বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि


නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

उस भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

විනයපිටකෙ

विनयपिटक में।

චූළවග්ග-අට්ඨකථා

चूलवग्ग-अट्ठकथा।

1. කම්මක්ඛන්ධකං

१. कम्मक्खन्धक (कर्मस्कन्धक)।

තජ්ජනීයකම්මකථා

तज्जनीयकम्मकथा (तर्जनीयकर्मकथा)।

1. චූළවග්ගස්ස [Pg.1] පඨමෙ කම්මක්ඛන්ධකෙ තාව පණ්ඩුකලොහිතකාති පණ්ඩුකො චෙව ලොහිතකො චාති ඡබ්බග්ගියෙසු ද්වෙ ජනා; තෙසං නිස්සිතකාපි පණ්ඩුකලොහිතකාත්වෙව පඤ්ඤායන්ති. බලවාබලවං පටිමන්තෙථාති සුට්ඨුබලවං පටිවදථ. අලමත්ථතරාති සමත්ථතරා.

१. चूलवग्ग के प्रथम कम्मक्खन्धक में, पारिवासिकक्खन्धक आदि से पहले, 'पण्डुकलोहितका' का अर्थ है - छब्बग्गिय (षड्वर्गीय) भिक्षुओं में से दो व्यक्ति, पण्डुक और लोहितक; उनके आश्रित (शिष्य) भी 'पण्डुकलोहितक' के रूप में ही जाने जाते हैं। 'बलवाबलवं पटिमन्तेथ' का अर्थ है - बहुत बलपूर्वक उत्तर दो (प्रतिवाद करो)। 'अलमत्थतरा' का अर्थ है - अधिक समर्थ (सक्षम)।

තජ්ජනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා.

तज्जनीयकम्मकथा समाप्त हुई।

අධම්මකම්මද්වාදසකකථා

अधम्मकम्मद्वादसककथा (अधर्मकर्मद्वादशककथा)।

4. අසම්මුඛා කතන්තිආදීසු සඞ්ඝධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛානං විනා කතං, චුදිතකං අප්පටිපුච්ඡිත්වා කතං, තස්සෙව අප්පටිඤ්ඤාය කතං. අදෙසනාගාමිනියාති පාරාජිකාපත්තියා වා සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තියා වා. එත්ථ පුරිමකෙසු තීසු තිකෙසු නව පදා අධම්මෙනකතං වග්ගෙනකතන්ති ඉමෙහි සද්ධිං එකෙකං ගහෙත්වා නව තිකා වුත්තා. එවං සබ්බෙපි ද්වාදස තිකා හොන්ති. පටිපක්ඛවසෙන සුක්කපක්ඛෙසුපි එතෙයෙව ද්වාදස තිකා වුත්තා.

४. ‘असम्मुखा कतं’ आदि पदों में निर्णय इस प्रकार है: संघ-सम्मुखता, धम्म-सम्मुखता, विनय-सम्मुखता और पुग्गल-सम्मुखता के बिना किया गया (कार्य); आरोपित व्यक्ति (चुदितक) से बिना पूछे किया गया; और उसी की स्वीकृति के बिना किया गया। ‘अदेसनागामिनिया’ का अर्थ है - पाराजिक आपत्ति या संघादिसेस आपत्ति के द्वारा। यहाँ पहले के तीन तिकों (त्रिकों) में नौ पद हैं; ‘अधम्मेन कतं’ और ‘वग्गेन कतं’ इन दो पदों के साथ एक-एक को लेकर भगवान द्वारा नौ तिक कहे गए हैं। इस प्रकार सभी बारह तिक होते हैं। प्रतिपक्ष के रूप में शुक्लपक्ष में भी भगवान द्वारा ये ही बारह तिक कहे गए हैं।

6. අනනුලොමිකෙහි [Pg.2] ගිහිසංසග්ගෙහීති පබ්බජිතානං අනනුච්ඡවිකෙහි සහසොකිතාදීහි ගිහිසංසග්ගෙහි.

६. ‘अननुलोमिकेहि गिहिसंसग्गेहि’ का अर्थ है - प्रव्रजितों के लिए अनुपयुक्त, साथ में शोक करने आदि के द्वारा गृहस्थों के साथ संसर्ग (मेल-जोल) से।

තිණ්ණං, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනන්තිආදි එකෙකෙනාපි අඞ්ගෙන තජ්ජනීයකම්මං කාතුං වට්ටතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. තජ්ජනීයස්ස හි විසෙසෙන භණ්ඩනකාරකත්තං අඞ්ගං, නියස්සස්ස අභිණ්හාපත්තිකත්තං, පබ්බාජනීයස්ස කුලදූසකත්තං වුත්තං. ඉමෙසු පන තීසු අඞ්ගෙසු යෙන කෙනචි සබ්බානිපි කාතුං වට්ටති. යදි එවං යං චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ වුත්තං – ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මං කරොති…පෙ… උපසම්පදාරහං අබ්භෙති; එවං ඛො උපාලි අධම්මකම්මං හොති අවිනයකම්මං, එවඤ්ච පන සඞ්ඝො සාතිසාරො හොතී’’ති ඉදං විරුජ්ඣතීති. ඉදඤ්ච න විරුජ්ඣති. කස්මා? වචනත්ථනානත්තතො, ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්සා’’ති ඉමස්ස හි වචනස්ස කම්මසන්නිට්ඨානං අත්ථො. ‘‘තිණ්ණං, භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනස්ස අඞ්ගසම්භවො, තස්මා යදා සඞ්ඝෙන සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉදං නාම ඉමස්ස භික්ඛුනො කම්මං කරොමා’’ති සන්නිට්ඨානං කතං හොති, තදා කම්මාරහො නාම හොති. තස්ස ඉමිනා ලක්ඛණෙන තජ්ජනීයාදිකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මාදිකරණං අධම්මකම්මඤ්චෙව අවිනයකම්මඤ්චාති වෙදිතබ්බං. යස්ස පන භණ්ඩනකාරකාදීසු අඞ්ගෙසු අඤ්ඤතරං අඞ්ගං අත්ථි, තස්ස ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො යථානුඤ්ඤාතෙසු අඞ්ගෙසු ච කම්මෙසු ච යෙන කෙනචි අඞ්ගෙන යංකිඤ්චි කම්මං වවත්ථපෙත්වා තං භික්ඛුං කම්මාරහං කත්වා කම්මං කරෙය්‍ය. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. එවං පුබ්බෙනාපරං සමෙති.

‘तिण्णं, भिक्खवे, भिक्खूनं’ आदि वचन यह दिखाने के लिए कहे गए हैं कि एक-एक अंग (कारण) से भी तज्जनीयकम्म करना उचित है। तज्जनीयकम्म के लिए विशेष रूप से (बाल-अव्यत्त आदि से भिन्न) ‘कलहकारी होना’ एक अंग है; नियस्सकम्म के लिए ‘बार-बार आपत्ति में पड़ना’ अंग है; और पब्बापनीयकम्म के लिए ‘कुलों को दूषित करना’ अंग कहा गया है। किन्तु इन तीन अंगों में से किसी भी एक के द्वारा सभी कम्म करना उचित है। यदि ऐसा है, तो चम्पेय्यक्खन्धक में जो कहा गया है - ‘तज्जनीयकम्म के योग्य भिक्षु पर नियस्सकम्म करता है... उपसम्पदा के योग्य को बहाल करता है; हे उपालि! इस प्रकार यह अधम्मकम्म और अविनयकम्म होता है, और संघ सातिसार (दोषी) होता है’ - क्या यह वचन इसके विरुद्ध नहीं है? यह विरुद्ध नहीं है। क्यों? क्योंकि शब्द के अर्थ में भिन्नता है। चम्पेय्यक्खन्धक के ‘तज्जनीयकम्मार्ह’ इस शब्द का अर्थ ‘कम्म का निश्चय’ (निर्णय) है। ‘तिण्णं, भिक्खवे’ आदि वचन का अर्थ ‘अंगों की संभावना’ है। इसलिए जब संघ एकत्रित होकर ‘इस भिक्षु पर यह कम्म करते हैं’ ऐसा निश्चय कर लेता है, तब वह ‘कम्मार्ह’ कहलाता है। इस लक्षण के अनुसार, तज्जनीयकम्म आदि के योग्य भिक्षु पर नियस्सकम्म आदि करना ‘अधम्मकम्म’ और ‘अविनयकम्म’ है, ऐसा जानना चाहिए। दूसरी ओर, जिस भिक्षु में कलहकारी होने आदि अंगों में से कोई एक अंग विद्यमान है, संघ चाहे तो अनुमत अंगों और कम्मों में से किसी भी अंग के द्वारा किसी भी कम्म को निर्धारित कर, उस भिक्षु को कम्मार्ह बनाकर कम्म कर सकता है। यह यहाँ का निर्णय है। इस प्रकार पूर्व और उत्तर वचन में सामंजस्य होता है।

තත්ථ කිඤ්චාපි තජ්ජනීයකම්මෙ භණ්ඩනකාරකවසෙන කම්මවාචා වුත්තා, අථ ඛො බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස ආපත්තිබහුලස්ස තජ්ජනීයකම්මං කරොන්තෙන බාලඅබ්‍යත්තවසෙනෙව කම්මවාචා කාතබ්බා. එවඤ්හි භූතෙන වත්ථුනා කතං කම්මං හොති, න ච අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස වත්ථුනා. කස්මා? යස්මා ඉදම්පි අනුඤ්ඤාතන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ. අට්ඨාරස සම්මාවත්තනවත්ථූනි පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාම.

वहाँ यद्यपि तज्जनीयकम्म में कलहकारी होने के आधार पर कम्मवाचा कही गई है, फिर भी अज्ञानी (बाल), अकुशल (अव्यत्त) और बहुत आपत्तियों वाले भिक्षु पर तज्जनीयकम्म करते समय ‘बाल-अव्यत्त’ के आधार पर ही कम्मवाचा पढ़नी चाहिए। इस प्रकार सत्य वस्तु (कारण) के आधार पर कम्म किया गया होता है, न कि किसी अन्य कम्म की वस्तु के आधार पर। क्यों? क्योंकि यह भी (बाल-अव्यत्त पर तज्जनीयकम्म) अनुमत है। यही नियम सर्वत्र लागू होता है। अठारह सम्मावत्तन (सम्यक् व्यवहार) की वस्तुओं का वर्णन हम पारिवासिकक्खन्धक में करेंगे।

අධම්මකම්මද්වාදසකකථා නිට්ඨිතා.

अधम्मकम्मद्वादसककथा समाप्त हुई।

නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා

नप्पटप्पस्सम्भेत्तब्ब-अट्ठारसकादिकथा (न-प्रतिप्रस्रब्धव्य-अष्टादशकादिकथा)।

8. ලොමං [Pg.3] පාතෙන්තීති පන්නලොමා හොන්ති; භික්ඛූ අනුවත්තන්තීති අත්ථො. නෙත්ථාරං වත්තන්තීති නිත්ථරන්තානං එතන්ති නෙත්ථාරං; යෙන සක්කා නිස්සාරණා නිත්ථරිතුං, තං අට්ඨාරසවිධං සම්මාවත්තනං වත්තන්තීති අත්ථො. කිත්තකං කාලං වත්තං පූරෙතබ්බන්ති? දස වා පඤ්ච වා දිවසානි. ඉමස්මිඤ්හි කම්මක්ඛන්ධකෙ එත්තකෙන වත්තං පූරිතමෙව හොති.

८. ‘लोमं पातेंति’ का अर्थ है - वे गिरे हुए रोम (अभिमान रहित) वाले होते हैं और भिक्षुओं का अनुवर्तन (अनुसरण) करते हैं। ‘नेत्थारं वत्तन्ति’ का अर्थ है - कम्म से मुक्त होने वालों का यह (व्यवहार) ‘नेत्थार’ कहलाता है; जिसके द्वारा (संघ से) निष्कासन के कम्म से मुक्त होना संभव है, उस अठारह प्रकार के सम्यक् व्यवहार का वे पालन करते हैं। कितने समय तक इस व्रत को पूरा करना चाहिए? दस या पाँच दिन। इस कम्मक्खन्धक में इतने समय से व्रत पूर्ण ही हो जाता है।

නප්පටිප්පස්සම්භෙතබ්බඅට්ඨාරසකාදිකථා නිට්ඨිතා.

नप्पटप्पस्सम्भेत्तब्ब-अट्ठारसकादिकथा समाप्त हुई।

නියස්සකම්මකථා

नियस्सकम्मकथा (निश्रय-कर्मकथा)।

11. සෙය්‍යසකවත්ථුස්මිං – අපිස්සු භික්ඛූ පකතාති අපිස්සු භික්ඛූ නිච්චං බ්‍යාවටා හොන්ති. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තසදිසමෙව.

११. सेय्यसक की वस्तु में - ‘अपिस्सु भिक्खू पकता’ का अर्थ है कि भिक्षु भी निरंतर (उसकी देखभाल में) व्यस्त रहते हैं। शेष व्याख्या तज्जनीयकम्म में कहे गए के समान ही है।

නියස්සකම්මකථා නිට්ඨිතා.

नियस्सकम्मकथा समाप्त हुई।

පබ්බාජනීයකම්මකථා

पब्बापनीयकम्मकथा (प्रव्राजनीय-कर्मकथा)।

21. අස්සජිපුනබ්බසුකවත්ථු සඞ්ඝාදිසෙසවණ්ණනායං වුත්තං.

२१. अस्सजि-पुनब्बसुक की वस्तु का वर्णन संघादिसेस की व्याख्या में मेरे द्वारा किया गया है।

27. කායිකෙන දවෙනාතිආදීසු පනෙත්ථ කායිකො දවො නාම කායකීළා වුච්චති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකො අනාචාරො නාම කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදවීතික්කමො වුච්චති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකං උපඝාතිකං නාම කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස අසික්ඛනභාවෙන උපහනනං වුච්චති; නාසනං විනාසනන්ති අත්ථො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. කායිකො මිච්ඡාජීවො නාම පටික්ඛිත්තවෙජ්ජකම්මාදිවසෙන තෙලපචනඅරිට්ඨපචනාදීනි. වාචසිකො මිච්ඡාජීවො නාම ගිහීනං සාසනසම්පටිච්ඡනාරොචනාදීනි. කායිකවාචසිකො නාම තදුභයං. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව.

२७. ‘कायिकेन दवेन’ आदि पदों में, शरीर से क्रीड़ा करना ‘कायिक दव’ कहलाता है। शेष दो पदों में भी यही नियम है। काय-द्वार के विषय में प्रज्ञप्त शिक्षापदों का उल्लंघन ‘कायिक अनाचार’ कहलाता है। शेष दो में भी यही नियम है। काय-द्वार के विषय में प्रज्ञप्त शिक्षापदों का अभ्यास न करने के कारण उन्हें नष्ट करना ‘कायिक उपघातिक’ कहलाता है; इसका अर्थ नाश करना या विनाश करना है। शेष दो में भी यही नियम है। निषिद्ध वैद्य-कर्म आदि के कारण तेल पकाना, अरिष्ट (औषधि) पकाना आदि ‘कायिक मिथ्याजीव’ कहलाता है। गृहस्थों के संदेशों को स्वीकार करना और उन्हें पहुँचाना आदि ‘वाचसिक मिथ्याजीव’ कहलाता है। उन दोनों के मिश्रण को ‘कायिक-वाचसिक’ (मिथ्याजीव) कहा जाता है। शेष व्याख्या तज्जनीयकम्म में कही गई विधि के समान ही है।

පබ්බාජනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා.

पब्बापनीयकम्मकथा समाप्त हुई।

පටිසාරණීයකම්මකථා

पटिसारणीयकम्मकथा (प्रतिसारणीय-कर्मकथा)।

33. සුධම්මවත්ථුස්මිං පන – අනපලොකෙත්වාති න ආපුච්ඡිත්වා. එතදවොචාති කිං තෙ ගහපති ථෙරානං පටියත්තන්ති සබ්බං විවරාපෙත්වා දිස්වා එතං අවොච. එකා ච ඛො ඉධ නත්ථි යදිදං තිලසංගුළිකාති යා අයං තිලසක්ඛලිකා නාම වුච්චති, සා නත්ථීති අත්ථො. තස්ස කිර ගහපතිනො [Pg.4] වංසෙ ආදිම්හි එකො පූවියො අහොසි. තෙන නං ථෙරො ජාතියා ඛුංසෙතුකාමො එවමාහ. යදෙව කිඤ්චීති එවං බහුං බුද්ධවචනං රතනං පහාය කිඤ්චිදෙව තිලසංගුළිකාවචනං භාසිතං. කුක්කුටපොතකඋදාහරණෙන ඉදං දස්සෙති ‘‘යථා සො නෙව කාකවස්සිතං න කුක්කුටවස්සිතං අකාසි, එවං තයාපි නෙව භික්ඛුවචනං න ගිහිවචනං වුත්ත’’න්ති.

३३. सुधम्म की कथा में - 'अनपलोकेत्वा' का अर्थ है बिना पूछे। 'एतदवोच' का अर्थ है - "हे गृहपति! आपने स्थविरों के लिए क्या तैयार किया है?" - यह सब कुछ खुलवाकर और देखकर यह कहा। "यहाँ एक चीज़ नहीं है, वह है तिल की मिठाई" - इसका अर्थ है कि जो यह 'तिलसक्खलिका' (तिल की मिठाई) कहलाती है, वह नहीं है। कहा जाता है कि उस गृहपति के वंश के प्रारंभ में एक हलवाई (पूविय) था। इसलिए स्थविर ने उसे जाति के आधार पर अपमानित करने की इच्छा से ऐसा कहा। 'यदेव किञ्चि' का अर्थ है - इस प्रकार बहुत से बुद्धवचन रूपी रत्नों को छोड़कर केवल तिल की मिठाई की बात कही। मुर्गे के बच्चे के उदाहरण से यह दिखाया गया है - "जैसे उसने न कौवे की आवाज़ निकाली और न ही मुर्गे की, वैसे ही आपने भी न भिक्षु के वचन कहे और न ही गृहस्थ के।"

පටිසාරණීයකම්මකථා නිට්ඨිතා.

प्रतिसारणीय कर्म की कथा समाप्त हुई।

අධම්මකම්මාදිද්වාදසකකථා

अधर्म-कर्म आदि बारह (प्रकारों) की कथा।

37. අසම්මුඛා කතන්තිආදයො තිකා වුත්තප්පකාරා එව.

३७. 'असम्मुखा कतं' आदि त्रिक (तिक) पहले बताए गए प्रकार के ही हैं।

39. අඞ්ගසමන්නාගමො පුරිමෙහි අසදිසො. තත්ථ යථා ලාභං න ලභන්ති; එවං පරිසක්කන්තො පරක්කමන්තො අලාභාය පරිසක්කති නාම. එස නයො අනත්ථාදීසු. තත්ථ අනත්ථොති අත්ථභඞ්ගො. අනාවාසොති තස්මිං ඨානෙ අවසනං. ගිහීනං බුද්ධස්ස අවණ්ණන්ති ගිහීනං සන්තිකෙ බුද්ධස්ස අවණ්ණං භාසති. ධම්මිකං පටිස්සවං න සච්චාපෙතීති යථා සච්චො හොති, එවං න කරොති; වස්සාවාසං පටිස්සුණිත්වා න ගච්ඡති, අඤ්ඤං වා එවරූපං කරොති. පඤ්චන්නං භික්ඛවෙතිආදි එකඞ්ගෙනපි කම්මාරහභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථඤ්චෙව, තජ්ජනීයෙ ච වුත්තනයමෙව.

३९. अंगों की पूर्णता (अंग-समन्नागमो) पिछले कर्मों के समान नहीं है। वहाँ, जिस प्रकार से लाभ प्राप्त न हो, उस प्रकार से प्रयत्न और पराक्रम करने वाला 'अलाभाय परिसक्कति' (लाभ न होने के लिए प्रयत्न करना) कहलाता है। यही नियम 'अनत्थ' (अनर्थ) आदि पदों में भी है। वहाँ 'अनत्थ' का अर्थ है लाभ या हित का विनाश। 'अनावास' का अर्थ है उस स्थान पर न रह पाना। 'गृहस्थों के पास बुद्ध का अवर्ण' का अर्थ है गृहस्थों के समीप बुद्ध के अवगुणों को कहना। 'धार्मिक प्रतिज्ञा को सत्य न करना' का अर्थ है - जिस प्रकार प्रतिज्ञा सत्य हो, वैसा न करना; जैसे वर्षावास स्वीकार करके न जाना, या इसी प्रकार का अन्य कोई कार्य करना। "भिक्षुओं, पाँच अंगों से युक्त..." आदि वचन एक अंग के होने पर भी कर्म के योग्य होने को दिखाने के लिए भगवान द्वारा कहे गए हैं। यहाँ शेष पदों का अर्थ स्पष्ट है और तज्जनीय कर्म में बताए गए तरीके के समान ही है।

අධම්මකම්මාදිද්වාදසකකථා නිට්ඨිතා.

अधर्म-कर्म आदि बारह (प्रकारों) की कथा समाप्त हुई।

ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මකථා

आपत्ति (दोष) को न देखने पर उत्क्षेपणीय कर्म की कथा।

46. ඡන්නවත්ථුස්මිං – ආවාසපරම්පරඤ්ච භික්ඛවෙ සංසථාති සබ්බාවාසෙසු ආරොචෙථ.

४६. छन्न की कथा में - "भिक्षुओं, आवासों की परंपरा में सूचित करो" का अर्थ है सभी आवासों (विहारों) में सूचित करो।

50. භණ්ඩනකාරකොතිආදීසු භණ්ඩනාදිපච්චයා ආපන්නං ආපත්තිං රොපෙත්වා තස්සා අදස්සනෙයෙව කම්මං කාතබ්බං. තිකා වුත්තප්පකාරා එව.

५०. 'भण्डनकारक' (कलह करने वाला) आदि पदों में - कलह आदि के कारण हुई आपत्ति (दोष) को आरोपित करने पर, उसे न देखने (स्वीकार न करने) के कारण ही (उत्क्षेपणीय) कर्म करना चाहिए। त्रिक (तिक) पहले बताए गए प्रकार के ही हैं।

51. සම්මාවත්තනායං පනෙත්ථ තෙචත්තාලීස වත්තානි. තත්ථ න අනුද්ධංසෙතබ්බොති න චොදෙතබ්බො. න භික්ඛු භික්ඛූහීති අඤ්ඤො භික්ඛු අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි න භින්දිතබ්බො. න ගිහිද්ධජොති ඔදාතවත්ථානි අච්ඡින්නදසපුප්ඵදසානි ච න ධාරෙතබ්බානි. න තිත්ථියද්ධජොති කුසචීරාදීනි න ධාරෙතබ්බානි. න ආසාදෙතබ්බොති න අපසාදෙතබ්බො. අන්තො වා බහි වාති විහාරස්ස අන්තො වා බහි වා. න තිත්ථියාදිපදත්තයං උත්තානමෙව[Pg.5]. සෙසං සබ්බං පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වණ්ණයිස්සාම. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව. ආපත්තියා අප්පටිකම්මෙ උක්ඛෙපනීයකම්මං ඉමිනා සදිසමෙව.

५१. यहाँ सम्यक् व्यवहार (सम्मावत्तना) में तैंतालीस (43) कर्तव्य (वत्त) हैं। उनमें 'न अनुद्धंसेतब्बो' का अर्थ है दोषारोपण (चोदना) नहीं करना चाहिए। 'न भिक्खु भिक्खूहि' का अर्थ है कि एक भिक्षु को अन्य भिक्षुओं से अलग नहीं करना चाहिए। 'न गिहिद्धजो' का अर्थ है सफेद वस्त्र और बिना कटे किनारों वाले या फूलों के किनारों वाले वस्त्र धारण नहीं करने चाहिए। 'न तित्थियद्धजो' का अर्थ है कुशा के वस्त्र आदि धारण नहीं करने चाहिए। 'न आसादेतब्बो' का अर्थ है अपमानित कर दूर नहीं करना चाहिए। 'अन्तो वा बहि वा' का अर्थ है विहार के भीतर या बाहर। 'न तित्थिय' आदि तीन पद स्पष्ट ही हैं। शेष सभी की व्याख्या हम 'पारिवासिक खन्धक' में करेंगे। बाकी सब तज्जनीय कर्म में बताए गए तरीके के समान ही है। आपत्ति का प्रतिकार न करने पर किया जाने वाला उत्क्षेपणीय कर्म भी इसी के समान है।

65. අරිට්ඨවත්ථු ඛුද්දකවණ්ණනායං වුත්තං. ‘‘භණ්ඩනකාරකො’’තිආදීසු යං දිට්ඨිං නිස්සාය භණ්ඩනාදීනි කරොති, තස්සා අප්පටිනිස්සග්ගෙයෙව කම්මං කාතබ්බං. සෙසං තජ්ජනීයෙ වුත්තනයමෙව. සම්මාවත්තනායම්පි හි ඉධ තෙචත්තාලීසංයෙව වත්තානීති.

६५. अरिट्ठ की कथा 'खुद्दक-वण्णना' (क्षुद्रक व्याख्या) में कही गई है। 'भण्डनकारक' आदि पदों में - जिस (मिथ्या) दृष्टि के कारण वह कलह आदि करता है, उसे न छोड़ने के कारण ही (उत्क्षेपणीय) कर्म करना चाहिए। शेष सब तज्जनीय कर्म में बताए गए तरीके के समान ही है। यहाँ सम्यक् व्यवहार में भी तैंतालीस ही कर्तव्य होते हैं।

ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛෙපනීයකම්මකථා නිට්ඨිතා.

आपत्ति को न देखने पर उत्क्षेपणीय कर्म की कथा समाप्त हुई।

කම්මක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कर्म-खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

2. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකං

२. पारिवासिक खन्धक।

පාරිවාසිකවත්තකථා

पारिवासिक (परिवसने वालों के) कर्तव्यों की कथा।

75. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.6] – පාරිවාසිකාති පරිවාසං පරිවසන්තා. තත්ථ චතුබ්බිධො පරිවාසො – අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසො, පටිච්ඡන්නපරිවාසො, සුද්ධන්තපරිවාසො, සමොධානපරිවාසොති. තෙසු ‘‘යො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤොපි අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛති උපසම්පදං, තස්ස චත්තාරො මාසෙ පරිවාසො දාතබ්බො’’ති (මහාව. 86) එවං මහාඛන්ධකෙ වුත්තො තිත්ථියපරිවාසො අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසො නාම. තත්ථ යං වත්තබ්බං තං වුත්තමෙව. අයං පන ඉධ අනධිප්පෙතො. සෙසා තයො යෙන සඞ්ඝාදිසෙසාපත්ති ආපන්නා චෙව හොති පටිච්ඡාදිතා ච, තස්ස දාතබ්බා. තෙසු යං වත්තබ්බං තං සමුච්චයක්ඛන්ධකෙ වක්ඛාම. එතෙ පන ඉධ අධිප්පෙතා. තස්මා එතෙසු යංකිඤ්චි පරිවාසං පරිවසන්තා ‘‘පාරිවාසිකා’’ති වෙදිතබ්බා.

७५. पारिवासिक खन्धक में - 'पारिवासिका' का अर्थ है जो परिवास (प्रायश्चित की अवधि) का पालन कर रहे हैं। वहाँ परिवास चार प्रकार का होता है - अप्रतिच्छन्न परिवास, प्रतिच्छन्न परिवास, शुद्धान्त परिवास और समाधान परिवास। उनमें से, "भिक्षुओं, जो कोई अन्य मत का अनुयायी (अन्यतित्थियपुब्बो) इस धर्म-विनय में प्रव्रज्या और उपसंपदा चाहता है, उसे चार महीने का परिवास देना चाहिए" - इस प्रकार महाखन्धक में बताया गया 'तित्थिय परिवास' ही 'अप्रतिच्छन्न परिवास' कहलाता है। उसके विषय में जो कहना था, वह कहा जा चुका है। किंतु यहाँ (इस खन्धक में) यह अभिप्रेत नहीं है। शेष तीन परिवास उस भिक्षु को दिए जाते हैं जिसने संघादिशेष आपत्ति की हो और उसे छिपाया हो। उनके विषय में जो कहना है, वह हम 'समुच्चय खन्धक' में कहेंगे। यहाँ वे ही (तीन) अभिप्रेत हैं। इसलिए इनमें से किसी भी परिवास का पालन करने वाले भिक्षुओं को 'पारिवासिक' समझना चाहिए।

පකතත්තානං භික්ඛූනන්ති ඨපෙත්වා නවකතරං පාරිවාසිකං අවසෙසානං අන්තමසො මූලායපටිකස්සනාරහාදීනම්පි. අභිවාදනපච්චුට්ඨානන්ති යං තෙ අභිවාදනාදිං කරොන්ති, තං සාදියන්ති, සම්පටිච්ඡන්ති; න පටික්ඛිපන්තීති අත්ථො. තත්ථ සාමීචිකම්මන්ති ඨපෙත්වා අභිවාදනාදීනි අඤ්ඤස්ස අනුච්ඡවිකස්ස බීජනවාතදානාදිනො ආභිසමාචාරිකස්සෙතං අධිවචනං. ආසනාභිහාරන්ති ආසනස්ස අභිහරණං, ආසනං ගහෙත්වා අභිගමනං පඤ්ඤාපනමෙව වා. සෙය්‍යාභිහාරෙපි එසෙව නයො. පාදොදකන්ති පාදධොවනඋදකං. පාදපීඨන්ති ධොතපාදට්ඨපනකං. පාදකථලිකන්ති අධොතපාදට්ඨපනකං පාදඝංසනං වා. ආපත්ති දුක්කටස්සාති සද්ධිවිහාරිකානම්පි සාදියන්තස්ස දුක්කටමෙව, තස්මා තෙ වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ සද්ධාපබ්බජිතා කුලපුත්තා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, තුම්හාකං විනයකම්මං කරොථා’’ති වත්වා වත්තං කරොන්ති, ගාමප්පවෙසනම්පි ආපුච්ඡන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය අනාපත්ති. මිථු යථාවුඩ්ඪන්ති පාරිවාසිකභික්ඛූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං යො යො වුඩ්ඪො තෙන තෙන නවකතරස්ස සාදිතුං.

'प्रकृतस्थ भिक्षुओं का' (पकतत्तानं भिक्खूनं) का अर्थ है - अपने से कनिष्ठ पारिवासिक भिक्षु को छोड़कर शेष सभी का, यहाँ तक कि जो मूलाय पटिकस्सना (मूल से पुनः खींचने) के योग्य हैं, उनका भी। 'अभिवादन और प्रत्युत्थान' का अर्थ है कि वे जो अभिवादन आदि करते हैं, उसे स्वीकार करना, ग्रहण करना; उसे अस्वीकार न करना। वहाँ 'सामीचिकर्म' का अर्थ है - अभिवादन आदि को छोड़कर अन्य उचित सेवाएँ जैसे पंखा झलना आदि आभिसमाचारिक विनय का नाम है। 'आसनाभिहार' का अर्थ है आसन लाना, आसन लेकर सामने जाना या उसे बिछाना ही है। 'शय्याभिहार' में भी यही नियम है। 'पादोदक' का अर्थ है पैर धोने का जल। 'पादपीठ' का अर्थ है धुले हुए पैरों को रखने का स्थान (पीढ़ा)। 'पादकथलिक' का अर्थ है बिना धुले पैरों को रखने का पत्थर या खपरैल आदि जिससे पैर रगड़े जाते हैं। 'दुक्कट की आपत्ति' का अर्थ है कि सार्धविहारियों द्वारा किए गए अभिवादन आदि को स्वीकार करने वाले (पारिवासिक) को भी दुक्कट ही होता है, इसलिए उन्हें कहना चाहिए - "मैं विनय-कर्म (परिवस) कर रहा हूँ, मेरी सेवा न करें, मुझसे गाँव में प्रवेश करने की अनुमति न माँगें।" यदि श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित कुलपुत्र यह कहकर कि "भन्ते, आप अपना विनय-कर्म करें" सेवा करते ही हैं और गाँव प्रवेश की अनुमति माँगते ही हैं, तो मना करने के समय से लेकर (उन्हें करने देने पर) आपत्ति नहीं होती। 'परस्पर यथावृद्ध' का अर्थ है पारिवासिक भिक्षुओं में आपस में जो-जो वृद्ध (दीक्षित काल से बड़े) हों, उनके द्वारा कनिष्ठ से (अभिवादन आदि) स्वीकार करना।

පඤ්ච [Pg.7] යථාවුඩ්ඪන්ති පකතත්තෙහිපි සද්ධිං වුඩ්ඪපටිපාටියා එව. තස්මා පාතිමොක්ඛෙ උද්දිස්සමානෙ හත්ථපාසෙ නිසීදිතුං වට්ටති. මහාපච්චරියං පන ‘‘පාළියා අනිසීදිත්වා පාළිං විහාය හත්ථපාසං අමුඤ්චන්තෙන නිසීදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. පාරිසුද්ධිඋපොසථෙ කරීයමානෙ සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා තත්ථෙව නිසින්නෙන අත්තනො පාළියා පාරිසුද්ධිඋපොසථො කාතබ්බො. පවාරණායපි සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා තත්ථෙව නිසින්නෙන අත්තනො පාළියා පවාරෙතබ්බං. සඞ්ඝෙන ඝණ්ටිං පහරිත්වා භාජීයමානං වස්සිකසාටිකම්පි අත්තනො පත්තට්ඨානෙ ගහෙතුං වට්ටති.

'पाँच यथावृद्ध' का अर्थ है - प्रकृतस्थ भिक्षुओं के साथ भी वरिष्ठता के क्रम से ही। इसलिए पातिमोक्ख के पाठ के समय हस्तपाश (हाथ की पहुँच) में बैठना उचित है। महाप्रत्यरी में तो कहा गया है कि "पंक्ति में न बैठकर, पंक्ति को छोड़कर हस्तपाश को न छोड़ते हुए बैठना चाहिए।" पारिशुद्धि उपोसथ करते समय संघ के कनिष्ठ स्थान पर बैठकर, वहीं बैठे हुए अपनी वरिष्ठता के क्रम से पारिशुद्धि उपोसथ करना चाहिए। प्रवारणा में भी संघ के कनिष्ठ स्थान पर बैठकर, वहीं बैठे हुए अपनी वरिष्ठता के क्रम से प्रवारणा करनी चाहिए। संघ द्वारा घंटी बजाकर बाँटे जाने वाले वर्षावास के वस्त्र (वस्सिकासोटिक) को भी अपनी वरिष्ठता के अनुसार प्राप्त स्थान पर ग्रहण करना उचित है।

ඔණොජනන්ති විස්සජ්ජනං වුච්චති. සචෙ හි පාරිවාසිකස්ස ද්වෙ තීණි උද්දෙසභත්තාදීනි පාපුණන්ති, අඤ්ඤා චස්ස පුග්ගලිකභත්තපච්චාසා හොති, තානි පටිපාටියා ගහෙත්වා ‘‘භන්තෙ, හෙට්ඨා ගාහෙථ, අජ්ජ මය්හං භත්තපච්චාසා අත්ථි, ස්වෙ ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බානි. එවං තානි පුනදිවසෙසු ගණ්හිතුං ලභති. පුනදිවසෙ සබ්බපඨමං එතස්ස දාතබ්බන්ති කුරුන්දියං වුත්තං. යදි පන න ගණ්හාති න විස්සජ්ජෙති, පුනදිවසෙ න ලභති, ඉදං ඔණොජනං නාම පාරිවාසිකස්සෙව ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං. කස්මා? තස්ස හි සඞ්ඝනවකට්ඨානෙ නිසින්නස්ස භත්තග්ගෙ යාගුඛජ්ජකාදීනි පාපුණන්ති වා න වා, තස්මා සො ‘‘භික්ඛාහාරෙන මා කිලමිත්ථා’’ති ඉදමස්ස සඞ්ගහකරණත්ථාය ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං.

'ओणोजन' का अर्थ विसर्जन (त्यागना) कहा जाता है। यदि पारिवासिक भिक्षु को दो या तीन उद्दिष्ट भोजन (उद्देसभत्त) आदि प्राप्त होते हैं और उसे किसी अन्य व्यक्तिगत भोजन की आशा हो, तो उन्हें क्रम से ग्रहण करके यह कहकर कि "भन्ते, नीचे (कनिष्ठों) को दिलाएँ, आज मुझे भोजन की आशा है, कल ग्रहण करूँगा", विसर्जित कर देना चाहिए। इस प्रकार उन्हें अगले दिनों में ग्रहण करने का अवसर मिलता है। कुरुन्दी में कहा गया है कि अगले दिन सबसे पहले इसे (पारिवासिक को) देना चाहिए। यदि वह न तो ग्रहण करता है और न ही विसर्जित करता है, तो अगले दिन उसे वह नहीं मिलता। यह 'ओणोजन' नामक विधान विशेष रूप से पारिवासिक भिक्षु के लिए ही अनुमत है। क्यों? क्योंकि संघ के कनिष्ठ स्थान पर बैठे हुए उसे भोजनशाला में यवागू, खाद्य आदि प्राप्त हो भी सकते हैं और नहीं भी, इसलिए "वह भिक्षा-आहार के कारण कष्ट न पाए" - इस प्रकार उसका संग्रह (अनुग्रह) करने के लिए यह विशेष रूप से अनुमत है।

භත්තන්ති ආගතාගතෙහි වුඩ්ඪපටිපාටියා ගහෙත්වා ගන්තබ්බං විහාරෙ සඞ්ඝස්ස චතුස්සාලභත්තං, එතං යථාවුඩ්ඪං ලභති. පාළියා පන ගන්තුං වා ඨාතුං වා න ලභති, තස්මා පාළිතො ඔසක්කිත්වා හත්ථපාසෙ ඨිතෙන හත්ථං පසාරෙත්වා යථා සෙනො නිපතිත්වා ගණ්හාති, එවං ගණ්හිතබ්බං. ආරාමිකසමණුද්දෙසෙහි ආහරාපෙතුං න ලභති. සචෙ සයමෙව ආහරන්ති, වට්ටති. රඤ්ඤො මහාපෙළභත්තෙපි එසෙව නයො. චතුස්සාලභත්තෙ පන සචෙ ඔණොජනං කත්තුකාමො හොති, අත්තනො අත්ථාය උක්ඛිත්තෙ පිණ්ඩෙ ‘‘අජ්ජ මෙ භත්තං අත්ථි, ස්වෙ ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්තබ්බං. පුනදිවසෙ ද්වෙ පිණ්ඩෙ ලභතීති මහාපච්චරියං වුත්තං. උද්දෙසභත්තාදීනිපි පාළිතො ඔසක්කිත්වාව ගහෙතබ්බානි. යත්ථ පන නිසීදාපෙත්වා පරිවිසන්ති, තත්ථ සාමණෙරානං ජෙට්ඨකෙන භික්ඛූනං සඞ්ඝනවකෙන හුත්වා නිසීදිතබ්බං.

'भोजन' (भत्त) का अर्थ है - विहार में संघ का वह चतुःशाल-भोजन जिसे आने-जाने वाले भिक्षुओं द्वारा वरिष्ठता के क्रम से ग्रहण कर जाना चाहिए; इसे वह वरिष्ठता के अनुसार प्राप्त करता है। किंतु पंक्ति में चलने या खड़े होने की अनुमति नहीं है, इसलिए पंक्ति से हटकर हस्तपाश में खड़े होकर, हाथ फैलाकर जैसे बाज झपट्टा मारकर पकड़ता है, वैसे ही ग्रहण करना चाहिए। आरामिकों (सेवकों) या श्रमणोद्देशों (सामनेरों) से मँगवाने की अनुमति नहीं है। यदि वे स्वयं लाते हैं, तो ठीक है। राजा के महापेळ-भोजन (बड़े टोकरे वाले भोजन) में भी यही नियम है। चतुःशाल-भोजन में यदि वह 'ओणोजन' (त्याग) करना चाहता है, तो अपने लिए निकाले गए पिंड के विषय में कहना चाहिए - "आज मेरा भोजन है, कल ग्रहण करूँगा।" महाप्रत्यरी में कहा गया है कि अगले दिन वह दो पिंड प्राप्त करता है। उद्दिष्ट भोजन आदि भी पंक्ति से हटकर ही ग्रहण करने चाहिए। जहाँ बैठाकर परोसा जाता है, वहाँ उसे श्रमणों में सबसे बड़ा और भिक्षुओं में संघ का सबसे कनिष्ठ बनकर बैठना चाहिए।

76. ඉදානි [Pg.8] යා අයං සම්මාවත්තනා වුත්තා, තත්ථ න උපසම්පාදෙතබ්බන්ති උපජ්ඣායෙන හුත්වා න උපසම්පාදෙතබ්බං; වත්තං නික්ඛිපිත්වා පන උපසම්පාදෙතුං වට්ටති. ආචරියෙන හුත්වාපි කම්මවාචා න සාවෙතබ්බා, අඤ්ඤස්මිං අසති වත්තං නික්ඛිපිත්වා සාවෙතුං වට්ටති. න නිස්සයොති ආගන්තුකානං නිස්සයො න දාතබ්බො. යෙහිපි පකතියාව නිස්සයො ගහිතො, තෙ වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, අසුකත්ථෙරස්ස නාම සන්තිකෙ නිස්සයං ගණ්හථ, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ එවං වුත්තෙපි කරොන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය කරොන්තෙසුපි අනාපත්ති.

७६. अब जो यह 'सम्यक् वर्तना' (सम्मावत्तना) कही गई है, उसमें 'उपसम्पदा नहीं देनी चाहिए' का अर्थ है कि उपाध्याय बनकर उपसम्पदा नहीं देनी चाहिए; किंतु व्रत (परिवस) को छोड़कर उपसम्पदा देना उचित है। आचार्य बनकर भी कर्मवाच्य का पाठ नहीं करना चाहिए; यदि अन्य कोई (आचार्य) न हो, तो व्रत को छोड़कर पाठ करना उचित है। 'न निस्सयो' का अर्थ है कि आगन्तुक भिक्षुओं को निश्रय (निसय) नहीं देना चाहिए। जिन्होंने पहले से ही निश्रय ग्रहण किया हुआ है, उनसे कहना चाहिए - "मैं विनय-कर्म कर रहा हूँ, अमुक स्थविर के पास निश्रय ग्रहण करें, मेरी सेवा न करें, मुझसे गाँव प्रवेश की अनुमति न माँगें।" यदि ऐसा कहने पर भी वे (सेवा आदि) करते ही हैं, तो मना करने के समय से लेकर उनके करने पर भी आपत्ति नहीं होती है।

න සාමණෙරොති අඤ්ඤො සාමණෙරො න ගහෙතබ්බො. උපජ්ඣං දත්වා ගහිතසාමණෙරාපි වත්තබ්බා – ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, මය්හං වත්තං මා කරොථ, මා මං ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡථා’’ති. සචෙ එවං වුත්තෙපි කරොන්තියෙව, වාරිතකාලතො පට්ඨාය කරොන්තෙසුපි අනාපත්ති. භික්ඛුනොවාදකසම්මුති නාම ආධිපච්චට්ඨානභූතාති පටික්ඛිත්තා, තස්මා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වත්තබ්බං – ‘‘භන්තෙ, අහං විනයකම්මං කරොමි, භික්ඛුනොවාදකං ජානාථා’’ති, පටිබලස්ස වා භික්ඛුස්ස භාරො කාතබ්බො. ආගතා භික්ඛුනියො ‘‘සඞ්ඝසන්තිකං ගච්ඡථ, සඞ්ඝො වො ඔවාදදායකං ජානිස්සතී’’ති වා ‘‘අහං විනයකම්මං කරොමි, අසුකභික්ඛුස්ස නාම සන්තිකං ගච්ඡථ, සො වො ඔවාදං දස්සතී’’ති වා වත්තබ්බා.

"न सामणेरोति" का अर्थ है कि किसी अन्य सामणेर को (परिचारक के रूप में) नहीं लेना चाहिए। उपाध्याय (आचार्य) का पद देकर ग्रहण किए गए सामणेरों से भी कहना चाहिए - "मैं विनय-कर्म (परिवास) कर रहा हूँ, मेरी सेवा न करें, गाँव में प्रवेश के लिए मुझसे अनुमति न माँगें।" यदि ऐसा कहने पर भी वे सेवा करते हैं, तो निषेध के समय से उनके सेवा करने पर भी (भिक्षु को) आपत्ति नहीं होती। 'भिक्खुनोवादक-सम्मति' (भिक्षुणियों को उपदेश देने की अनुमति) आधिपत्य (अधिकार) का स्थान होने के कारण वर्जित है, इसलिए भिक्षु-संघ से कहना चाहिए - "भन्ते, मैं विनय-कर्म कर रहा हूँ, आप भिक्खुनोवादक (उपदेशक) को जानें," अथवा किसी समर्थ भिक्षु को यह भार सौंप देना चाहिए। यदि भिक्षुणियाँ आएँ, तो उनसे कहना चाहिए - "संघ के पास जाएँ, संघ आपके लिए उपदेशक भिक्षु को जान लेगा" अथवा "मैं विनय-कर्म कर रहा हूँ, अमुक भिक्षु के पास जाएँ, वह आपको उपदेश देगा।"

සා ආපත්තීති සුක්කවිස්සට්ඨියා පරිවාසෙ දින්නෙ සුක්කවිස්සට්ඨි නාපජ්ජිතබ්බා. අඤ්ඤා වා තාදිසිකාති කායසංසග්ගාදිගරුකාපත්ති. තතො වා පාපිට්ඨතරාති පාරාජිකාපත්ති; සත්තසු හි ආපත්තීසු දුබ්භාසිතාපත්ති පාපිට්ඨා; දුක්කටාපත්ති පාපිට්ඨතරා; දුක්කටාපත්ති පාපිට්ඨා, පාටිදෙසනීයාපත්ති පාපිට්ඨතරාති එවං පාචිත්තියථුල්ලච්චයසඞ්ඝාදිසෙසපාරාජිකාපත්තීසු නයො නෙතබ්බො. තාසං වත්ථූසුපි දුබ්භාසිතවත්ථු පාපිට්ඨං, දුක්කටවත්ථු පාපිට්ඨතරන්ති පුරිමනයෙනෙව භෙදො වෙදිතබ්බො. පණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදෙ පන වත්ථුපි ආපත්තිපි පාපිට්ඨා. ලොකවජ්ජෙ උභයම්පි පාපිට්ඨතරං.

"सा आपत्तीति" का अर्थ है कि शुक्रविसृष्टि (शुक्र-त्याग) की आपत्ति के लिए परिवास दिए जाने पर पुनः शुक्रविसृष्टि की आपत्ति नहीं करनी चाहिए। "अञ्ञा वा तादिसिका" का अर्थ है काय-संसर्ग आदि जैसी अन्य गुरु (भारी) आपत्तियाँ। "ततो वा पापित्ठतरा" का अर्थ है पाराजिका आपत्ति। सात प्रकार की आपत्तियों में दुब्भासित आपत्ति पापपूर्ण (बुरी) है; दुक्कट आपत्ति उससे अधिक पापपूर्ण है। यदि दुक्कट आपत्ति पापपूर्ण है, तो पाटिदेसनीय आपत्ति उससे अधिक पापपूर्ण है; इसी प्रकार पाचित्तिय, थुल्लच्चय, संघादिसिस और पाराजिका आपत्तियों के विषय में भी समझना चाहिए। उनके विषयों (वस्तुओं) में भी दुब्भासित की वस्तु पापपूर्ण है और दुक्कट की वस्तु अधिक पापपूर्ण है - इस प्रकार पूर्व विधि से ही भेद समझना चाहिए। प्रज्ञप्ति-वद्य (नियम-उल्लंघन) शिक्षापदों में वस्तु और आपत्ति दोनों पापपूर्ण हैं। लोक-वद्य (प्राकृतिक दोष) में दोनों ही अधिक पापपूर्ण हैं।

කම්මන්ති පරිවාසකම්මවාචා වුච්චති. තං කම්මං ‘‘අකතං දුක්කට’’න්තිආදීහි වා ‘‘කිං ඉදං කම්මං නාම කසිකම්මං ගොරක්ඛකම්ම’’න්තිආදීහි වා වචනෙහි න ගරහිතබ්බං. කම්මිකාති යෙහි භික්ඛූහි කම්මං කතං, තෙ වුච්චන්ති, තෙ ‘‘බාලා අබ්‍යත්තා’’තිආදීහි වචනෙහි න ගරහිතබ්බා. න [Pg.9] සවචනීයං කාතබ්බන්ති පලිබොධත්ථාය වා පක්කොසනත්ථාය වා සවචනීයං න කාතබ්බං, පලිබොධත්ථාය හි කරොන්තො ‘‘අහං ආයස්මන්තං ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං සවචනීයං කරොමි, ඉමම්හා ආවාසා එකපදම්පි මා පක්කාමි, යාව න තං අධිකරණං වූපසන්තං හොතී’’ති එවං කරොති. පක්කොසනත්ථාය කරොන්තො ‘‘අහං තෙ සවචනීයං කරොමි, එහි මයා සද්ධිං විනයධරානං සම්මුඛීභාවං ගච්ඡාමා’’ති එවං කරොති; තදුභයම්පි න කාතබ්බං.

"कम्मं" का अर्थ परिवास-कर्मवाचा है। उस कर्म की "यह ठीक से नहीं किया गया, बुरा किया गया" आदि शब्दों से, अथवा "यह कैसा कर्म है? क्या यह खेती का काम है या पशुपालन का?" आदि वचनों से निंदा नहीं करनी चाहिए। "कम्मिका" वे भिक्षु कहलाते हैं जिन्होंने वह कर्म किया है; उनकी "मूर्ख, अकुशल" आदि शब्दों से निंदा नहीं करनी चाहिए। "न सवचनीयं कातब्बं" का अर्थ है कि बाधा डालने के लिए या बुलाने के लिए 'सवचनीय' (औपचारिक आरोप) नहीं करना चाहिए। बाधा डालने के लिए करने वाला कहता है - "मैं इस विषय में आयुष्मान् पर सवचनीय करता हूँ; जब तक यह अधिकरण (विवाद) शांत नहीं हो जाता, तब तक इस आवास से एक कदम भी बाहर न जाएँ।" बुलाने के लिए करने वाला कहता है - "मैं तुम पर सवचनीय करता हूँ; आओ, मेरे साथ विनयधरों (विनय के ज्ञाताओं) के सम्मुख चलें।" ये दोनों ही नहीं करने चाहिए।

න අනුවාදොති විහාරෙ ජෙට්ඨකට්ඨානං න කාතබ්බං. පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙන වා ධම්මජ්ඣෙසකෙන වා න භවිතබ්බං. නාපි තෙරසසු සම්මුතීසු එකසම්මුතිවසෙනාපි ඉස්සරියකම්මං කාතබ්බං. න ඔකාසොති ‘‘කරොතු මෙ ආයස්මා ඔකාසං, අහං තං වත්තුකාමො’’ති එවං පකතත්තස්ස ඔකාසො න කාරෙතබ්බො, වත්ථුනා වා ආපත්තියා වා න චොදෙතබ්බො, ‘‘අයං පුබ්බෙ තෙ දොසො’’ති න සාරෙතබ්බො. න භික්ඛූහි සම්පයොජෙතබ්බන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං යොජෙත්වා කලහො න කාරෙතබ්බො.

"न अनुवादो" का अर्थ है कि विहार में ज्येष्ठता (नेतृत्व) का पद नहीं लेना चाहिए। पातिमोक्ख का पाठ करने वाला या धर्म-उपदेश के लिए प्रेरित करने वाला नहीं होना चाहिए। तेरह सम्मतियों में से किसी एक सम्मति के माध्यम से भी अधिकार का कार्य नहीं करना चाहिए। "न ओकासो" का अर्थ है कि किसी प्रकृतस्थ (सामान्य) भिक्षु से यह नहीं कहना चाहिए - "आयुष्मान् मुझे अनुमति दें, मैं आपसे कुछ कहना चाहता हूँ।" न ही उसे किसी वस्तु या आपत्ति के लिए आरोपित करना चाहिए, और न ही "यह पहले आपका दोष था" कहकर पुराने दोषों की याद दिलानी चाहिए। "न भिक्खूहि सम्पयोजेतब्बं" का अर्थ है कि भिक्षुओं को आपस में भिड़ाकर कलह नहीं करवाना चाहिए।

පුරතොති සඞ්ඝත්ථෙරෙන හුත්වා පුරතො න ගන්තබ්බං, ද්වාදසහත්ථං උපචාරං මුඤ්චිත්වා එකකෙන ගන්තබ්බං. නිසීදනෙපි එසෙව නයො. ආසනපරියන්තොති භත්තග්ගාදීසු සඞ්ඝනවකාසනං වුච්චති; ස්වාස්ස දාතබ්බො, තත්ථ නිසීදිතබ්බං. සෙය්‍යාපරියන්තොති සෙය්‍යානං පරියන්තො, සබ්බලාමකං මඤ්චපීඨං. අයඤ්හි වස්සග්ගෙන අත්තනො පත්තට්ඨානෙ සෙය්‍යං ගහෙතුං න ලභති. සබ්බභික්ඛූහි විචිනිත්වා ගහිතාවසෙසා මඞ්කුලගූථභරිතා වෙත්තලතාදිවිනද්ධා ලාමකසෙය්‍යා අස්ස දාතබ්බා. විහාරපරියන්තොති යථා ච සෙය්‍යා, එවං වසනආවාසොපි වස්සග්ගෙන අත්තනො පත්තට්ඨානෙ තස්ස න වට්ටති. සබ්බභික්ඛූහි විචිනිත්වා ගහිතාවසෙසා පන රජොහතභූමි ජතුකමූසිකභරිතා පණ්ණසාලා අස්ස දාතබ්බා. සචෙ පකතත්තා සබ්බෙ රුක්ඛමූලිකා අබ්භොකාසිකා ච හොන්ති, ඡන්නං න උපෙන්ති, සබ්බෙපි එතෙහි විස්සට්ඨාවාසා නාම හොන්ති. තෙසු යං ඉච්ඡති, තං ලභති. වස්සූපනායිකදිවසෙ පච්චයං එකපස්සෙ ඨත්වා වස්සග්ගෙන ගණ්හිතුං ලභති. සෙනාසනං න ලභති, නිබද්ධවස්සාවාසිකං සෙනාසනං ගණ්හිතුකාමෙන වත්තං නික්ඛිපිත්වා ගහෙතබ්බං.

"पुरतो" का अर्थ है कि संघ-स्थविर बनकर आगे नहीं चलना चाहिए। बारह हाथ की दूरी (उपचार) छोड़कर अकेले चलना चाहिए। बैठने के विषय में भी यही विधि है। "आसनपरियन्तो" का अर्थ भोजन-शाला आदि में संघ के सबसे कनिष्ठ भिक्षु का स्थान है; उसे वही स्थान दिया जाना चाहिए और वहीं बैठना चाहिए। "सेय्यापरियन्तो" का अर्थ बिस्तरों का अंत है, जो सबसे घटिया मंच या पीठ (चौकी) हो। वह अपनी उपसंपदा के वर्षों (वस्सग्ग) के अनुसार अपने प्राप्त स्थान पर बिस्तर लेने का अधिकारी नहीं है। सभी भिक्षुओं द्वारा चुनकर लिए जाने के बाद जो शेष बचे, वह खटमलों की गंदगी से भरा, बेंत या लताओं आदि से बुना हुआ घटिया बिस्तर उसे दिया जाना चाहिए। "विहारपरियन्तो" का अर्थ है कि जैसे बिस्तर के लिए है, वैसे ही निवास स्थान भी उसे अपनी वरिष्ठता के अनुसार नहीं मिलता। सभी भिक्षुओं द्वारा चुनकर लिए जाने के बाद जो धूल भरी जमीन वाली, चमगादड़ों और चूहों से भरी पर्णशाला (पत्तों की कुटिया) शेष बचे, वही उसे दी जानी चाहिए। यदि सभी प्रकृतस्थ भिक्षु वृक्ष-मूलिक (पेड़ के नीचे रहने वाले) और अब्भोकासिक (खुले आकाश के नीचे रहने वाले) हों और वे छत वाले आवास में न जाते हों, तो वे सभी आवास उनके द्वारा छोड़े हुए माने जाते हैं। उनमें से वह जो चाहे, उसे प्राप्त कर सकता है। वर्षावास प्रारंभ होने के दिन, वह एक ओर खड़ा होकर अपनी वरिष्ठता के अनुसार प्रत्यय (सामग्री) प्राप्त कर सकता है। उसे (स्थायी) सेनासन नहीं मिलता; यदि वह वर्षावास के लिए निश्चित सेनासन लेना चाहता है, तो उसे अपने (परिवास) व्रत को छोड़कर उसे ग्रहण करना चाहिए।

තෙන [Pg.10] ච සො සාදිතබ්බොති යං අස්ස ආසනාදිපරියන්තං භික්ඛූ දෙන්ති, සො එව සාදිතබ්බො. පුරෙසමණෙන වා පච්ඡාසමණෙන වාති ඤාතිපවාරිතට්ඨානෙ ‘‘එත්තකෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති නිමන්තිතෙන ‘‘භන්තෙ, අසුකං නාම කුලං භික්ඛූ නිමන්තෙසි, එථ තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති එවං සංවිධාය භික්ඛූ පුරෙසමණෙ වා පච්ඡාසමණෙ වා කත්වා න ගන්තබ්බං. ‘‘භන්තෙ, අසුකස්මිං නාම ගාමෙ මනුස්සා භික්ඛූනං ආගමනං ඉච්ඡන්ති, සාධු වතස්ස සචෙ තෙසං සඞ්ගහං කරෙය්‍යාථා’’ති එවං පන පරියායෙන කථෙතුං වට්ටති.

"तेन च सो सादितब्बो" का अर्थ है कि भिक्षु उसे जो भी अंतिम आसन आदि दें, उसे उसी में संतुष्ट रहना चाहिए। "पुरेसमणेन वा पच्छासमणेन वा" का अर्थ है कि संबंधियों या निमंत्रित स्थानों पर, यदि यह कहकर निमंत्रित किया गया हो कि "इतने भिक्षुओं को लेकर आएँ," तो उसे यह व्यवस्था नहीं करनी चाहिए कि "भन्ते, अमुक कुल ने भिक्षुओं को निमंत्रित किया है, चलें वहाँ चलते हैं," और भिक्षुओं को आगे या पीछे करके नहीं जाना चाहिए। किंतु, इस प्रकार परोक्ष रूप से कहना उचित है - "भन्ते, अमुक गाँव में लोग भिक्षुओं के आने की इच्छा रखते हैं; यदि आप उन पर अनुग्रह करें तो बहुत अच्छा होगा।"

න ආරඤ්ඤිකඞ්ගන්ති ආගතාගතානං ආරොචෙතුං හරායමානෙන ආරඤ්ඤිකධුතඞ්ගං න සමාදාතබ්බං. යෙනාපි පකතියා සමාදින්නං, තෙන දුතියං භික්ඛුං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං, න ච එකකෙන වත්ථබ්බං. තථා භත්තග්ගාදීසු ආසනපරියන්තෙ නිසජ්ජාය හරායමානෙන පිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගම්පි න සමාදාතබ්බං. යො පන පකතියාව පිණ්ඩපාතිකො තස්ස පටිසෙධො නත්ථි.

आरण्यिक अंग के विषय में: आने-जाने वाले भिक्षुओं को (अपने परिवास आदि के बारे में) सूचित करने में लज्जा अनुभव करने वाले व्यक्ति को आरण्यिक धुतंग ग्रहण नहीं करना चाहिए। जिसने स्वभाव से ही इसे ग्रहण किया है, उसे दूसरे भिक्षु को साथ लेकर अरण्य में अरुणोदय (भोर) करना चाहिए, अकेले नहीं रहना चाहिए। इसी प्रकार, भोजनालय आदि में आसन के अंत में बैठने में लज्जा अनुभव करने वाले को पिण्डपातिक धुतंग भी ग्रहण नहीं करना चाहिए। परंतु जो स्वभाव से ही पिण्डपातिक है, उसके लिए कोई निषेध नहीं है।

න ච තප්පච්චයාති ‘‘නීහටභත්තො හුත්වා විහාරෙයෙව නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්තො රත්තියො ගණයිස්සාමි, ගච්ඡතො මෙ භික්ඛුං දිස්වා අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො සියා’’ති ඉමිනා කාරණෙන පිණ්ඩපාතො න නීහරාපෙතබ්බො. මා මං ජානිංසූති ‘‘මා මං එකභික්ඛුපි ජානාතූ’’ති ච ඉමිනා අජ්ඣාසයෙන විහාරෙ සාමණෙරෙහි පචාපෙත්වා භුඤ්ජිතුම්පි න ලභති. ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිතබ්බමෙව. ගිලානස්ස පන නවකම්මආචරියුපජ්ඣායකිච්චාදිපසුතස්ස වා විහාරෙයෙව අච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙපි ගාමෙ අනෙකසතා භික්ඛූ විචරන්ති, න සක්කා හොති ආරොචෙතුං, ගාමකාවාසං ගන්ත්වා සභාගට්ඨානෙ වසිතුං වට්ටති.

'और उस कारण से नहीं' का अर्थ है: 'भोजन मँगवाकर विहार में ही बैठकर खाते हुए मैं रातों की गणना करूँगा, क्योंकि (भिक्षा के लिए) जाते समय यदि मुझे कोई भिक्षु दिख जाए और मैं उसे सूचित न करूँ, तो मेरी रात का विच्छेद (खंडन) हो जाएगा' - इस कारण से पिण्डपात (भोजन) बाहर नहीं मँगवाना चाहिए। 'ताकि वे मुझे न जानें' का अर्थ है: 'कोई एक भिक्षु भी मुझे (परिवास करते हुए) न जाने' - इस आशय से विहार में श्रामणेरों से भोजन पकवाकर खाना भी अनुमत नहीं है। भिक्षा के लिए गाँव में प्रवेश करना ही चाहिए। परंतु बीमार भिक्षु या नवकर्म (निर्माण कार्य), आचार्य या उपाध्याय के कार्यों में लगे भिक्षु के लिए विहार में ही रहना उचित है। यदि गाँव में सैकड़ों भिक्षु घूम रहे हों और उन्हें सूचित करना संभव न हो, तो किसी छोटे गाँव के आवास में जाकर समान स्थिति वाले भिक्षुओं के स्थान पर रहना उचित है।

ආගන්තුකෙනාති කඤ්චි විහාරං ගතෙන තත්ථ භික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ සබ්බෙ එකට්ඨානෙ ඨිතෙ පස්සති, එකට්ඨානෙ ඨිතෙනෙව ආරොචෙතබ්බං. අථ රුක්ඛමූලාදීසු විසුං විසුං ඨිතා හොන්ති, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සඤ්චිච්ච අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො ච හොති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. අථ විචිනන්තො එකච්චෙ න පස්සති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං.

'आगंतुक के द्वारा' का अर्थ है: किसी विहार में गए हुए (परिवासिक) भिक्षु को वहाँ के भिक्षुओं को सूचित करना चाहिए। यदि वह सभी को एक स्थान पर स्थित देखता है, तो एक ही स्थान पर खड़े होकर सूचित करना चाहिए। यदि वे वृक्ष के नीचे आदि अलग-अलग स्थानों पर स्थित हों, तो वहाँ-वहाँ जाकर सूचित करना चाहिए। जानबूझकर सूचित न करने वाले की रात का विच्छेद होता है और कर्तव्य-भंग का दुष्कृत अपराध होता है। यदि खोजते हुए वह कुछ भिक्षुओं को नहीं देख पाता, तो केवल रात का विच्छेद होता है, कर्तव्य-भंग का दुष्कृत नहीं।

ආගන්තුකස්සාති [Pg.11] අත්තනො වසනවිහාරං ආගතස්සාපි එකස්ස වා බහූනං වා වුත්තනයෙනෙව ආරොචෙතබ්බං. රත්තිච්ඡෙදවත්තභෙදාපි චෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සචෙ ආගන්තුකා මුහුත්තං විස්සමිත්වා වා අවිස්සමිත්වා එව වා විහාරමජ්ඣෙන ගච්ඡන්ති, තෙසම්පි ආරොචෙතබ්බං. සචෙ තස්ස අජානන්තස්සෙව ගච්ඡන්ති, අයඤ්ච පන ගතකාලෙ ජානාති, ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. යෙපි අන්තොවිහාරං අප්පවිසිත්වා උපචාරසීමං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡන්ති, අයඤ්ච නෙසං ඡත්තසද්දං වා උක්කාසිතසද්දං වා ඛිපිතසද්දං වා සුත්වාව ආගන්තුකභාවං ජානාති, ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. ගතකාලෙ ජානන්තෙනපි අනුබන්ධිත්වා ආරොචෙතබ්බමෙව. සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. යොපි රත්තිංයෙව ආගන්ත්වා රත්තිංයෙව ගච්ඡති, සොපිස්ස රත්තිච්ඡෙදං කරොති, අඤ්ඤාතත්තා පන වත්තභෙදදුක්කටං නත්ථි. සචෙ අජානිත්වාව අබ්භානං කරොති, අකතමෙව හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. තස්මා අධිකා රත්තියො ගහෙත්වා කාතබ්බං, අයං අපණ්ණකපටිපදා.

'आगंतुक को' का अर्थ है: अपने निवास स्थान पर आए हुए एक या अनेक आगंतुक भिक्षुओं को भी पूर्वोक्त विधि से ही सूचित करना चाहिए। यहाँ रात के विच्छेद और कर्तव्य-भंग को भी पूर्वोक्त विधि से ही समझना चाहिए। यदि आगंतुक भिक्षु क्षण भर विश्राम करके या बिना विश्राम किए ही विहार के बीच से गुजरते हैं, तो उन्हें भी सूचित करना चाहिए। यदि वे उसके अनजाने में ही चले जाते हैं और उसे उनके जाने के बाद पता चलता है, तो पीछे जाकर सूचित करना चाहिए। यदि वह उन तक पहुँचने में असमर्थ रहता है, तो केवल रात का विच्छेद होता है, कर्तव्य-भंग का दुष्कृत नहीं। जो भिक्षु विहार के भीतर प्रवेश किए बिना सीमा के पास से गुजरते हैं, और यदि वह उनके छाते की आवाज़, खँखारने की आवाज़ या छींकने की आवाज़ सुनकर उनके आगंतुक होने को जान लेता है, तो जाकर सूचित करना चाहिए। उनके चले जाने पर जानने वाले को भी पीछे जाकर सूचित करना ही चाहिए। पहुँचने में असमर्थ होने पर केवल रात का विच्छेद होता है, कर्तव्य-भंग का दुष्कृत नहीं। जो आगंतुक रात में ही आकर रात में ही चला जाता है, वह भी उसकी रात का विच्छेद करता है, परंतु अनभिज्ञता के कारण कर्तव्य-भंग का दुष्कृत नहीं होता। कुरुन्दी में कहा गया है कि यदि अनजाने में ही 'अब्भान' (शुद्धि) कर ली जाए, तो वह नहीं हुई मानी जाती। इसलिए (नियत रातों से) अधिक रातें लेकर अब्भान करना चाहिए, यही दोषरहित प्रतिपदा (मार्ग) है।

නදීආදීසු නාවාය ගච්ඡන්තම්පි පරතීරෙ ඨිතම්පි ආකාසෙන ගච්ඡන්තම්පි පබ්බතතලඅරඤ්ඤාදීසු දූරෙ ඨිතම්පි භික්ඛුං දිස්වා සචෙ ‘‘භික්ඛූ’’ති වවත්ථානං අත්ථි, නාවාදීහි වා ගන්ත්වා මහාසද්දං කත්වා වා වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා වා ආරොචෙතබ්බං, අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙ වායමන්තොපි සම්පාපුණිතුං වා සාවෙතුං වා න සක්කොති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. සඞ්ඝසෙනාභයත්ථෙරො පන විසයාවිසයෙන කථෙති – ‘‘විසයෙ කිර අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච හොති, අවිසයෙ පන උභයම්පි නත්ථී’’ති. කරවීකතිස්සත්ථෙරො ‘‘සමණො අයන්ති වවත්ථානමෙව පමාණං, සචෙපි අවිසයො හොති, වත්තභෙදදුක්කටමෙව නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොතියෙවා’’ති ආහ.

नदी आदि में नाव से जाते हुए, दूसरे किनारे पर स्थित, आकाश मार्ग से जाते हुए, या पर्वत शिखर और वन आदि में दूर स्थित भिक्षु को देखकर यदि यह निश्चय हो जाए कि 'यह भिक्षु है', तो नाव आदि से जाकर, या ज़ोर से आवाज़ देकर, या तेज़ी से पीछे जाकर सूचित करना चाहिए; सूचित न करने वाले की रात का विच्छेद और कर्तव्य-भंग का दुष्कृत दोनों होते हैं। यदि प्रयत्न करने पर भी वह उन तक पहुँचने या सुनाने में समर्थ नहीं होता, तो केवल रात का विच्छेद होता है, कर्तव्य-भंग का दुष्कृत नहीं। परंतु संघसेन अभय स्थविर 'विषय' और 'अविषय' (पहुँच के भीतर या बाहर) के आधार पर कहते हैं—'विषय (पहुँच) में होने पर सूचित न करने वाले की रात का विच्छेद और कर्तव्य-भंग का दुष्कृत दोनों होते हैं, परंतु अविषय (पहुँच से बाहर) में दोनों ही नहीं होते।' करवीक तिस्स स्थविर कहते हैं—'यह श्रमण है'—ऐसा निश्चय होना ही प्रमाण है; भले ही वह पहुँच से बाहर हो, कर्तव्य-भंग का दुष्कृत तो नहीं होता, परंतु रात का विच्छेद अवश्य होता है।

උපොසථෙති ‘‘උපොසථං සම්පාපුණිස්සාමා’’ති ආගන්තුකා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, ඉද්ධියා ගච්ඡන්තාපි උපොසථභාවං ඤත්වා ඔතරිත්වා උපොසථං කරොන්ති, තස්මා ආගන්තුකසොධනත්ථං උපොසථදිවසෙ ආරොචෙතබ්බං. පවාරණායපි එසෙව නයො. ගිලානොති ගන්තුං අසමත්ථො. දූතෙනාති එත්ථ අනුපසම්පන්නං පෙසෙතුං න වට්ටති, භික්ඛුං පෙසෙත්වා ආරොචාපෙතබ්බං.

'उपोसथ के दिन' का अर्थ है: 'हम उपोसथ में सम्मिलित होंगे'—ऐसा सोचकर आगंतुक भिक्षु आते हैं; ऋद्धि से जाने वाले भिक्षु भी उपोसथ का समय जानकर नीचे उतरकर उपोसथ करते हैं, इसलिए आगंतुकों की शुद्धि के लिए उपोसथ के दिन सूचित करना चाहिए। प्रवारणा के दिन भी यही विधि है। 'बीमार' का अर्थ है जो जाने में असमर्थ हो। 'दूत के द्वारा' के विषय में यह निर्णय समझना चाहिए: किसी अनुपसंपन्न (गृहस्थ या श्रामणेर) को दूत बनाकर भेजना उचित नहीं है, भिक्षु को दूत बनाकर भेजकर सूचित करवाना चाहिए।

අභික්ඛුකො [Pg.12] ආවාසොති සුඤ්ඤවිහාරො; යත්ථ එකොපි භික්ඛු නත්ථි, තත්ථ වාසත්ථාය න ගන්තබ්බං. න හි තත්ථ වුත්ථරත්තියො ගණනූපිකා හොන්ති, පකතත්තෙන පන සද්ධිං වට්ටති. දසවිධන්තරායෙ පන සචෙපි රත්තියො ගණනූපිකා න හොන්ති, අන්තරායතො පරිමුච්චනත්ථාය ගන්තබ්බමෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අන්තරායා’’ති. නානාසංවාසකෙහි සද්ධිං විනයකම්මං කාතුං න වට්ටති. තෙසං අනාරොචනෙපි රත්තිච්ඡෙදො නත්ථි, අභික්ඛුකාවාසසදිසමෙව හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘යත්ථස්සු භික්ඛූ නානාසංවාසකා’’ති. සෙසං උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයමෙව.

'भिक्षु-रहित आवास' का अर्थ है शून्य विहार; जहाँ एक भी भिक्षु न हो, वहाँ रहने के लिए नहीं जाना चाहिए। क्योंकि वहाँ बिताई गई रातें (परिवास की) गणना में नहीं आतीं, परंतु 'पकतत्त' (सामान्य) भिक्षु के साथ जाना उचित है। दस प्रकार के अंतरायों (बाधाओं) के होने पर, भले ही रातें गणना योग्य न हों, अंतराय से बचने के लिए जाना ही चाहिए। इसीलिए भगवान ने कहा है—'अंतराय के बिना'। भिन्न संवास (विचारधारा/निकाय) वाले भिक्षुओं के साथ विनय-कर्म करना उचित नहीं है। उन्हें सूचित न करने पर भी रात का विच्छेद नहीं होता, क्योंकि वह भिक्षु-रहित आवास के समान ही होता है। इसीलिए भगवान ने कहा है—'जहाँ भिक्षु भिन्न संवास वाले हों'। शेष विवरण उपोसथ खन्धक में बताई गई विधि के अनुसार ही है।

81. එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙතිආදීසු ආවාසො නාම වසනත්ථාය කතසෙනාසනං. අනාවාසො නාම චෙතියඝරං බොධිඝරං සම්මුඤ්ජනිඅට්ටකො දාරුඅට්ටකො පානීයමාළො වච්චකුටි ද්වාරකොට්ඨකොති එවමාදි. තතියපදෙන තදුභයම්පි ගහිතං. එතෙසු යත්ථ කත්ථචි එකච්ඡන්නෙ ඡදනතො උදකපතනට්ඨානපරිච්ඡින්නෙ ඔකාසෙ උක්ඛිත්තකො වසිතුං න ලභති. ‘‘පාරිවාසිකො පන අන්තොආවාසෙයෙව න ලභතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘අවිසෙසෙන උදකපාතෙන වාරිත’’න්ති වුත්තං. කුරුන්දියං ‘‘එතෙසු එත්තකෙසු පඤ්චවණ්ණච්ඡදනබද්ධට්ඨානෙසු පාරිවාසිකස්ස ච උක්ඛිත්තකස්ස ච පකතත්තෙන සද්ධිං උදකපාතෙන වාරිත’’න්ති වුත්තං. තස්මා නානූපචාරෙපි එකච්ඡන්නෙ න වට්ටති. සචෙ පනෙත්ථ තදහුපසම්පන්නෙපි පකතත්තෙ පඨමං පවිසිත්වා නිපන්නෙ සට්ඨිවස්සොපි පාරිවාසිකො පච්ඡා පවිසිත්වා ජානන්තො නිපජ්ජති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. අජානන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං. සචෙ පන තස්මිං පඨමං නිපන්නෙ පච්ඡා පකතත්තො පවිසිත්වා නිපජ්ජති, පාරිවාසිකො ච ජානාති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. නො චෙ ජානාති, රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං.

८१. एक ही छत के नीचे आवास आदि में, 'आवास' का अर्थ है रहने के उद्देश्य से बनाया गया शयनासन। 'अनावास' का अर्थ है चैत्य-गृह, बोधि-गृह, झाड़ू रखने का स्थान, लकड़ी रखने का स्थान, पीने के पानी के घड़ों का स्थान, शौचालय, द्वार-कोष्ठ आदि। तीसरे पद से इन दोनों को ही ग्रहण किया गया है। इनमें से किसी भी स्थान पर, जहाँ एक ही छत हो और छत से पानी गिरने के स्थान (ओरी) द्वारा सीमांकित स्थान हो, वहाँ उत्क्षिप्तक भिक्षु को रहने की अनुमति नहीं है। महाप्रत्यरी में कहा गया है कि 'पारिवासिक भिक्षु आवास के भीतर नहीं रह सकता'। महाअट्ठकथा में कहा गया है कि 'बिना किसी विशेष भेद के, पानी गिरने की सीमा (ओरी) द्वारा इसे वर्जित किया गया है'। कुरुन्दि में कहा गया है कि 'इन पाँच प्रकार की छतों से ढके स्थानों में पारिवासिक और उत्क्षिप्तक भिक्षु का प्रकृतस्थ (सामान्य) भिक्षु के साथ रहना पानी गिरने की सीमा द्वारा वर्जित है'। इसलिए, अलग-अलग परिसर होने पर भी एक ही छत के नीचे रहना उचित नहीं है। यदि वहाँ उसी दिन उपसम्पन्न हुए प्रकृतस्थ भिक्षु के पहले प्रवेश कर लेटने पर, साठ वर्ष का (वरिष्ठ) पारिवासिक भिक्षु बाद में प्रवेश कर जानते हुए लेटता है, तो रात्रि-च्छेद और व्रत-भेद का दुष्कृत अपराध होता है। न जानने वाले के लिए केवल रात्रि-च्छेद होता है, व्रत-भेद का दुष्कृत नहीं। यदि पारिवासिक के पहले लेटने पर बाद में प्रकृतस्थ भिक्षु प्रवेश कर लेटता है, और पारिवासिक भिक्षु उसे जानता है, तो रात्रि-च्छेद और व्रत-भेद का दुष्कृत होता है। यदि नहीं जानता, तो केवल रात्रि-च्छेद होता है, व्रत-भेद का दुष्कृत नहीं।

වුට්ඨාතබ්බං නිමන්තෙතබ්බොති තදහුපසම්පන්නම්පි දිස්වා වුට්ඨාතබ්බමෙව; වුට්ඨාය ච ‘‘අහං ඉමිනා සුඛනිසින්නො වුට්ඨාපිතො’’ති පරම්මුඛෙන න ගන්තබ්බං, ‘‘ඉදං ආචරිය-ආසනං, එත්ථ නිසීදථා’’ති එවං නිමන්තෙතබ්බොයෙව. නවකෙන පන ‘‘මහාථෙරං ඔබද්ධං කරොමී’’ති පාරිවාසිකත්ථෙරස්ස සන්තිකං න ගන්තබ්බං. එකාසනෙති සමානවස්සිකාසනෙ මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා. න ඡමායං නිසින්නෙති පකතත්තෙ භූමියං නිසින්නෙ ඉතරෙන අන්තමසො තිණසන්ථාරෙපි උච්චතරෙ වාලිකාතලෙපි වා න නිසීදිතබ්බං, ද්වාදසහත්ථං පන උපචාරං [Pg.13] මුඤ්චිත්වා නිසීදිතුං වට්ටති. එකචඞ්කමෙති සහායෙන විය සද්ධිං චඞ්කමන්තො එකස්මිං චඞ්කමෙ.

'उठना चाहिए और निमंत्रित करना चाहिए' का अर्थ है कि उसी दिन उपसम्पन्न हुए (नवागंतुक) भिक्षु को देखकर भी अवश्य उठना चाहिए; और उठकर 'इसने मुझे सुख से बैठे हुए को उठा दिया' ऐसा सोचकर मुँह फेरकर नहीं जाना चाहिए, बल्कि 'आचार्य, यह आसन है, यहाँ बैठें' इस प्रकार निमंत्रित ही करना चाहिए। किन्तु एक नवदीक्षित भिक्षु को 'मैं महास्थविर को बाधा पहुँचाऊँगा' ऐसा सोचकर पारिवासिक स्थविर के पास नहीं जाना चाहिए। 'एक आसन पर' का अर्थ है समान वरिष्ठता वाले भिक्षुओं के आसन पर, चाहे वह मंच (पलंग) हो या पीठ (चौकी)। 'भूमि पर बैठे होने पर नहीं' का अर्थ है कि यदि प्रकृतस्थ भिक्षु भूमि पर बैठा हो, तो दूसरे (पारिवासिक) को कम से कम घास के बिछौने पर या उससे ऊँचे बालू के स्थान पर भी नहीं बैठना चाहिए, बल्कि बारह हाथ का उपचार (दूरी) छोड़कर बैठना उचित है। 'एक चंक्रमण में' का अर्थ है जैसे किसी साथी के साथ चंक्रमण कर रहा हो, वैसे एक ही चंक्रमण पथ पर।

ඡමායං චඞ්කමන්තන්ති ඡමායං චඞ්කමන්තෙ, අයමෙව වා පාඨො. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – අකතපරිච්ඡෙදාය භූමියා චඞ්කමන්තෙ පරිච්ඡෙදං කත්වා වාලිකං ආකිරිත්වා ආලම්බනං යොජෙත්වා කතචඞ්කමෙ නීචෙපි න චඞ්කමිතබ්බං, කො පන වාදො ඉට්ඨකාචයසම්පන්නෙ වෙදිකාපරික්ඛිත්තෙති! සචෙ පන පාකාරපරික්ඛිත්තො හොති ද්වාරකොට්ඨකයුත්තො පබ්බතන්තරවනන්තරගුම්බන්තරෙසු වා සුප්පටිච්ඡන්නො, තාදිසෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතුං වට්ටති. අප්පටිච්ඡන්නෙපි උපචාරං මුඤ්චිත්වා වට්ටති.

'भूमि पर चंक्रमण करते हुए' का अर्थ है भूमि पर चंक्रमण करते समय; यही मूल पाठ है। यहाँ यह अर्थ है—असीमांकित भूमि पर (प्रकृतस्थ भिक्षु के) चंक्रमण करने पर, सीमा बनाकर, बालू बिछाकर और सहारा (आलम्बन) लगाकर बनाए गए चंक्रमण पथ पर, चाहे वह नीचा ही क्यों न हो, पारिवासिक को चंक्रमण नहीं करना चाहिए; फिर ईंटों से बने और वेदिका (रैलिंग) से घिरे चंक्रमण पथ के बारे में तो कहना ही क्या! किन्तु यदि वह चंक्रमण पथ चहारदीवारी से घिरा हो, द्वार-कोष्ठ से युक्त हो, या पहाड़ों, वनों और झाड़ियों के बीच अच्छी तरह छिपा हुआ हो, तो ऐसे चंक्रमण पथ पर चंक्रमण करना उचित है। न छिपे हुए (खुले) स्थान पर भी (बारह हाथ का) उपचार छोड़कर चंक्रमण करना उचित है।

වුඩ්ඪතරෙනාති එත්ථ සචෙ වුඩ්ඪතරෙ පාරිවාසිකෙ පඨමං නිපන්නෙ ඉතරො ජානන්තො පච්ඡා නිපජ්ජති, රත්තිච්ඡෙදො චස්ස හොති වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. වුඩ්ඪතරස්ස පන රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදදුක්කටං. අජානිත්වා නිපජ්ජති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. අථ නවකපාරිවාසිකෙ පඨමං නිපන්නෙ වුඩ්ඪතරො පච්ඡා නිපජ්ජති, නවකො ච ජානාති, රත්ති චස්ස ඡිජ්ජති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං හොති. වුඩ්ඪතරස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදො. නො චෙ ජානාති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. සචෙ ද්වෙපි අපච්ඡාපුරිමං නිපජ්ජන්ති, වුඩ්ඪතරස්ස රත්තිච්ඡෙදොව ඉතරස්ස වත්තභෙදොපීති කුරුන්දියං වුත්තං. ද්වෙ පාරිවාසිකා සමවස්සා, එකො පඨමං නිපන්නො, එකො ජානන්තොව පච්ඡා නිපජ්ජති, රත්ති ච ඡිජ්ජති, වත්තභෙදෙ ච දුක්කටං. පඨමං නිපන්නස්ස රත්තිච්ඡෙදොව න වත්තභෙදො. සචෙ පච්ඡා නිපජ්ජන්තොපි න ජානාති, ද්වින්නම්පි වත්තභෙදො නත්ථි, රත්තිච්ඡෙදො පන හොති. සචෙ ද්වෙපි අපච්ඡාපුරිමං නිපජ්ජන්ති, ද්වින්නම්පි රත්තිච්ඡෙදොයෙව, න වත්තභෙදො. සචෙ හි ද්වෙ පාරිවාසිකා එකතො වසෙය්‍යුං, තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අජ්ඣාචාරං ඤත්වා අගාරවා වා විප්පටිසාරිනො වා හුත්වා පාපිට්ඨතරං වා ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍යුං විබ්භමෙය්‍යුං වා, තස්මා නෙසං සහසෙය්‍යා සබ්බප්පකාරෙන පටික්ඛිත්තා. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. මූලායපටිකස්සනාරහාදයො චෙත්ථ පාරිවාසිකානං පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතාති වෙදිතබ්බා.

'वरिष्ठ के साथ' के विषय में यहाँ यह निर्णय है—यदि वरिष्ठ पारिवासिक भिक्षु के पहले लेटने पर दूसरा (कनिष्ठ) जानते हुए बाद में लेटता है, तो उस (कनिष्ठ) का रात्रि-च्छेद और व्रत-भेद का दुष्कृत होता है। वरिष्ठ का केवल रात्रि-च्छेद होता है, व्रत-भेद का दुष्कृत नहीं। यदि न जानकर लेटता है, तो दोनों का व्रत-भेद नहीं होता, किन्तु रात्रि-च्छेद होता है। और यदि कनिष्ठ पारिवासिक के पहले लेटने पर वरिष्ठ बाद में लेटता है, और कनिष्ठ उसे जानता है, तो उसकी (कनिष्ठ की) रात्रि कट जाती है और व्रत-भेद का दुष्कृत होता है। वरिष्ठ का केवल रात्रि-च्छेद होता है, व्रत-भेद नहीं। यदि वह नहीं जानता, तो दोनों का व्रत-भेद नहीं होता, किन्तु रात्रि-च्छेद होता है। यदि दोनों एक साथ (बिना आगे-पीछे के) लेटते हैं, तो वरिष्ठ का केवल रात्रि-च्छेद और दूसरे (कनिष्ठ) का व्रत-भेद भी होता है—ऐसा कुरुन्दि में कहा गया है। यदि दो पारिवासिक समान वरिष्ठता वाले हों, एक पहले लेटा हो और दूसरा जानते हुए बाद में लेटता है, तो रात्रि कट जाती है और व्रत-भेद का दुष्कृत होता है। पहले लेटने वाले का केवल रात्रि-च्छेद होता है, व्रत-भेद नहीं। यदि बाद में लेटने वाला नहीं जानता, तो दोनों का व्रत-भेद नहीं होता, किन्तु रात्रि-च्छेद होता है। यदि दोनों एक साथ लेटते हैं, तो दोनों का केवल रात्रि-च्छेद ही होता है, व्रत-भेद नहीं। क्योंकि यदि दो पारिवासिक एक साथ रहें, तो वे एक-दूसरे के दुराचार को जानकर अनादर करने वाले या पश्चाताप करने वाले होकर घोर आपत्ति में पड़ सकते हैं या धर्म छोड़ सकते हैं, इसलिए उनके साथ सोने को पूरी तरह से वर्जित किया गया है। शेष अंश पूर्वोक्त रीति से ही समझना चाहिए। यहाँ मूलाय-प्रतिकर्षनार्ह आदि भिक्षुओं को पारिवासिकों के लिए प्रकृतस्थ के स्थान पर स्थित समझना चाहिए।

පාරිවාසිකචතුත්ථො චෙ, භික්ඛවෙ, පරිවාසන්ති එත්ථ පාරිවාසිකං චතුත්ථං කත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවාසදානාදීනි කාතුං න වට්ටති. එතෙස්වෙවායං ගණපූරකො [Pg.14] න හොති, සෙසසඞ්ඝකම්මෙසු හොති. ගණෙ පන අප්පහොන්තෙ වත්තං නික්ඛිපාපෙත්වා ගණපූරකො කාතබ්බොති.

'भिक्षुओं, यदि पारिवासिक चौथा हो और वे परिवास दें'—यहाँ पारिवासिक को चौथा सदस्य बनाकर दूसरे को परिवास-दान आदि देना उचित नहीं है। केवल इन्हीं (परिवास-दान आदि) कार्यों में वह गण-पूरक (कोरम पूरा करने वाला) नहीं होता, शेष संघ-कर्मों में वह गण-पूरक होता है। किन्तु यदि गण (भिक्षुओं की संख्या) कम हो, तो उसके व्रत को रखवाकर (निक्षेप कराकर) उसे गण-पूरक बनाना चाहिए।

83. ඉමං පන වත්තකථං සුත්වා විනයධරඋපාලිත්ථෙරස්ස රහොගතස්ස එවං පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘භගවතා බහු පාරිවාසිකවත්තං පඤ්ඤත්තං, කතිහි නු ඛො එත්ථ කාරණෙහි රත්තිච්ඡෙදො හොතී’’ති! සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං පුච්ඡි. භගවා චස්ස බ්‍යාකාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා උපාලි…පෙ… රත්තිච්ඡෙදා’’ති. තත්ථ සහවාසොති ය්වායං පකතත්තෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙතිආදිනා නයෙන වුත්තො එකතො වාසො. විප්පවාසොති එකකස්සෙව වාසො. අනාරොචනාති ආගන්තුකාදීනං අනාරොචනා. එතෙසු තීසු එකෙකෙන කාරණෙන රත්තිච්ඡෙදො හොති.

८३. इस वृत्तकथा को सुनकर, विनयधर उपालि थेर के मन में एकांत में रहने के दौरान यह विचार उत्पन्न हुआ - 'भगवान ने पारिवासिक (परिवास में रहने वाले) भिक्षुओं के लिए बहुत से कर्तव्यों का विधान किया है, यहाँ कितने कारणों से रात्रि-विच्छेद (रात का कटना) होता है?' उन्होंने भगवान के पास जाकर यह बात पूछी। भगवान ने उन्हें इसका उत्तर दिया। इसीलिए कहा गया है - 'तब आयुष्मान उपालि... पे... रात्रि-विच्छेद'। वहाँ 'सहवास' का अर्थ है वह एक साथ रहना जो प्रकृतत्त (शुद्ध) भिक्षु के साथ एक ही छत के नीचे रहने आदि की विधि से बताया गया है। 'विप्रवास' का अर्थ है अकेले ही रहना। 'अनालोचना' का अर्थ है आगंतुक आदि भिक्षुओं को सूचित न करना। इन तीन कारणों में से प्रत्येक से रात्रि-विच्छेद होता है।

84. න සක්කොන්තීති සඞ්ඝස්ස මහන්තතාය තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සබ්බෙසං ආරොචෙතුං අසක්කොන්තා සොධෙතුං න සක්කොන්ති. පරිවාසං නික්ඛිපාමි, වත්තං නික්ඛිපාමීති ඉමෙසු ද්වීසු පදෙසු එකෙනාපි නික්ඛිත්තොව හොති පරිවාසො; ද්වීහි සුනික්ඛිත්තොයෙව. සමාදානෙපි එසෙව නයො. එවං වත්තං සමාදියිත්වා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස මානත්තං ගණ්හතො පුන වත්තසමාදානකිච්චං නත්ථි, සමාදින්නවත්තොයෙව හෙස තස්මාස්ස ඡාරත්තං මානත්තං දාතබ්බං, චිණ්ණමානත්තො අබ්භෙතබ්බො. එවං අනාපත්තිකො හුත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතො තිස්සො සික්ඛා පූරෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතීති.

८४. 'अक्षम होने' का अर्थ है संघ की विशालता के कारण यहाँ-वहाँ जाकर सभी को सूचित करने में असमर्थ होने पर वे शुद्धिकरण नहीं कर पाते। 'मैं परिवास को छोड़ता हूँ' या 'मैं व्रत को छोड़ता हूँ' - इन दो पदों में से किसी एक के द्वारा भी परिवास छोड़ दिया जाता है; दोनों के द्वारा तो अच्छी तरह छोड़ दिया जाता है। समादान (ग्रहण करने) में भी यही विधि है। इस प्रकार व्रत को ग्रहण करके, परिवास पूरा कर चुके भिक्षु के लिए मानत्त ग्रहण करते समय पुनः व्रत-समादान की आवश्यकता नहीं है, क्योंकि वह पहले से ही व्रत-समाहित है। इसलिए उसे छह रातों का मानत्त दिया जाना चाहिए, और मानत्त पूरा करने वाले का अब्भान (पुनर्स्थापना) किया जाना चाहिए। इस प्रकार आपत्ति-रहित होकर और शुद्धि में प्रतिष्ठित होकर, वह तीन शिक्षाओं को पूर्ण कर दुःख का अंत करेगा।

පාරිවාසිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

पारिवासिक-वृत्तकथा समाप्त।

මූලායපටිකස්සනාරහවත්තකථා

मूलाय-पटिकस्सनार्ह-वृत्तकथा

86. මූලායපටිකස්සනාරහා භික්ඛූ සාදියන්ති පකතත්තානන්ති ඨපෙත්වා නවකතරං මූලායපටිකස්සනාරහං අවසෙසානං අන්තමසො පාරිවාසිකාදීනම්පි. ඉමෙසඤ්හි පාරිවාසිකමූලායපටිකස්සනාරහමානත්තාරහමානත්තාචාරිකබ්භානාරහානං පඤ්චන්නං ඨපෙත්වා අත්තනො අත්තනො නවකතරං, සෙසා සබ්බෙ පකතත්තා එව. කස්මා? මිථු යථාවුඩ්ඪං අභිවාදනාදීනං අනුඤ්ඤාතත්තා. තෙන වුත්තං – ‘‘අවසෙසානං අන්තමසො පාරිවාසිකාදීනම්පී’’ති. මූලායපටිකස්සනාරහාදිලක්ඛණං පන නෙසං පරතො [Pg.15] ආවිභවිස්සති. සෙසමෙත්ථ ඉතො පරෙසු ච මානත්තාරහාදිවත්තෙසු පාරිවාසිකවත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

८६. 'मूलाय-पटिकस्सनार्ह भिक्षु प्रकृतत्त भिक्षुओं का (अभिवादन आदि) स्वीकार करते हैं' - यहाँ अपने से कनिष्ठ मूलाय-पटिकस्सनार्ह भिक्षु को छोड़कर शेष सभी, यहाँ तक कि पारिवासिक आदि भी (प्रकृतत्त माने जाते हैं)। क्योंकि इन पाँचों - पारिवासिक, मूलाय-पटिकस्सनार्ह, मानत्तार्ह, मानत्त-चारिक और अब्भानार्ह - में से प्रत्येक के लिए अपने से कनिष्ठ को छोड़कर शेष सभी प्रकृतत्त ही हैं। क्यों? क्योंकि परस्पर ज्येष्ठता के अनुसार अभिवादन आदि की अनुमति दी गई है। इसीलिए कहा गया है - 'शेष, यहाँ तक कि पारिवासिक आदि भी'। इनका मूलाय-पटिकस्सनार्ह आदि का लक्षण आगे स्पष्ट होगा। यहाँ और इसके बाद के मानत्तार्ह आदि के कर्तव्यों में शेष विधि पारिवासिक-कर्तव्यों में बताई गई विधि के अनुसार ही समझनी चाहिए।

87. මූලායපටිකස්සනාරහචතුත්ථො චෙතිආදීසුපි යථෙව පාරිවාසිකො; එවං එතෙපි එතෙසු විනයකම්මෙසු ගණපූරකා න හොන්ති, සෙසසඞ්ඝකම්මෙසු හොන්ති.

८७. 'मूलाय-पटिकस्सनार्ह चौथा है' आदि वचनों में भी, जैसे पारिवासिक भिक्षु गण-पूरक नहीं होता, वैसे ही ये भी इन विनय-कर्मों में गण-पूरक नहीं होते, किंतु शेष संघ-कर्मों में गण-पूरक होते हैं।

මූලායපටිකස්සනාරහවත්තකථා නිට්ඨිතා.

मूलाय-पटिकस्सनार्ह-वृत्तकथा समाप्त।

මානත්තචාරිකවත්තකථා

मानत्त-चारिक-वृत्तकथा

90. මානත්තචාරිකස්ස වත්තෙසු ‘‘දෙවසිකං ආරොචෙතබ්බ’’න්ති විසෙසො.

९०. मानत्त-चारिक के कर्तव्यों में 'प्रतिदिन सूचित करना चाहिए' - यह विशेषता है।

92. රත්තිච්ඡෙදෙසු ඌනෙ ගණෙති එත්ථ ගණොති චත්තාරො වා අතිරෙකා වා; තස්මා සචෙපි තීහි භික්ඛූහි සද්ධිං වසති, රත්තිච්ඡෙදො හොතියෙව. මානත්තනික්ඛෙපසමාදානෙසු වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

९२. रात्रि-विच्छेद के प्रसंग में 'न्यून गण में' - यहाँ 'गण' का अर्थ चार या उससे अधिक भिक्षु हैं। इसलिए यदि वह तीन भिक्षुओं के साथ भी रहता है, तो रात्रि-विच्छेद होता ही है। मानत्त को छोड़ने और ग्रहण करने के विषय में निर्णय पहले बताए गए के समान ही है। शेष सभी जगह स्पष्ट ही है।

මානත්තචාරිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

मानत्त-चारिक-वृत्तकथा समाप्त।

පාරිවාසිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पारिवासिक-खन्धक की व्याख्या समाप्त।

3. සමුච්චයක්ඛන්ධකං

३. समुच्चय-खन्धक

සුක්කවිස්සට්ඨිකථා

शुक्क-विस्सट्ठि कथा

97. සමුච්චයක්ඛන්ධකෙ [Pg.16] – ඡාරත්තං මානත්තන්ති එත්ථ චතුබ්බිධං මානත්තං – අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං, පටිච්ඡන්නමානත්තං, පක්ඛමානත්තං, සමොධානමානත්තන්ති. තත්ථ අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම – යං අප්පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං අදත්වා කෙවලං ආපත්තිං ආපන්නභාවෙනෙව මානත්තාරහස්ස මානත්තං දිය්‍යති. පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම – යං පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස දිය්‍යති. පක්ඛමානත්තං නාම – යං පටිච්ඡන්නාය වා අප්පටිච්ඡන්නාය වා ආපත්තියා අද්ධමාසං භික්ඛුනීනං දිය්‍යති. සමොධානමානත්තං නාම – යං ඔධාය එකතො කත්වා දිය්‍යති. තෙසු ඉදං ‘‘අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්ත’’න්ති වචනතො ‘‘අප්පටිච්ඡන්නමානත්ත’’න්ති වෙදිතබ්බං. තං දෙන්තෙන සචෙ එකං ආපත්තිං ආපන්නො හොති, ඉධ වුත්තනයෙන දාතබ්බං. සචෙ ද්වෙ වා තිස්සො වා තතුත්තරිං වා ආපන්නො, යථෙව ‘‘එකං ආපත්ති’’න්ති වුත්තං; එවං ‘‘ද්වෙ ආපත්තියො, තිස්සො ආපත්තියො’’ති වත්තබ්බං. තතුත්තරි පන සචෙපි සතං වා සහස්සං වා හොති, ‘‘සම්බහුලා’’ති වත්තබ්බං. නානාවත්ථුකායොපි එකතො කත්වා දාතබ්බා, තාසං දානවිධිං පරිවාසදානෙ කථයිස්සාම.

९७. समुच्चय-खन्धक में - 'छह रातों का मानत्त' यहाँ मानत्त चार प्रकार का है - अप्पटिच्छन्न-मानत्त, पटिच्छन्न-मानत्त, पक्ख-मानत्त और समोधान-मानत्त। वहाँ 'अप्पटिच्छन्न-मानत्त' उसे कहते हैं जो बिना छिपाए गई आपत्ति के लिए परिवास दिए बिना, केवल आपत्ति होने के कारण मानत्तार्ह भिक्षु को दिया जाता है। 'पटिच्छन्न-मानत्त' उसे कहते हैं जो छिपाई गई आपत्ति के लिए परिवास पूरा कर चुके भिक्षु को दिया जाता है। 'पक्ख-मानत्त' उसे कहते हैं जो छिपाई गई या बिना छिपाई गई आपत्ति के लिए भिक्षुणियों को आधे महीने के लिए दिया जाता है। 'समोधान-मानत्त' उसे कहते हैं जो आपत्तियों को एक साथ जोड़कर दिया जाता है। इनमें से इसे 'अप्पटिच्छन्न के लिए छह रातों का मानत्त' इस वचन के कारण 'अप्पटिच्छन्न-मानत्त' समझना चाहिए। उसे देते समय यदि एक आपत्ति हुई हो, तो यहाँ बताई गई विधि से देना चाहिए। यदि दो, तीन या उससे अधिक आपत्तियाँ हुई हों, तो जैसे 'एक आपत्ति' कहा गया है, वैसे ही 'दो आपत्तियाँ, तीन आपत्तियाँ' कहना चाहिए। यदि उससे अधिक सौ या हजार भी हों, तो 'सम्बहुला' कहना चाहिए। विभिन्न प्रकार की आपत्तियों को भी एक साथ करके देना चाहिए, उनके देने की विधि हम परिवास-दान के प्रसंग में कहेंगे।

එවං ආපත්තිවසෙන කම්මවාචං කත්වා දින්නෙ මානත්තෙ ‘‘එවමෙතං ධාරයාමී’’ති කම්මවාචාපරියොසානෙ මාළකසීමායමෙව ‘‘මානත්තං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වුත්තනයෙන වත්තං සමාදාතබ්බං. වත්තං සමාදියිත්වා තත්ථෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙතබ්බං, ආරොචෙන්තෙන ච එවං ආරොචෙතබ්බං –

इस प्रकार आपत्ति के अनुसार कर्मवाच्य पढ़कर मानत्त दिए जाने पर, 'मैं इसे इस प्रकार धारण करता हूँ' - इस कर्मवाच्य की समाप्ति पर मालक-सीमा में ही 'मैं मानत्त ग्रहण करता हूँ, मैं व्रत ग्रहण करता हूँ' इस विधि से व्रत ग्रहण करना चाहिए। व्रत ग्रहण करके वहीं संघ को सूचित करना चाहिए, और सूचित करते समय इस प्रकार कहना चाहिए -

‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං අප්පටිච්ඡන්නං, සොහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්තං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා අප්පටිච්ඡන්නාය ඡාරත්තං මානත්තං අදාසි. සොහං මානත්තං චරාමි, වෙදයාමහං, භන්තෙ ‘වෙදයතී’ති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති.

'भन्ते! मुझे एक जानबूझकर वीर्य-स्खलन की बिना छिपाई गई आपत्ति हुई है। मैंने संघ से उस एक जानबूझकर वीर्य-स्खलन की बिना छिपाई गई आपत्ति के लिए छह रातों के मानत्त की याचना की। संघ ने मुझे उस एक जानबूझकर वीर्य-स्खलन की बिना छिपाई गई आपत्ति के लिए छह रातों का मानत्त दिया है। मैं वह मानत्त चर रहा हूँ। भन्ते! मैं सूचित करता हूँ, संघ मुझे सूचित करने वाला माने'।

ඉමඤ්ච පන අත්ථං ගහෙත්වා යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. ආරොචෙත්වා සචෙ නික්ඛිපිතුකාමො, වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ [Pg.17] නික්ඛිපිතබ්බං. මාළකතො භික්ඛූසු නික්ඛන්තෙසු එකස්සපි සන්තිකෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. මාළකතො නික්ඛමිත්වා සතිං පටිලභන්තෙන සහගච්ඡන්තස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි පක්කන්තො, අඤ්ඤස්ස යස්ස මාළකෙ නාරොචිතං, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. ආරොචෙන්තෙන පන අවසානෙ ‘‘වෙදයතීති මං ආයස්මා ධාරෙතූ’’ති වත්තබ්බං. ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති වත්තබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති.

और फिर इस अर्थ को ग्रहण करके किसी भी भाषा में सूचित करना उचित ही है। यदि सूचित करके (व्रत) छोड़ना चाहता है, तो पूर्वोक्त विधि से ही संघ के मध्य में छोड़ना चाहिए। यदि सीमा (मालक) से भिक्षुओं के निकल जाने पर एक भी भिक्षु के पास छोड़ना उचित है। सीमा से निकलकर स्मृति प्राप्त करने वाले (मानत्तचारी) को साथ जाने वाले भिक्षु के पास छोड़ना चाहिए। यदि वह भी चला गया हो, तो किसी अन्य भिक्षु को, जिसे सीमा में सूचित नहीं किया गया था, उसे सूचित करके छोड़ना चाहिए। सूचित करते समय अंत में 'आयुष्मान् मुझे जान लें' (वेदयतीति मं आयस्मा धारेतूति) ऐसा कहना चाहिए। दो को सूचित करते समय 'आयुष्मान् द्वय जान लें' (आयस्मन्ता धारेन्तूति), तीन को सूचित करते समय 'आयुष्मान् गण जान लें' (आयस्मन्तो धारेन्तूति) कहना चाहिए। छोड़ने के समय से ही वह सामान्य स्थिति (पकतत्त) में स्थित होता है।

සචෙ අප්පභික්ඛුකො විහාරො හොති, සභාගා භික්ඛූ වසන්ති, වත්තං අනික්ඛිපිත්වා අන්තොවිහාරෙයෙව රත්තියො ගණෙතබ්බා. අථ න සක්කා සොධෙතුං, වුත්තනයෙනෙව වත්තං නික්ඛිපිත්වා පච්චූසසමයෙ චතූහි පඤ්චහි වා භික්ඛූහි සද්ධිං පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපතො, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා මහාමග්ගතො ඔක්කම්ම ගුම්බෙන වා වතියා වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. අන්තොඅරුණෙයෙව වුත්තනයෙන වත්තං සමාදියිත්වා ආරොචෙතබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො කොචි භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන තං ඨානං ආගච්ඡති, සචෙ එස තං පස්සති, සද්දං වාස්ස සුණාති, ආරොචෙතබ්බං. අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදො ච.

यदि विहार में कम भिक्षु हों और वहाँ सभाग (समान आपत्ति वाले) भिक्षु रहते हों, तो व्रत को बिना छोड़े विहार के भीतर ही रातों की गणना करनी चाहिए। यदि (आपत्ति का) शोधन करना संभव न हो, तो पूर्वोक्त विधि से ही व्रत को छोड़कर, भोर के समय चार या पाँच भिक्षुओं के साथ, घेरे हुए विहार की सीमा से या बिना घेरे हुए विहार के घेरे जाने योग्य स्थान से दो पत्थर फेंकने की दूरी (द्वे लेड्डुपाते) पार करके, मुख्य मार्ग से हटकर झाड़ी या बाड़ से ढके हुए स्थान पर बैठना चाहिए। अरुणोदय के भीतर ही पूर्वोक्त विधि से व्रत ग्रहण कर सूचित करना चाहिए। यदि कोई अन्य भिक्षु किसी कार्यवश उस स्थान पर आता है, और यदि वह उसे देखता है या उसकी आवाज़ सुनता है, तो उसे सूचित करना चाहिए। सूचित न करने वाले का रात्रि-छेद और व्रत-भेद दोनों होता है।

අථ ද්වාදසහත්ථං උපචාරං ඔක්කමිත්වා අජානන්තස්සෙව ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදො හොති එව, වත්තභෙදො පන නත්ථි. ආරොචිතකාලතො පට්ඨාය ච එකං භික්ඛුං ඨපෙත්වා සෙසෙහි සති කරණීයෙ ගන්තුම්පි වට්ටති. අරුණෙ උට්ඨිතෙ තස්ස භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි කෙනචි කම්මෙන පුරෙඅරුණෙයෙව ගච්ඡති, අඤ්ඤං විහාරතො නික්ඛන්තං වා ආගන්තුකං වා යං පඨමං පස්සති, තස්ස සන්තිකෙ ආරොචෙත්වා වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. අයඤ්ච යස්මා ගණස්ස ආරොචෙත්වා භික්ඛූනඤ්ච අත්ථිභාවං සල්ලක්ඛෙත්වාව වසි, තෙනස්ස ඌනෙ ගණෙ චරණදොසො වා විප්පවාසො වා න හොති. සචෙ න කඤ්චි පස්සති, විහාරං ගන්ත්වා අත්තනා සද්ධිං ගතභික්ඛූසු එකස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘යං පඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං; අයං නික්ඛිත්තවත්තස්ස පරිහාරො’’ති ආහ.

अथवा यदि बारह हाथ के घेरे (उपचार) में प्रवेश कर अनजाने में ही चला जाता है, तो रात्रि-छेद तो होता ही है, परंतु व्रत-भेद नहीं होता। सूचित करने के समय से एक भिक्षु को छोड़कर शेष भिक्षुओं को कार्य होने पर जाना भी उचित है। अरुणोदय होने पर उस भिक्षु के पास व्रत छोड़ देना चाहिए। यदि वह भी किसी कार्यवश अरुणोदय से पहले ही चला जाता है, तो विहार से निकले हुए या आए हुए जिस किसी भिक्षु को पहले देखे, उसे सूचित कर व्रत छोड़ देना चाहिए। और चूंकि यह (मानत्तचारी) गण को सूचित कर और भिक्षुओं की उपस्थिति को ध्यान में रखकर रहा, इसलिए उसके कम गण में आचरण का दोष या विप्रवास (अलग रहना) नहीं होता। यदि किसी को नहीं देखता, तो विहार जाकर अपने साथ गए भिक्षुओं में से एक के पास छोड़ना चाहिए—ऐसा महासुमत स्थविर ने कहा है। परंतु महापदुम स्थविर ने कहा है—'जिसे पहले देखे, उसे सूचित कर छोड़ना चाहिए; यह व्रत छोड़ने वाले की सुरक्षा है'।

එවං ඡාරත්තං මානත්තං අඛණ්ඩං චරිත්වා යත්ථ සියා වීසතිගණො භික්ඛුසඞ්ඝො, තත්ථ සො භික්ඛු අබ්භෙතබ්බො. අබ්භෙන්තෙහි ච පඨමං අබ්භානාරහො [Pg.18] කාතබ්බො. අයඤ්හි නික්ඛිත්තවත්තත්තා පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතො, පකතත්තස්ස ච අබ්භානං කාතුං න වට්ටති, තස්මා වත්තං සමාදාපෙතබ්බො. වත්තෙ සමාදින්නෙ අබ්භානාරහො හොති. තෙනාපි වත්තං සමාදියිත්වා ආරොචෙත්වා අබ්භානං යාචිතබ්බං. අනික්ඛිත්තවත්තස්ස පුන වත්තසමාදානකිච්චං නත්ථි. සො හි ඡාරත්තාතික්කමෙනෙව අබ්භානාරහො හොති, තස්මා සො අබ්භෙතබ්බො. තත්‍ර ය්වායං ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, අබ්භෙතබ්බො’’ති පාළියංයෙව අබ්භානවිධි වුත්තො, අයඤ්ච එකාපත්තිවසෙන වුත්තො. සචෙ පන ද්වෙ තිස්සො සම්බහුලා වා එකවත්ථුකා වා නානාවත්ථුකා වා ආපත්තියො හොන්ති, තාසං වසෙන කම්මවාචා කාතබ්බා. එවං අප්පටිච්ඡන්නමානත්තං දාතබ්බං. පටිච්ඡන්නමානත්තං පන යස්මා පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවුත්ථපරිවාසස්ස දාතබ්බං හොති, තස්මා නං පරිවාසකථායංයෙව කථයිස්සාම.

इस प्रकार छह रातों तक मानत्त का अखंड पालन कर, जहाँ बीस भिक्षुओं का संघ हो, वहाँ उस भिक्षु का अब्भान (पुनर्स्थापना) करना चाहिए। अब्भान करने वालों को पहले उसे अब्भान के योग्य बनाना चाहिए। क्योंकि व्रत छोड़ देने के कारण वह सामान्य स्थिति (पकतत्त) में स्थित है, और सामान्य भिक्षु का अब्भान करना उचित नहीं है, इसलिए उसे व्रत ग्रहण करवाना चाहिए। व्रत ग्रहण करने पर वह अब्भान के योग्य होता है। उसे भी व्रत ग्रहण कर और सूचित कर अब्भान की याचना करनी चाहिए। जिसने व्रत नहीं छोड़ा है, उसके लिए पुनः व्रत ग्रहण करने का कार्य नहीं है। वह छह रातें बीतने पर ही अब्भान के योग्य हो जाता है, इसलिए उसका अब्भान करना चाहिए। वहाँ जो यह 'हे भिक्षुओं, इस प्रकार अब्भान करना चाहिए' पालि में ही अब्भान की विधि कही गई है, वह एक आपत्ति के संदर्भ में कही गई है। यदि दो, तीन या अनेक, एक ही वस्तु वाली या भिन्न वस्तुओं वाली आपत्तियाँ हों, तो उनके अनुसार कर्मवाच्य करना चाहिए। इस प्रकार अप्रतिच्छन्न (न छिपाई गई) मानत्त देना चाहिए। परंतु प्रतिच्छन्न मानत्त, चूंकि छिपाई गई आपत्ति के लिए परिवास पूर्ण कर चुके भिक्षु को दिया जाता है, इसलिए उसे हम परिवास-कथा में ही कहेंगे।

පරිවාසකථා

परिवास-कथा

102. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං දෙතූ’’තිආදිනා නයෙන පාළියං අනෙකෙහි ආකාරෙහි පරිවාසො ච මානත්තඤ්ච වුත්තං. තස්ස යස්මා ආගතාගතට්ඨානෙ විනිච්ඡයො වුච්චමානො පාළි විය අතිවිත්ථාරං ආපජ්ජති, න ච සක්කා හොති සුඛෙන පරිග්ගහෙතුං, තස්මා නං සමොධානෙත්වා ඉධෙව දස්සයිස්සාම.

१०२. 'तो हे भिक्षुओं, संघ उदायी भिक्षु को जानबूझकर शुक्र विसर्जन की एक दिन छिपाई गई एक आपत्ति के लिए एक दिन का परिवास दे'—इत्यादि विधि से पालि में अनेक प्रकार से परिवास और मानत्त कहे गए हैं। चूंकि जहाँ-जहाँ ये आए हैं, वहाँ इनका निर्णय कहने पर पालि की तरह बहुत विस्तार हो जाता है और उसे आसानी से समझना संभव नहीं होता, इसलिए उन्हें संकलित कर यहीं दिखाएंगे।

අයඤ්හි ඉධ අධිප්පෙතො පරිවාසො නාම – පටිච්ඡන්නපරිවාසො, සුද්ධන්තපරිවාසො, සමොධානපරිවාසොති තිවිධො හොති. තත්ථ පටිච්ඡන්නපරිවාසො තාව යථාපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා දාතබ්බො. කස්සචි හි එකාහපටිච්ඡන්නා ආපත්ති හොති යථා අයං උදායිත්ථෙරස්ස, කස්සචි ද්වීහාදිපටිච්ඡන්නා යථා පරතො ආගතා උදායිත්ථෙරස්සෙව, කස්සචි එකා ආපත්ති හොති යථා අයං, කස්සචි ද්වෙ තිස්සො තතුත්තරි වා යථා පරතො ආගතා, තස්මා පටිච්ඡන්නපරිවාසං දෙන්තෙන පඨමං තාව පටිච්ඡන්නභාවො ජානිතබ්බො.

यहाँ अभिप्रेत परिवास तीन प्रकार का होता है—प्रतिच्छन्न परिवास, शुद्धान्त परिवास और समोधान परिवास। उनमें से प्रतिच्छन्न परिवास तो जितनी छिपाई गई आपत्ति हो, उसके अनुसार देना चाहिए। किसी की एक दिन छिपाई गई आपत्ति होती है जैसे यह स्थविर उदायी की, किसी की दो आदि दिन छिपाई गई आपत्तियाँ होती हैं जैसे बाद में आई हुई स्थविर उदायी की ही, किसी की एक आपत्ति होती है जैसे यह, किसी की दो, तीन या उससे अधिक होती हैं जैसे बाद में आई हुई; इसलिए प्रतिच्छन्न परिवास देते समय सबसे पहले छिपे होने की अवस्था (प्रतिच्छन्न-भाव) को जानना चाहिए।

අයඤ්හි ආපත්ති නාම දසහාකාරෙහි පටිච්ඡන්නා හොති. තත්ථායං මාතිකා – ආපත්ති ච හොති ආපත්තිසඤ්ඤී ච, පකතත්තො ච හොති පකතත්තසඤ්ඤී [Pg.19] ච, අනන්තරායිකො ච හොති අනන්තරායිකසඤ්ඤී ච, පහු ච හොති පහුසඤ්ඤී ච, ඡාදෙතුකාමො ච හොති ඡාදෙති චාති.

यह आपत्ति दस प्रकार से छिपाई गई होती है। यहाँ यह मातृका (विषय-सूची) है—आपत्ति भी होती है और आपत्ति की संज्ञा (ज्ञान) भी होती है, सामान्य भिक्षु (पकतत्त) भी होता है और सामान्य भिक्षु की संज्ञा भी होती है, अंतराय (बाधा) रहित भी होता है और अंतराय रहित होने की संज्ञा भी होती है, समर्थ भी होता है और समर्थ होने की संज्ञा भी होती है, छिपाने की इच्छा भी होती है और छिपाता भी है।

තත්ථ ආපත්ති ච හොති ආපත්තිසඤ්ඤී චාති යං ආපන්නො, සා ආපත්තියෙව හොති. සොපි ච තත්ථ ආපත්තිසඤ්ඤීයෙව. ඉති ජානන්තො ඡාදෙති, ඡන්නාව හොති. අථ පනායං තත්ථ අනාපත්තිසඤ්ඤී, අච්ඡන්නා හොති, අනාපත්ති පන ආපත්තිසඤ්ඤායපි අනාපත්තිසඤ්ඤායපි ඡාදෙන්තෙනාපි අච්ඡාදිතාව හොති. ලහුකං වා ගරුකාති ගරුකං වා ලහුකාති ඡාදෙති, අලජ්ජිපක්ඛෙ තිට්ඨති, ආපත්ති පන අච්ඡන්නා හොති. ගරුකං ලහුකාති මඤ්ඤමානො දෙසෙති, නෙව දෙසිතා හොති, න ඡන්නා. ගරුකං ගරුකාති ඤත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. ගරුකලහුකභාවං න ජානාති, ආපත්තිං ඡාදෙමීති ඡාදෙති, ඡන්නාව හොති.

वहाँ 'आपत्ति भी है और आपत्ति की संज्ञा भी है' का अर्थ है कि जिस आपत्ति को वह प्राप्त हुआ है, वह वास्तव में आपत्ति ही है। और वह भिक्षु वहाँ आपत्ति की संज्ञा वाला ही है। ऐसा जानते हुए वह छिपाता है, तो वह 'प्रच्छन्न' (छिपाई हुई) ही होती है। यदि वह वहाँ 'अनापत्ति' की संज्ञा वाला है, तो वह 'अप्रच्छन्न' होती है। किन्तु अनापत्ति होने पर, चाहे आपत्ति की संज्ञा से या अनापत्ति की संज्ञा से छिपाने पर भी, वह 'अनाच्छादित' (नहीं छिपाई हुई) ही होती है। यदि वह लघु आपत्ति को गुरु के रूप में या गुरु आपत्ति को लघु के रूप में छिपाता है, तो वह अलज्जी (निर्लज्ज) के पक्ष में खड़ा होता है, किन्तु आपत्ति अप्रच्छन्न ही होती है। गुरु आपत्ति को लघु मानकर देशना (स्वीकार) करता है, तो वह न तो देशित होती है और न ही प्रच्छन्न। गुरु को गुरु जानकर छिपाता है, तो वह प्रच्छन्न होती है। गुरु-लघु भाव को नहीं जानता, 'मैं आपत्ति को छिपाता हूँ' ऐसा सोचकर छिपाता है, तो वह प्रच्छन्न ही होती है।

පකතත්තොති තිවිධං උක්ඛෙපනීයකම්මං අකතො – සො චෙ පකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. අථ ‘‘මය්හං සඞ්ඝෙන කම්මං කත’’න්ති අපකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නා හොති. අපකතත්තෙන පකතත්තසඤ්ඤිනා වා අපකතත්තසඤ්ඤිනා වා ඡාදිතාපි අච්ඡන්නාව හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

'प्रकृतस्थ' (पकतत्त) का अर्थ है—जिस पर तीन प्रकार के उत्क्षेपणीय कर्म नहीं किए गए हैं। यदि वह प्रकृतस्थ की संज्ञा वाला होकर छिपाता है, तो वह प्रच्छन्न होती है। यदि वह 'संघ ने मेरे ऊपर कर्म किया है'—ऐसी अप्रकृतस्थ की संज्ञा वाला होकर छिपाता है, तो वह अप्रच्छन्न होती है। अप्रकृतस्थ भिक्षु द्वारा प्रकृतस्थ की संज्ञा से या अप्रकृतस्थ की संज्ञा से छिपाने पर भी वह अप्रच्छन्न ही होती है। यह कहा भी गया है—

‘‘ආපජ්ජති ගරුකං සාවසෙසං,ඡාදෙති අනාදරියං පටිච්ච;

න භික්ඛුනී නො ච ඵුසෙය්‍ය වජ්ජං,පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 481);

"वह सावशेष गुरु आपत्ति (संघादिशेष) को प्राप्त होता है, अनादर के कारण उसे छिपाता है; वह भिक्षुणी नहीं है और न ही उसे (दुक्कट) दोष स्पर्श करना चाहिए; यह पहेली कुशल विद्वानों द्वारा विचार की गई है।"

අයඤ්හි පඤ්හො උක්ඛිත්තකෙන කථිතො.

क्योंकि यह प्रश्न एक उत्क्षिप्त (निलंबित) भिक्षु के संदर्भ में कहा गया है।

අනන්තරායිකොති යස්ස දසසු අන්තරායෙසු එකොපි නත්ථි, සො චෙ අනන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙපි සො භීරුකජාතිකතාය අන්ධකාරෙ අමනුස්සචණ්ඩමිගභයෙන අන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොති. යස්ස හි පබ්බතවිහාරෙ වසන්තස්ස කන්දරං වා නදිං වා අතික්කමිත්වා ආරොචෙතබ්බං හොති, අන්තරාමග්ගෙ ච චණ්ඩවාළඅමනුස්සාදිභයං අත්ථි, මග්ගෙ අජගරා නිපජ්ජන්ති, නදී පූරා හොති, එකස්මිං පන සතියෙව අන්තරායෙ අන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා [Pg.20] ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොති. අන්තරායිකස්ස පන අන්තරායිකසඤ්ඤාය වා අනන්තරායිකසඤ්ඤාය වා ඡාදයතො අච්ඡන්නාව හොති.

'अन्तराय-रहित' (अनन्तरायिक) वह है जिसके पास दस अन्तरायों (बाधाओं) में से एक भी नहीं है; यदि वह अन्तराय-रहित की संज्ञा वाला होकर छिपाता है, तो वह प्रच्छन्न होती है। यदि वह डरपोक स्वभाव के कारण अन्धकार में अमनुष्य या हिंसक पशुओं के भय से अन्तराय की संज्ञा वाला होकर छिपाता है, तो वह अप्रच्छन्न ही होती है। क्योंकि जो पर्वत-विहार में रहता है और उसे कन्दरा या नदी पार करके सूचित करना पड़ता है, और मार्ग में हिंसक पशुओं या अमनुष्यों आदि का भय है, मार्ग में अजगर पड़े रहते हैं, नदी जल से भरी है—ऐसे में एक भी अन्तराय होने पर यदि वह अन्तराय की संज्ञा वाला होकर छिपाता है, तो वह अप्रच्छन्न ही होती है। अन्तराय होने पर, अन्तराय की संज्ञा से या अनन्तराय की संज्ञा से छिपाने वाले के लिए वह अप्रच्छन्न ही होती है।

පහූති යො සක්කොති භික්ඛුනො සන්තිකං ගන්තුඤ්චෙව ආරොචෙතුඤ්ච; සො චෙ පහුසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචස්ස මුඛෙ අප්පමත්තකො ගණ්ඩො වා හොති, හනුකවාතො වා විජ්ඣති, දන්තො වා රුජ්ජති, භික්ඛා වා මන්දා ලද්ධා හොති, තාවතකෙන පන නෙව වත්තුං න සක්කොති න ගන්තුං; අපිච ඛො න සක්කොමීති සඤ්ඤී හොති, අයං පහු හුත්වා අප්පහුසඤ්ඤී නාම. ඉමිනා ඡාදිතාපි අච්ඡාදිතා. අප්පහුනා පන වත්තුං වා ගන්තුං වා අසමත්ථෙන පහුසඤ්ඤිනා වා අප්පහුසඤ්ඤිනා වා ඡාදිතා හොතු, අච්ඡාදිතාව.

'समर्थ' (पहु) वह है जो भिक्षु के पास जाने और सूचित करने में सक्षम है; यदि वह समर्थ की संज्ञा वाला होकर छिपाता है, तो वह प्रच्छन्न होती है। यदि उसके मुख में छोटा सा फोड़ा हो, या जबड़े में वायु का दर्द हो, या दाँत दुखता हो, या भिक्षा कम मिली हो, किन्तु इतने मात्र से वह बोलने या जाने में असमर्थ नहीं होता; फिर भी यदि वह 'मैं असमर्थ हूँ' ऐसी संज्ञा वाला होता है, तो वह समर्थ होते हुए भी 'असमर्थ-संज्ञा' वाला कहलाता है। इसके द्वारा छिपाने पर भी वह अप्रच्छन्न ही है। किन्तु जो वास्तव में असमर्थ है, बोलने या जाने में अक्षम है, उसके द्वारा समर्थ की संज्ञा से या असमर्थ की संज्ञा से छिपाया जाए, वह अप्रच्छन्न ही होती है।

ඡාදෙතුකාමො ච හොති ඡාදෙති චාති ඉදං උත්තානත්ථමෙව. සචෙ පන ඡාදෙස්සාමීති ධුරනික්ඛෙපං කත්වා පුරෙභත්තෙ වා පච්ඡාභත්තෙ වා පඨමයාමාදීසු වා ලජ්ජිධම්මං ඔක්කමිත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව ආරොචෙති, අයං ඡාදෙතුකාමො න ඡාදෙති නාම.

'छिपाने की इच्छा वाला है और छिपाता है'—यह स्पष्ट अर्थ वाला ही है। किन्तु यदि वह 'छिपाऊँगा' ऐसा निश्चय (धुरनिक्खेप) करके, भोजन से पूर्व या भोजन के पश्चात या प्रथम याम आदि में लज्जा-धर्म को प्राप्त होकर अरुणोदय (भोर) से पहले ही सूचित कर देता है, तो वह 'छिपाने की इच्छा वाला होते हुए भी नहीं छिपाता' कहलाता है।

යස්ස පන අභික්ඛුකෙ ඨානෙ වසන්තස්ස ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා සභාගස්ස භික්ඛුනො ආගමනං ආගමෙන්තස්ස සභාගසන්තිකං වා ගච්ඡන්තස්ස අද්ධමාසොපි මාසොපි අතික්කමති, අයං න ඡාදෙතුකාමො ඡාදෙති නාම, අයම්පි අච්ඡන්නාව හොති.

किन्तु जो भिक्षु-रहित स्थान में रहते हुए आपत्ति को प्राप्त होकर, समान आपत्ति वाले (सभाग) भिक्षु के आने की प्रतीक्षा करते हुए या सभाग भिक्षु के पास जाते हुए आधा महीना या एक महीना भी बिता देता है, वह 'छिपाने की इच्छा न रखते हुए भी छिपाता है' कहलाता है, यह भी अप्रच्छन्न ही होती है।

යො පන ආපන්නමත්තොව අග්ගිං අක්කන්තපුරිසො විය සහසා අපක්කමිත්වා සභාගට්ඨානං ගන්ත්වා ආවි කරොති, අයං න ඡාදෙතුකාමොව න ඡාදෙති නාම. සචෙ පන සභාගං දිස්වාපි ‘‘අයං මෙ උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා’’ති ලජ්ජාය නාරොචෙති, ඡන්නාව හොති ආපත්ති. උපජ්ඣායාදිභාවො හි ඉධ අප්පමාණං අවෙරිසභාගමත්තමෙව පමාණං, තස්මා අවෙරිසභාගස්ස සන්තිකෙ ආරොචෙතබ්බා.

जो आपत्ति प्राप्त होते ही, आग पर पैर रखने वाले पुरुष की तरह शीघ्रता से निकलकर सभाग भिक्षु के स्थान पर जाकर प्रकट कर देता है, वह 'छिपाने की इच्छा न रखने वाला और नहीं छिपाने वाला' कहलाता है। किन्तु यदि वह सभाग भिक्षु को देखकर भी 'यह मेरे उपाध्याय हैं या आचार्य हैं'—इस प्रकार लज्जा के कारण सूचित नहीं करता है, तो वह आपत्ति प्रच्छन्न ही होती है। क्योंकि यहाँ उपाध्याय आदि का होना प्रमाण नहीं है, केवल शत्रु-रहित सभाग होना ही प्रमाण है; इसलिए शत्रु-रहित सभाग भिक्षु के पास सूचित करना चाहिए।

යො පන විසභාගො හොති සුත්වා පකාසෙතුකාමො, එවරූපස්ස උපජ්ඣායස්සාපි සන්තිකෙ න ආරොචෙතබ්බා. තත්ථ පුරෙභත්තං වා ආපත්තිං ආපන්නො හොතු පච්ඡාභත්තං වා, දිවා වා රත්තිං වා යාව අරුණං න උග්ගච්ඡති තාව ආරොචෙතබ්බං. උද්ධස්තෙ අරුණෙ පටිච්ඡන්නා හොති, පටිච්ඡාදනපච්චයා ච දුක්කටං ආපජ්ජති. සභාගසඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නස්ස පන සන්තිකෙ ආවි [Pg.21] කාතුං න වට්ටති. සචෙ ආවි කරොති, ආපත්ති ආවිකතා හොති, දුක්කටා පන න මුච්චති, තස්මා සුද්ධස්ස සන්තිකෙ ආවිකාතබ්බා. ආවිකරොන්තො ච ‘‘තුය්හං සන්තිකෙ එකං ආපත්තිං ආවිකරොමී’’ති වා ‘‘ආචික්ඛාමී’’ති වා ‘‘ආරොචෙමී’’ති වා ‘‘මම එකං ආපත්තිං ආපන්නභාවං ජානාහී’’ති වා වදතු, ‘‘එකං ගරුකාපත්තිං ආවිකරොමී’’තිආදිනා වා නයෙන වදතු, සබ්බෙහිපි ආකාරෙහි අප්පටිච්ඡන්නාව හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. සචෙ පන ලහුකාපත්තිං ආවිකරොමීතිආදිනා නයෙන වදති, පටිච්ඡන්නා හොති, වත්ථුං ආරොචෙති, ආපත්තිං ආරොචෙති, උභයං ආරොචෙති, තිවිධෙනාපි ආරොචිතාව හොති. ඉති ඉමානි දස කාරණානි උපලක්ඛෙත්වා පටිච්ඡන්නපරිවාසං දෙන්තෙන පඨමමෙව පටිච්ඡන්නභාවො ජානිතබ්බො.

जो विसभाग (असमान या शत्रुतापूर्ण) है और सुनकर प्रकट करने की इच्छा रखने वाला है, ऐसे उपाध्याय के पास भी सूचित नहीं करना चाहिए। वहाँ चाहे भोजन से पूर्व आपत्ति प्राप्त हुई हो या भोजन के पश्चात, दिन में या रात में, जब तक अरुणोदय नहीं होता तब तक सूचित कर देना चाहिए। अरुणोदय होने पर वह प्रच्छन्न हो जाती है, और छिपाने के कारण दुक्कट आपत्ति प्राप्त होती है। समान संघादिशेष आपत्ति वाले भिक्षु के पास प्रकट करना उचित नहीं है। यदि प्रकट करता है, तो आपत्ति प्रकट तो हो जाती है, किन्तु वह दुक्कट से मुक्त नहीं होता; इसलिए शुद्ध भिक्षु के पास प्रकट करना चाहिए। प्रकट करते समय वह कहे—"मैं आपके पास एक आपत्ति प्रकट करता हूँ" या "बताता हूँ" या "सूचित करता हूँ" या "मेरी एक आपत्ति प्राप्ति की अवस्था को जानें" अथवा "एक गुरु आपत्ति प्रकट करता हूँ"—इस प्रकार कहे; सभी प्रकारों से वह अप्रच्छन्न ही होती है, ऐसा कुरुन्दी में कहा गया है। किन्तु यदि वह "लघु आपत्ति प्रकट करता हूँ" इस प्रकार कहता है, तो वह प्रच्छन्न होती है। वस्तु (घटना) को सूचित करता है, आपत्ति को सूचित करता है, या दोनों को सूचित करता है—इन तीनों प्रकारों से वह सूचित ही मानी जाती है। इस प्रकार इन दस कारणों को ध्यान में रखकर प्रच्छन्न-परिवास देने वाले को सबसे पहले प्रच्छन्न-भाव को जान लेना चाहिए।

තතො පටිච්ඡන්නදිවසෙ ච ආපත්තියො ච සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ එකාහපටිච්ඡන්නා හොති – ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහපටිච්ඡන්න’’න්ති එවං යාචාපෙත්වා ඉධ වුත්තනයෙනෙව කම්මවාචං වත්වා පරිවාසො දාතබ්බො. අථ ද්වීහතීහාදිපටිච්ඡන්නා හොති, ද්වීහපටිච්ඡන්නං තීහපටිච්ඡන්නං චතූහපටිච්ඡන්නං පඤ්චාහපටිච්ඡන්නං ඡාහපටිච්ඡන්නං සත්තාහපටිච්ඡන්නං අට්ඨාහපටිච්ඡන්නං නවාහපටිච්ඡන්නං දසාහපටිච්ඡන්නං එකාදසාහපටිච්ඡන්නං ද්වාදසාහපඅච්ඡන්නං තෙරසාහපටිච්ඡන්නං චුද්දසාහපටිච්ඡන්නන්ති එවං යාව චුද්දස දිවසානි දිවසවසෙන යොජනා කාතබ්බා. පඤ්චදස දිවසානි පටිච්ඡන්නාය පක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති වත්වා යොජනා කාතබ්බා. තතො යාව එකූනතිංසතිමො දිවසො, තාව අතිරෙකපක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති.

उसके बाद, छिपाने के दिनों और आपत्तियों को ध्यान में रखते हुए, यदि एक दिन के लिए छिपाया गया हो, तो इस प्रकार याचना करानी चाहिए— "भन्ते, मैंने जानबूझकर शुक्र-विसर्जन की एक आपत्ति की है, जिसे एक दिन तक छिपाया है।" यहाँ बताए गए तरीके से ही कर्मवाचा पढ़कर परिवास देना चाहिए। यदि दो, तीन आदि दिनों तक छिपाया गया हो, तो चौदह दिनों तक दिनों के अनुसार योजना (वाक्य रचना) करनी चाहिए, जैसे— 'दो दिन तक छिपाया', 'तीन दिन तक छिपाया' आदि। पंद्रह दिनों तक छिपाने पर 'पक्ष-प्रतिच्छन्न' (एक पक्ष तक छिपाया) कहकर योजना करनी चाहिए। उसके बाद उनतीसवें दिन तक 'अतिरेक-पक्ष-प्रतिच्छन्न' (एक पक्ष से अधिक छिपाया) कहना चाहिए।

තතො මාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකමාසපටිච්ඡන්නං ද්වෙමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකද්වෙමාසපටිච්ඡන්නං තෙමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකතෙමාසපටිච්ඡන්නං චතුමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකචතුමාසපටිච්ඡන්නං පඤ්චමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකපඤ්චමාසපටිච්ඡන්නං ඡමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඡමාසපටිච්ඡන්නං සත්තමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකසත්තමාසපටිච්ඡන්නං අට්ඨමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඅට්ඨමාසපටිච්ඡන්නං නවමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකනවමාසපටිච්ඡන්නං දසමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකදසමාසපටිච්ඡන්නං එකාදසමාසපටිච්ඡන්නං අතිරෙකඑකාදසමාසපටිච්ඡන්නන්ති එවං යොජනා කාතබ්බා. සංවච්ඡරෙ පරිපුණ්ණෙ එකසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති. තතො පරං අතිරෙකඑකසංවච්ඡර… ද්වෙසංවච්ඡර… අතිරෙකද්වෙසංවච්ඡර… තිසංවච්ඡර… අතිරකෙතිසංවච්ඡර… චතුසංවච්ඡර… අතිරෙකචතුසංවච්ඡර… පඤ්චසංවච්ඡර… අතිරෙකපඤ්චසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති [Pg.22] එවං යාව සට්ඨිසංවච්ඡර… අතිරෙකසට්ඨිසංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති වා තතො වා භිය්‍යොපි වත්වා යොජනා කාතබ්බා.

उसके बाद 'मास-प्रतिच्छन्न' (एक महीने तक छिपाया), 'अतिरेक-मास-प्रतिच्छन्न' (एक महीने से अधिक), 'दो महीने तक छिपाया', 'दो महीने से अधिक', 'तीन महीने तक छिपाया', 'तीन महीने से अधिक'... 'ग्यारह महीने से अधिक छिपाया'—इस प्रकार योजना करनी चाहिए। एक वर्ष पूर्ण होने पर 'एक-संवत्सर-प्रतिच्छन्न' (एक वर्ष तक छिपाया) कहना चाहिए। उसके बाद 'अतिरेक-एक-संवत्सर', 'दो संवत्सर', 'अतिरेक-दो-संवत्सर'... 'पाँच संवत्सर', 'अतिरेक-पाँच-संवत्सर'—इस प्रकार साठ वर्ष तक, 'अतिरेक-साठ-संवत्सर-प्रतिच्छन्न' या उससे भी अधिक होने पर वैसा कहकर योजना करनी चाहिए।

සචෙ පන ද්වෙ තිස්සො තතුත්තරි වා ආපත්තියො හොන්ති, යථා ඉධ එකං ආපත්තින්ති වුත්තං; එවං ද්වෙ ආපත්තියො තිස්සො ආපත්තියොති වත්තබ්බං. තතො පරං පන සතං වා හොතු සහස්සං වා, සම්බහුලාති වත්තුං වට්ටති. නානාවත්ථුකාසුපි ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං – එකං සුක්කවිස්සට්ඨිං, එකං කායසංසග්ගං, එකං දුට්ඨුල්ලවාචං, එකං අත්තකාමං, එකං සඤ්චරිත්තං, එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං ගණනවසෙන වා ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං නානාවත්ථුකායො එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං වත්ථුකිත්තනවසෙන වා, ‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං නාමමත්තවසෙන වා යොජනා කාතබ්බා.

यदि दो, तीन या उससे अधिक आपत्तियाँ हों, तो जैसे यहाँ 'एक आपत्ति' कहा गया है, वैसे ही 'दो आपत्तियाँ', 'तीन आपत्तियाँ' कहना चाहिए। उससे अधिक होने पर, चाहे सौ हों या हज़ार, 'सम्बहुला' (अनेक) कहना उचित है। विभिन्न वस्तुओं (आधारों) वाली आपत्तियों में भी— "भन्ते, मैंने अनेक संघादिशेष आपत्तियाँ की हैं—एक शुक्र-विसर्जन, एक काय-संसर्ग, एक दुट्ठुल्ल-वाचा, एक आत्म-काम, एक संचरित्त, जो एक दिन तक छिपाई गई हैं"—इस प्रकार संख्या के अनुसार, या "भन्ते, मैंने विभिन्न वस्तुओं वाली अनेक संघादिशेष आपत्तियाँ की हैं जो एक दिन तक छिपाई गई हैं"—इस प्रकार वस्तु-कीर्तन (आधारों के उल्लेख) के अनुसार, या "भन्ते, मैंने अनेक संघादिशेष आपत्तियाँ की हैं जो एक दिन तक छिपाई गई हैं"—इस प्रकार केवल नाम के अनुसार योजना करनी चाहिए।

තත්ථ නාමං දුවිධං – සජාතිසාධාරණඤ්ච සබ්බසාධාරණඤ්ච. තත්ථ සඞ්ඝාදිසෙසොති සජාතිසාධාරණං, ආපත්තීති සබ්බසාධාරණං; තස්මා ‘‘සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං සබ්බසාධාරණනාමවසෙනපි වත්තුං වට්ටති. ඉදඤ්හි සබ්බම්පි පරිවාසාදිකං විනයකම්මං වත්ථුවසෙන ගොත්තවසෙන නාමවසෙන ආපත්තිවසෙන ච කාතුං වට්ටතියෙව.

वहाँ 'नाम' दो प्रकार का है—सजाति-साधारण और सर्व-साधारण। उनमें 'संघादिशेष' सजाति-साधारण नाम है और 'आपत्ति' सर्व-साधारण नाम है; इसलिए "मैंने अनेक आपत्तियाँ की हैं जो एक दिन तक छिपाई गई हैं"—इस प्रकार सर्व-साधारण नाम के द्वारा कहना भी उचित है। क्योंकि यह सारा परिवास आदि विनय-कर्म वस्तु के अनुसार, गोत्र के अनुसार, नाम के अनुसार और आपत्ति के अनुसार करना उचित ही है।

තත්ථ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨී’’ති වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච. ‘‘කායසංසග්ගො’’ති වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච, තත්ථ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨිං කායසංසග්ග’’න්තිආදිනා වචනෙනාපි ‘‘නානාවත්ථුකායො’’ති වචනෙනාපි වත්ථු චෙව ගොත්තඤ්ච ගහිතං හොති. ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වචනෙනාපි ‘‘ආපත්තියො’’ති වචනෙනාපි නාමඤ්චෙව ආපත්ති ච ගහිතා හොති. ඉධ පන එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි’’න්ති නාමම්පි වත්ථුගොත්තානිපි ගහිතානෙව. යථා ච ඉධ ‘‘අයං උදායි භික්ඛූ’’ති වුත්තං; එවං යො යො ආපන්නො හොති, තස්ස තස්ස නාමං ගහෙත්වා ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො භික්ඛූ’’ති කම්මවාචා කාතබ්බා.

वहाँ 'शुक्र-विसर्जन' वस्तु भी है और गोत्र भी। 'संघादिशेष' नाम भी है और आपत्ति भी। 'काय-संसर्ग' वस्तु भी है और गोत्र भी। 'संघादिशेष' नाम भी है और आपत्ति भी। वहाँ 'शुक्र-विसर्जन, काय-संसर्ग' आदि शब्दों से और 'विभिन्न वस्तुओं वाली' (नानावत्थुकायो) शब्द से भी वस्तु और गोत्र दोनों ग्रहण किए जाते हैं। 'संघादिशेष' शब्द से और 'आपत्तियाँ' शब्द से नाम और आपत्ति दोनों ग्रहण किए जाते हैं। यहाँ "एक आपत्ति की, जानबूझकर शुक्र-विसर्जन किया"—इसमें नाम भी और वस्तु-गोत्र भी ग्रहण किए गए हैं। और जैसे यहाँ "यह उदायी भिक्षु" कहा गया है; वैसे ही जो-जो भिक्षु आपत्तिग्रस्त हो, उसका नाम लेकर "यह अमुक नाम वाला भिक्षु" इस प्रकार कर्मवाचा करनी चाहिए।

කම්මවාචාපරියොසානෙ ච තෙන භික්ඛුනා මාළකසීමායමෙව ‘‘පරිවාසං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වුත්තනයෙනෙව වත්තං සමාදාතබ්බං[Pg.23]. සමාදියිත්වා තත්ථෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙතබ්බං, ආරොචෙන්තෙන ච එවං ආරොචෙතබ්බං –

कर्मवाचा की समाप्ति पर उस भिक्षु को मालक-सीमा (सीमा मण्डप) में ही "मैं परिवास ग्रहण करता हूँ, मैं व्रत ग्रहण करता हूँ"—इस बताए गए तरीके से व्रत ग्रहण करना चाहिए। ग्रहण करके वहीं संघ को सूचित करना चाहिए, और सूचित करते समय इस प्रकार कहना चाहिए—

‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහපටිච්ඡන්නං, සොහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං අදාසි, සොහං පරිවසාමි – ‘වෙදයාමහං, භන්තෙ, වෙදයතී’ති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති.

"भन्ते, मैंने जानबूझकर शुक्र-विसर्जन की एक आपत्ति की है जिसे एक दिन तक छिपाया है। मैंने संघ से उस एक जानबूझकर की गई और एक दिन तक छिपाई गई शुक्र-विसर्जन की आपत्ति के लिए एक दिन का परिवास माँगा था। संघ ने मुझे उस एक जानबूझकर की गई और एक दिन तक छिपाई गई शुक्र-विसर्जन की आपत्ति के लिए एक दिन का परिवास दिया है। मैं वह परिवास कर रहा हूँ— 'भन्ते, मैं सूचित करता हूँ कि मैं (परिवास) कर रहा हूँ', संघ मुझे इस रूप में धारण (स्मरण) करे।"

ඉමඤ්ච පනත්ථං ගහෙත්වා යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. ආරොචෙත්වා සචෙ නික්ඛිපිතුකාමො, වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ නික්ඛිපිතබ්බං. මාළකතො භික්ඛූසු නික්ඛන්තෙසු එකස්සාපි සන්තිකෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. මාළකතො නික්ඛමිත්වා සතිං පටිලභන්තෙන සහගච්ඡන්තස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සොපි පක්කන්තො, අඤ්ඤස්ස යස්ස මාළකෙ නාරොචිතං, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. ආරොචෙන්තෙන ච අවසානෙ ‘‘වෙදයතීති මං ආයස්මා ධාරෙතූ’’ති වත්තබ්බං. ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති වත්තබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති.

इस अर्थ को ग्रहण करके किसी भी भाषा में सूचित करना उचित ही है। सूचित करने के बाद यदि (व्रत को) छोड़ना चाहता है, तो बताए गए तरीके से संघ के बीच में छोड़ना चाहिए। मालक (सीमा) से भिक्षुओं के निकल जाने पर किसी एक के पास भी छोड़ना उचित है। मालक से निकलकर स्मृति प्राप्त होने पर साथ जाने वाले के पास छोड़ना चाहिए। यदि वह भी चला गया हो, तो किसी अन्य को जिसे मालक में सूचित नहीं किया गया था, उसे सूचित करके छोड़ना चाहिए। सूचित करते समय अंत में कहना चाहिए— 'आयुष्मान् मुझे सूचित किया हुआ धारण करें (जानें)'। दो को सूचित करते समय 'आयुष्मान् (द्विवचन) धारण करें', तीन को सूचित करते समय 'आयुष्मान् (बहुवचन) धारण करें' कहना चाहिए। छोड़ने के समय से वह सामान्य स्थिति (प्रकृतत्व) में स्थित हो जाता है।

සචෙ අප්පභික්ඛුකො විහාරො හොති, සභාගා භික්ඛූ වසන්ති, වත්තං අනික්ඛිපිත්වා විහාරෙයෙව රත්තිපරිග්ගහො කාතබ්බො. අථ න සක්කා සොධෙතුං, වුත්තනයෙනෙව වත්තං නික්ඛිපිත්වා පච්චූසසමයෙ එකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං මානත්තවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව උපචාරසීමං අතික්කමිත්වා මහාමග්ගා ඔක්කම්ම පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව වුත්තනයෙනෙව වත්තං සමාදියිත්වා තස්ස භික්ඛුනො පරිවාසො ආරොචෙතබ්බො. ආරොචෙන්තෙන සචෙ නවකතරො හොති, ‘‘ආවුසො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ වුඩ්ඪතරො, ‘‘භන්තෙ’’ති වත්තබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො කොචි භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන තං ඨානං ආගච්ඡති, සචෙ එස තං පස්සති, සද්දං වාස්ස සුණාති, ආරොචෙතබ්බං; අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදො ච. අථ ද්වාදසහත්ථං උපචාරං ඔක්කමිත්වා අජානන්තස්සෙව ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදොයෙව හොති, වත්තභෙදො පන නත්ථි.

यदि विहार में कम भिक्षु हों और वे सभागी (समान आपत्ति वाले) भिक्षु हों, तो व्रत को छोड़े बिना विहार में ही रात्रियों की गणना करनी चाहिए। यदि (वहाँ) शुद्ध करना संभव न हो, तो बताए गए तरीके से ही व्रत को छोड़कर, भोर के समय एक भिक्षु के साथ, मानत्त-वर्णना में बताए गए तरीके से उपचार-सीमा को पार कर, महामार्ग से हटकर किसी छिपे हुए स्थान पर बैठकर, अरुणोदय से पहले ही बताए गए तरीके से व्रत को ग्रहण कर उस भिक्षु को परिवास सूचित करना चाहिए। सूचित करते समय यदि वह (सूचित करने वाला) कनिष्ठ हो, तो 'आवुस' कहना चाहिए। यदि वरिष्ठ हो, तो 'भन्ते' कहना चाहिए। यदि कोई अन्य भिक्षु किसी कार्यवश उस स्थान पर आता है, और यदि वह उसे देखता है या उसकी आवाज सुनता है, तो उसे सूचित करना चाहिए; सूचित न करने वाले का रात्रि-च्छेद और व्रत-भेद दोनों होते हैं। यदि वह बारह हाथ के उपचार को छोड़कर अनजाने में ही चला जाता है, तो केवल रात्रि-च्छेद होता है, किंतु व्रत-भेद नहीं होता।

උග්ගතෙ [Pg.24] අරුණෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සො භික්ඛු කෙනචිදෙව කරණීයෙන පක්කන්තො හොති, යං අඤ්ඤං සබ්බපඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ පන කඤ්චි න පස්සති, විහාරං ගන්ත්වා අත්තනා සද්ධිං ගතභික්ඛුස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘යං පඨමං පස්සති, තස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං, අයං නික්ඛිත්තවත්තස්ස පරිහාරො’’ති ආහ.

अरुणोदय होने पर व्रत को छोड़ देना चाहिए। यदि वह भिक्षु किसी कार्यवश चला गया हो, तो जिसे भी सबसे पहले देखे, उसे सूचित करके (व्रत) छोड़ना चाहिए। यदि किसी को नहीं देखता है, तो विहार जाकर अपने साथ गए भिक्षु के पास छोड़ना चाहिए—ऐसा महासुम थेर ने कहा है। महापदुम थेर ने कहा है— 'जिसे पहले देखे उसे सूचित करके छोड़ना चाहिए, यह छोड़े हुए व्रत वाले का परिहार (नियम) है।'

එවං යත්තකානි දිවසානි ආපත්ති පටිච්ඡන්නා හොති, තත්තකානි තතො අධිකතරානි වා කුක්කුච්චවිනොදනත්ථාය පරිවසිත්වා සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා වත්තං සමාදියිත්වා මානත්තං යාචිතබ්බං. අයඤ්හි වත්තෙ සමාදින්නෙ එව මානත්තාරහො හොති නික්ඛිත්තවත්තෙන පරිවුත්ථත්තා. අනික්ඛිත්තවත්තස්ස පන පුන සමාදානකිච්චං නත්ථි, සො හි පටිච්ඡන්නදිවසාතික්කමෙනෙව මානත්තාරහො හොති, තස්මා තස්ස මානත්තං දාතබ්බමෙව. ඉදං පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම. තං දෙන්තෙන සචෙ එකාපත්ති හොති, පාළියං වුත්තනයෙනෙව දාතබ්බං. අථ ද්වෙ වා තිස්සො වා ‘‘සොහං පරිවුත්ථපරිවාසො සඞ්ඝං ද්වින්නං ආපත්තීනං තිස්සන්නං ආපත්තීනං එකාහපටිච්ඡන්නානං ඡාරත්තං මානත්තං යාචාමී’’ති පරිවාසෙ වුත්තනයෙනෙව ආපත්තියො ච දිවසෙ ච සල්ලක්ඛෙත්වා යොජනා කාතබ්බා.

इस प्रकार जितने दिनों तक आपत्ति छिपाई गई हो, उतने दिनों तक या उससे अधिक दिनों तक कौकृत्य (पछतावे) को दूर करने के लिए परिवास करके, संघ के पास जाकर, व्रत ग्रहण कर मानत्त की याचना करनी चाहिए। क्योंकि यह (भिक्षु) व्रत ग्रहण करने पर ही मानत्त के योग्य होता है, क्योंकि उसने छोड़े हुए व्रत के साथ परिवास पूरा किया है। किंतु जिसने व्रत नहीं छोड़ा था, उसके लिए पुनः ग्रहण करने का कार्य नहीं है, क्योंकि वह छिपे हुए दिनों के बीतने मात्र से ही मानत्त के योग्य हो जाता है, इसलिए उसे मानत्त देना ही चाहिए। इसे 'प्रतिच्छन्न-मानत्त' (छिपाई गई आपत्ति का मानत्त) कहते हैं। उसे देते समय यदि एक आपत्ति हो, तो पालि में बताए गए तरीके से ही देना चाहिए। यदि दो या तीन हों, तो 'मैं परिवास पूरा कर चुका संघ से दो आपत्तियों के लिए, तीन आपत्तियों के लिए, जो एक दिन छिपाई गई थीं, छह रात के मानत्त की याचना करता हूँ'—इस प्रकार परिवास में बताए गए तरीके से ही आपत्तियों और दिनों को ध्यान में रखकर योजना (वाक्य प्रयोग) करनी चाहिए।

අප්පටිච්ඡන්නාපත්තිං පටිච්ඡන්නාපත්තියා සමොධානෙත්වාපි දාතුං වට්ටති. කථං? පටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං වසිත්වා –

बिना छिपाई गई आपत्ति को छिपाई गई आपत्ति के साथ मिलाकर (समवधान करके) देना भी उचित है। कैसे? छिपाई गई आपत्ति के लिए एक दिन का परिवास करके—

‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං එකාහපටිච්ඡන්නං, සොහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං අදාසි, සොහං පරිවුත්ථපරිවාසො. අහං, භන්තෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිං අප්පටිච්ඡන්නං. සොහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං තාසං ආපත්තීනං සඤ්චෙතනිකානං සුක්කවිස්සට්ඨීනං පටිච්ඡන්නාය ච අප්පටිච්ඡන්නාය ච ඡාරත්තං මානත්තං යාචාමී’’ති.

'भन्ते, मुझे एक आपत्ति हुई—जानबूझकर शुक्र विसर्जन की, जो एक दिन छिपाई गई थी। मैंने संघ से उस एक जानबूझकर की गई शुक्र विसर्जन की आपत्ति के लिए, जो एक दिन छिपाई गई थी, एक दिन के परिवास की याचना की। संघ ने मुझे उस एक जानबूझकर की गई शुक्र विसर्जन की आपत्ति के लिए, जो एक दिन छिपाई गई थी, एक दिन का परिवास दिया। मैं परिवास पूरा कर चुका हूँ। भन्ते, मुझे एक (अन्य) आपत्ति हुई—जानबूझकर शुक्र विसर्जन की, जो छिपाई नहीं गई थी। भन्ते, मैं संघ से उन जानबूझकर की गई शुक्र विसर्जन की आपत्तियों के लिए, जो छिपाई गई और नहीं छिपाई गई हैं, छह रात के मानत्त की याचना करता हूँ।'

අථස්ස තදනුරූපං කම්මවාචං කත්වා මානත්තං දාතබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නා ද්වෙ, අප්පටිච්ඡන්නා එකා ‘‘පටිච්ඡන්නානඤ්ච අප්පටිච්ඡන්නාය චා’’ති වත්තබ්බං. අථ පටිච්ඡන්නා [Pg.25] එකා, අප්පටිච්ඡන්නා ද්වෙ, ‘‘පටිච්ඡන්නාය ච අප්පටිච්ඡන්නානඤ්චා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නාපි ද්වෙ, අප්පටිච්ඡන්නාපි ද්වෙ, ‘‘පටිච්ඡන්නානඤ්ච අප්පටිච්ඡන්නානඤ්චා’’ති වත්තබ්බං. සබ්බත්ථ අනුරූපං කම්මවාචං කත්වා මානත්තං දාතබ්බං. චිණ්ණමානත්තස්ස ච තදනුරූපමෙව කම්මවාචං කත්වා අබ්භානං කාතබ්බං. ඉධ පන එකාපත්තිවසෙන වුත්තං. ඉති යං පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසාවසානෙ මානත්තං දිය්‍යති, ඉදං පටිච්ඡන්නමානත්තං නාම. එවමෙත්ථ එකෙනෙව යොජනාමුඛෙන පටිච්ඡන්නපරිවාසො ච පටිච්ඡන්නමානත්තඤ්ච වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පක්ඛමානත්තං සමොධානමානත්තඤ්ච අවසෙසපරිවාසකථාවසානෙ කථයිස්සාම.

तब उसके लिए उसके अनुरूप कर्मवाच्य (विज्ञप्ति) करके मानत्त देना चाहिए। यदि छिपाई गई दो हों और न छिपाई गई एक हो, तो 'छिपाई गई आपत्तियों और न छिपाई गई आपत्ति के लिए' कहना चाहिए। यदि छिपाई गई एक हो और न छिपाई गई दो हों, तो 'छिपाई गई आपत्ति और न छिपाई गई आपत्तियों के लिए' कहना चाहिए। यदि छिपाई गई भी दो हों और न छिपाई गई भी दो हों, तो 'छिपाई गई आपत्तियों और न छिपाई गई आपत्तियों के लिए' कहना चाहिए। सभी स्थितियों में अनुरूप कर्मवाच्य करके मानत्त देना चाहिए। मानत्त पूर्ण कर चुके भिक्षु के लिए उसके अनुरूप ही कर्मवाच्य करके अब्भान (पुनर्वास) करना चाहिए। यहाँ तो एक आपत्ति के वश से कहा गया है। इस प्रकार छिपाई गई आपत्ति के लिए परिवास की समाप्ति पर जो मानत्त दिया जाता है, उसे 'प्रतिच्छन्न-मानत्त' कहते हैं। इस प्रकार यहाँ एक ही योजना-विधि से प्रतिच्छन्न-परिवास और प्रतिच्छन्न-मानत्त कहे गए हैं, ऐसा समझना चाहिए। पक्ष-मानत्त और समवधान-मानत्त के बारे में शेष परिवास-कथा के अंत में कहेंगे।

සුද්ධන්තපරිවාසො සමොධානපරිවාසොති හි ද්වෙ පරිවාසා අවසෙසා. තත්ථ ‘‘සුද්ධන්තපරිවාසො’’ නාම පරතො අධම්මිකමානත්තචාරාවසානෙ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපන්නො හොති, ආපත්තිපරියන්තං න ජානාති, රත්තිපරියන්තං න ජානාතී’’ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං අනුඤ්ඤාතපරිවාසො. සො දුවිධො – චූළසුද්ධන්තො, මහාසුද්ධන්තොති. දුවිධොපි චෙස රත්තිපරිච්ඡෙදං සකලං වා එකච්චං වා අජානන්තස්ස ච අස්සරන්තස්ස ච තත්ථ වෙමතිකස්ස ච දාතබ්බො. ආපත්තිපරියන්තං පන එත්තකා අහං ආපත්තියො ආපන්නොති ජානාතු වා මා වා, අකාරණමෙතං.

शुद्धान्तपरिवास और समोधानपरिवास - ये दो परिवास शेष हैं। उनमें 'शुद्धान्तपरिवास' वह परिवास है जो आगे चलकर अधार्मिक मानत्त के आचरण की समाप्ति पर "उस समय एक भिक्षु बहुत सी संघादिशेष आपत्तियों को प्राप्त हुआ, वह आपत्तियों की सीमा को नहीं जानता था, रात्रियों की सीमा को नहीं जानता था" - इस प्रकरण (वस्तु) के कारण अनुमत किया गया है। वह दो प्रकार का है - चूलशुद्धान्त और महाशुद्धान्त। यह दोनों प्रकार का परिवास उस भिक्षु को दिया जाना चाहिए जो रात्रियों की अवधि (परिच्छेद) को पूरी तरह से या आंशिक रूप से नहीं जानता, या याद नहीं रख पाता, या उस विषय में संशययुक्त (वेमतिक) है। लेकिन आपत्तियों की सीमा के बारे में कि "मैं इतनी आपत्तियों को प्राप्त हुआ हूँ", वह जाने या न जाने, यह (परिवास देने के लिए) कारण नहीं है।

තත්ථ යො උපසම්පදතො පට්ඨාය අනුලොමක්කමෙන වා ආරොචිතදිවසතො පට්ඨාය පටිලොමක්කමෙන වා ‘‘අසුකඤ්ච අසුකඤ්ච දිවසං වා පක්ඛං වා මාසං වා සංවච්ඡරං වා තව සුද්ධභාවං ජානාසී’’ති පුච්ඡියමානො ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානාමි, එත්තකං නාම කාලං අහං සුද්ධො’’ති වදති, තස්ස දින්නො සුද්ධන්තපරිවාසො ‘‘චූළසුද්ධන්තො’’ති වුච්චති.

उनमें से, जो भिक्षु उपसम्पदा के समय से अनुलोम क्रम से, या आपत्ति बताने के दिन से प्रतिलोम क्रम से, विनयधर द्वारा यह पूछे जाने पर कि "क्या तुम अमुक-अमुक दिन, पक्ष, मास या वर्ष तक अपनी शुद्धता (शुद्धभाव) को जानते हो?", यह कहता है कि "हाँ भन्ते, मैं जानता हूँ, मैं इतने समय तक शुद्ध हूँ", उसे दिया गया शुद्धान्तपरिवास 'चूलशुद्धान्त' कहलाता है।

තං ගහෙත්වා පරිවසන්තෙන යත්තකං කාලං අත්තනො සුද්ධිං ජානාති, තත්තකං අපනෙත්වා අවසෙසං මාසං වා ද්වෙමාසං වා පරිවසිතබ්බං. සචෙ මාසමත්තං අසුද්ධොම්හීති සල්ලක්ඛෙත්වා අග්ගහෙසි පරිවසන්තො ච පුන අඤ්ඤං මාසං සරති, තම්පි මාසං පරිවසිතබ්බමෙව. පුන පරිවාසදානකිච්චං නත්ථි. අථ ද්වෙමාසං අසුද්ධොම්හීති සල්ලක්ඛෙත්වා අග්ගහෙසි, පරිවසන්තො ච මාසමත්තමෙවාහං අසුද්ධොම්හීති සන්නිට්ඨානං කරොති, මාසමෙව පරිවසිතබ්බං. පුන [Pg.26] පරිවාසදානකිච්චං නත්ථි. අයඤ්හි සුද්ධන්තපරිවාසො නාම උද්ධම්පි ආරොහති, හෙට්ඨාපි ඔරොහති, ඉදමස්ස ලක්ඛණං. අඤ්ඤස්මිං පන ආපත්තිවුට්ඨානෙ ඉදං ලක්ඛණං – යො අප්පටිච්ඡන්නං ආපත්තිං පටිච්ඡන්නාති විනයකම්මං කරොති, තස්ස ආපත්ති වුට්ඨාති. යො පටිච්ඡන්නං අප්පටිච්ඡන්නාති විනයකම්මං කරොති, තස්ස න වුට්ඨාති. අචිරපටිච්ඡන්නං චිරපටිච්ඡන්නාති කරොන්තස්සාපි වුට්ඨාති. චිරපටිච්ඡන්නං අචිරපටිච්ඡන්නාති කරොන්තස්ස න වුට්ඨාති. එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා සම්බහුලාති කරොන්තස්සාපි වුට්ඨාති, එකං විනා සම්බහුලානං අභාවතො. සම්බහුලා පන ආපජ්ජිත්වා එකං ආපජ්ජින්ති කරොන්තස්ස න වුට්ඨාති.

उसे (चूलशुद्धान्त को) लेकर परिवास करते हुए भिक्षु को जितने समय तक अपनी शुद्धि का ज्ञान है, उतने समय को हटाकर शेष एक मास या दो मास तक परिवास करना चाहिए। यदि वह यह मानकर परिवास लेता है कि "मैं एक मास तक अशुद्ध हूँ" और परिवास करते समय उसे फिर से किसी अन्य मास की याद आती है, तो उसे उस मास का भी परिवास करना ही चाहिए। इसके लिए पुनः परिवास देने की आवश्यकता नहीं है। और यदि वह यह मानकर परिवास लेता है कि "मैं दो मास तक अशुद्ध हूँ", लेकिन परिवास करते समय वह यह निश्चय करता है कि "मैं केवल एक मास ही अशुद्ध हूँ", तो उसे केवल एक मास ही परिवास करना चाहिए। इसके लिए भी पुनः परिवास देने की आवश्यकता नहीं है। क्योंकि यह शुद्धान्तपरिवास ऊपर भी चढ़ सकता है और नीचे भी उतर सकता है; यही इसका लक्षण है। किन्तु अन्य आपत्तियों से निकलने (उत्थान) के संबंध में यह लक्षण है - जो भिक्षु अप्रतिच्छन्न (न छिपाई गई) आपत्ति को प्रतिच्छन्न (छिपाई गई) मानकर विनय-कर्म करता है, उसकी आपत्ति का उत्थान हो जाता है। जो प्रतिच्छन्न आपत्ति को अप्रतिच्छन्न मानकर विनय-कर्म करता है, उसका उत्थान नहीं होता। थोड़े समय तक छिपाई गई आपत्ति को बहुत समय तक छिपाई गई मानकर कर्म करने वाले का भी उत्थान हो जाता है। बहुत समय तक छिपाई गई आपत्ति को थोड़े समय तक छिपाई गई मानकर कर्म करने वाले का उत्थान नहीं होता। एक आपत्ति प्राप्त कर उसे 'बहुत सी आपत्तियाँ' मानकर कर्म करने वाले का भी उत्थान हो जाता है, क्योंकि एक के बिना बहुतों का अस्तित्व नहीं होता। किन्तु बहुत सी आपत्तियाँ प्राप्त कर उसे 'एक आपत्ति' मानकर कर्म करने वाले का उत्थान नहीं होता।

යො පන යථාවුත්තෙන අනුලොමපටිලොමනයෙන පුච්ඡියමානොපි රත්තිපරියන්තං න ජානාති නෙව සරති වෙමතිකො වා හොති, තස්ස දින්නො සුද්ධන්තපරිවාසො ‘‘මහාසුද්ධන්තො’’ති වුච්චති. තං ගහෙත්වා ගහිතදිවසතො පට්ඨාය යාව උපසම්පදදිවසො, තාව රත්තියො ගණෙත්වා පරිවසිතබ්බං. අයං උද්ධං නාරොහති, හෙට්ඨා පන ඔරොහති. තස්මා සචෙ පරිවසන්තො රත්තිපරිච්ඡෙදෙ සන්නිට්ඨානං කරොති, මාසො වා සංවච්ඡරො වා මය්හං ආපන්නස්සාති මාසං වා සංවච්ඡරං වා පරිවසිතබ්බං. පරිවාසයාචනදානලක්ඛණං පනෙත්ථ පරතො පාළියං ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කම්මවාචාපරියොසානෙ වත්තසමාදානමානත්තඅබ්භානානි වුත්තනයානෙව. අයං සුද්ධන්තපරිවාසො නාම.

लेकिन जो भिक्षु पूर्वोक्त अनुलोम-प्रतिलोम विधि से पूछे जाने पर भी रात्रियों की सीमा को नहीं जानता, न ही याद कर पाता है, या संशय में रहता है, उसे दिया गया शुद्धान्तपरिवास 'महाशुद्धान्त' कहलाता है। उसे लेकर, परिवास ग्रहण करने के दिन से लेकर उपसम्पदा के दिन तक की रात्रियों की गणना करके परिवास करना चाहिए। यह ऊपर नहीं चढ़ता, किन्तु नीचे उतर सकता है। इसलिए यदि परिवास करते समय वह रात्रियों की अवधि के बारे में यह निश्चय करता है कि "मेरी आपत्ति की अवधि एक मास या एक वर्ष है", तो उसे एक मास या एक वर्ष ही परिवास करना चाहिए। यहाँ परिवास की याचना और उसे देने का लक्षण आगे पालि में बताई गई विधि के अनुसार ही समझना चाहिए। कर्मवाचा की समाप्ति पर व्रत-समादान, मानत्त और अब्भान की प्रक्रियाएँ पूर्वोक्त विधि के अनुसार ही होती हैं। इसे 'शुद्धान्तपरिवास' कहते हैं।

‘‘සමොධානපරිවාසො’’ නාම තිවිධො හොති – ඔධානසමොධානො, අග්ඝසමොධානො, මිස්සකසමොධානොති. තත්ථ ‘‘ඔධානසමොධානො’’ නාම – අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තස්ස පරිවුත්ථදිවසෙ ඔධුනිත්වා මක්ඛෙත්වා පුරිමාය ආපත්තියා මූලදිවසපරිච්ඡෙදෙ පච්ඡා ආපන්නං ආපත්තිං සමොදහිත්වා දාතබ්බපරිවාසො වුච්චති. සො පරතො ‘‘තෙන හි භික්ඛවෙ සඞ්ඝො උදායිං භික්ඛුං අන්තරා එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය මූලාය පටිකස්සිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමොධානපරිවාසං දෙතූ’’ති ඉතො පට්ඨාය විත්ථාරතො පාළියංයෙව ආගතො.

'समोधानपरिवास' नाम का परिवास तीन प्रकार का होता है - ओधानसमोधान, अग्धसमोधान और मिस्सकसमोधान। उनमें 'ओधानसमोधान' वह परिवास कहलाता है जो अन्तरापत्ति (परिवास के दौरान हुई आपत्ति) प्राप्त कर उसे छिपाने वाले भिक्षु को, उसके द्वारा बिताए गए (परिवास के) दिनों को निरस्त (ओधुनिवा/मक्खेत्वा) करके, पिछली आपत्ति की मूल अवधि में बाद में हुई आपत्ति को सम्मिलित (समोदहित्वा) करके दिया जाता है। वह आगे "इसलिए भिक्षुओं, संघ उदायी भिक्षु को बीच में हुई एक सञ्चेतनिक शुक्रविसृष्टि की आपत्ति के लिए, जो पाँच दिनों तक छिपाई गई थी, मूल से प्रतिकर्षण करके पिछली आपत्ति के साथ समोधानपरिवास दे" - यहाँ से लेकर पालि में ही विस्तार से आया है।

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – යො පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං ගහෙත්වා පරිවසන්තො වා මානත්තාරහො වා මානත්තං චරන්තො වා අබ්භානාරහො වා අඤ්ඤං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමා වා ඌනතරා වා රත්තියො පටිච්ඡාදෙති, තස්ස මූලායපටිකස්සනෙන තෙ [Pg.27] පරිවුත්ථදිවසෙ ච මානත්තචිණ්ණදිවසෙ ච සබ්බෙ ඔධුනිත්වා අදිවසෙ කත්වා පච්ඡා ආපන්නාපත්තිං මූලාපත්තියං සමොධාය පරිවාසො දාතබ්බො. තෙන සචෙ මූලාපත්ති පක්ඛපටිච්ඡන්නා, අන්තරාපත්ති ඌනකපක්ඛපටිච්ඡන්නා, පුන පක්ඛමෙව පරිවාසො පරිවසිතබ්බො. අථාපි අන්තරාපත්ති පක්ඛපටිච්ඡන්නාව පක්ඛමෙව පරිවසිතබ්බං. එතෙනුපායෙන යාව සට්ඨිවස්සපටිච්ඡන්නා මූලාපත්ති, තාව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සට්ඨිවස්සානි පරිවසිත්වා මානත්තාරහො හුත්වාපි හි එකදිවසං අන්තරාපත්තිං පටිච්ඡාදෙත්වා පුනපි සට්ඨිවස්සානි පරිවාසාරහො හොති.

यहाँ यह निश्चय है - जो भिक्षु छिपाई गई आपत्ति के लिए परिवास लेकर परिवास करते हुए, या मानत्त के योग्य होने पर मानत्त का आचरण करते हुए, या अब्भान के योग्य होने पर, किसी अन्य आपत्ति को प्राप्त कर उसे पिछली आपत्ति के समान या उससे कम रात्रियों तक छिपाता है, उसे 'मूलाय पटिकस्सन' (मूल से पीछे खींचना) के द्वारा, उन बिताए गए परिवास के दिनों और मानत्त के दिनों को निरस्त कर, उन्हें 'अ-दिवस' (न गिने जाने वाले दिन) बनाकर, बाद की आपत्ति को मूल आपत्ति में सम्मिलित कर परिवास दिया जाना चाहिए। अतः यदि मूल आपत्ति एक पक्ष (15 दिन) तक छिपाई गई थी और अन्तरापत्ति एक पक्ष से कम समय तक छिपाई गई, तो उसे फिर से एक पक्ष का ही परिवास करना चाहिए। यदि अन्तरापत्ति भी एक पक्ष तक ही छिपाई गई हो, तब भी एक पक्ष का ही परिवास करना चाहिए। इसी विधि से साठ वर्ष तक छिपाई गई मूल आपत्ति तक का निर्णय समझना चाहिए। क्योंकि साठ वर्ष तक परिवास करके मानत्त के योग्य होने पर भी, यदि वह एक दिन के लिए भी अन्तरापत्ति को छिपाता है, तो वह पुनः साठ वर्ष के परिवास के योग्य हो जाता है।

සචෙ පන අන්තරාපත්ති මූලාපත්තිතො අතිරෙකපටිච්ඡන්නා හොති, තත්ථ ‘‘කිං කාතබ්බ’’න්ති වුත්තෙ මහාසුමත්ථෙරො ආහ – ‘‘අතෙකිච්ඡො අයං පුග්ගලො, අතෙකිච්ඡො නාම ආවිකාරාපෙත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බො’’ති. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘කස්මා අතෙකිච්ඡො නාම, නනු අයං සමුච්චයක්ඛන්ධකො නාම බුද්ධානං ඨිතකාලසදිසො, ආපත්ති නාම පටිච්ඡන්නා වා හොතු අප්පටිච්ඡන්නා වා සමකඌනතරඅතිරෙකපටිච්ඡන්නා වා විනයධරස්ස කම්මවාචං යොජෙතුං සමත්ථභාවොයෙවෙත්ථ පමාණං, තස්මා යා අතිරෙකපටිච්ඡන්නා හොති, තං මූලාපත්තිං කත්වා තත්ථ ඉතරං සමොධාය පරිවාසො දාතබ්බො’’ති. අයං ‘‘ඔධානසමොධානො’’ නාම.

यदि फिर भी अन्तरापत्ति मूल आपत्ति की तुलना में अधिक समय तक छिपाई गई हो, तो वहाँ 'क्या करना चाहिए' पूछे जाने पर महासुमत थेर ने कहा - 'यह पुद्गल चिकित्सा के अयोग्य है, चिकित्सा के अयोग्य होने के कारण उसे प्रकट करवाकर त्याग देना चाहिए।' परन्तु महापदुम थेर ने कहा - 'वह चिकित्सा के अयोग्य क्यों है? क्या यह समुच्चयक्खन्धक बुद्धों के विद्यमान काल के समान नहीं है? आपत्ति चाहे छिपाई गई हो या न छिपाई गई हो, समान समय तक, कम समय तक या अधिक समय तक छिपाई गई हो, यहाँ विनयधर की कर्मवाचा को प्रयुक्त करने की सामर्थ्य ही प्रमाण है। इसलिए जो आपत्ति अधिक समय तक छिपाई गई है, उसे मूल आपत्ति बनाकर, उसमें दूसरी आपत्ति को सम्मिलित कर परिवास देना चाहिए।' इसे 'ओधान-समोध्यान' कहते हैं।

‘‘අග්ඝසමොධානො’’ නාම සම්බහුලාසු ආපත්තීසු යා එකා වා ද්වෙ වා තිස්සො වා සම්බහුලා වා ආපත්තියො සබ්බචිරපටිච්ඡන්නායො, තාසං අග්ඝෙන සමොධාය තාසං රත්තිපරිච්ඡෙදවසෙන අවසෙසානං ඌනතරපටිච්ඡන්නානං ආපත්තීනං පරිවාසො දිය්‍යති. අයං වුච්චති අග්ඝසමොධානො. සොපි පරතො ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපන්නො හොති, එකා ආපත්ති එකාහපටිච්ඡන්නා එකා ආපත්ති ද්වීහපටිච්ඡන්නා’’තිආදිනා නයෙන පාළියං ආගතොයෙව.

'अग्घ-समोध्यान' उसे कहते हैं जब बहुत सी आपत्तियों में से जो एक, दो, तीन या बहुत सी आपत्तियाँ सबसे अधिक समय तक छिपाई गई हों, उनके मूल्य के साथ सम्मिलित करके, उन रात्रियों के परिच्छेद के अनुसार शेष कम समय तक छिपाई गई आपत्तियों के लिए परिवास दिया जाता है। इसे अग्घ-समोध्यान कहा जाता है। वह भी आगे 'उस समय कोई भिक्षु बहुत सी संघादिशेष आपत्तियों को प्राप्त हुआ, एक आपत्ति एक दिन छिपाई गई, एक आपत्ति दो दिन छिपाई गई' इत्यादि विधि से पालि में आया ही है।

යස්ස පන සතං ආපත්තියො දසාහපටිච්ඡන්නා, අපරම්පි සතං ආපත්තියො දසාහපටිච්ඡන්නාති එවං දසක්ඛත්තුං කත්වා ආපත්තිසහස්සං දිවසසතපටිච්ඡන්නං හොති, තෙන කිං කාතබ්බන්ති? සබ්බං සමොදහිත්වා දස දිවසෙ පරිවසිතබ්බං. එවං එකෙනෙව දසාහෙන දිවසසතම්පි පරිවසිතමෙව හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

परन्तु यदि किसी की सौ आपत्तियाँ दस दिनों तक छिपाई गई हों, और फिर अन्य सौ आपत्तियाँ दस दिनों तक छिपाई गई हों, इस प्रकार दस बार करने पर एक हजार आपत्तियाँ सौ दिनों तक छिपाई गई हों, तो उसे क्या करना चाहिए? सबको सम्मिलित कर दस दिनों तक परिवास करना चाहिए। इस प्रकार एक ही दस दिनों की अवधि से सौ दिनों का भी परिवास हो जाता है। यह कहा भी गया है -

‘‘දසසතං [Pg.28] රත්තිසතං, ආපත්තියො ඡාදයිත්වාන;

දස රත්තියො වසිත්වාන, මුච්චෙය්‍ය පාරිවාසිකො’’ති. (පරි. 477);

'एक हजार आपत्तियों को सौ रात्रियों तक छिपाकर, दस रात्रियों तक रहकर पारिवासिक भिक्षु मुक्त हो जाता है।'

අයං අග්ඝසමොධානො නාම.

इसे अग्घ-समोध्यान कहते हैं।

‘‘මිස්සකසමොධානො’’ නාම – යො නානාවත්ථුකා ආපත්තියො එකතො කත්වා දිය්‍යති. තත්‍රායං නයො –

'मिस्सक-समोध्यान' उसे कहते हैं - जो विभिन्न वस्तुओं वाली आपत्तियों को एक साथ करके दिया जाता है। उसमें यह विधि है -

‘‘අහං, භන්තෙ, සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකං සුක්කවිස්සට්ඨිං, එකං කායසංසග්ගං, එකං දුට්ඨුල්ලවාචං, එකං අත්තකාමං, එකං සඤ්චරිත්තං, එකං කුටිකාරං, එකං විහාරකාරං, එකං දුට්ඨදොසං, එකං අඤ්ඤභාගියං, එකං සඞ්ඝභෙදං, එකං භෙදානුවත්තකං, එකං දුබ්බචං, එකං කුලදූසකං, සොහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං තාසං ආපත්තීනං සමොධානපරිවාසං යාචාමී’’ති –

'भन्ते, मैं बहुत सी संघादिशेष आपत्तियों को प्राप्त हुआ हूँ - एक शुक्रविसृष्टि, एक कायसंसर्ग, एक दुष्ठुल्लवाचा, एक आत्मकाम, एक संचरित्त, एक कुटीकार, एक विहारकार, एक दुट्ठदोस, एक अञ्ञभागिय, एक संघभेद, एक भेदानुवत्तक, एक दुब्बच, एक कुलदूषक; सो मैं, भन्ते, संघ से उन आपत्तियों के लिए समोध्यान-परिवास की याचना करता हूँ' -

තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා තදනුරූපාය කම්මවාචාය පරිවාසො දාතබ්බො.

तीन बार याचना करवाकर उसके अनुरूप कर्मवाचा से परिवास देना चाहिए।

එත්ථ ච සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං නානාවත්ථුකායොතිපි සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජින්තිපි එවං පුබ්බෙ වුත්තනයෙන වත්ථුවසෙනපි ගොත්තවසෙනපි නාමවසෙනපි ආපත්තිවසෙනපි යොජෙත්වා කම්මවාචං කාතුං වට්ටතියෙවාති අයං මිස්සකසමොධානො. සබ්බපරිවාසකම්මවාචාවසානෙ පන නික්ඛිත්තානික්ඛිත්තවත්තාදිකථා පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

और यहाँ 'संघादिशेष आपत्तियों को प्राप्त हुआ हूँ, जो विभिन्न वस्तुओं वाली हैं' अथवा 'संघादिशेष आपत्तियों को प्राप्त हुआ हूँ' - इस प्रकार पहले कही गई विधि के अनुसार वस्तु के वश से, गोत्र के वश से, नाम के वश से या आपत्ति के वश से जोड़कर कर्मवाचा करना उचित ही है; यह मिस्सक-समोध्यान है। सभी परिवास कर्मवाचा के अंत में निखित्त-अनिखित्त व्रत आदि की कथा पूर्व विधि के अनुसार ही समझनी चाहिए।

පරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

परिवास-कथा समाप्त हुई।

ඉදානි යං වුත්තං ‘‘පක්ඛමානත්තඤ්ච සමොධානමානත්තඤ්ච අවසෙසපරිවාසකථාවසානෙ කථයිස්සාමා’’ති, තස්සොකාසො සම්පත්තො, තස්මා වුච්චති – ‘‘පක්ඛමානත්ත’’න්ති භික්ඛුනියා දාතබ්බමානත්තං. තං පන පටිච්ඡන්නායපි අප්පටිච්ඡන්නායපි ආපත්තියා අඩ්ඪමාසමෙව දාතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නාය භික්ඛුනියා උභතොසඞ්ඝෙ පක්ඛමානත්තං චරිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 403). තං පන භික්ඛුනීහි අත්තනො සීමං සොධෙත්වා විහාරසීමාය වා [Pg.29] විහාරසීමං සොධෙතුං අසක්කොන්තීහි ඛණ්ඩසීමාය වා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන චතුවග්ගගණං සන්නිපාතාපෙත්වා දාතබ්බං. සචෙ එකා ආපත්ති හොති එකිස්සා වසෙන, සචෙ ද්වෙ වා තිස්සො වා සම්බහුලා වා එකවත්ථුකා වා නානාවත්ථුකා වා තාසං තාසං වසෙන වත්ථුගොත්තනාමආපත්තීසු යං යං ඉච්ඡති තං තං ආදාය යොජනා කාතබ්බා.

अब जो कहा गया था कि 'पक्ष-मानत, समोध्यान-मानत और शेष परिवास कथा के अंत में कहेंगे', उसका अवसर आ गया है, इसलिए कहा जाता है - 'पक्ष-मानत' भिक्षुणी को दिया जाने वाला मानत है। वह आपत्ति छिपाई गई हो या न छिपाई गई हो, आधे महीने के लिए ही दिया जाना चाहिए। यह कहा भी गया है - 'गुरुधर्म का उल्लंघन करने वाली भिक्षुणी को उभय-संघ में पक्ष-मानत का आचरण करना चाहिए।' उसे भिक्षुणियों द्वारा अपनी सीमा को शुद्ध करके विहार-सीमा में, अथवा विहार-सीमा को शुद्ध करने में असमर्थ होने पर खण्ड-सीमा में, कम से कम चार के गण को एकत्रित करके देना चाहिए। यदि एक आपत्ति हो तो एक के वश से, यदि दो, तीन, बहुत सी, एक ही वस्तु वाली या विभिन्न वस्तुओं वाली आपत्तियाँ हों, तो उनके वश से वस्तु, गोत्र, नाम और आपत्ति में से जिसे चाहे उसे लेकर योजना करनी चाहिए।

තත්‍රිදං එකාපත්තිවසෙන මුඛමත්තදස්සනං, තාය ආපන්නාය භික්ඛුනියා භික්ඛුනිසඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා වුඩ්ඪානං භික්ඛුනීනං පාදෙ වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා එවමස්ස වචනීයො – ‘‘අහං, අය්‍යෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං ගාමන්තරං, සාහං, අය්‍යෙ, එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචාමී’’ති.

वहाँ एक आपत्ति के वश से केवल संकेत मात्र का दर्शन यह है - उस आपत्ति को प्राप्त भिक्षुणी को भिक्षुणी-संघ के पास जाकर, एक कंधे पर उत्तरासंग करके, वृद्ध भिक्षुणियों के चरणों की वन्दना कर, उकड़ू बैठकर, अंजलि जोड़कर इस प्रकार कहना चाहिए - 'आर्ये, मैं एक गामन्तर आपत्ति को प्राप्त हुई हूँ, सो मैं, आर्ये, उस एक गामन्तर आपत्ति के लिए पक्ष-मानत की याचना करती हूँ'।

එවං තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා බ්‍යත්තාය භික්ඛුනියා පටිබලාය සඞ්ඝො ඤාපෙතබ්බො –

इस प्रकार तीन बार याचना करवाकर चतुर और समर्थ भिक्षुणी द्वारा संघ को सूचित करना चाहिए -

‘‘සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො, අයං ඉත්ථන්නාමා භික්ඛුනී එකං ආපත්තිං ආපජ්ජි ගාමන්තරං, සා සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචති, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉත්ථන්නාමාය භික්ඛුනියා එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං දදෙය්‍ය, එසා ඤත්ති.

'आर्ये संघ मेरी बात सुने, यह अमुक नाम वाली भिक्षुणी एक गामन्तर आपत्ति को प्राप्त हुई है, वह संघ से उस एक गामन्तर आपत्ति के लिए पक्ष-मानत की याचना करती है। यदि संघ के लिए उचित समय हो, तो संघ अमुक नाम वाली भिक्षुणी को एक गामन्तर आपत्ति के लिए पक्ष-मानत दे। यह विज्ञप्ति है।

‘‘සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො, අයං…පෙ… දුතියම්පි… තතියම්පි එතමත්ථං වදාමි. සුණාතු මෙ අය්‍යෙ සඞ්ඝො…පෙ… දෙති… දින්නං සඞ්ඝෙන ඉත්ථන්නාමාය භික්ඛුනියා එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී; එවමෙතං ධාරයාමී’’ති.

'आर्ये संघ मेरी बात सुने, यह...पे... दूसरी बार भी... तीसरी बार भी यह बात कहती हूँ। आर्ये संघ मेरी बात सुने...पे... देता है... संघ द्वारा अमुक नाम वाली भिक्षुणी को एक गामन्तर आपत्ति के लिए पक्ष-मानत दे दिया गया है, यह संघ को स्वीकार है, इसलिए संघ मौन है; ऐसा मैं इसे धारण करती हूँ'।

කම්මවාචාපරියොසානෙ වත්තං සමාදියිත්වා භික්ඛුමානත්තකථාය වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඝස්ස ආරොචෙත්වා නික්ඛිත්තවත්තං වසිතුකාමාය තත්ථෙව සඞ්ඝමජ්ඣෙ වා පක්කන්තාසු භික්ඛුනීසු එකභික්ඛුනියා වා දුතියිකාය වා සන්තිකෙ වුත්තනයෙනෙව නික්ඛිපිතබ්බං. අඤ්ඤිස්සා පන ආගන්තුකාය සන්තිකෙ ආරොචෙත්වා නික්ඛිපිතබ්බං. නික්ඛිත්තකාලතො පට්ඨාය පකතත්තට්ඨානෙ තිට්ඨති. පුන සමාදියිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙන්තියා පන භික්ඛුනීනංයෙව සන්තිකෙ වසිතුං න ලභති. ‘‘උභතොසඞ්ඝෙ පක්ඛමානත්තං චරිතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං. තස්මා අස්සා ආචරියුපජ්ඣායාහි විහාරං ගන්ත්වා සඞ්ගාහකපක්ඛෙ ඨිතො [Pg.30] එකො මහාථෙරො වා ධම්මකථිකො වා භික්ඛු වත්තබ්බො – ‘‘එකිස්සා භික්ඛුනියා විනයකම්මං කත්තබ්බමත්ථි, තත්‍ර නො අය්‍යා, චත්තාරො භික්ඛූ පෙසෙථා’’ති. සඞ්ගහං අකාතුං න ලබ්භති, පෙසෙස්සාමීති වත්තබ්බං. චතූහි පකතත්තභික්ඛුනීහි මානත්තචාරිනිං භික්ඛුනිං ගහෙත්වා අන්තොඅරුණෙයෙව නික්ඛමිත්වා ගාමූපචාරතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වා මග්ගා ඔක්කම්ම ගුම්බවතිආදීහි පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. විහාරූපචාරතොපි ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා අතික්කමිතබ්බා චතූහි පකතත්තභික්ඛූහිපි තත්ථ ගන්තබ්බං. ගන්ත්වා පන භික්ඛුනීහි සද්ධිං න එකට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං, පටික්කමිත්වා අවිදූරට්ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. කුරුන්දිමහාපච්චරීසු පන ‘‘භික්ඛුනීහිපි බ්‍යත්තං එකං වා ද්වෙ වා උපාසිකායො භික්ඛූහිපි එකං වා ද්වෙ වා උපාසකෙ අත්තරක්ඛණත්ථාය ගහෙත්වා ගන්තබ්බ’’න්ති වුත්තං. කුරුන්දියංයෙව ච භික්ඛුනුපස්සයස්ස ච විහාරස්ස ච උපචාරං මුඤ්චිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, ගාමස්සාති න වුත්තං.

कर्मवाचा की समाप्ति पर, व्रत (वत्त) को ग्रहण कर, भिक्षु-मानत्त-कथा में बताए गए तरीके से ही संघ को सूचित कर, छोड़े हुए व्रत का पालन करने की इच्छुक भिक्षुणी को उसी सीमा (परिसर) में संघ के मध्य में, अथवा भिक्षुणियों के चले जाने पर एक भिक्षुणी के पास या दूसरी साथी भिक्षुणी के पास पूर्वोक्त विधि से ही व्रत का निक्षेप (त्याग) करना चाहिए। अथवा किसी अन्य आगंतुक भिक्षुणी के पास सूचित कर व्रत का निक्षेप करना चाहिए। व्रत निक्षेप के समय से ही वह सामान्य भिक्षुणी (पकतत्त) की स्थिति में आ जाती है। पुनः व्रत ग्रहण कर अरुणोदय (भोर) तक रहने वाली भिक्षुणी को केवल भिक्षुणियों के पास ही रहने की अनुमति नहीं है। क्योंकि कहा गया है— "दोनों संघों (भिक्षु और भिक्षुणी संघ) में पक्ष-मानत्त का आचरण करना चाहिए।" इसलिए, उसकी आचार्या या उपाध्याया को भिक्षुओं के विहार में जाकर, सहायता करने वाले पक्ष के किसी एक महास्थविर या धर्मकथक भिक्षु से यह कहना चाहिए— "आर्य! एक भिक्षुणी का विनय-कर्म (मानत्त) किया जाना है, उसके लिए आप हमारे पास चार भिक्षुओं को भेजें।" सहायता न करना उचित नहीं है; "मैं भेजूँगा" ऐसा कहना चाहिए। चार सामान्य (पकतत्त) भिक्षुणियों को मानत्त का आचरण करने वाली भिक्षुणी को साथ लेकर अरुणोदय से पहले ही निकलकर, गाँव की सीमा (उपचार) से दो ढेले फेंकने की दूरी (दो लेड्डुपात) पार कर, मार्ग से हटकर झाड़ियों आदि से ढके हुए किसी गुप्त स्थान पर बैठना चाहिए। भिक्षुओं के विहार की सीमा से भी दो ढेले फेंकने की दूरी पार करनी चाहिए और चार सामान्य भिक्षुओं को भी वहाँ जाना चाहिए। वहाँ जाकर भिक्षुणियों के साथ एक ही स्थान पर नहीं बैठना चाहिए, बल्कि थोड़ा हटकर पास ही किसी स्थान पर बैठना चाहिए। कुरुन्दी और महापच्चरी अट्टकथाओं में तो यह कहा गया है— "भिक्षुणियों को भी अपनी रक्षा के लिए एक या दो चतुर उपासिकाओं को और भिक्षुओं को भी एक या दो उपासकों को साथ लेकर जाना चाहिए।" और कुरुन्दी में ही यह भी कहा गया है कि भिक्षुणी-निवास और भिक्षु-विहार की सीमा (उपचार) को छोड़ना उचित है, किंतु गाँव की सीमा छोड़ने के विषय में नहीं कहा गया है।

එවං නිසින්නෙසු පන භික්ඛූසු ච භික්ඛුනීසු ච තාය භික්ඛුනියා ‘‘මානත්තං සමාදියාමි, වත්තං සමාදියාමී’’ති වත්තං සමාදියිත්වා භික්ඛුනීසඞ්ඝස්ස තාව එවං ආරොචෙතබ්බං –

इस प्रकार भिक्षुओं और भिक्षुणियों के बैठ जाने पर, उस भिक्षुणी को "मैं मानत्त ग्रहण करती हूँ, मैं व्रत ग्रहण करती हूँ" इस प्रकार व्रत ग्रहण कर पहले भिक्षुणी-संघ को इस प्रकार सूचित करना चाहिए—

‘‘අහං, අය්‍යෙ, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං ගාමන්තරං, සාහං සඞ්ඝං එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං යාචිං, තස්ස මෙ සඞ්ඝො එකිස්සා ආපත්තියා ගාමන්තරාය පක්ඛමානත්තං අදාසි, සාහං පක්ඛමානත්තං චරාමි, ‘වෙදයාමහං, අය්‍යෙ, වෙදයතී’ති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති.

"आर्याओ! मैंने एक 'गामन्तर' (गाँव के बीच जाने संबंधी) आपत्ति की है। मैंने उस एक गामन्तर आपत्ति के लिए संघ से पक्ष-मानत्त की याचना की थी। संघ ने मुझे उस एक गामन्तर आपत्ति के लिए पक्ष-मानत्त प्रदान किया है। मैं उस पक्ष-मानत्त का आचरण कर रही हूँ। आर्याओ! मैं सूचित करती हूँ, संघ मुझे (मानत्त का आचरण करने वाली के रूप में) स्वीकार करे।"

තතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවං ආරොචෙතබ්බං – ‘‘අහං, අය්‍යා, එකං ආපත්තිං ආපජ්ජිං …පෙ… වෙදයාමහං, අය්‍යා, වෙදයතීති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති. ඉධාපි යාය කායචි භාසාය ආරොචෙතුං වට්ටති.

उसके बाद भिक्षु-संघ के पास जाकर इस प्रकार सूचित करना चाहिए— "आर्यो! मैंने एक आपत्ति की है... (पूर्ववत्) ...आर्यो! मैं सूचित करती हूँ, संघ मुझे स्वीकार करे।" यहाँ भी किसी भी भाषा में सूचित करना उचित है।

ආරොචෙත්වා ච භික්ඛුනිසඞ්ඝස්සෙව සන්තිකෙ නිසීදිතබ්බං, ආරොචිතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛූනං ගන්තුං වට්ටති. සචෙ සාසඞ්කං හොති, භික්ඛුනියො තත්ථෙව ඨානං පච්චාසීසන්ති, ඨාතබ්බං. සචෙ අඤ්ඤො භික්ඛු වා භික්ඛුනී [Pg.31] වා තං ඨානං එති, පස්සන්තියා ආරොචෙතබ්බං. නො චෙ ආරොචෙති, රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙ අජානන්තියා එව උපචාරං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදදුක්කටං. සචෙ භික්ඛුනියො උපජ්ඣායාදීනං වත්තකරණත්ථං පගෙව ගන්තුකාමා හොන්ති, රත්තිවිප්පවාසගණඔහීයනගාමන්තරාපත්තිරක්ඛණත්ථං එකං භික්ඛුනිං ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං. තාය අරුණෙ උට්ඨිතෙ තස්සා සන්තිකෙ වත්තං නික්ඛිපිතබ්බං. එතෙනුපායෙන අඛණ්ඩා පඤ්චදස රත්තියො මානත්තං චරිතබ්බං.

सूचित करने के बाद भिक्षुणी-संघ के पास ही बैठना चाहिए; सूचना देने के समय से भिक्षुओं का जाना उचित है। यदि स्थान संदेहास्पद (असुरक्षित) हो और भिक्षुणियाँ वहाँ भिक्षुओं के रुकने की अपेक्षा करें, तो रुकना चाहिए। यदि कोई अन्य भिक्षु या भिक्षुणी उस स्थान पर आए, तो उसे देखने वाली भिक्षुणी को सूचित करना चाहिए। यदि वह सूचित नहीं करती, तो रात्रि-विच्छेद (रत्तिच्छेद) भी होता है और व्रत-भंग का दुष्कृत (दुक्कट) अपराध भी। यदि अनजाने में ही सीमा (उपचार) में प्रवेश कर चली जाती है, तो केवल रात्रि-विच्छेद होता है, व्रत-भंग का दुष्कृत नहीं। यदि भिक्षुणियाँ अपनी उपाध्याया आदि की सेवा के लिए जल्दी जाना चाहती हों, तो रात्रि-विप्रवास, गण-ओहीयन और गामन्तर आपत्तियों से रक्षा के लिए एक भिक्षुणी को छोड़कर जाना चाहिए। उस (मानत्त चारी) भिक्षुणी को अरुणोदय होने पर उस साथी भिक्षुणी के पास व्रत का निक्षेप करना चाहिए। इस विधि से बिना खंडित हुए पंद्रह रात्रियों तक मानत्त का आचरण करना चाहिए।

අනික්ඛිත්තවත්තාය පන පාරිවාසිකක්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව සම්මා වත්තිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – ‘‘ආගන්තුකස්ස ආරොචෙතබ්බ’’න්ති එත්ථ යත්තකා පුරෙභත්තං වා පච්ඡාභත්තං වා තං ගාමං භික්ඛූ වා භික්ඛුනියො වා ආගච්ඡන්ති, සබ්බෙසං ආරොචෙතබ්බං. අනාරොචෙන්තියා රත්තිච්ඡෙදො ච වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච. සචෙපි රත්තිං කොචි භික්ඛු තං ගාමූපචාරං ඔක්කමිත්වා ගච්ඡති, රත්තිච්ඡෙදො හොතියෙව, අජානනපච්චයා පන වත්තභෙදතො මුච්චති. කුරුන්දිආදීසු පන අනික්ඛිත්තවත්තභික්ඛූනං වුත්තනයෙනෙව කථෙතබ්බන්ති වුත්තං. තං පාරිවාසිකවත්තාදීනං උපචාරසීමාය පරිච්ඡින්නත්තා යුත්තතරං දිස්සති. උපොසථෙ ආරොචෙතබ්බං, පවාරණාය ආරොචෙතබ්බං, චතුන්නං භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච දෙවසිකං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ භික්ඛූනං තස්මිං ගාමෙ භික්ඛාචාරො සම්පජ්ජති, තත්ථෙව ගන්තබ්බං. නො චෙ සම්පජ්ජති, අඤ්ඤත්‍ර චරිත්වාපි තත්‍ර ආගන්ත්වා අත්තානං දස්සෙත්වා ගන්තබ්බං. බහිගාමෙ වා සඞ්කෙතට්ඨානං කාතබ්බං – ‘‘අසුකස්මිං නාම ඨානෙ අම්හෙ පස්සිස්සසී’’ති. තාය සඞ්කෙතට්ඨානං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. සඞ්කෙතට්ඨානෙ අදිස්වා විහාරං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං. විහාරෙ සබ්බභික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ සබ්බෙසං සක්කා න හොති ආරොචෙතුං, බහිඋපචාරසීමාය ඨත්වා භික්ඛුනියො පෙසෙතබ්බා. තාහි ආනීතානං චතුන්නං භික්ඛූනං ආරොචෙතබ්බං. සචෙ විහාරො දූරො හොති සාසඞ්කො, උපාසකෙ ච උපාසිකායො ච ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. සචෙ පන අයං එකා වසති, රත්තිවිප්පවාසං ආපජ්ජති, තස්මාස්සා එකා පකතත්තා භික්ඛුනී සම්මන්නිත්වා දාතබ්බා එකච්ඡන්නෙ වසනත්ථාය.

किन्तु, जिसने व्रत का परित्याग नहीं किया है (अपरित्यक्त-व्रत वाली), उसे पारिवासिक खन्धक में बताए गए तरीके से ही भली-भांति आचरण करना चाहिए। यहाँ यह विशेषता है - 'आगन्तुक को सूचित करना चाहिए' - यहाँ जितने भी भिक्षु या भिक्षुणियाँ भोजन से पहले या भोजन के बाद उस गाँव में आते हैं, उन सभी को सूचित करना चाहिए। सूचित न करने वाली (भिक्षुणी) को रात्रि-विच्छेद और व्रत-भेद का दुष्कृत (दोष) होता है। यदि रात में भी कोई भिक्षु उस गाँव की सीमा (उपचार) में प्रवेश करके जाता है, तो रात्रि-विच्छेद होता ही है, किन्तु अज्ञानता के कारण वह व्रत-भेद से मुक्त हो जाती है। कुरुन्दी आदि (अट्ठकथाओं) में तो कहा गया है कि अपरित्यक्त-व्रत वाले भिक्षुओं के लिए बताए गए तरीके से ही कहना चाहिए। वह पारिवासिक व्रत आदि की उपचार-सीमा द्वारा परिच्छिन्न होने के कारण अधिक उचित प्रतीत होता है। उपोसथ में सूचित करना चाहिए, पवारणा में सूचित करना चाहिए, और चार भिक्षुओं तथा भिक्षुणियों को प्रतिदिन सूचित करना चाहिए। यदि भिक्षुओं का उस गाँव में भिक्षाटन सम्पन्न होता है, तो वहीं जाना चाहिए। यदि सम्पन्न नहीं होता है, तो अन्यत्र (भिक्षा) चर्या करके भी वहाँ आकर स्वयं को दिखाकर जाना चाहिए। अथवा गाँव के बाहर कोई संकेत-स्थान (नियत स्थान) बनाना चाहिए - 'अमुक स्थान पर आप हमें देखेंगे'। उसे उस संकेत-स्थान पर जाकर सूचित करना चाहिए। संकेत-स्थान पर न दिखने पर विहार जाकर सूचित करना चाहिए। विहार में सभी भिक्षुओं को सूचित करना चाहिए। यदि सभी को सूचित करना सम्भव न हो, तो उपचार-सीमा के बाहर खड़े होकर भिक्षुणियों को भेजना चाहिए। उनके द्वारा लाए गए चार भिक्षुओं को सूचित करना चाहिए। यदि विहार दूर और आशंकायुक्त (भयपूर्ण) हो, तो उपासकों और उपासिकाओं को साथ लेकर जाना चाहिए। किन्तु यदि वह अकेली रहती है, तो उसे रात्रि-विप्रवास (की आपत्ति) होती है, इसलिए उसे एक ही छत के नीचे रहने के लिए एक प्रकृतस्थ (सामान्य) भिक्षुणी सम्मति देकर दी जानी चाहिए।

එවං අඛණ්ඩං මානත්තං චරිත්වා වීසතිගණෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ වුත්තනයෙනෙව අබ්භානං කාතබ්බං. සචෙ මානත්තං චරමානා අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජති, මූලාය පටිකස්සිත්වා [Pg.32] තස්සා ආපත්තියා මානත්තං දාතබ්බන්ති කුරුන්දියං වුත්තං. ඉදං ‘‘පක්ඛමානත්තං’’ නාම.

इस प्रकार अखण्ड मानत का आचरण करके, बीस के गण वाली भिक्षुणी-संघ में बताए गए तरीके से ही अब्भान करना चाहिए। यदि मानत का आचरण करते समय अन्तरापत्ति (बीच में कोई आपत्ति) हो जाती है, तो मूल-प्रतिकर्षण (मूल से पीछे खींचकर) करके उस आपत्ति के लिए मानत देना चाहिए - ऐसा कुरुन्दी में कहा गया है। इसे 'पक्ष-मानत' कहा जाता है।

‘‘සමොධානමානත්තං’’ පන තිවිධං හොති – ඔධානසමොධානං, අග්ඝසමොධානං, මිස්සකසමොධානන්ති. තත්ථ යදෙතං පරතො උදායිත්ථෙරස්ස පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවාසං පරිවසන්තස්ස පරිවාසෙ ච මානත්තාරහට්ඨානෙ ච අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා මූලායපටිකස්සිතස්ස ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො තිස්සන්නං ආපත්තීනං ඡාරත්තං මානත්තං දෙතූ’’ති මානත්තං අනුඤ්ඤාතං, ඉදං ‘‘ඔධානසමොධානං’’ නාම. ඉදඤ්හි පුනප්පුනං මූලායපටිකස්සනෙන පරිවුත්ථදිවසෙ ඔධුනිත්වා පුරිමාපත්තීහි සද්ධිං සමොධාය දින්නං, තස්මා ඔධානසමොධානන්ති වුච්චති. කුරුන්දියං පන ‘‘සමොධානපරිවාසං වුත්ථස්ස දාතබ්බං මානත්තං සමොධානමානත්ත’’න්ති වුත්තං. තම්පි තෙන පරියායෙන යුජ්ජති.

'समोधान मानत' तीन प्रकार का होता है - ओधान-समोधान, अग्घ-समोधान और मिस्सक-समोधान। उनमें से, जो बाद में स्थविर उदायी को पाँच दिन तक छिपाई गई आपत्ति के कारण परिवास करते हुए, परिवास में और मानत के योग्य स्थान में अन्तरापत्ति होने पर मूल-प्रतिकर्षण किए जाने पर - 'तो भिक्षुओं, संघ भिक्षु उदायी की तीन आपत्तियों के लिए छह रात का मानत दे' - इस प्रकार जो मानत अनुमत किया गया है, उसे 'ओधान-समोधान' कहते हैं। क्योंकि यह बार-बार मूल-प्रतिकर्षण द्वारा बिताए गए दिनों को हटाकर (झाड़कर) पिछली आपत्तियों के साथ सम्मिलित करके दिया जाता है, इसलिए इसे ओधान-समोधान कहा जाता है। कुरुन्दी में तो 'समोधान-परिवास पूरा करने वाले को दिया जाने वाला मानत समोधान-मानत है' - ऐसा कहा गया है। वह भी उस पर्याय (सन्दर्भ) से उचित है।

අග්ඝසමොධානං පන මිස්සකසමොධානඤ්ච අග්ඝසමොධානමිස්සකසමොධානපරිවාසාවසානෙ දාතබ්බමානත්තමෙව වුච්චති, තං පරිවාසකම්මවාචානුසාරෙන යොජෙත්වා දාතබ්බං. එත්තාවතා යං වුත්තං ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝො උදායිස්ස භික්ඛුනො එකිස්සා ආපත්තියා සඤ්චෙතනිකාය සුක්කවිස්සට්ඨියා එකාහපටිච්ඡන්නාය එකාහපරිවාසං දෙතූතිආදිනා නයෙන පාළියං අනෙකෙහි ආකාරෙහි පරිවාසො ච මානත්තඤ්ච වුත්තං, තස්ස යස්මා ආගතාගතඨානෙ විනිච්ඡයො වුච්චමානො පාළි විය අතිවිත්ථාරං ආපජ්ජති, න ච සක්කා හොති සුඛෙන පරිග්ගහෙතුං, තස්මා නං සමොධානෙත්වා ඉධෙව දස්සෙස්සාමා’’ති, තදිදං අත්ථතො සම්පාදිතං හොති.

अग्घ-समोधान और मिस्सक-समोधान तो अग्घ-समोधान और मिस्सक-समोधान परिवास के अंत में दिए जाने वाले मानत को ही कहा जाता है, उसे परिवास की कर्मवाचा के अनुसार जोड़कर देना चाहिए। इतने से जो कहा गया था - 'तो भिक्षुओं, संघ भिक्षु उदायी को एक दिन तक छिपाई गई एक सञ्चेतनिक शुक्र-विसृष्टि की आपत्ति के लिए एक दिन का परिवास दे' - इत्यादि विधि से पालि में अनेक प्रकार से परिवास और मानत कहे गए हैं, क्योंकि उनका जहाँ-जहाँ वे आए हैं वहाँ निर्णय कहा जाना पालि की तरह बहुत विस्तृत हो जाता है और उसे आसानी से ग्रहण करना सम्भव नहीं होता, इसलिए उन्हें संक्षिप्त (समोधान) करके यहीं दिखाएंगे - वह यह अर्थतः सिद्ध हो गया है।

පටිච්ඡන්නපරිවාසකථා

प्रच्छन्न-परिवास कथा

102. ඉදානි යා තාව අයං පටිච්ඡන්නාය එකිස්සා ආපත්තියා වසෙන පාළි වුත්තා, සා උත්තානත්ථාව.

१०२. अब, जो एक छिपाई गई आपत्ति के वश से पालि कही गई है, वह स्पष्ट अर्थ वाली ही है।

108. තතො පරං ද්වීහතීහචතූහපඤ්චාහපටිච්ඡන්නානං වසෙන පාළිං වත්වා පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය පරිවාසතො පට්ඨාය අන්තරාපත්ති දස්සිතා. යස්මා පන තං ආපත්තිං ආපන්නො මූලායපටිකස්සනාරහො නාම හොති, තස්මාස්ස [Pg.33] තත්ථ මූලායපටිකස්සනං අනුඤ්ඤාතං. සචෙ පන නික්ඛිත්තවත්තො ආපජ්ජති, මූලායපටිකස්සනාරහො න හොති. කස්මා? යස්මා න සො පරිවසන්තො ආපන්නො, පකතත්තට්ඨානෙ ඨිතො ආපන්නො, තස්මා තස්සා ආපත්තියා විසුං මානත්තං චරිතබ්බං. සචෙ පටිච්ඡන්නා හොති පරිවාසොපි වසිතබ්බො. යඤ්චෙතං මූලායපටිකස්සනං වුත්තං, තස්මිම්පි කතෙ පරිවුත්ථදිවසා මක්ඛිතා හොන්ති. ඉති පරිවාසෙ අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා පුන මානත්තාරහස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං, තස්මිම්පි කතෙ පරිවුත්ථදිවසා මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො පරිවුත්ථපරිවාසස්ස තාසං තිස්සන්නම්පි ආපත්තීනං සමොධානමානත්තං දස්සිතං. තතො මානත්තචාරිකස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං. තස්මිං පන පටිකස්සනෙ කතෙ මානත්තචිණ්ණදිවසාපි පරිවුත්ථදිවසාපි මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො අබ්භානාරහස්ස අන්තරාපත්තිං දස්සෙත්වා මූලායපටිකස්සනං වුත්තං. තස්මිම්පි කතෙ සබ්බෙ තෙ මක්ඛිතාව හොන්ති. තතො පරං සබ්බා අන්තරාපත්තියො යොජෙත්වා අබ්භානකම්මං දස්සිතං. එවං පටිච්ඡන්නවාරෙ එකාහපටිච්ඡන්නාදිවසෙන පඤ්ච, අන්තරාපත්තිවසෙන චතස්සොති නව කම්මවාචා දස්සිතා හොන්ති.

१०८. इसके बाद, दो दिन, तीन दिन, चार दिन और पाँच दिन तक छिपाए गए (अपराधों) के आधार पर पालि कहकर, पाँच दिन तक छिपाए गए अपराध के लिए परिवास से लेकर अन्तरापत्ति (बीच में होने वाले अपराध) को दिखाया गया है। चूँकि उस अपराध को प्राप्त करने वाला भिक्षु 'मूलाय पटिकस्सन' (मूल से फिर से शुरू करने) के योग्य होता है, इसलिए उसके लिए वहाँ मूलाय पटिकस्सन की अनुमति दी गई है। लेकिन यदि कोई भिक्षु जिसका व्रत स्थगित (निक्खित्तवत्त) है, वह अपराध करता है, तो वह मूलाय पटिकस्सन के योग्य नहीं होता। क्यों? क्योंकि उसने परिवास करते समय अपराध नहीं किया, बल्कि सामान्य स्थिति (पकतत्त) में रहते हुए अपराध किया है, इसलिए उस अपराध के लिए अलग से मानत्त का आचरण करना चाहिए। यदि वह छिपाया गया हो, तो परिवास का भी आचरण करना चाहिए। और जो यह मूलाय पटिकस्सन कहा गया है, उसके किए जाने पर बिताए गए (परिवास के) दिन रद्द (मक्खित) हो जाते हैं। इस प्रकार परिवास में अन्तरापत्ति को दिखाकर, फिर मानत्त के योग्य भिक्षु की अन्तरापत्ति को दिखाकर मूलाय पटिकस्सन कहा गया है, उसके किए जाने पर भी बिताए गए दिन रद्द ही हो जाते हैं। उसके बाद, परिवास पूरा कर चुके भिक्षु के उन तीनों अपराधों के लिए समोधान मानत्त दिखाया गया है। उसके बाद मानत्त का आचरण करने वाले (मानत्तचारिक) की अन्तरापत्ति दिखाकर मूलाय पटिकस्सन कहा गया है। उस पटिकस्सन के किए जाने पर मानत्त के आचरण किए गए दिन और परिवास के बिताए गए दिन भी रद्द ही हो जाते हैं। उसके बाद अब्भान (पुनर्वास) के योग्य भिक्षु की अन्तरापत्ति दिखाकर मूलाय पटिकस्सन कहा गया है। उसके किए जाने पर भी वे सभी दिन रद्द ही हो जाते हैं। इसके बाद सभी अन्तरापत्तियों को जोड़कर अब्भान कर्म दिखाया गया है। इस प्रकार पटिच्छन्न वार (छिपाने के प्रकरण) में एक दिन छिपाने आदि के आधार पर पाँच, और अन्तरापत्ति के आधार पर चार, इस प्रकार नौ कर्मवाचाएँ दिखाई गई हैं।

පටිච්ඡන්නපරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

पटिच्छन्न परिवास कथा समाप्त।

සමොධානපරිවාසකථා

समोधान परिवास कथा

125. තතො පරං පක්ඛපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා අන්තොපරිවාසතො පට්ඨාය පඤ්චාහපටිච්ඡන්නාය අන්තරාපත්තියා වසෙන සමොධානපරිවාසො ච, සමොධානමානත්තඤ්ච දස්සිතං. එත්ථ ච මානත්තචාරිකමානත්තාරහකාලෙපි ආපන්නාය ආපත්තියා මූලායපටිකස්සනෙ කතෙ මානත්තචිණ්ණදිවසාපි පරිවාසපරිවුත්ථදිවසාපි සබ්බෙ මක්ඛිතාව හොන්ති. කස්මා? යස්මා පටිච්ඡන්නා අන්තරාපත්ති. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘මූලාය පටිකස්සිත්වා පුරිමාය ආපත්තියා සමොධානපරිවාසං දත්වා ඡාරත්තං මානත්තං දෙතූ’’ති. තතො පරං සබ්බා අන්තරාපත්තියො යොජෙත්වා අබ්භානකම්මං දස්සෙත්වා සුක්කවිස්සට්ඨිවත්ථු නිට්ඨාපිතං.

१२५. इसके बाद, एक पक्ष (पख) तक छिपाए गए अपराध के लिए परिवास के भीतर से लेकर पाँच दिन तक छिपाए गए अन्तरापत्ति के आधार पर समोधान परिवास और समोधान मानत्त दिखाया गया है। और यहाँ मानत्त का आचरण करने के समय या मानत्त के योग्य होने के समय भी प्राप्त हुए अपराध के लिए मूलाय पटिकस्सन किए जाने पर, मानत्त के आचरण किए गए दिन और परिवास के बिताए गए दिन, सभी रद्द ही हो जाते हैं। क्यों? क्योंकि वह अन्तरापत्ति छिपाई गई है। इसीलिए कहा गया है - "मूल से फिर से शुरू (मूलाय पटिकस्सित्वा) करके, पिछले अपराध के लिए समोधान परिवास देकर छह रात का मानत्त दें।" इसके बाद सभी अन्तरापत्तियों को जोड़कर अब्भान कर्म दिखाकर सुक्कविस्सट्ठि (शुक्र विसर्ग) की कथा समाप्त की गई है।

සමොධානපරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

समोधान परिवास कथा समाप्त।

සුක්කවිස්සට්ඨිකථා ච නිට්ඨිතා.

सुक्कविस्सट्ठि कथा भी समाप्त।

අග්ඝසමොධානපරිවාසකථා

अग्घसमोधान परिवास कथा

134. තතො එකාපත්තිමූලකඤ්ච ආපත්තිවඩ්ඪනකඤ්චාති ද්වෙ නයෙ දස්සෙත්වා අග්ඝසමොධානපරිවාසො දස්සිතො.

१३४. इसके बाद एक अपराध को मूल मानकर और अपराधों के बढ़ने के आधार पर, इन दो विधियों को दिखाकर अग्घसमोधान परिवास दिखाया गया है।

තතො [Pg.34] සඤ්චිච්ච අනාරොචිතාපත්තිවත්ථුං දස්සෙත්වා සඤ්චිච්ච අජානනඅස්සරණවෙමතිකභාවෙහි අනාරොචිතාය ආපත්තියා පච්ඡා ලජ්ජිධම්මෙ වා ඤාණසරණනිබ්බෙමතිකභාවෙසු වා උප්පන්නෙසු යං කාතබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉධ පන භික්ඛවෙ’’තිආදිනා නයෙන පාළි ඨපිතා. තතො අජානනඅස්සරණවෙමතිකපටිච්ඡන්නානං අප්පටිච්ඡන්නභාවං දස්සෙතුං තථෙව පාළි ඨපිතා.

इसके बाद जानबूझकर न बताए गए अपराध की वस्तु को दिखाकर, जानबूझकर न जानने, स्मृति न होने या संदेह होने के कारण न बताए गए अपराध के लिए बाद में जब लज्जी स्वभाव उत्पन्न हो या ज्ञान, स्मृति और संदेह रहित अवस्था उत्पन्न हो, तब जो करना चाहिए, उसे दिखाने के लिए "इध पन भिक्खवे" आदि विधि से पालि स्थापित की गई है। उसके बाद न जानने, स्मृति न होने और संदेह के कारण छिपाए गए अपराधों की 'अ-पटिच्छन्न' (न छिपाया हुआ) स्थिति दिखाने के लिए वैसे ही पालि स्थापित की गई है।

අග්ඝසමොධානපරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

अग्घसमोधान परिवास कथा समाप्त।

ද්වෙමාසපරිවාසකථා

द्वेमास परिवास कथा

138. තතො ද්වින්නං ආපත්තීනං ද්වෙමාසපටිච්ඡන්නානං එකමාසපරිවාසයාචනවත්ථුං දස්සෙත්වා අසඤ්චිච්ච අජානනඅස්සරණවෙමතිකභාවෙහි අනාරොචිතෙ ඉතරස්මිං මාසෙ පච්ඡා ලජ්ජිධම්මාදීසු උප්පන්නෙසු යං කාතබ්බං, තං දස්සෙතුං අජානනඅස්සරණවෙමතිකපටිච්ඡන්නස්ස ච ආපන්නභාවං දස්සෙතුං පුරිමනයෙනෙව පාළි ඨපිතා.

१३८. इसके बाद दो महीने तक छिपाए गए दो अपराधों के लिए एक महीने के परिवास की याचना की वस्तु को दिखाकर, अनजाने में न जानने, स्मृति न होने या संदेह होने के कारण दूसरे महीने के बारे में न बताने पर, बाद में लज्जी स्वभाव आदि के उत्पन्न होने पर जो करना चाहिए, उसे दिखाने के लिए और न जानने, स्मृति न होने या संदेह के कारण छिपाने वाले के अपराध प्राप्ति की स्थिति दिखाने के लिए पिछली विधि के अनुसार ही पालि स्थापित की गई है।

ද්වෙමාසපරිවාසකථා නිට්ඨිතා.

द्वेमास परिवास कथा समाप्त।

සුද්ධන්තපරිවාසාදිකථා

सुद्धन्त परिवास आदि की कथा

156. තතො ‘‘ආපත්තිපරියන්තං න ජානාති, රත්තිපරියන්තං න ජානාතී’’තිආදිනා නයෙන සුද්ධන්තපරිවාසො දස්සිතො.

१५६. इसके बाद "अपराध की सीमा नहीं जानता, रात्रियों की सीमा नहीं जानता" आदि विधि से सुद्धन्त परिवास दिखाया गया है।

160. තතො පරං පාරිවාසිකං ආදිං කත්වා විබ්භමිත්වා පුනඋපසම්පන්නාදීසු පටිපත්තිදස්සනත්ථං පාළි ඨපිතා.

१६०. इसके बाद परिवास करने वाले (पारिवासिक) को आदि मानकर, विभ्रमित (चीवर त्याग) होकर पुनः उपसम्पन्न होने आदि के विषय में प्रतिपत्ति (आचरण) दिखाने के लिए पालि स्थापित की गई है।

165. තත්ථ ‘‘අන්තරා සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජති පරිමාණා අප්පටිච්ඡන්නායො’’තිආදීසු ආපත්තිපරිච්ඡෙදවසෙන පරිමාණායො චෙව අප්පටිච්ඡන්නායො චාති අත්ථො.

१६५. वहाँ "बीच में बहुत से अपराध प्राप्त करता है, जो परिमाण वाले और न छिपाए गए हैं" आदि में अपराधों के परिच्छेद (विभाजन) के आधार पर वे परिमाण वाले और न छिपाए गए हैं, यह अर्थ है।

166. පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙති එකොව සො ආපත්තික්ඛන්ධො, පච්ඡා ඡාදිතත්තා පන ‘‘පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙ’’ති වුත්තං. පුරිමස්මින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

१६६. 'पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खन्धे' (अंतिम आपत्ति स्कन्ध में) का अर्थ है कि वह आपत्ति स्कन्ध एक ही है, लेकिन बाद में छिपाए जाने के कारण "अंतिम आपत्ति स्कन्ध में" ऐसा कहा गया है। 'पुरिमस्मिं' (पहले वाले में) इस पद में भी यही विधि है।

180. වවත්ථිතා සම්භින්නාති සභාගවිසභාගානමෙවෙතං පරියායවචනං.

१८०. 'ववत्थिता' और 'सम्भिन्ना' - यह सभाग (समान) और विसभाग (असमान) अपराधों के ही पर्यायवाची शब्द हैं।

සුද්ධන්තපරිවාසාදිකථා නිට්ඨිතා.

सुद्धन्त परिवास आदि की कथा समाप्त।

ද්වෙභික්ඛුවාරඑකාදසකාදිකථා

द्वेभिक्खुवार एकादसक आदि की कथा

181. තතො [Pg.35] පරං යො පටිච්ඡාදෙති, තස්මිං පටිපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘ද්වෙ භික්ඛූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මිස්සකන්ති ථුල්ලච්චයාදීහි මිස්සකං. සුද්ධකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං විනා ලහුකාපත්තික්ඛන්ධමෙව.

१८१. इसके बाद जो छिपाता है, उसके विषय में प्रतिपत्ति दिखाने के लिए "द्वे भिक्खू" आदि कहा गया है। वहाँ 'मिस्सकं' का अर्थ है थुल्लच्चय आदि के साथ मिला हुआ। 'सुद्धकं' का अर्थ है संघादिसेस के बिना केवल लघु आपत्ति स्कन्ध।

184. තතො පරං අවිසුද්ධවිසුද්ධභාවදස්සනත්ථං ‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනතො වා අධිප්පායතො වා අනුත්තානං නාම කිඤ්චි නත්ථි, තස්මා තඤ්ච ඉතො පුබ්බෙ අවුත්තඤ්ච සබ්බං පාළිඅනුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

१८४. इसके बाद अविशुद्ध और विशुद्ध भाव दिखाने के लिए "इध पन, भिक्खवे, भिक्खु सम्बहुला संघादिसेसा" आदि कहा गया है। वहाँ शब्द (व्यंजन) से या अभिप्राय से कुछ भी अस्पष्ट नहीं है, इसलिए उसे और इससे पहले जो नहीं कहा गया है, उस सबको पालि के अनुसार ही समझना चाहिए।

ද්වෙභික්ඛුවාරඑකාදසකාදිකථා නිට්ඨිතා.

द्वेभिक्खुवार एकादसक आदि की कथा समाप्त।

සමුච්චයක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समुच्चयक्खन्धक की व्याख्या समाप्त।

4. සමථක්ඛන්ධකං

४. समथक्खन्धक

සම්මුඛාවිනයකථා

सम्मुखाविनय कथा

186-187. සමථක්ඛන්ධකෙ [Pg.36] – ‘‘අධම්මවාදී පුග්ගලො’’තිආදීනි ඡ මාතිකාපදානි නික්ඛිපිත්වා ‘‘අධම්මවාදී පුග්ගලො ධම්මවාදිං පුග්ගලං සඤ්ඤාපෙතී’’තිආදිනා නයෙන විත්ථාරො වුත්තො. තත්ථ සඤ්ඤාපෙතීති කාරණපතිරූපකානි වත්වා පරිතොසෙත්වා ජානාපෙති. නිජ්ඣාපෙතීති යථා සො තං අත්ථං නිජ්ඣායති, ඔලොකෙති; එවං කරොති. පෙක්ඛති අනුපෙක්ඛතීති යථා සො තං අත්ථං පෙක්ඛති චෙව පුනප්පුනඤ්ච පෙක්ඛති; එවං කරොති. දස්සෙති අනුදස්සෙතීති තෙසඤ්ඤෙව පරියායවචනානි. අධම්මෙන වූපසම්මතීති යස්මා සො අධම්මමෙව ‘‘අයං ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන මොහෙත්වා දස්සෙති, තස්මා අධම්මෙන වූපසම්මති නාම.

१८६-१८७. शमथक्खन्धक में - 'अधम्मवादी पुग्गलो' (अधर्मवादी व्यक्ति) आदि छह मातृका पदों को स्थापित करके 'अधर्मवादी व्यक्ति धर्मवादी व्यक्ति को समझाता है' आदि विधि से विस्तार कहा गया है। वहाँ 'सञ्ञापेति' (समझाता है) का अर्थ है - आभासी कारणों को कहकर, संतुष्ट कर बोध कराना। 'निज्झापेति' (ध्यान दिलाता है) का अर्थ है - जिस प्रकार वह उस अर्थ को देखे या चिंतन करे, वैसा करना। 'पेक्खति अनुपेक्खति' (देखता है, अनुदर्शन करता है) का अर्थ है - जिस प्रकार वह उस अर्थ को पहले देखे और फिर बार-बार देखे, वैसा करना। 'दस्सेति अनुदस्सेति' (दिखाता है, अनुदर्शन कराता है) ये उन्हीं के पर्यायवाची शब्द हैं। 'अधम्मेन वूपसम्मति' (अधर्म से शमन होता है) का अर्थ है - क्योंकि वह अधर्म को ही 'यह धर्म है' आदि विधि से भ्रमित कर दिखाता है, इसलिए वह 'अधर्म से शमन' कहलाता है।

188. ධම්මෙන වූපසම්මතීති යස්මා ධම්මවාදී ධම්මමෙව ‘‘අයං ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන අමොහෙත්වා දස්සෙති, තස්මා ධම්මෙන වූපසම්මති නාම.

१८८. 'धम्मेन वूपसम्मति' (धर्म से शमन होता है) का अर्थ है - क्योंकि धर्मवादी व्यक्ति धर्म को ही 'यह धर्म है' आदि विधि से बिना भ्रमित किए दिखाता है, इसलिए वह 'धर्म से शमन' कहलाता है।

සම්මුඛාවිනයකථා නිට්ඨිතා.

सम्मुखाविनय कथा समाप्त हुई।

සතිවිනයකථා

सतिविनय कथा

195. පඤ්චිමානි භික්ඛවෙ ධම්මිකානි සතිවිනයස්ස දානානීති එත්ථ සුද්ධස්ස අනාපත්තිකස්ස දානං එකං, අනුවදිතස්ස දානං එකං, යාචිතස්ස දානං එකං, සඞ්ඝෙන දානං එකං, ධම්මෙන සමග්ගදානං එකන්ති එවං පඤ්ච. එතානි පන එකෙකඅඞ්ගවසෙන න ලබ්භන්ති, තස්මා දෙසනාමත්තමෙවෙතං, පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං පන සතිවිනයදානං ධම්මිකන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. තත්ථ ච අනුවදන්තීති චොදෙන්ති. සෙසං උත්තානමෙව. අයං පන සතිවිනයො ඛීණාසවස්සෙව දාතබ්බො න අඤ්ඤස්ස, අන්තමසො අනාගාමිනොපි. සො ච ඛො අඤ්ඤෙන චොදියමානස්සෙව, න අචොදියමානස්ස. දින්නෙ ච පන තස්මිං චොදකස්ස කථා න රුහති. චොදෙන්තොපි ‘‘අයං ඛීණාසවො සතිවිනයලද්ධො, කො තුය්හං කථං ගහෙස්සතී’’ති අපසාදෙතබ්බතං ආපජ්ජති.

१९५. 'पञ्चिमानि भिक्खवे धम्मिकानि सतिविनयस्स दानानि' (हे भिक्षुओं, सतिविनय के ये पाँच धार्मिक दान हैं) - यहाँ शुद्ध (निर्दोष) और आपत्ति-रहित (अर्हन्त) को देना एक है, आरोपित को देना एक है, याचना करने वाले को देना एक है, संघ द्वारा देना एक है, और धर्मपूर्वक समग्र संघ द्वारा देना एक है - इस प्रकार ये पाँच हैं। किन्तु ये एक-एक अंग के रूप में प्राप्त नहीं होते, इसलिए यह केवल देशना मात्र है; वास्तव में पाँच अंगों से युक्त सतिविनय का दान ही धार्मिक है - यह यहाँ अर्थ है। वहाँ 'अनुवदन्ति' का अर्थ है 'चोदेन्ति' (आरोप लगाते हैं)। शेष स्पष्ट ही है। यह सतिविनय केवल क्षीणाश्रव (अर्हन्त) को ही देना चाहिए, अन्य किसी को नहीं, यहाँ तक कि अनागामी को भी नहीं। और वह भी दूसरे के द्वारा आरोपित किए जाने पर ही देना चाहिए, बिना आरोप के नहीं। और उसके दिए जाने पर चोदक (आरोप लगाने वाले) की बात सिद्ध नहीं होती। आरोप लगाने वाला भी यह कहकर कि 'यह क्षीणाश्रव सतिविनय प्राप्त है, तुम्हारी बात कौन मानेगा?' तिरस्कार का पात्र हो जाता है।

සතිවිනයකථා නිට්ඨිතා.

सतिविनय कथा समाप्त हुई।

අමූළ්හවිනයකථා

अमूळ्हविनय कथा

196. භාසිතපරික්කන්තන්ති [Pg.37] වාචාය භාසිතං කායෙන පරික්කන්තං; පරික්කමිත්වා කතන්ති අත්ථො. සරතායස්මා එවරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජිතාති එත්ථ සරතු ආයස්මා එවරූපිං ආපත්තිං ආපජ්ජිතා; ආයස්මා එවරූපියා ආපත්තියාති අයමත්ථො. ආපජ්ජිත්වාති වා පාඨො, තස්සත්ථො – පඨමං ආපජ්ජිත්වා පච්ඡා තං ආපත්තිං සරතු ආයස්මාති.

१९६. 'भासितपरिक्कन्तं' का अर्थ है - वाणी से कहा गया और शरीर से किया गया; अतिक्रमण करके किया गया - यह अर्थ है। 'सरतायस्मा एवरूपिं आपत्तिं आपज्जिता' - यहाँ अर्थ है कि आयुष्मान् याद करें कि उन्होंने इस प्रकार की आपत्ति की है; आयुष्मान् इस प्रकार की आपत्ति को प्राप्त हुए हैं। 'आपज्जित्वा' ऐसा भी पाठ है, उसका अर्थ है - पहले आपत्ति को प्राप्त होकर बाद में आयुष्मान् उस आपत्ति को याद करें।

අමූළ්හවිනයකථා නිට්ඨිතා.

अमूळ्हविनय कथा समाप्त हुई।

යෙභුය්‍යසිකාකථා

येभुय्यसिका कथा

202. යෙභුය්‍යසිකාය වූපසමෙතුන්ති එත්ථ යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, එසා යෙභුය්‍යසිකා නාම.

२०२. 'येभुय्यसिकाय वूपसमेतुं' - यहाँ जिस क्रिया से धर्मवादी अधिक हों, वह 'येभुय्यसिका' (बहुमत) कहलाती है।

204. අධම්මිකසලාකග්ගාහෙසු ඔරමත්තකන්ති පරිත්තං අප්පමත්තකං භණ්ඩනමත්තමෙව. න ච ගතිගතන්ති ද්වෙ තයො ආවාසෙ න ගතං, තත්ථ තත්ථෙව වා ද්වත්තික්ඛත්තුං අවිනිච්ඡිතං. න ච සරිතසාරිතන්ති ද්වත්තික්ඛත්තුං තෙහි භික්ඛූහි සයං සරිතං වා අඤ්ඤෙහි සාරිතං වා න හොති. ජානාතීති සලාකං ගාහෙන්තො ජානාති ‘‘අධම්මවාදී බහුතරා’’ති. අප්පෙව නාමාති ඉමිනා නීහාරෙන සලාකාය ගාහියමානාය ‘‘අපි නාම අධම්මවාදිනො බහුතරා අස්සූ’’ති අයමස්ස අජ්ඣාසයො හොති. අපරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො.

२०४. अधार्मिक शलाका-ग्रहणों में 'ओरमत्तकं' का अर्थ है - अल्प, थोड़ा, केवल कलह मात्र। 'न च गतिगतं' का अर्थ है - दो या तीन आवासों (विहारों) तक नहीं गया हो, अथवा वहीं उसी स्थान पर दो-तीन बार अनिर्णीत रहा हो। 'न च सरितसारितं' का अर्थ है - उन भिक्षुओं द्वारा स्वयं दो-तीन बार याद न किया गया हो या दूसरों द्वारा याद न दिलाया गया हो। 'जानाति' का अर्थ है - शलाका ग्रहण कराने वाला जानता है कि 'अधर्मवादी अधिक हैं'। 'अप्पेव नाम' का अर्थ है - इस विधि से शलाका ग्रहण कराते समय 'शायद अधर्मवादी अधिक हो जाएँ' - ऐसा उसका आशय होता है। अन्य दो कारणों में भी यही विधि है।

අධම්මෙන ගණ්හන්තීති අධම්මවාදිනො ‘‘එවං මයං බහූ භවිස්සාමා’’ති ද්වෙ ද්වෙ සලාකායො ගණ්හන්ති. වග්ගා ගණ්හන්තීති ද්වෙ ධම්මවාදිනො එකං ධම්මවාදිසලාකං ගණ්හන්ති ‘‘එවං ධම්මවාදිනො න බහූ භවිස්සන්තී’’ති මඤ්ඤමානා. න ච යථාදිට්ඨියා ගණ්හන්තීති ධම්මවාදිනො හුත්වා ‘‘බලවපක්ඛං භජිස්සාමා’’ති අධම්මවාදිසලාකං ගණ්හන්ති. ධම්මිකසලාකග්ගාහෙසු අයමෙවත්ථො පරිවත්තෙත්වා වෙදිතබ්බො. එවං සලාකං ගාහෙත්වා සචෙ බහුතරා ධම්මවාදිනො හොන්ති; යථා තෙ වදන්ති, එවං තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බං, එවං යෙභුය්‍යසිකාය වූපසන්තං හොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරතොපි ආගමිස්සති.

'अधम्मेन गण्हन्ति' का अर्थ है - अधर्मवादी यह सोचकर कि 'इस प्रकार हम अधिक हो जाएँगे', दो-दो शलाकाएँ ग्रहण करते हैं। 'वग्गा गण्हन्ति' का अर्थ है - दो धर्मवादी यह मानकर कि 'इस प्रकार धर्मवादी अधिक नहीं होंगे', एक ही धर्मवादी शलाका ग्रहण करते हैं। 'न च यथादिट्ठिया गण्हन्ति' का अर्थ है - धर्मवादी होते हुए भी 'हम शक्तिशाली पक्ष का साथ देंगे' ऐसा सोचकर अधर्मवादी शलाका ग्रहण करते हैं। धार्मिक शलाका-ग्रहणों में इसी अर्थ को उलटकर समझना चाहिए। इस प्रकार शलाका ग्रहण कराकर यदि धर्मवादी अधिक होते हैं, तो जैसा वे कहते हैं, वैसा उस अधिकरण का शमन करना चाहिए; इस प्रकार येभुय्यसिका (बहुमत) द्वारा शमन होता है। यह यहाँ संक्षेप है। विस्तार तो आगे भी आएगा।

යෙභුය්‍යසිකාකථා නිට්ඨිතා.

येभुय्यसिका कथा समाप्त हुई।

තස්සපාපියසිකාකථා

तस्सपापियसिक कथा

207. අසුචීති [Pg.38] අසුචීහි කායවචීකම්මෙහි සමන්නාගතො. අලජ්ජීති සඤ්චිච්ච ආපජ්ජනාදිනා අලජ්ජිලක්ඛණෙන සමන්නාගතො. සානුවාදොති සඋපවාදො. ඉති ඉමෙසඤ්ච තිණ්ණං අඞ්ගානං වසෙන තීණි කරණානි, සඞ්ඝෙන කරණං, ධම්මෙන සමග්ගෙන කරණන්ති ඉමානි ච ද්වෙති පඤ්ච තස්සපාපියසිකාකම්මස්ස කරණානි නාම හොන්ති. සෙසමෙත්ථ තජ්ජනීයාදීසු වුත්තනයමෙව. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – ඉදඤ්හි යො පාපුස්සන්නතාය පාපියො පුග්ගලො, තස්ස කත්තබ්බතො ‘‘තස්සපාපියසිකාකම්ම’’න්ති වුච්චති.

२०७. 'असुची' का अर्थ है - अशुद्ध कायिक और वाचिक कर्मों से युक्त। 'अलज्जी' का अर्थ है - जानबूझकर आपत्ति करने आदि निर्लज्जता के लक्षणों से युक्त। 'सानुवादो' का अर्थ है - उपवाद (आरोप) सहित। इस प्रकार इन तीन अंगों के कारण तीन 'करण' (कार्य), और संघ द्वारा किया जाना तथा धर्मपूर्वक समग्र संघ द्वारा किया जाना - ये दो, ऐसे कुल पाँच 'तस्सपापियसिक कर्म' के करण कहलाते हैं। यहाँ शेष विधि तज्जनीय कर्म आदि में कही गई विधि के समान ही है। यहाँ यह शब्दार्थ है - क्योंकि यह कर्म उस व्यक्ति पर किया जाता है जो पाप की अधिकता के कारण 'पापिय' (अत्यंत पापी) है, इसलिए इसे 'तस्सपापियसिक कर्म' कहा जाता है।

තස්සපාපියසිකාකථා නිට්ඨිතා.

तस्सपापियसिक कथा समाप्त हुई।

තිණවත්ථාරකාදිකථා

तिणवत्थारक आदि कथा

212. කක්ඛළත්තාය වාළත්තායාති කක්ඛළභාවාය චෙව වාළභාවාය ච. භෙදායාති සඞ්ඝභෙදාය. සබ්බෙහෙව එකජ්ඣන්ති කස්සචි ඡන්දං අනාහරිත්වා ගිලානෙපි තත්ථෙව ආනෙත්වා එකතො සන්නිපතිතබ්බං. තිණවත්ථාරකෙන වූපසමෙය්‍යාති එත්ථ ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා ‘‘තිණවත්ථාරකො’’ති වුත්තං. යථා හි ගූථං වා මුත්තං වා ඝට්ටියමානං දුග්ගන්ධතාය බාධති, තිණෙහි අවත්ථරිත්වා සුප්පටිච්ඡාදිතස්ස පනස්ස සො ගන්ධො න බාධති; එවමෙව යං අධිකරණං මූලානුමූලං ගන්ත්වා වූපසමියමානං කක්ඛළත්තාය වාළත්තාය භෙදාය සංවත්තති, තං ඉමිනා කම්මෙන වූපසන්තං ගූථං විය තිණවත්ථාරකෙන පටිච්ඡන්නං සුවූපසන්තං හොතීති ඉදං කම්මං තිණවත්ථාරකසදිසත්තා ‘‘තිණවත්ථාරකො’’ති වුත්තං.

२१२. ‘कक्खळत्ताय वाळत्ताया’ (कठोरता और उग्रता के लिए) का अर्थ है—कठोर होने के लिए और उग्र होने के लिए। ‘भेदाय’ का अर्थ है—संघ-भेद के लिए। ‘सब्बेहेव एकज्झन्ति’ का अर्थ है—किसी भी भिक्षु की सहमति (छन्द) को मँगाए बिना, बीमारों को भी उसी स्थान पर लाकर जहाँ अधिकरण का निपटारा होना है, एक साथ एकत्रित होना चाहिए। ‘तिणवत्थारकेन वूपसमेय्या’ (तृण-आस्तारक द्वारा शांत करे) इस पाठ में, इस कर्म को तृण-आस्तारक (घास से ढंकने) के समान होने के कारण ‘तिणवत्थारक’ कहा गया है। जैसे विष्ठा या मूत्र को हिलाने-डुलाने पर उसकी दुर्गंध कष्ट देती है, परंतु घास से अच्छी तरह ढंक देने पर उसकी वह गंध कष्ट नहीं देती; ठीक वैसे ही, जो अधिकरण मूल से मूल तक जाकर (विस्तार से) शांत किए जाने पर कठोरता, उग्रता और संघ-भेद का कारण बनता है, वह इस (तिणवत्थारक) कर्म द्वारा शांत होने पर, घास से ढकी हुई विष्ठा के समान भली-भाँति शांत हो जाता है। इसीलिए इस कर्म को तृण-आस्तारक के समान होने के कारण ‘तिणवत्थारक’ कहा गया है।

213. ථුල්ලවජ්ජන්ති පාරාජිකඤ්චෙව සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච. ගිහිපටිසංයුත්තන්ති ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනධම්මිකපටිස්සවෙසු ආපන්නං ආපත්තිං.

२१३. ‘थुल्लवज्जं’ (स्थूल दोष) का अर्थ है—पाराजिक और संघादिसिस। ‘गिहिपटिसंयुत्तं’ (गृहस्थ-सम्बन्धी) का अर्थ है—गृहस्थों को नीच वचनों से गाली देने, अपमान करने और धर्मसम्मत प्रतिज्ञा को भंग करने के कारण प्राप्त हुई आपत्ति।

214. එවඤ්ච පන භික්ඛවෙ තෙ භික්ඛූ තාහි ආපත්තීහි වුට්ඨිතා හොන්තීති එවං තිණවත්ථාරකකම්මවාචාය කතාය කම්මවාචාපරියොසානෙ යත්තකා තත්ථ සන්නිපතිතා අන්තමසො සුත්තාපි සමාපන්නාපි අඤ්ඤවිහිතාපි සබ්බෙ තෙ භික්ඛූ යාව උපසම්පදමණ්ඩලතො පට්ඨාය ථුල්ලවජ්ජඤ්ච ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා ආපත්තියො ආපන්නා, සබ්බාහි තාහි ආපත්තීහි වුට්ඨිතා හොන්ති. යෙ පන ‘‘න [Pg.39] මෙතං ඛමතී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨාවිකම්මං කරොන්ති, තෙහි වා සද්ධිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාපි තත්ථ අනාගතා, ආගන්ත්වා වා ඡන්දං දත්වා පරිවෙණාදීසු නිසින්නා, තෙ ආපත්තීහි න වුට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඨපෙත්වා දිට්ඨාවිකම්මං ඨපෙත්වා යෙ න තත්ථ හොන්තී’’ති.

२१४. ‘एवञ्च पन भिक्खवे ते भिक्खू ताही आपत्तीही वुट्ठिता होन्ति’ (और इस प्रकार हे भिक्षुओं, वे भिक्षु उन आपत्तियों से मुक्त हो जाते हैं)—इस प्रकार तिणवत्थारक कर्मवाचा के किए जाने पर, कर्मवाचा की समाप्ति पर, जितने भिक्षु वहाँ एकत्रित हुए हैं, यहाँ तक कि जो सो रहे हैं, समापत्ति में स्थित हैं या अन्य कार्यों में व्यस्त हैं, वे सभी भिक्षु उपसंपदा-मण्डल (दीक्षा के समय) से लेकर अब तक, स्थूल दोषों (पाराजिक, संघादिसिस) और गृहस्थ-सम्बन्धी दोषों को छोड़कर, शेष जिन आपत्तियों को प्राप्त हुए थे, उन सभी आपत्तियों से मुक्त हो जाते हैं। परंतु जो भिक्षु ‘मुझे यह (कर्म) स्वीकार नहीं है’ ऐसा कहकर परस्पर अपना मत प्रकट करते हैं, अथवा जो उन (अधिकरण वाले) भिक्षुओं के साथ आपत्ति में पड़कर भी वहाँ नहीं आए, अथवा आकर और अपनी सहमति (छन्द) देकर विहार के कमरों आदि में बैठ गए, वे आपत्तियों से मुक्त नहीं होते। इसीलिए कहा गया है—‘दिठ्ठाविकम्म (मत प्रकटीकरण) को छोड़कर और उन्हें छोड़कर जो वहाँ उपस्थित नहीं हैं’।

තිණවත්ථාරකාදිකථා නිට්ඨිතා.

तिणवत्थारक आदि की कथा समाप्त हुई।

අධිකරණකථා

अधिकरण कथा

215. භික්ඛුනීනං අනුපඛජ්ජාති භික්ඛුනීනං අන්තො පවිසිත්වා. විවාදාධිකරණාදීනං වචනත්ථො දුට්ඨදොසවණ්ණනායං වුත්තොයෙව. විපච්චතාය වොහාරොති චිත්තදුක්ඛත්ථං වොහාරො; ඵරුසවචනන්ති අත්ථො. යො තත්ථ අනුවාදොති යො තෙසු අනුවදන්තෙසු උපවාදො. අනුවදනාති ආකාරනිදස්සනමෙතං; උපවදනාති අත්ථො. අනුල්ලපනා අනුභණනාති උභයං අනුවදනවෙවචනමත්තමෙව. අනුසම්පවඞ්කතාති පුනප්පුනං කායචිත්තවාචාහි තත්ථෙව සම්පවඞ්කතා; අනුවදනභාවොති අත්ථො. අබ්භුස්සහනතාති ‘‘කස්මා එවං න උපවදිස්සාමි, උපවදිස්සාමියෙවා’’ති උස්සාහං කත්වා අනුවදනා. අනුබලප්පදානන්ති පුරිමවචනස්ස කාරණං දස්සෙත්වා පච්ඡිමවචනෙන බලප්පදානං.

२१५. ‘भिक्खुनीनं अनुपखज्जा’ का अर्थ है—भिक्षुणियों के बीच प्रवेश करके। ‘विवादाधिकरण’ आदि शब्दों का अर्थ दुट्ठदोस-सिक्खापद की व्याख्या में मेरे द्वारा कहा ही गया है। ‘विपच्चताय वोहारो’ का अर्थ है—चित्त को दुःख पहुँचाने के लिए कहा गया वचन; अर्थात् कठोर वचन। ‘यो तत्थ अनुवादो’ का अर्थ है—उन दोषारोपण करने वालों का जो उपवाद (आरोप) है। ‘अनुवदना’ यह शब्द आरोप लगाने के प्रकार को सूचित करता है; इसका अर्थ ‘उपवदना’ (आरोप लगाना) है। ‘अनुल्लपना अनुभणना’—ये दोनों शब्द ‘अनुवदना’ के ही पर्यायवाची मात्र हैं। ‘अनुसम्पवङ्कता’ का अर्थ है—बार-बार काया, चित्त और वाणी से उसी आरोप में अत्यधिक प्रवृत्त होना; अर्थात् आरोप लगाने वाले का भाव। ‘अब्भुस्सहनता’ का अर्थ है—‘मैं क्यों आरोप नहीं लगाऊँगा, मैं तो आरोप लगाऊँगा ही’—ऐसा उत्साह करके आरोप लगाना। ‘अनुबलप्पदानं’ का अर्थ है—पूर्व वचन का कारण दिखाकर बाद के वचन से उसे बल प्रदान करना।

කිච්චයතා කරණීයතාති එත්ථ කිච්චමෙව කිච්චයං, කිච්චයස්ස භාවො කිච්චයතා, කරණීයස්ස භාවො කරණීයතා; උභයම්පෙතං සඞ්ඝකම්මස්සෙව අධිවචනං. අපලොකනකම්මන්තිආදි පන තස්සෙව පභෙදවචනං. තත්ථ අපලොකනකම්මං නාම සීමට්ඨකසඞ්ඝං සොධෙත්වා ඡන්දාරහානං ඡන්දං ආහරිත්වා සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිදුතියකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා එකාය ච අනුස්සාවනායාති එවං ඤත්තිදුතියාය අනුස්සාවනාය කත්තබ්බකම්මං. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං නාම වුත්තනයෙනෙව සමග්ගස්ස සඞ්ඝස්ස අනුමතියා එකාය ඤත්තියා තීහි ච අනුස්සාවනාහීති එවං ඤත්තිචතුත්ථාහි තීහි අනුස්සාවනාහි කත්තබ්බකම්මං.

‘किच्चयता करणीयता’ इस पाठ में, करने योग्य कार्य ही ‘किच्चय’ है, किच्चय का भाव ‘किच्चयता’ है, और करणीय का भाव ‘करणीयता’ है; ये दोनों ही संघ-कर्म के ही नाम हैं। ‘अपलोकनकम्मं’ आदि शब्द उसी संघ-कर्म के भेदों के वाचक हैं। उनमें ‘अपलोकन-कर्म’ उसे कहते हैं जो सीमा के भीतर स्थित संघ को शुद्ध करके (दोषरहित बनाकर), सहमति के योग्य भिक्षुओं की सहमति लेकर, समग्र संघ की अनुमति से तीन बार सुनाकर किया जाने वाला कर्म है। ‘ज्ञप्ति-कर्म’ (ञत्तिकम्म) उसे कहते हैं जो उक्त विधि से ही समग्र संघ की अनुमति से एक ज्ञप्ति (प्रस्ताव) द्वारा किया जाने वाला कर्म है। ‘ज्ञप्ति-द्वितीय-कर्म’ उसे कहते हैं जो उक्त विधि से ही समग्र संघ की अनुमति से एक ज्ञप्ति और एक अनुसावन (कर्मवाचा) द्वारा, इस प्रकार ज्ञप्ति सहित दो बार सुनाकर किया जाने वाला कर्म है। ‘ज्ञप्ति-चतुर्थ-कर्म’ उसे कहते हैं जो उक्त विधि से ही समग्र संघ की अनुमति से एक ज्ञप्ति और तीन अनुसावन (कर्मवाचा) द्वारा, इस प्रकार ज्ञप्ति सहित चार बार सुनाकर किया जाने वाला कर्म है।

තත්ථ අපලොකනකම්මං අපලොකෙත්වාව කාතබ්බං, ඤත්තිකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිකම්මම්පි එකං ඤත්තිං ඨපෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බං. ඤත්තිදුතියකම්මං පන අපලොකෙත්වා කත්තබ්බම්පි අත්ථි, අකත්තබ්බම්පි අත්ථි. තත්ථ සීමාසම්මුති සීමාසමූහනනං කථිනදානං කථිනුබ්භාරො [Pg.40] කුටිවත්ථුදෙසනා විහාරවත්ථුදෙසනාති ඉමානි ඡ කම්මානි ගරුකානි, අපලොකෙත්වා කාතුං න වට්ටන්ති. ඤත්තිදුතියකම්මවාචං සාවෙත්වාව කාතබ්බානි. අවසෙසා තෙරස සම්මුතියො සෙනාසනග්ගාහකමතකචීවරදානාදිසම්මුතියො චාති එවරූපානි ලහුකකම්මානි අපලොකෙත්වාපි කාතුං වට්ටන්ති. ඤත්තිකම්මඤත්තිචතුත්ථකම්මවසෙන පන න කාතබ්බමෙව. ඤත්තිචතුත්ථකම්මං ඤත්තිඤ්ච තිස්සො ච කම්මවාචායො සාවෙත්වාව කාතබ්බං, අපලොකනකම්මාදිවසෙන න කාතබ්බන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

उनमें से अपलोकन-कर्म केवल पूछकर (निवेदन करके) ही करना चाहिए, ज्ञप्ति-कर्म आदि के द्वारा नहीं। ज्ञप्ति-कर्म भी केवल एक ज्ञप्ति रखकर ही करना चाहिए, अपलोकन-कर्म आदि के द्वारा नहीं। परंतु ज्ञप्ति-द्वितीय-कर्म ऐसा है जो कहीं पूछकर (अपलोकन द्वारा) भी किया जा सकता है और कहीं नहीं भी। उनमें सीमा-सम्मुति (सीमा निर्धारण), सीमा-समुहनन (सीमा हटाना), कठिन-दान, कठिन-उद्धार (कठिन हटाना), कुटी-वस्तु-देशना (कुटी के स्थान का निर्देश) और विहार-वस्तु-देशना—ये छह कर्म गुरु (भारी) होने के कारण केवल पूछकर (अपलोकन द्वारा) करना उचित नहीं है। इन्हें ज्ञप्ति-द्वितीय-कर्मवाचा सुनाकर ही करना चाहिए। शेष तेरह सम्मुतियाँ और सेनासन-ग्राहक (आवास वितरक), मृतक-चीवर-दान आदि सम्मुतियाँ—इस प्रकार के लघु कर्म पूछकर (अपलोकन द्वारा) भी किए जा सकते हैं। परंतु इन्हें ज्ञप्ति-कर्म या ज्ञप्ति-चतुर्थ-कर्म के रूप में नहीं करना चाहिए। ज्ञप्ति-चतुर्थ-कर्म को ज्ञप्ति और तीन कर्मवाचाएँ सुनाकर ही करना चाहिए, अपलोकन-कर्म आदि के द्वारा नहीं—यह यहाँ संक्षेप है।

විත්ථාරතො පන ඉමානි චත්තාරි කම්මානි ‘‘කතිහාකාරෙහි විපජ්ජන්තී’’තිආදිනා නයෙන පරිවාරාවසානෙ කම්මවග්ගෙ එතෙසං විනිච්ඡයො ආගතොයෙව. යං පන තත්ථ අනුත්තානං, තං කම්මවග්ගෙයෙව වණ්ණයිස්සාම. එවඤ්හි සති න අට්ඨානෙ වණ්ණනා භවිස්සති, ආදිතො පට්ඨාය ච තස්ස තස්ස කම්මස්ස විඤ්ඤාතත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යො භවිස්සති.

विस्तार से तो ये चार कर्म ‘कितने प्रकारों से विफल होते हैं’ आदि विधि से परिवार (पालि) के अंत में ‘कम्मवग्ग’ में इनका निर्णय आया ही है। जो वहाँ स्पष्ट नहीं है, उसे हम कम्मवग्ग में ही स्पष्ट करेंगे। ऐसा करने पर अनुचित स्थान पर व्याख्या नहीं होगी, और प्रारंभ से ही उन-उन कर्मों के ज्ञात होने के कारण वे सुगमता से समझने योग्य होंगे।

216. විවාදාධිකරණස්ස කිං මූලන්තිආදීනි පාළිවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

२१६. ‘विवादाधिकरण के मूल क्या हैं’ आदि बातों को पालि के अनुसार ही समझना चाहिए।

220. ‘‘විවාදාධිකරණං සියා කුසල’’න්තිආදීසු යෙන විවදන්ති, සො චිත්තුප්පාදො විවාදො, සමථෙහි ච අධිකරණීයතාය අධිකරණන්ති එවමාදිනා නයෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො.

२२०. ‘‘विवादाधिकरणं सिया कुशलं’’ आदि में, जिसके द्वारा विवाद करते हैं, वह चित्तुत्पाद 'विवाद' है, और शमथों (समतों) द्वारा निपटाए जाने योग्य होने के कारण यह 'अधिकरण' है; इस प्रकार के नय से अर्थ समझना चाहिए।

222. ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලං සියා අබ්‍යාකතං, නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසලන්ති එත්ථ සන්ධාය භාසිතවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මිඤ්හි පථවිඛණනාදිකෙ ආපත්තාධිකරණෙ කුසලචිත්තං අඞ්ගං හොති, තස්මිං සති න සක්කා වත්තුං ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති, තස්මා නයිදං අඞ්ගප්පහොනකචිත්තං සන්ධාය වුත්තං. ඉදං පන සන්ධාය වුත්තං. යං තාව ආපත්තාධිකරණං ලොකවජ්ජං, තං එකන්තතො අකුසලමෙව, තත්ථ ‘‘සියා අකුසල’’න්ති විකප්පො නත්ථි. යං පන පණ්ණත්තිවජ්ජං, තං යස්මා සඤ්චිච්ච ‘‘ඉමං ආපත්තිං වීතික්කමාමී’’ති වීතික්කමන්තස්සෙව අකුසලං හොති, අසඤ්චිච්ච පන කිඤ්චි අජානන්තස්ස සහසෙය්‍යාදිවසෙන ආපජ්ජතො අබ්‍යාකතං හොති, තස්මා තත්ථ සඤ්චිච්චාසඤ්චිච්චවසෙන ඉමං විකප්පභාවං [Pg.41] සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලං, සියා අබ්‍යාකතං, නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති.

२२२. ‘‘आपत्ताधिकरणं सिया अकुशलं सिया अब्याकतं, नत्थि आपत्ताधिकरणं कुशलं’’ - यहाँ अभिप्राय (सन्धाया) के अनुसार कहे गए वचन के रूप में अर्थ समझना चाहिए। क्योंकि जिस पृथ्वी-खनन आदि आपत्ताधिकरण में कुशल चित्त एक अंग होता है, वहाँ यह कहना संभव नहीं है कि ‘‘कुशल आपत्ताधिकरण नहीं है’’, इसलिए यह बात अंग-पर्याप्त चित्त के संदर्भ में नहीं कही गई है। बल्कि, इसे इस अभिप्राय से कहा गया है - जो आपत्ताधिकरण 'लोकवज्ज' (लोक-निंद्य) है, वह एकांततः अकुशल ही है, वहाँ ‘‘सिया अकुशलं’’ (शायद अकुशल हो) जैसा विकल्प नहीं है। लेकिन जो 'पण्णत्तिवज्ज' (प्रज्ञप्ति-निंद्य) है, वह इसलिए कि जानबूझकर ‘‘मैं इस आपत्ति का उल्लंघन करता हूँ’’ ऐसा सोचकर उल्लंघन करने वाले के लिए ही अकुशल होता है, परंतु अनजाने में या बिना जाने 'सहसेय्या' आदि के कारण आपत्ति को प्राप्त होने वाले के लिए वह 'अब्याकत' (अव्याकृत) होता है। इसलिए, वहाँ जानबूझकर और अनजाने में होने के भेद से इस विकल्प की स्थिति को ध्यान में रखते हुए यह कहा गया है - ‘‘आपत्ताधिकरण अकुशल हो सकता है, अव्याकृत हो सकता है, कुशल आपत्ताधिकरण नहीं होता।’’

සචෙ පන ‘‘යං කුසලචිත්තො ආපජ්ජති, ඉදං වුච්චති ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වදෙය්‍ය, අචිත්තකානං පන එළකලොමපදසොධම්මාදිසමුට්ඨානානම්පි කුසලචිත්තං ආපජ්ජෙය්‍ය, න ච තත්ථ විජ්ජමානම්පි කුසලචිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං. කායවචීවිඤ්ඤත්තිවසෙන පන චලිතප්පවත්තානං කායවාචානං අඤ්ඤතරමෙව අඞ්ගං, තඤ්ච රූපක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා අබ්‍යාකතන්ති.

यदि कोई कहे कि ‘‘जिसे कुशल चित्त वाला प्राप्त करता है, वह कुशल आपत्ताधिकरण कहलाता है’’, तो अचित्तक (बिना विशेष चेतना वाले) 'एड़कलोम' और 'पदसोधम्म' आदि से उत्पन्न होने वाले आपत्ताधिकरणों के लिए भी कुशलता का प्रसंग आ जाएगा। और वहाँ विद्यमान कुशल चित्त आपत्ति का अंग नहीं है। बल्कि, काय-विज्ञप्ति और वची-विज्ञप्ति के रूप में गतिशील होने वाली काया और वाणी में से कोई एक ही अंग है, और वह रूपस्कंध में सम्मिलित होने के कारण 'अब्याकत' (अव्याकृत) है।

යං ජානන්තොතිආදිම්හි පන අයමත්ථො – යං චිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං හොති, තෙන වත්ථුං ජානන්තො ‘‘ඉදං වීතික්කමාමී’’ති ච වීතික්කමාකාරෙන සද්ධිං ජානන්තො සඤ්ජානන්තො වීතික්කමචෙතනාවසෙන චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා උපක්කමවසෙන මද්දන්තො අභිවිතරිත්වා නිරාසඞ්කචිත්තං පෙසෙත්වා යං ආපත්තාධිකරණං වීතික්කමං ආපජ්ජති, තස්ස එවං වීතික්කමතො යො වීතික්කමො, ඉදං වුච්චති ‘‘ආපත්තාධිකරණං අකුසල’’න්ති.

‘‘यं जानन्तो’’ आदि में यह अर्थ है - जो चित्त आपत्ति का अंग होता है, उस चित्त से वस्तु को जानते हुए और ‘‘इसका उल्लंघन करता हूँ’’ इस प्रकार उल्लंघन के स्वरूप के साथ जानते हुए (संज्ञान करते हुए), उल्लंघन की चेतना के वश में चेतित कर, कल्पित कर, उपक्रम (प्रयास) के द्वारा दबाते हुए, अभिभूत कर, नि:शंक चित्त को भेजकर जिस आपत्ताधिकरण रूपी उल्लंघन को प्राप्त करता है, इस प्रकार उल्लंघन करने वाले का जो उल्लंघन है, उसे ‘‘अकुशल आपत्ताधिकरण’’ कहा जाता है।

අබ්‍යාකතවාරෙපි යං චිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං හොති, තස්ස අභාවෙන අජානන්තො වීතික්කමාකාරෙන ච සද්ධිං අජානන්තො අසඤ්ජානන්තො ආපත්තිඅඞ්ගභූතාය වීතික්කමචෙතනාය අභාවෙන අචෙතෙත්වා සඤ්චිච්ච මද්දනස්ස අභාවෙන අනභිවිතරිත්වා නිරාසඞ්කචිත්තං අපෙසෙත්වා යං ආපත්තාධිකරණං වීතික්කමං ආපජ්ජති, තස්ස එවං වීතික්කමතො යො වීතික්කමො, ඉදං වුච්චති ‘‘ආපත්තාධිකරණං අබ්‍යාකත’’න්ති.

अव्याकृत वार में भी, जो चित्त आपत्ति का अंग होता है, उसके अभाव के कारण न जानते हुए और उल्लंघन के स्वरूप के साथ न जानते हुए (असंज्ञान करते हुए), आपत्ति के अंगभूत उल्लंघन की चेतना के अभाव के कारण बिना चेतित किए, जानबूझकर दबाने के अभाव के कारण बिना अभिभूत किए, नि:शंक चित्त को बिना भेजे जिस आपत्ताधिकरण रूपी उल्लंघन को प्राप्त करता है, इस प्रकार उल्लंघन करने वाले का जो उल्लंघन है, उसे ‘‘अव्याकृत आपत्ताधिकरण’’ कहा जाता है। यही इसका अर्थ है।

224. අයං විවාදො නො අධිකරණන්තිආදීසු සමථෙහි අධිකරණීයතාය අභාවතො නොඅධිකරණන්ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

२२४. ‘‘अयं विवादो नो अधिकरणं’’ आदि में, शमथों द्वारा निपटाए जाने (अधिकरण करने) के अभाव के कारण 'अधिकरण नहीं है', ऐसा अर्थ समझना चाहिए।

අධිකරණකථා නිට්ඨිතා.

अधिकरण-कथा समाप्त हुई।

අධිකරණවූපසමනසමථකථා

अधिकरण-वूपसमन-समत-कथा (अधिकरणों को शांत करने वाले शमथों की कथा)

228. යාවතිකා ච භික්ඛූ කම්මප්පත්තාති එත්ථ චතුවග්ගකරණෙ කම්මෙ චත්තාරො, පඤ්චවග්ගකරණෙ පඤ්ච, දසවග්ගකරණෙ දස, වීසතිවග්ගකරණෙ වීසති භික්ඛූ කම්මප්පත්තාති වෙදිතබ්බා.

२२८. ‘‘यावतिका च भिक्खू कम्मप्पत्ता’’ यहाँ चतुर्वर्ग-करणीय कर्म में चार, पंचवर्ग-करणीय कर्म में पाँच, दशवर्ग-करणीय कर्म में दस, और विंशतिवर्ग-करणीय कर्म में बीस भिक्षुओं को 'कम्मप्पत्त' (कर्म-प्राप्त) समझना चाहिए।

230. සුපරිග්ගහිතන්ති [Pg.42] සුට්ඨු පරිග්ගහිතං කත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. සම්පටිච්ඡිත්වා ච පන ‘‘අජ්ජ භණ්ඩකං ධොවාම, අජ්ජ පත්තං පචාම, අජ්ජෙකො පලිබොධො අත්ථී’’ති මානනිග්ගහත්ථාය කතිපාහං අතික්කාමෙතබ්බං.

२३०. ‘सुपरिग्गहितं’ का अर्थ है - अच्छी तरह से परिग्रह (निश्चित) करके स्वीकार करना चाहिए। और स्वीकार करने के बाद ‘‘आज हम चीवर धोएंगे, आज पात्र पकाएंगे, आज एक बाधा (पलिबोध) है’’ - इस प्रकार अधिकरण करने वालों के मान-मर्दन के लिए कुछ दिन व्यतीत करने चाहिए।

231. අනන්තානි චෙව භස්සානි ජායන්තීති අපරිමාණානි ඉතො චිතො ච වචනානි උප්පජ්ජන්ති. ‘‘භාසානී’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. උබ්බාහිකාය සම්මන්නිතබ්බොති අපලොකෙත්වා වා සම්මන්නිතබ්බො පරතො වුත්තාය ඤත්තිදුතියාය වා කම්මවාචාය. එවං සම්මතෙහි පන භික්ඛූහි විසුං වා නිසීදිත්වා තස්සායෙව වා පරිසාය ‘‘අඤ්ඤෙහි අසම්මතෙහි න කිඤ්චි කථෙතබ්බ’’න්ති සාවෙත්වා තං අධිකරණං විනිච්ඡිතබ්බං.

२३१. ‘‘अनन्तानि चेव भस्सानि जायन्तीति’’ का अर्थ है - यहाँ-वहाँ से अपार वचन उत्पन्न होते हैं। ‘भासानि’ ऐसा भी पाठ है, उसका भी यही अर्थ है। ‘उब्बाहिकाय सम्मन्नितब्बो’ का अर्थ है - अनुमति लेकर या बाद में कही गई ज्ञप्ति-द्वितीय कर्मवाचा द्वारा नियुक्त किया जाना चाहिए। इस प्रकार नियुक्त भिक्षुओं को या तो परिषद से अलग बैठकर, या उसी परिषद में ‘‘अन्य जो नियुक्त नहीं हैं, उन्हें कुछ नहीं कहना चाहिए’’ - ऐसा सूचित करके उस अधिकरण का निर्णय करना चाहिए।

233. තත්‍රාස්සාති තස්සං පරිසති භවෙය්‍ය. නෙව සුත්තං ආගතන්ති න මාතිකා ආගතා. නො සුත්තවිභඞ්ගොති විනයොපි න පගුණො. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අත්ථං පටිබාහතීති බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව ගහෙත්වා අත්ථං පටිසෙධෙති. ජාතරූපරජතඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණාදීසු විනයධරෙහි භික්ඛූහි ආපත්තියා කාරියමානෙ දිස්වා ‘‘කිං ඉමෙ ආපත්තියා කාරෙථ, ‘නනු ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’ති එවං සුත්තෙ පටිවිරතිමත්තමෙව වුත්තං, නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදති. අපරො ධම්මකථිකො සුත්තස්ස ආගතත්තා ඔලම්බෙත්වා නිවාසෙන්තානං ආපත්තියා ආරොපියමානාය ‘‘කිං ඉමෙසං ආපත්තිං රොපෙථ, ‘නනු පරිමණ්ඩලං නිවාසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’ති එවං සික්ඛාකරණමත්තමෙවෙත්ථ වුත්තං, නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදති.

२३३. ‘तत्रास्स’ का अर्थ है - उस परिषद में हो। ‘नेव सुत्तं आगतं’ का अर्थ है - मातृका कंठस्थ नहीं है। ‘नो सुत्तविभङ्गो’ का अर्थ है - विनय का भी अच्छी तरह अभ्यास नहीं किया गया है। ‘ब्यञ्जनच्छायया अत्थं पटिबाहतीति’ का अर्थ है - केवल शब्द को पकड़कर अर्थ का निषेध करता है। सोना-चाँदी, खेत-संपत्ति आदि स्वीकार करने के विषय में विनयधर भिक्षुओं द्वारा आपत्ति आरोपित करते हुए देखकर वह कहता है - ‘‘आप आपत्ति क्यों आरोपित करते हैं? क्या सुत्त में केवल विरति मात्र नहीं कही गई है कि ‘सोना-चाँदी ग्रहण करने से विरत होता है’? यहाँ आपत्ति नहीं है।’’ दूसरा धर्मकथक, सुत्त के कंठस्थ होने के कारण, लटकते हुए चीवर पहनने वालों पर आपत्ति आरोपित किए जाने पर कहता है - ‘‘आप इन पर आपत्ति क्यों लगाते हैं? क्या यहाँ केवल ‘परिमंडल पहनूँगा’ - ऐसी शिक्षा मात्र नहीं कही गई है? यहाँ आपत्ति नहीं है।’’

234. යථා බහුතරා භික්ඛූති එත්ථ එකෙනපි අධිකා බහුතරාව කො පන වාදො ද්වීහි තීහීති.

२३४. ‘‘यथा बहुतरा भिक्खू’’ यहाँ एक भिक्षु के भी अधिक होने पर वे 'बहुतर' ही कहलाते हैं, फिर दो या तीन के अधिक होने पर तो कहना ही क्या!

අධිකරණවූපසමනසමථකථා නිට්ඨිතා.

अधिकरण-वूपसमन-समत-कथा समाप्त हुई।

තිවිධසලාකග්ගාහකථා

त्रिविध-शलाका-ग्राहक-कथा

235. සඤ්ඤත්තියාති සඤ්ඤාපනත්ථාය. ගූළ්හකන්තිආදීසු අලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො, ලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකො. වණ්ණාවණ්ණායො කත්වාති ධම්මවාදීනඤ්ච අධම්මවාදීනඤ්ච සලාකායො නිමිත්තසඤ්ඤං ආරොපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගා කාතබ්බා. තතො තා සබ්බාපි චීවරභොගෙ [Pg.43] කත්වා වුත්තනයෙන ගාහෙතබ්බා. දුග්ගහොති පච්චුක්කඩ්ඪිතබ්බන්ති ‘‘දුග්ගහිතා සලාකායො’’ති වත්වා පුන ගහෙත්වා යාවතතියං ගාහෙතබ්බා. සුග්ගහොති සාවෙතබ්බන්ති එකස්මිම්පි ධම්මවාදිම්හි අතිරෙකජාතෙ ‘‘සුග්ගහිතා සලාකායො’’ති සාවෙතබ්බං. යථා ච තෙ ධම්මවාදිනො වදන්ති තථා තං අධිකරණං වූපසමෙතබ්බන්ති. අථ යාවතතියම්පි අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති, අජ්ජ ‘‘අකාලො, ස්වෙ ජානිස්සාමා’’ති වුට්ඨහිත්වා අලජ්ජීනං පක්ඛභෙදත්ථාය ධම්මවාදිපක්ඛං පරියෙසිත්වා පුනදිවසෙ සලාකග්ගාහො කාතබ්බො. අයං ගූළ්හකො සලාකග්ගාහො.

२३५. 'सञ्ञत्तिया' का अर्थ है समझाने के लिए। 'गूळहक' (गुप्त) आदि के संदर्भ में, यदि परिषद में निर्लज्जों (अलज्जी) की अधिकता हो, तो गुप्त शलाका-ग्रहण (गुप्त मतदान) करना चाहिए। यदि परिषद में लज्जावानों की अधिकता हो, तो विवृत (खुला) मतदान करना चाहिए। यदि परिषद में मूर्खों की अधिकता हो, तो 'सकण्णजप्पक' (कान में फुसफुसाकर) मतदान करना चाहिए। 'वण्णावण्णायो कत्वा' का अर्थ है कि धर्मवादियों और अधर्मवादियों की शलाकाओं पर अलग-अलग पहचान के चिह्न लगाकर उन्हें एक-दूसरे से भिन्न बनाना चाहिए। उसके बाद, उन सभी शलाकाओं को चीवर की तह में रखकर बताए गए तरीके से ग्रहण करवाना चाहिए। 'दुग्गहोति पच्चुक्कड्डितब्बं' का अर्थ है कि यदि यह कहा जाए कि 'शलाकाएं गलत तरीके से ली गई हैं', तो उन्हें वापस लेकर तीसरी बार तक फिर से ग्रहण करवाना चाहिए। 'सुग्गहोति सावेतब्बं' का अर्थ है कि यदि एक भी धर्मवादी अधिक हो जाए, तो यह घोषित करना चाहिए कि 'शलाकाएं सही तरीके से ली गई हैं'। और जैसा वे धर्मवादी कहते हैं, उसी के अनुसार उस अधिकरण (विवाद) को शांत करना चाहिए। यदि तीसरी बार भी अधर्मवादी ही अधिक हों, तो 'आज समय नहीं है, कल देखेंगे' कहकर सभा समाप्त कर देनी चाहिए और निर्लज्जों के पक्ष को तोड़ने के लिए धर्मवादी पक्ष की खोज करके अगले दिन पुनः शलाका-ग्रहण करना चाहिए। यह 'गूळहक' (गुप्त) शलाका-ग्रहण है।

සකණ්ණජප්පකෙ පන ගහිතෙ වත්තබ්බොති එත්ථ සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො අධම්මවාදිසලාකං ගණ්හාති, සො එවං අවබොධෙතබ්බො – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ මහල්ලකා වයොඅනුප්පත්තා, තුම්හාකං එතං න යුත්තං, අයං පන ධම්මවාදිසලාකා’’ති අස්ස ඉතරා සලාකා දස්සෙතබ්බා. සචෙ සො තං ගණ්හාති, දාතබ්බා. අථ නෙව අවබුජ්ඣති, තතො ‘‘මා කස්සචි ආරොචෙහී’’ති වත්තබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව. විවටකො විවටත්ථොයෙව.

'सकण्णजप्पक' (कान में फुसफुसाकर मतदान) के संदर्भ में, यदि संघ का स्थविर अधर्मवादी की शलाका लेता है, तो उसे इस प्रकार समझाना चाहिए - 'भन्ते, आप वृद्ध हैं, वयोवृद्ध हैं, आपके लिए यह (अधर्मवादी शलाका लेना) उचित नहीं है; यह धर्मवादी शलाका है।' इस प्रकार उसे दूसरी शलाका दिखानी चाहिए। यदि वह उसे ग्रहण कर लेता है, तो दे देनी चाहिए। यदि वह फिर भी नहीं समझता, तो उससे कहना चाहिए - 'किसी को बताना मत।' शेष विधि पहले बताई गई ही है। 'विवृत' (खुला मतदान) का अर्थ स्पष्ट ही है।

තිවිධසලාකග්ගාහකථා නිට්ඨිතා.

त्रिविध शलाका-ग्रहण की कथा समाप्त हुई।

තස්සපාපියසිකාවිනයකථා

तस्सपापियसिक-विनय कथा।

238. පාරාජිකසාමන්තං වාති එත්ථ මෙථුනධම්මෙ පාරාජිකසාමන්තං නාම දුක්කටං හොති. අදින්නාදානාදීසු ථුල්ලච්චයං. නිබ්බෙඨෙන්තන්ති ‘‘න සරාමී’’ති වචනෙන නිබ්බෙඨයමානං. අතිවෙඨෙතීති ‘‘ඉඞ්ඝායස්මා’’තිආදිවචනෙහි අතිවෙඨියති. සරාමි ඛො අහං ආවුසොති පාරාජිකපටිච්ඡාදනත්ථාය එවං පටිජානාති. පුන තෙන අතිවෙඨියමානො ‘‘සරාමි ඛො’’ති පටිඤ්ඤං දත්වා ‘‘ඉදානි මං නාසෙස්සන්තී’’ති භයෙන ‘‘දවාය මෙ’’තිආදිමාහ. එතස්ස තස්සපාපියසිකාකම්මං කාතබ්බං. සචෙ සීලවා භවිස්සති, වත්තං පරිපූරෙත්වා පටිප්පස්සද්ධිං ලභති, නො චෙ තථා නාසිතකොව භවිස්සති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

२३८. 'पाराजिकसामन्तं वा' यहाँ पाराजिक के समीपवर्ती अपराध का अर्थ है मैथुन धर्म के संदर्भ में 'दुक्कट' (दुष्कृत) आपत्ति। अदत्तादान आदि के संदर्भ में 'थुल्लच्चय' (स्थूलात्यय) आपत्ति। 'निब्बेठेन्तं' का अर्थ है 'मुझे याद नहीं है' कहकर (आरोप से) बचने का प्रयास करना। 'अतिवेठेति' का अर्थ है 'हे आयुष्मान, देखो' आदि वचनों से उसे और अधिक घेरना। 'सरामि खो अहं आवुसो' (हे आयुष्मान, मुझे याद है) - वह पाराजिक आपत्ति को छिपाने के लिए ऐसा स्वीकार करता है। पुनः चोदक द्वारा घेरे जाने पर 'मुझे याद है' ऐसी प्रतिज्ञा देकर, 'अब ये मुझे नष्ट (निष्कासित) कर देंगे' इस डर से वह 'मैंने तो मजाक में कहा था' आदि कहता है। ऐसे भिक्षु पर 'तस्सपापियसिक' कर्म करना चाहिए। यदि वह शीलवान होगा, तो (निर्धारित) कर्तव्यों को पूरा करके इस कर्म की शांति (मुक्ति) प्राप्त कर लेगा, अन्यथा वह उसी प्रकार नष्ट (निष्कासित) माना जाएगा। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

තස්සපාපියසිකාවිනයකථා නිට්ඨිතා.

तस्सपापियसिक-विनय कथा समाप्त हुई।

සමථක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समथक्खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

5. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකං

५. खुद्दकवत्थुक्खन्धक (क्षुद्रकवस्तु स्कन्धक)।

ඛුද්දකවත්ථුකථා

खुद्दकवत्थु कथा।

243. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකෙ [Pg.44] – මල්ලමුට්ඨිකාති මුට්ඨිකමල්ලා. ගාමමුද්දවාති ඡවිරාගමණ්ඩනානුයුත්තා නාගරිකමනුස්සා. ගාමමොද්දවාතිපි පාඨො; එසෙවත්ථො. ථම්භෙති න්හානතිත්ථෙ නිඛණිත්වා ඨපිතත්ථම්භෙ.

२४३. खुद्दकवत्थुक्खन्धक में - 'मल्लमुट्ठिका' का अर्थ है मुक्केबाज और पहलवान। 'गाममुद्दवा' का अर्थ है त्वचा को सजाने-संवारने में लगे रहने वाले नगर के लोग। 'गाममोद्दवा' भी एक पाठ है; इसका अर्थ भी यही है। 'थम्भेति' का अर्थ है स्नान घाट पर गाड़े गए खंभों पर (शरीर रगड़ना)।

කුට්ටෙති ඉට්ඨකාසිලාදාරුකුට්ටානං අඤ්ඤතරස්මිං. අට්ටානෙ න්හායන්තීති එත්ථ අට්ටානං නාම රුක්ඛං ඵලකං විය තච්ඡෙත්වා අට්ඨපදාකාරෙන රාජියො ඡින්දිත්වා න්හානතිත්ථෙ නිඛණන්ති, තත්ථ චුණ්ණානි ආකිරිත්වා මනුස්සා කායං ඝංසන්ති. ගන්ධබ්බහත්ථකෙනාති න්හානතිත්ථෙ ඨපිතෙන දාරුමයහත්ථෙන, තෙන කිර චුණ්ණානි ගහෙත්වා මනුස්සා සරීරං ඝංසන්ති. කුරුවින්දකසුත්තියාති කුරුවින්දකපාසාණචුණ්ණානි ලාඛාය බන්ධිත්වා කතගුළිකකලාපකො වුච්චති, තං උභොසු අන්තෙසු ගහෙත්වා සරීරං ඝංසන්ති. විග්ගය්හ පරිකම්මං කාරාපෙන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤං සරීරෙන සරීරං ඝංසන්ති. මල්ලකං නාම මකරදන්තකෙ ඡින්දිත්වා මල්ලකමූලසණ්ඨානෙන කතං මල්ලකන්ති වුච්චති, ඉදං ගිලානස්සාපි න වට්ටති.

'कुट्टेति' का अर्थ है ईंट, पत्थर या लकड़ी की दीवारों में से किसी एक पर (शरीर रगड़ना)। 'अट्ठाने न्हायन्ती' यहाँ 'अट्ठान' का अर्थ है लकड़ी को तख्ते की तरह छीलकर और उस पर चौपड़ (आठ खानों) की तरह लकीरें काटकर स्नान घाट पर गाड़ देना; वहाँ लोग साबुन का चूर्ण छिड़ककर शरीर रगड़ते हैं। 'गन्धब्बहत्थकेन' का अर्थ है स्नान घाट पर रखे गए लकड़ी के बने हाथ से; कहते हैं कि लोग उससे चूर्ण लेकर शरीर रगड़ते थे। 'कुरुविन्दकसुत्तिया' का अर्थ है कुरुविन्दक पत्थर के चूर्ण को लाख के साथ मिलाकर बनाई गई गोलियों का समूह; उसे दोनों सिरों से पकड़कर शरीर रगड़ते हैं। 'विग्गय्ह परिकम्मं कारापेन्ति' का अर्थ है एक-दूसरे के शरीर से शरीर रगड़ना। 'मल्लक' का अर्थ है मगरमच्छ के दांतों की तरह नक्काशी करके या थूकदान के आधार के आकार में बनाया गया छल्ला; यह बीमार भिक्षु के लिए भी उचित नहीं है।

244. අකතමල්ලකං නාම දන්තෙ අච්ඡින්දිත්වා කතං, ඉදං අගිලානස්සෙව න වට්ටති; ඉට්ඨකාඛණ්ඩං පන කපාලඛණ්ඩං වා වට්ටති. උක්කාසිකන්ති වත්ථවට්ටිං; තස්මා න්හායන්තස්ස යස්ස කස්සචි න්හානසාටකවට්ටියා පිට්ඨිං ඝංසිතුං වට්ටති. පුථුපාණිකන්ති හත්ථපරිකම්මං වුච්චති, තස්මා සබ්බෙසං හත්ථෙන පිට්ඨිපරිකම්මං කාතුං වට්ටති.

२४४. 'अकतमल्लक' का अर्थ है दांतों को बिना काटे बनाया गया छल्ला; यह स्वस्थ भिक्षु के लिए उचित नहीं है; किन्तु ईंट का टुकड़ा या घड़े का टुकड़ा (रगड़ने के लिए) उचित है। 'उक्कासिक' का अर्थ है कपड़े की बत्ती (रोल); इसलिए स्नान करते समय किसी भी भिक्षु के लिए स्नान-वस्त्र की बत्ती से पीठ रगड़ना उचित है। 'पुथुपाणिक' का अर्थ है हाथों से मालिश करना; इसलिए सभी (स्वस्थ या बीमार) भिक्षुओं के लिए हाथों से पीठ की मालिश करना उचित है।

245. වල්ලිකාති කණ්ණතො නික්ඛන්තමුත්තොලම්බකාදීනං එතං අධිවචනං; න කෙවලඤ්ච වල්ලිකා එව, යංකිඤ්චි කණ්ණපිළන්ධනං අන්තමසො තාලපණ්ණම්පි න වට්ටති. පාමඞ්ගන්ති යංකිඤ්චි පලම්බකසුත්තං. කණ්ඨසුත්තකන්ති යංකිඤ්චි ගීවූපගආභරණං. කටිසුත්තකන්ති යංකිඤ්චි කටිපිළන්ධනං අන්තමසො සුත්තතන්තුමත්තම්පි. ඔවට්ටිකන්ති වලයං. කායූරාදීනි පාකටානෙව, අක්ඛකානං හෙට්ඨා බාහාභරණං යංකිඤ්චි ආභරණං න වට්ටති.

२४५. 'वल्लिका' यह कानों से लटकने वाले मोतियों आदि के आभूषणों का नाम है; न केवल वल्लिका, बल्कि कान का कोई भी आभूषण, यहाँ तक कि ताड़ के पत्ते का आभूषण भी उचित नहीं है। 'पामङ्ग' का अर्थ है कोई भी लटकने वाला धागा (करधनी)। 'कण्ठसुत्तक' का अर्थ है गले का कोई भी आभूषण (हार)। 'कटिसुत्तक' का अर्थ है कमर का कोई भी आभूषण, यहाँ तक कि मात्र एक धागा भी उचित नहीं है। 'ओवट्तिक' का अर्थ है कंगन। 'कायूर' (केयूर) आदि प्रसिद्ध ही हैं; हंसली के नीचे बांह का कोई भी आभूषण पहनना उचित नहीं है।

246. දුමාසිකං [Pg.45] වා දුවඞ්ගුලං වාති එත්ථ සචෙ කෙසා අන්තොද්වෙමාසෙ ද්වඞ්ගුලං පාපුණන්ති, අන්තොද්වෙමාසෙව ඡින්දිතබ්බා. ද්වඞ්ගුලෙහි අතික්කාමෙතුං න වට්ටති. සචෙපි න දීඝා, ද්වෙමාසතො එකදිවසම්පි අතික්කාමෙතුං න වට්ටතියෙව; එවමයං උභයෙනපි උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදොව වුත්තො, තතො ඔරං පන නවට්ටනභාවො නාම නත්ථි.

२४६. 'दुमासिकं वा दुवङ्गुलं वा' यहाँ निर्णय इस प्रकार समझना चाहिए: यदि बाल दो महीने के भीतर दो अंगुल लंबे हो जाते हैं, तो उन्हें दो महीने के भीतर ही काट लेना चाहिए। उन्हें दो अंगुल से अधिक बढ़ने देना उचित नहीं है। यदि वे लंबे न भी हों, तो भी दो महीने से एक दिन भी अधिक होने देना उचित नहीं है; इस प्रकार इन दोनों (दो महीने या दो अंगुल) के द्वारा यह अधिकतम सीमा बताई गई है, इससे कम समय या लंबाई में (बाल काटना) अनुचित नहीं है।

කොච්ඡෙන ඔසණ්ඨෙන්තීති කොච්ඡෙන ඔලිඛිත්වා සන්නිසීදාපෙන්ති. ඵණකෙනාති දන්තමයාදීසු යෙන කෙනචි. හත්ථඵණකෙනාති හත්ථෙනෙව ඵණකිච්චං කරොන්තා අඞ්ගුලීහි ඔසණ්ඨෙන්ති. සිත්ථතෙලකෙනාති මධුසිත්ථකනිය්‍යාසාදීසු යෙන කෙනචි චික්කලෙන. උදකතෙලකෙනාති උදකමිස්සකෙන තෙලෙන. මණ්ඩනත්ථාය සබ්බත්ථ දුක්කටං, උද්ධලොමෙන පන අනුලොමනිපාතනත්ථං හත්ථං තෙමෙත්වා සීසං පුඤ්ඡිතබ්බං. උණ්හාභිතත්තරජසිරානම්පි අල්ලහත්ථෙන පුඤ්ඡිතුං වට්ටති.

'कोच्छेन ओसण्ठेन्ति' का अर्थ है - कूची (ब्रश) से झाड़कर अच्छी तरह बैठाते हैं। 'फणकेन' का अर्थ है - हाथीदांत आदि से बनी किसी भी कंघी से। 'हत्थफणकेन' का अर्थ है - हाथ से ही कंघी का कार्य करते हुए उंगलियों से सँवारते हैं। 'सित्थतेलकेन' का अर्थ है - मोम आदि किसी भी चिपचिपे पदार्थ से। 'उदकतेलकेन' का अर्थ है - जल मिश्रित तेल से। सजावट के लिए इन सबका प्रयोग करने पर सर्वत्र दुष्कृत (दुक्कट) आपत्ति होती है। किन्तु यदि बाल ऊपर की ओर खड़े हों, तो उन्हें नीचे की ओर बैठाने के लिए हाथ गीला करके सिर पोंछा जा सकता है। गर्मी से तप्त या धूल से भरे सिर वाले भिक्षुओं के लिए भी गीले हाथ से पोंछना कल्पनीय (उचित) है।

247. න භික්ඛවෙ ආදාසෙ වා උදකපත්තෙ වාති එත්ථ කංසපත්තාදීනිපි යෙසු මුඛනිමිත්තං පඤ්ඤායති, සබ්බානි ආදාසසඞ්ඛමෙව ගච්ඡන්ති. කඤ්ජියාදීනිපි ච උදකපත්තසඞ්ඛමෙව. තස්මා යත්ථ කත්ථචි ඔලොකෙන්තස්ස දුක්කටං. ආබාධපච්චයාති ‘‘සඤ්ඡවි නු ඛො මෙ වණො, උදාහු න තාවා’’ති ජානනත්ථං; ‘‘ජිණ්ණො නු ඛොම්හි නො’’ති එවං ආයුසඞ්ඛාරං ඔලොකනත්ථම්පි වට්ටතීති වුත්තං.

२४७. हे भिक्षुओं, दर्पण या जलपात्र में (नहीं देखना चाहिए)—इस पाठ में निश्चय इस प्रकार जानना चाहिए: काँसे के पात्र आदि भी जिनमें मुख का प्रतिबिम्ब दिखाई देता है, वे सब दर्पण की श्रेणी में ही आते हैं। कांजी आदि भी जलपात्र की श्रेणी में ही आते हैं। इसलिए कहीं भी (प्रतिबिम्ब) देखने वाले भिक्षु को दुक्कट (अपराध) होता है। बीमारी के कारण देखने वाले को अनापत्ति होती है। 'क्या मेरा घाव भर गया है या अभी नहीं?' यह जानने के लिए; अथवा 'क्या मैं बूढ़ा हो गया हूँ या नहीं?' इस प्रकार आयु-संस्कार को देखने के लिए (देखना) कल्पित है, ऐसा (अट्ठकथा में) कहा गया है।

මුඛං ආලිම්පන්තීති විප්පසන්නඡවිරාගකරෙහි මුඛාලෙපනෙහි ආලිම්පන්ති. උම්මද්දෙන්තීති නානාඋම්මද්දනෙහි උම්මද්දෙන්ති. චුණ්ණෙන්තීති මුඛචුණ්ණකෙන මක්ඛෙන්ති. මනොසිලිකාය මුඛං ලඤ්ඡෙන්තීති මනොසිලාය තිලකාදීනි ලඤ්ඡනානි කරොන්ති, තානි හරිතාලාදීහිපි න වට්ටන්තියෙව. අඞ්ගරාගාදයො පාකටායෙව. සබ්බත්ථ දුක්කටං.

मुख पर लेप करते हैं का अर्थ है—त्वचा को कान्तिमान और आकर्षक बनाने वाले मुख-लेपों से लेपना। उबटन करते हैं का अर्थ है—विभिन्न प्रकार के मुख-चूर्णों से मलना। चूर्ण लगाते हैं का अर्थ है—मुख-चूर्ण या पाउडर आदि से मलना। मनःशिला से मुख पर तिलक आदि चिह्न बनाते हैं का अर्थ है—मनःशिला से तिलक आदि चिह्न बनाना; वे हरिताल आदि से बनाना भी नहीं कल्पता है। अंग-राग आदि (जैसे होंठ या नाखून रंगना) स्पष्ट रूप से वर्जित हैं। इन सभी सजावटों में दुक्कट (अपराध) होता है।

248. න භික්ඛවෙ නච්චං වාතිආදීසු යංකිඤ්චි නච්චං අන්තමසො මොරනච්චම්පි දස්සනාය ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං. සයම්පි නච්චන්තස්ස වා නච්චාපෙන්තස්ස වා දුක්කටමෙව. ගීතම්පි යංකිඤ්චි නටගීතං වා සාධුගීතං වා අන්තමසො දන්තගීතම්පි ‘‘යං ගායිස්සාමා’’ති පුබ්බභාගෙ ඔකූජන්තා කරොන්ති, එතම්පි න වට්ටති. සයං ගායන්තස්සාපි ගායාපෙන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. වාදිතම්පි යංකිඤ්චි [Pg.46] න වට්ටති. යං පන නිට්ඨුභන්තො වා සාසඞ්කෙ වා ඨිතො අච්ඡරිකං වා ඵොටෙති, පාණිං වා පහරති, තත්ථ අනාපත්ති. සබ්බං අන්තරාරාමෙ ඨිතස්ස පස්සතො අනාපත්ති. ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති විහාරතො විහාරං ගච්ඡන්තස්ස ආපත්තියෙව. ආසනසාලාය නිසින්නො පස්සති, අනාපත්ති. ‘‘පස්සිස්සාමී’’ති උට්ඨහිත්වා ගච්ඡතො ආපත්ති. වීථියං ඨත්වා ගීවං පරිවත්තෙත්වා පස්සතොපි ආපත්තියෙව.

२४८. हे भिक्षुओं, नाच आदि (नहीं देखना चाहिए)—यहाँ किसी भी प्रकार का नाच, यहाँ तक कि मयूर-नृत्य भी देखने के लिए जाने वाले भिक्षु को दुक्कट होता है। स्वयं नाचने या दूसरों को नचाने पर भी दुक्कट ही होता है। गीत भी, चाहे वह नटों का गीत हो या अनित्यता आदि से संबंधित 'साधु-गीत' हो, यहाँ तक कि दाँतों से गुनगुनाना (दन्त-गीत) भी नहीं कल्पता। 'हम गाएंगे' ऐसा सोचकर गाने से पहले जो गुंजन (हुंकार) करते हैं, वह भी नहीं कल्पता। स्वयं गाने या दूसरों से गवाने पर भी दुक्कट ही होता है। किसी भी प्रकार का वाद्य बजाना भी नहीं कल्पता। किन्तु, थूकते समय या किसी आशंकायुक्त (भयभीत) स्थान पर स्थित होने पर जो चुटकी बजाता है या ताली बजाता है, उसमें अनापत्ति है। विहार के भीतर स्थित होकर देखने-सुनने वाले को अनापत्ति है। 'देखूँगा' इस विचार से एक विहार से दूसरे विहार जाने वाले को आपत्ति ही होती है। आसन-शाला (भोजनशाला) में बैठे हुए देखना अनापत्ति है। 'देखूँगा' ऐसा सोचकर उठकर जाने वाले को आपत्ति होती है। गली में खड़े होकर गर्दन घुमाकर देखने वाले को भी आपत्ति ही होती है।

249. සරකුත්තින්ති සරකිරියං. භඞ්ගො හොතීති අලද්ධං උප්පාදෙතුං න සක්කොති; ලද්ධං සමාපජ්ජිතුං. පච්ඡිමා ජනතාති අම්හාකං ආචරියාපි උපජ්ඣායාපි එවං ගායිංසූති පච්ඡිමො ජනො දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජති; තථෙව ගායති. න භික්ඛවෙ ආයතකෙනාති එත්ථ ආයතකො නාම තං තං වත්තං භින්දිත්වා අක්ඛරානි විනාසෙත්වා පවත්තො. ධම්මෙ පන සුත්තන්තවත්තං නාම අත්ථි, ජාතකවත්තං නාම අත්ථි, ගාථාවත්තං නාම අත්ථි, තං විනාසෙත්වා අතිදීඝං කාතුං න වට්ටති. චතුරස්සෙන වත්තෙන පරිමණ්ඩලානි පදබ්‍යඤ්ජනානි දස්සෙතබ්බානි. සරභඤ්ඤන්ති සරෙන භණනං. සරභඤ්ඤෙ කිර තරඞ්ගවත්තධොතකවත්තගලිතවත්තාදීනි ද්වත්තිංස වත්තානි අත්ථි. තෙසු යං ඉච්ඡති, තං කාතුං ලභති. සබ්බෙසං පදබ්‍යඤ්ජනං අවිනාසෙත්වා විකාරං අකත්වා සමණසාරුප්පෙන චතුරස්සෙන නයෙන පවත්තනංයෙව ලක්ඛණං.

२४९. स्वर-गुप्ति (सरकुत्ति) का अर्थ है स्वर की क्रिया (गायन शैली)। भंग होता है का अर्थ है—अप्राप्त समाधि को उत्पन्न नहीं कर सकता और प्राप्त (समाधि) में समापन्न नहीं हो सकता। बाद की पीढ़ी (पच्छिमा जनता) का अर्थ है—हमारे आचार्य और उपाध्याय भी ऐसे ही गाते थे, ऐसा सोचकर बाद के लोग (शिष्य) उनका अनुकरण करते हैं और वैसे ही गाते हैं। हे भिक्षुओं, लम्बे स्वर से (नहीं गाना चाहिए)—यहाँ 'आयतक' का अर्थ है उस-उस पाठ-विधि (वत्त) को तोड़कर और अक्षरों को बिगाड़कर स्वर निकालना। धर्म में सुत्त-पाठ की विधि, जातक-पाठ की विधि और गाथा-पाठ की विधि होती है; उसे बिगाड़कर अत्यधिक लम्बा स्वर करना नहीं कल्पता है। स्पष्ट विधि से पूर्ण पद और व्यंजनों को प्रकट करना चाहिए। सरभञ्ञ का अर्थ है स्वर से पाठ करना। सरभञ्ञ में तरंग-वत्त, धोतक-वत्त, गलित-वत्त आदि बत्तीस प्रकार की पाठ-विधियाँ होती हैं। उनमें से जो चाहे, वह करने की अनुमति है। सभी (बत्तीस विधियों) में पद और व्यंजनों को बिगाड़े बिना, विकार उत्पन्न किए बिना, श्रमणों के योग्य स्पष्ट रीति से स्वर का प्रवर्तन करना ही इसका लक्षण है।

බාහිරලොමිං උණ්ණින්ති උණ්ණලොමානි බහි කත්වා උණ්ණපාවාරං පාරුපන්ති; තථා ධාරෙන්තස්ස දුක්කටං. ලොමානි අන්තො කත්වා පාරුපිතුං වට්ටති. සමණකප්පකථා භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනායං වුත්තා.

बाहर की ओर रोएँ वाले ऊनी वस्त्र का अर्थ है—रोओं को बाहर की ओर करके ऊनी कम्बल ओढ़ना; वैसा धारण करने वाले को दुक्कट होता है। रोओं को भीतर की ओर करके ओढ़ना कल्पता है। श्रमण-कल्प की कथा 'भूतगाम-शिक्षापद' की व्याख्या में मेरे द्वारा कही गई है।

251. න භික්ඛවෙ අත්තනො අඞ්ගජාතන්ති අඞ්ගජාතං ඡින්දන්තස්සෙව ථුල්ලච්චයං. අඤ්ඤං පන කණ්ණනාසාඅඞ්ගුලිආදිං යංකිඤ්චි ඡින්දන්තස්ස තාදිසං වා දුක්ඛං උප්පාදෙන්තස්ස දුක්කටං. අහිකීටදට්ඨාදීසු පන අඤ්ඤආබාධපච්චයා වා ලොහිතං වා මොචෙන්තස්ස ඡින්දන්තස්ස වා අනාපත්ති.

२५१. हे भिक्षुओं, अपना अंग-जात (जननांग) नहीं (काटना चाहिए)—अंग-जात काटने वाले को थुल्लच्चय (अपराध) होता है। किन्तु कान, नाक, उँगली आदि किसी अन्य अंग को काटने वाले या वैसी पीड़ा उत्पन्न करने वाले को दुक्कट होता है। सर्प या कीड़े के काटने आदि के कारण अथवा अन्य बीमारी के कारण रक्त निकालने या अंग काटने वाले को अनापत्ति है।

252. චන්දනගණ්ඨි උප්පන්නා හොතීති චන්දනඝටිකා උප්පන්නා හොති. සො කිර උද්ධඤ්ච අධො ච ජාලානි පරික්ඛිපාපෙත්වා ගඞ්ගාය නදියා කීළති, තස්ස නදීසොතෙන වුය්හමානා චන්දනගණ්ඨි ආගන්ත්වා ජාලෙ ලග්ගා, තමස්ස පුරිසා ආහරිත්වා අදංසු; එවං සා උප්පන්නා හොති. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති එත්ථ [Pg.47] විකුබ්බනිද්ධිපාටිහාරියං පටික්ඛිත්තං, අධිට්ඨානිද්ධි පන අප්පටික්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා.

२५२. चन्दन की गाँठ प्राप्त हुई का अर्थ है—चन्दन का टुकड़ा प्राप्त हुआ। वह (राजगृह का श्रेष्ठी) गंगा नदी में ऊपर और नीचे जाल डलवाकर क्रीड़ा कर रहा था; नदी की धारा में बहती हुई वह चन्दन की गाँठ आकर जाल में फँस गई, जिसे उसके आदमियों ने लाकर उसे दिया; इस प्रकार वह प्राप्त हुई। ऋद्धि-प्रातिहार्य के विषय में यहाँ 'विकुब्बन-ऋद्धि' (रूप बदलने वाली ऋद्धि) का प्रदर्शन वर्जित है, किन्तु 'अधिष्ठान-ऋद्धि' वर्जित नहीं है, ऐसा जानना चाहिए।

න භික්ඛවෙ සොවණ්ණමයො පත්තොතිආදීසු සචෙපි ගිහී භත්තග්ගෙ සුවණ්ණතට්ටිකාදීසු බ්‍යඤ්ජනං කත්වා උපනාමෙන්ති, ආමසිතුම්පි න වට්ටති. ඵලිකමයකාචමයකංසමයානි පන තට්ටිකාදීනි භාජනානි පුග්ගලිකපරිභොගෙනෙව න වට්ටන්ති, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති. ‘‘තම්බලොහමයොපි පත්තොව න වට්ටති, ථාලකං පන වට්ටතී’’ති ඉදං සබ්බං කුරුන්දියං වුත්තං. මණිමයොති එත්ථ පන ඉන්දනීලාදිමණිමයො වුත්තො. කංසමයොති එත්ථ වට්ටලොහමයොපි සඞ්ගහිතො.

हे भिक्षुओं, स्वर्णमयी पात्र (नहीं प्रयोग करना चाहिए) आदि में—यदि गृहस्थ भोजनशाला में सोने की तश्तरी आदि में व्यंजन रखकर लाते हैं, तो उन्हें छूना भी नहीं कल्पता है। स्फटिक, काँच और काँसे के बने पात्र आदि व्यक्तिगत उपयोग के लिए नहीं कल्पते, किन्तु संघ के उपयोग के लिए या गृहस्थों द्वारा विशेष रूप से बनाए गए हों तो कल्पते हैं। ताँबे का बना पात्र भी यदि भिक्षा-पात्र (पत्त) है तो नहीं कल्पता, किन्तु छोटी थाली (थालक) कल्पती है—यह सब कुरुन्दी (अट्ठकथा) में कहा गया है। मणिमय यहाँ इन्द्रनील आदि मणियों से बने पात्र के लिए कहा गया है। काँस्यमय में श्वेत-काँसा (वट्टलोह) भी सम्मिलित है।

253. ලිඛිතුන්ති තනුකරණත්ථායෙතං වුත්තං. පකතිමණ්ඩලන්ති මකරදන්තච්ඡින්නකමණ්ඩලමෙව.

२५३. छीलने के लिए (लिखिंतु) यह शब्द (पात्र को) पतला करने के उद्देश्य से कहा गया है। प्राकृतिक मण्डल का अर्थ है—मकर के दाँत के समान कटा हुआ गोलाकार (डिजाइन) ही।

254. ආවට්ටිත්වාති අඤ්ඤමඤ්ඤං පහරිත්වා. පත්තාධාරකන්ති එත්ථ ‘‘දන්තවල්ලිවෙත්තාදීහි කතෙ භූමිආධාරකෙ තයො, දාරුආධාරකෙ ද්වෙ පත්තෙ උපරූපරි ඨපෙතුං වට්ටතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන වුත්තං – ‘‘භූමිආධාරකෙ තිණ්ණං පත්තානං අනොකාසො, ද්වෙ ඨපෙතුං වට්ටති. දාරුආධාරකදණ්ඩාධාරකෙසුපි සුසජ්ජිතෙසු එසෙව නයො. භමකොටිසදිසො පන දාරුආධාරකො තීහි දණ්ඩකෙහි බද්ධො දණ්ඩකාධාරො ච එකස්සපි පත්තස්ස අනොකාසො, තත්ථ ඨපෙත්වාපි හත්ථෙන ගහෙත්වා එව නිසීදිතබ්බං. භූමියං පන නික්කුජ්ජිත්වා එකමෙව ඨපෙතබ්බ’’න්ති.

२५४. ‘आवट्ठित्वा’ का अर्थ है एक-दूसरे से टकराकर। ‘पत्ताधारक’ के विषय में कुरुन्दी (Kurundiya) में कहा गया है कि हाथीदांत, लता, बेंत आदि से बने भूमि-आधारक (स्टैंड) पर तीन पात्र और लकड़ी के आधारक पर दो पात्र एक के ऊपर एक रखना कल्पनीय है। महाअट्ठकथा में कहा गया है कि भूमि-आधारक तीन पात्रों के लिए पर्याप्त नहीं है, वहाँ दो पात्र रखना कल्पनीय है। अच्छी तरह से निर्मित लकड़ी या डंडे के आधारकों पर भी यही नियम है। खराद के सिरे के समान लकड़ी का आधारक या तीन डंडों से बंधा डंडा-आधारक एक भी पात्र के लिए पर्याप्त नहीं है; वहाँ पात्र रखकर भी उसे हाथ से पकड़कर ही बैठना चाहिए। भूमि पर तो पात्र को औंधा करके एक ही रखना चाहिए।

මිඩ්ඪන්තෙති ආලින්දකමිඩ්ඪිකාදීනං අන්තෙ. සචෙ පන පරිවත්තෙත්වා තත්ථෙව පතිට්ඨාති, එවරූපාය විත්ථිණ්ණාය මිඩ්ඪියා ඨපෙතුං වට්ටති. පරිභණ්ඩන්තෙති බාහිරපස්සෙ කතාය තනුකමිඩ්ඪිකාය අන්තෙ. මිඩ්ඪියං වුත්තනයෙනෙවෙත්ථාපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

‘मिड्ढन्ते’ का अर्थ है बरामदे की वेदिका (platform) आदि के किनारे पर। यदि वह लुढ़ककर वहीं स्थिर रहता है, तो ऐसी विस्तृत वेदिका पर पात्र रखना कल्पनीय है। ‘परिभण्डन्ते’ का अर्थ है बाहरी दीवार के किनारे बनी पतली वेदिका के अंत में। यहाँ भी वेदिका के लिए बताए गए नियम के अनुसार ही निर्णय समझना चाहिए।

චොළකන්ති යං පත්ථරිත්වා පත්තො ඨපීයති; තස්මිං පන අසති කටසාරකෙ වා තට්ටිකාය වා මත්තිකාපරිභණ්ඩකතාය භූමියා වා යත්ථ න දුස්සති, තථාරූපාය වාලිකාය වා ඨපෙතුං වට්ටති. පංසුරජාදීසු පන ඛරභූමියං වා ඨපෙන්තස්ස දුක්කටං. පත්තමාළකං ඉට්ඨකාහි වා දාරූහි වා කාතුං වට්ටති[Pg.48]. පත්තකුණ්ඩොලිකාති මහාමුඛකුණ්ඩසණ්ඨානා භණ්ඩකුක්ඛලිකා වුච්චති. යො ලග්ගෙය්‍යාති යත්ථ කත්ථචි ලග්ගෙන්තස්ස දුක්කටමෙව. චීවරවංසෙපි බන්ධිත්වා ඨපෙතුං න වට්ටති. භණ්ඩකට්ඨපනත්ථමෙව වා කතං හොතු නිසීදනසයනත්ථං වා යත්ථ කත්ථචි මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා ඨපෙන්තස්ස දුක්කටං, අඤ්ඤෙන පන භණ්ඩකෙන සද්ධිං බන්ධිත්වා ඨපෙතුං වට්ටති. අටනියං බන්ධිත්වා ඔලම්බෙතුං වා වට්ටති, බන්ධිත්වාපි උපරි ඨපෙතුං න වට්ටතියෙව. සචෙ පන මඤ්චො වා පීඨං වා උක්ඛිපිත්වා චීවරවංසාදීසු අට්ටකඡන්නෙන ඨපිතං හොති, තත්ථ ඨපෙතුං වට්ටති. අංසවද්ධනකෙන අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා අඞ්කෙ ඨපෙතුං වට්ටති. ඡත්තෙ භත්තපූරොපි අංසකූටෙ ලග්ගිතපත්තොපි ඨපෙතුං න වට්ටති, භණ්ඩකෙන පන සද්ධිං බන්ධිත්වා වා අට්ටකං කත්වා වා ඨපිතෙ යො කොචි ඨපෙතුං වට්ටති.

‘चोळकं’ वह वस्त्र है जिसे बिछाकर पात्र रखा जाता है; उसके न होने पर चटाई, या मिट्टी से लिपी हुई भूमि, या जहाँ पात्र खराब न हो ऐसी बालू पर रखना कल्पनीय है। धूल-मिट्टी या खुरदरी भूमि पर पात्र रखने वाले को दुक्कट (Dukkaṭa) अपराध होता है। ईंटों या लकड़ी से पात्र-मंच (पत्तामाळक) बनाना कल्पनीय है। ‘पत्तकुण्डोलिका’ चौड़े मुँह वाले घड़े के समान पात्र रखने के बर्तन को कहा जाता है। ‘यो लग्गेय्या’ (जो लटकाए) - कहीं भी लटकाने वाले को दुक्कट ही होता है। चीवर-वंश (चीवर टाँगने का बाँस) पर भी बाँधकर रखना कल्पनीय नहीं है। पात्र रखने के लिए बनाया गया हो या बैठने-सोने के लिए, किसी भी मंच (पलंग) या पीठ (चौकी) पर पात्र रखने वाले को दुक्कट होता है; किंतु किसी अन्य वस्तु के साथ बाँधकर रखना कल्पनीय है। पलंग के पाए (अटनि) में बाँधकर लटकाना कल्पनीय है, पर बाँधकर उसके ऊपर रखना कल्पनीय नहीं है। यदि पलंग या चौकी को उठाकर चीवर-वंश आदि पर मचान की तरह रखा गया हो, तो वहाँ पात्र रखना कल्पनीय है। कंधे की पट्टी (अंसवद्धनक) से कंधे पर लटकाकर गोद में रखना कल्पनीय है। छाते पर, चाहे वह भात से भरा पात्र हो या कंधे पर लटका पात्र, रखना कल्पनीय नहीं है; किंतु किसी वस्तु के साथ बाँधकर या मचान बनाकर रखे गए छाते पर कोई भी पात्र रखना कल्पनीय है।

255. පත්තහත්ථෙනාති එත්ථ න කෙවලං යස්ස පත්තො හත්ථෙ, සො එව පත්තහත්ථො, න කෙවලඤ්ච කවාටමෙව පණාමෙතුං න ලභති; අපිච ඛො පන හත්ථෙ වා පිට්ඨිපාදෙ වා යත්ථ කත්ථචි සරීරාවයවෙ පත්තස්මිං සති හත්ථෙන වා පාදෙන වා සීසෙන වා යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන කවාටං වා පණාමෙතුං ඝටිකං වා උක්ඛිපිතුං සූචිං වා කුඤ්චිකාය අපාපුරිතුං න ලභති. අංසකූටෙ පන පත්තං ලග්ගෙත්වා යථාසුඛං අවාපුරිතුං ලභති.

२५५. ‘पत्तहत्थेन’ के विषय में - केवल वही ‘पत्तहत्थ’ नहीं है जिसके हाथ में पात्र है; और न ही केवल किवाड़ (दरवाजा) खोलना वर्जित है; बल्कि हाथ, पैर के ऊपरी भाग या शरीर के किसी भी अंग में पात्र होने पर हाथ, पैर, सिर या शरीर के किसी भी अंग से किवाड़ धकेलना, सिटकनी उठाना या चाबी से ताला खोलना वर्जित है। कंधे पर पात्र लटकाकर सुविधानुसार द्वार खोलना कल्पनीय है।

තුම්බකටාහන්ති ලාබුකටාහං වුච්චති, තං පරිහරිතුං න වට්ටති. ලභිත්වා පන තාවකාලිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. ඝටිකටාහෙපි එසෙව නයො. ඝටිකටාහන්ති ඝටිකපාලං. අභුං මෙති උත්‍රාසවචනමෙතං. සබ්බපංසුකූලිකෙනාති එත්ථ චීවරඤ්ච මඤ්චපීඨඤ්ච පංසුකූලං වට්ටති, අජ්ඣොහරණීයං පන දින්නකමෙව ගහෙතබ්බං.

‘तुम्बकटाहं’ लौकी के पात्र को कहा जाता है, उसे स्थायी रूप से धारण करना कल्पनीय नहीं है। प्राप्त होने पर तात्कालिक उपयोग के लिए उसका प्रयोग करना कल्पनीय है। घड़े के टुकड़ों (ठीकरा) के विषय में भी यही नियम है। ‘अभुं मे’ यह भय या त्रास का सूचक शब्द है। ‘सब्बपंसुकूलिकेन’ के विषय में - चीवर और मंच-पीठ (फर्नीचर) पांसुकूल (त्यागा हुआ) कल्पनीय है, किंतु भोजन तो दिया हुआ (दान किया हुआ) ही ग्रहण करना चाहिए।

චලකානීති චබ්බෙත්වා අපවිද්ධාමිසානි. අට්ඨිකානීති මච්ඡමංසඅට්ඨිකානි. උච්ඡිට්ඨොදකන්ති මුඛවික්ඛාලනොදකං. එතෙසු යංකිඤ්චි පත්තෙන නීහරන්තස්ස දුක්කටං. පත්තං පටිග්ගහං කත්වා හත්ථං ධොවිතුම්පි න ලභති. හත්ථධොතපාදධොතඋදකම්පි පත්තෙ ආකිරිත්වා නීහරිතුං න වට්ටති. අනුච්ඡිට්ඨං සුද්ධපත්තං උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හිතුං න වට්ටති, වාමහත්ථෙන පනෙත්ථ උදකං ආසිඤ්චිත්වා එකං උදකගණ්ඩුසං [Pg.49] ගහෙත්වා උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හිතුං වට්ටති. එත්තාවතාපි හි සො උච්ඡිට්ඨපත්තො හොති, හත්ථං පන බහි උදකෙන වික්ඛාලෙත්වා ගහෙතුං වට්ටති. මච්ඡමංසඵලාඵලාදීනි ඛාදන්තො යං තත්ථ අට්ඨිං වා චලකං වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. යං පන පටිඛාදිතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං ලභති. අට්ඨිකකණ්ටකාදීනි තත්ථෙව කත්වා හත්ථෙන ලුඤ්චිත්වා ඛාදිතුං වට්ටති. මුඛතො නීහටං පන යංකිඤ්චි පුන ඛාදිතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. සිඞ්ගිවෙරනාළිකෙරඛණ්ඩානි ඩංසිත්වා පුන ඨපෙතුං ලභති.

‘चलकानि’ का अर्थ है चबाकर थूके हुए अवशेष। ‘अट्ठिकानि’ का अर्थ है मछली और मांस की हड्डियाँ। ‘उच्छिट्ठोदकं’ का अर्थ है कुल्ला किया हुआ पानी। इनमें से किसी को भी पात्र से बाहर निकालने वाले को दुक्कट होता है। पात्र को पीकदान या हाथ धोने का पात्र बनाकर हाथ धोना भी वर्जित है। हाथ-पैर धोने का पानी पात्र में डालकर बाहर निकालना कल्पनीय नहीं है। बिना जूठे शुद्ध पात्र को जूठे हाथों से पकड़ना कल्पनीय नहीं है; यहाँ बाएँ हाथ से पात्र में पानी डालकर, एक घूँट पानी लेकर (पात्र को जूठा कर), फिर जूठे हाथ से पकड़ना कल्पनीय है। क्योंकि इतने से ही वह जूठा पात्र (उच्छिट्ठपत्त) हो जाता है। अथवा हाथ को बाहर पानी से धोकर पात्र पकड़ना कल्पनीय है। मछली, मांस, फल आदि खाते समय जो हड्डी या अवशेष फेंकने की इच्छा हो, उसे पात्र में रखना वर्जित है। जिसे पुनः चबाने की इच्छा हो, उसे पात्र में रखना कल्पनीय है। हड्डी, काँटे आदि को वहीं (पात्र में) रखकर हाथ से अलग कर खाना कल्पनीय है। मुँह से बाहर निकाले गए किसी भी अवशेष को यदि पुनः खाने की इच्छा न हो, तो उसे पात्र में रखना वर्जित है। अदरक या नारियल के टुकड़ों को काटकर पुनः (पात्र में) रखना कल्पनीय है।

256. නමතකන්ති සත්ථකවෙඨනකං පිලොතිකඛණ්ඩං. දණ්ඩසත්ථකන්ති පිප්ඵලකං වා අඤ්ඤම්පි වා යංකිඤ්චි දණ්ඩං යොජෙත්වා කතසත්ථකං.

२५६. ‘नमतकं’ चाकू लपेटने का कपड़े का टुकड़ा है। ‘दण्डसत्थकं’ उस्तरा या कोई अन्य चाकू जिसमें हत्था (डांडा) लगा हो।

කණ්ණකිතා හොන්තීති මලග්ගහිතා හොන්ති. කිණ්ණෙන පූරෙතුන්ති කිණ්ණචුණ්ණෙන පූරෙතුං. සත්තුයාති හලිද්දිමිස්සකෙන පිට්ඨචුණ්ණෙන. සරිතකන්ති පාසාණචුණ්ණං වුච්චති; තෙන පූරෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. මධුසිත්ථකෙන සාරෙතුන්ති මධුසිත්ථකෙන මක්ඛෙතුං. සරිතකං පරිභිජ්ජතීති තං මක්ඛිතමධුසිත්ථකං භිජ්ජති. සරිතසිපාටිකන්ති මධුසිත්ථකපිලොතිකං; සත්ථකොසකසිපාටියා පන සරිතසිපාටිකාය අනුලොමාති කුරුන්දියං වුත්තං. කථිනන්ති නිස්සෙණිම්පි තත්ථ අත්ථරිතබ්බකටසාරකකිලඤ්ජානං අඤ්ඤතරම්පි. කථිනරජ්ජුන්ති යාය දුපට්ටචීවරං සිබ්බන්තා කථිනෙ චීවරම්පි බන්ධන්ති. කථිනං නප්පහොතීති දීඝස්ස භික්ඛුනො පමාණෙන කතං කථිනං; තත්ථ රස්සස්ස භික්ඛුනො චීවරං පත්ථරියමානං නප්පහොති, අන්තොයෙව හොති; දණ්ඩකෙ න පාපුණාතීති අත්ථො. දණ්ඩකථිනන්ති තස්ස මජ්ඣෙ ඉතරස්ස භික්ඛුනො පමාණෙන අඤ්ඤං නිස්සෙණිං බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

"कण्णकिता (Kaṇṇakitā)" का अर्थ है मैला होना या जंग लगा होना। "किण्णेन पूरेतुं (Kiṇṇena pūretuṃ)" का अर्थ है खमीर के चूर्ण (किण्णचूर्ण) से भरना। "सत्तुया (Sattuyā)" का अर्थ है हल्दी मिश्रित आटे के चूर्ण से। "सरितकं (Saritakaṃ)" पत्थर के चूर्ण को कहा जाता है; उससे भरने की अनुमति देता हूँ, यह अर्थ है। "मधुसित्थकेन सारेतुं (Madhusitthakena sāretuṃ)" का अर्थ है मधुमक्खी के मोम (beeswax) से लेपन करना। "सरितकं परिभिज्जति (Saritakaṃ paribhijjati)" का अर्थ है वह लेपित मोम टूट जाता है। "सरितसिपाटिका (Saritasipāṭikaṃ)" का अर्थ है मोम से लेपित कपड़े की थैली; कुरुन्दि (Kurundi) में कहा गया है कि शस्त्र-कोश की थैली मोम-लेपित थैली के समान ही है। "कठिन (Kathinaṃ)" का अर्थ ढांचा (निस्रेणी) या उस पर बिछाई जाने वाली चटाई आदि है। "कठिनरज्जु (Kathinarajju)" वह रस्सी है जिससे दोहरी परत वाले चीवर को सिलते समय ढांचे पर चीवर को भी बाँधते हैं। "कठिनं नप्पहोति (Kathinaṃ nappahoti)" का अर्थ है कि लंबे भिक्षु के माप के अनुसार बनाया गया कठिन (ढांचा); वहाँ छोटे कद के भिक्षु का चीवर फैलाते समय पर्याप्त नहीं होता, वह अंदर ही रह जाता है; डंडे तक नहीं पहुँचता, यह अर्थ है। "दण्डकठिनं (Daṇḍakathinaṃ)" का अर्थ है उसके बीच में दूसरे (छोटे कद के) भिक्षु के माप के अनुसार दूसरा ढांचा बाँधने की अनुमति देता हूँ, यह अर्थ है।

බිදලකන්ති දණ්ඩකථිනප්පමාණෙන කටසාරකස්ස පරියන්තෙ පටිසංහරිත්වා දුගුණකරණං. සලාකන්ති දුපට්ටචීවරස්ස අන්තරෙ පවෙසනසලාකං. විනන්ධනරජ්ජුන්ති මහානිස්සෙණියා සද්ධිං ඛුද්දකං නිස්සෙණිං විනන්ධිතුං රජ්ජුං. විනන්ධනසුත්තන්ති ඛුද්දකනිස්සෙණියා චීවරං විනන්ධිතුං සුත්තකං. විනන්ධිත්වා චීවරං සිබ්බෙතුන්ති තෙන සුත්තකෙන තත්ථ චීවරං විනන්ධිත්වා සිබ්බිතුං. විසමා හොන්තීති කාචි ඛුද්දකා හොන්ති, කාචි මහන්තා. කළිම්භකන්ති පමාණසඤ්ඤාකරණං යංකිඤ්චි තාලපණ්ණාදිං. මොඝසුත්තකන්ති වඩ්ඪකීනං දාරූසු [Pg.50] කාළසුත්තෙන විය හලිද්දිසුත්තෙන සඤ්ඤාකරණං. අඞ්ගුලියා පටිග්ගණ්හන්තීති සූචිමුඛං අඞ්ගුලියා පටිච්ඡන්ති. පටිග්ගහන්ති අඞ්ගුලිකොසකං.

"बिदालकं (Bidalakaṃ)" का अर्थ है दण्ड-कठिन के माप के अनुसार चटाई के किनारे को मोड़कर दोहरा करना। "सलाकां (Salākaṃ)" का अर्थ है दोहरी परत वाले चीवर के बीच में डाली जाने वाली शलाका (बाँस की खपच्ची)। "विनन्धनरज्जुं (Vinandhanarajjuṃ)" का अर्थ है बड़े ढांचे के साथ छोटे ढांचे को बाँधने की रस्सी। "विनन्धनसुत्तं (Vinandhanasuttaṃ)" का अर्थ है छोटे ढांचे पर चीवर को बाँधने का छोटा धागा। "विनन्धित्वा चीवरं सिब्बेतुं (Vinandhitvā cīvaraṃ sibbetuṃ)" का अर्थ है उस धागे से वहाँ चीवर को बाँधकर सीना। "विसमा होन्ति (Visamā honti)" का अर्थ है कि कुछ (सिलाई के बीच के स्थान) छोटे होते हैं और कुछ बड़े। "कळिम्भकं (Kaḷimbhakaṃ)" का अर्थ है माप का चिह्न बनाने के लिए ताड़ के पत्ते आदि का उपयोग। "मोघसुत्तकं (Moghasuttakaṃ)" का अर्थ है जैसे बढ़ई लकड़ी पर काले धागे से चिह्न लगाते हैं, वैसे ही हल्दी वाले धागे से चिह्न लगाना। "अङ्गुलिया पटिग्गण्हन्ति (Aṅguliyā paṭiggaṇhanti)" का अर्थ है सुई की नोक को उंगली से थामना। "पटिग्गहं (Paṭiggahaṃ)" का अर्थ है अंगुलित्राण (थिमली/अंगूठी)।

257. ආවෙසනවිත්ථකං නාම යංකිඤ්චි පාතිචඞ්කොටකාදි. උච්චවත්ථුකන්ති පංසුං ආකිරිත්වා උච්චවත්ථුකං කාතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ඔගුම්ඵෙත්වා උල්ලිත්තාවලිත්තං කාතුන්ති ඡදනං ඔධුනිත්වා ඝනදණ්ඩකං කත්වා අන්තො චෙව බහි ච මත්තිකාය ලිම්පිතුන්ති අත්ථො. ගොඝංසිකායාති වෙළුං වා රුක්ඛදණ්ඩං වා අන්තොකත්වා තෙන සද්ධිං සඞ්ඝරිතුන්ති අත්ථො. බන්ධනරජ්ජුන්ති තථා සඞ්ඝරිතස්ස බන්ධනරජ්ජුං.

२५७. "आवेसनवित्थकं (Āvesanavitthakaṃ)" का अर्थ है कोई भी पात्र, टोकरी आदि। "उच्चवत्थुकं (Uccavatthukṃ)" का अर्थ है मिट्टी डालकर ऊँचा आधार बनाने की अनुमति देता हूँ। "ओगुम्फेत्वा... कातुं (Ogumphetvā... kātuṃ)" का अर्थ है छत को झाड़कर, उसे ठोस डंडों वाला बनाकर, भीतर और बाहर मिट्टी से लेपन करने की अनुमति देता हूँ। "गोघंसिकाय (Goghaṃsikāyā)" का अर्थ है बाँस या लकड़ी के डंडे को भीतर रखकर उसके साथ लपेटने (मोड़ने) की अनुमति देता हूँ। "बन्धनरज्जुं (Bandhanarajjuṃ)" का अर्थ है उस प्रकार लपेटे हुए को बाँधने की रस्सी।

258. කටච්ඡුපරිස්සාවනං නාම තීසු දණ්ඩකෙසු විනන්ධිත්වා කතං.

२५८. "कटच्छुपरिस्सावनं (Kaṭacchuparissāvanaṃ)" का अर्थ है तीन छोटे डंडों पर बाँधकर बनाया गया जल-छननी।

259. යො න දදෙය්‍යාති අපරිස්සාවනකස්සෙව යො න දදාති, තස්ස ආපත්ති. යො පන අත්තනො හත්ථෙ පරිස්සාවනෙ විජ්ජමානෙපි යාචති, තස්ස න අකාමා දාතබ්බං. දණ්ඩපරිස්සාවනන්ති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනං විය චතූසු පාදෙසු බද්ධනිස්සෙණිකාය සාටකං බන්ධිත්වා මජ්ඣෙදණ්ඩකෙ උදකං ආසිඤ්චිතබ්බං, තං උභොපි කොට්ඨාසෙ පූරෙත්වා පරිස්සවති. ඔත්ථරකං නාම යං උදකෙ ඔත්ථරිත්වා ඝටකෙන උදකං ගණ්හන්ති, තඤ්හි චතූසු දණ්ඩකෙසු වත්ථං බන්ධිත්වා උදකෙ චත්තාරො ඛාණුකෙ නිඛණිත්වා තෙසු බන්ධිත්වා සබ්බපරියන්තෙ උදකතො මොචෙත්වා මජ්ඣෙ ඔත්ථරිත්වා ඝටෙන උදකං ගණ්හන්ති. මකසකුටිකාති චීවරකුටිකා වුච්චති.

२५९. "यो न ददेय्या (Yo na dadeyyā)" का अर्थ है कि जो भिक्षु जल-छननी रहित भिक्षु को (छननी) नहीं देता, उसे आपत्ति होती है। लेकिन जो अपने पास जल-छननी होने पर भी माँगता है, उसे इच्छा न होने पर नहीं देना चाहिए। "दण्डपरिस्सावनं (Daṇḍaparissāvanaṃ)" का अर्थ है धोबियों की क्षार-छननी के समान, चार पैरों वाले ढांचे पर कपड़ा बाँधकर बीच के डंडे पर पानी डालना चाहिए; वह दोनों भागों को भरकर छनता है। "ओत्थरकं (Ottharakaṃ)" उसे कहते हैं जिसे पानी पर फैलाकर छोटे घड़े से पानी लेते हैं; इसमें चार डंडों पर कपड़ा बाँधकर, पानी में चार खूँटे गाड़कर उन पर बाँध दिया जाता है, और सभी किनारों को पानी से ऊपर रखकर बीच में फैलाकर घड़े से पानी लेते हैं। "मकसकुटिका (Makasakuṭikā)" चीवर से बनी छोटी कुटी को कहा जाता है।

260. අභිසන්නකායාති සෙම්හාදිදොසුස්සන්නකායා. අග්ගළවට්ටි නාම ද්වාරබාහාය සමප්පමාණොයෙව අග්ගළත්ථම්භො වුච්චති, යත්ථ තීණි චත්තාරි ඡිද්දානි කත්වා සූචියො දෙන්ති. කපිසීසකං නාම ද්වාරබාහං විජ්ඣිත්වා තත්ථ පවෙසිතො අග්ගළපාසකො වුච්චති. සූචිකාති තත්ථ මජ්ඣෙ ඡිද්දං කත්වා පවෙසිතා. ඝටිකාති උපරි යොජිතා. මණ්ඩලිකං කාතුන්ති නීචවත්ථුකං චිනිතුං. ධූමනෙත්තන්ති ධූමනික්ඛමනඡිද්දං. වාසෙතුන්ති ගන්ධෙන වාසෙතුං. උදකට්ඨානන්ති උදකත්ථපනට්ඨානං. තත්ථ ඝටෙන උදකං ඨපෙත්වා සරාවකෙන වළඤ්ජෙතබ්බං. කොට්ඨකොති ද්වාරකොට්ඨකො.

२६०. "अभिसन्नकाया (Abhisannakāyā)" का अर्थ है कफ आदि दोषों से युक्त शरीर वाले। "अग्गळवट्टि (Aggaḷavaṭṭi)" द्वार-शाखा (doorpost) के समान माप वाले अर्गल-स्तम्भ (bolt-post) को कहा जाता है, जिसमें तीन या चार छेद करके सूचियाँ (pins) लगाई जाती हैं। "कपिसीसकं (Kapisīsakaṃ)" द्वार-शाखा को छेदकर उसमें लगाए गए अर्गल-पाश (socket) को कहा जाता है। "सूचिका (Sūcikā)" उसके बीच में छेद करके डाली गई छोटी कील है। "घटिका (Ghaṭikā)" ऊपर लगाई गई बड़ी अर्गल (bolt) है। "मण्डलिकां कातुं (Maṇḍalikaṃ kātuṃ)" का अर्थ है नीचा आधार बनाना। "धूमनेत्तं (Dhūmanettaṃ)" का अर्थ है धुआँ निकलने का छेद। "वासेतुं (Vāsetuṃ)" का अर्थ है सुगंध से सुवासित करना। "उदकट्ठानं (Udakaṭṭhānaṃ)" का अर्थ है जल रखने का स्थान। वहाँ घड़े में जल रखकर सरावक (छोटे पात्र) से उपयोग करना चाहिए। "कोट्ठको (Koṭṭhako)" का अर्थ है द्वार-मण्डप (gatehouse)।

261. තිස්සො [Pg.51] පටිච්ඡාදියොති එත්ථ ජන්තාඝරපටිච්ඡාදි ච උදකපටිච්ඡාදි ච පරිකම්මං කරොන්තස්සෙව වට්ටති, සෙසෙසු අභිවාදනාදීසු න වට්ටති. වත්ථපටිච්ඡාදි සබ්බකම්මෙසු වට්ටති. උදකං න හොතීති න්හානොදකං න හොති.

२६१. "तिस्सो पटिच्छादियो (Tisso paṭicchādiyo)" के विषय में निर्णय इस प्रकार है: जन्ताघर (स्नानगृह) का आवरण और जल का आवरण केवल परिष्करण (सफाई आदि) का कार्य करने वाले के लिए ही उचित है, अभिवादन आदि अन्य कार्यों में नहीं। वस्त्र का आवरण सभी कार्यों में उचित है। "उदकं न होति (Udakaṃ na hoti)" का अर्थ है स्नान के लिए जल नहीं है।

262. තුලන්ති පණ්ණිකානං විය උදකඋබ්බාහනකතුලං. කරකටකො වුච්චති ගොණෙ වා යොජෙත්වා හත්ථෙහි වා ගහෙත්වා දීඝවරත්තාදීහි ආකඩ්ඪනයන්තං. චක්කවට්ටකන්ති අරහටඝටියන්තං. චම්මඛණ්ඩං නාම තුලාය වා කරකටකෙ වා යොජෙතබ්බකං චම්මභාජනං. පාකටා හොතීති අපරික්ඛිත්තා හොති. උදකපුඤ්ඡනීති දණ්ඩමයාපි විසාණමයාපි දාරුමයාපි වට්ටති, තස්සා අසති චොළකෙනාපි උදකං පච්චුද්ධරිතුං වට්ටති.

२६२. "तुलं (Tulaṃ)" का अर्थ है मालियों के जल खींचने वाले तुला (lever) के समान। "करकठको (Karakaṭako)" उसे कहा जाता है जो बैलों को जोड़कर या हाथों से पकड़कर लंबी रस्सियों आदि से खींचने वाला यंत्र (pulley) हो। "चक्कवट्टकं (Cakkavaṭṭakaṃ)" का अर्थ है रहट (घटी-यंत्र)। "चम्मखण्डं (Cammakhaṇḍaṃ)" का अर्थ है तुला या करकठक में उपयोग किया जाने वाला चमड़े का पात्र (बाल्टी)। "पाकटा होति (Pākaṭā hoti)" का अर्थ है कि वह ढका हुआ (घेरा हुआ) नहीं है। "उदकपुञ्छनी (Udakapuñchanī)" (जल पोंछने वाला यंत्र) हाथीदाँत, सींग या लकड़ी का बना हुआ भी उचित है; उसके न होने पर कपड़े के टुकड़े से भी जल निकालना उचित है।

263. උදකමාතිකන්ති උදකස්ස ආගමනමාතිකං. නිල්ලෙඛජන්තාඝරං නාම ආවිද්ධපක්ඛපාසකං වුච්චති, ගොපානසීනං උපරි මණ්ඩලෙ පක්ඛපාසකෙ ඨපෙත්වා කතකූටච්ඡදනස්සෙතං නාමං. චාතුමාසං නිසීදනෙනාති නිසීදනෙන චත්තාරො මාසෙ න විප්පවසිතබ්බන්ති අත්ථො.

२६३. "उदकमातिकं (Udakamātikāṃ)" का अर्थ है जल के आने की नाली। "निल्लेखजन्ताघरं (Nillekhajantāgharaṃ)" उसे कहा जाता है जिसमें चारों ओर वक्र कड़ियाँ (पक्षपासक) लगी हों; यह उन कड़ियों को गोपानसियों (rafters) के ऊपर मण्डल में रखकर बनाई गई शिखर वाली छत का नाम है। "चातुमासं निसीदनेन (Cātumāsaṃ nisīdanena)" का अर्थ है कि निसीदन (बिछाने का कपड़ा) के बिना चार महीने तक नहीं रहना चाहिए।

264. පුප්ඵාභිකිණ්ණෙසූති පුප්ඵෙහි සන්ථතෙසු. නමතකං නාම එළකලොමෙහි කතං අවායිමං චම්මඛණ්ඩපරිහාරෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බං. ආසිත්තකූපධානං නාම තම්බලොහෙන වා රජතෙන වා කතාය පෙළාය එතං අධිවචනං, පටික්ඛිත්තත්තා පන දාරුමයාපි න වට්ටති. මළොරිකාති දණ්ඩධාරකො වුච්චති. යට්ඨිආධාරකපණ්ණාධාරකපච්ඡිකපිට්ඨානිපි එත්ථෙව පවිට්ඨානි. ආධාරකසඞ්ඛෙපගමනතො හි පට්ඨාය ඡිද්දං විද්ධම්පි අවිද්ධම්පි වට්ටතියෙව. එකභාජනෙති එත්ථ සචෙ එකො භික්ඛු භාජනතො ඵලං වා පූවං වා ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්මිං අපගතෙ ඉතරස්ස සෙසකං භුඤ්ජිතුං වට්ටති. ඉතරස්සාපි තස්මිං ඛීණෙ පුන ගහෙතුං වට්ටති.

२६४. "पुष्पाभिकिण्णेसु" का अर्थ है फूलों से बिछाए हुए। "नमतक" उसे कहते हैं जो भेड़ के बालों से बनाया गया हो और बुना न गया हो (एक प्रकार का ऊनी बिछावन)। "आसित्तकूपधान" तांबे या चांदी से बनी पेटी (टोकरी) का नाम है; लकड़ी से बनी पेटी निषिद्ध होने के कारण अनुमत नहीं है। "मळोरिका" पात्र (भिक्षापात्र) रखने के स्टैंड को कहा जाता है। बांस के स्टैंड, पत्तों के स्टैंड और टोकरी के आधार भी इसी में शामिल हैं। आधार के संक्षेप में आने से लेकर, छिद्र वाला या बिना छिद्र वाला स्टैंड भी अनुमत है। "एकभाजन" के विषय में, यदि एक भिक्षु पात्र से फल या मिठाई लेकर चला जाता है, तो उसके जाने के बाद दूसरे भिक्षु के लिए शेष बचा हुआ खाना अनुमत है। दूसरे भिक्षु के लिए भी, यदि वह समाप्त हो जाए, तो पुनः लेना अनुमत है।

265. අට්ඨහඞ්ගෙහීති එත්ථ එකෙකෙනපි අඞ්ගෙන සමන්නාගතස්ස අන්තොසීමාය වා නිස්සීමං ගන්ත්වා නදීආදීසු වා නික්කුජ්ජිතුං වට්ටතියෙව. එවං නික්කුජ්ජිතෙ පන පත්තෙ තස්ස ගෙහෙ කොචි දෙය්‍යධම්මො න ගහෙතබ්බො [Pg.52] – ‘‘අසුකස්ස ගෙහෙ භික්ඛං මා ගණ්හිත්ථා’’ති අඤ්ඤෙසු විහාරෙසුපි පෙසෙතබ්බං. උක්කුජ්ජනකාලෙ පන යාවතතියං යාචාපෙත්වා හත්ථපාසං විජහාපෙත්වා ඤත්තිදුතියකම්මෙන උක්කුජ්ජිතබ්බො.

२६५. "अट्ठहङ्गेहि" के विषय में, आठ अंगों में से किसी एक से भी युक्त उपासक के प्रति सीमा के भीतर या सीमा के बाहर जाकर, नदियों आदि में पात्र को औंधा (निक्कुज्जन) करना अनुमत है। इस प्रकार पात्र औंधा कर देने पर, उस उपासक के घर से कोई दान की वस्तु ग्रहण नहीं करनी चाहिए। "अमुक उपासक के घर से भिक्षा ग्रहण न करें" - ऐसा अन्य विहारों में भी संदेश भेजना चाहिए। पात्र को सीधा (उक्कुज्जन) करते समय, तीन बार याचना करवाकर, हत्थपास को छोड़कर, ज्ञप्ति-द्वितीय कर्मवाचा द्वारा पात्र को सीधा करना चाहिए।

268. පුරක්ඛත්වාති අග්ගතො කත්වා. සංහරන්තූති සංහරියන්තු. චෙලපටිකන්ති චෙලසන්ථරං. සො කිර ‘‘සචෙ අහං පුත්තං ලච්ඡාමි, අක්කමිස්සති මෙ භගවා චෙලපටික’’න්ති ඉමිනා අජ්ඣාසයෙන සන්ථරි, අභබ්බො චෙස පුත්තලාභාය; තස්මා භගවා න අක්කමි. යදි අක්කමෙය්‍ය, පච්ඡා පුත්තං අලභන්තො ‘‘නායං සබ්බඤ්ඤූ’’ති දිට්ඨිං ගණ්හෙය්‍ය. ඉදං තාව භගවතො අනක්කමනෙ කාරණං. යස්මා පන භික්ඛූපි යෙ අජානන්තා අක්කමෙය්‍යුං, තෙ ගිහීනං පරිභූතා භවෙය්‍යුං; තස්මා භික්ඛූ පරිභවතො මොචෙතුං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි. ඉදං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනෙ කාරණං.

२६८. "पुरक्खत्वा" का अर्थ है आगे करके। "संहरन्तु" का अर्थ है समेट लिया जाए। "चेलपटिक" का अर्थ है वस्त्र का बिछावन। वह (राजकुमार बोधि) ऐसा सोचकर कि "यदि मुझे पुत्र प्राप्त होगा, तो भगवान मेरे वस्त्र के बिछावन पर पैर रखेंगे", उसने बिछावन बिछाया था; किंतु वह पुत्र प्राप्ति के योग्य नहीं था, इसलिए भगवान ने उस पर पैर नहीं रखा। यदि वे पैर रखते, तो बाद में पुत्र न मिलने पर वह यह मिथ्या दृष्टि ग्रहण कर लेता कि "ये (गौतम) सर्वज्ञ नहीं हैं।" यह भगवान द्वारा पैर न रखने का प्रारंभिक कारण है। चूंकि अन्य भिक्षु अनजाने में उस पर पैर रख सकते थे और वे गृहस्थों द्वारा तिरस्कृत हो सकते थे, इसलिए भिक्षुओं को तिरस्कार से बचाने के लिए भगवान ने शिक्षापद प्रज्ञप्त किया। यह शिक्षापद प्रज्ञप्त करने का कारण है।

මඞ්ගලත්ථාය යාචියමානෙනාති අපගතගබ්භා වා හොතු ගරුගබ්භා වා, එවරූපෙසු ඨානෙසු මඞ්ගලත්ථාය යාචියමානෙන අක්කමිතුං වට්ටති. ධොතපාදකං නාම පාදධොවනට්ඨානෙ ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමනත්ථාය පච්චත්ථරණං අත්ථතං හොති, තං අක්කමිතුං වට්ටති.

"मङ्गलत्थाय याचियामानेन" का अर्थ है कि चाहे गर्भपात हुआ हो या प्रसव होने वाला हो, ऐसे अवसरों पर मंगल के लिए याचना किए जाने पर (बिछावन पर) पैर रखना अनुमत है। "धोतपादक" उसे कहते हैं जहाँ पैर धोने के स्थान पर धुले हुए पैरों से चलने के लिए बिछावन बिछाया गया हो, उस पर पैर रखना अनुमत है।

269. කතකං නාම පදුමකණ්ණිකාකාරං පාදඝංසනත්ථං කණ්ටකෙ උට්ඨාපෙත්වා කතං. තං වට්ටං වා හොතු චතුරස්සාදිභෙදං වා, බාහුලිකානුයොගත්තා පටික්ඛිත්තමෙව, නෙව පටිග්ගහෙතුං න පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. සක්ඛරාති පාසාණො වුච්චති; පාසාණඵෙණකොපි වට්ටති. විධූපනන්ති වීජනී වුච්චති. තාලවණ්ටං පන තාලපණ්ණෙහි වා කතං හොතු වෙළුදන්තවිලීවෙහි වා මොරපිඤ්ඡෙහි වා චම්මවිකතීහි වා සබ්බං වට්ටති. මකසබීජනී දන්තමයවිසාණමයදණ්ඩකාපි වට්ටති, වාකමයබීජනියා කෙතකපාරොහකුන්තාලපණ්ණාදිමයාපි සඞ්ගහිතා.

२६९. "कतक" उसे कहते हैं जो कमल की कर्णिका के आकार का हो और पैर रगड़ने के लिए जिसमें कांटे (उभरे हुए हिस्से) बनाए गए हों। वह चाहे गोल हो या चौकोर, विलासिता (बाहुलिकानुयोग) के कारण वह निषिद्ध ही है; उसे न तो ग्रहण करना अनुमत है और न ही उपयोग करना। "सक्खरा" पत्थर को कहा जाता है; पत्थर का झांवा (फेणक) अनुमत है। "विधूपन" पंखे को कहा जाता है। ताड़ के पत्तों से बना पंखा (तालवण्ट), बांस या हाथीदांत की तीलियों से बना, मोर के पंखों से बना या चमड़े से बना - सभी प्रकार के पंखे अनुमत हैं। मच्छरों को भगाने वाला पंखा (मसकबीजनी), जिसके डंडे हाथीदांत या सींग के बने हों, वह भी अनुमत है। वल्कल (छाल), केतकी के पत्तों आदि से बने पंखे भी इसी में सम्मिलित हैं।

270. ගිලානස්ස ඡත්තන්ති එත්ථ යස්ස කායඩාහො වා පිත්තකොපො වා හොති, චක්ඛු වා දුබ්බලං, අඤ්ඤො වා කොචි ආබාධො විනා ඡත්තෙන උප්පජ්ජති, තස්ස ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා ඡත්තං වට්ටති. වස්සෙ පන චීවරගුත්තත්ථං වාළමිගචොරභයෙසු ච අත්තගුත්තත්ථම්පි වට්ටති. එකපණ්ණච්ඡත්තං පන සබ්බත්ථෙව වට්ටති.

२७०. "ग्लान के लिए छत्र" के विषय में निर्णय इस प्रकार है: जिसे शरीर में जलन हो या पित्त का प्रकोप हो, या जिसकी आँखें कमजोर हों, या छत्र के बिना कोई अन्य बीमारी उत्पन्न होती हो, उसके लिए गाँव या जंगल में छत्र (छाता) अनुमत है। वर्षा ऋतु में चीवर की रक्षा के लिए और हिंसक पशुओं या चोरों के भय के समय आत्म-रक्षा के लिए भी छत्र अनुमत है। एक पत्ते वाला छत्र (या पंखा) तो सभी स्थानों पर अनुमत है।

අසිස්සාති [Pg.53] අසි අස්ස. විජ්ජොතලතීති විජ්ජොතති. දණ්ඩසම්මුතින්ති එත්ථ පමාණයුත්තො චතුහත්ථොයෙව දණ්ඩො සම්මන්නිත්වා දාතබ්බො. තතො ඌනාතිරිත්තො විනාපි සම්මුතියා සබ්බෙසං වට්ටති. සික්කා පන අගිලානස්ස න වට්ටති, ගිලානස්සාපි සම්මන්නිත්වාව දාතබ්බා.

"असिस्स" का अर्थ है उसकी तलवार। "विज्जोतलति" का अर्थ है चमकती है। "दण्डसम्मति" के विषय में निर्णय इस प्रकार है: प्रमाण के अनुसार चार हाथ लंबा डंडा सम्मति देकर दिया जाना चाहिए। उससे कम या अधिक लंबाई वाला डंडा बिना सम्मति के भी सभी (ग्लान और अ-ग्लान) भिक्षुओं के लिए अनुमत है। "सिक्का" (छींका) अ-ग्लान भिक्षु के लिए अनुमत नहीं है; ग्लान भिक्षु को भी सम्मति देकर ही दिया जाना चाहिए।

273. රොමන්ථකස්සාති එත්ථ ඨපෙත්වා රොමන්ථකං සෙසානං ආගතං උග්ගාරං මුඛෙ සන්ධාරෙත්වා ගිලන්තානං ආපත්ති. සචෙ පන අසන්ධාරිතමෙව පරගලං ගච්ඡති, වට්ටති.

२७३. "रोमन्थक" (जुगाली करने वाले) के विषय में निर्णय इस प्रकार है: जुगाली करने वाले भिक्षु को छोड़कर, अन्य भिक्षुओं के लिए यदि डकार के साथ भोजन ऊपर आए और वे उसे मुँह में रोककर फिर से निगल लें, तो आपत्ति होती है। किंतु यदि वह बिना मुँह में रोके सीधे गले के नीचे चला जाए, तो अनुमत है।

යං දිය්‍යමානන්ති යං දායකෙහි දිය්‍යමානං පටිග්ගහිතභාජනතො බහි පතිතං, තං භික්ඛුනා සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ඉදං භොජනවග්ගෙ වණ්ණිතමෙව.

"यं दिय्यमानं" का अर्थ है कि जो भोजन दानियों द्वारा दिए जाते समय पात्र से बाहर गिर जाए, उसे भिक्षु स्वयं उठाकर खा सकता है - ऐसा भगवान ने अनुमत किया है। इसका वर्णन भोजनवग्ग में पहले ही किया जा चुका है।

274. කුප්පං කරිස්සාමීති සද්දං කරිස්සාමි. නඛාදීහි නඛච්ඡෙදනෙ ආපත්ති නත්ථි, අනුරක්ඛණත්ථං පන නඛච්ඡෙදනං අනුඤ්ඤාතං. වීසතිමට්ඨන්ති වීසතිපි නඛෙ ලිඛිතමට්ඨෙ කාරාපෙන්ති. මලමත්තන්ති නඛතො මලමත්තං අපකඩ්ඪිතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

२७४. "कुप्पं करिस्सामि" का अर्थ है शब्द (आवाज) करूँगा। नाखूनों आदि से नाखून काटने पर आपत्ति नहीं है, किंतु सुरक्षा के लिए नाखून काटने के यंत्र (नखच्छेदक) की अनुमति दी गई है। "वीसतिमट्ठं" का अर्थ है कि वे बीसों नाखूनों को घिसकर चिकना करवाते हैं। "मलमत्तं" का अर्थ है कि नाखूनों से केवल मैल निकालने की अनुमति दी गई है।

275. ඛුරසිපාටිකන්ති ඛුරකොසකං. මස්සුං කප්පාපෙන්තීති කත්තරියා මස්සුං ඡෙදාපෙන්ති. මස්සුං වඩ්ඪාපෙන්තීති මස්සුං දීඝං කාරෙන්ති. ගොලොමිකන්ති හනුකම්හි දීඝං කත්වා ඨපිතං එළකමස්සු වුච්චති. චතුරස්සකන්ති චතුකොණං. පරිමුඛන්ති උරෙ ලොමසංහරණං. අඩ්ඪදුකන්ති උදරෙ ලොමරාජිට්ඨපනං. ආපත්ති දුක්කටස්සාති මස්සුකප්පාපනාදීසු සබ්බත්ථ ආපත්ති දුක්කටස්ස. ආබාධප්පච්චයා සම්බාධෙ ලොමන්ති ගණ්ඩවණරුධිආදිආබාධප්පච්චයා. කත්තරිකායාති ගණ්ඩවණරුධිසීසරොගාබාධප්පච්චයා. සක්ඛරාදීහි නාසිකාලොමග්ගාහාපනෙ ආපත්ති නත්ථි. අනුරක්ඛණත්ථං පන සණ්ඩාසො අනුඤ්ඤාතො. න භික්ඛවෙ පලිතං ගාහාපෙතබ්බන්ති එත්ථ යං භමුකාය වා නලාටෙ වා දාඨිකාය වා උග්ගන්ත්වා බීභච්ඡං ඨිතං, තාදිසං ලොමං පලිතං වා අපලිතං වා ගාහාපෙතුං වට්ටති.

२७५. 'खुरसिपाटिक' का अर्थ है उस्तरा रखने का कोश (म्यान)। 'दाढ़ी कटवाना' का अर्थ है कैंची से दाढ़ी कटवाना। 'दाढ़ी बढ़वाना' का अर्थ है दाढ़ी को लंबा करना। 'गोलोमिक' उसे कहते हैं जो ठुड्डी पर भेड़ की दाढ़ी की तरह लंबी रखी गई हो। 'चतुरस्सक' का अर्थ है चौकोर दाढ़ी। 'परिमुख' का अर्थ है छाती के बालों को साफ करना। 'अड्ढदुक' का अर्थ है पेट पर बालों की लकीर छोड़ना। 'दुक्कट की आपत्ति' का अर्थ है दाढ़ी कटवाने आदि इन सभी कार्यों में दुक्कट का दोष होता है। 'बीमारी के कारण गुप्त अंगों के बाल' का अर्थ है फोड़े-फुंसी या घाव आदि की बीमारी के कारण। 'कैंची से' का अर्थ है फोड़े-फुंसी या सिर के रोग आदि की बीमारी के कारण कैंची से बाल कटवाने की अनुमति है। कंकड़ आदि से नाक के बाल निकालने में कोई आपत्ति नहीं है, फिर भी सुरक्षा के लिए चिमटी (संडासो) की अनुमति दी गई है। "भिक्षुओं, सफेद बाल नहीं उखाड़ने चाहिए" - यहाँ निर्णय यह है कि जो बाल भौंहों, माथे या गलमुच्छों पर उगकर भद्दे लगते हों, वैसे बालों को चाहे वे सफेद हों या न हों, निकलवाया जा सकता है।

277. කංසපත්ථරිකාති කංසභණ්ඩවාණිජා. බන්ධනමත්තන්ති වාසිකත්තරයට්ඨිආදීනං බන්ධනමත්තං.

२७७. 'कंसपत्थारिका' का अर्थ है काँसे के बर्तनों के व्यापारी। 'बंधनमात्र' का अर्थ है छुरिका (चाकू) या लाठी आदि के सिरे पर लगा हुआ मात्र एक छल्ला या बंधन।

278. න [Pg.54] භික්ඛවෙ අකායබන්ධනෙනාති එත්ථ අබන්ධිත්වා නික්ඛමන්තෙන යත්ථ සරති, තත්ථ බන්ධිතබ්බං. ආසනසාලාය බන්ධිස්සාමීති ගන්තුං වට්ටති. සරිත්වා යාව න බන්ධති, න තාව පිණ්ඩාය චරිතබ්බං. කලාබුකං නාම බහුරජ්ජුකං. දෙඩ්ඩුභකං නාම උදකසප්පසීසසදිසං. මුරජං නාම මුරජවට්ටිසණ්ඨානං වෙඨෙත්වා කතං. මද්දවීණං නාම පාමඞ්ගසණ්ඨානං. ඊදිසඤ්හි එකම්පි න වට්ටති, පගෙව බහූනි. පට්ටිකං සූකරන්තකන්ති එත්ථ පකතිවීතා වා මච්ඡකණ්ටකවායිමා වා පට්ටිකා වට්ටති, සෙසා කුඤ්ජරච්ඡිකාදිභෙදා න වට්ටන්ති. සූකරන්තකං නාම කුඤ්ජිකාකොසකසණ්ඨානං හොති. එකරජ්ජුකං පන මුද්දිකකායබන්ධනඤ්ච සූකරන්තකං අනුලොමෙති. අනුජානාමි භික්ඛවෙ මුරජං මද්දවීණන්ති ඉදං දසාසුයෙව අනුඤ්ඤාතං. පාමඞ්ගදසා චෙත්ථ චතුන්නං උපරි න වට්ටති. සොභණං නාම වෙඨෙත්වා මුඛවට්ටිසිබ්බනං. ගුණකං නාම මුදිඞ්ගසණ්ඨානෙන සිබ්බනං; එවං සිබ්බිතා හි අන්තා ථිරා හොන්ති. පවනන්තොති පාසන්තො වුච්චති.

२७८. "भिक्षुओं, बिना कमरबंद के नहीं (निकलना चाहिए)" - यहाँ निर्णय यह है कि बिना कमरबंद बाँधे विहार से बाहर निकलने वाले भिक्षु को जहाँ याद आए, वहीं उसे बाँध लेना चाहिए। "आसनशाला (भोजनशाला) में बाँध लूँगा" - ऐसा सोचकर जाना कल्प्य है। याद आने पर जब तक बाँध न ले, तब तक भिक्षा के लिए नहीं घूमना चाहिए। 'कलाबुक' का अर्थ है बहुत सी रस्सियों वाला कमरबंद। 'डेडडुभक' का अर्थ है जल-सर्प के सिर के समान कमरबंद। 'मुरज' का अर्थ है ढोल के घेरे के आकार में लपेटकर बनाया गया कमरबंद। 'मद्दवीणा' का अर्थ है आभूषण (पांङ्ग) के आकार वाला कमरबंद। इस प्रकार का एक भी कमरबंद कल्प्य नहीं है, फिर बहुतों की तो बात ही क्या। 'पट्टिका' और 'सूकरन्तक' के विषय में - यहाँ प्राकृतिक रूप से बुनी हुई पट्टी या मछली के काँटे के समान बुनी हुई पट्टी कल्प्य है; शेष हाथी की आँख के समान बुनी हुई पट्टियाँ आदि कल्प्य नहीं हैं। 'सूकरन्तक' का आकार कुँजी (चाबी) की थैली जैसा होता है। एक रस्सी वाला और मुद्रिका (अंगूठी) जैसा कमरबंद 'सूकरन्तक' के समान ही माना जाता है। "भिक्षुओं, मैं मुरज और मद्दवीणा की अनुमति देता हूँ" - यह केवल वस्त्र के छोर (दशा) के लिए अनुमत है। इसमें भी चार से अधिक लड़ियों वाली आभूषणनुमा दशा कल्प्य नहीं है। 'सोभन' का अर्थ है किनारे को लपेटकर सुंदर सिलाई करना। 'गुणक' का अर्थ है मृदंग के आकार में सिलाई करना; इस प्रकार सिलने से किनारे मजबूत हो जाते हैं। 'पवनन्त' का अर्थ पाश (फंदा) का सिरा है।

280. හත්ථිසොණ්ඩකං නාම නාභිමූලතො හත්ථිසොණ්ඩසණ්ඨානං ඔලම්බකං කත්වා නිවත්ථං චොළිකඉත්ථීනං නිවාසනං විය. මච්ඡවාළකං නාම එකතො දසන්තං එකතො පාසන්තං ඔලම්බෙත්වා නිවත්ථං. චතුකණ්ණකං නාම උපරි ද්වෙ, හෙට්ඨතො ද්වෙති එවං චත්තාරො කණ්ණෙ දස්සෙත්වා නිවත්ථං. තාලවණ්ටකං නාම තාලවණ්ටාකාරෙන සාටකං ඔලම්බෙත්වා නිවාසනං. සතවලිකං නාම දීඝසාටකං අනෙකක්ඛත්තුං ඔභඤ්ජිත්වා ඔවට්ටිකං කරොන්තෙන නිවත්ථං, වාමදක්ඛිණපස්සෙසු වා නිරන්තරං වලියො දස්සෙත්වා නිවත්ථං. සචෙ පන ජාණුතො පට්ඨාය එකා වා ද්වෙ වා වලියො පඤ්ඤායන්ති, වට්ටති.

२८०. 'हत्थिसोण्डक' का अर्थ है चोल देश की स्त्रियों के पहनने के तरीके की तरह नाभि से हाथी की सूँड के आकार में लटकाकर पहनना। 'मच्छवालक' का अर्थ है एक ओर वस्त्र का छोर और दूसरी ओर पाश (फंदा) लटकाकर पहनना। 'चतुकण्णक' का अर्थ है ऊपर दो और नीचे दो - इस प्रकार चार कोने दिखाकर पहनना। 'तालवण्टक' का अर्थ है ताड़ के पंखे के आकार में वस्त्र को लटकाकर पहनना। 'सतवलिक' का अर्थ है लंबे वस्त्र को कई बार मोड़कर और चुन्नटें बनाकर पहनना, अथवा बाएँ और दाएँ दोनों ओर निरंतर चुन्नटें दिखाकर पहनना। यदि घुटने से नीचे एक या दो चुन्नटें दिखाई देती हैं, तो वह कल्प्य है।

සංවෙල්ලියං නිවාසෙන්තීති මල්ලකම්මකාරාදයො විය කච්ඡං බන්ධිත්වා නිවාසෙන්ති; එවං නිවාසෙතුං ගිලානස්සපි මග්ගප්පටිපන්නස්සපි න වට්ටති. යම්පි මග්ගං ගච්ඡන්තා එකං වා ද්වෙ වා කොණෙ උක්ඛිපිත්වා අන්තරවාසකස්ස උපරි ලග්ගෙන්ති, අන්තො වා එකං කාසාවං තථා නිවාසෙත්වා බහි අපරං නිවාසෙන්ති, සබ්බං න වට්ටති. ගිලානො පන අන්තො කාසාවස්ස ඔවට්ටිකං දස්සෙත්වා අපරං උපරි නිවාසෙතුං ලභති. අගිලානෙන ද්වෙ නිවාසෙන්තෙන සගුණං [Pg.55] කත්වා නිවාසෙතබ්බානි. ඉති යඤ්ච ඉධ පටික්ඛිත්තං, යඤ්ච සෙඛියවණ්ණනායං; තං සබ්බං වජ්ජෙත්වා නිබ්බිකාරං තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තෙන පරිමණ්ඩලං නිවාසෙතබ්බං. යංකිඤ්චි විකාරං කරොන්තො දුක්කටා න මුච්චති. න භික්ඛවෙ ගිහිපාරුතං පාරුපිතබ්බන්ති එවං පටික්ඛිත්තං ගිහිපාරුතං අපාරුපිත්වා, උභො කණ්ණෙ සමං කත්වා පාරුපනං පරිමණ්ඩලපාරුපනං නාම, තං පාරුපිතබ්බං.

'संवेल्लीय' तरीके से पहनने का अर्थ है पहलवानों या मजदूरों की तरह लाँग लगाकर (कच्छा बाँधकर) पहनना; इस प्रकार पहनना बीमार या मार्ग पर चलने वाले भिक्षु के लिए भी कल्प्य नहीं है। मार्ग पर चलते समय जो एक या दो कोनों को उठाकर अंतर्वासक (तहमत) के ऊपर खोंस लेते हैं, या भीतर एक काषाय वस्त्र को उस तरह पहनकर बाहर दूसरा पहनते हैं, वह सब अकल्प्य है। लेकिन बीमार भिक्षु भीतर के वस्त्र की चुन्नट दिखाकर ऊपर दूसरा वस्त्र पहन सकता है। स्वस्थ भिक्षु को यदि दो वस्त्र पहनने हों, तो उन्हें एक साथ जोड़कर (दोहरा करके) पहनना चाहिए। इस प्रकार, जो यहाँ निषिद्ध है और जो शेखिय के वर्णन में निषिद्ध है; उन सबका त्याग कर, बिना किसी विकार के, तीनों मण्डलों (नाभि और दोनों घुटनों) को ढँकते हुए चारों ओर से गोलाई में (परिमण्डल) पहनना चाहिए। जो कोई भी विकार (अनुचित तरीका) करता है, वह दुक्कट दोष से मुक्त नहीं होता। "भिक्षुओं, गृहस्थों की तरह नहीं ओढ़ना चाहिए" - इस प्रकार निषिद्ध गृहस्थों के ओढ़ने के तरीके को छोड़कर, दोनों कोनों को बराबर करके ओढ़ना ही 'परिमण्डल' ओढ़ना कहलाता है, वैसे ही ओढ़ना चाहिए।

තත්ථ යංකිඤ්චි සෙතපටපාරුතං පරිබ්බාජකපාරුතං එකසාටකපාරුතං සොණ්ඩපාරුතං අන්තෙපුරිකපාරුතං මහාජෙට්ඨකපාරුතං කුටිපවෙසකපාරුතං බ්‍රාහ්මණපාරුතං පාළිකාරකපාරුතන්ති එවමාදි පරිමණ්ඩලලක්ඛණතො අඤ්ඤථා පාරුතං, සබ්බමෙතං ගිහිපාරුතං නාම. තස්මා යථා සෙතපටා අඩ්ඪපාලකනිගණ්ඨා පාරුපන්ති, යථා ච එකච්චෙ පරිබ්බාජකා උරං විවරිත්වා ද්වීසු අංසකූටෙසු පාවුරණං ඨපෙන්ති, යථා ච එකසාටකා මනුස්සා නිවත්ථසාටකස්ස එකෙනන්තෙන පිට්ඨිං පාරුපිත්වා උභො කණ්ණෙ උභොසු අංසකූටෙසු ඨපෙන්ති, යථා ච සුරාසොණ්ඩාදයො සාටකෙන ගීවං පරික්ඛිපන්තා උභො අන්තෙ උදරෙ වා ඔලම්බෙන්ති; පිට්ඨියං වා ඛිපන්ති, යථා ච අන්තෙපුරිකායො අක්ඛිතාරකමත්තං දස්සෙත්වා ඔගුණ්ඨිකං පාරුපන්ති, යථා ච මහාජෙට්ඨා දීඝසාටකං නිවාසෙත්වා තස්සෙව එකෙනන්තෙන සකලසරීරං පාරුපන්ති, යථා ච කස්සකා ඛෙත්තකුටිං පවිසන්තා සාටකං පලිවෙඨෙත්වා උපකච්ඡකෙ පක්ඛිපිත්වා තස්සෙව එකෙනන්තෙන සරීරං පාරුපන්ති, යථා ච බ්‍රාහ්මණා උභින්නං උපකච්ඡකානං අන්තරෙන සාටකං පවෙසෙත්වා අංසකූටෙසු පක්ඛිපන්ති, යථා ච පාළිකාරකො භික්ඛු එකංසපාරුපනෙන පාරුතං වාමබාහුං විවරිත්වා චීවරං අංසකූටං ආරොපෙති; එවං අපාරුපිත්වා සබ්බෙපි එතෙ අඤ්ඤෙ ච එවරූපෙ පාරුපනදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිබ්බිකාරං පරිමණ්ඩලං පාරුපිතබ්බං. තථා අපාරුපිත්වා ආරාමෙ වා අන්තරඝරෙ වා අනාදරෙන යංකිඤ්චි විකාරං කරොන්තස්ස දුක්කටං.

वहाँ, जो कुछ भी श्वेत-वस्त्रधारियों की तरह ओढ़ना, परिव्राजकों की तरह ओढ़ना, एक-शाटक (एक वस्त्र) की तरह ओढ़ना, मद्यपियों की तरह ओढ़ना, अन्तःपुर की स्त्रियों की तरह ओढ़ना, मुख्य बढ़ई की तरह ओढ़ना, कुटी में प्रवेश करने वालों की तरह ओढ़ना, ब्राह्मणों की तरह ओढ़ना, और पंक्ति बनाने वाले भिक्षुओं की तरह ओढ़ना आदि है, जो 'परिमण्डल' (चारों ओर से व्यवस्थित) लक्षण से भिन्न है, वह सब 'गृहस्थ-ओढ़ना' (गिहिपारुत) कहलाता है। इसलिए, जैसे श्वेत-वस्त्रधारी अर्ध-पालक निगण्ठ ओढ़ते हैं, या जैसे कुछ परिव्राजक छाती को खोलकर दोनों कंधों पर ओढ़नी रखते हैं, या जैसे एक-शाटक वाले मनुष्य पहने हुए वस्त्र के एक छोर से पीठ को ढँककर दोनों कोनों को दोनों कंधों पर रखते हैं, या जैसे शराबी आदि वस्त्र को गले में लपेटकर दोनों छोरों को छाती पर लटकाते हैं या पीठ पर फेंक देते हैं, या जैसे अन्तःपुर की स्त्रियाँ केवल आँखों को दिखाकर सिर ढँककर ओढ़ती हैं, या जैसे मुख्य बढ़ई लंबे शाटक को पहनकर उसके एक छोर से पूरे शरीर को ढँक लेते हैं, या जैसे किसान खेत की कुटी में प्रवेश करते समय वस्त्र को लपेटकर काँख में दबाकर उसके एक छोर से शरीर को ढँक लेते हैं, या जैसे ब्राह्मण दोनों काँखों के बीच से वस्त्र को निकालकर कंधों पर डाल लेते हैं, या जैसे पंक्ति बनाने वाला भिक्षु एकांश-ओढ़ने (एक कंधे पर ओढ़ना) के द्वारा ओढ़े हुए बाएं हाथ को खोलकर चीवर को कंधे पर चढ़ा लेता है; इस प्रकार न ओढ़कर, इन सभी और इसी तरह के अन्य ओढ़ने के दोषों को त्यागकर, बिना किसी विकार के 'परिमण्डल' (सुव्यवस्थित) रूप से ओढ़ना चाहिए। इस प्रकार न ओढ़कर, आराम में या घरों के बीच अनादरपूर्वक जो कोई भी विकार (अनुचित ढंग) करता है, उसे दुक्कट (दुष्कृत) का दोष होता है।

281. මුණ්ඩවට්ටීති යථා රඤ්ඤො කුහිඤ්චි ගච්ඡතො පරික්ඛාරභණ්ඩවහනමනුස්සාති අධිප්පායො. අන්තරාකාජන්ති මජ්ඣෙ ලග්ගෙත්වා ද්වීහි වහිතබ්බභාරං.

२८१. 'मुण्डवट्टी' का अर्थ है जैसे राजा के कहीं जाने पर उसके परिष्कार और सामान ढोने वाले मनुष्य (भार ढोते हैं)। 'अन्तराकाज' का अर्थ है बीच में लटकाकर दो व्यक्तियों द्वारा ढोया जाने वाला भार।

282. අචක්ඛුස්සන්ති [Pg.56] චක්ඛූනං හිතං න හොති; පරිහානිං ජනෙති. නච්ඡාදෙතීති න රුච්චති. අට්ඨඞ්ගුලපරමන්ති මනුස්සානං පමාණඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලපරමං. අතිමටාහකන්ති අතිඛුද්දකං.

२८२. 'अचक्खुस्स' का अर्थ है जो आँखों के लिए हितकारी नहीं है; जो (दृष्टि की) हानि करता है। 'नच्छादेति' का अर्थ है अच्छा नहीं लगना। 'अट्ठङ्गुलपरम' का अर्थ है मनुष्यों की अंगुलियों के माप से अधिकतम आठ अंगुल (दातून)। 'अतिमटाहक' का अर्थ है अत्यंत छोटा।

283. දායං ආලිම්පෙන්තීති තිණවනාදීසු අග්ගිං දෙන්ති. පටග්ගින්ති පටිඅග්ගිං. පරිත්තන්ති අප්පහරිතකරණෙන වා පරිඛාඛණනෙන වා පරිත්තාණං. එත්ථ පන අනුපසම්පන්නෙ සති සයං අග්ගිං දාතුං න ලභති, අසති අග්ගිම්පි දාතුං ලභති, භූමිං තච්ඡෙත්වා තිණානිපි හරිතුං, පරිඛම්පි ඛණිතුං, අල්ලසාඛං භඤ්ජිත්වාපි අග්ගිං නිබ්බාපෙතුං ලභති, සෙනාසනං පත්තං වා අප්පත්තං වා තථා නිබ්බාපෙතුං ලභතියෙව. උදකෙන පන කප්පියෙනෙව ලභති, න ඉතරෙන.

२८३. 'दायं आलिम्पन्ति' का अर्थ है घास के जंगलों आदि में आग लगाना। 'पटग्गि' का अर्थ है प्रति-अग्नि (सामने से लगाई गई आग)। 'परित्त' का अर्थ है हरी घास आदि को हटाकर या खाई खोदकर की गई सुरक्षा। यहाँ यदि अनुपसम्पन्न (श्रामणेर या गृहस्थ) हो, तो स्वयं आग नहीं लगानी चाहिए; यदि न हो, तो आग लगाने की अनुमति है। भूमि को छीलकर घास हटाना, खाई खोदना, गीली टहनियों को तोड़कर आग बुझाना भी अनुमत है; सेनासन (आवास) तक पहुँची हुई या न पहुँची हुई आग को उस प्रकार बुझाना अनुमत ही है। जल से बुझाते समय कप्पिय (प्राणी-रहित) जल से ही बुझाना अनुमत है, अन्य (अकप्पिय) से नहीं।

284. සති කරණීයෙති සුක්ඛකට්ඨාදිග්ගහණකිච්චෙ සති. පොරිසියන්ති පුරිසප්පමාණං. ආපදාසූති වාළමිගාදයො වා දිස්වා මග්ගමූළ්හො වා දිසා ඔලොකෙතුකාමො හුත්වා දවඩාහං වා උදකොඝං වා ආගච්ඡන්තං දිස්වා එවරූපාසු ආපදාසු අතිඋච්චම්පි රුක්ඛං ආරොහිතුං වට්ටති.

२८४. 'सति करणीय' का अर्थ है सूखी लकड़ी आदि लेने का कार्य होने पर। 'पोरिसिय' का अर्थ है पुरुष की ऊँचाई के बराबर। 'आपदासु' का अर्थ है हिंसक पशुओं आदि को देखकर, या रास्ता भटक जाने पर दिशाएँ देखने की इच्छा होने पर, या आती हुई जंगल की आग या बाढ़ को देखकर; ऐसी आपदाओं में अत्यंत ऊँचे वृक्ष पर भी चढ़ना उचित है।

285. කල්‍යාණවාක්කරණාති මධුරසද්දා. ඡන්දසො ආරොපෙමාති වෙදං විය සක්කතභාසාය වාචනාමග්ගං ආරොපෙම. සකාය නිරුත්තියාති එත්ථ සකා නිරුත්ති නාම සම්මාසම්බුද්ධෙන වුත්තප්පකාරො මාගධිකො වොහාරො.

२८५. 'कल्याणवाक्करण' का अर्थ है मधुर स्वर वाले। 'छन्दसो आरोपेम' का अर्थ है वेदों की तरह संस्कृत भाषा में वाचन की पद्धति अपनाना। 'सकाय निरुत्तिया' यहाँ 'सका निरुत्ति' का अर्थ है सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा कही गई मागधी भाषा।

286. ලොකායතං නාම සබ්බං උච්ඡිට්ඨං, සබ්බං අනුච්ඡිට්ඨං, සෙතො කාකො, කාළො බකො; ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති එවමාදිනිරත්ථකකාරණපටිසංයුත්තං තිත්ථියසත්ථං.

२८६. 'लोकायत्त' का अर्थ है वह तीर्थिक शास्त्र जो 'सब जूठा है, सब जूठा नहीं है, कौआ सफेद है, बगुला काला है; इस और उस कारण से' इत्यादि निरर्थक तर्कों से युक्त है।

288. අන්තරා අහොසීති අන්තරිතා අහොසි පටිච්ඡන්නා.

२८८. 'अन्तरा अहोसि' का अर्थ है बीच में रुक गया या छिप गया।

289. ආබාධප්පච්චයාති යස්ස ආබාධස්ස ලසුණං භෙසජ්ජං; තප්පච්චයාති අත්ථො.

२८९. 'आबाधपच्चया' का अर्थ है जिस बीमारी के लिए लहसुन औषधि है; उस बीमारी के कारण, यह अर्थ है।

290. පස්සාවපාදුකන්ති එත්ථ පාදුකා ඉට්ඨකාහිපි සිලාහිපි දාරූහිපි කාතුං වට්ටති. වච්චපාදුකායපි එසෙව නයො. පරිවෙණන්ති වච්චකුටිපරික්ඛෙපබ්භන්තරං.

२९०. 'पस्सावपादुक' यहाँ पादुक (पायदान) ईंटों, पत्थरों या लकड़ी से बनाना उचित है। 'वच्चपादुक' (शौचालय के पायदान) में भी यही विधि है। 'परिवेण' का अर्थ है शौचालय के घेरे के भीतर का स्थान।

293. යථාධම්මො [Pg.57] කාරෙතබ්බොති දුක්කටවත්ථුම්හි දුක්කටෙන පාචිත්තියවත්ථුම්හි පාචිත්තියෙන කාරෙතබ්බො. පහරණත්ථං කතං පහරණීති වුච්චති, යස්ස කස්සචි ආවුධසඞ්ඛාතස්සෙතං අධිවචනං, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං සබ්බං ලොහභණ්ඩං අනුජානාමීති අත්ථො. කතකඤ්ච කුම්භකාරිකඤ්චාති එත්ථ කතකං වුත්තමෙව. කුම්භකාරිකඤ්චාති ධනියස්සෙව සබ්බමත්තිකාමයකුටි වුච්චති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

२९३. 'यथाधम्मो कारेतब्बो' का अर्थ है दुक्कट की वस्तु में दुक्कट आपत्ति से और पाचित्तिय की वस्तु में पाचित्तिय आपत्ति से (दण्ड) देना चाहिए। प्रहार करने के लिए बनाई गई वस्तु को 'पहरणी' कहा जाता है, यह किसी भी प्रकार के शस्त्र का पर्यायवाची है; उसे छोड़कर अन्य सभी लोहे के बर्तनों (लोहभण्ड) की अनुमति देता हूँ, यह अर्थ है। 'कटकञ्च कुम्भकारिकञ्च' यहाँ 'कटक' पहले ही कहा जा चुका है। 'कुम्भकारिक' का अर्थ है धनीय की मिट्टी की बनी कुटी। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

ඛුද්දකවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

क्षुद्रकवस्तु-कथा समाप्त हुई।

ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

क्षुद्रकवस्तु-खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

6. සෙනාසනක්ඛන්ධකං

६. सेनासन-खन्धक

විහාරානුජානනකථා

विहार-अनुज्ञा की कथा

294. සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ [Pg.58] – අපඤ්ඤත්තං හොතීති අනනුඤ්ඤාතං හොති. විහාරො නාම අඩ්ඪයොගාදිමුත්තකො අවසෙසාවාසො. අඩ්ඪයොගොති සුපණ්ණවඞ්කගෙහං. පාසාදොති දීඝපාසාදො. හම්මියන්ති උපරිආකාසතලෙ පතිට්ඨිතකූටාගාරො පාසාදොයෙව. ගුහාති ඉට්ඨකාගුහා සිලාගුහා දාරුගුහා පංසුගුහා. ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්සාති ආගතස්ස ච අනාගතස්ස ච චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස.

२९४. सेनासन-खन्धक में— 'अपञ्ञत्तं होति' का अर्थ है जो अभी अनुमत नहीं है। 'विहार' का अर्थ है अढयोग आदि को छोड़कर शेष आवास। 'अढयोग' का अर्थ है गरुड़ के पंख की तरह झुकी हुई छत वाला घर। 'प्रासाद' का अर्थ है लंबा भवन। 'हम्मिय' का अर्थ है ऊपर आकाश-तल (छत) पर बनी हुई कूटागार वाली इमारत, जो प्रासाद ही है। 'गुहा' का अर्थ है ईंट की गुफा, पत्थर की गुफा, लकड़ी की गुफा या मिट्टी की गुफा। 'आगतानागतस्स चातुद्दिसस्स सङ्घस्स' का अर्थ है आए हुए और न आए हुए, चारों दिशाओं में निर्बाध विचरण करने वाले चातुर्दिश संघ के लिए।

295. අනුමොදනගාථාසු – සීතං උණ්හන්ති උතුවිසභාගවසෙන වුත්තං. සිසිරෙ චාපි වුට්ඨියොති එත්ථ සිසිරොති සම්ඵුසිතකවාතො වුච්චති. වුට්ඨියොති උජුකමෙඝවුට්ඨියො එව. එතානි සබ්බානි පටිහන්තීති ඉමිනාව පදෙන යොජෙතබ්බානි.

२९५. अनुमोदना-गाथाओं में— 'सीतं उण्हं' ऋतुओं की विषमता के कारण कहा गया है। 'सिसिरे चापि वुट्ठियो' यहाँ 'सिसिर' का अर्थ वर्षा की बूंदों वाली ठंडी हवा है। 'वुट्ठियो' का अर्थ सीधी गिरने वाली वर्षा की बूंदें हैं। इन सभी को 'पटिहन्ति' (नष्ट करते हैं) इस पद के साथ जोड़ना चाहिए।

පටිහඤ්ඤතීති විහාරෙන පටිහඤ්ඤති. ලෙණත්ථන්ති නිලීයනත්ථං. සුඛත්ථන්ති සීතාදිපරිස්සයාභාවෙන සුඛවිහාරත්ථං. ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුන්ති ඉදම්පි පදද්වයං ‘‘සුඛත්ථඤ්චා’’ති ඉමිනාව පදෙන යොජෙතබ්බං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – සුඛත්ථඤ්ච විහාරදානං, කතමං සුඛත්ථං? ඣායිතුං විපස්සිතුඤ්ච යං සුඛං, තදත්ථං. අථ වා පරපදෙනපි යොජෙතබ්බං – ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුඤ්ච විහාරදානං; ඉධ ඣායිස්සන්ති විපස්සිස්සන්තීති දදතො විහාරදානං සඞ්ඝස්ස අග්ගං බුද්ධෙන වණ්ණිතං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සො ච සබ්බදදො හොති, යො දදාති උපස්සය’’න්ති (සං. නි. 1.42).

"प्रतिहन्यते" (निवारण किया जाता है) का अर्थ है विहार द्वारा (शीत आदि का) निवारण किया जाता है। "लेणत्थं" का अर्थ है छिपने या एकांत में रहने के लिए। "सुखत्थं" का अर्थ है शीत आदि उपद्रवों के अभाव के कारण सुखपूर्वक विहार करने के लिए। "झायितुं च विपस्सितुं" (ध्यान और विपश्यना करने के लिए) इन दोनों पदों को "सुखत्थञ्च" इस पद के साथ ही जोड़ना चाहिए। यही कहा गया है—विहार का दान सुख के लिए है; कैसा सुख? ध्यान और विपश्यना करने से जो सुख मिलता है, उस सुख के लिए। अथवा, इसे अगले पद के साथ भी जोड़ा जा सकता है—ध्यान और विपश्यना के लिए विहार का दान; "यहाँ वे ध्यान करेंगे और विपश्यना करेंगे"—ऐसा सोचकर संघ को विहार दान देने वाले के उस दान को बुद्ध ने सर्वश्रेष्ठ बताया है। जैसा कि कहा गया है—"जो आश्रय (विहार) देता है, वह सब कुछ देने वाला होता है" (सं. नि. 1.42)।

යස්මා ච අග්ගං වණ්ණිතං, ‘‘තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො’’ති ගාථා. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති එත්ථ විහාරෙ පරියත්තිබහුස්සුතෙ ච පටිවෙධබහුස්සුතෙ ච වාසෙය්‍ය. තෙසං අන්නඤ්චාති යං තෙසං අනුච්ඡවිකං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථානි ච මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනානි ච, තං සබ්බං තෙසු උජුභූතෙසු අකුටිලචිත්තෙසු. දදෙය්‍යාති නිදහෙය්‍ය. තඤ්ච ඛො විප්පසන්නෙන චෙතසා න [Pg.59] චිත්තප්පසාදං විරාධෙත්වා, එවං විප්පසන්නචිත්තස්ස හි තෙ තස්ස ධම්මං දෙසෙන්ති…පෙ… පරිනිබ්බාති අනාසවොති.

और चूँकि इसे सर्वश्रेष्ठ बताया गया है, इसलिए "तस्मा हि पण्डितो पोसो" (इसलिए बुद्धिमान व्यक्ति को...) यह गाथा कही गई है। "वासेयेत्थ बहुस्सुते" का अर्थ है—इस विहार में पर्यप्ति-बहुश्रुत (शास्त्रों के ज्ञाता) और प्रतिवेध-बहुश्रुत (अनुभव-ज्ञानी) व्यक्तियों को निवास कराए। "तेसं अन्नञ्च" का अर्थ है—उनके लिए जो उचित अन्न, पान, वस्त्र और मंच-पीठ (बिस्तर-कुर्सी) आदि सेनासन हैं, वह सब उन ऋजु (सीधे) और कुटिलता-रहित चित्त वाले व्यक्तियों को दे। "ददेय्य" का अर्थ है—अर्पित करे। और वह भी प्रसन्न चित्त से, चित्त की प्रसन्नता को बिगाड़े बिना; क्योंकि इस प्रकार प्रसन्न चित्त वाले उस (दाता) को वे धर्म का उपदेश देते हैं... (जिससे वह) आस्रव-रहित होकर परिनिर्वाण प्राप्त करता है।

296. ආවිඤ්ඡනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනරජ්ජුන්ති එත්ථ රජ්ජු නාම සචෙපි දීපිනඞ්ගුට්ඨෙන කතා හොති, වට්ටතියෙව; න කාචි න වට්ටති. තීණි තාළානීති තිස්සො කුඤ්චිකායො. යන්තකං සූචිකන්ති එත්ථ යං යං ජානාති තං තං යන්තකං, තස්ස විවරණසූචිකඤ්ච කාතුං වට්ටති. වෙදිකාවාතපානං නාම චෙතියෙ වෙදිකාසදිසං. ජාලවාතපානං නාම ජාලකබද්ධං. සලාකවාතපානං නාම ථම්භකවාතපානං. චක්කලිකන්ති එත්ථ චොළකපාදපුඤ්ඡනං බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. වාතපානභිසීති වාතපානප්පමාණෙන භිසිං කත්වා බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. මිඩ්ඪින්ති මිඩ්ඪකං. බිදලමඤ්චකන්ති වෙත්තමඤ්චං; වෙළුවිලීවෙහි වා වීතං.

२९६. "आविञ्छनच्छिद्दं आविञ्छनरज्जुं" यहाँ 'रज्जु' (रस्सी) यदि तेंदुए की पूँछ से भी बनी हो, तो भी कल्प्य (उचित) है; कोई भी रस्सी अकल्प्य नहीं है। "तीणि ताळानि" का अर्थ है तीन कुंजियाँ (चाबियाँ)। "यन्तकं सूचिकं" यहाँ जिसे भी 'यन्त्र' (ताला) के रूप में जाना जाता है, वह यन्त्र है, और उसे खोलने वाली 'सूचिका' (चाबी) बनाना कल्प्य है। "वेदिकावातपानं" का अर्थ है चैत्य में वेदिका (झरोखे) के समान खिड़की। "जालवातपानं" का अर्थ है जालीदार खिड़की। "सलाकवातपानं" का अर्थ है डंडों वाली खिड़की। "चक्कलिका" का अर्थ है चिथड़ों से बना पैर पोंछने का पायदान (पायपोश) बाँधने की अनुमति देता हूँ—यह अर्थ है। "वातपानभिसि" का अर्थ है खिड़की के माप का तकिया (गद्दी) बनाकर बाँधने की अनुमति देता हूँ। "मिड्ढि" का अर्थ है मिट्टी या लकड़ी का बना छोटा स्टूल (पीठ)। "बिदलमञ्चकं" का अर्थ है बेंत का पलंग; अथवा बाँस की खपच्चियों से बुना हुआ पलंग।

297. ආසන්දිකොති චතුරස්සපීඨං වුච්චති. උච්චකම්පි ආසන්දිකන්ති වචනතො එකතොභාගෙන දීඝපීඨමෙව හි අට්ඨඞ්ගුලපාදකං වට්ටති, චතුරස්සආසන්දිකො පන පමාණාතික්කන්තොපි වට්ටතීති වෙදිතබ්බො. සත්තඞ්ගො නාම තීසු දිසාසු අපස්සයං කත්වා කතමඤ්චො, අයම්පි පමාණාතික්කන්තො වට්ටති. භද්දපීඨන්ති වෙත්තමයං පීඨං වුච්චති. පීඨිකාති පිලොතිකාබද්ධපීඨමෙව. එළකපාදපීඨං නාම දාරුපට්ටිකාය උපරි පාදෙ ඨපෙත්වා භොජනඵලකං විය කතපීඨං වුච්චති. ආමලකවට්ටිකපීඨං නාම ආමලකාකාරෙන යොජිතං බහුපාදකපීඨං. ඉමානි තාව පාළියං ආගතපීඨානි. දාරුමයං පන සබ්බං පීඨං වට්ටතීති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. කොච්ඡන්ති උසිරමයං වා මුඤ්ජපබ්බජමයං වා.

२९७. "आसन्दिको" वर्गाकार पीठ (चौकी) को कहा जाता है। "उच्चकम्पि आसन्दिकं" इस वचन के कारण, एक ओर से लंबे पीठ के लिए आठ अंगुल के पैर ही कल्प्य हैं, किन्तु वर्गाकार आसन्दिका यदि प्रमाण से अधिक (ऊँची) हो तो भी कल्प्य है—ऐसा समझना चाहिए। "सत्तङ्गो" (सात अंगों वाला) का अर्थ है तीन दिशाओं में सहारा (पीठ) लगाकर बनाया गया पलंग; यह भी प्रमाण से अधिक होने पर भी कल्प्य है। "भद्दपीठं" बेंत से बने पीठ को कहा जाता है। "पीठिका" केवल कपड़ों से बुना हुआ पीठ है। "एळकपादपीठं" लकड़ी के तख्ते के ऊपर पैर लगाकर भोजन की मेज की तरह बनाए गए पीठ को कहा जाता है। "आमलकवट्टिकपीठं" आँवले के आकार में जोड़े गए बहुत पैरों वाला पीठ है। ये पालि में आए हुए पीठ हैं। किन्तु लकड़ी का बना हर प्रकार का पीठ कल्प्य है—यह यहाँ निश्चय है। "कोच्छं" का अर्थ है खस (उसीर) से बना या मूँज और पब्बज घास से बना आसन।

අට්ඨඞ්ගුලපරමං මඤ්චපටිපාදකන්ති එත්ථ මනුස්සානං පමාණඞ්ගුලමෙව අට්ඨඞ්ගුලං. චිමිලිකා නාම පරිකම්මකතාය භූමියා ඡවිසංරක්ඛණත්ථාය අත්ථරණං වුච්චති. රුක්ඛතූලන්ති සිම්බලිරුක්ඛාදීනං යෙසං කෙසඤ්චි රුක්ඛානං තූලං. ලතාතූලන්ති ඛීරවල්ලිආදීනං යාසං කාසඤ්චි වල්ලීනං තූලං. පොටකිතූලන්ති පොටකිතිණාදීනං යෙසං කෙසඤ්චි තිණජාතිකානං අන්තමසො උච්ඡුනළාදීනම්පි තූලං. එතෙහි තීහි සබ්බභූතගාමා සඞ්ගහිතා හොන්ති. රුක්ඛවල්ලිතිණජාතියො හි මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො භූතගාමො නාම නත්ථි, තස්මා යස්ස කස්සචි භූතගාමස්ස තූලං බිම්බොහනෙ [Pg.60] වට්ටති, භිසිං පන පාපුණිත්වා සබ්බම්පෙතං අකප්පියතූලන්ති වුච්චති. න කෙවලඤ්ච බිම්බොහනෙ එතං තූලමෙව, හංසමොරාදීනං සබ්බසකුණානං සීහාදීනං සබ්බචතුප්පදානඤ්ච ලොමම්පි වට්ටති. පියඞ්ගුපුප්ඵබකුළපුප්ඵාදි පන යංකිඤ්චි පුප්ඵං න වට්ටති. තමාලපත්තං සුද්ධමෙව න වට්ටති, මිස්සකං පන වට්ටති. භිසීනං අනුඤ්ඤාතං පඤ්චවිධං උණ්ණාදිතූලම්පි වට්ටති.

"अट्ठङ्गुलपरमं मञ्चपटिपादकं" यहाँ मनुष्यों के प्रमाण-अंगुल ही आठ अंगुल हैं। "चिमिलिका" तैयार की गई भूमि की सतह की रक्षा के लिए बिछाए जाने वाले आस्तरण (चादर/पर्दा) को कहा जाता है। "रुक्खतूलं" सेमल आदि किन्हीं भी वृक्षों की रूई है। "लतातूलं" क्षीरवल्ली आदि किन्हीं भी लताओं की रूई है। "पोटकितूलं" पोटकि घास आदि किन्हीं भी तृण-जातियों, यहाँ तक कि ईख और नरकुल आदि की भी रूई है। इन तीनों में सभी 'भूतग्राम' (वनस्पति) सम्मिलित हो जाते हैं। क्योंकि वृक्ष, लता और तृण-जातियों को छोड़कर अन्य कोई भूतग्राम नहीं है, इसलिए किसी भी भूतग्राम की रूई सिरहाने (तकिये) के लिए कल्प्य है, किन्तु गद्दे (भिसि) के रूप में उपयोग करने पर यह सब 'अकल्प्य रूई' कही जाती है। सिरहाने के लिए न केवल यह रूई, बल्कि हंस, मोर आदि सभी पक्षियों और सिंह आदि सभी चौपायों के रोम (बाल) भी कल्प्य हैं। किन्तु प्रियंगु पुष्प, बकुल पुष्प आदि कोई भी पुष्प कल्प्य नहीं हैं। तमाल के पत्ते अकेले कल्प्य नहीं हैं, किन्तु (अन्य वस्तुओं के साथ) मिश्रित कल्प्य हैं। गद्दों के लिए अनुमत पाँच प्रकार की ऊन आदि रूई भी सिरहाने के लिए कल्प्य है।

අද්ධකායිකානීති උපඩ්ඪකායප්පමාණානි, යෙසු කටිතො පට්ඨාය යාව සීසං උපදහන්ති. සීසප්පමාණං නාම යස්ස විත්ථාරතො තීසු කණ්ණෙසු ද්වින්නං කණ්ණානං අන්තරං මිනීයමානං විදත්ථි චෙව චතුරඞ්ගුලඤ්ච හොති, මජ්ඣට්ඨානං මුට්ඨිරතනං හොති. දීඝතො පන දියඩ්ඪරතනං වා ද්විරතනං වාති කුරුන්දියං වුත්තං. අයං සීසප්පමාණස්ස උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො. ඉතො උද්ධං න වට්ටති, හෙට්ඨා පන වට්ටති. අගිලානස්ස සීසුපධානඤ්ච පාදුපධානඤ්චාති ද්වයමෙව වට්ටති. ගිලානස්ස බිම්බොහනානි සන්ථරිත්වා උපරි පච්චත්ථරණං කත්වා නිපජ්ජිතුම්පි වට්ටති. ‘‘යානි පන භිසීනං අනුඤ්ඤාතානි පඤ්ච කප්පියතූලානි, තෙහි බිම්බොහනං මහන්තම්පි වට්ටතී’’ති ඵුස්සදෙවත්ථෙරො ආහ. විනයධරඋපතිස්සත්ථෙරො පන ‘‘බිම්බොහනං කරිස්සාමී’ති කප්පියතූලං වා අකප්පියතූලං වා පක්ඛිපිත්වා කරොන්තස්ස පමාණමෙව වට්ටතී’’ති ආහ.

"अद्धकायिकानि" का अर्थ है आधे शरीर के परिमाण वाले तकिये, जिन्हें कमर से लेकर सिर तक लगाया जाता है। "सीसप्पमाणं" (सिर के माप का) उस तकिये को कहते हैं जिसकी चौड़ाई तीन कोनों में से दो कोनों के बीच मापने पर एक बित्ता और चार अंगुल हो, और मध्य भाग एक मुष्टि-रत्न (हाथ की मुट्ठी बंद कर कोहनी तक की माप) हो। लंबाई में डेढ़ रत्न या दो रत्न—ऐसा कुरुन्दी (अट्ठकथा) में कहा गया है। यह सिर के माप के तकिये की अधिकतम सीमा है। इससे अधिक कल्प्य नहीं है, किन्तु इससे कम कल्प्य है। स्वस्थ व्यक्ति के लिए सिर का तकिया और पैर का तकिया—ये दो ही कल्प्य हैं। बीमार व्यक्ति के लिए तकियों को बिछाकर और ऊपर से चादर डालकर लेटना भी कल्प्य है। "गद्दों के लिए जो पाँच प्रकार की कल्प्य रूई अनुमत है, उनसे बना तकिया बड़ा होने पर भी कल्प्य है"—ऐसा फुस्सदेव स्थविर ने कहा है। किन्तु विनयधर उपतिस्स स्थविर ने कहा है—"मैं तकिया बनाऊँगा"—ऐसा सोचकर कल्प्य या अकल्प्य रूई डालकर बनाने वाले के लिए प्रमाण (निश्चित माप) वाला तकिया ही कल्प्य है।

පඤ්ච භිසියොති පඤ්චහි උණ්ණාදීහි පූරිතභිසියො. තූලගණනාය හි එතාසං ගණනා වුත්තා. තත්ථ උණ්ණග්ගහණෙන න කෙවලං එළකලොමමෙව ගහිතං, ඨපෙත්වා මනුස්සලොමං යංකිඤ්චි කප්පියාකප්පියමංසජාතීනං පක්ඛිචතුප්පදානං ලොමං, සබ්බං ඉධ උණ්ණග්ගහණෙනෙව ගහිතං. තස්මා ඡන්නං චීවරානං ඡන්නං අනුලොමචීවරානඤ්ච අඤ්ඤතරෙන භිසිච්ඡවිං කත්වා තං සබ්බං පක්ඛිපිත්වා භිසිං කාතුං වට්ටති. එළකලොමානි පන අපක්ඛිපිත්වා කම්බලමෙව චතුග්ගුණං වා පඤ්චගුණං වා පක්ඛිපිත්වා කතාපි උණ්ණභිසිසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති.

"पाँच भिसियाँ" का अर्थ है ऊन आदि पाँच प्रकार की वस्तुओं से भरी हुई भिसियाँ। रुई की गणना के आधार पर इनकी संख्या बताई गई है। यहाँ 'ऊन' ग्रहण करने से केवल भेड़ के बाल ही नहीं लिए गए हैं, बल्कि मनुष्य के बालों को छोड़कर किसी भी कल्पनीय या अकल्पनीय पक्षी या चौपाये के बाल, सब यहाँ 'ऊन' शब्द से ही ग्रहण किए गए हैं। इसलिए छह प्रकार के चीवरों या छह प्रकार के अनुलोम चीवरों में से किसी एक से भिसि का खोल बनाकर, उन सभी बालों को भरकर भिसि बनाना कल्पनीय है। यदि भेड़ के बाल न डालकर केवल कंबल को ही चार या पाँच परत करके भरा जाए, तो वह भी 'ऊन-भिसि' की श्रेणी में ही आता है।

චොළභිසිආදීසු යංකිඤ්චි නවචොළං වා පුරාණචොළං වා සංහරිත්වා වා අන්තො පක්ඛිපිත්වා වා කතා චොළභිසි, යංකිඤ්චි වාකං පක්ඛිපිත්වා කතා වාකභිසි, යංකිඤ්චි තිණං පක්ඛිපිත්වා කතා තිණභිසි, අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධතමාලපත්තං යංකිඤ්චි පණ්ණං පක්ඛිපිත්වා කතා පණ්ණභිසීති වෙදිතබ්බා. තමාලපත්තං පන අඤ්ඤෙන මිස්සමෙව වට්ටති, සුද්ධං න වට්ටති. භිසියා පමාණනියමො [Pg.61] නත්ථි, මඤ්චභිසි පීඨභිසි භූමත්ථරණභිසි චඞ්කමනභිසි පාදපුඤ්ඡනභිසීති එතාසං අනුරූපතො සල්ලක්ඛෙත්වා අත්තනො රුචිවසෙන පමාණං කාතබ්බං. යං පනෙතං උණ්ණාදිපඤ්චවිධතූලම්පි භිසියං වට්ටති, තං ‘‘මසූරකෙපි වට්ටතී’’ති කුරුන්දියං වුත්තං. එතෙන මසූරකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති සිද්ධං හොති.

चोलभिसि आदि के विषय में: किसी भी नए या पुराने कपड़े को समेटकर या भीतर भरकर बनाई गई भिसि 'चोलभिसि' है। किसी भी छाल (वल्क) को भरकर बनाई गई भिसि 'वाकभिसि' है। किसी भी घास को भरकर बनाई गई भिसि 'तिणभिसि' है। शुद्ध तमाल के पत्तों को छोड़कर किसी भी अन्य पत्ते को भरकर बनाई गई भिसि 'पण्णभिसि' समझनी चाहिए। तमाल के पत्ते अन्य पत्तों के साथ मिलाकर ही कल्पनीय हैं, अकेले नहीं। भिसि का कोई निश्चित परिमाण नहीं है। पलंग की भिसि, कुर्सी की भिसि, फर्श की भिसि, चंक्रमण की भिसि और पाद-पूँछनी (पायदान) भिसि—इनके अनुरूप विचार करके अपनी रुचि के अनुसार परिमाण बनाना चाहिए। जो यह ऊन आदि पाँच प्रकार की रुई भिसि में कल्पनीय है, वह 'मसूरक' (चमड़े की भिसि) में भी कल्पनीय है, ऐसा कुरुन्दी अट्ठकथा में कहा गया है। इससे यह सिद्ध होता है कि मसूरक का उपयोग करना कल्पनीय है।

මඤ්චභිසිං පීඨෙ සන්ථරන්තීති මඤ්චභිසිං පීඨෙ අත්ථරන්ති; අත්ථරණත්ථාය හරන්තීති යුජ්ජති. උල්ලොකං අකරිත්වාති හෙට්ඨා චිමිලිකං අදත්වා. ඵොසිතුන්ති රජනෙන වා හලිද්දියා වා උපරි ඵුසිතානි දාතුං. භත්තිකම්මන්ති භිසිච්ඡවියා උපරි භත්තිකම්මං. හත්ථභත්තින්ති පඤ්චඞ්ගුලිභත්තිං.

"मञ्चभिसिं पीठे सन्थरन्ति" का अर्थ है कि मंच की भिसि को पीठ (कुर्सी) पर बिछाते हैं; बिछाने के लिए ले जाते हैं, यह भी उचित है। "उल्लोकं अकरित्वा" का अर्थ है नीचे चिमिलिका (मोटा कपड़ा) न बिछाकर। "फोसितुं" का अर्थ है रंग या हल्दी से ऊपर बिन्दुओं के निशान बनाना। "भत्तिकम्मं" का अर्थ है भिसि के खोल के ऊपर चित्रकारी करना। "हत्थभत्तिं" का अर्थ है पाँच उँगलियों के निशान वाली चित्रकारी।

298. ඉක්කාසන්ති රුක්ඛනිය්‍යාසං වා සිලෙසං වා. පිට්ඨමද්දන්ති පිට්ඨඛලිං. කුණ්ඩකමත්තිකන්ති කුණ්ඩකමිස්සකමත්තිකං. සාසපකුට්ටන්ති සාසපපිට්ඨං. සිත්ථතෙලකන්ති විලීනමධුසිත්ථකං. අච්චුස්සන්නං හොතීති බින්දු බින්දු හුත්වා තිට්ඨති. පච්චුද්ධරිතුන්ති පුඤ්ඡිතුං. ගණ්ඩුමත්තිකන්ති ගණ්ඩුප්පාදගූථමත්තිකං. කසාවන්ති ආමලකහරීතකානං කසාවං.

२९८. "इक्कासं" का अर्थ है वृक्ष का गोंद या अन्य कोई लेई। "पिट्ठमद्दं" का अर्थ है आटे की लेई। "कुण्डकमत्तिकं" का अर्थ है भूसी मिली हुई मिट्टी। "सासपकुट्टं" का अर्थ है सरसों का चूर्ण। "सित्थतेलकं" का अर्थ है पिघला हुआ मोम। "अच्चुस्सन्नं होति" का अर्थ है बिन्दु-बिन्दु होकर जम जाना। "पच्चुद्धरितुं" का अर्थ है पोंछना। "गण्दुमत्तिकं" का अर्थ है केंचुए की मिट्टी। "कसावं" का अर्थ है आँवले और हरड़ का काढ़ा।

299. න භික්ඛවෙ පටිභානචිත්තන්ති එත්ථ න කෙවලං ඉත්ථිපුරිසරූපමෙව, තිරච්ඡානරූපම්පි අන්තමසො ගණ්ඩුප්පාදරූපම්පි භික්ඛුනො සයං කාතුං වා ‘‘කරොහී’’ති වත්තුං වා න වට්ටති, ‘‘උපාසක ද්වාරපාලං කරොහී’’ති වත්තුම්පි න ලබ්භති. ජාතකපකරණඅසදිසදානාදීනි පන පසාදනීයානි නිබ්බිදාපටිසංයුත්තානි වා වත්ථූනි පරෙහි කාරාපෙතුං ලබ්භති. මාලාකම්මාදීනි සයම්පි කාතුං ලබ්භති.

२९९. "न भिक्खवे पटिभानचित्तं" यहाँ केवल स्त्री-पुरुष के रूप ही नहीं, बल्कि पशु-पक्षियों के रूप, यहाँ तक कि केंचुए का रूप भी भिक्षु को स्वयं नहीं बनाना चाहिए और न ही "बनाओ" ऐसा कहना चाहिए। "हे उपासक! द्वारपाल का चित्र बनाओ" ऐसा कहना भी अनुचित है। किन्तु जातक कथाओं, असदृश दान आदि से संबंधित श्रद्धा उत्पन्न करने वाले या वैराग्य उत्पन्न करने वाले विषयों के चित्र दूसरों से बनवाए जा सकते हैं। फूल-पत्ती (मालाकर्म) आदि स्वयं भी बनाए जा सकते हैं।

300. අළකමන්දාති එකඞ්ගණා මනුස්සාභිකිණ්ණා. තයො ගබ්භෙති එත්ථ සිවිකාගබ්භොති චතුරස්සගබ්භො. නාළිකාගබ්භොති විත්ථාරතො දිගුණතිගුණායාමො දීඝගබ්භො. හම්මියගබ්භොති ආකාසතලෙ කූටාගාරගබ්භො වා මුණ්ඩච්ඡදනගබ්භො වා.

३००. "अलकमन्दा" का अर्थ है एक ही आँगन वाले और मनुष्यों से भरे हुए। "तयो गब्भे" यहाँ "सिविकागब्भ" का अर्थ है चौकोर कमरा। "नाळिकागब्भ" का अर्थ है चौड़ाई से दो-तीन गुना लंबा कमरा। "हम्मियगब्भ" का अर्थ है छत के ऊपर बना हुआ कूटागार कमरा या सपाट छत वाला कमरा।

කලඞ්කපාදකන්ති රුක්ඛං විජ්ඣිත්වා තත්ථ ඛාණුකෙ ආකොටෙත්වා කතං, තං ආහරිමං භිත්තිපාදං ජිණ්ණකුට්ටපාදස්ස උපත්ථම්භනත්ථං භූමියං පතිට්ඨාපෙතුං අනුජානාමීති [Pg.62] අත්ථො. පරිත්තාණකිටිකන්ති වස්සපරිත්තාණත්ථං කිටිකං. උද්දසුධන්ති වච්ඡකගොමයෙන චෙව ඡාරිකාය ච සද්ධිං මද්දිතමත්තිකං.

"कलङ्कपादकं" का अर्थ है लकड़ी में छेद करके उसमें खूँटियाँ ठोककर बनाया गया आधार। उस हटाने योग्य दीवार के आधार को पुरानी दीवार को सहारा देने के लिए भूमि पर स्थापित करने की अनुमति देता हूँ, यह अर्थ है। "परित्ताणकिटि कं" का अर्थ है वर्षा से बचाव के लिए ताड़ के पत्तों आदि से बनी चटाई या पर्दा। "उद्दसुधं" का अर्थ है बछड़े के गोबर और राख के साथ गूँथी हुई मिट्टी।

ආළින්දො නාම පමුඛං වුච්චති. පඝනං නාම යං නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච පාදෙහි හනන්ති, තස්ස විහාරද්වාරෙ උභතො කුට්ටං නීහරිත්වා කතපදෙසස්සෙතං අධිවචනං, ‘‘පඝාන’’න්තිපි වුච්චති. පකුට්ටන්ති මජ්ඣෙ ගබ්භස්ස සමන්තා පරියාගාරො වුච්චති. ‘‘පකුට’’න්තිපි පාඨො. ඔසාරකන්ති අනාළින්දකෙ විහාරෙ වංසං දත්වා තතො දණ්ඩකෙ ඔසාරෙත්වා කතඡදනපමුඛං. සංසාරණකිටිකො නාම චක්කලයුත්තො කිටිකො.

"आळिन्दो" बरामदे को कहा जाता है। "पघन" उस स्थान को कहते हैं जहाँ बाहर निकलने वाले और भीतर प्रवेश करने वाले पैरों से चलते हैं; यह विहार के द्वार के दोनों ओर दीवार निकालकर बनाए गए स्थान का नाम है, इसे "पघान" भी कहते हैं। "पकुट्टं" मध्य कक्ष के चारों ओर घूमने के गलियारे को कहा जाता है। "पकुटं" ऐसा भी पाठ है। "ओसारकं" का अर्थ है बिना बरामदे वाले विहार में बाँस लगाकर और उससे डंडे लटकाकर बनाया गया छायादार बरामदा। "संसारणकिटिको" का अर्थ है पहियों वाला सरकने वाला पर्दा।

301. පානීයභාජනන්ති පිවන්තානං පානීයදානභාජනං. උළුඞ්කො ච ථාලකඤ්ච පානීයසඞ්ඛස්ස අනුලොමානි.

३०१. "पानीयभाजनं" का अर्थ है पीने वालों के लिए पानी देने का पात्र। जल-पात्र (उळुङ्क) और प्याला (थालक) पानी के शंख के समान ही उपयोगी हैं।

303. අපෙසීති දීඝදාරුම්හි ඛාණුකෙ පවෙසෙත්වා කණ්ටකසාඛාහි විනන්ධිත්වා කතං ද්වාරථකනකං. පලිඝොති ගාමද්වාරෙසු විය චක්කයුත්තං ද්වාරථකනකං.

३०३. "अपेसी" का अर्थ है लंबी लकड़ी में खूँटियाँ डालकर और काँटों वाली टहनियों से बाँधकर बनाया गया किवाड़। "पलिघो" का अर्थ है गाँव के द्वारों की तरह पहियों वाला किवाड़।

305. අස්සතරීහි යුත්තා රථා අස්සතරීරථා. ආමුත්තමණිකුණ්ඩලාති ආමුත්තමණිකුණ්ඩලානි.

३०५. "अस्सतारीहि युत्ता रथा" का अर्थ है खच्चरों से जुते हुए रथ। "आमृत्त मणिकुण्डल" का अर्थ है पहने हुए मणियों के कुण्डल।

පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. සීතිභූතොති කිලෙසාතපාභාවෙන සීතිභූතො. නිරූපධීති කිලෙසුපධිඅභාවෙන නිරූපධීති වුච්චති.

"परिनिब्बुतो" का अर्थ है क्लेशों के परिनिर्वाण से शांत हुआ। "सीतिभूतो" का अर्थ है क्लेशों के ताप के अभाव के कारण शीतल हुआ। "निरूपधी" का अर्थ है क्लेश-उपधि के अभाव के कारण 'निरूपधि' कहा जाता है।

සබ්බා ආසත්තියො ඡෙත්වාති රූපාදීසු වා විසයෙසු සබ්බභවෙසු වා පත්ථනායො ඡින්දිත්වා. හදයෙ දරන්ති චිත්තෙ කිලෙසදරථං විනෙත්වා. වෙය්‍යායිකන්ති වයකරණං වුච්චති.

"सब्बा आसत्तियो छेत्वा" का अर्थ है रूपादि विषयों में या सभी भवों में तृष्णाओं को काटकर। "हृदये दरं" का अर्थ है चित्त में क्लेशों के संताप को दूर करके। "वेय्यायिकं" का अर्थ है व्यय (खर्च) करना।

307. ආදෙය්‍යවාචොති තස්ස වචනං බහූ ජනා ආදියිතබ්බං සොතබ්බං මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. ආරාමෙ අකංසූති යෙ සධනා, තෙ අත්තනො ධනෙන අකංසු. යෙ මන්දධනා චෙව අධනා ච, තෙසං ධනං අදාසි. ඉති සො සතසහස්සකහාපණෙ සතසහස්සග්ඝනකඤ්ච භණ්ඩං දත්වා පඤ්චචත්තාලීසයොජනිකෙ අද්ධානෙ යොජනෙ යොජනෙ විහාරපතිට්ඨානං කත්වා සාවත්ථිං අගමාසි.

३०७. आदेय-वचन (आदेय्यवाचो) का अर्थ है—उसके (अनाथपिण्डिक के) वचनों को बहुत से लोग ग्रहण करने योग्य और सुनने योग्य मानते थे। आराम (विहार) बनवाए का अर्थ है—जो धनवान थे, उन्होंने अपने धन से बनवाए। जो कम धन वाले या निर्धन थे, उन्हें उसने (अनाथपिण्डिक ने) धन दिया। इस प्रकार उसने एक लाख कार्षापण और एक लाख मूल्य की सामग्री देकर, पैंतालीस योजन लम्बे मार्ग में प्रत्येक योजन पर विहार की स्थापना करते हुए श्रावस्ती पहुँचा।

කොටිසන්ථරං [Pg.63] සන්ථරාපෙසීති කහාපණකොටියා කහාපණකොටිං පටිපාදෙත්වා සන්ථරි. යෙ තත්ථ රුක්ඛා වා පොක්ඛරණියො වා තෙසං පරික්ඛෙපප්පමාණං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ සන්ථරිත්වා අදාසි. එවමස්ස අට්ඨාරසකොටිකං නිධානං පරික්ඛයං අගමාසි.

"कोटीसंथरं संथरापेसीति" का अर्थ है कि एक करोड़ कार्षापणों को एक-दूसरे से सटाकर बिछाया। वहाँ जो वृक्ष या तालाब थे, उनके घेरे के माप को छोड़कर अन्य स्थान पर बिछाकर दिया। इस प्रकार उस अनाथपिण्डिक की अठारह करोड़ की संचित निधि समाप्त हो गई।

කුමාරස්ස එතදහොසීති ගහපතිනො එවං බහුධනං චජන්තස්සාපි මුඛස්ස විප්පසන්නාකාරං දිස්වා එතං අහොසි. කොට්ඨකං මාපෙසීති සත්තභූමිකං ද්වාරකොට්ඨකපාසාදං මාපෙසි.

"कुमारस्स एतदहोसीति" का अर्थ है कि गृहपति को इतना अधिक धन त्यागते हुए भी उनके मुख की प्रसन्नता को देखकर राजकुमार जेत को यह विचार आया। "कोट्ठकं मापेसीति" का अर्थ है कि सात मंजिला द्वार-कोष्ठक वाला प्रासाद बनवाया।

අථ ඛො අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති ජෙතවනෙ විහාරෙ කාරාපෙසි…පෙ… මණ්ඩපෙ කාරාපෙසීති අපරාහිපි අට්ඨාරසහි කොටීහි එතෙ විහාරාදයො කාරාපෙසි අට්ඨකරීසප්පමාණාය භූමියා. විපස්සිස්ස හි භගවතො පුනබ්බසුමිත්තො ගහපති යොජනප්පමාණං භූමිං සුවණ්ණිට්ඨකාසන්ථරෙන කිණිත්වා විහාරං කාරාපෙසි. සිඛිස්ස පන සිරිවඩ්ඪො ගහපති තිගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණයට්ඨිසන්ථරෙන, වෙස්සභුස්ස සොත්ථිජො ගහපති අඩ්ඪයොජනප්පමාණං සුවණ්ණඵාලසන්ථරෙන, කකුසන්ධස්ස පන අච්චුතො ගහපති ගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණහත්ථිපදසන්ථරෙන, කොණාගමනස්ස උග්ගො ගහපති අඩ්ඪගාවුතප්පමාණං සුවණ්ණිට්ඨකාසන්ථරෙන, කස්සපස්ස සුමඞ්ගලො ගහපති වීසතිඋසභප්පමාණං සුවණ්ණකච්ඡපසන්ථරෙන, අම්හාකං භගවතො සුදත්තො ගහපති අට්ඨකරීසප්පමාණං භූමිං කහාපණසන්ථරෙන කිණිත්වා විහාරං කාරාපෙසීති; එවං අනුපුබ්බෙන පරිහායන්ති සම්පත්තියොති අලමෙව සබ්බසම්පත්තීසු විරජ්ජිතුං අලං විමුච්චිතුන්ති.

तब अनाथपिण्डिक गृहपति ने जेतवन में विहार आदि बनवाए... अन्य अठारह करोड़ व्यय करके आठ करीस परिमाण वाली भूमि पर ये विहार आदि बनवाए। विपस्सी बुद्ध के समय पुनब्बसुमित्त गृहपति ने एक योजन भूमि को स्वर्ण-ईंटों से बिछाकर खरीदा और विहार बनवाया। सिखी बुद्ध के समय सिरिवड्ढ गृहपति ने तीन गावुत भूमि स्वर्ण-यष्टियों से बिछाकर; वेस्सभू बुद्ध के समय सोत्थिर्ज गृहपति ने आधा योजन भूमि स्वर्ण-फाल से बिछाकर; ककुसन्ध बुद्ध के समय अच्चुत गृहपति ने एक गावुत भूमि स्वर्ण-हस्तिपद से बिछाकर; कोणागमन बुद्ध के समय उग्ग गृहपति ने आधा गावुत भूमि स्वर्ण-ईंटों से बिछाकर; कस्सप बुद्ध के समय सुमंगल गृहपति ने बीस उसभ भूमि स्वर्ण-कच्छप से बिछाकर; और हमारे बुद्ध के समय सुदत्त गृहपति ने आठ करीस भूमि कार्षापणों से बिछाकर विहार बनवाया। इस प्रकार क्रमशः संपत्तियाँ घटती जाती हैं, अतः सभी संपत्तियों से विरक्त होना और उनसे मुक्त होना ही श्रेयस्कर है।

308. ඛණ්ඩන්ති භින්නොකාසො. ඵුල්ලන්ති ඵලිතොකාසො. පටිසඞ්ඛරිස්සතීති පාකතිකං කරිස්සති. ලද්ධනවකම්මෙන පන භික්ඛුනා වාසිඵරසුනිඛාදනාදීනි ගහෙත්වා සයං න කාතබ්බං, කතාකතං ජානිතබ්බං.

३०८. "खण्डं" का अर्थ है टूटा हुआ स्थान। "फुल्लं" का अर्थ है दरार वाला स्थान। "पटिसङ्खरिस्सतीति" का अर्थ है उसे पूर्ववत ठीक करेगा। नवकम्म का कार्य प्राप्त भिक्षु को स्वयं बसूला, कुल्हाड़ी, छेनी आदि लेकर कार्य नहीं करना चाहिए, बल्कि क्या कार्य हुआ है और क्या शेष है, इसका निरीक्षण करना चाहिए।

310. පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වාති ථෙරො කිර ගිලානෙ පටිජග්ගන්තො ජිණ්ණෙ වුඩ්ඪෙ සඞ්ගණ්හන්තො සබ්බපච්ඡතො ආගච්ඡති. ඉදමස්ස චාරිත්තං. තෙන වුත්තං – ‘‘පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වා’’ති. අග්ගාසනන්ති ථෙරාසනං. අග්ගොදකන්ති දක්ඛිණොදකං. අග්ගපිණ්ඩන්ති සඞ්ඝත්ථෙරපිණ්ඩං. අන්තරා සත්ථීනං කරිත්වාති චතුන්නං පාදානං අන්තරෙ කරිත්වා.

३१०. "पिट्ठितो पिट्ठितो गन्त्वा" का अर्थ है कि स्थविर सारिपुत्र बीमारों की परिचर्या करते हुए और वृद्धों की सहायता करते हुए सबसे पीछे आते थे। यह उनका स्वभाव था। इसीलिए "पीछे-पीछे चलकर" ऐसा कहा गया है। "अग्गासनं" का अर्थ है स्थविर का आसन। "अग्गोदकं" का अर्थ है श्रेष्ठ जल। "अग्गपिण्डं" का अर्थ है संघ के मुख्य स्थविर का भोजन। "अन्तरा सत्थीनं करित्वा" का अर्थ है आसन के चारों पायों के बीच में रखकर।

315. පතිට්ඨාපෙසීති [Pg.64] අට්ඨාරසකොටිපරිච්චාගං කත්වා පතිට්ඨාපෙසි. එවං සබ්බාපි චතුපණ්ණාසකොටියො පරිච්චජි.

३१५. "पतिट्ठापेसीति" का अर्थ है कि अठारह करोड़ का दान देकर स्थापित किया। इस प्रकार उन्होंने कुल चौवन करोड़ का दान किया।

විහාරානුජානනකථා නිට්ඨිතා.

विहार की अनुमति संबंधी कथा समाप्त हुई।

ආසනප්පටිබාහනාදිකථා

आसन से हटाने आदि की कथा।

316. විප්පකතභොජනොති අන්තරඝරෙ වා විහාරෙ වා අරඤ්ඤෙ වා යත්ථ කත්ථචි භුඤ්ජමානො භික්ඛු අනිට්ඨිතෙ භොජනෙ න වුට්ඨාපෙතබ්බො. අන්තරඝරෙ පච්ඡා ආගතෙන භික්ඛං ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. සචෙ මනුස්සා වා භික්ඛූ වා ‘‘පවිසථා’’ති වදන්ති, ‘‘මයි පවිසන්තෙ භික්ඛූ උට්ඨහිස්සන්තී’’ති වත්තබ්බං. ‘‘එථ, භන්තෙ, ආසනං අත්ථී’’ති වුත්තෙන පන පවිසිතබ්බං. සචෙ කොචි කිඤ්චි න වදති, ආසනසාලං ගන්ත්වා අතිසමීපං අගන්ත්වා සභාගට්ඨානෙ ඨාතබ්බං. ඔකාසෙ කතෙ ‘‘පවිසථා’’ති වුත්තෙන පන පවිසිතබ්බං. සචෙ පන යං ආසනං තස්ස පාපුණාති, තත්ථ අභුඤ්ජන්තො භික්ඛු නිසින්නො හොති, තං උට්ඨාපෙතුං වට්ටති. යාගුඛජ්ජකාදීසු පන යංකිඤ්චි පිවිත්වා වා ඛාදිත්වා වා යාව අඤ්ඤො ආගච්ඡති, තාව නිසින්නං රිත්තහත්ථම්පි වුට්ඨාපෙතුං න වට්ටති. විප්පකතභොජනොයෙව හි සො හොති.

३१६. "विप्पकतभोजनो" का अर्थ है कि गाँव, विहार या जंगल में कहीं भी भोजन कर रहे भिक्षु को भोजन समाप्त होने से पहले आसन से नहीं उठाना चाहिए। गाँव में बाद में आए भिक्षु को भिक्षा लेकर चले जाना चाहिए। यदि लोग या भिक्षु कहें "पधारिये", तो कहना चाहिए "मेरे प्रवेश करने पर भिक्षु आसन से उठ जाएँगे"। यदि कहा जाए "भन्ते, आइये, आसन है", तब प्रवेश करना चाहिए। यदि कोई कुछ न कहे, तो भोजन-शाला में जाकर बहुत निकट न जाते हुए समान श्रेणी के भिक्षुओं के स्थान पर खड़ा होना चाहिए। अवसर मिलने पर "पधारिये" कहने पर ही प्रवेश करना चाहिए। यदि उसे जो आसन मिलता है, वहाँ कोई भिक्षु बिना भोजन किए बैठा हो, तो उसे उठाना उचित है। दलिया या नाश्ता आदि कुछ ग्रहण कर लेने के बाद जब तक दूसरा भिक्षु आता है, तब तक अपने आसन पर बैठे हुए खाली हाथ वाले भिक्षु को भी उठाना उचित नहीं है, क्योंकि वह भोजन की प्रक्रिया में ही माना जाता है।

සචෙ වුට්ඨාපෙතීති සචෙ ආපත්තිං අතික්කමිත්වාපි වුට්ඨාපෙතියෙව. පවාරිතො ච හොතීති යං සො වුට්ඨාපෙති, අයඤ්ච භික්ඛු පවාරිතො ච හොති, තෙන වත්තබ්බො – ‘‘ගච්ඡ උදකං ආහරාහී’’ති. වුඩ්ඪතරඤ්හි භික්ඛුං ආණාපෙතුං ඉදමෙව එකං ඨානන්ති. සචෙ සො උදකම්පි න ආහරති, තතො යඤ්ච නවකතරෙන කත්තබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘සාධුකං සිත්ථානී’’තිආදිමාහ.

"सचे वुट्ठापेतीति" का अर्थ है कि यदि वह नियम का उल्लंघन करके भी उठा ही देता है। "पवारितो च होतीति" का अर्थ है कि जिसे वह उठाता है, यदि वह भिक्षु भोजन समाप्त कर चुका हो, तो उससे कहना चाहिए - "जाओ, पानी लेकर आओ"। बड़े भिक्षु को आदेश देने का यही एकमात्र अवसर है। यदि वह पानी भी नहीं लाता, तो जो कनिष्ठ भिक्षु द्वारा किया जाना चाहिए, उसे दर्शाते हुए "साधुकं सित्थानि" आदि कहा गया है।

ගිලානස්ස පතිරූපං සෙය්‍යන්ති එත්ථ යො කාසභගන්දරාතිසාරාදීහි ගිලානො හොති, ඛෙළමල්ලකවච්චකපාලාදීනි ඨපෙතබ්බානි හොන්ති. කුට්ඨි වා හොති, සෙනාසනං දූසෙති; එවරූපස්ස හෙට්ඨාපාසාදපණ්ණසාලාදීසු අඤ්ඤතරං එකමන්තං සෙනාසනං දාතබ්බං. යස්මිං වසන්තෙ සෙනාසනං න දුස්සති, තස්ස වරසෙය්‍යාපි දාතබ්බාව. යොපි සිනෙහපානවිරෙචනනත්ථුකම්මාදීසු යංකිඤ්චි භෙසජ්ජං කරොති, සබ්බො සො ගිලානොයෙව, තස්සාපි සල්ලක්ඛෙත්වා පතිරූපං සෙනාසනං දාතබ්බං. ලෙසකප්පෙනාති අප්පකෙන සීසාබාධාදිමත්තෙන. භික්ඛූ ගණෙත්වාති ‘‘එත්තකා නාම භික්ඛූ’’ති විහාරෙ භික්ඛූනං පරිච්ඡෙදං ඤත්වා.

"गिलाणस्स पतिरूपं सेय्यं" के संदर्भ में, जो खाँसी, भगंदर, अतिसार आदि रोगों से ग्रस्त हो, उसके लिए थूकदानी, मल-पात्र आदि रखे जाने चाहिए। यदि कोई कोढ़ी हो और शयनासन को गंदा करता हो, तो ऐसे रोगी को प्रासाद के निचले तल या पर्णशाला आदि में से किसी एक उपयुक्त स्थान पर शयनासन देना चाहिए। जिस स्थान पर रहने से शयनासन खराब न हो, उसे श्रेष्ठ शयनासन भी दिया जाना चाहिए। जो स्नेह-पान, विरेचन, नस्य आदि कोई भी उपचार करा रहा हो, वह सब रोगी ही है; उसे भी ध्यान में रखकर उपयुक्त शयनासन देना चाहिए। "लेसकप्पेनाति" का अर्थ है थोड़े से सिरदर्द आदि मात्र के बहाने से। "भिक्खू गणेत्वाति" का अर्थ है विहार में भिक्षुओं की संख्या का निर्धारण करके।

ආසනප්පටිබාහනාදිකථා නිට්ඨිතා.

आसन से हटाने आदि की कथा समाप्त हुई।

සෙනාසනග්ගාහකථා

शयनासन ग्रहण करने संबंधी कथा।

318. සෙය්‍යාති [Pg.65] මඤ්චට්ඨානානි වුච්චන්ති. සෙය්‍යග්ගෙනාති සෙය්‍යාපරිච්ඡෙදෙන, වස්සූපනායිකදිවසෙ කාලං ඝොසෙත්වා එකමඤ්චට්ඨානං එකස්ස භික්ඛුනො ගාහෙතුං අනුජානාමීති අත්ථො. සෙය්‍යග්ගෙන ගාහෙන්තාති සෙය්‍යාපරිච්ඡෙදෙන ගාහියමානා. සෙය්‍යා උස්සාරයිංසූති මඤ්චට්ඨානානි අතිරෙකානි අහෙසුං. විහාරග්ගාදීසුපි එසෙව නයො. අනුභාගන්ති පුන අපරම්පි භාගං දාතුං. අතිමන්දෙසු හි භික්ඛූසු එකෙකස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ තීණි පරිවෙණානි දාතබ්බානි. න අකාමා දාතබ්බොති අනිච්ඡාය න දාතබ්බො. තත්ථ වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහිතෙ අනුභාගෙ පච්ඡා ආගතානං න අත්තනො අරුචියා සො අනුභාගො දාතබ්බො. සචෙ පන යෙන ගහිතො, සො ච අත්තනො රුචියා තං අනුභාගං වා පඨමභාගං වා දෙති, වට්ටති.

३१८. शय्या (Seyyā) का अर्थ पलंग के स्थान (मंचस्थान) कहा जाता है। 'शय्याग्र' (Seyyaggena) का अर्थ शय्याओं के परिच्छेद (विभाजन) के अनुसार है; वर्षावास के दिन समय की घोषणा करके एक भिक्षु को एक पलंग का स्थान ग्रहण करने की अनुमति देता हूँ - यह अर्थ है। 'शय्याग्र से ग्रहण करते हुए' का अर्थ है शय्याओं के परिच्छेद के अनुसार ग्रहण किए जाते हुए। 'शय्याएँ बढ़ गईं' (Seyyā ussārayiṃsu) का अर्थ है कि पलंग के स्थान अतिरिक्त हो गए। विहार ग्रहण आदि में भी यही विधि है। 'अनुभाग' (Anubhāga) का अर्थ है पुनः दूसरा भाग देना। जब भिक्षु बहुत कम हों, तो एक-एक भिक्षु को दो या तीन परिवेण (परिसर) दिए जाने चाहिए। 'अनिच्छा से नहीं देना चाहिए' (Na akāmā dātabbo) का अर्थ है कि इच्छा के बिना नहीं देना चाहिए। वहाँ वर्षावास के दिन अनुभाग ग्रहण कर लेने पर, बाद में आने वालों को अपनी अनिच्छा से वह अनुभाग नहीं देना चाहिए। यदि वह व्यक्ति जिसने उसे ग्रहण किया है, अपनी इच्छा से वह अनुभाग या पहला भाग देता है, तो वह उचित है।

නිස්සීමෙ ඨිතස්සාති උපචාරසීමතො බහි ඨිතස්ස. අන්තො උපචාරසීමාය පන දූරෙ ඨිතස්සාපි ලබ්භතියෙව. සෙනාසනං ගහෙත්වාති වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහෙත්වා. සබ්බකාලං පටිබාහන්තීති චතුමාසච්චයෙන උතුකාලෙපි පටිබාහන්ති. තීසු සෙනාසනග්ගාහෙසු පුරිමකො ච පච්ඡිමකො චාති ඉමෙ ද්වෙ ගාහා ථාවරා.

'सीमा के बाहर स्थित' (Nissīme ṭhitassa) का अर्थ है उपचार-सीमा से बाहर स्थित। किन्तु उपचार-सीमा के भीतर दूर स्थित होने पर भी (आवास) प्राप्त किया जा सकता है। 'सेनासन ग्रहण करके' का अर्थ है वर्षावास के दिन ग्रहण करके। 'सदा रोकते हैं' (Sabbakālaṃ paṭibāhanti) का अर्थ है कि चार महीने बीत जाने पर ऋतु-काल में भी रोकते हैं। सेनासन ग्रहण करने के तीन प्रकारों में से 'पुरिमक' (प्रथम) और 'पच्छिमक' (पश्चात्) - ये दो ग्रहण स्थायी हैं।

අන්තරාමුත්තකෙ අයං විනිච්ඡයො – එකස්මිං විහාරෙ මහාලාභසෙනාසනං හොති. සෙනාසනසාමිකා වස්සූපගතං භික්ඛුං සබ්බපච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහිත්වා පවාරෙත්වා ගමනකාලෙ බහුං සමණපරික්ඛාරං දෙන්ති. මහාථෙරා දූරතොපි ආගන්ත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ තං ගහෙත්වා ඵාසුං වසිත්වා වුත්ථවස්සා ලාභං ගණ්හිත්වා පක්කමන්ති. ආවාසිකා ‘‘මයං එත්ථුප්පන්නං ලාභං න ලභාම, නිච්චං ආගන්තුකමහාථෙරාව ලභන්ති, තෙයෙව නං ආගන්ත්වා පටිජග්ගිස්සන්තී’’ති පලුජ්ජන්තම්පි න ඔලොකෙන්ති. භගවා තස්ස පටිජග්ගනත්ථං ‘‘අපරජ්ජුගතාය පවාරණාය ආයතිං වස්සාවාසත්ථාය අන්තරාමුත්තකො ගාහෙතබ්බො’’ති ආහ.

'अन्तरामुत्तक' (Antarāmuttaka) के विषय में यह निर्णय है - किसी विहार में बहुत लाभ वाला सेनासन होता है। सेनासन के स्वामी वर्षावास में रहने वाले भिक्षु की सभी आवश्यक वस्तुओं से आदरपूर्वक सेवा करते हैं और उनके जाने के समय बहुत सी श्रमण-सामग्री दान देते हैं। महास्थविर दूर से भी आकर वर्षावास के दिन उसे ग्रहण करते हैं, सुखपूर्वक रहते हैं और वर्षावास पूरा होने पर लाभ लेकर चले जाते हैं। वहाँ के निवासी भिक्षु सोचते हैं - 'हमें यहाँ उत्पन्न होने वाला लाभ नहीं मिलता, हमेशा आगन्तुक महास्थविर ही लाभ पाते हैं; वे ही आकर इसकी देखभाल करेंगे', ऐसा सोचकर वे उसके नष्ट होने पर भी उसकी ओर नहीं देखते। भगवान ने उसकी देखभाल के लिए कहा - 'पवारणा के अगले दिन, भविष्य में वर्षावास के लिए अन्तरामुत्तक सेनासन ग्रहण करना चाहिए'।

තං ගාහෙන්තෙන සඞ්ඝත්ථෙරො වත්තබ්බො – ‘‘භන්තෙ අන්තරාමුත්තකසෙනාසනං ගණ්හථා’’ති. සචෙ ගණ්හාති, දාතබ්බං; නො චෙ එතෙනෙව උපායෙන අනුථෙරං ආදිං කත්වා යො ගණ්හාති, තස්ස අන්තමසො සාමණෙරස්සාපි දාතබ්බං. තෙන තං සෙනාසනං අට්ඨමාසෙ පටිජග්ගිතබ්බං. ඡදනභිත්තිභූමීසු [Pg.66] යං කිඤ්චි ඛණ්ඩං වා ඵුල්ලං වා හොති, තං සබ්බං පටිසඞ්ඛරිතබ්බං. උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි දිවසං ඛෙපෙත්වා රත්තිං තත්ථ වසිතුම්පි වට්ටති. රත්තිං පරිවෙණෙ වසිත්වා තත්ථ දිවසං ඛෙපෙතුම්පි වට්ටති. රත්තින්දිවං තත්ථෙව වසිතුම්පි වට්ටති. උතුකාලෙ ආගතානං වුඩ්ඪානං න පටිබාහිතබ්බං. වස්සූපනායිකදිවසෙ පන සම්පත්තෙ සචෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ‘‘මය්හං ඉදං සෙනාසනං දෙථා’’ති වදති, න ලභති. ‘‘භන්තෙ, ඉදං අන්තරාමුත්තකං ගහෙත්වා අට්ඨමාසෙ එකෙන භික්ඛුනා පටිජග්ගිත’’න්ති වත්වා න දාතබ්බං. අට්ඨමාසෙ පටිජග්ගකභික්ඛුස්සෙව ගහිතං හොති.

उसे ग्रहण करवाते समय संघस्थविर से कहना चाहिए - 'भन्ते! अन्तरामुत्तक सेनासन ग्रहण करें'। यदि वे ग्रहण करते हैं, तो देना चाहिए; यदि नहीं, तो इसी विधि से अनुस्थविर आदि से आरम्भ कर जो भी ग्रहण करे, उसे, यहाँ तक कि श्रामणेर को भी देना चाहिए। उसके द्वारा उस सेनासन की आठ महीने तक देखभाल की जानी चाहिए। छत, दीवार और फर्श में जो कुछ भी टूटा या फटा हो, उस सबका सुधार करना चाहिए। पाठ पढ़ने और प्रश्न पूछने आदि में दिन बिताकर वहाँ रात में रहना भी उचित है। रात में परिसर (परिवेण) में रहकर वहाँ दिन बिताना भी उचित है। दिन-रात वहीं रहना भी उचित है। ऋतु-काल में आए हुए वरिष्ठ भिक्षुओं को नहीं रोकना चाहिए। किन्तु वर्षावास का दिन आने पर यदि संघस्थविर कहें कि 'यह सेनासन मुझे दो', तो उन्हें नहीं मिलता। 'भन्ते! इस अन्तरामुत्तक को ग्रहण कर आठ महीने तक एक भिक्षु ने इसकी देखभाल की है', ऐसा कहकर नहीं देना चाहिए। आठ महीने तक देखभाल करने वाले भिक्षु द्वारा ही वह ग्रहण किया हुआ माना जाता है।

යස්මිං පන සෙනාසනෙ එකසංවච්ඡරෙ ද්වික්ඛත්තුං පච්චයෙ දෙන්ති ඡමාසච්චයෙන ඡමාසච්චයෙන, තං අන්තරාමුත්තකං න ගාහෙතබ්බං. යස්මිං වා තික්ඛත්තුං දෙන්ති චතුමාසච්චයෙන චතුමාසච්චයෙන, යස්මිං වා චතුක්ඛත්තුං දෙන්ති තෙමාසච්චයෙන තෙමාසච්චයෙන, තං අන්තරාමුත්තකං න ගාහෙතබ්බං. පච්චයෙනෙව හි තං පටිජග්ගනං ලභිස්සති. යස්මිං පන එකසංවච්ඡරෙ සකිදෙව බහුපච්චයෙ දෙන්ති, එතං අන්තරාමුත්තකං ගාහෙතබ්බන්ති. අයං තාව අන්තොවස්සෙ වස්සූපනායිකදිවසෙන පාළියං ආගතසෙනාසනග්ගාහකථා.

जिस सेनासन में एक वर्ष में दो बार, छह-छह महीने बीतने पर दान देते हैं, उसे अन्तरामुत्तक के रूप में ग्रहण नहीं करना चाहिए। अथवा जहाँ चार-चार महीने बीतने पर तीन बार देते हैं, या जहाँ तीन-तीन महीने बीतने पर चार बार देते हैं, उसे अन्तरामुत्तक के रूप में ग्रहण नहीं करना चाहिए। क्योंकि दान के कारण ही उसकी देखभाल हो जाएगी। किन्तु जहाँ एक वर्ष में केवल एक बार बहुत सा दान देते हैं, वहाँ अन्तरामुत्तक ग्रहण करना चाहिए। यह वर्षावास के भीतर वर्षावास के दिन के अनुसार पालि में आई हुई सेनासन-ग्रहण की व्याख्या है।

අයං පන සෙනාසනග්ගාහො නාම දුවිධො හොති – උතුකාලෙ ච වස්සාවාසෙ ච. තත්ථ උතුකාලෙ තාව කෙචි ආගන්තුකා භික්ඛූ පුරෙභත්තං ආගච්ඡන්ති, කෙචි පච්ඡාභත්තං පඨමයාමං වා මජ්ඣිමයාමං වා පච්ඡිමයාමං වා යෙ යදා ආගච්ඡන්ති, තෙසං තදාව භික්ඛූ උට්ඨාපෙත්වා සෙනාසනං දාතබ්බං. අකාලො නාම නත්ථි. සෙනාසනපඤ්ඤාපකෙන පන පණ්ඩිතෙන භවිතබ්බං, එකං වා ද්වෙ වා මඤ්චට්ඨානානි ඨපෙතබ්බානි. සචෙ විකාලෙ එකො වා ද්වෙ වා ථෙරා ආගච්ඡන්ති, තෙ වත්තබ්බා – ‘‘භන්තෙ, ආදිතො පට්ඨාය වුට්ඨාපියමානෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ උබ්භණ්ඩිකා භවිස්සන්ති, තුම්හෙ අම්හාකං වසනට්ඨානෙයෙව වසථා’’ති.

यह सेनासन-ग्रहण दो प्रकार का होता है - ऋतु-काल में और वर्षावास में। वहाँ ऋतु-काल में कुछ आगन्तुक भिक्षु भोजन से पहले आते हैं, कुछ भोजन के बाद, प्रथम पहर में, मध्यम पहर में या अन्तिम पहर में। जो जब भी आते हैं, उन्हें उसी समय भिक्षुओं को उठा कर सेनासन देना चाहिए। 'अकाल' जैसा कुछ नहीं है। किन्तु सेनासन बिछाने वाले को बुद्धिमान होना चाहिए, उसे एक या दो पलंग के स्थान बचाकर रखने चाहिए। यदि असमय (विकाल) में एक या दो स्थविर आते हैं, तो उनसे कहना चाहिए - 'भन्ते! यदि आरम्भ से सबको उठाया गया तो सभी भिक्षु अपना सामान समेटने में लग जाएंगे (अस्त-व्यस्त हो जाएंगे), आप हमारे रहने के स्थान पर ही रहें'।

බහූසු පන ආගතෙසු වුට්ඨාපෙත්වා පටිපාටියා දාතබ්බං. සචෙ එකෙකං පරිවෙණං පහොති, එකෙකං පරිවෙණං දාතබ්බං. තත්ථ අග්ගිසාලදීඝසාලමණ්ඩලමාලාදයො සබ්බෙපි තස්සෙව පාපුණන්ති. එවං අප්පහොන්තෙ පාසාදග්ගෙන දාතබ්බං. පාසාදෙසු අප්පහොන්තෙසු ඔවරකග්ගෙන දාතබ්බං. ඔවරකෙසු [Pg.67] අප්පහොන්තෙසු සෙය්‍යග්ගෙන දාතබ්බං. සෙය්‍යග්ගෙසු අප්පහොන්තෙසු මඤ්චට්ඨානෙන දාතබ්බං. මඤ්චට්ඨානෙ අප්පහොන්තෙ එකපීඨකට්ඨානවසෙන දාතබ්බං. භික්ඛුනො පන ඨිතොකාසමත්තං න ගාහෙතබ්බං. එතඤ්හි සෙනාසනං නාම න හොති. පීඨකට්ඨානෙ පන අප්පහොන්තෙ එකං මඤ්චට්ඨානං වා පීඨකට්ඨානං වා වාරෙන වාරෙන ගහෙත්වා ‘‘භන්තෙ, විස්සමථා’’ති තිණ්ණං ජනානං දාතබ්බං, න හි සක්කා සීතසමයෙ සබ්බරත්තිං අජ්ඣොකාසෙ වසිතුං. මහාථෙරෙන පඨමයාමං විස්සමිත්වා නික්ඛමිත්වා දුතියත්ථෙරස්ස වත්තබ්බං – ‘‘ආවුසො, ඉධ පවිසාහී’’ති. සචෙ මහාථෙරො නිද්දාගරුකො හොති, කාලං න ජානාති, උක්කාසිත්වා ද්වාරං ආකොටෙත්වා ‘‘භන්තෙ, කාලො ජාතො, සීතං අනුදහතී’’ති වත්තබ්බං. තෙන නික්ඛමිත්වා ඔකාසො දාතබ්බො, අදාතුං න ලභති. දුතියත්ථෙරෙනපි මජ්ඣිමයාමං විස්සමිත්වා පුරිමනයෙනෙව ඉතරස්ස දාතබ්බං. නිද්දාගරුකො වුත්තනයෙනෙව වුට්ඨාපෙතබ්බො. එවං එකරත්තිං එකමඤ්චට්ඨානං තිණ්ණං දාතබ්බං. ජම්බුදීපෙ පන එකච්චෙ භික්ඛූ ‘‘සෙනාසනං නාම මඤ්චට්ඨානං වා පීඨට්ඨානං වා කිඤ්චිදෙව කස්සචි සප්පායං හොති, කස්සචි අසප්පාය’’න්ති ආගන්තුකා හොන්තු වා මා වා, දෙවසිකං සෙනාසනං ගාහෙන්ති. අයං උතුකාලෙ සෙනාසනග්ගාහො නාම.

और जब बहुत से भिक्षु आ जाएँ, तो पहले से आए हुए कनिष्ठ भिक्षुओं को उठाकर क्रम के अनुसार (आवास) देना चाहिए। यदि प्रत्येक के लिए एक-एक परिवेण (प्रांगण/आवास) पर्याप्त हो, तो एक-एक परिवेण देना चाहिए। वहाँ अग्निशाला, दीर्घशाला, मण्डपशाला आदि सभी भवन उसी भिक्षु को प्राप्त होते हैं। इस प्रकार यदि पर्याप्त न हो, तो प्रासाद (भवन) के अनुसार देना चाहिए। प्रासादों के पर्याप्त न होने पर कमरों के अनुसार देना चाहिए। कमरों के पर्याप्त न होने पर शय्या (बिस्तर) के अनुसार देना चाहिए। शय्याओं के पर्याप्त न होने पर मंच-स्थान (पलंग की जगह) के अनुसार देना चाहिए। मंच-स्थान के पर्याप्त न होने पर एक पीठ-स्थान (पीढ़े या कुर्सी की जगह) के अनुसार देना चाहिए। किन्तु भिक्षु को केवल खड़े होने मात्र की जगह नहीं देनी चाहिए; क्योंकि वह 'सेनासन' (आवास) नहीं कहलाता। और यदि पीठ-स्थान भी पर्याप्त न हो, तो एक मंच-स्थान या एक पीठ-स्थान को बारी-बारी से ग्रहण करवाकर, "भन्ते, आप विश्राम करें" ऐसा कहकर तीन व्यक्तियों को देना चाहिए; क्योंकि शीतकाल में पूरी रात खुले आकाश के नीचे रहना संभव नहीं है। महास्थविर को प्रथम याम (प्रहर) में विश्राम करके बाहर निकलना चाहिए और द्वितीय स्थविर से कहना चाहिए— "आयुष्मन्, यहाँ प्रवेश करें।" यदि महास्थविर अधिक सोने वाले हों और समय का पता न चले, तो खँखारकर और द्वार खटखटाकर कहना चाहिए— "भन्ते, समय हो गया है, ठंड सता रही है।" उन्हें बाहर निकलकर स्थान देना चाहिए, स्थान न देना अनुचित है। द्वितीय स्थविर को भी मध्यम याम में विश्राम करके पूर्व विधि के अनुसार ही अन्य (तीसरे) को स्थान देना चाहिए। अधिक सोने वाले को पूर्वोक्त विधि से ही जगाना चाहिए। इस प्रकार एक रात में एक मंच-स्थान तीन व्यक्तियों को देना चाहिए। जम्बुद्वीप में कुछ भिक्षु यह सोचकर कि "सेनासन, चाहे वह मंच-स्थान हो या पीठ-स्थान, किसी के लिए अनुकूल होता है और किसी के लिए प्रतिकूल," चाहे आगन्तुक हों या न हों, प्रतिदिन सेनासन ग्रहण करवाते हैं। इसे 'ऋतु-काल में सेनासन-ग्रहण' कहा जाता है।

වස්සාවාසෙ පන අත්ථි ආගන්තුකවත්තං, අත්ථි ආවාසිකවත්තං, ආගන්තුකෙන තාව සකට්ඨානං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වසිතුකාමෙන වස්සූපනායිකදිවසමෙව තත්ථ න ගන්තබ්බං. වසනට්ඨානං වා හි තත්‍ර සම්බාධං භවෙය්‍ය, භික්ඛාචාරො වා න සම්පජ්ජෙය්‍ය, තෙන න ඵාසුං විහරෙය්‍ය. තස්මා ‘‘ඉදානි මාසමත්තෙන වස්සූපනායිකා භවිස්සතී’’ති තං විහාරං පවිසිතබ්බං. තත්ථ මාසමත්තං වසන්තො සචෙ උද්දෙසත්ථිකො උද්දෙසසම්පත්තිං සල්ලක්ඛෙත්වා, සචෙ කම්මට්ඨානිකො කම්මට්ඨානසප්පායතං සල්ලක්ඛෙත්වා, සචෙ පච්චයත්ථිකො පච්චයලාභං සල්ලක්ඛෙත්වා අන්තොවස්සෙ සුඛං වසිස්සති.

वर्षावास के सम्बन्ध में आगन्तुक-कर्तव्य (आगन्तुकवत्त) और आवासिक-कर्तव्य (आवासिकवत्त) होते हैं। जो आगन्तुक भिक्षु अपने स्थान को छोड़कर अन्यत्र जाकर रहना चाहता है, उसे वर्षावास आरम्भ होने के दिन ही वहाँ नहीं जाना चाहिए। क्योंकि वहाँ रहने का स्थान संकीर्ण (तंग) हो सकता है, या भिक्षाचर्या सुलभ नहीं हो सकती है, जिससे वह सुखपूर्वक निवास नहीं कर पाएगा। इसलिए, "अब एक महीने में वर्षावास आरम्भ होगा"—ऐसा विचार कर उस विहार में प्रवेश करना चाहिए। वहाँ एक महीने तक रहते हुए, यदि वह अध्ययन का इच्छुक है तो अध्ययन की सुगमता को देखकर, यदि कर्मस्थान (ध्यान) का अभ्यासी है तो कर्मस्थान की अनुकूलता को देखकर, और यदि प्रत्ययों (आवश्यकताओं) का इच्छुक है तो प्रत्ययों के लाभ को देखकर वर्षावास के भीतर सुखपूर्वक निवास कर सकेगा।

සකට්ඨානතො ච තත්ථ ගච්ඡන්තෙන න ගොචරගාමො ඝට්ටෙතබ්බො, න තත්ථ මනුස්සා වත්තබ්බා – ‘‘තුම්හෙ නිස්සාය සලාකභත්තාදීනි වා යාගුඛජ්ජකාදීනි වා වස්සාවාසිකං වා නත්ථි, අයං චෙතියස්ස පරික්ඛාරො, අයං උපොසථාගාරස්ස, ඉදං තාළඤ්චෙව සූචි ච සම්පටිච්ඡථ තුම්හාකං විහාර’’න්ති. සෙනාසනං පන ජග්ගිත්වා දාරුභණ්ඩමත්තිකාභණ්ඩානි පටිසාමෙත්වා ගමියවත්තං පූරෙත්වා ගන්තබ්බං. එවං ගච්ඡන්තෙනාපි දහරෙහි පත්තචීවරභණ්ඩිකායො උක්ඛිපාපෙත්වා [Pg.68] තෙලනාළිකත්තරදණ්ඩාදීනි ගාහාපෙත්වා ඡත්තං පග්ගය්හ අත්තානං දස්සෙන්තෙන ගාමද්වාරෙනෙව න ගන්තබ්බං, පටිච්ඡන්නෙන අටවිමග්ගෙන ගන්තබ්බං. අටවිමග්ගෙ අසති ගුම්බාදීනි මද්දන්තෙන න ගන්තබ්බං, ගමියවත්තං පන පූරෙත්වා විතක්කං ඡින්දිත්වා සුද්ධචිත්තෙන ගමනවත්තෙනෙව ගන්තබ්බං. සචෙ පන ගාමද්වාරෙන මග්ගො හොති, ගච්ඡන්තඤ්ච නං සපරිවාරං දිස්වා මනුස්සා ‘‘අම්හාකං ථෙරො වියා’’ති උපධාවිත්වා ‘‘කුහිං, භන්තෙ, සබ්බපරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති වදන්ති, තෙසු චෙ එකො එවං වදති – ‘‘වස්සූපනායිකකාලො නාමායං, යත්ථ අන්තොවස්සෙ නිබද්ධභික්ඛාචාරො භණ්ඩපටිච්ඡාදනඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ භික්ඛූ ගච්ඡන්තී’’ති. තස්ස චෙ සුත්වා තෙ මනුස්සා ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිම්පි ගාමෙ ජනො භුඤ්ජති චෙව නිවාසෙති ච, මා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡථා’’ති වත්වා මිත්තාමච්චෙ පක්කොසාපෙත්වා සබ්බෙ සම්මන්තයිත්වා විහාරෙ නිබද්ධවත්තඤ්ච සලාකභත්තාදීනි ච වස්සාවාසිකඤ්ච පට්ඨපෙත්වා ‘‘ඉධෙව භන්තෙ වසථා’’ති යාචන්ති, සබ්බං සාදිතුං වට්ටති. සබ්බඤ්හෙතං කප්පියඤ්චෙව අනවජ්ජඤ්ච. කුරුන්දියං පන ‘‘‘කුහිං ගච්ඡථා’ති වුත්තෙ ‘අසුකට්ඨාන’න්ති වත්වා, ‘කස්මා තත්ථ ගච්ඡථා’ති වුත්තෙ ‘කාරණං ආචික්ඛිතබ්බ’’’න්ති වුත්තං. උභයම්පි පනෙත්ථ සුද්ධචිත්තත්තාව අනවජ්ජං. ඉදං ආගන්තුකවත්තං නාම.

अपने स्थान से वहाँ जाते समय उसे गोचर-ग्राम (भिक्षा के गाँव) को क्षुब्ध नहीं करना चाहिए, और न ही वहाँ के मनुष्यों से यह कहना चाहिए— "आप लोगों के भरोसे न तो शलाका-भोजन आदि मिलता है, न ही यवागू और खाद्य पदार्थ, और न ही वर्षावास के वस्त्र मिलते हैं। यह चैत्य का परिष्कार (सामग्री) है, यह उपोसथागार का है; अपने विहार की यह कुँजी और सूचि (चाबी) संभालें।" बल्कि सेनासन (आवास) की सफाई करके, लकड़ी और मिट्टी के बर्तनों को व्यवस्थित रखकर और गमिक-कर्तव्य (जाने वाले के कर्तव्य) को पूरा करके जाना चाहिए। इस प्रकार जाते हुए भी, कनिष्ठ भिक्षुओं से पात्र-चीवर की पोटलियाँ उठवाकर, तेल की कुप्पी और लाठी आदि पकड़वाकर तथा छत्र धारण कर अपना प्रदर्शन करते हुए गाँव के मुख्य द्वार से नहीं जाना चाहिए, बल्कि छिपकर वन-मार्ग से जाना चाहिए। वन-मार्ग न होने पर झाड़ियों आदि को रौंदते हुए नहीं जाना चाहिए, बल्कि गमिक-कर्तव्य को पूरा कर, (सांसारिक) वितर्कों को काटकर शुद्ध चित्त से गमन-कर्तव्य के साथ ही जाना चाहिए। यदि मार्ग गाँव के द्वार से ही हो और उसे सपरिवार जाते हुए देखकर लोग "यह हमारे स्थविर के समान हैं" ऐसा कहकर पास दौड़ आएँ और पूछें— "भन्ते, आप सभी परिष्कारों को लेकर कहाँ जा रहे हैं?" और यदि उनमें से कोई एक इस प्रकार कहे— "यह वर्षावास का समय है; जहाँ वर्षावास के दौरान नियमित भिक्षाचर्या और वस्तुओं की सुरक्षा सुलभ होती है, भिक्षु वहीं जाते हैं।" उसकी बात सुनकर यदि वे मनुष्य कहें— "भन्ते, इस गाँव में भी लोग भोजन करते हैं और वस्त्र पहनते हैं, आप अन्यत्र न जाएँ," और मित्रों एवं सहयोगियों को बुलाकर, सब मिलकर विचार-विमर्श करें और विहार में नियमित भोजन-व्यवस्था, शलाका-भोजन आदि तथा वर्षावास के वस्त्रों की व्यवस्था कर दें और प्रार्थना करें— "भन्ते, यहीं निवास करें," तो वह सब स्वीकार करना उचित है। यह सब कल्पनीय (उचित) और निर्दोष है। कुरुन्दी (अट्ठकथा) में कहा गया है— "'कहाँ जा रहे हैं?' ऐसा पूछने पर 'अमुक स्थान पर' ऐसा कहकर, 'वहाँ क्यों जा रहे हैं?' ऐसा पूछने पर कारण बता देना चाहिए।" यहाँ दोनों ही बातें शुद्ध चित्त होने के कारण निर्दोष हैं। इसे 'आगन्तुक-कर्तव्य' कहा जाता है।

ඉදං පන ආවාසිකවත්තං – පටිකච්චෙව හි ආවාසිකෙහි විහාරො ජග්ගිතබ්බො. ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණපරිභණ්ඩානි කාතබ්බානි. රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානවච්චකුටිපස්සාවට්ඨානානි පධානඝරවිහාරමග්ගොති ඉමානි සබ්බානි පටිජග්ගිතබ්බානි, චෙතියෙ සුධාකම්මං මුද්දවෙදිකාය තෙලමක්ඛනං මඤ්චපීඨපටිජග්ගනන්ති ඉදම්පි සබ්බං කාතබ්බං – ‘‘වස්සං වසිතුකාමා ආගන්ත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාකම්මට්ඨානානුයොගාදීනි කරොන්තා සුඛං වසිස්සන්තී’’ති. කතපරිකම්මෙහි ආසාළ්හීජුණ්හපඤ්චමිතො පට්ඨාය වස්සාවාසිකං පුච්ඡිතබ්බං. කත්ථ පුච්ඡිතබ්බං? යතො පකතියා ලබ්භති. යෙහි පන න දින්නපුබ්බං, තෙ පුච්ඡිතුං න වට්ටති. කස්මා පුච්ඡිතබ්බං? කදාචි හි මනුස්සා දෙන්ති, කදාචි දුබ්භික්ඛාදීහි උපද්දුතා න දෙන්ති. තත්ථ යෙ න දස්සන්ති, තෙ අපුච්ඡිත්වා වස්සාවාසිකෙ ගාහිතෙ ගාහිතභික්ඛූනං ලාභන්තරායො හොති, තස්මා පුච්ඡිත්වාව ගාහෙතබ්බං, පුච්ඡන්තෙන ‘‘තුම්හාකං වස්සාවාසිකග්ගාහකකාලො උපකට්ඨො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ වදන්ති ‘‘භන්තෙ, ඉමං සංවච්ඡරං ඡාතකාදීහි උපද්දුතම්හ, න සක්කොම දාතු’’න්ති වා ‘‘යං මයං පුබ්බෙ දෙම, තතො ඌනතරං දස්සාමා’’ති වා ‘‘ඉදානි කප්පාසො සුලභො, යං පුබ්බෙ දෙම, තතො බහුතරං දස්සාමා’’ති [Pg.69] වා වදන්ති, තං සල්ලක්ඛෙත්වා තදනුරූපෙන නයෙන තෙසං තෙසං සෙනාසනෙ භික්ඛූනං වස්සාවාසිකං ගාහෙතබ්බං.

यह निवासी भिक्षु का कर्तव्य (आवासिक वत्त) है – निवासी भिक्षुओं को पहले से ही विहार की देखभाल करनी चाहिए। टूटे-फूटे हिस्सों की मरम्मत और लेपन (पिरिभण्ड) का कार्य करना चाहिए। रात्रि स्थान, दिवा स्थान, शौचालय, मूत्र त्याग के स्थान, प्रधान घर और विहार के मार्ग – इन सभी की सफाई और देखभाल करनी चाहिए। चैत्य पर सफेदी (चूना लेप) करना, मुद्दवेदिक पर तेल लगाना, मंच और पीठ (आसन) की सफाई करना – यह सब भी करना चाहिए। यह इस विचार से करना चाहिए कि – "वर्षावास की इच्छा रखने वाले भिक्षु यहाँ आकर अध्ययन, प्रश्नोत्तरी और कर्मस्थान के अभ्यास आदि करते हुए सुखपूर्वक निवास करेंगे।" तैयारी पूरी होने पर, आसाढ़ शुक्ल पंचमी से वर्षावास के चीवर (वस्सावासिक) के बारे में पूछना चाहिए। कहाँ पूछना चाहिए? जहाँ से सामान्यतः यह प्राप्त होता है। जिन्होंने पहले कभी दान नहीं दिया, उनसे पूछना उचित नहीं है। क्यों पूछना चाहिए? क्योंकि कभी मनुष्य दान देते हैं, और कभी अकाल आदि से पीड़ित होने पर नहीं देते। उनमें से जो दान नहीं देंगे, उनसे पूछे बिना वर्षावास के आवास ग्रहण करने पर, आवास ग्रहण करने वाले भिक्षुओं के लाभ में अंतराय (बाधा) उत्पन्न होता है, इसलिए पूछकर ही आवास ग्रहण करना चाहिए। पूछते समय कहना चाहिए – "आपके वर्षावास चीवर ग्रहण करने का समय निकट है।" यदि वे कहें – "भन्ते, इस वर्ष हम अकाल आदि से पीड़ित हैं, दान देने में समर्थ नहीं हैं" या "जो हम पहले देते थे, उससे कम देंगे" या "अब कपास सुलभ है, पहले से अधिक देंगे" – तो उसे ध्यान में रखकर उसके अनुरूप उन-उन आवासों में भिक्षुओं के लिए वर्षावास चीवर ग्रहण करना चाहिए।

සචෙ මනුස්සා වදන්ති – ‘‘යස්ස අම්හාකං වස්සාවාසිකං පාපුණාති, සො තෙමාසං පානීයං උපට්ඨාපෙතු, විහාරමග්ගං ජග්ගතු, චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණානි ජග්ගතු, බොධිරුක්ඛෙ උදකං ආසිඤ්චතූ’’ති, යස්ස තං පාපුණාති, තස්ස ආචික්ඛිතබ්බං. යො පන ගාමො පටික්කම්ම යොජනද්වියොජනන්තරෙ හොති, තත්‍ර චෙ කුලානි උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා විහාරෙ වස්සාවාසිකං දෙන්තියෙව, තානි කුලානි අපුච්ඡිත්වාපි තෙසං සෙනාසනෙ වත්තං කත්වා වසන්තස්ස වස්සාවාසිකං ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන තෙසං සෙනාසනෙ පංසුකූලිකො වසති, ආගතඤ්ච තං දිස්වා ‘‘තුම්හාකං වස්සාවාසිකං දෙමා’’ති වදන්ති, තෙන සඞ්ඝස්ස ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ තානි කුලානි සඞ්ඝස්ස දාතුං න ඉච්ඡන්ති, ‘‘තුම්හාකංයෙව දෙමා’’ති වදන්ති, සභාගො භික්ඛු ‘‘වත්තං කත්වා ගණ්හාහී’’ති වත්තබ්බො. පංසුකූලිකස්ස පනෙතං න වට්ටති, ඉති සද්ධාදෙය්‍යෙ දායකමනුස්සා පුච්ඡිතබ්බා.

यदि मनुष्य कहें – "जिस भिक्षु को हमारा वर्षावास चीवर प्राप्त हो, वह तीन महीने तक पीने के पानी की व्यवस्था करे, विहार मार्ग की सफाई करे, चैत्य प्रांगण और बोधि प्रांगण की सफाई करे, बोधि वृक्ष को जल सींचे" – तो जिसे वह प्राप्त हो, उसे यह बता देना चाहिए। जो गाँव विहार से एक या दो योजन की दूरी पर हो, और यदि वहाँ के परिवार विहार में वर्षावास चीवर देते ही हों, तो उन परिवारों से बिना पूछे भी उनके आवास में कर्तव्य पूरा करते हुए रहने वाले भिक्षु के लिए वर्षावास चीवर ग्रहण करना चाहिए। यदि उनके आवास में कोई पांसुकूलिक (चिथड़े पहनने वाला) भिक्षु रहता है, और उसे देखकर वे कहें – "हम आपको वर्षावास चीवर देते हैं", तो उसे संघ को सूचित करना चाहिए। यदि वे परिवार संघ को देना न चाहें और कहें – "हम आपको ही देते हैं", तो किसी समान विचार वाले (सभाग) भिक्षु से कहना चाहिए – "कर्तव्य पूरा करके इसे ग्रहण करो।" पांसुकूलिक के लिए यह (चीवर) उचित नहीं है। इस प्रकार श्रद्धा-देय (श्रद्धा से दिए जाने वाले दान) के विषय में दानदाताओं से पूछना चाहिए।

තත්‍රුප්පාදෙ පන කප්පියකාරකා පුච්ඡිතබ්බා. කථං පුච්ඡිතබ්බා? ‘‘කිං, ආවුසො, සඞ්ඝස්ස භණ්ඩපටිච්ඡාදනං භවිස්සතී’’ති. සචෙ වදන්ති – ‘‘භවිස්සති, භන්තෙ, එකෙකස්ස නවහත්ථං සාටකං දස්සාම, වස්සාවාසිකං ගාහෙථා’’ති, ගාහෙතබ්බං. සචෙපි වදන්ති – ‘‘සාටකං නත්ථි; වත්ථු පන අත්ථි, ගාහෙථ, භන්තෙ’’ති, වත්ථුම්හි සන්තෙපි ගාහෙතුං වට්ටතියෙව. කප්පියකාරකානඤ්හි හත්ථෙ ‘‘කප්පියභණ්ඩං පරිභුඤ්ජථා’’ති දින්නවත්ථුතො යං යං කප්පං, තං තං සබ්බං පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතං.

वहाँ उत्पन्न होने वाले लाभ के विषय में कप्पियकारकों (सेवकों) से पूछना चाहिए। कैसे पूछना चाहिए? "आयुष्मन्, क्या संघ के लिए चीवर आदि की व्यवस्था होगी?" यदि वे कहें – "भन्ते, होगी, हम प्रत्येक को नौ हाथ का शाटक (वस्त्र) देंगे, आप वर्षावास ग्रहण करें", तो ग्रहण करना चाहिए। यदि वे कहें – "शाटक नहीं है; लेकिन वस्तु (धन/सामग्री) है, भन्ते, आप ग्रहण करें", तो वस्तु होने पर भी ग्रहण करना उचित ही है। क्योंकि कप्पियकारकों के हाथ में "कप्पिय सामग्री का उपभोग करें" कहकर दी गई वस्तु से जो-जो कप्पिय (उचित) है, उस सबका उपभोग करने की अनुमति है।

යං පනෙත්ථ පිණ්ඩපාතත්ථාය ගිලානපච්චයත්ථාය වා උද්දිස්ස දින්නං, තං චීවරෙ උපනාමෙන්තෙහි සඞ්ඝසුට්ඨුතාය අපලොකෙත්වා උපනාමෙතබ්බං. සෙනාසනත්ථාය උද්දිස්ස දින්නං ගරුභණ්ඩං හොති, චීවරවසෙනෙව චතුපච්චයවසෙන වා දින්නං චීවරෙ උපනාමෙන්තානං අපලොකනකම්මකිච්චං නත්ථි, අපලොකනකම්මං කරොන්තෙහි ච පුග්ගලවසෙනෙව කාතබ්බං, සඞ්ඝවසෙන න කාතබ්බං. ජාතරූපරජතවසෙනාපි ආමකධඤ්ඤවසෙන වා අපලොකනකම්මං න වට්ටති. කප්පියභණ්ඩවසෙන චීවරතණ්ඩුලාදිවසෙනෙව ච වට්ටති. තං පන එවං කත්තබ්බං – ‘‘ඉදානි සුභික්ඛං සුලභපිණ්ඩං, භික්ඛූ චීවරෙන කිලමන්ති, එත්තකං නාම තණ්ඩුලභාගං භික්ඛූනං චීවරං කාතුං රුච්චතී’’ති. ‘‘ගිලානපච්චයො සුලභො [Pg.70] ගිලානො වා නත්ථි, එත්තකං නාම තණ්ඩුලභාගං භික්ඛූනං චීවරං කාතුං රුච්චතී’’ති.

यहाँ जो पिण्डपात या ग्लान-प्रत्यय (दवा) के उद्देश्य से दिया गया है, उसे चीवर के लिए उपयोग करते समय संघ की संतुष्टि के लिए अनुमति (अपलोकन) लेकर उपयोग करना चाहिए। आवास के लिए दिया गया दान 'गरुभाण्ड' (भारी संपत्ति) होता है। चीवर के रूप में या चार प्रत्ययों के रूप में दिए गए दान को चीवर के लिए उपयोग करने वालों को अपलोकन की आवश्यकता नहीं है। अपलोकन कर्म करते समय व्यक्ति के आधार पर करना चाहिए, संघ के आधार पर नहीं। सोने-चाँदी या कच्चे अनाज के रूप में अपलोकन करना उचित नहीं है। कप्पिय सामग्री, चीवर, चावल आदि के रूप में ही अपलोकन उचित है। उसे इस प्रकार करना चाहिए – "अभी सुभिक्ष है, पिण्डपात सुलभ है, भिक्षु चीवर के लिए कष्ट पा रहे हैं, क्या इतने चावल के भाग से भिक्षुओं के लिए चीवर बनाना उचित है?" अथवा "ग्लान-प्रत्यय सुलभ है या कोई बीमार नहीं है, क्या इतने चावल के भाग से भिक्षुओं के लिए चीवर बनाना उचित है?"

එවං චීවරපච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා සෙනාසනස්ස කාලෙ ඝොසිතෙ සන්නිපතිතෙ සඞ්ඝෙ සෙනාසනග්ගාහකො සම්මන්නිතබ්බො. සම්මන්නන්තෙන ච ද්වෙ සම්මන්නිතබ්බාති වුත්තං. එවඤ්හි නවකො වුඩ්ඪතරස්ස, වුඩ්ඪො ච නවකස්ස ගාහෙස්සති. මහන්තෙ පන මහාවිහාරසදිසෙ විහාරෙ තයො චත්තාරො ජනා සම්මන්නිතබ්බා. කුරුන්දියං පන ‘‘අට්ඨපි සොළසපි ජනෙ සම්මන්නිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තෙසං සම්මුති කම්මවාචායපි අපලොකනෙනපි වට්ටතියෙව.

इस प्रकार चीवर प्रत्यय का निर्धारण कर, आवास ग्रहण के समय की घोषणा होने पर और संघ के एकत्रित होने पर, आवास वितरण करने वाले (सेनासनग्गाहक) को नियुक्त करना चाहिए। नियुक्ति करते समय दो भिक्षुओं को नियुक्त करना चाहिए, ऐसा कहा गया है। क्योंकि इस प्रकार नवदीक्षित भिक्षु स्थविर के लिए और स्थविर नवदीक्षित के लिए आवास ग्रहण करेगा। महाविहार जैसे बड़े विहारों में तीन या चार व्यक्तियों को नियुक्त करना चाहिए। कुरुन्दी (अट्टकथा) में कहा गया है कि आठ या सोलह व्यक्तियों को भी नियुक्त करना उचित है। उनकी नियुक्ति कर्मवाचा द्वारा या अपलोकन (घोषणा) द्वारा उचित है।

තෙහි සම්මතෙහි භික්ඛූහි සෙනාසනං සල්ලක්ඛෙතබ්බං, චෙතියඝරං බොධිඝරං ආසනඝරං සම්මුඤ්ජනිඅට්ටො දාරුඅට්ටො වච්චකුටි ඉට්ඨකසාලා වඩ්ඪකිසාලා ද්වාරකොට්ඨකො පානීයමාළො මග්ගො පොක්ඛරණීති එතානි හි අසෙනාසනානි, විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා මණ්ඩපො රුක්ඛමූලං වෙළුගුම්බොති ඉමානි සෙනාසනානි, තානි ගාහෙතබ්බානි. ගාහෙන්තෙන ච ‘‘පඨමං භික්ඛූ ගණෙතුං, භික්ඛූ ගණෙත්වා සෙය්‍යා ගණෙතු’’න්ති එත්ථ වුත්තනයෙන ගාහෙතබ්බානි. සචෙ සඞ්ඝිකො ච සද්ධාදෙය්‍යො චාති ද්වෙ චීවරපච්චයා හොන්ති, තෙසු යං භික්ඛූ පඨමං ගණ්හිතුං ඉච්ඡන්ති, තං ගාහෙත්වා තස්ස ඨිතිකතො පට්ඨාය ඉතරො ගාහෙතබ්බො.

उन नियुक्त भिक्षुओं द्वारा शयनासन का निरीक्षण किया जाना चाहिए। चैत्यगृह, बोधिगृह, आसनगृह, सम्मुञ्जनी-अट्ट (झाड़ू रखने का स्थान), दारु-अट्ट (लकड़ी रखने का स्थान), वच्चकुटी (शौचालय), इष्टकाशाला (ईंटों की शाला), वर्धकीशाला (बढ़ई की शाला), द्वारकोष्ठक (द्वार-मंडप), पानीयमाल (पेयजल स्थान), मार्ग और पुष्करिणी—ये शयनासन नहीं हैं। विहार, अढयोग, प्रासाद, हर्म्य, गुहा, मण्डप, वृक्षमूल और वेणुगुम्ब (बाँस का झुरमुट)—ये शयनासन हैं, इन्हें ग्रहण किया जाना चाहिए। ग्रहण कराते समय "पहले भिक्षुओं की गणना करें, फिर शय्याओं की गणना करें" इस विधि से ग्रहण कराना चाहिए। यदि सांघिक और श्रद्धादेय—ये दो प्रकार के चीवर-प्रत्यय हों, तो उनमें से जिसे भिक्षु पहले ग्रहण करना चाहें, उसे ग्रहण कराकर, उसके शेष भाग से दूसरे को ग्रहण कराना चाहिए।

සචෙ පන භික්ඛූනං අප්පතාය පරිවෙණග්ගෙන සෙනාසනෙ ගාහියමානෙ එකං පරිවෙණං මහාලාභං හොති, දස වා ද්වාදස වා චීවරානි ලභන්ති, තං විජටෙත්වා අඤ්ඤෙසු අලාභකෙසු ආවාසෙසු පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤෙසම්පි භික්ඛූනං ගාහෙතබ්බන්ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘න එවං කාතබ්බං, මනුස්සා හි අත්තනො ආවාසජග්ගනත්ථාය පච්චයං දෙන්ති, තස්මා අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි තත්ථ පවිසිතබ්බ’’න්ති. සචෙ පනෙත්ථ මහාථෙරො පටික්කොසති – ‘‘මාවුසො, එවං ගාහෙථ, භගවතො අනුසිට්ඨිං කරොථ, වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරිවෙණග්ගෙන ගාහෙතු’’’න්ති තස්ස පටික්කොසනාය අට්ඨත්වා ‘‘භන්තෙ භික්ඛූ බහූ, පච්චයො මන්දො, සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති තං සඤ්ඤාපෙත්වා ගාහෙතබ්බමෙව.

यदि भिक्षुओं की अल्पता के कारण परिवेण (परिसर) के अनुसार शयनासन ग्रहण कराते समय कोई एक परिवेण महालाभ वाला हो, जहाँ दस या बारह चीवर प्राप्त होते हों, तो उसे सुलझाकर (विभाजित कर) अन्य लाभहीन आवासों में डालकर अन्य भिक्षुओं को भी ग्रहण कराना चाहिए—ऐसा महासुम्म थेर ने कहा है। किन्तु महापदुम थेर ने कहा— "ऐसा नहीं करना चाहिए, क्योंकि मनुष्य अपने आवास की देखभाल के लिए प्रत्यय देते हैं, इसलिए अन्य भिक्षुओं को वहाँ प्रवेश करना चाहिए।" यदि यहाँ कोई महाथेर विरोध करते हैं कि— "आयुष्मन्, ऐसा मत करो, भगवान् के अनुशासन का पालन करो, भगवान् ने कहा है— 'भिक्षुओं, मैं परिवेण के अनुसार ग्रहण करने की अनुमति देता हूँ'", तो उनके विरोध पर न रुककर, "भन्ते, भिक्षु बहुत हैं, प्रत्यय कम हैं, संग्रह (सहायता) करना उचित है"—ऐसा उन्हें समझाकर ग्रहण कराना ही चाहिए।

ගාහෙන්තෙන [Pg.71] ච සම්මතෙන භික්ඛුනා මහාථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවං වත්තබ්බං – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං සෙනාසනං පාපුණාති, ගණ්හථ පච්චයං ධාරෙථා’’ති. ‘‘අසුකකුලස්ස පච්චයො අසුකසෙනාසනඤ්ච මය්හං පාපුණාති, ආවුසො’’ති, ‘‘පාපුණාති, භන්තෙ, ගණ්හථ න’’න්ති, ‘‘ගණ්හාමි, ආවුසො’’ති, ගහිතං හොති. සචෙ පන ‘‘ගහිතං වො, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ගහිතං මෙ’’ති වා ‘‘ගණ්හිස්සථ, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ගණ්හිස්සාමී’’ති වා වදති, ‘‘අගහිතං හොතී’’ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘අතීතානාගතවචනං වා හොතු, වත්තමානවචනං වා, සතුප්පාදමත්තආලයකරණමත්තමෙව චෙත්ථ පමාණං, තස්මා ගහිතමෙව හොතී’’ති.

शयनासन ग्रहण कराने वाले नियुक्त भिक्षु को महाथेर के पास जाकर इस प्रकार कहना चाहिए— "भन्ते, आपको शयनासन प्राप्त होता है, इसे ग्रहण करें और प्रत्यय को स्वीकार करें।" "आयुष्मन्, क्या अमुक कुल का प्रत्यय और अमुक शयनासन मुझे प्राप्त होता है?" "हाँ भन्ते, प्राप्त होता है, इसे ग्रहण करें।" "आयुष्मन्, मैं ग्रहण करता हूँ"—ऐसा कहने पर वह ग्रहण किया हुआ माना जाता है। यदि "भन्ते, क्या आपने ग्रहण कर लिया?" ऐसा पूछने पर वे कहें "मैंने ग्रहण कर लिया" अथवा "भन्ते, क्या आप ग्रहण करेंगे?" ऐसा पूछने पर वे कहें "मैं ग्रहण करूँगा", तो महासुम्म थेर के अनुसार वह "ग्रहण नहीं किया हुआ" होता है। किन्तु महापदुम थेर कहते हैं— "चाहे अतीत या अनागत काल का वचन हो अथवा वर्तमान काल का, यहाँ केवल स्मृति का उत्पन्न होना और लगाव (आलय) करना ही प्रमाण है, इसलिए वह ग्रहण किया हुआ ही होता है।"

යොපි පංසුකූලිකො භික්ඛු සෙනාසනං ගහෙත්වා පච්චයං විස්සජ්ජෙති, අයම්පි න අඤ්ඤස්මිං ආවාසෙ පක්ඛිපිතබ්බො. තස්මිංයෙව පරිවෙණෙ අග්ගිසාලාය වා දීඝසාලාය වා රුක්ඛමූලෙ වා අඤ්ඤස්ස ගාහෙතුං වට්ටති. පංසුකූලිකො ‘‘වසාමී’’ති සෙනාසනං ජග්ගිස්සති, ඉතරො ‘‘පච්චයං ගණ්හාමී’’ති, එවං ද්වීහි කාරණෙහි සෙනාසනං සුජග්ගිතතරං භවිස්සති. මහාපච්චරියං පන වුත්තං – ‘‘පංසුකූලිකෙ වාසත්ථාය සෙනාසනං ගණ්හන්තෙ සෙනාසනග්ගාහාපකෙන වත්තබ්බං – ‘භන්තෙ, ඉධ පච්චයො අත්ථි, සො කිං කාතබ්බො’ති. තෙන ‘හෙට්ඨා අඤ්ඤං ගාහාපෙහී’ති වත්තබ්බො. සචෙ පන කිඤ්චි අවත්වාව වසති, වුත්ථවස්සස්ස ච පාදමූලෙ ඨපෙත්වා සාටකං දෙන්ති, වට්ටති. අථ වස්සාවාසිකං දෙමාති වදන්ති, තස්මිං සෙනාසනෙ වස්සංවුත්ථභික්ඛූනං පාපුණාතී’’ති. යෙසං පන සෙනාසනං නත්ථි; කෙවලං පච්චයමෙව දෙන්ති, තෙසං පච්චයං අවස්සාවාසිකෙ සෙනාසනෙ ගාහෙතුං වට්ටති.

यदि कोई पांशुकूलिक भिक्षु भी शयनासन ग्रहण कर प्रत्यय का त्याग कर देता है, तो उसे भी अन्य आवास में नहीं डालना चाहिए। उसी परिवेण में अग्नि-शाला, दीर्घ-शाला या वृक्षमूल में किसी अन्य को ग्रहण कराना उचित है। पांशुकूलिक "मैं निवास कर रहा हूँ" इस भाव से शयनासन की देखभाल करेगा, और दूसरा "मैं प्रत्यय ग्रहण कर रहा हूँ" इस भाव से; इस प्रकार दो कारणों से शयनासन की भली-भाँति देखभाल होगी। महाप्रत्यरी में कहा गया है— "पांशुकूलिक द्वारा निवास के लिए शयनासन ग्रहण करते समय शयनासन ग्रहण कराने वाले को कहना चाहिए— 'भन्ते, यहाँ प्रत्यय है, उसका क्या किया जाए?' उसे कहना चाहिए— 'नीचे (किसी अन्य) को ग्रहण करा दो।' यदि वह कुछ भी कहे बिना निवास करता है और वर्षावास के बाद उसके चरणों में वस्त्र रखते हैं, तो वह कल्प्य है। यदि वे कहते हैं कि 'हम वर्षावासिक (प्रत्यय) देते हैं', तो वह उस शयनासन में वर्षावास व्यतीत करने वाले भिक्षुओं को प्राप्त होता है। जिनके पास शयनासन नहीं है, केवल प्रत्यय ही देते हैं, उनके प्रत्यय को उस शयनासन में ग्रहण करना उचित है जहाँ वर्षावास नहीं किया गया है।

මනුස්සා ථූපං කත්වා වස්සාවාසිකං ගාහාපෙන්ති, ථූපො නාම අසෙනාසනං, තස්ස සමීපෙ රුක්ඛෙ වා මණ්ඩපෙ වා උපනිබන්ධිත්වා ගාහාපෙතබ්බං. තෙන භික්ඛුනා චෙතියං පටිජග්ගිතබ්බං. බොධිරුක්ඛබොධිඝරආසනඝරසම්මුඤ්ජනිඅට්ටදාරුඅට්ටවච්චකුටිද්වාරකොට්ඨකපානීයමාළකදන්තකට්ඨමාළකෙසුපි එසෙව නයො. භොජනසාලා පන සෙනාසනමෙව, තස්මා තං එකස්ස වා බහූනං වා පරිච්ඡින්දිත්වා ගාහෙතුං වට්ටතීති සබ්බමිදං විත්ථාරෙන මහාපච්චරියං වුත්තං.

मनुष्य स्तूप बनाकर वर्षावासिक (प्रत्यय) ग्रहण कराते हैं; स्तूप शयनासन नहीं है, अतः उसके समीप किसी वृक्ष या मण्डप से सम्बद्ध कर उसे ग्रहण कराना चाहिए। उस भिक्षु द्वारा चैत्य की देखभाल की जानी चाहिए। बोधिवृक्ष, बोधिगृह, आसनगृह, सम्मुञ्जनी-अट्ट, दारु-अट्ट, वच्चकुटी, द्वारकोष्ठक, पानीयमालक और दन्तकाष्ठ-मालक के विषय में भी यही विधि है। भोजनशाला तो शयनासन ही है, इसलिए उसे एक या अनेक भिक्षुओं के लिए निर्धारित कर ग्रहण करना उचित है—यह सब महाप्रत्यरी में विस्तार से कहा गया है।

සෙනාසනග්ගාහාපකෙන පන පාටිපදඅරුණතො පට්ඨාය යාව පුන අරුණං න භිජ්ජති තාව ගාහෙතබ්බං, ඉදඤ්හි සෙනාසනග්ගාහස්ස ඛෙත්තං. සචෙ [Pg.72] පාතොව ගාහිතෙ සෙනාසනෙ අඤ්ඤො විතක්කචාරිකො භික්ඛු ආගන්ත්වා සෙනාසනං යාචති, ‘‘ගහිතං, භන්තෙ, සෙනාසනං, වස්සූපගතො සඞ්ඝො, රමණීයො විහාරො, රුක්ඛමූලාදීසු යත්ථ ඉච්ඡථ තත්ථ වසථා’’ති වත්තබ්බො. වස්සූපගතෙහි අන්තොවස්සෙ නිබද්ධවත්තං ඨපෙත්වා වස්සූපගතා භික්ඛූ ‘‘සම්මුඤ්ජනියො බන්ධථා’’ති වත්තබ්බා. සුලභා චෙ දණ්ඩකා චෙව සලාකායො ච හොන්ති, එකෙකෙන ඡ පඤ්ච මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො, ද්වෙ තිස්සො යට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො වා බන්ධිතබ්බා. දුල්ලභා චෙ හොන්ති, ද්වෙ තිස්සො මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනියො එකා යට්ඨිසම්මුඤ්ජනී බන්ධිතබ්බා. සාමණෙරෙහි පඤ්ච පඤ්ච උක්කා කොට්ටෙතබ්බා. වසනට්ඨානෙ කසාවපරිභණ්ඩං කාතබ්බං.

शयनासन ग्रहण कराने वाले को प्रतिपदा के अरुणोदय से लेकर अगले अरुणोदय होने तक ग्रहण कराना चाहिए, क्योंकि यही शयनासन ग्रहण करने का समय है। यदि प्रातःकाल शयनासन ग्रहण कर लेने पर कोई अन्य भ्रमणशील भिक्षु आकर शयनासन माँगे, तो उससे कहना चाहिए— "भन्ते, शयनासन ग्रहण किया जा चुका है, संघ वर्षावास में प्रविष्ट हो गया है, विहार रमणीय है, वृक्षमूल आदि में जहाँ आप चाहें वहाँ निवास करें।" वर्षावास में प्रविष्ट भिक्षुओं को अनिवार्य कर्तव्यों के अतिरिक्त "झाड़ू बनाओ" ऐसा कहना चाहिए। यदि डंडे और रेशे सुलभ हों, तो प्रत्येक को पाँच-छह मुष्टि-सम्मञ्जनी (हाथ वाली झाड़ू) या दो-तीन यष्टि-सम्मञ्जनी (लंबे डंडे वाली झाड़ू) बनानी चाहिए। यदि वे दुर्लभ हों, तो दो-तीन मुष्टि-सम्मञ्जनी और एक यष्टि-सम्मञ्जनी बनानी चाहिए। श्रामणेरों को पाँच-पाँच मशालें तैयार करनी चाहिए। निवास स्थान पर कषाय-रंग का परिभण्ड (लेप या सीमा) बनाना चाहिए।

වත්තං කරොන්තෙහි පන ‘‘න උද්දිසිතබ්බං, න උද්දිසාපෙතබ්බං, න සජ්ඣායො කාතබ්බො, න පබ්බාජෙතබ්බං, න උපසම්පාදෙතබ්බං, න නිස්සයො දාතබ්බො, න ධම්මසවනං කාතබ්බං, සබ්බෙව හි එතෙ පපඤ්චා. නිප්පපඤ්චා හුත්වා සමණධම්මමෙව කරිස්සාමා’’ති වා ‘‘සබ්බෙ තෙරස ධුතඞ්ගානි සමාදියන්තු, සෙය්‍යං අකප්පෙත්වා ඨානචඞ්කමෙහි වීතිනාමෙන්තු, මූගබ්බතං ගණ්හන්තු, සත්තාහකරණීයෙන ගතාපි භාජනීයභණ්ඩං ලභන්තූ’’ති වා එවරූපං අධම්මිකවත්තං න කාතබ්බං. එවං පන කාතබ්බං – පරියත්තිධම්මො නාම තිවිධම්පි සද්ධම්මං පතිට්ඨාපෙති; තස්මා සක්කච්චං උද්දිසථ, උද්දිසාපෙථ, සජ්ඣායං කරොථ, පධානඝරෙ වසන්තානං සඞ්ඝට්ටනං අකත්වා අන්තොවිහාරෙ නිසීදිත්වා උද්දිසථ, උද්දිසාපෙථ, සජ්ඣායං කරොථ, ධම්මසවනං සමිද්ධං කරොථ, පබ්බාජෙන්තා සොධෙත්වා පබ්බාජෙථ, සොධෙත්වා උපසම්පාදෙථ, සොධෙත්වා නිස්සයං දෙථ, එකොපි හි කුලපුත්තො පබ්බජ්ජං උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා සකලසාසනං පතිට්ඨාපෙති, අත්තනො ථාමෙන යත්තකානි සක්කොථ තත්තකානි ධුතඞ්ගානි සමාදියථ. අන්තොවස්සං නාමෙතං සකලදිවසං රත්තියා ච පඨමපච්ඡිමයාමෙසු අප්පමත්තෙහි භවිතබ්බං, වීරියං ආරභිතබ්බං. පොරාණකමහාථෙරාපි සබ්බපලිබොධෙ ඡින්දිත්වා අන්තොවස්සෙ එකචාරිකවත්තං පූරයිංසු, භස්සෙ මත්තං ජානිත්වා දසවත්ථුකකථං දසඅසුභදසානුස්සතිඅට්ඨතිංසාරම්මණකථඤ්ච කාතුං වට්ටති, ආගන්තුකානං වත්තං කාතුං සත්තාහකරණීයෙන ගතානං අපලොකෙත්වා දාතුං වට්ටතීති එවරූපං වත්තං කාතබ්බං.

किन्तु वर्षावास का व्रत करने वालों को यह नहीं कहना चाहिए कि 'पाठ नहीं करना चाहिए, पाठ नहीं करवाना चाहिए, स्वाध्याय नहीं करना चाहिए, प्रव्रज्या नहीं देनी चाहिए, उपसंपदा नहीं देनी चाहिए, निश्रय नहीं देना चाहिए, धर्मश्रवण नहीं करना चाहिए, क्योंकि ये सब प्रपंच हैं। हम निष्प्रपंच होकर केवल श्रमणधर्म का ही पालन करेंगे।' अथवा 'सभी तेरह धुतांगों को ग्रहण करें, शयन न करते हुए खड़े होकर और चंक्रमण करते हुए समय बिताएं, मूक-व्रत धारण करें, और सप्ताह-करणीय कार्य से गए हुए भी वितरण योग्य सामग्री प्राप्त करें'—इस प्रकार का अधार्मिक व्रत नहीं करना चाहिए। इसके विपरीत, ऐसा करना चाहिए—'परियत्ति धर्म ही तीनों प्रकार के सद्धर्म को प्रतिष्ठित करता है; इसलिए आदरपूर्वक पाठ करें, पाठ करवाएं, स्वाध्याय करें। ध्यान-कक्ष में रहने वालों को बाधा पहुँचाए बिना विहार के भीतर बैठकर पाठ करें, पाठ करवाएं, स्वाध्याय करें, धर्मश्रवण को पूर्ण करें। प्रव्रज्या देते समय जाँच-परख कर प्रव्रज्या दें, जाँच-परख कर उपसंपदा दें, जाँच-परख कर निश्रय दें। क्योंकि एक भी कुलपुत्र प्रव्रज्या और उपसंपदा प्राप्त कर सम्पूर्ण शासन को प्रतिष्ठित कर सकता है। अपनी शक्ति के अनुसार जितने धुतांगों का पालन कर सकें, उतने धुतांग ग्रहण करें।' इस वर्षावास के दौरान पूरे दिन और रात्रि के प्रथम एवं अंतिम याम में अप्रमत्त रहना चाहिए, वीर्य आरम्भ करना चाहिए। प्राचीन महास्थविरों ने भी सभी बाधाओं को काटकर वर्षावास में एकचारिक व्रत को पूर्ण किया था। व्यर्थ की बातों में सीमा को जानकर दस कथा-वस्तुओं वाली कथा, दस अशुभ कथा, दस अनुस्मृति कथा और अड़तीस कर्मस्थानों से संबंधित कथा करना उचित है। आगंतुकों के प्रति कर्तव्य निभाना और सप्ताह-करणीय कार्य से गए हुए भिक्षुओं को सूचित करके हिस्सा देना उचित है—इस प्रकार का व्रत करना चाहिए।

අපිච [Pg.73] භික්ඛූ ඔවදිතබ්බා – ‘‘විග්ගාහිකපිසුණඵරුසවචනානි මා වදථ, දිවසෙ දිවසෙ සීලානි ආවජ්ජෙන්තා චතුරාරක්ඛං අහාපෙන්තා මනසිකාරබහුලා විහරථා’’ති. දන්තකට්ඨඛාදනවත්තං ආචික්ඛිතබ්බං, චෙතියං වා බොධිං වා වන්දන්තෙන ගන්ධමාලං වා පූජෙන්තෙන පත්තං වා ථවිකාය පක්ඛිපන්තෙන න කථෙතබ්බං, භික්ඛාචාරවත්තං ආචික්ඛිතබ්බං – ‘‘අන්තොගාමෙ මනුස්සෙහි සද්ධිං පච්චයසඤ්ඤුත්තකථා වා විසභාගකථා වා න කථෙතබ්බා, රක්ඛිතින්ද්‍රියෙහි භවිතබ්බං, ඛන්ධකවත්තඤ්ච සෙඛියවත්තඤ්ච පූරෙතබ්බ’’න්ති එවරූපා බහුකාපි නිය්‍යානිකකථා ආචික්ඛිතබ්බාති.

इसके अतिरिक्त भिक्षुओं को यह उपदेश देना चाहिए—'विग्रहकारी, चुगली और कठोर वचन मत बोलो। प्रतिदिन शीलों का अनुचिंतन करते हुए, चतुरारक्षा में कमी न करते हुए, मनसिकार में तत्पर होकर विहार करो।' दन्तकाष्ठ चबाने के नियम बताने चाहिए। चैत्य या बोधि-वृक्ष की वंदना करते समय, गंध-माला की पूजा करते समय, या पात्र को थैली में डालते समय बात नहीं करनी चाहिए। भिक्षाचर्या के नियम बताने चाहिए—'गाँव के भीतर मनुष्यों के साथ प्रत्यय से संबंधित कथा या अनुपयुक्त कथा नहीं करनी चाहिए। इंद्रियों को संयमित रखना चाहिए, और खन्धक-व्रत तथा सेखिय-व्रत को पूर्ण करना चाहिए।' इस प्रकार की बहुत सी नैर्याणिक कथाएँ बतानी चाहिए।

පච්ඡිමවස්සූපනායිකදිවසෙ පන සචෙ කාලං ඝොසෙත්වා සන්නිපතිතෙ සඞ්ඝෙ කොචි දසහත්ථං වත්ථං ආහරිත්වා වස්සාවාසිකං දෙති, ආගන්තුකො සචෙ භික්ඛු සඞ්ඝත්ථෙරො හොති, තස්ස දාතබ්බං. නවකො චෙ හොති, සම්මතෙන භික්ඛුනා සඞ්ඝත්ථෙරො වත්තබ්බො – ‘‘සචෙ භන්තෙ ඉච්ඡථ, පඨමභාගං මුඤ්චිත්වා ඉදං වත්ථං ගණ්හථා’’ති, අමුඤ්චන්තස්ස න දාතබ්බං. සචෙ පන පුබ්බෙ ගාහිතං මුඤ්චිත්වා ගණ්හාති, දාතබ්බං. එතෙනෙවුපායෙන දුතියත්ථෙරතො පට්ඨාය පරිවත්තෙත්වා පත්තට්ඨානෙ ආගන්තුකස්ස දාතබ්බං. සචෙ පඨමවස්සූපගතා ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච වා වත්ථානි අලත්ථුං, ලද්ධං ලද්ධං එතෙනෙවුපායෙන විස්සජ්ජාපෙත්වා යාව ආගන්තුකස්ස සමකං හොති, තාව දාතබ්බං. තෙන පන සමකෙ ලද්ධෙ අවසිට්ඨො අනුභාගො ථෙරාසනෙ දාතබ්බො. පච්චුප්පන්නෙ ලාභෙ සති ඨිතිකාය ගාහෙතුං කතිකං කාතුං වට්ටති.

किन्तु पश्चिमी वर्षावास के प्रवेश के दिन, समय की घोषणा होने पर जब संघ एकत्रित हो, यदि कोई दस हाथ का वस्त्र लाकर वर्षावासिक वस्त्र दान करता है, और यदि आगंतुक भिक्षु संघ-स्थविर है, तो उसे देना चाहिए। यदि वह नवक है, तो किसी सम्मत भिक्षु द्वारा संघ-स्थविर से कहना चाहिए—'भन्ते! यदि आप चाहें, तो अपना पहला भाग छोड़कर यह वस्त्र ग्रहण करें।' यदि वे नहीं छोड़ते, तो आगंतुक को नहीं देना चाहिए। किन्तु यदि वे पहले लिए हुए को छोड़कर इसे ग्रहण करते हैं, तो देना चाहिए। इसी विधि से दूसरे स्थविर से लेकर क्रमवार बदलकर, उचित स्थान पर आगंतुक को देना चाहिए। यदि प्रथम वर्षावास में प्रविष्ट भिक्षुओं को दो, तीन, चार या पाँच वस्त्र मिले हों, तो जो-जो प्राप्त हुआ है, उसे इसी विधि से त्याग करवाकर तब तक देना चाहिए जब तक कि आगंतुक का हिस्सा समान न हो जाए। जब उसे समान हिस्सा मिल जाए, तो शेष बचा हुआ भाग स्थविर के आसन पर देना चाहिए। वर्तमान में लाभ होने पर, क्रम के अनुसार ग्रहण करने का नियम बनाना उचित है।

සචෙ දුබ්භික්ඛං හොති, ද්වීසුපි වස්සූපනායිකාසු වස්සූපගතා භික්ඛූ භික්ඛාය කිලමන්තා ‘‘ආවුසො, ඉධ වසන්තා සබ්බෙව කිලමාම, සාධු වත ද්වෙභාගා හොම, යෙසං ඤාතිපවාරිතට්ඨානානි අත්ථි, තෙ තත්ථ වසිත්වා පවාරණාය ආගන්ත්වා අත්තනො පත්තං වස්සාවාසිකං ගණ්හන්තූ’’ති වදන්ති, තෙසු යෙ තත්ථ වසිත්වා පවාරණාය ආගච්ඡන්ති, තෙසං අපලොකෙත්වා වස්සාවාසිකං දාතබ්බං. සාදියන්තාපි හි තෙ නෙව වස්සාවාසිකස්ස සාමිනො, ඛීයන්තාපි ච ආවාසිකා නෙව අදාතුං ලභන්ති. කුරුන්දියං පන වුත්තං – ‘‘කතිකවත්තං කාතබ්බං – ‘සබ්බෙසං නො ඉධ යාගුභත්තං නප්පහොති, සභාගට්ඨානෙ වසිත්වා ආගච්ඡථ, තුම්හාකං පත්තං වස්සාවාසිකං ලභිස්සථා’ති. තඤ්චෙ එකො පටිබාහති, සුපටිබාහිතං; නො චෙ [Pg.74] පටිබාහති, කතිකා සුකතා. පච්ඡා තෙසං තත්ථ වසිත්වා ආගතානං අපලොකෙත්වා දාතබ්බං, අපලොකනකාලෙ පටිබාහිතුං න ලබ්භතී’’ති. පුනපි වුත්තං – ‘‘සචෙ වස්සූපගතෙසු එකච්චානං වස්සාවාසිකෙ අපාපුණන්තෙ භික්ඛූ කතිකං කරොන්ති – ‘ඡින්නවස්සානං වස්සාවාසිකඤ්ච ඉදානි උප්පජ්ජනකවස්සාවාසිකඤ්ච ඉමෙසං දාතුං රුච්චතී’ති එවං කතිකාය කතාය ගාහිතසදිසමෙව හොති, උප්පන්නුප්පන්නං තෙසමෙව දාතබ්බ’’න්ති.

यदि दुर्भिक्ष हो और दोनों ही वर्षावासों में प्रविष्ट भिक्षु भिक्षा के लिए कष्ट पा रहे हों, और वे कहें—'आयुष्मन्! यहाँ रहते हुए हम सभी कष्ट पा रहे हैं, अच्छा होगा कि हम दो भाग हो जाएँ। जिनके पास संबंधियों या निमंत्रितों के स्थान हैं, वे वहाँ रहकर पवारणा के समय लौट आएँ और अपना प्राप्त वर्षावासिक हिस्सा ले लें', तो उनमें से जो वहाँ रहकर पवारणा के लिए आते हैं, उन्हें सूचित करके वर्षावासिक हिस्सा देना चाहिए। क्योंकि वे उस वर्षावासिक सामग्री के स्वामी ही हैं, और यहाँ रहने वाले भिक्षु न देने का अधिकार नहीं रखते। कुरुन्दी में कहा गया है—'ऐसा नियम बनाना चाहिए—हम सभी के लिए यहाँ यागु और भात पर्याप्त नहीं है, आप लोग अनुकूल स्थानों पर रहकर लौट आएँ, आपको अपना प्राप्त वर्षावासिक लाभ मिल जाएगा।' यदि कोई एक भिक्षु इसका विरोध करता है, तो वह नियम रुक जाता है; यदि कोई विरोध नहीं करता, तो नियम सुस्थापित हो जाता है। बाद में वहाँ रहकर लौटने वालों को सूचित करके हिस्सा देना चाहिए, सूचना के समय विरोध करना संभव नहीं है। पुनः कहा गया है—'यदि वर्षावास में प्रविष्ट कुछ भिक्षुओं को वर्षावासिक वस्त्र प्राप्त नहीं हो रहे हों और भिक्षु यह नियम करें—छिन्न-वर्षा वालों का वर्षावासिक वस्त्र और अभी उत्पन्न होने वाला वर्षावासिक वस्त्र इन्हें देना उचित है, तो इस प्रकार नियम बन जाने पर वह पहले से लिए हुए के समान ही होता है, और जो-जो उत्पन्न हो, वह उन्हीं को देना चाहिए।'

තෙමාසං පානීයං උපට්ඨාපෙත්වා විහාරමග්ගචෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණානි ජග්ගිත්වා බොධිරුක්ඛෙ උදකං සිඤ්චිත්වා පක්කන්තොපි විබ්භන්තොපි වස්සාවාසිකං ලභතියෙව. භතිනිවිට්ඨඤ්හි තෙන කතං. සඞ්ඝිකං පන අපලොකනකම්මං කත්වා ගාහිතං අන්තොවස්සෙ විබ්භන්තොපි ලභතෙව. පච්චයවසෙන ගාහිතං පන න ලභතීති වදන්ති.

तीन महीने तक पीने का पानी उपलब्ध कराकर, विहार के मार्ग, चैत्य प्रांगण और बोधि प्रांगण की सफाई करके, और बोधि वृक्ष को सींचकर, यदि कोई भिक्षु अन्यत्र चला जाता है या गृहस्थ हो जाता है, तो भी वह वर्षावास का चीवर प्राप्त करता है। क्योंकि उसने सेवा (भृति) की है। लेकिन यदि संघ की संपत्ति को औपचारिक घोषणा (अपलोकन कर्म) के बाद ग्रहण किया गया हो, तो वर्षाकाल के भीतर गृहस्थ होने वाला भी उसे प्राप्त करता है। हालांकि, कुछ कहते हैं कि यदि इसे प्रत्यय (आवश्यकता) के रूप में लिया गया है, तो वह उसे प्राप्त नहीं करता है।

සචෙ වුත්ථවස්සො දිසංගමිකො භික්ඛු ආවාසිකස්ස හත්ථතො කිඤ්චිදෙව කප්පියභණ්ඩං ගහෙත්වා ‘‘අසුකකුලෙ මය්හං වස්සාවාසිකං පත්තං, තං ගණ්හථා’’ති වත්වා ගතට්ඨානෙ විබ්භමති, වස්සාවාසිකං සඞ්ඝිකං හොති. සචෙ පන මනුස්සෙ සම්මුඛා සම්පටිච්ඡාපෙත්වා ගච්ඡති, ලභති. ‘‘ඉදං වස්සාවාසිකං අම්හාකං සෙනාසනෙ වුත්ථභික්ඛුනො දෙමා’’ති වුත්තෙ, යස්ස ගාහිතං තස්සෙව හොති. සචෙ පන සෙනාසනසාමිකස්ස පියකම්‍යතාය පුත්තධීතාදයො බහූනි වත්ථානි ආහරිත්වා ‘‘අම්හාකං සෙනාසනෙ දෙමා’’ති දෙන්ති, තත්ථ වස්සූපගතස්ස එකමෙව වත්ථං දාතබ්බං, සෙසානි සඞ්ඝිකානි හොන්ති, වස්සාවාසිකට්ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බානි. ඨිතිකාය අසති ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බානි. සෙනාසනෙ වස්සූපගතං භික්ඛුං නිස්සාය උප්පන්නෙන චිත්තප්පසාදෙන බහූනි වත්ථානි ආහරිත්වා ‘‘සෙනාසනස්ස දෙමා’’ති දින්නෙසුපි එසෙව නයො. සචෙ පන පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ‘‘එතස්ස භික්ඛුනො දෙමා’’ති වදන්ති, තස්සෙව හොන්ති.

यदि वर्षावास पूरा करने वाला और अन्यत्र जाने वाला भिक्षु निवासी भिक्षु (आवासिक) के हाथ से कोई कल्पनीय वस्तु लेकर कहता है—'अमुक परिवार में मेरा वर्षावास का चीवर आया है, उसे आप ग्रहण करें'—और गंतव्य स्थान पर जाकर गृहस्थ हो जाता है, तो वह वर्षावास का चीवर संघ की संपत्ति हो जाता है। लेकिन यदि वह लोगों के सामने उसे स्वीकार करवाकर जाता है, तो वह उसे प्राप्त करता है। यदि कहा जाए—'यह वर्षावास का चीवर हम अपने आवास में रहने वाले भिक्षु को देते हैं'—तो जिसने उसे ग्रहण किया है, वह उसी का होता है। यदि आवास के स्वामी के प्रति स्नेह के कारण पुत्र-पुत्री आदि बहुत से वस्त्र लाकर कहें—'हम अपने आवास में देते हैं'—तो वहाँ वर्षावास करने वाले को केवल एक ही वस्त्र दिया जाना चाहिए, शेष संघ की संपत्ति होते हैं और उन्हें वर्षावास चीवर के नियमों के अनुसार ग्रहण किया जाना चाहिए। यदि नियम न हों, तो स्थविर के आसन से शुरू करके उन्हें ग्रहण करना चाहिए। आवास में वर्षावास करने वाले भिक्षु के प्रति उत्पन्न श्रद्धा के कारण बहुत से वस्त्र लाकर 'आवास को देते हैं' कहने पर भी यही नियम है। लेकिन यदि वे चरणों में रखकर कहें—'हम इस भिक्षु को देते हैं'—तो वे उसी के होते हैं।

එකස්ස ගෙහෙ ද්වෙ වස්සාවාසිකානි – පඨමභාගො සාමණෙරස්ස ගාහිතො හොති, දුතියො ථෙරාසනෙ. සො එකං දසහත්ථං, එකං අට්ඨහත්ථං සාටකං පෙසෙති ‘‘වස්සාවාසිකං පත්තභික්ඛූනං දෙථා’’ති විචිනිත්වා වරභාගං සාමණෙරස්ස දත්වා අනුභාගො ථෙරාසනෙ දාතබ්බො. සචෙ පන උභොපි ඝරං නෙත්වා භොජෙත්වා සයමෙව පාදමූලෙ ඨපෙති, යං යස්ස දින්නං, තදෙව තස්ස හොති.

एक व्यक्ति के घर में दो वर्षावास के चीवर हैं—पहला भाग श्रामणेर के लिए लिया गया है, दूसरा स्थविर के आसन के लिए। वह एक दस हाथ का और एक आठ हाथ का शाटक (वस्त्र) यह कहकर भेजता है—'वर्षावास प्राप्त भिक्षुओं को दें।' चुनकर श्रेष्ठ भाग (दस हाथ वाला) श्रामणेर को देकर, दूसरा भाग (आठ हाथ वाला) स्थविर के आसन के लिए दिया जाना चाहिए। लेकिन यदि वह स्वयं दोनों को घर ले जाकर, भोजन कराकर, स्वयं चरणों में रखता है, तो जो जिसे दिया गया है, वही उसका होता है।

ඉතො [Pg.75] පරං මහාපච්චරියං ආගතනයො හොති – ‘‘එකස්ස ඝරෙ දහරසාමණෙරස්ස වස්සාවාසිකං පාපුණාති, සො චෙ පුච්ඡති – ‘අම්හාකං වස්සාවාසිකං කස්ස පත්ත’න්ති, ‘සාමණෙරස්සා’ති අවත්වා ‘දානකාලෙ ජානිස්සසී’ති වත්වා දානදිවසෙ එකං මහාථෙරං පෙසෙත්වා නීහරාපෙතබ්බං. සචෙ යස්ස වස්සාවාසිකං පත්තං, සො විබ්භමති වා කාලං වා කරොති, මනුස්සා චෙ පුච්ඡන්ති – ‘කස්ස අම්හාකං වස්සාවාසිකං පත්ත’න්ති, තෙසං යථාභූතං ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ තෙ වදන්ති – ‘තුම්හාකං දෙමා’ති, තස්ස භික්ඛුනො පාපුණාති. අථ සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා දෙන්ති, සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පාපුණාති. සචෙ වස්සූපගතා සුද්ධපංසුකූලිකායෙව හොන්ති, ආනෙත්වා දින්නං වස්සාවාසිකං සෙනාසනපරික්ඛාරං වා කත්වා ඨපෙතබ්බං, බිම්බොහනාදීනි වා කාතබ්බානී’’ති. ඉදං නෙවාසිකවත්තං.

इसके बाद महापंचरी में आया हुआ नियम है—'एक व्यक्ति के घर में वर्षावास का चीवर एक छोटे श्रामणेर को प्राप्त होता है। यदि वह पूछता है—'हमारा वर्षावास का चीवर किसे प्राप्त हुआ?'—तो 'श्रामणेर को' ऐसा न कहकर, 'दान के समय जान जाओगे' ऐसा कहकर दान के दिन एक महास्थविर को भेजकर उसे मँगवाना चाहिए। यदि जिसे वर्षावास का चीवर प्राप्त हुआ है, वह गृहस्थ हो जाता है या काल कर जाता है (मृत्यु हो जाती है), और लोग पूछते हैं—'हमारा वर्षावास का चीवर किसे प्राप्त हुआ?'—तो उन्हें यथाभूत (सच) बता देना चाहिए। यदि वे कहें—'हम आपको देते हैं'—तो वह उस भिक्षु को प्राप्त होता है। यदि वे संघ या गण को देते हैं, तो वह संघ या गण को प्राप्त होता है। यदि वर्षावास करने वाले केवल पांशुकूलिक (फटे-पुराने वस्त्र धारण करने वाले) ही हों, तो घर लाकर दिए गए वर्षावास के चीवर को आवास का परिष्कार (उपकरण) बनाकर रख देना चाहिए, या तकिया आदि बनाना चाहिए।' यह निवासी का कर्तव्य (नेवासिक वत्त) है।

සෙනාසනග්ගාහකථා නිට්ඨිතා.

आवास ग्रहण करने की कथा समाप्त हुई।

උපනන්දවත්ථුකථා

उपनन्द वस्तु की कथा।

319. උපනන්දවත්ථුස්මිං – තත්ථ තයා මොඝපුරිස ගහිතං ඉධ මුත්තං, ඉධ තයා ගහිතං තත්‍ර මුත්තන්ති එත්ථ අයමත්ථො – යං තයා තත්ථ සෙනාසනං ගහිතං, තං තෙ ගණ්හන්තෙනෙව ඉධ මුත්තං හොති. ‘‘ඉධ දානාහං, ආවුසො, මුඤ්චාමී’’ති වදන්තෙන පන තං තත්‍රාපි මුත්තං. එවං ත්වං උභයත්ථ පරිබාහිරොති.

३१९. उपनन्द वस्तु के संदर्भ में—'वहाँ तुम्हारे द्वारा जो ग्रहण किया गया, वह यहाँ छूट गया; जो यहाँ ग्रहण किया गया, वह वहाँ छूट गया'—यहाँ यह अर्थ है कि जो आवास तुम्हारे द्वारा वहाँ ग्रहण किया गया, उसे ग्रहण करते ही यहाँ वाला छूट गया। और 'हे आयुष्मान, अब मैं इसे यहाँ छोड़ता हूँ' ऐसा कहने से वह वहाँ भी छूट गया। इस प्रकार तुम दोनों स्थानों से बाहर हो गए।

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – ගහණෙන ගහණං පටිප්පස්සම්භති, ගහණෙන ආලයො පටිප්පස්සම්භති, ආලයෙන ගහණං පටිප්පස්සම්භති, ආලයෙන ආලයො පටිප්පස්සම්භති. කථං? ඉධෙකච්චො වස්සූපනායිකදිවසෙ එකස්මිං විහාරෙ සෙනාසනං ගහෙත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා තත්‍රාපි ගණ්හාති, තස්ස ඉමිනා ගහණෙන පුරිමං ගහණං පටිප්පස්සම්භති. අපරො ‘‘ඉධ වසිස්සාමී’’ති ආලයමත්තං කත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ සෙනාසනං ගණ්හාති, තස්ස ඉමිනා ගහණෙන පුරිමො ආලයො පටිප්පස්සම්භති. එකො ‘‘ඉධ වසිස්සාමී’’ති සෙනාසනං වා ගහෙත්වා ආලයං වා කත්වා සාමන්තවිහාරං ගන්ත්වා ‘‘ඉධෙව දානි වසිස්සාමී’’ති ආලයං කරොති, ඉච්චස්ස ආලයෙන වා ගහණං ආලයෙන වා ආලයො පටිප්පස්සම්භති, සබ්බත්ථ පච්ඡිමෙ [Pg.76] ගහණෙ වා ආලයෙ වා තිට්ඨති. යො පන ‘‘එකස්මිං විහාරෙ සෙනාසනං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසිස්සාමී’’ති ගච්ඡති, තස්ස උපචාරසීමාතික්කමෙ සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භති. යදි පන ‘‘තත්ථ ඵාසු භවිස්සති, වසිස්සාමි; නො චෙ, ආගමිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා අඵාසුභාවං ඤත්වා පච්චාගච්ඡති, වට්ටති.

यहाँ यह निश्चय है—ग्रहण करने से (पिछला) ग्रहण शांत (निवृत्त) हो जाता है, ग्रहण करने से लगाव (आलय) शांत हो जाता है, लगाव से ग्रहण शांत हो जाता है, लगाव से लगाव शांत हो जाता है। कैसे? यहाँ कोई भिक्षु वर्षावास के दिन एक विहार में आवास ग्रहण करके पास के दूसरे विहार में जाकर वहाँ भी ग्रहण कर लेता है, तो इस (बाद वाले) ग्रहण से उसका पिछला ग्रहण शांत हो जाता है। दूसरा भिक्षु 'यहाँ रहूँगा' ऐसा केवल लगाव (आलय) करके पास के विहार में जाकर वहाँ आवास ग्रहण कर लेता है, तो इस ग्रहण से उसका पिछला लगाव शांत हो जाता है। एक भिक्षु 'यहाँ रहूँगा' ऐसा सोचकर आवास ग्रहण करके या लगाव करके पास के विहार में जाकर 'अब यहीं रहूँगा' ऐसा लगाव करता है, तो इस लगाव से उसका ग्रहण या पिछला लगाव शांत हो जाता है; सभी स्थितियों में वह अंतिम ग्रहण या लगाव पर ही टिका रहता है। जो भिक्षु 'एक विहार में आवास ग्रहण करके दूसरे विहार में रहूँगा' ऐसा सोचकर जाता है, उसकी सीमा पार करते ही आवास का ग्रहण शांत हो जाता है। यदि वह 'वहाँ सुविधा होगी तो रहूँगा, नहीं तो लौट आऊँगा' ऐसा सोचकर जाकर, असुविधा जानकर लौट आता है, तो यह उचित है।

320. තිවස්සන්තරෙනාති එත්ථ තිවස්සන්තරො නාම යො ද්වීහි වස්සෙහි මහන්තතරො වා දහරතරො වා හොති. යො පන එකෙන වස්සෙන මහන්තතරො වා දහරතරො වා හොති, යො වා සමානවස්සො, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ඉමෙ සබ්බෙ එකස්මිං මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා ද්වෙ ද්වෙ හුත්වා නිසීදිතුං ලභන්ති. යං තිණ්ණං පහොති, තං සංහාරිමං වා හොතු අසංහාරිමං වා, තථාරූපෙ අපි ඵලකඛණ්ඩෙ අනුපසම්පන්නෙනාපි සද්ධිං නිසීදිතුං වට්ටති.

३२०. 'तीन वर्ष के अंतर से' (तिवस्सन्तरेन)—यहाँ तीन वर्ष के अंतर वाला वह है जो दो वर्ष से बड़ा या छोटा हो। जो एक वर्ष से बड़ा या छोटा हो, या जो समान वर्ष वाला हो, उसके विषय में तो कहना ही क्या (अर्थात वे और भी निकट हैं)। ये सभी एक मंच या पीठ (चौकी) पर दो-दो होकर बैठने के अधिकारी हैं। जो स्थान तीन के लिए पर्याप्त हो, चाहे वह चल हो या अचल, वैसे काष्ठ-फलक (तख्ते) पर भी अनुपसंपन्न (श्रामणेर या गृहस्थ) के साथ बैठना उचित है।

හත්ථිනඛකන්ති හත්ථිකුම්භෙ පතිට්ඨිතං; එවං කතස්ස කිරෙතං නාමං. සබ්බං පාසාදපරිභොගන්ති සුවණ්ණරජතාදිවිචිත්‍රානි කවාටානි මඤ්චපීඨානි තාලවණ්ටානි සුවණ්ණරජතමයපානීයඝටපානීයසරාවානි යංකිඤ්චි චිත්තකම්මකතං, සබ්බං වට්ටති. ‘‘පාසාදස්ස දාසිදාසං ඛෙත්තවත්ථුං ගොමහිංසං දෙමා’’ති වදන්ති, පාටෙක්කං ගහණකිච්චං නත්ථි, පාසාදෙ පටිග්ගහිතෙ පටිග්ගහිතමෙව හොති. ගොනකාදීනි සඞ්ඝිකවිහාරෙ වා පුග්ගලිකවිහාරෙ වා මඤ්චපීඨකෙසු අත්ථරිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටන්ති. ධම්මාසනෙ පන ගිහිවිකටනිහාරෙන ලබ්භන්ති, තත්‍රාපි නිපජ්ජිතුං න වට්ටති.

"हत्थिनखक" का अर्थ है हाथी के मस्तक (कुम्भ) के समान भूमि पर स्थित; इस प्रकार बनाए गए प्रासाद का यह नाम है। "सब्बं पासादपरिभोगं" का अर्थ है सोने-चांदी आदि से विचित्र कपाट (दरवाजे), मंच-पीठ (पलंग-कुर्सी), ताड़ के पंखे, सोने-चांदी के पानी के घड़े और कटोरे, जो कुछ भी चित्रकारी का काम है, वह सब स्वीकार्य है। यदि वे कहते हैं, "हम प्रासाद के लिए दास-दासी, खेत-मैदान, गाय-भैंस देते हैं," तो अलग से ग्रहण करने की आवश्यकता नहीं है, प्रासाद को ग्रहण करने पर वे भी ग्रहण किए हुए ही होते हैं। गोनक (ऊनी कालीन) आदि को सांघिक विहार या व्यक्तिगत विहार में मंच-पीठों पर बिछाकर उपयोग करना उचित नहीं है। लेकिन धम्मासन पर गृहस्थों की शैली में उनका उपयोग किया जा सकता है, वहाँ भी लेटना उचित नहीं है।

උපනන්දවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

उपनन्द-वस्तु-कथा समाप्त हुई।

අවිස්සජ්ජියවත්ථුකථා

अविस्सज्जीय (न त्यागने योग्य) वस्तु की कथा।

321. පඤ්චිමානීති රාසිවසෙන පඤ්ච, සරූපවසෙන පනෙතානි බහූනි හොන්ති. තත්ථ ආරාමො නාම පුප්ඵාරාමො වා ඵලාරාමො වා. ආරාමවත්ථු නාම තෙසංයෙව ආරාමානං අත්ථාය පරිච්ඡින්දිත්වා ඨපිතොකාසො; තෙසු වා ආරාමෙසු විනට්ඨෙසු තෙසං පොරාණකභූමිභාගො. විහාරො නාම යංකිඤ්චි පාසාදාදිසෙනාසනං. විහාරවත්ථු නාම තස්ස පතිට්ඨානොකාසො. මඤ්චො නාම – මසාරකො, බුන්දිකාබද්ධො, කුළීරපාදකො ආහච්චපාදකොති ඉමෙසං පුබ්බෙ වුත්තානං චතුන්නං මඤ්චානං අඤ්ඤතරො[Pg.77]. පීඨං නාම මසාරකාදීනංයෙව චතුන්නං පීඨානං අඤ්ඤතරං. භිසි නාම උණ්ණභිසිආදීනං පඤ්චන්නං අඤ්ඤතරා. බිම්බොහනං නාම වුත්තප්පකාරානං බිම්බොහනානං අඤ්ඤතරං. ලොහකුම්භී නාම කාළලොහෙන වා තම්බලොහෙන වා යෙන කෙනචි ලොහෙන කතා කුම්භී. ලොහභාණකාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන භාණකන්ති අරඤ්ජරො වුච්චති. වාරකොති ඝටො. කටාහං කටාහමෙව. වාසිආදීසු වල්ලිආදීසු ච දුවිඤ්ඤෙය්‍යං නාම නත්ථි. එවං –

३२१. "पञ्चिमानि" का अर्थ है समूहों के अनुसार पाँच, लेकिन स्वरूप के अनुसार ये बहुत हैं। वहाँ "आराम" का अर्थ है पुष्प-वाटिका या फल-वाटिका। "आरामवत्थु" का अर्थ है उन्हीं आरामों के लिए निर्धारित स्थान; या उन आरामों के नष्ट हो जाने पर उनकी पुरानी भूमि का भाग। "विहार" का अर्थ है कोई भी प्रासाद आदि शयनासन। "विहारवत्थु" का अर्थ है उसके स्थित होने का स्थान। "मञ्च" का अर्थ है—मसारक, बुन्दिकाबद्ध, कुलीरपादक, आहच्चपादक—इन पहले कहे गए चार प्रकार के मंचों में से कोई एक। "पीठ" का अर्थ है मसारक आदि चार प्रकार के पीठों में से कोई एक। "भिसि" का अर्थ है ऊर्ण-भिसि आदि पाँच प्रकारों में से कोई एक। "बिम्बोहन" (तकिया) का अर्थ है बताए गए प्रकार के तकियों में से कोई एक। "लोहकुम्भी" का अर्थ है काले लोहे या तांबे या किसी भी धातु से बना घड़ा। लोह-भाणक आदि में भी यही नियम है। यहाँ "भाणक" का अर्थ बड़ा मटका (अञ्जर) कहा जाता है। "वारक" का अर्थ घड़ा है। "कटाह" का अर्थ कड़ाही ही है। वासी (कुल्हाड़ी) आदि और वल्लि (रस्सी) आदि में कुछ भी कठिन नहीं है। इस प्रकार—

ද්විසඞ්ගහානි ද්වෙ හොන්ති, තතියං චතුසඞ්ගහං;

චතුත්ථං නවකොට්ඨාසං, පඤ්චමං අට්ඨභෙදනං.

दो (समूह) दो-दो के संग्रह वाले हैं, तीसरा चार के संग्रह वाला है; चौथा नौ भागों वाला है, और पाँचवाँ आठ प्रकार का है।

ඉති පඤ්චහි රාසීහි, පඤ්චනිම්මලලොචනො;

පඤ්චවීසවිධං නාථො, ගරුභණ්ඩං පකාසයි.

इस प्रकार पाँच समूहों के द्वारा, पाँच निर्मल नेत्रों वाले नाथ (बुद्ध) ने पच्चीस प्रकार के गरुभण्ड (भारी संपत्ति) को प्रकाशित किया।

තත්‍රායං විනිච්ඡයකථා – ඉදඤ්හි සබ්බම්පි ගරුභණ්ඩං ඉධ අවිස්සජ්ජියං, කීටාගිරිවත්ථුස්මිං ‘‘අවෙභඞ්ගිය’’න්ති වුත්තං. පරිවාරෙ පන –

वहाँ यह विनिश्चय-कथा है—यह सारा गरुभण्ड यहाँ "अविस्सज्जीय" (न त्यागने योग्य) और कीटागिरि-वस्तु में "अवेभङ्गिय" (न बाँटने योग्य) कहा गया है। लेकिन परिवार (पालि) में—

‘‘අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියං, පඤ්ච වුත්තා මහෙසිනා;

විස්සජ්ජෙන්තස්ස පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති,පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 479) –

"महर्षि (बुद्ध) द्वारा पाँच अविस्सज्जीय और अवेभङ्गिय कहे गए हैं; त्यागने वाले और उपयोग करने वाले को आपत्ति नहीं होती, यह प्रश्न कुशल (विद्वानों) द्वारा विचारित है।"

ආගතං. තස්මා මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියඤ්ච පරිවත්තනවසෙන පන විස්සජ්ජෙන්තස්ස පරිභුඤ්ජන්තස්ස ච අනාපත්තීති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

ऐसा आया है। इसलिए, मूल रूप से बेचने या देने (मूलच्छेद) के अर्थ में यह अविस्सज्जीय और अवेभङ्गिय है, लेकिन विनिमय (बदलने) के अर्थ में त्यागने और उपयोग करने वाले को आपत्ति नहीं होती—यहाँ ऐसा अभिप्राय समझना चाहिए।

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – ඉදං තාව පඤ්චවිධම්පි චීවරපිණ්ඩපාතභෙසජ්ජත්ථාය උපනෙතුං න වට්ටති. ථාවරෙන ච ථාවරං ගරුභණ්ඩෙන ච ගරුභණ්ඩං පරිවත්තෙතුං වට්ටති. ථාවරෙ පන ඛෙත්තං වත්ථු තළාකං මාතිකාති එවරූපං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විචාරෙතුං වා සම්පටිච්ඡිතුං වා අධිවාසෙතුං වා න වට්ටති, කප්පියකාරකෙහෙව විචාරිතතො කප්පියභණ්ඩං වට්ටති. ආරාමෙන පන ආරාමං ආරාමවත්ථුං විහාරං විහාරවත්ථුන්ති ඉමානි චත්තාරි පරිවත්තෙතුං වට්ටති.

वहाँ यह अनुक्रम-कथा है—इन पाँचों प्रकारों को चीवर, पिण्डपात और औषध के लिए उपयोग में लाना उचित नहीं है। स्थावर (अचल संपत्ति) से स्थावर को और गरुभण्ड से गरुभण्ड को बदलना उचित है। स्थावर में खेत, मैदान, तालाब, नहर—इस प्रकार की वस्तुओं का भिक्षु-संघ के लिए प्रबंधन करना, स्वीकार करना या उपभोग करना उचित नहीं है; कप्पियकारकों (सहायकों) द्वारा प्रबंधित होने पर कप्पिय-भण्ड (अनुमत वस्तु) उचित है। लेकिन आराम (बगीचे) से आराम, आराम-भूमि, विहार और विहार-भूमि—इन चारों को बदलना उचित है।

තත්‍රායං පරිවත්තනනයො – සඞ්ඝස්ස නාළිකෙරාරාමො දූරෙ හොති, කප්පියකාරකා වා බහුතරං ඛාදන්ති. යම්පි න ඛාදන්ති, තතො සකටවෙතනං දත්වා [Pg.78] අප්පමෙව හරන්ති. අඤ්ඤෙසං පන තස්ස ආරාමස්ස අවිදූරගාමවාසීනං මනුස්සානං විහාරස්ස සමීපෙ ආරාමො හොති, තෙ සඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා සකෙන ආරාමෙන තං ආරාමං යාචන්ති, සඞ්ඝෙන ‘‘රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති අපලොකෙත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බො. සචෙපි භික්ඛූනං රුක්ඛසහස්සං හොති, මනුස්සානං පඤ්ච සතානි, ‘‘තුම්හාකං ආරාමො ඛුද්දකො’’ති න වත්තබ්බං. කිඤ්චාපි හි අයං ඛුද්දකො, අථ ඛො ඉතරතො බහුතරං ආයං දෙති. සචෙපි සමකමෙව දෙති; එවම්පි ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ පරිභුඤ්ජිතුං සක්කාති ගහෙතබ්බමෙව. සචෙ පන මනුස්සානං බහුතරා රුක්ඛා හොන්ති, ‘‘නනු තුම්හාකං බහුතරා රුක්ඛා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ ‘‘අතිරෙකං අම්හාකං පුඤ්ඤං හොතු, සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වදන්ති, ජානාපෙත්වා සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. භික්ඛූනං රුක්ඛා ඵලධාරිනො, මනුස්සානං රුක්ඛා න තාව ඵලං ගණ්හන්ති, කිඤ්චාපි න ගණ්හන්ති, න චිරෙන ගණ්හිස්සන්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙව. මනුස්සානං රුක්ඛා ඵලධාරිනො, භික්ඛූනං න තාව ඵලං ගණ්හන්ති, ‘‘නනු තුම්හාකං රුක්ඛා ඵලධාරිනො’’ති වත්තබ්බං. සචෙ ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සතී’’ති දෙන්ති, ජානාපෙත්වා සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති; එවං ආරාමෙන ආරාමො පරිවත්තෙතබ්බො. එතෙනෙව නයෙන ආරාමවත්ථුපි විහාරොපි විහාරවත්ථුපි ආරාමෙන පරිවත්තෙතබ්බං. ආරාමවත්ථුනා ච මහන්තෙන වා ඛුද්දකෙන වා ආරාමආරාමවත්ථු විහාරවිහාරවත්ථූනි.

वहाँ विनिमय (बदलने) की विधि यह है—संघ का नारियल का बगीचा दूर है, और कप्पियकारक ही उसे अधिक खाते हैं। जो वे नहीं खाते, उसे लाने के लिए गाड़ी का किराया देकर बहुत कम ही मिल पाता है। दूसरी ओर, उस बगीचे के पास के गाँव में रहने वाले मनुष्यों का विहार के समीप एक बगीचा है, वे संघ के पास आकर अपने बगीचे के बदले उस बगीचे को मांगते हैं, तो संघ को "संघ को यह पसंद है" कहकर अनुमति लेकर उसे स्वीकार कर लेना चाहिए। यदि भिक्षुओं के एक हजार पेड़ हों और मनुष्यों के पाँच सौ, तो यह नहीं कहना चाहिए कि "तुम्हारा बगीचा छोटा है।" क्योंकि भले ही यह छोटा है, फिर भी यह दूसरे की तुलना में अधिक आय देता है। यदि वह बराबर भी देता है, तो भी जब चाहे तब उपयोग किया जा सकता है, इसलिए उसे ग्रहण कर ही लेना चाहिए। यदि मनुष्यों के पेड़ अधिक हों, तो कहना चाहिए—"क्या तुम्हारे पेड़ अधिक नहीं हैं?" यदि वे कहें—"हमें अतिरिक्त पुण्य मिले, हम संघ को देते हैं," तो संघ को सूचित कर स्वीकार करना उचित है। यदि भिक्षुओं के पेड़ फल देने वाले हों और मनुष्यों के पेड़ अभी फल न दे रहे हों, भले ही वे फल न दे रहे हों, पर शीघ्र ही फल देंगे, तो भी स्वीकार कर लेना चाहिए। यदि मनुष्यों के पेड़ फल देने वाले हों और भिक्षुओं के अभी फल न दे रहे हों, तो कहना चाहिए—"क्या तुम्हारे पेड़ फल देने वाले नहीं हैं?" यदि वे कहें—"भन्ते, ग्रहण करें, हमारा पुण्य होगा," तो सूचित कर स्वीकार करना उचित है; इस प्रकार आराम से आराम को बदलना चाहिए। इसी विधि से आराम-भूमि, विहार और विहार-भूमि को भी आराम से बदलना चाहिए। और बड़े या छोटे आराम-भूमि से आराम, आराम-भूमि, विहार और विहार-भूमि को (बदलना चाहिए)।

කථං විහාරෙන විහාරො පරිවත්තෙතබ්බො? සඞ්ඝස්ස අන්තොගාමෙ ගෙහං හොති, මනුස්සානං විහාරමජ්ඣෙ පාසාදො, උභොපි අග්ඝෙන සමකා, සචෙ මනුස්සා තෙන පාසාදෙන තං ගෙහං යාචන්ති, සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. භික්ඛූනං චෙ මහග්ඝතරං ගෙහං හොති, ‘‘මහග්ඝතරං අම්හාකං ගෙහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කිඤ්චාපි මහග්ඝතරං, පබ්බජිතානං අසාරුප්පං, න සක්කා තත්ථ පබ්බජිතෙහි වසිතුං, ඉදං පන සාරුප්පං ගණ්හථා’’ති වදන්ති; එවම්පි සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙ පන මනුස්සානං මහග්ඝං හොති, ‘‘නනු තුම්හාකං ගෙහං මහග්ඝ’’න්ති වත්තබ්බං. ‘‘හොතු, භන්තෙ, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සති, ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. එවං විහාරෙන විහාරො පරිවත්තෙතබ්බො. එතෙනෙව නයෙන විහාරවත්ථුපි ආරාමොපි ආරාමවත්ථුපි විහාරෙන පරිවත්තෙතබ්බං. විහාරවත්ථුනා ච මහග්ඝෙන වා අප්පග්ඝෙන වා විහාරවිහාරවත්ථුආරාමආරාමවත්ථූනි. එවං තාව ථාවරෙන ථාවරපරිවත්තනං වෙදිතබ්බං.

विहार का विहार से विनिमय (बदलाव) कैसे करना चाहिए? यदि संघ का गाँव के भीतर एक घर हो और मनुष्यों (गृहस्थों) का विहार के मध्य में एक प्रासाद (महल) हो, और दोनों मूल्य में समान हों, यदि मनुष्य उस प्रासाद के बदले उस घर की याचना करते हैं, तो उसे स्वीकार करना उचित है। यदि भिक्षुओं का घर अधिक मूल्यवान हो, और यह कहने पर कि "हमारा घर अधिक मूल्यवान है", वे (गृहस्थ) कहें कि "भले ही यह अधिक मूल्यवान हो, पर यह प्रव्रजितों के लिए अनुपयुक्त है, वहाँ प्रव्रजितों का रहना संभव नहीं है, किन्तु यह (प्रासाद) उपयुक्त है, इसे आप ग्रहण करें"; ऐसा कहने पर भी स्वीकार करना उचित है। यदि मनुष्यों का घर अधिक मूल्यवान हो, तो कहना चाहिए कि "क्या आपका घर अधिक मूल्यवान नहीं है?" यदि वे कहें कि "भन्ते, रहने दें, यह हमारे लिए पुण्य होगा, आप इसे ग्रहण करें", तो स्वीकार करना उचित है। इस प्रकार विहार का विहार से विनिमय करना चाहिए। इसी पद्धति से विहार की भूमि, आराम (उपवन) और आराम की भूमि का भी विहार के साथ विनिमय करना चाहिए। और विहार की भूमि के साथ, चाहे वह अधिक मूल्य की हो या कम मूल्य की, विहार, विहार की भूमि, आराम और आराम की भूमि का विनिमय करना चाहिए। इस प्रकार पहले स्थावर (अचल संपत्ति) का स्थावर के साथ विनिमय समझना चाहिए।

ගරුභණ්ඩෙන [Pg.79] ගරුභණ්ඩපරිවත්තනෙ පන මඤ්චපීඨං මහන්තං වා හොතු ඛුද්දකං වා, අන්තමසො චතුරඞ්ගුලපාදකං වා ගාමදාරකෙහි පංස්වාගාරකෙසු කීළන්තෙහි කතම්පි සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං හොති. සචෙපි රාජරාජමහාමත්තාදයො එකප්පහාරෙනෙව මඤ්චසතං වා මඤ්චසහස්සං වා දෙන්ති, සබ්බෙ කප්පියමඤ්චා සම්පටිච්ඡිතබ්බා, සම්පටිච්ඡිත්වා වුඩ්ඪපටිපාටියා ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති දාතබ්බා, පුග්ගලිකවසෙන න දාතබ්බා. අතිරෙකමඤ්චෙ භණ්ඩාගාරාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා පත්තචීවරං නික්ඛිපිතුම්පි වට්ටති. බහිසීමාය ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති දින්නමඤ්චො සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ දාතබ්බො. තත්ථ චෙ බහූ මඤ්චා හොන්ති, මඤ්චෙන කම්මං නත්ථි; යස්ස වසනට්ඨානෙ කම්මං අත්ථි, තත්ථ ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති දාතබ්බො. මහග්ඝෙන සතග්ඝනකෙන වා සහස්සග්ඝනකෙන වා සතසහස්සග්ඝනකෙන වා මඤ්චෙන අඤ්ඤං මඤ්චසතං ලභති, පරිවත්තෙත්වා ගහෙතබ්බං. න කෙවලං මඤ්චෙන මඤ්චොයෙව, ආරාමආරාමවත්ථුවිහාරවිහාරවත්ථුපීඨභිසිබිම්බොහනානිපි පරිවත්තෙතුං වට්ටන්ති. එස නයො පීඨභිසිබිම්බොහනෙසුපි. එතෙසු හි කප්පියාකප්‍යියං වුත්තනයමෙව. තත්ථ අකප්පියං න පරිභුඤ්ජිතබ්බං, කප්පියං සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බං. අකප්පියං වා මහග්ඝං කප්පියං වා පරිවත්තෙත්වා වුත්තවත්ථූනි ගහෙතබ්බානි. අගරුභණ්ඩුපගං පන භිසිබිම්බොහනං නාම නත්ථි.

गुरुभाण्ड (भारी वस्तुओं) के विनिमय के विषय में, मंच (पलंग) और पीठ (पीढ़ा/कुर्सी) चाहे बड़े हों या छोटे, यहाँ तक कि गाँव के बच्चों द्वारा मिट्टी के घरों में खेलते हुए बनाए गए चार अंगुल के पैर वाले मंच भी, संघ को दान दिए जाने के समय से ही गुरुभाण्ड हो जाते हैं। यदि राजा या राज-महामात्र आदि एक साथ सौ या हजार मंच भी दान दें, तो उन सभी कल्पनीय (अनुमत) मंचों को स्वीकार करना चाहिए, और स्वीकार करके वरिष्ठता के क्रम से "सांघिक उपभोग के रूप में इनका उपयोग करें" कहकर देना चाहिए, व्यक्तिगत रूप में नहीं देना चाहिए। अतिरिक्त मंचों को भण्डार गृह आदि में बिछाकर उन पर पात्र और चीवर रखने के लिए भी उपयोग करना उचित है। सीमा के बाहर "हम संघ को देते हैं" कहकर दान दिया गया मंच संघ-स्थविर के निवास स्थान पर देना चाहिए। यदि वहाँ बहुत से मंच हों और मंच की आवश्यकता न हो, तो जिस (भिक्षु) के निवास स्थान पर आवश्यकता हो, वहाँ "सांघिक उपभोग के रूप में उपयोग करें" कहकर देना चाहिए। यदि एक बहुत मूल्यवान मंच (सौ, हजार या लाख की कीमत वाला) के बदले अन्य सौ मंच प्राप्त होते हों, तो विनिमय करके उन्हें ग्रहण करना चाहिए। केवल मंच का मंच से ही नहीं, बल्कि आराम, आराम की भूमि, विहार, विहार की भूमि, पीठ, भिसी (गद्दी) और बिम्बोहन (तकिया) का भी विनिमय करना उचित है। यही पद्धति पीठ, भिसी और बिम्बोहन के लिए भी है। इनमें कल्पनीय और अकल्पनीय के विषय में वही पद्धति है जो पहले कही गई है। उनमें जो अकल्पनीय है उसका उपभोग नहीं करना चाहिए, जो कल्पनीय है उसका सांघिक उपभोग के रूप में उपयोग करना चाहिए। अकल्पनीय या बहुमूल्य कल्पनीय वस्तु का विनिमय करके पूर्वोक्त वस्तुओं को ग्रहण करना चाहिए। ऐसा कोई भिसी या बिम्बोहन नहीं है जो गुरुभाण्ड के अंतर्गत न आता हो।

ලොහකුම්භී ලොහභාණකං ලොහකටාහන්ති ඉමානි තීණි මහන්තානි වා හොන්තු ඛුද්දකානි වා අන්තමසො පසතමත්තඋදකගණ්හනකානිපි ගරුභණ්ඩානියෙව. ලොහවාරකො පන කාළලොහතම්බලොහවට්ටලොහකංසලොහානං යෙන කෙනචි කතො සීහළදීපෙ පාදගණ්හනකො භාජෙතබ්බො. පාදො ච නාම මගධනාළියා පඤ්චනාළිමත්තං ගණ්හාති, තතො අධිකගණ්හනකො ගරුභණ්ඩං. ඉමානි තාව පාළියං ආගතානි ලොහභාජනානි.

लोह-कुम्भी (लोहे का घड़ा), लोह-भाणक (बड़ा बर्तन) और लोह-कटाह (कड़ाही)—ये तीनों चाहे बड़े हों या छोटे, यहाँ तक कि केवल एक अंजलि (पसत) जल समाने वाले भी हों, गुरुभाण्ड ही हैं। किन्तु काला लोहा, ताँबा, पीतल या काँसा, इनमें से किसी से भी बना हुआ लोह-वारक (लोहे का लोटा/कलश), जो सिंहल द्वीप में एक 'पाद' जल समाने वाला हो, उसे विभाजित (वितरित) किया जा सकता है। 'पाद' का अर्थ है जो मगध की 'नाली' (माप) से पाँच नाली के बराबर जल ग्रहण करता हो; उससे अधिक जल समाने वाला पात्र गुरुभाण्ड है। ये पालि (मूल पाठ) में आए हुए धातु के पात्र हैं।

පාළියං පන අනාගතානිපි භිඞ්ගාරපටිග්ගහඋළුඞ්කදබ්බිකටච්ඡුපාතිතට්ටකසරකසමුග්ගඅඞ්ගාරකපල්ලධූමකටච්ඡුආදීනි ඛුද්දකානි වා මහන්තානි වා සබ්බානි ගරුභණ්ඩානි. පත්තො, අයථාලකං, තම්බලොහථාලකන්ති ඉමානි පන භාජනීයානි. කංසලොහවට්ටලොහභාජනවිකති සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටා වා වට්ටති, පුග්ගලිකපරිභොගෙන න වට්ටති. කංසලොහාදිභාජනං [Pg.80] සඞ්ඝස්ස දින්නම්පි හි පාරිහාරියං න වට්ටති. ‘‘ගිහිවිකටනිහාරෙනෙව පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති මහාපච්චරියං වුත්තං.

पालि में जो नहीं आए हैं, वे भी जैसे—भृंगार (झारी/कलश), प्रतिग्रह (थूकदान), उळुंक (करछुल), दर्वी (बड़ा चम्मच), कटाच्छु (कड़छी), पाती (थाली), तट्टक (तश्तरी), सरक (प्याला), समुग्ग (डिब्बा), अंगार-कपल्ल (अंगीठी), धूम-कटाच्छु (धूपदानी) आदि, चाहे छोटे हों या बड़े, सभी गुरुभाण्ड हैं। किन्तु पात्र (भिक्षापात्र), लोहे की थाली और ताँबे की थाली—ये विभाजनीय (बाँटने योग्य) हैं। काँसे या पीतल के पात्रों के विशेष प्रकार सांघिक उपभोग के रूप में या गृहस्थों के विशेष पात्रों के रूप में (उपयोग करना) उचित है, किन्तु व्यक्तिगत उपभोग के रूप में उचित नहीं है। क्योंकि काँसे आदि का पात्र संघ को दिए जाने पर भी उसे (व्यक्तिगत रूप से) साथ लेकर चलना उचित नहीं है। "इसे गृहस्थों के विशेष पात्रों की पद्धति से ही उपभोग करना चाहिए"—यह महाप्रत्यरी में कहा गया है।

ඨපෙත්වා පන භාජනවිකතිං අඤ්ඤස්මිම්පි කප්පියලොහභණ්ඩෙ – අඤ්ජනී, අඤ්ජනිසලාකා, කණ්ණමලහරණී, සූචි, පණ්ණසූචි, ඛුද්දකො, පිප්ඵලකො, ඛුද්දකං, ආරකණ්ටකං, කුඤ්චිකා, තාළං, කත්තරයට්ඨි වෙධකො, නත්ථුදානං, භින්දිවාලො, ලොහකූටො, ලොහකුට්ටි, ලොහගුළො, ලොහපිණ්ඩි, ලොහචක්කලිකං, අඤ්ඤම්පි විප්පකතලොහභණ්ඩං භාජනීයං. ධූමනෙත්තඵාලදීපරුක්ඛදීපකපල්ලකඔලම්බකදීපඉත්ථිපුරිසතිරච්ඡානගතරූපකානි පන අඤ්ඤානි වා භිත්තිච්ඡදනකවාටාදීසු උපනෙතබ්බානි, අන්තමසො ලොහඛිලකං උපාදාය සබ්බානි ලොහභණ්ඩානි ගරුභණ්ඩානියෙව හොන්ති, අත්තනා ලද්ධානිපි පරිහරිත්වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන න පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති. තිපුභණ්ඩෙපි එසෙව නයො. ඛීරපාසාණමයානි තට්ටකසරකාදීනි ගරුභණ්ඩානියෙව.

पात्रों के विशेष प्रकारों को छोड़कर, अन्य कल्पनीय धातु-वस्तुओं में—अंजनी (काजल की डिबिया), अंजन-शलाका (सलाई), कर्णमल-हरणी (कान साफ करने की सलाई), सुई, पर्ण-सूचि (लेखनी), छोटा चाकू (पिप्पल), छोटा सूजा (आरकण्टक), कुंचिका (चाबी), ताळ (ताला), लाठी का छल्ला (कत्तरयट्ठि-वेधक), नस्य देने की नली (नत्थुदान), भिन्दिवल (काँटा), लोहे का हथौड़ा (लोह-कूट), लोहे की छीलन (लोह-कुट्टि), लोहे का गोला, लोहे का पिण्ड, लोहे का चक्र और अन्य अपरिष्कृत (अनगढ़) धातु की वस्तुएँ विभाजनीय हैं। किन्तु धूम-नेत्र (हुक्के की नली), फाल (हल का फल), दीप-वृक्ष (शमादान), दीपक की कटोरी, लटकने वाले दीपक, स्त्री-पुरुष या पशुओं की आकृतियाँ, अथवा दीवारों, छतों और किवाड़ों आदि में लगाई जाने वाली अन्य वस्तुएँ, यहाँ तक कि लोहे की कील (लोह-खीलक) तक, सभी धातु की वस्तुएँ गुरुभाण्ड ही हैं। स्वयं प्राप्त होने पर भी उन्हें व्यक्तिगत अधिकार में रखकर उपभोग नहीं करना चाहिए; वे सांघिक उपभोग के रूप में या गृहस्थों के विशेष पात्रों के रूप में ही उचित हैं। राँगा (त्रपु) की वस्तुओं में भी यही पद्धति है। क्षीर-पाषाण (सफेद पत्थर) से बनी तश्तरियाँ और प्याले आदि भी गुरुभाण्ड ही हैं।

ඝටකො පන තෙලභාජනං වා පාදගණ්හනකතො අතිරෙකමෙව ගරුභණ්ඩං. සුවණ්ණරජතහාරකූටජාතිඵලිකභාජනානි ගිහිවිකටානිපි න වට්ටන්ති, පගෙව සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන වා. සෙනාසනපරිභොගෙ පන ආමාසම්පි අනාමාසම්පි සබ්බං වට්ටති.

एक छोटा घड़ा (घटक) या तेल का पात्र, जो एक 'पाद' से अधिक क्षमता वाला हो, गुरुभाण्ड ही है। सोने, चाँदी, पीतल और स्फटिक (क्रिस्टल) के पात्र गृहस्थों के विशेष पात्रों के रूप में भी उचित नहीं हैं, फिर सांघिक या व्यक्तिगत उपभोग के रूप में तो प्रश्न ही नहीं उठता। किन्तु शयनासन के उपभोग के संबंध में, स्पर्श करने योग्य (आमास) या न करने योग्य (अनामास), सब कुछ उचित है।

වාසිආදීසු යාය වාසියා ඨපෙත්වා දණ්ඩකට්ඨච්ඡෙදනං වා උච්ඡුතච්ඡනං වා අඤ්ඤං මහාකම්මං කාතුං න සක්කා, අයං භාජනීයා. තතො මහත්තරී යෙන කෙනචි ආකාරෙන කතා වාසි ගරුභණ්ඩමෙව. ඵරසු පන අන්තමසො වෙජ්ජානං සිරාවෙධනඵරසුපි ගරුභණ්ඩමෙව. කුඨාරියං ඵරසුසදිසො එව විනිච්ඡයො. යා පන ආවුධසඞ්ඛෙපෙන කතා, අයං අනාමාසා. කුදාලො අන්තමසො චතුරඞ්ගුලමත්තොපි ගරුභණ්ඩමෙව. නිඛාදනං චතුරස්සමුඛං වා හොතු දොණිමුඛං වා වඞ්කං වා උජුකං වා, අන්තමසො සම්මුඤ්ජනිදණ්ඩකවෙධනම්පි දණ්ඩබද්ධං චෙ, ගරුභණ්ඩමෙව. සම්මුඤ්ජනිදණ්ඩඛණනකං පන අදණ්ඩකං ඵලමත්තමෙව, යං සක්කා සිපාටිකාය පක්ඛිපිත්වා පරිහරිතුං, තං භාජනීයං. සිඛරම්පි නිඛාදනෙනෙව සඞ්ගහිතං. යෙහි මනුස්සෙහි විහාරෙ වාසිආදීනි දින්නානි හොන්ති, තෙ ච ඝරෙ දඩ්ඪෙ වා [Pg.81] චොරෙහි වා විලුත්තෙ ‘‘දෙථ නො, භන්තෙ, උපකරණෙ, පුන පාකතිකෙ කරිස්සාමා’’ති වදන්ති, දාතබ්බා. සචෙ ආහරන්ති, න වාරෙතබ්බා; අනාහරන්තාපි න චොදෙතබ්බා.

चाकू आदि के विषय में, जिस चाकू से दातुन काटने या गन्ना छीलने के अतिरिक्त अन्य कोई बड़ा कार्य नहीं किया जा सकता, वह विभाज्य (भाजनीय) है। उससे बड़ा, किसी भी प्रकार से बनाया गया चाकू गुरुभण्ड (अविभाज्य) ही है। कुल्हाड़ी, यहाँ तक कि वैद्यों की नस छेदने वाली छोटी कुल्हाड़ी भी गुरुभण्ड ही है। बसूले (कुठारी) के विषय में भी कुल्हाड़ी जैसा ही निर्णय है। जो शस्त्र के रूप में बनाया गया है, वह स्पर्श न करने योग्य (अनामृश्य) है। कुदाल, यहाँ तक कि चार अंगुल मात्र की भी हो, गुरुभण्ड ही है। रुखानी (छेनी) चाहे चौकोर मुख वाली हो, द्रोणी (द्रोणीमुख) जैसी हो, टेढ़ी हो या सीधी, यहाँ तक कि झाड़ू की डंडी छेदने वाली भी यदि हत्थे से जुड़ी हो, तो गुरुभण्ड ही है। झाड़ू की डंडी छेदने वाली रुखानी यदि बिना हत्थे की केवल फल मात्र हो, जिसे थैली में रखकर ले जाया जा सके, तो वह विभाज्य है। सूजा (सिखर) भी रुखानी के अंतर्गत ही आता है। जिन मनुष्यों ने विहार में चाकू आदि दान दिए हों, और उनके घर जल जाने या चोरों द्वारा लूट लिए जाने पर वे कहें, 'भन्ते, हमें वे उपकरण दे दें, हम फिर से वैसे ही बना देंगे', तो उन्हें दे देना चाहिए। यदि वे वापस लाते हैं, तो उन्हें रोकना नहीं चाहिए; यदि नहीं लाते, तो उनसे मांगना नहीं चाहिए।

කම්මාරතට්ටකාරචුන්දකාරනළකාරමණිකාරපත්තබන්ධකානං අධිකරණිමුට්ඨිකසණ්ඩාසතුලාදීනි සබ්බානි ලොහමයඋපකරණානි සඞ්ඝෙ දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩානි. තිපුකොට්ටකසුවණ්ණකාරචම්මකාරඋපකරණෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – තිපුකොට්ටකඋපකරණෙසුපි තිපුච්ඡෙදනසත්ථකං, සුවණ්ණකාරඋපකරණෙසු සුවණ්ණච්ඡෙදනසත්ථකං, චම්මකාරඋපකරණෙසු කතපරිකම්මචම්මඡිද්දනකං ඛුද්දකසත්ථකන්ති ඉමානි භාජනීයභණ්ඩානි. නහාපිතතුන්නකාරඋපකරණෙසුපි ඨපෙත්වා මහාකත්තරිං මහාසණ්ඩාසං මහාපිප්ඵලකඤ්ච සබ්බං භාජනීයං. මහාකත්තරිආදීනි ගරුභණ්ඩානි.

लोहार, बढ़ई, खरादी, सरकंडे का काम करने वाले, मणिकार और पात्र (बर्तन) बांधने वालों के निहाई, हथौड़ी, सँड़सी, तराजू आदि सभी लोहे के उपकरण संघ को दान दिए जाने के समय से ही गुरुभण्ड हैं। रांगा कूटने वाले, स्वर्णकार और चर्मकार के उपकरणों में भी यही नियम है। परंतु यह विशेषता है - रांगा कूटने वालों के उपकरणों में रांगा काटने वाला छोटा चाकू, स्वर्णकारों के उपकरणों में सोना काटने वाला छोटा चाकू, और चर्मकारों के उपकरणों में परिष्कृत चमड़े को छेदने वाला छोटा चाकू - ये विभाज्य वस्तुएँ (भाजनीय भण्ड) हैं। नाई और दर्जी के उपकरणों में भी बड़ी कैंची, बड़ी सँड़सी और बड़े उस्तरे को छोड़कर सब कुछ विभाज्य है। बड़ी कैंची आदि गुरुभण्ड हैं।

වල්ලිආදීසු වෙත්තවල්ලිආදිකා යා කාචි අඩ්ඪබාහුප්පමාණා වල්ලි සඞ්ඝස්ස දින්නා වා තත්ථජාතකා වා රක්ඛිතගොපිතා ගරුභණ්ඩං හොති, සා සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ සචෙ අතිරෙකා හොති, පුග්ගලිකකම්මෙපි උපනෙතුං වට්ටති; අරක්ඛිතා පන ගරුභණ්ඩමෙව න හොති. සුත්තමකචිවාකනාළිකෙරහීරචම්මමයා රජ්ජුකා වා යොත්තානි වා වාකෙ ච නාළිකෙරහීරෙ ච වට්ටෙත්වා කතා එකවට්ටා වා ද්විවට්ටා වා සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං. සුත්තං පන අවට්ටෙත්වා දින්නං මකචිවාකනාළිකෙරහීරා ච භාජනීයා. යෙහි පනෙතානි රජ්ජුකයොත්තාදීනි දින්නානි හොන්ති, තෙ අත්තනො කරණීයෙන හරන්තා න වාරෙතබ්බා.

लताओं आदि में, बेंत आदि कोई भी लता जो आधे हाथ (बाहु) के परिमाण की हो, संघ को दान दी गई हो या संघ की भूमि पर उगी हो और सुरक्षित हो, वह गुरुभण्ड होती है। संघ के कार्य और चैत्य के कार्य के बाद यदि वह बच जाए, तो उसे व्यक्तिगत कार्य में उपयोग करना उचित है; परंतु असुरक्षित लता गुरुभण्ड नहीं होती। सूत, सन, वल्कल (छाल), नारियल के रेशे या चमड़े से बनी रस्सियाँ या पट्टे, जो नारियल के रेशों आदि को बटकर बनाए गए हों, चाहे वे एक लड़ी वाले हों या दो लड़ी वाले, संघ को दान दिए जाने के समय से ही गुरुभण्ड हैं। परंतु बिना बटा हुआ सूत, सन, वल्कल और नारियल के रेशे विभाज्य हैं। जिन लोगों ने ये रस्सियाँ, पट्टे आदि दान दिए हों, वे यदि अपने किसी कार्य के लिए उन्हें ले जाएँ, तो उन्हें रोकना नहीं चाहिए।

යො කොචි අන්තමසො අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩමත්තොපි වෙළු සඞ්ඝස්ස දින්නො වා තත්ථජාතකො වා රක්ඛිතගොපිතො ගරුභණ්ඩං, සොපි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකො පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. පාදගණ්හනකතෙලනාළි පන කත්තරයට්ඨි, උපාහනදණ්ඩකො, ඡත්තදණ්ඩො, ඡත්තසලාකාති ඉදමෙත්ථ භාජනීයභණ්ඩං. දඩ්ඪගෙහමනුස්සා ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තා න වාරෙතබ්බා. රක්ඛිතගොපිතං වෙළුං ගණ්හන්තෙන සමකං වා අතිරෙකං වා ථාවරං අන්තමසො තංඅග්ඝනකම්පි ඵාතිකම්මං කත්වා ගහෙතබ්බො[Pg.82]. ඵාතිකම්මං අකත්වා ගණ්හන්තෙන තත්ථෙව වළඤ්ජෙතබ්බො, ගමනකාලෙ සඞ්ඝිකාවාසෙ ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං. අසතියා ගහෙත්වා ගතෙන පහිණිත්වා දාතබ්බො. දෙසන්තරං ගතෙන සම්පත්තවිහාරෙ සඞ්ඝිකාවාසෙ ඨපෙතබ්බො.

कोई भी बाँस, यहाँ तक कि आठ अंगुल की डंडी मात्र भी, जो संघ को दान दिया गया हो या संघ की भूमि पर उगा हो और सुरक्षित हो, गुरुभण्ड है। वह भी संघ के कार्य और चैत्य के कार्य के बाद बच जाने पर व्यक्तिगत कार्य के लिए देना उचित है। परंतु पैर धोने के लिए तेल की नली, लाठी, खड़ाऊँ की डंडी, छाते की डंडी, छाते की तीलियाँ - ये यहाँ विभाज्य वस्तुएँ हैं। जिनके घर जल गए हों, ऐसे लोग यदि बाँस लेकर जा रहे हों, तो उन्हें रोकना नहीं चाहिए। सुरक्षित बाँस लेने वाले भिक्षु को उसके बराबर या उससे अधिक मूल्य की कोई स्थायी वस्तु देकर (फातिकम्म करके) उसे लेना चाहिए। बिना फातिकम्म किए लेने वाले को उसे उसी विहार में उपयोग करना चाहिए; कहीं जाते समय उसे संघ के आवास में ही छोड़कर जाना चाहिए। यदि भूल से लेकर चला जाए, तो उसे वापस भेज देना चाहिए। दूसरे देश (स्थान) पहुँच जाने पर, वहाँ के संघ-आवास में उसे रख देना चाहिए।

තිණන්ති මුඤ්ජං පබ්බජඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං යංකිඤ්චි තිණං. යත්ථ පන තිණං නත්ථි, තත්ථ පණ්ණෙහි ඡාදෙන්ති; තස්මා පණ්ණම්පි තිණෙනෙව සඞ්ගහිතං. ඉති මුඤ්ජාදීසු යංකිඤ්චි මුට්ඨිප්පමාණම්පි තිණං තාලපණ්ණාදීසු ච එකං පණ්ණම්පි සඞ්ඝස්ස දින්නං වා තත්ථජාතකං වා බහාරාමෙ සඞ්ඝස්ස තිණවත්ථුතො ජාතතිණං වා රක්ඛිතගොපිතං ගරුභණ්ඩං හොති, තම්පි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච කතෙ අතිරෙකං පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. දඩ්ඪගෙහමනුස්සා ගහෙත්වා ගච්ඡන්තා න වාරෙතබ්බා. අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණොපි රිත්තපොත්ථකො ගරුභණ්ඩමෙව.

तृण (घास) के विषय में - मुंज और पब्बज घास को छोड़कर शेष कोई भी घास तृण है। जहाँ घास नहीं होती, वहाँ पत्तों से छाते हैं; इसलिए पत्तों को भी तृण के अंतर्गत ही लिया गया है। इस प्रकार मुंज आदि में मुट्ठी भर घास भी, और ताड़ के पत्तों आदि में एक पत्ता भी, यदि संघ को दान दिया गया हो या संघ की भूमि पर उगा हो और सुरक्षित हो, तो वह गुरुभण्ड होता है। वह भी संघ और चैत्य के कार्य के बाद बच जाने पर व्यक्तिगत कार्य के लिए देना उचित है। जिनके घर जल गए हों, वे यदि इन्हें लेकर जा रहे हों, तो उन्हें रोकना नहीं चाहिए। आठ अंगुल परिमाण का कोरा ताड़-पत्र (बिना लिखा हुआ) भी गुरुभण्ड ही है।

මත්තිකා පකතිමත්තිකා වා හොතු පඤ්චවණ්ණා වා සුධා වා සජ්ජුරසකඞ්ගුට්ඨසිලෙසාදීසු වා යංකිඤ්චි, දුල්ලභට්ඨානෙ ආනෙත්වා වා දින්නං තත්ථජාතකං වා රක්ඛිතගොපිතං තාලඵලපක්කමත්තං ගරුභණ්ඩං හොති. තම්පි සඞ්ඝකම්මෙ ච චෙතියකම්මෙ ච නිට්ඨිතෙ අතිරෙකං පුග්ගලිකකම්මෙ දාතුං වට්ටති. හිඞ්ගුහිඞ්ගුලකහරිතාලමනොසිලඤ්ජනානි පන භාජනීයභණ්ඩානි.

मिट्टी - चाहे साधारण मिट्टी हो, पाँच रंगों वाली मिट्टी हो या चूना (सुधा) हो; राल, कयिन (वृक्ष का गोंद), लाख आदि में से कुछ भी हो; यदि दुर्लभ स्थान से लाकर दान दी गई हो या वहीं उत्पन्न हुई हो और सुरक्षित हो, तो ताड़ के पके फल के बराबर मात्रा भी गुरुभण्ड होती है। वह भी संघ और चैत्य के कार्य समाप्त होने पर बच जाने पर व्यक्तिगत कार्य के लिए देना उचित है। परंतु हींग, हिंगुल (सिंदूर), हरिताल, मनःशिला और अंजन विभाज्य वस्तुएँ हैं।

දාරුභණ්ඩෙ යො කොචි අට්ඨඞ්ගුලසූචිදණ්ඩමත්තොපි දාරුභණ්ඩකො දාරුදුල්ලභට්ඨානෙ සඞ්ඝස්ස දින්නො වා තත්ථජාතකො වා රක්ඛිතගොපිතො, අයං ගරුභණ්ඩං හොතීති කුරුන්දියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන සබ්බම්පි දාරුවෙළුචම්මපාසාණාදිවිකතිං දාරුභණ්ඩෙන සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන සඞ්ඝස්ස ආසන්දිකො උප්පන්නො හොතී’’ති ඉතො පට්ඨාය දාරුභණ්ඩවිනිච්ඡයො වුත්තො.

काष्ठ-भण्ड (लकड़ी की वस्तुओं) में, कोई भी लकड़ी की वस्तु, यहाँ तक कि आठ अंगुल की डंडी मात्र भी, यदि लकड़ी के दुर्लभ होने वाले स्थान पर संघ को दान दी गई हो या वहीं उत्पन्न हुई हो और सुरक्षित हो, तो वह गुरुभण्ड होती है - ऐसा कुरुन्दी में कहा गया है। महा-अट्टकथा में तो लकड़ी, बाँस, चमड़ा, पत्थर आदि से बनी सभी वस्तुओं को काष्ठ-भण्ड के अंतर्गत ही समाहित करके, 'उस समय संघ के लिए आसन्दी (कुर्सी) उत्पन्न हुई' - यहाँ से काष्ठ-भण्ड का निर्णय कहा गया है।

තත්‍රායං අත්ථුද්ධාරො, ආසන්දිකො, සත්තඞ්ගො, භද්දපීඨං, පීඨිකා, එළකපාදකපීඨං, ආමලකවට්ටකපීඨං, ඵලකං, කොච්ඡං, පලාලපීඨකන්ති ඉමෙසු [Pg.83] තාව යංකිඤ්චි ඛුද්දකං වා හොතු මහන්තං වා, සඞ්ඝස්ස දින්නං ගරුභණ්ඩං හොති. පලාලපීඨෙන චෙත්ථ කදලිපත්තාදිපීඨානිපි සඞ්ගහිතානි. බ්‍යග්ඝචම්මඔනද්ධම්පි වාළරූපපරික්ඛිත්තං, රතනපරිසිබ්බිතං, කොච්ඡකං ගරුභණ්ඩමෙව.

वहाँ (महाअट्ठकथा में) यह अर्थों का उद्धरण है: आसन्दिको (एक हाथ से ऊँचे पैरों वाला आसन), सत्तङ्गो (सात अंगों वाला आसन), भद्दपीठं (बेंत से बुना हुआ श्रेष्ठ चौकोर आसन), पीठिका (कपड़े से ढकी छोटी चौकी), एळकपादकपीठं (भेड़ के पैर जैसे पैरों वाली चौकी), आमलकवट्टकपीठं (आँवले के आकार के कई पैरों वाली गोल चौकी), फलकं (लकड़ी का तख्ता), कोच्छं (घास या रेशों का आसन), पलालपीठकं (पुआल की छोटी चौकी) - इनमें से चाहे कोई छोटा हो या बड़ा, यदि संघ को दिया गया है, तो वह 'गरुभाण्ड' (अविभाज्य संपत्ति) होता है। यहाँ 'पलालपीठक' शब्द से केले के पत्तों आदि से बनी चौकियाँ भी सम्मिलित हैं। बाघ की खाल से मढ़ा हुआ, हिंसक पशुओं के चित्रों से घिरा हुआ या रत्नों (सोने-चांदी के धागों) से सिला हुआ 'कोच्छक' भी गरुभाण्ड ही है।

වඞ්කඵලකං, දීඝඵලකං, චීවරධොවනඵලකං, ඝට්ටනඵලකං, ඝට්ටනමුග්ගරො, දන්තකට්ඨච්ඡෙදනගණ්ඨිකා, දණ්ඩමුග්ගරො, අම්බණං, රජනදොණි, උදකපටිච්ඡකො, දාරුමයො වා දන්තමයො වා වෙළුමයො වා සපාදකොපි අපාදකොපි සමුග්ගො, මඤ්ජූසා, පාදගණ්හනකතො අතිරෙකප්පමාණො කරණ්ඩො, උදකදොණි, උදකකටාහං, උළුඞ්කො, කටච්ඡු, පානීයසරාවං, පානීයසඞ්ඛොති එතෙසුපි යංකිඤ්චි සඞ්ඝෙ දින්නං ගරුභණ්ඩං. සඞ්ඛථාලකං පන භාජනීයං, තථා දාරුමයො උදකතුම්බො.

टेढ़ा तख्ता, लंबा तख्ता, चीवर धोने का तख्ता, चीवर कूटने का तख्ता, कूटने वाला मूसल (हथौड़ा), दातून काटने की छोटी लकड़ी, डंडे वाला हथौड़ा, नाव, पानी रखने का बड़ा बर्तन (द्रोणी), रंग घोलने का बर्तन, चीवर निचोड़ने का पानी रोकने वाला बर्तन, लकड़ी का बना हो या हाथी के दाँत का या बाँस का, पैरों वाला हो या बिना पैरों वाला - फूलदान (समुग्गो), मंजूषा (पेटी), एक पाद (सिक्का) से अधिक मूल्य वाली डिबिया (करंडो), पानी की द्रोणी, पानी का घड़ा, जलपात्र (उळुंको), करछुल या चम्मच, पीने के पानी का सकोरा, पीने के पानी का शंख - इनमें से जो कुछ भी संघ को दिया गया है, वह गरुभाण्ड है। लेकिन शंख का छोटा प्याला 'भाजनिय' (विभाज्य) है, वैसे ही लकड़ी का बना जल-पात्र (तुम्बो) भी।

පාදකථලිකමණ්ඩලං දාරුමයං වා හොතු චොළපණ්ණාදිමයං වා සබ්බං ගරුභණ්ඩං. ආධාරකො පත්තපිධානං, තාලවණ්ටං, බීජනී, චඞ්කොටකං, පච්ඡි, යට්ඨිසම්මුඤ්ජනී මුට්ඨිසම්මුඤ්ජනීති එතෙසුපි යංකිඤ්චි ඛුද්දකං වා මහන්තං වා දාරුවෙළුපණ්ණචම්මාදීසු යෙන කෙනචි කතං ගරුභණ්ඩමෙව.

पैर रगड़ने का गोल पत्थर (या मिट्टी का पात्र), चाहे वह लकड़ी का बना हो या कपड़े और पत्तों आदि का, वह सब गरुभाण्ड है। पात्र का आधार (स्टैंड), पात्र का ढक्कन, ताड़ के पत्तों का पंखा, चौकोर पंखा, फूलों की टोकरी, डलिया, डंडे वाली झाड़ू, मुट्ठी वाली झाड़ू - इनमें से चाहे कोई छोटा हो या बड़ा, लकड़ी, बाँस, पत्तों या चमड़े आदि में से जिससे भी बना हो, वह गरुभाण्ड ही है।

ථම්භතුලාසොපානඵලකාදීසු දාරුමයං වා පාසාණමයං වා යංකිඤ්චි ගෙහසම්භාරරූපං, යො කොචි කටසාරකො, යංකිඤ්චි භූමත්ථරණං, යංකිඤ්චි අකප්පියචම්මං, සබ්බං සඞ්ඝෙ දින්නං ගරුභණ්ඩං, භූමත්ථරණං කාතුං වට්ටති. එළකචම්මං පන පච්චත්ථරණගතිකං හොති, තම්පි ගරුභණ්ඩමෙව. කප්පියචම්මානි භාජනීයානි. කුරුන්දියං පන ‘‘සබ්බං මඤ්චප්පමාණං චම්මං ගරුභණ්ඩ’’න්ති වුත්තං.

खंभे, शहतीर, सीढ़ी, तख्ते आदि में से लकड़ी का बना हो या पत्थर का, जो कुछ भी घर (विहार) के निर्माण की सामग्री है; कोई भी चटाई, कोई भी बिछावन, कोई भी अकल्पनीय (अनुचित) चमड़ा - वह सब संघ को दिया गया होने पर गरुभाण्ड है। बिछावन के रूप में उपयोग करना उचित है। भेड़ का चमड़ा बिछावन की श्रेणी में आता है, वह भी गरुभाण्ड ही है। कल्पनीय (उचित) चमड़े 'भाजनिय' (विभाज्य) हैं। कुरुन्दी (अट्ठकथा) में कहा गया है कि 'मंच (पलंग) के परिमाण वाला सारा चमड़ा गरुभाण्ड है'।

උදුක්ඛලං, මුසලං, සුප්පං, නිසදං, නිසදපොතො, පාසාණදොණි, පාසාණකටාහං, තුරිවෙමභස්තාදි සබ්බං පෙසකාරාදිභණ්ඩං, සබ්බං කසිභණ්ඩං, සබ්බං චක්කයුත්තකයානං ගරුභණ්ඩමෙව. මඤ්චපාදො, මඤ්චඅටනී, පීඨපාදො, පීඨඅටනී, වාසිඵරසුආදීනං දණ්ඩාති එතෙසු යංකිඤ්චි විප්පකතතච්ඡනකම්මං අනිට්ඨිතමෙව භාජනීයං, තච්ඡිතමට්ඨං පන ගරුභණ්ඩං හොති. අනුඤ්ඤාතවාසියා පන දණ්ඩො ඡත්තමුට්ඨිපණ්ණං කත්තරයට්ඨි උපාහනා අරණිසහිතං ධම්මකරණො පාදගණ්හනකතො අනතිරිත්තං ආමලකතුම්බං ආමලකඝටො ලාබුකතුම්බං ලාබුඝටො විසාණකතුම්බන්ති සබ්බමෙතං භාජනීයං, තතො මහන්තතරං ගරුභණ්ඩං.

ओखली, मूसल, सूप (छलनी), सिल-बट्टा, सिल का लोढ़ा, पत्थर की द्रोणी, पत्थर का घड़ा, करघा, मूसल, धौंकनी आदि बुनकरों के सभी उपकरण, खेती के सभी उपकरण, पहियों वाला कोई भी वाहन - ये सब गरुभाण्ड ही हैं। मंच (पलंग) के पैर, मंच की पाटी, चौकी के पैर, चौकी की पाटी, बसूला, कुल्हाड़ी आदि के हत्थे - इनमें से जो कुछ भी अधूरा छिला हुआ या अनगढ़ है, वह 'भाजनिय' है; लेकिन जो छिला हुआ और चिकना है, वह गरुभाण्ड होता है। अनुमति प्राप्त बसूले का हत्था, छाता, ताड़ के पत्तों का हाथ से पकड़ने वाला छाता, लाठी, खड़ाऊँ, अरणि (आग पैदा करने वाली लकड़ी), जल-छन्नी (धम्मकरोण), एक पाद से कम मूल्य वाली आँवले की डिबिया, आँवले का घड़ा, लौकी का पात्र, लौकी का घड़ा, सींग का पात्र - यह सब 'भाजनिय' है। इनसे बड़ा होने पर वह गरुभाण्ड है।

හත්ථිදන්තො [Pg.84] වා යංකිඤ්චි විසාණං වා අතච්ඡිතං යථාජාතමෙව භාජනීයං, තෙහි කතමඤ්චපාදාදීසු පුරිමසදිසොයෙව විනිච්ඡයො. තච්ඡිතනිට්ඨිතොපි හිඞ්ගුකරණ්ඩකො අඤ්ජනකරණ්ඩකො ගණ්ඨිකා විධො අඤ්ජනී අඤ්ජනිසලාකා උදකපුඤ්ඡනීති ඉදං සබ්බං භාජනීයමෙව.

हाथी का दाँत या कोई भी सींग, यदि वह अनगढ़ और प्राकृतिक अवस्था में है, तो वह 'भाजनिय' है। उनसे बने मंच के पैरों आदि के विषय में पहले जैसा ही निर्णय समझना चाहिए। छिला हुआ और तैयार किया हुआ हींग का डिब्बा, अंजन (काजल) का डिब्बा, गाँठ (बटन), पेटी का हुक, अंजन की सलाई, अंजन लगाने की सलाई, पानी पोंछने का वस्त्र - यह सब 'भाजनिय' ही है।

මත්තිකාභණ්ඩෙ සබ්බං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං ඝටපිඨරාදිකුලාලභාජනං පත්තකටාහං අඞ්ගාරකටාහං ධූමදානකං දීපරුක්ඛකො දීපකපල්ලිකා චයනිට්ඨකා ඡදනිට්ඨකා ථූපිකාති සඞ්ඝස්ස දින්නකාලතො පට්ඨාය ගරුභණ්ඩං, පාදගණ්හනකතො අනතිරිත්තප්පමාණො පන ඝටකො පත්තං ථාලකං කඤ්චනකො කුණ්ඩිකාති ඉදමෙත්ථ භාජනීයභණ්ඩං. යථා ච මත්තිකාභණ්ඩෙ; එවං ලොහභණ්ඩෙපි කුණ්ඩිකා භාජනීයකොට්ඨාසමෙව භජතීති අයමෙත්ථ අනුපුබ්බිකථා.

मिट्टी के बर्तनों में, मनुष्यों के उपयोग और उपभोग के सभी पात्र जैसे घड़ा, हँडिया आदि कुम्हार के बर्तन, पात्र पकाने का बर्तन, अंगारे रखने का पात्र, धूपदानी, दीपक का स्टैंड, दीपक की तश्तरी, चिनाई की ईंटें, छप्पर की ईंटें, शिखर (कलश) - ये सब संघ को दिए जाने के समय से ही गरुभाण्ड हैं। लेकिन एक पाद से कम परिमाण वाला छोटा घड़ा, प्याला, सकोरा, जल-पात्र, कुंडी (कमंडल) - ये यहाँ 'भाजनिय' भाण्ड हैं। जैसे मिट्टी के बर्तनों में कुंडी 'भाजनिय' के भाग में आती है, वैसे ही लोहे (धातु) के बर्तनों में भी कुंडी 'भाजनिय' के भाग में ही आती है - यह यहाँ क्रमिक वर्णन है।

අවිස්සජ්ජියවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

अविसर्जनीय (न त्यागने योग्य) वस्तुओं की कथा समाप्त हुई।

නවකම්මදානකථා

नवकर्म (नया निर्माण कार्य) देने की कथा।

323. භණ්ඩිකාට්ඨපනමත්තෙනාති ද්වාරබාහානං උපරි කපොතභණ්ඩිකයොජනමත්තෙන. පරිභණ්ඩකරණමත්තෙනාති ගොමයපරිභණ්ඩකසාවපරිභණ්ඩකරණමත්තෙන. ධූමකාලිකන්ති ඉදං යාවස්ස චිතකධූමො න පඤ්ඤායති, තාව අයං විහාරො එතස්සෙවාති එවං ධූමකාලෙ අපලොකෙත්වා කතපරියොසිතං විහාරං දෙන්ති. විප්පකතන්ති එත්ථ විප්පකතො නාම යාව ගොපානසියො න ආරොහන්ති. ගොපානසීසු පන ආරුළ්හාසු බහුකතො නාම හොති, තස්මා තතො පට්ඨාය න දාතබ්බො, කිඤ්චිදෙව සමාදපෙත්වා කාරෙස්සති. ඛුද්දකෙ විහාරෙ කම්මං ඔලොකෙත්වා ඡප්පඤ්චවස්සිකන්ති කම්මං ඔලොකෙත්වා චතුහත්ථවිහාරෙ චතුවස්සිකං, පඤ්චහත්ථෙ පඤ්චවස්සිකං, ඡහත්ථෙ ඡවස්සිකං දාතබ්බං. අඩ්ඪයොගො පන යස්මා සත්තට්ඨහත්ථො හොති, තස්මා එත්ථ ‘‘සත්තට්ඨවස්සික’’න්ති වුත්තං. සචෙ පන සො නවහත්ථො හොති නවවස්සිකම්පි දාතබ්බං. මහල්ලකෙ පන දසහත්ථෙ එකාදසහත්ථෙ විහාරෙ වා පාසාදෙ වා දසවස්සිකං වා එකාදසවස්සිකං වා දාතබ්බං. ද්වාදසහත්ථෙ පන තතො අධිකෙ වා ලොහපාසාදසදිසෙපි ද්වාදසවස්සිකමෙව දාතබ්බං, න තතො උත්තරි.

३२३. 'भण्डिकाट्ठपनमत्तेनाति' का अर्थ है - दरवाजों के ऊपर कबूतरों के बैठने के लिए छोटी लकड़ी लगाने मात्र से। 'परिभण्डकरणमत्तेनाति' का अर्थ है - गोबर से लीपने या गेरू आदि से रंगने मात्र से। 'धूमकालिकन्ति' का अर्थ है - जब तक उस (नवकर्म प्राप्त) भिक्षु की चिता का धुआँ दिखाई न दे, तब तक यह विहार उसी का उत्तरदायित्व है - इस प्रकार धुएँ के समय तक की अनुमति लेकर पूर्ण किए गए विहार को देते हैं। 'विप्पकतन्ति' (अधूरा) यहाँ उसे कहते हैं जब तक कि कड़ियाँ (gopānasiyo) न चढ़ाई गई हों। कड़ियाँ चढ़ जाने पर उसे 'बहुकत' (काफी हद तक पूर्ण) कहा जाता है, इसलिए उसके बाद नवकर्म का अधिष्ठाता भिक्षु नहीं नियुक्त करना चाहिए; स्वामी (दायक) स्वयं ही किसी भिक्षु को प्रेरित कर उसे पूरा करवा लेगा। छोटे विहार में काम को देखकर 'छप्पञ्चवस्सिकन्ति' - काम को देखकर चार हाथ वाले विहार में चार वर्ष का, पाँच हाथ वाले में पाँच वर्ष का, छह हाथ वाले में छह वर्ष का नवकर्म देना चाहिए। 'अड्ढयोग' (दो ढाल वाला घर) क्योंकि सात-आठ हाथ का होता है, इसलिए यहाँ 'सात-आठ वर्ष' कहा गया है। यदि वह नौ हाथ का हो, तो नौ वर्ष का नवकर्म भी दिया जा सकता है। बड़े विहार में, जो दस हाथ या ग्यारह हाथ का हो, चाहे वह विहार हो या प्रासाद, दस वर्ष या ग्यारह वर्ष का नवकर्म देना चाहिए। बारह हाथ वाले या उससे बड़े, यहाँ तक कि लोहप्रासाद जैसे विहार में भी केवल बारह वर्ष का ही नवकर्म देना चाहिए, उससे अधिक नहीं।

නවකම්මිකො [Pg.85] භික්ඛු අන්තොවස්සෙ තං ආවාසං ලභති, උතුකාලෙ පටිබාහිතුං න ලභති. සචෙ සො ආවාසො ජීරති, ආවාසසාමිකස්ස වා තස්ස වංසෙ උප්පන්නස්ස වා කස්සචි කථෙතබ්බං – ‘‘ආවාසො තෙ නස්සති, ජග්ගථ එතං ආවාස’’න්ති. සචෙ සො න සක්කොති, භික්ඛූහි ඤාතී වා උපට්ඨාකෙ වා සමාදපෙත්වා ජග්ගිතබ්බො. සචෙ තෙපි න සක්කොන්ති, සඞ්ඝිකෙන පච්චයෙන ජග්ගිතබ්බො. තස්මිම්පි අසති එකං ආවාසං විස්සජ්ජෙත්වා අවසෙසා ජග්ගිතබ්බා. බහූ විස්සජ්ජෙත්වා එකං සණ්ඨාපෙතුම්පි වට්ටතියෙව.

नवकम्मिक (नवनिर्माण में लगा हुआ) भिक्षु वर्षावास के दौरान उस आवास को प्राप्त करता है, ऋतुकाल (शीत या ग्रीष्म) में उसे रोकने का अधिकार नहीं मिलता। यदि वह आवास जीर्ण (पुराना/नष्ट) हो रहा हो, तो आवास के स्वामी को या उसके वंश में उत्पन्न किसी व्यक्ति को कहना चाहिए - 'आपका आवास नष्ट हो रहा है, इस आवास की देखभाल करें।' यदि वह समर्थ न हो, तो भिक्षुओं को रिश्तेदारों या उपासकों को प्रेरित कर उसकी देखभाल करानी चाहिए। यदि वे भी समर्थ न हों, तो संघ की संपत्ति (सांघिक प्रत्यय) से उसकी देखभाल करनी चाहिए। यदि वह भी न हो, तो एक आवास को त्याग कर शेष की रक्षा करनी चाहिए। बहुतों को त्याग कर एक को बचाए रखना भी उचित ही है।

දුබ්භික්ඛෙ භික්ඛූසු පක්කන්තෙසු සබ්බෙ ආවාසා නස්සන්ති, තස්මා එකං වා ද්වෙ වා තයො වා ආවාසෙ විස්සජ්ජෙත්වා තතො යාගුභත්තචීවරාදීනි පරිභුඤ්ජන්තෙහි සෙසාවාසා ජග්ගිතබ්බායෙව. කුරුන්දියං පන වුත්තං ‘‘සඞ්ඝිකෙ පච්චයෙ අසති එකො භික්ඛු ‘තුය්හං එකං මඤ්චට්ඨානං ගහෙත්වා ජග්ගාහී’ති වත්තබ්බො. සචෙ බහුතරං ඉච්ඡති, තිභාගං වා උපඩ්ඪභාගං වා දත්වාපි ජග්ගාපෙතබ්බං. අථ ‘ථම්භමත්තමෙවෙත්ථ අවසිට්ඨං, බහුකම්මං කාතබ්බ’න්ති න ඉච්ඡති, ‘තුය්හං පුග්ගලිකමෙව කත්වා ජග්ග; එවම්පි හි සඞ්ඝස්ස භණ්ඩකට්ඨපනට්ඨානං නවකානඤ්ච වසනට්ඨානං ලභිස්සතී’ති ජග්ගාපෙතබ්බො. එවං ජග්ගිතො පන තස්මිං ජීවන්තෙ පුග්ගලිකො හොති, මතෙ සඞ්ඝිකොයෙව. සචෙ සද්ධිවිහාරිකානං දාතුකාමො හොති, කම්මං ඔලොකෙත්වා තිභාගං වා උපඩ්ඪං වා පුග්ගලිකං කත්වා ජග්ගාපෙතබ්බො. එවඤ්හි සද්ධිවිහාරිකානං දාතුං ලභති. එවං ජග්ගනකෙ පන අසති ‘එකං ආවාසං විස්සජ්ජෙත්වා’තිආදිනා නයෙන ජග්ගාපෙතබ්බො’’ති.

अकाल के समय जब भिक्षु चले जाते हैं, तब सभी आवास नष्ट हो जाते हैं, इसलिए एक, दो या तीन आवासों को त्याग कर उनसे प्राप्त होने वाले यवागू, भात, चीवर आदि का उपयोग करते हुए शेष आवासों की रक्षा करनी ही चाहिए। कुरुन्दी (अट्ठकथा) में कहा गया है - 'सांघिक प्रत्यय के अभाव में एक भिक्षु से कहना चाहिए कि तुम अपने लिए एक शय्या-स्थान (पलंग की जगह) लेकर इसकी रक्षा करो। यदि वह अधिक चाहता है, तो एक-तिहाई या आधा भाग देकर भी रक्षा करानी चाहिए। यदि वह सोचे कि यहाँ केवल खंभे ही बचे हैं, बहुत काम करना पड़ेगा और रक्षा न करना चाहे, तो उससे कहना चाहिए - इसे अपना व्यक्तिगत (पुद्गलिक) बनाकर रक्षा करो; क्योंकि इस प्रकार भी संघ को सामान रखने का स्थान और नवागंतुक भिक्षुओं के रहने का स्थान मिल जाएगा। इस प्रकार रक्षित आवास उसके जीवित रहने तक व्यक्तिगत होता है, मृत्यु के बाद सांघिक ही हो जाता है। यदि वह अपने सार्धविहारियों (शिष्यों) को देना चाहता है, तो उसके कार्य को देखकर एक-तिहाई या आधा भाग व्यक्तिगत करके रक्षा करानी चाहिए। इस प्रकार वह सार्धविहारियों को देने का अधिकार प्राप्त करता है। यदि इस प्रकार रक्षा करने वाला कोई न हो, तो एक आवास को त्याग कर आदि विधि से रक्षा करानी चाहिए।'

ඉදම්පි ච අඤ්ඤං තත්ථෙව වුත්තං – ද්වෙ භික්ඛූ සඞ්ඝිකං භූමිං ගහෙත්වා සොධෙත්වා සඞ්ඝිකං සෙනාසනං කරොන්ති. යෙන සා භූමි පඨමං ගහිතා, සො සාමී. උභොපි පුග්ගලිකං කරොන්ති, සොයෙව සාමී. සො සඞ්ඝිකං කරොති, ඉතරො පුග්ගලිකං කරොති, අඤ්ඤං චෙ බහුං සෙනාසනට්ඨානං අත්ථි, පුග්ගලිකං කරොන්තොපි න වාරෙතබ්බො. අඤ්ඤස්මිං පන තාදිසෙ පටිරූපෙ ඨානෙ අසති තං පටිබාහිත්වා සඞ්ඝිකං කරොන්තෙනෙව කාතබ්බං. යං පන තස්ස තත්ථ වයකම්මං කතං, තං දාතබ්බං. සචෙ පන කතාවාසෙ වා ආවාසකරණට්ඨානෙ වා ඡායූපගඵලූපගරුක්ඛා හොන්ති, අපලොකෙත්වා [Pg.86] හාරෙතබ්බා. පුග්ගලිකා චෙ හොන්ති, සාමිකා ආපුච්ඡිතබ්බා; නො චෙ දෙන්ති, යාවතතියං ආපුච්ඡිත්වා ‘‘රුක්ඛඅග්ඝනකමූලං දස්සාමා’’ති හාරෙතබ්බා.

यह एक अन्य बात भी वहीं (कुरुन्दी में) कही गई है - दो भिक्षु सांघिक भूमि लेकर, उसे साफ करके सांघिक शयनासन बनाते हैं। जिसने वह भूमि पहले ली थी, वही स्वामी (प्रबंधक) है। यदि दोनों ही व्यक्तिगत बनाते हैं, तो भी वही (पहला) स्वामी है। यदि वह सांघिक बनाता है और दूसरा व्यक्तिगत बनाता है, और यदि वहाँ अन्य बहुत सा शयनासन-स्थान उपलब्ध है, तो व्यक्तिगत बनाने वाले को भी नहीं रोकना चाहिए। किन्तु यदि अन्य वैसा उपयुक्त स्थान न हो, तो उसे रोककर सांघिक बनाने वाले को ही बनाना चाहिए। वहाँ उसने जो व्यय (खर्च) किया है, वह उसे देना चाहिए। यदि बने हुए आवास में या आवास बनाने के स्थान पर छायादार या फलदार वृक्ष हों, तो संघ की अनुमति लेकर उन्हें हटा देना चाहिए। यदि वे व्यक्तिगत हों, तो स्वामियों से पूछना चाहिए; यदि वे अनुमति न दें, तो तीन बार तक पूछकर 'वृक्ष का उचित मूल्य देंगे' ऐसा कहकर उन्हें हटा देना चाहिए।

යො පන සඞ්ඝිකවල්ලිමත්තම්පි අග්ගහෙත්වා ආහරිමෙන උපකරණෙන සඞ්ඝිකාය භූමියා පුග්ගලිකවිහාරං කාරෙති, උපඩ්ඪං සඞ්ඝිකං හොති; උපඩ්ඪං පුග්ගලිකං. පාසාදො චෙ හොති, හෙට්ඨාපාසාදො සඞ්ඝිකො; උපරි පුග්ගලිකො. සචෙ සො හෙට්ඨාපාසාදං ඉච්ඡති, තස්ස හොති. අථ හෙට්ඨා ච උපරි ච ඉච්ඡති, උභයත්ථ උපඩ්ඪං ලභති. ද්වෙ සෙනාසනානි කාරෙති – එකං සඞ්ඝිකං, එකං පුග්ගලිකං. සචෙ විහාරෙ උට්ඨිතෙන දබ්බසම්භාරෙන කාරෙති, තතියභාගං ලභති. සචෙ අකතට්ඨානෙ චයං වා පමුඛං වා කරොති, බහිකුට්ටෙ උපඩ්ඪං සඞ්ඝස්ස, උපඩ්ඪං තස්ස. අථ මහන්තං විසමං පූරෙත්වා අපදෙ පදං දස්සෙත්වා කතං හොති, අනිස්සරො තත්ථ සඞ්ඝො.

जो भिक्षु सांघिक लता (बेल) मात्र भी न लेकर, अपने द्वारा लाए गए उपकरणों (सामग्री) से सांघिक भूमि पर व्यक्तिगत विहार बनवाता है, उसका आधा भाग सांघिक होता है और आधा व्यक्तिगत। यदि वह प्रासाद (बहुमंजिला भवन) है, तो नीचे का प्रासाद सांघिक होता है और ऊपर का व्यक्तिगत। यदि वह नीचे का प्रासाद चाहता है, तो वह उसका होता है। यदि वह नीचे और ऊपर दोनों चाहता है, तो दोनों में आधा-आधा भाग प्राप्त करता है। यदि वह दो शयनासन बनवाता है, तो एक सांघिक होता है और एक व्यक्तिगत। यदि वह विहार में उत्पन्न लकड़ी आदि सामग्री से बनवाता है, तो एक-तिहाई भाग प्राप्त करता है। यदि वह न बनाए गए स्थान पर चय (दीवार) या प्रमुख (ओसारा/पोर्च) बनाता है, तो बाहरी दीवार का आधा भाग संघ का होता है और आधा उसका। और यदि वह किसी बड़े ऊबड़-खाबड़ स्थान को भरकर, जहाँ कोई स्थान न था वहाँ स्थान बनाकर निर्माण करता है, तो वहाँ संघ का अधिकार नहीं होता।

එකං වරසෙය්‍යන්ති එත්ථ නවකම්මදානට්ඨානෙ වා වස්සග්ගෙන පත්තට්ඨානෙ වා යං ඉච්ඡති, තං එකං වරසෙය්‍යං අනුජානාමීති අත්ථො.

'एकं वरसेय्यं' (एक श्रेष्ठ शय्या) का अर्थ यहाँ यह है कि नवकम्म (निर्माण कार्य) देने के स्थान पर या वर्षा-क्रम (वरिष्ठता) के अनुसार प्राप्त स्थान पर, वह जो चाहता है, उस एक श्रेष्ठ शय्या को ग्रहण करने की मैं अनुमति देता हूँ।

පරියොසිතෙ පක්කමති තස්සෙවෙතන්ති පුන ආගන්ත්වා වසන්තස්ස අන්තොවස්සං තස්සෙව තං; අනාගච්ඡන්තස්ස පන සද්ධිවිහාරිකාදයො ගහෙතුං න ලභන්ති.

'परियोसिते पक्कमति तस्सेवेतं' का अर्थ है कि पुनः लौटकर रहने वाले के लिए वर्षावास के भीतर वह आवास उसी का होता है; किन्तु यदि वह नहीं लौटता है, तो उसके सार्धविहारी आदि उसे ग्रहण नहीं कर सकते।

නවකම්මදානකථා නිට්ඨිතා.

नवकम्म-दान की कथा समाप्त हुई।

අඤ්ඤත්‍රපටිභොගපටික්ඛෙපාදිකථා

अन्यत्र उपभोग के निषेध आदि की कथा।

324. නාතිහරන්තීති අඤ්ඤත්‍ර හරිත්වා න පරිභුඤ්ජන්ති. ගුත්තත්ථායාති යං තත්ථ මඤ්චපීඨාදි, තස්ස ගුත්තත්ථාය, තං අඤ්ඤත්‍ර හරිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. තස්මා තං අඤ්ඤත්‍ර හරිත්වා සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං සුනට්ඨං, ජිණ්ණං සුජිණ්ණං. සචෙ අරොගං තස්මිං විහාරෙ පටිසඞ්ඛතෙ පුන පාකතිකං කාතබ්බං. පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජතො නට්ඨං වා ජිණ්ණං වා ගීවා හොති, තස්මිං පටිසඞ්ඛතෙ දාතබ්බමෙව. සචෙ තතො ගොපානසිආදීනි ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං සඞ්ඝිකාවාසෙ යොජෙන්ති, සුයොජිතානි. පුග්ගලිකාවාසෙ යොජෙන්තෙහි පන මූලං වා දාතබ්බං, පටිපාකතිකං වා කාතබ්බං ඡඩ්ඩිතවිහාරතො මඤ්චපීඨාදීනි ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තො උද්ධාරෙයෙව භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. පුන ආවාසිකකාලෙ දස්සාමීති ගහෙත්වා සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං සුනට්ඨං, ජිණ්ණං සුජිණ්ණං. අරොගඤ්චෙ පාකතිකං කාතබ්බං[Pg.87]. පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං ගීවා හොති. තතො ද්වාරවාතපානාදීනි සඞ්ඝිකාවාසෙ වා පුග්ගලිකාවාසෙ වා යොජිතානි පටිදාතබ්බානියෙව.

३२४. 'नातिहरन्ति' का अर्थ है - अन्यत्र ले जाकर उपभोग नहीं करते। 'गुत्तत्थाय' का अर्थ है - वहाँ जो पलंग, पीठ (पीढ़ा) आदि हैं, उनकी रक्षा के लिए उन्हें अन्यत्र ले जाने की मैं अनुमति देता हूँ। इसलिए, उन्हें अन्यत्र ले जाकर सांघिक उपभोग की विधि से उपयोग करने वाले के लिए यदि वे नष्ट हो जाएँ तो 'भली-भाँति नष्ट' हुए और जीर्ण हो जाएँ तो 'भली-भाँति जीर्ण' हुए माने जाते हैं। यदि वे सुरक्षित हों, तो उस विहार की मरम्मत होने पर उन्हें पुनः यथावत कर देना चाहिए। व्यक्तिगत उपभोग के रूप में उपयोग करने वाले के लिए यदि वे नष्ट या जीर्ण हो जाएँ, तो वह ऋणी (उत्तरदायी) होता है; उस विहार की मरम्मत होने पर उसे वे वस्तुएँ देनी ही होंगी। यदि वहाँ से कड़ियाँ (बड़ेर) आदि लेकर अन्य सांघिक आवास में लगाते हैं, तो वे सुयोजित हैं। व्यक्तिगत आवास में लगाने वालों को या तो मूल्य देना चाहिए या उन्हें यथावत कर देना चाहिए। परित्यक्त विहार से पलंग, पीठ आदि को चोरी की नीयत से लेने वाले भिक्षु से वस्तु के मूल्य के अनुसार दंड भरवाना चाहिए। 'पुनः आवासिकों के आने पर दे दूँगा' - ऐसा सोचकर लेकर सांघिक उपभोग के रूप में उपयोग करने वाले के लिए यदि वे नष्ट या जीर्ण हो जाएँ, तो वे भली-भाँति नष्ट/जीर्ण हुए माने जाते हैं। यदि वे सुरक्षित हों, तो उन्हें यथावत कर देना चाहिए। व्यक्तिगत उपभोग के रूप में उपयोग करने वाले के लिए नष्ट होने पर वह ऋणी होता है। वहाँ से लिए गए द्वार, खिड़की आदि चाहे सांघिक आवास में लगाए गए हों या व्यक्तिगत आवास में, उन्हें लौटाना ही चाहिए।

ඵාතිකම්මත්ථායාති වඩ්ඪිකම්මත්ථාය. ඵාතිකම්මඤ්චෙත්ථ සමකං වා අතිරෙකං වා අග්ඝනකං මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනමෙව වට්ටති.

'फातिकम्मतथाय' का अर्थ है - वृद्धि (बढ़ोतरी) करने के लिए। यहाँ 'फातिकम्म' (वृद्धि कार्य) के लिए समान मूल्य का या अधिक मूल्य का पलंग, पीठ आदि शयनासन ही उचित है।

චක්කලිකන්ති කම්බලාදීහි වෙඨෙත්වා කතචක්කලිකං. අල්ලෙහි පාදෙහීති යෙහි අක්කන්තට්ඨානෙ උදකං පඤ්ඤායති, එවරූපෙහි පාදෙහි පරිභණ්ඩකතභූමි වා සෙනාසනං වා න අක්කමිතබ්බං. සචෙ පන උදකසිනෙහමත්තමෙව පඤ්ඤායති, න උදකං, වට්ටති. පාදපුඤ්ඡනිං පන අල්ලපාදෙහිපි අක්කමිතුං වට්ටතියෙව. සඋපාහනෙන ධොතපාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානෙයෙව න වට්ටති.

'चक्कलिका' का अर्थ है कंबल आदि से लपेटकर बनाया गया गोलाकार आसन या वस्तु। गीले पैरों से (allehi pādehi) जहाँ पैर रखने के स्थान पर पानी के निशान दिखाई दें, ऐसे पैरों से परिभण्ड (गोबर आदि से लिपी हुई) भूमि या शयनासन पर नहीं चढ़ना चाहिए। यदि केवल पानी की नमी (udakasinehamatta) दिखाई दे, पानी नहीं, तो चढ़ना कल्प्य है। गीले पैरों से भी पादपोंछनी (pādapuñchani) पर चढ़ना कल्प्य ही है। जूते पहनकर धुले हुए पैरों से चढ़ने योग्य स्थान पर भी नहीं चढ़ना चाहिए।

චොළකෙන පලිවෙඨෙතුන්ති සුධාභූමියං වා පරිභණ්ඩභූමියං වා සචෙ තට්ටිකා වා කටසාරකො වා නත්ථි, චොළකෙන පාදා වෙඨෙතබ්බා, තස්මිං අසති පණ්ණම්පි අත්ථරිතුං වට්ටති. කිඤ්චි අනත්ථරිත්වා ඨපෙන්තස්ස පන දුක්කටං. යදි පන තත්ථ නෙවාසිකා අනත්ථතායපි භූමියා ඨපෙන්ති, අධොතපාදෙහිපි වළඤ්ජෙන්ති, තථෙව වළඤ්ජෙතුං වට්ටති.

'चोलक (कपड़े) से लपेटना' का अर्थ है कि यदि चूने की भूमि या परिभण्ड भूमि पर चटाई या बिछौना न हो, तो पैरों को कपड़े से लपेट लेना चाहिए। यदि कपड़ा न हो, तो पत्ते बिछाना भी कल्प्य है। बिना कुछ बिछाए पैर रखने वाले भिक्षु को दुक्कट (दुष्कृत) दोष होता है। यदि वहाँ के निवासी (नैवासिक) भिक्षु बिना बिछाए भूमि का उपयोग करते हैं या बिना धुले पैरों से उपयोग करते हैं, तो वैसे ही उपयोग करना कल्प्य है।

න භික්ඛවෙ පරිකම්මකතා භිත්තීති සෙතභිත්ති වා චිත්තකම්මකතා වා. න කෙවලඤ්ච භිත්තිමෙව, ද්වාරම්පි වාතපානම්පි අපස්සෙනඵලකම්පි පාසාණත්ථම්භම්පි රුක්ඛත්ථම්භම්පි චීවරෙන වා කෙනචි වා අප්පටිච්ඡාදෙත්වා අපස්සයිතුං න ලබ්භතියෙව.

"हे भिक्षुओं, परिष्कृत (रंगी हुई) दीवार का सहारा नहीं लेना चाहिए" - चाहे वह सफेद पुती हुई दीवार हो या चित्रकारी वाली। न केवल दीवार, बल्कि द्वार, खिड़की, सहारा लेने का तख्ता, पत्थर का खंभा या लकड़ी का खंभा - इन पर चीवर या किसी अन्य वस्तु से ढके बिना सहारा लेना कल्प्य नहीं है।

ධොතපාදකාති ධොතපාදකා හුත්වා ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානෙ නිපජ්ජිතුං කුක්කුච්චායන්ති. ‘‘ධොතපාදකෙ’’තිපි පාඨො. ධොතෙහි පාදෙහි අක්කමිතබ්බට්ඨානස්සෙතං අධිවචනං. පච්චත්ථරිත්වාති පරිභණ්ඩකතං භූමිං වා භූමත්ථරණසෙනාසනං වා සඞ්ඝිකමඤ්චපීඨං වා අත්තනො සන්තකෙන පච්චත්ථරණෙන පච්චත්ථරිත්වාව නිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ නිද්දායතොපි පච්චත්ථරණෙ සඞ්කුටිතෙ කොචි සරීරාවයවො මඤ්චං වා පීඨං වා ඵුසති, ආපත්තියෙව. ලොමෙසු පන ලොමගණනාය ආපත්තියෙව. පරිභොගසීසෙන අපස්සයන්තස්සාපි එසෙව නයො. හත්ථතලපාදතලෙහි පන ඵුසිතුං වා අක්කමිතුං වා වට්ටති. මඤ්චපීඨං නීහරන්තස්ස කායෙ පටිහඤ්ඤති, අනාපත්ති.

'धोतपादक' का अर्थ है कि पैर धोकर, धुले हुए पैरों से चढ़ने योग्य स्थान पर लेटने में संकोच (कुक्कुच्च) करते हैं। 'धोतपादके' ऐसा भी पाठ है। यह धुले हुए पैरों से चढ़ने योग्य स्थान का नाम है। 'बिछाकर' (paccattharitvā) का अर्थ है कि परिभण्ड भूमि, भूमि पर बिछाए गए शयनासन या संघ के मंच-पीठ पर अपने बिछौने को बिछाकर ही लेटना चाहिए। यदि सोते समय बिछौना सिकुड़ जाए और शरीर का कोई अंग मंच या पीठ को छू जाए, तो आपत्ति होती है। यदि रोम (बाल) छुएं, तो रोमों की संख्या के अनुसार आपत्ति होती है। सहारा लेने वाले के लिए भी यही नियम है। हथेली या तलवों से छूना या चढ़ना कल्प्य है। मंच-पीठ को बाहर निकालते समय यदि शरीर से स्पर्श हो जाए, तो अनापत्ति है।

අඤ්ඤත්‍රපරිභොගපටික්ඛෙපාදිකථා නිට්ඨිතා.

अन्य परिभोग प्रतिषेध आदि की कथा समाप्त हुई।

සඞ්ඝභත්තාදිඅනුජානනකථා

संघभक्त आदि की अनुज्ञा की कथा।

325. න [Pg.88] සක්කොන්ති සඞ්ඝභත්තං කාතුන්ති සකලස්ස සඞ්ඝස්ස භත්තං කාතුං න සක්කොන්ති. උද්දෙසභත්තන්තිආදීසු ‘‘එකං වා ද්වෙ වා…පෙ… දස වා භික්ඛූ සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා දෙථා’’ති එවං උද්දෙසෙන ලද්ධභික්ඛූනං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. අපරෙ තථෙව භික්ඛූ පරිච්ඡින්දිත්වා නිමන්තෙත්වා තෙසං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. අපරෙ සලාකායො ඡින්දිත්වා, අපරෙ පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකන්ති එවං නියාමෙත්වා, එකස්ස වා ද්වින්නං වා…පෙ… දසන්නං වා භික්ඛූනං භත්තං කාතුං ඉච්ඡන්ති. ඉති එතානි භත්තානි උද්දෙසභත්තං නිමන්තනන්ති ඉමං වොහාරං පත්තානි. යස්මා පන තෙ සචෙපි දුබ්භික්ඛෙ න සක්කොන්ති, සුභික්ඛෙ ජාතෙ පන පුන සඞ්ඝභත්තං කාතුං සක්ඛිස්සන්ති, තස්මා භගවා තම්පි අන්තො කත්වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්ත’’න්තිආදිමාහ.

३२५. "संघभक्त देने में समर्थ नहीं हैं" का अर्थ है कि वे पूरे संघ के लिए भोजन की व्यवस्था करने में असमर्थ हैं। 'उद्देशभक्त' आदि में अर्थ इस प्रकार समझना चाहिए - "संघ से निर्दिष्ट कर एक, दो... या दस भिक्षु दें" - इस प्रकार निर्देश (उद्देश) से प्राप्त भिक्षुओं को भोजन देना चाहते हैं। अन्य लोग भिक्षुओं की संख्या निश्चित कर उन्हें निमंत्रित कर भोजन देना चाहते हैं। अन्य शलाका (पर्ची) निकालकर, अन्य पाक्षिक, उपोसथिक या प्रतिपदिक भोजन के रूप में नियम कर एक, दो... या दस भिक्षुओं को भोजन देना चाहते हैं। इस प्रकार ये भोजन 'उद्देशभक्त', 'निमंत्रण' आदि संज्ञाओं को प्राप्त हुए हैं। चूँकि वे दुर्भिक्ष के समय समर्थ न होने पर भी सुभिक्ष होने पर पुनः संघभक्त देने में समर्थ होंगे, इसलिए भगवान ने उसे भी सम्मिलित करते हुए "हे भिक्षुओं, मैं संघभक्त, उद्देशभक्त आदि की अनुज्ञा देता हूँ" ऐसा कहा।

තත්ථ සඞ්ඝභත්තෙ ඨිතිකා නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘අම්හාකං අජ්ජ දස ද්වාදස දිවසා භුඤ්ජන්තානං ඉදානි අඤ්ඤතො භික්ඛූ ආනෙථා’’ති න එවං තත්ථ වත්තබ්බං. ‘‘පුරිමදිවසෙසු අම්හෙහි න ලද්ධං, ඉදානි තං අම්හාකං ගාහෙථා’’ති එවම්පි වත්තුං න ලබ්භති. තඤ්හි ආගතාගතානං පාපුණාතියෙව.

वहाँ संघभक्त में कोई 'स्थितिका' (निश्चित क्रम या बारी) नहीं होती, इसलिए वहाँ ऐसा नहीं कहना चाहिए कि "हमें आज भोजन करते हुए दस-बारह दिन हो गए हैं, अब अन्यत्र से भिक्षुओं को लाओ।" ऐसा भी नहीं कहना चाहिए कि "पिछले दिनों हमें नहीं मिला, अब वह हमें दिलाओ।" क्योंकि वह संघभक्त तो जो-जो भिक्षु आते हैं, उन्हें प्राप्त होता ही है।

සඞ්ඝභත්තාදිඅනුජානනකථා නිට්ඨිතා.

संघभक्त आदि की अनुज्ञा की कथा समाप्त हुई।

උද්දෙසභත්තකථා

उद्देशभक्त की कथा।

උද්දෙසභත්තාදීසු පන අයං නයො – රඤ්ඤා වා රාජමහාමත්තෙන වා සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘එත්තකෙ භික්ඛූ ආනෙථා’’ති පහිතෙ කාලං ඝොසෙත්වා ඨිතිකා පුච්ඡිතබ්බා. සචෙ අත්ථි, තතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං; නො චෙ, ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. උද්දෙසකෙන පිණ්ඩපාතිකානම්පි න අතික්කාමෙතබ්බං. තෙ පන ධුතඞ්ගං රක්ඛන්තා සයමෙව අතික්කමිස්සන්ති; එවං ගාහියමානෙ අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ, වීසතිවස්සානං ගාහියති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා, ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං ගාහෙත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. ‘‘අසුකවිහාරෙ බහුං උද්දෙසභත්තං උප්පන්න’’න්ති සුත්වා යොජනන්තරිකවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමං පවිට්ඨානං අන්තෙවාසිකාදීසු ගණ්හන්තෙසු [Pg.89] ගාහෙතබ්බමෙව. බහිඋපචාරසීමාය ඨිතානං ගාහෙථාති වදන්ති, න ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන උපචාරසීමං ඔක්කන්තෙහි එකාබද්ධා හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා හොන්ති, පරිසාවසෙන වඩ්ඪිතා නාම සීමා හොති, තස්මා ගාහෙතබ්බං. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි පච්ඡා ආගතානං ගාහෙතබ්බමෙව. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ පුන ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති, දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන ගාහෙතබ්බං.

उद्देशभक्त आदि में यह विधि है - जब राजा या राज-अमात्य द्वारा संघ से निर्दिष्ट कर "इतने भिक्षुओं को लाओ" ऐसा संदेश भेजा जाए, तो समय की घोषणा कर 'स्थितिका' (क्रम) पूछनी चाहिए। यदि क्रम है, तो वहीं से उद्देशभक्त ग्रहण करना चाहिए; यदि नहीं, तो स्थविर के आसन से शुरू कर ग्रहण करना चाहिए। उद्देशक (भोजन वितरण करने वाले) को पिण्डपातिक भिक्षुओं को भी नहीं छोड़ना चाहिए। वे (पिण्डपातिक) धुतंग की रक्षा करते हुए स्वयं ही उसे छोड़ देंगे। इस प्रकार ग्रहण करते समय यदि आलसी स्वभाव वाले महास्थविर बाद में आएं, तो उनसे यह नहीं कहना चाहिए कि "भन्ते, बीस वर्ष वालों (के क्रम) का ग्रहण किया जा रहा है, आपका क्रम निकल गया है।" क्रम को रोककर, पहले उन महास्थविरों को दिलाकर फिर क्रम के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। "अमुक विहार में बहुत उद्देशभक्त उत्पन्न हुआ है" ऐसा सुनकर एक योजन दूर के विहार से भी भिक्षु आते हैं। जो-जो आए हैं, उनके खड़े होने के स्थान से ग्रहण करना चाहिए। जो नहीं आए हैं लेकिन उपचार-सीमा में प्रविष्ट हो चुके हैं, उनके शिष्यों आदि द्वारा ग्रहण करने पर वह ग्रहण किया हुआ ही माना जाएगा। उपचार-सीमा के बाहर स्थित भिक्षुओं के लिए यदि कोई कहे कि "दिलाओ", तो नहीं दिलाना चाहिए। यदि उपचार-सीमा में प्रविष्ट भिक्षुओं के साथ एक पंक्ति में जुड़े होकर अपने विहार के द्वार पर या विहार के भीतर ही हों, तो परिषद के प्रभाव से सीमा बढ़ी हुई मानी जाती है, अतः उन्हें दिलाना चाहिए। संघ-नवक (नवागंतुक) को देने के बाद भी यदि बाद में कोई आए, तो उन्हें दिलाना ही चाहिए। लेकिन यदि दूसरे भाग में स्थविर आसन पर चढ़ चुके हों, तो पुनः आने वालों को प्रथम भाग प्राप्त नहीं होता, दूसरे भाग से वर्ष-क्रम के अनुसार ग्रहण करना चाहिए।

එකස්මිං විහාරෙ එකං භත්තුද්දෙසට්ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා ගාවුතප්පමාණායපි උපචාරසීමාය යත්ථ කත්ථචි ආරොචිතං උද්දෙසභත්තං, තස්මිංයෙව භත්තුද්දෙසට්ඨානෙ ගාහෙතබ්බං. එකො එකස්ස භික්ඛුනො පහිණාති ‘‘ස්වෙපි සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා දස භික්ඛූ පහිණථා’’ති, තෙන සො අත්ථො භත්තුද්දෙසකස්ස ආරොචෙතබ්බො. සචෙ තං දිවසං පමුස්සති, දුතියදිවසෙ පාතොව ආරොචෙතබ්බො. අථ පමුස්සිත්වාව පිණ්ඩාය පවිසන්තො සරති, යාව උපචාරසීමං නාතික්කමති, තාව යා භොජනසාලාය පකතිට්ඨිතිකා, තස්සායෙව වසෙන ගාහෙතබ්බං. සචෙපි උපචාරසීමං අතික්කන්තා භික්ඛූ ච උපචාරසීමට්ඨකෙහි එකාබද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං ද්වාදසහත්ථන්තරං අවිජහිත්වා ගච්ඡන්ති, පකතිට්ඨිතිකාය වසෙන ගාහෙතබ්බං. භික්ඛූනං පන තාදිසෙ එකාබද්ධෙ අසති බහිඋපචාරසීමාය යස්මිං ඨානෙ සරති, තත්ථ නවං ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. අන්තොගාමෙ ආසනසාලාය සරන්තෙන ආසනසාලාය ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. යත්ථ කත්ථචි සරිත්වා ගාහෙතබ්බමෙව, අගාහෙතුං න වට්ටති. න හි එතං දුතියදිවසෙ ලබ්භතීති.

एक विहार में एक भोजन वितरण स्थान (भत्तुद्देसट्ठान) निर्धारित करके, एक गावुत (लगभग 2 मील) के विस्तार वाली उपचार-सीमा में कहीं भी यदि उद्देस-भोजन (संघ के लिए निर्दिष्ट भोजन) की सूचना दी जाती है, तो उसे उसी भोजन वितरण स्थान पर ही ग्रहण करना चाहिए। यदि कोई एक दायक किसी एक भिक्षु के पास यह संदेश भेजता है कि—"कल भी संघ से निर्दिष्ट करके दस भिक्षुओं को भेजें", तो उस भिक्षु को यह बात भोजन वितरण करने वाले भिक्षु (भत्तुद्देसक) को बतानी चाहिए। यदि वह उस दिन भूल जाता है, तो दूसरे दिन सुबह ही बता देना चाहिए। यदि वह भूलकर भिक्षा के लिए प्रवेश करते समय याद करता है, तो जब तक वह उपचार-सीमा को पार नहीं करता, तब तक भोजनशाला की जो स्वाभाविक व्यवस्था (पकतिट्ठितिका) है, उसी के अनुसार उसे ग्रहण करना चाहिए। यदि उपचार-सीमा को पार कर चुके भिक्षु और उपचार-सीमा के भीतर स्थित भिक्षु एक-दूसरे से जुड़े हुए (एकाबद्ध) हों, और एक-दूसरे से बारह हाथ की दूरी छोड़े बिना जा रहे हों, तो भी स्वाभाविक व्यवस्था के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए। लेकिन यदि भिक्षुओं में ऐसा जुड़ाव न हो, तो उपचार-सीमा के बाहर जिस स्थान पर याद आए, वहाँ नई व्यवस्था (नवं ठितिकं) बनाकर ग्रहण करना चाहिए। गाँव के भीतर आसन-शाला में याद आने पर आसन-शाला की व्यवस्था के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। जहाँ कहीं भी याद आए, उसे ग्रहण करना ही चाहिए, उसे ग्रहण न करना उचित नहीं है; क्योंकि वह भोजन दूसरे दिन प्राप्त नहीं होगा।

සචෙ සකවිහාරතො අඤ්ඤං විහාරං ගච්ඡන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා කොචි උද්දෙසභත්තං උද්දිසාපෙති, යාව අන්තොඋපචාරෙ වා උපචාරසීමට්ඨකෙහි සද්ධිං වුත්තනයෙන එකාබද්ධා වා හොන්ති, තාව සකවිහාරෙ ඨිතිකාවසෙනෙව ගාහෙතබ්බං. බහිඋපචාරෙ ඨිතානං දින්නං පන ‘‘සඞ්ඝතො භන්තෙ එත්තකෙ නාම භික්ඛූ උද්දිසථා’’ති වුත්තෙ සම්පත්තානං ගාහෙතබ්බං. තත්ථ ද්වාදසහත්ථන්තරං අවිජහිත්වා එකාබද්ධනයෙන දූරෙ ඨිතාපි සම්පත්තායෙවාති වෙදිතබ්බං. සචෙ යං විහාරං ගච්ඡන්ති, තත්ථ පවිට්ඨානං ආරොචෙන්ති, තස්ස විහාරස්ස ඨිතිකාවසෙන ගාහෙතබ්බං. සචෙපි ගාමද්වාරෙ වා වීථියං වා චතුක්කෙ [Pg.90] වා අන්තරඝරෙ වා භික්ඛූ දිස්වා කොචි සඞ්ඝුද්දෙසං ආරොචෙති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අන්තොඋපචාරගතානං ගාහෙතබ්බං.

यदि अपने विहार से दूसरे विहार की ओर जाते हुए भिक्षुओं को देखकर कोई व्यक्ति उद्देस-भोजन अर्पित करता है, तो जब तक वे उपचार-सीमा के भीतर हैं या उपचार-सीमा में स्थित भिक्षुओं के साथ पूर्वोक्त विधि से जुड़े हुए हैं, तब तक उसे अपने विहार की व्यवस्था (ठितिका) के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए। लेकिन उपचार-सीमा के बाहर स्थित भिक्षुओं को दिए गए भोजन के विषय में यदि कहा जाए कि—"भन्ते, संघ से इतने भिक्षुओं को निर्दिष्ट करें", तो वहाँ उपस्थित भिक्षुओं के लिए उसे ग्रहण करना चाहिए। वहाँ बारह हाथ की दूरी को छोड़े बिना जुड़े रहने की विधि से दूर स्थित भिक्षुओं को भी उपस्थित ही समझना चाहिए। यदि वे जिस विहार में जा रहे हैं, वहाँ प्रवेश करने पर सूचना दी जाती है, तो उस विहार की व्यवस्था के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। यदि गाँव के द्वार पर, गली में, चौराहे पर या घर के भीतर भिक्षुओं को देखकर कोई संघ-उद्देस की सूचना देता है, तो उन-उन स्थानों पर उपचार के भीतर आए हुए भिक्षुओं के लिए उसे ग्रहण करना चाहिए।

ඝරූපචාරො චෙත්ථ ‘‘එකං ඝරං එකූපචාරං, එකං ඝරං නානූපචාරං, නානාඝරං එකූපචාරං, නානාඝරං නානූපචාර’’න්ති ඉමෙසං වසෙන වෙදිතබ්බො. තත්ථ යං එකකුලස්ස ඝරං එකවළඤ්ජං හොති, තං සුප්පපාතපරිච්ඡෙදස්ස අන්තො එකූපචාරං නාම. තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො තස්මිං උපචාරෙ භික්ඛාචාරවත්තෙනපි ඨිතානං සබ්බෙසං පාපුණාති, එතං ‘‘එකං ඝරං එකූපචාරං’’ නාම.

यहाँ 'घर का उपचार' (घर की सीमा) को इन चार प्रकारों से समझना चाहिए: 'एक घर-एक उपचार', 'एक घर-अनेक उपचार', 'अनेक घर-एक उपचार' और 'अनेक घर-अनेक उपचार'। उनमें से, एक परिवार का जो घर एक ही द्वार से उपयोग में लाया जाता है, वह सूप (अनाज साफ करने का सूप) गिरने की सीमा के भीतर 'एक घर-एक उपचार' कहलाता है। वहाँ प्राप्त हुआ उद्देस-लाभ उस उपचार में भिक्षाटन के नियम से खड़े हुए सभी भिक्षुओं को प्राप्त होता है; इसे 'एक घर-एक उपचार' कहते हैं।

යං පන එකං ඝරං ද්වින්නං භරියානං සුඛවිහාරත්ථාය මජ්ඣෙ භිත්තිං උට්ඨාපෙත්වා නානාද්වාරවළඤ්ජං කතං, තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො භිත්තිඅන්තරිකස්ස න පාපුණාති, තස්මිං තස්මිං ඨානෙ නිසින්නස්සෙව පාපුණාති, එතං ‘‘එකං ඝරං නානූපචාරං’’ නාම.

लेकिन यदि एक ही घर को दो पत्नियों के सुखपूर्वक रहने के लिए बीच में दीवार उठाकर अलग-अलग द्वारों के उपयोग वाला बना दिया गया हो, तो वहाँ उत्पन्न हुआ उद्देस-लाभ दीवार के दूसरी ओर स्थित भिक्षु को प्राप्त नहीं होता; वह उसी स्थान पर बैठे हुए भिक्षु को ही प्राप्त होता है। इसे 'एक घर-अनेक उपचार' कहा जाता है।

යස්මිං පන ඝරෙ බහූ භික්ඛූ නිමන්තෙත්වා අන්තොගෙහතො පට්ඨාය එකාබද්ධෙ කත්වා පටිවිස්සකඝරානිපි පූරෙත්වා නිසීදාපෙන්ති, තත්ථුප්පන්නො උද්දෙසලාභො සබ්බෙසං පාපුණාති. යම්පි නානාකුලස්ස නිවෙසනං මජ්ඣෙ භිත්තිං අකත්වා එකද්වාරෙනෙව වළඤ්ජන්ති, තත්‍රාපි එසෙව නයො. එතං ‘‘නානාඝරං එකූපචාරං’’ නාම.

जिस घर में बहुत से भिक्षुओं को निमंत्रित कर, घर के भीतर से लेकर निरंतर क्रम (एकाबद्ध) में पड़ोसी के घरों को भी भरकर बैठाया जाता है, वहाँ उत्पन्न हुआ उद्देस-लाभ सभी को प्राप्त होता है। इसी प्रकार, यदि अलग-अलग परिवारों का निवास स्थान हो, लेकिन बीच में दीवार न बनाकर एक ही द्वार से उपयोग करते हों, तो वहाँ भी यही नियम है। इसे 'अनेक घर-एक उपचार' कहा जाता है।

යො පන නානානිවෙසනෙසු නිසින්නානං භික්ඛූනං උද්දෙසලාභො උප්පජ්ජති, කිඤ්චාපි භිත්තිච්ඡිද්දෙන භික්ඛූ දිස්සන්ති, තස්මිං තස්මිං නිවෙසනෙ නිසින්නානංයෙව පාපුණාති, එතං ‘‘නානාඝරං නානූපචාරං’’ නාම.

लेकिन जो उद्देस-लाभ अलग-अलग घरों में बैठे भिक्षुओं के लिए उत्पन्न होता है, भले ही वे दीवार के छिद्र से दिखाई देते हों, वह उन्हीं घरों में बैठे भिक्षुओं को ही प्राप्त होता है। इसे 'अनेक घर-अनेक उपचार' कहा जाता है।

යො පන ගාමද්වාරවීථිචතුක්කෙසු අඤ්ඤතරස්මිං ඨානෙ උද්දෙසභත්තං ලභිත්වා අඤ්ඤස්මිං භික්ඛුස්මිං අසති අත්තනොව පාපුණාපෙත්වා දුතියදිවසෙපි තස්මිංයෙව ඨානෙ අඤ්ඤං ලභති, තෙන යං අඤ්ඤං නවකං වා වුඩ්ඪං වා භික්ඛුං පස්සති, තස්ස ගාහෙතබ්බං. සචෙ කොචි නත්ථි, අත්තනොව පාපෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං.

यदि कोई भिक्षु गाँव के द्वार, गली या चौराहे जैसे किसी स्थान पर उद्देस-भोजन प्राप्त करता है और किसी अन्य भिक्षु के न होने पर उसे स्वयं के लिए प्राप्त कर लेता है, और दूसरे दिन भी उसी स्थान पर पुनः भोजन प्राप्त करता है, तो उसे वहाँ दिखने वाले किसी अन्य भिक्षु—चाहे वह नवदीक्षित (नवक) हो या वृद्ध (वुद्ध)—को वह भोजन देना चाहिए। यदि कोई भी न हो, तो स्वयं के लिए प्राप्त कर भोजन करना चाहिए।

සචෙ ආසනසාලාය නිසීදිත්වා කාලං පටිමානෙන්තෙසු භික්ඛූසු කොචි ආගන්ත්වා ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථ, උද්දෙසපත්තං දෙථ, සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා පත්තං දෙථ, සඞ්ඝිකං පත්තං දෙථා’’ති වා වදති, උද්දෙසපත්තං ඨිතිකාය ගාහෙත්වා දාතබ්බං. ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසභික්ඛුං දෙථ, සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා භික්ඛුං දෙථ, සඞ්ඝිකං භික්ඛුං දෙථා’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො.

यदि आसन-शाला में बैठकर भोजन के समय की प्रतीक्षा करते हुए भिक्षुओं के पास कोई आकर कहे—"संघ-निर्दिष्ट पात्र (सङ्घुद्देसपत्त) दें", "उद्देस-पात्र दें", "संघ से निर्दिष्ट कर पात्र दें" या "सांघिक पात्र दें", तो उद्देस-पात्र को व्यवस्था (ठितिका) के अनुसार लेकर देना चाहिए। "संघ-निर्दिष्ट भिक्षु दें", "संघ से निर्दिष्ट कर भिक्षु दें" या "सांघिक भिक्षु दें"—ऐसा कहने पर भी यही नियम है।

උද්දෙසකො [Pg.91] පනෙත්ථ පෙසලො ලජ්ජී මෙධාවී ඉච්ඡිතබ්බො, තෙන තික්ඛත්තුං ඨිතිකං පුච්ඡිත්වා සචෙ කොචි ඨිතිකං ජානන්තො නත්ථි, ථෙරාසනතො ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන ‘‘අහං ජානාමි, දසවස්සෙන ලද්ධ’’න්ති කොචි භණති, ‘‘අත්ථාවුසො, දසවස්සා භික්ඛූ’’ති පුච්ඡිතබ්බං. සචෙ තස්ස සුත්වා ‘‘දසවස්සම්හ දසවස්සම්හා’’ති බහූ ආගච්ඡන්ති, ‘‘තුය්හං පාපුණාති, තුය්හං පාපුණාතී’’ති අවත්වා ‘‘සබ්බෙ අප්පසද්දා හොථා’’ති වත්වා පටිපාටියා ඨපෙතබ්බා. ඨපෙත්වා ‘‘කති ඉච්ඡථා’’ති උපාසකො පුච්ඡිතබ්බො. ‘‘එත්තකෙ නාම, භන්තෙ, භික්ඛූ’’ති වුත්තෙ ‘‘තුය්හං පාපුණාති, තුය්හං පාපුණාතී’’ති අවත්වා සබ්බනවකස්ස වස්සග්ගඤ්ච උතු ච දිවසභාගො ච ඡායා ච පුච්ඡිතබ්බා. සචෙ ඡායායපි පුච්ඡියමානාය අඤ්ඤො වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, තස්ස දාතබ්බං. අථ ඡායං පුච්ඡිත්වා ‘‘තුය්හං පාපුණාතී’’ති වුත්තෙ වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, න ලභති. කථාපපඤ්චෙන හි නිසින්නස්සාපි නිද්දායන්තස්සාපි ගාහිතං සුග්ගාහිතං, අතික්කන්තං සුඅතික්කන්තං, භාජනීයභණ්ඩඤ්හි නාමෙතං සම්පත්තස්සෙව පාපුණාති, තත්ථ සම්පත්තභාවො උපචාරෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බො. ආසනසාලාය ච අන්තොපරික්ඛෙපො උපචාරො, තස්මිං ඨිතස්ස ලාභො පාපුණාතීති.

यहाँ भोजन का निर्देश करने वाला (उद्देशक) शीलवान, लज्जावान और बुद्धिमान होना चाहिए। उसे तीन बार बारी (ठितिका) के बारे में पूछना चाहिए, और यदि बारी जानने वाला कोई न हो, तो स्थविर के आसन से शुरू करके भोजन दिलाना चाहिए। यदि कोई भिक्षु कहे, "मैं जानता हूँ, दस वर्ष की उपसंपदा वाले को मिला है," तो पूछना चाहिए, "क्या यहाँ दस वर्ष वाले भिक्षु हैं?" यदि उसके वचन सुनकर कई भिक्षु आएँ और कहें, "हम दस वर्ष वाले हैं, हम दस वर्ष वाले हैं," तो उन्हें "तुम्हें मिलता है, तुम्हें मिलता है" ऐसा न कहकर, "सब शांत रहें" ऐसा कहकर उन्हें पंक्तिबद्ध करना चाहिए। पंक्तिबद्ध करने के बाद उपासक से पूछना चाहिए, "आप कितने भिक्षु चाहते हैं?" जब वह कहे, "भन्ते, इतने भिक्षु चाहिए," तब "तुम्हें मिलता है, तुम्हें मिलता है" ऐसा न कहकर, सबसे कनिष्ठ भिक्षु की वर्षा-संख्या, ऋतु, दिन का भाग और छाया पूछनी चाहिए। यदि छाया पूछते समय ही कोई अन्य वरिष्ठ भिक्षु आ जाए, तो उसे देना चाहिए। लेकिन यदि छाया पूछकर "तुम्हें मिलता है" कह दिया गया हो और उसके बाद वरिष्ठ भिक्षु आए, तो उसे नहीं मिलता। क्योंकि बातचीत में विस्तार के कारण बैठे हुए या सोते हुए भिक्षु द्वारा ग्रहण किया गया उद्देश-भोजन भी सुगृहीत है, और बीता हुआ भी सुबीत है। यह वितरण योग्य वस्तु (भाजनीय भाण्ड) उपस्थित व्यक्ति को ही प्राप्त होती है। वहाँ 'उपस्थिति' का निर्धारण 'उपचार' (सीमा) से करना चाहिए। आसनशाला का घेरा ही उपचार है, उसमें स्थित भिक्षु को लाभ प्राप्त होता है।

කොචි ආසනසාලතො අට්ඨ උද්දෙසපත්තෙ ආහරාපෙත්වා සත්ත පත්තෙ පණීතභොජනානං එකං උදකස්ස පූරෙත්වා ආසනසාලායං පහිණාති, ගහෙත්වා ආගතා කිඤ්චි අවත්වා භික්ඛූනං හත්ථෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා පක්කමන්ති. යෙන යං ලද්ධං, තස්සෙව තං හොති. යෙන පන උදකං ලද්ධං, තස්ස අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං ගාහෙතබ්බං. තඤ්ච ලූඛං වා ලභතු පණීතං වා තිචීවරපරිවාරං වා, තස්සෙවෙතං. ඊදිසො හිස්ස පුඤ්ඤවිසෙසො. උදකං පන යස්මා ආමිසං න හොති, තස්මා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං ලබ්භති.

कोई व्यक्ति आसनशाला से आठ उद्देश-पात्र मँगवाकर, सात पात्रों को उत्तम भोजन से और एक पात्र को जल से भरकर आसनशाला भेजता है। पात्र लेकर आए लोग बिना कुछ कहे भिक्षुओं के हाथों में उन्हें थमाकर चले जाते हैं। जिसे जो प्राप्त हुआ, वह उसी का होता है। लेकिन जिसे जल वाला पात्र मिला, उसकी बारी (ठितिका) को रोककर उसे दूसरा उद्देश-भोजन दिलाना चाहिए। वह भोजन चाहे रूखा हो, उत्तम हो या तीन चीवरों के साथ हो, वह उसी का होगा। यह उसके पुण्य का विशेष फल है। चूँकि जल आमिष (भोजन) नहीं है, इसलिए उसे दूसरा उद्देश-भोजन प्राप्त होता है।

සචෙ පන තෙ ගහෙත්වා ආගතා ‘‘ඉදං කිර භන්තෙ සබ්බං භාජෙත්වා භුඤ්ජථා’’ති වත්වා ගච්ඡන්ති, සබ්බෙහි භාජෙත්වා භුඤ්ජිත්වා උදකං පාතබ්බං. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘අට්ඨ මහාථෙරෙ දෙථ, මජ්ඣිමෙ දෙථ, නවකෙ දෙථ, පරිපුණ්ණවස්සසාමණෙරෙ දෙථ, මජ්ඣිමභාණකාදයො දෙථ, මය්හං ඤාතිභික්ඛූ දෙථා’’ති වදන්තස්ස පන ‘‘උපාසක, ත්වං එවං වදසි, ඨිතිකාය පන තෙසං න පාපුණාතී’’ති වත්වා ඨිතිකාවසෙනෙව දාතබ්බා. දහරසාමණෙරෙහි [Pg.92] පන උද්දෙසභත්තෙසු ලද්ධෙසු සචෙ දායකානං ඝරෙ මඞ්ගලං හොති, ‘‘තුම්හාකං ආචරියුපජ්ඣායෙ පෙසෙථා’’ති වත්තබ්බං.

यदि वे पात्र लेकर आए लोग कहें, "भन्ते, इस सबको बाँटकर खाएँ," तो सभी को बाँटकर खाना चाहिए और जल पीना चाहिए। यदि उपासक संघ में से निर्देश देकर कहे, "आठ महास्थविरों को दें, मध्यमों को दें, नवकों को दें, पूर्ण वर्षा वाले श्रमणेरों को दें, मध्यम-भाणक आदि को दें, मेरे संबंधी भिक्षुओं को दें," तो उससे कहना चाहिए, "उपासक, तुम ऐसा कह रहे हो, पर बारी (ठितिका) के अनुसार उन्हें प्राप्त नहीं होता," और बारी के अनुसार ही भोजन देना चाहिए। यदि छोटे श्रमणेरों को उद्देश-भोजन मिले और दायक के घर में कोई मंगल कार्य हो, तो उनसे कहना चाहिए, "अपने आचार्य और उपाध्याय को भेजें।"

යස්මිං පන උද්දෙසභත්තෙ පඨමභාගො සාමණෙරානං පාපුණාති, අනුභාගො මහාථෙරානං, න තත්ථ සාමණෙරා ‘‘මයං පඨමභාගං ලභිම්හා’’ති පුරතො ගන්තුං ලභන්ති, යථාපටිපාටියා එව ගන්තබ්බං. ‘‘සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘තුම්හෙ එථා’ති වුත්තෙ ‘මය්හං අඤ්ඤදාපි ජානිස්සසි, ඨිතිකා පන එවං ගච්ඡතී’’’ති ඨිතිකාවසෙනෙව ගාහෙතබ්බං. අථ ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථා’’ති වත්වා අගාහිතෙයෙව පත්තෙ යස්ස කස්සචි පත්තං ගහෙත්වා පූරෙත්වා ආහරති, ආහටම්පි ඨිතිකාය එව ගාහෙතබ්බං.

जिस उद्देश-भोजन में पहला भाग श्रमणेरों को मिलता है और बाद का भाग महास्थविरों को, वहाँ श्रमणेर "हमें पहला भाग मिला है" कहकर स्थविरों के आगे नहीं जा सकते, उन्हें पंक्ति के अनुसार ही जाना चाहिए। यदि संघ से निर्देश देकर "आप आएँ" कहने पर कोई कहे, "मेरे लिए दूसरी बार जान लेना, बारी तो इस प्रकार चल रही है," तो बारी के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए। यदि "संघ का उद्देश-पात्र दें" कहकर पात्र लेने से पहले ही वह किसी भी भिक्षु का पात्र भरकर ले आता है, तो लाए हुए भोजन को भी बारी के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए।

එකො ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං ආහරා’’ති පෙසිතො ‘‘භන්තෙ, එකං පත්තං දෙථ, නිමන්තනභත්තං ආහරිස්සාමී’’ති වදති, සො චෙ උද්දෙසභත්තඝරතො අයං ආගතොති ඤත්වා භික්ඛූහි ‘‘නනු ත්වං අසුකඝරතො ආගතො’’ති වුත්තො ‘‘ආම, භන්තෙ, න නිමන්තනභත්තං, උද්දෙසභත්ත’’න්ති භණති, ඨිතිකාය ගහෙතබ්බං. යො පන ‘‘එකං පත්තං ආහරා’’ති වුත්තො ‘‘‘කි’න්ති වත්වා ආහරාමී’’ති වත්වා ‘‘යථා තෙ රුච්චතී’’ති වුත්තො ආගච්ඡති, අයං විස්සට්ඨදූතො නාම. උද්දෙසපත්තං වා පටිපාටිපත්තං වා පුග්ගලිකපත්තං වා යං ඉච්ඡති, තං තස්ස දාතබ්බං. එකො බාලො අබ්‍යත්තො ‘‘උද්දෙසපත්තං ආහරා’’ති පෙසිතො වත්තුං න ජානාති, තුණ්හීභූතො තිට්ඨති, සො ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතොසී’’ති වා ‘‘කස්ස පත්තං හරිස්සසී’’ති වා න වත්තබ්බො. එවඤ්හි වුත්තො පුච්ඡාසභාගෙන ‘‘තුම්හාකං සන්තිකං ආගතොම්හී’’ති ‘‘තුම්හාකං පත්තං හරිස්සාමී’’ති වා වදෙය්‍ය, තතො තං භික්ඛුං අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ජිගුච්ඡන්තා න ඔලොකෙය්‍යුං. ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති පන වත්තබ්බො. තස්ස ‘‘උද්දෙසපත්තත්ථාය ආගතොම්හී’’ති වදන්තස්ස ගාහෙත්වා පත්තො දාතබ්බො.

यदि कोई व्यक्ति "संघ का उद्देश-पात्र लाओ" कहकर भेजा गया हो और वह कहे, "भन्ते, एक पात्र दें, मैं निमंत्रण-भोजन लाऊँगा," और भिक्षु यह जानकर कि यह उद्देश-भोजन वाले घर से आया है, उससे पूछें, "क्या तुम अमुक घर से नहीं आए हो?" और वह कहे, "हाँ भन्ते, यह निमंत्रण-भोजन नहीं, उद्देश-भोजन है," तो बारी के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। जो व्यक्ति "एक पात्र लाओ" कहे जाने पर "क्या कहकर लाऊँ?" पूछे और उसे "जैसा तुम्हें अच्छा लगे" कहकर भेजा जाए, वह 'विसृष्ट-दूत' (स्वतंत्र दूत) कहलाता है। वह उद्देश-पात्र, पंक्ति-पात्र या व्यक्तिगत पात्र में से जो चाहे, उसे वह दिया जा सकता है। यदि कोई मूर्ख और अकुशल व्यक्ति "उद्देश-पात्र लाओ" कहकर भेजा जाए और वह बोलना न जानता हो और चुपचाप खड़ा रहे, तो उससे "तुम किसके पास आए हो?" या "किसका पात्र ले जाओगे?" ऐसा नहीं पूछना चाहिए। क्योंकि ऐसा पूछने पर वह प्रश्न के अनुरूप कह सकता है, "मैं आपके पास आया हूँ" या "आपका पात्र ले जाऊँगा," जिससे अन्य भिक्षु उस भिक्षु से घृणा कर सकते हैं और उसे देखना भी पसंद नहीं करेंगे। बल्कि उससे पूछना चाहिए, "कहाँ जा रहे हो? क्या करते हुए घूम रहे हो?" यदि वह कहे, "मैं उद्देश-पात्र के लिए आया हूँ," तो उसे पात्र देना चाहिए।

එකා කූටට්ඨිතිකා නාම හොති. රඤ්ඤො වා හි රාජමහාමත්තස්ස වා ගෙහෙ අතිපණීතානි අට්ඨ උද්දෙසභත්තානි නිච්චං දිය්‍යන්ති, තානි එකචාරිකභත්තානි කත්වා භික්ඛූ විසුං ඨිතිකාය පරිභුඤ්ජන්ති. එකච්චෙ භික්ඛූ ‘‘ස්වෙ දානි අම්හාකං පාපුණිස්සන්තී’’ති අත්තනො ඨිතිකං සල්ලක්ඛෙත්වා ගතා, තෙසු අනාගතෙසුයෙව අඤ්ඤෙ ආගන්තුකා භික්ඛූ ආගන්ත්වා ආසනසාලාය [Pg.93] නිසීදන්ති; තඞ්ඛණඤ්ඤෙව රාජපුරිසා ආගන්ත්වා ‘‘පණීතභත්තපත්තෙ දෙථා’’ති වදන්ති. ආගන්තුකා ඨිතිකං අජානන්තා ගාහෙන්ති. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ච ඨිතිකං ජානනකභික්ඛූ ආගන්ත්වා ‘‘කිං ගාහෙථා’’ති වදන්ති. ‘‘රාජගෙහෙ පණීතභත්ත’’න්ති. ‘‘කතිවස්සතො පට්ඨායා’’ති? ‘‘එත්තකවස්සතො නාමා’’ති. ‘‘මා ගාහෙථා’’ති නිවාරෙත්වා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. ගාහිතෙ ආගතෙහිපි පත්තදානකාලෙ ආගතෙහිපි දින්නකාලෙ ආගතෙහිපි රාජගෙහතො පත්තෙ පූරෙත්වා ආහටකාලෙ ආගතෙහිපි රාජා ‘‘අජ්ජ භික්ඛූයෙව ආගච්ඡන්තූ’’ති පෙසෙත්වා භික්ඛූනංයෙව හත්ථෙ පිණ්ඩපාතං දෙති; එවං දින්නපිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා ආගතකාලෙ ආගතෙහිපි ඨිතිකං ජානනකභික්ඛූහි ‘‘මා භුඤ්ජිත්ථා’’ති වාරෙත්වා ඨිතිකායමෙව ගාහෙතබ්බං.

एक 'कूट-स्थितिका' (छलपूर्ण क्रम) नाम की स्थिति होती है। राजा या राज-महामात्र के घर में नित्य आठ अति उत्तम 'उद्देश-भक्त' (निर्दिष्ट भोजन) दिए जाते हैं। भिक्षु उन्हें 'एकचारिक-भक्त' (एक साथ भ्रमण कर प्राप्त भोजन) बनाकर अलग-अलग क्रम (स्थितिका) से ग्रहण करते हैं। कुछ भिक्षु यह सोचकर कि "कल अब हमारी बारी आएगी", अपनी बारी को चिह्नित कर चले गए। उनके न आने पर ही अन्य आगंतुक भिक्षु आकर आसन-शाला में बैठ गए। उसी क्षण राजपुरुषों ने आकर कहा— "उत्तम भोजन के लिए पात्र दीजिए।" आगंतुक भिक्षु क्रम को न जानते हुए पात्र दे देते हैं। उसी क्षण क्रम को जानने वाले भिक्षु आकर कहते हैं— "क्या ले रहे हो?" (उत्तर मिलता है—) "राजभवन का उत्तम भोजन।" (वे पूछते हैं—) "कितने वर्षों की वरिष्ठता से ले रहे हो?" (उत्तर—) "इतने वर्षों से।" (तब वे कहते हैं—) "मत लो", ऐसा कहकर उन्हें रोककर क्रम के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए। यदि पात्र ले लिए गए हों, या पात्र देने के समय आने पर, या भोजन दे दिए जाने पर, या राजभवन से पात्र भरकर लाए जाने के समय क्रम वाले भिक्षु आ जाएँ, और राजा यह कहकर कि "आज भिक्षु स्वयं ही आएँ", भिक्षुओं के हाथ में ही पिण्डपात देता है; इस प्रकार दिए गए पिण्डपात को लेकर आने पर भी, क्रम को जानने वाले भिक्षुओं द्वारा "मत खाओ" कहकर रोककर क्रम के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए।

අථ නෙ රාජා භොජෙත්වා පත්තෙපි නෙසං පූරෙත්වා දෙති, යං ආහටං තං ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන ‘‘මා තුච්ඡහත්ථා ගච්ඡන්තූ’’ති ථොකමෙව පත්තෙසු පක්ඛිත්තං හොති, තං න ගාහෙතබ්බං. අථ භුඤ්ජිත්වා තුච්ඡපත්තාව ආගච්ඡන්ති, යං තෙහි භුත්තං, තං නෙසං ගීවා හොතීති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ – ‘‘ගීවාකිච්චං එත්ථ නත්ථි, ඨිතිකං පන අජානන්තෙහි යාව ජානනකා ආගච්ඡන්ති, තාව නිසීදිතබ්බං සියා; එවං සන්තෙපි භුත්තං සුභුත්තං, ඉදානි පත්තට්ඨානෙන ගාහෙතබ්බ’’න්ති.

यदि राजा उन्हें भोजन कराकर उनके पात्र भी भरकर देता है, तो जो लाया गया है, उसे क्रम (स्थितिका) के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए। लेकिन यदि "खाली हाथ न जाएँ" ऐसा सोचकर पात्रों में थोड़ा ही भोजन डाला गया हो, तो उसे क्रम के अनुसार ग्रहण नहीं करना चाहिए। यदि वे भोजन करके खाली पात्र लेकर आते हैं, तो जो उन्होंने खाया है, वह उनका ऋण होता है—ऐसा महासुम्म थेर ने कहा है। महापदुम थेर कहते हैं— "यहाँ ऋण का कोई मामला नहीं है; बल्कि क्रम को न जानने वालों को तब तक बैठे रहना चाहिए जब तक क्रम वाले न आ जाएँ। ऐसा होने पर भी, जो खाया गया वह सुभुक्त (ठीक से खाया गया) है, अब प्राप्त स्थान के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए।"

එකො තිචීවරපරිවාරො සතග්ඝනකො පිණ්ඩපාතො අවස්සිකස්ස භික්ඛුනො පත්තො, විහාරෙ ච ‘‘එවරූපො පිණ්ඩපාතො අවස්සිකස්ස පත්තො’’ති ලිඛිත්වා ඨපෙසුං. අථ සට්ඨිවස්සච්චයෙන අඤ්ඤො තථාරූපො පිණ්ඩපාතො උප්පන්නො, අයං කිං අවස්සිකට්ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බො, උදාහු සට්ඨිවස්සිකට්ඨිතිකායාති. සට්ඨිවස්සිකට්ඨිතිකායාති වුත්තං, අයඤ්හි භික්ඛු ඨිතිකං ගහෙත්වායෙව වඩ්ඪිතොති.

एक तीन चीवरों के साथ सौ कार्षापण मूल्य का पिण्डपात एक 'अवस्सिक' (शून्य वर्षा वाले) भिक्षु को प्राप्त हुआ। विहार में यह लिखकर रख दिया गया कि "ऐसा पिण्डपात अवस्सिक को प्राप्त हुआ है।" फिर साठ वर्ष बीतने पर वैसा ही दूसरा पिण्डपात उत्पन्न हुआ। प्रश्न है कि क्या इसे अवस्सिक-क्रम से ग्रहण करना चाहिए या साठ-वर्षीय-क्रम से? उत्तर है— साठ-वर्षीय-क्रम से ग्रहण करना चाहिए, ऐसा अट्ठकथा में कहा गया है। क्योंकि यह भिक्षु उस क्रम (स्थितिका) को प्राप्त करके ही वृद्ध हुआ है।

එකො උද්දෙසභත්තං භුඤ්ජිත්වා සාමණෙරො ජාතො, පුන තං භත්තං සාමණෙරට්ඨිතිකාය පත්තං ගණ්හිතුං ලභති. අයං කිර අන්තරාභට්ඨකො නාම. යො පන පරිපුණ්ණවස්සො සාමණෙරො ‘‘ස්වෙ උද්දෙසභත්තං ලභිස්සතී’’ති අජ්ජෙව උපසම්පජ්ජති, අතික්කන්තා තස්ස ඨිතිකා. එකස්ස භික්ඛුනො උද්දෙසභත්තං පත්තං, පත්තො චස්ස න තුච්ඡො හොති, සො අඤ්ඤස්ස සමීපෙ නිසින්නස්ස පත්තං දාපෙති, තඤ්චෙ ථෙය්‍යාය හරන්ති, ගීවා හොති[Pg.94]. සචෙ පන සො භික්ඛු ‘‘මය්හං පත්තං දම්මී’’ති සයමෙව දෙති, අස්ස ගීවා න හොති. අථාපි තෙන භත්තෙන අනත්ථිකො හුත්වා ‘‘අලං මය්හං, තවෙතං භත්තං දම්මි, පත්තං පෙසෙත්වා ආහරාපෙහී’’ති අඤ්ඤං වදති, යං තතො ආහරීයති සබ්බං පත්තසාමිකස්ස හොති. පත්තඤ්චෙ ථෙය්‍යාය හරන්ති, සුහටො; භත්තස්ස දින්නත්තා ගීවා න හොති.

एक भिक्षु उद्देश-भक्त खाकर श्रामणेर बन गया, वह पुनः उस भोजन को श्रामणेर-क्रम से प्राप्त करने का अधिकारी होता है। वह 'अन्तराभट्ठक' (बीच में गिरा हुआ) कहलाता है। जो पूर्ण आयु वाला श्रामणेर यह सोचकर कि "कल उद्देश-भक्त मिलेगा", आज ही उपसम्पदा ग्रहण कर लेता है, तो उसका श्रामणेर वाला क्रम निकल जाता है। एक भिक्षु को उद्देश-भक्त प्राप्त हुआ, और उसका पात्र खाली नहीं है, वह पास बैठे दूसरे भिक्षु को पात्र दिलवाता है; यदि उसे कोई चोरी की नियत से ले जाता है, तो ऋण होता है। यदि वह भिक्षु स्वयं ही यह कहकर देता है कि "मैं अपना पात्र देता हूँ", तो उसे ऋण नहीं होता। अथवा यदि वह उस भोजन की इच्छा न रखते हुए दूसरे से कहता है— "मेरे लिए पर्याप्त है, मैं तुम्हें यह भोजन देता हूँ, पात्र भेजकर मँगवा लो", तो वहाँ से जो कुछ भी लाया जाता है, वह सब पात्र के स्वामी का होता है। यदि पात्र को चोरी की नियत से ले जाते हैं, तो वह सुहृत (ठीक से ले जाया गया) है; भोजन दे दिए जाने के कारण ऋण नहीं होता।

විහාරෙ දස භික්ඛූ හොන්ති, තෙසු නව පිණ්ඩපාතිකා, එකො සාදියනකො. ‘‘දස උද්දෙසපත්තෙ දෙථා’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකා ගහෙතුං න ඉච්ඡන්ති. ඉතරො භික්ඛු ‘‘සබ්බානි මය්හං පාපුණන්තී’’ති ගණ්හාති, ඨිතිකා න හොති. එකෙකං චෙ පාපෙත්වා ගණ්හාති, ඨිතිකා තිට්ඨති. එවං ගාහෙත්වා දසහිපි පත්තෙහි ආහරාපෙත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං සඞ්ගහං කරොථා’’ති නව පත්තෙ පිණ්ඩපාතිකානං දෙති, භික්ඛුදත්තියං නාමෙතං, ගණ්හිතුං වට්ටති.

विहार में दस भिक्षु हैं, उनमें से नौ पिण्डपातिक (भिक्षाटन करने वाले) हैं और एक निमंत्रण स्वीकार करने वाला है। "दस उद्देश-पात्र दीजिए" ऐसा कहे जाने पर पिण्डपातिक भिक्षु उन्हें लेना नहीं चाहते। दूसरा भिक्षु यह कहकर कि "सब मुझे ही प्राप्त होते हैं" उन्हें ले लेता है, तो क्रम (स्थितिका) नहीं रहता। यदि वह एक-एक करके अपने लिए प्राप्त कर लेता है, तो क्रम बना रहता है। इस प्रकार ग्रहण करवाकर दसों पात्रों से भोजन मँगवाकर, "भन्ते, मुझ पर अनुग्रह करें" ऐसा कहकर नौ पात्र पिण्डपातिकों को दे देता है, तो यह 'भिक्षु-दत्तिय' (भिक्षु द्वारा दिया गया) कहलाता है, इसे ग्रहण करना कल्प्य है।

සචෙ සො උපාසකො ‘‘භන්තෙ, ඝරං ආගන්තබ්බ’’න්ති වදති, සො ච භික්ඛු තෙ භික්ඛූ ‘‘එථ, භන්තෙ, මය්හං සහායා හොථා’’ති තස්ස ඝරං ගච්ඡති. යං තත්ථ ලභති, සබ්බං තස්සෙව හොති. ඉතරෙ තෙන දින්නං ලභන්ති. අථ නෙසං ඝරෙයෙව නිසීදාපෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි දෙන්ති, ‘‘භන්තෙ, යං මනුස්සා දෙන්ති, තං ගණ්හථා’’ති තස්ස භික්ඛුනො වචනෙනෙව ඉතරෙසං වට්ටති. භුත්තාවීනං පත්තෙ පූරෙත්වා ගණ්හිත්වා ගමනත්ථාය දෙන්ති, සබ්බං තස්සෙව භික්ඛුනො හොති, තෙන දින්නං ඉතරෙසං වට්ටති.

यदि वह उपासक कहता है— "भन्ते, घर आना चाहिए", और वह भिक्षु उन अन्य भिक्षुओं से कहता है— "भन्ते, चलिए, मेरे सहायक बनिए" और उसके घर जाता है। वहाँ जो कुछ भी मिलता है, वह सब उसी आमंत्रित भिक्षु का होता है। अन्य भिक्षु वही प्राप्त करते हैं जो वह देता है। अथवा यदि उन्हें घर में ही बिठाकर, दान-जल देकर, यवागू-खाद्य आदि देते हैं और कहते हैं— "भन्ते, जो मनुष्य देते हैं, उसे ग्रहण करें", तो उस भिक्षु के वचन से ही अन्यों के लिए वह कल्प्य होता है। यदि भोजन कर चुके भिक्षुओं के पात्र भरकर जाने के लिए देते हैं, तो वह सब उसी भिक्षु का होता है, उसके द्वारा दिया गया ही अन्यों के लिए कल्प्य होता है।

යදි පන තෙ විහාරෙයෙව තෙන භික්ඛුනා ‘‘භන්තෙ, මය්හං භික්ඛං ගණ්හථ, මනුස්සානඤ්ච වචනං කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තා ගච්ඡන්ති, යං තත්ථ භුඤ්ජන්ති චෙව නීහරන්ති ච, සබ්බං තං තස්සෙව සන්තකං. අථාපි ‘‘මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති අවුත්තා ‘‘මනුස්සානං වචනං කාතුං වට්ටතී’’ති ගච්ඡන්ති, තත්‍ර චෙ එකස්ස මධුරෙන සරෙන අනුමොදනං කරොන්තස්ස සුත්වා ථෙරානඤ්ච උපසමෙ පසීදිත්වා බහුං සමණපරික්ඛාරං දෙන්ති, අයං ථෙරෙසු පසාදෙන උප්පන්නො ‘‘අකතභාගො’’ නාම, තස්මා සබ්බෙසං පාපුණාති.

यदि वे विहार में ही उस भिक्षु द्वारा यह कहे जाने पर कि "भन्ते, मेरी भिक्षा ग्रहण करें, मनुष्यों की बात रखना उचित है" जाते हैं, तो वहाँ जो कुछ भी वे खाते हैं या बाहर लाते हैं, वह सब उसी आमंत्रित भिक्षु की संपत्ति होती है। और यदि "मेरी भिक्षा ग्रहण करें" ऐसा न कहकर केवल "मनुष्यों की बात रखना उचित है" ऐसा कहे जाने पर जाते हैं, और वहाँ यदि किसी एक भिक्षु के मधुर स्वर में अनुमोदना करने को सुनकर, अथवा स्थविरों के शांत स्वभाव पर प्रसन्न होकर बहुत से श्रमण-परिष्कार देते हैं, तो यह स्थविरों के प्रति श्रद्धा से उत्पन्न 'अकृत-भाग' (पहले से निर्धारित न किया गया हिस्सा) कहलाता है, इसलिए यह सभी को प्राप्त होता है।

එකො සඞ්ඝතො උද්දිසාපෙත්වා ඨිතිකාය ගාහිතං පත්තං හරිත්වා පණීතස්ස ඛාදනීයභොජනීයස්ස පූරෙත්වා ආහරිත්වා ‘‘ඉමං, භන්තෙ, සබ්බො සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති දෙති, සබ්බෙහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. පත්තසාමිකස්ස පන අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං උද්දෙසභත්තං දාතබ්බං. අථ [Pg.95] ‘‘පඨමංයෙව සබ්බං සඞ්ඝිකං පත්තං දෙථා’’ති වදති, එකස්ස ලජ්ජිභික්ඛුනො සන්තකො පත්තො දාතබ්බො. ආහරිත්වා ච ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති වුත්තෙ භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

एक उपासक संघ से निर्दिष्ट कराकर बारी (ठितिका) के अनुसार लिए गए पात्र को ले जाकर, उसे उत्तम खाद्य-भोज्य से भरकर लाता है और कहता है— "भन्ते! इसे सम्पूर्ण संघ परिभोग करे," तो सभी को बाँटकर परिभोग करना चाहिए। परन्तु पात्र के स्वामी (भिक्षु) के लिए, उसकी बारी बीत जाने पर भी, उसे सुरक्षित रखकर दूसरा उद्देसभत्त (निर्दिष्ट भोजन) देना चाहिए। यदि वह पहले ही कहता है— "सम्पूर्ण संघ के लिए पात्र दें," तो एक लज्जी भिक्षु का पात्र देना चाहिए। और उसे लाकर जब वह कहता है— "सम्पूर्ण संघ परिभोग करे," तो बाँटकर परिभोग करना चाहिए।

එකො පාතියා භත්තං ආහරිත්වා ‘‘සඞ්ඝුද්දෙසං දම්මී’’ති වදති, එකෙකං ආලොපං අදත්වා ඨිතිකාය එකස්ස යාපනමත්තං කත්වා දාතබ්බං. අථ සො භත්තං ආහරිත්වා කිඤ්චි වත්තුං අජානන්තො තුණ්හීභූතො අච්ඡති, ‘‘කස්ස තෙ ආනීතං, කස්ස දාතුකාමොසී’’ති න වත්තබ්බං. පුච්ඡාසභාගෙන හි ‘‘තුම්හාකං ආනීතං, තුම්හාකං දාතුකාමොම්හී’’ති වදෙය්‍ය, තතො තං භික්ඛුං අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ජිගුච්ඡන්තා ගීවං පරිවත්තෙත්වා ඔලොකෙතබ්බම්පි න මඤ්ඤෙය්‍යුං. සචෙ පන ‘‘කුහිං යාසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති වුත්තෙ ‘‘උද්දෙසභත්තං ගහෙත්වා ආගතොම්හී’’ති වදති, එකෙන ලජ්ජිභික්ඛුනා ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ ආභතං බහු හොති, සබ්බෙසං පහොති, ඨිතිකාකිච්චං නත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පත්තං පූරෙත්වා දාතබ්බං.

एक (उपासक) थाली में भात लाकर कहता है— "मैं संघ के लिए निर्दिष्ट (भोजन) देता हूँ," तो एक-एक ग्रास न देकर बारी के अनुसार एक भिक्षु के निर्वाह मात्र के लिए देना चाहिए। यदि वह भोजन लाकर कुछ कहना न जानते हुए मौन खड़ा रहता है, तो "तुम किसके लिए लाए हो, किसे देना चाहते हो?" ऐसा नहीं पूछना चाहिए। क्योंकि प्रश्न के समान होने से वह कह सकता है— "आपके लिए लाया हूँ, आपको देना चाहता हूँ," तब उस भिक्षु से अन्य भिक्षु घृणा करते हुए, गर्दन मोड़कर उसे देखने योग्य भी नहीं मानेंगे। यदि "कहाँ जा रहे हो, क्या करते हुए घूम रहे हो?" ऐसा पूछने पर वह कहता है— "उद्देसभत्त (निर्दिष्ट भोजन) लेकर आया हूँ," तो एक लज्जी भिक्षु द्वारा बारी के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। यदि लाया गया (भोजन) बहुत हो और सभी के लिए पर्याप्त हो, तो बारी की आवश्यकता नहीं है, स्थविर के आसन से आरम्भ कर पात्र भरकर देना चाहिए।

‘‘සඞ්ඝුද්දෙසපත්තං දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං ආහරිස්සසී’’ති අවත්වා පකතිට්ඨිතිකාය එව ගාහෙතබ්බං. යො පන පායාසො වා රසපිණ්ඩපාතො වා නිච්චං ලබ්භති; එවරූපානං පණීතභොජනානං ආවෙණිකා ඨිතිකා කාතබ්බා, තථා සපරිවාරාය යාගුයා මහග්ඝානං ඵලානං පණීතානඤ්ච ඛජ්ජකානං. පකතිභත්තයාගුඵලඛජ්ජකානං පන එකාව ඨිතිකා කාතබ්බා. ‘‘සප්පිං ආහරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ සබ්බසප්පීනං එකාව ඨිතිකා වට්ටති, තථා සබ්බතෙලානං. ‘‘මධුං ආහරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ පන මධුනො එකාව ඨිතිකා වට්ටති, තථා ඵාණිතස්ස ලට්ඨිමධුකාදීනඤ්ච භෙසජ්ජානං. සචෙ පන ගන්ධමාලං සඞ්ඝුද්දෙසං දෙන්ති, පිණ්ඩපාතිකස්ස වට්ටති, න වට්ටතීති. ආමිසස්සෙව පටික්ඛිත්තත්තා වට්ටති, සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නත්තා පන න ගහෙතබ්බන්ති වදන්ති.

"संघ के लिए निर्दिष्ट पात्र दें" ऐसा कहने पर "क्या लाओगे?" ऐसा न पूछकर सामान्य बारी के अनुसार ही ग्रहण कराना चाहिए। जो खीर (पायस) या स्वादिष्ट पिण्डपात नित्य मिलता है; ऐसे उत्तम भोजनों के लिए अलग से बारी (ठितिका) बनानी चाहिए, वैसे ही स-परिवारा यवागू (कांजी), बहुमूल्य फलों और उत्तम खाद्यों के लिए भी। परन्तु सामान्य भात, यवागू, फल और खाद्यों के लिए एक ही बारी रखनी चाहिए। "घी लाऊँगा" ऐसा कहने पर सभी प्रकार के घी के लिए एक ही बारी उचित है, वैसे ही सभी तेलों के लिए। "शहद लाऊँगा" ऐसा कहने पर शहद के लिए एक ही बारी उचित है, वैसे ही गुड़ (फाणित) और मुलेठी आदि औषधियों के लिए। यदि वे संघ के उद्देश्य से गन्ध और माला देते हैं, तो क्या वह पिण्डपातिक (भिक्षु) के लिए कल्प्य है? आमिष (भोजन) का ही निषेध होने से कल्प्य है, परन्तु संघ को उद्देश्य कर दिए जाने के कारण नहीं लेना चाहिए— ऐसा (आचार्य) कहते हैं।

උද්දෙසභත්තකථා නිට්ඨිතා.

उद्देसभत्त-कथा समाप्त।

නිමන්තනභත්තකථා

निमन्त्रणभत्त-कथा

නිමන්තනං පුග්ගලිකඤ්චෙ, සයමෙව ඉස්සරො. සඞ්ඝිකං පන උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ගාහෙතබ්බං. සචෙ පනෙත්ථ දූතො බ්‍යත්තො හොති, ‘‘භන්තෙ[Pg.96], රාජගෙහෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තං ගණ්හථා’’ති අවත්වා ‘‘භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වදති, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. අථ දූතො අබ්‍යත්තො ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, භත්තුද්දෙසකො බ්‍යත්තො ‘‘භත්ත’’න්ති අවත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ යාථා’’ති වදති; එවම්පි පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. තුම්හාකං පටිපාටියා ‘‘භත්තං පාපුණාතී’’ති වුත්තෙ පන න වට්ටති. සචෙ නිමන්තෙතුං ආගතමනුස්සො ආසනසාලං පවිසිත්වා ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථා’’ති වා ‘‘අට්ඨ පත්තෙ දෙථා’’ති වා වදති; එවම්පි පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති, ‘‘තුම්හෙ ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ පන ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථ; භත්තං ගණ්හථ, අට්ඨ පත්තෙ දෙථ; භත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, පටිපාටියා ගාහෙතබ්බං. ගාහෙන්තෙන පන විච්ඡින්දිත්වා ‘‘භත්ත’’න්ති අවදන්තෙන ‘‘තුම්හෙ ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථා’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පත්තං දෙථ, තුම්හෙ එථා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘සාධු, උපාසකා’’ති ගන්තබ්බං. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ‘‘තුම්හෙ එථා’’ති වුත්තෙපි යථාඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං.

यदि निमन्त्रण व्यक्तिगत (पुद्गलिक) हो, तो वह स्वयं ही स्वामी है। परन्तु यदि सांघिक हो, तो उद्देसभत्त में कहे गए नियम के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए। यदि यहाँ दूत चतुर हो और "भन्ते! राजभवन में भिक्षु-संघ के लिए भोजन (भत्त) ग्रहण करें" ऐसा न कहकर "भिक्षा ग्रहण करें" कहता है, तो पिण्डपातिकों के लिए भी कल्प्य है। यदि दूत अचतुर हो और "भोजन ग्रहण करें" कहता है, परन्तु भत्त-उद्देशक (भोजन निर्दिष्ट करने वाला भिक्षु) चतुर हो और "भोजन" शब्द न कहकर "भन्ते! आप जाएँ" कहता है; तो भी पिण्डपातिकों के लिए कल्प्य है। परन्तु "बारी से आपको भोजन प्राप्त होता है" ऐसा कहने पर कल्प्य नहीं है। यदि निमन्त्रण देने आया मनुष्य आसन-शाला में प्रवेश कर "आठ भिक्षु दें" या "आठ पात्र दें" ऐसा कहता है; तो भी पिण्डपातिकों के लिए कल्प्य है, (भत्त-उद्देशक को) "आप और आप जाएँ" ऐसा कहना चाहिए। परन्तु यदि वह कहता है— "आठ भिक्षु दें, भोजन ग्रहण करें; आठ पात्र दें, भोजन ग्रहण करें," तो बारी के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए। ग्रहण कराते समय (भत्त-उद्देशक द्वारा) "भोजन" शब्द को काटकर "आप और आप जाएँ" ऐसा कहने पर पिण्डपातिकों के लिए कल्प्य है। "भन्ते! अपना पात्र दें, आप आएँ" ऐसा कहने पर "साधु, उपासक!" कहकर जाना चाहिए। संघ से निर्दिष्ट कर "आप आएँ" ऐसा कहने पर भी बारी (यथाठितिका) के अनुसार ही ग्रहण करना चाहिए।

නිමන්තනභත්තඝරතො පන පත්තත්ථාය ආගතස්ස උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ඨිතිකාය පත්තො දාතබ්බො. එකො ‘‘සඞ්ඝතො පටිපාටියා පත්ත’’න්ති අවත්වා කෙවලං ‘‘එකං පත්තං දෙථා’’ති වත්වා අගාහිතෙයෙව පත්තෙ යස්ස කස්සචි පත්තං ගහෙත්වා පූරෙත්වා ආහරති, තං පත්තසාමිකස්සෙව හොති, උද්දෙසභත්තෙ විය ඨිතිකාය න ගාහෙතබ්බං. ඉධාපි යො ආගන්ත්වා තුණ්හීභූතො තිට්ඨති, සො ‘‘කස්ස සන්තිකං ආගතොසී’’ති වා ‘‘කස්ස පත්තං හරිස්සසී’’ති වා න වත්තබ්බො.

निमन्त्रण वाले घर से पात्र के लिए आए व्यक्ति को उद्देसभत्त में कहे गए नियम के अनुसार ही बारी से पात्र देना चाहिए। यदि कोई "संघ से बारी के अनुसार पात्र" ऐसा न कहकर केवल "एक पात्र दें" कहता है और पात्र के (भत्त-उद्देशक द्वारा) दिए जाने से पूर्व ही किसी का भी पात्र लेकर, भरकर लाता है, तो वह पात्र के स्वामी का ही होता है, उद्देसभत्त के समान बारी से ग्रहण नहीं करना चाहिए। यहाँ भी जो आकर मौन खड़ा रहता है, उससे "किसके पास आए हो?" या "किसका पात्र ले जाओगे?" ऐसा नहीं पूछना चाहिए।

පුච්ඡාසභාගෙන හි ‘‘තුම්හාකං සන්තිකං ආගතො, තුම්හාකං පත්තං හරිස්සාමී’’ති වදෙය්‍ය, තතො සො භික්ඛු භික්ඛූහි ජිගුච්ඡනීයො අස්ස. ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති පන වුත්තෙ ‘‘තස්ස පත්තත්ථාය ආගතොම්හී’’ති වදන්තස්ස පටිපාටියා භත්තට්ඨිතිකාය ගාහෙත්වා පත්තො දාතබ්බො. ‘‘භත්තාහරණකපත්තං දෙථා’’ති වුත්තෙපි පටිපාටියා භත්තට්ඨිතිකාය එව දාතබ්බො. සචෙ ආහරිත්වා ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො භුඤ්ජතූ’’ති වදති, භාජෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. පත්තසාමිකස්ස අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං පටිපාටිභත්තං ගාහෙතබ්බං.

क्योंकि प्रश्न के समान होने से वह कह सकता है— "आपके पास आया हूँ, आपका पात्र ले जाऊँगा," तब वह भिक्षु अन्य भिक्षुओं द्वारा घृणा के योग्य होगा। परन्तु "कहाँ जा रहे हो, क्या करते हुए घूम रहे हो?" ऐसा पूछने पर "उसके पात्र के लिए आया हूँ" ऐसा कहने वाले को भोजन की बारी (भत्त-ठितिका) के अनुसार पात्र देना चाहिए। "भोजन लाने के लिए पात्र दें" ऐसा कहने पर भी भोजन की बारी के अनुसार ही देना चाहिए। यदि वह लाकर कहता है— "सम्पूर्ण संघ भोजन करे," तो बाँटकर भोजन करना चाहिए। पात्र के स्वामी के लिए, उसकी बारी बीत जाने पर भी, उसे सुरक्षित रखकर दूसरा क्रमिक भोजन (पटिपाटिभत्त) ग्रहण करना चाहिए।

එකො [Pg.97] පාතියා භත්තං ආහරිත්වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වදති, ආලොපභත්තට්ඨිතිකතො පට්ඨාය ආලොපසඞ්ඛෙපෙන භාජෙතබ්බං. සචෙ පන තුණ්හීභූතො අච්ඡති, ‘‘කස්ස තෙ ආභතං, කස්ස දාතුකාමොසී’’ති න වත්තබ්බො. සචෙ පන ‘‘කුහිං ගච්ඡසි, කිං කරොන්තො ආහිණ්ඩසී’’ති වුත්තෙ ‘‘සඞ්ඝස්ස මෙ භත්තං ආභතං, ථෙරානං මෙ භත්තං ආභත’’න්ති වදති, ගහෙත්වා ආලොපභත්තට්ඨිතිකාය භාජෙතබ්බං. සචෙ පන එවං ආභතං බහුං හොති, සකලස්ස සඞ්ඝස්ස බහු හොති, අභිහටභික්ඛා නාම පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති, ඨිතිකාපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පත්තං පූරෙත්වා දාතබ්බං.

यदि कोई एक दाता पात्र में भोजन लाकर कहता है, "मैं संघ को देता हूँ," तो उसे ग्रास-भोजन की स्थिति (आलोपभत्त-ठितिका) से शुरू करके ग्रासों के संक्षेप में विभाजित करना चाहिए। यदि वह चुप रहता है, तो यह नहीं पूछना चाहिए कि "यह किसके लिए लाया गया है, आप किसे देना चाहते हैं?" परंतु यदि "कहाँ जा रहे हो, क्या करते हुए घूम रहे हो?" ऐसा पूछने पर वह कहता है, "मेरे द्वारा संघ के लिए भोजन लाया गया है, स्थविरों के लिए भोजन लाया गया है," तो उसे लेकर ग्रास-भोजन की स्थिति के अनुसार विभाजित करना चाहिए। यदि इस प्रकार लाया गया भोजन बहुत अधिक हो और संपूर्ण संघ के लिए पर्याप्त हो, तो उसे 'अभिहृत-भिक्षा' कहा जाता है और वह पिण्डपातिक भिक्षुओं के लिए भी कल्प्य है; वहाँ स्थिति पूछने का कार्य नहीं है, स्थविर के आसन से शुरू करके पात्र भरकर देना चाहिए।

උපාසකො සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වා ගන්ථධුතඞ්ගවසෙන අභිඤ්ඤාතස්ස වා භත්තුද්දෙසකස්ස වා පහිණාති ‘‘අම්හාකං භත්තගහණත්ථාය අට්ඨ භික්ඛූ ගහෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති, සචෙපි ඤාතිඋපට්ඨාකෙහි පෙසිතං හොති, ඉමෙ තයො ජනා පුච්ඡිතුං න ලභන්ති, ආරුළ්හායෙව මාතිකං, සඞ්ඝතො අට්ඨ භික්ඛූ උද්දිසාපෙත්වා අත්තනවමෙහි ගන්තබ්බං. කස්මා? භික්ඛුසඞ්ඝස්ස හි එතෙ භික්ඛූ නිස්සාය ලාභො උප්පජ්ජතීති. ගන්ථධුතඞ්ගාදීහි පන අනභිඤ්ඤාතො ආවාසිකභික්ඛු පුච්ඡිතුං ලභති, තස්මා තෙන ‘‘කිං සඞ්ඝතො ගණ්හාමි, උදාහු යෙ ජානාමි, තෙහි සද්ධිං ආගච්ඡාමී’’ති මාතිකං ආරොපෙත්වා යථා දායකා වදන්ති, තථා පටිපජ්ජිතබ්බං. ‘‘තුම්හාකං නිස්සිතකෙ වා යෙ වා ජානාථ, තෙ ගහෙත්වා එථා’’ති වුත්තෙ පන යෙ ඉච්ඡන්ති, තෙහි සද්ධිං ගන්තුං ලභති. සචෙ ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ පහිණථා’’ති පෙසෙන්ති, සඞ්ඝතොව පෙසෙතබ්බා. අත්තනා සචෙ අඤ්ඤස්මිං ගාමෙ සක්කා හොති භික්ඛා ලභිතුං, අඤ්ඤො ගාමො ගන්තබ්බො. න සක්කා චෙ හොති ලභිතුං, සොයෙව ගාමො පිණ්ඩාය පවිසිතබ්බො.

यदि कोई उपासक संघस्थविर, या शास्त्रों और धुतंगों के कारण प्रसिद्ध भिक्षु, या भत्त-उद्देशक (भोजन वितरक) के पास संदेश भेजता है कि "हमारे भोजन ग्रहण के लिए आठ भिक्षुओं को लेकर आएँ," तो भले ही वह रिश्तेदारों या उपस्थायकों द्वारा भेजा गया हो, ये तीन व्यक्ति (पूछने का) अवसर नहीं पाते। उन्हें मातृका (सूची) के अनुसार ही संघ से आठ भिक्षुओं को निर्दिष्ट करवाकर स्वयं नौवें होकर जाना चाहिए। क्यों? क्योंकि इन भिक्षुओं के आश्रय से ही भिक्षु-संघ को लाभ उत्पन्न होता है। परंतु शास्त्रों और धुतंगों आदि से अप्रसिद्ध आवासिक भिक्षु पूछ सकता है। इसलिए उसे "क्या मैं संघ से (भिक्षुओं को) लूँ, अथवा जिन्हें मैं जानता हूँ उनके साथ आऊँ?" इस प्रकार मातृका पर चढ़ाकर (पूछकर) जैसा दायक कहें, वैसा ही करना चाहिए। यदि कहा जाए कि "अपने शिष्यों को या जिन्हें आप जानते हैं, उन्हें लेकर आएँ," तो वह जिन्हें चाहता है उनके साथ जा सकता है। यदि वे कहें कि "आठ भिक्षु भेजें," तो संघ से ही भेजने चाहिए। यदि स्वयं दूसरे गाँव में भिक्षा प्राप्त करना संभव हो, तो दूसरे गाँव जाना चाहिए। यदि प्राप्त करना संभव न हो, तो उसी गाँव में पिण्डपात के लिए प्रवेश करना चाहिए।

නිමන්තිතභික්ඛූ ආසනසාලාය නිසින්නා හොන්ති, තත්‍ර චෙ මනුස්සා ‘‘පත්තෙ දෙථා’’ති ආගච්ඡන්ති, අනිමන්තිතෙහි න දාතබ්බා. ‘‘එතෙ නිමන්තිතභික්ඛූ’’ති වත්තබ්බං. ‘‘තුම්හෙපි දෙථා’’ති වුත්තෙ පන දාතුං වට්ටති. උස්සවාදීසු මනුස්සා සයමෙව පරිවෙණානි ච පධානඝරානි ච ගන්ත්වා තිපිටකෙ ච ධම්මකථිකෙ ච භික්ඛුසතෙනපි සද්ධිං නිමන්තෙන්ති. තදා යෙපි ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති. කස්මා? න හි මහාභික්ඛුසඞ්ඝෙන අත්ථිකා මනුස්සා පරිවෙණානි ච පධානඝරානි ගච්ඡන්ති, සන්නිපාතට්ඨානතොව යථාසත්ති යථාබලං භික්ඛූ ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්තීති.

निमंत्रित भिक्षु आसन-शाला में बैठे हों, और वहाँ यदि मनुष्य "पात्र दें" कहते हुए आएँ, तो अनिमतों को पात्र नहीं देने चाहिए। "ये निमंत्रित भिक्षु हैं," ऐसा कहना चाहिए। परंतु "आप भी दें" ऐसा कहने पर देना कल्प्य है। उत्सवों आदि के समय मनुष्य स्वयं ही परिवेणों और प्रधान-घरों (ध्यान-कक्षों) में जाकर त्रिपिटकधारी और धर्मकथक भिक्षुओं को सौ भिक्षुओं के साथ भी निमंत्रित करते हैं। तब जिन्हें वे जानते हैं, उन्हें लेकर जाना कल्प्य है। क्यों? क्योंकि विशाल भिक्षु-संघ की इच्छा रखने वाले मनुष्य (केवल) परिवेणों और प्रधान-घरों में नहीं जाते, बल्कि वे सम्मेलन-स्थान से ही अपनी शक्ति और सामर्थ्य के अनुसार भिक्षुओं को लेकर जाते हैं।

සචෙ [Pg.98] පන සඞ්ඝත්ථෙරො වා ගන්ථධුතඞ්ගවසෙන අභිඤ්ඤාතකො වා භත්තුද්දෙසකො වා අඤ්ඤත්‍ර වා වස්සං වසිත්වා කත්ථචි වා ගන්ත්වා පුන සකට්ඨානං ආගච්ඡන්ති, මනුස්සා ච ආගන්තුකස්ස සක්කාරං කරොන්ති, එකවාරං යෙ ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. පටිබද්ධකාලතො පන පට්ඨාය දුතියවාරෙ ආරද්ධෙ සඞ්ඝතොයෙව ගහෙත්වා ගන්තබ්බං. අභිනවආගන්තුකාව හුත්වා ඤාතී වා උපට්ඨාකෙ වා පස්සිස්සාමාති ගච්ඡන්ති, තත්‍ර තෙසං ඤාතී ච උපට්ඨාකා ච සක්කාරං කරොන්ති. එත්ථ පන යෙ ජානන්ති, තෙ ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති.

यदि संघस्थविर, या शास्त्रों और धुतंगों के कारण प्रसिद्ध भिक्षु, या भत्त-उद्देशक कहीं और वर्षावास बिताकर या कहीं जाकर पुनः अपने स्थान पर आते हैं, और मनुष्य नवागंतुक का सत्कार करते हैं, तो एक बार (पहली बार) जिन्हें वे जानते हैं, उन्हें लेकर जाना चाहिए। परंतु संबद्ध होने के समय से लेकर दूसरी बार (निमंत्रण) शुरू होने पर संघ से ही (भिक्षुओं को) लेकर जाना चाहिए। यदि वे नए नवागंतुक बनकर "रिश्तेदारों या उपस्थायकों को देखेंगे" ऐसा सोचकर जाते हैं, और वहाँ उनके रिश्तेदार और उपस्थायक सत्कार करते हैं, तो वहाँ जिन्हें वे जानते हैं, उन्हें लेकर जाना कल्प्य है।

යො පන අතිලාභී හොති, සකට්ඨානඤ්ච ආගන්තුකට්ඨානඤ්ච එකසදිසං, සබ්බත්ථ මනුස්සා සඞ්ඝභත්තං සජ්ජෙත්වාව නිසීදන්ති, තෙන සඞ්ඝතොව ගහෙත්වා ගන්තබ්බන්ති අයං නිමන්තනෙ විසෙසො. අවසෙසො සබ්බපඤ්හො උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. කුරුන්දියං පන ‘‘අට්ඨ මහාථෙරෙ දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘අට්ඨ මහාථෙරාව දාතබ්බා’’ති වුත්තං. එස නයො මජ්ඣිමාදීසු. සචෙ පන අවිසෙසෙත්වා ‘‘අට්ඨ භික්ඛූ දෙථා’’ති වදති, සඞ්ඝතො දාතබ්බා.

जो बहुत लाभ वाला होता है, उसके लिए अपना स्थान और नवागंतुक का स्थान एक समान होता है, सब जगह मनुष्य संघ-भोजन तैयार करके ही बैठते हैं, उसे संघ से ही (भिक्षुओं को) लेकर जाना चाहिए—यह निमंत्रण में विशेषता है। शेष सभी प्रश्न उद्देस-भत्त में कहे गए तरीके से ही समझने चाहिए। कुरुन्दी (अट्ठकथा) में तो "आठ महास्थविर दें" ऐसा कहने पर "आठ महास्थविर ही देने चाहिए" ऐसा कहा गया है। यही नियम मध्यम आदि (स्थविरों) के लिए भी है। यदि बिना किसी विशेषता के "आठ भिक्षु दें" ऐसा कहता है, तो संघ से देने चाहिए।

නිමන්තනභත්තකථා නිට්ඨිතා.

निमंत्रण-भोजन की कथा समाप्त हुई।

සලාකභත්තකථා

शलाका-भोजन की कथा

සලාකභත්තෙ පන ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සලාකාය වා පට්ටිකාය වා උපනිබන්ධිත්වා ඔපුඤ්ජිත්වා උද්දිසිතු’’න්ති වචනතො රුක්ඛසාරමයාය සලාකාය වා වෙළුවිලීවතාලපණ්ණාදිමයාය පට්ටිකාය වා ‘‘අසුකස්ස නාම සලාකභත්ත’’න්ති එවං අක්ඛරානි උපනිබන්ධිත්වා පච්ඡියං වා චීවරභොගෙ වා කත්වා සබ්බා සලාකායො ඔපුඤ්ජිත්වා පුනප්පුනං හෙට්ඨුපරිවසෙනෙව ආලොළෙත්වා පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙන භත්තුද්දෙසකෙන සචෙ ඨිතිකා අත්ථි, ඨිතිකතො පට්ඨාය; නො චෙ අත්ථි, ථෙරාසනතො පට්ඨාය සලාකා දාතබ්බා. පච්ඡා ආගතානම්පි එකාබද්ධවසෙන දූරෙ ඨිතානම්පි උද්දෙසභත්තෙ වුත්තනයෙනෙව දාතබ්බා.

शलाका-भोजन में तो "भिक्षुओं, मैं शलाका (लकड़ी की पट्टी) पर या पट्टी (बाँस की खपच्ची आदि) पर लिखकर, उन्हें इकट्ठा करके निर्दिष्ट करने की अनुमति देता हूँ" इस वचन के कारण, सारयुक्त लकड़ी की शलाका पर या बाँस की खपच्ची, ताड़-पत्र आदि की पट्टी पर "अमुक व्यक्ति का शलाका-भोजन" इस प्रकार अक्षरों को लिखकर, टोकरी में या चीवर की तह में रखकर, सभी शलाकाओं को इकट्ठा करके, बार-बार ऊपर-नीचे करके हिलाकर, पाँच अंगों से युक्त भत्त-उद्देशक द्वारा यदि 'ठितिका' (क्रम) हो, तो ठितिका से शुरू करके; यदि न हो, तो स्थविर के आसन से शुरू करके शलाकाएँ देनी चाहिए। बाद में आए हुए या दूर स्थित भिक्षुओं को भी उद्देस-भत्त में कही गई विधि के अनुसार ही (शलाकाएँ) देनी चाहिए।

සචෙ [Pg.99] විහාරස්ස සමන්තතො බහූ ගොචරගාමා, භික්ඛූ පන න බහුකා, ගාමවසෙනපි සලාකායො පාපුණන්ති, ‘‘තුම්හාකං අසුකගාමෙ සලාකභත්තං පාපුණාතී’’ති ගාමවසෙනෙව ගාහෙතබ්බා. එවං ගාහෙන්තෙන සචෙපි එකෙකස්මිං ගාමෙ නානප්පකාරානි සට්ඨිසලාකභත්තානි, සබ්බානි ගාහිතානෙව හොන්ති, තස්ස පත්තගාමසමීපෙ අඤ්ඤානිපි ද්වෙ තීණි සලාකභත්තානි හොන්ති, තානිපි තස්සෙව දාතබ්බානි. න හි සක්කා තෙසං කාරණා අඤ්ඤං භික්ඛුං පහිණිතුන්ති.

यदि विहार के चारों ओर बहुत से गोचर-गाँव हों, परंतु भिक्षु बहुत न हों, और गाँवों के अनुसार शलाकाएँ प्राप्त होती हों, तो "आपका अमुक गाँव में शलाका-भोजन प्राप्त हुआ है" इस प्रकार गाँव के अनुसार ही ग्रहण करानी चाहिए। इस प्रकार ग्रहण कराते समय यदि एक-एक गाँव में विभिन्न प्रकार के साठ शलाका-भोजन भी हों, तो वे सभी ग्रहण किए हुए ही होते हैं; उस (भिक्षु) को प्राप्त गाँव के समीप यदि अन्य भी दो-तीन शलाका-भोजन हों, तो वे भी उसी को देने चाहिए। क्योंकि उनके कारण किसी अन्य भिक्षु को भेजना संभव नहीं है।

සචෙ එකච්චෙසු ගාමෙසු බහූනි සලාකභත්තානි සල්ලක්ඛෙත්වා සත්තන්නම්පි අට්ඨන්නම්පි භික්ඛූනං දාතබ්බානි. දදන්තෙන පන චතුන්නං පඤ්චන්නං භත්තානං සලාකායො එකතො බන්ධිත්වා දාතබ්බා. සචෙ තං ගාමං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤො ගාමො හොති, තස්මිඤ්ච එකමෙව සලාකභත්තං, තං පන පාතොව දෙන්ති, තම්පි එතෙසු භික්ඛූසු එකස්ස නිග්ගහෙන දත්වා ‘‘පාතොව තං ගහෙත්වා පච්ඡා ඔරිමගාමෙ ඉතරානි භත්තානි ගණ්හාහී’’ති වත්තබ්බො. සචෙ ඔරිමගාමෙ සලාකභත්තෙසු අගාහිතෙස්වෙව ගාහිතසඤ්ඤාය ගච්ඡති, පරභාගගාමෙ සලාකභත්තං ගාහෙත්වා පුන විහාරං ආගන්ත්වා ඉතරානි ගාහෙත්වා ඔරිමගාමො ගන්තබ්බො. ‘‘න හි බහිසීමාය සඞ්ඝලාභො ගාහෙතුං ලබ්භතී’’ති අයං නයො කුරුන්දියං වුත්තො.

यदि कुछ गाँवों में बहुत से शलाका-भोजन (टिकट वाले भोजन) हों, तो उन्हें ध्यान में रखकर सात या आठ भिक्षुओं को देना चाहिए। वितरण करने वाले भिक्षु को चार या पाँच भोजनों की शलाकाओं (पर्चियों) को एक साथ बाँधकर देना चाहिए। यदि उस गाँव को पार करने पर कोई दूसरा गाँव हो और वहाँ केवल एक ही शलाका-भोजन हो, और वे उसे सुबह जल्दी ही देते हों, तो उन भिक्षुओं में से एक को वह (नियमपूर्वक) देकर कहना चाहिए— "इसे सुबह ही लेकर बाद में पहले वाले गाँव में अन्य भोजनों को ग्रहण करना।" यदि पहले वाले गाँव में शलाका-भोजन ग्रहण किए बिना ही 'ग्रहण कर लिया है' ऐसी संज्ञा से वह जाता है, तो उसे अगले गाँव में शलाका-भोजन ग्रहण कर पुनः विहार आकर अन्य भोजनों को ग्रहण कर पहले वाले गाँव जाना चाहिए। क्योंकि सीमा के बाहर संघ-लाभ ग्रहण करना प्राप्त नहीं होता—यह विधि कुरुन्दी (अट्ठकथा) में कही गई है।

සචෙ පන භික්ඛූ බහූ හොන්ති, ගාමවසෙන සලාකා න පාපුණන්ති, වීථිවසෙන වා වීථියං එකගෙහවසෙන වා කුලවසෙන වා ගාහෙතබ්බා. වීථිආදීසු ච යත්ථ බහූනි භත්තානි, තත්ථ ගාමෙ වුත්තනයෙනෙව බහූනං භික්ඛූනං ගාහෙතබ්බානි. සලාකාසු අසති උද්දිසිත්වාපි ගාහෙතබ්බානි.

यदि भिक्षु बहुत हों और गाँवों के अनुसार शलाकाएँ (सबको) न पहुँचती हों, तो गलियों के अनुसार, या गली में एक घर के अनुसार, या कुल (परिवार) के अनुसार ग्रहण करानी चाहिए। गलियों आदि में जहाँ बहुत से भोजन हों, वहाँ गाँव के लिए बताई गई विधि के अनुसार ही बहुत से भिक्षुओं को ग्रहण कराना चाहिए। शलाकाओं के न होने पर निर्दिष्ट करके भी ग्रहण कराना चाहिए।

සලාකදායකෙන පන වත්තං ජානිතබ්බං. තෙන හි කාලස්සෙව වුට්ඨාය පත්තචීවරං ගහෙත්වා භොජනසාලං ගන්ත්වා අසම්මට්ඨට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙත්වා ‘‘ඉදානි භික්ඛූහි වත්තං කතං භවිස්සතී’’ති කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා භික්ඛූසු සන්නිපතිතෙසු පඨමමෙව වාරගාමෙ සලාකභත්තං ගාහෙතබ්බං. ‘‘තුය්හං අසුකස්මිං නාම වාරගාමෙ සලාකා පාපුණාති තත්‍ර ගච්ඡා’’ති වත්තබ්බං.

शलाका देने वाले (भिक्षु) को कर्तव्य (वत्त) जानना चाहिए। उसे सुबह जल्दी उठकर, पात्र-चीवर लेकर भोजनशाला जाना चाहिए और न बुहारी गई जगह को बुहारकर, पीने का पानी और उपयोग का पानी उपस्थित कर, "अब भिक्षुओं द्वारा कर्तव्य कर लिया गया होगा"—ऐसा समय का ध्यान कर घण्टा बजाना चाहिए। भिक्षुओं के एकत्रित होने पर सबसे पहले बारी वाले गाँव (वारगाम) के शलाका-भोजन को ग्रहण कराना चाहिए। "आपकी अमुक नाम के बारी वाले गाँव में शलाका आई है, वहाँ जाएँ"—ऐसा कहना चाहिए।

සචෙ අතිරෙකගාවුතෙ ගාමො හොති, තං දිවසං ගච්ඡන්තා කිලමන්ති, ‘‘ස්වෙ තුය්හං වාරගාමෙ පාපුණාතී’’ති අජ්ජෙව ගාහෙතබ්බං. යො වාරගාමං පෙසියමානො [Pg.100] න ගච්ඡති, අඤ්ඤං සලාකං මග්ගති, න දාතබ්බා. සද්ධානඤ්හි මනුස්සානං පුඤ්ඤහානි සඞ්ඝස්ස ච ලාභච්ඡෙදො හොති, තස්මා තස්ස දුතියෙපි තතියෙපි දිවසෙ අඤ්ඤා සලාකා න දාතබ්බා, ‘‘අත්තනො පත්තට්ඨානං ගන්ත්වා භුඤ්ජාහී’’ති වත්තබ්බො, තීණි පන දිවසානි අගච්ඡන්තස්ස වාරගාමතො ඔරිමවාරගාමෙ සලාකා ගාහෙතබ්බා. තඤ්චෙ න ගණ්හාති, තතො පට්ඨාය තස්ස අඤ්ඤං සලාකං දාතුං න වට්ටති, දණ්ඩකම්මං පන ගාළ්හං කාතබ්බං, සට්ඨිතො වා පණ්ණාසතො වා න පරිහාපෙතබ්බං. වාරගාමෙ ගාහෙත්වා විහාරවාරො ගාහෙතබ්බො, ‘‘තුය්හං විහාරවාරො පාපුණාතී’’ති වත්තබ්බං. විහාරවාරිකස්ස ද්වෙ තිස්සො යාගුසලාකායො තිස්සො චතස්සො වා භත්තසලාකායො ච දාතබ්බා, නිබද්ධං කත්වා පන න දාතබ්බා. යාගුභත්තදායකා හි ‘‘අම්හාකං යාගුභත්තං විහාරගොපකාව භුඤ්ජන්තී’’ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජෙය්‍යුං, තස්මා අඤ්ඤෙසු කුලෙසු දාතබ්බා.

यदि गाँव एक गावुत से अधिक दूर हो और उस दिन जाने में (भिक्षु) थक जाते हों, तो "कल आपकी बारी वाले गाँव में (शलाका) प्राप्त होगी"—ऐसा कहकर आज ही ग्रहण करा देना चाहिए। जो बारी वाले गाँव में भेजे जाने पर नहीं जाता और दूसरी शलाका माँगता है, उसे नहीं देनी चाहिए। क्योंकि इससे श्रद्धालु मनुष्यों के पुण्य की हानि और संघ के लाभ का विच्छेद होता है; इसलिए उसे दूसरे और तीसरे दिन भी दूसरी शलाका नहीं देनी चाहिए। "अपने प्राप्त स्थान पर जाकर भोजन करें"—ऐसा कहना चाहिए। तीन दिनों तक न जाने वाले को बारी वाले गाँव से पहले वाले बारी के गाँव की शलाका देनी चाहिए। यदि वह उसे भी ग्रहण नहीं करता, तो उसके बाद उसे दूसरी शलाका देना उचित नहीं है, बल्कि उसे कठोर दण्ड (दण्डकर्म) देना चाहिए; साठ या पचास (घड़ों) से कम नहीं करना चाहिए। बारी वाले गाँव (की शलाका) ग्रहण कराकर विहार की बारी (विहारवार) ग्रहण करानी चाहिए। "आपकी विहार की बारी आई है"—ऐसा कहना चाहिए। विहार के बारीदार को दो-तीन यागु-शलाकाएँ और तीन या चार भोजन-शलाकाएँ देनी चाहिए, किन्तु उन्हें स्थायी (निबद्ध) बनाकर नहीं देना चाहिए। क्योंकि यागु और भोजन देने वाले—"हमारी यागु और भोजन को विहार के रक्षक ही खाते हैं"—ऐसा सोचकर विरक्त (श्रद्धाहीन) हो सकते हैं, इसलिए अन्य कुलों में (शलाकाएँ) देनी चाहिए।

සචෙ විහාරවාරිකානං සභාගා ආහරිත්වා දෙන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ, වාරං ගාහෙත්වා තෙසං යාගුභත්තං ආහරාපෙතබ්බං. තාව නෙසං සලාකා ඵාතිකම්මමෙව භවන්ති, වස්සග්ගෙන පත්තට්ඨානෙ පන අඤ්ඤම්පි පණීතභත්තසලාකං ගණ්හිතුං ලභන්තියෙව. අතිරෙකඋත්තරිභඞ්ගස්ස එකචාරිකභත්තස්ස විසුං ඨිතිකං කත්වා සලාකා දාතබ්බා.

यदि विहार के बारीदारों के लिए उनके साथी (भिक्षु) भोजन लाकर देते हैं, तो यह अच्छा है; यदि नहीं देते, तो बारी तय कर उनके लिए यागु और भोजन मँगवाना चाहिए। तब तक उनकी शलाकाएँ लाभ की वृद्धि के लिए ही होती हैं, और वर्षा (दीक्षा काल) के क्रम से प्राप्त स्थान पर वे अन्य उत्तम भोजन की शलाका ग्रहण करने के अधिकारी होते ही हैं। अतिरिक्त उपव्यंजन (सालन) वाले 'एकचारिक' भोजन के लिए अलग से व्यवस्था (ठितिका) कर शलाका देनी चाहिए।

සචෙ යෙන සලාකා ලද්ධා, සො තංදිවසං තං භත්තං න ලභති, පුනදිවසෙ ගාහෙතබ්බං. භත්තමෙව ලභති, න උත්තරිභඞ්ගං; එවම්පි පුන ගාහෙතබ්බං. ඛීරභත්තස්ස සලාකායපි එසෙව නයො. සචෙ පන ඛීරමෙව ලභති, න භත්තං; ඛීරලාභතො පට්ඨාය පුන න ගාහෙතබ්බං. ද්වෙ තීණි එකචාරිකභත්තානි එකස්සෙව පාපුණන්ති, දුබ්භික්ඛසමයෙ සඞ්ඝනවකෙන ලද්ධකාලෙ විජටෙත්වා විසුං ගාහෙතබ්බානි, පාකතිකසලාකභත්තං අලද්ධස්සාපි පුනදිවසෙ ගාහෙතබ්බං.

यदि जिसे शलाका मिली है, वह उस दिन वह भोजन प्राप्त नहीं करता, तो उसे अगले दिन ग्रहण करना चाहिए। यदि केवल भोजन प्राप्त करता है, उपव्यंजन नहीं; तो भी पुनः ग्रहण करना चाहिए। क्षीर-भोजन (खीर) की शलाका के विषय में भी यही विधि है। किन्तु यदि केवल दूध प्राप्त करता है, भोजन नहीं; तो दूध प्राप्त होने के बाद पुनः ग्रहण नहीं करना चाहिए। यदि दो-तीन 'एकचारिक' भोजन एक ही (भिक्षु) को प्राप्त होते हैं, तो अकाल के समय संघ के नवदीक्षित भिक्षु द्वारा प्राप्त होने पर उन्हें सुलझाकर अलग-अलग ग्रहण करना चाहिए। सामान्य शलाका-भोजन न मिलने पर भी अगले दिन ग्रहण करना चाहिए।

සචෙ ඛුද්දකො විහාරො හොති, සබ්බෙ භික්ඛූ එකසම්භොගා, උච්ඡුසලාකං ගාහෙන්තෙන යස්ස කස්සචි සම්මුඛීභූතස්ස පාපෙත්වා මහාථෙරාදීනං දිවා තච්ඡෙත්වා දාතුං වට්ටති. රසසලාකං පාපෙත්වා පච්ඡාභත්තං පරිස්සාවෙත්වා වා ඵාණිතං වා කාරෙත්වා පිණ්ඩපාතිකාදීනම්පි දාතබ්බං[Pg.101]. ආගන්තුකානං ආගතානාගතභාවං ඤත්වා ගාහෙතබ්බා, මහාආවාසෙ ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බා.

यदि विहार छोटा हो और सभी भिक्षु समान उपभोग वाले हों, तो ईख (गन्ने) की शलाका ग्रहण कराने वाले को जो भी सामने हो उसे देकर, महास्थविर आदि के लिए दिन में उसे छीलकर देना उचित है। रस (गन्ने के रस) की शलाका देकर, भोजन के बाद उसे छानकर या उसका गुड़ बनवाकर पिण्डपातिक (भिक्षाचारी) आदि को भी देना चाहिए। आगन्तुक भिक्षुओं के आने या न आने की स्थिति को जानकर शलाकाएँ ग्रहण करानी चाहिए; बड़े आवासों में (निश्चित) क्रम बनाकर ग्रहण करानी चाहिए।

තක්කසලාකම්පි සභාගට්ඨානෙ පාපෙත්වා වා පචාපෙත්වා වා ධූමාපෙත්වා වා ථෙරානං දාතුං වට්ටති. මහාආවාසෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං ඵලසලාකපූවසලාකභෙසජ්ජගන්ධමාලසලාකායොපි විසුං ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බා. භෙසජ්ජාදිසලාකායො චෙත්ථ කිඤ්චාපි පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටන්ති, සලාකවසෙන ගාහිතත්තා පන න සාදිතබ්බා. අග්ගභික්ඛාමත්තං සලාකභත්තං දෙන්ති, ඨිතිකං පුච්ඡිත්වා ගාහෙතබ්බං. අසතියා ඨිතිකාය ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ තාදිසානි භත්තානි බහූනි හොන්ති, එකෙකස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ තීණි දාතබ්බානි; නො චෙ, එකෙකමෙව දත්වා පටිපාටියා ගතාය පුන ථෙරාසනතො පට්ඨාය දාතබ්බං. සචෙ අන්තරාව උපච්ඡිජ්ජති, ඨිතිකා සල්ලක්ඛෙතබ්බා. යදි පන තාදිසං භත්තං නිබද්ධමෙව හොති, යස්ස පාපුණාති, සො වත්තබ්බො ‘‘ලද්ධා වා අලද්ධා වා ස්වෙපි ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති. එකං අනිබද්ධං හොති, ලභනදිවසෙ පන යාවදත්ථං ලභති, අලභනදිවසා බහුතරා හොන්ති, තං යස්ස පාපුණාති, සො අලභිත්වා ‘‘ස්වෙ ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති වත්තබ්බො.

छाछ (तक्क) के शलाका-भोजन को भी समान स्वभाव वाले व्यक्तियों के स्थान पर पहुँचाकर, या उसे पकवाकर, या (अदरक, मिर्च आदि से) बघार लगवाकर (धुँआ देकर) स्थविरों को देना उचित है। महाविहार में बताए गए तरीके से ही आचरण करना चाहिए। फल-शलाका, पूप (मालपुआ)-शलाका, भेषज (औषधि)-शलाका, गंध-शलाका और माला-शलाका को भी (भोजन आदि से) अलग सूची (स्थितिका) के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। यहाँ औषधि आदि की शलाकाएँ यद्यपि पिण्डपातिक भिक्षुओं के लिए भी उचित हैं, फिर भी शलाका के रूप में ग्रहण किए जाने के कारण उनका (विशेष रूप से) आस्वादन नहीं करना चाहिए। वे 'अग्रभिक्षा' (श्रेष्ठ भिक्षा) के मात्र का शलाका-भक्त देते हैं, उसे सूची (स्थितिका) के बारे में पूछकर ग्रहण करना चाहिए। यदि सूची उपलब्ध न हो, तो स्थविर के आसन से आरम्भ करके ग्रहण करना चाहिए। यदि ऐसे भोजन बहुत हों, तो एक-एक भिक्षु को दो या तीन देने चाहिए; यदि नहीं, तो एक-एक ही देकर क्रम पूरा होने पर पुनः स्थविर के आसन से आरम्भ करके देना चाहिए। यदि बीच में ही समाप्त हो जाए, तो उस स्थान (सूची) को याद रखना चाहिए। यदि वैसा भोजन नियमित (निबद्ध) ही हो, तो जिसके पास वह पहुँचता है, उससे कहना चाहिए— 'चाहे मिले या न मिले, कल भी आप ही ग्रहण करें।' कुछ भोजन अनियत (अनियमित) होते हैं, मिलने वाले दिन तो पर्याप्त मिलता है, पर न मिलने वाले दिन अधिक होते हैं; वह जिसके पास पहुँचता है, उसे (भोजन) न मिलने पर कहना चाहिए— 'कल आप ग्रहण करें।'

යො සලාකාසු ගාහිතාසු පච්ඡා ආගච්ඡති, තස්ස අතික්කන්තාව සලාකා න උපට්ඨාපෙත්වා දාතබ්බා. සලාකං නාම ඝණ්ටිප්පහරණතො පට්ඨාය ආගන්ත්වා හත්ථං පසාරෙන්තොව ලභති. අඤ්ඤස්ස ආගන්ත්වා සමීපෙ ඨිතස්සාපි අතික්කන්තා අතික්කන්තාව හොති. සචෙ පනස්ස අඤ්ඤො ගණ්හන්තො අත්ථි, සයං අනාගතොපි ලභති. සභාගට්ඨානෙ අසුකො අනාගතොති ඤත්වා ‘‘අයං තස්ස සලාකා’’ති ඨපෙතුං වට්ටති. සචෙ ‘‘අනාගතස්ස න දාතබ්බා’’ති කතිකං කරොන්ති, අධම්මිකා හොති. අන්තොඋපචාරෙ ඨිතස්ස හි භාජනීයභණ්ඩං පාපුණාති. සචෙ පන ‘‘අනාගතස්ස දෙථා’’ති මහාසද්දං කරොන්ති, දණ්ඩකම්මං ඨපෙතබ්බං, ‘‘ආගන්ත්වා ගණ්හන්තූ’’ති වත්තබ්බං.

शलाकाएँ बाँटे जाने के बाद जो भिक्षु बाद में आता है, उसके लिए बीती हुई शलाका को फिर से उपस्थित कर नहीं देना चाहिए। शलाका उसे ही मिलती है जो घंटा बजने के समय से आकर हाथ फैलाता है। किसी अन्य के आकर पास में खड़े होने पर भी, बीती हुई शलाका बीती हुई ही मानी जाती है। लेकिन यदि उसकी ओर से कोई दूसरा ग्रहण करने वाला हो, तो स्वयं न आने पर भी उसे प्राप्त होती है। समान स्वभाव वाले भिक्षुओं के स्थान पर 'अमुक नहीं आया है' यह जानकर 'यह उसकी शलाका है' कहकर रखना उचित है। यदि वे यह नियम (कतिक) बनाते हैं कि 'अनुपस्थित व्यक्ति को नहीं देना चाहिए', तो वह अधार्मिक है। क्योंकि उपचार-सीमा के भीतर स्थित भिक्षु को विभाजनीय वस्तु प्राप्त होती है। यदि वे 'अनुपस्थित को दो' ऐसा चिल्लाकर शोर करते हैं, तो दंडकर्म लगाना चाहिए और कहना चाहिए— 'आकर ग्रहण करें।'

ඡප්පඤ්චසලාකා නට්ඨා හොන්ති, භත්තුද්දෙසකො දායකානං නාමං නස්සරති, සො චෙ නට්ඨසලාකා මහාථෙරස්ස වා අත්තනො වා පාපෙත්වා භික්ඛූ වදෙය්‍ය, ‘‘මයා අසුකගාමෙ සලාකභත්තං මය්හං පාපිතං, තුම්හෙ තත්ථ ලද්ධං සලාකභත්තං භුඤ්ජෙය්‍යාථා’’ති, වට්ටති. විහාරෙ අපාපිතං පන ආසනසාලාය තං භත්තං ලභිත්වා තත්ථෙව පාපෙත්වා භුඤ්ජිතුං [Pg.102] න වට්ටති. ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය මය්හං සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ තත්‍ර ආසනසාලාය ගාහෙතුං න වට්ටති, විහාරං ආනෙත්වා ගාහෙතබ්බං. ‘‘ස්වෙ පට්ඨායා’’ති වුත්තෙ පන භත්තුද්දෙසකස්ස ආචික්ඛිතබ්බං ‘‘ස්වෙ පට්ඨාය අසුකකුලං නාම සලාකභත්තං දෙති, සලාකග්ගාහණකාලෙ සරෙය්‍යාසී’’ති. දුබ්භික්ඛෙ සලාකභත්තං පච්ඡින්දිත්වා සුභික්ඛෙ ජාතෙ කිඤ්චි දිස්වා ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය අම්හාකං සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති පුන පට්ඨපෙන්ති, අන්තොගාමෙ අගාහෙත්වා විහාරං ආනෙත්වාව ගාහෙතබ්බං. ඉදඤ්හි ‘‘සලාකභත්තං’’ නාම. උද්දෙසභත්තසදිසං න හොති, විහාරමෙව සන්ධාය දිය්‍යති, තස්මා බහිඋපචාරෙ ගාහෙතුං න වට්ටති. ‘‘ස්වෙ පට්ඨායා’’ති වුත්තෙ පන විහාරෙ ගාහෙතබ්බමෙව.

यदि पाँच-छह शलाकाएँ खो जाएँ और भत्तूद्देशक (भोजन वितरण करने वाला) दानदाताओं के नाम भूल जाए, और यदि वह उन खोई हुई शलाकाओं को महास्थविर के पास या स्वयं के पास पहुँचाकर भिक्षुओं से कहे— 'मैंने अमुक गाँव में अपने लिए शलाका-भक्त प्राप्त किया है, आप लोग वहाँ जाकर प्राप्त शलाका-भक्त का भोजन करें', तो यह उचित है। लेकिन जो विहार में नहीं पहुँचाया गया है, उस भोजन को आसन-शाला (भोजन कक्ष) में प्राप्त कर वहीं पहुँचाकर भोजन करना उचित नहीं है। 'आज से मेरा शलाका-भक्त ग्रहण करें' ऐसा कहे जाने पर, वहाँ आसन-शाला में उसे ग्रहण करना उचित नहीं है; उसे विहार में लाकर ही ग्रहण करना चाहिए। 'कल से' ऐसा कहे जाने पर भत्तूद्देशक को बताना चाहिए— 'कल से अमुक कुल शलाका-भक्त दे रहा है, शलाका ग्रहण करते समय याद रखना।' दुर्भिक्ष (अकाल) में शलाका-भक्त को बंद कर देने के बाद, सुभिक्ष (सुकाल) होने पर किसी भिक्षु को देखकर यदि वे कहें— 'आज से हमारा शलाका-भक्त ग्रहण करें' और पुनः आरम्भ करें, तो उसे गाँव के भीतर ग्रहण न करके विहार में लाकर ही ग्रहण करना चाहिए। क्योंकि यह 'शलाका-भक्त' कहलाता है। यह उद्देस-भक्त के समान नहीं होता, यह विहार को ही लक्ष्य करके दिया जाता है, इसलिए इसे उपचार-सीमा के बाहर ग्रहण करना उचित नहीं है। 'कल से' कहे जाने पर विहार में ही ग्रहण करना चाहिए।

ගමිකො භික්ඛු යං දිසාභාගං ගන්තුකාමො, තත්ථ අඤ්ඤෙන වාරගාමසලාකා ලද්ධා හොති, තං ගහෙත්වා ඉතරං භික්ඛුං ‘‘මය්හං පත්තසලාකං ත්වං ගණ්හාහී’’ති වත්වා ගන්තුං වට්ටති. තෙන පන උපචාරසීමං අනතික්කන්තෙයෙව තස්මිං තස්ස සලාකා ගාහෙතබ්බා.

जाने वाला (गमिक) भिक्षु जिस दिशा में जाना चाहता है, यदि वहाँ किसी अन्य भिक्षु को बारी के अनुसार गाँव की शलाका मिली हो, तो उसे लेकर दूसरे भिक्षु से 'मेरे हिस्से में आई शलाका तुम ले लो' कहकर जाना उचित है। लेकिन उस (गमिक भिक्षु) के उपचार-सीमा पार करने से पहले ही उसकी शलाका ग्रहण कर लेनी चाहिए।

ඡඩ්ඩිතවිහාරෙ මනුස්සා බොධිචෙතියාදීනි ජග්ගිත්වා භුඤ්ජන්තූති සලාකභත්තං පට්ඨපෙන්ති, භික්ඛූ සකට්ඨානෙසු වසිත්වා කාලස්සෙව ගන්ත්වා තත්ථ වත්තං කරිත්වා තං භත්තං භුඤ්ජන්ති, වට්ටති. සචෙ තෙසු ස්වාතනාය අත්තනො පාපෙත්වා ගතෙසු ආගන්තුකො භික්ඛු ඡඩ්ඩිතවිහාරෙ වසිත්වා කාලස්සෙව වත්තං කත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා සලාකභත්තං අත්තනො පාපෙත්වා ආසනසාලං ගච්ඡති, සොව තස්ස භත්තස්ස ඉස්සරො. යො පන භික්ඛූසු වත්තං කරොන්තෙසුයෙව භූමියං ද්වෙ තයො සම්මුඤ්ජනිප්පහාරෙ දත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා ‘‘ධුරගාමෙ සලාකභත්තං මය්හං පාපුණාතී’’ති ගච්ඡති, තස්ස තං චොරිකාය ගහිතත්තා න පාපුණාති, වත්තං කත්වා පාපෙත්වා පච්ඡා ගතභික්ඛූනංයෙව හොති.

परित्यक्त विहार में लोग बोधि वृक्ष, चैत्य आदि की देखभाल करके 'भोजन करें' ऐसा कहकर शलाका-भक्त आरम्भ करते हैं; भिक्षु अपने स्थानों पर रहकर सवेरे ही वहाँ जाकर, वहाँ के कर्तव्य (वत्त) पूरे कर वह भोजन करते हैं, तो यह उचित है। यदि उनके अगले दिन के लिए अपने पास (शलाका) पहुँचाकर चले जाने पर, कोई आगंतुक भिक्षु उस परित्यक्त विहार में रहकर सवेरे ही कर्तव्य पूरे कर, घंटा बजाकर शलाका-भक्त अपने पास पहुँचाकर आसन-शाला में जाता है, तो वही उस भोजन का स्वामी है। लेकिन जो भिक्षुओं के कर्तव्य करते समय ही भूमि पर दो-तीन बार झाड़ू मारकर और घंटा बजाकर 'मुख्य गाँव का शलाका-भक्त मुझे मिलता है' कहकर चला जाता है, उसे वह चोरी के भाव से ग्रहण करने के कारण प्राप्त नहीं होता; वह कर्तव्य पूरे करके और (शलाका) पहुँचाकर बाद में जाने वाले भिक्षुओं को ही प्राप्त होता है।

එකො ගාමො අතිදූරෙ හොති, භික්ඛූ නිච්චං ගන්තුං න ඉච්ඡන්ති, මනුස්සා ‘‘මයං පුඤ්ඤෙන පරිබාහිරා හොමා’’ති වදන්ති, යෙ තස්ස ගාමස්ස ආසන්නවිහාරෙ සභාගභික්ඛූ, තෙ වත්තබ්බා ‘‘ඉමෙසං භික්ඛූනං අනාගතදිවසෙ තුම්හෙ භුඤ්ජථා’’ති. සලාකා පන දෙවසිකං පාපෙතබ්බා, තා ච ඛො පන ඝණ්ටිප්පහරණමත්තෙන වා පච්ඡිචාලනමත්තෙන වා පාපිතා න හොන්ති, පච්ඡිං පන ගහෙත්වා [Pg.103] සලාකා පීඨකෙ ආකිරිතබ්බා, පච්ඡි පන මුඛවට්ටියං න ගහෙතබ්බා. සචෙ හි තත්ථ අහි වා විච්ඡිකො වා භවෙය්‍ය, දුක්ඛං උප්පාදෙය්‍ය; තස්මා හෙට්ඨා ගහෙත්වා පච්ඡිං පරම්මුඛං කත්වා සලාකා ආකිරිතබ්බා ‘‘සචෙපි සප්පො භවිස්සති, එත්තොව පලායිස්සතී’’ති. එවං සලාකා ආකිරිත්වා ගාමාදිවසෙන පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ගාහෙතබ්බා. අපිච එකං මහාථෙරස්ස පාපෙත්වා ‘‘අවසෙසා මය්හං පාපුණන්තී’’ති අත්තනො පාපෙත්වා වත්තං කත්වා චෙතියං වන්දිත්වා විතක්කමාළකෙ ඨිතෙහි භික්ඛූහි ‘‘පාපිතා, ආවුසො, සලාකා’’ති වුත්තෙ ‘‘ආම, භන්තෙ, තුම්හෙ ගතගතගාමෙ සලාකභත්තං ගණ්හථා’’ති වත්තබ්බං; එවං පාපිතාපි හි සුපාපිතාව හොන්ති.

एक गाँव बहुत दूर है, भिक्षु वहाँ नित्य जाने की इच्छा नहीं करते। मनुष्य कहते हैं, "हम पुण्य से वंचित हो रहे हैं।" उस गाँव के समीपवर्ती विहार में जो समान स्वभाव वाले (सभाग) भिक्षु हैं, उनसे कहना चाहिए— "इन भिक्षुओं के न आने वाले दिनों में आप भोजन करें।" किन्तु शलाका (भोजन की पर्ची) प्रतिदिन पहुँचानी चाहिए। वह केवल घण्टा बजाने या टोकरी हिलाने मात्र से पहुँचाई हुई नहीं मानी जाती। टोकरी लेकर शलाकाओं को पीढ़ (चौकी) पर उँडेलना चाहिए। टोकरी को उसके किनारे (मुखवट्टि) से नहीं पकड़ना चाहिए। क्योंकि यदि वहाँ साँप या बिच्छू हो, तो वह कष्ट पहुँचा सकता है। इसलिए नीचे से पकड़कर टोकरी को दूसरी ओर मुँह करके शलाकाएँ उँडेलनी चाहिए, यह सोचकर कि "यदि साँप होगा भी, तो यहीं से भाग जाएगा।" इस प्रकार शलाकाएँ उँडेलकर, गाँव आदि के क्रम से पहले कहे गए नियम के अनुसार ही ग्रहण करनी चाहिए। इसके अतिरिक्त, एक (शलाका) महास्थविर को पहुँचाकर, "शेष मुझे प्राप्त हों" ऐसा कहकर स्वयं के लिए लेकर, कर्तव्य (वत्त) पूरा कर, चैत्य की वन्दना कर, वितर्क-मालक (चिन्तन कक्ष) में स्थित भिक्षुओं द्वारा "आयुष्मन्, क्या शलाकाएँ पहुँचा दी गई हैं?" ऐसा पूछने पर, "हाँ भन्ते, आप लोग जिस-जिस गाँव में जाएँ, वहाँ शलाका-भक्त ग्रहण करें" ऐसा कहना चाहिए। इस प्रकार पहुँचाई गई शलाकाएँ अच्छी तरह पहुँचाई हुई मानी जाती हैं।

භික්ඛූ සබ්බරත්තිං ධම්මසවනත්ථං අඤ්ඤං විහාරං ගච්ඡන්තා ‘‘මයං තත්ථ දානං අග්ගහෙත්වාව අම්හාකං ගොචරගාමෙව පිණ්ඩාය චරිත්වා ආගමිස්සාමා’’ති සලාකා අග්ගහෙත්වාව ගතා, විහාරෙ ථෙරස්ස පත්තසලාකභත්තං භුඤ්ජිතුං ආගච්ඡන්ති, වට්ටති. අථ මහාථෙරොපි ‘‘අහං ඉධ කිං කරොමී’’ති තෙහියෙව සද්ධිං ගච්ඡති, තෙහි ගතවිහාරෙ අභුඤ්ජිත්වාව ගොචරගාමං අනුප්පත්තෙහි ‘‘දෙථ, භන්තෙ, පත්තෙ සලාකයාගුආදීනි ආහරිස්සාමා’’ති වුත්තෙ පත්තා න දාතබ්බා. ‘‘කස්මා, භන්තෙ, න දෙථා’’ති ‘‘විහාරට්ඨකං භත්තං විහාරෙ වුත්ථානං පාපුණාති, මයං අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථා’’ති. ‘‘දෙථ, භන්තෙ, න මයං විහාරෙ පාලිකාය දෙම, තුම්හාකං දෙම, ගණ්හථ අම්හාකං භික්ඛ’’න්ති වුත්තෙ පන වට්ටති.

भिक्षु पूरी रात धर्म-श्रवण के लिए दूसरे विहार जाते हुए यदि कहें— "हम वहाँ दान ग्रहण किए बिना ही अपने गोचर-ग्राम में पिण्डपात के लिए भ्रमण कर लौट आएँगे" और शलाका लिए बिना ही चले जाएँ, तो विहार में स्थविर को प्राप्त शलाका-भक्त को खाने के लिए आना उचित है। यदि महास्थविर भी यह सोचकर कि "मैं यहाँ क्या करूँगा?" उन्हीं के साथ चले जाएँ, और उस विहार में भोजन किए बिना ही गोचर-ग्राम पहुँचे हुए उन भिक्षुओं से (दायकों द्वारा) "भन्ते, पात्र दीजिए, हम शलाका-यवागू आदि लाएँगे" ऐसा कहने पर पात्र नहीं देने चाहिए। "भन्ते, क्यों नहीं देते?" (पूछने पर कहना चाहिए)— "विहार के आश्रित भक्त विहार में रहने वालों को प्राप्त होता है, हम दूसरे विहार में रहे हैं।" किन्तु यदि वे कहें— "भन्ते, दीजिए, हम विहार की रक्षा के लिए नहीं दे रहे हैं, हम आपको दे रहे हैं, हमारा भिक्षा-दान ग्रहण करें," तब (पात्र) देना उचित है।

සලාකභත්තකථා නිට්ඨිතා.

शलाका-भक्त की कथा समाप्त हुई।

පක්ඛිකභත්තාදිකථා

पाक्षिक-भक्त आदि की कथा।

පක්ඛිකාදීසු පන යං අභිලක්ඛිතෙසු චාතුද්දසී පඤ්චදසී පඤ්චමී අට්ඨමීති ඉමෙසු පක්ඛෙසු කම්මප්පසුතෙහි උපොසථං කාතුං සතිකරණත්ථාය දිය්‍යති, තං පක්ඛිකං නාම. තං සලාකභත්තගතිකමෙව හොති, ගාහෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ සලාකභත්තම්පි පක්ඛිකභත්තම්පි බහු සබ්බෙසං විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡති, ද්වෙපි භත්තානි විසුං විසුං ගාහෙතබ්බානි. සචෙ භික්ඛුසඞ්ඝො මහා, පක්ඛිකං ගාහෙත්වා තස්ස ඨිතිකාය සලාකභත්තං ගාහෙතබ්බං[Pg.104], සලාකභත්තං වා ගාහාපෙත්වා තස්ස ඨිතිකාය පක්ඛිකං ගාහෙතබ්බං. යෙසං න පාපුණාති, තෙ පිණ්ඩාය චරිස්සන්ති. සචෙ ද්වෙපි භත්තානි බහූනි, භික්ඛූ මන්දා; සලාකභත්තං නාම දෙවසිකං ලබ්භති, තස්මා තං ඨපෙත්වා ‘‘පක්ඛිකං ආවුසො භුඤ්ජථා’’ති පක්ඛිකමෙව ගාහෙතබ්බං. පක්ඛිකං පණීතං දෙන්ති, විසුං ඨිතිකා කාතබ්බා. ‘‘ස්වෙ පක්ඛො’’ති අජ්ජ පක්ඛිකං න ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන දායකා වදන්ති ‘‘ස්වෙ අම්හාකං ඝරෙ ලූඛභත්තං භවිස්සති, අජ්ජෙව පක්ඛිකභත්තං උද්දිසථා’’ති, එවං වට්ටති.

पाक्षिक आदि (भक्तों) में, जो चौदस, पन्द्रहस (पूर्णिमा/अमावस्या), पंचमी और अष्टमी—इन लक्षित पक्षों में कर्म-व्यस्त लोगों द्वारा उपोसथ करने की स्मृति के लिए दिया जाता है, वह 'पाक्षिक' कहलाता है। वह शलाका-भक्त के समान ही होता है, उसे ग्रहण कर भोजन करना चाहिए। यदि शलाका-भक्त और पाक्षिक-भक्त दोनों अधिक हों और सभी को मिल सकें, तो दोनों भक्तों को अलग-अलग ग्रहण करना चाहिए। यदि भिक्षु-संघ बड़ा हो, तो पहले पाक्षिक ग्रहण कर उसकी व्यवस्था (ठितिका) के अनुसार शलाका-भक्त ग्रहण करना चाहिए, अथवा शलाका-भक्त ग्रहण करवाकर उसकी व्यवस्था के अनुसार पाक्षिक ग्रहण करना चाहिए। जिन्हें प्राप्त न हो, वे पिण्डपात के लिए जाएँगे। यदि दोनों भक्त अधिक हों और भिक्षु कम हों; चूँकि शलाका-भक्त नित्य प्राप्त होता है, इसलिए उसे छोड़कर "आयुष्मन्, पाक्षिक-भक्त ग्रहण करें" ऐसा कहकर पाक्षिक ही ग्रहण करना चाहिए। यदि वे उत्तम पाक्षिक-भक्त देते हैं, तो अलग से व्यवस्था करनी चाहिए। "कल पक्ष (तिथि) है" ऐसा होने पर आज पाक्षिक ग्रहण नहीं करना चाहिए। किन्तु यदि दायक कहें— "कल हमारे घर में रूखा-सूखा भोजन होगा, आज ही पाक्षिक-भक्त निर्दिष्ट कर दें," तो ऐसा करना उचित है।

උපොසථිකං නාම අන්වඩ්ඪමාසෙ උපොසථඞ්ගානි සමාදියිත්වා යං අත්තනා භුඤ්ජති, තදෙව දිය්‍යති. පාටිපදිකං නාම ‘‘උපොසථෙ බහූ සද්ධා පසන්නා භික්ඛූනං සක්කාරං කරොන්ති, පාටිපදෙ පන භික්ඛූ කිලමන්ති, පාටිපදෙ දින්නං දුබ්භික්ඛදානසදිසං මහප්ඵලං හොති, උපොසථකම්මෙන වා පරිසුද්ධසීලානං දුතියදිවසෙ දින්නං මහප්ඵලං හොතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පාටිපදෙ දිය්‍යනකදානං, තම්පි උභයං සලාකභත්තගතිකමෙව. ඉති ඉමානි සත්තපි භත්තානි පිණ්ඩපාතිකානං න වට්ටන්ති, ධුතඞ්ගභෙදං කරොන්තියෙව.

'उपोसथिक' उसे कहते हैं जो प्रत्येक पक्ष (पखवाड़े) में उपोसथ के अंगों को स्वीकार कर स्वयं जो खाता है, वही (भिक्षुओं को) दिया जाता है। 'पातिपदिक' उसे कहते हैं— "उपोसथ के दिन बहुत से श्रद्धालु और प्रसन्न दायक भिक्षुओं का सत्कार करते हैं, किन्तु प्रतिपदा (अगले दिन) को भिक्षु थक जाते हैं; प्रतिपदा को दिया गया दान दुर्भिक्ष-दान के समान महाफलदायी होता है, अथवा उपोसथ-कर्म के कारण शुद्ध शील वालों द्वारा दूसरे दिन दिया गया दान महाफलदायी होता है"—ऐसा समझकर प्रतिपदा को दिया जाने वाला दान। ये दोनों भी शलाका-भक्त के समान ही हैं। इस प्रकार ये सातों ही भक्त पिण्डपातिक (भिक्षुओं) के लिए उचित नहीं हैं, वे धुतंग का भेद (नाश) ही करते हैं।

අපරානිපි චීවරක්ඛන්ධකෙ විසාඛාය වරං යාචිත්වා දින්නානි ආගන්තුකභත්තං ගමියභත්තං ගිලානභත්තං ගිලානුපට්ඨාකභත්තන්ති චත්තාරි භත්තානි පාළියං ආගතානෙව, තත්ථ ආගන්තුකානං දින්නං භත්තං ‘‘ආගන්තුකභත්තං’’. එස නයො සෙසෙසු. සචෙ පනෙත්ථ ආගන්තුකභත්තානිපි ආගන්තුකාපි බහූ හොන්ති, සබ්බෙසං එකෙකං ගාහෙතබ්බං, භත්තෙසු අප්පහොන්තෙසු ඨිතිකාය ගාහෙතබ්බං. එකො ආගන්තුකො පඨමමෙව ආගන්ත්වා සබ්බං ආගන්තුකභත්තං අත්තනො ගාහෙත්වා නිසීදති, සබ්බං තස්සෙව හොති, පච්ඡා ආගතෙහි ආගන්තුකෙහි තෙන දින්නානි පරිභුඤ්ජිතබ්බානි. තෙනපි එකං අත්තනො ගහෙත්වා සෙසානි දාතබ්බානි. අයං උළාරො.

अन्य भी चीवर-स्कन्धक में विशाखा द्वारा वर माँगकर दिए गए— आगन्तुक-भक्त, गमिक-भक्त, ग्लान-भक्त और ग्लान-उपस्थाक-भक्त—ये चार भक्त पालि में आए ही हैं। उनमें आगन्तुकों के लिए दिया गया भक्त 'आगन्तुक-भक्त' है। शेष में भी यही नियम है। यदि यहाँ आगन्तुक-भक्त और आगन्तुक (भिक्षु) दोनों अधिक हों, तो सभी को एक-एक ग्रहण करना चाहिए। यदि भक्त पर्याप्त न हों, तो व्यवस्था (पारी) के अनुसार ग्रहण करना चाहिए। यदि कोई एक आगन्तुक पहले ही आकर सारा आगन्तुक-भक्त स्वयं के लिए लेकर बैठ जाता है, तो वह सब उसी का होता है; बाद में आए आगन्तुकों को उसके द्वारा दिए गए (भक्त) का परिभोग करना चाहिए। उसे भी एक स्वयं के लिए रखकर शेष दूसरों को दे देने चाहिए। यह श्रेष्ठ आचरण है।

සචෙ පන යො පඨමං ආගන්ත්වාපි අත්තනො අග්ගහෙත්වා තුණ්හීභූතො නිසීදති, පච්ඡා ආගතෙහි සද්ධිං පටිපාටියා ගණ්හිතබ්බං. සචෙ නිච්චං ආගන්තුකා ආගච්ඡන්ති, ආගතදිවසෙයෙව භුඤ්ජිතබ්බං, අන්තරන්තරා චෙ ආගච්ඡන්ති, ද්වෙ තීණි දිවසානි භුඤ්ජිතබ්බං. මහාපච්චරියං පන ‘‘සත්ත දිවසානි භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං.

किन्तु यदि कोई पहले आकर भी स्वयं के लिए ग्रहण न कर मौन होकर बैठ जाता है, तो बाद में आने वालों के साथ क्रम (परिपाटी) से ग्रहण करना चाहिए। यदि आगन्तुक नित्य आते हों, तो आने के दिन ही (भक्त) ग्रहण करना चाहिए। यदि कभी-कभी आते हों, तो दो-तीन दिन तक ग्रहण किया जा सकता है। 'महापच्चरी' में तो "सात दिनों तक ग्रहण करना उचित है" ऐसा कहा गया है।

ආවාසිකො [Pg.105] කත්ථචි ගන්ත්වා ආගතො, තෙනාපි ආගන්තුකභත්තං පරිභුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ පන තං විහාරෙ නිබන්ධාපිතං හොති, විහාරෙ ගාහෙතබ්බං. අථ විහාරො දූරෙ හොති, ආසනසාලාය නිබන්ධාපිතං ආසනසාලාය ගාහෙතබ්බං. සචෙ පන දායකා ‘‘ආගන්තුකෙසු අසති ආවාසිකාපි පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති වදන්ති, වට්ටති.

एक निवासी भिक्षु (आवासिक) कहीं जाकर वापस आया है, वह भी आगंतुक-भोजन (आगंतुकभत्त) ग्रहण कर सकता है। यदि वह भोजन विहार में नियत (निबद्ध) किया गया है, तो उसे विहार में ही ग्रहण करना चाहिए। यदि विहार दूर है और वह आसन-शाला (भोजन कक्ष) में नियत है, तो उसे आसन-शाला में ग्रहण करना चाहिए। यदि दायक (दान देने वाले) कहें कि "आगंतुकों के न होने पर निवासी भिक्षु भी भोजन कर सकते हैं", तो यह उचित है।

ගමියභත්තෙපි අයමෙව කථාමග්ගො. අයං පන විසෙසො – ආගන්තුකො ආගන්තුකභත්තමෙව ලභති, ගමිකො ආගන්තුකභත්තම්පි ගමියභත්තම්පි. ආවාසිකොපි පක්කමිතුකාමො ගමිකො හොති; ගමියභත්තං ලභති. යථා පන ආගන්තුකභත්තං; එවමිදං ද්වෙ වා තීණි වා සත්ත වා දිවසානි න ලබ්භති. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති භුත්තො තංදිවසං කෙනචිදෙව කාරණෙන න ගතො, පුනදිවසෙපි භුඤ්ජිතුං වට්ටති, සඋස්සාහත්තා. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති භුත්තස්ස චොරා වා පන්ථං රුන්ධන්ති උදකං වා, දෙවො වා වස්සති, සත්ථො වා න ගච්ඡති, සඋස්සාහෙන භුඤ්ජිතබ්බං. එතෙ උපද්දවෙ ඔලොකෙන්තෙන ‘‘ද්වෙ තයො දිවසෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. ‘‘ගමිස්සාමී’’ති පන ලෙසං ඔඩ්ඩෙත්වා භුඤ්ජිතුං න ලභති.

गमिक-भोजन (प्रस्थान करने वाले के लिए भोजन) के विषय में भी यही नियम है। विशेष बात यह है कि आगंतुक केवल आगंतुक-भोजन ही प्राप्त करता है, जबकि गमिक (प्रस्थान करने वाला) आगंतुक-भोजन और गमिक-भोजन दोनों प्राप्त करता है। निवासी भिक्षु भी यदि प्रस्थान करने का इच्छुक हो, तो वह गमिक होता है और गमिक-भोजन प्राप्त करता है। जैसे आगंतुक-भोजन मिलता है, वैसे यह (गमिक-भोजन) दो, तीन या सात दिनों तक नहीं मिलता। "मैं जाऊँगा" ऐसा सोचकर भोजन करने के बाद यदि वह उस दिन किसी कारणवश नहीं जा पाता, तो अगले दिन भी भोजन करना उचित है, क्योंकि उसमें जाने का उत्साह (प्रयास) बना हुआ है। "मैं जाऊँगा" ऐसा सोचकर भोजन करने वाले के लिए यदि चोर रास्ता रोक लें, या पानी (बाढ़) रास्ता रोक ले, या वर्षा होने लगे, या सार्थ (काफिला) न जाए, तो उत्साह (जाने की तत्परता) होने के कारण भोजन किया जा सकता है। महाप्रत्यय (महापच्चरी) में कहा गया है कि इन बाधाओं को देखते हुए दो-तीन दिनों तक भोजन करना उचित है। परंतु "मैं जाऊँगा" ऐसा केवल बहाना बनाकर भोजन करना अनुचित है।

ගිලානභත්තම්පි සචෙ සබ්බෙසං ගිලානානං පහොති, සබ්බෙසං දාතබ්බං; නො චෙ, ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. එකො ගිලානො අරොගරූපො සක්කොති අන්තොගාමං ගන්තුං, එකො න සක්කොති, අයං ‘‘මහාගිලානො’’ නාම. එතස්ස ගිලානභත්තං දාතබ්බං. ද්වෙ මහාගිලානා – එකො ලාභී අභිඤ්ඤාතො බහුං ඛාදනීයං භොජනීයං ලභති, එකො අනාථො අප්පලාභතාය අන්තොගාමං පවිසති – එතස්ස ගිලානභත්තං දාතබ්බං. ගිලානභත්තෙ පන දිවසපරිච්ඡෙදො නත්ථි. යාව රොගො න වූපසම්මති, සප්පායභොජනං අභුඤ්ජන්තො න යාපෙති, තාව භුඤ්ජිතබ්බං. යදා පන මිස්සකයාගුං වා මිස්සකභත්තං වා භුත්තස්සාපි රොගො න කුප්පති, තතො පට්ඨාය න භුඤ්ජිතබ්බං.

ग्लान-भोजन (बीमार के लिए भोजन) भी यदि सभी बीमारों के लिए पर्याप्त हो, तो सबको देना चाहिए; यदि नहीं, तो प्राथमिकता तय करके देना चाहिए। एक बीमार भिक्षु जो स्वस्थ जैसा है और गाँव के भीतर जा सकता है, और दूसरा जो नहीं जा सकता—वह 'महाग्लान' कहलाता है। उसे ग्लान-भोजन देना चाहिए। यदि दो महाग्लान हों—एक जिसे बहुत लाभ मिलता है और प्रसिद्ध है, और दूसरा जो असहाय (अनाथ) है और कम लाभ होने के कारण गाँव में प्रवेश करता है—तो उस असहाय को ग्लान-भोजन देना चाहिए। ग्लान-भोजन में दिनों की कोई सीमा नहीं है। जब तक रोग शांत नहीं होता और अनुकूल भोजन न मिलने पर वह जीवित नहीं रह सकता, तब तक उसे ग्रहण करना चाहिए। परंतु जब मिश्रित यवागू या मिश्रित भोजन करने पर भी रोग नहीं बढ़ता, तब से उसे ग्रहण नहीं करना चाहिए।

ගිලානුපට්ඨාකභත්තම්පි යං සබ්බෙසං පහොති, තං සබ්බෙසං දාතබ්බං; නො චෙ පහොති, ඨිතිකං කත්වා ගාහෙතබ්බං. ඉදම්පි ද්වීසු ගිලානෙසු මහාගිලානුපට්ඨාකස්ස ගාහෙතබ්බං, ද්වීසු මහාගිලානෙසු අනාථගිලානුපට්ඨාකස්ස. යං කුලං ගිලානභත්තම්පි දෙති ගිලානුපට්ඨාකභත්තම්පි, තත්ථ [Pg.106] යස්ස ගිලානස්ස භත්තං පාපුණාති තදුපට්ඨාකස්සාපි තත්ථෙව ගාහෙතබ්බං. ගිලානුපට්ඨාකභත්තෙපි දිවසපරිච්ඡෙදො නත්ථි, යාව ගිලානො ලභති, තාවස්ස උපට්ඨාකොපි ලභතීති. ඉමානි චත්තාරි භත්තානි සචෙ එවං දින්නානි හොන්ති ‘‘ආගන්තුකගමිකගිලානුපට්ඨාකා මම භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. සචෙ පන ආගන්තුකාදීනං භත්තං නිබන්ධාපෙමි, ‘‘මම භත්තං ගණ්හන්තූ’’ති එවං දින්නානි හොන්ති, පිණ්ඩපාතිකානං න වට්ටති.

ग्लान-उपस्थाक-भोजन (बीमार की सेवा करने वाले के लिए भोजन) भी यदि सबके लिए पर्याप्त हो, तो सबको देना चाहिए; यदि नहीं, तो प्राथमिकता तय करके देना चाहिए। यह भी दो बीमारों में से महाग्लान की सेवा करने वाले को देना चाहिए, और दो महाग्लानों में से असहाय ग्लान की सेवा करने वाले को। जो कुल ग्लान-भोजन और ग्लान-उपस्थाक-भोजन दोनों देता है, वहाँ जिस बीमार को भोजन प्राप्त होता है, उसके सेवक को भी वहीं से भोजन ग्रहण करना चाहिए। ग्लान-उपस्थाक-भोजन में भी दिनों की कोई सीमा नहीं है; जब तक बीमार को भोजन मिलता है, तब तक उसके सेवक को भी मिलता है। यदि ये चार प्रकार के भोजन इस प्रकार दिए गए हों कि "आगंतुक, गमिक, ग्लान और उपस्थाक मेरी भिक्षा ग्रहण करें", तो यह पिण्डपातिक (भिक्षाटन करने वाले) भिक्षुओं के लिए भी उचित है। परंतु यदि आगंतुक आदि के लिए भोजन नियत करते हुए कहा गया हो कि "मेरा भोजन (भत्त) ग्रहण करें", तो यह पिण्डपातिकों के लिए उचित नहीं है।

අපරානිපි ‘‘ධුරභත්තං, කුටිභත්තං, වාරභත්ත’’න්ති තීණි භත්තානි. තත්ථ ධුරභත්තන්ති නිච්චභත්තං වුච්චති, තං දුවිධං – සඞ්ඝිකං පුග්ගලිකඤ්ච. තත්ථ යං ‘‘සඞ්ඝස්ස ධුරභත්තං දෙමා’’ති නිබන්ධාපිතං, තං සලාකභත්තගතිකං. ‘‘මම නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති වත්වා දින්නං පන පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. පුග්ගලිකෙපි ‘‘තුම්හාකං ධුරභත්තං දම්මී’’ති වුත්තෙ පිණ්ඩපාතිකො චෙ, න වට්ටති. ‘‘මම නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන වට්ටති, සාදිතබ්බං. සචෙපි පච්ඡා කතිපාහෙ වීතිවත්තෙ ‘‘ධුරභත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, මූලෙ සුට්ඨු සම්පටිච්ඡිතත්තා වට්ටති.

अन्य तीन प्रकार के भोजन हैं—'धुर-भोजन', 'कुटि-भोजन' और 'वार-भोजन'। इनमें धुर-भोजन को 'नित्य-भोजन' कहा जाता है, जो दो प्रकार का होता है—सांघिक और पुद्गलिक (व्यक्तिगत)। वहाँ जो "हम संघ को धुर-भोजन देते हैं" कहकर नियत किया गया है, वह शलाका-भोजन (सलाकाभत्त) के समान है। परंतु "मेरी नियत भिक्षा ग्रहण करें" कहकर दिया गया भोजन पिण्डपातिकों के लिए भी उचित है। पुद्गलिक (व्यक्तिगत) भोजन में भी यदि कहा जाए कि "मैं आपको धुर-भोजन देता हूँ", तो पिण्डपातिक के लिए वह उचित नहीं है। परंतु "मेरी नियत भिक्षा ग्रहण करें" कहने पर वह उचित है और उसे स्वीकार करना चाहिए। यदि कुछ दिनों के बीत जाने के बाद भी वह कहता है कि "धुर-भोजन ग्रहण करें", तो भी वह उचित है क्योंकि शुरुआत में उसे भिक्षा के रूप में भली-भाँति स्वीकार किया गया था।

කුටිභත්තං නාම යං සඞ්ඝස්ස ආවාසං කාරෙත්වා ‘‘අම්හාකං සෙනාසනවාසිනො අම්හාකංයෙව භත්තං ගණ්හන්තූ’’ති එවං නිබන්ධාපිතං, තං සලාකභත්තගතිකමෙව හොති, ගහෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. ‘‘අම්හාකං සෙනාසනවාසිනො අම්හාකංයෙව භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති වුත්තෙ පන පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. යං පන පුග්ගලෙ පසීදිත්වා තස්ස වා ආවාසං කත්වා ‘‘තුම්හාකං දෙමා’’ති දින්නං, තං තස්සෙව හොති, තස්මිං කත්ථචි ගතෙ නිස්සිතකෙහි භුඤ්ජිතබ්බං.

'कुटि-भोजन' वह है जो संघ के लिए आवास बनवाकर "हमारे शयनासन (आवास) में रहने वाले हमारा ही भोजन (भत्त) ग्रहण करें" इस प्रकार नियत किया गया हो; वह शलाका-भोजन के समान ही होता है, उसे लेकर भोजन करना चाहिए। परंतु "हमारे शयनासन में रहने वाले हमारी ही भिक्षा ग्रहण करें" कहने पर वह पिण्डपातिकों के लिए भी उचित है। जो भोजन किसी व्यक्ति विशेष पर प्रसन्न होकर, उसके लिए आवास बनवाकर "हम आपको देते हैं" कहकर दिया गया हो, वह उसी का होता है; उसके कहीं चले जाने पर उसके आश्रित (निश्रित) भिक्षु उसे ग्रहण कर सकते हैं।

වාරභත්තං නාම දුබ්භික්ඛසමයෙ ‘‘වාරෙන භික්ඛූ ජග්ගිස්සාමා’’ති ධුරගෙහතො පට්ඨාය දින්නං, තම්පි භික්ඛාවචනෙන දින්නං පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ‘‘වාරභත්ත’’න්ති වුත්තෙ පන සලාකභත්තගතිකං හොති. සචෙ තණ්ඩුලාදීනි පෙසෙන්ති, ‘‘සාමණෙරා පචිත්වා දෙන්තූ’’ති, පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. ඉති ඉමානි ච තීණි ආගන්තුකභත්තාදීනි ච චත්තාරීති සත්ත, තානි සඞ්ඝභත්තාදීහි සහ චුද්දස භත්තානි හොන්ති.

'वार-भोजन' वह है जो दुर्भिक्ष (अकाल) के समय "हम बारी-बारी से भिक्षुओं की सेवा करेंगे" ऐसा सोचकर मुख्य घर से शुरू करके दिया जाता है; वह भी यदि 'भिक्षा' शब्द के साथ दिया गया हो, तो पिण्डपातिकों के लिए उचित है। परंतु "वार-भोजन" कहने पर वह शलाका-भोजन के समान होता है। यदि वे चावल आदि भेजते हुए कहें कि "सामणेर इसे पकाकर दान करें", तो वह पिण्डपातिकों के लिए उचित है। इस प्रकार, ये तीन और आगंतुक-भोजन आदि चार मिलकर सात हुए; ये संघ-भोजन आदि के साथ मिलकर कुल चौदह प्रकार के भोजन होते हैं।

අට්ඨකථායං පන විහාරභත්තං, අට්ඨකභත්තං, චතුක්කභත්තං, ගුළ්හකභත්තන්ති අඤ්ඤානිපි චත්තාරි භත්තානි වුත්තානි. තත්ථ විහාරභත්තං නාම විහාරෙ තත්‍රුප්පාදභත්තං, තං සඞ්ඝභත්තෙන ගහිතං. තං පන තිස්සමහාවිහාරචිත්තලපබ්බතාදීසු පටිසම්භිදාපත්තෙහි ඛීණාසවෙහි යථා පිණ්ඩපාතිකානම්පි සක්කා [Pg.107] හොති පරිභුඤ්ජිතුං, තථා පටිග්ගහිතත්තා තාදිසෙසු ඨානෙසු පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. ‘‘අට්ඨන්නං භික්ඛූනං දෙම, චතුන්නං දෙමා’’ති එවං දින්නං පන අට්ඨකභත්තඤ්චෙව චතුක්කභත්තඤ්ච; තම්පි භික්ඛාවචනෙන දින්නං පිණ්ඩපාතිකානං වට්ටති. මහාභිසඞ්ඛාරිකෙන අතිරසකපූවෙන පත්තං පූරෙත්වා ථකෙත්වා දින්නං ගුළ්හකභත්තං නාම. ඉමානි තීණි සලාකභත්තගතිකානෙව.

अट्ठकथा में विहार-भत्त (विहार का भोजन), अट्ठक-भत्त (आठ भिक्षुओं का भोजन), चतुक्क-भत्त (चार भिक्षुओं का भोजन) और गुळ्हक-भत्त (गुप्त भोजन) - ये अन्य चार प्रकार के भोजन भी कहे गए हैं। उनमें से विहार-भत्त वह है जो विहार में उत्पन्न होता है या विहार के लिए दान की गई भूमि आदि से प्राप्त होता है; उसे संघ-भत्त के अंतर्गत ही माना गया है। वह विहार-भत्त, तिस्स महाविहार और चित्तलपब्बत आदि विहारों में प्रतिसंभिदा प्राप्त क्षीणास्त्रव (अर्हतों) द्वारा जिस प्रकार ग्रहण किया गया है, उसके कारण उन स्थानों पर पिण्डपातिक (भिक्षाटन करने वाले) भिक्षुओं के लिए भी उसे ग्रहण करना कल्पनीय है। "हम आठ भिक्षुओं को देते हैं, हम चार को देते हैं" - इस प्रकार कहकर जो भोजन दिया जाता है, वह क्रमशः अट्ठक-भत्त और चतुक्क-भत्त होता है; वह भी भिक्षा के शब्द से दिया जाने के कारण पिण्डपातिक भिक्षुओं के लिए कल्पनीय है। बहुत तैयारी के साथ अत्यंत स्वादिष्ट पूओं (मालपुओं) से पात्र को भरकर और उसे ढँककर जो भोजन दिया जाता है, वह गुळ्हक-भत्त कहलाता है। ये तीनों (अट्ठक, चतुक्क, गुळ्हक) शलाका-भत्त के समान ही हैं।

අපරම්පි ගුළකභත්තං නාම අත්ථි, ඉධෙකච්චෙ මනුස්සා මහාධම්මසවනඤ්ච විහාරපූජඤ්ච කාරෙත්වා සකලසඞ්ඝස්ස දාතුං න සක්කොමාති, ‘‘ද්වෙ තීණි භික්ඛුසතානි අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති භික්ඛුපරිච්ඡෙදජානනත්ථං ගුළකෙ දෙන්ති, ඉදං පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. ඉති චීවරක්ඛන්ධකෙ චීවරභාජනීයං, ඉමස්මිං පන සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ සෙනාසනභාජනීයඤ්චෙව පිණ්ඩපාතභාජනීයඤ්ච වුත්තං.

एक अन्य गुळक-भत्त भी होता है। यहाँ कुछ मनुष्य महान धर्म-श्रवण और विहार-पूजा का आयोजन करके, पूरे संघ को भोजन देने में असमर्थ होने के कारण, यह सोचकर कि "दो-तीन सौ भिक्षु हमारी भिक्षा ग्रहण करें", भिक्षुओं की संख्या जानने के लिए गुळ (गुड़ की डलियाँ) देते हैं; यह (गुळक-भत्त) पिण्डपातिक भिक्षुओं के लिए भी कल्पनीय है। इस प्रकार चीवर-खन्धक में चीवर-भाजननीय (चीवर वितरण) और इस सेनासन-खन्धक में सेनासन-भाजननीय (आवास वितरण) तथा पिण्डपात-भाजननीय (भोजन वितरण) कहा गया है।

ගිලානපච්චයභාජනීයං පන එවං වෙදිතබ්බං – සප්පිආදීසු භෙසජ්ජෙසු රාජරාජමහාමත්තා සප්පිස්ස තාව කුම්භසතම්පි කුම්භසහස්සම්පි විහාරං පෙසෙන්ති, ඝණ්ටිං පහරිත්වා ථෙරාසනතො පට්ඨාය ගහිතභාජනං පූරෙත්වා දාතබ්බං, පිණ්ඩපාතිකානම්පි වට්ටති. සචෙ අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ, වීසතිවස්සානං දිය්‍යති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා, ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං දත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය දාතබ්බං.

ग्लान-प्रत्यय (रोगियों के लिए औषध) के वितरण को इस प्रकार समझना चाहिए - घी आदि औषधियों में, जब राजा या राज-अमात्य घी के सौ या हजार घड़े विहार में भेजते हैं, तब घण्टा बजाकर स्थविरों के आसन से आरम्भ करके, (भिक्षुओं द्वारा) लाए गए पात्रों को भरकर देना चाहिए; यह पिण्डपातिक भिक्षुओं के लिए भी कल्पनीय है। यदि आलसी स्वभाव वाले महास्थविर बाद में आते हैं, तो उनसे यह नहीं कहना चाहिए कि "भन्ते, यह बीस वर्ष (की उपसम्पदा) वालों को दिया जा रहा है, आपकी बारी निकल गई है"; बल्कि उनकी बारी को सुरक्षित रखकर, उन्हें देकर फिर शेष को क्रम से देना चाहिए।

‘‘අසුකවිහාරෙ බහු සප්පි උප්පන්න’’න්ති සුත්වා යොජනන්තරවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය දාතබ්බං. අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමං පවිට්ඨානං අන්තෙවාසිකාදීසු ගණ්හන්තෙසු දාතබ්බමෙව. ‘‘බහිඋපචාරසීමාය ඨිතානං දෙථා’’ති වදන්ති, න දාතබ්බං. සචෙ පන උපචාරසීමං ඔක්කන්තෙහි එකාබද්ධා හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා හොන්ති, පරිසාවසෙන වඩ්ඪිතා නාම සීමා හොති, තස්මා දාතබ්බං. සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපි පච්ඡා ආගතානං දාතබ්බමෙව. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ පච්ඡා ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති, දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන දාතබ්බං. උපචාරසීමං පවිසිත්වා යත්ථ කත්ථචි දින්නං හොති, සබ්බසන්නිපාතට්ඨානෙයෙව භාජෙතබ්බං.

"अमुक विहार में बहुत घी प्राप्त हुआ है" - यह सुनकर एक योजन दूर के विहार से भी भिक्षु आते हैं। जो-जो पहुँच चुके हैं, उन्हें उनके खड़े होने के स्थान के क्रम से देना चाहिए। जो अभी वितरण स्थल तक नहीं पहुँचे हैं, किन्तु उपचार-सीमा में प्रविष्ट हो चुके हैं, उनके लिए यदि उनके अन्तेवासी (शिष्य) आदि ग्रहण करते हैं, तो देना ही चाहिए। यदि वे कहें कि "उपचार-सीमा के बाहर स्थित भिक्षुओं को दें", तो नहीं देना चाहिए। किन्तु यदि वे उपचार-सीमा में प्रविष्ट भिक्षुओं के साथ एक पंक्ति में जुड़े हुए अपने विहार के द्वार पर या विहार के भीतर ही हों, तो परिषद् (समूह) के कारण सीमा बढ़ी हुई मानी जाती है, इसलिए देना चाहिए। संघ के नवदीक्षित भिक्षु को दिए जाने पर भी, बाद में आए भिक्षुओं को देना ही चाहिए। किन्तु दूसरे भाग (वितरण के दूसरे चरण) में जब स्थविर आसन पर आरम्भ हो जाए, तब बाद में आने वालों को प्रथम भाग का हिस्सा नहीं मिलता; उन्हें दूसरे भाग से वरिष्ठता (वर्ष-गणना) के अनुसार देना चाहिए। उपचार-सीमा में प्रवेश कर जहाँ कहीं भी दान दिया गया हो, उसे सभी के एकत्रित होने के स्थान पर ही विभाजित करना चाहिए।

යස්මිං විහාරෙ දස භික්ඛූ, දසෙව ච සප්පිකුම්භා දිය්‍යන්ති, එකෙකකුම්භවසෙනෙව භාජෙතබ්බං. එකො සප්පිකුම්භො හොති, දස භික්ඛූහි භාජෙත්වා [Pg.108] ගහෙතබ්බං. සචෙ යථාඨිතංයෙව ‘‘අම්හාකං පාපුණාතී’’ති ගණ්හන්ති, දුග්ගහිතං; ගතගතට්ඨානෙ සඞ්ඝිකමෙව හොති. කුම්භං පන ආවජ්ජෙත්වා ථාලකෙ ථොකං සප්පිං කත්වා ‘‘ඉදං මහාථෙරස්ස පාපුණාති, අවසෙසං අම්හාකං පාපුණාතී’’ති වත්වා තම්පි කුම්භෙයෙව ආකිරිත්වා යථිච්ඡිතං ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටති. සචෙ ථිනං සප්පි හොති, ලෙඛං කත්වා ‘‘ලෙඛතො පරභාගො මහාථෙරස්ස පාපුණාති, අවසෙසං අම්හාක’’න්ති ගහිතම්පි සුග්ගහිතං, වුත්තපරිච්ඡෙදතො ඌනාධිකෙසුපි භික්ඛූසු ච සප්පිකුම්භෙසු ච එතෙනෙවුපායෙන භාජෙතබ්බං.

जिस विहार में दस भिक्षु हों और घी के दस ही घड़े दिए जाएँ, तो एक-एक घड़े के अनुसार वितरण करना चाहिए। यदि घी का एक घड़ा हो, तो दस भिक्षुओं को उसे विभाजित करके ग्रहण करना चाहिए। यदि वे बिना विभाजित किए ही "यह हमें प्राप्त हुआ है" कहकर ग्रहण कर लेते हैं, तो वह अनुचित ग्रहण है; वह जहाँ कहीं भी ले जाया जाए, सांघिक ही रहता है। घड़े को झुकाकर एक पात्र में थोड़ा घी निकालकर "यह महास्थविर का हिस्सा है, शेष हम नौ का हिस्सा है" - ऐसा कहकर, उस (स्थविर के हिस्से) को भी घड़े में ही वापस डालकर इच्छानुसार लेकर जाना कल्पनीय है। यदि घी जमा हुआ (ठोस) हो, तो उस पर लकीर खींचकर "लकीर के उस पार का भाग महास्थविर का है, शेष हमारा है" - ऐसा कहकर ग्रहण किया गया भी उचित ग्रहण है। बताए गए परिमाण से कम या अधिक भिक्षुओं और घी के घड़ों के होने पर भी इसी उपाय से विभाजन करना चाहिए।

සචෙ පනෙකො භික්ඛු, එකොපි කුම්භො හොති, ඝණ්ටිං පහරිත්වා ‘‘අයං මය්හං පාපුණාතී’’තිපි ගහෙතුං වට්ටති. ‘‘අයං පඨමභාගො මය්හං පාපුණාති, අයං දුතියභාගො’’ති එවං ථොකං ථොකම්පි පාපෙතුං වට්ටති. එස නයො නවනීතාදීසුපි. යස්මිං පන විප්පසන්නෙ තිලතෙලාදිම්හි ලෙඛා න සන්තිට්ඨති, තං උද්ධරිත්වා භාජෙතබ්බං. සිඞ්ගිවෙරමරිචාදිභෙසජ්ජම්පි අවසෙසපත්තථාලකාදිසමණපරික්ඛාරොපි සබ්බො වුත්තානුරූපෙනෙව නයෙන සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වා භාජෙතබ්බොති.

यदि एक ही भिक्षु हो और घड़ा भी एक ही हो, तो घण्टा बजाकर "यह मुझे प्राप्त हुआ है" - ऐसा कहकर भी ग्रहण करना कल्पनीय है। "यह प्रथम भाग मुझे प्राप्त हुआ है, यह द्वितीय भाग मुझे प्राप्त हुआ है" - इस प्रकार थोड़ा-थोड़ा करके भी स्वयं को अर्पित करना कल्पनीय है। यही विधि मक्खन आदि के विषय में भी है। किन्तु जिस तिल के तेल आदि स्वच्छ पदार्थ में लकीर नहीं टिकती, उसे (पात्र से) निकालकर विभाजित करना चाहिए। सोंठ, मिर्च आदि औषधियाँ तथा शेष पात्र, तश्तरी आदि श्रमण-परिष्कारों को भी, पूर्वोक्त विधि के अनुसार ही अच्छी तरह समझकर विभाजित करना चाहिए।

පාළිං අට්ඨකථඤ්චෙව, ඔලොකෙත්වා විචක්ඛණො;

සඞ්ඝිකෙ පච්චයෙ එවං, අප්පමත්තොව භාජයෙති.

पालि और अट्ठकथा दोनों को देखकर, चतुर (विद्वान) व्यक्ति को सांघिक वस्तुओं का इसी प्रकार प्रमाद-रहित होकर वितरण करना चाहिए।

ඉති සබ්බාකාරෙන පච්චයභාජනීයකථා නිට්ඨිතා.

इस प्रकार सभी प्रकार से प्रत्यय-भाजननीय (वस्तुओं के वितरण) की कथा समाप्त हुई।

සම්මන්නිත්වා ඨපිතයාගුභාජකාදීහි භාජනීයට්ඨානං ආගතමනුස්සානං අනාපුච්ඡිත්වාව උපඩ්ඪභාගො දාතබ්බො, අසම්මතෙහි පන අපලොකෙත්වා දාතබ්බො. සම්මතෙන අප්පමත්තකවිස්සජ්ජනකෙන භික්ඛුනා චීවරකම්මං කරොන්තස්ස ‘‘සූචිං දෙහී’’ති වදතො එකා දීඝා, එකා රස්සාති ද්වෙ සූචියො දාතබ්බා. ‘‘අවිභත්තං සඞ්ඝිකං භණ්ඩ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බකිච්චං නත්ථි. පිප්ඵලකත්ථිකස්ස එකො පිප්ඵලකො, අද්ධානකන්තාරං පටිපජ්ජිතුකාමස්ස උපාහනයුගළං, කායබන්ධනත්ථිකස්ස කායබන්ධනං, ‘‘අංසබද්ධකො මෙ ජිණ්ණො’’ති ආගතස්ස අංසබද්ධකො, පරිස්සාවනත්ථිකස්ස පරිස්සාවනං දාතබ්බං. ධම්මකරණත්ථිකස්ස ධම්මකරණො. සචෙ පටකො න හොති, ධම්මකරණො පටකෙන සද්ධිං දාතබ්බො. ‘‘ආගන්තුකපට්ටං ආරොපෙස්සාමී’’ති යාචන්තස්ස [Pg.109] කුසියා ච අඩ්ඪකුසියා ච පහොනකං දාතබ්බං. ‘‘මණ්ඩලං නප්පහොතී’’ති ආගතස්ස මණ්ඩලං එකං දාතබ්බං, අඩ්ඪමණ්ඩලානි ද්වෙ දාතබ්බානි. ද්වෙ මණ්ඩලානි යාචන්තස්ස න දාතබ්බානි. අනුවාතපරිභණ්ඩත්ථිකස්ස එකස්ස චීවරස්ස පහොනකං දාතබ්බං. සප්පිනවනීතාදිඅත්ථිකස්ස ගිලානස්ස එකං භෙසජ්ජං නාළිමත්තං කත්වා තතො තතියකොට්ඨාසො දාතබ්බො. එවං තීණි දිවසානි දත්වා නාළියා පරිපුණ්ණාය චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය සඞ්ඝං පුච්ඡිත්වා දාතබ්බං. ගුළපිණ්ඩෙපි එකදිවසං තතියභාගො දාතබ්බො. එවං තීහි දිවසෙහි නිට්ඨිතෙ පිණ්ඩෙ තතො පරං සඞ්ඝං පුච්ඡිත්වා දාතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

नियुक्त किए गए (सम्मत) यागु-वितरक आदि के द्वारा वितरण स्थान पर आए हुए मनुष्यों को संघ से बिना पूछे आधा भाग दिया जा सकता है, किन्तु जो नियुक्त नहीं हैं, उन्हें (संघ से) पूछकर देना चाहिए। नियुक्त किए गए अल्प-मूल्य वाली वस्तुओं के वितरक भिक्षु द्वारा चीवर का कार्य करने वाले (भिक्षु) को "सुई दें" कहने पर एक लंबी और एक छोटी—इस प्रकार दो सुइयां दी जा सकती हैं। "यह अविभाजित सांघिक वस्तु है"—ऐसा पूछने की आवश्यकता नहीं है। छोटी छुरी (पिप्पल) चाहने वाले को एक छोटी छुरी, लंबी यात्रा पर जाने के इच्छुक को एक जोड़ी जूते, काय-बंधन (कमरबंद) चाहने वाले को काय-बंधन, "मेरा अंस-बद्धक (कंधे की पट्टी) पुराना हो गया है" कहकर आए हुए को अंस-बद्धक, और जल-छन्नी (परिस्रावण) चाहने वाले को जल-छन्नी दी जानी चाहिए। धमककरण (एक प्रकार की जल-छन्नी) चाहने वाले को धमककरण देना चाहिए। यदि कपड़ा न हो, तो धमककरण कपड़े के साथ देना चाहिए। "मैं आगन्तुक-पट्ट (ऊपरी परत) लगाऊंगा"—ऐसा कहकर याचना करने वाले को कुसी (बड़ी नाली) और अर्ध-कुसी (आधी नाली) के लिए पर्याप्त कपड़ा देना चाहिए। "मंडल (चीवर का गोलाकार हिस्सा) पर्याप्त नहीं है"—ऐसा कहकर आए हुए को एक मंडल देना चाहिए, और दो अर्ध-मंडल दिए जा सकते हैं। दो मंडल मांगने वाले को नहीं देने चाहिए। अनुवात-परिभंड (चीवर के किनारे की पट्टी) चाहने वाले को एक चीवर के लिए पर्याप्त (कपड़ा) देना चाहिए। घी, मक्खन आदि औषधि चाहने वाले बीमार (ग्लान) भिक्षु को एक नाली (एक माप) औषधि बनाकर उसमें से तीसरा हिस्सा देना चाहिए। इस प्रकार तीन दिन तक देकर, जब नाली पूरी हो जाए, तो चौथे दिन से संघ से पूछकर देना चाहिए। गुड़ के पिंड में भी एक दिन तीसरा हिस्सा देना चाहिए। इस प्रकार तीन दिनों में पिंड समाप्त होने पर, उसके बाद संघ से पूछकर देना चाहिए। शेष सभी स्थानों पर (अर्थ) स्पष्ट ही है।

පක්ඛිකභත්තාදිකථා නිට්ඨිතා.

पाक्षिक-भक्त आदि की कथा समाप्त हुई।

සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सेनासन-खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

7. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකං

७. संघभेदक-खन्धक।

ඡසක්‍යපබ්බජ්ජාකථා

छह शाक्य कुमारों के प्रव्रज्या की कथा।

330. සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ [Pg.110] අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතාති පාකටා පාකටා. සක්‍යකුමාරා නාම කාළුදායිප්පභුතයො දස දූතා සද්ධිං පරිවාරෙහි අඤ්ඤෙ ච බහූ ජනා. අම්හාකන්ති අම්හෙසු; අම්හාකං කුලතොති වා වුත්තං හොති. ඝරාවාසත්ථං අනුසාසිස්සාමීති ඝරාවාසෙ යං කත්තබ්බං, තං ජානාපෙස්සාමි. උදකං නින්නෙතබ්බන්ති යථා උදකං සබ්බට්ඨානෙ සමං හොති, එවං කාතබ්බං. නිද්ධාපෙතබ්බන්ති තිණානි උද්ධරිතබ්බානි. භුසිකා උද්ධරාපෙතබ්බාති සුඛුමපලාලමිස්සධඤ්ඤා පලාලිකා පලාපෙතබ්බා. ඔපුනාපෙතබ්බන්ති සුඛුමපලාලං අපනෙතබ්බං. ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථෙන උපජානාහීති ත්වඤ්ඤෙව ඝරාවාසත්ථං ජානාහි. අහං තයා යථාසුඛං පබ්බජාහීති එත්ථ අහං තයා සද්ධිං පබ්බජිස්සාමීති සහායසිනෙහෙන සහසා වත්තුකාමො හුත්වා පුන රජ්ජසිරිලොභෙන පරිකඩ්ඪියමානහදයො ‘‘අහං තයා’’ති එත්තකමෙව වත්වා සෙසං වත්තුං නාසක්ඛීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

३३०. संघभेदक-खन्धक में 'अभिञ्ञाता अभिञ्ञाता' का अर्थ है—प्रसिद्ध-प्रसिद्ध। शाक्य कुमारों का अर्थ है—कालुदायी आदि दस दूत, उनके अनुयायियों और अन्य बहुत से लोगों के साथ। 'अम्हाकं' का अर्थ है—हमारे बीच में, अथवा 'हमारे कुल से'—यह कहा गया है। 'घरवासात्थं अनुसासिस्सामि' का अर्थ है—गृहस्थ जीवन में जो कर्तव्य है, उसे सिखाऊंगा। 'उदकं निन्नेतब्बं' का अर्थ है—जिस प्रकार जल सब स्थानों पर समान हो जाए, वैसा करना चाहिए। 'निद्धापेतब्बं' का अर्थ है—घास को उखाड़ना चाहिए। 'भुसिका उद्धरापेतब्बा' का अर्थ है—बारीक भूसे से मिले हुए अनाज के डंठलों को हटाना चाहिए। 'ओपुनापेतब्बं' का अर्थ है—बारीक भूसे को दूर करना चाहिए। 'त्वञ्ञेव घरवासात्थेन उपजानाहि' का अर्थ है—तुम ही गृहस्थी के कार्यों को जानो (संभालो)। 'अहं तया यथासुखं पब्बजाहि'—यहाँ 'मैं तुम्हारे साथ प्रव्रजित होऊंगा'—ऐसा मित्र-स्नेह के कारण शीघ्रता से कहने की इच्छा रखते हुए, फिर राज-लक्ष्मी के लोभ से हृदय खिंच जाने के कारण "मैं तुम्हारे (साथ)"—इतना ही कहकर शेष बात नहीं कह सके—ऐसा अर्थ समझना चाहिए।

331. නිප්පාතිතාති නික්ඛමිතා. මානස්සිනොති මානස්සයිනො; මානනිස්සිතාති වුත්තං හොති.

३३१. 'निप्पातिता' का अर्थ है—निकाल दिए गए। 'मानस्सिनो' का अर्थ है—मान (अभिमान) वाले; 'मान का आश्रय लेने वाले'—यह कहा गया है।

332. යස්සන්තරතො න සන්ති කොපාති තතියමග්ගෙන සමූහතත්තා යස්ස චිත්තෙ කොපා න සන්ති. යස්මා පන භවොති සම්පත්ති, විභවොති විපත්ති; තථා භවොති වුඩ්ඪි, විභවොති හානි; භවොති සස්සතං, විභවොති උච්ඡෙදො; භවොති පුඤ්ඤං, විභවොති පාපං; විභවොති ච අභවොති ච අත්ථතො එකමෙව, තස්මා ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එත්ථ යා එසා සම්පත්තිවිපත්තිවුඩ්ඪිහානිසස්සතුච්ඡෙදපුඤ්ඤපාපවසෙන ඉති අනෙකප්පකාරා භවාභවතා වුච්චති; චතූහිපි මග්ගෙහි යථාසම්භවං තෙන තෙන නයෙන තං ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. නානුභවන්තීති න සම්පාපුණන්ති; තස්ස දස්සනං දෙවානම්පි දුල්ලභන්ති අධිප්පායො.

३३२. 'यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा' का अर्थ है—तृतीय मार्ग (अनागामी मार्ग) द्वारा समूल नष्ट हो जाने के कारण जिसके चित्त में क्रोध नहीं है। क्योंकि 'भव' का अर्थ समृद्धि (सम्पत्ति) है और 'विभव' का अर्थ विपत्ति है; वैसे ही 'भव' का अर्थ वृद्धि है और 'विभव' का अर्थ हानि है; 'भव' का अर्थ शाश्वत है और 'विभव' का अर्थ उच्छेद है; 'भव' का अर्थ पुण्य है और 'विभव' का अर्थ पाप है; 'विभव' और 'अभव' अर्थ की दृष्टि से एक ही हैं। इसलिए 'इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तो'—यहाँ जो यह समृद्धि-विपत्ति, वृद्धि-हानि, शाश्वत-उच्छेद, पुण्य-पाप के भेद से अनेक प्रकार की 'भवाभवता' (होना-न होना) कही जाती है; चारों मार्गों से यथासंभव उन-उन विधियों से उस अनेक प्रकार की 'भवाभवता' को पार कर गया है—ऐसा अर्थ देखना चाहिए। 'नानुभवन्ति' का अर्थ है—प्राप्त नहीं करते; उसका दर्शन देवताओं के लिए भी दुर्लभ है—यह अभिप्राय है।

333. අහිමෙඛලිකාති අහිං කටියං බන්ධිත්වා. උච්ඡඞ්ගෙති අඞ්කෙ.

३३३. 'अहिमेखलिका' का अर्थ है—सांप को कमर में बांधकर। 'उच्छङ्गे' का अर्थ है—गोद में।

334. සම්මන්නතීති [Pg.111] සම්මානෙති. යං තුමො කරිස්සතීති යං සො කරිස්සති.

३३४. 'सम्मन्नति' का अर्थ है—सम्मान करता है। 'यं तुमो करिस्सति' का अर्थ है—जो वह (स्वयं) करेगा।

ඡසක්‍යපබ්බජ්ජාකථා නිට්ඨිතා.

छह शाक्य कुमारों के प्रव्रज्या की कथा समाप्त हुई।

පකාසනීයකම්මාදිකථා

प्रकाशनीय-कर्म आदि की कथा।

336. ඛෙළාසකස්සාති එත්ථ මිච්ඡාජීවෙන උප්පන්නපච්චයා අරියෙහි වන්තබ්බා ඛෙළසදිසා, තථාරූපෙ පච්චයෙ අයං අජ්ඣොහරතීති කත්වා ඛෙළාසකොති භගවතා වුත්තො.

३३६. 'खेळासकस्स'—यहाँ मिथ्या आजीविका से उत्पन्न प्रत्यय (भोग की वस्तुएं) आर्यों द्वारा थूकने योग्य होने के कारण थूक (खेट) के समान हैं, ऐसे प्रत्ययों को यह (देवदत्त) निगलता है, इसलिए भगवान ने उसे 'खेळासक' (थूक चाटने वाला) कहा है।

340. පත්ථද්ධෙන කායෙනාති පොත්ථකරූපසදිසෙන නිච්චලෙන කායෙන.

३४०. 'पत्थद्धेन कायेन' का अर्थ है—पुतली (प्रतिमा) के समान निश्चल शरीर से।

342. මයං ඛො භණෙ රාජඤාතකා නාමාති රාජා අම්හෙ ජානාතීති රාජඤාතකස්ස භාවෙන අත්තානං උක්කංසන්තො ආහ. පහට්ඨකණ්ණවාලොති බන්ධනෙ නිච්චලෙ කත්වා.

३४२. "हे भणे! हम राजा के परिचित हैं"—ऐसा कहकर, "राजा हमें जानता है"—इस प्रकार राजा का परिचित होने के कारण स्वयं की प्रशंसा (बड़प्पन) करते हुए कहा। 'पहट्ठकण्णवालो' का अर्थ है—(कान और पूंछ को) बंधन में निश्चल करके।

දුක්ඛඤ්හි කුඤ්ජර නාගමාසදොති භො කුඤ්ජර බුද්ධනාගං ආසාදනං වධකචිත්තෙන උපගමනං නාම දුක්ඛං. නාගහතස්සාති බුද්ධනාගං ඝාතකස්ස.

"हे कुंजर (हाथी)! बुद्ध रूपी नाग (श्रेष्ठ हाथी) पर वध करने की इच्छा से आक्रमण करना दुःखदायी है।" 'नागहतस्स' का अर्थ है—बुद्ध रूपी नाग के घातक का (सुगति नहीं होती)।

පටිකුටියොව ඔසක්කීති තථාගතාභිමුඛොයෙව පිට්ඨිමෙහි පාදෙහි අවසක්කි. අලක්ඛිකොති එත්ථ න ලක්ඛෙතීති අලක්ඛිකො; න ජානාතීති අත්ථො, අහං පාපකම්මං කරොමීති න ජානාති. න ලක්ඛිතබ්බොති වා අලක්ඛිකො; න පස්සිතබ්බොති අත්ථො.

'पटिकुटियोव ओसक्की' का अर्थ है—तथागत के सम्मुख रहते हुए ही पीछे के पैरों से पीछे की ओर हट गया। 'अलक्खिको'—यहाँ जो लक्ष्य (ध्यान) नहीं करता, वह 'अलक्खिको' है; 'नहीं जानता'—यह अर्थ है; "मैं पाप कर्म कर रहा हूँ"—ऐसा नहीं जानता। अथवा जो देखने योग्य नहीं है, वह 'अलक्खिको' है; 'नहीं देखना चाहिए'—यह अर्थ है।

343. තිකභොජනන්ති එත්ථ තීහි ජනෙහි භුඤ්ජිතබ්බභොජනං. තං පඤ්ඤාපෙස්සාමීති තං අනුජානිස්සාමි. ගණභොජනෙ පන යථාධම්මො කාරෙතබ්බොති. පඤ්චවත්ථුයාචනකථා සඞ්ඝාදිසෙසවණ්ණනායං වුත්තා. කප්පන්ති ආයුකප්පං. බ්‍රහ්මං පුඤ්ඤන්ති සෙට්ඨං පුඤ්ඤං. කප්පං සග්ගම්හීති ආයුකප්පමෙව.

३४३. "तिकभोजन" का अर्थ है तीन व्यक्तियों (भिक्षुओं) द्वारा खाया जाने वाला भोजन। "मैं उसे प्रज्ञप्त करूँगा" का अर्थ है "मैं उसे अनुमति दूँगा"। "गणभोजन" के विषय में जैसा धर्म (नियम) है, वैसा ही करना चाहिए। पाँच वस्तुओं की याचना की कथा संघादिशेष की व्याख्या में कही गई है। "कल्प" का अर्थ है आयु-कल्प। "ब्रह्म पुण्य" का अर्थ है श्रेष्ठ पुण्य। "कल्प भर स्वर्ग में" का अर्थ है आयु-कल्प भर।

පකාසනීයකම්මාදිකථා නිට්ඨිතා.

प्रकाशनीय कर्म आदि की कथा समाप्त हुई।

සඞ්ඝභෙදකකථා

संघभेदक कथा।

344. අථ ඛො දෙවදත්තො සඞ්ඝං භින්දිත්වාති සො කිර එවං සලාකං ගාහෙත්වා තත්ථෙව ආවෙණිකං උපොසථං කත්වා ගතො, තෙනෙතං වුත්තං.

३४४. "तब देवदत्त ने संघ को भेदकर" - यहाँ वह इस प्रकार शलाका ग्रहण करवाकर वहीं अलग उपोसथ करके चला गया, इसलिए यह कहा गया है।

345. පිට්ඨි [Pg.112] මෙ ආගිලායතීති චිරනිසජ්ජාය වෙදනාභිභූතා බාධති. තමහං ආයමිස්සාමීති තං අහං පසාරෙස්සාමි. ආදෙසනාපාටිහාරියානුසාසනී නාම ‘‘එවම්පි තෙ මනො, තථාපි තෙ මනො’’ති එවං පරස්ස චිත්තං ජානිත්වා තදනුරූපා ධම්මදෙසනා.

३४५. "मेरी पीठ दुख रही है" - बहुत देर तक बैठने के कारण वेदना से अभिभूत होकर पीठ कष्ट दे रही है। "मैं उसे फैलाऊँगा (सीधा करूँगा)" - मैं उसे फैलाऊँगा। "आदेशना-प्रातिहार्य-अनुशासनी" का अर्थ है "तुम्हारा मन ऐसा है, तुम्हारा मन वैसा है" - इस प्रकार दूसरे के चित्त को जानकर उसके अनुरूप धर्म-देशना देना।

346. මමානුකුබ්බන්ති මමානුකිරියං කුරුමානො. කපණොති දුක්ඛිතො. මහාවරාහස්සාති මහානාගස්ස. මහිං විකුබ්බතොති පථවිං පදාලෙන්තස්ස. භිසං ඝසමානස්සාති භිසං ඛාදන්තස්ස. නදීසු ජග්ගතොති එත්ථ සො කිර හත්ථිනාගො සායන්හසමයං තං නදිනාමකං පොක්ඛරණිං ඔගාහෙත්වා කිලන්තො සබ්බරත්තිං වීතිනාමෙසි, ජාලිකං කරොති, තෙන වුත්තං ‘‘නදීසු ජග්ගතො’’ති.

३४६. "मेरा अनुकरण करते हुए" का अर्थ है मेरी नकल करते हुए। "कृपण" का अर्थ है दुखी। "महावराह का" का अर्थ है महागज (विशाल हाथी) का। "पृथ्वी को विदीर्ण करते हुए" का अर्थ है भूमि को फाड़ते हुए। "भिस (कमल-नाल) खाते हुए" का अर्थ है कमल-नाल को खाते हुए। "नदियों में जागते हुए" - यहाँ वह हस्तिनाग सायंकाल के समय 'नदी' नामक उस पुष्करिणी में उतरकर क्रीड़ा करते हुए पूरी रात बिताता था, वह जाल की तरह इधर-उधर घूमता था, इसलिए "नदियों में जागते हुए" कहा गया है।

347. සුතාති සොතා. අසන්දිද්ධො ච අක්ඛාතීති නිස්සන්දෙහො හුත්වා අක්ඛාති අනුසන්ධිවසෙන යොජෙත්වා යොජෙත්වා.

३४७. "सुता" का अर्थ है सुनने वाला। "बिना संदेह के कहता है" का अर्थ है निःसंदेह होकर, पूर्व और उत्तर के संदर्भों को जोड़-जोड़कर कहता है।

350. අපායෙ නිබ්බත්තිස්සතීති ආපායිකො. එවං නෙරයිකො. කප්පං ඨස්සතීති කප්පට්ඨො. ඉදානි බුද්ධසහස්සෙනාපි තිකිච්ඡිතුං න සක්කාති අතෙකිච්ඡො.

३५०. "अपाय में उत्पन्न होगा" इसलिए "आपापिक" है। इसी प्रकार "नैरयिक" है। "कल्प भर रहेगा" इसलिए "कल्पस्थ" है। अब हजार बुद्धों द्वारा भी चिकित्सा (सुधार) संभव नहीं है, इसलिए "अचिकित्स्य" है।

මා ජාතු කොචි ලොකස්මින්ති මා කදාචිපි කොචි සත්තො ලොකස්මිං. උදපජ්ජථාති උපපජ්ජථ. ජලංව යසසා අට්ඨාති යසසා ජලන්තො විය ඨිතො. දෙවදත්තොති මෙ සුතන්ති ‘‘ඊදිසො දෙවදත්තො’’ති භගවතා සුතම්පි අත්ථි, තදෙව ගහෙත්වා ඉදං වුත්තං. සො පමාදමනුචිණ්ණොති එත්ථ පමාදං අනුචිනාතීති අනුචිණ්ණො, පමාදො අප්පහීනොති අත්ථො. ආසජ්ජ නන්ති පාපකෙන චිත්තෙන පත්වා, විසොසෙත්වාති වා අත්ථො. අවීචිනිරයං පත්තොති ඉදං පන ආසීසායං අතීතවචනං. භෙස්මාති භයානකො.

"संसार में कभी कोई न हो" का अर्थ है संसार में कभी भी कोई प्राणी (पाप-इच्छा वाला) न हो। "उत्पन्न हो" का अर्थ है उत्पन्न न हो। "यश से जलते हुए के समान स्थित" का अर्थ है यश (कीर्ति) से प्रकाशित होते हुए के समान स्थित। "देवदत्त के बारे में मैंने सुना है" - "देवदत्त ऐसा है" ऐसा भगवान द्वारा सुना हुआ भी है, उसी को लेकर यह कहा गया है। "वह प्रमाद का सेवन करने वाला" - यहाँ जो प्रमाद का बार-बार सेवन करता है वह "अनुचीर्ण" है, अर्थ है कि प्रमाद का त्याग नहीं किया गया है। "उसे पाकर" का अर्थ है पापपूर्ण चित्त से पहुँचकर, अथवा सुखाकर। "अवीचि नरक को प्राप्त हुआ" - यहाँ यह अतीत काल का शब्द भविष्य के अर्थ (निश्चित रूप से होगा) में प्रयुक्त है। "भीष्म" का अर्थ है भयानक।

සඞ්ඝභෙදකකථා නිට්ඨිතා.

संघभेदक कथा समाप्त हुई।

උපාලිපඤ්හාකථා

उपालि-प्रश्न कथा।

351. එකතො උපාලි එකොති ධම්මවාදිපක්ඛෙ එකො. එකතො ද්වෙති අධම්මවාදිපක්ඛෙ ද්වෙ. චතුත්ථො අනුස්සාවෙතීති සඞ්ඝං භින්දිස්සාමීති අධම්මවාදිචතුත්ථො [Pg.113] හුත්වා අනුස්සාවෙති; අනුනයන්තො සාවෙති ‘‘න තුම්හාකංයෙව නරකභයං අත්ථි, අම්හාකම්පි අත්ථි, න අම්හාකං අවීචිමග්ගො පිහිතො, න මයං අකුසලා න භායාම. යදි හි අයං අධම්මො අවිනයො අසත්ථුසාසනං වා භවෙය්‍ය, න මයං ගණ්හෙය්‍යාමා’’තිආදිනා නයෙන ‘‘අධම්මං ධම්මො’’ති එවං අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි බොධෙතීති අත්ථො. සලාකං ගාහෙතීති එවං අනුස්සාවෙත්වා පන ‘‘ඉදං ගණ්හථ, ඉදං රොචෙථා’’ති වදන්තො සලාකං ගාහෙති.

३५१. "एक ओर उपालि, एक है" का अर्थ है धर्मवादी पक्ष में एक है। "एक ओर दो हैं" का अर्थ है अधर्मवादी पक्ष में दो हैं। "चौथा सुनाता है" का अर्थ है "मैं संघ को भेदूंगा" ऐसा सोचकर अधर्मवादी चौथा होकर सुनाता है; अनुनय करते हुए सुनाता है - "केवल तुम्हें ही नरक का भय नहीं है, हमें भी है; हमारे लिए अवीचि का मार्ग बंद नहीं है; हम अकुशल से नहीं डरते, ऐसा नहीं है। यदि यह अधर्म, अविनय या अशास्ता का शासन होता, तो हम इसे ग्रहण नहीं करते" - इस प्रकार की विधि से "अधर्म को धर्म" कहकर अठारह भेदकर वस्तुओं का बोध कराता है। "शलाका ग्रहण करवाता है" - इस प्रकार सुनाकर फिर "इसे ग्रहण करो, इसे पसंद करो" कहते हुए शलाका ग्रहण करवाता है।

එකතො උපාලි ද්වෙ හොන්තීතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවං ඛො උපාලි සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චාති එවං හොති; න පන එත්තාවතා සඞ්ඝො භින්නො හොති.

"एक ओर उपालि, दो होते हैं" आदि में भी यही विधि है। "इस प्रकार, उपालि, संघ-राजि (दरार) भी होती है और संघ-भेद भी होता है" - ऐसा होता है; किंतु इतने मात्र से संघ भिन्न (विभाजित) नहीं हो जाता।

භික්ඛු ඛො උපාලි පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතීති එත්ථ සියා එවං ‘‘දෙවදත්තො කථං පකතත්තො’’ති. කථං තාව න පකතත්තො, රඤ්ඤො ඝාතාපිතත්තා රුහිරුප්පාදස්ස ච කතත්තාති? තත්ථ වදාම – ආණත්තියා තාව විරද්ධත්තා රඤ්ඤො ඝාතාපනං නත්ථි. ‘‘තෙන හි ත්වං, කුමාර, පිතරං හන්ත්වා රාජා හොහි, අහං භගවන්තං හන්ත්වා බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති එවඤ්හි තස්ස ආණත්ති. කුමාරො පන රාජා හුත්වා පච්ඡා පිතරං මාරෙසි; එවං තාව ආණත්තියා විරද්ධත්තා රඤ්ඤො ඝාතාපනං නත්ථි. රුහිරුප්පාදෙ පන කතමත්තෙයෙව රුහිරුප්පාදපච්චයා භගවතා අභබ්බතා න වුත්තා, න ච සක්කා භගවතො වචනං විනායෙව තස්ස අභබ්බතා ආරොපෙතුං.

"भिक्षु, उपालि, जो प्रकृतस्थ (सामान्य), समान संवासक और समान सीमा में स्थित है, वह संघ को भेदता है" - यहाँ ऐसा प्रश्न हो सकता है कि "देवदत्त प्रकृतस्थ कैसे है?" वह प्रकृतस्थ क्यों नहीं है? क्या राजा (बिम्बिसार) की हत्या करवाने के कारण और (बुद्ध के) शरीर से रक्त निकालने के कारण? वहाँ हम कहते हैं - पहले तो आज्ञा (निर्देश) के विफल होने के कारण राजा की हत्या का दोष (देवदत्त को) नहीं है। "इसलिए कुमार, तुम पिता को मारकर राजा बनो, मैं भगवान को मारकर बुद्ध बनूँगा" - ऐसी उसकी आज्ञा थी। किंतु कुमार राजा बनने के बाद बाद में पिता को मारा; इस प्रकार आज्ञा के विफल होने से राजा की हत्या का दोष नहीं है। और रक्त निकालने के मात्र कृत्य से, रक्त निकालने के प्रत्यय से भगवान ने उसे 'अभव्य' (अयोग्य) घोषित नहीं किया था, और भगवान के वचन के बिना उसे अभव्यता आरोपित नहीं की जा सकती।

‘‘රුහිරුප්පාදකො, භික්ඛවෙ, අනුපසම්පන්නො න උපසම්පාදෙතබ්බො, උපසම්පන්නො නාසෙතබ්බො’’ති –

"भिक्षुओं, लोहितोत्पादक (रक्त निकालने वाला) यदि अनुपसंपन्न हो तो उसे उपसंपदा नहीं देनी चाहिए, और यदि उपसंपन्न हो तो उसे निकाल देना चाहिए" -

ඉදං පන භගවතා සඞ්ඝභෙදතො පච්ඡා වුත්තං, තස්මා පකතත්තෙනෙව තෙන සඞ්ඝො භින්නොති.

यह भगवान द्वारा संघ-भेद के बाद कहा गया था, इसलिए प्रकृतस्थ रहते हुए ही उसने संघ को भेदा था।

අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්තීතිආදීසු අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මො, දස අකුසලකම්මපථා අධම්මො. තථා චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ධම්මො නාම; තයො සතිපට්ඨානා[Pg.114], තයො සම්මප්පධානා, තයො ඉද්ධිපාදා, ඡ ඉන්ද්‍රියානි, ඡ බලානි, අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා, නවඞ්ගිකො මග්ගොති ච චත්තාරො උපාදානා, පඤ්ච නීවරණා, සත්ත අනුසයා, අට්ඨ මිච්ඡත්තාති ච අයං අධම්මො.

"अधर्म को धर्म" के रूप में दर्शाते हैं - इन अठारह भेदकर वस्तुओं में सुत्तन्त-पर्याय से पहले दस कुशल कर्मपथ "धर्म" हैं, और दस अकुशल कर्मपथ "अधर्म" हैं। इसी प्रकार चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक् प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाँच इन्द्रियाँ, पाँच बल, सात बोध्यंग और आर्य अष्टांगिक मार्ग - ये सैंतीस बोधिपाक्षिक धर्म "धर्म" कहलाते हैं; और तीन स्मृतिप्रस्थान, तीन सम्यक् प्रधान, तीन ऋद्धिपाद, छह इन्द्रियाँ, छह बल, आठ बोध्यंग, नौ अंगों वाला मार्ग - इस प्रकार, और चार उपादान, पाँच नीवरण, सात अनुशय, आठ मिथ्यात्व - यह "अधर्म" है।

තත්ථ යංකිඤ්චි එකං අධම්මකොට්ඨාසං ගහෙත්වා ‘‘ඉමං අධම්මං ධම්මොති කරිස්සාම; එවං අම්හාකං ආචරියකුලං නිස්සාය නිය්‍යානිකං භවිස්සති, මයඤ්ච ලොකෙ පාකටා භවිස්සාමා’’ති තං අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථයන්තා අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්ති නාම. තථෙව ධම්මකොට්ඨාසෙසු ච එකං ගහෙත්වා අයං අධම්මොති කථෙන්තා ධම්මං අධම්මොති දීපෙන්ති නාම. විනයපරියායෙන පන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා සාරෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කාතබ්බං කම්මං ධම්මො නාම, අභූතෙන වත්ථුනා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා අපටිඤ්ඤාය කාතබ්බං කම්මං අධම්මො නාම.

वहाँ (उन अधर्म के समूहों में), किसी एक अधर्म के समूह को लेकर, 'हम इस अधर्म को धर्म बनायेंगे; ऐसा करने से हमारे आचार्य की परम्परा मुक्तिदायक या श्रेष्ठ होगी और हम भी लोक में प्रसिद्ध होंगे' - ऐसा विचार कर उस अधर्म को 'यह धर्म है' ऐसा कहने वाले लोग अधर्म को धर्म के रूप में प्रदर्शित करते हैं। उसी प्रकार, धर्म के समूहों में से किसी एक को लेकर 'यह अधर्म है' ऐसा कहने वाले लोग धर्म को अधर्म के रूप में प्रदर्शित करते हैं। विनय के अनुसार, सत्य वस्तु (तथ्य) के साथ दोषारोपण कर, स्मरण कराकर और प्रतिज्ञा (स्वीकारोक्ति) के अनुसार जो कर्म किया जाना चाहिए, वह 'धर्म' कहलाता है; और असत्य वस्तु के साथ, बिना दोषारोपण किए, बिना स्मरण कराए और बिना प्रतिज्ञा के जो कर्म किया जाता है, वह 'अधर्म' कहलाता है।

සුත්තන්තපරියායෙන රාගවිනයො දොසවිනයො මොහවිනයො සංවරො පහානං පටිසඞ්ඛාති අයං විනයො නාම, රාගාදීනං අවිනයො අසංවරො අප්පහානං අප්පටිසඞ්ඛාති අයං අවිනයො නාම. විනයපරියායෙන වත්ථුසම්පත්ති ඤත්තිසම්පත්ති අනුස්සාවනසම්පත්ති සීමාසම්පත්ති පරිසාසම්පත්තීති අයං විනයො නාම, වත්ථුවිපත්ති…පෙ… පරිසාවිපත්තීති අයං අවිනයො නාම.

सूत्रान्त के अनुसार, राग का विनय (दमन), द्वेष का विनय, मोह का विनय, संवर (संयम), प्रहाण (त्याग) और प्रतिसंख्यान (विवेकपूर्ण विचार) - यह 'विनय' कहलाता है। राग आदि का अविनय, असंवर, अप्रहाण और अप्रतिसंख्यान - यह 'अविनय' कहलाता है। विनय के अनुसार, वस्तु-सम्पत्ति, ज्ञप्ति-सम्पत्ति, अनुसावन-सम्पत्ति, सीमा-सम्पत्ति और परिषद्-सम्पत्ति - यह 'विनय' कहलाता है। वस्तु-विपत्ति... आदि... परिषद्-विपत्ति - यह 'अविनय' कहलाता है।

සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො සතිපට්ඨානා, තයො සම්මප්පධානා, තයො ඉද්ධිපාදා, ඡ ඉන්ද්‍රියානි, ඡ බලානි, අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා, නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා, තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසා, ද්වෙ අනියතා, තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො පාරාජිකා, චුද්දස සඞ්ඝාදිසෙසා, තයො අනියතා, එකත්තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන.

सूत्रान्त के अनुसार, चार स्मृतिप्रस्थान... आठ अंगों वाला मार्ग - यह तथागत द्वारा भाषित और उच्चारित है। तीन स्मृतिप्रस्थान, तीन सम्यक् प्रधान, तीन ऋद्धिपाद, छह इन्द्रियाँ, छह बल, आठ बोध्यंग, नौ अंगों वाला मार्ग - यह तथागत द्वारा अभाषित और अनुच्चारित है। विनय के अनुसार, चार पाराजिक, तेरह संघदिशेष, दो अनियत, तीस निसर्गिय पाचित्तिय - यह तथागत द्वारा भाषित और उच्चारित है। तीन पाराजिक, चौदह संघदिशेष, तीन अनियत, इकतीस निसर्गिय पाचित्तिय - यह तथागत द्वारा अभाषित और अनुच्चारित है।

සුත්තන්තපරියායෙන දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං, මහාකරුණාසමාපත්තිසමාපජ්ජනං, බුද්ධචක්ඛුනා ලොකවොලොකනං, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන සුත්තන්තදෙසනා, ජාතකකථාති ඉදං ආචිණ්ණං; න දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං…පෙ… න ජාතකකථාති ඉදං අනාචිණ්ණං. විනයපරියායෙන නිමන්තිතස්ස [Pg.115] වස්සාවාසං වසිත්වා අපලොකෙත්වා චාරියපක්කමනං, පවාරෙත්වා චාරියපක්කමනං, ආගන්තුකෙහි සද්ධිං පඨමං පටිසන්ථාරකරණන්ති ඉදං ආචිණ්ණං; තස්සෙව ආචිණ්ණස්ස අකරණං අනාචිණ්ණං නාම.

सूत्रान्त के अनुसार, प्रतिदिन फल-समापत्ति में प्रवेश करना, महाकरुणा-समापत्ति में प्रवेश करना, बुद्ध-चक्षु से लोक का अवलोकन करना, परिस्थिति के अनुसार सूत्रान्त देशना देना, जातक कथा कहना - यह (बुद्धों का) आचरण है। प्रतिदिन फल-समापत्ति में प्रवेश न करना... आदि... जातक कथा न कहना - यह अनाचरण है। विनय के अनुसार, निमंत्रित तथागत का वर्षावास में रहकर, अनुमति लेकर प्रस्थान करना, प्रवारणा करके प्रस्थान करना, आगन्तुक भिक्षुओं के साथ पहले प्रतिसंथार (कुशल-क्षेम) करना - यह आचरण है। उसी आचरण को न करना 'अनाचरण' कहलाता है।

සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො සතිපට්ඨානා…පෙ… නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා…පෙ… තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො පාරාජිකා…පෙ… එකත්තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම.

सूत्रान्त के अनुसार, चार स्मृतिप्रस्थान... आदि... आठ अंगों वाला मार्ग - यह 'प्रज्ञप्त' कहलाता है। तीन स्मृतिप्रस्थान... आदि... नौ अंगों वाला मार्ग - यह 'अप्रज्ञप्त' कहलाता है। विनय के अनुसार, चार पाराजिक... आदि... तीस निसर्गिय पाचित्तिय - यह 'प्रज्ञप्त' कहलाता है। तीन पाराजिक... आदि... इकतीस निसर्गिय पाचित्तिय - यह 'अप्रज्ञप्त' कहलाता है।

‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්ස, අථෙය්‍යචිත්තස්ස, න මරණාධිප්පායස්ස, අනුල්ලපනාධිප්පායස්ස, න මොචනාධිප්පායස්සා’’ති තත්ථ තත්ථ වුත්තා අනාපත්ති අනාපත්ති නාම. ‘‘ජානන්තස්ස, ථෙය්‍යචිත්තස්සා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා ආපත්ති ආපත්ති නාම. පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා ලහුකාපත්ති නාම, ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා ගරුකාපත්ති නාම. ඡ ආපත්තික්ඛන්ධා සාවසෙසාපත්ති නාම, එකො පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො අනවසෙසාපත්ති නාම. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා දුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම, පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා අදුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම.

'न जानने वाले को आपत्ति नहीं होती, चोरी के चित्त के बिना आपत्ति नहीं होती, मारने के अभिप्राय के बिना आपत्ति नहीं होती, झूठ बोलने के अभिप्राय के बिना आपत्ति नहीं होती, वीर्य मोचन के अभिप्राय के बिना आपत्ति नहीं होती' - इस प्रकार उन-उन शिक्षापदों में कही गई अनापत्ति 'अनापत्ति' कहलाती है। 'जानने वाले को आपत्ति होती है, चोरी के चित्त वाले को आपत्ति होती है' - इस प्रकार के नय से कही गई आपत्ति 'आपत्ति' कहलाती है। पाँच आपत्ति-स्कन्ध 'लघुक आपत्ति' कहलाते हैं, दो आपत्ति-स्कन्ध 'गरुक आपत्ति' कहलाते हैं। छह आपत्ति-स्कन्ध 'सावशेष आपत्ति' कहलाते हैं, एक पाराजिक आपत्ति-स्कन्ध 'अनवशेष आपत्ति' कहलाता है। दो आपत्ति-स्कन्ध 'दुष्ठुल्ल आपत्ति' कहलाते हैं, पाँच आपत्ति-स्कन्ध 'अदुष्ठुल्ल आपत्ति' कहलाते हैं।

පුරිමනයෙනෙව පනෙත්ථ වුත්තප්පකාරං ධම්මං ‘‘අධම්මො අය’’න්ති කථයන්තා ‘‘ධම්මං අධම්මො’’ති දීපෙන්ති නාම. අවිනයං ‘‘විනයො අය’’න්ති…පෙ… අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං ‘‘දුට්ඨුල්ලාපත්ති අය’’න්ති කථයන්තා ‘‘අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං දුට්ඨුල්ලාපත්තී’’ති දීපෙන්ති නාම. එවං ‘‘අධම්මං ධම්මො’’ති වා…පෙ… ‘‘අදුට්ඨුල්ලාපත්තිං දුට්ඨුල්ලාපත්තී’’ති වා දීපෙත්වා පක්ඛං ලභිත්වා චතුන්නං සඞ්ඝකම්මානං අඤ්ඤතරං සඞ්ඝකම්මං එකසීමායං විසුං කරොන්තෙහි සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙ ඉමෙහි අට්ඨාරසහි වත්ථූහි අපකස්සන්තී’’තිආදි.

पूर्व विधि के अनुसार ही, यहाँ बताए गए प्रकार के धर्म को 'यह अधर्म है' ऐसा कहने वाले भिक्षु धर्म को अधर्म के रूप में प्रदर्शित करते हैं। अविनय को 'यह विनय है' ऐसा... आदि... अदुष्ठुल्ल आपत्ति को 'यह दुष्ठुल्ल आपत्ति है' ऐसा कहने वाले अदुष्ठुल्ल आपत्ति को दुष्ठुल्ल आपत्ति के रूप में प्रदर्शित करते हैं। इस प्रकार 'अधर्म को धर्म' अथवा... आदि... 'अदुष्ठुल्ल आपत्ति को दुष्ठुल्ल आपत्ति' प्रदर्शित कर, पक्ष प्राप्त कर, चार संघ-कर्मों में से किसी एक संघ-कर्म को एक ही सीमा के भीतर अलग से करने वाले भिक्षुओं द्वारा संघ विभाजित होता है। इसीलिए भगवान ने कहा है - 'वे इन अठारह वस्तुओं से खींचते हैं' इत्यादि।

තත්ථ අපකස්සන්තීති පරිසං ආකඩ්ඪන්ති, විජටෙන්ති, එකමන්තං උස්සාරෙන්ති ච. අවපකාසන්තීති අති විය පකාසෙන්ති යථා විසංසට්ඨාව හොන්ති, එවං කරොන්ති. ආවෙනින්ති විසුං. එත්තාවතා ඛො උපාලි සඞ්ඝො භින්නො හොතීති එවං අට්ඨාරසසු භෙදකරවත්ථූසු යංකිඤ්චි එකම්පි වත්ථුං දීපෙත්වා තෙන තෙන කාරණෙන ‘‘ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’’ති සඤ්ඤාපෙත්වා සලාකං ගාහාපෙත්වා විසුං සඞ්ඝකම්මෙ කතෙ සඞ්ඝො භින්නො හොති. පරිවාරෙ [Pg.116] පන ‘‘පඤ්චහි උපාලි ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජතී’’තිආදි වුත්තං, තස්ස ඉමිනා ඉධ වුත්තෙන සඞ්ඝභෙදලක්ඛණෙන අත්ථතො නානාකරණං නත්ථි. තං පනස්ස නානාකරණාභාවං තත්ථෙව පකාසයිස්සාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

वहाँ 'अपकस्सन्ति' का अर्थ है - परिषद को खींचते हैं, अलग करते हैं और एक ओर हटाते हैं। 'अवपकासन्ति' का अर्थ है - अत्यधिक स्पष्ट रूप से प्रदर्शित करते हैं जिससे वे (संघ) आपस में न मिलें, ऐसा करते हैं। 'आवेनिन्ति' का अर्थ है - अलग से। 'इतने से ही उपालि संघ विभाजित होता है' - इस प्रकार इन अठारह भेदक वस्तुओं में से किसी एक भी वस्तु को प्रदर्शित कर, उस-उस कारण से 'इसे ग्रहण करो, इसे पसंद करो' ऐसा समझाकर, शलाका ग्रहण करवाकर, अलग से संघ-कर्म किए जाने पर संघ विभाजित होता है। किन्तु परिवार (ग्रन्थ) में जो 'हे उपालि, पाँच प्रकारों से संघ विभाजित होता है' इत्यादि कहा गया है, उसका यहाँ कहे गए संघ-भेद के लक्षण से अर्थ में कोई भिन्नता नहीं है। उस भिन्नता के अभाव को हम वहीं (परिवार ग्रन्थ में) स्पष्ट करेंगे। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

උපාලිපඤ්හාකථා නිට්ඨිතා.

उपालि-प्रश्न-कथा समाप्त हुई।

සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संघभेदक खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

8. වත්තක්ඛන්ධකං

८. वत्त खन्धक (कर्तव्य खन्धक)

ආගන්තුකවත්තකථා

आगन्तुक-वत्त कथा (अतिथि भिक्षुओं के कर्तव्यों की कथा)

357. වත්තක්ඛන්ධකෙ [Pg.117] ඉදානි ආරාමං පවිසිස්සාමීති ඉමිනා උපචාරසීමසමීපං දස්සෙති; තස්මා උපචාරසීමං පත්වා උපාහනාඔමුඤ්චනාදි සබ්බං කාතබ්බං. ගහෙත්වාති උපාහනදණ්ඩකෙන ගහෙත්වා. පටික්කමන්තීති සන්නිපතන්ති. විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති පත්ථරිතබ්බං. ගොචරො පුච්ඡිතබ්බොති ‘‘ගොචරගාමො ආසන්නෙ උදාහු දූරෙ, කාලස්සෙව පිණ්ඩාය චරිතබ්බං උදාහු දිවා’’ති එවං භික්ඛාචාරො පුච්ඡිතබ්බො. අගොචරො නාම මිච්ඡාදිට්ඨිකානං වා ගාමො පරිච්ඡින්නභික්ඛො වා ගාමො; යත්ථ එකස්ස වා ද්වින්නං වා භික්ඛා දිය්‍යති, සොපි පුච්ඡිතබ්බො. පානීයං පුච්ඡිතබ්බන්ති ‘‘කිං ඉමිස්සා පොක්ඛරණියා පානීයංයෙව පිවන්ති, නහානාදිපරිභොගම්පි කරොන්තී’’ති එවං පානීයඤ්චෙව පරිභොජනීයඤ්ච පුච්ඡිතබ්බං. කෙසුචි ඨානෙසු වාළමිගා වා අමනුස්සා වා හොන්ති, තස්මා ‘‘කං කාලං පවිසිතබ්බං, කං කාලං නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බං.

३५७. वत्तक्खन्धक में, "अब मैं आराम (विहार) में प्रवेश करूँगा" इस कथन से उपचार-सीमा के समीप का संकेत दिया गया है; इसलिए उपचार-सीमा पर पहुँचकर जूते उतारने आदि के सभी कर्तव्यों का पालन करना चाहिए। "लेकर" का अर्थ है जूते लटकाने वाले डंडे (उपाहन-दण्डक) से लेकर। "पीछे हटते हैं" का अर्थ है एकत्रित होते हैं। "बिछाना चाहिए" का अर्थ है फैलाना चाहिए। "गोचर (भिक्षाटन का स्थान) पूछना चाहिए" का अर्थ है कि "भिक्षा-ग्राम पास है या दूर, क्या सुबह जल्दी भिक्षा के लिए जाना चाहिए या दिन के समय?" इस प्रकार भिक्षाटन के बारे में पूछना चाहिए। "अगोचर" का अर्थ है मिथ्यादृष्टियों का गाँव या वह गाँव जहाँ भिक्षा सीमित हो; जहाँ केवल एक या दो भिक्षुओं को ही भिक्षा दी जाती हो, उसके बारे में भी पूछना चाहिए। "पीने के पानी के बारे में पूछना चाहिए" का अर्थ है कि "क्या इस पुष्करिणी (पोखरे) का पानी केवल पीने के लिए उपयोग किया जाता है या स्नान आदि के लिए भी?" इस प्रकार पीने के पानी और अन्य उपयोग के पानी के बारे में पूछना चाहिए। कुछ स्थानों पर हिंसक पशु या अमनुष्य (भूत-प्रेत) होते हैं, इसलिए "किस समय प्रवेश करना चाहिए और किस समय बाहर निकलना चाहिए" यह पूछना चाहिए।

බහි ඨිතෙනාති බහි නික්ඛමන්තස්ස අහිනො වා අමනුස්සස්ස වා මග්ගං දත්වා ඨිතෙන නිල්ලොකෙතබ්බො. සචෙ උස්සහති සොධෙතබ්බොති යදි සක්කොති, සබ්බො විහාරො සොධෙතබ්බො. අසක්කොන්තෙන අත්තනො වසනොකාසො ජග්ගිතබ්බො. සබ්බං සොධෙතුං සක්කොන්තස්ස පන දස්සිතෙ විහාරසොධනවත්තෙ විනිච්ඡයො මහාඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

"बाहर खड़े होकर" का अर्थ है कि बाहर निकलने वाले साँप या अमनुष्य को रास्ता देकर खड़े होकर देखना चाहिए। "यदि समर्थ हो तो साफ करना चाहिए" का अर्थ है कि यदि संभव हो तो पूरे विहार की सफाई करनी चाहिए। यदि असमर्थ हो, तो अपने रहने के स्थान की देखभाल (सफाई) करनी चाहिए। जो पूरे विहार को साफ करने में समर्थ है, उसके लिए विहार की सफाई के कर्तव्य के संबंध में निर्णय महाखन्धक में बताए गए तरीके से ही समझना चाहिए।

ආගන්තුකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

आगन्तुक-वत्त (आगंतुक भिक्षु के कर्तव्य) की कथा समाप्त हुई।

ආවාසිකවත්තකථා

आवासिक-वत्त (निवासी भिक्षु के कर्तव्य) की कथा।

359. ආවාසිකවත්තෙ – ආසනං පඤ්ඤපෙතබ්බන්ති එවමාදි සබ්බං වුඩ්ඪතරෙ ආගතෙ චීවරකම්මං වා නවකම්මං වා ඨපෙත්වාපි කාතබ්බං. චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජන්තෙන සම්මජ්ජනිං නික්ඛිපිත්වා තස්ස වත්තං කාතුං ආරභිතබ්බං. පණ්ඩිතො හි [Pg.118] ආගන්තුකො ‘‘සම්මජ්ජාහි තාව චෙතියඞ්ගණ’’න්ති වක්ඛති. ගිලානභෙසජ්ජං කරොන්තෙන පන සචෙ නාතිආතුරො ගිලානො හොති, භෙසජ්ජං අකත්වා වත්තමෙව කාතබ්බං. මහාගිලානස්ස පන භෙසජ්ජමෙව කාතබ්බං. පණ්ඩිතො හි ආගන්තුකො ‘‘කරොහි තාව භෙසජ්ජ’’න්ති වක්ඛති. පානීයෙන පුච්ඡන්තෙන සචෙ සකිං ආනීතං පානීයං සබ්බං පිවති, ‘‘පුන ආනෙමී’’ති පුච්ඡිතබ්බොයෙව. අපිච බීජනෙනපි බීජිතබ්බො, බීජන්තෙන සකිං පාදපිට්ඨියං බීජිත්වා සකිං මජ්ඣෙ සකිං සීසෙ බීජිතබ්බං, ‘‘අලං හොතූ’’ති වුත්තෙන තතො මන්දතරං බීජිතබ්බං. පුන ‘‘අල’’න්ති වුත්තෙන තතො මන්දතරං බීජිතබ්බං. තතියවාරං වුත්තෙන බීජනී ඨපෙතබ්බා. පාදාපිස්ස ධොවිතබ්බා, ධොවිත්වා සචෙ අත්තනො තෙලං අත්ථි, තෙන මක්ඛෙතබ්බා. නො චෙ අත්ථි, තස්ස සන්තකෙන මක්ඛෙතබ්බා. උපාහනාපුඤ්ඡනං පන අත්තනො රුචිවසෙන කාතබ්බං. තෙනෙව හෙත්ථ ‘‘සචෙ උස්සහතී’’ති වුත්තං. තස්මා උපාහනා අපුඤ්ඡන්තස්සාපි අනාපත්ති. ‘‘කත්ථ මය්හං සෙනාසනං පාපුණාතී’’ති පුච්ඡිතෙන සෙනාසනං පඤ්ඤපෙතබ්බං, ‘‘එතං තුම්හාකං සෙනාසනං පාපුණාතී’’ති එවං ආචික්ඛිතබ්බන්ති අත්ථො. පප්ඵොටෙත්වා හි පත්ථරිතුං පන වට්ටතියෙව.

३५९. आवासिक-वत्त में—"आसन बिछाना चाहिए" आदि सभी कर्तव्यों का पालन किसी वरिष्ठ भिक्षु के आने पर, चीवर का काम या नया निर्माण कार्य (नवकम्म) रोककर भी करना चाहिए। चैत्य-प्रांगण में झाड़ू लगाते समय, झाड़ू को रखकर उस (आगंतुक) के प्रति कर्तव्य का पालन शुरू करना चाहिए। क्योंकि बुद्धिमान आगंतुक कहेगा, "पहले चैत्य-प्रांगण में झाड़ू लगा लो।" बीमार के लिए दवा बनाते समय, यदि रोगी बहुत अधिक बीमार न हो, तो दवा बनाना छोड़कर कर्तव्य का पालन करना चाहिए। लेकिन यदि रोगी बहुत अधिक बीमार हो, तो दवा ही बनानी चाहिए। क्योंकि बुद्धिमान आगंतुक कहेगा, "पहले दवा बना लो।" पानी के लिए पूछते समय, यदि वह एक बार लाया गया सारा पानी पी लेता है, तो "क्या और लाऊँ?" यह अवश्य पूछना चाहिए। इसके अलावा, पंखे से हवा भी करनी चाहिए। हवा करते समय एक बार पैरों पर, एक बार शरीर के मध्य भाग पर और एक बार सिर पर हवा करनी चाहिए। जब वह कहे "बस, रहने दें", तो उससे भी धीरे हवा करनी चाहिए। फिर से "बस" कहने पर और भी धीरे हवा करनी चाहिए। तीसरी बार कहने पर पंखा रख देना चाहिए। उसके पैर भी धोने चाहिए। धोने के बाद यदि अपना तेल हो, तो उससे मालिश करनी चाहिए। यदि अपना न हो, तो उसके (आगंतुक के) तेल से मालिश करनी चाहिए। जूतों को पोंछना अपनी इच्छा के अनुसार करना चाहिए। इसीलिए यहाँ "यदि समर्थ हो" कहा गया है। इसलिए जूते न पोंछने वाले को भी आपत्ति (दोष) नहीं होती। "मेरा शयनासन कहाँ है?" ऐसा पूछे जाने पर शयनासन बिछाना चाहिए, जिसका अर्थ है यह बताना कि "यह शयनासन आपके लिए है।" उसे झाड़कर बिछाना उचित ही है।

නවකස්ස වත්තෙ – පානීයං ආචික්ඛිතබ්බන්ති ‘‘එතං පානීයං ගහෙත්වා පිවාහී’’ති ආචික්ඛිතබ්බං. පරිභොජනීයෙපි එසෙව නයො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. මහාආවාසෙපි අත්තනො සන්තිකං සම්පත්තස්ස ආගන්තුකස්ස වත්තං අකාතුං න ලභති.

नवक (कनिष्ठ भिक्षु) के कर्तव्य में—पीने के पानी के बारे में बताना चाहिए कि "यह पीने का पानी है, इसे लेकर पिएँ।" उपयोग के पानी के संबंध में भी यही नियम है। शेष सब पहले (आगंतुक-वत्त) के समान ही है। बड़े विहार में भी अपने पास आए हुए आगंतुक के प्रति कर्तव्य का पालन न करना अनुचित है।

ආවාසිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

आवासिक-वत्त की कथा समाप्त हुई।

ගමිකවත්තකථා

गमिक-वत्त (यात्रा पर जाने वाले भिक्षु के कर्तव्य) की कथा।

360. ගමිකවත්තෙසු දාරුභණ්ඩන්ති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ වුත්තං මඤ්චපීඨාදි. මත්තිකාභණ්ඩම්පි රජනභාජනාදි සබ්බං තත්ථ වුත්තප්පභෙදමෙව. තං සබ්බං අග්ගිසාලාය වා අඤ්ඤතරස්මිං වා ගුත්තට්ඨානෙ පටිසාමෙත්වා ගන්තබ්බං. අනොවස්සකෙ පබ්භාරෙපි ඨපෙතුං වට්ටති. සෙනාසනං ආපුච්ඡිතබ්බන්ති එත්ථ යං පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං, යත්ථ උපචිකා නාරොහන්ති, තං අනාපුච්ඡන්තස්සාපි අනාපත්ති. චතූසු පාසාණකෙසූතිආදි උපචිකානං උප්පත්තිට්ඨානෙ පණ්ණසාලාදිසෙනාසනෙ කත්තබ්බාකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. අප්පෙව නාම අඞ්ගානිපි සෙසෙය්‍යුන්ති අයං අජ්ඣොකාසෙ ඨපිතම්හි ආනිසංසො. ඔවස්සකගෙහෙ පන තිණෙසු ච මත්තිකාපිණ්ඩෙසු ච උපරි පතන්තෙසු මඤ්චපීඨානං අඞ්ගානිපි විනස්සන්ති.

३६०. गमिक-वत्त में "काष्ठ-भाण्ड" (लकड़ी का सामान) का अर्थ है शयनासनखन्धक में बताए गए पलंग, पीठ (चौकी) आदि। "मिट्टी का सामान" भी रंग पकाने के बर्तन आदि हैं, जो वहाँ बताए गए प्रकार के ही हैं। उन सबको अग्नि-शाला (रसोई/अलाव घर) में या किसी अन्य सुरक्षित स्थान पर रखकर जाना चाहिए। जहाँ वर्षा का पानी न पहुँचता हो, ऐसी पर्वत-गुफा में भी रखना उचित है। "शयनासन के बारे में पूछकर (सौंपकर) जाना चाहिए" यहाँ जो शयनासन पत्थर की चट्टान पर या पत्थर के खंभों पर बना हो, जहाँ दीमक नहीं चढ़ सकते, उसे बिना पूछे (सौंपे) जाने पर भी आपत्ति नहीं होती। "चार पत्थरों पर" आदि बातें दीमकों के उत्पत्ति स्थान वाले पर्णशाला (पत्तों की कुटिया) आदि शयनासनों में किए जाने वाले कार्यों को दिखाने के लिए भगवान द्वारा कही गई हैं। "शायद इसके अंग (पैर आदि) बच जाएँ" यह खुले आकाश में रखे गए पलंग-चौकी के संदर्भ में लाभ बताया गया है। लेकिन वर्षा वाले घर में, ऊपर से घास और मिट्टी के ढेरों के गिरने से पलंग-चौकी के अंग भी नष्ट हो जाते हैं।

ගමිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

गमिक-वत्त की कथा समाप्त हुई।

අනුමොදනවත්තකථා

अनुमोदन-वत्त (भोजन के बाद आभार व्यक्त करने के कर्तव्य) की कथा।

362. අනුමොදනවත්ථුස්මිං [Pg.119] ඉද්ධං අහොසීති සම්පන්නං අහොසි. චතූහි පඤ්චහීති සඞ්ඝත්ථෙරෙන අනුමොදනත්ථාය නිසින්නෙ හෙට්ඨා පටිපාටියා චතූහි නිසීදිතබ්බං. අනුථෙරෙ නිසින්නෙ මහාථෙරෙන ච හෙට්ඨා ච තීහි නිසීදිතබ්බං. පඤ්චමෙ නිසින්නෙ උපරි චතූහි නිසීදිතබ්බං. සඞ්ඝත්ථෙරෙන හෙට්ඨා දහරභික්ඛුස්මිං අජ්ඣිට්ඨෙපි සඞ්ඝත්ථෙරතො පට්ඨාය චතූහි නිසීදිතබ්බමෙව. සචෙ පන අනුමොදකො භික්ඛු ‘‘ගච්ඡථ භන්තෙ, ආගමෙතබ්බකිච්චං නත්ථී’’ති වදති, ගන්තුං වට්ටති. මහාථෙරෙන ‘‘ගච්ඡාම ආවුසො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගච්ඡථා’’ති වදති, එවම්පි වට්ටති. ‘‘බහිගාමෙ ආගමෙස්සාමා’’ති ආභොගං කත්වාපි බහිගාමං ගන්ත්වා අත්තනො නිස්සිතකෙ ‘‘තුම්හෙ තස්ස ආගමනං ආගමෙථා’’ති වත්වාපි ගන්තුං වට්ටතියෙව. සචෙ පන මනුස්සා අත්තනො රුචිකෙන එකෙන අනුමොදනං කාරෙන්ති, නෙව තස්ස අනුමොදතො ආපත්ති, න මහාථෙරස්ස භාරො හොති. උපනිසින්නකථායමෙව හි මනුස්සෙසු කථාපෙන්තෙසු මහාථෙරො ආපුච්ඡිතබ්බො, මහාථෙරෙන ච අනුමොදනාය අජ්ඣිට්ඨොව ආගමෙතබ්බොති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං. වච්චිතොති සඤ්ජාතවච්චො; වච්චපීළිතොති අධිප්පායො.

३६२. अनुमोदन के विषय में, 'इद्धं अहोसि' का अर्थ है 'सम्पन्न हुआ'। 'चार या पाँच' का अर्थ है कि जब संघस्थविर अनुमोदन के लिए बैठे हों, तो उनके नीचे क्रम से चार (स्थविरों) को बैठना चाहिए। जब अनुस्थविर बैठे हों, तो महास्थविर को और उनके नीचे तीन (स्थविरों) को बैठना चाहिए। जब पाँचवें (स्थविर) बैठे हों, तो उनके ऊपर चार (स्थविरों) को बैठना चाहिए। यदि संघस्थविर द्वारा नीचे के किसी कनिष्ठ भिक्षु को (अनुमोदन के लिए) प्रेरित किया गया हो, तो भी संघस्थविर से लेकर चार (स्थविरों) को बैठना ही चाहिए। यदि अनुमोदन करने वाला भिक्षु कहे, "भन्ते, आप जाएँ, प्रतीक्षा करने की कोई आवश्यकता नहीं है," तो जाना उचित है। यदि महास्थविर कहें, "आयुष्मन्, हम जाते हैं," और वह (अनुमोदक) कहे, "जाएँ," तो भी जाना उचित है। "हम गाँव के बाहर प्रतीक्षा करेंगे" ऐसा विचार करके गाँव के बाहर जाकर अपने शिष्यों से "तुम उसके आने की प्रतीक्षा करो" कहकर भी जाना उचित ही है। यदि मनुष्य अपनी रुचि के अनुसार किसी एक (भिक्षु) से अनुमोदन करवाते हैं, तो न तो उस अनुमोदन करने वाले को आपत्ति होती है और न ही महास्थविर पर कोई भार (उत्तरदायित्व) होता है। क्योंकि उपनिषन्नकथा (पास बैठकर की जाने वाली चर्चा) में ही मनुष्यों द्वारा कथा करवाते समय महास्थविर से पूछना चाहिए, और महास्थविर को भी अनुमोदन के लिए प्रेरित भिक्षु की ही प्रतीक्षा करनी चाहिए - यही यहाँ लक्षण (नियम) है। 'वच्चितो' का अर्थ है 'मल त्याग की इच्छा उत्पन्न होना'; 'वच्चपीळितो' (मल द्वारा पीड़ित) यही अभिप्राय है।

අනුමොදනවත්තකථා නිට්ඨිතා.

अनुमोदन-वत्त कथा समाप्त हुई।

භත්තග්ගවත්තකථා

भोजनशाला-वत्त कथा (भत्तग्गवत्तकथा)

364. භත්තග්ගවත්තෙ ‘‘අන්තොගාමො වා හොතු විහාරො වා, මනුස්සානං පරිවෙසනට්ඨානං ගච්ඡන්තෙන චීවරං පාරුපිත්වා කායබන්ධනං බන්ධනමෙව වට්ටතී’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. න ථෙරෙ භික්ඛූ අනුපඛජ්ජාති ථෙරෙ භික්ඛූ අතිඅල්ලීයිත්වා න නිසීදිතබ්බං. සචෙ මහාථෙරස්ස නිසින්නාසනෙන සමකං ආසනං හොති, බහූසු ආසනෙසු සති එකං ද්වෙ ආසනානි ඨපෙත්වා නිසීදිතබ්බං. භික්ඛූ ගණෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසු අනිසීදිත්වා මහාථෙරෙන නිසීදාති වුත්තෙන නිසීදිතබ්බං. නො චෙ මහාථෙරො වදති, ‘‘ඉදං, භන්තෙ, ආසනං උච්ච’’න්ති වත්තබ්බං. ‘‘නිසීදා’’ති වුත්තෙ නිසීදිතබ්බං. සචෙ පන එවං ආපුච්ඡිතෙපි න වදති, නිසීදන්තස්ස අනාපත්ති; මහාථෙරස්සෙව ආපත්ති. නවකො හි එවරූපෙ ආසනෙ අනාපුච්ඡා නිසීදන්තො ආපජ්ජති, ථෙරො ආපුච්ඡිතෙ අනනුජානන්තො. න සඞ්ඝාටිං ඔත්ථරිත්වාති න සඞ්ඝාටිං අවත්ථරිත්වා නිසීදිතබ්බං.

३६४. भोजनशाला-वत्त में "चाहे गाँव के भीतर हो या विहार में, मनुष्यों के भोजन परोसने के स्थान पर जाते समय चीवर ओढ़कर और काय-बन्धन (कमरबंद) बाँधकर ही जाना उचित है" - ऐसा अट्ठकथाओं में कहा गया है। 'न थेरे भिक्खू अनुपखज्जा' का अर्थ है कि स्थविर भिक्षुओं से सटकर या उन्हें छूते हुए नहीं बैठना चाहिए। यदि महास्थविर के बैठने के आसन के समान ही आसन हो, और बहुत से आसन हों, तो एक या दो आसन छोड़कर बैठना चाहिए। भिक्षुओं की संख्या के अनुसार बिछाए गए आसनों पर (बिना पूछे) न बैठकर, महास्थविर द्वारा "बैठो" कहे जाने पर ही बैठना चाहिए। यदि महास्थविर न कहें, तो "भन्ते, यह आसन ऊँचा है" ऐसा कहना चाहिए। "बैठो" कहे जाने पर बैठना चाहिए। यदि इस प्रकार पूछने पर भी वे न कहें, तो बैठने वाले को आपत्ति नहीं होती; महास्थविर को ही आपत्ति होती है। क्योंकि नवोदित भिक्षु ऐसे आसन पर बिना पूछे बैठने से आपत्ति का भागी होता है, और स्थविर पूछने पर अनुमति न देने से। 'न संघार्टिं ओत्थरित्वा' का अर्थ है कि संघार्टि (दुप्पटा) बिछाकर उस पर नहीं बैठना चाहिए।

උභොහි [Pg.120] හත්ථෙහීති පත්තධොවනඋදකං සන්ධාය වුත්තං. දක්ඛිණොදකං පන පුරතො ආධාරකෙ පත්තං ඨපෙත්වා ගහෙතබ්බං. සාධුකන්ති උදකසද්දං අකරොන්තෙන.

'दोनों हाथों से' यह पात्र धोने के जल के संदर्भ में कहा गया है। दान के जल (दक्षिणा-जल) को तो सामने पात्र-आधार (स्टैंड) पर पात्र रखकर ग्रहण करना चाहिए। 'साधुकं' का अर्थ है जल का शब्द न करते हुए।

සූපස්ස ඔකාසොති යථා සූපස්ස ඔකාසො හොති; එවං මත්තාය ඔදනො ගණ්හිතබ්බොති අත්ථො. සමකං සම්පාදෙහීති ඉදං න කෙවලං සප්පිආදීසුයෙව ඔදනෙපි වත්තබ්බං. සප්පිආදීසු පන යං අප්පං හොති එකස්ස වා ද්වින්නං වා අනුරූපකං, තං සබ්බෙසං සමකං සම්පාදෙහීති වුත්තෙ මනුස්සානං විහසා හොති, තස්මා තාදිසං සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා ගහෙත්වා සෙසං න ගහෙතබ්බං.

'सूपस्स ओकासो' का अर्थ है कि जिस प्रकार दाल (सूप) के लिए स्थान रहे, उस मात्रा में भात ग्रहण करना चाहिए। 'समान रूप से पहुँचाओ' यह न केवल घी आदि के विषय में, बल्कि भात के विषय में भी कहना चाहिए। घी आदि में जो अल्प हो और एक या दो के लिए ही पर्याप्त हो, उसे "सबको समान रूप से दो" कहने पर मनुष्यों को कष्ट होता है, इसलिए वैसी वस्तु को एक या दो बार लेकर शेष नहीं लेना चाहिए।

න තාව ථෙරෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති ඉදං යං පරිච්ඡින්නභික්ඛුකං භත්තග්ගං, යත්ථ මනුස්සා සබ්බෙසං පාපෙත්වා දාතුකාමා හොන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං. යං පන මහාභත්තග්ගං හොති, යත්ථ එකස්මිං පදෙසෙ භුඤ්ජන්ති, එකස්මිං පදෙසෙ උදකං දිය්‍යති, තත්ථ යථාසුඛං භුඤ්ජිතබ්බං.

"स्थविर को तब तक नहीं खाना चाहिए" यह उस भोजनशाला के संदर्भ में कहा गया है जहाँ भिक्षुओं की संख्या निश्चित हो और जहाँ मनुष्य सभी को (भोजन) पहुँचाकर देना चाहते हों। किन्तु जो बड़ी भोजनशाला हो, जहाँ एक स्थान पर भोजन कर रहे हों और दूसरे स्थान पर जल दिया जा रहा हो, वहाँ सुविधानुसार भोजन करना चाहिए।

න තාව උදකන්ති ඉදං හත්ථධොවනඋදකං සන්ධාය වුත්තං. අන්තරා පිපාසිතෙන පන ගලෙ විලග්ගාමිසෙන වා පානීයං පිවිත්වා හත්ථා න ධොවිතබ්බා. සචෙ මනුස්සා ‘‘ධොවථ භන්තෙ පත්තඤ්ච හත්ථෙ චා’’ති වදන්ති, භික්ඛූ වා ‘‘තුම්හෙ උදකං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, වට්ටති.

"तब तक जल (नहीं लेना चाहिए)" यह हाथ धोने के जल के संदर्भ में कहा गया है। किन्तु बीच में प्यास लगने पर या गले में भोजन अटक जाने पर पानी पीकर हाथ नहीं धोने चाहिए। यदि मनुष्य कहें, "भन्ते, पात्र और हाथ धो लें," या भिक्षु कहें, "आप जल ग्रहण करें," तो उचित है।

නිවත්තන්තෙනාති භත්තග්ගතො උට්ඨාය නිවත්තන්තෙන සඞ්ඝෙන එවං නිවත්තිතබ්බන්ති දස්සෙති. කථං? ‘‘නවකෙහී’’ති සබ්බං දට්ඨබ්බං. සම්බාධෙසු හි ඝරෙසු මහාථෙරානං නික්ඛමනොකාසො න හොති, තස්මා එවං වුත්තං. එවං නිවත්තන්තෙහි පන නවකෙහි ගෙහද්වාරෙ ඨත්වා ථෙරෙසු නික්ඛන්තෙසු පටිපාටියා ගන්තබ්බං. සචෙ පන මහාථෙරා ධුරෙ නිසින්නා හොන්ති, නවකා අන්තොගෙහෙ, ථෙරාසනතො පට්ඨාය පටිපාටියා එව නික්ඛමිතබ්බං. කායෙන කායං අඝට්ටෙන්තෙන යථා අන්තරෙන මනුස්සා ගන්තුං සක්කොන්ති, එවං විරළාය පටිපාටියා ගන්තබ්බං.

'निवत्तन्तेन' पद से यह दर्शाया गया है कि भोजनशाला से उठकर लौटते हुए संघ को इस प्रकार लौटना चाहिए। कैसे? 'नवकैः' (नवोदितों द्वारा) आदि सारा विधान समझना चाहिए। क्योंकि संकीर्ण घरों में महास्थविरों के निकलने का स्थान नहीं होता, इसलिए ऐसा कहा गया है। इस प्रकार लौटते हुए नवोदित भिक्षुओं को घर के द्वार पर खड़े होकर, स्थविरों के निकल जाने के बाद क्रम से जाना चाहिए। यदि महास्थविर द्वार के पास बैठे हों और नवोदित घर के भीतर, तो स्थविर के आसन से आरम्भ कर क्रम से ही निकलना चाहिए। शरीर से शरीर को न टकराते हुए, और इस प्रकार कि बीच से मनुष्य निकल सकें, विरल (दूर-दूर) पंक्ति में जाना चाहिए।

භත්තග්ගවත්තකථා නිට්ඨිතා.

भोजनशाला-वत्त कथा समाप्त हुई।

පිණ්ඩචාරිකවත්තකථා

पिण्डचारिका-वत्त कथा

366. පිණ්ඩචාරිකවත්තෙ – කම්මං වා නික්ඛිපතීති කප්පාසං වා සුප්පං වා මුසලං වා යං ගහෙත්වා කම්මං කරොන්ති, ඨිතා වා නිසින්නා වා හොන්ති, තං නික්ඛිපති[Pg.121]. න ච භික්ඛාදායිකායාති ඉත්ථී වා හොතු පුරිසො වා, භික්ඛාදානසමයෙ මුඛං න උල්ලොකෙතබ්බං.

३६६. पिण्डचारिका-वत्त में - 'काम छोड़ देती है' का अर्थ है कि कपास, सूप (छलनी) या मूसल आदि जिसे लेकर वे काम कर रही होती हैं, चाहे खड़ी हों या बैठी, उसे रख देती हैं। 'भिक्षा देने वाली की ओर नहीं' का अर्थ है कि चाहे स्त्री हो या पुरुष, भिक्षा दान के समय उनके मुख की ओर ऊपर उठाकर नहीं देखना चाहिए।

පිණ්ඩචාරිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

पिण्डचारिका-वत्त कथा समाप्त हुई।

ආරඤ්ඤිකවත්තකථා

आरण्यक-वत्त कथा

368. ආරඤ්ඤිකවත්තෙ – සෙනාසනා ඔතරිතබ්බන්ති වසනට්ඨානතො නික්ඛමිතබ්බං.

३६८. आरण्यक-वत्त में - 'शयनासन से उतरना चाहिए' का अर्थ है निवास स्थान से बाहर निकलना चाहिए।

පත්තං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වාති එත්ථ සචෙ බහිගාමෙ උදකං නත්ථි, අන්තොගාමෙයෙව භත්තකිච්චං කත්වා අථ බහිගාමෙ අත්ථි, බහිගාමෙ භත්තකිච්චං කත්වා පත්තො ධොවිත්වා වොදකො කත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිතබ්බො.

'पात्र को थैली में रखकर' यहाँ यदि गाँव के बाहर जल नहीं है, तो गाँव के भीतर ही भोजन का कार्य करके, और यदि गाँव के बाहर जल है, तो गाँव के बाहर भोजन का कार्य करके, पात्र धोकर और उसे सुखाकर थैली में रखना चाहिए।

පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙතබ්බන්ති සචෙ භාජනානි නප්පහොන්ති, පානීයමෙව පරිභොජනීයම්පි කත්වා උපට්ඨාපෙතබ්බං. භාජනං අලභන්තෙන වෙළුනාළිකායපි උපට්ඨාපෙතබ්බං. තම්පි අලභන්තස්ස යථා සමීපෙ උදකආවාටො හොති, එවං කාතබ්බං. අරණිසහිතෙ සති අග්ගිං අකාතුම්පි වට්ටති. යථා ච ආරඤ්ඤිකස්ස, එවං කන්තාරප්පටිපන්නස්සාපි අරණිසහිතං ඉච්ඡිතබ්බං. ගණවාසිනො පන තෙන විනාපි වට්ටති. නක්ඛත්තානෙව නක්ඛත්තපදානි.

'उपयोग हेतु जल (परिभोजनीय) रखना चाहिए' - यदि पात्र पर्याप्त न हों, तो पीने के पानी को ही उपयोग के जल के रूप में भी तैयार करके रखना चाहिए। पात्र न मिलने पर आरण्यक भिक्षु को बाँस की नली (वेळुनाळिका) से भी जल रखना चाहिए। यदि वह भी न मिले, तो इस प्रकार करना चाहिए कि पास में ही पानी का गड्ढा (कुआँ) हो। अरणि (आग जलाने की लकड़ी) होने पर आग न जलाना भी कल्प्य है। जैसे आरण्यक भिक्षु के लिए, वैसे ही दुर्गम मार्ग पर चलने वाले के लिए भी अरणि की इच्छा करनी चाहिए। किन्तु समूह में रहने वाले के लिए उसके बिना भी कल्प्य है। नक्षत्र ही नक्षत्रपद कहलाते हैं।

ආරඤ්ඤිකවත්තකථා නිට්ඨිතා.

आरण्यक-वत्त (वनवासी भिक्षु के कर्तव्य) की कथा समाप्त हुई।

සෙනාසනවත්තකථා

सेनासन-वत्त (आवास संबंधी कर्तव्य) की कथा।

369. සෙනාසනවත්තෙ – ද්වාරං නාම යස්මා මහාවළඤ්ජං, තස්මා තත්ථ ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, සෙසානි පන උද්දෙසදානාදීනි ආපුච්ඡිත්වාව කාතබ්බානි. දෙවසිකම්පි ආපුච්ඡිතුං වට්ටති. අථාපි ‘‘භන්තෙ ආපුච්ඡිතමෙව හොතූ’’ති වුත්තෙ වුඩ්ඪතරො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡති, සයමෙව වා ‘‘ත්වං යථාසුඛං විහරාහී’’ති වදති; එවම්පි වට්ටති. සභාගස්ස විස්සාසෙනාපි වට්ටතියෙව. යෙන වුඩ්ඪො තෙන පරිවත්තිතබ්බන්ති වුඩ්ඪාභිමුඛෙන පරිවත්තිතබ්බං. භොජනසාලාදීසුපි එවමෙව පටිපජ්ජිතබ්බං.

३६९. सेनासन-वत्त में - चूँकि मुख्य द्वार का उपयोग बहुत से लोग करते हैं, इसलिए उसे खोलने-बंद करने में अनुमति लेने की आवश्यकता नहीं है; किन्तु अन्य कार्य जैसे उपदेश देना आदि अनुमति लेकर ही करने चाहिए। प्रतिदिन अनुमति लेना भी उचित है। यदि ज्येष्ठ भिक्षु कहे कि "भन्ते! अनुमति मिली हुई ही समझें" और वह स्वीकार कर ले, या स्वयं ही कहे कि "तुम अपनी सुख-सुविधा के अनुसार रहो", तो भी कल्प्य है। समान विचार वाले ज्येष्ठ के विश्वास से भी कल्प्य ही है। 'जिधर ज्येष्ठ हों, उधर मुड़ना चाहिए' का अर्थ है ज्येष्ठ की ओर मुख करके मुड़ना चाहिए। भोजनशाला आदि में भी इसी प्रकार आचरण करना चाहिए।

සෙනාසනවත්තකථා නිට්ඨිතා.

सेनासन-वत्त की कथा समाप्त हुई।

ජන්තාඝරවත්තාදිකථා

जन्ताघर-वत्त (स्नानागार संबंधी कर्तव्य) आदि की कथा।

371. ජන්තාඝරවත්තෙ – පරිභණ්ඩන්ති බහිජගති.

३७१. जन्ताघर-वत्त में - 'परिभण्ड' का अर्थ है बाहरी चबूतरा (बहिर्जगति)।

373. ආචමනවත්ථුස්මිං [Pg.122] – සති උදකෙති එත්ථ සචෙ උදකං අත්ථි, පටිච්ඡන්නට්ඨානං පන නත්ථි, භාජනෙන නීහරිත්වා ආචමිතබ්බං. භාජනෙ අසති පත්තෙන නීහරිතබ්බං. පත්තෙපි අසති අසන්තං නාම හොති. ‘‘ඉදං අතිවිවටං පුරතො අඤ්ඤං උදකං භවිස්සතී’’ති ගතස්ස උදකං අලභන්තස්සෙව භික්ඛාචාරවෙලා හොති, කට්ඨෙන වා කෙනචි වා පුඤ්ඡිත්වා ගන්තබ්බං, භුඤ්ජිතුම්පි අනුමොදනම්පි කාතුං වට්ටති. ආගතපටිපාටියාති වච්චකුටියං පස්සාවට්ඨානෙ න්හානතිත්ථෙති තීසුපි ආගතපටිපාටියෙව පමාණං.

३७३. आचमन (शौच के बाद शुद्धि) के विषय में - 'पानी होने पर' यहाँ यदि पानी है किन्तु ढका हुआ स्थान नहीं है, तो पात्र से पानी बाहर ले जाकर आचमन करना चाहिए। पात्र न होने पर पात्र (भिक्षापात्र) से पानी ले जाना चाहिए। पात्र भी न होने पर उसे 'अविद्यमान' (असंत) माना जाता है। "यह स्थान बहुत खुला है, आगे दूसरा पानी मिलेगा" ऐसा सोचकर जाने वाले को यदि पानी न मिले और भिक्षाटन का समय हो जाए, तो लकड़ी या किसी अन्य चीज़ से पोंछकर जाना चाहिए; भोजन करना और अनुमोदन करना भी कल्प्य है। 'आगमन के क्रम से' का अर्थ है - शौचालय, मूत्रालय और स्नान-घाट, इन तीनों स्थानों पर भिक्षुओं के आने का क्रम ही प्रमाण है।

374. වච්චකුටිවත්තෙ – න දන්තකට්ඨං ඛාදන්තෙනාති අයං වච්චකුටියාපි අවච්චකුටියාපි සබ්බත්ථෙව පටික්ඛෙපො. න ඵරුසෙන කට්ඨෙනාති ඵාලිතකට්ඨෙන වා ඛරෙන වා ගණ්ඨිකෙන වා කණ්ටකෙන වා සුසිරෙන වා පූතිනා වා න අවලෙඛිතබ්බං. අවලෙඛනකට්ඨං පන අග්ගහෙත්වා පවිට්ඨස්ස ආපත්ති නත්ථි.

३७४. शौचालय-वत्त में - 'दातून चबाते हुए नहीं' यह निषेध शौचालय और गैर-शौचालय दोनों ही स्थानों के लिए, सर्वत्र है। 'कठोर लकड़ी से नहीं' का अर्थ है कि फटी हुई लकड़ी, खुरदरी, गाँठदार, काँटेदार, खोखली या सड़ी हुई लकड़ी से नहीं पोंछना (खुरचना) चाहिए। पोंछने वाली लकड़ी (अलेखन-काष्ठ) लिए बिना प्रवेश करने वाले को आपत्ति नहीं होती।

න ආචමනසරාවකෙති සබ්බසාධාරණට්ඨානං සන්ධායෙතං වුත්තං. තත්‍ර හි අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙ ආගච්ඡන්ති, තස්මා උදකං න සෙසෙතබ්බං. යං පන සඞ්ඝිකෙපි විහාරෙ එකදෙසෙ නිබද්ධගමනත්ථාය කතං ඨානං හොති පුග්ගලිකට්ඨානං වා, තස්මිං වට්ටති. විරෙචනං පිවිත්වා පුනප්පුනං පවිසන්තස්සාපි වට්ටතියෙව.

'आचमन के पात्र में नहीं' यह बात सार्वजनिक स्थानों के संदर्भ में कही गई है। क्योंकि वहाँ अन्य-अन्य भिक्षु आते हैं, इसलिए पानी शेष नहीं छोड़ना चाहिए। किन्तु जो स्थान संघ के विहार में भी किसी एक के निरंतर उपयोग के लिए बनाया गया हो या व्यक्तिगत स्थान हो, वहाँ (पानी छोड़ना) कल्प्य है। जुलाब (विरेचन) पीकर बार-बार प्रवेश करने वाले के लिए भी यह कल्प्य ही है।

ඌහතාති ඌහදිතා; බහි වච්චමක්ඛිතාති අත්ථො. ධොවිතබ්බාති උදකං ආහරිත්වා ධොවිතබ්බා. උදකං අත්ථි, භාජනං නත්ථි, අසන්තං නාම හොති. භාජනං අත්ථි, උදකං නත්ථි, එතම්පි අසන්තං. උභයෙ පන අසති අසන්තමෙව, කට්ඨෙන වා කෙනචි වා පුඤ්ඡිත්වා ගන්තබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'ऊहत' का अर्थ है मलत्याग किया हुआ; 'बाहर मल से सना हुआ' यह अर्थ है। 'धोना चाहिए' का अर्थ है पानी लाकर धोना चाहिए। पानी है किन्तु पात्र नहीं है, तो उसे 'अविद्यमान' (असंत) कहा जाता है। पात्र है किन्तु पानी नहीं है, तो वह भी 'अविद्यमान' है। यदि दोनों ही न हों, तो वह निश्चित रूप से 'अविद्यमान' ही है; तब लकड़ी या किसी चीज़ से पोंछकर जाना चाहिए। शेष सभी बातें सर्वत्र स्पष्ट ही हैं।

ජන්තාඝරවත්තාදිකථා නිට්ඨිතා.

जन्ताघर-वत्त आदि की कथा समाप्त हुई।

වත්තක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वत्तक्खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

9. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකං

९. पातिमोक्ख-ठपन-खन्धक (प्रातिमोक्ष स्थगन संबंधी स्कन्धक)

පාතිමොක්ඛුද්දෙසයාචනකථා

पातिमोक्ख-उद्देस (प्रातिमोक्ष पाठ) की याचना की कथा

383. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකෙ [Pg.123] – (නන්දිමුඛියා රත්තියාති අරුණුට්ඨිතකාලෙපි හි නන්දිමුඛා විය රත්ති ඛායති. තෙනාහ ‘‘නන්දිමුඛියා රත්තියා’’ති. අන්තොපූතින්ති අත්තචිත්තසන්තානෙ කිලෙසපූතිභාවෙන අන්තොපූතිං. අවස්සුතන්ති කිලෙසවස්සනවසෙන අවස්සුතං. කසම්බුකජාතන්ති ආකිණ්ණදොසතාය සංකිලිට්ඨජාතං.) යාව බාහාගහණාපි නාමාති ‘‘අපරිසුද්ධා ආනන්ද පරිසා’’ති වචනං සුත්වායෙව හි තෙන පක්කමිතබ්බං සියා, එවං අපක්කමිත්වා යාව බාහාගහණාපි නාම සො මොඝපුරිසො ආගමෙස්සති, අච්ඡරියමිදන්ති දස්සෙති.

३८३. पातिमोक्ख-ठपन-खन्धक में - ('नन्दिमुखिया रत्तिया' का अर्थ है कि अरुणोदय के समय भी रात्रि प्रसन्न मुख के समान प्रतीत होती है। इसीलिए 'नन्दिमुखिया रत्तिया' कहा गया है। 'अन्तोपूति' का अर्थ है अपने चित्त-संतान में क्लेशों की सड़न के कारण भीतर से सड़ा हुआ। 'अवस्सुत' का अर्थ है क्लेशों की वर्षा के कारण भीगा हुआ। 'कसम्बुकजात' का अर्थ है दोषों से भरे होने के कारण मलिन हुआ।) 'बाँह पकड़ने तक' का अर्थ है कि "आनन्द! परिषद अशुद्ध है" यह वचन सुनते ही उस (दुशील व्यक्ति) को चले जाना चाहिए था; इस प्रकार न जाकर वह मोघपुरुष बाँह पकड़े जाने तक प्रतीक्षा करता है, यह आश्चर्यजनक (अत्यंत ढिठाई) है - यह दर्शाया गया है।

384. න ආයතකෙනෙව පපාතොති න පඨමමෙව ගම්භීරො; අනුපුබ්බෙන ගම්භීරොති අත්ථො. ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තතීති වීචීනං ඔසක්කනකන්දරං මරියාදවෙලං නාතික්කමති. තීරං වාහෙතීති තීරතො අප්පෙති; උස්සාරෙතීති අත්ථො. අඤ්ඤාපටිවෙධොති අරහත්තප්පත්ති.

३८४. 'सीधे प्रपात (गहराई) वाला नहीं' का अर्थ है कि वह शुरुआत में ही गहरा नहीं है; इसका अर्थ है कि वह क्रमशः गहरा है। 'स्थित-धर्म मर्यादा (तट) को नहीं लाँघता' का अर्थ है कि वह लहरों के पीछे हटने की सीमा रूपी तट को नहीं लाँघता। 'तट तक ले जाता है' का अर्थ है तट तक पहुँचा देता है; यानी ऊपर चढ़ा देता है। 'आज्ञा-प्रतिवेध' का अर्थ है अर्हत्व की प्राप्ति।

385. ඡන්නමතිවස්සතීති ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තො අඤ්ඤං නවං ආපත්තිං ආපජ්ජති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං. විවටං නාතිවස්සතීති ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා විවරන්තො අඤ්ඤං නාපජ්ජති ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං.

३८५. 'ढके हुए पर वर्षा होती है' का अर्थ है कि आपत्ति (गुनाह) करके उसे छिपाने वाला भिक्षु एक अन्य नई आपत्ति को प्राप्त करता है; यह इसी के संदर्भ में कहा गया है। 'खुले हुए पर वर्षा नहीं होती' का अर्थ है कि आपत्ति करके उसे प्रकट करने वाला भिक्षु अन्य आपत्ति को प्राप्त नहीं करता; यह इसी के संदर्भ में कहा गया है।

පාතිමොක්ඛුද්දෙසයාචනකථා නිට්ඨිතා.

पातिमोक्ख-उद्देस की याचना की कथा समाप्त हुई।

පාතිමොක්ඛසවනාරහකථා

पातिमोक्ख सुनने के योग्य होने की कथा

386. ඨපිතං හොති පාතිමොක්ඛන්ති එත්ථ පුරෙ වා පච්ඡා වා ඨපිතම්පි අට්ඨපිතං හොති, ඛෙත්තෙ ඨපිතමෙව පන ඨපිතං නාම හොති. තස්මා ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, අජ්ජුපොසථො පන්නරසො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍යා’’ති එත්ථ යාව රෙ-කාරං භණති, තාව ඨපෙතබ්බං, ඉදඤ්හි ඛෙත්තං. ය්‍ය-කාරෙ පන වුත්තෙ ඨපෙන්තෙන පච්ඡා ඨපිතං නාම හොති. ‘‘සුණාතු මෙ’’ති අනාරද්ධෙයෙව ඨපෙන්තෙන පුරෙ ඨපිතං හොති.

३८६. 'पातिमोक्ख स्थगित किया गया है' - यहाँ (ज्ञप्ति के) पहले या बाद में स्थगित किया गया भी 'अ-स्थगित' ही होता है, केवल 'क्षेत्र' (उचित समय) में स्थगित किया गया ही 'स्थगित' कहलाता है। इसलिए "भन्ते! संघ मेरी बात सुने... संघ उपोसथ करे (करेय्या)" - यहाँ जब तक 'रे' अक्षर बोला जाता है, तब तक स्थगित करना चाहिए, क्योंकि यही 'क्षेत्र' है। किन्तु 'य्या' अक्षर बोल दिए जाने पर स्थगित करने वाले द्वारा वह 'बाद में स्थगित' कहलाता है। "मेरी बात सुने" - यह आरम्भ करने से पहले ही स्थगित करने वाले द्वारा वह 'पहले स्थगित' कहलाता है।

පාතිමොක්ඛසවනාරහකථා නිට්ඨිතා.

पातिमोक्ख सुनने के योग्य होने की कथा समाप्त हुई।

ධම්මිකාධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා

धार्मिक और अधार्मिक पातिमोक्ख-स्थगन की कथा

387. අමූලිකාය [Pg.124] සීලවිපත්තියා පාතිමොක්ඛං ඨපෙති අකතායාති තෙන පුග්ගලෙන සා විපත්ති කතා වා හොතු අකතා වා, පාතිමොක්ඛට්ඨපනකස්ස සඤ්ඤාඅමූලිකවසෙන අමූලිකා හොති. කතාකතායාති කතඤ්ච අකතඤ්ච උභයං ගහෙත්වා වුත්තං.

३८७. अमूलिक शील-विपत्ति के कारण पातिमोक्ख को स्थगित करता है, 'अकृता' (न की गई) के विषय में: उस व्यक्ति द्वारा वह विपत्ति की गई हो या न की गई हो, पातिमोक्ख स्थगित करने वाले भिक्षु की संज्ञा के आधारहीन होने के कारण वह 'अमूलिक' (निराधार) होती है। 'कृताकृत' (की गई या न की गई) शब्द का प्रयोग भगवान द्वारा की गई और न की गई, दोनों विपत्तियों को लेकर किया गया है।

ධම්මිකං සාමග්ගිං න උපෙතීති කම්මං කොපෙතුකාමතාය සඞ්ඝස්ස කම්මෙ කරීයමානෙ නෙව ආගච්ඡති, න ඡන්දං දෙති, සම්මුඛීභූතොව පටික්කොසති, තෙන දුක්කටං ආපජ්ජති. ඉච්චස්සාපි සාපත්තිකස්සෙව පාතිමොක්ඛං ඨපිතං හොති. පච්චාදියතීති ‘‘පුන කාතබ්බං කම්ම’’න්ති පච්චාදියති, තෙන උක්කොටනකෙන පාචිත්තියං ආපජ්ජති. ඉච්චස්සාපි සාපත්තිකස්සෙව පාතිමොක්ඛං ඨපිතං හොති.

'धार्मिक एकता में सम्मिलित नहीं होता' का अर्थ है कि कर्म को बिगाड़ने की इच्छा से संघ के कर्म किए जाते समय वह न तो स्वयं आता है, न ही अपनी सहमति (छन्द) देता है, और उपस्थित होने पर भी विरोध करता है; इससे वह 'दुक्कट' आपत्ति को प्राप्त होता है। ऐसे आपत्ति-युक्त भिक्षु के लिए भी पातिमोक्ख स्थगित किया जाता है। 'पच्चादियति' का अर्थ है कि 'यह कर्म पुनः किया जाना चाहिए' ऐसा कहकर वह उसे फिर से उठाता है, उस 'उक्कोटन' (तय मामले को फिर से उठाने) के कारण वह 'पाचित्तिय' आपत्ति को प्राप्त होता है। ऐसे आपत्ति-युक्त भिक्षु के लिए भी पातिमोक्ख स्थगित किया जाता है।

ධම්මිකාධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා නිට්ඨිතා.

धार्मिक और अधार्मिक पातिमोक्ख स्थगन की कथा समाप्त हुई।

ධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා

धार्मिक पातिमोक्ख स्थगन की कथा

388. යෙහි ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහීති එත්ථ මග්ගෙනමග්ගපටිපාදනාදීසු ආකාරාදිසඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. තෙන දිට්ඨෙන තෙන සුතෙන තාය පරිසඞ්කායාති එත්ථ දිට්ඨඤ්ච සුතඤ්ච පාළියං ආගතමෙව. සචෙ පන තෙහි දිට්ඨසුතෙහි පරිසඞ්කං උප්පාදෙය්‍ය, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තාය පරිසඞ්කායා’’ති.

३८८. 'जिन आकारों से, जिन लिंगों से, जिन निमित्तों से' यहाँ मार्ग और अमार्ग के प्रतिपादन आदि में आकार आदि की संज्ञा समझनी चाहिए। 'उस देखे हुए से, उस सुने हुए से, उस आशंका से' यहाँ 'देखा हुआ' और 'सुना हुआ' पालि में आया ही है। यदि उन देखे हुए और सुने हुए कारणों से आशंका उत्पन्न हो, तो उसे लक्ष्य करके भगवान ने 'उस आशंका से' कहा है।

ධම්මිකපාතිමොක්ඛට්ඨපනකථා නිට්ඨිතා.

धार्मिक पातिमोक्ख स्थगन की कथा समाप्त हुई।

අත්තාදානඅඞ්ගකථා

अत्तादान (स्वयं उत्तरदायित्व लेना) के अंगों की कथा

398. අත්තාදානං ආදාතුකාමෙනාති එත්ථ සාසනං සොධෙතුකාමො භික්ඛු යං අධිකරණං අත්තනා ආදියති, තං අත්තාදානන්ති වුච්චති. අකාලො ඉමං අත්තාදානං ආදාතුන්ති එත්ථ රාජභයං චොරභයං දුබ්භික්ඛභයං වස්සාරත්තොති අයං අකාලො, විපරීතො කාලො.

३९८. 'अत्तादान (स्वयं उत्तरदायित्व) लेने की इच्छा रखने वाले द्वारा' यहाँ शासन को शुद्ध करने की इच्छा रखने वाले भिक्षु द्वारा जो अधिकरण स्वयं लिया जाता है, उसे 'अत्तादान' कहा जाता है। 'इस अत्तादान को लेने का यह अकाल (अनुचित समय) है' यहाँ राज-भय, चोर-भय, दुर्भिक्ष-भय और वर्षा ऋतु की रात्रि—यह 'अकाल' है; इसके विपरीत 'काल' (उचित समय) है।

අභූතං ඉදං අත්තාදානන්ති අසන්තමිදං, මයා අධම්මො වා ධම්මොති, ධම්මො වා අධම්මොති, අවිනයො වා විනයොති, විනයො වා අවිනයොති, දුස්සීලො වා පුග්ගලො සීලවාති, සීලවා වා දුස්සීලොති ගහිතොති අත්ථො; විපරියායෙන භූතං වෙදිතබ්බං. අනත්ථසංහිතං ඉදං අත්තාදානන්ති එත්ථ [Pg.125] යං ජීවිතන්තරායාය වා බ්‍රහ්මචරියන්තරායාය වා සංවත්තති, ඉදං අනත්ථසංහිතං, විපරීතං අත්ථසංහිතං නාම.

'यह अत्तादान अभूत (असत्य) है' का अर्थ है कि यह अविद्यमान है; मेरे द्वारा अधर्म को धर्म, धर्म को अधर्म, अविनय को विनय, विनय को अविनय, दुःशील व्यक्ति को सुशील, या सुशील को दुःशील मान लिया गया है—यह अर्थ है; इसके विपरीत को 'भूत' (सत्य) समझना चाहिए। 'यह अत्तादान अनर्थसंहित (निरर्थक) है' यहाँ जो जीवन के संकट या ब्रह्मचर्य के संकट का कारण बनता है, वह 'अनर्थसंहित' है; इसके विपरीत 'अर्थसंहित' कहलाता है।

න ලභිස්සාමි සන්දිට්ඨෙ සම්භත්තෙ භික්ඛූති අප්පෙකදා හි රාජභයාදීසු එවරූපා අත්තනො පක්ඛස්ස උපත්ථම්භකා භික්ඛූ ලද්ධුං න සක්කා හොන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න ලභිස්සාමී’’ති. අප්පෙකදා පන ඛෙමසුභික්ඛාදීසු ලද්ධුං සක්කා හොන්ති, තං සන්ධාය ‘‘ලභිස්සාමී’’ති වුත්තං.

'मैं परिचित और संभक्त भिक्षुओं को नहीं पाऊँगा' यहाँ कभी-कभी राज-भय आदि के कारण अपने पक्ष के समर्थक ऐसे भिक्षुओं को पाना संभव नहीं होता, उसे लक्ष्य करके 'नहीं पाऊँगा' कहा गया है। कभी-कभी क्षेम (सुरक्षा) और सुभिक्ष (प्रचुरता) आदि के समय उन्हें पाना संभव होता है, उसे लक्ष्य करके 'पाऊँगा' कहा गया है।

භවිස්සති සඞ්ඝස්ස තතොනිදානං භණ්ඩනන්ති කොසම්බකානං විය භණ්ඩනං කලහො විග්ගහො විවාදො සඞ්ඝභෙදො ච භවිස්සතීති. පච්ඡාපි අවිප්පටිසාරකරං භවිස්සතීති සුභද්දං වුඩ්ඪපබ්බජිතං නිග්ගහෙත්වා පඤ්චසතිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස මහාකස්සපත්ථෙරස්සෙව, දසවත්ථුකෙ අධිකරණෙ දසභික්ඛුසහස්සානි නිග්ගහෙත්වා සත්තසතිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස ආයස්මතො යසස්සෙව, සට්ඨිභික්ඛුසහස්සානි නිග්ගහෙත්වා සහස්සිකසඞ්ගීතිං කරොන්තස්ස මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්සෙව ච පච්ඡා සමනුස්සරණකරණං හොති, සාසනස්ස ච විගතුපක්කිලෙසචන්දිමසූරියසස්සිරිකතාය සංවත්තති.

'उस कारण से संघ में कलह होगा' का अर्थ है कि कोसम्बक भिक्षुओं की तरह भांडण (विवाद), कलह, विग्रह, विवाद और संघ-भेद होगा। 'बाद में भी अनुताप न कराने वाला होगा' का अर्थ है कि जैसे वृद्ध-प्रव्रजित सुभद्र का निग्रह कर पाँच सौ भिक्षुओं की संगीति करने वाले महाकस्सप थेर के लिए, दस वस्तुओं वाले अधिकरण में दस हजार भिक्षुओं का निग्रह कर सात सौ भिक्षुओं की संगीति करने वाले आयुष्मान यस के लिए, और साठ हजार भिक्षुओं का निग्रह कर एक हजार भिक्षुओं की संगीति करने वाले मोग्गलिपुत्ततिस्स थेर के लिए बाद में अनुस्मरण (स्मृति) सुखद होती है, और यह शासन के उपक्क्लेशों (मलिनताओं) से मुक्त होकर चन्द्रमा और सूर्य के समान तेजस्वी होने के लिए होता है।

අත්තාදානඅඞ්ගකථා නිට්ඨිතා.

अत्तादान के अंगों की कथा समाप्त हुई।

චොදකෙනපච්චවෙක්ඛිතබ්බධම්මකථා

चोदक (आरोप लगाने वाले) द्वारा प्रत्यवेक्षण किए जाने वाले धर्मों की कथा

399. අච්ඡිද්දෙන අප්පටිමංසෙනාතිආදීසු යෙන ගහට්ඨපබ්බජිතෙසු යො කොචි පහටො වා හොති, ගිහීනං ගණ්ඩඵාලනාදීනි වෙජ්ජකම්මානි වා කතානි, තස්ස කායසමාචාරො උපචිකාහි ඛායිතතාලපණ්ණමිව ඡිද්දො ච පටිමාසිතුං යත්ථ කත්ථචි ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිතුං සක්කුණෙය්‍යතාය සප්පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසොති වෙදිතබ්බොති. වචීසමාචාරො පන මුසාවාදඔමසවාදපෙසුඤ්ඤඅමූලකානුද්ධංසනාදීහි ඡිද්දො ච සප්පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසො.

३९९. 'अछिद्र और अप्पटिमंस (दोषरहित) द्वारा' आदि में, जिस भिक्षु द्वारा गृहस्थों या प्रव्रजितों में से किसी को मारा गया हो, या गृहस्थों के लिए फोड़े चीरने आदि जैसे वैद्य-कर्म (चिकित्सा) किए गए हों, उसका काय-समाचार (शारीरिक आचरण) दीमकों द्वारा खाए गए ताड़ के पत्ते के समान 'छिद्र' (दोषयुक्त) और 'सप्पटिमंस' (आलोचना योग्य) होता है क्योंकि उसे कहीं भी पकड़कर खींचा जा सकता है; इसके विपरीत को 'अछिद्र' और 'अप्पटिमंस' समझना चाहिए। वचन-समाचार (वाचिक आचरण) मृषावाद (झूठ), ओमसवाद (अपमानजनक वचन), पैशुन्य (चुगली) और अमूलक दोषारोपण आदि से 'छिद्र' और 'सप्पटिमंस' होता है; इसके विपरीत 'अछिद्र' और 'अप्पटिमंस' है।

මෙත්තං නු ඛො මෙ චිත්තන්ති පලිබොධෙ ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානභාවනානුයොගෙන අධිගතං මෙත්තචිත්තං. අනාඝාතන්ති ආඝාතවිරහිතං, වික්ඛම්භනවසෙන විහතාඝාතන්ති අත්ථො. ඉදං පනාවුසො කත්ථ වුත්තං භගවතාති ඉදං සික්ඛාපදං කතරස්මිං නගරෙ වුත්තන්ති අත්ථො.

'क्या मेरा चित्त मैत्रीपूर्ण है?' का अर्थ है बाधाओं को काटकर कर्मस्थान-भावना के अभ्यास से प्राप्त मैत्री-चित्त। 'अनाघात' का अर्थ है आघात (क्रोध) से रहित, या विक्खम्भन (दबाने) के द्वारा नष्ट किए गए आघात वाला—यह अर्थ है। 'हे आयुष्मानों! यह भगवान द्वारा कहाँ कहा गया?' का अर्थ है कि यह शिक्षापद किस नगर में कहा गया—यह अर्थ है।

චොදකෙනපච්චවෙක්ඛිතබ්බධම්මකථා නිට්ඨිතා.

चोदक द्वारा प्रत्यवेक्षण किए जाने वाले धर्मों की कथा समाप्त हुई।

චොදකෙනඋපට්ඨාපෙතබ්බකථා

चोदक द्वारा उपस्थित किए जाने वाले (गुणों) की कथा

400. කාලෙන [Pg.126] වක්ඛාමීතිආදීසු එකො එකං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙන්තො කාලෙන වදති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣගණමජ්ඣසලාකග්ගයාගුඅග්ගවිතක්කමාළකභික්ඛාචාරමග්ගආසනසාලාදීසු උපට්ඨාකෙහි පරිවාරිතක්ඛණෙ වා චොදෙන්තො අකාලෙන වදති නාම. තච්ඡෙන වදන්තො භූතෙන වදති නාම. ‘‘අම්භො මහල්ලක, පරිසාවචර, පංසුකූලික, ධම්මකථික, පතිරූපං තව ඉද’’න්ති වදන්තො ඵරුසෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං පන කත්වා ‘‘භන්තෙ මහල්ලකත්ථ, පරිසාවචරා, පංසුකූලිකා, ධම්මකථිකත්ථ, පතිරූපං තුම්හාකං ඉද’’න්ති වදන්තො සණ්හෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං කත්වා වදන්තො අත්ථසංහිතෙන වදති නාම. මෙත්තචිත්තො වක්ඛාමි නො දොසන්තරොති මෙත්තචිත්තං උපට්ඨපෙත්වා වක්ඛාමි, න දුට්ඨචිත්තො හුත්වා.

४००. 'काल (उचित समय) पर कहूँगा' आदि में, एक भिक्षु दूसरे से अवसर (अनुमति) लेकर आरोप लगाता है, तो वह 'काल' पर बोलना कहलाता है। संघ के बीच में, गण के बीच में, शलाका (टिकट) ग्रहण करने के स्थान पर, यवागू (कांजी) ग्रहण करने के स्थान पर, ध्यान-मण्डप में, भिक्षाटन के मार्ग पर, आसन-शाला आदि में, या सेवकों से घिरे होने के समय आरोप लगाना 'अकाल' में बोलना कहलाता है। सत्य बात बोलने वाला 'भूत' (यथार्थ) बोलता है। 'ओ बूढ़े! ओ सभा में घूमने वाले! ओ पांसुकूलिक! ओ धर्मकथक! क्या यह तुम्हारे लिए उचित है?'—ऐसा कहना 'परुष' (कठोर) वचन बोलना है। इसके विपरीत, कारण को आधार बनाकर 'भन्ते! आप वृद्ध हैं, सभा में रहने वाले हैं, पांसुकूलिक हैं, धर्मकथक हैं; क्या यह आपके लिए उचित है?'—ऐसा कहना 'सण्ह' (मृदु) वचन बोलना है। कारण सहित बोलना 'अर्थसंहित' (हितकारी) बोलना है। 'मैत्री-चित्त से कहूँगा, द्वेष से नहीं' का अर्थ है मैत्री-चित्त को उपस्थित कर कहूँगा, दुष्ट-चित्त होकर नहीं।

චොදකෙනඋපට්ඨාපෙතබ්බකථා නිට්ඨිතා.

चोदक द्वारा उपस्थित किए जाने वाले गुणों की कथा समाप्त हुई।

චොදකචුදිතකපටිසංයුත්තකථා

चोदक-चुदितक-प्रतिसंयुक्त-कथा

401. අජ්ඣත්තං මනසිකරිත්වාති අත්තනො චිත්තෙ උප්පාදෙත්වා. කාරුඤ්ඤතාති කරුණාභාවො. ඉමිනා කරුණඤ්ච කරුණාපුබ්බභාගඤ්ච දස්සෙති. හිතෙසිතාති හිතගවෙසනතා. අනුකම්පිතාති තෙන හිතෙන සංයොජනතා. ද්වීහිපි මෙත්තඤ්ච මෙත්තාපුබ්බභාගඤ්ච දස්සෙති. ආපත්තිවුට්ඨානතාති ආපත්තිතො වුට්ඨාපෙත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාපනා. වත්ථුං චොදෙත්වා සාරෙත්වා පටිඤ්ඤං ආරොපෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කම්මකරණං විනයපුරෙක්ඛාරතා නාම. ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙති යෙ එතෙ කාරුඤ්ඤතාතිආදිනා නයෙන වුත්තා, ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙ අජ්ඣත්තං මනසි කරිත්වා පරො චොදෙතබ්බොති.

४०१. 'अज्झत्तं मनसिकरित्वा' (अध्यात्म मनसिकार करके) का अर्थ है अपने चित्त में उत्पन्न करके। 'कारुञ्ञता' का अर्थ है करुणा का भाव। इससे करुणा (ध्यान) और करुणा के पूर्वभाग (परिकर्म/उपचार) दोनों को दिखाया गया है। 'हितेसिता' का अर्थ है हित की खोज करना। 'अनुकम्पिता' का अर्थ है उस हित के साथ जोड़ना। इन दोनों पदों से मैत्री और मैत्री के पूर्वभाग को दिखाया गया है। 'आपत्तिवुट्ठानता' का अर्थ है आपत्ति (दोष) से उठाकर शुद्धता में प्रतिष्ठित करना। वस्तु (मामले) की चोदना (आरोप) करके, स्मरण कराके, प्रतिज्ञा (स्वीकारोक्ति) कराके और प्रतिज्ञा के अनुसार कर्म करना 'विनयपुरेक्खारता' (विनय को आगे रखना) कहलाता है। 'इमे पञ्च धम्मे' (ये पाँच धर्म) जो 'कारुञ्ञता' आदि विधि से कहे गए हैं, इन पाँच धर्मों को अपने मन में रखकर दूसरे की चोदना करनी चाहिए।

සච්චෙ ච අකුප්පෙ චාති වචීසච්චෙ ච අකුප්පනතාය ච. චුදිතකෙන හි සච්චඤ්ච වත්තබ්බං, කොපො ච න කාතබ්බො. නෙව අත්තනා කුජ්ඣිතබ්බො, න පරො ඝට්ටෙතබ්බොති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'सच्चे च अकुप्पे च' का अर्थ है वचन की सत्यता में और क्रोध न करने के भाव में। चुदितक (अभियुक्त) को सत्य बोलना चाहिए और क्रोध नहीं करना चाहिए। न तो स्वयं क्रोधित होना चाहिए और न ही दूसरे को आहत करना चाहिए। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

චොදකචුදිතකපටිසංයුත්තකථා නිට්ඨිතා.

चोदक-चुदितक-प्रतिसंयुक्त-कथा समाप्त हुई।

පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पातिमोक्खट्ठपन-खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

10. භික්ඛුනික්ඛන්ධකං

१०. भिक्खुनी-खन्धक।

මහාපජාපතිගොතමීවත්ථුකථා

महाप्रजापती गौतमी की कथा।

402. භික්ඛුනික්ඛන්ධකෙ [Pg.127] – අලං ගොතමි මා තෙ රුච්චීති කස්මා පටික්ඛිපති, නනු සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං චතස්සො පරිසා හොන්තීති? කාමං හොන්ති, කිලමෙත්වා පන අනෙකක්ඛත්තුං යාචිතෙන අනුඤ්ඤාතං පබ්බජ්ජං ‘‘දුක්ඛෙන ලද්ධා අයං අම්හෙහී’’ති සම්මා පරිපාලෙස්සන්තීති භද්දකං කත්වා අනුජානිතුකාමො පටික්ඛිපති. අට්ඨගරුධම්මකථා මහාවිභඞ්ගෙයෙව කථිතා.

४०२. भिक्खुनी-खन्धक में— 'अलं गोतमि मा ते रुच्चि' (बस करो गौतमी, तुम्हें यह अच्छा न लगे) कहकर भगवान क्यों मना करते हैं? क्या सभी बुद्धों की चार परिषदें नहीं होतीं? अवश्य होती हैं। किन्तु, परिश्रम करके और अनेक बार याचना करने पर अनुमत प्रव्रज्या को "हमने इसे दुःख (कठिनाई) से प्राप्त किया है" ऐसा मानकर वे अच्छी तरह से पालन करेंगी—ऐसा विचार कर, कल्याणकारी बनाकर अनुमति देने की इच्छा से वे मना करते हैं। आठ गरुधर्मों की कथा महाविभंग में ही कही गई है।

403. කුම්භථෙනකෙහීති කුම්භෙ දීපං ජාලෙත්වා තෙන ආලොකෙන පරඝරෙ භණ්ඩං විචිනිත්වා ථෙනකචොරෙහි.

४०३. 'कुम्भथेनकेहि' का अर्थ है घड़े में दीपक जलाकर उस प्रकाश से दूसरे के घर में सामान ढूँढने वाले चोर।

සෙතට්ඨිකා නාම රොගජාතීති එකො පාණකො නාළිමජ්ඣගතං කණ්ඩං විජ්ඣති, යෙන විද්ධත්තා නික්ඛන්තම්පි සාලිසීසං ඛීරං ගහෙතුං න සක්කොති.

'सेतट्ठिका' नामक रोग का प्रकार—एक कीड़ा धान के डंठल के बीच के अंकुर को छेद देता है, जिससे छिद जाने के कारण बाहर निकली हुई धान की बाली दूध (रस) ग्रहण करने में समर्थ नहीं होती।

මඤ්ජිට්ඨිකා නාම රොගජාතීති උච්ඡූනං අන්තොරත්තභාවො. මහතො තළාකස්ස පටිකච්චෙව ආළින්ති ඉමිනා පන එතමත්ථං දස්සෙති – යථා මහතො තළාකස්ස ආළියා අබද්ධායපි කිඤ්චි උදකං තිට්ඨෙය්‍ය, පඨමමෙව බද්ධාය පන යං අබද්ධපච්චයා න තිට්ඨෙය්‍ය, තම්පි තිට්ඨෙය්‍ය; එවමෙව යෙ ඉමෙ අනුප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං පටිකච්චෙව අවීතික්කමනත්ථාය ගරුධම්මා පඤ්ඤත්තා. තෙසු අපඤ්ඤත්තෙසුපි මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තා පඤ්චෙව වස්සසතානි සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය. පටිකච්චෙව පඤ්ඤත්තත්තා පන අපරානිපි පඤ්චවස්සසතානි ඨස්සතීති එවං පඨමං වුත්තං වස්සසහස්සමෙව ඨස්සතීති. වස්සසහස්සන්ති චෙතං පටිසම්භිදාපභෙදප්පත්තඛීණාසවවසෙනෙව වුත්තං. තතො පන උත්තරිම්පි සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සං, අනාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සකදාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සොතාපන්නවසෙන වස්සසහස්සන්ති එවං පඤ්චවස්සසහස්සානි පටිවෙධසද්ධම්මො ඨස්සති. පරියත්තිධම්මොපි තානියෙව. න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො [Pg.128] අත්ථි, නාපි පරියත්තියා සති පටිවෙධො න හොති; ලිඞ්ගං පන පරියත්තියා අන්තරහිතායපි චිරං පවත්තිස්සතීති.

'मञ्जिट्ठिका' नामक रोग का प्रकार—गन्ने के भीतर का लाल हो जाना। 'महतो तळाकस्स पटिकच्चेव आळिं' (बड़े तालाब की पहले से ही पाल/मेड़) इस पाठ से यह अर्थ दिखाते हैं—जैसे बड़े तालाब की पाल न बाँधने पर भी कुछ पानी ठहर सकता है, किन्तु पहले से पाल बाँध देने पर वह पानी भी ठहर जाता है जो पाल न होने के कारण नहीं ठहरता; इसी प्रकार, वस्तु (अपराध) के उत्पन्न होने से पहले ही उल्लंघन न करने के लिए जो ये गरुधर्म प्रज्ञप्त किए गए हैं, उनके न होने पर भी मातृग्राम (स्त्रियों) के प्रव्रजित होने के कारण सद्धर्म केवल पाँच सौ वर्ष तक ही ठहरता। किन्तु पहले से प्रज्ञप्त होने के कारण अन्य पाँच सौ वर्ष भी ठहरेगा—इस प्रकार पहले कहा गया 'एक हजार वर्ष' तक ही ठहरेगा। यह 'एक हजार वर्ष' प्रतिसंविदा आदि भेदों को प्राप्त क्षीणास्त्रव (अर्हतों) की अपेक्षा से कहा गया है। उसके बाद भी, शुष्क-विपश्यक क्षीणास्त्रवों की अपेक्षा से एक हजार वर्ष, अनागामी की अपेक्षा से एक हजार वर्ष, सकदागामी की अपेक्षा से एक हजार वर्ष, और स्रोतआपन्न की अपेक्षा से एक हजार वर्ष—इस प्रकार पाँच हजार वर्षों तक प्रतिवेध-सद्धर्म (साक्षात्कार) ठहरेगा। परियत्ति-धम्म (शास्त्र) भी उतने ही समय तक ठहरेगा। क्योंकि परियत्ति के न होने पर प्रतिवेध नहीं होता, और परियत्ति के होने पर प्रतिवेध न हो, ऐसा नहीं है; किन्तु परियत्ति के लुप्त होने पर भी भिक्षु-चिह्न (लिंग) चिरकाल तक बना रहेगा।

මහාපජාපතිගොතමීවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

महाप्रजापती गौतमी की कथा समाप्त हुई।

භික්ඛුනීඋපසම්පදානුජානනකථා

भिक्षुणी-उपसम्पदा की अनुमति की कथा।

404. අනුජානාමි භික්ඛවෙ භික්ඛූහි භික්ඛුනියො උපසම්පාදෙතුන්ති ඉමාය අනුපඤ්ඤත්තියා භික්ඛූ පඤ්චසතා සාකියානියො මහාපජාපතියා සද්ධිවිහාරිනියො කත්වා උපසම්පාදෙසුං. ඉති තා සබ්බාපි එකතොඋපසම්පන්නා නාම අහෙසුං. යෙ ඛො ත්වං ගොතමීති ඉමිනා ඔවාදෙන ගොතමී අරහත්තං පත්තා.

४०४. "भिक्षुओ, मैं भिक्षुओं द्वारा भिक्षुणियों को उपसम्पदा देने की अनुमति देता हूँ"—इस अनुप्रज्ञप्ति के कारण भिक्षुओं ने महाप्रजापती की सार्धविहारिणी (शिष्या) बनाकर पाँच सौ शाक्य कन्याओं को उपसम्पदा दी। इस प्रकार वे सभी 'एकतो-उपसम्पन्न' (एक पक्ष से उपसम्पन्न) कहलाईं। "ये खो त्वं गोतमी" (हे गौतमी, जिन्हें तुम...) इस उपदेश से गौतमी ने अर्हत्त्व प्राप्त किया।

409. කම්මං න කරීයතීති තජ්ජනීයාදි සත්තවිධම්පි කම්මං න කරීයති. ඛමාපෙන්තීති න පුන එවං කරිස්සාමීති ඛමාපෙන්ති.

४०९. 'कम्मं न करीयति' का अर्थ है तज्जनीय आदि सातों प्रकार के कर्म (दण्ड) नहीं किए जाते। 'खमापेन्ति' का अर्थ है "फिर ऐसा नहीं करेंगे" ऐसा कहकर क्षमा माँगती हैं।

410. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූහි භික්ඛුනීනං කම්මං රොපෙත්වා නිය්‍යාදෙතුන්ති එත්ථ තජ්ජනීයාදීසු ‘‘ඉදං නාම කම්මං එතිස්සා කාතබ්බ’’න්ති එවං රොපෙත්වා ‘‘තං දානි තුම්හෙව කරොථා’’ති නිය්‍යාදෙතබ්බං. සචෙ පන අඤ්ඤස්මිං රොපිතෙ අඤ්ඤං කරොන්ති, ‘‘තජ්ජනීයකම්මාරහස්ස නියස්සකම්මං කරොතී’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන කාරෙතබ්බතං ආපජ්ජන්ති.

४१०. "भिक्षुओ, मैं भिक्षुओं द्वारा भिक्षुणियों पर कर्म आरोपित कर (सौंपने) की अनुमति देता हूँ"—यहाँ तज्जनीय आदि कर्मों में "इस भिक्षुणी पर यह अमुक कर्म करना चाहिए" इस प्रकार (भिक्षु संघ में) आरोपित कर "अब इसे तुम (भिक्षुणी संघ) ही करो" ऐसा सौंप देना चाहिए। यदि आरोपित किए गए कर्म से भिन्न कोई दूसरा कर्म करती हैं, तो 'तज्जनीय-कर्म के योग्य को नियस्स-कर्म करता है'—यहाँ (महावग्ग, चम्पेय्यक्खन्धक में) कहे गए नियम के अनुसार वे दण्ड के भागी होते हैं।

411. කද්දමොදකෙනාති එත්ථ න කෙවලං කද්දමොදකෙන, විප්පසන්නඋදකරජනකද්දමාදීසුපි යෙන කෙනචි ඔසිඤ්චන්තස්ස දුක්කටමෙව. අවන්දියො සො භික්ඛවෙ භික්ඛු භික්ඛුනිසඞ්ඝෙන කාතබ්බොති භික්ඛුනුපස්සයෙ සන්නිපතිත්වා ‘‘අසුකො නාම අය්‍යො භික්ඛුනීනං අපසාදනීයං දස්සෙති, එතස්ස අය්‍යස්ස අවන්දියකරණං රුච්චතී’’ති එවං තික්ඛත්තුං සාවෙතබ්බං. එත්තාවතා අවන්දියො කතො හොති. තතො පට්ඨාය යථා සාමණෙරෙ දිස්වා න වන්දන්ති; එවමෙව දිස්වාපි න වන්දිතබ්බො. තෙන භික්ඛුනා සම්මා වත්තන්තෙන භික්ඛුනුපස්සයං ආගන්ත්වා විහාරෙයෙව සඞ්ඝං වා ගණං වා එකපුග්ගලං වා උපසඞ්කමිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝො මය්හං ඛමතූ’’ති ඛමාපෙතබ්බං. තෙන භික්ඛුනා භික්ඛුනීනං සන්තිකං ආගන්ත්වා ‘‘එසො භික්ඛු තුම්හෙ ඛමාපෙතී’’ති වත්තබ්බං. තතො පට්ඨාය සො වන්දිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරං පන කම්මවිභඞ්ගෙ වක්ඛාම.

४११. "कद्दमोंदकेन" (कीचड़युक्त जल से) यहाँ केवल कीचड़युक्त जल से ही नहीं, बल्कि स्वच्छ जल, रंगीन जल, कीचड़ आदि किसी भी चीज़ से (भिक्षुणियों पर) छिड़कने वाले भिक्षु को दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ति होती है। "भिक्षुओं, उस भिक्षु को भिक्षुणी संघ द्वारा 'अवन्दनीय' (प्रणाम न करने योग्य) बना देना चाहिए" - इसके लिए भिक्षुणी आवास में एकत्रित होकर, "अमुक नाम का आयुष्मान भिक्षुणियों के प्रति अनादर प्रदर्शित करता है, इस आयुष्मान को अवन्दनीय बनाना क्या (संघ को) स्वीकार है?" इस प्रकार तीन बार सूचित करना चाहिए। इतने से वह अवन्दनीय हो जाता है। उसके बाद से, जैसे श्रमणेरों को देखकर प्रणाम नहीं करते, वैसे ही उसे देखकर भी प्रणाम नहीं करना चाहिए। उस भिक्षु को, सम्यक आचरण करते हुए, भिक्षुणी आवास न जाकर, विहार में ही संघ, गण या किसी एक व्यक्ति के पास जाकर, उकड़ू बैठकर, अंजलिबद्ध होकर "भिक्षुणी संघ मुझे क्षमा करे" इस प्रकार क्षमा याचना करनी चाहिए। उस भिक्षु (के प्रतिनिधि) को भिक्षुणियों के पास आकर कहना चाहिए कि "वह भिक्षु आपसे क्षमा माँगता है।" उसके बाद से वह वन्दनीय हो जाता है। यहाँ यह संक्षेप है, विस्तार से हम 'कम्मविभंग' (परिवार) में कहेंगे।

ඔභාසෙන්තීති [Pg.129] අසද්ධම්මෙන ඔභාසෙන්ති. භික්ඛුනීහි සද්ධිං සම්පයොජෙන්තීති භික්ඛුනීහි සද්ධිං පුරිසෙ අසද්ධම්මෙන සම්පයොජෙන්ති. අවන්දියකරණං වුත්තනයමෙව. ආවරණන්ති විහාරප්පවෙසනෙ නිවාරණං. ඔවාදං ඨපෙතුන්ති එත්ථ න භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා ඨපෙතබ්බො. ඔවාදත්ථාය පන ආගතා භික්ඛුනියො වත්තබ්බා ‘‘අසුකා නාම භික්ඛුනී සාපත්තිකා, තස්සා ඔවාදං ඨපෙමි, මා තාය සද්ධිං උපොසථං කරිත්ථා’’ති. කායවිවරණාදීසුපි දණ්ඩකම්මං වුත්තනයමෙව.

"ओभासेन्ति" का अर्थ है अधर्म (अकुशल कर्म) के साथ अपशब्द कहना। "भिक्षुणीहि सद्धिं सम्पयोजेन्ति" का अर्थ है पुरुषों को भिक्षुणियों के साथ अधर्म (अनैतिक कार्यों) में नियोजित करना। "अवन्दनीयकरण" (प्रणाम न करने योग्य बनाना) पहले बताई गई विधि के अनुसार ही है। "आवरणं" का अर्थ है विहार में प्रवेश करने से रोकना। "ओवादं ठपेतुं" (उपदेश रोकना) यहाँ भिक्षुणी आवास में जाकर नहीं रोकना चाहिए। बल्कि उपदेश के लिए आई हुई भिक्षुणियों से कहना चाहिए कि "अमुक नाम की भिक्षुणी आपत्तिग्रस्त है, मैं उसका उपदेश रोकता हूँ, उसके साथ उपोसथ न करें।" शरीर को अनावृत करने आदि के विषयों में भी दण्डकर्म पहले बताई गई विधि के अनुसार ही है।

413. න භික්ඛවෙ භික්ඛුනියා ඔවාදො න ගන්තබ්බොතිආදි භික්ඛුනිවිභඞ්ගවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

४१३. "भिक्षुओं, भिक्षुणी के उपदेश के लिए नहीं जाना चाहिए" आदि बातें भिक्षुणी विभंग की व्याख्या (अट्ठकथा) में कही जा चुकी हैं।

416. ඵාසුකා නමෙන්තීති ගිහිදාරිකායො විය ඝනපට්ටකෙන කායබන්ධනෙන ඵාසුකා නමනත්ථාය බන්ධන්ති. එකපරියාකතන්ති එකවාරං පරික්ඛිපනකං.

४१६. "फासुका नमेन्ति" का अर्थ है गृहस्थ कन्याओं की तरह पसलियों को झुकाने (आकार देने) के लिए चौड़ी पट्टी वाले कटिबन्ध (कमरबन्द) से बाँधना। "एकपरियाकतं" का अर्थ है एक बार लपेटा हुआ।

විලීවෙන පට්ටෙනාති සණ්හෙහි වෙළුවිලීවෙහි කතපට්ටෙන. දුස්සපට්ටෙනාති සෙතවත්ථපට්ටෙන. දුස්සවෙණියාති දුස්සෙන කතවෙණියා. දුස්සවට්ටියාති දුස්සෙන කතවට්ටියා. චොළපට්ටාදීසු චොළකාසාවං චොළන්ති වෙදිතබ්බං.

"विलीवेन पट्टेन" का अर्थ है बाँस की बारीक खपच्चियों से बनी पट्टी। "दुस्सपट्टेन" का अर्थ है सफेद कपड़े की पट्टी। "दुस्सवेणिया" का अर्थ है कपड़े की बनी चोटी (वेणी)। "दुस्सवट्ठिया" का अर्थ है कपड़े की बनी बत्ती या मरोड़ी हुई पट्टी। "चोळपट्ट" आदि में "चोळ" का अर्थ काषाय (गेरुआ) रंग से रंगा हुआ मोटा कपड़ा समझना चाहिए।

අට්ඨිල්ලෙනාති ගොජඞ්ඝට්ඨිකෙන. ජඝනන්ති කටිප්පදෙසො වුච්චති. හත්ථං කොට්ටාපෙන්තීති අග්ගබාහං කොට්ටාපෙත්වා මොරපත්තාදීහි චිත්තාලඞ්කාරං කරොන්ති. හත්ථකොච්ඡන්ති පිට්ඨිහත්ථං. පාදන්ති ජඞ්ඝං. පාදකොච්ඡන්ති පිට්ඨිපාදං.

"अट्ठिल्लेन" का अर्थ है गाय की जंघा की हड्डी से (रगड़ना)। "जघनं" कटि प्रदेश (कमर के हिस्से) को कहा जाता है। "हत्थं कोट्टापेन्ति" का अर्थ है अग्रबाहु (हाथ के अगले हिस्से) पर चोट करवाकर मोर के पंख आदि से विचित्र अलंकरण (टैटू जैसा) बनवाना। "हत्थकोच्छं" का अर्थ है हाथ का पिछला हिस्सा (हथेली के पीछे)। "पादं" का अर्थ है जंघा (पिंडली)। "पादकोच्छं" का अर्थ है पैर का ऊपरी हिस्सा।

417. මුඛලිම්පනාදීනි වුත්තනයානෙව. අවඞ්ගං කරොන්තීති අක්ඛී අඤ්ජන්තියො අවඞ්ගදෙසෙ අධොමුඛං ලෙඛං කරොන්ති. විසෙසකන්ති ගණ්ඩප්පදෙසෙ විචිත්‍රසණ්ඨානං විසෙසකං කරොන්ති. ඔලොකෙන්තීති වාතපානං විවරිත්වා වීථිං ඔලොකෙන්ති. සාලොකෙ තිට්ඨන්තීති ද්වාරං විවරිත්වා උපඩ්ඪකායං දස්සෙන්තියො තිට්ඨන්ති. නච්චන්ති නටසමජ්ජං කාරෙන්ති. වෙසිං වුට්ඨාපෙන්තීති ගණිකං වුට්ඨාපෙන්ති. පානාගාරං ඨපෙන්තීති සුරං වික්කිණන්ති. සූනං ඨපෙන්තීති මංසං වික්කිණන්ති. ආපණන්ති නානාභණ්ඩානං අනෙකවිධං ආපණං පසාරෙන්ති. දාසං උපට්ඨාපෙන්තීති දාසං ගහෙත්වා තෙන අත්තනො වෙය්‍යාවච්චං කාරෙන්ති. දාසීආදීසුපි එසෙව නයො. හරිතකපක්කිකං [Pg.130] පකිණන්තීති හරිතකඤ්චෙව පක්කඤ්ච පකිණන්ති; පකිණ්ණකාපණං පසාරෙන්තීති වුත්තං හොති.

४१७. मुख लेपन आदि पहले बताई गई विधि के अनुसार ही हैं। "अवंगं करोन्ति" का अर्थ है आँखों में अंजन लगाते समय आँखों के कोनों में नीचे की ओर रेखा बनाना। "विसेसकं" का अर्थ है गालों पर विचित्र आकार के तिलक या विशेष चित्रकारी करना। "ओलोकेन्ति" का अर्थ है खिड़की खोलकर सड़क की ओर देखना। "सालोके तिट्ठन्ति" का अर्थ है द्वार खोलकर आधा शरीर दिखाते हुए खड़ी होना। "नच्चन्ति" का अर्थ है नटों का तमाशा (नृत्य) करवाना। "वेसिं वुट्ठापेन्ति" का अर्थ है गणिका (वेश्या) को प्रव्रजित करना। "पानागारं ठपेन्ति" का अर्थ है मदिरा बेचना। "सूनं ठपेन्ति" का अर्थ है मांस बेचना। "आपणं" का अर्थ है विभिन्न प्रकार की वस्तुओं की अनेक प्रकार की दुकानें सजाना। "दासं उपट्ठापेन्ति" का अर्थ है दास को रखकर उससे अपनी सेवा करवाना। दासी आदि के विषय में भी यही विधि है। "हरितकपक्किकं पकिणन्ति" का अर्थ है हरी सब्जियाँ और पकी हुई सब्जियाँ बेचना; इसका अर्थ मिश्रित वस्तुओं की दुकान लगाना है।

418. සබ්බනීලකාදිකථා කථිතායෙව.

४१८. "सब्बनीलक" (पूरी तरह नीले वस्त्र) आदि की कथा पहले ही कही जा चुकी है।

419. භික්ඛුනී චෙ, භික්ඛවෙ, කාලං කරොන්තීතිආදීසු අයං පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – සචෙ හි පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු යො කොචි කාලං කරොන්තො ‘‘මමච්චයෙන මය්හං පරික්ඛාරො උපජ්ඣායස්ස හොතු, ආචරියස්ස හොතු, සද්ධිවිහාරිකස්ස හොතු, අන්තෙවාසිකස්ස හොතු, මාතු හොතු, පිතු හොතු, අඤ්ඤස්ස වා යස්ස කස්සචි හොතූ’’ති වදති තෙසං න හොති, සඞ්ඝස්සෙව හොති. න හි පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං අච්චයදානං රුහති, ගිහීනං පන රුහති. භික්ඛු හි භික්ඛුනිවිහාරෙ කාලං කරොති, තස්ස පරික්ඛාරො භික්ඛූනංයෙව හොති. භික්ඛුනී භික්ඛුවිහාරෙ කාලං කරොති, තස්සා පරික්ඛාරො භික්ඛුනීනංයෙව හොති.

४१९. "भिक्षुओं, यदि भिक्षुणी काल करती है (मृत्यु को प्राप्त होती है)" आदि के विषय में यह पालि-मुक्त (अट्ठकथागत) विनिश्चय है - यदि पाँच प्रकार के सहधार्मिकों में से कोई भी मृत्यु के समय यह कहता है कि "मेरे मरने के बाद मेरा परिष्कार (सामान) उपाध्याय का हो, आचार्य का हो, सार्धविहारिक का हो, अन्तेवासी का हो, माता का हो, पिता का हो, या किसी अन्य व्यक्ति का हो", तो वह उनका नहीं होता, बल्कि संघ का ही होता है। क्योंकि पाँच सहधार्मिकों का मृत्यु-कालीन दान (वसीयत) मान्य नहीं होता, किन्तु गृहस्थों का मान्य होता है। यदि कोई भिक्षु भिक्षुणी विहार में काल करता है, तो उसका परिष्कार भिक्षुओं का ही होता है। यदि कोई भिक्षुणी भिक्षु विहार में काल करती है, तो उसका परिष्कार भिक्षुणियों का ही होता है।

420. පුරාණමල්ලීති පුරාණෙ ගිහිකාලෙ මල්ලකස්ස භරියා. පුරිසබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිසනිමිත්තං, ඡින්නං වා හොතු අච්ඡින්නං වා, පටිච්ඡන්නං වා අප්පටිච්ඡන්නං වා. සචෙ එතස්මිං ඨානෙ පුරිසබ්‍යඤ්ජනන්ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා උපනිජ්ඣායති, දුක්කටං.

४२०. "पुराणमल्ली" का अर्थ है पहले गृहस्थ जीवन में पहलवान की पत्नी। "पुरिसब्यञ्जनं" का अर्थ है पुरुष का लिंग, चाहे वह कटा हुआ हो या न कटा हुआ, ढका हुआ हो या न ढका हुआ। यदि उस स्थान पर "यह पुरुष लिंग है" ऐसा विचार उत्पन्न कर ध्यान से देखता है, तो दुक्कट (दुष्कृत) दोष होता है।

421. අත්තනො පරිභොගත්ථාය දින්නං නාම යං ‘‘තුම්හෙයෙව පරිභුඤ්ජථා’’ති වත්වා දින්නං, තං අඤ්ඤස්ස දදතො දුක්කටං. අග්ගං ගහෙත්වා පන දාතුං වට්ටති. සචෙ අසප්පායං, සබ්බං අපනෙතුං වට්ටති. චීවරං එකාහං වා ද්වීහං වා පරිභුඤ්ජිත්වා දාතුං වට්ටති. පත්තාදීසුපි එසෙව නයො.

४२१. "स्वयं के उपभोग के लिए दिया गया" उसे कहते हैं जिसे "आप ही इसका उपभोग करें" कहकर दिया गया हो; उसे किसी अन्य को देने वाले भिक्षु को दुक्कट दोष होता है। किन्तु अग्र भाग (श्रेष्ठ हिस्सा) लेकर देना कल्प्य (उचित) है। यदि वह अनुपयुक्त (असात्म्य) हो, तो पूरा हटा देना कल्प्य है। चीवर के विषय में, एक या दो दिन उपयोग करके देना कल्प्य है। पात्र आदि के विषय में भी यही विधि है।

භික්ඛූනං සන්නිධිං භික්ඛුනීහි පටිග්ගාහාපෙත්වාති හිය්‍යො පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතමංසං අජ්ජ අඤ්ඤස්මිං අනුපසම්පන්නෙ අසති භික්ඛූහි පටිග්ගාහාපෙත්වා භික්ඛුනීහි පරිභුඤ්ජිතබ්බං. භික්ඛූහි පටිග්ගහිතඤ්හි භික්ඛුනීනං අප්පටිග්ගහිතකට්ඨානෙ තිට්ඨති, භික්ඛුනීනං පටිග්ගහිතම්පි භික්ඛූසු එසෙව නයො.

"भिक्षुओं के संचय को भिक्षुणियों द्वारा ग्रहण करवाकर" का अर्थ है - कल ग्रहण करके रखा हुआ मांस, आज यदि कोई अन्य अनुपसम्पन्न (गृहस्थ या श्रमणेर) न हो, तो भिक्षुओं द्वारा (पुनः) ग्रहण करवाकर भिक्षुणियों द्वारा उपभोग किया जा सकता है। क्योंकि भिक्षुओं द्वारा ग्रहण किया गया खाद्य भिक्षुणियों के लिए 'अ-प्रतिगृहीत' (बिना ग्रहण किए हुए) के समान होता है; भिक्षुणियों द्वारा ग्रहण किए गए के विषय में भिक्षुओं के लिए भी यही विधि है।

426. ආසනං සංකසායන්තියො කාලං වීතිනාමෙසුන්ති අඤ්ඤං වුට්ඨාපෙත්වා අඤ්ඤං නිසීදාපෙන්තියො භොජනකාලං අතික්කාමෙසුං.

४२६. "आसन बदलते हुए समय बिताया" का अर्थ है कि एक भिक्षुणी को उठाकर दूसरी को बिठाते हुए उन्होंने भोजन का समय बिता दिया।

අට්ඨන්නං [Pg.131] භික්ඛුනීනං යථාවුඩ්ඪන්ති එත්ථ සචෙ පුරෙ අට්ඨසු නිසින්නාසු තාසං අබ්භන්තරිමා අඤ්ඤා ආගච්ඡති, සා අත්තනො නවකං උට්ඨාපෙත්වා නිසීදිතුං ලභති. යා පන අට්ඨහිපි නවකතරා, සා සචෙපි සට්ඨිවස්සා හොති, ආගතපටිපාටියාව නිසීදිතුං ලභති. අඤ්ඤත්ථ සබ්බත්ථ යථාවුඩ්ඪං න පටිබාහිතබ්බන්ති ඨපෙත්වා භත්තග්ගං අඤ්ඤස්මිං චතුපච්චයභාජනීයට්ඨානෙ ‘‘අහං පුබ්බෙ ආගතා’’ති වුඩ්ඪං පටිබාහිත්වා කිඤ්චි න ගහෙතබ්බං; යථාවුඩ්ඪමෙව වට්ටති. පවාරණාකථා කථිතායෙව.

"आठ भिक्षुणियों की वरिष्ठता के अनुसार" यहाँ यह निर्णय है: यदि पहले से आठ भिक्षुणियाँ बैठी हों और उनके बीच की कोई अन्य (वरिष्ठ) भिक्षुणी आए, तो वह अपने से कनिष्ठ को उठाकर बैठने का अधिकार रखती है। लेकिन जो भिक्षुणी उन आठों से कनिष्ठ है, चाहे वह साठ वर्ष की (दीक्षित) ही क्यों न हो, उसे आने के क्रम के अनुसार ही बैठने को मिलता है। अन्य सभी स्थानों पर वरिष्ठता के क्रम को बाधित नहीं करना चाहिए; भोजनशाला को छोड़कर अन्य चार प्रत्ययों के वितरण स्थान पर "मैं पहले आई हूँ" ऐसा सोचकर वरिष्ठ को रोककर कुछ भी ग्रहण नहीं करना चाहिए; वरिष्ठता के अनुसार ही ग्रहण करना उचित है। प्रवारणा की कथा कही जा चुकी है।

429. ඉත්ථියුත්තන්තිආදීහි සබ්බයානානි අනුඤ්ඤාතානි. පාටඞ්කින්ති පටපොට්ටලිකං.

४२९. "इत्थियुत्त" आदि शब्दों से सभी प्रकार के वाहनों की अनुमति दी गई है। "पाटङ्कि" का अर्थ है कपड़े से बनी पालकी।

430. දූතෙන උපසම්පදා දසන්නං අන්තරායානං යෙන කෙනචි වට්ටති. කම්මවාචාපරියොසානෙ සා භික්ඛුනී භික්ඛුනුපස්සයෙ ඨිතා වා හොතු නිපන්නා වා ජාගරා වා නිද්දං ඔක්කන්තා වා, උපසම්පන්නාව හොති. තාවදෙව ඡායාදීනි ආගතාය දූතභික්ඛුනියා ආචික්ඛිතබ්බානි.

४३०. दूत द्वारा उपसम्पदा दस अंतरायों (बाधाओं) में से किसी के भी होने पर उचित है। कम्मवाचा की समाप्ति पर वह भिक्षुणी, चाहे वह भिक्षुणी-निवास में खड़ी हो, लेटी हो, जाग रही हो या सो रही हो, उपसम्पन्न (दीक्षित) ही होती है। उसी समय, छाया आदि (समय मापन) आने वाली दूत-भिक्षुणी को बता देना चाहिए।

431. උදොසිතොති භණ්ඩසාලා. න සම්මතීති නප්පහොති. උපස්සයන්ති ඝරං. නවකම්මන්ති සඞ්ඝස්සත්ථාය භික්ඛුනියා නවකම්මම්පි කාතුං අනුජානාමීති අත්ථො.

४३१. "उदोसितो" का अर्थ है भण्डार-शाला। "न सम्मति" का अर्थ है पर्याप्त नहीं होना। "उपस्सय" का अर्थ है घर या आवास। "नवकम्म" का अर्थ है कि संघ के लाभ के लिए भिक्षुणी को नया निर्माण कार्य (नवकर्म) करने की भी अनुमति देता हूँ, यह अर्थ है।

432. තස්සා පබ්බජිතායාති තස්සා පබ්බජිතකාලෙ. යාව සො දාරකො විඤ්ඤුතං පාපුණාතීති යාව ඛාදිතුං භුඤ්ජිතුං නහායිතුඤ්ච මණ්ඩිතුඤ්ච අත්තනො ධම්මතාය සක්කොතීති අත්ථො.

४३२. "तस्सा पब्बजिताया" का अर्थ है उसके प्रव्रजित होने के समय (वह गर्भवती थी)। "जब तक वह बालक समझदार न हो जाए" का अर्थ है कि जब तक वह स्वयं खाने, भोजन करने, स्नान करने और सजने-संवरने में समर्थ न हो जाए।

ඨපෙත්වා සාගාරන්ති සහගාරසෙය්‍යමත්තං ඨපෙත්වා. යථා අඤ්ඤස්මිං පුරිසෙ; එවං දුතියිකාය භික්ඛුනියා තස්මිං දාරකෙ පටිපජ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙති. මාතා පන නහාපෙතුං පායෙතුං භොජෙතුං මණ්ඩෙතුං උරෙ කත්වා සයිතුඤ්ච ලභති.

"ठपेत्वा सागारं" का अर्थ है एक ही घर में साथ सोने को छोड़कर। जैसे किसी अन्य पुरुष के साथ व्यवहार किया जाता है, वैसे ही दूसरी भिक्षुणी को उस बालक के साथ व्यवहार करना चाहिए, यह दिखाया गया है। लेकिन माता (भिक्षुणी) उसे नहलाने, दूध पिलाने, खिलाने, सजाने और छाती से लगाकर सोने का अधिकार रखती है।

434. යදෙව සා විබ්භන්තාති යස්මා සා විබ්භන්තා අත්තනො රුචියා ඛන්තියා ඔදාතානි වත්ථානි නිවත්ථා, තස්මායෙව සා අභික්ඛුනී, න සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනාති දස්සෙති. සා පුන උපසම්පදං න ලභති.

४३४. "यदेव सा विब्भन्ता" इस पाठ से यह दिखाया गया है कि चूँकि वह अपनी इच्छा और पसंद से श्वेत वस्त्र धारण कर धर्म-भ्रष्ट (विब्भन्त) हो गई है, इसलिए वह अब भिक्षुणी नहीं रही; यह शिक्षा के प्रत्याख्यान (त्याग) के कारण नहीं है। वह पुनः उपसम्पदा प्राप्त नहीं कर सकती।

සා [Pg.132] ආගතා න උපසම්පාදෙතබ්බාති න කෙවලං න උපසම්පාදෙතබ්බා, පබ්බජ්ජම්පි න ලභති. ඔදාතානි ගහෙත්වා විබ්භන්තා පන පබ්බජ්ජාමත්තං ලභති.

"वह आने पर उपसम्पन्न नहीं की जानी चाहिए" का अर्थ है कि न केवल उसे उपसम्पदा नहीं देनी चाहिए, बल्कि उसे प्रव्रज्या भी नहीं मिलनी चाहिए। लेकिन जो श्वेत वस्त्र लेकर धर्म-भ्रष्ट हुई है, वह केवल प्रव्रज्या (शामणेर पद) प्राप्त कर सकती है।

අභිවාදනන්තිආදීසු පුරිසා පාදෙ සම්බාහන්තා වන්දන්ති, කෙසෙ ඡින්දන්ති, නඛෙ ඡින්දන්ති, වණපටිකම්මං කරොන්ති, තං සබ්බං කුක්කුච්චායන්තා න සාදියන්තීති අත්ථො. තත්‍රෙකෙ ආචරියා ‘‘සචෙ එකතො වා උභතො වා අවස්සුතා හොන්ති සාරත්තා, යථාවත්ථුකමෙව’’. එකෙ ආචරියා ‘‘නත්ථි එත්ථ ආපත්තී’’ති වදන්ති. එවං ආචරියවාදං දස්සෙත්වා ඉදං ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතං වට්ටතීති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තං පමාණං. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ සාදිතු’’න්ති හි වචනෙනෙව තං කප්පියං.

"अभिवादन" आदि में पुरुष पैरों को दबाते हुए वंदना करते हैं, बाल काटते हैं, नाखून काटते हैं, घाव का उपचार करते हैं; उन सभी कार्यों को संकोच (कुक्कुच्च) करते हुए स्वीकार नहीं करना चाहिए, यह अर्थ है। वहाँ कुछ आचार्य कहते हैं: "यदि एक पक्ष या दोनों पक्षों में राग हो, तो वस्तु के अनुसार (आपत्ति) होती है।" कुछ आचार्य कहते हैं: "यहाँ कोई आपत्ति नहीं है।" इस प्रकार आचार्यों के मत को दिखाकर, इसे विशेष रूप से अनुमत और उचित बताया गया है, ऐसा अट्ठकथाओं में कहा गया है। वही प्रमाण है। क्योंकि "भिक्षुओं, मैं स्वीकार करने की अनुमति देता हूँ" इस वचन से ही वह कल्पनीय (उचित) हो जाता है।

435. පල්ලඞ්කෙන නිසීදන්තීති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදන්ති. අඩ්ඪපල්ලඞ්කන්ති එකං පාදං ආභුජිත්වා කතපල්ලඞ්කං. හෙට්ඨා විවටෙ උපරි පටිච්ඡන්නෙති එත්ථ සචෙ කූපො ඛතො හොති, උපරි පන පදරමත්තමෙව සබ්බදිසාසු පඤ්ඤායති, එවරූපෙපි වට්ටති.

४३५. "पल्लङ्केन निसीदन्ति" का अर्थ है पालथी मारकर बैठना। "अड्ढपल्लङ्कं" का अर्थ है एक पैर मोड़कर लगाई गई आधी पालथी। "नीचे खुला और ऊपर ढका हुआ" यहाँ यह निर्णय है: यदि गड्ढा खुदा हुआ हो और ऊपर केवल एक तख्ता हो, और सभी दिशाओं से दिखाई देता हो, तो ऐसे (शौचालय) में भी मल त्याग करना उचित है।

436. කුක්කුසං මත්තිකන්ති කුණ්ඩකඤ්චෙව මත්තිකඤ්ච. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

४३६. "कुक्कुसं मत्तिका" का अर्थ है चावल का चूर्ण (कण) और मिट्टी। यहाँ शेष विवरण स्पष्ट ही है।

භික්ඛුනීඋපසම්පදානුජානනකථා නිට්ඨිතා.

भिक्षुणी उपसम्पदा की अनुमति संबंधी कथा समाप्त हुई।

භික්ඛුනික්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

भिक्षुणी खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

11. පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකං

११. पञ्चसतिक खन्धक (पाँच सौ भिक्षुओं का खन्धक)

ඛුද්දානුඛුද්දකසික්ඛාපදකථා

क्षुद्र और अनुक्षुद्र शिक्षापदों की कथा

441. පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.133] – චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානීති එවමාදි එකසික්ඛාපදම්පි අපරිච්චජිත්වා සබ්බෙසං සඞ්ගහෙතබ්බභාවදස්සනත්ථං පරියායෙන වුත්තං. ඉදං වො සමණානන්ති ඉදං සමණානං. පදපූරණමත්තෙ වොකාරො.

४४१. पञ्चसतिक खन्धक में—चार पाराजिकों को छोड़कर शेष क्षुद्र और अनुक्षुद्र शिक्षापद हैं, इत्यादि बातें एक भी शिक्षापद को न छोड़ते हुए सभी के संग्रहणीय होने के भाव को दिखाने के लिए पर्याय से कही गई हैं। "इदं वो समणानं" का अर्थ है—यह श्रमणों के लिए (उचित) है। "वो" अक्षर केवल पद की पूर्ति के लिए प्रयुक्त निपात है।

443. ඉදම්පි තෙ ආවුසො ආනන්ද දුක්කටන්ති ‘‘ඉදං තයා දුට්ඨු කත’’න්ති කෙවලං ගරහන්තෙහි ථෙරෙහි වුත්තං, න ආපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. න හි තෙ ආපත්තානාපත්තිං න ජානන්ති. ඉදානෙව චෙතං අනුස්සාවිතං – ‘‘සඞ්ඝො අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දතී’’ති. දෙසෙහි තං දුක්කටන්ති ඉදම්පි ච ‘‘ආම, භන්තෙ, දුට්ඨු මයා කත’’න්ති එවං පටිජානාහි, තං දුක්කටන්ති ඉදං සන්ධාය වුත්තං, න ආපත්තිදෙසනං. ථෙරො පන යස්මා අසතියා න පුච්ඡි න අනාදරෙන, තස්මා තත්ථ දුට්ඨුකතභාවම්පි අසල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘නාහං තං දුක්කටං පස්සාමී’’ති වත්වා ථෙරෙසු ගාරවං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචායස්මන්තානං සන්ධාය දෙසෙමි තං දුක්කට’’න්ති ආහ. යථා තුම්හෙ වදථ, තථා පටිජානාමීති වුත්තං හොති. එසෙව නයො අවසෙසෙසු චතූසු ඨානෙසු. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං නිදානවණ්ණනායමෙව වුත්තං.

४४३. "हे आयुष्मान आनंद, यह भी तुम्हारे द्वारा दुष्कृत (गलत कार्य) है"—यह केवल निंदा करने वाले स्थविरों द्वारा कहा गया था, इसे आपत्ति (दोष) के संदर्भ में नहीं कहा गया था। ऐसा नहीं है कि वे आपत्ति और अनापत्ति को नहीं जानते थे। अभी-अभी यह घोषित किया गया था—"संघ जो प्रज्ञप्त (नियम) नहीं है उसे प्रज्ञप्त नहीं करता, और जो प्रज्ञप्त है उसे उच्छिन्न नहीं करता।" "उस दुष्कृत को देशित करो (स्वीकार करो)"—यह भी "हाँ भन्ते, मेरे द्वारा गलत किया गया" इस प्रकार स्वीकार करने के संदर्भ में कहा गया है, आपत्ति की देशना के संदर्भ में नहीं। स्थविर (आनंद) ने चूँकि विस्मृति के कारण नहीं पूछा था, न कि अनादर के कारण, इसलिए वहाँ दुष्कृत होने को न देखते हुए भी "मैं उसे दुष्कृत नहीं देखता" ऐसा कहकर, स्थविरों के प्रति गौरव प्रदर्शित करने के लिए "फिर भी आप आयुष्मानों की श्रद्धा के कारण मैं उस दुष्कृत को स्वीकार करता हूँ" ऐसा कहा। "जैसा आप कहते हैं, वैसा मैं स्वीकार करता हूँ"—यह अर्थ है। शेष चार स्थानों में भी यही न्याय (विधि) है। यहाँ शेष जो कुछ कहने योग्य है, वह निदान-वर्णना में ही मेरे द्वारा कहा गया है।

ඛුද්දානුඛුද්දකසික්ඛාපදකථා නිට්ඨිතා.

क्षुद्र और अनुक्षुद्र शिक्षापदों की कथा समाप्त हुई।

පඤ්චසතිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पञ्चसतिक खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

12. සත්තසතිකක්ඛන්ධකං

१२. सत्तसतिक खन्धक (सात सौ भिक्षुओं का खन्धक)

දසවත්ථුකථා

दस वस्तुओं (मुद्दों) की कथा

446. සත්තසතිකක්ඛන්ධකෙ [Pg.134] – භික්ඛග්ගෙනාති භික්ඛුඅග්ගෙන, භික්ඛූ ගණෙත්වා තත්තකෙ පටිවීසෙ ඨපෙසුන්ති අත්ථො. මහියාති හිමපාතසමයෙ හිමවලාහකා.

४४६. सत्तसतिक खन्धक में—"भिक्खग्गेन" का अर्थ है भिक्षुओं की संख्या के अनुसार; भिक्षुओं को गिनकर उतने ही हिस्से रखे, यह अर्थ है। "महिया" का अर्थ है हिमपात के समय हिम-मेघ (बर्फ के बादल)।

447. අවිජ්ජානිවුටාති අවිජ්ජාපටිච්ඡන්නා. පොසාති පුරිසා. පියරූපං අභිනන්දන්ති පත්ථෙන්තීති පියරූපාභිනන්දිනො. අවිද්දසූති අවිජානන්තා. රාගරජෙහි සරජා. මගසදිසාති මගා. සහ නෙත්තියාති සනෙත්තිකා. වඩ්ඪෙන්ති කටසින්ති පුනප්පුනං කළෙවරං නික්ඛිපමානා භූමිං වඩ්ඪෙන්ති. එවං වඩ්ඪෙන්තාව ඝොරං ආදියන්ති පුනබ්භවං.

४४७. "अविद्यानिवुता" का अर्थ है अविद्या से ढके हुए। "पोसा" का अर्थ है पुरुष। वे प्रिय रूपों (आलम्बनों) में अभिनन्दन करते हैं और उनकी इच्छा करते हैं, इसलिए वे "पियरूपाभिनन्दिनो" कहलाते हैं। "अविद्दसू" का अर्थ है न जानने वाले। राग रूपी रज (धूल) के कारण वे "सरजा" (रजयुक्त) हैं। "मगा" का अर्थ है मृगों (पशुओं) के समान। "सनेत्तिका" का अर्थ है तृष्णा के साथ जो भव की ओर ले जाती है। वे बार-बार शरीर को त्यागकर श्मशान भूमि को बढ़ाते हैं। इस प्रकार बढ़ाते हुए वे घोर पुनर्जन्म को प्राप्त करते हैं।

454. පාපකං නො ආවුසො කතන්ති ආවුසො අම්හෙහි පාපකං කතන්ති අත්ථො.

४५४. "पापकं नो आवुसो कतं" का अर्थ है—हे आयुष्मानों! हमारे द्वारा पाप (गलत कार्य) किया गया है।

455. කතමෙන ත්වං භූමි විහාරෙනාති එත්ථ භූමීති පියවචනමෙතං. පියං වත්තුකාමො කිර ආයස්මා සබ්බකාමී නවකෙ භික්ඛූ එවං ආමන්තෙති. කුල්ලකවිහාරෙනාති උත්තානවිහාරෙන.

४५५. "कतमेन त्वं भूमि विहारेन" यहाँ "भूमि" यह शब्द प्रिय वचन (सम्बोधन) है। आयुष्मान सब्बकामी ने प्रिय वचन बोलने की इच्छा से नवोदित भिक्षुओं को इस प्रकार सम्बोधित किया। "कुल्लकविहारेन" का अर्थ है स्पष्ट या प्रकट विहार (जीवनचर्या) से।

457. සාවත්ථියා සුත්තවිභඞ්ගෙති කථං සුත්තවිභඞ්ගෙ පටික්ඛිත්තං හොති? තත්‍ර හි ‘‘සන්නිධි නාම අජ්ජ පටිග්ගහිතං අපරජ්ජූ’’ති වත්වා පුන ‘‘සන්නිධිකාරකෙ අසන්නිධිකාරකසඤ්ඤී ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති ආපත්තිං වදන්තෙන පටික්ඛිත්තං හොති. තත්‍රෙකෙ මඤ්ඤන්ති ‘‘යො පන භික්ඛු සන්නිධිකාරකං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති හි වුත්තං, ඉදඤ්ච ලොණං නාම යාවජීවිකත්තා සන්නිධිභාවං නාපජ්ජති. යම්පි අලොණකං ආමිසං පටිග්ගහෙත්වා තෙන සද්ධිං පරිභුඤ්ජති, තං තදහුපටිග්ගහිතමෙව, තස්මා ‘‘‘යාවකාලිකෙන, භික්ඛවෙ, යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං කාලෙ කප්පති, විකාලෙ න කප්පතී’ති වචනතො දුක්කටෙනෙත්ථ භවිතබ්බ’’න්ති. තෙ වත්තබ්බා – ‘‘තුම්හාකං මතෙන දුක්කටෙනපි න භවිතබ්බං, න හි එත්ථ යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං, යාවකාලිකමෙව [Pg.135] තදහුපටිග්ගහිතං, න ච තං විකාලෙ පරිභුත්තං. යදි වා ‘‘විකාලෙ න කප්පතී’’ති වචනෙන තුම්හෙ දුක්කටං මඤ්ඤෙථ, යාවජීවිකමිස්සං යාවකාලිකං විකාලෙ භුඤ්ජන්තස්ස විකාලභොජනපාචිත්තියං න භවෙය්‍ය. තස්මා න බ්‍යඤ්ජනමත්තං ගහෙතබ්බං, අත්ථො උපපරික්ඛිතබ්බො.

४५७. "सावत्थिया सुत्तविभङ्गे" में—सुत्तविभङ्ग में कैसे निषेध किया गया है? वहाँ "सन्निधि नाम अज्ज पटिग्गहितं अपराज्जू" (आज ग्रहण किया हुआ कल के लिए सन्निधि है) कहकर, पुनः "सन्निधिकारक..." आदि कहते हुए आपत्ति बताने वाले भगवान द्वारा निषेध किया गया है। वहाँ कुछ आचार्य मानते हैं कि "जो भिक्षु सन्निधिकारक खाद्य या भोज्य..." ऐसा कहा गया है, और यह नमक 'यावजीविक' होने के कारण सन्निधि भाव को प्राप्त नहीं होता। जो बिना नमक वाला आमिष (भोजन) ग्रहण कर उसके साथ (कल के नमक के साथ) खाता है, वह उसी दिन ग्रहण किया हुआ माना जाता है। इसलिए "हे भिक्षुओं! यावकालिक के साथ यावजीविक उसी दिन ग्रहण किया हुआ काल (सुबह) में कल्प्य है, विकाल में नहीं" इस वचन से यहाँ दुष्कृत आपत्ति होनी चाहिए। उन्हें कहना चाहिए—"आपके मत से दुष्कृत भी नहीं होना चाहिए, क्योंकि यहाँ यावजीविक (नमक) उसी दिन ग्रहण किया हुआ नहीं है, केवल यावकालिक ही उसी दिन ग्रहण किया हुआ है, और उसे विकाल में नहीं खाया गया है।" अथवा यदि "विकाल में कल्प्य नहीं है" इस वचन से आप दुष्कृत मानते हैं, तो यावजीविक मिश्रित यावकालिक को विकाल में खाने वाले भिक्षु को विकालभोजन पाचित्तिय नहीं होगा। इसलिए केवल शब्दों को नहीं पकड़ना चाहिए, अर्थ का परीक्षण करना चाहिए।

අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යාවකාලිකෙන යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං යදි සම්භින්නරසං හොති, යාවකාලිකගතිකමෙව හොති. තස්මා ‘‘යො පන භික්ඛු විකාලෙ ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති ඉමිනා සික්ඛාපදෙන කාලෙ කප්පති, විකාලෙ න කප්පති. න ඉධ ‘‘න කප්පතී’’ති වචනමත්තෙනෙත්ථ දුක්කටං හොති. යථෙව යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං යාවකාලිකෙන සම්භින්නරසං විකාලෙ න කප්පති, විකාලභොජනපාචිත්තියාවහං හොති. එවං අජ්ජ පටිග්ගහිතම්පි අපරජ්ජු යාවකාලිකෙන සම්භින්නරසං න කප්පති, සන්නිධිභොජනපාචිත්තියාවහං හොති. තං ‘‘සන්නිධිකතං ඉද’’න්ති අජානන්තොපි න මුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සන්නිධිකාරකෙ අසන්නිධිකාරකසඤ්ඤී ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදති වා භුඤ්ජති වා ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති. තස්මා ‘‘කත්ථ පටික්ඛිත්ත’’න්ති ඉමිස්සා පුච්ඡාය ‘‘පරිසුද්ධමිදං බ්‍යාකරණං සාවත්ථියා සුත්තවිභඞ්ගෙ’’ති.

यहाँ यह अर्थ है—यदि यावकालिक के साथ उसी दिन ग्रहण किया हुआ यावजीविक मिश्रित रस वाला होता है, तो वह यावकालिक की गति (प्रकृति) वाला ही होता है। इसलिए "जो भिक्षु विकाल में खाद्य या भोज्य..." इस शिक्षापद के अनुसार वह काल में कल्प्य है, विकाल में नहीं। यहाँ केवल "न कप्पति" (कल्प्य नहीं है) कहने मात्र से दुष्कृत नहीं होता। जैसे यावकालिक के साथ मिश्रित रस वाला उसी दिन ग्रहण किया हुआ यावजीविक विकाल में कल्प्य नहीं है और विकालभोजन पाचित्तिय का कारण होता है, वैसे ही आज ग्रहण किया हुआ भी अगले दिन यावकालिक के साथ मिश्रित रस वाला होने पर कल्प्य नहीं होता और सन्निधिभोजन पाचित्तिय का कारण होता है। "यह सन्निधि किया हुआ है" ऐसा न जानते हुए भी वह (भिक्षु) मुक्त नहीं होता। यह कहा भी गया है—"सन्निधिकारक में असन्निधिकारक की संज्ञा वाला..." आदि। इसलिए "कहाँ निषेध किया गया है?" इस प्रश्न का यह उत्तर कि "श्रावस्ती के सुत्तविभङ्ग में" पूर्णतः शुद्ध है।

රාජගහෙ උපොසථසංයුත්තෙති ඉදං ‘‘න භික්ඛවෙ එකස්මිං ආවාසෙ ද්වෙ උපොසථාගාරානි සම්මන්නිතබ්බානි; යො සම්මන්නෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති එතං සන්ධාය වුත්තං. විනයාතිසාරෙ දුක්කටන්ති ‘‘න භික්ඛවෙ එකස්මිං ආවාසෙ ද්වෙ උපොසථාගාරානි සම්මන්නිතබ්බානී’’ති එතස්ස විනයස්ස අතිසාරෙ දුක්කටං. චම්පෙය්‍යකෙ විනයවත්ථුස්මින්ති ඉදං ‘‘අධම්මෙන චෙ භික්ඛවෙ වග්ගකම්මං, අකම්මං න ච කරණීය’’න්ති එවමාදිං කත්වා චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ ආගතං විනයවත්ථුං සන්ධාය වුත්තං.

"राजगहे उपोसथसंयुत्ते" यह "हे भिक्षुओं! एक आवास में दो उपोसथगार सम्मत नहीं करने चाहिए; जो सम्मत करे, उसे दुष्कृत की आपत्ति होती है" इसे लक्ष्य कर कहा गया है। "विनयातिसारे दुक्कटं" का अर्थ है—"हे भिक्षुओं! एक आवास में दो उपोसथगार..." इस विनय के उल्लंघन में दुष्कृत होता है। "चम्पेय्यके विनयवत्थुस्मिं" यह "हे भिक्षुओं! यदि अधर्म से वर्गकर्म (विभाजित कर्म) हो, तो वह अकर्म है और नहीं करना चाहिए" आदि से शुरू होकर चम्पेय्यक खन्धक में आए विनय वस्तु को लक्ष्य कर कहा गया है।

එකච්චො කප්පතීති ඉදං ධම්මිකං ආචිණ්ණං සන්ධාය වුත්තං. ඡෙදනකෙ පාචිත්තියන්ති සුත්තවිභඞ්ගෙ හි ‘‘නිසීදනං නාම සදසං වුච්චතී’’ති ආගතං, තස්මා ද්වින්නං සුගතවිදත්ථීනං උපරි දසායෙව විදත්ථිමත්තා ලබ්භති. දසාය විනා තං පමාණං කරොන්තස්ස ඉදං ආගතමෙව හොති – ‘‘තං අතික්කාමයතො ඡෙදනකං පාචිත්තිය’’න්ති. තස්මා ‘‘කිං ආපජ්ජතී’’ති පුට්ඨො ‘‘ඡෙදනකෙ [Pg.136] පාචිත්තිය’’න්ති ආහ. ඡෙදනකසික්ඛාපදෙ වුත්තපාචිත්තියං ආපජ්ජතීති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"एकच्चो कप्पति" यह धार्मिक आचरण (परम्परा) को लक्ष्य कर कहा गया है। "छेदनाके पाचित्तियं" क्योंकि सुत्तविभङ्ग में आया है कि "निसिदन उसे कहते हैं जो दशा (किनारे/झालर) के साथ हो", इसलिए बुद्ध के दो बित्तों के ऊपर एक बित्ता मात्र की दशा (झालर) प्राप्त होती है। दशा के बिना उस प्रमाण को करने वाले के लिए यह (पाचित्तिय) सीधे तौर पर आया है—"उसका अतिक्रमण करने वाले को छेदनाक पाचित्तिय होता है।" इसलिए "क्या आपत्ति होती है?" पूछे जाने पर स्थविर ने "छेदनाक पाचित्तिय" कहा। छेदनाक शिक्षापद में कहे गए पाचित्तिय को प्राप्त होता है, यह अर्थ है। शेष सभी जगह (अर्थ) स्पष्ट ही है।

දසවත්ථුකථා නිට්ඨිතා.

दस वस्तुओं की कथा समाप्त हुई।

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

समन्तपासादिका नामक विनय-व्याख्या में।

සත්තසතිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सप्तशतिक खन्धक की व्याख्या समाप्त हुई।

ද්විවග්ගසඞ්ගහා වුත්තා, ද්වාවීසතිපභෙදනා;

ඛන්ධකා සාසනෙ පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛප්පහායිනො.

शासन में दो वर्गों के संग्रह वाले, बाईस भेदों वाले खन्धक कहे गए हैं, जो पाँच स्कन्धों के दुःख का प्रहाण करने वाले हैं।

යා තෙසං වණ්ණනා එසා, අන්තරායං විනා යථා;

සිද්ධා සිජ්ඣන්තු කල්‍යාණා, එවං ආසාපි පාණිනන්ති.

उनकी यह जो व्याख्या है, जैसे बिना किसी बाधा के सिद्ध हुई है, वैसे ही प्राणियों की सभी कल्याणकारी इच्छाएँ सिद्ध हों।

චූළවග්ග-අට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

चुल्लवग्ग-अट्ठकथा समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi