්තප්පකාරානං බිම්බොහනානං අඤ්ඤතරං. ලොහකුම්භී නාම කාළලොහෙන වා තම්බලොහෙන වා යෙන කෙනචි ලොහෙන කතා කුම්භී. ලොහභාණකාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන භාණකන්ති අරඤ්ජරො වුච්චති. වාරකොති ඝටො. කටාහං කටාහමෙව. වාසිආදීසු වල්ලිආදීසු ච දුවිඤ්ඤෙය්‍යං නාම නත්ථි. එවං –

๓๒๑. คำว่า "เหล่านี้ ๕ อย่าง" หมายถึง ๕ อย่างโดยรวม แต่โดยสภาพแล้วมีมากมาย. ในบรรดาวัตถุเหล่านั้น คำว่า "อาราม" คือสวนดอกไม้หรือสวนผลไม้. คำว่า "อารามวัตถุ" คือพื้นที่ที่กันไว้เพื่อประโยชน์แก่อารามเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่งคือส่วนของพื้นที่เดิมของอารามเหล่านั้นที่ถูกทำลายไปแล้ว. คำว่า "วิหาร" คือเสนาสนะมีปราสาทเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า "วิหารวัตถุ" คือพื้นที่ตั้งของวิหารนั้น. คำว่า "เตียง" คือเตียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเตียง ๔ ชนิดที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ ได้แก่ เตียงมีเท้ากลึง เตียงมีเท้าผูกติด เตียงมีเท้าคู้เหมือนเท้าปู และเตียงมีเท้าสอด. คำว่า "ตั่ง" คือตั่งอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาตั่ง ๔ ชนิดมีตั่งมีเท้ากลึงเป็นต้น. คำว่า "เบาะ" คือเบาะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเบาะ ๕ ชนิดมีเบาะขนสัตว์เป็นต้น. คำว่า "หมอน" คือหมอนอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหมอนที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "โลหกุมภี" คือหม้อที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น เหล็กดำ หรือทองแดง. แม้ในโลหภาณกะเป็นต้น ก็มีนัยเดียวกัน ในที่นี้ คำว่า "ภาณกะ" หมายถึงหม้อน้ำ (อารัญชระ) คำว่า "วารกะ" หมายถึงหม้อน้ำ (ฆฏะ) คำว่า "กะฏาหะ" ก็คือกะทะนั่นเอง. ในเครื่องมือมีขวานเป็นต้น และในเครื่องมือมีเถาวัลย์เป็นต้น ก็ไม่มีสิ่งใดที่ยากจะเข้าใจ. ดังนี้ –

ද්විසඞ්ගහානි ද්වෙ හොන්ති, තතියං චතුසඞ්ගහං;

චතුත්ථං නවකොට්ඨාසං, පඤ්චමං අට්ඨභෙදනං.

วัตถุที่ไม่ควรสละ ๒ อย่างแรกมี ๒ หมวด, อย่างที่ ๓ มี ๔ หมวด, อย่างที่ ๔ มี ๙ ส่วน, อย่างที่ ๕ มี ๘ ประเภท.

ඉති පඤ්චහි රාසීහි, පඤ්චනිම්මලලොචනො;

පඤ්චවීසවිධං නාථො, ගරුභණ්ඩං පකාසයි.

ด้วยประการฉะนี้ พระโลกนาถผู้มีพระจักษุ ๕ ประการอันบริสุทธิ์ ได้ทรงแสดงครุภัณฑ์ ๒๕ ประเภท ด้วยกอง ๕ อย่าง.

තත්‍රායං විනිච්ඡයකථා – ඉදඤ්හි සබ්බම්පි ගරුභණ්ඩං ඉධ අවිස්සජ්ජියං, කීටාගිරිවත්ථුස්මිං ‘‘අවෙභඞ්ගිය’’න්ති වුත්තං. පරිවාරෙ පන –

ในครุภัณฑ์เหล่านั้น มีวินิจฉัยดังนี้ ครุภัณฑ์ทั้งหมดนี้ ในเรื่องนี้เรียกว่า "อวิสสัชชิยะ" (ไม่ควรสละ) และในเรื่องกีฏาคิริวัตถุเรียกว่า "อเวภังคิยะ" (ไม่ควรแบ่ง) ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้ว แต่ในพระปริวารปาฬิกล่าวไว้ว่า –

‘‘අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියං, පඤ්ච වුත්තා මහෙසිනා;

විස්සජ්ජෙන්තස්ස පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති,පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 479) –

"ครุภัณฑ์ที่ไม่ควรสละ ไม่ควรแบ่ง ๕ อย่าง พระมหามุนีได้ตรัสไว้แล้ว ภิกษุผู้สละและผู้บริโภคย่อมไม่มีอาบัติ ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายได้พิจารณาแล้ว" ดังนี้ (ปริวาร ๔๗๙) –

ආගතං. තස්මා මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියඤ්ච පරිවත්තනවසෙන පන විස්සජ්ජෙන්තස්ස පරිභුඤ්ජන්තස්ස ච අනාපත්තීති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

ดังที่กล่าวมาแล้วนั้น เพราะฉะนั้น โดยการตัดรากถอนโคน (คือการให้ขาดจากความเป็นของสงฆ์) จึงเป็นอวิสสัชชิยะและอเวภังคิยะ แต่โดยการแลกเปลี่ยน ภิกษุผู้สละและผู้บริโภคย่อมไม่มีอาบัติ พึงทราบอธิบายในพระปริวารปาฬิอย่างนี้.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – ඉදං තාව පඤ්චවිධම්පි චීවරපිණ්ඩපාතභෙසජ්ජත්ථාය උපනෙතුං න වට්ටති. ථාවරෙන ච ථාවරං ගරුභණ්ඩෙන ච ගරුභණ්ඩං පරිවත්තෙතුං වට්ටති. ථාවරෙ පන ඛෙත්තං වත්ථු තළාකං මාතිකාති එවරූපං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විචාරෙතුං වා සම්පටිච්ඡිතුං වා අධිවාසෙතුං වා න වට්ටති, කප්පියකාරකෙහෙව විචාරිතතො කප්පියභණ්ඩං වට්ටති. ආරාමෙන පන ආරාමං ආරාමවත්ථුං විහාරං විහාරවත්ථුන්ති ඉමානි චත්තාරි පරිවත්තෙතුං වට්ටති.

ในการแลกเปลี่ยนนั้น มีเรื่องราวตามลำดับดังนี้ ครุภัณฑ์ ๕ ประเภทนี้ ไม่ควรนำมาเพื่อประโยชน์แก่จีวร บิณฑบาต และเภสัช แต่ควรแลกเปลี่ยนวัตถุถาวรกับวัตถุถาวร และครุภัณฑ์กับครุภัณฑ์. ส่วนวัตถุถาวรมีไร่นา ที่ดิน สระน้ำ คูน้ำ เป็นต้น ไม่ควรที่ภิกษุสงฆ์จะจัดการ รับ หรือยินดี แต่ควรจัดการ รับ หรือยินดีเฉพาะกัปปิยภัณฑ์ที่กัปปิยการกจัดการให้เท่านั้น. อนึ่ง ควรแลกเปลี่ยนอารามกับอาราม อารามวัตถุ วิหาร และวิหารวัตถุ ๔ อย่างนี้.

තත්‍රායං පරිවත්තනනයො – සඞ්ඝස්ස නාළිකෙරාරාමො දූරෙ හොති, කප්පියකාරකා වා බහුතරං ඛාදන්ති. යම්පි න ඛාදන්ති, තතො සකටවෙතනං දත්වා [Pg.78] අප්පමෙව හරන්ති. අඤ්ඤෙසං පන තස්ස ආරාමස්ස අවිදූරගාමවාසීනං මනුස්සානං විහාරස්ස සමීපෙ ආරාමො හොති, තෙ සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා සකෙන ආරාමෙන තං ආරාමං යාචන්ති, සඞ්ඝෙන ‘‘රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති අපලොකෙත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බො. සචෙපි භික්ඛූනං රුක්ඛසහස්සං හොති, මනුස්සානං පඤ්ච සතානි, ‘‘තුම්හාකං ආරාමො ඛුද්දකො’’ති න වත්තබ්බං. කිඤ්චාපි හි අයං ඛුද්දකො, අථ ඛො ඉතරතො බහුතරං ආයං දෙති. සචෙපි සමකමෙව දෙති; එවම්පි ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පරිභුඤ්ජිතුං සක්කාති ගහෙතබ්බමෙව. සචෙ පන මනුස්සානං බහුතරා රුක්ඛා හොන්ති, ‘‘නනු තුම්හාකං බහුතරා රුක්ඛා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ ‘‘අතිරෙකං අම්හාකං පුඤ්ඤං හොතු, සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වදන්ති, ජානාපෙත්වා සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. භික්ඛූනං රුක්ඛා ඵලධාරිනො, මනුස්සානං රුක්ඛා න තාව ඵලං ගණ්හන්ති, කිඤ්චාපි න ගණ්හන්ති, න චිරෙන ගණ්හිස්සන්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙව. මනුස්සානං රුක්ඛා ඵලධාරිනො, භික්ඛූනං න තාව ඵලං ගණ්හන්ති, ‘‘නනු තුම්හාකං රුක්ඛා ඵලධාරිනො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සතී’’ති දෙන්ති, ජානාපෙත්වා සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති; එවං ආරාමෙන ආරාමො පරිවත්තෙතබ්බො. එතෙනෙව නයෙන ආරාමවත්ථුපි විහාරොපි විහාරවත්ථුපි ආරාමෙන පරිවත්තෙතබ්බං. ආරාමවත්ථුනා ච මහන්තෙන වා ඛුද්දකෙන වා ආරාමආරාමවත්ථු විහාරවිහාරවත්ථූනි.

ในการแลกเปลี่ยนนั้น มีวิธีแลกเปลี่ยนดังนี้ สวนมะพร้าวของสงฆ์อยู่ไกล กัปปิยการกทั้งหลายก็บริโภคไปมาก แม้ส่วนที่ไม่ได้บริโภค ก็ต้องเสียค่าเกวียนขนส่ง จึงนำมาได้เพียงเล็กน้อย. อีกประการหนึ่ง สวนมะพร้าวของมนุษย์ที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านไม่ไกลจากอารามนั้น อยู่ใกล้กับวิหารของสวนมะพร้าว (ของสงฆ์) นั้น พวกเขาก็เข้าไปหาพระสงฆ์แล้วขอแลกเปลี่ยนสวนมะพร้าวของตนกับสวนมะพร้าวของสงฆ์นั้น. ในกรณีเช่นนี้ สงฆ์พึงบอกกล่าวว่า "สงฆ์ยินดี" แล้วรับไว้. แม้ว่าต้นมะพร้าวของภิกษุจะมีพันต้น และของมนุษย์มีห้าร้อยต้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "สวนของท่านเล็ก" เพราะถึงแม้สวนนี้จะเล็ก แต่ก็ให้ผลประโยชน์มากกว่าสวนของสงฆ์. แม้ว่าจะให้ผลเท่ากัน ก็ยังควรรับไว้ เพราะสามารถบริโภคได้ในเวลาที่ต้องการ. แต่ถ้าต้นมะพร้าวของมนุษย์มีมากกว่า ก็ควรกล่าวว่า "ต้นมะพร้าวของท่านมีมากกว่ามิใช่หรือ?" ถ้าพวกเขากล่าวว่า "ขอให้บุญของเรามีมากยิ่งขึ้น ขอถวายแก่สงฆ์" ดังนี้ ก็ควรแจ้งให้สงฆ์ทราบแล้วรับไว้. ถ้าต้นมะพร้าวของภิกษุมีผลแล้ว แต่ต้นมะพร้าวของมนุษย์ยังไม่มีผล แม้ยังไม่มีผล แต่ในไม่ช้าก็จะออกผล ก็ควรรับไว้. ถ้าต้นมะพร้าวของมนุษย์มีผลแล้ว แต่ต้นมะพร้าวของภิกษุยังไม่มีผล ก็ควรกล่าวว่า "ต้นมะพร้าวของท่านมีผลแล้วมิใช่หรือ?" ถ้าพวกเขากล่าวว่า "ขอรับเถิด พระคุณเจ้า ขอให้บุญของเราจงมี" ดังนี้ ก็ควรแจ้งให้สงฆ์ทราบแล้วรับไว้. ด้วยประการฉะนี้ ควรแลกเปลี่ยนอารามกับอาราม. ด้วยนัยนี้ อารามวัตถุ วิหาร และวิหารวัตถุ ก็ควรแลกเปลี่ยนกับอาราม. และควรแลกเปลี่ยนอาราม อารามวัตถุ วิหาร และวิหารวัตถุ กับอารามวัตถุที่ใหญ่หรือเล็กก็ได้.

කථං විහාරෙන විහාරො පරිවත්තෙතබ්බො? සඞ්ඝස්ස අන්තොගාමෙ ගෙහං හොති, මනුස්සානං විහාරමජ්ඣෙ පාසාදො, උභොපි අග්ඝෙන සමකා, සචෙ මනුස්සා තෙන පාසාදෙන තං ගෙහං යාචන්ති, සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. භික්ඛූනං චෙ මහග්ඝතරං ගෙහං හොති, ‘‘මහග්ඝතරං අම්හාකං ගෙහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කිඤ්චාපි මහග්ඝතරං, පබ්බජිතානං අසාරුප්පං, න සක්කා තත්ථ පබ්බජිතෙහි වසිතුං, ඉදං පන සාරුප්පං ගණ්හථා’’ති වදන්ති; එවම්පි සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙ පන මනුස්සානං මහග්ඝං හොති, ‘‘නනු තුම්හාකං ගෙහං මහග්ඝ’’න්ති වත්තබ්බං. ‘‘හොතු, භන්තෙ, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සති, ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. එවං විහාරෙන විහාරො පරිවත්තෙතබ්බො. එතෙනෙව නයෙන විහාරවත්ථුපි ආරාමොපි ආරාමවත්ථුපි විහාරෙන පරිවත්තෙතබ්බං. විහාරවත්ථුනා ච මහග්ඝෙන වා අප්පග්ඝෙන වා විහාරවිහාරවත්ථුආරාමආරාමවත්ථූනි. එවං තාව ථාවරෙන ථාවරපරිවත්තනං වෙදිතබ්බං.

จะพึงแลกเปลี่ยนวิหารด้วยวิหารได้อย่างไร? บ้านของสงฆ์มีอยู่ในภายในหมู่บ้าน ปราสาทของพวกมนุษย์มีอยู่ในท่ามกลางวิหาร แม้ทั้งสองอย่างนั้นมีราคาเท่ากัน หากพวกมนุษย์ขอแลกบ้านนั้นด้วยปราสาทนั้น การรับไว้ก็ควร. หากบ้านของภิกษุทั้งหลายมีราคาแพงกว่า เมื่อภิกษุกล่าวว่า 'บ้านของพวกเรามีราคาแพงกว่า' พวกมนุษย์กล่าวว่า 'แม้จะมีราคาแพงกว่าก็จริง แต่ไม่สมควรแก่บรรพชิต บรรพชิตไม่สามารถจะอยู่ในบ้านนั้นได้ ส่วนปราสาทนี้สมควร ขอท่านทั้งหลายโปรดรับไปเถิด' ดังนี้ แม้เช่นนี้ การรับไว้ก็ควร. หากบ้านของพวกมนุษย์มีราคาแพงกว่า พึงกล่าวว่า 'บ้านของพวกท่านมีราคาแพงมิใช่หรือ?' เมื่อพวกมนุษย์กล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ไม่เป็นไรหรอก บุญจักมีแก่พวกข้าพเจ้า ขอท่านทั้งหลายโปรดรับไปเถิด' ดังนี้ การรับไว้ก็ควร. พึงแลกเปลี่ยนวิหารด้วยวิหารอย่างนี้. ด้วยนัยนี้เอง แม้ที่ตั้งวิหาร แม้อาราม แม้ที่ตั้งอาราม ก็พึงแลกเปลี่ยนด้วยวิหาร. และพึงแลกเปลี่ยนวิหาร ที่ตั้งวิหาร อาราม และที่ตั้งอาราม ด้วยที่ตั้งวิหารที่มีราคาแพงหรือราคาถูกก็ตาม. พึงทราบการแลกเปลี่ยนถาวรวัตถุด้วยถาวรวัตถุอย่างนี้ก่อน.

ගරුභණ්ඩෙන [Pg.79] ගරුභණ්ඩපරිවත්තනෙ පන මඤ්චපීඨං මහන්තං වා හොතු ඛුද්දකං වා, අන්තමසො චතුරඞ්ගුලපාදකං වා ගාමදාරකෙහි පංස්වාගාරකෙසු කීළන්තෙහි කතම්පි සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං හොති. සචෙපි රාජරාජමහාමත්තාදයො එකප්පහාරෙනෙව මඤ්චසතං වා මඤ්චසහස්සං වා දෙන්ති, සබ්බෙ කප්පියමඤ්චා සම්පටිච්ඡිතබ්බා, සම්පටිච්ඡිත්වා වුඩ්ඪපටිපාටියා ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති දාතබ්බා, පුග්ගලිකවසෙන න දාතබ්බා. අතිරෙකමඤ්චෙ භණ්ඩාගාරාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා පත්තචීවරං නික්ඛිපිතුම්පි වට්ටති. බහිසීමාය ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති දින්නමඤ්චො සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ දාතබ්බො. තත්ථ චෙ බහූ මඤ්චා හොන්ති, මඤ්චෙන කම්මං නත්ථි; යස්ස වසනට්ඨානෙ කම්මං අත්ථි, තත්ථ ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති දාතබ්බො. මහග්ඝෙන සතග්ඝනකෙන වා සහස්සග්ඝනකෙන වා සතසහස්සග්ඝනකෙන වා මඤ්චෙන අඤ්ඤං මඤ්චසතං ලභති, පරිවත්තෙත්වා ගහෙතබ්බං. න කෙවලං මඤ්චෙන මඤ්චොයෙව, ආරාමආරාමවත්ථුවිහාරවිහාරවත්ථුපීඨභිසිබිම්බොහනානිපි පරිවත්තෙතුං වට්ටන්ති. එස නයො පීඨභිසිබිම්බොහනෙසුපි. එතෙසු හි කප්පියාකප්‍යියං වුත්තනයමෙව. තත්ථ අකප්පියං න පරිභුඤ්ජිතබ්බං, කප්පියං සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බං. අකප්පියං වා මහග්ඝං කප්පියං වා පරිවත්තෙත්වා වුත්තවත්ථූනි ගහෙතබ්බානි. අගරුභණ්ඩුපගං පන භිසිබිම්බොහනං නාම නත්ථි.

ส่วนในการแลกเปลี่ยนครุภัณฑ์ด้วยครุภัณฑ์ เตียงและตั่ง จะใหญ่หรือเล็กก็ตาม แม้ที่สุด เตียงและตั่งที่มีเท้าสูง ๔ นิ้ว ที่พวกเด็กชาวบ้านทำขึ้นขณะเล่นอยู่ในเรือนดิน ก็เป็นครุภัณฑ์นับตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์. แม้หากพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้น ถวายเตียงร้อยหนึ่งหรือเตียงพันหนึ่งในคราวเดียวกัน เตียงที่ควรทั้งหมดพึงรับไว้ เมื่อรับแล้ว พึงแจกจ่ายตามลำดับอาวุโส โดยกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงใช้สอยด้วยการใช้สอยแบบของสงฆ์เถิด' ไม่พึงแจกจ่ายโดยเป็นของส่วนบุคคล. เตียงที่เกินความจำเป็น พึงปูไว้ในคลังเป็นต้น แล้ววางบาตรและจีวรไว้ แม้เช่นนี้ก็ควร. เตียงที่เขากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์' แล้วถวายในภายนอกสีมา พึงมอบให้ในที่อยู่ของพระสังฆเถระ. หากในที่อยู่ของพระสังฆเถระนั้นมีเตียงมาก และไม่มีกิจที่จะต้องใช้เตียง พึงมอบให้ในที่อยู่ของภิกษุผู้มีกิจต้องใช้ โดยกล่าวว่า 'ท่านจงใช้สอยด้วยการใช้สอยแบบของสงฆ์เถิด'. หากได้เตียงอื่นอีกร้อยหนึ่งด้วยเตียงที่มีราคาแพง มีค่าร้อยหนึ่ง หรือพันหนึ่ง หรือแสนหนึ่ง พึงแลกเปลี่ยนแล้วรับไว้ได้. ไม่ใช่เพียงแต่แลกเปลี่ยนเตียงด้วยเตียงเท่านั้น แม้อาราม ที่ตั้งอาราม วิหาร ที่ตั้งวิหาร ตั่ง หมอนอิง และหมอนหนุน ก็พึงแลกเปลี่ยนได้. นัยนี้มีแม้ในตั่ง หมอนอิง และหมอนหนุนทั้งหลาย. เพราะในวัตถุเหล่านั้น สิ่งที่ควรและไม่ควรก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ในบรรดาสิ่งที่ควรและไม่ควรนั้น สิ่งที่ไม่ควรไม่พึงใช้สอย สิ่งที่ควรพึงใช้สอยด้วยการใช้สอยแบบของสงฆ์. พึงแลกเปลี่ยนสิ่งที่ไม่ควร หรือสิ่งที่ควรที่มีราคาแพง แล้วรับวัตถุตามที่กล่าวมาแล้วได้. ส่วนหมอนอิงและหมอนหนุนที่ไม่จัดเป็นครุภัณฑ์นั้นไม่มีเลย.

ලොහකුම්භී ලොහභාණකං ලොහකටාහන්ති ඉමානි තීණි මහන්තානි වා හොන්තු ඛුද්දකානි වා අන්තමසො පසතමත්තඋදකගණ්හනකානිපි ගරුභණ්ඩානියෙව. ලොහවාරකො පන කාළලොහතම්බලොහවට්ටලොහකංසලොහානං යෙන කෙනචි කතො සීහළදීපෙ පාදගණ්හනකො භාජෙතබ්බො. පාදො ච නාම මගධනාළියා පඤ්චනාළිමත්තං ගණ්හාති, තතො අධිකගණ්හනකො ගරුභණ්ඩං. ඉමානි තාව පාළියං ආගතානි ලොහභාජනානි.

หม้อโลหะ, อ่างโลหะ, กระทะโลหะ ทั้ง ๓ อย่างนี้ จะใหญ่หรือเล็กก็ตาม แม้ที่สุดจะจุน้ำได้เพียงหนึ่งกอบมือ ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น. ส่วนคนโทโลหะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เหล็กดำ ทองแดง ทองเหลือง หรือสำริด ที่จุน้ำได้ ๑ บาท ในสีหฬทวีป พึงแบ่งปันได้. และที่ชื่อว่า บาท นั้น จุน้ำได้ประมาณ ๕ ทะนาน ด้วยทะนานชาวมคธ ภาชนะที่จุน้ำได้มากกว่านั้นเป็นครุภัณฑ์. ภาชนะโลหะเหล่านี้ที่มาในพระบาลีมีเท่านี้ก่อน.

පාළියං පන අනාගතානිපි භිඞ්ගාරපටිග්ගහඋළුඞ්කදබ්බිකටච්ඡුපාතිතට්ටකසරකසමුග්ගඅඞ්ගාරකපල්ලධූමකටච්ඡුආදීනි ඛුද්දකානි වා මහන්තානි වා සබ්බානි ගරුභණ්ඩානි. පත්තො, අයථාලකං, තම්බලොහථාලකන්ති ඉමානි පන භාජනීයානි. කංසලොහවට්ටලොහභාජනවිකති සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටා වා වට්ටති, පුග්ගලිකපරිභොගෙන න වට්ටති. කංසලොහාදිභාජනං [Pg.80] සඞ්ඝස්ස දින්නම්පි හි පාරිහාරියං න වට්ටති. ‘‘ගිහිවිකටනිහාරෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති මහාපච්චරියං වුත්තං.

ส่วนภาชนะที่ไม่ได้มาในพระบาลี เช่น เต้าน้ำ, กระโถน, จวัก, ทัพพี, ช้อน, ถาด, จาน, จอกน้ำ, ผอบ, กระทะไฟ, ช้อนตักควัน เป็นต้น จะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์. ส่วนบาตร, ถาดเหล็ก, ถาดทองแดง เหล่านี้พึงแบ่งปันได้. ภาชนะพิเศษที่ทำด้วยสำริดหรือทองเหลือง จะใช้สอยแบบของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์ทำเป็นพิเศษก็ควร แต่จะใช้สอยแบบของส่วนบุคคลไม่ควร. เพราะภาชนะที่ทำด้วยสำริดเป็นต้น แม้ถวายแก่สงฆ์แล้ว ก็ไม่ควรนำติดตัวไปใช้สอย. ในมหาปัจจรีกล่าวว่า 'พึงใช้สอยตามแบบที่คฤหัสถ์ทำเป็นพิเศษเท่านั้น'.

ඨපෙත්වා පන භාජනවිකතිං අඤ්ඤස්මිම්පි කප්පියලොහභණ්ඩෙ – අඤ්ජනී, අඤ්ජනිසලාකා, කණ්ණමලහරණී, සූචි, පණ්ණසූචි, ඛුද්දකො, පිප්ඵලකො, ඛුද්දකං, ආරකණ්ටකං, කුඤ්චිකා, තාළං, කත්තරයට්ඨි වෙධකො, නත්ථුදානං, භින්දිවාලො, ලොහකූටො, ලොහකුට්ටි, ලොහගුළො, ලොහපිණ්ඩි, ලොහචක්කලිකං, අඤ්ඤම්පි විප්පකතලොහභණ්ඩං භාජනීයං. ධූමනෙත්තඵාලදීපරුක්ඛදීපකපල්ලකඔලම්බකදීපඉත්ථිපුරිසතිරච්ඡානගතරූපකානි පන අඤ්ඤානි වා භිත්තිච්ඡදනකවාටාදීසු උපනෙතබ්බානි, අන්තමසො ලොහඛිලකං උපාදාය සබ්බානි ලොහභණ්ඩානි ගරුභණ්ඩානියෙව හොන්ති, අත්තනා ලද්ධානිපි පරිහරිත්වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන න පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති. තිපුභණ්ඩෙපි එසෙව නයො. ඛීරපාසාණමයානි තට්ටකසරකාදීනි ගරුභණ්ඩානියෙව.

ส่วนยกเว้นภาชนะพิเศษแล้ว ในบรรดาเครื่องโลหะที่ควรอื่นๆ คือ กล่องยาหยอดตา, ไม้ยาหยอดตา, ไม้แคะหู, เข็ม, เหล็กจาร, มีดเล็ก, สว่านเล็ก, ลูกกุญแจ, แม่กุญแจ, ปลอกไม้เท้า, ไม้สำหรับหยอดจมูก, ส้อม, ค้อนโลหะ, สิ่วโลหะ, ลูกโลหะ, ก้อนโลหะ, วงล้อโลหะ และเครื่องโลหะอื่นๆ ที่ยังไม่ได้แปรรูป พึงแบ่งปันได้. ส่วนกล้องยาสูบ, ผาลไถ, เชิงเทียน, ถาดรองตะเกียง, ตะเกียงแขวน, รูปผู้หญิง ผู้ชาย และสัตว์เดรัจฉาน หรือสิ่งอื่นๆ ที่พึงนำไปติดไว้ที่ฝาผนัง หลังคา และบานประตูเป็นต้น แม้ที่สุดจะเริ่มแต่ตะปูโลหะ เครื่องโลหะทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น แม้จะได้มาเอง ก็ไม่พึงเก็บรักษาไว้ใช้สอยแบบของส่วนบุคคล จะใช้สอยแบบของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์ทำเป็นพิเศษก็ควร. ในเครื่องดีบุกและเครื่องตะกั่ว ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. จานและจอกน้ำเป็นต้น ที่ทำด้วยหินขาว (หินอ่อน) ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น.

ඝටකො පන තෙලභාජනං වා පාදගණ්හනකතො අතිරෙකමෙව ගරුභණ්ඩං. සුවණ්ණරජතහාරකූටජාතිඵලිකභාජනානි ගිහිවිකටානිපි න වට්ටන්ති, පගෙව සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන වා. සෙනාසනපරිභොගෙ පන ආමාසම්පි අනාමාසම්පි සබ්බං වට්ටති.

ส่วนหม้อน้ำหรือภาชนะน้ำมันที่จุน้ำได้มากกว่า ๑ บาทเท่านั้น เป็นครุภัณฑ์. ภาชนะทอง ภาชนะเงิน ภาชนะทองเหลือง และภาชนะแก้วผลึกแท้ แม้เป็นของที่คฤหัสถ์ทำเป็นพิเศษก็ไม่ควรใช้สอย จะกล่าวไปไยถึงการใช้สอยแบบของสงฆ์หรือแบบของส่วนบุคคล. ส่วนในการใช้สอยเสนาสนะ สิ่งของทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นของที่ควรสัมผัสหรือของที่ไม่ควรสัมผัส ก็ควรใช้สอยได้.

වාසිආදීසු යාය වාසියා ඨපෙත්වා දණ්ඩකට්ඨච්ඡෙදනං වා උච්ඡුතච්ඡනං වා අඤ්ඤං මහාකම්මං කාතුං න සක්කා, අයං භාජනීයා. තතො මහත්තරී යෙන කෙනචි ආකාරෙන කතා වාසි ගරුභණ්ඩමෙව. ඵරසු පන අන්තමසො වෙජ්ජානං සිරාවෙධනඵරසුපි ගරුභණ්ඩමෙව. කුඨාරියං ඵරසුසදිසො එව විනිච්ඡයො. යා පන ආවුධසඞ්ඛෙපෙන කතා, අයං අනාමාසා. කුදාලො අන්තමසො චතුරඞ්ගුලමත්තොපි ගරුභණ්ඩමෙව. නිඛාදනං චතුරස්සමුඛං වා හොතු දොණිමුඛං වා වඞ්කං වා උජුකං වා, අන්තමසො සම්මුඤ්ජනිදණ්ඩකවෙධනම්පි දණ්ඩබද්ධං චෙ, ගරුභණ්ඩමෙව. සම්මුඤ්ජනිදණ්ඩඛණනකං පන අදණ්ඩකං ඵලමත්තමෙව, යං සක්කා සිපාටිකාය පක්ඛිපිත්වා පරිහරිතුං, තං භාජනීයං. සිඛරම්පි නිඛාදනෙනෙව සඞ්ගහිතං. යෙහි මනුස්සෙහි විහාරෙ වාසිආදීනි දින්නානි හොන්ති, තෙ ච ඝරෙ දඩ්ඪෙ වා [Pg.81] චොරෙහි වා විලුත්තෙ ‘‘දෙථ නො, භන්තෙ, උපකරණෙ, පුන පාකතිකෙ කරිස්සාමා’’ති වදන්ති, දාතබ්බා. සචෙ ආහරන්ති, න වාරෙතබ්බා; අනාහරන්තාපි න චොදෙතබ්බා.

ในบรรดาเครื่องมือมีมีดเล็กเป็นต้น มีดเล็กใดที่ไม่อาจใช้ทำงานใหญ่ได้ นอกจากใช้ตัดไม้สีฟันหรือปอกอ้อย มีดเล็กนั้นพึงแบ่งได้. มีดเล็กที่ใหญ่กว่านั้น ไม่ว่าจะทำด้วยลักษณะใด ย่อมเป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. ส่วนขวาน แม้ขวานที่หมอใช้เจาะเส้นเลือดก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. ในเรื่องมีดพร้า ก็มีการวินิจฉัยเช่นเดียวกับขวาน. ส่วนมีดที่ทำเป็นอาวุธนั้น ไม่พึงจับต้อง. จอบ แม้มีขนาดเพียงสี่นิ้ว ก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. สิ่ว ไม่ว่าจะเป็นปากสี่เหลี่ยม ปากราง โค้ง หรือตรง แม้สิ่วที่ใช้เจาะด้ามไม้กวาด หากมีด้ามจับ ก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. ส่วนสิ่วที่ใช้เจาะด้ามไม้กวาด หากไม่มีด้าม มีแต่ส่วนคม ซึ่งสามารถใส่ในถุงเล็กๆ พกพาไปได้ สิ่วชนิดนั้นพึงแบ่งได้. สว่านก็สงเคราะห์เข้ากับสิ่ว. มนุษย์ทั้งหลายผู้ถวายมีดเล็กเป็นต้นไว้ในวิหาร หากบ้านของพวกเขาถูกไฟไหม้หรือถูกโจรปล้น แล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ ขอจงให้เครื่องมือแก่พวกข้าพเจ้าเถิด พวกข้าพเจ้าจะทำให้เป็นปกติอีกครั้ง" พึงให้ได้. หากพวกเขานำกลับไป ก็ไม่พึงห้าม และแม้ผู้ที่ไม่นำกลับไป ก็ไม่พึงตำหนิ.

කම්මාරතට්ටකාරචුන්දකාරනළකාරමණිකාරපත්තබන්ධකානං අධිකරණිමුට්ඨිකසණ්ඩාසතුලාදීනි සබ්බානි ලොහමයඋපකරණානි සඞ්ඝෙ දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩානි. තිපුකොට්ටකසුවණ්ණකාරචම්මකාරඋපකරණෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – තිපුකොට්ටකඋපකරණෙසුපි තිපුච්ඡෙදනසත්ථකං, සුවණ්ණකාරඋපකරණෙසු සුවණ්ණච්ඡෙදනසත්ථකං, චම්මකාරඋපකරණෙසු කතපරිකම්මචම්මඡිද්දනකං ඛුද්දකසත්ථකන්ති ඉමානි භාජනීයභණ්ඩානි. නහාපිතතුන්නකාරඋපකරණෙසුපි ඨපෙත්වා මහාකත්තරිං මහාසණ්ඩාසං මහාපිප්ඵලකඤ්ච සබ්බං භාජනීයං. මහාකත්තරිආදීනි ගරුභණ්ඩානි.

เครื่องมือโลหะทั้งหมด เช่น ทั่ง ค้อน คีม คันชั่ง เป็นต้น ของช่างเหล็ก ช่างไม้ ช่างกลึง ช่างสานเสื่อ ช่างเจียระไนพลอย และช่างซ่อมบาตร ย่อมเป็นครุภัณฑ์นับตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์. ในเครื่องมือของช่างตัดดีบุก ช่างทอง และช่างหนัง ก็มีนัยเดียวกัน. แต่มีข้อแตกต่างดังนี้ คือ มีดเล็กสำหรับตัดดีบุกในเครื่องมือของช่างตัดดีบุก, มีดเล็กสำหรับตัดทองในเครื่องมือของช่างทอง, และมีดเล็กสำหรับเจาะหนังที่ผ่านการเตรียมแล้วในเครื่องมือของช่างหนัง สิ่งเหล่านี้เป็นภชนียภัณฑ์. ในเครื่องมือของช่างตัดผมและช่างเย็บผ้า นอกจากกรรไกรใหญ่ คีมใหญ่ และมีดโกนใหญ่แล้ว สิ่งอื่นทั้งหมดเป็นภชนียภัณฑ์. กรรไกรใหญ่เป็นต้น เป็นครุภัณฑ์.

වල්ලිආදීසු වෙත්තවල්ලිආදිකා යා කාචි අඩ්ඪබාහුප්පමාණා වල්ලි සඞ්ඝස්ස දින්නා වා තත්ථජාතකා වා රක්ඛිතගොපිතා ගරුභණ්ඩං හොති, සා සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ සචෙ අතිරෙකා හොති, පුග්ගලිකකම්මෙපි උපනෙතුං වට්ටති; අරක්ඛිතා පන ගරුභණ්ඩමෙව න හොති. සුත්තමකචිවාකනාළිකෙරහීරචම්මමයා රජ්ජුකා වා යොත්තානි වා වාකෙ ච නාළිකෙරහීරෙ ච වට්ටෙත්වා කතා එකවට්ටා වා ද්විවට්ටා වා සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං. සුත්තං පන අවට්ටෙත්වා දින්නං මකචිවාකනාළිකෙරහීරා ච භාජනීයා. යෙහි පනෙතානි රජ්ජුකයොත්තාදීනි දින්නානි හොන්ති, තෙ අත්තනො කරණීයෙන හරන්තා න වාරෙතබ්බා.

ในบรรดาเถาวัลย์เป็นต้น เถาวัลย์ใดๆ ที่มีขนาดเท่าครึ่งแขน เช่น หวาย เป็นต้น ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี ย่อมเป็นครุภัณฑ์. หากเถาวัลย์นั้นเหลือใช้หลังจากงานของสงฆ์และงานเจดีย์เสร็จสิ้นแล้ว ก็พึงนำไปใช้ในกิจส่วนตัวได้. ส่วนเถาวัลย์ที่ไม่ได้รับการดูแลรักษา ย่อมไม่เป็นครุภัณฑ์. เชือกหรือสายหนังที่ทำจากด้าย ปอ ใยมะพร้าว หรือหนัง ที่ถักเป็นเกลียวหนึ่งหรือสองเกลียว ย่อมเป็นครุภัณฑ์นับตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์. ส่วนด้ายที่ยังไม่ได้ถัก และปอหรือใยมะพร้าวที่ถวายโดยยังไม่ได้ถัก ย่อมเป็นภชนียภัณฑ์. หากทายกผู้ถวายเชือกและสายหนังเป็นต้นเหล่านั้น นำกลับไปใช้ในกิจของตน ก็ไม่พึงห้าม.

යො කොචි අන්තමසො අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩමත්තොපි වෙළු සඞ්ඝස්ස දින්නො වා තත්ථජාතකො වා රක්ඛිතගොපිතො ගරුභණ්ඩං, සොපි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකො පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. පාදගණ්හනකතෙලනාළි පන කත්තරයට්ඨි, උපාහනදණ්ඩකො, ඡත්තදණ්ඩො, ඡත්තසලාකාති ඉදමෙත්ථ භාජනීයභණ්ඩං. දඩ්ඪගෙහමනුස්සා ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තා න වාරෙතබ්බා. රක්ඛිතගොපිතං වෙළුං ගණ්හන්තෙන සමකං වා අතිරෙකං වා ථාවරං අන්තමසො තංඅග්ඝනකම්පි ඵාතිකම්මං කත්වා ගහෙතබ්බො[Pg.82]. ඵාතිකම්මං අකත්වා ගණ්හන්තෙන තත්ථෙව වළඤ්ජෙතබ්බො, ගමනකාලෙ සඞ්ඝිකාවාසෙ ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං. අසතියා ගහෙත්වා ගතෙන පහිණිත්වා දාතබ්බො. දෙසන්තරං ගතෙන සම්පත්තවිහාරෙ සඞ්ඝිකාවාසෙ ඨපෙතබ්බො.

ไม้ไผ่ใดๆ แม้มีขนาดเท่าด้ามเข็มยาวแปดนิ้ว ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี ย่อมเป็นครุภัณฑ์. หากไม้ไผ่นั้นเหลือใช้หลังจากงานของสงฆ์และงานเจดีย์เสร็จสิ้นแล้ว ก็พึงให้แก่บุคคลได้. ส่วนกระบอกน้ำมันที่จุได้หนึ่งปาทะ ไม้เท้า ไม้สำหรับเกี่ยวรองเท้า ด้ามร่ม และซี่ร่ม สิ่งเหล่านี้เป็นภชนียภัณฑ์ในหมวดไม้ไผ่. มนุษย์ผู้มีบ้านถูกไฟไหม้ หากนำไม้ไผ่ไป ก็ไม่พึงห้าม. ภิกษุผู้จะนำไม้ไผ่ที่ได้รับการดูแลรักษาอย่างดีไป พึงกระทำฟาติกรรม (การเพิ่มพูน) ด้วยวัตถุถาวรที่เท่าเทียมหรือมากกว่า หรือแม้แต่มีมูลค่าเท่ากับไม้ไผ่นั้น. หากนำไปโดยไม่กระทำฟาติกรรม พึงใช้สอยในอารามนั้นเท่านั้น และเมื่อจะเดินทางไป พึงวางไว้ในสังฆิกาวาสแล้วจึงไป. ภิกษุผู้เผลอเรอแล้วนำไป พึงส่งคืนให้. ภิกษุผู้ไปถึงต่างแดนแล้ว พึงวางไว้ในสังฆิกาวาสของวิหารที่ไปถึง.

තිණන්ති මුඤ්ජං පබ්බජඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං යංකිඤ්චි තිණං. යත්ථ පන තිණං නත්ථි, තත්ථ පණ්ණෙහි ඡාදෙන්ති; තස්මා පණ්ණම්පි තිණෙනෙව සඞ්ගහිතං. ඉති මුඤ්ජාදීසු යංකිඤ්චි මුට්ඨිප්පමාණම්පි තිණං තාලපණ්ණාදීසු ච එකං පණ්ණම්පි සඞ්ඝස්ස දින්නං වා තත්ථජාතකං වා බහාරාමෙ සඞ්ඝස්ස තිණවත්ථුතො ජාතතිණං වා රක්ඛිතගොපිතං ගරුභණ්ඩං හොති, තම්පි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකං පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. දඩ්ඪගෙහමනුස්සා ගහෙත්වා ගච්ඡන්තා න වාරෙතබ්බා. අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණොපි රිත්තපොත්ථකො ගරුභණ්ඩමෙව.

คำว่า "หญ้า" หมายถึงหญ้าใดๆ ที่เหลือจากหญ้ามุญชะและหญ้าปัพพชะ. ส่วนในที่ที่ไม่มีหญ้า พวกเขาก็ใช้ใบไม้มุง ดังนั้น ใบไม้จึงสงเคราะห์เข้ากับหญ้า. ดังนั้น หญ้าใดๆ แม้เพียงกำมือเดียวในบรรดาหญ้ามุญชะเป็นต้น หรือใบไม้หนึ่งใบในบรรดาใบตาลเป็นต้น ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ หรือหญ้าที่เกิดในทุ่งหญ้าของสงฆ์นอกอาราม และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี ย่อมเป็นครุภัณฑ์. หญ้าและใบไม้นั้น หากเหลือใช้หลังจากงานของสงฆ์และงานเจดีย์เสร็จสิ้นแล้ว ก็พึงให้แก่บุคคลได้. มนุษย์ผู้มีบ้านถูกไฟไหม้ หากนำไป ก็ไม่พึงห้าม. แม้ใบลานเปล่าที่มีขนาดแปดนิ้ว ก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น.

මත්තිකා පකතිමත්තිකා වා හොතු පඤ්චවණ්ණා වා සුධා වා සජ්ජුරසකඞ්ගුට්ඨසිලෙසාදීසු වා යංකිඤ්චි, දුල්ලභට්ඨානෙ ආනෙත්වා වා දින්නං තත්ථජාතකං වා රක්ඛිතගොපිතං තාලඵලපක්කමත්තං ගරුභණ්ඩං හොති. තම්පි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච නිට්ඨිතෙ අතිරෙකං පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. හිඞ්ගුහිඞ්ගුලකහරිතාලමනොසිලඤ්ජනානි පන භාජනීයභණ්ඩානි.

ดิน ไม่ว่าจะเป็นดินธรรมดา ดินห้าสี หรือปูนขาว หรือสิ่งใดๆ ในบรรดาชันสน ยางไม้ หรือกาวเป็นต้น ที่นำมาถวายในที่หายาก หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี มีขนาดเท่าผลตาลสุก ย่อมเป็นครุภัณฑ์. ดินและยางไม้นั้น หากเหลือใช้หลังจากงานของสงฆ์และงานเจดีย์เสร็จสิ้นแล้ว ก็พึงให้แก่บุคคลได้. ส่วนหิงคุ หิงคุลี หริตาล มโนศิลา และอัญชัน เป็นภชนียภัณฑ์.

දාරුභණ්ඩෙ යො කොචි අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩමත්තොපි දාරුභණ්ඩකො දාරුදුල්ලභට්ඨානෙ සඞ්ඝස්ස දින්නො වා තත්ථජාතකො වා රක්ඛිතගොපිතො, අයං ගරුභණ්ඩං හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන සබ්බම්පි දාරුවෙළුචම්මපාසාණාදිවිකතිං දාරුභණ්ඩෙන සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස ආසන්දිකො උප්පන්නො හොතී’’ති ඉතො පට්ඨාය දාරුභණ්ඩවිනිච්ඡයො වුත්තො.

ในเรื่องเครื่องใช้ไม้ สิ่งใดๆ ที่เป็นเครื่องใช้ไม้ แม้มีขนาดเท่าด้ามเข็มยาวแปดนิ้ว ที่ถวายแก่สงฆ์ในที่ที่ไม้หายาก หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี สิ่งนั้นย่อมเป็นครุภัณฑ์ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. ส่วนในมหาอรรถกถา ได้รวบรวมสิ่งประดิษฐ์จากไม้ ไผ่ หนัง หิน เป็นต้น ทั้งหมดเข้ากับเครื่องใช้ไม้ แล้วกล่าววินิจฉัยเรื่องเครื่องใช้ไม้ตั้งแต่ข้อความว่า "ในสมัยนั้น ม้านั่งของสงฆ์เกิดขึ้นแล้ว" เป็นต้น.

තත්‍රායං අත්ථුද්ධාරො, ආසන්දිකො, සත්තඞ්ගො, භද්දපීඨං, පීඨිකා, එළකපාදකපීඨං, ආමලකවට්ටකපීඨං, ඵලකං, කොච්ඡං, පලාලපීඨකන්ති ඉමෙසු [Pg.83] තාව යංකිඤ්චි ඛුද්දකං වා හොතු මහන්තං වා, සඞ්ඝස්ස දින්නං ගරුභණ්ඩං හොති. පලාලපීඨෙන චෙත්ථ කදලිපත්තාදිපීඨානිපි සඞ්ගහිතානි. බ්‍යග්ඝචම්මඔනද්ධම්පි වාළරූපපරික්ඛිත්තං, රතනපරිසිබ්බිතං, කොච්ඡකං ගරුභණ්ඩමෙව.

ในมหาอรรถกถานั้น (และในบาลีบทว่า เตน โข ปน เป็นต้นนั้น) นี้คือการแสดงอรรถที่พึงได้ ก่อนอื่น ในบรรดาเตียงและตั่งเหล่านี้ คือ อาสันดิกะ (เตียงที่มีขาเกิน 1 ศอก 1 คืบ), สัตตังคะ (เตียงที่มีองค์ 7), ภัททปิฏฐะ (ตั่งสี่เหลี่ยมที่สานด้วยหวายอย่างดี), ปิฏฐิกา (ตั่งเล็กที่ถักด้วยผ้า), เอฬกปาทกปิฏฐะ (ตั่งที่มีขาเหมือนเท้าแกะ), อามลกวัฏฏกปิฏฐะ (ตั่งกลมที่มีขามากมีรูปทรงเหมือนผลมะขามป้อม), ผลกะ (แผ่นกระดาน), โคจฉะ (เครื่องปูลาด), ปลาลปิฏฐกะ (ตั่งฟาง) สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ที่ถวายแก่สงฆ์ ย่อมเป็นครุภัณฑ์ ในบรรดาเตียงและตั่งเหล่านี้ คำว่า ตั่งฟาง ย่อมรวมถึงตั่งที่ทำด้วยใบกล้วยเป็นต้นด้วย แม้แต่โคจฉะ (เครื่องปูลาด) ที่หุ้มด้วยหนังเสือ ที่ประดับด้วยรูปสัตว์ร้าย ที่เย็บด้วยด้ายทองด้ายเงินและรัตนะ ก็เป็นครุภัณฑ์เช่นกัน

වඞ්කඵලකං, දීඝඵලකං, චීවරධොවනඵලකං, ඝට්ටනඵලකං, ඝට්ටනමුග්ගරො, දන්තකට්ඨච්ඡෙදනගණ්ඨිකා, දණ්ඩමුග්ගරො, අම්බණං, රජනදොණි, උදකපටිච්ඡකො, දාරුමයො වා දන්තමයො වා වෙළුමයො වා සපාදකොපි අපාදකොපි සමුග්ගො, මඤ්ජූසා, පාදගණ්හනකතො අතිරෙකප්පමාණො කරණ්ඩො, උදකදොණි, උදකකටාහං, උළුඞ්කො, කටච්ඡු, පානීයසරාවං, පානීයසඞ්ඛොති එතෙසුපි යංකිඤ්චි සඞ්ඝෙ දින්නං ගරුභණ්ඩං. සඞ්ඛථාලකං පන භාජනීයං, තථා දාරුමයො උදකතුම්බො.

แผ่นกระดานโค้ง, แผ่นกระดานยาว, แผ่นกระดานสำหรับซักจีวร, แผ่นกระดานสำหรับทุบจีวร, ไม้ทุบสำหรับทุบจีวร, ท่อนไม้เล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน, ไม้ทุบมีด้าม, เรือ, อัมพณะ (รางสำหรับเก็บน้ำดื่ม), ราชนโทณิ (รางสำหรับใส่น้ำย้อม), อุทกปฏิจฉกะ (ภาชนะสำหรับรองน้ำบีบจีวร), สมุก (ภาชนะมีฝาปิด) ที่ทำด้วยไม้ หรืองาช้าง หรือไม้ไผ่ มีขาหรือไม่มีขา, มัญชูสา (หีบหรือกล่อง), กรณฑ์ (กล่อง) ที่มีขนาดเกินกว่าที่บรรจุได้หนึ่งบาท, อุทกโทณิ (รางเก็บน้ำ), อุทกกฏาหะ (หม้อน้ำ), อุลุงกะ (กระบวยตักน้ำ), กฏัจฉุ (ทัพพีหรือช้อน), ปานียสราวะ (ถ้วยน้ำดื่ม), ปานียสังขะ (สังข์สำหรับน้ำดื่ม) สิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาของใช้เหล่านี้ที่ถวายแก่สงฆ์ ย่อมเป็นครุภัณฑ์ ส่วนสังขถาลกะ (ถ้วยสังข์เล็ก) เป็นภาชนียะ (ของที่แบ่งได้) เช่นเดียวกัน อุทกตุมพะ (กระบอกน้ำ) ที่ทำด้วยไม้ ก็พึงแบ่งได้เช่นนั้น

පාදකථලිකමණ්ඩලං දාරුමයං වා හොතු චොළපණ්ණාදිමයං වා සබ්බං ගරුභණ්ඩං. ආධාරකො පත්තපිධානං, තාලවණ්ටං, බීජනී, චඞ්කොටකං, පච්ඡි, යට්ඨිසම්මුඤ්ජනී මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනීති එතෙසුපි යංකිඤ්චි ඛුද්දකං වා මහන්තං වා දාරුවෙළුපණ්ණචම්මාදීසු යෙන කෙනචි කතං ගරුභණ්ඩමෙව.

ปาทกถลิกมณฑละ (แผ่นรองเท้าที่มีลักษณะกลมเหมือนเศษหม้อขัดเท้า) ไม่ว่าทำด้วยไม้ หรือทำด้วยผ้า ใบไม้เป็นต้น ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ อาธารกะ (เชิงบาตร), ปัตตปิธานะ (ฝาบาตร), ตาลวัณฏะ (พัดใบตาล), พีชนี (พัดสี่เหลี่ยม), จังกฏกะ (ตะกร้าดอกไม้), ปัจฉิ (ตะกร้า), ยัฏฐิสัมมุญชนี (ไม้กวาดมีด้าม), มุฏฐิสัมมุญชนี (ไม้กวาดกำมือ) สิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาของใช้เหล่านี้ ไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ที่ทำด้วยไม้ ไผ่ ใบไม้ หนังสัตว์เป็นต้น ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น

ථම්භතුලාසොපානඵලකාදීසු දාරුමයං වා පාසාණමයං වා යංකිඤ්චි ගෙහසම්භාරරූපං, යො කොචි කටසාරකො, යංකිඤ්චි භූමත්ථරණං, යංකිඤ්චි අකප්පියචම්මං, සබ්බං සඞ්ඝෙ දින්නං ගරුභණ්ඩං, භූමත්ථරණං කාතුං වට්ටති. එළකචම්මං පන පච්චත්ථරණගතිකං හොති, තම්පි ගරුභණ්ඩමෙව. කප්පියචම්මානි භාජනීයානි. කුරුන්දියං පන ‘‘සබ්බං මඤ්චප්පමාණං චම්මං ගරුභණ්ඩ’’න්ති වුත්තං.

ในบรรดาเสา คาน บันได แผ่นกระดานเป็นต้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นส่วนประกอบของอาคาร ไม่ว่าทำด้วยไม้หรือหิน, เสื่อใดๆ, เครื่องปูพื้นใดๆ, หนังสัตว์ที่ไม่ควรใดๆ ทั้งหมดนั้นที่ถวายแก่สงฆ์ เป็นครุภัณฑ์ เครื่องปูพื้นนั้นควรทำได้ ส่วนหนังแกะเป็นเช่นเดียวกับเครื่องปูลาด หนังแกะนั้นก็เป็นครุภัณฑ์เช่นกัน หนังสัตว์ที่ควรเป็นภาชนียะ แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า "หนังสัตว์ทั้งหมดที่มีขนาดเท่าเตียง เป็นครุภัณฑ์"

උදුක්ඛලං, මුසලං, සුප්පං, නිසදං, නිසදපොතො, පාසාණදොණි, පාසාණකටාහං, තුරිවෙමභස්තාදි සබ්බං පෙසකාරාදිභණ්ඩං, සබ්බං කසිභණ්ඩං, සබ්බං චක්කයුත්තකයානං ගරුභණ්ඩමෙව. මඤ්චපාදො, මඤ්චඅටනී, පීඨපාදො, පීඨඅටනී, වාසිඵරසුආදීනං දණ්ඩාති එතෙසු යංකිඤ්චි විප්පකතතච්ඡනකම්මං අනිට්ඨිතමෙව භාජනීයං, තච්ඡිතමට්ඨං පන ගරුභණ්ඩං හොති. අනුඤ්ඤාතවාසියා පන දණ්ඩො ඡත්තමුට්ඨිපණ්ණං කත්තරයට්ඨි උපාහනා අරණිසහිතං ධම්මකරණො පාදගණ්හනකතො අනතිරිත්තං ආමලකතුම්බං ආමලකඝටො ලාබුකතුම්බං ලාබුඝටො විසාණකතුම්බන්ති සබ්බමෙතං භාජනීයං, තතො මහන්තතරං ගරුභණ්ඩං.

ครก, สาก, กระด้งหรือตะแกรง, หินบด, ลูกหินบด, รางหิน, หม้อหิน, เครื่องมือของช่างทอผ้าเป็นต้นทั้งหมด (เช่น กระสวย ฟืม ถุงหนัง), เครื่องมือทำนาทั้งหมด, ยานพาหนะที่มีล้อทั้งหมด เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น ขาเตียง, ไม้ขอบเตียง, ขาตั่ง, ไม้ขอบตั่ง, ด้ามมีด ขวานเป็นต้น ในบรรดาของใช้เหล่านี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ยังไม่เสร็จสิ้นการถากการเหลา เป็นภาชนียะเท่านั้น แต่สิ่งที่ถากเหลาเสร็จแล้วและเรียบร้อยดี เป็นครุภัณฑ์ ส่วนด้ามมีดหรือขวานที่ได้รับอนุญาต, ฉัตร, ฉัตรมุฏฐิปัณณะ (ใบตาลที่ถือด้วยกำมือ), ไม้เท้า, รองเท้า, อรณิสหิตะ (ชุดไม้สีไฟ), ธัมมกรณะ (เครื่องกรองน้ำ), อามลกตุมพะ (กระบอกน้ำ) ที่มีขนาดไม่เกินหนึ่งบาท, อามลกฆฏะ (หม้อน้ำ), ลาพุกตุมพะ (กระบอกน้ำน้ำเต้า), ลาพุฆฏะ (หม้อน้ำน้ำเต้า), วิสาณตุมพะ (กระบอกน้ำเขาสัตว์) ทั้งหมดนี้เป็นภาชนียะ สิ่งที่ใหญ่กว่านั้น เป็นครุภัณฑ์

හත්ථිදන්තො [Pg.84] වා යංකිඤ්චි විසාණං වා අතච්ඡිතං යථාජාතමෙව භාජනීයං, තෙහි කතමඤ්චපාදාදීසු පුරිමසදිසොයෙව විනිච්ඡයො. තච්ඡිතනිට්ඨිතොපි හිඞ්ගුකරණ්ඩකො අඤ්ජනකරණ්ඩකො ගණ්ඨිකා විධො අඤ්ජනී අඤ්ජනිසලාකා උදකපුඤ්ඡනීති ඉදං සබ්බං භාජනීයමෙව.

งาช้างหรือเขาสัตว์ใดๆ ที่ยังไม่ได้เหลา ยังคงสภาพเดิม เป็นภาชนียะ ในบรรดาขาเตียงเป็นต้นที่ทำด้วยงาช้างหรือเขาสัตว์เหล่านั้น การวินิจฉัยก็เป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้วก่อนหน้านี้ แม้สิ่งที่เหลาเสร็จแล้ว คือ กรณฑ์ใส่หิงคุ, กรณฑ์ใส่ยาหยอดตา, ลูกปัด, วิธะ (ลูกปัดข้าพรรณ), อัญชนี (กระบอกยาหยอดตา), อัญชนีสลากา (ไม้สำหรับยาหยอดตา), อุทกปุญฉนี (ผ้าเช็ดน้ำ) ทั้งหมดนี้เป็นภาชนียะเท่านั้น นี้คือการแสดงอรรถในมหาอรรถกถานั้น (และในบาลีบทว่า เตน โข ปน สมเยน เป็นต้นนั้น)

මත්තිකාභණ්ඩෙ සබ්බං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං ඝටපිඨරාදිකුලාලභාජනං පත්තකටාහං අඞ්ගාරකටාහං ධූමදානකං දීපරුක්ඛකො දීපකපල්ලිකා චයනිට්ඨකා ඡදනිට්ඨකා ථූපිකාති සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං, පාදගණ්හනකතො අනතිරිත්තප්පමාණො පන ඝටකො පත්තං ථාලකං කඤ්චනකො කුණ්ඩිකාති ඉදමෙත්ථ භාජනීයභණ්ඩං. යථා ච මත්තිකාභණ්ඩෙ; එවං ලොහභණ්ඩෙපි කුණ්ඩිකා භාජනීයකොට්ඨාසමෙව භජතීති අයමෙත්ථ අනුපුබ්බිකථා.

ในบรรดาเครื่องใช้ดินเผา ภาชนะของช่างหม้อทั้งหมดที่มนุษย์ใช้สอยทั้งภายในและภายนอก เช่น หม้อน้ำ หม้อข้าวเป็นต้น, ปัตตกฏาหะ (หม้อสำหรับเผาบาตร), อังคารกฏาหะ (ภาชนะใส่ถ่านไฟ), ธูมทานกะ (ภาชนะสำหรับรมควัน), ทีปรุกขกะ (เชิงเทียน), ทีปกปัลลิกา (ตะเกียงน้ำมัน), จยนอิฏฐกา (อิฐสำหรับก่อ), ฉทนอิฏฐกา (อิฐสำหรับมุง), ถูปิกา (ยอดเจดีย์) ทั้งหมดนี้ที่ถวายแก่สงฆ์ ตั้งแต่เวลาที่ถวาย เป็นครุภัณฑ์ ส่วนภาชนะดินเผาที่มีขนาดไม่เกินหนึ่งบาท เช่น ฆฏกะ (หม้อเล็ก), บาตร, ถาลกะ (ถ้วยน้ำ), กัญจนกะ (ถ้วยน้ำหรืออ่าง), กุณฑิกา (หม้อน้ำหรือกาต้มน้ำ) สิ่งเหล่านี้เป็นภาชนียภัณฑ์ และในเครื่องใช้ดินเผา กุณฑิกา จัดอยู่ในส่วนของภาชนียะฉันใด ในเครื่องใช้โลหะ กุณฑิกาก็จัดอยู่ในส่วนของภาชนียะฉันนั้น นี้คือเรื่องราวตามลำดับในการวินิจฉัยครุภัณฑ์นี้

අවිස්සජ්ජියවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุที่ไม่ควรแจกจ่าย จบลงแล้ว

නවකම්මදානකථා

เรื่องการถวายกรรมใหม่

323. භණ්ඩිකාට්ඨපනමත්තෙනාති ද්වාරබාහානං උපරි කපොතභණ්ඩිකයොජනමත්තෙන. පරිභණ්ඩකරණමත්තෙනාති ගොමයපරිභණ්ඩකසාවපරිභණ්ඩකරණමත්තෙන. ධූමකාලිකන්ති ඉදං යාවස්ස චිතකධූමො න පඤ්ඤායති, තාව අයං විහාරො එතස්සෙවාති එවං ධූමකාලෙ අපලොකෙත්වා කතපරියොසිතං විහාරං දෙන්ති. විප්පකතන්ති එත්ථ විප්පකතො නාම යාව ගොපානසියො න ආරොහන්ති. ගොපානසීසු පන ආරුළ්හාසු බහුකතො නාම හොති, තස්මා තතො පට්ඨාය න දාතබ්බො, කිඤ්චිදෙව සමාදපෙත්වා කාරෙස්සති. ඛුද්දකෙ විහාරෙ කම්මං ඔලොකෙත්වා ඡප්පඤ්චවස්සිකන්ති කම්මං ඔලොකෙත්වා චතුහත්ථවිහාරෙ චතුවස්සිකං, පඤ්චහත්ථෙ පඤ්චවස්සිකං, ඡහත්ථෙ ඡවස්සිකං දාතබ්බං. අඩ්ඪයොගො පන යස්මා සත්තට්ඨහත්ථො හොති, තස්මා එත්ථ ‘‘සත්තට්ඨවස්සික’’න්ති වුත්තං. සචෙ පන සො නවහත්ථො හොති නවවස්සිකම්පි දාතබ්බං. මහල්ලකෙ පන දසහත්ථෙ එකාදසහත්ථෙ විහාරෙ වා පාසාදෙ වා දසවස්සිකං වා එකාදසවස්සිකං වා දාතබ්බං. ද්වාදසහත්ථෙ පන තතො අධිකෙ වා ලොහපාසාදසදිසෙපි ද්වාදසවස්සිකමෙව දාතබ්බං, න තතො උත්තරි.

๓๒๓. คำว่า "เพียงแค่การวางเครื่องประดับ" หมายถึง เพียงแค่การติดเครื่องประดับเล็กๆ สำหรับนกพิราบไว้เหนือวงกบประตู คำว่า "เพียงแค่การตกแต่ง" หมายถึง เพียงแค่การตกแต่งด้วยมูลโค หรือการตกแต่งด้วยน้ำฝาด คำว่า "ธูมกาลิกะ" หมายถึง ตราบใดที่ควันจากกองฟืน (ในงานฌาปนกิจ) ของพระภิกษุผู้ได้รับกรรมใหม่นั้นยังไม่ปรากฏ วิหารนี้ก็เป็นภาระของพระภิกษุรูปนั้นเท่านั้น ดังนั้น ในช่วงเวลาที่มีควัน (คือตลอดอายุขัย) พวกเขาจึงบอกกล่าวและถวายวิหารที่สร้างเสร็จแล้ว คำว่า "วิปปักกตะ" ในที่นี้ หมายถึง วิหารที่ยังไม่เสร็จ ตราบใดที่ยังไม่ได้วางจันทัน แต่เมื่อวางจันทันแล้ว ชื่อว่า "สร้างเสร็จมากแล้ว" ดังนั้น ตั้งแต่เวลานั้นเป็นต้นไป ไม่ควรให้แก่พระภิกษุผู้ดูแลกรรมใหม่ (คือไม่ต้องให้สิทธิครอบครอง) แต่เจ้าของวิหารจะให้พระภิกษุรูปใดรูปหนึ่งรับผิดชอบและทำให้เสร็จ ในวิหารเล็กๆ เมื่อพิจารณาจากงานแล้ว ในวิหารขนาด 4 ศอก ควรให้กรรมใหม่ 4 ปี, ในวิหารขนาด 5 ศอก ควรให้ 5 ปี, ในวิหารขนาด 6 ศอก ควรให้ 6 ปี ส่วนอัฑฒโยคะ (เพิงหมาแหงน) เนื่องจากมีขนาด 7 หรือ 8 ศอก ดังนั้นในที่นี้จึงกล่าวว่า "7 หรือ 8 ปี" แต่ถ้าอัฑฒโยคะนั้นมีขนาด 9 ศอก ก็ควรให้กรรมใหม่ 9 ปี ส่วนในวิหารใหญ่หรือปราสาทที่มีขนาด 10 ศอก หรือ 11 ศอก ควรให้กรรมใหม่ 10 ปี หรือ 11 ปี แต่ในวิหารขนาด 12 ศอก หรือที่ใหญ่กว่านั้น หรือแม้แต่ในวิหารที่คล้ายกับโลหปราสาท ก็ควรให้กรรมใหม่ 12 ปีเท่านั้น ไม่ควรให้เกินกว่านั้น

නවකම්මිකො [Pg.85] භික්ඛු අන්තොවස්සෙ තං ආවාසං ලභති, උතුකාලෙ පටිබාහිතුං න ලභති. සචෙ සො ආවාසො ජීරති, ආවාසසාමිකස්ස වා තස්ස වංසෙ උප්පන්නස්ස වා කස්සචි කථෙතබ්බං – ‘‘ආවාසො තෙ නස්සති, ජග්ගථ එතං ආවාස’’න්ති. සචෙ සො න සක්කොති, භික්ඛූහි ඤාතී වා උපට්ඨාකෙ වා සමාදපෙත්වා ජග්ගිතබ්බො. සචෙ තෙපි න සක්කොන්ති, සඞ්ඝිකෙන පච්චයෙන ජග්ගිතබ්බො. තස්මිම්පි අසති එකං ආවාසං විස්සජ්ජෙත්වා අවසෙසා ජග්ගිතබ්බා. බහූ විස්සජ්ජෙත්වා එකං සණ්ඨාපෙතුම්පි වට්ටතියෙව.

ภิกษุผู้ประกอบในกรรมใหม่ ย่อมได้อาวาสนั้นในพรรษา ย่อมไม่ได้เพื่ออันห้ามในฤดูหนาวและฤดูร้อน. ถ้าอาวาสนั้นทรุดโทรม พึงบอกแก่เจ้าของอาวาส หรือแก่ใครคนใดคนหนึ่งที่เกิดในตระกูลของเจ้าของอาวาสนั้นว่า "อาวาสของท่านกำลังพินาศ จงดูแลรักษาอาวาสนี้เถิด". ถ้าเจ้าของอาวาสนั้นไม่สามารถ ภิกษุทั้งหลายพึงให้ญาติหรืออุปัฏฐากให้สมาทานแล้วดูแลรักษา. ถ้าญาติและอุปัฏฐากเหล่านั้นก็ไม่สามารถ พึงดูแลรักษาด้วยปัจจัยของสงฆ์. ถ้าปัจจัยของสงฆ์นั้นไม่มี พึงสละอาวาสหนึ่งแล้วดูแลรักษาอาวาสที่เหลือ. แม้สละอาวาสจำนวนมากแล้วให้อาวาสหนึ่งตั้งอยู่ก็ย่อมควรเท่านั้น.

දුබ්භික්ඛෙ භික්ඛූසු පක්කන්තෙසු සබ්බෙ ආවාසා නස්සන්ති, තස්මා එකං වා ද්වෙ වා තයො වා ආවාසෙ විස්සජ්ජෙත්වා තතො යාගුභත්තචීවරාදීනි පරිභුඤ්ජන්තෙහි සෙසාවාසා ජග්ගිතබ්බායෙව. කුරුන්දියං පන වුත්තං ‘‘සඞ්ඝිකෙ පච්චයෙ අසති එකො භික්ඛු ‘තුය්හං එකං මඤ්චට්ඨානං ගහෙත්වා ජග්ගාහී’ති වත්තබ්බො. සචෙ බහුතරං ඉච්ඡති, තිභාගං වා උපඩ්ඪභාගං වා දත්වාපි ජග්ගාපෙතබ්බං. අථ ‘ථම්භමත්තමෙවෙත්ථ අවසිට්ඨං, බහුකම්මං කාතබ්බ’න්ති න ඉච්ඡති, ‘තුය්හං පුග්ගලිකමෙව කත්වා ජග්ග; එවම්පි හි සඞ්ඝස්ස භණ්ඩකට්ඨපනට්ඨානං නවකානඤ්ච වසනට්ඨානං ලභිස්සතී’ති ජග්ගාපෙතබ්බො. එවං ජග්ගිතො පන තස්මිං ජීවන්තෙ පුග්ගලිකො හොති, මතෙ සඞ්ඝිකොයෙව. සචෙ සද්ධිවිහාරිකානං දාතුකාමො හොති, කම්මං ඔලොකෙත්වා තිභාගං වා උපඩ්ඪං වා පුග්ගලිකං කත්වා ජග්ගාපෙතබ්බො. එවඤ්හි සද්ධිවිහාරිකානං දාතුං ලභති. එවං ජග්ගනකෙ පන අසති ‘එකං ආවාසං විස්සජ්ජෙත්වා’තිආදිනා නයෙන ජග්ගාපෙතබ්බො’’ති.

ในสมัยที่อาหารหายาก เมื่อภิกษุทั้งหลายหลีกไปสู่ทิศอื่น อาวาสทั้งหลายย่อมพินาศทั้งหมด เพราะฉะนั้น ภิกษุทั้งหลายพึงสละอาวาสหนึ่ง หรือสอง หรือสาม แล้วบริโภคยาคู ภัต และจีวรเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากอาวาสเหล่านั้น แล้วพึงดูแลรักษาอาวาสที่เหลือเท่านั้น. ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า "เมื่อปัจจัยของสงฆ์ไม่มี พึงบอกภิกษุรูปหนึ่งว่า 'ท่านจงถือเอาที่ตั้งเตียงหนึ่งของท่านแล้วจงดูแลรักษาเถิด'. ถ้าต้องการมากกว่านั้น แม้ให้ส่วนที่สาม หรือส่วนครึ่งหนึ่งแล้วก็พึงให้ดูแลรักษา. ถ้าไม่ต้องการดูแลรักษาโดยคิดว่า 'ในอาวาสเก่านี้เหลือเพียงเสาเท่านั้น ต้องทำการซ่อมแซมมาก' พึงบอกว่า 'ท่านจงทำให้เป็นของส่วนตัวของท่านแล้วจงดูแลรักษาเถิด; เพราะแม้ให้เช่นนี้ สงฆ์ก็จะได้ที่เก็บของเล็กน้อยและที่อยู่ของภิกษุใหม่'. พึงให้ดูแลรักษาดังนี้. อาวาสที่ดูแลรักษาแล้วเช่นนี้ เมื่อภิกษุผู้ดูแลรักษานั้นยังมีชีวิตอยู่ ย่อมเป็นของส่วนตัว, เมื่อมรณภาพแล้ว ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น. ถ้าภิกษุนั้นต้องการจะให้แก่ศิษย์ผู้อยู่ร่วม พึงพิจารณาการงานแล้วทำให้เป็นของส่วนตัวส่วนที่สาม หรือส่วนครึ่งหนึ่ง แล้วพึงให้ดูแลรักษา. เพราะเมื่อให้ดูแลรักษาเช่นนี้ ย่อมได้ให้แก่ศิษย์ผู้อยู่ร่วม. ถ้าไม่มีภิกษุผู้ดูแลรักษาเช่นนี้ พึงให้ดูแลรักษาด้วยนัยที่กล่าวว่า 'สละอาวาสหนึ่ง' เป็นต้น".

ඉදම්පි ච අඤ්ඤං තත්ථෙව වුත්තං – ද්වෙ භික්ඛූ සඞ්ඝිකං භූමිං ගහෙත්වා සොධෙත්වා සඞ්ඝිකං සෙනාසනං කරොන්ති. යෙන සා භූමි පඨමං ගහිතා, සො සාමී. උභොපි පුග්ගලිකං කරොන්ති, සොයෙව සාමී. සො සඞ්ඝිකං කරොති, ඉතරො පුග්ගලිකං කරොති, අඤ්ඤං චෙ බහුං සෙනාසනට්ඨානං අත්ථි, පුග්ගලිකං කරොන්තොපි න වාරෙතබ්බො. අඤ්ඤස්මිං පන තාදිසෙ පටිරූපෙ ඨානෙ අසති තං පටිබාහිත්වා සඞ්ඝිකං කරොන්තෙනෙව කාතබ්බං. යං පන තස්ස තත්ථ වයකම්මං කතං, තං දාතබ්බං. සචෙ පන කතාවාසෙ වා ආවාසකරණට්ඨානෙ වා ඡායූපගඵලූපගරුක්ඛා හොන්ති, අපලොකෙත්වා [Pg.86] හාරෙතබ්බා. පුග්ගලිකා චෙ හොන්ති, සාමිකා ආපුච්ඡිතබ්බා; නො චෙ දෙන්ති, යාවතතියං ආපුච්ඡිත්වා ‘‘රුක්ඛඅග්ඝනකමූලං දස්සාමා’’ති හාරෙතබ්බා.

อีกอย่างหนึ่ง คำนี้ก็กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีนั้นเองว่า ภิกษุสองรูปถือเอาที่ดินของสงฆ์แล้วปัดกวาดแล้วสร้างเสนาสนะของสงฆ์. ภิกษุรูปใดถือเอาที่ดินนั้นก่อน ภิกษุรูปนั้นเป็นเจ้าของ. ถ้าภิกษุทั้งสองรูปทำเป็นของส่วนตัว ภิกษุผู้ถือเอาที่ดินนั้นก่อนนั่นเองเป็นเจ้าของ. ถ้าภิกษุผู้ถือเอาที่ดินนั้นก่อนทำเป็นของสงฆ์ ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่งทำเป็นของส่วนตัว และมีที่ตั้งเสนาสนะอื่นอีกมาก ก็ไม่พึงห้ามภิกษุผู้ทำเป็นของส่วนตัว. แต่ถ้าไม่มีที่เหมาะสมเช่นนั้น พึงห้ามภิกษุนั้นแล้วพึงให้ภิกษุผู้ทำเป็นของสงฆ์เท่านั้นทำ. ส่วนค่าใช้จ่ายใดที่ภิกษุนั้นได้ทำไปในที่นั้น พึงให้ค่าใช้จ่ายนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ถ้ามีต้นไม้ที่ให้ร่มเงาและให้ผลอยู่ในอาวาสที่สร้างแล้ว หรือในที่สร้างอาวาส พึงบอกกล่าวแก่สงฆ์แล้วพึงรื้อถอน. ถ้าเป็นต้นไม้ส่วนตัว พึงบอกกล่าวแก่เจ้าของต้นไม้; ถ้าเจ้าของไม่ให้ พึงบอกกล่าวจนถึงสามครั้งแล้วพึงรื้อถอนโดยกล่าวว่า "เราจะให้ราคาที่เหมาะสมของต้นไม้".

යො පන සඞ්ඝිකවල්ලිමත්තම්පි අග්ගහෙත්වා ආහරිමෙන උපකරණෙන සඞ්ඝිකාය භූමියා පුග්ගලිකවිහාරං කාරෙති, උපඩ්ඪං සඞ්ඝිකං හොති; උපඩ්ඪං පුග්ගලිකං. පාසාදො චෙ හොති, හෙට්ඨාපාසාදො සඞ්ඝිකො; උපරි පුග්ගලිකො. සචෙ සො හෙට්ඨාපාසාදං ඉච්ඡති, තස්ස හොති. අථ හෙට්ඨා ච උපරි ච ඉච්ඡති, උභයත්ථ උපඩ්ඪං ලභති. ද්වෙ සෙනාසනානි කාරෙති – එකං සඞ්ඝිකං, එකං පුග්ගලිකං. සචෙ විහාරෙ උට්ඨිතෙන දබ්බසම්භාරෙන කාරෙති, තතියභාගං ලභති. සචෙ අකතට්ඨානෙ චයං වා පමුඛං වා කරොති, බහිකුට්ටෙ උපඩ්ඪං සඞ්ඝස්ස, උපඩ්ඪං තස්ස. අථ මහන්තං විසමං පූරෙත්වා අපදෙ පදං දස්සෙත්වා කතං හොති, අනිස්සරො තත්ථ සඞ්ඝො.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุรูปใดไม่ถือเอาแม้เพียงเถาวัลย์ของสงฆ์ แล้วสร้างวิหารส่วนตัวบนที่ดินของสงฆ์ด้วยอุปกรณ์ที่ตนนำมาเอง วิหารครึ่งหนึ่งย่อมเป็นของสงฆ์; ครึ่งหนึ่งย่อมเป็นของส่วนตัว. ถ้าเป็นปราสาท ชั้นล่างของปราสาทย่อมเป็นของสงฆ์; ชั้นบนย่อมเป็นของส่วนตัว. ถ้าภิกษุนั้นต้องการชั้นล่างของปราสาท ย่อมเป็นของภิกษุนั้น. หรือถ้าต้องการทั้งชั้นล่างและชั้นบน ย่อมได้ครึ่งหนึ่งในทั้งสองอย่าง. ถ้าสร้างเสนาสนะสองหลัง หลังหนึ่งย่อมเป็นของสงฆ์, หลังหนึ่งย่อมเป็นของส่วนตัว. ถ้าสร้างด้วยอุปกรณ์ไม้ที่เกิดขึ้นในวิหาร ย่อมได้หนึ่งในสามส่วน. ถ้าสร้างการก่อหรือมุขในที่ที่ยังไม่เคยสร้าง ภายนอกฝา ครึ่งหนึ่งย่อมเป็นของสงฆ์, ครึ่งหนึ่งย่อมเป็นของภิกษุนั้น. หรือถ้าถมที่ที่ไม่ราบเรียบให้เต็มแล้วแสดงรอยเท้าในที่ที่ไม่มีรอยเท้าแล้วสร้าง สงฆ์ย่อมไม่มีอำนาจในอาวาสนั้น.

එකං වරසෙය්‍යන්ති එත්ථ නවකම්මදානට්ඨානෙ වා වස්සග්ගෙන පත්තට්ඨානෙ වා යං ඉච්ඡති, තං එකං වරසෙය්‍යං අනුජානාමීති අත්ථො.

ในบทว่า "เอกํ วรเสยฺยํ" นี้ มีอรรถว่า "เราอนุญาตให้ถือเอาที่นอนอันประเสริฐอย่างหนึ่งที่ภิกษุต้องการ ในที่ที่ให้สมมติกรรมใหม่ หรือในที่ที่ถึงแล้วด้วยพรรษา".

පරියොසිතෙ පක්කමති තස්සෙවෙතන්ති පුන ආගන්ත්වා වසන්තස්ස අන්තොවස්සං තස්සෙව තං; අනාගච්ඡන්තස්ස පන සද්ධිවිහාරිකාදයො ගහෙතුං න ලභන්ති.

ในบทว่า "ปริโยสิเต ปกฺกมติ ตสฺเสวตํ" นี้ หมายความว่า เมื่อภิกษุผู้ได้สมมติกรรมใหม่นั้นกลับมาอยู่ภายในพรรษา อาวาสนั้นย่อมเป็นของภิกษุนั้นเท่านั้น. แต่ถ้าไม่กลับมา ศิษย์ผู้อยู่ร่วมเป็นต้นย่อมไม่สามารถถือเอาได้.

නවකම්මදානකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการให้กรรมใหม่จบแล้ว.

අඤ්ඤත්‍රපටිභොගපටික්ඛෙපාදිකථා

เรื่องการห้ามการบริโภคในที่อื่นเป็นต้น.

324. නාතිහරන්තීති අඤ්ඤත්‍ර හරිත්වා න පරිභුඤ්ජන්ති. ගුත්තත්ථායාති යං තත්ථ මඤ්චපීඨාදි, තස්ස ගුත්තත්ථාය, තං අඤ්ඤත්‍ර හරිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. තස්මා තං අඤ්ඤත්‍ර හරිත්වා සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං සුනට්ඨං, ජිණ්ණං සුජිණ්ණං. සචෙ අරොගං තස්මිං විහාරෙ පටිසඞ්ඛතෙ පුන පාකතිකං කාතබ්බං. පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජතො නට්ඨං වා ජිණ්ණං වා ගීවා හොති, තස්මිං පටිසඞ්ඛතෙ දාතබ්බමෙව. සචෙ තතො ගොපානසිආදීනි ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං සඞ්ඝිකාවාසෙ යොජෙන්ති, සුයොජිතානි. පුග්ගලිකාවාසෙ යොජෙන්තෙහි පන මූලං වා දාතබ්බං, පටිපාකතිකං වා කාතබ්බං ඡඩ්ඩිතවිහාරතො මඤ්චපීඨාදීනි ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තො උද්ධාරෙයෙව භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. පුන ආවාසිකකාලෙ දස්සාමීති ගහෙත්වා සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං සුනට්ඨං, ජිණ්ණං සුජිණ්ණං. අරොගඤ්චෙ පාකතිකං කාතබ්බං[Pg.87]. පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං ගීවා හොති. තතො ද්වාරවාතපානාදීනි සඞ්ඝිකාවාසෙ වා පුග්ගලිකාවාසෙ වා යොජිතානි පටිදාතබ්බානියෙව.

๓๒๔. ในบทว่า "นติหรนฺติ" นี้ หมายความว่า ไม่นำไปสู่อาวาสอื่นแล้วบริโภค. ในบทว่า "คุตฺตตฺถาย" นี้ มีอรรถว่า "เราอนุญาตให้นำเครื่องใช้สอยมีเตียงและตั่งเป็นต้นใดที่มีอยู่ในวิหารที่พังทลายนั้น ไปสู่อาวาสอื่น เพื่อประโยชน์คือความเป็นของที่พึงรักษา หรือเพื่อประโยชน์แก่ความปลอดภัย". เพราะเหตุนั้น เครื่องใช้สอยมีเตียงและตั่งเป็นต้นที่หายไปของภิกษุผู้บริโภคโดยนำไปสู่อาวาสอื่นด้วยวิธีบริโภคปัจจัยของสงฆ์ ย่อมเป็นของที่หายไปดีแล้ว, ที่ทรุดโทรมย่อมเป็นของที่ทรุดโทรมดีแล้ว. ถ้าไม่มีการทรุดโทรมเสียหาย เมื่อวิหารที่พังทลายนั้นซ่อมแซมแล้ว พึงทำให้เป็นปกติอีกครั้ง. เครื่องใช้สอยมีเตียงและตั่งเป็นต้นที่หายไปหรือทรุดโทรมของภิกษุผู้บริโภคด้วยวิธีบริโภคปัจจัยส่วนตัว ย่อมเป็นหนี้, เมื่อวิหารนั้นซ่อมแซมแล้ว พึงชดใช้เท่านั้น. ถ้าถือเอาอุปกรณ์มีไม้กลอนเป็นต้นจากวิหารที่พังทลายนั้นแล้วนำไปใช้ในอาวาสของสงฆ์อื่น ย่อมเป็นของที่นำไปใช้ดีแล้ว. แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายนำไปใช้ในอาวาสส่วนตัว พึงให้ราคา หรือพึงทำให้เป็นปกติอีกครั้ง. ภิกษุผู้ถือเอาเครื่องใช้สอยมีเตียงและตั่งเป็นต้นจากวิหารที่ถูกทอดทิ้งด้วยจิตคิดขโมย พึงให้ชดใช้ด้วยราคาของสิ่งของนั้นในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อถือเอาโดยคิดว่า "จะคืนให้ในเวลาที่ภิกษุผู้อยู่ประจำมีอยู่" แล้วบริโภคด้วยวิธีบริโภคปัจจัยของสงฆ์ เครื่องใช้สอยที่หายไปย่อมเป็นของที่หายไปดีแล้ว, ที่ทรุดโทรมย่อมเป็นของที่ทรุดโทรมดีแล้ว. ถ้าไม่มีการทรุดโทรมเสียหาย พึงทำให้เป็นปกติ. เครื่องใช้สอยที่หายไปของภิกษุผู้บริโภคด้วยวิธีบริโภคปัจจัยส่วนตัว ย่อมเป็นหนี้. ประตู หน้าต่างเป็นต้นที่นำไปใช้ในอาวาสของสงฆ์ หรือในอาวาสส่วนตัวจากวิหารที่ถูกทอดทิ้งนั้น พึงคืนให้เท่านั้น.

ඵාතිකම්මත්ථායාති වඩ්ඪිකම්මත්ථාය. ඵාතිකම්මඤ්චෙත්ථ සමකං වා අතිරෙකං වා අග්ඝනකං මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනමෙව වට්ටති.

ในบทว่า "ผาติกมฺมตฺถาย" นี้ หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การทำให้เจริญ. ในคำว่า "ผาติกมฺมญฺเจตฺถ" นี้ เสนาสนะมีเตียงและตั่งเป็นต้นที่มีราคาเท่ากัน หรือมากกว่า ซึ่งเป็นผาติกัมม์ ย่อมควร.

චක්කලිකන්ති කම්බලාදීහි වෙඨෙත්වා කතචක්කලිකං. අල්ලෙහි පාදෙහීති යෙහි අක්කන්තට්ඨානෙ උදකං පඤ්ඤායති, එවරූපෙහි පාදෙහි පරිභණ්ඩකතභූමි වා සෙනාසනං වා න අක්කමිතබ්බං. සචෙ පන උදකසිනෙහමත්තමෙව පඤ්ඤායති, න උදකං, වට්ටති. පාදපුඤ්ඡනිං පන අල්ලපාදෙහිපි අක්කමිතුං වට්ටතියෙව. සඋපාහනෙන ධොතපාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානෙයෙව න වට්ටති.

คำว่า จักกะลิกะ คือ เครื่องใช้มีสัณฐานเป็นวงกลมที่ทำด้วยการพันด้วยผ้ากัมพลเป็นต้น. คำว่า ด้วยเท้าที่เปียก คือ ไม่พึงเหยียบพื้นดินที่ฉาบทาด้วยมูลโคเป็นต้น หรือเสนาสนะ ด้วยเท้าที่มีลักษณะอย่างนี้ คือ เท้าที่เมื่อเหยียบลงไปแล้ว น้ำย่อมปรากฏ. อนึ่ง หากปรากฏเพียงรอยเปื้อนของน้ำเท่านั้น แต่น้ำไม่ปรากฏ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรเพื่อเหยียบ. อนึ่ง แม้ด้วยเท้าที่เปียก ก็ควรเพื่อเหยียบผ้าเช็ดเท้าทีเดียว. ภิกษุผู้สวมรองเท้า ไม่ควรเหยียบในที่ที่ควรเหยียบด้วยเท้าที่ล้างแล้วเท่านั้น.

චොළකෙන පලිවෙඨෙතුන්ති සුධාභූමියං වා පරිභණ්ඩභූමියං වා සචෙ තට්ටිකා වා කටසාරකො වා නත්ථි, චොළකෙන පාදා වෙඨෙතබ්බා, තස්මිං අසති පණ්ණම්පි අත්ථරිතුං වට්ටති. කිඤ්චි අනත්ථරිත්වා ඨපෙන්තස්ස පන දුක්කටං. යදි පන තත්ථ නෙවාසිකා අනත්ථතායපි භූමියා ඨපෙන්ති, අධොතපාදෙහිපි වළඤ්ජෙන්ති, තථෙව වළඤ්ජෙතුං වට්ටති.

คำว่า พึงพันด้วยผ้า คือ หากเสื่อลำแพนหรือเสื่อกกไม่มีในพื้นดินที่ฉาบด้วยปูนขาว หรือพื้นดินที่ฉาบทาด้วยมูลโคเป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงพันเท้าด้วยผ้า. เมื่อผ้านั้นไม่มี แม้ใบไม้ก็ควรเพื่อปู. อนึ่ง ภิกษุผู้วาง (เท้า) โดยไม่ปูอะไรเลย ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. อนึ่ง หากภิกษุผู้อยู่ประจำในที่นั้น วาง (เท้า) ในพื้นดินที่ไม่มีเครื่องปูลาด และใช้สอยด้วยเท้าที่ยังไม่ได้ล้าง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ควรเพื่อใช้สอยเหมือนภิกษุผู้อยู่ประจำนั้นแล.

න භික්ඛවෙ පරිකම්මකතා භිත්තීති සෙතභිත්ති වා චිත්තකම්මකතා වා. න කෙවලඤ්ච භිත්තිමෙව, ද්වාරම්පි වාතපානම්පි අපස්සෙනඵලකම්පි පාසාණත්ථම්භම්පි රුක්ඛත්ථම්භම්පි චීවරෙන වා කෙනචි වා අප්පටිච්ඡාදෙත්වා අපස්සයිතුං න ලබ්භතියෙව.

คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงพิงฝาผนังที่ตกแต่งแล้ว คือ ฝาผนังที่ทาสีขาวก็ดี ฝาผนังที่มีการเขียนภาพเป็นต้นก็ดี. ไม่ใช่เพียงฝาผนังเท่านั้น อนึ่ง ไม่พึงพิงแม้ประตู แม้หน้าต่าง แม้แผ่นกระดานสำหรับพิง แม้เสาหิน แม้เสาไม้ โดยไม่ปกปิดด้วยจีวรหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งทีเดียว.

ධොතපාදකාති ධොතපාදකා හුත්වා ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානෙ නිපජ්ජිතුං කුක්කුච්චායන්ති. ‘‘ධොතපාදකෙ’’තිපි පාඨො. ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානස්සෙතං අධිවචනං. පච්චත්ථරිත්වාති පරිභණ්ඩකතං භූමිං වා භූමත්ථරණසෙනාසනං වා සඞ්ඝිකමඤ්චපීඨං වා අත්තනො සන්තකෙන පච්චත්ථරණෙන පච්චත්ථරිත්වාව නිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ නිද්දායතොපි පච්චත්ථරණෙ සඞ්කුටිතෙ කොචි සරීරාවයවො මඤ්චං වා පීඨං වා ඵුසති, ආපත්තියෙව. ලොමෙසු පන ලොමගණනාය ආපත්තියෙව. පරිභොගසීසෙන අපස්සයන්තස්සාපි එසෙව නයො. හත්ථතලපාදතලෙහි පන ඵුසිතුං වා අක්කමිතුං වා වට්ටති. මඤ්චපීඨං නීහරන්තස්ස කායෙ පටිහඤ්ඤති, අනාපත්ති.

คำว่า โธตปาทกา คือ (ภิกษุทั้งหลาย) เป็นผู้มีเท้าอันล้างแล้ว ย่อมกระทำความรังเกียจเพื่อจะนอนในที่ที่ควรเหยียบด้วยเท้าที่ล้างแล้ว. แม้บทว่า "โธตปาทเก" ก็มี. คำนี้เป็นชื่อของที่ที่ควรเหยียบด้วยเท้าที่ล้างแล้ว. คำว่า ปัจจัตถริตวา คือ พึงนอนด้วยการปูทับด้วยเครื่องปูทับอันเป็นของตนเท่านั้น ซึ่งพื้นดินที่ฉาบทาด้วยมูลโคเป็นต้นก็ดี เสนาสนะที่เป็นเครื่องปูลาดบนพื้นดินก็ดี เตียงหรือตั่งอันเป็นของสงฆ์ก็ดี. หากแม้ภิกษุผู้นอนหลับ เมื่อเครื่องปูทับย่น อวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของกายถูกต้องเตียงหรือตั่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อนึ่ง เมื่อเส้นขนถูกต้อง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏตามจำนวนเส้นขน. แม้แก่ภิกษุผู้พิงโดยมุ่งการใช้สอยเป็นสำคัญ นัยนี้แล. อนึ่ง ควรเพื่อถูกต้องหรือเหยียบด้วยฝ่ามือและฝ่าเท้า. เมื่อภิกษุยกเตียงหรือตั่งออก กายกระทบ ย่อมเป็นอนาบัติ.

අඤ්ඤත්‍රපරිභොගපටික්ඛෙපාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องว่าด้วยการห้ามการใช้สอยอย่างอื่นเป็นต้น จบแล้ว.

සඞ්ඝභත්තාදිඅනුජානනකථා

เรื่องว่าด้วยการอนุญาตสังฆภัตเป็นต้น

325. න [Pg.88] සක්කොන්ති සඞ්ඝභත්තං කාතුන්ති සකලස්ස සඞ්ඝස්ස භත්තං කාතුං න සක්කොන්ති. උද්දෙසභත්තන්තිආදීසු ‘‘එකං වා ද්වෙ වා…පෙ… දස වා භික්ඛූ සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා දෙථා’’ති එවං උද්දෙසෙන ලද්ධභික්ඛූනං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. අපරෙ තථෙව භික්ඛූ පරිච්ඡින්දිත්වා නිමන්තෙත්වා තෙසං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. අපරෙ සලාකායො ඡින්දිත්වා, අපරෙ පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකන්ති එවං නියාමෙත්වා, එකස්ස වා ද්වින්නං වා…පෙ… දසන්නං වා භික්ඛූනං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. ඉති එතානි භත්තානි උද්දෙසභත්තං නිමන්තනන්ති ඉමං වොහාරං පත්තානි. යස්මා පන තෙ සචෙපි දුබ්භික්ඛෙ න සක්කොන්ති, සුභික්ඛෙ ජාතෙ පන පුන සඞ්ඝභත්තං කාතුං සක්ඛිස්සන්ති, තස්මා භගවා තම්පි අන්තො කත්වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්ත’’න්තිආදිමාහ.

๓๒๕. คำว่า ไม่สามารถเพื่อจะกระทำสังฆภัต คือ ไม่สามารถเพื่อจะกระทำภัตเพื่อพระสงฆ์ทั้งปวง. ในบททั้งหลายมีบทว่า อุทเทสภัตเป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า (ทายกทั้งหลาย) ย่อมปรารถนาเพื่อจะกระทำภัตแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ได้แล้วด้วยการชี้เฉพาะอย่างนี้ว่า "ขอจงถวายภิกษุรูปหนึ่ง หรือสองรูป...จนถึงสิบรูป โดยชี้เฉพาะจากสงฆ์". ทายกเหล่าอื่นก็ปรารถนาเพื่อจะกระทำภัตแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยกำหนดภิกษุแล้วนิมนต์. ทายกเหล่าอื่นก็ปรารถนาเพื่อจะกระทำภัตแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยตัดสลากแล้วนิมนต์. ทายกเหล่าอื่นก็ปรารถนาเพื่อจะกระทำภัตแก่ภิกษุรูปหนึ่ง หรือสองรูป...จนถึงสิบรูป โดยกำหนดอย่างนี้ว่า ภัตอันเป็นปักขิกะก็ดี ภัตอันเป็นอุโบสถิกะก็ดี ภัตอันเป็นปาฏิปทิกะก็ดี. เพราะเหตุนั้น ภัตเหล่านี้จึงถึงซึ่งชื่อเรียกนี้คือ อุทเทสภัต นิมันตนะ เป็นต้น. อนึ่ง เพราะเหตุที่ทายกเหล่านั้น แม้หากไม่สามารถเพื่อจะกระทำสังฆภัตในคราวที่อดอยากอาหารขาดแคลน แต่เมื่อคราวที่อาหารบริบูรณ์เกิดขึ้นแล้ว ก็จักสามารถเพื่อจะกระทำสังฆภัตอีก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงรวมสังฆภัตนั้นเข้าไว้ด้วย แล้วตรัสบทมีบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสังฆภัต อุทเทสภัต" เป็นต้น.

තත්ථ සඞ්ඝභත්තෙ ඨිතිකා නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘අම්හාකං අජ්ජ දස ද්වාදස දිවසා භුඤ්ජන්තානං ඉදානි අඤ්ඤතො භික්ඛූ ආනෙථා’’ති න එවං තත්ථ වත්තබ්බං. ‘‘පුරිමදිවසෙසු අම්හෙහි න ලද්ධං, ඉදානි තං අම්හාකං ගාහෙථා’’ති එවම්පි වත්තුං න ලබ්භති. තඤ්හි ආගතාගතානං පාපුණාතියෙව.

ในสังฆภัตนั้น ชื่อว่าลำดับ (การรับภัต) ไม่มี เพราะเหตุนั้น ไม่พึงกล่าวในสังฆภัตนั้นอย่างนี้ว่า "วันนี้พวกเราฉันมา ๑๐ วัน ๑๒ วันแล้ว บัดนี้ขอจงนิมนต์ภิกษุจากวัดอื่นมา". แม้เพื่อจะกล่าวอย่างนี้ว่า "ในวันก่อนๆ พวกกระผมไม่ได้รับ บัดนี้ขอจงให้พวกกระผมรับภัตนั้น" ก็ไม่พึงได้. เพราะสังฆภัตนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วๆ เท่านั้น.

සඞ්ඝභත්තාදිඅනුජානනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องว่าด้วยการอนุญาตสังฆภัตเป็นต้น จบแล้ว.

උද්දෙසභත්තකථා

เรื่องว่าด้วยอุทเทสภัต

උද්දෙසභත්තාදීසු පන අයං නයො – රඤ්ඤා වා රාජමහාමත්තෙන වා සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘එත්තකෙ භික්ඛූ ආනෙථා’’ති පහිතෙ කාලං ඝොසෙත්වා ඨිතිකා පුච්ඡිතබ්බා. සචෙ අත්ථි, තතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං; නො චෙ, ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. උද්දෙසකෙන පිණ්ඩපාතිකානම්පි න අතික්කාමෙතබ්බං. තෙ පන ධුතඞ්ගං රක්ඛන්තා සයමෙව අතික්කමිස්සන්ති; එවං ගාහියමානෙ අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ, වීසතිවස්සානං ගාහියති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා, ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං ගාහෙත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. ‘‘අසුකවිහාරෙ බහුං උද්දෙසභත්තං උප්පන්න’’න්ති සුත්වා යොජනන්තරිකවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමං පවිට්ඨානං අන්තෙවාසිකාදීසු ගණ්හන්තෙසු [Pg.89] ගාහෙතබ්බමෙව. බහිඋපචාරසීමාය ඨිතානං ගාහෙථාති වදන්ති, න ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන උපචාරසීමං ඔක්කන්තෙහි එකාබද්ධා හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා හොන්ති, පරිසාවසෙන වඩ්ඪිතා නාම සීමා හොති, තස්මා ගාහෙතබ්බං. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි පච්ඡා ආගතානං ගාහෙතබ්බමෙව. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ පුන ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති, දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන ගාහෙතබ්බං.

อนึ่ง ในอุทเทสภัตเป็นต้นนี้ มีระเบียบการปฏิบัติอย่างนี้ คือ เมื่อพระราชาหรือมหาอำมาตย์ของพระราชาส่งคนไปชี้เฉพาะภิกษุจากสงฆ์ว่า "ขอจงนิมนต์ภิกษุมีจำนวนเท่านี้มา" พึงประกาศเวลาแล้วสอบถามลำดับ (การรับภัต). หากมี พึงให้รับตั้งต้นแต่ลำดับนั้น. หากไม่มี พึงให้รับตั้งต้นแต่ที่นั่งของพระเถระ. ภิกษุผู้ชี้เฉพาะภัตไม่พึงให้ล่วงเลยแม้ภิกษุผู้ทรงธุดงค์บิณฑบาต. อนึ่ง ภิกษุผู้ทรงธุดงค์เหล่านั้น เมื่อรักษาธุดงค์ จักล่วงเลยอุทเทสภัตเองทีเดียว. เมื่ออุทเทสภัตอันบุคคลให้รับอยู่อย่างนี้ หากพระมหาเถระผู้มีปกติเกียจคร้านมาภายหลัง ไม่พึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุทเทสภัตอันบุคคลให้รับแก่ภิกษุผู้มีพรรษา ๒๐ ลำดับของท่านทั้งหลายล่วงเลยไปแล้ว" แต่พึงงดลำดับไว้แล้วให้รับแก่พระมหาเถระเหล่านั้นก่อน แล้วจึงให้รับตามลำดับในภายหลัง. เมื่อได้ยินว่า "อุทเทสภัตเป็นอันมากเกิดขึ้นแล้วในวัดชื่อโน้น" แม้ภิกษุจากวัดที่ห่างกันหนึ่งโยชน์ก็ย่อมมา. พึงให้รับตั้งต้นแต่ที่ตั้งอยู่หรือลำดับพรรษาของพระเถระแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงแล้วๆ. แม้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ยังมาไม่ถึง แต่เข้าสู่สีมาแห่งอุปจาระแล้ว เมื่ออันเตวาสิกเป็นต้นรับแทน ก็พึงให้รับทีเดียว. หากมีผู้กล่าวว่า "ขอจงให้รับแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่นอกสีมาแห่งอุปจาระ" ไม่พึงให้รับ. อนึ่ง หากภิกษุทั้งหลาย (ผู้อยู่นอกสีมา) เป็นผู้ติดต่อเป็นอันเดียวกันกับภิกษุผู้เข้าสู่สีมาแห่งอุปจาระแล้ว อยู่ที่ประตูวัดของตนก็ดี หรือในภายในวัดนั่นเองก็ดี เมื่อเป็นเช่นนั้น ชื่อว่าสีมาอันขยายออกแล้วด้วยอำนาจแห่งบริษัท เพราะเหตุนั้น พึงให้รับ. แม้เมื่ออุทเทสภัตอันบุคคลถวายแล้วแก่พระสังฆนวกะ ก็พึงให้รับแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาภายหลังทีเดียว. ทว่า เมื่อส่วนที่สองถึงที่นั่งของพระเถระแล้ว ส่วนที่หนึ่งย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาภายหลังอีก พึงให้รับตั้งต้นแต่ส่วนที่สองตามลำดับพรรษา.

එකස්මිං විහාරෙ එකං භත්තුද්දෙසට්ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා ගාවුතප්පමාණායපි උපචාරසීමාය යත්ථ කත්ථචි ආරොචිතං උද්දෙසභත්තං, තස්මිංයෙව භත්තුද්දෙසට්ඨානෙ ගාහෙතබ්බං. එකො එකස්ස භික්ඛුනො පහිණාති ‘‘ස්වෙපි සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා දස භික්ඛූ පහිණථා’’ති, තෙන සො අත්ථො භත්තුද්දෙසකස්ස ආරොචෙතබ්බො. සචෙ තං දිවසං පමුස්සති, දුතියදිවසෙ පාතොව ආරොචෙතබ්බො. අථ පමුස්සිත්වාව පිණ්ඩාය පවිසන්තො සරති, යාව උපචාරසීමං නාතික්කමති, තාව යා භොජනසාලාය පකතිට්ඨිතිකා, තස්සායෙව වසෙන ගාහෙතබ්බං. සචෙපි උපචාරසීමං අතික්කන්තා භික්ඛූ ච උපචාරසීමට්ඨකෙහි එකාබද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං ද්වාදසහත්ථන්තරං අවිජහිත්වා ගච්ඡන්ති, පකතිට්ඨිතිකාය වසෙන ගාහෙතබ්බං. භික්ඛූනං පන තාදිසෙ එකාබද්ධෙ අසති බහිඋපචාරසීමාය යස්මිං ඨානෙ සරති, තත්ථ නවං ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. අන්තොගාමෙ ආසනසාලාය සරන්තෙන ආසනසාලාය ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. යත්ථ කත්ථචි සරිත්වා ගාහෙතබ්බමෙව, අගාහෙතුං න වට්ටති. න හි එතං දුතියදිවසෙ ලබ්භතීති.

ในอารามแห่งหนึ่ง เมื่อกำหนดสถานที่สำหรับชี้แจงภัตต์แห่งหนึ่งแล้ว ภัตต์ที่ชี้แจงซึ่งทายกบอกกล่าวในที่ใดที่หนึ่ง แม้ในสีมาอุปจาระที่มีประมาณหนึ่งคาวุต พึงรับในสถานที่สำหรับชี้แจงภัตต์นั้นนั่นแล ทายกคนหนึ่งส่งคนไปหาภิกษุรูปหนึ่งว่า "พรุ่งนี้ ขอท่านจงชี้แจงภิกษุสิบรูปจากสงฆ์แล้วส่งไป" ภิกษุนั้นพึงบอกเนื้อความนั้นแก่ภิกษุผู้ชี้แจงภัตต์ ถ้าหากลืมในวันนั้น พึงบอกในวันรุ่งขึ้นแต่เช้าตรู่ อนึ่ง ถ้าหากภิกษุนั้นลืมแล้วกำลังเข้าไปบิณฑบาตแล้วระลึกได้ ตราบใดที่ยังไม่ล่วงสีมาอุปจาระ ตราบนั้น พึงรับตามปกติฐิติกะที่มีอยู่ในโรงฉันนั้นนั่นแล แม้ถ้าภิกษุทั้งหลายผู้ล่วงสีมาอุปจาระไปแล้ว และภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมาอุปจาระเป็นผู้ติดต่อกัน ไปโดยไม่เว้นระยะสิบสองศอกซึ่งกันและกัน พึงรับตามปกติฐิติกะ แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายไม่มีการติดต่อกันเช่นนั้น ระลึกได้ในที่ใดนอกสีมาอุปจาระ พึงทำฐิติกะใหม่ในที่นั้นแล้วรับ ภิกษุผู้ระลึกได้ในโรงฉันภายในหมู่บ้าน พึงรับตามฐิติกะของโรงฉันนั้น ระลึกได้ในที่ใดที่หนึ่ง พึงรับเท่านั้น ไม่ควรที่จะไม่รับ เพราะภัตต์ที่ชี้แจงนี้ย่อมไม่ได้ในวันรุ่งขึ้น

සචෙ සකවිහාරතො අඤ්ඤං විහාරං ගච්ඡන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා කොචි උද්දෙසභත්තං උද්දිසාපෙති, යාව අන්තොඋපචාරෙ වා උපචාරසීමට්ඨකෙහි සද්ධිං වුත්තනයෙන එකාබද්ධා වා හොන්ති, තාව සකවිහාරෙ ඨිතිකාවසෙනෙව ගාහෙතබ්බං. බහිඋපචාරෙ ඨිතානං දින්නං පන ‘‘සඞ්ඝතො භන්තෙ එත්තකෙ නාම භික්ඛූ උද්දිසථා’’ති වුත්තෙ සම්පත්තානං ගාහෙතබ්බං. තත්ථ ද්වාදසහත්ථන්තරං අවිජහිත්වා එකාබද්ධනයෙන දූරෙ ඨිතාපි සම්පත්තායෙවාති වෙදිතබ්බං. සචෙ යං විහාරං ගච්ඡන්ති, තත්ථ පවිට්ඨානං ආරොචෙන්ති, තස්ස විහාරස්ස ඨිතිකාවසෙන ගාහෙතබ්බං. සචෙපි ගාමද්වාරෙ වා වීථියං වා චතුක්කෙ [Pg.90] වා අන්තරඝරෙ වා භික්ඛූ දිස්වා කොචි සඞ්ඝුද්දෙසං ආරොචෙති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අන්තොඋපචාරගතානං ගාහෙතබ්බං.

ถ้าหากทายกบางคนเห็นภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไปยังอารามอื่นจากอารามของตนแล้วให้ชี้แจงภัตต์ที่ชี้แจง ตราบใดที่ยังอยู่ในภายในอุปจาระ หรือเป็นผู้ติดต่อกันด้วยนัยที่กล่าวแล้วกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมาอุปจาระ ตราบนั้น พึงรับตามฐิติกะในอารามของตนเท่านั้น ส่วนภัตต์ที่ให้แก่ภิกษุทั้งหลายผูอยู่นอกอุปจาระ เมื่อทายกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงชี้แจงภิกษุมีจำนวนเท่านี้จากสงฆ์" พึงรับสำหรับภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงแล้ว พึงทราบว่า แม้ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ไกลโดยไม่เว้นระยะสิบสองศอกด้วยนัยแห่งการติดต่อกัน ก็ชื่อว่ามาถึงแล้วในที่นั้น ถ้าหากทายกบอกกล่าวแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าไปแล้วในอารามที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังไป พึงรับตามฐิติกะของอารามนั้น แม้ถ้าทายกบางคนเห็นภิกษุทั้งหลายที่ประตูหมู่บ้าน หรือที่ถนน หรือที่สี่แยก หรือในภายในเรือนแล้วบอกกล่าวภัตต์ที่ชี้แจงแก่สงฆ์ พึงรับสำหรับภิกษุทั้งหลายผู้เข้าไปอยู่ในภายในอุปจาระในที่นั้นๆ

ඝරූපචාරො චෙත්ථ ‘‘එකං ඝරං එකූපචාරං, එකං ඝරං නානූපචාරං, නානාඝරං එකූපචාරං, නානාඝරං නානූපචාර’’න්ති ඉමෙසං වසෙන වෙදිතබ්බො. තත්ථ යං එකකුලස්ස ඝරං එකවළඤ්ජං හොති, තං සුප්පපාතපරිච්ඡෙදස්ස අන්තො එකූපචාරං නාම. තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො තස්මිං උපචාරෙ භික්ඛාචාරවත්තෙනපි ඨිතානං සබ්බෙසං පාපුණාති, එතං ‘‘එකං ඝරං එකූපචාරං’’ නාම.

อุปจาระของเรือนในที่นี้ พึงทราบโดยอาศัยเรือนสี่ประเภทเหล่านี้ คือ เรือนหลังเดียวมีอุปจาระเดียว, เรือนหลังเดียวมีอุปจาระต่างกัน, เรือนหลายหลังมีอุปจาระเดียว, เรือนหลายหลังมีอุปจาระต่างกัน ในบรรดาเรือนเหล่านั้น เรือนของตระกูลเดียวใดเป็นเรือนที่เข้าออกได้ทางประตูเดียว เรือนนั้นชื่อว่ามีอุปจาระเดียวภายในเขตชั่วกระด้งตก ลาภที่ชี้แจงที่เกิดขึ้นในเรือนนั้น ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวงผู้อยู่ในอุปจาระนั้น แม้ด้วยวัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาต เรือนนี้ชื่อว่า "เรือนหลังเดียวมีอุปจาระเดียว"

යං පන එකං ඝරං ද්වින්නං භරියානං සුඛවිහාරත්ථාය මජ්ඣෙ භිත්තිං උට්ඨාපෙත්වා නානාද්වාරවළඤ්ජං කතං, තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො භිත්තිඅන්තරිකස්ස න පාපුණාති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ නිසින්නස්සෙව පාපුණාති, එතං ‘‘එකං ඝරං නානූපචාරං’’ නාම.

ส่วนเรือนหลังเดียวใด เพื่อประโยชน์แก่การอยู่ผาสุกของภรรยาสองคน ก่อฝาขึ้นตรงกลาง ทำให้เป็นเรือนที่เข้าออกได้ทางประตูต่างกัน ลาภที่ชี้แจงที่เกิดขึ้นในเรือนนั้น ย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ถูกฝากั้น ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้นั่งอยู่ในที่นั้นๆ เท่านั้น เรือนนี้ชื่อว่า "เรือนหลังเดียวมีอุปจาระต่างกัน"

යස්මිං පන ඝරෙ බහූ භික්ඛූ නිමන්තෙත්වා අන්තොගෙහතො පට්ඨාය එකාබද්ධෙ කත්වා පටිවිස්සකඝරානිපි පූරෙත්වා නිසීදාපෙන්ති, තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො සබ්බෙසං පාපුණාති. යම්පි නානාකුලස්ස නිවෙසනං මජ්ඣෙ භිත්තිං අකත්වා එකද්වාරෙනෙව වළඤ්ජන්ති, තත්‍රාපි එසෙව නයො. එතං ‘‘නානාඝරං එකූපචාරං’’ නාම.

ส่วนในเรือนใด นิมนต์ภิกษุจำนวนมาก ทำให้เป็นผู้ติดต่อกันตั้งแต่ภายในเรือน แม้เรือนเพื่อนบ้านก็ให้เต็มแล้วให้นั่ง ลาภที่ชี้แจงที่เกิดขึ้นในเรือนนั้น ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวง แม้เรือนของตระกูลต่างกันใด ที่ไม่ทำฝาตรงกลางแล้วเข้าออกได้ทางประตูเดียวเท่านั้น ในเรือนนั้นก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน เรือนนี้ชื่อว่า "เรือนหลายหลังมีอุปจาระเดียว"

යො පන නානානිවෙසනෙසු නිසින්නානං භික්ඛූනං උද්දෙසලාභො උප්පජ්ජති, කිඤ්චාපි භිත්තිච්ඡිද්දෙන භික්ඛූ දිස්සන්ති, තස්මිං තස්මිං නිවෙසනෙ නිසින්නානංයෙව පාපුණාති, එතං ‘‘නානාඝරං නානූපචාරං’’ නාම.

ส่วนลาภที่ชี้แจงของภิกษุทั้งหลายผู้นั่งอยู่ในเรือนต่างๆ ใดเกิดขึ้น แม้ถ้าภิกษุทั้งหลายถูกเห็นได้ทางช่องฝา ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้นั่งอยู่ในเรือนนั้นๆ เท่านั้น เรือนนี้ชื่อว่า "เรือนหลายหลังมีอุปจาระต่างกัน"

යො පන ගාමද්වාරවීථිචතුක්කෙසු අඤ්ඤතරස්මිං ඨානෙ උද්දෙසභත්තං ලභිත්වා අඤ්ඤස්මිං භික්ඛුස්මිං අසති අත්තනොව පාපුණාපෙත්වා දුතියදිවසෙපි තස්මිංයෙව ඨානෙ අඤ්ඤං ලභති, තෙන යං අඤ්ඤං නවකං වා වුඩ්ඪං වා භික්ඛුං පස්සති, තස්ස ගාහෙතබ්බං. සචෙ කොචි නත්ථි, අත්තනොව පාපෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං.

ส่วนภิกษุรูปใดได้ภัตต์ที่ชี้แจงในที่ใดที่หนึ่งในบรรดาประตูหมู่บ้าน, ถนน, สี่แยก เมื่อไม่มีภิกษุอื่น ก็ให้ถึงแก่ตนเอง แม้ในวันรุ่งขึ้นก็ได้ภัตต์ที่ชี้แจงอื่นในที่นั้นนั่นแล ภิกษุนั้นเห็นภิกษุอื่นใด ไม่ว่าจะเป็นภิกษุใหม่หรือภิกษุผู้เฒ่า พึงรับสำหรับภิกษุนั้น ถ้าหากไม่มีใครเลย พึงให้ถึงแก่ตนเองแล้วฉัน

සචෙ ආසනසාලාය නිසීදිත්වා කාලං පටිමානෙන්තෙසු භික්ඛූසු කොචි ආගන්ත්වා ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථ, උද්දෙසපත්තං දෙථ, සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා පත්තං දෙථ, සඞ්ඝිකං පත්තං දෙථා’’ති වා වදති, උද්දෙසපත්තං ඨිතිකාය ගාහෙත්වා දාතබ්බං. ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසභික්ඛුං දෙථ, සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා භික්ඛුං දෙථ, සඞ්ඝිකං භික්ඛුං දෙථා’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො.

ถ้าหากทายกบางคนมาแล้วกล่าวในขณะที่ภิกษุทั้งหลายนั่งอยู่ในโรงฉันกำลังรอเวลาว่า "ขอท่านจงให้บาตรที่ชี้แจงแก่สงฆ์, ขอท่านจงให้บาตรที่ชี้แจง, ขอท่านจงชี้แจงบาตรจากสงฆ์แล้วให้, ขอท่านจงให้บาตรที่เป็นของสงฆ์" พึงรับบาตรที่ชี้แจงตามฐิติกะแล้วให้ แม้เมื่อกล่าวว่า "ขอท่านจงให้ภิกษุที่ชี้แจงแก่สงฆ์, ขอท่านจงชี้แจงภิกษุจากสงฆ์แล้วให้, ขอท่านจงให้ภิกษุที่เป็นของสงฆ์" ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน

උද්දෙසකො [Pg.91] පනෙත්ථ පෙසලො ලජ්ජී මෙධාවී ඉච්ඡිතබ්බො, තෙන තික්ඛත්තුං ඨිතිකං පුච්ඡිත්වා සචෙ කොචි ඨිතිකං ජානන්තො නත්ථි, ථෙරාසනතො ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන ‘‘අහං ජානාමි, දසවස්සෙන ලද්ධ’’න්ති කොචි භණති, ‘‘අත්ථාවුසො, දසවස්සා භික්ඛූ’’ති පුච්ඡිතබ්බං. සචෙ තස්ස සුත්වා ‘‘දසවස්සම්හ දසවස්සම්හා’’ති බහූ ආගච්ඡන්ති, ‘‘තුය්හං පාපුණාති, තුය්හං පාපුණාතී’’ති අවත්වා ‘‘සබ්බෙ අප්පසද්දා හොථා’’ති වත්වා පටිපාටියා ඨපෙතබ්බා. ඨපෙත්වා ‘‘කති ඉච්ඡථා’’ති උපාසකො පුච්ඡිතබ්බො. ‘‘එත්තකෙ නාම, භන්තෙ, භික්ඛූ’’ති වුත්තෙ ‘‘තුය්හං පාපුණාති, තුය්හං පාපුණාතී’’ති අවත්වා සබ්බනවකස්ස වස්සග්ගඤ්ච උතු ච දිවසභාගො ච ඡායා ච පුච්ඡිතබ්බා. සචෙ ඡායායපි පුච්ඡියමානාය අඤ්ඤො වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, තස්ස දාතබ්බං. අථ ඡායං පුච්ඡිත්වා ‘‘තුය්හං පාපුණාතී’’ති වුත්තෙ වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, න ලභති. කථාපපඤ්චෙන හි නිසින්නස්සාපි නිද්දායන්තස්සාපි ගාහිතං සුග්ගාහිතං, අතික්කන්තං සුඅතික්කන්තං, භාජනීයභණ්ඩඤ්හි නාමෙතං සම්පත්තස්සෙව පාපුණාති, තත්ථ සම්පත්තභාවො උපචාරෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බො. ආසනසාලාය ච අන්තොපරික්ඛෙපො උපචාරො, තස්මිං ඨිතස්ස ලාභො පාපුණාතීති.

ในเรื่องการแจกภัตตาหาร (อุเทศ) นี้ ภิกษุผู้แจกควรเป็นผู้รักในศีล มีความละอาย และมีปัญญา ภิกษุนั้นควรสอบถามลำดับ (ฐิติกะ) สามครั้ง หากไม่มีใครรู้ลำดับ ก็ให้เริ่มแจกตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระ แต่ถ้ามีใครกล่าวว่า 'ผมทราบครับ ภิกษุผู้มีพรรษา 10 ได้รับไปแล้ว' ก็ควรสอบถามว่า 'อาวุโสทั้งหลาย มีภิกษุผู้มีพรรษา 10 อยู่บ้างไหม' หากภิกษุจำนวนมากได้ยินคำนั้นแล้วพากันมากล่าวว่า 'พวกผมมีพรรษา 10 ครับ พวกผมมีพรรษา 10' ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ถึงลำดับของท่าน ถึงลำดับของท่าน' แต่ควรกล่าวว่า 'ทุกท่านจงเงียบเสียง' แล้วให้ยืนตามลำดับ เมื่อให้ยืนแล้ว ควรสอบถามอุบาสกว่า 'ท่านต้องการภิกษุกี่รูป' เมื่ออุบาสกกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมต้องการภิกษุเท่านี้รูป' ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ถึงลำดับของท่าน ถึงลำดับของท่าน' แต่ควรสอบถามจำนวนพรรษา ฤดู ส่วนของวัน และเงาแดด ของภิกษุผู้เป็นนวกะที่สุด (พรรษาน้อยที่สุด) หากในขณะที่กำลังสอบถามเรื่องเงาแดดอยู่นั้น มีภิกษุผู้แก่กว่า (วุฑฒตร) รูปอื่นมาถึง ก็ควรให้แก่ภิกษุผู้แก่กว่านั้น แต่ถ้าสอบถามเรื่องเงาแดดแล้วกล่าวว่า 'ถึงลำดับของท่าน' แล้วภิกษุผู้แก่กว่าจึงมาถึง ภิกษุผู้แก่กว่านั้นก็ไม่ได้รับ เพราะว่าภัตตาหารที่ให้รับไปแล้ว แม้แก่ผู้ที่นั่งคุยกันอยู่หรือหลับอยู่ ก็ชื่อว่าให้รับไปดีแล้ว ภัตตาหารที่ผ่านลำดับไปแล้ว ก็ชื่อว่าผ่านไปดีแล้ว เพราะว่าสิ่งของที่ควรแบ่งปันนี้ ย่อมตกแก่ผู้ที่มาถึงเท่านั้น ในเรื่องนั้น ความเป็นผู้มาถึงควรกำหนดด้วยอุปจาร (บริเวณใกล้เคียง) และบริเวณภายในโรงฉันหรือศาลาฉันในหมู่บ้าน ชื่อว่าอุปจาร ลาภย่อมตกแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในอุปจารนั้น

කොචි ආසනසාලතො අට්ඨ උද්දෙසපත්තෙ ආහරාපෙත්වා සත්ත පත්තෙ පණීතභොජනානං එකං උදකස්ස පූරෙත්වා ආසනසාලායං පහිණාති, ගහෙත්වා ආගතා කිඤ්චි අවත්වා භික්ඛූනං හත්ථෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා පක්කමන්ති. යෙන යං ලද්ධං, තස්සෙව තං හොති. යෙන පන උදකං ලද්ධං, තස්ස අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං ගාහෙතබ්බං. තඤ්ච ලූඛං වා ලභතු පණීතං වා තිචීවරපරිවාරං වා, තස්සෙවෙතං. ඊදිසො හිස්ස පුඤ්ඤවිසෙසො. උදකං පන යස්මා ආමිසං න හොති, තස්මා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං ලබ්භති.

ทายกบางคนให้คนนำบาตรอุเทศ 8 ใบมาจากโรงฉัน (หรือจากบ้าน) บรรจุอาหารอันประณีต 7 ใบ บรรจุน้ำ 1 ใบ แล้วส่งไปยังโรงฉัน คนที่ถือมาเมื่อมาถึงแล้วไม่พูดอะไร วางบาตรลงในมือของภิกษุทั้งหลายแล้วหลีกไป ภิกษุรูปใดได้รับบาตรใด บาตรนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น ส่วนภิกษุรูปใดได้รับบาตรน้ำ ควรพักลำดับ (ฐิติกะ) ที่ผ่านไปแล้วนั้นไว้ก่อน แล้วให้รับภัตอุเทศอื่น ภิกษุนั้นจะได้รับภัตที่เศร้าหมองก็ตาม ประณีตก็ตาม หรือมีไตรจีวรเป็นบริวารก็ตาม ภัตนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น เพราะนี่เป็นบุญพิเศษของท่าน ส่วนน้ำนั้นเพราะไม่เป็นอามิส ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงได้รับภัตอุเทศอื่น

සචෙ පන තෙ ගහෙත්වා ආගතා ‘‘ඉදං කිර භන්තෙ සබ්බං භාජෙත්වා භුඤ්ජථා’’ති වත්වා ගච්ඡන්ති, සබ්බෙහි භාජෙත්වා භුඤ්ජිත්වා උදකං පාතබ්බං. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘අට්ඨ මහාථෙරෙ දෙථ, මජ්ඣිමෙ දෙථ, නවකෙ දෙථ, පරිපුණ්ණවස්සසාමණෙරෙ දෙථ, මජ්ඣිමභාණකාදයො දෙථ, මය්හං ඤාතිභික්ඛූ දෙථා’’ති වදන්තස්ස පන ‘‘උපාසක, ත්වං එවං වදසි, ඨිතිකාය පන තෙසං න පාපුණාතී’’ති වත්වා ඨිතිකාවසෙනෙව දාතබ්බා. දහරසාමණෙරෙහි [Pg.92] පන උද්දෙසභත්තෙසු ලද්ධෙසු සචෙ දායකානං ඝරෙ මඞ්ගලං හොති, ‘‘තුම්හාකං ආචරියුපජ්ඣායෙ පෙසෙථා’’ති වත්තබ්බං.

แต่ถ้าคนเหล่านั้นถือมาแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงแบ่งปันสิ่งนี้ทั้งหมดแล้วฉันเถิด' ดังนี้แล้วหลีกไป ภิกษุทุกรูปควรแบ่งปันกันฉันแล้วดื่มน้ำ ส่วนอุบาสกผู้กล่าวเจาะจงจากสงฆ์ว่า 'ขอจงถวายแก่พระมหาเถระ 8 รูป, ถวายแก่พระมัชฌิมเถระ, ถวายแก่พระนวกะ, ถวายแก่สามเณรผู้มีพรรษาครบ (20 ปี), ถวายแก่พระมัชฌิมภาณกะเป็นต้น, ถวายแก่ภิกษุผู้เป็นญาติของข้าพเจ้า' ดังนี้ ควรกล่าวแก่เขาว่า 'อุบาสก ท่านกล่าวอย่างนี้ แต่ภัตอุเทศย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นตามลำดับ (ฐิติกะ)' แล้วควรให้แก่ภิกษุทั้งหลายตามอำนาจของลำดับเท่านั้น ส่วนเมื่อพวกภิกษุหนุ่มและสามเณรได้รับภัตอุเทศแล้ว หากที่บ้านของทายกมีงานมงคล ควรกล่าว (แก่ทายก) ว่า 'ท่านทั้งหลายจงส่งพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ของพวกท่านไปเถิด'

යස්මිං පන උද්දෙසභත්තෙ පඨමභාගො සාමණෙරානං පාපුණාති, අනුභාගො මහාථෙරානං, න තත්ථ සාමණෙරා ‘‘මයං පඨමභාගං ලභිම්හා’’ති පුරතො ගන්තුං ලභන්ති, යථාපටිපාටියා එව ගන්තබ්බං. ‘‘සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘තුම්හෙ එථා’ති වුත්තෙ ‘මය්හං අඤ්ඤදාපි ජානිස්සසි, ඨිතිකා පන එවං ගච්ඡතී’’’ති ඨිතිකාවසෙනෙව ගාහෙතබ්බං. අථ ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථා’’ති වත්වා අගාහිතෙයෙව පත්තෙ යස්ස කස්සචි පත්තං ගහෙත්වා පූරෙත්වා ආහරති, ආහටම්පි ඨිතිකාය එව ගාහෙතබ්බං.

ส่วนในภัตอุเทศใด ส่วนแรกตกแก่พวกสามเณร ส่วนหลังตกแก่พระมหาเถระ ในภัตอุเทศนั้น พวกสามเณรไม่ควรกล่าวว่า 'พวกเราได้รับส่วนแรกแล้ว' แล้วเดินไปข้างหน้า (พระมหาเถระ) แต่ควรไปตามลำดับนั่นเอง เมื่อทายกกล่าวเจาะจงจากสงฆ์ว่า 'ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงมาเถิด' ภิกษุควรกล่าวว่า 'เรื่องของผมท่านค่อยรู้ในวันอื่นเถิด แต่ลำดับ (ฐิติกะ) ย่อมดำเนินไปอย่างนี้' แล้วควรให้รับตามอำนาจของลำดับเท่านั้น อนึ่ง เมื่อทายกกล่าวว่า 'ขอจงถวายบาตรอุเทศของสงฆ์' ดังนี้แล้ว ในขณะที่ยังไม่ได้ให้รับบาตรนั่นเอง ทายกถือเอาบาตรของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไปบรรจุให้เต็มแล้วนำมา แม้ภัตที่เขานำมานั้น ก็ควรให้รับตามลำดับเท่านั้น

එකො ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං ආහරා’’ති පෙසිතො ‘‘භන්තෙ, එකං පත්තං දෙථ, නිමන්තනභත්තං ආහරිස්සාමී’’ති වදති, සො චෙ උද්දෙසභත්තඝරතො අයං ආගතොති ඤත්වා භික්ඛූහි ‘‘නනු ත්වං අසුකඝරතො ආගතො’’ති වුත්තො ‘‘ආම, භන්තෙ, න නිමන්තනභත්තං, උද්දෙසභත්ත’’න්ති භණති, ඨිතිකාය ගහෙතබ්බං. යො පන ‘‘එකං පත්තං ආහරා’’ති වුත්තො ‘‘‘කි’න්ති වත්වා ආහරාමී’’ති වත්වා ‘‘යථා තෙ රුච්චතී’’ති වුත්තො ආගච්ඡති, අයං විස්සට්ඨදූතො නාම. උද්දෙසපත්තං වා පටිපාටිපත්තං වා පුග්ගලිකපත්තං වා යං ඉච්ඡති, තං තස්ස දාතබ්බං. එකො බාලො අබ්‍යත්තො ‘‘උද්දෙසපත්තං ආහරා’’ති පෙසිතො වත්තුං න ජානාති, තුණ්හීභූතො තිට්ඨති, සො ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතොසී’’ති වා ‘‘කස්ස පත්තං හරිස්සසී’’ති වා න වත්තබ්බො. එවඤ්හි වුත්තො පුච්ඡාසභාගෙන ‘‘තුම්හාකං සන්තිකං ආගතොම්හී’’ති ‘‘තුම්හාකං පත්තං හරිස්සාමී’’ති වා වදෙය්‍ය, තතො තං භික්ඛුං අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ජිගුච්ඡන්තා න ඔලොකෙය්‍යුං. ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති පන වත්තබ්බො. තස්ස ‘‘උද්දෙසපත්තත්ථාය ආගතොම්හී’’ති වදන්තස්ස ගාහෙත්වා පත්තො දාතබ්බො.

คนผู้หนึ่งถูกส่งมาว่า 'จงไปนำบาตรอุเทศของสงฆ์มา' แต่เขากลับกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงถวายบาตรใบหนึ่ง กระผมจะนำภัตนิมนต์มา' หากภิกษุทั้งหลายทราบว่าคนผู้นี้มาจากบ้านที่มีภัตอุเทศ จึงถามว่า 'ท่านมาจากบ้านชื่อโน้นไม่ใช่หรือ' เมื่อเขาตอบว่า 'ใช่ครับท่านผู้เจริญ ไม่ใช่ภัตนิมนต์ครับ เป็นภัตอุเทศต่างหาก' ดังนี้ ควรให้รับตามลำดับ ส่วนผู้ใดถูกบอกว่า 'จงไปนำบาตรใบหนึ่งมา' แล้วถามว่า 'จะให้กระผมกล่าวอย่างไรแล้วนำมา' เมื่อถูกบอกว่า 'ท่านชอบใจอย่างไรก็จงนำมาอย่างนั้นเถิด' แล้วจึงมา ผู้นี้ชื่อว่าวิสสัฏฐทูต (ทูตผู้ได้รับมอบอำนาจ) เขาต้องการบาตรอุเทศ บาตรตามลำดับ หรือบาตรปาฏิปุคคลิกใบใด ก็ควรให้ใบนั้นแก่เขา คนผู้หนึ่งเป็นคนเขลาไม่ฉลาด ถูกส่งมาว่า 'จงไปนำบาตรอุเทศมา' แต่ไม่รู้จะพูดอย่างไร ยืนนิ่งอยู่ ไม่ควรไปถามเขาว่า 'ท่านมาหาใคร' หรือ 'ท่านจะนำบาตรของใครไป' เพราะเมื่อถูกถามอย่างนี้ เขาอาจจะตอบตามแนวคำถามว่า 'กระผมมาหาพระคุณเจ้า' หรือ 'กระผมจะนำบาตรของพระคุณเจ้าไป' จากนั้น ภิกษุรูปอื่นๆ ก็จะพากันรังเกียจภิกษุรูปนั้นและไม่มองดู แต่ควรกล่าว (ถาม) ว่า 'ท่านจะไปไหน ท่านเดินเที่ยวทำอะไรอยู่' เมื่อเขาตอบว่า 'กระผมมาเพื่อต้องการบาตรอุเทศ' ดังนี้ จึงควรให้เขารับบาตรไป

එකා කූටට්ඨිතිකා නාම හොති. රඤ්ඤො වා හි රාජමහාමත්තස්ස වා ගෙහෙ අතිපණීතානි අට්ඨ උද්දෙසභත්තානි නිච්චං දිය්‍යන්ති, තානි එකචාරිකභත්තානි කත්වා භික්ඛූ විසුං ඨිතිකාය පරිභුඤ්ජන්ති. එකච්චෙ භික්ඛූ ‘‘ස්වෙ දානි අම්හාකං පාපුණිස්සන්තී’’ති අත්තනො ඨිතිකං සල්ලක්ඛෙත්වා ගතා, තෙසු අනාගතෙසුයෙව අඤ්ඤෙ ආගන්තුකා භික්ඛූ ආගන්ත්වා ආසනසාලාය [Pg.93] නිසීදන්ති; තඞ්ඛණඤ්ඤෙව රාජපුරිසා ආගන්ත්වා ‘‘පණීතභත්තපත්තෙ දෙථා’’ති වදන්ති. ආගන්තුකා ඨිතිකං අජානන්තා ගාහෙන්ති. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ච ඨිතිකං ජානනකභික්ඛූ ආගන්ත්වා ‘‘කිං ගාහෙථා’’ති වදන්ති. ‘‘රාජගෙහෙ පණීතභත්ත’’න්ති. ‘‘කතිවස්සතො පට්ඨායා’’ති? ‘‘එත්තකවස්සතො නාමා’’ති. ‘‘මා ගාහෙථා’’ති නිවාරෙත්වා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. ගාහිතෙ ආගතෙහිපි පත්තදානකාලෙ ආගතෙහිපි දින්නකාලෙ ආගතෙහිපි රාජගෙහතො පත්තෙ පූරෙත්වා ආහටකාලෙ ආගතෙහිපි රාජා ‘‘අජ්ජ භික්ඛූයෙව ආගච්ඡන්තූ’’ති පෙසෙත්වා භික්ඛූනංයෙව හත්ථෙ පිණ්ඩපාතං දෙති; එවං දින්නපිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා ආගතකාලෙ ආගතෙහිපි ඨිතිකං ජානනකභික්ඛූහි ‘‘මා භුඤ්ජිත්ථා’’ති වාරෙත්වා ඨිතිකායමෙව ගාහෙතබ්බං.

มีลำดับภัตที่ไม่ซื่อตรงอย่างหนึ่ง ในเรือนของพระราชาหรือมหาอำมาตย์ของพระราชา มีอุเทศภัตอันประณีตยิ่ง ๘ ที่ซึ่งถวายเป็นประจำ ภิกษุทั้งหลายทำให้เป็นภัตที่หมุนเวียนไปตามลำดับเดียวแล้วฉันแยกกันตามลำดับภัต ภิกษุบางรูปกำหนดลำดับภัตของตนว่า "พรุ่งนี้ภัตจะถึงเรา" แล้วก็ไป เมื่อภิกษุเหล่านั้นยังไม่มา ภิกษุอาคันตุกะรูปอื่นก็มานั่งในโรงฉัน ในขณะนั้นเอง พวกราชบุรุษก็มากล่าวว่า "จงถวายบาตรเพื่อรับภัตอันประณีต" ภิกษุอาคันตุกะผู้ไม่รู้ลำดับภัตก็รับไป ในขณะนั้นเอง ภิกษุผู้รู้ลำดับภัตก็มากล่าวว่า "รับอะไรไป" ภิกษุอาคันตุกะตอบว่า "ภัตอันประณีตในราชสำนัก" ภิกษุผู้รู้ลำดับภัตถามว่า "รับตั้งแต่พรรษาเท่าไร" ภิกษุอาคันตุกะตอบว่า "ตั้งแต่พรรษาเท่านี้" ภิกษุผู้รู้ลำดับภัตก็ห้ามว่า "อย่ารับไป" แล้วให้รับตามลำดับภัต เมื่อรับไปแล้วก็ดี หรือมาถึงในเวลาถวายบาตรก็ดี ในเวลาที่ถวายแล้วก็ดี ในเวลาที่นำบาตรที่เต็มจากราชสำนักมาแล้วก็ดี พระราชาก็ทรงส่งคนไปกล่าวว่า "วันนี้ขอให้ภิกษุทั้งหลายมาเอง" แล้วถวายบิณฑบาตในมือของภิกษุเหล่านั้นเอง เมื่อรับบิณฑบาตที่ถวายเช่นนั้นแล้วกลับมา ภิกษุผู้รู้ลำดับภัตก็ห้ามว่า "อย่าฉัน" แล้วให้รับตามลำดับภัตนั่นเอง

අථ නෙ රාජා භොජෙත්වා පත්තෙපි නෙසං පූරෙත්වා දෙති, යං ආහටං තං ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන ‘‘මා තුච්ඡහත්ථා ගච්ඡන්තූ’’ති ථොකමෙව පත්තෙසු පක්ඛිත්තං හොති, තං න ගාහෙතබ්බං. අථ භුඤ්ජිත්වා තුච්ඡපත්තාව ආගච්ඡන්ති, යං තෙහි භුත්තං, තං නෙසං ගීවා හොතීති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘ගීවාකිච්චං එත්ථ නත්ථි, ඨිතිකං පන අජානන්තෙහි යාව ජානනකා ආගච්ඡන්ති, තාව නිසීදිතබ්බං සියා; එවං සන්තෙපි භුත්තං සුභුත්තං, ඉදානි පත්තට්ඨානෙන ගාහෙතබ්බ’’න්ති.

ถ้าพระราชาทรงเลี้ยงภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นแล้วทรงเติมบาตรให้เต็มแล้วถวาย ภัตที่นำมานั้นต้องรับตามลำดับภัต แต่ถ้าทรงดำริว่า "อย่าให้ไปมือเปล่าเลย" แล้วใส่ภัตเพียงเล็กน้อยลงในบาตร ภัตนั้นไม่ควรรับ ถ้าภิกษุเหล่านั้นฉันแล้วถือบาตรเปล่ากลับมา ภัตที่พวกท่านฉันไปนั้นเป็นหนี้ของพวกท่าน พระมหาสุมัตเถระกล่าวอย่างนี้ ส่วนพระมหาปทุมัตเถระกล่าวว่า "ในเรื่องนี้ไม่มีกิจด้วยความเป็นหนี้ แต่ภิกษุผู้ไม่รู้ลำดับภัตควรนั่งรอจนกว่าภิกษุผู้รู้จะมา ถึงจะเป็นเช่นนั้น ภัตที่ฉันไปแล้วก็ชื่อว่าฉันดีแล้ว บัดนี้ควรรับตามลำดับที่บาตรมาถึง"

එකො තිචීවරපරිවාරො සතග්ඝනකො පිණ්ඩපාතො අවස්සිකස්ස භික්ඛුනො පත්තො, විහාරෙ ච ‘‘එවරූපො පිණ්ඩපාතො අවස්සිකස්ස පත්තො’’ති ලිඛිත්වා ඨපෙසුං. අථ සට්ඨිවස්සච්චයෙන අඤ්ඤො තථාරූපො පිණ්ඩපාතො උප්පන්නො, අයං කිං අවස්සිකට්ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බො, උදාහු සට්ඨිවස්සිකට්ඨිතිකායාති. සට්ඨිවස්සිකට්ඨිතිකායාති වුත්තං, අයඤ්හි භික්ඛු ඨිතිකං ගහෙත්වායෙව වඩ්ඪිතොති.

บิณฑบาตที่มีไตรจีวรเป็นบริวาร มีค่าหนึ่งร้อย มาถึงภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา และในวิหารก็ได้เขียนไว้ว่า "บิณฑบาตเช่นนี้มาถึงภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา" ต่อมาเมื่อล่วงไป ๖๐ พรรษา บิณฑบาตเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก บิณฑบาตนี้ควรรับตามลำดับภัตของภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา หรือตามลำดับภัตของภิกษุผู้มี ๖๐ พรรษา? ท่านกล่าวว่า "ควรรับตามลำดับภัตของภิกษุผู้มี ๖๐ พรรษา" เพราะภิกษุรูปนี้เจริญวัยมาด้วยการรับตามลำดับภัตนั่นเอง

එකො උද්දෙසභත්තං භුඤ්ජිත්වා සාමණෙරො ජාතො, පුන තං භත්තං සාමණෙරට්ඨිතිකාය පත්තං ගණ්හිතුං ලභති. අයං කිර අන්තරාභට්ඨකො නාම. යො පන පරිපුණ්ණවස්සො සාමණෙරො ‘‘ස්වෙ උද්දෙසභත්තං ලභිස්සතී’’ති අජ්ජෙව උපසම්පජ්ජති, අතික්කන්තා තස්ස ඨිතිකා. එකස්ස භික්ඛුනො උද්දෙසභත්තං පත්තං, පත්තො චස්ස න තුච්ඡො හොති, සො අඤ්ඤස්ස සමීපෙ නිසින්නස්ස පත්තං දාපෙති, තඤ්චෙ ථෙය්‍යාය හරන්ති, ගීවා හොති[Pg.94]. සචෙ පන සො භික්ඛු ‘‘මය්හං පත්තං දම්මී’’ති සයමෙව දෙති, අස්ස ගීවා න හොති. අථාපි තෙන භත්තෙන අනත්ථිකො හුත්වා ‘‘අලං මය්හං, තවෙතං භත්තං දම්මි, පත්තං පෙසෙත්වා ආහරාපෙහී’’ති අඤ්ඤං වදති, යං තතො ආහරීයති සබ්බං පත්තසාමිකස්ස හොති. පත්තඤ්චෙ ථෙය්‍යාය හරන්ති, සුහටො; භත්තස්ස දින්නත්තා ගීවා න හොති.

ภิกษุรูปหนึ่งฉันอุเทศภัตแล้วกลายเป็นสามเณร เขาย่อมได้เพื่อรับภัตนั้นตามลำดับภัตของสามเณรอีก สามเณรนี้ชื่อว่าผู้ตกหล่นในระหว่าง ส่วนสามเณรผู้มีอายุครบพรรษาคิดว่า "พรุ่งนี้เราจักได้อุเทศภัต" แล้วอุปสมบทในวันนี้เอง ลำดับภัตของท่านชื่อว่าล่วงเลยไปแล้ว อุเทศภัตมาถึงภิกษุรูปหนึ่ง และบาตรของท่านก็ไม่ว่าง ท่านจึงให้ถวายในบาตรของภิกษุรูปอื่นที่นั่งอยู่ใกล้ๆ ถ้าพวกหัวขโมยลักบาตรนั้นไป เป็นหนี้ แต่ถ้าภิกษุนั้นกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้บาตรของข้าพเจ้า" แล้วให้เอง ไม่เป็นหนี้ หรือถ้าภิกษุนั้นไม่ต้องการภัตนั้นแล้วกล่าวกับภิกษุรูปอื่นว่า "พอแล้วสำหรับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าให้ภัตนี้แก่ท่าน ท่านจงส่งบาตรไปให้เขานำมาเถิด" สิ่งที่นำมาจากที่นั้นทั้งหมดเป็นของเจ้าของบาตร ถ้าพวกหัวขโมยลักบาตรไป ถือว่าการลักสำเร็จแล้ว แต่เพราะภัตนั้นถูกยกให้แล้ว จึงไม่เป็นหนี้

විහාරෙ දස භික්ඛූ හොන්ති, තෙසු නව පිණ්ඩපාතිකා, එකො සාදියනකො. ‘‘දස උද්දෙසපත්තෙ දෙථා’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකා ගහෙතුං න ඉච්ඡන්ති. ඉතරො භික්ඛු ‘‘සබ්බානි මය්හං පාපුණන්තී’’ති ගණ්හාති, ඨිතිකා න හොති. එකෙකං චෙ පාපෙත්වා ගණ්හාති, ඨිතිකා තිට්ඨති. එවං ගාහෙත්වා දසහිපි පත්තෙහි ආහරාපෙත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං සඞ්ගහං කරොථා’’ති නව පත්තෙ පිණ්ඩපාතිකානං දෙති, භික්ඛුදත්තියං නාමෙතං, ගණ්හිතුං වට්ටති.

ในวิหารมีภิกษุ ๑๐ รูป ในจำนวนนั้น ๙ รูปเป็นผู้ถือธุดงค์บิณฑบาต ๑ รูปเป็นผู้ยินดีรับนิมนต์ เมื่อมีผู้กล่าวว่า "จงถวายบาตรอุเทศภัต ๑๐ ใบ" ภิกษุผู้ถือธุดงค์บิณฑบาตไม่ปรารถนาจะรับ ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า "ทั้งหมดถึงแก่ข้าพเจ้า" แล้วรับไป ลำดับภัตย่อมไม่มี ถ้าทำให้ถึงแก่ตนทีละใบแล้วรับ ลำดับภัตย่อมตั้งอยู่ เมื่อให้รับอย่างนี้แล้ว ให้คนนำมาด้วยบาตรทั้ง ๑๐ ใบแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงทำการสงเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด" แล้วให้บาตร ๙ ใบแก่ภิกษุผู้ถือธุดงค์บิณฑบาต ภัตนี้ชื่อว่าภิกขุทัตติยะ ควรเพื่อจะรับ

සචෙ සො උපාසකො ‘‘භන්තෙ, ඝරං ආගන්තබ්බ’’න්ති වදති, සො ච භික්ඛු තෙ භික්ඛූ ‘‘එථ, භන්තෙ, මය්හං සහායා හොථා’’ති තස්ස ඝරං ගච්ඡති. යං තත්ථ ලභති, සබ්බං තස්සෙව හොති. ඉතරෙ තෙන දින්නං ලභන්ති. අථ නෙසං ඝරෙයෙව නිසීදාපෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි දෙන්ති, ‘‘භන්තෙ, යං මනුස්සා දෙන්ති, තං ගණ්හථා’’ති තස්ස භික්ඛුනො වචනෙනෙව ඉතරෙසං වට්ටති. භුත්තාවීනං පත්තෙ පූරෙත්වා ගණ්හිත්වා ගමනත්ථාය දෙන්ති, සබ්බං තස්සෙව භික්ඛුනො හොති, තෙන දින්නං ඉතරෙසං වට්ටති.

ถ้าอุบาสกนั้นกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ควรไปที่บ้าน" และภิกษุรูปนั้นกล่าวกับภิกษุเหล่านั้นว่า "มาเถิดท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงเป็นสหายของข้าพเจ้า" แล้วไปที่บ้านของเขา สิ่งที่ได้ในที่นั้นทั้งหมดเป็นของภิกษุรูปนั้นนั่นเอง ภิกษุรูปอื่นย่อมได้สิ่งที่ภิกษุรูปนั้นให้ หรือถ้าเขาให้ภิกษุเหล่านั้นนั่งในบ้านนั่นเองแล้วถวายน้ำทักษิโณทก ถวายยาคูและของขบเคี้ยวเป็นต้น แล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ สิ่งใดที่พวกมนุษย์ถวาย ขอท่านทั้งหลายจงรับสิ่งนั้นเถิด" ด้วยคำของภิกษุรูปนั้นนั่นเอง ย่อมควรแก่ภิกษุรูปอื่น ถ้าเขาเติมบาตรของภิกษุผู้ฉันเสร็จแล้วให้เต็มแล้วถวายเพื่อให้ถือกลับไป สิ่งทั้งหมดเป็นของภิกษุรูปนั้นนั่นเอง สิ่งที่ภิกษุรูปนั้นให้ ย่อมควรแก่ภิกษุรูปอื่น

යදි පන තෙ විහාරෙයෙව තෙන භික්ඛුනා ‘‘භන්තෙ, මය්හං භික්ඛං ගණ්හථ, මනුස්සානඤ්ච වචනං කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තා ගච්ඡන්ති, යං තත්ථ භුඤ්ජන්ති චෙව නීහරන්ති ච, සබ්බං තං තස්සෙව සන්තකං. අථාපි ‘‘මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති අවුත්තා ‘‘මනුස්සානං වචනං කාතුං වට්ටතී’’ති ගච්ඡන්ති, තත්‍ර චෙ එකස්ස මධුරෙන සරෙන අනුමොදනං කරොන්තස්ස සුත්වා ථෙරානඤ්ච උපසමෙ පසීදිත්වා බහුං සමණපරික්ඛාරං දෙන්ති, අයං ථෙරෙසු පසාදෙන උප්පන්නො ‘‘අකතභාගො’’ නාම, තස්මා සබ්බෙසං පාපුණාති.

แต่ถ้าภิกษุผู้ถือธุดงค์บิณฑบาตเหล่านั้นถูกภิกษุรูปนั้นกล่าวในวิหารนั่นเองว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้า และควรทำตามคำของพวกมนุษย์ด้วย" แล้วไป สิ่งที่ฉันและนำออกไปในที่นั้นทั้งหมดเป็นของภิกษุรูปนั้นนั่นเอง หรือถ้าไม่ได้ถูกกล่าวว่า "จงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้า" แต่ถูกกล่าวว่า "ควรทำตามคำของพวกมนุษย์" แล้วไป ในที่นั้น ถ้าเขาได้ฟังภิกษุรูปหนึ่งอนุโมทนาด้วยเสียงอันไพเราะ หรือเลื่อมใสในความสงบของพระเถระทั้งหลายแล้วถวายสมณบริขารเป็นอันมาก สิ่งนี้ชื่อว่า อกตภาค คือส่วนที่มิได้จัดแจงไว้ ซึ่งเกิดขึ้นด้วยความเลื่อมใสในพระเถระทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงถึงแก่ภิกษุทุกรูป

එකො සඞ්ඝතො උද්දිසාපෙත්වා ඨිතිකාය ගාහිතං පත්තං හරිත්වා පණීතස්ස ඛාදනීයභොජනීයස්ස පූරෙත්වා ආහරිත්වා ‘‘ඉමං, භන්තෙ, සබ්බො සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති දෙති, සබ්බෙහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. පත්තසාමිකස්ස පන අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං දාතබ්බං. අථ [Pg.95] ‘‘පඨමංයෙව සබ්බං සඞ්ඝිකං පත්තං දෙථා’’ති වදති, එකස්ස ලජ්ජිභික්ඛුනො සන්තකො පත්තො දාතබ්බො. ආහරිත්වා ච ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති වුත්තෙ භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

อุบาสกคนหนึ่งให้ชี้แจง (ภิกษุ) จากสงฆ์แล้ว นำบาตรที่รับไปตามลำดับ (ฐิติกา) ไป บรรจุด้วยของขบเคี้ยวและของฉันอันประณีตจนเต็มแล้วนำมา ถวายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระสงฆ์ทั้งหมดจงฉันของนี้เถิด" ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดพึงแบ่งกันฉัน. แต่สำหรับเจ้าของบาตร พึงยกยอดลำดับที่ล่วงไปแล้วนั้นไว้ และพึงให้ภัตที่ชี้แจง (อุทเทสภัต) อื่นแทน. อนึ่ง ถ้าเขาบอกว่า "จงให้บาตรที่เป็นของสงฆ์ทั้งหมดตั้งแต่แรกทีเดียว" พึงให้บาตรที่เป็นของภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะ (ลัชชีภิกษุ) รูปหนึ่ง. และเมื่อเขานำมาแล้วกล่าวว่า "ขอพระสงฆ์ทั้งหมดจงฉันเถิด" พึงแบ่งกันฉัน.

එකො පාතියා භත්තං ආහරිත්වා ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසං දම්මී’’ති වදති, එකෙකං ආලොපං අදත්වා ඨිතිකාය එකස්ස යාපනමත්තං කත්වා දාතබ්බං. අථ සො භත්තං ආහරිත්වා කිඤ්චි වත්තුං අජානන්තො තුණ්හීභූතො අච්ඡති, ‘‘කස්ස තෙ ආනීතං, කස්ස දාතුකාමොසී’’ති න වත්තබ්බං. පුච්ඡාසභාගෙන හි ‘‘තුම්හාකං ආනීතං, තුම්හාකං දාතුකාමොම්හී’’ති වදෙය්‍ය, තතො තං භික්ඛුං අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ජිගුච්ඡන්තා ගීවං පරිවත්තෙත්වා ඔලොකෙතබ්බම්පි න මඤ්ඤෙය්‍යුං. සචෙ පන ‘‘කුහිං යාසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති වුත්තෙ ‘‘උද්දෙසභත්තං ගහෙත්වා ආගතොම්හී’’ති වදති, එකෙන ලජ්ජිභික්ඛුනා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ ආභතං බහු හොති, සබ්බෙසං පහොති, ඨිතිකාකිච්චං නත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පත්තං පූරෙත්වා දාතබ්බං.

อุบาสกคนหนึ่งนำภัตมาด้วยถาดแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายภัตที่ชี้แจงแก่สงฆ์" ไม่พึงให้ทีละคำ แต่พึงจัดตามลำดับให้พอเพียงแก่ภิกษุรูปหนึ่ง. ถ้าอุบาสกนั้นนำภัตมาแล้วไม่รู้จะพูดอะไร นั่งนิ่งอยู่ ไม่พึงถามว่า "ท่านนำมาเพื่อใคร ท่านประสงค์จะถวายใคร?" เพราะถ้าเขาตอบตามลักษณะคำถามว่า "ข้าพเจ้านำมาเพื่อท่าน ข้าพเจ้าประสงค์จะถวายท่าน" ภิกษุรูปนั้นก็จะถูกภิกษุอื่นรังเกียจ ถึงกับเบือนหน้าหนีไม่ยอมมองดู. แต่ถ้าเมื่อถูกถามว่า "ท่านจะไปไหน ท่านเที่ยวทำอะไรอยู่?" แล้วเขาตอบว่า "ข้าพเจ้าถือเอาอุทเทสภัตมา" ภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะรูปหนึ่งพึงรับไปตามลำดับ. ถ้าของที่นำมามีมาก พอแก่ภิกษุทั้งหมด ก็ไม่มีกิจที่จะต้องจัดลำดับ พึงบรรจุบาตรให้เต็มแล้วถวายตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไป.

‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං ආහරිස්සසී’’ති අවත්වා පකතිට්ඨිතිකාය එව ගාහෙතබ්බං. යො පන පායාසො වා රසපිණ්ඩපාතො වා නිච්චං ලබ්භති; එවරූපානං පණීතභොජනානං ආවෙණිකා ඨිතිකා කාතබ්බා, තථා සපරිවාරාය යාගුයා මහග්ඝානං ඵලානං පණීතානඤ්ච ඛජ්ජකානං. පකතිභත්තයාගුඵලඛජ්ජකානං පන එකාව ඨිතිකා කාතබ්බා. ‘‘සප්පිං ආහරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ සබ්බසප්පීනං එකාව ඨිතිකා වට්ටති, තථා සබ්බතෙලානං. ‘‘මධුං ආහරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ පන මධුනො එකාව ඨිතිකා වට්ටති, තථා ඵාණිතස්ස ලට්ඨිමධුකාදීනඤ්ච භෙසජ්ජානං. සචෙ පන ගන්ධමාලං සඞ්ඝුද්දෙසං දෙන්ති, පිණ්ඩපාතිකස්ස වට්ටති, න වට්ටතීති. ආමිසස්සෙව පටික්ඛිත්තත්තා වට්ටති, සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නත්තා පන න ගහෙතබ්බන්ති වදන්ති.

เมื่อเขากล่าวว่า "จงให้บาตรที่ชี้แจงแก่สงฆ์" ไม่พึงถามว่า "ท่านจะนำอะไรมา?" แต่พึงรับไปตามลำดับปกติ. แต่ถ้าเป็นข้าวปายาสหรือบิณฑบาตที่มีรสเลิศซึ่งได้รับเป็นประจำ พึงจัดลำดับแยกต่างหากสำหรับอาหารอันประณีตเช่นนั้น เช่นเดียวกับยาคูพร้อมบริวาร ผลไม้ราคาแพง และของขบเคี้ยวอันประณีต. แต่สำหรับภัต ยาคู ผลไม้ และของขบเคี้ยวตามปกติ พึงจัดลำดับเดียวกัน. เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะนำเนยใสมา" พึงจัดลำดับเดียวกันสำหรับเนยใสทั้งหมด เช่นเดียวกับน้ำมันทั้งหมด. แต่เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะนำน้ำผึ้งมา" พึงจัดลำดับเดียวกันสำหรับน้ำผึ้ง เช่นเดียวกับน้ำอ้อย และยาต่างๆ มีชะเอมเทศเป็นต้น. แต่ถ้าเขาถวายของหอมและดอกไม้ที่ชี้แจงแก่สงฆ์ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรพึงรับได้หรือไม่? เพราะห้ามเฉพาะอามิส (ของกิน) จึงรับได้ แต่เพราะถวายเจาะจงสงฆ์ ท่านจึงกล่าวว่าไม่พึงรับ.

උද්දෙසභත්තකථා නිට්ඨිතා.

อุทเทสภัตตกถา จบแล้ว

නිමන්තනභත්තකථා

นิมันตนภัตตกถา

නිමන්තනං පුග්ගලිකඤ්චෙ, සයමෙව ඉස්සරො. සඞ්ඝිකං පන උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ගාහෙතබ්බං. සචෙ පනෙත්ථ දූතො බ්‍යත්තො හොති, ‘‘භන්තෙ[Pg.96], රාජගෙහෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තං ගණ්හථා’’ති අවත්වා ‘‘භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වදති, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. අථ දූතො අබ්‍යත්තො ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, භත්තුද්දෙසකො බ්‍යත්තො ‘‘භත්ත’’න්ති අවත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ යාථා’’ති වදති; එවම්පි පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. තුම්හාකං පටිපාටියා ‘‘භත්තං පාපුණාතී’’ති වුත්තෙ පන න වට්ටති. සචෙ නිමන්තෙතුං ආගතමනුස්සො ආසනසාලං පවිසිත්වා ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථා’’ති වා ‘‘අට්ඨ පත්තෙ දෙථා’’ති වා වදති; එවම්පි පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති, ‘‘තුම්හෙ ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ පන ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථ; භත්තං ගණ්හථ, අට්ඨ පත්තෙ දෙථ; භත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, පටිපාටියා ගාහෙතබ්බං. ගාහෙන්තෙන පන විච්ඡින්දිත්වා ‘‘භත්ත’’න්ති අවදන්තෙන ‘‘තුම්හෙ ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථා’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පත්තං දෙථ, තුම්හෙ එථා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘සාධු, උපාසකා’’ති ගන්තබ්බං. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘තුම්හෙ එථා’’ති වුත්තෙපි යථාඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං.

ถ้านิมนต์เป็นส่วนบุคคล ภิกษุนั้นย่อมเป็นเจ้าของเอง. แต่ถ้านิมนต์เป็นของสงฆ์ พึงรับไปตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องอุทเทสภัตนั่นเอง. อนึ่ง ในการนิมนต์นี้ ถ้าทูตเป็นคนฉลาด ไม่กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงรับภัตในพระราชวังเถิด" แต่กล่าวว่า "จงรับบิณฑบาตเถิด" ดังนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็พึงรับได้. ถ้าทูตไม่ฉลาดกล่าวว่า "จงรับภัตเถิด" แต่ภัตตุเทสก์เป็นคนฉลาด ไม่กล่าวคำว่า "ภัต" แต่กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด" ดังนี้ แม้อย่างนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็พึงรับได้. แต่ถ้าภัตตุเทสก์กล่าวว่า "ภัตถึงแก่ท่านทั้งหลายตามลำดับ" ดังนี้ ไม่พึงรับ. ถ้าคนผู้มานิมนต์เข้าไปในโรงฉันแล้วกล่าวว่า "จงให้ภิกษุ ๘ รูป" หรือ "จงให้บาตร ๘ ใบ" ดังนี้ แม้อย่างนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็พึงรับได้ ภัตตุเทสก์พึงกล่าวว่า "ท่านรูปนี้และท่านรูปนี้จงไปเถิด". แต่ถ้าเขากล่าวว่า "จงให้ภิกษุ ๘ รูป จงรับภัตเถิด" หรือ "จงให้บาตร ๘ ใบ จงรับภัตเถิด" ดังนี้ พึงรับไปตามลำดับ. เมื่อภัตตุเทสก์จะให้รับ พึงตัดคำว่า "ภัต" เสีย ไม่กล่าวว่า "ภัต" แต่กล่าวว่า "ท่านรูปนี้และท่านรูปนี้จงไปเถิด" เมื่อกล่าวอย่างนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็พึงรับได้. ถ้าเขากล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้บาตรของท่านเถิด ท่านทั้งหลายจงมาเถิด" พึงตอบว่า "ดีละ อุบาสก" แล้วไป. แม้เมื่อเขากล่าวว่า "ชี้แจงจากสงฆ์แล้ว ท่านทั้งหลายจงมาเถิด" ก็พึงรับไปตามลำดับที่จัดไว้.

නිමන්තනභත්තඝරතො පන පත්තත්ථාය ආගතස්ස උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ඨිතිකාය පත්තො දාතබ්බො. එකො ‘‘සඞ්ඝතො පටිපාටියා පත්ත’’න්ති අවත්වා කෙවලං ‘‘එකං පත්තං දෙථා’’ති වත්වා අගාහිතෙයෙව පත්තෙ යස්ස කස්සචි පත්තං ගහෙත්වා පූරෙත්වා ආහරති, තං පත්තසාමිකස්සෙව හොති, උද්දෙසභත්තෙ විය ඨිතිකාය න ගාහෙතබ්බං. ඉධාපි යො ආගන්ත්වා තුණ්හීභූතො තිට්ඨති, සො ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතොසී’’ති වා ‘‘කස්ස පත්තං හරිස්සසී’’ති වා න වත්තබ්බො.

แต่สำหรับผู้ที่มาจากบ้านที่มีนิมันตนภัตเพื่อต้องการบาตร พึงให้บาตรตามลำดับโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องอุทเทสภัตนั่นเอง. อุบาสกคนหนึ่งไม่กล่าวว่า "จงให้บาตรตามลำดับจากสงฆ์" แต่กล่าวเพียงว่า "จงให้บาตรใบหนึ่ง" แล้วถือเอาบาตรของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไปบรรจุให้เต็มแล้วนำมา ทั้งที่ภัตตุเทสก์ยังมิได้ให้รับบาตร ของนั้นย่อมเป็นของเจ้าของบาตรนั้นเท่านั้น ไม่พึงรับไปตามลำดับเหมือนในอุทเทสภัต. ในนิมันตนภัตนี้ก็เช่นกัน ผู้ใดมาแล้วยืนนิ่งอยู่ ไม่พึงถามผู้นั้นว่า "ท่านมาหาใคร?" หรือ "ท่านจะนำบาตรของใครไป?"

පුච්ඡාසභාගෙන හි ‘‘තුම්හාකං සන්තිකං ආගතො, තුම්හාකං පත්තං හරිස්සාමී’’ති වදෙය්‍ය, තතො සො භික්ඛු භික්ඛූහි ජිගුච්ඡනීයො අස්ස. ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති පන වුත්තෙ ‘‘තස්ස පත්තත්ථාය ආගතොම්හී’’ති වදන්තස්ස පටිපාටියා භත්තට්ඨිතිකාය ගාහෙත්වා පත්තො දාතබ්බො. ‘‘භත්තාහරණකපත්තං දෙථා’’ති වුත්තෙපි පටිපාටියා භත්තට්ඨිතිකාය එව දාතබ්බො. සචෙ ආහරිත්වා ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො භුඤ්ජතූ’’ති වදති, භාජෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. පත්තසාමිකස්ස අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං පටිපාටිභත්තං ගාහෙතබ්බං.

เพราะถ้าเขาตอบตามลักษณะคำถามว่า "ข้าพเจ้ามาหาท่าน ข้าพเจ้าจะนำบาตรของท่านไป" ภิกษุรูปนั้นก็จะพึงถูกภิกษุทั้งหลายรังเกียจ. แต่ถ้าเมื่อถูกถามว่า "ท่านจะไปไหน ท่านเที่ยวทำอะไรอยู่?" แล้วเขาตอบว่า "ข้าพเจ้ามาเพื่อต้องการบาตรของท่านรูปนั้น" พึงให้รับบาตรไปตามลำดับการจัดภัต. แม้เมื่อเขากล่าวว่า "จงให้บาตรสำหรับนำภัตไป" ก็พึงให้ตามลำดับการจัดภัตนั่นเอง. ถ้าเขานำมาแล้วกล่าวว่า "ขอพระสงฆ์ทั้งหมดจงฉันเถิด" พึงแบ่งกันฉัน. พึงยกยอดลำดับที่ล่วงไปแล้วของเจ้าของบาตรนั้นไว้ และพึงให้รับภัตตามลำดับอื่นแทน.

එකො [Pg.97] පාතියා භත්තං ආහරිත්වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වදති, ආලොපභත්තට්ඨිතිකතො පට්ඨාය ආලොපසඞ්ඛෙපෙන භාජෙතබ්බං. සචෙ පන තුණ්හීභූතො අච්ඡති, ‘‘කස්ස තෙ ආභතං, කස්ස දාතුකාමොසී’’ති න වත්තබ්බො. සචෙ පන ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති වුත්තෙ ‘‘සඞ්ඝස්ස මෙ භත්තං ආභතං, ථෙරානං මෙ භත්තං ආභත’’න්ති වදති, ගහෙත්වා ආලොපභත්තට්ඨිතිකාය භාජෙතබ්බං. සචෙ පන එවං ආභතං බහුං හොති, සකලස්ස සඞ්ඝස්ස බහු හොති, අභිහටභික්ඛා නාම පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති, ඨිතිකාපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පත්තං පූරෙත්වා දාතබ්බං.

ถ้าทายกคนหนึ่งนำภัตมาด้วยถาดแล้วกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์' พึงแบ่งภัตนั้นโดยนับเป็นคำๆ ตั้งต้นแต่ลำดับแห่งอาลอปภัต อนึ่ง ถ้าเขานำภัตมาด้วยถาดแล้วนิ่งอยู่ ไม่พึงถามว่า 'ภัตนี้ท่านนำมาเพื่อใคร ท่านประสงค์จะถวายแก่ใคร' อนึ่ง ถ้าเมื่อถูกถามว่า 'ท่านจะไปไหน ท่านเที่ยวทำอะไรอยู่' แล้วเขากล่าวว่า 'ข้าพเจ้านำภัตมาเพื่อสงฆ์ ข้าพเจ้านำภัตมาเพื่อพระเถระทั้งหลาย' พึงรับเอาแล้วแบ่งตามลำดับแห่งอาลอปภัต อนึ่ง ถ้าภัตที่นำมานั้นมีมาก และพอแก่สงฆ์ทั้งหมด ชื่อว่าอภิหฏภิกขา (ภิกษาที่เขานำมาถวายเฉพาะหน้า) ย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต ไม่ต้องถามถึงลำดับ พึงถวายโดยให้เต็มบาตร ตั้งต้นแต่ที่นั่งของพระเถระ

උපාසකො සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වා ගන්ථධුතඞ්ගවසෙන අභිඤ්ඤාතස්ස වා භත්තුද්දෙසකස්ස වා පහිණාති ‘‘අම්හාකං භත්තගහණත්ථාය අට්ඨ භික්ඛූ ගහෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති, සචෙපි ඤාතිඋපට්ඨාකෙහි පෙසිතං හොති, ඉමෙ තයො ජනා පුච්ඡිතුං න ලභන්ති, ආරුළ්හායෙව මාතිකං, සඞ්ඝතො අට්ඨ භික්ඛූ උද්දිසාපෙත්වා අත්තනවමෙහි ගන්තබ්බං. කස්මා? භික්ඛුසඞ්ඝස්ස හි එතෙ භික්ඛූ නිස්සාය ලාභො උප්පජ්ජතීති. ගන්ථධුතඞ්ගාදීහි පන අනභිඤ්ඤාතො ආවාසිකභික්ඛු පුච්ඡිතුං ලභති, තස්මා තෙන ‘‘කිං සඞ්ඝතො ගණ්හාමි, උදාහු යෙ ජානාමි, තෙහි සද්ධිං ආගච්ඡාමී’’ති මාතිකං ආරොපෙත්වා යථා දායකා වදන්ති, තථා පටිපජ්ජිතබ්බං. ‘‘තුම්හාකං නිස්සිතකෙ වා යෙ වා ජානාථ, තෙ ගහෙත්වා එථා’’ති වුත්තෙ පන යෙ ඉච්ඡන්ති, තෙහි සද්ධිං ගන්තුං ලභති. සචෙ ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ පහිණථා’’ති පෙසෙන්ති, සඞ්ඝතොව පෙසෙතබ්බා. අත්තනා සචෙ අඤ්ඤස්මිං ගාමෙ සක්කා හොති භික්ඛා ලභිතුං, අඤ්ඤො ගාමො ගන්තබ්බො. න සක්කා චෙ හොති ලභිතුං, සොයෙව ගාමො පිණ්ඩාය පවිසිතබ්බො.

อุบาสกส่งคนไปหาพระสังฆเถระ หรือพระภิกษุผู้เป็นที่รู้จักโดยอาศัยคันถธุระและธุดงค์ หรือพระภัตตุทเทสก์ โดยสั่งว่า 'ขอท่านจงพาภิกษุ ๘ รูปมาเพื่อรับภัตของพวกข้าพเจ้า' แม้หากว่าจะเป็นการส่งมาโดยพวกญาติหรืออุปัฏฐากก็ตาม ชน ๓ จำพวกนี้ (สังฆเถระ, ภิกษุผู้เป็นที่รู้จัก, ภัตตุทเทสก์) ย่อมไม่มีสิทธิ์ถาม เมื่อภิกษุเหล่านั้นขึ้นสู่มาติกาแล้วนั่นเทียว พึงให้สงฆ์ระบุภิกษุ ๘ รูปแล้วพึงไปพร้อมด้วยตนเป็นที่ ๙ เพราะเหตุไร? เพราะว่าลาภย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์โดยอาศัยภิกษุเหล่านี้ อนึ่ง ภิกษุอาวาสิกผู้ไม่เป็นที่รู้จักด้วยคันถธุระและธุดงค์เป็นต้น ย่อมได้รับอนุญาตให้ถาม เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นพึงยกเรื่องขึ้นสู่มาติกาว่า 'ข้าพเจ้าพึงนำมาจากสงฆ์ หรือว่าข้าพเจ้าพึงมาพร้อมด้วยภิกษุทั้งหลายที่ข้าพเจ้ารู้จัก' แล้วพึงปฏิบัติตามที่ทายกทั้งหลายกล่าว อนึ่ง ถ้าถูกกล่าวว่า 'ท่านจงนำศิษย์ของท่านมา หรือจงนำภิกษุทั้งหลายที่ท่านรู้จักมา' ภิกษุนั้นย่อมไปพร้อมด้วยภิกษุทั้งหลายที่ตนปรารถนาได้ ถ้าเขาส่งมาว่า 'ขอท่านจงส่งภิกษุ ๘ รูปไป' พึงให้สงฆ์นั่นเทียวส่งไป ถ้าตนอาจเพื่อรับภิกษาในหมู่บ้านอื่น พึงไปหมู่บ้านอื่น ถ้าไม่อาจเพื่อรับ พึงเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านนั้นนั่นเทียว

නිමන්තිතභික්ඛූ ආසනසාලාය නිසින්නා හොන්ති, තත්‍ර චෙ මනුස්සා ‘‘පත්තෙ දෙථා’’ති ආගච්ඡන්ති, අනිමන්තිතෙහි න දාතබ්බා. ‘‘එතෙ නිමන්තිතභික්ඛූ’’ති වත්තබ්බං. ‘‘තුම්හෙපි දෙථා’’ති වුත්තෙ පන දාතුං වට්ටති. උස්සවාදීසු මනුස්සා සයමෙව පරිවෙණානි ච පධානඝරානි ච ගන්ත්වා තිපිටකෙ ච ධම්මකථිකෙ ච භික්ඛුසතෙනපි සද්ධිං නිමන්තෙන්ති. තදා යෙපි ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති. කස්මා? න හි මහාභික්ඛුසඞ්ඝෙන අත්ථිකා මනුස්සා පරිවෙණානි ච පධානඝරානි ගච්ඡන්ති, සන්නිපාතට්ඨානතොව යථාසත්ති යථාබලං භික්ඛූ ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තීති.

ถ้าภิกษุผู้ถูกนิมนต์นั่งอยู่ในโรงฉัน และพวกมนุษย์มาที่นั่นแล้วกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงให้บาตร' ภิกษุผู้ไม่ถูกนิมนต์ไม่พึงให้ พึงกล่าวว่า 'ภิกษุเหล่านี้เป็นภิกษุผู้ถูกนิมนต์' แต่ถ้าเขาพูดว่า 'ขอท่านทั้งหลาย (รูปอื่น) จงให้ด้วย' ย่อมควรให้ ในงานเทศกาลเป็นต้น พวกมนุษย์ย่อมไปสู่บริเวณและเรือนประธานด้วยตนเอง แล้วนิมนต์พระติปิฎกธรและพระธรรมกถึกพร้อมด้วยภิกษุแม้ตั้งร้อยรูป ในกาลนั้น แม้จะพาภิกษุที่พวกเขารู้จักไป ก็ควร เพราะเหตุไร? เพราะว่าพวกมนุษย์ผู้ไม่ต้องการภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ย่อมไม่ไปสู่บริเวณและเรือนประธาน แต่ย่อมพาภิกษุไปตามกำลังศรัทธาและกำลังของตนจากที่ประชุมนั่นเทียว

සචෙ [Pg.98] පන සඞ්ඝත්ථෙරො වා ගන්ථධුතඞ්ගවසෙන අභිඤ්ඤාතකො වා භත්තුද්දෙසකො වා අඤ්ඤත්‍ර වා වස්සං වසිත්වා කත්ථචි වා ගන්ත්වා පුන සකට්ඨානං ආගච්ඡන්ති, මනුස්සා ච ආගන්තුකස්ස සක්කාරං කරොන්ති, එකවාරං යෙ ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. පටිබද්ධකාලතො පන පට්ඨාය දුතියවාරෙ ආරද්ධෙ සඞ්ඝතොයෙව ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. අභිනවආගන්තුකාව හුත්වා ඤාතී වා උපට්ඨාකෙ වා පස්සිස්සාමාති ගච්ඡන්ති, තත්‍ර තෙසං ඤාතී ච උපට්ඨාකා ච සක්කාරං කරොන්ති. එත්ථ පන යෙ ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති.

อนึ่ง ถ้าพระสังฆเถระ หรือพระภิกษุผู้เป็นที่รู้จักโดยอาศัยคันถธุระและธุดงค์ หรือพระภัตตุทเทสก์ อยู่จำพรรษาในที่อื่นแล้ว หรือไปในที่บางแห่งแล้ว กลับมาสู่ที่ของตนอีก และพวกมนุษย์ทำสักการะแก่พระอาคันตุกะ ในครั้งแรก พึงพาภิกษุที่พวกเขารู้จักไปได้ แต่ตั้งต้นแต่กาลที่เกี่ยวเนื่องกัน เมื่อเริ่มครั้งที่สอง พึงพาไปจากสงฆ์เท่านั้น ภิกษุทั้งหลายเป็นเหมือนผู้มาใหม่ย่อมไปโดยคิดว่า 'เราจักเยี่ยมญาติหรืออุปัฏฐาก' ในที่นั้น ญาติและอุปัฏฐากของภิกษุเหล่านั้นย่อมทำสักการะ ในกรณีนี้ ย่อมควรที่จะพาภิกษุที่พวกเขารู้จักไป

යො පන අතිලාභී හොති, සකට්ඨානඤ්ච ආගන්තුකට්ඨානඤ්ච එකසදිසං, සබ්බත්ථ මනුස්සා සඞ්ඝභත්තං සජ්ජෙත්වාව නිසීදන්ති, තෙන සඞ්ඝතොව ගහෙත්වා ගන්තබ්බන්ති අයං නිමන්තනෙ විසෙසො. අවසෙසො සබ්බපඤ්හො උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කුරුන්දියං පන ‘‘අට්ඨ මහාථෙරෙ දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘අට්ඨ මහාථෙරාව දාතබ්බා’’ති වුත්තං. එස නයො මජ්ඣිමාදීසු. සචෙ පන අවිසෙසෙත්වා ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථා’’ති වදති, සඞ්ඝතො දාතබ්බා.

อนึ่ง ภิกษุใดเป็นผู้มีลาภมาก และสถานที่ของตนกับสถานที่อาคันตุกะก็เหมือนกัน ในที่ทุกแห่งพวกมนุษย์จัดแจงสังฆภัตไว้รอถวาย ภิกษุนั้นพึงพาไปจากสงฆ์เท่านั้น นี้เป็นข้อพิเศษในการนิมนต์ ปัญหาที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องอุเทศภัตนั่นเทียว อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า 'เมื่อเขาขอว่า ขอท่านทั้งหลายจงให้พระมหาเถระ ๘ รูป พึงให้พระมหาเถระ ๘ รูปเท่านั้น' นัยนี้ใช้ในพระมัชฌิมเถระเป็นต้นด้วย แต่ถ้าเขากล่าวโดยไม่เจาะจงว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงให้ภิกษุ ๘ รูป' พึงให้จากสงฆ์

නිමන්තනභත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องนิมันตนภัตจบแล้ว

සලාකභත්තකථා

เรื่องสลากภัต

සලාකභත්තෙ පන ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සලාකාය වා පට්ටිකාය වා උපනිබන්ධිත්වා ඔපුඤ්ජිත්වා උද්දිසිතු’’න්ති වචනතො රුක්ඛසාරමයාය සලාකාය වා වෙළුවිලීවතාලපණ්ණාදිමයාය පට්ටිකාය වා ‘‘අසුකස්ස නාම සලාකභත්ත’’න්ති එවං අක්ඛරානි උපනිබන්ධිත්වා පච්ඡියං වා චීවරභොගෙ වා කත්වා සබ්බා සලාකායො ඔපුඤ්ජිත්වා පුනප්පුනං හෙට්ඨුපරිවසෙනෙව ආලොළෙත්වා පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙන භත්තුද්දෙසකෙන සචෙ ඨිතිකා අත්ථි, ඨිතිකතො පට්ඨාය; නො චෙ අත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය සලාකා දාතබ්බා. පච්ඡා ආගතානම්පි එකාබද්ධවසෙන දූරෙ ඨිතානම්පි උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව දාතබ්බා.

อนึ่ง ในสลากภัต เพราะมีพระพุทธานุญาตว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ระบุถวายโดยเขียนชื่อลงในซี่ไม้หรือแผ่นไม้แล้วรวมกันไว้' ดังนี้ ฉะนั้น พึงเขียนอักษรลงในซี่ไม้ที่ทำด้วยแก่นไม้ หรือแผ่นไม้ที่ทำด้วยซีกไม้ไผ่หรือใบตาลเป็นต้นว่า 'สลากภัตของทายกชื่อโน้น' ดังนี้ แล้วใส่ไว้ในตะกร้าหรือในห่อจีวร รวบรวมสลากทั้งหมดแล้วกวนให้เข้ากันโดยวิธีกลับจากข้างล่างขึ้นข้างบนซ้ำๆ อันพระภัตตุทเทสก์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ถ้ามีลำดับ (ฐิติกา) พึงให้สลากตั้งต้นตามลำดับ ถ้าไม่มีลำดับ พึงให้สลากตั้งต้นแต่ที่นั่งของพระเถระ แม้ภิกษุที่มาภายหลัง หรือภิกษุที่อยู่ไกลโดยอาการที่เกี่ยวเนื่องกัน พึงให้โดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องอุเทศภัตนั่นเทียว

සචෙ [Pg.99] විහාරස්ස සමන්තතො බහූ ගොචරගාමා, භික්ඛූ පන න බහුකා, ගාමවසෙනපි සලාකායො පාපුණන්ති, ‘‘තුම්හාකං අසුකගාමෙ සලාකභත්තං පාපුණාතී’’ති ගාමවසෙනෙව ගාහෙතබ්බා. එවං ගාහෙන්තෙන සචෙපි එකෙකස්මිං ගාමෙ නානප්පකාරානි සට්ඨිසලාකභත්තානි, සබ්බානි ගාහිතානෙව හොන්ති, තස්ස පත්තගාමසමීපෙ අඤ්ඤානිපි ද්වෙ තීණි සලාකභත්තානි හොන්ති, තානිපි තස්සෙව දාතබ්බානි. න හි සක්කා තෙසං කාරණා අඤ්ඤං භික්ඛුං පහිණිතුන්ති.

ถ้าโดยรอบวิหารมีหมู่บ้านโคจรมาก แต่ภิกษุมีไม่มาก และสลากย่อมถึงตามหมู่บ้าน พึงให้รับสลากตามหมู่บ้านนั่นเทียวว่า 'สลากภัตในหมู่บ้านชื่อโน้นถึงแก่ท่านทั้งหลาย' เมื่อภัตตุทเทสก์ให้รับอย่างนี้ แม้หากในหมู่บ้านแต่ละแห่งจะมีสลากภัตต่างๆ กันถึง ๖๐ ที่ สลากภัตทั้งหมดนั้นก็เป็นอันให้รับแล้วนั่นเทียว หากมีสลากภัตอื่นอีก ๒-๓ ที่ในที่ใกล้หมู่บ้านที่ภิกษุนั้นได้รับ สลากเหล่านั้นก็พึงให้แก่ภิกษุรูปนั้นนั่นแหละ เพราะไม่อาจส่งภิกษุรูปอื่นไปเพราะเหตุแห่งสลากภัตเพียงเท่านั้น

සචෙ එකච්චෙසු ගාමෙසු බහූනි සලාකභත්තානි සල්ලක්ඛෙත්වා සත්තන්නම්පි අට්ඨන්නම්පි භික්ඛූනං දාතබ්බානි. දදන්තෙන පන චතුන්නං පඤ්චන්නං භත්තානං සලාකායො එකතො බන්ධිත්වා දාතබ්බා. සචෙ තං ගාමං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤො ගාමො හොති, තස්මිඤ්ච එකමෙව සලාකභත්තං, තං පන පාතොව දෙන්ති, තම්පි එතෙසු භික්ඛූසු එකස්ස නිග්ගහෙන දත්වා ‘‘පාතොව තං ගහෙත්වා පච්ඡා ඔරිමගාමෙ ඉතරානි භත්තානි ගණ්හාහී’’ති වත්තබ්බො. සචෙ ඔරිමගාමෙ සලාකභත්තෙසු අගාහිතෙස්වෙව ගාහිතසඤ්ඤාය ගච්ඡති, පරභාගගාමෙ සලාකභත්තං ගාහෙත්වා පුන විහාරං ආගන්ත්වා ඉතරානි ගාහෙත්වා ඔරිමගාමො ගන්තබ්බො. ‘‘න හි බහිසීමාය සඞ්ඝලාභො ගාහෙතුං ලබ්භතී’’ති අයං නයො කුරුන්දියං වුත්තො.

ถ้าในบางหมู่บ้านมีสลากภัตเป็นอันมาก พึงกำหนดแล้วให้แก่ภิกษุ ๗ รูป หรือ ๘ รูป. แต่ภัตตุเทศก์ผู้ให้พึงผูกสลากภัต ๔ หรือ ๕ อย่างรวมกันแล้วให้. ถ้ามีหมู่บ้านอื่นอยู่เลยหมู่บ้านนั้นไป และในหมู่บ้านนั้นมีสลากภัตเพียงอย่างเดียว แต่ถ้าเขาถวายสลากภัตนั้นแต่เช้าตรู่ พึงให้สลากภัตนั้นแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในภิกษุเหล่านั้นโดยการข่ม แล้วพึงกล่าวว่า “ท่านจงรับสลากภัตนั้นแต่เช้าตรู่ แล้วภายหลังจงรับภัตอื่นในหมู่บ้านข้างนี้”. ถ้ายังไม่ได้รับสลากภัตในหมู่บ้านข้างนี้ แต่สำคัญว่าได้รับแล้วจึงไป พึงรับสลากภัตในหมู่บ้านข้างโน้น แล้วกลับมายังวิหารอีกครั้ง รับภัตอื่นแล้วจึงไปหมู่บ้านข้างนี้. วิธีนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีว่า “เพราะไม่พึงรับลาภของสงฆ์นอกสีมา”.

සචෙ පන භික්ඛූ බහූ හොන්ති, ගාමවසෙන සලාකා න පාපුණන්ති, වීථිවසෙන වා වීථියං එකගෙහවසෙන වා කුලවසෙන වා ගාහෙතබ්බා. වීථිආදීසු ච යත්ථ බහූනි භත්තානි, තත්ථ ගාමෙ වුත්තනයෙනෙව බහූනං භික්ඛූනං ගාහෙතබ්බානි. සලාකාසු අසති උද්දිසිත්වාපි ගාහෙතබ්බානි.

แต่ถ้าภิกษุมีจำนวนมาก สลากไม่พอตามจำนวนหมู่บ้าน พึงรับโดยแบ่งตามถนน หรือโดยแบ่งตามบ้านเรือนในถนน หรือโดยแบ่งตามตระกูล. และในถนนเป็นต้นนั้น ที่มีภัตเป็นอันมาก พึงให้ภิกษุจำนวนมากรับตามวิธีที่กล่าวไว้ในหมู่บ้านนั้น. ถ้าไม่มีสลาก พึงชี้แจงแล้วให้รับ.

සලාකදායකෙන පන වත්තං ජානිතබ්බං. තෙන හි කාලස්සෙව වුට්ඨාය පත්තචීවරං ගහෙත්වා භොජනසාලං ගන්ත්වා අසම්මට්ඨට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙත්වා ‘‘ඉදානි භික්ඛූහි වත්තං කතං භවිස්සතී’’ති කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා භික්ඛූසු සන්නිපතිතෙසු පඨමමෙව වාරගාමෙ සලාකභත්තං ගාහෙතබ්බං. ‘‘තුය්හං අසුකස්මිං නාම වාරගාමෙ සලාකා පාපුණාති තත්‍ර ගච්ඡා’’ති වත්තබ්බං.

แต่ภิกษุผู้ให้สลากพึงรู้กิจวัตร. เพราะภิกษุนั้นพึงตื่นแต่เช้าตรู่ ถือบาตรจีวร ไปยังโรงฉัน กวาดสถานที่ที่ยังไม่ได้กวาด จัดตั้งน้ำดื่มและน้ำใช้ พึงกำหนดเวลาว่า “บัดนี้ ภิกษุทั้งหลายคงทำวัตรเสร็จแล้ว” ตีระฆัง เมื่อภิกษุทั้งหลายประชุมกันแล้ว พึงให้รับสลากภัตในหมู่บ้านที่ถึงวาระเป็นอันดับแรก. พึงกล่าวว่า “สลากของท่านถึงในหมู่บ้านชื่อโน้น ท่านจงไปที่นั่น”.

සචෙ අතිරෙකගාවුතෙ ගාමො හොති, තං දිවසං ගච්ඡන්තා කිලමන්ති, ‘‘ස්වෙ තුය්හං වාරගාමෙ පාපුණාතී’’ති අජ්ජෙව ගාහෙතබ්බං. යො වාරගාමං පෙසියමානො [Pg.100] න ගච්ඡති, අඤ්ඤං සලාකං මග්ගති, න දාතබ්බා. සද්ධානඤ්හි මනුස්සානං පුඤ්ඤහානි සඞ්ඝස්ස ච ලාභච්ඡෙදො හොති, තස්මා තස්ස දුතියෙපි තතියෙපි දිවසෙ අඤ්ඤා සලාකා න දාතබ්බා, ‘‘අත්තනො පත්තට්ඨානං ගන්ත්වා භුඤ්ජාහී’’ති වත්තබ්බො, තීණි පන දිවසානි අගච්ඡන්තස්ස වාරගාමතො ඔරිමවාරගාමෙ සලාකා ගාහෙතබ්බා. තඤ්චෙ න ගණ්හාති, තතො පට්ඨාය තස්ස අඤ්ඤං සලාකං දාතුං න වට්ටති, දණ්ඩකම්මං පන ගාළ්හං කාතබ්බං, සට්ඨිතො වා පණ්ණාසතො වා න පරිහාපෙතබ්බං. වාරගාමෙ ගාහෙත්වා විහාරවාරො ගාහෙතබ්බො, ‘‘තුය්හං විහාරවාරො පාපුණාතී’’ති වත්තබ්බං. විහාරවාරිකස්ස ද්වෙ තිස්සො යාගුසලාකායො තිස්සො චතස්සො වා භත්තසලාකායො ච දාතබ්බා, නිබද්ධං කත්වා පන න දාතබ්බා. යාගුභත්තදායකා හි ‘‘අම්හාකං යාගුභත්තං විහාරගොපකාව භුඤ්ජන්තී’’ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජෙය්‍යුං, තස්මා අඤ්ඤෙසු කුලෙසු දාතබ්බා.

ถ้ามีหมู่บ้านที่เกิน ๑ คาวุต ถ้าไปในวันนั้นแล้วเหน็ดเหนื่อย พึงให้รับในวันนี้เลย โดยกล่าวว่า “พรุ่งนี้สลากของท่านถึงในหมู่บ้านที่ถึงวาระ”. ภิกษุรูปใดถูกส่งไปยังหมู่บ้านที่ถึงวาระแล้วไม่ไป แสวงหาสลากอื่น ไม่พึงให้แก่ภิกษุนั้น. เพราะความเสื่อมแห่งบุญของมนุษย์ผู้มีศรัทธา และความขาดลาภของสงฆ์ย่อมมี เพราะเหตุนั้น ไม่พึงให้สลากอื่นแก่ภิกษุนั้นในวันที่สองและวันที่สาม พึงกล่าวว่า “ท่านจงไปที่ที่ตนถึงแล้วฉันเถิด”. แต่ภิกษุผู้ไม่ไปตลอด ๓ วัน พึงให้รับสลากในหมู่บ้านที่ถึงวาระที่อยู่ข้างนี้จากหมู่บ้านที่ถึงวาระ. ถ้าภิกษุนั้นไม่รับสลากนั้น ตั้งแต่นั้นไป ไม่ควรให้สลากอื่นแก่ภิกษุนั้น. แต่พึงลงโทษอย่างหนัก ไม่พึงลดหย่อนจาก ๖๐ หรือ ๕๐ (หม้อน้ำ). พึงให้รับสลากในหมู่บ้านที่ถึงวาระแล้ว พึงให้รับวาระเฝ้าวิหาร พึงกล่าวว่า “วาระเฝ้าวิหารถึงท่านแล้ว”. พึงให้สลากข้าวต้ม ๒-๓ สลาก และสลากภัต ๓-๔ สลากแก่ภิกษุผู้เฝ้าวิหาร. แต่ไม่พึงให้โดยทำเป็นประจำ. เพราะทายกผู้ถวายข้าวต้มและภัตอาจมีความคิดเป็นอย่างอื่นว่า “ข้าวต้มและภัตของเรา ภิกษุผู้เฝ้าวิหารเท่านั้นฉัน” เพราะเหตุนั้น พึงให้ในตระกูลอื่น.

සචෙ විහාරවාරිකානං සභාගා ආහරිත්වා දෙන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ, වාරං ගාහෙත්වා තෙසං යාගුභත්තං ආහරාපෙතබ්බං. තාව නෙසං සලාකා ඵාතිකම්මමෙව භවන්ති, වස්සග්ගෙන පත්තට්ඨානෙ පන අඤ්ඤම්පි පණීතභත්තසලාකං ගණ්හිතුං ලභන්තියෙව. අතිරෙකඋත්තරිභඞ්ගස්ස එකචාරිකභත්තස්ස විසුං ඨිතිකං කත්වා සලාකා දාතබ්බා.

ถ้าภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันนำมาให้แก่ภิกษุผู้เฝ้าวิหาร การให้นั้นเป็นกุศล. ถ้าไม่ให้ พึงให้ภิกษุอื่นนำข้าวต้มและภัตมาให้แก่ภิกษุเหล่านั้นโดยการรับวาระ. ตลอดเวลาที่ภิกษุเหล่านั้นเฝ้าวิหาร สลากของภิกษุเหล่านั้นย่อมเป็นลาภที่เพิ่มพูน. แต่ในที่ที่ถึงวาระตามพรรษา ย่อมได้สลากภัตอันประณีตอื่นอีก. พึงทำสลากภัตที่มีกับข้าวพิเศษเกินกว่าปกติ หรือสลากภัตที่ภิกษุรูปเดียวเที่ยวบิณฑบาต ให้เป็นสลากที่แยกต่างหากแล้วให้.

සචෙ යෙන සලාකා ලද්ධා, සො තංදිවසං තං භත්තං න ලභති, පුනදිවසෙ ගාහෙතබ්බං. භත්තමෙව ලභති, න උත්තරිභඞ්ගං; එවම්පි පුන ගාහෙතබ්බං. ඛීරභත්තස්ස සලාකායපි එසෙව නයො. සචෙ පන ඛීරමෙව ලභති, න භත්තං; ඛීරලාභතො පට්ඨාය පුන න ගාහෙතබ්බං. ද්වෙ තීණි එකචාරිකභත්තානි එකස්සෙව පාපුණන්ති, දුබ්භික්ඛසමයෙ සඞ්ඝනවකෙන ලද්ධකාලෙ විජටෙත්වා විසුං ගාහෙතබ්බානි, පාකතිකසලාකභත්තං අලද්ධස්සාපි පුනදිවසෙ ගාහෙතබ්බං.

ถ้าภิกษุรูปใดได้รับสลาก ถ้าภิกษุนั้นไม่ได้รับภัตนั้นในวันนั้น พึงให้รับในวันรุ่งขึ้น. ถ้าได้รับแต่ภัต ไม่ได้รับกับข้าวพิเศษ แม้อย่างนี้ก็พึงให้รับอีก. แม้ในสลากภัตนมก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่ถ้าได้รับแต่นม ไม่ได้รับภัต ตั้งแต่ได้รับนมแล้ว ไม่พึงให้รับอีก. สลากภัตที่ภิกษุรูปเดียวเที่ยวบิณฑบาต ๒-๓ อย่าง ย่อมถึงแก่ภิกษุรูปเดียวเท่านั้น. ในเวลาข้าวยากหมากแพง เมื่อภิกษุผู้ใหม่ในสงฆ์ได้รับ พึงคลี่คลายแล้วให้รับแยกต่างหาก. แม้ภิกษุผู้ไม่ได้รับสลากภัตธรรมดา ก็พึงให้รับในวันรุ่งขึ้น.

සචෙ ඛුද්දකො විහාරො හොති, සබ්බෙ භික්ඛූ එකසම්භොගා, උච්ඡුසලාකං ගාහෙන්තෙන යස්ස කස්සචි සම්මුඛීභූතස්ස පාපෙත්වා මහාථෙරාදීනං දිවා තච්ඡෙත්වා දාතුං වට්ටති. රසසලාකං පාපෙත්වා පච්ඡාභත්තං පරිස්සාවෙත්වා වා ඵාණිතං වා කාරෙත්වා පිණ්ඩපාතිකාදීනම්පි දාතබ්බං[Pg.101]. ආගන්තුකානං ආගතානාගතභාවං ඤත්වා ගාහෙතබ්බා, මහාආවාසෙ ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බා.

ถ้าเป็นวิหารเล็ก ถ้าภิกษุทั้งหมดมีส่วนร่วมในการบริโภคเท่ากัน ภิกษุผู้ให้สลากอ้อย พึงให้ถึงแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งที่อยู่เฉพาะหน้า ควรปอกแล้วให้แก่พระมหาเถระเป็นต้นในเวลากลางวัน. พึงให้ถึงสลากน้ำอ้อย พึงกรองหลังภัตตาหาร หรือทำเป็นน้ำอ้อยงบ พึงให้แก่ภิกษุผู้ถือธุดงค์บิณฑบาตเป็นต้นด้วย. พึงรู้ว่าภิกษุอาคันตุกะมาแล้วหรือไม่มา แล้วจึงให้รับ. ในอาวาสใหญ่ พึงทำเป็นระเบียบแล้วให้รับ.

තක්කසලාකම්පි සභාගට්ඨානෙ පාපෙත්වා වා පචාපෙත්වා වා ධූමාපෙත්වා වා ථෙරානං දාතුං වට්ටති. මහාආවාසෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං ඵලසලාකපූවසලාකභෙසජ්ජගන්ධමාලසලාකායොපි විසුං ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බා. භෙසජ්ජාදිසලාකායො චෙත්ථ කිඤ්චාපි පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටන්ති, සලාකවසෙන ගාහිතත්තා පන න සාදිතබ්බා. අග්ගභික්ඛාමත්තං සලාකභත්තං දෙන්ති, ඨිතිකං පුච්ඡිත්වා ගාහෙතබ්බං. අසතියා ඨිතිකාය ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ තාදිසානි භත්තානි බහූනි හොන්ති, එකෙකස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ තීණි දාතබ්බානි; නො චෙ, එකෙකමෙව දත්වා පටිපාටියා ගතාය පුන ථෙරාසනතො පට්ඨාය දාතබ්බං. සචෙ අන්තරාව උපච්ඡිජ්ජති, ඨිතිකා සල්ලක්ඛෙතබ්බා. යදි පන තාදිසං භත්තං නිබද්ධමෙව හොති, යස්ස පාපුණාති, සො වත්තබ්බො ‘‘ලද්ධා වා අලද්ධා වා ස්වෙපි ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති. එකං අනිබද්ධං හොති, ලභනදිවසෙ පන යාවදත්ථං ලභති, අලභනදිවසා බහුතරා හොන්ති, තං යස්ස පාපුණාති, සො අලභිත්වා ‘‘ස්වෙ ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති වත්තබ්බො.

แม้สลากน้ำนมส้มก็นำไปถึงที่อยู่ของพระเถระผู้มีส่วนเสมอกัน หรือจะให้ปรุงให้สุก หรือจะทำให้มีกลิ่นหอม (ด้วยเครื่องเทศมีขิงและพริกเป็นต้น) แล้วถวายแก่พระเถระทั้งหลาย ก็ควร. ในอารามใหญ่ พึงปฏิบัติด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. แม้สลากผลไม้ สลากขนม สลากยา สลากของหอมและดอกไม้ ก็พึงรับแยกต่างหากตามลำดับที่ตั้งไว้. อนึ่ง ในสลากเหล่านั้น สลากยาเป็นต้น แม้จะควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่เพราะรับด้วยอำนาจสลาก จึงไม่ควรยินดี. พวกทายกถวายสลากภัตที่มีประมาณเพียงข้าวส่วนเลิศ พึงสอบถามลำดับที่ตั้งไว้แล้วรับ. เมื่อไม่มีลำดับที่ตั้งไว้ พึงรับตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไป. ถ้าภัตเช่นนั้นมีมาก พึงถวายแก่ภิกษุรูปละสองหรือสามที่; ถ้าไม่มีมาก พึงถวายรูปละหนึ่งที่เท่านั้น เมื่อลำดับผ่านไปแล้ว พึงถวายตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไปอีก. ถ้าสลากภัตหมดไปในระหว่าง (ก่อนถึงพระนวกะ) พึงกำหนดลำดับที่ตั้งไว้. แต่ถ้าภัตเช่นนั้นเป็นของประจำ เมื่อถึงรูปใด พึงบอกรูปนั้นว่า "ไม่ว่าจะได้รับหรือไม่ได้รับ พรุ่งนี้ก็พึงรับเถิด". สลากภัตบางอย่างไม่เป็นของประจำ แต่ในวันที่ได้รับก็ได้รับตามต้องการ วันที่ไม่ได้รับมีมากกว่า เมื่อถึงรูปใด รูปนั้นไม่ได้รับ พึงบอกว่า "พรุ่งนี้พึงรับเถิด".

යො සලාකාසු ගාහිතාසු පච්ඡා ආගච්ඡති, තස්ස අතික්කන්තාව සලාකා න උපට්ඨාපෙත්වා දාතබ්බා. සලාකං නාම ඝණ්ටිප්පහරණතො පට්ඨාය ආගන්ත්වා හත්ථං පසාරෙන්තොව ලභති. අඤ්ඤස්ස ආගන්ත්වා සමීපෙ ඨිතස්සාපි අතික්කන්තා අතික්කන්තාව හොති. සචෙ පනස්ස අඤ්ඤො ගණ්හන්තො අත්ථි, සයං අනාගතොපි ලභති. සභාගට්ඨානෙ අසුකො අනාගතොති ඤත්වා ‘‘අයං තස්ස සලාකා’’ති ඨපෙතුං වට්ටති. සචෙ ‘‘අනාගතස්ස න දාතබ්බා’’ති කතිකං කරොන්ති, අධම්මිකා හොති. අන්තොඋපචාරෙ ඨිතස්ස හි භාජනීයභණ්ඩං පාපුණාති. සචෙ පන ‘‘අනාගතස්ස දෙථා’’ති මහාසද්දං කරොන්ති, දණ්ඩකම්මං ඨපෙතබ්බං, ‘‘ආගන්ත්වා ගණ්හන්තූ’’ති වත්තබ්බං.

ภิกษุรูปใดมาภายหลังเมื่อสลากทั้งหลายถูกรับไปแล้ว ไม่ควรจัดสลากที่เลยลำดับไปแล้วให้แก่ภิกษุรูปนั้น. ชื่อว่าสลากนั้น ภิกษุผู้มาถึงตั้งแต่เวลาตีระฆังแล้วเหยียดมือออกเท่านั้นจึงจะได้รับ. แม้ภิกษุอื่นที่มาถึงแล้วยืนอยู่ใกล้ๆ สลากที่เลยลำดับไปแล้วก็ชื่อว่าเลยไปแล้วนั่นเอง. แต่ถ้ามีผู้อื่นรับแทนให้ ภิกษุนั้นแม้ไม่ได้มาเองก็ได้รับ. ในที่อยู่ของภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน เมื่อรู้ว่า "ภิกษุรูปนี้ยังไม่มา" ก็ควรวางไว้โดยกล่าวว่า "นี่คือสลากของภิกษุรูปนั้น". ถ้าพวกภิกษุทำกติกาว่า "ไม่ควรให้แก่ภิกษุที่ยังไม่มา" กติกานั้นไม่เป็นธรรม. เพราะว่าของที่ควรแบ่งย่อมถึงแก่ภิกษุที่อยู่ในภายในอุปจารสีมา. แต่ถ้าพวกภิกษุส่งเสียงดังว่า "จงให้แก่ภิกษุที่ยังไม่มา" พึงลงทัณฑกรรม และพึงกล่าวว่า "จงมาแล้วรับไปเถิด".

ඡප්පඤ්චසලාකා නට්ඨා හොන්ති, භත්තුද්දෙසකො දායකානං නාමං නස්සරති, සො චෙ නට්ඨසලාකා මහාථෙරස්ස වා අත්තනො වා පාපෙත්වා භික්ඛූ වදෙය්‍ය, ‘‘මයා අසුකගාමෙ සලාකභත්තං මය්හං පාපිතං, තුම්හෙ තත්ථ ලද්ධං සලාකභත්තං භුඤ්ජෙය්‍යාථා’’ති, වට්ටති. විහාරෙ අපාපිතං පන ආසනසාලාය තං භත්තං ලභිත්වා තත්ථෙව පාපෙත්වා භුඤ්ජිතුං [Pg.102] න වට්ටති. ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය මය්හං සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ තත්‍ර ආසනසාලාය ගාහෙතුං න වට්ටති, විහාරං ආනෙත්වා ගාහෙතබ්බං. ‘‘ස්වෙ පට්ඨායා’’ති වුත්තෙ පන භත්තුද්දෙසකස්ස ආචික්ඛිතබ්බං ‘‘ස්වෙ පට්ඨාය අසුකකුලං නාම සලාකභත්තං දෙති, සලාකග්ගාහණකාලෙ සරෙය්‍යාසී’’ති. දුබ්භික්ඛෙ සලාකභත්තං පච්ඡින්දිත්වා සුභික්ඛෙ ජාතෙ කිඤ්චි දිස්වා ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය අම්හාකං සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති පුන පට්ඨපෙන්ති, අන්තොගාමෙ අගාහෙත්වා විහාරං ආනෙත්වාව ගාහෙතබ්බං. ඉදඤ්හි ‘‘සලාකභත්තං’’ නාම. උද්දෙසභත්තසදිසං න හොති, විහාරමෙව සන්ධාය දිය්‍යති, තස්මා බහිඋපචාරෙ ගාහෙතුං න වට්ටති. ‘‘ස්වෙ පට්ඨායා’’ති වුත්තෙ පන විහාරෙ ගාහෙතබ්බමෙව.

ถ้าสลากห้าหกใบหายไป และภัตตุเทศก์จำชื่อทายกไม่ได้ ถ้าภัตตุเทศก์นั้นนำสลากที่หายไปนั้นไปถึงพระมหาเถระหรือถึงตนเองแล้วบอกภิกษุทั้งหลายว่า "กระผมได้รับสลากภัตในหมู่บ้านชื่อโน้นแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงฉันสลากภัตที่ได้รับในหมู่บ้านนั้นเถิด" ดังนี้ ก็ควร. แต่ภัตนั้นที่ยังไม่ได้นำมาถึงวิหาร หากระลึกได้ในโรงฉัน ไม่ควรนำภัตนั้นมาถึงที่โรงฉันนั้นแล้วฉัน. เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านทั้งหลายจงรับสลากภัตของกระผมเถิด" ไม่ควรรับในโรงฉันที่นั่น พึงนำมายังวิหารแล้วรับ. แต่เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ตั้งแต่วันพรุ่งนี้เป็นต้นไป" พึงบอกภัตตุเทศก์ว่า "ตั้งแต่วันพรุ่งนี้เป็นต้นไป ตระกูลชื่อโน้นจะถวายสลากภัต ขอท่านจงจำไว้ในเวลาจับสลากเถิด". ในคราวที่ข้าวยากหมากแพง เมื่อเลิกสลากภัตไปแล้ว ครั้นถึงคราวที่ข้าวปลาอาหารบริบูรณ์ เมื่อเห็นภิกษุรูปใดรูปหนึ่งแล้วกล่าวว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านทั้งหลายจงรับสลากภัตของพวกเราเถิด" แล้วจัดตั้งขึ้นใหม่ พึงรับโดยนำมายังวิหารเท่านั้น ไม่พึงรับในภายในหมู่บ้าน. เพราะว่าชื่อว่าสลากภัตนี้ ไม่เหมือนกับอุเทศภัต ย่อมถวายโดยมุ่งวิหารเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรรับภายนอกอุปจาร. แต่เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ตั้งแต่วันพรุ่งนี้เป็นต้นไป" พึงรับในวิหารเท่านั้น.

ගමිකො භික්ඛු යං දිසාභාගං ගන්තුකාමො, තත්ථ අඤ්ඤෙන වාරගාමසලාකා ලද්ධා හොති, තං ගහෙත්වා ඉතරං භික්ඛුං ‘‘මය්හං පත්තසලාකං ත්වං ගණ්හාහී’’ති වත්වා ගන්තුං වට්ටති. තෙන පන උපචාරසීමං අනතික්කන්තෙයෙව තස්මිං තස්ස සලාකා ගාහෙතබ්බා.

ภิกษุผู้จะเดินทางไปทิศใดทิศหนึ่ง ถ้ามีภิกษุอื่นได้รับสลากในหมู่บ้านที่ต้องไปตามวาระในทิศนั้นแล้ว ภิกษุผู้จะเดินทางนั้นพึงรับสลากนั้นแล้วบอกภิกษุอีกรูปหนึ่ง (ที่ไม่เดินทาง) ว่า "ท่านจงรับสลากที่ถึงแก่กระผมเถิด" แล้วจึงไป ก็ควร. แต่ภิกษุรูปนั้น (ผู้ไม่เดินทาง) พึงรับสลากของภิกษุผู้จะเดินทางนั้นในขณะที่ภิกษุผู้จะเดินทางยังไม่พ้นอุปจารสีมา.

ඡඩ්ඩිතවිහාරෙ මනුස්සා බොධිචෙතියාදීනි ජග්ගිත්වා භුඤ්ජන්තූති සලාකභත්තං පට්ඨපෙන්ති, භික්ඛූ සකට්ඨානෙසු වසිත්වා කාලස්සෙව ගන්ත්වා තත්ථ වත්තං කරිත්වා තං භත්තං භුඤ්ජන්ති, වට්ටති. සචෙ තෙසු ස්වාතනාය අත්තනො පාපෙත්වා ගතෙසු ආගන්තුකො භික්ඛු ඡඩ්ඩිතවිහාරෙ වසිත්වා කාලස්සෙව වත්තං කත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා සලාකභත්තං අත්තනො පාපෙත්වා ආසනසාලං ගච්ඡති, සොව තස්ස භත්තස්ස ඉස්සරො. යො පන භික්ඛූසු වත්තං කරොන්තෙසුයෙව භූමියං ද්වෙ තයො සම්මුඤ්ජනිප්පහාරෙ දත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා ‘‘ධුරගාමෙ සලාකභත්තං මය්හං පාපුණාතී’’ති ගච්ඡති, තස්ස තං චොරිකාය ගහිතත්තා න පාපුණාති, වත්තං කත්වා පාපෙත්වා පච්ඡා ගතභික්ඛූනංයෙව හොති.

ในวิหารร้าง มนุษย์ทั้งหลายบำรุงรักษาต้นโพธิ์และเจดีย์เป็นต้น แล้วจัดตั้งสลากภัตโดยกล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงฉันเถิด" ภิกษุทั้งหลายอยู่ในที่อยู่ของตนแล้วไปแต่เช้าตรู่ ทำวัตรปฏิบัติในที่นั้นแล้วฉันภัตนั้น ก็ควร. ถ้าภิกษุเหล่านั้นนำสลากภัตไปถึงตนเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้แล้วกลับไป ภิกษุอาคันตุกะรูปใดอยู่ในวิหารร้าง ทำวัตรปฏิบัติแต่เช้าตรู่ ตีระฆังแล้วนำสลากภัตมาถึงตนแล้วไปยังโรงฉัน ภิกษุอาคันตุกะรูปนั้นแลเป็นเจ้าของภัตนั้น. แต่ภิกษุรูปใดในขณะที่ภิกษุทั้งหลายกำลังทำวัตรปฏิบัติอยู่ ได้กวาดพื้นสองสามครั้ง ตีระฆังแล้วกล่าวว่า "สลากภัตในหมู่บ้านหลักถึงแก่ข้าพเจ้าแล้ว" แล้วไป สลากภัตนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุรูปนั้น เพราะถูกรับไปโดยอาการแห่งขโมย ย่อมเป็นของภิกษุทั้งหลายที่ทำวัตรปฏิบัติแล้วนำไปถึงภายหลังเท่านั้น.

එකො ගාමො අතිදූරෙ හොති, භික්ඛූ නිච්චං ගන්තුං න ඉච්ඡන්ති, මනුස්සා ‘‘මයං පුඤ්ඤෙන පරිබාහිරා හොමා’’ති වදන්ති, යෙ තස්ස ගාමස්ස ආසන්නවිහාරෙ සභාගභික්ඛූ, තෙ වත්තබ්බා ‘‘ඉමෙසං භික්ඛූනං අනාගතදිවසෙ තුම්හෙ භුඤ්ජථා’’ති. සලාකා පන දෙවසිකං පාපෙතබ්බා, තා ච ඛො පන ඝණ්ටිප්පහරණමත්තෙන වා පච්ඡිචාලනමත්තෙන වා පාපිතා න හොන්ති, පච්ඡිං පන ගහෙත්වා [Pg.103] සලාකා පීඨකෙ ආකිරිතබ්බා, පච්ඡි පන මුඛවට්ටියං න ගහෙතබ්බා. සචෙ හි තත්ථ අහි වා විච්ඡිකො වා භවෙය්‍ය, දුක්ඛං උප්පාදෙය්‍ය; තස්මා හෙට්ඨා ගහෙත්වා පච්ඡිං පරම්මුඛං කත්වා සලාකා ආකිරිතබ්බා ‘‘සචෙපි සප්පො භවිස්සති, එත්තොව පලායිස්සතී’’ති. එවං සලාකා ආකිරිත්වා ගාමාදිවසෙන පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ගාහෙතබ්බා. අපිච එකං මහාථෙරස්ස පාපෙත්වා ‘‘අවසෙසා මය්හං පාපුණන්තී’’ති අත්තනො පාපෙත්වා වත්තං කත්වා චෙතියං වන්දිත්වා විතක්කමාළකෙ ඨිතෙහි භික්ඛූහි ‘‘පාපිතා, ආවුසො, සලාකා’’ති වුත්තෙ ‘‘ආම, භන්තෙ, තුම්හෙ ගතගතගාමෙ සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති වත්තබ්බං; එවං පාපිතාපි හි සුපාපිතාව හොන්ති.

หมู่บ้านแห่งหนึ่งอยู่ไกลมาก ภิกษุทั้งหลายไม่ประสงค์จะไปเป็นประจำ มนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า "พวกเราเป็นผู้ห่างไกลจากบุญ" ภิกษุผู้มีอัธยาศัยเสมอกันที่อยู่ในวัดใกล้หมู่บ้านนั้น พึงบอกว่า "ในวันที่ภิกษุเหล่านั้นไม่มา ท่านทั้งหลายจงฉันเถิด" แต่สลากภัตต์พึงส่งไปทุกวัน และสลากภัตต์เหล่านั้นไม่ชื่อว่าเป็นการส่งไปเพียงด้วยการตีระฆังหรือการเขย่าตะกร้า แต่พึงถือตะกร้าแล้วเทสลากภัตต์ลงบนอาสนะ แต่ไม่พึงจับตะกร้าที่ขอบปาก เพราะหากมีงูหรือแมงป่องอยู่ในตะกร้านั้น มันอาจจะทำให้เกิดทุกข์ได้ เพราะฉะนั้นจึงไม่พึงจับที่ขอบปาก พึงจับที่ด้านล่างแล้วคว่ำตะกร้าลงแล้วเทสลากภัตต์ โดยคิดว่า "แม้หากมีงู มันก็จะหนีไปจากที่นี่เอง" เมื่อเทสลากภัตต์เช่นนี้แล้ว พึงรับตามวิธีที่กล่าวไว้ก่อนแล้วโดยอาศัยหมู่บ้านเป็นต้น อนึ่ง เมื่อส่งสลากภัตต์หนึ่งอันไปให้พระมหาเถระแล้ว และส่งที่เหลือมาให้ตนเอง โดยคิดว่า "ที่เหลือมาถึงฉัน" แล้วทำวัตร ไหว้เจดีย์แล้ว ภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ในวิจารณมณฑป เมื่อถูกถามว่า "อาวุโส สลากภัตต์ส่งมาถึงแล้วหรือ?" พึงตอบว่า "ขอรับ ท่านทั้งหลายจงรับสลากภัตต์ในหมู่บ้านที่ท่านไปถึงเถิด" เพราะสลากภัตต์ที่ส่งไปเช่นนี้ ย่อมเป็นสลากภัตต์ที่ส่งไปดีแล้ว

භික්ඛූ සබ්බරත්තිං ධම්මසවනත්ථං අඤ්ඤං විහාරං ගච්ඡන්තා ‘‘මයං තත්ථ දානං අග්ගහෙත්වාව අම්හාකං ගොචරගාමෙව පිණ්ඩාය චරිත්වා ආගමිස්සාමා’’ති සලාකා අග්ගහෙත්වාව ගතා, විහාරෙ ථෙරස්ස පත්තසලාකභත්තං භුඤ්ජිතුං ආගච්ඡන්ති, වට්ටති. අථ මහාථෙරොපි ‘‘අහං ඉධ කිං කරොමී’’ති තෙහියෙව සද්ධිං ගච්ඡති, තෙහි ගතවිහාරෙ අභුඤ්ජිත්වාව ගොචරගාමං අනුප්පත්තෙහි ‘‘දෙථ, භන්තෙ, පත්තෙ සලාකයාගුආදීනි ආහරිස්සාමා’’ති වුත්තෙ පත්තා න දාතබ්බා. ‘‘කස්මා, භන්තෙ, න දෙථා’’ති ‘‘විහාරට්ඨකං භත්තං විහාරෙ වුත්ථානං පාපුණාති, මයං අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථා’’ති. ‘‘දෙථ, භන්තෙ, න මයං විහාරෙ පාලිකාය දෙම, තුම්හාකං දෙම, ගණ්හථ අම්හාකං භික්ඛ’’න්ති වුත්තෙ පන වට්ටති.

ภิกษุทั้งหลายไปวัดอื่นเพื่อฟังธรรมตลอดทั้งคืน โดยกล่าวว่า "พวกกระผมจะไม่รับทานที่นั่น แต่จะเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านโคจรของพวกกระผมแล้วกลับมา" แล้วก็ไปโดยไม่รับสลากภัตต์ ภิกษุเหล่านั้นมาฉันสลากภัตต์ที่พระเถระได้รับในวัดนั้น ย่อมควร หรือแม้พระมหาเถระก็กล่าวว่า "ฉันจะทำอะไรที่นี่?" แล้วก็ไปพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นไปถึงวัดแล้วไม่ได้ฉัน แต่ไปถึงหมู่บ้านโคจร เมื่อถูกทายกกล่าวว่า "ท่านขอรับ จงให้บาตรเถิด พวกกระผมจะนำยาคูสลากภัตต์เป็นต้นมาให้" ไม่พึงให้บาตร เมื่อถูกถามว่า "ท่านขอรับ เพราะเหตุใดจึงไม่ให้?" พึงตอบว่า "ภัตต์ที่อยู่ในวัดย่อมถึงแก่ภิกษุที่อยู่ในวัด พวกกระผมอยู่ในวัดอื่น" แต่เมื่อถูกกล่าวว่า "ท่านขอรับ จงให้เถิด พวกกระผมไม่ได้ถวายเพื่อรักษา (วัด) แต่ถวายแก่ท่านทั้งหลาย จงรับบิณฑบาตของพวกกระผมเถิด" ย่อมควร

සලාකභත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสลากภัตต์จบลงแล้ว

පක්ඛිකභත්තාදිකථා

เรื่องภัตต์ประจำปักษ์เป็นต้น

පක්ඛිකාදීසු පන යං අභිලක්ඛිතෙසු චාතුද්දසී පඤ්චදසී පඤ්චමී අට්ඨමීති ඉමෙසු පක්ඛෙසු කම්මප්පසුතෙහි උපොසථං කාතුං සතිකරණත්ථාය දිය්‍යති, තං පක්ඛිකං නාම. තං සලාකභත්තගතිකමෙව හොති, ගාහෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ සලාකභත්තම්පි පක්ඛිකභත්තම්පි බහු සබ්බෙසං විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡති, ද්වෙපි භත්තානි විසුං විසුං ගාහෙතබ්බානි. සචෙ භික්ඛුසඞ්ඝො මහා, පක්ඛිකං ගාහෙත්වා තස්ස ඨිතිකාය සලාකභත්තං ගාහෙතබ්බං[Pg.104], සලාකභත්තං වා ගාහාපෙත්වා තස්ස ඨිතිකාය පක්ඛිකං ගාහෙතබ්බං. යෙසං න පාපුණාති, තෙ පිණ්ඩාය චරිස්සන්ති. සචෙ ද්වෙපි භත්තානි බහූනි, භික්ඛූ මන්දා; සලාකභත්තං නාම දෙවසිකං ලබ්භති, තස්මා තං ඨපෙත්වා ‘‘පක්ඛිකං ආවුසො භුඤ්ජථා’’ති පක්ඛිකමෙව ගාහෙතබ්බං. පක්ඛිකං පණීතං දෙන්ති, විසුං ඨිතිකා කාතබ්බා. ‘‘ස්වෙ පක්ඛො’’ති අජ්ජ පක්ඛිකං න ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන දායකා වදන්ති ‘‘ස්වෙ අම්හාකං ඝරෙ ලූඛභත්තං භවිස්සති, අජ්ජෙව පක්ඛිකභත්තං උද්දිසථා’’ති, එවං වට්ටති.

อนึ่ง ในบรรดาภัตต์ประจำปักษ์เป็นต้น ภัตต์ใดที่ทายกผู้ขวนขวายในกิจการงานถวายในวันปักษ์เหล่านี้ คือ วัน ๑๔ ค่ำ, ๑๕ ค่ำ, ๕ ค่ำ, ๘ ค่ำ เพื่อให้ระลึกถึงการทำอุโบสถ ภัตต์นั้นชื่อว่า ปักขิกภัตต์ ปักขิกภัตต์นั้นย่อมมีลักษณะเช่นเดียวกับสลากภัตต์ พึงรับแล้วฉัน หากสลากภัตต์และปักขิกภัตต์มีมากพอที่จะแจกจ่ายให้ภิกษุทั้งหมดได้ ภัตต์ทั้งสองชนิดนั้นพึงรับแยกกัน หากภิกษุสงฆ์มีจำนวนมาก พึงรับปักขิกภัตต์ก่อน แล้วจึงรับสลากภัตต์ตามลำดับของปักขิกภัตต์ หรือพึงให้รับสลากภัตต์ก่อน แล้วจึงรับปักขิกภัตต์ตามลำดับของสลากภัตต์ ภิกษุรูปใดไม่ได้รับ ภิกษุรูปนั้นพึงเที่ยวบิณฑบาต หากภัตต์ทั้งสองชนิดมีมาก แต่ภิกษุมีน้อย สลากภัตต์ย่อมได้รับเป็นประจำ เพราะฉะนั้นพึงงดสลากภัตต์นั้นไว้ แล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านทั้งหลายจงฉันปักขิกภัตต์เถิด" แล้วพึงรับแต่ปักขิกภัตต์เท่านั้น หากถวายปักขิกภัตต์อันประณีต พึงจัดลำดับแยกต่างหาก ไม่พึงรับปักขิกภัตต์ในวันนี้ เมื่อพึงกล่าวว่า "พรุ่งนี้เป็นวันปักษ์" แต่หากทายกกล่าวว่า "พรุ่งนี้ที่บ้านของพวกกระผมจะมีภัตต์หยาบ ขอท่านทั้งหลายจงกำหนดปักขิกภัตต์ในวันนี้เถิด" ดังนี้ ย่อมควร

උපොසථිකං නාම අන්වඩ්ඪමාසෙ උපොසථඞ්ගානි සමාදියිත්වා යං අත්තනා භුඤ්ජති, තදෙව දිය්‍යති. පාටිපදිකං නාම ‘‘උපොසථෙ බහූ සද්ධා පසන්නා භික්ඛූනං සක්කාරං කරොන්ති, පාටිපදෙ පන භික්ඛූ කිලමන්ති, පාටිපදෙ දින්නං දුබ්භික්ඛදානසදිසං මහප්ඵලං හොති, උපොසථකම්මෙන වා පරිසුද්ධසීලානං දුතියදිවසෙ දින්නං මහප්ඵලං හොතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පාටිපදෙ දිය්‍යනකදානං, තම්පි උභයං සලාකභත්තගතිකමෙව. ඉති ඉමානි සත්තපි භත්තානි පිණ්ඩපාතිකානං න වට්ටන්ති, ධුතඞ්ගභෙදං කරොන්තියෙව.

ภัตต์ที่ชื่อว่า อุโบสถิกภัตต์ คือ ภัตต์ที่ทายกสมาทานองค์อุโบสถในทุกกึ่งเดือนแล้ว ตนเองรับประทานภัตต์ใด ก็ถวายภัตต์นั้นนั่นเอง ภัตต์ที่ชื่อว่า ปาฏิปทิกภัตต์ คือ ทานที่ถวายในวันปาฏิบท โดยพิจารณาว่า "ในวันอุโบสถ ทายกผู้มีศรัทธาเลื่อมใสจำนวนมากย่อมทำสักการะแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่ในวันปาฏิบท ภิกษุทั้งหลายย่อมลำบาก ทานที่ถวายในวันปาฏิบท ย่อมมีผลมากเหมือนทานที่ถวายในคราวทุพภิกขภัย หรือเพราะอุโบสถกรรม ทานที่ทายกผู้มีศีลบริสุทธิ์ถวายในวันรุ่งขึ้นย่อมมีผลมาก" ภัตต์ทั้งสองชนิดนั้นย่อมมีลักษณะเช่นเดียวกับสลากภัตต์ ภัตต์ทั้งเจ็ดชนิดนี้ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ถือปิณฑปาติกธุดงค์ เพราะย่อมทำให้ธุดงค์ขาด

අපරානිපි චීවරක්ඛන්ධකෙ විසාඛාය වරං යාචිත්වා දින්නානි ආගන්තුකභත්තං ගමියභත්තං ගිලානභත්තං ගිලානුපට්ඨාකභත්තන්ති චත්තාරි භත්තානි පාළියං ආගතානෙව, තත්ථ ආගන්තුකානං දින්නං භත්තං ‘‘ආගන්තුකභත්තං’’. එස නයො සෙසෙසු. සචෙ පනෙත්ථ ආගන්තුකභත්තානිපි ආගන්තුකාපි බහූ හොන්ති, සබ්බෙසං එකෙකං ගාහෙතබ්බං, භත්තෙසු අප්පහොන්තෙසු ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. එකො ආගන්තුකො පඨමමෙව ආගන්ත්වා සබ්බං ආගන්තුකභත්තං අත්තනො ගාහෙත්වා නිසීදති, සබ්බං තස්සෙව හොති, පච්ඡා ආගතෙහි ආගන්තුකෙහි තෙන දින්නානි පරිභුඤ්ජිතබ්බානි. තෙනපි එකං අත්තනො ගහෙත්වා සෙසානි දාතබ්බානි. අයං උළාරො.

ภัตต์อีกสี่ชนิดที่วิสาขาขอพรแล้วได้รับในจีวรขันธกะ คือ อาคันตุกภัตต์ คามิกภัตต์ คิลานภัตต์ และคิลานุปัฏฐากภัตต์ ย่อมมาในพระบาลีแล้ว ในบรรดาภัตต์สี่ชนิดนั้น ภัตต์ที่ถวายแก่อาคันตุกะชื่อว่า อาคันตุกภัตต์ ในภัตต์ที่เหลือก็มีนัยนี้ อนึ่ง ในบรรดาภัตต์สี่ชนิดนี้ หากอาคันตุกภัตต์และอาคันตุกะมีจำนวนมาก พึงรับคนละหนึ่งส่วน หากภัตต์ไม่พอ พึงรับตามลำดับ หากอาคันตุกะรูปหนึ่งมาถึงก่อนแล้วรับอาคันตุกภัตต์ทั้งหมดไว้เพื่อตนเองแล้วนั่งลง ภัตต์ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น อาคันตุกะที่มาทีหลังพึงฉันภัตต์ที่ภิกษุรูปแรกนั้นให้ ภิกษุรูปแรกนั้นก็พึงรับหนึ่งส่วนเพื่อตนเอง แล้วพึงให้ส่วนที่เหลือแก่อาคันตุกะรูปอื่น การแจกจ่ายนี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐ

සචෙ පන යො පඨමං ආගන්ත්වාපි අත්තනො අග්ගහෙත්වා තුණ්හීභූතො නිසීදති, පච්ඡා ආගතෙහි සද්ධිං පටිපාටියා ගණ්හිතබ්බං. සචෙ නිච්චං ආගන්තුකා ආගච්ඡන්ති, ආගතදිවසෙයෙව භුඤ්ජිතබ්බං, අන්තරන්තරා චෙ ආගච්ඡන්ති, ද්වෙ තීණි දිවසානි භුඤ්ජිතබ්බං. මහාපච්චරියං පන ‘‘සත්ත දිවසානි භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං.

อนึ่ง หากอาคันตุกะรูปใดมาถึงก่อนแล้วไม่รับเพื่อตนเอง แต่กลับนั่งเงียบๆ พึงรับพร้อมกับภิกษุที่มาทีหลังตามลำดับ หากอาคันตุกะมาเป็นประจำ พึงฉันในวันที่มาถึงนั้นเอง หากมาเป็นครั้งคราว พึงฉันได้สองถึงสามวัน แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่า "พึงฉันได้เจ็ดวัน"

ආවාසිකො [Pg.105] කත්ථචි ගන්ත්වා ආගතො, තෙනාපි ආගන්තුකභත්තං පරිභුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ පන තං විහාරෙ නිබන්ධාපිතං හොති, විහාරෙ ගාහෙතබ්බං. අථ විහාරො දූරෙ හොති, ආසනසාලාය නිබන්ධාපිතං ආසනසාලාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන දායකා ‘‘ආගන්තුකෙසු අසති ආවාසිකාපි පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති වදන්ති, වට්ටති.

พระอาวาสิกะไปที่ใดที่หนึ่งแล้วกลับมา แม้พระรูปนั้นก็พึงฉันอาคันตุกภัตได้ หากอาคันตุกภัตนั้นถูกกำหนดไว้ในวัด ก็พึงรับในวัด หากวัดอยู่ไกล และถูกกำหนดไว้ที่โรงฉัน ก็พึงรับที่โรงฉัน หากทายกทั้งหลายกล่าวว่า "เมื่อไม่มีอาคันตุกะ แม้พระอาวาสิกะทั้งหลายก็จงฉันเถิด" ดังนี้ ย่อมควร

ගමියභත්තෙපි අයමෙව කථාමග්ගො. අයං පන විසෙසො – ආගන්තුකො ආගන්තුකභත්තමෙව ලභති, ගමිකො ආගන්තුකභත්තම්පි ගමියභත්තම්පි. ආවාසිකොපි පක්කමිතුකාමො ගමිකො හොති; ගමියභත්තං ලභති. යථා පන ආගන්තුකභත්තං; එවමිදං ද්වෙ වා තීණි වා සත්ත වා දිවසානි න ලබ්භති. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති භුත්තො තංදිවසං කෙනචිදෙව කාරණෙන න ගතො, පුනදිවසෙපි භුඤ්ජිතුං වට්ටති, සඋස්සාහත්තා. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති භුත්තස්ස චොරා වා පන්ථං රුන්ධන්ති උදකං වා, දෙවො වා වස්සති, සත්ථො වා න ගච්ඡති, සඋස්සාහෙන භුඤ්ජිතබ්බං. එතෙ උපද්දවෙ ඔලොකෙන්තෙන ‘‘ද්වෙ තයො දිවසෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති පන ලෙසං ඔඩ්ඩෙත්වා භුඤ්ජිතුං න ලභති.

แม้ในคมิยภัต (ภัตเพื่อผู้จะไป) ก็มีนัยแห่งคำกล่าวนี้เช่นกัน แต่มีข้อแปลกกันดังนี้ คือ พระอาคันตุกะย่อมได้เฉพาะอาคันตุกภัตเท่านั้น พระผู้จะไปย่อมได้ทั้งอาคันตุกภัตและคมิยภัต แม้พระอาวาสิกะผู้ประสงค์จะหลีกไปก็เป็นพระผู้จะไป ย่อมได้คมิยภัต แต่คมิยภัตนี้ ไม่พึงได้เหมือนอาคันตุกภัต คือไม่พึงได้ ๒ วัน ๓ วัน หรือ ๗ วัน พระที่ฉันแล้วด้วยคิดว่า "เราจะไป" แต่ในวันนั้นไม่ได้ไปเพราะเหตุบางอย่าง ในวันรุ่งขึ้นก็ยังควรฉันได้ เพราะมีความพยายาม (จะไป) สำหรับพระที่ฉันแล้วด้วยคิดว่า "เราจะไป" แต่โจรปิดทาง หรือน้ำ (ปิดทาง) หรือฝนตก หรือหมู่เกวียนไม่ไป พึงฉันได้ด้วยความพยายาม (จะไป) ในมหาปัจจรีกล่าวว่า "เมื่อพิจารณาอุปัทวะเหล่านี้ พึงฉันได้ ๒-๓ วัน" แต่จะอ้างเลศว่า "เราจะไป" แล้วฉันนั้น ไม่พึงได้

ගිලානභත්තම්පි සචෙ සබ්බෙසං ගිලානානං පහොති, සබ්බෙසං දාතබ්බං; නො චෙ, ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. එකො ගිලානො අරොගරූපො සක්කොති අන්තොගාමං ගන්තුං, එකො න සක්කොති, අයං ‘‘මහාගිලානො’’ නාම. එතස්ස ගිලානභත්තං දාතබ්බං. ද්වෙ මහාගිලානා – එකො ලාභී අභිඤ්ඤාතො බහුං ඛාදනීයං භොජනීයං ලභති, එකො අනාථො අප්පලාභතාය අන්තොගාමං පවිසති – එතස්ස ගිලානභත්තං දාතබ්බං. ගිලානභත්තෙ පන දිවසපරිච්ඡෙදො නත්ථි. යාව රොගො න වූපසම්මති, සප්පායභොජනං අභුඤ්ජන්තො න යාපෙති, තාව භුඤ්ජිතබ්බං. යදා පන මිස්සකයාගුං වා මිස්සකභත්තං වා භුත්තස්සාපි රොගො න කුප්පති, තතො පට්ඨාය න භුඤ්ජිතබ්බං.

แม้คิลานภัต หากพอเพียงแก่ภิกษุไข้ทั้งหมด ก็พึงให้แก่ภิกษุไข้ทั้งหมด หากไม่พอเพียง ก็พึงทำระเบียบแล้วรับ ภิกษุไข้รูปหนึ่งมีลักษณะเหมือนคนไม่เจ็บไข้ สามารถไปสู่ภายในหมู่บ้านได้ อีกรูปหนึ่งไม่สามารถไปได้ รูปนี้ชื่อว่า "มหาคิลานะ" พึงให้คิลานภัตแก่รูปนี้ มหาคิลานะ ๒ รูป คือ รูปหนึ่งมีลาภ มีชื่อเสียง ได้ของเคี้ยวของฉันมาก อีกรูปหนึ่งไม่มีที่พึ่ง เพราะมีลาภน้อย จึงต้องเข้าไปสู่ภายในหมู่บ้าน พึงให้คิลานภัตแก่รูปที่ไม่มีที่พึ่งนี้ แต่ในคิลานภัตไม่มีการกำหนดวัน ตราบใดที่โรคยังไม่สงบลง และหากไม่ฉันอาหารที่เป็นสัปปายะ ย่อมไม่อาจยังชีวิตให้เป็นไปได้ ตราบนั้นก็พึงฉันได้ แต่เมื่อใดที่แม้ฉันยาคูผสมหรือภัตผสมแล้วโรคก็ไม่กำเริบ ตั้งแต่นั้นไปไม่พึงฉัน

ගිලානුපට්ඨාකභත්තම්පි යං සබ්බෙසං පහොති, තං සබ්බෙසං දාතබ්බං; නො චෙ පහොති, ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. ඉදම්පි ද්වීසු ගිලානෙසු මහාගිලානුපට්ඨාකස්ස ගාහෙතබ්බං, ද්වීසු මහාගිලානෙසු අනාථගිලානුපට්ඨාකස්ස. යං කුලං ගිලානභත්තම්පි දෙති ගිලානුපට්ඨාකභත්තම්පි, තත්ථ [Pg.106] යස්ස ගිලානස්ස භත්තං පාපුණාති තදුපට්ඨාකස්සාපි තත්ථෙව ගාහෙතබ්බං. ගිලානුපට්ඨාකභත්තෙපි දිවසපරිච්ඡෙදො නත්ථි, යාව ගිලානො ලභති, තාවස්ස උපට්ඨාකොපි ලභතීති. ඉමානි චත්තාරි භත්තානි සචෙ එවං දින්නානි හොන්ති ‘‘ආගන්තුකගමිකගිලානුපට්ඨාකා මම භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. සචෙ පන ආගන්තුකාදීනං භත්තං නිබන්ධාපෙමි, ‘‘මම භත්තං ගණ්හන්තූ’’ති එවං දින්නානි හොන්ති, පිණ්ඩපාතිකානං න වට්ටති.

แม้คิลานุปัฏฐากภัต หากพอเพียงแก่ภิกษุผู้พยาบาลทั้งหมด ก็พึงให้แก่ภิกษุผู้พยาบาลทั้งหมด หากไม่พอเพียง ก็พึงทำระเบียบแล้วรับ แม้ภัตนี้ ในบรรดาภิกษุไข้ ๒ รูป พึงรับเพื่อภิกษุผู้พยาบาลมหาคิลานะ ในบรรดามหาคิลานะ ๒ รูป พึงรับเพื่อภิกษุผู้พยาบาลมหาคิลานะที่ไม่มีที่พึ่ง ตระกูลใดถวายทั้งคิลานภัตและคิลานุปัฏฐากภัต ในตระกูลนั้น ภัตถึงแก่ภิกษุไข้รูปใด แม้ภิกษุผู้พยาบาลรูปนั้นก็พึงรับในตระกูลนั้นเอง แม้ในคิลานุปัฏฐากภัตก็ไม่มีการกำหนดวัน ตราบใดที่ภิกษุไข้ได้รับ (คิลานภัต) ตราบนั้นแม้ภิกษุผู้พยาบาลของท่านก็ย่อมได้รับ (คิลานุปัฏฐากภัต) หากภัต ๔ อย่างเหล่านี้ถูกถวายอย่างนี้ว่า "ขอพระอาคันตุกะ พระผู้จะไป และพระผู้พยาบาลภิกษุไข้ จงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้าเถิด" ก็ย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่หากภัตสำหรับอาคันตุกะเป็นต้น ถูกตั้งไว้โดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าขอตั้งภัตไว้เพื่อพระอาคันตุกะเป็นต้น ขอท่านทั้งหลายจงรับภัตของข้าพเจ้าเถิด" ดังนี้ ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร

අපරානිපි ‘‘ධුරභත්තං, කුටිභත්තං, වාරභත්ත’’න්ති තීණි භත්තානි. තත්ථ ධුරභත්තන්ති නිච්චභත්තං වුච්චති, තං දුවිධං – සඞ්ඝිකං පුග්ගලිකඤ්ච. තත්ථ යං ‘‘සඞ්ඝස්ස ධුරභත්තං දෙමා’’ති නිබන්ධාපිතං, තං සලාකභත්තගතිකං. ‘‘මම නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති වත්වා දින්නං පන පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. පුග්ගලිකෙපි ‘‘තුම්හාකං ධුරභත්තං දම්මී’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකො චෙ, න වට්ටති. ‘‘මම නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන වට්ටති, සාදිතබ්බං. සචෙපි පච්ඡා කතිපාහෙ වීතිවත්තෙ ‘‘ධුරභත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, මූලෙ සුට්ඨු සම්පටිච්ඡිතත්තා වට්ටති.

ภัตอื่นอีก ๓ อย่าง คือ ธุรภัต กุฏิภัต และวารภัต ในบรรดาภัตเหล่านั้น ธุรภัต เรียกว่า นิจจภัต ภัตนั้นมี ๒ อย่าง คือ เป็นของสงฆ์ และเป็นของบุคคล ในบรรดาภัต ๒ อย่างนั้น ภัตที่เขาตั้งไว้ว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายธุรภัตแก่สงฆ์" ภัตนั้นมีคติเช่นเดียวกับสลากภัต แต่ภัตที่ถวายโดยกล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตที่ข้าพเจ้าตั้งไว้เถิด" ย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แม้ในของบุคคล หากเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายธุรภัตแก่ท่าน" หากเป็นภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ไม่ควร แต่หากเขากล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตที่ข้าพเจ้าตั้งไว้เถิด" ย่อมควร พึงยินดีรับได้ แม้ภายหลังเมื่อผ่านไป ๒-๓ วัน หากเขากล่าวว่า "จงรับธุรภัตเถิด" ก็ยังควร เพราะในเบื้องต้นได้รับไว้ดีแล้ว

කුටිභත්තං නාම යං සඞ්ඝස්ස ආවාසං කාරෙත්වා ‘‘අම්හාකං සෙනාසනවාසිනො අම්හාකංයෙව භත්තං ගණ්හන්තූ’’ති එවං නිබන්ධාපිතං, තං සලාකභත්තගතිකමෙව හොති, ගහෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. ‘‘අම්හාකං සෙනාසනවාසිනො අම්හාකංයෙව භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති වුත්තෙ පන පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. යං පන පුග්ගලෙ පසීදිත්වා තස්ස වා ආවාසං කත්වා ‘‘තුම්හාකං දෙමා’’ති දින්නං, තං තස්සෙව හොති, තස්මිං කත්ථචි ගතෙ නිස්සිතකෙහි භුඤ්ජිතබ්බං.

กุฏิภัต คือ ภัตที่เขาตั้งไว้โดยสร้างที่อยู่ถวายสงฆ์แล้วกล่าวว่า "ขอพระผู้อยู่ในเสนาสนะของพวกเรา จงรับภัตของพวกเราเท่านั้นเถิด" ภัตนั้นมีคติเช่นเดียวกับสลากภัตนั่นเอง พึงรับแล้วฉัน แต่หากกล่าวว่า "ขอพระผู้อยู่ในเสนาสนะของพวกเรา จงรับบิณฑบาตของพวกเราเท่านั้นเถิด" ย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ส่วนภัตใดที่เลื่อมใสในบุคคลแล้วสร้างที่อยู่ถวายแก่บุคคลนั้นแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ท่าน" ภัตนั้นย่อมเป็นของบุคคลนั้นเท่านั้น เมื่อท่านไปที่ใดที่หนึ่ง พวกศิษย์พึงฉันได้

වාරභත්තං නාම දුබ්භික්ඛසමයෙ ‘‘වාරෙන භික්ඛූ ජග්ගිස්සාමා’’ති ධුරගෙහතො පට්ඨාය දින්නං, තම්පි භික්ඛාවචනෙන දින්නං පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ‘‘වාරභත්ත’’න්ති වුත්තෙ පන සලාකභත්තගතිකං හොති. සචෙ තණ්ඩුලාදීනි පෙසෙන්ති, ‘‘සාමණෙරා පචිත්වා දෙන්තූ’’ති, පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ඉති ඉමානි ච තීණි ආගන්තුකභත්තාදීනි ච චත්තාරීති සත්ත, තානි සඞ්ඝභත්තාදීහි සහ චුද්දස භත්තානි හොන්ති.

วารภัต คือ ภัตที่ถวายเริ่มตั้งแต่บ้านที่เป็นประธานในสมัยข้าวยากหมากแพง โดยคิดว่า "เราจะบำรุงภิกษุทั้งหลายตามวาระ" แม้วารภัตนั้นที่ถวายด้วยคำว่าบิณฑบาต ก็ควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่หากกล่าวว่า "วารภัต" ย่อมมีคติเช่นเดียวกับสลากภัต หากเขาส่งข้าวสารเป็นต้นไป (สั่งว่า) "ขอสามเณรทั้งหลายจงหุงแล้วถวายเถิด" ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร รวมภัต ๓ อย่างนี้ และภัต ๔ อย่างมีอาคันตุกภัตเป็นต้น เป็น ๗ อย่าง ภัต ๗ อย่างเหล่านั้น รวมกับสังฆภัตเป็นต้น เป็นภัต ๑๔ อย่าง

අට්ඨකථායං පන විහාරභත්තං, අට්ඨකභත්තං, චතුක්කභත්තං, ගුළ්හකභත්තන්ති අඤ්ඤානිපි චත්තාරි භත්තානි වුත්තානි. තත්ථ විහාරභත්තං නාම විහාරෙ තත්‍රුප්පාදභත්තං, තං සඞ්ඝභත්තෙන ගහිතං. තං පන තිස්සමහාවිහාරචිත්තලපබ්බතාදීසු පටිසම්භිදාපත්තෙහි ඛීණාසවෙහි යථා පිණ්ඩපාතිකානම්පි සක්කා [Pg.107] හොති පරිභුඤ්ජිතුං, තථා පටිග්ගහිතත්තා තාදිසෙසු ඨානෙසු පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. ‘‘අට්ඨන්නං භික්ඛූනං දෙම, චතුන්නං දෙමා’’ති එවං දින්නං පන අට්ඨකභත්තඤ්චෙව චතුක්කභත්තඤ්ච; තම්පි භික්ඛාවචනෙන දින්නං පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. මහාභිසඞ්ඛාරිකෙන අතිරසකපූවෙන පත්තං පූරෙත්වා ථකෙත්වා දින්නං ගුළ්හකභත්තං නාම. ඉමානි තීණි සලාකභත්තගතිකානෙව.

ในอรรถกถาได้กล่าวถึงภัตอื่นอีก ๔ อย่าง คือ วิหารภัต อัฏฐกภัต จตุกกภัต และคุฬหกภัต. ในบรรดาภัตเหล่านั้น วิหารภัต คือ ภัตที่เกิดขึ้นในวิหารนั้น หรือภัตที่เกิดจากนาไร่เป็นต้นที่ถวายไว้ในวิหารนั้น. ภัตนั้นสงฆ์รับไว้แล้วด้วยสังฆภัต. อนึ่ง วิหารภัตนั้น พระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในมหาวิหารชื่อติสสะและจิตตลบรรพตเป็นต้น รับไว้แล้วโดยอาการใดที่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็อาจบริโภคได้, เพราะเหตุที่รับไว้แล้วโดยอาการนั้น ในสถานที่เช่นนั้น ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรด้วย. อนึ่ง ภัตที่ถวายอย่างนี้ว่า "เราถวายแก่ภิกษุ ๘ รูป, เราถวายแก่ภิกษุ ๔ รูป" ชื่อว่าอัฏฐกภัตและจตุกกภัต. ภัตนั้นแม้ถวายด้วยคำว่าบิณฑบาต ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร. ภัตที่ถวายโดยการทำขนมรสอร่อยยิ่งที่ปรุงแต่งอย่างประณีตขนานใหญ่ให้เต็มบาตรแล้วปิดไว้ ชื่อว่าคุฬหกภัต. ภัต ๓ อย่างเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามสลากภัตนั่นเอง.

අපරම්පි ගුළකභත්තං නාම අත්ථි, ඉධෙකච්චෙ මනුස්සා මහාධම්මසවනඤ්ච විහාරපූජඤ්ච කාරෙත්වා සකලසඞ්ඝස්ස දාතුං න සක්කොමාති, ‘‘ද්වෙ තීණි භික්ඛුසතානි අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති භික්ඛුපරිච්ඡෙදජානනත්ථං ගුළකෙ දෙන්ති, ඉදං පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. ඉති චීවරක්ඛන්ධකෙ චීවරභාජනීයං, ඉමස්මිං පන සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ සෙනාසනභාජනීයඤ්චෙව පිණ්ඩපාතභාජනීයඤ්ච වුත්තං.

คุฬหกภัตชื่ออื่นอีกก็มี. ในศาสนานี้ มนุษย์บางพวกกระทำมหาธรรมสวนะและวิหารบูชาแล้ว คิดว่า "เราไม่สามารถถวายแก่สงฆ์ทั้งหมดได้" จึงกล่าวว่า "ขอพระภิกษุ ๒๐๐ หรือ ๓๐๐ รูป จงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด" เพื่อประโยชน์แก่การรู้กำหนดจำนวนภิกษุ จึงถวายก้อนน้ำอ้อย. คุฬหกภัตนี้ ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรด้วย. ด้วยประการฉะนี้ ในจีวรขันธกะได้กล่าวถึงจีวรภาชนีย์ไว้แล้ว, อนึ่ง ในเสนาสนขันธกะนี้ ได้กล่าวถึงเสนาสนภาชนีย์และบิณฑบาตภาชนีย์ไว้แล้ว.

ගිලානපච්චයභාජනීයං පන එවං වෙදිතබ්බං – සප්පිආදීසු භෙසජ්ජෙසු රාජරාජමහාමත්තා සප්පිස්ස තාව කුම්භසතම්පි කුම්භසහස්සම්පි විහාරං පෙසෙන්ති, ඝණ්ටිං පහරිත්වා ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගහිතභාජනං පූරෙත්වා දාතබ්බං, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. සචෙ අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ, වීසතිවස්සානං දිය්‍යති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා, ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං දත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය දාතබ්බං.

อนึ่ง กิลาณปัจจัยภาชนีย์ พึงทราบอย่างนี้ คือ ในเภสัชทั้งหลายมีเนยใสเป็นต้น พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชา ย่อมส่งเนยใส ๑๐๐ หม้อ หรือ ๑,๐๐๐ หม้อ ไปยังวิหาร. พึงให้โดยการตีระฆังแล้วเติมภาชนะที่รับไว้ให้เต็ม ตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไป. ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรด้วย. ถ้าพระมหาเถระผู้มีปกติเชื่องช้ามาภายหลัง ไม่พึงกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า, ถวายแก่ภิกษุผู้มีพรรษา ๒๐ แล้ว, ลำดับของท่านล่วงเลยไปแล้ว" พึงงดลำดับไว้แล้วถวายแก่ท่านเหล่านั้น แล้วจึงถวายตามลำดับภายหลัง.

‘‘අසුකවිහාරෙ බහු සප්පි උප්පන්න’’න්ති සුත්වා යොජනන්තරවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය දාතබ්බං. අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමං පවිට්ඨානං අන්තෙවාසිකාදීසු ගණ්හන්තෙසු දාතබ්බමෙව. ‘‘බහිඋපචාරසීමාය ඨිතානං දෙථා’’ති වදන්ති, න දාතබ්බං. සචෙ පන උපචාරසීමං ඔක්කන්තෙහි එකාබද්ධා හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා හොන්ති, පරිසාවසෙන වඩ්ඪිතා නාම සීමා හොති, තස්මා දාතබ්බං. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි පච්ඡා ආගතානං දාතබ්බමෙව. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ පච්ඡා ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති, දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන දාතබ්බං. උපචාරසීමං පවිසිත්වා යත්ථ කත්ථචි දින්නං හොති, සබ්බසන්නිපාතට්ඨානෙයෙව භාජෙතබ්බං.

เมื่อได้ยินว่า "ในวิหารโน้น เนยใสเกิดขึ้นมาก" ภิกษุทั้งหลายย่อมมาจากวิหารที่อยู่ห่างกัน ๑ โยชน์ด้วย. พึงให้แก่ภิกษุผู้มาถึงแล้วๆ ตั้งแต่สถานที่ที่อยู่. แม้แก่ภิกษุผู้ยังไม่มาถึงแต่เข้าสู่อุปจารสีมาแล้ว เมื่ออันเตวาสิกเป็นต้นรับแทน พึงให้ได้เลย. ถ้าอันเตวาสิกเป็นต้นกล่าวว่า "จงให้แก่ภิกษุผู้อยู่นอกอุปจารสีมาเถิด" ไม่พึงให้. อนึ่ง ถ้าภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้เนื่องเป็นอันเดียวกันกับภิกษุผู้เข้าสู่อุปจารสีมาแล้ว อยู่ที่ประตูวิหารของตน หรืออยู่ในวิหารนั่นเอง ชื่อว่าสีมาขยายออกไปโดยอำนาจแห่งบริษัท เพราะฉะนั้น พึงให้ได้. แม้ให้แก่พระสังฆนวกะแล้ว ก็พึงให้แก่ภิกษุผู้มาภายหลังได้เลย. อนึ่ง เมื่อส่วนที่สองขึ้นถึงที่นั่งของพระเถระแล้ว ส่วนที่หนึ่งย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุผู้มาภายหลัง. พึงให้จากส่วนที่สองตามลำดับพรรษา. ถ้าเข้าสู่อุปจารสีมาแล้วให้ในที่ใดที่หนึ่ง พึงแบ่งในที่ประชุมทั้งหมดเท่านั้น.

යස්මිං විහාරෙ දස භික්ඛූ, දසෙව ච සප්පිකුම්භා දිය්‍යන්ති, එකෙකකුම්භවසෙනෙව භාජෙතබ්බං. එකො සප්පිකුම්භො හොති, දස භික්ඛූහි භාජෙත්වා [Pg.108] ගහෙතබ්බං. සචෙ යථාඨිතංයෙව ‘‘අම්හාකං පාපුණාතී’’ති ගණ්හන්ති, දුග්ගහිතං; ගතගතට්ඨානෙ සඞ්ඝිකමෙව හොති. කුම්භං පන ආවජ්ජෙත්වා ථාලකෙ ථොකං සප්පිං කත්වා ‘‘ඉදං මහාථෙරස්ස පාපුණාති, අවසෙසං අම්හාකං පාපුණාතී’’ති වත්වා තම්පි කුම්භෙයෙව ආකිරිත්වා යථිච්ඡිතං ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති. සචෙ ථිනං සප්පි හොති, ලෙඛං කත්වා ‘‘ලෙඛතො පරභාගො මහාථෙරස්ස පාපුණාති, අවසෙසං අම්හාක’’න්ති ගහිතම්පි සුග්ගහිතං, වුත්තපරිච්ඡෙදතො ඌනාධිකෙසුපි භික්ඛූසු ච සප්පිකුම්භෙසු ච එතෙනෙවුපායෙන භාජෙතබ්බං.

ในวิหารใดมีภิกษุ ๑๐ รูป และเนยใส ๑๐ หม้อ อันเขาถวาย พึงแบ่งโดยอำนาจแห่งหม้อละหม้อเท่านั้น. ถ้ามีเนยใสหม้อเดียว พึงแบ่งแล้วรับด้วยภิกษุ ๑๐ รูป. ถ้าภิกษุทั้งหลายรับไปตามที่ตั้งอยู่นั่นเองว่า "ถึงแก่เรา" ชื่อว่ารับไม่ดีแล้ว; ในสถานที่ที่ไปแล้วๆ ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น. อนึ่ง พึงเอียงหม้อแล้วทำเนยใสเล็กน้อยในถาด แล้วกล่าวว่า "เนยใสนี้ถึงแก่พระมหาเถระ, เนยใสที่เหลือถึงแก่เรา ๙ รูป" แล้วกล่าวอย่างนั้นแล้ว พึงเทเนยใสนั้นลงในหม้อนั่นเอง แล้วถือเอาไปในที่ที่ต้องการได้. ถ้าเนยใสข้น พึงทำเครื่องหมายแล้วกล่าวว่า "ส่วนข้างโน้นจากเครื่องหมายถึงแก่พระมหาเถระ, ส่วนที่เหลือถึงแก่เรา ๙ รูป" แม้รับอย่างนี้ ชื่อว่ารับดีแล้ว. แม้ในภิกษุผู้หย่อนหรือเกินกว่าประมาณที่กล่าวไว้ และในหม้อเนยใส พึงแบ่งด้วยอุบายนี้เท่านั้น.

සචෙ පනෙකො භික්ඛු, එකොපි කුම්භො හොති, ඝණ්ටිං පහරිත්වා ‘‘අයං මය්හං පාපුණාතී’’තිපි ගහෙතුං වට්ටති. ‘‘අයං පඨමභාගො මය්හං පාපුණාති, අයං දුතියභාගො’’ති එවං ථොකං ථොකම්පි පාපෙතුං වට්ටති. එස නයො නවනීතාදීසුපි. යස්මිං පන විප්පසන්නෙ තිලතෙලාදිම්හි ලෙඛා න සන්තිට්ඨති, තං උද්ධරිත්වා භාජෙතබ්බං. සිඞ්ගිවෙරමරිචාදිභෙසජ්ජම්පි අවසෙසපත්තථාලකාදිසමණපරික්ඛාරොපි සබ්බො වුත්තානුරූපෙනෙව නයෙන සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වා භාජෙතබ්බොති.

อนึ่ง ถ้าภิกษุมีรูปเดียว และหม้อก็มีหม้อเดียว พึงตีระฆังแล้วรับไปว่า "หม้อนี้ถึงแก่เรา" ก็ได้. พึงให้ถึงส่วนเล็กน้อยๆ อย่างนี้ว่า "ส่วนที่หนึ่งนี้ถึงแก่เรา, ส่วนที่สองนี้ถึงแก่เรา" ก็ได้. แม้ในเนยข้นเป็นต้น ก็มีนัยนี้. อนึ่ง ในน้ำมันงาเป็นต้นที่ใสสะอาดเป็นพิเศษใด เครื่องหมายไม่ตั้งอยู่ พึงตักน้ำมันนั้นขึ้นแล้วแบ่ง. แม้เภสัชมีขิงและพริกไทยเป็นต้น และบริขารของสมณะมีบาตรและถาดเล็กเป็นต้นที่เหลือทั้งหมด พึงกำหนดให้ดีแล้วแบ่งโดยนัยที่สมควรแก่ที่กล่าวไว้เท่านั้น.

පාළිං අට්ඨකථඤ්චෙව, ඔලොකෙත්වා විචක්ඛණො;

සඞ්ඝිකෙ පච්චයෙ එවං, අප්පමත්තොව භාජයෙති.

บัณฑิตผู้พิจารณาแล้วซึ่งพระบาลีและอรรถกถา พึงเป็นผู้ไม่ประมาทแล้วแบ่งปัจจัยอันเป็นของสงฆ์อย่างนี้เท่านั้น.

ඉති සබ්බාකාරෙන පච්චයභාජනීයකථා නිට්ඨිතා.

ด้วยประการฉะนี้ ปัจจัยภาชนีย์กถาอันว่าด้วยการแบ่งปัจจัยโดยประการทั้งปวง จบแล้ว.

සම්මන්නිත්වා ඨපිතයාගුභාජකාදීහි භාජනීයට්ඨානං ආගතමනුස්සානං අනාපුච්ඡිත්වාව උපඩ්ඪභාගො දාතබ්බො, අසම්මතෙහි පන අපලොකෙත්වා දාතබ්බො. සම්මතෙන අප්පමත්තකවිස්සජ්ජනකෙන භික්ඛුනා චීවරකම්මං කරොන්තස්ස ‘‘සූචිං දෙහී’’ති වදතො එකා දීඝා, එකා රස්සාති ද්වෙ සූචියො දාතබ්බා. ‘‘අවිභත්තං සඞ්ඝිකං භණ්ඩ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බකිච්චං නත්ථි. පිප්ඵලකත්ථිකස්ස එකො පිප්ඵලකො, අද්ධානකන්තාරං පටිපජ්ජිතුකාමස්ස උපාහනයුගළං, කායබන්ධනත්ථිකස්ස කායබන්ධනං, ‘‘අංසබද්ධකො මෙ ජිණ්ණො’’ති ආගතස්ස අංසබද්ධකො, පරිස්සාවනත්ථිකස්ස පරිස්සාවනං දාතබ්බං. ධම්මකරණත්ථිකස්ස ධම්මකරණො. සචෙ පටකො න හොති, ධම්මකරණො පටකෙන සද්ධිං දාතබ්බො. ‘‘ආගන්තුකපට්ටං ආරොපෙස්සාමී’’ති යාචන්තස්ස [Pg.109] කුසියා ච අඩ්ඪකුසියා ච පහොනකං දාතබ්බං. ‘‘මණ්ඩලං නප්පහොතී’’ති ආගතස්ස මණ්ඩලං එකං දාතබ්බං, අඩ්ඪමණ්ඩලානි ද්වෙ දාතබ්බානි. ද්වෙ මණ්ඩලානි යාචන්තස්ස න දාතබ්බානි. අනුවාතපරිභණ්ඩත්ථිකස්ස එකස්ස චීවරස්ස පහොනකං දාතබ්බං. සප්පිනවනීතාදිඅත්ථිකස්ස ගිලානස්ස එකං භෙසජ්ජං නාළිමත්තං කත්වා තතො තතියකොට්ඨාසො දාතබ්බො. එවං තීණි දිවසානි දත්වා නාළියා පරිපුණ්ණාය චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය සඞ්ඝං පුච්ඡිත්වා දාතබ්බං. ගුළපිණ්ඩෙපි එකදිවසං තතියභාගො දාතබ්බො. එවං තීහි දිවසෙහි නිට්ඨිතෙ පිණ්ඩෙ තතො පරං සඞ්ඝං පුච්ඡිත්වා දාතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บุคคลผู้ถูกแต่งตั้งให้เป็นผู้แจกข้าวต้มเป็นต้น พึงให้ส่วนครึ่งหนึ่งแก่คฤหัสถ์ผู้มาถึงสถานที่พึงแจก โดยไม่ต้องบอกกล่าวแก่สงฆ์เลย ส่วนบุคคลผู้ไม่ถูกแต่งตั้ง พึงบอกกล่าวแก่สงฆ์แล้วจึงให้ ภิกษุผู้ถูกแต่งตั้งให้เป็นผู้สามารถสละปัจจัยเล็กน้อย เมื่อกำลังทำกรรมคือจีวร พึงให้เข็มสองเล่ม คือเข็มยาวหนึ่งเล่ม เข็มสั้นหนึ่งเล่ม แก่ภิกษุผู้กล่าวว่า “ขอเข็ม” กิจที่พึงถามว่า “สิ่งของอันเป็นของสงฆ์ที่ยังไม่ได้แบ่ง” ไม่มี พึงให้มีดเล็กหนึ่งเล่มแก่ภิกษุผู้ต้องการมีดเล็ก พึงให้รองเท้าหนึ่งคู่แก่ภิกษุผู้ปรารถนาจะเดินทางไกลในป่ากันดาร พึงให้ประคดเอวแก่ภิกษุผู้ต้องการประคดเอว พึงให้สายสะพายแก่ภิกษุผู้มากล่าวว่า “สายสะพายของข้าพเจ้าเก่าแล้ว” พึงให้ผ้ากรองน้ำแก่ภิกษุผู้ต้องการผ้ากรองน้ำ พึงให้ธมกรกแก่ภิกษุผู้ต้องการธมกรก ถ้าผ้าปิดหน้าธมกรกไม่มี พึงให้ธมกรกพร้อมด้วยผ้าปิดหน้า พึงให้ผ้าพอสำหรับกุสิและอัฑฒกุสิแก่ภิกษุผู้มาขอว่า “ข้าพเจ้าจะติดแผ่นผ้าอาคันตุกะ” พึงให้มณฑลหนึ่งผืนแก่ภิกษุผู้มากล่าวว่า “มณฑลไม่พอ” พึงให้กึ่งมณฑลสองผืน ไม่พึงให้มณฑลสองผืนแก่ภิกษุผู้ขอ พึงให้ผ้าพอสำหรับจีวรหนึ่งผืนแก่ภิกษุผู้ต้องการอนุวาตและปริภัณฑ์ แก่ภิกษุอาพาธผู้ต้องการเนยใส เนยข้น เป็นต้น พึงทำยาชนิดหนึ่งให้มีปริมาณเท่าหนึ่งนาฬิกา แล้วพึงให้ส่วนที่สามจากนั้น ให้ไปอย่างนี้สามวัน เมื่อหนึ่งนาฬิกาเต็มแล้ว ตั้งแต่วันที่สี่เป็นต้นไป พึงบอกกล่าวแก่สงฆ์แล้วจึงให้ แม้ในก้อนน้ำอ้อย พึงให้ส่วนที่สามในวันหนึ่ง เมื่อก้อนน้ำอ้อยหมดไปในสามวันอย่างนี้ หลังจากนั้น พึงบอกกล่าวแก่สงฆ์แล้วจึงให้ ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นสิ่งที่ชัดเจนแล้ว

පක්ඛිකභත්තාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องภัตเป็นต้นที่ถวายตามกึ่งเดือน จบแล้ว

සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเสนาสนขันธกะ จบแล้ว

7. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකං

๗. สังฆเภทกขันธกะ

ඡසක්‍යපබ්බජ්ජාකථා

เรื่องการบวชของเจ้าศากยะ 6 พระองค์

330. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ [Pg.110] අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතාති පාකටා පාකටා. සක්‍යකුමාරා නාම කාළුදායිප්පභුතයො දස දූතා සද්ධිං පරිවාරෙහි අඤ්ඤෙ ච බහූ ජනා. අම්හාකන්ති අම්හෙසු; අම්හාකං කුලතොති වා වුත්තං හොති. ඝරාවාසත්ථං අනුසාසිස්සාමීති ඝරාවාසෙ යං කත්තබ්බං, තං ජානාපෙස්සාමි. උදකං නින්නෙතබ්බන්ති යථා උදකං සබ්බට්ඨානෙ සමං හොති, එවං කාතබ්බං. නිද්ධාපෙතබ්බන්ති තිණානි උද්ධරිතබ්බානි. භුසිකා උද්ධරාපෙතබ්බාති සුඛුමපලාලමිස්සධඤ්ඤා පලාලිකා පලාපෙතබ්බා. ඔපුනාපෙතබ්බන්ති සුඛුමපලාලං අපනෙතබ්බං. ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථෙන උපජානාහීති ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථං ජානාහි. අහං තයා යථාසුඛං පබ්බජාහීති එත්ථ අහං තයා සද්ධිං පබ්බජිස්සාමීති සහායසිනෙහෙන සහසා වත්තුකාමො හුත්වා පුන රජ්ජසිරිලොභෙන පරිකඩ්ඪියමානහදයො ‘‘අහං තයා’’ති එත්තකමෙව වත්වා සෙසං වත්තුං නාසක්ඛීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

๓๓๐. ในสังฆเภทกขันธกะ พึงทราบอรรถอย่างนี้: บทว่า 'อภิญญาตา อภิญญาตา' คือ ปรากฏแล้ว ปรากฏแล้ว ชื่อว่าเจ้าศากยะทั้งหลาย มีกาฬุทายีเป็นต้น พร้อมด้วยบริวาร ทูตสิบคน และชนเหล่าอื่นอีกมาก บทว่า 'อัมหากัง' คือ ในพวกเรา หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถว่า 'จากตระกูลของเรา' บทว่า 'คหราวาสัตถัง อนุสาสิสสามิ' คือ กิจใดที่พึงทำในคหบดีวิสัย เราจะให้กิจนั้นเป็นที่รู้ บทว่า 'อุทกัง นินเนตัพพัง' คือ พึงทำให้น้ำเสมอกันในทุกที่ พึงทำอย่างนี้ บทว่า 'นิทธาเปตัพพัง' คือ พึงถอนหญ้า บทว่า 'ภุสิกา อุทธราเปตัพพา' คือ พึงกำจัดแกลบที่ปนกับฟางข้าวละเอียด บทว่า 'โอผุนาเปตัพพัง' คือ พึงกำจัดฟางข้าวละเอียด บทว่า 'ตฺวญฺเญว คหราวาสตฺเถน อุปชานาหีติ' คือ ท่านนั่นแหละจงรู้กิจในคหบดีวิสัย ในบทว่า 'อหัง ตยา ยถาสุขัง ปัพพชาหิ' นั้น พึงทราบอรรถว่า ด้วยความรักในสหาย จึงรีบร้อนอยากจะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าจะบวชพร้อมกับท่าน' แต่ใจถูกความโลภในสิริแห่งราชสมบัติฉุดรั้งไว้ จึงกล่าวเพียงว่า 'อหัง ตยา' (ข้าพเจ้ากับท่าน) ไม่สามารถกล่าวคำที่เหลือคือ 'สัทธิง ปัพพชิสสามิ' (จะบวชพร้อมกัน) พึงทราบอรรถอย่างนี้

331. නිප්පාතිතාති නික්ඛමිතා. මානස්සිනොති මානස්සයිනො; මානනිස්සිතාති වුත්තං හොති.

๓๓๑. บทว่า 'นิปปาติตา' คือ ถูกขับไล่ออกไปแล้ว บทว่า 'มานัสสีโน' คือ มีมานะเป็นที่พึ่ง หรือพึงทราบอรรถว่า อาศัยมานะ

332. යස්සන්තරතො න සන්ති කොපාති තතියමග්ගෙන සමූහතත්තා යස්ස චිත්තෙ කොපා න සන්ති. යස්මා පන භවොති සම්පත්ති, විභවොති විපත්ති; තථා භවොති වුඩ්ඪි, විභවොති හානි; භවොති සස්සතං, විභවොති උච්ඡෙදො; භවොති පුඤ්ඤං, විභවොති පාපං; විභවොති ච අභවොති ච අත්ථතො එකමෙව, තස්මා ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එත්ථ යා එසා සම්පත්තිවිපත්තිවුඩ්ඪිහානිසස්සතුච්ඡෙදපුඤ්ඤපාපවසෙන ඉති අනෙකප්පකාරා භවාභවතා වුච්චති; චතූහිපි මග්ගෙහි යථාසම්භවං තෙන තෙන නයෙන තං ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. නානුභවන්තීති න සම්පාපුණන්ති; තස්ස දස්සනං දෙවානම්පි දුල්ලභන්ති අධිප්පායො.

๓๓๒. บทว่า 'ยัสสันตรโต น สันติ โกปา' คือ โทสะทั้งหลายย่อมไม่มีในจิตของบุคคลใด เพราะถูกอนาคามิมรรคถอนรากถอนโคนแล้ว ส่วนเพราะความสมบูรณ์ชื่อว่าภพ ความเสื่อมชื่อว่าวิภพ อีกอย่างหนึ่ง ความเจริญชื่อว่าภพ ความเสื่อมชื่อว่าวิภพ ความเที่ยงชื่อว่าภพ ความขาดสูญชื่อว่าวิภพ บุญชื่อว่าภพ บาปชื่อว่าวิภพ และบทว่า 'วิภพ' กับ 'อภพ' มีอรรถเป็นอันเดียวกัน เพราะฉะนั้น ในบทว่า 'อิติ ภวาภวตัญจะ วีติวัตโต' นั้น พึงทราบอรรถว่า ภพและอภพอันมีประการต่างๆ มากมายอย่างนี้ ที่กล่าวไว้โดยความต่างแห่งความสมบูรณ์ ความเสื่อม ความเจริญ ความเสื่อม ความเที่ยง ความขาดสูญ บุญ บาป บุคคลนั้นล่วงพ้นภพและอภพอันมีประการต่างๆ มากมายอย่างนี้ ด้วยมรรคทั้งสี่ตามสมควร ด้วยนัยนั้นๆ พึงทราบอรรถอย่างนี้ บทว่า 'นานุภวันติ' คือ ย่อมไม่ถึงโดยดี การเห็นบุคคลนั้นเป็นสิ่งที่แม้เทวดาก็หาได้ยาก นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาค

333. අහිමෙඛලිකාති අහිං කටියං බන්ධිත්වා. උච්ඡඞ්ගෙති අඞ්කෙ.

๓๓๓. บทว่า 'อหิเมขลิกา' คือ ผูกงูไว้ที่เอว บทว่า 'อุจฉังเคติ' คือ ปรากฏในตัก

334. සම්මන්නතීති [Pg.111] සම්මානෙති. යං තුමො කරිස්සතීති යං සො කරිස්සති.

๓๓๔. บทว่า 'สัมมันนติ' คือ ย่อมทำความเคารพนับถือบูชา บทว่า 'ยัง ตุโม กริสสติ' คือ กิจใดที่อาจารย์นั้นจะทำ

ඡසක්‍යපබ්බජ්ජාකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการบวชของเจ้าศากยะ 6 พระองค์ จบแล้ว

පකාසනීයකම්මාදිකථා

เรื่องปกาชนียกรรมเป็นต้น

336. ඛෙළාසකස්සාති එත්ථ මිච්ඡාජීවෙන උප්පන්නපච්චයා අරියෙහි වන්තබ්බා ඛෙළසදිසා, තථාරූපෙ පච්චයෙ අයං අජ්ඣොහරතීති කත්වා ඛෙළාසකොති භගවතා වුත්තො.

๓๓๖. ในบทว่า 'เขฬาสกัสสะ' นั้น ปัจจัยทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยมิจฉาชีพ เป็นสิ่งที่อริยบุคคลพึงคายทิ้ง หรือเหมือนน้ำลาย เทวทัตนี้ย่อมกลืนกินปัจจัยที่มีสภาพเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกว่า 'เขฬาสกะ' (ผู้กินน้ำลาย)

340. පත්ථද්ධෙන කායෙනාති පොත්ථකරූපසදිසෙන නිච්චලෙන කායෙන.

๓๔๐. บทว่า 'ปัตถัทเธน กาเยนะ' คือ ด้วยกายที่มั่นคงไม่หวั่นไหวเหมือนรูปหุ่น

342. මයං ඛො භණෙ රාජඤාතකා නාමාති රාජා අම්හෙ ජානාතීති රාජඤාතකස්ස භාවෙන අත්තානං උක්කංසන්තො ආහ. පහට්ඨකණ්ණවාලොති බන්ධනෙ නිච්චලෙ කත්වා.

๓๔๒. บทว่า 'มยัง โข ภเณ ราชญาตกานามะ' คือ กล่าวด้วยความต้องการจะยกย่องตนเอง หรือโอ้อวดตนเองว่า พระราชาทรงรู้จักเรา บทว่า 'ปหัฏฐกัณณวาโล' คือ มีหูและหางตั้งชัน (เพราะทำให้มั่นคงไม่หวั่นไหวในการผูกมัด)

දුක්ඛඤ්හි කුඤ්ජර නාගමාසදොති භො කුඤ්ජර බුද්ධනාගං ආසාදනං වධකචිත්තෙන උපගමනං නාම දුක්ඛං. නාගහතස්සාති බුද්ධනාගං ඝාතකස්ස.

บทว่า 'ทุกฺขญฺหิ กุญฺชร นาคมาสโท' คือ ดูก่อนช้างพลาย การเข้าใกล้พระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ ชื่อว่าการเข้าใกล้ด้วยจิตคิดประทุษร้าย เป็นทุกข์ บทว่า 'นาคหตัสสะ' คือ ของผู้ฆ่าพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ

පටිකුටියොව ඔසක්කීති තථාගතාභිමුඛොයෙව පිට්ඨිමෙහි පාදෙහි අවසක්කි. අලක්ඛිකොති එත්ථ න ලක්ඛෙතීති අලක්ඛිකො; න ජානාතීති අත්ථො, අහං පාපකම්මං කරොමීති න ජානාති. න ලක්ඛිතබ්බොති වා අලක්ඛිකො; න පස්සිතබ්බොති අත්ථො.

บทว่า 'ปฏิกุฏิโยว โอสักกี' คือ หันหน้าตรงต่อพระตถาคตเท่านั้น ถอยหลังด้วยเท้าทั้งสองข้าง ในบทว่า 'อลักขิโก' นั้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ คือ ย่อมไม่รู้จัก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอลักขิกะ อรรถว่า ย่อมไม่รู้ คือ ย่อมไม่รู้ว่า 'เรากำลังทำกรรมชั่ว' หรืออีกนัยหนึ่ง ไม่พึงรู้จัก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอลักขิกะ อรรถว่า ไม่พึงเห็น

343. තිකභොජනන්ති එත්ථ තීහි ජනෙහි භුඤ්ජිතබ්බභොජනං. තං පඤ්ඤාපෙස්සාමීති තං අනුජානිස්සාමි. ගණභොජනෙ පන යථාධම්මො කාරෙතබ්බොති. පඤ්චවත්ථුයාචනකථා සඞ්ඝාදිසෙසවණ්ණනායං වුත්තා. කප්පන්ති ආයුකප්පං. බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤන්ති සෙට්ඨං පුඤ්ඤං. කප්පං සග්ගම්හීති ආයුකප්පමෙව.

๓๔๓. ในคำว่า ติกโภชนะ นี้ คือ โภชนะที่ภิกษุ ๓ รูปพึงฉัน. คำว่า เราจักบัญญัติโภชนะนั้น คือ เราจักอนุญาตโภชนะนั้น. ส่วนในคณโภชนะ พึงกระทำตามธรรม. เรื่องการขอวัตถุ ๕ ประการ ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาสังฆาทิเสส. คำว่า ตลอดกัป คือ ตลอดอายุของกัป (ในนรก). คำว่า พรหมบุญ คือ บุญอันประเสริฐ. คำว่า สวรรค์ตลอดกัป คือ ตลอดอายุของกัปนั่นเอง.

පකාසනීයකම්මාදිකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องกรรมมีปกาสนียกรรมเป็นต้น จบแล้ว.

සඞ්ඝභෙදකකථා

เรื่องผู้ทำสังฆเภท

344. අථ ඛො දෙවදත්තො සඞ්ඝං භින්දිත්වාති සො කිර එවං සලාකං ගාහෙත්වා තත්ථෙව ආවෙණිකං උපොසථං කත්වා ගතො, තෙනෙතං වුත්තං.

๓๔๔. ในคำว่า อถ โข เทวทัตโต สังฆัง ภินทิตวา (ครั้นแล้ว พระเทวทัตทำลายสงฆ์) นี้ พระเทวทัตนั้นให้ถือสลากอย่างนี้แล้ว กระทำอุโบสถเฉพาะตนในที่นั้นนั่นเองแล้วไป เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงถูกกล่าวไว้.

345. පිට්ඨි [Pg.112] මෙ ආගිලායතීති චිරනිසජ්ජාය වෙදනාභිභූතා බාධති. තමහං ආයමිස්සාමීති තං අහං පසාරෙස්සාමි. ආදෙසනාපාටිහාරියානුසාසනී නාම ‘‘එවම්පි තෙ මනො, තථාපි තෙ මනො’’ති එවං පරස්ස චිත්තං ජානිත්වා තදනුරූපා ධම්මදෙසනා.

๓๔๕. ในคำว่า ปิฏฐิ เม อาคิลายติ (หลังของเราเมื่อย) คือ หลังที่ถูกเวทนาครอบงำเพราะการนั่งนาน ย่อมเบียดเบียน หรือย่อมเมื่อย. ในคำว่า ตมหัง อายมิสสามิ (เราจักเหยียดหลังนั้น) คือ เราจักเหยียดหลังนั้น. ชื่อว่า อาเทสนาปาฏิหาริยานุสาสนี คือ การแสดงธรรมที่สมควรแก่จิตของผู้อื่น โดยรู้จิตของผู้อื่นว่า “ใจของท่านเป็นอย่างนี้ด้วย ใจของท่านเป็นอย่างนั้นด้วย” ดังนี้.

346. මමානුකුබ්බන්ති මමානුකිරියං කුරුමානො. කපණොති දුක්ඛිතො. මහාවරාහස්සාති මහානාගස්ස. මහිං විකුබ්බතොති පථවිං පදාලෙන්තස්ස. භිසං ඝසමානස්සාති භිසං ඛාදන්තස්ස. නදීසු ජග්ගතොති එත්ථ සො කිර හත්ථිනාගො සායන්හසමයං තං නදිනාමකං පොක්ඛරණිං ඔගාහෙත්වා කිලන්තො සබ්බරත්තිං වීතිනාමෙසි, ජාලිකං කරොති, තෙන වුත්තං ‘‘නදීසු ජග්ගතො’’ති.

๓๔๖. ในคำว่า มมานุกุพพันติ คือ ผู้กระทำอาการเลียนแบบของเรา. ในคำว่า กปโณ คือ ผู้มีความทุกข์อย่างยิ่งแล้วจักตาย. ในคำว่า มหาวราหัสสะ คือ ผู้กระทำอาการเลียนแบบช้างใหญ่. ในคำว่า มหิง วิกุพพโต คือ ผู้ทำแผ่นดินให้แตก. ในคำว่า ภิสัง ฆสมานัสสะ คือ ผู้เคี้ยวกอบัว. ในคำว่า นทีสุ ชัคคะโต (ตื่นอยู่ในแม่น้ำ) นี้ ช้างใหญ่ตัวนั้น ลงสู่สระน้ำชื่อว่า นที ในเวลาเย็นแล้ว เล่นอยู่ตลอดทั้งคืน กระทำอาการเลื้อยไปมาเหมือนตาข่าย เพราะเหตุนั้น คำว่า “นทีสุ ชัคคะโต” จึงถูกกล่าวไว้.

347. සුතාති සොතා. අසන්දිද්ධො ච අක්ඛාතීති නිස්සන්දෙහො හුත්වා අක්ඛාති අනුසන්ධිවසෙන යොජෙත්වා යොජෙත්වා.

๓๔๗. ในคำว่า สุตา คือ ผู้ฟัง. ในคำว่า อสันติทโธ จ อักขาติ คือ เป็นผู้ไม่มีความสงสัยแล้ว ร้อยเรียงถ้อยคำหน้าหลังเข้าด้วยกันแล้วกล่าว.

350. අපායෙ නිබ්බත්තිස්සතීති ආපායිකො. එවං නෙරයිකො. කප්පං ඨස්සතීති කප්පට්ඨො. ඉදානි බුද්ධසහස්සෙනාපි තිකිච්ඡිතුං න සක්කාති අතෙකිච්ඡො.

๓๕๐. ในคำว่า จักเกิดในอบาย เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อาปายิกะ. เช่นเดียวกัน ชื่อว่า เนรยิกะ. ในคำว่า จักตั้งอยู่ตลอดกัป เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า กัปปัฏฐะ. ในคำว่า ในบัดนี้ แม้พระพุทธเจ้าพันองค์ก็ไม่อาจเยียวยาได้ เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อเตกิจฉะ.

මා ජාතු කොචි ලොකස්මින්ති මා කදාචිපි කොචි සත්තො ලොකස්මිං. උදපජ්ජථාති උපපජ්ජථ. ජලංව යසසා අට්ඨාති යසසා ජලන්තො විය ඨිතො. දෙවදත්තොති මෙ සුතන්ති ‘‘ඊදිසො දෙවදත්තො’’ති භගවතා සුතම්පි අත්ථි, තදෙව ගහෙත්වා ඉදං වුත්තං. සො පමාදමනුචිණ්ණොති එත්ථ පමාදං අනුචිනාතීති අනුචිණ්ණො, පමාදො අප්පහීනොති අත්ථො. ආසජ්ජ නන්ති පාපකෙන චිත්තෙන පත්වා, විසොසෙත්වාති වා අත්ථො. අවීචිනිරයං පත්තොති ඉදං පන ආසීසායං අතීතවචනං. භෙස්මාති භයානකො.

ในคำว่า มา ชาตุ โกจิ โลกัสมิง (ขอสัตว์บางตนในโลกอย่าได้เกิดเลย) คือ ขอสัตว์บางตนในโลกอย่าได้เกิดเลยแม้ในกาลบางคราว. ในคำว่า อุทปัชชถะ (พึงเกิด) คือ อย่าได้เกิดเลย. ในคำว่า ชลังวะ ยสสา อัฏฐาติ (ตั้งอยู่เหมือนรุ่งเรืองด้วยยศ) คือ ตั้งอยู่เหมือนรุ่งเรืองด้วยบริวารและชื่อเสียง. ในคำว่า เทวทัตโตติ เม สุตัง (เราได้ยินว่าเทวทัต) คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยได้ยินว่า “เทวทัตเป็นเช่นนี้” ก็มีอยู่ ถือเอาคำนั้นนั่นเองแล้ว คำนี้จึงถูกกล่าวไว้. ในคำว่า โส ปมาทมนุจิณโณ (เขาประพฤติความประมาท) นี้ คือ ย่อมประพฤติความประมาทเนืองๆ หรือย่อมเพิ่มพูนความประมาท เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อนุจิณโณ อรรถว่า ความประมาทยังไม่ละได้แล้ว. ในคำว่า อาสัชชะ นันติ (ถึงแล้ว) คือ ถึงแล้วด้วยจิตอันชั่วช้า หรืออรรถว่า ทำให้เหือดแห้ง. ส่วนคำว่า อเวจีนิรยัง ปัตโต (ถึงอเวจีมหานรก) นี้ เป็นอดีตกาลวิภัตติในอรรถว่า จักต้องเป็นอย่างแน่นอน. ในคำว่า เภสมา (น่ากลัว) คือ น่ากลัว หรือน่ากลัวอย่างยิ่ง.

සඞ්ඝභෙදකකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องผู้ทำสังฆเภท จบแล้ว.

උපාලිපඤ්හාකථා

เรื่องปัญหาของพระอุบาลี

351. එකතො උපාලි එකොති ධම්මවාදිපක්ඛෙ එකො. එකතො ද්වෙති අධම්මවාදිපක්ඛෙ ද්වෙ. චතුත්ථො අනුස්සාවෙතීති සඞ්ඝං භින්දිස්සාමීති අධම්මවාදිචතුත්ථො [Pg.113] හුත්වා අනුස්සාවෙති; අනුනයන්තො සාවෙති ‘‘න තුම්හාකංයෙව නරකභයං අත්ථි, අම්හාකම්පි අත්ථි, න අම්හාකං අවීචිමග්ගො පිහිතො, න මයං අකුසලා න භායාම. යදි හි අයං අධම්මො අවිනයො අසත්ථුසාසනං වා භවෙය්‍ය, න මයං ගණ්හෙය්‍යාමා’’තිආදිනා නයෙන ‘‘අධම්මං ධම්මො’’ති එවං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි බොධෙතීති අත්ථො. සලාකං ගාහෙතීති එවං අනුස්සාවෙත්වා පන ‘‘ඉදං ගණ්හථ, ඉදං රොචෙථා’’ති වදන්තො සලාකං ගාහෙති.

๓๕๑. ในคำว่า เอกโต อุบาลิ เอโก (อุบาลี ฝ่ายหนึ่งมีหนึ่ง) คือ ฝ่ายธรรมวาทีมีหนึ่ง. ในคำว่า เอกโต ทเว (ฝ่ายหนึ่งมีสอง) คือ ฝ่ายอธรรมวาทีมีสอง. ในคำว่า จตุตโถ อนุสสาวติ (คนที่สี่ประกาศ) คือ ภิกษุอธรรมวาทีเป็นคนที่สี่แล้ว ย่อมประกาศชักชวนว่า “เราจักทำลายสงฆ์” ย่อมชักชวนให้รู้ว่า “ภัยในนรกไม่ได้มีแก่ท่านทั้งหลายเท่านั้น ภัยในนรกก็มีแก่พวกเราด้วย ทางไปอเวจีไม่ได้ปิดกั้นไว้สำหรับพวกเรา พวกเราไม่กลัวอกุศลก็หามิได้ ถ้าหากว่าทิฏฐินี้เป็นอธรรม เป็นอวินัย หรือไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา พวกเราก็จะไม่ถือเอาทิฏฐินี้” ดังนี้เป็นต้น โดยนัยว่า “อธรรมเป็นธรรม” อรรถว่า ย่อมให้รู้ซึ่งวัตถุเป็นเหตุแห่งการทำลายสงฆ์ ๑๘ อย่างอย่างนี้. ในคำว่า สลากัง คาเหติ (ให้ถือสลาก) คือ ให้ประกาศชักชวนอย่างนี้แล้ว กล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงถือเอาทิฏฐินี้ จงชอบใจทิฏฐินี้” ดังนี้แล้ว ย่อมให้ถือสลาก.

එකතො උපාලි ද්වෙ හොන්තීතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවං ඛො උපාලි සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චාති එවං හොති; න පන එත්තාවතා සඞ්ඝො භින්නො හොති.

แม้ในบทมีอาทิว่า เอกโต อุบาลิ ทเว โหนติ (อุบาลี ฝ่ายหนึ่งมีสอง) นัยนี้แหละ. ในคำว่า เอวัง โข อุบาลิ สังฆราชี เจวะ โหติ สังฆเภทโส จ (อุบาลี การแตกแยกเป็นแถวแห่งสงฆ์ด้วย การแตกแยกแห่งสงฆ์ด้วย ย่อมมีอย่างนี้) คือ ย่อมมีอย่างนี้ (คือ ฝ่ายหนึ่งมีหนึ่ง อีกฝ่ายหนึ่งมีหนึ่ง บุคคลที่เก้าให้ถือสลาก) แต่สงฆ์ยังไม่แตกแยกด้วยการให้ถือสลากเพียงเท่านี้.

භික්ඛු ඛො උපාලි පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතීති එත්ථ සියා එවං ‘‘දෙවදත්තො කථං පකතත්තො’’ති. කථං තාව න පකතත්තො, රඤ්ඤො ඝාතාපිතත්තා රුහිරුප්පාදස්ස ච කතත්තාති? තත්ථ වදාම – ආණත්තියා තාව විරද්ධත්තා රඤ්ඤො ඝාතාපනං නත්ථි. ‘‘තෙන හි ත්වං, කුමාර, පිතරං හන්ත්වා රාජා හොහි, අහං භගවන්තං හන්ත්වා බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති එවඤ්හි තස්ස ආණත්ති. කුමාරො පන රාජා හුත්වා පච්ඡා පිතරං මාරෙසි; එවං තාව ආණත්තියා විරද්ධත්තා රඤ්ඤො ඝාතාපනං නත්ථි. රුහිරුප්පාදෙ පන කතමත්තෙයෙව රුහිරුප්පාදපච්චයා භගවතා අභබ්බතා න වුත්තා, න ච සක්කා භගවතො වචනං විනායෙව තස්ස අභබ්බතා ආරොපෙතුං.

ในคำว่า ภิกขุ โข อุบาลิ ปะกะตัตโต สะมานะสังวาสะโก สะมานะสีมายัง ฐิโต สังฆัง ภินทะติ (อุบาลี ภิกษุผู้เป็นปกตัตตะ มีสังวาสเสมอกัน ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน ย่อมทำลายสงฆ์) นี้ การโจทก์เช่นนี้พึงมีว่า “พระเทวทัตเป็นปกตัตตะได้อย่างไร” เพราะเหตุไรเขาจึงไม่เป็นปกตัตตะ เพราะความเป็นผู้ให้ฆ่าพระราชา หรือเพราะความเป็นผู้ทำโลหิตุปบาทเล่า? ในคำตอบของท่านนั้น เราทั้งหลายจักกล่าวว่า ก่อนอื่น การให้ฆ่าพระราชาไม่มี เพราะความวิบัติแห่งอาณัติ. เพราะอาณัติของพระเทวทัตนั้นมีอย่างนี้ว่า “แน่ะ เจ้าชาย ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฆ่าพระบิดาแล้วเป็นพระราชาเถิด เราผู้เป็นอาจารย์จักฆ่าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเป็นพระพุทธเจ้า” แต่เจ้าชายเป็นพระราชาแล้ว ภายหลังจึงปลงพระชนม์พระบิดา. อย่างนี้ ก่อนอื่น การให้ฆ่าพระราชาไม่มี เพราะความวิบัติแห่งอาณัติ. ส่วนในโลหิตุปบาทนั้น เพียงแค่กระทำโลหิตุปบาท พระผู้มีพระภาคเจ้ายังไม่ตรัสถึงความเป็นผู้ไม่ควร เพราะเหตุแห่งโลหิตุปบาท และไม่อาจยกความเป็นผู้ไม่ควรของเขาขึ้นได้ โดยปราศจากพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

‘‘රුහිරුප්පාදකො, භික්ඛවෙ, අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’ති –

“ภิกษุทั้งหลาย ผู้ทำโลหิตุปบาทที่ยังไม่เป็นอุปสัมบัน ไม่พึงให้อุปสมบท ที่เป็นอุปสัมบันแล้ว พึงให้ฉิบหาย” ดังนี้.

ඉදං පන භගවතා සඞ්ඝභෙදතො පච්ඡා වුත්තං, තස්මා පකතත්තෙනෙව තෙන සඞ්ඝො භින්නොති.

ส่วนคำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ภายหลังจากการทำลายสงฆ์. เพราะเหตุนั้น เราทั้งหลายจึงกล่าวว่า พระเทวทัตนั้นเป็นปกตัตตะนั่นเองแล้วทำลายสงฆ์.

අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්තීතිආදීසු අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මො, දස අකුසලකම්මපථා අධම්මො. තථා චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ධම්මො නාම; තයො සතිපට්ඨානා[Pg.114], තයො සම්මප්පධානා, තයො ඉද්ධිපාදා, ඡ ඉන්ද්‍රියානි, ඡ බලානි, අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා, නවඞ්ගිකො මග්ගොති ච චත්තාරො උපාදානා, පඤ්ච නීවරණා, සත්ත අනුසයා, අට්ඨ මිච්ඡත්තාති ච අයං අධම්මො.

ในวัตถุเป็นเหตุแห่งการทำลายสงฆ์ ๑๘ อย่าง มีบทมีอาทิว่า อธัมมัง ธัมโมติ ทีเปนติ (ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม) ก่อนอื่น โดยนัยแห่งพระสูตรที่แสดงไว้ กุศลกรรมบถ ๑๐ เป็นธรรม อกุศลกรรมบถ ๑๐ เป็นอธรรม. อีกอย่างหนึ่ง สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ดังนี้ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ชื่อว่า ธรรม. สติปัฏฐาน ๓ สัมมัปปธาน ๓ อิทธิบาท ๓ อินทรีย์ ๖ พละ ๖ โพชฌงค์ ๘ มรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ด้วย อุปาทาน ๔ นิวรณ์ ๕ อนุสัย ๗ มิจฉัตตะ ๘ ดังนี้ด้วย ธรรมหมู่นี้เป็นอธรรม.

තත්ථ යංකිඤ්චි එකං අධම්මකොට්ඨාසං ගහෙත්වා ‘‘ඉමං අධම්මං ධම්මොති කරිස්සාම; එවං අම්හාකං ආචරියකුලං නිස්සාය නිය්‍යානිකං භවිස්සති, මයඤ්ච ලොකෙ පාකටා භවිස්සාමා’’ති තං අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථයන්තා අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්ති නාම. තථෙව ධම්මකොට්ඨාසෙසු ච එකං ගහෙත්වා අයං අධම්මොති කථෙන්තා ධම්මං අධම්මොති දීපෙන්ති නාම. විනයපරියායෙන පන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා සාරෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කාතබ්බං කම්මං ධම්මො නාම, අභූතෙන වත්ථුනා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා අපටිඤ්ඤාය කාතබ්බං කම්මං අධම්මො නාම.

ในกองอธรรมเหล่านั้น บุคคลบางพวกถือเอาอธรรมกองใดกองหนึ่ง ไม่จำกัด แล้วกล่าวว่า "เราจักทำอธรรมนี้ให้เป็นธรรม เมื่อทำอย่างนี้ ตระกูลอาจารย์ของเราจักเป็นเครื่องนำออก (จากทุกข์) หรือจักเป็นเลิศ และเราทั้งหลายจักเป็นผู้ปรากฏในโลก" ดังนี้ ชื่อว่าแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม โดยการกล่าวอธรรมนั้นว่า "นี้คือธรรม" เช่นเดียวกัน ในกองธรรมทั้งหลาย บุคคลบางพวกถือเอาธรรมกองหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "นี้คืออธรรม" ดังนี้ ชื่อว่าแสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ส่วนโดยนัยแห่งพระวินัย กรรมที่ควรทำโดยการโจท การให้ระลึกถึงโทษ และการรับสารภาพด้วยเรื่องที่เป็นจริง ชื่อว่าธรรม ส่วนกรรมที่ควรทำโดยไม่โจท ไม่ให้ระลึกถึงโทษ และไม่รับสารภาพด้วยเรื่องที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่าอธรรม

සුත්තන්තපරියායෙන රාගවිනයො දොසවිනයො මොහවිනයො සංවරො පහානං පටිසඞ්ඛාති අයං විනයො නාම, රාගාදීනං අවිනයො අසංවරො අප්පහානං අප්පටිසඞ්ඛාති අයං අවිනයො නාම. විනයපරියායෙන වත්ථුසම්පත්ති ඤත්තිසම්පත්ති අනුස්සාවනසම්පත්ති සීමාසම්පත්ති පරිසාසම්පත්තීති අයං විනයො නාම, වත්ථුවිපත්ති…පෙ… පරිසාවිපත්තීති අයං අවිනයො නාම.

โดยนัยแห่งพระสูตร ธรรมเป็นเครื่องกำจัดราคะ ธรรมเป็นเครื่องกำจัดโทสะ ธรรมเป็นเครื่องกำจัดโมหะ ธรรมเป็นเครื่องสำรวม ธรรมเป็นเครื่องละ และปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาโดยแยบคาย ดังนี้ ชื่อว่าวินัย ส่วนธรรมไม่เป็นเครื่องกำจัดราคะเป็นต้น ธรรมไม่เป็นเครื่องสำรวม ธรรมไม่เป็นเครื่องละ และโมหะไม่เป็นเครื่องพิจารณาโดยแยบคาย ดังนี้ ชื่อว่าอวินัย โดยนัยแห่งพระวินัย ความสมบูรณ์แห่งวัตถุ ความสมบูรณ์แห่งญัตติ ความสมบูรณ์แห่งอนุสาวนา ความสมบูรณ์แห่งสีมา และความสมบูรณ์แห่งบริษัท ดังนี้ ชื่อว่าวินัย ส่วนความวิบัติแห่งวัตถุ...เป็นต้น...ความวิบัติแห่งบริษัท ดังนี้ ชื่อว่าอวินัย

සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො සතිපට්ඨානා, තයො සම්මප්පධානා, තයො ඉද්ධිපාදා, ඡ ඉන්ද්‍රියානි, ඡ බලානි, අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා, නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා, තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසා, ද්වෙ අනියතා, තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො පාරාජිකා, චුද්දස සඞ්ඝාදිසෙසා, තයො අනියතා, එකත්තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන.

โดยนัยแห่งพระสูตร สติปัฏฐาน ๔... มรรคมีองค์ ๘ ดังนี้ พระตถาคตตรัสแล้ว กล่าวแล้ว ส่วนสติปัฏฐาน ๓, สัมมัปปธาน ๓, อิทธิบาท ๓, อินทรีย์ ๖, พละ ๖, โพชฌงค์ ๘, มรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ พระตถาคตมิได้ตรัส มิได้กล่าว โดยนัยแห่งพระวินัย ปาราชิก ๔, สังฆาทิเสส ๑๓, อนิยต ๒, นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ ดังนี้ พระตถาคตตรัสแล้ว กล่าวแล้ว ส่วนปาราชิก ๓, สังฆาทิเสส ๑๔, อนิยต ๓, นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๑ ดังนี้ พระตถาคตมิได้ตรัส มิได้กล่าว

සුත්තන්තපරියායෙන දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං, මහාකරුණාසමාපත්තිසමාපජ්ජනං, බුද්ධචක්ඛුනා ලොකවොලොකනං, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන සුත්තන්තදෙසනා, ජාතකකථාති ඉදං ආචිණ්ණං; න දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං…පෙ… න ජාතකකථාති ඉදං අනාචිණ්ණං. විනයපරියායෙන නිමන්තිතස්ස [Pg.115] වස්සාවාසං වසිත්වා අපලොකෙත්වා චාරියපක්කමනං, පවාරෙත්වා චාරියපක්කමනං, ආගන්තුකෙහි සද්ධිං පඨමං පටිසන්ථාරකරණන්ති ඉදං ආචිණ්ණං; තස්සෙව ආචිණ්ණස්ස අකරණං අනාචිණ්ණං නාම.

โดยนัยแห่งพระสูตร การเข้าผลสมาบัติทุกวัน, การเข้ามหากรุณาสมาบัติ, การทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ, การแสดงพระสูตรตามเหตุที่เกิดขึ้น, การตรัสชาดก ดังนี้ ทั้งหมดนี้เป็นพุทธจริยาที่ทรงประพฤติมา ส่วนการไม่เข้าผลสมาบัติทุกวัน...เป็นต้น...การไม่ตรัสชาดก ดังนี้ ทั้งหมดนี้ไม่เป็นพุทธจริยาที่ทรงประพฤติมา โดยนัยแห่งพระวินัย การเสด็จจาริกไปหลังจากทรงจำพรรษาในที่นิมนต์แล้ว และทรงบอกลาผู้ที่นิมนต์, การเสด็จจาริกไปหลังจากทรงปวารณาแล้ว, การทรงปฏิสันถารกับพระอาคันตุกะก่อน ดังนี้ ทั้งหมดนี้เป็นพุทธจริยาที่ทรงประพฤติมา ส่วนการไม่ทรงกระทำพุทธจริยาที่ทรงประพฤติมานั้น ชื่อว่าอนาจิณณะ

සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො සතිපට්ඨානා…පෙ… නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා…පෙ… තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො පාරාජිකා…පෙ… එකත්තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම.

โดยนัยแห่งพระสูตร สติปัฏฐาน ๔... มรรคมีองค์ ๘ ดังนี้ ธรรมทั้งหมดนี้ชื่อว่าบัญญัติแล้ว ส่วนสติปัฏฐาน ๓... มรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ ธรรมทั้งหมดนี้ชื่อว่ามิได้บัญญัติ โดยนัยแห่งพระวินัย ปาราชิก ๔... นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ ดังนี้ วินัยทั้งหมดนี้ชื่อว่าบัญญัติแล้ว ส่วนปาราชิก ๓... นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๑ ดังนี้ วินัยทั้งหมดนี้ชื่อว่ามิได้บัญญัติ

‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්ස, අථෙය්‍යචිත්තස්ස, න මරණාධිප්පායස්ස, අනුල්ලපනාධිප්පායස්ස, න මොචනාධිප්පායස්සා’’ති තත්ථ තත්ථ වුත්තා අනාපත්ති අනාපත්ති නාම. ‘‘ජානන්තස්ස, ථෙය්‍යචිත්තස්සා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා ආපත්ති ආපත්ති නාම. පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා ලහුකාපත්ති නාම, ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා ගරුකාපත්ති නාම. ඡ ආපත්තික්ඛන්ධා සාවසෙසාපත්ති නාම, එකො පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො අනවසෙසාපත්ති නාම. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා දුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම, පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා අදුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම.

อนาบัติที่ตรัสไว้ในสิกขาบทนั้นๆ ว่า "อนาบัติแก่ผู้ไม่รู้, อนาบัติแก่ผู้ไม่มีจิตคิดขโมย, อนาบัติแก่ผู้ไม่มีเจตนาจะให้ตาย, อนาบัติแก่ผู้ไม่มีเจตนาจะยกย่อง, อนาบัติแก่ผู้ไม่มีเจตนาจะให้พ้น" ดังนี้ ชื่อว่าอนาบัติ ส่วนอาบัติที่ตรัสไว้โดยนัยว่า "อาบัติแก่ผู้รู้, อาบัติแก่ผู้มีจิตคิดขโมย" ดังนี้เป็นต้น ชื่อว่าอาบัติ กองอาบัติ ๕ ชื่อว่าลหุกาบัติ (อาบัติเบา) กองอาบัติ ๒ (ปาราชิก สังฆาทิเสส) ชื่อว่าครุกาบัติ (อาบัติหนัก) กองอาบัติ ๖ (เว้นปาราชิก) ชื่อว่าสาวเสสาบัติ (อาบัติมีส่วนเหลือ) กองอาบัติปาราชิก ๑ ชื่อว่าอนวเสสาบัติ (อาบัติไม่มีส่วนเหลือ) กองอาบัติ ๒ (ปาราชิก สังฆาทิเสส) ชื่อว่าทุฏฐุลลาบัติ (อาบัติหยาบ) กองอาบัติ ๕ (เว้นปาราชิก สังฆาทิเสส) ชื่อว่าอทุฏฐุลลาบัติ (อาบัติไม่หยาบ)

පුරිමනයෙනෙව පනෙත්ථ වුත්තප්පකාරං ධම්මං ‘‘අධම්මො අය’’න්ති කථයන්තා ‘‘ධම්මං අධම්මො’’ති දීපෙන්ති නාම. අවිනයං ‘‘විනයො අය’’න්ති…පෙ… අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං ‘‘දුට්ඨුල්ලාපත්ති අය’’න්ති කථයන්තා ‘‘අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං දුට්ඨුල්ලාපත්තී’’ති දීපෙන්ති නාම. එවං ‘‘අධම්මං ධම්මො’’ති වා…පෙ… ‘‘අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං දුට්ඨුල්ලාපත්තී’’ති වා දීපෙත්වා පක්ඛං ලභිත්වා චතුන්නං සඞ්ඝකම්මානං අඤ්ඤතරං සඞ්ඝකම්මං එකසීමායං විසුං කරොන්තෙහි සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙ ඉමෙහි අට්ඨාරසහි වත්ථූහි අපකස්සන්තී’’තිආදි.

ต่อไป ในบทว่า "ธรรมัง อธัมโมติ ทีเปนติ" เป็นต้นนี้ ภิกษุทั้งหลายกล่าวธรรมที่มีประเภทที่กล่าวแล้วโดยนัยก่อนนั่นเองว่า "นี้คืออธรรม" ดังนี้ ชื่อว่าแสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ภิกษุทั้งหลายกล่าวอวินัยว่า "นี้คือวินัย"...เป็นต้น...กล่าวอทุฏฐุลลาบัติว่า "นี้คือทุฏฐุลลาบัติ" ดังนี้ ชื่อว่าแสดงอทุฏฐุลลาบัติว่าเป็นทุฏฐุลลาบัติ อย่างนี้ คือเมื่อแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม...เป็นต้น...หรือแสดงอทุฏฐุลลาบัติว่าเป็นทุฏฐุลลาบัติแล้ว ได้พวกแล้ว เมื่อภิกษุทั้งหลายทำสังฆกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในสังฆกรรม ๔ อย่าง แยกกันในสีมาเดียวกัน ชื่อว่าสงฆ์แตกกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุเหล่านั้นย่อมแยกออกด้วยวัตถุ ๑๘ ประการเหล่านี้" เป็นต้น

තත්ථ අපකස්සන්තීති පරිසං ආකඩ්ඪන්ති, විජටෙන්ති, එකමන්තං උස්සාරෙන්ති ච. අවපකාසන්තීති අති විය පකාසෙන්ති යථා විසංසට්ඨාව හොන්ති, එවං කරොන්ති. ආවෙනින්ති විසුං. එත්තාවතා ඛො උපාලි සඞ්ඝො භින්නො හොතීති එවං අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු යංකිඤ්චි එකම්පි වත්ථුං දීපෙත්වා තෙන තෙන කාරණෙන ‘‘ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’’ති සඤ්ඤාපෙත්වා සලාකං ගාහාපෙත්වා විසුං සඞ්ඝකම්මෙ කතෙ සඞ්ඝො භින්නො හොති. පරිවාරෙ [Pg.116] පන ‘‘පඤ්චහි උපාලි ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජතී’’තිආදි වුත්තං, තස්ස ඉමිනා ඉධ වුත්තෙන සඞ්ඝභෙදලක්ඛණෙන අත්ථතො නානාකරණං නත්ථි. තං පනස්ස නානාකරණාභාවං තත්ථෙව පකාසයිස්සාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในบทว่า "เต อิเมหิ" เป็นต้นนั้น คำว่า "อปกัสสันติ" คือย่อมดึงบริษัท, ย่อมทำให้คลี่คลาย, และย่อมเคลื่อนย้ายไปข้างหนึ่ง คำว่า "อวปกาสันติ" คือย่อมประกาศอย่างยิ่ง โดยอาการที่ภิกษุทั้งหลายไม่ปะปนกัน ย่อมทำอย่างนั้น คำว่า "อาเวนินติ" คือแยกกัน ดูกรอุบาลี สงฆ์แตกกันด้วยอาการเพียงเท่านี้ ดังนี้ เมื่อแสดงวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในวัตถุ ๑๘ ประการที่เป็นเหตุแห่งการแตกกันอย่างนี้ ทำให้เข้าใจด้วยเหตุนั้นๆ ว่า "จงถือเอาสิ่งนี้, จงชอบใจสิ่งนี้" ดังนี้ ให้จับสลากแล้ว เมื่อทำสังฆกรรมแยกกัน ชื่อว่าสงฆ์แตกกัน ส่วนในปริวารปาฬิ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูกรอุบาลี สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยอาการ ๕ ประการ" เป็นต้น ลักษณะแห่งการแตกกันของสงฆ์ที่ตรัสไว้ในสังฆเภทกขันธกะนี้ กับคำนั้น ไม่มีข้อแตกต่างกันโดยอรรถ ส่วนการที่ไม่มีข้อแตกต่างกันนั้น เราจักแสดงให้ปรากฏในปริวารปาฬินั้นเอง ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นสิ่งที่เปิดเผยชัดเจน

උපාලිපඤ්හාකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอุบาลีปัญหา จบแล้ว.

සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสังฆเภทกขันธกะ จบแล้ว.

8. වත්තක්ඛන්ධකං

๘. ขันธกะว่าด้วยวัตร

ආගන්තුකවත්තකථා

เรื่องวัตรของพระอาคันตุกะ

357. වත්තක්ඛන්ධකෙ [Pg.117] ඉදානි ආරාමං පවිසිස්සාමීති ඉමිනා උපචාරසීමසමීපං දස්සෙති; තස්මා උපචාරසීමං පත්වා උපාහනාඔමුඤ්චනාදි සබ්බං කාතබ්බං. ගහෙත්වාති උපාහනදණ්ඩකෙන ගහෙත්වා. පටික්කමන්තීති සන්නිපතන්ති. විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති පත්ථරිතබ්බං. ගොචරො පුච්ඡිතබ්බොති ‘‘ගොචරගාමො ආසන්නෙ උදාහු දූරෙ, කාලස්සෙව පිණ්ඩාය චරිතබ්බං උදාහු දිවා’’ති එවං භික්ඛාචාරො පුච්ඡිතබ්බො. අගොචරො නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකානං වා ගාමො පරිච්ඡින්නභික්ඛො වා ගාමො; යත්ථ එකස්ස වා ද්වින්නං වා භික්ඛා දිය්‍යති, සොපි පුච්ඡිතබ්බො. පානීයං පුච්ඡිතබ්බන්ති ‘‘කිං ඉමිස්සා පොක්ඛරණියා පානීයංයෙව පිවන්ති, නහානාදිපරිභොගම්පි කරොන්තී’’ති එවං පානීයඤ්චෙව පරිභොජනීයඤ්ච පුච්ඡිතබ්බං. කෙසුචි ඨානෙසු වාළමිගා වා අමනුස්සා වා හොන්ති, තස්මා ‘‘කං කාලං පවිසිතබ්බං, කං කාලං නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බං.

๓๕๗. ในวัตตขันธกะ ด้วยบทว่า 'บัดนี้จักเข้าไปสู่อาราม' นี้ ทรงแสดงถึงเขตใกล้สีมาอุปจาระ เพราะฉะนั้น เมื่อถึงสีมาอุปจาระแล้ว พึงทำวัตรทั้งหมด มีการถอดรองเท้าเป็นต้น คำว่า 'ถือเอาแล้ว' คือ ถือเอารองเท้าด้วยไม้สำหรับเกี่ยวรองเท้า คำว่า 'เมื่อกลับมา' คือ ย่อมประชุมกัน คำว่า 'พึงปูลาด' คือ พึงปูลาด คำว่า 'พึงถามโคจร' คือ พึงถามกิจการบิณฑบาตอย่างนี้ว่า 'หมู่บ้านสำหรับบิณฑบาตอยู่ใกล้หรืออยู่ไกล พึงเที่ยวบิณฑบาตแต่เช้าตรู่ หรือพึงเที่ยวบิณฑบาตในเวลากลางวัน' ชื่อว่าอโคจร คือ หมู่บ้านของพวกมิจฉาทิฐิก็ดี หรือหมู่บ้านที่มีภิกษาถูกจำกัด คือให้ภิกษาแก่ภิกษุรูปเดียวหรือสองรูป แม้หมู่บ้านนั้นก็พึงถาม คำว่า 'พึงถามน้ำดื่ม' คือ พึงถามทั้งน้ำดื่มและน้ำใช้สอยอย่างนี้ว่า 'ในสระโบกขรณีนี้ ดื่มแต่น้ำดื่มเท่านั้นหรือ หรือว่าทำการใช้สอยมีการอาบน้ำเป็นต้นด้วย' ในบางแห่ง สัตว์ร้ายก็ดี อมนุษย์ก็ดี ย่อมมี เพราะฉะนั้น พึงถามอย่างนี้ว่า 'พึงเข้าไปในเวลาไหน พึงออกในเวลาไหน'

බහි ඨිතෙනාති බහි නික්ඛමන්තස්ස අහිනො වා අමනුස්සස්ස වා මග්ගං දත්වා ඨිතෙන නිල්ලොකෙතබ්බො. සචෙ උස්සහති සොධෙතබ්බොති යදි සක්කොති, සබ්බො විහාරො සොධෙතබ්බො. අසක්කොන්තෙන අත්තනො වසනොකාසො ජග්ගිතබ්බො. සබ්බං සොධෙතුං සක්කොන්තස්ස පන දස්සිතෙ විහාරසොධනවත්තෙ විනිච්ඡයො මහාඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

คำว่า 'ยืนอยู่ภายนอก' คือ พึงมองดูโดยยืนให้ทางแก่งูหรืออมนุษย์ที่ออกมาภายนอก คำว่า 'ถ้าสามารถ พึงชำระ' คือ ถ้าสามารถ พึงชำระวิหารทั้งหมด ภิกษุผู้ไม่สามารถ พึงชำระที่อยู่ของตน แต่สำหรับภิกษุผู้สามารถชำระทั้งหมด การวินิจฉัยในวัตรการชำระวิหารที่แสดงไว้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในมหาวรรคเท่านั้น

ආගන්තුකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอาคันตุกวัตรจบลงแล้ว

ආවාසිකවත්තකථා

เรื่องอาวาสิกวัตร

359. ආවාසිකවත්තෙ – ආසනං පඤ්ඤපෙතබ්බන්ති එවමාදි සබ්බං වුඩ්ඪතරෙ ආගතෙ චීවරකම්මං වා නවකම්මං වා ඨපෙත්වාපි කාතබ්බං. චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජන්තෙන සම්මජ්ජනිං නික්ඛිපිත්වා තස්ස වත්තං කාතුං ආරභිතබ්බං. පණ්ඩිතො හි [Pg.118] ආගන්තුකො ‘‘සම්මජ්ජාහි තාව චෙතියඞ්ගණ’’න්ති වක්ඛති. ගිලානභෙසජ්ජං කරොන්තෙන පන සචෙ නාතිආතුරො ගිලානො හොති, භෙසජ්ජං අකත්වා වත්තමෙව කාතබ්බං. මහාගිලානස්ස පන භෙසජ්ජමෙව කාතබ්බං. පණ්ඩිතො හි ආගන්තුකො ‘‘කරොහි තාව භෙසජ්ජ’’න්ති වක්ඛති. පානීයෙන පුච්ඡන්තෙන සචෙ සකිං ආනීතං පානීයං සබ්බං පිවති, ‘‘පුන ආනෙමී’’ති පුච්ඡිතබ්බොයෙව. අපිච බීජනෙනපි බීජිතබ්බො, බීජන්තෙන සකිං පාදපිට්ඨියං බීජිත්වා සකිං මජ්ඣෙ සකිං සීසෙ බීජිතබ්බං, ‘‘අලං හොතූ’’ති වුත්තෙන තතො මන්දතරං බීජිතබ්බං. පුන ‘‘අල’’න්ති වුත්තෙන තතො මන්දතරං බීජිතබ්බං. තතියවාරං වුත්තෙන බීජනී ඨපෙතබ්බා. පාදාපිස්ස ධොවිතබ්බා, ධොවිත්වා සචෙ අත්තනො තෙලං අත්ථි, තෙන මක්ඛෙතබ්බා. නො චෙ අත්ථි, තස්ස සන්තකෙන මක්ඛෙතබ්බා. උපාහනාපුඤ්ඡනං පන අත්තනො රුචිවසෙන කාතබ්බං. තෙනෙව හෙත්ථ ‘‘සචෙ උස්සහතී’’ති වුත්තං. තස්මා උපාහනා අපුඤ්ඡන්තස්සාපි අනාපත්ති. ‘‘කත්ථ මය්හං සෙනාසනං පාපුණාතී’’ති පුච්ඡිතෙන සෙනාසනං පඤ්ඤපෙතබ්බං, ‘‘එතං තුම්හාකං සෙනාසනං පාපුණාතී’’ති එවං ආචික්ඛිතබ්බන්ති අත්ථො. පප්ඵොටෙත්වා හි පත්ථරිතුං පන වට්ටතියෙව.

๓๕๙. ในอาวาสิกวัตร วัตรทั้งหมดมีคำว่า 'พึงปูอาสนะ' เป็นต้น พึงทำแม้ต้องพักการทำจีวรหรือการงานใหม่ไว้ก่อน เมื่อภิกษุผู้แก่พรรษากว่ามาถึง ภิกษุผู้กวาดลานเจดีย์ พึงวางไม้กวาดลงแล้ว พึงเริ่มทำวัตรแก่ภิกษุอาคันตุกะรูปนั้น เพราะภิกษุอาคันตุกะผู้มีปัญญาจักกล่าวว่า 'จงกวาดลานเจดีย์ไปก่อนเถิด' แต่ภิกษุผู้กำลังทำยาให้คนไข้ ถ้าคนไข้ไม่ป่วยหนักมาก พึงทำวัตรเท่านั้นโดยไม่ต้องทำยา แต่สำหรับคนไข้หนัก พึงทำยาเท่านั้น เพราะภิกษุอาคันตุกะผู้มีปัญญาจักกล่าวว่า 'จงทำยาไปก่อนเถิด' ภิกษุอาวาสิกผู้ถามเรื่องน้ำดื่ม ถ้าภิกษุอาคันตุกะดื่มน้ำที่นำมาให้ครั้งเดียวจนหมด พึงถามว่า 'จะให้นำมาอีกไหม' อนึ่ง พึงพัดให้ด้วย ภิกษุผู้พัด พัดที่หลังเท้าครั้งหนึ่งแล้ว พึงพัดที่กลางตัวครั้งหนึ่ง ที่ศีรษะครั้งหนึ่ง เมื่อภิกษุอาคันตุกะกล่าวว่า 'พอแล้ว' พึงพัดให้เบาลงกว่านั้น เมื่อกล่าวว่า 'พอแล้ว' อีกครั้ง พึงพัดให้เบาลงกว่านั้นอีก เมื่อกล่าวเป็นครั้งที่สาม พึงวางพัดลง พึงล้างเท้าให้ภิกษุอาคันตุกะรูปนั้นด้วย ล้างแล้วถ้ามีน้ำมันของตน พึงทาด้วยน้ำมันนั้น ถ้าไม่มี พึงทาด้วยน้ำมันของภิกษุอาคันตุกะรูปนั้น แต่การเช็ดรองเท้า พึงทำตามความพอใจของตน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ในที่นี้ว่า 'ถ้าสามารถ' เพราะฉะนั้น แม้ภิกษุผู้ไม่เช็ดรองเท้า ก็ไม่มีอาบัติ เมื่อภิกษุอาคันตุกะถามว่า 'เสนาสนะของข้าพเจ้าถึงที่ไหน' ภิกษุอาวาสิกพึงจัดเสนาสนะให้ตามส่วน พึงบอกอย่างนี้ว่า 'เสนาสนะนี้ถึงแก่ท่าน' ความจริง แม้การสะบัดแล้วปูลาดก็ย่อมควรแท้

නවකස්ස වත්තෙ – පානීයං ආචික්ඛිතබ්බන්ති ‘‘එතං පානීයං ගහෙත්වා පිවාහී’’ති ආචික්ඛිතබ්බං. පරිභොජනීයෙපි එසෙව නයො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. මහාආවාසෙපි අත්තනො සන්තිකං සම්පත්තස්ස ආගන්තුකස්ස වත්තං අකාතුං න ලභති.

ในวัตรของภิกษุผู้บวชใหม่ คำว่า 'พึงบอกน้ำดื่ม' คือ พึงบอกอย่างนี้ว่า 'จงถือน้ำดื่มนี้แล้วดื่มเถิด' ในน้ำใช้สอยก็นัยนี้เหมือนกัน ที่เหลือเหมือนกับวัตรของอาคันตุกะก่อนหน้านี้ แม้ในวัดใหญ่ ก็ไม่พึงงดเว้นการทำวัตรแก่ภิกษุอาคันตุกะที่มาถึงตน

ආවාසිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอาวาสิกวัตรจบลงแล้ว

ගමිකවත්තකථා

เรื่องคมิกวัตร

360. ගමිකවත්තෙසු දාරුභණ්ඩන්ති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ වුත්තං මඤ්චපීඨාදි. මත්තිකාභණ්ඩම්පි රජනභාජනාදි සබ්බං තත්ථ වුත්තප්පභෙදමෙව. තං සබ්බං අග්ගිසාලාය වා අඤ්ඤතරස්මිං වා ගුත්තට්ඨානෙ පටිසාමෙත්වා ගන්තබ්බං. අනොවස්සකෙ පබ්භාරෙපි ඨපෙතුං වට්ටති. සෙනාසනං ආපුච්ඡිතබ්බන්ති එත්ථ යං පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං, යත්ථ උපචිකා නාරොහන්ති, තං අනාපුච්ඡන්තස්සාපි අනාපත්ති. චතූසු පාසාණකෙසූතිආදි උපචිකානං උප්පත්තිට්ඨානෙ පණ්ණසාලාදිසෙනාසනෙ කත්තබ්බාකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. අප්පෙව නාම අඞ්ගානිපි සෙසෙය්‍යුන්ති අයං අජ්ඣොකාසෙ ඨපිතම්හි ආනිසංසො. ඔවස්සකගෙහෙ පන තිණෙසු ච මත්තිකාපිණ්ඩෙසු ච උපරි පතන්තෙසු මඤ්චපීඨානං අඞ්ගානිපි විනස්සන්ති.

๓๖๐. ในคมิกวัตร คำว่า 'เครื่องใช้ไม้' คือ เครื่องใช้ไม้มีเตียงและตั่งเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในเสนาสนขันธกะ แม้เครื่องใช้ดินก็มีหม้อต้มน้ำย้อมเป็นต้น ทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องใช้ที่มีประเภทตามที่กล่าวไว้ในเสนาสนขันธกะนั้น พึงเก็บรักษาเครื่องใช้ทั้งหมดนั้นไว้ในโรงไฟก็ดี หรือในที่ปลอดภัยอื่นใดก็ดี แล้วจึงไป พึงวางไว้ในซอกเขาที่ฝนไม่ตกต้องก็ได้ ในบทว่า 'พึงบอกลาเสนาสนะ' นี้ เสนาสนะใดที่ทำไว้บนหลังแผ่นหินก็ดี หรือบนเสาหินก็ดี ที่ปลวกไม่ขึ้น แม้ภิกษุผู้ไม่บอกลาเสนาสนะนั้น ก็ไม่มีอาบัติ บทว่า 'บนหินสี่ก้อน' เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอาการที่พึงทำในเสนาสนะมีศาลาใบไม้เป็นต้น ซึ่งเป็นที่เกิดของปลวก คำว่า 'แม้ส่วนประกอบก็อาจเหลืออยู่' นี้เป็นอานิสงส์เมื่อวางไว้ในที่โล่งแจ้ง แต่ในเรือนที่ฝนตกต้อง เมื่อหญ้าและก้อนดินตกลงมาข้างบน แม้ส่วนประกอบของเตียงและตั่งก็ย่อมเสียหายได้

ගමිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องคมิกวัตรจบลงแล้ว

අනුමොදනවත්තකථා

เรื่องอนุโมทนาวัตร

362. අනුමොදනවත්ථුස්මිං [Pg.119] ඉද්ධං අහොසීති සම්පන්නං අහොසි. චතූහි පඤ්චහීති සඞ්ඝත්ථෙරෙන අනුමොදනත්ථාය නිසින්නෙ හෙට්ඨා පටිපාටියා චතූහි නිසීදිතබ්බං. අනුථෙරෙ නිසින්නෙ මහාථෙරෙන ච හෙට්ඨා ච තීහි නිසීදිතබ්බං. පඤ්චමෙ නිසින්නෙ උපරි චතූහි නිසීදිතබ්බං. සඞ්ඝත්ථෙරෙන හෙට්ඨා දහරභික්ඛුස්මිං අජ්ඣිට්ඨෙපි සඞ්ඝත්ථෙරතො පට්ඨාය චතූහි නිසීදිතබ්බමෙව. සචෙ පන අනුමොදකො භික්ඛු ‘‘ගච්ඡථ භන්තෙ, ආගමෙතබ්බකිච්චං නත්ථී’’ති වදති, ගන්තුං වට්ටති. මහාථෙරෙන ‘‘ගච්ඡාම ආවුසො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගච්ඡථා’’ති වදති, එවම්පි වට්ටති. ‘‘බහිගාමෙ ආගමෙස්සාමා’’ති ආභොගං කත්වාපි බහිගාමං ගන්ත්වා අත්තනො නිස්සිතකෙ ‘‘තුම්හෙ තස්ස ආගමනං ආගමෙථා’’ති වත්වාපි ගන්තුං වට්ටතියෙව. සචෙ පන මනුස්සා අත්තනො රුචිකෙන එකෙන අනුමොදනං කාරෙන්ති, නෙව තස්ස අනුමොදතො ආපත්ති, න මහාථෙරස්ස භාරො හොති. උපනිසින්නකථායමෙව හි මනුස්සෙසු කථාපෙන්තෙසු මහාථෙරො ආපුච්ඡිතබ්බො, මහාථෙරෙන ච අනුමොදනාය අජ්ඣිට්ඨොව ආගමෙතබ්බොති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං. වච්චිතොති සඤ්ජාතවච්චො; වච්චපීළිතොති අධිප්පායො.

๓๖๒. ในอนุโมทนาวัตรนั้น คำว่า “อิทธัง อโหสิ” หมายถึง “สำเร็จแล้วหรือ?” คำว่า “จตูหิ ปัญจหิ” หมายถึง เมื่อพระสังฆเถระนั่งเพื่ออนุโมทนา (หรือเพื่อแสดงธรรมเกี่ยวกับภัตตาหาร) พระเถระ ๔ รูปพึงนั่งเรียงลำดับลงไปข้างล่าง เมื่อพระอนุเถระนั่ง พระมหาเถระและพระเถระ ๓ รูปที่อยู่ข้างล่างพระอนุเถระพึงนั่ง เมื่อพระเถระรูปที่ ๕ นั่ง พระเถระ ๔ รูปพึงนั่งข้างบน แม้เมื่อพระสังฆเถระชักชวนภิกษุหนุ่มที่อยู่ข้างล่าง ก็พึงนั่ง ๔ รูปโดยเริ่มจากพระสังฆเถระเท่านั้น หรือพึงรอเท่านั้น อนึ่ง หากภิกษุผู้อนุโมทนา (หรือผู้แสดงธรรมเกี่ยวกับภัตตาหาร) กล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด กิจที่พึงรอไม่มี” ก็เป็นการสมควรที่จะไป เมื่อพระมหาเถระกล่าวว่า “อาวุโส เราทั้งหลายจะไป” และภิกษุผู้อนุโมทนากล่าวว่า “ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด” แม้ดังนี้ก็เป็นการสมควรที่จะไป แม้ตั้งใจว่า “เราทั้งหลายจะรออยู่ภายนอกหมู่บ้าน” แล้วไปภายนอกหมู่บ้าน บอกแก่ศิษย์ของตนว่า “ท่านทั้งหลายจงรอการมาของภิกษุผู้อนุโมทนานั้นเถิด” ก็เป็นการสมควรที่จะไปเท่านั้น อนึ่ง หากมนุษย์ทั้งหลายให้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งที่ตนพอใจอนุโมทนา ภิกษุผู้อนุโมทนานั้นก็ไม่เป็นอาบัติ และพระมหาเถระก็ไม่มีภาระ อันที่จริง ในอุปนิสินนกถา (การแสดงธรรมขณะนั่ง) เท่านั้น เมื่อมนุษย์ทั้งหลายให้แสดงธรรม พระมหาเถระพึงบอกกล่าว และพระมหาเถระพึงรอเฉพาะภิกษุที่ถูกชักชวนให้อนุโมทนาเท่านั้น นี้เป็นลักษณะในอนุโมทนาวัตรนี้ คำว่า “วัจจิโต” หมายถึง “มีอุจจาระเกิดขึ้นแล้ว” คำว่า “วัจจปีฬิโต” หมายถึง “ถูกอุจจาระเบียดเบียน” นี้เป็นความประสงค์ของพระเถระผู้สังคายนา

අනුමොදනවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องอนุโมทนาวัตรจบลงแล้ว.

භත්තග්ගවත්තකථා

เรื่องภัตตัคควัตร

364. භත්තග්ගවත්තෙ ‘‘අන්තොගාමො වා හොතු විහාරො වා, මනුස්සානං පරිවෙසනට්ඨානං ගච්ඡන්තෙන චීවරං පාරුපිත්වා කායබන්ධනං බන්ධනමෙව වට්ටතී’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. න ථෙරෙ භික්ඛූ අනුපඛජ්ජාති ථෙරෙ භික්ඛූ අතිඅල්ලීයිත්වා න නිසීදිතබ්බං. සචෙ මහාථෙරස්ස නිසින්නාසනෙන සමකං ආසනං හොති, බහූසු ආසනෙසු සති එකං ද්වෙ ආසනානි ඨපෙත්වා නිසීදිතබ්බං. භික්ඛූ ගණෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසු අනිසීදිත්වා මහාථෙරෙන නිසීදාති වුත්තෙන නිසීදිතබ්බං. නො චෙ මහාථෙරො වදති, ‘‘ඉදං, භන්තෙ, ආසනං උච්ච’’න්ති වත්තබ්බං. ‘‘නිසීදා’’ති වුත්තෙ නිසීදිතබ්බං. සචෙ පන එවං ආපුච්ඡිතෙපි න වදති, නිසීදන්තස්ස අනාපත්ති; මහාථෙරස්සෙව ආපත්ති. නවකො හි එවරූපෙ ආසනෙ අනාපුච්ඡා නිසීදන්තො ආපජ්ජති, ථෙරො ආපුච්ඡිතෙ අනනුජානන්තො. න සඞ්ඝාටිං ඔත්ථරිත්වාති න සඞ්ඝාටිං අවත්ථරිත්වා නිසීදිතබ්බං.

๓๖๔. ในภัตตัคควัตรนั้น มีกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า “ไม่ว่าจะเป็นภายในหมู่บ้านหรือในอาราม ภิกษุผู้ไปสู่สถานที่ที่มนุษย์ทั้งหลายถวายภัตตาหาร พึงห่มจีวรและคาดประคดเอวเท่านั้นจึงจะสมควร” คำว่า “นะ เถเร ภิกขู อนุปขชชาติ” หมายถึง ไม่พึงนั่งชิดหรือเบียดเสียดพระเถระทั้งหลาย หากมีอาสนะที่เสมอกับอาสนะที่พระมหาเถระนั่ง เมื่อมีอาสนะจำนวนมาก พึงเว้นอาสนะหนึ่งหรือสองอาสนะแล้วจึงนั่ง ภิกษุทั้งหลายพึงนับจำนวนแล้วไม่พึงนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ก่อน เมื่อพระมหาเถระกล่าวว่า “จงนั่งเถิด” จึงพึงนั่ง หากพระมหาเถระไม่กล่าว ก็พึงกราบเรียนว่า “ท่านเจ้าข้า อาสนะนี้สูงไป” เมื่อพระมหาเถระกล่าวว่า “จงนั่งเถิด” จึงพึงนั่ง อนึ่ง หากแม้กราบเรียนขออนุญาตแล้ว พระมหาเถระไม่กล่าว ภิกษุผู้นั่งก็ไม่มีอาบัติ มีอาบัติเฉพาะพระมหาเถระเท่านั้น อันที่จริง ภิกษุใหม่ผู้นั่งบนอาสนะเช่นนั้นโดยไม่ขออนุญาต ย่อมเป็นอาบัติ ส่วนพระเถระเมื่อถูกขออนุญาตแล้วไม่ยอมอนุญาต ก็ย่อมเป็นอาบัติ คำว่า “นะ สังฆาฏิง โอตถริตวาติ” หมายถึง ไม่พึงปูผ้าสังฆาฏิแล้วนั่งทับ

උභොහි [Pg.120] හත්ථෙහීති පත්තධොවනඋදකං සන්ධාය වුත්තං. දක්ඛිණොදකං පන පුරතො ආධාරකෙ පත්තං ඨපෙත්වා ගහෙතබ්බං. සාධුකන්ති උදකසද්දං අකරොන්තෙන.

คำว่า “อุโภหิ หัตเถหิ” นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงน้ำสำหรับล้างบาตร อนึ่ง น้ำทักษิโณทกพึงรับโดยวางบาตรไว้บนฐานรองบาตรข้างหน้า คำว่า “สาธุกัง” หมายถึง โดยไม่ทำเสียงน้ำ

සූපස්ස ඔකාසොති යථා සූපස්ස ඔකාසො හොති; එවං මත්තාය ඔදනො ගණ්හිතබ්බොති අත්ථො. සමකං සම්පාදෙහීති ඉදං න කෙවලං සප්පිආදීසුයෙව ඔදනෙපි වත්තබ්බං. සප්පිආදීසු පන යං අප්පං හොති එකස්ස වා ද්වින්නං වා අනුරූපකං, තං සබ්බෙසං සමකං සම්පාදෙහීති වුත්තෙ මනුස්සානං විහසා හොති, තස්මා තාදිසං සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා ගහෙත්වා සෙසං න ගහෙතබ්බං.

คำว่า “สูปัสสะ โอกาโส” หมายถึง พึงรับข้าวในปริมาณที่พอมีที่ว่างสำหรับแกง นี้เป็นอรรถ คำว่า “สมกัง สัมปาเทหิ” นี้ ไม่พึงกล่าวเฉพาะในเนยใสเป็นต้นเท่านั้น แม้ในข้าวก็พึงกล่าวด้วย อนึ่ง ในเนยใสเป็นต้น หากสิ่งใดมีน้อย พอเหมาะสำหรับภิกษุรูปเดียวหรือสองรูป เมื่อกล่าวว่า “จงจัดให้เท่ากันแก่ภิกษุทั้งหมด” ย่อมทำให้มนุษย์ลำบาก เพราะฉะนั้น พึงรับสิ่งเช่นนั้นเพียงครั้งเดียวหรือสองครั้ง แล้วไม่พึงรับส่วนที่เหลือ

න තාව ථෙරෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති ඉදං යං පරිච්ඡින්නභික්ඛුකං භත්තග්ගං, යත්ථ මනුස්සා සබ්බෙසං පාපෙත්වා දාතුකාමා හොන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං. යං පන මහාභත්තග්ගං හොති, යත්ථ එකස්මිං පදෙසෙ භුඤ්ජන්ති, එකස්මිං පදෙසෙ උදකං දිය්‍යති, තත්ථ යථාසුඛං භුඤ්ජිතබ්බං.

คำว่า “นะ ตาวะ เถเรนะ ภุญชิตัพพันติ” นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงโรงฉันที่มีภิกษุจำนวนจำกัด ซึ่งมนุษย์ทั้งหลายประสงค์จะถวายภัตตาหารโดยใส่ลงในบาตรของภิกษุทุกรูป อนึ่ง ในโรงฉันใหญ่ ซึ่งภิกษุทั้งหลายฉันในที่แห่งหนึ่ง และน้ำถูกถวายในที่แห่งหนึ่ง ในโรงฉันใหญ่นั้น พึงฉันได้ตามสบาย

න තාව උදකන්ති ඉදං හත්ථධොවනඋදකං සන්ධාය වුත්තං. අන්තරා පිපාසිතෙන පන ගලෙ විලග්ගාමිසෙන වා පානීයං පිවිත්වා හත්ථා න ධොවිතබ්බා. සචෙ මනුස්සා ‘‘ධොවථ භන්තෙ පත්තඤ්ච හත්ථෙ චා’’ති වදන්ති, භික්ඛූ වා ‘‘තුම්හෙ උදකං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, වට්ටති.

คำว่า “นะ ตาวะ อุทะกัง” นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงน้ำสำหรับล้างมือ อนึ่ง แม้พระองค์ตรัสหมายถึงน้ำล้างมือว่า “ยังไม่พึงรับน้ำ” แต่ในระหว่างนั้น ภิกษุผู้กระหายจัด หรือมีอาหารติดคอ พึงดื่มน้ำแล้วล้างมือได้ หากมนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านทั้งหลายจงล้างบาตรและมือเถิด” หรือหากภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับน้ำเถิด” ก็เป็นการสมควรที่จะรับ

නිවත්තන්තෙනාති භත්තග්ගතො උට්ඨාය නිවත්තන්තෙන සඞ්ඝෙන එවං නිවත්තිතබ්බන්ති දස්සෙති. කථං? ‘‘නවකෙහී’’ති සබ්බං දට්ඨබ්බං. සම්බාධෙසු හි ඝරෙසු මහාථෙරානං නික්ඛමනොකාසො න හොති, තස්මා එවං වුත්තං. එවං නිවත්තන්තෙහි පන නවකෙහි ගෙහද්වාරෙ ඨත්වා ථෙරෙසු නික්ඛන්තෙසු පටිපාටියා ගන්තබ්බං. සචෙ පන මහාථෙරා ධුරෙ නිසින්නා හොන්ති, නවකා අන්තොගෙහෙ, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පටිපාටියා එව නික්ඛමිතබ්බං. කායෙන කායං අඝට්ටෙන්තෙන යථා අන්තරෙන මනුස්සා ගන්තුං සක්කොන්ති, එවං විරළාය පටිපාටියා ගන්තබ්බං.

คำว่า “นิวตตันเตนาติ” แสดงว่าหมู่ภิกษุผู้กลับจากโรงฉัน พึงกลับด้วยอาการอย่างนี้ตามที่ระบุไว้ในพระบาลี จะกลับอย่างไร? พึงทราบทั้งหมดตั้งแต่คำว่า “นะวะเกหิ” เป็นต้นไป อันที่จริง ในเรือนที่คับแคบ ไม่มีที่สำหรับพระมหาเถระจะออกไป เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า “นะวะเกหิ” เป็นต้นอย่างนี้ อนึ่ง ภิกษุใหม่ทั้งหลายผู้กลับไปก่อนอย่างนี้ พึงยืนอยู่ที่ประตูเรือน เมื่อพระเถระทั้งหลายออกไปแล้ว พึงเดินไปตามลำดับ อนึ่ง หากพระมหาเถระทั้งหลายนั่งอยู่ที่ประตู และภิกษุใหม่ทั้งหลายนั่งอยู่ภายในเรือน ก็พึงออกไปตามลำดับโดยเริ่มจากอาสนะของพระเถระเท่านั้น พึงเดินไปตามลำดับอย่างห่างๆ โดยไม่ให้กายกระทบกาย เพื่อที่มนุษย์ทั้งหลายจะสามารถเดินผ่านช่องว่างไปได้

භත්තග්ගවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องภัตตัคควัตรจบลงแล้ว.

පිණ්ඩචාරිකවත්තකථා

เรื่องปิณฑจาริกวัตร

366. පිණ්ඩචාරිකවත්තෙ – කම්මං වා නික්ඛිපතීති කප්පාසං වා සුප්පං වා මුසලං වා යං ගහෙත්වා කම්මං කරොන්ති, ඨිතා වා නිසින්නා වා හොන්ති, තං නික්ඛිපති[Pg.121]. න ච භික්ඛාදායිකායාති ඉත්ථී වා හොතු පුරිසො වා, භික්ඛාදානසමයෙ මුඛං න උල්ලොකෙතබ්බං.

๓๖๖. ในปิณฑจาริกวัตรนั้น คำว่า “กัมมัง วา นิกขิปตีติ” หมายถึง (ผู้ถวาย) วางสิ่งของที่ตนถือทำงานอยู่ ไม่ว่าจะเป็นฝ้าย กระด้ง หรือสาก ไม่ว่าจะยืนอยู่หรือนั่งอยู่ก็ตาม คำว่า “นะ จะ ภิกขาธายิกายาติ” หมายถึง ไม่ว่าจะเป็นหญิงหรือชาย ในเวลาถวายภิกษา ไม่พึงเงยหน้ามอง

පිණ්ඩචාරිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องปิณฑจาริกวัตรจบลงแล้ว.

ආරඤ්ඤිකවත්තකථා

เรื่องอารัญญิกวัตร

368. ආරඤ්ඤිකවත්තෙ – සෙනාසනා ඔතරිතබ්බන්ති වසනට්ඨානතො නික්ඛමිතබ්බං.

๓๖๘. ในอารัญญิกวัตรนั้น คำว่า “เสนาสนะ โอตริตัพพันติ” หมายถึง พึงออกจากที่อยู่

පත්තං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වාති එත්ථ සචෙ බහිගාමෙ උදකං නත්ථි, අන්තොගාමෙයෙව භත්තකිච්චං කත්වා අථ බහිගාමෙ අත්ථි, බහිගාමෙ භත්තකිච්චං කත්වා පත්තො ධොවිත්වා වොදකො කත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිතබ්බො.

ในคำว่า “ปัตตัง ถวิกายะ ปักขิปิตวาติ” นี้ หากน้ำไม่มีนอกหมู่บ้าน ก็พึงทำกิจภัตตาหารภายในหมู่บ้านเท่านั้น หากมีน้ำนอกหมู่บ้าน ก็พึงทำกิจภัตตาหารนอกหมู่บ้าน ล้างบาตร ทำให้ไม่มีน้ำ แล้วพึงใส่บาตรลงในถุง

පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙතබ්බන්ති සචෙ භාජනානි නප්පහොන්ති, පානීයමෙව පරිභොජනීයම්පි කත්වා උපට්ඨාපෙතබ්බං. භාජනං අලභන්තෙන වෙළුනාළිකායපි උපට්ඨාපෙතබ්බං. තම්පි අලභන්තස්ස යථා සමීපෙ උදකආවාටො හොති, එවං කාතබ්බං. අරණිසහිතෙ සති අග්ගිං අකාතුම්පි වට්ටති. යථා ච ආරඤ්ඤිකස්ස, එවං කන්තාරප්පටිපන්නස්සාපි අරණිසහිතං ඉච්ඡිතබ්බං. ගණවාසිනො පන තෙන විනාපි වට්ටති. නක්ඛත්තානෙව නක්ඛත්තපදානි.

พึงจัดตั้งน้ำสำหรับใช้สอย หากภาชนะไม่พอ พึงทำน้ำสำหรับดื่มให้เป็นน้ำสำหรับใช้สอยด้วยแล้วจัดตั้งไว้ ภิกษุผู้อยู่ป่าเมื่อไม่ได้ภาชนะ พึงจัดตั้งน้ำไว้ด้วยกระบอกไม้ไผ่ก็ได้ แม้เมื่อไม่ได้กระบอกไม้ไผ่นั้น พึงทำโดยประการที่บ่อน้ำจะพึงมีในที่ใกล้ เมื่อมีไม้สีไฟ แม้การไม่ก่อไฟก็ควร อนึ่ง ไม้สีไฟเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่าฉันใด แม้สำหรับภิกษุผู้เดินทางในป่ากันดารก็ฉันนั้น แต่สำหรับภิกษุผู้อยู่ร่วมกับคณะ แม้ไม่มีไม้สีไฟนั้นก็ควร นักษัตรทั้งหลายนั่นแหละ ชื่อว่าบทแห่งนักษัตร

ආරඤ්ඤිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องวัตรของภิกษุผู้อยู่ป่า

සෙනාසනවත්තකථා

เรื่องวัตรเกี่ยวกับเสนาสนะ

369. සෙනාසනවත්තෙ – ද්වාරං නාම යස්මා මහාවළඤ්ජං, තස්මා තත්ථ ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, සෙසානි පන උද්දෙසදානාදීනි ආපුච්ඡිත්වාව කාතබ්බානි. දෙවසිකම්පි ආපුච්ඡිතුං වට්ටති. අථාපි ‘‘භන්තෙ ආපුච්ඡිතමෙව හොතූ’’ති වුත්තෙ වුඩ්ඪතරො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, සයමෙව වා ‘‘ත්වං යථාසුඛං විහරාහී’’ති වදති; එවම්පි වට්ටති. සභාගස්ස විස්සාසෙනාපි වට්ටතියෙව. යෙන වුඩ්ඪො තෙන පරිවත්තිතබ්බන්ති වුඩ්ඪාභිමුඛෙන පරිවත්තිතබ්බං. භොජනසාලාදීසුපි එවමෙව පටිපජ්ජිතබ්බං.

๓๖๙. ในวัตรเกี่ยวกับเสนาสนะ – วินิจฉัยดังนี้ ชื่อว่าประตู เพราะเป็นของที่มหาชนใช้สอยมาก ฉะนั้น กิจที่ต้องขออนุญาตในที่นั้นจึงไม่มี แต่กิจที่เหลือมีการให้ส่วนแบ่งเป็นต้น พึงขออนุญาตก่อนจึงทำ แม้การขออนุญาตทุกวันก็ควร อนึ่ง เมื่อภิกษุกล่าวว่า 'ท่านขอรับ ขอให้เป็นการขออนุญาตไว้เลยเถิด' ดังนี้ แล้วภิกษุผู้แก่กว่ารับว่า 'ดีละ' หรือภิกษุผู้แก่กว่ากล่าวเองว่า 'เธอจงอยู่ตามสบายเถิด' ดังนี้ แม้อย่างนี้ก็ควร แม้ด้วยความคุ้นเคยกับภิกษุผู้มีอัธยาศัยเสมอกันก็ควรเหมือนกัน คำว่า 'พึงหันไปทางที่ภิกษุผู้แก่กว่าอยู่' คือ พึงหันหน้าไปทางภิกษุผู้แก่กว่าแล้วจึงกลับ แม้ในโรงฉันเป็นต้น ก็พึงปฏิบัติอย่างนี้เหมือนกัน

සෙනාසනවත්තකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องวัตรเกี่ยวกับเสนาสนะ

ජන්තාඝරවත්තාදිකථා

เรื่องวัตรเกี่ยวกับเรือนไฟเป็นต้น

371. ජන්තාඝරවත්තෙ – පරිභණ්ඩන්ති බහිජගති.

๓๗๑. ในวัตรเกี่ยวกับเรือนไฟ – คำว่า ปริภัณฑ์ ได้แก่ พื้นดินภายนอก

373. ආචමනවත්ථුස්මිං [Pg.122] – සති උදකෙති එත්ථ සචෙ උදකං අත්ථි, පටිච්ඡන්නට්ඨානං පන නත්ථි, භාජනෙන නීහරිත්වා ආචමිතබ්බං. භාජනෙ අසති පත්තෙන නීහරිතබ්බං. පත්තෙපි අසති අසන්තං නාම හොති. ‘‘ඉදං අතිවිවටං පුරතො අඤ්ඤං උදකං භවිස්සතී’’ති ගතස්ස උදකං අලභන්තස්සෙව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, කට්ඨෙන වා කෙනචි වා පුඤ්ඡිත්වා ගන්තබ්බං, භුඤ්ජිතුම්පි අනුමොදනම්පි කාතුං වට්ටති. ආගතපටිපාටියාති වච්චකුටියං පස්සාවට්ඨානෙ න්හානතිත්ථෙති තීසුපි ආගතපටිපාටියෙව පමාණං.

๓๗๓. ในเรื่องน้ำสำหรับชำระ – วินิจฉัยดังนี้ ในคำว่า เมื่อมีน้ำ นี้ หากมีน้ำ แต่ไม่มีที่กำบัง พึงตักน้ำออกมาด้วยภาชนะแล้วชำระ เมื่อไม่มีภาชนะ พึงตักออกมาด้วยบาตร เมื่อไม่มีแม้บาตร ก็ชื่อว่าไม่มีน้ำ เมื่อภิกษุคิดว่า 'ที่นี้เปิดเผยเกินไป ข้างหน้าคงจะมีน้ำอื่น' แล้วเดินไป แต่ยังไม่ได้น้ำ ก็ถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาตเสียก่อน เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงเช็ดด้วยไม้หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วไป แม้การฉันและการอนุโมทนาก็ควร คำว่า ตามลำดับที่มา คือ ในส้วมก็ดี ในที่ถ่ายปัสสาวะก็ดี ในท่าอาบน้ำก็ดี ในที่ทั้ง ๓ นี้ ลำดับของผู้ที่มาถึงก่อนนั่นแหละเป็นประมาณ

374. වච්චකුටිවත්තෙ – න දන්තකට්ඨං ඛාදන්තෙනාති අයං වච්චකුටියාපි අවච්චකුටියාපි සබ්බත්ථෙව පටික්ඛෙපො. න ඵරුසෙන කට්ඨෙනාති ඵාලිතකට්ඨෙන වා ඛරෙන වා ගණ්ඨිකෙන වා කණ්ටකෙන වා සුසිරෙන වා පූතිනා වා න අවලෙඛිතබ්බං. අවලෙඛනකට්ඨං පන අග්ගහෙත්වා පවිට්ඨස්ස ආපත්ති නත්ථි.

๓๗๔. ในวัตรเกี่ยวกับส้วม – วินิจฉัยดังนี้ คำว่า ไม่พึงเคี้ยวไม้สีฟัน นี้ เป็นข้อห้ามในที่ถ่ายอุจจาระทุกแห่ง ไม่ว่าจะเป็นในส้วมหรือมิใช่ส้วมก็ตาม คำว่า ไม่พึงขูดด้วยไม้ที่หยาบ คือ ไม่พึงขูดด้วยไม้ที่แตกก็ดี ไม้ที่หยาบก็ดี ไม้ที่มีปุ่มก็ดี ไม้ที่มีหนามก็ดี ไม้ที่เป็นโพรงก็ดี ไม้ที่ผุก็ดี อนึ่ง ภิกษุผู้เข้าไปโดยไม่ได้ถือไม้สำหรับขูดเข้าไปด้วย ไม่มีอาบัติ

න ආචමනසරාවකෙති සබ්බසාධාරණට්ඨානං සන්ධායෙතං වුත්තං. තත්‍ර හි අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙ ආගච්ඡන්ති, තස්මා උදකං න සෙසෙතබ්බං. යං පන සඞ්ඝිකෙපි විහාරෙ එකදෙසෙ නිබද්ධගමනත්ථාය කතං ඨානං හොති පුග්ගලිකට්ඨානං වා, තස්මිං වට්ටති. විරෙචනං පිවිත්වා පුනප්පුනං පවිසන්තස්සාපි වට්ටතියෙව.

คำว่า ไม่พึงเหลือน้ำไว้ในโถสำหรับชำระ นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงสถานที่ที่เป็นของสาธารณะทั่วไป เพราะในที่นั้น ภิกษุอื่นๆ ย่อมมา ฉะนั้น จึงไม่พึงเหลือน้ำไว้ แต่สถานที่ใดแม้ในวิหารของสงฆ์ที่จัดไว้เพื่อการไปมาประจำของตนเอง หรือเป็นที่ส่วนตัว ในสถานที่นั้นควรเหลือน้ำไว้ได้ แม้สำหรับภิกษุผู้ดื่มยาถ่ายแล้วเข้าออกบ่อยๆ ก็ควรเหมือนกัน

ඌහතාති ඌහදිතා; බහි වච්චමක්ඛිතාති අත්ථො. ධොවිතබ්බාති උදකං ආහරිත්වා ධොවිතබ්බා. උදකං අත්ථි, භාජනං නත්ථි, අසන්තං නාම හොති. භාජනං අත්ථි, උදකං නත්ථි, එතම්පි අසන්තං. උභයෙ පන අසති අසන්තමෙව, කට්ඨෙන වා කෙනචි වා පුඤ්ඡිත්වා ගන්තබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า อูหตา คือ ถ่ายอุจจาระรดไว้ คำว่า พหิ วัจจมักขิตา ความว่า เปรอะเปื้อนอุจจาระภายนอก คำว่า โธวิตัพพา คือ พึงนำน้ำมาล้างเสีย หากมีน้ำแต่ไม่มีภาชนะ ก็ชื่อว่าไม่มีน้ำ หากมีภาชนะแต่ไม่มีน้ำ แม้อย่างนี้ก็ชื่อว่าไม่มีน้ำ อนึ่ง เมื่อไม่มีทั้งสองอย่าง ก็ชื่อว่าไม่มีน้ำแน่นอน พึงเช็ดด้วยไม้หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วไป ส่วนที่เหลือในวัตรทั้งปวงก็ชัดเจนอยู่แล้ว

ජන්තාඝරවත්තාදිකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องวัตรเกี่ยวกับเรือนไฟเป็นต้น

වත්තක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบการอธิบายวัตรขันธกะ

9. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකං

๙. ปาติโมกขัฏฐปนขันธกะ (ขันธกะว่าด้วยการงดปาติโมกข์)

පාතිමොක්ඛුද්දෙසයාචනකථා

เรื่องการขอให้สวดปาติโมกข์

383. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ [Pg.123] – (නන්දිමුඛියා රත්තියාති අරුණුට්ඨිතකාලෙපි හි නන්දිමුඛා විය රත්ති ඛායති. තෙනාහ ‘‘නන්දිමුඛියා රත්තියා’’ති. අන්තොපූතින්ති අත්තචිත්තසන්තානෙ කිලෙසපූතිභාවෙන අන්තොපූතිං. අවස්සුතන්ති කිලෙසවස්සනවසෙන අවස්සුතං. කසම්බුකජාතන්ති ආකිණ්ණදොසතාය සංකිලිට්ඨජාතං.) යාව බාහාගහණාපි නාමාති ‘‘අපරිසුද්ධා ආනන්ද පරිසා’’ති වචනං සුත්වායෙව හි තෙන පක්කමිතබ්බං සියා, එවං අපක්කමිත්වා යාව බාහාගහණාපි නාම සො මොඝපුරිසො ආගමෙස්සති, අච්ඡරියමිදන්ති දස්සෙති.

๓๘๓. ในปาติโมกขัฏฐปนขันธกะ – วินิจฉัยดังนี้ (ในคำว่า 'ในราตรีอันมีหน้าเป็นที่น่ายินดี' นี้ เพราะแม้ในเวลาอรุณขึ้น ราตรีก็ยังปรากฏเหมือนมีใบหน้าอันน่ายินดี ฉะนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ในราตรีอันมีหน้าเป็นที่น่ายินดี' คำว่า 'ผู้เน่าใน' คือ ผู้มีความเน่าเพราะกิเลสในสันดานจิตของตน คำว่า 'ผู้ชุ่มโชก' คือ ผู้ชุ่มโชกด้วยอำนาจแห่งการไหลออกของกิเลส คำว่า 'ผู้เป็นดังขยะ' คือ ผู้มีความเศร้าหมองเพราะมีโทษเกลื่อนกล่น) คำว่า 'แม้จนถึงการจับแขน' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า 'ดูก่อนอานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์' เมื่อได้ยินพระดำรัสนี้แล้ว บุคคลนั้นพึงหลีกไปเสีย แต่เมื่อไม่หลีกไป โมฆบุรุษนั้นยังรออยู่จนถึงการถูกจับแขน ช่างน่าอัศจรรย์จริงหนอ

384. න ආයතකෙනෙව පපාතොති න පඨමමෙව ගම්භීරො; අනුපුබ්බෙන ගම්භීරොති අත්ථො. ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තතීති වීචීනං ඔසක්කනකන්දරං මරියාදවෙලං නාතික්කමති. තීරං වාහෙතීති තීරතො අප්පෙති; උස්සාරෙතීති අත්ථො. අඤ්ඤාපටිවෙධොති අරහත්තප්පත්ති.

๓๘๔. คำว่า 'ไม่เป็นเหวชันลึกไปทีเดียว' ความว่า ไม่ลึกตั้งแต่แรก แต่ลึกไปตามลำดับ คำว่า 'ธรรมที่ตั้งมั่นไม่ล่วงเลยฝั่ง' คือ ไม่ล่วงเลยฝั่งที่เป็นขอบเขตคือเหวที่คลื่นซัดลงไป คำว่า 'พัดพาเข้าหาฝั่ง' ความว่า ทำให้ถึงฝั่ง คือให้ขึ้นไปบนฝั่ง คำว่า 'การแทงตลอดความรู้' คือ การบรรลุอรหัตตผล

385. ඡන්නමතිවස්සතීති ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තො අඤ්ඤං නවං ආපත්තිං ආපජ්ජති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං. විවටං නාතිවස්සතීති ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා විවරන්තො අඤ්ඤං නාපජ්ජති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං.

๓๘๕. คำว่า 'ย่อมตกหนักแก่ผู้ปกปิด' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงการที่ภิกษุต้องอาบัติแล้วปกปิดไว้ ย่อมต้องอาบัติใหม่อีก คำว่า 'ย่อมไม่ตกหนักแก่ผู้เปิดเผย' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงการที่ภิกษุต้องอาบัติแล้วเปิดเผย ย่อมไม่ต้องอาบัติอื่นอีก

පාතිමොක්ඛුද්දෙසයාචනකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องการขอให้สวดปาติโมกข์

පාතිමොක්ඛසවනාරහකථා

เรื่องผู้ควรฟังปาติโมกข์

386. ඨපිතං හොති පාතිමොක්ඛන්ති එත්ථ පුරෙ වා පච්ඡා වා ඨපිතම්පි අට්ඨපිතං හොති, ඛෙත්තෙ ඨපිතමෙව පන ඨපිතං නාම හොති. තස්මා ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, අජ්ජුපොසථො පන්නරසො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍යා’’ති එත්ථ යාව රෙ-කාරං භණති, තාව ඨපෙතබ්බං, ඉදඤ්හි ඛෙත්තං. ය්‍ය-කාරෙ පන වුත්තෙ ඨපෙන්තෙන පච්ඡා ඨපිතං නාම හොති. ‘‘සුණාතු මෙ’’ති අනාරද්ධෙයෙව ඨපෙන්තෙන පුරෙ ඨපිතං හොති.

๓๘๖. ในคำว่า 'ปาติโมกข์ถูกงดไว้' นี้ วินิจฉัยดังนี้ แม้จะงดไว้ก่อนหรือหลังญัตติ ก็ชื่อว่ายังไม่ได้งด แต่การงดไว้ในเขตเท่านั้นจึงชื่อว่างดแล้ว ฉะนั้น ในญัตติที่ว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺชุโปสโถ ปณฺณรโส ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกัลฺลํ สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย' นี้ พึงงดไว้ตราบเท่าที่ยังกล่าวอักษร 'เร' อยู่ เพราะนี่คือเขต แต่เมื่อกล่าวอักษร 'ยยะ' แล้ว ภิกษุผู้งดไว้ ชื่อว่างดไว้ภายหลัง เมื่อยังไม่ทันเริ่มกล่าวว่า 'สุณาตุ เม' แล้วงดไว้ ชื่อว่างดไว้ก่อน

පාතිමොක්ඛසවනාරහකථා නිට්ඨිතා.

จบเรื่องผู้ควรฟังปาติโมกข์

ධම්මිකාධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා

เรื่องการงดปาติโมกข์ที่ชอบด้วยธรรมและไม่ชอบด้วยธรรม

387. අමූලිකාය [Pg.124] සීලවිපත්තියා පාතිමොක්ඛං ඨපෙති අකතායාති තෙන පුග්ගලෙන සා විපත්ති කතා වා හොතු අකතා වා, පාතිමොක්ඛට්ඨපනකස්ස සඤ්ඤාඅමූලිකවසෙන අමූලිකා හොති. කතාකතායාති කතඤ්ච අකතඤ්ච උභයං ගහෙත්වා වුත්තං.

๓๘๗. คำว่า 'ระงับปาติโมกข์ด้วยสีลวิบัติที่ไม่มีมูลฐาน แม้ยังไม่เกิดขึ้น' นั้น หมายถึง วิบัตินั้น อันบุคคลนั้นทำแล้วก็ดี ยังไม่ทำก็ดี วิบัติย่อมเป็นอมูลิกา (ไม่มีมูลฐาน) โดยความเป็นแห่งสัญญาที่ไม่มีมูลฐานของภิกษุผู้ระงับปาติโมกข์. คำว่า 'ทำแล้วและยังไม่ทำ' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยถือเอาทั้งสองอย่าง คือที่ทำแล้วและที่ยังไม่ทำ.

ධම්මිකං සාමග්ගිං න උපෙතීති කම්මං කොපෙතුකාමතාය සඞ්ඝස්ස කම්මෙ කරීයමානෙ නෙව ආගච්ඡති, න ඡන්දං දෙති, සම්මුඛීභූතොව පටික්කොසති, තෙන දුක්කටං ආපජ්ජති. ඉච්චස්සාපි සාපත්තිකස්සෙව පාතිමොක්ඛං ඨපිතං හොති. පච්චාදියතීති ‘‘පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්ති පච්චාදියති, තෙන උක්කොටනකෙන පාචිත්තියං ආපජ්ජති. ඉච්චස්සාපි සාපත්තිකස්සෙව පාතිමොක්ඛං ඨපිතං හොති.

คำว่า 'ไม่เข้าถึงความพร้อมเพรียงอันเป็นธรรม' นั้น หมายถึง เพราะความประสงค์จะให้กรรมเสียไป เมื่อสงฆ์กำลังทำกรรมอยู่ ก็ไม่มาเอง ไม่ให้ฉันทะ แม้มาอยู่เฉพาะหน้าก็คัดค้าน เพราะเหตุนั้น ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ เพราะเหตุนั้น ปาติโมกข์ของภิกษุนั้นผู้มีอาบัติอยู่ ย่อมถูกระงับ. คำว่า 'ย่อมรับกลับคืน' นั้น หมายถึง ย่อมรับกลับคืนว่า 'กรรมพึงทำอีก' เพราะการคัดค้านนั้น ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ เพราะเหตุนั้น ปาติโมกข์ของภิกษุนั้นผู้มีอาบัติอยู่ ย่อมถูกระงับ.

ධම්මිකාධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการระงับปาติโมกข์อันเป็นธรรมและไม่เป็นธรรม จบลงแล้ว.

ධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා

เรื่องการระงับปาติโมกข์อันเป็นธรรม

388. යෙහි ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහීති එත්ථ මග්ගෙනමග්ගපටිපාදනාදීසු ආකාරාදිසඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. තෙන දිට්ඨෙන තෙන සුතෙන තාය පරිසඞ්කායාති එත්ථ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්ච පාළියං ආගතමෙව. සචෙ පන තෙහි දිට්ඨසුතෙහි පරිසඞ්කං උප්පාදෙය්‍ය, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තාය පරිසඞ්කායා’’ති.

๓๘๘. ในบทว่า 'ด้วยอาการใด ด้วยเครื่องหมายใด ด้วยนิมิตใด' นี้ พึงทราบสัญญาอันมีอาการเป็นต้น ในการนำทางผิดเป็นต้น. ในบทว่า 'ด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว ด้วยสิ่งที่ได้ยินแล้ว ด้วยความสงสัยนั้น' นี้ สิ่งที่เห็นแล้วและสิ่งที่ได้ยินแล้ว ย่อมมาในพระบาลีโดยตรง. แต่ถ้าพึงยังความสงสัยให้เกิดขึ้นด้วยสิ่งที่เห็นแล้วและสิ่งที่ได้ยินแล้วเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า 'ด้วยความสงสัยนั้น' โดยอ้างถึงความสงสัยนั้น.

ධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการระงับปาติโมกข์อันเป็นธรรม จบลงแล้ว.

අත්තාදානඅඞ්ගකථා

เรื่ององค์แห่งอัตตาธาน

398. අත්තාදානං ආදාතුකාමෙනාති එත්ථ සාසනං සොධෙතුකාමො භික්ඛු යං අධිකරණං අත්තනා ආදියති, තං අත්තාදානන්ති වුච්චති. අකාලො ඉමං අත්තාදානං ආදාතුන්ති එත්ථ රාජභයං චොරභයං දුබ්භික්ඛභයං වස්සාරත්තොති අයං අකාලො, විපරීතො කාලො.

๓๙๘. ในบทว่า 'ด้วยภิกษุผู้ใคร่จะถือเอาอัตตาธาน' นี้ ภิกษุผู้ใคร่จะชำระพระศาสนา ย่อมถือเอาอธิกรณ์ใดด้วยตนเอง อธิกรณ์นั้นเรียกว่าอัตตาธาน. ในบทว่า 'ไม่เป็นกาลที่จะถือเอาอัตตาธานนี้' นี้ ภัยจากพระราชา ภัยจากโจร ภัยจากความอดอยาก และเวลากลางคืนในฤดูฝน นี้เป็นอกาล (ไม่เป็นกาล) ส่วนกาลที่ตรงกันข้ามเป็นกาล.

අභූතං ඉදං අත්තාදානන්ති අසන්තමිදං, මයා අධම්මො වා ධම්මොති, ධම්මො වා අධම්මොති, අවිනයො වා විනයොති, විනයො වා අවිනයොති, දුස්සීලො වා පුග්ගලො සීලවාති, සීලවා වා දුස්සීලොති ගහිතොති අත්ථො; විපරියායෙන භූතං වෙදිතබ්බං. අනත්ථසංහිතං ඉදං අත්තාදානන්ති එත්ථ [Pg.125] යං ජීවිතන්තරායාය වා බ්‍රහ්මචරියන්තරායාය වා සංවත්තති, ඉදං අනත්ථසංහිතං, විපරීතං අත්ථසංහිතං නාම.

คำว่า 'อัตตาธานนี้ไม่มีจริง' นั้น หมายถึง อธิกรณ์นี้ไม่มีอยู่จริง อันเราถือเอาอธรรมว่าเป็นธรรมก็ดี ธรรมว่าเป็นอธรรมก็ดี อวินัยว่าเป็นวินัยก็ดี วินัยว่าเป็นอวินัยก็ดี บุคคลผู้ทุศีลว่าเป็นผู้มีศีลก็ดี บุคคลผู้มีศีลว่าเป็นผู้ทุศีลก็ดี. พึงทราบอัตตาธานที่มีอยู่จริงโดยนัยตรงกันข้าม. ในบทว่า 'อัตตาธานนี้ไม่ประกอบด้วยประโยชน์' นี้ อัตตาธานใดเป็นไปเพื่ออันตรายแก่ชีวิตก็ดี เพื่ออันตรายแก่พรหมจรรย์ก็ดี อัตตาธานนี้ชื่อว่าไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ส่วนอัตตาธานที่ตรงกันข้ามชื่อว่าประกอบด้วยประโยชน์.

න ලභිස්සාමි සන්දිට්ඨෙ සම්භත්තෙ භික්ඛූති අප්පෙකදා හි රාජභයාදීසු එවරූපා අත්තනො පක්ඛස්ස උපත්ථම්භකා භික්ඛූ ලද්ධුං න සක්කා හොන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න ලභිස්සාමී’’ති. අප්පෙකදා පන ඛෙමසුභික්ඛාදීසු ලද්ධුං සක්කා හොන්ති, තං සන්ධාය ‘‘ලභිස්සාමී’’ති වුත්තං.

คำว่า 'เราจักไม่ได้ภิกษุผู้เป็นที่เห็นชอบ ผู้เป็นที่รัก' นั้น หมายถึง บางครั้งในภัยจากพระราชาเป็นต้น ภิกษุผู้เป็นกำลังแก่ฝ่ายตนเช่นนี้ ย่อมไม่สามารถหาได้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า 'จักไม่ได้' โดยอ้างถึงการไม่ได้นั้น. แต่บางครั้งในกาลที่ปลอดภัยและอุดมสมบูรณ์เป็นต้น ย่อมสามารถหาได้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า 'จักได้' โดยอ้างถึงการได้นั้น.

භවිස්සති සඞ්ඝස්ස තතොනිදානං භණ්ඩනන්ති කොසම්බකානං විය භණ්ඩනං කලහො විග්ගහො විවාදො සඞ්ඝභෙදො ච භවිස්සතීති. පච්ඡාපි අවිප්පටිසාරකරං භවිස්සතීති සුභද්දං වුඩ්ඪපබ්බජිතං නිග්ගහෙත්වා පඤ්චසතිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස මහාකස්සපත්ථෙරස්සෙව, දසවත්ථුකෙ අධිකරණෙ දසභික්ඛුසහස්සානි නිග්ගහෙත්වා සත්තසතිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස ආයස්මතො යසස්සෙව, සට්ඨිභික්ඛුසහස්සානි නිග්ගහෙත්වා සහස්සිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්සෙව ච පච්ඡා සමනුස්සරණකරණං හොති, සාසනස්ස ච විගතුපක්කිලෙසචන්දිමසූරියසස්සිරිකතාය සංවත්තති.

คำว่า 'การทะเลาะวิวาทของสงฆ์จักมีเพราะเหตุนั้น' นั้น หมายถึง การทะเลาะวิวาท การวิวาท การโต้เถียง การขัดแย้ง และการแตกแยกของสงฆ์จักมี เหมือนของภิกษุชาวโกสัมพี. คำว่า 'ภายหลังจักไม่ทำให้เดือดร้อนใจ' นั้น หมายถึง ภายหลังย่อมมีการระลึกถึง เหมือนพระมหากัสสปเถระผู้ทำปัญจสติกสังคายนาโดยข่มภิกษุชื่อสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ เหมือนพระยสะผู้ทำสัตตสติกสังคายนาโดยข่มภิกษุหมื่นรูปในอธิกรณ์ ๑๐ วัตถุ และเหมือนพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้ทำสหัสสิกสังคายนาโดยข่มภิกษุหกหมื่นรูป และย่อมเป็นไปเพื่อความมีสิริของพระศาสนา ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่ปราศจากอุปกิเลส.

අත්තාදානඅඞ්ගකථා නිට්ඨිතා.

เรื่ององค์แห่งอัตตาธาน จบลงแล้ว.

චොදකෙනපච්චවෙක්ඛිතබ්බධම්මකථා

เรื่องธรรมที่โจทก์พึงพิจารณา

399. අච්ඡිද්දෙන අප්පටිමංසෙනාතිආදීසු යෙන ගහට්ඨපබ්බජිතෙසු යො කොචි පහටො වා හොති, ගිහීනං ගණ්ඩඵාලනාදීනි වෙජ්ජකම්මානි වා කතානි, තස්ස කායසමාචාරො උපචිකාහි ඛායිතතාලපණ්ණමිව ඡිද්දො ච පටිමාසිතුං යත්ථ කත්ථචි ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිතුං සක්කුණෙය්‍යතාය සප්පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසොති වෙදිතබ්බොති. වචීසමාචාරො පන මුසාවාදඔමසවාදපෙසුඤ්ඤඅමූලකානුද්ධංසනාදීහි ඡිද්දො ච සප්පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසො.

๓๙๙. ในบทมีอาทิว่า 'ไม่มีช่อง ไม่ถูกจับต้องได้' นี้ ภิกษุใดถูกคฤหัสถ์หรือบรรพชิตคนใดคนหนึ่งทำร้าย หรือทำกรรมทางแพทย์มีผ่าฝีเป็นต้นให้แก่คฤหัสถ์ กายสมาจารของภิกษุนั้นย่อมมีช่องเหมือนใบตาลที่ปลวกกัดกิน และย่อมถูกจับต้องได้ เพราะสามารถจับดึงไปได้ทุกหนทุกแห่งที่ต้องการจะจับต้อง. พึงทราบว่ากายสมาจารที่ตรงกันข้ามชื่อว่าไม่มีช่องและไม่ถูกจับต้องได้. ส่วนวจีสมาจารย่อมมีช่องและถูกจับต้องได้ด้วยการพูดเท็จ การพูดหยาบคาย การพูดส่อเสียด การกล่าวหาอาบัติที่ไม่มีมูลเป็นต้น. วจีสมาจารที่ตรงกันข้ามชื่อว่าไม่มีช่องและไม่ถูกจับต้องได้.

මෙත්තං නු ඛො මෙ චිත්තන්ති පලිබොධෙ ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානභාවනානුයොගෙන අධිගතං මෙත්තචිත්තං. අනාඝාතන්ති ආඝාතවිරහිතං, වික්ඛම්භනවසෙන විහතාඝාතන්ති අත්ථො. ඉදං පනාවුසො කත්ථ වුත්තං භගවතාති ඉදං සික්ඛාපදං කතරස්මිං නගරෙ වුත්තන්ති අත්ථො.

คำว่า 'จิตของเราประกอบด้วยเมตตาแล้วหรือหนอ' นั้น หมายถึง จิตประกอบด้วยเมตตาที่ได้บรรลุแล้วด้วยการประกอบเนืองๆ ซึ่งกรรมฐานภาวนา โดยการตัดปลิโพธทั้งหลาย. คำว่า 'ไม่มีความอาฆาต' นั้น หมายถึง ปราศจากความอาฆาต หรือมีความอาฆาตถูกกำจัดแล้วด้วยการข่มไว้. คำว่า 'ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสสิกขาบทนี้ที่ไหน' นั้น หมายถึง พระผู้มีพระภาคตรัสสิกขาบทนี้ในเมืองใด.

චොදකෙනපච්චවෙක්ඛිතබ්බධම්මකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องธรรมที่โจทก์พึงพิจารณา จบลงแล้ว.

චොදකෙනඋපට්ඨාපෙතබ්බකථා

เรื่องที่โจทก์พึงตั้งไว้

400. කාලෙන [Pg.126] වක්ඛාමීතිආදීසු එකො එකං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙන්තො කාලෙන වදති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣගණමජ්ඣසලාකග්ගයාගුඅග්ගවිතක්කමාළකභික්ඛාචාරමග්ගආසනසාලාදීසු උපට්ඨාකෙහි පරිවාරිතක්ඛණෙ වා චොදෙන්තො අකාලෙන වදති නාම. තච්ඡෙන වදන්තො භූතෙන වදති නාම. ‘‘අම්භො මහල්ලක, පරිසාවචර, පංසුකූලික, ධම්මකථික, පතිරූපං තව ඉද’’න්ති වදන්තො ඵරුසෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං පන කත්වා ‘‘භන්තෙ මහල්ලකත්ථ, පරිසාවචරා, පංසුකූලිකා, ධම්මකථිකත්ථ, පතිරූපං තුම්හාකං ඉද’’න්ති වදන්තො සණ්හෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං කත්වා වදන්තො අත්ථසංහිතෙන වදති නාම. මෙත්තචිත්තො වක්ඛාමි නො දොසන්තරොති මෙත්තචිත්තං උපට්ඨපෙත්වා වක්ඛාමි, න දුට්ඨචිත්තො හුත්වා.

๔๐๐. ในบทมีอาทิว่า 'เราจักกล่าวในกาลอันควร' นี้ โจทก์รูปหนึ่งให้โอกาสแก่จำเลยรูปหนึ่งแล้วกล่าวโจทก์ ย่อมชื่อว่ากล่าวในกาลอันควร. โจทก์ผู้กล่าวโจทก์ในท่ามกลางสงฆ์ ท่ามกลางคณะ ในที่รับสลาก ในที่รับยาคู ในมณฑปที่ตรึกกรรมฐาน ในทางบิณฑบาต ในศาลาที่นั่งเป็นต้น หรือในขณะที่ถูกอุปัฏฐากแวดล้อม ย่อมชื่อว่ากล่าวในอกาล (ไม่เป็นกาลอันควร). โจทก์ผู้กล่าวด้วยคำจริง ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยเรื่องจริง. โจทก์ผู้กล่าวว่า 'แน่ะ ท่านผู้เฒ่า, ผู้เที่ยวไปในบริษัท, ผู้ถือผ้าบังสุกุล, ผู้แสดงธรรม, เรื่องนี้สมควรแก่ท่านหรือ' ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยคำหยาบ. แต่โจทก์ผู้กล่าวโดยอ้างเหตุว่า 'ท่านขอรับ ท่านเป็นผู้เฒ่า, เป็นผู้เที่ยวไปในบริษัท, เป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล, เป็นผู้แสดงธรรม, เรื่องนี้สมควรแก่ท่านหรือ' ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยคำอ่อนโยน. โจทก์ผู้กล่าวโดยอ้างเหตุ ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์. คำว่า 'เราจักกล่าวด้วยจิตประกอบด้วยเมตตา ไม่ใช่ด้วยจิตประกอบด้วยโทสะ' นั้น หมายถึง เราจักตั้งจิตประกอบด้วยเมตตาแล้วกล่าว ไม่ใช่เป็นผู้มีจิตถูกโทสะทำลายแล้ว.

චොදකෙනඋපට්ඨාපෙතබ්බකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องที่โจทก์พึงตั้งไว้ จบลงแล้ว.

චොදකචුදිතකපටිසංයුත්තකථා

เรื่องที่เกี่ยวกับการโจทและการถูกโจท

401. අජ්ඣත්තං මනසිකරිත්වාති අත්තනො චිත්තෙ උප්පාදෙත්වා. කාරුඤ්ඤතාති කරුණාභාවො. ඉමිනා කරුණඤ්ච කරුණාපුබ්බභාගඤ්ච දස්සෙති. හිතෙසිතාති හිතගවෙසනතා. අනුකම්පිතාති තෙන හිතෙන සංයොජනතා. ද්වීහිපි මෙත්තඤ්ච මෙත්තාපුබ්බභාගඤ්ච දස්සෙති. ආපත්තිවුට්ඨානතාති ආපත්තිතො වුට්ඨාපෙත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාපනා. වත්ථුං චොදෙත්වා සාරෙත්වා පටිඤ්ඤං ආරොපෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කම්මකරණං විනයපුරෙක්ඛාරතා නාම. ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙති යෙ එතෙ කාරුඤ්ඤතාතිආදිනා නයෙන වුත්තා, ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙ අජ්ඣත්තං මනසි කරිත්වා පරො චොදෙතබ්බොති.

๔๐๑. คำว่า "อัชฌัตตัง มนสิ กริตวา" คือ การทำให้เกิดขึ้นในจิตของตนแล้ว จึงควรโจทผู้อื่น. คำว่า "การุญญตา" คือ ความมีกรุณา. ด้วยบทนี้แสดงทั้งกรุณาฌานที่ถึงอัปปนาและกรุณาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของกรุณาฌาน คือ ปริกรรมและอุปจารกรุณา. คำว่า "หิเตสิตา" คือ ความเป็นผู้แสวงหาประโยชน์. คำว่า "อนุกัมปิตา" คือ ความเป็นผู้ควรประกอบด้วยประโยชน์นั้น. ด้วยบททั้งสองนี้แสดงทั้งเมตตาฌานที่ถึงอัปปนาและเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของเมตตาฌาน คือ ปริกรรมและอุปจารเมตตา. คำว่า "อาปัตติวุฏฐานตา" คือ การให้ลุกขึ้นจากอาบัติแล้วตั้งไว้ในส่วนที่บริสุทธิ์. การโจทเรื่องราวแล้วให้ระลึกถึงโทษ ให้รับปฏิญญา และการทำกรรมตามปฏิญญานั้น ชื่อว่า "วินยปุเรกขารตา" (ความเป็นผู้มีวินัยเป็นเบื้องหน้า). คำว่า "อิเม ปัญจะ ธัมเม" คือ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีคำว่า "การุญญตา" เป็นต้น, บุคคลควรโจทผู้อื่นโดยมนสิการธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในใจของตน.

සච්චෙ ච අකුප්පෙ චාති වචීසච්චෙ ච අකුප්පනතාය ච. චුදිතකෙන හි සච්චඤ්ච වත්තබ්බං, කොපො ච න කාතබ්බො. නෙව අත්තනා කුජ්ඣිතබ්බො, න පරො ඝට්ටෙතබ්බොති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า "สัจเจ จ อกุปเป จ" คือ ในสัจจะแห่งวาจาและในความเป็นผู้ไม่โกรธ. อันผู้ถูกโจทพึงกล่าวสัจจะ และไม่พึงทำความโกรธ. ตนเองไม่พึงโกรธ และไม่พึงกระทบกระทั่งผู้อื่น. นี้เป็นอรรถ. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นความชัดเจนแล้ว.

චොදකචුදිතකපටිසංයුත්තකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องที่เกี่ยวกับการโจทและการถูกโจท จบลงแล้ว.

පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยขันธกะเรื่องการงดปาติโมกข์ จบลงแล้ว.

10. භික්ඛුනික්ඛන්ධකං

๑๐. ภิกขุนีขันธกะ

මහාපජාපතිගොතමීවත්ථුකථා

เรื่องราวของพระมหาปชาบดีโคตมี

402. භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ [Pg.127] – අලං ගොතමි මා තෙ රුච්චීති කස්මා පටික්ඛිපති, නනු සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං චතස්සො පරිසා හොන්තීති? කාමං හොන්ති, කිලමෙත්වා පන අනෙකක්ඛත්තුං යාචිතෙන අනුඤ්ඤාතං පබ්බජ්ජං ‘‘දුක්ඛෙන ලද්ධා අයං අම්හෙහී’’ති සම්මා පරිපාලෙස්සන්තීති භද්දකං කත්වා අනුජානිතුකාමො පටික්ඛිපති. අට්ඨගරුධම්මකථා මහාවිභඞ්ගෙයෙව කථිතා.

๔๐๒. ในภิกขุนีขันธกะ: "พอแล้ว โคตมี เธออย่าพอใจเลย" เพราะเหตุใดพระผู้มีพระภาคจึงทรงห้ามเล่า? ก็บริษัทของพระพุทธเจ้าทั้งปวงมี ๔ มิใช่หรือ? แม้ว่าจะมีอยู่จริง แต่พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะอนุญาตการบวชที่ได้มาด้วยความยากลำบากและถูกทูลขอหลายครั้ง ให้เป็นสิ่งที่ดีงาม โดยทรงดำริว่า "การบวชนี้พวกเราได้มาด้วยความยากลำบากแล้ว" จึงจะรักษาไว้ให้ดี จึงทรงห้ามไว้ก่อน. เรื่องอัฏฐครุธรรมได้กล่าวไว้แล้วในมหาวิภังค์นั่นเอง.

403. කුම්භථෙනකෙහීති කුම්භෙ දීපං ජාලෙත්වා තෙන ආලොකෙන පරඝරෙ භණ්ඩං විචිනිත්වා ථෙනකචොරෙහි.

๔๐๓. คำว่า "กุมภเถนเกหิ" คือ โดยพวกโจรที่ขโมยโดยจุดตะเกียงในหม้อ แล้วใช้แสงนั้นสอดส่องหาทรัพย์ในเรือนของผู้อื่น.

සෙතට්ඨිකා නාම රොගජාතීති එකො පාණකො නාළිමජ්ඣගතං කණ්ඩං විජ්ඣති, යෙන විද්ධත්තා නික්ඛන්තම්පි සාලිසීසං ඛීරං ගහෙතුං න සක්කොති.

คำว่า "เสตัฏฐิกา นาม โรคชาติ" คือ โรคชนิดหนึ่งชื่อเสตัฏฐิกา ซึ่งเป็นเมื่อแมลงตัวหนึ่งเจาะลำต้นข้าวที่อยู่กลางฟางข้าว เพราะถูกเจาะนั้น แม้รวงข้าวที่ออกมาก็ไม่สามารถรับน้ำนม (น้ำเลี้ยง) ได้.

මඤ්ජිට්ඨිකා නාම රොගජාතීති උච්ඡූනං අන්තොරත්තභාවො. මහතො තළාකස්ස පටිකච්චෙව ආළින්ති ඉමිනා පන එතමත්ථං දස්සෙති – යථා මහතො තළාකස්ස ආළියා අබද්ධායපි කිඤ්චි උදකං තිට්ඨෙය්‍ය, පඨමමෙව බද්ධාය පන යං අබද්ධපච්චයා න තිට්ඨෙය්‍ය, තම්පි තිට්ඨෙය්‍ය; එවමෙව යෙ ඉමෙ අනුප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං පටිකච්චෙව අවීතික්කමනත්ථාය ගරුධම්මා පඤ්ඤත්තා. තෙසු අපඤ්ඤත්තෙසුපි මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තා පඤ්චෙව වස්සසතානි සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය. පටිකච්චෙව පඤ්ඤත්තත්තා පන අපරානිපි පඤ්චවස්සසතානි ඨස්සතීති එවං පඨමං වුත්තං වස්සසහස්සමෙව ඨස්සතීති. වස්සසහස්සන්ති චෙතං පටිසම්භිදාපභෙදප්පත්තඛීණාසවවසෙනෙව වුත්තං. තතො පන උත්තරිම්පි සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සං, අනාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සකදාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සොතාපන්නවසෙන වස්සසහස්සන්ති එවං පඤ්චවස්සසහස්සානි පටිවෙධසද්ධම්මො ඨස්සති. පරියත්තිධම්මොපි තානියෙව. න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො [Pg.128] අත්ථි, නාපි පරියත්තියා සති පටිවෙධො න හොති; ලිඞ්ගං පන පරියත්තියා අන්තරහිතායපි චිරං පවත්තිස්සතීති.

คำว่า "มัญชิฏฐิกา นาม โรคชาติ" คือ โรคชนิดหนึ่งชื่อมัญชิฏฐิกา ซึ่งเป็นภาวะที่อ้อยมีสีแดงอยู่ภายใน. อนึ่ง ด้วยบทว่า "มหโต ตฬากัสสะ ปฏิกัจเจวะ อาฬิ" นี้ แสดงอรรถว่า: เหมือนอย่างที่แม้ไม่ได้สร้างทำนบของสระใหญ่ น้ำบางส่วนก็อาจจะคงอยู่ได้ แต่ถ้าสร้างทำนบตั้งแต่แรกแล้ว น้ำจำนวนมากที่ไม่อาจคงอยู่ได้เพราะไม่ได้สร้างทำนบนั้น ก็จะคงอยู่ได้; ฉันใดก็ฉันนั้น ธรรมอันเป็นครุธรรมเหล่านี้ที่บัญญัติไว้ตั้งแต่แรกก่อนที่เรื่องราวจะเกิดขึ้น เพื่อประโยชน์แห่งการไม่ล่วงละเมิด. แม้ครุธรรมเหล่านั้นยังไม่ได้บัญญัติไว้ ด้วยเหตุที่สตรีได้บวช สัทธรรมก็จะดำรงอยู่เพียง ๕๐๐ ปีเท่านั้น. แต่เพราะบัญญัติไว้ตั้งแต่แรก สัทธรรมก็จะดำรงอยู่ได้อีก ๕๐๐ ปี. ด้วยประการฉะนี้ จึงแสดงอรรถว่า สัทธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นว่าจะดำรงอยู่ ๑,๐๐๐ ปีนั้น ก็จะดำรงอยู่ได้จริง. และคำว่า "วสฺสสหสฺสํ" นี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทาเป็นต้นเท่านั้น. อนึ่ง หลังจาก ๑,๐๐๐ ปีนั้นไปอีก ด้วยอำนาจของพระขีณาสพผู้เป็นสุขวิปัสสกะ ๑,๐๐๐ ปี, ด้วยอำนาจของพระอนาคามี ๑,๐๐๐ ปี, ด้วยอำนาจของพระสกทาคามี ๑,๐๐๐ ปี, ด้วยอำนาจของพระโสดาบัน ๑,๐๐๐ ปี. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิเวธสัทธรรมก็จะดำรงอยู่ ๕,๐๐๐ ปี. ปริยัติธรรมก็จะดำรงอยู่เท่ากันนั้น. เพราะเมื่อไม่มีปริยัติ ปฏิเวธก็ไม่มี. และเมื่อมีปริยัติ ปฏิเวธก็ย่อมมีได้. อนึ่ง แม้ปริยัติจะอันตรธานไปแล้ว เพศบรรพชิตก็จะยังคงอยู่ได้นาน. พึงทราบดังนี้.

මහාපජාපතිගොතමීවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องราวของพระมหาปชาบดีโคตมี จบลงแล้ว.

භික්ඛුනීඋපසම්පදානුජානනකථා

เรื่องการอนุญาตอุปสมบทภิกษุณี

404. අනුජානාමි භික්ඛවෙ භික්ඛූහි භික්ඛුනියො උපසම්පාදෙතුන්ති ඉමාය අනුපඤ්ඤත්තියා භික්ඛූ පඤ්චසතා සාකියානියො මහාපජාපතියා සද්ධිවිහාරිනියො කත්වා උපසම්පාදෙසුං. ඉති තා සබ්බාපි එකතොඋපසම්පන්නා නාම අහෙසුං. යෙ ඛො ත්වං ගොතමීති ඉමිනා ඔවාදෙන ගොතමී අරහත්තං පත්තා.

๔๐๔. ด้วยอนุบัญญัตินี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลายอุปสมบทภิกษุณีได้" ภิกษุทั้งหลายจึงอุปสมบทเจ้าหญิงศากยะ ๕๐๐ รูป โดยให้เป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาปชาบดีโคตมี. ดังนั้น เจ้าหญิงศากยะเหล่านั้นทั้งหมดจึงชื่อว่าเป็น "เอกโตอุปสัมปันนา" (ผู้ได้รับการอุปสมบทจากฝ่ายเดียว). ด้วยโอวาทนี้ว่า "เย โข ตฺวํ โคตมี" พระโคตมีจึงบรรลุพระอรหัต.

409. කම්මං න කරීයතීති තජ්ජනීයාදි සත්තවිධම්පි කම්මං න කරීයති. ඛමාපෙන්තීති න පුන එවං කරිස්සාමීති ඛමාපෙන්ති.

๔๐๙. คำว่า "กัมมัง น กรีติ" คือ กรรม ๗ อย่างมีตัชชนียกรรมเป็นต้น ไม่พึงทำ. คำว่า "ขมาเปนติ" คือ พวกเธอให้ผู้นั้นอดทน (ให้อภัย) โดยกล่าวว่า "เราจะไม่ทำอย่างนี้อีก".

410. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූහි භික්ඛුනීනං කම්මං රොපෙත්වා නිය්‍යාදෙතුන්ති එත්ථ තජ්ජනීයාදීසු ‘‘ඉදං නාම කම්මං එතිස්සා කාතබ්බ’’න්ති එවං රොපෙත්වා ‘‘තං දානි තුම්හෙව කරොථා’’ති නිය්‍යාදෙතබ්බං. සචෙ පන අඤ්ඤස්මිං රොපිතෙ අඤ්ඤං කරොන්ති, ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මං කරොතී’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන කාරෙතබ්බතං ආපජ්ජන්ති.

๔๑๐. ในบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลายวางกรรมแก่ภิกษุณีแล้วมอบให้ได้" พึงทราบอรรถดังนี้: ในบรรดากรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้น พึงวางกรรมว่า "กรรมชื่อนี้พึงทำแก่ภิกษุณีรูปนี้" แล้วมอบให้ว่า "บัดนี้ พวกเธอจงทำกรรมนั้นเอง". แต่ถ้าหากวางกรรมอย่างหนึ่งแล้วไปทำกรรมอีกอย่างหนึ่ง พวกเธอก็จะถึงความเป็นผู้ควรให้ทำกรรมตามนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า "ทำนิยสกรรมแก่ผู้ควรแก่ตัชชนียกรรม" ในพระบาลีมหาวรรค จัมเปยยขันธกะ อุบาลีปุจฉากถา.

411. කද්දමොදකෙනාති එත්ථ න කෙවලං කද්දමොදකෙන, විප්පසන්නඋදකරජනකද්දමාදීසුපි යෙන කෙනචි ඔසිඤ්චන්තස්ස දුක්කටමෙව. අවන්දියො සො භික්ඛවෙ භික්ඛු භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන කාතබ්බොති භික්ඛුනුපස්සයෙ සන්නිපතිත්වා ‘‘අසුකො නාම අය්‍යො භික්ඛුනීනං අපසාදනීයං දස්සෙති, එතස්ස අය්‍යස්ස අවන්දියකරණං රුච්චතී’’ති එවං තික්ඛත්තුං සාවෙතබ්බං. එත්තාවතා අවන්දියො කතො හොති. තතො පට්ඨාය යථා සාමණෙරෙ දිස්වා න වන්දන්ති; එවමෙව දිස්වාපි න වන්දිතබ්බො. තෙන භික්ඛුනා සම්මා වත්තන්තෙන භික්ඛුනුපස්සයං ආගන්ත්වා විහාරෙයෙව සඞ්ඝං වා ගණං වා එකපුග්ගලං වා උපසඞ්කමිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝො මය්හං ඛමතූ’’ති ඛමාපෙතබ්බං. තෙන භික්ඛුනා භික්ඛුනීනං සන්තිකං ආගන්ත්වා ‘‘එසො භික්ඛු තුම්හෙ ඛමාපෙතී’’ති වත්තබ්බං. තතො පට්ඨාය සො වන්දිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන කම්මවිභඞ්ගෙ වක්ඛාම.

๔๑๑. ในคำว่า 'ด้วยน้ำโคลน' นี้ ไม่ใช่เพียงด้วยน้ำโคลนเท่านั้น แม้ด้วยน้ำใส น้ำย้อม น้ำโคลนเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ที่รดลงไป ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุนั้นพึงถูกภิกษุณีสงฆ์กระทำให้เป็นผู้ไม่ควรไหว้ โดยการประชุมกันในอารามของภิกษุณี แล้วประกาศให้ทราบ ๓ ครั้งว่า 'ท่านผู้เจริญชื่อโน้นแสดงสิ่งที่ไม่น่าเลื่อมใสแก่ภิกษุณีทั้งหลาย การกระทำท่านผู้เจริญรูปนี้ให้เป็นผู้ไม่ควรไหว้ เป็นที่พอใจหรือไม่' ด้วยการประกาศให้ทราบ ๓ ครั้งเพียงเท่านี้ ภิกษุนั้นก็เป็นผู้ไม่ควรไหว้แล้ว. นับแต่นั้นไป เหมือนอย่างที่เห็นสามเณรแล้วไม่ไหว้ แม้เห็นภิกษุนั้นแล้วก็ไม่ควรไหว้เช่นนั้น. ภิกษุนั้นผู้ประพฤติชอบ ไม่พึงไปสู่อารามของภิกษุณี พึงเข้าไปหาพระสงฆ์ หรือคณะ หรือบุคคลรูปเดียว ในวัดนั่นเอง นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วขอให้ภิกษุณีสงฆ์อดโทษว่า 'ขอภิกษุณีสงฆ์จงอดโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด'. ภิกษุนั้นพึงมายังสำนักของภิกษุณี แล้วกล่าวว่า 'ภิกษุรูปนั้นขอให้พวกเธออดโทษแล้ว'. นับแต่นั้นไป ภิกษุนั้นก็ควรไหว้. นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้ ส่วนความพิสดาร เราจักกล่าวในกรรมวิภังค์.

ඔභාසෙන්තීති [Pg.129] අසද්ධම්මෙන ඔභාසෙන්ති. භික්ඛුනීහි සද්ධිං සම්පයොජෙන්තීති භික්ඛුනීහි සද්ධිං පුරිසෙ අසද්ධම්මෙන සම්පයොජෙන්ති. අවන්දියකරණං වුත්තනයමෙව. ආවරණන්ති විහාරප්පවෙසනෙ නිවාරණං. ඔවාදං ඨපෙතුන්ති එත්ථ න භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා ඨපෙතබ්බො. ඔවාදත්ථාය පන ආගතා භික්ඛුනියො වත්තබ්බා ‘‘අසුකා නාම භික්ඛුනී සාපත්තිකා, තස්සා ඔවාදං ඨපෙමි, මා තාය සද්ධිං උපොසථං කරිත්ථා’’ති. කායවිවරණාදීසුපි දණ්ඩකම්මං වුත්තනයමෙව.

คำว่า 'ย่อมกล่าวติเตียน' หมายถึง ย่อมกล่าวติเตียนด้วยอธรรม. คำว่า 'ย่อมให้ชายทั้งหลายเกี่ยวข้องกับภิกษุณีทั้งหลาย' หมายถึง ย่อมให้ชายทั้งหลายเกี่ยวข้องกับภิกษุณีทั้งหลายด้วยอธรรม. การกระทำบุคคลที่ไม่ควรไหว้ ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า 'การกั้น' หมายถึง การห้ามในการเข้าไปสู่วิหาร. ในคำว่า 'พึงงดโอวาท' นี้ ไม่พึงไปสู่อารามของภิกษุณีแล้วงด. แต่ภิกษุณีทั้งหลายที่มาเพื่อโอวาท พึงกล่าวว่า 'ภิกษุณีชื่อโน้นเป็นผู้มีอาบัติ เรางดโอวาทของภิกษุณีนั้น พวกเธออย่าทำอุโบสถกับภิกษุณีนั้น'. แม้ในวัตถุมีการเปิดเผยร่างกายเป็นต้น ก็มีนัยแห่งกรรมอันเป็นทัณฑกรรมที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

413. න භික්ඛවෙ භික්ඛුනියා ඔවාදො න ගන්තබ්බොතිආදි භික්ඛුනිවිභඞ්ගවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

๔๑๓. คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย โอวาทของภิกษุณีไม่พึงไป' เป็นต้น มีกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาภิกขุนีวิภังค์นั่นเอง.

416. ඵාසුකා නමෙන්තීති ගිහිදාරිකායො විය ඝනපට්ටකෙන කායබන්ධනෙන ඵාසුකා නමනත්ථාය බන්ධන්ති. එකපරියාකතන්ති එකවාරං පරික්ඛිපනකං.

๔๑๖. คำว่า 'ย่อมน้อมซี่โครง' หมายถึง เหมือนอย่างเด็กหญิงคฤหัสถ์ ย่อมรัดซี่โครงด้วยเครื่องรัดกายที่เป็นแผ่นหนา เพื่อประโยชน์แก่การน้อมซี่โครง. คำว่า 'รัดรอบครั้งเดียว' หมายถึง การรัดรอบครั้งเดียว.

විලීවෙන පට්ටෙනාති සණ්හෙහි වෙළුවිලීවෙහි කතපට්ටෙන. දුස්සපට්ටෙනාති සෙතවත්ථපට්ටෙන. දුස්සවෙණියාති දුස්සෙන කතවෙණියා. දුස්සවට්ටියාති දුස්සෙන කතවට්ටියා. චොළපට්ටාදීසු චොළකාසාවං චොළන්ති වෙදිතබ්බං.

คำว่า 'ด้วยแผ่นที่ทำด้วยไม้ไผ่เหลา' หมายถึง ด้วยแผ่นที่ทำด้วยไม้ไผ่เหลาที่ละเอียด. คำว่า 'ด้วยแผ่นผ้า' หมายถึง ด้วยแผ่นผ้าขาว. คำว่า 'ด้วยผ้าถัก' หมายถึง ด้วยผ้าที่ทำเป็นผ้าถัก. คำว่า 'ด้วยผ้าที่ม้วน' หมายถึง ด้วยผ้าที่ทำเป็นผ้าที่ม้วน. ในคำว่า 'แผ่นผ้าหยาบเป็นต้น' นี้ พึงทราบว่า ผ้าหยาบที่ย้อมด้วยน้ำฝาด เรียกว่า ผ้าหยาบ.

අට්ඨිල්ලෙනාති ගොජඞ්ඝට්ඨිකෙන. ජඝනන්ති කටිප්පදෙසො වුච්චති. හත්ථං කොට්ටාපෙන්තීති අග්ගබාහං කොට්ටාපෙත්වා මොරපත්තාදීහි චිත්තාලඞ්කාරං කරොන්ති. හත්ථකොච්ඡන්ති පිට්ඨිහත්ථං. පාදන්ති ජඞ්ඝං. පාදකොච්ඡන්ති පිට්ඨිපාදං.

คำว่า 'ด้วยกระดูก' หมายถึง ด้วยกระดูกแข้งของโค. บริเวณเอว เรียกว่า สะโพก. คำว่า 'ย่อมให้ทุบแขน' หมายถึง ให้ทุบปลายแขน แล้วทำเครื่องประดับที่วิจิตรด้วยขนหางนกยูงเป็นต้น. คำว่า 'หลังมือ' หมายถึง หลังมือ. คำว่า 'เท้า' หมายถึง แข้ง. คำว่า 'หลังเท้า' หมายถึง หลังเท้า.

417. මුඛලිම්පනාදීනි වුත්තනයානෙව. අවඞ්ගං කරොන්තීති අක්ඛී අඤ්ජන්තියො අවඞ්ගදෙසෙ අධොමුඛං ලෙඛං කරොන්ති. විසෙසකන්ති ගණ්ඩප්පදෙසෙ විචිත්‍රසණ්ඨානං විසෙසකං කරොන්ති. ඔලොකෙන්තීති වාතපානං විවරිත්වා වීථිං ඔලොකෙන්ති. සාලොකෙ තිට්ඨන්තීති ද්වාරං විවරිත්වා උපඩ්ඪකායං දස්සෙන්තියො තිට්ඨන්ති. නච්චන්ති නටසමජ්ජං කාරෙන්ති. වෙසිං වුට්ඨාපෙන්තීති ගණිකං වුට්ඨාපෙන්ති. පානාගාරං ඨපෙන්තීති සුරං වික්කිණන්ති. සූනං ඨපෙන්තීති මංසං වික්කිණන්ති. ආපණන්ති නානාභණ්ඩානං අනෙකවිධං ආපණං පසාරෙන්ති. දාසං උපට්ඨාපෙන්තීති දාසං ගහෙත්වා තෙන අත්තනො වෙය්‍යාවච්චං කාරෙන්ති. දාසීආදීසුපි එසෙව නයො. හරිතකපක්කිකං [Pg.130] පකිණන්තීති හරිතකඤ්චෙව පක්කඤ්ච පකිණන්ති; පකිණ්ණකාපණං පසාරෙන්තීති වුත්තං හොති.

๔๑๗. การทาหน้าเป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า 'ย่อมทำขอบตา' หมายถึง ภิกษุณีทั้งหลายผู้เขียนขอบตา ย่อมทำเส้นที่หางตาให้ห้อยลง. คำว่า 'ย่อมทำวิเสสกะ' หมายถึง ย่อมทำวิเสสกะ (ลวดลายพิเศษ) ที่มีรูปร่างวิจิตรที่บริเวณแก้ม. คำว่า 'ย่อมมองดู' หมายถึง ย่อมเปิดหน้าต่างแล้วมองดูถนน. คำว่า 'ย่อมยืนในที่สว่าง' หมายถึง ย่อมเปิดประตูแล้วยืนแสดงกายครึ่งตัว. คำว่า 'ย่อมฟ้อนรำ' หมายถึง ย่อมให้มีการแสดงของนักฟ้อนรำ หรือการแสดงเต้นรำ. คำว่า 'ย่อมให้หญิงแพศยาตั้งตัว' หมายถึง ย่อมให้หญิงแพศยาตั้งตัว (เป็นอุปัชฌาย์) หรือให้บวช. คำว่า 'ย่อมตั้งโรงเหล้า' หมายถึง ย่อมขายสุรา. คำว่า 'ย่อมตั้งโรงฆ่าสัตว์' หมายถึง ย่อมขายเนื้อ. คำว่า 'ย่อมตั้งร้านค้า' หมายถึง ย่อมเปิดร้านค้าที่หลากหลายชนิดของสินค้าต่างๆ. คำว่า 'ย่อมให้ทาสปรนนิบัติ' หมายถึง รับทาสมา หรือรับบริจาค แล้วให้ทาสนั้นทำงานรับใช้ของตน. แม้ในทาสีเป็นต้น ก็มีนัยเช่นเดียวกัน. คำว่า 'ย่อมขายผักสดและผักสุก' หมายถึง ย่อมขายทั้งผักสดและผักสุก หรือกล่าวว่า ย่อมเปิดร้านค้าเบ็ดเตล็ด.

418. සබ්බනීලකාදිකථා කථිතායෙව.

๔๑๘. เรื่องราวมีสัพพะนีลกะเป็นต้น มีกล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

419. භික්ඛුනී චෙ, භික්ඛවෙ, කාලං කරොන්තීතිආදීසු අයං පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – සචෙ හි පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු යො කොචි කාලං කරොන්තො ‘‘මමච්චයෙන මය්හං පරික්ඛාරො උපජ්ඣායස්ස හොතු, ආචරියස්ස හොතු, සද්ධිවිහාරිකස්ස හොතු, අන්තෙවාසිකස්ස හොතු, මාතු හොතු, පිතු හොතු, අඤ්ඤස්ස වා යස්ස කස්සචි හොතූ’’ති වදති තෙසං න හොති, සඞ්ඝස්සෙව හොති. න හි පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං අච්චයදානං රුහති, ගිහීනං පන රුහති. භික්ඛු හි භික්ඛුනිවිහාරෙ කාලං කරොති, තස්ස පරික්ඛාරො භික්ඛූනංයෙව හොති. භික්ඛුනී භික්ඛුවිහාරෙ කාලං කරොති, තස්සා පරික්ඛාරො භික්ඛුනීනංයෙව හොති.

๔๑๙. ในบาลีบทว่า 'ถ้าภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีทำกาละ' เป็นต้น นี้เป็นการวินิจฉัยที่นอกเหนือจากบาลี – อธิบายว่า ถ้าในบรรดาสหธรรมิก ๕ รูป รูปใดรูปหนึ่ง เมื่อกำลังจะทำกาละ กล่าวว่า 'เมื่อข้าพเจ้าล่วงลับไปแล้ว บริขารของข้าพเจ้าจงเป็นของอุปัชฌาย์' หรือ 'จงเป็นของอาจารย์' หรือ 'จงเป็นของสัทธิวิหาริก' หรือ 'จงเป็นของอันเตวาสิก' หรือ 'จงเป็นของมารดา' หรือ 'จงเป็นของบิดา' หรือ 'จงเป็นของบุคคลอื่นใดก็ตาม' บริขารนั้นย่อมไม่เป็นของอุปัชฌาย์เป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น. เพราะการให้เมื่อล่วงลับไปแล้วของสหธรรมิก ๕ รูป ย่อมไม่สำเร็จ แต่การให้เมื่อล่วงลับไปแล้วของคฤหัสถ์ ย่อมสำเร็จ. ถ้าภิกษุทำกาละในอารามของภิกษุณี บริขารของภิกษุนั้นย่อมเป็นของภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. ถ้าภิกุณีทำกาละในอารามของภิกษุ บริขารของภิกษุณีนั้นย่อมเป็นของภิกษุณีทั้งหลายเท่านั้น.

420. පුරාණමල්ලීති පුරාණෙ ගිහිකාලෙ මල්ලකස්ස භරියා. පුරිසබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිසනිමිත්තං, ඡින්නං වා හොතු අච්ඡින්නං වා, පටිච්ඡන්නං වා අප්පටිච්ඡන්නං වා. සචෙ එතස්මිං ඨානෙ පුරිසබ්‍යඤ්ජනන්ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා උපනිජ්ඣායති, දුක්කටං.

๔๒๐. คำว่า 'นางมัลลีเก่า' หมายถึง ภรรยาของนักมวยในสมัยที่เป็นคฤหัสถ์. คำว่า 'เครื่องหมายแห่งบุรุษ' หมายถึง นิมิตของบุรุษ จะขาดหรือไม่ขาดก็ตาม จะปกปิดหรือไม่ปกปิดก็ตาม. ถ้ายังจิตให้เกิดขึ้นว่า 'ในที่นี้มีเครื่องหมายแห่งบุรุษ' แล้วเพ่งพินิจ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ.

421. අත්තනො පරිභොගත්ථාය දින්නං නාම යං ‘‘තුම්හෙයෙව පරිභුඤ්ජථා’’ති වත්වා දින්නං, තං අඤ්ඤස්ස දදතො දුක්කටං. අග්ගං ගහෙත්වා පන දාතුං වට්ටති. සචෙ අසප්පායං, සබ්බං අපනෙතුං වට්ටති. චීවරං එකාහං වා ද්වීහං වා පරිභුඤ්ජිත්වා දාතුං වට්ටති. පත්තාදීසුපි එසෙව නයො.

๔๒๑. อาหารใดที่ถวายโดยกล่าวว่า 'ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงบริโภคเองเถิด' อาหารนั้น ชื่อว่าถวายเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของตน. ภิกษุผู้ให้อาหารนั้นแก่ผู้อื่น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. แต่พึงถือเอาส่วนยอดแล้วให้ได้. ถ้าไม่เหมาะสม ย่อมควรที่จะนำออกทั้งหมด. ถ้าเป็นจีวร ย่อมควรที่จะใช้สอย ๑ วัน หรือ ๒ วัน แล้วจึงให้. แม้ในบาตรเป็นต้น ก็มีนัยเช่นเดียวกัน.

භික්ඛූනං සන්නිධිං භික්ඛුනීහි පටිග්ගාහාපෙත්වාති හිය්‍යො පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතමංසං අජ්ජ අඤ්ඤස්මිං අනුපසම්පන්නෙ අසති භික්ඛූහි පටිග්ගාහාපෙත්වා භික්ඛුනීහි පරිභුඤ්ජිතබ්බං. භික්ඛූහි පටිග්ගහිතඤ්හි භික්ඛුනීනං අප්පටිග්ගහිතකට්ඨානෙ තිට්ඨති, භික්ඛුනීනං පටිග්ගහිතම්පි භික්ඛූසු එසෙව නයො.

คำว่า 'ให้ภิกษุณีรับประเคนเนื้อที่เก็บไว้ของภิกษุ' หมายถึง เนื้อที่รับประเคนแล้วเก็บไว้เมื่อวาน วันนี้เมื่อไม่มีอนุปสัมบันอื่น ภิกษุณีทั้งหลายพึงบริโภคได้ โดยให้ภิกษุทั้งหลายรับประเคนอีกครั้ง หรือให้ประเคน. เพราะอาหารที่ภิกษุทั้งหลายรับประเคนแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะที่ภิกษุณีทั้งหลายยังไม่ได้รับประเคน. แม้อาหารที่ภิกษุณีทั้งหลายรับประเคนแล้ว ก็มีนัยเช่นเดียวกันในภิกษุทั้งหลาย.

426. ආසනං සංකසායන්තියො කාලං වීතිනාමෙසුන්ති අඤ්ඤං වුට්ඨාපෙත්වා අඤ්ඤං නිසීදාපෙන්තියො භොජනකාලං අතික්කාමෙසුං.

๔๒๖. คำว่า 'เลื่อนอาสนะให้เคลื่อนไป ทำให้เวลาล่วงเลยไป' นั้น คือ ภิกษุณีทั้งหลายให้ภิกษุณีอื่นลุกขึ้น แล้วให้ภิกษุณีอื่นนั่ง ทำให้เวลาฉันอาหารล่วงเลยไป

අට්ඨන්නං [Pg.131] භික්ඛුනීනං යථාවුඩ්ඪන්ති එත්ථ සචෙ පුරෙ අට්ඨසු නිසින්නාසු තාසං අබ්භන්තරිමා අඤ්ඤා ආගච්ඡති, සා අත්තනො නවකං උට්ඨාපෙත්වා නිසීදිතුං ලභති. යා පන අට්ඨහිපි නවකතරා, සා සචෙපි සට්ඨිවස්සා හොති, ආගතපටිපාටියාව නිසීදිතුං ලභති. අඤ්ඤත්ථ සබ්බත්ථ යථාවුඩ්ඪං න පටිබාහිතබ්බන්ති ඨපෙත්වා භත්තග්ගං අඤ්ඤස්මිං චතුපච්චයභාජනීයට්ඨානෙ ‘‘අහං පුබ්බෙ ආගතා’’ති වුඩ්ඪං පටිබාහිත්වා කිඤ්චි න ගහෙතබ්බං; යථාවුඩ්ඪමෙව වට්ටති. පවාරණාකථා කථිතායෙව.

ในคำว่า 'ภิกษุณี ๘ รูปตามลำดับพรรษา' นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าภิกษุณีอื่นซึ่งอยู่ภายใน (ในหมู่ภิกษุณี ๘ รูปนั้น) มาในขณะที่ภิกษุณี ๘ รูปนั่งอยู่ก่อนแล้ว ภิกษุณีนั้นย่อมได้เพื่อให้นวกะ (ภิกษุณีผู้มีพรรษาน้อยกว่า) ของตนลุกขึ้นแล้วนั่ง ส่วนภิกษุณีใดมีพรรษาน้อยกว่าภิกษุณี ๘ รูปนั้นทั้งหมด แม้ภิกษุณีนั้นจะมีพรรษา ๖๐ ก็ตาม ย่อมได้เพื่อจะนั่งตามลำดับที่มาถึงเท่านั้น คำว่า 'ในที่อื่นทั้งหมด ไม่พึงกีดกันตามลำดับพรรษา' นั้น คือ เว้นโรงฉัน ในที่แบ่งปันปัจจัย ๔ อื่น ไม่พึงถือเอาสิ่งใดโดยกีดกันภิกษุณีผู้เฒ่าว่า 'ฉันมาถึงก่อน' พึงถือเอาตามลำดับพรรษาเท่านั้น เรื่องปวารณาได้กล่าวไว้แล้ว

429. ඉත්ථියුත්තන්තිආදීහි සබ්බයානානි අනුඤ්ඤාතානි. පාටඞ්කින්ති පටපොට්ටලිකං.

๔๒๙. ด้วยบทมีคำว่า 'ยานที่สตรีเทียม' เป็นต้น ยานทั้งปวงเป็นสิ่งที่ทรงอนุญาตแล้ว คำว่า 'ปาฏังคิ' คือ แคร่หามที่ทำด้วยผ้า

430. දූතෙන උපසම්පදා දසන්නං අන්තරායානං යෙන කෙනචි වට්ටති. කම්මවාචාපරියොසානෙ සා භික්ඛුනී භික්ඛුනුපස්සයෙ ඨිතා වා හොතු නිපන්නා වා ජාගරා වා නිද්දං ඔක්කන්තා වා, උපසම්පන්නාව හොති. තාවදෙව ඡායාදීනි ආගතාය දූතභික්ඛුනියා ආචික්ඛිතබ්බානි.

๔๓๐. การอุปสมบทด้วยทูต ย่อมควรเพราะอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในอันตราย ๑๐ อย่าง เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง ภิกษุณีนั้นจะยืนอยู่ จะนอนอยู่ จะตื่นอยู่ หรือจะหลับอยู่ในภิกษุณูปัสสยะ ก็เป็นผู้อุปสมบทแล้วนั่นเอง ในขณะนั้นเอง พึงบอกเงาเป็นต้นแก่ภิกษุณีผู้เป็นทูตที่มาถึงแล้ว

431. උදොසිතොති භණ්ඩසාලා. න සම්මතීති නප්පහොති. උපස්සයන්ති ඝරං. නවකම්මන්ති සඞ්ඝස්සත්ථාය භික්ඛුනියා නවකම්මම්පි කාතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

๔๓๑. คำว่า 'อุโทสิตะ' คือ โรงเก็บของ คำว่า 'ไม่พอ' คือ ไม่เพียงพอ คำว่า 'อุปัสสยะ' คือ เรือน คำว่า 'นวกรรม' มีอรรถว่า 'เราอนุญาตให้ภิกษุณีทำนวกรรมเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์ได้'

432. තස්සා පබ්බජිතායාති තස්සා පබ්බජිතකාලෙ. යාව සො දාරකො විඤ්ඤුතං පාපුණාතීති යාව ඛාදිතුං භුඤ්ජිතුං නහායිතුඤ්ච මණ්ඩිතුඤ්ච අත්තනො ධම්මතාය සක්කොතීති අත්ථො.

๔๓๒. คำว่า 'เมื่อนางบวชแล้ว' คือ ในเวลาที่นางนั้นบวชแล้ว คำว่า 'จนกว่าเด็กนั้นจะรู้เดียงสา' มีอรรถว่า 'จนกว่าเด็กนั้นจะสามารถเคี้ยว กิน อาบน้ำ และแต่งตัวได้ด้วยตนเองตามปกติ'

ඨපෙත්වා සාගාරන්ති සහගාරසෙය්‍යමත්තං ඨපෙත්වා. යථා අඤ්ඤස්මිං පුරිසෙ; එවං දුතියිකාය භික්ඛුනියා තස්මිං දාරකෙ පටිපජ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙති. මාතා පන නහාපෙතුං පායෙතුං භොජෙතුං මණ්ඩෙතුං උරෙ කත්වා සයිතුඤ්ච ලභති.

คำว่า 'เว้นการอยู่ร่วมกับคฤหัสถ์' คือ เว้นเพียงการนอนร่วมในอาวาสเดียวกัน แสดงว่า ภิกษุณีผู้เป็นสหายพึงปฏิบัติต่อเด็กนั้น เหมือนปฏิบัติต่อบุรุษอื่น ส่วนมารดา ย่อมได้เพื่ออาบน้ำให้ ดื่มนมให้ ให้อาหาร แต่งตัวให้ และนอนโดยเอาไว้บนอก

434. යදෙව සා විබ්භන්තාති යස්මා සා විබ්භන්තා අත්තනො රුචියා ඛන්තියා ඔදාතානි වත්ථානි නිවත්ථා, තස්මායෙව සා අභික්ඛුනී, න සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනාති දස්සෙති. සා පුන උපසම්පදං න ලභති.

๔๓๔. คำว่า 'เพราะภิกษุณีนั้นเป็นผู้กลับกลายไปแล้ว' แสดงว่า เพราะภิกษุณีนั้นกลับกลายไปแล้ว โดยความพอใจและความยินดีของตนเอง ได้นุ่งห่มผ้าขาวแล้ว เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีนั้นจึงไม่เป็นภิกษุณี ไม่ใช่เพราะสละสิกขาบท ภิกษุณีนั้นย่อมไม่ได้อุปสมบทอีก

සා [Pg.132] ආගතා න උපසම්පාදෙතබ්බාති න කෙවලං න උපසම්පාදෙතබ්බා, පබ්බජ්ජම්පි න ලභති. ඔදාතානි ගහෙත්වා විබ්භන්තා පන පබ්බජ්ජාමත්තං ලභති.

คำว่า 'ภิกษุณีนั้นมาแล้ว ไม่พึงให้อุปสมบท' ไม่ใช่เพียงไม่พึงให้อุปสมบทเท่านั้น แต่ย่อมไม่ได้บรรพชาด้วย ส่วนภิกษุณีที่กลับกลายไปแล้วโดยนุ่งห่มผ้าขาว ย่อมได้เพียงบรรพชา

අභිවාදනන්තිආදීසු පුරිසා පාදෙ සම්බාහන්තා වන්දන්ති, කෙසෙ ඡින්දන්ති, නඛෙ ඡින්දන්ති, වණපටිකම්මං කරොන්ති, තං සබ්බං කුක්කුච්චායන්තා න සාදියන්තීති අත්ථො. තත්‍රෙකෙ ආචරියා ‘‘සචෙ එකතො වා උභතො වා අවස්සුතා හොන්ති සාරත්තා, යථාවත්ථුකමෙව’’. එකෙ ආචරියා ‘‘නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදන්ති. එවං ආචරියවාදං දස්සෙත්වා ඉදං ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං වට්ටතීති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තං පමාණං. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සාදිතු’’න්ති හි වචනෙනෙව තං කප්පියං.

ในบทมีคำว่า 'การไหว้' เป็นต้น มีอรรถว่า 'บุรุษทั้งหลายนวดเท้า ไหว้ ตัดผม ตัดเล็บ ทำการรักษาแผล ภิกษุณีทั้งหลายรังเกียจการกระทำทั้งหมดนั้น จึงไม่ยินดี' ในเรื่องนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ถ้ามีจิตกำหนัดย้อมไปด้วยราคะ ไม่ว่าฝ่ายเดียวหรือสองฝ่าย ก็เป็นไปตามวัตถุนั้นๆ' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ในเรื่องนี้ไม่มีอาบัติ' อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'เมื่อแสดงวาทะของอาจารย์อย่างนี้แล้ว สิ่งนี้ที่ทรงอนุญาตโดยเฉพาะ ย่อมควร' คำนั้นเป็นประมาณ เพราะพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ยินดี' สิ่งนั้นจึงเป็นกัปปิยะ

435. පල්ලඞ්කෙන නිසීදන්තීති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදන්ති. අඩ්ඪපල්ලඞ්කන්ති එකං පාදං ආභුජිත්වා කතපල්ලඞ්කං. හෙට්ඨා විවටෙ උපරි පටිච්ඡන්නෙති එත්ථ සචෙ කූපො ඛතො හොති, උපරි පන පදරමත්තමෙව සබ්බදිසාසු පඤ්ඤායති, එවරූපෙපි වට්ටති.

๔๓๕. คำว่า 'นั่งขัดสมาธิ' คือ นั่งโดยขัดสมาธิ คำว่า 'อัฑฒปัลลังก์' คือ การนั่งขัดสมาธิครึ่งเดียวโดยงอเท้าข้างหนึ่ง ในคำว่า 'ข้างล่างเปิด ข้างบนปิด' นี้ ถ้าหลุมส้วมถูกขุดไว้ แต่ข้างบนมีเพียงแผ่นไม้ปรากฏอยู่ทุกทิศทาง แม้ในส้วมเช่นนี้ก็ควร

436. කුක්කුසං මත්තිකන්ති කුණ්ඩකඤ්චෙව මත්තිකඤ්ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

๔๓๖. คำว่า 'กุกกุสและดิน' คือ รำและดิน ส่วนที่เหลือในขันธกะนี้เป็นสิ่งที่ชัดเจนแล้ว

භික්ඛුනීඋපසම්පදානුජානනකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องการอนุญาตให้อุปสมบทภิกษุณี จบแล้ว

භික්ඛුනික්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภิกขุนีขันธกะ จบแล้ว

11. පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකං

๑๑. ปัญจสติกขันธกะ

ඛුද්දානුඛුද්දකසික්ඛාපදකථා

เรื่องสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุด

441. පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.133] – චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානීති එවමාදි එකසික්ඛාපදම්පි අපරිච්චජිත්වා සබ්බෙසං සඞ්ගහෙතබ්බභාවදස්සනත්ථං පරියායෙන වුත්තං. ඉදං වො සමණානන්ති ඉදං සමණානං. පදපූරණමත්තෙ වොකාරො.

๔๔๑. ในปัญจสติกขันธกะ – คำว่า 'เว้นปาราชิก ๔ ที่เหลือเป็นสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุด' เป็นต้น กล่าวโดยปริยายเพื่อแสดงว่าพึงรวบรวมสิกขาบททั้งหมดโดยไม่ละทิ้งแม้สิกขาบทเดียว คำว่า 'สิ่งนี้ของสมณะทั้งหลาย' คือ สิ่งนี้เป็นของสมณะทั้งหลาย อักษร 'โว' เป็นเพียงนิบาตที่ใช้เติมบทให้เต็ม

443. ඉදම්පි තෙ ආවුසො ආනන්ද දුක්කටන්ති ‘‘ඉදං තයා දුට්ඨු කත’’න්ති කෙවලං ගරහන්තෙහි ථෙරෙහි වුත්තං, න ආපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. න හි තෙ ආපත්තානාපත්තිං න ජානන්ති. ඉදානෙව චෙතං අනුස්සාවිතං – ‘‘සඞ්ඝො අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දතී’’ති. දෙසෙහි තං දුක්කටන්ති ඉදම්පි ච ‘‘ආම, භන්තෙ, දුට්ඨු මයා කත’’න්ති එවං පටිජානාහි, තං දුක්කටන්ති ඉදං සන්ධාය වුත්තං, න ආපත්තිදෙසනං. ථෙරො පන යස්මා අසතියා න පුච්ඡි න අනාදරෙන, තස්මා තත්ථ දුට්ඨුකතභාවම්පි අසල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘නාහං තං දුක්කටං පස්සාමී’’ති වත්වා ථෙරෙසු ගාරවං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචායස්මන්තානං සන්ධාය දෙසෙමි තං දුක්කට’’න්ති ආහ. යථා තුම්හෙ වදථ, තථා පටිජානාමීති වුත්තං හොති. එසෙව නයො අවසෙසෙසු චතූසු ඨානෙසු. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං නිදානවණ්ණනායමෙව වුත්තං.

๔๔๓. คำว่า 'ดูก่อนท่านอานนท์ แม้สิ่งนี้ก็เป็นทุกกฏของท่าน' เป็นคำที่พระเถระทั้งหลายผู้ประสงค์จะตำหนิกล่าวไว้เท่านั้น ไม่ได้กล่าวหมายถึงอาบัติ เพราะพระเถระเหล่านั้นมิใช่ไม่รู้อาบัติและอนาบัติ และสิ่งนี้ก็ได้ประกาศให้ทราบแล้วในบัดนี้ว่า 'สงฆ์ไม่บัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติแล้ว' และคำว่า 'ท่านจงแสดงทุกกฏนั้น' นี้ ก็กล่าวหมายถึงการรับสารภาพว่า 'ใช่ครับ ท่านผู้เจริญ ผมทำไม่ดีแล้ว' ไม่ได้หมายถึงการแสดงอาบัติ ส่วนพระเถระ (พระอานนท์) เพราะไม่ได้ถามด้วยความไม่ตั้งใจ ไม่ได้ถามด้วยความไม่เคารพ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ใส่ใจถึงความเป็นทุกกฏในเรื่องนั้น กล่าวว่า 'ผมไม่เห็นทุกกฏนั้น' แล้วแสดงความเคารพต่อพระเถระทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'อนึ่ง ผมจะแสดงทุกกฏนั้นโดยอาศัยความเชื่อของท่านทั้งหลาย' มีอรรถว่า 'ผมรับสารภาพตามที่ท่านทั้งหลายกล่าว' ในฐานะที่เหลือ ๔ แห่งก็มีนัยนี้เหมือนกัน ส่วนที่เหลือที่ควรกล่าวในปัญจสติกขันธกะนี้ ได้กล่าวไว้ในอรรถกถานิทานแล้ว

ඛුද්දානුඛුද්දකසික්ඛාපදකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุด จบแล้ว

පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัญจสติกขันธกะ จบแล้ว

12. සත්තසතිකක්ඛන්ධකං

๑๒. สัตตสติกขันธกะ

දසවත්ථුකථා

เรื่องวัตถุ ๑๐ อย่าง

446. සත්තසතිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.134] – භික්ඛග්ගෙනාති භික්ඛුඅග්ගෙන, භික්ඛූ ගණෙත්වා තත්තකෙ පටිවීසෙ ඨපෙසුන්ති අත්ථො. මහියාති හිමපාතසමයෙ හිමවලාහකා.

๔๔๖. ในสัตตสติกขันธกะ – คำว่า 'ภิกขัคเคน' มีอรรถว่า 'ด้วยส่วนของภิกษุ' คือ 'นับภิกษุแล้วจัดส่วนเท่าจำนวนนั้นไว้' คำว่า 'มหิยา' คือ เมฆหิมะในเวลาหิมะตก

447. අවිජ්ජානිවුටාති අවිජ්ජාපටිච්ඡන්නා. පොසාති පුරිසා. පියරූපං අභිනන්දන්ති පත්ථෙන්තීති පියරූපාභිනන්දිනො. අවිද්දසූති අවිජානන්තා. රාගරජෙහි සරජා. මගසදිසාති මගා. සහ නෙත්තියාති සනෙත්තිකා. වඩ්ඪෙන්ති කටසින්ති පුනප්පුනං කළෙවරං නික්ඛිපමානා භූමිං වඩ්ඪෙන්ති. එවං වඩ්ඪෙන්තාව ඝොරං ආදියන්ති පුනබ්භවං.

๔๔๗. คำว่า อวิชชานิวุฏา หมายถึง ผู้ถูกอวิชชาปกปิดแล้ว. คำว่า โปสา หมายถึง บุรุษทั้งหลาย. คำว่า ปิยรูปํ อภินนฺทนฺติ ปตฺเถนฺตีติ ปิยรูปาภินนฺทิโน หมายถึง ย่อมยินดี ย่อมปรารถนาซึ่งอารมณ์อันเป็นที่รัก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปิยรูปาภินันทิโน. คำว่า อวิททสู หมายถึง ผู้ไม่รู้. คำว่า ราครเชหิ สรชา หมายถึง ผู้มีธุลีด้วยธุลีคือราคะ. คำว่า มคสทิสาติ มคา หมายถึง เหมือนเนื้อ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มคา. คำว่า สห เนตติยาติ สเนตติกา หมายถึง เป็นไปพร้อมด้วยตัณหาอันนำไปสู่ภพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สเนตติกะ. คำว่า วฑฺเฒนฺติ กฏสึ หมายถึง ย่อมเพิ่มพูนป่าช้า โดยทิ้งร่างกายลงบ่อยๆ. ย่อมยึดถือภพใหม่ที่ร้ายกาจ โดยเพิ่มพูนอยู่อย่างนี้.

454. පාපකං නො ආවුසො කතන්ති ආවුසො අම්හෙහි පාපකං කතන්ති අත්ථො.

๔๕๔. คำว่า ปาปกํ โน อาวุโส กตํ หมายถึง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สิ่งไม่ดีอันพวกเรากระทำแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ.

455. කතමෙන ත්වං භූමි විහාරෙනාති එත්ථ භූමීති පියවචනමෙතං. පියං වත්තුකාමො කිර ආයස්මා සබ්බකාමී නවකෙ භික්ඛූ එවං ආමන්තෙති. කුල්ලකවිහාරෙනාති උත්තානවිහාරෙන.

๔๕๕. ในคำว่า กตเมน ตฺวํ ภูมิ วิหาเรน (ท่านผู้เจริญ ท่านอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร) คำว่า ภูมิ นี้เป็นคำที่ใช้เรียกผู้เป็นที่รัก. ได้ยินว่า ท่านพระสัพพกามีมีความประสงค์จะกล่าวคำอันเป็นที่รัก จึงเรียกภิกษุใหม่ทั้งหลายอย่างนี้. คำว่า กุลลกวิหาเรน หมายถึง ด้วยวิหารธรรมอันเปิดเผย.

457. සාවත්ථියා සුත්තවිභඞ්ගෙති කථං සුත්තවිභඞ්ගෙ පටික්ඛිත්තං හොති? තත්‍ර හි ‘‘සන්නිධි නාම අජ්ජ පටිග්ගහිතං අපරජ්ජූ’’ති වත්වා පුන ‘‘සන්නිධිකාරකෙ අසන්නිධිකාරකසඤ්ඤී ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ආපත්තිං වදන්තෙන පටික්ඛිත්තං හොති. තත්‍රෙකෙ මඤ්ඤන්ති ‘‘යො පන භික්ඛු සන්නිධිකාරකං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති හි වුත්තං, ඉදඤ්ච ලොණං නාම යාවජීවිකත්තා සන්නිධිභාවං නාපජ්ජති. යම්පි අලොණකං ආමිසං පටිග්ගහෙත්වා තෙන සද්ධිං පරිභුඤ්ජති, තං තදහුපටිග්ගහිතමෙව, තස්මා ‘‘‘යාවකාලිකෙන, භික්ඛවෙ, යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං කාලෙ කප්පති, විකාලෙ න කප්පතී’ති වචනතො දුක්කටෙනෙත්ථ භවිතබ්බ’’න්ති. තෙ වත්තබ්බා – ‘‘තුම්හාකං මතෙන දුක්කටෙනපි න භවිතබ්බං, න හි එත්ථ යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං, යාවකාලිකමෙව [Pg.135] තදහුපටිග්ගහිතං, න ච තං විකාලෙ පරිභුත්තං. යදි වා ‘‘විකාලෙ න කප්පතී’’ති වචනෙන තුම්හෙ දුක්කටං මඤ්ඤෙථ, යාවජීවිකමිස්සං යාවකාලිකං විකාලෙ භුඤ්ජන්තස්ස විකාලභොජනපාචිත්තියං න භවෙය්‍ය. තස්මා න බ්‍යඤ්ජනමත්තං ගහෙතබ්බං, අත්ථො උපපරික්ඛිතබ්බො.

๔๕๗. ในคำว่า สุตตวิภังค์ที่สาวัตถี (พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์) อาบัติถูกห้ามไว้ในสุตตวิภังค์อย่างไร? คำตอบคือ ในสุตตวิภังค์นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘สันนิธิชื่อว่าของที่รับในวันนี้แล้วเก็บไว้ถึงวันรุ่งขึ้น’ แล้วตรัสอาบัติอีกว่า ‘ภิกษุใดมีสัญญาว่าของที่เก็บไว้ไม่ใช่ของที่เก็บไว้แล้วฉันของขบเคี้ยวหรือของฉัน อาบัติปาจิตตีย์’ ดังนี้ จึงเป็นอันทรงห้ามไว้. อาจารย์บางพวกในที่นั้นเห็นว่า ‘ภิกษุใดเก็บของขบเคี้ยวหรือของฉันไว้’ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว และเกลือนี้ชื่อว่ายาวชีวิก เพราะความเป็นยาวชีวิก ย่อมไม่ถึงความเป็นสันนิธิ. อามิสใดที่ไม่มีเกลือ ภิกษุรับแล้วฉันพร้อมกับเกลือนั้น อามิสนั้นก็เป็นของที่รับในวันนั้นเอง เพราะฉะนั้น ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ยาวชีวิกที่รับในวันนั้นร่วมกับยาวกาลิก ควรในกาล ไม่ควรในวิกาล’ ด้วยพระดำรัสนี้ พึงเป็นอาบัติทุกกฏในเรื่องนี้. พึงกล่าวแก่ท่านเหล่านั้นว่า ‘ตามความเห็นของท่าน แม้อาบัติทุกกฏก็ไม่พึงมี เพราะในเรื่องนี้ยาวชีวิกไม่ใช่ของที่รับในวันนั้น ยาวกาลิกต่างหากที่รับในวันนั้น และของนั้นก็ไม่ได้ฉันในวิกาล. หรือถ้าท่านทั้งหลายสำคัญว่าอาบัติทุกกฏด้วยพระดำรัสว่า ‘ไม่ควรในวิกาล’ อาบัติปาจิตตีย์ในวิกาลโภชนะก็ไม่พึงมีแก่ภิกษุผู้ฉันยาวกาลิกที่ผสมกับยาวชีวิกในวิกาล. เพราะฉะนั้น ไม่พึงถือเอาเพียงพยัญชนะ พึงพิจารณาอรรถ.’

අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යාවකාලිකෙන යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං යදි සම්භින්නරසං හොති, යාවකාලිකගතිකමෙව හොති. තස්මා ‘‘යො පන භික්ඛු විකාලෙ ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති ඉමිනා සික්ඛාපදෙන කාලෙ කප්පති, විකාලෙ න කප්පති. න ඉධ ‘‘න කප්පතී’’ති වචනමත්තෙනෙත්ථ දුක්කටං හොති. යථෙව යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං යාවකාලිකෙන සම්භින්නරසං විකාලෙ න කප්පති, විකාලභොජනපාචිත්තියාවහං හොති. එවං අජ්ජ පටිග්ගහිතම්පි අපරජ්ජු යාවකාලිකෙන සම්භින්නරසං න කප්පති, සන්නිධිභොජනපාචිත්තියාවහං හොති. තං ‘‘සන්නිධිකතං ඉද’’න්ති අජානන්තොපි න මුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සන්නිධිකාරකෙ අසන්නිධිකාරකසඤ්ඤී ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති. තස්මා ‘‘කත්ථ පටික්ඛිත්ත’’න්ති ඉමිස්සා පුච්ඡාය ‘‘පරිසුද්ධමිදං බ්‍යාකරණං සාවත්ථියා සුත්තවිභඞ්ගෙ’’ති.

อรรถในเรื่องนี้คือ ถ้ายาวชีวิกที่รับในวันนั้นร่วมกับยาวกาลิกมีรสผสมกัน ย่อมมีส่วนเปรียบด้วยยาวกาลิกนั่นเอง. เพราะฉะนั้น ด้วยสิกขาบทว่า ‘ภิกษุใดฉันของขบเคี้ยวหรือของฉันในวิกาล’ จึงควรในกาล ไม่ควรในวิกาล. ในที่นี้เพียงคำว่า ‘ไม่ควร’ ไม่ได้หมายความว่ามีอาบัติทุกกฏ. เหมือนอย่างที่ยาวชีวิกที่รับในวันนั้นร่วมกับยาวกาลิกมีรสผสมกัน ไม่ควรในวิกาล และนำมาซึ่งอาบัติปาจิตตีย์ในวิกาลโภชนะฉันใด. ยาวชีวิกที่รับในวันนี้ แม้ในวันรุ่งขึ้นเมื่อมีรสผสมกับยาวกาลิก ก็ไม่ควร และนำมาซึ่งอาบัติปาจิตตีย์ในสันนิธิโภชนะฉันนั้น. แม้ไม่รู้ว่า ‘นี่เป็นของที่เก็บไว้’ ก็ไม่พ้นจากอาบัติ. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุมีสัญญาว่าของที่เก็บไว้ไม่ใช่ของที่เก็บไว้แล้วฉันของขบเคี้ยวหรือของฉัน อาบัติปาจิตตีย์’. เพราะฉะนั้น คำตอบของคำถามที่ว่า ‘ถูกห้ามไว้ที่ไหน’ คือ ‘ในสุตตวิภังค์ที่สาวัตถี’ นี้เป็นคำตอบที่บริสุทธิ์.

රාජගහෙ උපොසථසංයුත්තෙති ඉදං ‘‘න භික්ඛවෙ එකස්මිං ආවාසෙ ද්වෙ උපොසථාගාරානි සම්මන්නිතබ්බානි; යො සම්මන්නෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති එතං සන්ධාය වුත්තං. විනයාතිසාරෙ දුක්කටන්ති ‘‘න භික්ඛවෙ එකස්මිං ආවාසෙ ද්වෙ උපොසථාගාරානි සම්මන්නිතබ්බානී’’ති එතස්ස විනයස්ස අතිසාරෙ දුක්කටං. චම්පෙය්‍යකෙ විනයවත්ථුස්මින්ති ඉදං ‘‘අධම්මෙන චෙ භික්ඛවෙ වග්ගකම්මං, අකම්මං න ච කරණීය’’න්ති එවමාදිං කත්වා චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ ආගතං විනයවත්ථුං සන්ධාය වුත්තං.

คำว่า ราชคเห อุโปสถสังยุตเต นี้ พระเถระสัพพกามีกล่าวโดยมุ่งหมายพระบาลีนี้ว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงสมมติอุโบสถาคารสองแห่งในอาวาสเดียวกัน ภิกษุใดสมมติ พึงมีอาบัติทุกกฏ’. คำว่า วินยาติสาเร ทุกกฏํ หมายถึง อาบัติทุกกฏเพราะล่วงเกินพระวินัยนี้ว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงสมมติอุโบสถาคารสองแห่งในอาวาสเดียวกัน’. คำว่า จัมเปยยเก วินยวัตถุสมิง นี้ พระเถระสัพพกามีกล่าวโดยมุ่งหมายวินัยวัตถุที่มาในจัมเปยยขันธกะ โดยมีคำว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้ากรรมเป็นพวกพ้องโดยไม่ชอบธรรม เป็นอกรรม ไม่พึงกระทำ’ เป็นต้น.

එකච්චො කප්පතීති ඉදං ධම්මිකං ආචිණ්ණං සන්ධාය වුත්තං. ඡෙදනකෙ පාචිත්තියන්ති සුත්තවිභඞ්ගෙ හි ‘‘නිසීදනං නාම සදසං වුච්චතී’’ති ආගතං, තස්මා ද්වින්නං සුගතවිදත්ථීනං උපරි දසායෙව විදත්ථිමත්තා ලබ්භති. දසාය විනා තං පමාණං කරොන්තස්ස ඉදං ආගතමෙව හොති – ‘‘තං අතික්කාමයතො ඡෙදනකං පාචිත්තිය’’න්ති. තස්මා ‘‘කිං ආපජ්ජතී’’ති පුට්ඨො ‘‘ඡෙදනකෙ [Pg.136] පාචිත්තිය’’න්ති ආහ. ඡෙදනකසික්ඛාපදෙ වුත්තපාචිත්තියං ආපජ්ජතීති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

คำว่า เอกัจโจ กัปปติ นี้ พระเถระสัพพกามีกล่าวโดยมุ่งหมายจารีตอันชอบด้วยธรรม. คำว่า เฉทนเก ปาจิตติยํ (อาบัติปาจิตตีย์ที่ต้องตัดออก) เพราะในสุตตวิภังค์มีมาว่า ‘นิสีทนะชื่อว่ามีชาย’ เพราะฉะนั้น ชายเท่านั้นที่อยู่เหนือสองคืบพระสุคต พึงได้ประมาณหนึ่งคืบ. อาบัติปาจิตตีย์นี้ย่อมมาโดยตรงแก่ภิกษุผู้ทำประมาณนั้นโดยไม่มีชาย คือ ‘อาบัติปาจิตตีย์ที่ต้องตัดออกแก่ภิกษุผู้ล่วงเกินประมาณนั้น’ ย่อมมาโดยตรง. เพราะฉะนั้น เมื่อถูกถามว่า ‘ต้องอะไร’ พระเถระจึงกล่าวว่า ‘อาบัติปาจิตตีย์ที่ต้องตัดออก’. หมายความว่า ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่ตรัสไว้ในเฉทนกสิกขาบท. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งย่อมชัดเจน.

දසවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

เรื่องวัตถุ ๑๐ จบแล้ว.

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย

සත්තසතිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสัตตสติกขันธกะจบแล้ว.

ද්විවග්ගසඞ්ගහා වුත්තා, ද්වාවීසතිපභෙදනා;

ඛන්ධකා සාසනෙ පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛප්පහායිනො.

ขันธกะทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้ว สงเคราะห์ด้วย ๒ วรรค มีความจำแนก ๒๒ อย่าง เป็นเครื่องละทุกข์อันเกิดจากขันธ์ ๕ ในพระศาสนา.

යා තෙසං වණ්ණනා එසා, අන්තරායං විනා යථා;

සිද්ධා සිජ්ඣන්තු කල්‍යාණා, එවං ආසාපි පාණිනන්ති.

คำพรรณนาใดของพระบาลี อรรถกถา และฎีกาเหล่านั้น คำพรรณนานั้นสำเร็จแล้วโดยปราศจากอันตรายฉันใด ขอความปรารถนาอันดีงามทั้งปวงของสัตว์ทั้งหลายจงสำเร็จฉันนั้นเถิด.

චූළවග්ග-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

จูฬวรรคอรรถกถาจบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น විනයපිටකෙ ในพระวินัยปิฎก චූළවග්ග-අට්ඨකථා อรรถกถาจูฬวัคค์ 1. කම්මක්ඛන්ධකං ๑. กัมมักขันธกะ තජ්ජනීයකම්මකථා เรื่องตัชชนียกรรม 1. චූළවග්ගස්ස [Pg.1] පඨමෙ කම්මක්ඛන්ධකෙ තාව පණ්ඩුකලොහිතකාති පණ්ඩුකො චෙව ලොහිතකො චාති ඡබ්බග්ගියෙසු ද්වෙ ජනා; තෙසං නිස්සිතකාපි පණ්ඩුකලොහිතකාත්වෙව පඤ්ඤායන්ති. බලවාබලවං පටිමන්තෙථාති සුට්ඨුබලවං පටිවදථ. අලමත්ථතරාති සමත්ථතරා. ๑. ในกัมมักขันธกะที่ ๑ แห่งจูฬวัคค์ก่อน, คำว่า ปณฺฑุกโลหิตกา ได้แก่ บุคคล ๒ รูป คือ พระปัณฑุกะและพระโลหิตกะ ในบรรดาภิกษุฉัพพัคคีย์ทั้งหลาย; แม้พวกศิษย์ของพระปัณฑุกะและพระโลหิตกะเหล่านั้น ก็ปรากฏชื่อว่า ปัณฑุกโลหิตกะ เหมือนกัน. คำว่า พลวาพลวํ ปฏิมนฺเตถ คือ จงโต้ตอบอย่างมีกำลังยิ่ง. คำว่า อลมตฺถตรา คือ ผู้สามารถยิ่งกว่า. තජ්ජනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා. เรื่องตัชชนียกรรม จบ අධම්මකම්මද්වාදසකකථා เรื่องอธรรมกรรม ๑๒ อย่าง 4. අසම්මුඛා කතන්තිආදීසු සඞ්ඝධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛානං විනා කතං, චුදිතකං අප්පටිපුච්ඡිත්වා කතං, තස්සෙව අප්පටිඤ්ඤාය කතං. අදෙසනාගාමිනියාති පාරාජිකාපත්තියා වා සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තියා වා. එත්ථ පුරිමකෙසු තීසු තිකෙසු නව පදා අධම්මෙනකතං වග්ගෙනකතන්ති ඉමෙහි සද්ධිං එකෙකං ගහෙත්වා නව තිකා වුත්තා. එවං සබ්බෙපි ද්වාදස තිකා හොන්ති. පටිපක්ඛවසෙන සුක්කපක්ඛෙසුපි එතෙයෙව ද්වාදස තිකා වුත්තා. ๔. ในบทมีอาทิว่า อสมฺมุขา กตํ มีวินิจฉัยดังนี้: กรรมที่ทำโดยปราศจากความพร้อมหน้าแห่งสงฆ์ ธรรม วินัย และบุคคล ชื่อว่าทำโดยไม่พร้อมหน้า. กรรมที่ทำโดยไม่สอบถามผู้ถูกโจทก์ก่อน ชื่อว่าทำโดยไม่สอบถาม. กรรมที่ทำโดยผู้นั้นไม่ปฏิญญา (ไม่รับสารภาพ) ชื่อว่าทำโดยไม่ปฏิญญา. คำว่า อเทสนาคามินิยา คือ ด้วยอาบัติปาราชิก หรือด้วยอาบัติสังฆาทิเสส. ในตัชชนียกรรมนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสติกะ ๙ โดยถือเอาบท ๙ บทในติกะ ๓ หมวดแรก รวมกับบทว่า อธมฺเมน กตํ และ วคฺเคน กตํ นี้ หมวดละบท. ด้วยอาการอย่างนี้ ติกะทั้งหมดจึงเป็น ๑๒ ติกะ. แม้ในฝ่ายขาว (ฝ่ายธรรมกรรม) พระผู้มีพระภาคก็ตรัสติกะ ๑๒ เหล่านี้นั่นเอง โดยส่วนที่เป็นปฏิปักษ์กัน. 6. අනනුලොමිකෙහි [Pg.2] ගිහිසංසග්ගෙහීති පබ්බජිතානං අනනුච්ඡවිකෙහි සහසොකිතාදීහි ගිහිසංසග්ගෙහි. ๖. คำว่า อนนุโลมิเกหิ คิหิสํสคฺเคหิ คือ ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่สมควรแก่บรรพชิต มีการเศร้าโศกด้วยกันเป็นต้น. තිණ්ණං, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනන්තිආදි එකෙකෙනාපි අඞ්ගෙන තජ්ජනීයකම්මං කාතුං වට්ටතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. තජ්ජනීයස්ස හි විසෙසෙන භණ්ඩනකාරකත්තං අඞ්ගං, නියස්සස්ස අභිණ්හාපත්තිකත්තං, පබ්බාජනීයස්ස කුලදූසකත්තං වුත්තං. ඉමෙසු පන තීසු අඞ්ගෙසු යෙන කෙනචි සබ්බානිපි කාතුං වට්ටති. යදි එවං යං චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ වුත්තං – ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මං කරොති…පෙ… උපසම්පදාරහං අබ්භෙති; එවං ඛො උපාලි අධම්මකම්මං හොති අවිනයකම්මං, එවඤ්ච පන සඞ්ඝො සාතිසාරො හොතී’’ති ඉදං විරුජ්ඣතීති. ඉදඤ්ච න විරුජ්ඣති. කස්මා? වචනත්ථනානත්තතො, ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්සා’’ති ඉමස්ස හි වචනස්ස කම්මසන්නිට්ඨානං අත්ථො. ‘‘තිණ්ණං, භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනස්ස අඞ්ගසම්භවො, තස්මා යදා සඞ්ඝෙන සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉදං නාම ඉමස්ස භික්ඛුනො කම්මං කරොමා’’ති සන්නිට්ඨානං කතං හොති, තදා කම්මාරහො නාම හොති. තස්ස ඉමිනා ලක්ඛණෙන තජ්ජනීයාදිකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මාදිකරණං අධම්මකම්මඤ්චෙව අවිනයකම්මඤ්චාති වෙදිතබ්බං. යස්ස පන භණ්ඩනකාරකාදීසු අඞ්ගෙසු අඤ්ඤතරං අඞ්ගං අත්ථි, තස්ස ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො යථානුඤ්ඤාතෙසු අඞ්ගෙසු ච කම්මෙසු ච යෙන කෙනචි අඞ්ගෙන යංකිඤ්චි කම්මං වවත්ථපෙත්වා තං භික්ඛුං කම්මාරහං කත්වා කම්මං කරෙය්‍ය. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. එවං පුබ්බෙනාපරං සමෙති. พระผู้มีพระภาคตรัสคำมีอาทิว่า ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนํ เพื่อแสดงเนื้อความว่า แม้ด้วยองค์เพียงอย่างเดียว ก็ควรทำตัชชนียกรรมได้. จริงอยู่ ในอรรถกถาก่อนกล่าวไว้ว่า โดยวิเศษแล้ว ความเป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาท เป็นองค์ของตัชชนียกรรม, ความเป็นผู้มีอาบัติเนืองนิตย์ เป็นองค์ของนิสสยกรรม, ความเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล เป็นองค์ของปัพพาชนียกรรม. แต่ว่า ในบรรดาองค์ ๓ นี้ ด้วยองค์อย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ควรทำกรรมแม้ทั้งหมดได้. หากจะมีคำถามว่า ถ้าเช่นนั้น คำที่ตรัสไว้ในจัมเปยยักขันธกะว่า 'สงฆ์ทำนิสสยกรรมแก่ภิกษุผู้ควรแก่ตัชชนียกรรม...เป...สวดอัพภานแก่ภิกษุผู้ควรแก่อุปสมบท; ดูกรอุปาลี อย่างนี้แล เป็นอธรรมกรรม เป็นอวินัยกรรม และสงฆ์ย่อมต้องอาบัติ' ดังนี้ มิขัดแย้งกันหรือ? ตอบว่า คำนี้ไม่ขัดแย้งกัน. เพราะเหตุไร? เพราะความต่างกันแห่งอรรถของถ้อยคำ. จริงอยู่ อรรถของคำว่า ตชฺชนียกมฺมารหสฺส นี้ คือการตกลงใจทำกรรม (กัมมสันนิฏฐาน). อรรถของคำมีอาทิว่า ติณฺณํ ภิกฺขเว นี้ คือความพร้อมแห่งองค์ (อังคสัมภวะ). เพราะฉะนั้น เมื่อใดสงฆ์ประชุมกันแล้วตกลงใจว่า 'เราจะทำกรรมชื่อนี้แก่ภิกษุรูปนี้' เมื่อนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นผู้ควรแก่กรรม. พึงทราบว่า การทำนิสสยกรรมเป็นต้นแก่ภิกษุผู้ควรแก่ตัชชนียกรรมเป็นต้นนั้น เป็นทั้งอธรรมกรรมและอวินัยกรรม ด้วยลักษณะนี้. ส่วนภิกษุใดมีองค์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาองค์มีผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเป็นต้น, สงฆ์เมื่อปรารถนาจะทำกรรมแก่ภิกษุนั้น พึงกำหนดกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาองค์และกรรมที่ทรงอนุญาตไว้ แล้วทำภิกษุนั้นให้เป็นผู้ควรแก่กรรมแล้วจึงทำกรรม. นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องนี้. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำต้นกับคำหลังย่อมสอดคล้องกัน. තත්ථ කිඤ්චාපි තජ්ජනීයකම්මෙ භණ්ඩනකාරකවසෙන කම්මවාචා වුත්තා, අථ ඛො බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස ආපත්තිබහුලස්ස තජ්ජනීයකම්මං කරොන්තෙන බාලඅබ්‍යත්තවසෙනෙව කම්මවාචා කාතබ්බා. එවඤ්හි භූතෙන වත්ථුනා කතං කම්මං හොති, න ච අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස වත්ථුනා. කස්මා? යස්මා ඉදම්පි අනුඤ්ඤාතන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ. අට්ඨාරස සම්මාවත්තනවත්ථූනි පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාම. ในกรรมเหล่านั้น แม้กรรมวาจาในตัชชนียกรรมจะตรัสไว้โดยอาศัยภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาท แต่เมื่อสงฆ์จะทำตัชชนียกรรมแก่ภิกษุผู้เป็นพาล ผู้ไม่ฉลาด ผู้มีอาบัติมาก พึงทำกรรมวาจาโดยอาศัยความเป็นพาลและความไม่ฉลาดเท่านั้น เพราะเมื่อทำอย่างนี้ กรรมย่อมเป็นกรรมที่ทำด้วยวัตถุที่เป็นจริง และไม่เป็นกรรมที่ทำด้วยวัตถุของกรรมอื่น เพราะเหตุไร? เพราะกรรมนี้ก็ทรงอนุญาตไว้แล้ว นี้เป็นนัยทั่วไปในกรรมทั้งปวง เราจักพรรณนาวัตถุแห่งสัมมาวัตร ๑๘ อย่างในปาริวาสิกขันธกะ. අධම්මකම්මද්වාදසකකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอธรรมกรรม ๑๒ อย่าง จบ නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා เรื่องอัฏฐารสกะที่ไม่พึงระงับเป็นต้น 8. ලොමං [Pg.3] පාතෙන්තීති පන්නලොමා හොන්ති; භික්ඛූ අනුවත්තන්තීති අත්ථො. නෙත්ථාරං වත්තන්තීති නිත්ථරන්තානං එතන්ති නෙත්ථාරං; යෙන සක්කා නිස්සාරණා නිත්ථරිතුං, තං අට්ඨාරසවිධං සම්මාවත්තනං වත්තන්තීති අත්ථො. කිත්තකං කාලං වත්තං පූරෙතබ්බන්ති? දස වා පඤ්ච වා දිවසානි. ඉමස්මිඤ්හි කම්මක්ඛන්ධකෙ එත්තකෙන වත්තං පූරිතමෙව හොති. ๘. คำว่า โลมํ ปาเตนฺติ ความว่า เป็นผู้มีขนอันราบคาบแล้ว (คือลดมานะลง); อธิบายว่า ย่อมประพฤติตามภิกษุทั้งหลาย. คำว่า เนตฺถารํ วตฺตนฺติ ความว่า วัตรนี้เป็นของบุคคลผู้กำลังก้าวล่วง (กรรม) เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า เนตถาระ; อธิบายว่า ย่อมประพฤติสัมมาวัตรมีประการ ๑๘ นั้น อันเป็นเหตุให้สามารถก้าวล่วงนิสสารณกรรม (กรรมที่เป็นเหตุให้ถูกขับออก) ได้. ถามว่า พึงบำเพ็ญวัตรนานเท่าไร? ตอบว่า ๑๐ วันบ้าง ๕ วันบ้าง. เพราะในกัมมักขันธกะนี้ วัตรย่อมเป็นอันบำเพ็ญบริบูรณ์แล้วด้วยกาลเพียงเท่านี้. නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอัฏฐารสกะที่ไม่พึงระงับเป็นต้น จบ නියස්සකම්මකථා เรื่องนิสสยกรรม 11. සෙය්‍යසකවත්ථුස්මිං – අපිස්සු භික්ඛූ පකතාති අපිස්සු භික්ඛූ නිච්චං බ්‍යාවටා හොන්ති. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තසදිසමෙව. ๑๑. ในเรื่องเสยยสกะ – คำว่า อปิสฺสุ ภิกฺขู ปกตาติ คือ แม้ภิกษุทั้งหลายก็ย่อมขวนขวายอยู่เป็นนิตย์. ที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรม. නියස්සකම්මකථා නිට්ඨිතා. เรื่องนิสสยกรรม จบ පබ්බාජනීයකම්මකථා เรื่องปัพพาชนียกรรม 21. අස්සජිපුනබ්බසුකවත්ථු සඞ්ඝාදිසෙසවණ්ණනායං වුත්තං. ๒๑. เรื่องอัสสชิและปุนัพพสุกะ กล่าวไว้ในสังฆาทิเสสวรรณนาแล้ว. 27. කායිකෙන දවෙනාතිආදීසු පනෙත්ථ කායිකො දවො නාම කායකීළා වුච්චති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකො අනාචාරො නාම කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමො වුච්චති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකං උපඝාතිකං නාම කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස අසික්ඛනභාවෙන උපහනනං වුච්චති; නාසනං විනාසනන්ති අත්ථො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකො මිච්ඡාජීවො නාම පටික්ඛිත්තවෙජ්ජකම්මාදිවසෙන තෙලපචනඅරිට්ඨපචනාදීනි. වාචසිකො මිච්ඡාජීවො නාම ගිහීනං සාසනසම්පටිච්ඡනාරොචනාදීනි. කායිකවාචසිකො නාම තදුභයං. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව. ๒๗. ในบทมีอาทิว่า กายิเกน ทเวน นี้ มีวินิจฉัยในปัพพาชนียกรรมนี้ดังนี้: การเล่นทางกาย ชื่อว่า กายิกทวะ. แม้ในหมวด ๒ บทที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ทางกายทวาร ชื่อว่า กายิกอนาจาร. แม้ในหมวด ๒ ที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. การทำลายสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ทางกายทวาร เพราะความไม่ศึกษา ชื่อว่า กายิกอุปฆาติกะ; อธิบายว่า การทำให้ฉิบหาย การทำให้พินาศ. แม้ในหมวด ๒ ที่เหลือ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. การหุงน้ำมันและการหุงยาอริฏฐะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งเวชกรรมที่ทรงห้ามไว้เป็นต้น ชื่อว่า กายิกมิจฉาชีพ. การรับคำสั่งและการบอกคำสั่งของพวกคฤหัสถ์เป็นต้น ชื่อว่า วาจสิกมิจฉาชีพ. ทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า กายิกวาจสิกมิจฉาชีพ. ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรมนั่นเอง. පබ්බාජනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා. เรื่องปัพพาชนียกรรม จบ පටිසාරණීයකම්මකථා เรื่องปฏิสารณียกรรม 33. සුධම්මවත්ථුස්මිං පන – අනපලොකෙත්වාති න ආපුච්ඡිත්වා. එතදවොචාති කිං තෙ ගහපති ථෙරානං පටියත්තන්ති සබ්බං විවරාපෙත්වා දිස්වා එතං අවොච. එකා ච ඛො ඉධ නත්ථි යදිදං තිලසංගුළිකාති යා අයං තිලසක්ඛලිකා නාම වුච්චති, සා නත්ථීති අත්ථො. තස්ස කිර ගහපතිනො [Pg.4] වංසෙ ආදිම්හි එකො පූවියො අහොසි. තෙන නං ථෙරො ජාතියා ඛුංසෙතුකාමො එවමාහ. යදෙව කිඤ්චීති එවං බහුං බුද්ධවචනං රතනං පහාය කිඤ්චිදෙව තිලසංගුළිකාවචනං භාසිතං. කුක්කුටපොතකඋදාහරණෙන ඉදං දස්සෙති ‘‘යථා සො නෙව කාකවස්සිතං න කුක්කුටවස්සිතං අකාසි, එවං තයාපි නෙව භික්ඛුවචනං න ගිහිවචනං වුත්ත’’න්ති. ๓๓. ในเรื่องของพระสุธัมมะอีกประการหนึ่ง คำว่า "อนปโลกิตวา" คือ ไม่ได้บอกกล่าว คำว่า "เอตทโวจ" คือ ถามว่า "คฤหบดี ท่านได้จัดเตรียมอาหารอะไรไว้สำหรับพระเถระทั้งหลายหรือ" ดังนี้ แล้วให้เปิดเผยทุกสิ่ง เห็นแล้วจึงกล่าวคำนี้ คำว่า "เอกา จ โข... ติลสังคุฬิกา" คือ ขนมที่เรียกว่า "ติลสักขริกา" นั้นไม่มี ดังนี้ เป็นอรรถ ได้ยินว่า ในตระกูลของคฤหบดีนั้น ในเบื้องต้นมีคนทำขนมอยู่คนหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงประสงค์จะด่าว่าคฤหบดีนั้นด้วยชาติกำเนิด จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เอกา จ โข อิธ นตฺถิ" เป็นต้น คำว่า "ยเทว กิญจิ" คือ ละทิ้งพระพุทธพจน์อันเป็นรัตนะมากมายเช่นนี้ แล้วกล่าวเพียงคำว่า "ติลสังคุฬิกา" บางอย่างเท่านั้น แสดงอรรถนี้ด้วยอุทาหรณ์ลูกไก่ว่า "เหมือนลูกไก่นั้นไม่ทำเสียงกา ไม่ทำเสียงไก่ ฉันใด ท่านก็ไม่กล่าวคำของภิกษุ ไม่กล่าวคำของคฤหัสถ์ ฉันนั้น" පටිසාරණීයකම්මකථා නිට්ඨිතා. เรื่องปฏิสารณียกรรม จบแล้ว. අධම්මකම්මාදිද්වාදසකකථා เรื่องกรรมอันไม่เป็นธรรมเป็นต้น ๑๒ อย่าง 37. අසම්මුඛා කතන්තිආදයො තිකා වුත්තප්පකාරා එව. ๓๗. บทติกะทั้งหลายมีคำว่า "อสัมมุขาคตัง" เป็นต้น มีประเภทที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. 39. අඞ්ගසමන්නාගමො පුරිමෙහි අසදිසො. තත්ථ යථා ලාභං න ලභන්ති; එවං පරිසක්කන්තො පරක්කමන්තො අලාභාය පරිසක්කති නාම. එස නයො අනත්ථාදීසු. තත්ථ අනත්ථොති අත්ථභඞ්ගො. අනාවාසොති තස්මිං ඨානෙ අවසනං. ගිහීනං බුද්ධස්ස අවණ්ණන්ති ගිහීනං සන්තිකෙ බුද්ධස්ස අවණ්ණං භාසති. ධම්මිකං පටිස්සවං න සච්චාපෙතීති යථා සච්චො හොති, එවං න කරොති; වස්සාවාසං පටිස්සුණිත්වා න ගච්ඡති, අඤ්ඤං වා එවරූපං කරොති. පඤ්චන්නං භික්ඛවෙතිආදි එකඞ්ගෙනපි කම්මාරහභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථඤ්චෙව, තජ්ජනීයෙ ච වුත්තනයමෙව. ๓๙. การประกอบด้วยองค์ไม่เหมือนกับกรรมก่อนๆ ในองค์เหล่านั้น ภิกษุผู้พยายาม ผู้เพียรพยายามอย่างที่ไม่ได้ลาภ ย่อมชื่อว่าพยายามเพื่อความเสื่อมลาภ ในบททั้งหลายมีอนัตถะเป็นต้น ก็มีนัยนี้ ในบททั้งหลายมีอนัตถะเป็นต้นนั้น คำว่า "อนัตถะ" คือ ความพินาศแห่งประโยชน์ คำว่า "อนาวาสะ" คือ การไม่อาจอยู่ได้ในที่นั้น คำว่า "คิหีนัง พุทธัสสะ อวัณณัง" คือ กล่าวโทษของพระพุทธเจ้าในที่เฉพาะหน้าคฤหัสถ์ คำว่า "ธัมมิกัง ปฏิสสวัง น สัจจาเปติ" คือ ไม่กระทำอย่างที่คำรับรองจะจริงแท้ คือ รับรองการอยู่จำพรรษาแล้วไม่ไป หรือกระทำกรรมอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ คำว่า "ปัญจันนัง ภิกขเว" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงว่าแม้ด้วยองค์เดียวก็ควรแก่กรรม บทที่เหลือในปฏิสารณียกรรมนี้มีอรรถชัดเจน และมีนัยที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรมนั่นเอง. අධම්මකම්මාදිද්වාදසකකථා නිට්ඨිතා. เรื่องกรรมอันไม่เป็นธรรมเป็นต้น ๑๒ อย่าง จบลงแล้ว. ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මකථා เรื่องอุกเขปนียกรรมเพราะไม่เห็นอาบัติ 46. ඡන්නවත්ථුස්මිං – ආවාසපරම්පරඤ්ච භික්ඛවෙ සංසථාති සබ්බාවාසෙසු ආරොචෙථ. ๔๖. ในเรื่องของฉันนะ คำว่า "อาวาสปรัมปะรัญจะ ภิกขเว สังสถา" คือ "ภิกษุทั้งหลาย จงประกาศในอาวาสทั้งปวงเถิด" 50. භණ්ඩනකාරකොතිආදීසු භණ්ඩනාදිපච්චයා ආපන්නං ආපත්තිං රොපෙත්වා තස්සා අදස්සනෙයෙව කම්මං කාතබ්බං. තිකා වුත්තප්පකාරා එව. ๕๐. ในบททั้งหลายมีคำว่า "ภัณฑนการกะ" เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า พึงทำอุกเขปนียกรรมเพราะไม่เห็นอาบัติที่ต้องแล้วด้วยเหตุแห่งการทะเลาะเป็นต้นนั้น บทติกะทั้งหลายมีประเภทที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. 51. සම්මාවත්තනායං පනෙත්ථ තෙචත්තාලීස වත්තානි. තත්ථ න අනුද්ධංසෙතබ්බොති න චොදෙතබ්බො. න භික්ඛු භික්ඛූහීති අඤ්ඤො භික්ඛු අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි න භින්දිතබ්බො. න ගිහිද්ධජොති ඔදාතවත්ථානි අච්ඡින්නදසපුප්ඵදසානි ච න ධාරෙතබ්බානි. න තිත්ථියද්ධජොති කුසචීරාදීනි න ධාරෙතබ්බානි. න ආසාදෙතබ්බොති න අපසාදෙතබ්බො. අන්තො වා බහි වාති විහාරස්ස අන්තො වා බහි වා. න තිත්ථියාදිපදත්තයං උත්තානමෙව[Pg.5]. සෙසං සබ්බං පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාම. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව. ආපත්තියා අප්පටිකම්මෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං ඉමිනා සදිසමෙව. ๕๑. อีกประการหนึ่ง ในอุกเขปนียกรรมนี้ ในสัมมาวัตนากถา มีวัตร ๔๓ อย่าง ในวัตร ๔๓ อย่างนั้น คำว่า "น อนุทฺธํเสตพฺโพ" คือ ไม่พึงว่ากล่าวตักเตือน คำว่า "น ภิกขุ ภิกขูหิ" คือ ภิกษุอื่นไม่พึงทำความแตกแยกกับภิกษุทั้งหลายอื่น คำว่า "น คิหิทฺธโช" คือ ไม่พึงทรงผ้าขาว หรือผ้าที่มีชายไม่ขาด หรือผ้าที่มีลายดอก คำว่า "น ติตฺถิยทฺธโช" คือ ไม่พึงทรงผ้าที่ทำด้วยหญ้าเป็นต้น คำว่า "น อาสาเทตพฺโพ" คือ ไม่พึงกระทบกระทั่ง คำว่า "อนฺโต วา พหิ วา" คือ ไม่พึงกระทบกระทั่งทั้งภายในหรือภายนอกวิหาร บท ๓ บทมีคำว่า "น ติตฺถิยา" เป็นต้น มีอรรถชัดเจน วัตรที่เหลือทั้งหมด เราจักอธิบายในปาริวาสิกขันธกะ บทที่เหลือมีนัยที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรมนั่นเอง อุกเขปนียกรรมเพราะไม่เยียวยาอาบัติ ย่อมเหมือนกับอุกเขปนียกรรมเพราะไม่เห็นอาบัตินี้. 65. අරිට්ඨවත්ථු ඛුද්දකවණ්ණනායං වුත්තං. ‘‘භණ්ඩනකාරකො’’තිආදීසු යං දිට්ඨිං නිස්සාය භණ්ඩනාදීනි කරොති, තස්සා අප්පටිනිස්සග්ගෙයෙව කම්මං කාතබ්බං. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව. සම්මාවත්තනායම්පි හි ඉධ තෙචත්තාලීසංයෙව වත්තානීති. ๖๕. เรื่องของพระอริฏฐะ เรากล่าวไว้ในอรรถกถาขุททกสิกขาบทแล้ว ในบททั้งหลายมีคำว่า "ภัณฑนการกะ" เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า พึงทำอุกเขปนียกรรมเพราะไม่สละทิฏฐิที่อาศัยแล้วกระทำการทะเลาะเป็นต้นนั้น บทที่เหลือมีนัยที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรมนั่นเอง ในอุกเขปนียกรรมนี้ ในสัมมาวัตนาก็มีวัตร ๔๓ อย่างนั่นเอง ดังนี้. ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอุกเขปนียกรรมเพราะไม่เห็นอาบัติ จบลงแล้ว. කම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากรรมขันธกะ จบลงแล้ว. 2. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකං ๒. ปาริวาสิกขันธกะ පාරිවාසිකවත්තකථා เรื่องวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาส. 75. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.6] – පාරිවාසිකාති පරිවාසං පරිවසන්තා. තත්ථ චතුබ්බිධො පරිවාසො – අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසො, පටිච්ඡන්නපරිවාසො, සුද්ධන්තපරිවාසො, සමොධානපරිවාසොති. තෙසු ‘‘යො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤොපි අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛති උපසම්පදං, තස්ස චත්තාරො මාසෙ පරිවාසො දාතබ්බො’’ති (මහාව. 86) එවං මහාඛන්ධකෙ වුත්තො තිත්ථියපරිවාසො අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසො නාම. තත්ථ යං වත්තබ්බං තං වුත්තමෙව. අයං පන ඉධ අනධිප්පෙතො. සෙසා තයො යෙන සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති ආපන්නා චෙව හොති පටිච්ඡාදිතා ච, තස්ස දාතබ්බා. තෙසු යං වත්තබ්බං තං සමුච්චයක්ඛන්ධකෙ වක්ඛාම. එතෙ පන ඉධ අධිප්පෙතා. තස්මා එතෙසු යංකිඤ්චි පරිවාසං පරිවසන්තා ‘‘පාරිවාසිකා’’ති වෙදිතබ්බා. ๗๕. ในปาริวาสิกขันธกะ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ว่า คำว่า "ปาริวาสิกา" คือ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาส ในบทว่า "ปาริวาสิกา" นั้น ปริวาสมี ๔ อย่าง คือ อัปปฏิฉันนปริวาส, ปฏิฉันนปริวาส, สุทธันตปริวาส, สโมธานปริวาส ในปริวาส ๔ อย่างนั้น ปริวาสของเดียรถีย์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในมหาวรรคว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นเดียรถีย์อื่นใดในธรรมวินัยนี้ หวังบรรพชา หวังอุปสมบท พึงให้ปริวาสแก่ผู้นั้น ๔ เดือน" ดังนี้ ชื่อว่า อัปปฏิฉันนปริวาส ในอัปปฏิฉันนปริวาสนั้น คำวินิจฉัยใดที่พึงกล่าว เรากล่าวไว้แล้วนั่นเอง อีกประการหนึ่ง อัปปฏิฉันนปริวาสนี้ไม่ประสงค์ในปาริวาสิกขันธกะนี้ ปริวาส ๓ อย่างที่เหลือ พึงให้แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสและปกปิดไว้ ในปริวาส ๓ อย่างนั้น คำวินิจฉัยใดที่พึงกล่าว เราจักกล่าวในสมุจจยขันธกะ อีกประการหนึ่ง ปริวาส ๓ อย่างนี้ประสงค์ในปาริวาสิกขันธกะนี้ เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสอย่างใดอย่างหนึ่งในปริวาส ๓ อย่างนี้ พึงทราบว่าเป็น "ปาริวาสิกะ". පකතත්තානං භික්ඛූනන්ති ඨපෙත්වා නවකතරං පාරිවාසිකං අවසෙසානං අන්තමසො මූලායපටිකස්සනාරහාදීනම්පි. අභිවාදනපච්චුට්ඨානන්ති යං තෙ අභිවාදනාදිං කරොන්ති, තං සාදියන්ති, සම්පටිච්ඡන්ති; න පටික්ඛිපන්තීති අත්ථො. තත්ථ සාමීචිකම්මන්ති ඨපෙත්වා අභිවාදනාදීනි අඤ්ඤස්ස අනුච්ඡවිකස්ස බීජනවාතදානාදිනො ආභිසමාචාරිකස්සෙතං අධිවචනං. ආසනාභිහාරන්ති ආසනස්ස අභිහරණං, ආසනං ගහෙත්වා අභිගමනං පඤ්ඤාපනමෙව වා. සෙය්‍යාභිහාරෙපි එසෙව නයො. පාදොදකන්ති පාදධොවනඋදකං. පාදපීඨන්ති ධොතපාදට්ඨපනකං. පාදකථලිකන්ති අධොතපාදට්ඨපනකං පාදඝංසනං වා. ආපත්ති දුක්කටස්සාති සද්ධිවිහාරිකානම්පි සාදියන්තස්ස දුක්කටමෙව, තස්මා තෙ වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ සද්ධාපබ්බජිතා කුලපුත්තා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, තුම්හාකං විනයකම්මං කරොථා’’ති වත්වා වත්තං කරොන්ති, ගාමප්පවෙසනම්පි ආපුච්ඡන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය අනාපත්ති. මිථු යථාවුඩ්ඪන්ති පාරිවාසිකභික්ඛූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං යො යො වුඩ්ඪො තෙන තෙන නවකතරස්ස සාදිතුං. คำว่า 'แก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นปรกติ' หมายถึง เว้นภิกษุผู้ประพฤติปริวาสที่ใหม่กว่า ภิกษุที่เหลือแม้ที่สุดคือผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นต้น. คำว่า 'การไหว้และการลุกรับเป็นต้น' หมายความว่า ภิกษุเหล่านั้นย่อมยินดี ย่อมรับ ซึ่งการไหว้เป็นต้นที่พวกเขากระทำ ย่อมไม่ห้าม. ในบรรดาการไหว้เป็นต้นนั้น คำว่า 'สามีจิกรรม' นี้ เป็นชื่อของวัตรอันดีงามอย่างอื่นที่สมควร หรือการพัดวีเป็นต้น ซึ่งเว้นจากการไหว้เป็นต้น. คำว่า 'อาสนภิหาร' คือการนำอาสนะมา หรือการถืออาสนะเข้าไป หรือการปูเท่านั้น. แม้ในบทว่า 'เสยยาภิหาร' ก็มีนัยนี้แล. คำว่า 'ปาโททกะ' คือน้ำสำหรับล้างเท้า. คำว่า 'ปาทปีฐะ' คือที่วางเท้าที่ล้างแล้ว. คำว่า 'ปาทกถลิกะ' คือที่วางเท้าที่ยังไม่ล้าง หรือที่ขัดเท้า. คำว่า 'อาบัติทุกกฏ' หมายความว่า แม้แก่สัทธิวิหาริกทั้งหลาย ภิกษุผู้ยินดีก็มีอาบัติทุกกฏเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ควรบอกสัทธิวิหาริกเหล่านั้นว่า 'อาตมากำลังทำวินัยกรรมอยู่ ท่านทั้งหลายอย่าทำวัตรเพื่ออาตมา อย่าถามอาตมาเรื่องการเข้าไปสู่บ้าน'. ถ้ากุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธากล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงทำวินัยกรรมของท่านทั้งหลายเถิด' แล้วยังทำวัตรอยู่ และยังถามเรื่องการเข้าไปสู่บ้านอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีอาบัติจำเดิมแต่กาลที่ห้ามแล้ว. คำว่า 'มิถุ ยถา วุฑฒัง' หมายความว่า ในบรรดาภิกษุผู้ประพฤติปริวาสด้วยกัน ภิกษุใดแก่กว่า ภิกษุผู้แก่กว่านั้นควรยินดีการไหว้เป็นต้นของภิกษุผู้ใหม่กว่า. පඤ්ච [Pg.7] යථාවුඩ්ඪන්ති පකතත්තෙහිපි සද්ධිං වුඩ්ඪපටිපාටියා එව. තස්මා පාතිමොක්ඛෙ උද්දිස්සමානෙ හත්ථපාසෙ නිසීදිතුං වට්ටති. මහාපච්චරියං පන ‘‘පාළියා අනිසීදිත්වා පාළිං විහාය හත්ථපාසං අමුඤ්චන්තෙන නිසීදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. පාරිසුද්ධිඋපොසථෙ කරීයමානෙ සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා තත්ථෙව නිසින්නෙන අත්තනො පාළියා පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. පවාරණායපි සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා තත්ථෙව නිසින්නෙන අත්තනො පාළියා පවාරෙතබ්බං. සඞ්ඝෙන ඝණ්ටිං පහරිත්වා භාජීයමානං වස්සිකසාටිකම්පි අත්තනො පත්තට්ඨානෙ ගහෙතුං වට්ටති. คำว่า 'ปัญจ ยถา วุฑฒัง' หมายความว่า แม้กับภิกษุผู้เป็นปรกติ ก็ต้องเป็นไปตามลำดับอาวุโสเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น เมื่อมีการสวดปาติโมกข์ ควรนั่งในหัตถบาส. แต่ในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า 'ไม่นั่งตามลำดับ ละลำดับแล้ว ไม่ปล่อยหัตถบาส ควรนั่ง'. เมื่อทำปาริสุทธิอุโบสถ ภิกษุผู้นั่งในที่ของภิกษุผู้ใหม่กว่าในสงฆ์ และนั่งอยู่ในที่นั้น ควรทำปาริสุทธิอุโบสถตามลำดับของตน. แม้ในปวารณา ภิกษุผู้นั่งในที่ของภิกษุผู้ใหม่กว่าในสงฆ์ และนั่งอยู่ในที่นั้น ควรปวารณาตามลำดับของตน. สงฆ์ตีระฆังเป็นต้นแล้ว ผ้าอาบน้ำฝนที่ถูกแบ่ง ก็ควรรับในที่ที่ถึงตามลำดับของตน. ඔණොජනන්ති විස්සජ්ජනං වුච්චති. සචෙ හි පාරිවාසිකස්ස ද්වෙ තීණි උද්දෙසභත්තාදීනි පාපුණන්ති, අඤ්ඤා චස්ස පුග්ගලිකභත්තපච්චාසා හොති, තානි පටිපාටියා ගහෙත්වා ‘‘භන්තෙ, හෙට්ඨා ගාහෙථ, අජ්ජ මය්හං භත්තපච්චාසා අත්ථි, ස්වෙ ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බානි. එවං තානි පුනදිවසෙසු ගණ්හිතුං ලභති. පුනදිවසෙ සබ්බපඨමං එතස්ස දාතබ්බන්ති කුරුන්දියං වුත්තං. යදි පන න ගණ්හාති න විස්සජ්ජෙති, පුනදිවසෙ න ලභති, ඉදං ඔණොජනං නාම පාරිවාසිකස්සෙව ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං. කස්මා? තස්ස හි සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසින්නස්ස භත්තග්ගෙ යාගුඛජ්ජකාදීනි පාපුණන්ති වා න වා, තස්මා සො ‘‘භික්ඛාහාරෙන මා කිලමිත්ථා’’ති ඉදමස්ස සඞ්ගහකරණත්ථාය ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං. คำว่า 'โอโณชนัง' หมายถึง การสละ. ถ้าหากภิกษุผู้ประพฤติปริวาสได้รับภัตเป็นต้นอันเป็นส่วนแบ่งสองสามส่วน และมีความหวังในภัตอันเป็นส่วนตัวอย่างอื่นด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรรับภัตเหล่านั้นตามลำดับแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงให้ผู้อยู่ข้างล่างรับเถิด วันนี้อาตมามีความหวังในภัตอยู่ พรุ่งนี้จักรับ' แล้วสละไป. อย่างนี้ ภิกษุนั้นย่อมได้รับภัตเหล่านั้นในวันหลัง. ในคุรุนทีกล่าวไว้ว่า 'ในวันหลัง ควรถวายแก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนี้ก่อนภิกษุทั้งปวง'. แต่ถ้าหากไม่รับและไม่สละ เมื่อเป็นเช่นนั้น ในวันหลังก็ย่อมไม่ได้. การสละนี้ชื่อว่า 'โอโณชนัง' ซึ่งทรงอนุญาตเจาะจงแก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะว่าเมื่อภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้นนั่งอยู่ในที่ของภิกษุผู้ใหม่กว่าในสงฆ์ ยาคูและของขบเคี้ยวเป็นต้นในที่รับภัตย่อมถึงบ้างไม่ถึงบ้าง. เพราะเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้นว่า 'อย่าลำบากด้วยอาหารบิณฑบาตเลย' จึงทรงอนุญาตการสละนี้เจาะจงแก่ภิกษุนั้น. භත්තන්ති ආගතාගතෙහි වුඩ්ඪපටිපාටියා ගහෙත්වා ගන්තබ්බං විහාරෙ සඞ්ඝස්ස චතුස්සාලභත්තං, එතං යථාවුඩ්ඪං ලභති. පාළියා පන ගන්තුං වා ඨාතුං වා න ලභති, තස්මා පාළිතො ඔසක්කිත්වා හත්ථපාසෙ ඨිතෙන හත්ථං පසාරෙත්වා යථා සෙනො නිපතිත්වා ගණ්හාති, එවං ගණ්හිතබ්බං. ආරාමිකසමණුද්දෙසෙහි ආහරාපෙතුං න ලභති. සචෙ සයමෙව ආහරන්ති, වට්ටති. රඤ්ඤො මහාපෙළභත්තෙපි එසෙව නයො. චතුස්සාලභත්තෙ පන සචෙ ඔණොජනං කත්තුකාමො හොති, අත්තනො අත්ථාය උක්ඛිත්තෙ පිණ්ඩෙ ‘‘අජ්ජ මෙ භත්තං අත්ථි, ස්වෙ ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්තබ්බං. පුනදිවසෙ ද්වෙ පිණ්ඩෙ ලභතීති මහාපච්චරියං වුත්තං. උද්දෙසභත්තාදීනිපි පාළිතො ඔසක්කිත්වාව ගහෙතබ්බානි. යත්ථ පන නිසීදාපෙත්වා පරිවිසන්ති, තත්ථ සාමණෙරානං ජෙට්ඨකෙන භික්ඛූනං සඞ්ඝනවකෙන හුත්වා නිසීදිතබ්බං. คำว่า 'ภัต' หมายถึง ภัตในโรงฉันสี่หลังของสงฆ์ในวิหารที่ภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้ว มาแล้ว ควรรับไปตามลำดับอาวุโส. ภัตนี้ย่อมได้ตามลำดับอาวุโส. แต่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสย่อมไม่ได้ไปหรือยืนตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ควรหลีกจากลำดับ ยืนอยู่ในหัตถบาส เหยียดมือออก รับเหมือนเหยี่ยวโฉบลงจับไป. ย่อมไม่ได้ให้อารามิกและสามเณรนำมา. ถ้าอารามิกและสามเณรนำมาเอง ก็ควร. แม้ในภัตอันบรรจุในภาชนะใหญ่ของพระราชา ก็มีนัยนี้แล. แต่ถ้าในภัตในโรงฉันสี่หลัง ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสใคร่จะสละ เมื่อก้อนภัตถูกยกขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ตน ควรกล่าวว่า 'วันนี้ภัตของอาตมามีอยู่ พรุ่งนี้จักรับ'. ในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า 'ในวันหลังย่อมได้ก้อนภัตสองก้อน'. แม้ภัตเป็นต้นอันเป็นส่วนแบ่ง ก็ควรหลีกจากลำดับแล้วรับเอา. แต่ในที่ใดที่ให้นั่งแล้วถวายภัต ในที่นั้น ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสควรนั่งเป็นผู้ใหญ่ของสามเณรทั้งหลาย และเป็นผู้ใหม่กว่าของภิกษุทั้งหลายในสงฆ์. 76. ඉදානි [Pg.8] යා අයං සම්මාවත්තනා වුත්තා, තත්ථ න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා න උපසම්පාදෙතබ්බං; වත්තං නික්ඛිපිත්වා පන උපසම්පාදෙතුං වට්ටති. ආචරියෙන හුත්වාපි කම්මවාචා න සාවෙතබ්බා, අඤ්ඤස්මිං අසති වත්තං නික්ඛිපිත්වා සාවෙතුං වට්ටති. න නිස්සයොති ආගන්තුකානං නිස්සයො න දාතබ්බො. යෙහිපි පකතියාව නිස්සයො ගහිතො, තෙ වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, අසුකත්ථෙරස්ස නාම සන්තිකෙ නිස්සයං ගණ්හථ, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ එවං වුත්තෙපි කරොන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය කරොන්තෙසුපි අනාපත්ති. ๗๖. ในบัดนี้ วัตรอันดีงามใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ ในวัตรอันดีงามนั้น คำว่า 'ไม่ควรอุปสมบทให้' หมายความว่า ไม่ควรอุปสมบทให้โดยเป็นอุปัชฌาย์. แต่เมื่อวางปริวาสแล้ว ควรอุปสมบทให้ได้. แม้เป็นอาจารย์ ก็ไม่ควรให้กรรมวาจา. ถ้าไม่มีอาจารย์อื่น เมื่อวางปริวาสแล้ว ควรให้กรรมวาจาได้. คำว่า 'ไม่ควรให้นิสัย' หมายความว่า ไม่ควรให้นิสัยแก่อาคันตุกะทั้งหลาย. แม้ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่รับนิสัยโดยปรกติอยู่แล้ว ควรบอกภิกษุเหล่านั้นว่า 'อาตมากำลังทำวินัยกรรมอยู่ ท่านทั้งหลายจงรับนิสัยในสำนักของพระเถระชื่อโน้นเถิด ท่านทั้งหลายอย่าทำวัตรเพื่ออาตมา อย่าถามอาตมาเรื่องการเข้าไปสู่บ้าน'. ถ้าแม้ถูกกล่าวอย่างนี้แล้วยังทำอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีอาบัติจำเดิมแต่กาลที่ห้ามแล้ว แม้เมื่อพวกเขายังทำอยู่. න සාමණෙරොති අඤ්ඤො සාමණෙරො න ගහෙතබ්බො. උපජ්ඣං දත්වා ගහිතසාමණෙරාපි වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ එවං වුත්තෙපි කරොන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය කරොන්තෙසුපි අනාපත්ති. භික්ඛුනොවාදකසම්මුති නාම ආධිපච්චට්ඨානභූතාති පටික්ඛිත්තා, තස්මා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වත්තබ්බං – ‘‘භන්තෙ, අහං විනයකම්මං කරොමි, භික්ඛුනොවාදකං ජානාථා’’ති, පටිබලස්ස වා භික්ඛුස්ස භාරො කාතබ්බො. ආගතා භික්ඛුනියො ‘‘සඞ්ඝසන්තිකං ගච්ඡථ, සඞ්ඝො වො ඔවාදදායකං ජානිස්සතී’’ති වා ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, අසුකභික්ඛුස්ස නාම සන්තිකං ගච්ඡථ, සො වො ඔවාදං දස්සතී’’ති වා වත්තබ්බා. ไม่พึงรับสามเณรอื่น. แม้สามเณรที่รับไว้แล้วโดยให้อุปัชฌาย์ ก็พึงกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทำวินัยกรรม พวกท่านอย่าทำวัตรแก่ข้าพเจ้า อย่าถามข้าพเจ้าเรื่องการเข้าไปสู่บ้าน’. หากแม้กล่าวอย่างนี้แล้ว พวกเขาก็ยังทำอยู่ แม้เมื่อทำอยู่ตั้งแต่เวลาที่ห้ามแล้ว ก็เป็นอนาบัติ. ภิกขุนีโอวาทกสมมติชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นใหญ่ จึงถูกห้ามแล้ว (โดยพระผู้มีพระภาค). เพราะเหตุนั้น พึงบอกแก่ภิกษุสงฆ์ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทำวินัยกรรม ขอท่านทั้งหลายจงทราบภิกษุผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี’ หรือพึงมอบภาระแก่ภิกษุผู้สามารถ. ภิกษุณีทั้งหลายที่มาถึง พึงกล่าวว่า ‘พวกเธอจงไปสู่สำนักสงฆ์ สงฆ์จักทราบภิกษุผู้ให้โอวาทแก่พวกเธอ’ หรือพึงกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทำวินัยกรรม พวกเธอจงไปสู่สำนักของภิกษุชื่อโน้น ภิกษุนั้นจักให้โอวาทแก่พวกเธอ’. සා ආපත්තීති සුක්කවිස්සට්ඨියා පරිවාසෙ දින්නෙ සුක්කවිස්සට්ඨි නාපජ්ජිතබ්බා. අඤ්ඤා වා තාදිසිකාති කායසංසග්ගාදිගරුකාපත්ති. තතො වා පාපිට්ඨතරාති පාරාජිකාපත්ති; සත්තසු හි ආපත්තීසු දුබ්භාසිතාපත්ති පාපිට්ඨා; දුක්කටාපත්ති පාපිට්ඨතරා; දුක්කටාපත්ති පාපිට්ඨා, පාටිදෙසනීයාපත්ති පාපිට්ඨතරාති එවං පාචිත්තියථුල්ලච්චයසඞ්ඝාදිසෙසපාරාජිකාපත්තීසු නයො නෙතබ්බො. තාසං වත්ථූසුපි දුබ්භාසිතවත්ථු පාපිට්ඨං, දුක්කටවත්ථු පාපිට්ඨතරන්ති පුරිමනයෙනෙව භෙදො වෙදිතබ්බො. පණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදෙ පන වත්ථුපි ආපත්තිපි පාපිට්ඨා. ලොකවජ්ජෙ උභයම්පි පාපිට්ඨතරං. อาบัตินั้นคือ เมื่อให้ปริวาสแก่สุกกวิสัฏฐิแล้ว ไม่พึงต้องสุกกวิสัฏฐิอีก. หรืออาบัติอื่นที่เช่นนั้นคือ อาบัติหนักมีกายสังคัตถ์เป็นต้น. หรือที่เลวร้ายกว่านั้นคือ อาบัติปาราชิก (ไม่พึงต้อง). ในอาบัติ ๗ อย่าง อาบัติทุพภาสิตเลวร้าย อาบัติทุกกฏเลวร้ายยิ่งกว่า. อาบัติทุกกฏเลวร้าย อาบัติปาฏิเทสนียะเลวร้ายยิ่งกว่า. พึงนำนัยไปในอาบัติปาจิตติยะ ถุลลัจจัย สังฆาทิเสส ปาราชิก ด้วยประการฉะนี้. แม้ในวัตถุของอาบัติเหล่านั้น วัตถุแห่งอาบัติทุพภาสิตเลวร้าย วัตถุแห่งอาบัติทุกกฏเลวร้ายยิ่งกว่า พึงทราบความแตกต่างด้วยนัยก่อนนั่นเอง. อนึ่ง ในสิกขาบทที่เป็นบัญญัติวัชชะ ทั้งวัตถุและอาบัติก็เลวร้าย. ในสิกขาบทที่เป็นโลกวัชชะ ทั้งสองอย่างก็เลวร้ายยิ่งกว่า. කම්මන්ති පරිවාසකම්මවාචා වුච්චති. තං කම්මං ‘‘අකතං දුක්කට’’න්තිආදීහි වා ‘‘කිං ඉදං කම්මං නාම කසිකම්මං ගොරක්ඛකම්ම’’න්තිආදීහි වා වචනෙහි න ගරහිතබ්බං. කම්මිකාති යෙහි භික්ඛූහි කම්මං කතං, තෙ වුච්චන්ති, තෙ ‘‘බාලා අබ්‍යත්තා’’තිආදීහි වචනෙහි න ගරහිතබ්බා. න [Pg.9] සවචනීයං කාතබ්බන්ති පලිබොධත්ථාය වා පක්කොසනත්ථාය වා සවචනීයං න කාතබ්බං, පලිබොධත්ථාය හි කරොන්තො ‘‘අහං ආයස්මන්තං ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං සවචනීයං කරොමි, ඉමම්හා ආවාසා එකපදම්පි මා පක්කාමි, යාව න තං අධිකරණං වූපසන්තං හොතී’’ති එවං කරොති. පක්කොසනත්ථාය කරොන්තො ‘‘අහං තෙ සවචනීයං කරොමි, එහි මයා සද්ධිං විනයධරානං සම්මුඛීභාවං ගච්ඡාමා’’ති එවං කරොති; තදුභයම්පි න කාතබ්බං. กรรม คือ กรรมวาจาปริวาส. กรรมนั้นไม่พึงติเตียนด้วยคำว่า ‘ยังไม่ทำ เป็นทุกกฏ’ เป็นต้น หรือด้วยคำว่า ‘กรรมนี้ชื่ออะไร เป็นกสิกรรมหรือ เป็นโกรักขกรรมหรือ’ เป็นต้น. กรรมิกะ คือ ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดทำกรรมแล้ว ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่า กรรมิกะ. ภิกษุเหล่านั้นไม่พึงติเตียนด้วยคำว่า ‘เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด’ เป็นต้น. ไม่พึงทำสวัจนียะ คือ ไม่พึงทำสวัจนียะเพื่อประโยชน์ในการขัดขวาง หรือเพื่อประโยชน์ในการเรียก. เพราะเมื่อทำเพื่อประโยชน์ในการขัดขวาง ย่อมทำอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าทำสวัจนียะแก่ท่านในเรื่องนี้ ขอท่านอย่าไปจากอาวาสนี้แม้ก้าวเดียว ตราบเท่าที่อธิกรณ์นั้นยังไม่สงบ’. เมื่อทำเพื่อประโยชน์ในการเรียก ย่อมทำอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าทำสวัจนียะแก่ท่าน ขอท่านจงมา ไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระวินัยธรพร้อมกับข้าพเจ้า’. สวัจนียะทั้งสองอย่างนั้นไม่พึงทำ. න අනුවාදොති විහාරෙ ජෙට්ඨකට්ඨානං න කාතබ්බං. පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන වා ධම්මජ්ඣෙසකෙන වා න භවිතබ්බං. නාපි තෙරසසු සම්මුතීසු එකසම්මුතිවසෙනාපි ඉස්සරියකම්මං කාතබ්බං. න ඔකාසොති ‘‘කරොතු මෙ ආයස්මා ඔකාසං, අහං තං වත්තුකාමො’’ති එවං පකතත්තස්ස ඔකාසො න කාරෙතබ්බො, වත්ථුනා වා ආපත්තියා වා න චොදෙතබ්බො, ‘‘අයං පුබ්බෙ තෙ දොසො’’ති න සාරෙතබ්බො. න භික්ඛූහි සම්පයොජෙතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා කලහො න කාරෙතබ්බො. ไม่พึงเป็นผู้อนุวาท คือ ไม่พึงทำหน้าที่เป็นผู้ใหญ่ในวิหาร. ไม่พึงเป็นผู้แสดงปาติโมกข์ หรือผู้ชักชวนให้แสดงธรรม. ไม่พึงทำกรรมที่เป็นใหญ่แม้ด้วยอำนาจสมมติอย่างหนึ่งในสมมติ ๑๓ อย่าง. ไม่พึงให้โอกาสแก่ภิกษุปกตัตตะด้วยคำว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงให้โอกาสแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าปรารถนาจะกล่าวแก่ท่าน’. ไม่พึงโจทด้วยวัตถุหรือด้วยอาบัติ. ไม่พึงให้ระลึกถึงโทษด้วยคำว่า ‘โทษนี้เป็นของท่านในกาลก่อน’. ไม่พึงให้ภิกษุทั้งหลายทะเลาะกันโดยผูกพันกันและกัน. පුරතොති සඞ්ඝත්ථෙරෙන හුත්වා පුරතො න ගන්තබ්බං, ද්වාදසහත්ථං උපචාරං මුඤ්චිත්වා එකකෙන ගන්තබ්බං. නිසීදනෙපි එසෙව නයො. ආසනපරියන්තොති භත්තග්ගාදීසු සඞ්ඝනවකාසනං වුච්චති; ස්වාස්ස දාතබ්බො, තත්ථ නිසීදිතබ්බං. සෙය්‍යාපරියන්තොති සෙය්‍යානං පරියන්තො, සබ්බලාමකං මඤ්චපීඨං. අයඤ්හි වස්සග්ගෙන අත්තනො පත්තට්ඨානෙ සෙය්‍යං ගහෙතුං න ලභති. සබ්බභික්ඛූහි විචිනිත්වා ගහිතාවසෙසා මඞ්කුලගූථභරිතා වෙත්තලතාදිවිනද්ධා ලාමකසෙය්‍යා අස්ස දාතබ්බා. විහාරපරියන්තොති යථා ච සෙය්‍යා, එවං වසනආවාසොපි වස්සග්ගෙන අත්තනො පත්තට්ඨානෙ තස්ස න වට්ටති. සබ්බභික්ඛූහි විචිනිත්වා ගහිතාවසෙසා පන රජොහතභූමි ජතුකමූසිකභරිතා පණ්ණසාලා අස්ස දාතබ්බා. සචෙ පකතත්තා සබ්බෙ රුක්ඛමූලිකා අබ්භොකාසිකා ච හොන්ති, ඡන්නං න උපෙන්ති, සබ්බෙපි එතෙහි විස්සට්ඨාවාසා නාම හොන්ති. තෙසු යං ඉච්ඡති, තං ලභති. වස්සූපනායිකදිවසෙ පච්චයං එකපස්සෙ ඨත්වා වස්සග්ගෙන ගණ්හිතුං ලභති. සෙනාසනං න ලභති, නිබද්ධවස්සාවාසිකං සෙනාසනං ගණ්හිතුකාමෙන වත්තං නික්ඛිපිත්වා ගහෙතබ්බං. ไม่พึงไปข้างหน้า คือ ไม่พึงไปข้างหน้าโดยเป็นพระสังฆเถระ. พึงไปรูปเดียวโดยเว้นอุปจาระ ๑๒ ศอก. แม้ในการนั่งก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อาสนะปริยันตะ คือ ที่นั่งของภิกษุผู้ใหม่ในสงฆ์ในโรงฉันเป็นต้น. พึงให้แก่ภิกษุนั้น พึงนั่งในที่นั้น. เสนาสนะปริยันตะ คือ ที่สุดแห่งเสนาสนะ เตียงตั่งที่เลวที่สุดทั้งหมด. ภิกษุนี้ย่อมไม่ได้เพื่อจะถือเอาเสนาสนะในที่ที่ตนพึงได้ด้วยพรรษา. พึงให้เสนาสนะที่เลว ซึ่งเหลือจากการเลือกถือเอาของภิกษุทั้งปวง เต็มไปด้วยมูลของตัวเรือด หรือที่สานด้วยหวายและเถาวัลย์เป็นต้น แก่ภิกษุนั้น. วิหารปริยันตะ คือ อาวาสที่อยู่ก็เช่นเดียวกับเสนาสนะ ย่อมไม่ควรแก่ภิกษุนั้นในที่ที่ตนพึงได้ด้วยพรรษา. อนึ่ง พึงให้บรรณศาลาที่เหลือจากการเลือกถือเอาของภิกษุทั้งปวง มีพื้นดินที่ถูกฝุ่นทำลาย เต็มไปด้วยค้างคาวและหนู แก่ภิกษุนั้น. หากภิกษุปกตัตตะทั้งปวงเป็นผู้ถือรุกขมูลและอัพโภกาสิกธุดงค์ และไม่เข้าสู่ที่ mุงบัง ในกรณีเช่นนี้ อาวาสทั้งปวงชื่อว่า เป็นอาวาสที่ภิกษุผู้ถือธุดงค์เหล่านี้สละแล้ว. ในอาวาสเหล่านั้น ภิกษุนั้นย่อมได้อาวาสที่ตนปรารถนา. ในวันเข้าพรรษา ย่อมได้เพื่อจะถือเอาปัจจัยโดยพรรษา โดยยืนอยู่ข้างหนึ่ง. ย่อมไม่ได้เพื่อจะถือเอาเสนาสนะ. ภิกษุผู้ปรารถนาจะถือเอาเสนาสนะที่เป็นวัสสาวาสิกะอันเป็นของประจำ พึงวางวัตรแล้วถือเอา. තෙන [Pg.10] ච සො සාදිතබ්බොති යං අස්ස ආසනාදිපරියන්තං භික්ඛූ දෙන්ති, සො එව සාදිතබ්බො. පුරෙසමණෙන වා පච්ඡාසමණෙන වාති ඤාතිපවාරිතට්ඨානෙ ‘‘එත්තකෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති නිමන්තිතෙන ‘‘භන්තෙ, අසුකං නාම කුලං භික්ඛූ නිමන්තෙසි, එථ තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති එවං සංවිධාය භික්ඛූ පුරෙසමණෙ වා පච්ඡාසමණෙ වා කත්වා න ගන්තබ්බං. ‘‘භන්තෙ, අසුකස්මිං නාම ගාමෙ මනුස්සා භික්ඛූනං ආගමනං ඉච්ඡන්ති, සාධු වතස්ස සචෙ තෙසං සඞ්ගහං කරෙය්‍යාථා’’ති එවං පන පරියායෙන කථෙතුං වට්ටති. ภิกษุนั้นพึงยินดีสิ่งนั้น คือ อาสนะปริยันตะเป็นต้นที่ภิกษุทั้งหลายให้แก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นพึงยินดีอาสนะปริยันตะเป็นต้นนั้นเอง. ด้วยภิกษุผู้ไปข้างหน้าหรือภิกษุผู้ไปข้างหลัง คือ ภิกษุผู้ปริวาสที่ถูกนิมนต์ในที่ที่ญาติหรือผู้ปวารณาอยู่ ด้วยคำว่า ‘จงนำภิกษุจำนวนเท่านี้มา’ ไม่พึงไปโดยจัดแจงภิกษุให้เป็นภิกษุผู้ไปข้างหน้าหรือภิกษุผู้ไปข้างหลัง ด้วยคำว่า ‘ท่านผู้เจริญ ตระกูลชื่อโน้นนิมนต์ภิกษุแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงมา เราทั้งหลายจงไปสู่เรือนตระกูลนั้น’. อนึ่ง พึงกล่าวโดยปริยายอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ในหมู่บ้านชื่อโน้น มนุษย์ทั้งหลายปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย หากท่านทั้งหลายพึงสงเคราะห์พวกเขา ก็จะเป็นการดี’. න ආරඤ්ඤිකඞ්ගන්ති ආගතාගතානං ආරොචෙතුං හරායමානෙන ආරඤ්ඤිකධුතඞ්ගං න සමාදාතබ්බං. යෙනාපි පකතියා සමාදින්නං, තෙන දුතියං භික්ඛුං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං, න ච එකකෙන වත්ථබ්බං. තථා භත්තග්ගාදීසු ආසනපරියන්තෙ නිසජ්ජාය හරායමානෙන පිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගම්පි න සමාදාතබ්බං. යො පන පකතියාව පිණ්ඩපාතිකො තස්ස පටිසෙධො නත්ථි. ไม่พึงสมาทานอารัญญิกธุดงค์ ด้วยความละอายที่จะบอกกล่าวแก่พระภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วๆ แม้พระภิกษุใดสมาทานแล้วโดยปกติ พระภิกษุนั้นพึงพาพระภิกษุรูปที่สองไปให้อรุณขึ้นในป่า และไม่พึงอยู่รูปเดียว เช่นนั้น ไม่พึงสมาทานปิณฑปาติกธุดงค์ ด้วยความละอายที่จะนั่งที่ที่สุดแห่งอาสนะในโรงฉันเป็นต้น แต่พระภิกษุใดเป็นผู้ถือปิณฑปาติกธุดงค์โดยปกติเอง การห้ามย่อมไม่มีแก่พระภิกษุนั้น න ච තප්පච්චයාති ‘‘නීහටභත්තො හුත්වා විහාරෙයෙව නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්තො රත්තියො ගණයිස්සාමි, ගච්ඡතො මෙ භික්ඛුං දිස්වා අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො සියා’’ති ඉමිනා කාරණෙන පිණ්ඩපාතො න නීහරාපෙතබ්බො. මා මං ජානිංසූති ‘‘මා මං එකභික්ඛුපි ජානාතූ’’ති ච ඉමිනා අජ්ඣාසයෙන විහාරෙ සාමණෙරෙහි පචාපෙත්වා භුඤ්ජිතුම්පි න ලභති. ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිතබ්බමෙව. ගිලානස්ස පන නවකම්මආචරියුපජ්ඣායකිච්චාදිපසුතස්ස වා විහාරෙයෙව අච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙපි ගාමෙ අනෙකසතා භික්ඛූ විචරන්ති, න සක්කා හොති ආරොචෙතුං, ගාමකාවාසං ගන්ත්වා සභාගට්ඨානෙ වසිතුං වට්ටති. และด้วยเหตุนั้น ไม่พึงให้นำบิณฑบาตออกมา ด้วยเหตุว่า ‘เราจักนับราตรีโดยเป็นผู้มีภัตอันนำมาแล้ว นั่งฉันอยู่ในวิหารนั่นเอง เมื่อเราไป เห็นพระภิกษุแล้วไม่บอกกล่าว ราตรีพึงขาด’ และด้วยอัธยาศัยนี้ว่า ‘ขอพระภิกษุแม้รูปเดียวอย่าได้รู้จักเราเลย’ ไม่พึงได้เพื่อฉันโดยให้สามเณรทั้งหลายหุงต้มในวิหาร พึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตเท่านั้น แต่แก่พระภิกษุอาพาธ หรือแก่พระภิกษุผู้ขวนขวายในกิจมีการงานใหม่ กิจของอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น พึงอยู่แต่ในวิหารนั่นเอง แม้ถ้าพระภิกษุหลายร้อยรูปเที่ยวไปในบ้าน ไม่สามารถเพื่อบอกกล่าวได้ พึงไปสู่อาวาสในหมู่บ้านแล้วอยู่ ณ ที่ของภิกษุผู้เป็นสภาคกัน ආගන්තුකෙනාති කඤ්චි විහාරං ගතෙන තත්ථ භික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ සබ්බෙ එකට්ඨානෙ ඨිතෙ පස්සති, එකට්ඨානෙ ඨිතෙනෙව ආරොචෙතබ්බං. අථ රුක්ඛමූලාදීසු විසුං විසුං ඨිතා හොන්ති, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සඤ්චිච්ච අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො ච හොති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. අථ විචිනන්තො එකච්චෙ න පස්සති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. โดยพระอาคันตุกะผู้ไปสู่บางวิหาร พึงบอกกล่าวแก่พระภิกษุทั้งหลายในวิหารนั้น ถ้าเห็นพระภิกษุทั้งหมดตั้งอยู่ในที่เดียวกัน พึงบอกกล่าวโดยยืนอยู่ในที่เดียวกันนั่นเอง หรือถ้าตั้งอยู่ต่างหากกันในโคนไม้เป็นต้น พึงไปในที่นั้นๆ แล้วบอกกล่าว แก่พระภิกษุผู้ไม่บอกกล่าวโดยจงใจ ราตรีก็ขาด และอาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดก็มี หรือเมื่อแสวงหาแล้วไม่เห็นบางรูป ราตรีเท่านั้นขาด อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี ආගන්තුකස්සාති [Pg.11] අත්තනො වසනවිහාරං ආගතස්සාපි එකස්ස වා බහූනං වා වුත්තනයෙනෙව ආරොචෙතබ්බං. රත්තිච්ඡෙදවත්තභෙදාපි චෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සචෙ ආගන්තුකා මුහුත්තං විස්සමිත්වා වා අවිස්සමිත්වා එව වා විහාරමජ්ඣෙන ගච්ඡන්ති, තෙසම්පි ආරොචෙතබ්බං. සචෙ තස්ස අජානන්තස්සෙව ගච්ඡන්ති, අයඤ්ච පන ගතකාලෙ ජානාති, ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. යෙපි අන්තොවිහාරං අප්පවිසිත්වා උපචාරසීමං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡන්ති, අයඤ්ච නෙසං ඡත්තසද්දං වා උක්කාසිතසද්දං වා ඛිපිතසද්දං වා සුත්වාව ආගන්තුකභාවං ජානාති, ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. ගතකාලෙ ජානන්තෙනපි අනුබන්ධිත්වා ආරොචෙතබ්බමෙව. සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. යොපි රත්තිංයෙව ආගන්ත්වා රත්තිංයෙව ගච්ඡති, සොපිස්ස රත්තිච්ඡෙදං කරොති, අඤ්ඤාතත්තා පන වත්තභෙදදුක්කටං නත්ථි. සචෙ අජානිත්වාව අබ්භානං කරොති, අකතමෙව හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. තස්මා අධිකා රත්තියො ගහෙත්වා කාතබ්බං, අයං අපණ්ණකපටිපදා. แก่พระอาคันตุกะผู้มาสู่เสนาสนะที่ตนอยู่ ไม่ว่าจะเป็นรูปเดียวหรือหลายรูป พึงบอกกล่าวด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้ราตรีขาดและวัตรขาดในบทนี้ก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ถ้าพระอาคันตุกะทั้งหลายพักผ่อนชั่วครู่ หรือไม่พักผ่อนเลย เดินผ่านกลางวิหารไป พึงบอกกล่าวแก่พระอาคันตุกะเหล่านั้นด้วย ถ้าพระอาคันตุกะเหล่านั้นไปโดยที่พระภิกษุนั้นไม่รู้ แต่พระภิกษุนี้รู้ในเวลาที่พระอาคันตุกะไปแล้ว พึงตามไปบอกกล่าว แก่ผู้ไม่สามารถจะตามไปทัน ราตรีเท่านั้นขาด อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี แม้พระภิกษุเหล่าใดไม่เข้าไปในภายในวิหาร แต่ก้าวล่วงเขตอุปจารสีมาไป และพระภิกษุนี้รู้ความเป็นอาคันตุกะของพระภิกษุเหล่านั้นโดยได้ยินเสียงร่ม หรือเสียงกระแอม หรือเสียงจาม พึงตามไปบอกกล่าว แม้ผู้รู้ในเวลาที่พระอาคันตุกะไปแล้ว ก็พึงตามไปบอกกล่าวเท่านั้น แก่ผู้ไม่สามารถจะตามไปทัน ราตรีขาด อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี แม้พระอาคันตุกะใดมาในเวลากลางคืนนั่นเอง และไปในเวลากลางคืนนั่นเอง พระอาคันตุกะนั้นก็ทำให้ราตรีของพระภิกษุนี้ขาดได้ แต่เพราะไม่รู้ อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี ถ้าทำอัพภานโดยไม่รู้ ชื่อว่ายังไม่ได้ทำนั่นเอง ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที เพราะฉะนั้น พึงทำอัพภานโดยถือราตรีที่เกินมา นี้เป็นปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด නදීආදීසු නාවාය ගච්ඡන්තම්පි පරතීරෙ ඨිතම්පි ආකාසෙන ගච්ඡන්තම්පි පබ්බතතලඅරඤ්ඤාදීසු දූරෙ ඨිතම්පි භික්ඛුං දිස්වා සචෙ ‘‘භික්ඛූ’’ති වවත්ථානං අත්ථි, නාවාදීහි වා ගන්ත්වා මහාසද්දං කත්වා වා වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා වා ආරොචෙතබ්බං, අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙ වායමන්තොපි සම්පාපුණිතුං වා සාවෙතුං වා න සක්කොති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. සඞ්ඝසෙනාභයත්ථෙරො පන විසයාවිසයෙන කථෙති – ‘‘විසයෙ කිර අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච හොති, අවිසයෙ පන උභයම්පි නත්ථී’’ති. කරවීකතිස්සත්ථෙරො ‘‘සමණො අයන්ති වවත්ථානමෙව පමාණං, සචෙපි අවිසයො හොති, වත්තභෙදදුක්කටමෙව නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොතියෙවා’’ති ආහ. ในแม่น้ำเป็นต้น เห็นพระภิกษุผู้ไปด้วยเรือก็ดี ผู้ยืนอยู่ฝั่งตรงข้ามก็ดี ผู้ไปทางอากาศก็ดี ผู้ยืนอยู่ไกลในพื้นภูเขา ป่าเป็นต้นก็ดี ถ้ามีการกำหนดตัดสินว่า ‘เป็นพระภิกษุ’ พึงไปด้วยเรือเป็นต้น หรือทำเสียงดัง หรือติดตามไปอย่างรวดเร็วแล้วบอกกล่าว แก่พระภิกษุผู้ไม่บอกกล่าว ราตรีก็ขาด และอาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดก็มี แม้ถ้าพยายามแล้วก็ไม่สามารถจะตามไปทัน หรือทำให้ได้ยิน ราตรีเท่านั้นขาด อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดไม่มี แต่พระเถระชื่อสังฆเสนาภยะกล่าวด้วยวิสัยและอวิสัยว่า ‘ได้ยินว่า ในวิสัย แก่ผู้ไม่บอกกล่าว ราตรีก็ขาด และอาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดก็มี แต่อวิสัย ทั้งสองอย่างก็ไม่มี’ พระเถระชื่อกรวีรกติสสะกล่าวว่า ‘การกำหนดตัดสินว่า “นี้เป็นสมณะ” นั่นแหละเป็นประมาณ แม้ถ้าเป็นอวิสัย อาบัติทุกกฏในเพราะวัตรขาดเท่านั้นไม่มี แต่ราตรีย่อมขาดนั่นเอง’ උපොසථෙති ‘‘උපොසථං සම්පාපුණිස්සාමා’’ති ආගන්තුකා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, ඉද්ධියා ගච්ඡන්තාපි උපොසථභාවං ඤත්වා ඔතරිත්වා උපොසථං කරොන්ති, තස්මා ආගන්තුකසොධනත්ථං උපොසථදිවසෙ ආරොචෙතබ්බං. පවාරණායපි එසෙව නයො. ගිලානොති ගන්තුං අසමත්ථො. දූතෙනාති එත්ථ අනුපසම්පන්නං පෙසෙතුං න වට්ටති, භික්ඛුං පෙසෙත්වා ආරොචාපෙතබ්බං. ในวันอุโบสถ พระอาคันตุกะทั้งหลายย่อมมาด้วยคิดว่า ‘เราจักถึงอุโบสถ’ แม้พระภิกษุผู้ไปด้วยฤทธิ์ก็รู้ความเป็นวันอุโบสถแล้วลงมาทำอุโบสถ เพราะฉะนั้น เพื่อชำระพระอาคันตุกะ พึงบอกกล่าวในวันอุโบสถ แม้ในวันปวารณา นัยนี้ก็เช่นกัน คำว่า ‘อาพาธ’ คือไม่สามารถจะไปได้ ในบทว่า ‘ด้วยทูต’ นี้ ไม่พึงส่งอนุปสัมบันไป พึงส่งพระภิกษุไปแล้วให้บอกกล่าว අභික්ඛුකො [Pg.12] ආවාසොති සුඤ්ඤවිහාරො; යත්ථ එකොපි භික්ඛු නත්ථි, තත්ථ වාසත්ථාය න ගන්තබ්බං. න හි තත්ථ වුත්ථරත්තියො ගණනූපිකා හොන්ති, පකතත්තෙන පන සද්ධිං වට්ටති. දසවිධන්තරායෙ පන සචෙපි රත්තියො ගණනූපිකා න හොන්ති, අන්තරායතො පරිමුච්චනත්ථාය ගන්තබ්බමෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අන්තරායා’’ති. නානාසංවාසකෙහි සද්ධිං විනයකම්මං කාතුං න වට්ටති. තෙසං අනාරොචනෙපි රත්තිච්ඡෙදො නත්ථි, අභික්ඛුකාවාසසදිසමෙව හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘යත්ථස්සු භික්ඛූ නානාසංවාසකා’’ති. සෙසං උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයමෙව. คำว่า ‘อาวาสที่ไม่มีพระภิกษุ’ คือวิหารว่างเปล่า ที่ซึ่งไม่มีพระภิกษุแม้รูปเดียว ไม่พึงไปเพื่ออยู่ ณ ที่นั้น เพราะราตรีที่อยู่แล้วในที่นั้นย่อมไม่นับเข้าในจำนวน แต่พึงไปกับพระภิกษุผู้ปกติ แต่ถ้ามีอันตราย 10 อย่าง แม้ราตรีจะไม่นับเข้าในจำนวน ก็พึงไปเพื่อพ้นจากอันตรายนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เว้นอันตราย’ ไม่พึงทำวินัยกรรมกับพระภิกษุผู้มีสังวาสต่างกัน แม้เมื่อไม่บอกกล่าวแก่พระภิกษุเหล่านั้น ราตรีก็ไม่ขาด ย่อมเหมือนกับอาวาสที่ไม่มีพระภิกษุ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ในที่ใดแล พระภิกษุทั้งหลายมีสังวาสต่างกัน’ ข้อที่เหลือเป็นนัยที่กล่าวแล้วในอุโบสถขันธกะนั่นเอง 81. එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙතිආදීසු ආවාසො නාම වසනත්ථාය කතසෙනාසනං. අනාවාසො නාම චෙතියඝරං බොධිඝරං සම්මුඤ්ජනිඅට්ටකො දාරුඅට්ටකො පානීයමාළො වච්චකුටි ද්වාරකොට්ඨකොති එවමාදි. තතියපදෙන තදුභයම්පි ගහිතං. එතෙසු යත්ථ කත්ථචි එකච්ඡන්නෙ ඡදනතො උදකපතනට්ඨානපරිච්ඡින්නෙ ඔකාසෙ උක්ඛිත්තකො වසිතුං න ලභති. ‘‘පාරිවාසිකො පන අන්තොආවාසෙයෙව න ලභතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘අවිසෙසෙන උදකපාතෙන වාරිත’’න්ති වුත්තං. කුරුන්දියං ‘‘එතෙසු එත්තකෙසු පඤ්චවණ්ණච්ඡදනබද්ධට්ඨානෙසු පාරිවාසිකස්ස ච උක්ඛිත්තකස්ස ච පකතත්තෙන සද්ධිං උදකපාතෙන වාරිත’’න්ති වුත්තං. තස්මා නානූපචාරෙපි එකච්ඡන්නෙ න වට්ටති. සචෙ පනෙත්ථ තදහුපසම්පන්නෙපි පකතත්තෙ පඨමං පවිසිත්වා නිපන්නෙ සට්ඨිවස්සොපි පාරිවාසිකො පච්ඡා පවිසිත්වා ජානන්තො නිපජ්ජති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. අජානන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං. සචෙ පන තස්මිං පඨමං නිපන්නෙ පච්ඡා පකතත්තො පවිසිත්වා නිපජ්ජති, පාරිවාසිකො ච ජානාති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. නො චෙ ජානාති, රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං. ๘๑. ในบทว่า “เอกัจฉันเน อาวาเสติ” เป็นต้น ชื่อว่าอาวาส คือเสนาสนะที่ทำไว้เพื่อประโยชน์แก่การอยู่ ชื่อว่าอนาวาส คือเรือนเจดีย์ เรือนโพธิ์ ที่ตั้งไม้กวาด ที่ตั้งฟืน ที่ตั้งหม้อน้ำดื่ม ส้วม ซุ้มประตู ดังนี้เป็นต้น ด้วยบทที่ ๓ ย่อมถือเอาทั้งสองนั้น (อาวาสและอนาวาส) ในอาวาสเป็นต้นเหล่านั้น ในที่ใดที่หนึ่ง ในที่มุงอันเดียวกัน ในโอกาสที่กำหนดด้วยที่น้ำตกจากหลังคา ภิกษุผู้ถูกยกวัตรย่อมไม่ได้เพื่ออยู่ มหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า “ส่วนภิกษุผู้ประพฤติปริวาส ย่อมไม่ได้เพื่ออยู่ในภายในอาวาสเท่านั้น” ส่วนในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “ห้ามแล้วด้วยที่น้ำตกโดยไม่พิเศษ” ในคุรุนที กล่าวไว้ว่า “การอยู่ร่วมกับภิกษุผู้เป็นปกติของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสและภิกษุผู้ถูกยกวัตร ในที่ที่ผูกด้วยหลังคา ๕ ชนิดมีประมาณเท่านี้ ห้ามแล้วด้วยที่น้ำตก” เพราะฉะนั้น แม้ในที่ที่มีอุปจาระต่างกัน ก็ไม่ควรอยู่ในที่มุงอันเดียวกัน อนึ่ง ถ้าในอาวาสเป็นต้นเหล่านั้น ภิกษุผู้เป็นปกติแม้ผู้บวชในวันนั้น เข้าไปก่อนแล้วนอน ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสแม้มีพรรษา ๖๐ เข้าไปภายหลังแล้วรู้แล้วนอน ย่อมมีการขาดราตรีด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย แก่ภิกษุผู้ไม่รู้ ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด อนึ่ง ถ้าภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้นนอนก่อน ภิกษุผู้เป็นปกติเข้าไปภายหลังแล้วนอน และภิกษุผู้ประพฤติปริวาสรู้ ย่อมมีการขาดราตรีด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย ถ้าไม่รู้ ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด වුට්ඨාතබ්බං නිමන්තෙතබ්බොති තදහුපසම්පන්නම්පි දිස්වා වුට්ඨාතබ්බමෙව; වුට්ඨාය ච ‘‘අහං ඉමිනා සුඛනිසින්නො වුට්ඨාපිතො’’ති පරම්මුඛෙන න ගන්තබ්බං, ‘‘ඉදං ආචරිය-ආසනං, එත්ථ නිසීදථා’’ති එවං නිමන්තෙතබ්බොයෙව. නවකෙන පන ‘‘මහාථෙරං ඔබද්ධං කරොමී’’ති පාරිවාසිකත්ථෙරස්ස සන්තිකං න ගන්තබ්බං. එකාසනෙති සමානවස්සිකාසනෙ මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා. න ඡමායං නිසින්නෙති පකතත්තෙ භූමියං නිසින්නෙ ඉතරෙන අන්තමසො තිණසන්ථාරෙපි උච්චතරෙ වාලිකාතලෙපි වා න නිසීදිතබ්බං, ද්වාදසහත්ථං පන උපචාරං [Pg.13] මුඤ්චිත්වා නිසීදිතුං වට්ටති. එකචඞ්කමෙති සහායෙන විය සද්ධිං චඞ්කමන්තො එකස්මිං චඞ්කමෙ. ในบทว่า “วุฏฐาตัพพัง นิมันเตตัพโพ” คือแม้เห็นภิกษุผู้เป็นปกติผู้บวชในวันนั้น ก็ควรลุกขึ้นเท่านั้น และลุกขึ้นแล้ว ไม่ควรไปโดยหันหน้าหนีด้วยคิดว่า “เราผู้นั่งสบาย ถูกภิกษุนี้ให้ลุกขึ้นแล้ว” ควรนิมนต์เท่านั้นว่า “อาสนะนี้เป็นของท่านอาจารย์ ขอท่านจงนั่งในที่นี้” ส่วนภิกษุผู้ใหม่ ไม่ควรไปสู่สำนักของพระเถระผู้ประพฤติปริวาสด้วยคิดว่า “เราจักทำความขัดข้องแก่พระมหาเถระ” ในบทว่า “เอกาสเน” คือบนเตียงหรือบนตั่งอันเป็นอาสนะของภิกษุผู้มีพรรษาเท่ากัน ในบทว่า “น ฉมายัง นิสินเน” คือเมื่อภิกษุผู้เป็นปกตินั่งอยู่บนพื้นดิน ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสไม่ควรนั่งแม้บนที่ลาดด้วยหญ้า หรือแม้บนพื้นทรายที่สูงกว่า แต่ควรนั่งเว้นอุปจาระ ๑๒ ศอก ในบทว่า “เอกะจังกะเม” คือจงกรมอยู่ในจงกรมเดียวกัน เหมือนเดินกับสหาย ඡමායං චඞ්කමන්තන්ති ඡමායං චඞ්කමන්තෙ, අයමෙව වා පාඨො. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – අකතපරිච්ඡෙදාය භූමියා චඞ්කමන්තෙ පරිච්ඡෙදං කත්වා වාලිකං ආකිරිත්වා ආලම්බනං යොජෙත්වා කතචඞ්කමෙ නීචෙපි න චඞ්කමිතබ්බං, කො පන වාදො ඉට්ඨකාචයසම්පන්නෙ වෙදිකාපරික්ඛිත්තෙති! සචෙ පන පාකාරපරික්ඛිත්තො හොති ද්වාරකොට්ඨකයුත්තො පබ්බතන්තරවනන්තරගුම්බන්තරෙසු වා සුප්පටිච්ඡන්නො, තාදිසෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතුං වට්ටති. අප්පටිච්ඡන්නෙපි උපචාරං මුඤ්චිත්වා වට්ටති. ในบทว่า “ฉมายัง จังกะมันตัง” คือเมื่อจงกรมบนพื้นดิน หรือบทนี้แหละเป็นบทเดิม อรรถในบทนี้คือ เมื่อภิกษุผู้เป็นปกติจงกรมบนพื้นดินที่ยังไม่ได้ทำเครื่องกั้น ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสไม่ควรจงกรมแม้ในจงกรมที่ทำแล้วโดยทำเครื่องกั้น โปรยทราย และประกอบราวสำหรับจับที่ต่ำ จะกล่าวอะไรถึงจงกรมที่สมบูรณ์ด้วยกองอิฐและล้อมด้วยรั้วเล่า! อนึ่ง ถ้าจงกรมนั้นล้อมด้วยกำแพง มีซุ้มประตู หรือปกปิดดีแล้วในระหว่างภูเขา ระหว่างป่า ระหว่างพุ่มไม้ ควรจงกรมในจงกรมเช่นนั้น แม้ในจงกรมที่ไม่ได้ปกปิด ก็ควรจงกรมเว้นอุปจาระ ๑๒ ศอก වුඩ්ඪතරෙනාති එත්ථ සචෙ වුඩ්ඪතරෙ පාරිවාසිකෙ පඨමං නිපන්නෙ ඉතරො ජානන්තො පච්ඡා නිපජ්ජති, රත්තිච්ඡෙදො චස්ස හොති වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. වුඩ්ඪතරස්ස පන රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං. අජානිත්වා නිපජ්ජති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. අථ නවකපාරිවාසිකෙ පඨමං නිපන්නෙ වුඩ්ඪතරො පච්ඡා නිපජ්ජති, නවකො ච ජානාති, රත්ති චස්ස ඡිජ්ජති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං හොති. වුඩ්ඪතරස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදො. නො චෙ ජානාති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. සචෙ ද්වෙපි අපච්ඡාපුරිමං නිපජ්ජන්ති, වුඩ්ඪතරස්ස රත්තිච්ඡෙදොව ඉතරස්ස වත්තභෙදොපීති කුරුන්දියං වුත්තං. ද්වෙ පාරිවාසිකා සමවස්සා, එකො පඨමං නිපන්නො, එකො ජානන්තොව පච්ඡා නිපජ්ජති, රත්ති ච ඡිජ්ජති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. පඨමං නිපන්නස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදො. සචෙ පච්ඡා නිපජ්ජන්තොපි න ජානාති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. සචෙ ද්වෙපි අපච්ඡාපුරිමං නිපජ්ජන්ති, ද්වින්නම්පි රත්තිච්ඡෙදොයෙව, න වත්තභෙදො. සචෙ හි ද්වෙ පාරිවාසිකා එකතො වසෙය්‍යුං, තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අජ්ඣාචාරං ඤත්වා අගාරවා වා විප්පටිසාරිනො වා හුත්වා පාපිට්ඨතරං වා ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍යුං විබ්භමෙය්‍යුං වා, තස්මා නෙසං සහසෙය්‍යා සබ්බප්පකාරෙන පටික්ඛිත්තා. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. මූලායපටිකස්සනාරහාදයො චෙත්ථ පාරිවාසිකානං පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතාති වෙදිතබ්බා. ในบทว่า “วุฑฒตเรนะ” นี้ ถ้าภิกษุผู้ประพฤติปริวาสผู้แก่กว่านอนก่อน ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสผู้อ่อนกว่ารู้แล้วนอนภายหลัง ย่อมมีการขาดราตรีแก่ภิกษุผู้อ่อนกว่านั้นด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย ส่วนภิกษุผู้แก่กว่า ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด ถ้าไม่รู้แล้วนอน วัตรขาดไม่มีแก่ภิกษุทั้งสอง แต่มีการขาดราตรี อนึ่ง ถ้าภิกษุผู้ประพฤติปริวาสผู้อ่อนกว่านอนก่อน ภิกษุผู้แก่กว่านอนภายหลัง และภิกษุผู้อ่อนกว่ารู้ ราตรีของภิกษุผู้อ่อนกว่านั้นย่อมขาดด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย ภิกษุผู้แก่กว่า ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีวัตรขาด ถ้าไม่รู้ วัตรขาดไม่มีแก่ภิกษุทั้งสอง แต่มีการขาดราตรี ถ้าภิกษุทั้งสองนอนพร้อมกัน (ไม่ก่อนไม่หลัง) ภิกษุผู้แก่กว่าย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ส่วนภิกษุผู้อ่อนกว่าย่อมมีวัตรขาดด้วย ดังนี้ คุรุนทีกล่าวไว้ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสสองรูปมีพรรษาเท่ากัน รูปหนึ่งนอนก่อน รูปหนึ่งรู้แล้วนอนภายหลัง ราตรีย่อมขาดด้วย และอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาดด้วย แก่ภิกษุผู้นอนก่อน ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้น ไม่มีวัตรขาด ถ้าแม้ภิกษุผู้นอนภายหลังไม่รู้ วัตรขาดไม่มีแก่ภิกษุทั้งสอง แต่มีการขาดราตรี ถ้าภิกษุทั้งสองนอนพร้อมกัน ย่อมมีการขาดราตรีเท่านั้นแก่ภิกษุทั้งสอง ไม่มีวัตรขาด เพราะว่า ถ้าภิกษุผู้ประพฤติปริวาสสองรูปพึงอยู่ร่วมกัน ภิกษุเหล่านั้นรู้ความล่วงละเมิดของกันและกันแล้ว เป็นผู้ไม่เคารพ หรือเป็นผู้มีความเดือดร้อนใจแล้ว พึงต้องอาบัติที่ชั่วช้ากว่า หรือพึงสึกไป เพราะฉะนั้น การนอนร่วมกันของภิกษุเหล่านั้น จึงถูกห้ามโดยประการทั้งปวง ข้อที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ อนึ่ง ภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นต้น ในภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบว่าตั้งอยู่ในฐานะของภิกษุผู้เป็นปกติ පාරිවාසිකචතුත්ථො චෙ, භික්ඛවෙ, පරිවාසන්ති එත්ථ පාරිවාසිකං චතුත්ථං කත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවාසදානාදීනි කාතුං න වට්ටති. එතෙස්වෙවායං ගණපූරකො [Pg.14] න හොති, සෙසසඞ්ඝකම්මෙසු හොති. ගණෙ පන අප්පහොන්තෙ වත්තං නික්ඛිපාපෙත්වා ගණපූරකො කාතබ්බොති. ในบทว่า “ปาริวาสิกะจตุตโถ เจ ภิกขะเว ปาริวาสันติ” นี้ ไม่ควรทำกรรมมีการให้ปริวาสเป็นต้นแก่ภิกษุอื่น โดยให้ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นที่ ๔ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนี้ไม่เป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์ในกรรมเหล่านี้เท่านั้น ย่อมเป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์ในสังฆกรรมที่เหลือ อนึ่ง เมื่อคณะไม่พอ ควรให้วางวัตรแล้วให้เป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์ 83. ඉමං පන වත්තකථං සුත්වා විනයධරඋපාලිත්ථෙරස්ස රහොගතස්ස එවං පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘භගවතා බහු පාරිවාසිකවත්තං පඤ්ඤත්තං, කතිහි නු ඛො එත්ථ කාරණෙහි රත්තිච්ඡෙදො හොතී’’ති! සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං පුච්ඡි. භගවා චස්ස බ්‍යාකාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා උපාලි…පෙ… රත්තිච්ඡෙදා’’ති. තත්ථ සහවාසොති ය්වායං පකතත්තෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙතිආදිනා නයෙන වුත්තො එකතො වාසො. විප්පවාසොති එකකස්සෙව වාසො. අනාරොචනාති ආගන්තුකාදීනං අනාරොචනා. එතෙසු තීසු එකෙකෙන කාරණෙන රත්තිච්ඡෙදො හොති. ๘๓. อนึ่ง เมื่อพระเถระผู้ทรงพระวินัยนามว่าอุปาลีอยู่ในที่สงัด ได้ฟังเรื่องวัตรนี้แล้ว ความปริวิตกอย่างนี้ได้เกิดขึ้นว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสไว้มาก การขาดราตรีในวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนี้ ย่อมมีด้วยเหตุเท่าไรหนอ’ ดังนี้. พระเถระนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามเนื้อความนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสตอบแก่พระเถระนั้น. ด้วยเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า ‘ครั้งนั้น ท่านพระอุปาลี...ฯลฯ...การขาดราตรี’ ดังนี้. ในคำนั้น คำว่า ‘สหาวาส’ คือ การอยู่ร่วมกันที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘อยู่ร่วมกับภิกษุผู้เป็นปรกตัตตะในที่มุงบังเดียวกัน’ คำว่า ‘วิปปวาส’ คือ การอยู่รูปเดียว. คำว่า ‘อนาโรจนา’ คือ การไม่บอกแก่ภิกษุอาคันตุกะเป็นต้น. การขาดราตรีย่อมมีด้วยเหตุแต่ละอย่างในเหตุ ๓ อย่างเหล่านี้. 84. න සක්කොන්තීති සඞ්ඝස්ස මහන්තතාය තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සබ්බෙසං ආරොචෙතුං අසක්කොන්තා සොධෙතුං න සක්කොන්ති. පරිවාසං නික්ඛිපාමි, වත්තං නික්ඛිපාමීති ඉමෙසු ද්වීසු පදෙසු එකෙනාපි නික්ඛිත්තොව හොති පරිවාසො; ද්වීහි සුනික්ඛිත්තොයෙව. සමාදානෙපි එසෙව නයො. එවං වත්තං සමාදියිත්වා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස මානත්තං ගණ්හතො පුන වත්තසමාදානකිච්චං නත්ථි, සමාදින්නවත්තොයෙව හෙස තස්මාස්ස ඡාරත්තං මානත්තං දාතබ්බං, චිණ්ණමානත්තො අබ්භෙතබ්බො. එවං අනාපත්තිකො හුත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතො තිස්සො සික්ඛා පූරෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතීති. ๘๔. คำว่า ‘ไม่สามารถ’ คือ เมื่อไม่สามารถจะบอกแก่ภิกษุทั้งหมดได้ เพราะความที่สงฆ์มีจำนวนมาก จึงไม่สามารถจะชำระได้ด้วยการไปในที่นั้นๆ. คำว่า ‘ข้าพเจ้าขอวางปริวาส, ข้าพเจ้าขอวางวัตร’ ในสองบทนี้ แม้ด้วยบทใดบทหนึ่ง ปริวาสก็เป็นอันวางแล้ว; ถ้าด้วยสองบท ก็เป็นอันวางดีแล้ว. แม้ในการสมาทานก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ภิกษุผู้สมาทานวัตรอย่างนี้แล้ว ประพฤติปริวาสแล้ว เมื่อจะรับมานัต ก็ไม่มีกิจที่จะต้องสมาทานวัตรอีก เพราะภิกษุนั้นเป็นผู้มีวัตรที่สมาทานดีแล้ว ด้วยเหตุนั้น จึงควรให้มานัต ๖ ราตรีแก่ภิกษุนั้น, ภิกษุผู้ประพฤติมานัตแล้ว ควรให้อัพภาน. ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีอาบัติอย่างนี้แล้ว ตั้งมั่นอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์แล้ว บำเพ็ญไตรสิกขาให้บริบูรณ์แล้ว จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. පාරිවාසිකවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาส จบลงแล้ว. මූලායපටිකස්සනාරහවත්තකථා เรื่องวัตรของภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม 86. මූලායපටිකස්සනාරහා භික්ඛූ සාදියන්ති පකතත්තානන්ති ඨපෙත්වා නවකතරං මූලායපටිකස්සනාරහං අවසෙසානං අන්තමසො පාරිවාසිකාදීනම්පි. ඉමෙසඤ්හි පාරිවාසිකමූලායපටිකස්සනාරහමානත්තාරහමානත්තාචාරිකබ්භානාරහානං පඤ්චන්නං ඨපෙත්වා අත්තනො අත්තනො නවකතරං, සෙසා සබ්බෙ පකතත්තා එව. කස්මා? මිථු යථාවුඩ්ඪං අභිවාදනාදීනං අනුඤ්ඤාතත්තා. තෙන වුත්තං – ‘‘අවසෙසානං අන්තමසො පාරිවාසිකාදීනම්පී’’ති. මූලායපටිකස්සනාරහාදිලක්ඛණං පන නෙසං පරතො [Pg.15] ආවිභවිස්සති. සෙසමෙත්ථ ඉතො පරෙසු ච මානත්තාරහාදිවත්තෙසු පාරිවාසිකවත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๘๖. คำว่า ‘ภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมย่อมยินดีซึ่งภิกษุผู้เป็นปรกตัตตะ’ คือ เว้นภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมที่อ่อนพรรษากว่าแล้ว ภิกษุที่เหลือแม้มีปริวาสเป็นต้น. บรรดาภิกษุ ๕ จำพวกเหล่านี้ คือ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาส, ภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม, ภิกษุผู้ควรแก่มานัต, ภิกษุผู้ประพฤติมานัต, ภิกษุผู้ควรแก่อัพภาน เว้นภิกษุที่อ่อนพรรษากว่าของตนๆ แล้ว ภิกษุที่เหลือทั้งหมดเป็นปรกตัตตะทั้งนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการไหว้เป็นต้นตามลำดับพรรษาซึ่งกันและกัน. ด้วยเหตุนั้นจึงมีคำกล่าวว่า ‘แม้ภิกษุที่เหลือมีปริวาสเป็นต้น’ ดังนี้. อนึ่ง ลักษณะของภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นต้นของภิกษุเหล่านั้น จักปรากฏชัดในภายหลัง. ส่วนที่เหลือในวัตรของภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมนี้ และในวัตรของภิกษุผู้ควรแก่มานัตเป็นต้นที่อยู่ถัดจากนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวัตรของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั่นเอง. 87. මූලායපටිකස්සනාරහචතුත්ථො චෙතිආදීසුපි යථෙව පාරිවාසිකො; එවං එතෙපි එතෙසු විනයකම්මෙසු ගණපූරකා න හොන්ති, සෙසසඞ්ඝකම්මෙසු හොන්ති. ๘๗. แม้ในบาลีมีอาทิว่า ‘ภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นที่ ๔’ เป็นต้น ภิกษุเหล่านี้ก็ไม่เป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์ในวินัยกรรมเหล่านี้ เหมือนอย่างภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั่นเอง, แต่ในสังฆกรรมที่เหลือย่อมเป็นผู้ยังคณะให้บริบูรณ์. මූලායපටිකස්සනාරහවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องวัตรของภิกษุผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม จบลงแล้ว. මානත්තචාරිකවත්තකථා เรื่องวัตรของภิกษุผู้ประพฤติมานัต 90. මානත්තචාරිකස්ස වත්තෙසු ‘‘දෙවසිකං ආරොචෙතබ්බ’’න්ති විසෙසො. ๙๐. ในวัตรของภิกษุผู้ประพฤติมานัต มีข้อพิเศษคือ ‘พึงบอกทุกวัน’. 92. රත්තිච්ඡෙදෙසු ඌනෙ ගණෙති එත්ථ ගණොති චත්තාරො වා අතිරෙකා වා; තස්මා සචෙපි තීහි භික්ඛූහි සද්ධිං වසති, රත්තිච්ඡෙදො හොතියෙව. මානත්තනික්ඛෙපසමාදානෙසු වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๙๒. ในบทว่า ‘เมื่อคณะหย่อนในเหตุแห่งการขาดราตรี’ นี้ คำว่า ‘คณะ’ คือ ภิกษุ ๔ รูป หรือเกินกว่า ๔ รูป; เพราะฉะนั้น แม้ถ้าอยู่ร่วมกับภิกษุ ๓ รูป การขาดราตรีย่อมมีนั่นเอง. ในการวางมานัตและการสมาทานมานัต ก็มีวินิจฉัยเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นข้อความที่ชัดเจน. මානත්තචාරිකවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องวัตรของภิกษุผู้ประพฤติมานัต จบลงแล้ว. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปริวาสขันธกะ จบลงแล้ว. 3. සමුච්චයක්ඛන්ධකං ๓. สมุจจยขันธกะที่ ๓ සුක්කවිස්සට්ඨිකථා เรื่องการเคลื่อนอสุจิ 97. සමුච්චයක්ඛන්ධකෙ [Pg.16] – ඡාරත්තං මානත්තන්ති එත්ථ චතුබ්බිධං මානත්තං – අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං, පටිච්ඡන්නමානත්තං, පක්ඛමානත්තං, සමොධානමානත්තන්ති. තත්ථ අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම – යං අප්පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං අදත්වා කෙවලං ආපත්තිං ආපන්නභාවෙනෙව මානත්තාරහස්ස මානත්තං දිය්‍යති. පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම – යං පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස දිය්‍යති. පක්ඛමානත්තං නාම – යං පටිච්ඡන්නාය වා අප්පටිච්ඡන්නාය වා ආපත්තියා අද්ධමාසං භික්ඛුනීනං දිය්‍යති. සමොධානමානත්තං නාම – යං ඔධාය එකතො කත්වා දිය්‍යති. තෙසු ඉදං ‘‘අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්ත’’න්ති වචනතො ‘‘අප්පටිච්ඡන්නමානත්ත’’න්ති වෙදිතබ්බං. තං දෙන්තෙන සචෙ එකං ආපත්තිං ආපන්නො හොති, ඉධ වුත්තනයෙන දාතබ්බං. සචෙ ද්වෙ වා තිස්සො වා තතුත්තරිං වා ආපන්නො, යථෙව ‘‘එකං ආපත්ති’’න්ති වුත්තං; එවං ‘‘ද්වෙ ආපත්තියො, තිස්සො ආපත්තියො’’ති වත්තබ්බං. තතුත්තරි පන සචෙපි සතං වා සහස්සං වා හොති, ‘‘සම්බහුලා’’ති වත්තබ්බං. නානාවත්ථුකායොපි එකතො කත්වා දාතබ්බා, තාසං දානවිධිං පරිවාසදානෙ කථයිස්සාම. ๙๗. ในสมุจจยขันธกะ คำว่า ‘มานัต ๖ ราตรี’ นี้ มานัตมี ๔ อย่าง คือ อัปปฏิฉันนมานัต, ปฏิฉันนมานัต, ปักขมานัต, สโมธานมานัต. ในมานัต ๔ อย่างนั้น คำว่า ‘อัปปฏิฉันนมานัต’ คือ มานัตที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุผู้ควรแก่มานัต เพราะเป็นผู้ต้องอาบัติที่ไม่ได้ปกปิด โดยไม่ให้ปริวาส แต่เป็นผู้ต้องอาบัติอย่างเดียว. คำว่า ‘ปฏิฉันนมานัต’ คือ มานัตที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสแล้ว เพราะอาบัติที่ปกปิดไว้. คำว่า ‘ปักขมานัต’ คือ มานัตที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุณีเป็นเวลาครึ่งเดือน เพราะอาบัติที่ปกปิดไว้ หรืออาบัติที่ไม่ได้ปกปิด. คำว่า ‘สโมธานมานัต’ คือ มานัตที่สงฆ์ให้โดยรวบรวมเข้าด้วยกัน. ในมานัตเหล่านั้น มานัตนี้พึงทราบว่าเป็น ‘อัปปฏิฉันนมานัต’ เพราะมีคำกล่าวว่า ‘มานัต ๖ ราตรีสำหรับอาบัติที่ไม่ได้ปกปิด’. เมื่อสงฆ์จะให้มานัตนั้น ถ้าภิกษุต้องอาบัติ ๑ ตัว พึงให้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้. ถ้าภิกษุต้องอาบัติ ๒ ตัว หรือ ๓ ตัว หรือเกินกว่านั้น พึงกล่าวว่า ‘อาบัติ ๒ ตัว, อาบัติ ๓ ตัว’ เหมือนอย่างที่กล่าวว่า ‘อาบัติ ๑ ตัว’ นั่นเอง. อนึ่ง ถ้าเกินกว่านั้น แม้จะเป็น ๑๐๐ ตัว หรือ ๑,๐๐๐ ตัว ก็พึงกล่าวว่า ‘อาบัติเป็นอันมาก’. แม้อาบัติที่มีวัตถุต่างกัน ก็พึงรวบรวมเข้าด้วยกันแล้วให้. เราจักกล่าววิธีให้มานัตเหล่านั้นในเรื่องการให้ปริวาส. එවං ආපත්තිවසෙන කම්මවාචං කත්වා දින්නෙ මානත්තෙ ‘‘එවමෙතං ධාරයාමී’’ති කම්මවාචාපරියොසානෙ මාළකසීමායමෙව ‘‘මානත්තං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වුත්තනයෙන වත්තං සමාදාතබ්බං. වත්තං සමාදියිත්වා තත්ථෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙතබ්බං, ආරොචෙන්තෙන ච එවං ආරොචෙතබ්බං – เมื่อสงฆ์ให้มานัตโดยทำกรรมวาจาตามประเภทแห่งอาบัติอย่างนี้แล้ว เมื่อจบกรรมวาจาว่า ‘ข้าพเจ้าขอทรงจำกรรมวาจานี้ไว้’ ภิกษุพึงสมาทานวัตรด้วยนัยที่กล่าวไว้ว่า ‘ข้าพเจ้าขอสมาทานมานัต, ข้าพเจ้าขอสมาทานวัตร’ ในสีมามณฑลนั้นเอง. ครั้นสมาทานวัตรแล้ว พึงบอกแก่สงฆ์ในสีมามณฑลนั้นเอง, และเมื่อจะบอก พึงบอกอย่างนี้ว่า – ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං අප්පටිච්ඡන්නං, සොහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්තං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්තං අදාසි. සොහං මානත්තං චරාමි, වෙදයාමහං, භන්තෙ ‘වෙදයතී’ති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති. ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติ ๑ ตัว คือ สัญเจตนิกะสุกกวิสัฏฐิที่ไม่ได้ปกปิด. ข้าพเจ้าได้ขอมานัต ๖ ราตรีจากสงฆ์ เพราะอาบัติ ๑ ตัว คือ สัญเจตนิกะสุกกวิสัฏฐิที่ไม่ได้ปกปิดนั้น. สงฆ์ได้ให้มานัต ๖ ราตรีแก่ข้าพเจ้า เพราะอาบัติ ๑ ตัว คือ สัญเจตนิกะสุกกวิสัฏฐิที่ไม่ได้ปกปิดนั้น. ข้าพเจ้ากำลังประพฤติมานัตอยู่. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้แจ้งให้ทราบ’ ඉමඤ්ච පන අත්ථං ගහෙත්වා යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. ආරොචෙත්වා සචෙ නික්ඛිපිතුකාමො, වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ [Pg.17] නික්ඛිපිතබ්බං. මාළකතො භික්ඛූසු නික්ඛන්තෙසු එකස්සපි සන්තිකෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. මාළකතො නික්ඛමිත්වා සතිං පටිලභන්තෙන සහගච්ඡන්තස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි පක්කන්තො, අඤ්ඤස්ස යස්ස මාළකෙ නාරොචිතං, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. ආරොචෙන්තෙන පන අවසානෙ ‘‘වෙදයතීති මං ආයස්මා ධාරෙතූ’’ති වත්තබ්බං. ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති වත්තබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති. และอนึ่ง ครั้นถือเอาอรรถนี้แล้ว พึงบอกด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งได้ทีเดียว ครั้นบอกแล้ว หากประสงค์จะทิ้งวัตร พึงทิ้งวัตรในท่ามกลางสงฆ์ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล เมื่อภิกษุทั้งหลายออกไปจากมณฑปแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุแม้รูปเดียวก็ได้ ภิกษุผู้ได้สติแล้ว ออกจากมณฑปแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุผู้ไปด้วยกัน หากแม้ภิกษุนั้นก็หลีกไปแล้ว พึงบอกแก่ภิกษุอื่นที่ยังไม่ได้บอกในมณฑปแล้วทิ้งวัตร อนึ่ง ภิกษุผู้บอกพึงกล่าวในที่สุดว่า ‘ท่านผู้มีอายุจงทรงจำข้าพเจ้าว่าแจ้งให้ทราบอยู่’ เมื่อบอกแก่ภิกษุสองรูป พึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทรงจำ’ เมื่อบอกแก่ภิกษุสามรูป พึงกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทรงจำ’ นับตั้งแต่เวลาที่ทิ้งวัตรแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งภิกษุปกตัตตะ සචෙ අප්පභික්ඛුකො විහාරො හොති, සභාගා භික්ඛූ වසන්ති, වත්තං අනික්ඛිපිත්වා අන්තොවිහාරෙයෙව රත්තියො ගණෙතබ්බා. අථ න සක්කා සොධෙතුං, වුත්තනයෙනෙව වත්තං නික්ඛිපිත්වා පච්චූසසමයෙ චතූහි පඤ්චහි වා භික්ඛූහි සද්ධිං පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපතො, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා මහාමග්ගතො ඔක්කම්ම ගුම්බෙන වා වතියා වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. අන්තොඅරුණෙයෙව වුත්තනයෙන වත්තං සමාදියිත්වා ආරොචෙතබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො කොචි භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන තං ඨානං ආගච්ඡති, සචෙ එස තං පස්සති, සද්දං වාස්ස සුණාති, ආරොචෙතබ්බං. අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදො ච. หากวิหารมีภิกษุน้อย และภิกษุผู้มีอาบัติเสมอกันอยู่ พึงนับราตรีทั้งหลายในภายในวิหารนั่นแล โดยไม่ต้องทิ้งวัตร หากไม่สามารถชำระได้ พึงทิ้งวัตรด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล แล้วในเวลาเช้ามืด พึงนั่งในที่กำบังด้วยพุ่มไม้หรือรั้ว โดยก้าวล่วงที่ตกของก้อนดินสองก้อนไปจากขอบเขตของวิหารที่ล้อมไว้ หรือจากที่ควรเป็นขอบเขตของวิหารที่ไม่ได้ล้อมไว้ โดยหลีกไปจากถนนใหญ่ พร้อมด้วยภิกษุ ๔ หรือ ๕ รูป พึงสมาทานวัตรด้วยนัยที่กล่าวแล้ว แล้วบอกในภายในอรุณนั่นแล หากภิกษุอื่นรูปใดรูปหนึ่งมายังที่นั้นด้วยกิจบางอย่าง หากภิกษุนั้นเห็นภิกษุรูปนั้น หรือได้ยินเสียงของภิกษุรูปนั้น พึงบอก ภิกษุผู้ไม่บอก ย่อมขาดราตรีและขาดวัตร අථ ද්වාදසහත්ථං උපචාරං ඔක්කමිත්වා අජානන්තස්සෙව ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදො හොති එව, වත්තභෙදො පන නත්ථි. ආරොචිතකාලතො පට්ඨාය ච එකං භික්ඛුං ඨපෙත්වා සෙසෙහි සති කරණීයෙ ගන්තුම්පි වට්ටති. අරුණෙ උට්ඨිතෙ තස්ස භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි කෙනචි කම්මෙන පුරෙඅරුණෙයෙව ගච්ඡති, අඤ්ඤං විහාරතො නික්ඛන්තං වා ආගන්තුකං වා යං පඨමං පස්සති, තස්ස සන්තිකෙ ආරොචෙත්වා වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. අයඤ්ච යස්මා ගණස්ස ආරොචෙත්වා භික්ඛූනඤ්ච අත්ථිභාවං සල්ලක්ඛෙත්වාව වසි, තෙනස්ස ඌනෙ ගණෙ චරණදොසො වා විප්පවාසො වා න හොති. සචෙ න කඤ්චි පස්සති, විහාරං ගන්ත්වා අත්තනා සද්ධිං ගතභික්ඛූසු එකස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘යං පඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං; අයං නික්ඛිත්තවත්තස්ස පරිහාරො’’ති ආහ. อนึ่ง หากก้าวล่วงเขตอุปจาระ ๑๒ ศอกไป โดยที่ตนไม่รู้ ย่อมขาดราตรีทีเดียว แต่วัตรไม่ขาด และนับตั้งแต่เวลาที่บอกแล้ว เว้นภิกษุรูปหนึ่งไว้ ภิกษุที่เหลือพึงไปได้ หากมีกิจ เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปนั้น หากแม้ภิกษุรูปนั้นก็ไปเสียก่อนอรุณขึ้นด้วยกิจบางอย่าง พึงบอกแล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุอื่นที่ออกไปจากวิหาร หรือภิกษุอาคันตุกะรูปใดที่ตนเห็นก่อน และเพราะภิกษุนี้บอกแก่คณะแล้ว และกำหนดหมายความเป็นอยู่ของภิกษุทั้งหลายแล้วจึงอยู่ โทษในการประพฤติหรือการอยู่ห่างในคณะที่พร่องจึงไม่มีแก่ภิกษุนั้น หากไม่เห็นใครเลย พึงไปวิหารแล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุที่ไปด้วยกันกับตน ดังนี้ พระมหาสุมัตเถระกล่าว ส่วนพระมหาปทุมัตเถระกล่าวว่า ‘ภิกษุรูปใดที่เห็นก่อน พึงบอกแล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปนั้น นี้เป็นการรักษาวัตรของภิกษุผู้ทิ้งวัตรแล้ว’ එවං ඡාරත්තං මානත්තං අඛණ්ඩං චරිත්වා යත්ථ සියා වීසතිගණො භික්ඛුසඞ්ඝො, තත්ථ සො භික්ඛු අබ්භෙතබ්බො. අබ්භෙන්තෙහි ච පඨමං අබ්භානාරහො [Pg.18] කාතබ්බො. අයඤ්හි නික්ඛිත්තවත්තත්තා පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතො, පකතත්තස්ස ච අබ්භානං කාතුං න වට්ටති, තස්මා වත්තං සමාදාපෙතබ්බො. වත්තෙ සමාදින්නෙ අබ්භානාරහො හොති. තෙනාපි වත්තං සමාදියිත්වා ආරොචෙත්වා අබ්භානං යාචිතබ්බං. අනික්ඛිත්තවත්තස්ස පුන වත්තසමාදානකිච්චං නත්ථි. සො හි ඡාරත්තාතික්කමෙනෙව අබ්භානාරහො හොති, තස්මා සො අබ්භෙතබ්බො. තත්‍ර ය්වායං ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, අබ්භෙතබ්බො’’ති පාළියංයෙව අබ්භානවිධි වුත්තො, අයඤ්ච එකාපත්තිවසෙන වුත්තො. සචෙ පන ද්වෙ තිස්සො සම්බහුලා වා එකවත්ථුකා වා නානාවත්ථුකා වා ආපත්තියො හොන්ති, තාසං වසෙන කම්මවාචා කාතබ්බා. එවං අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං දාතබ්බං. පටිච්ඡන්නමානත්තං පන යස්මා පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස දාතබ්බං හොති, තස්මා නං පරිවාසකථායංයෙව කථයිස්සාම. ครั้นประพฤติมานัตต์ ๖ ราตรีโดยไม่ขาดแล้ว ภิกษุนั้นพึงอัพภานในที่ที่สงฆ์มี ๒๐ รูป และภิกษุทั้งหลายผู้จะทำการอัพภาน พึงทำให้เป็นผู้ควรแก่อัพภานก่อน เพราะภิกษุนี้ตั้งอยู่ในฐานะแห่งภิกษุปกตัตตะ เพราะมีวัตรที่ทิ้งแล้ว และไม่ควรทำอัพภานแก่ภิกษุปกตัตตะ เพราะฉะนั้น พึงให้สมาทานวัตร เมื่อสมาทานวัตรแล้ว ย่อมเป็นผู้ควรแก่อัพภาน แม้ภิกษุนั้นก็พึงสมาทานวัตรแล้วบอก แล้วขออัพภาน กิจคือการสมาทานวัตรอีกครั้งหนึ่งย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้ยังไม่ทิ้งวัตร เพราะภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ควรแก่อัพภานด้วยการล่วง ๖ ราตรีเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงอัพภานภิกษุนั้น ในคำว่า ‘พึงอัพภาน’ นั้น วิธีอัพภานนี้กล่าวไว้ในพระบาลีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อัพภานพึงทำอย่างนี้’ และวิธีนี้กล่าวไว้โดยอาบัติเดียว อนึ่ง หากมีอาบัติสอง สาม หรือหลายอาบัติ หรือมีวัตถุเดียวกัน หรือมีวัตถุต่างกัน พึงทำกรรมวาจาตามอาบัติเหล่านั้น พึงให้มานัตต์ที่ไม่ปกปิดอย่างนี้ ส่วนมานัตต์ที่ปกปิด เพราะพึงให้แก่ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสแล้วด้วยอาบัติที่ปกปิด เพราะฉะนั้น เราจักกล่าวมานัตต์นั้นในปริวาสกถาเท่านั้น පරිවාසකථා ปริวาสกถา 102. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං දෙතූ’’තිආදිනා නයෙන පාළියං අනෙකෙහි ආකාරෙහි පරිවාසො ච මානත්තඤ්ච වුත්තං. තස්ස යස්මා ආගතාගතට්ඨානෙ විනිච්ඡයො වුච්චමානො පාළි විය අතිවිත්ථාරං ආපජ්ජති, න ච සක්කා හොති සුඛෙන පරිග්ගහෙතුං, තස්මා නං සමොධානෙත්වා ඉධෙව දස්සයිස්සාම. ๑๐๒. ปริวาสและมานัตต์กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยอาการหลายอย่าง ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น สงฆ์จงให้ปริวาส ๑ วัน แก่อุทายีภิกษุผู้ปกปิดอาบัติ ๑ วัน ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ทำด้วยความจงใจคือการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน’ เพราะวินิจฉัยของปริวาสและมานัตต์นั้น เมื่อกล่าวในที่มาถึงแต่ละแห่ง ย่อมถึงความพิสดารมากเหมือนพระบาลี และไม่สามารถกำหนดถือเอาได้โดยง่าย เพราะฉะนั้น เราจักรวมปริวาสและมานัตต์นั้นแสดงไว้ในที่นี้เท่านั้น අයඤ්හි ඉධ අධිප්පෙතො පරිවාසො නාම – පටිච්ඡන්නපරිවාසො, සුද්ධන්තපරිවාසො, සමොධානපරිවාසොති තිවිධො හොති. තත්ථ පටිච්ඡන්නපරිවාසො තාව යථාපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා දාතබ්බො. කස්සචි හි එකාහපටිච්ඡන්නා ආපත්ති හොති යථා අයං උදායිත්ථෙරස්ස, කස්සචි ද්වීහාදිපටිච්ඡන්නා යථා පරතො ආගතා උදායිත්ථෙරස්සෙව, කස්සචි එකා ආපත්ති හොති යථා අයං, කස්සචි ද්වෙ තිස්සො තතුත්තරි වා යථා පරතො ආගතා, තස්මා පටිච්ඡන්නපරිවාසං දෙන්තෙන පඨමං තාව පටිච්ඡන්නභාවො ජානිතබ්බො. ปริวาสที่ประสงค์ในที่นี้มี ๓ อย่าง คือ ปฏิจฉันนปริวาส, สุทธันตปริวาส, สโมธานปริวาส ในปริวาส ๓ อย่างนั้น ปฏิจฉันนปริวาสพึงให้ตามอาบัติที่ปกปิด เพราะอาบัติที่ปกปิด ๑ วัน ย่อมมีแก่ภิกษุบางรูป เหมือนอาบัติของพระอุทายีเถระนี้, อาบัติที่ปกปิด ๒ วันเป็นต้น ย่อมมีแก่ภิกษุบางรูป เหมือนอาบัติที่มาภายหลังของพระอุทายีเถระนั่นเอง, อาบัติ ๑ ย่อมมีแก่ภิกษุบางรูป เหมือนอาบัตินี้, อาบัติ ๒, ๓ หรือยิ่งกว่านั้น ย่อมมีแก่ภิกษุบางรูป เหมือนอาบัติที่มาภายหลัง เพราะฉะนั้น ผู้ให้ปฏิจฉันนปริวาส พึงรู้ความเป็นอาบัติที่ปกปิดก่อน අයඤ්හි ආපත්ති නාම දසහාකාරෙහි පටිච්ඡන්නා හොති. තත්ථායං මාතිකා – ආපත්ති ච හොති ආපත්තිසඤ්ඤී ච, පකතත්තො ච හොති පකතත්තසඤ්ඤී [Pg.19] ච, අනන්තරායිකො ච හොති අනන්තරායිකසඤ්ඤී ච, පහු ච හොති පහුසඤ්ඤී ච, ඡාදෙතුකාමො ච හොති ඡාදෙති චාති. อาบัติชื่อนี้ ย่อมปกปิดด้วยอาการ ๑๐ อย่าง ในอาบัติ ๑๐ อย่างนั้น นี้เป็นมาติกา คือ เป็นอาบัติด้วย เป็นผู้สำคัญว่าเป็นอาบัติด้วย, เป็นภิกษุปกตัตตะด้วย เป็นผู้สำคัญว่าเป็นภิกษุปกตัตตะด้วย, เป็นผู้ไม่มีอันตรายด้วย เป็นผู้สำคัญว่าไม่มีอันตรายด้วย, เป็นผู้สามารถด้วย เป็นผู้สำคัญว่าสามารถด้วย, เป็นผู้ประสงค์จะปกปิดด้วย และปกปิดด้วย තත්ථ ආපත්ති ච හොති ආපත්තිසඤ්ඤී චාති යං ආපන්නො, සා ආපත්තියෙව හොති. සොපි ච තත්ථ ආපත්තිසඤ්ඤීයෙව. ඉති ජානන්තො ඡාදෙති, ඡන්නාව හොති. අථ පනායං තත්ථ අනාපත්තිසඤ්ඤී, අච්ඡන්නා හොති, අනාපත්ති පන ආපත්තිසඤ්ඤායපි අනාපත්තිසඤ්ඤායපි ඡාදෙන්තෙනාපි අච්ඡාදිතාව හොති. ලහුකං වා ගරුකාති ගරුකං වා ලහුකාති ඡාදෙති, අලජ්ජිපක්ඛෙ තිට්ඨති, ආපත්ති පන අච්ඡන්නා හොති. ගරුකං ලහුකාති මඤ්ඤමානො දෙසෙති, නෙව දෙසිතා හොති, න ඡන්නා. ගරුකං ගරුකාති ඤත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. ගරුකලහුකභාවං න ජානාති, ආපත්තිං ඡාදෙමීති ඡාදෙති, ඡන්නාව හොති. ในมาติกาบทนั้น คำว่า “เป็นผู้มีอาบัติเป็นสำคัญ” คือ อาบัติใดที่ภิกษุต้องแล้ว อาบัตินั้นย่อมเป็นอาบัติแท้ และภิกษุนั้นก็เป็นผู้มีอาบัติเป็นสำคัญในอาบัตินั้นนั่นเอง เมื่อรู้ว่าอาบัติอย่างนี้แล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. แต่ถ้าภิกษุนี้เป็นผู้มีสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติในอาบัตินั้น ย่อมเป็นอันไม่ปกปิด. อนาบัติ แม้ปกปิดด้วยสำคัญว่าเป็นอาบัติ หรือด้วยสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติ ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. หรือปกปิดอาบัติเบาว่าเป็นอาบัติหนัก หรือปกปิดอาบัติหนักว่าเป็นอาบัติเบา ย่อมตั้งอยู่ในฝ่ายของคนไร้ยางอาย แต่อาบัติเป็นอันไม่ปกปิด. เมื่อสำคัญอาบัติหนักว่าเป็นอาบัติเบาแล้วแสดง ย่อมไม่เป็นอันแสดงแล้ว และไม่เป็นอันปกปิด. เมื่อรู้อาบัติหนักว่าเป็นอาบัติหนักแล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. ไม่รู้อาการแห่งอาบัติหนักและอาบัติเบา แต่ปกปิดด้วยคิดว่า “เราจะปกปิดอาบัติ” ย่อมเป็นอันปกปิดแล้วนั่นเอง. පකතත්තොති තිවිධං උක්ඛෙපනීයකම්මං අකතො – සො චෙ පකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. අථ ‘‘මය්හං සඞ්ඝෙන කම්මං කත’’න්ති අපකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නා හොති. අපකතත්තෙන පකතත්තසඤ්ඤිනා වා අපකතත්තසඤ්ඤිනා වා ඡාදිතාපි අච්ඡන්නාව හොති. වුත්තම්පි චෙතං – คำว่า “ปรกตัตตะ” คือ ภิกษุผู้ยังไม่ถูกทำอุเขปนียกรรม ๓ อย่าง. ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้มีสำคัญว่าเป็นปรกตัตตะแล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. หรือถ้าเป็นผู้มีสำคัญว่าไม่เป็นปรกตัตตะว่า “สงฆ์ได้ทำกรรมแก่เราแล้ว” แล้วปกปิด ย่อมเป็นอันไม่ปกปิด. ภิกษุผู้ไม่เป็นปรกตัตตะ แม้ปกปิดแล้วด้วยสำคัญว่าเป็นปรกตัตตะ หรือด้วยสำคัญว่าไม่เป็นปรกตัตตะ ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. และคำนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า ‘‘ආපජ්ජති ගරුකං සාවසෙසං,ඡාදෙති අනාදරියං පටිච්ච; න භික්ඛුනී නො ච ඵුසෙය්‍ය වජ්ජං,පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 481); “ย่อมต้องอาบัติหนักมีส่วนเหลือ, ปกปิดอาศัยความไม่เคารพ; ไม่ใช่ภิกษุณี และไม่พึงถูกต้องอาบัติทุกกฏ, ปัญหานี้อันผู้ฉลาดทั้งหลายคิดแล้ว.” අයඤ්හි පඤ්හො උක්ඛිත්තකෙන කථිතො. จริงอยู่ ปัญหานี้อันภิกษุผู้ถูกยกวัตรกล่าวแล้ว. අනන්තරායිකොති යස්ස දසසු අන්තරායෙසු එකොපි නත්ථි, සො චෙ අනන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙපි සො භීරුකජාතිකතාය අන්ධකාරෙ අමනුස්සචණ්ඩමිගභයෙන අන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොති. යස්ස හි පබ්බතවිහාරෙ වසන්තස්ස කන්දරං වා නදිං වා අතික්කමිත්වා ආරොචෙතබ්බං හොති, අන්තරාමග්ගෙ ච චණ්ඩවාළඅමනුස්සාදිභයං අත්ථි, මග්ගෙ අජගරා නිපජ්ජන්ති, නදී පූරා හොති, එකස්මිං පන සතියෙව අන්තරායෙ අන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා [Pg.20] ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොති. අන්තරායිකස්ස පන අන්තරායිකසඤ්ඤාය වා අනන්තරායිකසඤ්ඤාය වා ඡාදයතො අච්ඡන්නාව හොති. คำว่า “อนันตรายิกะ” คือ ภิกษุใดไม่มีอันตรายแม้สักอย่างหนึ่งในอันตราย ๑๐ อย่าง ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้มีสำคัญว่าไม่มีอันตรายแล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. แม้ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้มีสำคัญว่ามีอันตรายเพราะความเป็นผู้มีชาติขี้ขลาด เพราะกลัวอมนุษย์และสัตว์ร้ายในที่มืดแล้วปกปิด ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. จริงอยู่ ภิกษุใดเมื่ออยู่ในวิหารบนภูเขา พึงบอกโดยข้ามเหวหรือแม่น้ำไป และในระหว่างทางมีภัยจากสัตว์ร้าย อมนุษย์ เป็นต้น งูเหลือมย่อมนอนอยู่ในทาง แม่น้ำเต็มด้วยน้ำ แต่ถ้ามีอันตรายเพียงอย่างเดียวแล้วเป็นผู้มีสำคัญว่ามีอันตรายแล้วปกปิด ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. แต่ภิกษุผู้มีอันตราย เมื่อปกปิดด้วยสำคัญว่ามีอันตรายก็ตาม หรือด้วยสำคัญว่าไม่มีอันตรายก็ตาม ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. පහූති යො සක්කොති භික්ඛුනො සන්තිකං ගන්තුඤ්චෙව ආරොචෙතුඤ්ච; සො චෙ පහුසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචස්ස මුඛෙ අප්පමත්තකො ගණ්ඩො වා හොති, හනුකවාතො වා විජ්ඣති, දන්තො වා රුජ්ජති, භික්ඛා වා මන්දා ලද්ධා හොති, තාවතකෙන පන නෙව වත්තුං න සක්කොති න ගන්තුං; අපිච ඛො න සක්කොමීති සඤ්ඤී හොති, අයං පහු හුත්වා අප්පහුසඤ්ඤී නාම. ඉමිනා ඡාදිතාපි අච්ඡාදිතා. අප්පහුනා පන වත්තුං වා ගන්තුං වා අසමත්ථෙන පහුසඤ්ඤිනා වා අප්පහුසඤ්ඤිනා වා ඡාදිතා හොතු, අච්ඡාදිතාව. คำว่า “ปหุ” คือ ภิกษุใดสามารถเพื่อจะไปสู่สำนักของภิกษุและเพื่อจะบอกได้. ถ้าภิกษุผู้สามารถนั้นเป็นผู้มีสำคัญว่าสามารถแล้วปกปิด ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. ถ้าที่ปากของภิกษุนั้นมีฝีเล็กน้อย หรือลมขากรรไกรเสียดแทง หรือฟันปวด หรือได้บิณฑบาตน้อย แต่ด้วยเหตุเพียงเท่านั้นก็ไม่ใช่ไม่สามารถเพื่อจะพูด ไม่ใช่ไม่สามารถเพื่อจะไป; ถึงแม้จะสามารถอย่างนั้น แต่เป็นผู้มีสำคัญว่า “เราไม่สามารถ” ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้สามารถแล้วมีสำคัญว่าไม่สามารถ. แม้ปกปิดแล้วด้วยภิกษุนี้ ก็ไม่ชื่อว่าเป็นอันปกปิด. แต่ภิกษุผู้ไม่สามารถ ผู้ไม่สามารถเพื่อจะพูดหรือเพื่อจะไป แม้ปกปิดแล้วด้วยสำคัญว่าสามารถก็ตาม หรือด้วยสำคัญว่าไม่สามารถก็ตาม ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. ඡාදෙතුකාමො ච හොති ඡාදෙති චාති ඉදං උත්තානත්ථමෙව. සචෙ පන ඡාදෙස්සාමීති ධුරනික්ඛෙපං කත්වා පුරෙභත්තෙ වා පච්ඡාභත්තෙ වා පඨමයාමාදීසු වා ලජ්ජිධම්මං ඔක්කමිත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව ආරොචෙති, අයං ඡාදෙතුකාමො න ඡාදෙති නාම. คำว่า “เป็นผู้ประสงค์จะปกปิดและปกปิด” นี้ มีอรรถตื้นนั่นเอง. แต่ถ้าภิกษุทำความวางภาระว่า “เราจะปกปิด” แล้วก้าวลงสู่ธรรมของคนมีหิริ แล้วบอกภายในอรุณนั่นเอง ไม่ว่าจะเป็นก่อนภัต หรือหลังภัต หรือในปฐมยามเป็นต้น ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้ประสงค์จะปกปิดแต่ไม่ปกปิด. යස්ස පන අභික්ඛුකෙ ඨානෙ වසන්තස්ස ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා සභාගස්ස භික්ඛුනො ආගමනං ආගමෙන්තස්ස සභාගසන්තිකං වා ගච්ඡන්තස්ස අද්ධමාසොපි මාසොපි අතික්කමති, අයං න ඡාදෙතුකාමො ඡාදෙති නාම, අයම්පි අච්ඡන්නාව හොති. แต่ภิกษุใดเมื่ออยู่ในที่ไม่มีภิกษุ ต้องอาบัติแล้ว เมื่อรอการมาของภิกษุผู้เสมอกัน หรือเมื่อไปสู่สำนักของภิกษุผู้เสมอกัน แม้กึ่งเดือนหรือเดือนหนึ่งล่วงไป ภิกษุนี้ชื่อว่าไม่ประสงค์จะปกปิดแต่ปกปิด. อาบัตินี้ก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง. යො පන ආපන්නමත්තොව අග්ගිං අක්කන්තපුරිසො විය සහසා අපක්කමිත්වා සභාගට්ඨානං ගන්ත්වා ආවි කරොති, අයං න ඡාදෙතුකාමොව න ඡාදෙති නාම. සචෙ පන සභාගං දිස්වාපි ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා’’ති ලජ්ජාය නාරොචෙති, ඡන්නාව හොති ආපත්ති. උපජ්ඣායාදිභාවො හි ඉධ අප්පමාණං අවෙරිසභාගමත්තමෙව පමාණං, තස්මා අවෙරිසභාගස්ස සන්තිකෙ ආරොචෙතබ්බා. แต่ภิกษุใดเพียงแค่ต้องอาบัติแล้วรีบหลีกไปสู่ที่อยู่ของภิกษุผู้เสมอกันแล้วเปิดเผย เหมือนบุรุษเหยียบไฟ ภิกษุนี้ชื่อว่าไม่ประสงค์จะปกปิดและไม่ปกปิด. แต่ถ้าแม้เห็นภิกษุผู้เสมอกันแล้วไม่บอกอาบัติเพราะความละอายว่า “ภิกษุนี้เป็นอุปัชฌาย์ของเรา” หรือ “เป็นอาจารย์ของเรา” อาบัติก็เป็นอันปกปิดแล้วนั่นเอง. จริงอยู่ ในการแสดงอาบัตินี้ ความเป็นอุปัชฌาย์เป็นต้นไม่ใช่ประมาณ เพียงความเป็นผู้เสมอกันที่ไม่เป็นศัตรูเท่านั้นเป็นประมาณ เพราะฉะนั้น พึงบอกอาบัติในสำนักของภิกษุผู้เสมอกันที่ไม่เป็นศัตรู. යො පන විසභාගො හොති සුත්වා පකාසෙතුකාමො, එවරූපස්ස උපජ්ඣායස්සාපි සන්තිකෙ න ආරොචෙතබ්බා. තත්ථ පුරෙභත්තං වා ආපත්තිං ආපන්නො හොතු පච්ඡාභත්තං වා, දිවා වා රත්තිං වා යාව අරුණං න උග්ගච්ඡති තාව ආරොචෙතබ්බං. උද්ධස්තෙ අරුණෙ පටිච්ඡන්නා හොති, පටිච්ඡාදනපච්චයා ච දුක්කටං ආපජ්ජති. සභාගසඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නස්ස පන සන්තිකෙ ආවි [Pg.21] කාතුං න වට්ටති. සචෙ ආවි කරොති, ආපත්ති ආවිකතා හොති, දුක්කටා පන න මුච්චති, තස්මා සුද්ධස්ස සන්තිකෙ ආවිකාතබ්බා. ආවිකරොන්තො ච ‘‘තුය්හං සන්තිකෙ එකං ආපත්තිං ආවිකරොමී’’ති වා ‘‘ආචික්ඛාමී’’ති වා ‘‘ආරොචෙමී’’ති වා ‘‘මම එකං ආපත්තිං ආපන්නභාවං ජානාහී’’ති වා වදතු, ‘‘එකං ගරුකාපත්තිං ආවිකරොමී’’තිආදිනා වා නයෙන වදතු, සබ්බෙහිපි ආකාරෙහි අප්පටිච්ඡන්නාව හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. සචෙ පන ලහුකාපත්තිං ආවිකරොමීතිආදිනා නයෙන වදති, පටිච්ඡන්නා හොති, වත්ථුං ආරොචෙති, ආපත්තිං ආරොචෙති, උභයං ආරොචෙති, තිවිධෙනාපි ආරොචිතාව හොති. ඉති ඉමානි දස කාරණානි උපලක්ඛෙත්වා පටිච්ඡන්නපරිවාසං දෙන්තෙන පඨමමෙව පටිච්ඡන්නභාවො ජානිතබ්බො. แต่ภิกษุใดเป็นผู้ไม่เสมอกัน ได้ยินแล้วประสงค์จะเปิดเผยแก่ผู้อื่น ไม่พึงบอกในสำนักของอุปัชฌาย์ผู้มีลักษณะเช่นนี้. ในการแสดงอาบัตินั้น ไม่ว่าจะเป็นก่อนภัต หรือหลังภัต หรือในเวลากลางวัน หรือในเวลากลางคืน พึงบอกตราบเท่าที่อรุณยังไม่ขึ้น. เมื่ออรุณขึ้นแล้ว อาบัติเป็นอันปกปิดแล้ว และเพราะเหตุแห่งการปกปิด ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. แต่ไม่ควรทำอาวิกัมม์ในสำนักของภิกษุผู้ต้องสังฆาทิเสสผู้เสมอกัน. ถ้าทำอาวิกัมม์ อาบัติเป็นอันเปิดเผยแล้ว แต่ก็ไม่พ้นจากอาบัติทุกกฏ เพราะฉะนั้น พึงทำอาวิกัมม์ในสำนักของภิกษุผู้บริสุทธิ์. และเมื่อทำอาวิกัมม์ พึงพูดว่า “เราจะเปิดเผยอาบัติอย่างหนึ่งในสำนักของท่าน” หรือ “เราจะบอกอาบัติอย่างหนึ่งในสำนักของท่าน” หรือ “เราจะแจ้งอาบัติอย่างหนึ่งในสำนักของท่าน” หรือ “ท่านจงรู้ความเป็นผู้ต้องอาบัติอย่างหนึ่งของเรา” หรือพึงพูดด้วยวิธีมีอย่างนี้เป็นต้นว่า “เราจะเปิดเผยอาบัติหนักอย่างหนึ่ง” ด้วยอาการทั้งปวงก็เป็นอันไม่ปกปิดนั่นเอง ดังนี้ ตรัสไว้ในคัมภีร์กุรุนที. แต่ถ้าพูดด้วยวิธีมีอย่างนี้เป็นต้นว่า “เราจะเปิดเผยอาบัติเบา” ย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว. บอกวัตถุ, บอกอาบัติ, บอกทั้งสองอย่าง (วัตถุและอาบัติ) ด้วยอาการ ๓ อย่างนี้ ก็เป็นอันบอกแล้วนั่นเอง. ดังนี้ วินัยธรหรือสงฆ์ผู้ให้ปริวาสที่ปกปิด พึงรู้ความเป็นอันปกปิดก่อนอื่นนั่นเอง โดยกำหนดเหตุ ๑๐ อย่างเหล่านี้. තතො පටිච්ඡන්නදිවසෙ ච ආපත්තියො ච සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ එකාහපටිච්ඡන්නා හොති – ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහපටිච්ඡන්න’’න්ති එවං යාචාපෙත්වා ඉධ වුත්තනයෙනෙව කම්මවාචං වත්වා පරිවාසො දාතබ්බො. අථ ද්වීහතීහාදිපටිච්ඡන්නා හොති, ද්වීහපටිච්ඡන්නං තීහපටිච්ඡන්නං චතූහපටිච්ඡන්නං පඤ්චාහපටිච්ඡන්නං ඡාහපටිච්ඡන්නං සත්තාහපටිච්ඡන්නං අට්ඨාහපටිච්ඡන්නං නවාහපටිච්ඡන්නං දසාහපටිච්ඡන්නං එකාදසාහපටිච්ඡන්නං ද්වාදසාහපඅච්ඡන්නං තෙරසාහපටිච්ඡන්නං චුද්දසාහපටිච්ඡන්නන්ති එවං යාව චුද්දස දිවසානි දිවසවසෙන යොජනා කාතබ්බා. පඤ්චදස දිවසානි පටිච්ඡන්නාය පක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති වත්වා යොජනා කාතබ්බා. තතො යාව එකූනතිංසතිමො දිවසො, තාව අතිරෙකපක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති. หลังจากนั้น เมื่อกำหนดหมายวันและอาบัติที่ปกปิดไว้แล้ว ถ้าอาบัติที่ปกปิดไว้ตลอดหนึ่งวันมีอยู่ พึงให้ภิกษุขอว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้หนึ่งวัน" ดังนี้ แล้วกล่าวคำกรรมวาจาด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสมุจจยขันธกะนี้ พึงให้ปริวาส. ถ้าอาบัติที่ปกปิดไว้สองวัน สามวันเป็นต้นมีอยู่ พึงประกอบบทโดยวันว่า "ปกปิดไว้สองวัน" "ปกปิดไว้สามวัน" "ปกปิดไว้สี่วัน" "ปกปิดไว้ห้าวัน" "ปกปิดไว้หกวัน" "ปกปิดไว้เจ็ดวัน" "ปกปิดไว้แปดวัน" "ปกปิดไว้เก้าวัน" "ปกปิดไว้สิบวัน" "ปกปิดไว้สิบเอ็ดวัน" "ปกปิดไว้สิบสองวัน" "ปกปิดไว้สิบสามวัน" "ปกปิดไว้สิบสี่วัน" ดังนี้ จนถึงสิบสี่วัน. สำหรับอาบัติที่ปกปิดไว้สิบห้าวัน พึงกล่าวว่า "ปกปิดไว้ครึ่งเดือน" แล้วประกอบบท. จากนั้นจนถึงวันที่ยี่สิบเก้า พึงกล่าวว่า "ปกปิดไว้เกินครึ่งเดือน". තතො මාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකමාසපටිච්ඡන්නං ද්වෙමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකද්වෙමාසපටිච්ඡන්නං තෙමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකතෙමාසපටිච්ඡන්නං චතුමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකචතුමාසපටිච්ඡන්නං පඤ්චමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකපඤ්චමාසපටිච්ඡන්නං ඡමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඡමාසපටිච්ඡන්නං සත්තමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකසත්තමාසපටිච්ඡන්නං අට්ඨමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඅට්ඨමාසපටිච්ඡන්නං නවමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකනවමාසපටිච්ඡන්නං දසමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකදසමාසපටිච්ඡන්නං එකාදසමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඑකාදසමාසපටිච්ඡන්නන්ති එවං යොජනා කාතබ්බා. සංවච්ඡරෙ පරිපුණ්ණෙ එකසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති. තතො පරං අතිරෙකඑකසංවච්ඡර… ද්වෙසංවච්ඡර… අතිරෙකද්වෙසංවච්ඡර… තිසංවච්ඡර… අතිරකෙතිසංවච්ඡර… චතුසංවච්ඡර… අතිරෙකචතුසංවච්ඡර… පඤ්චසංවච්ඡර… අතිරෙකපඤ්චසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති [Pg.22] එවං යාව සට්ඨිසංවච්ඡර… අතිරෙකසට්ඨිසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති වා තතො වා භිය්‍යොපි වත්වා යොජනා කාතබ්බා. จากนั้น พึงประกอบบทว่า "ปกปิดไว้หนึ่งเดือน" "ปกปิดไว้เกินหนึ่งเดือน" "ปกปิดไว้สองเดือน" "ปกปิดไว้เกินสองเดือน" "ปกปิดไว้สามเดือน" "ปกปิดไว้เกินสามเดือน" "ปกปิดไว้สี่เดือน" "ปกปิดไว้เกินสี่เดือน" "ปกปิดไว้ห้าเดือน" "ปกปิดไว้เกินห้าเดือน" "ปกปิดไว้หกเดือน" "ปกปิดไว้เกินหกเดือน" "ปกปิดไว้เจ็ดเดือน" "ปกปิดไว้เกินเจ็ดเดือน" "ปกปิดไว้แปดเดือน" "ปกปิดไว้เกินแปดเดือน" "ปกปิดไว้เก้าเดือน" "ปกปิดไว้เกินเก้าเดือน" "ปกปิดไว้สิบเดือน" "ปกปิดไว้เกินสิบเดือน" "ปกปิดไว้สิบเอ็ดเดือน" "ปกปิดไว้เกินสิบเอ็ดเดือน" ดังนี้. เมื่อครบปี พึงกล่าวว่า "ปกปิดไว้หนึ่งปี". จากนั้น พึงกล่าวและประกอบบทว่า "ปกปิดไว้เกินหนึ่งปี" "ปกปิดไว้สองปี" "ปกปิดไว้เกินสองปี" "ปกปิดไว้สามปี" "ปกปิดไว้เกินสามปี" "ปกปิดไว้สี่ปี" "ปกปิดไว้เกินสี่ปี" "ปกปิดไว้ห้าปี" "ปกปิดไว้เกินห้าปี" ดังนี้ จนถึงอาบัติที่ปกปิดไว้ตลอดหกสิบปี หรือเกินหกสิบปี หรือเกินกว่านั้นอีก. සචෙ පන ද්වෙ තිස්සො තතුත්තරි වා ආපත්තියො හොන්ති, යථා ඉධ එකං ආපත්තින්ති වුත්තං; එවං ද්වෙ ආපත්තියො තිස්සො ආපත්තියොති වත්තබ්බං. තතො පරං පන සතං වා හොතු සහස්සං වා, සම්බහුලාති වත්තුං වට්ටති. නානාවත්ථුකාසුපි ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං – එකං සුක්කවිස්සට්ඨිං, එකං කායසංසග්ගං, එකං දුට්ඨුල්ලවාචං, එකං අත්තකාමං, එකං සඤ්චරිත්තං, එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං ගණනවසෙන වා ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං නානාවත්ථුකායො එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං වත්ථුකිත්තනවසෙන වා, ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං නාමමත්තවසෙන වා යොජනා කාතබ්බා. อนึ่ง ถ้าอาบัติมีสอง สาม หรือเกินกว่านั้น พึงกล่าวว่า "อาบัติสอง" "อาบัติสาม" เหมือนที่กล่าวไว้ในบาลีบทนี้ว่า "อาบัติหนึ่ง". จากนั้น ถ้ามีร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง ก็พึงกล่าวว่า "เป็นจำนวนมาก" ได้. แม้ในอาบัติที่มีวัตถุต่างกัน ก็พึงประกอบบทโดยการนับจำนวนว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสจำนวนมากที่ปกปิดไว้หนึ่งวัน คือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนหนึ่ง การจับต้องกายหนึ่ง การพูดเกี้ยวพาราสีหนึ่ง การชักชวนเพื่อบำเรอตนหนึ่ง การเป็นสื่อหนึ่ง" ดังนี้ก็ดี หรือโดยการกล่าวถึงวัตถุว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสจำนวนมากที่มีวัตถุต่างกันที่ปกปิดไว้หนึ่งวัน" ดังนี้ก็ดี หรือโดยเพียงชื่อว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสจำนวนมากที่ปกปิดไว้หนึ่งวัน" ดังนี้ก็ดี. තත්ථ නාමං දුවිධං – සජාතිසාධාරණඤ්ච සබ්බසාධාරණඤ්ච. තත්ථ සඞ්ඝාදිසෙසොති සජාතිසාධාරණං, ආපත්තීති සබ්බසාධාරණං; තස්මා ‘‘සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං සබ්බසාධාරණනාමවසෙනපි වත්තුං වට්ටති. ඉදඤ්හි සබ්බම්පි පරිවාසාදිකං විනයකම්මං වත්ථුවසෙන ගොත්තවසෙන නාමවසෙන ආපත්තිවසෙන ච කාතුං වට්ටතියෙව. ในบทนั้น ชื่อมีสองประเภท คือ ชื่อที่ทั่วไปแก่ชาติของตน และชื่อที่ทั่วไปแก่ทั้งหมด. ในสองประเภทนั้น คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นชื่อที่ทั่วไปแก่ชาติของตน คำว่า "อาบัติ" เป็นชื่อที่ทั่วไปแก่อาบัติทั้งหมด. เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวโดยอำนาจชื่อที่ทั่วไปแก่อาบัติทั้งหมดว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติจำนวนมากที่ปกปิดไว้หนึ่งวัน" ก็ควร. จริงอยู่ วินัยกรรมทั้งหมดมีปริวาสเป็นต้นนี้ พึงกระทำได้โดยอำนาจวัตถุ โดยอำนาจโคตร โดยอำนาจชื่อ และโดยอำนาจอาบัติ. තත්ථ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨී’’ති වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච. ‘‘කායසංසග්ගො’’ති වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච, තත්ථ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨිං කායසංසග්ග’’න්තිආදිනා වචනෙනාපි ‘‘නානාවත්ථුකායො’’ති වචනෙනාපි වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච ගහිතං හොති. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වචනෙනාපි ‘‘ආපත්තියො’’ති වචනෙනාපි නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච ගහිතා හොති. ඉධ පන එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි’’න්ති නාමම්පි වත්ථුගොත්තානිපි ගහිතානෙව. යථා ච ඉධ ‘‘අයං උදායි භික්ඛූ’’ති වුත්තං; එවං යො යො ආපන්නො හොති, තස්ස තස්ස නාමං ගහෙත්වා ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛූ’’ති කම්මවාචා කාතබ්බා. ในบรรดาวัตถุเป็นต้นเหล่านั้น คำว่า "สุกกวิสสัฏฐิ" เป็นทั้งวัตถุและโคตร. คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นทั้งชื่อและอาบัติ. คำว่า "กายสังคัคคะ" เป็นทั้งวัตถุและโคตร. คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นทั้งชื่อและอาบัติ. ในสี่อย่างนั้น คำว่า "สุกกวิสสัฏฐิ กายสังคัคคะ" เป็นต้นก็ดี หรือคำว่า "มีวัตถุต่างกัน" ก็ดี ย่อมถือเอาทั้งวัตถุและโคตร. คำว่า "สังฆาทิเสส" ก็ดี หรือคำว่า "อาบัติทั้งหลาย" ก็ดี ย่อมถือเอาทั้งชื่อและอาบัติ. อนึ่ง ในบาลีบทนี้ที่แสดงปริวาสของพระอุทายีว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจหนึ่ง" ชื่อก็ดี วัตถุและโคตรก็ดี ย่อมถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. และเหมือนที่กล่าวไว้ในบาลีบทนี้ว่า "ภิกษุอุทายีนี้" ฉันใด ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งต้องอาบัติอยู่ พึงถือเอาชื่อของภิกษุรูปนั้นๆ แล้วกระทำกรรมวาจาว่า "ภิกษุชื่อนี้". කම්මවාචාපරියොසානෙ ච තෙන භික්ඛුනා මාළකසීමායමෙව ‘‘පරිවාසං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වුත්තනයෙනෙව වත්තං සමාදාතබ්බං[Pg.23]. සමාදියිත්වා තත්ථෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙතබ්බං, ආරොචෙන්තෙන ච එවං ආරොචෙතබ්බං – และเมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง ภิกษุนั้นพึงสมาทานวัตรในสีมาที่ผูกเป็นมณฑลนั่นเอง ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า "ข้าพเจ้าขอสมาทานปริวาส ข้าพเจ้าขอสมาทานวัตร". เมื่อสมาทานแล้ว พึงบอกแก่สงฆ์ในสีมานั้นเอง. และภิกษุผู้บอกพึงบอกอย่างนี้ว่า – ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහපටිච්ඡන්නං, සොහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං අදාසි, සොහං පරිවසාමි – ‘වෙදයාමහං, භන්තෙ, වෙදයතී’ති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති. "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้หนึ่งวัน. ข้าพเจ้านั้นได้ขอปริวาสหนึ่งวันจากสงฆ์ เพื่ออาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้หนึ่งวันนั้น. สงฆ์ได้ให้ปริวาสหนึ่งวันแก่ข้าพเจ้านั้น เพื่ออาบัติสังฆาทิเสสคือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้หนึ่งวันนั้น. ข้าพเจ้านั้นกำลังอยู่ปริวาส – ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าไว้ว่า 'ข้าพเจ้าขอแจ้งให้ทราบ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอแจ้งให้ทราบ'". ඉමඤ්ච පනත්ථං ගහෙත්වා යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. ආරොචෙත්වා සචෙ නික්ඛිපිතුකාමො, වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ නික්ඛිපිතබ්බං. මාළකතො භික්ඛූසු නික්ඛන්තෙසු එකස්සාපි සන්තිකෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. මාළකතො නික්ඛමිත්වා සතිං පටිලභන්තෙන සහගච්ඡන්තස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි පක්කන්තො, අඤ්ඤස්ස යස්ස මාළකෙ නාරොචිතං, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. ආරොචෙන්තෙන ච අවසානෙ ‘‘වෙදයතීති මං ආයස්මා ධාරෙතූ’’ති වත්තබ්බං. ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති වත්තබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති. และพึงถือเอาเนื้อความนี้ พึงบอกด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งได้เลย ครั้นบอกแล้ว ถ้าประสงค์จะทิ้งวัตร พึงทิ้งในท่ามกลางสงฆ์ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล เมื่อภิกษุทั้งหลายออกไปจากมณฑปแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ได้ ครั้นออกจากมณฑปแล้ว เมื่อได้สติแล้ว พึงทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุผู้ไปด้วยกัน ถ้าแม้ภิกษุรูปนั้นก็หลีกไปแล้ว พึงบอกแก่ภิกษุอื่นที่ยังไม่ได้บอกในมณฑป แล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุรูปนั้น และเมื่อบอก ในที่สุด พึงกล่าวว่า "ขอท่านผู้มีอายุจงทรงจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้บอกอยู่" เมื่อบอกแก่ภิกษุสองรูป พึงกล่าวว่า "ขอท่านผู้มีอายุทั้งสองจงทรงจำ" เมื่อบอกแก่ภิกษุสามรูป พึงกล่าวว่า "ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงทรงจำ" นับตั้งแต่เวลาที่ทิ้งวัตรแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นปกติบุคคล සචෙ අප්පභික්ඛුකො විහාරො හොති, සභාගා භික්ඛූ වසන්ති, වත්තං අනික්ඛිපිත්වා විහාරෙයෙව රත්තිපරිග්ගහො කාතබ්බො. අථ න සක්කා සොධෙතුං, වුත්තනයෙනෙව වත්තං නික්ඛිපිත්වා පච්චූසසමයෙ එකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං මානත්තවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව උපචාරසීමං අතික්කමිත්වා මහාමග්ගා ඔක්කම්ම පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව වුත්තනයෙනෙව වත්තං සමාදියිත්වා තස්ස භික්ඛුනො පරිවාසො ආරොචෙතබ්බො. ආරොචෙන්තෙන සචෙ නවකතරො හොති, ‘‘ආවුසො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ වුඩ්ඪතරො, ‘‘භන්තෙ’’ති වත්තබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො කොචි භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන තං ඨානං ආගච්ඡති, සචෙ එස තං පස්සති, සද්දං වාස්ස සුණාති, ආරොචෙතබ්බං; අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදො ච. අථ ද්වාදසහත්ථං උපචාරං ඔක්කමිත්වා අජානන්තස්සෙව ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදොයෙව හොති, වත්තභෙදො පන නත්ථි. ถ้าวิหารมีภิกษุน้อย ภิกษุผู้เป็นสภาคกันอยู่ ไม่ต้องทิ้งวัตร พึงทำการกำหนดราตรีในวิหารนั่นเอง ถ้าไม่สามารถจะชำระได้ พึงทิ้งวัตรด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ในเวลาปัจจุสมัย พร้อมกับภิกษุรูปหนึ่ง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในมานัตตวัณณนา ก้าวล่วงอุปจารสีมา แวะลงจากทางใหญ่ นั่งในที่กำบัง ในเวลาที่ยังไม่สิ้นอรุณนั่นเอง สมาทานวัตรด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล พึงบอกปริวาสแก่ภิกษุรูปนั้น เมื่อบอก ถ้าเป็นผู้มีพรรษาอ่อนกว่า พึงกล่าวว่า "อาวุโส" ถ้าเป็นผู้มีพรรษาแก่กว่า พึงกล่าวว่า "ภันเต" ถ้าภิกษุอื่นใด ด้วยกิจบางอย่าง มายังที่นั้น ถ้าภิกษุรูปนั้นเห็นภิกษุผู้มานั้น หรือได้ยินเสียงของเขา พึงบอกแก่เขา ถ้าไม่บอก ย่อมเป็นทั้งรัตติเฉทและวัตรเภท ถ้าก้าวลงสู่อุปจาระ 12 ศอกไปแล้ว ไปโดยไม่รู้ตัว ย่อมเป็นรัตติเฉทเท่านั้น แต่หาเป็นวัตรเภทไม่ උග්ගතෙ [Pg.24] අරුණෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සො භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන පක්කන්තො හොති, යං අඤ්ඤං සබ්බපඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ පන කඤ්චි න පස්සති, විහාරං ගන්ත්වා අත්තනා සද්ධිං ගතභික්ඛුස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘යං පඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං, අයං නික්ඛිත්තවත්තස්ස පරිහාරො’’ති ආහ. เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พึงทิ้งวัตร ถ้าภิกษุรูปนั้นหลีกไปแล้วด้วยกิจบางอย่าง พึงบอกแก่ภิกษุอื่นรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรกที่สุด แล้วทิ้งวัตร แต่ถ้าไม่เห็นใครเลย พึงไปยังวิหาร แล้วทิ้งวัตรในสำนักของภิกษุที่ไปด้วยกัน ดังนี้ พระมหาซุมมเถระกล่าวไว้ ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า "พึงบอกแก่ภิกษุรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรกที่สุด แล้วทิ้งวัตร นี้เป็นปริหาระของภิกษุผู้มีวัตรอันทิ้งแล้ว" එවං යත්තකානි දිවසානි ආපත්ති පටිච්ඡන්නා හොති, තත්තකානි තතො අධිකතරානි වා කුක්කුච්චවිනොදනත්ථාය පරිවසිත්වා සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා වත්තං සමාදියිත්වා මානත්තං යාචිතබ්බං. අයඤ්හි වත්තෙ සමාදින්නෙ එව මානත්තාරහො හොති නික්ඛිත්තවත්තෙන පරිවුත්ථත්තා. අනික්ඛිත්තවත්තස්ස පන පුන සමාදානකිච්චං නත්ථි, සො හි පටිච්ඡන්නදිවසාතික්කමෙනෙව මානත්තාරහො හොති, තස්මා තස්ස මානත්තං දාතබ්බමෙව. ඉදං පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම. තං දෙන්තෙන සචෙ එකාපත්ති හොති, පාළියං වුත්තනයෙනෙව දාතබ්බං. අථ ද්වෙ වා තිස්සො වා ‘‘සොහං පරිවුත්ථපරිවාසො සඞ්ඝං ද්වින්නං ආපත්තීනං තිස්සන්නං ආපත්තීනං එකාහපටිච්ඡන්නානං ඡාරත්තං මානත්තං යාචාමී’’ති පරිවාසෙ වුත්තනයෙනෙව ආපත්තියො ච දිවසෙ ච සල්ලක්ඛෙත්වා යොජනා කාතබ්බා. อย่างนี้ อาบัติถูกปิดไว้สิ้นวันมีประมาณเท่าใด พึงอยู่ปริวาสสิ้นวันมีประมาณเท่านั้น หรือยิ่งกว่านั้น เพื่อประโยชน์แก่การบรรเทาความรังเกียจ ครั้นอยู่ปริวาสแล้ว เข้าไปหาสงฆ์ สมาทานวัตร พึงขอมานัต ด้วยว่าภิกษุรูปนี้ เมื่อสมาทานวัตรแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นผู้ควรแก่มานัต เพราะความเป็นผู้มีปริวาสอันอยู่แล้วด้วยวัตรที่ทิ้งไว้ สำหรับภิกษุผู้ไม่ได้ทิ้งวัตร กิจที่จะต้องสมาทานอีกไม่มี เพราะภิกษุรูปนั้นย่อมเป็นผู้ควรแก่มานัตด้วยการล่วงเลยวันแห่งอาบัติที่ปิดไว้เท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงให้มานัตแก่ภิกษุรูปนั้นนั่นเอง มานัตนี้ชื่อว่า ปฏิฉันนมานัต เมื่อให้มานัตนั้น ถ้ามีอาบัติเดียว พึงให้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในพระบาลีนั่นเอง ถ้ามีสองหรือสามอาบัติ พึงกำหนดอาบัติและวัน แล้วพึงทำความประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปริวาสนั่นเองว่า "ข้าพเจ้าผู้มีปริวาสอันอยู่จบแล้ว ขอมานัต 6 ราตรี เพื่ออาบัติ 2 อาบัติ (หรือ 3 อาบัติ) ที่ปิดไว้ 1 วัน ต่อสงฆ์" අප්පටිච්ඡන්නාපත්තිං පටිච්ඡන්නාපත්තියා සමොධානෙත්වාපි දාතුං වට්ටති. කථං? පටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං වසිත්වා – แม้ประมวลอาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้เข้ากับอาบัติที่ปิดไว้ แล้วพึงให้มานัตก็ได้ อย่างไร? ครั้นอยู่ปริวาส 1 วัน เพื่ออาบัติที่ปิดไว้แล้ว – ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහපටිච්ඡන්නං, සොහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං අදාසි, සොහං පරිවුත්ථපරිවාසො. අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං අප්පටිච්ඡන්නං. සොහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං තාසං ආපත්තීනං සඤ්චෙතනිකානං සුක්කවිස්සට්ඨීනං පටිච්ඡන්නාය ච අප්පටිච්ඡන්නාය ච ඡාරත්තං මානත්තං යාචාමී’’ති. "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติหนึ่ง คือ สัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิ อันปิดไว้หนึ่งวัน ข้าพเจ้านั้นขอแล้วต่อสงฆ์ซึ่งปริวาสหนึ่งวัน เพื่ออาบัติหนึ่ง คือ สัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิ อันปิดไว้หนึ่งวัน สงฆ์ได้ให้แล้วแก่ข้าพเจ้านั้นซึ่งปริวาสหนึ่งวัน เพื่ออาบัติหนึ่ง คือ สัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิ อันปิดไว้หนึ่งวัน ข้าพเจ้านั้นเป็นผู้มีปริวาสอันอยู่จบแล้ว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติหนึ่ง คือ สัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิ อันไม่ได้ปิดไว้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้านั้นขอมานัต 6 ราตรี เพื่ออาบัติสัญเจตนิกาสุกกวิสัฏฐิเหล่านั้น ทั้งที่ปิดไว้และที่ไม่ได้ปิดไว้ ต่อสงฆ์" අථස්ස තදනුරූපං කම්මවාචං කත්වා මානත්තං දාතබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නා ද්වෙ, අප්පටිච්ඡන්නා එකා ‘‘පටිච්ඡන්නානඤ්ච අප්පටිච්ඡන්නාය චා’’ති වත්තබ්බං. අථ පටිච්ඡන්නා [Pg.25] එකා, අප්පටිච්ඡන්නා ද්වෙ, ‘‘පටිච්ඡන්නාය ච අප්පටිච්ඡන්නානඤ්චා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නාපි ද්වෙ, අප්පටිච්ඡන්නාපි ද්වෙ, ‘‘පටිච්ඡන්නානඤ්ච අප්පටිච්ඡන්නානඤ්චා’’ති වත්තබ්බං. සබ්බත්ථ අනුරූපං කම්මවාචං කත්වා මානත්තං දාතබ්බං. චිණ්ණමානත්තස්ස ච තදනුරූපමෙව කම්මවාචං කත්වා අබ්භානං කාතබ්බං. ඉධ පන එකාපත්තිවසෙන වුත්තං. ඉති යං පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසාවසානෙ මානත්තං දිය්‍යති, ඉදං පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම. එවමෙත්ථ එකෙනෙව යොජනාමුඛෙන පටිච්ඡන්නපරිවාසො ච පටිච්ඡන්නමානත්තඤ්ච වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පක්ඛමානත්තං සමොධානමානත්තඤ්ච අවසෙසපරිවාසකථාවසානෙ කථයිස්සාම. ลำดับนั้น ครั้นทำกรรมวาจาอันสมควรแก่การขอนั้นแล้ว พึงให้มานัตแก่ภิกษุนั้น ถ้าอาบัติที่ปิดไว้มี 2 อาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้มี 1 พึงกล่าวว่า "ทั้งอาบัติที่ปิดไว้ทั้งหลายและอาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้" ถ้าอาบัติที่ปิดไว้มี 1 อาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้มี 2 พึงกล่าวว่า "ทั้งอาบัติที่ปิดไว้และอาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้ทั้งหลาย" ถ้าอาบัติที่ปิดไว้มี 2 อาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้ก็มี 2 พึงกล่าวว่า "ทั้งอาบัติที่ปิดไว้ทั้งหลายและอาบัติที่ไม่ได้ปิดไว้ทั้งหลาย" ในทุกกรณี ครั้นทำกรรมวาจาอันสมควรแล้ว พึงให้มานัต และพึงทำอัพภานแก่ภิกษุผู้มีมานัตอันประพฤติจบแล้ว ครั้นทำกรรมวาจาอันสมควรแก่ภิกษุรูปนั้นนั่นเองแล้ว แต่ในที่นี้ กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งอาบัติเดียว มานัตใดที่ให้ในเวลาจบปริวาสเพื่ออาบัติที่ปิดไว้ มานัตนี้ชื่อว่า ปฏิฉันนมานัต พึงทราบว่า ในที่นี้อย่างนี้ ด้วยนัยแห่งการประกอบเพียงอย่างเดียว ได้กล่าวถึงปฏิฉันนปริวาสและปฏิฉันนมานัตแล้ว ส่วนปักขมานัตและสโมธานมานัต เราจักกล่าวในที่สุดแห่งกถาว่าด้วยปริวาสที่เหลือ සුද්ධන්තපරිවාසො සමොධානපරිවාසොති හි ද්වෙ පරිවාසා අවසෙසා. තත්ථ ‘‘සුද්ධන්තපරිවාසො’’ නාම පරතො අධම්මිකමානත්තචාරාවසානෙ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපන්නො හොති, ආපත්තිපරියන්තං න ජානාති, රත්තිපරියන්තං න ජානාතී’’ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං අනුඤ්ඤාතපරිවාසො. සො දුවිධො – චූළසුද්ධන්තො, මහාසුද්ධන්තොති. දුවිධොපි චෙස රත්තිපරිච්ඡෙදං සකලං වා එකච්චං වා අජානන්තස්ස ච අස්සරන්තස්ස ච තත්ථ වෙමතිකස්ස ච දාතබ්බො. ආපත්තිපරියන්තං පන එත්තකා අහං ආපත්තියො ආපන්නොති ජානාතු වා මා වා, අකාරණමෙතං. อนึ่ง ปริวาส ๒ อย่าง คือ สุทธันตปริวาส และสโมธานปริวาส ยังคงเหลืออยู่. ในบรรดาปริวาสทั้ง ๒ นั้น ที่ชื่อว่า สุทธันตปริวาส คือ ปริวาสที่ทรงอนุญาตไว้ในเรื่องนี้ว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก ไม่รู้กำหนดอาบัติ ไม่รู้กำหนดราตรี" ซึ่งอยู่ภายหลังการประพฤติมานัตต์อันไม่เป็นธรรม. ปริวาสนั้นมี ๒ อย่าง คือ จูฬสุทธันตะ และมหาสุทธันตะ. ปริวาสทั้ง ๒ อย่างนี้ พึงให้แก่ภิกษุผู้ไม่รู้กำหนดราตรีทั้งหมดหรือบางส่วน ผู้จำไม่ได้ และผู้สงสัยในกำหนดราตรีนั้น. ส่วนการรู้หรือไม่รู้กำหนดอาบัติว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติจำนวนเท่านี้" นั้น ไม่เป็นเหตุ (ในการให้ปริวาส). තත්ථ යො උපසම්පදතො පට්ඨාය අනුලොමක්කමෙන වා ආරොචිතදිවසතො පට්ඨාය පටිලොමක්කමෙන වා ‘‘අසුකඤ්ච අසුකඤ්ච දිවසං වා පක්ඛං වා මාසං වා සංවච්ඡරං වා තව සුද්ධභාවං ජානාසී’’ති පුච්ඡියමානො ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානාමි, එත්තකං නාම කාලං අහං සුද්ධො’’ති වදති, තස්ස දින්නො සුද්ධන්තපරිවාසො ‘‘චූළසුද්ධන්තො’’ති වුච්චති. ในบรรดาสุทธันตปริวาสเหล่านั้น ภิกษุใดเมื่อถูกถามว่า "ท่านรู้ความบริสุทธิ์ของท่านในวันนั้นๆ หรือปักษ์นั้นๆ หรือเดือนนั้นๆ หรือปีนั้นๆ นับตั้งแต่วันอุปสมบทตามลำดับอนุโลม หรือนับตั้งแต่วันที่บอกอาบัติย้อนกลับตามลำดับปฏิโลมหรือไม่" แล้วตอบว่า "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทราบว่าข้าพเจ้าบริสุทธิ์ตลอดระยะเวลาเท่านี้" สุทธันตปริวาสที่ให้แก่ภิกษุนั้นเรียกว่า "จูฬสุทธันตะ". තං ගහෙත්වා පරිවසන්තෙන යත්තකං කාලං අත්තනො සුද්ධිං ජානාති, තත්තකං අපනෙත්වා අවසෙසං මාසං වා ද්වෙමාසං වා පරිවසිතබ්බං. සචෙ මාසමත්තං අසුද්ධොම්හීති සල්ලක්ඛෙත්වා අග්ගහෙසි පරිවසන්තො ච පුන අඤ්ඤං මාසං සරති, තම්පි මාසං පරිවසිතබ්බමෙව. පුන පරිවාසදානකිච්චං නත්ථි. අථ ද්වෙමාසං අසුද්ධොම්හීති සල්ලක්ඛෙත්වා අග්ගහෙසි, පරිවසන්තො ච මාසමත්තමෙවාහං අසුද්ධොම්හීති සන්නිට්ඨානං කරොති, මාසමෙව පරිවසිතබ්බං. පුන [Pg.26] පරිවාසදානකිච්චං නත්ථි. අයඤ්හි සුද්ධන්තපරිවාසො නාම උද්ධම්පි ආරොහති, හෙට්ඨාපි ඔරොහති, ඉදමස්ස ලක්ඛණං. අඤ්ඤස්මිං පන ආපත්තිවුට්ඨානෙ ඉදං ලක්ඛණං – යො අප්පටිච්ඡන්නං ආපත්තිං පටිච්ඡන්නාති විනයකම්මං කරොති, තස්ස ආපත්ති වුට්ඨාති. යො පටිච්ඡන්නං අප්පටිච්ඡන්නාති විනයකම්මං කරොති, තස්ස න වුට්ඨාති. අචිරපටිච්ඡන්නං චිරපටිච්ඡන්නාති කරොන්තස්සාපි වුට්ඨාති. චිරපටිච්ඡන්නං අචිරපටිච්ඡන්නාති කරොන්තස්ස න වුට්ඨාති. එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා සම්බහුලාති කරොන්තස්සාපි වුට්ඨාති, එකං විනා සම්බහුලානං අභාවතො. සම්බහුලා පන ආපජ්ජිත්වා එකං ආපජ්ජින්ති කරොන්තස්ස න වුට්ඨාති. ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้น เมื่อรับปริวาสนั้นแล้ว พึงอยู่ปริวาสตลอดเวลาที่เหลือ คือ ๑ เดือน หรือ ๒ เดือน โดยเว้นระยะเวลาที่ตนรู้ความบริสุทธิ์ของตน. หากภิกษุนั้นกำหนดว่า "ข้าพเจ้าไม่บริสุทธิ์เพียง ๑ เดือน" แล้วรับปริวาสไป และเมื่อประพฤติปริวาสอยู่ ก็ระลึกได้ถึงอีก ๑ เดือน ก็พึงอยู่ปริวาสตลอดเดือนนั้นอีก. ไม่ต้องมีการให้ปริวาสอีก. หรือหากกำหนดว่า "ข้าพเจ้าไม่บริสุทธิ์ ๒ เดือน" แล้วรับปริวาสไป และเมื่อประพฤติปริวาสอยู่ ก็ตัดสินใจได้ว่า "ข้าพเจ้าไม่บริสุทธิ์เพียง ๑ เดือนเท่านั้น" ในกรณีเช่นนี้ ก็พึงอยู่ปริวาสเพียง ๑ เดือน. ไม่ต้องมีการให้ปริวาสอีก. แท้จริง สุทธันตปริวาสนี้ย่อมขึ้นไปข้างบนได้ และลงมาข้างล่างได้ นี่เป็นลักษณะของปริวาสนี้. ส่วนในกรณีการออกจากอาบัติอื่น ลักษณะดังนี้คือ ภิกษุใดทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "อาบัติที่ไม่ได้ปกปิด เป็นอาบัติที่ปกปิดแล้ว" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมออกจากอาบัติได้. ภิกษุใดทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "อาบัติที่ปกปิดแล้ว เป็นอาบัติที่ไม่ได้ปกปิด" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมไม่ออกจากอาบัติ. แม้ภิกษุใดทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "อาบัติที่ปกปิดไว้ไม่นาน เป็นอาบัติที่ปกปิดไว้นานแล้ว" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมออกจากอาบัติได้. ภิกษุใดทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "อาบัติที่ปกปิดไว้นานแล้ว เป็นอาบัติที่ปกปิดไว้ไม่นาน" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมไม่ออกจากอาบัติ. แม้ภิกษุใดต้องอาบัติหนึ่งแล้วทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "เป็นอาบัติหลายอย่าง" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมออกจากอาบัติได้ เพราะไม่มีอาบัติหลายอย่างนอกจากอาบัติหนึ่งนั้น. แต่ภิกษุใดต้องอาบัติหลายอย่างแล้วทำวินัยกรรมโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติหนึ่ง" อาบัติของภิกษุนั้นย่อมไม่ออกจากอาบัติ. යො පන යථාවුත්තෙන අනුලොමපටිලොමනයෙන පුච්ඡියමානොපි රත්තිපරියන්තං න ජානාති නෙව සරති වෙමතිකො වා හොති, තස්ස දින්නො සුද්ධන්තපරිවාසො ‘‘මහාසුද්ධන්තො’’ති වුච්චති. තං ගහෙත්වා ගහිතදිවසතො පට්ඨාය යාව උපසම්පදදිවසො, තාව රත්තියො ගණෙත්වා පරිවසිතබ්බං. අයං උද්ධං නාරොහති, හෙට්ඨා පන ඔරොහති. තස්මා සචෙ පරිවසන්තො රත්තිපරිච්ඡෙදෙ සන්නිට්ඨානං කරොති, මාසො වා සංවච්ඡරො වා මය්හං ආපන්නස්සාති මාසං වා සංවච්ඡරං වා පරිවසිතබ්බං. පරිවාසයාචනදානලක්ඛණං පනෙත්ථ පරතො පාළියං ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කම්මවාචාපරියොසානෙ වත්තසමාදානමානත්තඅබ්භානානි වුත්තනයානෙව. අයං සුද්ධන්තපරිවාසො නාම. ส่วนภิกษุใดเมื่อถูกถามด้วยวิธีอนุโลมและปฏิโลมดังที่กล่าวมาแล้ว ก็ยังไม่รู้กำหนดราตรี จำไม่ได้ หรือสงสัย สุทธันตปริวาสที่ให้แก่ภิกษุนั้นเรียกว่า "มหาสุทธันตะ". เมื่อรับปริวาสนั้นแล้ว พึงอยู่ปริวาสโดยนับราตรีตั้งแต่วันที่รับปริวาสไปจนถึงวันอุปสมบท. ปริวาสนี้ไม่ขึ้นไปข้างบน แต่ลงมาข้างล่างได้. เพราะฉะนั้น หากภิกษุผู้ประพฤติปริวาสนั้นตัดสินใจได้ในกำหนดราตรีว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติมา ๑ เดือน" หรือ "๑ ปี" ในกรณีเช่นนี้ ก็พึงอยู่ปริวาส ๑ เดือน หรือ ๑ ปี. อนึ่ง ในสุทธันตปริวาสนี้ ลักษณะการขอและการให้ปริวาส พึงทราบตามนัยที่มาในพระบาลีภายหลัง. เมื่อจบกรรมวาจาแล้ว การสมาทานวัตร มานัตต์ และอัพภาน ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ปริวาสที่กล่าวมานี้เรียกว่า สุทธันตปริวาส. ‘‘සමොධානපරිවාසො’’ නාම තිවිධො හොති – ඔධානසමොධානො, අග්ඝසමොධානො, මිස්සකසමොධානොති. තත්ථ ‘‘ඔධානසමොධානො’’ නාම – අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තස්ස පරිවුත්ථදිවසෙ ඔධුනිත්වා මක්ඛෙත්වා පුරිමාය ආපත්තියා මූලදිවසපරිච්ඡෙදෙ පච්ඡා ආපන්නං ආපත්තිං සමොදහිත්වා දාතබ්බපරිවාසො වුච්චති. සො පරතො ‘‘තෙන හි භික්ඛවෙ සඞ්ඝො උදායිං භික්ඛුං අන්තරා එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය මූලාය පටිකස්සිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමොධානපරිවාසං දෙතූ’’ති ඉතො පට්ඨාය විත්ථාරතො පාළියංයෙව ආගතො. ที่ชื่อว่า "สโมธานปริวาส" มี ๓ อย่าง คือ โอธานสโมธานปริวาส, อัคฆสโมธานปริวาส, และมิสสกสโมธานปริวาส. ในบรรดาปริวาส ๓ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า "โอธานสโมธานปริวาส" คือ ปริวาสที่พึงให้แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติอันตราระหว่างแล้วปกปิดไว้ โดยการนับวันประพฤติปริวาสที่ผ่านมาแล้วทั้งหมดให้เป็นโมฆะ และรวมอาบัติที่ต้องภายหลังเข้ากับอาบัติเดิมในกำหนดวันเดิมของอาบัติเดิม. โอธานสโมธานปริวาสนั้นมาโดยพิสดารในพระบาลีเอง ตั้งแต่บทว่า "ถ้าอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลาย สงฆ์จงให้สโมธานปริวาสแก่ภิกษุชื่ออุทายี ผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันตราระหว่าง ๑ อาบัติ คือการทำน้ำอสุจิเคลื่อนด้วยความจงใจ ซึ่งปกปิดไว้ ๕ วัน โดยดึงกลับไปหาอาบัติเดิม". අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – යො පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං ගහෙත්වා පරිවසන්තො වා මානත්තාරහො වා මානත්තං චරන්තො වා අබ්භානාරහො වා අඤ්ඤං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමා වා ඌනතරා වා රත්තියො පටිච්ඡාදෙති, තස්ස මූලායපටිකස්සනෙන තෙ [Pg.27] පරිවුත්ථදිවසෙ ච මානත්තචිණ්ණදිවසෙ ච සබ්බෙ ඔධුනිත්වා අදිවසෙ කත්වා පච්ඡා ආපන්නාපත්තිං මූලාපත්තියං සමොධාය පරිවාසො දාතබ්බො. තෙන සචෙ මූලාපත්ති පක්ඛපටිච්ඡන්නා, අන්තරාපත්ති ඌනකපක්ඛපටිච්ඡන්නා, පුන පක්ඛමෙව පරිවාසො පරිවසිතබ්බො. අථාපි අන්තරාපත්ති පක්ඛපටිච්ඡන්නාව පක්ඛමෙව පරිවසිතබ්බං. එතෙනුපායෙන යාව සට්ඨිවස්සපටිච්ඡන්නා මූලාපත්ති, තාව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සට්ඨිවස්සානි පරිවසිත්වා මානත්තාරහො හුත්වාපි හි එකදිවසං අන්තරාපත්තිං පටිච්ඡාදෙත්වා පුනපි සට්ඨිවස්සානි පරිවාසාරහො හොති. อนึ่ง ในโอธานสโมธานปริวาสนี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ภิกษุใดรับปริวาสเพราะอาบัติที่ปกปิดไว้ แล้วเมื่อกำลังประพฤติปริวาสอยู่ หรือกำลังควรแก่มานัตต์ หรือกำลังประพฤติมานัตต์อยู่ หรือกำลังควรแก่อัพภาน แล้วต้องอาบัติอื่นอีก และปกปิดอาบัตินั้นไว้เท่ากับหรือน้อยกว่าราตรีของอาบัติเดิม พึงให้ปริวาสแก่ภิกษุนั้น โดยการดึงกลับไปหาอาบัติเดิม ทำให้วันประพฤติปริวาสและวันประพฤติมานัตต์ที่ผ่านมาทั้งหมดเป็นโมฆะ แล้วรวมอาบัติที่ต้องภายหลังเข้ากับอาบัติเดิม. ดังนั้น หากอาบัติเดิมปกปิดไว้ ๑ ปักษ์ และอาบัติอันตราระหว่างปกปิดไว้น้อยกว่า ๑ ปักษ์ ก็พึงอยู่ปริวาสอีกเพียง ๑ ปักษ์. หรือหากอาบัติอันตราระหว่างปกปิดไว้ ๑ ปักษ์เช่นกัน ในกรณีเช่นนี้ ก็พึงอยู่ปริวาสเพียง ๑ ปักษ์. ด้วยวิธีนี้ พึงทราบวินิจฉัยไปจนถึงอาบัติเดิมที่ปกปิดไว้ ๖๐ ปี. แท้จริง แม้ภิกษุที่อยู่ปริวาสมา ๖๐ ปีแล้ว และควรแก่มานัตต์แล้ว หากปกปิดอาบัติอันตราระหว่างไว้ ๑ วัน ก็ยังคงควรแก่ปริวาสอีก ๖๐ ปี. සචෙ පන අන්තරාපත්ති මූලාපත්තිතො අතිරෙකපටිච්ඡන්නා හොති, තත්ථ ‘‘කිං කාතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ මහාසුමත්ථෙරො ආහ – ‘‘අතෙකිච්ඡො අයං පුග්ගලො, අතෙකිච්ඡො නාම ආවිකාරාපෙත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බො’’ති. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘කස්මා අතෙකිච්ඡො නාම, නනු අයං සමුච්චයක්ඛන්ධකො නාම බුද්ධානං ඨිතකාලසදිසො, ආපත්ති නාම පටිච්ඡන්නා වා හොතු අප්පටිච්ඡන්නා වා සමකඌනතරඅතිරෙකපටිච්ඡන්නා වා විනයධරස්ස කම්මවාචං යොජෙතුං සමත්ථභාවොයෙවෙත්ථ පමාණං, තස්මා යා අතිරෙකපටිච්ඡන්නා හොති, තං මූලාපත්තිං කත්වා තත්ථ ඉතරං සමොධාය පරිවාසො දාතබ්බො’’ති. අයං ‘‘ඔධානසමොධානො’’ නාම. อนึ่ง ถ้าอันตราบัติปิดบังไว้นานกว่าอาบัติมูล ในอันตราบัตินั้น เมื่อถูกถามว่า 'พึงทำอย่างไร?' พระมหาเถระสุมากล่าวว่า 'บุคคลนี้เยียวยาไม่ได้ ชื่อว่าผู้เยียวยาไม่ได้ พึงให้เปิดเผยแล้วขับไล่เสีย' แต่พระมหาเถระปทุมะกล่าวว่า 'เพราะเหตุไรจึงชื่อว่าผู้เยียวยาไม่ได้? สมุจจยขันธกะนี้มิใช่หรือที่เหมือนกับกาลที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายยังทรงดำรงอยู่? ชื่อว่าอาบัติ จะปิดบังไว้ก็ตาม หรือไม่ปิดบังไว้ก็ตาม จะปิดบังไว้เท่ากัน น้อยกว่า หรือมากกว่าก็ตาม ในการปิดบังอาบัตินี้ ความเป็นผู้สามารถเพื่อประกอบกรรมวาจาของพระวินัยธรผู้ให้ปริวาสเท่านั้นเป็นประมาณ เพราะฉะนั้น อันตราบัติใดที่ปิดบังไว้นานกว่า (อาบัติมูล) พึงทำอันตราบัตินั้นให้เป็นอาบัติมูล แล้วรวมอาบัติอื่นเข้าด้วยกันในอันตราบัตินั้น พึงให้ปริวาส' นี้ชื่อว่า 'โอธานสโมธาน'. ‘‘අග්ඝසමොධානො’’ නාම සම්බහුලාසු ආපත්තීසු යා එකා වා ද්වෙ වා තිස්සො වා සම්බහුලා වා ආපත්තියො සබ්බචිරපටිච්ඡන්නායො, තාසං අග්ඝෙන සමොධාය තාසං රත්තිපරිච්ඡෙදවසෙන අවසෙසානං ඌනතරපටිච්ඡන්නානං ආපත්තීනං පරිවාසො දිය්‍යති. අයං වුච්චති අග්ඝසමොධානො. සොපි පරතො ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපන්නො හොති, එකා ආපත්ති එකාහපටිච්ඡන්නා එකා ආපත්ති ද්වීහපටිච්ඡන්නා’’තිආදිනා නයෙන පාළියං ආගතොයෙව. ชื่อว่า 'อัคฆสโมธาน' พึงทราบดังนี้: ในอาบัติเป็นอันมาก อาบัติเหล่าใดอาบัติหนึ่งก็ดี สองก็ดี สามก็ดี หรือเป็นอันมากก็ดี ที่ปิดบังไว้นานที่สุดกว่าอาบัติทั้งปวง ปริวาสที่ให้โดยรวมเข้าด้วยค่า (แห่งอาบัติเหล่านั้น) และด้วยอำนาจแห่งการกำหนดราตรีของอาบัติเหล่านั้น เพื่ออาบัติที่เหลือที่ปิดบังไว้น้อยกว่า ปริวาสนี้เรียกว่า 'อัคฆสโมธาน' อัคฆสโมธานนั้นแม้ในภายหลังก็มาแล้วในพระบาลีโดยนัยเป็นต้นว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก อาบัติหนึ่งปิดบังไว้หนึ่งวัน อาบัติหนึ่งปิดบังไว้สองวัน'. යස්ස පන සතං ආපත්තියො දසාහපටිච්ඡන්නා, අපරම්පි සතං ආපත්තියො දසාහපටිච්ඡන්නාති එවං දසක්ඛත්තුං කත්වා ආපත්තිසහස්සං දිවසසතපටිච්ඡන්නං හොති, තෙන කිං කාතබ්බන්ති? සබ්බං සමොදහිත්වා දස දිවසෙ පරිවසිතබ්බං. එවං එකෙනෙව දසාහෙන දිවසසතම්පි පරිවසිතමෙව හොති. වුත්තම්පි චෙතං – อนึ่ง ภิกษุใดมีอาบัติหนึ่งร้อยที่ปิดบังไว้สิบวัน และมีอาบัติอีกหนึ่งร้อยที่ปิดบังไว้สิบวัน ทำเช่นนี้สิบครั้ง จนมีอาบัติหนึ่งพันที่ปิดบังไว้หนึ่งร้อยวัน ภิกษุนั้นพึงทำอย่างไร? พึงรวมอาบัติทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้วอยู่ปริวาสสิบวัน เมื่ออยู่ปริวาสอย่างนี้ ด้วยเวลาเพียงสิบวันเท่านั้น ก็ชื่อว่าอยู่ปริวาสครบหนึ่งร้อยวันแล้ว แม้คำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า – ‘‘දසසතං [Pg.28] රත්තිසතං, ආපත්තියො ඡාදයිත්වාන; දස රත්තියො වසිත්වාන, මුච්චෙය්‍ය පාරිවාසිකො’’ති. (පරි. 477); คำนี้แม้ในปริวารก็กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุปาริวาสิกะปิดบังอาบัติหนึ่งพันไว้หนึ่งร้อยราตรี อยู่ปริวาสสิบราตรี พึงพ้น (จากอาบัติ)' අයං අග්ඝසමොධානො නාම. นี้ชื่อว่า 'อัคฆสโมธาน'. ‘‘මිස්සකසමොධානො’’ නාම – යො නානාවත්ථුකා ආපත්තියො එකතො කත්වා දිය්‍යති. තත්‍රායං නයො – ชื่อว่า 'มิสสกสโมธาน' คือ ปริวาสใดที่ให้โดยรวมอาบัติที่มีวัตถุต่างกันเข้าด้วยกัน ในมิสสกสโมธานนั้น มีนัยดังนี้ – ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකං සුක්කවිස්සට්ඨිං, එකං කායසංසග්ගං, එකං දුට්ඨුල්ලවාචං, එකං අත්තකාමං, එකං සඤ්චරිත්තං, එකං කුටිකාරං, එකං විහාරකාරං, එකං දුට්ඨදොසං, එකං අඤ්ඤභාගියං, එකං සඞ්ඝභෙදං, එකං භෙදානුවත්තකං, එකං දුබ්බචං, එකං කුලදූසකං, සොහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං තාසං ආපත්තීනං සමොධානපරිවාසං යාචාමී’’ති – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก คือ สุกกวิสัฏฐิ ๑ กายสังสัคคะ ๑ ทุฏฐุลวาจา ๑ อัตตกามะ ๑ สัญจริตตะ ๑ กุฏิกรรม ๑ วิหารกรรม ๑ ทุฏฐโทสะ ๑ อัญญภาคิยะ ๑ สังฆเภท ๑ เภทานุวัตตกะ ๑ ทุพพจะ ๑ กุลทูสกะ ๑ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอปริวาสสโมธานเพื่ออาบัติเหล่านั้น තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා තදනුරූපාය කම්මවාචාය පරිවාසො දාතබ්බො. เมื่อให้ขอสามครั้งแล้ว พึงให้ปริวาสด้วยกรรมวาจาที่สมควรแก่การขอนั้น එත්ථ ච සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං නානාවත්ථුකායොතිපි සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජින්තිපි එවං පුබ්බෙ වුත්තනයෙන වත්ථුවසෙනපි ගොත්තවසෙනපි නාමවසෙනපි ආපත්තිවසෙනපි යොජෙත්වා කම්මවාචං කාතුං වට්ටතියෙවාති අයං මිස්සකසමොධානො. සබ්බපරිවාසකම්මවාචාවසානෙ පන නික්ඛිත්තානික්ඛිත්තවත්තාදිකථා පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති. และในมิสสกสโมธานนี้ จะประกอบกรรมวาจาโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อน โดยอำนาจแห่งวัตถุบ้าง โดยอำนาจแห่งโคตรบ้าง โดยอำนาจแห่งชื่อบ้าง โดยอำนาจแห่งอาบัติบ้าง เช่น 'ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสหลายตัวมีวัตถุต่างกัน' หรือ 'ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสหลายตัว' ดังนี้ ก็ย่อมควร ปริวาสสโมธานนี้ชื่อว่ามิสสกสโมธาน อนึ่ง ในเวลาจบกรรมวาจาให้ปริวาสทั้งปวง พึงทราบกถาว่าด้วยการวางวัตรและไม่วางวัตรเป็นต้น โดยนัยก่อนนั่นเอง පරිවාසකථා නිට්ඨිතා. เรื่องราวเกี่ยวกับปริวาสจบแล้ว ඉදානි යං වුත්තං ‘‘පක්ඛමානත්තඤ්ච සමොධානමානත්තඤ්ච අවසෙසපරිවාසකථාවසානෙ කථයිස්සාමා’’ති, තස්සොකාසො සම්පත්තො, තස්මා වුච්චති – ‘‘පක්ඛමානත්ත’’න්ති භික්ඛුනියා දාතබ්බමානත්තං. තං පන පටිච්ඡන්නායපි අප්පටිච්ඡන්නායපි ආපත්තියා අඩ්ඪමාසමෙව දාතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නාය භික්ඛුනියා උභතොසඞ්ඝෙ පක්ඛමානත්තං චරිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 403). තං පන භික්ඛුනීහි අත්තනො සීමං සොධෙත්වා විහාරසීමාය වා [Pg.29] විහාරසීමං සොධෙතුං අසක්කොන්තීහි ඛණ්ඩසීමාය වා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන චතුවග්ගගණං සන්නිපාතාපෙත්වා දාතබ්බං. සචෙ එකා ආපත්ති හොති එකිස්සා වසෙන, සචෙ ද්වෙ වා තිස්සො වා සම්බහුලා වා එකවත්ථුකා වා නානාවත්ථුකා වා තාසං තාසං වසෙන වත්ථුගොත්තනාමආපත්තීසු යං යං ඉච්ඡති තං තං ආදාය යොජනා කාතබ්බා. บัดนี้ ถึงโอกาสแห่งคำที่กล่าวไว้ว่า 'เราจักกล่าวปักขมานัตและสโมธานมานัตในเวลาจบกถาว่าด้วยปริวาสที่เหลือ' เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ปักขมานัต' คือมานัตที่พึงให้แก่ภิกษุณี อนึ่ง ปักขมานัตนั้นพึงให้เพียงกึ่งเดือนเท่านั้น ไม่ว่าจะเป็นอาบัติที่ปิดบังไว้หรือไม่ได้ปิดบังไว้ก็ตาม จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ (ในภิกขุนีขันธกะ) ว่า 'ภิกษุณีผู้ต้องครุธรรม พึงประพฤติปักขมานัตในสงฆ์สองฝ่าย' อนึ่ง ภิกษุณีทั้งหลายพึงชำระสีมาของตนแล้ว ให้ปักขมานัตนั้นในวิหารสีมา หรือเมื่อไม่สามารถจะชำระวิหารสีมาได้ ก็พึงให้ในขัณฑสีมา โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุดพึงประชุมคณะสงฆ์ ๔ รูปแล้วให้ ถ้ามีอาบัติเดียว พึงประกอบ (กรรมวาจา) ด้วยอำนาจแห่งอาบัติเดียว ถ้ามีอาบัติ ๒ หรือ ๓ หรือมากตัว มีวัตถุอย่างเดียวกันหรือมีวัตถุต่างกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงถือเอาวัตถุ โคตร ชื่อ หรืออาบัติใดๆ ที่ต้องการ แล้วพึงประกอบ (กรรมวาจา) ด้วยอำนาจแห่งอาบัติเหล่านั้นๆ තත්‍රිදං එකාපත්තිවසෙන මුඛමත්තදස්සනං, තාය ආපන්නාය භික්ඛුනියා භික්ඛුනිසඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා වුඩ්ඪානං භික්ඛුනීනං පාදෙ වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා එවමස්ස වචනීයො – ‘‘අහං, අය්‍යෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං ගාමන්තරං, සාහං, අය්‍යෙ, එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචාමී’’ති. ในคำว่า 'พึงประกอบ' นั้น นี้เป็นการแสดงเพียงตัวอย่างด้วยอำนาจแห่งอาบัติเดียว ภิกษุณีผู้ต้องอาบัตินั้น พึงเข้าไปหาสงฆ์ภิกษุณี ห่มผ้าเฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุณีผู้มีพรรษามากกว่า นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า ดิฉันต้องอาบัติคามันตระตัวหนึ่ง แม่เจ้า ดิฉันนั้นขอปักขมานัตเพื่ออาบัติคามันตระตัวหนึ่งนั้น' ดังนี้ එවං තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා බ්‍යත්තාය භික්ඛුනියා පටිබලාය සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො – เมื่อให้ขอสามครั้งดังนี้แล้ว ภิกษุณีผู้ฉลาดและสามารถ พึงบอกสงฆ์ว่า – ‘‘සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො, අයං ඉත්ථන්නාමා භික්ඛුනී එකං ආපත්තිං ආපජ්ජි ගාමන්තරං, සා සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචති, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉත්ථන්නාමාය භික්ඛුනියා එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං දදෙය්‍ය, එසා ඤත්ති. ข้าแต่แม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน ภิกษุณีชื่อนี้ต้องอาบัติคามันตระตัวหนึ่ง นางขอปักขมานัตเพื่ออาบัติคามันตระตัวหนึ่งนั้นต่อสงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ปักขมานัตแก่ภิกษุณีชื่อนี้เพื่ออาบัติคามันตระตัวหนึ่งนั้น นี้เป็นญัตติ ‘‘සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො, අයං…පෙ… දුතියම්පි… තතියම්පි එතමත්ථං වදාමි. සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො…පෙ… දෙති… දින්නං සඞ්ඝෙන ඉත්ථන්නාමාය භික්ඛුනියා එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී; එවමෙතං ධාරයාමී’’ති. ข้าแต่แม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน...แม้ครั้งที่สอง...แม้ครั้งที่สาม ดิฉันกล่าวเนื้อความนี้ ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน...ให้แล้ว...สงฆ์ให้ปักขมานัตแก่ภิกษุณีชื่อนี้เพื่ออาบัติคามันตระตัวหนึ่งนั้นแล้ว เป็นที่พอใจแก่สงฆ์ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ดิฉันจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้ කම්මවාචාපරියොසානෙ වත්තං සමාදියිත්වා භික්ඛුමානත්තකථාය වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිත්තවත්තං වසිතුකාමාය තත්ථෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ වා පක්කන්තාසු භික්ඛුනීසු එකභික්ඛුනියා වා දුතියිකාය වා සන්තිකෙ වුත්තනයෙනෙව නික්ඛිපිතබ්බං. අඤ්ඤිස්සා පන ආගන්තුකාය සන්තිකෙ ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති. පුන සමාදියිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙන්තියා පන භික්ඛුනීනංයෙව සන්තිකෙ වසිතුං න ලභති. ‘‘උභතොසඞ්ඝෙ පක්ඛමානත්තං චරිතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං. තස්මා අස්සා ආචරියුපජ්ඣායාහි විහාරං ගන්ත්වා සඞ්ගාහකපක්ඛෙ ඨිතො [Pg.30] එකො මහාථෙරො වා ධම්මකථිකො වා භික්ඛු වත්තබ්බො – ‘‘එකිස්සා භික්ඛුනියා විනයකම්මං කත්තබ්බමත්ථි, තත්‍ර නො අය්‍යා, චත්තාරො භික්ඛූ පෙසෙථා’’ති. සඞ්ගහං අකාතුං න ලබ්භති, පෙසෙස්සාමීති වත්තබ්බං. චතූහි පකතත්තභික්ඛුනීහි මානත්තචාරිනිං භික්ඛුනිං ගහෙත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව නික්ඛමිත්වා ගාමූපචාරතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා මග්ගා ඔක්කම්ම ගුම්බවතිආදීහි පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. විහාරූපචාරතොපි ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා අතික්කමිතබ්බා චතූහි පකතත්තභික්ඛූහිපි තත්ථ ගන්තබ්බං. ගන්ත්වා පන භික්ඛුනීහි සද්ධිං න එකට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං, පටික්කමිත්වා අවිදූරට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. කුරුන්දිමහාපච්චරීසු පන ‘‘භික්ඛුනීහිපි බ්‍යත්තං එකං වා ද්වෙ වා උපාසිකායො භික්ඛූහිපි එකං වා ද්වෙ වා උපාසකෙ අත්තරක්ඛණත්ථාය ගහෙත්වා ගන්තබ්බ’’න්ති වුත්තං. කුරුන්දියංයෙව ච භික්ඛුනුපස්සයස්ස ච විහාරස්ස ච උපචාරං මුඤ්චිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, ගාමස්සාති න වුත්තං. เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง ภิกษุณีผู้ประสงค์จะอยู่ประพฤติวัตรที่วางไว้ พึงสมาทานวัตรแล้วบอกแก่สงฆ์ตามนัยที่กล่าวแล้วในภิกขุมานัตตกถานั่นเอง หรือเมื่อภิกษุณีทั้งหลายหลีกไปแล้ว พึงวางวัตรไว้ในสำนักของภิกษุณีรูปหนึ่ง หรือของภิกษุณีรูปที่สอง ณ ที่นั้นเองในท่ามกลางสงฆ์ หรือตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง อนึ่ง พึงบอกแล้ววางวัตรไว้ในสำนักของภิกษุณีอาคันตุกะรูปอื่น นับแต่เวลาที่วางวัตรแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นผู้ปกติ อนึ่ง เมื่อสมาทานอีกครั้ง ภิกษุณีผู้ทำอรุณให้ขึ้น ย่อมไม่ได้เพื่อจะอยู่ประพฤติในสำนักของภิกษุณีทั้งหลายเท่านั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "พึงประพฤติปักขมานัตต์ในสงฆ์สองฝ่าย" เพราะเหตุนั้น อาจารย์และอุปัชฌาย์ของภิกษุณีนั้น พึงไปสู่วิหารแล้วบอกแก่ภิกษุผู้เป็นพระมหาเถระรูปหนึ่ง หรือเป็นพระธรรมกถึกรูปหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่ในฝ่ายผู้สงเคราะห์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีวินัยกรรมที่ภิกษุณีรูปหนึ่งพึงทำ ในที่นั้น ขอท่านทั้งหลายจงส่งภิกษุ ๔ รูปมายังพวกข้าพเจ้าเถิด" ย่อมไม่ได้เพื่อจะไม่ทำการสงเคราะห์ พึงกล่าวว่า "จักส่งไป" ภิกษุณีผู้เป็นปกติ ๔ รูป พึงพาภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตต์ออกไปภายในอรุณนั่นเอง ล่วงพ้นจากอุปจารบ้านไป ๒ ช่วงก้อนดิน แล้วหลีกจากทางไปนั่งในที่อันปกปิดด้วยพุ่มไม้เป็นต้น แม้จากอุปจารวิหาร ก็พึงล่วงไป ๒ ช่วงก้อนดิน แม้ภิกษุผู้เป็นปกติ ๔ รูป ก็พึงไปในที่นั้น อนึ่ง ไปแล้ว ไม่พึงนั่งในที่เดียวกันกับภิกษุณีทั้งหลาย พึงถอยออกไปนั่งในที่อันไม่ไกล อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีกล่าวว่า "แม้ภิกษุณีทั้งหลายก็พึงพาอุบาสิกาผู้ฉลาดหนึ่งหรือสองคนไป และแม้ภิกษุทั้งหลายก็พึงพาอุบาสกหนึ่งหรือสองคนไป เพื่อประโยชน์แก่การรักษาตน" และในคัมภีร์กุรุนทีนั่นเองกล่าวว่า "ควรพ้นจากอุปจารของภิกษุณีอุปัสสยะและของวิหาร" แต่ไม่ได้กล่าวว่า "ของบ้าน" එවං නිසින්නෙසු පන භික්ඛූසු ච භික්ඛුනීසු ච තාය භික්ඛුනියා ‘‘මානත්තං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වත්තං සමාදියිත්වා භික්ඛුනීසඞ්ඝස්ස තාව එවං ආරොචෙතබ්බං – อนึ่ง เมื่อภิกษุและภิกษุณีทั้งหลายนั่งแล้วอย่างนี้ ภิกษุณีนั้นพึงสมาทานวัตรว่า "ข้าพเจ้าสมาทานมานัตต์ ข้าพเจ้าสมาทานวัตร" แล้วพึงบอกแก่ภิกษุณีสงฆ์ก่อนอย่างนี้ว่า – ‘‘අහං, අය්‍යෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං ගාමන්තරං, සාහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං අදාසි, සාහං පක්ඛමානත්තං චරාමි, ‘වෙදයාමහං, අය්‍යෙ, වෙදයතී’ති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති. "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติอย่างหนึ่งคืออาบัติกามันตระ ข้าพเจ้านั้นได้ขอปักขมานัตต์ในอาบัติอย่างหนึ่งคืออาบัติกามันตระต่อสงฆ์ สงฆ์ได้ให้ปักขมานัตต์ในอาบัติอย่างหนึ่งคืออาบัติกามันตระแก่ข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้านั้นกำลังประพฤติปักขมานัตต์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าไว้" තතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවං ආරොචෙතබ්බං – ‘‘අහං, අය්‍යා, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං …පෙ… වෙදයාමහං, අය්‍යා, වෙදයතීති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති. ඉධාපි යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටති. หลังจากนั้น พึงไปสู่สำนักของภิกษุสงฆ์แล้วบอกอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติอย่างหนึ่ง... (ละ) ...ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบ ข้าพเจ้าแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงทรงจำข้าพเจ้าไว้" แม้ในที่นี้ จะบอกด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ควร ආරොචෙත්වා ච භික්ඛුනිසඞ්ඝස්සෙව සන්තිකෙ නිසීදිතබ්බං, ආරොචිතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛූනං ගන්තුං වට්ටති. සචෙ සාසඞ්කං හොති, භික්ඛුනියො තත්ථෙව ඨානං පච්චාසීසන්ති, ඨාතබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො භික්ඛු වා භික්ඛුනී [Pg.31] වා තං ඨානං එති, පස්සන්තියා ආරොචෙතබ්බං. නො චෙ ආරොචෙති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙ අජානන්තියා එව උපචාරං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. සචෙ භික්ඛුනියො උපජ්ඣායාදීනං වත්තකරණත්ථං පගෙව ගන්තුකාමා හොන්ති, රත්තිවිප්පවාසගණඔහීයනගාමන්තරාපත්තිරක්ඛණත්ථං එකං භික්ඛුනිං ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං. තාය අරුණෙ උට්ඨිතෙ තස්සා සන්තිකෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. එතෙනුපායෙන අඛණ්ඩා පඤ්චදස රත්තියො මානත්තං චරිතබ්බං. และเมื่อบอกแล้ว พึงนั่งในสำนักของภิกษุณีสงฆ์นั่นเอง นับแต่เวลาที่บอกแล้ว ภิกษุทั้งหลายย่อมควรเพื่อจะไป หากสถานที่นั้นเป็นที่น่าระแวง หากภิกษุณีทั้งหลายยังหวังการตั้งอยู่ (ของภิกษุทั้งหลาย) ในที่นั้นนั่นเอง ก็พึงตั้งอยู่ หากภิกษุหรือภิกษุณีอื่นมายังที่นั้น ภิกษุณีผู้เห็นพึงบอก หากไม่บอก ย่อมเป็นทั้งรัตติเฉทและอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด หากก้าวล่วงอุปจารไปทั้งที่ยังไม่รู้ ย่อมเป็นรัตติเฉทเท่านั้น ไม่เป็นอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด หากภิกษุณีทั้งหลายประสงค์จะไปแต่เช้าเพื่อทำวัตรแก่อุปัชฌาย์เป็นต้น พึงตั้งภิกษุณีไว้รูปหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่การรักษาอาบัติรัตติวิปปวาส อาบัติคณโอหิยน และอาบัติกามันตระ แล้วจึงไป เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ภิกษุณีนั้นพึงวางวัตรในสำนักของภิกษุณี (ผู้เป็นสหาย) นั้น ด้วยอุบายนี้ พึงประพฤติมานัตต์ตลอด ๑๕ ราตรี โดยไม่ขาด අනික්ඛිත්තවත්තාය පන පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව සම්මා වත්තිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – ‘‘ආගන්තුකස්ස ආරොචෙතබ්බ’’න්ති එත්ථ යත්තකා පුරෙභත්තං වා පච්ඡාභත්තං වා තං ගාමං භික්ඛූ වා භික්ඛුනියො වා ආගච්ඡන්ති, සබ්බෙසං ආරොචෙතබ්බං. අනාරොචෙන්තියා රත්තිච්ඡෙදො ච වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙපි රත්තිං කොචි භික්ඛු තං ගාමූපචාරං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදො හොතියෙව, අජානනපච්චයා පන වත්තභෙදතො මුච්චති. කුරුන්දිආදීසු පන අනික්ඛිත්තවත්තභික්ඛූනං වුත්තනයෙනෙව කථෙතබ්බන්ති වුත්තං. තං පාරිවාසිකවත්තාදීනං උපචාරසීමාය පරිච්ඡින්නත්තා යුත්තතරං දිස්සති. උපොසථෙ ආරොචෙතබ්බං, පවාරණාය ආරොචෙතබ්බං, චතුන්නං භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච දෙවසිකං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ භික්ඛූනං තස්මිං ගාමෙ භික්ඛාචාරො සම්පජ්ජති, තත්ථෙව ගන්තබ්බං. නො චෙ සම්පජ්ජති, අඤ්ඤත්‍ර චරිත්වාපි තත්‍ර ආගන්ත්වා අත්තානං දස්සෙත්වා ගන්තබ්බං. බහිගාමෙ වා සඞ්කෙතට්ඨානං කාතබ්බං – ‘‘අසුකස්මිං නාම ඨානෙ අම්හෙ පස්සිස්සසී’’ති. තාය සඞ්කෙතට්ඨානං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සඞ්කෙතට්ඨානෙ අදිස්වා විහාරං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. විහාරෙ සබ්බභික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ සබ්බෙසං සක්කා න හොති ආරොචෙතුං, බහිඋපචාරසීමාය ඨත්වා භික්ඛුනියො පෙසෙතබ්බා. තාහි ආනීතානං චතුන්නං භික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ විහාරො දූරො හොති සාසඞ්කො, උපාසකෙ ච උපාසිකායො ච ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. සචෙ පන අයං එකා වසති, රත්තිවිප්පවාසං ආපජ්ජති, තස්මාස්සා එකා පකතත්තා භික්ඛුනී සම්මන්නිත්වා දාතබ්බා එකච්ඡන්නෙ වසනත්ථාය. อนึ่ง ภิกษุณีผู้มีวัตรอันไม่ขาด พึงประพฤติโดยชอบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปาริวาสิกขันธกะนั่นแล. อนึ่ง ข้อนี้เป็นข้อพิเศษ คือ ในบทว่า "พึงบอกแก่ผู้มา" นี้ ภิกษุหรือภิกษุณีมีประมาณเท่าใดที่มาสู่บ้านนั้นก่อนภัตหรือหลังภัต พึงบอกแก่ภิกษุและภิกษุณีทั้งหมดนั้น. ภิกษุณีผู้ไม่บอก ย่อมมีการขาดราตรีและอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด. แม้ถ้าภิกษุบางรูปก้าวล่วงเข้าไปสู่เขตบ้านนั้นในเวลากลางคืนแล้วไป ย่อมมีการขาดราตรีแน่นอน แต่เพราะเหตุแห่งการไม่รู้ ย่อมพ้นจากอาบัติทุกกฏเพราะวัตรขาด. อนึ่ง ในอรรถกถาชื่อกุรุนทีเป็นต้น กล่าวไว้ว่า "พึงกล่าวโดยนัยที่กล่าวไว้สำหรับภิกษุผู้มีวัตรอันไม่ขาดนั่นแล" คำนั้นปรากฏว่าสมควรยิ่งกว่า เพราะความเป็นของอันกำหนดแล้วด้วยสีมาอันเป็นอุปจารแห่งปาริวาสิกวัตรเป็นต้น. พึงบอกในวันอุโบสถ, พึงบอกในวันปวารณา, พึงบอกแก่ภิกษุ ๔ รูป และภิกษุณี ๔ รูปทุกวัน. ถ้าการเที่ยวบิณฑบาตของภิกษุทั้งหลายสำเร็จในบ้านนั้น ภิกษุณีพึงไปที่นั่นเอง. ถ้าไม่สำเร็จ ภิกษุณีพึงเที่ยวบิณฑบาตในบ้านอื่นแล้วมาสู่บ้านนั้น แสดงตนแล้วพึงไป. หรือพึงกระทำสถานที่นัดหมายนอกบ้านว่า "ท่านจักเห็นพวกเราในสถานที่ชื่อโน้น" ภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตนั้นพึงไปสู่สถานที่นัดหมายแล้วบอก. เมื่อไม่เห็นในสถานที่นัดหมาย พึงไปสู่วิหารแล้วบอก. ในวิหาร พึงบอกแก่ภิกษุทั้งหมด. ถ้าไม่สามารถบอกแก่ภิกษุทั้งหมดได้ พึงยืนอยู่นอกสีมาอันเป็นอุปจารแล้วส่งภิกษุณีทั้งหลายไป. ภิกษุณีเหล่านั้นพึงบอกแก่ภิกษุ ๔ รูปที่นิมนต์มาแล้ว. ถ้าวิหารไกลและเป็นที่น่าระแวง พึงพาอุบาสกและอุบาสิกาทั้งหลายไป. อนึ่ง ถ้าภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตนี้อยู่รูปเดียว ย่อมต้องอาบัติเพราะการอยู่ปราศจากราตรี เพราะเหตุนั้น พึงสมมติภิกษุณีผู้เป็นปกตัตตะรูปหนึ่งให้แก่ภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตนั้น เพื่อประโยชน์แก่การอยู่ในที่ที่มีหลังคาเดียวกัน. එවං අඛණ්ඩං මානත්තං චරිත්වා වීසතිගණෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ වුත්තනයෙනෙව අබ්භානං කාතබ්බං. සචෙ මානත්තං චරමානා අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජති, මූලාය පටිකස්සිත්වා [Pg.32] තස්සා ආපත්තියා මානත්තං දාතබ්බන්ති කුරුන්දියං වුත්තං. ඉදං ‘‘පක්ඛමානත්තං’’ නාම. ภิกษุณีประพฤติมานัตโดยไม่ขาดอย่างนี้แล้ว พึงกระทำอัพภานโดยนัยที่กล่าวไว้ในภิกษุณีสงฆ์มีคณะยี่สิบนั้นแล. ในกุรุนทีกล่าวไว้ว่า "ถ้าภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตอยู่ต้องระหว่างอาบัติ พึงชักกลับสู่มูลแล้วพึงให้มานัตเพราะอาบัตินั้น" มานัตนี้ชื่อว่า "ปักขมานัต". ‘‘සමොධානමානත්තං’’ පන තිවිධං හොති – ඔධානසමොධානං, අග්ඝසමොධානං, මිස්සකසමොධානන්ති. තත්ථ යදෙතං පරතො උදායිත්ථෙරස්ස පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං පරිවසන්තස්ස පරිවාසෙ ච මානත්තාරහට්ඨානෙ ච අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා මූලායපටිකස්සිතස්ස ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො තිස්සන්නං ආපත්තීනං ඡාරත්තං මානත්තං දෙතූ’’ති මානත්තං අනුඤ්ඤාතං, ඉදං ‘‘ඔධානසමොධානං’’ නාම. ඉදඤ්හි පුනප්පුනං මූලායපටිකස්සනෙන පරිවුත්ථදිවසෙ ඔධුනිත්වා පුරිමාපත්තීහි සද්ධිං සමොධාය දින්නං, තස්මා ඔධානසමොධානන්ති වුච්චති. කුරුන්දියං පන ‘‘සමොධානපරිවාසං වුත්ථස්ස දාතබ්බං මානත්තං සමොධානමානත්ත’’න්ති වුත්තං. තම්පි තෙන පරියායෙන යුජ්ජති. อนึ่ง "สโมธานมานัต" มีสามอย่าง คือ โอธานสโมธานมานัต, อัคฆสโมธานมานัต, และมิสสกสโมธานมานัต. ในสโมธานมานัตสามอย่างนั้น มานัตใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแก่พระอุทยีเถระผู้ประพฤติปริวาสเพราะอาบัติที่ปกปิดไว้ห้าวัน และผู้ถูกชักกลับสู่มูลแล้วเพราะต้องระหว่างอาบัติในปริวาสและในสถานที่ควรแก่มานัต ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น สงฆ์จงให้มานัต ๖ ราตรี แก่ภิกษุอุทยี เพราะอาบัติ ๓ อย่าง" มานัตนี้ชื่อว่า "โอธานสโมธานมานัต". จริงอยู่ มานัตนี้อันสงฆ์ให้แล้วโดยการชักกลับสู่มูลบ่อยๆ สลัดทิ้งวันทั้งหลายที่ประพฤติแล้ว และรวมเข้ากับอาบัติทั้งหลายก่อน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าโอธานสโมธาน. อนึ่ง ในกุรุนทีกล่าวไว้ว่า "มานัตที่พึงให้แก่ภิกษุผู้ประพฤติสโมธานปริวาสแล้ว เรียกว่าสโมธานมานัต" คำนั้นก็สมควรโดยปริยายนั้น. අග්ඝසමොධානං පන මිස්සකසමොධානඤ්ච අග්ඝසමොධානමිස්සකසමොධානපරිවාසාවසානෙ දාතබ්බමානත්තමෙව වුච්චති, තං පරිවාසකම්මවාචානුසාරෙන යොජෙත්වා දාතබ්බං. එත්තාවතා යං වුත්තං ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං දෙතූතිආදිනා නයෙන පාළියං අනෙකෙහි ආකාරෙහි පරිවාසො ච මානත්තඤ්ච වුත්තං, තස්ස යස්මා ආගතාගතඨානෙ විනිච්ඡයො වුච්චමානො පාළි විය අතිවිත්ථාරං ආපජ්ජති, න ච සක්කා හොති සුඛෙන පරිග්ගහෙතුං, තස්මා නං සමොධානෙත්වා ඉධෙව දස්සෙස්සාමා’’ති, තදිදං අත්ථතො සම්පාදිතං හොති. อนึ่ง อัคฆสโมธานมานัตและมิสสกสโมธานมานัตนั้น ย่อมหมายถึงมานัตที่พึงให้ในที่สุดแห่งอัคฆสโมธานปริวาสและมิสสกสโมธานปริวาสเท่านั้น มานัตนั้นพึงประกอบโดยอนุโลมตามปริวาสกรรมวาจาแล้วพึงให้. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ คำใดที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น สงฆ์จงให้ปริวาส ๑ วัน แก่ภิกษุอุทยี เพราะอาบัติสังฆาทิเสสที่ปกปิดไว้ ๑ วัน อันเกิดจากการปล่อยน้ำอสุจิด้วยความจงใจ" ดังนี้เป็นต้น โดยนัยที่ปริวาสและมานัตกล่าวไว้ในบาลีด้วยอาการหลายอย่าง เพราะเหตุว่าเมื่อวินิจฉัยกล่าวไว้ในที่มาถึงแต่ละแห่ง ย่อมถึงความพิสดารเกินไปเหมือนบาลี และไม่สามารถกำหนดได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น เราจักรวมเข้าแล้วแสดงไว้ในที่นี้เอง" ดังนี้ คำนั้นย่อมเป็นอันทำให้สำเร็จแล้วโดยอรรถ. පටිච්ඡන්නපරිවාසකථා ปฏิจฉันนปริวาสกถา 102. ඉදානි යා තාව අයං පටිච්ඡන්නාය එකිස්සා ආපත්තියා වසෙන පාළි වුත්තා, සා උත්තානත්ථාව. ๑๐๒. ในกาลบัดนี้ พระบาลีใดนี้ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอำนาจแห่งอาบัติหนึ่งที่ปกปิดไว้ก่อน พระบาลีนั้นมีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) นั่นแล. 108. තතො පරං ද්වීහතීහචතූහපඤ්චාහපටිච්ඡන්නානං වසෙන පාළිං වත්වා පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය පරිවාසතො පට්ඨාය අන්තරාපත්ති දස්සිතා. යස්මා පන තං ආපත්තිං ආපන්නො මූලායපටිකස්සනාරහො නාම හොති, තස්මාස්ස [Pg.33] තත්ථ මූලායපටිකස්සනං අනුඤ්ඤාතං. සචෙ පන නික්ඛිත්තවත්තො ආපජ්ජති, මූලායපටිකස්සනාරහො න හොති. කස්මා? යස්මා න සො පරිවසන්තො ආපන්නො, පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතො ආපන්නො, තස්මා තස්සා ආපත්තියා විසුං මානත්තං චරිතබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නා හොති පරිවාසොපි වසිතබ්බො. යඤ්චෙතං මූලායපටිකස්සනං වුත්තං, තස්මිම්පි කතෙ පරිවුත්ථදිවසා මක්ඛිතා හොන්ති. ඉති පරිවාසෙ අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා පුන මානත්තාරහස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං, තස්මිම්පි කතෙ පරිවුත්ථදිවසා මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො පරිවුත්ථපරිවාසස්ස තාසං තිස්සන්නම්පි ආපත්තීනං සමොධානමානත්තං දස්සිතං. තතො මානත්තචාරිකස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං. තස්මිං පන පටිකස්සනෙ කතෙ මානත්තචිණ්ණදිවසාපි පරිවුත්ථදිවසාපි මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො අබ්භානාරහස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං. තස්මිම්පි කතෙ සබ්බෙ තෙ මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො පරං සබ්බා අන්තරාපත්තියො යොජෙත්වා අබ්භානකම්මං දස්සිතං. එවං පටිච්ඡන්නවාරෙ එකාහපටිච්ඡන්නාදිවසෙන පඤ්ච, අන්තරාපත්තිවසෙන චතස්සොති නව කම්මවාචා දස්සිතා හොන්ති. ๑๐๘. หลังจากนั้น พระบาลีได้แสดงอาบัติอันตราระหว่างด้วยอำนาจแห่งอาบัติที่ปกปิดไว้ ๒ วัน ๓ วัน ๔ วัน และ ๕ วัน โดยเริ่มจากปริวาสของอาบัติที่ปกปิดไว้ ๕ วัน เพราะว่าภิกษุผู้ต้องอาบัติอันตราระหว่างนั้น ชื่อว่าควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม (มูลายปฏิกัสสนะ) ฉะนั้น การชักเข้าหาอาบัติเดิมจึงเป็นที่อนุญาตแก่ภิกษุนั้นในเรื่องอาบัติอันตราระหว่างนั้น แต่ถ้าภิกษุผู้มีวัตรอันวางไว้แล้ว (งดประพฤติวัตร) ต้องอาบัติ ภิกษุนั้นไม่ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม เพราะเหตุใด? เพราะภิกษุนั้นไม่ได้ต้องอาบัติขณะกำลังประพฤติปริวาส แต่ต้องอาบัติขณะตั้งอยู่ในฐานะปกติ ฉะนั้น จึงควรประพฤติมานัตต่างหากสำหรับอาบัตินั้น ถ้าอาบัตินั้นถูกปกปิดไว้ ก็ควรประพฤติปริวาสด้วย และเมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมที่กล่าวไว้แล้วนั้น วันที่ประพฤติปริวาสมาแล้วก็เป็นอันถูกลบล้างไป ดังนั้น หลังจากแสดงอาบัติอันตราระหว่างในปริวาสแล้ว ก็ได้แสดงอาบัติอันตราระหว่างของภิกษุผู้ควรแก่มานัตอีกครั้ง และกล่าวถึงการชักเข้าหาอาบัติเดิม เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมนั้น วันที่ประพฤติปริวาสมาแล้วก็เป็นอันถูกลบล้างไปเช่นกัน หลังจากนั้น ได้แสดงสมุจจยมานัตสำหรับอาบัติทั้งสามเหล่านั้นของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสมาแล้ว หลังจากนั้น ได้แสดงอาบัติอันตราระหว่างของภิกษุผู้กำลังประพฤติมานัต และกล่าวถึงการชักเข้าหาอาบัติเดิม แต่เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมนั้น วันที่ประพฤติมานัตมาแล้วและวันที่ประพฤติปริวาสมาแล้วก็เป็นอันถูกลบล้างไปเช่นกัน หลังจากนั้น ได้แสดงอาบัติอันตราระหว่างของภิกษุผู้ควรแก่อัพภาน และกล่าวถึงการชักเข้าหาอาบัติเดิม เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมนั้น วันทั้งหมดเหล่านั้นก็เป็นอันถูกลบล้างไปเช่นกัน หลังจากนั้น ได้แสดงอัพภานกรรมโดยประมวลอาบัติอันตราระหว่างทั้งหมดเข้าด้วยกัน ดังนั้น ในวาระแห่งอาบัติปกปิด ได้แสดงกรรมวาจา ๙ บท คือ กรรมวาจา ๕ บทด้วยอำนาจแห่งอาบัติที่ปกปิดไว้ ๑ วันเป็นต้น และกรรมวาจา ๔ บทด้วยอำนาจแห่งอาบัติอันตราระหว่าง පටිච්ඡන්නපරිවාසකථා නිට්ඨිතා. เรื่องปกปิดปริวาสจบแล้ว. සමොධානපරිවාසකථා เรื่องสมุจจยปริวาส 125. තතො පරං පක්ඛපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා අන්තොපරිවාසතො පට්ඨාය පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය අන්තරාපත්තියා වසෙන සමොධානපරිවාසො ච, සමොධානමානත්තඤ්ච දස්සිතං. එත්ථ ච මානත්තචාරිකමානත්තාරහකාලෙපි ආපන්නාය ආපත්තියා මූලායපටිකස්සනෙ කතෙ මානත්තචිණ්ණදිවසාපි පරිවාසපරිවුත්ථදිවසාපි සබ්බෙ මක්ඛිතාව හොන්ති. කස්මා? යස්මා පටිච්ඡන්නා අන්තරාපත්ති. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘මූලාය පටිකස්සිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමොධානපරිවාසං දත්වා ඡාරත්තං මානත්තං දෙතූ’’ති. තතො පරං සබ්බා අන්තරාපත්තියො යොජෙත්වා අබ්භානකම්මං දස්සෙත්වා සුක්කවිස්සට්ඨිවත්ථු නිට්ඨාපිතං. ๑๒๕. หลังจากวาระแห่งอาบัติปกปิดนั้น ได้แสดงสมุจจยปริวาสและสมุจจยมานัต โดยเริ่มจากอาบัติที่ปกปิดไว้กึ่งเดือน ด้วยอำนาจแห่งอาบัติอันตราระหว่างที่ปกปิดไว้ ๕ วัน และในวาระนี้ เมื่อมีการชักเข้าหาอาบัติเดิมสำหรับอาบัติที่ต้องในขณะที่กำลังประพฤติมานัตหรือควรแก่มานัต วันที่ประพฤติมานัตมาแล้วและวันที่ประพฤติปริวาสมาแล้วทั้งหมดก็เป็นอันถูกลบล้างไป เพราะเหตุใด? เพราะเป็นอาบัติอันตราระหว่างที่ถูกปกปิดไว้ ด้วยเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พึงชักเข้าหาอาบัติเดิม... ให้สมุจจยปริวาสแก่อาบัติก่อน แล้วพึงให้มานัต ๖ ราตรี" หลังจากนั้น ได้แสดงอัพภานกรรมโดยประมวลอาบัติอันตราระหว่างทั้งหมดเข้าด้วยกัน แล้วเรื่องสุกกวิสสัฏฐิจบแล้ว සමොධානපරිවාසකථා නිට්ඨිතා. เรื่องสมุจจยปริวาสจบแล้ว. සුක්කවිස්සට්ඨිකථා ච නිට්ඨිතා. และเรื่องสุกกวิสสัฏฐิจบแล้ว. අග්ඝසමොධානපරිවාසකථා เรื่องอัคฆสมุจจยปริวาส 134. තතො එකාපත්තිමූලකඤ්ච ආපත්තිවඩ්ඪනකඤ්චාති ද්වෙ නයෙ දස්සෙත්වා අග්ඝසමොධානපරිවාසො දස්සිතො. ๑๓๔. หลังจากนั้น ได้แสดงอัคฆสมุจจยปริวาส โดยแสดงนัย ๒ อย่าง คือ นัยที่มีอาบัติเดียวเป็นมูล และนัยที่ทำให้อาบัติพอกพูนขึ้น තතො [Pg.34] සඤ්චිච්ච අනාරොචිතාපත්තිවත්ථුං දස්සෙත්වා සඤ්චිච්ච අජානනඅස්සරණවෙමතිකභාවෙහි අනාරොචිතාය ආපත්තියා පච්ඡා ලජ්ජිධම්මෙ වා ඤාණසරණනිබ්බෙමතිකභාවෙසු වා උප්පන්නෙසු යං කාතබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉධ පන භික්ඛවෙ’’තිආදිනා නයෙන පාළි ඨපිතා. තතො අජානනඅස්සරණවෙමතිකපටිච්ඡන්නානං අප්පටිච්ඡන්නභාවං දස්සෙතුං තථෙව පාළි ඨපිතා. หลังจากนั้น ได้แสดงเรื่องวัตถุแห่งอาบัติที่ไม่ได้บอกกล่าวโดยจงใจ และเพื่อแสดงวิธีปฏิบัติที่ควรทำเมื่อภิกษุไม่ได้บอกกล่าวอาบัติโดยจงใจเพราะความไม่รู้ ความระลึกไม่ได้ หรือความสงสัย แล้วภายหลังเกิดธรรมของภิกษุผู้มีความละอายขึ้น หรือเกิดความรู้ ความระลึกได้ ความไม่มีความสงสัยขึ้นมา จึงได้ตั้งพระบาลีไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้..." หลังจากพระบาลีนั้น ได้ตั้งพระบาลีไว้เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงความเป็นอาบัติที่ไม่ได้ปกปิดแห่งอาบัติที่ปกปิดไว้เพราะความไม่รู้ ความระลึกไม่ได้ หรือความสงสัย අග්ඝසමොධානපරිවාසකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอัคฆสมุจจยปริวาสจบแล้ว. ද්වෙමාසපරිවාසකථා เรื่องปริวาส ๒ เดือน 138. තතො ද්වින්නං ආපත්තීනං ද්වෙමාසපටිච්ඡන්නානං එකමාසපරිවාසයාචනවත්ථුං දස්සෙත්වා අසඤ්චිච්ච අජානනඅස්සරණවෙමතිකභාවෙහි අනාරොචිතෙ ඉතරස්මිං මාසෙ පච්ඡා ලජ්ජිධම්මාදීසු උප්පන්නෙසු යං කාතබ්බං, තං දස්සෙතුං අජානනඅස්සරණවෙමතිකපටිච්ඡන්නස්ස ච ආපන්නභාවං දස්සෙතුං පුරිමනයෙනෙව පාළි ඨපිතා. ๑๓๘. หลังจากนั้น ได้แสดงเรื่องวัตถุแห่งการขอปริวาส ๑ เดือน สำหรับอาบัติ ๒ อย่างที่ปกปิดไว้ ๒ เดือน และเพื่อแสดงวิธีปฏิบัติที่ควรทำเมื่อไม่ได้บอกกล่าวอาบัติในเดือนอื่นโดยไม่จงใจเพราะความไม่รู้ ความระลึกไม่ได้ หรือความสงสัย แล้วภายหลังเกิดธรรมของภิกษุผู้มีความละอาย เป็นต้น ขึ้นมา และเพื่อแสดงความเป็นผู้ต้องอาบัติแห่งภิกษุผู้ปกปิดไว้เพราะความไม่รู้ ความระลึกไม่ได้ หรือความสงสัย จึงได้ตั้งพระบาลีไว้ด้วยนัยอย่างเดิม ද්වෙමාසපරිවාසකථා නිට්ඨිතා. เรื่องปริวาส ๒ เดือนจบแล้ว. සුද්ධන්තපරිවාසාදිකථා เรื่องสุทธันตปริวาสเป็นต้น 156. තතො ‘‘ආපත්තිපරියන්තං න ජානාති, රත්තිපරියන්තං න ජානාතී’’තිආදිනා නයෙන සුද්ධන්තපරිවාසො දස්සිතො. ๑๕๖. หลังจากนั้น ได้แสดงสุทธันตปริวาสด้วยนัยมีอาทิว่า "ไม่รู้ที่สุดแห่งอาบัติ ไม่รู้ที่สุดแห่งราตรี" 160. තතො පරං පාරිවාසිකං ආදිං කත්වා විබ්භමිත්වා පුනඋපසම්පන්නාදීසු පටිපත්තිදස්සනත්ථං පාළි ඨපිතා. ๑๖๐. หลังจากนั้น ได้ตั้งพระบาลีไว้เพื่อแสดงข้อปฏิบัติสำหรับภิกษุผู้ประพฤติปริวาสเป็นต้น ที่สึกไปแล้วกลับมาอุปสมบทใหม่เป็นต้น 165. තත්ථ ‘‘අන්තරා සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජති පරිමාණා අප්පටිච්ඡන්නායො’’තිආදීසු ආපත්තිපරිච්ඡෙදවසෙන පරිමාණායො චෙව අප්පටිච්ඡන්නායො චාති අත්ථො. ๑๖๕. ในบทเหล่านั้น ในคำมีอาทิว่า "ในระหว่างต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก ที่มีประมาณและไม่ได้ปกปิดไว้" นั้น มีอรรถว่า ต้องอาบัติที่มีประมาณและไม่ได้ปกปิดไว้ ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดอาบัติ 166. පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙති එකොව සො ආපත්තික්ඛන්ධො, පච්ඡා ඡාදිතත්තා පන ‘‘පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙ’’ති වුත්තං. පුරිමස්මින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ๑๖๖. ในบทว่า "ในกองอาบัติหลัง" นั้น กองอาบัตินั้นมีเพียงกองเดียว แต่เพราะถูกปกปิดไว้ภายหลัง จึงกล่าวว่า "ในกองอาบัติหลัง" แม้ในบทว่า "ในกองอาบัติก่อน" ก็มีนัยเดียวกันนี้ 180. වවත්ථිතා සම්භින්නාති සභාගවිසභාගානමෙවෙතං පරියායවචනං. ๑๘๐. คำว่า "ววัตถิตา สัมภินนา" นี้ เป็นคำไวพจน์ของอาบัติที่เป็นสภาคะและวิสภาคะเท่านั้น සුද්ධන්තපරිවාසාදිකථා නිට්ඨිතා. เรื่องสุทธันตปริวาสเป็นต้นจบแล้ว. ද්වෙභික්ඛුවාරඑකාදසකාදිකථා เรื่องวาระภิกษุสองรูปและเอกาทสกะเป็นต้น 181. තතො [Pg.35] පරං යො පටිච්ඡාදෙති, තස්මිං පටිපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘ද්වෙ භික්ඛූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මිස්සකන්ති ථුල්ලච්චයාදීහි මිස්සකං. සුද්ධකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං විනා ලහුකාපත්තික්ඛන්ධමෙව. ๑๘๑. หลังจากนั้น ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ภิกษุ ๒ รูป" เพื่อแสดงข้อปฏิบัติในภิกษุผู้ปกปิดอาบัติ ในคำเหล่านั้น คำว่า "มิสสกะ" หมายถึงอาบัติที่ระคนด้วยอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้น ส่วนคำว่า "สุทธกะ" หมายถึงกองอาบัติเบาเท่านั้น เว้นสังฆาทิเสส 184. තතො පරං අවිසුද්ධවිසුද්ධභාවදස්සනත්ථං ‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනතො වා අධිප්පායතො වා අනුත්තානං නාම කිඤ්චි නත්ථි, තස්මා තඤ්ච ඉතො පුබ්බෙ අවුත්තඤ්ච සබ්බං පාළිඅනුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. ๑๘๔. หลังจากนั้น ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ ภิกษุต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นอันมาก" เพื่อแสดงความเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์และผู้บริสุทธิ์ ในคำเหล่านั้น ไม่มีบทใดที่ไม่ชัดเจนทั้งโดยพยัญชนะหรือโดยอรรถ ฉะนั้น ทั้งคำนั้นและคำที่ไม่ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ทั้งหมด พึงทราบตามแนวพระบาลีเท่านั้น ද්වෙභික්ඛුවාරඑකාදසකාදිකථා නිට්ඨිතා. เรื่องวาระภิกษุสองรูปและเอกาทสกะเป็นต้นจบแล้ว. සමුච්චයක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสมุจจยขันธกะจบแล้ว. 4. සමථක්ඛන්ධකං ๔. สมถขันธกะ සම්මුඛාවිනයකථා เรื่องสัมมุขาวินัย 186-187. සමථක්ඛන්ධකෙ [Pg.36] – ‘‘අධම්මවාදී පුග්ගලො’’තිආදීනි ඡ මාතිකාපදානි නික්ඛිපිත්වා ‘‘අධම්මවාදී පුග්ගලො ධම්මවාදිං පුග්ගලං සඤ්ඤාපෙතී’’තිආදිනා නයෙන විත්ථාරො වුත්තො. තත්ථ සඤ්ඤාපෙතීති කාරණපතිරූපකානි වත්වා පරිතොසෙත්වා ජානාපෙති. නිජ්ඣාපෙතීති යථා සො තං අත්ථං නිජ්ඣායති, ඔලොකෙති; එවං කරොති. පෙක්ඛති අනුපෙක්ඛතීති යථා සො තං අත්ථං පෙක්ඛති චෙව පුනප්පුනඤ්ච පෙක්ඛති; එවං කරොති. දස්සෙති අනුදස්සෙතීති තෙසඤ්ඤෙව පරියායවචනානි. අධම්මෙන වූපසම්මතීති යස්මා සො අධම්මමෙව ‘‘අයං ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන මොහෙත්වා දස්සෙති, තස්මා අධම්මෙන වූපසම්මති නාම. ในสมถขันธ์ ในบทว่า “บุคคลผู้กล่าวอธรรม” เป็นต้น ทรงวางมาติกาบท ๖ บทไว้แล้ว ทรงแสดงเนื้อความพิสดารโดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลผู้กล่าวอธรรม ย่อมให้บุคคลผู้กล่าวธรรมยินยอม” ในวิภังค์ที่แสดงพิสดารนั้น คำว่า “ย่อมให้ยินยอม” คือ กล่าวเหตุที่คล้ายของจริง ให้ยินดีแล้ว ย่อมให้รู้ คำว่า “ย่อมให้พิจารณา” คือ ย่อมกระทำโดยประการที่บุคคลนั้นจะพิจารณา ดูอรรถนั้น คำว่า “ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งตาม” คือ ย่อมกระทำโดยประการที่บุคคลนั้นย่อมเพ่งอรรถนั้นก่อนด้วย ย่อมเพ่งบ่อยๆ ด้วย คำว่า “ย่อมแสดง ย่อมแสดงตาม” เป็นคำไวพจน์ของคำว่า “ย่อมเพ่ง ย่อมเพ่งตาม” นั่นเอง คำว่า “ย่อมระงับด้วยอธรรม” คือ เพราะบุคคลนั้นย่อมแสดงอธรรมนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า “นี้เป็นธรรม” โดยให้หลง หรือโดยแสดง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าย่อมระงับด้วยอธรรม 188. ධම්මෙන වූපසම්මතීති යස්මා ධම්මවාදී ධම්මමෙව ‘‘අයං ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන අමොහෙත්වා දස්සෙති, තස්මා ධම්මෙන වූපසම්මති නාම. ๑๘๘. คำว่า “ย่อมระงับด้วยธรรม” คือ เพราะธัมมวาทีบุคคลย่อมแสดงธรรมนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า “นี้เป็นธรรม” โดยไม่ให้หลง หรือโดยแสดง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าย่อมระงับด้วยธรรม සම්මුඛාවිනයකථා නිට්ඨිතා. เรื่องสัมมุขาวินัย จบแล้ว සතිවිනයකථා เรื่องสติวินัย 195. පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ ධම්මිකානි සතිවිනයස්ස දානානීති එත්ථ සුද්ධස්ස අනාපත්තිකස්ස දානං එකං, අනුවදිතස්ස දානං එකං, යාචිතස්ස දානං එකං, සඞ්ඝෙන දානං එකං, ධම්මෙන සමග්ගදානං එකන්ති එවං පඤ්ච. එතානි පන එකෙකඅඞ්ගවසෙන න ලබ්භන්ති, තස්මා දෙසනාමත්තමෙවෙතං, පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං පන සතිවිනයදානං ධම්මිකන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. තත්ථ ච අනුවදන්තීති චොදෙන්ති. සෙසං උත්තානමෙව. අයං පන සතිවිනයො ඛීණාසවස්සෙව දාතබ්බො න අඤ්ඤස්ස, අන්තමසො අනාගාමිනොපි. සො ච ඛො අඤ්ඤෙන චොදියමානස්සෙව, න අචොදියමානස්ස. දින්නෙ ච පන තස්මිං චොදකස්ස කථා න රුහති. චොදෙන්තොපි ‘‘අයං ඛීණාසවො සතිවිනයලද්ධො, කො තුය්හං කථං ගහෙස්සතී’’ති අපසාදෙතබ්බතං ආපජ්ජති. ๑๙๕. ในบทว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การให้สติวินัยที่เป็นธรรม ๕ ประการเหล่านี้” นี้ การให้แก่พระอรหันต์ผู้บริสุทธิ์ไม่มีอาบัติ เป็นองค์หนึ่ง, การให้แก่พระอรหันต์ผู้ถูกโจท เป็นองค์หนึ่ง, การให้แก่พระอรหันต์ผู้ขอสติวินัย เป็นองค์หนึ่ง, การที่สงฆ์ให้ เป็นองค์หนึ่ง, การที่สงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันให้โดยธรรม เป็นองค์หนึ่ง รวมเป็น ๕ ประการนี้ แต่องค์ ๕ เหล่านี้ ย่อมไม่ได้โดยความเป็นองค์เดี่ยวๆ เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงเป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่การให้สติวินัยที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นธรรม นี้เป็นอรรถในบทนี้ และในบทนั้น คำว่า “อนุวทนฺติ” คือ ย่อมโจท ส่วนที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว แต่สติวินัยนี้ พึงให้แก่พระอรหันต์เท่านั้น ไม่พึงให้แก่บุคคลอื่น แม้พระอนาคามีก็ไม่พึงให้ และสติวินัยนั้น พึงให้แก่พระอรหันต์ผู้ถูกผู้อื่นโจทเท่านั้น ไม่พึงให้แก่พระอรหันต์ผู้ไม่ถูกโจท และเมื่อให้สติวินัยนั้นแล้ว คำพูดของโจทก์ย่อมไม่ขึ้น แม้โจทก์เมื่อโจทอยู่ ก็ย่อมถึงความเป็นผู้ควรถูกข่มขู่ว่า “พระอรหันต์รูปนี้ได้รับสติวินัยแล้ว ใครจักรับคำพูดของท่าน” සතිවිනයකථා නිට්ඨිතා. เรื่องสติวินัย จบแล้ว අමූළ්හවිනයකථා เรื่องอมูฬหวินัย 196. භාසිතපරික්කන්තන්ති [Pg.37] වාචාය භාසිතං කායෙන පරික්කන්තං; පරික්කමිත්වා කතන්ති අත්ථො. සරතායස්මා එවරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජිතාති එත්ථ සරතු ආයස්මා එවරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජිතා; ආයස්මා එවරූපියා ආපත්තියාති අයමත්ථො. ආපජ්ජිත්වාති වා පාඨො, තස්සත්ථො – පඨමං ආපජ්ජිත්වා පච්ඡා තං ආපත්තිං සරතු ආයස්මාති. ๑๙๖. คำว่า “ภาสิตปริกฺกนฺตํ” คือ อันวาจาพูดแล้ว อันกายก้าวล่วงกระทำแล้ว อรรถว่า อันก้าวล่วงกระทำแล้ว ในบทว่า “สรตายสฺมา...อาปชฺชิตา” นี้ อรรถคือ ขอท่านผู้มีอายุจงระลึกถึงอาบัติมีสภาพอย่างนี้ที่ต้องแล้ว หรือ (อรรถว่า) ท่านผู้มีอายุ (จงระลึก) ถึงอาบัติมีสภาพอย่างนี้ หรือมีบทว่า “อาปชฺชิตฺวา” อรรถของบทนั้นคือ ขอท่านผู้มีอายุจงต้องอาบัติก่อนแล้วระลึกถึงอาบัตินั้นในภายหลัง අමූළ්හවිනයකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอมูฬหวินัย จบแล้ว යෙභුය්‍යසිකාකථා เรื่องเยภุยยสิกา 202. යෙභුය්‍යසිකාය වූපසමෙතුන්ති එත්ථ යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, එසා යෙභුය්‍යසිකා නාම. ๒๐๒. ในบทว่า “พึงระงับด้วยเยภุยยสิกา” นี้ กิริยาใดที่ทำให้ธัมมวาทีบุคคลทั้งหลายมีมากกว่า กิริยาที่ธัมมวาทีบุคคลมีมากกว่านี้ ชื่อว่า เยภุยยสิกา 204. අධම්මිකසලාකග්ගාහෙසු ඔරමත්තකන්ති පරිත්තං අප්පමත්තකං භණ්ඩනමත්තමෙව. න ච ගතිගතන්ති ද්වෙ තයො ආවාසෙ න ගතං, තත්ථ තත්ථෙව වා ද්වත්තික්ඛත්තුං අවිනිච්ඡිතං. න ච සරිතසාරිතන්ති ද්වත්තික්ඛත්තුං තෙහි භික්ඛූහි සයං සරිතං වා අඤ්ඤෙහි සාරිතං වා න හොති. ජානාතීති සලාකං ගාහෙන්තො ජානාති ‘‘අධම්මවාදී බහුතරා’’ති. අප්පෙව නාමාති ඉමිනා නීහාරෙන සලාකාය ගාහියමානාය ‘‘අපි නාම අධම්මවාදිනො බහුතරා අස්සූ’’ති අයමස්ස අජ්ඣාසයො හොති. අපරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. ๒๐๔. ในการให้จับสลากที่ไม่เป็นธรรม คำว่า “โอรมตฺตกํ” คือ เป็นเพียงการทะเลาะกันเล็กน้อยนิดหน่อยเท่านั้น คำว่า “น จ คติคตํ” คือ ไม่ถึงอาวาส ๒-๓ แห่ง หรือยังไม่ตัดสิน ๒-๓ ครั้งในอาวาสนั้นๆ คำว่า “น จ สริตสาริตํ” คือ อันภิกษุเหล่านั้นระลึกได้เอง หรืออันภิกษุอื่นให้ระลึกได้ ๒-๓ ครั้ง ก็หามิได้ คำว่า “ชานาติ” คือ ภิกษุผู้ให้จับสลากย่อมรู้ว่า “อธัมมวาทีบุคคลมีมากกว่า” คำว่า “อปฺเปว นาม” คือ ด้วยนัยนี้ เมื่อให้จับสลาก ความตั้งใจของภิกษุนั้นย่อมมีว่า “ทำไฉนอธัมมวาทีบุคคลทั้งหลายพึงมีมากกว่า” ในเหตุ ๒ อย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน අධම්මෙන ගණ්හන්තීති අධම්මවාදිනො ‘‘එවං මයං බහූ භවිස්සාමා’’ති ද්වෙ ද්වෙ සලාකායො ගණ්හන්ති. වග්ගා ගණ්හන්තීති ද්වෙ ධම්මවාදිනො එකං ධම්මවාදිසලාකං ගණ්හන්ති ‘‘එවං ධම්මවාදිනො න බහූ භවිස්සන්තී’’ති මඤ්ඤමානා. න ච යථාදිට්ඨියා ගණ්හන්තීති ධම්මවාදිනො හුත්වා ‘‘බලවපක්ඛං භජිස්සාමා’’ති අධම්මවාදිසලාකං ගණ්හන්ති. ධම්මිකසලාකග්ගාහෙසු අයමෙවත්ථො පරිවත්තෙත්වා වෙදිතබ්බො. එවං සලාකං ගාහෙත්වා සචෙ බහුතරා ධම්මවාදිනො හොන්ති; යථා තෙ වදන්ති, එවං තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බං, එවං යෙභුය්‍යසිකාය වූපසන්තං හොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරතොපි ආගමිස්සති. คำว่า “ย่อมจับด้วยอธรรม” คือ อธัมมวาทีบุคคลทั้งหลายย่อมจับสลากครั้งละ ๒ อัน โดยคิดว่า “อย่างนี้ พวกเราจักมีมาก” คำว่า “ย่อมจับเป็นพวก” คือ ธัมมวาทีบุคคล ๒ รูป ย่อมจับสลากของธัมมวาทีเพียง ๑ อัน โดยสำคัญว่า “อย่างนี้ ธัมมวาทีบุคคลทั้งหลายจักไม่มาก” คำว่า “ย่อมไม่จับตามทิฏฐิ” คือ ทั้งที่เป็นธัมมวาที แต่คิดว่า “พวกเราจักเข้าข้างฝ่ายที่มีกำลัง” จึงจับสลากของอธัมมวาที ในการให้จับสลากที่เป็นธรรม พึงทราบอรรถนี้โดยกลับกัน อย่างนี้ เมื่อให้จับสลาก ถ้าธัมมวาทีบุคคลมีมากกว่า เมื่อเป็นอย่างนั้น พึงระงับอธิกรณ์นั้นตามที่ธัมมวาทีเหล่านั้นกล่าว อย่างนี้ ชื่อว่าระงับด้วยเยภุยยสิกา นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้ ส่วนพิสดารจักมีแจ้งในภายหลัง යෙභුය්‍යසිකාකථා නිට්ඨිතා. เรื่องเยภุยยสิกา จบแล้ว තස්සපාපියසිකාකථා เรื่องตัสสปาปิยสิกา 207. අසුචීති [Pg.38] අසුචීහි කායවචීකම්මෙහි සමන්නාගතො. අලජ්ජීති සඤ්චිච්ච ආපජ්ජනාදිනා අලජ්ජිලක්ඛණෙන සමන්නාගතො. සානුවාදොති සඋපවාදො. ඉති ඉමෙසඤ්ච තිණ්ණං අඞ්ගානං වසෙන තීණි කරණානි, සඞ්ඝෙන කරණං, ධම්මෙන සමග්ගෙන කරණන්ති ඉමානි ච ද්වෙති පඤ්ච තස්සපාපියසිකාකම්මස්ස කරණානි නාම හොන්ති. සෙසමෙත්ථ තජ්ජනීයාදීසු වුත්තනයමෙව. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – ඉදඤ්හි යො පාපුස්සන්නතාය පාපියො පුග්ගලො, තස්ස කත්තබ්බතො ‘‘තස්සපාපියසිකාකම්ම’’න්ති වුච්චති. ๒๐๗. คำว่า “อสุจี” คือ ประกอบด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่ไม่สะอาด คำว่า “อลชฺชี” คือ ประกอบด้วยลักษณะของคนไร้ยางอาย มีการต้องอาบัติทั้งที่รู้อยู่เป็นต้น คำว่า “สานุวาโท” คือ มีการติเตียนด้วย ด้วยอำนาจแห่งองค์ ๓ เหล่านี้ จึงเป็นการกระทำ ๓ อย่าง และการกระทำโดยสงฆ์ การกระทำโดยธรรมและโดยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน รวมเป็น ๒ อย่างนี้ จึงชื่อว่าการกระทำ ๕ อย่างของตัสสปาปิยสิกากรรม ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้มีนัยตามที่กล่าวแล้วในตัชชนียกรรมเป็นต้น ส่วนวจนัตถะในบทนี้คือ กรรมนี้ชื่อว่า “ตัสสปาปิยสิกากรรม” เพราะเป็นกรรมที่พึงทำแก่บุคคลผู้เป็นปาปิยะ เพราะความชั่วพอกพูน තස්සපාපියසිකාකථා නිට්ඨිතා. เรื่องตัสสปาปิยสิกา จบแล้ว තිණවත්ථාරකාදිකථා เรื่องติณวัตถารกะเป็นต้น 212. කක්ඛළත්තාය වාළත්තායාති කක්ඛළභාවාය චෙව වාළභාවාය ච. භෙදායාති සඞ්ඝභෙදාය. සබ්බෙහෙව එකජ්ඣන්ති කස්සචි ඡන්දං අනාහරිත්වා ගිලානෙපි තත්ථෙව ආනෙත්වා එකතො සන්නිපතිතබ්බං. තිණවත්ථාරකෙන වූපසමෙය්‍යාති එත්ථ ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා ‘‘තිණවත්ථාරකො’’ති වුත්තං. යථා හි ගූථං වා මුත්තං වා ඝට්ටියමානං දුග්ගන්ධතාය බාධති, තිණෙහි අවත්ථරිත්වා සුප්පටිච්ඡාදිතස්ස පනස්ස සො ගන්ධො න බාධති; එවමෙව යං අධිකරණං මූලානුමූලං ගන්ත්වා වූපසමියමානං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය භෙදාය සංවත්තති, තං ඉමිනා කම්මෙන වූපසන්තං ගූථං විය තිණවත්ථාරකෙන පටිච්ඡන්නං සුවූපසන්තං හොතීති ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා ‘‘තිණවත්ථාරකො’’ති වුත්තං. ๒๑๒. บทว่า กักขฬัตตายะ วาฬัตตายะ คือ เพื่อความเป็นของหยาบกระด้าง และเพื่อความเป็นของดุร้าย. บทว่า เภทายะ คือ เพื่อความแตกแยกแห่งสงฆ์. บทว่า สัพเพเหวะ เอกัชฌัง คือ ไม่นำฉันทะของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งมา แม้ภิกษุไข้ก็พึงนำมายังที่ระงับอธิกรณ์นั้นแล้วประชุมพร้อมกัน. ในบทว่า ติณวัตถารเกนะ วูปสเมยยะ นี้ กรรมนี้ถูกเรียกว่า "ติณวัตถารกะ" เพราะมีความคล้ายคลึงกับติณวัตถารกะ. เหมือนอุจจาระหรือปัสสาวะเมื่อถูกกระทบอยู่ ย่อมเบียดเบียนเพราะความเป็นของมีกลิ่นเหม็น แต่เมื่อบุคคลเอาหญ้ามากลบปิดไว้ดีแล้ว กลิ่นนั้นย่อมไม่เบียดเบียน ฉันใด อธิกรณ์ใดเมื่อถูกระงับโดยการสืบสาวไปถึงต้นตอแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความหยาบกระด้าง เพื่อความดุร้าย และเพื่อความแตกแยก ฉันนั้น อธิกรณ์นั้นเมื่อถูกระงับด้วยกรรมนี้ ย่อมสงบระงับดี เหมือนอุจจาระที่ถูกปกคลุมด้วยหญ้าสำหรับกลบ ฉะนั้น กรรมนี้จึงถูกเรียกว่า "ติณวัตถารกะ" เพราะมีความคล้ายคลึงกับติณวัตถารกะ. 213. ථුල්ලවජ්ජන්ති පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච. ගිහිපටිසංයුත්තන්ති ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනධම්මිකපටිස්සවෙසු ආපන්නං ආපත්තිං. ๒๑๓. บทว่า ถุลลวัชชัง คือ อาบัติปาราชิกและอาบัติสังฆาทิเสส. บทว่า คิหิปฏิสังยุตตัง คือ อาบัติที่ภิกษุต้องเพราะการด่า การดูหมิ่น หรือการผิดคำรับรองที่ประกอบด้วยธรรมต่อคฤหัสถ์ด้วยถ้อยคำที่ต่ำทราม. 214. එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ තෙ භික්ඛූ තාහි ආපත්තීහි වුට්ඨිතා හොන්තීති එවං තිණවත්ථාරකකම්මවාචාය කතාය කම්මවාචාපරියොසානෙ යත්තකා තත්ථ සන්නිපතිතා අන්තමසො සුත්තාපි සමාපන්නාපි අඤ්ඤවිහිතාපි සබ්බෙ තෙ භික්ඛූ යාව උපසම්පදමණ්ඩලතො පට්ඨාය ථුල්ලවජ්ජඤ්ච ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා ආපත්තියො ආපන්නා, සබ්බාහි තාහි ආපත්තීහි වුට්ඨිතා හොන්ති. යෙ පන ‘‘න [Pg.39] මෙතං ඛමතී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨාවිකම්මං කරොන්ති, තෙහි වා සද්ධිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාපි තත්ථ අනාගතා, ආගන්ත්වා වා ඡන්දං දත්වා පරිවෙණාදීසු නිසින්නා, තෙ ආපත්තීහි න වුට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඨපෙත්වා දිට්ඨාවිකම්මං ඨපෙත්වා යෙ න තත්ථ හොන්තී’’ති. ๒๑๔. บทว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นพ้นแล้วจากอาบัติเหล่านั้น คือ เมื่อทำกรรมวาจาติณวัตถารกะเสร็จสิ้นลง ภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกัน ณ ที่นั้นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นผู้หลับ ผู้เข้าสมาบัติ หรือผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่นก็ตาม นับตั้งแต่เขตอุปสมบทมณฑลเป็นต้นไป เว้นอาบัติถุลลวัชชะและคิหิปฏิสังยุตต์แล้ว อาบัติที่เหลือที่ต้องแล้วทั้งหมด ภิกษุเหล่านั้นย่อมพ้นจากอาบัติเหล่านั้น. ส่วนภิกษุเหล่าใดที่ทำทิฏฐาวิกัมม์แก่กันและกันว่า "กรรมนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" หรือภิกษุที่ต้องอาบัติร่วมกับภิกษุเหล่านั้นแล้วไม่มายังที่ระงับอธิกรณ์นั้น หรือมาแล้วให้ฉันทะแล้วนั่งอยู่ในบริเวณเป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่พ้นจากอาบัติ. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เว้นทิฏฐาวิกัมม์ เว้นผู้ที่ไม่ได้อยู่ในที่นั้น". තිණවත්ථාරකාදිකථා නිට්ඨිතා. เรื่องติณวัตถารกะเป็นต้น จบลงแล้ว. අධිකරණකථා เรื่องอธิกรณ์. 215. භික්ඛුනීනං අනුපඛජ්ජාති භික්ඛුනීනං අන්තො පවිසිත්වා. විවාදාධිකරණාදීනං වචනත්ථො දුට්ඨදොසවණ්ණනායං වුත්තොයෙව. විපච්චතාය වොහාරොති චිත්තදුක්ඛත්ථං වොහාරො; ඵරුසවචනන්ති අත්ථො. යො තත්ථ අනුවාදොති යො තෙසු අනුවදන්තෙසු උපවාදො. අනුවදනාති ආකාරනිදස්සනමෙතං; උපවදනාති අත්ථො. අනුල්ලපනා අනුභණනාති උභයං අනුවදනවෙවචනමත්තමෙව. අනුසම්පවඞ්කතාති පුනප්පුනං කායචිත්තවාචාහි තත්ථෙව සම්පවඞ්කතා; අනුවදනභාවොති අත්ථො. අබ්භුස්සහනතාති ‘‘කස්මා එවං න උපවදිස්සාමි, උපවදිස්සාමියෙවා’’ති උස්සාහං කත්වා අනුවදනා. අනුබලප්පදානන්ති පුරිමවචනස්ස කාරණං දස්සෙත්වා පච්ඡිමවචනෙන බලප්පදානං. ๒๑๕. บทว่า ภิกขุนีนัง อนุปขัชชะ คือ เข้าไปในภายในของภิกษุณีทั้งหลาย. ความหมายของบทว่า วิวาทาธิกรณ์ เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งสิกขาบททุฏฐโทสะ. บทว่า วิปัจจตายะ โวหาโร คือ การพูดจาที่ทำให้จิตเป็นทุกข์ หมายถึง วาจาหยาบคาย. บทว่า โย ตัตถะ อนุวาโท คือ การกล่าวโทษในบรรดาผู้กล่าวโทษเหล่านั้น. บทว่า อนุวทนา นี้เป็นเครื่องแสดงอาการ หมายถึง การกล่าวโทษ. บทว่า อนุลลปนา อนุภาณนา ทั้งสองบทนี้เป็นเพียงคำไวพจน์ของบทว่า อนุวทนา เท่านั้น. บทว่า อนุสัมปวังกตา คือ การเข้าไปเกี่ยวข้องอย่างยิ่งด้วยกาย จิต และวาจาในเรื่องการกล่าวโทษนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า หมายถึง การเป็นผู้กล่าวโทษ. บทว่า อัพภุสสหะนตา คือ การกล่าวโทษโดยทำความพยายามว่า "ทำไมเราจะไม่กล่าวโทษอย่างนี้เล่า เราจะกล่าวโทษอย่างแน่นอน". บทว่า อนุพะลัปปะทานัง คือ การแสดงเหตุผลของคำพูดก่อนแล้วให้กำลังสนับสนุนด้วยคำพูดหลัง. කිච්චයතා කරණීයතාති එත්ථ කිච්චමෙව කිච්චයං, කිච්චයස්ස භාවො කිච්චයතා, කරණීයස්ස භාවො කරණීයතා; උභයම්පෙතං සඞ්ඝකම්මස්සෙව අධිවචනං. අපලොකනකම්මන්තිආදි පන තස්සෙව පභෙදවචනං. තත්ථ අපලොකනකම්මං නාම සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිදුතියකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා එකාය ච අනුස්සාවනායාති එවං ඤත්තිදුතියාය අනුස්සාවනාය කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා තීහි ච අනුස්සාවනාහීති එවං ඤත්තිචතුත්ථාහි තීහි අනුස්සාවනාහි කත්තබ්බකම්මං. ในบทว่า กิจจยตา กรณียตา นี้ กิจที่ควรทำนั่นแหละชื่อว่า กิจจยะ, ความเป็นแห่งกิจที่ควรทำชื่อว่า กิจจยตา, ความเป็นแห่งกิจที่ควรทำชื่อว่า กรณียตา. คำทั้งสองนี้เป็นชื่อเรียกสังฆกรรมเท่านั้น. ส่วนบทว่า อปโลกนกรรม เป็นต้น เป็นคำที่แสดงประเภทของสังฆกรรมนั้นเอง. ในบรรดากรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรม คือ กรรมที่พึงทำโดยการชำระสงฆ์ที่อยู่ในสีมาให้บริสุทธิ์ นำฉันทะของภิกษุผู้ควรฉันทะมา แล้วบอกให้สงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันทราบสามครั้งด้วยความยินยอมของสงฆ์. ญัตติกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียว โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน. ญัตติทุติยกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติหนึ่งครั้งและอนุสาวนาหนึ่งครั้ง โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน. ญัตติจตุตถกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติหนึ่งครั้งและอนุสาวนาสามครั้ง โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน. තත්ථ අපලොකනකම්මං අපලොකෙත්වාව කාතබ්බං, ඤත්තිකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිකම්මම්පි එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිදුතියකම්මං පන අපලොකෙත්වා කත්තබ්බම්පි අත්ථි, අකත්තබ්බම්පි අත්ථි. තත්ථ සීමාසම්මුති සීමාසමූහනනං කථිනදානං කථිනුබ්භාරො [Pg.40] කුටිවත්ථුදෙසනා විහාරවත්ථුදෙසනාති ඉමානි ඡ කම්මානි ගරුකානි, අපලොකෙත්වා කාතුං න වට්ටන්ති. ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාව කාතබ්බානි. අවසෙසා තෙරස සම්මුතියො සෙනාසනග්ගාහකමතකචීවරදානාදිසම්මුතියො චාති එවරූපානි ලහුකකම්මානි අපලොකෙත්වාපි කාතුං වට්ටන්ති. ඤත්තිකම්මඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන පන න කාතබ්බමෙව. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං ඤත්තිඤ්ච තිස්සො ච කම්මවාචායො සාවෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. ในบรรดากรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรมพึงทำด้วยการอปโลกน์เท่านั้น ไม่พึงทำด้วยญัตติกรรมเป็นต้น. ญัตติกรรมก็พึงทำด้วยญัตติหนึ่งครั้งเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอปโลกนกรรมเป็นต้น. ส่วนญัตติทุติยกรรมนั้น มีทั้งที่พึงทำด้วยการอปโลกน์และที่ไม่พึงทำด้วยการอปโลกน์. ในบรรดากรรมทั้งสองนั้น กรรม ๖ อย่างเหล่านี้ คือ การสมมติสีมา การถอนสีมา การให้ผ้ากฐิน การเดาะกฐิน การแสดงที่กุฎี และการแสดงที่วิหาร เป็นกรรมหนัก ไม่ควรทำด้วยการอปโลกน์ พึงทำด้วยการบอกกรรมวาจาญัตติทุติยะเท่านั้น. ส่วนสมมติที่เหลือ ๑๓ อย่าง และสมมติมีเสนาสนัคคาหกสมมติและมตกจีวรทานสมมติเป็นต้นเหล่านี้ เป็นกรรมเบา ควรทำด้วยการอปโลกน์ก็ได้ แต่ไม่ควรทำด้วยญัตติกรรมและญัตติจตุตถกรรมเลย. ญัตติจตุตถกรรมพึงทำด้วยการบอกญัตติหนึ่งครั้งและกรรมวาจาสามครั้งเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอปโลกนกรรมเป็นต้น. นี้เป็นสังเขปในสมถขันธกะนี้. විත්ථාරතො පන ඉමානි චත්තාරි කම්මානි ‘‘කතිහාකාරෙහි විපජ්ජන්තී’’තිආදිනා නයෙන පරිවාරාවසානෙ කම්මවග්ගෙ එතෙසං විනිච්ඡයො ආගතොයෙව. යං පන තත්ථ අනුත්තානං, තං කම්මවග්ගෙයෙව වණ්ණයිස්සාම. එවඤ්හි සති න අට්ඨානෙ වණ්ණනා භවිස්සති, ආදිතො පට්ඨාය ච තස්ස තස්ස කම්මස්ස විඤ්ඤාතත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යො භවිස්සති. ส่วนโดยพิสดาร การวินิจฉัยกรรม ๔ อย่างเหล่านี้ว่า "กรรม ๔ อย่างเหล่านี้ย่อมวิบัติด้วยอาการเท่าไร" เป็นต้น ได้มาแล้วในกัมมวรรคในตอนท้ายแห่งปริวาร. อนึ่ง บทใดที่ไม่ชัดเจนในกรรม ๔ อย่างเหล่านั้น เราจักอธิบายไว้ในกัมมวรรคนั้นเอง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น การอธิบายก็จะไม่เกิดขึ้นในที่อันไม่สมควร และกรรมแต่ละอย่างก็จะเข้าใจได้ง่าย เพราะได้ทราบมาตั้งแต่ต้น. 216. විවාදාධිකරණස්ස කිං මූලන්තිආදීනි පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. ๒๑๖. บทว่า อะไรเป็นมูลแห่งวิวาทาธิกรณ์ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งพระบาลีเท่านั้น. 220. ‘‘විවාදාධිකරණං සියා කුසල’’න්තිආදීසු යෙන විවදන්ති, සො චිත්තුප්පාදො විවාදො, සමථෙහි ච අධිකරණීයතාය අධිකරණන්ති එවමාදිනා නයෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. ๒๒๐. ในบทว่า 'วิวาทาธิกรณ์ พึงเป็นกุศล' เป็นต้น จิตตุปบาทใดที่ภิกษุทั้งหลายย่อมวิวาทกัน จิตตุปบาทนั้นชื่อว่าวิวาทะ และเพราะเป็นสิ่งที่พึงจัดทำ (หรือพึงระงับ) ด้วยสมถะทั้งหลาย จึงชื่อว่าอธิกรณ์ พึงทราบอรรถโดยนัยมีอาทิอย่างนี้ 222. ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලං සියා අබ්‍යාකතං, නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසලන්ති එත්ථ සන්ධාය භාසිතවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මිඤ්හි පථවිඛණනාදිකෙ ආපත්තාධිකරණෙ කුසලචිත්තං අඞ්ගං හොති, තස්මිං සති න සක්කා වත්තුං ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති, තස්මා නයිදං අඞ්ගප්පහොනකචිත්තං සන්ධාය වුත්තං. ඉදං පන සන්ධාය වුත්තං. යං තාව ආපත්තාධිකරණං ලොකවජ්ජං, තං එකන්තතො අකුසලමෙව, තත්ථ ‘‘සියා අකුසල’’න්ති විකප්පො නත්ථි. යං පන පණ්ණත්තිවජ්ජං, තං යස්මා සඤ්චිච්ච ‘‘ඉමං ආපත්තිං වීතික්කමාමී’’ති වීතික්කමන්තස්සෙව අකුසලං හොති, අසඤ්චිච්ච පන කිඤ්චි අජානන්තස්ස සහසෙය්‍යාදිවසෙන ආපජ්ජතො අබ්‍යාකතං හොති, තස්මා තත්ථ සඤ්චිච්චාසඤ්චිච්චවසෙන ඉමං විකප්පභාවං [Pg.41] සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලං, සියා අබ්‍යාකතං, නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති. ๒๒๒. ในบทว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต, อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' นี้ พึงทราบอรรถด้วยอำนาจแห่งพระดำรัสที่ตรัสโดยทรงมุ่งหมายไว้. เพราะว่า ในอาปัตตาธิกรณ์ใด มีการขุดดินเป็นต้น ที่มีกุศลจิตเป็นองค์ประกอบ เมื่อมีกุศลจิตนั้นอยู่ ก็ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' เพราะฉะนั้น คำนี้จึงมิได้ตรัสโดยทรงมุ่งหมายถึงจิตที่มีองค์ประกอบครบถ้วน. แต่ตรัสโดยทรงมุ่งหมายถึงข้อนี้ คือ อาปัตตาธิกรณ์ใดที่เป็นโลกวัชชะ อาปัตตาธิกรณ์นั้นเป็นอกุศลโดยส่วนเดียวเท่านั้น ในอาปัตตาธิกรณ์นั้นไม่มีการจำแนก (วิกัป) ว่า 'พึงเป็นอกุศล'. ส่วนอาปัตตาธิกรณ์ใดที่เป็นบัญญัติวัชชะ เพราะว่าอกุศลย่อมมีแก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิดโดยจงใจว่า 'เราจักล่วงละเมิดอาบัตินี้' เท่านั้น แต่สำหรับภิกษุผู้ล่วงละเมิดโดยไม่จงใจ ไม่รู้อะไรเลย ล่วงละเมิดด้วยอำนาจแห่งการนอนร่วมเป็นต้น ย่อมเป็นอัพยากฤต เพราะฉะนั้น ในอาปัตตาธิกรณ์นั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ พึงเป็นอกุศล พึงเป็นอัพยากฤต, อาปัตตาธิกรณ์ที่เป็นกุศลไม่มี' โดยทรงมุ่งหมายถึงภาวะแห่งการจำแนกนี้ ด้วยอำนาจแห่งความจงใจและไม่จงใจ සචෙ පන ‘‘යං කුසලචිත්තො ආපජ්ජති, ඉදං වුච්චති ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වදෙය්‍ය, අචිත්තකානං පන එළකලොමපදසොධම්මාදිසමුට්ඨානානම්පි කුසලචිත්තං ආපජ්ජෙය්‍ය, න ච තත්ථ විජ්ජමානම්පි කුසලචිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං. කායවචීවිඤ්ඤත්තිවසෙන පන චලිතප්පවත්තානං කායවාචානං අඤ්ඤතරමෙව අඞ්ගං, තඤ්ච රූපක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා අබ්‍යාකතන්ති. อนึ่ง หากพึงกล่าวว่า 'อาปัตตาธิกรณ์ใดที่ภิกษุผู้มีกุศลจิตต้องเข้าถึง อาปัตตาธิกรณ์นี้เรียกว่ากุศล' ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นกุศลก็พึงมีแม้แก่อาปัตตาธิกรณ์ทั้งหลายที่มีสมุฏฐานเป็นอจิตตกะ มีการเก็บขนแกะและปทโสธัมมะเป็นต้น. และกุศลจิตแม้ที่มีอยู่ในอาบัติเหล่านั้น ก็มิใช่เป็นองค์ประกอบของอาบัติ. แต่ว่า องค์ประกอบคืออย่างใดอย่างหนึ่งของกายและวาจาที่เป็นไปโดยความเคลื่อนไหวด้วยอำนาจแห่งกายวิญญัติและวจีวิญญัติ และองค์ประกอบนั้นเป็นอัพยากฤต เพราะนับเนื่องในรูปขันธ์ යං ජානන්තොතිආදිම්හි පන අයමත්ථො – යං චිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං හොති, තෙන වත්ථුං ජානන්තො ‘‘ඉදං වීතික්කමාමී’’ති ච වීතික්කමාකාරෙන සද්ධිං ජානන්තො සඤ්ජානන්තො වීතික්කමචෙතනාවසෙන චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා උපක්කමවසෙන මද්දන්තො අභිවිතරිත්වා නිරාසඞ්කචිත්තං පෙසෙත්වා යං ආපත්තාධිකරණං වීතික්කමං ආපජ්ජති, තස්ස එවං වීතික්කමතො යො වීතික්කමො, ඉදං වුච්චති ‘‘ආපත්තාධිකරණං අකුසල’’න්ති. อนึ่ง ในบทว่า 'ผู้รู้สิ่งใด' เป็นต้นนี้ มีอรรถดังนี้ว่า จิตใดเป็นองค์ประกอบของอาบัติ ภิกษุผู้รู้ซึ่งวัตถุด้วยจิตนั้น และรู้พร้อมด้วยอาการแห่งการล่วงละเมิดว่า 'เราจักล่วงละเมิดสิ่งนี้' คือรู้ชัด (สัญญา) โดยอำนาจแห่งเจตนาในการล่วงละเมิด ได้คิดอ่านแล้ว ได้ดำริแล้ว โดยอำนาจแห่งความพยายาม ได้ข่มขี่แล้ว ได้ครอบงำแล้ว ได้ส่งจิตที่ปราศจากความหวาดระแวงไปแล้ว อาปัตตาธิกรณ์อันเป็นการล่วงละเมิดใดที่ภิกษุนั้นต้องเข้าถึง การล่วงละเมิดใดของภิกษุผู้ล่วงละเมิดอย่างนี้ การล่วงละเมิดนี้เรียกว่า 'อาปัตตาธิกรณ์เป็นอกุศล' අබ්‍යාකතවාරෙපි යං චිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං හොති, තස්ස අභාවෙන අජානන්තො වීතික්කමාකාරෙන ච සද්ධිං අජානන්තො අසඤ්ජානන්තො ආපත්තිඅඞ්ගභූතාය වීතික්කමචෙතනාය අභාවෙන අචෙතෙත්වා සඤ්චිච්ච මද්දනස්ස අභාවෙන අනභිවිතරිත්වා නිරාසඞ්කචිත්තං අපෙසෙත්වා යං ආපත්තාධිකරණං වීතික්කමං ආපජ්ජති, තස්ස එවං වීතික්කමතො යො වීතික්කමො, ඉදං වුච්චති ‘‘ආපත්තාධිකරණං අබ්‍යාකත’’න්ති. แม้ในวาระแห่งอัพยากฤต จิตใดเป็นองค์ประกอบของอาบัติ ภิกษุผู้ไม่รู้เพราะไม่มีจิตนั้น และไม่รู้พร้อมด้วยอาการแห่งการล่วงละเมิด คือไม่รู้ชัด (อสัญญา) ไม่ได้คิดอ่านเพราะไม่มีเจตนาในการล่วงละเมิดซึ่งเป็นองค์ประกอบของอาบัติ ไม่ได้ครอบงำเพราะไม่มีการข่มขี่โดยจงใจ ไม่ได้ส่งจิตที่ปราศจากความหวาดระแวงไป อาปัตตาธิกรณ์อันเป็นการล่วงละเมิดใดที่ภิกษุนั้นต้องเข้าถึง การล่วงละเมิดใดของภิกษุผู้ล่วงละเมิดอย่างนี้ การล่วงละเมิดนี้เรียกว่า 'อาปัตตาธิกรณ์เป็นอัพยากฤต' 224. අයං විවාදො නො අධිකරණන්තිආදීසු සමථෙහි අධිකරණීයතාය අභාවතො නොඅධිකරණන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ๒๒๔. ในบทว่า 'นี้เป็นวิวาทะ ไม่ใช่อธิกรณ์' เป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า เพราะไม่มีภาวะที่พึงจัดทำ (หรือพึงระงับ) ด้วยสมถะทั้งหลาย จึงไม่ชื่อว่าอธิกรณ์ අධිකරණකථා නිට්ඨිතා. จบเรื่องอธิกรณ์ අධිකරණවූපසමනසමථකථා เรื่องสมถะเป็นเครื่องระงับอธิกรณ์ 228. යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තාති එත්ථ චතුවග්ගකරණෙ කම්මෙ චත්තාරො, පඤ්චවග්ගකරණෙ පඤ්ච, දසවග්ගකරණෙ දස, වීසතිවග්ගකරණෙ වීසති භික්ඛූ කම්මප්පත්තාති වෙදිතබ්බා. ๒๒๘. ในบทว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมมีประมาณเท่าใด' นี้ พึงทราบว่า ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๔ ภิกษุ ๔ รูป, ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๕ ภิกษุ ๕ รูป, ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๑๐ ภิกษุ ๑๐ รูป, ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๒๐ ภิกษุ ๒๐ รูป ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยกรรม 230. සුපරිග්ගහිතන්ති [Pg.42] සුට්ඨු පරිග්ගහිතං කත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. සම්පටිච්ඡිත්වා ච පන ‘‘අජ්ජ භණ්ඩකං ධොවාම, අජ්ජ පත්තං පචාම, අජ්ජෙකො පලිබොධො අත්ථී’’ති මානනිග්ගහත්ථාය කතිපාහං අතික්කාමෙතබ්බං. ๒๓๐. คำว่า 'สุปริคคหิตัง' คือ พึงกำหนดให้ดีแล้วรับไว้. อนึ่ง เมื่อรับไว้แล้ว พึงให้ล่วงเลยไป ๒-๓ วัน เพื่อประโยชน์แก่การข่มมานะ (ของคู่กรณี) โดยกล่าวว่า 'วันนี้เราจะซักสิ่งของ วันนี้เราจะอบบาตร วันนี้มีปลิโพธอย่างหนึ่ง' 231. අනන්තානි චෙව භස්සානි ජායන්තීති අපරිමාණානි ඉතො චිතො ච වචනානි උප්පජ්ජන්ති. ‘‘භාසානී’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. උබ්බාහිකාය සම්මන්නිතබ්බොති අපලොකෙත්වා වා සම්මන්නිතබ්බො පරතො වුත්තාය ඤත්තිදුතියාය වා කම්මවාචාය. එවං සම්මතෙහි පන භික්ඛූහි විසුං වා නිසීදිත්වා තස්සායෙව වා පරිසාය ‘‘අඤ්ඤෙහි අසම්මතෙහි න කිඤ්චි කථෙතබ්බ’’න්ති සාවෙත්වා තං අධිකරණං විනිච්ඡිතබ්බං. ๒๓๑. คำว่า 'อนันตานิ เจว ภัสสานิ ชายันติ' คือ ถ้อยคำอันหาประมาณมิได้ย่อมเกิดขึ้นจากข้างโน้นบ้างข้างนี้บ้าง. แม้ปาฐะว่า 'ภาสานิ' ก็มี อรรถก็อย่างเดียวกันนี้เอง. คำว่า 'พึงสมมติด้วยอุพพาหิกา' คือ พึงสมมติด้วยการบอกกล่าว (อปโลกนะ) หรือด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในภายหลัง. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติแล้วนั้น พึงนั่งแยกต่างหาก หรือพึงประกาศในบริษัทนั้นเองว่า 'ภิกษุอื่นที่มิได้รับสมมติ ไม่พึงกล่าวคำอะไรๆ' แล้วพึงวินิจฉัยอธิกรณ์นั้น 233. තත්‍රාස්සාති තස්සං පරිසති භවෙය්‍ය. නෙව සුත්තං ආගතන්ති න මාතිකා ආගතා. නො සුත්තවිභඞ්ගොති විනයොපි න පගුණො. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අත්ථං පටිබාහතීති බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව ගහෙත්වා අත්ථං පටිසෙධෙති. ජාතරූපරජතඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණාදීසු විනයධරෙහි භික්ඛූහි ආපත්තියා කාරියමානෙ දිස්වා ‘‘කිං ඉමෙ ආපත්තියා කාරෙථ, ‘නනු ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’ති එවං සුත්තෙ පටිවිරතිමත්තමෙව වුත්තං, නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදති. අපරො ධම්මකථිකො සුත්තස්ස ආගතත්තා ඔලම්බෙත්වා නිවාසෙන්තානං ආපත්තියා ආරොපියමානාය ‘‘කිං ඉමෙසං ආපත්තිං රොපෙථ, ‘නනු පරිමණ්ඩලං නිවාසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’ති එවං සික්ඛාකරණමත්තමෙවෙත්ථ වුත්තං, නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදති. ๒๓๓. คำว่า 'ตัตราสฺสา' คือ พึงมีในบริษัทนั้น. คำว่า 'เนว สุตตัง อาคตัง' คือ มาติกา (คือมาติกา ๒) ไม่มา (สู่ปาก). คำว่า 'โน สุตตวิภังโค' คือ แม้พระวินัยก็ไม่คล่องแคล่ว. คำว่า 'คัดค้านอรรถด้วยเงาแห่งพยัญชนะ' คือ ถือเอาเพียงพยัญชนะแล้วคัดค้านอรรถ. ในเรื่องการรับทอง เงิน ที่ดินและที่บ้านเป็นต้น เมื่อเห็นภิกษุผู้ทรงวินัยทั้งหลายกำลังให้ทำคืนด้วยอาบัติ (หรือกำลังวินิจฉัยอาบัติ) ก็กล่าวว่า 'ทำไมพวกท่านจึงให้ทำคืนด้วยอาบัติเล่า? ในพระสูตรตรัสไว้มิใช่หรือว่า เป็นผู้งดเว้นจากการรับทองและเงินเป็นต้น ดังนี้ ในพระสูตรนี้ตรัสไว้เพียงการงดเว้นเท่านั้น อาบัติในเรื่องนี้ไม่มี' ดังนี้. ธรรมกถึกอีกรูปหนึ่ง เพราะพระสูตรมาสู่ปาก (จำได้) เมื่ออาบัติถูกยกขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้นุ่งผ้าห้อยชายลง ก็กล่าวว่า 'ทำไมพวกท่านจึงยกอาบัติขึ้นแก่ภิกษุเหล่านี้เล่า? ในพระสูตรตรัสไว้มิใช่หรือว่า เราจักนุ่งให้เป็นปริมณฑล ดังนี้เป็นต้น ในเรื่องนี้ตรัสไว้เพียงการทำตามสิกขาเท่านั้น อาบัติในเรื่องนี้ไม่มี' ดังนี้ 234. යථා බහුතරා භික්ඛූති එත්ථ එකෙනපි අධිකා බහුතරාව කො පන වාදො ද්වීහි තීහීති. ๒๓๔. ในบทว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้มากกว่า' นี้ แม้มากกว่าเพียงรูปเดียว ก็ชื่อว่ามากกว่านั่นเอง จะกล่าวไปไยถึงการมากกว่า ๒ รูป หรือ ๓ รูปเล่า අධිකරණවූපසමනසමථකථා නිට්ඨිතා. จบเรื่องสมถะเป็นเครื่องระงับอธิกรณ์ තිවිධසලාකග්ගාහකථා เรื่องการถือสลาก ๓ ชนิด 235. සඤ්ඤත්තියාති සඤ්ඤාපනත්ථාය. ගූළ්හකන්තිආදීසු අලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො, ලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකො. වණ්ණාවණ්ණායො කත්වාති ධම්මවාදීනඤ්ච අධම්මවාදීනඤ්ච සලාකායො නිමිත්තසඤ්ඤං ආරොපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගා කාතබ්බා. තතො තා සබ්බාපි චීවරභොගෙ [Pg.43] කත්වා වුත්තනයෙන ගාහෙතබ්බා. දුග්ගහොති පච්චුක්කඩ්ඪිතබ්බන්ති ‘‘දුග්ගහිතා සලාකායො’’ති වත්වා පුන ගහෙත්වා යාවතතියං ගාහෙතබ්බා. සුග්ගහොති සාවෙතබ්බන්ති එකස්මිම්පි ධම්මවාදිම්හි අතිරෙකජාතෙ ‘‘සුග්ගහිතා සලාකායො’’ති සාවෙතබ්බං. යථා ච තෙ ධම්මවාදිනො වදන්ති තථා තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බන්ති. අථ යාවතතියම්පි අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති, අජ්ජ ‘‘අකාලො, ස්වෙ ජානිස්සාමා’’ති වුට්ඨහිත්වා අලජ්ජීනං පක්ඛභෙදත්ථාය ධම්මවාදිපක්ඛං පරියෙසිත්වා පුනදිවසෙ සලාකග්ගාහො කාතබ්බො. අයං ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො. ๒๓๕. คำว่า สัญญัตติยาติ คือ เพื่อประโยชน์แก่การให้รู้. ในคำว่า กูฬหกัง เป็นต้น พึงให้จับสลากแบบลับในบริษัทที่มีคนไร้ยางอายมาก, พึงให้จับสลากแบบเปิดเผยในบริษัทที่มีคนละอายมาก, พึงให้จับสลากแบบกระซิบข้างหูในบริษัทที่มีคนโง่มาก. คำว่า วรรณาวรรณาโย กัตวาติ คือ พึงทำสลากของฝ่ายธรรมวาทีและอธรรมวาทีให้มีเครื่องหมายต่างกัน. จากนั้น พึงนำสลากทั้งหมดนั้นใส่ในระหว่างทบจีวร แล้วให้จับตามนัยที่กล่าวไว้ในบาลี. คำว่า ทุกคคโหติ ปัจจุกกัฑฒิตัพพังติ คือ พึงกล่าวว่า "สลากจับไม่ดี" แล้วให้จับใหม่จนถึงสามครั้ง. คำว่า สุคคโหติ สาเวตัพพังติ คือ เมื่อมีธรรมวาทีแม้เพียงรูปเดียวมีจำนวนเกินกว่า พึงประกาศว่า "สลากจับดีแล้ว". และพึงระงับอธิกรณ์นั้นตามที่ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าว. อนึ่ง หากแม้ถึงสามครั้ง อธรรมวาทีก็ยังมากกว่า พึงกล่าวว่า "วันนี้ยังไม่ถึงเวลา พรุ่งนี้เราจักรู้" แล้วลุกขึ้น เพื่อทำลายฝ่ายของคนไร้ยางอาย พึงแสวงหาฝ่ายธรรมวาที แล้วในวันรุ่งขึ้น พึงให้จับสลาก. นี่คือการจับสลากแบบลับ. සකණ්ණජප්පකෙ පන ගහිතෙ වත්තබ්බොති එත්ථ සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො අධම්මවාදිසලාකං ගණ්හාති, සො එවං අවබොධෙතබ්බො – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ මහල්ලකා වයොඅනුප්පත්තා, තුම්හාකං එතං න යුත්තං, අයං පන ධම්මවාදිසලාකා’’ති අස්ස ඉතරා සලාකා දස්සෙතබ්බා. සචෙ සො තං ගණ්හාති, දාතබ්බා. අථ නෙව අවබුජ්ඣති, තතො ‘‘මා කස්සචි ආරොචෙහී’’ති වත්තබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව. විවටකො විවටත්ථොයෙව. ส่วนในบทว่า คหิเต วัตตัพโพ ในการจับสลากแบบกระซิบข้างหูนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าพระสังฆเถระจับสลากของฝ่ายอธรรมวาที พึงบอกให้ท่านรู้เบาๆ ดังนี้ว่า "ท่านขอรับ ท่านเป็นผู้เฒ่าผู้แก่ถึงวัยชราแล้ว การที่ท่านจับสลากนี้ไม่สมควร สลากนี้เป็นสลากของธรรมวาที" เมื่อบอกให้ท่านรู้ดังนี้แล้ว พึงแสดงสลากอีกอันหนึ่งซึ่งเป็นสลากของธรรมวาทีแก่ท่าน. ถ้าท่านจับสลากนั้น พึงให้สลากนั้น. อนึ่ง ถ้าท่านไม่รู้ พึงกล่าวว่า "อย่าบอกใครนะ". ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. การจับสลากแบบเปิดเผย ก็มีความหมายว่าเปิดเผยนั่นเอง. තිවිධසලාකග්ගාහකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการจับสลากสามอย่าง จบแล้ว. තස්සපාපියසිකාවිනයකථා เรื่องตัสสปาปิยสิกาวินัย 238. පාරාජිකසාමන්තං වාති එත්ථ මෙථුනධම්මෙ පාරාජිකසාමන්තං නාම දුක්කටං හොති. අදින්නාදානාදීසු ථුල්ලච්චයං. නිබ්බෙඨෙන්තන්ති ‘‘න සරාමී’’ති වචනෙන නිබ්බෙඨයමානං. අතිවෙඨෙතීති ‘‘ඉඞ්ඝායස්මා’’තිආදිවචනෙහි අතිවෙඨියති. සරාමි ඛො අහං ආවුසොති පාරාජිකපටිච්ඡාදනත්ථාය එවං පටිජානාති. පුන තෙන අතිවෙඨියමානො ‘‘සරාමි ඛො’’ති පටිඤ්ඤං දත්වා ‘‘ඉදානි මං නාසෙස්සන්තී’’ති භයෙන ‘‘දවාය මෙ’’තිආදිමාහ. එතස්ස තස්සපාපියසිකාකම්මං කාතබ්බං. සචෙ සීලවා භවිස්සති, වත්තං පරිපූරෙත්වා පටිප්පස්සද්ධිං ලභති, නො චෙ තථා නාසිතකොව භවිස්සති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๒๓๘. ในบทว่า ปาราชิกสามันตัง วา นี้ ในเมถุนธรรม อาบัติที่ใกล้เคียงกับปาราชิกชื่อว่า ทุกกฏ. ในอทินนาทานเป็นต้น ชื่อว่า ถุลลัจจัย. คำว่า นิพเพเฐนตัง คือ ผู้แก้ตัวด้วยคำว่า "ไม่ระลึกได้". คำว่า อติเวเฐติ คือ ผู้ถูกรัดรึงด้วยคำว่า "เชิญเถิด ท่านผู้มีอายุ" เป็นต้น. คำว่า สรามิ โข อหัง อาวุโส คือ ยอมรับดังนี้เพื่อปกปิดอาบัติปาราชิก. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อถูกผู้โจทก์รัดรึง จึงยอมรับว่า "ระลึกได้" แล้วคิดว่า "บัดนี้ พวกเขาจักทำลายเรา" ด้วยความกลัว จึงกล่าวคำว่า "ข้าพเจ้าทำเพื่อความเล่น" เป็นต้น. พึงทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่ภิกษุผู้ถูกพิจารณาเช่นนี้. ถ้าเป็นผู้มีศีล จักบำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์แล้วย่อมได้ความสงบระงับแห่งตัสสปาปิยสิกากรรม, ถ้าไม่เป็นผู้มีศีล ก็จักถูกทำลายไปตามนั้น. ส่วนที่เหลือในทุกบทมีความหมายชัดเจนแล้ว. තස්සපාපියසිකාවිනයකථා නිට්ඨිතා. เรื่องตัสสปาปิยสิกาวินัย จบแล้ว. සමථක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเรื่องสมถขันธกะ จบแล้ว. 5. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකං ๕. ขุททกวัตถุขันธกะ ඛුද්දකවත්ථුකථා เรื่องขุททกวัตถุ 243. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකෙ [Pg.44] – මල්ලමුට්ඨිකාති මුට්ඨිකමල්ලා. ගාමමුද්දවාති ඡවිරාගමණ්ඩනානුයුත්තා නාගරිකමනුස්සා. ගාමමොද්දවාතිපි පාඨො; එසෙවත්ථො. ථම්භෙති න්හානතිත්ථෙ නිඛණිත්වා ඨපිතත්ථම්භෙ. ๒๔๓. ในขุททกวัตถุขันธกะ – คำว่า มัลลมุฏฐิกา คือ นักมวยปล้ำที่ชกต่อยกันด้วยกำปั้น. คำว่า คามมุททวา คือ ชาวเมืองที่ขวนขวายในการประดับตกแต่งผิวพรรณ. มีบทว่า คามโมททวา ด้วย ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้. คำว่า ถัมเภติ คือ ที่เสาซึ่งปักไว้ที่ท่าน้ำ. කුට්ටෙති ඉට්ඨකාසිලාදාරුකුට්ටානං අඤ්ඤතරස්මිං. අට්ටානෙ න්හායන්තීති එත්ථ අට්ටානං නාම රුක්ඛං ඵලකං විය තච්ඡෙත්වා අට්ඨපදාකාරෙන රාජියො ඡින්දිත්වා න්හානතිත්ථෙ නිඛණන්ති, තත්ථ චුණ්ණානි ආකිරිත්වා මනුස්සා කායං ඝංසන්ති. ගන්ධබ්බහත්ථකෙනාති න්හානතිත්ථෙ ඨපිතෙන දාරුමයහත්ථෙන, තෙන කිර චුණ්ණානි ගහෙත්වා මනුස්සා සරීරං ඝංසන්ති. කුරුවින්දකසුත්තියාති කුරුවින්දකපාසාණචුණ්ණානි ලාඛාය බන්ධිත්වා කතගුළිකකලාපකො වුච්චති, තං උභොසු අන්තෙසු ගහෙත්වා සරීරං ඝංසන්ති. විග්ගය්හ පරිකම්මං කාරාපෙන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං සරීරෙන සරීරං ඝංසන්ති. මල්ලකං නාම මකරදන්තකෙ ඡින්දිත්වා මල්ලකමූලසණ්ඨානෙන කතං මල්ලකන්ති වුච්චති, ඉදං ගිලානස්සාපි න වට්ටති. คำว่า กุฏเฏติ คือ ที่กำแพงอิฐ กำแพงหิน หรือกำแพงไม้ อย่างใดอย่างหนึ่ง. ในบทว่า อัฏฏาเน นหายันตีติ นี้ คำว่า อัฏฏานะ คือ ไม้ที่ถากให้เป็นแผ่นเหมือนกระดาน แล้วแกะสลักเป็นลายตารางหมากรุกแปดช่อง แล้วปักไว้ที่ท่าน้ำ. ในที่นั้น มนุษย์ทั้งหลายโปรยผงสบู่ลงไป แล้วขัดถูร่างกาย. คำว่า คันธัพพหัตถเกนาติ คือ ด้วยมือที่ทำด้วยไม้ที่ตั้งไว้ที่ท่าน้ำ. ได้ยินว่า มนุษย์ทั้งหลายเอามือไม้นั้นจับผงสบู่ แล้วขัดถูร่างกาย. คำว่า กุรุวินทกสุตติยาติ คือ กลุ่มลูกกลมที่ทำจากผงหินกุรุวินทกะที่ผสมกับยางรัก. มนุษย์ทั้งหลายจับกลุ่มลูกกลมนั้นที่ปลายทั้งสองข้าง แล้วขัดถูร่างกาย. คำว่า วิคคัยหะ ปริกัมมัง การาเปนตีติ คือ ขัดถูร่างกายกันและกัน. คำว่า มัลลกะ คือ วงแหวนที่ทำจากฟันมกรที่ตัดแล้ว หรือแกะสลักให้มีรูปทรงเหมือนฐานของกระโถน. สิ่งนี้ไม่ควรแม้แก่ภิกษุอาพาธ. 244. අකතමල්ලකං නාම දන්තෙ අච්ඡින්දිත්වා කතං, ඉදං අගිලානස්සෙව න වට්ටති; ඉට්ඨකාඛණ්ඩං පන කපාලඛණ්ඩං වා වට්ටති. උක්කාසිකන්ති වත්ථවට්ටිං; තස්මා න්හායන්තස්ස යස්ස කස්සචි න්හානසාටකවට්ටියා පිට්ඨිං ඝංසිතුං වට්ටති. පුථුපාණිකන්ති හත්ථපරිකම්මං වුච්චති, තස්මා සබ්බෙසං හත්ථෙන පිට්ඨිපරිකම්මං කාතුං වට්ටති. ๒๔๔. คำว่า อกตมัลลกะ คือ วงแหวนที่ทำโดยไม่ตัดฟันมกร. สิ่งนี้ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ไม่อาพาธเท่านั้น. ส่วนเศษอิฐหรือเศษหม้อดิน ควร. คำว่า อุกกาสิกา คือ ผ้าขัดตัว. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้กำลังอาบน้ำรูปใดรูปหนึ่ง พึงขัดหลังด้วยผ้าขัดตัว. คำว่า ปุถุปาณิกัง คือ การขัดถูด้วยมือ. เพราะฉะนั้น ภิกษุทุกรูปไม่ว่าอาพาธหรือไม่ พึงขัดหลังด้วยมือ. 245. වල්ලිකාති කණ්ණතො නික්ඛන්තමුත්තොලම්බකාදීනං එතං අධිවචනං; න කෙවලඤ්ච වල්ලිකා එව, යංකිඤ්චි කණ්ණපිළන්ධනං අන්තමසො තාලපණ්ණම්පි න වට්ටති. පාමඞ්ගන්ති යංකිඤ්චි පලම්බකසුත්තං. කණ්ඨසුත්තකන්ති යංකිඤ්චි ගීවූපගආභරණං. කටිසුත්තකන්ති යංකිඤ්චි කටිපිළන්ධනං අන්තමසො සුත්තතන්තුමත්තම්පි. ඔවට්ටිකන්ති වලයං. කායූරාදීනි පාකටානෙව, අක්ඛකානං හෙට්ඨා බාහාභරණං යංකිඤ්චි ආභරණං න වට්ටති. ๒๔๕. คำว่า วัลลิกา นี้ เป็นชื่อของเครื่องประดับหูที่ห้อยลงมา เช่น ไข่มุก เป็นต้น. ไม่เพียงแต่วัลลิกาเท่านั้น เครื่องประดับหูใดๆ แม้แต่ใบตาลก็ไม่ควร. คำว่า ปามังคะ คือ ด้ายที่ห้อยลงมา หรือสายสอสร้อยใดๆ. คำว่า กัณฐสุตตกะ คือ เครื่องประดับคอใดๆ หรือสร้อยคอ. คำว่า กฏิสุตตกะ คือ เครื่องประดับเอวใดๆ แม้แต่เส้นด้ายก็ไม่ควร. คำว่า โอวัฏฏิกา คือ กำไลมือ. เครื่องประดับแขนเป็นต้น ก็ชัดเจนอยู่แล้ว. เครื่องประดับแขนใต้กระดูกไหปลาร้า หรือเครื่องประดับใดๆ ก็ไม่ควร. 246. දුමාසිකං [Pg.45] වා දුවඞ්ගුලං වාති එත්ථ සචෙ කෙසා අන්තොද්වෙමාසෙ ද්වඞ්ගුලං පාපුණන්ති, අන්තොද්වෙමාසෙව ඡින්දිතබ්බා. ද්වඞ්ගුලෙහි අතික්කාමෙතුං න වට්ටති. සචෙපි න දීඝා, ද්වෙමාසතො එකදිවසම්පි අතික්කාමෙතුං න වට්ටතියෙව; එවමයං උභයෙනපි උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදොව වුත්තො, තතො ඔරං පන නවට්ටනභාවො නාම නත්ථි. ๒๔๖. ในบทว่า ทุมาสิกัง วา ทุวังคุลัง วา นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าผมยาวถึงสองนิ้วภายในสองเดือน พึงตัดภายในสองเดือนนั้นเอง. ไม่ควรให้เกินสองนิ้ว. แม้ถ้าไม่ยาวเกินสองนิ้ว ก็ไม่ควรให้เกินสองเดือนแม้แต่วันเดียว. ดังนี้ การกำหนดสูงสุดนี้กล่าวไว้ด้วยบททั้งสองนี้. ส่วนการไม่ควรภายในสองเดือนหรือสองนิ้วนั้น ไม่มี. කොච්ඡෙන ඔසණ්ඨෙන්තීති කොච්ඡෙන ඔලිඛිත්වා සන්නිසීදාපෙන්ති. ඵණකෙනාති දන්තමයාදීසු යෙන කෙනචි. හත්ථඵණකෙනාති හත්ථෙනෙව ඵණකිච්චං කරොන්තා අඞ්ගුලීහි ඔසණ්ඨෙන්ති. සිත්ථතෙලකෙනාති මධුසිත්ථකනිය්‍යාසාදීසු යෙන කෙනචි චික්කලෙන. උදකතෙලකෙනාති උදකමිස්සකෙන තෙලෙන. මණ්ඩනත්ථාය සබ්බත්ථ දුක්කටං, උද්ධලොමෙන පන අනුලොමනිපාතනත්ථං හත්ථං තෙමෙත්වා සීසං පුඤ්ඡිතබ්බං. උණ්හාභිතත්තරජසිරානම්පි අල්ලහත්ථෙන පුඤ්ඡිතුං වට්ටති. คำว่า 'โกจฺเฉน โอสณฺเฐนฺติ' คือ การใช้หวีขนหมูหรือแปรง สางลงแล้วทำให้ตั้งอยู่ดี คำว่า 'ผเณกน' คือ ด้วยหวีใดหนึ่งในบรรดาหวีที่ทำด้วยงาช้างเป็นต้น คำว่า 'หตฺถผเณกน' คือ การใช้มือเท่านั้นทำกิจของหวี แล้วใช้ปลายนิ้วมือสางลงทำให้ตั้งอยู่ดี คำว่า 'สิตฺถเตเลกน' คือ ด้วยยางเหนียวใดหนึ่งในบรรดายางเหนียวที่ทำด้วยขี้ผึ้งเป็นต้น คำว่า 'อุทกเตเลกน' คือ ด้วยน้ำมันที่ผสมด้วยน้ำ เพื่อประโยชน์แก่การประดับตกแต่ง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏในทุกกรณี แต่ภิกษุที่มีขนตั้งขึ้น เพื่อให้ขนตกลงตามปกติ ควรชุบมือให้เปียกแล้วลูบศีรษะ แม้ภิกษุที่มีศีรษะถูกความร้อนแผดเผาและเปื้อนธุลี ก็ควรลูบด้วยมือที่เปียก 247. න භික්ඛවෙ ආදාසෙ වා උදකපත්තෙ වාති එත්ථ කංසපත්තාදීනිපි යෙසු මුඛනිමිත්තං පඤ්ඤායති, සබ්බානි ආදාසසඞ්ඛමෙව ගච්ඡන්ති. කඤ්ජියාදීනිපි ච උදකපත්තසඞ්ඛමෙව. තස්මා යත්ථ කත්ථචි ඔලොකෙන්තස්ස දුක්කටං. ආබාධපච්චයාති ‘‘සඤ්ඡවි නු ඛො මෙ වණො, උදාහු න තාවා’’ති ජානනත්ථං; ‘‘ජිණ්ණො නු ඛොම්හි නො’’ති එවං ආයුසඞ්ඛාරං ඔලොකනත්ථම්පි වට්ටතීති වුත්තං. ๒๔๗. ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงส่องกระจกหรือภาชนะน้ำ' นี้ แม้ภาชนะทองเหลืองเป็นต้น ที่ปรากฏเงาหน้าได้ทั้งหมด ย่อมถึงซึ่งความเป็นกระจกเท่านั้น และแม้พวกน้ำส้มพะอูมเป็นต้น ก็ย่อมถึงซึ่งความเป็นภาชนะน้ำเท่านั้น เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้มองดูในกระจกหรือภาชนะน้ำใดๆ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ คำว่า 'อาพาธปัจจัย' คือ เพื่อรู้ว่า 'แผลของเราหายดีแล้วหรือยัง หรือยังไม่หายดี' และเพื่อดูอายุสังขารว่า 'เราแก่แล้วหรือยัง' ดังนี้ ย่อมควร ดังนี้ บัณฑิตกล่าวไว้แล้ว මුඛං ආලිම්පන්තීති විප්පසන්නඡවිරාගකරෙහි මුඛාලෙපනෙහි ආලිම්පන්ති. උම්මද්දෙන්තීති නානාඋම්මද්දනෙහි උම්මද්දෙන්ති. චුණ්ණෙන්තීති මුඛචුණ්ණකෙන මක්ඛෙන්ති. මනොසිලිකාය මුඛං ලඤ්ඡෙන්තීති මනොසිලාය තිලකාදීනි ලඤ්ඡනානි කරොන්ති, තානි හරිතාලාදීහිපි න වට්ටන්තියෙව. අඞ්ගරාගාදයො පාකටායෙව. සබ්බත්ථ දුක්කටං. คำว่า 'มุขํ อาลินฺปนฺติ' คือ ย่อมทาด้วยเครื่องทาหน้าอันทำให้ผิวพรรณผ่องใสและน่ารัก คำว่า 'อุมฺมทฺเทนฺติ' คือ ย่อมขัดถูด้วยเครื่องขัดถูต่างๆ คำว่า 'จุณฺเณนฺติ' คือ ย่อมทาด้วยผงสำหรับทาหน้า คำว่า 'มโนสิลิกาย มุขํ ลญฺเคนฺติ' คือ ย่อมทำเครื่องหมาย เช่น รอยเจิมด้วยมโนศิลา แม้เครื่องหมายเหล่านั้นก็ไม่ควรทำด้วยหรดาลเป็นต้น การย้อมกายเป็นต้น ย่อมเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏในทุกกรณี 248. න භික්ඛවෙ නච්චං වාතිආදීසු යංකිඤ්චි නච්චං අන්තමසො මොරනච්චම්පි දස්සනාය ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං. සයම්පි නච්චන්තස්ස වා නච්චාපෙන්තස්ස වා දුක්කටමෙව. ගීතම්පි යංකිඤ්චි නටගීතං වා සාධුගීතං වා අන්තමසො දන්තගීතම්පි ‘‘යං ගායිස්සාමා’’ති පුබ්බභාගෙ ඔකූජන්තා කරොන්ති, එතම්පි න වට්ටති. සයං ගායන්තස්සාපි ගායාපෙන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. වාදිතම්පි යංකිඤ්චි [Pg.46] න වට්ටති. යං පන නිට්ඨුභන්තො වා සාසඞ්කෙ වා ඨිතො අච්ඡරිකං වා ඵොටෙති, පාණිං වා පහරති, තත්ථ අනාපත්ති. සබ්බං අන්තරාරාමෙ ඨිතස්ස පස්සතො අනාපත්ති. ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති විහාරතො විහාරං ගච්ඡන්තස්ස ආපත්තියෙව. ආසනසාලාය නිසින්නො පස්සති, අනාපත්ති. ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති උට්ඨහිත්වා ගච්ඡතො ආපත්ති. වීථියං ඨත්වා ගීවං පරිවත්තෙත්වා පස්සතොපි ආපත්තියෙව. ๒๔๘. ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงดูการฟ้อนรำ' เป็นต้นนี้ ภิกษุผู้ไปเพื่อดูการฟ้อนรำใดๆ แม้ที่สุดการฟ้อนรำของนกยูง ก็เป็นอาบัติทุกกฏ แม้ภิกษุผู้ฟ้อนรำเอง หรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำ ก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น แม้การขับร้องใดๆ ไม่ว่าจะเป็นเพลงของนักแสดง หรือเพลงที่ดี (ที่เกี่ยวกับอนิจจตาเป็นต้น) แม้ที่สุดเพลงที่ร้องด้วยฟัน (เสียงที่เกิดจากการกระทบฟัน) ที่ทำโดยการเปล่งเสียงครวญครางก่อนที่จะร้องว่า 'เราจะร้องเพลง' ก็ไม่ควร แม้ภิกษุผู้ขับร้องเอง หรือให้ผู้อื่นขับร้อง ก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น แม้การประโคมดนตรีใดๆ ก็ไม่ควร แต่ภิกษุผู้ถ่มน้ำลาย หรือยืนอยู่ในที่น่ารังเกียจ แล้วดีดนิ้ว หรือตบมือ ในกรณีเหล่านั้น ย่อมไม่มีอาบัติ ภิกษุผู้ยืนอยู่ในภายในอารามแล้วดูหรือฟังทั้งหมด ย่อมไม่มีอาบัติ ภิกษุผู้คิดว่า 'เราจะดูหรือฟัง' แล้วเดินจากวิหารหนึ่งไปยังอีกวิหารหนึ่ง ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น ภิกษุผู้นั่งอยู่ในโรงฉันแล้วดู ย่อมไม่มีอาบัติ ภิกษุผู้คิดว่า 'เราจะดู' แล้วลุกขึ้นเดินไป ย่อมเป็นอาบัติ แม้ภิกษุผู้ยืนอยู่บนถนนแล้วเหลียวคอดู ก็เป็นอาบัติเท่านั้น 249. සරකුත්තින්ති සරකිරියං. භඞ්ගො හොතීති අලද්ධං උප්පාදෙතුං න සක්කොති; ලද්ධං සමාපජ්ජිතුං. පච්ඡිමා ජනතාති අම්හාකං ආචරියාපි උපජ්ඣායාපි එවං ගායිංසූති පච්ඡිමො ජනො දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජති; තථෙව ගායති. න භික්ඛවෙ ආයතකෙනාති එත්ථ ආයතකො නාම තං තං වත්තං භින්දිත්වා අක්ඛරානි විනාසෙත්වා පවත්තො. ධම්මෙ පන සුත්තන්තවත්තං නාම අත්ථි, ජාතකවත්තං නාම අත්ථි, ගාථාවත්තං නාම අත්ථි, තං විනාසෙත්වා අතිදීඝං කාතුං න වට්ටති. චතුරස්සෙන වත්තෙන පරිමණ්ඩලානි පදබ්‍යඤ්ජනානි දස්සෙතබ්බානි. සරභඤ්ඤන්ති සරෙන භණනං. සරභඤ්ඤෙ කිර තරඞ්ගවත්තධොතකවත්තගලිතවත්තාදීනි ද්වත්තිංස වත්තානි අත්ථි. තෙසු යං ඉච්ඡති, තං කාතුං ලභති. සබ්බෙසං පදබ්‍යඤ්ජනං අවිනාසෙත්වා විකාරං අකත්වා සමණසාරුප්පෙන චතුරස්සෙන නයෙන පවත්තනංයෙව ලක්ඛණං. ๒๔๙. คำว่า 'สรกุตฺตึ' คือ การทำเสียง คำว่า 'ภงฺโค โหติ' คือ ไม่สามารถยังสมาธิที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นได้ และไม่สามารถเข้าถึงสมาธิที่เกิดแล้วได้ คำว่า 'ปจฺฉิมา ชนตา' คือ ชนรุ่นหลังย่อมประพฤติตามที่เห็นและได้ยินว่า 'อาจารย์และอุปัชฌาย์ของเราได้ขับร้องอย่างนี้' แล้วก็ขับร้องอย่างนั้น ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทำเสียงยาว' นี้ คำว่า 'อายตกะ' คือ เสียงที่เกิดขึ้นโดยการทำลายวัตรนั้นๆ และทำให้อักขระเสียไป แต่ในพระธรรม ย่อมมีวัตรในการสาธยายพระสูตร, มีวัตรในการสาธยายชาดก, มีวัตรในการสาธยายคาถา ไม่ควรทำเสียงให้ยาวเกินไปโดยทำลายวัตรเหล่านั้น พึงแสดงบทและพยัญชนะที่กลมกลืนด้วยวัตรสี่เหลี่ยม (คือการออกเสียงให้ครบถ้วนไม่ขาดไม่เกิน) คำว่า 'สรภญฺญํ' คือ การกล่าวด้วยเสียง ในสรภัญญะ มีวัตร ๓๒ อย่าง เช่น ตรังควัตร, โธตกวัตร, คลิตวัตร เป็นต้น ในวัตรเหล่านั้น พึงทำวัตรที่ตนปรารถนาได้ ลักษณะคือ การออกเสียงโดยไม่ทำลายบทและพยัญชนะทั้งหมด ไม่ทำให้ผิดเพี้ยน และออกเสียงด้วยวิธีสี่เหลี่ยมที่เหมาะสมกับสมณะเท่านั้น බාහිරලොමිං උණ්ණින්ති උණ්ණලොමානි බහි කත්වා උණ්ණපාවාරං පාරුපන්ති; තථා ධාරෙන්තස්ස දුක්කටං. ලොමානි අන්තො කත්වා පාරුපිතුං වට්ටති. සමණකප්පකථා භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තා. คำว่า 'พาหิรโลมิํ อุณฺณิํ' คือ การนุ่งห่มผ้าขนสัตว์โดยให้ขนสัตว์อยู่ข้างนอก ภิกษุผู้ทรงไว้เช่นนั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ ควรนุ่งห่มโดยให้ขนสัตว์อยู่ข้างใน เรื่องสมณกัปปะได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาภูตคามสิกขาบท 251. න භික්ඛවෙ අත්තනො අඞ්ගජාතන්ති අඞ්ගජාතං ඡින්දන්තස්සෙව ථුල්ලච්චයං. අඤ්ඤං පන කණ්ණනාසාඅඞ්ගුලිආදිං යංකිඤ්චි ඡින්දන්තස්ස තාදිසං වා දුක්ඛං උප්පාදෙන්තස්ස දුක්කටං. අහිකීටදට්ඨාදීසු පන අඤ්ඤආබාධපච්චයා වා ලොහිතං වා මොචෙන්තස්ස ඡින්දන්තස්ස වා අනාපත්ති. ๒๕๑. คำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงตัดอวัยวะเพศของตน' คือ ไม่ใช่เฉพาะภิกษุผู้ตัดอวัยวะเพศเท่านั้นที่เป็นอาบัติถุลลัจจัย แต่ภิกษุผู้ตัดอวัยวะอื่นใด เช่น หู จมูก นิ้วมือ เป็นต้น หรือทำให้เกิดทุกข์เช่นนั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ แต่ในกรณีที่ถูกงูหรือแมลงกัดต่อยเป็นต้น หรือด้วยเหตุแห่งอาพาธอื่นใด ภิกษุผู้ทำให้เลือดออก หรือตัดอวัยวะ ย่อมไม่มีอาบัติ 252. චන්දනගණ්ඨි උප්පන්නා හොතීති චන්දනඝටිකා උප්පන්නා හොති. සො කිර උද්ධඤ්ච අධො ච ජාලානි පරික්ඛිපාපෙත්වා ගඞ්ගාය නදියා කීළති, තස්ස නදීසොතෙන වුය්හමානා චන්දනගණ්ඨි ආගන්ත්වා ජාලෙ ලග්ගා, තමස්ස පුරිසා ආහරිත්වා අදංසු; එවං සා උප්පන්නා හොති. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති එත්ථ [Pg.47] විකුබ්බනිද්ධිපාටිහාරියං පටික්ඛිත්තං, අධිට්ඨානිද්ධි පන අප්පටික්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා. ๒๕๒. คำว่า 'จันทนคณฺฐิ อุปฺปนฺนา โหติ' คือ ท่อนจันทน์เกิดขึ้นแล้ว ได้ยินว่า เศรษฐีนั้นให้ข่ายล้อมไว้ทั้งข้างบนและข้างล่าง แล้วเล่นน้ำในแม่น้ำคงคา ท่อนจันทน์ที่ลอยมาตามกระแสน้ำได้มาติดข่าย คนของเศรษฐีนั้นนำมาให้ เศรษฐีจึงได้ท่อนจันทน์นั้นมา ในบทว่า 'อิทธิปาฏิหาริย์' นี้ วิขุพพนอิทธิปาฏิหาริย์ (การแสดงฤทธิ์แปลงกาย) ถูกห้ามไว้ แต่อธิษฐานอิทธิ (การอธิษฐานฤทธิ์) ไม่ได้ถูกห้ามไว้ พึงทราบดังนี้ න භික්ඛවෙ සොවණ්ණමයො පත්තොතිආදීසු සචෙපි ගිහී භත්තග්ගෙ සුවණ්ණතට්ටිකාදීසු බ්‍යඤ්ජනං කත්වා උපනාමෙන්ති, ආමසිතුම්පි න වට්ටති. ඵලිකමයකාචමයකංසමයානි පන තට්ටිකාදීනි භාජනානි පුග්ගලිකපරිභොගෙනෙව න වට්ටන්ති, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති. ‘‘තම්බලොහමයොපි පත්තොව න වට්ටති, ථාලකං පන වට්ටතී’’ති ඉදං සබ්බං කුරුන්දියං වුත්තං. මණිමයොති එත්ථ පන ඉන්දනීලාදිමණිමයො වුත්තො. කංසමයොති එත්ථ වට්ටලොහමයොපි සඞ්ගහිතො. ในบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บาตรที่ทำด้วยทองไม่ควร' เป็นต้นนี้ แม้คฤหัสถ์จะนำกับข้าวมาถวายในภาชนะทองเป็นต้นที่โรงฉัน ก็ไม่ควรแม้แต่จะสัมผัส แต่ภาชนะที่ทำด้วยผลึก แก้ว หรือทองเหลืองเป็นต้น ไม่ควรใช้เป็นของส่วนตัว แต่ควรใช้เป็นของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์จัดทำเป็นพิเศษ 'บาตรที่ทำด้วยทองแดงก็ไม่ควร แต่ถ้วยควร' ดังนี้ ทั้งหมดนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที ในบทว่า 'มณิมโย' นี้ หมายถึงภาชนะที่ทำด้วยแก้วมณี เช่น อินทนิลเป็นต้น ในบทว่า 'กํสมโย' นี้ รวมถึงภาชนะที่ทำด้วยทองขาวด้วย 253. ලිඛිතුන්ති තනුකරණත්ථායෙතං වුත්තං. පකතිමණ්ඩලන්ති මකරදන්තච්ඡින්නකමණ්ඩලමෙව. ๒๕๓. คำว่า 'ลิขิตุํ' นี้ กล่าวไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำให้บางลง คำว่า 'ปกติมณฺฑลํ' คือ วงกลมที่ตัดเป็นรูปฟันจระเข้เท่านั้น 254. ආවට්ටිත්වාති අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරිත්වා. පත්තාධාරකන්ති එත්ථ ‘‘දන්තවල්ලිවෙත්තාදීහි කතෙ භූමිආධාරකෙ තයො, දාරුආධාරකෙ ද්වෙ පත්තෙ උපරූපරි ඨපෙතුං වට්ටතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන වුත්තං – ‘‘භූමිආධාරකෙ තිණ්ණං පත්තානං අනොකාසො, ද්වෙ ඨපෙතුං වට්ටති. දාරුආධාරකදණ්ඩාධාරකෙසුපි සුසජ්ජිතෙසු එසෙව නයො. භමකොටිසදිසො පන දාරුආධාරකො තීහි දණ්ඩකෙහි බද්ධො දණ්ඩකාධාරො ච එකස්සපි පත්තස්ස අනොකාසො, තත්ථ ඨපෙත්වාපි හත්ථෙන ගහෙත්වා එව නිසීදිතබ්බං. භූමියං පන නික්කුජ්ජිත්වා එකමෙව ඨපෙතබ්බ’’න්ති. ๒๕๔. คำว่า อาวัฏฏิตวาติ คือ การกระทบกันและกัน. ในบทว่า ปัตตาธารกะ นี้ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีว่า 'ในที่รองบาตรที่ทำด้วยงา เถาวัลย์ และหวายเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่บนพื้นดิน ควรวางบาตรได้ ๓ ใบ, ในที่รองบาตรไม้ ควรวางบาตรได้ ๒ ใบซ้อนกัน'. แต่ในมหาวินัยอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า 'ที่รองบาตรที่ตั้งอยู่บนพื้นดิน ไม่ใช่ที่สำหรับวางบาตร ๓ ใบ, ควรวางได้เพียง ๒ ใบ. แม้ในที่รองบาตรไม้และที่รองบาตรที่ทำด้วยด้ามไม้ที่จัดเตรียมไว้อย่างดี ก็มีนัยเดียวกันนี้. แต่ที่รองบาตรไม้ที่เหมือนปลายเครื่องกลึง และที่รองบาตรที่ผูกด้วยด้ามไม้ ๓ อัน ไม่ใช่ที่สำหรับวางบาตรแม้เพียงใบเดียว, แม้จะวางไว้ในที่นั้น ก็ต้องใช้มือจับบาตรไว้นั่นเองแล้วจึงนั่ง. แต่บนพื้นดิน ควรคว่ำบาตรแล้ววางไว้เพียงใบเดียวเท่านั้น'. මිඩ්ඪන්තෙති ආලින්දකමිඩ්ඪිකාදීනං අන්තෙ. සචෙ පන පරිවත්තෙත්වා තත්ථෙව පතිට්ඨාති, එවරූපාය විත්ථිණ්ණාය මිඩ්ඪියා ඨපෙතුං වට්ටති. පරිභණ්ඩන්තෙති බාහිරපස්සෙ කතාය තනුකමිඩ්ඪිකාය අන්තෙ. මිඩ්ඪියං වුත්තනයෙනෙවෙත්ථාපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. คำว่า มิฑฺฒันเตติ คือ ที่สุดแห่งเชิงชายอาลินทะเป็นต้น. แต่ถ้ากลิ้งไปแล้วตั้งอยู่ได้ในที่นั้นเอง ควรวางไว้บนเชิงชายที่กว้างขวางเห็นปานนั้นได้. คำว่า ปริภณฺฑันเตติ คือ ที่สุดแห่งเชิงชายแคบๆ ที่ทำไว้ที่ด้านนอก. แม้ในที่นี้ ก็พึงทราบการวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้ในเชิงชายนั้นนั่นแล. චොළකන්ති යං පත්ථරිත්වා පත්තො ඨපීයති; තස්මිං පන අසති කටසාරකෙ වා තට්ටිකාය වා මත්තිකාපරිභණ්ඩකතාය භූමියා වා යත්ථ න දුස්සති, තථාරූපාය වාලිකාය වා ඨපෙතුං වට්ටති. පංසුරජාදීසු පන ඛරභූමියං වා ඨපෙන්තස්ස දුක්කටං. පත්තමාළකං ඉට්ඨකාහි වා දාරූහි වා කාතුං වට්ටති[Pg.48]. පත්තකුණ්ඩොලිකාති මහාමුඛකුණ්ඩසණ්ඨානා භණ්ඩකුක්ඛලිකා වුච්චති. යො ලග්ගෙය්‍යාති යත්ථ කත්ථචි ලග්ගෙන්තස්ස දුක්කටමෙව. චීවරවංසෙපි බන්ධිත්වා ඨපෙතුං න වට්ටති. භණ්ඩකට්ඨපනත්ථමෙව වා කතං හොතු නිසීදනසයනත්ථං වා යත්ථ කත්ථචි මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා ඨපෙන්තස්ස දුක්කටං, අඤ්ඤෙන පන භණ්ඩකෙන සද්ධිං බන්ධිත්වා ඨපෙතුං වට්ටති. අටනියං බන්ධිත්වා ඔලම්බෙතුං වා වට්ටති, බන්ධිත්වාපි උපරි ඨපෙතුං න වට්ටතියෙව. සචෙ පන මඤ්චො වා පීඨං වා උක්ඛිපිත්වා චීවරවංසාදීසු අට්ටකඡන්නෙන ඨපිතං හොති, තත්ථ ඨපෙතුං වට්ටති. අංසවද්ධනකෙන අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා අඞ්කෙ ඨපෙතුං වට්ටති. ඡත්තෙ භත්තපූරොපි අංසකූටෙ ලග්ගිතපත්තොපි ඨපෙතුං න වට්ටති, භණ්ඩකෙන පන සද්ධිං බන්ධිත්වා වා අට්ටකං කත්වා වා ඨපිතෙ යො කොචි ඨපෙතුං වට්ටති. คำว่า โจฬกะ คือ ผ้าที่ปูแล้ววางบาตร; แต่เมื่อไม่มีผ้านั้น ควรวางไว้บนเสื่อ หรือบนเสื่อลำแพน หรือบนพื้นดินที่โบกฉาบด้วยดินเหนียว หรือบนพื้นทรายที่มีลักษณะซึ่งบาตรจะไม่เสียหาย. แต่เมื่อวางบนฝุ่นละอองเป็นต้น หรือบนพื้นดินที่ขรุขระ ต้องอาบัติทุกกฏ. ควรทำที่วางบาตรด้วยอิฐหรือด้วยไม้. ที่ชื่อว่า ปัตตกุณโฑลิกา ได้แก่ ภาชนะสำหรับใส่สิ่งของที่มีรูปทรงเหมือนหม้อปากกว้าง. คำว่า โย ลคฺเคยฺยาติ คือ เมื่อแขวนไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ต้องอาบัติทุกกฏแท้ๆ. แม้ที่ราวผ้า ก็ไม่ควรผูกแขวนไว้. ไม่ว่าจะเป็นเตียงหรือตั่งที่ทำไว้เพื่อวางสิ่งของก็ตาม หรือเพื่อการนั่งการนอนก็ตาม เมื่อวางไว้บนเตียงหรือตั่งใดๆ ต้องอาบัติทุกกฏ, แต่ถ้าผูกรวมกับสิ่งของอื่นแล้ววางไว้ ย่อมควร. จะผูกแขวนไว้ที่แม่แคร่ (ขาเตียง) ก็ควร, แม้ผูกไว้แล้วจะวางไว้ข้างบน (แม่แคร่) ก็ไม่ควรเลย. แต่ถ้าเตียงหรือตั่งถูกยกขึ้นวางไว้บนราวผ้าเป็นต้น โดยอาการอย่างหิ้ง, จะวางไว้ในที่นั้นก็ควร. จะแขวนไว้ที่จงอยบ่าด้วยสายสะพายแล้ววางไว้บนตักก็ควร. ไม่ควรวางบาตรที่เต็มด้วยเสบียง หรือบาตรที่แขวนไว้ที่จงอยบ่าไว้บนร่ม, แต่ถ้าผูกรวมกับสิ่งของอื่น หรือทำเป็นหิ้งไว้บนร่มนั้นแล้ว จะวางบาตรใบใดใบหนึ่งไว้ก็ควร. 255. පත්තහත්ථෙනාති එත්ථ න කෙවලං යස්ස පත්තො හත්ථෙ, සො එව පත්තහත්ථො, න කෙවලඤ්ච කවාටමෙව පණාමෙතුං න ලභති; අපිච ඛො පන හත්ථෙ වා පිට්ඨිපාදෙ වා යත්ථ කත්ථචි සරීරාවයවෙ පත්තස්මිං සති හත්ථෙන වා පාදෙන වා සීසෙන වා යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන කවාටං වා පණාමෙතුං ඝටිකං වා උක්ඛිපිතුං සූචිං වා කුඤ්චිකාය අපාපුරිතුං න ලභති. අංසකූටෙ පන පත්තං ලග්ගෙත්වා යථාසුඛං අවාපුරිතුං ලභති. ๒๕๕. ในบทว่า ปัตตหัตเถนะ นี้ ไม่ใช่เพียงผู้ที่มีบาตรอยู่ในมือเท่านั้น ชื่อว่า ปัตตหัตถะ, และไม่ใช่เพียงจะผลักบานประตูไม่ได้เท่านั้น; ที่แท้แล้ว เมื่อมีบาตรอยู่ในมือก็ตาม บนหลังเท้าก็ตาม หรือในส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก็ตาม จะผลักบานประตูด้วยมือ เท้า หรือศีรษะ หรือด้วยส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก็ตาม จะยกกลอนก็ตาม จะไขดาลด้วยกุญแจก็ตาม ไม่ควรทั้งนั้น. แต่ถ้าแขวนบาตรไว้ที่จงอยบ่าแล้ว จะเปิดประตูตามสบาย ย่อมได้. තුම්බකටාහන්ති ලාබුකටාහං වුච්චති, තං පරිහරිතුං න වට්ටති. ලභිත්වා පන තාවකාලිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. ඝටිකටාහෙපි එසෙව නයො. ඝටිකටාහන්ති ඝටිකපාලං. අභුං මෙති උත්‍රාසවචනමෙතං. සබ්බපංසුකූලිකෙනාති එත්ථ චීවරඤ්ච මඤ්චපීඨඤ්ච පංසුකූලං වට්ටති, අජ්ඣොහරණීයං පන දින්නකමෙව ගහෙතබ්බං. ที่ชื่อว่า ตุมพกะฏาหะ ได้แก่ ภาชนะน้ำเต้า, ไม่ควรนำภาชนะน้ำเต้านั้นติดตัวไปเป็นประจำ. แต่เมื่อได้มาแล้ว จะใช้สอยชั่วคราว ย่อมควร. แม้ในกระเบื้องหม้อ ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า ฆะฏิกะกะฏาหะ ได้แก่ กระเบื้องหม้อ. คำว่า อะภุง เม นี้ เป็นคำแสดงความตกใจ. ในบทว่า สัพพปังสุกูลิเกนะ นี้ จีวรและเตียงตั่งที่เป็นบังสุกุล ย่อมควร, ส่วนของที่พึงกลืนกิน พึงรับเอาแต่ของที่เขาถวายแล้วเท่านั้น. චලකානීති චබ්බෙත්වා අපවිද්ධාමිසානි. අට්ඨිකානීති මච්ඡමංසඅට්ඨිකානි. උච්ඡිට්ඨොදකන්ති මුඛවික්ඛාලනොදකං. එතෙසු යංකිඤ්චි පත්තෙන නීහරන්තස්ස දුක්කටං. පත්තං පටිග්ගහං කත්වා හත්ථං ධොවිතුම්පි න ලභති. හත්ථධොතපාදධොතඋදකම්පි පත්තෙ ආකිරිත්වා නීහරිතුං න වට්ටති. අනුච්ඡිට්ඨං සුද්ධපත්තං උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හිතුං න වට්ටති, වාමහත්ථෙන පනෙත්ථ උදකං ආසිඤ්චිත්වා එකං උදකගණ්ඩුසං [Pg.49] ගහෙත්වා උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හිතුං වට්ටති. එත්තාවතාපි හි සො උච්ඡිට්ඨපත්තො හොති, හත්ථං පන බහි උදකෙන වික්ඛාලෙත්වා ගහෙතුං වට්ටති. මච්ඡමංසඵලාඵලාදීනි ඛාදන්තො යං තත්ථ අට්ඨිං වා චලකං වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. යං පන පටිඛාදිතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං ලභති. අට්ඨිකකණ්ටකාදීනි තත්ථෙව කත්වා හත්ථෙන ලුඤ්චිත්වා ඛාදිතුං වට්ටති. මුඛතො නීහටං පන යංකිඤ්චි පුන ඛාදිතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. සිඞ්ගිවෙරනාළිකෙරඛණ්ඩානි ඩංසිත්වා පුන ඨපෙතුං ලභති. คำว่า จลกา คือ เศษอาหารที่เคี้ยวแล้วทิ้ง. คำว่า อัฏฐิกา คือ กระดูกปลาและเนื้อ. คำว่า อุจฉิฏโฐทกะ คือ น้ำล้างปาก. ในบรรดาสิ่งเหล่านี้ ภิกษุเมื่อนำสิ่งใดสิ่งหนึ่งออกไปด้วยบาตร ต้องอาบัติทุกกฏ. จะทำบาตรให้เป็นกระโถนแล้วล้างมือก็ไม่ได้. แม้น้ำล้างมือและน้ำล้างเท้า ก็ไม่ควรเทลงในบาตรแล้วนำออกไป. ไม่ควรจับบาตรที่สะอาดซึ่งไม่มีเศษอาหารด้วยมือที่เปื้อนเศษอาหาร, แต่ในเรื่องนี้ เมื่อหลั่งน้ำด้วยมือซ้ายแล้ว อมน้ำอึกหนึ่ง แล้วจึงจับบาตรด้วยมือที่เปื้อนเศษอาหาร ย่อมควร. เพราะด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บาตรนั้นย่อมชื่อว่าเป็นบาตรมีเศษอาหาร, แต่ถ้าล้างมือข้างนอกด้วยน้ำแล้วจึงจับ ย่อมควร. เมื่อฉันปลา เนื้อ และผลไม้น้อยใหญ่เป็นต้น หากต้องการจะทิ้งกระดูกหรือเศษอาหารใดในสิ่งเหล่านั้น ไม่ควรวางไว้ในบาตร. แต่ถ้าต้องการจะเคี้ยวฉันอีก ย่อมวางไว้ในบาตรได้. จะใส่กระดูกและก้างเป็นต้นไว้ในบาตรนั้นแล้ว ใช้นิ้วมือแกะฉัน ย่อมควร. แต่ถ้าไม่ต้องการจะฉันสิ่งใดๆ ที่นำออกจากปากอีก ไม่ควรวางสิ่งนั้นไว้ในบาตร. ส่วนขิงและมะพร้าวที่กัดแล้ว จะวางไว้เพื่อฉันอีก ย่อมได้. 256. නමතකන්ති සත්ථකවෙඨනකං පිලොතිකඛණ්ඩං. දණ්ඩසත්ථකන්ති පිප්ඵලකං වා අඤ්ඤම්පි වා යංකිඤ්චි දණ්ඩං යොජෙත්වා කතසත්ථකං. ๒๕๖. คำว่า นามตกะ คือ ผ้าพันมีดโกน. คำว่า ทัณฑสัตถกะ คือ มีดโกนที่ทำโดยประกอบด้าม หรือมีดโกนอื่นๆ ที่มีด้าม. කණ්ණකිතා හොන්තීති මලග්ගහිතා හොන්ති. කිණ්ණෙන පූරෙතුන්ති කිණ්ණචුණ්ණෙන පූරෙතුං. සත්තුයාති හලිද්දිමිස්සකෙන පිට්ඨචුණ්ණෙන. සරිතකන්ති පාසාණචුණ්ණං වුච්චති; තෙන පූරෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. මධුසිත්ථකෙන සාරෙතුන්ති මධුසිත්ථකෙන මක්ඛෙතුං. සරිතකං පරිභිජ්ජතීති තං මක්ඛිතමධුසිත්ථකං භිජ්ජති. සරිතසිපාටිකන්ති මධුසිත්ථකපිලොතිකං; සත්ථකොසකසිපාටියා පන සරිතසිපාටිකාය අනුලොමාති කුරුන්දියං වුත්තං. කථිනන්ති නිස්සෙණිම්පි තත්ථ අත්ථරිතබ්බකටසාරකකිලඤ්ජානං අඤ්ඤතරම්පි. කථිනරජ්ජුන්ති යාය දුපට්ටචීවරං සිබ්බන්තා කථිනෙ චීවරම්පි බන්ධන්ති. කථිනං නප්පහොතීති දීඝස්ස භික්ඛුනො පමාණෙන කතං කථිනං; තත්ථ රස්සස්ස භික්ඛුනො චීවරං පත්ථරියමානං නප්පහොති, අන්තොයෙව හොති; දණ්ඩකෙ න පාපුණාතීති අත්ථො. දණ්ඩකථිනන්ති තස්ස මජ්ඣෙ ඉතරස්ස භික්ඛුනො පමාණෙන අඤ්ඤං නිස්සෙණිං බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. คำว่า 'มีสนิมจับ' หมายถึง มีคราบสกปรกจับ หรือมีสนิมจับ. คำว่า 'เพื่อให้เต็มด้วยยีสต์' หมายถึง เพื่อให้เต็มด้วยผงยีสต์. คำว่า 'ด้วยแป้ง' หมายถึง ด้วยแป้งที่ผสมขมิ้น. คำว่า 'สริตกะ' หมายถึง ผงหิน; อนุญาตให้เติมด้วยผงหินนั้น. คำว่า 'เพื่อทาด้วยขี้ผึ้ง' หมายถึง เพื่อทาด้วยขี้ผึ้ง. คำว่า 'สริตกะย่อมแตก' หมายถึง ขี้ผึ้งที่ทาไว้นั้นย่อมแตก. คำว่า 'ถุงผ้าที่ทาด้วยขี้ผึ้ง' หมายถึง ถุงผ้าที่ทาด้วยขี้ผึ้ง; ในคัมภีร์กุรุนทิยะกล่าวว่า ถุงผ้าสำหรับมีดนั้นเหมาะสมกับถุงผ้าที่ทาด้วยขี้ผึ้ง. คำว่า 'กฐิน' หมายถึง ไม้สะดึง หรือเสื่อหรือพรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ควรปูบนไม้สะดึงนั้น. คำว่า 'เชือกสำหรับกฐิน' หมายถึง เชือกที่ใช้ผูกจีวรบนไม้สะดึงเมื่อเย็บจีวรสองชั้น. คำว่า 'ไม้สะดึงไม่พอ' หมายถึง ไม้สะดึงที่ทำตามขนาดของภิกษุผู้สูง เมื่อปูจีวรของภิกษุผู้เตี้ยลงไปบนนั้นก็ไม่พอ จีวรอยู่แต่ภายใน ไม่ถึงไม้คาน. คำว่า 'ไม้สะดึงคาน' หมายถึง อนุญาตให้ผูกไม้สะดึงอีกอันหนึ่งตามขนาดของภิกษุรูปอื่นผู้เตี้ยกว่าไว้ตรงกลางของไม้สะดึงอันยาวนั้น. බිදලකන්ති දණ්ඩකථිනප්පමාණෙන කටසාරකස්ස පරියන්තෙ පටිසංහරිත්වා දුගුණකරණං. සලාකන්ති දුපට්ටචීවරස්ස අන්තරෙ පවෙසනසලාකං. විනන්ධනරජ්ජුන්ති මහානිස්සෙණියා සද්ධිං ඛුද්දකං නිස්සෙණිං විනන්ධිතුං රජ්ජුං. විනන්ධනසුත්තන්ති ඛුද්දකනිස්සෙණියා චීවරං විනන්ධිතුං සුත්තකං. විනන්ධිත්වා චීවරං සිබ්බෙතුන්ති තෙන සුත්තකෙන තත්ථ චීවරං විනන්ධිත්වා සිබ්බිතුං. විසමා හොන්තීති කාචි ඛුද්දකා හොන්ති, කාචි මහන්තා. කළිම්භකන්ති පමාණසඤ්ඤාකරණං යංකිඤ්චි තාලපණ්ණාදිං. මොඝසුත්තකන්ති වඩ්ඪකීනං දාරූසු [Pg.50] කාළසුත්තෙන විය හලිද්දිසුත්තෙන සඤ්ඤාකරණං. අඞ්ගුලියා පටිග්ගණ්හන්තීති සූචිමුඛං අඞ්ගුලියා පටිච්ඡන්ති. පටිග්ගහන්ති අඞ්ගුලිකොසකං. คำว่า 'บิดลกะ' หมายถึง การพับเสื่อให้เป็นสองชั้นที่ขอบตามขนาดของไม้สะดึงคาน. คำว่า 'สลากะ' หมายถึง ไม้ซี่สำหรับสอดเข้าไประหว่างจีวรสองชั้น. คำว่า 'เชือกสำหรับผูก' หมายถึง เชือกสำหรับผูกไม้สะดึงเล็กเข้ากับไม้สะดึงใหญ่. คำว่า 'ด้ายสำหรับผูก' หมายถึง ด้ายสำหรับผูกจีวรบนไม้สะดึงเล็ก. คำว่า 'ผูกแล้วเย็บจีวร' หมายถึง ผูกจีวรบนไม้สะดึงเล็กนั้นด้วยด้ายนั้นแล้วเย็บ. คำว่า 'ไม่สม่ำเสมอ' หมายถึง ช่องว่างระหว่างรอยเย็บบางแห่งแคบ บางแห่งกว้าง. คำว่า 'กฬิมภกะ' หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น ใบตาล เป็นเครื่องหมายบอกขนาดของช่องว่างระหว่างรอยเย็บ. คำว่า 'โมฆสูตร' หมายถึง ด้ายขมิ้นสำหรับทำเครื่องหมาย เหมือนช่างไม้ใช้ด้ายดำทำเครื่องหมายบนไม้. คำว่า 'รับด้วยนิ้วมือ' หมายถึง รับปลายเข็มด้วยนิ้วมือ. คำว่า 'รับ' หมายถึง ปลอกนิ้ว. 257. ආවෙසනවිත්ථකං නාම යංකිඤ්චි පාතිචඞ්කොටකාදි. උච්චවත්ථුකන්ති පංසුං ආකිරිත්වා උච්චවත්ථුකං කාතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතුන්ති ඡදනං ඔධුනිත්වා ඝනදණ්ඩකං කත්වා අන්තො චෙව බහි ච මත්තිකාය ලිම්පිතුන්ති අත්ථො. ගොඝංසිකායාති වෙළුං වා රුක්ඛදණ්ඩං වා අන්තොකත්වා තෙන සද්ධිං සඞ්ඝරිතුන්ති අත්ථො. බන්ධනරජ්ජුන්ති තථා සඞ්ඝරිතස්ස බන්ධනරජ්ජුං. ๒๕๗. คำว่า 'อเวสนวิตถกะ' หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น ถ้วยหรือพาน เป็นต้น. คำว่า 'ที่ตั้งสูง' หมายถึง อนุญาตให้ทำที่ตั้งให้สูงโดยการเทดินลงไป. คำว่า 'ปัดออกแล้วฉาบ' หมายถึง อนุญาตให้ปัดหลังคาออกแล้วทำคานให้แข็งแรง แล้วฉาบด้วยดินเหนียวทั้งภายในและภายนอก. คำว่า 'ด้วยไม้คาน' หมายถึง อนุญาตให้พับเสื่อโดยสอดไม้ไผ่หรือไม้คานไว้ข้างในแล้วพับพร้อมกับสิ่งนั้น. คำว่า 'เชือกสำหรับผูก' หมายถึง เชือกสำหรับผูกเสื่อที่พับไว้เช่นนั้น. 258. කටච්ඡුපරිස්සාවනං නාම තීසු දණ්ඩකෙසු විනන්ධිත්වා කතං. ๒๕๘. คำว่า 'กะฏัจฉุปริสสาวนะ' หมายถึง เครื่องกรองน้ำที่ทำโดยผูกติดกับไม้สามอัน. 259. යො න දදෙය්‍යාති අපරිස්සාවනකස්සෙව යො න දදාති, තස්ස ආපත්ති. යො පන අත්තනො හත්ථෙ පරිස්සාවනෙ විජ්ජමානෙපි යාචති, තස්ස න අකාමා දාතබ්බං. දණ්ඩපරිස්සාවනන්ති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනං විය චතූසු පාදෙසු බද්ධනිස්සෙණිකාය සාටකං බන්ධිත්වා මජ්ඣෙදණ්ඩකෙ උදකං ආසිඤ්චිතබ්බං, තං උභොපි කොට්ඨාසෙ පූරෙත්වා පරිස්සවති. ඔත්ථරකං නාම යං උදකෙ ඔත්ථරිත්වා ඝටකෙන උදකං ගණ්හන්ති, තඤ්හි චතූසු දණ්ඩකෙසු වත්ථං බන්ධිත්වා උදකෙ චත්තාරො ඛාණුකෙ නිඛණිත්වා තෙසු බන්ධිත්වා සබ්බපරියන්තෙ උදකතො මොචෙත්වා මජ්ඣෙ ඔත්ථරිත්වා ඝටෙන උදකං ගණ්හන්ති. මකසකුටිකාති චීවරකුටිකා වුච්චති. ๒๕๙. คำว่า 'ผู้ใดไม่ให้' หมายถึง ผู้ใดไม่ให้แก่ภิกษุที่ไม่มีเครื่องกรองน้ำ ผู้นั้นต้องอาบัติ. แต่ภิกษุใดมีเครื่องกรองน้ำอยู่ในมือแล้วยังขออยู่ ไม่ควรให้แก่ภิกษุนั้นโดยไม่เต็มใจ. คำว่า 'เครื่องกรองน้ำแบบมีคาน' หมายถึง เหมือนเครื่องกรองน้ำด่างของช่างย้อมผ้า คือผูกผ้าไว้กับไม้สะดึงที่ผูกติดกับขาตั้งสี่ด้าน แล้วเทน้ำลงตรงกลางคาน น้ำนั้นจะเต็มทั้งสองส่วนแล้วไหลผ่านไป. คำว่า 'โอตถรกะ' หมายถึง ผ้าที่ใช้คลุมน้ำแล้วตักน้ำด้วยหม้อเล็ก; คือผูกผ้านั้นไว้กับไม้สี่อัน แล้วปักหลักสี่อันในน้ำ ผูกไม้เหล่านั้นไว้กับหลัก ปล่อยขอบทั้งหมดให้พ้นน้ำ แล้วคลุมตรงกลางผ้าแล้วตักน้ำด้วยหม้อ. คำว่า 'มกสกุฏิกา' หมายถึง กุฏิที่ทำด้วยจีวร. 260. අභිසන්නකායාති සෙම්හාදිදොසුස්සන්නකායා. අග්ගළවට්ටි නාම ද්වාරබාහාය සමප්පමාණොයෙව අග්ගළත්ථම්භො වුච්චති, යත්ථ තීණි චත්තාරි ඡිද්දානි කත්වා සූචියො දෙන්ති. කපිසීසකං නාම ද්වාරබාහං විජ්ඣිත්වා තත්ථ පවෙසිතො අග්ගළපාසකො වුච්චති. සූචිකාති තත්ථ මජ්ඣෙ ඡිද්දං කත්වා පවෙසිතා. ඝටිකාති උපරි යොජිතා. මණ්ඩලිකං කාතුන්ති නීචවත්ථුකං චිනිතුං. ධූමනෙත්තන්ති ධූමනික්ඛමනඡිද්දං. වාසෙතුන්ති ගන්ධෙන වාසෙතුං. උදකට්ඨානන්ති උදකත්ථපනට්ඨානං. තත්ථ ඝටෙන උදකං ඨපෙත්වා සරාවකෙන වළඤ්ජෙතබ්බං. කොට්ඨකොති ද්වාරකොට්ඨකො. ๒๖๐. คำว่า 'มีร่างกายที่เต็มไปด้วยโทษ' หมายถึง มีร่างกายที่เต็มไปด้วยโทษ เช่น เสมหะเป็นต้น. คำว่า 'อัคคฬวัฏฏิ' หมายถึง เสาสำหรับสลักดาลที่มีขนาดเท่ากับวงกบประตู ซึ่งทำรูสามหรือสี่รูแล้วใส่สลักดาลเข้าไป. คำว่า 'กปิสีสกะ' หมายถึง ช่องไม้สำหรับใส่สลักดาลที่เจาะทะลุวงกบประตูแล้วสอดเข้าไป. คำว่า 'สูจิกา' หมายถึง ไม้เล็กที่สอดเข้าไปในรูตรงกลางของช่องไม้สำหรับสลักดาลนั้น. คำว่า 'ฆฏิกา' หมายถึง ไม้ใหญ่ที่ติดอยู่ด้านบน. คำว่า 'เพื่อก่อให้เป็นวงกลม' หมายถึง เพื่อก่อให้เป็นที่ตั้งต่ำ. คำว่า 'ช่องควัน' หมายถึง ช่องสำหรับควันออก. คำว่า 'เพื่ออบ' หมายถึง เพื่ออบด้วยของหอม. คำว่า 'ที่วางน้ำ' หมายถึง ที่สำหรับวางน้ำ. ควรวางน้ำไว้ที่นั่นด้วยหม้อ แล้วใช้ด้วยถ้วยเล็ก. คำว่า 'กุฏฐกะ' หมายถึง ซุ้มประตู. 261. තිස්සො [Pg.51] පටිච්ඡාදියොති එත්ථ ජන්තාඝරපටිච්ඡාදි ච උදකපටිච්ඡාදි ච පරිකම්මං කරොන්තස්සෙව වට්ටති, සෙසෙසු අභිවාදනාදීසු න වට්ටති. වත්ථපටිච්ඡාදි සබ්බකම්මෙසු වට්ටති. උදකං න හොතීති න්හානොදකං න හොති. ๒๖๑. ในเรื่องผ้าปกปิดสามอย่างนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ผ้าปกปิดโรงไฟและผ้าปกปิดน้ำ ย่อมควรแก่ภิกษุผู้กำลังทำกิจวัตรเท่านั้น ในกิจอื่น ๆ เช่น การไหว้ เป็นต้น ย่อมไม่ควร. ผ้าปกปิดกาย ย่อมควรในกิจทุกอย่าง. คำว่า 'ไม่มีน้ำ' หมายถึง ไม่มีน้ำสำหรับอาบ. 262. තුලන්ති පණ්ණිකානං විය උදකඋබ්බාහනකතුලං. කරකටකො වුච්චති ගොණෙ වා යොජෙත්වා හත්ථෙහි වා ගහෙත්වා දීඝවරත්තාදීහි ආකඩ්ඪනයන්තං. චක්කවට්ටකන්ති අරහටඝටියන්තං. චම්මඛණ්ඩං නාම තුලාය වා කරකටකෙ වා යොජෙතබ්බකං චම්මභාජනං. පාකටා හොතීති අපරික්ඛිත්තා හොති. උදකපුඤ්ඡනීති දණ්ඩමයාපි විසාණමයාපි දාරුමයාපි වට්ටති, තස්සා අසති චොළකෙනාපි උදකං පච්චුද්ධරිතුං වට්ටති. ๒๖๒. คำว่า 'ตุลา' หมายถึง คันโยกสำหรับชักน้ำขึ้น เหมือนคันโยกชักน้ำของชาวสวนผัก. คำว่า 'กรกฏกะ' หมายถึง เครื่องชักน้ำที่ใช้โคเทียม หรือใช้มือจับแล้วชักด้วยเชือกยาวเป็นต้น. คำว่า 'จักกวัฏฏกะ' หมายถึง เครื่องจักรที่มีถังน้ำติดอยู่. คำว่า 'จัมมขันธะ' หมายถึง ภาชนะหนังที่ควรผูกติดกับคันโยกหรือเครื่องชักน้ำ. คำว่า 'เปิดเผย' หมายถึง ไม่ได้ล้อมรั้ว. คำว่า 'เครื่องเช็ดน้ำ' หมายถึง เครื่องเช็ดน้ำที่ทำด้วยงาช้าง หรือทำด้วยเขาสัตว์ หรือทำด้วยไม้ ย่อมควร; เมื่อไม่มีสิ่งนั้น ก็ควรใช้ผ้าขี้ริ้วเช็ดน้ำออก. 263. උදකමාතිකන්ති උදකස්ස ආගමනමාතිකං. නිල්ලෙඛජන්තාඝරං නාම ආවිද්ධපක්ඛපාසකං වුච්චති, ගොපානසීනං උපරි මණ්ඩලෙ පක්ඛපාසකෙ ඨපෙත්වා කතකූටච්ඡදනස්සෙතං නාමං. චාතුමාසං නිසීදනෙනාති නිසීදනෙන චත්තාරො මාසෙ න විප්පවසිතබ්බන්ති අත්ථො. ๒๖๓. คำว่า 'อุทุกมาติกา' หมายถึง ทางน้ำไหลเข้า. คำว่า 'นิลเลขชันตาคาร' หมายถึง โรงไฟที่มีปีกกาครอบอยู่โดยรอบ; ชื่อนี้หมายถึงโรงไฟที่ทำหลังคาเป็นยอดแหลม โดยวางปีกกาไว้บนวงกลมเหนือไม้ค้ำยัน. คำว่า 'ด้วยการนั่งสี่เดือน' หมายถึง ไม่ควรอยู่ห่างจากผ้าปูนั่งเป็นเวลาสี่เดือน. 264. පුප්ඵාභිකිණ්ණෙසූති පුප්ඵෙහි සන්ථතෙසු. නමතකං නාම එළකලොමෙහි කතං අවායිමං චම්මඛණ්ඩපරිහාරෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බං. ආසිත්තකූපධානං නාම තම්බලොහෙන වා රජතෙන වා කතාය පෙළාය එතං අධිවචනං, පටික්ඛිත්තත්තා පන දාරුමයාපි න වට්ටති. මළොරිකාති දණ්ඩධාරකො වුච්චති. යට්ඨිආධාරකපණ්ණාධාරකපච්ඡිකපිට්ඨානිපි එත්ථෙව පවිට්ඨානි. ආධාරකසඞ්ඛෙපගමනතො හි පට්ඨාය ඡිද්දං විද්ධම්පි අවිද්ධම්පි වට්ටතියෙව. එකභාජනෙති එත්ථ සචෙ එකො භික්ඛු භාජනතො ඵලං වා පූවං වා ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්මිං අපගතෙ ඉතරස්ස සෙසකං භුඤ්ජිතුං වට්ටති. ඉතරස්සාපි තස්මිං ඛීණෙ පුන ගහෙතුං වට්ටති. ๒๖๔. คำว่า ปุปผาภิกิณเณสุ คือ ที่ลาดด้วยดอกไม้ทั้งหลาย. คำว่า นมตกะ คือ เครื่องลาดชนิดหนึ่งที่ทำด้วยขนแกะ ไม่ได้ทอ ควรใช้โดยการหุ้มด้วยหนัง. คำว่า อาสิตตกูปธานะ นี้เป็นชื่อของตะกร้าที่ทำด้วยทองแดงหรือเงิน แต่เพราะเป็นสิ่งที่ทรงห้ามแล้ว แม้ตะกร้าที่ทำด้วยไม้ก็ไม่ควร. คำว่า มะฬอริกา หมายถึง ไม้สำหรับรองบาตร. แม้ไม้สำหรับรองบาตร, ตะกร้าสำหรับรองบาตรที่ทำด้วยใบไม้, และก้นของตะกร้า ก็รวมอยู่ในมะฬอริกาเดียวกันนี้. จริงอยู่ ตั้งแต่เมื่อรวมอยู่ในที่รองบาตรแล้ว ห่วงที่มีรูที่ผิวก็ดี ห่วงที่มีรูทะลุไปก็ดี ห่วงที่มีรูเจาะรอบๆ ก็ดี ก็ควรทั้งนั้น. ในคำว่า เอกภาชเน นี้ ถ้าภิกษุรูปหนึ่งถือเอาผลไม้หรือขนมจากภาชนะไป เมื่อภิกษุรูปนั้นจากไปแล้ว ภิกษุรูปอื่นควรฉันส่วนที่เหลือ. และเมื่อผลไม้หรือขนมนั้นหมดแล้ว ภิกษุรูปอื่นก็ควรหยิบอีกครั้ง. 265. අට්ඨහඞ්ගෙහීති එත්ථ එකෙකෙනපි අඞ්ගෙන සමන්නාගතස්ස අන්තොසීමාය වා නිස්සීමං ගන්ත්වා නදීආදීසු වා නික්කුජ්ජිතුං වට්ටතියෙව. එවං නික්කුජ්ජිතෙ පන පත්තෙ තස්ස ගෙහෙ කොචි දෙය්‍යධම්මො න ගහෙතබ්බො [Pg.52] – ‘‘අසුකස්ස ගෙහෙ භික්ඛං මා ගණ්හිත්ථා’’ති අඤ්ඤෙසු විහාරෙසුපි පෙසෙතබ්බං. උක්කුජ්ජනකාලෙ පන යාවතතියං යාචාපෙත්වා හත්ථපාසං විජහාපෙත්වා ඤත්තිදුතියකම්මෙන උක්කුජ්ජිතබ්බො. ๒๖๕. ในบทว่า อัฏฐหังเคหิ นี้ อุบาสกผู้ประกอบด้วยองค์ใดองค์หนึ่ง ควรคว่ำบาตรในภายในสีมาที่ผูกแล้วก็ดี หรือไปที่ที่ไม่มีสีมาที่ผูกแล้ว คว่ำในแม่น้ำเป็นต้นก็ดี. แต่เมื่อคว่ำบาตรแล้ว ไม่ควรรับสิ่งของอันควรให้ทานใดๆ ในบ้านของอุบาสกนั้น – ควรส่งข่าวไปบอกแม้ในวัดอื่นๆ ว่า “อย่ารับบิณฑบาตในบ้านของอุบาสกชื่อนั้น”. แต่ในเวลาหงายบาตร ควรให้ขอร้องจนถึงสามครั้ง ให้สละหัตถบาส แล้วจึงหงายบาตรด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา. 268. පුරක්ඛත්වාති අග්ගතො කත්වා. සංහරන්තූති සංහරියන්තු. චෙලපටිකන්ති චෙලසන්ථරං. සො කිර ‘‘සචෙ අහං පුත්තං ලච්ඡාමි, අක්කමිස්සති මෙ භගවා චෙලපටික’’න්ති ඉමිනා අජ්ඣාසයෙන සන්ථරි, අභබ්බො චෙස පුත්තලාභාය; තස්මා භගවා න අක්කමි. යදි අක්කමෙය්‍ය, පච්ඡා පුත්තං අලභන්තො ‘‘නායං සබ්බඤ්ඤූ’’ති දිට්ඨිං ගණ්හෙය්‍ය. ඉදං තාව භගවතො අනක්කමනෙ කාරණං. යස්මා පන භික්ඛූපි යෙ අජානන්තා අක්කමෙය්‍යුං, තෙ ගිහීනං පරිභූතා භවෙය්‍යුං; තස්මා භික්ඛූ පරිභවතො මොචෙතුං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි. ඉදං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනෙ කාරණං. ๒๖๘. คำว่า ปุรักขัตวา คือ ทำไว้ข้างหน้า. คำว่า สังหรันตุ คือ จงเก็บคืนไป. คำว่า เจลปฏิกัง คือ ผ้าปู. ได้ยินว่า เจ้าชายโพธินั้นได้ปูผ้าไว้ด้วยอัธยาศัยว่า “ถ้าเราจักได้บุตร พระผู้มีพระภาคจักทรงเหยียบผ้าปูของเรา” แต่เจ้าชายนั้นไม่ควรได้บุตร; เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงเหยียบ. ถ้าทรงเหยียบ ภายหลังเมื่อไม่ได้บุตร เขาจักถือมิจฉาทิฏฐิว่า “พระสมณโคดมนี้ไม่ใช่สัพพัญญู”. นี่เป็นเหตุในการไม่ทรงเหยียบของพระผู้มีพระภาคก่อน. อีกประการหนึ่ง เพราะภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่รู้แล้วจักเหยียบ ภิกษุเหล่านั้นจักถูกคฤหัสถ์ดูหมิ่น; เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงให้ภิกษุทั้งหลายพ้นจากการถูกดูหมิ่น จึงทรงบัญญัติสิกขาบท. นี่เป็นเหตุในการทรงบัญญัติสิกขาบท. මඞ්ගලත්ථාය යාචියමානෙනාති අපගතගබ්භා වා හොතු ගරුගබ්භා වා, එවරූපෙසු ඨානෙසු මඞ්ගලත්ථාය යාචියමානෙන අක්කමිතුං වට්ටති. ධොතපාදකං නාම පාදධොවනට්ඨානෙ ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමනත්ථාය පච්චත්ථරණං අත්ථතං හොති, තං අක්කමිතුං වට්ටති. คำว่า มังคลัตถายะ ยาจิยะมาเนนะ คือ ไม่ว่าจะเป็นผู้ที่ครรภ์แท้งไปแล้ว หรือเพิ่งคลอด หรือมีครรภ์แก่ ในที่เช่นนี้ ภิกษุที่ถูกขอร้องเพื่อประโยชน์แห่งมงคล ควรเหยียบ. คำว่า โธตปาทกะ คือ เครื่องลาดที่ปูไว้ในที่ล้างเท้า เพื่อประโยชน์แห่งการเหยียบด้วยเท้าที่ล้างแล้ว ควรเหยียบเครื่องลาดนั้น. 269. කතකං නාම පදුමකණ්ණිකාකාරං පාදඝංසනත්ථං කණ්ටකෙ උට්ඨාපෙත්වා කතං. තං වට්ටං වා හොතු චතුරස්සාදිභෙදං වා, බාහුලිකානුයොගත්තා පටික්ඛිත්තමෙව, නෙව පටිග්ගහෙතුං න පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. සක්ඛරාති පාසාණො වුච්චති; පාසාණඵෙණකොපි වට්ටති. විධූපනන්ති වීජනී වුච්චති. තාලවණ්ටං පන තාලපණ්ණෙහි වා කතං හොතු වෙළුදන්තවිලීවෙහි වා මොරපිඤ්ඡෙහි වා චම්මවිකතීහි වා සබ්බං වට්ටති. මකසබීජනී දන්තමයවිසාණමයදණ්ඩකාපි වට්ටති, වාකමයබීජනියා කෙතකපාරොහකුන්තාලපණ්ණාදිමයාපි සඞ්ගහිතා. ๒๖๙. คำว่า กตกะ คือ ที่ขัดเท้าที่ทำโดยทำให้หนามตั้งขึ้นเพื่อประโยชน์แห่งการขัดเท้า มีสัณฐานเหมือนเกสรดอกบัว. ที่ขัดเท้านั้นไม่ว่าจะเป็นรูปกลมหรือมีประเภทเป็นสี่เหลี่ยมเป็นต้น ก็เป็นสิ่งที่ทรงห้ามแล้วเท่านั้น เพราะเป็นวัตถุที่ภิกษุผู้ปรารถนาวัตถุมากพยายามทำซ้ำๆ ไม่ควรรับและไม่ควรใช้สอย. คำว่า สกฺขรา หมายถึง หินขัดเท้า; แม้หินฟองน้ำก็ควร. คำว่า วิธูปนะ หมายถึง พัดสี่เหลี่ยม. อีกประการหนึ่ง พัดใบตาล ไม่ว่าจะทำด้วยใบตาล หรือทำด้วยไม้ไผ่ งาช้าง และซี่ไม้ไผ่สาน หรือทำด้วยขนหางนกยูง หรือทำด้วยหนังชนิดต่างๆ พัดทั้งหมดก็ควร. พัดไล่ยุง พัดที่ทำด้วยงาช้าง พัดที่ทำด้วยเขาสัตว์ พัดที่เป็นไม้เท้าเล็กๆ ก็ควร. พัดที่ทำด้วยเปลือกไม้ พัดที่ทำด้วยรากซัดทวาย ใบธนุงเป็นต้น ก็รวมอยู่แล้ว. 270. ගිලානස්ස ඡත්තන්ති එත්ථ යස්ස කායඩාහො වා පිත්තකොපො වා හොති, චක්ඛු වා දුබ්බලං, අඤ්ඤො වා කොචි ආබාධො විනා ඡත්තෙන උප්පජ්ජති, තස්ස ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා ඡත්තං වට්ටති. වස්සෙ පන චීවරගුත්තත්ථං වාළමිගචොරභයෙසු ච අත්තගුත්තත්ථම්පි වට්ටති. එකපණ්ණච්ඡත්තං පන සබ්බත්ථෙව වට්ටති. ๒๗๐. ในบทว่า คิลานัสสะ ฉัตตัง นี้ พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: ภิกษุรูปใดมีโรคตัวร้อนหรือโรคดีกำเริบ หรือตามีกำลังน้อย หรืออาพาธอื่นใดเกิดขึ้นโดยไม่มีร่ม ภิกษุรูปนั้นควรใช้ร่มในบ้านหรือในป่า. อีกประการหนึ่ง ในฤดูฝน เพื่อประโยชน์แห่งการรักษาจีวร และเพื่อประโยชน์แห่งการรักษาตนจากภัยสัตว์ร้ายและโจรผู้ร้ายก็ดี ก็ควร. อีกประการหนึ่ง ร่มใบเดียว หรือพัด ควรในกาลทั้งปวงและในที่ทั้งปวง. අසිස්සාති [Pg.53] අසි අස්ස. විජ්ජොතලතීති විජ්ජොතති. දණ්ඩසම්මුතින්ති එත්ථ පමාණයුත්තො චතුහත්ථොයෙව දණ්ඩො සම්මන්නිත්වා දාතබ්බො. තතො ඌනාතිරිත්තො විනාපි සම්මුතියා සබ්බෙසං වට්ටති. සික්කා පන අගිලානස්ස න වට්ටති, ගිලානස්සාපි සම්මන්නිත්වාව දාතබ්බා. คำว่า อาสิสสาติ คือ ดาบของผู้นั้น. คำว่า วิชโชตลตีติ คือ ส่องแสง. ในบทว่า ทัณฑสัมมุติ นี้ พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: ไม้เท้าที่มีประมาณสี่ศอกเท่านั้น ควรสมมติแล้วให้. ไม้เท้าที่น้อยกว่าหรือเกินกว่าสี่ศอกนั้น แม้ปราศจากสมมติ ก็ควรแก่ภิกษุทั้งปวง. อีกประการหนึ่ง สาแหรกไม่ควรแก่ภิกษุที่ไม่เป็นไข้ แม้แก่ภิกษุไข้ ก็ควรสมมติแล้วเท่านั้นจึงให้. 273. රොමන්ථකස්සාති එත්ථ ඨපෙත්වා රොමන්ථකං සෙසානං ආගතං උග්ගාරං මුඛෙ සන්ධාරෙත්වා ගිලන්තානං ආපත්ති. සචෙ පන අසන්ධාරිතමෙව පරගලං ගච්ඡති, වට්ටති. ๒๗๓. ในบทว่า โรมันถกัสสะ นี้ พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: เว้นภิกษุผู้เคี้ยวเอื้อง ภิกษุที่เหลือเมื่อทรงอาหารที่เรอขึ้นมาไว้ในปากแล้วกลืนลงไป ย่อมมีอาบัติ. แต่ถ้าอาหารนั้นไม่ได้ทรงไว้ในปากแล้วไหลลงคอไปเอง ก็ควร. යං දිය්‍යමානන්ති යං දායකෙහි දිය්‍යමානං පටිග්ගහිතභාජනතො බහි පතිතං, තං භික්ඛුනා සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ඉදං භොජනවග්ගෙ වණ්ණිතමෙව. คำว่า ยัง ทิยยะมานัง คือ ของเคี้ยวหรือของฉันใดที่ทายกกำลังถวาย แล้วตกลงไปข้างนอกภาชนะที่รับ ภิกษุควรเก็บขึ้นมาฉันเองได้ ดังนี้เป็นอรรถ. สิกขาบทนี้ได้อธิบายไว้แล้วในหมวดโภชนะ. 274. කුප්පං කරිස්සාමීති සද්දං කරිස්සාමි. නඛාදීහි නඛච්ඡෙදනෙ ආපත්ති නත්ථි, අනුරක්ඛණත්ථං පන නඛච්ඡෙදනං අනුඤ්ඤාතං. වීසතිමට්ඨන්ති වීසතිපි නඛෙ ලිඛිතමට්ඨෙ කාරාපෙන්ති. මලමත්තන්ති නඛතො මලමත්තං අපකඩ්ඪිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ๒๗๔. คำว่า กุปปัง กริสสามิ คือ จักทำเสียง (หรือเสียงร้อง). การตัดเล็บด้วยเล็บเป็นต้น ไม่มีอาบัติ แต่เพื่อประโยชน์แห่งการรักษา มีดตัดเล็บได้รับอนุญาตแล้ว. คำว่า วีสติมัฏฐัง คือ ให้ทำเล็บทั้งยี่สิบที่ขูดแล้วให้เรียบเนียน. คำว่า มลามัตตัง คือ ทรงอนุญาตให้เขี่ยเพียงสิ่งสกปรกออกจากเล็บ ดังนี้เป็นอรรถ. 275. ඛුරසිපාටිකන්ති ඛුරකොසකං. මස්සුං කප්පාපෙන්තීති කත්තරියා මස්සුං ඡෙදාපෙන්ති. මස්සුං වඩ්ඪාපෙන්තීති මස්සුං දීඝං කාරෙන්ති. ගොලොමිකන්ති හනුකම්හි දීඝං කත්වා ඨපිතං එළකමස්සු වුච්චති. චතුරස්සකන්ති චතුකොණං. පරිමුඛන්ති උරෙ ලොමසංහරණං. අඩ්ඪදුකන්ති උදරෙ ලොමරාජිට්ඨපනං. ආපත්ති දුක්කටස්සාති මස්සුකප්පාපනාදීසු සබ්බත්ථ ආපත්ති දුක්කටස්ස. ආබාධප්පච්චයා සම්බාධෙ ලොමන්ති ගණ්ඩවණරුධිආදිආබාධප්පච්චයා. කත්තරිකායාති ගණ්ඩවණරුධිසීසරොගාබාධප්පච්චයා. සක්ඛරාදීහි නාසිකාලොමග්ගාහාපනෙ ආපත්ති නත්ථි. අනුරක්ඛණත්ථං පන සණ්ඩාසො අනුඤ්ඤාතො. න භික්ඛවෙ පලිතං ගාහාපෙතබ්බන්ති එත්ථ යං භමුකාය වා නලාටෙ වා දාඨිකාය වා උග්ගන්ත්වා බීභච්ඡං ඨිතං, තාදිසං ලොමං පලිතං වා අපලිතං වා ගාහාපෙතුං වට්ටති. ๒๗๕. คำว่า ขุระสิปาฏิกัง ได้แก่ ปลอกมีดโกน. บทว่า มัสสุง กัปปาเปนติ ความว่า ให้ตัดหนวดด้วยกรรไกร. บทว่า มัสสุง วัฑเฒเปนติ ความว่า ให้ไว้หนวดยาว. คำว่า โคลมิกัง หมายถึง หนวดที่ไว้ให้ยาวที่คางเหมือนเคราแพะ. คำว่า จตุรัสสะกัง ได้แก่ หนวดสี่เหลี่ยม. คำว่า ปริมุขัง ได้แก่ การถอนขนที่อก. คำว่า อัฑฒะทุกัง ได้แก่ การไว้ขนเป็นแถวที่ท้อง. บทว่า อาปัตติ ทุกกฏัสสะ ความว่า ในเรื่องการให้ตัดหนวดเป็นต้นทั้งหมด เป็นอาบัติทุกกฎ. บทว่า อาพาธปัจจยา สัมพาเธ โลมัง ความว่า เพราะเหตุแห่งอาพาธ มีฝี แผลพุพอง เป็นต้น. บทว่า กัตตะริกายะ ความว่า เพราะเหตุแห่งอาพาธ มีฝี แผลพุพอง และโรคศีรษะเป็นต้น [ทรงอนุญาตให้ตัดผมด้วยกรรไกร]. ในการให้ถอนขนจมูกด้วยกรวดเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. แต่ทรงอนุญาตแหนบเพื่อรักษา [จมูก]. ในบทว่า นะ ภิกขะเว ปะลิตัง คาหาเปตัพพัง นี้ มีวินิจฉัยว่า ขนใดที่ขึ้นที่คิ้ว หน้าผาก หรือจอนผม แล้วดูน่าเกลียด ขนชนิดนั้นจะเป็นผมหงอกหรือมิใช่ผมหงอกก็ตาม จะให้ถอนออก ย่อมควร. 277. කංසපත්ථරිකාති කංසභණ්ඩවාණිජා. බන්ධනමත්තන්ති වාසිකත්තරයට්ඨිආදීනං බන්ධනමත්තං. ๒๗๗. คำว่า กังสะปัตถะริกา ได้แก่ พ่อค้าเครื่องทองเหลือง. คำว่า พันธะนะมัตตัง ได้แก่ เพียงเครื่องผูกที่ปลายมีด กรรไกร และไม้เท้าเป็นต้น. 278. න [Pg.54] භික්ඛවෙ අකායබන්ධනෙනාති එත්ථ අබන්ධිත්වා නික්ඛමන්තෙන යත්ථ සරති, තත්ථ බන්ධිතබ්බං. ආසනසාලාය බන්ධිස්සාමීති ගන්තුං වට්ටති. සරිත්වා යාව න බන්ධති, න තාව පිණ්ඩාය චරිතබ්බං. කලාබුකං නාම බහුරජ්ජුකං. දෙඩ්ඩුභකං නාම උදකසප්පසීසසදිසං. මුරජං නාම මුරජවට්ටිසණ්ඨානං වෙඨෙත්වා කතං. මද්දවීණං නාම පාමඞ්ගසණ්ඨානං. ඊදිසඤ්හි එකම්පි න වට්ටති, පගෙව බහූනි. පට්ටිකං සූකරන්තකන්ති එත්ථ පකතිවීතා වා මච්ඡකණ්ටකවායිමා වා පට්ටිකා වට්ටති, සෙසා කුඤ්ජරච්ඡිකාදිභෙදා න වට්ටන්ති. සූකරන්තකං නාම කුඤ්ජිකාකොසකසණ්ඨානං හොති. එකරජ්ජුකං පන මුද්දිකකායබන්ධනඤ්ච සූකරන්තකං අනුලොමෙති. අනුජානාමි භික්ඛවෙ මුරජං මද්දවීණන්ති ඉදං දසාසුයෙව අනුඤ්ඤාතං. පාමඞ්ගදසා චෙත්ථ චතුන්නං උපරි න වට්ටති. සොභණං නාම වෙඨෙත්වා මුඛවට්ටිසිබ්බනං. ගුණකං නාම මුදිඞ්ගසණ්ඨානෙන සිබ්බනං; එවං සිබ්බිතා හි අන්තා ථිරා හොන්ති. පවනන්තොති පාසන්තො වුච්චති. ๒๗๘. ในบทว่า นะ ภิกขะเว อะกายะพันธะเนนะ นี้ มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุเมื่อออกจากวัดโดยไม่คาดประคดเอว ระลึกได้ที่ไหน ควรคาดที่นั่น. จะไปโดยคิดว่า "จักไปคาดที่โรงฉัน" ดังนี้ ย่อมควร. ระลึกได้แล้ว ตราบใดที่ยังไม่คาด ตราบนั้นไม่ควรเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต. ที่ชื่อว่า กะลาพุกะ คือ ประคดเอวที่มีสายมาก. ที่ชื่อว่า เด็ฑฒุภะกะ คือ ประคดเอวที่มีสัณฐานเหมือนหัวงูน้ำ. ที่ชื่อว่า มุระชะ คือ ประคดเอวที่ทำโดยม้วนให้มีสัณฐานเหมือนลูกตะโพน. ที่ชื่อว่า มัททะวีณะ คือ ประคดเอวที่มีสัณฐานเหมือนสังวาล. ประคดเช่นนี้ แม้เส้นเดียวก็ไม่ควร จะกล่าวไปไยถึงหลายเส้น. ในบทว่า ปัฏฏิกัง สูกะรันตะกัง นี้ ประคดแผ่นที่ทอตามปกติ หรือทอเป็นลายก้างปลา ย่อมควร, ประคดที่เหลือมีลายตาช้างเป็นต้น ไม่ควร. ที่ชื่อว่า สูกะรันตะกะ (ประคดไส้สุกร) มีสัณฐานเหมือนปลอกลูกกุญแจ. ส่วนประคดเอวที่มีสายเดียวและประคดเอวที่มีสัณฐานเหมือนผลมะรื่น ย่อมคล้อยตามประคดไส้สุกร. บทว่า อะนุชานามิ ภิกขะเว มุระชัง มัททะวีณัง นี้ ทรงอนุญาตเฉพาะที่ชายประคดเท่านั้น. และในชายประคดสองชนิดนี้ ชายประคดลายสังวาล เกิน 4 เส้นขึ้นไปไม่ควร. ที่ชื่อว่า โสภะณะ คือ การเย็บม้วนที่ขอบปาก. ที่ชื่อว่า คุณะกะ คือ การเย็บให้มีสัณฐานเหมือนกลองตะโพน; เพราะเมื่อเย็บอย่างนี้ ชายประคดทั้งหลายย่อมมั่นคง. คำว่า ปะวะนันโต หมายถึง ห่วง. 280. හත්ථිසොණ්ඩකං නාම නාභිමූලතො හත්ථිසොණ්ඩසණ්ඨානං ඔලම්බකං කත්වා නිවත්ථං චොළිකඉත්ථීනං නිවාසනං විය. මච්ඡවාළකං නාම එකතො දසන්තං එකතො පාසන්තං ඔලම්බෙත්වා නිවත්ථං. චතුකණ්ණකං නාම උපරි ද්වෙ, හෙට්ඨතො ද්වෙති එවං චත්තාරො කණ්ණෙ දස්සෙත්වා නිවත්ථං. තාලවණ්ටකං නාම තාලවණ්ටාකාරෙන සාටකං ඔලම්බෙත්වා නිවාසනං. සතවලිකං නාම දීඝසාටකං අනෙකක්ඛත්තුං ඔභඤ්ජිත්වා ඔවට්ටිකං කරොන්තෙන නිවත්ථං, වාමදක්ඛිණපස්සෙසු වා නිරන්තරං වලියො දස්සෙත්වා නිවත්ථං. සචෙ පන ජාණුතො පට්ඨාය එකා වා ද්වෙ වා වලියො පඤ්ඤායන්ති, වට්ටති. ๒๘๐. ที่ชื่อว่า หัตถิโสณฑะกะ (นุ่งชายงวงช้าง) คือ การนุ่งโดยทำให้ชายห้อยลงมีสัณฐานเหมือนงวงช้างจากโคนสะดือ เหมือนการนุ่งของสตรีชาวโจฬะ. ที่ชื่อว่า มัจฉะวาฬะกะ (นุ่งชายหางปลา) คือ การนุ่งโดยปล่อยชายผ้าด้านหนึ่งและห่วงด้านหนึ่งให้ห้อยลง. ที่ชื่อว่า จตุกัณณะกะ (นุ่งสี่มุม) คือ การนุ่งโดยแสดงมุมทั้ง 4 คือ ข้างบน 2 ข้างล่าง 2. ที่ชื่อว่า ตาละวัณฏะกะ (นุ่งชายพัดใบตาล) คือ การนุ่งโดยปล่อยผ้าให้ห้อยลงเป็นรูปพัดใบตาล. ที่ชื่อว่า สะตะวะลิกะ (นุ่งร้อยริ้ว) คือ การนุ่งโดยพับผ้าผืนยาวหลายครั้งแล้วทำเป็นขอบเอว หรือนุ่งโดยแสดงริ้วให้ปรากฏที่ข้างซ้ายและขวาอย่างต่อเนื่อง. แต่ถ้าปรากฏริ้วเพียงหนึ่งหรือสองริ้วตั้งแต่เข่าขึ้นไป ย่อมควร. සංවෙල්ලියං නිවාසෙන්තීති මල්ලකම්මකාරාදයො විය කච්ඡං බන්ධිත්වා නිවාසෙන්ති; එවං නිවාසෙතුං ගිලානස්සපි මග්ගප්පටිපන්නස්සපි න වට්ටති. යම්පි මග්ගං ගච්ඡන්තා එකං වා ද්වෙ වා කොණෙ උක්ඛිපිත්වා අන්තරවාසකස්ස උපරි ලග්ගෙන්ති, අන්තො වා එකං කාසාවං තථා නිවාසෙත්වා බහි අපරං නිවාසෙන්ති, සබ්බං න වට්ටති. ගිලානො පන අන්තො කාසාවස්ස ඔවට්ටිකං දස්සෙත්වා අපරං උපරි නිවාසෙතුං ලභති. අගිලානෙන ද්වෙ නිවාසෙන්තෙන සගුණං [Pg.55] කත්වා නිවාසෙතබ්බානි. ඉති යඤ්ච ඉධ පටික්ඛිත්තං, යඤ්ච සෙඛියවණ්ණනායං; තං සබ්බං වජ්ජෙත්වා නිබ්බිකාරං තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තෙන පරිමණ්ඩලං නිවාසෙතබ්බං. යංකිඤ්චි විකාරං කරොන්තො දුක්කටා න මුච්චති. න භික්ඛවෙ ගිහිපාරුතං පාරුපිතබ්බන්ති එවං පටික්ඛිත්තං ගිහිපාරුතං අපාරුපිත්වා, උභො කණ්ණෙ සමං කත්වා පාරුපනං පරිමණ්ඩලපාරුපනං නාම, තං පාරුපිතබ්බං. บทว่า สังเวลลิยัง นิวาเสนติ ความว่า นุ่งหยักรั้งเหมือนพวกนักมวยและคนงานเป็นต้น; การนุ่งอย่างนี้ แม้แก่ภิกษุไข้หรือภิกษุผู้เดินทาง ก็ไม่ควร. แม้การที่ภิกษุผู้เดินทางยกมุมหนึ่งหรือสองมุมขึ้นเหน็บไว้เหนือผ้าสบง หรือนุ่งผ้ากาสาวะผืนหนึ่งไว้ข้างในอย่างนั้น แล้วนุ่งอีกผืนหนึ่งไว้ข้างนอก ทั้งหมดนั้นไม่ควร. แต่ภิกษุไข้ ย่อมได้เพื่อแสดงขอบเอวไว้ข้างในผ้ากาสาวะ แล้วนุ่งอีกผืนหนึ่งทับข้างบน. ภิกษุผู้มิใช่คนไข้ เมื่อจะนุ่ง 2 ผืน ควรทำเป็นชั้นเดียวกันแล้วนุ่ง. ดังนี้ วิธีนุ่งใดที่ทรงห้ามไว้ในขันทกะนี้ และวิธีนุ่งใดที่ทรงห้ามไว้ในเสขิยวัตร; ภิกษุควรเว้นวิธีนุ่งทั้งหมดนั้นเสีย ไม่ทำให้ผิดแปลก นุ่งให้เป็นปริมณฑล ปิดวงกลมทั้งสาม. ภิกษุเมื่อทำความผิดแปลกอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมไม่พ้นจากอาบัติทุกกฎ. การไม่ห่มอย่างคฤหัสถ์ตามที่ทรงห้ามไว้ในบทว่า นะ ภิกขะเว คิหิปารุตัง ปารุปิตัพพัง แต่ห่มโดยทำมุมทั้งสองให้เสมอกัน ชื่อว่าการห่มเป็นปริมณฑล ภิกษุควรห่มอย่างนั้น. තත්ථ යංකිඤ්චි සෙතපටපාරුතං පරිබ්බාජකපාරුතං එකසාටකපාරුතං සොණ්ඩපාරුතං අන්තෙපුරිකපාරුතං මහාජෙට්ඨකපාරුතං කුටිපවෙසකපාරුතං බ්‍රාහ්මණපාරුතං පාළිකාරකපාරුතන්ති එවමාදි පරිමණ්ඩලලක්ඛණතො අඤ්ඤථා පාරුතං, සබ්බමෙතං ගිහිපාරුතං නාම. තස්මා යථා සෙතපටා අඩ්ඪපාලකනිගණ්ඨා පාරුපන්ති, යථා ච එකච්චෙ පරිබ්බාජකා උරං විවරිත්වා ද්වීසු අංසකූටෙසු පාවුරණං ඨපෙන්ති, යථා ච එකසාටකා මනුස්සා නිවත්ථසාටකස්ස එකෙනන්තෙන පිට්ඨිං පාරුපිත්වා උභො කණ්ණෙ උභොසු අංසකූටෙසු ඨපෙන්ති, යථා ච සුරාසොණ්ඩාදයො සාටකෙන ගීවං පරික්ඛිපන්තා උභො අන්තෙ උදරෙ වා ඔලම්බෙන්ති; පිට්ඨියං වා ඛිපන්ති, යථා ච අන්තෙපුරිකායො අක්ඛිතාරකමත්තං දස්සෙත්වා ඔගුණ්ඨිකං පාරුපන්ති, යථා ච මහාජෙට්ඨා දීඝසාටකං නිවාසෙත්වා තස්සෙව එකෙනන්තෙන සකලසරීරං පාරුපන්ති, යථා ච කස්සකා ඛෙත්තකුටිං පවිසන්තා සාටකං පලිවෙඨෙත්වා උපකච්ඡකෙ පක්ඛිපිත්වා තස්සෙව එකෙනන්තෙන සරීරං පාරුපන්ති, යථා ච බ්‍රාහ්මණා උභින්නං උපකච්ඡකානං අන්තරෙන සාටකං පවෙසෙත්වා අංසකූටෙසු පක්ඛිපන්ති, යථා ච පාළිකාරකො භික්ඛු එකංසපාරුපනෙන පාරුතං වාමබාහුං විවරිත්වා චීවරං අංසකූටං ආරොපෙති; එවං අපාරුපිත්වා සබ්බෙපි එතෙ අඤ්ඤෙ ච එවරූපෙ පාරුපනදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිබ්බිකාරං පරිමණ්ඩලං පාරුපිතබ්බං. තථා අපාරුපිත්වා ආරාමෙ වා අන්තරඝරෙ වා අනාදරෙන යංකිඤ්චි විකාරං කරොන්තස්ස දුක්කටං. ในบทว่า “น ภิกฺขเว คิหิปารุตํ ปารุปิตพฺพํ” (ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงห่มอย่างคฤหัสถ์) เป็นต้นนั้น การห่มใดๆ ที่แตกต่างไปจากลักษณะการห่มแบบ “ปริมณฑล” (ห่มให้เรียบร้อย) เช่น การห่มของคนนุ่งผ้าขาว, การห่มของนักบวชปริพาชก, การห่มของคนนุ่งผ้าผืนเดียว, การห่มของคนขี้เมา, การห่มของสตรีในวัง, การห่มของช่างไม้ใหญ่, การห่มของชาวนาที่เข้าไปในกระท่อม, การห่มของพราหมณ์, การห่มของภิกษุผู้จัดแถวสงฆ์ เป็นต้น การห่มทั้งหมดนี้เรียกว่า “คิหิปารุต” (การห่มอย่างคฤหัสถ์) เพราะฉะนั้น ภิกษุพึงห่มให้เป็นปริมณฑล โดยปราศจากความผิดปกติ โดยเว้นจากโทษในการห่มเหล่านี้ทั้งหมดและโทษอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ เช่น: 1. การห่มของพวกนิครนถ์นุ่งผ้าขาวที่ปกปิดเพียงครึ่งท่อนบน 2. การที่ปริพาชกบางพวกเปิดอกแล้ววางผ้าห่มไว้บนบ่าทั้งสองข้าง 3. การที่คนนุ่งผ้าผืนเดียวเอาชายผ้าที่นุ่งแล้วคลุมหลัง แล้วเอาชายผ้าทั้งสองข้างวางไว้บนบ่าทั้งสองข้าง 4. การที่คนขี้เมาเป็นต้น เอาผ้าพันคอแล้วปล่อยชายผ้าทั้งสองข้างห้อยลงมาที่หน้าอก หรือโยนไปข้างหลัง 5. การที่สตรีในวังห่มคลุมศีรษะโดยเปิดให้เห็นเพียงช่องดวงตา 6. การที่ช่างไม้ใหญ่นุ่งผ้าผืนยาวแล้วเอาชายผ้าผืนนั้นคลุมร่างกายทั้งหมด 7. การที่ชาวนาเมื่อเข้าไปในกระท่อมนา ก็เอาผ้าพันแล้วสอดไว้ใต้รักแร้ แล้วเอาชายผ้าผืนนั้นคลุมร่างกาย 8. การที่พราหมณ์สอดผ้าไว้ระหว่างรักแร้ทั้งสองข้างแล้ววางไว้บนบ่า 9. การที่ภิกษุผู้จัดแถวสงฆ์ห่มเฉวียงบ่าแล้วเปิดแขนซ้ายออก แล้วเอาจีวรพาดไว้บนบ่า อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่ห่มอย่างนั้น แต่กลับห่มอย่างไม่เคารพในอารามหรือในบ้านเรือน ทำให้เกิดความผิดปกติใดๆ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ 281. මුණ්ඩවට්ටීති යථා රඤ්ඤො කුහිඤ්චි ගච්ඡතො පරික්ඛාරභණ්ඩවහනමනුස්සාති අධිප්පායො. අන්තරාකාජන්ති මජ්ඣෙ ලග්ගෙත්වා ද්වීහි වහිතබ්බභාරං. ๒๘๑. คำว่า มุณฑวฏฺฏี หมายถึง การที่คนแบกหามสัมภาระของพระราชาผู้เสด็จไปที่ใดที่หนึ่ง แบกคานหามที่มีของอยู่สองข้าง (เหมือนคนแบกหามของพระราชา) นี่คือความหมายของผู้ตำหนิ คำว่า อนฺตรากาชํ หมายถึง ภาระที่พึงหามโดยคนสองคน โดยแขวนของไว้ตรงกลาง 282. අචක්ඛුස්සන්ති [Pg.56] චක්ඛූනං හිතං න හොති; පරිහානිං ජනෙති. නච්ඡාදෙතීති න රුච්චති. අට්ඨඞ්ගුලපරමන්ති මනුස්සානං පමාණඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලපරමං. අතිමටාහකන්ති අතිඛුද්දකං. ๒๘๒. คำว่า อจกฺขุสฺสํ หมายถึง ไม่เป็นประโยชน์แก่ดวงตา ย่อมทำให้ดวงตาเสื่อมหรือมัวหมอง คำว่า นจฺฉาเทติ หมายถึง ไม่ชอบใจ คำว่า อฏฺฐงฺคุลปรมํ หมายถึง ไม้สีฟันที่มีความยาวอย่างยิ่งไม่เกิน 8 องคุลีตามนิ้วมือของมนุษย์ คำว่า อติมฏาหกํ หมายถึง ไม้สีฟันที่เล็กเกินไป 283. දායං ආලිම්පෙන්තීති තිණවනාදීසු අග්ගිං දෙන්ති. පටග්ගින්ති පටිඅග්ගිං. පරිත්තන්ති අප්පහරිතකරණෙන වා පරිඛාඛණනෙන වා පරිත්තාණං. එත්ථ පන අනුපසම්පන්නෙ සති සයං අග්ගිං දාතුං න ලභති, අසති අග්ගිම්පි දාතුං ලභති, භූමිං තච්ඡෙත්වා තිණානිපි හරිතුං, පරිඛම්පි ඛණිතුං, අල්ලසාඛං භඤ්ජිත්වාපි අග්ගිං නිබ්බාපෙතුං ලභති, සෙනාසනං පත්තං වා අප්පත්තං වා තථා නිබ්බාපෙතුං ලභතියෙව. උදකෙන පන කප්පියෙනෙව ලභති, න ඉතරෙන. ๒๘๓. คำว่า ทายํ อาลิมฺเปนฺติ หมายถึง พวกเขาก่อไฟในป่าหญ้าเป็นต้น คำว่า ปฏคฺคึ หมายถึง ไฟต้าน หรือไฟสวน คำว่า ปริตฺตํ หมายถึง การป้องกันโดยทำให้ไม่มีหญ้าและต้นไม้เขียวชอุ่ม หรือโดยการขุดคู ในสิกขาบทนี้ หากมีอนุปสัมบันอยู่ ภิกษุไม่พึงก่อไฟด้วยตนเอง แต่หากไม่มีอนุปสัมบันอยู่ ภิกษุพึงก่อไฟได้ และพึงถากพื้นดิน ถอนหญ้า ขุดคู หรือหักกิ่งไม้สดเพื่อดับไฟได้ ไฟที่มาถึงหรือยังไม่มาถึงเสนาสนะ ภิกษุพึงดับได้ด้วยวิธีดังกล่าว (เช่น การก่อไฟสวนทาง หรือการทำแนวป้องกัน) อนึ่ง เมื่อดับไฟด้วยน้ำ พึงดับด้วยน้ำที่สมควร (น้ำที่ไม่มีตัวสัตว์) เท่านั้น ไม่พึงดับด้วยน้ำที่ไม่สมควร (น้ำที่มีตัวสัตว์) 284. සති කරණීයෙති සුක්ඛකට්ඨාදිග්ගහණකිච්චෙ සති. පොරිසියන්ති පුරිසප්පමාණං. ආපදාසූති වාළමිගාදයො වා දිස්වා මග්ගමූළ්හො වා දිසා ඔලොකෙතුකාමො හුත්වා දවඩාහං වා උදකොඝං වා ආගච්ඡන්තං දිස්වා එවරූපාසු ආපදාසු අතිඋච්චම්පි රුක්ඛං ආරොහිතුං වට්ටති. ๒๘๔. คำว่า สติ กรณียะ หมายถึง เมื่อมีกิจที่จะต้องเก็บฟืนแห้งเป็นต้น คำว่า โปริสิยํ หมายถึง สูงประมาณชั่วตัวบุรุษ คำว่า อาปทาสุ หมายถึง ในภัยพิบัติทั้งหลาย เช่น เห็นสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้น หรือหลงทางแล้วต้องการมองหาทิศทาง หรือเห็นไฟป่าหรือกระแสน้ำหลากกำลังมา ในภัยพิบัติเช่นนี้ การปีนต้นไม้ที่สูงมากก็เป็นสิ่งที่สมควร 285. කල්‍යාණවාක්කරණාති මධුරසද්දා. ඡන්දසො ආරොපෙමාති වෙදං විය සක්කතභාසාය වාචනාමග්ගං ආරොපෙම. සකාය නිරුත්තියාති එත්ථ සකා නිරුත්ති නාම සම්මාසම්බුද්ධෙන වුත්තප්පකාරො මාගධිකො වොහාරො. ๒๘๕. คำว่า กลฺยาณวากฺกรณา หมายถึง มีเสียงไพเราะ คำว่า ฉนฺทโส อาโรเปมา หมายถึง เราปรารถนาจะยกขึ้นสู่ระเบียบการสาธยายด้วยภาษาสันสกฤต เหมือนอย่างคัมภีร์พระเวท คำว่า สกาย นิรุตฺติยา ในที่นี้ สกา นิรุตฺติ หมายถึง ภาษาพูดของชาวมคธ ซึ่งเป็นภาษาที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ 286. ලොකායතං නාම සබ්බං උච්ඡිට්ඨං, සබ්බං අනුච්ඡිට්ඨං, සෙතො කාකො, කාළො බකො; ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති එවමාදිනිරත්ථකකාරණපටිසංයුත්තං තිත්ථියසත්ථං. ๒๘๖. คำว่า โโลกายตะ หมายถึง คัมภีร์ของพวกเดียรถีย์ที่ประกอบด้วยเหตุผลที่ไร้ประโยชน์ เช่น “ทุกอย่างเป็นของเหลือ” “ทุกอย่างไม่ใช่ของเหลือ” “อีกาขาว” “นกกระยางดำ” “เพราะเหตุนี้และเหตุนั้น” เป็นต้น 288. අන්තරා අහොසීති අන්තරිතා අහොසි පටිච්ඡන්නා. ๒๘๘. คำว่า อนฺตรา อโหสิ หมายถึง ถูกขวางไว้ ถูกปิดบังไว้ 289. ආබාධප්පච්චයාති යස්ස ආබාධස්ස ලසුණං භෙසජ්ජං; තප්පච්චයාති අත්ථො. ๒๘๙. คำว่า อาพาธปจฺจยา หมายถึง เพราะปัจจัยคืออาพาธที่มีกระเทียมเป็นยาสำหรับอาพาธนั้น 290. පස්සාවපාදුකන්ති එත්ථ පාදුකා ඉට්ඨකාහිපි සිලාහිපි දාරූහිපි කාතුං වට්ටති. වච්චපාදුකායපි එසෙව නයො. පරිවෙණන්ති වච්චකුටිපරික්ඛෙපබ්භන්තරං. ๒๙๐. คำว่า ปสฺสาวปาทุกํ ในที่นี้ หมายถึง เขียงเท้าสำหรับปัสสาวะ พึงทำด้วยอิฐ ด้วยหิน หรือด้วยไม้ก็ได้ สำหรับเขียงเท้าสำหรับอุจจาระก็มีนัยเดียวกัน คำว่า ปริเวณํ หมายถึง บริเวณภายในรั้วของส้วม 293. යථාධම්මො [Pg.57] කාරෙතබ්බොති දුක්කටවත්ථුම්හි දුක්කටෙන පාචිත්තියවත්ථුම්හි පාචිත්තියෙන කාරෙතබ්බො. පහරණත්ථං කතං පහරණීති වුච්චති, යස්ස කස්සචි ආවුධසඞ්ඛාතස්සෙතං අධිවචනං, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං සබ්බං ලොහභණ්ඩං අනුජානාමීති අත්ථො. කතකඤ්ච කුම්භකාරිකඤ්චාති එත්ථ කතකං වුත්තමෙව. කුම්භකාරිකඤ්චාති ධනියස්සෙව සබ්බමත්තිකාමයකුටි වුච්චති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๙๓. คำว่า ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพ หมายถึง ในเรื่องที่เป็นทุกกฏ พึงให้ทำด้วยอาบัติทุกกฏ ในเรื่องที่เป็นปาจิตตีย์ พึงให้ทำด้วยอาบัติปาจิตตีย์ คำว่า ปหรณี หมายถึง สิ่งที่ทำขึ้นเพื่อใช้ตี เป็นชื่อเรียกอาวุธใดๆ ที่เป็นโลหะ เว้นจากอาวุธนั้นแล้ว โลหะอื่นๆ ทั้งหมดเราอนุญาต นี่คือความหมาย คำว่า กตกญฺจ กมฺภการิกญฺจ ในที่นี้ คำว่า กตกะ ได้กล่าวไว้แล้ว คำว่า กมฺภการิกญฺจ หมายถึง กุฏิที่ทำด้วยดินเหนียวล้วนของท่านธนิยะเอง ส่วนที่เหลือในทุกแห่งก็ชัดเจนแล้ว ඛුද්දකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා. ขุททกวัตถุกถา จบแล้ว ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาขุททกวัตถุขันธกะ จบแล้ว 6. සෙනාසනක්ඛන්ධකං ๖. เสนาสนขันธกะ විහාරානුජානනකථා เรื่องการอนุญาตวิหาร 294. සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ [Pg.58] – අපඤ්ඤත්තං හොතීති අනනුඤ්ඤාතං හොති. විහාරො නාම අඩ්ඪයොගාදිමුත්තකො අවසෙසාවාසො. අඩ්ඪයොගොති සුපණ්ණවඞ්කගෙහං. පාසාදොති දීඝපාසාදො. හම්මියන්ති උපරිආකාසතලෙ පතිට්ඨිතකූටාගාරො පාසාදොයෙව. ගුහාති ඉට්ඨකාගුහා සිලාගුහා දාරුගුහා පංසුගුහා. ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්සාති ආගතස්ස ච අනාගතස්ස ච චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස. ๒๙๔. ในเสนาสนขันธกะ คำว่า อปญฺญตฺตํ โหติ หมายถึง ยังไม่ได้ทรงอนุญาต คำว่า วิหาร หมายถึง ที่อยู่อาศัยที่เหลือที่พ้นจากอัฑฒโยคเป็นต้น คำว่า อฑฺฒโยค หมายถึง เรือนที่มีหลังคาโค้งสองด้านเหมือนปีกครุฑ คำว่า ปราสาท หมายถึง ปราสาทรูปยาว คำว่า หัมมิยะ หมายถึง ปราสาทที่มีเรือนยอดตั้งอยู่บนดาดฟ้า หรือบนพื้นไม่มีหลังคา คำว่า คูหา หมายถึง ถ้ำที่ทำด้วยอิฐ ถ้ำที่ทำด้วยหิน ถ้ำที่ทำด้วยไม้ หรือถ้ำที่ทำด้วยดิน คำว่า อาคตานาคตสฺส จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺส หมายถึง แก่สงฆ์จาตุททิศ ผู้มีจาริกไม่ถูกปิดบังในทิศทั้งสี่ ทั้งที่มาแล้วและยังไม่มา 295. අනුමොදනගාථාසු – සීතං උණ්හන්ති උතුවිසභාගවසෙන වුත්තං. සිසිරෙ චාපි වුට්ඨියොති එත්ථ සිසිරොති සම්ඵුසිතකවාතො වුච්චති. වුට්ඨියොති උජුකමෙඝවුට්ඨියො එව. එතානි සබ්බානි පටිහන්තීති ඉමිනාව පදෙන යොජෙතබ්බානි. ๒๙๕. ในอนุโมทนาคาถา คำว่า สีตํ อุณฺหํ (หนาว ร้อน) พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยอำนาจแห่งฤดูที่ไม่สม่ำเสมอ ในบทว่า สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย คำว่า สิสิระ หมายถึง ลมที่มีละอองฝนแรง คำว่า วุฏฺฐิโย หมายถึง สายฝนที่ตกลงมาตรงๆ เท่านั้น คำเหล่านี้ทั้งหมดพึงประกอบเข้ากับคำว่า ปฏิหนฺติ (ย่อมป้องกัน) ด้วยบทนี้บทเดียวเท่านั้น පටිහඤ්ඤතීති විහාරෙන පටිහඤ්ඤති. ලෙණත්ථන්ති නිලීයනත්ථං. සුඛත්ථන්ති සීතාදිපරිස්සයාභාවෙන සුඛවිහාරත්ථං. ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුන්ති ඉදම්පි පදද්වයං ‘‘සුඛත්ථඤ්චා’’ති ඉමිනාව පදෙන යොජෙතබ්බං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – සුඛත්ථඤ්ච විහාරදානං, කතමං සුඛත්ථං? ඣායිතුං විපස්සිතුඤ්ච යං සුඛං, තදත්ථං. අථ වා පරපදෙනපි යොජෙතබ්බං – ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුඤ්ච විහාරදානං; ඉධ ඣායිස්සන්ති විපස්සිස්සන්තීති දදතො විහාරදානං සඞ්ඝස්ස අග්ගං බුද්ධෙන වණ්ණිතං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සො ච සබ්බදදො හොති, යො දදාති උපස්සය’’න්ති (සං. නි. 1.42). คำว่า "ปฏหญฺญติ" (ย่อมกั้น) หมายถึง วิหารย่อมกั้น (ต้านทาน) คำว่า "เลณตฺถํ" (เพื่อประโยชน์แก่ที่เร้น) หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การซ่อนเร้น คำว่า "สุขตฺถํ" (เพื่อประโยชน์แก่ความสุข) หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การอยู่เป็นสุข เพราะไม่มีภัยอันเกิดจากความหนาวเป็นต้น บทสองบทนี้คือ "ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ" (เพื่อเจริญฌานและวิปัสสนา) พึงประกอบกับบทว่า "สุขตฺถญฺจ" (เพื่อประโยชน์แก่ความสุข) นี้เท่านั้น ด้วยว่าความนี้ท่านกล่าวไว้ว่า "การถวายวิหารย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ความสุข" เพื่อประโยชน์แก่ความสุขเช่นไร? เพื่อประโยชน์แก่ความสุขใด อันเป็นไปเพื่อการเจริญฌานและวิปัสสนา อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบกับบทหลัง (วิหารทาน) ก็ได้ คือ "การถวายวิหารย่อมเป็นไปเพื่อการเจริญฌานและวิปัสสนา" พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญการถวายวิหารแก่สงฆ์ โดยคิดว่า "ในวิหารนี้ พระสงฆ์จักเจริญฌานและวิปัสสนา" ว่าเป็นเลิศ ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ผู้ใดถวายที่พักอาศัย ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ให้ทุกสิ่ง" (สังยุตตนิกาย เทวตาสังยุตต์ 1.42) යස්මා ච අග්ගං වණ්ණිතං, ‘‘තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො’’ති ගාථා. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති එත්ථ විහාරෙ පරියත්තිබහුස්සුතෙ ච පටිවෙධබහුස්සුතෙ ච වාසෙය්‍ය. තෙසං අන්නඤ්චාති යං තෙසං අනුච්ඡවිකං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථානි ච මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනානි ච, තං සබ්බං තෙසු උජුභූතෙසු අකුටිලචිත්තෙසු. දදෙය්‍යාති නිදහෙය්‍ය. තඤ්ච ඛො විප්පසන්නෙන චෙතසා න [Pg.59] චිත්තප්පසාදං විරාධෙත්වා, එවං විප්පසන්නචිත්තස්ස හි තෙ තස්ස ධම්මං දෙසෙන්ති…පෙ… පරිනිබ්බාති අනාසවොති. และเพราะเหตุที่ทรงสรรเสริญว่าเป็นเลิศ พระคาถาจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงสร้างวิหาร" คำว่า "วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต" (พึงให้อยู่ซึ่งผู้มีสุตะมากในวิหารนี้) หมายถึง พึงให้อยู่ซึ่งผู้มีสุตะมากในปริยัติและผู้มีสุตะมากในปฏิเวธในวิหารนี้ คำว่า "เตสํ อนฺนญฺจ" (อนึ่ง อาหารของท่านเหล่านั้น) หมายถึง อาหาร เครื่องดื่ม ผ้า และเสนาสนะมีเตียงและตั่งเป็นต้น อันสมควรแก่ท่านเหล่านั้นทั้งหมด พึงถวายสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดแก่ท่านเหล่านั้นผู้มีจิตซื่อตรง ไม่คดโกง คำว่า "ทเทยฺย" (พึงให้) หมายถึง พึงฝังลง อนึ่ง พึงถวายสิ่งนั้นด้วยใจที่เลื่อมใสยิ่ง ไม่พึงให้โดยทำความเลื่อมใสของจิตให้เสื่อมไป เพราะว่า เมื่อผู้นั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่งอย่างนี้ ท่านเหล่านั้นย่อมแสดงธรรมอันเป็นเครื่องบรรเทาทุกข์ทั้งปวงแก่ผู้นั้น... (ละไว้) ...ผู้นั้นรู้แจ้งธรรมนั้นแล้ว เป็นพระอรหันต์ผู้ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน 296. ආවිඤ්ඡනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනරජ්ජුන්ති එත්ථ රජ්ජු නාම සචෙපි දීපිනඞ්ගුට්ඨෙන කතා හොති, වට්ටතියෙව; න කාචි න වට්ටති. තීණි තාළානීති තිස්සො කුඤ්චිකායො. යන්තකං සූචිකන්ති එත්ථ යං යං ජානාති තං තං යන්තකං, තස්ස විවරණසූචිකඤ්ච කාතුං වට්ටති. වෙදිකාවාතපානං නාම චෙතියෙ වෙදිකාසදිසං. ජාලවාතපානං නාම ජාලකබද්ධං. සලාකවාතපානං නාම ථම්භකවාතපානං. චක්කලිකන්ති එත්ථ චොළකපාදපුඤ්ඡනං බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. වාතපානභිසීති වාතපානප්පමාණෙන භිසිං කත්වා බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. මිඩ්ඪින්ති මිඩ්ඪකං. බිදලමඤ්චකන්ති වෙත්තමඤ්චං; වෙළුවිලීවෙහි වා වීතං. ๒๙๖. ในบทว่า "อาวิญฺฉนจฺฉิทฺทํ อาวิญฺฉนรชฺชุํ" นี้ คำว่า "รชฺชุ" (เชือก) แม้ทำด้วยหางเสือ (สัตว์) ก็ย่อมควรแท้ ไม่ใช่ว่าเชือกบางอย่างจะไม่ควร. คำว่า "ตีณิ ตาลานิ" หมายถึง ลูกกุญแจ ๓ ดอก. ในบทว่า "ยนฺตกํ สูจิกํ" นี้ สิ่งใดที่เขารู้กันว่าเป็นเครื่องกล (ยนตกะ) สิ่งนั้นชื่อว่า ยนตกะ และควรทำลูกกุญแจสำหรับไขเครื่องกลนั้นด้วย. ที่ชื่อว่า "เวทิกาวาตปานะ" คือหน้าต่างที่มีลักษณะคล้ายราวในเจดีย์. ที่ชื่อว่า "ชาลวาตปานะ" คือหน้าต่างที่ขึงด้วยตาข่าย. ที่ชื่อว่า "สลากวาตปานะ" คือหน้าต่างที่มีซี่ไม้. ในบทว่า "จกฺกะลิกํ" นี้ มีความหมายว่า เราอนุญาตให้ผูกผ้าเช็ดเท้าที่ทำด้วยท่อนผ้าเก่า. คำว่า "วาตปานภิสี" มีความหมายว่า เราอนุญาตให้ทำเบาะตามขนาดหน้าต่างแล้วผูกไว้. คำว่า "มิฑฺฒิ" หมายถึง ม้านั่งเล็กที่ทำด้วยดินหรือไม้. คำว่า "พิทลมนฺจกะ" หมายถึง เตียงหวาย หรือเตียงที่สานด้วยซีกไม้ไผ่. 297. ආසන්දිකොති චතුරස්සපීඨං වුච්චති. උච්චකම්පි ආසන්දිකන්ති වචනතො එකතොභාගෙන දීඝපීඨමෙව හි අට්ඨඞ්ගුලපාදකං වට්ටති, චතුරස්සආසන්දිකො පන පමාණාතික්කන්තොපි වට්ටතීති වෙදිතබ්බො. සත්තඞ්ගො නාම තීසු දිසාසු අපස්සයං කත්වා කතමඤ්චො, අයම්පි පමාණාතික්කන්තො වට්ටති. භද්දපීඨන්ති වෙත්තමයං පීඨං වුච්චති. පීඨිකාති පිලොතිකාබද්ධපීඨමෙව. එළකපාදපීඨං නාම දාරුපට්ටිකාය උපරි පාදෙ ඨපෙත්වා භොජනඵලකං විය කතපීඨං වුච්චති. ආමලකවට්ටිකපීඨං නාම ආමලකාකාරෙන යොජිතං බහුපාදකපීඨං. ඉමානි තාව පාළියං ආගතපීඨානි. දාරුමයං පන සබ්බං පීඨං වට්ටතීති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. කොච්ඡන්ති උසිරමයං වා මුඤ්ජපබ්බජමයං වා. ๒๙๗. คำว่า อาสนทิกะ หมายถึง ตั่งสี่เหลี่ยม. จริงอยู่ เพราะพระดำรัสว่า 'อาสนทิกะแม้ที่สูง' ตั่งยาวที่มีขาเพียง ๘ นิ้วเท่านั้นจึงควร, ส่วนอาสนทิกะสี่เหลี่ยม แม้เกินประมาณก็ควร พึงทราบดังนี้. ที่ชื่อว่า สัตตังคะ คือเตียงที่ทำพนักพิงไว้ใน ๓ ทิศ, แม้เตียงนี้เกินประมาณก็ควร. ที่ชื่อว่า ภัททปีฐะ หมายถึง ตั่งที่ทำด้วยหวาย. ที่ชื่อว่า ปีฐิกา หมายถึง ตั่งที่ผูกด้วยท่อนผ้าเท่านั้น. ที่ชื่อว่า เอฬกปาทปีฐะ หมายถึง ตั่งที่ทำเหมือนแผ่นกระดานสำหรับฉันอาหาร โดยตั้งขาไว้บนแผ่นไม้. ที่ชื่อว่า อามลกวัฏฏิกปีฐะ หมายถึง ตั่งที่มีขามากซึ่งประกอบเป็นรูปมะขามป้อม. ตั่งเหล่านี้เป็นตั่งที่มาในพระบาลีเบื้องต้น. ส่วนตั่งที่ทำด้วยไม้ทั้งหมด ย่อมควร นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องตั่งนี้. คำว่า โกจฉะ หมายถึง ที่นั่งที่ทำด้วยหญ้าแฝก หรือทำด้วยหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง. අට්ඨඞ්ගුලපරමං මඤ්චපටිපාදකන්ති එත්ථ මනුස්සානං පමාණඞ්ගුලමෙව අට්ඨඞ්ගුලං. චිමිලිකා නාම පරිකම්මකතාය භූමියා ඡවිසංරක්ඛණත්ථාය අත්ථරණං වුච්චති. රුක්ඛතූලන්ති සිම්බලිරුක්ඛාදීනං යෙසං කෙසඤ්චි රුක්ඛානං තූලං. ලතාතූලන්ති ඛීරවල්ලිආදීනං යාසං කාසඤ්චි වල්ලීනං තූලං. පොටකිතූලන්ති පොටකිතිණාදීනං යෙසං කෙසඤ්චි තිණජාතිකානං අන්තමසො උච්ඡුනළාදීනම්පි තූලං. එතෙහි තීහි සබ්බභූතගාමා සඞ්ගහිතා හොන්ති. රුක්ඛවල්ලිතිණජාතියො හි මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො භූතගාමො නාම නත්ථි, තස්මා යස්ස කස්සචි භූතගාමස්ස තූලං බිම්බොහනෙ [Pg.60] වට්ටති, භිසිං පන පාපුණිත්වා සබ්බම්පෙතං අකප්පියතූලන්ති වුච්චති. න කෙවලඤ්ච බිම්බොහනෙ එතං තූලමෙව, හංසමොරාදීනං සබ්බසකුණානං සීහාදීනං සබ්බචතුප්පදානඤ්ච ලොමම්පි වට්ටති. පියඞ්ගුපුප්ඵබකුළපුප්ඵාදි පන යංකිඤ්චි පුප්ඵං න වට්ටති. තමාලපත්තං සුද්ධමෙව න වට්ටති, මිස්සකං පන වට්ටති. භිසීනං අනුඤ්ඤාතං පඤ්චවිධං උණ්ණාදිතූලම්පි වට්ටති. ในบทว่า 'อฏฺฐงฺคุลปรมํ มญฺจปฏิปาทกํ' นี้ คำว่า 'อฏฺฐงฺคุลํ' หมายถึง ๘ นิ้ว ด้วยนิ้วมือปกติของมนุษย์นั่นเอง. คำว่า 'จิมิลิกา' หมายถึง เครื่องปูลาดที่ปูเพื่อรักษาผิวพื้นดินที่ตกแต่งแล้ว. คำว่า 'รุกฺขตูลํ' (นุ่นต้นไม้) หมายถึง นุ่นของต้นไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีต้นงิ้วเป็นต้น. คำว่า 'ลตาทูลํ' (นุ่นเถาวัลย์) หมายถึง นุ่นของเถาวัลย์ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีเถาวัลย์นมเป็นต้น. คำว่า 'โปฏกิตูลํ' (นุ่นหญ้า) หมายถึง นุ่นของพืชจำพวกหญ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง มีหญ้าโปฏกะเป็นต้น โดยที่สุดแม้นุ่นของอ้อยและไม้อ้อเป็นต้น. ภูตคามทั้งหมดถูกสงเคราะห์เข้าด้วยนุ่น ๓ ชนิดนี้. เพราะว่า ภูตคามอื่นนอกจากพืชจำพวกต้นไม้ เถาวัลย์ และหญ้า ไม่มี, เพราะเหตุนั้น นุ่นของภูตคามชนิดใดชนิดหนึ่ง ย่อมควรในหมอนหนุนศีรษะ, แต่เมื่อถึงความเป็นเบาะ นุ่นทั้งหมดนั้นเรียกว่า 'นุ่นที่ไม่ควร'. และไม่ใช่เพียงนุ่นชนิดนี้เท่านั้นที่ควรในหมอนหนุนศีรษะ, แม้ขนของนกทุกชนิด มีหงส์และนกยูงเป็นต้น และขนของสัตว์สี่เท้าทุกชนิด มีสีหะเป็นต้น ก็ย่อมควร. แต่ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีดอกประยงค์และดอกพิกุลเป็นต้น ย่อมไม่ควร. ใบกฤษณาล้วนๆ ย่อมไม่ควร, แต่ที่ผสมย่อมควร. แม้นุ่น ๕ ชนิด มีนุ่นขนสัตว์เป็นต้น ที่ทรงอนุญาตไว้สำหรับทำเบาะ ก็ย่อมควรในหมอนหนุนศีรษะ. අද්ධකායිකානීති උපඩ්ඪකායප්පමාණානි, යෙසු කටිතො පට්ඨාය යාව සීසං උපදහන්ති. සීසප්පමාණං නාම යස්ස විත්ථාරතො තීසු කණ්ණෙසු ද්වින්නං කණ්ණානං අන්තරං මිනීයමානං විදත්ථි චෙව චතුරඞ්ගුලඤ්ච හොති, මජ්ඣට්ඨානං මුට්ඨිරතනං හොති. දීඝතො පන දියඩ්ඪරතනං වා ද්විරතනං වාති කුරුන්දියං වුත්තං. අයං සීසප්පමාණස්ස උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො. ඉතො උද්ධං න වට්ටති, හෙට්ඨා පන වට්ටති. අගිලානස්ස සීසුපධානඤ්ච පාදුපධානඤ්චාති ද්වයමෙව වට්ටති. ගිලානස්ස බිම්බොහනානි සන්ථරිත්වා උපරි පච්චත්ථරණං කත්වා නිපජ්ජිතුම්පි වට්ටති. ‘‘යානි පන භිසීනං අනුඤ්ඤාතානි පඤ්ච කප්පියතූලානි, තෙහි බිම්බොහනං මහන්තම්පි වට්ටතී’’ති ඵුස්සදෙවත්ථෙරො ආහ. විනයධරඋපතිස්සත්ථෙරො පන ‘‘බිම්බොහනං කරිස්සාමී’ති කප්පියතූලං වා අකප්පියතූලං වා පක්ඛිපිත්වා කරොන්තස්ස පමාණමෙව වට්ටතී’’ති ආහ. คำว่า 'อัฑฒกายิกานิ' หมายถึง หมอนที่มีขนาดกึ่งตัว ซึ่งภิกษุทั้งหลายวางหนุนตั้งแต่สะเอวขึ้นไปจนถึงศีรษะ. หมอนที่ชื่อว่า 'สีสัปปมาณ' (หมอนมีขนาดศีรษะ) คือ หมอนที่เมื่อวัดส่วนกว้างในระหว่างมุม ๒ มุม จากบรรดามุม ๓ มุม มีขนาด ๑ คืบ ๔ นิ้ว, ส่วนตรงกลางมีขนาด ๑ ศอกกำ. ส่วนโดยยาวนั้น ในกุรุนทีอรรถกถากล่าวว่า มีขนาด ๑ ศอกครึ่ง หรือ ๒ ศอก. นี้เป็นกำหนดอย่างสูงของหมอนมีขนาดศีรษะ. เกินกว่านี้ไม่ควร, แต่ต่ำกว่านี้ควร. สำหรับภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ หมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า ๒ อย่างเท่านั้นที่ควร. สำหรับภิกษุผู้เป็นไข้ แม้จะลาดหมอนหลายใบแล้วปูผ้าทับข้างบนนอน ก็ควร. พระผุสสเทวเถระกล่าวว่า 'ปุยนุ่น ๕ ชนิดที่ทรงอนุญาตไว้สำหรับทำฟูก หมอนที่ทำด้วยปุยนุ่นเหล่านั้น แม้จะมีขนาดใหญ่ก็ควร'. แต่พระอุปติสสเถระผู้ทรงพระวินัยกล่าวว่า 'เมื่อภิกษุคิดว่า เราจะทำหมอน แล้วใส่ปุยนุ่นที่ควรหรือปุยนุ่นที่ไม่ควรทำ หมอนที่มีขนาดตามกำหนดเท่านั้นจึงจะควร' පඤ්ච භිසියොති පඤ්චහි උණ්ණාදීහි පූරිතභිසියො. තූලගණනාය හි එතාසං ගණනා වුත්තා. තත්ථ උණ්ණග්ගහණෙන න කෙවලං එළකලොමමෙව ගහිතං, ඨපෙත්වා මනුස්සලොමං යංකිඤ්චි කප්පියාකප්පියමංසජාතීනං පක්ඛිචතුප්පදානං ලොමං, සබ්බං ඉධ උණ්ණග්ගහණෙනෙව ගහිතං. තස්මා ඡන්නං චීවරානං ඡන්නං අනුලොමචීවරානඤ්ච අඤ්ඤතරෙන භිසිච්ඡවිං කත්වා තං සබ්බං පක්ඛිපිත්වා භිසිං කාතුං වට්ටති. එළකලොමානි පන අපක්ඛිපිත්වා කම්බලමෙව චතුග්ගුණං වා පඤ්චගුණං වා පක්ඛිපිත්වා කතාපි උණ්ණභිසිසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. คำว่า บิสี ๕ อย่าง คือ บิสีที่ยัดด้วยวัตถุ ๕ มีขนสัตว์เป็นต้น เพราะว่าการนับจำนวนบิสีเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงกล่าวไว้ด้วยการนับจำนวนนุ่น ในบิสีเหล่านั้น ด้วยการถือเอาขนสัตว์ มิใช่ทรงถือเอาเพียงขนแกะเท่านั้น แต่ทรงถือเอาขนของสัตว์ปีกและสัตว์สี่เท้าที่มีเนื้อควรและไม่ควรอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมด เว้นขนมนุษย์ ในที่นี้ด้วยคำว่าขนสัตว์นั่นเอง เพราะฉะนั้น การทำบิสีโดยทำเปลือกบิสีด้วยผ้าจีวร ๖ ชนิด หรือผ้าอนุโลมจีวร ๖ ชนิดอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วใส่ขนทั้งหมดนั้นเข้าไป ย่อมควร อนึ่ง บิสีที่ทำโดยไม่ใส่ขนแกะ แต่ใส่ผ้ากัมพลนั่นเอง หรือผ้าสักหลาด ๔ ชั้น หรือ ๕ ชั้น ก็ถึงการนับว่าเป็นอุณณบิสี (บิสีขนสัตว์) เช่นกัน චොළභිසිආදීසු යංකිඤ්චි නවචොළං වා පුරාණචොළං වා සංහරිත්වා වා අන්තො පක්ඛිපිත්වා වා කතා චොළභිසි, යංකිඤ්චි වාකං පක්ඛිපිත්වා කතා වාකභිසි, යංකිඤ්චි තිණං පක්ඛිපිත්වා කතා තිණභිසි, අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධතමාලපත්තං යංකිඤ්චි පණ්ණං පක්ඛිපිත්වා කතා පණ්ණභිසීති වෙදිතබ්බා. තමාලපත්තං පන අඤ්ඤෙන මිස්සමෙව වට්ටති, සුද්ධං න වට්ටති. භිසියා පමාණනියමො [Pg.61] නත්ථි, මඤ්චභිසි පීඨභිසි භූමත්ථරණභිසි චඞ්කමනභිසි පාදපුඤ්ඡනභිසීති එතාසං අනුරූපතො සල්ලක්ඛෙත්වා අත්තනො රුචිවසෙන පමාණං කාතබ්බං. යං පනෙතං උණ්ණාදිපඤ්චවිධතූලම්පි භිසියං වට්ටති, තං ‘‘මසූරකෙපි වට්ටතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං. එතෙන මසූරකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති සිද්ධං හොති. ในบรรดาบิสีมีโจฬบิสีเป็นต้น บิสีที่ทำโดยพับผ้าใหม่หรือผ้าเก่าอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือใส่เข้าไปข้างใน พึงทราบว่าเป็นโจฬบิสี, บิสีที่ทำโดยใส่เปลือกไม้ (เส้นใย) อย่างใดอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าเป็นวากบิสี, บิสีที่ทำโดยใส่หญ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าเป็นติณบิสี, บิสีที่ทำโดยใส่ใบไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง เว้นใบพิกุลล้วน พึงทราบว่าเป็นปัณณบิสี แต่ใบพิกุลนั้น ย่อมควรเมื่อผสมกับใบไม้อื่นเท่านั้น ใบพิกุลล้วนไม่ควร กำหนดขนาดของบิสีไม่มี บิสีสำหรับเตียง บิสีสำหรับตั่ง บิสีสำหรับปูพื้น บิสีสำหรับทางจงกรม บิสีสำหรับเช็ดเท้า พึงกำหนดขนาดตามความเหมาะสมของบิสีเหล่านั้นตามความพอใจของตน อนึ่ง นุ่น ๕ ชนิดมีขนสัตว์เป็นต้นใดที่ควรในบิสี นุ่น ๕ ชนิดนั้น ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีว่า 'แม้ในมสูรกะ (หมอนอิง) ก็ควร' ด้วยคำในคัมภีร์กุรุนทีนี้ เป็นอันสำเร็จว่า การใช้สอยมสูรกะย่อมควร මඤ්චභිසිං පීඨෙ සන්ථරන්තීති මඤ්චභිසිං පීඨෙ අත්ථරන්ති; අත්ථරණත්ථාය හරන්තීති යුජ්ජති. උල්ලොකං අකරිත්වාති හෙට්ඨා චිමිලිකං අදත්වා. ඵොසිතුන්ති රජනෙන වා හලිද්දියා වා උපරි ඵුසිතානි දාතුං. භත්තිකම්මන්ති භිසිච්ඡවියා උපරි භත්තිකම්මං. හත්ථභත්තින්ති පඤ්චඞ්ගුලිභත්තිං. คำว่า 'ปูบิสีสำหรับเตียงบนตั่ง' หมายถึง ปูบิสีสำหรับเตียงลงบนตั่ง หรือจะแปลว่า นำไปเพื่อปู ก็สมควร คำว่า 'ไม่ทำเพดาน' หมายถึง ไม่ปูผ้าหยาบ (จิมิลิกา) ไว้ข้างล่าง คำว่า 'เพื่อพ่น' หมายถึง เพื่อทำเป็นจุดๆ ไว้ข้างบนด้วยน้ำย้อมหรือขมิ้น คำว่า 'ภัตติกัมมะ' หมายถึง การทำลวดลายต่างๆ บนเปลือกบิสี คำว่า 'หัตถภัตติ' หมายถึง การทำลวดลายเป็นรูปนิ้วมือทั้งห้า 298. ඉක්කාසන්ති රුක්ඛනිය්‍යාසං වා සිලෙසං වා. පිට්ඨමද්දන්ති පිට්ඨඛලිං. කුණ්ඩකමත්තිකන්ති කුණ්ඩකමිස්සකමත්තිකං. සාසපකුට්ටන්ති සාසපපිට්ඨං. සිත්ථතෙලකන්ති විලීනමධුසිත්ථකං. අච්චුස්සන්නං හොතීති බින්දු බින්දු හුත්වා තිට්ඨති. පච්චුද්ධරිතුන්ති පුඤ්ඡිතුං. ගණ්ඩුමත්තිකන්ති ගණ්ඩුප්පාදගූථමත්තිකං. කසාවන්ති ආමලකහරීතකානං කසාවං. ๒๙๘. คำว่า 'อิกกาสะ' หมายถึง ยางไม้หรือกาว คำว่า 'ปิฏฐมัททะ' หมายถึง น้ำแป้งเปียก คำว่า 'กุณฑกมัตติกะ' หมายถึง ดินเหนียวที่ผสมด้วยรำข้าว คำว่า 'สาสปะกุฏฏะ' หมายถึง แป้งมัสตาร์ด คำว่า 'สิตถะเตลกะ' หมายถึง ขี้ผึ้งที่ละลายแล้ว คำว่า 'ย่อมเป็นของมากเกินไป' หมายถึง ตั้งอยู่เป็นหยดๆ คำว่า 'เพื่อถอนออก' หมายถึง เพื่อเช็ดออก คำว่า 'คัณฑุมัตติกะ' หมายถึง ดินเหนียวที่เป็นมูลไส้เดือน คำว่า 'กสาวะ' หมายถึง น้ำฝาดของมะขามป้อมและสมอไทย 299. න භික්ඛවෙ පටිභානචිත්තන්ති එත්ථ න කෙවලං ඉත්ථිපුරිසරූපමෙව, තිරච්ඡානරූපම්පි අන්තමසො ගණ්ඩුප්පාදරූපම්පි භික්ඛුනො සයං කාතුං වා ‘‘කරොහී’’ති වත්තුං වා න වට්ටති, ‘‘උපාසක ද්වාරපාලං කරොහී’’ති වත්තුම්පි න ලබ්භති. ජාතකපකරණඅසදිසදානාදීනි පන පසාදනීයානි නිබ්බිදාපටිසංයුත්තානි වා වත්ථූනි පරෙහි කාරාපෙතුං ලබ්භති. මාලාකම්මාදීනි සයම්පි කාතුං ලබ්භති. ๒๙๙. ในบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย จิตรกรรมที่เกิดจากปฏิภาณไม่ควร' นี้ มิใช่เพียงรูปหญิงและรูปชายเท่านั้น แม้รูปสัตว์เดรัจฉาน โดยที่สุดแม้รูปไส้เดือน ภิกษุก็ไม่ควรทำเอง หรือไม่ควรสั่งว่า 'จงทำ' แม้จะสั่งว่า 'อุบาสก ท่านจงทำรูปทวารบาล' ก็ไม่ได้ แต่รูปที่น่าเลื่อมใสอันเป็นเรื่องราวในชาดกและอัสสทิสทานเป็นต้น หรือเรื่องราวที่ประกอบด้วยความเบื่อหน่าย ย่อมควรให้ผู้อื่นทำได้ ส่วนการทำลวดลายดอกไม้เป็นต้น ย่อมควรทำได้แม้ด้วยตนเอง 300. අළකමන්දාති එකඞ්ගණා මනුස්සාභිකිණ්ණා. තයො ගබ්භෙති එත්ථ සිවිකාගබ්භොති චතුරස්සගබ්භො. නාළිකාගබ්භොති විත්ථාරතො දිගුණතිගුණායාමො දීඝගබ්භො. හම්මියගබ්භොති ආකාසතලෙ කූටාගාරගබ්භො වා මුණ්ඩච්ඡදනගබ්භො වා. ๓๐๐. คำว่า 'อลกมันดา' หมายถึง มีลานเป็นอันเดียวกันและดาดาษไปด้วยผู้คน ในบทว่า 'ห้อง ๓ อย่าง' นี้ คำว่า 'สิวิกากัพภะ' หมายถึง ห้องสี่เหลี่ยม คำว่า 'นาฬิกากัพภะ' หมายถึง ห้องยาวที่มีความยาวเป็น ๒ เท่าหรือ ๓ เท่าของความกว้าง คำว่า 'หัมมิยกัพภะ' หมายถึง ห้องที่เป็นเรือนยอด หรือห้องที่มีหลังคาตัด (หลังคาเรียบ) บนชั้นดาดฟ้า කලඞ්කපාදකන්ති රුක්ඛං විජ්ඣිත්වා තත්ථ ඛාණුකෙ ආකොටෙත්වා කතං, තං ආහරිමං භිත්තිපාදං ජිණ්ණකුට්ටපාදස්ස උපත්ථම්භනත්ථං භූමියං පතිට්ඨාපෙතුං අනුජානාමීති [Pg.62] අත්ථො. පරිත්තාණකිටිකන්ති වස්සපරිත්තාණත්ථං කිටිකං. උද්දසුධන්ති වච්ඡකගොමයෙන චෙව ඡාරිකාය ච සද්ධිං මද්දිතමත්තිකං. คำว่า 'กลังกปาทกะ' หมายถึง ฐานกำแพงที่ทำโดยเจาะไม้แล้วตอกหลักไม้เข้าไปในรูไม้นั้น ความหมายคือ ทรงอนุญาตให้ตั้งฐานกำแพงที่เคลื่อนย้ายได้นั้นลงบนพื้นดิน เพื่อประโยชน์แก่การค้ำจุนฐานกำแพงที่เก่าคร่ำคร่า คำว่า 'ปริตตาณกิติกะ' หมายถึง แผ่นบังเพื่อป้องกันฝน คำว่า 'อุททสุธะ' หมายถึง ดินเหนียวที่นวดผสมกับมูลลูกโคและเถ้า ආළින්දො නාම පමුඛං වුච්චති. පඝනං නාම යං නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච පාදෙහි හනන්ති, තස්ස විහාරද්වාරෙ උභතො කුට්ටං නීහරිත්වා කතපදෙසස්සෙතං අධිවචනං, ‘‘පඝාන’’න්තිපි වුච්චති. පකුට්ටන්ති මජ්ඣෙ ගබ්භස්ස සමන්තා පරියාගාරො වුච්චති. ‘‘පකුට’’න්තිපි පාඨො. ඔසාරකන්ති අනාළින්දකෙ විහාරෙ වංසං දත්වා තතො දණ්ඩකෙ ඔසාරෙත්වා කතඡදනපමුඛං. සංසාරණකිටිකො නාම චක්කලයුත්තො කිටිකො. คำว่า 'อาฬินทะ' หมายถึง มุขหน้า คำว่า 'ปฆนะ' หมายถึง สถานที่ที่ผู้จะออกและผู้จะเข้าเหยียบย่ำด้วยเท้า ชื่อนี้เป็นชื่อของส่วนที่ทำโดยยื่นฝาออกมาทั้งสองข้างที่ประตูวิหาร แม้คำว่า 'ปฆานะ' ก็เรียกเช่นกัน คำว่า 'ปะกุฏฏะ' หมายถึง ห้องล้อมรอบโดยรอบห้องกลาง แม้บทว่า 'ปะกุฏะ' ก็มีบ้าง คำว่า 'โอสารกะ' หมายถึง มุขที่มีหลังคาซึ่งทำโดยวางไม้ไผ่ไว้ในวิหารที่ไม่มีอาฬินทะ แล้วลดไม้ระแนงลงมาจากไม้ไผ่นั้น คำว่า 'สังสารณกิติกะ' หมายถึง แผ่นบังที่ประกอบด้วยล้อ 301. පානීයභාජනන්ති පිවන්තානං පානීයදානභාජනං. උළුඞ්කො ච ථාලකඤ්ච පානීයසඞ්ඛස්ස අනුලොමානි. ๓๐๑. คำว่า 'ปานียภาชนะ' หมายถึง ภาชนะสำหรับให้น้ำดื่มแก่ผู้ดื่มทั้งหลาย กระบวยและถ้วย ย่อมเป็นของสมควรแก่สังข์สำหรับน้ำดื่ม 303. අපෙසීති දීඝදාරුම්හි ඛාණුකෙ පවෙසෙත්වා කණ්ටකසාඛාහි විනන්ධිත්වා කතං ද්වාරථකනකං. පලිඝොති ගාමද්වාරෙසු විය චක්කයුත්තං ද්වාරථකනකං. ๓๐๓. คำว่า 'อเปสี' หมายถึง เครื่องปิดประตูที่ทำโดยเจาะไม้ท่อนยาวแล้วสอดหลักไม้เข้าไป ผูกรัดด้วยกิ่งไม้มีหนาม คำว่า 'ปริฆะ' หมายถึง เครื่องปิดประตูที่ประกอบด้วยล้อ เหมือนอย่างที่ประตูหมู่บ้าน 305. අස්සතරීහි යුත්තා රථා අස්සතරීරථා. ආමුත්තමණිකුණ්ඩලාති ආමුත්තමණිකුණ්ඩලානි. ๓๐๕. รถที่เทียมด้วยแม่ม้าอัสดร ชื่อว่า 'อัสสตารีรถะ' คำว่า 'อามุตตมณิกุณฑลา' หมายถึง ผู้มีต่างหูแก้วมณีที่สวมไว้แล้ว පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. සීතිභූතොති කිලෙසාතපාභාවෙන සීතිභූතො. නිරූපධීති කිලෙසුපධිඅභාවෙන නිරූපධීති වුච්චති. คำว่า 'ปรินิพพุโต' หมายถึง ดับเย็นแล้วด้วยการดับกิเลส คำว่า 'สีติภูโต' หมายถึง เป็นผู้เย็นแล้วเพราะไม่มีความเร่าร้อนแห่งกิเลส คำว่า 'นิรูปธิ' หมายถึง เรียกว่า นิรูปธิ เพราะไม่มีอุปธิคือกิเลส සබ්බා ආසත්තියො ඡෙත්වාති රූපාදීසු වා විසයෙසු සබ්බභවෙසු වා පත්ථනායො ඡින්දිත්වා. හදයෙ දරන්ති චිත්තෙ කිලෙසදරථං විනෙත්වා. වෙය්‍යායිකන්ති වයකරණං වුච්චති. คำว่า 'ตัดความผูกพันทั้งปวงแล้ว' หมายถึง ตัดความปรารถนาในอารมณ์มีรูปเป็นต้น หรือในภพทั้งปวง คำว่า 'ความเร่าร้อนในใจ' หมายถึง บรรเทาความกระวนกระวายแห่งกิเลสในจิต คำว่า 'เวยยายิกะ' หมายถึง การทำความสิ้นเปลือง (ค่าใช้จ่าย) 307. ආදෙය්‍යවාචොති තස්ස වචනං බහූ ජනා ආදියිතබ්බං සොතබ්බං මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. ආරාමෙ අකංසූති යෙ සධනා, තෙ අත්තනො ධනෙන අකංසු. යෙ මන්දධනා චෙව අධනා ච, තෙසං ධනං අදාසි. ඉති සො සතසහස්සකහාපණෙ සතසහස්සග්ඝනකඤ්ච භණ්ඩං දත්වා පඤ්චචත්තාලීසයොජනිකෙ අද්ධානෙ යොජනෙ යොජනෙ විහාරපතිට්ඨානං කත්වා සාවත්ථිං අගමාසි. ๓๐๗. คำว่า 'อาเทยยวาจา' หมายความว่า ชนเป็นอันมากย่อมสำคัญว่า คำของอนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้นควรรับไว้ ควรฟัง หรือควรปฏิบัติตาม คำว่า 'สร้างในอาราม' หมายความว่า ชนเหล่าใดมีทรัพย์ ชนเหล่านั้นสร้างด้วยทรัพย์ของตน ส่วนชนเหล่าใดมีทรัพย์น้อยและไม่มีทรัพย์ เศรษฐีนั้นได้ให้ทรัพย์แก่ชนเหล่านั้น อนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้นได้ให้กหาปณะแสนหนึ่งและสิ่งของมีค่าแสนหนึ่งแล้ว ได้สร้างที่ตั้งวิหารทุก ๆ โยชน์ตลอดระยะทาง ๔๕ โยชน์ แล้วจึงเดินทางไปสาวัตถี කොටිසන්ථරං [Pg.63] සන්ථරාපෙසීති කහාපණකොටියා කහාපණකොටිං පටිපාදෙත්වා සන්ථරි. යෙ තත්ථ රුක්ඛා වා පොක්ඛරණියො වා තෙසං පරික්ඛෙපප්පමාණං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ සන්ථරිත්වා අදාසි. එවමස්ස අට්ඨාරසකොටිකං නිධානං පරික්ඛයං අගමාසි. คำว่า 'ปูลาดด้วยกหาปณะ' หมายความว่า ได้ปูลาดโดยให้ปลายกหาปณะจรดปลายกหาปณะ ส่วนต้นไม้หรือสระโบกขรณีใด ๆ ที่อยู่ในอารามนั้น เศรษฐีนั้นได้ปูลาดด้วยกหาปณะในที่อื่นตามประมาณของบริเวณต้นไม้และสระโบกขรณีเหล่านั้น แล้วจึงถวาย ด้วยประการฉะนี้ ทรัพย์ที่ฝังไว้ ๑๘ โกฏิของเศรษฐีนั้นก็ได้หมดสิ้นไป කුමාරස්ස එතදහොසීති ගහපතිනො එවං බහුධනං චජන්තස්සාපි මුඛස්ස විප්පසන්නාකාරං දිස්වා එතං අහොසි. කොට්ඨකං මාපෙසීති සත්තභූමිකං ද්වාරකොට්ඨකපාසාදං මාපෙසි. คำว่า 'ความคิดนี้ได้มีแก่กุมาร' หมายความว่า กุมารนั้นเห็นอาการที่หน้าของคฤหบดีผ่องใสเป็นพิเศษ แม้เมื่อคฤหบดีนั้นสละทรัพย์เป็นอันมากอย่างนี้ จึงมีความคิดนี้เกิดขึ้น คำว่า 'สร้างซุ้มประตู' หมายความว่า ได้สร้างปราสาทซุ้มประตู ๗ ชั้น අථ ඛො අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති ජෙතවනෙ විහාරෙ කාරාපෙසි…පෙ… මණ්ඩපෙ කාරාපෙසීති අපරාහිපි අට්ඨාරසහි කොටීහි එතෙ විහාරාදයො කාරාපෙසි අට්ඨකරීසප්පමාණාය භූමියා. විපස්සිස්ස හි භගවතො පුනබ්බසුමිත්තො ගහපති යොජනප්පමාණං භූමිං සුවණ්ණිට්ඨකාසන්ථරෙන කිණිත්වා විහාරං කාරාපෙසි. සිඛිස්ස පන සිරිවඩ්ඪො ගහපති තිගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණයට්ඨිසන්ථරෙන, වෙස්සභුස්ස සොත්ථිජො ගහපති අඩ්ඪයොජනප්පමාණං සුවණ්ණඵාලසන්ථරෙන, කකුසන්ධස්ස පන අච්චුතො ගහපති ගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණහත්ථිපදසන්ථරෙන, කොණාගමනස්ස උග්ගො ගහපති අඩ්ඪගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණිට්ඨකාසන්ථරෙන, කස්සපස්ස සුමඞ්ගලො ගහපති වීසතිඋසභප්පමාණං සුවණ්ණකච්ඡපසන්ථරෙන, අම්හාකං භගවතො සුදත්තො ගහපති අට්ඨකරීසප්පමාණං භූමිං කහාපණසන්ථරෙන කිණිත්වා විහාරං කාරාපෙසීති; එවං අනුපුබ්බෙන පරිහායන්ති සම්පත්තියොති අලමෙව සබ්බසම්පත්තීසු විරජ්ජිතුං අලං විමුච්චිතුන්ති. คำว่า 'อนาถบิณฑิกคฤหบดีได้สร้างวิหาร...สร้างมณฑปในพระเชตวัน' หมายความว่า ได้สร้างวิหารเป็นต้นเหล่านี้ด้วยทรัพย์อีก ๑๘ โกฏิ บนพื้นที่ขนาด ๘ กรีส อนึ่ง ปุนัพพสุมิตตคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๑ โยชน์ โดยปูลาดด้วยอิฐทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาควิปัสสี ส่วนสิริวัฑฒคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๓ คาวุต โดยปูลาดด้วยไม้เท้าทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคสิขี, โสตถิชคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาดครึ่งโยชน์ โดยปูลาดด้วยผาลทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคเวสสภู, อัจจุตคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๑ คาวุต โดยปูลาดด้วยรอยเท้าช้างทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคกกุสันธะ, อุคคคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาดครึ่งคาวุต โดยปูลาดด้วยอิฐทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะ, สุมังคลคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๒๐ อุสภะ โดยปูลาดด้วยรูปเต่าทองคำ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคกัสสปะ, และสุทัตตคฤหบดีได้ซื้อที่ดินขนาด ๘ กรีส โดยปูลาดด้วยกหาปณะ แล้วสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคของเรา ด้วยประการฉะนี้ ความสมบูรณ์ทั้งหลายย่อมเสื่อมไปโดยลำดับ เพราะฉะนั้น จึงควรเบื่อหน่ายในความสมบูรณ์ทั้งปวง ควรหลุดพ้น 308. ඛණ්ඩන්ති භින්නොකාසො. ඵුල්ලන්ති ඵලිතොකාසො. පටිසඞ්ඛරිස්සතීති පාකතිකං කරිස්සති. ලද්ධනවකම්මෙන පන භික්ඛුනා වාසිඵරසුනිඛාදනාදීනි ගහෙත්වා සයං න කාතබ්බං, කතාකතං ජානිතබ්බං. ๓๐๘. คำว่า 'ขาด' หมายถึง ที่ที่ชำรุด คำว่า 'แตก' หมายถึง ที่ที่ร้าว คำว่า 'จะซ่อมแซม' หมายถึง จะทำให้กลับเป็นปกติ อนึ่ง ภิกษุผู้ได้รับนวกรรมไม่ควรนำมีด ขวาน สิ่ว เป็นต้น ไปทำเอง แต่ควรรู้ว่าสิ่งใดทำแล้ว สิ่งใดยังไม่ได้ทำ 310. පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වාති ථෙරො කිර ගිලානෙ පටිජග්ගන්තො ජිණ්ණෙ වුඩ්ඪෙ සඞ්ගණ්හන්තො සබ්බපච්ඡතො ආගච්ඡති. ඉදමස්ස චාරිත්තං. තෙන වුත්තං – ‘‘පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වා’’ති. අග්ගාසනන්ති ථෙරාසනං. අග්ගොදකන්ති දක්ඛිණොදකං. අග්ගපිණ්ඩන්ති සඞ්ඝත්ථෙරපිණ්ඩං. අන්තරා සත්ථීනං කරිත්වාති චතුන්නං පාදානං අන්තරෙ කරිත්වා. ๓๑๐. คำว่า 'ไปข้างหลัง ๆ' หมายความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (พระสารีบุตร) ย่อมมาข้างหลังสุด โดยอุปัฏฐากภิกษุอาพาธ และสงเคราะห์ภิกษุผู้แก่เฒ่า นี้เป็นวัตรปฏิบัติของท่าน เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ไปข้างหลัง ๆ' คำว่า 'อาสนะอันเลิศ' หมายถึง อาสนะของพระเถระ คำว่า 'น้ำอันเลิศ' หมายถึง น้ำทักษิโณทก คำว่า 'บิณฑบาตอันเลิศ' หมายถึง บิณฑบาตที่พระสังฆเถระพึงได้ คำว่า 'ทำไว้ระหว่างขา' หมายถึง ทำไว้ระหว่างเท้าทั้งสี่ 315. පතිට්ඨාපෙසීති [Pg.64] අට්ඨාරසකොටිපරිච්චාගං කත්වා පතිට්ඨාපෙසි. එවං සබ්බාපි චතුපණ්ණාසකොටියො පරිච්චජි. ๓๑๕. คำว่า 'ได้ตั้งไว้' หมายความว่า ได้ตั้งไว้โดยสละทรัพย์ ๑๘ โกฏิ ด้วยประการฉะนี้ เศรษฐีนั้นได้สละทรัพย์ทั้งหมด ๕๔ โกฏิ විහාරානුජානනකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการอนุญาตวิหารจบลงแล้ว ආසනප්පටිබාහනාදිකථා เรื่องการห้ามอาสนะเป็นต้น 316. විප්පකතභොජනොති අන්තරඝරෙ වා විහාරෙ වා අරඤ්ඤෙ වා යත්ථ කත්ථචි භුඤ්ජමානො භික්ඛු අනිට්ඨිතෙ භොජනෙ න වුට්ඨාපෙතබ්බො. අන්තරඝරෙ පච්ඡා ආගතෙන භික්ඛං ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. සචෙ මනුස්සා වා භික්ඛූ වා ‘‘පවිසථා’’ති වදන්ති, ‘‘මයි පවිසන්තෙ භික්ඛූ උට්ඨහිස්සන්තී’’ති වත්තබ්බං. ‘‘එථ, භන්තෙ, ආසනං අත්ථී’’ති වුත්තෙන පන පවිසිතබ්බං. සචෙ කොචි කිඤ්චි න වදති, ආසනසාලං ගන්ත්වා අතිසමීපං අගන්ත්වා සභාගට්ඨානෙ ඨාතබ්බං. ඔකාසෙ කතෙ ‘‘පවිසථා’’ති වුත්තෙන පන පවිසිතබ්බං. සචෙ පන යං ආසනං තස්ස පාපුණාති, තත්ථ අභුඤ්ජන්තො භික්ඛු නිසින්නො හොති, තං උට්ඨාපෙතුං වට්ටති. යාගුඛජ්ජකාදීසු පන යංකිඤ්චි පිවිත්වා වා ඛාදිත්වා වා යාව අඤ්ඤො ආගච්ඡති, තාව නිසින්නං රිත්තහත්ථම්පි වුට්ඨාපෙතුං න වට්ටති. විප්පකතභොජනොයෙව හි සො හොති. ๓๑๖. คำว่า 'ภิกษุผู้ยังฉันไม่เสร็จ' หมายความว่า ภิกษุผู้กำลังฉันอยู่ในบ้านก็ดี ในวิหารก็ดี ในป่าก็ดี ณ ที่ใดที่หนึ่ง ไม่ควรให้ลุกขึ้นก่อนที่การฉันจะเสร็จสิ้น ในบ้าน ภิกษุผู้มาทีหลังควรรับบิณฑบาตแล้วไป ถ้ามนุษย์หรือภิกษุกล่าวว่า 'นิมนต์เข้าไปเถิด' ควรกล่าวว่า 'เมื่ออาตมาเข้าไป ภิกษุหนุ่มทั้งหลายจักลุกขึ้น' แต่ถ้ามีผู้กล่าวว่า 'นิมนต์เถิด ท่านผู้เจริญ อาสนะมีอยู่' ภิกษุนั้นพึงเข้าไป ถ้าไม่มีใครกล่าวอะไร ภิกษุนั้นพึงไปที่โรงฉัน ไม่เข้าไปใกล้เกินไป พึงยืนอยู่ในที่ที่เหมาะสมกับตน แต่เมื่อมีการให้โอกาส และมีผู้กล่าวว่า 'นิมนต์เข้าไปเถิด' ภิกษุนั้นพึงเข้าไป อนึ่ง ถ้าภิกษุผู้ยังไม่ฉันนั่งอยู่ในอาสนะที่พึงได้แก่ภิกษุนั้น พึงให้ภิกษุนั้นลุกขึ้นได้ แต่ภิกษุผู้ดื่มยาคูหรือฉันของขบเคี้ยวอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วนั่งอยู่ แม้มีมือเปล่า ก็ไม่ควรให้ลุกขึ้นจนกว่าภิกษุอื่นจะมา เพราะภิกษุนั้นยังเป็นผู้ยังฉันไม่เสร็จอยู่ සචෙ වුට්ඨාපෙතීති සචෙ ආපත්තිං අතික්කමිත්වාපි වුට්ඨාපෙතියෙව. පවාරිතො ච හොතීති යං සො වුට්ඨාපෙති, අයඤ්ච භික්ඛු පවාරිතො ච හොති, තෙන වත්තබ්බො – ‘‘ගච්ඡ උදකං ආහරාහී’’ති. වුඩ්ඪතරඤ්හි භික්ඛුං ආණාපෙතුං ඉදමෙව එකං ඨානන්ති. සචෙ සො උදකම්පි න ආහරති, තතො යඤ්ච නවකතරෙන කත්තබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘සාධුකං සිත්ථානී’’තිආදිමාහ. คำว่า 'ถ้าให้ลุกขึ้น' หมายความว่า ถ้าให้ลุกขึ้น แม้จะล่วงอาบัติแล้วก็ตาม คำว่า 'และเป็นผู้ปวารณาแล้ว' หมายความว่า ถ้าภิกษุที่ถูกให้ลุกขึ้นนั้นเป็นผู้ปวารณาแล้ว ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า 'จงไปนำน้ำมาเถิด' เพราะการสั่งภิกษุผู้แก่กว่าได้เฉพาะในกรณีนี้เท่านั้น ถ้าภิกษุผู้แก่กว่านั้นไม่นำน้ำมาด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงสิ่งที่ภิกษุหนุ่มพึงทำ โดยตรัสคำว่า 'ข้าวสุกดีแล้ว' เป็นต้น ගිලානස්ස පතිරූපං සෙය්‍යන්ති එත්ථ යො කාසභගන්දරාතිසාරාදීහි ගිලානො හොති, ඛෙළමල්ලකවච්චකපාලාදීනි ඨපෙතබ්බානි හොන්ති. කුට්ඨි වා හොති, සෙනාසනං දූසෙති; එවරූපස්ස හෙට්ඨාපාසාදපණ්ණසාලාදීසු අඤ්ඤතරං එකමන්තං සෙනාසනං දාතබ්බං. යස්මිං වසන්තෙ සෙනාසනං න දුස්සති, තස්ස වරසෙය්‍යාපි දාතබ්බාව. යොපි සිනෙහපානවිරෙචනනත්ථුකම්මාදීසු යංකිඤ්චි භෙසජ්ජං කරොති, සබ්බො සො ගිලානොයෙව, තස්සාපි සල්ලක්ඛෙත්වා පතිරූපං සෙනාසනං දාතබ්බං. ලෙසකප්පෙනාති අප්පකෙන සීසාබාධාදිමත්තෙන. භික්ඛූ ගණෙත්වාති ‘‘එත්තකා නාම භික්ඛූ’’ති විහාරෙ භික්ඛූනං පරිච්ඡෙදං ඤත්වා. ในบทว่า 'ที่นอนที่เหมาะสมแก่ภิกษุอาพาธ' นี้ ภิกษุใดอาพาธด้วยโรคไอ โรคริดสีดวงทวาร โรคท้องร่วงเป็นต้น ควรจัดหาภาชนะรองน้ำลาย ภาชนะรองอุจจาระปัสสาวะ เป็นต้น ไว้ให้ หรือถ้าเป็นโรคเรื้อน ย่อมทำให้เสนาสนะสกปรก ควรจัดเสนาสนะในที่อันสมควรแห่งใดแห่งหนึ่ง เช่น ชั้นล่างของปราสาท หรือโรงมุงด้วยใบไม้ ให้แก่ภิกษุอาพาธเช่นนั้น ส่วนภิกษุอาพาธที่เมื่ออยู่แล้วไม่ทำให้เสนาสนะสกปรก ควรจัดที่นอนอันประณีตให้ ภิกษุใดดื่มน้ำมัน ถ่ายยา หรือทำกรรมเกี่ยวกับการหยอดจมูกเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นทั้งหมดก็เป็นภิกษุอาพาธ ควรจัดเสนาสนะที่เหมาะสมให้แก่ภิกษุนั้นโดยพิจารณาดู คำว่า 'โดยประมาณเล็กน้อย' หมายถึง ด้วยอาการปวดศีรษะเป็นต้นเพียงเล็กน้อย คำว่า 'นับภิกษุ' หมายถึง รู้จำนวนภิกษุในวิหารว่า 'ภิกษุมีจำนวนเท่านี้' ආසනප්පටිබාහනාදිකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการห้ามอาสนะเป็นต้นจบลงแล้ว සෙනාසනග්ගාහකථා เรื่องการรับเสนาสนะ 318. සෙය්‍යාති [Pg.65] මඤ්චට්ඨානානි වුච්චන්ති. සෙය්‍යග්ගෙනාති සෙය්‍යාපරිච්ඡෙදෙන, වස්සූපනායිකදිවසෙ කාලං ඝොසෙත්වා එකමඤ්චට්ඨානං එකස්ස භික්ඛුනො ගාහෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. සෙය්‍යග්ගෙන ගාහෙන්තාති සෙය්‍යාපරිච්ඡෙදෙන ගාහියමානා. සෙය්‍යා උස්සාරයිංසූති මඤ්චට්ඨානානි අතිරෙකානි අහෙසුං. විහාරග්ගාදීසුපි එසෙව නයො. අනුභාගන්ති පුන අපරම්පි භාගං දාතුං. අතිමන්දෙසු හි භික්ඛූසු එකෙකස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ තීණි පරිවෙණානි දාතබ්බානි. න අකාමා දාතබ්බොති අනිච්ඡාය න දාතබ්බො. තත්ථ වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහිතෙ අනුභාගෙ පච්ඡා ආගතානං න අත්තනො අරුචියා සො අනුභාගො දාතබ්බො. සචෙ පන යෙන ගහිතො, සො ච අත්තනො රුචියා තං අනුභාගං වා පඨමභාගං වා දෙති, වට්ටති. ๓๑๘. คำว่า เสยยา หมายถึง ที่ตั้งเตียง. คำว่า เสยยัคเคนะ หมายถึง โดยการกำหนดเขตที่นอน, มีอธิบายว่า ในวันเข้าพรรษา พึงประกาศเวลาแล้ว เราอนุญาตให้ภิกษุรูปหนึ่งรับที่ตั้งเตียงหนึ่งที่. คำว่า เสยยัคเคนะ คาเหนตา หมายถึง เมื่อให้รับโดยการกำหนดเขตที่นอน. คำว่า เสยยา อุสสารยิงสุ หมายถึง ที่ตั้งเตียงมีเกินจำนวน. แม้ในการรับวิหารเป็นต้น ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า อนุภาคะ หมายถึง เพื่อให้ส่วนอื่นอีกครั้งหนึ่ง. เพราะเมื่อภิกษุมีจำนวนน้อยมาก พึงให้บริเวณสองหรือสามแห่งแก่ภิกษุแต่ละรูป. คำว่า นะ อะกามา ทาตัพโพ หมายถึง ไม่พึงให้โดยไม่สมัครใจ. ในคำว่า นะ อะกามา ทาตัพโพ นั้น มีวินิจฉัยดังนี้: ในวันเข้าพรรษา เมื่อรับส่วนเพิ่มเติมแล้ว ไม่พึงให้ส่วนเพิ่มเติมนั้นแก่ภิกษุที่มาภายหลังโดยไม่สมัครใจของตน. แต่ถ้าภิกษุรูปใดรับส่วนเพิ่มเติมนั้นไว้แล้ว และภิกษุรูปนั้นให้ส่วนเพิ่มเติมนั้นหรือส่วนแรกนั้นด้วยความสมัครใจของตน ย่อมควร. නිස්සීමෙ ඨිතස්සාති උපචාරසීමතො බහි ඨිතස්ස. අන්තො උපචාරසීමාය පන දූරෙ ඨිතස්සාපි ලබ්භතියෙව. සෙනාසනං ගහෙත්වාති වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහෙත්වා. සබ්බකාලං පටිබාහන්තීති චතුමාසච්චයෙන උතුකාලෙපි පටිබාහන්ති. තීසු සෙනාසනග්ගාහෙසු පුරිමකො ච පච්ඡිමකො චාති ඉමෙ ද්වෙ ගාහා ථාවරා. คำว่า นิสสีเม ฐิตัสสะ หมายถึง แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายนอกอุปจารสีมา. แต่แม้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ไกลภายในอุปจารสีมา ก็ย่อมรับได้แน่นอน. คำว่า เสนาสนัง คเหตวา หมายถึง รับในวันเข้าพรรษา. คำว่า สัพพะกาลัง ปฏิพาหันติ หมายถึง ย่อมขัดขวางตลอดเวลา คือแม้ในฤดูกาล (หนาวและร้อน) เมื่อล่วงไปสี่เดือน. ในการรับเสนาสนะ ๓ อย่างนั้น การรับ ๒ อย่างนี้ คือ การรับครั้งแรก (ปุริมกะ) และการรับครั้งหลัง (ปัจฉิมกะ) ย่อมมั่นคง. අන්තරාමුත්තකෙ අයං විනිච්ඡයො – එකස්මිං විහාරෙ මහාලාභසෙනාසනං හොති. සෙනාසනසාමිකා වස්සූපගතං භික්ඛුං සබ්බපච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහිත්වා පවාරෙත්වා ගමනකාලෙ බහුං සමණපරික්ඛාරං දෙන්ති. මහාථෙරා දූරතොපි ආගන්ත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ තං ගහෙත්වා ඵාසුං වසිත්වා වුත්ථවස්සා ලාභං ගණ්හිත්වා පක්කමන්ති. ආවාසිකා ‘‘මයං එත්ථුප්පන්නං ලාභං න ලභාම, නිච්චං ආගන්තුකමහාථෙරාව ලභන්ති, තෙයෙව නං ආගන්ත්වා පටිජග්ගිස්සන්තී’’ති පලුජ්ජන්තම්පි න ඔලොකෙන්ති. භගවා තස්ස පටිජග්ගනත්ථං ‘‘අපරජ්ජුගතාය පවාරණාය ආයතිං වස්සාවාසත්ථාය අන්තරාමුත්තකො ගාහෙතබ්බො’’ති ආහ. ในการรับเสนาสนะอันตรมุตตกะ มีวินิจฉัยดังนี้: ในวิหารแห่งหนึ่ง มีเสนาสนะที่มีลาภมาก. พวกเจ้าของเสนาสนะบำรุงภิกษุผู้อยู่จำพรรษาด้วยปัจจัยทั้งปวงโดยเคารพ ปวารณาแล้ว ในเวลาจะไปก็ถวายบริขารของสมณะเป็นอันมาก. พระมหาเถระทั้งหลายแม้มาแต่ที่ไกล รับเสนาสนะนั้นในวันเข้าพรรษา อยู่สำราญแล้ว เมื่ออยู่จำพรรษาแล้ว รับลาภแล้วก็หลีกไป. ภิกษุเจ้าถิ่นทั้งหลายกล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้ลาภที่เกิดขึ้นในที่นี้ พระมหาเถระอาคันตุกะเท่านั้นย่อมได้เสมอ พระมหาเถระเหล่านั้นนั่นแหละจักมาดูแลเสนาสนะนั้น' ดังนี้แล้ว แม้เสนาสนะจะชำรุดทรุดโทรมก็ไม่เหลียวแล. พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะให้มีการดูแลเสนาสนะนั้น จึงตรัสว่า 'เมื่อวันปวารณาผ่านไปถึงวันรุ่งขึ้น เพื่อประโยชน์แก่การอยู่จำพรรษาในอนาคต พึงรับเสนาสนะอันตรมุตตกะ'. තං ගාහෙන්තෙන සඞ්ඝත්ථෙරො වත්තබ්බො – ‘‘භන්තෙ අන්තරාමුත්තකසෙනාසනං ගණ්හථා’’ති. සචෙ ගණ්හාති, දාතබ්බං; නො චෙ එතෙනෙව උපායෙන අනුථෙරං ආදිං කත්වා යො ගණ්හාති, තස්ස අන්තමසො සාමණෙරස්සාපි දාතබ්බං. තෙන තං සෙනාසනං අට්ඨමාසෙ පටිජග්ගිතබ්බං. ඡදනභිත්තිභූමීසු [Pg.66] යං කිඤ්චි ඛණ්ඩං වා ඵුල්ලං වා හොති, තං සබ්බං පටිසඞ්ඛරිතබ්බං. උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි දිවසං ඛෙපෙත්වා රත්තිං තත්ථ වසිතුම්පි වට්ටති. රත්තිං පරිවෙණෙ වසිත්වා තත්ථ දිවසං ඛෙපෙතුම්පි වට්ටති. රත්තින්දිවං තත්ථෙව වසිතුම්පි වට්ටති. උතුකාලෙ ආගතානං වුඩ්ඪානං න පටිබාහිතබ්බං. වස්සූපනායිකදිවසෙ පන සම්පත්තෙ සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ‘‘මය්හං ඉදං සෙනාසනං දෙථා’’ති වදති, න ලභති. ‘‘භන්තෙ, ඉදං අන්තරාමුත්තකං ගහෙත්වා අට්ඨමාසෙ එකෙන භික්ඛුනා පටිජග්ගිත’’න්ති වත්වා න දාතබ්බං. අට්ඨමාසෙ පටිජග්ගකභික්ඛුස්සෙව ගහිතං හොති. ภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะอันตรมุตตกะนั้น พึงเรียนพระสังฆเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับเสนาสนะอันตรมุตตกะ'. ถ้าท่านรับ พึงถวาย; ถ้าท่านไม่รับ ด้วยอุบายนี้แหละ เริ่มตั้งแต่พระอนุเถระเป็นต้นไป ผู้ใดรับ พึงให้แก่ผู้นั้น จนที่สุดแม้แก่สามเณรก็พึงให้. ผู้นั้นพึงดูแลเสนาสนะนั้นตลอด ๘ เดือน. สิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาหลังคา ฝาผนัง และพื้นดิน ที่ชำรุดหรือแตกร้าว พึงซ่อมแซมสิ่งนั้นทั้งหมด. จะใช้เวลาในตอนกลางวันด้วยการเรียนบาลีและการสอบถามอรรถกถาเป็นต้น แล้วอยู่พักแรมในที่นั้นในตอนกลางคืน ก็ควร. จะอยู่พักแรมในบริเวณในตอนกลางคืน แล้วใช้เวลาในตอนกลางวันในที่นั้น ก็ควร. จะอยู่ทั้งกลางวันและกลางคืนในที่นั้นนั่นแหละ ก็ควร. ไม่พึงขัดขวางพระเถระผู้ใหญ่ที่มาในฤดูกาล (หนาวและร้อน). แต่เมื่อถึงวันเข้าพรรษา ถ้าพระสังฆเถระกล่าวว่า 'จงให้เสนาสนะนี้แก่เรา' ท่านย่อมไม่ได้. พึงเรียนว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เสนาสนะอันตรมุตตกะนี้ ภิกษุรูปหนึ่งรับแล้วดูแลมาตลอด ๘ เดือน' ดังนี้แล้ว ไม่พึงให้. ย่อมเป็นอันภิกษุผู้ดูแลตลอด ๘ เดือนนั่นเองรับแล้ว. යස්මිං පන සෙනාසනෙ එකසංවච්ඡරෙ ද්වික්ඛත්තුං පච්චයෙ දෙන්ති ඡමාසච්චයෙන ඡමාසච්චයෙන, තං අන්තරාමුත්තකං න ගාහෙතබ්බං. යස්මිං වා තික්ඛත්තුං දෙන්ති චතුමාසච්චයෙන චතුමාසච්චයෙන, යස්මිං වා චතුක්ඛත්තුං දෙන්ති තෙමාසච්චයෙන තෙමාසච්චයෙන, තං අන්තරාමුත්තකං න ගාහෙතබ්බං. පච්චයෙනෙව හි තං පටිජග්ගනං ලභිස්සති. යස්මිං පන එකසංවච්ඡරෙ සකිදෙව බහුපච්චයෙ දෙන්ති, එතං අන්තරාමුත්තකං ගාහෙතබ්බන්ති. අයං තාව අන්තොවස්සෙ වස්සූපනායිකදිවසෙන පාළියං ආගතසෙනාසනග්ගාහකථා. แต่ในเสนาสนะใด ในหนึ่งปี เขาถวายปัจจัย ๒ ครั้ง ทุกๆ ๖ เดือน ไม่พึงให้รับเสนาสนะอันตรมุตตกะนั้น. หรือในเสนาสนะใด เขาถวาย ๓ ครั้ง ทุกๆ ๔ เดือน หรือในเสนาสนะใด เขาถวาย ๔ ครั้ง ทุกๆ ๓ เดือน ไม่พึงให้รับเสนาสนะอันตรมุตตกะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเสนาสนะนั้นจักได้รับการดูแลด้วยปัจจัยนั่นเอง. แต่ในเสนาสนะใด ในหนึ่งปี เขาถวายปัจจัยเป็นอันมากเพียงครั้งเดียว พึงให้รับเสนาสนะอันตรมุตตกะนี้. นี้เป็นเรื่องการรับเสนาสนะที่มาในบาลี โดยกำหนดวันเข้าพรรษาในระหว่างพรรษา. අයං පන සෙනාසනග්ගාහො නාම දුවිධො හොති – උතුකාලෙ ච වස්සාවාසෙ ච. තත්ථ උතුකාලෙ තාව කෙචි ආගන්තුකා භික්ඛූ පුරෙභත්තං ආගච්ඡන්ති, කෙචි පච්ඡාභත්තං පඨමයාමං වා මජ්ඣිමයාමං වා පච්ඡිමයාමං වා යෙ යදා ආගච්ඡන්ති, තෙසං තදාව භික්ඛූ උට්ඨාපෙත්වා සෙනාසනං දාතබ්බං. අකාලො නාම නත්ථි. සෙනාසනපඤ්ඤාපකෙන පන පණ්ඩිතෙන භවිතබ්බං, එකං වා ද්වෙ වා මඤ්චට්ඨානානි ඨපෙතබ්බානි. සචෙ විකාලෙ එකො වා ද්වෙ වා ථෙරා ආගච්ඡන්ති, තෙ වත්තබ්බා – ‘‘භන්තෙ, ආදිතො පට්ඨාය වුට්ඨාපියමානෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ උබ්භණ්ඩිකා භවිස්සන්ති, තුම්හෙ අම්හාකං වසනට්ඨානෙයෙව වසථා’’ති. ก็การรับเสนาสนะนี้มี ๒ อย่าง คือ การรับในฤดูกาล (หนาวและร้อน) และการรับเพื่ออยู่จำพรรษา. ใน ๒ อย่างนั้น ในฤดูกาลก่อน ภิกษุอาคันตุกะบางรูปมาในเวลาก่อนฉันภัตตาหาร, บางรูปมาในเวลาหลังฉันภัตตาหาร หรือในปฐมยาม หรือในมัชฌิมยาม หรือในปัจฉิมยาม. ภิกษุเหล่านั้นมาในเวลาใด พึงให้ภิกษุ (ผู้อยู่ก่อน) ลุกขึ้นแล้วถวายเสนาสนะแก่ภิกษุเหล่านั้นในเวลานั้นนั่นเอง. ชื่อว่าเวลาไม่ควร ไม่มีเลย. แต่ภิกษุผู้แต่งตั้งเสนาสนะพึงเป็นคนฉลาด พึงเหลือที่ตั้งเตียงไว้สัก ๑ หรือ ๒ ที่. ถ้าพระเถระรูปหนึ่งหรือสองรูปมาในเวลาวิกาล พึงเรียนท่านว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อให้ภิกษุทั้งหลายลุกขึ้นตั้งแต่รูปแรกเป็นต้นไป ภิกษุแม้ทั้งหมดก็จักต้องเก็บข้าวของพะรุงพะรัง, ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงพักในที่พักของพวกกระผมเถิด'. බහූසු පන ආගතෙසු වුට්ඨාපෙත්වා පටිපාටියා දාතබ්බං. සචෙ එකෙකං පරිවෙණං පහොති, එකෙකං පරිවෙණං දාතබ්බං. තත්ථ අග්ගිසාලදීඝසාලමණ්ඩලමාලාදයො සබ්බෙපි තස්සෙව පාපුණන්ති. එවං අප්පහොන්තෙ පාසාදග්ගෙන දාතබ්බං. පාසාදෙසු අප්පහොන්තෙසු ඔවරකග්ගෙන දාතබ්බං. ඔවරකෙසු [Pg.67] අප්පහොන්තෙසු සෙය්‍යග්ගෙන දාතබ්බං. සෙය්‍යග්ගෙසු අප්පහොන්තෙසු මඤ්චට්ඨානෙන දාතබ්බං. මඤ්චට්ඨානෙ අප්පහොන්තෙ එකපීඨකට්ඨානවසෙන දාතබ්බං. භික්ඛුනො පන ඨිතොකාසමත්තං න ගාහෙතබ්බං. එතඤ්හි සෙනාසනං නාම න හොති. පීඨකට්ඨානෙ පන අප්පහොන්තෙ එකං මඤ්චට්ඨානං වා පීඨකට්ඨානං වා වාරෙන වාරෙන ගහෙත්වා ‘‘භන්තෙ, විස්සමථා’’ති තිණ්ණං ජනානං දාතබ්බං, න හි සක්කා සීතසමයෙ සබ්බරත්තිං අජ්ඣොකාසෙ වසිතුං. මහාථෙරෙන පඨමයාමං විස්සමිත්වා නික්ඛමිත්වා දුතියත්ථෙරස්ස වත්තබ්බං – ‘‘ආවුසො, ඉධ පවිසාහී’’ති. සචෙ මහාථෙරො නිද්දාගරුකො හොති, කාලං න ජානාති, උක්කාසිත්වා ද්වාරං ආකොටෙත්වා ‘‘භන්තෙ, කාලො ජාතො, සීතං අනුදහතී’’ති වත්තබ්බං. තෙන නික්ඛමිත්වා ඔකාසො දාතබ්බො, අදාතුං න ලභති. දුතියත්ථෙරෙනපි මජ්ඣිමයාමං විස්සමිත්වා පුරිමනයෙනෙව ඉතරස්ස දාතබ්බං. නිද්දාගරුකො වුත්තනයෙනෙව වුට්ඨාපෙතබ්බො. එවං එකරත්තිං එකමඤ්චට්ඨානං තිණ්ණං දාතබ්බං. ජම්බුදීපෙ පන එකච්චෙ භික්ඛූ ‘‘සෙනාසනං නාම මඤ්චට්ඨානං වා පීඨට්ඨානං වා කිඤ්චිදෙව කස්සචි සප්පායං හොති, කස්සචි අසප්පාය’’න්ති ආගන්තුකා හොන්තු වා මා වා, දෙවසිකං සෙනාසනං ගාහෙන්ති. අයං උතුකාලෙ සෙනාසනග්ගාහො නාම. อนึ่ง เมื่อภิกษุจำนวนมากมาถึงแล้ว พึงให้ (เสนาสนะ) ตามลำดับ โดยให้ภิกษุหนุ่มที่มาถึงก่อนลุกขึ้น หากปริเวณแต่ละแห่งเพียงพอ พึงให้ปริเวณแต่ละแห่ง ในปริเวณนั้น อาคารทั้งหมด เช่น โรงไฟ โรงยาวสำหรับจงกรม และมณฑปสำหรับประชุม เป็นต้น ย่อมตกเป็นของภิกษุรูปนั้นเอง หากไม่เพียงพอเช่นนั้น พึงให้ตามส่วนของปราสาท หากปราสาทไม่เพียงพอ พึงให้ตามส่วนของห้อง หากห้องไม่เพียงพอ พึงให้ตามส่วนของที่นอน หากที่นอนไม่เพียงพอ พึงให้ตามส่วนของเตียง หากเตียงไม่เพียงพอ พึงให้ตามส่วนของที่นั่งเก้าอี้ อนึ่ง ไม่พึงให้เพียงที่ยืนแก่ภิกษุ เพราะที่ยืนนั้นไม่ชื่อว่าเป็นเสนาสนะ อนึ่ง หากที่นั่งเก้าอี้ไม่เพียงพอ พึงให้เตียงหนึ่งหรือที่นั่งเก้าอี้หนึ่งแก่ภิกษุสามรูป โดยผลัดเปลี่ยนกันใช้ แล้วกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงพักผ่อนเถิด’ เพราะในฤดูหนาว ไม่สามารถอยู่กลางแจ้งได้ตลอดทั้งคืน พระมหาเถระพึงพักผ่อนตลอดปฐมยามแล้วออกไปบอกพระทุติยเถระว่า ‘อาวุโส ท่านจงเข้ามาในที่นี้เถิด’ หากพระมหาเถระเป็นผู้หนักในการนอน ไม่รู้เวลา พึงกระแอมไอ เคาะประตู แล้วกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้เวลาแล้ว ความหนาวกำลังแผดเผา’ พระมหาเถระนั้นพึงออกไปและพึงให้โอกาส ไม่พึงไม่ให้ พระทุติยเถระก็พึงพักผ่อนตลอดมัชฌิมยามแล้วพึงให้ (โอกาส) แก่พระเถระรูปอื่นด้วยวิธีเดียวกันกับที่กล่าวมาแล้ว พระเถระผู้หนักในการนอน พึงให้ลุกขึ้นด้วยวิธีที่กล่าวมาแล้ว พึงให้เตียงหนึ่งแก่ภิกษุสามรูปในคืนหนึ่งด้วยประการฉะนี้ อนึ่ง ภิกษุบางรูปในชมพูทวีปกล่าวว่า ‘เสนาสนะชื่อว่าที่นอนหรือที่นั่งเก้าอี้ ย่อมเป็นที่สบายแก่บางรูป ไม่สบายแก่บางรูป’ ดังนั้น ไม่ว่าภิกษุอาคันตุกะจะมาหรือไม่มาก็ตาม ย่อมรับเสนาสนะทุกวัน การรับเสนาสนะนี้ชื่อว่าการรับเสนาสนะในฤดูกาล වස්සාවාසෙ පන අත්ථි ආගන්තුකවත්තං, අත්ථි ආවාසිකවත්තං, ආගන්තුකෙන තාව සකට්ඨානං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වසිතුකාමෙන වස්සූපනායිකදිවසමෙව තත්ථ න ගන්තබ්බං. වසනට්ඨානං වා හි තත්‍ර සම්බාධං භවෙය්‍ය, භික්ඛාචාරො වා න සම්පජ්ජෙය්‍ය, තෙන න ඵාසුං විහරෙය්‍ය. තස්මා ‘‘ඉදානි මාසමත්තෙන වස්සූපනායිකා භවිස්සතී’’ති තං විහාරං පවිසිතබ්බං. තත්ථ මාසමත්තං වසන්තො සචෙ උද්දෙසත්ථිකො උද්දෙසසම්පත්තිං සල්ලක්ඛෙත්වා, සචෙ කම්මට්ඨානිකො කම්මට්ඨානසප්පායතං සල්ලක්ඛෙත්වා, සචෙ පච්චයත්ථිකො පච්චයලාභං සල්ලක්ඛෙත්වා අන්තොවස්සෙ සුඛං වසිස්සති. อนึ่ง ในฤดูฝน มีอาคันตุกวัตร มีอาวาสิกวัตร ก่อนอื่น ภิกษุอาคันตุกะผู้ประสงค์จะละที่อยู่ของตนแล้วไปอยู่ในที่อื่น ไม่พึงไปในที่นั้นในวันเข้าพรรษาเท่านั้น เพราะว่า ที่อยู่อาจคับแคบ หรือการบิณฑบาตอาจไม่สมบูรณ์ในที่นั้น ด้วยเหตุนั้น จึงไม่อาจอยู่ผาสุกได้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่พึงไปในที่นั้นในวันเข้าพรรษาเท่านั้น ดังนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘บัดนี้ อีกประมาณหนึ่งเดือนก็จะถึงวันเข้าพรรษาแล้ว’ พึงเข้าไปในวิหารนั้น เมื่ออยู่ในที่นั้นตลอดหนึ่งเดือน หากเป็นผู้ประสงค์การศึกษาเล่าเรียน พึงพิจารณาความสำเร็จของการศึกษาเล่าเรียน หากเป็นผู้ประสงค์การเจริญกรรมฐาน พึงพิจารณาความเหมาะสมของกรรมฐาน หากเป็นผู้ประสงค์ปัจจัย พึงพิจารณาลาภปัจจัย แล้วจักอยู่ผาสุกตลอดพรรษา සකට්ඨානතො ච තත්ථ ගච්ඡන්තෙන න ගොචරගාමො ඝට්ටෙතබ්බො, න තත්ථ මනුස්සා වත්තබ්බා – ‘‘තුම්හෙ නිස්සාය සලාකභත්තාදීනි වා යාගුඛජ්ජකාදීනි වා වස්සාවාසිකං වා නත්ථි, අයං චෙතියස්ස පරික්ඛාරො, අයං උපොසථාගාරස්ස, ඉදං තාළඤ්චෙව සූචි ච සම්පටිච්ඡථ තුම්හාකං විහාර’’න්ති. සෙනාසනං පන ජග්ගිත්වා දාරුභණ්ඩමත්තිකාභණ්ඩානි පටිසාමෙත්වා ගමියවත්තං පූරෙත්වා ගන්තබ්බං. එවං ගච්ඡන්තෙනාපි දහරෙහි පත්තචීවරභණ්ඩිකායො උක්ඛිපාපෙත්වා [Pg.68] තෙලනාළිකත්තරදණ්ඩාදීනි ගාහාපෙත්වා ඡත්තං පග්ගය්හ අත්තානං දස්සෙන්තෙන ගාමද්වාරෙනෙව න ගන්තබ්බං, පටිච්ඡන්නෙන අටවිමග්ගෙන ගන්තබ්බං. අටවිමග්ගෙ අසති ගුම්බාදීනි මද්දන්තෙන න ගන්තබ්බං, ගමියවත්තං පන පූරෙත්වා විතක්කං ඡින්දිත්වා සුද්ධචිත්තෙන ගමනවත්තෙනෙව ගන්තබ්බං. සචෙ පන ගාමද්වාරෙන මග්ගො හොති, ගච්ඡන්තඤ්ච නං සපරිවාරං දිස්වා මනුස්සා ‘‘අම්හාකං ථෙරො වියා’’ති උපධාවිත්වා ‘‘කුහිං, භන්තෙ, සබ්බපරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති වදන්ති, තෙසු චෙ එකො එවං වදති – ‘‘වස්සූපනායිකකාලො නාමායං, යත්ථ අන්තොවස්සෙ නිබද්ධභික්ඛාචාරො භණ්ඩපටිච්ඡාදනඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ භික්ඛූ ගච්ඡන්තී’’ති. තස්ස චෙ සුත්වා තෙ මනුස්සා ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිම්පි ගාමෙ ජනො භුඤ්ජති චෙව නිවාසෙති ච, මා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡථා’’ති වත්වා මිත්තාමච්චෙ පක්කොසාපෙත්වා සබ්බෙ සම්මන්තයිත්වා විහාරෙ නිබද්ධවත්තඤ්ච සලාකභත්තාදීනි ච වස්සාවාසිකඤ්ච පට්ඨපෙත්වා ‘‘ඉධෙව භන්තෙ වසථා’’ති යාචන්ති, සබ්බං සාදිතුං වට්ටති. සබ්බඤ්හෙතං කප්පියඤ්චෙව අනවජ්ජඤ්ච. කුරුන්දියං පන ‘‘‘කුහිං ගච්ඡථා’ති වුත්තෙ ‘අසුකට්ඨාන’න්ති වත්වා, ‘කස්මා තත්ථ ගච්ඡථා’ති වුත්තෙ ‘කාරණං ආචික්ඛිතබ්බ’’’න්ති වුත්තං. උභයම්පි පනෙත්ථ සුද්ධචිත්තත්තාව අනවජ්ජං. ඉදං ආගන්තුකවත්තං නාම. อนึ่ง ภิกษุผู้จะไปจากที่อยู่ของตนไปยังที่อื่นนั้น ไม่พึงกระทบกระเทือนหมู่บ้านที่บิณฑบาต ไม่พึงกล่าวแก่ชาวบ้านในที่นั้นว่า ‘อาศัยพวกท่านแล้ว สลากภัตเป็นต้น หรือยาคูของขบเคี้ยวเป็นต้น หรือผ้าอาบน้ำฝน ก็ไม่มี เครื่องบริขารนี้เป็นของเจดีย์ เครื่องบริขารนี้เป็นของอุโบสถาคาร ขอพวกท่านจงรับตะขอและลูกกุญแจนี้ไปจากวิหารของพวกท่านเถิด’ อนึ่ง พึงดูแลเสนาสนะ เก็บรักษาเครื่องใช้ไม้และเครื่องใช้ดินให้เรียบร้อย บำเพ็ญคามิกวัตรให้บริบูรณ์แล้วจึงไป แม้พระเถระผู้ไปเช่นนั้น ไม่พึงให้ภิกษุหนุ่มยกบาตร จีวร และห่อของ หรือให้ถือกระบอกน้ำมัน ไม้เท้าเป็นต้น แล้วถือร่มแสดงตนไปทางประตูหมู่บ้านเท่านั้น พึงไปทางป่าที่ปกปิด หากไม่มีทางป่า ไม่พึงเหยียบย่ำพุ่มไม้เป็นต้นไป อนึ่ง พึงบำเพ็ญคามิกวัตรให้บริบูรณ์ ตัดวิตกเสียแล้ว พึงไปด้วยจิตอันบริสุทธิ์ ด้วยคามิกวัตรเท่านั้น อนึ่ง หากมีทางผ่านประตูหมู่บ้าน เมื่อชาวบ้านเห็นพระเถระนั้นพร้อมด้วยบริวารกำลังไป แล้วกล่าวว่า ‘เหมือนพระเถระของพวกเรา’ จึงวิ่งเข้าไปใกล้แล้วถามว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านถือบริขารทั้งหมดไปที่ไหน’ หากมีคนฉลาดคนหนึ่งในหมู่ชาวบ้านเหล่านั้นกล่าวว่า ‘นี่เป็นเวลาเข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายย่อมไปในที่ที่สามารถบิณฑบาตได้เป็นประจำและได้ผ้าสำหรับปกปิดตลอดพรรษา’ เมื่อชาวบ้านเหล่านั้นได้ยินคำของคนฉลาดนั้นแล้วกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ในหมู่บ้านนี้ ผู้คนก็กินและนุ่งห่มเช่นกัน ขอท่านอย่าไปที่อื่นเลย’ แล้วเรียกมิตรสหายมาปรึกษากันทั้งหมด แล้วจัดตั้งวัตรประจำ สลากภัตเป็นต้น และผ้าอาบน้ำฝนในวิหาร แล้วอ้อนวอนว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอยู่ในที่นี้เถิด’ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงยินดีในสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดได้ เพราะสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดเป็นของควรและไม่มีโทษ อนึ่ง ในอรรถกถาชื่อกุรุนที กล่าวไว้ว่า ‘เมื่อถูกถามว่า “ท่านจะไปที่ไหน” พึงตอบว่า “จะไปที่โน้น” และเมื่อถูกถามว่า “ทำไมจึงไปที่นั่น” พึงบอกเหตุผลได้’ อนึ่ง ในกรณีนี้ คำพูดทั้งสองอย่างนั้นย่อมไม่มีโทษ เพราะมีจิตบริสุทธิ์ นี้ชื่อว่าอาคันตุกวัตร ඉදං පන ආවාසිකවත්තං – පටිකච්චෙව හි ආවාසිකෙහි විහාරො ජග්ගිතබ්බො. ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණපරිභණ්ඩානි කාතබ්බානි. රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානවච්චකුටිපස්සාවට්ඨානානි පධානඝරවිහාරමග්ගොති ඉමානි සබ්බානි පටිජග්ගිතබ්බානි, චෙතියෙ සුධාකම්මං මුද්දවෙදිකාය තෙලමක්ඛනං මඤ්චපීඨපටිජග්ගනන්ති ඉදම්පි සබ්බං කාතබ්බං – ‘‘වස්සං වසිතුකාමා ආගන්ත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාකම්මට්ඨානානුයොගාදීනි කරොන්තා සුඛං වසිස්සන්තී’’ති. කතපරිකම්මෙහි ආසාළ්හීජුණ්හපඤ්චමිතො පට්ඨාය වස්සාවාසිකං පුච්ඡිතබ්බං. කත්ථ පුච්ඡිතබ්බං? යතො පකතියා ලබ්භති. යෙහි පන න දින්නපුබ්බං, තෙ පුච්ඡිතුං න වට්ටති. කස්මා පුච්ඡිතබ්බං? කදාචි හි මනුස්සා දෙන්ති, කදාචි දුබ්භික්ඛාදීහි උපද්දුතා න දෙන්ති. තත්ථ යෙ න දස්සන්ති, තෙ අපුච්ඡිත්වා වස්සාවාසිකෙ ගාහිතෙ ගාහිතභික්ඛූනං ලාභන්තරායො හොති, තස්මා පුච්ඡිත්වාව ගාහෙතබ්බං, පුච්ඡන්තෙන ‘‘තුම්හාකං වස්සාවාසිකග්ගාහකකාලො උපකට්ඨො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ වදන්ති ‘‘භන්තෙ, ඉමං සංවච්ඡරං ඡාතකාදීහි උපද්දුතම්හ, න සක්කොම දාතු’’න්ති වා ‘‘යං මයං පුබ්බෙ දෙම, තතො ඌනතරං දස්සාමා’’ති වා ‘‘ඉදානි කප්පාසො සුලභො, යං පුබ්බෙ දෙම, තතො බහුතරං දස්සාමා’’ති [Pg.69] වා වදන්ති, තං සල්ලක්ඛෙත්වා තදනුරූපෙන නයෙන තෙසං තෙසං සෙනාසනෙ භික්ඛූනං වස්සාවාසිකං ගාහෙතබ්බං. อีกประการหนึ่ง นี้คืออาวาสิกวัตร (วัตรที่พึงปฏิบัติในอาวาส) ด้วยว่าภิกษุผู้อยู่ประจำพรรษาพึงดูแลรักษาพระวิหารแต่เนิ่นๆ พึงซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดทรุดโทรมและพึงทำปริมณฑล (การฉาบทาด้วยน้ำขี้วัวหรือน้ำฝาด) ที่อยู่กลางคืน ที่อยู่กลางวัน ส้วม ที่ถ่ายปัสสาวะ ทางเดินไปสู่เรือนกรรมฐานและทางเดินไปสู่วิหารใหญ่ เหล่านี้ทั้งหมดพึงดูแลรักษา การฉาบปูนขาวที่เจดีย์ การทาด้วยน้ำมันที่มุทธเวที (รั้วรอบยอดเจดีย์) การดูแลรักษาเตียงและตั่ง แม้สิ่งนี้ทั้งหมดก็พึงทำ ด้วยว่า (ภิกษุทั้งหลายคิดว่า) "ภิกษุทั้งหลายผู้ปรารถนาจะอยู่จำพรรษาตลอดฤดูฝน มาแล้ว กระทำอุเทศ ปริปุจฉา และการประกอบกรรมฐานเป็นต้น จักอยู่ผาสุก" ภิกษุผู้มีกิจที่ทำแล้ว พึงสอบถามผ้าอาบน้ำฝนตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๘ เป็นต้นไป พึงสอบถามที่ไหน? พึงสอบถามในตระกูลที่เคยได้ผ้าอาบน้ำฝนเป็นปกติ ส่วนตระกูลใดไม่เคยถวายมาก่อน ไม่ควรสอบถามตระกูลนั้น เพราะเหตุใดจึงพึงสอบถาม? เพราะบางครั้งมนุษย์ก็ถวาย บางครั้งก็ไม่ถวายเพราะถูกภัยคือความอดอยากเป็นต้นเบียดเบียน ในบรรดาคนเหล่านั้น ผู้ใดไม่สามารถถวายได้ หากไม่สอบถามแล้วให้รับเสนาสนะที่มีผ้าอาบน้ำฝน ย่อมเป็นอันตรายแก่ลาภของภิกษุผู้รับเสนาสนะนั้น เพราะฉะนั้น พึงสอบถามแล้วจึงให้รับเสนาสนะ ภิกษุผู้สอบถามพึงกล่าวว่า "เวลาที่ท่านทั้งหลายจะให้รับผ้าอาบน้ำฝนใกล้เข้ามาแล้ว" หากมนุษย์กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปีนี้พวกข้าพเจ้าถูกภัยคือความอดอยากเป็นต้นเบียดเบียน ไม่สามารถถวายได้" หรือ "ผ้าที่พวกข้าพเจ้าเคยถวายแต่ก่อน จักถวายน้อยกว่านั้น" หรือ "บัดนี้ฝ้ายหาง่าย ผ้าที่พวกข้าพเจ้าเคยถวายแต่ก่อน จักถวายมากกว่านั้น" ดังนี้ พึงกำหนดคำนั้นแล้ว พึงให้ภิกษุรับผ้าอาบน้ำฝนในเสนาสนะของตระกูลเหล่านั้นตามสมควรแก่คำนั้น සචෙ මනුස්සා වදන්ති – ‘‘යස්ස අම්හාකං වස්සාවාසිකං පාපුණාති, සො තෙමාසං පානීයං උපට්ඨාපෙතු, විහාරමග්ගං ජග්ගතු, චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණානි ජග්ගතු, බොධිරුක්ඛෙ උදකං ආසිඤ්චතූ’’ති, යස්ස තං පාපුණාති, තස්ස ආචික්ඛිතබ්බං. යො පන ගාමො පටික්කම්ම යොජනද්වියොජනන්තරෙ හොති, තත්‍ර චෙ කුලානි උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා විහාරෙ වස්සාවාසිකං දෙන්තියෙව, තානි කුලානි අපුච්ඡිත්වාපි තෙසං සෙනාසනෙ වත්තං කත්වා වසන්තස්ස වස්සාවාසිකං ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන තෙසං සෙනාසනෙ පංසුකූලිකො වසති, ආගතඤ්ච තං දිස්වා ‘‘තුම්හාකං වස්සාවාසිකං දෙමා’’ති වදන්ති, තෙන සඞ්ඝස්ස ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ තානි කුලානි සඞ්ඝස්ස දාතුං න ඉච්ඡන්ති, ‘‘තුම්හාකංයෙව දෙමා’’ති වදන්ති, සභාගො භික්ඛු ‘‘වත්තං කත්වා ගණ්හාහී’’ති වත්තබ්බො. පංසුකූලිකස්ස පනෙතං න වට්ටති, ඉති සද්ධාදෙය්‍යෙ දායකමනුස්සා පුච්ඡිතබ්බා. หากมนุษย์กล่าวว่า "ผ้าอาบน้ำฝนของพวกข้าพเจ้าตกแก่ภิกษุรูปใด ภิกษุรูปนั้นจงจัดตั้งน้ำดื่มตลอดสามเดือน จงดูแลทางไปสู่วิหาร จงดูแลลานเจดีย์และลานโพธิ์ จงรดน้ำต้นโพธิ์" ดังนี้ พึงบอกแก่ภิกษุรูปที่ผ้าอาบน้ำฝนนั้นตกถึง ส่วนหมู่บ้านใดอยู่ห่างจากวัดภายในหนึ่งหรือสองโยชน์ หากตระกูลเหล่านั้นวางวัตถุไว้ใกล้ๆ แล้วถวายผ้าอาบน้ำฝนในวิหาร พึงให้รับผ้าอาบน้ำฝนแก่ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะของตระกูลเหล่านั้น โดยไม่ต้องสอบถามตระกูลเหล่านั้นก็ได้ หากภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลอยู่ในเสนาสนะของตระกูลเหล่านั้น และเมื่อเห็นภิกษุนั้นมาแล้วกล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าจะถวายผ้าอาบน้ำฝนแก่ท่าน" ภิกษุนั้นพึงบอกแก่สงฆ์ หากตระกูลเหล่านั้นไม่ประสงค์จะถวายแก่สงฆ์ แต่กล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าจะถวายแก่ท่านเท่านั้น" พึงบอกภิกษุผู้มีส่วนร่วมว่า "จงทำวัตรแล้วรับเอาเถิด" แต่ผ้าอาบน้ำฝนนี้ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุล ด้วยเหตุนี้ ในเรื่องวัตถุที่ถวายด้วยศรัทธา พึงสอบถามมนุษย์ผู้เป็นทายก තත්‍රුප්පාදෙ පන කප්පියකාරකා පුච්ඡිතබ්බා. කථං පුච්ඡිතබ්බා? ‘‘කිං, ආවුසො, සඞ්ඝස්ස භණ්ඩපටිච්ඡාදනං භවිස්සතී’’ති. සචෙ වදන්ති – ‘‘භවිස්සති, භන්තෙ, එකෙකස්ස නවහත්ථං සාටකං දස්සාම, වස්සාවාසිකං ගාහෙථා’’ති, ගාහෙතබ්බං. සචෙපි වදන්ති – ‘‘සාටකං නත්ථි; වත්ථු පන අත්ථි, ගාහෙථ, භන්තෙ’’ති, වත්ථුම්හි සන්තෙපි ගාහෙතුං වට්ටතියෙව. කප්පියකාරකානඤ්හි හත්ථෙ ‘‘කප්පියභණ්ඩං පරිභුඤ්ජථා’’ති දින්නවත්ථුතො යං යං කප්පං, තං තං සබ්බං පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතං. อีกประการหนึ่ง ในเรื่องลาภที่เกิดขึ้นในวัดนั้น พึงสอบถามกัปปิยการก พึงสอบถามอย่างไร? "อาวุโสทั้งหลาย จักมีผ้าสำหรับห่มของสงฆ์หรือไม่?" ดังนี้ พึงสอบถาม หากพวกเขากล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จักมี พวกข้าพเจ้าจะถวายผ้าสาฎกยาวเก้าศอกแก่ภิกษุแต่ละรูป ขอท่านทั้งหลายจงรับเสนาสนะที่มีผ้าอาบน้ำฝนเถิด" ดังนี้ พึงรับ แม้หากพวกเขากล่าวว่า "ผ้าสาฎกไม่มี แต่มีวัตถุอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงรับเสนาสนะที่มีผ้าอาบน้ำฝนเถิด" ดังนี้ แม้มีวัตถุอยู่ก็ควรรับ เพราะวัตถุที่ถวายไว้ในมือของกัปปิยการก โดยกล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงบริโภคกัปปิยภัณฑ์เถิด" สิ่งใดที่ควรจากวัตถุที่เขาถวายไว้นั้น สิ่งนั้นทั้งหมดได้รับอนุญาตให้บริโภคได้ යං පනෙත්ථ පිණ්ඩපාතත්ථාය ගිලානපච්චයත්ථාය වා උද්දිස්ස දින්නං, තං චීවරෙ උපනාමෙන්තෙහි සඞ්ඝසුට්ඨුතාය අපලොකෙත්වා උපනාමෙතබ්බං. සෙනාසනත්ථාය උද්දිස්ස දින්නං ගරුභණ්ඩං හොති, චීවරවසෙනෙව චතුපච්චයවසෙන වා දින්නං චීවරෙ උපනාමෙන්තානං අපලොකනකම්මකිච්චං නත්ථි, අපලොකනකම්මං කරොන්තෙහි ච පුග්ගලවසෙනෙව කාතබ්බං, සඞ්ඝවසෙන න කාතබ්බං. ජාතරූපරජතවසෙනාපි ආමකධඤ්ඤවසෙන වා අපලොකනකම්මං න වට්ටති. කප්පියභණ්ඩවසෙන චීවරතණ්ඩුලාදිවසෙනෙව ච වට්ටති. තං පන එවං කත්තබ්බං – ‘‘ඉදානි සුභික්ඛං සුලභපිණ්ඩං, භික්ඛූ චීවරෙන කිලමන්ති, එත්තකං නාම තණ්ඩුලභාගං භික්ඛූනං චීවරං කාතුං රුච්චතී’’ති. ‘‘ගිලානපච්චයො සුලභො [Pg.70] ගිලානො වා නත්ථි, එත්තකං නාම තණ්ඩුලභාගං භික්ඛූනං චීවරං කාතුං රුච්චතී’’ති. อีกประการหนึ่ง ในบรรดาวัตถุที่ถวายไว้ในมือของกัปปิยการกเหล่านั้น สิ่งใดที่ถวายโดยเจาะจงเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาต หรือเพื่อประโยชน์แก่คิลานปัจจัย ภิกษุทั้งหลายผู้จะน้อมวัตถุนั้นไปในจีวร พึงบอกกล่าว (อปโลกน์) เพื่อให้เป็นที่พอใจแก่สงฆ์ แล้วจึงน้อมไป วัตถุที่ถวายโดยเจาะจงเพื่อประโยชน์แก่เสนาสนะ เป็นครุภัณฑ์ วัตถุที่ถวายโดยเป็นจีวร หรือโดยเป็นปัจจัยสี่ ภิกษุทั้งหลายผู้จะน้อมวัตถุนั้นไปในจีวร ไม่มีกิจที่จะต้องทำอปโลกนกรรม และภิกษุทั้งหลายผู้ทำอปโลกนกรรม พึงทำโดยเป็นบุคคลเท่านั้น ไม่พึงทำโดยเป็นสงฆ์ ไม่พึงทำโดยเป็นทองและเงิน หรือโดยเป็นข้าวเปลือกดิบ อปโลกนกรรมไม่ควร อปโลกนกรรมควรโดยเป็นกัปปิยภัณฑ์ หรือโดยเป็นจีวรและข้าวสารเป็นต้นเท่านั้น อปโลกนกรรมนั้นพึงทำอย่างนี้ว่า "บัดนี้ ที่นี่มีภิกษาหารบริบูรณ์ บิณฑบาตหาง่าย ภิกษุทั้งหลายลำบากด้วยจีวร ข้าวสารส่วนประมาณเท่านี้ ควรทำเป็นจีวรแก่ภิกษุทั้งหลายหรือไม่?" ดังนี้ พึงทำ "บัดนี้ คิลานปัจจัยหาง่าย หรือไม่มีภิกษุอาพาธ ข้าวสารส่วนประมาณเท่านี้ ควรทำเป็นจีวรแก่ภิกษุทั้งหลายหรือไม่?" ดังนี้ พึงทำ එවං චීවරපච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා සෙනාසනස්ස කාලෙ ඝොසිතෙ සන්නිපතිතෙ සඞ්ඝෙ සෙනාසනග්ගාහකො සම්මන්නිතබ්බො. සම්මන්නන්තෙන ච ද්වෙ සම්මන්නිතබ්බාති වුත්තං. එවඤ්හි නවකො වුඩ්ඪතරස්ස, වුඩ්ඪො ච නවකස්ස ගාහෙස්සති. මහන්තෙ පන මහාවිහාරසදිසෙ විහාරෙ තයො චත්තාරො ජනා සම්මන්නිතබ්බා. කුරුන්දියං පන ‘‘අට්ඨපි සොළසපි ජනෙ සම්මන්නිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තෙසං සම්මුති කම්මවාචායපි අපලොකනෙනපි වට්ටතියෙව. เมื่อกำหนดปัจจัยจีวรอย่างนี้แล้ว เมื่อประกาศเวลาแห่งเสนาสนะแล้ว เมื่อสงฆ์ประชุมกันแล้ว พึงสมมติภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะ และสงฆ์ผู้สมมติ พึงสมมติภิกษุสองรูป ดังนี้ ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะเมื่อสมมติสองรูปอย่างนี้ ภิกษุผู้ใหม่จักให้ภิกษุผู้แก่กว่ารับเสนาสนะ และภิกษุผู้แก่ก็จักให้ภิกษุผู้ใหม่รับเสนาสนะ ส่วนในวิหารใหญ่ที่เหมือนมหาวิหาร พึงสมมติภิกษุสามรูปหรือสี่รูป แต่ในคัมภีร์กุรุนที ท่านกล่าวไว้ว่า "ควรสมมติภิกษุแปดรูปหรือสิบหกรูปก็ได้" การสมมติภิกษุเหล่านั้น ควรด้วยกรรมวาจาหรือด้วยอปโลกน์ก็ได้ තෙහි සම්මතෙහි භික්ඛූහි සෙනාසනං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, චෙතියඝරං බොධිඝරං ආසනඝරං සම්මුඤ්ජනිඅට්ටො දාරුඅට්ටො වච්චකුටි ඉට්ඨකසාලා වඩ්ඪකිසාලා ද්වාරකොට්ඨකො පානීයමාළො මග්ගො පොක්ඛරණීති එතානි හි අසෙනාසනානි, විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා මණ්ඩපො රුක්ඛමූලං වෙළුගුම්බොති ඉමානි සෙනාසනානි, තානි ගාහෙතබ්බානි. ගාහෙන්තෙන ච ‘‘පඨමං භික්ඛූ ගණෙතුං, භික්ඛූ ගණෙත්වා සෙය්‍යා ගණෙතු’’න්ති එත්ථ වුත්තනයෙන ගාහෙතබ්බානි. සචෙ සඞ්ඝිකො ච සද්ධාදෙය්‍යො චාති ද්වෙ චීවරපච්චයා හොන්ති, තෙසු යං භික්ඛූ පඨමං ගණ්හිතුං ඉච්ඡන්ති, තං ගාහෙත්වා තස්ස ඨිතිකතො පට්ඨාය ඉතරො ගාහෙතබ්බො. ภิกษุผู้ได้รับสมมติเหล่านั้นพึงกำหนดเสนาสนะ (ดังนี้) คือ เรือนเจดีย์ เรือนโพธิ์ เรือนประดิษฐานพระพุทธรูป ชั้นวางไม้กวาด ชั้นวางฟืน เวจกุฎี ศาลาอิฐ ศาลาช่างไม้ ซุ้มประตู ซุ้มน้ำดื่ม ทางเดิน สระโบกขรณี เหล่านี้ไม่ใช่เสนาสนะ ส่วนวิหาร อัฑฒโยค ปราสาท หัมมิยะ ถ้ำ มณฑป โคนไม้ กอไผ่ เหล่านี้เป็นเสนาสนะ พึงให้รับเสนาสนะเหล่านั้น และเมื่อจะให้รับ พึงให้รับตามนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า 'พึงนับภิกษุก่อน พึงนับที่นอนหลังจากนับภิกษุแล้ว' เป็นต้น หากมีปัจจัยคือจีวร ๒ อย่าง คือ ของสงฆ์และของที่เขาถวายด้วยศรัทธา ในปัจจัยเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลายปรารถนาจะรับอย่างไหนก่อน ก็ให้รับอย่างนั้นก่อน แล้วจึงให้รับปัจจัยที่เหลือตามลำดับที่ตั้งอยู่ සචෙ පන භික්ඛූනං අප්පතාය පරිවෙණග්ගෙන සෙනාසනෙ ගාහියමානෙ එකං පරිවෙණං මහාලාභං හොති, දස වා ද්වාදස වා චීවරානි ලභන්ති, තං විජටෙත්වා අඤ්ඤෙසු අලාභකෙසු ආවාසෙසු පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤෙසම්පි භික්ඛූනං ගාහෙතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘න එවං කාතබ්බං, මනුස්සා හි අත්තනො ආවාසජග්ගනත්ථාය පච්චයං දෙන්ති, තස්මා අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි තත්ථ පවිසිතබ්බ’’න්ති. සචෙ පනෙත්ථ මහාථෙරො පටික්කොසති – ‘‘මාවුසො, එවං ගාහෙථ, භගවතො අනුසිට්ඨිං කරොථ, වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරිවෙණග්ගෙන ගාහෙතු’’’න්ති තස්ස පටික්කොසනාය අට්ඨත්වා ‘‘භන්තෙ භික්ඛූ බහූ, පච්චයො මන්දො, සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති තං සඤ්ඤාපෙත්වා ගාහෙතබ්බමෙව. อนึ่ง หากเพราะภิกษุมีจำนวนน้อย เมื่อให้รับเสนาสนะตามส่วนแห่งบริเวณ บริเวณหนึ่งมีลาภมาก ได้จีวร ๑๐ ผืน หรือ ๑๒ ผืน พระมหาสุมัตเถระกล่าวว่า พึงแยกจีวรนั้นแล้วนำไปใส่ในอาวาสอื่นที่ไม่มีลาภ เพื่อให้ภิกษุรูปอื่นรับด้วย ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า 'ไม่ควรทำอย่างนั้น เพราะมนุษย์ทั้งหลายย่อมถวายปัจจัยเพื่อประโยชน์แก่การดูแลอาวาสของตน เพราะฉะนั้น ภิกษุรูปอื่นพึงเข้าไปในอาวาสนั้น' แต่ถ้าในเรื่องนี้ พระมหาเถระคัดค้านว่า 'อาวุโส อย่ารับอย่างนี้เลย จงทำตามคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับตามส่วนแห่งบริเวณ' ดังนี้ ไม่พึงตั้งอยู่ในคำคัดค้านของท่าน แต่พึงชี้แจงให้ท่านเข้าใจว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุมีมาก ปัจจัยมีน้อย ควรจะทำการสงเคราะห์' แล้วพึงให้รับเถิด ගාහෙන්තෙන [Pg.71] ච සම්මතෙන භික්ඛුනා මහාථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවං වත්තබ්බං – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං සෙනාසනං පාපුණාති, ගණ්හථ පච්චයං ධාරෙථා’’ති. ‘‘අසුකකුලස්ස පච්චයො අසුකසෙනාසනඤ්ච මය්හං පාපුණාති, ආවුසො’’ති, ‘‘පාපුණාති, භන්තෙ, ගණ්හථ න’’න්ති, ‘‘ගණ්හාමි, ආවුසො’’ති, ගහිතං හොති. සචෙ පන ‘‘ගහිතං වො, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ගහිතං මෙ’’ති වා ‘‘ගණ්හිස්සථ, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ගණ්හිස්සාමී’’ති වා වදති, ‘‘අගහිතං හොතී’’ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘අතීතානාගතවචනං වා හොතු, වත්තමානවචනං වා, සතුප්පාදමත්තආලයකරණමත්තමෙව චෙත්ථ පමාණං, තස්මා ගහිතමෙව හොතී’’ති. และเมื่อจะให้รับ ภิกษุผู้ได้รับสมมติพึงไปหาพระมหาเถระแล้วกราบเรียนอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า เสนาสนะถึงแก่ท่าน ขอท่านจงรับและกำหนดปัจจัยไว้' เมื่อท่านถามว่า 'อาวุโส ปัจจัยของตระกูลชื่อโน้นและเสนาสนะชื่อโน้นถึงแก่ผมหรือ?' พึงเรียนว่า 'ถึงแก่ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงรับเสนาสนะนั้นเถิด' เมื่อท่านกล่าวว่า 'อาวุโส ผมรับ' ดังนี้ ชื่อว่าเป็นการรับแล้ว แต่ถ้าเมื่อเรียนถามว่า 'ท่านเจ้าข้า ท่านรับแล้วหรือ?' ท่านตอบว่า 'ผมรับแล้ว' หรือเมื่อเรียนถามว่า 'ท่านเจ้าข้า ท่านจักรับหรือ?' ท่านตอบว่า 'ผมจักรับ' พระมหาสุมัตเถระกล่าวว่า 'ชื่อว่ายังไม่ได้รับ' ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า 'จะเป็นอดีตกาล อนาคตกาล หรือปัจจุบันกาลก็ตาม ในเรื่องนี้ประมาณเพียงความเกิดขึ้นแห่งสติและการทำความอาลัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น ชื่อว่ารับแล้วนั่นเอง' යොපි පංසුකූලිකො භික්ඛු සෙනාසනං ගහෙත්වා පච්චයං විස්සජ්ජෙති, අයම්පි න අඤ්ඤස්මිං ආවාසෙ පක්ඛිපිතබ්බො. තස්මිංයෙව පරිවෙණෙ අග්ගිසාලාය වා දීඝසාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා අඤ්ඤස්ස ගාහෙතුං වට්ටති. පංසුකූලිකො ‘‘වසාමී’’ති සෙනාසනං ජග්ගිස්සති, ඉතරො ‘‘පච්චයං ගණ්හාමී’’ති, එවං ද්වීහි කාරණෙහි සෙනාසනං සුජග්ගිතතරං භවිස්සති. මහාපච්චරියං පන වුත්තං – ‘‘පංසුකූලිකෙ වාසත්ථාය සෙනාසනං ගණ්හන්තෙ සෙනාසනග්ගාහාපකෙන වත්තබ්බං – ‘භන්තෙ, ඉධ පච්චයො අත්ථි, සො කිං කාතබ්බො’ති. තෙන ‘හෙට්ඨා අඤ්ඤං ගාහාපෙහී’ති වත්තබ්බො. සචෙ පන කිඤ්චි අවත්වාව වසති, වුත්ථවස්සස්ස ච පාදමූලෙ ඨපෙත්වා සාටකං දෙන්ති, වට්ටති. අථ වස්සාවාසිකං දෙමාති වදන්ති, තස්මිං සෙනාසනෙ වස්සංවුත්ථභික්ඛූනං පාපුණාතී’’ති. යෙසං පන සෙනාසනං නත්ථි; කෙවලං පච්චයමෙව දෙන්ති, තෙසං පච්චයං අවස්සාවාසිකෙ සෙනාසනෙ ගාහෙතුං වට්ටති. แม้ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลรูปใดรับเสนาสนะแล้วสละปัจจัย ปัจจัยที่สละแล้วนี้ก็ไม่พึงนำไปใส่ในอาวาสอื่น พึงให้ภิกษุอื่นรับในบริเวณนั้นเอง คือในโรงไฟก็ดี ในศาลาโรงยาวก็ดี หรือที่โคนไม้ก็ดี ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลจะดูแลเสนาสนะด้วยคิดว่า 'เราจะอยู่' ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่งจะดูแลเสนาสนะด้วยคิดว่า 'เราจะรับปัจจัย' เมื่อเป็นเช่นนี้ เสนาสนะจะได้รับการดูแลอย่างดียิ่งด้วยเหตุ ๒ ประการ แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่า 'เมื่อภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลรับเสนาสนะเพื่ออยู่ ภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะพึงเรียนว่า ท่านเจ้าข้า ในที่นี้มีปัจจัยอยู่ จะพึงทำอย่างไรกับปัจจัยนั้น? ภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลนั้นพึงกล่าวว่า จงให้ภิกษุอื่นรับในภายหลังเถิด แต่ถ้าท่านอยู่โดยไม่พูดอะไรเลย และเมื่อท่านอยู่จำพรรษาแล้ว เขาเอาผ้าสาฎกมาวางไว้ที่ใกล้เท้าถวาย ก็ควรรับได้ แต่ถ้าเขาเรียนว่า ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายผ้าจำพรรษา (วัสสาวาสิกะ) ดังนี้ ปัจจัยนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาในเสนาสนะนั้น' ส่วนชนเหล่าใดไม่มีเสนาสนะ ถวายแต่ปัจจัยอย่างเดียว ควรให้รับปัจจัยของชนเหล่านั้นในเสนาสนะที่ไม่มีผ้าจำพรรษา මනුස්සා ථූපං කත්වා වස්සාවාසිකං ගාහාපෙන්ති, ථූපො නාම අසෙනාසනං, තස්ස සමීපෙ රුක්ඛෙ වා මණ්ඩපෙ වා උපනිබන්ධිත්වා ගාහාපෙතබ්බං. තෙන භික්ඛුනා චෙතියං පටිජග්ගිතබ්බං. බොධිරුක්ඛබොධිඝරආසනඝරසම්මුඤ්ජනිඅට්ටදාරුඅට්ටවච්චකුටිද්වාරකොට්ඨකපානීයමාළකදන්තකට්ඨමාළකෙසුපි එසෙව නයො. භොජනසාලා පන සෙනාසනමෙව, තස්මා තං එකස්ස වා බහූනං වා පරිච්ඡින්දිත්වා ගාහෙතුං වට්ටතීති සබ්බමිදං විත්ථාරෙන මහාපච්චරියං වුත්තං. มนุษย์ทั้งหลายสร้างพระสถูปแล้วให้รับผ้าจำพรรษา ชื่อว่าพระสถูปไม่ใช่เสนาสนะ พึงให้รับโดยอ้างอิงต้นไม้หรือมณฑปที่อยู่ใกล้พระสถูปนั้น ภิกษุนั้นพึงดูแลเจดีย์ แม้ในต้นโพธิ์ เรือนโพธิ์ เรือนประดิษฐานพระพุทธรูป ชั้นวางไม้กวาด ชั้นวางฟืน เวจกุฎี ซุ้มประตู ซุ้มน้ำดื่ม และที่วางไม้สีฟัน ก็มีนัยนี้แหละ ส่วนโรงฉันเป็นเสนาสนะแท้ เพราะฉะนั้น พึงกำหนดโรงฉันนั้นเพื่อภิกษุรูปเดียวหรือหลายรูปแล้วให้รับได้ เรื่องทั้งหมดนี้กล่าวไว้โดยพิสดารในมหาปัจจรี සෙනාසනග්ගාහාපකෙන පන පාටිපදඅරුණතො පට්ඨාය යාව පුන අරුණං න භිජ්ජති තාව ගාහෙතබ්බං, ඉදඤ්හි සෙනාසනග්ගාහස්ස ඛෙත්තං. සචෙ [Pg.72] පාතොව ගාහිතෙ සෙනාසනෙ අඤ්ඤො විතක්කචාරිකො භික්ඛු ආගන්ත්වා සෙනාසනං යාචති, ‘‘ගහිතං, භන්තෙ, සෙනාසනං, වස්සූපගතො සඞ්ඝො, රමණීයො විහාරො, රුක්ඛමූලාදීසු යත්ථ ඉච්ඡථ තත්ථ වසථා’’ති වත්තබ්බො. වස්සූපගතෙහි අන්තොවස්සෙ නිබද්ධවත්තං ඨපෙත්වා වස්සූපගතා භික්ඛූ ‘‘සම්මුඤ්ජනියො බන්ධථා’’ති වත්තබ්බා. සුලභා චෙ දණ්ඩකා චෙව සලාකායො ච හොන්ති, එකෙකෙන ඡ පඤ්ච මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො, ද්වෙ තිස්සො යට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො වා බන්ධිතබ්බා. දුල්ලභා චෙ හොන්ති, ද්වෙ තිස්සො මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො එකා යට්ඨිසම්මුඤ්ජනී බන්ධිතබ්බා. සාමණෙරෙහි පඤ්ච පඤ්ච උක්කා කොට්ටෙතබ්බා. වසනට්ඨානෙ කසාවපරිභණ්ඩං කාතබ්බං. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้รับเสนาสนะพึงให้รับตั้งแต่รุ่งอรุณของวันแรม ๑ ค่ำ จนกว่าอรุณใหม่จะขึ้น เพราะวันนี้เป็นเขตของการรับเสนาสนะ หากเมื่อให้รับเสนาสนะในเวลาเช้าตรู่แล้ว มีภิกษุอื่นผู้เที่ยวจาริกมาขอเสนาสนะ พึงกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า เสนาสนะมีผู้รับแล้ว สงฆ์เข้าพรรษาแล้ว วิหารนี้น่ารื่นรมย์ ท่านปรารถนาจะอยู่ในที่ใด มีโคนไม้เป็นต้น ก็จงอยู่ในที่นั้นเถิด' ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษา เว้นกิจวัตรประจำที่ต้องทำในระหว่างพรรษาแล้ว พึงบอกภิกษุผู้อยู่จำพรรษาทั้งหลายว่า 'ท่านทั้งหลายจงทำไม้กวาดเถิด' ถ้าด้ามไม้กวาดและซี่ไม้กวาดหาได้ง่าย ภิกษุแต่ละรูปพึงทำไม้กวาดมือเสือ ๕-๖ อัน หรือไม้กวาดมีด้าม ๒-๓ อัน ถ้าหาได้ยาก พึงทำไม้กวาดมือเสือ ๒-๓ อัน ไม้กวาดมีด้าม ๑ อัน พวกสามเณรพึงตัดคบเพลิงรูปละ ๕ อัน พึงทำปริมณฑลด้วยน้ำฝาดในที่อยู่อาศัย වත්තං කරොන්තෙහි පන ‘‘න උද්දිසිතබ්බං, න උද්දිසාපෙතබ්බං, න සජ්ඣායො කාතබ්බො, න පබ්බාජෙතබ්බං, න උපසම්පාදෙතබ්බං, න නිස්සයො දාතබ්බො, න ධම්මසවනං කාතබ්බං, සබ්බෙව හි එතෙ පපඤ්චා. නිප්පපඤ්චා හුත්වා සමණධම්මමෙව කරිස්සාමා’’ති වා ‘‘සබ්බෙ තෙරස ධුතඞ්ගානි සමාදියන්තු, සෙය්‍යං අකප්පෙත්වා ඨානචඞ්කමෙහි වීතිනාමෙන්තු, මූගබ්බතං ගණ්හන්තු, සත්තාහකරණීයෙන ගතාපි භාජනීයභණ්ඩං ලභන්තූ’’ති වා එවරූපං අධම්මිකවත්තං න කාතබ්බං. එවං පන කාතබ්බං – පරියත්තිධම්මො නාම තිවිධම්පි සද්ධම්මං පතිට්ඨාපෙති; තස්මා සක්කච්චං උද්දිසථ, උද්දිසාපෙථ, සජ්ඣායං කරොථ, පධානඝරෙ වසන්තානං සඞ්ඝට්ටනං අකත්වා අන්තොවිහාරෙ නිසීදිත්වා උද්දිසථ, උද්දිසාපෙථ, සජ්ඣායං කරොථ, ධම්මසවනං සමිද්ධං කරොථ, පබ්බාජෙන්තා සොධෙත්වා පබ්බාජෙථ, සොධෙත්වා උපසම්පාදෙථ, සොධෙත්වා නිස්සයං දෙථ, එකොපි හි කුලපුත්තො පබ්බජ්ජං උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා සකලසාසනං පතිට්ඨාපෙති, අත්තනො ථාමෙන යත්තකානි සක්කොථ තත්තකානි ධුතඞ්ගානි සමාදියථ. අන්තොවස්සං නාමෙතං සකලදිවසං රත්තියා ච පඨමපච්ඡිමයාමෙසු අප්පමත්තෙහි භවිතබ්බං, වීරියං ආරභිතබ්බං. පොරාණකමහාථෙරාපි සබ්බපලිබොධෙ ඡින්දිත්වා අන්තොවස්සෙ එකචාරිකවත්තං පූරයිංසු, භස්සෙ මත්තං ජානිත්වා දසවත්ථුකකථං දසඅසුභදසානුස්සතිඅට්ඨතිංසාරම්මණකථඤ්ච කාතුං වට්ටති, ආගන්තුකානං වත්තං කාතුං සත්තාහකරණීයෙන ගතානං අපලොකෙත්වා දාතුං වට්ටතීති එවරූපං වත්තං කාතබ්බං. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะทำกติกาวัตร ไม่พึงทำกติกาวัตรอันไม่เป็นธรรมเห็นปานนี้ว่า "ไม่พึงบอก (ปาฐะ), ไม่พึงให้บอก, ไม่พึงทำการสาธยาย, ไม่พึงให้บรรพชา, ไม่พึงให้อุปสมบท, ไม่พึงให้นิสสัย, ไม่พึงทำการฟังธรรม เพราะว่ากิจเหล่านี้ทั้งหมดนั่นแหละเป็นปปัญจะ (เครื่องเนิ่นช้า), เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่มีปปัญจะ กระทำแต่สมณธรรมเท่านั้น" ดังนี้ก็ดี หรือว่า "ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดจงสมาทานธุดงค์ ๑๓, จงยังเวลาให้ล่วงไปด้วยการยืนและการเดินจงกรม โดยไม่นอน, จงสมาทานมูควัตร (วัตรของคนใบ้), แม้ภิกษุทั้งหลายผู้ไปด้วยสัตตาหกรณียะ ก็จงได้ส่วนแบ่งสิ่งของที่ควรแบ่ง" ดังนี้ก็ดี. แต่พึงทำกติกาวัตรอย่างนี้ว่า "ชื่อว่าปริยัติธรรม ย่อมยังสัทธรรมแม้ทั้ง ๓ ประการให้ตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงบอก (ปาฐะ) จงให้บอก จงทำการสาธยายโดยเคารพเถิด, จงอย่ากระทำการกระทบกระทั่งแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในเรือนความเพียร (ปธานฆร) นั่งบอกในภายในวิหารเถิด, จงให้บอก จงทำการสาธยาย จงทำการฟังธรรมให้บริบูรณ์เถิด, เมื่อจะให้บรรพชา พึงชำระ (ตรวจสอบ) แล้วจึงให้บรรพชา, พึงชำระแล้วจึงให้อุปสมบท, พึงชำระแล้วจึงให้นิสสัย, เพราะว่า แม้กุลบุตรเพียงคนเดียวได้บรรพชาและอุปสมบทแล้ว ย่อมยังพระศาสนาทั้งหมดให้ตั้งมั่นได้ด้วยกำลังของตน, ท่านทั้งหลายสามารถจะสมาทานธุดงค์ได้เท่าใด ก็จงสมาทานธุดงค์เท่านั้นเถิด". ชื่อว่าในระหว่างพรรษานี้ อันภิกษุทั้งหลายผู้ไม่ประมาทพึงอยู่ตลอดวัน และในปฐมยามและปัจฉิมยามแห่งราตรี พึงปรารภความเพียร. แม้พระมหาเถระในโบราณกาล ตัดปลิโพธทั้งปวงแล้ว บำเพ็ญเอกจาริกวัตร (วัตรของผู้เที่ยวไปผู้เดียว) ในระหว่างพรรษา. อนึ่ง ในการคุยกัน (ภัสสะ) พึงรู้จักประมาณ, ควรพูดกถาวัตถุ ๑๐ ประการ และกถาอันเนื่องด้วยอสุภะ ๑๐ อนุสสติ ๑๐ และอารมณ์ ๓๘, ควรทำวัตรแก่อาคันตุกะ, ควรบอกกล่าวแล้วให้ (ส่วนแบ่ง) แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ไปด้วยสัตตาหกรณียะ, พึงทำกติกาวัตรเห็นปานนี้. අපිච [Pg.73] භික්ඛූ ඔවදිතබ්බා – ‘‘විග්ගාහිකපිසුණඵරුසවචනානි මා වදථ, දිවසෙ දිවසෙ සීලානි ආවජ්ජෙන්තා චතුරාරක්ඛං අහාපෙන්තා මනසිකාරබහුලා විහරථා’’ති. දන්තකට්ඨඛාදනවත්තං ආචික්ඛිතබ්බං, චෙතියං වා බොධිං වා වන්දන්තෙන ගන්ධමාලං වා පූජෙන්තෙන පත්තං වා ථවිකාය පක්ඛිපන්තෙන න කථෙතබ්බං, භික්ඛාචාරවත්තං ආචික්ඛිතබ්බං – ‘‘අන්තොගාමෙ මනුස්සෙහි සද්ධිං පච්චයසඤ්ඤුත්තකථා වා විසභාගකථා වා න කථෙතබ්බා, රක්ඛිතින්ද්‍රියෙහි භවිතබ්බං, ඛන්ධකවත්තඤ්ච සෙඛියවත්තඤ්ච පූරෙතබ්බ’’න්ති එවරූපා බහුකාපි නිය්‍යානිකකථා ආචික්ඛිතබ්බාති. อนึ่ง พึงโอวาทภิกษุทั้งหลายว่า "ท่านทั้งหลายอย่าพูดวาจาแก่งแย่ง วาจาส่อเสียด และวาจาหยาบคายเลย, จงพิจารณาศีลทั้งหลายทุก ๆ วัน ไม่ให้จตุรารักขกรรมฐานเสื่อม เป็นผู้มากด้วยมนสิการอยู่เถิด" ดังนี้. พึงบอกวัตรในการเคี้ยวไม้สีฟัน. ภิกษุเมื่อไหว้พระเจดีย์ก็ดี ไหว้ต้นโพธิ์ก็ดี บูชาของหอมและดอกไม้ก็ดี ใส่บาตรในถุงก็ดี ไม่พึงพูดคุยกัน. พึงบอกบิณฑจาริกวัตรว่า "ในภายในหมู่บ้าน ไม่พึงพูดคุยกับพวกมนุษย์ด้วยเรื่องที่ประกอบด้วยปัจจัย (ปัจจยสังยุตตกถา) หรือเรื่องที่ไม่สมควร (วิสภาคกถา), พึงเป็นผู้คุ้มครองอินทรีย์ และพึงบำเพ็ญขันธกวัตรและเสขิยวัตรให้บริบูรณ์" ดังนี้. พึงบอกนิยยานิกกถา (วาจาเครื่องออกจากทุกข์) แม้มากเห็นปานนี้. පච්ඡිමවස්සූපනායිකදිවසෙ පන සචෙ කාලං ඝොසෙත්වා සන්නිපතිතෙ සඞ්ඝෙ කොචි දසහත්ථං වත්ථං ආහරිත්වා වස්සාවාසිකං දෙති, ආගන්තුකො සචෙ භික්ඛු සඞ්ඝත්ථෙරො හොති, තස්ස දාතබ්බං. නවකො චෙ හොති, සම්මතෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝත්ථෙරො වත්තබ්බො – ‘‘සචෙ භන්තෙ ඉච්ඡථ, පඨමභාගං මුඤ්චිත්වා ඉදං වත්ථං ගණ්හථා’’ති, අමුඤ්චන්තස්ස න දාතබ්බං. සචෙ පන පුබ්බෙ ගාහිතං මුඤ්චිත්වා ගණ්හාති, දාතබ්බං. එතෙනෙවුපායෙන දුතියත්ථෙරතො පට්ඨාය පරිවත්තෙත්වා පත්තට්ඨානෙ ආගන්තුකස්ස දාතබ්බං. සචෙ පඨමවස්සූපගතා ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච වා වත්ථානි අලත්ථුං, ලද්ධං ලද්ධං එතෙනෙවුපායෙන විස්සජ්ජාපෙත්වා යාව ආගන්තුකස්ස සමකං හොති, තාව දාතබ්බං. තෙන පන සමකෙ ලද්ධෙ අවසිට්ඨො අනුභාගො ථෙරාසනෙ දාතබ්බො. පච්චුප්පන්නෙ ලාභෙ සති ඨිතිකාය ගාහෙතුං කතිකං කාතුං වට්ටති. อนึ่ง ในวันเข้าพรรษาหลัง ถ้าเมื่อสงฆ์ประชุมกันตามเวลาที่ประกาศแล้ว ทายกบางคนนำผ้ามีประมาณ ๑๐ ศอกมาถวายเป็นผ้าวัสสาวาสิกะ, ถ้าภิกษุอาคันตุกะเป็นพระสังฆเถระ พึงถวายแก่ท่าน. ถ้าเป็นพระนวกะ ภิกษุผู้ได้รับสมมติพึงเรียนพระสังฆเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านประสงค์จะรับผ้าผืนนี้ ก็โปรดสละส่วนที่ได้รับไว้ก่อนแล้วรับผ้าผืนนี้เถิด" ดังนี้, ถ้าท่านไม่สละ ก็ไม่พึงถวาย (แก่พระนวกะอาคันตุกะ). แต่ถ้าท่านสละผ้าที่รับไว้ก่อนแล้วรับ (ผ้าใหม่) ก็พึงถวาย (แก่อาคันตุกะ). โดยอุบายนี้ พึงสลับเปลี่ยนตั้งแต่พระเถระลำดับที่ ๒ เป็นต้นไป แล้วถวายแก่ภิกษุอาคันตุกะในลำดับที่ถึงแก่ตน. ถ้าภิกษุผู้เข้าพรรษาแรกได้รับผ้า ๒ ผืน ๓ ผืน ๔ ผืน หรือ ๕ ผืน, พึงให้สละผ้าที่ได้รับแล้ว ๆ โดยอุบายนี้แหละ ถวายจนกว่าภิกษุอาคันตุกะจะได้ส่วนแบ่งที่เท่ากัน. เมื่อภิกษุอาคันตุกะนั้นได้รับส่วนแบ่งที่เท่ากันแล้ว ส่วนแบ่งที่เหลือพึงถวายในที่ของพระเถระ (ตามลำดับพรรษา). เมื่อมีลาภเกิดขึ้นเฉพาะหน้า ควรทำกติกาเพื่อรับตามลำดับพรรษาที่ตั้งอยู่. සචෙ දුබ්භික්ඛං හොති, ද්වීසුපි වස්සූපනායිකාසු වස්සූපගතා භික්ඛූ භික්ඛාය කිලමන්තා ‘‘ආවුසො, ඉධ වසන්තා සබ්බෙව කිලමාම, සාධු වත ද්වෙභාගා හොම, යෙසං ඤාතිපවාරිතට්ඨානානි අත්ථි, තෙ තත්ථ වසිත්වා පවාරණාය ආගන්ත්වා අත්තනො පත්තං වස්සාවාසිකං ගණ්හන්තූ’’ති වදන්ති, තෙසු යෙ තත්ථ වසිත්වා පවාරණාය ආගච්ඡන්ති, තෙසං අපලොකෙත්වා වස්සාවාසිකං දාතබ්බං. සාදියන්තාපි හි තෙ නෙව වස්සාවාසිකස්ස සාමිනො, ඛීයන්තාපි ච ආවාසිකා නෙව අදාතුං ලභන්ති. කුරුන්දියං පන වුත්තං – ‘‘කතිකවත්තං කාතබ්බං – ‘සබ්බෙසං නො ඉධ යාගුභත්තං නප්පහොති, සභාගට්ඨානෙ වසිත්වා ආගච්ඡථ, තුම්හාකං පත්තං වස්සාවාසිකං ලභිස්සථා’ති. තඤ්චෙ එකො පටිබාහති, සුපටිබාහිතං; නො චෙ [Pg.74] පටිබාහති, කතිකා සුකතා. පච්ඡා තෙසං තත්ථ වසිත්වා ආගතානං අපලොකෙත්වා දාතබ්බං, අපලොකනකාලෙ පටිබාහිතුං න ලබ්භතී’’ති. පුනපි වුත්තං – ‘‘සචෙ වස්සූපගතෙසු එකච්චානං වස්සාවාසිකෙ අපාපුණන්තෙ භික්ඛූ කතිකං කරොන්ති – ‘ඡින්නවස්සානං වස්සාවාසිකඤ්ච ඉදානි උප්පජ්ජනකවස්සාවාසිකඤ්ච ඉමෙසං දාතුං රුච්චතී’ති එවං කතිකාය කතාය ගාහිතසදිසමෙව හොති, උප්පන්නුප්පන්නං තෙසමෙව දාතබ්බ’’න්ති. ถ้าเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าพรรษาทั้ง ๒ ลำบากด้วยบิณฑบาต หากพวกท่านกล่าวว่า "อาวุโสทั้งหลาย เมื่อพวกเราทั้งหมดอยู่ในที่นี้ย่อมลำบาก, เป็นการดีหนอ หากพวกเราแยกเป็น ๒ ส่วน, ภิกษุเหล่าใดมีสถานที่ที่ญาติปวารณาไว้ ภิกษุเหล่านั้นจงไปอยู่ในที่นั้นแล้วกลับมาในวันปวารณา เพื่อรับผ้าวัสสาวาสิกะอันถึงแก่ตนเถิด" ดังนี้, ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดไปอยู่ในที่นั้นแล้วกลับมาในวันปวารณา พึงบอกกล่าว (สงฆ์) แล้วถวายผ้าวัสสาวาสิกะแก่ภิกษุเหล่านั้น. เพราะว่า ภิกษุเหล่านั้นแม้จะยินดีรับ (ผ้า) ก็หาใช่เป็นเจ้าของผ้าวัสสาวาสิกะไม่, และภิกษุผู้อยู่ประจำแม้จะตำหนิอยู่ ก็หาได้เพื่อจะไม่ให้ไม่. แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า "พึงทำกติกาวัตรว่า - ยาคุและภัตของพวกเราทั้งหมดในที่นี้ไม่เพียงพอ, ท่านทั้งหลายจงไปอยู่ในที่ที่เหมาะสม (สภาคะ) แล้วกลับมาเถิด, ท่านทั้งหลายจักได้รับผ้าวัสสาวาสิกะอันถึงแก่ตน - ดังนี้. หากภิกษุรูปหนึ่งคัดค้านกติกานั้น กติกานั้นเป็นอันคัดค้านได้ดีแล้ว (คือตกไป), หากไม่มีใครคัดค้าน กติกานั้นชื่อว่าทำดีแล้ว. ภายหลัง เมื่อภิกษุเหล่านั้นไปอยู่ในที่นั้นแล้วกลับมา พึงบอกกล่าวแล้วถวายให้, ในเวลาบอกกล่าว ไม่ได้เพื่อจะคัดค้าน" ดังนี้. และกล่าวไว้อีกว่า "ถ้าเมื่อผ้าวัสสาวาสิกะไม่เพียงพอแก่ภิกษุบางรูปในบรรดาภิกษุผู้เข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายทำกติกาว่า - ท่านทั้งหลายชอบใจเพื่อจะให้ผ้าวัสสาวาสิกะของพวกภิกษุผู้พรรษาขาด และผ้าวัสสาวาสิกะที่จะเกิดขึ้นในบัดนี้แก่ภิกษุเหล่านี้หรือไม่ - ดังนี้, เมื่อทำกติกาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นเช่นเดียวกับผ้าที่ให้รับไว้แล้วนั่นแหละ, พึงถวายผ้าวัสสาวาสิกะที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ แก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น" ดังนี้. තෙමාසං පානීයං උපට්ඨාපෙත්වා විහාරමග්ගචෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණානි ජග්ගිත්වා බොධිරුක්ඛෙ උදකං සිඤ්චිත්වා පක්කන්තොපි විබ්භන්තොපි වස්සාවාසිකං ලභතියෙව. භතිනිවිට්ඨඤ්හි තෙන කතං. සඞ්ඝිකං පන අපලොකනකම්මං කත්වා ගාහිතං අන්තොවස්සෙ විබ්භන්තොපි ලභතෙව. පච්චයවසෙන ගාහිතං පන න ලභතීති වදන්ති. แม้ภิกษุที่จากไปสู่ที่อื่น หรือลาสิกขาไปแล้ว หลังจากจัดหาน้ำดื่มตลอดสามเดือนแห่งฤดูฝน บำรุงรักษาทางเดินสู่วิหาร ลานเจดีย์ และลานโพธิ์ รดน้ำต้นโพธิ์ ก็ย่อมได้ผ้าอาบน้ำฝน เพราะว่าภิกษุนั้นได้ทำกิจที่ตั้งไว้เป็นค่าจ้างแล้ว. แต่ถ้าเป็นผ้าอาบน้ำฝนที่เป็นของสงฆ์ ซึ่งรับไว้โดยทำอปโลกนกรรมแล้ว แม้ภิกษุที่ลาสิกขาไปภายในพรรษา ก็ย่อมได้. แต่บางพวกกล่าวว่า ถ้าเป็นผ้าอาบน้ำฝนที่รับไว้โดยอาศัยปัจจัยแล้ว แม้ภิกษุที่ลาสิกขาไปภายในพรรษา ก็ย่อมไม่ได้. සචෙ වුත්ථවස්සො දිසංගමිකො භික්ඛු ආවාසිකස්ස හත්ථතො කිඤ්චිදෙව කප්පියභණ්ඩං ගහෙත්වා ‘‘අසුකකුලෙ මය්හං වස්සාවාසිකං පත්තං, තං ගණ්හථා’’ති වත්වා ගතට්ඨානෙ විබ්භමති, වස්සාවාසිකං සඞ්ඝිකං හොති. සචෙ පන මනුස්සෙ සම්මුඛා සම්පටිච්ඡාපෙත්වා ගච්ඡති, ලභති. ‘‘ඉදං වස්සාවාසිකං අම්හාකං සෙනාසනෙ වුත්ථභික්ඛුනො දෙමා’’ති වුත්තෙ, යස්ස ගාහිතං තස්සෙව හොති. සචෙ පන සෙනාසනසාමිකස්ස පියකම්‍යතාය පුත්තධීතාදයො බහූනි වත්ථානි ආහරිත්වා ‘‘අම්හාකං සෙනාසනෙ දෙමා’’ති දෙන්ති, තත්ථ වස්සූපගතස්ස එකමෙව වත්ථං දාතබ්බං, සෙසානි සඞ්ඝිකානි හොන්ති, වස්සාවාසිකට්ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බානි. ඨිතිකාය අසති ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බානි. සෙනාසනෙ වස්සූපගතං භික්ඛුං නිස්සාය උප්පන්නෙන චිත්තප්පසාදෙන බහූනි වත්ථානි ආහරිත්වා ‘‘සෙනාසනස්ස දෙමා’’ති දින්නෙසුපි එසෙව නයො. සචෙ පන පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ‘‘එතස්ස භික්ඛුනො දෙමා’’ති වදන්ති, තස්සෙව හොන්ති. ถ้าภิกษุผู้จำพรรษาแล้วจะไปสู่ทิศอื่น ถือเอาสิ่งของที่ควรแก่สมณะอย่างใดอย่างหนึ่งจากมือของภิกษุผู้อยู่ประจำ แล้วกล่าวว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนของข้าพเจ้าได้มาแล้วจากตระกูลชื่อโน้น ท่านทั้งหลายจงรับเอาไว้เถิด' แล้วลาสิกขาไปในสถานที่ที่ไปถึง ผ้าอาบน้ำฝนนั้นย่อมเป็นของสงฆ์. แต่ถ้าภิกษุนั้นให้ทายกรับไว้ต่อหน้าแล้วจึงไป ภิกษุนั้นย่อมได้. เมื่อกล่าวว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนนี้พวกข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้จำพรรษาแล้วในเสนาสนะของพวกข้าพเจ้า' ผ้าอาบน้ำฝนนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปที่รับไว้แล้ว. แต่ถ้าบุตรธิดาเป็นต้น เพราะความปรารถนาที่จะให้เป็นที่รักของเจ้าของเสนาสนะ นำผ้าจำนวนมากมาแล้วถวายโดยกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายในเสนาสนะของพวกข้าพเจ้า' ในผ้าจำนวนมากนั้น พึงถวายผ้าเพียงผืนเดียวแก่ภิกษุผู้จำพรรษาแล้ว ส่วนผ้าที่เหลือย่อมเป็นของสงฆ์ พึงรับเอาตามลำดับการจัดสรรผ้าอาบน้ำฝน. เมื่อไม่มีลำดับการจัดสรร พึงรับเอาโดยเริ่มจากพระเถระผู้มีอาสนะสูงกว่า. แม้ในกรณีที่นำผ้าจำนวนมากมาถวายโดยอาศัยความเลื่อมใสในจิตที่เกิดขึ้นเพราะภิกษุผู้จำพรรษาในเสนาสนะรูปนั้น แล้วกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายแก่เสนาสนะนี้' ก็มีนัยเดียวกัน. แต่ถ้าพวกเขาวางไว้ที่เท้าแล้วกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุรูปนี้' ผ้าเหล่านั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้น. එකස්ස ගෙහෙ ද්වෙ වස්සාවාසිකානි – පඨමභාගො සාමණෙරස්ස ගාහිතො හොති, දුතියො ථෙරාසනෙ. සො එකං දසහත්ථං, එකං අට්ඨහත්ථං සාටකං පෙසෙති ‘‘වස්සාවාසිකං පත්තභික්ඛූනං දෙථා’’ති විචිනිත්වා වරභාගං සාමණෙරස්ස දත්වා අනුභාගො ථෙරාසනෙ දාතබ්බො. සචෙ පන උභොපි ඝරං නෙත්වා භොජෙත්වා සයමෙව පාදමූලෙ ඨපෙති, යං යස්ස දින්නං, තදෙව තස්ස හොති. ในบ้านของทายกคนหนึ่งมีผ้าอาบน้ำฝนสองผืน คือส่วนแรกสามเณรรับไว้แล้ว ส่วนที่สองรับไว้สำหรับพระเถระ. ทายกผู้นั้นส่งผ้าสาฎกผืนหนึ่งยาวสิบศอก และอีกผืนหนึ่งยาวแปดศอกไป โดยสั่งว่า 'จงถวายผ้าอาบน้ำฝนแก่ภิกษุผู้ได้รับแล้ว'. พึงเลือกส่วนที่ดีกว่า (คือผ้าสิบศอก) ถวายแก่สามเณร และส่วนที่เหลือ (คือผ้าแปดศอก) พึงถวายแก่พระเถระ. แต่ถ้าทายกเองนั่นแหละ นำทั้งสองรูป (สามเณรและพระเถระ) ไปยังบ้าน ถวายภัตตาหารแล้ววางไว้ที่เท้าของท่าน ผ้าผืนใดถวายแก่บุคคลใด ผ้าผืนนั้นย่อมเป็นของบุคคลนั้น. ඉතො [Pg.75] පරං මහාපච්චරියං ආගතනයො හොති – ‘‘එකස්ස ඝරෙ දහරසාමණෙරස්ස වස්සාවාසිකං පාපුණාති, සො චෙ පුච්ඡති – ‘අම්හාකං වස්සාවාසිකං කස්ස පත්ත’න්ති, ‘සාමණෙරස්සා’ති අවත්වා ‘දානකාලෙ ජානිස්සසී’ති වත්වා දානදිවසෙ එකං මහාථෙරං පෙසෙත්වා නීහරාපෙතබ්බං. සචෙ යස්ස වස්සාවාසිකං පත්තං, සො විබ්භමති වා කාලං වා කරොති, මනුස්සා චෙ පුච්ඡන්ති – ‘කස්ස අම්හාකං වස්සාවාසිකං පත්ත’න්ති, තෙසං යථාභූතං ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ තෙ වදන්ති – ‘තුම්හාකං දෙමා’ති, තස්ස භික්ඛුනො පාපුණාති. අථ සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා දෙන්ති, සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පාපුණාති. සචෙ වස්සූපගතා සුද්ධපංසුකූලිකායෙව හොන්ති, ආනෙත්වා දින්නං වස්සාවාසිකං සෙනාසනපරික්ඛාරං වා කත්වා ඨපෙතබ්බං, බිම්බොහනාදීනි වා කාතබ්බානී’’ති. ඉදං නෙවාසිකවත්තං. หลังจากนี้มีนัยที่มาในคัมภีร์มหาปัจจรีมีอยู่ว่า – ถ้าผ้าอาบน้ำฝนถึงแก่สามเณรหนุ่มในบ้านของทายกคนหนึ่ง และทายกผู้นั้นถามว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนของพวกข้าพเจ้าถึงแก่บุคคลใดหรือ' พึงไม่กล่าวว่า 'ถึงแก่สามเณร' แต่พึงกล่าวว่า 'ท่านจักรู้ในเวลาถวาย' แล้วในวันถวาย พึงส่งพระมหาเถระรูปหนึ่งไปเพื่อให้นำออก. ถ้าภิกษุที่ผ้าอาบน้ำฝนถึงแก่เขา ลาสิกขาไปก็ดี หรือมรณภาพไปก็ดี และมนุษย์ทั้งหลายถามว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนของพวกข้าพเจ้าถึงแก่บุคคลใดหรือ' พึงบอกแก่มนุษย์เหล่านั้นตามความเป็นจริง. ถ้ามนุษย์เหล่านั้นกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายแก่ท่านทั้งหลาย' ผ้าอาบน้ำฝนนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้น. หรือถ้าพวกเขานำไปถวายแก่สงฆ์ก็ดี แก่คณะก็ดี ผ้าอาบน้ำฝนนั้นย่อมเป็นของสงฆ์ก็ดี เป็นของคณะก็ดี. ถ้าภิกษุผู้จำพรรษาแล้วเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลล้วนๆ เท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงนำผ้าอาบน้ำฝนที่ถวายแล้วมาทำเป็นเครื่องใช้สอยของเสนาสนะ หรือพึงทำเป็นหมอนเป็นต้น. วัตรนี้เป็นเนวาสิกวัตร. සෙනාසනග්ගාහකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการรับเสนาสนะจบลงแล้ว. උපනන්දවත්ථුකථා เรื่องวัตถุแห่งพระอุปนันทะ 319. උපනන්දවත්ථුස්මිං – තත්ථ තයා මොඝපුරිස ගහිතං ඉධ මුත්තං, ඉධ තයා ගහිතං තත්‍ර මුත්තන්ති එත්ථ අයමත්ථො – යං තයා තත්ථ සෙනාසනං ගහිතං, තං තෙ ගණ්හන්තෙනෙව ඉධ මුත්තං හොති. ‘‘ඉධ දානාහං, ආවුසො, මුඤ්චාමී’’ති වදන්තෙන පන තං තත්‍රාපි මුත්තං. එවං ත්වං උභයත්ථ පරිබාහිරොති. ๓๑๙. ในเรื่องพระอุปนันทะ ในบทว่า 'มุตตัง' (ปล่อยแล้ว) เป็นต้นนี้ มีความหมายดังนี้ว่า – โมฆบุรุษ เสนาสนะใดที่ท่านรับไว้ในวัดบ้านเล็กนั้น เพียงแค่ท่านรับเอาไว้ เสนาสนะที่ท่านรับไว้ก่อนในเมืองสาวัตถีนี้ ก็ย่อมเป็นอันปล่อยแล้ว. อีกประการหนึ่ง เมื่อท่านกล่าวว่า 'อาวุโส บัดนี้ข้าพเจ้าจะปล่อย (เสนาสนะ) ในที่นี้' เสนาสนะที่ท่านรับไว้ในภายหลังนั้น ก็เป็นอันปล่อยแล้วในวัดบ้านเล็กนั้นด้วย. ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงเป็นผู้พ้นจากเสนาสนะในที่ทั้งสองแห่ง. අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – ගහණෙන ගහණං පටිප්පස්සම්භති, ගහණෙන ආලයො පටිප්පස්සම්භති, ආලයෙන ගහණං පටිප්පස්සම්භති, ආලයෙන ආලයො පටිප්පස්සම්භති. කථං? ඉධෙකච්චො වස්සූපනායිකදිවසෙ එකස්මිං විහාරෙ සෙනාසනං ගහෙත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා තත්‍රාපි ගණ්හාති, තස්ස ඉමිනා ගහණෙන පුරිමං ගහණං පටිප්පස්සම්භති. අපරො ‘‘ඉධ වසිස්සාමී’’ති ආලයමත්තං කත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ සෙනාසනං ගණ්හාති, තස්ස ඉමිනා ගහණෙන පුරිමො ආලයො පටිප්පස්සම්භති. එකො ‘‘ඉධ වසිස්සාමී’’ති සෙනාසනං වා ගහෙත්වා ආලයං වා කත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා ‘‘ඉධෙව දානි වසිස්සාමී’’ති ආලයං කරොති, ඉච්චස්ස ආලයෙන වා ගහණං ආලයෙන වා ආලයො පටිප්පස්සම්භති, සබ්බත්ථ පච්ඡිමෙ [Pg.76] ගහණෙ වා ආලයෙ වා තිට්ඨති. යො පන ‘‘එකස්මිං විහාරෙ සෙනාසනං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසිස්සාමී’’ති ගච්ඡති, තස්ස උපචාරසීමාතික්කමෙ සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භති. යදි පන ‘‘තත්ථ ඵාසු භවිස්සති, වසිස්සාමි; නො චෙ, ආගමිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා අඵාසුභාවං ඤත්වා පච්චාගච්ඡති, වට්ටති. วินิจฉัยในเรื่องนี้คือ – การรับเอาในภายหลังย่อมทำให้การรับเอาไว้ก่อนระงับไป, การรับเอาในภายหลังย่อมทำให้ความอาลัยระงับไป, ความอาลัยย่อมทำให้การรับเอาเสนาสนะระงับไป, ความอาลัยย่อมทำให้ความอาลัยระงับไป. อย่างไร? ในพระศาสนานี้ ภิกษุบางรูปในวันเข้าพรรษา รับเสนาสนะในวิหารแห่งหนึ่งแล้ว ไปสู่วิหารใกล้เคียง แล้วรับเสนาสนะในวิหารใกล้เคียงนั้นอีก. เพราะการรับเอาในภายหลังนี้ การรับเอาเสนาสนะที่เป็นก่อนของภิกษุรูปนั้นย่อมระงับไป. ภิกษุอีกรูปหนึ่งเพียงแค่ทำความอาลัยว่า 'จักอยู่ในวิหารนี้' แล้วไปสู่วิหารใกล้เคียง แล้วรับเสนาสนะในวิหารใกล้เคียงนั้น. เพราะการรับเอาในภายหลังนี้ ความอาลัยในเสนาสนะที่เป็นก่อนของภิกษุรูปนั้นย่อมระงับไป. ภิกษุรูปหนึ่งตั้งใจว่า 'จักอยู่ในวิหารนี้' แล้วรับเสนาสนะก็ดี หรือทำความอาลัยก็ดี แล้วไปสู่วิหารใกล้เคียง แล้วทำความอาลัยว่า 'บัดนี้จักอยู่ในที่นี้เท่านั้น' ด้วยประการฉะนี้ เพราะความอาลัยของภิกษุรูปนั้น การรับเอาเสนาสนะก็ดี หรือความอาลัยที่เป็นก่อนก็ดี ย่อมระงับไป เพราะความอาลัยในภายหลัง. ในวาระทั้งสี่ทั้งหมด ย่อมตั้งอยู่ในการรับเอาในภายหลัง หรือในความอาลัยในภายหลัง. แต่ภิกษุรูปใดรับเสนาสนะในวิหารแห่งหนึ่งแล้วตั้งใจว่า 'จักอยู่ในวิหารอื่น' แล้วไป การรับเสนาสนะของภิกษุรูปนั้นย่อมระงับไปในเวลาที่ล่วงพ้นสีมาแห่งอุปจาร. แต่ถ้าภิกษุนั้นตั้งใจว่า 'ถ้าในวิหารนั้นจักมีความสะดวกสบาย จักอยู่; ถ้าจักไม่มี จักกลับมา' แล้วไป รู้ความไม่สะดวกสบายแล้วกลับมา ย่อมเป็นอันควร. 320. තිවස්සන්තරෙනාති එත්ථ තිවස්සන්තරො නාම යො ද්වීහි වස්සෙහි මහන්තතරො වා දහරතරො වා හොති. යො පන එකෙන වස්සෙන මහන්තතරො වා දහරතරො වා හොති, යො වා සමානවස්සො, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ඉමෙ සබ්බෙ එකස්මිං මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා ද්වෙ ද්වෙ හුත්වා නිසීදිතුං ලභන්ති. යං තිණ්ණං පහොති, තං සංහාරිමං වා හොතු අසංහාරිමං වා, තථාරූපෙ අපි ඵලකඛණ්ඩෙ අනුපසම්පන්නෙනාපි සද්ධිං නිසීදිතුං වට්ටති. ๓๒๐. ในบทว่า 'ติวัสสันตเรนะ' (ด้วยพรรษาที่ต่างกันสาม) นี้ ภิกษุรูปใดมีพรรษาแก่กว่าหรืออ่อนกว่าสองพรรษา ภิกษุรูปนั้นชื่อว่า 'ติวัสสันตระ'. แต่ภิกษุรูปใดมีพรรษาแก่กว่าหรืออ่อนกว่าหนึ่งพรรษา หรือมีพรรษาเท่ากัน ในภิกษุเหล่านั้น คำว่า 'ติวัสสันตระ' ย่อมไม่มี. ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมได้นั่งสองรูปสองรูปบนเตียงหรือบนตั่งแห่งเดียวกัน. ที่นั่งใดพอสำหรับภิกษุสามรูป ที่นั่งนั้นจะเป็นของที่เคลื่อนย้ายได้ก็ดี หรือเป็นของที่เคลื่อนย้ายไม่ได้ก็ดี ในที่นั่งที่มีลักษณะเช่นนั้น แม้บนแผ่นกระดานเล็กๆ ก็ย่อมควรที่จะนั่งร่วมกับอนุปสัมบัน (สามเณรหรือคฤหัสถ์). හත්ථිනඛකන්ති හත්ථිකුම්භෙ පතිට්ඨිතං; එවං කතස්ස කිරෙතං නාමං. සබ්බං පාසාදපරිභොගන්ති සුවණ්ණරජතාදිවිචිත්‍රානි කවාටානි මඤ්චපීඨානි තාලවණ්ටානි සුවණ්ණරජතමයපානීයඝටපානීයසරාවානි යංකිඤ්චි චිත්තකම්මකතං, සබ්බං වට්ටති. ‘‘පාසාදස්ස දාසිදාසං ඛෙත්තවත්ථුං ගොමහිංසං දෙමා’’ති වදන්ති, පාටෙක්කං ගහණකිච්චං නත්ථි, පාසාදෙ පටිග්ගහිතෙ පටිග්ගහිතමෙව හොති. ගොනකාදීනි සඞ්ඝිකවිහාරෙ වා පුග්ගලිකවිහාරෙ වා මඤ්චපීඨකෙසු අත්ථරිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටන්ති. ධම්මාසනෙ පන ගිහිවිකටනිහාරෙන ලබ්භන්ති, තත්‍රාපි නිපජ්ජිතුං න වට්ටති. ชื่อว่าหัตถินขกะ คือปราสาทที่สร้างขึ้นบนพื้นที่คล้ายโหนกหัวช้าง ชื่อนี้เป็นชื่อของปราสาทที่สร้างขึ้นอย่างนั้นแล. สิ่งของเครื่องใช้ทั้งหมดในปราสาท คือบานประตูที่วิจิตรด้วยทองและเงินเป็นต้น เตียงและตั่ง พัดใบตาล หม้อน้ำดื่มและถ้วยน้ำดื่มที่ทำด้วยทองและเงินเป็นต้น สิ่งใดก็ตามที่ทำเป็นงานช่างจิตรกรรมทั้งหมดนั้น ย่อมควรแก่ปราสาท. หากพวกเขากล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าถวายทาสีทาส ไร่นา โคกระบือ แก่ปราสาท" ดังนี้ ก็ไม่มีกิจที่จะต้องรับแยกต่างหาก เมื่อรับปราสาทแล้ว ก็ถือว่ารับทั้งหมดแล้ว. ผ้าโกณกะเป็นต้น ไม่ควรปูบนเตียงและตั่งแล้วใช้สอยในวิหารที่เป็นของสงฆ์หรือวิหารที่เป็นของบุคคล. แต่บนธรรมาสน์นั้น ควรใช้สอยโดยถือว่าเป็นผ้าปูที่คฤหัสถ์จัดทำเป็นพิเศษ แต่ก็ไม่ควรนอนบนนั้น. උපනන්දවත්ථුකථා නිට්ඨිතා. เรื่องวัตถุของพระอุปนันทะจบลงแล้ว. අවිස්සජ්ජියවත්ථුකථා เรื่องวัตถุที่ไม่ควรสละ 321. පඤ්චිමානීති රාසිවසෙන පඤ්ච, සරූපවසෙන පනෙතානි බහූනි හොන්ති. තත්ථ ආරාමො නාම පුප්ඵාරාමො වා ඵලාරාමො වා. ආරාමවත්ථු නාම තෙසංයෙව ආරාමානං අත්ථාය පරිච්ඡින්දිත්වා ඨපිතොකාසො; තෙසු වා ආරාමෙසු විනට්ඨෙසු තෙසං පොරාණකභූමිභාගො. විහාරො නාම යංකිඤ්චි පාසාදාදිසෙනාසනං. විහාරවත්ථු නාම තස්ස පතිට්ඨානොකාසො. මඤ්චො නාම – මසාරකො, බුන්දිකාබද්ධො, කුළීරපාදකො ආහච්චපාදකොති ඉමෙසං පුබ්බෙ වුත්තානං චතුන්නං මඤ්චානං අඤ්ඤතරො[Pg.77]. පීඨං නාම මසාරකාදීනංයෙව චතුන්නං පීඨානං අඤ්ඤතරං. භිසි නාම උණ්ණභිසිආදීනං පඤ්චන්නං අඤ්ඤතරා. බිම්බොහනං නාම වුත්තප්පකාරානං බිම්බොහනානං අඤ්ඤතරං. ලොහකුම්භී නාම කාළලොහෙන වා තම්බලොහෙන වා යෙන කෙනචි ලොහෙන කතා කුම්භී. ලොහභාණකාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන භාණකන්ති අරඤ්ජරො වුච්චති. වාරකොති ඝටො. කටාහං කටාහමෙව. වාසිආදීසු වල්ලිආදීසු ච දුවිඤ්ඤෙය්‍යං නාම නත්ථි. එවං – ๓๒๑. คำว่า "เหล่านี้ ๕ อย่าง" หมายถึง ๕ อย่างโดยรวม แต่โดยสภาพแล้วมีมากมาย. ในบรรดาวัตถุเหล่านั้น คำว่า "อาราม" คือสวนดอกไม้หรือสวนผลไม้. คำว่า "อารามวัตถุ" คือพื้นที่ที่กันไว้เพื่อประโยชน์แก่อารามเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่งคือส่วนของพื้นที่เดิมของอารามเหล่านั้นที่ถูกทำลายไปแล้ว. คำว่า "วิหาร" คือเสนาสนะมีปราสาทเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า "วิหารวัตถุ" คือพื้นที่ตั้งของวิหารนั้น. คำว่า "เตียง" คือเตียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเตียง ๔ ชนิดที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ ได้แก่ เตียงมีเท้ากลึง เตียงมีเท้าผูกติด เตียงมีเท้าคู้เหมือนเท้าปู และเตียงมีเท้าสอด. คำว่า "ตั่ง" คือตั่งอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาตั่ง ๔ ชนิดมีตั่งมีเท้ากลึงเป็นต้น. คำว่า "เบาะ" คือเบาะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเบาะ ๕ ชนิดมีเบาะขนสัตว์เป็นต้น. คำว่า "หมอน" คือหมอนอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหมอนที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "โลหกุมภี" คือหม้อที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น เหล็กดำ หรือทองแดง. แม้ในโลหภาณกะเป็นต้น ก็มีนัยเดียวกัน ในที่นี้ คำว่า "ภาณกะ" หมายถึงหม้อน้ำ (อารัญชระ) คำว่า "วารกะ" หมายถึงหม้อน้ำ (ฆฏะ) คำว่า "กะฏาหะ" ก็คือกะทะนั่นเอง. ในเครื่องมือมีขวานเป็นต้น และในเครื่องมือมีเถาวัลย์เป็นต้น ก็ไม่มีสิ่งใดที่ยากจะเข้าใจ. ดังนี้ – ද්විසඞ්ගහානි ද්වෙ හොන්ති, තතියං චතුසඞ්ගහං; චතුත්ථං නවකොට්ඨාසං, පඤ්චමං අට්ඨභෙදනං. วัตถุที่ไม่ควรสละ ๒ อย่างแรกมี ๒ หมวด, อย่างที่ ๓ มี ๔ หมวด, อย่างที่ ๔ มี ๙ ส่วน, อย่างที่ ๕ มี ๘ ประเภท. ඉති පඤ්චහි රාසීහි, පඤ්චනිම්මලලොචනො; පඤ්චවීසවිධං නාථො, ගරුභණ්ඩං පකාසයි. ด้วยประการฉะนี้ พระโลกนาถผู้มีพระจักษุ ๕ ประการอันบริสุทธิ์ ได้ทรงแสดงครุภัณฑ์ ๒๕ ประเภท ด้วยกอง ๕ อย่าง. තත්‍රායං විනිච්ඡයකථා – ඉදඤ්හි සබ්බම්පි ගරුභණ්ඩං ඉධ අවිස්සජ්ජියං, කීටාගිරිවත්ථුස්මිං ‘‘අවෙභඞ්ගිය’’න්ති වුත්තං. පරිවාරෙ පන – ในครุภัณฑ์เหล่านั้น มีวินิจฉัยดังนี้ ครุภัณฑ์ทั้งหมดนี้ ในเรื่องนี้เรียกว่า "อวิสสัชชิยะ" (ไม่ควรสละ) และในเรื่องกีฏาคิริวัตถุเรียกว่า "อเวภังคิยะ" (ไม่ควรแบ่ง) ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้ว แต่ในพระปริวารปาฬิกล่าวไว้ว่า – ‘‘අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියං, පඤ්ච වුත්තා මහෙසිනා; විස්සජ්ජෙන්තස්ස පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති,පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 479) – "ครุภัณฑ์ที่ไม่ควรสละ ไม่ควรแบ่ง ๕ อย่าง พระมหามุนีได้ตรัสไว้แล้ว ภิกษุผู้สละและผู้บริโภคย่อมไม่มีอาบัติ ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายได้พิจารณาแล้ว" ดังนี้ (ปริวาร ๔๗๙) – ආගතං. තස්මා මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියඤ්ච පරිවත්තනවසෙන පන විස්සජ්ජෙන්තස්ස පරිභුඤ්ජන්තස්ස ච අනාපත්තීති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. ดังที่กล่าวมาแล้วนั้น เพราะฉะนั้น โดยการตัดรากถอนโคน (คือการให้ขาดจากความเป็นของสงฆ์) จึงเป็นอวิสสัชชิยะและอเวภังคิยะ แต่โดยการแลกเปลี่ยน ภิกษุผู้สละและผู้บริโภคย่อมไม่มีอาบัติ พึงทราบอธิบายในพระปริวารปาฬิอย่างนี้. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – ඉදං තාව පඤ්චවිධම්පි චීවරපිණ්ඩපාතභෙසජ්ජත්ථාය උපනෙතුං න වට්ටති. ථාවරෙන ච ථාවරං ගරුභණ්ඩෙන ච ගරුභණ්ඩං පරිවත්තෙතුං වට්ටති. ථාවරෙ පන ඛෙත්තං වත්ථු තළාකං මාතිකාති එවරූපං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විචාරෙතුං වා සම්පටිච්ඡිතුං වා අධිවාසෙතුං වා න වට්ටති, කප්පියකාරකෙහෙව විචාරිතතො කප්පියභණ්ඩං වට්ටති. ආරාමෙන පන ආරාමං ආරාමවත්ථුං විහාරං විහාරවත්ථුන්ති ඉමානි චත්තාරි පරිවත්තෙතුං වට්ටති. ในการแลกเปลี่ยนนั้น มีเรื่องราวตามลำดับดังนี้ ครุภัณฑ์ ๕ ประเภทนี้ ไม่ควรนำมาเพื่อประโยชน์แก่จีวร บิณฑบาต และเภสัช แต่ควรแลกเปลี่ยนวัตถุถาวรกับวัตถุถาวร และครุภัณฑ์กับครุภัณฑ์. ส่วนวัตถุถาวรมีไร่นา ที่ดิน สระน้ำ คูน้ำ เป็นต้น ไม่ควรที่ภิกษุสงฆ์จะจัดการ รับ หรือยินดี แต่ควรจัดการ รับ หรือยินดีเฉพาะกัปปิยภัณฑ์ที่กัปปิยการกจัดการให้เท่านั้น. อนึ่ง ควรแลกเปลี่ยนอารามกับอาราม อารามวัตถุ วิหาร และวิหารวัตถุ ๔ อย่างนี้. තත්‍රායං පරිවත්තනනයො – සඞ්ඝස්ස නාළිකෙරාරාමො දූරෙ හොති, කප්පියකාරකා වා බහුතරං ඛාදන්ති. යම්පි න ඛාදන්ති, තතො සකටවෙතනං දත්වා [Pg.78] අප්පමෙව හරන්ති. අඤ්ඤෙසං පන තස්ස ආරාමස්ස අවිදූරගාමවාසීනං මනුස්සානං විහාරස්ස සමීපෙ ආරාමො හොති, තෙ සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා සකෙන ආරාමෙන තං ආරාමං යාචන්ති, සඞ්ඝෙන ‘‘රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති අපලොකෙත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බො. සචෙපි භික්ඛූනං රුක්ඛසහස්සං හොති, මනුස්සානං පඤ්ච සතානි, ‘‘තුම්හාකං ආරාමො ඛුද්දකො’’ති න වත්තබ්බං. කිඤ්චාපි හි අයං ඛුද්දකො, අථ ඛො ඉතරතො බහුතරං ආයං දෙති. සචෙපි සමකමෙව දෙති; එවම්පි ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පරිභුඤ්ජිතුං සක්කාති ගහෙතබ්බමෙව. සචෙ පන මනුස්සානං බහුතරා රුක්ඛා හොන්ති, ‘‘නනු තුම්හාකං බහුතරා රුක්ඛා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ ‘‘අතිරෙකං අම්හාකං පුඤ්ඤං හොතු, සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වදන්ති, ජානාපෙත්වා සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. භික්ඛූනං රුක්ඛා ඵලධාරිනො, මනුස්සානං රුක්ඛා න තාව ඵලං ගණ්හන්ති, කිඤ්චාපි න ගණ්හන්ති, න චිරෙන ගණ්හිස්සන්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙව. මනුස්සානං රුක්ඛා ඵලධාරිනො, භික්ඛූනං න තාව ඵලං ගණ්හන්ති, ‘‘නනු තුම්හාකං රුක්ඛා ඵලධාරිනො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සතී’’ති දෙන්ති, ජානාපෙත්වා සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති; එවං ආරාමෙන ආරාමො පරිවත්තෙතබ්බො. එතෙනෙව නයෙන ආරාමවත්ථුපි විහාරොපි විහාරවත්ථුපි ආරාමෙන පරිවත්තෙතබ්බං. ආරාමවත්ථුනා ච මහන්තෙන වා ඛුද්දකෙන වා ආරාමආරාමවත්ථු විහාරවිහාරවත්ථූනි. ในการแลกเปลี่ยนนั้น มีวิธีแลกเปลี่ยนดังนี้ สวนมะพร้าวของสงฆ์อยู่ไกล กัปปิยการกทั้งหลายก็บริโภคไปมาก แม้ส่วนที่ไม่ได้บริโภค ก็ต้องเสียค่าเกวียนขนส่ง จึงนำมาได้เพียงเล็กน้อย. อีกประการหนึ่ง สวนมะพร้าวของมนุษย์ที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านไม่ไกลจากอารามนั้น อยู่ใกล้กับวิหารของสวนมะพร้าว (ของสงฆ์) นั้น พวกเขาก็เข้าไปหาพระสงฆ์แล้วขอแลกเปลี่ยนสวนมะพร้าวของตนกับสวนมะพร้าวของสงฆ์นั้น. ในกรณีเช่นนี้ สงฆ์พึงบอกกล่าวว่า "สงฆ์ยินดี" แล้วรับไว้. แม้ว่าต้นมะพร้าวของภิกษุจะมีพันต้น และของมนุษย์มีห้าร้อยต้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "สวนของท่านเล็ก" เพราะถึงแม้สวนนี้จะเล็ก แต่ก็ให้ผลประโยชน์มากกว่าสวนของสงฆ์. แม้ว่าจะให้ผลเท่ากัน ก็ยังควรรับไว้ เพราะสามารถบริโภคได้ในเวลาที่ต้องการ. แต่ถ้าต้นมะพร้าวของมนุษย์มีมากกว่า ก็ควรกล่าวว่า "ต้นมะพร้าวของท่านมีมากกว่ามิใช่หรือ?" ถ้าพวกเขากล่าวว่า "ขอให้บุญของเรามีมากยิ่งขึ้น ขอถวายแก่สงฆ์" ดังนี้ ก็ควรแจ้งให้สงฆ์ทราบแล้วรับไว้. ถ้าต้นมะพร้าวของภิกษุมีผลแล้ว แต่ต้นมะพร้าวของมนุษย์ยังไม่มีผล แม้ยังไม่มีผล แต่ในไม่ช้าก็จะออกผล ก็ควรรับไว้. ถ้าต้นมะพร้าวของมนุษย์มีผลแล้ว แต่ต้นมะพร้าวของภิกษุยังไม่มีผล ก็ควรกล่าวว่า "ต้นมะพร้าวของท่านมีผลแล้วมิใช่หรือ?" ถ้าพวกเขากล่าวว่า "ขอรับเถิด พระคุณเจ้า ขอให้บุญของเราจงมี" ดังนี้ ก็ควรแจ้งให้สงฆ์ทราบแล้วรับไว้. ด้วยประการฉะนี้ ควรแลกเปลี่ยนอารามกับอาราม. ด้วยนัยนี้ อารามวัตถุ วิหาร และวิหารวัตถุ ก็ควรแลกเปลี่ยนกับอาราม. และควรแลกเปลี่ยนอาราม อารามวัตถุ วิหาร และวิหารวัตถุ กับอารามวัตถุที่ใหญ่หรือเล็กก็ได้. කථං විහාරෙන විහාරො පරිවත්තෙතබ්බො? සඞ්ඝස්ස අන්තොගාමෙ ගෙහං හොති, මනුස්සානං විහාරමජ්ඣෙ පාසාදො, උභොපි අග්ඝෙන සමකා, සචෙ මනුස්සා තෙන පාසාදෙන තං ගෙහං යාචන්ති, සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. භික්ඛූනං චෙ මහග්ඝතරං ගෙහං හොති, ‘‘මහග්ඝතරං අම්හාකං ගෙහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කිඤ්චාපි මහග්ඝතරං, පබ්බජිතානං අසාරුප්පං, න සක්කා තත්ථ පබ්බජිතෙහි වසිතුං, ඉදං පන සාරුප්පං ගණ්හථා’’ති වදන්ති; එවම්පි සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙ පන මනුස්සානං මහග්ඝං හොති, ‘‘නනු තුම්හාකං ගෙහං මහග්ඝ’’න්ති වත්තබ්බං. ‘‘හොතු, භන්තෙ, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සති, ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. එවං විහාරෙන විහාරො පරිවත්තෙතබ්බො. එතෙනෙව නයෙන විහාරවත්ථුපි ආරාමොපි ආරාමවත්ථුපි විහාරෙන පරිවත්තෙතබ්බං. විහාරවත්ථුනා ච මහග්ඝෙන වා අප්පග්ඝෙන වා විහාරවිහාරවත්ථුආරාමආරාමවත්ථූනි. එවං තාව ථාවරෙන ථාවරපරිවත්තනං වෙදිතබ්බං. จะพึงแลกเปลี่ยนวิหารด้วยวิหารได้อย่างไร? บ้านของสงฆ์มีอยู่ในภายในหมู่บ้าน ปราสาทของพวกมนุษย์มีอยู่ในท่ามกลางวิหาร แม้ทั้งสองอย่างนั้นมีราคาเท่ากัน หากพวกมนุษย์ขอแลกบ้านนั้นด้วยปราสาทนั้น การรับไว้ก็ควร. หากบ้านของภิกษุทั้งหลายมีราคาแพงกว่า เมื่อภิกษุกล่าวว่า 'บ้านของพวกเรามีราคาแพงกว่า' พวกมนุษย์กล่าวว่า 'แม้จะมีราคาแพงกว่าก็จริง แต่ไม่สมควรแก่บรรพชิต บรรพชิตไม่สามารถจะอยู่ในบ้านนั้นได้ ส่วนปราสาทนี้สมควร ขอท่านทั้งหลายโปรดรับไปเถิด' ดังนี้ แม้เช่นนี้ การรับไว้ก็ควร. หากบ้านของพวกมนุษย์มีราคาแพงกว่า พึงกล่าวว่า 'บ้านของพวกท่านมีราคาแพงมิใช่หรือ?' เมื่อพวกมนุษย์กล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ไม่เป็นไรหรอก บุญจักมีแก่พวกข้าพเจ้า ขอท่านทั้งหลายโปรดรับไปเถิด' ดังนี้ การรับไว้ก็ควร. พึงแลกเปลี่ยนวิหารด้วยวิหารอย่างนี้. ด้วยนัยนี้เอง แม้ที่ตั้งวิหาร แม้อาราม แม้ที่ตั้งอาราม ก็พึงแลกเปลี่ยนด้วยวิหาร. และพึงแลกเปลี่ยนวิหาร ที่ตั้งวิหาร อาราม และที่ตั้งอาราม ด้วยที่ตั้งวิหารที่มีราคาแพงหรือราคาถูกก็ตาม. พึงทราบการแลกเปลี่ยนถาวรวัตถุด้วยถาวรวัตถุอย่างนี้ก่อน. ගරුභණ්ඩෙන [Pg.79] ගරුභණ්ඩපරිවත්තනෙ පන මඤ්චපීඨං මහන්තං වා හොතු ඛුද්දකං වා, අන්තමසො චතුරඞ්ගුලපාදකං වා ගාමදාරකෙහි පංස්වාගාරකෙසු කීළන්තෙහි කතම්පි සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං හොති. සචෙපි රාජරාජමහාමත්තාදයො එකප්පහාරෙනෙව මඤ්චසතං වා මඤ්චසහස්සං වා දෙන්ති, සබ්බෙ කප්පියමඤ්චා සම්පටිච්ඡිතබ්බා, සම්පටිච්ඡිත්වා වුඩ්ඪපටිපාටියා ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති දාතබ්බා, පුග්ගලිකවසෙන න දාතබ්බා. අතිරෙකමඤ්චෙ භණ්ඩාගාරාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා පත්තචීවරං නික්ඛිපිතුම්පි වට්ටති. බහිසීමාය ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති දින්නමඤ්චො සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ දාතබ්බො. තත්ථ චෙ බහූ මඤ්චා හොන්ති, මඤ්චෙන කම්මං නත්ථි; යස්ස වසනට්ඨානෙ කම්මං අත්ථි, තත්ථ ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති දාතබ්බො. මහග්ඝෙන සතග්ඝනකෙන වා සහස්සග්ඝනකෙන වා සතසහස්සග්ඝනකෙන වා මඤ්චෙන අඤ්ඤං මඤ්චසතං ලභති, පරිවත්තෙත්වා ගහෙතබ්බං. න කෙවලං මඤ්චෙන මඤ්චොයෙව, ආරාමආරාමවත්ථුවිහාරවිහාරවත්ථුපීඨභිසිබිම්බොහනානිපි පරිවත්තෙතුං වට්ටන්ති. එස නයො පීඨභිසිබිම්බොහනෙසුපි. එතෙසු හි කප්පියාකප්‍යියං වුත්තනයමෙව. තත්ථ අකප්පියං න පරිභුඤ්ජිතබ්බං, කප්පියං සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බං. අකප්පියං වා මහග්ඝං කප්පියං වා පරිවත්තෙත්වා වුත්තවත්ථූනි ගහෙතබ්බානි. අගරුභණ්ඩුපගං පන භිසිබිම්බොහනං නාම නත්ථි. ส่วนในการแลกเปลี่ยนครุภัณฑ์ด้วยครุภัณฑ์ เตียงและตั่ง จะใหญ่หรือเล็กก็ตาม แม้ที่สุด เตียงและตั่งที่มีเท้าสูง ๔ นิ้ว ที่พวกเด็กชาวบ้านทำขึ้นขณะเล่นอยู่ในเรือนดิน ก็เป็นครุภัณฑ์นับตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์. แม้หากพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้น ถวายเตียงร้อยหนึ่งหรือเตียงพันหนึ่งในคราวเดียวกัน เตียงที่ควรทั้งหมดพึงรับไว้ เมื่อรับแล้ว พึงแจกจ่ายตามลำดับอาวุโส โดยกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงใช้สอยด้วยการใช้สอยแบบของสงฆ์เถิด' ไม่พึงแจกจ่ายโดยเป็นของส่วนบุคคล. เตียงที่เกินความจำเป็น พึงปูไว้ในคลังเป็นต้น แล้ววางบาตรและจีวรไว้ แม้เช่นนี้ก็ควร. เตียงที่เขากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์' แล้วถวายในภายนอกสีมา พึงมอบให้ในที่อยู่ของพระสังฆเถระ. หากในที่อยู่ของพระสังฆเถระนั้นมีเตียงมาก และไม่มีกิจที่จะต้องใช้เตียง พึงมอบให้ในที่อยู่ของภิกษุผู้มีกิจต้องใช้ โดยกล่าวว่า 'ท่านจงใช้สอยด้วยการใช้สอยแบบของสงฆ์เถิด'. หากได้เตียงอื่นอีกร้อยหนึ่งด้วยเตียงที่มีราคาแพง มีค่าร้อยหนึ่ง หรือพันหนึ่ง หรือแสนหนึ่ง พึงแลกเปลี่ยนแล้วรับไว้ได้. ไม่ใช่เพียงแต่แลกเปลี่ยนเตียงด้วยเตียงเท่านั้น แม้อาราม ที่ตั้งอาราม วิหาร ที่ตั้งวิหาร ตั่ง หมอนอิง และหมอนหนุน ก็พึงแลกเปลี่ยนได้. นัยนี้มีแม้ในตั่ง หมอนอิง และหมอนหนุนทั้งหลาย. เพราะในวัตถุเหล่านั้น สิ่งที่ควรและไม่ควรก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ในบรรดาสิ่งที่ควรและไม่ควรนั้น สิ่งที่ไม่ควรไม่พึงใช้สอย สิ่งที่ควรพึงใช้สอยด้วยการใช้สอยแบบของสงฆ์. พึงแลกเปลี่ยนสิ่งที่ไม่ควร หรือสิ่งที่ควรที่มีราคาแพง แล้วรับวัตถุตามที่กล่าวมาแล้วได้. ส่วนหมอนอิงและหมอนหนุนที่ไม่จัดเป็นครุภัณฑ์นั้นไม่มีเลย. ලොහකුම්භී ලොහභාණකං ලොහකටාහන්ති ඉමානි තීණි මහන්තානි වා හොන්තු ඛුද්දකානි වා අන්තමසො පසතමත්තඋදකගණ්හනකානිපි ගරුභණ්ඩානියෙව. ලොහවාරකො පන කාළලොහතම්බලොහවට්ටලොහකංසලොහානං යෙන කෙනචි කතො සීහළදීපෙ පාදගණ්හනකො භාජෙතබ්බො. පාදො ච නාම මගධනාළියා පඤ්චනාළිමත්තං ගණ්හාති, තතො අධිකගණ්හනකො ගරුභණ්ඩං. ඉමානි තාව පාළියං ආගතානි ලොහභාජනානි. หม้อโลหะ, อ่างโลหะ, กระทะโลหะ ทั้ง ๓ อย่างนี้ จะใหญ่หรือเล็กก็ตาม แม้ที่สุดจะจุน้ำได้เพียงหนึ่งกอบมือ ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น. ส่วนคนโทโลหะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เหล็กดำ ทองแดง ทองเหลือง หรือสำริด ที่จุน้ำได้ ๑ บาท ในสีหฬทวีป พึงแบ่งปันได้. และที่ชื่อว่า บาท นั้น จุน้ำได้ประมาณ ๕ ทะนาน ด้วยทะนานชาวมคธ ภาชนะที่จุน้ำได้มากกว่านั้นเป็นครุภัณฑ์. ภาชนะโลหะเหล่านี้ที่มาในพระบาลีมีเท่านี้ก่อน. පාළියං පන අනාගතානිපි භිඞ්ගාරපටිග්ගහඋළුඞ්කදබ්බිකටච්ඡුපාතිතට්ටකසරකසමුග්ගඅඞ්ගාරකපල්ලධූමකටච්ඡුආදීනි ඛුද්දකානි වා මහන්තානි වා සබ්බානි ගරුභණ්ඩානි. පත්තො, අයථාලකං, තම්බලොහථාලකන්ති ඉමානි පන භාජනීයානි. කංසලොහවට්ටලොහභාජනවිකති සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටා වා වට්ටති, පුග්ගලිකපරිභොගෙන න වට්ටති. කංසලොහාදිභාජනං [Pg.80] සඞ්ඝස්ස දින්නම්පි හි පාරිහාරියං න වට්ටති. ‘‘ගිහිවිකටනිහාරෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති මහාපච්චරියං වුත්තං. ส่วนภาชนะที่ไม่ได้มาในพระบาลี เช่น เต้าน้ำ, กระโถน, จวัก, ทัพพี, ช้อน, ถาด, จาน, จอกน้ำ, ผอบ, กระทะไฟ, ช้อนตักควัน เป็นต้น จะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์. ส่วนบาตร, ถาดเหล็ก, ถาดทองแดง เหล่านี้พึงแบ่งปันได้. ภาชนะพิเศษที่ทำด้วยสำริดหรือทองเหลือง จะใช้สอยแบบของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์ทำเป็นพิเศษก็ควร แต่จะใช้สอยแบบของส่วนบุคคลไม่ควร. เพราะภาชนะที่ทำด้วยสำริดเป็นต้น แม้ถวายแก่สงฆ์แล้ว ก็ไม่ควรนำติดตัวไปใช้สอย. ในมหาปัจจรีกล่าวว่า 'พึงใช้สอยตามแบบที่คฤหัสถ์ทำเป็นพิเศษเท่านั้น'. ඨපෙත්වා පන භාජනවිකතිං අඤ්ඤස්මිම්පි කප්පියලොහභණ්ඩෙ – අඤ්ජනී, අඤ්ජනිසලාකා, කණ්ණමලහරණී, සූචි, පණ්ණසූචි, ඛුද්දකො, පිප්ඵලකො, ඛුද්දකං, ආරකණ්ටකං, කුඤ්චිකා, තාළං, කත්තරයට්ඨි වෙධකො, නත්ථුදානං, භින්දිවාලො, ලොහකූටො, ලොහකුට්ටි, ලොහගුළො, ලොහපිණ්ඩි, ලොහචක්කලිකං, අඤ්ඤම්පි විප්පකතලොහභණ්ඩං භාජනීයං. ධූමනෙත්තඵාලදීපරුක්ඛදීපකපල්ලකඔලම්බකදීපඉත්ථිපුරිසතිරච්ඡානගතරූපකානි පන අඤ්ඤානි වා භිත්තිච්ඡදනකවාටාදීසු උපනෙතබ්බානි, අන්තමසො ලොහඛිලකං උපාදාය සබ්බානි ලොහභණ්ඩානි ගරුභණ්ඩානියෙව හොන්ති, අත්තනා ලද්ධානිපි පරිහරිත්වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන න පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති. තිපුභණ්ඩෙපි එසෙව නයො. ඛීරපාසාණමයානි තට්ටකසරකාදීනි ගරුභණ්ඩානියෙව. ส่วนยกเว้นภาชนะพิเศษแล้ว ในบรรดาเครื่องโลหะที่ควรอื่นๆ คือ กล่องยาหยอดตา, ไม้ยาหยอดตา, ไม้แคะหู, เข็ม, เหล็กจาร, มีดเล็ก, สว่านเล็ก, ลูกกุญแจ, แม่กุญแจ, ปลอกไม้เท้า, ไม้สำหรับหยอดจมูก, ส้อม, ค้อนโลหะ, สิ่วโลหะ, ลูกโลหะ, ก้อนโลหะ, วงล้อโลหะ และเครื่องโลหะอื่นๆ ที่ยังไม่ได้แปรรูป พึงแบ่งปันได้. ส่วนกล้องยาสูบ, ผาลไถ, เชิงเทียน, ถาดรองตะเกียง, ตะเกียงแขวน, รูปผู้หญิง ผู้ชาย และสัตว์เดรัจฉาน หรือสิ่งอื่นๆ ที่พึงนำไปติดไว้ที่ฝาผนัง หลังคา และบานประตูเป็นต้น แม้ที่สุดจะเริ่มแต่ตะปูโลหะ เครื่องโลหะทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น แม้จะได้มาเอง ก็ไม่พึงเก็บรักษาไว้ใช้สอยแบบของส่วนบุคคล จะใช้สอยแบบของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์ทำเป็นพิเศษก็ควร. ในเครื่องดีบุกและเครื่องตะกั่ว ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. จานและจอกน้ำเป็นต้น ที่ทำด้วยหินขาว (หินอ่อน) ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น. ඝටකො පන තෙලභාජනං වා පාදගණ්හනකතො අතිරෙකමෙව ගරුභණ්ඩං. සුවණ්ණරජතහාරකූටජාතිඵලිකභාජනානි ගිහිවිකටානිපි න වට්ටන්ති, පගෙව සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන වා. සෙනාසනපරිභොගෙ පන ආමාසම්පි අනාමාසම්පි සබ්බං වට්ටති. ส่วนหม้อน้ำหรือภาชนะน้ำมันที่จุน้ำได้มากกว่า ๑ บาทเท่านั้น เป็นครุภัณฑ์. ภาชนะทอง ภาชนะเงิน ภาชนะทองเหลือง และภาชนะแก้วผลึกแท้ แม้เป็นของที่คฤหัสถ์ทำเป็นพิเศษก็ไม่ควรใช้สอย จะกล่าวไปไยถึงการใช้สอยแบบของสงฆ์หรือแบบของส่วนบุคคล. ส่วนในการใช้สอยเสนาสนะ สิ่งของทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นของที่ควรสัมผัสหรือของที่ไม่ควรสัมผัส ก็ควรใช้สอยได้. වාසිආදීසු යාය වාසියා ඨපෙත්වා දණ්ඩකට්ඨච්ඡෙදනං වා උච්ඡුතච්ඡනං වා අඤ්ඤං මහාකම්මං කාතුං න සක්කා, අයං භාජනීයා. තතො මහත්තරී යෙන කෙනචි ආකාරෙන කතා වාසි ගරුභණ්ඩමෙව. ඵරසු පන අන්තමසො වෙජ්ජානං සිරාවෙධනඵරසුපි ගරුභණ්ඩමෙව. කුඨාරියං ඵරසුසදිසො එව විනිච්ඡයො. යා පන ආවුධසඞ්ඛෙපෙන කතා, අයං අනාමාසා. කුදාලො අන්තමසො චතුරඞ්ගුලමත්තොපි ගරුභණ්ඩමෙව. නිඛාදනං චතුරස්සමුඛං වා හොතු දොණිමුඛං වා වඞ්කං වා උජුකං වා, අන්තමසො සම්මුඤ්ජනිදණ්ඩකවෙධනම්පි දණ්ඩබද්ධං චෙ, ගරුභණ්ඩමෙව. සම්මුඤ්ජනිදණ්ඩඛණනකං පන අදණ්ඩකං ඵලමත්තමෙව, යං සක්කා සිපාටිකාය පක්ඛිපිත්වා පරිහරිතුං, තං භාජනීයං. සිඛරම්පි නිඛාදනෙනෙව සඞ්ගහිතං. යෙහි මනුස්සෙහි විහාරෙ වාසිආදීනි දින්නානි හොන්ති, තෙ ච ඝරෙ දඩ්ඪෙ වා [Pg.81] චොරෙහි වා විලුත්තෙ ‘‘දෙථ නො, භන්තෙ, උපකරණෙ, පුන පාකතිකෙ කරිස්සාමා’’ති වදන්ති, දාතබ්බා. සචෙ ආහරන්ති, න වාරෙතබ්බා; අනාහරන්තාපි න චොදෙතබ්බා. ในบรรดาเครื่องมือมีมีดเล็กเป็นต้น มีดเล็กใดที่ไม่อาจใช้ทำงานใหญ่ได้ นอกจากใช้ตัดไม้สีฟันหรือปอกอ้อย มีดเล็กนั้นพึงแบ่งได้. มีดเล็กที่ใหญ่กว่านั้น ไม่ว่าจะทำด้วยลักษณะใด ย่อมเป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. ส่วนขวาน แม้ขวานที่หมอใช้เจาะเส้นเลือดก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. ในเรื่องมีดพร้า ก็มีการวินิจฉัยเช่นเดียวกับขวาน. ส่วนมีดที่ทำเป็นอาวุธนั้น ไม่พึงจับต้อง. จอบ แม้มีขนาดเพียงสี่นิ้ว ก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. สิ่ว ไม่ว่าจะเป็นปากสี่เหลี่ยม ปากราง โค้ง หรือตรง แม้สิ่วที่ใช้เจาะด้ามไม้กวาด หากมีด้ามจับ ก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. ส่วนสิ่วที่ใช้เจาะด้ามไม้กวาด หากไม่มีด้าม มีแต่ส่วนคม ซึ่งสามารถใส่ในถุงเล็กๆ พกพาไปได้ สิ่วชนิดนั้นพึงแบ่งได้. สว่านก็สงเคราะห์เข้ากับสิ่ว. มนุษย์ทั้งหลายผู้ถวายมีดเล็กเป็นต้นไว้ในวิหาร หากบ้านของพวกเขาถูกไฟไหม้หรือถูกโจรปล้น แล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ ขอจงให้เครื่องมือแก่พวกข้าพเจ้าเถิด พวกข้าพเจ้าจะทำให้เป็นปกติอีกครั้ง" พึงให้ได้. หากพวกเขานำกลับไป ก็ไม่พึงห้าม และแม้ผู้ที่ไม่นำกลับไป ก็ไม่พึงตำหนิ. කම්මාරතට්ටකාරචුන්දකාරනළකාරමණිකාරපත්තබන්ධකානං අධිකරණිමුට්ඨිකසණ්ඩාසතුලාදීනි සබ්බානි ලොහමයඋපකරණානි සඞ්ඝෙ දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩානි. තිපුකොට්ටකසුවණ්ණකාරචම්මකාරඋපකරණෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – තිපුකොට්ටකඋපකරණෙසුපි තිපුච්ඡෙදනසත්ථකං, සුවණ්ණකාරඋපකරණෙසු සුවණ්ණච්ඡෙදනසත්ථකං, චම්මකාරඋපකරණෙසු කතපරිකම්මචම්මඡිද්දනකං ඛුද්දකසත්ථකන්ති ඉමානි භාජනීයභණ්ඩානි. නහාපිතතුන්නකාරඋපකරණෙසුපි ඨපෙත්වා මහාකත්තරිං මහාසණ්ඩාසං මහාපිප්ඵලකඤ්ච සබ්බං භාජනීයං. මහාකත්තරිආදීනි ගරුභණ්ඩානි. เครื่องมือโลหะทั้งหมด เช่น ทั่ง ค้อน คีม คันชั่ง เป็นต้น ของช่างเหล็ก ช่างไม้ ช่างกลึง ช่างสานเสื่อ ช่างเจียระไนพลอย และช่างซ่อมบาตร ย่อมเป็นครุภัณฑ์นับตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์. ในเครื่องมือของช่างตัดดีบุก ช่างทอง และช่างหนัง ก็มีนัยเดียวกัน. แต่มีข้อแตกต่างดังนี้ คือ มีดเล็กสำหรับตัดดีบุกในเครื่องมือของช่างตัดดีบุก, มีดเล็กสำหรับตัดทองในเครื่องมือของช่างทอง, และมีดเล็กสำหรับเจาะหนังที่ผ่านการเตรียมแล้วในเครื่องมือของช่างหนัง สิ่งเหล่านี้เป็นภชนียภัณฑ์. ในเครื่องมือของช่างตัดผมและช่างเย็บผ้า นอกจากกรรไกรใหญ่ คีมใหญ่ และมีดโกนใหญ่แล้ว สิ่งอื่นทั้งหมดเป็นภชนียภัณฑ์. กรรไกรใหญ่เป็นต้น เป็นครุภัณฑ์. වල්ලිආදීසු වෙත්තවල්ලිආදිකා යා කාචි අඩ්ඪබාහුප්පමාණා වල්ලි සඞ්ඝස්ස දින්නා වා තත්ථජාතකා වා රක්ඛිතගොපිතා ගරුභණ්ඩං හොති, සා සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ සචෙ අතිරෙකා හොති, පුග්ගලිකකම්මෙපි උපනෙතුං වට්ටති; අරක්ඛිතා පන ගරුභණ්ඩමෙව න හොති. සුත්තමකචිවාකනාළිකෙරහීරචම්මමයා රජ්ජුකා වා යොත්තානි වා වාකෙ ච නාළිකෙරහීරෙ ච වට්ටෙත්වා කතා එකවට්ටා වා ද්විවට්ටා වා සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං. සුත්තං පන අවට්ටෙත්වා දින්නං මකචිවාකනාළිකෙරහීරා ච භාජනීයා. යෙහි පනෙතානි රජ්ජුකයොත්තාදීනි දින්නානි හොන්ති, තෙ අත්තනො කරණීයෙන හරන්තා න වාරෙතබ්බා. ในบรรดาเถาวัลย์เป็นต้น เถาวัลย์ใดๆ ที่มีขนาดเท่าครึ่งแขน เช่น หวาย เป็นต้น ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี ย่อมเป็นครุภัณฑ์. หากเถาวัลย์นั้นเหลือใช้หลังจากงานของสงฆ์และงานเจดีย์เสร็จสิ้นแล้ว ก็พึงนำไปใช้ในกิจส่วนตัวได้. ส่วนเถาวัลย์ที่ไม่ได้รับการดูแลรักษา ย่อมไม่เป็นครุภัณฑ์. เชือกหรือสายหนังที่ทำจากด้าย ปอ ใยมะพร้าว หรือหนัง ที่ถักเป็นเกลียวหนึ่งหรือสองเกลียว ย่อมเป็นครุภัณฑ์นับตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์. ส่วนด้ายที่ยังไม่ได้ถัก และปอหรือใยมะพร้าวที่ถวายโดยยังไม่ได้ถัก ย่อมเป็นภชนียภัณฑ์. หากทายกผู้ถวายเชือกและสายหนังเป็นต้นเหล่านั้น นำกลับไปใช้ในกิจของตน ก็ไม่พึงห้าม. යො කොචි අන්තමසො අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩමත්තොපි වෙළු සඞ්ඝස්ස දින්නො වා තත්ථජාතකො වා රක්ඛිතගොපිතො ගරුභණ්ඩං, සොපි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකො පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. පාදගණ්හනකතෙලනාළි පන කත්තරයට්ඨි, උපාහනදණ්ඩකො, ඡත්තදණ්ඩො, ඡත්තසලාකාති ඉදමෙත්ථ භාජනීයභණ්ඩං. දඩ්ඪගෙහමනුස්සා ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තා න වාරෙතබ්බා. රක්ඛිතගොපිතං වෙළුං ගණ්හන්තෙන සමකං වා අතිරෙකං වා ථාවරං අන්තමසො තංඅග්ඝනකම්පි ඵාතිකම්මං කත්වා ගහෙතබ්බො[Pg.82]. ඵාතිකම්මං අකත්වා ගණ්හන්තෙන තත්ථෙව වළඤ්ජෙතබ්බො, ගමනකාලෙ සඞ්ඝිකාවාසෙ ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං. අසතියා ගහෙත්වා ගතෙන පහිණිත්වා දාතබ්බො. දෙසන්තරං ගතෙන සම්පත්තවිහාරෙ සඞ්ඝිකාවාසෙ ඨපෙතබ්බො. ไม้ไผ่ใดๆ แม้มีขนาดเท่าด้ามเข็มยาวแปดนิ้ว ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี ย่อมเป็นครุภัณฑ์. หากไม้ไผ่นั้นเหลือใช้หลังจากงานของสงฆ์และงานเจดีย์เสร็จสิ้นแล้ว ก็พึงให้แก่บุคคลได้. ส่วนกระบอกน้ำมันที่จุได้หนึ่งปาทะ ไม้เท้า ไม้สำหรับเกี่ยวรองเท้า ด้ามร่ม และซี่ร่ม สิ่งเหล่านี้เป็นภชนียภัณฑ์ในหมวดไม้ไผ่. มนุษย์ผู้มีบ้านถูกไฟไหม้ หากนำไม้ไผ่ไป ก็ไม่พึงห้าม. ภิกษุผู้จะนำไม้ไผ่ที่ได้รับการดูแลรักษาอย่างดีไป พึงกระทำฟาติกรรม (การเพิ่มพูน) ด้วยวัตถุถาวรที่เท่าเทียมหรือมากกว่า หรือแม้แต่มีมูลค่าเท่ากับไม้ไผ่นั้น. หากนำไปโดยไม่กระทำฟาติกรรม พึงใช้สอยในอารามนั้นเท่านั้น และเมื่อจะเดินทางไป พึงวางไว้ในสังฆิกาวาสแล้วจึงไป. ภิกษุผู้เผลอเรอแล้วนำไป พึงส่งคืนให้. ภิกษุผู้ไปถึงต่างแดนแล้ว พึงวางไว้ในสังฆิกาวาสของวิหารที่ไปถึง. තිණන්ති මුඤ්ජං පබ්බජඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං යංකිඤ්චි තිණං. යත්ථ පන තිණං නත්ථි, තත්ථ පණ්ණෙහි ඡාදෙන්ති; තස්මා පණ්ණම්පි තිණෙනෙව සඞ්ගහිතං. ඉති මුඤ්ජාදීසු යංකිඤ්චි මුට්ඨිප්පමාණම්පි තිණං තාලපණ්ණාදීසු ච එකං පණ්ණම්පි සඞ්ඝස්ස දින්නං වා තත්ථජාතකං වා බහාරාමෙ සඞ්ඝස්ස තිණවත්ථුතො ජාතතිණං වා රක්ඛිතගොපිතං ගරුභණ්ඩං හොති, තම්පි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකං පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. දඩ්ඪගෙහමනුස්සා ගහෙත්වා ගච්ඡන්තා න වාරෙතබ්බා. අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණොපි රිත්තපොත්ථකො ගරුභණ්ඩමෙව. คำว่า "หญ้า" หมายถึงหญ้าใดๆ ที่เหลือจากหญ้ามุญชะและหญ้าปัพพชะ. ส่วนในที่ที่ไม่มีหญ้า พวกเขาก็ใช้ใบไม้มุง ดังนั้น ใบไม้จึงสงเคราะห์เข้ากับหญ้า. ดังนั้น หญ้าใดๆ แม้เพียงกำมือเดียวในบรรดาหญ้ามุญชะเป็นต้น หรือใบไม้หนึ่งใบในบรรดาใบตาลเป็นต้น ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ หรือหญ้าที่เกิดในทุ่งหญ้าของสงฆ์นอกอาราม และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี ย่อมเป็นครุภัณฑ์. หญ้าและใบไม้นั้น หากเหลือใช้หลังจากงานของสงฆ์และงานเจดีย์เสร็จสิ้นแล้ว ก็พึงให้แก่บุคคลได้. มนุษย์ผู้มีบ้านถูกไฟไหม้ หากนำไป ก็ไม่พึงห้าม. แม้ใบลานเปล่าที่มีขนาดแปดนิ้ว ก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น. මත්තිකා පකතිමත්තිකා වා හොතු පඤ්චවණ්ණා වා සුධා වා සජ්ජුරසකඞ්ගුට්ඨසිලෙසාදීසු වා යංකිඤ්චි, දුල්ලභට්ඨානෙ ආනෙත්වා වා දින්නං තත්ථජාතකං වා රක්ඛිතගොපිතං තාලඵලපක්කමත්තං ගරුභණ්ඩං හොති. තම්පි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච නිට්ඨිතෙ අතිරෙකං පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. හිඞ්ගුහිඞ්ගුලකහරිතාලමනොසිලඤ්ජනානි පන භාජනීයභණ්ඩානි. ดิน ไม่ว่าจะเป็นดินธรรมดา ดินห้าสี หรือปูนขาว หรือสิ่งใดๆ ในบรรดาชันสน ยางไม้ หรือกาวเป็นต้น ที่นำมาถวายในที่หายาก หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี มีขนาดเท่าผลตาลสุก ย่อมเป็นครุภัณฑ์. ดินและยางไม้นั้น หากเหลือใช้หลังจากงานของสงฆ์และงานเจดีย์เสร็จสิ้นแล้ว ก็พึงให้แก่บุคคลได้. ส่วนหิงคุ หิงคุลี หริตาล มโนศิลา และอัญชัน เป็นภชนียภัณฑ์. දාරුභණ්ඩෙ යො කොචි අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩමත්තොපි දාරුභණ්ඩකො දාරුදුල්ලභට්ඨානෙ සඞ්ඝස්ස දින්නො වා තත්ථජාතකො වා රක්ඛිතගොපිතො, අයං ගරුභණ්ඩං හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන සබ්බම්පි දාරුවෙළුචම්මපාසාණාදිවිකතිං දාරුභණ්ඩෙන සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස ආසන්දිකො උප්පන්නො හොතී’’ති ඉතො පට්ඨාය දාරුභණ්ඩවිනිච්ඡයො වුත්තො. ในเรื่องเครื่องใช้ไม้ สิ่งใดๆ ที่เป็นเครื่องใช้ไม้ แม้มีขนาดเท่าด้ามเข็มยาวแปดนิ้ว ที่ถวายแก่สงฆ์ในที่ที่ไม้หายาก หรือเกิดในที่ดินของสงฆ์ และได้รับการดูแลรักษาอย่างดี สิ่งนั้นย่อมเป็นครุภัณฑ์ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. ส่วนในมหาอรรถกถา ได้รวบรวมสิ่งประดิษฐ์จากไม้ ไผ่ หนัง หิน เป็นต้น ทั้งหมดเข้ากับเครื่องใช้ไม้ แล้วกล่าววินิจฉัยเรื่องเครื่องใช้ไม้ตั้งแต่ข้อความว่า "ในสมัยนั้น ม้านั่งของสงฆ์เกิดขึ้นแล้ว" เป็นต้น. තත්‍රායං අත්ථුද්ධාරො, ආසන්දිකො, සත්තඞ්ගො, භද්දපීඨං, පීඨිකා, එළකපාදකපීඨං, ආමලකවට්ටකපීඨං, ඵලකං, කොච්ඡං, පලාලපීඨකන්ති ඉමෙසු [Pg.83] තාව යංකිඤ්චි ඛුද්දකං වා හොතු මහන්තං වා, සඞ්ඝස්ස දින්නං ගරුභණ්ඩං හොති. පලාලපීඨෙන චෙත්ථ කදලිපත්තාදිපීඨානිපි සඞ්ගහිතානි. බ්‍යග්ඝචම්මඔනද්ධම්පි වාළරූපපරික්ඛිත්තං, රතනපරිසිබ්බිතං, කොච්ඡකං ගරුභණ්ඩමෙව. ในมหาอรรถกถานั้น (และในบาลีบทว่า เตน โข ปน เป็นต้นนั้น) นี้คือการแสดงอรรถที่พึงได้ ก่อนอื่น ในบรรดาเตียงและตั่งเหล่านี้ คือ อาสันดิกะ (เตียงที่มีขาเกิน 1 ศอก 1 คืบ), สัตตังคะ (เตียงที่มีองค์ 7), ภัททปิฏฐะ (ตั่งสี่เหลี่ยมที่สานด้วยหวายอย่างดี), ปิฏฐิกา (ตั่งเล็กที่ถักด้วยผ้า), เอฬกปาทกปิฏฐะ (ตั่งที่มีขาเหมือนเท้าแกะ), อามลกวัฏฏกปิฏฐะ (ตั่งกลมที่มีขามากมีรูปทรงเหมือนผลมะขามป้อม), ผลกะ (แผ่นกระดาน), โคจฉะ (เครื่องปูลาด), ปลาลปิฏฐกะ (ตั่งฟาง) สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ที่ถวายแก่สงฆ์ ย่อมเป็นครุภัณฑ์ ในบรรดาเตียงและตั่งเหล่านี้ คำว่า ตั่งฟาง ย่อมรวมถึงตั่งที่ทำด้วยใบกล้วยเป็นต้นด้วย แม้แต่โคจฉะ (เครื่องปูลาด) ที่หุ้มด้วยหนังเสือ ที่ประดับด้วยรูปสัตว์ร้าย ที่เย็บด้วยด้ายทองด้ายเงินและรัตนะ ก็เป็นครุภัณฑ์เช่นกัน වඞ්කඵලකං, දීඝඵලකං, චීවරධොවනඵලකං, ඝට්ටනඵලකං, ඝට්ටනමුග්ගරො, දන්තකට්ඨච්ඡෙදනගණ්ඨිකා, දණ්ඩමුග්ගරො, අම්බණං, රජනදොණි, උදකපටිච්ඡකො, දාරුමයො වා දන්තමයො වා වෙළුමයො වා සපාදකොපි අපාදකොපි සමුග්ගො, මඤ්ජූසා, පාදගණ්හනකතො අතිරෙකප්පමාණො කරණ්ඩො, උදකදොණි, උදකකටාහං, උළුඞ්කො, කටච්ඡු, පානීයසරාවං, පානීයසඞ්ඛොති එතෙසුපි යංකිඤ්චි සඞ්ඝෙ දින්නං ගරුභණ්ඩං. සඞ්ඛථාලකං පන භාජනීයං, තථා දාරුමයො උදකතුම්බො. แผ่นกระดานโค้ง, แผ่นกระดานยาว, แผ่นกระดานสำหรับซักจีวร, แผ่นกระดานสำหรับทุบจีวร, ไม้ทุบสำหรับทุบจีวร, ท่อนไม้เล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน, ไม้ทุบมีด้าม, เรือ, อัมพณะ (รางสำหรับเก็บน้ำดื่ม), ราชนโทณิ (รางสำหรับใส่น้ำย้อม), อุทกปฏิจฉกะ (ภาชนะสำหรับรองน้ำบีบจีวร), สมุก (ภาชนะมีฝาปิด) ที่ทำด้วยไม้ หรืองาช้าง หรือไม้ไผ่ มีขาหรือไม่มีขา, มัญชูสา (หีบหรือกล่อง), กรณฑ์ (กล่อง) ที่มีขนาดเกินกว่าที่บรรจุได้หนึ่งบาท, อุทกโทณิ (รางเก็บน้ำ), อุทกกฏาหะ (หม้อน้ำ), อุลุงกะ (กระบวยตักน้ำ), กฏัจฉุ (ทัพพีหรือช้อน), ปานียสราวะ (ถ้วยน้ำดื่ม), ปานียสังขะ (สังข์สำหรับน้ำดื่ม) สิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาของใช้เหล่านี้ที่ถวายแก่สงฆ์ ย่อมเป็นครุภัณฑ์ ส่วนสังขถาลกะ (ถ้วยสังข์เล็ก) เป็นภาชนียะ (ของที่แบ่งได้) เช่นเดียวกัน อุทกตุมพะ (กระบอกน้ำ) ที่ทำด้วยไม้ ก็พึงแบ่งได้เช่นนั้น පාදකථලිකමණ්ඩලං දාරුමයං වා හොතු චොළපණ්ණාදිමයං වා සබ්බං ගරුභණ්ඩං. ආධාරකො පත්තපිධානං, තාලවණ්ටං, බීජනී, චඞ්කොටකං, පච්ඡි, යට්ඨිසම්මුඤ්ජනී මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනීති එතෙසුපි යංකිඤ්චි ඛුද්දකං වා මහන්තං වා දාරුවෙළුපණ්ණචම්මාදීසු යෙන කෙනචි කතං ගරුභණ්ඩමෙව. ปาทกถลิกมณฑละ (แผ่นรองเท้าที่มีลักษณะกลมเหมือนเศษหม้อขัดเท้า) ไม่ว่าทำด้วยไม้ หรือทำด้วยผ้า ใบไม้เป็นต้น ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ อาธารกะ (เชิงบาตร), ปัตตปิธานะ (ฝาบาตร), ตาลวัณฏะ (พัดใบตาล), พีชนี (พัดสี่เหลี่ยม), จังกฏกะ (ตะกร้าดอกไม้), ปัจฉิ (ตะกร้า), ยัฏฐิสัมมุญชนี (ไม้กวาดมีด้าม), มุฏฐิสัมมุญชนี (ไม้กวาดกำมือ) สิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาของใช้เหล่านี้ ไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ที่ทำด้วยไม้ ไผ่ ใบไม้ หนังสัตว์เป็นต้น ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น ථම්භතුලාසොපානඵලකාදීසු දාරුමයං වා පාසාණමයං වා යංකිඤ්චි ගෙහසම්භාරරූපං, යො කොචි කටසාරකො, යංකිඤ්චි භූමත්ථරණං, යංකිඤ්චි අකප්පියචම්මං, සබ්බං සඞ්ඝෙ දින්නං ගරුභණ්ඩං, භූමත්ථරණං කාතුං වට්ටති. එළකචම්මං පන පච්චත්ථරණගතිකං හොති, තම්පි ගරුභණ්ඩමෙව. කප්පියචම්මානි භාජනීයානි. කුරුන්දියං පන ‘‘සබ්බං මඤ්චප්පමාණං චම්මං ගරුභණ්ඩ’’න්ති වුත්තං. ในบรรดาเสา คาน บันได แผ่นกระดานเป็นต้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นส่วนประกอบของอาคาร ไม่ว่าทำด้วยไม้หรือหิน, เสื่อใดๆ, เครื่องปูพื้นใดๆ, หนังสัตว์ที่ไม่ควรใดๆ ทั้งหมดนั้นที่ถวายแก่สงฆ์ เป็นครุภัณฑ์ เครื่องปูพื้นนั้นควรทำได้ ส่วนหนังแกะเป็นเช่นเดียวกับเครื่องปูลาด หนังแกะนั้นก็เป็นครุภัณฑ์เช่นกัน หนังสัตว์ที่ควรเป็นภาชนียะ แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า "หนังสัตว์ทั้งหมดที่มีขนาดเท่าเตียง เป็นครุภัณฑ์" උදුක්ඛලං, මුසලං, සුප්පං, නිසදං, නිසදපොතො, පාසාණදොණි, පාසාණකටාහං, තුරිවෙමභස්තාදි සබ්බං පෙසකාරාදිභණ්ඩං, සබ්බං කසිභණ්ඩං, සබ්බං චක්කයුත්තකයානං ගරුභණ්ඩමෙව. මඤ්චපාදො, මඤ්චඅටනී, පීඨපාදො, පීඨඅටනී, වාසිඵරසුආදීනං දණ්ඩාති එතෙසු යංකිඤ්චි විප්පකතතච්ඡනකම්මං අනිට්ඨිතමෙව භාජනීයං, තච්ඡිතමට්ඨං පන ගරුභණ්ඩං හොති. අනුඤ්ඤාතවාසියා පන දණ්ඩො ඡත්තමුට්ඨිපණ්ණං කත්තරයට්ඨි උපාහනා අරණිසහිතං ධම්මකරණො පාදගණ්හනකතො අනතිරිත්තං ආමලකතුම්බං ආමලකඝටො ලාබුකතුම්බං ලාබුඝටො විසාණකතුම්බන්ති සබ්බමෙතං භාජනීයං, තතො මහන්තතරං ගරුභණ්ඩං. ครก, สาก, กระด้งหรือตะแกรง, หินบด, ลูกหินบด, รางหิน, หม้อหิน, เครื่องมือของช่างทอผ้าเป็นต้นทั้งหมด (เช่น กระสวย ฟืม ถุงหนัง), เครื่องมือทำนาทั้งหมด, ยานพาหนะที่มีล้อทั้งหมด เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น ขาเตียง, ไม้ขอบเตียง, ขาตั่ง, ไม้ขอบตั่ง, ด้ามมีด ขวานเป็นต้น ในบรรดาของใช้เหล่านี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ยังไม่เสร็จสิ้นการถากการเหลา เป็นภาชนียะเท่านั้น แต่สิ่งที่ถากเหลาเสร็จแล้วและเรียบร้อยดี เป็นครุภัณฑ์ ส่วนด้ามมีดหรือขวานที่ได้รับอนุญาต, ฉัตร, ฉัตรมุฏฐิปัณณะ (ใบตาลที่ถือด้วยกำมือ), ไม้เท้า, รองเท้า, อรณิสหิตะ (ชุดไม้สีไฟ), ธัมมกรณะ (เครื่องกรองน้ำ), อามลกตุมพะ (กระบอกน้ำ) ที่มีขนาดไม่เกินหนึ่งบาท, อามลกฆฏะ (หม้อน้ำ), ลาพุกตุมพะ (กระบอกน้ำน้ำเต้า), ลาพุฆฏะ (หม้อน้ำน้ำเต้า), วิสาณตุมพะ (กระบอกน้ำเขาสัตว์) ทั้งหมดนี้เป็นภาชนียะ สิ่งที่ใหญ่กว่านั้น เป็นครุภัณฑ์ හත්ථිදන්තො [Pg.84] වා යංකිඤ්චි විසාණං වා අතච්ඡිතං යථාජාතමෙව භාජනීයං, තෙහි කතමඤ්චපාදාදීසු පුරිමසදිසොයෙව විනිච්ඡයො. තච්ඡිතනිට්ඨිතොපි හිඞ්ගුකරණ්ඩකො අඤ්ජනකරණ්ඩකො ගණ්ඨිකා විධො අඤ්ජනී අඤ්ජනිසලාකා උදකපුඤ්ඡනීති ඉදං සබ්බං භාජනීයමෙව. งาช้างหรือเขาสัตว์ใดๆ ที่ยังไม่ได้เหลา ยังคงสภาพเดิม เป็นภาชนียะ ในบรรดาขาเตียงเป็นต้นที่ทำด้วยงาช้างหรือเขาสัตว์เหล่านั้น การวินิจฉัยก็เป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้วก่อนหน้านี้ แม้สิ่งที่เหลาเสร็จแล้ว คือ กรณฑ์ใส่หิงคุ, กรณฑ์ใส่ยาหยอดตา, ลูกปัด, วิธะ (ลูกปัดข้าพรรณ), อัญชนี (กระบอกยาหยอดตา), อัญชนีสลากา (ไม้สำหรับยาหยอดตา), อุทกปุญฉนี (ผ้าเช็ดน้ำ) ทั้งหมดนี้เป็นภาชนียะเท่านั้น นี้คือการแสดงอรรถในมหาอรรถกถานั้น (และในบาลีบทว่า เตน โข ปน สมเยน เป็นต้นนั้น) මත්තිකාභණ්ඩෙ සබ්බං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං ඝටපිඨරාදිකුලාලභාජනං පත්තකටාහං අඞ්ගාරකටාහං ධූමදානකං දීපරුක්ඛකො දීපකපල්ලිකා චයනිට්ඨකා ඡදනිට්ඨකා ථූපිකාති සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං, පාදගණ්හනකතො අනතිරිත්තප්පමාණො පන ඝටකො පත්තං ථාලකං කඤ්චනකො කුණ්ඩිකාති ඉදමෙත්ථ භාජනීයභණ්ඩං. යථා ච මත්තිකාභණ්ඩෙ; එවං ලොහභණ්ඩෙපි කුණ්ඩිකා භාජනීයකොට්ඨාසමෙව භජතීති අයමෙත්ථ අනුපුබ්බිකථා. ในบรรดาเครื่องใช้ดินเผา ภาชนะของช่างหม้อทั้งหมดที่มนุษย์ใช้สอยทั้งภายในและภายนอก เช่น หม้อน้ำ หม้อข้าวเป็นต้น, ปัตตกฏาหะ (หม้อสำหรับเผาบาตร), อังคารกฏาหะ (ภาชนะใส่ถ่านไฟ), ธูมทานกะ (ภาชนะสำหรับรมควัน), ทีปรุกขกะ (เชิงเทียน), ทีปกปัลลิกา (ตะเกียงน้ำมัน), จยนอิฏฐกา (อิฐสำหรับก่อ), ฉทนอิฏฐกา (อิฐสำหรับมุง), ถูปิกา (ยอดเจดีย์) ทั้งหมดนี้ที่ถวายแก่สงฆ์ ตั้งแต่เวลาที่ถวาย เป็นครุภัณฑ์ ส่วนภาชนะดินเผาที่มีขนาดไม่เกินหนึ่งบาท เช่น ฆฏกะ (หม้อเล็ก), บาตร, ถาลกะ (ถ้วยน้ำ), กัญจนกะ (ถ้วยน้ำหรืออ่าง), กุณฑิกา (หม้อน้ำหรือกาต้มน้ำ) สิ่งเหล่านี้เป็นภาชนียภัณฑ์ และในเครื่องใช้ดินเผา กุณฑิกา จัดอยู่ในส่วนของภาชนียะฉันใด ในเครื่องใช้โลหะ กุณฑิกาก็จัดอยู่ในส่วนของภาชนียะฉันนั้น นี้คือเรื่องราวตามลำดับในการวินิจฉัยครุภัณฑ์นี้ අවිස්සජ්ජියවත්ථුකථා නිට්ඨිතා. เรื่องวัตถุที่ไม่ควรแจกจ่าย จบลงแล้ว නවකම්මදානකථා เรื่องการถวายกรรมใหม่ 323. භණ්ඩිකාට්ඨපනමත්තෙනාති ද්වාරබාහානං උපරි කපොතභණ්ඩිකයොජනමත්තෙන. පරිභණ්ඩකරණමත්තෙනාති ගොමයපරිභණ්ඩකසාවපරිභණ්ඩකරණමත්තෙන. ධූමකාලිකන්ති ඉදං යාවස්ස චිතකධූමො න පඤ්ඤායති, තාව අයං විහාරො එතස්සෙවාති එවං ධූමකාලෙ අපලොකෙත්වා කතපරියොසිතං විහාරං දෙන්ති. විප්පකතන්ති එත්ථ විප්පකතො නාම යාව ගොපානසියො න ආරොහන්ති. ගොපානසීසු පන ආරුළ්හාසු බහුකතො නාම හොති, තස්මා තතො පට්ඨාය න දාතබ්බො, කිඤ්චිදෙව සමාදපෙත්වා කාරෙස්සති. ඛුද්දකෙ විහාරෙ කම්මං ඔලොකෙත්වා ඡප්පඤ්චවස්සිකන්ති කම්මං ඔලොකෙත්වා චතුහත්ථවිහාරෙ චතුවස්සිකං, පඤ්චහත්ථෙ පඤ්චවස්සිකං, ඡහත්ථෙ ඡවස්සිකං දාතබ්බං. අඩ්ඪයොගො පන යස්මා සත්තට්ඨහත්ථො හොති, තස්මා එත්ථ ‘‘සත්තට්ඨවස්සික’’න්ති වුත්තං. සචෙ පන සො නවහත්ථො හොති නවවස්සිකම්පි දාතබ්බං. මහල්ලකෙ පන දසහත්ථෙ එකාදසහත්ථෙ විහාරෙ වා පාසාදෙ වා දසවස්සිකං වා එකාදසවස්සිකං වා දාතබ්බං. ද්වාදසහත්ථෙ පන තතො අධිකෙ වා ලොහපාසාදසදිසෙපි ද්වාදසවස්සිකමෙව දාතබ්බං, න තතො උත්තරි. ๓๒๓. คำว่า "เพียงแค่การวางเครื่องประดับ" หมายถึง เพียงแค่การติดเครื่องประดับเล็กๆ สำหรับนกพิราบไว้เหนือวงกบประตู คำว่า "เพียงแค่การตกแต่ง" หมายถึง เพียงแค่การตกแต่งด้วยมูลโค หรือการตกแต่งด้วยน้ำฝาด คำว่า "ธูมกาลิกะ" หมายถึง ตราบใดที่ควันจากกองฟืน (ในงานฌาปนกิจ) ของพระภิกษุผู้ได้รับกรรมใหม่นั้นยังไม่ปรากฏ วิหารนี้ก็เป็นภาระของพระภิกษุรูปนั้นเท่านั้น ดังนั้น ในช่วงเวลาที่มีควัน (คือตลอดอายุขัย) พวกเขาจึงบอกกล่าวและถวายวิหารที่สร้างเสร็จแล้ว คำว่า "วิปปักกตะ" ในที่นี้ หมายถึง วิหารที่ยังไม่เสร็จ ตราบใดที่ยังไม่ได้วางจันทัน แต่เมื่อวางจันทันแล้ว ชื่อว่า "สร้างเสร็จมากแล้ว" ดังนั้น ตั้งแต่เวลานั้นเป็นต้นไป ไม่ควรให้แก่พระภิกษุผู้ดูแลกรรมใหม่ (คือไม่ต้องให้สิทธิครอบครอง) แต่เจ้าของวิหารจะให้พระภิกษุรูปใดรูปหนึ่งรับผิดชอบและทำให้เสร็จ ในวิหารเล็กๆ เมื่อพิจารณาจากงานแล้ว ในวิหารขนาด 4 ศอก ควรให้กรรมใหม่ 4 ปี, ในวิหารขนาด 5 ศอก ควรให้ 5 ปี, ในวิหารขนาด 6 ศอก ควรให้ 6 ปี ส่วนอัฑฒโยคะ (เพิงหมาแหงน) เนื่องจากมีขนาด 7 หรือ 8 ศอก ดังนั้นในที่นี้จึงกล่าวว่า "7 หรือ 8 ปี" แต่ถ้าอัฑฒโยคะนั้นมีขนาด 9 ศอก ก็ควรให้กรรมใหม่ 9 ปี ส่วนในวิหารใหญ่หรือปราสาทที่มีขนาด 10 ศอก หรือ 11 ศอก ควรให้กรรมใหม่ 10 ปี หรือ 11 ปี แต่ในวิหารขนาด 12 ศอก หรือที่ใหญ่กว่านั้น หรือแม้แต่ในวิหารที่คล้ายกับโลหปราสาท ก็ควรให้กรรมใหม่ 12 ปีเท่านั้น ไม่ควรให้เกินกว่านั้น නවකම්මිකො [Pg.85] භික්ඛු අන්තොවස්සෙ තං ආවාසං ලභති, උතුකාලෙ පටිබාහිතුං න ලභති. සචෙ සො ආවාසො ජීරති, ආවාසසාමිකස්ස වා තස්ස වංසෙ උප්පන්නස්ස වා කස්සචි කථෙතබ්බං – ‘‘ආවාසො තෙ නස්සති, ජග්ගථ එතං ආවාස’’න්ති. සචෙ සො න සක්කොති, භික්ඛූහි ඤාතී වා උපට්ඨාකෙ වා සමාදපෙත්වා ජග්ගිතබ්බො. සචෙ තෙපි න සක්කොන්ති, සඞ්ඝිකෙන පච්චයෙන ජග්ගිතබ්බො. තස්මිම්පි අසති එකං ආවාසං විස්සජ්ජෙත්වා අවසෙසා ජග්ගිතබ්බා. බහූ විස්සජ්ජෙත්වා එකං සණ්ඨාපෙතුම්පි වට්ටතියෙව. ภิกษุผู้ประกอบในกรรมใหม่ ย่อมได้อาวาสนั้นในพรรษา ย่อมไม่ได้เพื่ออันห้ามในฤดูหนาวและฤดูร้อน. ถ้าอาวาสนั้นทรุดโทรม พึงบอกแก่เจ้าของอาวาส หรือแก่ใครคนใดคนหนึ่งที่เกิดในตระกูลของเจ้าของอาวาสนั้นว่า "อาวาสของท่านกำลังพินาศ จงดูแลรักษาอาวาสนี้เถิด". ถ้าเจ้าของอาวาสนั้นไม่สามารถ ภิกษุทั้งหลายพึงให้ญาติหรืออุปัฏฐากให้สมาทานแล้วดูแลรักษา. ถ้าญาติและอุปัฏฐากเหล่านั้นก็ไม่สามารถ พึงดูแลรักษาด้วยปัจจัยของสงฆ์. ถ้าปัจจัยของสงฆ์นั้นไม่มี พึงสละอาวาสหนึ่งแล้วดูแลรักษาอาวาสที่เหลือ. แม้สละอาวาสจำนวนมากแล้วให้อาวาสหนึ่งตั้งอยู่ก็ย่อมควรเท่านั้น. දුබ්භික්ඛෙ භික්ඛූසු පක්කන්තෙසු සබ්බෙ ආවාසා නස්සන්ති, තස්මා එකං වා ද්වෙ වා තයො වා ආවාසෙ විස්සජ්ජෙත්වා තතො යාගුභත්තචීවරාදීනි පරිභුඤ්ජන්තෙහි සෙසාවාසා ජග්ගිතබ්බායෙව. කුරුන්දියං පන වුත්තං ‘‘සඞ්ඝිකෙ පච්චයෙ අසති එකො භික්ඛු ‘තුය්හං එකං මඤ්චට්ඨානං ගහෙත්වා ජග්ගාහී’ති වත්තබ්බො. සචෙ බහුතරං ඉච්ඡති, තිභාගං වා උපඩ්ඪභාගං වා දත්වාපි ජග්ගාපෙතබ්බං. අථ ‘ථම්භමත්තමෙවෙත්ථ අවසිට්ඨං, බහුකම්මං කාතබ්බ’න්ති න ඉච්ඡති, ‘තුය්හං පුග්ගලිකමෙව කත්වා ජග්ග; එවම්පි හි සඞ්ඝස්ස භණ්ඩකට්ඨපනට්ඨානං නවකානඤ්ච වසනට්ඨානං ලභිස්සතී’ති ජග්ගාපෙතබ්බො. එවං ජග්ගිතො පන තස්මිං ජීවන්තෙ පුග්ගලිකො හොති, මතෙ සඞ්ඝිකොයෙව. සචෙ සද්ධිවිහාරිකානං දාතුකාමො හොති, කම්මං ඔලොකෙත්වා තිභාගං වා උපඩ්ඪං වා පුග්ගලිකං කත්වා ජග්ගාපෙතබ්බො. එවඤ්හි සද්ධිවිහාරිකානං දාතුං ලභති. එවං ජග්ගනකෙ පන අසති ‘එකං ආවාසං විස්සජ්ජෙත්වා’තිආදිනා නයෙන ජග්ගාපෙතබ්බො’’ති. ในสมัยที่อาหารหายาก เมื่อภิกษุทั้งหลายหลีกไปสู่ทิศอื่น อาวาสทั้งหลายย่อมพินาศทั้งหมด เพราะฉะนั้น ภิกษุทั้งหลายพึงสละอาวาสหนึ่ง หรือสอง หรือสาม แล้วบริโภคยาคู ภัต และจีวรเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากอาวาสเหล่านั้น แล้วพึงดูแลรักษาอาวาสที่เหลือเท่านั้น. ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า "เมื่อปัจจัยของสงฆ์ไม่มี พึงบอกภิกษุรูปหนึ่งว่า 'ท่านจงถือเอาที่ตั้งเตียงหนึ่งของท่านแล้วจงดูแลรักษาเถิด'. ถ้าต้องการมากกว่านั้น แม้ให้ส่วนที่สาม หรือส่วนครึ่งหนึ่งแล้วก็พึงให้ดูแลรักษา. ถ้าไม่ต้องการดูแลรักษาโดยคิดว่า 'ในอาวาสเก่านี้เหลือเพียงเสาเท่านั้น ต้องทำการซ่อมแซมมาก' พึงบอกว่า 'ท่านจงทำให้เป็นของส่วนตัวของท่านแล้วจงดูแลรักษาเถิด; เพราะแม้ให้เช่นนี้ สงฆ์ก็จะได้ที่เก็บของเล็กน้อยและที่อยู่ของภิกษุใหม่'. พึงให้ดูแลรักษาดังนี้. อาวาสที่ดูแลรักษาแล้วเช่นนี้ เมื่อภิกษุผู้ดูแลรักษานั้นยังมีชีวิตอยู่ ย่อมเป็นของส่วนตัว, เมื่อมรณภาพแล้ว ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น. ถ้าภิกษุนั้นต้องการจะให้แก่ศิษย์ผู้อยู่ร่วม พึงพิจารณาการงานแล้วทำให้เป็นของส่วนตัวส่วนที่สาม หรือส่วนครึ่งหนึ่ง แล้วพึงให้ดูแลรักษา. เพราะเมื่อให้ดูแลรักษาเช่นนี้ ย่อมได้ให้แก่ศิษย์ผู้อยู่ร่วม. ถ้าไม่มีภิกษุผู้ดูแลรักษาเช่นนี้ พึงให้ดูแลรักษาด้วยนัยที่กล่าวว่า 'สละอาวาสหนึ่ง' เป็นต้น". ඉදම්පි ච අඤ්ඤං තත්ථෙව වුත්තං – ද්වෙ භික්ඛූ සඞ්ඝිකං භූමිං ගහෙත්වා සොධෙත්වා සඞ්ඝිකං සෙනාසනං කරොන්ති. යෙන සා භූමි පඨමං ගහිතා, සො සාමී. උභොපි පුග්ගලිකං කරොන්ති, සොයෙව සාමී. සො සඞ්ඝිකං කරොති, ඉතරො පුග්ගලිකං කරොති, අඤ්ඤං චෙ බහුං සෙනාසනට්ඨානං අත්ථි, පුග්ගලිකං කරොන්තොපි න වාරෙතබ්බො. අඤ්ඤස්මිං පන තාදිසෙ පටිරූපෙ ඨානෙ අසති තං පටිබාහිත්වා සඞ්ඝිකං කරොන්තෙනෙව කාතබ්බං. යං පන තස්ස තත්ථ වයකම්මං කතං, තං දාතබ්බං. සචෙ පන කතාවාසෙ වා ආවාසකරණට්ඨානෙ වා ඡායූපගඵලූපගරුක්ඛා හොන්ති, අපලොකෙත්වා [Pg.86] හාරෙතබ්බා. පුග්ගලිකා චෙ හොන්ති, සාමිකා ආපුච්ඡිතබ්බා; නො චෙ දෙන්ති, යාවතතියං ආපුච්ඡිත්වා ‘‘රුක්ඛඅග්ඝනකමූලං දස්සාමා’’ති හාරෙතබ්බා. อีกอย่างหนึ่ง คำนี้ก็กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีนั้นเองว่า ภิกษุสองรูปถือเอาที่ดินของสงฆ์แล้วปัดกวาดแล้วสร้างเสนาสนะของสงฆ์. ภิกษุรูปใดถือเอาที่ดินนั้นก่อน ภิกษุรูปนั้นเป็นเจ้าของ. ถ้าภิกษุทั้งสองรูปทำเป็นของส่วนตัว ภิกษุผู้ถือเอาที่ดินนั้นก่อนนั่นเองเป็นเจ้าของ. ถ้าภิกษุผู้ถือเอาที่ดินนั้นก่อนทำเป็นของสงฆ์ ส่วนภิกษุอีกรูปหนึ่งทำเป็นของส่วนตัว และมีที่ตั้งเสนาสนะอื่นอีกมาก ก็ไม่พึงห้ามภิกษุผู้ทำเป็นของส่วนตัว. แต่ถ้าไม่มีที่เหมาะสมเช่นนั้น พึงห้ามภิกษุนั้นแล้วพึงให้ภิกษุผู้ทำเป็นของสงฆ์เท่านั้นทำ. ส่วนค่าใช้จ่ายใดที่ภิกษุนั้นได้ทำไปในที่นั้น พึงให้ค่าใช้จ่ายนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ถ้ามีต้นไม้ที่ให้ร่มเงาและให้ผลอยู่ในอาวาสที่สร้างแล้ว หรือในที่สร้างอาวาส พึงบอกกล่าวแก่สงฆ์แล้วพึงรื้อถอน. ถ้าเป็นต้นไม้ส่วนตัว พึงบอกกล่าวแก่เจ้าของต้นไม้; ถ้าเจ้าของไม่ให้ พึงบอกกล่าวจนถึงสามครั้งแล้วพึงรื้อถอนโดยกล่าวว่า "เราจะให้ราคาที่เหมาะสมของต้นไม้". යො පන සඞ්ඝිකවල්ලිමත්තම්පි අග්ගහෙත්වා ආහරිමෙන උපකරණෙන සඞ්ඝිකාය භූමියා පුග්ගලිකවිහාරං කාරෙති, උපඩ්ඪං සඞ්ඝිකං හොති; උපඩ්ඪං පුග්ගලිකං. පාසාදො චෙ හොති, හෙට්ඨාපාසාදො සඞ්ඝිකො; උපරි පුග්ගලිකො. සචෙ සො හෙට්ඨාපාසාදං ඉච්ඡති, තස්ස හොති. අථ හෙට්ඨා ච උපරි ච ඉච්ඡති, උභයත්ථ උපඩ්ඪං ලභති. ද්වෙ සෙනාසනානි කාරෙති – එකං සඞ්ඝිකං, එකං පුග්ගලිකං. සචෙ විහාරෙ උට්ඨිතෙන දබ්බසම්භාරෙන කාරෙති, තතියභාගං ලභති. සචෙ අකතට්ඨානෙ චයං වා පමුඛං වා කරොති, බහිකුට්ටෙ උපඩ්ඪං සඞ්ඝස්ස, උපඩ්ඪං තස්ස. අථ මහන්තං විසමං පූරෙත්වා අපදෙ පදං දස්සෙත්වා කතං හොති, අනිස්සරො තත්ථ සඞ්ඝො. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุรูปใดไม่ถือเอาแม้เพียงเถาวัลย์ของสงฆ์ แล้วสร้างวิหารส่วนตัวบนที่ดินของสงฆ์ด้วยอุปกรณ์ที่ตนนำมาเอง วิหารครึ่งหนึ่งย่อมเป็นของสงฆ์; ครึ่งหนึ่งย่อมเป็นของส่วนตัว. ถ้าเป็นปราสาท ชั้นล่างของปราสาทย่อมเป็นของสงฆ์; ชั้นบนย่อมเป็นของส่วนตัว. ถ้าภิกษุนั้นต้องการชั้นล่างของปราสาท ย่อมเป็นของภิกษุนั้น. หรือถ้าต้องการทั้งชั้นล่างและชั้นบน ย่อมได้ครึ่งหนึ่งในทั้งสองอย่าง. ถ้าสร้างเสนาสนะสองหลัง หลังหนึ่งย่อมเป็นของสงฆ์, หลังหนึ่งย่อมเป็นของส่วนตัว. ถ้าสร้างด้วยอุปกรณ์ไม้ที่เกิดขึ้นในวิหาร ย่อมได้หนึ่งในสามส่วน. ถ้าสร้างการก่อหรือมุขในที่ที่ยังไม่เคยสร้าง ภายนอกฝา ครึ่งหนึ่งย่อมเป็นของสงฆ์, ครึ่งหนึ่งย่อมเป็นของภิกษุนั้น. หรือถ้าถมที่ที่ไม่ราบเรียบให้เต็มแล้วแสดงรอยเท้าในที่ที่ไม่มีรอยเท้าแล้วสร้าง สงฆ์ย่อมไม่มีอำนาจในอาวาสนั้น. එකං වරසෙය්‍යන්ති එත්ථ නවකම්මදානට්ඨානෙ වා වස්සග්ගෙන පත්තට්ඨානෙ වා යං ඉච්ඡති, තං එකං වරසෙය්‍යං අනුජානාමීති අත්ථො. ในบทว่า "เอกํ วรเสยฺยํ" นี้ มีอรรถว่า "เราอนุญาตให้ถือเอาที่นอนอันประเสริฐอย่างหนึ่งที่ภิกษุต้องการ ในที่ที่ให้สมมติกรรมใหม่ หรือในที่ที่ถึงแล้วด้วยพรรษา". පරියොසිතෙ පක්කමති තස්සෙවෙතන්ති පුන ආගන්ත්වා වසන්තස්ස අන්තොවස්සං තස්සෙව තං; අනාගච්ඡන්තස්ස පන සද්ධිවිහාරිකාදයො ගහෙතුං න ලභන්ති. ในบทว่า "ปริโยสิเต ปกฺกมติ ตสฺเสวตํ" นี้ หมายความว่า เมื่อภิกษุผู้ได้สมมติกรรมใหม่นั้นกลับมาอยู่ภายในพรรษา อาวาสนั้นย่อมเป็นของภิกษุนั้นเท่านั้น. แต่ถ้าไม่กลับมา ศิษย์ผู้อยู่ร่วมเป็นต้นย่อมไม่สามารถถือเอาได้. නවකම්මදානකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการให้กรรมใหม่จบแล้ว. අඤ්ඤත්‍රපටිභොගපටික්ඛෙපාදිකථා เรื่องการห้ามการบริโภคในที่อื่นเป็นต้น. 324. නාතිහරන්තීති අඤ්ඤත්‍ර හරිත්වා න පරිභුඤ්ජන්ති. ගුත්තත්ථායාති යං තත්ථ මඤ්චපීඨාදි, තස්ස ගුත්තත්ථාය, තං අඤ්ඤත්‍ර හරිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. තස්මා තං අඤ්ඤත්‍ර හරිත්වා සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං සුනට්ඨං, ජිණ්ණං සුජිණ්ණං. සචෙ අරොගං තස්මිං විහාරෙ පටිසඞ්ඛතෙ පුන පාකතිකං කාතබ්බං. පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජතො නට්ඨං වා ජිණ්ණං වා ගීවා හොති, තස්මිං පටිසඞ්ඛතෙ දාතබ්බමෙව. සචෙ තතො ගොපානසිආදීනි ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං සඞ්ඝිකාවාසෙ යොජෙන්ති, සුයොජිතානි. පුග්ගලිකාවාසෙ යොජෙන්තෙහි පන මූලං වා දාතබ්බං, පටිපාකතිකං වා කාතබ්බං ඡඩ්ඩිතවිහාරතො මඤ්චපීඨාදීනි ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තො උද්ධාරෙයෙව භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. පුන ආවාසිකකාලෙ දස්සාමීති ගහෙත්වා සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං සුනට්ඨං, ජිණ්ණං සුජිණ්ණං. අරොගඤ්චෙ පාකතිකං කාතබ්බං[Pg.87]. පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං ගීවා හොති. තතො ද්වාරවාතපානාදීනි සඞ්ඝිකාවාසෙ වා පුග්ගලිකාවාසෙ වා යොජිතානි පටිදාතබ්බානියෙව. ๓๒๔. ในบทว่า "นติหรนฺติ" นี้ หมายความว่า ไม่นำไปสู่อาวาสอื่นแล้วบริโภค. ในบทว่า "คุตฺตตฺถาย" นี้ มีอรรถว่า "เราอนุญาตให้นำเครื่องใช้สอยมีเตียงและตั่งเป็นต้นใดที่มีอยู่ในวิหารที่พังทลายนั้น ไปสู่อาวาสอื่น เพื่อประโยชน์คือความเป็นของที่พึงรักษา หรือเพื่อประโยชน์แก่ความปลอดภัย". เพราะเหตุนั้น เครื่องใช้สอยมีเตียงและตั่งเป็นต้นที่หายไปของภิกษุผู้บริโภคโดยนำไปสู่อาวาสอื่นด้วยวิธีบริโภคปัจจัยของสงฆ์ ย่อมเป็นของที่หายไปดีแล้ว, ที่ทรุดโทรมย่อมเป็นของที่ทรุดโทรมดีแล้ว. ถ้าไม่มีการทรุดโทรมเสียหาย เมื่อวิหารที่พังทลายนั้นซ่อมแซมแล้ว พึงทำให้เป็นปกติอีกครั้ง. เครื่องใช้สอยมีเตียงและตั่งเป็นต้นที่หายไปหรือทรุดโทรมของภิกษุผู้บริโภคด้วยวิธีบริโภคปัจจัยส่วนตัว ย่อมเป็นหนี้, เมื่อวิหารนั้นซ่อมแซมแล้ว พึงชดใช้เท่านั้น. ถ้าถือเอาอุปกรณ์มีไม้กลอนเป็นต้นจากวิหารที่พังทลายนั้นแล้วนำไปใช้ในอาวาสของสงฆ์อื่น ย่อมเป็นของที่นำไปใช้ดีแล้ว. แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายนำไปใช้ในอาวาสส่วนตัว พึงให้ราคา หรือพึงทำให้เป็นปกติอีกครั้ง. ภิกษุผู้ถือเอาเครื่องใช้สอยมีเตียงและตั่งเป็นต้นจากวิหารที่ถูกทอดทิ้งด้วยจิตคิดขโมย พึงให้ชดใช้ด้วยราคาของสิ่งของนั้นในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง. อีกครั้งหนึ่ง เมื่อถือเอาโดยคิดว่า "จะคืนให้ในเวลาที่ภิกษุผู้อยู่ประจำมีอยู่" แล้วบริโภคด้วยวิธีบริโภคปัจจัยของสงฆ์ เครื่องใช้สอยที่หายไปย่อมเป็นของที่หายไปดีแล้ว, ที่ทรุดโทรมย่อมเป็นของที่ทรุดโทรมดีแล้ว. ถ้าไม่มีการทรุดโทรมเสียหาย พึงทำให้เป็นปกติ. เครื่องใช้สอยที่หายไปของภิกษุผู้บริโภคด้วยวิธีบริโภคปัจจัยส่วนตัว ย่อมเป็นหนี้. ประตู หน้าต่างเป็นต้นที่นำไปใช้ในอาวาสของสงฆ์ หรือในอาวาสส่วนตัวจากวิหารที่ถูกทอดทิ้งนั้น พึงคืนให้เท่านั้น. ඵාතිකම්මත්ථායාති වඩ්ඪිකම්මත්ථාය. ඵාතිකම්මඤ්චෙත්ථ සමකං වා අතිරෙකං වා අග්ඝනකං මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනමෙව වට්ටති. ในบทว่า "ผาติกมฺมตฺถาย" นี้ หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การทำให้เจริญ. ในคำว่า "ผาติกมฺมญฺเจตฺถ" นี้ เสนาสนะมีเตียงและตั่งเป็นต้นที่มีราคาเท่ากัน หรือมากกว่า ซึ่งเป็นผาติกัมม์ ย่อมควร. චක්කලිකන්ති කම්බලාදීහි වෙඨෙත්වා කතචක්කලිකං. අල්ලෙහි පාදෙහීති යෙහි අක්කන්තට්ඨානෙ උදකං පඤ්ඤායති, එවරූපෙහි පාදෙහි පරිභණ්ඩකතභූමි වා සෙනාසනං වා න අක්කමිතබ්බං. සචෙ පන උදකසිනෙහමත්තමෙව පඤ්ඤායති, න උදකං, වට්ටති. පාදපුඤ්ඡනිං පන අල්ලපාදෙහිපි අක්කමිතුං වට්ටතියෙව. සඋපාහනෙන ධොතපාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානෙයෙව න වට්ටති. คำว่า จักกะลิกะ คือ เครื่องใช้มีสัณฐานเป็นวงกลมที่ทำด้วยการพันด้วยผ้ากัมพลเป็นต้น. คำว่า ด้วยเท้าที่เปียก คือ ไม่พึงเหยียบพื้นดินที่ฉาบทาด้วยมูลโคเป็นต้น หรือเสนาสนะ ด้วยเท้าที่มีลักษณะอย่างนี้ คือ เท้าที่เมื่อเหยียบลงไปแล้ว น้ำย่อมปรากฏ. อนึ่ง หากปรากฏเพียงรอยเปื้อนของน้ำเท่านั้น แต่น้ำไม่ปรากฏ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรเพื่อเหยียบ. อนึ่ง แม้ด้วยเท้าที่เปียก ก็ควรเพื่อเหยียบผ้าเช็ดเท้าทีเดียว. ภิกษุผู้สวมรองเท้า ไม่ควรเหยียบในที่ที่ควรเหยียบด้วยเท้าที่ล้างแล้วเท่านั้น. චොළකෙන පලිවෙඨෙතුන්ති සුධාභූමියං වා පරිභණ්ඩභූමියං වා සචෙ තට්ටිකා වා කටසාරකො වා නත්ථි, චොළකෙන පාදා වෙඨෙතබ්බා, තස්මිං අසති පණ්ණම්පි අත්ථරිතුං වට්ටති. කිඤ්චි අනත්ථරිත්වා ඨපෙන්තස්ස පන දුක්කටං. යදි පන තත්ථ නෙවාසිකා අනත්ථතායපි භූමියා ඨපෙන්ති, අධොතපාදෙහිපි වළඤ්ජෙන්ති, තථෙව වළඤ්ජෙතුං වට්ටති. คำว่า พึงพันด้วยผ้า คือ หากเสื่อลำแพนหรือเสื่อกกไม่มีในพื้นดินที่ฉาบด้วยปูนขาว หรือพื้นดินที่ฉาบทาด้วยมูลโคเป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงพันเท้าด้วยผ้า. เมื่อผ้านั้นไม่มี แม้ใบไม้ก็ควรเพื่อปู. อนึ่ง ภิกษุผู้วาง (เท้า) โดยไม่ปูอะไรเลย ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. อนึ่ง หากภิกษุผู้อยู่ประจำในที่นั้น วาง (เท้า) ในพื้นดินที่ไม่มีเครื่องปูลาด และใช้สอยด้วยเท้าที่ยังไม่ได้ล้าง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ควรเพื่อใช้สอยเหมือนภิกษุผู้อยู่ประจำนั้นแล. න භික්ඛවෙ පරිකම්මකතා භිත්තීති සෙතභිත්ති වා චිත්තකම්මකතා වා. න කෙවලඤ්ච භිත්තිමෙව, ද්වාරම්පි වාතපානම්පි අපස්සෙනඵලකම්පි පාසාණත්ථම්භම්පි රුක්ඛත්ථම්භම්පි චීවරෙන වා කෙනචි වා අප්පටිච්ඡාදෙත්වා අපස්සයිතුං න ලබ්භතියෙව. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงพิงฝาผนังที่ตกแต่งแล้ว คือ ฝาผนังที่ทาสีขาวก็ดี ฝาผนังที่มีการเขียนภาพเป็นต้นก็ดี. ไม่ใช่เพียงฝาผนังเท่านั้น อนึ่ง ไม่พึงพิงแม้ประตู แม้หน้าต่าง แม้แผ่นกระดานสำหรับพิง แม้เสาหิน แม้เสาไม้ โดยไม่ปกปิดด้วยจีวรหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งทีเดียว. ධොතපාදකාති ධොතපාදකා හුත්වා ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානෙ නිපජ්ජිතුං කුක්කුච්චායන්ති. ‘‘ධොතපාදකෙ’’තිපි පාඨො. ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානස්සෙතං අධිවචනං. පච්චත්ථරිත්වාති පරිභණ්ඩකතං භූමිං වා භූමත්ථරණසෙනාසනං වා සඞ්ඝිකමඤ්චපීඨං වා අත්තනො සන්තකෙන පච්චත්ථරණෙන පච්චත්ථරිත්වාව නිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ නිද්දායතොපි පච්චත්ථරණෙ සඞ්කුටිතෙ කොචි සරීරාවයවො මඤ්චං වා පීඨං වා ඵුසති, ආපත්තියෙව. ලොමෙසු පන ලොමගණනාය ආපත්තියෙව. පරිභොගසීසෙන අපස්සයන්තස්සාපි එසෙව නයො. හත්ථතලපාදතලෙහි පන ඵුසිතුං වා අක්කමිතුං වා වට්ටති. මඤ්චපීඨං නීහරන්තස්ස කායෙ පටිහඤ්ඤති, අනාපත්ති. คำว่า โธตปาทกา คือ (ภิกษุทั้งหลาย) เป็นผู้มีเท้าอันล้างแล้ว ย่อมกระทำความรังเกียจเพื่อจะนอนในที่ที่ควรเหยียบด้วยเท้าที่ล้างแล้ว. แม้บทว่า "โธตปาทเก" ก็มี. คำนี้เป็นชื่อของที่ที่ควรเหยียบด้วยเท้าที่ล้างแล้ว. คำว่า ปัจจัตถริตวา คือ พึงนอนด้วยการปูทับด้วยเครื่องปูทับอันเป็นของตนเท่านั้น ซึ่งพื้นดินที่ฉาบทาด้วยมูลโคเป็นต้นก็ดี เสนาสนะที่เป็นเครื่องปูลาดบนพื้นดินก็ดี เตียงหรือตั่งอันเป็นของสงฆ์ก็ดี. หากแม้ภิกษุผู้นอนหลับ เมื่อเครื่องปูทับย่น อวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของกายถูกต้องเตียงหรือตั่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อนึ่ง เมื่อเส้นขนถูกต้อง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏตามจำนวนเส้นขน. แม้แก่ภิกษุผู้พิงโดยมุ่งการใช้สอยเป็นสำคัญ นัยนี้แล. อนึ่ง ควรเพื่อถูกต้องหรือเหยียบด้วยฝ่ามือและฝ่าเท้า. เมื่อภิกษุยกเตียงหรือตั่งออก กายกระทบ ย่อมเป็นอนาบัติ. අඤ්ඤත්‍රපරිභොගපටික්ඛෙපාදිකථා නිට්ඨිතා. เรื่องว่าด้วยการห้ามการใช้สอยอย่างอื่นเป็นต้น จบแล้ว. සඞ්ඝභත්තාදිඅනුජානනකථා เรื่องว่าด้วยการอนุญาตสังฆภัตเป็นต้น 325. න [Pg.88] සක්කොන්ති සඞ්ඝභත්තං කාතුන්ති සකලස්ස සඞ්ඝස්ස භත්තං කාතුං න සක්කොන්ති. උද්දෙසභත්තන්තිආදීසු ‘‘එකං වා ද්වෙ වා…පෙ… දස වා භික්ඛූ සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා දෙථා’’ති එවං උද්දෙසෙන ලද්ධභික්ඛූනං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. අපරෙ තථෙව භික්ඛූ පරිච්ඡින්දිත්වා නිමන්තෙත්වා තෙසං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. අපරෙ සලාකායො ඡින්දිත්වා, අපරෙ පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකන්ති එවං නියාමෙත්වා, එකස්ස වා ද්වින්නං වා…පෙ… දසන්නං වා භික්ඛූනං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. ඉති එතානි භත්තානි උද්දෙසභත්තං නිමන්තනන්ති ඉමං වොහාරං පත්තානි. යස්මා පන තෙ සචෙපි දුබ්භික්ඛෙ න සක්කොන්ති, සුභික්ඛෙ ජාතෙ පන පුන සඞ්ඝභත්තං කාතුං සක්ඛිස්සන්ති, තස්මා භගවා තම්පි අන්තො කත්වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්ත’’න්තිආදිමාහ. ๓๒๕. คำว่า ไม่สามารถเพื่อจะกระทำสังฆภัต คือ ไม่สามารถเพื่อจะกระทำภัตเพื่อพระสงฆ์ทั้งปวง. ในบททั้งหลายมีบทว่า อุทเทสภัตเป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า (ทายกทั้งหลาย) ย่อมปรารถนาเพื่อจะกระทำภัตแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ได้แล้วด้วยการชี้เฉพาะอย่างนี้ว่า "ขอจงถวายภิกษุรูปหนึ่ง หรือสองรูป...จนถึงสิบรูป โดยชี้เฉพาะจากสงฆ์". ทายกเหล่าอื่นก็ปรารถนาเพื่อจะกระทำภัตแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยกำหนดภิกษุแล้วนิมนต์. ทายกเหล่าอื่นก็ปรารถนาเพื่อจะกระทำภัตแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยตัดสลากแล้วนิมนต์. ทายกเหล่าอื่นก็ปรารถนาเพื่อจะกระทำภัตแก่ภิกษุรูปหนึ่ง หรือสองรูป...จนถึงสิบรูป โดยกำหนดอย่างนี้ว่า ภัตอันเป็นปักขิกะก็ดี ภัตอันเป็นอุโบสถิกะก็ดี ภัตอันเป็นปาฏิปทิกะก็ดี. เพราะเหตุนั้น ภัตเหล่านี้จึงถึงซึ่งชื่อเรียกนี้คือ อุทเทสภัต นิมันตนะ เป็นต้น. อนึ่ง เพราะเหตุที่ทายกเหล่านั้น แม้หากไม่สามารถเพื่อจะกระทำสังฆภัตในคราวที่อดอยากอาหารขาดแคลน แต่เมื่อคราวที่อาหารบริบูรณ์เกิดขึ้นแล้ว ก็จักสามารถเพื่อจะกระทำสังฆภัตอีก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงรวมสังฆภัตนั้นเข้าไว้ด้วย แล้วตรัสบทมีบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสังฆภัต อุทเทสภัต" เป็นต้น. තත්ථ සඞ්ඝභත්තෙ ඨිතිකා නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘අම්හාකං අජ්ජ දස ද්වාදස දිවසා භුඤ්ජන්තානං ඉදානි අඤ්ඤතො භික්ඛූ ආනෙථා’’ති න එවං තත්ථ වත්තබ්බං. ‘‘පුරිමදිවසෙසු අම්හෙහි න ලද්ධං, ඉදානි තං අම්හාකං ගාහෙථා’’ති එවම්පි වත්තුං න ලබ්භති. තඤ්හි ආගතාගතානං පාපුණාතියෙව. ในสังฆภัตนั้น ชื่อว่าลำดับ (การรับภัต) ไม่มี เพราะเหตุนั้น ไม่พึงกล่าวในสังฆภัตนั้นอย่างนี้ว่า "วันนี้พวกเราฉันมา ๑๐ วัน ๑๒ วันแล้ว บัดนี้ขอจงนิมนต์ภิกษุจากวัดอื่นมา". แม้เพื่อจะกล่าวอย่างนี้ว่า "ในวันก่อนๆ พวกกระผมไม่ได้รับ บัดนี้ขอจงให้พวกกระผมรับภัตนั้น" ก็ไม่พึงได้. เพราะสังฆภัตนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วๆ เท่านั้น. සඞ්ඝභත්තාදිඅනුජානනකථා නිට්ඨිතා. เรื่องว่าด้วยการอนุญาตสังฆภัตเป็นต้น จบแล้ว. උද්දෙසභත්තකථා เรื่องว่าด้วยอุทเทสภัต උද්දෙසභත්තාදීසු පන අයං නයො – රඤ්ඤා වා රාජමහාමත්තෙන වා සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘එත්තකෙ භික්ඛූ ආනෙථා’’ති පහිතෙ කාලං ඝොසෙත්වා ඨිතිකා පුච්ඡිතබ්බා. සචෙ අත්ථි, තතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං; නො චෙ, ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. උද්දෙසකෙන පිණ්ඩපාතිකානම්පි න අතික්කාමෙතබ්බං. තෙ පන ධුතඞ්ගං රක්ඛන්තා සයමෙව අතික්කමිස්සන්ති; එවං ගාහියමානෙ අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ, වීසතිවස්සානං ගාහියති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා, ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං ගාහෙත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. ‘‘අසුකවිහාරෙ බහුං උද්දෙසභත්තං උප්පන්න’’න්ති සුත්වා යොජනන්තරිකවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමං පවිට්ඨානං අන්තෙවාසිකාදීසු ගණ්හන්තෙසු [Pg.89] ගාහෙතබ්බමෙව. බහිඋපචාරසීමාය ඨිතානං ගාහෙථාති වදන්ති, න ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන උපචාරසීමං ඔක්කන්තෙහි එකාබද්ධා හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා හොන්ති, පරිසාවසෙන වඩ්ඪිතා නාම සීමා හොති, තස්මා ගාහෙතබ්බං. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි පච්ඡා ආගතානං ගාහෙතබ්බමෙව. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ පුන ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති, දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන ගාහෙතබ්බං. อนึ่ง ในอุทเทสภัตเป็นต้นนี้ มีระเบียบการปฏิบัติอย่างนี้ คือ เมื่อพระราชาหรือมหาอำมาตย์ของพระราชาส่งคนไปชี้เฉพาะภิกษุจากสงฆ์ว่า "ขอจงนิมนต์ภิกษุมีจำนวนเท่านี้มา" พึงประกาศเวลาแล้วสอบถามลำดับ (การรับภัต). หากมี พึงให้รับตั้งต้นแต่ลำดับนั้น. หากไม่มี พึงให้รับตั้งต้นแต่ที่นั่งของพระเถระ. ภิกษุผู้ชี้เฉพาะภัตไม่พึงให้ล่วงเลยแม้ภิกษุผู้ทรงธุดงค์บิณฑบาต. อนึ่ง ภิกษุผู้ทรงธุดงค์เหล่านั้น เมื่อรักษาธุดงค์ จักล่วงเลยอุทเทสภัตเองทีเดียว. เมื่ออุทเทสภัตอันบุคคลให้รับอยู่อย่างนี้ หากพระมหาเถระผู้มีปกติเกียจคร้านมาภายหลัง ไม่พึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุทเทสภัตอันบุคคลให้รับแก่ภิกษุผู้มีพรรษา ๒๐ ลำดับของท่านทั้งหลายล่วงเลยไปแล้ว" แต่พึงงดลำดับไว้แล้วให้รับแก่พระมหาเถระเหล่านั้นก่อน แล้วจึงให้รับตามลำดับในภายหลัง. เมื่อได้ยินว่า "อุทเทสภัตเป็นอันมากเกิดขึ้นแล้วในวัดชื่อโน้น" แม้ภิกษุจากวัดที่ห่างกันหนึ่งโยชน์ก็ย่อมมา. พึงให้รับตั้งต้นแต่ที่ตั้งอยู่หรือลำดับพรรษาของพระเถระแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงแล้วๆ. แม้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ยังมาไม่ถึง แต่เข้าสู่สีมาแห่งอุปจาระแล้ว เมื่ออันเตวาสิกเป็นต้นรับแทน ก็พึงให้รับทีเดียว. หากมีผู้กล่าวว่า "ขอจงให้รับแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่นอกสีมาแห่งอุปจาระ" ไม่พึงให้รับ. อนึ่ง หากภิกษุทั้งหลาย (ผู้อยู่นอกสีมา) เป็นผู้ติดต่อเป็นอันเดียวกันกับภิกษุผู้เข้าสู่สีมาแห่งอุปจาระแล้ว อยู่ที่ประตูวัดของตนก็ดี หรือในภายในวัดนั่นเองก็ดี เมื่อเป็นเช่นนั้น ชื่อว่าสีมาอันขยายออกแล้วด้วยอำนาจแห่งบริษัท เพราะเหตุนั้น พึงให้รับ. แม้เมื่ออุทเทสภัตอันบุคคลถวายแล้วแก่พระสังฆนวกะ ก็พึงให้รับแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาภายหลังทีเดียว. ทว่า เมื่อส่วนที่สองถึงที่นั่งของพระเถระแล้ว ส่วนที่หนึ่งย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาภายหลังอีก พึงให้รับตั้งต้นแต่ส่วนที่สองตามลำดับพรรษา. එකස්මිං විහාරෙ එකං භත්තුද්දෙසට්ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා ගාවුතප්පමාණායපි උපචාරසීමාය යත්ථ කත්ථචි ආරොචිතං උද්දෙසභත්තං, තස්මිංයෙව භත්තුද්දෙසට්ඨානෙ ගාහෙතබ්බං. එකො එකස්ස භික්ඛුනො පහිණාති ‘‘ස්වෙපි සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා දස භික්ඛූ පහිණථා’’ති, තෙන සො අත්ථො භත්තුද්දෙසකස්ස ආරොචෙතබ්බො. සචෙ තං දිවසං පමුස්සති, දුතියදිවසෙ පාතොව ආරොචෙතබ්බො. අථ පමුස්සිත්වාව පිණ්ඩාය පවිසන්තො සරති, යාව උපචාරසීමං නාතික්කමති, තාව යා භොජනසාලාය පකතිට්ඨිතිකා, තස්සායෙව වසෙන ගාහෙතබ්බං. සචෙපි උපචාරසීමං අතික්කන්තා භික්ඛූ ච උපචාරසීමට්ඨකෙහි එකාබද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං ද්වාදසහත්ථන්තරං අවිජහිත්වා ගච්ඡන්ති, පකතිට්ඨිතිකාය වසෙන ගාහෙතබ්බං. භික්ඛූනං පන තාදිසෙ එකාබද්ධෙ අසති බහිඋපචාරසීමාය යස්මිං ඨානෙ සරති, තත්ථ නවං ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. අන්තොගාමෙ ආසනසාලාය සරන්තෙන ආසනසාලාය ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. යත්ථ කත්ථචි සරිත්වා ගාහෙතබ්බමෙව, අගාහෙතුං න වට්ටති. න හි එතං දුතියදිවසෙ ලබ්භතීති. ในอารามแห่งหนึ่ง เมื่อกำหนดสถานที่สำหรับชี้แจงภัตต์แห่งหนึ่งแล้ว ภัตต์ที่ชี้แจงซึ่งทายกบอกกล่าวในที่ใดที่หนึ่ง แม้ในสีมาอุปจาระที่มีประมาณหนึ่งคาวุต พึงรับในสถานที่สำหรับชี้แจงภัตต์นั้นนั่นแล ทายกคนหนึ่งส่งคนไปหาภิกษุรูปหนึ่งว่า "พรุ่งนี้ ขอท่านจงชี้แจงภิกษุสิบรูปจากสงฆ์แล้วส่งไป" ภิกษุนั้นพึงบอกเนื้อความนั้นแก่ภิกษุผู้ชี้แจงภัตต์ ถ้าหากลืมในวันนั้น พึงบอกในวันรุ่งขึ้นแต่เช้าตรู่ อนึ่ง ถ้าหากภิกษุนั้นลืมแล้วกำลังเข้าไปบิณฑบาตแล้วระลึกได้ ตราบใดที่ยังไม่ล่วงสีมาอุปจาระ ตราบนั้น พึงรับตามปกติฐิติกะที่มีอยู่ในโรงฉันนั้นนั่นแล แม้ถ้าภิกษุทั้งหลายผู้ล่วงสีมาอุปจาระไปแล้ว และภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมาอุปจาระเป็นผู้ติดต่อกัน ไปโดยไม่เว้นระยะสิบสองศอกซึ่งกันและกัน พึงรับตามปกติฐิติกะ แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายไม่มีการติดต่อกันเช่นนั้น ระลึกได้ในที่ใดนอกสีมาอุปจาระ พึงทำฐิติกะใหม่ในที่นั้นแล้วรับ ภิกษุผู้ระลึกได้ในโรงฉันภายในหมู่บ้าน พึงรับตามฐิติกะของโรงฉันนั้น ระลึกได้ในที่ใดที่หนึ่ง พึงรับเท่านั้น ไม่ควรที่จะไม่รับ เพราะภัตต์ที่ชี้แจงนี้ย่อมไม่ได้ในวันรุ่งขึ้น සචෙ සකවිහාරතො අඤ්ඤං විහාරං ගච්ඡන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා කොචි උද්දෙසභත්තං උද්දිසාපෙති, යාව අන්තොඋපචාරෙ වා උපචාරසීමට්ඨකෙහි සද්ධිං වුත්තනයෙන එකාබද්ධා වා හොන්ති, තාව සකවිහාරෙ ඨිතිකාවසෙනෙව ගාහෙතබ්බං. බහිඋපචාරෙ ඨිතානං දින්නං පන ‘‘සඞ්ඝතො භන්තෙ එත්තකෙ නාම භික්ඛූ උද්දිසථා’’ති වුත්තෙ සම්පත්තානං ගාහෙතබ්බං. තත්ථ ද්වාදසහත්ථන්තරං අවිජහිත්වා එකාබද්ධනයෙන දූරෙ ඨිතාපි සම්පත්තායෙවාති වෙදිතබ්බං. සචෙ යං විහාරං ගච්ඡන්ති, තත්ථ පවිට්ඨානං ආරොචෙන්ති, තස්ස විහාරස්ස ඨිතිකාවසෙන ගාහෙතබ්බං. සචෙපි ගාමද්වාරෙ වා වීථියං වා චතුක්කෙ [Pg.90] වා අන්තරඝරෙ වා භික්ඛූ දිස්වා කොචි සඞ්ඝුද්දෙසං ආරොචෙති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අන්තොඋපචාරගතානං ගාහෙතබ්බං. ถ้าหากทายกบางคนเห็นภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไปยังอารามอื่นจากอารามของตนแล้วให้ชี้แจงภัตต์ที่ชี้แจง ตราบใดที่ยังอยู่ในภายในอุปจาระ หรือเป็นผู้ติดต่อกันด้วยนัยที่กล่าวแล้วกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมาอุปจาระ ตราบนั้น พึงรับตามฐิติกะในอารามของตนเท่านั้น ส่วนภัตต์ที่ให้แก่ภิกษุทั้งหลายผูอยู่นอกอุปจาระ เมื่อทายกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงชี้แจงภิกษุมีจำนวนเท่านี้จากสงฆ์" พึงรับสำหรับภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงแล้ว พึงทราบว่า แม้ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ไกลโดยไม่เว้นระยะสิบสองศอกด้วยนัยแห่งการติดต่อกัน ก็ชื่อว่ามาถึงแล้วในที่นั้น ถ้าหากทายกบอกกล่าวแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าไปแล้วในอารามที่ภิกษุเหล่านั้นกำลังไป พึงรับตามฐิติกะของอารามนั้น แม้ถ้าทายกบางคนเห็นภิกษุทั้งหลายที่ประตูหมู่บ้าน หรือที่ถนน หรือที่สี่แยก หรือในภายในเรือนแล้วบอกกล่าวภัตต์ที่ชี้แจงแก่สงฆ์ พึงรับสำหรับภิกษุทั้งหลายผู้เข้าไปอยู่ในภายในอุปจาระในที่นั้นๆ ඝරූපචාරො චෙත්ථ ‘‘එකං ඝරං එකූපචාරං, එකං ඝරං නානූපචාරං, නානාඝරං එකූපචාරං, නානාඝරං නානූපචාර’’න්ති ඉමෙසං වසෙන වෙදිතබ්බො. තත්ථ යං එකකුලස්ස ඝරං එකවළඤ්ජං හොති, තං සුප්පපාතපරිච්ඡෙදස්ස අන්තො එකූපචාරං නාම. තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො තස්මිං උපචාරෙ භික්ඛාචාරවත්තෙනපි ඨිතානං සබ්බෙසං පාපුණාති, එතං ‘‘එකං ඝරං එකූපචාරං’’ නාම. อุปจาระของเรือนในที่นี้ พึงทราบโดยอาศัยเรือนสี่ประเภทเหล่านี้ คือ เรือนหลังเดียวมีอุปจาระเดียว, เรือนหลังเดียวมีอุปจาระต่างกัน, เรือนหลายหลังมีอุปจาระเดียว, เรือนหลายหลังมีอุปจาระต่างกัน ในบรรดาเรือนเหล่านั้น เรือนของตระกูลเดียวใดเป็นเรือนที่เข้าออกได้ทางประตูเดียว เรือนนั้นชื่อว่ามีอุปจาระเดียวภายในเขตชั่วกระด้งตก ลาภที่ชี้แจงที่เกิดขึ้นในเรือนนั้น ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวงผู้อยู่ในอุปจาระนั้น แม้ด้วยวัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาต เรือนนี้ชื่อว่า "เรือนหลังเดียวมีอุปจาระเดียว" යං පන එකං ඝරං ද්වින්නං භරියානං සුඛවිහාරත්ථාය මජ්ඣෙ භිත්තිං උට්ඨාපෙත්වා නානාද්වාරවළඤ්ජං කතං, තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො භිත්තිඅන්තරිකස්ස න පාපුණාති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ නිසින්නස්සෙව පාපුණාති, එතං ‘‘එකං ඝරං නානූපචාරං’’ නාම. ส่วนเรือนหลังเดียวใด เพื่อประโยชน์แก่การอยู่ผาสุกของภรรยาสองคน ก่อฝาขึ้นตรงกลาง ทำให้เป็นเรือนที่เข้าออกได้ทางประตูต่างกัน ลาภที่ชี้แจงที่เกิดขึ้นในเรือนนั้น ย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ถูกฝากั้น ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้นั่งอยู่ในที่นั้นๆ เท่านั้น เรือนนี้ชื่อว่า "เรือนหลังเดียวมีอุปจาระต่างกัน" යස්මිං පන ඝරෙ බහූ භික්ඛූ නිමන්තෙත්වා අන්තොගෙහතො පට්ඨාය එකාබද්ධෙ කත්වා පටිවිස්සකඝරානිපි පූරෙත්වා නිසීදාපෙන්ති, තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො සබ්බෙසං පාපුණාති. යම්පි නානාකුලස්ස නිවෙසනං මජ්ඣෙ භිත්තිං අකත්වා එකද්වාරෙනෙව වළඤ්ජන්ති, තත්‍රාපි එසෙව නයො. එතං ‘‘නානාඝරං එකූපචාරං’’ නාම. ส่วนในเรือนใด นิมนต์ภิกษุจำนวนมาก ทำให้เป็นผู้ติดต่อกันตั้งแต่ภายในเรือน แม้เรือนเพื่อนบ้านก็ให้เต็มแล้วให้นั่ง ลาภที่ชี้แจงที่เกิดขึ้นในเรือนนั้น ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวง แม้เรือนของตระกูลต่างกันใด ที่ไม่ทำฝาตรงกลางแล้วเข้าออกได้ทางประตูเดียวเท่านั้น ในเรือนนั้นก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน เรือนนี้ชื่อว่า "เรือนหลายหลังมีอุปจาระเดียว" යො පන නානානිවෙසනෙසු නිසින්නානං භික්ඛූනං උද්දෙසලාභො උප්පජ්ජති, කිඤ්චාපි භිත්තිච්ඡිද්දෙන භික්ඛූ දිස්සන්ති, තස්මිං තස්මිං නිවෙසනෙ නිසින්නානංයෙව පාපුණාති, එතං ‘‘නානාඝරං නානූපචාරං’’ නාම. ส่วนลาภที่ชี้แจงของภิกษุทั้งหลายผู้นั่งอยู่ในเรือนต่างๆ ใดเกิดขึ้น แม้ถ้าภิกษุทั้งหลายถูกเห็นได้ทางช่องฝา ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้นั่งอยู่ในเรือนนั้นๆ เท่านั้น เรือนนี้ชื่อว่า "เรือนหลายหลังมีอุปจาระต่างกัน" යො පන ගාමද්වාරවීථිචතුක්කෙසු අඤ්ඤතරස්මිං ඨානෙ උද්දෙසභත්තං ලභිත්වා අඤ්ඤස්මිං භික්ඛුස්මිං අසති අත්තනොව පාපුණාපෙත්වා දුතියදිවසෙපි තස්මිංයෙව ඨානෙ අඤ්ඤං ලභති, තෙන යං අඤ්ඤං නවකං වා වුඩ්ඪං වා භික්ඛුං පස්සති, තස්ස ගාහෙතබ්බං. සචෙ කොචි නත්ථි, අත්තනොව පාපෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. ส่วนภิกษุรูปใดได้ภัตต์ที่ชี้แจงในที่ใดที่หนึ่งในบรรดาประตูหมู่บ้าน, ถนน, สี่แยก เมื่อไม่มีภิกษุอื่น ก็ให้ถึงแก่ตนเอง แม้ในวันรุ่งขึ้นก็ได้ภัตต์ที่ชี้แจงอื่นในที่นั้นนั่นแล ภิกษุนั้นเห็นภิกษุอื่นใด ไม่ว่าจะเป็นภิกษุใหม่หรือภิกษุผู้เฒ่า พึงรับสำหรับภิกษุนั้น ถ้าหากไม่มีใครเลย พึงให้ถึงแก่ตนเองแล้วฉัน සචෙ ආසනසාලාය නිසීදිත්වා කාලං පටිමානෙන්තෙසු භික්ඛූසු කොචි ආගන්ත්වා ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථ, උද්දෙසපත්තං දෙථ, සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා පත්තං දෙථ, සඞ්ඝිකං පත්තං දෙථා’’ති වා වදති, උද්දෙසපත්තං ඨිතිකාය ගාහෙත්වා දාතබ්බං. ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසභික්ඛුං දෙථ, සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා භික්ඛුං දෙථ, සඞ්ඝිකං භික්ඛුං දෙථා’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. ถ้าหากทายกบางคนมาแล้วกล่าวในขณะที่ภิกษุทั้งหลายนั่งอยู่ในโรงฉันกำลังรอเวลาว่า "ขอท่านจงให้บาตรที่ชี้แจงแก่สงฆ์, ขอท่านจงให้บาตรที่ชี้แจง, ขอท่านจงชี้แจงบาตรจากสงฆ์แล้วให้, ขอท่านจงให้บาตรที่เป็นของสงฆ์" พึงรับบาตรที่ชี้แจงตามฐิติกะแล้วให้ แม้เมื่อกล่าวว่า "ขอท่านจงให้ภิกษุที่ชี้แจงแก่สงฆ์, ขอท่านจงชี้แจงภิกษุจากสงฆ์แล้วให้, ขอท่านจงให้ภิกษุที่เป็นของสงฆ์" ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน උද්දෙසකො [Pg.91] පනෙත්ථ පෙසලො ලජ්ජී මෙධාවී ඉච්ඡිතබ්බො, තෙන තික්ඛත්තුං ඨිතිකං පුච්ඡිත්වා සචෙ කොචි ඨිතිකං ජානන්තො නත්ථි, ථෙරාසනතො ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන ‘‘අහං ජානාමි, දසවස්සෙන ලද්ධ’’න්ති කොචි භණති, ‘‘අත්ථාවුසො, දසවස්සා භික්ඛූ’’ති පුච්ඡිතබ්බං. සචෙ තස්ස සුත්වා ‘‘දසවස්සම්හ දසවස්සම්හා’’ති බහූ ආගච්ඡන්ති, ‘‘තුය්හං පාපුණාති, තුය්හං පාපුණාතී’’ති අවත්වා ‘‘සබ්බෙ අප්පසද්දා හොථා’’ති වත්වා පටිපාටියා ඨපෙතබ්බා. ඨපෙත්වා ‘‘කති ඉච්ඡථා’’ති උපාසකො පුච්ඡිතබ්බො. ‘‘එත්තකෙ නාම, භන්තෙ, භික්ඛූ’’ති වුත්තෙ ‘‘තුය්හං පාපුණාති, තුය්හං පාපුණාතී’’ති අවත්වා සබ්බනවකස්ස වස්සග්ගඤ්ච උතු ච දිවසභාගො ච ඡායා ච පුච්ඡිතබ්බා. සචෙ ඡායායපි පුච්ඡියමානාය අඤ්ඤො වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, තස්ස දාතබ්බං. අථ ඡායං පුච්ඡිත්වා ‘‘තුය්හං පාපුණාතී’’ති වුත්තෙ වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, න ලභති. කථාපපඤ්චෙන හි නිසින්නස්සාපි නිද්දායන්තස්සාපි ගාහිතං සුග්ගාහිතං, අතික්කන්තං සුඅතික්කන්තං, භාජනීයභණ්ඩඤ්හි නාමෙතං සම්පත්තස්සෙව පාපුණාති, තත්ථ සම්පත්තභාවො උපචාරෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බො. ආසනසාලාය ච අන්තොපරික්ඛෙපො උපචාරො, තස්මිං ඨිතස්ස ලාභො පාපුණාතීති. ในเรื่องการแจกภัตตาหาร (อุเทศ) นี้ ภิกษุผู้แจกควรเป็นผู้รักในศีล มีความละอาย และมีปัญญา ภิกษุนั้นควรสอบถามลำดับ (ฐิติกะ) สามครั้ง หากไม่มีใครรู้ลำดับ ก็ให้เริ่มแจกตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระ แต่ถ้ามีใครกล่าวว่า 'ผมทราบครับ ภิกษุผู้มีพรรษา 10 ได้รับไปแล้ว' ก็ควรสอบถามว่า 'อาวุโสทั้งหลาย มีภิกษุผู้มีพรรษา 10 อยู่บ้างไหม' หากภิกษุจำนวนมากได้ยินคำนั้นแล้วพากันมากล่าวว่า 'พวกผมมีพรรษา 10 ครับ พวกผมมีพรรษา 10' ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ถึงลำดับของท่าน ถึงลำดับของท่าน' แต่ควรกล่าวว่า 'ทุกท่านจงเงียบเสียง' แล้วให้ยืนตามลำดับ เมื่อให้ยืนแล้ว ควรสอบถามอุบาสกว่า 'ท่านต้องการภิกษุกี่รูป' เมื่ออุบาสกกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมต้องการภิกษุเท่านี้รูป' ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ถึงลำดับของท่าน ถึงลำดับของท่าน' แต่ควรสอบถามจำนวนพรรษา ฤดู ส่วนของวัน และเงาแดด ของภิกษุผู้เป็นนวกะที่สุด (พรรษาน้อยที่สุด) หากในขณะที่กำลังสอบถามเรื่องเงาแดดอยู่นั้น มีภิกษุผู้แก่กว่า (วุฑฒตร) รูปอื่นมาถึง ก็ควรให้แก่ภิกษุผู้แก่กว่านั้น แต่ถ้าสอบถามเรื่องเงาแดดแล้วกล่าวว่า 'ถึงลำดับของท่าน' แล้วภิกษุผู้แก่กว่าจึงมาถึง ภิกษุผู้แก่กว่านั้นก็ไม่ได้รับ เพราะว่าภัตตาหารที่ให้รับไปแล้ว แม้แก่ผู้ที่นั่งคุยกันอยู่หรือหลับอยู่ ก็ชื่อว่าให้รับไปดีแล้ว ภัตตาหารที่ผ่านลำดับไปแล้ว ก็ชื่อว่าผ่านไปดีแล้ว เพราะว่าสิ่งของที่ควรแบ่งปันนี้ ย่อมตกแก่ผู้ที่มาถึงเท่านั้น ในเรื่องนั้น ความเป็นผู้มาถึงควรกำหนดด้วยอุปจาร (บริเวณใกล้เคียง) และบริเวณภายในโรงฉันหรือศาลาฉันในหมู่บ้าน ชื่อว่าอุปจาร ลาภย่อมตกแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในอุปจารนั้น කොචි ආසනසාලතො අට්ඨ උද්දෙසපත්තෙ ආහරාපෙත්වා සත්ත පත්තෙ පණීතභොජනානං එකං උදකස්ස පූරෙත්වා ආසනසාලායං පහිණාති, ගහෙත්වා ආගතා කිඤ්චි අවත්වා භික්ඛූනං හත්ථෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා පක්කමන්ති. යෙන යං ලද්ධං, තස්සෙව තං හොති. යෙන පන උදකං ලද්ධං, තස්ස අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං ගාහෙතබ්බං. තඤ්ච ලූඛං වා ලභතු පණීතං වා තිචීවරපරිවාරං වා, තස්සෙවෙතං. ඊදිසො හිස්ස පුඤ්ඤවිසෙසො. උදකං පන යස්මා ආමිසං න හොති, තස්මා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං ලබ්භති. ทายกบางคนให้คนนำบาตรอุเทศ 8 ใบมาจากโรงฉัน (หรือจากบ้าน) บรรจุอาหารอันประณีต 7 ใบ บรรจุน้ำ 1 ใบ แล้วส่งไปยังโรงฉัน คนที่ถือมาเมื่อมาถึงแล้วไม่พูดอะไร วางบาตรลงในมือของภิกษุทั้งหลายแล้วหลีกไป ภิกษุรูปใดได้รับบาตรใด บาตรนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น ส่วนภิกษุรูปใดได้รับบาตรน้ำ ควรพักลำดับ (ฐิติกะ) ที่ผ่านไปแล้วนั้นไว้ก่อน แล้วให้รับภัตอุเทศอื่น ภิกษุนั้นจะได้รับภัตที่เศร้าหมองก็ตาม ประณีตก็ตาม หรือมีไตรจีวรเป็นบริวารก็ตาม ภัตนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น เพราะนี่เป็นบุญพิเศษของท่าน ส่วนน้ำนั้นเพราะไม่เป็นอามิส ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงได้รับภัตอุเทศอื่น සචෙ පන තෙ ගහෙත්වා ආගතා ‘‘ඉදං කිර භන්තෙ සබ්බං භාජෙත්වා භුඤ්ජථා’’ති වත්වා ගච්ඡන්ති, සබ්බෙහි භාජෙත්වා භුඤ්ජිත්වා උදකං පාතබ්බං. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘අට්ඨ මහාථෙරෙ දෙථ, මජ්ඣිමෙ දෙථ, නවකෙ දෙථ, පරිපුණ්ණවස්සසාමණෙරෙ දෙථ, මජ්ඣිමභාණකාදයො දෙථ, මය්හං ඤාතිභික්ඛූ දෙථා’’ති වදන්තස්ස පන ‘‘උපාසක, ත්වං එවං වදසි, ඨිතිකාය පන තෙසං න පාපුණාතී’’ති වත්වා ඨිතිකාවසෙනෙව දාතබ්බා. දහරසාමණෙරෙහි [Pg.92] පන උද්දෙසභත්තෙසු ලද්ධෙසු සචෙ දායකානං ඝරෙ මඞ්ගලං හොති, ‘‘තුම්හාකං ආචරියුපජ්ඣායෙ පෙසෙථා’’ති වත්තබ්බං. แต่ถ้าคนเหล่านั้นถือมาแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงแบ่งปันสิ่งนี้ทั้งหมดแล้วฉันเถิด' ดังนี้แล้วหลีกไป ภิกษุทุกรูปควรแบ่งปันกันฉันแล้วดื่มน้ำ ส่วนอุบาสกผู้กล่าวเจาะจงจากสงฆ์ว่า 'ขอจงถวายแก่พระมหาเถระ 8 รูป, ถวายแก่พระมัชฌิมเถระ, ถวายแก่พระนวกะ, ถวายแก่สามเณรผู้มีพรรษาครบ (20 ปี), ถวายแก่พระมัชฌิมภาณกะเป็นต้น, ถวายแก่ภิกษุผู้เป็นญาติของข้าพเจ้า' ดังนี้ ควรกล่าวแก่เขาว่า 'อุบาสก ท่านกล่าวอย่างนี้ แต่ภัตอุเทศย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นตามลำดับ (ฐิติกะ)' แล้วควรให้แก่ภิกษุทั้งหลายตามอำนาจของลำดับเท่านั้น ส่วนเมื่อพวกภิกษุหนุ่มและสามเณรได้รับภัตอุเทศแล้ว หากที่บ้านของทายกมีงานมงคล ควรกล่าว (แก่ทายก) ว่า 'ท่านทั้งหลายจงส่งพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ของพวกท่านไปเถิด' යස්මිං පන උද්දෙසභත්තෙ පඨමභාගො සාමණෙරානං පාපුණාති, අනුභාගො මහාථෙරානං, න තත්ථ සාමණෙරා ‘‘මයං පඨමභාගං ලභිම්හා’’ති පුරතො ගන්තුං ලභන්ති, යථාපටිපාටියා එව ගන්තබ්බං. ‘‘සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘තුම්හෙ එථා’ති වුත්තෙ ‘මය්හං අඤ්ඤදාපි ජානිස්සසි, ඨිතිකා පන එවං ගච්ඡතී’’’ති ඨිතිකාවසෙනෙව ගාහෙතබ්බං. අථ ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථා’’ති වත්වා අගාහිතෙයෙව පත්තෙ යස්ස කස්සචි පත්තං ගහෙත්වා පූරෙත්වා ආහරති, ආහටම්පි ඨිතිකාය එව ගාහෙතබ්බං. ส่วนในภัตอุเทศใด ส่วนแรกตกแก่พวกสามเณร ส่วนหลังตกแก่พระมหาเถระ ในภัตอุเทศนั้น พวกสามเณรไม่ควรกล่าวว่า 'พวกเราได้รับส่วนแรกแล้ว' แล้วเดินไปข้างหน้า (พระมหาเถระ) แต่ควรไปตามลำดับนั่นเอง เมื่อทายกกล่าวเจาะจงจากสงฆ์ว่า 'ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงมาเถิด' ภิกษุควรกล่าวว่า 'เรื่องของผมท่านค่อยรู้ในวันอื่นเถิด แต่ลำดับ (ฐิติกะ) ย่อมดำเนินไปอย่างนี้' แล้วควรให้รับตามอำนาจของลำดับเท่านั้น อนึ่ง เมื่อทายกกล่าวว่า 'ขอจงถวายบาตรอุเทศของสงฆ์' ดังนี้แล้ว ในขณะที่ยังไม่ได้ให้รับบาตรนั่นเอง ทายกถือเอาบาตรของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไปบรรจุให้เต็มแล้วนำมา แม้ภัตที่เขานำมานั้น ก็ควรให้รับตามลำดับเท่านั้น එකො ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං ආහරා’’ති පෙසිතො ‘‘භන්තෙ, එකං පත්තං දෙථ, නිමන්තනභත්තං ආහරිස්සාමී’’ති වදති, සො චෙ උද්දෙසභත්තඝරතො අයං ආගතොති ඤත්වා භික්ඛූහි ‘‘නනු ත්වං අසුකඝරතො ආගතො’’ති වුත්තො ‘‘ආම, භන්තෙ, න නිමන්තනභත්තං, උද්දෙසභත්ත’’න්ති භණති, ඨිතිකාය ගහෙතබ්බං. යො පන ‘‘එකං පත්තං ආහරා’’ති වුත්තො ‘‘‘කි’න්ති වත්වා ආහරාමී’’ති වත්වා ‘‘යථා තෙ රුච්චතී’’ති වුත්තො ආගච්ඡති, අයං විස්සට්ඨදූතො නාම. උද්දෙසපත්තං වා පටිපාටිපත්තං වා පුග්ගලිකපත්තං වා යං ඉච්ඡති, තං තස්ස දාතබ්බං. එකො බාලො අබ්‍යත්තො ‘‘උද්දෙසපත්තං ආහරා’’ති පෙසිතො වත්තුං න ජානාති, තුණ්හීභූතො තිට්ඨති, සො ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතොසී’’ති වා ‘‘කස්ස පත්තං හරිස්සසී’’ති වා න වත්තබ්බො. එවඤ්හි වුත්තො පුච්ඡාසභාගෙන ‘‘තුම්හාකං සන්තිකං ආගතොම්හී’’ති ‘‘තුම්හාකං පත්තං හරිස්සාමී’’ති වා වදෙය්‍ය, තතො තං භික්ඛුං අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ජිගුච්ඡන්තා න ඔලොකෙය්‍යුං. ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති පන වත්තබ්බො. තස්ස ‘‘උද්දෙසපත්තත්ථාය ආගතොම්හී’’ති වදන්තස්ස ගාහෙත්වා පත්තො දාතබ්බො. คนผู้หนึ่งถูกส่งมาว่า 'จงไปนำบาตรอุเทศของสงฆ์มา' แต่เขากลับกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอจงถวายบาตรใบหนึ่ง กระผมจะนำภัตนิมนต์มา' หากภิกษุทั้งหลายทราบว่าคนผู้นี้มาจากบ้านที่มีภัตอุเทศ จึงถามว่า 'ท่านมาจากบ้านชื่อโน้นไม่ใช่หรือ' เมื่อเขาตอบว่า 'ใช่ครับท่านผู้เจริญ ไม่ใช่ภัตนิมนต์ครับ เป็นภัตอุเทศต่างหาก' ดังนี้ ควรให้รับตามลำดับ ส่วนผู้ใดถูกบอกว่า 'จงไปนำบาตรใบหนึ่งมา' แล้วถามว่า 'จะให้กระผมกล่าวอย่างไรแล้วนำมา' เมื่อถูกบอกว่า 'ท่านชอบใจอย่างไรก็จงนำมาอย่างนั้นเถิด' แล้วจึงมา ผู้นี้ชื่อว่าวิสสัฏฐทูต (ทูตผู้ได้รับมอบอำนาจ) เขาต้องการบาตรอุเทศ บาตรตามลำดับ หรือบาตรปาฏิปุคคลิกใบใด ก็ควรให้ใบนั้นแก่เขา คนผู้หนึ่งเป็นคนเขลาไม่ฉลาด ถูกส่งมาว่า 'จงไปนำบาตรอุเทศมา' แต่ไม่รู้จะพูดอย่างไร ยืนนิ่งอยู่ ไม่ควรไปถามเขาว่า 'ท่านมาหาใคร' หรือ 'ท่านจะนำบาตรของใครไป' เพราะเมื่อถูกถามอย่างนี้ เขาอาจจะตอบตามแนวคำถามว่า 'กระผมมาหาพระคุณเจ้า' หรือ 'กระผมจะนำบาตรของพระคุณเจ้าไป' จากนั้น ภิกษุรูปอื่นๆ ก็จะพากันรังเกียจภิกษุรูปนั้นและไม่มองดู แต่ควรกล่าว (ถาม) ว่า 'ท่านจะไปไหน ท่านเดินเที่ยวทำอะไรอยู่' เมื่อเขาตอบว่า 'กระผมมาเพื่อต้องการบาตรอุเทศ' ดังนี้ จึงควรให้เขารับบาตรไป එකා කූටට්ඨිතිකා නාම හොති. රඤ්ඤො වා හි රාජමහාමත්තස්ස වා ගෙහෙ අතිපණීතානි අට්ඨ උද්දෙසභත්තානි නිච්චං දිය්‍යන්ති, තානි එකචාරිකභත්තානි කත්වා භික්ඛූ විසුං ඨිතිකාය පරිභුඤ්ජන්ති. එකච්චෙ භික්ඛූ ‘‘ස්වෙ දානි අම්හාකං පාපුණිස්සන්තී’’ති අත්තනො ඨිතිකං සල්ලක්ඛෙත්වා ගතා, තෙසු අනාගතෙසුයෙව අඤ්ඤෙ ආගන්තුකා භික්ඛූ ආගන්ත්වා ආසනසාලාය [Pg.93] නිසීදන්ති; තඞ්ඛණඤ්ඤෙව රාජපුරිසා ආගන්ත්වා ‘‘පණීතභත්තපත්තෙ දෙථා’’ති වදන්ති. ආගන්තුකා ඨිතිකං අජානන්තා ගාහෙන්ති. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ච ඨිතිකං ජානනකභික්ඛූ ආගන්ත්වා ‘‘කිං ගාහෙථා’’ති වදන්ති. ‘‘රාජගෙහෙ පණීතභත්ත’’න්ති. ‘‘කතිවස්සතො පට්ඨායා’’ති? ‘‘එත්තකවස්සතො නාමා’’ති. ‘‘මා ගාහෙථා’’ති නිවාරෙත්වා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. ගාහිතෙ ආගතෙහිපි පත්තදානකාලෙ ආගතෙහිපි දින්නකාලෙ ආගතෙහිපි රාජගෙහතො පත්තෙ පූරෙත්වා ආහටකාලෙ ආගතෙහිපි රාජා ‘‘අජ්ජ භික්ඛූයෙව ආගච්ඡන්තූ’’ති පෙසෙත්වා භික්ඛූනංයෙව හත්ථෙ පිණ්ඩපාතං දෙති; එවං දින්නපිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා ආගතකාලෙ ආගතෙහිපි ඨිතිකං ජානනකභික්ඛූහි ‘‘මා භුඤ්ජිත්ථා’’ති වාරෙත්වා ඨිතිකායමෙව ගාහෙතබ්බං. มีลำดับภัตที่ไม่ซื่อตรงอย่างหนึ่ง ในเรือนของพระราชาหรือมหาอำมาตย์ของพระราชา มีอุเทศภัตอันประณีตยิ่ง ๘ ที่ซึ่งถวายเป็นประจำ ภิกษุทั้งหลายทำให้เป็นภัตที่หมุนเวียนไปตามลำดับเดียวแล้วฉันแยกกันตามลำดับภัต ภิกษุบางรูปกำหนดลำดับภัตของตนว่า "พรุ่งนี้ภัตจะถึงเรา" แล้วก็ไป เมื่อภิกษุเหล่านั้นยังไม่มา ภิกษุอาคันตุกะรูปอื่นก็มานั่งในโรงฉัน ในขณะนั้นเอง พวกราชบุรุษก็มากล่าวว่า "จงถวายบาตรเพื่อรับภัตอันประณีต" ภิกษุอาคันตุกะผู้ไม่รู้ลำดับภัตก็รับไป ในขณะนั้นเอง ภิกษุผู้รู้ลำดับภัตก็มากล่าวว่า "รับอะไรไป" ภิกษุอาคันตุกะตอบว่า "ภัตอันประณีตในราชสำนัก" ภิกษุผู้รู้ลำดับภัตถามว่า "รับตั้งแต่พรรษาเท่าไร" ภิกษุอาคันตุกะตอบว่า "ตั้งแต่พรรษาเท่านี้" ภิกษุผู้รู้ลำดับภัตก็ห้ามว่า "อย่ารับไป" แล้วให้รับตามลำดับภัต เมื่อรับไปแล้วก็ดี หรือมาถึงในเวลาถวายบาตรก็ดี ในเวลาที่ถวายแล้วก็ดี ในเวลาที่นำบาตรที่เต็มจากราชสำนักมาแล้วก็ดี พระราชาก็ทรงส่งคนไปกล่าวว่า "วันนี้ขอให้ภิกษุทั้งหลายมาเอง" แล้วถวายบิณฑบาตในมือของภิกษุเหล่านั้นเอง เมื่อรับบิณฑบาตที่ถวายเช่นนั้นแล้วกลับมา ภิกษุผู้รู้ลำดับภัตก็ห้ามว่า "อย่าฉัน" แล้วให้รับตามลำดับภัตนั่นเอง අථ නෙ රාජා භොජෙත්වා පත්තෙපි නෙසං පූරෙත්වා දෙති, යං ආහටං තං ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන ‘‘මා තුච්ඡහත්ථා ගච්ඡන්තූ’’ති ථොකමෙව පත්තෙසු පක්ඛිත්තං හොති, තං න ගාහෙතබ්බං. අථ භුඤ්ජිත්වා තුච්ඡපත්තාව ආගච්ඡන්ති, යං තෙහි භුත්තං, තං නෙසං ගීවා හොතීති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘ගීවාකිච්චං එත්ථ නත්ථි, ඨිතිකං පන අජානන්තෙහි යාව ජානනකා ආගච්ඡන්ති, තාව නිසීදිතබ්බං සියා; එවං සන්තෙපි භුත්තං සුභුත්තං, ඉදානි පත්තට්ඨානෙන ගාහෙතබ්බ’’න්ති. ถ้าพระราชาทรงเลี้ยงภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นแล้วทรงเติมบาตรให้เต็มแล้วถวาย ภัตที่นำมานั้นต้องรับตามลำดับภัต แต่ถ้าทรงดำริว่า "อย่าให้ไปมือเปล่าเลย" แล้วใส่ภัตเพียงเล็กน้อยลงในบาตร ภัตนั้นไม่ควรรับ ถ้าภิกษุเหล่านั้นฉันแล้วถือบาตรเปล่ากลับมา ภัตที่พวกท่านฉันไปนั้นเป็นหนี้ของพวกท่าน พระมหาสุมัตเถระกล่าวอย่างนี้ ส่วนพระมหาปทุมัตเถระกล่าวว่า "ในเรื่องนี้ไม่มีกิจด้วยความเป็นหนี้ แต่ภิกษุผู้ไม่รู้ลำดับภัตควรนั่งรอจนกว่าภิกษุผู้รู้จะมา ถึงจะเป็นเช่นนั้น ภัตที่ฉันไปแล้วก็ชื่อว่าฉันดีแล้ว บัดนี้ควรรับตามลำดับที่บาตรมาถึง" එකො තිචීවරපරිවාරො සතග්ඝනකො පිණ්ඩපාතො අවස්සිකස්ස භික්ඛුනො පත්තො, විහාරෙ ච ‘‘එවරූපො පිණ්ඩපාතො අවස්සිකස්ස පත්තො’’ති ලිඛිත්වා ඨපෙසුං. අථ සට්ඨිවස්සච්චයෙන අඤ්ඤො තථාරූපො පිණ්ඩපාතො උප්පන්නො, අයං කිං අවස්සිකට්ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බො, උදාහු සට්ඨිවස්සිකට්ඨිතිකායාති. සට්ඨිවස්සිකට්ඨිතිකායාති වුත්තං, අයඤ්හි භික්ඛු ඨිතිකං ගහෙත්වායෙව වඩ්ඪිතොති. บิณฑบาตที่มีไตรจีวรเป็นบริวาร มีค่าหนึ่งร้อย มาถึงภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา และในวิหารก็ได้เขียนไว้ว่า "บิณฑบาตเช่นนี้มาถึงภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา" ต่อมาเมื่อล่วงไป ๖๐ พรรษา บิณฑบาตเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก บิณฑบาตนี้ควรรับตามลำดับภัตของภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา หรือตามลำดับภัตของภิกษุผู้มี ๖๐ พรรษา? ท่านกล่าวว่า "ควรรับตามลำดับภัตของภิกษุผู้มี ๖๐ พรรษา" เพราะภิกษุรูปนี้เจริญวัยมาด้วยการรับตามลำดับภัตนั่นเอง එකො උද්දෙසභත්තං භුඤ්ජිත්වා සාමණෙරො ජාතො, පුන තං භත්තං සාමණෙරට්ඨිතිකාය පත්තං ගණ්හිතුං ලභති. අයං කිර අන්තරාභට්ඨකො නාම. යො පන පරිපුණ්ණවස්සො සාමණෙරො ‘‘ස්වෙ උද්දෙසභත්තං ලභිස්සතී’’ති අජ්ජෙව උපසම්පජ්ජති, අතික්කන්තා තස්ස ඨිතිකා. එකස්ස භික්ඛුනො උද්දෙසභත්තං පත්තං, පත්තො චස්ස න තුච්ඡො හොති, සො අඤ්ඤස්ස සමීපෙ නිසින්නස්ස පත්තං දාපෙති, තඤ්චෙ ථෙය්‍යාය හරන්ති, ගීවා හොති[Pg.94]. සචෙ පන සො භික්ඛු ‘‘මය්හං පත්තං දම්මී’’ති සයමෙව දෙති, අස්ස ගීවා න හොති. අථාපි තෙන භත්තෙන අනත්ථිකො හුත්වා ‘‘අලං මය්හං, තවෙතං භත්තං දම්මි, පත්තං පෙසෙත්වා ආහරාපෙහී’’ති අඤ්ඤං වදති, යං තතො ආහරීයති සබ්බං පත්තසාමිකස්ස හොති. පත්තඤ්චෙ ථෙය්‍යාය හරන්ති, සුහටො; භත්තස්ස දින්නත්තා ගීවා න හොති. ภิกษุรูปหนึ่งฉันอุเทศภัตแล้วกลายเป็นสามเณร เขาย่อมได้เพื่อรับภัตนั้นตามลำดับภัตของสามเณรอีก สามเณรนี้ชื่อว่าผู้ตกหล่นในระหว่าง ส่วนสามเณรผู้มีอายุครบพรรษาคิดว่า "พรุ่งนี้เราจักได้อุเทศภัต" แล้วอุปสมบทในวันนี้เอง ลำดับภัตของท่านชื่อว่าล่วงเลยไปแล้ว อุเทศภัตมาถึงภิกษุรูปหนึ่ง และบาตรของท่านก็ไม่ว่าง ท่านจึงให้ถวายในบาตรของภิกษุรูปอื่นที่นั่งอยู่ใกล้ๆ ถ้าพวกหัวขโมยลักบาตรนั้นไป เป็นหนี้ แต่ถ้าภิกษุนั้นกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้บาตรของข้าพเจ้า" แล้วให้เอง ไม่เป็นหนี้ หรือถ้าภิกษุนั้นไม่ต้องการภัตนั้นแล้วกล่าวกับภิกษุรูปอื่นว่า "พอแล้วสำหรับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าให้ภัตนี้แก่ท่าน ท่านจงส่งบาตรไปให้เขานำมาเถิด" สิ่งที่นำมาจากที่นั้นทั้งหมดเป็นของเจ้าของบาตร ถ้าพวกหัวขโมยลักบาตรไป ถือว่าการลักสำเร็จแล้ว แต่เพราะภัตนั้นถูกยกให้แล้ว จึงไม่เป็นหนี้ විහාරෙ දස භික්ඛූ හොන්ති, තෙසු නව පිණ්ඩපාතිකා, එකො සාදියනකො. ‘‘දස උද්දෙසපත්තෙ දෙථා’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකා ගහෙතුං න ඉච්ඡන්ති. ඉතරො භික්ඛු ‘‘සබ්බානි මය්හං පාපුණන්තී’’ති ගණ්හාති, ඨිතිකා න හොති. එකෙකං චෙ පාපෙත්වා ගණ්හාති, ඨිතිකා තිට්ඨති. එවං ගාහෙත්වා දසහිපි පත්තෙහි ආහරාපෙත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං සඞ්ගහං කරොථා’’ති නව පත්තෙ පිණ්ඩපාතිකානං දෙති, භික්ඛුදත්තියං නාමෙතං, ගණ්හිතුං වට්ටති. ในวิหารมีภิกษุ ๑๐ รูป ในจำนวนนั้น ๙ รูปเป็นผู้ถือธุดงค์บิณฑบาต ๑ รูปเป็นผู้ยินดีรับนิมนต์ เมื่อมีผู้กล่าวว่า "จงถวายบาตรอุเทศภัต ๑๐ ใบ" ภิกษุผู้ถือธุดงค์บิณฑบาตไม่ปรารถนาจะรับ ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า "ทั้งหมดถึงแก่ข้าพเจ้า" แล้วรับไป ลำดับภัตย่อมไม่มี ถ้าทำให้ถึงแก่ตนทีละใบแล้วรับ ลำดับภัตย่อมตั้งอยู่ เมื่อให้รับอย่างนี้แล้ว ให้คนนำมาด้วยบาตรทั้ง ๑๐ ใบแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงทำการสงเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด" แล้วให้บาตร ๙ ใบแก่ภิกษุผู้ถือธุดงค์บิณฑบาต ภัตนี้ชื่อว่าภิกขุทัตติยะ ควรเพื่อจะรับ සචෙ සො උපාසකො ‘‘භන්තෙ, ඝරං ආගන්තබ්බ’’න්ති වදති, සො ච භික්ඛු තෙ භික්ඛූ ‘‘එථ, භන්තෙ, මය්හං සහායා හොථා’’ති තස්ස ඝරං ගච්ඡති. යං තත්ථ ලභති, සබ්බං තස්සෙව හොති. ඉතරෙ තෙන දින්නං ලභන්ති. අථ නෙසං ඝරෙයෙව නිසීදාපෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි දෙන්ති, ‘‘භන්තෙ, යං මනුස්සා දෙන්ති, තං ගණ්හථා’’ති තස්ස භික්ඛුනො වචනෙනෙව ඉතරෙසං වට්ටති. භුත්තාවීනං පත්තෙ පූරෙත්වා ගණ්හිත්වා ගමනත්ථාය දෙන්ති, සබ්බං තස්සෙව භික්ඛුනො හොති, තෙන දින්නං ඉතරෙසං වට්ටති. ถ้าอุบาสกนั้นกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ควรไปที่บ้าน" และภิกษุรูปนั้นกล่าวกับภิกษุเหล่านั้นว่า "มาเถิดท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงเป็นสหายของข้าพเจ้า" แล้วไปที่บ้านของเขา สิ่งที่ได้ในที่นั้นทั้งหมดเป็นของภิกษุรูปนั้นนั่นเอง ภิกษุรูปอื่นย่อมได้สิ่งที่ภิกษุรูปนั้นให้ หรือถ้าเขาให้ภิกษุเหล่านั้นนั่งในบ้านนั่นเองแล้วถวายน้ำทักษิโณทก ถวายยาคูและของขบเคี้ยวเป็นต้น แล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ สิ่งใดที่พวกมนุษย์ถวาย ขอท่านทั้งหลายจงรับสิ่งนั้นเถิด" ด้วยคำของภิกษุรูปนั้นนั่นเอง ย่อมควรแก่ภิกษุรูปอื่น ถ้าเขาเติมบาตรของภิกษุผู้ฉันเสร็จแล้วให้เต็มแล้วถวายเพื่อให้ถือกลับไป สิ่งทั้งหมดเป็นของภิกษุรูปนั้นนั่นเอง สิ่งที่ภิกษุรูปนั้นให้ ย่อมควรแก่ภิกษุรูปอื่น යදි පන තෙ විහාරෙයෙව තෙන භික්ඛුනා ‘‘භන්තෙ, මය්හං භික්ඛං ගණ්හථ, මනුස්සානඤ්ච වචනං කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තා ගච්ඡන්ති, යං තත්ථ භුඤ්ජන්ති චෙව නීහරන්ති ච, සබ්බං තං තස්සෙව සන්තකං. අථාපි ‘‘මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති අවුත්තා ‘‘මනුස්සානං වචනං කාතුං වට්ටතී’’ති ගච්ඡන්ති, තත්‍ර චෙ එකස්ස මධුරෙන සරෙන අනුමොදනං කරොන්තස්ස සුත්වා ථෙරානඤ්ච උපසමෙ පසීදිත්වා බහුං සමණපරික්ඛාරං දෙන්ති, අයං ථෙරෙසු පසාදෙන උප්පන්නො ‘‘අකතභාගො’’ නාම, තස්මා සබ්බෙසං පාපුණාති. แต่ถ้าภิกษุผู้ถือธุดงค์บิณฑบาตเหล่านั้นถูกภิกษุรูปนั้นกล่าวในวิหารนั่นเองว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้า และควรทำตามคำของพวกมนุษย์ด้วย" แล้วไป สิ่งที่ฉันและนำออกไปในที่นั้นทั้งหมดเป็นของภิกษุรูปนั้นนั่นเอง หรือถ้าไม่ได้ถูกกล่าวว่า "จงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้า" แต่ถูกกล่าวว่า "ควรทำตามคำของพวกมนุษย์" แล้วไป ในที่นั้น ถ้าเขาได้ฟังภิกษุรูปหนึ่งอนุโมทนาด้วยเสียงอันไพเราะ หรือเลื่อมใสในความสงบของพระเถระทั้งหลายแล้วถวายสมณบริขารเป็นอันมาก สิ่งนี้ชื่อว่า อกตภาค คือส่วนที่มิได้จัดแจงไว้ ซึ่งเกิดขึ้นด้วยความเลื่อมใสในพระเถระทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงถึงแก่ภิกษุทุกรูป එකො සඞ්ඝතො උද්දිසාපෙත්වා ඨිතිකාය ගාහිතං පත්තං හරිත්වා පණීතස්ස ඛාදනීයභොජනීයස්ස පූරෙත්වා ආහරිත්වා ‘‘ඉමං, භන්තෙ, සබ්බො සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති දෙති, සබ්බෙහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. පත්තසාමිකස්ස පන අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං දාතබ්බං. අථ [Pg.95] ‘‘පඨමංයෙව සබ්බං සඞ්ඝිකං පත්තං දෙථා’’ති වදති, එකස්ස ලජ්ජිභික්ඛුනො සන්තකො පත්තො දාතබ්බො. ආහරිත්වා ච ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති වුත්තෙ භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. อุบาสกคนหนึ่งให้ชี้แจง (ภิกษุ) จากสงฆ์แล้ว นำบาตรที่รับไปตามลำดับ (ฐิติกา) ไป บรรจุด้วยของขบเคี้ยวและของฉันอันประณีตจนเต็มแล้วนำมา ถวายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระสงฆ์ทั้งหมดจงฉันของนี้เถิด" ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดพึงแบ่งกันฉัน. แต่สำหรับเจ้าของบาตร พึงยกยอดลำดับที่ล่วงไปแล้วนั้นไว้ และพึงให้ภัตที่ชี้แจง (อุทเทสภัต) อื่นแทน. อนึ่ง ถ้าเขาบอกว่า "จงให้บาตรที่เป็นของสงฆ์ทั้งหมดตั้งแต่แรกทีเดียว" พึงให้บาตรที่เป็นของภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะ (ลัชชีภิกษุ) รูปหนึ่ง. และเมื่อเขานำมาแล้วกล่าวว่า "ขอพระสงฆ์ทั้งหมดจงฉันเถิด" พึงแบ่งกันฉัน. එකො පාතියා භත්තං ආහරිත්වා ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසං දම්මී’’ති වදති, එකෙකං ආලොපං අදත්වා ඨිතිකාය එකස්ස යාපනමත්තං කත්වා දාතබ්බං. අථ සො භත්තං ආහරිත්වා කිඤ්චි වත්තුං අජානන්තො තුණ්හීභූතො අච්ඡති, ‘‘කස්ස තෙ ආනීතං, කස්ස දාතුකාමොසී’’ති න වත්තබ්බං. පුච්ඡාසභාගෙන හි ‘‘තුම්හාකං ආනීතං, තුම්හාකං දාතුකාමොම්හී’’ති වදෙය්‍ය, තතො තං භික්ඛුං අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ජිගුච්ඡන්තා ගීවං පරිවත්තෙත්වා ඔලොකෙතබ්බම්පි න මඤ්ඤෙය්‍යුං. සචෙ පන ‘‘කුහිං යාසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති වුත්තෙ ‘‘උද්දෙසභත්තං ගහෙත්වා ආගතොම්හී’’ති වදති, එකෙන ලජ්ජිභික්ඛුනා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ ආභතං බහු හොති, සබ්බෙසං පහොති, ඨිතිකාකිච්චං නත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පත්තං පූරෙත්වා දාතබ්බං. อุบาสกคนหนึ่งนำภัตมาด้วยถาดแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายภัตที่ชี้แจงแก่สงฆ์" ไม่พึงให้ทีละคำ แต่พึงจัดตามลำดับให้พอเพียงแก่ภิกษุรูปหนึ่ง. ถ้าอุบาสกนั้นนำภัตมาแล้วไม่รู้จะพูดอะไร นั่งนิ่งอยู่ ไม่พึงถามว่า "ท่านนำมาเพื่อใคร ท่านประสงค์จะถวายใคร?" เพราะถ้าเขาตอบตามลักษณะคำถามว่า "ข้าพเจ้านำมาเพื่อท่าน ข้าพเจ้าประสงค์จะถวายท่าน" ภิกษุรูปนั้นก็จะถูกภิกษุอื่นรังเกียจ ถึงกับเบือนหน้าหนีไม่ยอมมองดู. แต่ถ้าเมื่อถูกถามว่า "ท่านจะไปไหน ท่านเที่ยวทำอะไรอยู่?" แล้วเขาตอบว่า "ข้าพเจ้าถือเอาอุทเทสภัตมา" ภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะรูปหนึ่งพึงรับไปตามลำดับ. ถ้าของที่นำมามีมาก พอแก่ภิกษุทั้งหมด ก็ไม่มีกิจที่จะต้องจัดลำดับ พึงบรรจุบาตรให้เต็มแล้วถวายตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไป. ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං ආහරිස්සසී’’ති අවත්වා පකතිට්ඨිතිකාය එව ගාහෙතබ්බං. යො පන පායාසො වා රසපිණ්ඩපාතො වා නිච්චං ලබ්භති; එවරූපානං පණීතභොජනානං ආවෙණිකා ඨිතිකා කාතබ්බා, තථා සපරිවාරාය යාගුයා මහග්ඝානං ඵලානං පණීතානඤ්ච ඛජ්ජකානං. පකතිභත්තයාගුඵලඛජ්ජකානං පන එකාව ඨිතිකා කාතබ්බා. ‘‘සප්පිං ආහරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ සබ්බසප්පීනං එකාව ඨිතිකා වට්ටති, තථා සබ්බතෙලානං. ‘‘මධුං ආහරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ පන මධුනො එකාව ඨිතිකා වට්ටති, තථා ඵාණිතස්ස ලට්ඨිමධුකාදීනඤ්ච භෙසජ්ජානං. සචෙ පන ගන්ධමාලං සඞ්ඝුද්දෙසං දෙන්ති, පිණ්ඩපාතිකස්ස වට්ටති, න වට්ටතීති. ආමිසස්සෙව පටික්ඛිත්තත්තා වට්ටති, සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නත්තා පන න ගහෙතබ්බන්ති වදන්ති. เมื่อเขากล่าวว่า "จงให้บาตรที่ชี้แจงแก่สงฆ์" ไม่พึงถามว่า "ท่านจะนำอะไรมา?" แต่พึงรับไปตามลำดับปกติ. แต่ถ้าเป็นข้าวปายาสหรือบิณฑบาตที่มีรสเลิศซึ่งได้รับเป็นประจำ พึงจัดลำดับแยกต่างหากสำหรับอาหารอันประณีตเช่นนั้น เช่นเดียวกับยาคูพร้อมบริวาร ผลไม้ราคาแพง และของขบเคี้ยวอันประณีต. แต่สำหรับภัต ยาคู ผลไม้ และของขบเคี้ยวตามปกติ พึงจัดลำดับเดียวกัน. เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะนำเนยใสมา" พึงจัดลำดับเดียวกันสำหรับเนยใสทั้งหมด เช่นเดียวกับน้ำมันทั้งหมด. แต่เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะนำน้ำผึ้งมา" พึงจัดลำดับเดียวกันสำหรับน้ำผึ้ง เช่นเดียวกับน้ำอ้อย และยาต่างๆ มีชะเอมเทศเป็นต้น. แต่ถ้าเขาถวายของหอมและดอกไม้ที่ชี้แจงแก่สงฆ์ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรพึงรับได้หรือไม่? เพราะห้ามเฉพาะอามิส (ของกิน) จึงรับได้ แต่เพราะถวายเจาะจงสงฆ์ ท่านจึงกล่าวว่าไม่พึงรับ. උද්දෙසභත්තකථා නිට්ඨිතා. อุทเทสภัตตกถา จบแล้ว නිමන්තනභත්තකථා นิมันตนภัตตกถา නිමන්තනං පුග්ගලිකඤ්චෙ, සයමෙව ඉස්සරො. සඞ්ඝිකං පන උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ගාහෙතබ්බං. සචෙ පනෙත්ථ දූතො බ්‍යත්තො හොති, ‘‘භන්තෙ[Pg.96], රාජගෙහෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තං ගණ්හථා’’ති අවත්වා ‘‘භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වදති, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. අථ දූතො අබ්‍යත්තො ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, භත්තුද්දෙසකො බ්‍යත්තො ‘‘භත්ත’’න්ති අවත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ යාථා’’ති වදති; එවම්පි පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. තුම්හාකං පටිපාටියා ‘‘භත්තං පාපුණාතී’’ති වුත්තෙ පන න වට්ටති. සචෙ නිමන්තෙතුං ආගතමනුස්සො ආසනසාලං පවිසිත්වා ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථා’’ති වා ‘‘අට්ඨ පත්තෙ දෙථා’’ති වා වදති; එවම්පි පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති, ‘‘තුම්හෙ ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ පන ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථ; භත්තං ගණ්හථ, අට්ඨ පත්තෙ දෙථ; භත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, පටිපාටියා ගාහෙතබ්බං. ගාහෙන්තෙන පන විච්ඡින්දිත්වා ‘‘භත්ත’’න්ති අවදන්තෙන ‘‘තුම්හෙ ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථා’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පත්තං දෙථ, තුම්හෙ එථා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘සාධු, උපාසකා’’ති ගන්තබ්බං. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘තුම්හෙ එථා’’ති වුත්තෙපි යථාඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. ถ้านิมนต์เป็นส่วนบุคคล ภิกษุนั้นย่อมเป็นเจ้าของเอง. แต่ถ้านิมนต์เป็นของสงฆ์ พึงรับไปตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องอุทเทสภัตนั่นเอง. อนึ่ง ในการนิมนต์นี้ ถ้าทูตเป็นคนฉลาด ไม่กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงรับภัตในพระราชวังเถิด" แต่กล่าวว่า "จงรับบิณฑบาตเถิด" ดังนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็พึงรับได้. ถ้าทูตไม่ฉลาดกล่าวว่า "จงรับภัตเถิด" แต่ภัตตุเทสก์เป็นคนฉลาด ไม่กล่าวคำว่า "ภัต" แต่กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด" ดังนี้ แม้อย่างนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็พึงรับได้. แต่ถ้าภัตตุเทสก์กล่าวว่า "ภัตถึงแก่ท่านทั้งหลายตามลำดับ" ดังนี้ ไม่พึงรับ. ถ้าคนผู้มานิมนต์เข้าไปในโรงฉันแล้วกล่าวว่า "จงให้ภิกษุ ๘ รูป" หรือ "จงให้บาตร ๘ ใบ" ดังนี้ แม้อย่างนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็พึงรับได้ ภัตตุเทสก์พึงกล่าวว่า "ท่านรูปนี้และท่านรูปนี้จงไปเถิด". แต่ถ้าเขากล่าวว่า "จงให้ภิกษุ ๘ รูป จงรับภัตเถิด" หรือ "จงให้บาตร ๘ ใบ จงรับภัตเถิด" ดังนี้ พึงรับไปตามลำดับ. เมื่อภัตตุเทสก์จะให้รับ พึงตัดคำว่า "ภัต" เสีย ไม่กล่าวว่า "ภัต" แต่กล่าวว่า "ท่านรูปนี้และท่านรูปนี้จงไปเถิด" เมื่อกล่าวอย่างนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็พึงรับได้. ถ้าเขากล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้บาตรของท่านเถิด ท่านทั้งหลายจงมาเถิด" พึงตอบว่า "ดีละ อุบาสก" แล้วไป. แม้เมื่อเขากล่าวว่า "ชี้แจงจากสงฆ์แล้ว ท่านทั้งหลายจงมาเถิด" ก็พึงรับไปตามลำดับที่จัดไว้. නිමන්තනභත්තඝරතො පන පත්තත්ථාය ආගතස්ස උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ඨිතිකාය පත්තො දාතබ්බො. එකො ‘‘සඞ්ඝතො පටිපාටියා පත්ත’’න්ති අවත්වා කෙවලං ‘‘එකං පත්තං දෙථා’’ති වත්වා අගාහිතෙයෙව පත්තෙ යස්ස කස්සචි පත්තං ගහෙත්වා පූරෙත්වා ආහරති, තං පත්තසාමිකස්සෙව හොති, උද්දෙසභත්තෙ විය ඨිතිකාය න ගාහෙතබ්බං. ඉධාපි යො ආගන්ත්වා තුණ්හීභූතො තිට්ඨති, සො ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතොසී’’ති වා ‘‘කස්ස පත්තං හරිස්සසී’’ති වා න වත්තබ්බො. แต่สำหรับผู้ที่มาจากบ้านที่มีนิมันตนภัตเพื่อต้องการบาตร พึงให้บาตรตามลำดับโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องอุทเทสภัตนั่นเอง. อุบาสกคนหนึ่งไม่กล่าวว่า "จงให้บาตรตามลำดับจากสงฆ์" แต่กล่าวเพียงว่า "จงให้บาตรใบหนึ่ง" แล้วถือเอาบาตรของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไปบรรจุให้เต็มแล้วนำมา ทั้งที่ภัตตุเทสก์ยังมิได้ให้รับบาตร ของนั้นย่อมเป็นของเจ้าของบาตรนั้นเท่านั้น ไม่พึงรับไปตามลำดับเหมือนในอุทเทสภัต. ในนิมันตนภัตนี้ก็เช่นกัน ผู้ใดมาแล้วยืนนิ่งอยู่ ไม่พึงถามผู้นั้นว่า "ท่านมาหาใคร?" หรือ "ท่านจะนำบาตรของใครไป?" පුච්ඡාසභාගෙන හි ‘‘තුම්හාකං සන්තිකං ආගතො, තුම්හාකං පත්තං හරිස්සාමී’’ති වදෙය්‍ය, තතො සො භික්ඛු භික්ඛූහි ජිගුච්ඡනීයො අස්ස. ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති පන වුත්තෙ ‘‘තස්ස පත්තත්ථාය ආගතොම්හී’’ති වදන්තස්ස පටිපාටියා භත්තට්ඨිතිකාය ගාහෙත්වා පත්තො දාතබ්බො. ‘‘භත්තාහරණකපත්තං දෙථා’’ති වුත්තෙපි පටිපාටියා භත්තට්ඨිතිකාය එව දාතබ්බො. සචෙ ආහරිත්වා ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො භුඤ්ජතූ’’ති වදති, භාජෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. පත්තසාමිකස්ස අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං පටිපාටිභත්තං ගාහෙතබ්බං. เพราะถ้าเขาตอบตามลักษณะคำถามว่า "ข้าพเจ้ามาหาท่าน ข้าพเจ้าจะนำบาตรของท่านไป" ภิกษุรูปนั้นก็จะพึงถูกภิกษุทั้งหลายรังเกียจ. แต่ถ้าเมื่อถูกถามว่า "ท่านจะไปไหน ท่านเที่ยวทำอะไรอยู่?" แล้วเขาตอบว่า "ข้าพเจ้ามาเพื่อต้องการบาตรของท่านรูปนั้น" พึงให้รับบาตรไปตามลำดับการจัดภัต. แม้เมื่อเขากล่าวว่า "จงให้บาตรสำหรับนำภัตไป" ก็พึงให้ตามลำดับการจัดภัตนั่นเอง. ถ้าเขานำมาแล้วกล่าวว่า "ขอพระสงฆ์ทั้งหมดจงฉันเถิด" พึงแบ่งกันฉัน. พึงยกยอดลำดับที่ล่วงไปแล้วของเจ้าของบาตรนั้นไว้ และพึงให้รับภัตตามลำดับอื่นแทน. එකො [Pg.97] පාතියා භත්තං ආහරිත්වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වදති, ආලොපභත්තට්ඨිතිකතො පට්ඨාය ආලොපසඞ්ඛෙපෙන භාජෙතබ්බං. සචෙ පන තුණ්හීභූතො අච්ඡති, ‘‘කස්ස තෙ ආභතං, කස්ස දාතුකාමොසී’’ති න වත්තබ්බො. සචෙ පන ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති වුත්තෙ ‘‘සඞ්ඝස්ස මෙ භත්තං ආභතං, ථෙරානං මෙ භත්තං ආභත’’න්ති වදති, ගහෙත්වා ආලොපභත්තට්ඨිතිකාය භාජෙතබ්බං. සචෙ පන එවං ආභතං බහුං හොති, සකලස්ස සඞ්ඝස්ස බහු හොති, අභිහටභික්ඛා නාම පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති, ඨිතිකාපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පත්තං පූරෙත්වා දාතබ්බං. ถ้าทายกคนหนึ่งนำภัตมาด้วยถาดแล้วกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์' พึงแบ่งภัตนั้นโดยนับเป็นคำๆ ตั้งต้นแต่ลำดับแห่งอาลอปภัต อนึ่ง ถ้าเขานำภัตมาด้วยถาดแล้วนิ่งอยู่ ไม่พึงถามว่า 'ภัตนี้ท่านนำมาเพื่อใคร ท่านประสงค์จะถวายแก่ใคร' อนึ่ง ถ้าเมื่อถูกถามว่า 'ท่านจะไปไหน ท่านเที่ยวทำอะไรอยู่' แล้วเขากล่าวว่า 'ข้าพเจ้านำภัตมาเพื่อสงฆ์ ข้าพเจ้านำภัตมาเพื่อพระเถระทั้งหลาย' พึงรับเอาแล้วแบ่งตามลำดับแห่งอาลอปภัต อนึ่ง ถ้าภัตที่นำมานั้นมีมาก และพอแก่สงฆ์ทั้งหมด ชื่อว่าอภิหฏภิกขา (ภิกษาที่เขานำมาถวายเฉพาะหน้า) ย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต ไม่ต้องถามถึงลำดับ พึงถวายโดยให้เต็มบาตร ตั้งต้นแต่ที่นั่งของพระเถระ උපාසකො සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වා ගන්ථධුතඞ්ගවසෙන අභිඤ්ඤාතස්ස වා භත්තුද්දෙසකස්ස වා පහිණාති ‘‘අම්හාකං භත්තගහණත්ථාය අට්ඨ භික්ඛූ ගහෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති, සචෙපි ඤාතිඋපට්ඨාකෙහි පෙසිතං හොති, ඉමෙ තයො ජනා පුච්ඡිතුං න ලභන්ති, ආරුළ්හායෙව මාතිකං, සඞ්ඝතො අට්ඨ භික්ඛූ උද්දිසාපෙත්වා අත්තනවමෙහි ගන්තබ්බං. කස්මා? භික්ඛුසඞ්ඝස්ස හි එතෙ භික්ඛූ නිස්සාය ලාභො උප්පජ්ජතීති. ගන්ථධුතඞ්ගාදීහි පන අනභිඤ්ඤාතො ආවාසිකභික්ඛු පුච්ඡිතුං ලභති, තස්මා තෙන ‘‘කිං සඞ්ඝතො ගණ්හාමි, උදාහු යෙ ජානාමි, තෙහි සද්ධිං ආගච්ඡාමී’’ති මාතිකං ආරොපෙත්වා යථා දායකා වදන්ති, තථා පටිපජ්ජිතබ්බං. ‘‘තුම්හාකං නිස්සිතකෙ වා යෙ වා ජානාථ, තෙ ගහෙත්වා එථා’’ති වුත්තෙ පන යෙ ඉච්ඡන්ති, තෙහි සද්ධිං ගන්තුං ලභති. සචෙ ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ පහිණථා’’ති පෙසෙන්ති, සඞ්ඝතොව පෙසෙතබ්බා. අත්තනා සචෙ අඤ්ඤස්මිං ගාමෙ සක්කා හොති භික්ඛා ලභිතුං, අඤ්ඤො ගාමො ගන්තබ්බො. න සක්කා චෙ හොති ලභිතුං, සොයෙව ගාමො පිණ්ඩාය පවිසිතබ්බො. อุบาสกส่งคนไปหาพระสังฆเถระ หรือพระภิกษุผู้เป็นที่รู้จักโดยอาศัยคันถธุระและธุดงค์ หรือพระภัตตุทเทสก์ โดยสั่งว่า 'ขอท่านจงพาภิกษุ ๘ รูปมาเพื่อรับภัตของพวกข้าพเจ้า' แม้หากว่าจะเป็นการส่งมาโดยพวกญาติหรืออุปัฏฐากก็ตาม ชน ๓ จำพวกนี้ (สังฆเถระ, ภิกษุผู้เป็นที่รู้จัก, ภัตตุทเทสก์) ย่อมไม่มีสิทธิ์ถาม เมื่อภิกษุเหล่านั้นขึ้นสู่มาติกาแล้วนั่นเทียว พึงให้สงฆ์ระบุภิกษุ ๘ รูปแล้วพึงไปพร้อมด้วยตนเป็นที่ ๙ เพราะเหตุไร? เพราะว่าลาภย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์โดยอาศัยภิกษุเหล่านี้ อนึ่ง ภิกษุอาวาสิกผู้ไม่เป็นที่รู้จักด้วยคันถธุระและธุดงค์เป็นต้น ย่อมได้รับอนุญาตให้ถาม เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นพึงยกเรื่องขึ้นสู่มาติกาว่า 'ข้าพเจ้าพึงนำมาจากสงฆ์ หรือว่าข้าพเจ้าพึงมาพร้อมด้วยภิกษุทั้งหลายที่ข้าพเจ้ารู้จัก' แล้วพึงปฏิบัติตามที่ทายกทั้งหลายกล่าว อนึ่ง ถ้าถูกกล่าวว่า 'ท่านจงนำศิษย์ของท่านมา หรือจงนำภิกษุทั้งหลายที่ท่านรู้จักมา' ภิกษุนั้นย่อมไปพร้อมด้วยภิกษุทั้งหลายที่ตนปรารถนาได้ ถ้าเขาส่งมาว่า 'ขอท่านจงส่งภิกษุ ๘ รูปไป' พึงให้สงฆ์นั่นเทียวส่งไป ถ้าตนอาจเพื่อรับภิกษาในหมู่บ้านอื่น พึงไปหมู่บ้านอื่น ถ้าไม่อาจเพื่อรับ พึงเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านนั้นนั่นเทียว නිමන්තිතභික්ඛූ ආසනසාලාය නිසින්නා හොන්ති, තත්‍ර චෙ මනුස්සා ‘‘පත්තෙ දෙථා’’ති ආගච්ඡන්ති, අනිමන්තිතෙහි න දාතබ්බා. ‘‘එතෙ නිමන්තිතභික්ඛූ’’ති වත්තබ්බං. ‘‘තුම්හෙපි දෙථා’’ති වුත්තෙ පන දාතුං වට්ටති. උස්සවාදීසු මනුස්සා සයමෙව පරිවෙණානි ච පධානඝරානි ච ගන්ත්වා තිපිටකෙ ච ධම්මකථිකෙ ච භික්ඛුසතෙනපි සද්ධිං නිමන්තෙන්ති. තදා යෙපි ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති. කස්මා? න හි මහාභික්ඛුසඞ්ඝෙන අත්ථිකා මනුස්සා පරිවෙණානි ච පධානඝරානි ගච්ඡන්ති, සන්නිපාතට්ඨානතොව යථාසත්ති යථාබලං භික්ඛූ ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තීති. ถ้าภิกษุผู้ถูกนิมนต์นั่งอยู่ในโรงฉัน และพวกมนุษย์มาที่นั่นแล้วกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงให้บาตร' ภิกษุผู้ไม่ถูกนิมนต์ไม่พึงให้ พึงกล่าวว่า 'ภิกษุเหล่านี้เป็นภิกษุผู้ถูกนิมนต์' แต่ถ้าเขาพูดว่า 'ขอท่านทั้งหลาย (รูปอื่น) จงให้ด้วย' ย่อมควรให้ ในงานเทศกาลเป็นต้น พวกมนุษย์ย่อมไปสู่บริเวณและเรือนประธานด้วยตนเอง แล้วนิมนต์พระติปิฎกธรและพระธรรมกถึกพร้อมด้วยภิกษุแม้ตั้งร้อยรูป ในกาลนั้น แม้จะพาภิกษุที่พวกเขารู้จักไป ก็ควร เพราะเหตุไร? เพราะว่าพวกมนุษย์ผู้ไม่ต้องการภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ย่อมไม่ไปสู่บริเวณและเรือนประธาน แต่ย่อมพาภิกษุไปตามกำลังศรัทธาและกำลังของตนจากที่ประชุมนั่นเทียว සචෙ [Pg.98] පන සඞ්ඝත්ථෙරො වා ගන්ථධුතඞ්ගවසෙන අභිඤ්ඤාතකො වා භත්තුද්දෙසකො වා අඤ්ඤත්‍ර වා වස්සං වසිත්වා කත්ථචි වා ගන්ත්වා පුන සකට්ඨානං ආගච්ඡන්ති, මනුස්සා ච ආගන්තුකස්ස සක්කාරං කරොන්ති, එකවාරං යෙ ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. පටිබද්ධකාලතො පන පට්ඨාය දුතියවාරෙ ආරද්ධෙ සඞ්ඝතොයෙව ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. අභිනවආගන්තුකාව හුත්වා ඤාතී වා උපට්ඨාකෙ වා පස්සිස්සාමාති ගච්ඡන්ති, තත්‍ර තෙසං ඤාතී ච උපට්ඨාකා ච සක්කාරං කරොන්ති. එත්ථ පන යෙ ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති. อนึ่ง ถ้าพระสังฆเถระ หรือพระภิกษุผู้เป็นที่รู้จักโดยอาศัยคันถธุระและธุดงค์ หรือพระภัตตุทเทสก์ อยู่จำพรรษาในที่อื่นแล้ว หรือไปในที่บางแห่งแล้ว กลับมาสู่ที่ของตนอีก และพวกมนุษย์ทำสักการะแก่พระอาคันตุกะ ในครั้งแรก พึงพาภิกษุที่พวกเขารู้จักไปได้ แต่ตั้งต้นแต่กาลที่เกี่ยวเนื่องกัน เมื่อเริ่มครั้งที่สอง พึงพาไปจากสงฆ์เท่านั้น ภิกษุทั้งหลายเป็นเหมือนผู้มาใหม่ย่อมไปโดยคิดว่า 'เราจักเยี่ยมญาติหรืออุปัฏฐาก' ในที่นั้น ญาติและอุปัฏฐากของภิกษุเหล่านั้นย่อมทำสักการะ ในกรณีนี้ ย่อมควรที่จะพาภิกษุที่พวกเขารู้จักไป යො පන අතිලාභී හොති, සකට්ඨානඤ්ච ආගන්තුකට්ඨානඤ්ච එකසදිසං, සබ්බත්ථ මනුස්සා සඞ්ඝභත්තං සජ්ජෙත්වාව නිසීදන්ති, තෙන සඞ්ඝතොව ගහෙත්වා ගන්තබ්බන්ති අයං නිමන්තනෙ විසෙසො. අවසෙසො සබ්බපඤ්හො උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කුරුන්දියං පන ‘‘අට්ඨ මහාථෙරෙ දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘අට්ඨ මහාථෙරාව දාතබ්බා’’ති වුත්තං. එස නයො මජ්ඣිමාදීසු. සචෙ පන අවිසෙසෙත්වා ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථා’’ති වදති, සඞ්ඝතො දාතබ්බා. อนึ่ง ภิกษุใดเป็นผู้มีลาภมาก และสถานที่ของตนกับสถานที่อาคันตุกะก็เหมือนกัน ในที่ทุกแห่งพวกมนุษย์จัดแจงสังฆภัตไว้รอถวาย ภิกษุนั้นพึงพาไปจากสงฆ์เท่านั้น นี้เป็นข้อพิเศษในการนิมนต์ ปัญหาที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องอุเทศภัตนั่นเทียว อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า 'เมื่อเขาขอว่า ขอท่านทั้งหลายจงให้พระมหาเถระ ๘ รูป พึงให้พระมหาเถระ ๘ รูปเท่านั้น' นัยนี้ใช้ในพระมัชฌิมเถระเป็นต้นด้วย แต่ถ้าเขากล่าวโดยไม่เจาะจงว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงให้ภิกษุ ๘ รูป' พึงให้จากสงฆ์ නිමන්තනභත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องนิมันตนภัตจบแล้ว සලාකභත්තකථා เรื่องสลากภัต සලාකභත්තෙ පන ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සලාකාය වා පට්ටිකාය වා උපනිබන්ධිත්වා ඔපුඤ්ජිත්වා උද්දිසිතු’’න්ති වචනතො රුක්ඛසාරමයාය සලාකාය වා වෙළුවිලීවතාලපණ්ණාදිමයාය පට්ටිකාය වා ‘‘අසුකස්ස නාම සලාකභත්ත’’න්ති එවං අක්ඛරානි උපනිබන්ධිත්වා පච්ඡියං වා චීවරභොගෙ වා කත්වා සබ්බා සලාකායො ඔපුඤ්ජිත්වා පුනප්පුනං හෙට්ඨුපරිවසෙනෙව ආලොළෙත්වා පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙන භත්තුද්දෙසකෙන සචෙ ඨිතිකා අත්ථි, ඨිතිකතො පට්ඨාය; නො චෙ අත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය සලාකා දාතබ්බා. පච්ඡා ආගතානම්පි එකාබද්ධවසෙන දූරෙ ඨිතානම්පි උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව දාතබ්බා. อนึ่ง ในสลากภัต เพราะมีพระพุทธานุญาตว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ระบุถวายโดยเขียนชื่อลงในซี่ไม้หรือแผ่นไม้แล้วรวมกันไว้' ดังนี้ ฉะนั้น พึงเขียนอักษรลงในซี่ไม้ที่ทำด้วยแก่นไม้ หรือแผ่นไม้ที่ทำด้วยซีกไม้ไผ่หรือใบตาลเป็นต้นว่า 'สลากภัตของทายกชื่อโน้น' ดังนี้ แล้วใส่ไว้ในตะกร้าหรือในห่อจีวร รวบรวมสลากทั้งหมดแล้วกวนให้เข้ากันโดยวิธีกลับจากข้างล่างขึ้นข้างบนซ้ำๆ อันพระภัตตุทเทสก์ผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ถ้ามีลำดับ (ฐิติกา) พึงให้สลากตั้งต้นตามลำดับ ถ้าไม่มีลำดับ พึงให้สลากตั้งต้นแต่ที่นั่งของพระเถระ แม้ภิกษุที่มาภายหลัง หรือภิกษุที่อยู่ไกลโดยอาการที่เกี่ยวเนื่องกัน พึงให้โดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องอุเทศภัตนั่นเทียว සචෙ [Pg.99] විහාරස්ස සමන්තතො බහූ ගොචරගාමා, භික්ඛූ පන න බහුකා, ගාමවසෙනපි සලාකායො පාපුණන්ති, ‘‘තුම්හාකං අසුකගාමෙ සලාකභත්තං පාපුණාතී’’ති ගාමවසෙනෙව ගාහෙතබ්බා. එවං ගාහෙන්තෙන සචෙපි එකෙකස්මිං ගාමෙ නානප්පකාරානි සට්ඨිසලාකභත්තානි, සබ්බානි ගාහිතානෙව හොන්ති, තස්ස පත්තගාමසමීපෙ අඤ්ඤානිපි ද්වෙ තීණි සලාකභත්තානි හොන්ති, තානිපි තස්සෙව දාතබ්බානි. න හි සක්කා තෙසං කාරණා අඤ්ඤං භික්ඛුං පහිණිතුන්ති. ถ้าโดยรอบวิหารมีหมู่บ้านโคจรมาก แต่ภิกษุมีไม่มาก และสลากย่อมถึงตามหมู่บ้าน พึงให้รับสลากตามหมู่บ้านนั่นเทียวว่า 'สลากภัตในหมู่บ้านชื่อโน้นถึงแก่ท่านทั้งหลาย' เมื่อภัตตุทเทสก์ให้รับอย่างนี้ แม้หากในหมู่บ้านแต่ละแห่งจะมีสลากภัตต่างๆ กันถึง ๖๐ ที่ สลากภัตทั้งหมดนั้นก็เป็นอันให้รับแล้วนั่นเทียว หากมีสลากภัตอื่นอีก ๒-๓ ที่ในที่ใกล้หมู่บ้านที่ภิกษุนั้นได้รับ สลากเหล่านั้นก็พึงให้แก่ภิกษุรูปนั้นนั่นแหละ เพราะไม่อาจส่งภิกษุรูปอื่นไปเพราะเหตุแห่งสลากภัตเพียงเท่านั้น සචෙ එකච්චෙසු ගාමෙසු බහූනි සලාකභත්තානි සල්ලක්ඛෙත්වා සත්තන්නම්පි අට්ඨන්නම්පි භික්ඛූනං දාතබ්බානි. දදන්තෙන පන චතුන්නං පඤ්චන්නං භත්තානං සලාකායො එකතො බන්ධිත්වා දාතබ්බා. සචෙ තං ගාමං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤො ගාමො හොති, තස්මිඤ්ච එකමෙව සලාකභත්තං, තං පන පාතොව දෙන්ති, තම්පි එතෙසු භික්ඛූසු එකස්ස නිග්ගහෙන දත්වා ‘‘පාතොව තං ගහෙත්වා පච්ඡා ඔරිමගාමෙ ඉතරානි භත්තානි ගණ්හාහී’’ති වත්තබ්බො. සචෙ ඔරිමගාමෙ සලාකභත්තෙසු අගාහිතෙස්වෙව ගාහිතසඤ්ඤාය ගච්ඡති, පරභාගගාමෙ සලාකභත්තං ගාහෙත්වා පුන විහාරං ආගන්ත්වා ඉතරානි ගාහෙත්වා ඔරිමගාමො ගන්තබ්බො. ‘‘න හි බහිසීමාය සඞ්ඝලාභො ගාහෙතුං ලබ්භතී’’ති අයං නයො කුරුන්දියං වුත්තො. ถ้าในบางหมู่บ้านมีสลากภัตเป็นอันมาก พึงกำหนดแล้วให้แก่ภิกษุ ๗ รูป หรือ ๘ รูป. แต่ภัตตุเทศก์ผู้ให้พึงผูกสลากภัต ๔ หรือ ๕ อย่างรวมกันแล้วให้. ถ้ามีหมู่บ้านอื่นอยู่เลยหมู่บ้านนั้นไป และในหมู่บ้านนั้นมีสลากภัตเพียงอย่างเดียว แต่ถ้าเขาถวายสลากภัตนั้นแต่เช้าตรู่ พึงให้สลากภัตนั้นแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในภิกษุเหล่านั้นโดยการข่ม แล้วพึงกล่าวว่า “ท่านจงรับสลากภัตนั้นแต่เช้าตรู่ แล้วภายหลังจงรับภัตอื่นในหมู่บ้านข้างนี้”. ถ้ายังไม่ได้รับสลากภัตในหมู่บ้านข้างนี้ แต่สำคัญว่าได้รับแล้วจึงไป พึงรับสลากภัตในหมู่บ้านข้างโน้น แล้วกลับมายังวิหารอีกครั้ง รับภัตอื่นแล้วจึงไปหมู่บ้านข้างนี้. วิธีนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีว่า “เพราะไม่พึงรับลาภของสงฆ์นอกสีมา”. සචෙ පන භික්ඛූ බහූ හොන්ති, ගාමවසෙන සලාකා න පාපුණන්ති, වීථිවසෙන වා වීථියං එකගෙහවසෙන වා කුලවසෙන වා ගාහෙතබ්බා. වීථිආදීසු ච යත්ථ බහූනි භත්තානි, තත්ථ ගාමෙ වුත්තනයෙනෙව බහූනං භික්ඛූනං ගාහෙතබ්බානි. සලාකාසු අසති උද්දිසිත්වාපි ගාහෙතබ්බානි. แต่ถ้าภิกษุมีจำนวนมาก สลากไม่พอตามจำนวนหมู่บ้าน พึงรับโดยแบ่งตามถนน หรือโดยแบ่งตามบ้านเรือนในถนน หรือโดยแบ่งตามตระกูล. และในถนนเป็นต้นนั้น ที่มีภัตเป็นอันมาก พึงให้ภิกษุจำนวนมากรับตามวิธีที่กล่าวไว้ในหมู่บ้านนั้น. ถ้าไม่มีสลาก พึงชี้แจงแล้วให้รับ. සලාකදායකෙන පන වත්තං ජානිතබ්බං. තෙන හි කාලස්සෙව වුට්ඨාය පත්තචීවරං ගහෙත්වා භොජනසාලං ගන්ත්වා අසම්මට්ඨට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙත්වා ‘‘ඉදානි භික්ඛූහි වත්තං කතං භවිස්සතී’’ති කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා භික්ඛූසු සන්නිපතිතෙසු පඨමමෙව වාරගාමෙ සලාකභත්තං ගාහෙතබ්බං. ‘‘තුය්හං අසුකස්මිං නාම වාරගාමෙ සලාකා පාපුණාති තත්‍ර ගච්ඡා’’ති වත්තබ්බං. แต่ภิกษุผู้ให้สลากพึงรู้กิจวัตร. เพราะภิกษุนั้นพึงตื่นแต่เช้าตรู่ ถือบาตรจีวร ไปยังโรงฉัน กวาดสถานที่ที่ยังไม่ได้กวาด จัดตั้งน้ำดื่มและน้ำใช้ พึงกำหนดเวลาว่า “บัดนี้ ภิกษุทั้งหลายคงทำวัตรเสร็จแล้ว” ตีระฆัง เมื่อภิกษุทั้งหลายประชุมกันแล้ว พึงให้รับสลากภัตในหมู่บ้านที่ถึงวาระเป็นอันดับแรก. พึงกล่าวว่า “สลากของท่านถึงในหมู่บ้านชื่อโน้น ท่านจงไปที่นั่น”. සචෙ අතිරෙකගාවුතෙ ගාමො හොති, තං දිවසං ගච්ඡන්තා කිලමන්ති, ‘‘ස්වෙ තුය්හං වාරගාමෙ පාපුණාතී’’ති අජ්ජෙව ගාහෙතබ්බං. යො වාරගාමං පෙසියමානො [Pg.100] න ගච්ඡති, අඤ්ඤං සලාකං මග්ගති, න දාතබ්බා. සද්ධානඤ්හි මනුස්සානං පුඤ්ඤහානි සඞ්ඝස්ස ච ලාභච්ඡෙදො හොති, තස්මා තස්ස දුතියෙපි තතියෙපි දිවසෙ අඤ්ඤා සලාකා න දාතබ්බා, ‘‘අත්තනො පත්තට්ඨානං ගන්ත්වා භුඤ්ජාහී’’ති වත්තබ්බො, තීණි පන දිවසානි අගච්ඡන්තස්ස වාරගාමතො ඔරිමවාරගාමෙ සලාකා ගාහෙතබ්බා. තඤ්චෙ න ගණ්හාති, තතො පට්ඨාය තස්ස අඤ්ඤං සලාකං දාතුං න වට්ටති, දණ්ඩකම්මං පන ගාළ්හං කාතබ්බං, සට්ඨිතො වා පණ්ණාසතො වා න පරිහාපෙතබ්බං. වාරගාමෙ ගාහෙත්වා විහාරවාරො ගාහෙතබ්බො, ‘‘තුය්හං විහාරවාරො පාපුණාතී’’ති වත්තබ්බං. විහාරවාරිකස්ස ද්වෙ තිස්සො යාගුසලාකායො තිස්සො චතස්සො වා භත්තසලාකායො ච දාතබ්බා, නිබද්ධං කත්වා පන න දාතබ්බා. යාගුභත්තදායකා හි ‘‘අම්හාකං යාගුභත්තං විහාරගොපකාව භුඤ්ජන්තී’’ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජෙය්‍යුං, තස්මා අඤ්ඤෙසු කුලෙසු දාතබ්බා. ถ้ามีหมู่บ้านที่เกิน ๑ คาวุต ถ้าไปในวันนั้นแล้วเหน็ดเหนื่อย พึงให้รับในวันนี้เลย โดยกล่าวว่า “พรุ่งนี้สลากของท่านถึงในหมู่บ้านที่ถึงวาระ”. ภิกษุรูปใดถูกส่งไปยังหมู่บ้านที่ถึงวาระแล้วไม่ไป แสวงหาสลากอื่น ไม่พึงให้แก่ภิกษุนั้น. เพราะความเสื่อมแห่งบุญของมนุษย์ผู้มีศรัทธา และความขาดลาภของสงฆ์ย่อมมี เพราะเหตุนั้น ไม่พึงให้สลากอื่นแก่ภิกษุนั้นในวันที่สองและวันที่สาม พึงกล่าวว่า “ท่านจงไปที่ที่ตนถึงแล้วฉันเถิด”. แต่ภิกษุผู้ไม่ไปตลอด ๓ วัน พึงให้รับสลากในหมู่บ้านที่ถึงวาระที่อยู่ข้างนี้จากหมู่บ้านที่ถึงวาระ. ถ้าภิกษุนั้นไม่รับสลากนั้น ตั้งแต่นั้นไป ไม่ควรให้สลากอื่นแก่ภิกษุนั้น. แต่พึงลงโทษอย่างหนัก ไม่พึงลดหย่อนจาก ๖๐ หรือ ๕๐ (หม้อน้ำ). พึงให้รับสลากในหมู่บ้านที่ถึงวาระแล้ว พึงให้รับวาระเฝ้าวิหาร พึงกล่าวว่า “วาระเฝ้าวิหารถึงท่านแล้ว”. พึงให้สลากข้าวต้ม ๒-๓ สลาก และสลากภัต ๓-๔ สลากแก่ภิกษุผู้เฝ้าวิหาร. แต่ไม่พึงให้โดยทำเป็นประจำ. เพราะทายกผู้ถวายข้าวต้มและภัตอาจมีความคิดเป็นอย่างอื่นว่า “ข้าวต้มและภัตของเรา ภิกษุผู้เฝ้าวิหารเท่านั้นฉัน” เพราะเหตุนั้น พึงให้ในตระกูลอื่น. සචෙ විහාරවාරිකානං සභාගා ආහරිත්වා දෙන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ, වාරං ගාහෙත්වා තෙසං යාගුභත්තං ආහරාපෙතබ්බං. තාව නෙසං සලාකා ඵාතිකම්මමෙව භවන්ති, වස්සග්ගෙන පත්තට්ඨානෙ පන අඤ්ඤම්පි පණීතභත්තසලාකං ගණ්හිතුං ලභන්තියෙව. අතිරෙකඋත්තරිභඞ්ගස්ස එකචාරිකභත්තස්ස විසුං ඨිතිකං කත්වා සලාකා දාතබ්බා. ถ้าภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันนำมาให้แก่ภิกษุผู้เฝ้าวิหาร การให้นั้นเป็นกุศล. ถ้าไม่ให้ พึงให้ภิกษุอื่นนำข้าวต้มและภัตมาให้แก่ภิกษุเหล่านั้นโดยการรับวาระ. ตลอดเวลาที่ภิกษุเหล่านั้นเฝ้าวิหาร สลากของภิกษุเหล่านั้นย่อมเป็นลาภที่เพิ่มพูน. แต่ในที่ที่ถึงวาระตามพรรษา ย่อมได้สลากภัตอันประณีตอื่นอีก. พึงทำสลากภัตที่มีกับข้าวพิเศษเกินกว่าปกติ หรือสลากภัตที่ภิกษุรูปเดียวเที่ยวบิณฑบาต ให้เป็นสลากที่แยกต่างหากแล้วให้. සචෙ යෙන සලාකා ලද්ධා, සො තංදිවසං තං භත්තං න ලභති, පුනදිවසෙ ගාහෙතබ්බං. භත්තමෙව ලභති, න උත්තරිභඞ්ගං; එවම්පි පුන ගාහෙතබ්බං. ඛීරභත්තස්ස සලාකායපි එසෙව නයො. සචෙ පන ඛීරමෙව ලභති, න භත්තං; ඛීරලාභතො පට්ඨාය පුන න ගාහෙතබ්බං. ද්වෙ තීණි එකචාරිකභත්තානි එකස්සෙව පාපුණන්ති, දුබ්භික්ඛසමයෙ සඞ්ඝනවකෙන ලද්ධකාලෙ විජටෙත්වා විසුං ගාහෙතබ්බානි, පාකතිකසලාකභත්තං අලද්ධස්සාපි පුනදිවසෙ ගාහෙතබ්බං. ถ้าภิกษุรูปใดได้รับสลาก ถ้าภิกษุนั้นไม่ได้รับภัตนั้นในวันนั้น พึงให้รับในวันรุ่งขึ้น. ถ้าได้รับแต่ภัต ไม่ได้รับกับข้าวพิเศษ แม้อย่างนี้ก็พึงให้รับอีก. แม้ในสลากภัตนมก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่ถ้าได้รับแต่นม ไม่ได้รับภัต ตั้งแต่ได้รับนมแล้ว ไม่พึงให้รับอีก. สลากภัตที่ภิกษุรูปเดียวเที่ยวบิณฑบาต ๒-๓ อย่าง ย่อมถึงแก่ภิกษุรูปเดียวเท่านั้น. ในเวลาข้าวยากหมากแพง เมื่อภิกษุผู้ใหม่ในสงฆ์ได้รับ พึงคลี่คลายแล้วให้รับแยกต่างหาก. แม้ภิกษุผู้ไม่ได้รับสลากภัตธรรมดา ก็พึงให้รับในวันรุ่งขึ้น. සචෙ ඛුද්දකො විහාරො හොති, සබ්බෙ භික්ඛූ එකසම්භොගා, උච්ඡුසලාකං ගාහෙන්තෙන යස්ස කස්සචි සම්මුඛීභූතස්ස පාපෙත්වා මහාථෙරාදීනං දිවා තච්ඡෙත්වා දාතුං වට්ටති. රසසලාකං පාපෙත්වා පච්ඡාභත්තං පරිස්සාවෙත්වා වා ඵාණිතං වා කාරෙත්වා පිණ්ඩපාතිකාදීනම්පි දාතබ්බං[Pg.101]. ආගන්තුකානං ආගතානාගතභාවං ඤත්වා ගාහෙතබ්බා, මහාආවාසෙ ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බා. ถ้าเป็นวิหารเล็ก ถ้าภิกษุทั้งหมดมีส่วนร่วมในการบริโภคเท่ากัน ภิกษุผู้ให้สลากอ้อย พึงให้ถึงแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งที่อยู่เฉพาะหน้า ควรปอกแล้วให้แก่พระมหาเถระเป็นต้นในเวลากลางวัน. พึงให้ถึงสลากน้ำอ้อย พึงกรองหลังภัตตาหาร หรือทำเป็นน้ำอ้อยงบ พึงให้แก่ภิกษุผู้ถือธุดงค์บิณฑบาตเป็นต้นด้วย. พึงรู้ว่าภิกษุอาคันตุกะมาแล้วหรือไม่มา แล้วจึงให้รับ. ในอาวาสใหญ่ พึงทำเป็นระเบียบแล้วให้รับ. තක්කසලාකම්පි සභාගට්ඨානෙ පාපෙත්වා වා පචාපෙත්වා වා ධූමාපෙත්වා වා ථෙරානං දාතුං වට්ටති. මහාආවාසෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං ඵලසලාකපූවසලාකභෙසජ්ජගන්ධමාලසලාකායොපි විසුං ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බා. භෙසජ්ජාදිසලාකායො චෙත්ථ කිඤ්චාපි පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටන්ති, සලාකවසෙන ගාහිතත්තා පන න සාදිතබ්බා. අග්ගභික්ඛාමත්තං සලාකභත්තං දෙන්ති, ඨිතිකං පුච්ඡිත්වා ගාහෙතබ්බං. අසතියා ඨිතිකාය ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ තාදිසානි භත්තානි බහූනි හොන්ති, එකෙකස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ තීණි දාතබ්බානි; නො චෙ, එකෙකමෙව දත්වා පටිපාටියා ගතාය පුන ථෙරාසනතො පට්ඨාය දාතබ්බං. සචෙ අන්තරාව උපච්ඡිජ්ජති, ඨිතිකා සල්ලක්ඛෙතබ්බා. යදි පන තාදිසං භත්තං නිබද්ධමෙව හොති, යස්ස පාපුණාති, සො වත්තබ්බො ‘‘ලද්ධා වා අලද්ධා වා ස්වෙපි ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති. එකං අනිබද්ධං හොති, ලභනදිවසෙ පන යාවදත්ථං ලභති, අලභනදිවසා බහුතරා හොන්ති, තං යස්ස පාපුණාති, සො අලභිත්වා ‘‘ස්වෙ ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති වත්තබ්බො. แม้สลากน้ำนมส้มก็นำไปถึงที่อยู่ของพระเถระผู้มีส่วนเสมอกัน หรือจะให้ปรุงให้สุก หรือจะทำให้มีกลิ่นหอม (ด้วยเครื่องเทศมีขิงและพริกเป็นต้น) แล้วถวายแก่พระเถระทั้งหลาย ก็ควร. ในอารามใหญ่ พึงปฏิบัติด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. แม้สลากผลไม้ สลากขนม สลากยา สลากของหอมและดอกไม้ ก็พึงรับแยกต่างหากตามลำดับที่ตั้งไว้. อนึ่ง ในสลากเหล่านั้น สลากยาเป็นต้น แม้จะควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่เพราะรับด้วยอำนาจสลาก จึงไม่ควรยินดี. พวกทายกถวายสลากภัตที่มีประมาณเพียงข้าวส่วนเลิศ พึงสอบถามลำดับที่ตั้งไว้แล้วรับ. เมื่อไม่มีลำดับที่ตั้งไว้ พึงรับตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไป. ถ้าภัตเช่นนั้นมีมาก พึงถวายแก่ภิกษุรูปละสองหรือสามที่; ถ้าไม่มีมาก พึงถวายรูปละหนึ่งที่เท่านั้น เมื่อลำดับผ่านไปแล้ว พึงถวายตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไปอีก. ถ้าสลากภัตหมดไปในระหว่าง (ก่อนถึงพระนวกะ) พึงกำหนดลำดับที่ตั้งไว้. แต่ถ้าภัตเช่นนั้นเป็นของประจำ เมื่อถึงรูปใด พึงบอกรูปนั้นว่า "ไม่ว่าจะได้รับหรือไม่ได้รับ พรุ่งนี้ก็พึงรับเถิด". สลากภัตบางอย่างไม่เป็นของประจำ แต่ในวันที่ได้รับก็ได้รับตามต้องการ วันที่ไม่ได้รับมีมากกว่า เมื่อถึงรูปใด รูปนั้นไม่ได้รับ พึงบอกว่า "พรุ่งนี้พึงรับเถิด". යො සලාකාසු ගාහිතාසු පච්ඡා ආගච්ඡති, තස්ස අතික්කන්තාව සලාකා න උපට්ඨාපෙත්වා දාතබ්බා. සලාකං නාම ඝණ්ටිප්පහරණතො පට්ඨාය ආගන්ත්වා හත්ථං පසාරෙන්තොව ලභති. අඤ්ඤස්ස ආගන්ත්වා සමීපෙ ඨිතස්සාපි අතික්කන්තා අතික්කන්තාව හොති. සචෙ පනස්ස අඤ්ඤො ගණ්හන්තො අත්ථි, සයං අනාගතොපි ලභති. සභාගට්ඨානෙ අසුකො අනාගතොති ඤත්වා ‘‘අයං තස්ස සලාකා’’ති ඨපෙතුං වට්ටති. සචෙ ‘‘අනාගතස්ස න දාතබ්බා’’ති කතිකං කරොන්ති, අධම්මිකා හොති. අන්තොඋපචාරෙ ඨිතස්ස හි භාජනීයභණ්ඩං පාපුණාති. සචෙ පන ‘‘අනාගතස්ස දෙථා’’ති මහාසද්දං කරොන්ති, දණ්ඩකම්මං ඨපෙතබ්බං, ‘‘ආගන්ත්වා ගණ්හන්තූ’’ති වත්තබ්බං. ภิกษุรูปใดมาภายหลังเมื่อสลากทั้งหลายถูกรับไปแล้ว ไม่ควรจัดสลากที่เลยลำดับไปแล้วให้แก่ภิกษุรูปนั้น. ชื่อว่าสลากนั้น ภิกษุผู้มาถึงตั้งแต่เวลาตีระฆังแล้วเหยียดมือออกเท่านั้นจึงจะได้รับ. แม้ภิกษุอื่นที่มาถึงแล้วยืนอยู่ใกล้ๆ สลากที่เลยลำดับไปแล้วก็ชื่อว่าเลยไปแล้วนั่นเอง. แต่ถ้ามีผู้อื่นรับแทนให้ ภิกษุนั้นแม้ไม่ได้มาเองก็ได้รับ. ในที่อยู่ของภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน เมื่อรู้ว่า "ภิกษุรูปนี้ยังไม่มา" ก็ควรวางไว้โดยกล่าวว่า "นี่คือสลากของภิกษุรูปนั้น". ถ้าพวกภิกษุทำกติกาว่า "ไม่ควรให้แก่ภิกษุที่ยังไม่มา" กติกานั้นไม่เป็นธรรม. เพราะว่าของที่ควรแบ่งย่อมถึงแก่ภิกษุที่อยู่ในภายในอุปจารสีมา. แต่ถ้าพวกภิกษุส่งเสียงดังว่า "จงให้แก่ภิกษุที่ยังไม่มา" พึงลงทัณฑกรรม และพึงกล่าวว่า "จงมาแล้วรับไปเถิด". ඡප්පඤ්චසලාකා නට්ඨා හොන්ති, භත්තුද්දෙසකො දායකානං නාමං නස්සරති, සො චෙ නට්ඨසලාකා මහාථෙරස්ස වා අත්තනො වා පාපෙත්වා භික්ඛූ වදෙය්‍ය, ‘‘මයා අසුකගාමෙ සලාකභත්තං මය්හං පාපිතං, තුම්හෙ තත්ථ ලද්ධං සලාකභත්තං භුඤ්ජෙය්‍යාථා’’ති, වට්ටති. විහාරෙ අපාපිතං පන ආසනසාලාය තං භත්තං ලභිත්වා තත්ථෙව පාපෙත්වා භුඤ්ජිතුං [Pg.102] න වට්ටති. ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය මය්හං සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ තත්‍ර ආසනසාලාය ගාහෙතුං න වට්ටති, විහාරං ආනෙත්වා ගාහෙතබ්බං. ‘‘ස්වෙ පට්ඨායා’’ති වුත්තෙ පන භත්තුද්දෙසකස්ස ආචික්ඛිතබ්බං ‘‘ස්වෙ පට්ඨාය අසුකකුලං නාම සලාකභත්තං දෙති, සලාකග්ගාහණකාලෙ සරෙය්‍යාසී’’ති. දුබ්භික්ඛෙ සලාකභත්තං පච්ඡින්දිත්වා සුභික්ඛෙ ජාතෙ කිඤ්චි දිස්වා ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය අම්හාකං සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති පුන පට්ඨපෙන්ති, අන්තොගාමෙ අගාහෙත්වා විහාරං ආනෙත්වාව ගාහෙතබ්බං. ඉදඤ්හි ‘‘සලාකභත්තං’’ නාම. උද්දෙසභත්තසදිසං න හොති, විහාරමෙව සන්ධාය දිය්‍යති, තස්මා බහිඋපචාරෙ ගාහෙතුං න වට්ටති. ‘‘ස්වෙ පට්ඨායා’’ති වුත්තෙ පන විහාරෙ ගාහෙතබ්බමෙව. ถ้าสลากห้าหกใบหายไป และภัตตุเทศก์จำชื่อทายกไม่ได้ ถ้าภัตตุเทศก์นั้นนำสลากที่หายไปนั้นไปถึงพระมหาเถระหรือถึงตนเองแล้วบอกภิกษุทั้งหลายว่า "กระผมได้รับสลากภัตในหมู่บ้านชื่อโน้นแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงฉันสลากภัตที่ได้รับในหมู่บ้านนั้นเถิด" ดังนี้ ก็ควร. แต่ภัตนั้นที่ยังไม่ได้นำมาถึงวิหาร หากระลึกได้ในโรงฉัน ไม่ควรนำภัตนั้นมาถึงที่โรงฉันนั้นแล้วฉัน. เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านทั้งหลายจงรับสลากภัตของกระผมเถิด" ไม่ควรรับในโรงฉันที่นั่น พึงนำมายังวิหารแล้วรับ. แต่เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ตั้งแต่วันพรุ่งนี้เป็นต้นไป" พึงบอกภัตตุเทศก์ว่า "ตั้งแต่วันพรุ่งนี้เป็นต้นไป ตระกูลชื่อโน้นจะถวายสลากภัต ขอท่านจงจำไว้ในเวลาจับสลากเถิด". ในคราวที่ข้าวยากหมากแพง เมื่อเลิกสลากภัตไปแล้ว ครั้นถึงคราวที่ข้าวปลาอาหารบริบูรณ์ เมื่อเห็นภิกษุรูปใดรูปหนึ่งแล้วกล่าวว่า "ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านทั้งหลายจงรับสลากภัตของพวกเราเถิด" แล้วจัดตั้งขึ้นใหม่ พึงรับโดยนำมายังวิหารเท่านั้น ไม่พึงรับในภายในหมู่บ้าน. เพราะว่าชื่อว่าสลากภัตนี้ ไม่เหมือนกับอุเทศภัต ย่อมถวายโดยมุ่งวิหารเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรรับภายนอกอุปจาร. แต่เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ตั้งแต่วันพรุ่งนี้เป็นต้นไป" พึงรับในวิหารเท่านั้น. ගමිකො භික්ඛු යං දිසාභාගං ගන්තුකාමො, තත්ථ අඤ්ඤෙන වාරගාමසලාකා ලද්ධා හොති, තං ගහෙත්වා ඉතරං භික්ඛුං ‘‘මය්හං පත්තසලාකං ත්වං ගණ්හාහී’’ති වත්වා ගන්තුං වට්ටති. තෙන පන උපචාරසීමං අනතික්කන්තෙයෙව තස්මිං තස්ස සලාකා ගාහෙතබ්බා. ภิกษุผู้จะเดินทางไปทิศใดทิศหนึ่ง ถ้ามีภิกษุอื่นได้รับสลากในหมู่บ้านที่ต้องไปตามวาระในทิศนั้นแล้ว ภิกษุผู้จะเดินทางนั้นพึงรับสลากนั้นแล้วบอกภิกษุอีกรูปหนึ่ง (ที่ไม่เดินทาง) ว่า "ท่านจงรับสลากที่ถึงแก่กระผมเถิด" แล้วจึงไป ก็ควร. แต่ภิกษุรูปนั้น (ผู้ไม่เดินทาง) พึงรับสลากของภิกษุผู้จะเดินทางนั้นในขณะที่ภิกษุผู้จะเดินทางยังไม่พ้นอุปจารสีมา. ඡඩ්ඩිතවිහාරෙ මනුස්සා බොධිචෙතියාදීනි ජග්ගිත්වා භුඤ්ජන්තූති සලාකභත්තං පට්ඨපෙන්ති, භික්ඛූ සකට්ඨානෙසු වසිත්වා කාලස්සෙව ගන්ත්වා තත්ථ වත්තං කරිත්වා තං භත්තං භුඤ්ජන්ති, වට්ටති. සචෙ තෙසු ස්වාතනාය අත්තනො පාපෙත්වා ගතෙසු ආගන්තුකො භික්ඛු ඡඩ්ඩිතවිහාරෙ වසිත්වා කාලස්සෙව වත්තං කත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා සලාකභත්තං අත්තනො පාපෙත්වා ආසනසාලං ගච්ඡති, සොව තස්ස භත්තස්ස ඉස්සරො. යො පන භික්ඛූසු වත්තං කරොන්තෙසුයෙව භූමියං ද්වෙ තයො සම්මුඤ්ජනිප්පහාරෙ දත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා ‘‘ධුරගාමෙ සලාකභත්තං මය්හං පාපුණාතී’’ති ගච්ඡති, තස්ස තං චොරිකාය ගහිතත්තා න පාපුණාති, වත්තං කත්වා පාපෙත්වා පච්ඡා ගතභික්ඛූනංයෙව හොති. ในวิหารร้าง มนุษย์ทั้งหลายบำรุงรักษาต้นโพธิ์และเจดีย์เป็นต้น แล้วจัดตั้งสลากภัตโดยกล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงฉันเถิด" ภิกษุทั้งหลายอยู่ในที่อยู่ของตนแล้วไปแต่เช้าตรู่ ทำวัตรปฏิบัติในที่นั้นแล้วฉันภัตนั้น ก็ควร. ถ้าภิกษุเหล่านั้นนำสลากภัตไปถึงตนเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้แล้วกลับไป ภิกษุอาคันตุกะรูปใดอยู่ในวิหารร้าง ทำวัตรปฏิบัติแต่เช้าตรู่ ตีระฆังแล้วนำสลากภัตมาถึงตนแล้วไปยังโรงฉัน ภิกษุอาคันตุกะรูปนั้นแลเป็นเจ้าของภัตนั้น. แต่ภิกษุรูปใดในขณะที่ภิกษุทั้งหลายกำลังทำวัตรปฏิบัติอยู่ ได้กวาดพื้นสองสามครั้ง ตีระฆังแล้วกล่าวว่า "สลากภัตในหมู่บ้านหลักถึงแก่ข้าพเจ้าแล้ว" แล้วไป สลากภัตนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุรูปนั้น เพราะถูกรับไปโดยอาการแห่งขโมย ย่อมเป็นของภิกษุทั้งหลายที่ทำวัตรปฏิบัติแล้วนำไปถึงภายหลังเท่านั้น. එකො ගාමො අතිදූරෙ හොති, භික්ඛූ නිච්චං ගන්තුං න ඉච්ඡන්ති, මනුස්සා ‘‘මයං පුඤ්ඤෙන පරිබාහිරා හොමා’’ති වදන්ති, යෙ තස්ස ගාමස්ස ආසන්නවිහාරෙ සභාගභික්ඛූ, තෙ වත්තබ්බා ‘‘ඉමෙසං භික්ඛූනං අනාගතදිවසෙ තුම්හෙ භුඤ්ජථා’’ති. සලාකා පන දෙවසිකං පාපෙතබ්බා, තා ච ඛො පන ඝණ්ටිප්පහරණමත්තෙන වා පච්ඡිචාලනමත්තෙන වා පාපිතා න හොන්ති, පච්ඡිං පන ගහෙත්වා [Pg.103] සලාකා පීඨකෙ ආකිරිතබ්බා, පච්ඡි පන මුඛවට්ටියං න ගහෙතබ්බා. සචෙ හි තත්ථ අහි වා විච්ඡිකො වා භවෙය්‍ය, දුක්ඛං උප්පාදෙය්‍ය; තස්මා හෙට්ඨා ගහෙත්වා පච්ඡිං පරම්මුඛං කත්වා සලාකා ආකිරිතබ්බා ‘‘සචෙපි සප්පො භවිස්සති, එත්තොව පලායිස්සතී’’ති. එවං සලාකා ආකිරිත්වා ගාමාදිවසෙන පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ගාහෙතබ්බා. අපිච එකං මහාථෙරස්ස පාපෙත්වා ‘‘අවසෙසා මය්හං පාපුණන්තී’’ති අත්තනො පාපෙත්වා වත්තං කත්වා චෙතියං වන්දිත්වා විතක්කමාළකෙ ඨිතෙහි භික්ඛූහි ‘‘පාපිතා, ආවුසො, සලාකා’’ති වුත්තෙ ‘‘ආම, භන්තෙ, තුම්හෙ ගතගතගාමෙ සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති වත්තබ්බං; එවං පාපිතාපි හි සුපාපිතාව හොන්ති. หมู่บ้านแห่งหนึ่งอยู่ไกลมาก ภิกษุทั้งหลายไม่ประสงค์จะไปเป็นประจำ มนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า "พวกเราเป็นผู้ห่างไกลจากบุญ" ภิกษุผู้มีอัธยาศัยเสมอกันที่อยู่ในวัดใกล้หมู่บ้านนั้น พึงบอกว่า "ในวันที่ภิกษุเหล่านั้นไม่มา ท่านทั้งหลายจงฉันเถิด" แต่สลากภัตต์พึงส่งไปทุกวัน และสลากภัตต์เหล่านั้นไม่ชื่อว่าเป็นการส่งไปเพียงด้วยการตีระฆังหรือการเขย่าตะกร้า แต่พึงถือตะกร้าแล้วเทสลากภัตต์ลงบนอาสนะ แต่ไม่พึงจับตะกร้าที่ขอบปาก เพราะหากมีงูหรือแมงป่องอยู่ในตะกร้านั้น มันอาจจะทำให้เกิดทุกข์ได้ เพราะฉะนั้นจึงไม่พึงจับที่ขอบปาก พึงจับที่ด้านล่างแล้วคว่ำตะกร้าลงแล้วเทสลากภัตต์ โดยคิดว่า "แม้หากมีงู มันก็จะหนีไปจากที่นี่เอง" เมื่อเทสลากภัตต์เช่นนี้แล้ว พึงรับตามวิธีที่กล่าวไว้ก่อนแล้วโดยอาศัยหมู่บ้านเป็นต้น อนึ่ง เมื่อส่งสลากภัตต์หนึ่งอันไปให้พระมหาเถระแล้ว และส่งที่เหลือมาให้ตนเอง โดยคิดว่า "ที่เหลือมาถึงฉัน" แล้วทำวัตร ไหว้เจดีย์แล้ว ภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ในวิจารณมณฑป เมื่อถูกถามว่า "อาวุโส สลากภัตต์ส่งมาถึงแล้วหรือ?" พึงตอบว่า "ขอรับ ท่านทั้งหลายจงรับสลากภัตต์ในหมู่บ้านที่ท่านไปถึงเถิด" เพราะสลากภัตต์ที่ส่งไปเช่นนี้ ย่อมเป็นสลากภัตต์ที่ส่งไปดีแล้ว භික්ඛූ සබ්බරත්තිං ධම්මසවනත්ථං අඤ්ඤං විහාරං ගච්ඡන්තා ‘‘මයං තත්ථ දානං අග්ගහෙත්වාව අම්හාකං ගොචරගාමෙව පිණ්ඩාය චරිත්වා ආගමිස්සාමා’’ති සලාකා අග්ගහෙත්වාව ගතා, විහාරෙ ථෙරස්ස පත්තසලාකභත්තං භුඤ්ජිතුං ආගච්ඡන්ති, වට්ටති. අථ මහාථෙරොපි ‘‘අහං ඉධ කිං කරොමී’’ති තෙහියෙව සද්ධිං ගච්ඡති, තෙහි ගතවිහාරෙ අභුඤ්ජිත්වාව ගොචරගාමං අනුප්පත්තෙහි ‘‘දෙථ, භන්තෙ, පත්තෙ සලාකයාගුආදීනි ආහරිස්සාමා’’ති වුත්තෙ පත්තා න දාතබ්බා. ‘‘කස්මා, භන්තෙ, න දෙථා’’ති ‘‘විහාරට්ඨකං භත්තං විහාරෙ වුත්ථානං පාපුණාති, මයං අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථා’’ති. ‘‘දෙථ, භන්තෙ, න මයං විහාරෙ පාලිකාය දෙම, තුම්හාකං දෙම, ගණ්හථ අම්හාකං භික්ඛ’’න්ති වුත්තෙ පන වට්ටති. ภิกษุทั้งหลายไปวัดอื่นเพื่อฟังธรรมตลอดทั้งคืน โดยกล่าวว่า "พวกกระผมจะไม่รับทานที่นั่น แต่จะเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านโคจรของพวกกระผมแล้วกลับมา" แล้วก็ไปโดยไม่รับสลากภัตต์ ภิกษุเหล่านั้นมาฉันสลากภัตต์ที่พระเถระได้รับในวัดนั้น ย่อมควร หรือแม้พระมหาเถระก็กล่าวว่า "ฉันจะทำอะไรที่นี่?" แล้วก็ไปพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นไปถึงวัดแล้วไม่ได้ฉัน แต่ไปถึงหมู่บ้านโคจร เมื่อถูกทายกกล่าวว่า "ท่านขอรับ จงให้บาตรเถิด พวกกระผมจะนำยาคูสลากภัตต์เป็นต้นมาให้" ไม่พึงให้บาตร เมื่อถูกถามว่า "ท่านขอรับ เพราะเหตุใดจึงไม่ให้?" พึงตอบว่า "ภัตต์ที่อยู่ในวัดย่อมถึงแก่ภิกษุที่อยู่ในวัด พวกกระผมอยู่ในวัดอื่น" แต่เมื่อถูกกล่าวว่า "ท่านขอรับ จงให้เถิด พวกกระผมไม่ได้ถวายเพื่อรักษา (วัด) แต่ถวายแก่ท่านทั้งหลาย จงรับบิณฑบาตของพวกกระผมเถิด" ย่อมควร සලාකභත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องสลากภัตต์จบลงแล้ว පක්ඛිකභත්තාදිකථා เรื่องภัตต์ประจำปักษ์เป็นต้น පක්ඛිකාදීසු පන යං අභිලක්ඛිතෙසු චාතුද්දසී පඤ්චදසී පඤ්චමී අට්ඨමීති ඉමෙසු පක්ඛෙසු කම්මප්පසුතෙහි උපොසථං කාතුං සතිකරණත්ථාය දිය්‍යති, තං පක්ඛිකං නාම. තං සලාකභත්තගතිකමෙව හොති, ගාහෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ සලාකභත්තම්පි පක්ඛිකභත්තම්පි බහු සබ්බෙසං විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡති, ද්වෙපි භත්තානි විසුං විසුං ගාහෙතබ්බානි. සචෙ භික්ඛුසඞ්ඝො මහා, පක්ඛිකං ගාහෙත්වා තස්ස ඨිතිකාය සලාකභත්තං ගාහෙතබ්බං[Pg.104], සලාකභත්තං වා ගාහාපෙත්වා තස්ස ඨිතිකාය පක්ඛිකං ගාහෙතබ්බං. යෙසං න පාපුණාති, තෙ පිණ්ඩාය චරිස්සන්ති. සචෙ ද්වෙපි භත්තානි බහූනි, භික්ඛූ මන්දා; සලාකභත්තං නාම දෙවසිකං ලබ්භති, තස්මා තං ඨපෙත්වා ‘‘පක්ඛිකං ආවුසො භුඤ්ජථා’’ති පක්ඛිකමෙව ගාහෙතබ්බං. පක්ඛිකං පණීතං දෙන්ති, විසුං ඨිතිකා කාතබ්බා. ‘‘ස්වෙ පක්ඛො’’ති අජ්ජ පක්ඛිකං න ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන දායකා වදන්ති ‘‘ස්වෙ අම්හාකං ඝරෙ ලූඛභත්තං භවිස්සති, අජ්ජෙව පක්ඛිකභත්තං උද්දිසථා’’ති, එවං වට්ටති. อนึ่ง ในบรรดาภัตต์ประจำปักษ์เป็นต้น ภัตต์ใดที่ทายกผู้ขวนขวายในกิจการงานถวายในวันปักษ์เหล่านี้ คือ วัน ๑๔ ค่ำ, ๑๕ ค่ำ, ๕ ค่ำ, ๘ ค่ำ เพื่อให้ระลึกถึงการทำอุโบสถ ภัตต์นั้นชื่อว่า ปักขิกภัตต์ ปักขิกภัตต์นั้นย่อมมีลักษณะเช่นเดียวกับสลากภัตต์ พึงรับแล้วฉัน หากสลากภัตต์และปักขิกภัตต์มีมากพอที่จะแจกจ่ายให้ภิกษุทั้งหมดได้ ภัตต์ทั้งสองชนิดนั้นพึงรับแยกกัน หากภิกษุสงฆ์มีจำนวนมาก พึงรับปักขิกภัตต์ก่อน แล้วจึงรับสลากภัตต์ตามลำดับของปักขิกภัตต์ หรือพึงให้รับสลากภัตต์ก่อน แล้วจึงรับปักขิกภัตต์ตามลำดับของสลากภัตต์ ภิกษุรูปใดไม่ได้รับ ภิกษุรูปนั้นพึงเที่ยวบิณฑบาต หากภัตต์ทั้งสองชนิดมีมาก แต่ภิกษุมีน้อย สลากภัตต์ย่อมได้รับเป็นประจำ เพราะฉะนั้นพึงงดสลากภัตต์นั้นไว้ แล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านทั้งหลายจงฉันปักขิกภัตต์เถิด" แล้วพึงรับแต่ปักขิกภัตต์เท่านั้น หากถวายปักขิกภัตต์อันประณีต พึงจัดลำดับแยกต่างหาก ไม่พึงรับปักขิกภัตต์ในวันนี้ เมื่อพึงกล่าวว่า "พรุ่งนี้เป็นวันปักษ์" แต่หากทายกกล่าวว่า "พรุ่งนี้ที่บ้านของพวกกระผมจะมีภัตต์หยาบ ขอท่านทั้งหลายจงกำหนดปักขิกภัตต์ในวันนี้เถิด" ดังนี้ ย่อมควร උපොසථිකං නාම අන්වඩ්ඪමාසෙ උපොසථඞ්ගානි සමාදියිත්වා යං අත්තනා භුඤ්ජති, තදෙව දිය්‍යති. පාටිපදිකං නාම ‘‘උපොසථෙ බහූ සද්ධා පසන්නා භික්ඛූනං සක්කාරං කරොන්ති, පාටිපදෙ පන භික්ඛූ කිලමන්ති, පාටිපදෙ දින්නං දුබ්භික්ඛදානසදිසං මහප්ඵලං හොති, උපොසථකම්මෙන වා පරිසුද්ධසීලානං දුතියදිවසෙ දින්නං මහප්ඵලං හොතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පාටිපදෙ දිය්‍යනකදානං, තම්පි උභයං සලාකභත්තගතිකමෙව. ඉති ඉමානි සත්තපි භත්තානි පිණ්ඩපාතිකානං න වට්ටන්ති, ධුතඞ්ගභෙදං කරොන්තියෙව. ภัตต์ที่ชื่อว่า อุโบสถิกภัตต์ คือ ภัตต์ที่ทายกสมาทานองค์อุโบสถในทุกกึ่งเดือนแล้ว ตนเองรับประทานภัตต์ใด ก็ถวายภัตต์นั้นนั่นเอง ภัตต์ที่ชื่อว่า ปาฏิปทิกภัตต์ คือ ทานที่ถวายในวันปาฏิบท โดยพิจารณาว่า "ในวันอุโบสถ ทายกผู้มีศรัทธาเลื่อมใสจำนวนมากย่อมทำสักการะแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่ในวันปาฏิบท ภิกษุทั้งหลายย่อมลำบาก ทานที่ถวายในวันปาฏิบท ย่อมมีผลมากเหมือนทานที่ถวายในคราวทุพภิกขภัย หรือเพราะอุโบสถกรรม ทานที่ทายกผู้มีศีลบริสุทธิ์ถวายในวันรุ่งขึ้นย่อมมีผลมาก" ภัตต์ทั้งสองชนิดนั้นย่อมมีลักษณะเช่นเดียวกับสลากภัตต์ ภัตต์ทั้งเจ็ดชนิดนี้ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ถือปิณฑปาติกธุดงค์ เพราะย่อมทำให้ธุดงค์ขาด අපරානිපි චීවරක්ඛන්ධකෙ විසාඛාය වරං යාචිත්වා දින්නානි ආගන්තුකභත්තං ගමියභත්තං ගිලානභත්තං ගිලානුපට්ඨාකභත්තන්ති චත්තාරි භත්තානි පාළියං ආගතානෙව, තත්ථ ආගන්තුකානං දින්නං භත්තං ‘‘ආගන්තුකභත්තං’’. එස නයො සෙසෙසු. සචෙ පනෙත්ථ ආගන්තුකභත්තානිපි ආගන්තුකාපි බහූ හොන්ති, සබ්බෙසං එකෙකං ගාහෙතබ්බං, භත්තෙසු අප්පහොන්තෙසු ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. එකො ආගන්තුකො පඨමමෙව ආගන්ත්වා සබ්බං ආගන්තුකභත්තං අත්තනො ගාහෙත්වා නිසීදති, සබ්බං තස්සෙව හොති, පච්ඡා ආගතෙහි ආගන්තුකෙහි තෙන දින්නානි පරිභුඤ්ජිතබ්බානි. තෙනපි එකං අත්තනො ගහෙත්වා සෙසානි දාතබ්බානි. අයං උළාරො. ภัตต์อีกสี่ชนิดที่วิสาขาขอพรแล้วได้รับในจีวรขันธกะ คือ อาคันตุกภัตต์ คามิกภัตต์ คิลานภัตต์ และคิลานุปัฏฐากภัตต์ ย่อมมาในพระบาลีแล้ว ในบรรดาภัตต์สี่ชนิดนั้น ภัตต์ที่ถวายแก่อาคันตุกะชื่อว่า อาคันตุกภัตต์ ในภัตต์ที่เหลือก็มีนัยนี้ อนึ่ง ในบรรดาภัตต์สี่ชนิดนี้ หากอาคันตุกภัตต์และอาคันตุกะมีจำนวนมาก พึงรับคนละหนึ่งส่วน หากภัตต์ไม่พอ พึงรับตามลำดับ หากอาคันตุกะรูปหนึ่งมาถึงก่อนแล้วรับอาคันตุกภัตต์ทั้งหมดไว้เพื่อตนเองแล้วนั่งลง ภัตต์ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น อาคันตุกะที่มาทีหลังพึงฉันภัตต์ที่ภิกษุรูปแรกนั้นให้ ภิกษุรูปแรกนั้นก็พึงรับหนึ่งส่วนเพื่อตนเอง แล้วพึงให้ส่วนที่เหลือแก่อาคันตุกะรูปอื่น การแจกจ่ายนี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐ සචෙ පන යො පඨමං ආගන්ත්වාපි අත්තනො අග්ගහෙත්වා තුණ්හීභූතො නිසීදති, පච්ඡා ආගතෙහි සද්ධිං පටිපාටියා ගණ්හිතබ්බං. සචෙ නිච්චං ආගන්තුකා ආගච්ඡන්ති, ආගතදිවසෙයෙව භුඤ්ජිතබ්බං, අන්තරන්තරා චෙ ආගච්ඡන්ති, ද්වෙ තීණි දිවසානි භුඤ්ජිතබ්බං. මහාපච්චරියං පන ‘‘සත්ත දිවසානි භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. อนึ่ง หากอาคันตุกะรูปใดมาถึงก่อนแล้วไม่รับเพื่อตนเอง แต่กลับนั่งเงียบๆ พึงรับพร้อมกับภิกษุที่มาทีหลังตามลำดับ หากอาคันตุกะมาเป็นประจำ พึงฉันในวันที่มาถึงนั้นเอง หากมาเป็นครั้งคราว พึงฉันได้สองถึงสามวัน แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่า "พึงฉันได้เจ็ดวัน" ආවාසිකො [Pg.105] කත්ථචි ගන්ත්වා ආගතො, තෙනාපි ආගන්තුකභත්තං පරිභුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ පන තං විහාරෙ නිබන්ධාපිතං හොති, විහාරෙ ගාහෙතබ්බං. අථ විහාරො දූරෙ හොති, ආසනසාලාය නිබන්ධාපිතං ආසනසාලාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන දායකා ‘‘ආගන්තුකෙසු අසති ආවාසිකාපි පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති වදන්ති, වට්ටති. พระอาวาสิกะไปที่ใดที่หนึ่งแล้วกลับมา แม้พระรูปนั้นก็พึงฉันอาคันตุกภัตได้ หากอาคันตุกภัตนั้นถูกกำหนดไว้ในวัด ก็พึงรับในวัด หากวัดอยู่ไกล และถูกกำหนดไว้ที่โรงฉัน ก็พึงรับที่โรงฉัน หากทายกทั้งหลายกล่าวว่า "เมื่อไม่มีอาคันตุกะ แม้พระอาวาสิกะทั้งหลายก็จงฉันเถิด" ดังนี้ ย่อมควร ගමියභත්තෙපි අයමෙව කථාමග්ගො. අයං පන විසෙසො – ආගන්තුකො ආගන්තුකභත්තමෙව ලභති, ගමිකො ආගන්තුකභත්තම්පි ගමියභත්තම්පි. ආවාසිකොපි පක්කමිතුකාමො ගමිකො හොති; ගමියභත්තං ලභති. යථා පන ආගන්තුකභත්තං; එවමිදං ද්වෙ වා තීණි වා සත්ත වා දිවසානි න ලබ්භති. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති භුත්තො තංදිවසං කෙනචිදෙව කාරණෙන න ගතො, පුනදිවසෙපි භුඤ්ජිතුං වට්ටති, සඋස්සාහත්තා. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති භුත්තස්ස චොරා වා පන්ථං රුන්ධන්ති උදකං වා, දෙවො වා වස්සති, සත්ථො වා න ගච්ඡති, සඋස්සාහෙන භුඤ්ජිතබ්බං. එතෙ උපද්දවෙ ඔලොකෙන්තෙන ‘‘ද්වෙ තයො දිවසෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති පන ලෙසං ඔඩ්ඩෙත්වා භුඤ්ජිතුං න ලභති. แม้ในคมิยภัต (ภัตเพื่อผู้จะไป) ก็มีนัยแห่งคำกล่าวนี้เช่นกัน แต่มีข้อแปลกกันดังนี้ คือ พระอาคันตุกะย่อมได้เฉพาะอาคันตุกภัตเท่านั้น พระผู้จะไปย่อมได้ทั้งอาคันตุกภัตและคมิยภัต แม้พระอาวาสิกะผู้ประสงค์จะหลีกไปก็เป็นพระผู้จะไป ย่อมได้คมิยภัต แต่คมิยภัตนี้ ไม่พึงได้เหมือนอาคันตุกภัต คือไม่พึงได้ ๒ วัน ๓ วัน หรือ ๗ วัน พระที่ฉันแล้วด้วยคิดว่า "เราจะไป" แต่ในวันนั้นไม่ได้ไปเพราะเหตุบางอย่าง ในวันรุ่งขึ้นก็ยังควรฉันได้ เพราะมีความพยายาม (จะไป) สำหรับพระที่ฉันแล้วด้วยคิดว่า "เราจะไป" แต่โจรปิดทาง หรือน้ำ (ปิดทาง) หรือฝนตก หรือหมู่เกวียนไม่ไป พึงฉันได้ด้วยความพยายาม (จะไป) ในมหาปัจจรีกล่าวว่า "เมื่อพิจารณาอุปัทวะเหล่านี้ พึงฉันได้ ๒-๓ วัน" แต่จะอ้างเลศว่า "เราจะไป" แล้วฉันนั้น ไม่พึงได้ ගිලානභත්තම්පි සචෙ සබ්බෙසං ගිලානානං පහොති, සබ්බෙසං දාතබ්බං; නො චෙ, ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. එකො ගිලානො අරොගරූපො සක්කොති අන්තොගාමං ගන්තුං, එකො න සක්කොති, අයං ‘‘මහාගිලානො’’ නාම. එතස්ස ගිලානභත්තං දාතබ්බං. ද්වෙ මහාගිලානා – එකො ලාභී අභිඤ්ඤාතො බහුං ඛාදනීයං භොජනීයං ලභති, එකො අනාථො අප්පලාභතාය අන්තොගාමං පවිසති – එතස්ස ගිලානභත්තං දාතබ්බං. ගිලානභත්තෙ පන දිවසපරිච්ඡෙදො නත්ථි. යාව රොගො න වූපසම්මති, සප්පායභොජනං අභුඤ්ජන්තො න යාපෙති, තාව භුඤ්ජිතබ්බං. යදා පන මිස්සකයාගුං වා මිස්සකභත්තං වා භුත්තස්සාපි රොගො න කුප්පති, තතො පට්ඨාය න භුඤ්ජිතබ්බං. แม้คิลานภัต หากพอเพียงแก่ภิกษุไข้ทั้งหมด ก็พึงให้แก่ภิกษุไข้ทั้งหมด หากไม่พอเพียง ก็พึงทำระเบียบแล้วรับ ภิกษุไข้รูปหนึ่งมีลักษณะเหมือนคนไม่เจ็บไข้ สามารถไปสู่ภายในหมู่บ้านได้ อีกรูปหนึ่งไม่สามารถไปได้ รูปนี้ชื่อว่า "มหาคิลานะ" พึงให้คิลานภัตแก่รูปนี้ มหาคิลานะ ๒ รูป คือ รูปหนึ่งมีลาภ มีชื่อเสียง ได้ของเคี้ยวของฉันมาก อีกรูปหนึ่งไม่มีที่พึ่ง เพราะมีลาภน้อย จึงต้องเข้าไปสู่ภายในหมู่บ้าน พึงให้คิลานภัตแก่รูปที่ไม่มีที่พึ่งนี้ แต่ในคิลานภัตไม่มีการกำหนดวัน ตราบใดที่โรคยังไม่สงบลง และหากไม่ฉันอาหารที่เป็นสัปปายะ ย่อมไม่อาจยังชีวิตให้เป็นไปได้ ตราบนั้นก็พึงฉันได้ แต่เมื่อใดที่แม้ฉันยาคูผสมหรือภัตผสมแล้วโรคก็ไม่กำเริบ ตั้งแต่นั้นไปไม่พึงฉัน ගිලානුපට්ඨාකභත්තම්පි යං සබ්බෙසං පහොති, තං සබ්බෙසං දාතබ්බං; නො චෙ පහොති, ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. ඉදම්පි ද්වීසු ගිලානෙසු මහාගිලානුපට්ඨාකස්ස ගාහෙතබ්බං, ද්වීසු මහාගිලානෙසු අනාථගිලානුපට්ඨාකස්ස. යං කුලං ගිලානභත්තම්පි දෙති ගිලානුපට්ඨාකභත්තම්පි, තත්ථ [Pg.106] යස්ස ගිලානස්ස භත්තං පාපුණාති තදුපට්ඨාකස්සාපි තත්ථෙව ගාහෙතබ්බං. ගිලානුපට්ඨාකභත්තෙපි දිවසපරිච්ඡෙදො නත්ථි, යාව ගිලානො ලභති, තාවස්ස උපට්ඨාකොපි ලභතීති. ඉමානි චත්තාරි භත්තානි සචෙ එවං දින්නානි හොන්ති ‘‘ආගන්තුකගමිකගිලානුපට්ඨාකා මම භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. සචෙ පන ආගන්තුකාදීනං භත්තං නිබන්ධාපෙමි, ‘‘මම භත්තං ගණ්හන්තූ’’ති එවං දින්නානි හොන්ති, පිණ්ඩපාතිකානං න වට්ටති. แม้คิลานุปัฏฐากภัต หากพอเพียงแก่ภิกษุผู้พยาบาลทั้งหมด ก็พึงให้แก่ภิกษุผู้พยาบาลทั้งหมด หากไม่พอเพียง ก็พึงทำระเบียบแล้วรับ แม้ภัตนี้ ในบรรดาภิกษุไข้ ๒ รูป พึงรับเพื่อภิกษุผู้พยาบาลมหาคิลานะ ในบรรดามหาคิลานะ ๒ รูป พึงรับเพื่อภิกษุผู้พยาบาลมหาคิลานะที่ไม่มีที่พึ่ง ตระกูลใดถวายทั้งคิลานภัตและคิลานุปัฏฐากภัต ในตระกูลนั้น ภัตถึงแก่ภิกษุไข้รูปใด แม้ภิกษุผู้พยาบาลรูปนั้นก็พึงรับในตระกูลนั้นเอง แม้ในคิลานุปัฏฐากภัตก็ไม่มีการกำหนดวัน ตราบใดที่ภิกษุไข้ได้รับ (คิลานภัต) ตราบนั้นแม้ภิกษุผู้พยาบาลของท่านก็ย่อมได้รับ (คิลานุปัฏฐากภัต) หากภัต ๔ อย่างเหล่านี้ถูกถวายอย่างนี้ว่า "ขอพระอาคันตุกะ พระผู้จะไป และพระผู้พยาบาลภิกษุไข้ จงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้าเถิด" ก็ย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่หากภัตสำหรับอาคันตุกะเป็นต้น ถูกตั้งไว้โดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าขอตั้งภัตไว้เพื่อพระอาคันตุกะเป็นต้น ขอท่านทั้งหลายจงรับภัตของข้าพเจ้าเถิด" ดังนี้ ไม่ควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร අපරානිපි ‘‘ධුරභත්තං, කුටිභත්තං, වාරභත්ත’’න්ති තීණි භත්තානි. තත්ථ ධුරභත්තන්ති නිච්චභත්තං වුච්චති, තං දුවිධං – සඞ්ඝිකං පුග්ගලිකඤ්ච. තත්ථ යං ‘‘සඞ්ඝස්ස ධුරභත්තං දෙමා’’ති නිබන්ධාපිතං, තං සලාකභත්තගතිකං. ‘‘මම නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති වත්වා දින්නං පන පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. පුග්ගලිකෙපි ‘‘තුම්හාකං ධුරභත්තං දම්මී’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකො චෙ, න වට්ටති. ‘‘මම නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන වට්ටති, සාදිතබ්බං. සචෙපි පච්ඡා කතිපාහෙ වීතිවත්තෙ ‘‘ධුරභත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, මූලෙ සුට්ඨු සම්පටිච්ඡිතත්තා වට්ටති. ภัตอื่นอีก ๓ อย่าง คือ ธุรภัต กุฏิภัต และวารภัต ในบรรดาภัตเหล่านั้น ธุรภัต เรียกว่า นิจจภัต ภัตนั้นมี ๒ อย่าง คือ เป็นของสงฆ์ และเป็นของบุคคล ในบรรดาภัต ๒ อย่างนั้น ภัตที่เขาตั้งไว้ว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายธุรภัตแก่สงฆ์" ภัตนั้นมีคติเช่นเดียวกับสลากภัต แต่ภัตที่ถวายโดยกล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตที่ข้าพเจ้าตั้งไว้เถิด" ย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แม้ในของบุคคล หากเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายธุรภัตแก่ท่าน" หากเป็นภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ไม่ควร แต่หากเขากล่าวว่า "ขอท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตที่ข้าพเจ้าตั้งไว้เถิด" ย่อมควร พึงยินดีรับได้ แม้ภายหลังเมื่อผ่านไป ๒-๓ วัน หากเขากล่าวว่า "จงรับธุรภัตเถิด" ก็ยังควร เพราะในเบื้องต้นได้รับไว้ดีแล้ว කුටිභත්තං නාම යං සඞ්ඝස්ස ආවාසං කාරෙත්වා ‘‘අම්හාකං සෙනාසනවාසිනො අම්හාකංයෙව භත්තං ගණ්හන්තූ’’ති එවං නිබන්ධාපිතං, තං සලාකභත්තගතිකමෙව හොති, ගහෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. ‘‘අම්හාකං සෙනාසනවාසිනො අම්හාකංයෙව භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති වුත්තෙ පන පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. යං පන පුග්ගලෙ පසීදිත්වා තස්ස වා ආවාසං කත්වා ‘‘තුම්හාකං දෙමා’’ති දින්නං, තං තස්සෙව හොති, තස්මිං කත්ථචි ගතෙ නිස්සිතකෙහි භුඤ්ජිතබ්බං. กุฏิภัต คือ ภัตที่เขาตั้งไว้โดยสร้างที่อยู่ถวายสงฆ์แล้วกล่าวว่า "ขอพระผู้อยู่ในเสนาสนะของพวกเรา จงรับภัตของพวกเราเท่านั้นเถิด" ภัตนั้นมีคติเช่นเดียวกับสลากภัตนั่นเอง พึงรับแล้วฉัน แต่หากกล่าวว่า "ขอพระผู้อยู่ในเสนาสนะของพวกเรา จงรับบิณฑบาตของพวกเราเท่านั้นเถิด" ย่อมควรแม้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ส่วนภัตใดที่เลื่อมใสในบุคคลแล้วสร้างที่อยู่ถวายแก่บุคคลนั้นแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ท่าน" ภัตนั้นย่อมเป็นของบุคคลนั้นเท่านั้น เมื่อท่านไปที่ใดที่หนึ่ง พวกศิษย์พึงฉันได้ වාරභත්තං නාම දුබ්භික්ඛසමයෙ ‘‘වාරෙන භික්ඛූ ජග්ගිස්සාමා’’ති ධුරගෙහතො පට්ඨාය දින්නං, තම්පි භික්ඛාවචනෙන දින්නං පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ‘‘වාරභත්ත’’න්ති වුත්තෙ පන සලාකභත්තගතිකං හොති. සචෙ තණ්ඩුලාදීනි පෙසෙන්ති, ‘‘සාමණෙරා පචිත්වා දෙන්තූ’’ති, පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ඉති ඉමානි ච තීණි ආගන්තුකභත්තාදීනි ච චත්තාරීති සත්ත, තානි සඞ්ඝභත්තාදීහි සහ චුද්දස භත්තානි හොන්ති. วารภัต คือ ภัตที่ถวายเริ่มตั้งแต่บ้านที่เป็นประธานในสมัยข้าวยากหมากแพง โดยคิดว่า "เราจะบำรุงภิกษุทั้งหลายตามวาระ" แม้วารภัตนั้นที่ถวายด้วยคำว่าบิณฑบาต ก็ควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร แต่หากกล่าวว่า "วารภัต" ย่อมมีคติเช่นเดียวกับสลากภัต หากเขาส่งข้าวสารเป็นต้นไป (สั่งว่า) "ขอสามเณรทั้งหลายจงหุงแล้วถวายเถิด" ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร รวมภัต ๓ อย่างนี้ และภัต ๔ อย่างมีอาคันตุกภัตเป็นต้น เป็น ๗ อย่าง ภัต ๗ อย่างเหล่านั้น รวมกับสังฆภัตเป็นต้น เป็นภัต ๑๔ อย่าง අට්ඨකථායං පන විහාරභත්තං, අට්ඨකභත්තං, චතුක්කභත්තං, ගුළ්හකභත්තන්ති අඤ්ඤානිපි චත්තාරි භත්තානි වුත්තානි. තත්ථ විහාරභත්තං නාම විහාරෙ තත්‍රුප්පාදභත්තං, තං සඞ්ඝභත්තෙන ගහිතං. තං පන තිස්සමහාවිහාරචිත්තලපබ්බතාදීසු පටිසම්භිදාපත්තෙහි ඛීණාසවෙහි යථා පිණ්ඩපාතිකානම්පි සක්කා [Pg.107] හොති පරිභුඤ්ජිතුං, තථා පටිග්ගහිතත්තා තාදිසෙසු ඨානෙසු පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. ‘‘අට්ඨන්නං භික්ඛූනං දෙම, චතුන්නං දෙමා’’ති එවං දින්නං පන අට්ඨකභත්තඤ්චෙව චතුක්කභත්තඤ්ච; තම්පි භික්ඛාවචනෙන දින්නං පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. මහාභිසඞ්ඛාරිකෙන අතිරසකපූවෙන පත්තං පූරෙත්වා ථකෙත්වා දින්නං ගුළ්හකභත්තං නාම. ඉමානි තීණි සලාකභත්තගතිකානෙව. ในอรรถกถาได้กล่าวถึงภัตอื่นอีก ๔ อย่าง คือ วิหารภัต อัฏฐกภัต จตุกกภัต และคุฬหกภัต. ในบรรดาภัตเหล่านั้น วิหารภัต คือ ภัตที่เกิดขึ้นในวิหารนั้น หรือภัตที่เกิดจากนาไร่เป็นต้นที่ถวายไว้ในวิหารนั้น. ภัตนั้นสงฆ์รับไว้แล้วด้วยสังฆภัต. อนึ่ง วิหารภัตนั้น พระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในมหาวิหารชื่อติสสะและจิตตลบรรพตเป็นต้น รับไว้แล้วโดยอาการใดที่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็อาจบริโภคได้, เพราะเหตุที่รับไว้แล้วโดยอาการนั้น ในสถานที่เช่นนั้น ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรด้วย. อนึ่ง ภัตที่ถวายอย่างนี้ว่า "เราถวายแก่ภิกษุ ๘ รูป, เราถวายแก่ภิกษุ ๔ รูป" ชื่อว่าอัฏฐกภัตและจตุกกภัต. ภัตนั้นแม้ถวายด้วยคำว่าบิณฑบาต ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร. ภัตที่ถวายโดยการทำขนมรสอร่อยยิ่งที่ปรุงแต่งอย่างประณีตขนานใหญ่ให้เต็มบาตรแล้วปิดไว้ ชื่อว่าคุฬหกภัต. ภัต ๓ อย่างเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามสลากภัตนั่นเอง. අපරම්පි ගුළකභත්තං නාම අත්ථි, ඉධෙකච්චෙ මනුස්සා මහාධම්මසවනඤ්ච විහාරපූජඤ්ච කාරෙත්වා සකලසඞ්ඝස්ස දාතුං න සක්කොමාති, ‘‘ද්වෙ තීණි භික්ඛුසතානි අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති භික්ඛුපරිච්ඡෙදජානනත්ථං ගුළකෙ දෙන්ති, ඉදං පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. ඉති චීවරක්ඛන්ධකෙ චීවරභාජනීයං, ඉමස්මිං පන සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ සෙනාසනභාජනීයඤ්චෙව පිණ්ඩපාතභාජනීයඤ්ච වුත්තං. คุฬหกภัตชื่ออื่นอีกก็มี. ในศาสนานี้ มนุษย์บางพวกกระทำมหาธรรมสวนะและวิหารบูชาแล้ว คิดว่า "เราไม่สามารถถวายแก่สงฆ์ทั้งหมดได้" จึงกล่าวว่า "ขอพระภิกษุ ๒๐๐ หรือ ๓๐๐ รูป จงรับบิณฑบาตของข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด" เพื่อประโยชน์แก่การรู้กำหนดจำนวนภิกษุ จึงถวายก้อนน้ำอ้อย. คุฬหกภัตนี้ ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรด้วย. ด้วยประการฉะนี้ ในจีวรขันธกะได้กล่าวถึงจีวรภาชนีย์ไว้แล้ว, อนึ่ง ในเสนาสนขันธกะนี้ ได้กล่าวถึงเสนาสนภาชนีย์และบิณฑบาตภาชนีย์ไว้แล้ว. ගිලානපච්චයභාජනීයං පන එවං වෙදිතබ්බං – සප්පිආදීසු භෙසජ්ජෙසු රාජරාජමහාමත්තා සප්පිස්ස තාව කුම්භසතම්පි කුම්භසහස්සම්පි විහාරං පෙසෙන්ති, ඝණ්ටිං පහරිත්වා ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගහිතභාජනං පූරෙත්වා දාතබ්බං, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. සචෙ අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ, වීසතිවස්සානං දිය්‍යති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා, ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං දත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය දාතබ්බං. อนึ่ง กิลาณปัจจัยภาชนีย์ พึงทราบอย่างนี้ คือ ในเภสัชทั้งหลายมีเนยใสเป็นต้น พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชา ย่อมส่งเนยใส ๑๐๐ หม้อ หรือ ๑,๐๐๐ หม้อ ไปยังวิหาร. พึงให้โดยการตีระฆังแล้วเติมภาชนะที่รับไว้ให้เต็ม ตั้งแต่ที่นั่งของพระเถระเป็นต้นไป. ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรด้วย. ถ้าพระมหาเถระผู้มีปกติเชื่องช้ามาภายหลัง ไม่พึงกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า, ถวายแก่ภิกษุผู้มีพรรษา ๒๐ แล้ว, ลำดับของท่านล่วงเลยไปแล้ว" พึงงดลำดับไว้แล้วถวายแก่ท่านเหล่านั้น แล้วจึงถวายตามลำดับภายหลัง. ‘‘අසුකවිහාරෙ බහු සප්පි උප්පන්න’’න්ති සුත්වා යොජනන්තරවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය දාතබ්බං. අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමං පවිට්ඨානං අන්තෙවාසිකාදීසු ගණ්හන්තෙසු දාතබ්බමෙව. ‘‘බහිඋපචාරසීමාය ඨිතානං දෙථා’’ති වදන්ති, න දාතබ්බං. සචෙ පන උපචාරසීමං ඔක්කන්තෙහි එකාබද්ධා හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා හොන්ති, පරිසාවසෙන වඩ්ඪිතා නාම සීමා හොති, තස්මා දාතබ්බං. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි පච්ඡා ආගතානං දාතබ්බමෙව. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ පච්ඡා ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති, දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන දාතබ්බං. උපචාරසීමං පවිසිත්වා යත්ථ කත්ථචි දින්නං හොති, සබ්බසන්නිපාතට්ඨානෙයෙව භාජෙතබ්බං. เมื่อได้ยินว่า "ในวิหารโน้น เนยใสเกิดขึ้นมาก" ภิกษุทั้งหลายย่อมมาจากวิหารที่อยู่ห่างกัน ๑ โยชน์ด้วย. พึงให้แก่ภิกษุผู้มาถึงแล้วๆ ตั้งแต่สถานที่ที่อยู่. แม้แก่ภิกษุผู้ยังไม่มาถึงแต่เข้าสู่อุปจารสีมาแล้ว เมื่ออันเตวาสิกเป็นต้นรับแทน พึงให้ได้เลย. ถ้าอันเตวาสิกเป็นต้นกล่าวว่า "จงให้แก่ภิกษุผู้อยู่นอกอุปจารสีมาเถิด" ไม่พึงให้. อนึ่ง ถ้าภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้เนื่องเป็นอันเดียวกันกับภิกษุผู้เข้าสู่อุปจารสีมาแล้ว อยู่ที่ประตูวิหารของตน หรืออยู่ในวิหารนั่นเอง ชื่อว่าสีมาขยายออกไปโดยอำนาจแห่งบริษัท เพราะฉะนั้น พึงให้ได้. แม้ให้แก่พระสังฆนวกะแล้ว ก็พึงให้แก่ภิกษุผู้มาภายหลังได้เลย. อนึ่ง เมื่อส่วนที่สองขึ้นถึงที่นั่งของพระเถระแล้ว ส่วนที่หนึ่งย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุผู้มาภายหลัง. พึงให้จากส่วนที่สองตามลำดับพรรษา. ถ้าเข้าสู่อุปจารสีมาแล้วให้ในที่ใดที่หนึ่ง พึงแบ่งในที่ประชุมทั้งหมดเท่านั้น. යස්මිං විහාරෙ දස භික්ඛූ, දසෙව ච සප්පිකුම්භා දිය්‍යන්ති, එකෙකකුම්භවසෙනෙව භාජෙතබ්බං. එකො සප්පිකුම්භො හොති, දස භික්ඛූහි භාජෙත්වා [Pg.108] ගහෙතබ්බං. සචෙ යථාඨිතංයෙව ‘‘අම්හාකං පාපුණාතී’’ති ගණ්හන්ති, දුග්ගහිතං; ගතගතට්ඨානෙ සඞ්ඝිකමෙව හොති. කුම්භං පන ආවජ්ජෙත්වා ථාලකෙ ථොකං සප්පිං කත්වා ‘‘ඉදං මහාථෙරස්ස පාපුණාති, අවසෙසං අම්හාකං පාපුණාතී’’ති වත්වා තම්පි කුම්භෙයෙව ආකිරිත්වා යථිච්ඡිතං ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති. සචෙ ථිනං සප්පි හොති, ලෙඛං කත්වා ‘‘ලෙඛතො පරභාගො මහාථෙරස්ස පාපුණාති, අවසෙසං අම්හාක’’න්ති ගහිතම්පි සුග්ගහිතං, වුත්තපරිච්ඡෙදතො ඌනාධිකෙසුපි භික්ඛූසු ච සප්පිකුම්භෙසු ච එතෙනෙවුපායෙන භාජෙතබ්බං. ในวิหารใดมีภิกษุ ๑๐ รูป และเนยใส ๑๐ หม้อ อันเขาถวาย พึงแบ่งโดยอำนาจแห่งหม้อละหม้อเท่านั้น. ถ้ามีเนยใสหม้อเดียว พึงแบ่งแล้วรับด้วยภิกษุ ๑๐ รูป. ถ้าภิกษุทั้งหลายรับไปตามที่ตั้งอยู่นั่นเองว่า "ถึงแก่เรา" ชื่อว่ารับไม่ดีแล้ว; ในสถานที่ที่ไปแล้วๆ ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น. อนึ่ง พึงเอียงหม้อแล้วทำเนยใสเล็กน้อยในถาด แล้วกล่าวว่า "เนยใสนี้ถึงแก่พระมหาเถระ, เนยใสที่เหลือถึงแก่เรา ๙ รูป" แล้วกล่าวอย่างนั้นแล้ว พึงเทเนยใสนั้นลงในหม้อนั่นเอง แล้วถือเอาไปในที่ที่ต้องการได้. ถ้าเนยใสข้น พึงทำเครื่องหมายแล้วกล่าวว่า "ส่วนข้างโน้นจากเครื่องหมายถึงแก่พระมหาเถระ, ส่วนที่เหลือถึงแก่เรา ๙ รูป" แม้รับอย่างนี้ ชื่อว่ารับดีแล้ว. แม้ในภิกษุผู้หย่อนหรือเกินกว่าประมาณที่กล่าวไว้ และในหม้อเนยใส พึงแบ่งด้วยอุบายนี้เท่านั้น. සචෙ පනෙකො භික්ඛු, එකොපි කුම්භො හොති, ඝණ්ටිං පහරිත්වා ‘‘අයං මය්හං පාපුණාතී’’තිපි ගහෙතුං වට්ටති. ‘‘අයං පඨමභාගො මය්හං පාපුණාති, අයං දුතියභාගො’’ති එවං ථොකං ථොකම්පි පාපෙතුං වට්ටති. එස නයො නවනීතාදීසුපි. යස්මිං පන විප්පසන්නෙ තිලතෙලාදිම්හි ලෙඛා න සන්තිට්ඨති, තං උද්ධරිත්වා භාජෙතබ්බං. සිඞ්ගිවෙරමරිචාදිභෙසජ්ජම්පි අවසෙසපත්තථාලකාදිසමණපරික්ඛාරොපි සබ්බො වුත්තානුරූපෙනෙව නයෙන සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වා භාජෙතබ්බොති. อนึ่ง ถ้าภิกษุมีรูปเดียว และหม้อก็มีหม้อเดียว พึงตีระฆังแล้วรับไปว่า "หม้อนี้ถึงแก่เรา" ก็ได้. พึงให้ถึงส่วนเล็กน้อยๆ อย่างนี้ว่า "ส่วนที่หนึ่งนี้ถึงแก่เรา, ส่วนที่สองนี้ถึงแก่เรา" ก็ได้. แม้ในเนยข้นเป็นต้น ก็มีนัยนี้. อนึ่ง ในน้ำมันงาเป็นต้นที่ใสสะอาดเป็นพิเศษใด เครื่องหมายไม่ตั้งอยู่ พึงตักน้ำมันนั้นขึ้นแล้วแบ่ง. แม้เภสัชมีขิงและพริกไทยเป็นต้น และบริขารของสมณะมีบาตรและถาดเล็กเป็นต้นที่เหลือทั้งหมด พึงกำหนดให้ดีแล้วแบ่งโดยนัยที่สมควรแก่ที่กล่าวไว้เท่านั้น. පාළිං අට්ඨකථඤ්චෙව, ඔලොකෙත්වා විචක්ඛණො; සඞ්ඝිකෙ පච්චයෙ එවං, අප්පමත්තොව භාජයෙති. บัณฑิตผู้พิจารณาแล้วซึ่งพระบาลีและอรรถกถา พึงเป็นผู้ไม่ประมาทแล้วแบ่งปัจจัยอันเป็นของสงฆ์อย่างนี้เท่านั้น. ඉති සබ්බාකාරෙන පච්චයභාජනීයකථා නිට්ඨිතා. ด้วยประการฉะนี้ ปัจจัยภาชนีย์กถาอันว่าด้วยการแบ่งปัจจัยโดยประการทั้งปวง จบแล้ว. සම්මන්නිත්වා ඨපිතයාගුභාජකාදීහි භාජනීයට්ඨානං ආගතමනුස්සානං අනාපුච්ඡිත්වාව උපඩ්ඪභාගො දාතබ්බො, අසම්මතෙහි පන අපලොකෙත්වා දාතබ්බො. සම්මතෙන අප්පමත්තකවිස්සජ්ජනකෙන භික්ඛුනා චීවරකම්මං කරොන්තස්ස ‘‘සූචිං දෙහී’’ති වදතො එකා දීඝා, එකා රස්සාති ද්වෙ සූචියො දාතබ්බා. ‘‘අවිභත්තං සඞ්ඝිකං භණ්ඩ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බකිච්චං නත්ථි. පිප්ඵලකත්ථිකස්ස එකො පිප්ඵලකො, අද්ධානකන්තාරං පටිපජ්ජිතුකාමස්ස උපාහනයුගළං, කායබන්ධනත්ථිකස්ස කායබන්ධනං, ‘‘අංසබද්ධකො මෙ ජිණ්ණො’’ති ආගතස්ස අංසබද්ධකො, පරිස්සාවනත්ථිකස්ස පරිස්සාවනං දාතබ්බං. ධම්මකරණත්ථිකස්ස ධම්මකරණො. සචෙ පටකො න හොති, ධම්මකරණො පටකෙන සද්ධිං දාතබ්බො. ‘‘ආගන්තුකපට්ටං ආරොපෙස්සාමී’’ති යාචන්තස්ස [Pg.109] කුසියා ච අඩ්ඪකුසියා ච පහොනකං දාතබ්බං. ‘‘මණ්ඩලං නප්පහොතී’’ති ආගතස්ස මණ්ඩලං එකං දාතබ්බං, අඩ්ඪමණ්ඩලානි ද්වෙ දාතබ්බානි. ද්වෙ මණ්ඩලානි යාචන්තස්ස න දාතබ්බානි. අනුවාතපරිභණ්ඩත්ථිකස්ස එකස්ස චීවරස්ස පහොනකං දාතබ්බං. සප්පිනවනීතාදිඅත්ථිකස්ස ගිලානස්ස එකං භෙසජ්ජං නාළිමත්තං කත්වා තතො තතියකොට්ඨාසො දාතබ්බො. එවං තීණි දිවසානි දත්වා නාළියා පරිපුණ්ණාය චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය සඞ්ඝං පුච්ඡිත්වා දාතබ්බං. ගුළපිණ්ඩෙපි එකදිවසං තතියභාගො දාතබ්බො. එවං තීහි දිවසෙහි නිට්ඨිතෙ පිණ්ඩෙ තතො පරං සඞ්ඝං පුච්ඡිත්වා දාතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บุคคลผู้ถูกแต่งตั้งให้เป็นผู้แจกข้าวต้มเป็นต้น พึงให้ส่วนครึ่งหนึ่งแก่คฤหัสถ์ผู้มาถึงสถานที่พึงแจก โดยไม่ต้องบอกกล่าวแก่สงฆ์เลย ส่วนบุคคลผู้ไม่ถูกแต่งตั้ง พึงบอกกล่าวแก่สงฆ์แล้วจึงให้ ภิกษุผู้ถูกแต่งตั้งให้เป็นผู้สามารถสละปัจจัยเล็กน้อย เมื่อกำลังทำกรรมคือจีวร พึงให้เข็มสองเล่ม คือเข็มยาวหนึ่งเล่ม เข็มสั้นหนึ่งเล่ม แก่ภิกษุผู้กล่าวว่า “ขอเข็ม” กิจที่พึงถามว่า “สิ่งของอันเป็นของสงฆ์ที่ยังไม่ได้แบ่ง” ไม่มี พึงให้มีดเล็กหนึ่งเล่มแก่ภิกษุผู้ต้องการมีดเล็ก พึงให้รองเท้าหนึ่งคู่แก่ภิกษุผู้ปรารถนาจะเดินทางไกลในป่ากันดาร พึงให้ประคดเอวแก่ภิกษุผู้ต้องการประคดเอว พึงให้สายสะพายแก่ภิกษุผู้มากล่าวว่า “สายสะพายของข้าพเจ้าเก่าแล้ว” พึงให้ผ้ากรองน้ำแก่ภิกษุผู้ต้องการผ้ากรองน้ำ พึงให้ธมกรกแก่ภิกษุผู้ต้องการธมกรก ถ้าผ้าปิดหน้าธมกรกไม่มี พึงให้ธมกรกพร้อมด้วยผ้าปิดหน้า พึงให้ผ้าพอสำหรับกุสิและอัฑฒกุสิแก่ภิกษุผู้มาขอว่า “ข้าพเจ้าจะติดแผ่นผ้าอาคันตุกะ” พึงให้มณฑลหนึ่งผืนแก่ภิกษุผู้มากล่าวว่า “มณฑลไม่พอ” พึงให้กึ่งมณฑลสองผืน ไม่พึงให้มณฑลสองผืนแก่ภิกษุผู้ขอ พึงให้ผ้าพอสำหรับจีวรหนึ่งผืนแก่ภิกษุผู้ต้องการอนุวาตและปริภัณฑ์ แก่ภิกษุอาพาธผู้ต้องการเนยใส เนยข้น เป็นต้น พึงทำยาชนิดหนึ่งให้มีปริมาณเท่าหนึ่งนาฬิกา แล้วพึงให้ส่วนที่สามจากนั้น ให้ไปอย่างนี้สามวัน เมื่อหนึ่งนาฬิกาเต็มแล้ว ตั้งแต่วันที่สี่เป็นต้นไป พึงบอกกล่าวแก่สงฆ์แล้วจึงให้ แม้ในก้อนน้ำอ้อย พึงให้ส่วนที่สามในวันหนึ่ง เมื่อก้อนน้ำอ้อยหมดไปในสามวันอย่างนี้ หลังจากนั้น พึงบอกกล่าวแก่สงฆ์แล้วจึงให้ ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นสิ่งที่ชัดเจนแล้ว පක්ඛිකභත්තාදිකථා නිට්ඨිතා. เรื่องภัตเป็นต้นที่ถวายตามกึ่งเดือน จบแล้ว සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเสนาสนขันธกะ จบแล้ว 7. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකං ๗. สังฆเภทกขันธกะ ඡසක්‍යපබ්බජ්ජාකථා เรื่องการบวชของเจ้าศากยะ 6 พระองค์ 330. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ [Pg.110] අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතාති පාකටා පාකටා. සක්‍යකුමාරා නාම කාළුදායිප්පභුතයො දස දූතා සද්ධිං පරිවාරෙහි අඤ්ඤෙ ච බහූ ජනා. අම්හාකන්ති අම්හෙසු; අම්හාකං කුලතොති වා වුත්තං හොති. ඝරාවාසත්ථං අනුසාසිස්සාමීති ඝරාවාසෙ යං කත්තබ්බං, තං ජානාපෙස්සාමි. උදකං නින්නෙතබ්බන්ති යථා උදකං සබ්බට්ඨානෙ සමං හොති, එවං කාතබ්බං. නිද්ධාපෙතබ්බන්ති තිණානි උද්ධරිතබ්බානි. භුසිකා උද්ධරාපෙතබ්බාති සුඛුමපලාලමිස්සධඤ්ඤා පලාලිකා පලාපෙතබ්බා. ඔපුනාපෙතබ්බන්ති සුඛුමපලාලං අපනෙතබ්බං. ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථෙන උපජානාහීති ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථං ජානාහි. අහං තයා යථාසුඛං පබ්බජාහීති එත්ථ අහං තයා සද්ධිං පබ්බජිස්සාමීති සහායසිනෙහෙන සහසා වත්තුකාමො හුත්වා පුන රජ්ජසිරිලොභෙන පරිකඩ්ඪියමානහදයො ‘‘අහං තයා’’ති එත්තකමෙව වත්වා සෙසං වත්තුං නාසක්ඛීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ๓๓๐. ในสังฆเภทกขันธกะ พึงทราบอรรถอย่างนี้: บทว่า 'อภิญญาตา อภิญญาตา' คือ ปรากฏแล้ว ปรากฏแล้ว ชื่อว่าเจ้าศากยะทั้งหลาย มีกาฬุทายีเป็นต้น พร้อมด้วยบริวาร ทูตสิบคน และชนเหล่าอื่นอีกมาก บทว่า 'อัมหากัง' คือ ในพวกเรา หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถว่า 'จากตระกูลของเรา' บทว่า 'คหราวาสัตถัง อนุสาสิสสามิ' คือ กิจใดที่พึงทำในคหบดีวิสัย เราจะให้กิจนั้นเป็นที่รู้ บทว่า 'อุทกัง นินเนตัพพัง' คือ พึงทำให้น้ำเสมอกันในทุกที่ พึงทำอย่างนี้ บทว่า 'นิทธาเปตัพพัง' คือ พึงถอนหญ้า บทว่า 'ภุสิกา อุทธราเปตัพพา' คือ พึงกำจัดแกลบที่ปนกับฟางข้าวละเอียด บทว่า 'โอผุนาเปตัพพัง' คือ พึงกำจัดฟางข้าวละเอียด บทว่า 'ตฺวญฺเญว คหราวาสตฺเถน อุปชานาหีติ' คือ ท่านนั่นแหละจงรู้กิจในคหบดีวิสัย ในบทว่า 'อหัง ตยา ยถาสุขัง ปัพพชาหิ' นั้น พึงทราบอรรถว่า ด้วยความรักในสหาย จึงรีบร้อนอยากจะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าจะบวชพร้อมกับท่าน' แต่ใจถูกความโลภในสิริแห่งราชสมบัติฉุดรั้งไว้ จึงกล่าวเพียงว่า 'อหัง ตยา' (ข้าพเจ้ากับท่าน) ไม่สามารถกล่าวคำที่เหลือคือ 'สัทธิง ปัพพชิสสามิ' (จะบวชพร้อมกัน) พึงทราบอรรถอย่างนี้ 331. නිප්පාතිතාති නික්ඛමිතා. මානස්සිනොති මානස්සයිනො; මානනිස්සිතාති වුත්තං හොති. ๓๓๑. บทว่า 'นิปปาติตา' คือ ถูกขับไล่ออกไปแล้ว บทว่า 'มานัสสีโน' คือ มีมานะเป็นที่พึ่ง หรือพึงทราบอรรถว่า อาศัยมานะ 332. යස්සන්තරතො න සන්ති කොපාති තතියමග්ගෙන සමූහතත්තා යස්ස චිත්තෙ කොපා න සන්ති. යස්මා පන භවොති සම්පත්ති, විභවොති විපත්ති; තථා භවොති වුඩ්ඪි, විභවොති හානි; භවොති සස්සතං, විභවොති උච්ඡෙදො; භවොති පුඤ්ඤං, විභවොති පාපං; විභවොති ච අභවොති ච අත්ථතො එකමෙව, තස්මා ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එත්ථ යා එසා සම්පත්තිවිපත්තිවුඩ්ඪිහානිසස්සතුච්ඡෙදපුඤ්ඤපාපවසෙන ඉති අනෙකප්පකාරා භවාභවතා වුච්චති; චතූහිපි මග්ගෙහි යථාසම්භවං තෙන තෙන නයෙන තං ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. නානුභවන්තීති න සම්පාපුණන්ති; තස්ස දස්සනං දෙවානම්පි දුල්ලභන්ති අධිප්පායො. ๓๓๒. บทว่า 'ยัสสันตรโต น สันติ โกปา' คือ โทสะทั้งหลายย่อมไม่มีในจิตของบุคคลใด เพราะถูกอนาคามิมรรคถอนรากถอนโคนแล้ว ส่วนเพราะความสมบูรณ์ชื่อว่าภพ ความเสื่อมชื่อว่าวิภพ อีกอย่างหนึ่ง ความเจริญชื่อว่าภพ ความเสื่อมชื่อว่าวิภพ ความเที่ยงชื่อว่าภพ ความขาดสูญชื่อว่าวิภพ บุญชื่อว่าภพ บาปชื่อว่าวิภพ และบทว่า 'วิภพ' กับ 'อภพ' มีอรรถเป็นอันเดียวกัน เพราะฉะนั้น ในบทว่า 'อิติ ภวาภวตัญจะ วีติวัตโต' นั้น พึงทราบอรรถว่า ภพและอภพอันมีประการต่างๆ มากมายอย่างนี้ ที่กล่าวไว้โดยความต่างแห่งความสมบูรณ์ ความเสื่อม ความเจริญ ความเสื่อม ความเที่ยง ความขาดสูญ บุญ บาป บุคคลนั้นล่วงพ้นภพและอภพอันมีประการต่างๆ มากมายอย่างนี้ ด้วยมรรคทั้งสี่ตามสมควร ด้วยนัยนั้นๆ พึงทราบอรรถอย่างนี้ บทว่า 'นานุภวันติ' คือ ย่อมไม่ถึงโดยดี การเห็นบุคคลนั้นเป็นสิ่งที่แม้เทวดาก็หาได้ยาก นี้เป็นพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาค 333. අහිමෙඛලිකාති අහිං කටියං බන්ධිත්වා. උච්ඡඞ්ගෙති අඞ්කෙ. ๓๓๓. บทว่า 'อหิเมขลิกา' คือ ผูกงูไว้ที่เอว บทว่า 'อุจฉังเคติ' คือ ปรากฏในตัก 334. සම්මන්නතීති [Pg.111] සම්මානෙති. යං තුමො කරිස්සතීති යං සො කරිස්සති. ๓๓๔. บทว่า 'สัมมันนติ' คือ ย่อมทำความเคารพนับถือบูชา บทว่า 'ยัง ตุโม กริสสติ' คือ กิจใดที่อาจารย์นั้นจะทำ ඡසක්‍යපබ්බජ්ජාකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการบวชของเจ้าศากยะ 6 พระองค์ จบแล้ว පකාසනීයකම්මාදිකථා เรื่องปกาชนียกรรมเป็นต้น 336. ඛෙළාසකස්සාති එත්ථ මිච්ඡාජීවෙන උප්පන්නපච්චයා අරියෙහි වන්තබ්බා ඛෙළසදිසා, තථාරූපෙ පච්චයෙ අයං අජ්ඣොහරතීති කත්වා ඛෙළාසකොති භගවතා වුත්තො. ๓๓๖. ในบทว่า 'เขฬาสกัสสะ' นั้น ปัจจัยทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยมิจฉาชีพ เป็นสิ่งที่อริยบุคคลพึงคายทิ้ง หรือเหมือนน้ำลาย เทวทัตนี้ย่อมกลืนกินปัจจัยที่มีสภาพเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกว่า 'เขฬาสกะ' (ผู้กินน้ำลาย) 340. පත්ථද්ධෙන කායෙනාති පොත්ථකරූපසදිසෙන නිච්චලෙන කායෙන. ๓๔๐. บทว่า 'ปัตถัทเธน กาเยนะ' คือ ด้วยกายที่มั่นคงไม่หวั่นไหวเหมือนรูปหุ่น 342. මයං ඛො භණෙ රාජඤාතකා නාමාති රාජා අම්හෙ ජානාතීති රාජඤාතකස්ස භාවෙන අත්තානං උක්කංසන්තො ආහ. පහට්ඨකණ්ණවාලොති බන්ධනෙ නිච්චලෙ කත්වා. ๓๔๒. บทว่า 'มยัง โข ภเณ ราชญาตกานามะ' คือ กล่าวด้วยความต้องการจะยกย่องตนเอง หรือโอ้อวดตนเองว่า พระราชาทรงรู้จักเรา บทว่า 'ปหัฏฐกัณณวาโล' คือ มีหูและหางตั้งชัน (เพราะทำให้มั่นคงไม่หวั่นไหวในการผูกมัด) දුක්ඛඤ්හි කුඤ්ජර නාගමාසදොති භො කුඤ්ජර බුද්ධනාගං ආසාදනං වධකචිත්තෙන උපගමනං නාම දුක්ඛං. නාගහතස්සාති බුද්ධනාගං ඝාතකස්ස. บทว่า 'ทุกฺขญฺหิ กุญฺชร นาคมาสโท' คือ ดูก่อนช้างพลาย การเข้าใกล้พระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ ชื่อว่าการเข้าใกล้ด้วยจิตคิดประทุษร้าย เป็นทุกข์ บทว่า 'นาคหตัสสะ' คือ ของผู้ฆ่าพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาคะ පටිකුටියොව ඔසක්කීති තථාගතාභිමුඛොයෙව පිට්ඨිමෙහි පාදෙහි අවසක්කි. අලක්ඛිකොති එත්ථ න ලක්ඛෙතීති අලක්ඛිකො; න ජානාතීති අත්ථො, අහං පාපකම්මං කරොමීති න ජානාති. න ලක්ඛිතබ්බොති වා අලක්ඛිකො; න පස්සිතබ්බොති අත්ථො. บทว่า 'ปฏิกุฏิโยว โอสักกี' คือ หันหน้าตรงต่อพระตถาคตเท่านั้น ถอยหลังด้วยเท้าทั้งสองข้าง ในบทว่า 'อลักขิโก' นั้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ คือ ย่อมไม่รู้จัก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอลักขิกะ อรรถว่า ย่อมไม่รู้ คือ ย่อมไม่รู้ว่า 'เรากำลังทำกรรมชั่ว' หรืออีกนัยหนึ่ง ไม่พึงรู้จัก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอลักขิกะ อรรถว่า ไม่พึงเห็น 343. තිකභොජනන්ති එත්ථ තීහි ජනෙහි භුඤ්ජිතබ්බභොජනං. තං පඤ්ඤාපෙස්සාමීති තං අනුජානිස්සාමි. ගණභොජනෙ පන යථාධම්මො කාරෙතබ්බොති. පඤ්චවත්ථුයාචනකථා සඞ්ඝාදිසෙසවණ්ණනායං වුත්තා. කප්පන්ති ආයුකප්පං. බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤන්ති සෙට්ඨං පුඤ්ඤං. කප්පං සග්ගම්හීති ආයුකප්පමෙව. ๓๔๓. ในคำว่า ติกโภชนะ นี้ คือ โภชนะที่ภิกษุ ๓ รูปพึงฉัน. คำว่า เราจักบัญญัติโภชนะนั้น คือ เราจักอนุญาตโภชนะนั้น. ส่วนในคณโภชนะ พึงกระทำตามธรรม. เรื่องการขอวัตถุ ๕ ประการ ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาสังฆาทิเสส. คำว่า ตลอดกัป คือ ตลอดอายุของกัป (ในนรก). คำว่า พรหมบุญ คือ บุญอันประเสริฐ. คำว่า สวรรค์ตลอดกัป คือ ตลอดอายุของกัปนั่นเอง. පකාසනීයකම්මාදිකථා නිට්ඨිතා. เรื่องกรรมมีปกาสนียกรรมเป็นต้น จบแล้ว. සඞ්ඝභෙදකකථා เรื่องผู้ทำสังฆเภท 344. අථ ඛො දෙවදත්තො සඞ්ඝං භින්දිත්වාති සො කිර එවං සලාකං ගාහෙත්වා තත්ථෙව ආවෙණිකං උපොසථං කත්වා ගතො, තෙනෙතං වුත්තං. ๓๔๔. ในคำว่า อถ โข เทวทัตโต สังฆัง ภินทิตวา (ครั้นแล้ว พระเทวทัตทำลายสงฆ์) นี้ พระเทวทัตนั้นให้ถือสลากอย่างนี้แล้ว กระทำอุโบสถเฉพาะตนในที่นั้นนั่นเองแล้วไป เพราะเหตุนั้น คำนี้จึงถูกกล่าวไว้. 345. පිට්ඨි [Pg.112] මෙ ආගිලායතීති චිරනිසජ්ජාය වෙදනාභිභූතා බාධති. තමහං ආයමිස්සාමීති තං අහං පසාරෙස්සාමි. ආදෙසනාපාටිහාරියානුසාසනී නාම ‘‘එවම්පි තෙ මනො, තථාපි තෙ මනො’’ති එවං පරස්ස චිත්තං ජානිත්වා තදනුරූපා ධම්මදෙසනා. ๓๔๕. ในคำว่า ปิฏฐิ เม อาคิลายติ (หลังของเราเมื่อย) คือ หลังที่ถูกเวทนาครอบงำเพราะการนั่งนาน ย่อมเบียดเบียน หรือย่อมเมื่อย. ในคำว่า ตมหัง อายมิสสามิ (เราจักเหยียดหลังนั้น) คือ เราจักเหยียดหลังนั้น. ชื่อว่า อาเทสนาปาฏิหาริยานุสาสนี คือ การแสดงธรรมที่สมควรแก่จิตของผู้อื่น โดยรู้จิตของผู้อื่นว่า “ใจของท่านเป็นอย่างนี้ด้วย ใจของท่านเป็นอย่างนั้นด้วย” ดังนี้. 346. මමානුකුබ්බන්ති මමානුකිරියං කුරුමානො. කපණොති දුක්ඛිතො. මහාවරාහස්සාති මහානාගස්ස. මහිං විකුබ්බතොති පථවිං පදාලෙන්තස්ස. භිසං ඝසමානස්සාති භිසං ඛාදන්තස්ස. නදීසු ජග්ගතොති එත්ථ සො කිර හත්ථිනාගො සායන්හසමයං තං නදිනාමකං පොක්ඛරණිං ඔගාහෙත්වා කිලන්තො සබ්බරත්තිං වීතිනාමෙසි, ජාලිකං කරොති, තෙන වුත්තං ‘‘නදීසු ජග්ගතො’’ති. ๓๔๖. ในคำว่า มมานุกุพพันติ คือ ผู้กระทำอาการเลียนแบบของเรา. ในคำว่า กปโณ คือ ผู้มีความทุกข์อย่างยิ่งแล้วจักตาย. ในคำว่า มหาวราหัสสะ คือ ผู้กระทำอาการเลียนแบบช้างใหญ่. ในคำว่า มหิง วิกุพพโต คือ ผู้ทำแผ่นดินให้แตก. ในคำว่า ภิสัง ฆสมานัสสะ คือ ผู้เคี้ยวกอบัว. ในคำว่า นทีสุ ชัคคะโต (ตื่นอยู่ในแม่น้ำ) นี้ ช้างใหญ่ตัวนั้น ลงสู่สระน้ำชื่อว่า นที ในเวลาเย็นแล้ว เล่นอยู่ตลอดทั้งคืน กระทำอาการเลื้อยไปมาเหมือนตาข่าย เพราะเหตุนั้น คำว่า “นทีสุ ชัคคะโต” จึงถูกกล่าวไว้. 347. සුතාති සොතා. අසන්දිද්ධො ච අක්ඛාතීති නිස්සන්දෙහො හුත්වා අක්ඛාති අනුසන්ධිවසෙන යොජෙත්වා යොජෙත්වා. ๓๔๗. ในคำว่า สุตา คือ ผู้ฟัง. ในคำว่า อสันติทโธ จ อักขาติ คือ เป็นผู้ไม่มีความสงสัยแล้ว ร้อยเรียงถ้อยคำหน้าหลังเข้าด้วยกันแล้วกล่าว. 350. අපායෙ නිබ්බත්තිස්සතීති ආපායිකො. එවං නෙරයිකො. කප්පං ඨස්සතීති කප්පට්ඨො. ඉදානි බුද්ධසහස්සෙනාපි තිකිච්ඡිතුං න සක්කාති අතෙකිච්ඡො. ๓๕๐. ในคำว่า จักเกิดในอบาย เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อาปายิกะ. เช่นเดียวกัน ชื่อว่า เนรยิกะ. ในคำว่า จักตั้งอยู่ตลอดกัป เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า กัปปัฏฐะ. ในคำว่า ในบัดนี้ แม้พระพุทธเจ้าพันองค์ก็ไม่อาจเยียวยาได้ เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อเตกิจฉะ. මා ජාතු කොචි ලොකස්මින්ති මා කදාචිපි කොචි සත්තො ලොකස්මිං. උදපජ්ජථාති උපපජ්ජථ. ජලංව යසසා අට්ඨාති යසසා ජලන්තො විය ඨිතො. දෙවදත්තොති මෙ සුතන්ති ‘‘ඊදිසො දෙවදත්තො’’ති භගවතා සුතම්පි අත්ථි, තදෙව ගහෙත්වා ඉදං වුත්තං. සො පමාදමනුචිණ්ණොති එත්ථ පමාදං අනුචිනාතීති අනුචිණ්ණො, පමාදො අප්පහීනොති අත්ථො. ආසජ්ජ නන්ති පාපකෙන චිත්තෙන පත්වා, විසොසෙත්වාති වා අත්ථො. අවීචිනිරයං පත්තොති ඉදං පන ආසීසායං අතීතවචනං. භෙස්මාති භයානකො. ในคำว่า มา ชาตุ โกจิ โลกัสมิง (ขอสัตว์บางตนในโลกอย่าได้เกิดเลย) คือ ขอสัตว์บางตนในโลกอย่าได้เกิดเลยแม้ในกาลบางคราว. ในคำว่า อุทปัชชถะ (พึงเกิด) คือ อย่าได้เกิดเลย. ในคำว่า ชลังวะ ยสสา อัฏฐาติ (ตั้งอยู่เหมือนรุ่งเรืองด้วยยศ) คือ ตั้งอยู่เหมือนรุ่งเรืองด้วยบริวารและชื่อเสียง. ในคำว่า เทวทัตโตติ เม สุตัง (เราได้ยินว่าเทวทัต) คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยได้ยินว่า “เทวทัตเป็นเช่นนี้” ก็มีอยู่ ถือเอาคำนั้นนั่นเองแล้ว คำนี้จึงถูกกล่าวไว้. ในคำว่า โส ปมาทมนุจิณโณ (เขาประพฤติความประมาท) นี้ คือ ย่อมประพฤติความประมาทเนืองๆ หรือย่อมเพิ่มพูนความประมาท เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า อนุจิณโณ อรรถว่า ความประมาทยังไม่ละได้แล้ว. ในคำว่า อาสัชชะ นันติ (ถึงแล้ว) คือ ถึงแล้วด้วยจิตอันชั่วช้า หรืออรรถว่า ทำให้เหือดแห้ง. ส่วนคำว่า อเวจีนิรยัง ปัตโต (ถึงอเวจีมหานรก) นี้ เป็นอดีตกาลวิภัตติในอรรถว่า จักต้องเป็นอย่างแน่นอน. ในคำว่า เภสมา (น่ากลัว) คือ น่ากลัว หรือน่ากลัวอย่างยิ่ง. සඞ්ඝභෙදකකථා නිට්ඨිතා. เรื่องผู้ทำสังฆเภท จบแล้ว. උපාලිපඤ්හාකථා เรื่องปัญหาของพระอุบาลี 351. එකතො උපාලි එකොති ධම්මවාදිපක්ඛෙ එකො. එකතො ද්වෙති අධම්මවාදිපක්ඛෙ ද්වෙ. චතුත්ථො අනුස්සාවෙතීති සඞ්ඝං භින්දිස්සාමීති අධම්මවාදිචතුත්ථො [Pg.113] හුත්වා අනුස්සාවෙති; අනුනයන්තො සාවෙති ‘‘න තුම්හාකංයෙව නරකභයං අත්ථි, අම්හාකම්පි අත්ථි, න අම්හාකං අවීචිමග්ගො පිහිතො, න මයං අකුසලා න භායාම. යදි හි අයං අධම්මො අවිනයො අසත්ථුසාසනං වා භවෙය්‍ය, න මයං ගණ්හෙය්‍යාමා’’තිආදිනා නයෙන ‘‘අධම්මං ධම්මො’’ති එවං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි බොධෙතීති අත්ථො. සලාකං ගාහෙතීති එවං අනුස්සාවෙත්වා පන ‘‘ඉදං ගණ්හථ, ඉදං රොචෙථා’’ති වදන්තො සලාකං ගාහෙති. ๓๕๑. ในคำว่า เอกโต อุบาลิ เอโก (อุบาลี ฝ่ายหนึ่งมีหนึ่ง) คือ ฝ่ายธรรมวาทีมีหนึ่ง. ในคำว่า เอกโต ทเว (ฝ่ายหนึ่งมีสอง) คือ ฝ่ายอธรรมวาทีมีสอง. ในคำว่า จตุตโถ อนุสสาวติ (คนที่สี่ประกาศ) คือ ภิกษุอธรรมวาทีเป็นคนที่สี่แล้ว ย่อมประกาศชักชวนว่า “เราจักทำลายสงฆ์” ย่อมชักชวนให้รู้ว่า “ภัยในนรกไม่ได้มีแก่ท่านทั้งหลายเท่านั้น ภัยในนรกก็มีแก่พวกเราด้วย ทางไปอเวจีไม่ได้ปิดกั้นไว้สำหรับพวกเรา พวกเราไม่กลัวอกุศลก็หามิได้ ถ้าหากว่าทิฏฐินี้เป็นอธรรม เป็นอวินัย หรือไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา พวกเราก็จะไม่ถือเอาทิฏฐินี้” ดังนี้เป็นต้น โดยนัยว่า “อธรรมเป็นธรรม” อรรถว่า ย่อมให้รู้ซึ่งวัตถุเป็นเหตุแห่งการทำลายสงฆ์ ๑๘ อย่างอย่างนี้. ในคำว่า สลากัง คาเหติ (ให้ถือสลาก) คือ ให้ประกาศชักชวนอย่างนี้แล้ว กล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงถือเอาทิฏฐินี้ จงชอบใจทิฏฐินี้” ดังนี้แล้ว ย่อมให้ถือสลาก. එකතො උපාලි ද්වෙ හොන්තීතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවං ඛො උපාලි සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චාති එවං හොති; න පන එත්තාවතා සඞ්ඝො භින්නො හොති. แม้ในบทมีอาทิว่า เอกโต อุบาลิ ทเว โหนติ (อุบาลี ฝ่ายหนึ่งมีสอง) นัยนี้แหละ. ในคำว่า เอวัง โข อุบาลิ สังฆราชี เจวะ โหติ สังฆเภทโส จ (อุบาลี การแตกแยกเป็นแถวแห่งสงฆ์ด้วย การแตกแยกแห่งสงฆ์ด้วย ย่อมมีอย่างนี้) คือ ย่อมมีอย่างนี้ (คือ ฝ่ายหนึ่งมีหนึ่ง อีกฝ่ายหนึ่งมีหนึ่ง บุคคลที่เก้าให้ถือสลาก) แต่สงฆ์ยังไม่แตกแยกด้วยการให้ถือสลากเพียงเท่านี้. භික්ඛු ඛො උපාලි පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතීති එත්ථ සියා එවං ‘‘දෙවදත්තො කථං පකතත්තො’’ති. කථං තාව න පකතත්තො, රඤ්ඤො ඝාතාපිතත්තා රුහිරුප්පාදස්ස ච කතත්තාති? තත්ථ වදාම – ආණත්තියා තාව විරද්ධත්තා රඤ්ඤො ඝාතාපනං නත්ථි. ‘‘තෙන හි ත්වං, කුමාර, පිතරං හන්ත්වා රාජා හොහි, අහං භගවන්තං හන්ත්වා බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති එවඤ්හි තස්ස ආණත්ති. කුමාරො පන රාජා හුත්වා පච්ඡා පිතරං මාරෙසි; එවං තාව ආණත්තියා විරද්ධත්තා රඤ්ඤො ඝාතාපනං නත්ථි. රුහිරුප්පාදෙ පන කතමත්තෙයෙව රුහිරුප්පාදපච්චයා භගවතා අභබ්බතා න වුත්තා, න ච සක්කා භගවතො වචනං විනායෙව තස්ස අභබ්බතා ආරොපෙතුං. ในคำว่า ภิกขุ โข อุบาลิ ปะกะตัตโต สะมานะสังวาสะโก สะมานะสีมายัง ฐิโต สังฆัง ภินทะติ (อุบาลี ภิกษุผู้เป็นปกตัตตะ มีสังวาสเสมอกัน ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน ย่อมทำลายสงฆ์) นี้ การโจทก์เช่นนี้พึงมีว่า “พระเทวทัตเป็นปกตัตตะได้อย่างไร” เพราะเหตุไรเขาจึงไม่เป็นปกตัตตะ เพราะความเป็นผู้ให้ฆ่าพระราชา หรือเพราะความเป็นผู้ทำโลหิตุปบาทเล่า? ในคำตอบของท่านนั้น เราทั้งหลายจักกล่าวว่า ก่อนอื่น การให้ฆ่าพระราชาไม่มี เพราะความวิบัติแห่งอาณัติ. เพราะอาณัติของพระเทวทัตนั้นมีอย่างนี้ว่า “แน่ะ เจ้าชาย ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฆ่าพระบิดาแล้วเป็นพระราชาเถิด เราผู้เป็นอาจารย์จักฆ่าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเป็นพระพุทธเจ้า” แต่เจ้าชายเป็นพระราชาแล้ว ภายหลังจึงปลงพระชนม์พระบิดา. อย่างนี้ ก่อนอื่น การให้ฆ่าพระราชาไม่มี เพราะความวิบัติแห่งอาณัติ. ส่วนในโลหิตุปบาทนั้น เพียงแค่กระทำโลหิตุปบาท พระผู้มีพระภาคเจ้ายังไม่ตรัสถึงความเป็นผู้ไม่ควร เพราะเหตุแห่งโลหิตุปบาท และไม่อาจยกความเป็นผู้ไม่ควรของเขาขึ้นได้ โดยปราศจากพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า. ‘‘රුහිරුප්පාදකො, භික්ඛවෙ, අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’ති – “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ทำโลหิตุปบาทที่ยังไม่เป็นอุปสัมบัน ไม่พึงให้อุปสมบท ที่เป็นอุปสัมบันแล้ว พึงให้ฉิบหาย” ดังนี้. ඉදං පන භගවතා සඞ්ඝභෙදතො පච්ඡා වුත්තං, තස්මා පකතත්තෙනෙව තෙන සඞ්ඝො භින්නොති. ส่วนคำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ภายหลังจากการทำลายสงฆ์. เพราะเหตุนั้น เราทั้งหลายจึงกล่าวว่า พระเทวทัตนั้นเป็นปกตัตตะนั่นเองแล้วทำลายสงฆ์. අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්තීතිආදීසු අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මො, දස අකුසලකම්මපථා අධම්මො. තථා චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ධම්මො නාම; තයො සතිපට්ඨානා[Pg.114], තයො සම්මප්පධානා, තයො ඉද්ධිපාදා, ඡ ඉන්ද්‍රියානි, ඡ බලානි, අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා, නවඞ්ගිකො මග්ගොති ච චත්තාරො උපාදානා, පඤ්ච නීවරණා, සත්ත අනුසයා, අට්ඨ මිච්ඡත්තාති ච අයං අධම්මො. ในวัตถุเป็นเหตุแห่งการทำลายสงฆ์ ๑๘ อย่าง มีบทมีอาทิว่า อธัมมัง ธัมโมติ ทีเปนติ (ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม) ก่อนอื่น โดยนัยแห่งพระสูตรที่แสดงไว้ กุศลกรรมบถ ๑๐ เป็นธรรม อกุศลกรรมบถ ๑๐ เป็นอธรรม. อีกอย่างหนึ่ง สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ดังนี้ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ชื่อว่า ธรรม. สติปัฏฐาน ๓ สัมมัปปธาน ๓ อิทธิบาท ๓ อินทรีย์ ๖ พละ ๖ โพชฌงค์ ๘ มรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ด้วย อุปาทาน ๔ นิวรณ์ ๕ อนุสัย ๗ มิจฉัตตะ ๘ ดังนี้ด้วย ธรรมหมู่นี้เป็นอธรรม. තත්ථ යංකිඤ්චි එකං අධම්මකොට්ඨාසං ගහෙත්වා ‘‘ඉමං අධම්මං ධම්මොති කරිස්සාම; එවං අම්හාකං ආචරියකුලං නිස්සාය නිය්‍යානිකං භවිස්සති, මයඤ්ච ලොකෙ පාකටා භවිස්සාමා’’ති තං අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථයන්තා අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්ති නාම. තථෙව ධම්මකොට්ඨාසෙසු ච එකං ගහෙත්වා අයං අධම්මොති කථෙන්තා ධම්මං අධම්මොති දීපෙන්ති නාම. විනයපරියායෙන පන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා සාරෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කාතබ්බං කම්මං ධම්මො නාම, අභූතෙන වත්ථුනා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා අපටිඤ්ඤාය කාතබ්බං කම්මං අධම්මො නාම. ในกองอธรรมเหล่านั้น บุคคลบางพวกถือเอาอธรรมกองใดกองหนึ่ง ไม่จำกัด แล้วกล่าวว่า "เราจักทำอธรรมนี้ให้เป็นธรรม เมื่อทำอย่างนี้ ตระกูลอาจารย์ของเราจักเป็นเครื่องนำออก (จากทุกข์) หรือจักเป็นเลิศ และเราทั้งหลายจักเป็นผู้ปรากฏในโลก" ดังนี้ ชื่อว่าแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม โดยการกล่าวอธรรมนั้นว่า "นี้คือธรรม" เช่นเดียวกัน ในกองธรรมทั้งหลาย บุคคลบางพวกถือเอาธรรมกองหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "นี้คืออธรรม" ดังนี้ ชื่อว่าแสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ส่วนโดยนัยแห่งพระวินัย กรรมที่ควรทำโดยการโจท การให้ระลึกถึงโทษ และการรับสารภาพด้วยเรื่องที่เป็นจริง ชื่อว่าธรรม ส่วนกรรมที่ควรทำโดยไม่โจท ไม่ให้ระลึกถึงโทษ และไม่รับสารภาพด้วยเรื่องที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่าอธรรม සුත්තන්තපරියායෙන රාගවිනයො දොසවිනයො මොහවිනයො සංවරො පහානං පටිසඞ්ඛාති අයං විනයො නාම, රාගාදීනං අවිනයො අසංවරො අප්පහානං අප්පටිසඞ්ඛාති අයං අවිනයො නාම. විනයපරියායෙන වත්ථුසම්පත්ති ඤත්තිසම්පත්ති අනුස්සාවනසම්පත්ති සීමාසම්පත්ති පරිසාසම්පත්තීති අයං විනයො නාම, වත්ථුවිපත්ති…පෙ… පරිසාවිපත්තීති අයං අවිනයො නාම. โดยนัยแห่งพระสูตร ธรรมเป็นเครื่องกำจัดราคะ ธรรมเป็นเครื่องกำจัดโทสะ ธรรมเป็นเครื่องกำจัดโมหะ ธรรมเป็นเครื่องสำรวม ธรรมเป็นเครื่องละ และปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาโดยแยบคาย ดังนี้ ชื่อว่าวินัย ส่วนธรรมไม่เป็นเครื่องกำจัดราคะเป็นต้น ธรรมไม่เป็นเครื่องสำรวม ธรรมไม่เป็นเครื่องละ และโมหะไม่เป็นเครื่องพิจารณาโดยแยบคาย ดังนี้ ชื่อว่าอวินัย โดยนัยแห่งพระวินัย ความสมบูรณ์แห่งวัตถุ ความสมบูรณ์แห่งญัตติ ความสมบูรณ์แห่งอนุสาวนา ความสมบูรณ์แห่งสีมา และความสมบูรณ์แห่งบริษัท ดังนี้ ชื่อว่าวินัย ส่วนความวิบัติแห่งวัตถุ...เป็นต้น...ความวิบัติแห่งบริษัท ดังนี้ ชื่อว่าอวินัย සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො සතිපට්ඨානා, තයො සම්මප්පධානා, තයො ඉද්ධිපාදා, ඡ ඉන්ද්‍රියානි, ඡ බලානි, අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා, නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා, තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසා, ද්වෙ අනියතා, තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො පාරාජිකා, චුද්දස සඞ්ඝාදිසෙසා, තයො අනියතා, එකත්තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන. โดยนัยแห่งพระสูตร สติปัฏฐาน ๔... มรรคมีองค์ ๘ ดังนี้ พระตถาคตตรัสแล้ว กล่าวแล้ว ส่วนสติปัฏฐาน ๓, สัมมัปปธาน ๓, อิทธิบาท ๓, อินทรีย์ ๖, พละ ๖, โพชฌงค์ ๘, มรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ พระตถาคตมิได้ตรัส มิได้กล่าว โดยนัยแห่งพระวินัย ปาราชิก ๔, สังฆาทิเสส ๑๓, อนิยต ๒, นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ ดังนี้ พระตถาคตตรัสแล้ว กล่าวแล้ว ส่วนปาราชิก ๓, สังฆาทิเสส ๑๔, อนิยต ๓, นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๑ ดังนี้ พระตถาคตมิได้ตรัส มิได้กล่าว සුත්තන්තපරියායෙන දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං, මහාකරුණාසමාපත්තිසමාපජ්ජනං, බුද්ධචක්ඛුනා ලොකවොලොකනං, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන සුත්තන්තදෙසනා, ජාතකකථාති ඉදං ආචිණ්ණං; න දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං…පෙ… න ජාතකකථාති ඉදං අනාචිණ්ණං. විනයපරියායෙන නිමන්තිතස්ස [Pg.115] වස්සාවාසං වසිත්වා අපලොකෙත්වා චාරියපක්කමනං, පවාරෙත්වා චාරියපක්කමනං, ආගන්තුකෙහි සද්ධිං පඨමං පටිසන්ථාරකරණන්ති ඉදං ආචිණ්ණං; තස්සෙව ආචිණ්ණස්ස අකරණං අනාචිණ්ණං නාම. โดยนัยแห่งพระสูตร การเข้าผลสมาบัติทุกวัน, การเข้ามหากรุณาสมาบัติ, การทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ, การแสดงพระสูตรตามเหตุที่เกิดขึ้น, การตรัสชาดก ดังนี้ ทั้งหมดนี้เป็นพุทธจริยาที่ทรงประพฤติมา ส่วนการไม่เข้าผลสมาบัติทุกวัน...เป็นต้น...การไม่ตรัสชาดก ดังนี้ ทั้งหมดนี้ไม่เป็นพุทธจริยาที่ทรงประพฤติมา โดยนัยแห่งพระวินัย การเสด็จจาริกไปหลังจากทรงจำพรรษาในที่นิมนต์แล้ว และทรงบอกลาผู้ที่นิมนต์, การเสด็จจาริกไปหลังจากทรงปวารณาแล้ว, การทรงปฏิสันถารกับพระอาคันตุกะก่อน ดังนี้ ทั้งหมดนี้เป็นพุทธจริยาที่ทรงประพฤติมา ส่วนการไม่ทรงกระทำพุทธจริยาที่ทรงประพฤติมานั้น ชื่อว่าอนาจิณณะ සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො සතිපට්ඨානා…පෙ… නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා…පෙ… තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො පාරාජිකා…පෙ… එකත්තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම. โดยนัยแห่งพระสูตร สติปัฏฐาน ๔... มรรคมีองค์ ๘ ดังนี้ ธรรมทั้งหมดนี้ชื่อว่าบัญญัติแล้ว ส่วนสติปัฏฐาน ๓... มรรคมีองค์ ๙ ดังนี้ ธรรมทั้งหมดนี้ชื่อว่ามิได้บัญญัติ โดยนัยแห่งพระวินัย ปาราชิก ๔... นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ ดังนี้ วินัยทั้งหมดนี้ชื่อว่าบัญญัติแล้ว ส่วนปาราชิก ๓... นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๑ ดังนี้ วินัยทั้งหมดนี้ชื่อว่ามิได้บัญญัติ ‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්ස, අථෙය්‍යචිත්තස්ස, න මරණාධිප්පායස්ස, අනුල්ලපනාධිප්පායස්ස, න මොචනාධිප්පායස්සා’’ති තත්ථ තත්ථ වුත්තා අනාපත්ති අනාපත්ති නාම. ‘‘ජානන්තස්ස, ථෙය්‍යචිත්තස්සා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා ආපත්ති ආපත්ති නාම. පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා ලහුකාපත්ති නාම, ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා ගරුකාපත්ති නාම. ඡ ආපත්තික්ඛන්ධා සාවසෙසාපත්ති නාම, එකො පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො අනවසෙසාපත්ති නාම. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා දුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම, පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා අදුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම. อนาบัติที่ตรัสไว้ในสิกขาบทนั้นๆ ว่า "อนาบัติแก่ผู้ไม่รู้, อนาบัติแก่ผู้ไม่มีจิตคิดขโมย, อนาบัติแก่ผู้ไม่มีเจตนาจะให้ตาย, อนาบัติแก่ผู้ไม่มีเจตนาจะยกย่อง, อนาบัติแก่ผู้ไม่มีเจตนาจะให้พ้น" ดังนี้ ชื่อว่าอนาบัติ ส่วนอาบัติที่ตรัสไว้โดยนัยว่า "อาบัติแก่ผู้รู้, อาบัติแก่ผู้มีจิตคิดขโมย" ดังนี้เป็นต้น ชื่อว่าอาบัติ กองอาบัติ ๕ ชื่อว่าลหุกาบัติ (อาบัติเบา) กองอาบัติ ๒ (ปาราชิก สังฆาทิเสส) ชื่อว่าครุกาบัติ (อาบัติหนัก) กองอาบัติ ๖ (เว้นปาราชิก) ชื่อว่าสาวเสสาบัติ (อาบัติมีส่วนเหลือ) กองอาบัติปาราชิก ๑ ชื่อว่าอนวเสสาบัติ (อาบัติไม่มีส่วนเหลือ) กองอาบัติ ๒ (ปาราชิก สังฆาทิเสส) ชื่อว่าทุฏฐุลลาบัติ (อาบัติหยาบ) กองอาบัติ ๕ (เว้นปาราชิก สังฆาทิเสส) ชื่อว่าอทุฏฐุลลาบัติ (อาบัติไม่หยาบ) පුරිමනයෙනෙව පනෙත්ථ වුත්තප්පකාරං ධම්මං ‘‘අධම්මො අය’’න්ති කථයන්තා ‘‘ධම්මං අධම්මො’’ති දීපෙන්ති නාම. අවිනයං ‘‘විනයො අය’’න්ති…පෙ… අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං ‘‘දුට්ඨුල්ලාපත්ති අය’’න්ති කථයන්තා ‘‘අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං දුට්ඨුල්ලාපත්තී’’ති දීපෙන්ති නාම. එවං ‘‘අධම්මං ධම්මො’’ති වා…පෙ… ‘‘අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං දුට්ඨුල්ලාපත්තී’’ති වා දීපෙත්වා පක්ඛං ලභිත්වා චතුන්නං සඞ්ඝකම්මානං අඤ්ඤතරං සඞ්ඝකම්මං එකසීමායං විසුං කරොන්තෙහි සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙ ඉමෙහි අට්ඨාරසහි වත්ථූහි අපකස්සන්තී’’තිආදි. ต่อไป ในบทว่า "ธรรมัง อธัมโมติ ทีเปนติ" เป็นต้นนี้ ภิกษุทั้งหลายกล่าวธรรมที่มีประเภทที่กล่าวแล้วโดยนัยก่อนนั่นเองว่า "นี้คืออธรรม" ดังนี้ ชื่อว่าแสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ภิกษุทั้งหลายกล่าวอวินัยว่า "นี้คือวินัย"...เป็นต้น...กล่าวอทุฏฐุลลาบัติว่า "นี้คือทุฏฐุลลาบัติ" ดังนี้ ชื่อว่าแสดงอทุฏฐุลลาบัติว่าเป็นทุฏฐุลลาบัติ อย่างนี้ คือเมื่อแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม...เป็นต้น...หรือแสดงอทุฏฐุลลาบัติว่าเป็นทุฏฐุลลาบัติแล้ว ได้พวกแล้ว เมื่อภิกษุทั้งหลายทำสังฆกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในสังฆกรรม ๔ อย่าง แยกกันในสีมาเดียวกัน ชื่อว่าสงฆ์แตกกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุเหล่านั้นย่อมแยกออกด้วยวัตถุ ๑๘ ประการเหล่านี้" เป็นต้น තත්ථ අපකස්සන්තීති පරිසං ආකඩ්ඪන්ති, විජටෙන්ති, එකමන්තං උස්සාරෙන්ති ච. අවපකාසන්තීති අති විය පකාසෙන්ති යථා විසංසට්ඨාව හොන්ති, එවං කරොන්ති. ආවෙනින්ති විසුං. එත්තාවතා ඛො උපාලි සඞ්ඝො භින්නො හොතීති එවං අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු යංකිඤ්චි එකම්පි වත්ථුං දීපෙත්වා තෙන තෙන කාරණෙන ‘‘ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’’ති සඤ්ඤාපෙත්වා සලාකං ගාහාපෙත්වා විසුං සඞ්ඝකම්මෙ කතෙ සඞ්ඝො භින්නො හොති. පරිවාරෙ [Pg.116] පන ‘‘පඤ්චහි උපාලි ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජතී’’තිආදි වුත්තං, තස්ස ඉමිනා ඉධ වුත්තෙන සඞ්ඝභෙදලක්ඛණෙන අත්ථතො නානාකරණං නත්ථි. තං පනස්ස නානාකරණාභාවං තත්ථෙව පකාසයිස්සාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในบทว่า "เต อิเมหิ" เป็นต้นนั้น คำว่า "อปกัสสันติ" คือย่อมดึงบริษัท, ย่อมทำให้คลี่คลาย, และย่อมเคลื่อนย้ายไปข้างหนึ่ง คำว่า "อวปกาสันติ" คือย่อมประกาศอย่างยิ่ง โดยอาการที่ภิกษุทั้งหลายไม่ปะปนกัน ย่อมทำอย่างนั้น คำว่า "อาเวนินติ" คือแยกกัน ดูกรอุบาลี สงฆ์แตกกันด้วยอาการเพียงเท่านี้ ดังนี้ เมื่อแสดงวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในวัตถุ ๑๘ ประการที่เป็นเหตุแห่งการแตกกันอย่างนี้ ทำให้เข้าใจด้วยเหตุนั้นๆ ว่า "จงถือเอาสิ่งนี้, จงชอบใจสิ่งนี้" ดังนี้ ให้จับสลากแล้ว เมื่อทำสังฆกรรมแยกกัน ชื่อว่าสงฆ์แตกกัน ส่วนในปริวารปาฬิ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูกรอุบาลี สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยอาการ ๕ ประการ" เป็นต้น ลักษณะแห่งการแตกกันของสงฆ์ที่ตรัสไว้ในสังฆเภทกขันธกะนี้ กับคำนั้น ไม่มีข้อแตกต่างกันโดยอรรถ ส่วนการที่ไม่มีข้อแตกต่างกันนั้น เราจักแสดงให้ปรากฏในปริวารปาฬินั้นเอง ส่วนที่เหลือทั้งหมดเป็นสิ่งที่เปิดเผยชัดเจน උපාලිපඤ්හාකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอุบาลีปัญหา จบแล้ว. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสังฆเภทกขันธกะ จบแล้ว. 8. වත්තක්ඛන්ධකං ๘. ขันธกะว่าด้วยวัตร ආගන්තුකවත්තකථා เรื่องวัตรของพระอาคันตุกะ 357. වත්තක්ඛන්ධකෙ [Pg.117] ඉදානි ආරාමං පවිසිස්සාමීති ඉමිනා උපචාරසීමසමීපං දස්සෙති; තස්මා උපචාරසීමං පත්වා උපාහනාඔමුඤ්චනාදි සබ්බං කාතබ්බං. ගහෙත්වාති උපාහනදණ්ඩකෙන ගහෙත්වා. පටික්කමන්තීති සන්නිපතන්ති. විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති පත්ථරිතබ්බං. ගොචරො පුච්ඡිතබ්බොති ‘‘ගොචරගාමො ආසන්නෙ උදාහු දූරෙ, කාලස්සෙව පිණ්ඩාය චරිතබ්බං උදාහු දිවා’’ති එවං භික්ඛාචාරො පුච්ඡිතබ්බො. අගොචරො නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකානං වා ගාමො පරිච්ඡින්නභික්ඛො වා ගාමො; යත්ථ එකස්ස වා ද්වින්නං වා භික්ඛා දිය්‍යති, සොපි පුච්ඡිතබ්බො. පානීයං පුච්ඡිතබ්බන්ති ‘‘කිං ඉමිස්සා පොක්ඛරණියා පානීයංයෙව පිවන්ති, නහානාදිපරිභොගම්පි කරොන්තී’’ති එවං පානීයඤ්චෙව පරිභොජනීයඤ්ච පුච්ඡිතබ්බං. කෙසුචි ඨානෙසු වාළමිගා වා අමනුස්සා වා හොන්ති, තස්මා ‘‘කං කාලං පවිසිතබ්බං, කං කාලං නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බං. ๓๕๗. ในวัตตขันธกะ ด้วยบทว่า 'บัดนี้จักเข้าไปสู่อาราม' นี้ ทรงแสดงถึงเขตใกล้สีมาอุปจาระ เพราะฉะนั้น เมื่อถึงสีมาอุปจาระแล้ว พึงทำวัตรทั้งหมด มีการถอดรองเท้าเป็นต้น คำว่า 'ถือเอาแล้ว' คือ ถือเอารองเท้าด้วยไม้สำหรับเกี่ยวรองเท้า คำว่า 'เมื่อกลับมา' คือ ย่อมประชุมกัน คำว่า 'พึงปูลาด' คือ พึงปูลาด คำว่า 'พึงถามโคจร' คือ พึงถามกิจการบิณฑบาตอย่างนี้ว่า 'หมู่บ้านสำหรับบิณฑบาตอยู่ใกล้หรืออยู่ไกล พึงเที่ยวบิณฑบาตแต่เช้าตรู่ หรือพึงเที่ยวบิณฑบาตในเวลากลางวัน' ชื่อว่าอโคจร คือ หมู่บ้านของพวกมิจฉาทิฐิก็ดี หรือหมู่บ้านที่มีภิกษาถูกจำกัด คือให้ภิกษาแก่ภิกษุรูปเดียวหรือสองรูป แม้หมู่บ้านนั้นก็พึงถาม คำว่า 'พึงถามน้ำดื่ม' คือ พึงถามทั้งน้ำดื่มและน้ำใช้สอยอย่างนี้ว่า 'ในสระโบกขรณีนี้ ดื่มแต่น้ำดื่มเท่านั้นหรือ หรือว่าทำการใช้สอยมีการอาบน้ำเป็นต้นด้วย' ในบางแห่ง สัตว์ร้ายก็ดี อมนุษย์ก็ดี ย่อมมี เพราะฉะนั้น พึงถามอย่างนี้ว่า 'พึงเข้าไปในเวลาไหน พึงออกในเวลาไหน' බහි ඨිතෙනාති බහි නික්ඛමන්තස්ස අහිනො වා අමනුස්සස්ස වා මග්ගං දත්වා ඨිතෙන නිල්ලොකෙතබ්බො. සචෙ උස්සහති සොධෙතබ්බොති යදි සක්කොති, සබ්බො විහාරො සොධෙතබ්බො. අසක්කොන්තෙන අත්තනො වසනොකාසො ජග්ගිතබ්බො. සබ්බං සොධෙතුං සක්කොන්තස්ස පන දස්සිතෙ විහාරසොධනවත්තෙ විනිච්ඡයො මහාඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. คำว่า 'ยืนอยู่ภายนอก' คือ พึงมองดูโดยยืนให้ทางแก่งูหรืออมนุษย์ที่ออกมาภายนอก คำว่า 'ถ้าสามารถ พึงชำระ' คือ ถ้าสามารถ พึงชำระวิหารทั้งหมด ภิกษุผู้ไม่สามารถ พึงชำระที่อยู่ของตน แต่สำหรับภิกษุผู้สามารถชำระทั้งหมด การวินิจฉัยในวัตรการชำระวิหารที่แสดงไว้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในมหาวรรคเท่านั้น ආගන්තුකවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอาคันตุกวัตรจบลงแล้ว ආවාසිකවත්තකථා เรื่องอาวาสิกวัตร 359. ආවාසිකවත්තෙ – ආසනං පඤ්ඤපෙතබ්බන්ති එවමාදි සබ්බං වුඩ්ඪතරෙ ආගතෙ චීවරකම්මං වා නවකම්මං වා ඨපෙත්වාපි කාතබ්බං. චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජන්තෙන සම්මජ්ජනිං නික්ඛිපිත්වා තස්ස වත්තං කාතුං ආරභිතබ්බං. පණ්ඩිතො හි [Pg.118] ආගන්තුකො ‘‘සම්මජ්ජාහි තාව චෙතියඞ්ගණ’’න්ති වක්ඛති. ගිලානභෙසජ්ජං කරොන්තෙන පන සචෙ නාතිආතුරො ගිලානො හොති, භෙසජ්ජං අකත්වා වත්තමෙව කාතබ්බං. මහාගිලානස්ස පන භෙසජ්ජමෙව කාතබ්බං. පණ්ඩිතො හි ආගන්තුකො ‘‘කරොහි තාව භෙසජ්ජ’’න්ති වක්ඛති. පානීයෙන පුච්ඡන්තෙන සචෙ සකිං ආනීතං පානීයං සබ්බං පිවති, ‘‘පුන ආනෙමී’’ති පුච්ඡිතබ්බොයෙව. අපිච බීජනෙනපි බීජිතබ්බො, බීජන්තෙන සකිං පාදපිට්ඨියං බීජිත්වා සකිං මජ්ඣෙ සකිං සීසෙ බීජිතබ්බං, ‘‘අලං හොතූ’’ති වුත්තෙන තතො මන්දතරං බීජිතබ්බං. පුන ‘‘අල’’න්ති වුත්තෙන තතො මන්දතරං බීජිතබ්බං. තතියවාරං වුත්තෙන බීජනී ඨපෙතබ්බා. පාදාපිස්ස ධොවිතබ්බා, ධොවිත්වා සචෙ අත්තනො තෙලං අත්ථි, තෙන මක්ඛෙතබ්බා. නො චෙ අත්ථි, තස්ස සන්තකෙන මක්ඛෙතබ්බා. උපාහනාපුඤ්ඡනං පන අත්තනො රුචිවසෙන කාතබ්බං. තෙනෙව හෙත්ථ ‘‘සචෙ උස්සහතී’’ති වුත්තං. තස්මා උපාහනා අපුඤ්ඡන්තස්සාපි අනාපත්ති. ‘‘කත්ථ මය්හං සෙනාසනං පාපුණාතී’’ති පුච්ඡිතෙන සෙනාසනං පඤ්ඤපෙතබ්බං, ‘‘එතං තුම්හාකං සෙනාසනං පාපුණාතී’’ති එවං ආචික්ඛිතබ්බන්ති අත්ථො. පප්ඵොටෙත්වා හි පත්ථරිතුං පන වට්ටතියෙව. ๓๕๙. ในอาวาสิกวัตร วัตรทั้งหมดมีคำว่า 'พึงปูอาสนะ' เป็นต้น พึงทำแม้ต้องพักการทำจีวรหรือการงานใหม่ไว้ก่อน เมื่อภิกษุผู้แก่พรรษากว่ามาถึง ภิกษุผู้กวาดลานเจดีย์ พึงวางไม้กวาดลงแล้ว พึงเริ่มทำวัตรแก่ภิกษุอาคันตุกะรูปนั้น เพราะภิกษุอาคันตุกะผู้มีปัญญาจักกล่าวว่า 'จงกวาดลานเจดีย์ไปก่อนเถิด' แต่ภิกษุผู้กำลังทำยาให้คนไข้ ถ้าคนไข้ไม่ป่วยหนักมาก พึงทำวัตรเท่านั้นโดยไม่ต้องทำยา แต่สำหรับคนไข้หนัก พึงทำยาเท่านั้น เพราะภิกษุอาคันตุกะผู้มีปัญญาจักกล่าวว่า 'จงทำยาไปก่อนเถิด' ภิกษุอาวาสิกผู้ถามเรื่องน้ำดื่ม ถ้าภิกษุอาคันตุกะดื่มน้ำที่นำมาให้ครั้งเดียวจนหมด พึงถามว่า 'จะให้นำมาอีกไหม' อนึ่ง พึงพัดให้ด้วย ภิกษุผู้พัด พัดที่หลังเท้าครั้งหนึ่งแล้ว พึงพัดที่กลางตัวครั้งหนึ่ง ที่ศีรษะครั้งหนึ่ง เมื่อภิกษุอาคันตุกะกล่าวว่า 'พอแล้ว' พึงพัดให้เบาลงกว่านั้น เมื่อกล่าวว่า 'พอแล้ว' อีกครั้ง พึงพัดให้เบาลงกว่านั้นอีก เมื่อกล่าวเป็นครั้งที่สาม พึงวางพัดลง พึงล้างเท้าให้ภิกษุอาคันตุกะรูปนั้นด้วย ล้างแล้วถ้ามีน้ำมันของตน พึงทาด้วยน้ำมันนั้น ถ้าไม่มี พึงทาด้วยน้ำมันของภิกษุอาคันตุกะรูปนั้น แต่การเช็ดรองเท้า พึงทำตามความพอใจของตน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ในที่นี้ว่า 'ถ้าสามารถ' เพราะฉะนั้น แม้ภิกษุผู้ไม่เช็ดรองเท้า ก็ไม่มีอาบัติ เมื่อภิกษุอาคันตุกะถามว่า 'เสนาสนะของข้าพเจ้าถึงที่ไหน' ภิกษุอาวาสิกพึงจัดเสนาสนะให้ตามส่วน พึงบอกอย่างนี้ว่า 'เสนาสนะนี้ถึงแก่ท่าน' ความจริง แม้การสะบัดแล้วปูลาดก็ย่อมควรแท้ නවකස්ස වත්තෙ – පානීයං ආචික්ඛිතබ්බන්ති ‘‘එතං පානීයං ගහෙත්වා පිවාහී’’ති ආචික්ඛිතබ්බං. පරිභොජනීයෙපි එසෙව නයො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. මහාආවාසෙපි අත්තනො සන්තිකං සම්පත්තස්ස ආගන්තුකස්ස වත්තං අකාතුං න ලභති. ในวัตรของภิกษุผู้บวชใหม่ คำว่า 'พึงบอกน้ำดื่ม' คือ พึงบอกอย่างนี้ว่า 'จงถือน้ำดื่มนี้แล้วดื่มเถิด' ในน้ำใช้สอยก็นัยนี้เหมือนกัน ที่เหลือเหมือนกับวัตรของอาคันตุกะก่อนหน้านี้ แม้ในวัดใหญ่ ก็ไม่พึงงดเว้นการทำวัตรแก่ภิกษุอาคันตุกะที่มาถึงตน ආවාසිකවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอาวาสิกวัตรจบลงแล้ว ගමිකවත්තකථා เรื่องคมิกวัตร 360. ගමිකවත්තෙසු දාරුභණ්ඩන්ති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ වුත්තං මඤ්චපීඨාදි. මත්තිකාභණ්ඩම්පි රජනභාජනාදි සබ්බං තත්ථ වුත්තප්පභෙදමෙව. තං සබ්බං අග්ගිසාලාය වා අඤ්ඤතරස්මිං වා ගුත්තට්ඨානෙ පටිසාමෙත්වා ගන්තබ්බං. අනොවස්සකෙ පබ්භාරෙපි ඨපෙතුං වට්ටති. සෙනාසනං ආපුච්ඡිතබ්බන්ති එත්ථ යං පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං, යත්ථ උපචිකා නාරොහන්ති, තං අනාපුච්ඡන්තස්සාපි අනාපත්ති. චතූසු පාසාණකෙසූතිආදි උපචිකානං උප්පත්තිට්ඨානෙ පණ්ණසාලාදිසෙනාසනෙ කත්තබ්බාකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. අප්පෙව නාම අඞ්ගානිපි සෙසෙය්‍යුන්ති අයං අජ්ඣොකාසෙ ඨපිතම්හි ආනිසංසො. ඔවස්සකගෙහෙ පන තිණෙසු ච මත්තිකාපිණ්ඩෙසු ච උපරි පතන්තෙසු මඤ්චපීඨානං අඞ්ගානිපි විනස්සන්ති. ๓๖๐. ในคมิกวัตร คำว่า 'เครื่องใช้ไม้' คือ เครื่องใช้ไม้มีเตียงและตั่งเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในเสนาสนขันธกะ แม้เครื่องใช้ดินก็มีหม้อต้มน้ำย้อมเป็นต้น ทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องใช้ที่มีประเภทตามที่กล่าวไว้ในเสนาสนขันธกะนั้น พึงเก็บรักษาเครื่องใช้ทั้งหมดนั้นไว้ในโรงไฟก็ดี หรือในที่ปลอดภัยอื่นใดก็ดี แล้วจึงไป พึงวางไว้ในซอกเขาที่ฝนไม่ตกต้องก็ได้ ในบทว่า 'พึงบอกลาเสนาสนะ' นี้ เสนาสนะใดที่ทำไว้บนหลังแผ่นหินก็ดี หรือบนเสาหินก็ดี ที่ปลวกไม่ขึ้น แม้ภิกษุผู้ไม่บอกลาเสนาสนะนั้น ก็ไม่มีอาบัติ บทว่า 'บนหินสี่ก้อน' เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอาการที่พึงทำในเสนาสนะมีศาลาใบไม้เป็นต้น ซึ่งเป็นที่เกิดของปลวก คำว่า 'แม้ส่วนประกอบก็อาจเหลืออยู่' นี้เป็นอานิสงส์เมื่อวางไว้ในที่โล่งแจ้ง แต่ในเรือนที่ฝนตกต้อง เมื่อหญ้าและก้อนดินตกลงมาข้างบน แม้ส่วนประกอบของเตียงและตั่งก็ย่อมเสียหายได้ ගමිකවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องคมิกวัตรจบลงแล้ว අනුමොදනවත්තකථා เรื่องอนุโมทนาวัตร 362. අනුමොදනවත්ථුස්මිං [Pg.119] ඉද්ධං අහොසීති සම්පන්නං අහොසි. චතූහි පඤ්චහීති සඞ්ඝත්ථෙරෙන අනුමොදනත්ථාය නිසින්නෙ හෙට්ඨා පටිපාටියා චතූහි නිසීදිතබ්බං. අනුථෙරෙ නිසින්නෙ මහාථෙරෙන ච හෙට්ඨා ච තීහි නිසීදිතබ්බං. පඤ්චමෙ නිසින්නෙ උපරි චතූහි නිසීදිතබ්බං. සඞ්ඝත්ථෙරෙන හෙට්ඨා දහරභික්ඛුස්මිං අජ්ඣිට්ඨෙපි සඞ්ඝත්ථෙරතො පට්ඨාය චතූහි නිසීදිතබ්බමෙව. සචෙ පන අනුමොදකො භික්ඛු ‘‘ගච්ඡථ භන්තෙ, ආගමෙතබ්බකිච්චං නත්ථී’’ති වදති, ගන්තුං වට්ටති. මහාථෙරෙන ‘‘ගච්ඡාම ආවුසො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගච්ඡථා’’ති වදති, එවම්පි වට්ටති. ‘‘බහිගාමෙ ආගමෙස්සාමා’’ති ආභොගං කත්වාපි බහිගාමං ගන්ත්වා අත්තනො නිස්සිතකෙ ‘‘තුම්හෙ තස්ස ආගමනං ආගමෙථා’’ති වත්වාපි ගන්තුං වට්ටතියෙව. සචෙ පන මනුස්සා අත්තනො රුචිකෙන එකෙන අනුමොදනං කාරෙන්ති, නෙව තස්ස අනුමොදතො ආපත්ති, න මහාථෙරස්ස භාරො හොති. උපනිසින්නකථායමෙව හි මනුස්සෙසු කථාපෙන්තෙසු මහාථෙරො ආපුච්ඡිතබ්බො, මහාථෙරෙන ච අනුමොදනාය අජ්ඣිට්ඨොව ආගමෙතබ්බොති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං. වච්චිතොති සඤ්ජාතවච්චො; වච්චපීළිතොති අධිප්පායො. ๓๖๒. ในอนุโมทนาวัตรนั้น คำว่า “อิทธัง อโหสิ” หมายถึง “สำเร็จแล้วหรือ?” คำว่า “จตูหิ ปัญจหิ” หมายถึง เมื่อพระสังฆเถระนั่งเพื่ออนุโมทนา (หรือเพื่อแสดงธรรมเกี่ยวกับภัตตาหาร) พระเถระ ๔ รูปพึงนั่งเรียงลำดับลงไปข้างล่าง เมื่อพระอนุเถระนั่ง พระมหาเถระและพระเถระ ๓ รูปที่อยู่ข้างล่างพระอนุเถระพึงนั่ง เมื่อพระเถระรูปที่ ๕ นั่ง พระเถระ ๔ รูปพึงนั่งข้างบน แม้เมื่อพระสังฆเถระชักชวนภิกษุหนุ่มที่อยู่ข้างล่าง ก็พึงนั่ง ๔ รูปโดยเริ่มจากพระสังฆเถระเท่านั้น หรือพึงรอเท่านั้น อนึ่ง หากภิกษุผู้อนุโมทนา (หรือผู้แสดงธรรมเกี่ยวกับภัตตาหาร) กล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด กิจที่พึงรอไม่มี” ก็เป็นการสมควรที่จะไป เมื่อพระมหาเถระกล่าวว่า “อาวุโส เราทั้งหลายจะไป” และภิกษุผู้อนุโมทนากล่าวว่า “ขอท่านทั้งหลายจงไปเถิด” แม้ดังนี้ก็เป็นการสมควรที่จะไป แม้ตั้งใจว่า “เราทั้งหลายจะรออยู่ภายนอกหมู่บ้าน” แล้วไปภายนอกหมู่บ้าน บอกแก่ศิษย์ของตนว่า “ท่านทั้งหลายจงรอการมาของภิกษุผู้อนุโมทนานั้นเถิด” ก็เป็นการสมควรที่จะไปเท่านั้น อนึ่ง หากมนุษย์ทั้งหลายให้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งที่ตนพอใจอนุโมทนา ภิกษุผู้อนุโมทนานั้นก็ไม่เป็นอาบัติ และพระมหาเถระก็ไม่มีภาระ อันที่จริง ในอุปนิสินนกถา (การแสดงธรรมขณะนั่ง) เท่านั้น เมื่อมนุษย์ทั้งหลายให้แสดงธรรม พระมหาเถระพึงบอกกล่าว และพระมหาเถระพึงรอเฉพาะภิกษุที่ถูกชักชวนให้อนุโมทนาเท่านั้น นี้เป็นลักษณะในอนุโมทนาวัตรนี้ คำว่า “วัจจิโต” หมายถึง “มีอุจจาระเกิดขึ้นแล้ว” คำว่า “วัจจปีฬิโต” หมายถึง “ถูกอุจจาระเบียดเบียน” นี้เป็นความประสงค์ของพระเถระผู้สังคายนา අනුමොදනවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องอนุโมทนาวัตรจบลงแล้ว. භත්තග්ගවත්තකථා เรื่องภัตตัคควัตร 364. භත්තග්ගවත්තෙ ‘‘අන්තොගාමො වා හොතු විහාරො වා, මනුස්සානං පරිවෙසනට්ඨානං ගච්ඡන්තෙන චීවරං පාරුපිත්වා කායබන්ධනං බන්ධනමෙව වට්ටතී’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. න ථෙරෙ භික්ඛූ අනුපඛජ්ජාති ථෙරෙ භික්ඛූ අතිඅල්ලීයිත්වා න නිසීදිතබ්බං. සචෙ මහාථෙරස්ස නිසින්නාසනෙන සමකං ආසනං හොති, බහූසු ආසනෙසු සති එකං ද්වෙ ආසනානි ඨපෙත්වා නිසීදිතබ්බං. භික්ඛූ ගණෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසු අනිසීදිත්වා මහාථෙරෙන නිසීදාති වුත්තෙන නිසීදිතබ්බං. නො චෙ මහාථෙරො වදති, ‘‘ඉදං, භන්තෙ, ආසනං උච්ච’’න්ති වත්තබ්බං. ‘‘නිසීදා’’ති වුත්තෙ නිසීදිතබ්බං. සචෙ පන එවං ආපුච්ඡිතෙපි න වදති, නිසීදන්තස්ස අනාපත්ති; මහාථෙරස්සෙව ආපත්ති. නවකො හි එවරූපෙ ආසනෙ අනාපුච්ඡා නිසීදන්තො ආපජ්ජති, ථෙරො ආපුච්ඡිතෙ අනනුජානන්තො. න සඞ්ඝාටිං ඔත්ථරිත්වාති න සඞ්ඝාටිං අවත්ථරිත්වා නිසීදිතබ්බං. ๓๖๔. ในภัตตัคควัตรนั้น มีกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า “ไม่ว่าจะเป็นภายในหมู่บ้านหรือในอาราม ภิกษุผู้ไปสู่สถานที่ที่มนุษย์ทั้งหลายถวายภัตตาหาร พึงห่มจีวรและคาดประคดเอวเท่านั้นจึงจะสมควร” คำว่า “นะ เถเร ภิกขู อนุปขชชาติ” หมายถึง ไม่พึงนั่งชิดหรือเบียดเสียดพระเถระทั้งหลาย หากมีอาสนะที่เสมอกับอาสนะที่พระมหาเถระนั่ง เมื่อมีอาสนะจำนวนมาก พึงเว้นอาสนะหนึ่งหรือสองอาสนะแล้วจึงนั่ง ภิกษุทั้งหลายพึงนับจำนวนแล้วไม่พึงนั่งบนอาสนะที่จัดไว้ก่อน เมื่อพระมหาเถระกล่าวว่า “จงนั่งเถิด” จึงพึงนั่ง หากพระมหาเถระไม่กล่าว ก็พึงกราบเรียนว่า “ท่านเจ้าข้า อาสนะนี้สูงไป” เมื่อพระมหาเถระกล่าวว่า “จงนั่งเถิด” จึงพึงนั่ง อนึ่ง หากแม้กราบเรียนขออนุญาตแล้ว พระมหาเถระไม่กล่าว ภิกษุผู้นั่งก็ไม่มีอาบัติ มีอาบัติเฉพาะพระมหาเถระเท่านั้น อันที่จริง ภิกษุใหม่ผู้นั่งบนอาสนะเช่นนั้นโดยไม่ขออนุญาต ย่อมเป็นอาบัติ ส่วนพระเถระเมื่อถูกขออนุญาตแล้วไม่ยอมอนุญาต ก็ย่อมเป็นอาบัติ คำว่า “นะ สังฆาฏิง โอตถริตวาติ” หมายถึง ไม่พึงปูผ้าสังฆาฏิแล้วนั่งทับ උභොහි [Pg.120] හත්ථෙහීති පත්තධොවනඋදකං සන්ධාය වුත්තං. දක්ඛිණොදකං පන පුරතො ආධාරකෙ පත්තං ඨපෙත්වා ගහෙතබ්බං. සාධුකන්ති උදකසද්දං අකරොන්තෙන. คำว่า “อุโภหิ หัตเถหิ” นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงน้ำสำหรับล้างบาตร อนึ่ง น้ำทักษิโณทกพึงรับโดยวางบาตรไว้บนฐานรองบาตรข้างหน้า คำว่า “สาธุกัง” หมายถึง โดยไม่ทำเสียงน้ำ සූපස්ස ඔකාසොති යථා සූපස්ස ඔකාසො හොති; එවං මත්තාය ඔදනො ගණ්හිතබ්බොති අත්ථො. සමකං සම්පාදෙහීති ඉදං න කෙවලං සප්පිආදීසුයෙව ඔදනෙපි වත්තබ්බං. සප්පිආදීසු පන යං අප්පං හොති එකස්ස වා ද්වින්නං වා අනුරූපකං, තං සබ්බෙසං සමකං සම්පාදෙහීති වුත්තෙ මනුස්සානං විහසා හොති, තස්මා තාදිසං සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා ගහෙත්වා සෙසං න ගහෙතබ්බං. คำว่า “สูปัสสะ โอกาโส” หมายถึง พึงรับข้าวในปริมาณที่พอมีที่ว่างสำหรับแกง นี้เป็นอรรถ คำว่า “สมกัง สัมปาเทหิ” นี้ ไม่พึงกล่าวเฉพาะในเนยใสเป็นต้นเท่านั้น แม้ในข้าวก็พึงกล่าวด้วย อนึ่ง ในเนยใสเป็นต้น หากสิ่งใดมีน้อย พอเหมาะสำหรับภิกษุรูปเดียวหรือสองรูป เมื่อกล่าวว่า “จงจัดให้เท่ากันแก่ภิกษุทั้งหมด” ย่อมทำให้มนุษย์ลำบาก เพราะฉะนั้น พึงรับสิ่งเช่นนั้นเพียงครั้งเดียวหรือสองครั้ง แล้วไม่พึงรับส่วนที่เหลือ න තාව ථෙරෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති ඉදං යං පරිච්ඡින්නභික්ඛුකං භත්තග්ගං, යත්ථ මනුස්සා සබ්බෙසං පාපෙත්වා දාතුකාමා හොන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං. යං පන මහාභත්තග්ගං හොති, යත්ථ එකස්මිං පදෙසෙ භුඤ්ජන්ති, එකස්මිං පදෙසෙ උදකං දිය්‍යති, තත්ථ යථාසුඛං භුඤ්ජිතබ්බං. คำว่า “นะ ตาวะ เถเรนะ ภุญชิตัพพันติ” นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงโรงฉันที่มีภิกษุจำนวนจำกัด ซึ่งมนุษย์ทั้งหลายประสงค์จะถวายภัตตาหารโดยใส่ลงในบาตรของภิกษุทุกรูป อนึ่ง ในโรงฉันใหญ่ ซึ่งภิกษุทั้งหลายฉันในที่แห่งหนึ่ง และน้ำถูกถวายในที่แห่งหนึ่ง ในโรงฉันใหญ่นั้น พึงฉันได้ตามสบาย න තාව උදකන්ති ඉදං හත්ථධොවනඋදකං සන්ධාය වුත්තං. අන්තරා පිපාසිතෙන පන ගලෙ විලග්ගාමිසෙන වා පානීයං පිවිත්වා හත්ථා න ධොවිතබ්බා. සචෙ මනුස්සා ‘‘ධොවථ භන්තෙ පත්තඤ්ච හත්ථෙ චා’’ති වදන්ති, භික්ඛූ වා ‘‘තුම්හෙ උදකං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, වට්ටති. คำว่า “นะ ตาวะ อุทะกัง” นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงน้ำสำหรับล้างมือ อนึ่ง แม้พระองค์ตรัสหมายถึงน้ำล้างมือว่า “ยังไม่พึงรับน้ำ” แต่ในระหว่างนั้น ภิกษุผู้กระหายจัด หรือมีอาหารติดคอ พึงดื่มน้ำแล้วล้างมือได้ หากมนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านทั้งหลายจงล้างบาตรและมือเถิด” หรือหากภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับน้ำเถิด” ก็เป็นการสมควรที่จะรับ නිවත්තන්තෙනාති භත්තග්ගතො උට්ඨාය නිවත්තන්තෙන සඞ්ඝෙන එවං නිවත්තිතබ්බන්ති දස්සෙති. කථං? ‘‘නවකෙහී’’ති සබ්බං දට්ඨබ්බං. සම්බාධෙසු හි ඝරෙසු මහාථෙරානං නික්ඛමනොකාසො න හොති, තස්මා එවං වුත්තං. එවං නිවත්තන්තෙහි පන නවකෙහි ගෙහද්වාරෙ ඨත්වා ථෙරෙසු නික්ඛන්තෙසු පටිපාටියා ගන්තබ්බං. සචෙ පන මහාථෙරා ධුරෙ නිසින්නා හොන්ති, නවකා අන්තොගෙහෙ, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පටිපාටියා එව නික්ඛමිතබ්බං. කායෙන කායං අඝට්ටෙන්තෙන යථා අන්තරෙන මනුස්සා ගන්තුං සක්කොන්ති, එවං විරළාය පටිපාටියා ගන්තබ්බං. คำว่า “นิวตตันเตนาติ” แสดงว่าหมู่ภิกษุผู้กลับจากโรงฉัน พึงกลับด้วยอาการอย่างนี้ตามที่ระบุไว้ในพระบาลี จะกลับอย่างไร? พึงทราบทั้งหมดตั้งแต่คำว่า “นะวะเกหิ” เป็นต้นไป อันที่จริง ในเรือนที่คับแคบ ไม่มีที่สำหรับพระมหาเถระจะออกไป เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า “นะวะเกหิ” เป็นต้นอย่างนี้ อนึ่ง ภิกษุใหม่ทั้งหลายผู้กลับไปก่อนอย่างนี้ พึงยืนอยู่ที่ประตูเรือน เมื่อพระเถระทั้งหลายออกไปแล้ว พึงเดินไปตามลำดับ อนึ่ง หากพระมหาเถระทั้งหลายนั่งอยู่ที่ประตู และภิกษุใหม่ทั้งหลายนั่งอยู่ภายในเรือน ก็พึงออกไปตามลำดับโดยเริ่มจากอาสนะของพระเถระเท่านั้น พึงเดินไปตามลำดับอย่างห่างๆ โดยไม่ให้กายกระทบกาย เพื่อที่มนุษย์ทั้งหลายจะสามารถเดินผ่านช่องว่างไปได้ භත්තග්ගවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องภัตตัคควัตรจบลงแล้ว. පිණ්ඩචාරිකවත්තකථා เรื่องปิณฑจาริกวัตร 366. පිණ්ඩචාරිකවත්තෙ – කම්මං වා නික්ඛිපතීති කප්පාසං වා සුප්පං වා මුසලං වා යං ගහෙත්වා කම්මං කරොන්ති, ඨිතා වා නිසින්නා වා හොන්ති, තං නික්ඛිපති[Pg.121]. න ච භික්ඛාදායිකායාති ඉත්ථී වා හොතු පුරිසො වා, භික්ඛාදානසමයෙ මුඛං න උල්ලොකෙතබ්බං. ๓๖๖. ในปิณฑจาริกวัตรนั้น คำว่า “กัมมัง วา นิกขิปตีติ” หมายถึง (ผู้ถวาย) วางสิ่งของที่ตนถือทำงานอยู่ ไม่ว่าจะเป็นฝ้าย กระด้ง หรือสาก ไม่ว่าจะยืนอยู่หรือนั่งอยู่ก็ตาม คำว่า “นะ จะ ภิกขาธายิกายาติ” หมายถึง ไม่ว่าจะเป็นหญิงหรือชาย ในเวลาถวายภิกษา ไม่พึงเงยหน้ามอง පිණ්ඩචාරිකවත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องปิณฑจาริกวัตรจบลงแล้ว. ආරඤ්ඤිකවත්තකථා เรื่องอารัญญิกวัตร 368. ආරඤ්ඤිකවත්තෙ – සෙනාසනා ඔතරිතබ්බන්ති වසනට්ඨානතො නික්ඛමිතබ්බං. ๓๖๘. ในอารัญญิกวัตรนั้น คำว่า “เสนาสนะ โอตริตัพพันติ” หมายถึง พึงออกจากที่อยู่ පත්තං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වාති එත්ථ සචෙ බහිගාමෙ උදකං නත්ථි, අන්තොගාමෙයෙව භත්තකිච්චං කත්වා අථ බහිගාමෙ අත්ථි, බහිගාමෙ භත්තකිච්චං කත්වා පත්තො ධොවිත්වා වොදකො කත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිතබ්බො. ในคำว่า “ปัตตัง ถวิกายะ ปักขิปิตวาติ” นี้ หากน้ำไม่มีนอกหมู่บ้าน ก็พึงทำกิจภัตตาหารภายในหมู่บ้านเท่านั้น หากมีน้ำนอกหมู่บ้าน ก็พึงทำกิจภัตตาหารนอกหมู่บ้าน ล้างบาตร ทำให้ไม่มีน้ำ แล้วพึงใส่บาตรลงในถุง පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙතබ්බන්ති සචෙ භාජනානි නප්පහොන්ති, පානීයමෙව පරිභොජනීයම්පි කත්වා උපට්ඨාපෙතබ්බං. භාජනං අලභන්තෙන වෙළුනාළිකායපි උපට්ඨාපෙතබ්බං. තම්පි අලභන්තස්ස යථා සමීපෙ උදකආවාටො හොති, එවං කාතබ්බං. අරණිසහිතෙ සති අග්ගිං අකාතුම්පි වට්ටති. යථා ච ආරඤ්ඤිකස්ස, එවං කන්තාරප්පටිපන්නස්සාපි අරණිසහිතං ඉච්ඡිතබ්බං. ගණවාසිනො පන තෙන විනාපි වට්ටති. නක්ඛත්තානෙව නක්ඛත්තපදානි. พึงจัดตั้งน้ำสำหรับใช้สอย หากภาชนะไม่พอ พึงทำน้ำสำหรับดื่มให้เป็นน้ำสำหรับใช้สอยด้วยแล้วจัดตั้งไว้ ภิกษุผู้อยู่ป่าเมื่อไม่ได้ภาชนะ พึงจัดตั้งน้ำไว้ด้วยกระบอกไม้ไผ่ก็ได้ แม้เมื่อไม่ได้กระบอกไม้ไผ่นั้น พึงทำโดยประการที่บ่อน้ำจะพึงมีในที่ใกล้ เมื่อมีไม้สีไฟ แม้การไม่ก่อไฟก็ควร อนึ่ง ไม้สีไฟเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่าฉันใด แม้สำหรับภิกษุผู้เดินทางในป่ากันดารก็ฉันนั้น แต่สำหรับภิกษุผู้อยู่ร่วมกับคณะ แม้ไม่มีไม้สีไฟนั้นก็ควร นักษัตรทั้งหลายนั่นแหละ ชื่อว่าบทแห่งนักษัตร ආරඤ්ඤිකවත්තකථා නිට්ඨිතා. จบเรื่องวัตรของภิกษุผู้อยู่ป่า සෙනාසනවත්තකථා เรื่องวัตรเกี่ยวกับเสนาสนะ 369. සෙනාසනවත්තෙ – ද්වාරං නාම යස්මා මහාවළඤ්ජං, තස්මා තත්ථ ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, සෙසානි පන උද්දෙසදානාදීනි ආපුච්ඡිත්වාව කාතබ්බානි. දෙවසිකම්පි ආපුච්ඡිතුං වට්ටති. අථාපි ‘‘භන්තෙ ආපුච්ඡිතමෙව හොතූ’’ති වුත්තෙ වුඩ්ඪතරො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, සයමෙව වා ‘‘ත්වං යථාසුඛං විහරාහී’’ති වදති; එවම්පි වට්ටති. සභාගස්ස විස්සාසෙනාපි වට්ටතියෙව. යෙන වුඩ්ඪො තෙන පරිවත්තිතබ්බන්ති වුඩ්ඪාභිමුඛෙන පරිවත්තිතබ්බං. භොජනසාලාදීසුපි එවමෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. ๓๖๙. ในวัตรเกี่ยวกับเสนาสนะ – วินิจฉัยดังนี้ ชื่อว่าประตู เพราะเป็นของที่มหาชนใช้สอยมาก ฉะนั้น กิจที่ต้องขออนุญาตในที่นั้นจึงไม่มี แต่กิจที่เหลือมีการให้ส่วนแบ่งเป็นต้น พึงขออนุญาตก่อนจึงทำ แม้การขออนุญาตทุกวันก็ควร อนึ่ง เมื่อภิกษุกล่าวว่า 'ท่านขอรับ ขอให้เป็นการขออนุญาตไว้เลยเถิด' ดังนี้ แล้วภิกษุผู้แก่กว่ารับว่า 'ดีละ' หรือภิกษุผู้แก่กว่ากล่าวเองว่า 'เธอจงอยู่ตามสบายเถิด' ดังนี้ แม้อย่างนี้ก็ควร แม้ด้วยความคุ้นเคยกับภิกษุผู้มีอัธยาศัยเสมอกันก็ควรเหมือนกัน คำว่า 'พึงหันไปทางที่ภิกษุผู้แก่กว่าอยู่' คือ พึงหันหน้าไปทางภิกษุผู้แก่กว่าแล้วจึงกลับ แม้ในโรงฉันเป็นต้น ก็พึงปฏิบัติอย่างนี้เหมือนกัน සෙනාසනවත්තකථා නිට්ඨිතා. จบเรื่องวัตรเกี่ยวกับเสนาสนะ ජන්තාඝරවත්තාදිකථා เรื่องวัตรเกี่ยวกับเรือนไฟเป็นต้น 371. ජන්තාඝරවත්තෙ – පරිභණ්ඩන්ති බහිජගති. ๓๗๑. ในวัตรเกี่ยวกับเรือนไฟ – คำว่า ปริภัณฑ์ ได้แก่ พื้นดินภายนอก 373. ආචමනවත්ථුස්මිං [Pg.122] – සති උදකෙති එත්ථ සචෙ උදකං අත්ථි, පටිච්ඡන්නට්ඨානං පන නත්ථි, භාජනෙන නීහරිත්වා ආචමිතබ්බං. භාජනෙ අසති පත්තෙන නීහරිතබ්බං. පත්තෙපි අසති අසන්තං නාම හොති. ‘‘ඉදං අතිවිවටං පුරතො අඤ්ඤං උදකං භවිස්සතී’’ති ගතස්ස උදකං අලභන්තස්සෙව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, කට්ඨෙන වා කෙනචි වා පුඤ්ඡිත්වා ගන්තබ්බං, භුඤ්ජිතුම්පි අනුමොදනම්පි කාතුං වට්ටති. ආගතපටිපාටියාති වච්චකුටියං පස්සාවට්ඨානෙ න්හානතිත්ථෙති තීසුපි ආගතපටිපාටියෙව පමාණං. ๓๗๓. ในเรื่องน้ำสำหรับชำระ – วินิจฉัยดังนี้ ในคำว่า เมื่อมีน้ำ นี้ หากมีน้ำ แต่ไม่มีที่กำบัง พึงตักน้ำออกมาด้วยภาชนะแล้วชำระ เมื่อไม่มีภาชนะ พึงตักออกมาด้วยบาตร เมื่อไม่มีแม้บาตร ก็ชื่อว่าไม่มีน้ำ เมื่อภิกษุคิดว่า 'ที่นี้เปิดเผยเกินไป ข้างหน้าคงจะมีน้ำอื่น' แล้วเดินไป แต่ยังไม่ได้น้ำ ก็ถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาตเสียก่อน เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงเช็ดด้วยไม้หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วไป แม้การฉันและการอนุโมทนาก็ควร คำว่า ตามลำดับที่มา คือ ในส้วมก็ดี ในที่ถ่ายปัสสาวะก็ดี ในท่าอาบน้ำก็ดี ในที่ทั้ง ๓ นี้ ลำดับของผู้ที่มาถึงก่อนนั่นแหละเป็นประมาณ 374. වච්චකුටිවත්තෙ – න දන්තකට්ඨං ඛාදන්තෙනාති අයං වච්චකුටියාපි අවච්චකුටියාපි සබ්බත්ථෙව පටික්ඛෙපො. න ඵරුසෙන කට්ඨෙනාති ඵාලිතකට්ඨෙන වා ඛරෙන වා ගණ්ඨිකෙන වා කණ්ටකෙන වා සුසිරෙන වා පූතිනා වා න අවලෙඛිතබ්බං. අවලෙඛනකට්ඨං පන අග්ගහෙත්වා පවිට්ඨස්ස ආපත්ති නත්ථි. ๓๗๔. ในวัตรเกี่ยวกับส้วม – วินิจฉัยดังนี้ คำว่า ไม่พึงเคี้ยวไม้สีฟัน นี้ เป็นข้อห้ามในที่ถ่ายอุจจาระทุกแห่ง ไม่ว่าจะเป็นในส้วมหรือมิใช่ส้วมก็ตาม คำว่า ไม่พึงขูดด้วยไม้ที่หยาบ คือ ไม่พึงขูดด้วยไม้ที่แตกก็ดี ไม้ที่หยาบก็ดี ไม้ที่มีปุ่มก็ดี ไม้ที่มีหนามก็ดี ไม้ที่เป็นโพรงก็ดี ไม้ที่ผุก็ดี อนึ่ง ภิกษุผู้เข้าไปโดยไม่ได้ถือไม้สำหรับขูดเข้าไปด้วย ไม่มีอาบัติ න ආචමනසරාවකෙති සබ්බසාධාරණට්ඨානං සන්ධායෙතං වුත්තං. තත්‍ර හි අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙ ආගච්ඡන්ති, තස්මා උදකං න සෙසෙතබ්බං. යං පන සඞ්ඝිකෙපි විහාරෙ එකදෙසෙ නිබද්ධගමනත්ථාය කතං ඨානං හොති පුග්ගලිකට්ඨානං වා, තස්මිං වට්ටති. විරෙචනං පිවිත්වා පුනප්පුනං පවිසන්තස්සාපි වට්ටතියෙව. คำว่า ไม่พึงเหลือน้ำไว้ในโถสำหรับชำระ นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงสถานที่ที่เป็นของสาธารณะทั่วไป เพราะในที่นั้น ภิกษุอื่นๆ ย่อมมา ฉะนั้น จึงไม่พึงเหลือน้ำไว้ แต่สถานที่ใดแม้ในวิหารของสงฆ์ที่จัดไว้เพื่อการไปมาประจำของตนเอง หรือเป็นที่ส่วนตัว ในสถานที่นั้นควรเหลือน้ำไว้ได้ แม้สำหรับภิกษุผู้ดื่มยาถ่ายแล้วเข้าออกบ่อยๆ ก็ควรเหมือนกัน ඌහතාති ඌහදිතා; බහි වච්චමක්ඛිතාති අත්ථො. ධොවිතබ්බාති උදකං ආහරිත්වා ධොවිතබ්බා. උදකං අත්ථි, භාජනං නත්ථි, අසන්තං නාම හොති. භාජනං අත්ථි, උදකං නත්ථි, එතම්පි අසන්තං. උභයෙ පන අසති අසන්තමෙව, කට්ඨෙන වා කෙනචි වා පුඤ්ඡිත්වා ගන්තබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. คำว่า อูหตา คือ ถ่ายอุจจาระรดไว้ คำว่า พหิ วัจจมักขิตา ความว่า เปรอะเปื้อนอุจจาระภายนอก คำว่า โธวิตัพพา คือ พึงนำน้ำมาล้างเสีย หากมีน้ำแต่ไม่มีภาชนะ ก็ชื่อว่าไม่มีน้ำ หากมีภาชนะแต่ไม่มีน้ำ แม้อย่างนี้ก็ชื่อว่าไม่มีน้ำ อนึ่ง เมื่อไม่มีทั้งสองอย่าง ก็ชื่อว่าไม่มีน้ำแน่นอน พึงเช็ดด้วยไม้หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วไป ส่วนที่เหลือในวัตรทั้งปวงก็ชัดเจนอยู่แล้ว ජන්තාඝරවත්තාදිකථා නිට්ඨිතා. จบเรื่องวัตรเกี่ยวกับเรือนไฟเป็นต้น වත්තක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบการอธิบายวัตรขันธกะ 9. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකං ๙. ปาติโมกขัฏฐปนขันธกะ (ขันธกะว่าด้วยการงดปาติโมกข์) පාතිමොක්ඛුද්දෙසයාචනකථා เรื่องการขอให้สวดปาติโมกข์ 383. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ [Pg.123] – (නන්දිමුඛියා රත්තියාති අරුණුට්ඨිතකාලෙපි හි නන්දිමුඛා විය රත්ති ඛායති. තෙනාහ ‘‘නන්දිමුඛියා රත්තියා’’ති. අන්තොපූතින්ති අත්තචිත්තසන්තානෙ කිලෙසපූතිභාවෙන අන්තොපූතිං. අවස්සුතන්ති කිලෙසවස්සනවසෙන අවස්සුතං. කසම්බුකජාතන්ති ආකිණ්ණදොසතාය සංකිලිට්ඨජාතං.) යාව බාහාගහණාපි නාමාති ‘‘අපරිසුද්ධා ආනන්ද පරිසා’’ති වචනං සුත්වායෙව හි තෙන පක්කමිතබ්බං සියා, එවං අපක්කමිත්වා යාව බාහාගහණාපි නාම සො මොඝපුරිසො ආගමෙස්සති, අච්ඡරියමිදන්ති දස්සෙති. ๓๘๓. ในปาติโมกขัฏฐปนขันธกะ – วินิจฉัยดังนี้ (ในคำว่า 'ในราตรีอันมีหน้าเป็นที่น่ายินดี' นี้ เพราะแม้ในเวลาอรุณขึ้น ราตรีก็ยังปรากฏเหมือนมีใบหน้าอันน่ายินดี ฉะนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'ในราตรีอันมีหน้าเป็นที่น่ายินดี' คำว่า 'ผู้เน่าใน' คือ ผู้มีความเน่าเพราะกิเลสในสันดานจิตของตน คำว่า 'ผู้ชุ่มโชก' คือ ผู้ชุ่มโชกด้วยอำนาจแห่งการไหลออกของกิเลส คำว่า 'ผู้เป็นดังขยะ' คือ ผู้มีความเศร้าหมองเพราะมีโทษเกลื่อนกล่น) คำว่า 'แม้จนถึงการจับแขน' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า 'ดูก่อนอานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์' เมื่อได้ยินพระดำรัสนี้แล้ว บุคคลนั้นพึงหลีกไปเสีย แต่เมื่อไม่หลีกไป โมฆบุรุษนั้นยังรออยู่จนถึงการถูกจับแขน ช่างน่าอัศจรรย์จริงหนอ 384. න ආයතකෙනෙව පපාතොති න පඨමමෙව ගම්භීරො; අනුපුබ්බෙන ගම්භීරොති අත්ථො. ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තතීති වීචීනං ඔසක්කනකන්දරං මරියාදවෙලං නාතික්කමති. තීරං වාහෙතීති තීරතො අප්පෙති; උස්සාරෙතීති අත්ථො. අඤ්ඤාපටිවෙධොති අරහත්තප්පත්ති. ๓๘๔. คำว่า 'ไม่เป็นเหวชันลึกไปทีเดียว' ความว่า ไม่ลึกตั้งแต่แรก แต่ลึกไปตามลำดับ คำว่า 'ธรรมที่ตั้งมั่นไม่ล่วงเลยฝั่ง' คือ ไม่ล่วงเลยฝั่งที่เป็นขอบเขตคือเหวที่คลื่นซัดลงไป คำว่า 'พัดพาเข้าหาฝั่ง' ความว่า ทำให้ถึงฝั่ง คือให้ขึ้นไปบนฝั่ง คำว่า 'การแทงตลอดความรู้' คือ การบรรลุอรหัตตผล 385. ඡන්නමතිවස්සතීති ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තො අඤ්ඤං නවං ආපත්තිං ආපජ්ජති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං. විවටං නාතිවස්සතීති ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා විවරන්තො අඤ්ඤං නාපජ්ජති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං. ๓๘๕. คำว่า 'ย่อมตกหนักแก่ผู้ปกปิด' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงการที่ภิกษุต้องอาบัติแล้วปกปิดไว้ ย่อมต้องอาบัติใหม่อีก คำว่า 'ย่อมไม่ตกหนักแก่ผู้เปิดเผย' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงการที่ภิกษุต้องอาบัติแล้วเปิดเผย ย่อมไม่ต้องอาบัติอื่นอีก පාතිමොක්ඛුද්දෙසයාචනකථා නිට්ඨිතා. จบเรื่องการขอให้สวดปาติโมกข์ පාතිමොක්ඛසවනාරහකථා เรื่องผู้ควรฟังปาติโมกข์ 386. ඨපිතං හොති පාතිමොක්ඛන්ති එත්ථ පුරෙ වා පච්ඡා වා ඨපිතම්පි අට්ඨපිතං හොති, ඛෙත්තෙ ඨපිතමෙව පන ඨපිතං නාම හොති. තස්මා ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, අජ්ජුපොසථො පන්නරසො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍යා’’ති එත්ථ යාව රෙ-කාරං භණති, තාව ඨපෙතබ්බං, ඉදඤ්හි ඛෙත්තං. ය්‍ය-කාරෙ පන වුත්තෙ ඨපෙන්තෙන පච්ඡා ඨපිතං නාම හොති. ‘‘සුණාතු මෙ’’ති අනාරද්ධෙයෙව ඨපෙන්තෙන පුරෙ ඨපිතං හොති. ๓๘๖. ในคำว่า 'ปาติโมกข์ถูกงดไว้' นี้ วินิจฉัยดังนี้ แม้จะงดไว้ก่อนหรือหลังญัตติ ก็ชื่อว่ายังไม่ได้งด แต่การงดไว้ในเขตเท่านั้นจึงชื่อว่างดแล้ว ฉะนั้น ในญัตติที่ว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺชุโปสโถ ปณฺณรโส ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกัลฺลํ สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย' นี้ พึงงดไว้ตราบเท่าที่ยังกล่าวอักษร 'เร' อยู่ เพราะนี่คือเขต แต่เมื่อกล่าวอักษร 'ยยะ' แล้ว ภิกษุผู้งดไว้ ชื่อว่างดไว้ภายหลัง เมื่อยังไม่ทันเริ่มกล่าวว่า 'สุณาตุ เม' แล้วงดไว้ ชื่อว่างดไว้ก่อน පාතිමොක්ඛසවනාරහකථා නිට්ඨිතා. จบเรื่องผู้ควรฟังปาติโมกข์ ධම්මිකාධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා เรื่องการงดปาติโมกข์ที่ชอบด้วยธรรมและไม่ชอบด้วยธรรม 387. අමූලිකාය [Pg.124] සීලවිපත්තියා පාතිමොක්ඛං ඨපෙති අකතායාති තෙන පුග්ගලෙන සා විපත්ති කතා වා හොතු අකතා වා, පාතිමොක්ඛට්ඨපනකස්ස සඤ්ඤාඅමූලිකවසෙන අමූලිකා හොති. කතාකතායාති කතඤ්ච අකතඤ්ච උභයං ගහෙත්වා වුත්තං. ๓๘๗. คำว่า 'ระงับปาติโมกข์ด้วยสีลวิบัติที่ไม่มีมูลฐาน แม้ยังไม่เกิดขึ้น' นั้น หมายถึง วิบัตินั้น อันบุคคลนั้นทำแล้วก็ดี ยังไม่ทำก็ดี วิบัติย่อมเป็นอมูลิกา (ไม่มีมูลฐาน) โดยความเป็นแห่งสัญญาที่ไม่มีมูลฐานของภิกษุผู้ระงับปาติโมกข์. คำว่า 'ทำแล้วและยังไม่ทำ' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยถือเอาทั้งสองอย่าง คือที่ทำแล้วและที่ยังไม่ทำ. ධම්මිකං සාමග්ගිං න උපෙතීති කම්මං කොපෙතුකාමතාය සඞ්ඝස්ස කම්මෙ කරීයමානෙ නෙව ආගච්ඡති, න ඡන්දං දෙති, සම්මුඛීභූතොව පටික්කොසති, තෙන දුක්කටං ආපජ්ජති. ඉච්චස්සාපි සාපත්තිකස්සෙව පාතිමොක්ඛං ඨපිතං හොති. පච්චාදියතීති ‘‘පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්ති පච්චාදියති, තෙන උක්කොටනකෙන පාචිත්තියං ආපජ්ජති. ඉච්චස්සාපි සාපත්තිකස්සෙව පාතිමොක්ඛං ඨපිතං හොති. คำว่า 'ไม่เข้าถึงความพร้อมเพรียงอันเป็นธรรม' นั้น หมายถึง เพราะความประสงค์จะให้กรรมเสียไป เมื่อสงฆ์กำลังทำกรรมอยู่ ก็ไม่มาเอง ไม่ให้ฉันทะ แม้มาอยู่เฉพาะหน้าก็คัดค้าน เพราะเหตุนั้น ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ เพราะเหตุนั้น ปาติโมกข์ของภิกษุนั้นผู้มีอาบัติอยู่ ย่อมถูกระงับ. คำว่า 'ย่อมรับกลับคืน' นั้น หมายถึง ย่อมรับกลับคืนว่า 'กรรมพึงทำอีก' เพราะการคัดค้านนั้น ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ เพราะเหตุนั้น ปาติโมกข์ของภิกษุนั้นผู้มีอาบัติอยู่ ย่อมถูกระงับ. ධම්මිකාධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการระงับปาติโมกข์อันเป็นธรรมและไม่เป็นธรรม จบลงแล้ว. ධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා เรื่องการระงับปาติโมกข์อันเป็นธรรม 388. යෙහි ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහීති එත්ථ මග්ගෙනමග්ගපටිපාදනාදීසු ආකාරාදිසඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. තෙන දිට්ඨෙන තෙන සුතෙන තාය පරිසඞ්කායාති එත්ථ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්ච පාළියං ආගතමෙව. සචෙ පන තෙහි දිට්ඨසුතෙහි පරිසඞ්කං උප්පාදෙය්‍ය, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තාය පරිසඞ්කායා’’ති. ๓๘๘. ในบทว่า 'ด้วยอาการใด ด้วยเครื่องหมายใด ด้วยนิมิตใด' นี้ พึงทราบสัญญาอันมีอาการเป็นต้น ในการนำทางผิดเป็นต้น. ในบทว่า 'ด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว ด้วยสิ่งที่ได้ยินแล้ว ด้วยความสงสัยนั้น' นี้ สิ่งที่เห็นแล้วและสิ่งที่ได้ยินแล้ว ย่อมมาในพระบาลีโดยตรง. แต่ถ้าพึงยังความสงสัยให้เกิดขึ้นด้วยสิ่งที่เห็นแล้วและสิ่งที่ได้ยินแล้วเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า 'ด้วยความสงสัยนั้น' โดยอ้างถึงความสงสัยนั้น. ධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการระงับปาติโมกข์อันเป็นธรรม จบลงแล้ว. අත්තාදානඅඞ්ගකථා เรื่ององค์แห่งอัตตาธาน 398. අත්තාදානං ආදාතුකාමෙනාති එත්ථ සාසනං සොධෙතුකාමො භික්ඛු යං අධිකරණං අත්තනා ආදියති, තං අත්තාදානන්ති වුච්චති. අකාලො ඉමං අත්තාදානං ආදාතුන්ති එත්ථ රාජභයං චොරභයං දුබ්භික්ඛභයං වස්සාරත්තොති අයං අකාලො, විපරීතො කාලො. ๓๙๘. ในบทว่า 'ด้วยภิกษุผู้ใคร่จะถือเอาอัตตาธาน' นี้ ภิกษุผู้ใคร่จะชำระพระศาสนา ย่อมถือเอาอธิกรณ์ใดด้วยตนเอง อธิกรณ์นั้นเรียกว่าอัตตาธาน. ในบทว่า 'ไม่เป็นกาลที่จะถือเอาอัตตาธานนี้' นี้ ภัยจากพระราชา ภัยจากโจร ภัยจากความอดอยาก และเวลากลางคืนในฤดูฝน นี้เป็นอกาล (ไม่เป็นกาล) ส่วนกาลที่ตรงกันข้ามเป็นกาล. අභූතං ඉදං අත්තාදානන්ති අසන්තමිදං, මයා අධම්මො වා ධම්මොති, ධම්මො වා අධම්මොති, අවිනයො වා විනයොති, විනයො වා අවිනයොති, දුස්සීලො වා පුග්ගලො සීලවාති, සීලවා වා දුස්සීලොති ගහිතොති අත්ථො; විපරියායෙන භූතං වෙදිතබ්බං. අනත්ථසංහිතං ඉදං අත්තාදානන්ති එත්ථ [Pg.125] යං ජීවිතන්තරායාය වා බ්‍රහ්මචරියන්තරායාය වා සංවත්තති, ඉදං අනත්ථසංහිතං, විපරීතං අත්ථසංහිතං නාම. คำว่า 'อัตตาธานนี้ไม่มีจริง' นั้น หมายถึง อธิกรณ์นี้ไม่มีอยู่จริง อันเราถือเอาอธรรมว่าเป็นธรรมก็ดี ธรรมว่าเป็นอธรรมก็ดี อวินัยว่าเป็นวินัยก็ดี วินัยว่าเป็นอวินัยก็ดี บุคคลผู้ทุศีลว่าเป็นผู้มีศีลก็ดี บุคคลผู้มีศีลว่าเป็นผู้ทุศีลก็ดี. พึงทราบอัตตาธานที่มีอยู่จริงโดยนัยตรงกันข้าม. ในบทว่า 'อัตตาธานนี้ไม่ประกอบด้วยประโยชน์' นี้ อัตตาธานใดเป็นไปเพื่ออันตรายแก่ชีวิตก็ดี เพื่ออันตรายแก่พรหมจรรย์ก็ดี อัตตาธานนี้ชื่อว่าไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ส่วนอัตตาธานที่ตรงกันข้ามชื่อว่าประกอบด้วยประโยชน์. න ලභිස්සාමි සන්දිට්ඨෙ සම්භත්තෙ භික්ඛූති අප්පෙකදා හි රාජභයාදීසු එවරූපා අත්තනො පක්ඛස්ස උපත්ථම්භකා භික්ඛූ ලද්ධුං න සක්කා හොන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න ලභිස්සාමී’’ති. අප්පෙකදා පන ඛෙමසුභික්ඛාදීසු ලද්ධුං සක්කා හොන්ති, තං සන්ධාය ‘‘ලභිස්සාමී’’ති වුත්තං. คำว่า 'เราจักไม่ได้ภิกษุผู้เป็นที่เห็นชอบ ผู้เป็นที่รัก' นั้น หมายถึง บางครั้งในภัยจากพระราชาเป็นต้น ภิกษุผู้เป็นกำลังแก่ฝ่ายตนเช่นนี้ ย่อมไม่สามารถหาได้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า 'จักไม่ได้' โดยอ้างถึงการไม่ได้นั้น. แต่บางครั้งในกาลที่ปลอดภัยและอุดมสมบูรณ์เป็นต้น ย่อมสามารถหาได้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า 'จักได้' โดยอ้างถึงการได้นั้น. භවිස්සති සඞ්ඝස්ස තතොනිදානං භණ්ඩනන්ති කොසම්බකානං විය භණ්ඩනං කලහො විග්ගහො විවාදො සඞ්ඝභෙදො ච භවිස්සතීති. පච්ඡාපි අවිප්පටිසාරකරං භවිස්සතීති සුභද්දං වුඩ්ඪපබ්බජිතං නිග්ගහෙත්වා පඤ්චසතිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස මහාකස්සපත්ථෙරස්සෙව, දසවත්ථුකෙ අධිකරණෙ දසභික්ඛුසහස්සානි නිග්ගහෙත්වා සත්තසතිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස ආයස්මතො යසස්සෙව, සට්ඨිභික්ඛුසහස්සානි නිග්ගහෙත්වා සහස්සිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්සෙව ච පච්ඡා සමනුස්සරණකරණං හොති, සාසනස්ස ච විගතුපක්කිලෙසචන්දිමසූරියසස්සිරිකතාය සංවත්තති. คำว่า 'การทะเลาะวิวาทของสงฆ์จักมีเพราะเหตุนั้น' นั้น หมายถึง การทะเลาะวิวาท การวิวาท การโต้เถียง การขัดแย้ง และการแตกแยกของสงฆ์จักมี เหมือนของภิกษุชาวโกสัมพี. คำว่า 'ภายหลังจักไม่ทำให้เดือดร้อนใจ' นั้น หมายถึง ภายหลังย่อมมีการระลึกถึง เหมือนพระมหากัสสปเถระผู้ทำปัญจสติกสังคายนาโดยข่มภิกษุชื่อสุภัททะผู้บวชเมื่อแก่ เหมือนพระยสะผู้ทำสัตตสติกสังคายนาโดยข่มภิกษุหมื่นรูปในอธิกรณ์ ๑๐ วัตถุ และเหมือนพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้ทำสหัสสิกสังคายนาโดยข่มภิกษุหกหมื่นรูป และย่อมเป็นไปเพื่อความมีสิริของพระศาสนา ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่ปราศจากอุปกิเลส. අත්තාදානඅඞ්ගකථා නිට්ඨිතා. เรื่ององค์แห่งอัตตาธาน จบลงแล้ว. චොදකෙනපච්චවෙක්ඛිතබ්බධම්මකථා เรื่องธรรมที่โจทก์พึงพิจารณา 399. අච්ඡිද්දෙන අප්පටිමංසෙනාතිආදීසු යෙන ගහට්ඨපබ්බජිතෙසු යො කොචි පහටො වා හොති, ගිහීනං ගණ්ඩඵාලනාදීනි වෙජ්ජකම්මානි වා කතානි, තස්ස කායසමාචාරො උපචිකාහි ඛායිතතාලපණ්ණමිව ඡිද්දො ච පටිමාසිතුං යත්ථ කත්ථචි ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිතුං සක්කුණෙය්‍යතාය සප්පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසොති වෙදිතබ්බොති. වචීසමාචාරො පන මුසාවාදඔමසවාදපෙසුඤ්ඤඅමූලකානුද්ධංසනාදීහි ඡිද්දො ච සප්පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසො. ๓๙๙. ในบทมีอาทิว่า 'ไม่มีช่อง ไม่ถูกจับต้องได้' นี้ ภิกษุใดถูกคฤหัสถ์หรือบรรพชิตคนใดคนหนึ่งทำร้าย หรือทำกรรมทางแพทย์มีผ่าฝีเป็นต้นให้แก่คฤหัสถ์ กายสมาจารของภิกษุนั้นย่อมมีช่องเหมือนใบตาลที่ปลวกกัดกิน และย่อมถูกจับต้องได้ เพราะสามารถจับดึงไปได้ทุกหนทุกแห่งที่ต้องการจะจับต้อง. พึงทราบว่ากายสมาจารที่ตรงกันข้ามชื่อว่าไม่มีช่องและไม่ถูกจับต้องได้. ส่วนวจีสมาจารย่อมมีช่องและถูกจับต้องได้ด้วยการพูดเท็จ การพูดหยาบคาย การพูดส่อเสียด การกล่าวหาอาบัติที่ไม่มีมูลเป็นต้น. วจีสมาจารที่ตรงกันข้ามชื่อว่าไม่มีช่องและไม่ถูกจับต้องได้. මෙත්තං නු ඛො මෙ චිත්තන්ති පලිබොධෙ ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානභාවනානුයොගෙන අධිගතං මෙත්තචිත්තං. අනාඝාතන්ති ආඝාතවිරහිතං, වික්ඛම්භනවසෙන විහතාඝාතන්ති අත්ථො. ඉදං පනාවුසො කත්ථ වුත්තං භගවතාති ඉදං සික්ඛාපදං කතරස්මිං නගරෙ වුත්තන්ති අත්ථො. คำว่า 'จิตของเราประกอบด้วยเมตตาแล้วหรือหนอ' นั้น หมายถึง จิตประกอบด้วยเมตตาที่ได้บรรลุแล้วด้วยการประกอบเนืองๆ ซึ่งกรรมฐานภาวนา โดยการตัดปลิโพธทั้งหลาย. คำว่า 'ไม่มีความอาฆาต' นั้น หมายถึง ปราศจากความอาฆาต หรือมีความอาฆาตถูกกำจัดแล้วด้วยการข่มไว้. คำว่า 'ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสสิกขาบทนี้ที่ไหน' นั้น หมายถึง พระผู้มีพระภาคตรัสสิกขาบทนี้ในเมืองใด. චොදකෙනපච්චවෙක්ඛිතබ්බධම්මකථා නිට්ඨිතා. เรื่องธรรมที่โจทก์พึงพิจารณา จบลงแล้ว. චොදකෙනඋපට්ඨාපෙතබ්බකථා เรื่องที่โจทก์พึงตั้งไว้ 400. කාලෙන [Pg.126] වක්ඛාමීතිආදීසු එකො එකං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙන්තො කාලෙන වදති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣගණමජ්ඣසලාකග්ගයාගුඅග්ගවිතක්කමාළකභික්ඛාචාරමග්ගආසනසාලාදීසු උපට්ඨාකෙහි පරිවාරිතක්ඛණෙ වා චොදෙන්තො අකාලෙන වදති නාම. තච්ඡෙන වදන්තො භූතෙන වදති නාම. ‘‘අම්භො මහල්ලක, පරිසාවචර, පංසුකූලික, ධම්මකථික, පතිරූපං තව ඉද’’න්ති වදන්තො ඵරුසෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං පන කත්වා ‘‘භන්තෙ මහල්ලකත්ථ, පරිසාවචරා, පංසුකූලිකා, ධම්මකථිකත්ථ, පතිරූපං තුම්හාකං ඉද’’න්ති වදන්තො සණ්හෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං කත්වා වදන්තො අත්ථසංහිතෙන වදති නාම. මෙත්තචිත්තො වක්ඛාමි නො දොසන්තරොති මෙත්තචිත්තං උපට්ඨපෙත්වා වක්ඛාමි, න දුට්ඨචිත්තො හුත්වා. ๔๐๐. ในบทมีอาทิว่า 'เราจักกล่าวในกาลอันควร' นี้ โจทก์รูปหนึ่งให้โอกาสแก่จำเลยรูปหนึ่งแล้วกล่าวโจทก์ ย่อมชื่อว่ากล่าวในกาลอันควร. โจทก์ผู้กล่าวโจทก์ในท่ามกลางสงฆ์ ท่ามกลางคณะ ในที่รับสลาก ในที่รับยาคู ในมณฑปที่ตรึกกรรมฐาน ในทางบิณฑบาต ในศาลาที่นั่งเป็นต้น หรือในขณะที่ถูกอุปัฏฐากแวดล้อม ย่อมชื่อว่ากล่าวในอกาล (ไม่เป็นกาลอันควร). โจทก์ผู้กล่าวด้วยคำจริง ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยเรื่องจริง. โจทก์ผู้กล่าวว่า 'แน่ะ ท่านผู้เฒ่า, ผู้เที่ยวไปในบริษัท, ผู้ถือผ้าบังสุกุล, ผู้แสดงธรรม, เรื่องนี้สมควรแก่ท่านหรือ' ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยคำหยาบ. แต่โจทก์ผู้กล่าวโดยอ้างเหตุว่า 'ท่านขอรับ ท่านเป็นผู้เฒ่า, เป็นผู้เที่ยวไปในบริษัท, เป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล, เป็นผู้แสดงธรรม, เรื่องนี้สมควรแก่ท่านหรือ' ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยคำอ่อนโยน. โจทก์ผู้กล่าวโดยอ้างเหตุ ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์. คำว่า 'เราจักกล่าวด้วยจิตประกอบด้วยเมตตา ไม่ใช่ด้วยจิตประกอบด้วยโทสะ' นั้น หมายถึง เราจักตั้งจิตประกอบด้วยเมตตาแล้วกล่าว ไม่ใช่เป็นผู้มีจิตถูกโทสะทำลายแล้ว. චොදකෙනඋපට්ඨාපෙතබ්බකථා නිට්ඨිතා. เรื่องที่โจทก์พึงตั้งไว้ จบลงแล้ว. චොදකචුදිතකපටිසංයුත්තකථා เรื่องที่เกี่ยวกับการโจทและการถูกโจท 401. අජ්ඣත්තං මනසිකරිත්වාති අත්තනො චිත්තෙ උප්පාදෙත්වා. කාරුඤ්ඤතාති කරුණාභාවො. ඉමිනා කරුණඤ්ච කරුණාපුබ්බභාගඤ්ච දස්සෙති. හිතෙසිතාති හිතගවෙසනතා. අනුකම්පිතාති තෙන හිතෙන සංයොජනතා. ද්වීහිපි මෙත්තඤ්ච මෙත්තාපුබ්බභාගඤ්ච දස්සෙති. ආපත්තිවුට්ඨානතාති ආපත්තිතො වුට්ඨාපෙත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාපනා. වත්ථුං චොදෙත්වා සාරෙත්වා පටිඤ්ඤං ආරොපෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කම්මකරණං විනයපුරෙක්ඛාරතා නාම. ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙති යෙ එතෙ කාරුඤ්ඤතාතිආදිනා නයෙන වුත්තා, ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙ අජ්ඣත්තං මනසි කරිත්වා පරො චොදෙතබ්බොති. ๔๐๑. คำว่า "อัชฌัตตัง มนสิ กริตวา" คือ การทำให้เกิดขึ้นในจิตของตนแล้ว จึงควรโจทผู้อื่น. คำว่า "การุญญตา" คือ ความมีกรุณา. ด้วยบทนี้แสดงทั้งกรุณาฌานที่ถึงอัปปนาและกรุณาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของกรุณาฌาน คือ ปริกรรมและอุปจารกรุณา. คำว่า "หิเตสิตา" คือ ความเป็นผู้แสวงหาประโยชน์. คำว่า "อนุกัมปิตา" คือ ความเป็นผู้ควรประกอบด้วยประโยชน์นั้น. ด้วยบททั้งสองนี้แสดงทั้งเมตตาฌานที่ถึงอัปปนาและเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของเมตตาฌาน คือ ปริกรรมและอุปจารเมตตา. คำว่า "อาปัตติวุฏฐานตา" คือ การให้ลุกขึ้นจากอาบัติแล้วตั้งไว้ในส่วนที่บริสุทธิ์. การโจทเรื่องราวแล้วให้ระลึกถึงโทษ ให้รับปฏิญญา และการทำกรรมตามปฏิญญานั้น ชื่อว่า "วินยปุเรกขารตา" (ความเป็นผู้มีวินัยเป็นเบื้องหน้า). คำว่า "อิเม ปัญจะ ธัมเม" คือ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีคำว่า "การุญญตา" เป็นต้น, บุคคลควรโจทผู้อื่นโดยมนสิการธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในใจของตน. සච්චෙ ච අකුප්පෙ චාති වචීසච්චෙ ච අකුප්පනතාය ච. චුදිතකෙන හි සච්චඤ්ච වත්තබ්බං, කොපො ච න කාතබ්බො. නෙව අත්තනා කුජ්ඣිතබ්බො, න පරො ඝට්ටෙතබ්බොති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. คำว่า "สัจเจ จ อกุปเป จ" คือ ในสัจจะแห่งวาจาและในความเป็นผู้ไม่โกรธ. อันผู้ถูกโจทพึงกล่าวสัจจะ และไม่พึงทำความโกรธ. ตนเองไม่พึงโกรธ และไม่พึงกระทบกระทั่งผู้อื่น. นี้เป็นอรรถ. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นความชัดเจนแล้ว. චොදකචුදිතකපටිසංයුත්තකථා නිට්ඨිතා. เรื่องที่เกี่ยวกับการโจทและการถูกโจท จบลงแล้ว. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยขันธกะเรื่องการงดปาติโมกข์ จบลงแล้ว. 10. භික්ඛුනික්ඛන්ධකං ๑๐. ภิกขุนีขันธกะ මහාපජාපතිගොතමීවත්ථුකථා เรื่องราวของพระมหาปชาบดีโคตมี 402. භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ [Pg.127] – අලං ගොතමි මා තෙ රුච්චීති කස්මා පටික්ඛිපති, නනු සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං චතස්සො පරිසා හොන්තීති? කාමං හොන්ති, කිලමෙත්වා පන අනෙකක්ඛත්තුං යාචිතෙන අනුඤ්ඤාතං පබ්බජ්ජං ‘‘දුක්ඛෙන ලද්ධා අයං අම්හෙහී’’ති සම්මා පරිපාලෙස්සන්තීති භද්දකං කත්වා අනුජානිතුකාමො පටික්ඛිපති. අට්ඨගරුධම්මකථා මහාවිභඞ්ගෙයෙව කථිතා. ๔๐๒. ในภิกขุนีขันธกะ: "พอแล้ว โคตมี เธออย่าพอใจเลย" เพราะเหตุใดพระผู้มีพระภาคจึงทรงห้ามเล่า? ก็บริษัทของพระพุทธเจ้าทั้งปวงมี ๔ มิใช่หรือ? แม้ว่าจะมีอยู่จริง แต่พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะอนุญาตการบวชที่ได้มาด้วยความยากลำบากและถูกทูลขอหลายครั้ง ให้เป็นสิ่งที่ดีงาม โดยทรงดำริว่า "การบวชนี้พวกเราได้มาด้วยความยากลำบากแล้ว" จึงจะรักษาไว้ให้ดี จึงทรงห้ามไว้ก่อน. เรื่องอัฏฐครุธรรมได้กล่าวไว้แล้วในมหาวิภังค์นั่นเอง. 403. කුම්භථෙනකෙහීති කුම්භෙ දීපං ජාලෙත්වා තෙන ආලොකෙන පරඝරෙ භණ්ඩං විචිනිත්වා ථෙනකචොරෙහි. ๔๐๓. คำว่า "กุมภเถนเกหิ" คือ โดยพวกโจรที่ขโมยโดยจุดตะเกียงในหม้อ แล้วใช้แสงนั้นสอดส่องหาทรัพย์ในเรือนของผู้อื่น. සෙතට්ඨිකා නාම රොගජාතීති එකො පාණකො නාළිමජ්ඣගතං කණ්ඩං විජ්ඣති, යෙන විද්ධත්තා නික්ඛන්තම්පි සාලිසීසං ඛීරං ගහෙතුං න සක්කොති. คำว่า "เสตัฏฐิกา นาม โรคชาติ" คือ โรคชนิดหนึ่งชื่อเสตัฏฐิกา ซึ่งเป็นเมื่อแมลงตัวหนึ่งเจาะลำต้นข้าวที่อยู่กลางฟางข้าว เพราะถูกเจาะนั้น แม้รวงข้าวที่ออกมาก็ไม่สามารถรับน้ำนม (น้ำเลี้ยง) ได้. මඤ්ජිට්ඨිකා නාම රොගජාතීති උච්ඡූනං අන්තොරත්තභාවො. මහතො තළාකස්ස පටිකච්චෙව ආළින්ති ඉමිනා පන එතමත්ථං දස්සෙති – යථා මහතො තළාකස්ස ආළියා අබද්ධායපි කිඤ්චි උදකං තිට්ඨෙය්‍ය, පඨමමෙව බද්ධාය පන යං අබද්ධපච්චයා න තිට්ඨෙය්‍ය, තම්පි තිට්ඨෙය්‍ය; එවමෙව යෙ ඉමෙ අනුප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං පටිකච්චෙව අවීතික්කමනත්ථාය ගරුධම්මා පඤ්ඤත්තා. තෙසු අපඤ්ඤත්තෙසුපි මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තා පඤ්චෙව වස්සසතානි සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය. පටිකච්චෙව පඤ්ඤත්තත්තා පන අපරානිපි පඤ්චවස්සසතානි ඨස්සතීති එවං පඨමං වුත්තං වස්සසහස්සමෙව ඨස්සතීති. වස්සසහස්සන්ති චෙතං පටිසම්භිදාපභෙදප්පත්තඛීණාසවවසෙනෙව වුත්තං. තතො පන උත්තරිම්පි සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සං, අනාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සකදාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සොතාපන්නවසෙන වස්සසහස්සන්ති එවං පඤ්චවස්සසහස්සානි පටිවෙධසද්ධම්මො ඨස්සති. පරියත්තිධම්මොපි තානියෙව. න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො [Pg.128] අත්ථි, නාපි පරියත්තියා සති පටිවෙධො න හොති; ලිඞ්ගං පන පරියත්තියා අන්තරහිතායපි චිරං පවත්තිස්සතීති. คำว่า "มัญชิฏฐิกา นาม โรคชาติ" คือ โรคชนิดหนึ่งชื่อมัญชิฏฐิกา ซึ่งเป็นภาวะที่อ้อยมีสีแดงอยู่ภายใน. อนึ่ง ด้วยบทว่า "มหโต ตฬากัสสะ ปฏิกัจเจวะ อาฬิ" นี้ แสดงอรรถว่า: เหมือนอย่างที่แม้ไม่ได้สร้างทำนบของสระใหญ่ น้ำบางส่วนก็อาจจะคงอยู่ได้ แต่ถ้าสร้างทำนบตั้งแต่แรกแล้ว น้ำจำนวนมากที่ไม่อาจคงอยู่ได้เพราะไม่ได้สร้างทำนบนั้น ก็จะคงอยู่ได้; ฉันใดก็ฉันนั้น ธรรมอันเป็นครุธรรมเหล่านี้ที่บัญญัติไว้ตั้งแต่แรกก่อนที่เรื่องราวจะเกิดขึ้น เพื่อประโยชน์แห่งการไม่ล่วงละเมิด. แม้ครุธรรมเหล่านั้นยังไม่ได้บัญญัติไว้ ด้วยเหตุที่สตรีได้บวช สัทธรรมก็จะดำรงอยู่เพียง ๕๐๐ ปีเท่านั้น. แต่เพราะบัญญัติไว้ตั้งแต่แรก สัทธรรมก็จะดำรงอยู่ได้อีก ๕๐๐ ปี. ด้วยประการฉะนี้ จึงแสดงอรรถว่า สัทธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นว่าจะดำรงอยู่ ๑,๐๐๐ ปีนั้น ก็จะดำรงอยู่ได้จริง. และคำว่า "วสฺสสหสฺสํ" นี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทาเป็นต้นเท่านั้น. อนึ่ง หลังจาก ๑,๐๐๐ ปีนั้นไปอีก ด้วยอำนาจของพระขีณาสพผู้เป็นสุขวิปัสสกะ ๑,๐๐๐ ปี, ด้วยอำนาจของพระอนาคามี ๑,๐๐๐ ปี, ด้วยอำนาจของพระสกทาคามี ๑,๐๐๐ ปี, ด้วยอำนาจของพระโสดาบัน ๑,๐๐๐ ปี. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิเวธสัทธรรมก็จะดำรงอยู่ ๕,๐๐๐ ปี. ปริยัติธรรมก็จะดำรงอยู่เท่ากันนั้น. เพราะเมื่อไม่มีปริยัติ ปฏิเวธก็ไม่มี. และเมื่อมีปริยัติ ปฏิเวธก็ย่อมมีได้. อนึ่ง แม้ปริยัติจะอันตรธานไปแล้ว เพศบรรพชิตก็จะยังคงอยู่ได้นาน. พึงทราบดังนี้. මහාපජාපතිගොතමීවත්ථුකථා නිට්ඨිතා. เรื่องราวของพระมหาปชาบดีโคตมี จบลงแล้ว. භික්ඛුනීඋපසම්පදානුජානනකථා เรื่องการอนุญาตอุปสมบทภิกษุณี 404. අනුජානාමි භික්ඛවෙ භික්ඛූහි භික්ඛුනියො උපසම්පාදෙතුන්ති ඉමාය අනුපඤ්ඤත්තියා භික්ඛූ පඤ්චසතා සාකියානියො මහාපජාපතියා සද්ධිවිහාරිනියො කත්වා උපසම්පාදෙසුං. ඉති තා සබ්බාපි එකතොඋපසම්පන්නා නාම අහෙසුං. යෙ ඛො ත්වං ගොතමීති ඉමිනා ඔවාදෙන ගොතමී අරහත්තං පත්තා. ๔๐๔. ด้วยอนุบัญญัตินี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลายอุปสมบทภิกษุณีได้" ภิกษุทั้งหลายจึงอุปสมบทเจ้าหญิงศากยะ ๕๐๐ รูป โดยให้เป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาปชาบดีโคตมี. ดังนั้น เจ้าหญิงศากยะเหล่านั้นทั้งหมดจึงชื่อว่าเป็น "เอกโตอุปสัมปันนา" (ผู้ได้รับการอุปสมบทจากฝ่ายเดียว). ด้วยโอวาทนี้ว่า "เย โข ตฺวํ โคตมี" พระโคตมีจึงบรรลุพระอรหัต. 409. කම්මං න කරීයතීති තජ්ජනීයාදි සත්තවිධම්පි කම්මං න කරීයති. ඛමාපෙන්තීති න පුන එවං කරිස්සාමීති ඛමාපෙන්ති. ๔๐๙. คำว่า "กัมมัง น กรีติ" คือ กรรม ๗ อย่างมีตัชชนียกรรมเป็นต้น ไม่พึงทำ. คำว่า "ขมาเปนติ" คือ พวกเธอให้ผู้นั้นอดทน (ให้อภัย) โดยกล่าวว่า "เราจะไม่ทำอย่างนี้อีก". 410. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූහි භික්ඛුනීනං කම්මං රොපෙත්වා නිය්‍යාදෙතුන්ති එත්ථ තජ්ජනීයාදීසු ‘‘ඉදං නාම කම්මං එතිස්සා කාතබ්බ’’න්ති එවං රොපෙත්වා ‘‘තං දානි තුම්හෙව කරොථා’’ති නිය්‍යාදෙතබ්බං. සචෙ පන අඤ්ඤස්මිං රොපිතෙ අඤ්ඤං කරොන්ති, ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මං කරොතී’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන කාරෙතබ්බතං ආපජ්ජන්ති. ๔๑๐. ในบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลายวางกรรมแก่ภิกษุณีแล้วมอบให้ได้" พึงทราบอรรถดังนี้: ในบรรดากรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้น พึงวางกรรมว่า "กรรมชื่อนี้พึงทำแก่ภิกษุณีรูปนี้" แล้วมอบให้ว่า "บัดนี้ พวกเธอจงทำกรรมนั้นเอง". แต่ถ้าหากวางกรรมอย่างหนึ่งแล้วไปทำกรรมอีกอย่างหนึ่ง พวกเธอก็จะถึงความเป็นผู้ควรให้ทำกรรมตามนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า "ทำนิยสกรรมแก่ผู้ควรแก่ตัชชนียกรรม" ในพระบาลีมหาวรรค จัมเปยยขันธกะ อุบาลีปุจฉากถา. 411. කද්දමොදකෙනාති එත්ථ න කෙවලං කද්දමොදකෙන, විප්පසන්නඋදකරජනකද්දමාදීසුපි යෙන කෙනචි ඔසිඤ්චන්තස්ස දුක්කටමෙව. අවන්දියො සො භික්ඛවෙ භික්ඛු භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන කාතබ්බොති භික්ඛුනුපස්සයෙ සන්නිපතිත්වා ‘‘අසුකො නාම අය්‍යො භික්ඛුනීනං අපසාදනීයං දස්සෙති, එතස්ස අය්‍යස්ස අවන්දියකරණං රුච්චතී’’ති එවං තික්ඛත්තුං සාවෙතබ්බං. එත්තාවතා අවන්දියො කතො හොති. තතො පට්ඨාය යථා සාමණෙරෙ දිස්වා න වන්දන්ති; එවමෙව දිස්වාපි න වන්දිතබ්බො. තෙන භික්ඛුනා සම්මා වත්තන්තෙන භික්ඛුනුපස්සයං ආගන්ත්වා විහාරෙයෙව සඞ්ඝං වා ගණං වා එකපුග්ගලං වා උපසඞ්කමිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝො මය්හං ඛමතූ’’ති ඛමාපෙතබ්බං. තෙන භික්ඛුනා භික්ඛුනීනං සන්තිකං ආගන්ත්වා ‘‘එසො භික්ඛු තුම්හෙ ඛමාපෙතී’’ති වත්තබ්බං. තතො පට්ඨාය සො වන්දිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන කම්මවිභඞ්ගෙ වක්ඛාම. ๔๑๑. ในคำว่า 'ด้วยน้ำโคลน' นี้ ไม่ใช่เพียงด้วยน้ำโคลนเท่านั้น แม้ด้วยน้ำใส น้ำย้อม น้ำโคลนเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง ที่รดลงไป ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุนั้นพึงถูกภิกษุณีสงฆ์กระทำให้เป็นผู้ไม่ควรไหว้ โดยการประชุมกันในอารามของภิกษุณี แล้วประกาศให้ทราบ ๓ ครั้งว่า 'ท่านผู้เจริญชื่อโน้นแสดงสิ่งที่ไม่น่าเลื่อมใสแก่ภิกษุณีทั้งหลาย การกระทำท่านผู้เจริญรูปนี้ให้เป็นผู้ไม่ควรไหว้ เป็นที่พอใจหรือไม่' ด้วยการประกาศให้ทราบ ๓ ครั้งเพียงเท่านี้ ภิกษุนั้นก็เป็นผู้ไม่ควรไหว้แล้ว. นับแต่นั้นไป เหมือนอย่างที่เห็นสามเณรแล้วไม่ไหว้ แม้เห็นภิกษุนั้นแล้วก็ไม่ควรไหว้เช่นนั้น. ภิกษุนั้นผู้ประพฤติชอบ ไม่พึงไปสู่อารามของภิกษุณี พึงเข้าไปหาพระสงฆ์ หรือคณะ หรือบุคคลรูปเดียว ในวัดนั่นเอง นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วขอให้ภิกษุณีสงฆ์อดโทษว่า 'ขอภิกษุณีสงฆ์จงอดโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด'. ภิกษุนั้นพึงมายังสำนักของภิกษุณี แล้วกล่าวว่า 'ภิกษุรูปนั้นขอให้พวกเธออดโทษแล้ว'. นับแต่นั้นไป ภิกษุนั้นก็ควรไหว้. นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้ ส่วนความพิสดาร เราจักกล่าวในกรรมวิภังค์. ඔභාසෙන්තීති [Pg.129] අසද්ධම්මෙන ඔභාසෙන්ති. භික්ඛුනීහි සද්ධිං සම්පයොජෙන්තීති භික්ඛුනීහි සද්ධිං පුරිසෙ අසද්ධම්මෙන සම්පයොජෙන්ති. අවන්දියකරණං වුත්තනයමෙව. ආවරණන්ති විහාරප්පවෙසනෙ නිවාරණං. ඔවාදං ඨපෙතුන්ති එත්ථ න භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා ඨපෙතබ්බො. ඔවාදත්ථාය පන ආගතා භික්ඛුනියො වත්තබ්බා ‘‘අසුකා නාම භික්ඛුනී සාපත්තිකා, තස්සා ඔවාදං ඨපෙමි, මා තාය සද්ධිං උපොසථං කරිත්ථා’’ති. කායවිවරණාදීසුපි දණ්ඩකම්මං වුත්තනයමෙව. คำว่า 'ย่อมกล่าวติเตียน' หมายถึง ย่อมกล่าวติเตียนด้วยอธรรม. คำว่า 'ย่อมให้ชายทั้งหลายเกี่ยวข้องกับภิกษุณีทั้งหลาย' หมายถึง ย่อมให้ชายทั้งหลายเกี่ยวข้องกับภิกษุณีทั้งหลายด้วยอธรรม. การกระทำบุคคลที่ไม่ควรไหว้ ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า 'การกั้น' หมายถึง การห้ามในการเข้าไปสู่วิหาร. ในคำว่า 'พึงงดโอวาท' นี้ ไม่พึงไปสู่อารามของภิกษุณีแล้วงด. แต่ภิกษุณีทั้งหลายที่มาเพื่อโอวาท พึงกล่าวว่า 'ภิกษุณีชื่อโน้นเป็นผู้มีอาบัติ เรางดโอวาทของภิกษุณีนั้น พวกเธออย่าทำอุโบสถกับภิกษุณีนั้น'. แม้ในวัตถุมีการเปิดเผยร่างกายเป็นต้น ก็มีนัยแห่งกรรมอันเป็นทัณฑกรรมที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. 413. න භික්ඛවෙ භික්ඛුනියා ඔවාදො න ගන්තබ්බොතිආදි භික්ඛුනිවිභඞ්ගවණ්ණනායං වුත්තමෙව. ๔๑๓. คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย โอวาทของภิกษุณีไม่พึงไป' เป็นต้น มีกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาภิกขุนีวิภังค์นั่นเอง. 416. ඵාසුකා නමෙන්තීති ගිහිදාරිකායො විය ඝනපට්ටකෙන කායබන්ධනෙන ඵාසුකා නමනත්ථාය බන්ධන්ති. එකපරියාකතන්ති එකවාරං පරික්ඛිපනකං. ๔๑๖. คำว่า 'ย่อมน้อมซี่โครง' หมายถึง เหมือนอย่างเด็กหญิงคฤหัสถ์ ย่อมรัดซี่โครงด้วยเครื่องรัดกายที่เป็นแผ่นหนา เพื่อประโยชน์แก่การน้อมซี่โครง. คำว่า 'รัดรอบครั้งเดียว' หมายถึง การรัดรอบครั้งเดียว. විලීවෙන පට්ටෙනාති සණ්හෙහි වෙළුවිලීවෙහි කතපට්ටෙන. දුස්සපට්ටෙනාති සෙතවත්ථපට්ටෙන. දුස්සවෙණියාති දුස්සෙන කතවෙණියා. දුස්සවට්ටියාති දුස්සෙන කතවට්ටියා. චොළපට්ටාදීසු චොළකාසාවං චොළන්ති වෙදිතබ්බං. คำว่า 'ด้วยแผ่นที่ทำด้วยไม้ไผ่เหลา' หมายถึง ด้วยแผ่นที่ทำด้วยไม้ไผ่เหลาที่ละเอียด. คำว่า 'ด้วยแผ่นผ้า' หมายถึง ด้วยแผ่นผ้าขาว. คำว่า 'ด้วยผ้าถัก' หมายถึง ด้วยผ้าที่ทำเป็นผ้าถัก. คำว่า 'ด้วยผ้าที่ม้วน' หมายถึง ด้วยผ้าที่ทำเป็นผ้าที่ม้วน. ในคำว่า 'แผ่นผ้าหยาบเป็นต้น' นี้ พึงทราบว่า ผ้าหยาบที่ย้อมด้วยน้ำฝาด เรียกว่า ผ้าหยาบ. අට්ඨිල්ලෙනාති ගොජඞ්ඝට්ඨිකෙන. ජඝනන්ති කටිප්පදෙසො වුච්චති. හත්ථං කොට්ටාපෙන්තීති අග්ගබාහං කොට්ටාපෙත්වා මොරපත්තාදීහි චිත්තාලඞ්කාරං කරොන්ති. හත්ථකොච්ඡන්ති පිට්ඨිහත්ථං. පාදන්ති ජඞ්ඝං. පාදකොච්ඡන්ති පිට්ඨිපාදං. คำว่า 'ด้วยกระดูก' หมายถึง ด้วยกระดูกแข้งของโค. บริเวณเอว เรียกว่า สะโพก. คำว่า 'ย่อมให้ทุบแขน' หมายถึง ให้ทุบปลายแขน แล้วทำเครื่องประดับที่วิจิตรด้วยขนหางนกยูงเป็นต้น. คำว่า 'หลังมือ' หมายถึง หลังมือ. คำว่า 'เท้า' หมายถึง แข้ง. คำว่า 'หลังเท้า' หมายถึง หลังเท้า. 417. මුඛලිම්පනාදීනි වුත්තනයානෙව. අවඞ්ගං කරොන්තීති අක්ඛී අඤ්ජන්තියො අවඞ්ගදෙසෙ අධොමුඛං ලෙඛං කරොන්ති. විසෙසකන්ති ගණ්ඩප්පදෙසෙ විචිත්‍රසණ්ඨානං විසෙසකං කරොන්ති. ඔලොකෙන්තීති වාතපානං විවරිත්වා වීථිං ඔලොකෙන්ති. සාලොකෙ තිට්ඨන්තීති ද්වාරං විවරිත්වා උපඩ්ඪකායං දස්සෙන්තියො තිට්ඨන්ති. නච්චන්ති නටසමජ්ජං කාරෙන්ති. වෙසිං වුට්ඨාපෙන්තීති ගණිකං වුට්ඨාපෙන්ති. පානාගාරං ඨපෙන්තීති සුරං වික්කිණන්ති. සූනං ඨපෙන්තීති මංසං වික්කිණන්ති. ආපණන්ති නානාභණ්ඩානං අනෙකවිධං ආපණං පසාරෙන්ති. දාසං උපට්ඨාපෙන්තීති දාසං ගහෙත්වා තෙන අත්තනො වෙය්‍යාවච්චං කාරෙන්ති. දාසීආදීසුපි එසෙව නයො. හරිතකපක්කිකං [Pg.130] පකිණන්තීති හරිතකඤ්චෙව පක්කඤ්ච පකිණන්ති; පකිණ්ණකාපණං පසාරෙන්තීති වුත්තං හොති. ๔๑๗. การทาหน้าเป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า 'ย่อมทำขอบตา' หมายถึง ภิกษุณีทั้งหลายผู้เขียนขอบตา ย่อมทำเส้นที่หางตาให้ห้อยลง. คำว่า 'ย่อมทำวิเสสกะ' หมายถึง ย่อมทำวิเสสกะ (ลวดลายพิเศษ) ที่มีรูปร่างวิจิตรที่บริเวณแก้ม. คำว่า 'ย่อมมองดู' หมายถึง ย่อมเปิดหน้าต่างแล้วมองดูถนน. คำว่า 'ย่อมยืนในที่สว่าง' หมายถึง ย่อมเปิดประตูแล้วยืนแสดงกายครึ่งตัว. คำว่า 'ย่อมฟ้อนรำ' หมายถึง ย่อมให้มีการแสดงของนักฟ้อนรำ หรือการแสดงเต้นรำ. คำว่า 'ย่อมให้หญิงแพศยาตั้งตัว' หมายถึง ย่อมให้หญิงแพศยาตั้งตัว (เป็นอุปัชฌาย์) หรือให้บวช. คำว่า 'ย่อมตั้งโรงเหล้า' หมายถึง ย่อมขายสุรา. คำว่า 'ย่อมตั้งโรงฆ่าสัตว์' หมายถึง ย่อมขายเนื้อ. คำว่า 'ย่อมตั้งร้านค้า' หมายถึง ย่อมเปิดร้านค้าที่หลากหลายชนิดของสินค้าต่างๆ. คำว่า 'ย่อมให้ทาสปรนนิบัติ' หมายถึง รับทาสมา หรือรับบริจาค แล้วให้ทาสนั้นทำงานรับใช้ของตน. แม้ในทาสีเป็นต้น ก็มีนัยเช่นเดียวกัน. คำว่า 'ย่อมขายผักสดและผักสุก' หมายถึง ย่อมขายทั้งผักสดและผักสุก หรือกล่าวว่า ย่อมเปิดร้านค้าเบ็ดเตล็ด. 418. සබ්බනීලකාදිකථා කථිතායෙව. ๔๑๘. เรื่องราวมีสัพพะนีลกะเป็นต้น มีกล่าวไว้แล้วนั่นเอง. 419. භික්ඛුනී චෙ, භික්ඛවෙ, කාලං කරොන්තීතිආදීසු අයං පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – සචෙ හි පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු යො කොචි කාලං කරොන්තො ‘‘මමච්චයෙන මය්හං පරික්ඛාරො උපජ්ඣායස්ස හොතු, ආචරියස්ස හොතු, සද්ධිවිහාරිකස්ස හොතු, අන්තෙවාසිකස්ස හොතු, මාතු හොතු, පිතු හොතු, අඤ්ඤස්ස වා යස්ස කස්සචි හොතූ’’ති වදති තෙසං න හොති, සඞ්ඝස්සෙව හොති. න හි පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං අච්චයදානං රුහති, ගිහීනං පන රුහති. භික්ඛු හි භික්ඛුනිවිහාරෙ කාලං කරොති, තස්ස පරික්ඛාරො භික්ඛූනංයෙව හොති. භික්ඛුනී භික්ඛුවිහාරෙ කාලං කරොති, තස්සා පරික්ඛාරො භික්ඛුනීනංයෙව හොති. ๔๑๙. ในบาลีบทว่า 'ถ้าภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีทำกาละ' เป็นต้น นี้เป็นการวินิจฉัยที่นอกเหนือจากบาลี – อธิบายว่า ถ้าในบรรดาสหธรรมิก ๕ รูป รูปใดรูปหนึ่ง เมื่อกำลังจะทำกาละ กล่าวว่า 'เมื่อข้าพเจ้าล่วงลับไปแล้ว บริขารของข้าพเจ้าจงเป็นของอุปัชฌาย์' หรือ 'จงเป็นของอาจารย์' หรือ 'จงเป็นของสัทธิวิหาริก' หรือ 'จงเป็นของอันเตวาสิก' หรือ 'จงเป็นของมารดา' หรือ 'จงเป็นของบิดา' หรือ 'จงเป็นของบุคคลอื่นใดก็ตาม' บริขารนั้นย่อมไม่เป็นของอุปัชฌาย์เป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น. เพราะการให้เมื่อล่วงลับไปแล้วของสหธรรมิก ๕ รูป ย่อมไม่สำเร็จ แต่การให้เมื่อล่วงลับไปแล้วของคฤหัสถ์ ย่อมสำเร็จ. ถ้าภิกษุทำกาละในอารามของภิกษุณี บริขารของภิกษุนั้นย่อมเป็นของภิกษุทั้งหลายเท่านั้น. ถ้าภิกุณีทำกาละในอารามของภิกษุ บริขารของภิกษุณีนั้นย่อมเป็นของภิกษุณีทั้งหลายเท่านั้น. 420. පුරාණමල්ලීති පුරාණෙ ගිහිකාලෙ මල්ලකස්ස භරියා. පුරිසබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිසනිමිත්තං, ඡින්නං වා හොතු අච්ඡින්නං වා, පටිච්ඡන්නං වා අප්පටිච්ඡන්නං වා. සචෙ එතස්මිං ඨානෙ පුරිසබ්‍යඤ්ජනන්ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා උපනිජ්ඣායති, දුක්කටං. ๔๒๐. คำว่า 'นางมัลลีเก่า' หมายถึง ภรรยาของนักมวยในสมัยที่เป็นคฤหัสถ์. คำว่า 'เครื่องหมายแห่งบุรุษ' หมายถึง นิมิตของบุรุษ จะขาดหรือไม่ขาดก็ตาม จะปกปิดหรือไม่ปกปิดก็ตาม. ถ้ายังจิตให้เกิดขึ้นว่า 'ในที่นี้มีเครื่องหมายแห่งบุรุษ' แล้วเพ่งพินิจ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. 421. අත්තනො පරිභොගත්ථාය දින්නං නාම යං ‘‘තුම්හෙයෙව පරිභුඤ්ජථා’’ති වත්වා දින්නං, තං අඤ්ඤස්ස දදතො දුක්කටං. අග්ගං ගහෙත්වා පන දාතුං වට්ටති. සචෙ අසප්පායං, සබ්බං අපනෙතුං වට්ටති. චීවරං එකාහං වා ද්වීහං වා පරිභුඤ්ජිත්වා දාතුං වට්ටති. පත්තාදීසුපි එසෙව නයො. ๔๒๑. อาหารใดที่ถวายโดยกล่าวว่า 'ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงบริโภคเองเถิด' อาหารนั้น ชื่อว่าถวายเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของตน. ภิกษุผู้ให้อาหารนั้นแก่ผู้อื่น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. แต่พึงถือเอาส่วนยอดแล้วให้ได้. ถ้าไม่เหมาะสม ย่อมควรที่จะนำออกทั้งหมด. ถ้าเป็นจีวร ย่อมควรที่จะใช้สอย ๑ วัน หรือ ๒ วัน แล้วจึงให้. แม้ในบาตรเป็นต้น ก็มีนัยเช่นเดียวกัน. භික්ඛූනං සන්නිධිං භික්ඛුනීහි පටිග්ගාහාපෙත්වාති හිය්‍යො පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතමංසං අජ්ජ අඤ්ඤස්මිං අනුපසම්පන්නෙ අසති භික්ඛූහි පටිග්ගාහාපෙත්වා භික්ඛුනීහි පරිභුඤ්ජිතබ්බං. භික්ඛූහි පටිග්ගහිතඤ්හි භික්ඛුනීනං අප්පටිග්ගහිතකට්ඨානෙ තිට්ඨති, භික්ඛුනීනං පටිග්ගහිතම්පි භික්ඛූසු එසෙව නයො. คำว่า 'ให้ภิกษุณีรับประเคนเนื้อที่เก็บไว้ของภิกษุ' หมายถึง เนื้อที่รับประเคนแล้วเก็บไว้เมื่อวาน วันนี้เมื่อไม่มีอนุปสัมบันอื่น ภิกษุณีทั้งหลายพึงบริโภคได้ โดยให้ภิกษุทั้งหลายรับประเคนอีกครั้ง หรือให้ประเคน. เพราะอาหารที่ภิกษุทั้งหลายรับประเคนแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะที่ภิกษุณีทั้งหลายยังไม่ได้รับประเคน. แม้อาหารที่ภิกษุณีทั้งหลายรับประเคนแล้ว ก็มีนัยเช่นเดียวกันในภิกษุทั้งหลาย. 426. ආසනං සංකසායන්තියො කාලං වීතිනාමෙසුන්ති අඤ්ඤං වුට්ඨාපෙත්වා අඤ්ඤං නිසීදාපෙන්තියො භොජනකාලං අතික්කාමෙසුං. ๔๒๖. คำว่า 'เลื่อนอาสนะให้เคลื่อนไป ทำให้เวลาล่วงเลยไป' นั้น คือ ภิกษุณีทั้งหลายให้ภิกษุณีอื่นลุกขึ้น แล้วให้ภิกษุณีอื่นนั่ง ทำให้เวลาฉันอาหารล่วงเลยไป අට්ඨන්නං [Pg.131] භික්ඛුනීනං යථාවුඩ්ඪන්ති එත්ථ සචෙ පුරෙ අට්ඨසු නිසින්නාසු තාසං අබ්භන්තරිමා අඤ්ඤා ආගච්ඡති, සා අත්තනො නවකං උට්ඨාපෙත්වා නිසීදිතුං ලභති. යා පන අට්ඨහිපි නවකතරා, සා සචෙපි සට්ඨිවස්සා හොති, ආගතපටිපාටියාව නිසීදිතුං ලභති. අඤ්ඤත්ථ සබ්බත්ථ යථාවුඩ්ඪං න පටිබාහිතබ්බන්ති ඨපෙත්වා භත්තග්ගං අඤ්ඤස්මිං චතුපච්චයභාජනීයට්ඨානෙ ‘‘අහං පුබ්බෙ ආගතා’’ති වුඩ්ඪං පටිබාහිත්වා කිඤ්චි න ගහෙතබ්බං; යථාවුඩ්ඪමෙව වට්ටති. පවාරණාකථා කථිතායෙව. ในคำว่า 'ภิกษุณี ๘ รูปตามลำดับพรรษา' นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าภิกษุณีอื่นซึ่งอยู่ภายใน (ในหมู่ภิกษุณี ๘ รูปนั้น) มาในขณะที่ภิกษุณี ๘ รูปนั่งอยู่ก่อนแล้ว ภิกษุณีนั้นย่อมได้เพื่อให้นวกะ (ภิกษุณีผู้มีพรรษาน้อยกว่า) ของตนลุกขึ้นแล้วนั่ง ส่วนภิกษุณีใดมีพรรษาน้อยกว่าภิกษุณี ๘ รูปนั้นทั้งหมด แม้ภิกษุณีนั้นจะมีพรรษา ๖๐ ก็ตาม ย่อมได้เพื่อจะนั่งตามลำดับที่มาถึงเท่านั้น คำว่า 'ในที่อื่นทั้งหมด ไม่พึงกีดกันตามลำดับพรรษา' นั้น คือ เว้นโรงฉัน ในที่แบ่งปันปัจจัย ๔ อื่น ไม่พึงถือเอาสิ่งใดโดยกีดกันภิกษุณีผู้เฒ่าว่า 'ฉันมาถึงก่อน' พึงถือเอาตามลำดับพรรษาเท่านั้น เรื่องปวารณาได้กล่าวไว้แล้ว 429. ඉත්ථියුත්තන්තිආදීහි සබ්බයානානි අනුඤ්ඤාතානි. පාටඞ්කින්ති පටපොට්ටලිකං. ๔๒๙. ด้วยบทมีคำว่า 'ยานที่สตรีเทียม' เป็นต้น ยานทั้งปวงเป็นสิ่งที่ทรงอนุญาตแล้ว คำว่า 'ปาฏังคิ' คือ แคร่หามที่ทำด้วยผ้า 430. දූතෙන උපසම්පදා දසන්නං අන්තරායානං යෙන කෙනචි වට්ටති. කම්මවාචාපරියොසානෙ සා භික්ඛුනී භික්ඛුනුපස්සයෙ ඨිතා වා හොතු නිපන්නා වා ජාගරා වා නිද්දං ඔක්කන්තා වා, උපසම්පන්නාව හොති. තාවදෙව ඡායාදීනි ආගතාය දූතභික්ඛුනියා ආචික්ඛිතබ්බානි. ๔๓๐. การอุปสมบทด้วยทูต ย่อมควรเพราะอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในอันตราย ๑๐ อย่าง เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง ภิกษุณีนั้นจะยืนอยู่ จะนอนอยู่ จะตื่นอยู่ หรือจะหลับอยู่ในภิกษุณูปัสสยะ ก็เป็นผู้อุปสมบทแล้วนั่นเอง ในขณะนั้นเอง พึงบอกเงาเป็นต้นแก่ภิกษุณีผู้เป็นทูตที่มาถึงแล้ว 431. උදොසිතොති භණ්ඩසාලා. න සම්මතීති නප්පහොති. උපස්සයන්ති ඝරං. නවකම්මන්ති සඞ්ඝස්සත්ථාය භික්ඛුනියා නවකම්මම්පි කාතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ๔๓๑. คำว่า 'อุโทสิตะ' คือ โรงเก็บของ คำว่า 'ไม่พอ' คือ ไม่เพียงพอ คำว่า 'อุปัสสยะ' คือ เรือน คำว่า 'นวกรรม' มีอรรถว่า 'เราอนุญาตให้ภิกษุณีทำนวกรรมเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์ได้' 432. තස්සා පබ්බජිතායාති තස්සා පබ්බජිතකාලෙ. යාව සො දාරකො විඤ්ඤුතං පාපුණාතීති යාව ඛාදිතුං භුඤ්ජිතුං නහායිතුඤ්ච මණ්ඩිතුඤ්ච අත්තනො ධම්මතාය සක්කොතීති අත්ථො. ๔๓๒. คำว่า 'เมื่อนางบวชแล้ว' คือ ในเวลาที่นางนั้นบวชแล้ว คำว่า 'จนกว่าเด็กนั้นจะรู้เดียงสา' มีอรรถว่า 'จนกว่าเด็กนั้นจะสามารถเคี้ยว กิน อาบน้ำ และแต่งตัวได้ด้วยตนเองตามปกติ' ඨපෙත්වා සාගාරන්ති සහගාරසෙය්‍යමත්තං ඨපෙත්වා. යථා අඤ්ඤස්මිං පුරිසෙ; එවං දුතියිකාය භික්ඛුනියා තස්මිං දාරකෙ පටිපජ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙති. මාතා පන නහාපෙතුං පායෙතුං භොජෙතුං මණ්ඩෙතුං උරෙ කත්වා සයිතුඤ්ච ලභති. คำว่า 'เว้นการอยู่ร่วมกับคฤหัสถ์' คือ เว้นเพียงการนอนร่วมในอาวาสเดียวกัน แสดงว่า ภิกษุณีผู้เป็นสหายพึงปฏิบัติต่อเด็กนั้น เหมือนปฏิบัติต่อบุรุษอื่น ส่วนมารดา ย่อมได้เพื่ออาบน้ำให้ ดื่มนมให้ ให้อาหาร แต่งตัวให้ และนอนโดยเอาไว้บนอก 434. යදෙව සා විබ්භන්තාති යස්මා සා විබ්භන්තා අත්තනො රුචියා ඛන්තියා ඔදාතානි වත්ථානි නිවත්ථා, තස්මායෙව සා අභික්ඛුනී, න සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනාති දස්සෙති. සා පුන උපසම්පදං න ලභති. ๔๓๔. คำว่า 'เพราะภิกษุณีนั้นเป็นผู้กลับกลายไปแล้ว' แสดงว่า เพราะภิกษุณีนั้นกลับกลายไปแล้ว โดยความพอใจและความยินดีของตนเอง ได้นุ่งห่มผ้าขาวแล้ว เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีนั้นจึงไม่เป็นภิกษุณี ไม่ใช่เพราะสละสิกขาบท ภิกษุณีนั้นย่อมไม่ได้อุปสมบทอีก සා [Pg.132] ආගතා න උපසම්පාදෙතබ්බාති න කෙවලං න උපසම්පාදෙතබ්බා, පබ්බජ්ජම්පි න ලභති. ඔදාතානි ගහෙත්වා විබ්භන්තා පන පබ්බජ්ජාමත්තං ලභති. คำว่า 'ภิกษุณีนั้นมาแล้ว ไม่พึงให้อุปสมบท' ไม่ใช่เพียงไม่พึงให้อุปสมบทเท่านั้น แต่ย่อมไม่ได้บรรพชาด้วย ส่วนภิกษุณีที่กลับกลายไปแล้วโดยนุ่งห่มผ้าขาว ย่อมได้เพียงบรรพชา අභිවාදනන්තිආදීසු පුරිසා පාදෙ සම්බාහන්තා වන්දන්ති, කෙසෙ ඡින්දන්ති, නඛෙ ඡින්දන්ති, වණපටිකම්මං කරොන්ති, තං සබ්බං කුක්කුච්චායන්තා න සාදියන්තීති අත්ථො. තත්‍රෙකෙ ආචරියා ‘‘සචෙ එකතො වා උභතො වා අවස්සුතා හොන්ති සාරත්තා, යථාවත්ථුකමෙව’’. එකෙ ආචරියා ‘‘නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදන්ති. එවං ආචරියවාදං දස්සෙත්වා ඉදං ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං වට්ටතීති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තං පමාණං. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සාදිතු’’න්ති හි වචනෙනෙව තං කප්පියං. ในบทมีคำว่า 'การไหว้' เป็นต้น มีอรรถว่า 'บุรุษทั้งหลายนวดเท้า ไหว้ ตัดผม ตัดเล็บ ทำการรักษาแผล ภิกษุณีทั้งหลายรังเกียจการกระทำทั้งหมดนั้น จึงไม่ยินดี' ในเรื่องนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ถ้ามีจิตกำหนัดย้อมไปด้วยราคะ ไม่ว่าฝ่ายเดียวหรือสองฝ่าย ก็เป็นไปตามวัตถุนั้นๆ' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ในเรื่องนี้ไม่มีอาบัติ' อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'เมื่อแสดงวาทะของอาจารย์อย่างนี้แล้ว สิ่งนี้ที่ทรงอนุญาตโดยเฉพาะ ย่อมควร' คำนั้นเป็นประมาณ เพราะพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ยินดี' สิ่งนั้นจึงเป็นกัปปิยะ 435. පල්ලඞ්කෙන නිසීදන්තීති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදන්ති. අඩ්ඪපල්ලඞ්කන්ති එකං පාදං ආභුජිත්වා කතපල්ලඞ්කං. හෙට්ඨා විවටෙ උපරි පටිච්ඡන්නෙති එත්ථ සචෙ කූපො ඛතො හොති, උපරි පන පදරමත්තමෙව සබ්බදිසාසු පඤ්ඤායති, එවරූපෙපි වට්ටති. ๔๓๕. คำว่า 'นั่งขัดสมาธิ' คือ นั่งโดยขัดสมาธิ คำว่า 'อัฑฒปัลลังก์' คือ การนั่งขัดสมาธิครึ่งเดียวโดยงอเท้าข้างหนึ่ง ในคำว่า 'ข้างล่างเปิด ข้างบนปิด' นี้ ถ้าหลุมส้วมถูกขุดไว้ แต่ข้างบนมีเพียงแผ่นไม้ปรากฏอยู่ทุกทิศทาง แม้ในส้วมเช่นนี้ก็ควร 436. කුක්කුසං මත්තිකන්ති කුණ්ඩකඤ්චෙව මත්තිකඤ්ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. ๔๓๖. คำว่า 'กุกกุสและดิน' คือ รำและดิน ส่วนที่เหลือในขันธกะนี้เป็นสิ่งที่ชัดเจนแล้ว භික්ඛුනීඋපසම්පදානුජානනකථා නිට්ඨිතා. เรื่องการอนุญาตให้อุปสมบทภิกษุณี จบแล้ว භික්ඛුනික්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภิกขุนีขันธกะ จบแล้ว 11. පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකං ๑๑. ปัญจสติกขันธกะ ඛුද්දානුඛුද්දකසික්ඛාපදකථා เรื่องสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุด 441. පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.133] – චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානීති එවමාදි එකසික්ඛාපදම්පි අපරිච්චජිත්වා සබ්බෙසං සඞ්ගහෙතබ්බභාවදස්සනත්ථං පරියායෙන වුත්තං. ඉදං වො සමණානන්ති ඉදං සමණානං. පදපූරණමත්තෙ වොකාරො. ๔๔๑. ในปัญจสติกขันธกะ – คำว่า 'เว้นปาราชิก ๔ ที่เหลือเป็นสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุด' เป็นต้น กล่าวโดยปริยายเพื่อแสดงว่าพึงรวบรวมสิกขาบททั้งหมดโดยไม่ละทิ้งแม้สิกขาบทเดียว คำว่า 'สิ่งนี้ของสมณะทั้งหลาย' คือ สิ่งนี้เป็นของสมณะทั้งหลาย อักษร 'โว' เป็นเพียงนิบาตที่ใช้เติมบทให้เต็ม 443. ඉදම්පි තෙ ආවුසො ආනන්ද දුක්කටන්ති ‘‘ඉදං තයා දුට්ඨු කත’’න්ති කෙවලං ගරහන්තෙහි ථෙරෙහි වුත්තං, න ආපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. න හි තෙ ආපත්තානාපත්තිං න ජානන්ති. ඉදානෙව චෙතං අනුස්සාවිතං – ‘‘සඞ්ඝො අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දතී’’ති. දෙසෙහි තං දුක්කටන්ති ඉදම්පි ච ‘‘ආම, භන්තෙ, දුට්ඨු මයා කත’’න්ති එවං පටිජානාහි, තං දුක්කටන්ති ඉදං සන්ධාය වුත්තං, න ආපත්තිදෙසනං. ථෙරො පන යස්මා අසතියා න පුච්ඡි න අනාදරෙන, තස්මා තත්ථ දුට්ඨුකතභාවම්පි අසල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘නාහං තං දුක්කටං පස්සාමී’’ති වත්වා ථෙරෙසු ගාරවං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචායස්මන්තානං සන්ධාය දෙසෙමි තං දුක්කට’’න්ති ආහ. යථා තුම්හෙ වදථ, තථා පටිජානාමීති වුත්තං හොති. එසෙව නයො අවසෙසෙසු චතූසු ඨානෙසු. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං නිදානවණ්ණනායමෙව වුත්තං. ๔๔๓. คำว่า 'ดูก่อนท่านอานนท์ แม้สิ่งนี้ก็เป็นทุกกฏของท่าน' เป็นคำที่พระเถระทั้งหลายผู้ประสงค์จะตำหนิกล่าวไว้เท่านั้น ไม่ได้กล่าวหมายถึงอาบัติ เพราะพระเถระเหล่านั้นมิใช่ไม่รู้อาบัติและอนาบัติ และสิ่งนี้ก็ได้ประกาศให้ทราบแล้วในบัดนี้ว่า 'สงฆ์ไม่บัญญัติสิ่งที่ยังไม่บัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติแล้ว' และคำว่า 'ท่านจงแสดงทุกกฏนั้น' นี้ ก็กล่าวหมายถึงการรับสารภาพว่า 'ใช่ครับ ท่านผู้เจริญ ผมทำไม่ดีแล้ว' ไม่ได้หมายถึงการแสดงอาบัติ ส่วนพระเถระ (พระอานนท์) เพราะไม่ได้ถามด้วยความไม่ตั้งใจ ไม่ได้ถามด้วยความไม่เคารพ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ใส่ใจถึงความเป็นทุกกฏในเรื่องนั้น กล่าวว่า 'ผมไม่เห็นทุกกฏนั้น' แล้วแสดงความเคารพต่อพระเถระทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'อนึ่ง ผมจะแสดงทุกกฏนั้นโดยอาศัยความเชื่อของท่านทั้งหลาย' มีอรรถว่า 'ผมรับสารภาพตามที่ท่านทั้งหลายกล่าว' ในฐานะที่เหลือ ๔ แห่งก็มีนัยนี้เหมือนกัน ส่วนที่เหลือที่ควรกล่าวในปัญจสติกขันธกะนี้ ได้กล่าวไว้ในอรรถกถานิทานแล้ว ඛුද්දානුඛුද්දකසික්ඛාපදකථා නිට්ඨිතා. เรื่องสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยที่สุด จบแล้ว පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัญจสติกขันธกะ จบแล้ว 12. සත්තසතිකක්ඛන්ධකං ๑๒. สัตตสติกขันธกะ දසවත්ථුකථා เรื่องวัตถุ ๑๐ อย่าง 446. සත්තසතිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.134] – භික්ඛග්ගෙනාති භික්ඛුඅග්ගෙන, භික්ඛූ ගණෙත්වා තත්තකෙ පටිවීසෙ ඨපෙසුන්ති අත්ථො. මහියාති හිමපාතසමයෙ හිමවලාහකා. ๔๔๖. ในสัตตสติกขันธกะ – คำว่า 'ภิกขัคเคน' มีอรรถว่า 'ด้วยส่วนของภิกษุ' คือ 'นับภิกษุแล้วจัดส่วนเท่าจำนวนนั้นไว้' คำว่า 'มหิยา' คือ เมฆหิมะในเวลาหิมะตก 447. අවිජ්ජානිවුටාති අවිජ්ජාපටිච්ඡන්නා. පොසාති පුරිසා. පියරූපං අභිනන්දන්ති පත්ථෙන්තීති පියරූපාභිනන්දිනො. අවිද්දසූති අවිජානන්තා. රාගරජෙහි සරජා. මගසදිසාති මගා. සහ නෙත්තියාති සනෙත්තිකා. වඩ්ඪෙන්ති කටසින්ති පුනප්පුනං කළෙවරං නික්ඛිපමානා භූමිං වඩ්ඪෙන්ති. එවං වඩ්ඪෙන්තාව ඝොරං ආදියන්ති පුනබ්භවං. ๔๔๗. คำว่า อวิชชานิวุฏา หมายถึง ผู้ถูกอวิชชาปกปิดแล้ว. คำว่า โปสา หมายถึง บุรุษทั้งหลาย. คำว่า ปิยรูปํ อภินนฺทนฺติ ปตฺเถนฺตีติ ปิยรูปาภินนฺทิโน หมายถึง ย่อมยินดี ย่อมปรารถนาซึ่งอารมณ์อันเป็นที่รัก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปิยรูปาภินันทิโน. คำว่า อวิททสู หมายถึง ผู้ไม่รู้. คำว่า ราครเชหิ สรชา หมายถึง ผู้มีธุลีด้วยธุลีคือราคะ. คำว่า มคสทิสาติ มคา หมายถึง เหมือนเนื้อ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มคา. คำว่า สห เนตติยาติ สเนตติกา หมายถึง เป็นไปพร้อมด้วยตัณหาอันนำไปสู่ภพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สเนตติกะ. คำว่า วฑฺเฒนฺติ กฏสึ หมายถึง ย่อมเพิ่มพูนป่าช้า โดยทิ้งร่างกายลงบ่อยๆ. ย่อมยึดถือภพใหม่ที่ร้ายกาจ โดยเพิ่มพูนอยู่อย่างนี้. 454. පාපකං නො ආවුසො කතන්ති ආවුසො අම්හෙහි පාපකං කතන්ති අත්ථො. ๔๕๔. คำว่า ปาปกํ โน อาวุโส กตํ หมายถึง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สิ่งไม่ดีอันพวกเรากระทำแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. 455. කතමෙන ත්වං භූමි විහාරෙනාති එත්ථ භූමීති පියවචනමෙතං. පියං වත්තුකාමො කිර ආයස්මා සබ්බකාමී නවකෙ භික්ඛූ එවං ආමන්තෙති. කුල්ලකවිහාරෙනාති උත්තානවිහාරෙන. ๔๕๕. ในคำว่า กตเมน ตฺวํ ภูมิ วิหาเรน (ท่านผู้เจริญ ท่านอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร) คำว่า ภูมิ นี้เป็นคำที่ใช้เรียกผู้เป็นที่รัก. ได้ยินว่า ท่านพระสัพพกามีมีความประสงค์จะกล่าวคำอันเป็นที่รัก จึงเรียกภิกษุใหม่ทั้งหลายอย่างนี้. คำว่า กุลลกวิหาเรน หมายถึง ด้วยวิหารธรรมอันเปิดเผย. 457. සාවත්ථියා සුත්තවිභඞ්ගෙති කථං සුත්තවිභඞ්ගෙ පටික්ඛිත්තං හොති? තත්‍ර හි ‘‘සන්නිධි නාම අජ්ජ පටිග්ගහිතං අපරජ්ජූ’’ති වත්වා පුන ‘‘සන්නිධිකාරකෙ අසන්නිධිකාරකසඤ්ඤී ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ආපත්තිං වදන්තෙන පටික්ඛිත්තං හොති. තත්‍රෙකෙ මඤ්ඤන්ති ‘‘යො පන භික්ඛු සන්නිධිකාරකං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති හි වුත්තං, ඉදඤ්ච ලොණං නාම යාවජීවිකත්තා සන්නිධිභාවං නාපජ්ජති. යම්පි අලොණකං ආමිසං පටිග්ගහෙත්වා තෙන සද්ධිං පරිභුඤ්ජති, තං තදහුපටිග්ගහිතමෙව, තස්මා ‘‘‘යාවකාලිකෙන, භික්ඛවෙ, යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං කාලෙ කප්පති, විකාලෙ න කප්පතී’ති වචනතො දුක්කටෙනෙත්ථ භවිතබ්බ’’න්ති. තෙ වත්තබ්බා – ‘‘තුම්හාකං මතෙන දුක්කටෙනපි න භවිතබ්බං, න හි එත්ථ යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං, යාවකාලිකමෙව [Pg.135] තදහුපටිග්ගහිතං, න ච තං විකාලෙ පරිභුත්තං. යදි වා ‘‘විකාලෙ න කප්පතී’’ති වචනෙන තුම්හෙ දුක්කටං මඤ්ඤෙථ, යාවජීවිකමිස්සං යාවකාලිකං විකාලෙ භුඤ්ජන්තස්ස විකාලභොජනපාචිත්තියං න භවෙය්‍ය. තස්මා න බ්‍යඤ්ජනමත්තං ගහෙතබ්බං, අත්ථො උපපරික්ඛිතබ්බො. ๔๕๗. ในคำว่า สุตตวิภังค์ที่สาวัตถี (พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์) อาบัติถูกห้ามไว้ในสุตตวิภังค์อย่างไร? คำตอบคือ ในสุตตวิภังค์นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘สันนิธิชื่อว่าของที่รับในวันนี้แล้วเก็บไว้ถึงวันรุ่งขึ้น’ แล้วตรัสอาบัติอีกว่า ‘ภิกษุใดมีสัญญาว่าของที่เก็บไว้ไม่ใช่ของที่เก็บไว้แล้วฉันของขบเคี้ยวหรือของฉัน อาบัติปาจิตตีย์’ ดังนี้ จึงเป็นอันทรงห้ามไว้. อาจารย์บางพวกในที่นั้นเห็นว่า ‘ภิกษุใดเก็บของขบเคี้ยวหรือของฉันไว้’ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว และเกลือนี้ชื่อว่ายาวชีวิก เพราะความเป็นยาวชีวิก ย่อมไม่ถึงความเป็นสันนิธิ. อามิสใดที่ไม่มีเกลือ ภิกษุรับแล้วฉันพร้อมกับเกลือนั้น อามิสนั้นก็เป็นของที่รับในวันนั้นเอง เพราะฉะนั้น ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ยาวชีวิกที่รับในวันนั้นร่วมกับยาวกาลิก ควรในกาล ไม่ควรในวิกาล’ ด้วยพระดำรัสนี้ พึงเป็นอาบัติทุกกฏในเรื่องนี้. พึงกล่าวแก่ท่านเหล่านั้นว่า ‘ตามความเห็นของท่าน แม้อาบัติทุกกฏก็ไม่พึงมี เพราะในเรื่องนี้ยาวชีวิกไม่ใช่ของที่รับในวันนั้น ยาวกาลิกต่างหากที่รับในวันนั้น และของนั้นก็ไม่ได้ฉันในวิกาล. หรือถ้าท่านทั้งหลายสำคัญว่าอาบัติทุกกฏด้วยพระดำรัสว่า ‘ไม่ควรในวิกาล’ อาบัติปาจิตตีย์ในวิกาลโภชนะก็ไม่พึงมีแก่ภิกษุผู้ฉันยาวกาลิกที่ผสมกับยาวชีวิกในวิกาล. เพราะฉะนั้น ไม่พึงถือเอาเพียงพยัญชนะ พึงพิจารณาอรรถ.’ අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යාවකාලිකෙන යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං යදි සම්භින්නරසං හොති, යාවකාලිකගතිකමෙව හොති. තස්මා ‘‘යො පන භික්ඛු විකාලෙ ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති ඉමිනා සික්ඛාපදෙන කාලෙ කප්පති, විකාලෙ න කප්පති. න ඉධ ‘‘න කප්පතී’’ති වචනමත්තෙනෙත්ථ දුක්කටං හොති. යථෙව යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං යාවකාලිකෙන සම්භින්නරසං විකාලෙ න කප්පති, විකාලභොජනපාචිත්තියාවහං හොති. එවං අජ්ජ පටිග්ගහිතම්පි අපරජ්ජු යාවකාලිකෙන සම්භින්නරසං න කප්පති, සන්නිධිභොජනපාචිත්තියාවහං හොති. තං ‘‘සන්නිධිකතං ඉද’’න්ති අජානන්තොපි න මුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සන්නිධිකාරකෙ අසන්නිධිකාරකසඤ්ඤී ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති. තස්මා ‘‘කත්ථ පටික්ඛිත්ත’’න්ති ඉමිස්සා පුච්ඡාය ‘‘පරිසුද්ධමිදං බ්‍යාකරණං සාවත්ථියා සුත්තවිභඞ්ගෙ’’ති. อรรถในเรื่องนี้คือ ถ้ายาวชีวิกที่รับในวันนั้นร่วมกับยาวกาลิกมีรสผสมกัน ย่อมมีส่วนเปรียบด้วยยาวกาลิกนั่นเอง. เพราะฉะนั้น ด้วยสิกขาบทว่า ‘ภิกษุใดฉันของขบเคี้ยวหรือของฉันในวิกาล’ จึงควรในกาล ไม่ควรในวิกาล. ในที่นี้เพียงคำว่า ‘ไม่ควร’ ไม่ได้หมายความว่ามีอาบัติทุกกฏ. เหมือนอย่างที่ยาวชีวิกที่รับในวันนั้นร่วมกับยาวกาลิกมีรสผสมกัน ไม่ควรในวิกาล และนำมาซึ่งอาบัติปาจิตตีย์ในวิกาลโภชนะฉันใด. ยาวชีวิกที่รับในวันนี้ แม้ในวันรุ่งขึ้นเมื่อมีรสผสมกับยาวกาลิก ก็ไม่ควร และนำมาซึ่งอาบัติปาจิตตีย์ในสันนิธิโภชนะฉันนั้น. แม้ไม่รู้ว่า ‘นี่เป็นของที่เก็บไว้’ ก็ไม่พ้นจากอาบัติ. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุมีสัญญาว่าของที่เก็บไว้ไม่ใช่ของที่เก็บไว้แล้วฉันของขบเคี้ยวหรือของฉัน อาบัติปาจิตตีย์’. เพราะฉะนั้น คำตอบของคำถามที่ว่า ‘ถูกห้ามไว้ที่ไหน’ คือ ‘ในสุตตวิภังค์ที่สาวัตถี’ นี้เป็นคำตอบที่บริสุทธิ์. රාජගහෙ උපොසථසංයුත්තෙති ඉදං ‘‘න භික්ඛවෙ එකස්මිං ආවාසෙ ද්වෙ උපොසථාගාරානි සම්මන්නිතබ්බානි; යො සම්මන්නෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති එතං සන්ධාය වුත්තං. විනයාතිසාරෙ දුක්කටන්ති ‘‘න භික්ඛවෙ එකස්මිං ආවාසෙ ද්වෙ උපොසථාගාරානි සම්මන්නිතබ්බානී’’ති එතස්ස විනයස්ස අතිසාරෙ දුක්කටං. චම්පෙය්‍යකෙ විනයවත්ථුස්මින්ති ඉදං ‘‘අධම්මෙන චෙ භික්ඛවෙ වග්ගකම්මං, අකම්මං න ච කරණීය’’න්ති එවමාදිං කත්වා චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ ආගතං විනයවත්ථුං සන්ධාය වුත්තං. คำว่า ราชคเห อุโปสถสังยุตเต นี้ พระเถระสัพพกามีกล่าวโดยมุ่งหมายพระบาลีนี้ว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงสมมติอุโบสถาคารสองแห่งในอาวาสเดียวกัน ภิกษุใดสมมติ พึงมีอาบัติทุกกฏ’. คำว่า วินยาติสาเร ทุกกฏํ หมายถึง อาบัติทุกกฏเพราะล่วงเกินพระวินัยนี้ว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงสมมติอุโบสถาคารสองแห่งในอาวาสเดียวกัน’. คำว่า จัมเปยยเก วินยวัตถุสมิง นี้ พระเถระสัพพกามีกล่าวโดยมุ่งหมายวินัยวัตถุที่มาในจัมเปยยขันธกะ โดยมีคำว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้ากรรมเป็นพวกพ้องโดยไม่ชอบธรรม เป็นอกรรม ไม่พึงกระทำ’ เป็นต้น. එකච්චො කප්පතීති ඉදං ධම්මිකං ආචිණ්ණං සන්ධාය වුත්තං. ඡෙදනකෙ පාචිත්තියන්ති සුත්තවිභඞ්ගෙ හි ‘‘නිසීදනං නාම සදසං වුච්චතී’’ති ආගතං, තස්මා ද්වින්නං සුගතවිදත්ථීනං උපරි දසායෙව විදත්ථිමත්තා ලබ්භති. දසාය විනා තං පමාණං කරොන්තස්ස ඉදං ආගතමෙව හොති – ‘‘තං අතික්කාමයතො ඡෙදනකං පාචිත්තිය’’න්ති. තස්මා ‘‘කිං ආපජ්ජතී’’ති පුට්ඨො ‘‘ඡෙදනකෙ [Pg.136] පාචිත්තිය’’න්ති ආහ. ඡෙදනකසික්ඛාපදෙ වුත්තපාචිත්තියං ආපජ්ජතීති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. คำว่า เอกัจโจ กัปปติ นี้ พระเถระสัพพกามีกล่าวโดยมุ่งหมายจารีตอันชอบด้วยธรรม. คำว่า เฉทนเก ปาจิตติยํ (อาบัติปาจิตตีย์ที่ต้องตัดออก) เพราะในสุตตวิภังค์มีมาว่า ‘นิสีทนะชื่อว่ามีชาย’ เพราะฉะนั้น ชายเท่านั้นที่อยู่เหนือสองคืบพระสุคต พึงได้ประมาณหนึ่งคืบ. อาบัติปาจิตตีย์นี้ย่อมมาโดยตรงแก่ภิกษุผู้ทำประมาณนั้นโดยไม่มีชาย คือ ‘อาบัติปาจิตตีย์ที่ต้องตัดออกแก่ภิกษุผู้ล่วงเกินประมาณนั้น’ ย่อมมาโดยตรง. เพราะฉะนั้น เมื่อถูกถามว่า ‘ต้องอะไร’ พระเถระจึงกล่าวว่า ‘อาบัติปาจิตตีย์ที่ต้องตัดออก’. หมายความว่า ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่ตรัสไว้ในเฉทนกสิกขาบท. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งย่อมชัดเจน. දසවත්ථුකථා නිට්ඨිතා. เรื่องวัตถุ ๑๐ จบแล้ว. සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය ในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย සත්තසතිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสัตตสติกขันธกะจบแล้ว. ද්විවග්ගසඞ්ගහා වුත්තා, ද්වාවීසතිපභෙදනා; ඛන්ධකා සාසනෙ පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛප්පහායිනො. ขันธกะทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้ว สงเคราะห์ด้วย ๒ วรรค มีความจำแนก ๒๒ อย่าง เป็นเครื่องละทุกข์อันเกิดจากขันธ์ ๕ ในพระศาสนา. යා තෙසං වණ්ණනා එසා, අන්තරායං විනා යථා; සිද්ධා සිජ්ඣන්තු කල්‍යාණා, එවං ආසාපි පාණිනන්ති. คำพรรณนาใดของพระบาลี อรรถกถา และฎีกาเหล่านั้น คำพรรณนานั้นสำเร็จแล้วโดยปราศจากอันตรายฉันใด ขอความปรารถนาอันดีงามทั้งปวงของสัตว์ทั้งหลายจงสำเร็จฉันนั้นเถิด. චූළවග්ග-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා. จูฬวรรคอรรถกถาจบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi