Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Vinayapiṭake

विनयपिटकात

Cūḷavagga-aṭṭhakathā

चुळवग्ग-अट्ठकथा

1. Kammakkhandhakaṃ

१. कम्मक्खन्धक

Tajjanīyakammakathā

तज्जनीयकम्मकथा

1. Cūḷavaggassa [Pg.1] paṭhame kammakkhandhake tāva paṇḍukalohitakāti paṇḍuko ceva lohitako cāti chabbaggiyesu dve janā; tesaṃ nissitakāpi paṇḍukalohitakātveva paññāyanti. Balavābalavaṃ paṭimantethāti suṭṭhubalavaṃ paṭivadatha. Alamatthatarāti samatthatarā.

१. चुळवग्गच्या पहिल्या कम्मक्खन्धकात, प्रथम 'पण्डुकलोहितक' म्हणजे षड्वर्गीय (छब्बग्गिय) भिक्खूंमधील पण्डुक आणि लोहितक हे दोन भिक्खू; त्यांचे आश्रित (शिष्य) देखील 'पण्डुकलोहितक' म्हणूनच ओळखले जातात. 'बलवाबलवं पटिमन्तेथ' म्हणजे अत्यंत प्रबळपणे प्रत्युत्तर द्या. 'अलमत्थतरा' म्हणजे अधिक समर्थ (सक्षम).

Tajjanīyakammakathā niṭṭhitā.

तज्जनीयकम्मकथा समाप्त.

Adhammakammadvādasakakathā

अधम्मकम्मद्वादसककथा

4. Asammukhā katantiādīsu saṅghadhammavinayapuggalasammukhānaṃ vinā kataṃ, cuditakaṃ appaṭipucchitvā kataṃ, tasseva appaṭiññāya kataṃ. Adesanāgāminiyāti pārājikāpattiyā vā saṅghādisesāpattiyā vā. Ettha purimakesu tīsu tikesu nava padā adhammenakataṃ vaggenakatanti imehi saddhiṃ ekekaṃ gahetvā nava tikā vuttā. Evaṃ sabbepi dvādasa tikā honti. Paṭipakkhavasena sukkapakkhesupi eteyeva dvādasa tikā vuttā.

४. 'असम्मुखा कतं' (समक्ष न करता केलेले) इत्यादी पदांमध्ये—संघ-सम्मुख, धम्म-सम्मुख, विनय-सम्मुख आणि पुग्गल-सम्मुख यांच्याशिवाय केलेले कार्य; आरोपी भिक्खूला (चुदितक) न विचारता केलेले कार्य; आणि त्याच्या संमतीशिवाय केलेले कार्य, असा निर्णय समजावा. 'अदेसनागामिनी' म्हणजे पाराजिकापत्ती किंवा संघादिसेसापत्तीद्वारे केलेले कार्य. येथे पहिल्या तीन त्रिकांमधील (तिक) नऊ पदे, 'अधम्मेन कतं' (अधर्माने केलेले) आणि 'वग्गेन कतं' (गटाने केलेले) या दोन पदांसह एकेक घेऊन नऊ त्रिक भगवंतांनी सांगितले आहेत. अशा प्रकारे सर्व मिळून बारा त्रिक होतात. प्रतिपक्षाच्या नियमाने शुक्लपक्षात (सत्पक्षात) देखील हेच बारा त्रिक भगवंतांनी सांगितले आहेत.

6. Ananulomikehi [Pg.2] gihisaṃsaggehīti pabbajitānaṃ ananucchavikehi sahasokitādīhi gihisaṃsaggehi.

६. 'अननुलोमिकेहि गिहिसंसग्गेहि' म्हणजे प्रव्रजितांना (भिक्खूंना) अयोग्य असलेल्या, एकत्र दुःख करणे इत्यादी प्रकारे गृहस्थांशी (लोकांशी) मिळून-मिसळून राहण्याने.

Tiṇṇaṃ, bhikkhave, bhikkhūnantiādi ekekenāpi aṅgena tajjanīyakammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tajjanīyassa hi visesena bhaṇḍanakārakattaṃ aṅgaṃ, niyassassa abhiṇhāpattikattaṃ, pabbājanīyassa kuladūsakattaṃ vuttaṃ. Imesu pana tīsu aṅgesu yena kenaci sabbānipi kātuṃ vaṭṭati. Yadi evaṃ yaṃ campeyyakkhandhake vuttaṃ – ‘‘tajjanīyakammārahassa niyassakammaṃ karoti…pe… upasampadārahaṃ abbheti; evaṃ kho upāli adhammakammaṃ hoti avinayakammaṃ, evañca pana saṅgho sātisāro hotī’’ti idaṃ virujjhatīti. Idañca na virujjhati. Kasmā? Vacanatthanānattato, ‘‘tajjanīyakammārahassā’’ti imassa hi vacanassa kammasanniṭṭhānaṃ attho. ‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave’’tiādivacanassa aṅgasambhavo, tasmā yadā saṅghena sannipatitvā ‘‘idaṃ nāma imassa bhikkhuno kammaṃ karomā’’ti sanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti, tadā kammāraho nāma hoti. Tassa iminā lakkhaṇena tajjanīyādikammārahassa niyassakammādikaraṇaṃ adhammakammañceva avinayakammañcāti veditabbaṃ. Yassa pana bhaṇḍanakārakādīsu aṅgesu aññataraṃ aṅgaṃ atthi, tassa ākaṅkhamāno saṅgho yathānuññātesu aṅgesu ca kammesu ca yena kenaci aṅgena yaṃkiñci kammaṃ vavatthapetvā taṃ bhikkhuṃ kammārahaṃ katvā kammaṃ kareyya. Ayamettha vinicchayo. Evaṃ pubbenāparaṃ sameti.

'भिक्खूंनो, तीन भिक्खूंचे...' इत्यादी वचन एका जरी अंगाने (कारणाने) तज्जनीय कम्म करणे योग्य आहे, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी सांगितले आहे. कारण, तज्जनीय कम्माचे विशेष अंग म्हणजे भांडणखोर असणे (भण्डनकारकत्व), नियस्स कम्माचे अंग म्हणजे वारंवार आपत्तीत पडणे (अभिण्हापत्तिकत्व) आणि पब्बाजनीय कम्माचे अंग म्हणजे कुळांना दूषित करणे (कुलदूषकत्व) असे सांगितले आहे. परंतु, या तीन अंगांपैकी कोणत्याही एका अंगाने सर्व कम्मे करणे योग्य आहे. जर असे असेल, तर चम्पेय्यक्खन्धकात जे सांगितले आहे की—'तज्जनीय कम्मास पात्र असलेल्या भिक्खूवर नियस्स कम्म करतो...पे... उपसंपदेस पात्र असलेल्याचे अब्भान करतो; हे उपाली, अधम्मकम्म आणि अविनयकम्म आहे, आणि यामुळे संघ दोषास पात्र ठरतो'—हे वचन परस्परविरोधी ठरत नाही का? अशी शंका उपस्थित होते. आणि हे परस्परविरोधी नाही. का? कारण शब्दांच्या अर्थांमधील भिन्नतेमुळे. कारण, 'तज्जनीयकम्मारहस्स' या शब्दाचा अर्थ 'कम्माचा निश्चय' असा आहे, तर 'तिण्णं, भिक्खवे' इत्यादी वचनाचा अर्थ 'अंगांची (कारणांची) शक्यता' असा आहे. म्हणून, जेव्हा संघाने एकत्र येऊन 'या भिक्खूवर अमुक कम्म करूया' असा निश्चय केलेला असतो, तेव्हा तो भिक्खू 'कम्मारह' (कम्मास पात्र) होतो. या लक्षणाने, अशा तज्जनीय कम्मास पात्र ठरलेल्या भिक्खूवर नियस्स कम्म इत्यादी करणे हे 'अधम्मकम्म' आणि 'अविनयकम्म' आहे, असे समजावे. परंतु, ज्या भिक्खूमध्ये भांडणखोर असणे इत्यादी अंगांपैकी कोणतेही एक अंग असेल, तर संघ इच्छेनुसार, अनुमत अंगांमध्ये आणि कम्मांमध्ये कोणत्याही एका अंगाने कोणतेही कम्म निश्चित करून, त्या भिक्खूला कम्मास पात्र ठरवून कम्म करू शकतो. हा येथे निर्णय आहे. अशा प्रकारे पूर्व आणि उत्तर वचनांमध्ये सुसंगती येते.

Tattha kiñcāpi tajjanīyakamme bhaṇḍanakārakavasena kammavācā vuttā, atha kho bālassa abyattassa āpattibahulassa tajjanīyakammaṃ karontena bālaabyattavaseneva kammavācā kātabbā. Evañhi bhūtena vatthunā kataṃ kammaṃ hoti, na ca aññassa kammassa vatthunā. Kasmā? Yasmā idampi anuññātanti. Esa nayo sabbattha. Aṭṭhārasa sammāvattanavatthūni pārivāsikakkhandhake vaṇṇayissāma.

त्या कम्मांमध्ये, जरी तज्जनीय कम्मात भांडणखोर असण्याच्या संबंधाने कम्मवाचा सांगितली असली, तरीही अज्ञानी (बाल), अकुशल (अव्यत्त) आणि वारंवार आपत्तीत पडणाऱ्या भिक्खूवर तज्जनीय कम्म करताना संघाने बाल-अव्यत्त या कारणानेच कम्मवाचा केली पाहिजे. कारण अशा प्रकारे खऱ्या कारणाने केलेले कम्म होते, आणि इतर कम्माच्या कारणाने केलेले कम्म होत नाही. का? कारण हे देखील अनुमत आहे. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. अठरा सम्यक्-वर्तन वस्तूंचे (सम्मावत्तनवत्थु) वर्णन आम्ही पारिवासिकक्खन्धकात करू.

Adhammakammadvādasakakathā niṭṭhitā.

अधम्मकम्मद्वादसककथा समाप्त.

Nappaṭippassambhetabbaaṭṭhārasakādikathā

नप्पटिप्पस्सम्भेतब्बअट्ठासरकादिकथा

8. Lomaṃ [Pg.3] pātentīti pannalomā honti; bhikkhū anuvattantīti attho. Netthāraṃ vattantīti nittharantānaṃ etanti netthāraṃ; yena sakkā nissāraṇā nittharituṃ, taṃ aṭṭhārasavidhaṃ sammāvattanaṃ vattantīti attho. Kittakaṃ kālaṃ vattaṃ pūretabbanti? Dasa vā pañca vā divasāni. Imasmiñhi kammakkhandhake ettakena vattaṃ pūritameva hoti.

८. 'लोमं पातेंती' म्हणजे नम्र झालेले (ज्यांचे मान-मर्यादेचे केस गळून पडले आहेत) असतात; ते भिक्खूंचे अनुकरण करतात, असा अर्थ आहे. 'नेत्थारं वत्तन्ती' म्हणजे कम्मातून मुक्त होणाऱ्यांचे हे वर्तन आहे, म्हणून याला 'नेत्थार' म्हणतात; ज्या योग्य वर्तनाने निष्कासन (निस्सारणा) कम्मातून मुक्त होणे शक्य आहे, त्या अठरा प्रकारच्या सम्यक्-वर्तनाचे ते पालन करतात, असा अर्थ आहे. किती काळापर्यंत या वर्तनाचे पालन केले पाहिजे? दहा किंवा पाच दिवस. कारण या कम्मक्खन्धकात एवढ्या काळाने वर्तन पूर्णच होते.

Nappaṭippassambhetabbaaṭṭhārasakādikathā niṭṭhitā.

नप्पटिप्पस्सम्भेतब्बअट्ठासरकादिकथा समाप्त.

Niyassakammakathā

नियस्सकम्मकथा

11. Seyyasakavatthusmiṃ – apissu bhikkhū pakatāti apissu bhikkhū niccaṃ byāvaṭā honti. Sesaṃ tajjanīye vuttasadisameva.

११. सेय्यसकच्या कथेत—'अपिस्सु भिक्खू पकता' म्हणजे भिक्खू देखील नेहमी काळजीपूर्वक व्यस्त असतात. उर्वरित भाग तज्जनीय कम्मात सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Niyassakammakathā niṭṭhitā.

नियस्सकम्मकथा समाप्त.

Pabbājanīyakammakathā

पब्बाजनीयकम्मकथा

21. Assajipunabbasukavatthu saṅghādisesavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ.

२१. अस्सजि आणि पुनब्बसु यांची कथा संघादिसेसच्या वर्णनात सांगितली आहे.

27. Kāyikena davenātiādīsu panettha kāyiko davo nāma kāyakīḷā vuccati. Sesapadadvayepi eseva nayo. Kāyiko anācāro nāma kāyadvāre paññattasikkhāpadavītikkamo vuccati. Sesadvayepi eseva nayo. Kāyikaṃ upaghātikaṃ nāma kāyadvāre paññattasikkhāpadassa asikkhanabhāvena upahananaṃ vuccati; nāsanaṃ vināsananti attho. Sesadvayepi eseva nayo. Kāyiko micchājīvo nāma paṭikkhittavejjakammādivasena telapacanaariṭṭhapacanādīni. Vācasiko micchājīvo nāma gihīnaṃ sāsanasampaṭicchanārocanādīni. Kāyikavācasiko nāma tadubhayaṃ. Sesaṃ tajjanīye vuttanayameva.

२७. येथे 'कायिकेन दवेन' इत्यादी पदांमध्ये—शरीराने खेळणे याला 'कायिक दव' (शारीरिक क्रीडा) असे म्हणतात. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. कायद्वाराने प्रज्ञप्त केलेल्या (सांगितलेल्या) शिक्षापदांचे उल्लंघन करणे याला 'कायिक अनाचार' म्हणतात. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. कायद्वाराने प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदांचे आचरण न केल्यामुळे त्यांचा नाश करणे याला 'कायिक उपघातिक' म्हणतात; नाश करणे किंवा विनाश करणे असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'कायिक मिच्छाजीव' (शारीरिक चुकीची उपजीविका) म्हणजे निषिद्ध वैद्यकीय कर्माद्वारे तेल शिजवणे, अरिष्ट (औषधी काढा) शिजवणे इत्यादी करणे. 'वाचसिक मिच्छाजीव' (वाचिक चुकीची उपजीविका) म्हणजे गृहस्थांचे निरोप स्वीकारणे, त्यांना निरोप देणे इत्यादी. 'कायिक-वाचसिक' म्हणजे हे दोन्ही मिळून होणारे. उर्वरित भाग तज्जनीय कम्मात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

Pabbājanīyakammakathā niṭṭhitā.

पब्बाजनीयकम्मकथा समाप्त.

Paṭisāraṇīyakammakathā

पटिसारणीयकम्मकथा

33. Sudhammavatthusmiṃ pana – anapaloketvāti na āpucchitvā. Etadavocāti kiṃ te gahapati therānaṃ paṭiyattanti sabbaṃ vivarāpetvā disvā etaṃ avoca. Ekā ca kho idha natthi yadidaṃ tilasaṃguḷikāti yā ayaṃ tilasakkhalikā nāma vuccati, sā natthīti attho. Tassa kira gahapatino [Pg.4] vaṃse ādimhi eko pūviyo ahosi. Tena naṃ thero jātiyā khuṃsetukāmo evamāha. Yadeva kiñcīti evaṃ bahuṃ buddhavacanaṃ ratanaṃ pahāya kiñcideva tilasaṃguḷikāvacanaṃ bhāsitaṃ. Kukkuṭapotakaudāharaṇena idaṃ dasseti ‘‘yathā so neva kākavassitaṃ na kukkuṭavassitaṃ akāsi, evaṃ tayāpi neva bhikkhuvacanaṃ na gihivacanaṃ vutta’’nti.

३३. सुधम्माच्या कथेत तर—'अनपलोकेत्वा' म्हणजे न विचारता. 'एतदवोच' म्हणजे 'हे गृहपती, तुम्ही थेरांसाठी काय तयार केले आहे?' असे विचारून सर्व काही उघडून पाहून हे म्हणाले. 'एका च खो इध नत्थि यदिदं तिलसंगुळिका' म्हणजे जिला 'तिलसक्खलिका' (तिळाची वडी) म्हटले जाते, ती येथे नाही, असा अर्थ आहे. असे ऐकिवात आहे की, त्या गृहपतीच्या वंशाच्या सुरुवातीला एक पूर्वज मिठाईवाला (मोदक बनवणारा) होता. त्यामुळे थेरांनी त्याला जातीवरून टोमणा मारण्याच्या (निंदा करण्याच्या) उद्देशाने असे म्हटले. 'यदेव किञ्चि' म्हणजे एवढे मोठे बुद्धवचनरूपी रत्न सोडून केवळ तिळाच्या वडीसारखे क्षुल्लक शब्द बोलले गेले. कोंबडीच्या पिल्लाच्या उदाहरणाने हे दर्शवले आहे की—'ज्याप्रमाणे त्या पिल्लाने कावळ्याचा आवाज काढला नाही आणि कोंबड्याचाही आवाज काढला नाही, त्याचप्रमाणे आपण देखील भिक्खूंचे वचन बोलला नाहीत आणि गृहस्थांचेही वचन बोलला नाहीत.'

Paṭisāraṇīyakammakathā niṭṭhitā.

पटिसारणीयकम्मकथा समाप्त.

Adhammakammādidvādasakakathā

अधम्मकम्मादिद्वादसककथा

37. Asammukhā katantiādayo tikā vuttappakārā eva.

३७. 'असम्मुखा कतं' इत्यादी त्रिक आधी सांगितलेल्या प्रकाराप्रमाणेच आहेत.

39. Aṅgasamannāgamo purimehi asadiso. Tattha yathā lābhaṃ na labhanti; evaṃ parisakkanto parakkamanto alābhāya parisakkati nāma. Esa nayo anatthādīsu. Tattha anatthoti atthabhaṅgo. Anāvāsoti tasmiṃ ṭhāne avasanaṃ. Gihīnaṃ buddhassa avaṇṇanti gihīnaṃ santike buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati. Dhammikaṃ paṭissavaṃ na saccāpetīti yathā sacco hoti, evaṃ na karoti; vassāvāsaṃ paṭissuṇitvā na gacchati, aññaṃ vā evarūpaṃ karoti. Pañcannaṃ bhikkhavetiādi ekaṅgenapi kammārahabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthañceva, tajjanīye ca vuttanayameva.

३९. अंगांची पूर्तता (वैशिष्ट्ये) पूर्वीच्या कर्मांपेक्षा वेगळी आहे. त्या अंगांमध्ये, ज्या प्रकारे लाभ मिळत नाही, अशा प्रकारे प्रयत्न करणारा व पराक्रम करणारा भिक्खू 'अलाभासाठी प्रयत्न करणारा' (अलाभाय परिसक्कती) म्हटला जातो. हाच नियम 'अनर्थ' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही समजावा. त्यामध्ये 'अनर्थ' म्हणजे हिताचा नाश होय. 'अनावास' म्हणजे त्या ठिकाणी राहू न शकणे. 'गृहस्थांजवळ बुद्धांचा अवर्ण' म्हणजे गृहस्थांच्या समोर बुद्धांचे अवर्ण (निंदा) बोलणे होय. 'धार्मिक प्रतिज्ञेचे पालन न करणे' म्हणजे ज्या प्रकारे प्रतिज्ञा खरी ठरेल, त्या प्रकारे न वागणे; जसे की वर्षावास स्वीकारूनही न जाणे किंवा अशाच प्रकारची इतर कोणतीही प्रतिज्ञा मोडणे. 'पाच भिक्खूंनो' इत्यादी वचन भगवंतांनी एका अंगाने (कारणाने) सुद्धा कर्म करण्यास पात्र असल्याचे दाखवण्यासाठी सांगितले आहे. यातील उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचा आहे आणि तज्जनीय कर्मामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

Adhammakammādidvādasakakathā niṭṭhitā.

अधम्मकर्म इत्यादी बारा कथा समाप्त झाल्या.

Āpattiyā adassane ukkhepanīyakammakathā

आपत्ती न पाहिल्याबद्दल (मान्य न केल्याबद्दल) उत्क्षेपणीय कर्माची कथा.

46. Channavatthusmiṃ – āvāsaparamparañca bhikkhave saṃsathāti sabbāvāsesu ārocetha.

४६. छन्न भिक्खूच्या बाबतीत— 'भिक्खूंनो, एका विहारातून दुसऱ्या विहारात सांगा' म्हणजे सर्व विहारांमध्ये सांगा (जाहीर करा).

50. Bhaṇḍanakārakotiādīsu bhaṇḍanādipaccayā āpannaṃ āpattiṃ ropetvā tassā adassaneyeva kammaṃ kātabbaṃ. Tikā vuttappakārā eva.

५०. 'भांडण करणारा' इत्यादींच्या बाबतीत, भांडण इत्यादी कारणांमुळे झालेल्या आपत्तीचा (दोषाचा) आरोप करून, ती आपत्ती न पाहिल्यामुळेच (मान्य न केल्यामुळेच) उत्क्षेपणीय कर्म केले पाहिजे. त्रिक (तिक) पूर्वी सांगितलेल्या प्रकाराप्रमाणेच आहेत.

51. Sammāvattanāyaṃ panettha tecattālīsa vattāni. Tattha na anuddhaṃsetabboti na codetabbo. Na bhikkhu bhikkhūhīti añño bhikkhu aññehi bhikkhūhi na bhinditabbo. Na gihiddhajoti odātavatthāni acchinnadasapupphadasāni ca na dhāretabbāni. Na titthiyaddhajoti kusacīrādīni na dhāretabbāni. Na āsādetabboti na apasādetabbo. Anto vā bahi vāti vihārassa anto vā bahi vā. Na titthiyādipadattayaṃ uttānameva[Pg.5]. Sesaṃ sabbaṃ pārivāsikakkhandhake vaṇṇayissāma. Sesaṃ tajjanīye vuttanayameva. Āpattiyā appaṭikamme ukkhepanīyakammaṃ iminā sadisameva.

५१. परंतु येथे सम्यक वर्तनामध्ये (योग्य आचरणात) त्रेचाळीस कर्तव्ये आहेत. त्यामध्ये 'आरोप करू नये' म्हणजे चोदना करू नये. 'भिक्खूने भिक्खूंना...' म्हणजे इतर भिक्खूंनी इतर भिक्खूंशी भेद (फूट) पाडू नये. 'गृहस्थांचे चिन्ह धारण करू नये' म्हणजे पांढरी वस्त्रे आणि न कापलेल्या कडा असलेली किंवा फुलांची नक्षी असलेली वस्त्रे परिधान करू नयेत. 'तीर्थकांचे चिन्ह धारण करू नये' म्हणजे कुशाचे (गवताचे) चीवर इत्यादी परिधान करू नयेत. 'आसादन करू नये' म्हणजे दूर घालवू नये (अपमानित करू नये). 'आत किंवा बाहेर' म्हणजे विहाराच्या आत किंवा बाहेर. 'न तित्थिया' इत्यादी तीन पदे अगदी स्पष्ट अर्थाची आहेत. उर्वरित सर्व गोष्टींचे वर्णन आम्ही पारिवासिक खंधकामध्ये करू. उर्वरित भाग तज्जनीय कर्मामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. आपत्तीची (दोषाची) दुरुस्ती न केल्याबद्दलचे उत्क्षेपणीय कर्म या कर्मासारखेच आहे.

65. Ariṭṭhavatthu khuddakavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Bhaṇḍanakārako’’tiādīsu yaṃ diṭṭhiṃ nissāya bhaṇḍanādīni karoti, tassā appaṭinissaggeyeva kammaṃ kātabbaṃ. Sesaṃ tajjanīye vuttanayameva. Sammāvattanāyampi hi idha tecattālīsaṃyeva vattānīti.

६५. अरिट्ठ भिक्खूची कथा खुद्दकवत्तूच्या वर्णनात माझ्याकडून सांगितली गेली आहे. 'भांडण करणारा' इत्यादींच्या बाबतीत, ज्या (मिथ्या) दृष्टीचा आश्रय घेऊन तो भांडण इत्यादी करतो, त्या दृष्टीचा त्याग न केल्यामुळेच उत्क्षेपणीय कर्म केले पाहिजे. उर्वरित भाग तज्जनीय कर्मामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. कारण येथे सम्यक वर्तनामध्ये देखील त्रेचाळीस कर्तव्येच आहेत.

Āpattiyā adassane ukkhepanīyakammakathā niṭṭhitā.

आपत्ती न पाहिल्याबद्दल (मान्य न केल्याबद्दल) उत्क्षेपणीय कर्माची कथा समाप्त झाली.

Kammakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

कर्मखंधकाचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Pārivāsikakkhandhakaṃ

२. पारिवासिक खंधक

Pārivāsikavattakathā

पारिवासिक वत्तकथा (पारिवासिक भिक्खूंच्या कर्तव्यांची कथा)

75. Pārivāsikakkhandhake [Pg.6] – pārivāsikāti parivāsaṃ parivasantā. Tattha catubbidho parivāso – appaṭicchannaparivāso, paṭicchannaparivāso, suddhantaparivāso, samodhānaparivāsoti. Tesu ‘‘yo, bhikkhave, aññopi aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, tassa cattāro māse parivāso dātabbo’’ti (mahāva. 86) evaṃ mahākhandhake vutto titthiyaparivāso appaṭicchannaparivāso nāma. Tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ vuttameva. Ayaṃ pana idha anadhippeto. Sesā tayo yena saṅghādisesāpatti āpannā ceva hoti paṭicchāditā ca, tassa dātabbā. Tesu yaṃ vattabbaṃ taṃ samuccayakkhandhake vakkhāma. Ete pana idha adhippetā. Tasmā etesu yaṃkiñci parivāsaṃ parivasantā ‘‘pārivāsikā’’ti veditabbā.

७५. पारिवासिक खंधकामध्ये— 'पारिवासिक' म्हणजे परिवास (प्रायश्चित्त काळ) पाळणारे भिक्खू. त्यामध्ये परिवास चार प्रकारचा असतो— अप्पटिच्छन्न परिवास, पटिच्छन्न परिवास, सुद्धंत परिवास आणि समोधान परिवास. त्यांपैकी, "भिक्खूंनो, जो कोणी पूर्वी इतर पंथाचा असलेला या धम्म-विनयात प्रव्रज्या आणि उपसंपदा इच्छितो, त्याला चार महिन्यांचा परिवास दिला पाहिजे," अशा प्रकारे महाखंधकामध्ये सांगितलेला तीर्थक परिवास हा 'अप्पटिच्छन्न परिवास' होय. त्याविषयी जे काही सांगायचे होते, ते आधीच सांगितले गेले आहे. परंतु, हा परिवास येथे अभिप्रेत नाही. उर्वरित तीन परिवास अशा भिक्खूला दिले जातात, ज्याच्याकडून संघादिसेस आपत्ती घडली आहे आणि ती त्याने लपवून ठेवली आहे. त्याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते आम्ही समुच्चय खंधकामध्ये सांगू. परंतु, हे three परिवास येथे अभिप्रेत आहेत. म्हणून, यांपैकी कोणत्याही परिवासाचे पालन करणाऱ्या भिक्खूंना 'पारिवासिक' भिक्खू समजावे.

Pakatattānaṃ bhikkhūnanti ṭhapetvā navakataraṃ pārivāsikaṃ avasesānaṃ antamaso mūlāyapaṭikassanārahādīnampi. Abhivādanapaccuṭṭhānanti yaṃ te abhivādanādiṃ karonti, taṃ sādiyanti, sampaṭicchanti; na paṭikkhipantīti attho. Tattha sāmīcikammanti ṭhapetvā abhivādanādīni aññassa anucchavikassa bījanavātadānādino ābhisamācārikassetaṃ adhivacanaṃ. Āsanābhihāranti āsanassa abhiharaṇaṃ, āsanaṃ gahetvā abhigamanaṃ paññāpanameva vā. Seyyābhihārepi eseva nayo. Pādodakanti pādadhovanaudakaṃ. Pādapīṭhanti dhotapādaṭṭhapanakaṃ. Pādakathalikanti adhotapādaṭṭhapanakaṃ pādaghaṃsanaṃ vā. Āpatti dukkaṭassāti saddhivihārikānampi sādiyantassa dukkaṭameva, tasmā te vattabbā – ‘‘ahaṃ vinayakammaṃ karomi, mayhaṃ vattaṃ mā karotha, mā maṃ gāmappavesanaṃ āpucchathā’’ti. Sace saddhāpabbajitā kulaputtā ‘‘tumhe, bhante, tumhākaṃ vinayakammaṃ karothā’’ti vatvā vattaṃ karonti, gāmappavesanampi āpucchantiyeva, vāritakālato paṭṭhāya anāpatti. Mithu yathāvuḍḍhanti pārivāsikabhikkhūnaṃ aññamaññaṃ yo yo vuḍḍho tena tena navakatarassa sādituṃ.

'प्रकृतत्व भिक्खूंचे' म्हणजे स्वतःपेक्षा कनिष्ठ असलेल्या पारिवासिक भिक्खूला सोडून, उर्वरित सर्व भिक्खूंचे, अगदी मूलायपटिकस्सनार्ह (मूळ शिक्षेकडे परत पाठवण्यास पात्र) इत्यादी भिक्खूंचे सुद्धा. 'अभिवादन व प्रत्युत्थान' म्हणजे ते (प्रकृतत्व भिक्खू) जे अभिवादन इत्यादी करतात, त्याचा स्वीकार करणे, ते मान्य करणे आणि त्याचा निषेध न करणे, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये 'सामीचीकर्म' (योग्य आदरयुक्त सेवा) म्हणजे अभिवादन इत्यादी सोडून, इतर योग्य अशा सेवा जसे की पंख्याने वारा घालणे इत्यादी आभिसमाचारिक (शिष्टाचारयुक्त) कर्तव्यांचे नाव आहे. 'आसनाभिहार' म्हणजे आसन आणणे, आसन घेऊन समोर जाणे किंवा आसन मांडणे होय. 'शय्याभिहार' (बिछाना आणणे) या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'पादोदक' म्हणजे पाय धुण्याचे पाणी. 'पादपीठ' म्हणजे धुतलेले पाय ठेवण्याची चौकी. 'पादकथलिक' म्हणजे न धुतलेले पाय ठेवण्याची जागा किंवा पाय घासण्याची वस्तू होय. 'दुक्कट आपत्ती' म्हणजे स्वतःच्या सद्धि विहारिकांकडून (शिष्यांकडून) देखील अभिवादन इत्यादी स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला दुक्कट आपत्तीच होते. म्हणून त्यांना सांगावे की— "मी विनयकर्म करत आहे, माझ्यासाठी कोणतीही सेवा करू नका, आणि मला गावात प्रवेश करण्याविषयी विचारू नका." जर श्रद्धेने प्रव्रजित झालेले कुलपुत्र "भंते, आपण आपले विनयकर्म करा," असे म्हणून सेवा करतच राहिले आणि गावात प्रवेश करण्याविषयी विचारतच राहिले, तर मनाई केल्याच्या वेळेपासून पुढे आपत्ती होत नाही. 'परस्परांमध्ये ज्येष्ठतेनुसार' म्हणजे पारिवासिक भिक्खूंमध्ये आपापसात जो जो ज्येष्ठ असेल, त्याने स्वतःपेक्षा कनिष्ठ असलेल्या भिक्खूचे अभिवादन इत्यादी स्वीकारण्यास (परवानगी आहे).

Pañca [Pg.7] yathāvuḍḍhanti pakatattehipi saddhiṃ vuḍḍhapaṭipāṭiyā eva. Tasmā pātimokkhe uddissamāne hatthapāse nisīdituṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘pāḷiyā anisīditvā pāḷiṃ vihāya hatthapāsaṃ amuñcantena nisīditabba’’nti vuttaṃ. Pārisuddhiuposathe karīyamāne saṅghanavakaṭṭhāne nisīditvā tattheva nisinnena attano pāḷiyā pārisuddhiuposatho kātabbo. Pavāraṇāyapi saṅghanavakaṭṭhāne nisīditvā tattheva nisinnena attano pāḷiyā pavāretabbaṃ. Saṅghena ghaṇṭiṃ paharitvā bhājīyamānaṃ vassikasāṭikampi attano pattaṭṭhāne gahetuṃ vaṭṭati.

'पाच गोष्टी ज्येष्ठतेनुसार' म्हणजे प्रकृतत्व भिक्खूंसोबत देखील ज्येष्ठतेच्या क्रमानेच कराव्यात. म्हणून पातिमोक्खाचे पठण केले जात असताना हस्तपासामध्ये बसणे योग्य आहे. परंतु महाप्रत्यरीमध्ये म्हटले आहे की— "क्रमाने न बसता, क्रम सोडून, हस्तपास न सोडता बसले पाहिजे." पारिसुद्धि उपोसथ केला जात असताना, संघातील कनिष्ठ भिक्खूच्या जागेवर बसून, तेथेच बसलेल्या अवस्थेत आपल्या क्रमानुसार पारिसुद्धि उपोसथ केला पाहिजे. पवारणेच्या वेळी देखील संघातील कनिष्ठ भिक्खूच्या जागेवर बसून, तेथेच बसलेल्या अवस्थेत आपल्या क्रमानुसार पवारणा केली पाहिजे. संघाद्वारे घंटा वाजवून वाटप केले जाणारे वर्षावासिक वस्त्र देखील आपल्या वाटणीच्या जागी घेणे योग्य आहे.

Oṇojananti vissajjanaṃ vuccati. Sace hi pārivāsikassa dve tīṇi uddesabhattādīni pāpuṇanti, aññā cassa puggalikabhattapaccāsā hoti, tāni paṭipāṭiyā gahetvā ‘‘bhante, heṭṭhā gāhetha, ajja mayhaṃ bhattapaccāsā atthi, sve gaṇhissāmī’’ti vatvā vissajjetabbāni. Evaṃ tāni punadivasesu gaṇhituṃ labhati. Punadivase sabbapaṭhamaṃ etassa dātabbanti kurundiyaṃ vuttaṃ. Yadi pana na gaṇhāti na vissajjeti, punadivase na labhati, idaṃ oṇojanaṃ nāma pārivāsikasseva odissa anuññātaṃ. Kasmā? Tassa hi saṅghanavakaṭṭhāne nisinnassa bhattagge yāgukhajjakādīni pāpuṇanti vā na vā, tasmā so ‘‘bhikkhāhārena mā kilamitthā’’ti idamassa saṅgahakaraṇatthāya odissa anuññātaṃ.

ओणोजन म्हणजे त्याग करणे (विसर्जन) असे म्हटले जाते. जर पारिवासिक भिक्खूला दोन किंवा तीन उद्देशभक्त (विशिष्ट भोजन) इत्यादी प्राप्त झाले आणि त्याला दुसऱ्या वैयक्तिक भोजनाची (पुग्गलिकभक्त) आशा असेल, तर त्याने ती अनुक्रमाने घेऊन, 'भंते, माझ्या खालील (कनिष्ठ) भिक्खूला हे द्यावे, आज मला भोजनाची आशा आहे, मी उद्या हे घेईन' असे सांगून त्यांचा त्याग करावा. असे केल्याने त्याला पुढील दिवसांमध्ये ते ग्रहण करण्याची संधी मिळते. पुढील दिवशी सर्वात आधी त्यालाच ते दिले जावे, असे कुरुन्दीमध्ये म्हटले आहे. परंतु जर त्याने ते घेतले नाही आणि त्याचा त्यागही केला नाही, तर पुढील दिवशी त्याला ते मिळत नाही. हे 'ओणोजन' केवळ पारिवासिक भिक्खूला उद्देशूनच अनुमत केले गेले आहे. ते कशासाठी? कारण संघात सर्वात कनिष्ठ स्थानी बसलेल्या त्या पारिवासिक भिक्खूला भोजनशाळेत पेज (यागु), खाद्यपदार्थ इत्यादी मिळतात किंवा मिळत नाहीत. म्हणून 'तो भिक्षान्नाअभावी थकून जाऊ नये' या विचाराने, त्याच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी हे त्याला उद्देशून अनुमत केले गेले आहे.

Bhattanti āgatāgatehi vuḍḍhapaṭipāṭiyā gahetvā gantabbaṃ vihāre saṅghassa catussālabhattaṃ, etaṃ yathāvuḍḍhaṃ labhati. Pāḷiyā pana gantuṃ vā ṭhātuṃ vā na labhati, tasmā pāḷito osakkitvā hatthapāse ṭhitena hatthaṃ pasāretvā yathā seno nipatitvā gaṇhāti, evaṃ gaṇhitabbaṃ. Ārāmikasamaṇuddesehi āharāpetuṃ na labhati. Sace sayameva āharanti, vaṭṭati. Rañño mahāpeḷabhattepi eseva nayo. Catussālabhatte pana sace oṇojanaṃ kattukāmo hoti, attano atthāya ukkhitte piṇḍe ‘‘ajja me bhattaṃ atthi, sve gaṇhissāmī’’ti vattabbaṃ. Punadivase dve piṇḍe labhatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Uddesabhattādīnipi pāḷito osakkitvāva gahetabbāni. Yattha pana nisīdāpetvā parivisanti, tattha sāmaṇerānaṃ jeṭṭhakena bhikkhūnaṃ saṅghanavakena hutvā nisīditabbaṃ.

भोजन म्हणजे येणाऱ्या-जाणाऱ्या भिक्खूंनी ज्येष्ठतेच्या क्रमाने घेऊन जावे असे विहारातील संघाचे चतुःशालभक्त (भोजनशाळेतील भोजन) होय; हे ज्येष्ठतेनुसार मिळते. परंतु पारिवासिक भिक्खूला रांगेत जाण्याची किंवा उभे राहण्याची परवानगी नसते. म्हणून रांगेतून बाजूला होऊन, हस्तपाश अंतरावर उभे राहून, हात पसरून, ज्याप्रमाणे ससाणा झडप घालून अन्न उचलतो, त्याप्रमाणे त्याने ते ग्रहण करावे. विहार सेवक (आरामिक) किंवा सामणेर यांच्याकडून ते मागवून घेण्याची त्याला परवानगी नाही. जर ते स्वतःहून आणून देत असतील, तर ते योग्य आहे. राजाच्या महापेळभक्तामध्ये (मोठ्या टोपलीतील भोजनात) देखील हाच नियम लागू होतो. परंतु जर चतुःशालभक्तामध्ये त्याला त्याग (ओणोजन) करण्याची इच्छा असेल, तर स्वतःसाठी वाढलेल्या अन्नाचा पिंड उचलला जात असताना, 'आज माझ्याकडे भोजन आहे, मी उद्या घेईन' असे त्याने म्हणावे. पुढील दिवशी त्याला दोन पिंड मिळतात, असे महाप्रत्यरीमध्ये म्हटले आहे. उद्देशभक्त इत्यादी देखील रांगेतून बाजूला होऊनच ग्रहण करावेत. परंतु जेथे बसवून भोजन वाढले जाते, तेथे त्याने सामणेरांमध्ये सर्वात ज्येष्ठ म्हणून किंवा भिक्खूंमध्ये संघातील सर्वात कनिष्ठ म्हणून बसावे.

76. Idāni [Pg.8] yā ayaṃ sammāvattanā vuttā, tattha na upasampādetabbanti upajjhāyena hutvā na upasampādetabbaṃ; vattaṃ nikkhipitvā pana upasampādetuṃ vaṭṭati. Ācariyena hutvāpi kammavācā na sāvetabbā, aññasmiṃ asati vattaṃ nikkhipitvā sāvetuṃ vaṭṭati. Na nissayoti āgantukānaṃ nissayo na dātabbo. Yehipi pakatiyāva nissayo gahito, te vattabbā – ‘‘ahaṃ vinayakammaṃ karomi, asukattherassa nāma santike nissayaṃ gaṇhatha, mayhaṃ vattaṃ mā karotha, mā maṃ gāmappavesanaṃ āpucchathā’’ti. Sace evaṃ vuttepi karontiyeva, vāritakālato paṭṭhāya karontesupi anāpatti.

७६. आता जी ही सम्यक् वर्तणूक (सम्मावत्तना) सांगितली आहे, त्यामध्ये 'उपसंपदा देऊ नये' म्हणजे उपाध्याय बनून उपसंपदा देऊ नये; परंतु व्रत (पारिवास) बाजूला ठेवून उपसंपदा देणे योग्य आहे. आचार्य बनून देखील कर्मवाचा ऐकवू नये (वाचन करू नये); दुसरा कोणी उपलब्ध नसल्यास, व्रत बाजूला ठेवून कर्मवाचा ऐकवणे योग्य आहे. 'निस्य देऊ नये' म्हणजे आगंतुक भिक्खूंना निस्य (आश्रय) देऊ नये. ज्यांनी आधीच सामान्यपणे निस्य घेतला आहे, त्यांना सांगावे की— 'मी विनय कर्म करत आहे, तुम्ही अमुक थेरांच्या जवळ निस्य ग्रहण करा, माझ्यासाठी व्रत-सेवा करू नका आणि मला गावात प्रवेश करण्याविषयी विचारू नका.' असे सांगूनही जर ते करतच राहिले, तर मनाई केल्याच्या वेळेपासून त्यांनी सेवा केली तरीही आपत्ती लागत नाही.

Na sāmaṇeroti añño sāmaṇero na gahetabbo. Upajjhaṃ datvā gahitasāmaṇerāpi vattabbā – ‘‘ahaṃ vinayakammaṃ karomi, mayhaṃ vattaṃ mā karotha, mā maṃ gāmappavesanaṃ āpucchathā’’ti. Sace evaṃ vuttepi karontiyeva, vāritakālato paṭṭhāya karontesupi anāpatti. Bhikkhunovādakasammuti nāma ādhipaccaṭṭhānabhūtāti paṭikkhittā, tasmā bhikkhusaṅghassa vattabbaṃ – ‘‘bhante, ahaṃ vinayakammaṃ karomi, bhikkhunovādakaṃ jānāthā’’ti, paṭibalassa vā bhikkhussa bhāro kātabbo. Āgatā bhikkhuniyo ‘‘saṅghasantikaṃ gacchatha, saṅgho vo ovādadāyakaṃ jānissatī’’ti vā ‘‘ahaṃ vinayakammaṃ karomi, asukabhikkhussa nāma santikaṃ gacchatha, so vo ovādaṃ dassatī’’ti vā vattabbā.

‘सामणेर नाही’ म्हणजे दुसरा कोणताही नवीन सामणेर स्वतःच्या सेवेसाठी घेऊ नये. उपाध्याय पद देऊन आधीच घेतलेल्या सामणेरांना देखील सांगावे की— ‘मी विनय कर्म करत आहे, माझ्यासाठी व्रत-सेवा करू नका आणि मला गावात प्रवेश करण्याविषयी विचारू नका.’ असे सांगूनही जर ते करतच राहिले, तर मनाई केल्याच्या वेळेपासून त्यांनी सेवा केली तरीही आपत्ती लागत नाही. भिक्खुनी-ओवादक संमुती (भिक्खुनींना उपदेश देण्याची संमती) ही अधिकारपदासारखी असल्याने ती वर्ज्य केली आहे, म्हणून भिक्खू संघाला सांगावे की— ‘भंते, मी विनय कर्म करत आहे, आपण भिक्खुनींना उपदेश देणाऱ्या दुसऱ्या भिक्खूची व्यवस्था करावी,’ किंवा सक्षम भिक्खूवर हा भार सोपवावा. आलेल्या भिक्खुनींना सांगावे की, ‘तुम्ही संघाकडे जा, संघ तुम्हाला उपदेश देणाऱ्या भिक्खूची माहिती देईल’ किंवा ‘मी विनय कर्म करत आहे, तुम्ही अमुक भिक्खूंच्या जवळ जा, ते तुम्हाला उपदेश देतील.’

Sā āpattīti sukkavissaṭṭhiyā parivāse dinne sukkavissaṭṭhi nāpajjitabbā. Aññā vā tādisikāti kāyasaṃsaggādigarukāpatti. Tato vā pāpiṭṭhatarāti pārājikāpatti; sattasu hi āpattīsu dubbhāsitāpatti pāpiṭṭhā; dukkaṭāpatti pāpiṭṭhatarā; dukkaṭāpatti pāpiṭṭhā, pāṭidesanīyāpatti pāpiṭṭhatarāti evaṃ pācittiyathullaccayasaṅghādisesapārājikāpattīsu nayo netabbo. Tāsaṃ vatthūsupi dubbhāsitavatthu pāpiṭṭhaṃ, dukkaṭavatthu pāpiṭṭhataranti purimanayeneva bhedo veditabbo. Paṇṇattivajjasikkhāpade pana vatthupi āpattipi pāpiṭṭhā. Lokavajje ubhayampi pāpiṭṭhataraṃ.

‘ती आपत्ती’ म्हणजे सुक्कविस्सठ्ठी (शुक्रविसर्ग) आपत्तीसाठी पारिवास दिला असताना, पुन्हा सुक्कविस्सठ्ठी आपत्ती ओढवून घेऊ नये. ‘किंवा तशाच प्रकारची दुसरी’ म्हणजे कायसंसर्ग इत्यादी सारखी दुसरी कोणतीही गुरुकापत्ती. ‘किंवा त्यापेक्षा अधिक वाईट (पापिष्ठतर)’ म्हणजे पाराजिकापत्ती; कारण सात प्रकारच्या आपत्तींमध्ये दुब्भासितापत्ती ही वाईट आहे; दुक्कटापत्ती ही त्यापेक्षा अधिक वाईट आहे; दुक्कटापत्ती वाईट आहे, पाटिदेसणीयापत्ती त्यापेक्षा अधिक वाईट आहे— याच क्रमाने पाचित्तिय, थुल्लच्चय, संघादिसेस आणि पाराजिकापत्ती यांच्या बाबतीतही हाच नियम लावावा. त्यांच्या वस्तूंच्या (कारणांच्या) बाबतीतही दुब्भासित वस्तू वाईट आहे, दुक्कट वस्तू त्यापेक्षा अधिक वाईट आहे, अशा प्रकारे पूर्वोक्त नियमानेच फरक समजून घ्यावा. परंतु पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्तिवद्य) शिक्षापदांमध्ये वस्तू आणि आपत्ती दोन्ही वाईट असतात. लोकवज्ज (लोकवद्य) शिक्षापदांमध्ये दोन्ही गोष्टी अधिक वाईट असतात.

Kammanti parivāsakammavācā vuccati. Taṃ kammaṃ ‘‘akataṃ dukkaṭa’’ntiādīhi vā ‘‘kiṃ idaṃ kammaṃ nāma kasikammaṃ gorakkhakamma’’ntiādīhi vā vacanehi na garahitabbaṃ. Kammikāti yehi bhikkhūhi kammaṃ kataṃ, te vuccanti, te ‘‘bālā abyattā’’tiādīhi vacanehi na garahitabbā. Na [Pg.9] savacanīyaṃ kātabbanti palibodhatthāya vā pakkosanatthāya vā savacanīyaṃ na kātabbaṃ, palibodhatthāya hi karonto ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ imasmiṃ vatthusmiṃ savacanīyaṃ karomi, imamhā āvāsā ekapadampi mā pakkāmi, yāva na taṃ adhikaraṇaṃ vūpasantaṃ hotī’’ti evaṃ karoti. Pakkosanatthāya karonto ‘‘ahaṃ te savacanīyaṃ karomi, ehi mayā saddhiṃ vinayadharānaṃ sammukhībhāvaṃ gacchāmā’’ti evaṃ karoti; tadubhayampi na kātabbaṃ.

‘कर्म’ म्हणजे पारिवास कर्मवाचा असे म्हटले जाते. त्या कर्माची ‘हे अयोग्य रीतीने केलेले दुष्कृत आहे’ इत्यादी शब्दांनी किंवा ‘हे कसले कर्म? शेतीचे काम आहे की गोपालन?’ अशा शब्दांनी निंदा करू नये. ‘कर्मिक’ म्हणजे ज्या भिक्खूंनी ते कर्म केले आहे त्यांना म्हटले जाते, त्यांची ‘हे मूर्ख आहेत, अज्ञानी आहेत’ अशा शब्दांनी निंदा करू नये. ‘सवचनीय करू नये’ म्हणजे अडथळा आणण्यासाठी किंवा बोलावण्यासाठी सवचनीय (ताकीद) करू नये. कारण अडथळा आणण्यासाठी सवचनीय करणारा भिक्खू असे करतो की— ‘मी या विषयावर आपणास सवचनीय करत आहे, जोपर्यंत हे अधिकरण शांत होत नाही, तोपर्यंत या विहारातून एक पाऊलही बाहेर टाकू नका.’ आणि बोलावण्यासाठी सवचनीय करणारा भिक्खू असे करतो की— ‘मी तुला सवचनीय करत आहे, चल माझ्यासोबत विनयधरांच्या समोर चल.’ या दोन्ही प्रकारच्या गोष्टी करू नयेत.

Na anuvādoti vihāre jeṭṭhakaṭṭhānaṃ na kātabbaṃ. Pātimokkhuddesakena vā dhammajjhesakena vā na bhavitabbaṃ. Nāpi terasasu sammutīsu ekasammutivasenāpi issariyakammaṃ kātabbaṃ. Na okāsoti ‘‘karotu me āyasmā okāsaṃ, ahaṃ taṃ vattukāmo’’ti evaṃ pakatattassa okāso na kāretabbo, vatthunā vā āpattiyā vā na codetabbo, ‘‘ayaṃ pubbe te doso’’ti na sāretabbo. Na bhikkhūhi sampayojetabbanti aññamaññaṃ yojetvā kalaho na kāretabbo.

‘अनुवाद करू नये’ म्हणजे विहारात मुख्य किंवा ज्येष्ठ पद स्वीकारू नये. पातिमोक्ख वाचन करणारा किंवा धम्म उपदेशासाठी प्रवृत्त करणारा बनू नये. तसेच तेरा संमुतींपैकी एकाही संमुतीच्या आधारे कोणतेही अधिकारपद किंवा नेतृत्वाचे काम करू नये. ‘अवकाश मागू नये’ म्हणजे ‘आयुषमान मला बोलण्याची परवानगी द्यावी, मला आपल्याशी बोलायचे आहे’ अशा प्रकारे प्रकृतत्व (सामान्य) भिक्खूकडून परवानगी मागू नये, वस्तूने किंवा आपत्तीने त्याला चोदित (दोषारोप) करू नये, ‘हा तुझा पूर्वीचा दोष आहे’ अशी त्याला आठवण करून देऊ नये. ‘भिक्खूंना परस्परांशी भिडवू नये’ म्हणजे एकमेकांना भडकवून भांडण लावून देऊ नये.

Puratoti saṅghattherena hutvā purato na gantabbaṃ, dvādasahatthaṃ upacāraṃ muñcitvā ekakena gantabbaṃ. Nisīdanepi eseva nayo. Āsanapariyantoti bhattaggādīsu saṅghanavakāsanaṃ vuccati; svāssa dātabbo, tattha nisīditabbaṃ. Seyyāpariyantoti seyyānaṃ pariyanto, sabbalāmakaṃ mañcapīṭhaṃ. Ayañhi vassaggena attano pattaṭṭhāne seyyaṃ gahetuṃ na labhati. Sabbabhikkhūhi vicinitvā gahitāvasesā maṅkulagūthabharitā vettalatādivinaddhā lāmakaseyyā assa dātabbā. Vihārapariyantoti yathā ca seyyā, evaṃ vasanaāvāsopi vassaggena attano pattaṭṭhāne tassa na vaṭṭati. Sabbabhikkhūhi vicinitvā gahitāvasesā pana rajohatabhūmi jatukamūsikabharitā paṇṇasālā assa dātabbā. Sace pakatattā sabbe rukkhamūlikā abbhokāsikā ca honti, channaṃ na upenti, sabbepi etehi vissaṭṭhāvāsā nāma honti. Tesu yaṃ icchati, taṃ labhati. Vassūpanāyikadivase paccayaṃ ekapasse ṭhatvā vassaggena gaṇhituṃ labhati. Senāsanaṃ na labhati, nibaddhavassāvāsikaṃ senāsanaṃ gaṇhitukāmena vattaṃ nikkhipitvā gahetabbaṃ.

पुढे जाण्याविषयी: संघथेराच्या (वरिष्ठ भिक्खूच्या) पुढे जाऊ नये, बारा हातांचे अंतर सोडून एकट्याने जावे. बसण्याच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'आसनपरियंत' म्हणजे भोजनशाळा इत्यादींमध्ये संघातील सर्वात कनिष्ठ भिक्खूचे आसन म्हटले जाते; ते त्याला (पारिवासिक भिक्खूला) दिले पाहिजे आणि त्याने तिथेच बसावे. 'शय्यापरियंत' म्हणजे शय्यांचा शेवट, जे सर्वात निकृष्ट खाट व पाट (मंचक-पीठ) असते. कारण हा (पारिवासिक भिक्खू) दीक्षा-ज्येष्ठतेनुसार स्वतःला प्राप्त होणाऱ्या ठिकाणी शय्या घेण्यास पात्र नसतो. सर्व भिक्खूंनी निवडून घेतल्यानंतर उरलेली, ढेकणांच्या विष्ठेने भरलेली, वेत व वेली इत्यादींनी विणलेली निकृष्ट शय्याच त्याला दिली पाहिजे. 'विहारपरियंत' म्हणजे ज्याप्रमाणे शय्या, त्याचप्रमाणे राहण्याचा आवास (विहार) देखील दीक्षा-ज्येष्ठतेनुसार स्वतःला प्राप्त होणाऱ्या ठिकाणी मिळणे त्याला योग्य नाही. परंतु, सर्व भिक्खूंनी निवडून घेतल्यानंतर उरलेली, धुळीने माखलेली जमीन असलेली, वटवाघुळे आणि उंदरांनी भरलेली पर्णकुटीच त्याला दिली पाहिजे. जर सर्व प्रकृतत्व (सामान्य) भिक्खू वृक्षमूलिक (झाडाच्या मुळाशी राहणारे) आणि अब्भोकासिक (उघड्यावर राहणारे) धुतंग पाळणारे असतील आणि ते छताखाली येत नसतील, तर सर्वच विहार त्यांच्याकडून परित्यक्त (सोडलेले) मानले जातात. त्यांपैकी जो विहार त्याला हवा असेल, तो त्याला मिळतो. वर्षावास सुरू होण्याच्या दिवशी (वस्सूपनायिका दिवशी) एका बाजूला उभे राहून दीक्षा-ज्येष्ठतेनुसार प्रत्यय (चीवर इत्यादी परिष्कार) घेण्याचा त्याला अधिकार मिळतो. परंतु सेनासन (राहण्याची जागा) मिळत नाही; नियमित वर्षावासाचे सेनासन घेण्याची इच्छा असणाऱ्याने आपले (पारिवासिक) व्रत स्थगित करून ते घेतले पाहिजे.

Tena [Pg.10] ca so sāditabboti yaṃ assa āsanādipariyantaṃ bhikkhū denti, so eva sāditabbo. Puresamaṇena vā pacchāsamaṇena vāti ñātipavāritaṭṭhāne ‘‘ettake bhikkhū gahetvā āgacchathā’’ti nimantitena ‘‘bhante, asukaṃ nāma kulaṃ bhikkhū nimantesi, etha tattha gacchāmā’’ti evaṃ saṃvidhāya bhikkhū puresamaṇe vā pacchāsamaṇe vā katvā na gantabbaṃ. ‘‘Bhante, asukasmiṃ nāma gāme manussā bhikkhūnaṃ āgamanaṃ icchanti, sādhu vatassa sace tesaṃ saṅgahaṃ kareyyāthā’’ti evaṃ pana pariyāyena kathetuṃ vaṭṭati.

‘त्याने ते स्वीकारले पाहिजे’ म्हणजे भिक्खू त्याला जे आसनाचा शेवट इत्यादी स्थान देतात, तेच त्याने स्वीकारले पाहिजे (त्यातच समाधानी राहावे). ‘पुढे चालणारा श्रमण किंवा मागे चालणारा श्रमण म्हणून’ याविषयी: नातेवाईक किंवा निमंत्रण देणाऱ्यांच्या ठिकाणी “एवढ्या भिक्खूंना घेऊन या” असे निमंत्रित केलेल्या पारिवासिक भिक्खूने “भंते, अमुक नावाचे कुटुंब भिक्खूंना निमंत्रित करत आहे, चला आपण तिथे जाऊ या” अशा प्रकारे नियोजन करून भिक्खूंना आपले पुढे चालणारे किंवा मागे चालणारे श्रमण बनवून जाऊ नये. परंतु, “भंते, अमुक नावाच्या गावात लोक भिक्खूंच्या आगमनाची इच्छा करत आहेत, जर आपण त्यांच्यावर अनुग्रह केलात तर फार चांगले होईल” अशा प्रकारे अप्रत्यक्षपणे (पर्यायाने) सांगणे योग्य आहे.

Na āraññikaṅganti āgatāgatānaṃ ārocetuṃ harāyamānena āraññikadhutaṅgaṃ na samādātabbaṃ. Yenāpi pakatiyā samādinnaṃ, tena dutiyaṃ bhikkhuṃ gahetvā araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ, na ca ekakena vatthabbaṃ. Tathā bhattaggādīsu āsanapariyante nisajjāya harāyamānena piṇḍapātikadhutaṅgampi na samādātabbaṃ. Yo pana pakatiyāva piṇḍapātiko tassa paṭisedho natthi.

‘आरण्यक अंग स्वीकारू नये’ याविषयी: येणाऱ्या-जाणाऱ्या भिक्खूंना (आपल्या पारिवासिक व्रताविषयी) सांगण्याची लाज वाटत असल्यामुळे आरण्यक धुतंग स्वीकारू नये. ज्याने आधीपासूनच हे धुतंग स्वीकारले असेल, त्याने दुसऱ्या भिक्खूला सोबत घेऊन अरण्यात अरुणोदय होऊ द्यावा (पहाटेच्या वेळी दुसऱ्या भिक्खूसोबत असावे) आणि एकट्याने राहू नये. त्याचप्रमाणे, भोजनशाळा इत्यादींमध्ये आसनाच्या शेवटी बसण्याची लाज वाटत असल्यामुळे पिंडपातिक धुतंग देखील स्वीकारू नये. परंतु, जो आधीपासूनच स्वभावतः पिंडपातिक आहे, त्याला मनाई नाही.

Na ca tappaccayāti ‘‘nīhaṭabhatto hutvā vihāreyeva nisīditvā bhuñjanto rattiyo gaṇayissāmi, gacchato me bhikkhuṃ disvā anārocentassa ratticchedo siyā’’ti iminā kāraṇena piṇḍapāto na nīharāpetabbo. Mā maṃ jāniṃsūti ‘‘mā maṃ ekabhikkhupi jānātū’’ti ca iminā ajjhāsayena vihāre sāmaṇerehi pacāpetvā bhuñjitumpi na labhati. Gāmaṃ piṇḍāya pavisitabbameva. Gilānassa pana navakammaācariyupajjhāyakiccādipasutassa vā vihāreyeva acchituṃ vaṭṭati. Sacepi gāme anekasatā bhikkhū vicaranti, na sakkā hoti ārocetuṃ, gāmakāvāsaṃ gantvā sabhāgaṭṭhāne vasituṃ vaṭṭati.

‘आणि त्या कारणाने नाही’ म्हणजे “मी विहारातच आणलेले अन्न खात बसून रात्रींची गणना करीन; कारण बाहेर जाताना मला एखादा भिक्खू दिसल्यास आणि मी त्याला (माझ्या व्रताविषयी) न सांगितल्यास माझ्या रात्रींची गणना खंडित (रात्तिच्छेद) होईल” या भीतीने किंवा कारणाने विहारात पिंडपात (भिक्षा) मागवून घेऊ नये. ‘मला कोणी ओळखू नये’ म्हणजे “मला एकही भिक्खू ओळखू नये (मी पारिवासिक व्रत पाळत आहे हे कोणाला समजू नये)” या हेतूने विहारात सामणेरांकडून स्वयंपाक करवून घेऊन जेवण्याची देखील त्याला परवानगी नाही. त्याने भिक्षेसाठी गावात प्रवेश केलाच पाहिजे. परंतु, आजारी असलेल्या किंवा नवनिर्माण कार्य (नवकम्म) अथवा आचार्य व उपाध्यायांच्या कार्यात व्यस्त असलेल्या भिक्खूला विहारातच राहणे योग्य आहे. जरी गावात शेकडो भिक्खू फिरत असतील आणि प्रत्येकाला (आपल्या व्रताविषयी) सांगणे शक्य नसेल, तर लहान गावातील विहारात जाऊन समान शील असणाऱ्या भिक्खूंच्या ठिकाणी राहणे योग्य आहे.

Āgantukenāti kañci vihāraṃ gatena tattha bhikkhūnaṃ ārocetabbaṃ. Sace sabbe ekaṭṭhāne ṭhite passati, ekaṭṭhāne ṭhiteneva ārocetabbaṃ. Atha rukkhamūlādīsu visuṃ visuṃ ṭhitā honti, tattha tattha gantvā ārocetabbaṃ. Sañcicca anārocentassa ratticchedo ca hoti, vattabhede ca dukkaṭaṃ. Atha vicinanto ekacce na passati, ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ.

‘आगंतुक भिक्खूने’ म्हणजे कोणत्याही विहारात गेलेल्या पारिवासिक भिक्खूने तिथे राहणाऱ्या भिक्खूंना (आपल्या व्रताविषयी) सांगितले पाहिजे. जर तो सर्व भिक्खूंना एकाच ठिकाणी एकत्र पाहतो, तर एकाच ठिकाणी उभे राहूनच त्याने ते सांगितले पाहिजे. जर ते झाडाच्या मुळाशी इत्यादी वेगवेगळ्या ठिकाणी असतील, तर तिथे तिथे जाऊन सांगितले पाहिजे. जाणूनबुजून न सांगणाऱ्या भिक्खूच्या रात्रींची गणना खंडित (रात्तिच्छेद) होते आणि व्रतभंगामुळे दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती देखील ओढवते. परंतु, शोध घेत असताना जर काही भिक्खू आढळले नाहीत, तर केवळ रात्रींची गणना खंडित होते, व्रतभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती ओढवत नाही.

Āgantukassāti [Pg.11] attano vasanavihāraṃ āgatassāpi ekassa vā bahūnaṃ vā vuttanayeneva ārocetabbaṃ. Ratticchedavattabhedāpi cettha vuttanayeneva veditabbā. Sace āgantukā muhuttaṃ vissamitvā vā avissamitvā eva vā vihāramajjhena gacchanti, tesampi ārocetabbaṃ. Sace tassa ajānantasseva gacchanti, ayañca pana gatakāle jānāti, gantvā ārocetabbaṃ. Sampāpuṇituṃ asakkontassa ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ. Yepi antovihāraṃ appavisitvā upacārasīmaṃ okkamitvā gacchanti, ayañca nesaṃ chattasaddaṃ vā ukkāsitasaddaṃ vā khipitasaddaṃ vā sutvāva āgantukabhāvaṃ jānāti, gantvā ārocetabbaṃ. Gatakāle jānantenapi anubandhitvā ārocetabbameva. Sampāpuṇituṃ asakkontassa ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ. Yopi rattiṃyeva āgantvā rattiṃyeva gacchati, sopissa ratticchedaṃ karoti, aññātattā pana vattabhedadukkaṭaṃ natthi. Sace ajānitvāva abbhānaṃ karoti, akatameva hotīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Tasmā adhikā rattiyo gahetvā kātabbaṃ, ayaṃ apaṇṇakapaṭipadā.

‘आगंतुक भिक्खूला’ म्हणजे स्वतःच्या राहण्याच्या विहारात आलेल्या एका किंवा अनेक आगंतुक भिक्खूंना देखील पूर्वोक्त पद्धतीनेच (आपल्या व्रताविषयी) सांगितले पाहिजे. येथे रात्रीचा खंड आणि व्रतभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती देखील पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावी. जर आगंतुक भिक्खू क्षणभर विश्रांती घेऊन किंवा विश्रांती न घेताच विहाराच्या मध्यभागातून जात असतील, तर त्यांना देखील सांगितले पाहिजे. जर ते या पारिवासिक भिक्खूच्या नकळत निघून गेले आणि नंतर त्याला ते समजले, तर त्याने त्यांच्या मागे जाऊन सांगितले पाहिजे. जर तो त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्यास असमर्थ ठरला, तर केवळ रात्रींची गणना खंडित होते, व्रतभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती ओढवत नाही. जे भिक्खू विहाराच्या आत प्रवेश न करता उपचार सीमेवरून निघून जातात, आणि हा पारिवासिक भिक्खू त्यांच्या छत्रीचा आवाज, खोकण्याचा आवाज किंवा शिंकण्याचा आवाज ऐकूनच ते आगंतुक असल्याचे जाणतो, तर त्याने जाऊन त्यांना सांगितले पाहिजे. ते निघून गेल्यावर समजले तरी पाठलाग करून सांगितलेच पाहिजे. पोहोचण्यास असमर्थ ठरल्यास केवळ रात्रींची गणना खंडित होते, व्रतभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती ओढवत नाही. जो आगंतुक भिक्खू रात्रीच येऊन रात्रीच निघून जातो, तो देखील याच्या रात्रींची गणना खंडित करतो; परंतु अज्ञात असल्यामुळे (माहिती नसल्यामुळे) व्रतभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती ओढवत नाही. जर (रात्रीचा खंड पडल्याचे) न जाणताच तो अब्भान (व्रतसमाप्तीची विधी) करतो, तर ते अब्भान न केल्यासारखेच (अवैध) ठरते, असे कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे. म्हणून, अतिरिक्त रात्रींची गणना पूर्ण करूनच अब्भान केले पाहिजे; हीच संशयरहित (अचूक) प्रतिपदा (पद्धत) आहे.

Nadīādīsu nāvāya gacchantampi paratīre ṭhitampi ākāsena gacchantampi pabbatatalaaraññādīsu dūre ṭhitampi bhikkhuṃ disvā sace ‘‘bhikkhū’’ti vavatthānaṃ atthi, nāvādīhi vā gantvā mahāsaddaṃ katvā vā vegena anubandhitvā vā ārocetabbaṃ, anārocentassa ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca. Sace vāyamantopi sampāpuṇituṃ vā sāvetuṃ vā na sakkoti, ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ. Saṅghasenābhayatthero pana visayāvisayena katheti – ‘‘visaye kira anārocentassa ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca hoti, avisaye pana ubhayampi natthī’’ti. Karavīkatissatthero ‘‘samaṇo ayanti vavatthānameva pamāṇaṃ, sacepi avisayo hoti, vattabhedadukkaṭameva natthi, ratticchedo pana hotiyevā’’ti āha.

नदी इत्यादींमध्ये नावेने जाणाऱ्या, दुसऱ्या किनाऱ्यावर उभे असलेल्या, आकाशातून जाणाऱ्या किंवा पर्वताच्या पठारावर व अरण्यात इत्यादी ठिकाणी दूरवर उभे असलेल्या भिक्खूला पाहून जर “हा भिक्खू आहे” असे निश्चितपणे ओळखणे शक्य असेल, तर नावेने इत्यादी साधनांनी जाऊन किंवा मोठा आवाज करून अथवा वेगाने पाठलाग करून त्याला (आपल्या व्रताविषयी) सांगितले पाहिजे. न सांगणाऱ्या भिक्खूच्या रात्रींची गणना खंडित होते आणि व्रतभंगामुळे दुक्कट आपत्ती देखील ओढवते. जर प्रयत्न करूनही तो त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्यास किंवा त्यांना ऐकवण्यास असमर्थ ठरला, तर केवळ रात्रींची गणना खंडित होते, व्रतभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती ओढवत नाही. परंतु, संघसेनाभय थेरांनी शक्य सीमा (विषय) आणि अशक्य सीमा (अविषय) या आधारे सांगितले आहे की— “शक्य सीमेत असूनही न सांगणाऱ्या भिक्खूच्या रात्रींची गणना खंडित होते आणि व्रतभंगामुळे दुक्कट आपत्ती देखील ओढवते; परंतु अशक्य सीमेत दोन्हीही (रात्रीचा खंड आणि दुक्कट आपत्ती) होत नाहीत.” करवीकतिस्स थेरांचे म्हणणे आहे की— “हा श्रमण (भिक्खू) आहे असे निश्चितपणे ओळखणे हेच प्रमाण (महत्त्वाचे) आहे. जरी ती अशक्य सीमा असली, तरी व्रतभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती ओढवत नाही, परंतु रात्रींची गणना मात्र खंडित होतेच.”

Uposatheti ‘‘uposathaṃ sampāpuṇissāmā’’ti āgantukā bhikkhū āgacchanti, iddhiyā gacchantāpi uposathabhāvaṃ ñatvā otaritvā uposathaṃ karonti, tasmā āgantukasodhanatthaṃ uposathadivase ārocetabbaṃ. Pavāraṇāyapi eseva nayo. Gilānoti gantuṃ asamattho. Dūtenāti ettha anupasampannaṃ pesetuṃ na vaṭṭati, bhikkhuṃ pesetvā ārocāpetabbaṃ.

"उपोसतहेति" (उपोसथाच्या दिवशी) म्हणजे "आम्ही उपोसथ करण्याच्या ठिकाणी नीट पोहोचू" असा विचार करून आगंतुक भिक्खू येतात. ऋद्धीने (आकाशातून) जाणारे भिक्खू देखील उपोसथाचा दिवस असल्याचे जाणून खाली उतरून उपोसथ करतात. म्हणून, आगंतुक भिक्खूंच्या शुद्धीसाठी (तपासणीसाठी) उपोसथाच्या दिवशी (त्यांच्या आगमनाची) घोषणा करावी. पवारणेच्या दिवशीही हाच नियम आहे. 'ग्लान' म्हणजे जाण्यास असमर्थ असलेला भिक्खू. 'दूताद्वारे' याविषयीचा निर्णय असा समजावा की, अनुपसंपन्नाला (सामणेर किंवा गृहस्थाला) दूत म्हणून पाठवणे योग्य नाही; भिक्खूलाच दूत म्हणून पाठवून कळवले पाहिजे.

Abhikkhuko [Pg.12] āvāsoti suññavihāro; yattha ekopi bhikkhu natthi, tattha vāsatthāya na gantabbaṃ. Na hi tattha vuttharattiyo gaṇanūpikā honti, pakatattena pana saddhiṃ vaṭṭati. Dasavidhantarāye pana sacepi rattiyo gaṇanūpikā na honti, antarāyato parimuccanatthāya gantabbameva. Tena vuttaṃ – ‘‘aññatra antarāyā’’ti. Nānāsaṃvāsakehi saddhiṃ vinayakammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Tesaṃ anārocanepi ratticchedo natthi, abhikkhukāvāsasadisameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘yatthassu bhikkhū nānāsaṃvāsakā’’ti. Sesaṃ uposathakkhandhake vuttanayameva.

"अभिक्खुक आवास" म्हणजे शून्य विहार (भिक्खू नसलेला विहार); ज्या विहारात एकही भिक्खू नाही, तिथे राहण्यासाठी जाऊ नये. कारण तिथे घालवलेल्या रात्री (वस्सावासाच्या रात्री म्हणून) मोजल्या जात नाहीत. परंतु, प्रकृतत्व (सामान्य) भिक्खूसोबत जाणे योग्य आहे. जर दहा प्रकारच्या अंतरायांपैकी (अडथळ्यांपैकी) एखादा अंतराय असेल, तर जरी रात्री मोजल्या जात नसतील, तरी अंतरायापासून मुक्त होण्यासाठी जाणे योग्यच आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "अंतरायाशिवाय (इतर वेळी जाऊ नये)". नानासंवासक (वेगळ्या संवासातील) भिक्खूंसोबत विनय कर्म करणे योग्य नाही. त्यांना न कळवल्याने देखील रात्रीचा छेद होत नाही, कारण तो भिक्खू नसलेल्या आवासासारखाच असतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "ज्या विहारात नानासंवासक भिक्खू असतील (तो अभिक्खुक आवासासारखाच समजावा)". उर्वरित निर्णय उपोसथक्खंधकात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

81. Ekacchanne āvāsetiādīsu āvāso nāma vasanatthāya katasenāsanaṃ. Anāvāso nāma cetiyagharaṃ bodhigharaṃ sammuñjaniaṭṭako dāruaṭṭako pānīyamāḷo vaccakuṭi dvārakoṭṭhakoti evamādi. Tatiyapadena tadubhayampi gahitaṃ. Etesu yattha katthaci ekacchanne chadanato udakapatanaṭṭhānaparicchinne okāse ukkhittako vasituṃ na labhati. ‘‘Pārivāsiko pana antoāvāseyeva na labhatī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘avisesena udakapātena vārita’’nti vuttaṃ. Kurundiyaṃ ‘‘etesu ettakesu pañcavaṇṇacchadanabaddhaṭṭhānesu pārivāsikassa ca ukkhittakassa ca pakatattena saddhiṃ udakapātena vārita’’nti vuttaṃ. Tasmā nānūpacārepi ekacchanne na vaṭṭati. Sace panettha tadahupasampannepi pakatatte paṭhamaṃ pavisitvā nipanne saṭṭhivassopi pārivāsiko pacchā pavisitvā jānanto nipajjati, ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca. Ajānantassa ratticchedova na vattabhedadukkaṭaṃ. Sace pana tasmiṃ paṭhamaṃ nipanne pacchā pakatatto pavisitvā nipajjati, pārivāsiko ca jānāti, ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca. No ce jānāti, ratticchedova na vattabhedadukkaṭaṃ.

८१. "एकच्छन्ने आवासे" (एकाच छताखालील आवासात) इत्यादी पाठांमध्ये 'आवास' म्हणजे राहण्यासाठी बनवलेले सेनासन (निवासस्थान) होय. 'अनावास' म्हणजे चैत्यगृह, बोधिगृह, झाडू ठेवण्याची जागा, लाकडे ठेवण्याची जागा, पिण्याच्या पाण्याचे भांडे ठेवण्याची जागा, शौचालय, प्रवेशद्वार (द्वारकोठक) इत्यादी जागा होत. तिसऱ्या पदाने हे दोन्ही (आवास आणि अनावास) घेतले गेले आहेत. यांपैकी कोणत्याही एकाच छताखाली असलेल्या, छतावरून पाणी पडण्याच्या जागेने मर्यादित केलेल्या जागेत उत्क्षिप्तक (निलंबित) भिक्खूला राहण्याची परवानगी नाही. "परंतु पारिवासिक (परिवसात असलेला) भिक्खू आवासाच्या आत राहू शकत नाही" असे महाप्रत्यरीमध्ये म्हटले आहे. महाअट्ठकथेत मात्र "विशेष भेद न करता, पाणी पडण्याच्या मर्यादेने (दोन्हींना) प्रतिबंधित केले आहे" असे म्हटले आहे. कुरुंदीमध्ये "या पाच प्रकारच्या छतांनी बांधलेल्या जागांमध्ये पारिवासिक आणि उत्क्षिप्तक भिक्खूंचे प्रकृतत्व भिक्खूसोबत राहणे पाणी पडण्याच्या मर्यादेने प्रतिबंधित केले आहे" असे म्हटले आहे. म्हणून, वेगवेगळ्या उपचारांमध्ये (सीमांमध्ये) असले तरी एकाच छताखाली राहणे योग्य नाही. जर या ठिकाणी, त्याच दिवशी उपसंपदा मिळालेला प्रकृतत्व भिक्खू आधी प्रवेश करून झोपला असेल आणि साठ वर्षांचा (दीक्षित असलेला) पारिवासिक भिक्खू नंतर प्रवेश करून, हे जाणूनही तिथे झोपला, तर त्याच्या रात्रीचा छेद होतो आणि व्रतभंगामुळे दुक्कट (दुष्कृत) दोष लागतो. न जाणणाऱ्याला केवळ रात्रीचा छेद होतो, व्रतभंगाचा दुक्कट दोष लागत नाही. परंतु जर तो (पारिवासिक भिक्खू) आधी झोपला असेल आणि नंतर प्रकृतत्व भिक्खू प्रवेश करून झोपला, आणि पारिवासिक भिक्खूला हे समजले, तर रात्रीचा छेद होतो आणि व्रतभंगाचा दुक्कट दोष लागतो. जर त्याला समजले नाही, तर केवळ रात्रीचा छेद होतो, व्रतभंगाचा दुक्कट दोष लागत नाही.

Vuṭṭhātabbaṃ nimantetabboti tadahupasampannampi disvā vuṭṭhātabbameva; vuṭṭhāya ca ‘‘ahaṃ iminā sukhanisinno vuṭṭhāpito’’ti parammukhena na gantabbaṃ, ‘‘idaṃ ācariya-āsanaṃ, ettha nisīdathā’’ti evaṃ nimantetabboyeva. Navakena pana ‘‘mahātheraṃ obaddhaṃ karomī’’ti pārivāsikattherassa santikaṃ na gantabbaṃ. Ekāsaneti samānavassikāsane mañce vā pīṭhe vā. Na chamāyaṃ nisinneti pakatatte bhūmiyaṃ nisinne itarena antamaso tiṇasanthārepi uccatare vālikātalepi vā na nisīditabbaṃ, dvādasahatthaṃ pana upacāraṃ [Pg.13] muñcitvā nisīdituṃ vaṭṭati. Ekacaṅkameti sahāyena viya saddhiṃ caṅkamanto ekasmiṃ caṅkame.

"उठले पाहिजे आणि निमंत्रित केले पाहिजे" म्हणजे त्याच दिवशी उपसंपदा मिळालेल्या प्रकृतत्व भिक्खूला पाहून देखील (पारिवासिक भिक्खूने) आपल्या आसनावरून उठलेच पाहिजे; आणि उठून "याने मला सुखाने बसलेल्याला उठवले" असा विचार करून तोंड फिरवून निघून जाऊ नये, तर "आचार्य, हे आसन आहे, येथे बसावे" असे म्हणून त्याला निमंत्रित केलेच पाहिजे. परंतु कनिष्ठ भिक्खूने "मी महाथेरांना अडथळा निर्माण करीन" असा विचार करून पारिवासिक थेरांच्या जवळ जाऊ नये. "एकाच आसनावर" म्हणजे समान वर्षांची दीक्षा असलेल्या भिक्खूंच्या आसनावर, पलंगावर किंवा पाटावर. "जमिनीवर बसू नये" म्हणजे प्रकृतत्व भिक्खू जमिनीवर बसला असता दुसऱ्या (पारिवासिक) भिक्खूने अगदी गवताच्या आसनावर किंवा त्यापेक्षा उंच असलेल्या वाळूच्या ढिगाऱ्यावर देखील बसू नये; परंतु बारा हातांचे अंतर सोडून बसणे योग्य आहे. "एकाच चंक्रमणात" म्हणजे मित्रासोबत चंक्रमण केल्याप्रमाणे एकाच चंक्रमण मार्गावर (चालणे).

Chamāyaṃ caṅkamantanti chamāyaṃ caṅkamante, ayameva vā pāṭho. Ayaṃ panettha attho – akataparicchedāya bhūmiyā caṅkamante paricchedaṃ katvā vālikaṃ ākiritvā ālambanaṃ yojetvā katacaṅkame nīcepi na caṅkamitabbaṃ, ko pana vādo iṭṭhakācayasampanne vedikāparikkhitteti! Sace pana pākāraparikkhitto hoti dvārakoṭṭhakayutto pabbatantaravanantaragumbantaresu vā suppaṭicchanno, tādise caṅkame caṅkamituṃ vaṭṭati. Appaṭicchannepi upacāraṃ muñcitvā vaṭṭati.

"जमिनीवर चंक्रमण करणाऱ्या" म्हणजे जमिनीवर चंक्रमण करत असताना; किंवा हाच मूळ पाठ आहे. याचा अर्थ असा आहे की, मर्यादा न ठरवलेल्या जमिनीवर प्रकृतत्व भिक्खू चंक्रमण करत असताना, मर्यादा ठरवून, वाळू पसरवून आणि धरण्यासाठी कठडा लावून तयार केलेल्या चंक्रमण मार्गावर, तो जरी खाली असला तरी पारिवासिक भिक्खूने चंक्रमण करू नये; मग विटांनी बांधलेल्या आणि कठड्याने वेढलेल्या चंक्रमण मार्गाबद्दल काय बोलावे! परंतु जर तो भिंतीने वेढलेला असेल, प्रवेशद्वाराने युक्त असेल किंवा डोंगरांच्या मध्ये, जंगलात किंवा झुडपांच्या मध्ये चांगल्या प्रकारे झाकलेला असेल, तर अशा चंक्रमण मार्गावर चंक्रमण करणे योग्य आहे. न झाकलेल्या चंक्रमण मार्गावर देखील बारा हातांचे अंतर सोडून चंक्रमण करणे योग्य आहे.

Vuḍḍhatarenāti ettha sace vuḍḍhatare pārivāsike paṭhamaṃ nipanne itaro jānanto pacchā nipajjati, ratticchedo cassa hoti vattabhede ca dukkaṭaṃ. Vuḍḍhatarassa pana ratticchedova na vattabhedadukkaṭaṃ. Ajānitvā nipajjati, dvinnampi vattabhedo natthi, ratticchedo pana hoti. Atha navakapārivāsike paṭhamaṃ nipanne vuḍḍhataro pacchā nipajjati, navako ca jānāti, ratti cassa chijjati, vattabhede ca dukkaṭaṃ hoti. Vuḍḍhatarassa ratticchedova na vattabhedo. No ce jānāti, dvinnampi vattabhedo natthi, ratticchedo pana hoti. Sace dvepi apacchāpurimaṃ nipajjanti, vuḍḍhatarassa ratticchedova itarassa vattabhedopīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Dve pārivāsikā samavassā, eko paṭhamaṃ nipanno, eko jānantova pacchā nipajjati, ratti ca chijjati, vattabhede ca dukkaṭaṃ. Paṭhamaṃ nipannassa ratticchedova na vattabhedo. Sace pacchā nipajjantopi na jānāti, dvinnampi vattabhedo natthi, ratticchedo pana hoti. Sace dvepi apacchāpurimaṃ nipajjanti, dvinnampi ratticchedoyeva, na vattabhedo. Sace hi dve pārivāsikā ekato vaseyyuṃ, te aññamaññassa ajjhācāraṃ ñatvā agāravā vā vippaṭisārino vā hutvā pāpiṭṭhataraṃ vā āpattiṃ āpajjeyyuṃ vibbhameyyuṃ vā, tasmā nesaṃ sahaseyyā sabbappakārena paṭikkhittā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Mūlāyapaṭikassanārahādayo cettha pārivāsikānaṃ pakatattaṭṭhāne ṭhitāti veditabbā.

"वृद्धतराने" (ज्येष्ठाने) याविषयीचा निर्णय असा समजावा: जर ज्येष्ठ पारिवासिक भिक्खू आधी झोपला असेल आणि दुसरा (कनिष्ठ पारिवासिक भिक्खू) हे जाणूनही नंतर झोपला, तर त्या कनिष्ठ भिक्खूच्या रात्रीचा छेद होतो आणि व्रतभंगामुळे दुक्कट दोष लागतो. परंतु ज्येष्ठ भिक्खूचा केवळ रात्रीचा छेद होतो, व्रतभंगाचा दुक्कट दोष लागत नाही. जर न जाणून झोपला, तर दोघांनाही व्रतभंगाचा दोष लागत नाही, परंतु रात्रीचा छेद मात्र होतो. किंवा जर कनिष्ठ पारिवासिक भिक्खू आधी झोपला असेल आणि ज्येष्ठ भिक्खू नंतर झोपला, आणि कनिष्ठ भिक्खूला हे समजले, तर कनिष्ठ भिक्खूच्या रात्रीचा छेद होतो आणि व्रतभंगामुळे दुक्कट दोष लागतो. ज्येष्ठ भिक्खूचा केवळ रात्रीचा छेद होतो, व्रतभंग होत नाही. जर त्याला समजले नाही, तर दोघांनाही व्रतभंगाचा दोष लागत नाही, परंतु रात्रीचा छेद मात्र होतो. जर दोघेही एकाच वेळी (मागे-पुढे न करता) झोपले, तर ज्येष्ठ भिक्खूचा केवळ रात्रीचा छेद होतो आणि दुसऱ्या (कनिष्ठ) भिक्खूचा व्रतभंग देखील होतो, असे कुरुंदीमध्ये म्हटले आहे. जर दोन पारिवासिक भिक्खू समान वर्षांचे असतील, एक आधी झोपला असेल आणि दुसरा हे जाणूनच नंतर झोपला, तर रात्रीचा छेद होतो आणि व्रतभंगामुळे दुक्कट दोष लागतो. आधी झोपलेल्या भिक्खूचा केवळ रात्रीचा छेद होतो, व्रतभंग होत नाही. जर नंतर झोपणाऱ्याला समजले नाही, तर दोघांनाही व्रतभंगाचा दोष लागत नाही, परंतु रात्रीचा छेद मात्र होतो. जर दोघेही एकाच वेळी झोपले, तर दोघांचाही केवळ रात्रीचा छेद होतो, व्रतभंग होत नाही. कारण जर दोन पारिवासिक भिक्खू एकत्र राहिले, तर ते एकमेकांचे अतिचार (उल्लंघन) जाणून आदर नसलेले किंवा पश्चात्ताप करणारे होऊन अधिक वाईट आपत्तीत पडू शकतात किंवा गृहस्थ बनू शकतात (भिक्खू धर्म सोडू शकतात). म्हणून त्यांचे एकत्र झोपणे सर्व प्रकारे प्रतिबंधित केले आहे. उर्वरित भाग सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा. आणि येथे मूलायपटिकस्सनार्ह (मूळ शिक्षेसाठी मागे खेचण्यास पात्र) इत्यादी भिक्खू पारिवासिक भिक्खूंच्या संदर्भात प्रकृतत्व भिक्खूंच्या स्थानी आहेत असे समजावे.

Pārivāsikacatuttho ce, bhikkhave, parivāsanti ettha pārivāsikaṃ catutthaṃ katvā aññassa parivāsadānādīni kātuṃ na vaṭṭati. Etesvevāyaṃ gaṇapūrako [Pg.14] na hoti, sesasaṅghakammesu hoti. Gaṇe pana appahonte vattaṃ nikkhipāpetvā gaṇapūrako kātabboti.

"भिक्खूंनो, जर पारिवासिक भिक्खू चौथा असेल तर परिवास..." या पाठात असा निर्णय समजावा की, पारिवासिक भिक्खूला चौथा करून दुसऱ्या भिक्खूला परिवास देणे इत्यादी कर्मे करणे योग्य नाही. केवळ याच (परिवास देणे इत्यादी) कर्मांमध्ये तो गणपूरक होऊ शकत नाही; उर्वरित संघकर्मांमध्ये तो गणपूरक होऊ शकतो. परंतु जर गण (भिक्खूंची संख्या) अपूर्ण असेल, तर त्याचे व्रत बाजूला ठेवायला लावून त्याला गणपूरक बनवावे.

83. Imaṃ pana vattakathaṃ sutvā vinayadharaupālittherassa rahogatassa evaṃ parivitakko udapādi – ‘‘bhagavatā bahu pārivāsikavattaṃ paññattaṃ, katihi nu kho ettha kāraṇehi ratticchedo hotī’’ti! So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ pucchi. Bhagavā cassa byākāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā upāli…pe… ratticchedā’’ti. Tattha sahavāsoti yvāyaṃ pakatattena bhikkhunā saddhiṃ ekacchannetiādinā nayena vutto ekato vāso. Vippavāsoti ekakasseva vāso. Anārocanāti āgantukādīnaṃ anārocanā. Etesu tīsu ekekena kāraṇena ratticchedo hoti.

८३. परंतु, ही परिवास-कर्तव्याची कथा (वत्तकथा) ऐकून विनयधर उपालि थेरांच्या मनात एकांतात असताना असा विचार उत्पन्न झाला— 'भगवंतांनी परिवास करणाऱ्या भिक्खूंचे अनेक नियम (कर्तव्ये) प्रज्ञप्त केले आहेत. यात किती कारणांमुळे रात्रीचा खंड (रत्तिच्छेद) होतो बरे?' त्यांनी भगवंतांकडे जाऊन हा प्रश्न विचारला. भगवंतांनी त्यांना याचे उत्तर दिले. म्हणूनच संगीतिकारांनी म्हटले आहे— 'त्यानंतर आयुष्यमान उपालि... पे... रत्तिच्छेद.' त्यापैकी, 'सहवास' म्हणजे जो प्रकृतत्व (सामान्य) भिक्खूंसोबत एकाच छताखाली राहणे इत्यादी पद्धतीने सांगितलेला एकत्र वास आहे. 'विप्रवास' म्हणजे एकट्यानेच राहणे. 'अनालोचना' म्हणजे आगंतुक इत्यादी भिक्खूंना न सांगणे. या तिन्हींपैकी कोणत्याही एका कारणामुळे रात्रीचा खंड (रत्तिच्छेद) होतो.

84. Na sakkontīti saṅghassa mahantatāya tattha tattha gantvā sabbesaṃ ārocetuṃ asakkontā sodhetuṃ na sakkonti. Parivāsaṃ nikkhipāmi, vattaṃ nikkhipāmīti imesu dvīsu padesu ekenāpi nikkhittova hoti parivāso; dvīhi sunikkhittoyeva. Samādānepi eseva nayo. Evaṃ vattaṃ samādiyitvā parivutthaparivāsassa mānattaṃ gaṇhato puna vattasamādānakiccaṃ natthi, samādinnavattoyeva hesa tasmāssa chārattaṃ mānattaṃ dātabbaṃ, ciṇṇamānatto abbhetabbo. Evaṃ anāpattiko hutvā suddhante patiṭṭhito tisso sikkhā pūretvā dukkhassantaṃ karissatīti.

८४. 'अशक्य असल्यामुळे' म्हणजे संघाच्या विशालतेमुळे तिथे तिथे जाऊन सर्व भिक्खूंना सांगण्यास असमर्थ असल्याने ते परिवास शुद्ध करू शकत नाहीत. 'मी परिवास सोडतो' किंवा 'मी व्रत सोडतो' या दोन वाक्यांपैकी एकानेही परिवास सोडला जातो; दोन्ही वाक्यांनी तो चांगल्या प्रकारे सोडला जातो. व्रत ग्रहण करण्याच्या (समादान) बाबतीतही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे व्रत ग्रहण करून परिवास पूर्ण केलेल्या भिक्खूने जेव्हा मानत्त ग्रहण करावे, तेव्हा पुन्हा व्रत ग्रहण करण्याचे कार्य नसते. कारण त्याने आधीच व्रत ग्रहण केलेले असते, म्हणून त्याला सहा रात्रींचे मानत्त दिले पाहिजे. मानत्त पूर्ण केलेल्या भिक्खूचे अब्भान (पुनर्स्थापना) केले पाहिजे. अशा प्रकारे तो आपत्तीरहित होऊन, शुद्धतेमध्ये प्रतिष्ठित होऊन, तीन शिक्षा पूर्ण करून दुःखाचा अंत करेल.

Pārivāsikavattakathā niṭṭhitā.

परिवास करणाऱ्या भिक्खूंच्या कर्तव्याची कथा (पारिवासिकवत्तकथा) समाप्त झाली.

Mūlāyapaṭikassanārahavattakathā

मूलायपटिकस्सनार्ह (मूळ प्रायश्चित्ताकडे परत नेण्यास योग्य) भिक्खूंच्या कर्तव्याची कथा.

86. Mūlāyapaṭikassanārahā bhikkhū sādiyanti pakatattānanti ṭhapetvā navakataraṃ mūlāyapaṭikassanārahaṃ avasesānaṃ antamaso pārivāsikādīnampi. Imesañhi pārivāsikamūlāyapaṭikassanārahamānattārahamānattācārikabbhānārahānaṃ pañcannaṃ ṭhapetvā attano attano navakataraṃ, sesā sabbe pakatattā eva. Kasmā? Mithu yathāvuḍḍhaṃ abhivādanādīnaṃ anuññātattā. Tena vuttaṃ – ‘‘avasesānaṃ antamaso pārivāsikādīnampī’’ti. Mūlāyapaṭikassanārahādilakkhaṇaṃ pana nesaṃ parato [Pg.15] āvibhavissati. Sesamettha ito paresu ca mānattārahādivattesu pārivāsikavatte vuttanayeneva veditabbaṃ.

८६. मूलायपटिकस्सनार्ह भिक्खू प्रकृतत्व भिक्खूंचे अभिवादन स्वीकारतात—याचा अर्थ स्वतःपेक्षा कनिष्ठ असलेल्या मूलायपटिकस्सनार्ह भिक्खूला सोडून, उर्वरित अगदी परिवास करणाऱ्या इत्यादी भिक्खूंचेही ते अभिवादन स्वीकारतात. कारण या पाच प्रकारच्या भिक्खूंमध्ये—पारिवासिक, मूलायपटिकस्सनार्ह, मानत्तार्ह, मानत्तचारिक आणि अब्भानार्ह—स्वतःपेक्षा कनिष्ठ असलेल्या भिक्खूला सोडून उर्वरित सर्व भिक्खू प्रकृतत्व (सामान्य) भिक्खूच मानले जातात. का? कारण त्यांच्यात आपापसात ज्येष्ठतेनुसार अभिवादन इत्यादी करण्याची अनुमती दिलेली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'उर्वरित अगदी परिवास करणाऱ्या इत्यादी भिक्खूंचेही.' परंतु, या मूलायपटिकस्सनार्ह इत्यादींचे लक्षण पुढे स्पष्ट होईल. या मूलायपटिकस्सनार्ह कर्तव्यामध्ये आणि यापुढील मानत्तार्ह इत्यादींच्या कर्तव्यांमध्ये उर्वरित विधी परिवास-कर्तव्यात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

87. Mūlāyapaṭikassanārahacatuttho cetiādīsupi yatheva pārivāsiko; evaṃ etepi etesu vinayakammesu gaṇapūrakā na honti, sesasaṅghakammesu honti.

८७. 'मूलायपटिकस्सनार्ह चौथा भिक्खू' इत्यादी पाठांमध्येही, ज्याप्रमाणे परिवास करणारा भिक्खू गणपूरक (संघाची संख्या पूर्ण करणारा) होत नाही, त्याचप्रमाणे हे भिक्खू देखील या विनयकर्मांमध्ये गणपूरक होत नाहीत; परंतु उर्वरित संघकर्मांमध्ये ते गणपूरक होतात.

Mūlāyapaṭikassanārahavattakathā niṭṭhitā.

मूलायपटिकस्सनार्ह भिक्खूंच्या कर्तव्याची कथा समाप्त झाली.

Mānattacārikavattakathā

मानत्तचारिक (मानत्त आचरण करणाऱ्या) भिक्खूंच्या कर्तव्याची कथा.

90. Mānattacārikassa vattesu ‘‘devasikaṃ ārocetabba’’nti viseso.

९०. मानत्त आचरण करणाऱ्या भिक्खूच्या कर्तव्यांमध्ये 'दररोज (भिक्खूंना) कळवले पाहिजे' हा विशेष नियम आहे.

92. Ratticchedesu ūne gaṇeti ettha gaṇoti cattāro vā atirekā vā; tasmā sacepi tīhi bhikkhūhi saddhiṃ vasati, ratticchedo hotiyeva. Mānattanikkhepasamādānesu vuttasadisova vinicchayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

९२. रात्रीच्या खंडामध्ये (रत्तिच्छेदात) 'कमी गणामध्ये' या पाठात, 'गण' म्हणजे चार किंवा त्याहून अधिक भिक्खू होय. म्हणून, जरी तो तीन भिक्खूंसोबत राहत असला, तरी रात्रीचा खंड (रत्तिच्छेद) होतोच. मानत्त सोडणे आणि ग्रहण करणे याविषयीचा निर्णय पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Mānattacārikavattakathā niṭṭhitā.

मानत्तचारिक भिक्खूंच्या कर्तव्याची कथा समाप्त झाली.

Pārivāsikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पारिवासिक स्कंधकाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

3. Samuccayakkhandhakaṃ

३. समुच्चयस्कंधक

Sukkavissaṭṭhikathā

शुक्कविस्सिट्ठी (शुक्रविसर्ग) कथा.

97. Samuccayakkhandhake [Pg.16] – chārattaṃ mānattanti ettha catubbidhaṃ mānattaṃ – appaṭicchannamānattaṃ, paṭicchannamānattaṃ, pakkhamānattaṃ, samodhānamānattanti. Tattha appaṭicchannamānattaṃ nāma – yaṃ appaṭicchannāya āpattiyā parivāsaṃ adatvā kevalaṃ āpattiṃ āpannabhāveneva mānattārahassa mānattaṃ diyyati. Paṭicchannamānattaṃ nāma – yaṃ paṭicchannāya āpattiyā parivutthaparivāsassa diyyati. Pakkhamānattaṃ nāma – yaṃ paṭicchannāya vā appaṭicchannāya vā āpattiyā addhamāsaṃ bhikkhunīnaṃ diyyati. Samodhānamānattaṃ nāma – yaṃ odhāya ekato katvā diyyati. Tesu idaṃ ‘‘appaṭicchannāya chārattaṃ mānatta’’nti vacanato ‘‘appaṭicchannamānatta’’nti veditabbaṃ. Taṃ dentena sace ekaṃ āpattiṃ āpanno hoti, idha vuttanayena dātabbaṃ. Sace dve vā tisso vā tatuttariṃ vā āpanno, yatheva ‘‘ekaṃ āpatti’’nti vuttaṃ; evaṃ ‘‘dve āpattiyo, tisso āpattiyo’’ti vattabbaṃ. Tatuttari pana sacepi sataṃ vā sahassaṃ vā hoti, ‘‘sambahulā’’ti vattabbaṃ. Nānāvatthukāyopi ekato katvā dātabbā, tāsaṃ dānavidhiṃ parivāsadāne kathayissāma.

९७. समुच्चयस्कंधकात—'सहा रात्रींचे मानत्त' या पाठात, मानत्त चार प्रकारचे आहे—अप्रतिच्छन्न-मानत्त, प्रतिच्छन्न-मानत्त, पक्ष-मानत्त आणि समोधान-मानत्त. त्यापैकी, 'अप्रतिच्छन्न-मानत्त' म्हणजे जे न लपवलेल्या (अप्रतिच्छन्न) आपत्तीसाठी परिवास न देता, केवळ आपत्ती ओढवून घेतल्यामुळे मानत्तार्ह भिक्खूला दिले जाते. 'प्रतिच्छन्न-मानत्त' म्हणजे जे लपवलेल्या (प्रतिच्छन्न) आपत्तीसाठी परिवास पूर्ण केलेल्या भिक्खूला दिले जाते. 'पक्ष-मानत्त' म्हणजे जे लपवलेल्या किंवा न लपवलेल्या आपत्तीसाठी भिक्खुणींना अर्धा महिना (पंधरवडा) दिले जाते. 'समोधान-मानत्त' म्हणजे जे आपत्ती एकत्र करून दिले जाते. त्यापैकी, येथे 'न लपवलेल्या आपत्तीसाठी सहा रात्रींचे मानत्त' असे म्हटल्यामुळे हे 'अप्रतिच्छन्न-मानत्त' आहे असे समजावे. ते देताना, जर भिक्खू एका आपत्तीत पडला असेल, तर येथे सांगितलेल्या पद्धतीने दिले पाहिजे. जर तो दोन, तीन किंवा त्याहून अधिक आपत्तींमध्ये पडला असेल, तर ज्याप्रमाणे 'एक आपत्ती' म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे 'दोन आपत्ती', 'तीन आपत्ती' असे म्हणावे. परंतु त्याहून अधिक, अगदी शंभर किंवा हजार आपत्ती असल्या तरी 'अनेक आपत्ती' (संबहुला) असे म्हणावे. वेगवेगळ्या कारणांच्या आपत्ती देखील एकत्र करून दिल्या पाहिजेत; त्या देण्याचा विधी आम्ही परिवास देण्याच्या प्रसंगात सांगू.

Evaṃ āpattivasena kammavācaṃ katvā dinne mānatte ‘‘evametaṃ dhārayāmī’’ti kammavācāpariyosāne māḷakasīmāyameva ‘‘mānattaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti vuttanayena vattaṃ samādātabbaṃ. Vattaṃ samādiyitvā tattheva saṅghassa ārocetabbaṃ, ārocentena ca evaṃ ārocetabbaṃ –

अशा प्रकारे आपत्तीनुसार कर्मवाचा करून मानत्त दिले असता, 'मी हे अशा प्रकारे धारण करतो' या कर्मवाचेच्या शेवटी, सीमा मंडपातच (माळका-सीमेतच) 'मी मानत्त ग्रहण करतो, मी व्रत ग्रहण करतो' या पद्धतीने व्रत ग्रहण करावे. व्रत ग्रहण करून तिथेच संघाला कळवावे, आणि कळवताना अशा प्रकारे कळवावे—

‘‘Ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ appaṭicchannaṃ, sohaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā appaṭicchannāya chārattaṃ mānattaṃ yāciṃ, tassa me saṅgho ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā appaṭicchannāya chārattaṃ mānattaṃ adāsi. Sohaṃ mānattaṃ carāmi, vedayāmahaṃ, bhante ‘vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti.

'भंते, मी जाणूनबुजून केलेल्या शुक्रविसर्गाची (संचेतनिक सुक्कविस्सिट्ठी) एक न लपवलेली (अप्रतिच्छन्न) आपत्ती ओढवून घेतली आहे. मी संघाकडे त्या जाणूनबुजून केलेल्या शुक्रविसर्गाच्या एका न लपवलेल्या आपत्तीसाठी सहा रात्रींच्या मानत्ताची याचना केली. संघाने मला त्या जाणूनबुजून केलेल्या शुक्रविसर्गाच्या एका न लपवलेल्या आपत्तीसाठी सहा रात्रींचे मानत्त दिले आहे. मी ते मानत्त आचरण करत आहे. भंते, मी हे कळवत आहे; संघाने मला 'हा मानत्त आचरण करत आहे' असे समजावे.'

Imañca pana atthaṃ gahetvā yāya kāyaci bhāsāya ārocetuṃ vaṭṭatiyeva. Ārocetvā sace nikkhipitukāmo, vuttanayeneva saṅghamajjhe [Pg.17] nikkhipitabbaṃ. Māḷakato bhikkhūsu nikkhantesu ekassapi santike nikkhipituṃ vaṭṭati. Māḷakato nikkhamitvā satiṃ paṭilabhantena sahagacchantassa santike nikkhipitabbaṃ. Sace sopi pakkanto, aññassa yassa māḷake nārocitaṃ, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Ārocentena pana avasāne ‘‘vedayatīti maṃ āyasmā dhāretū’’ti vattabbaṃ. Dvinnaṃ ārocentena ‘‘āyasmantā dhārentū’’ti, tiṇṇaṃ ārocentena ‘‘āyasmanto dhārentū’’ti vattabbaṃ. Nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati.

आणि हाच अर्थ घेऊन कोणत्याही भाषेत कळवणे योग्यच आहे. कळवल्यानंतर जर मानत्त सोडण्याची इच्छा असेल, तर पूर्वोक्त पद्धतीनेच संघामध्ये ते सोडावे. सीमा मंडपातून भिक्खू बाहेर पडले असता, एका भिक्खूच्या जवळ देखील ते सोडणे योग्य आहे. सीमा मंडपातून बाहेर पडून (व्रत सोडण्याची) स्मृती प्राप्त झालेल्या भिक्खूने सोबत जाणाऱ्या भिक्खूच्या जवळ ते सोडावे. जर तो देखील निघून गेला असेल, तर ज्या दुसऱ्या भिक्खूला सीमा मंडपात कळवले नव्हते, त्याला कळवून ते सोडावे. परंतु कळवताना शेवटी (एका भिक्खूजवळ असल्यास) 'मी कळवत आहे, आयुष्यमानांनी मला तसे समजावे' असे म्हणावे. दोन भिक्खूंना कळवताना 'आयुष्यमानांनी मला तसे समजावे' (द्विवचनी रूप) असे म्हणावे, आणि तीन भिक्खूंना कळवताना 'आयुष्यमानांनी मला तसे समजावे' (बहुवचनी रूप) असे म्हणावे. मानत्त सोडल्याच्या वेळेपासून तो प्रकृतत्व (सामान्य भिक्खूच्या) स्थितीत राहतो.

Sace appabhikkhuko vihāro hoti, sabhāgā bhikkhū vasanti, vattaṃ anikkhipitvā antovihāreyeva rattiyo gaṇetabbā. Atha na sakkā sodhetuṃ, vuttanayeneva vattaṃ nikkhipitvā paccūsasamaye catūhi pañcahi vā bhikkhūhi saddhiṃ parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggato okkamma gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāne nisīditabbaṃ. Antoaruṇeyeva vuttanayena vattaṃ samādiyitvā ārocetabbaṃ. Sace añño koci bhikkhu kenacideva karaṇīyena taṃ ṭhānaṃ āgacchati, sace esa taṃ passati, saddaṃ vāssa suṇāti, ārocetabbaṃ. Anārocentassa ratticchedo ceva vattabhedo ca.

जर विहारामध्ये कमी भिक्खू असतील आणि तिथे समान शील-दृष्टी असलेले (सभाग) भिक्खू राहत असतील, तर व्रत न सोडता विहाराच्या आतच रात्री मोजाव्यात. जर (विहार) स्वच्छ करणे शक्य नसेल, तर सांगितलेल्या पद्धतीनेच व्रत सोडून, पहाटेच्या वेळी चार किंवा पाच भिक्खूंसह, कुंपण घातलेल्या विहाराच्या कुंपणापासून किंवा कुंपण नसलेल्या विहाराच्या कुंपण घालण्यायोग्य जागेपासून दोन दगडफेकीचे अंतर ओलांडून, मुख्य रस्त्यावरून बाजूला होऊन झाडीने किंवा कुंपणाने झाकलेल्या ठिकाणी बसावे. अरुणोदयापूर्वीच सांगितलेल्या पद्धतीने व्रत ग्रहण करून (ते इतर भिक्खूंना) जाहीर करावे. जर इतर कोणी भिक्खू काही कामासाठी त्या ठिकाणी आला आणि याने त्याला पाहिले किंवा त्याचा आवाज ऐकला, तर त्याला (आपल्या व्रताविषयी) सांगावे. न सांगणाऱ्याचा रात्रीचा खंड (रत्तिच्छेद) आणि व्रताचा भंग (वत्तभेद) दोन्ही होतो.

Atha dvādasahatthaṃ upacāraṃ okkamitvā ajānantasseva gacchati, ratticchedo hoti eva, vattabhedo pana natthi. Ārocitakālato paṭṭhāya ca ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā sesehi sati karaṇīye gantumpi vaṭṭati. Aruṇe uṭṭhite tassa bhikkhussa santike vattaṃ nikkhipitabbaṃ. Sace sopi kenaci kammena purearuṇeyeva gacchati, aññaṃ vihārato nikkhantaṃ vā āgantukaṃ vā yaṃ paṭhamaṃ passati, tassa santike ārocetvā vattaṃ nikkhipitabbaṃ. Ayañca yasmā gaṇassa ārocetvā bhikkhūnañca atthibhāvaṃ sallakkhetvāva vasi, tenassa ūne gaṇe caraṇadoso vā vippavāso vā na hoti. Sace na kañci passati, vihāraṃ gantvā attanā saddhiṃ gatabhikkhūsu ekassa santike nikkhipitabbanti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘yaṃ paṭhamaṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ; ayaṃ nikkhittavattassa parihāro’’ti āha.

किंवा जर तो नकळत बारा हातांच्या परिघाबाहेर निघून गेला, तर रात्रीचा खंड (रत्तिच्छेद) नक्कीच होतो, परंतु व्रतभंग (वत्तभेद) होत नाही. आणि व्रत जाहीर केल्याच्या वेळेपासून एका भिक्खूला तिथे ठेवून, उरलेल्या भिक्खूंना काही काम असल्यास जाणे योग्य आहे. अरुणोदय झाल्यावर त्या (राहिलेल्या) भिक्खूच्या जवळ व्रत सोडावे. जर तो (राहिलेला भिक्खू) देखील काही कामानिमित्त अरुणोदयापूर्वीच निघून गेला, तर विहारातून बाहेर पडणाऱ्या किंवा बाहेरून येणाऱ्या ज्या इतर भिक्खूला तो सर्वप्रथम पाहील, त्याच्याजवळ सांगून व्रत सोडावे. आणि हा (मानत्त आचरण करणारा भिक्खू) ज्याअर्थी गणाला (भिक्खूंच्या समूहाला) सांगून आणि भिक्खूंच्या उपस्थितीची नोंद घेऊनच राहिला, त्यामुळे गणाची संख्या कमी झाल्यावरही त्याला आचरणाचा दोष किंवा विप्रवास (विहाराबाहेर राहण्याचा दोष) लागत नाही. जर तो कोणालाही पाहत नसेल, तर विहारात जाऊन स्वतःसोबत आलेल्या भिक्खूंपैकी एकाच्या जवळ व्रत सोडावे, असे महासुमतत्थेर म्हणाले. परंतु महापदमतत्थेर म्हणाले की, 'ज्याला तो सर्वप्रथम पाहील, त्याला सांगून व्रत सोडावे; हे व्रत सोडलेल्या भिक्खूचे संरक्षण आहे.'

Evaṃ chārattaṃ mānattaṃ akhaṇḍaṃ caritvā yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho, tattha so bhikkhu abbhetabbo. Abbhentehi ca paṭhamaṃ abbhānāraho [Pg.18] kātabbo. Ayañhi nikkhittavattattā pakatattaṭṭhāne ṭhito, pakatattassa ca abbhānaṃ kātuṃ na vaṭṭati, tasmā vattaṃ samādāpetabbo. Vatte samādinne abbhānāraho hoti. Tenāpi vattaṃ samādiyitvā ārocetvā abbhānaṃ yācitabbaṃ. Anikkhittavattassa puna vattasamādānakiccaṃ natthi. So hi chārattātikkameneva abbhānāraho hoti, tasmā so abbhetabbo. Tatra yvāyaṃ ‘‘evañca pana, bhikkhave, abbhetabbo’’ti pāḷiyaṃyeva abbhānavidhi vutto, ayañca ekāpattivasena vutto. Sace pana dve tisso sambahulā vā ekavatthukā vā nānāvatthukā vā āpattiyo honti, tāsaṃ vasena kammavācā kātabbā. Evaṃ appaṭicchannamānattaṃ dātabbaṃ. Paṭicchannamānattaṃ pana yasmā paṭicchannāya āpattiyā parivutthaparivāsassa dātabbaṃ hoti, tasmā naṃ parivāsakathāyaṃyeva kathayissāma.

अशा प्रकारे सहा रात्रींचे मानत्त अखंडपणे आचरून, जिथे वीस भिक्खूंचा संघ असेल, तिथे त्या भिक्खूचे अब्भान (पुनर्स्थापना) करावे. आणि अब्भान करणाऱ्यांनी प्रथम त्याला अब्भान मिळण्यास पात्र करावे. कारण, हा व्रत सोडल्यामुळे सामान्य भिक्खूच्या (पकतत्त) स्थितीत असतो, आणि सामान्य भिक्खूचे अब्भान करणे योग्य नाही, म्हणून त्याला व्रत ग्रहण करायला लावावे. व्रत ग्रहण केल्यावर तो अब्भान मिळण्यास पात्र होतो. त्याने देखील व्रत ग्रहण करून व ते जाहीर करून अब्भानाची याचना करावी. ज्याने व्रत सोडले नाही, त्याला पुन्हा व्रत ग्रहण करण्याचे काही प्रयोजन नाही. कारण, तो सहा रात्री पूर्ण झाल्यावरच अब्भान मिळण्यास पात्र होतो, म्हणून त्याचे अब्भान करावे. त्या संदर्भात, 'आणि भिक्खूंनो, अशा प्रकारे अब्भान करावे' ही अब्भान पद्धती पाळीमध्येच सांगितली आहे, आणि ही एका आपत्तीच्या संदर्भात सांगितली आहे. परंतु जर दोन, तीन किंवा अनेक, एकाच वस्तूशी संबंधित किंवा वेगवेगळ्या वस्तूंशी संबंधित आपत्ती असतील, तर त्यानुसार कम्मवाचा करावी. अशा प्रकारे न लपवलेल्या आपत्तीसाठी मानत्त (अप्पटिच्छन्नमानत्त) दिले पाहिजे. परंतु लपवलेल्या आपत्तीसाठी मानत्त (पटिच्छन्नमानत्त) हे परिवास पूर्ण केलेल्या भिक्खूला द्यायचे असल्याने, त्याविषयी आपण 'परिवासकथा' मध्येच चर्चा करू.

Parivāsakathā

परिवासकथा

102. ‘‘Tena hi, bhikkhave, saṅgho udāyissa bhikkhuno ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhapaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ detū’’tiādinā nayena pāḷiyaṃ anekehi ākārehi parivāso ca mānattañca vuttaṃ. Tassa yasmā āgatāgataṭṭhāne vinicchayo vuccamāno pāḷi viya ativitthāraṃ āpajjati, na ca sakkā hoti sukhena pariggahetuṃ, tasmā naṃ samodhānetvā idheva dassayissāma.

१०२. 'म्हणूनच, भिक्खूंनो, संघाने उदायी भिक्खूला एका दिवसासाठी लपवलेल्या, जाणीवपूर्वक केलेल्या वीर्यस्खलनाच्या एका आपत्तीसाठी एका दिवसाचा परिवास द्यावा' इत्यादी पद्धतीने पाळीमध्ये अनेक प्रकारे परिवास आणि मानत्त सांगितले गेले आहे. कारण, वेगवेगळ्या ठिकाणी आलेल्या संदर्भांनुसार त्याचा निर्णय सांगताना पाळीप्रमाणेच तो अतिशय विस्तृत होतो आणि तो सहजपणे समजून घेणे शक्य होत नाही, म्हणून आम्ही त्याचे संकलन करून इथेच ते स्पष्ट करू.

Ayañhi idha adhippeto parivāso nāma – paṭicchannaparivāso, suddhantaparivāso, samodhānaparivāsoti tividho hoti. Tattha paṭicchannaparivāso tāva yathāpaṭicchannāya āpattiyā dātabbo. Kassaci hi ekāhapaṭicchannā āpatti hoti yathā ayaṃ udāyittherassa, kassaci dvīhādipaṭicchannā yathā parato āgatā udāyittherasseva, kassaci ekā āpatti hoti yathā ayaṃ, kassaci dve tisso tatuttari vā yathā parato āgatā, tasmā paṭicchannaparivāsaṃ dentena paṭhamaṃ tāva paṭicchannabhāvo jānitabbo.

कारण, इथे अभिप्रेत असलेला परिवास – पटिच्छन्नपरिवास, सुद्धन्तपरिवास आणि समोधानपरिवास असा three प्रकारचा असतो. त्यापैकी, पटिच्छन्नपरिवास हा जितके दिवस आपत्ती लपवली असेल त्यानुसार दिला पाहिजे. कारण, कोणाची आपत्ती उदायी थेरांप्रमाणे एका दिवसासाठी लपवलेली असते, तर कोणाची दोन किंवा अधिक दिवसांसाठी लपवलेली असते, जसे की उदायी थेरांच्याच नंतर आलेल्या आपत्तींच्या बाबतीत. कोणाची एकच आपत्ती असते, जसे की ही, तर कोणाच्या दोन, तीन किंवा त्याहून अधिक आपत्ती असतात, जसे की नंतर आलेल्या आपत्तींच्या बाबतीत. म्हणून, पटिच्छन्नपरिवास देणाऱ्याने सर्वप्रथम आपत्ती लपवल्याची स्थिती (पटिच्छन्नभाव) जाणून घेतली पाहिजे.

Ayañhi āpatti nāma dasahākārehi paṭicchannā hoti. Tatthāyaṃ mātikā – āpatti ca hoti āpattisaññī ca, pakatatto ca hoti pakatattasaññī [Pg.19] ca, anantarāyiko ca hoti anantarāyikasaññī ca, pahu ca hoti pahusaññī ca, chādetukāmo ca hoti chādeti cāti.

कारण, ही आपत्ती दहा कारणांमुळे लपवलेली (पटिच्छन्न) मानली जाते. त्या संदर्भात ही मातृका आहे – आपत्ती देखील असते आणि ती आपत्ती असल्याची जाणीवही असते; तो सामान्य भिक्खू (पकतत्त) देखील असतो आणि तो सामान्य भिक्खू असल्याची जाणीवही असते; अंतराय (अडथळा) नसतो आणि अंतराय नसल्याची जाणीवही असते; तो समर्थ असतो आणि समर्थ असल्याची जाणीवही असते; लपवण्याची इच्छा असते आणि तो ती लपवतो देखील.

Tattha āpatti ca hoti āpattisaññī cāti yaṃ āpanno, sā āpattiyeva hoti. Sopi ca tattha āpattisaññīyeva. Iti jānanto chādeti, channāva hoti. Atha panāyaṃ tattha anāpattisaññī, acchannā hoti, anāpatti pana āpattisaññāyapi anāpattisaññāyapi chādentenāpi acchāditāva hoti. Lahukaṃ vā garukāti garukaṃ vā lahukāti chādeti, alajjipakkhe tiṭṭhati, āpatti pana acchannā hoti. Garukaṃ lahukāti maññamāno deseti, neva desitā hoti, na channā. Garukaṃ garukāti ñatvā chādeti, channā hoti. Garukalahukabhāvaṃ na jānāti, āpattiṃ chādemīti chādeti, channāva hoti.

त्या मातृकेमध्ये, 'आपत्ती देखील असते आणि ती आपत्ती असल्याची जाणीवही असते' याचा अर्थ असा की, ज्या आपत्तीला तो प्राप्त झाला आहे, ती खरोखरच आपत्ती असते आणि त्याला देखील ती आपत्ती असल्याची जाणीव असते. असे जाणून जर तो ती लपवतो, तर ती लपवलेलीच (छन्न) मानली जाते. परंतु, जर त्याला ती आपत्ती नसल्याची जाणीव असेल, तर ती लपवलेली मानली जात नाही. आणि जर ती खरोखरच आपत्ती नसेल, तर ती आपत्ती आहे असे समजून किंवा आपत्ती नाही असे समजून लपवली तरीही ती लपवलेली मानली जात नाही. जर तो हलक्या आपत्तीला भारी (गुरू) आपत्ती म्हणून किंवा भारी आपत्तीला हलकी आपत्ती म्हणून लपवतो, तर तो निर्लज्ज (अलज्जी) लोकांच्या पक्षात उभा राहतो, परंतु ती आपत्ती लपवलेली मानली जात नाही. जर तो भारी आपत्तीला हलकी आपत्ती समजून तिची कबुली (देसना) देतो, तर ती कबूल केलेलीही मानली जात नाही आणि लपवलेलीही मानली जात नाही. जर तो भारी आपत्तीला भारी आपत्ती समजून लपवतो, तर ती लपवलेली मानली जाते. जर त्याला ती भारी आहे की हलकी हे माहीत नसेल, पण 'मी आपत्ती लपवत आहे' असे समजून तो ती लपवतो, तर ती लपवलेलीच मानली जाते.

Pakatattoti tividhaṃ ukkhepanīyakammaṃ akato – so ce pakatattasaññī hutvā chādeti, channā hoti. Atha ‘‘mayhaṃ saṅghena kammaṃ kata’’nti apakatattasaññī hutvā chādeti, acchannā hoti. Apakatattena pakatattasaññinā vā apakatattasaññinā vā chāditāpi acchannāva hoti. Vuttampi cetaṃ –

'पकतत्त' म्हणजे ज्याच्यावर तीन प्रकारची उक्खेपनीय कम्मे (बहिष्काराची कर्मे) केली गेलेली नाहीत. जर तो स्वतःला सामान्य भिक्खू (पकतत्त) समजून आपत्ती लपवतो, तर ती लपवलेली मानली जाते. परंतु, जर तो 'संघाने माझ्यावर कर्म केले आहे' असे समजून स्वतःला अपकतत्त (असामान्य भिक्खू) मानून लपवतो, तर ती लपवलेली मानली जात नाही. अपकतत्त (असामान्य) भिक्खूने स्वतःला पकतत्त समजून किंवा अपकतत्त समजून लपवली तरीही ती लपवलेली मानली जात नाही. याविषयी असेही म्हटले आहे –

‘‘Āpajjati garukaṃ sāvasesaṃ,Chādeti anādariyaṃ paṭicca;

Na bhikkhunī no ca phuseyya vajjaṃ,Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

'तो उरलेल्या भागासह (सावसेस) भारी आपत्तीला (संघादिसेस) प्राप्त होतो आणि अनादरामुळे ती लपवतो; ती भिक्खुणी नाही आणि तिला दोषाचा (दुक्कट आपत्तीचा) स्पर्शही होत नाही – हा प्रश्न विद्वानांनी विचारपूर्वक मांडला आहे.'

Ayañhi pañho ukkhittakena kathito.

कारण, हा प्रश्न उक्खित्तक (बहिष्कृत) भिक्खूच्या संदर्भात विचारला गेला आहे.

Anantarāyikoti yassa dasasu antarāyesu ekopi natthi, so ce anantarāyikasaññī hutvā chādeti, channā hoti. Sacepi so bhīrukajātikatāya andhakāre amanussacaṇḍamigabhayena antarāyikasaññī hutvā chādeti, acchannāva hoti. Yassa hi pabbatavihāre vasantassa kandaraṃ vā nadiṃ vā atikkamitvā ārocetabbaṃ hoti, antarāmagge ca caṇḍavāḷaamanussādibhayaṃ atthi, magge ajagarā nipajjanti, nadī pūrā hoti, ekasmiṃ pana satiyeva antarāye antarāyikasaññī hutvā [Pg.20] chādeti, acchannāva hoti. Antarāyikassa pana antarāyikasaññāya vā anantarāyikasaññāya vā chādayato acchannāva hoti.

अन्तराय नसलेला (अनन्तरायिक) म्हणजे ज्याच्या दहा अन्तरायांपैकी एकही अन्तराय अस्तित्वात नाही. जर तो 'अन्तराय नाही' अशी संज्ञा (समज) ठेवून आपत्ती लपवतो, तर ती लपवलेली (छन्न) मानली जाते. परंतु, जर तो भितऱ्या स्वभावामुळे अंधारात अमनुष्य (भूत-पिशाच) किंवा हिंस्र श्वापदांच्या भयाने 'अन्तराय आहे' अशी संज्ञा ठेवून लपवतो, तर ती न लपवलेलीच (अछन्न) मानली जाते. कारण जो पर्वतावरील विहारात राहत असताना, दरी किंवा नदी ओलांडून आपत्तीची माहिती देणे आवश्यक असते, आणि वाटेत हिंस्र श्वापदे, अमनुष्य इत्यादींचे भय असते, वाटेत अजगर पडलेले असतात, नदी पाण्याने भरलेली असते; अशा वेळी एका जरी अन्तरायाचे अस्तित्व असताना 'अन्तराय आहे' अशी संज्ञा ठेवून तो लपवतो, तर ती न लपवलेलीच (अछन्न) मानली जाते. परंतु खरोखरच अन्तराय असताना, 'अन्तराय आहे' अशा संज्ञेने किंवा 'अन्तराय नाही' अशा संज्ञेने लपवणाऱ्याची आपत्ती न लपवलेलीच (अछन्न) मानली जाते.

Pahūti yo sakkoti bhikkhuno santikaṃ gantuñceva ārocetuñca; so ce pahusaññī hutvā chādeti, channā hoti. Sacassa mukhe appamattako gaṇḍo vā hoti, hanukavāto vā vijjhati, danto vā rujjati, bhikkhā vā mandā laddhā hoti, tāvatakena pana neva vattuṃ na sakkoti na gantuṃ; apica kho na sakkomīti saññī hoti, ayaṃ pahu hutvā appahusaññī nāma. Iminā chāditāpi acchāditā. Appahunā pana vattuṃ vā gantuṃ vā asamatthena pahusaññinā vā appahusaññinā vā chāditā hotu, acchāditāva.

समर्थ (पहू) म्हणजे जो भिक्खूच्या जवळ जाण्यास आणि आपत्ती सांगण्यास समर्थ आहे. जर तो 'मी समर्थ आहे' अशी संज्ञा ठेवून आपत्ती लपवतो, तर ती लपवलेली (छन्न) मानली जाते. जर त्याच्या तोंडात लहानशी गाठ (किंवा फोड) असेल, किंवा जबड्याचा वात ठणकत असेल, किंवा दात दुखत असेल, किंवा भिक्षा कमी मिळाली असेल, परंतु तेवढ्या कारणाने तो बोलण्यास किंवा जाण्यास असमर्थ नसतो; तरीही 'मी असमर्थ आहे' अशी संज्ञा बाळगतो, तर तो समर्थ असूनही 'असमर्थ संज्ञा असलेला' (अप्पहुसञ्ञी) म्हटला जातो. त्याने लपवलेली आपत्ती देखील न लपवलेलीच (अछन्न) मानली जाते. परंतु बोलण्यास किंवा जाण्यास असमर्थ असलेल्या भिक्खूने 'मी समर्थ आहे' किंवा 'मी असमर्थ आहे' अशा संज्ञेने लपवली तरी ती न लपवलेलीच (अछन्न) मानली जाते.

Chādetukāmo ca hoti chādeti cāti idaṃ uttānatthameva. Sace pana chādessāmīti dhuranikkhepaṃ katvā purebhatte vā pacchābhatte vā paṭhamayāmādīsu vā lajjidhammaṃ okkamitvā antoaruṇeyeva āroceti, ayaṃ chādetukāmo na chādeti nāma.

'लपवण्याची इच्छा असणारा आणि लपवणारा' हे वाक्य स्पष्ट अर्थाचेच आहे. परंतु जर 'मी लपवीन' असा निश्चय (जबाबदारी सोडून देणे) करून, जेवणापूर्वी किंवा जेवणानंतर किंवा रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात इत्यादी वेळी लज्जाशील स्वभावाचा आश्रय घेऊन, अरुणोदयाच्या आतच आपत्ती सांगतो, तर तो 'लपवण्याची इच्छा असणारा परंतु न लपवणारा' म्हटला जातो.

Yassa pana abhikkhuke ṭhāne vasantassa āpattiṃ āpajjitvā sabhāgassa bhikkhuno āgamanaṃ āgamentassa sabhāgasantikaṃ vā gacchantassa addhamāsopi māsopi atikkamati, ayaṃ na chādetukāmo chādeti nāma, ayampi acchannāva hoti.

परंतु जो भिक्खू नसलेल्या ठिकाणी राहत असताना आपत्तीत पडतो, आणि समान भागीदार (सभाग) भिक्खूच्या आगमनाची वाट पाहत असताना किंवा सभाग भिक्खूच्या जवळ जात असताना पंधरवडा किंवा महिना उलटून जातो, तो 'लपवण्याची इच्छा नसतानाही लपवणारा' म्हटला जातो. ही आपत्ती देखील न लपवलेलीच (अछन्न) मानली जाते.

Yo pana āpannamattova aggiṃ akkantapuriso viya sahasā apakkamitvā sabhāgaṭṭhānaṃ gantvā āvi karoti, ayaṃ na chādetukāmova na chādeti nāma. Sace pana sabhāgaṃ disvāpi ‘‘ayaṃ me upajjhāyo vā ācariyo vā’’ti lajjāya nāroceti, channāva hoti āpatti. Upajjhāyādibhāvo hi idha appamāṇaṃ averisabhāgamattameva pamāṇaṃ, tasmā averisabhāgassa santike ārocetabbā.

परंतु जो आपत्तीत पडल्याबरोबर, जणू काही विस्तवावर पाय पडलेल्या माणसाप्रमाणे तातडीने निघून, सभाग भिक्खूच्या ठिकाणी जाऊन आपत्ती प्रकट करतो, तो 'लपवण्याची इच्छा नसलेला आणि न लपवणारा' म्हटला जातो. परंतु जर सभाग भिक्खूला पाहूनही 'हे माझे उपाध्याय किंवा आचार्य आहेत' अशा लाजेपोटी आपत्ती सांगत नाही, तर ती आपत्ती लपवलेलीच (छन्न) मानली जाते. कारण येथे उपाध्याय किंवा आचार्य असणे हे प्रमाण (महत्त्वाचे) नाही, तर केवळ वैरी नसलेला सभाग भिक्खू असणे हेच प्रमाण आहे. म्हणून वैरी नसलेल्या सभाग भिक्खूच्या जवळच आपत्ती प्रकट केली पाहिजे.

Yo pana visabhāgo hoti sutvā pakāsetukāmo, evarūpassa upajjhāyassāpi santike na ārocetabbā. Tattha purebhattaṃ vā āpattiṃ āpanno hotu pacchābhattaṃ vā, divā vā rattiṃ vā yāva aruṇaṃ na uggacchati tāva ārocetabbaṃ. Uddhaste aruṇe paṭicchannā hoti, paṭicchādanapaccayā ca dukkaṭaṃ āpajjati. Sabhāgasaṅghādisesaṃ āpannassa pana santike āvi [Pg.21] kātuṃ na vaṭṭati. Sace āvi karoti, āpatti āvikatā hoti, dukkaṭā pana na muccati, tasmā suddhassa santike āvikātabbā. Āvikaronto ca ‘‘tuyhaṃ santike ekaṃ āpattiṃ āvikaromī’’ti vā ‘‘ācikkhāmī’’ti vā ‘‘ārocemī’’ti vā ‘‘mama ekaṃ āpattiṃ āpannabhāvaṃ jānāhī’’ti vā vadatu, ‘‘ekaṃ garukāpattiṃ āvikaromī’’tiādinā vā nayena vadatu, sabbehipi ākārehi appaṭicchannāva hotīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Sace pana lahukāpattiṃ āvikaromītiādinā nayena vadati, paṭicchannā hoti, vatthuṃ āroceti, āpattiṃ āroceti, ubhayaṃ āroceti, tividhenāpi ārocitāva hoti. Iti imāni dasa kāraṇāni upalakkhetvā paṭicchannaparivāsaṃ dentena paṭhamameva paṭicchannabhāvo jānitabbo.

परंतु जो विसभाग (भिन्न वर्गाचा) असतो आणि ऐकून ती आपत्ती उघड करण्याची इच्छा बाळगतो, अशा प्रकारच्या उपाध्यायांच्या जवळ देखील ती सांगू नये. त्यात, जेवणापूर्वी आपत्तीत पडलेला असो वा जेवणानंतर, दिवसा असो वा रात्री, जोपर्यंत अरुणोदय होत नाही तोपर्यंत ती प्रकट करावी. अरुणोदय झाल्यावर ती लपवलेली (प्रतिच्छन्न) मानली जाते आणि लपवण्याच्या कारणामुळे दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती ओढवते. परंतु सभाग संघादिसेस आपत्तीत पडलेल्या भिक्खूच्या जवळ ती प्रकट करणे योग्य नाही. जर प्रकट केली, तर आपत्ती प्रकट होते खरी, परंतु तो दुक्कट आपत्तीतून मुक्त होत नाही. म्हणून शुद्ध (आपत्ती नसलेल्या) भिक्खूच्या जवळच ती प्रकट करावी. आणि प्रकट करताना त्याने 'मी आपल्याजवळ एक आपत्ती प्रकट करतो' किंवा 'सांगतो' किंवा 'निवेदन करतो' किंवा 'माझ्या एका आपत्तीत पडल्याचे आपण जाणून घ्यावे' असे म्हणावे, किंवा 'मी एक गरुक (गंभीर) आपत्ती प्रकट करतो' इत्यादी पद्धतीने म्हणावे; सर्व प्रकारे ती अलपवलेलीच (अप्रतिच्छन्न) राहते, असे कुरुंदीमध्ये म्हटले आहे. परंतु जर तो 'मी लहुक (सौम्य) आपत्ती प्रकट करतो' अशा पद्धतीने बोलतो, तर ती लपवलेली (प्रतिच्छन्न) मानली जाते. जर तो वस्तू (घटना) सांगतो, आपत्ती सांगतो, किंवा दोन्ही सांगतो, तर तिन्ही प्रकारे ती प्रकट केलेलीच मानली जाते. अशा प्रकारे या दहा कारणांचे नीट निरीक्षण करून, प्रतिच्छन्न परिवास देणाऱ्याने सर्वप्रथम प्रतिच्छन्न भाव (लपवल्याची स्थिती) जाणून घेतली पाहिजे.

Tato paṭicchannadivase ca āpattiyo ca sallakkhetvā sace ekāhapaṭicchannā hoti – ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekāhapaṭicchanna’’nti evaṃ yācāpetvā idha vuttanayeneva kammavācaṃ vatvā parivāso dātabbo. Atha dvīhatīhādipaṭicchannā hoti, dvīhapaṭicchannaṃ tīhapaṭicchannaṃ catūhapaṭicchannaṃ pañcāhapaṭicchannaṃ chāhapaṭicchannaṃ sattāhapaṭicchannaṃ aṭṭhāhapaṭicchannaṃ navāhapaṭicchannaṃ dasāhapaṭicchannaṃ ekādasāhapaṭicchannaṃ dvādasāhapaacchannaṃ terasāhapaṭicchannaṃ cuddasāhapaṭicchannanti evaṃ yāva cuddasa divasāni divasavasena yojanā kātabbā. Pañcadasa divasāni paṭicchannāya pakkhapaṭicchannanti vatvā yojanā kātabbā. Tato yāva ekūnatiṃsatimo divaso, tāva atirekapakkhapaṭicchannanti.

त्यानंतर, लपवलेले दिवस आणि आपत्ती लक्षात घेऊन, जर ती एक दिवस लपवलेली (एक-दिवस-प्रतिच्छन्न) असेल, तर – 'भन्ते, मी एक सचेतनिक सुक्कविस्सट्ठि (शुक्रविसर्ग) आपत्ती ओढवून घेतली आहे, जी एक दिवस लपवलेली आहे' अशी याचना करायला लावून, येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच कम्मवाचा (कर्मवाचा) म्हणून परिवास दिला पाहिजे. जर दोन, तीन इत्यादी दिवस लपवलेली असेल, तर दोन दिवस लपवलेली (द्वि-दिवस-प्रतिच्छन्न), तीन दिवस लपवलेली (त्रि-दिवस-प्रतिच्छन्न), चार दिवस लपवलेली, पाच दिवस लपवलेली, सहा दिवस लपवलेली, सात दिवस लपवलेली, आठ दिवस लपवलेली, नऊ दिवस लपवलेली, दहा दिवस लपवलेली, अकरा दिवस लपवलेली, बारा दिवस लपवलेली, तेरा दिवस लपवलेली, चौदा दिवस लपवलेली – अशा प्रकारे चौदा दिवसांपर्यंत दिवसांच्या हिशोबाने योजना (वाक्यरचना) करावी. पंधरा दिवस लपवलेल्या आपत्तीसाठी 'पक्खप्रतिच्छन्न' (पंधरवडा लपवलेली) असे म्हणून योजना करावी. त्यानंतर एकोणतिसाव्या दिवसापर्यंत 'अतिरेक-पक्खप्रतिच्छन्न' (पंधरवड्याहून अधिक काळ लपवलेली) अशी योजना करावी.

Tato māsapaṭicchannaṃ atirekamāsapaṭicchannaṃ dvemāsapaṭicchannaṃ atirekadvemāsapaṭicchannaṃ temāsapaṭicchannaṃ atirekatemāsapaṭicchannaṃ catumāsapaṭicchannaṃ atirekacatumāsapaṭicchannaṃ pañcamāsapaṭicchannaṃ atirekapañcamāsapaṭicchannaṃ chamāsapaṭicchannaṃ atirekachamāsapaṭicchannaṃ sattamāsapaṭicchannaṃ atirekasattamāsapaṭicchannaṃ aṭṭhamāsapaṭicchannaṃ atirekaaṭṭhamāsapaṭicchannaṃ navamāsapaṭicchannaṃ atirekanavamāsapaṭicchannaṃ dasamāsapaṭicchannaṃ atirekadasamāsapaṭicchannaṃ ekādasamāsapaṭicchannaṃ atirekaekādasamāsapaṭicchannanti evaṃ yojanā kātabbā. Saṃvacchare paripuṇṇe ekasaṃvaccharapaṭicchannanti. Tato paraṃ atirekaekasaṃvacchara… dvesaṃvacchara… atirekadvesaṃvacchara… tisaṃvacchara… atiraketisaṃvacchara… catusaṃvacchara… atirekacatusaṃvacchara… pañcasaṃvacchara… atirekapañcasaṃvaccharapaṭicchannanti [Pg.22] evaṃ yāva saṭṭhisaṃvacchara… atirekasaṭṭhisaṃvaccharapaṭicchannanti vā tato vā bhiyyopi vatvā yojanā kātabbā.

त्यानंतर एक महिना लपवलेली (मासप्रतिच्छन्न), एका महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-मासप्रतिच्छन्न), दोन महिने लपवलेली (द्विमासप्रतिच्छन्न), दोन महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-द्विमासप्रतिच्छन्न), तीन महिने लपवलेली (तिमासप्रतिच्छन्न), तीन महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-तिमासप्रतिच्छन्न), चार महिने लपवलेली (चतुमासप्रतिच्छन्न), चार महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-चतुमासप्रतिच्छन्न), पाच महिने लपवलेली (पंचमासप्रतिच्छन्न), पाच महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-पंचमासप्रतिच्छन्न), सहा महिने लपवलेली (छम्मासप्रतिच्छन्न), सहा महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-छम्मासप्रतिच्छन्न), सात महिने लपवलेली (सत्तमासप्रतिच्छन्न), सात महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-सत्तमासप्रतिच्छन्न), आठ महिने लपवलेली (अट्ठमासप्रतिच्छन्न), आठ महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-अट्ठमासप्रतिच्छन्न), नऊ महिने लपवलेली (नवमासप्रतिच्छन्न), नऊ महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-नवमासप्रतिच्छन्न), दहा महिने लपवलेली (दसमासप्रतिच्छन्न), दहा महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-दसमासप्रतिच्छन्न), अकरा महिने लपवलेली (एकादसमासप्रतिच्छन्न), अकरा महिन्याहून अधिक काळ लपवलेली (अतिरेक-एकादसमासप्रतिच्छन्न) – अशी योजना करावी. वर्ष पूर्ण झाल्यावर 'एक संवत्सर (वर्ष) लपवलेली' (एकसंवत्सरप्रतिच्छन्न) अशी योजना करावी. त्यानंतर एका वर्षापेक्षा अधिक काळ लपवलेली, दोन वर्षे लपवलेली, दोन वर्षांपेक्षा अधिक काळ लपवलेली, तीन वर्षे लपवलेली, तीन वर्षांपेक्षा अधिक काळ लपवलेली, चार वर्षे लपवलेली, चार वर्षांपेक्षा अधिक काळ लपवलेली, पाच वर्षे लपवलेली, पाच वर्षांपेक्षा अधिक काळ लपवलेली – अशी योजना करावी. अशा प्रकारे साठ वर्षांपर्यंत, साठ वर्षांपेक्षा अधिक काळ लपवलेली किंवा त्याहूनही अधिक काळ लपवलेली असे म्हणून योजना करावी.

Sace pana dve tisso tatuttari vā āpattiyo honti, yathā idha ekaṃ āpattinti vuttaṃ; evaṃ dve āpattiyo tisso āpattiyoti vattabbaṃ. Tato paraṃ pana sataṃ vā hotu sahassaṃ vā, sambahulāti vattuṃ vaṭṭati. Nānāvatthukāsupi ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ – ekaṃ sukkavissaṭṭhiṃ, ekaṃ kāyasaṃsaggaṃ, ekaṃ duṭṭhullavācaṃ, ekaṃ attakāmaṃ, ekaṃ sañcarittaṃ, ekāhapaṭicchannāyo’’ti evaṃ gaṇanavasena vā ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ nānāvatthukāyo ekāhapaṭicchannāyo’’ti evaṃ vatthukittanavasena vā, ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekāhapaṭicchannāyo’’ti evaṃ nāmamattavasena vā yojanā kātabbā.

पण जर दोन, तीन किंवा त्याहून अधिक आपत्ती असतील, तर जसे येथे 'एक आपत्ती' असे म्हटले आहे, तसेच 'दोन आपत्ती', 'तीन आपत्ती' असे म्हणावे. त्याहून अधिक, मग शंभर असो वा हजार, 'संबहुला' (अनेक) असे म्हणणे योग्य आहे. वेगवेगळ्या वस्तू (कारण) असलेल्या आपत्तींमध्ये सुद्धा, 'भन्ते, मी अनेक संघादिसेस आपत्तींना प्राप्त झालो आहे - एक सुक्कविस्सट्ठी, एक कायसंसग्ग, एक दुट्ठुल्लवाचा, एक अत्तकाम, एक संचरित्त, ज्या एक दिवस लपवून ठेवलेल्या आहेत' अशा प्रकारे संख्येच्या आधारे किंवा, 'भन्ते, मी वेगवेगळ्या वस्तूंच्या अनेक संघादिसेस आपत्तींना प्राप्त झालो आहे, ज्या एक दिवस लपवून ठेवलेल्या आहेत' अशा प्रकारे वस्तूच्या उल्लेखाच्या आधारे किंवा, 'भन्ते, मी अनेक संघादिसेस आपत्तींना प्राप्त झालो आहे, ज्या एक दिवस लपवून ठेवलेल्या आहेत' अशा प्रकारे केवळ नावाच्या आधारे योजना करावी.

Tattha nāmaṃ duvidhaṃ – sajātisādhāraṇañca sabbasādhāraṇañca. Tattha saṅghādisesoti sajātisādhāraṇaṃ, āpattīti sabbasādhāraṇaṃ; tasmā ‘‘sambahulā āpattiyo āpajjiṃ ekāhapaṭicchannāyo’’ti evaṃ sabbasādhāraṇanāmavasenapi vattuṃ vaṭṭati. Idañhi sabbampi parivāsādikaṃ vinayakammaṃ vatthuvasena gottavasena nāmavasena āpattivasena ca kātuṃ vaṭṭatiyeva.

त्यामध्ये नाव दोन प्रकारचे असते - सजातिसाधारण आणि सर्वसाधारण. त्यामध्ये 'संघादिसेस' हे सजातिसाधारण नाव आहे आणि 'आपत्ती' हे सर्वसाधारण नाव आहे; म्हणून, 'मी अनेक आपत्तींना प्राप्त झालो आहे, ज्या एक दिवस लपवून ठेवलेल्या आहेत' अशा प्रकारे सर्वसाधारण नावाच्या आधारे देखील म्हणणे योग्य आहे. कारण हे सर्व परिवासादी विनयकृत्य वस्तूच्या आधारे, गोत्राच्या आधारे, नावाच्या आधारे आणि आपत्तीच्या आधारे करणे योग्यच आहे.

Tattha ‘‘sukkavissaṭṭhī’’ti vatthu ceva gottañca. ‘‘Saṅghādiseso’’ti nāmañceva āpatti ca. ‘‘Kāyasaṃsaggo’’ti vatthu ceva gottañca. ‘‘Saṅghādiseso’’ti nāmañceva āpatti ca, tattha ‘‘sukkavissaṭṭhiṃ kāyasaṃsagga’’ntiādinā vacanenāpi ‘‘nānāvatthukāyo’’ti vacanenāpi vatthu ceva gottañca gahitaṃ hoti. ‘‘Saṅghādiseso’’ti vacanenāpi ‘‘āpattiyo’’ti vacanenāpi nāmañceva āpatti ca gahitā hoti. Idha pana ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ ‘‘sukkavissaṭṭhi’’nti nāmampi vatthugottānipi gahitāneva. Yathā ca idha ‘‘ayaṃ udāyi bhikkhū’’ti vuttaṃ; evaṃ yo yo āpanno hoti, tassa tassa nāmaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ itthannāmo bhikkhū’’ti kammavācā kātabbā.

त्यामध्ये 'सुक्कविस्सट्ठी' हे वस्तू देखील आहे आणि गोत्र देखील आहे. 'संघादिसेस' हे नाव देखील आहे आणि आपत्ती देखील आहे. 'कायसंसग्ग' हे वस्तू देखील आहे आणि गोत्र देखील आहे. 'संघादिसेस' हे नाव देखील आहे आणि आपत्ती देखील आहे. त्यामध्ये 'सुक्कविस्सट्ठी कायसंसग्ग' इत्यादी शब्दांनी देखील आणि 'नानावत्थुकायो' या शब्दाने देखील वस्तू आणि गोत्र दोन्ही ग्रहण केले जाते. 'संघादिसेस' या शब्दाने देखील आणि 'आपत्ती' या शब्दाने देखील नाव आणि आपत्ती दोन्ही ग्रहण केले जाते. पण येथे 'एक सचेतनिक सुक्कविस्सट्ठी आपत्ती प्राप्त झालो' यामध्ये नाव देखील आणि वस्तू-गोत्र देखील ग्रहण केलेच आहे. आणि जसे येथे 'हा उदायी भिक्खू' असे म्हटले आहे, तसेच जो जो आपत्तीला प्राप्त झाला असेल, त्याचे त्याचे नाव घेऊन 'हा अमुक नावाचा भिक्खू' अशी कम्मवाचा करावी.

Kammavācāpariyosāne ca tena bhikkhunā māḷakasīmāyameva ‘‘parivāsaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti vuttanayeneva vattaṃ samādātabbaṃ[Pg.23]. Samādiyitvā tattheva saṅghassa ārocetabbaṃ, ārocentena ca evaṃ ārocetabbaṃ –

आणि कम्मवाचेच्या समाप्तीनंतर त्या भिक्खूने माळकसीमेतच (मंडप-सीमेतच) 'मी परिवास समादान करतो, मी वत्त समादान करतो' अशा सांगितलेल्या पद्धतीनेच वत्त समादान करावे. समादान करून तेथेच संघाला निवेदन करावे, आणि निवेदन करताना अशा प्रकारे निवेदन करावे -

‘‘Ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekāhapaṭicchannaṃ, sohaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhapaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ yāciṃ, tassa me saṅgho ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhapaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ adāsi, sohaṃ parivasāmi – ‘vedayāmahaṃ, bhante, vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti.

"भन्ते, मी एक दिवस लपवून ठेवलेल्या एका सचेतनिक सुक्कविस्सट्ठी आपत्तीला प्राप्त झालो होतो. त्या मी, संघाकडे एका दिवसासाठी लपवून ठेवलेल्या एका सचेतनिक सुक्कविस्सट्ठी आपत्तीसाठी एक दिवसाच्या परिवासाची याचना केली. त्या मला, संघाने एका दिवसासाठी लपवून ठेवलेल्या एका सचेतनिक सुक्कविस्सट्ठी आपत्तीसाठी एक दिवसाचा परिवास दिला. तो मी परिवास करत आहे - 'भन्ते, मी निवेदन करत आहे, मी परिवास करत आहे' असे संघाने माझे लक्षात ठेवावे."

Imañca panatthaṃ gahetvā yāya kāyaci bhāsāya ārocetuṃ vaṭṭatiyeva. Ārocetvā sace nikkhipitukāmo, vuttanayeneva saṅghamajjhe nikkhipitabbaṃ. Māḷakato bhikkhūsu nikkhantesu ekassāpi santike nikkhipituṃ vaṭṭati. Māḷakato nikkhamitvā satiṃ paṭilabhantena sahagacchantassa santike nikkhipitabbaṃ. Sace sopi pakkanto, aññassa yassa māḷake nārocitaṃ, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Ārocentena ca avasāne ‘‘vedayatīti maṃ āyasmā dhāretū’’ti vattabbaṃ. Dvinnaṃ ārocentena ‘‘āyasmantā dhārentū’’ti, tiṇṇaṃ ārocentena ‘‘āyasmanto dhārentū’’ti vattabbaṃ. Nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati.

आणि हा अर्थ घेऊन कोणत्याही भाषेत निवेदन करणे योग्यच आहे. निवेदन करून जर वत्त बाजूला ठेवण्याची इच्छा असेल, तर सांगितलेल्या पद्धतीनेच संघामध्ये ते बाजूला ठेवावे. माळकावरून (मंडपातून) भिक्खू निघून गेल्यावर एका भिक्खूच्या जवळ देखील ते बाजूला ठेवणे योग्य आहे. माळकावरून बाहेर पडल्यावर ज्याला आठवण येते, त्याने सोबत जाणाऱ्या भिक्खूच्या जवळ ते बाजूला ठेवावे. जर तो देखील निघून गेला असेल, तर ज्या दुसऱ्या भिक्खूला माळकामध्ये निवेदन केले नव्हते, त्याला निवेदन करून बाजूला ठेवावे. आणि निवेदन करताना शेवटी 'मी परिवास करत आहे हे आयुष्मानाने लक्षात ठेवावे' असे म्हणावे. दोघांना निवेदन करताना 'आयुष्मानांनी लक्षात ठेवावे' (द्विवचन), तिघांना निवेदन करताना 'आयुष्मानांनी लक्षात ठेवावे' (बहुवचन) असे म्हणावे. वत्त बाजूला ठेवल्याच्या वेळेपासून तो प्रकृतत्व स्थितीत राहतो.

Sace appabhikkhuko vihāro hoti, sabhāgā bhikkhū vasanti, vattaṃ anikkhipitvā vihāreyeva rattipariggaho kātabbo. Atha na sakkā sodhetuṃ, vuttanayeneva vattaṃ nikkhipitvā paccūsasamaye ekena bhikkhunā saddhiṃ mānattavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva upacārasīmaṃ atikkamitvā mahāmaggā okkamma paṭicchanne ṭhāne nisīditvā antoaruṇeyeva vuttanayeneva vattaṃ samādiyitvā tassa bhikkhuno parivāso ārocetabbo. Ārocentena sace navakataro hoti, ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ. Sace vuḍḍhataro, ‘‘bhante’’ti vattabbaṃ. Sace añño koci bhikkhu kenacideva karaṇīyena taṃ ṭhānaṃ āgacchati, sace esa taṃ passati, saddaṃ vāssa suṇāti, ārocetabbaṃ; anārocentassa ratticchedo ceva vattabhedo ca. Atha dvādasahatthaṃ upacāraṃ okkamitvā ajānantasseva gacchati, ratticchedoyeva hoti, vattabhedo pana natthi.

जर विहारामध्ये कमी भिक्खू असतील आणि सभाग (समान आपत्ती असलेले) भिक्खू राहत असतील, तर वत्त बाजूला न ठेवता विहारामध्येच रात्रीची गणना करावी. जर शुद्ध करणे शक्य नसेल, तर सांगितलेल्या पद्धतीनेच वत्त बाजूला ठेवून, पहाटेच्या वेळी एका भिक्खूसोबत, मानत्त-वर्णनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच उपचारसीमा ओलांडून, महामार्गावरून बाजूला होऊन एका गुप्त ठिकाणी बसून, अरुणोदयापूर्वीच सांगितलेल्या पद्धतीनेच वत्त समादान करून त्या भिक्खूला परिवासाचे निवेदन करावे. निवेदन करताना जर तो कनिष्ठ असेल, तर 'आवुसो' असे म्हणावे. जर तो ज्येष्ठ असेल, तर 'भन्ते' असे म्हणावे. जर दुसरा कोणी भिक्खू काही कामासाठी त्या ठिकाणी आला, आणि जर याने त्याला पाहिले किंवा त्याचा आवाज ऐकला, तर त्याला निवेदन करावे; निवेदन न केल्यास रात्रीचा छेद देखील होतो आणि वत्तभंग देखील होतो. पण जर तो बारा हातांच्या उपचाराच्या बाहेरून न समजताच निघून गेला, तर केवळ रात्रीचा छेद होतो, पण वत्तभंग होत नाही.

Uggate [Pg.24] aruṇe vattaṃ nikkhipitabbaṃ. Sace so bhikkhu kenacideva karaṇīyena pakkanto hoti, yaṃ aññaṃ sabbapaṭhamaṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Sace pana kañci na passati, vihāraṃ gantvā attanā saddhiṃ gatabhikkhussa santike nikkhipitabbanti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘yaṃ paṭhamaṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ, ayaṃ nikkhittavattassa parihāro’’ti āha.

अरुणोदय झाल्यावर वत्त बाजूला ठेवावे. जर तो भिक्खू काही कामामुळे निघून गेला असेल, तर जो दुसरा भिक्खू सर्वात आधी दिसेल, त्याला निवेदन करून वत्त बाजूला ठेवावे. पण जर कोणीच दिसले नाही, तर विहारात जाऊन स्वतःसोबत गेलेल्या भिक्खूच्या जवळ वत्त बाजूला ठेवावे, असे महासुमा थेरांनी म्हटले आहे. परंतु महापदुम थेरांनी म्हटले आहे की, 'जो सर्वात आधी दिसेल, त्याला निवेदन करून वत्त बाजूला ठेवावे, हा बाजूला ठेवलेल्या वत्ताचा परिहार आहे.'

Evaṃ yattakāni divasāni āpatti paṭicchannā hoti, tattakāni tato adhikatarāni vā kukkuccavinodanatthāya parivasitvā saṅghaṃ upasaṅkamitvā vattaṃ samādiyitvā mānattaṃ yācitabbaṃ. Ayañhi vatte samādinne eva mānattāraho hoti nikkhittavattena parivutthattā. Anikkhittavattassa pana puna samādānakiccaṃ natthi, so hi paṭicchannadivasātikkameneva mānattāraho hoti, tasmā tassa mānattaṃ dātabbameva. Idaṃ paṭicchannamānattaṃ nāma. Taṃ dentena sace ekāpatti hoti, pāḷiyaṃ vuttanayeneva dātabbaṃ. Atha dve vā tisso vā ‘‘sohaṃ parivutthaparivāso saṅghaṃ dvinnaṃ āpattīnaṃ tissannaṃ āpattīnaṃ ekāhapaṭicchannānaṃ chārattaṃ mānattaṃ yācāmī’’ti parivāse vuttanayeneva āpattiyo ca divase ca sallakkhetvā yojanā kātabbā.

अशा प्रकारे, जितके दिवस आपत्ती लपवून ठेवली असेल, तितके दिवस किंवा त्यापेक्षा अधिक दिवस शंका दूर करण्यासाठी परिवास पूर्ण करून, संघाकडे जाऊन, व्रत ग्रहण करून मानत्तची याचना करावी. कारण हा भिक्खू व्रत ग्रहण केल्यावरच मानत्त मिळण्यास पात्र होतो, कारण त्याने व्रत सोडलेल्या (निक्खित्तवत्त) अवस्थेत परिवास पूर्ण केला आहे. परंतु ज्याने व्रत सोडले नाही (अनिक्खित्तवत्त), त्याला पुन्हा व्रत ग्रहण करण्याचे कर्तव्य नसते; कारण तो लपविलेल्या दिवसांच्या समाप्तीनंतरच मानत्त मिळण्यास पात्र होतो, म्हणून त्याला मानत्त दिलेच पाहिजे. याला 'पठिच्छन्न-मानत्त' असे म्हणतात. ते देताना जर एकच आपत्ती असेल, तर पाळीमध्ये (पाठात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच दिले पाहिजे. जर दोन किंवा तीन आपत्ती असतील, तर 'मी परिवास पूर्ण केलेला भिक्खू, संघाकडे दोन आपत्तींसाठी / तीन आपत्तींसाठी, ज्या एक दिवस लपवून ठेवल्या होत्या, सहा रात्रींच्या मानत्तची याचना करत आहे' अशा प्रकारे परिवासाच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच आपत्ती आणि दिवसांची नोंद घेऊन योजना करावी।

Appaṭicchannāpattiṃ paṭicchannāpattiyā samodhānetvāpi dātuṃ vaṭṭati. Kathaṃ? Paṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ vasitvā –

अप्पठिच्छन्न (न लपविलेली) आपत्ती पठिच्छन्न (लपविलेल्या) आपत्तीसोबत एकत्रित करून देणे देखील योग्य आहे. कसे? पठिच्छन्न आपत्तीसाठी एक दिवसाचा परिवास पूर्ण करून –

‘‘Ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekāhapaṭicchannaṃ, sohaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhapaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ yāciṃ, tassa me saṅgho ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhapaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ adāsi, sohaṃ parivutthaparivāso. Ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ appaṭicchannaṃ. Sohaṃ, bhante, saṅghaṃ tāsaṃ āpattīnaṃ sañcetanikānaṃ sukkavissaṭṭhīnaṃ paṭicchannāya ca appaṭicchannāya ca chārattaṃ mānattaṃ yācāmī’’ti.

“भंते, मी जाणूनबुजून केलेल्या सुक्कविस्सट्ठि (वीर्यपात) रूपी एका आपत्तीला प्राप्त झालो, जी एक दिवस लपवून ठेवली होती. त्या मी, जाणूनबुजून केलेल्या सुक्कविस्सट्ठि रूपी आणि एक दिवस लपवून ठेवलेल्या त्या एका आपत्तीसाठी संघाकडे एक दिवसाच्या परिवासाची याचना केली. त्या मला संघाने जाणूनबुजून केलेल्या सुक्कविस्सट्ठि रूपी आणि एक दिवस लपवून ठेवलेल्या त्या एका आपत्तीसाठी एक दिवसाचा परिवास दिला; तो मी परिवास पूर्ण केलेला आहे. भंते, मी जाणूनबुजून केलेल्या सुक्कविस्सट्ठि रूपी आणखी एका आपत्तीला प्राप्त झालो, जी लपवून ठेवली नव्हती. तो मी, भंते, संघाकडे जाणूनबुजून केलेल्या सुक्कविस्सट्ठि रूपी त्या लपविलेल्या आणि न लपविलेल्या आपत्तींसाठी सहा रात्रींच्या मानत्तची याचना करत आहे।”

Athassa tadanurūpaṃ kammavācaṃ katvā mānattaṃ dātabbaṃ. Sace paṭicchannā dve, appaṭicchannā ekā ‘‘paṭicchannānañca appaṭicchannāya cā’’ti vattabbaṃ. Atha paṭicchannā [Pg.25] ekā, appaṭicchannā dve, ‘‘paṭicchannāya ca appaṭicchannānañcā’’ti vattabbaṃ. Sace paṭicchannāpi dve, appaṭicchannāpi dve, ‘‘paṭicchannānañca appaṭicchannānañcā’’ti vattabbaṃ. Sabbattha anurūpaṃ kammavācaṃ katvā mānattaṃ dātabbaṃ. Ciṇṇamānattassa ca tadanurūpameva kammavācaṃ katvā abbhānaṃ kātabbaṃ. Idha pana ekāpattivasena vuttaṃ. Iti yaṃ paṭicchannāya āpattiyā parivāsāvasāne mānattaṃ diyyati, idaṃ paṭicchannamānattaṃ nāma. Evamettha ekeneva yojanāmukhena paṭicchannaparivāso ca paṭicchannamānattañca vuttanti veditabbaṃ. Pakkhamānattaṃ samodhānamānattañca avasesaparivāsakathāvasāne kathayissāma.

त्यानंतर त्याला त्या अनुरूप कम्मवाचा करून मानत्त दिले पाहिजे. जर दोन पठिच्छन्न आणि एक अप्पठिच्छन्न आपत्ती असेल, तर 'पठिच्छन्नानंच अप्पठिच्छन्नाय च' (लपविलेल्या आपत्तींसाठी आणि न लपविलेल्या आपत्तीसाठी) असे म्हणावे. जर एक पठिच्छन्न आणि दोन अप्पठिच्छन्न आपत्ती असतील, तर 'पठिच्छन्नाय च अप्पठिच्छन्नानंच' (लपविलेल्या आपत्तीसाठी आणि न लपविलेल्या आपत्तींसाठी) असे म्हणावे. जर दोन पठिच्छन्न आणि दोन अप्पठिच्छन्न आपत्ती असतील, तर 'पठिच्छन्नानंच अप्पठिच्छन्नानंच' (लपविलेल्या आपत्तींसाठी आणि न लपविलेल्या आपत्तींसाठी) असे म्हणावे. सर्व ठिकाणी अनुरूप कम्मवाचा करून मानत्त दिले पाहिजे. आणि ज्याने मानत्त पूर्ण केले आहे (चिण्णमानत्त), त्याला त्या अनुरूपच कम्मवाचा करून अब्भान केले पाहिजे. परंतु येथे एका आपत्तीच्या संदर्भाने सांगितले आहे. अशा प्रकारे, पठिच्छन्न आपत्तीसाठी परिवासाच्या शेवटी जे मानत्त दिले जाते, त्याला 'पठिच्छन्न-मानत्त' असे म्हणतात. अशा प्रकारे, येथे एकाच योजनेच्या पद्धतीने पठिच्छन्न-परिवास आणि पठिच्छन्न-मानत्त सांगितले आहे, असे जाणावे. पक्ख-मानत्त आणि समोधान-मानत्त याविषयी उर्वरित परिवासाच्या कथेच्या शेवटी सांगू।

Suddhantaparivāso samodhānaparivāsoti hi dve parivāsā avasesā. Tattha ‘‘suddhantaparivāso’’ nāma parato adhammikamānattacārāvasāne ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhu sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpanno hoti, āpattipariyantaṃ na jānāti, rattipariyantaṃ na jānātī’’ti imasmiṃ vatthusmiṃ anuññātaparivāso. So duvidho – cūḷasuddhanto, mahāsuddhantoti. Duvidhopi cesa rattiparicchedaṃ sakalaṃ vā ekaccaṃ vā ajānantassa ca assarantassa ca tattha vematikassa ca dātabbo. Āpattipariyantaṃ pana ettakā ahaṃ āpattiyo āpannoti jānātu vā mā vā, akāraṇametaṃ.

कारण सुद्धंत-परिवास आणि समोधान-परिवास हे दोन परिवास शिल्लक आहेत. त्यापैकी 'सुद्धंत-परिवास' म्हणजे पुढे अधार्मिक मानत्त आचरणाच्या शेवटी 'त्या वेळी कोणी एक भिक्खू अनेक संघादिसेस आपत्तींना प्राप्त झाला होता, त्याला आपत्तींची मर्यादा माहीत नव्हती, रात्रींची मर्यादा माहीत नव्हती' या प्रकरणात अनुमत (मंजूर) केलेला परिवास होय. तो दोन प्रकारचा आहे – चूळसुद्धंत आणि महासुद्धंत. हा दोन्ही प्रकारचा परिवास, रात्रींचा कालावधी पूर्णपणे किंवा अंशतः माहीत नसलेल्या, आठवत नसलेल्या किंवा त्याविषयी शंका असलेल्या भिक्खूला दिला पाहिजे. परंतु आपत्तींच्या मर्यादेविषयी 'मी इतक्या आपत्तींना प्राप्त झालो आहे' हे त्याला माहीत असो वा नसो, हे महत्त्वाचे नाही (याचा काही संबंध नाही).

Tattha yo upasampadato paṭṭhāya anulomakkamena vā ārocitadivasato paṭṭhāya paṭilomakkamena vā ‘‘asukañca asukañca divasaṃ vā pakkhaṃ vā māsaṃ vā saṃvaccharaṃ vā tava suddhabhāvaṃ jānāsī’’ti pucchiyamāno ‘‘āma, bhante, jānāmi, ettakaṃ nāma kālaṃ ahaṃ suddho’’ti vadati, tassa dinno suddhantaparivāso ‘‘cūḷasuddhanto’’ti vuccati.

त्यापैकी, जो भिक्खू उपसंपदेपासून सुरू करून अनुलोम क्रमाने किंवा आपत्ती प्रकट केल्याच्या दिवसापासून सुरू करून प्रतिलोम क्रमाने 'अमुक अमुक दिवस, पक्ष, महिना किंवा वर्ष तुझी शुद्धता तुला माहीत आहे का?' असे विचारले असता, 'होय भंते, मला माहीत आहे, मी इतका काळ शुद्ध होतो' असे म्हणतो, त्याला दिलेल्या सुद्धंत-परिवासाला 'चूळसुद्धंत' असे म्हणतात.

Taṃ gahetvā parivasantena yattakaṃ kālaṃ attano suddhiṃ jānāti, tattakaṃ apanetvā avasesaṃ māsaṃ vā dvemāsaṃ vā parivasitabbaṃ. Sace māsamattaṃ asuddhomhīti sallakkhetvā aggahesi parivasanto ca puna aññaṃ māsaṃ sarati, tampi māsaṃ parivasitabbameva. Puna parivāsadānakiccaṃ natthi. Atha dvemāsaṃ asuddhomhīti sallakkhetvā aggahesi, parivasanto ca māsamattamevāhaṃ asuddhomhīti sanniṭṭhānaṃ karoti, māsameva parivasitabbaṃ. Puna [Pg.26] parivāsadānakiccaṃ natthi. Ayañhi suddhantaparivāso nāma uddhampi ārohati, heṭṭhāpi orohati, idamassa lakkhaṇaṃ. Aññasmiṃ pana āpattivuṭṭhāne idaṃ lakkhaṇaṃ – yo appaṭicchannaṃ āpattiṃ paṭicchannāti vinayakammaṃ karoti, tassa āpatti vuṭṭhāti. Yo paṭicchannaṃ appaṭicchannāti vinayakammaṃ karoti, tassa na vuṭṭhāti. Acirapaṭicchannaṃ cirapaṭicchannāti karontassāpi vuṭṭhāti. Cirapaṭicchannaṃ acirapaṭicchannāti karontassa na vuṭṭhāti. Ekaṃ āpattiṃ āpajjitvā sambahulāti karontassāpi vuṭṭhāti, ekaṃ vinā sambahulānaṃ abhāvato. Sambahulā pana āpajjitvā ekaṃ āpajjinti karontassa na vuṭṭhāti.

तो (चूळसुद्धंत) ग्रहण करून परिवास करणाऱ्या भिक्खूने जितका काळ स्वतःची शुद्धता माहीत आहे, तितका काळ वगळून उर्वरित एक महिना किंवा दोन महिने परिवास केला पाहिजे. जर त्याने 'मी सुमारे एक महिना अशुद्ध होतो' अशी नोंद घेऊन तो ग्रहण केला आणि परिवास करत असताना त्याला पुन्हा दुसऱ्या महिन्याची आठवण झाली, तर तो महिना देखील त्याने परिवास केलाच पाहिजे. पुन्हा परिवास देण्याचे कर्तव्य नसते. किंवा जर त्याने 'मी दोन महिने अशुद्ध होतो' अशी नोंद घेऊन तो ग्रहण केला, आणि परिवास करत असताना 'मी केवळ एक महिनाच अशुद्ध होतो' असा निर्णय त्याने केला, तर त्याने एक महिनाच परिवास केला पाहिजे. पुन्हा परिवास देण्याचे कर्तव्य नसते. कारण हा सुद्धंत-परिवास वर देखील चढतो (वाढतो) आणि खाली देखील उतरतो (कमी होतो), हे याचे लक्षण आहे. परंतु इतर आपत्तींमधून मुक्त होण्याच्या (आपत्तिवुट्ठाण) बाबतीत हे लक्षण आहे – जो अप्पठिच्छन्न आपत्तीला 'पठिच्छन्न आपत्ती' म्हणून विनयकर्म करतो, त्याची आपत्ती दूर होते. जो पठिच्छन्न आपत्तीला 'अप्पठिच्छन्न आपत्ती' म्हणून विनयकर्म करतो, त्याची आपत्ती दूर होत नाही. जो थोड्या काळासाठी लपविलेल्या आपत्तीला 'दीर्घकाळासाठी लपविलेली आपत्ती' म्हणून विनयकर्म करतो, त्याचीही आपत्ती दूर होते. जो दीर्घकाळासाठी लपविलेल्या आपत्तीला 'थोड्या काळासाठी लपविलेली आपत्ती' म्हणून विनयकर्म करतो, त्याची आपत्ती दूर होत नाही. एका आपत्तीला प्राप्त होऊन 'अनेक आपत्ती' म्हणून विनयकर्म करणाऱ्याचीही आपत्ती दूर होते, कारण एकाशिवाय अनेक आपत्ती असू शकत नाहीत. परंतु अनेक आपत्तींना प्राप्त होऊन 'एका आपत्तीला प्राप्त झालो' म्हणून विनयकर्म करणाऱ्याची आपत्ती दूर होत नाही।

Yo pana yathāvuttena anulomapaṭilomanayena pucchiyamānopi rattipariyantaṃ na jānāti neva sarati vematiko vā hoti, tassa dinno suddhantaparivāso ‘‘mahāsuddhanto’’ti vuccati. Taṃ gahetvā gahitadivasato paṭṭhāya yāva upasampadadivaso, tāva rattiyo gaṇetvā parivasitabbaṃ. Ayaṃ uddhaṃ nārohati, heṭṭhā pana orohati. Tasmā sace parivasanto rattiparicchede sanniṭṭhānaṃ karoti, māso vā saṃvaccharo vā mayhaṃ āpannassāti māsaṃ vā saṃvaccharaṃ vā parivasitabbaṃ. Parivāsayācanadānalakkhaṇaṃ panettha parato pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbaṃ. Kammavācāpariyosāne vattasamādānamānattaabbhānāni vuttanayāneva. Ayaṃ suddhantaparivāso nāma.

परंतु, जो भिक्खू आधी सांगितलेल्या अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने विचारले असताही रात्रीची मर्यादा (कालावधी) जाणत नाही, आठवतही नाही किंवा साशंक असतो, त्याला दिलेल्या शुद्धंतपरिव्यासाला 'महाशुद्धंत' असे म्हणतात. तो (परिव्यास) स्वीकारून, स्वीकारलेल्या दिवसापासून उपसंपदेच्या दिवसापर्यंतच्या रात्री मोजून परिव्यास आचरावा. हा (परिव्यास) वर चढत नाही (वाढत नाही), परंतु खाली उतरू शकतो (कमी होऊ शकतो). म्हणून, जर परिव्यास आचरणारा भिक्खू रात्रीच्या मर्यादेबाबत असा निश्चय करतो की, 'माझ्या आपत्तीला एक महिना किंवा एक वर्ष झाले आहे', तर त्याने एक महिना किंवा एक वर्षभर परिव्यास आचरावा. येथे परिव्यासाची याचना करणे आणि तो देणे याचे लक्षण पुढे पाळीमध्ये आलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. कर्मवाचेच्या शेवटी व्रत-समादान (कर्तव्ये स्वीकारणे), मानत्त आणि अब्भान हे आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच असतात. याला 'शुद्धंतपरिव्यास' असे म्हणतात।

‘‘Samodhānaparivāso’’ nāma tividho hoti – odhānasamodhāno, agghasamodhāno, missakasamodhānoti. Tattha ‘‘odhānasamodhāno’’ nāma – antarāpattiṃ āpajjitvā paṭicchādentassa parivutthadivase odhunitvā makkhetvā purimāya āpattiyā mūladivasaparicchede pacchā āpannaṃ āpattiṃ samodahitvā dātabbaparivāso vuccati. So parato ‘‘tena hi bhikkhave saṅgho udāyiṃ bhikkhuṃ antarā ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā pañcāhapaṭicchannāya mūlāya paṭikassitvā purimāya āpattiyā samodhānaparivāsaṃ detū’’ti ito paṭṭhāya vitthārato pāḷiyaṃyeva āgato.

'समोधानपरिव्यास' हा तीन प्रकारचा असतो – ओधानसमोधान, अग्घसमोधान आणि मिस्सकसमोधान. त्यापैकी 'ओधानसमोधान' म्हणजे – अंतरापत्ती (मध्यंतरीची आपत्ती) प्राप्त करून ती लपवणाऱ्या भिक्खूचे आधी आचरलेले (परिव्यासाचे) दिवस रद्द करून, पहिल्या आपत्तीच्या मूळ दिवसांच्या मर्यादेमध्ये नंतर प्राप्त झालेली आपत्ती समाविष्ट करून दिला जाणारा परिव्यास होय. तो पुढे 'तेन हि भिक्खवे संघो उदायिं भिक्खुं अंतरा एकिस्सा आपत्तिया संचेतनिकाय सुक्कविस्सट्ठिया पंचाहपटिच्छन्नाय मूलाय पटिकस्सित्वा पुरिमाय आपत्तिया समोधानपरिव्यासं देतू' या पाळी वचनापासून सविस्तरपणे पाळीमध्येच आला आहे।

Ayaṃ panettha vinicchayo – yo paṭicchannāya āpattiyā parivāsaṃ gahetvā parivasanto vā mānattāraho vā mānattaṃ caranto vā abbhānāraho vā aññaṃ āpattiṃ āpajjitvā purimāya āpattiyā samā vā ūnatarā vā rattiyo paṭicchādeti, tassa mūlāyapaṭikassanena te [Pg.27] parivutthadivase ca mānattaciṇṇadivase ca sabbe odhunitvā adivase katvā pacchā āpannāpattiṃ mūlāpattiyaṃ samodhāya parivāso dātabbo. Tena sace mūlāpatti pakkhapaṭicchannā, antarāpatti ūnakapakkhapaṭicchannā, puna pakkhameva parivāso parivasitabbo. Athāpi antarāpatti pakkhapaṭicchannāva pakkhameva parivasitabbaṃ. Etenupāyena yāva saṭṭhivassapaṭicchannā mūlāpatti, tāva vinicchayo veditabbo. Saṭṭhivassāni parivasitvā mānattāraho hutvāpi hi ekadivasaṃ antarāpattiṃ paṭicchādetvā punapi saṭṭhivassāni parivāsāraho hoti.

याविषयीचा निर्णय असा आहे – जो भिक्खू लपवलेल्या आपत्तीसाठी परिव्यास घेऊन तो आचरत असताना, किंवा मानत्त मिळण्यास पात्र असताना, किंवा मानत्त आचरत असताना, किंवा अब्भान मिळण्यास पात्र असताना, दुसरी एखादी आपत्ती प्राप्त करून पहिल्या आपत्तीच्या समान किंवा त्यापेक्षा कमी रात्री ती लपवून ठेवतो, त्याला मूळ स्थितीला खेचून (मूलाय पटिकस्सन करून) त्याने आचरलेले परिव्यासाचे दिवस आणि आचरलेले मानत्ताचे दिवस हे सर्व रद्द करून (शून्य करून), नंतर प्राप्त झालेली आपत्ती मूळ आपत्तीमध्ये समाविष्ट करून परिव्यास दिला पाहिजे. त्यामुळे, जर मूळ आपत्ती पंधरवडाभर (पक्षभर) लपवलेली असेल आणि अंतरापत्ती पंधरवड्यापेक्षा कमी काळ लपवलेली असेल, तर पुन्हा पंधरवडाभरच परिव्यास आचरावा लागतो. आणि जर अंतरापत्ती देखील पंधरवडाभरच लपवलेली असेल, तरीही पंधरवडाभरच परिव्यास आचरावा. या पद्धतीने साठ वर्षे लपवलेल्या मूळ आपत्तीपर्यंतचा निर्णय जाणावा. कारण साठ वर्षे परिव्यास आचरून मानत्तास पात्र झाल्यावरही, जर एका दिवसासाठी अंतरापत्ती लपवली, तर तो पुन्हा साठ वर्षांच्या परिव्यासास पात्र होतो।

Sace pana antarāpatti mūlāpattito atirekapaṭicchannā hoti, tattha ‘‘kiṃ kātabba’’nti vutte mahāsumatthero āha – ‘‘atekiccho ayaṃ puggalo, atekiccho nāma āvikārāpetvā vissajjetabbo’’ti. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘kasmā atekiccho nāma, nanu ayaṃ samuccayakkhandhako nāma buddhānaṃ ṭhitakālasadiso, āpatti nāma paṭicchannā vā hotu appaṭicchannā vā samakaūnataraatirekapaṭicchannā vā vinayadharassa kammavācaṃ yojetuṃ samatthabhāvoyevettha pamāṇaṃ, tasmā yā atirekapaṭicchannā hoti, taṃ mūlāpattiṃ katvā tattha itaraṃ samodhāya parivāso dātabbo’’ti. Ayaṃ ‘‘odhānasamodhāno’’ nāma.

पण जर अंतरापत्ती मूळ आपत्तीपेक्षा अधिक काळ लपवलेली असेल, तर त्या बाबतीत 'काय करावे?' असे विचारले असता महासुम स्थेरांनी म्हटले – 'हा भिक्खू अतेकिच्छ (अचिकित्स्य) आहे. अतेकिच्छ म्हणजे त्याला (आपत्ती) प्रकट करायला लावून संघातून काढून टाकले पाहिजे.' परंतु महापदुम स्थेरांनी म्हटले – 'तो अतेकिच्छ कसा काय असू शकतो? हा समुच्चयखंधक बुद्धांच्या अस्तित्वाच्या काळासारखाच आहे की नाही? आपत्ती लपवलेली असो वा न लपवलेली असो, समान काळ लपवलेली असो, कमी काळ लपवलेली असो वा अधिक काळ लपवलेली असो, येथे विनयधराची कर्मवाचा लागू करण्याची क्षमता हेच प्रमाण आहे. म्हणून, जी आपत्ती अधिक काळ लपवलेली आहे, तिला मूळ आपत्ती मानून तिच्यामध्ये दुसरी आपत्ती समाविष्ट करून परिव्यास दिला पाहिजे.' याला 'ओधानसमोधान' असे म्हणतात।

‘‘Agghasamodhāno’’ nāma sambahulāsu āpattīsu yā ekā vā dve vā tisso vā sambahulā vā āpattiyo sabbacirapaṭicchannāyo, tāsaṃ agghena samodhāya tāsaṃ rattiparicchedavasena avasesānaṃ ūnatarapaṭicchannānaṃ āpattīnaṃ parivāso diyyati. Ayaṃ vuccati agghasamodhāno. Sopi parato ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhu sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpanno hoti, ekā āpatti ekāhapaṭicchannā ekā āpatti dvīhapaṭicchannā’’tiādinā nayena pāḷiyaṃ āgatoyeva.

'अग्घसमोधान' म्हणजे – अनेक आपत्तींपैकी जी एक, दोन, तीन किंवा अनेक आपत्ती सर्वात जास्त काळ लपवलेल्या असतात, त्यांच्या मूल्याने (कालावधीने) समाविष्ट करून, त्यांच्या रात्रींच्या मर्यादेनुसार उर्वरित कमी काळ लपवलेल्या आपत्तींसाठी जो परिव्यास दिला जातो, त्याला 'अग्घसमोधान' असे म्हणतात. तो देखील पुढे 'तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु संबहुला संघादिसेसा आपत्तियो आपन्नो होति, एका आपत्ति एकाहपटिच्छन्ना एका आपत्ति द्वीहपटिच्छन्ना' इत्यादी पद्धतीने पाळीमध्ये आलेलाच आहे।

Yassa pana sataṃ āpattiyo dasāhapaṭicchannā, aparampi sataṃ āpattiyo dasāhapaṭicchannāti evaṃ dasakkhattuṃ katvā āpattisahassaṃ divasasatapaṭicchannaṃ hoti, tena kiṃ kātabbanti? Sabbaṃ samodahitvā dasa divase parivasitabbaṃ. Evaṃ ekeneva dasāhena divasasatampi parivasitameva hoti. Vuttampi cetaṃ –

पण ज्या भिक्खूच्या शंभर आपत्ती दहा दिवस लपवलेल्या असतात, आणि इतर शंभर आपत्ती देखील दहा दिवस लपवलेल्या असतात, असे दहा वेळा केल्याने एक हजार आपत्ती शंभर दिवस लपवल्यासारख्या होतात, त्याने काय करावे? सर्व आपत्ती एकत्र करून दहा दिवस परिव्यास आचरावा. अशा प्रकारे एकाच दहा दिवसांच्या कालावधीने शंभर दिवसांचा परिव्यास देखील आचरल्यासारखाच होतो. हे असे म्हटले देखील आहे –

‘‘Dasasataṃ [Pg.28] rattisataṃ, āpattiyo chādayitvāna;

Dasa rattiyo vasitvāna, mucceyya pārivāsiko’’ti. (pari. 477);

'एक हजार आपत्ती शंभर रात्री लपवून, दहा रात्री (परिव्यास) आचरून, परिव्यास आचरणारा भिक्खू (आपत्तीतून) मुक्त होतो।'

Ayaṃ agghasamodhāno nāma.

याला 'अग्घसमोधान' असे म्हणतात।

‘‘Missakasamodhāno’’ nāma – yo nānāvatthukā āpattiyo ekato katvā diyyati. Tatrāyaṃ nayo –

'मिस्सकसमोधान' म्हणजे – जो वेगवेगळ्या वस्तूंच्या (कारणांच्या) आपत्ती एकत्र करून दिला जातो. त्याविषयीची पद्धत अशी आहे –

‘‘Ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekaṃ sukkavissaṭṭhiṃ, ekaṃ kāyasaṃsaggaṃ, ekaṃ duṭṭhullavācaṃ, ekaṃ attakāmaṃ, ekaṃ sañcarittaṃ, ekaṃ kuṭikāraṃ, ekaṃ vihārakāraṃ, ekaṃ duṭṭhadosaṃ, ekaṃ aññabhāgiyaṃ, ekaṃ saṅghabhedaṃ, ekaṃ bhedānuvattakaṃ, ekaṃ dubbacaṃ, ekaṃ kuladūsakaṃ, sohaṃ, bhante, saṅghaṃ tāsaṃ āpattīnaṃ samodhānaparivāsaṃ yācāmī’’ti –

'भंते, मी अनेक संघादिसेस आपत्ती प्राप्त केल्या आहेत – एक सुक्कविस्सट्ठि, एक कायसंसग्ग, एक दुट्ठुल्लवाचा, एक अत्तकाम, एक संचरित्त, एक कुटिकार, एक विहारकार, एक दुट्ठदोस, एक अञ्ञभागिय, एक संघभेद, एक भेदानुवत्तक, एक दुब्बच, एक कुलदूसक. तो मी, भंते, संघाकडे त्या आपत्तींसाठी समोधानपरिव्यासाची याचना करत आहे' –

Tikkhattuṃ yācāpetvā tadanurūpāya kammavācāya parivāso dātabbo.

तीन वेळा याचना करायला लावून, त्या याचनेला अनुरूप अशा कर्मवाचेने परिव्यास दिला पाहिजे।

Ettha ca saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ nānāvatthukāyotipi saṅghādisesā āpattiyo āpajjintipi evaṃ pubbe vuttanayena vatthuvasenapi gottavasenapi nāmavasenapi āpattivasenapi yojetvā kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭatiyevāti ayaṃ missakasamodhāno. Sabbaparivāsakammavācāvasāne pana nikkhittānikkhittavattādikathā purimanayeneva veditabbāti.

आणि येथे 'मी वेगवेगळ्या वस्तूंच्या संघादिसेस आपत्ती प्राप्त केल्या आहेत' असे किंवा 'मी संघादिसेस आपत्ती प्राप्त केल्या आहेत' असे, अशा प्रकारे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने वस्तूच्या (कारणांच्या) आधाराने, गोत्राच्या आधाराने, नावाच्या आधाराने किंवा आपत्तीच्या आधाराने जुळवून कर्मवाचा करणे योग्यच आहे. हा 'मिस्सकसमोधान' आहे. परंतु सर्व परिव्यास कर्मवाचेच्या शेवटी निक्खित्त (व्रत सोडणे) आणि अनिक्खित्त (व्रत न सोडणे) इत्यादी व्रतांची चर्चा पूर्वीच्या पद्धतीनेच जाणावी।

Parivāsakathā niṭṭhitā.

परिव्यासकथा समाप्त झाली।

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘pakkhamānattañca samodhānamānattañca avasesaparivāsakathāvasāne kathayissāmā’’ti, tassokāso sampatto, tasmā vuccati – ‘‘pakkhamānatta’’nti bhikkhuniyā dātabbamānattaṃ. Taṃ pana paṭicchannāyapi appaṭicchannāyapi āpattiyā aḍḍhamāsameva dātabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘garudhammaṃ ajjhāpannāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabba’’nti (cūḷava. 403). Taṃ pana bhikkhunīhi attano sīmaṃ sodhetvā vihārasīmāya vā [Pg.29] vihārasīmaṃ sodhetuṃ asakkontīhi khaṇḍasīmāya vā sabbantimena paricchedena catuvaggagaṇaṃ sannipātāpetvā dātabbaṃ. Sace ekā āpatti hoti ekissā vasena, sace dve vā tisso vā sambahulā vā ekavatthukā vā nānāvatthukā vā tāsaṃ tāsaṃ vasena vatthugottanāmaāpattīsu yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ ādāya yojanā kātabbā.

आता, 'उर्वरित परिवास कथेच्या शेवटी आम्ही पक्षमानत्त आणि समोधानमानत्त यांविषयी सांगू' असे जे म्हटले होते, त्याची वेळ आता आली आहे. म्हणून म्हटले जाते— 'पक्षमानत्त' म्हणजे भिक्खुणीला दिले जाणारे मानत्त होय. ते लपविलेल्या किंवा न लपविलेल्या अशा दोन्ही प्रकारच्या आपत्तीसाठी केवळ अर्धा महिना (पंधरा दिवस) दिले पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे— 'गरुधम्माचे उल्लंघन करणाऱ्या भिक्खुणीने दोन्ही संघांमध्ये पक्षमानत्ताचे आचरण केले पाहिजे.' ते पक्षमानत्त भिक्खुणींनी स्वतःची सीमा शुद्ध करून विहार सीमेमध्ये, किंवा विहार सीमा शुद्ध करण्यास असमर्थ असल्यास खंडसीमेमध्ये, अगदी शेवटचा पर्याय म्हणून किमान चार भिक्खुणींच्या गणाला एकत्रित करून दिले पाहिजे. जर एकच आपत्ती असेल तर एका आपत्तीच्या आधारे, आणि जर दोन, तीन किंवा अनेक आपत्ती असतील, ज्या एकाच विषयाशी संबंधित असतील किंवा वेगवेगळ्या विषयाशी संबंधित असतील, तर त्या त्या आपत्तींच्या आधारे वस्तू, गोत्र, नाव आणि आपत्ती यांपैकी ज्याची इच्छा असेल, ते घेऊन वाक्यरचना करावी.

Tatridaṃ ekāpattivasena mukhamattadassanaṃ, tāya āpannāya bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhunīnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘‘ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ gāmantaraṃ, sāhaṃ, ayye, ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ yācāmī’’ti.

त्यामध्ये, एका आपत्तीच्या आधारे हे केवळ दिशादर्शन आहे. आपत्तीत पडलेल्या त्या भिक्खुणीने भिक्खुणी संघाकडे जाऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग करून, ज्येष्ठ भिक्खुणींच्या चरणांना वंदन करून, उकिडवे बसून आणि हात जोडून याप्रमाणे म्हणावे— 'आर्ये, मी गामन्तर नावाची एक आपत्ती ओढवून घेतली आहे. ती मी, आर्ये, एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्षमानत्ताची याचना करत आहे.'

Evaṃ tikkhattuṃ yācāpetvā byattāya bhikkhuniyā paṭibalāya saṅgho ñāpetabbo –

याप्रमाणे तीन वेळा याचना करवून घेतल्यावर, चतुर आणि सक्षम भिक्खुणीने संघाला याप्रमाणे सूचित करावे—

‘‘Suṇātu me ayye saṅgho, ayaṃ itthannāmā bhikkhunī ekaṃ āpattiṃ āpajji gāmantaraṃ, sā saṅghaṃ ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ yācati, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ dadeyya, esā ñatti.

'आर्ये संघाने माझे ऐकावे. ही अमुक नावाची भिक्खुणी गामन्तर नावाची एक आपत्ती ओढवून बसली आहे. ती संघाकडे एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्षमानत्ताची याचना करत आहे. जर संघासाठी ही योग्य वेळ असेल, तर संघाने अमुक नावाच्या भिक्खुणीला एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्षमानत्त द्यावे. ही ज्ञप्ति आहे.'

‘‘Suṇātu me ayye saṅgho, ayaṃ…pe… dutiyampi… tatiyampi etamatthaṃ vadāmi. Suṇātu me ayye saṅgho…pe… deti… dinnaṃ saṅghena itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī; evametaṃ dhārayāmī’’ti.

'आर्ये संघाने माझे ऐकावे, ही... (पेयाला)... दुसऱ्यांदाही... तिसऱ्यांदाही मी हाच विषय मांडते. आर्ये संघाने माझे ऐकावे... (पेयाला)... देत आहे... संघाने अमुक नावाच्या भिक्खुणीला एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्षमानत्त दिले आहे. हे संघाला संमत आहे, म्हणून संघ शांत आहे. असे मी हे लक्षात ठेवते.'

Kammavācāpariyosāne vattaṃ samādiyitvā bhikkhumānattakathāya vuttanayeneva saṅghassa ārocetvā nikkhittavattaṃ vasitukāmāya tattheva saṅghamajjhe vā pakkantāsu bhikkhunīsu ekabhikkhuniyā vā dutiyikāya vā santike vuttanayeneva nikkhipitabbaṃ. Aññissā pana āgantukāya santike ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati. Puna samādiyitvā aruṇaṃ uṭṭhāpentiyā pana bhikkhunīnaṃyeva santike vasituṃ na labhati. ‘‘Ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabba’’nti hi vuttaṃ. Tasmā assā ācariyupajjhāyāhi vihāraṃ gantvā saṅgāhakapakkhe ṭhito [Pg.30] eko mahāthero vā dhammakathiko vā bhikkhu vattabbo – ‘‘ekissā bhikkhuniyā vinayakammaṃ kattabbamatthi, tatra no ayyā, cattāro bhikkhū pesethā’’ti. Saṅgahaṃ akātuṃ na labbhati, pesessāmīti vattabbaṃ. Catūhi pakatattabhikkhunīhi mānattacāriniṃ bhikkhuniṃ gahetvā antoaruṇeyeva nikkhamitvā gāmūpacārato dve leḍḍupāte atikkamitvā maggā okkamma gumbavatiādīhi paṭicchannaṭṭhāne nisīditabbaṃ. Vihārūpacāratopi dve leḍḍupātā atikkamitabbā catūhi pakatattabhikkhūhipi tattha gantabbaṃ. Gantvā pana bhikkhunīhi saddhiṃ na ekaṭṭhāne nisīditabbaṃ, paṭikkamitvā avidūraṭṭhāne nisīditabbaṃ. Kurundimahāpaccarīsu pana ‘‘bhikkhunīhipi byattaṃ ekaṃ vā dve vā upāsikāyo bhikkhūhipi ekaṃ vā dve vā upāsake attarakkhaṇatthāya gahetvā gantabba’’nti vuttaṃ. Kurundiyaṃyeva ca bhikkhunupassayassa ca vihārassa ca upacāraṃ muñcituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, gāmassāti na vuttaṃ.

कम्मवाचेच्या शेवटी व्रताचे ग्रहण करून, भिक्खू-मानत्त कथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच संघाला कळवून, व्रत बाजूला ठेवून राहू इच्छिणाऱ्या भिक्खुणीने तेथेच संघाच्या मध्ये किंवा भिक्खुणी निघून गेल्यावर एका भिक्खुणीच्या किंवा दुसऱ्या सहकारी भिक्खुणीच्या जवळ सांगितलेल्या पद्धतीनेच व्रत बाजूला ठेवावे. परंतु, दुसऱ्या आगंतुक भिक्खुणीच्या जवळ मात्र कळवूनच व्रत बाजूला ठेवावे. व्रत बाजूला ठेवल्याच्या वेळेपासून ती सामान्य भिक्खुणीच्या स्थितीत राहते. पुन्हा व्रताचे ग्रहण करून अरुणोदय करणाऱ्या भिक्खुणीला केवळ भिक्खुणींच्याच जवळ राहण्याची परवानगी नाही. कारण 'दोन्ही संघांमध्ये पक्षमानत्ताचे आचरण केले पाहिजे' असे म्हटले आहे. म्हणून तिच्या आचार्या किंवा उपाध्यायांनी भिक्खूंच्या विहारात जाऊन, साहाय्य करणाऱ्यांच्या बाजूने उभे असलेले एक महास्थवीर किंवा धम्मकथक भिक्खू यांना सांगावे— 'एका भिक्खुणीचे विनय-कर्म करायचे आहे, त्यासाठी, हे भंते, आमच्याकडे चार भिक्खू पाठवावेत.' साहाय्य न करणे योग्य नाही, 'मी पाठवतो' असे त्यांनी म्हणावे. चार सामान्य भिक्खुणींनी मानत्ताचे आचरण करणाऱ्या भिक्खुणीला सोबत घेऊन, अरुणोदयाच्या आधीच बाहेर पडून, गावाच्या हद्दीपासून दोन ढेकूळफेक अंतर पार करून, रस्त्यावरून बाजूला होऊन, झाडी इत्यादींनी झाकलेल्या गुप्त ठिकाणी बसावे. भिक्खूंच्या विहार हद्दीपासूनही दोन ढेकूळफेक अंतर पार केले पाहिजे. चार सामान्य भिक्खूंनीही तेथे जावे. तेथे गेल्यावर भिक्खुणींसोबत एकाच ठिकाणी बसू नये, थोडे दूर होऊन जवळच एका ठिकाणी बसावे. कुरुन्दी आणि महापच्चरी अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की— 'भिक्खुणींनीही एका किंवा दोन चतुर उपासिकांना, आणि भिक्खूंनीही एका किंवा दोन उपासकांना स्वतःच्या रक्षणासाठी सोबत घेऊन जावे.' आणि कुरुन्दीमध्येच 'भिक्खुणींच्या विहाराची आणि भिक्खूंच्या विहाराची हद्द सोडणे योग्य आहे' असे म्हटले आहे, 'गावाची हद्द' असे म्हटलेले नाही.

Evaṃ nisinnesu pana bhikkhūsu ca bhikkhunīsu ca tāya bhikkhuniyā ‘‘mānattaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti vattaṃ samādiyitvā bhikkhunīsaṅghassa tāva evaṃ ārocetabbaṃ –

याप्रमाणे भिक्खू आणि भिक्खुणी बसल्यावर, त्या भिक्खुणीने 'मी मानत्त ग्रहण करते, मी व्रत ग्रहण करते' असे म्हणून व्रताचे ग्रहण करावे आणि प्रथम भिक्खुणी संघाला याप्रमाणे कळवावे—

‘‘Ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ gāmantaraṃ, sāhaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ yāciṃ, tassa me saṅgho ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ adāsi, sāhaṃ pakkhamānattaṃ carāmi, ‘vedayāmahaṃ, ayye, vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti.

'आर्ये, मी गामन्तर नावाची एक आपत्ती ओढवून घेतली होती. मी संघाकडे एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्षमानत्ताची याचना केली होती. त्या मला संघाने एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्षमानत्त दिले आहे. ती मी पक्षमानत्ताचे आचरण करत आहे. 'आर्ये, मी कळवत आहे, मी आचरण करत आहे' हे संघाने लक्षात ठेवावे.'

Tato bhikkhusaṅghassa santikaṃ gantvā evaṃ ārocetabbaṃ – ‘‘ahaṃ, ayyā, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ …pe… vedayāmahaṃ, ayyā, vedayatīti maṃ saṅgho dhāretū’’ti. Idhāpi yāya kāyaci bhāsāya ārocetuṃ vaṭṭati.

त्यानंतर भिक्खू संघाजवळ जाऊन याप्रमाणे कळवावे— 'भंते, मी एक आपत्ती ओढवून घेतली होती... (पेयाला)... भंते, मी कळवत आहे, मी आचरण करत आहे हे संघाने लक्षात ठेवावे.' येथेही कोणत्याही भाषेत कळवणे योग्य आहे.

Ārocetvā ca bhikkhunisaṅghasseva santike nisīditabbaṃ, ārocitakālato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ gantuṃ vaṭṭati. Sace sāsaṅkaṃ hoti, bhikkhuniyo tattheva ṭhānaṃ paccāsīsanti, ṭhātabbaṃ. Sace añño bhikkhu vā bhikkhunī [Pg.31] vā taṃ ṭhānaṃ eti, passantiyā ārocetabbaṃ. No ce āroceti, ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca. Sace ajānantiyā eva upacāraṃ okkamitvā gacchati, ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ. Sace bhikkhuniyo upajjhāyādīnaṃ vattakaraṇatthaṃ pageva gantukāmā honti, rattivippavāsagaṇaohīyanagāmantarāpattirakkhaṇatthaṃ ekaṃ bhikkhuniṃ ṭhapetvā gantabbaṃ. Tāya aruṇe uṭṭhite tassā santike vattaṃ nikkhipitabbaṃ. Etenupāyena akhaṇḍā pañcadasa rattiyo mānattaṃ caritabbaṃ.

आणि कळवल्यानंतर भिक्खुणी संघाच्याच जवळ बसावे. कळवल्याच्या वेळेपासून भिक्खूंना जाणे योग्य आहे. जर ती जागा शंकास्पद असेल, आणि भिक्खुणींनी तेथेच भिक्खूंच्या थांबण्याची अपेक्षा केली, तर भिक्खूंनी थांबावे. जर दुसरा कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी त्या ठिकाणी आली, तर पाहणाऱ्या भिक्खुणीने तिला कळवावे. जर तिने कळवले नाही, तर रात्रीचा खंड होतो आणि व्रतभंगाचा दुक्कट गुन्हा होतो. जर नकळतच ती हद्दीबाहेर निघून गेली, तर केवळ रात्रीचा खंड होतो, व्रतभंगाचा दुक्कट गुन्हा होत नाही. जर सोबत आलेल्या भिक्खुणींना आपल्या उपाध्याया इत्यादींचे कर्तव्य करण्यासाठी लवकर जायचे असेल, तर रत्तिविप्पवास, गणओहीयन आणि गामन्तर आपत्तीपासून वाचण्यासाठी एका भिक्खुणीला तेथे ठेवून जावे. अरुणोदय झाल्यावर त्या भिक्खुणीने तिच्या जवळ व्रत बाजूला ठेवावे. या उपायाने अखंड पंधरा रात्री मानत्ताचे आचरण केले पाहिजे.

Anikkhittavattāya pana pārivāsikakkhandhake vuttanayeneva sammā vattitabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – ‘‘āgantukassa ārocetabba’’nti ettha yattakā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā taṃ gāmaṃ bhikkhū vā bhikkhuniyo vā āgacchanti, sabbesaṃ ārocetabbaṃ. Anārocentiyā ratticchedo ca vattabhedadukkaṭañca. Sacepi rattiṃ koci bhikkhu taṃ gāmūpacāraṃ okkamitvā gacchati, ratticchedo hotiyeva, ajānanapaccayā pana vattabhedato muccati. Kurundiādīsu pana anikkhittavattabhikkhūnaṃ vuttanayeneva kathetabbanti vuttaṃ. Taṃ pārivāsikavattādīnaṃ upacārasīmāya paricchinnattā yuttataraṃ dissati. Uposathe ārocetabbaṃ, pavāraṇāya ārocetabbaṃ, catunnaṃ bhikkhūnañca bhikkhunīnañca devasikaṃ ārocetabbaṃ. Sace bhikkhūnaṃ tasmiṃ gāme bhikkhācāro sampajjati, tattheva gantabbaṃ. No ce sampajjati, aññatra caritvāpi tatra āgantvā attānaṃ dassetvā gantabbaṃ. Bahigāme vā saṅketaṭṭhānaṃ kātabbaṃ – ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne amhe passissasī’’ti. Tāya saṅketaṭṭhānaṃ gantvā ārocetabbaṃ. Saṅketaṭṭhāne adisvā vihāraṃ gantvā ārocetabbaṃ. Vihāre sabbabhikkhūnaṃ ārocetabbaṃ. Sace sabbesaṃ sakkā na hoti ārocetuṃ, bahiupacārasīmāya ṭhatvā bhikkhuniyo pesetabbā. Tāhi ānītānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ ārocetabbaṃ. Sace vihāro dūro hoti sāsaṅko, upāsake ca upāsikāyo ca gahetvā gantabbaṃ. Sace pana ayaṃ ekā vasati, rattivippavāsaṃ āpajjati, tasmāssā ekā pakatattā bhikkhunī sammannitvā dātabbā ekacchanne vasanatthāya.

व्रत न सोडलेल्या (अनिक्खित्तवत्त) पारिवासिक भिक्खुनीने पारिवासिक खन्धकात सांगितलेल्या पद्धतीनेच योग्य प्रकारे वर्तन करावे. परंतु हा विशेष फरक आहे - “आगंतुकाला कळवावे” यामध्ये, जेवढ्या प्रमाणात दुपारच्या जेवणापूर्वी किंवा जेवणानंतर त्या गावात भिक्खू किंवा भिक्खुनी येतात, त्या सर्वांना कळवावे. न कळवल्यास रात्रीचा खंड (रत्तिच्छेद) आणि व्रतभंगामुळे होणारा दुक्कट अपराध होतो. जरी रात्रीच्या वेळी कोणी भिक्खू त्या गावाच्या उपचारात (हद्दीत) प्रवेश करून जात असेल, तरी रत्तिच्छेद होतोच; परंतु अज्ञानाच्या कारणाने ती व्रतभंगाच्या दोषातून मुक्त होते. परंतु कुरुन्दी इत्यादींमध्ये, व्रत न सोडलेल्या भिक्खूंच्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच सांगावे, असे म्हटले आहे. ते पारिवासिक व्रत इत्यादींच्या उपचार-सीमेने मर्यादित असल्यामुळे अधिक योग्य वाटते. उपोसथ दिवशी कळवावे, पवारणा दिवशी कळवावे, आणि चार भिक्खू व चार भिक्खुनींना दररोज कळवावे. जर भिक्खूंचा त्या गावात भिक्षाचार सुलभ होत असेल, तर तिथेच जावे. जर सुलभ होत नसेल, तर इतर ठिकाणी भिक्षा मागूनही तिथे येऊन स्वतःला दाखवून जावे. किंवा गावाबाहेर एखादे संकेतस्थान ठरवावे - “अमुक नावाच्या ठिकाणी तुम्ही आम्हाला भेटू शकाल.” तिने त्या संकेतस्थानी जाऊन कळवावे. संकेतस्थानी न भेटल्यास विहारात जाऊन कळवावे. विहारात सर्व भिक्खूंना कळवावे. जर सर्वांना कळवणे शक्य नसेल, तर उपचार-सीमेच्या बाहेर उभे राहून भिक्खुनींना पाठवावे. त्यांनी बोलावून आणलेल्या चार भिक्खूंना कळवावे. जर विहार दूर आणि भीतीदायक असेल, तर उपासक आणि उपासिकांना सोबत घेऊन जावे. परंतु जर ती एकटीच राहत असेल, तर ती रात्रीच्या विप्रवासाचा (रत्तिविप्पवास) अपराध ओढवून घेते; म्हणून तिच्यासोबत एकाच छताखाली राहण्यासाठी एका सामान्य (पकतत्त) भिक्खुनीची संमती देऊन तिला द्यावी.

Evaṃ akhaṇḍaṃ mānattaṃ caritvā vīsatigaṇe bhikkhunisaṅghe vuttanayeneva abbhānaṃ kātabbaṃ. Sace mānattaṃ caramānā antarāpattiṃ āpajjati, mūlāya paṭikassitvā [Pg.32] tassā āpattiyā mānattaṃ dātabbanti kurundiyaṃ vuttaṃ. Idaṃ ‘‘pakkhamānattaṃ’’ nāma.

अशा प्रकारे अखंडपणे मानत्तचे आचरण करून, वीस भिक्खुनींच्या संघात सांगितलेल्या पद्धतीनेच अब्भान (पुनर्स्थापना) करावे. जर मानत्तचे आचरण करत असताना ती अंतरापत्ती (मध्यंतरीचा अपराध) ओढवून घेते, तर मुळाकडे खेचून (मूलाय पटिकस्सन करून) त्या अपराधासाठी मानत्त दिले पाहिजे, असे कुरुन्दीमध्ये म्हटले आहे. याला “पक्खमानत्त” (पाक्षिक मानत्त) असे म्हणतात.

‘‘Samodhānamānattaṃ’’ pana tividhaṃ hoti – odhānasamodhānaṃ, agghasamodhānaṃ, missakasamodhānanti. Tattha yadetaṃ parato udāyittherassa pañcāhapaṭicchannāya āpattiyā parivāsaṃ parivasantassa parivāse ca mānattārahaṭṭhāne ca antarāpattiṃ āpajjitvā mūlāyapaṭikassitassa ‘‘tena hi, bhikkhave, saṅgho udāyissa bhikkhuno tissannaṃ āpattīnaṃ chārattaṃ mānattaṃ detū’’ti mānattaṃ anuññātaṃ, idaṃ ‘‘odhānasamodhānaṃ’’ nāma. Idañhi punappunaṃ mūlāyapaṭikassanena parivutthadivase odhunitvā purimāpattīhi saddhiṃ samodhāya dinnaṃ, tasmā odhānasamodhānanti vuccati. Kurundiyaṃ pana ‘‘samodhānaparivāsaṃ vutthassa dātabbaṃ mānattaṃ samodhānamānatta’’nti vuttaṃ. Tampi tena pariyāyena yujjati.

“समोधानमानत्त” चे तीन प्रकार आहेत - ओधानसमोधान, अग्घसमोधान आणि मिस्सकसमोधान. त्यापैकी, नंतर उदायी थेरांनी पाच दिवस लपवलेल्या अपराधासाठी परिवास पाळत असताना, परिवासात आणि मानत्त देण्यास योग्य असलेल्या स्थितीत अंतरापत्ती ओढवून घेतल्यामुळे ज्यांना मुळाकडे खेचले गेले, त्यांना “तर मग, भिक्खूंनो, संघाने उदायी भिक्खूला तीन अपराधांसाठी सहा रात्रींचे मानत्त द्यावे” या शब्दांत जे मानत्त अनुमत केले गेले, त्याला “ओधानसमोधान” असे म्हणतात. कारण हे वारंवार मुळाकडे खेचल्यामुळे परिवास पूर्ण केलेल्या दिवसांना वगळून मागील अपराधांसह एकत्र करून दिले जाते, म्हणून याला ओधानसमोधान असे म्हणतात. परंतु कुरुन्दीमध्ये “समोधानपरिवास पूर्ण केलेल्या भिक्खूला द्यावयाच्या मानत्तला समोधानमानत्त म्हणतात” असे म्हटले आहे. ते देखील त्या पर्यायाने योग्यच ठरते.

Agghasamodhānaṃ pana missakasamodhānañca agghasamodhānamissakasamodhānaparivāsāvasāne dātabbamānattameva vuccati, taṃ parivāsakammavācānusārena yojetvā dātabbaṃ. Ettāvatā yaṃ vuttaṃ ‘‘tena hi, bhikkhave, saṅgho udāyissa bhikkhuno ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhapaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ detūtiādinā nayena pāḷiyaṃ anekehi ākārehi parivāso ca mānattañca vuttaṃ, tassa yasmā āgatāgataṭhāne vinicchayo vuccamāno pāḷi viya ativitthāraṃ āpajjati, na ca sakkā hoti sukhena pariggahetuṃ, tasmā naṃ samodhānetvā idheva dassessāmā’’ti, tadidaṃ atthato sampāditaṃ hoti.

परंतु अग्घसमोधान आणि मिस्सकसमोधान हे अग्घसमोधान-परिवास व मिस्सकसमोधान-परिवासाच्या शेवटी द्यावयाच्या मानत्तलाच म्हटले जाते. ते परिवास कम्मवाचेच्या अनुषंगाने योजून दिले पाहिजे. एवढ्या विवेचनाने जे म्हटले होते की - “तर मग, भिक्खूंनो, संघाने उदायी भिक्खूला जाणूनबुजून केलेल्या वीर्यविसर्जनाच्या (संचेतनिक सुक्कविस्सट्ठि) एका दिवसाच्या लपवलेल्या एका अपराधासाठी एक दिवसाचा परिवास द्यावा” इत्यादी पद्धतीने पाळीमध्ये अनेक प्रकारे परिवास आणि मानत्त सांगितले आहे; त्याचे वेगवेगळ्या ठिकाणी आलेले निर्णय सांगत गेल्यास पाळीप्रमाणेच अतिशय सविस्तर होईल आणि ते सहजपणे समजणे शक्य होणार नाही, म्हणून आम्ही त्याचे संकलन करून इथेच दाखवू, ते अर्थाच्या दृष्टीने पूर्ण झाले आहे.

Paṭicchannaparivāsakathā

पटिच्छन्नपरिवासकथा

102. Idāni yā tāva ayaṃ paṭicchannāya ekissā āpattiyā vasena pāḷi vuttā, sā uttānatthāva.

१०२. आता, लपवलेल्या एका अपराधाच्या संबंधात जी पाळी भगवंतांनी सांगितली आहे, तिचा अर्थ अगदी स्पष्टच आहे.

108. Tato paraṃ dvīhatīhacatūhapañcāhapaṭicchannānaṃ vasena pāḷiṃ vatvā pañcāhapaṭicchannāya parivāsato paṭṭhāya antarāpatti dassitā. Yasmā pana taṃ āpattiṃ āpanno mūlāyapaṭikassanāraho nāma hoti, tasmāssa [Pg.33] tattha mūlāyapaṭikassanaṃ anuññātaṃ. Sace pana nikkhittavatto āpajjati, mūlāyapaṭikassanāraho na hoti. Kasmā? Yasmā na so parivasanto āpanno, pakatattaṭṭhāne ṭhito āpanno, tasmā tassā āpattiyā visuṃ mānattaṃ caritabbaṃ. Sace paṭicchannā hoti parivāsopi vasitabbo. Yañcetaṃ mūlāyapaṭikassanaṃ vuttaṃ, tasmimpi kate parivutthadivasā makkhitā honti. Iti parivāse antarāpattiṃ dassetvā puna mānattārahassa antarāpattiṃ dassetvā mūlāyapaṭikassanaṃ vuttaṃ, tasmimpi kate parivutthadivasā makkhitāva honti. Tato parivutthaparivāsassa tāsaṃ tissannampi āpattīnaṃ samodhānamānattaṃ dassitaṃ. Tato mānattacārikassa antarāpattiṃ dassetvā mūlāyapaṭikassanaṃ vuttaṃ. Tasmiṃ pana paṭikassane kate mānattaciṇṇadivasāpi parivutthadivasāpi makkhitāva honti. Tato abbhānārahassa antarāpattiṃ dassetvā mūlāyapaṭikassanaṃ vuttaṃ. Tasmimpi kate sabbe te makkhitāva honti. Tato paraṃ sabbā antarāpattiyo yojetvā abbhānakammaṃ dassitaṃ. Evaṃ paṭicchannavāre ekāhapaṭicchannādivasena pañca, antarāpattivasena catassoti nava kammavācā dassitā honti.

१०८. त्यानंतर दोन, तीन, चार आणि पाच दिवस लपवलेल्या अपराधांच्या संबंधात पाळी सांगून, पाच दिवस लपवलेल्या अपराधाच्या परिवासापासून सुरुवात करून अंतरापत्ती दर्शविली आहे. परंतु ज्या अर्थी तो अपराध ओढवून घेतलेला भिक्खू मुळाकडे खेचण्यास पात्र ठरतो, म्हणून त्याला त्या अंतरापत्तीच्या बाबतीत मुळाकडे खेचणे अनुमत केले आहे. परंतु जर व्रत सोडलेल्या (निक्खित्तवत्त) भिक्खूने अपराध केला, तर तो मुळाकडे खेचण्यास पात्र ठरत नाही. का? कारण त्याने परिवास पाळत असताना अपराध केलेला नाही, तर सामान्य स्थितीत असताना अपराध केला आहे; म्हणून त्या अपराधासाठी स्वतंत्रपणे मानत्तचे आचरण केले पाहिजे. जर तो अपराध लपवलेला असेल, तर परिवासही पाळला पाहिजे. आणि हे जे मुळाकडे खेचणे सांगितले आहे, ते केले असता परिवास पूर्ण केलेले दिवस रद्द होतात. अशा प्रकारे परिवासातील अंतरापत्ती दर्शवून, पुन्हा मानत्त मिळण्यास पात्र असलेल्या भिक्खूची अंतरापत्ती दर्शवून मुळाकडे खेचणे सांगितले आहे; ते केले असताही परिवास पूर्ण केलेले दिवस रद्दच होतात. त्यानंतर परिवास पूर्ण केलेल्या भिक्खूच्या त्या तिन्ही अपराधांचे समोधानमानत्त दर्शविले आहे. त्यानंतर मानत्तचे आचरण करणाऱ्या भिक्खूची अंतरापत्ती दर्शवून मुळाकडे खेचणे सांगितले आहे. परंतु ते मुळाकडे खेचणे केले असता, मानत्त आचरण केलेले दिवस आणि परिवास पूर्ण केलेले दिवस दोन्हीही रद्दच होतात. त्यानंतर अब्भान मिळण्यास पात्र असलेल्या भिक्खूची अंतरापत्ती दर्शवून मुळाकडे खेचणे सांगितले आहे. ते केले असताही ते सर्व दिवस रद्दच होतात. त्यानंतर सर्व अंतरापत्तींची सांगड घालून अब्भानकर्म दर्शविले आहे. अशा प्रकारे पटिच्छन्न वारात एक दिवस लपवल्याच्या प्रक्रियेनुसार पाच आणि अंतरापत्तीच्या प्रक्रियेनुसार चार, अशा नऊ कम्मवाचा दर्शविल्या आहेत.

Paṭicchannaparivāsakathā niṭṭhitā.

पटिच्छन्नपरिवासकथा समाप्त झाली.

Samodhānaparivāsakathā

समोधानपरिवासकथा

125. Tato paraṃ pakkhapaṭicchannāya āpattiyā antoparivāsato paṭṭhāya pañcāhapaṭicchannāya antarāpattiyā vasena samodhānaparivāso ca, samodhānamānattañca dassitaṃ. Ettha ca mānattacārikamānattārahakālepi āpannāya āpattiyā mūlāyapaṭikassane kate mānattaciṇṇadivasāpi parivāsaparivutthadivasāpi sabbe makkhitāva honti. Kasmā? Yasmā paṭicchannā antarāpatti. Teneva vuttaṃ – ‘‘mūlāya paṭikassitvā purimāya āpattiyā samodhānaparivāsaṃ datvā chārattaṃ mānattaṃ detū’’ti. Tato paraṃ sabbā antarāpattiyo yojetvā abbhānakammaṃ dassetvā sukkavissaṭṭhivatthu niṭṭhāpitaṃ.

१२५. त्यानंतर, एका पंधरवड्यापर्यंत लपविलेल्या आपत्तीच्या संदर्भात, अंतोपरिवसापासून सुरुवात करून, पाच दिवस लपविलेल्या अंतरापत्तीच्या (मध्यवर्ती आपत्तीच्या) आधारे समोधानपरिवस आणि समोधानमानत्त दर्शविले गेले आहे. आणि येथे, मानत्त आचरण करत असताना किंवा मानत्तास पात्र असलेल्या काळातही घडलेल्या आपत्तीमुळे मूलायपटिकस्सन (मूळ स्थितीकडे परत नेणे) केले असता, मानत्त आचरलेले दिवस आणि परिवस पूर्ण केलेले दिवस हे सर्वच निष्फळ (दूषित) होतात. ते का? कारण ती अंतरापत्ती लपविलेली होती. म्हणूनच असे म्हटले आहे – “मूलाय पटिकस्सित्वा (मूळ स्थितीकडे परत नेऊन) पूर्वीच्या आपत्तीसाठी समोधानपरिवस देऊन सहा रात्रींचे मानत्त द्यावे.” त्यानंतर सर्व अंतरापत्तींची जोडणी करून अब्भानकर्म दर्शवून सुक्कविस्सट्ठि (शुक्रविसर्ग) वस्तू समाप्त केली आहे.

Samodhānaparivāsakathā niṭṭhitā.

समोधानपरिवसकथा समाप्त झाली.

Sukkavissaṭṭhikathā ca niṭṭhitā.

आणि सुक्कविस्सट्ठिकथा समाप्त झाली.

Agghasamodhānaparivāsakathā

अग्घसमोधानपरिवसकथा

134. Tato ekāpattimūlakañca āpattivaḍḍhanakañcāti dve naye dassetvā agghasamodhānaparivāso dassito.

१३४. त्यानंतर, 'एकापत्तीमूलक' (एका आपत्तीवर आधारित) आणि 'आपत्तीवड्ढनक' (आपत्ती वाढवणारी) असे दोन मार्ग (नय) दर्शवून अग्घसमोधानपरिवस दर्शविला आहे.

Tato [Pg.34] sañcicca anārocitāpattivatthuṃ dassetvā sañcicca ajānanaassaraṇavematikabhāvehi anārocitāya āpattiyā pacchā lajjidhamme vā ñāṇasaraṇanibbematikabhāvesu vā uppannesu yaṃ kātabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘idha pana bhikkhave’’tiādinā nayena pāḷi ṭhapitā. Tato ajānanaassaraṇavematikapaṭicchannānaṃ appaṭicchannabhāvaṃ dassetuṃ tatheva pāḷi ṭhapitā.

त्यानंतर, जाणूनबुजून (संचिच्च) न सांगितलेल्या आपत्तीचे प्रकरण दर्शवून; जाणूनबुजून न समजणे, स्मरण नसणे किंवा शंका असणे या कारणांमुळे न सांगितलेल्या आपत्तीच्या बाबतीत, नंतर लज्जीभाव (लज्जीधम्म) उत्पन्न झाल्यावर किंवा ज्ञान, स्मरण व नि:शंकता उत्पन्न झाल्यावर जे काही कर्तव्य आहे, ते दर्शविण्यासाठी “इध पन भिक्खवे” (परंतु येथे, भिक्खूंनो) इत्यादी पद्धतीने पाळी (पाठाची) स्थापना केली आहे. त्यानंतर, न समजणे, स्मरण नसणे आणि शंका असणे यांमुळे लपविलेल्या आपत्तींच्या 'नलपविलेल्या' (अप्पटिच्छन्न) भावाला दर्शविण्यासाठी त्याचप्रमाणे पाळी स्थापित केली आहे.

Agghasamodhānaparivāsakathā niṭṭhitā.

अग्घसमोधानपरिवसकथा समाप्त झाली.

Dvemāsaparivāsakathā

द्वेमासपरिवसकथा

138. Tato dvinnaṃ āpattīnaṃ dvemāsapaṭicchannānaṃ ekamāsaparivāsayācanavatthuṃ dassetvā asañcicca ajānanaassaraṇavematikabhāvehi anārocite itarasmiṃ māse pacchā lajjidhammādīsu uppannesu yaṃ kātabbaṃ, taṃ dassetuṃ ajānanaassaraṇavematikapaṭicchannassa ca āpannabhāvaṃ dassetuṃ purimanayeneva pāḷi ṭhapitā.

१३८. त्यानंतर, दोन महिने लपविलेल्या दोन आपत्तींसाठी एक महिन्याच्या परिवसाची याचना करण्याचे प्रकरण दर्शवून; नकळत (असंचिच्च), न समजणे, स्मरण नसणे किंवा शंका असणे यांमुळे दुसऱ्या महिन्याची आपत्ती न सांगितली असता, नंतर लज्जीभाव इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर जे कर्तव्य आहे ते दर्शविण्यासाठी, आणि न समजणे, स्मरण नसणे व शंका असणे यांमुळे लपविलेल्या आपत्तीत पडल्याचा भाव दर्शविण्यासाठी पूर्वपद्धतीनेच पाळी स्थापित केली आहे.

Dvemāsaparivāsakathā niṭṭhitā.

द्वेमासपरिवसकथा समाप्त झाली.

Suddhantaparivāsādikathā

सुद्धंतपरिवसादिकथा

156. Tato ‘‘āpattipariyantaṃ na jānāti, rattipariyantaṃ na jānātī’’tiādinā nayena suddhantaparivāso dassito.

१५६. त्यानंतर, “आपत्तीची मर्यादा जाणत नाही, रात्रींची मर्यादा जाणत नाही” इत्यादी पद्धतीने सुद्धंतपरिवस दर्शविला आहे.

160. Tato paraṃ pārivāsikaṃ ādiṃ katvā vibbhamitvā punaupasampannādīsu paṭipattidassanatthaṃ pāḷi ṭhapitā.

१६०. त्यानंतर, परिवस आचरण करणाऱ्या (पारिवासिक) भिक्खूपासून सुरुवात करून, गृहस्थ होऊन (विब्भमित्वा) पुन्हा उपसंपदा प्राप्त केलेल्या इत्यादींच्या संदर्भातील आचरण दर्शविण्यासाठी पाळी स्थापित केली आहे.

165. Tattha ‘‘antarā sambahulā āpattiyo āpajjati parimāṇā appaṭicchannāyo’’tiādīsu āpattiparicchedavasena parimāṇāyo ceva appaṭicchannāyo cāti attho.

१६५. तेथे, “दरम्यान अनेक आपत्तींमध्ये पडतो, ज्या मोजता येण्याजोग्या (परिमाणा) आणि न लपविलेल्या (अप्पटिच्छन्ना) आहेत” इत्यादी वाक्यांमध्ये, आपत्तीच्या परिच्छेदानुसार (मर्यादेनुसार) त्या मोजता येण्याजोग्या आणि न लपविलेल्या आहेत, असा अर्थ आहे.

166. Pacchimasmiṃ āpattikkhandheti ekova so āpattikkhandho, pacchā chāditattā pana ‘‘pacchimasmiṃ āpattikkhandhe’’ti vuttaṃ. Purimasminti etthāpi eseva nayo.

१६६. “पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खंधे” (शेवटच्या आपत्तीसमूहात) म्हणजे तो आपत्तीसमूह एकच आहे, परंतु नंतर लपविला गेल्यामुळे “पच्छिमस्मिं आपत्तिक्खंधे” असे म्हटले आहे. “पुरिमस्मिं” (पूर्वीच्या) या शब्दातही हाच नियम (नय) आहे.

180. Vavatthitā sambhinnāti sabhāgavisabhāgānamevetaṃ pariyāyavacanaṃ.

१८०. “ववत्थिता संभिन्ना” (व्यवस्थित व संभिन्न) हे सभाग (समान) आणि विसभाग (असमान) आपत्तींचेच समानार्थी शब्द (पर्यायवचन) आहेत.

Suddhantaparivāsādikathā niṭṭhitā.

सुद्धंतपरिवसादिकथा समाप्त झाली.

Dvebhikkhuvāraekādasakādikathā

द्वेभिक्खूवारएकादसकादिकथा

181. Tato [Pg.35] paraṃ yo paṭicchādeti, tasmiṃ paṭipattidassanatthaṃ ‘‘dve bhikkhū’’tiādi vuttaṃ. Tattha missakanti thullaccayādīhi missakaṃ. Suddhakanti saṅghādisesaṃ vinā lahukāpattikkhandhameva.

१८१. त्यानंतर, जो लपवितो, त्याच्या संदर्भातील आचरण दर्शविण्यासाठी “द्वे भिक्खू” (दोन भिक्खू) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “मिस्सकं” (मिश्रित) म्हणजे थुल्लच्चय इत्यादींशी मिश्रित असलेली आपत्ती. “सुद्धकं” (शुद्ध) म्हणजे संघादिसेस वगळता केवळ लघुक आपत्तीसमूहच.

184. Tato paraṃ avisuddhavisuddhabhāvadassanatthaṃ ‘‘idha pana, bhikkhave, bhikkhu sambahulā saṅghādisesā’’tiādi vuttaṃ. Tattha byañjanato vā adhippāyato vā anuttānaṃ nāma kiñci natthi, tasmā tañca ito pubbe avuttañca sabbaṃ pāḷianusāreneva veditabbanti.

१८४. त्यानंतर, अशुद्ध आणि शुद्ध भाव दर्शविण्यासाठी “इध पन, भिक्खवे, भिक्खू संबहुला संघादिसेसा” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे शब्दाच्या दृष्टीने किंवा अभिप्रायाच्या दृष्टीने अस्पष्ट (अनुत्तान) असे काहीही नाही, म्हणून ते आणि यापूर्वी न सांगितलेले हे सर्व पाळीच्या अनुषंगानेच समजून घ्यावे.

Dvebhikkhuvāraekādasakādikathā niṭṭhitā.

द्वेभिक्खूवारएकादसकादिकथा समाप्त झाली.

Samuccayakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

समुच्चयक्खंधकवर्णना समाप्त झाली.

4. Samathakkhandhakaṃ

४. समथक्खंधक

Sammukhāvinayakathā

सम्मुखाविनयकथा

186-187. Samathakkhandhake [Pg.36] – ‘‘adhammavādī puggalo’’tiādīni cha mātikāpadāni nikkhipitvā ‘‘adhammavādī puggalo dhammavādiṃ puggalaṃ saññāpetī’’tiādinā nayena vitthāro vutto. Tattha saññāpetīti kāraṇapatirūpakāni vatvā paritosetvā jānāpeti. Nijjhāpetīti yathā so taṃ atthaṃ nijjhāyati, oloketi; evaṃ karoti. Pekkhati anupekkhatīti yathā so taṃ atthaṃ pekkhati ceva punappunañca pekkhati; evaṃ karoti. Dasseti anudassetīti tesaññeva pariyāyavacanāni. Adhammena vūpasammatīti yasmā so adhammameva ‘‘ayaṃ dhammo’’tiādinā nayena mohetvā dasseti, tasmā adhammena vūpasammati nāma.

१८६-१८७. समथक्खंधकामध्ये – “अधम्मवादी पुग्गलो” (अधर्मवादी व्यक्ती) इत्यादी सहा मातिकापदे मांडून, “अधम्मवादी पुग्गलो धम्मवादिं पुग्गलं सञ्ञापेति” (अधर्मवादी व्यक्ती धर्मवादी व्यक्तीला पटवून देते) इत्यादी पद्धतीने सविस्तर विवरण केले आहे. तेथे “सञ्ञापेति” (पटवून देणे) म्हणजे आभासी कारणे सांगून, संतुष्ट करून पटवून देणे. “निज्झापेति” (ध्यान वेधणे) म्हणजे ज्या प्रकारे ती व्यक्ती त्या अर्थाचे ध्यान करते, पाहते; त्या प्रकारे करणे. “पेक्खति अनुपेक्खति” (पाहणे व वारंवार पाहणे) म्हणजे ज्या प्रकारे ती व्यक्ती त्या अर्थाला पाहते आणि पुन्हा पुन्हा पाहते; त्या प्रकारे करणे. “दस्सेति अनुदस्सेति” (दाखवणे व वारंवार दाखवणे) हे त्यांचेच समानार्थी शब्द आहेत. “अधम्मेन वूपसम्मति” (अधर्माने शांत होणे) म्हणजे ज्या कारणाने ती व्यक्ती अधर्मालाच “हा धर्म आहे” इत्यादी पद्धतीने भ्रमित करून दाखवते, म्हणून त्याला 'अधर्माने शांत होणे' असे म्हणतात.

188. Dhammena vūpasammatīti yasmā dhammavādī dhammameva ‘‘ayaṃ dhammo’’tiādinā nayena amohetvā dasseti, tasmā dhammena vūpasammati nāma.

१८८. “धम्मेन वूपसम्मति” (धर्माने शांत होणे) म्हणजे ज्या कारणाने धर्मवादी व्यक्ती धर्मालाच “हा धर्म आहे” इत्यादी पद्धतीने भ्रमित न करता दाखवते, म्हणून त्याला 'धर्माने शांत होणे' असे म्हणतात.

Sammukhāvinayakathā niṭṭhitā.

सम्मुखाविनयकथा समाप्त झाली.

Sativinayakathā

सतिविनयकथा

195. Pañcimāni bhikkhave dhammikāni sativinayassa dānānīti ettha suddhassa anāpattikassa dānaṃ ekaṃ, anuvaditassa dānaṃ ekaṃ, yācitassa dānaṃ ekaṃ, saṅghena dānaṃ ekaṃ, dhammena samaggadānaṃ ekanti evaṃ pañca. Etāni pana ekekaaṅgavasena na labbhanti, tasmā desanāmattamevetaṃ, pañcaṅgasamannāgataṃ pana sativinayadānaṃ dhammikanti ayamettha attho. Tattha ca anuvadantīti codenti. Sesaṃ uttānameva. Ayaṃ pana sativinayo khīṇāsavasseva dātabbo na aññassa, antamaso anāgāminopi. So ca kho aññena codiyamānasseva, na acodiyamānassa. Dinne ca pana tasmiṃ codakassa kathā na ruhati. Codentopi ‘‘ayaṃ khīṇāsavo sativinayaladdho, ko tuyhaṃ kathaṃ gahessatī’’ti apasādetabbataṃ āpajjati.

१९५. “पञ्चिमानि भिक्खवे धम्मिकानि सतिविनयस्स दानानि” (भिक्खूंनो, सतिविनय देण्याच्या या पाच धर्मसंमत पद्धती आहेत) यामध्ये – शुद्ध व निष्पाप (भिक्खूला) देणे हे एक, आरोप केलेल्याला देणे हे एक, याचना केलेल्याला देणे हे एक, संघाने देणे हे एक, आणि धर्माने (योग्य कारणाने) समग्र संघाने देणे हे एक, अशा प्रकारे पाच आहेत. परंतु, हे एकेका अंगाच्या रूपाने स्वतंत्रपणे प्राप्त होत नाहीत, म्हणून हे केवळ उपदेशमात्र (देसनामत्त) आहे. प्रत्यक्षात पाच अंगांनी युक्त असलेले सतिविनय देणे हेच धर्मसंमत (धम्मिक) आहे, असा येथे अर्थ आहे. आणि तेथे “अनुवदन्ति” म्हणजे चोदना (आरोप) करतात. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. परंतु, हा सतिविनय केवळ क्षीणासवालाच (अर्हतालाच) दिला पाहिजे, इतरांना नाही, अगदी अनागामीलाही नाही. आणि तो देखील दुसऱ्याने चोदना (आरोप) केलेल्यालाच दिला पाहिजे, चोदना न केलेल्याला नाही. आणि तो दिला असता चोदकाचे (आरोप करणाऱ्याचे) बोलणे निष्फळ ठरते. आरोप करणारा देखील “हा क्षीणासव सतिविनय प्राप्त झालेला आहे, तुझे बोलणे कोण स्वीकारणार?” अशा प्रकारे फटकारण्यास (अपसादेतब्बतं) पात्र ठरतो.

Sativinayakathā niṭṭhitā.

सतिविनयकथा समाप्त झाली.

Amūḷhavinayakathā

अमूळ्हविनयकथा

196. Bhāsitaparikkantanti [Pg.37] vācāya bhāsitaṃ kāyena parikkantaṃ; parikkamitvā katanti attho. Saratāyasmā evarūpiṃ āpattiṃ āpajjitāti ettha saratu āyasmā evarūpiṃ āpattiṃ āpajjitā; āyasmā evarūpiyā āpattiyāti ayamattho. Āpajjitvāti vā pāṭho, tassattho – paṭhamaṃ āpajjitvā pacchā taṃ āpattiṃ saratu āyasmāti.

१९६. “भासितपरिक्कन्तं” म्हणजे वाणीने बोललेले आणि कायेने केलेले; उल्लंघन करून केलेले असा अर्थ आहे. “सरतायस्मा एवरूपिं आपत्तिं आपज्जिता” यामध्ये – आयुष्यमानाने अशा प्रकारच्या आपत्तीत पडल्याचे स्मरण करावे; आयुष्यमानाने अशा प्रकारच्या आपत्तीचे स्मरण करावे, असा अर्थ आहे. किंवा “आपज्जित्वा” असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ – प्रथम आपत्तीत पडून नंतर आयुष्यमानाने त्या आपत्तीचे स्मरण करावे, असा आहे.

Amūḷhavinayakathā niṭṭhitā.

अमूळ्हविनयकथा समाप्त झाली.

Yebhuyyasikākathā

येभुय्यसिकाकथा

202. Yebhuyyasikāya vūpasametunti ettha yassā kiriyāya dhammavādino bahutarā, esā yebhuyyasikā nāma.

२०२. “येभुय्यसिका (बहुमताने) द्वारे शांत करावे” यामध्ये, ज्या क्रियेने (शलाका ग्रहण करण्याच्या क्रियेने) धम्मवादी बहुसंख्य होतात, त्या क्रियेला 'येभुय्यसिका' असे म्हणतात.

204. Adhammikasalākaggāhesu oramattakanti parittaṃ appamattakaṃ bhaṇḍanamattameva. Na ca gatigatanti dve tayo āvāse na gataṃ, tattha tattheva vā dvattikkhattuṃ avinicchitaṃ. Na ca saritasāritanti dvattikkhattuṃ tehi bhikkhūhi sayaṃ saritaṃ vā aññehi sāritaṃ vā na hoti. Jānātīti salākaṃ gāhento jānāti ‘‘adhammavādī bahutarā’’ti. Appeva nāmāti iminā nīhārena salākāya gāhiyamānāya ‘‘api nāma adhammavādino bahutarā assū’’ti ayamassa ajjhāsayo hoti. Aparesupi dvīsu eseva nayo.

२०४. अधार्मिक शलाका ग्रहणांमध्ये (अधर्माने मतदान घेताना) 'ओरमत्तकं' म्हणजे अल्प, थोडे, केवळ भांडणमात्र होय. 'न च गतिगतं' म्हणजे दोन किंवा तीन विहारांमध्ये न गेलेले, किंवा त्याच विहारात दोन-तीन वेळा अनिर्णित राहिलेले होय. 'न च सरितसारितं' म्हणजे त्या भिक्खूंनी स्वतः दोन-तीन वेळा स्मरण केलेले किंवा इतरांनी त्यांना स्मरण करून दिलेले नसणे होय. 'जानाति' म्हणजे शलाका ग्रहण करून घेणारा जाणतो की “अधम्मवादी बहुसंख्य आहेत”. 'अप्पेव नाम' म्हणजे या पद्धतीने शलाका ग्रहण करवून घेताना “कदाचित अधम्मवादी बहुसंख्य असतील” असा त्या भिक्खूचा आशय असतो. इतर दोन बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

Adhammena gaṇhantīti adhammavādino ‘‘evaṃ mayaṃ bahū bhavissāmā’’ti dve dve salākāyo gaṇhanti. Vaggā gaṇhantīti dve dhammavādino ekaṃ dhammavādisalākaṃ gaṇhanti ‘‘evaṃ dhammavādino na bahū bhavissantī’’ti maññamānā. Na ca yathādiṭṭhiyā gaṇhantīti dhammavādino hutvā ‘‘balavapakkhaṃ bhajissāmā’’ti adhammavādisalākaṃ gaṇhanti. Dhammikasalākaggāhesu ayamevattho parivattetvā veditabbo. Evaṃ salākaṃ gāhetvā sace bahutarā dhammavādino honti; yathā te vadanti, evaṃ taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ, evaṃ yebhuyyasikāya vūpasantaṃ hoti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paratopi āgamissati.

'अधम्मेन गण्हन्ति' म्हणजे अधम्मवादी “अशा प्रकारे आपण बहुसंख्य होऊ” असे विचार करून दोन-दोन शलाका ग्रहण करतात. 'वग्गा गण्हन्ति' म्हणजे दोन धम्मवादी भिक्खू “अशा प्रकारे धम्मवादी बहुसंख्य होणार नाहीत” असे मानून एकच धम्मवादी शलाका ग्रहण करतात. 'न च यथादिट्ठिया गण्हन्ति' म्हणजे धम्मवादी असूनही “आपण बलवान पक्षाला शरण जाऊ” असा विचार करून अधम्मवादी शलाका ग्रहण करतात. धार्मिक शलाका ग्रहणांमध्ये हाच अर्थ उलट करून समजून घ्यावा. अशा प्रकारे शलाका ग्रहण करवून घेऊन जर धम्मवादी बहुसंख्य असतील, तर ते जसे सांगतात, त्याप्रमाणे ते अधिकरण शांत केले पाहिजे. अशा प्रकारे येभुय्यसिका (बहुमताने) द्वारे अधिकरण शांत होते. हा येथे संक्षेप आहे. विस्तार तर पुढे येईलच.

Yebhuyyasikākathā niṭṭhitā.

येभुय्यसिका-कथा समाप्त झाली.

Tassapāpiyasikākathā

तस्सपापियसिक-कथा

207. Asucīti [Pg.38] asucīhi kāyavacīkammehi samannāgato. Alajjīti sañcicca āpajjanādinā alajjilakkhaṇena samannāgato. Sānuvādoti saupavādo. Iti imesañca tiṇṇaṃ aṅgānaṃ vasena tīṇi karaṇāni, saṅghena karaṇaṃ, dhammena samaggena karaṇanti imāni ca dveti pañca tassapāpiyasikākammassa karaṇāni nāma honti. Sesamettha tajjanīyādīsu vuttanayameva. Ayaṃ panettha vacanattho – idañhi yo pāpussannatāya pāpiyo puggalo, tassa kattabbato ‘‘tassapāpiyasikākamma’’nti vuccati.

२०७. 'असुचि' म्हणजे अशुद्ध कायिक व वाचिक कर्मांनी युक्त असलेला. 'अलज्जी' म्हणजे जाणूनबुजून आपत्तीत पडणे इत्यादी अलज्जीच्या (निर्लज्जतेच्या) लक्षणांनी युक्त असलेला. 'सानुवादो' म्हणजे आरोपासह असलेला. अशा प्रकारे या तीन अंगांच्या आधारे तीन विधी, आणि संघाने करणे, तसेच धर्माने व समग्र संघाने करणे हे दोन विधी मिळून तस्सपापियसिक कर्माचे पाच विधी (अंगे) होतात. यातील उर्वरित भाग तज्जनीय कर्मादींमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे. येथे हा शब्दार्थ आहे - कारण जो पाप वाढल्यामुळे अत्यंत पापी असलेला व्यक्ती आहे, त्याच्यावर हे कर्म करायचे असल्यामुळे याला “तस्सपापियसिक कर्म” असे म्हणतात.

Tassapāpiyasikākathā niṭṭhitā.

तस्सपापियसिक-कथा समाप्त झाली.

Tiṇavatthārakādikathā

तिणवत्थारक-कथा

212. Kakkhaḷattāya vāḷattāyāti kakkhaḷabhāvāya ceva vāḷabhāvāya ca. Bhedāyāti saṅghabhedāya. Sabbeheva ekajjhanti kassaci chandaṃ anāharitvā gilānepi tattheva ānetvā ekato sannipatitabbaṃ. Tiṇavatthārakena vūpasameyyāti ettha idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā ‘‘tiṇavatthārako’’ti vuttaṃ. Yathā hi gūthaṃ vā muttaṃ vā ghaṭṭiyamānaṃ duggandhatāya bādhati, tiṇehi avattharitvā suppaṭicchāditassa panassa so gandho na bādhati; evameva yaṃ adhikaraṇaṃ mūlānumūlaṃ gantvā vūpasamiyamānaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṃvattati, taṃ iminā kammena vūpasantaṃ gūthaṃ viya tiṇavatthārakena paṭicchannaṃ suvūpasantaṃ hotīti idaṃ kammaṃ tiṇavatthārakasadisattā ‘‘tiṇavatthārako’’ti vuttaṃ.

२१२. 'कक्खळत्ताय वाळत्ताय' म्हणजे कठोरतेसाठी आणि क्रूरतेसाठी होय. 'भेदाय' म्हणजे संघभेदासाठी होय. 'सब्बेहेव एकज्झं' म्हणजे कोणाचीही संमती (छंद) न आणता, आजारी भिक्खूंनाही तेथेच आणून सर्वांनी एकत्र जमावे. “तिणवत्थारकाने शांत करावे” यामध्ये हे कर्म तिणवत्थारक (गवताने झाकणे) सदृश असल्यामुळे याला 'तिणवत्थारक' असे म्हटले आहे. कारण जसे विष्ठा किंवा मूत्र ढवळले असता दुर्गंधीमुळे त्रास होतो, परंतु गवताने झाकून चांगल्या प्रकारे बंद केल्यास त्याचा दुर्गंध त्रास देत नाही; त्याचप्रमाणे जे अधिकरण मुळापर्यंत जाऊन शांत करण्याचा प्रयत्न केल्यास कठोरतेसाठी, क्रूरतेसाठी आणि संघभेदासाठी कारणीभूत ठरते, ते या कर्माने शांत केले असता, गवताने झाकलेल्या विष्ठेप्रमाणे चांगल्या प्रकारे शांत होते. म्हणून हे कर्म तिणवत्थारक सदृश असल्यामुळे याला 'तिणवत्थारक' असे म्हटले आहे.

213. Thullavajjanti pārājikañceva saṅghādisesañca. Gihipaṭisaṃyuttanti gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanadhammikapaṭissavesu āpannaṃ āpattiṃ.

२१३. 'थुल्लवज्जं' म्हणजे पाराजिक आणि संघादिसेस आपत्ती होय. 'गिहिपटिसंयुत्तं' म्हणजे गृहस्थांची हीन शब्दांनी निंदा करणे, अपमान करणे आणि धार्मिक वचनांचे उल्लंघन करणे यामुळे आलेली आपत्ती होय.

214. Evañca pana bhikkhave te bhikkhū tāhi āpattīhi vuṭṭhitā hontīti evaṃ tiṇavatthārakakammavācāya katāya kammavācāpariyosāne yattakā tattha sannipatitā antamaso suttāpi samāpannāpi aññavihitāpi sabbe te bhikkhū yāva upasampadamaṇḍalato paṭṭhāya thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca ṭhapetvā avasesā āpattiyo āpannā, sabbāhi tāhi āpattīhi vuṭṭhitā honti. Ye pana ‘‘na [Pg.39] metaṃ khamatī’’ti aññamaññaṃ diṭṭhāvikammaṃ karonti, tehi vā saddhiṃ āpattiṃ āpajjitvāpi tattha anāgatā, āgantvā vā chandaṃ datvā pariveṇādīsu nisinnā, te āpattīhi na vuṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘ṭhapetvā diṭṭhāvikammaṃ ṭhapetvā ye na tattha hontī’’ti.

२१४. “आणि अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, ते भिक्खू त्या आपत्तींमधून मुक्त होतात” म्हणजे अशा प्रकारे तिणवत्थारक कम्मवाचा केल्यावर, कम्मवाचेच्या शेवटी जेवढे भिक्खू तेथे उपस्थित होते, अगदी झोपलेले, समाधीत असलेले किंवा इतर कामात व्यस्त असलेले सुद्धा, ते सर्व भिक्खू उपसंपदा मंडालापासून घेऊन, स्थूल दोष (पाराजिक व संघादिसेस) आणि गृहस्थ-संबंधित आपत्ती वगळून, इतर ज्या काही आपत्तींमध्ये पडले होते, त्या सर्व आपत्तींमधून मुक्त होतात. परंतु जे “मला हे मान्य नाही” असे म्हणून परस्परांमध्ये आपले मत प्रकट करतात, किंवा ज्यांच्यासोबत आपत्तीत पडले असूनही जे तेथे आले नाहीत, किंवा येऊन संमती देऊन विहाराच्या आवारात बसून राहिले, ते त्या आपत्तींमधून मुक्त होत नाहीत. म्हणूनच म्हटले आहे - “मत प्रकट करणारे वगळून आणि जे तेथे उपस्थित नव्हते त्यांना वगळून.”

Tiṇavatthārakādikathā niṭṭhitā.

तिणवत्थारक-कथा समाप्त झाली.

Adhikaraṇakathā

अधिकरण-कथा

215. Bhikkhunīnaṃ anupakhajjāti bhikkhunīnaṃ anto pavisitvā. Vivādādhikaraṇādīnaṃ vacanattho duṭṭhadosavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva. Vipaccatāya vohāroti cittadukkhatthaṃ vohāro; pharusavacananti attho. Yo tattha anuvādoti yo tesu anuvadantesu upavādo. Anuvadanāti ākāranidassanametaṃ; upavadanāti attho. Anullapanā anubhaṇanāti ubhayaṃ anuvadanavevacanamattameva. Anusampavaṅkatāti punappunaṃ kāyacittavācāhi tattheva sampavaṅkatā; anuvadanabhāvoti attho. Abbhussahanatāti ‘‘kasmā evaṃ na upavadissāmi, upavadissāmiyevā’’ti ussāhaṃ katvā anuvadanā. Anubalappadānanti purimavacanassa kāraṇaṃ dassetvā pacchimavacanena balappadānaṃ.

२१५. 'भिक्खुनीनं अनुपहज्ज' म्हणजे भिक्खुणींच्या मध्ये प्रवेश करून होय. विवादाधिकरण इत्यादी शब्दांचा अर्थ 'दुट्ठदोस' च्या वर्णनात सांगितलाच आहे. 'विपच्चताय वोहारो' म्हणजे मनाला दुःख देण्यासाठी केलेले बोलणे; याचा अर्थ कठोर वचन असा आहे. 'यो तत्थ अनुवादो' म्हणजे त्या आरोप करणाऱ्यांमध्ये जो आरोप आहे. 'अनुवदना' हे आरोप करण्याच्या पद्धतीचे दर्शक आहे; याचा अर्थ आरोप करणे असा आहे. 'अनुल्लपना अनुभणना' हे दोन्ही शब्द 'अनुवदन' चे केवळ समानार्थी शब्द आहेत. 'अनुसम्पवङ्कता' म्हणजे वारंवार काय, चित्त आणि वाणीने त्याच आरोपाकडे झुकणे; याचा अर्थ आरोप करणाऱ्याचा भाव असा आहे. 'अब्भुस्सहनता' म्हणजे “मी असा आरोप का करणार नाही? मी आरोप करणारच!” असा उत्साह दाखवून आरोप करणे होय. 'अनुबलप्पदानं' म्हणजे पहिल्या वचनाचे कारण दाखवून नंतरच्या वचनाने त्याला बळ देणे होय.

Kiccayatā karaṇīyatāti ettha kiccameva kiccayaṃ, kiccayassa bhāvo kiccayatā, karaṇīyassa bhāvo karaṇīyatā; ubhayampetaṃ saṅghakammasseva adhivacanaṃ. Apalokanakammantiādi pana tasseva pabhedavacanaṃ. Tattha apalokanakammaṃ nāma sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvā chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā samaggassa saṅghassa anumatiyā tikkhattuṃ sāvetvā kattabbakammaṃ. Ñattikammaṃ nāma vuttanayeneva samaggassa saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā kattabbakammaṃ. Ñattidutiyakammaṃ nāma vuttanayeneva samaggassa saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā ekāya ca anussāvanāyāti evaṃ ñattidutiyāya anussāvanāya kattabbakammaṃ. Ñatticatutthakammaṃ nāma vuttanayeneva samaggassa saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā tīhi ca anussāvanāhīti evaṃ ñatticatutthāhi tīhi anussāvanāhi kattabbakammaṃ.

किच्चायता करणीयता या वाक्यात कर्तव्य (किच्च) हेच 'किच्चय' होय. किच्चयाचा भाव (अस्तित्व किंवा कृती) म्हणजे 'किच्चायता' होय. करणीयाचा (करण्यायोग्य गोष्टीचा) भाव म्हणजे 'करणीयता' होय. हे दोन्ही शब्द 'संघकर्मा'चेच समानार्थी (अधिवचन) आहेत. परंतु 'अपलोकनकर्म' इत्यादी शब्द त्याचेच (संघकर्माचेच) भेद दर्शवणारे शब्द आहेत. त्यापैकी, 'अपलोकनकर्म' म्हणजे सीमेत उपस्थित असलेल्या संघाचे शोधन करून (पात्र नसलेल्यांना वगळून), संमती देण्यास पात्र असलेल्या भिक्खूंची संमती (छंद) आणून, समग्र संघाच्या अनुमतीने तीन वेळा घोषित करून करावयाचे कर्म होय. 'ज्ञत्तिकर्म' म्हणजे पूर्वोक्त पद्धतीनेच समग्र संघाच्या अनुमतीने एका ज्ञत्तीद्वारे (प्रस्तावाद्वारे) करावयाचे कर्म होय. 'ज्ञत्तिदुतीयकर्म' म्हणजे पूर्वोक्त पद्धतीनेच समग्र संघाच्या अनुमतीने एका ज्ञत्तीने आणि एका अनुसावनेने (घोषणा/कम्मवाचेने), अशा प्रकारे ज्ञत्तिदुतीय अनुसावनेने करावयाचे कर्म होय. 'ज्ञत्तिचतुत्थकर्म' म्हणजे पूर्वोक्त पद्धतीनेच समग्र संघाच्या अनुमतीने एका ज्ञत्तीने आणि तीन अनुसावनांनी, अशा प्रकारे ज्ञत्तिचतुत्थ तीन अनुसावनांनी करावयाचे कर्म होय.

Tattha apalokanakammaṃ apaloketvāva kātabbaṃ, ñattikammādivasena na kātabbaṃ. Ñattikammampi ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvāva kātabbaṃ, apalokanakammādivasena na kātabbaṃ. Ñattidutiyakammaṃ pana apaloketvā kattabbampi atthi, akattabbampi atthi. Tattha sīmāsammuti sīmāsamūhananaṃ kathinadānaṃ kathinubbhāro [Pg.40] kuṭivatthudesanā vihāravatthudesanāti imāni cha kammāni garukāni, apaloketvā kātuṃ na vaṭṭanti. Ñattidutiyakammavācaṃ sāvetvāva kātabbāni. Avasesā terasa sammutiyo senāsanaggāhakamatakacīvaradānādisammutiyo cāti evarūpāni lahukakammāni apaloketvāpi kātuṃ vaṭṭanti. Ñattikammañatticatutthakammavasena pana na kātabbameva. Ñatticatutthakammaṃ ñattiñca tisso ca kammavācāyo sāvetvāva kātabbaṃ, apalokanakammādivasena na kātabbanti ayamettha saṅkhepo.

त्यापैकी, अपलोकनकर्म हे केवळ अपलोकन (परवानगी विचारून/घोषणा करून) करूनच केले पाहिजे, ज्ञत्तिकर्म इत्यादींच्या पद्धतीने करू नये. ज्ञत्तिकर्म देखील केवळ एक ज्ञत्ती (प्रस्ताव) ठेवूनच केले पाहिजे, अपलोकनकर्म इत्यादींच्या पद्धतीने करू नये. परंतु ज्ञत्तिदुतीयकर्म हे अपलोकन करून करण्याजोगे देखील असते आणि न करण्याजोगे देखील असते. त्यामध्ये, सीमासंमूर्ती (सीमा निश्चित करणे), सीमासमूहनन (सीमा रद्द करणे), कठीणदान (कठीण चिवर दान करणे), कठीणउद्धार (कठीण चिवर मर्यादा समाप्त करणे), कुटीवत्थुदेसना (कुटीसाठी जागा निश्चित करणे), विहारवत्थुदेसना (विहारासाठी जागा निश्चित करणे) - ही सहा कर्मे गुरु (महत्त्वाची/मोठी) असल्याने केवळ अपलोकन करून करणे योग्य नाही. ती ज्ञत्तिदुतीय कम्मवाचा ऐकवूनच (घोषित करूनच) केली पाहिजेत. उर्वरित तेरा संमती (संमूर्ती), जसे की सेनासनग्गाहक (शयनगृह वाटप करणारा), मृतकचिवरदान (मृत भिक्खूचे चिवर वाटप करणे) इत्यादी संमूर्ती, अशी लघु कर्मे केवळ अपलोकन करूनही करणे योग्य आहे. परंतु ती ज्ञत्तिकर्म किंवा ज्ञत्तिचतुत्थकर्माच्या पद्धतीने करू नयेत. ज्ञत्तिचतुत्थकर्म हे एक ज्ञत्ती आणि तीन कम्मवाचा ऐकवूनच केले पाहिजे, अपलोकनकर्म इत्यादींच्या पद्धतीने करू नये. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात सारांश) आहे.

Vitthārato pana imāni cattāri kammāni ‘‘katihākārehi vipajjantī’’tiādinā nayena parivārāvasāne kammavagge etesaṃ vinicchayo āgatoyeva. Yaṃ pana tattha anuttānaṃ, taṃ kammavaggeyeva vaṇṇayissāma. Evañhi sati na aṭṭhāne vaṇṇanā bhavissati, ādito paṭṭhāya ca tassa tassa kammassa viññātattā suviññeyyo bhavissati.

सविस्तरपणे तर, ही चार कर्मे "किती प्रकारांनी अयशस्वी होतात" (कतीहाकारेहि विपज्जन्ति) इत्यादी पद्धतीने परिवार पाठाच्या शेवटी असलेल्या 'कम्मवग्ग' मध्ये या कर्मांचा निर्णय आलेलाच आहे. परंतु जेथे काही स्पष्ट नसेल, त्याचे स्पष्टीकरण आम्ही कम्मवग्गातच करू. कारण असे केल्याने अयोग्य ठिकाणी स्पष्टीकरण होणार नाही, आणि सुरुवातीपासूनच त्या त्या कर्माचे स्वरूप समजल्यामुळे ते सहज आकलन होईल.

216. Vivādādhikaraṇassa kiṃ mūlantiādīni pāḷivaseneva veditabbāni.

२१६. "विवादाधिकरणाचे मूळ काय आहे?" इत्यादी गोष्टी पाळी (मूळ मजकूर) नुसारच समजून घ्याव्यात.

220. ‘‘Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntiādīsu yena vivadanti, so cittuppādo vivādo, samathehi ca adhikaraṇīyatāya adhikaraṇanti evamādinā nayena attho daṭṭhabbo.

२२०. "विवादाधिकरण हे कुशल असू शकते" इत्यादी वाक्यांमध्ये, ज्या चित्तोत्पादाने (विचाराने) वाद घालतात, तो चित्तोत्पाद म्हणजे 'विवाद' होय. आणि समथांद्वारे शांत केले जाण्याच्या योग्यतेमुळे त्याला 'अधिकरण' म्हणतात. अशा प्रकारे याचा अर्थ समजून घ्यावा.

222. Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalanti ettha sandhāya bhāsitavasena attho veditabbo. Yasmiñhi pathavikhaṇanādike āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅgaṃ hoti, tasmiṃ sati na sakkā vattuṃ ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti, tasmā nayidaṃ aṅgappahonakacittaṃ sandhāya vuttaṃ. Idaṃ pana sandhāya vuttaṃ. Yaṃ tāva āpattādhikaraṇaṃ lokavajjaṃ, taṃ ekantato akusalameva, tattha ‘‘siyā akusala’’nti vikappo natthi. Yaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, taṃ yasmā sañcicca ‘‘imaṃ āpattiṃ vītikkamāmī’’ti vītikkamantasseva akusalaṃ hoti, asañcicca pana kiñci ajānantassa sahaseyyādivasena āpajjato abyākataṃ hoti, tasmā tattha sañciccāsañciccavasena imaṃ vikappabhāvaṃ [Pg.41] sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ, siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti.

२२२. "आपत्ती-अधिकरण हे अकुशल असू शकते, अव्याकृत असू शकते, परंतु आपत्ती-अधिकरण कुशल असू शकत नाही" या वाक्यात अभिप्रेत असलेल्या अर्थानुसार (संधाय भासित) अर्थ समजून घ्यावा. कारण ज्या जमीन खणणे इत्यादी आपत्ती-अधिकरणात कुशल चित्त हे अंग (कारण) असते, ते अस्तित्वात असताना "आपत्ती-अधिकरण कुशल नसते" असे म्हणता येत नाही. म्हणून, हे विधान केवळ अंगाला पूरक असलेल्या चित्ताला उद्देशून केलेले नाही. तर हे पुढील गोष्टीला उद्देशून म्हटले आहे: जे आपत्ती-अधिकरण 'लोकवज्ज' (लोकापवादात्मक/नैसर्गिक पाप) आहे, ते पूर्णपणे अकुशलच असते; त्यात "अकुशल असू शकते" असा कोणताही संशय (विकल्प) नाही. परंतु जे 'पण्णत्तिवज्ज' (प्रज्ञप्ती-उल्लंघन/नियमभंग) आहे, ते जाणूनबुजून (सञ्चिच्च) "मी या आपत्तीचे उल्लंघन करतो" असे म्हणून उल्लंघन करणाऱ्याचेच अकुशल होते. पण नकळत, काहीही माहिती नसताना, सहशय्या (एकत्र झोपणे) इत्यादींमुळे आपत्ती ओढवून घेणाऱ्याचे ते अव्याकृत (तटस्थ) असते. म्हणून, तेथे जाणूनबुजून किंवा नकळत केलेल्या उल्लंघनाच्या आधारे या विकल्पाचा विचार करून असे म्हटले आहे की - "आपत्ती-अधिकरण अकुशल असू शकते, अव्याकृत असू शकते, परंतु आपत्ती-अधिकरण कुशल असू शकत नाही."

Sace pana ‘‘yaṃ kusalacitto āpajjati, idaṃ vuccati āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti vadeyya, acittakānaṃ pana eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampi kusalacittaṃ āpajjeyya, na ca tattha vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ. Kāyavacīviññattivasena pana calitappavattānaṃ kāyavācānaṃ aññatarameva aṅgaṃ, tañca rūpakkhandhapariyāpannattā abyākatanti.

जर कोणी असे म्हटले की, "कुशल चित्त असताना जी आपत्ती ओढवते, त्याला कुशल आपत्ती-अधिकरण म्हणतात," तर अचित्तक (चित्त नसलेल्या) अशा एळकलोम (मेंढीचे केस) किंवा पदसोधम्म (पठण नियम) इत्यादी समुत्थानांमध्ये देखील कुशल चित्त प्राप्त होईल. परंतु तेथे उपस्थित असलेले कुशल चित्त हे आपत्तीचे अंग (कारण) नसते. तर कायविज्ञप्ती आणि वचीविज्ञप्तीद्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या काया आणि वाचेपैकी एकच त्याचे अंग असते. आणि ते रूपस्कंधात समाविष्ट असल्यामुळे अव्याकृत असते, असे समजावे.

Yaṃ jānantotiādimhi pana ayamattho – yaṃ cittaṃ āpattiyā aṅgaṃ hoti, tena vatthuṃ jānanto ‘‘idaṃ vītikkamāmī’’ti ca vītikkamākārena saddhiṃ jānanto sañjānanto vītikkamacetanāvasena cetetvā pakappetvā upakkamavasena maddanto abhivitaritvā nirāsaṅkacittaṃ pesetvā yaṃ āpattādhikaraṇaṃ vītikkamaṃ āpajjati, tassa evaṃ vītikkamato yo vītikkamo, idaṃ vuccati ‘‘āpattādhikaraṇaṃ akusala’’nti.

"जे जाणत असताना" (यं जानन्तो) इत्यादी वाक्यांचा अर्थ असा आहे - जे चित्त आपत्तीचे अंग असते, त्या चित्ताने वस्तू (विषय) जाणत, "मी याचे उल्लंघन करत आहे" अशा उल्लंघनाच्या स्वरूपासह जाणत आणि पूर्णपणे ओळखत (संजानंत), उल्लंघनाच्या चेतनेने विचार करून व योजना करून, उपक्रमाच्या (प्रयत्नाच्या) बळाने दडपून आणि अतिक्रमण करून, शंकारहित (निर्भय) चित्त प्रवृत्त करून, ज्या आपत्ती-अधिकरणाचे उल्लंघन करतो, अशा प्रकारे उल्लंघन करणाऱ्याचा जो अतिरेक (उल्लंघन) होतो, त्याला "अकुशल आपत्ती-अधिकरण" असे म्हणतात.

Abyākatavārepi yaṃ cittaṃ āpattiyā aṅgaṃ hoti, tassa abhāvena ajānanto vītikkamākārena ca saddhiṃ ajānanto asañjānanto āpattiaṅgabhūtāya vītikkamacetanāya abhāvena acetetvā sañcicca maddanassa abhāvena anabhivitaritvā nirāsaṅkacittaṃ apesetvā yaṃ āpattādhikaraṇaṃ vītikkamaṃ āpajjati, tassa evaṃ vītikkamato yo vītikkamo, idaṃ vuccati ‘‘āpattādhikaraṇaṃ abyākata’’nti.

अव्याकृत वारात देखील, जे चित्त आपत्तीचे अंग असते, त्याच्या अभावामुळे न जाणता, आणि उल्लंघनाच्या स्वरूपासह न जाणता व न ओळखता, आपत्तीचे अंग असलेल्या उल्लंघन-चेतनेच्या अभावामुळे विचार न करता, जाणूनबुजून दडपून टाकण्याचा अभाव असल्यामुळे अतिक्रमण न करता, शंकारहित चित्त प्रवृत्त न करता, ज्या आपत्ती-अधिकरणाचे उल्लंघन करतो, अशा प्रकारे उल्लंघन करणाऱ्याचा जो अतिरेक (उल्लंघन) होतो, त्याला "अव्याकृत आपत्ती-अधिकरण" असे म्हणतात. हा याचा अर्थ आहे.

224. Ayaṃ vivādo no adhikaraṇantiādīsu samathehi adhikaraṇīyatāya abhāvato noadhikaraṇanti evamattho veditabbo.

२२४. "हा विवाद आहे, अधिकरण नाही" इत्यादी वाक्यांमध्ये, समथांद्वारे शांत केले जाण्याच्या अभावामुळे ते 'अधिकरण' नाही, असा अर्थ समजून घ्यावा.

Adhikaraṇakathā niṭṭhitā.

अधिकरणकथा समाप्त झाली.

Adhikaraṇavūpasamanasamathakathā

अधिकरण शांत करणाऱ्या समथांची कथा.

228. Yāvatikā ca bhikkhū kammappattāti ettha catuvaggakaraṇe kamme cattāro, pañcavaggakaraṇe pañca, dasavaggakaraṇe dasa, vīsativaggakaraṇe vīsati bhikkhū kammappattāti veditabbā.

२२८. "जितके भिक्खू कर्माला प्राप्त आहेत" (यावतिका च भिक्खू कम्मप्पत्ता) या वाक्यात, चतुर्वर्ग (चार भिक्खूंच्या समूहाने) करावयाच्या कर्मात चार भिक्खू, पंचवर्ग कर्मात पाच भिक्खू, दशवर्ग कर्मात दहा भिक्खू, आणि विंशतिवर्ग (वीस भिक्खूंच्या समूहाने) करावयाच्या कर्मात वीस भिक्खू 'कम्मप्पत्त' (कर्म करण्यास पात्र/उपस्थित) समजावेत.

230. Supariggahitanti [Pg.42] suṭṭhu pariggahitaṃ katvā sampaṭicchitabbaṃ. Sampaṭicchitvā ca pana ‘‘ajja bhaṇḍakaṃ dhovāma, ajja pattaṃ pacāma, ajjeko palibodho atthī’’ti mānaniggahatthāya katipāhaṃ atikkāmetabbaṃ.

२३०. 'सुपरिग्गहितं' म्हणजे चांगल्या प्रकारे निश्चित करून स्वीकारले पाहिजे. आणि स्वीकारल्यानंतर, "आज आपण भांडी (वस्तू) धुवूया, आज आपण पात्र भाजूया, आज एक अडथळा (पलिबोध) आहे" असे म्हणून, (अधिकरण करणाऱ्यांच्या) मानाचे दमन करण्यासाठी काही दिवस पुढे ढकलले पाहिजे (विलंब केला पाहिजे).

231. Anantāni ceva bhassāni jāyantīti aparimāṇāni ito cito ca vacanāni uppajjanti. ‘‘Bhāsānī’’tipi pāṭho, ayamevattho. Ubbāhikāya sammannitabboti apaloketvā vā sammannitabbo parato vuttāya ñattidutiyāya vā kammavācāya. Evaṃ sammatehi pana bhikkhūhi visuṃ vā nisīditvā tassāyeva vā parisāya ‘‘aññehi asammatehi na kiñci kathetabba’’nti sāvetvā taṃ adhikaraṇaṃ vinicchitabbaṃ.

२३१. अमर्याद भाषणे उत्पन्न होतात म्हणजे याच्याकडून आणि त्याच्याकडून असंख्य शब्द (किंवा बोलणे) उत्पन्न होतात. 'भासानि' असाही पाठ आहे, त्याचा हाच अर्थ आहे. 'उब्बाहिकाय संमन्नितब्बो' (उब्बाहिकेसाठी संमत केले पाहिजे) म्हणजे विचारून (परवानगी घेऊन) किंवा नंतर सांगितलेल्या ज्ञत्तिदुतीय कम्मवाचेद्वारे संमत केले पाहिजे. परंतु, अशा प्रकारे संमत केलेल्या भिक्खूंनी वेगळे बसून किंवा त्याच परिषदेत 'इतर असंमत भिक्खूंनी काहीही बोलू नये' असे जाहीर करून त्या अधिकरणाचा निर्णय केला पाहिजे.

233. Tatrāssāti tassaṃ parisati bhaveyya. Neva suttaṃ āgatanti na mātikā āgatā. No suttavibhaṅgoti vinayopi na paguṇo. Byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhatīti byañjanamattameva gahetvā atthaṃ paṭisedheti. Jātarūparajatakhettavatthupaṭiggahaṇādīsu vinayadharehi bhikkhūhi āpattiyā kāriyamāne disvā ‘‘kiṃ ime āpattiyā kāretha, ‘nanu jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’ti evaṃ sutte paṭiviratimattameva vuttaṃ, natthi ettha āpattī’’ti vadati. Aparo dhammakathiko suttassa āgatattā olambetvā nivāsentānaṃ āpattiyā āropiyamānāya ‘‘kiṃ imesaṃ āpattiṃ ropetha, ‘nanu parimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti sikkhā karaṇīyā’ti evaṃ sikkhākaraṇamattamevettha vuttaṃ, natthi ettha āpattī’’ti vadati.

२३३. 'तत्रास्स' म्हणजे त्या परिषदेत असावे. 'नेव सुत्तं आगतं' म्हणजे मातिका मुखोद्गत नाही. 'नो सुत्तविभङ्गो' म्हणजे विनयही चांगला अभ्यासलेला नाही. 'व्यंजनच्छायेने अर्थाचा निषेध करतो' म्हणजे केवळ शब्दाचाच आधार घेऊन अर्थाचा निषेध करतो. सोने, चांदी, शेत, जमीन इत्यादी स्वीकारण्याच्या बाबतीत विनयधर भिक्खूंनी आपत्ती लागू करताना पाहून, 'हे भिक्खू का आपत्ती लागू करत आहेत? सुत्तात तर 'सोने-चांदी स्वीकारण्यापासून विरत राहतो' असे केवळ विरतीचेच वर्णन केले आहे ना? येथे कोणतीही आपत्ती नाही,' असे तो म्हणतो. दुसरा धम्मकथिका, सुत्त मुखोद्गत असल्यामुळे, वस्त्र लोळवून नेसणाऱ्या भिक्खूंवर आपत्ती लादली जात असताना म्हणतो, 'यांच्यावर का आपत्ती लादता? 'भोवताली व्यवस्थित नेसेन अशी शिक्षा करावी' असे येथे केवळ शिक्षेचाच (अभ्यासाचाच) उल्लेख आहे ना? येथे कोणतीही आपत्ती नाही.'

234. Yathā bahutarā bhikkhūti ettha ekenapi adhikā bahutarāva ko pana vādo dvīhi tīhīti.

२३४. 'यथा बहुतरा भिक्खू' यामध्ये एका भिक्खूने जरी जास्त असले तरी ते बहुसंख्याकच आहेत; मग दोन किंवा तीन भिक्खूंनी जास्त असण्याबद्दल तर काय सांगावे!

Adhikaraṇavūpasamanasamathakathā niṭṭhitā.

अधिकरण शांत करण्याची समथकथा समाप्त झाली.

Tividhasalākaggāhakathā

त्रिविध शलाका ग्रहण कथा

235. Saññattiyāti saññāpanatthāya. Gūḷhakantiādīsu alajjussannāya parisāya gūḷhako salākaggāho kātabbo, lajjussannāya parisāya vivaṭako, bālussannāya sakaṇṇajappako. Vaṇṇāvaṇṇāyo katvāti dhammavādīnañca adhammavādīnañca salākāyo nimittasaññaṃ āropetvā aññamaññaṃ visabhāgā kātabbā. Tato tā sabbāpi cīvarabhoge [Pg.43] katvā vuttanayena gāhetabbā. Duggahoti paccukkaḍḍhitabbanti ‘‘duggahitā salākāyo’’ti vatvā puna gahetvā yāvatatiyaṃ gāhetabbā. Suggahoti sāvetabbanti ekasmimpi dhammavādimhi atirekajāte ‘‘suggahitā salākāyo’’ti sāvetabbaṃ. Yathā ca te dhammavādino vadanti tathā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbanti. Atha yāvatatiyampi adhammavādinova bahutarā honti, ajja ‘‘akālo, sve jānissāmā’’ti vuṭṭhahitvā alajjīnaṃ pakkhabhedatthāya dhammavādipakkhaṃ pariyesitvā punadivase salākaggāho kātabbo. Ayaṃ gūḷhako salākaggāho.

२३५. 'सञ्ञत्तिया' म्हणजे समजावण्यासाठी. 'गुळ्हक' इत्यादी शब्दांमध्ये—अलज्जींची (निर्लज्जांची) बहुसंख्या असलेल्या परिषदेत गुप्त शलाका ग्रहण (गुळ्हक शलाकाग्गाह) करावे; लज्जींची बहुसंख्या असलेल्या परिषदेत उघड शलाका ग्रहण (विवटक) करावे; आणि मूर्खांची बहुसंख्या असलेल्या परिषदेत कानात सांगून शलाका ग्रहण (सकण्णजप्पक) करावे. 'वण्णावण्णayो कत्वा' म्हणजे धम्मवादी आणि अधम्मवादी यांच्या शलाकांवर विशिष्ट चिन्ह ठेवून त्या एकमेकांपासून भिन्न कराव्यात. त्यानंतर त्या सर्व शलाका चीवराच्या घडीत ठेवून सांगितलेल्या पद्धतीने ग्रहण कराव्यात. 'दुग्गहो' म्हणजे परत घेणे—'शलाका चुकीच्या पद्धतीने घेतल्या गेल्या आहेत' असे सांगून, त्या परत घेऊन तीन वेळा होईपर्यंत पुन्हा ग्रहण कराव्यात. 'सुग्गहो' म्हणजे जाहीर करणे—एक जरी धम्मवादी अधिक झाला तरी 'शलाका योग्य प्रकारे घेतल्या गेल्या आहेत' असे जाहीर करावे. आणि जसे ते धम्मवादी म्हणतात, त्याप्रमाणे त्या अधिकरणाचे शमन करावे. परंतु, जर तिसऱ्यांदाही अधम्मवादीच बहुसंख्य ठरले, तर 'आज वेळ नाही, उद्या पाहू' असे म्हणून उठून जावे आणि अलज्जींच्या पक्षाचा भेद करण्यासाठी धम्मवादी पक्षाचा शोध घेऊन दुसऱ्या दिवशी पुन्हा शलाका ग्रहण करावे. हे गुप्त शलाका ग्रहण होय.

Sakaṇṇajappake pana gahite vattabboti ettha sace saṅghatthero adhammavādisalākaṃ gaṇhāti, so evaṃ avabodhetabbo – ‘‘bhante, tumhe mahallakā vayoanuppattā, tumhākaṃ etaṃ na yuttaṃ, ayaṃ pana dhammavādisalākā’’ti assa itarā salākā dassetabbā. Sace so taṃ gaṇhāti, dātabbā. Atha neva avabujjhati, tato ‘‘mā kassaci ārocehī’’ti vattabbo. Sesaṃ vuttanayameva. Vivaṭako vivaṭatthoyeva.

कानात सांगून शलाका ग्रहण करण्याच्या बाबतीत 'घेतल्यावर सांगावे' याविषयी निर्णय असा आहे—जर संघस्थवीर अधम्मवादी शलाका घेत असतील, तर त्यांना हळूच समजावून सांगावे: 'भंते, आपण वृद्ध आहात, वयोवृद्ध आहात; आपल्याला हे योग्य नाही. ही धम्मवादी शलाका आहे.' असे सांगून त्यांना दुसरी शलाका दाखवावी. जर त्यांनी ती घेतली, तर ती द्यावी. पण जर त्यांना समजलेच नाही, तर 'कोणालाही सांगू नका' असे त्यांना सांगावे. उर्वरित भाग सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'विवटक' (उघड शलाका ग्रहण) हा उघड अर्थाचाच आहे.

Tividhasalākaggāhakathā niṭṭhitā.

त्रिविध शलाका ग्रहण कथा समाप्त झाली.

Tassapāpiyasikāvinayakathā

तस्सपापिय्यसिका विनय कथा

238. Pārājikasāmantaṃ vāti ettha methunadhamme pārājikasāmantaṃ nāma dukkaṭaṃ hoti. Adinnādānādīsu thullaccayaṃ. Nibbeṭhentanti ‘‘na sarāmī’’ti vacanena nibbeṭhayamānaṃ. Ativeṭhetīti ‘‘iṅghāyasmā’’tiādivacanehi ativeṭhiyati. Sarāmi kho ahaṃ āvusoti pārājikapaṭicchādanatthāya evaṃ paṭijānāti. Puna tena ativeṭhiyamāno ‘‘sarāmi kho’’ti paṭiññaṃ datvā ‘‘idāni maṃ nāsessantī’’ti bhayena ‘‘davāya me’’tiādimāha. Etassa tassapāpiyasikākammaṃ kātabbaṃ. Sace sīlavā bhavissati, vattaṃ paripūretvā paṭippassaddhiṃ labhati, no ce tathā nāsitakova bhavissati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

२३८. 'पाराजिकसामन्तं वा' यामध्ये मैथुनधर्माच्या बाबतीत पाराजिकाच्या जवळची आपत्ती म्हणजे 'दुक्कट' आपत्ती होय. अदिन्नादान (चोरी) इत्यादींच्या बाबतीत पाराजिकाच्या जवळची आपत्ती म्हणजे 'थुल्लच्चय' आपत्ती होय. 'निब्बेठेंतं' म्हणजे 'मला आठवत नाही' असे म्हणून स्वतःची सुटका करून घेणारा. 'अतिवेठेति' म्हणजे 'हे आयुष्यमान, आठवून पहा' इत्यादी शब्दांनी त्याला अधिकच गुंतवले जाते. 'मला आठवते आहे, आवुसो' असे तो पाराजिक आपत्ती लपवण्यासाठी कबूल करतो. पुन्हा चोदकाने त्याला अधिक गुंतवल्यावर, 'मला आठवते आहे' अशी कबुली देऊन, 'आता हे मला नष्ट करतील' या भीतीने 'मी थट्टेने केले' इत्यादी गोष्टी सांगतो. अशा भिक्खूवर 'तस्सपापिय्यसिका कम्म' केले पाहिजे. जर तो शीलवान असेल, तर तो आपले कर्तव्य पूर्ण करून त्या कर्मापासून मुक्ती मिळवतो; जर तो शीलवान नसेल, तर तो नष्ट झालेलाच राहील. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Tassapāpiyasikāvinayakathā niṭṭhitā.

तस्सपापिय्यसिका विनय कथा समाप्त झाली.

Samathakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

समथक्खन्धक वण्णना समाप्त झाली.

5. Khuddakavatthukkhandhakaṃ

५. खुद्दकवत्थुक्खन्धक

Khuddakavatthukathā

खुद्दकवत्थु कथा

243. Khuddakavatthukkhandhake [Pg.44] – mallamuṭṭhikāti muṭṭhikamallā. Gāmamuddavāti chavirāgamaṇḍanānuyuttā nāgarikamanussā. Gāmamoddavātipi pāṭho; esevattho. Thambheti nhānatitthe nikhaṇitvā ṭhapitatthambhe.

२४३. खुद्दकवत्थुक्खन्धकात—'मल्लमूठिका' म्हणजे मुष्टीयुद्ध करणारे मल्ल. 'गाममुद्दवा' म्हणजे त्वचेचे सौंदर्य वाढवण्याच्या आणि शृंगार करण्याच्या मागे लागलेले शहरी लोक. 'गाममोद्दवा' असाही पाठ आहे; त्याचा हाच अर्थ आहे. 'थम्भे' म्हणजे स्नानघाटावर रोवून ठेवलेल्या खांबावर.

Kuṭṭeti iṭṭhakāsilādārukuṭṭānaṃ aññatarasmiṃ. Aṭṭāne nhāyantīti ettha aṭṭānaṃ nāma rukkhaṃ phalakaṃ viya tacchetvā aṭṭhapadākārena rājiyo chinditvā nhānatitthe nikhaṇanti, tattha cuṇṇāni ākiritvā manussā kāyaṃ ghaṃsanti. Gandhabbahatthakenāti nhānatitthe ṭhapitena dārumayahatthena, tena kira cuṇṇāni gahetvā manussā sarīraṃ ghaṃsanti. Kuruvindakasuttiyāti kuruvindakapāsāṇacuṇṇāni lākhāya bandhitvā kataguḷikakalāpako vuccati, taṃ ubhosu antesu gahetvā sarīraṃ ghaṃsanti. Viggayha parikammaṃ kārāpentīti aññamaññaṃ sarīrena sarīraṃ ghaṃsanti. Mallakaṃ nāma makaradantake chinditvā mallakamūlasaṇṭhānena kataṃ mallakanti vuccati, idaṃ gilānassāpi na vaṭṭati.

'कुट्टे' म्हणजे वीट, दगड किंवा लाकडाच्या भिंतींपैकी एखाद्या भिंतीवर. 'अट्ठाने न्हायन्ति' यामध्ये 'अट्ठाण' म्हणजे लाकूड फळीसारखे तासून, त्यावर बुद्धिबळाच्या पटासारखे आठ कप्पे कोरून ते स्नानघाटावर रोवून ठेवतात; त्यावर चूर्ण पसरवून लोक आपले शरीर घासतात. 'गन्धब्बहत्थकेन' म्हणजे स्नानघाटावर ठेवलेल्या लाकडी हाताने; त्या लाकडी हाताने चूर्ण घेऊन लोक आपले शरीर घासतात. 'कुरुविन्दकसुत्तिया' म्हणजे कुरुविंदक दगडाचे चूर्ण लाखेने एकत्र करून बनवलेल्या लहान गोळ्यांचा समूह होय; तो दोन्ही टोकांना धरून शरीर घासतात. 'विग्गय्ह परिकम्मं कारापेन्ति' म्हणजे एकमेकांच्या शरीराने शरीर घासतात. 'मल्लक' म्हणजे मगरीच्या दातांसारखे कोरीव काम करून थुंकपात्राच्या तळाच्या आकाराचे बनवलेले वर्तुळ; याला मल्लक म्हणतात. हे आजारी भिक्खूलाही अयोग्य आहे.

244. Akatamallakaṃ nāma dante acchinditvā kataṃ, idaṃ agilānasseva na vaṭṭati; iṭṭhakākhaṇḍaṃ pana kapālakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ukkāsikanti vatthavaṭṭiṃ; tasmā nhāyantassa yassa kassaci nhānasāṭakavaṭṭiyā piṭṭhiṃ ghaṃsituṃ vaṭṭati. Puthupāṇikanti hatthaparikammaṃ vuccati, tasmā sabbesaṃ hatthena piṭṭhiparikammaṃ kātuṃ vaṭṭati.

२४४. 'अकतमल्लक' म्हणजे मगरीचे दात न कोरता बनवलेले वर्तुळ; हे केवळ निरोगी भिक्खूला अयोग्य आहे (आजारी भिक्खूला चालू शकते). परंतु विटेचा तुकडा किंवा खापराचा तुकडा वापरणे योग्य आहे. 'उक्कासिक' म्हणजे कपड्याची गुंडाळी; त्यामुळे स्नान करणाऱ्या कोणत्याही भिक्खूला स्नानवस्त्राच्या गुंडाळीने पाठ घासणे योग्य आहे. 'पुथुपाणिक' म्हणजे हाताने मालिश करणे; त्यामुळे सर्व भिक्खूंना हाताने पाठीची मालिश करणे योग्य आहे.

245. Vallikāti kaṇṇato nikkhantamuttolambakādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ; na kevalañca vallikā eva, yaṃkiñci kaṇṇapiḷandhanaṃ antamaso tālapaṇṇampi na vaṭṭati. Pāmaṅganti yaṃkiñci palambakasuttaṃ. Kaṇṭhasuttakanti yaṃkiñci gīvūpagaābharaṇaṃ. Kaṭisuttakanti yaṃkiñci kaṭipiḷandhanaṃ antamaso suttatantumattampi. Ovaṭṭikanti valayaṃ. Kāyūrādīni pākaṭāneva, akkhakānaṃ heṭṭhā bāhābharaṇaṃ yaṃkiñci ābharaṇaṃ na vaṭṭati.

२४५. 'वल्लिका' हे कानातून बाहेर पडणाऱ्या व लटकणाऱ्या मोत्यांच्या माळा इत्यादींचे नाव आहे. आणि केवळ वल्लिकाच (मोत्यांचे डूल) अयोग्य आहे असे नाही, तर कोणतेही कानाचे आभूषण, अगदी ताडाचे पान (ताडपत्र) सुद्धा वापरणे अयोग्य आहे. 'पामंग' म्हणजे कोणतेही लटकणारे सुताचे बंधन (किंवा यज्ञोपवीतासारखे लटकणारे सुत). 'कंठसुत्तक' म्हणजे गळ्यातील कोणतेही आभूषण. 'कटिसुत्तक' म्हणजे कंबरेचे कोणतेही आभूषण, अगदी केवळ सुताचा दोरा सुद्धा (वापरणे अयोग्य आहे). 'ओवट्टिक' म्हणजे कडे (कंगन). केयूर (बाजूबंद) इत्यादी स्पष्टच आहेत; जत्रूच्या (कॉलरबोनच्या) खाली दंडाचे कोणतेही आभूषण घालणे अयोग्य आहे.

246. Dumāsikaṃ [Pg.45] vā duvaṅgulaṃ vāti ettha sace kesā antodvemāse dvaṅgulaṃ pāpuṇanti, antodvemāseva chinditabbā. Dvaṅgulehi atikkāmetuṃ na vaṭṭati. Sacepi na dīghā, dvemāsato ekadivasampi atikkāmetuṃ na vaṭṭatiyeva; evamayaṃ ubhayenapi ukkaṭṭhaparicchedova vutto, tato oraṃ pana navaṭṭanabhāvo nāma natthi.

२४६. 'दुमासिकं वा दुवंगुलं वा' (दोन महिने किंवा दोन बोटे) याविषयीचा निर्णय असा समजावा: जर केस दोन महिन्यांच्या आत दोन बोटे लांबीचे होत असतील, तर दोन महिन्यांच्या आतच ते कापले पाहिजेत. दोन बोटांपेक्षा जास्त वाढू देणे अयोग्य आहे. जरी ते लांब झाले नसले तरी, दोन महिन्यांपेक्षा एक दिवसही जास्त काळ जाऊ देणे अयोग्यच आहे. अशा प्रकारे या दोन्ही शब्दांनी ही कमाल मर्यादाच सांगितली आहे. परंतु त्यापेक्षा कमी कालावधीत किंवा कमी लांबी असताना केस कापण्यास कोणतीही बंदी (अयोग्यता) नाही.

Kocchena osaṇṭhentīti kocchena olikhitvā sannisīdāpenti. Phaṇakenāti dantamayādīsu yena kenaci. Hatthaphaṇakenāti hattheneva phaṇakiccaṃ karontā aṅgulīhi osaṇṭhenti. Sitthatelakenāti madhusitthakaniyyāsādīsu yena kenaci cikkalena. Udakatelakenāti udakamissakena telena. Maṇḍanatthāya sabbattha dukkaṭaṃ, uddhalomena pana anulomanipātanatthaṃ hatthaṃ temetvā sīsaṃ puñchitabbaṃ. Uṇhābhitattarajasirānampi allahatthena puñchituṃ vaṭṭati.

'कोच्छेन ओसण्ठेंति' म्हणजे ब्रशने (किंवा डुकराच्या केसांच्या कंगव्याने) खाली विंचरून केस व्यवस्थित बसवणे. 'फणकेन' म्हणजे हस्तिदंत इत्यादींपासून बनवलेल्या कोणत्याही कंगव्याने विंचरणे. 'हत्थफणकेन' म्हणजे हातानेच कंगव्याचे काम करत बोटांनी केस खाली विंचरून व्यवस्थित बसवणे. 'सित्थतेलकेन' म्हणजे मधमाशांचे मेण, डिंक इत्यादी चिकट पदार्थांपैकी कोणत्याही चिकट द्रवाने केस बसवणे. 'उदकतेलकेन' म्हणजे पाण्याने मिश्रित केलेल्या तेलाने केस बसवणे. नटण्याच्या उद्देशाने या सर्व प्रकारे डोके विंचरल्यास 'दुक्कट' (दुष्कृत) दोष होतो. परंतु, ज्याचे केस वरच्या देशाने उभे राहतात अशा भिक्खूने ते केस खाली बसवण्यासाठी हात ओला करून डोक्यावरून फिरवण्यास (डोके पुसण्यास) हरकत नाही. उन्हाने तापलेल्या किंवा धुळीने माखलेल्या डोके असलेल्या भिक्खूंना सुद्धा ओल्या हाताने डोके पुसणे योग्य आहे.

247. Na bhikkhave ādāse vā udakapatte vāti ettha kaṃsapattādīnipi yesu mukhanimittaṃ paññāyati, sabbāni ādāsasaṅkhameva gacchanti. Kañjiyādīnipi ca udakapattasaṅkhameva. Tasmā yattha katthaci olokentassa dukkaṭaṃ. Ābādhapaccayāti ‘‘sañchavi nu kho me vaṇo, udāhu na tāvā’’ti jānanatthaṃ; ‘‘jiṇṇo nu khomhi no’’ti evaṃ āyusaṅkhāraṃ olokanatthampi vaṭṭatīti vuttaṃ.

२४७. 'भिक्खूंनो, आरशात किंवा पाण्याच्या पात्रात पाहू नये' या पाठातील निर्णय असा समजावा: कांस्याचे भांडे इत्यादी ज्या वस्तूंमध्ये चेहऱ्याचे प्रतिबिंब दिसते, त्या सर्व वस्तू आरशाच्याच श्रेणीत येतात. आणि कांजी इत्यादी द्रवपदार्थ सुद्धा पाण्याच्या पात्राच्याच श्रेणीत येतात. म्हणून, अशा कोणत्याही वस्तूत स्वतःचे प्रतिबिंब पाहणाऱ्या भिक्खूला 'दुक्कट' दोष होतो. आजारपणामुळे पाहिल्यास दोष होत नाही (अनापत्ती). 'माझी जखम बरी झाली आहे (नवीन त्वचा आली आहे) की नाही?' हे जाणून घेण्यासाठी; किंवा 'मी वृद्ध झालो आहे की नाही?' अशा प्रकारे आपल्या वयाची स्थिती पाहण्यासाठी सुद्धा प्रतिबिंब पाहणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे.

Mukhaṃ ālimpantīti vippasannachavirāgakarehi mukhālepanehi ālimpanti. Ummaddentīti nānāummaddanehi ummaddenti. Cuṇṇentīti mukhacuṇṇakena makkhenti. Manosilikāya mukhaṃ lañchentīti manosilāya tilakādīni lañchanāni karonti, tāni haritālādīhipi na vaṭṭantiyeva. Aṅgarāgādayo pākaṭāyeva. Sabbattha dukkaṭaṃ.

'मुखं आलिम्पंति' म्हणजे त्वचेचा रंग उजळवणाऱ्या आणि आकर्षक बनवणाऱ्या चेहऱ्याच्या लेपांनी लेप लावणे. 'उम्मद्देन्ति' म्हणजे विविध प्रकारच्या उटण्यांनी चेहरा घासणे. 'चुण्णेन्ति' म्हणजे चेहऱ्याच्या पावडरने चेहरा माखणे. 'मनोसिलाय मुखं लञ्छेन्ति' म्हणजे मनशिलने (एका खनिजाने) चेहऱ्यावर टिळा किंवा इतर चिन्हे लावणे; ती चिन्हे हरताळ इत्यादींनी लावणे सुद्धा अयोग्यच आहे. अंगराग (शरीराला रंग लावणे, ओठ किंवा नखे रंगवणे) इत्यादी गोष्टी स्पष्टच अयोग्य आहेत. या सर्व प्रकारच्या सुशोभिकरणात 'दुक्कट' दोष होतो.

248. Na bhikkhave naccaṃ vātiādīsu yaṃkiñci naccaṃ antamaso moranaccampi dassanāya gacchantassa dukkaṭaṃ. Sayampi naccantassa vā naccāpentassa vā dukkaṭameva. Gītampi yaṃkiñci naṭagītaṃ vā sādhugītaṃ vā antamaso dantagītampi ‘‘yaṃ gāyissāmā’’ti pubbabhāge okūjantā karonti, etampi na vaṭṭati. Sayaṃ gāyantassāpi gāyāpentassāpi dukkaṭameva. Vāditampi yaṃkiñci [Pg.46] na vaṭṭati. Yaṃ pana niṭṭhubhanto vā sāsaṅke vā ṭhito accharikaṃ vā phoṭeti, pāṇiṃ vā paharati, tattha anāpatti. Sabbaṃ antarārāme ṭhitassa passato anāpatti. ‘‘Passissāmī’’ti vihārato vihāraṃ gacchantassa āpattiyeva. Āsanasālāya nisinno passati, anāpatti. ‘‘Passissāmī’’ti uṭṭhahitvā gacchato āpatti. Vīthiyaṃ ṭhatvā gīvaṃ parivattetvā passatopi āpattiyeva.

२४८. 'भिक्खूंनो, नृत्य...' इत्यादी पाठांमध्ये निर्णय असा समजावा: कोणतेही नृत्य, अगदी मोराचे नृत्य सुद्धा पाहण्यासाठी जाणाऱ्या भिक्खूला 'दुक्कट' दोष होतो. स्वतः नाचणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला नाचवणाऱ्याला सुद्धा 'दुक्कट' दोषच होतो. गाणे सुद्धा कोणतेही असो—नटाचे गाणे असो किंवा अनित्यता इत्यादींशी संबंधित असलेले धार्मिक गाणे असो, अगदी दातांनी गुणगुणणे सुद्धा अयोग्य आहे. 'आम्ही हे गाणार आहोत' असा विचार करून गाण्यापूर्वी जो गुणगुणण्याचा आवाज काढतात, ते सुद्धा अयोग्य आहे. स्वतः गाणाऱ्याला आणि दुसऱ्याकडून गाऊन घेणाऱ्याला सुद्धा 'दुक्कट' दोषच होतो. कोणतेही वाद्य वाजवणे सुद्धा अयोग्य आहे. परंतु, थुंकताना किंवा भीतीदायक ठिकाणी उभे असताना जर कोणी चुटकी वाजवतो किंवा टाळी वाजवतो, तर त्यात दोष नाही (अनापत्ती). विहाराच्या आत उभे राहून हे सर्व पाहणाऱ्या किंवा ऐकणाऱ्या भिक्खूला दोष नाही. 'Passissāmī' (मी पाहीन) असा विचार करून एका विहारातून दुसऱ्या विहारात जाणाऱ्याला दोष लागतोच. भोजनशाळेत बसून पाहत असेल तर दोष नाही. 'Passissāmī' (मी पाहीन) असा विचार करून उठून जाणाऱ्याला दोष लागतो. रस्त्यावर उभे राहून मान वळवून पाहणाऱ्याला सुद्धा दोष लागतोच.

249. Sarakuttinti sarakiriyaṃ. Bhaṅgo hotīti aladdhaṃ uppādetuṃ na sakkoti; laddhaṃ samāpajjituṃ. Pacchimā janatāti amhākaṃ ācariyāpi upajjhāyāpi evaṃ gāyiṃsūti pacchimo jano diṭṭhānugatiṃ āpajjati; tatheva gāyati. Na bhikkhave āyatakenāti ettha āyatako nāma taṃ taṃ vattaṃ bhinditvā akkharāni vināsetvā pavatto. Dhamme pana suttantavattaṃ nāma atthi, jātakavattaṃ nāma atthi, gāthāvattaṃ nāma atthi, taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Caturassena vattena parimaṇḍalāni padabyañjanāni dassetabbāni. Sarabhaññanti sarena bhaṇanaṃ. Sarabhaññe kira taraṅgavattadhotakavattagalitavattādīni dvattiṃsa vattāni atthi. Tesu yaṃ icchati, taṃ kātuṃ labhati. Sabbesaṃ padabyañjanaṃ avināsetvā vikāraṃ akatvā samaṇasāruppena caturassena nayena pavattanaṃyeva lakkhaṇaṃ.

२४९. 'सरकुत्ति' म्हणजे आवाजाचे खेळ करणे (गाण्यासारखा आवाज काढणे). 'भंगो होति' म्हणजे न मिळालेली समाधी प्राप्त करू न शकणे किंवा प्राप्त झालेली समाधी टिकवू (तिच्यात प्रवेश करू) न शकणे. 'पच्छिमा जनता' म्हणजे 'आमचे आचार्य आणि उपाध्याय सुद्धा असेच गात असत' असे म्हणून नंतरची पिढी (शिष्यवर्ग) पाहिलेल्या व ऐकलेल्या गोष्टींचे अनुकरण करते आणि त्यांच्यासारखेच गाते. 'भिक्खूंनो, दीर्घ स्वराने...' या पाठात 'आयतक' म्हणजे त्या त्या पठणपद्धतीचे नियम मोडून आणि अक्षरांचा उच्चार बिघडून काढलेला आवाज. परंतु धम्माच्या पठणात 'सुत्तंतवत्त' (सुत्तांचे पठण करण्याचे नियम), 'जातकवत्त' (जातकांचे पठण करण्याचे नियम) आणि 'गाथावत्त' (गाथांचे पठण करण्याचे नियम) अस्तित्वात आहेत; ते नियम मोडून अतिशय दीर्घ स्वर लावणे अयोग्य आहे. सुस्पष्ट व संतुलित पठणपद्धतीने परिपूर्ण पदे आणि व्यंजने स्पष्टपणे उच्चारली पाहिजेत. 'सरभञ्ञ' म्हणजे स्वरासह (सुरात) पठण करणे. सरभञ्ञ पठणात तरंगवत्त, धोतकवत्त, गलितवत्त इत्यादी बत्तीस प्रकारच्या पठणपद्धती आहेत असे म्हणतात. त्यांपैकी जी पद्धत हवी असेल, ती वापरण्याची परवानगी आहे. परंतु या सर्व पद्धतींमध्ये पदे आणि व्यंजने न बिघडवता, स्वरांमध्ये विकृती न आणता, श्रमणांना योग्य अशा सुस्पष्ट व संतुलित पद्धतीने पठण करणे हेच त्याचे मुख्य लक्षण आहे.

Bāhiralomiṃ uṇṇinti uṇṇalomāni bahi katvā uṇṇapāvāraṃ pārupanti; tathā dhārentassa dukkaṭaṃ. Lomāni anto katvā pārupituṃ vaṭṭati. Samaṇakappakathā bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttā.

'बाहिरलोमं उण्णिं' म्हणजे लोकरीचे केस बाहेरच्या बाजूला करून लोकरीची शाल पांघरतात; अशा प्रकारे पांघरणाऱ्या भिक्खूला 'दुक्कट' दोष होतो. लोकरीचे केस आतल्या बाजूला करून पांघरण्यास हरकत नाही. श्रमणकप्पकथा भूतगाम सिक्खापदाच्या वर्णनात सांगितली गेली आहे.

251. Na bhikkhave attano aṅgajātanti aṅgajātaṃ chindantasseva thullaccayaṃ. Aññaṃ pana kaṇṇanāsāaṅguliādiṃ yaṃkiñci chindantassa tādisaṃ vā dukkhaṃ uppādentassa dukkaṭaṃ. Ahikīṭadaṭṭhādīsu pana aññaābādhapaccayā vā lohitaṃ vā mocentassa chindantassa vā anāpatti.

२५१. 'भिक्खूंनो, स्वतःचे जननेंद्रिय...' या पाठात स्वतःचे जननेंद्रिय कापणाऱ्या भिक्खूलाच 'थुल्लच्चय' दोष होतो. परंतु कान, नाक, बोटे इत्यादींपैकी कोणतेही इतर अंग कापणाऱ्याला किंवा तशाच प्रकारची वेदना उत्पन्न करणाऱ्याला 'दुक्कट' दोष होतो. परंतु साप किंवा विंचू इत्यादी चावल्यामुळे किंवा इतर कोणत्याही आजारपणामुळे रक्त काढणाऱ्याला किंवा अंग कापणाऱ्याला दोष नाही (अनापत्ती).

252. Candanagaṇṭhi uppannā hotīti candanaghaṭikā uppannā hoti. So kira uddhañca adho ca jālāni parikkhipāpetvā gaṅgāya nadiyā kīḷati, tassa nadīsotena vuyhamānā candanagaṇṭhi āgantvā jāle laggā, tamassa purisā āharitvā adaṃsu; evaṃ sā uppannā hoti. Iddhipāṭihāriyanti ettha [Pg.47] vikubbaniddhipāṭihāriyaṃ paṭikkhittaṃ, adhiṭṭhāniddhi pana appaṭikkhittāti veditabbā.

२५२. 'चंदनगंठि उप्पन्ना होति' म्हणजे चंदनाचा तुकडा प्राप्त झाला. असे म्हणतात की, तो (राजगृहाचा श्रेष्ठी) नदीच्या वरच्या व खालच्या बाजूला जाळी पसरवून गंगा नदीत जलक्रीडा करत होता. नदीच्या प्रवाहाने वाहत आलेली चंदनाची गाठ (तुकडा) येऊन त्याच्या जाळ्यात अडकली, ती त्याच्या माणसांनी काढून त्याला दिली; अशा प्रकारे ती प्राप्त झाली होती. 'इद्धिपाटिहारियं' या पाठात 'विकुब्बन ऋद्धीचे प्रातिहार्य' (विविध रूपे धारण करण्याचे चमत्कार दाखवणे) निषिद्ध केले आहे, परंतु 'अधिष्ठान ऋद्धी' निषिद्ध केलेली नाही, असे समजावे.

Na bhikkhave sovaṇṇamayo pattotiādīsu sacepi gihī bhattagge suvaṇṇataṭṭikādīsu byañjanaṃ katvā upanāmenti, āmasitumpi na vaṭṭati. Phalikamayakācamayakaṃsamayāni pana taṭṭikādīni bhājanāni puggalikaparibhogeneva na vaṭṭanti, saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭāni vā vaṭṭanti. ‘‘Tambalohamayopi pattova na vaṭṭati, thālakaṃ pana vaṭṭatī’’ti idaṃ sabbaṃ kurundiyaṃ vuttaṃ. Maṇimayoti ettha pana indanīlādimaṇimayo vutto. Kaṃsamayoti ettha vaṭṭalohamayopi saṅgahito.

हे भिक्खूहो, 'सोन्याचा पत्त (पात्र)' इत्यादींच्या बाबतीत, जरी गृहस्थांनी भोजनशाळेत सोन्याच्या थाळी इत्यादींमध्ये व्यंजन ठेवून ते सादर केले, तरी त्याला स्पर्श करणे देखील योग्य नाही. स्फटिक, काच आणि कांस्य यांच्या बनवलेल्या थाळ्या इत्यादी भांडी वैयक्तिक वापरासाठी योग्य नाहीत, परंतु संघाच्या वापरासाठी किंवा गृहस्थांनी विशेष तयार केलेले असल्यास ती योग्य आहेत. 'तांब्याचा बनवलेला पत्त देखील योग्य नाही, परंतु थाळी योग्य आहे,' हे सर्व कुरुन्दी अट्ठकथेत सांगितले आहे. येथे 'मणिमय' म्हणजे इंद्रनील इत्यादी मण्यांनी बनवलेले भांडे असे म्हटले आहे. 'कांस्यमय' यामध्ये मिश्रधातूचा (काशाचा) देखील समावेश होतो.

253. Likhitunti tanukaraṇatthāyetaṃ vuttaṃ. Pakatimaṇḍalanti makaradantacchinnakamaṇḍalameva.

२५३. 'लिखितुं' (खरवडणे/पातळ करणे) हे पात्र पातळ करण्याच्या उद्देशाने सांगितले आहे. 'पकतिमंडल' (सामान्य मंडल) म्हणजे मकराच्या दाताच्या आकाराचे कापलेले मंडलच होय.

254. Āvaṭṭitvāti aññamaññaṃ paharitvā. Pattādhārakanti ettha ‘‘dantavallivettādīhi kate bhūmiādhārake tayo, dāruādhārake dve patte uparūpari ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti kurundiyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘bhūmiādhārake tiṇṇaṃ pattānaṃ anokāso, dve ṭhapetuṃ vaṭṭati. Dāruādhārakadaṇḍādhārakesupi susajjitesu eseva nayo. Bhamakoṭisadiso pana dāruādhārako tīhi daṇḍakehi baddho daṇḍakādhāro ca ekassapi pattassa anokāso, tattha ṭhapetvāpi hatthena gahetvā eva nisīditabbaṃ. Bhūmiyaṃ pana nikkujjitvā ekameva ṭhapetabba’’nti.

२५४. 'आवट्ठित्वा' म्हणजे एकमेकांवर आदळून. 'पत्ताधारक' (पात्राचा आधार) याविषयी: 'हस्तिदंत, वेल किंवा वेत इत्यादींनी बनवलेल्या जमिनीवरील आधारावर तीन पात्रे आणि लाकडी आधारावर दोन पात्रे एकावर एक ठेवणे योग्य आहे,' असे कुरुन्दी अट्ठकथेत सांगितले आहे. महाअट्ठकथेत मात्र असे सांगितले आहे की—'जमिनीवरील आधारावर तीन पात्रे ठेवण्यास योग्य जागा नाही, तेथे दोन पात्रे ठेवणे योग्य आहे. चांगल्या प्रकारे बनवलेल्या लाकडी आधारावर आणि काठीच्या आधारावर देखील हाच नियम लागू होतो. परंतु खरादीच्या टोकासारखा लाकडी आधार आणि तीन काठ्यांनी बांधलेला काठीचा आधार एका पात्रासाठी देखील योग्य जागा नाही; तेथे पात्र ठेवले तरी ते हाताने धरूनच बसले पाहिजे. जमिनीवर मात्र पात्र पालथे घालून एकच पात्र ठेवावे.'

Miḍḍhanteti ālindakamiḍḍhikādīnaṃ ante. Sace pana parivattetvā tattheva patiṭṭhāti, evarūpāya vitthiṇṇāya miḍḍhiyā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Paribhaṇḍanteti bāhirapasse katāya tanukamiḍḍhikāya ante. Miḍḍhiyaṃ vuttanayenevetthāpi vinicchayo veditabbo.

'मिड्ढन्ते' म्हणजे ओट्याच्या किंवा सज्जाच्या कडेला. पण जर पात्र गडगडून तेथेच स्थिर राहत असेल, तर अशा रुंद ओट्यावर पात्र ठेवणे योग्य आहे. 'परिभण्डन्ते' म्हणजे बाहेरील भिंतीच्या बाजूला बनवलेल्या अरुंद ओट्याच्या कडेला. येथेही ओट्याच्या बाबतीत सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच निर्णय समजावा.

Coḷakanti yaṃ pattharitvā patto ṭhapīyati; tasmiṃ pana asati kaṭasārake vā taṭṭikāya vā mattikāparibhaṇḍakatāya bhūmiyā vā yattha na dussati, tathārūpāya vālikāya vā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Paṃsurajādīsu pana kharabhūmiyaṃ vā ṭhapentassa dukkaṭaṃ. Pattamāḷakaṃ iṭṭhakāhi vā dārūhi vā kātuṃ vaṭṭati[Pg.48]. Pattakuṇḍolikāti mahāmukhakuṇḍasaṇṭhānā bhaṇḍakukkhalikā vuccati. Yo laggeyyāti yattha katthaci laggentassa dukkaṭameva. Cīvaravaṃsepi bandhitvā ṭhapetuṃ na vaṭṭati. Bhaṇḍakaṭṭhapanatthameva vā kataṃ hotu nisīdanasayanatthaṃ vā yattha katthaci mañce vā pīṭhe vā ṭhapentassa dukkaṭaṃ, aññena pana bhaṇḍakena saddhiṃ bandhitvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aṭaniyaṃ bandhitvā olambetuṃ vā vaṭṭati, bandhitvāpi upari ṭhapetuṃ na vaṭṭatiyeva. Sace pana mañco vā pīṭhaṃ vā ukkhipitvā cīvaravaṃsādīsu aṭṭakachannena ṭhapitaṃ hoti, tattha ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aṃsavaddhanakena aṃsakūṭe laggetvā aṅke ṭhapetuṃ vaṭṭati. Chatte bhattapūropi aṃsakūṭe laggitapattopi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, bhaṇḍakena pana saddhiṃ bandhitvā vā aṭṭakaṃ katvā vā ṭhapite yo koci ṭhapetuṃ vaṭṭati.

'चोळक' म्हणजे जे कापड पसरून त्यावर पात्र ठेवले जाते; परंतु ते कापड नसताना चटईवर, चटईच्या तुकड्यावर, मातीने सारवलेल्या जमिनीवर किंवा जेथे पात्राचे नुकसान होणार नाही अशा वाळूवर पात्र ठेवणे योग्य आहे. धूळ, कचरा इत्यादींवर किंवा खडबडीत जमिनीवर पात्र ठेवल्यास दुक्कट गुन्हा होतो. पात्रासाठीचा कट्टा विटांनी किंवा लाकडाने बनवणे योग्य आहे. 'पत्तकुण्डोलिका' म्हणजे रुंद तोंडाच्या मातीच्या भांड्यासारखे पात्र ठेवण्याचे भांडे होय. 'जो टांगेल' म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी पात्र टांगल्यास दुक्कटच होतो. चिवर टांगण्याच्या बांबूवर देखील पात्र बांधून ठेवणे योग्य नाही. वस्तू ठेवण्यासाठी बनवलेले असो किंवा बसण्यासाठी व झोपण्यासाठी बनवलेले असो, कोणत्याही खाटेवर किंवा पाटावर पात्र ठेवल्यास दुक्कट होतो; परंतु इतर वस्तूंसोबत एकत्र बांधून ठेवणे योग्य आहे. खाटेच्या किंवा पाटाच्या चौकटीला बांधून लटकवणे योग्य आहे, परंतु बांधूनही त्याच्या वरच्या बाजूला ठेवणे योग्य नाहीच. पण जर खाट किंवा पाट उचलून चिवर टांगण्याच्या बांबू इत्यादींवर माळ्यासारखे करून ठेवले असेल, तर तेथे पात्र ठेवणे योग्य आहे. खांद्यावरील पट्ट्याने खांद्यावर लटकवून मांडीवर ठेवणे योग्य आहे. छत्रीवर अन्नाने भरलेले पात्र किंवा खांद्यांवर लटकवलेले पात्र ठेवणे योग्य नाही; परंतु इतर वस्तूंसोबत बांधून किंवा माळा करून ठेवलेल्या छत्रीवर कोणतेही पात्र ठेवणे योग्य आहे.

255. Pattahatthenāti ettha na kevalaṃ yassa patto hatthe, so eva pattahattho, na kevalañca kavāṭameva paṇāmetuṃ na labhati; apica kho pana hatthe vā piṭṭhipāde vā yattha katthaci sarīrāvayave pattasmiṃ sati hatthena vā pādena vā sīsena vā yena kenaci sarīrāvayavena kavāṭaṃ vā paṇāmetuṃ ghaṭikaṃ vā ukkhipituṃ sūciṃ vā kuñcikāya apāpurituṃ na labhati. Aṃsakūṭe pana pattaṃ laggetvā yathāsukhaṃ avāpurituṃ labhati.

२५५. 'पत्तहत्थेन' (हातात पात्र असलेला) या पाठात: केवळ ज्याच्या हातात पात्र आहे तोच 'पत्तहत्थ' नव्हे, आणि केवळ दरवाजा ढकलण्याचीच परवानगी नाही असे नाही; तर हातात, पायाच्या पाठीवर किंवा शरीराच्या कोणत्याही भागात पात्र असताना, हाताने, पायाने, डोक्याने किंवा शरीराच्या कोणत्याही भागाने दरवाजा ढकलणे, अडसर वर उचलणे किंवा किल्लीने कडी उघडण्याची परवानगी नाही. परंतु खांद्यांवर पात्र लटकवून सोयीस्करपणे दरवाजा उघडण्याची परवानगी आहे.

Tumbakaṭāhanti lābukaṭāhaṃ vuccati, taṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Labhitvā pana tāvakālikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Ghaṭikaṭāhepi eseva nayo. Ghaṭikaṭāhanti ghaṭikapālaṃ. Abhuṃ meti utrāsavacanametaṃ. Sabbapaṃsukūlikenāti ettha cīvarañca mañcapīṭhañca paṃsukūlaṃ vaṭṭati, ajjhoharaṇīyaṃ pana dinnakameva gahetabbaṃ.

'तुम्बकटाह' म्हणजे भोपळ्याचे कवच म्हटले जाते, ते नेहमी जवळ बाळगणे योग्य नाही. परंतु ते मिळाल्यास तात्पुरत्या वापरासाठी वापरणे योग्य आहे. मातीच्या भांड्याच्या तुकड्याच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'घटिकटाह' म्हणजे मातीच्या भांड्याचा तुकडा होय. 'अभुं मे' हा भीती किंवा आश्चर्याचा उद्गार आहे. 'सब्बपंसुकूलिकेन' (सर्व पांसुकूलिक) यामध्ये चिवर आणि खाट-पाट पांसुकूल वापरणे योग्य आहे, परंतु खाण्यापिण्याचे अन्न मात्र दान दिलेलेच स्वीकारले पाहिजे.

Calakānīti cabbetvā apaviddhāmisāni. Aṭṭhikānīti macchamaṃsaaṭṭhikāni. Ucchiṭṭhodakanti mukhavikkhālanodakaṃ. Etesu yaṃkiñci pattena nīharantassa dukkaṭaṃ. Pattaṃ paṭiggahaṃ katvā hatthaṃ dhovitumpi na labhati. Hatthadhotapādadhotaudakampi patte ākiritvā nīharituṃ na vaṭṭati. Anucchiṭṭhaṃ suddhapattaṃ ucchiṭṭhahatthena gaṇhituṃ na vaṭṭati, vāmahatthena panettha udakaṃ āsiñcitvā ekaṃ udakagaṇḍusaṃ [Pg.49] gahetvā ucchiṭṭhahatthena gaṇhituṃ vaṭṭati. Ettāvatāpi hi so ucchiṭṭhapatto hoti, hatthaṃ pana bahi udakena vikkhāletvā gahetuṃ vaṭṭati. Macchamaṃsaphalāphalādīni khādanto yaṃ tattha aṭṭhiṃ vā calakaṃ vā chaḍḍetukāmo hoti, taṃ patte ṭhapetuṃ na labhati. Yaṃ pana paṭikhāditukāmo hoti, taṃ patte ṭhapetuṃ labhati. Aṭṭhikakaṇṭakādīni tattheva katvā hatthena luñcitvā khādituṃ vaṭṭati. Mukhato nīhaṭaṃ pana yaṃkiñci puna khāditukāmo hoti, taṃ patte ṭhapetuṃ na labhati. Siṅgiveranāḷikerakhaṇḍāni ḍaṃsitvā puna ṭhapetuṃ labhati.

'चलकानि' म्हणजे चावून टाकून दिलेले अन्नाचे तुकडे. 'अट्ठिकानि' म्हणजे मासे आणि मांसाची हाडे. 'उच्छिट्ठोदकं' म्हणजे तोंड धुण्याचे पाणी. यांपैकी काहीही पात्राने बाहेर टाकणाऱ्या भिक्खूला दुक्कट गुन्हा होतो. पात्राला थुंकण्याचे भांडे बनवून त्यात हात धुण्याची देखील परवानगी नाही. हात किंवा पाय धुण्याचे पाणी देखील पात्रात ओतून बाहेर टाकणे योग्य नाही. उष्टे नसलेले स्वच्छ पात्र उष्ट्या हाताने पकडणे योग्य नाही; परंतु डाव्या हाताने त्यात पाणी ओतून, पाण्याचा एक घोट घेऊन, उष्ट्या हाताने पात्र पकडणे योग्य आहे. कारण एवढ्याने देखील ते पात्र उष्टे पात्र बनते; परंतु हात बाहेर पाण्याने धुवून पात्र पकडणे योग्य आहे. मासे, मांस, फळे इत्यादी खाताना, त्यातील जे हाड किंवा चोथा टाकून देण्याची इच्छा असेल, ते पात्रात ठेवण्याची परवानगी नाही. परंतु जे पुन्हा खाण्याची इच्छा असेल, ते पात्रात ठेवण्याची परवानगी आहे. हाडे, काटे इत्यादी तेथेच ठेवून, हाताने सोलून खाणे योग्य आहे. तोंडातून बाहेर काढलेले कोणतेही अन्न पुन्हा खाण्याची इच्छा नसली, तर ते पात्रात ठेवण्याची परवानगी नाही. आले किंवा नारळाचे तुकडे चावून पुन्हा पात्रात ठेवण्याची परवानगी आहे.

256. Namatakanti satthakaveṭhanakaṃ pilotikakhaṇḍaṃ. Daṇḍasatthakanti pipphalakaṃ vā aññampi vā yaṃkiñci daṇḍaṃ yojetvā katasatthakaṃ.

२५६. 'नमतक' म्हणजे लहान चाकू गुंडाळण्याचे कापडाचे तुकडे. 'दण्डसत्थक' म्हणजे वस्तरा किंवा इतर कोणताही दांडा जोडून बनवलेला लहान चाकू.

Kaṇṇakitā hontīti malaggahitā honti. Kiṇṇena pūretunti kiṇṇacuṇṇena pūretuṃ. Sattuyāti haliddimissakena piṭṭhacuṇṇena. Saritakanti pāsāṇacuṇṇaṃ vuccati; tena pūretuṃ anujānāmīti attho. Madhusitthakena sāretunti madhusitthakena makkhetuṃ. Saritakaṃ paribhijjatīti taṃ makkhitamadhusitthakaṃ bhijjati. Saritasipāṭikanti madhusitthakapilotikaṃ; satthakosakasipāṭiyā pana saritasipāṭikāya anulomāti kurundiyaṃ vuttaṃ. Kathinanti nisseṇimpi tattha attharitabbakaṭasārakakilañjānaṃ aññatarampi. Kathinarajjunti yāya dupaṭṭacīvaraṃ sibbantā kathine cīvarampi bandhanti. Kathinaṃ nappahotīti dīghassa bhikkhuno pamāṇena kataṃ kathinaṃ; tattha rassassa bhikkhuno cīvaraṃ patthariyamānaṃ nappahoti, antoyeva hoti; daṇḍake na pāpuṇātīti attho. Daṇḍakathinanti tassa majjhe itarassa bhikkhuno pamāṇena aññaṃ nisseṇiṃ bandhituṃ anujānāmīti attho.

कण्णकिता होन्तीति म्हणजे मळकटलेले किंवा गंजलेले असणे. किण्णेन पुरेतुन्ति म्हणजे किण्वचूर्णाने (यीस्टच्या चूर्णाने) भरणे. सत्तुयाति म्हणजे हळद मिश्रित पिठाच्या चूर्णाने. सरितकन्ति म्हणजे दगडाचे चूर्ण (पाषाणचूर्ण) म्हटले जाते; त्याने भरणे, अशी मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. मधुसिट्ठकेन सारेतुन्ति म्हणजे मेणाने माखणे (लेपणे). सरितकं परिभिज्जतीति म्हणजे ते माखलेले मेण खराब होते. सरितसिपाटिकाति म्हणजे मेण लावलेली कापडी पिशवी; तलवारीच्या कोशाची कापडी पिशवी ही मेण लावलेल्या कापडी पिशवीसारखीच असते, असे कुरुन्दीमध्ये म्हटले आहे. कठिनन्ति म्हणजे चौकट (निश्रेणी) किंवा त्यावर अंथरण्याची चटई किंवा चटईचे तुकडे यांपैकी काहीही. कठिनरज्जुन्ति म्हणजे ज्या दोरीने दुपदरी चीवर शिवताना चौकटीवर चीवर देखील बांधतात. कठिनं नप्पहोतीति म्हणजे उंच भिक्खूच्या मापाने बनवलेली चौकट; त्यावर बुटक्या भिक्खूचे चीवर पसरले असता ते पुरत नाही, ते आतच राहते, दांड्यापर्यंत पोहोचत नाही, असा अर्थ आहे. दण्डकठिनन्ति म्हणजे त्याच्या मध्यभागी दुसऱ्या भिक्खूच्या मापाने दुसरी चौकट बांधण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे।

Bidalakanti daṇḍakathinappamāṇena kaṭasārakassa pariyante paṭisaṃharitvā duguṇakaraṇaṃ. Salākanti dupaṭṭacīvarassa antare pavesanasalākaṃ. Vinandhanarajjunti mahānisseṇiyā saddhiṃ khuddakaṃ nisseṇiṃ vinandhituṃ rajjuṃ. Vinandhanasuttanti khuddakanisseṇiyā cīvaraṃ vinandhituṃ suttakaṃ. Vinandhitvā cīvaraṃ sibbetunti tena suttakena tattha cīvaraṃ vinandhitvā sibbituṃ. Visamā hontīti kāci khuddakā honti, kāci mahantā. Kaḷimbhakanti pamāṇasaññākaraṇaṃ yaṃkiñci tālapaṇṇādiṃ. Moghasuttakanti vaḍḍhakīnaṃ dārūsu [Pg.50] kāḷasuttena viya haliddisuttena saññākaraṇaṃ. Aṅguliyā paṭiggaṇhantīti sūcimukhaṃ aṅguliyā paṭicchanti. Paṭiggahanti aṅgulikosakaṃ.

बिदलकन्ति म्हणजे दांड्याच्या चौकटीच्या मापाने चटईच्या कडा दुमडून दुप्पट करणे. सलाकान्ति म्हणजे दुपदरी चीवराच्या आत घालण्याची बांबूची पट्टी (सळई). विनन्धनरज्जुन्ति म्हणजे मोठ्या चौकटीसोबत लहान चौकट बांधण्यासाठी दोरी. विनन्धनसुत्तन्ति म्हणजे लहान चौकटीवर चीवर बांधण्यासाठी लहान सुतळी (दोरा). विनन्धित्वा चीवरं सिब्बितुन्ति म्हणजे त्या लहान सुतळीने तेथे चीवर बांधून शिवणे. विसमा होन्तीति म्हणजे काही शिवणकामातील अंतर अरुंद असते आणि काही रुंद असते. कळिम्भकन्ति म्हणजे मापाची खूण करण्यासाठी ताडपत्रासारखे काहीही साधन. मोघसुत्तन्ति म्हणजे सुतारांच्या लाकडावर काळ्या दोऱ्याने खूण करण्याप्रमाणे, हळदीच्या दोऱ्याने खूण करणे. अङ्गुलिया पटिग्गण्हन्तीति म्हणजे सुईचे टोक बोटाने पकडणे (स्वीकारणे). पटिग्गहन्ति म्हणजे अंगुलिकोश (बोटात घालण्याचे अंगठण).

257. Āvesanavitthakaṃ nāma yaṃkiñci pāticaṅkoṭakādi. Uccavatthukanti paṃsuṃ ākiritvā uccavatthukaṃ kātuṃ anujānāmīti attho. Ogumphetvā ullittāvalittaṃ kātunti chadanaṃ odhunitvā ghanadaṇḍakaṃ katvā anto ceva bahi ca mattikāya limpitunti attho. Goghaṃsikāyāti veḷuṃ vā rukkhadaṇḍaṃ vā antokatvā tena saddhiṃ saṅgharitunti attho. Bandhanarajjunti tathā saṅgharitassa bandhanarajjuṃ.

२५७. आवेसनवित्थकं नाम म्हणजे वाटी, तबकडी इत्यादी काहीही भांडे. उच्चवत्थुकन्ति म्हणजे माती टाकून उंच ओटा बनवण्यास मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. ओगुम्फित्वा उल्लित्तावुलित्तं कातुन्ति म्हणजे छप्पर झाडून, मजबूत दांडे लावून, आतून आणि बाहेरून मातीने लिंपणे, असा अर्थ आहे. गोधंसिकायति म्हणजे बांबूचा किंवा लाकडाचा दांडा आत ठेवून, त्यासह गुंडाळणे (घडी करणे), अशी मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. बन्धनरज्जुन्ति म्हणजे त्याप्रमाणे गुंडाळलेल्या चटईला बांधण्याची दोरी।

258. Kaṭacchuparissāvanaṃ nāma tīsu daṇḍakesu vinandhitvā kataṃ.

२५८. कटच्छुपरिस्सावनं नाम म्हणजे तीन लहान दांड्यांवर बांधून तयार केलेले जलगाळणे (पाणी गाळण्याचे साधन).

259. Yo na dadeyyāti aparissāvanakasseva yo na dadāti, tassa āpatti. Yo pana attano hatthe parissāvane vijjamānepi yācati, tassa na akāmā dātabbaṃ. Daṇḍaparissāvananti rajakānaṃ khāraparissāvanaṃ viya catūsu pādesu baddhanisseṇikāya sāṭakaṃ bandhitvā majjhedaṇḍake udakaṃ āsiñcitabbaṃ, taṃ ubhopi koṭṭhāse pūretvā parissavati. Ottharakaṃ nāma yaṃ udake ottharitvā ghaṭakena udakaṃ gaṇhanti, tañhi catūsu daṇḍakesu vatthaṃ bandhitvā udake cattāro khāṇuke nikhaṇitvā tesu bandhitvā sabbapariyante udakato mocetvā majjhe ottharitvā ghaṭena udakaṃ gaṇhanti. Makasakuṭikāti cīvarakuṭikā vuccati.

२५९. यो न ददेय्याति म्हणजे ज्या भिक्खूकडे जलगाळणे नाही, त्याला जो देत नाही, त्याला आपत्ती होते. परंतु जो भिक्खू स्वतःच्या हातात जलगाळणे असतानाही याचना करतो, त्याला नाखुशीने देऊ नये. दण्डपरिस्सावनन्ति म्हणजे धोब्यांच्या खार गाळण्याच्या साधनाप्रमाणे, चार पायांच्या चौकटीवर कापड बांधून, मधल्या दांड्यावर पाणी ओतावे; ते दोन्ही भाग भरून गाळले जाते. ओत्थारकं नाम म्हणजे जे पाण्यात पसरून लहान घागरीने पाणी काढतात; ते कापड चार दांड्यांवर बांधून, पाण्यात चार खुंट्या ठोकून त्यावर बांधतात, सर्व कडा पाण्यापासून वर ठेवतात आणि मध्यभागी पसरून घागरीने पाणी काढतात. मकसकुटिकाति म्हणजे चीवराची बनवलेली लहान कुटी (झोपडी) म्हटले जाते।

260. Abhisannakāyāti semhādidosussannakāyā. Aggaḷavaṭṭi nāma dvārabāhāya samappamāṇoyeva aggaḷatthambho vuccati, yattha tīṇi cattāri chiddāni katvā sūciyo denti. Kapisīsakaṃ nāma dvārabāhaṃ vijjhitvā tattha pavesito aggaḷapāsako vuccati. Sūcikāti tattha majjhe chiddaṃ katvā pavesitā. Ghaṭikāti upari yojitā. Maṇḍalikaṃ kātunti nīcavatthukaṃ cinituṃ. Dhūmanettanti dhūmanikkhamanachiddaṃ. Vāsetunti gandhena vāsetuṃ. Udakaṭṭhānanti udakatthapanaṭṭhānaṃ. Tattha ghaṭena udakaṃ ṭhapetvā sarāvakena vaḷañjetabbaṃ. Koṭṭhakoti dvārakoṭṭhako.

२६०. अभिसन्नकायाति म्हणजे कफ इत्यादी दोषांनी युक्त शरीर असलेले. अग्गळवट्टि नाम म्हणजे दाराच्या चौकटीच्या आकाराचा अडसर घालण्याचा खांब; ज्यामध्ये तीन किंवा चार छिद्रे करून अडसर (सुई) घालतात. कपिसीसकं नाम म्हणजे दाराची चौकट कोरून त्यात बसवलेला अडसर धरून ठेवणारा लाकडी सांधा (कपीशीर्षक) म्हटले जाते. सूचिकाति म्हणजे त्याच्या मध्यभागी छिद्र करून बसवलेली लहान कडी (लहान अडसर). घटिकाति म्हणजे वरच्या भागात जोडलेला मोठा अडसर. मण्डलिकं कातुन्ति म्हणजे सखल पाया (ओटा) बांधणे. धूमनेत्तन्ति म्हणजे धूर बाहेर जाण्याचे छिद्र. वासेतुन्ति म्हणजे सुगंधाने सुवासित करणे. उदकट्ठानन्ति म्हणजे पाणी ठेवण्याची जागा; तेथे घागरीने पाणी ठेवून वाटीने वापरावे. कोट्ठकोति म्हणजे प्रवेशद्वार (द्वारकोठक).

261. Tisso [Pg.51] paṭicchādiyoti ettha jantāgharapaṭicchādi ca udakapaṭicchādi ca parikammaṃ karontasseva vaṭṭati, sesesu abhivādanādīsu na vaṭṭati. Vatthapaṭicchādi sabbakammesu vaṭṭati. Udakaṃ na hotīti nhānodakaṃ na hoti.

२६१. तिस्सो पटिच्छादियोति म्हणजे तीन आच्छादने; येथे जंतघर (स्नानगृह) आच्छादन आणि जल आच्छादन हे केवळ अंगमर्दन (परिकर्म) करणाऱ्या भिक्खूलाच योग्य आहे, इतर अभिवादन इत्यादी कामांत योग्य नाही. वत्थपटिच्छादि म्हणजे वस्त्र आच्छादन सर्व कामांत योग्य आहे. उदकं न होतीति म्हणजे स्नानाचे पाणी नसणे।

262. Tulanti paṇṇikānaṃ viya udakaubbāhanakatulaṃ. Karakaṭako vuccati goṇe vā yojetvā hatthehi vā gahetvā dīghavarattādīhi ākaḍḍhanayantaṃ. Cakkavaṭṭakanti arahaṭaghaṭiyantaṃ. Cammakhaṇḍaṃ nāma tulāya vā karakaṭake vā yojetabbakaṃ cammabhājanaṃ. Pākaṭā hotīti aparikkhittā hoti. Udakapuñchanīti daṇḍamayāpi visāṇamayāpi dārumayāpi vaṭṭati, tassā asati coḷakenāpi udakaṃ paccuddharituṃ vaṭṭati.

२६२. तुलन्ति म्हणजे भाजीपाला पिकवणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या पाणी उपसण्याच्या लाटाप्रमाणे (विहिरीवरून पाणी काढण्याचा मोठा दांडा). करकटको म्हणजे बैल जोडून किंवा हाताने धरून, लांब दोरीने ओढण्याचे यंत्र (कपिला). चक्कवट्टकन्ति म्हणजे रहाटगाडगे (चाकीचे यंत्र). चम्मचण्डं नाम म्हणजे लाटावर किंवा रहाटावर जोडण्याचे चामड्याचे भांडे (मोठ). पाकटा होतीति म्हणजे कुंपण नसलेली (उघडी) असणे. उदकपुञ्छनी म्हणजे पाणी पुसण्याचे साधन; ते दाताचे, शिंगाचे किंवा लाकडाचे बनवलेले देखील चालते; ते नसल्यास कापडाच्या तुकड्याने देखील पाणी पुसणे योग्य आहे।

263. Udakamātikanti udakassa āgamanamātikaṃ. Nillekhajantāgharaṃ nāma āviddhapakkhapāsakaṃ vuccati, gopānasīnaṃ upari maṇḍale pakkhapāsake ṭhapetvā katakūṭacchadanassetaṃ nāmaṃ. Cātumāsaṃ nisīdanenāti nisīdanena cattāro māse na vippavasitabbanti attho.

२६३. उदकमातिकन्ति म्हणजे पाणी येण्याचा पाट (कालवा). निल्लेखजंन्ताघरं नाम म्हणजे गोपानासीच्या (वाशांच्या) वरच्या वर्तुळावर बाजूचे वासे ठेवून बनवलेले शिखरदार छप्पर असलेले जंतघर. चातुमासं निसीदनेनाति म्हणजे निसिदन (बैठकीचे कापड) सोडून चार महिने राहू नये, असा अर्थ आहे।

264. Pupphābhikiṇṇesūti pupphehi santhatesu. Namatakaṃ nāma eḷakalomehi kataṃ avāyimaṃ cammakhaṇḍaparihārena paribhuñjitabbaṃ. Āsittakūpadhānaṃ nāma tambalohena vā rajatena vā katāya peḷāya etaṃ adhivacanaṃ, paṭikkhittattā pana dārumayāpi na vaṭṭati. Maḷorikāti daṇḍadhārako vuccati. Yaṭṭhiādhārakapaṇṇādhārakapacchikapiṭṭhānipi ettheva paviṭṭhāni. Ādhārakasaṅkhepagamanato hi paṭṭhāya chiddaṃ viddhampi aviddhampi vaṭṭatiyeva. Ekabhājaneti ettha sace eko bhikkhu bhājanato phalaṃ vā pūvaṃ vā gahetvā gacchati, tasmiṃ apagate itarassa sesakaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati. Itarassāpi tasmiṃ khīṇe puna gahetuṃ vaṭṭati.

२६४. पुप्फाभिकिण्णेसूति म्हणजे फुलांनी अंथरलेल्या (सजविलेल्या). नमतकं नाम म्हणजे मेंढीच्या केसांपासून बनवलेले न विणलेले कापड (नमदा); ते चामड्याच्या तुकड्याच्या कडेने वापरावे. आसित्तकूपधानं नाम म्हणजे तांब्यापासून किंवा चांदीपासून बनवलेल्या टोपलीचे नाव; परंतु लाकडाची टोपली निषिद्ध असल्याने ती योग्य नाही. मळोरिकाति म्हणजे पात्राचा (भिक्षापात्राचा) आधार असलेला दांडा. यट्ठिआधारक-पण्णाधारक-पच्छिकपिट्ठानिपी म्हणजे काठीचा आधार, पानांचा आधार, टोपलीचा तळ हे देखील यातच समाविष्ट आहेत. आधारकाच्या संक्षेपात समाविष्ट झाल्यापासून, छिद्र असलेले, आरपार छिद्र असलेले किंवा छिद्र नसलेले देखील योग्यच आहे. एकभाजनेति म्हणजे एकाच पात्रात; येथे जर एक भिक्खू पात्रातून फळ किंवा गोड पदार्थ (खाद्य) घेऊन जातो, तर तो निघून गेल्यावर दुसऱ्या भिक्खूला उरलेले खाणे योग्य आहे. दुसऱ्या भिक्खूचे ते संपल्यावर पुन्हा घेणे देखील योग्य आहे।

265. Aṭṭhahaṅgehīti ettha ekekenapi aṅgena samannāgatassa antosīmāya vā nissīmaṃ gantvā nadīādīsu vā nikkujjituṃ vaṭṭatiyeva. Evaṃ nikkujjite pana patte tassa gehe koci deyyadhammo na gahetabbo [Pg.52] – ‘‘asukassa gehe bhikkhaṃ mā gaṇhitthā’’ti aññesu vihāresupi pesetabbaṃ. Ukkujjanakāle pana yāvatatiyaṃ yācāpetvā hatthapāsaṃ vijahāpetvā ñattidutiyakammena ukkujjitabbo.

२६५. 'आठ अंगांनी' याविषयी, एका जरी अंगाने युक्त असलेल्या उपासकाच्या बाबतीत, बद्ध सीमेच्या आत किंवा सीमेबाहेर जाऊन नदी इत्यादींमध्ये (पात्र) पालथे करणे योग्यच आहे. अशा प्रकारे पात्र पालथे केले असता, त्याच्या घरातून कोणतीही दान देण्यायोग्य वस्तू (भिक्षा) स्वीकारू नये - "अमुक उपासकाच्या घरातून भिक्षा घेऊ नका" असे सांगून इतर विहारांमध्येही निरोप पाठवावा. पात्र सरळ (उताणे) करतेवेळी मात्र तीन वेळा विनंती करायला लावून, संघाचा हस्तपास सोडवून (उपासक वज्जनीय असल्याने हस्तपास सोडवून) ज्ञत्तिदुतीय कम्मवाचेने पात्र सरळ करावे.

268. Purakkhatvāti aggato katvā. Saṃharantūti saṃhariyantu. Celapaṭikanti celasantharaṃ. So kira ‘‘sace ahaṃ puttaṃ lacchāmi, akkamissati me bhagavā celapaṭika’’nti iminā ajjhāsayena santhari, abhabbo cesa puttalābhāya; tasmā bhagavā na akkami. Yadi akkameyya, pacchā puttaṃ alabhanto ‘‘nāyaṃ sabbaññū’’ti diṭṭhiṃ gaṇheyya. Idaṃ tāva bhagavato anakkamane kāraṇaṃ. Yasmā pana bhikkhūpi ye ajānantā akkameyyuṃ, te gihīnaṃ paribhūtā bhaveyyuṃ; tasmā bhikkhū paribhavato mocetuṃ sikkhāpadaṃ paññapesi. Idaṃ sikkhāpadapaññāpane kāraṇaṃ.

२६८. 'पुरक्खत्वा' म्हणजे पुढे करून. 'संहरन्तु' म्हणजे गोळा केले जावे (किंवा काढून घेतले जावे). 'चेलपटिकं' म्हणजे वस्त्राचे अंथरूण. तो (बोधिसत्व राजकुमार) असे विचार करत होता की, "जर मला पुत्रप्राप्ती झाली, तर भगवान माझ्या या वस्त्राच्या अंथरूणावर पाय ठेवून चालतील," या आशेने त्याने ते अंथरले होते. परंतु तो पुत्रप्राप्तीसाठी अपात्र होता; म्हणून भगवान त्यावर चालले नाहीत. जर ते त्यावर चालले असते, आणि नंतर त्याला पुत्रप्राप्ती झाली नसती, तर "हे श्रमण गौतम सर्वज्ञ नाहीत" अशी मिथ्या दृष्टी त्याने घेतली असती. भगवंतांनी त्यावर न चालण्याचे हे पहिले कारण आहे. दुसरे कारण म्हणजे, जर इतर भिक्खूही न जाणता त्यावर चालले असते, तर ते गृहस्थांकडून तुच्छ मानले गेले असते; म्हणून भिक्खूंना अशा अपमानापासून वाचवण्यासाठी भगवंतांनी हा शिक्षापद प्रस्थापित केला. हे शिक्षापद प्रस्थापित करण्याचे कारण आहे.

Maṅgalatthāya yāciyamānenāti apagatagabbhā vā hotu garugabbhā vā, evarūpesu ṭhānesu maṅgalatthāya yāciyamānena akkamituṃ vaṭṭati. Dhotapādakaṃ nāma pādadhovanaṭṭhāne dhotehi pādehi akkamanatthāya paccattharaṇaṃ atthataṃ hoti, taṃ akkamituṃ vaṭṭati.

'मंगलकार्यासाठी विनंती केली असता' याविषयी, गर्भपात झालेली असो वा नुकतीच प्रसूती झालेली असो, किंवा गर्भवती असो, अशा प्रसंगी मंगलकार्यासाठी (वस्त्राच्या अंथरूणावर चालण्याची) विनंती केली असता, त्यावर चालणे योग्य आहे. 'धोतपादक' म्हणजे पाय धुण्याच्या ठिकाणी धुतलेल्या पायांनी चालण्यासाठी अंथरलेले अंथरूण होय, त्यावर चालणे योग्य आहे.

269. Katakaṃ nāma padumakaṇṇikākāraṃ pādaghaṃsanatthaṃ kaṇṭake uṭṭhāpetvā kataṃ. Taṃ vaṭṭaṃ vā hotu caturassādibhedaṃ vā, bāhulikānuyogattā paṭikkhittameva, neva paṭiggahetuṃ na paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sakkharāti pāsāṇo vuccati; pāsāṇapheṇakopi vaṭṭati. Vidhūpananti vījanī vuccati. Tālavaṇṭaṃ pana tālapaṇṇehi vā kataṃ hotu veḷudantavilīvehi vā morapiñchehi vā cammavikatīhi vā sabbaṃ vaṭṭati. Makasabījanī dantamayavisāṇamayadaṇḍakāpi vaṭṭati, vākamayabījaniyā ketakapārohakuntālapaṇṇādimayāpi saṅgahitā.

२६९. 'कटक' म्हणजे कमळाच्या कर्णिपेसारखा (कमळाच्या मध्यभागासारखा) पाय घासण्यासाठी काटे वर काढून तयार केलेला पायपुसणा होय. तो गोल असो वा चौकोनी इत्यादी प्रकारचा असो, विलासीपणाच्या प्रवृत्तीमुळे तो निषिद्धच आहे, तो स्वीकारणे किंवा वापरणे योग्य नाही. 'सक्खरा' म्हणजे दगड; दगडाचा फेस (दगडाचा सच्छिद्र तुकडा) वापरणे योग्य आहे. 'विधूपन' म्हणजे पंखा. ताडपत्राचा पंखा ताडाच्या पानांपासून बनवलेला असो, बांबू किंवा हस्तिदंताच्या कामट्यांपासून बनवलेला असो, मोराच्या पिसांपासून बनवलेला असो, किंवा चामड्याच्या विविध प्रकारांपासून बनवलेला असो, सर्व प्रकार योग्य आहेत. डास पळवण्याचा पंखा, हस्तिदंत किंवा शिंगाची दांडी असलेला पंखा देखील योग्य आहे. वल्कलाचा पंखा, केतकीच्या पानांचा पंखा इत्यादींचाही यात समावेश होतो.

270. Gilānassa chattanti ettha yassa kāyaḍāho vā pittakopo vā hoti, cakkhu vā dubbalaṃ, añño vā koci ābādho vinā chattena uppajjati, tassa gāme vā araññe vā chattaṃ vaṭṭati. Vasse pana cīvaraguttatthaṃ vāḷamigacorabhayesu ca attaguttatthampi vaṭṭati. Ekapaṇṇacchattaṃ pana sabbattheva vaṭṭati.

२७०. 'आजारी भिक्खूसाठी छत्री' याविषयी हा निर्णय समजावा: ज्याला अंगदाह (ज्वर) किंवा पित्तप्रकोप झाला असेल, किंवा डोळे अशक्त असतील, किंवा छत्रीशिवाय इतर कोणताही आजार उद्भवत असेल, तर त्याला गावात किंवा अरण्यात छत्री वापरणे योग्य आहे. पावसाळ्यात मात्र चीवराच्या रक्षणासाठी आणि हिंस्र श्वापदे किंवा चोरांच्या भयापासून स्वतःच्या रक्षणासाठी छत्री वापरणे योग्य आहे. एका पानाची छत्री (किंवा पंखा) मात्र सर्व ठिकाणी आणि सर्व वेळी वापरणे योग्य आहे.

Asissāti [Pg.53] asi assa. Vijjotalatīti vijjotati. Daṇḍasammutinti ettha pamāṇayutto catuhatthoyeva daṇḍo sammannitvā dātabbo. Tato ūnātiritto vināpi sammutiyā sabbesaṃ vaṭṭati. Sikkā pana agilānassa na vaṭṭati, gilānassāpi sammannitvāva dātabbā.

'असिस्स' म्हणजे त्याची तलवार. 'विज्जोतलति' म्हणजे चमकते. 'दंडसंमुति' याविषयी हा निर्णय समजावा: प्रमाणबद्ध म्हणजे चार हात लांबीचाच दंड (काठी) संमत करून द्यावा. त्यापेक्षा कमी किंवा जास्त लांबीचा दंड संमुतीशिवाय देखील सर्व भिक्खूंना (आजारी असो वा नसो) वापरणे योग्य आहे. परंतु 'सिक्का' (शिकं/झोळी) आजारी नसलेल्या भिक्खूला वापरणे योग्य नाही, आजारी भिक्खूला देखील ती संमत करूनच द्यावी.

273. Romanthakassāti ettha ṭhapetvā romanthakaṃ sesānaṃ āgataṃ uggāraṃ mukhe sandhāretvā gilantānaṃ āpatti. Sace pana asandhāritameva paragalaṃ gacchati, vaṭṭati.

२७३. 'रोमंथक' (रवंथ करणाऱ्या) भिक्खूविषयी हा निर्णय समजावा: रवंथ करणाऱ्या भिक्खूला वगळून, इतर भिक्खूंच्या बाबतीत वर आलेली ओकारी तोंडात धरून ठेवून ती गिळल्यास आपत्ती होते. परंतु जर ती तोंडात न धरता थेट गळ्यातून खाली गेली, तर आपत्ती होत नाही.

Yaṃ diyyamānanti yaṃ dāyakehi diyyamānaṃ paṭiggahitabhājanato bahi patitaṃ, taṃ bhikkhunā sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ anujānāmīti attho. Idaṃ bhojanavagge vaṇṇitameva.

'जे दिले जात असताना' म्हणजे जे अन्न किंवा खाद्यपदार्थ दात्यांकडून दिले जात असताना भिक्षापात्राच्या बाहेर पडले असेल, ते भिक्खूने स्वतः उचलून ग्रहण करण्यास मी अनुमती देत आहे, असा अर्थ आहे. हे भोजनवग्गमध्ये माझ्याद्वारे स्पष्ट केलेच आहे.

274. Kuppaṃ karissāmīti saddaṃ karissāmi. Nakhādīhi nakhacchedane āpatti natthi, anurakkhaṇatthaṃ pana nakhacchedanaṃ anuññātaṃ. Vīsatimaṭṭhanti vīsatipi nakhe likhitamaṭṭhe kārāpenti. Malamattanti nakhato malamattaṃ apakaḍḍhituṃ anujānāmīti attho.

२७४. 'कुप्पं करिस्सामि' म्हणजे मी आवाज (ओरडणे) करीन. नखांनी नखे कापल्यास आपत्ती नाही, परंतु (नखांचे) रक्षण करण्यासाठी नख कापण्याचे साधन (नखकापणी/कात्री) अनुमत केले आहे. 'वीसतिमट्ठं' म्हणजे वीसही नखे घासून गुळगुळीत करून घेतात. 'मलमत्तं' म्हणजे नखांमधील केवळ मळ काढून टाकण्यास मी अनुमती देत आहे, असा अर्थ आहे.

275. Khurasipāṭikanti khurakosakaṃ. Massuṃ kappāpentīti kattariyā massuṃ chedāpenti. Massuṃ vaḍḍhāpentīti massuṃ dīghaṃ kārenti. Golomikanti hanukamhi dīghaṃ katvā ṭhapitaṃ eḷakamassu vuccati. Caturassakanti catukoṇaṃ. Parimukhanti ure lomasaṃharaṇaṃ. Aḍḍhadukanti udare lomarājiṭṭhapanaṃ. Āpatti dukkaṭassāti massukappāpanādīsu sabbattha āpatti dukkaṭassa. Ābādhappaccayā sambādhe lomanti gaṇḍavaṇarudhiādiābādhappaccayā. Kattarikāyāti gaṇḍavaṇarudhisīsarogābādhappaccayā. Sakkharādīhi nāsikālomaggāhāpane āpatti natthi. Anurakkhaṇatthaṃ pana saṇḍāso anuññāto. Na bhikkhave palitaṃ gāhāpetabbanti ettha yaṃ bhamukāya vā nalāṭe vā dāṭhikāya vā uggantvā bībhacchaṃ ṭhitaṃ, tādisaṃ lomaṃ palitaṃ vā apalitaṃ vā gāhāpetuṃ vaṭṭati.

२७५. 'खुरसिपाटिकं' म्हणजे वस्तऱ्याचे घर (म्यान). 'मस्सुं कप्पापेन्ति' म्हणजे कात्रीने दाढी कापतात. 'मस्सुं वड्ढापेन्ति' म्हणजे दाढी लांब वाढवतात. 'गोलोमिक' म्हणजे हनुवटीवर लांब ठेवून मेंढीच्या दाढीसारखी केलेली दाढी होय. 'चतुरस्सक' म्हणजे चौकोनी दाढी. 'परिमुख' म्हणजे छातीवरील केस काढणे. 'अड्ढदुक' म्हणजे पोटावर केसांची रेघ ठेवणे. 'आपत्ति दुक्कटस्स' म्हणजे दाढी कापणे इत्यादी सर्व बाबतीत दुक्कट आपत्ती होते. 'आजाराच्या कारणास्तव गुप्तांगावरील केस' म्हणजे गळू, जखम, रक्तस्त्राव इत्यादी आजारांच्या कारणास्तव गुप्तांगावरील केस काढण्यास अनुमती आहे. 'कत्तरिकाय' म्हणजे गळू, जखम, रक्तस्त्राव किंवा डोक्याचा आजार या कारणास्तव कात्रीने केस कापण्यास अनुमती आहे. खडे इत्यादींनी नाकातील केस उपटल्यास आपत्ती नाही, परंतु संरक्षणासाठी चिमटा वापरण्यास अनुमती दिली आहे. "भिक्खूंनो, पिकलेले केस उपटू नयेत" याविषयी हा निर्णय समजावा: जे केस भुवयांवर, कपाळावर किंवा गालावर वाढून कुरूप दिसत असतील, असे पांढरे किंवा काळे केस उपटणे योग्य आहे.

277. Kaṃsapattharikāti kaṃsabhaṇḍavāṇijā. Bandhanamattanti vāsikattarayaṭṭhiādīnaṃ bandhanamattaṃ.

२७७. 'कंसपत्थरिका' म्हणजे कांस्य धातूच्या भांड्यांचा व्यापार करणारे व्यापारी. 'बंधनमत्तं' म्हणजे वस्तरा, कात्री, काठी इत्यादींच्या टोकाला बांधण्याची दोरी किंवा कडे.

278. Na [Pg.54] bhikkhave akāyabandhanenāti ettha abandhitvā nikkhamantena yattha sarati, tattha bandhitabbaṃ. Āsanasālāya bandhissāmīti gantuṃ vaṭṭati. Saritvā yāva na bandhati, na tāva piṇḍāya caritabbaṃ. Kalābukaṃ nāma bahurajjukaṃ. Deḍḍubhakaṃ nāma udakasappasīsasadisaṃ. Murajaṃ nāma murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kataṃ. Maddavīṇaṃ nāma pāmaṅgasaṇṭhānaṃ. Īdisañhi ekampi na vaṭṭati, pageva bahūni. Paṭṭikaṃ sūkarantakanti ettha pakativītā vā macchakaṇṭakavāyimā vā paṭṭikā vaṭṭati, sesā kuñjaracchikādibhedā na vaṭṭanti. Sūkarantakaṃ nāma kuñjikākosakasaṇṭhānaṃ hoti. Ekarajjukaṃ pana muddikakāyabandhanañca sūkarantakaṃ anulometi. Anujānāmi bhikkhave murajaṃ maddavīṇanti idaṃ dasāsuyeva anuññātaṃ. Pāmaṅgadasā cettha catunnaṃ upari na vaṭṭati. Sobhaṇaṃ nāma veṭhetvā mukhavaṭṭisibbanaṃ. Guṇakaṃ nāma mudiṅgasaṇṭhānena sibbanaṃ; evaṃ sibbitā hi antā thirā honti. Pavanantoti pāsanto vuccati.

२७८. "भिक्खूंनो, कंबरपट्टा न बांधता..." याविषयी हा निर्णय समजावा: कंबरपट्टा न बांधता विहाराबाहेर पडलेल्या भिक्खूला जेथे आठवण होईल, तेथे त्याने तो बांधावा. "मी आसनशाळेत (जेवणाच्या ठिकाणी) बांधेन" असा विचार करून जाणे योग्य आहे. आठवण होऊनही जोपर्यंत तो बांधत नाही, तोपर्यंत त्याने भिक्षेसाठी फिरू नये. 'कलाबुक' म्हणजे अनेक दोऱ्या असलेला कंबरपट्टा. 'देड्डुभक' म्हणजे पाण्याच्या सापाच्या डोक्यासारखा असलेला कंबरपट्टा. 'मुरज' म्हणजे मुरज (मृदंग) वाद्याच्या वेढ्यासारखा गुंडाळून बनवलेला कंबरपट्टा. 'मद्दवीण' म्हणजे साखळीच्या आकाराचा कंबरपट्टा. असा मद्दवीण कंबरपट्टा एक पदरी असला तरी योग्य नाही, मग बहुपदरी तर मुळीच योग्य नाही. 'पट्टिकं सूकरन्तकं' याविषयी, साधी विणलेली पट्टी किंवा माशाच्या काट्यासारखी विणलेली पट्टी योग्य आहे; हत्तीच्या डोळ्यासारखी विणलेली पट्टी इत्यादी इतर प्रकार योग्य नाहीत. 'सूकरन्तक' म्हणजे किल्लीच्या पिशवीसारख्या आकाराचा कंबरपट्टा होय. एक दोरी असलेला कंबरपट्टा आणि मुद्रिकेसारखा (अंगठीसारखा) कंबरपट्टा सूकरन्तक कंबरपट्ट्याशी सुसंगत आहे. "भिक्खूंनो, मी मुरज आणि मद्दवीण यांना अनुमती देतो" हे केवळ कंबरपट्ट्याच्या गोंड्यांच्या (झालरीच्या) बाबतीतच अनुमत आहे. आणि यात साखळीसारखे गोंडे चारपेक्षा जास्त असणे योग्य नाही. 'सोभण' म्हणजे कडा गुंडाळून शिवणे. 'गुणक' म्हणजे मृदंगाच्या आकारासारखे शिवणे; अशा प्रकारे शिवल्याने कंबरपट्ट्याची टोके मजबूत होतात. 'पवानन्तो' म्हणजे कडीचे टोक (फासा) होय.

280. Hatthisoṇḍakaṃ nāma nābhimūlato hatthisoṇḍasaṇṭhānaṃ olambakaṃ katvā nivatthaṃ coḷikaitthīnaṃ nivāsanaṃ viya. Macchavāḷakaṃ nāma ekato dasantaṃ ekato pāsantaṃ olambetvā nivatthaṃ. Catukaṇṇakaṃ nāma upari dve, heṭṭhato dveti evaṃ cattāro kaṇṇe dassetvā nivatthaṃ. Tālavaṇṭakaṃ nāma tālavaṇṭākārena sāṭakaṃ olambetvā nivāsanaṃ. Satavalikaṃ nāma dīghasāṭakaṃ anekakkhattuṃ obhañjitvā ovaṭṭikaṃ karontena nivatthaṃ, vāmadakkhiṇapassesu vā nirantaraṃ valiyo dassetvā nivatthaṃ. Sace pana jāṇuto paṭṭhāya ekā vā dve vā valiyo paññāyanti, vaṭṭati.

२८०. 'हत्तीच्या सोंडेसारखे नेसणे' (हत्थिसोण्डक) म्हणजे नाभीच्या मुळापासून हत्तीच्या सोंडेच्या आकारासारखे लोंबते ठेवून नेसणे, जसे चोळ देशातील स्त्रियांचे नेसणे असते. 'माशाच्या शेपटीसारखे नेसणे' (मच्छवाळक) म्हणजे एका बाजूला वस्त्राचा काठ (झालर) आणि दुसऱ्या बाजूला फासा लोंबणारा ठेवून नेसणे. 'चार कोपऱ्यांचे नेसणे' (चतुकण्णक) म्हणजे वर दोन आणि खाली दोन अशा प्रकारे चार कोपरे दाखवून नेसणे. 'ताडपत्राच्या पंख्यासारखे नेसणे' (तालवण्टक) म्हणजे ताडपत्राच्या पंख्याच्या आकाराप्रमाणे वस्त्र लोंबते ठेवून नेसणे. 'शंभर घड्यांचे नेसणे' (सतवलिक) म्हणजे लांब वस्त्राला अनेक वेळा दुमडून कंबरपट्टा (ओवट्टिक) बनवून नेसणे, किंवा डाव्या व उजव्या बाजूला सतत घड्या दाखवून नेसणे. परंतु जर गुडघ्यापासून खाली एक किंवा दोन घड्या दिसत असतील, तर ते योग्य आहे.

Saṃvelliyaṃ nivāsentīti mallakammakārādayo viya kacchaṃ bandhitvā nivāsenti; evaṃ nivāsetuṃ gilānassapi maggappaṭipannassapi na vaṭṭati. Yampi maggaṃ gacchantā ekaṃ vā dve vā koṇe ukkhipitvā antaravāsakassa upari laggenti, anto vā ekaṃ kāsāvaṃ tathā nivāsetvā bahi aparaṃ nivāsenti, sabbaṃ na vaṭṭati. Gilāno pana anto kāsāvassa ovaṭṭikaṃ dassetvā aparaṃ upari nivāsetuṃ labhati. Agilānena dve nivāsentena saguṇaṃ [Pg.55] katvā nivāsetabbāni. Iti yañca idha paṭikkhittaṃ, yañca sekhiyavaṇṇanāyaṃ; taṃ sabbaṃ vajjetvā nibbikāraṃ timaṇḍalaṃ paṭicchādentena parimaṇḍalaṃ nivāsetabbaṃ. Yaṃkiñci vikāraṃ karonto dukkaṭā na muccati. Na bhikkhave gihipārutaṃ pārupitabbanti evaṃ paṭikkhittaṃ gihipārutaṃ apārupitvā, ubho kaṇṇe samaṃ katvā pārupanaṃ parimaṇḍalapārupanaṃ nāma, taṃ pārupitabbaṃ.

'संवेल्लीय' पद्धतीने नेसणे म्हणजे मल्ल किंवा कामगार इत्यादींप्रमाणे कास घालून (काष्टा मारून) नेसणे; अशा प्रकारे नेसणे आजारी भिक्खूला किंवा प्रवासाला निघालेल्या भिक्खूलाही कल्पत नाही (योग्य नाही). प्रवासात जाताना एक किंवा दोन कोपरे वर उचलून अंतर्वासकाच्या (नेसूच्या वस्त्राच्या) वर खोचणे, किंवा आत एक काषाय वस्त्र तशा प्रकारे नेसून बाहेरून दुसरे वस्त्र नेसणे, हे सर्व अयोग्य आहे. परंतु आजारी भिक्खू आतल्या काषाय वस्त्राची घडी (ओवट्टिक) दाखवून वरून दुसरे वस्त्र नेसू शकतो. निरोगी भिक्खूने दोन वस्त्रे नेसायची असल्यास ती दुहेरी करून नेसली पाहिजेत. अशा प्रकारे, जे येथे वर्ज्य केले आहे आणि जे सेखिय नियमांच्या वर्णनात वर्ज्य केले आहे, त्या सर्वांचा त्याग करून, कोणताही विकार (विचित्रपणा) न करता, तिन्ही मंडले (दोन्ही गुडघे आणि नाभी) झाकून गोल (परिमंडल) नेसले पाहिजे. जो कोणी विचित्र प्रकारे नेसतो, तो दुक्कट आपत्तीतून सुटू शकत नाही. "भिक्खूंनो, गृहस्थांप्रमाणे वस्त्र पांघरू नये" अशा प्रकारे वर्ज्य केलेले गृहस्थांचे पांघरूण न पांघरता, दोन्ही कोपरे समान करून पांघरण्याला 'परिमंडल पांघरूण' म्हणतात, तसेच पांघरले पाहिजे.

Tattha yaṃkiñci setapaṭapārutaṃ paribbājakapārutaṃ ekasāṭakapārutaṃ soṇḍapārutaṃ antepurikapārutaṃ mahājeṭṭhakapārutaṃ kuṭipavesakapārutaṃ brāhmaṇapārutaṃ pāḷikārakapārutanti evamādi parimaṇḍalalakkhaṇato aññathā pārutaṃ, sabbametaṃ gihipārutaṃ nāma. Tasmā yathā setapaṭā aḍḍhapālakanigaṇṭhā pārupanti, yathā ca ekacce paribbājakā uraṃ vivaritvā dvīsu aṃsakūṭesu pāvuraṇaṃ ṭhapenti, yathā ca ekasāṭakā manussā nivatthasāṭakassa ekenantena piṭṭhiṃ pārupitvā ubho kaṇṇe ubhosu aṃsakūṭesu ṭhapenti, yathā ca surāsoṇḍādayo sāṭakena gīvaṃ parikkhipantā ubho ante udare vā olambenti; piṭṭhiyaṃ vā khipanti, yathā ca antepurikāyo akkhitārakamattaṃ dassetvā oguṇṭhikaṃ pārupanti, yathā ca mahājeṭṭhā dīghasāṭakaṃ nivāsetvā tasseva ekenantena sakalasarīraṃ pārupanti, yathā ca kassakā khettakuṭiṃ pavisantā sāṭakaṃ paliveṭhetvā upakacchake pakkhipitvā tasseva ekenantena sarīraṃ pārupanti, yathā ca brāhmaṇā ubhinnaṃ upakacchakānaṃ antarena sāṭakaṃ pavesetvā aṃsakūṭesu pakkhipanti, yathā ca pāḷikārako bhikkhu ekaṃsapārupanena pārutaṃ vāmabāhuṃ vivaritvā cīvaraṃ aṃsakūṭaṃ āropeti; evaṃ apārupitvā sabbepi ete aññe ca evarūpe pārupanadose vajjetvā nibbikāraṃ parimaṇḍalaṃ pārupitabbaṃ. Tathā apārupitvā ārāme vā antaraghare vā anādarena yaṃkiñci vikāraṃ karontassa dukkaṭaṃ.

त्यामध्ये, पांढरे वस्त्र नेसणाऱ्यांचे पांघरूण, परिव्राजकांचे पांघरूण, एकच वस्त्र पांघरणाऱ्यांचे पांघरूण, मद्यपींचे पांघरूण, अंतःपुरातील स्त्रियांचे पांघरूण, मुख्य कारागिरांचे पांघरूण, शेतातील झोपडीत प्रवेश करणाऱ्यांचे पांघरूण, ब्राह्मणांचे पांघरूण, रांगेत बसणाऱ्या भिक्खूंचे पांघरूण इत्यादी जे काही परिमंडल लक्षणापेक्षा वेगळ्या प्रकारे पांघरले जाते, ते सर्व 'गृहस्थांचे पांघरूण' म्हटले जाते. म्हणून, ज्याप्रमाणे पांढरे वस्त्र नेसणारे अर्धपालक निगंठ पांघरतात; ज्याप्रमाणे काही परिव्राजक छाती उघडी ठेवून दोन्ही खांद्यांवर पांघरूण ठेवतात; ज्याप्रमाणे एकच वस्त्र नेसणारे लोक नेसलेल्या वस्त्राच्या एका टोकाने पाठ झाकून दोन्ही कोपरे दोन्ही खांद्यांवर ठेवतात; ज्याप्रमाणे मद्यपी इत्यादी वस्त्राने गळा गुंडाळून दोन्ही टोके छातीवर लोंबती ठेवतात किंवा पाठीवर टाकतात; ज्याप्रमाणे अंतःपुरातील स्त्रिया केवळ डोळे दिसतील एवढेच उघडे ठेवून डोक्यावरून बुरखा घेऊन पांघरतात; ज्याप्रमाणे मुख्य कारागीर लांब वस्त्र नेसून त्याच्याच एका टोकाने संपूर्ण शरीर पांघरतात; ज्याप्रमाणे शेतकरी शेतातील झोपडीत प्रवेश करताना वस्त्र गुंडाळून काखेत खोचतात आणि त्याच्याच एका टोकाने शरीर पांघरतात; ज्याप्रमाणे ब्राह्मण दोन्ही काखेच्या मधून वस्त्र घालून खांद्यांवर टाकतात; आणि ज्याप्रमाणे रांगेत बसणारा भिक्खू एका खांद्यावरून पांघरलेल्या वस्त्रातून डावा हात उघडा करून चीवर खांद्यांवर चढवतो; अशा प्रकारे न पांघरता, हे सर्व आणि इतर अशाच प्रकारचे पांघरण्याचे दोष टाळून, कोणताही विकार न करता परिमंडल (गोल) पांघरले पाहिजे. तसे न पांघरता आरामात किंवा घरांच्या वस्तीत (अंतर्गृहात) अनादराने कोणताही विचित्रपणा करणाऱ्या भिक्खूला दुक्कट आपत्ती होते.

281. Muṇḍavaṭṭīti yathā rañño kuhiñci gacchato parikkhārabhaṇḍavahanamanussāti adhippāyo. Antarākājanti majjhe laggetvā dvīhi vahitabbabhāraṃ.

२८१. 'मुंडवट्टी' म्हणजे राजा कोठे जात असताना त्याच्या उपकरणांचे गाठोडे वाहून नेणारे लोक ज्याप्रमाणे दोन्ही बाजूंनी कावड वाहून नेतात, तसा अर्थ आहे. 'अंतराकाज' म्हणजे मध्ये ओझे अडकवून दोघांनी वाहून नेण्याचे ओझे.

282. Acakkhussanti [Pg.56] cakkhūnaṃ hitaṃ na hoti; parihāniṃ janeti. Nacchādetīti na ruccati. Aṭṭhaṅgulaparamanti manussānaṃ pamāṇaṅgulena aṭṭhaṅgulaparamaṃ. Atimaṭāhakanti atikhuddakaṃ.

२८२. 'अचक्खुस्स' म्हणजे डोळ्यांसाठी हितकारक नसलेले; जे डोळ्यांना हानी पोहोचवते (दृष्टी कमजोर करते). 'नच्छादेति' म्हणजे आवडत नाही. 'अठ्ठंगुलपरमं' म्हणजे माणसांच्या प्रमाणभूत बोटांच्या मापाने जास्तीत जास्त आठ बोटे लांबीचे (दंतकाष्ठ). 'अतिमटाहकं' म्हणजे अत्यंत लहान (दंतकाष्ठ).

283. Dāyaṃ ālimpentīti tiṇavanādīsu aggiṃ denti. Paṭagginti paṭiaggiṃ. Parittanti appaharitakaraṇena vā parikhākhaṇanena vā parittāṇaṃ. Ettha pana anupasampanne sati sayaṃ aggiṃ dātuṃ na labhati, asati aggimpi dātuṃ labhati, bhūmiṃ tacchetvā tiṇānipi harituṃ, parikhampi khaṇituṃ, allasākhaṃ bhañjitvāpi aggiṃ nibbāpetuṃ labhati, senāsanaṃ pattaṃ vā appattaṃ vā tathā nibbāpetuṃ labhatiyeva. Udakena pana kappiyeneva labhati, na itarena.

२८३. 'दायं आलिंपेन्ति' म्हणजे गवत, जंगल इत्यादींना आग लावतात. 'पटग्गि' म्हणजे प्रति-अग्नी (आगीच्या समोर लावलेली आग). 'परित्तं' म्हणजे हिरवे गवत इत्यादी काढून टाकून किंवा खंदक खणून केलेली सुरक्षा. येथे जर अनुपसंपन्न (सामणेर किंवा गृहस्थ) हजर असेल, तर स्वतः आग लावण्याची परवानगी नाही; तो हजर नसल्यास स्वतः आग लावण्याचीही परवानगी आहे. जमीन खरवडून गवत काढून टाकण्याची, खंदक खणण्याची, आणि ओल्या फांद्या तोडून आग विझवण्याचीही परवानगी आहे. विहारापर्यंत पोहोचलेली किंवा न पोहोचलेली आग अशा प्रकारे विझवण्याची परवानगी आहेच. पाण्याने विझवायचे असल्यास केवळ कल्पिय (योग्य) पाण्यानेच विझवण्याची परवानगी आहे, इतर पाण्याने नाही.

284. Sati karaṇīyeti sukkhakaṭṭhādiggahaṇakicce sati. Porisiyanti purisappamāṇaṃ. Āpadāsūti vāḷamigādayo vā disvā maggamūḷho vā disā oloketukāmo hutvā davaḍāhaṃ vā udakoghaṃ vā āgacchantaṃ disvā evarūpāsu āpadāsu atiuccampi rukkhaṃ ārohituṃ vaṭṭati.

२८४. 'सति करणीये' म्हणजे सुके लाकूड इत्यादी गोळा करण्याचे काम असताना. 'पोरिसियं' म्हणजे माणसाच्या उंचीइतक्या उंचीपर्यंत झाडावर चढणे. 'आपदासु' म्हणजे हिंस्र श्वापद इत्यादींना पाहून, किंवा रस्ता चुकल्यामुळे दिशा पाहण्याची इच्छा असताना, किंवा वणवा अथवा पाण्याचा पूर येताना पाहून, अशा प्रकारच्या आपत्तींमध्ये अत्यंत उंच झाडावर चढणेही योग्य आहे.

285. Kalyāṇavākkaraṇāti madhurasaddā. Chandaso āropemāti vedaṃ viya sakkatabhāsāya vācanāmaggaṃ āropema. Sakāya niruttiyāti ettha sakā nirutti nāma sammāsambuddhena vuttappakāro māgadhiko vohāro.

२८५. 'कल्याणवाक्करण' म्हणजे मधुर आवाज असलेले. 'छन्दसो आरोपेम' म्हणजे वेदांप्रमाणे संस्कृत भाषेमध्ये बुद्धवचनांचे पठण करणे. 'सकाय निरुत्तिया' यामध्ये 'सका निरुत्ति' (स्वतःची भाषा) म्हणजे सम्यक्संबुद्धांनी उपदेशिलेली मागधी भाषा (मागधी व्यवहार) होय.

286. Lokāyataṃ nāma sabbaṃ ucchiṭṭhaṃ, sabbaṃ anucchiṭṭhaṃ, seto kāko, kāḷo bako; iminā ca iminā ca kāraṇenāti evamādiniratthakakāraṇapaṭisaṃyuttaṃ titthiyasatthaṃ.

२८६. 'लोकायतन' म्हणजे "सर्व काही उच्छिष्ट (उरलेले) आहे, सर्व काही अनुच्छिष्ट आहे; कावळा पांढरा असतो, बगळा काळा असतो; या आणि या कारणामुळे" इत्यादी निरर्थक कारणांशी संबंधित असलेले तीर्थकांचे (पाखंड्यांचे) शास्त्र होय.

288. Antarā ahosīti antaritā ahosi paṭicchannā.

२८८. 'अंतरा अहोसि' म्हणजे खंडित झाली किंवा झाकली गेली.

289. Ābādhappaccayāti yassa ābādhassa lasuṇaṃ bhesajjaṃ; tappaccayāti attho.

२८९. 'आबाधपच्चया' म्हणजे ज्या आजारासाठी लसूण हे औषध आहे, त्या आजाराच्या कारणास्तव, असा अर्थ आहे.

290. Passāvapādukanti ettha pādukā iṭṭhakāhipi silāhipi dārūhipi kātuṃ vaṭṭati. Vaccapādukāyapi eseva nayo. Pariveṇanti vaccakuṭiparikkhepabbhantaraṃ.

२९०. 'पस्सावपादुका' (लघवी करण्याची पाटी) यामध्ये विटांनी, दगडांनी किंवा लाकडाने पादुका बनवणे योग्य आहे. शौचाच्या पादुकेबाबतही (वच्चपादुका) हाच नियम आहे. 'परिवेण' म्हणजे शौचकुटीच्या कुंपणाच्या आतील जागा.

293. Yathādhammo [Pg.57] kāretabboti dukkaṭavatthumhi dukkaṭena pācittiyavatthumhi pācittiyena kāretabbo. Paharaṇatthaṃ kataṃ paharaṇīti vuccati, yassa kassaci āvudhasaṅkhātassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ ṭhapetvā aññaṃ sabbaṃ lohabhaṇḍaṃ anujānāmīti attho. Katakañca kumbhakārikañcāti ettha katakaṃ vuttameva. Kumbhakārikañcāti dhaniyasseva sabbamattikāmayakuṭi vuccati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

२९३. धम्माप्रमाणे (नियमांनुसार) कारवाई करावी म्हणजे दुक्कट (दुष्कृत) प्रकरणात दुक्कट आपत्तीद्वारे आणि पाचित्तिय प्रकरणात पाचित्तिय आपत्तीद्वारे कारवाई करावी. प्रहार करण्यासाठी (मारण्यासाठी) बनवलेल्या वस्तूला 'पहरणी' असे म्हणतात; हे कोणत्याही शस्त्राचे नाव आहे. ते वगळून इतर सर्व धातूच्या भांड्यांना (लोहभांड्यांना) मी अनुमती देतो, असा याचा अर्थ आहे. 'कतकं च कुंभकारिकं च' यामध्ये 'कतक' आधीच सांगितले आहे. 'कुंभकारिक' म्हणजे धनीय थेराची संपूर्ण मातीची कुटी होय. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Khuddakavatthukathā niṭṭhitā.

खुद्दकवत्थु कथा समाप्त झाली.

Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

खुद्दकवत्थु खंधकाचे वर्णन (वण्णना) समाप्त झाले.

6. Senāsanakkhandhakaṃ

६. सेनासनखंधक

Vihārānujānanakathā

विहार अनुमती कथा

294. Senāsanakkhandhake [Pg.58] – apaññattaṃ hotīti ananuññātaṃ hoti. Vihāro nāma aḍḍhayogādimuttako avasesāvāso. Aḍḍhayogoti supaṇṇavaṅkagehaṃ. Pāsādoti dīghapāsādo. Hammiyanti upariākāsatale patiṭṭhitakūṭāgāro pāsādoyeva. Guhāti iṭṭhakāguhā silāguhā dāruguhā paṃsuguhā. Āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassāti āgatassa ca anāgatassa ca catūsu disāsu appaṭihatacārassa cātuddisassa saṅghassa.

२९४. सेनासन खंधकामध्ये – 'अपञ्ञत्तं होति' म्हणजे अनुमती न दिलेले असते. 'विहार' म्हणजे अढयोग इत्यादी सोडून उर्वरित निवासस्थान होय. 'अढयोग' म्हणजे गरुडाच्या पंखासारखे वक्र छप्पर असलेले घर. 'प्रासाद' म्हणजे लांब प्रासाद (इमारत). 'हम्मिय' म्हणजे वर उघड्या गच्चीवर शिखर असलेली प्रासादवजा इमारत. 'गुहा' म्हणजे विटांची गुहा, दगडाची गुहा, लाकडाची गुहा आणि मातीची गुहा होय. 'आगत-अनागताय चातुर्दिसाय संघाय' म्हणजे आलेल्या आणि न आलेल्या, चारही दिशांना विनाअडथळा संचार करणाऱ्या चातुर्दिश संघासाठी.

295. Anumodanagāthāsu – sītaṃ uṇhanti utuvisabhāgavasena vuttaṃ. Sisire cāpi vuṭṭhiyoti ettha sisiroti samphusitakavāto vuccati. Vuṭṭhiyoti ujukameghavuṭṭhiyo eva. Etāni sabbāni paṭihantīti imināva padena yojetabbāni.

२९५. अनुमोदन गाथांमध्ये – 'शीत आणि उष्ण' हे प्रतिकूल ऋतूंच्या प्रभावामुळे भगवंतांनी म्हटले आहे. 'शिशिरे चापि वुट्ठियो' यामध्ये 'शिशिर' म्हणजे थंड व वेगवान वारा आणि 'वुट्ठि' म्हणजे थेट पडणारा पाऊस होय. या सर्वांचा संबंध 'पठिहन्ति' (नष्ट करतात/दूर करतात) या एकाच पदाशी जोडला पाहिजे.

Paṭihaññatīti vihārena paṭihaññati. Leṇatthanti nilīyanatthaṃ. Sukhatthanti sītādiparissayābhāvena sukhavihāratthaṃ. Jhāyituñca vipassitunti idampi padadvayaṃ ‘‘sukhatthañcā’’ti imināva padena yojetabbaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – sukhatthañca vihāradānaṃ, katamaṃ sukhatthaṃ? Jhāyituṃ vipassituñca yaṃ sukhaṃ, tadatthaṃ. Atha vā parapadenapi yojetabbaṃ – jhāyituñca vipassituñca vihāradānaṃ; idha jhāyissanti vipassissantīti dadato vihāradānaṃ saṅghassa aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘so ca sabbadado hoti, yo dadāti upassaya’’nti (saṃ. ni. 1.42).

'पठिहञ्ञति' म्हणजे विहाराद्वारे दूर केले जाते. 'लेणत्थं' म्हणजे आश्रयासाठी (क्रीडा/विश्रांतीसाठी). 'सुखत्थं' म्हणजे थंडी इत्यादी उपद्रव नसल्यामुळे सुखाने राहण्यासाठी. 'झायितुं च विपस्सितुं' (ध्यान करण्यासाठी आणि विपश्यना करण्यासाठी) हे दोन्ही शब्द 'सुखत्थञ्च' या पदाशी जोडले पाहिजेत. याचा अर्थ असा आहे – विहाराचे दान सुखासाठी आहे. कोणते सुख? ध्यान आणि विपश्यना केल्याने जे सुख मिळते, त्या सुखासाठी. किंवा पुढील पदाशीही जोडता येईल – ध्यान करण्यासाठी आणि विपश्यना करण्यासाठी विहाराचे दान दिले जाते; 'येथे ते ध्यान करतील आणि विपश्यना करतील' असा विचार करून संघाला विहार दान देणाऱ्याचे दान बुद्धांनी सर्वश्रेष्ठ म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'जो आश्रय (विहार) देतो, तो सर्व काही देणारा ठरतो' (संयुत्त निकाय १.४२).

Yasmā ca aggaṃ vaṇṇitaṃ, ‘‘tasmā hi paṇḍito poso’’ti gāthā. Vāsayettha bahussuteti ettha vihāre pariyattibahussute ca paṭivedhabahussute ca vāseyya. Tesaṃ annañcāti yaṃ tesaṃ anucchavikaṃ annañca pānañca vatthāni ca mañcapīṭhādisenāsanāni ca, taṃ sabbaṃ tesu ujubhūtesu akuṭilacittesu. Dadeyyāti nidaheyya. Tañca kho vippasannena cetasā na [Pg.59] cittappasādaṃ virādhetvā, evaṃ vippasannacittassa hi te tassa dhammaṃ desenti…pe… parinibbāti anāsavoti.

आणि ज्याअर्थी हे सर्वश्रेष्ठ म्हटले आहे, म्हणूनच 'तस्मा हि पण्डितो पोसो' (म्हणून शहाण्या माणसाने विहार बांधावेत) ही गाथा आली आहे. 'वासेयेत्थ बहुस्सुते' म्हणजे या विहारात परियत्ति-बहुश्रुत (ग्रंथ शिकलेले) आणि पटिवेध-बहुश्रुत (अनुभवी) भिक्खूंना राहू द्यावे. 'तेसं अन्नञ्च' म्हणजे त्यांना योग्य असे अन्न, पेय, वस्त्र आणि खाट-पाट (मंच-पीठ) इत्यादी सेनासने द्यावीत. हे सर्व सरळ आणि निष्कपट मनाच्या भिक्खूंना द्यावे. 'ददेय्य' म्हणजे अर्पण करावे. आणि ते प्रसन्न चित्ताने द्यावे, मनातील प्रसन्नता नष्ट न करता. अशा प्रसन्न चित्त असलेल्या दात्याला ते धम्माचा उपदेश करतात... आणि तो या शासनात सत्य जाणून घेऊन अनास्रव (आसवरहित) होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो.

296. Āviñchanacchiddaṃ āviñchanarajjunti ettha rajju nāma sacepi dīpinaṅguṭṭhena katā hoti, vaṭṭatiyeva; na kāci na vaṭṭati. Tīṇi tāḷānīti tisso kuñcikāyo. Yantakaṃ sūcikanti ettha yaṃ yaṃ jānāti taṃ taṃ yantakaṃ, tassa vivaraṇasūcikañca kātuṃ vaṭṭati. Vedikāvātapānaṃ nāma cetiye vedikāsadisaṃ. Jālavātapānaṃ nāma jālakabaddhaṃ. Salākavātapānaṃ nāma thambhakavātapānaṃ. Cakkalikanti ettha coḷakapādapuñchanaṃ bandhituṃ anujānāmīti attho. Vātapānabhisīti vātapānappamāṇena bhisiṃ katvā bandhituṃ anujānāmīti attho. Miḍḍhinti miḍḍhakaṃ. Bidalamañcakanti vettamañcaṃ; veḷuvilīvehi vā vītaṃ.

२९६. 'आविञ्छनच्छिद्दं आविञ्छनरज्जुं' यामध्ये 'रज्जु' (दोरी) जर बिबट्याच्या शेपटीने बनवली असेल, तरीही ती चालते; कोणतीही दोरी चालणार नाही असे नाही. 'तीणि ताळानि' म्हणजे तीन किल्ल्या. 'यन्तकं सूचिकं' यामध्ये जे काही यंत्र म्हणून ओळखले जाते ते 'यंतक' होय, आणि ते उघडण्याची किल्ली बनवणे योग्य आहे. 'वेदिकावातपान' म्हणजे चैत्यातील वेदिकेसारखी खिडकी. 'जालवातपान' म्हणजे जाळी बसवलेली खिडकी. 'सलाकावातपान' म्हणजे सळ्या बसवलेली खिडकी. 'चक्कलिका' म्हणजे चिंध्यांपासून बनवलेले पायपुसणे बांधण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. 'वातपानभिसि' म्हणजे खिडकीच्या आकाराची गादी बनवून ती बांधण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. 'मिद्धिं' म्हणजे लाकूड किंवा मातीचे लहान आसन. 'बिदल मञ्चकं' म्हणजे वेताची खाट किंवा बांबूच्या कामट्यांनी विणलेली खाट होय.

297. Āsandikoti caturassapīṭhaṃ vuccati. Uccakampi āsandikanti vacanato ekatobhāgena dīghapīṭhameva hi aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭati, caturassaāsandiko pana pamāṇātikkantopi vaṭṭatīti veditabbo. Sattaṅgo nāma tīsu disāsu apassayaṃ katvā katamañco, ayampi pamāṇātikkanto vaṭṭati. Bhaddapīṭhanti vettamayaṃ pīṭhaṃ vuccati. Pīṭhikāti pilotikābaddhapīṭhameva. Eḷakapādapīṭhaṃ nāma dārupaṭṭikāya upari pāde ṭhapetvā bhojanaphalakaṃ viya katapīṭhaṃ vuccati. Āmalakavaṭṭikapīṭhaṃ nāma āmalakākārena yojitaṃ bahupādakapīṭhaṃ. Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatapīṭhāni. Dārumayaṃ pana sabbaṃ pīṭhaṃ vaṭṭatīti ayamettha vinicchayo. Kocchanti usiramayaṃ vā muñjapabbajamayaṃ vā.

२९७. 'आसन्दिको' म्हणजे चौरस पाट होय. 'उच्चकम्पि आसन्दिकं' या वचनानुसार, एका बाजूने लांब असलेला आणि आठ बोटे पाय असलेला पाट चालतो. परंतु चौरस आसंदिक हा प्रमाणाबाहेर असला तरीही चालतो, असे समजावे. 'सत्तंग' म्हणजे तीन बाजूंनी टेकण्यासाठी आधार असलेली खाट; ही देखील प्रमाणाबाहेर असली तरी चालते. 'भद्दपीठ' म्हणजे वेताचा पाट होय. 'पीठिका' म्हणजे कपड्याने विणलेला पाट. 'एळकपादपीठ' म्हणजे लाकडी फळीवर पाय ठेवून जेवणाच्या टेबलासारखा बनवलेला पाट होय. 'आमलकवट्टिकपीठ' म्हणजे आवळ्याच्या आकाराचे अनेक पाय असलेला पाट. हे पाळीमध्ये आलेले पाट आहेत. लाकडाचे बनवलेले सर्व पाट चालतात, हा येथे निर्णय आहे. 'कोच्छ' म्हणजे वाळ्याचे किंवा मुंज व पब्बज गवताचे बनवलेले आसन होय.

Aṭṭhaṅgulaparamaṃ mañcapaṭipādakanti ettha manussānaṃ pamāṇaṅgulameva aṭṭhaṅgulaṃ. Cimilikā nāma parikammakatāya bhūmiyā chavisaṃrakkhaṇatthāya attharaṇaṃ vuccati. Rukkhatūlanti simbalirukkhādīnaṃ yesaṃ kesañci rukkhānaṃ tūlaṃ. Latātūlanti khīravalliādīnaṃ yāsaṃ kāsañci vallīnaṃ tūlaṃ. Poṭakitūlanti poṭakitiṇādīnaṃ yesaṃ kesañci tiṇajātikānaṃ antamaso ucchunaḷādīnampi tūlaṃ. Etehi tīhi sabbabhūtagāmā saṅgahitā honti. Rukkhavallitiṇajātiyo hi muñcitvā añño bhūtagāmo nāma natthi, tasmā yassa kassaci bhūtagāmassa tūlaṃ bimbohane [Pg.60] vaṭṭati, bhisiṃ pana pāpuṇitvā sabbampetaṃ akappiyatūlanti vuccati. Na kevalañca bimbohane etaṃ tūlameva, haṃsamorādīnaṃ sabbasakuṇānaṃ sīhādīnaṃ sabbacatuppadānañca lomampi vaṭṭati. Piyaṅgupupphabakuḷapupphādi pana yaṃkiñci pupphaṃ na vaṭṭati. Tamālapattaṃ suddhameva na vaṭṭati, missakaṃ pana vaṭṭati. Bhisīnaṃ anuññātaṃ pañcavidhaṃ uṇṇāditūlampi vaṭṭati.

'अट्ठंगुलपरमं मञ्चपटिपादकं' यामध्ये 'आठ बोटे' म्हणजे माणसाच्या बोटांच्या प्रमाणातील आठ बोटे होय. 'चिमिलिका' म्हणजे सारवलेल्या जमिनीचा पृष्ठभाग खराब होऊ नये म्हणून त्यावर अंथरलेले आच्छादन होय. 'रुक्खतूल' म्हणजे शेवरी इत्यादी कोणत्याही झाडांचा कापूस. 'लतातूल' म्हणजे दूध देणाऱ्या वेली इत्यादी कोणत्याही वेलींचा कापूस. 'पोठकीतूल' म्हणजे पोठकी गवत इत्यादी तृणवर्गीय वनस्पतींचा, अगदी ऊस व बोरू इत्यादींचाही कापूस होय. या तिन्हींमध्ये सर्व वनस्पतींचा (भूतगामांचा) समावेश होतो. कारण झाडे, वेली आणि गवत सोडून इतर कोणतीही वनस्पती नाही. म्हणून कोणत्याही वनस्पतीचा कापूस उशीमध्ये चालतो. परंतु गादी बनवण्यासाठी हा सर्व कापूस 'अकप्पिय' (अयोग्य) कापूस मानला जातो. केवळ उशीमध्ये हाच कापूस चालतो असे नाही, तर हंस, मोर इत्यादी सर्व पक्ष्यांचे आणि सिंह इत्यादी सर्व प्राण्यांचे केस/पिसे देखील चालतात. परंतु प्रियंगू, बकुळ इत्यादी कोणतीही फुले चालत नाहीत. तमालपत्र केवळ स्वतःच चालत नाही, परंतु मिश्रित केलेले चालते. गाद्यांसाठी अनुमती दिलेला पाच प्रकारचा लोकर इत्यादी कापूस देखील उशीमध्ये चालतो.

Addhakāyikānīti upaḍḍhakāyappamāṇāni, yesu kaṭito paṭṭhāya yāva sīsaṃ upadahanti. Sīsappamāṇaṃ nāma yassa vitthārato tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānaṃ antaraṃ minīyamānaṃ vidatthi ceva caturaṅgulañca hoti, majjhaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanaṃ hoti. Dīghato pana diyaḍḍharatanaṃ vā dviratanaṃ vāti kurundiyaṃ vuttaṃ. Ayaṃ sīsappamāṇassa ukkaṭṭhaparicchedo. Ito uddhaṃ na vaṭṭati, heṭṭhā pana vaṭṭati. Agilānassa sīsupadhānañca pādupadhānañcāti dvayameva vaṭṭati. Gilānassa bimbohanāni santharitvā upari paccattharaṇaṃ katvā nipajjitumpi vaṭṭati. ‘‘Yāni pana bhisīnaṃ anuññātāni pañca kappiyatūlāni, tehi bimbohanaṃ mahantampi vaṭṭatī’’ti phussadevatthero āha. Vinayadharaupatissatthero pana ‘‘bimbohanaṃ karissāmī’ti kappiyatūlaṃ vā akappiyatūlaṃ vā pakkhipitvā karontassa pamāṇameva vaṭṭatī’’ti āha.

अर्धकायिक म्हणजे अर्ध्या शरीराच्या आकाराचे, ज्यावर कंबरेपासून डोक्यापर्यंत टेकवले जाते. 'शीषप्रमाण' (डोक्याच्या आकाराची उशी) म्हणजे ज्याच्या रुंदीमध्ये तीन कोनांपैकी दोन कोनांमधील अंतर मोजले असता एक वीत आणि चार बोटे असते, आणि मध्यभाग एक मुठीसह हात (मुष्टि-रत्न) असतो. लांबीने मात्र ते दीड हात किंवा दोन हात असते, असे 'कुरुंदी' मध्ये म्हटले आहे. हे शीषप्रमाण उशीचे कमाल परिमाण (मर्यादा) आहे. यापेक्षा जास्त आकाराचे अयोग्य आहे, परंतु कमी आकाराचे योग्य आहे. निरोगी व्यक्तीसाठी डोक्याची उशी आणि पायाची उशी या दोनच गोष्टी योग्य आहेत. आजारी व्यक्तीसाठी उश्या पसरवून त्यावर चादर घालून झोपणे देखील योग्य आहे. 'परंतु गाद्यांसाठी जी पाच प्रकारची कल्प्य कापूस अनुमत आहेत, त्यांनी बनवलेली उशी मोठी असली तरी योग्य आहे,' असे फुस्सदेव स्थविरांनी म्हटले आहे. परंतु विनयधर उपतिस्स स्थविरांनी म्हटले आहे की, 'मी उशी बनवीन' असे म्हणून कल्प्य कापूस किंवा अकल्प्य कापूस भरून बनवणाऱ्यासाठी प्रमाणातीलच (उशी) योग्य आहे.

Pañca bhisiyoti pañcahi uṇṇādīhi pūritabhisiyo. Tūlagaṇanāya hi etāsaṃ gaṇanā vuttā. Tattha uṇṇaggahaṇena na kevalaṃ eḷakalomameva gahitaṃ, ṭhapetvā manussalomaṃ yaṃkiñci kappiyākappiyamaṃsajātīnaṃ pakkhicatuppadānaṃ lomaṃ, sabbaṃ idha uṇṇaggahaṇeneva gahitaṃ. Tasmā channaṃ cīvarānaṃ channaṃ anulomacīvarānañca aññatarena bhisicchaviṃ katvā taṃ sabbaṃ pakkhipitvā bhisiṃ kātuṃ vaṭṭati. Eḷakalomāni pana apakkhipitvā kambalameva catugguṇaṃ vā pañcaguṇaṃ vā pakkhipitvā katāpi uṇṇabhisisaṅkhyameva gacchati.

'पाच गाद्या' म्हणजे लोकरी इत्यादी पाच प्रकारच्या वस्तूंनी भरलेल्या गाद्या. कापसाच्या गणनेनुसार भगवंतांनी यांची गणना सांगितली आहे. तेथे 'उण्ण' (लोकर) या शब्दाने केवळ मेंढीचे केसच घेतले जात नाहीत, तर मानवी केस वगळून कल्प्य किंवा अकल्प्य मांस असलेल्या पक्षी व चतुष्पाद प्राण्यांचे जे काही केस आहेत, ते सर्व येथे 'उण्ण' या शब्दानेच घेतले जातात. म्हणून सहा प्रकारच्या चीवरांपैकी किंवा सहा प्रकारच्या अनुलोम चीवरांपैकी कोणत्याही एका कापडाने गादीचे कव्हर बनवून, त्यात ते सर्व केस भरून गादी बनवणे योग्य आहे. मेंढीचे केस न भरता केवळ घोंगडीच चार पदरी किंवा पाच पदरी करून आत भरून बनवलेली गादी देखील 'उण्णभिसि' (लोकरीची गादी) याच संज्ञेस प्राप्त होते.

Coḷabhisiādīsu yaṃkiñci navacoḷaṃ vā purāṇacoḷaṃ vā saṃharitvā vā anto pakkhipitvā vā katā coḷabhisi, yaṃkiñci vākaṃ pakkhipitvā katā vākabhisi, yaṃkiñci tiṇaṃ pakkhipitvā katā tiṇabhisi, aññatra suddhatamālapattaṃ yaṃkiñci paṇṇaṃ pakkhipitvā katā paṇṇabhisīti veditabbā. Tamālapattaṃ pana aññena missameva vaṭṭati, suddhaṃ na vaṭṭati. Bhisiyā pamāṇaniyamo [Pg.61] natthi, mañcabhisi pīṭhabhisi bhūmattharaṇabhisi caṅkamanabhisi pādapuñchanabhisīti etāsaṃ anurūpato sallakkhetvā attano rucivasena pamāṇaṃ kātabbaṃ. Yaṃ panetaṃ uṇṇādipañcavidhatūlampi bhisiyaṃ vaṭṭati, taṃ ‘‘masūrakepi vaṭṭatī’’ti kurundiyaṃ vuttaṃ. Etena masūrakaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ hoti.

चोळभिसि (कापडाची गादी) इत्यादींमध्ये निर्णय असा समजावा: कोणतेही नवीन कापड किंवा जुने कापड घडी करून किंवा आत भरून बनवलेली गादी म्हणजे 'चोळभिसि' होय. कोणतीही झाडाची साल (वाक) आत भरून बनवलेली गादी म्हणजे 'वाकभिसि' होय. कोणतेही गवत आत भरून बनवलेली गादी म्हणजे 'तिणभिसि' (गवताची गादी) होय. केवळ तमालपत्राची पाने वगळून इतर कोणतीही पाने आत भरून बनवलेली गादी म्हणजे 'पण्णभिसि' (पानांची गादी) समजावी. तमालपत्राची पाने मात्र इतर पानांसोबत मिश्रित करूनच वापरणे योग्य आहे, केवळ तमालपत्राची पाने भरणे अयोग्य आहे. गादीच्या आकाराचा कोणताही निश्चित नियम नाही. मंचक-गादी (पलंगावरील गादी), पीठ-गादी (पाटावरील गादी), भूमत्थरण-गादी (जमिनीवरील गादी), चंक्रमण-गादी (चालण्याच्या मार्गावरील गादी), पादपुंछन-गादी (पाय पुसण्याची गादी) - यांच्या गरजेनुसार आणि स्वतःच्या आवडीनुसार आकार ठरवावा. गादीसाठी जे पाच प्रकारचे लोकरी इत्यादी कापूस योग्य आहेत, ते 'मसूराक' (चामड्याची गादी) साठी देखील योग्य आहेत, असे 'कुरुंदी' मध्ये म्हटले आहे. यावरून मसूराक वापरणे योग्य आहे, हे सिद्ध होते.

Mañcabhisiṃ pīṭhe santharantīti mañcabhisiṃ pīṭhe attharanti; attharaṇatthāya harantīti yujjati. Ullokaṃ akaritvāti heṭṭhā cimilikaṃ adatvā. Phositunti rajanena vā haliddiyā vā upari phusitāni dātuṃ. Bhattikammanti bhisicchaviyā upari bhattikammaṃ. Hatthabhattinti pañcaṅgulibhattiṃ.

'मंचक-गादी पाटावर पसरतात' म्हणजे मंचक-गादी पाटावर पसरतात; किंवा पसरवण्यासाठी नेतात, असा अर्थ योग्य आहे. 'उल्लोक न करता' म्हणजे खाली जाड कापड (चिमिलिका) न घालता. 'शिंपडणे' म्हणजे रंगाने किंवा हळदीने वर ठिपके देणे. 'भत्तिकम्म' म्हणजे गादीच्या कव्हरवर नक्षीकाम करणे. 'हत्थभत्ति' म्हणजे पाच बोटांचे ठसे उमटवून नक्षीकाम करणे.

298. Ikkāsanti rukkhaniyyāsaṃ vā silesaṃ vā. Piṭṭhamaddanti piṭṭhakhaliṃ. Kuṇḍakamattikanti kuṇḍakamissakamattikaṃ. Sāsapakuṭṭanti sāsapapiṭṭhaṃ. Sitthatelakanti vilīnamadhusitthakaṃ. Accussannaṃ hotīti bindu bindu hutvā tiṭṭhati. Paccuddharitunti puñchituṃ. Gaṇḍumattikanti gaṇḍuppādagūthamattikaṃ. Kasāvanti āmalakaharītakānaṃ kasāvaṃ.

२९८. 'इक्कास' म्हणजे झाडाचा डिंक किंवा सरस. 'पिठ्ठमद्द' म्हणजे पिठाची खळ. 'कुण्डकमत्तिक' म्हणजे कोंडा मिश्रित केलेली माती. 'सासपकुट्ट' म्हणजे मोहरीचे पीठ. 'सित्थतेलुक' म्हणजे वितळलेले मधमाशांचे मेण. 'अच्चुस्सन्न होते' म्हणजे थेंब थेंब होऊन राहणे. 'पच्चुद्धरितुं' म्हणजे पुसून टाकणे. 'गण्डुमत्तिक' म्हणजे गांडुळाची माती. 'कसाव' म्हणजे आवळा आणि हिरडा यांचा काढा.

299. Na bhikkhave paṭibhānacittanti ettha na kevalaṃ itthipurisarūpameva, tiracchānarūpampi antamaso gaṇḍuppādarūpampi bhikkhuno sayaṃ kātuṃ vā ‘‘karohī’’ti vattuṃ vā na vaṭṭati, ‘‘upāsaka dvārapālaṃ karohī’’ti vattumpi na labbhati. Jātakapakaraṇaasadisadānādīni pana pasādanīyāni nibbidāpaṭisaṃyuttāni vā vatthūni parehi kārāpetuṃ labbhati. Mālākammādīni sayampi kātuṃ labbhati.

२९९. 'भिक्खूंनो, कल्पक चित्र (प्रतिभानचित्र) काढू नये' या पाठात केवळ स्त्री-पुरुषांचे चित्रच नव्हे, तर प्राण्यांचे चित्र, अगदी गांडुळाचे चित्र देखील भिक्खूने स्वतः काढणे किंवा 'काढ' असे सांगणे अयोग्य आहे. 'उपासका, द्वारपाल बनव' असे सांगण्याची देखील परवानगी नाही. परंतु जातक कथेतील प्रसंग, असदृश दान इत्यादी प्रसन्नता निर्माण करणारे किंवा वैराग्याशी संबंधित विषय इतरांकडून बनवून घेण्याची परवानगी आहे. फुलांची नक्षी (मालाकर्म) इत्यादी स्वतः देखील करण्याची परवानगी आहे.

300. Aḷakamandāti ekaṅgaṇā manussābhikiṇṇā. Tayo gabbheti ettha sivikāgabbhoti caturassagabbho. Nāḷikāgabbhoti vitthārato diguṇatiguṇāyāmo dīghagabbho. Hammiyagabbhoti ākāsatale kūṭāgāragabbho vā muṇḍacchadanagabbho vā.

३००. 'अलकमंदा' म्हणजे एकच अंगण असलेले आणि माणसांनी गजबजलेले नगर. 'तीन खोल्या' या पाठात: 'शिविकागर्भ' म्हणजे चौकोनी खोली. 'नाळिकागर्भ' म्हणजे रुंदीपेक्षा दुप्पट किंवा तिप्पट लांबी असलेली लांब खोली. 'हम्मियगर्भ' म्हणजे उघड्या छतावर असलेली शिखराची खोली किंवा सपाट छताची खोली होय.

Kalaṅkapādakanti rukkhaṃ vijjhitvā tattha khāṇuke ākoṭetvā kataṃ, taṃ āharimaṃ bhittipādaṃ jiṇṇakuṭṭapādassa upatthambhanatthaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ anujānāmīti [Pg.62] attho. Parittāṇakiṭikanti vassaparittāṇatthaṃ kiṭikaṃ. Uddasudhanti vacchakagomayena ceva chārikāya ca saddhiṃ madditamattikaṃ.

'कलंकपादक' म्हणजे लाकडाला छिद्र करून त्यात खुंट्या ठोकून बनवलेला पाया. तो हलवता येणारा भिंतीचा पाया जीर्ण झालेल्या भिंतीला आधार देण्यासाठी जमिनीवर स्थापित करण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. 'परित्राणकिटिक' म्हणजे पावसापासून संरक्षणासाठी बनवलेला पडदा. 'उद्दसुधा' म्हणजे वासराचे शेण आणि राख एकत्र करून मळलेली माती.

Āḷindo nāma pamukhaṃ vuccati. Paghanaṃ nāma yaṃ nikkhamantā ca pavisantā ca pādehi hananti, tassa vihāradvāre ubhato kuṭṭaṃ nīharitvā katapadesassetaṃ adhivacanaṃ, ‘‘paghāna’’ntipi vuccati. Pakuṭṭanti majjhe gabbhassa samantā pariyāgāro vuccati. ‘‘Pakuṭa’’ntipi pāṭho. Osārakanti anāḷindake vihāre vaṃsaṃ datvā tato daṇḍake osāretvā katachadanapamukhaṃ. Saṃsāraṇakiṭiko nāma cakkalayutto kiṭiko.

'आळिंद' म्हणजे ओसरी (व्हरांडा). 'पघन' म्हणजे जेथे बाहेर जाणारे आणि आत येणारे पायांनी स्पर्श करतात. विहाराच्या दाराच्या दोन्ही बाजूंना भिंत बाहेर काढून बनवलेल्या जागेचे हे नाव आहे, याला 'पघान' असेही म्हणतात. 'पकुट्ट' म्हणजे मध्यवर्ती खोलीच्या सभोवताली फिरता येणारा मार्ग. 'पकुट' असाही पाठ आहे. 'ओसारक' म्हणजे ओसरी नसलेल्या विहारात बांबू लावून, त्यावरून लाकडी दांडे खाली सोडून बनवलेले छप्पर. 'संसरणकिटिक' म्हणजे चाके असलेला सरकता पडदा.

301. Pānīyabhājananti pivantānaṃ pānīyadānabhājanaṃ. Uḷuṅko ca thālakañca pānīyasaṅkhassa anulomāni.

३०१. 'पानीयभाजन' म्हणजे पाणी पिणाऱ्यांना पाणी देण्याचे भांडे. पळी आणि वाटी हे पिण्याच्या पाण्याच्या पात्राला अनुरूप आहेत.

303. Apesīti dīghadārumhi khāṇuke pavesetvā kaṇṭakasākhāhi vinandhitvā kataṃ dvārathakanakaṃ. Palighoti gāmadvāresu viya cakkayuttaṃ dvārathakanakaṃ.

३०३. 'अपेसी' म्हणजे लांब लाकडात खुंट्या बसवून आणि काट्यांच्या फांद्यांनी बांधून बनवलेले दार बंद करण्याचे साधन. 'परिघ' म्हणजे गावाच्या वेशीप्रमाणे चाके असलेले दार बंद करण्याचे साधन.

305. Assatarīhi yuttā rathā assatarīrathā. Āmuttamaṇikuṇḍalāti āmuttamaṇikuṇḍalāni.

३०५. खेचरांनी जोडलेले रथ म्हणजे 'अस्सतरीरथ'. 'आमुत्त मणिकुंडल' म्हणजे रत्नांची कर्णफुले परिधान केलेले.

Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Sītibhūtoti kilesātapābhāvena sītibhūto. Nirūpadhīti kilesupadhiabhāvena nirūpadhīti vuccati.

'परिनिब्बुतो' (परिनिर्वृत) म्हणजे क्लेशांच्या परिनिर्वाणाने शांत झालेला. 'शीतीभूत' म्हणजे क्लेशांच्या संतापाच्या अभावामुळे शीतल झालेला. 'निरुपधी' म्हणजे क्लेशरूपी उपाधीच्या अभावामुळे 'निरुपधी' असे म्हटले जाते.

Sabbā āsattiyo chetvāti rūpādīsu vā visayesu sabbabhavesu vā patthanāyo chinditvā. Hadaye daranti citte kilesadarathaṃ vinetvā. Veyyāyikanti vayakaraṇaṃ vuccati.

'सर्व आसक्ती तोडून' म्हणजे रूप इत्यादी विषयांवरील किंवा सर्व भवांवरील तृष्णा नष्ट करून. 'हृदयात संताप' म्हणजे चित्तातील क्लेशांचा संताप दूर करून. 'वैय्यायिक' म्हणजे खर्च करण्याचे साधन म्हटले जाते.

307. Ādeyyavācoti tassa vacanaṃ bahū janā ādiyitabbaṃ sotabbaṃ maññantīti attho. Ārāme akaṃsūti ye sadhanā, te attano dhanena akaṃsu. Ye mandadhanā ceva adhanā ca, tesaṃ dhanaṃ adāsi. Iti so satasahassakahāpaṇe satasahassagghanakañca bhaṇḍaṃ datvā pañcacattālīsayojanike addhāne yojane yojane vihārapatiṭṭhānaṃ katvā sāvatthiṃ agamāsi.

३०७. ‘आदेय्यवाचो’ म्हणजे त्याचे (त्या अनाथपिंडिक गृहपतीचे) बोलणे अनेक लोक स्वीकारण्यायोग्य आणि ऐकण्यायोग्य मानतात, असा अर्थ आहे. ‘आरामे अकंसु’ (आराम बांधले) म्हणजे जे धनवान होते, त्यांनी स्वतःच्या धनाने ते बांधले. जे अल्प धन असलेले आणि निर्धन होते, त्यांना त्याने धन दिले. अशा प्रकारे त्याने एक लाख कहापण आणि एक लाख मूल्याचे साहित्य देऊन, पंचेचाळीस योजने लांबीच्या प्रवासात प्रत्येक योजनेवर विहाराची स्थापना करून तो सावत्थीला गेला.

Koṭisantharaṃ [Pg.63] santharāpesīti kahāpaṇakoṭiyā kahāpaṇakoṭiṃ paṭipādetvā santhari. Ye tattha rukkhā vā pokkharaṇiyo vā tesaṃ parikkhepappamāṇaṃ gahetvā aññasmiṃ ṭhāne santharitvā adāsi. Evamassa aṭṭhārasakoṭikaṃ nidhānaṃ parikkhayaṃ agamāsi.

‘कोटिसन्थरं सन्थरापेसि’ (कोटींच्या थराने अंथरले) म्हणजे एका कहापणाच्या कडेला दुसरा कहापण जोडून (स्पर्श करून) थर रचला. तिथे जे वृक्ष किंवा तलाव होते, त्यांच्या परिघाचे प्रमाण घेऊन दुसऱ्या ठिकाणी (त्याच्या बदल्यात कहापण) पसरून दिले. अशा प्रकारे त्याचे अठरा कोटींचे साठवलेले धन संपुष्टात आले.

Kumārassa etadahosīti gahapatino evaṃ bahudhanaṃ cajantassāpi mukhassa vippasannākāraṃ disvā etaṃ ahosi. Koṭṭhakaṃ māpesīti sattabhūmikaṃ dvārakoṭṭhakapāsādaṃ māpesi.

‘कुमारस्स एतदहोसि’ (कुमाराच्या मनात हा विचार आला) म्हणजे गृहपती एवढे प्रचंड धन त्याग करत असतानाही त्याच्या चेहऱ्यावरील अत्यंत प्रसन्न भाव पाहून (कुमाराच्या मनात) हा विचार आला. ‘कोट्ठकं मापेसि’ म्हणजे सात मजली प्रवेशद्वार असलेला प्रासाद (गोपूर) निर्माण केला.

Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati jetavane vihāre kārāpesi…pe… maṇḍape kārāpesīti aparāhipi aṭṭhārasahi koṭīhi ete vihārādayo kārāpesi aṭṭhakarīsappamāṇāya bhūmiyā. Vipassissa hi bhagavato punabbasumitto gahapati yojanappamāṇaṃ bhūmiṃ suvaṇṇiṭṭhakāsantharena kiṇitvā vihāraṃ kārāpesi. Sikhissa pana sirivaḍḍho gahapati tigāvutappamāṇaṃ suvaṇṇayaṭṭhisantharena, vessabhussa sotthijo gahapati aḍḍhayojanappamāṇaṃ suvaṇṇaphālasantharena, kakusandhassa pana accuto gahapati gāvutappamāṇaṃ suvaṇṇahatthipadasantharena, koṇāgamanassa uggo gahapati aḍḍhagāvutappamāṇaṃ suvaṇṇiṭṭhakāsantharena, kassapassa sumaṅgalo gahapati vīsatiusabhappamāṇaṃ suvaṇṇakacchapasantharena, amhākaṃ bhagavato sudatto gahapati aṭṭhakarīsappamāṇaṃ bhūmiṃ kahāpaṇasantharena kiṇitvā vihāraṃ kārāpesīti; evaṃ anupubbena parihāyanti sampattiyoti alameva sabbasampattīsu virajjituṃ alaṃ vimuccitunti.

‘अथ खो... कारापेसि’ (त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपतीने जेतवनात विहार बांधला... पे... मंडप बांधले) म्हणजे इतरही अठरा कोटी खर्च करून आठ करीस प्रमाणाच्या जमिनीवर हे विहार इत्यादी बांधले. कारण, विपस्सी भगवंतांच्या काळी पुनब्बसुमित्त गृहपतीने एक योजन प्रमाणाची जमीन सोन्याच्या विटांचे थर रचून खरेदी केली व विहार बांधला. शिखी भगवंतांच्या काळी सिरीवड्ढ गृहपतीने तीन गावुत प्रमाणाची जमीन सोन्याच्या काठ्यांचे थर रचून खरेदी केली व विहार बांधला. वेस्सभू भगवंतांच्या काळी सोत्थिज गृहपतीने अर्धा योजन प्रमाणाची जमीन सोन्याच्या नांगराच्या फाळांचे थर रचून खरेदी केली व विहार बांधला. ककुसंध भगवंतांच्या काळी अच्चुत गृहपतीने एक गावुत प्रमाणाची जमीन सोन्याच्या हत्तीच्या पावलांचे थर रचून खरेदी केली व विहार बांधला. कोणागमन भगवंतांच्या काळी उग्ग गृहपतीने अर्धा गावुत प्रमाणाची जमीन सोन्याच्या विटांचे थर रचून खरेदी केली व विहार बांधला. कस्सप भगवंतांच्या काळी सुमंगल गृहपतीने वीस उसभ प्रमाणाची जमीन सोन्याच्या कासवांचे थर रचून खरेदी केली व विहार बांधला. आमच्या भगवंतांच्या काळी सुदत्त गृहपतीने आठ करीस प्रमाणाची जमीन कहापणांचे थर रचून खरेदी केली व विहार बांधला. अशा प्रकारे अनुक्रमे संपत्तीचा ऱ्हास होत जातो. म्हणून सर्व संपत्तीविषयी विरक्त होणे योग्यच आहे, तिच्यापासून मुक्त होणे योग्यच आहे (हा उपदेश आहे).

308. Khaṇḍanti bhinnokāso. Phullanti phalitokāso. Paṭisaṅkharissatīti pākatikaṃ karissati. Laddhanavakammena pana bhikkhunā vāsipharasunikhādanādīni gahetvā sayaṃ na kātabbaṃ, katākataṃ jānitabbaṃ.

३०८. ‘खंडं’ म्हणजे तुटलेली किंवा नष्ट झालेली जागा. ‘फुल्लं’ म्हणजे तडे गेलेली जागा. ‘पटिसङ्खरिस्सति’ म्हणजे पूर्ववत (मूळ स्थितीत) करेल. परंतु, नवकम्म (दुरुस्तीचे काम) मिळालेल्या भिक्खूने स्वतः तासणी, कुऱ्हाड, पटाशी इत्यादी घेऊन काम करू नये, तर काय केले आहे आणि काय करायचे बाकी आहे, हे जाणून घ्यावे.

310. Piṭṭhito piṭṭhito gantvāti thero kira gilāne paṭijagganto jiṇṇe vuḍḍhe saṅgaṇhanto sabbapacchato āgacchati. Idamassa cārittaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘piṭṭhito piṭṭhito gantvā’’ti. Aggāsananti therāsanaṃ. Aggodakanti dakkhiṇodakaṃ. Aggapiṇḍanti saṅghattherapiṇḍaṃ. Antarā satthīnaṃ karitvāti catunnaṃ pādānaṃ antare karitvā.

३१०. ‘पिट्ठितो पिट्ठितो गन्त्वा’ (मागून मागून जाऊन) म्हणजे थेर (सारिपुत्त) आजारी भिक्खूंची सेवा करत आणि वृद्ध व ज्येष्ठ भिक्खूंना साहाय्य करत सर्वांच्या शेवटी येत असत. हे त्यांचे आचरण होते. म्हणूनच संगीतिकारांनी "पिट्ठितो पिट्ठितो गन्त्वा" असे म्हटले आहे. ‘अग्गासनं’ म्हणजे थेरांचे (ज्येष्ठ भिक्खूंचे) आसन. ‘अग्गोदकं’ म्हणजे श्रेष्ठ जल (दान देण्याचे पाणी). ‘अग्गपिंडं’ म्हणजे संघातील ज्येष्ठ थेरांचे अन्न. ‘अन्तरा सत्थीनं करित्वा’ म्हणजे (खाटेच्या किंवा आसनाच्या) चार पायांच्या मध्ये ठेवून.

315. Patiṭṭhāpesīti [Pg.64] aṭṭhārasakoṭipariccāgaṃ katvā patiṭṭhāpesi. Evaṃ sabbāpi catupaṇṇāsakoṭiyo pariccaji.

३१५. ‘पतिट्ठापेसि’ (प्रतिष्ठापित केले) म्हणजे अठरा कोटींचा त्याग करून स्थापना केली. अशा प्रकारे त्यांनी एकूण चोपन्न कोटींचा त्याग केला.

Vihārānujānanakathā niṭṭhitā.

विहार अनुमतीची कथा समाप्त झाली.

Āsanappaṭibāhanādikathā

आसन नाकारण्याविषयीची कथा

316. Vippakatabhojanoti antaraghare vā vihāre vā araññe vā yattha katthaci bhuñjamāno bhikkhu aniṭṭhite bhojane na vuṭṭhāpetabbo. Antaraghare pacchā āgatena bhikkhaṃ gahetvā gantabbaṃ. Sace manussā vā bhikkhū vā ‘‘pavisathā’’ti vadanti, ‘‘mayi pavisante bhikkhū uṭṭhahissantī’’ti vattabbaṃ. ‘‘Etha, bhante, āsanaṃ atthī’’ti vuttena pana pavisitabbaṃ. Sace koci kiñci na vadati, āsanasālaṃ gantvā atisamīpaṃ agantvā sabhāgaṭṭhāne ṭhātabbaṃ. Okāse kate ‘‘pavisathā’’ti vuttena pana pavisitabbaṃ. Sace pana yaṃ āsanaṃ tassa pāpuṇāti, tattha abhuñjanto bhikkhu nisinno hoti, taṃ uṭṭhāpetuṃ vaṭṭati. Yāgukhajjakādīsu pana yaṃkiñci pivitvā vā khāditvā vā yāva añño āgacchati, tāva nisinnaṃ rittahatthampi vuṭṭhāpetuṃ na vaṭṭati. Vippakatabhojanoyeva hi so hoti.

३१६. ‘विप्पकतभोजनो’ (अपूर्ण भोजन असलेला) म्हणजे गावात, विहारात किंवा अरण्यात, कोणत्याही ठिकाणी भोजन करत असलेल्या भिक्खूला त्याचे भोजन पूर्ण झाले नसताना उठवू नये. गावात नंतर आलेल्या भिक्खूने भिक्षा घेऊन निघून जावे. जर लोकांनी किंवा भिक्खूंनी "आत या" असे म्हटले, तर "मी आत आल्यास (कनिष्ठ) भिक्खू आसनावरून उठतील" असे म्हणावे. परंतु "भंते, या, आसन आहे" असे म्हटल्यावर मात्र आत प्रवेश करावा. जर कोणी काहीच बोलले नाही, तर भोजनशाळेत जाऊन, अगदी जवळ न जाता आपल्या योग्यतेच्या ठिकाणी उभे राहावे. जागा करून दिल्यावर "आत या" असे म्हटल्यावर मात्र प्रवेश करावा. परंतु, जे आसन त्याला मिळते, तिथे जर भोजन न करत असलेला भिक्खू बसलेला असेल, तर त्याला उठवणे योग्य आहे. परंतु, यागू (पेज), खाद्य इत्यादींपैकी काहीही पिऊन किंवा खाऊन, जोपर्यंत दुसरा भिक्खू येत नाही तोपर्यंत रिकाम्या हाताने बसलेल्या भिक्खूलासुद्धा उठवणे योग्य नाही. कारण तो अपूर्ण भोजन असलेलाच मानला जातो.

Sace vuṭṭhāpetīti sace āpattiṃ atikkamitvāpi vuṭṭhāpetiyeva. Pavārito ca hotīti yaṃ so vuṭṭhāpeti, ayañca bhikkhu pavārito ca hoti, tena vattabbo – ‘‘gaccha udakaṃ āharāhī’’ti. Vuḍḍhatarañhi bhikkhuṃ āṇāpetuṃ idameva ekaṃ ṭhānanti. Sace so udakampi na āharati, tato yañca navakatarena kattabbaṃ, taṃ dassento ‘‘sādhukaṃ sitthānī’’tiādimāha.

‘सचे वुट्ठापेति’ (जर उठवतो) म्हणजे नियमाचे उल्लंघन करूनही जर तो उठवतोच. ‘पवारितो च होति’ म्हणजे ज्याला त्याने उठवले आहे तो भिक्खू जर पवारित (तृप्त) असेल, तर त्याला "जा, पाणी घेऊन ये" असे सांगावे. कारण आपल्यापेक्षा ज्येष्ठ भिक्खूला आज्ञा करण्यासाठी हे एकच स्थान (प्रसंग) आहे. जर तो पाणीही आणत नसेल, तर कनिष्ठ भिक्खूने जे केले पाहिजे ते दर्शवण्यासाठी "साधुकं सितथानि" (भाताचे कण नीट गोळा करणे) इत्यादी म्हटले आहे.

Gilānassa patirūpaṃ seyyanti ettha yo kāsabhagandarātisārādīhi gilāno hoti, kheḷamallakavaccakapālādīni ṭhapetabbāni honti. Kuṭṭhi vā hoti, senāsanaṃ dūseti; evarūpassa heṭṭhāpāsādapaṇṇasālādīsu aññataraṃ ekamantaṃ senāsanaṃ dātabbaṃ. Yasmiṃ vasante senāsanaṃ na dussati, tassa varaseyyāpi dātabbāva. Yopi sinehapānavirecananatthukammādīsu yaṃkiñci bhesajjaṃ karoti, sabbo so gilānoyeva, tassāpi sallakkhetvā patirūpaṃ senāsanaṃ dātabbaṃ. Lesakappenāti appakena sīsābādhādimattena. Bhikkhū gaṇetvāti ‘‘ettakā nāma bhikkhū’’ti vihāre bhikkhūnaṃ paricchedaṃ ñatvā.

‘गिलाणस्स पतिरूपं सेय्यं’ (आजारी भिक्खूला योग्य शय्यासन) या पाठात—जो खोकला, भगंदर, अतिसार इत्यादींनी आजारी असतो, ज्याच्यासाठी थुंकपात्र, शौचपात्र इत्यादी ठेवावे लागते, किंवा जो कुष्ठरोगी असतो आणि शय्यासन खराब करतो; अशा प्रकारच्या आजारी भिक्खूला प्रासादाच्या खालच्या मजल्यावर किंवा पर्णकुटी इत्यादींपैकी एका बाजूला योग्य शय्यासन द्यावे. ज्या ठिकाणी राहिल्याने शय्यासन खराब होत नाही, त्याला उत्तम शय्यासनसुद्धा दिलेच पाहिजे. जो कोणी स्नेहपान (तेल/तूप पिणे), रेचक घेणे, नस्यकर्म इत्यादींपैकी कोणताही औषधोपचार करतो, तो सर्व आजारीच आहे; त्यालाही लक्षात घेऊन योग्य शय्यासन द्यावे. ‘लेसकप्पेन’ म्हणजे डोकेदुखी इत्यादींसारख्या किरकोळ आजाराने. ‘भिक्खू गणेत्वा’ म्हणजे "विहारात एवढे भिक्खू आहेत" अशी भिक्खूंची संख्या निश्चितपणे जाणून घेऊन.

Āsanappaṭibāhanādikathā niṭṭhitā.

आसन नाकारण्याविषयीची कथा समाप्त झाली.

Senāsanaggāhakathā

शय्यासन स्वीकारण्याविषयीची कथा

318. Seyyāti [Pg.65] mañcaṭṭhānāni vuccanti. Seyyaggenāti seyyāparicchedena, vassūpanāyikadivase kālaṃ ghosetvā ekamañcaṭṭhānaṃ ekassa bhikkhuno gāhetuṃ anujānāmīti attho. Seyyaggena gāhentāti seyyāparicchedena gāhiyamānā. Seyyā ussārayiṃsūti mañcaṭṭhānāni atirekāni ahesuṃ. Vihāraggādīsupi eseva nayo. Anubhāganti puna aparampi bhāgaṃ dātuṃ. Atimandesu hi bhikkhūsu ekekassa bhikkhuno dve tīṇi pariveṇāni dātabbāni. Na akāmā dātabboti anicchāya na dātabbo. Tattha vassūpanāyikadivase gahite anubhāge pacchā āgatānaṃ na attano aruciyā so anubhāgo dātabbo. Sace pana yena gahito, so ca attano ruciyā taṃ anubhāgaṃ vā paṭhamabhāgaṃ vā deti, vaṭṭati.

३१८. शय्या म्हणजे पलंगाची (खाटेची) जागा असे म्हटले जाते. 'शय्यांच्या संख्येनुसार' (सेय्यग्गेन) म्हणजे शय्यांच्या विभागाने; वर्षावास सुरू होण्याच्या दिवशी वेळ घोषित करून एका भिक्खूला एका पलंगाची जागा घेण्याची मी अनुमती देतो, असा याचा अर्थ आहे. 'शय्यांच्या संख्येनुसार ग्रहण करणे' म्हणजे शय्यांच्या विभागाने ग्रहण केले जाणे. 'शय्या अतिरिक्त झाल्या' म्हणजे पलंगाच्या जागा गरजेपेक्षा जास्त झाल्या. विहार ग्रहण करणे इत्यादी बाबींमध्येही हाच नियम लागू होतो. 'अनुभाग' म्हणजे पुन्हा दुसरा भाग देणे. कारण भिक्खूंची संख्या अत्यंत कमी असल्यास, प्रत्येक भिक्खूला दोन किंवा तीन परिवेण (कुटी किंवा परिसर) दिले जावेत. 'इच्छा नसताना देऊ नये' म्हणजे इच्छेविरुद्ध देऊ नये. त्यामध्ये, वर्षावासाच्या दिवशी अनुभाग ग्रहण केल्यानंतर, नंतर आलेल्या भिक्खूंना स्वतःच्या इच्छेविरुद्ध तो अनुभाग दिला जाऊ नये. परंतु, ज्याने तो ग्रहण केला आहे, त्याने जर स्वतःच्या इच्छेने तो अनुभाग किंवा पहिला भाग दिला, तर ते योग्य आहे.

Nissīme ṭhitassāti upacārasīmato bahi ṭhitassa. Anto upacārasīmāya pana dūre ṭhitassāpi labbhatiyeva. Senāsanaṃ gahetvāti vassūpanāyikadivase gahetvā. Sabbakālaṃ paṭibāhantīti catumāsaccayena utukālepi paṭibāhanti. Tīsu senāsanaggāhesu purimako ca pacchimako cāti ime dve gāhā thāvarā.

'सीमेबाहेर राहिलेल्याला' म्हणजे उपचार सीमेच्या बाहेर राहिलेल्या भिक्खूला. परंतु उपचार सीमेच्या आत दूर राहिलेल्या भिक्खूला देखील सेनासन मिळतेच. 'सेनासन ग्रहण करून' म्हणजे वर्षावासाच्या दिवशी ते ग्रहण करून. 'सर्वकाळ अडवून ठेवतात' म्हणजे चार महिने उलटून गेल्यावर ऋतूच्या काळातही ते अडवून ठेवतात. तीन प्रकारच्या सेनासन ग्रहणांपैकी पूर्व (पुरिमक) आणि पश्चिम (पच्छिमक) हे दोन ग्रहण निश्चित (स्थिर) आहेत.

Antarāmuttake ayaṃ vinicchayo – ekasmiṃ vihāre mahālābhasenāsanaṃ hoti. Senāsanasāmikā vassūpagataṃ bhikkhuṃ sabbapaccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahitvā pavāretvā gamanakāle bahuṃ samaṇaparikkhāraṃ denti. Mahātherā dūratopi āgantvā vassūpanāyikadivase taṃ gahetvā phāsuṃ vasitvā vutthavassā lābhaṃ gaṇhitvā pakkamanti. Āvāsikā ‘‘mayaṃ etthuppannaṃ lābhaṃ na labhāma, niccaṃ āgantukamahātherāva labhanti, teyeva naṃ āgantvā paṭijaggissantī’’ti palujjantampi na olokenti. Bhagavā tassa paṭijagganatthaṃ ‘‘aparajjugatāya pavāraṇāya āyatiṃ vassāvāsatthāya antarāmuttako gāhetabbo’’ti āha.

अंतरामुत्तक सेनासन ग्रहणाबाबत हा निर्णय आहे – एका विहारामध्ये मोठे लाभ देणारे सेनासन असते. सेनासनाच्या मालकांनी (दायकांनी) वर्षावास करणाऱ्या भिक्खूची सर्व प्रत्ययांनी (गरजांनी) आदरपूर्वक सेवा करून, प्रवारणा करून, जाण्याच्या वेळी पुष्कळ श्रमण-परिकार (साहित्य) देतात. महास्थवीर दूरवरूनही येऊन वर्षावासाच्या दिवशी ते सेनासन ग्रहण करतात, सुखाने राहतात आणि वर्षावास पूर्ण झाल्यावर लाभ घेऊन निघून जातात. तेथील स्थानिक (आवासिक) भिक्खू विचार करतात: 'आम्हाला येथे उत्पन्न होणारा लाभ मिळत नाही, नेहमी आगंतुक महास्थवीरांनाच तो मिळतो. तेच या सेनासनाची काळजी घेतील,' असे म्हणून ते सेनासन नष्ट होत असले तरी त्याकडे पाहत नाहीत. भगवंतांनी त्याची काळजी घेण्यासाठी (दुरुस्तीसाठी) 'प्रवारणेच्या दुसऱ्या दिवशी भविष्यातील वर्षावासासाठी अंतरामुत्तक सेनासन ग्रहण करावे' असे म्हटले आहे.

Taṃ gāhentena saṅghatthero vattabbo – ‘‘bhante antarāmuttakasenāsanaṃ gaṇhathā’’ti. Sace gaṇhāti, dātabbaṃ; no ce eteneva upāyena anutheraṃ ādiṃ katvā yo gaṇhāti, tassa antamaso sāmaṇerassāpi dātabbaṃ. Tena taṃ senāsanaṃ aṭṭhamāse paṭijaggitabbaṃ. Chadanabhittibhūmīsu [Pg.66] yaṃ kiñci khaṇḍaṃ vā phullaṃ vā hoti, taṃ sabbaṃ paṭisaṅkharitabbaṃ. Uddesaparipucchādīhi divasaṃ khepetvā rattiṃ tattha vasitumpi vaṭṭati. Rattiṃ pariveṇe vasitvā tattha divasaṃ khepetumpi vaṭṭati. Rattindivaṃ tattheva vasitumpi vaṭṭati. Utukāle āgatānaṃ vuḍḍhānaṃ na paṭibāhitabbaṃ. Vassūpanāyikadivase pana sampatte sace saṅghatthero ‘‘mayhaṃ idaṃ senāsanaṃ dethā’’ti vadati, na labhati. ‘‘Bhante, idaṃ antarāmuttakaṃ gahetvā aṭṭhamāse ekena bhikkhunā paṭijaggita’’nti vatvā na dātabbaṃ. Aṭṭhamāse paṭijaggakabhikkhusseva gahitaṃ hoti.

ते ग्रहण करवून घेणाऱ्याने संघस्थविरांना सांगावे – 'भंते, अंतरामुत्तक सेनासन ग्रहण करा.' जर ते ग्रहण करत असतील, तर त्यांना द्यावे; जर ते ग्रहण करत नसतील, तर याच पद्धतीने अनुस्थविरांपासून सुरुवात करून जो कोणी ग्रहण करेल, अगदी शेवटी श्रामणेराला (सामणेराला) देखील ते द्यावे. त्याने त्या सेनासनाची आठ महिने काळजी घेतली पाहिजे (देखभाल केली पाहिजे). छप्पर, भिंत किंवा जमीन यांपैकी जे काही तुटलेले किंवा तडे गेलेले असेल, ते सर्व दुरुस्त केले पाहिजे. उद्देश (पाठ शिकणे) आणि परिपुच्छा (प्रश्न विचारणे) इत्यादींमध्ये दिवस घालवून रात्री तेथे राहणे देखील योग्य आहे. रात्री परिवेणात राहून तेथे दिवस घालवणे देखील योग्य आहे. रात्रंदिवस तेथेच राहणे देखील योग्य आहे. ऋतूच्या काळात आलेल्या ज्येष्ठ भिक्खूंना अडवू नये. परंतु वर्षावासाचा दिवस आल्यावर जर संघस्थवीर म्हणाले, 'मला हे सेनासन द्या,' तर त्यांना ते मिळत नाही. 'भंते, हे अंतरामुत्तक सेनासन घेऊन एका भिक्खूने आठ महिने याची देखभाल केली आहे,' असे सांगून ते देऊ नये. आठ महिने देखभाल करणाऱ्या भिक्खूनेच ते ग्रहण केलेले असते.

Yasmiṃ pana senāsane ekasaṃvacchare dvikkhattuṃ paccaye denti chamāsaccayena chamāsaccayena, taṃ antarāmuttakaṃ na gāhetabbaṃ. Yasmiṃ vā tikkhattuṃ denti catumāsaccayena catumāsaccayena, yasmiṃ vā catukkhattuṃ denti temāsaccayena temāsaccayena, taṃ antarāmuttakaṃ na gāhetabbaṃ. Paccayeneva hi taṃ paṭijagganaṃ labhissati. Yasmiṃ pana ekasaṃvacchare sakideva bahupaccaye denti, etaṃ antarāmuttakaṃ gāhetabbanti. Ayaṃ tāva antovasse vassūpanāyikadivasena pāḷiyaṃ āgatasenāsanaggāhakathā.

परंतु ज्या सेनासनात एका वर्षात सहा-सहा महिन्यांच्या अंतराने दोनदा प्रत्यय (दान) दिले जातात, ते अंतरामुत्तक म्हणून ग्रहण करू नये. किंवा ज्यामध्ये चार-चार महिन्यांच्या अंतराने तीनदा प्रत्यय दिले जातात, किंवा ज्यामध्ये तीन-तीन महिन्यांच्या अंतराने चारदा प्रत्यय दिले जातात, ते अंतरामुत्तक म्हणून ग्रहण करू नये. कारण प्रत्ययामुळेच (दात्यांच्या दानामुळेच) त्याची देखभाल होईल. परंतु ज्या सेनासनात एका वर्षात एकदाच पुष्कळ प्रत्यय दिले जातात, ते अंतरामुत्तक म्हणून ग्रहण करावे. ही वर्षावासाच्या आत वर्षावासाच्या दिवसाच्या संदर्भाने पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आलेली सेनासन ग्रहण करण्याची कथा आहे.

Ayaṃ pana senāsanaggāho nāma duvidho hoti – utukāle ca vassāvāse ca. Tattha utukāle tāva keci āgantukā bhikkhū purebhattaṃ āgacchanti, keci pacchābhattaṃ paṭhamayāmaṃ vā majjhimayāmaṃ vā pacchimayāmaṃ vā ye yadā āgacchanti, tesaṃ tadāva bhikkhū uṭṭhāpetvā senāsanaṃ dātabbaṃ. Akālo nāma natthi. Senāsanapaññāpakena pana paṇḍitena bhavitabbaṃ, ekaṃ vā dve vā mañcaṭṭhānāni ṭhapetabbāni. Sace vikāle eko vā dve vā therā āgacchanti, te vattabbā – ‘‘bhante, ādito paṭṭhāya vuṭṭhāpiyamāne sabbepi bhikkhū ubbhaṇḍikā bhavissanti, tumhe amhākaṃ vasanaṭṭhāneyeva vasathā’’ti.

परंतु हे सेनासन ग्रहण करणे दोन प्रकारचे असते – ऋतूच्या काळात आणि वर्षावासात. त्यात ऋतूच्या काळात काही आगंतुक भिक्खू भोजनापूर्वी येतात, काही भोजनानंतर पहिल्या प्रहरात, मध्यम प्रहरात किंवा अंतिम प्रहरात येतात. जे जेव्हा येतात, तेव्हाच तेथील भिक्खूंना उठवून त्यांना सेनासन दिले पाहिजे. अवेळी (अयोग्य वेळ) असे काही नसते. परंतु सेनासन लावणारा (व्यवस्थापक) भिक्खू बुद्धिमान असावा, त्याने एक किंवा दोन पलंगांच्या जागा राखून ठेवाव्यात. जर अवेळी एक किंवा दोन स्थवीर आले, तर त्यांना सांगावे – 'भंते, सुरुवातीपासून सर्वांना उठवले तर सर्वच भिक्खू आपले सामान उचलून विचलित होतील (त्रासतील). आपण आमच्याच राहण्याच्या ठिकाणी राहावे.'

Bahūsu pana āgatesu vuṭṭhāpetvā paṭipāṭiyā dātabbaṃ. Sace ekekaṃ pariveṇaṃ pahoti, ekekaṃ pariveṇaṃ dātabbaṃ. Tattha aggisāladīghasālamaṇḍalamālādayo sabbepi tasseva pāpuṇanti. Evaṃ appahonte pāsādaggena dātabbaṃ. Pāsādesu appahontesu ovarakaggena dātabbaṃ. Ovarakesu [Pg.67] appahontesu seyyaggena dātabbaṃ. Seyyaggesu appahontesu mañcaṭṭhānena dātabbaṃ. Mañcaṭṭhāne appahonte ekapīṭhakaṭṭhānavasena dātabbaṃ. Bhikkhuno pana ṭhitokāsamattaṃ na gāhetabbaṃ. Etañhi senāsanaṃ nāma na hoti. Pīṭhakaṭṭhāne pana appahonte ekaṃ mañcaṭṭhānaṃ vā pīṭhakaṭṭhānaṃ vā vārena vārena gahetvā ‘‘bhante, vissamathā’’ti tiṇṇaṃ janānaṃ dātabbaṃ, na hi sakkā sītasamaye sabbarattiṃ ajjhokāse vasituṃ. Mahātherena paṭhamayāmaṃ vissamitvā nikkhamitvā dutiyattherassa vattabbaṃ – ‘‘āvuso, idha pavisāhī’’ti. Sace mahāthero niddāgaruko hoti, kālaṃ na jānāti, ukkāsitvā dvāraṃ ākoṭetvā ‘‘bhante, kālo jāto, sītaṃ anudahatī’’ti vattabbaṃ. Tena nikkhamitvā okāso dātabbo, adātuṃ na labhati. Dutiyattherenapi majjhimayāmaṃ vissamitvā purimanayeneva itarassa dātabbaṃ. Niddāgaruko vuttanayeneva vuṭṭhāpetabbo. Evaṃ ekarattiṃ ekamañcaṭṭhānaṃ tiṇṇaṃ dātabbaṃ. Jambudīpe pana ekacce bhikkhū ‘‘senāsanaṃ nāma mañcaṭṭhānaṃ vā pīṭhaṭṭhānaṃ vā kiñcideva kassaci sappāyaṃ hoti, kassaci asappāya’’nti āgantukā hontu vā mā vā, devasikaṃ senāsanaṃ gāhenti. Ayaṃ utukāle senāsanaggāho nāma.

पण अनेक भिक्खू आले असता, (आधी आलेल्या कनिष्ठ भिक्खूंना) उठवून अनुक्रमाने (आसन/निवास) द्यावे. जर एकेक परिवेण (प्रांगण/कुटी) पुरेसे असेल, तर एकेक परिवेण द्यावे. तेथे अग्निशाला (शेकोटीची जागा), दीर्घशाला (लांब ओसरी), मंडळमाळ (मंडप/सभा गृह) इत्यादी सर्व काही त्याच भिक्खूला मिळते. जर ते अपुरे पडले, तर प्रासादाच्या (इमारतीच्या) भागांनुसार द्यावे. प्रासाद अपुरे पडल्यास खोल्यांच्या (ओवरक) भागांनुसार द्यावे. खोल्या अपुऱ्या पडल्यास शय्येच्या (बिछान्यांच्या) संख्येनुसार द्यावे. शय्या अपुऱ्या पडल्यास मंचाच्या (खाटेच्या) जागेनुसार द्यावे. मंचाची जागा अपुरी पडल्यास एका पाठाच्या (स्टूल/खुर्चीच्या) जागेनुसार द्यावे. पण भिक्खूला केवळ उभे राहण्याइतकी जागा देऊ नये. कारण याला 'सेनासन' म्हणत नाही. पण पाठाची जागाही अपुरी पडल्यास, एक मंचाची जागा किंवा पाठाची जागा पाळीपाळीने घेऊन, 'भंते, विश्रांती घ्या' असे म्हणून तीन जणांना द्यावी. कारण थंडीच्या दिवसांत संपूर्ण रात्र उघड्यावर राहणे शक्य नसते. महास्थविरांनी पहिल्या प्रहरात विश्रांती घेऊन बाहेर पडावे आणि दुसऱ्या स्थविरांना सांगावे - 'आवुसो, येथे प्रवेश करा.' जर महास्थवीर गाढ झोपेत असतील आणि त्यांना वेळेचे भान नसेल, तर खोकून, दरवाजा वाजवून 'भंते, वेळ झाली आहे, थंडी वाजत आहे' असे सांगावे. त्यांनी बाहेर येऊन जागा दिली पाहिजे, जागा न देणे त्यांना अनुज्ञेय नाही. दुसऱ्या स्थविरांनीही मध्यम प्रहरात विश्रांती घेऊन पूर्वीच्याच पद्धतीने दुसऱ्याला (तिसऱ्याला) जागा द्यावी. गाढ झोपलेल्याला पूर्वोक्त पद्धतीनेच उठवावे. अशा प्रकारे एका रात्रीत एक मंचाची जागा तीन जणांना दिली जावी. जंबुद्विपात मात्र काही भिक्खू 'सेनासन म्हणजे मंचाची जागा किंवा पाठाची जागा, जी कोणासाठी तरी अनुकूल (सप्पाय) असते तर कोणासाठी प्रतिकूल (असप्पाय)' असे समजून, आगंतुक भिक्खू येवोत वा न येवोत, दररोज सेनासन ग्रहण करतात. याला 'ऋतूच्या काळात सेनासन ग्रहण करणे' असे म्हणतात.

Vassāvāse pana atthi āgantukavattaṃ, atthi āvāsikavattaṃ, āgantukena tāva sakaṭṭhānaṃ muñcitvā aññattha gantvā vasitukāmena vassūpanāyikadivasameva tattha na gantabbaṃ. Vasanaṭṭhānaṃ vā hi tatra sambādhaṃ bhaveyya, bhikkhācāro vā na sampajjeyya, tena na phāsuṃ vihareyya. Tasmā ‘‘idāni māsamattena vassūpanāyikā bhavissatī’’ti taṃ vihāraṃ pavisitabbaṃ. Tattha māsamattaṃ vasanto sace uddesatthiko uddesasampattiṃ sallakkhetvā, sace kammaṭṭhāniko kammaṭṭhānasappāyataṃ sallakkhetvā, sace paccayatthiko paccayalābhaṃ sallakkhetvā antovasse sukhaṃ vasissati.

वर्षावासाच्या संदर्भात आगंतुक-कर्तव्य (आगंतुकवत्त) आणि आवासिक-कर्तव्य (आवासिकवत्त) असते. प्रथम, आपले स्थान सोडून दुसऱ्या ठिकाणी जाऊन राहू इच्छिणाऱ्या आगंतुक भिक्खूने वर्षावास सुरू होण्याच्या दिवशीच (वस्सूपनायिका दिवशीच) तेथे जाऊ नये. कारण तेथील राहण्याची जागा अरुंद असू शकते किंवा भिक्षाटन योग्य प्रकारे सुलभ नसू शकते, ज्यामुळे त्यांना सुखाने राहता येणार नाही. म्हणून, 'आता एका महिन्याने वर्षावास सुरू होईल' अशा वेळीच त्या विहारात प्रवेश करावा. तेथे एक महिना राहत असताना, जर ते उद्देशार्थी (अध्ययन करू इच्छिणारे) असतील तर अध्ययनाची अनुकूलता पाहून, जर ते कर्मस्थानिक (ध्यान साधना करणारे) असतील तर कर्मस्थानाची अनुकूलता पाहून, आणि जर ते प्रत्ययार्थी (चीवर-पिंडपात इत्यादींची गरज असलेले) असतील तर प्रत्यय-लाभाची अनुकूलता पाहून वर्षावासात सुखाने राहू शकतील.

Sakaṭṭhānato ca tattha gacchantena na gocaragāmo ghaṭṭetabbo, na tattha manussā vattabbā – ‘‘tumhe nissāya salākabhattādīni vā yāgukhajjakādīni vā vassāvāsikaṃ vā natthi, ayaṃ cetiyassa parikkhāro, ayaṃ uposathāgārassa, idaṃ tāḷañceva sūci ca sampaṭicchatha tumhākaṃ vihāra’’nti. Senāsanaṃ pana jaggitvā dārubhaṇḍamattikābhaṇḍāni paṭisāmetvā gamiyavattaṃ pūretvā gantabbaṃ. Evaṃ gacchantenāpi daharehi pattacīvarabhaṇḍikāyo ukkhipāpetvā [Pg.68] telanāḷikattaradaṇḍādīni gāhāpetvā chattaṃ paggayha attānaṃ dassentena gāmadvāreneva na gantabbaṃ, paṭicchannena aṭavimaggena gantabbaṃ. Aṭavimagge asati gumbādīni maddantena na gantabbaṃ, gamiyavattaṃ pana pūretvā vitakkaṃ chinditvā suddhacittena gamanavatteneva gantabbaṃ. Sace pana gāmadvārena maggo hoti, gacchantañca naṃ saparivāraṃ disvā manussā ‘‘amhākaṃ thero viyā’’ti upadhāvitvā ‘‘kuhiṃ, bhante, sabbaparikkhāre gahetvā gacchathā’’ti vadanti, tesu ce eko evaṃ vadati – ‘‘vassūpanāyikakālo nāmāyaṃ, yattha antovasse nibaddhabhikkhācāro bhaṇḍapaṭicchādanañca labbhati, tattha bhikkhū gacchantī’’ti. Tassa ce sutvā te manussā ‘‘bhante, imasmimpi gāme jano bhuñjati ceva nivāseti ca, mā aññattha gacchathā’’ti vatvā mittāmacce pakkosāpetvā sabbe sammantayitvā vihāre nibaddhavattañca salākabhattādīni ca vassāvāsikañca paṭṭhapetvā ‘‘idheva bhante vasathā’’ti yācanti, sabbaṃ sādituṃ vaṭṭati. Sabbañhetaṃ kappiyañceva anavajjañca. Kurundiyaṃ pana ‘‘‘kuhiṃ gacchathā’ti vutte ‘asukaṭṭhāna’nti vatvā, ‘kasmā tattha gacchathā’ti vutte ‘kāraṇaṃ ācikkhitabba’’’nti vuttaṃ. Ubhayampi panettha suddhacittattāva anavajjaṃ. Idaṃ āgantukavattaṃ nāma.

आणि आपल्या स्थानावरून तेथे जाताना गोचरगावाला (भिक्षेच्या गावाला) त्रास देऊ नये, आणि तेथील लोकांना असे म्हणू नये - 'तुमच्यावर अवलंबून राहून आम्हाला शलाका-भात (सलाकाभत्त) किंवा यवागू-खाद्यपेय किंवा वर्षावासिक चीवर काहीही मिळाले नाही. हा चैत्याचा परिष्कार (साहित्य) आहे, हा उपोसथागाराचा आहे, ही तुमच्या विहाराची किल्ली आणि सुई स्वीकारा.' उलट, सेनासनाची स्वच्छता करून, लाकडी व मातीची भांडी व्यवस्थित ठेवून, गमन-कर्तव्य (गमीयवत्त) पूर्ण करून जावे. अशा प्रकारे जातानाही, कनिष्ठ भिक्खूंकडून पात्र-चीवरांचे गाठोडे उचलवून, तेलाची कुपी व काठी इत्यादी पकडायला लावून, छत्री धरून स्वतःचे प्रदर्शन करत गावाच्या मुख्य दरवाजातून जाऊ नये, तर गुप्त अशा वनमार्गाने (जंगलाच्या रस्त्याने) जावे. वनमार्ग नसल्यास झुडपे तुडवत जाऊ नये, तर गमन-कर्तव्य पूर्ण करून, मनातले विचार थांबवून, शुद्ध चित्ताने गमन-नियमांनुसारच जावे. पण जर गावाच्या दरवाजातूनच रस्ता असेल आणि त्यांना सपरिवारासह जाताना पाहून लोक 'हे तर आमच्या थेरांसारखेच आहेत' असे म्हणून जवळ धावत येतील आणि विचारतील, 'भंते, सर्व परिष्कार घेऊन आपण कोठे जात आहात?' जर त्यांच्यापैकी एखादा सुज्ञ माणूस असे म्हणाला - 'हा वर्षावास सुरू होण्याचा काळ आहे. जेथे वर्षावासात नियमित भिक्षा आणि वस्तूंचे आच्छादन मिळते, तेथे भिक्खू जातात.' त्याचे ऐकून जर ते लोक 'भंते, या गावातही लोक खातात आणि वस्त्रे नेसतात, आपण इतरत्र जाऊ नका' असे म्हणून मित्र व नातेवाईकांना बोलावून, सर्वांनी मिळून विचारविनिमय करून विहारात नियमित भिक्षा, शलाका-भात आणि वर्षावासिक चीवर देण्याची व्यवस्था करून 'भंते, येथेच राहावे' अशी विनंती करत असतील, तर ते सर्व स्वीकारणे योग्य आहे. कारण हे सर्व कप्पिय (योग्य) आणि अनवद्य (दोषरहित) आहे. परंतु कुरुन्दी अट्ठकथेत म्हटले आहे - ''कोठे जात आहात?' असे विचारले असता 'अमुक ठिकाणी' असे सांगावे, आणि 'तेथे का जात आहात?' असे विचारले असता 'कारण सांगावे'.' येथे दोन्ही प्रकारची विधाने शुद्ध चित्तामुळे दोषरहितच आहेत. याला 'आगंतुक-कर्तव्य' (आगंतुकवत्त) म्हणतात.

Idaṃ pana āvāsikavattaṃ – paṭikacceva hi āvāsikehi vihāro jaggitabbo. Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaparibhaṇḍāni kātabbāni. Rattiṭṭhānadivāṭṭhānavaccakuṭipassāvaṭṭhānāni padhānagharavihāramaggoti imāni sabbāni paṭijaggitabbāni, cetiye sudhākammaṃ muddavedikāya telamakkhanaṃ mañcapīṭhapaṭijaggananti idampi sabbaṃ kātabbaṃ – ‘‘vassaṃ vasitukāmā āgantvā uddesaparipucchākammaṭṭhānānuyogādīni karontā sukhaṃ vasissantī’’ti. Kataparikammehi āsāḷhījuṇhapañcamito paṭṭhāya vassāvāsikaṃ pucchitabbaṃ. Kattha pucchitabbaṃ? Yato pakatiyā labbhati. Yehi pana na dinnapubbaṃ, te pucchituṃ na vaṭṭati. Kasmā pucchitabbaṃ? Kadāci hi manussā denti, kadāci dubbhikkhādīhi upaddutā na denti. Tattha ye na dassanti, te apucchitvā vassāvāsike gāhite gāhitabhikkhūnaṃ lābhantarāyo hoti, tasmā pucchitvāva gāhetabbaṃ, pucchantena ‘‘tumhākaṃ vassāvāsikaggāhakakālo upakaṭṭho’’ti vattabbaṃ. Sace vadanti ‘‘bhante, imaṃ saṃvaccharaṃ chātakādīhi upaddutamha, na sakkoma dātu’’nti vā ‘‘yaṃ mayaṃ pubbe dema, tato ūnataraṃ dassāmā’’ti vā ‘‘idāni kappāso sulabho, yaṃ pubbe dema, tato bahutaraṃ dassāmā’’ti [Pg.69] vā vadanti, taṃ sallakkhetvā tadanurūpena nayena tesaṃ tesaṃ senāsane bhikkhūnaṃ vassāvāsikaṃ gāhetabbaṃ.

हे तर निवासी भिक्खूंचे कर्तव्य (आवासिकवत्त) आहे – कारण निवासी भिक्खूंनी आधीच विहाराची स्वच्छता केली पाहिजे. तुटलेल्या-फुटलेल्या भागांची दुरुस्ती आणि सारवण (परिभण्ड) केले पाहिजे. रात्रीची जागा, दिवसाची जागा, शौचालय (वच्चकुटि), मुतारी (पस्सावट्ठान), ध्यानगृह (पधानघर) आणि विहाराचा मार्ग या सर्वांची स्वच्छता केली पाहिजे. चैत्यावर चुना लावणे (सुधाकम्म), चैत्याच्या वरील वेदिकेवर (मुद्दवेदिका) तेल लावणे, खाटा व आसनांची (मञ्चपीठ) स्वच्छता करणे, हे सर्वही केले पाहिजे – 'वर्षावास करू इच्छिणारे भिक्खू येथे येऊन पाठांतर (उद्देस), विचारपूस (परिपुच्छा), आणि कम्मट्ठान (ध्यान) इत्यादींचा अभ्यास करत सुखाने राहतील' या विचाराने हे सर्व केले पाहिजे. पूर्वतयारी (परिकम्म) केलेल्या भिक्खूंनी आषाढ शुद्ध पंचमीपासून (आसाळ्हीजुण्हपञ्चमी) वर्षावासिक चीवराविषयी विचारणा केली पाहिजे. कोठे विचारणा करावी? जेथून सामान्यतः ते प्राप्त होते, तेथे विचारणा करावी. परंतु ज्यांनी पूर्वी कधीही दिले नाही, त्यांना विचारणे योग्य नाही. का विचारणा करावी? कारण कधी लोक देतात, तर कधी दुष्काळ इत्यादी संकटांमुळे पीडित होऊन देत नाहीत. त्या लोकांमध्ये जे देणार नाहीत, त्यांना न विचारता वर्षावासिक चीवरासाठी विहार स्वीकारल्यास, विहार स्वीकारणाऱ्या भिक्खूंच्या लाभाला अंतराय (अडथळा) निर्माण होतो, म्हणून विचारूनच विहार स्वीकारला पाहिजे. विचारताना भिक्खूने म्हणावे, 'तुमच्यासाठी वर्षावासिक चीवर देण्याची वेळ जवळ आली आहे.' जर ते म्हणाले, 'भंते, या वर्षी आम्ही भूक/दुष्काळ इत्यादींनी पीडित आहोत, आम्ही देण्यास असमर्थ आहोत' किंवा 'आम्ही पूर्वी जे देत होतो, त्यापेक्षा कमी देऊ' किंवा 'आता कापूस सहज उपलब्ध आहे, म्हणून आम्ही पूर्वीपेक्षा अधिक देऊ', तर त्या गोष्टीची नोंद घेऊन त्यानुसार योग्य पद्धतीने त्या-त्या लोकांच्या सेनासनात भिक्खूंसाठी वर्षावासिक चीवर स्वीकारले पाहिजे.

Sace manussā vadanti – ‘‘yassa amhākaṃ vassāvāsikaṃ pāpuṇāti, so temāsaṃ pānīyaṃ upaṭṭhāpetu, vihāramaggaṃ jaggatu, cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇāni jaggatu, bodhirukkhe udakaṃ āsiñcatū’’ti, yassa taṃ pāpuṇāti, tassa ācikkhitabbaṃ. Yo pana gāmo paṭikkamma yojanadviyojanantare hoti, tatra ce kulāni upanikkhepaṃ ṭhapetvā vihāre vassāvāsikaṃ dentiyeva, tāni kulāni apucchitvāpi tesaṃ senāsane vattaṃ katvā vasantassa vassāvāsikaṃ gāhetabbaṃ. Sace pana tesaṃ senāsane paṃsukūliko vasati, āgatañca taṃ disvā ‘‘tumhākaṃ vassāvāsikaṃ demā’’ti vadanti, tena saṅghassa ācikkhitabbaṃ. Sace tāni kulāni saṅghassa dātuṃ na icchanti, ‘‘tumhākaṃyeva demā’’ti vadanti, sabhāgo bhikkhu ‘‘vattaṃ katvā gaṇhāhī’’ti vattabbo. Paṃsukūlikassa panetaṃ na vaṭṭati, iti saddhādeyye dāyakamanussā pucchitabbā.

जर लोक म्हणाले – 'ज्या भिक्खूला आमचे वर्षावासिक चीवर मिळेल, त्यांनी तीन महिने पिण्याचे पाणी उपलब्ध करावे, विहाराच्या मार्गाची स्वच्छता करावी, चैत्य प्रांगण व बोधी प्रांगणाची स्वच्छता करावी, आणि बोधिवृक्षाला पाणी घालावे', तर ज्या भिक्खूला ते चीवर मिळणार आहे, त्यांना हे सांगितले पाहिजे. जो गाव विहारापासून दूर एक किंवा दोन योजने अंतरावर आहे, आणि तेथील कुटुंबे विहाराजवळ ठेवलेली वस्तू (उपनिक्खेप) ठेवून विहारात वर्षावासिक चीवर देतातच, तर त्या कुटुंबांना न विचारताही, त्यांच्या सेनासनात कर्तव्यांचे पालन करून राहणाऱ्या भिक्खूसाठी वर्षावासिक चीवर स्वीकारले पाहिजे. पण जर त्यांच्या सेनासनात एखादा पांसुकुलिक (पांसुकुलिक धुतंग पाळणारा भिक्खू) राहत असेल, आणि त्यांना आलेले पाहून लोक म्हणाले, 'आम्ही आपल्याला वर्षावासिक चीवर देतो', तर त्यांनी संघाला हे सांगितले पाहिजे. जर ती कुटुंबे संघाला देण्यास तयार नसतील आणि म्हणतील, 'आम्ही केवळ आपल्यालाच देतो', तर समान शील असलेल्या (सभागो) भिक्खूने त्यांना म्हणावे, 'कर्तव्य पूर्ण करून ते स्वीकारावे.' परंतु पांसुकुलिक भिक्खूसाठी हे योग्य नाही. अशा प्रकारे श्रद्धेने दिल्या जाणाऱ्या दानाबाबत (सद्धादेय्य) दानशूर लोकांना विचारले पाहिजे.

Tatruppāde pana kappiyakārakā pucchitabbā. Kathaṃ pucchitabbā? ‘‘Kiṃ, āvuso, saṅghassa bhaṇḍapaṭicchādanaṃ bhavissatī’’ti. Sace vadanti – ‘‘bhavissati, bhante, ekekassa navahatthaṃ sāṭakaṃ dassāma, vassāvāsikaṃ gāhethā’’ti, gāhetabbaṃ. Sacepi vadanti – ‘‘sāṭakaṃ natthi; vatthu pana atthi, gāhetha, bhante’’ti, vatthumhi santepi gāhetuṃ vaṭṭatiyeva. Kappiyakārakānañhi hatthe ‘‘kappiyabhaṇḍaṃ paribhuñjathā’’ti dinnavatthuto yaṃ yaṃ kappaṃ, taṃ taṃ sabbaṃ paribhuñjituṃ anuññātaṃ.

परंतु त्या विहारात उत्पन्न होणाऱ्या लाभाच्या बाबतीत कप्पियकारकांना विचारले पाहिजे. कसे विचारावे? 'आयुष्यमान (आवुसो), संघासाठी आच्छादन करणारे चीवर-भांड (वस्त्र) उपलब्ध होईल का?' जर ते म्हणाले – 'होईल भंते, आम्ही प्रत्येकाला नऊ हात लांबीचे वस्त्र (साटक) देऊ, आपण वर्षावासिक सेनासन स्वीकारावे', तर ते स्वीकारले पाहिजे. जर ते असेही म्हणाले – 'वस्त्र नाही, परंतु वस्तू (धन/साधन) आहे, भंते, आपण सेनासन स्वीकारावे', तर वस्तू उपलब्ध असतानाही ते स्वीकारणे योग्यच आहे. कारण कप्पियकारकांच्या हाती 'कप्पिय वस्तूंचा (योग्य वस्तूंचा) उपभोग घ्या' असे म्हणून दिलेल्या वस्तूंमधून जे जे कप्पिय (योग्य/विहित) आहे, त्या सर्व वस्तूंचा उपभोग घेण्याची अनुमती आहे.

Yaṃ panettha piṇḍapātatthāya gilānapaccayatthāya vā uddissa dinnaṃ, taṃ cīvare upanāmentehi saṅghasuṭṭhutāya apaloketvā upanāmetabbaṃ. Senāsanatthāya uddissa dinnaṃ garubhaṇḍaṃ hoti, cīvaravaseneva catupaccayavasena vā dinnaṃ cīvare upanāmentānaṃ apalokanakammakiccaṃ natthi, apalokanakammaṃ karontehi ca puggalavaseneva kātabbaṃ, saṅghavasena na kātabbaṃ. Jātarūparajatavasenāpi āmakadhaññavasena vā apalokanakammaṃ na vaṭṭati. Kappiyabhaṇḍavasena cīvarataṇḍulādivaseneva ca vaṭṭati. Taṃ pana evaṃ kattabbaṃ – ‘‘idāni subhikkhaṃ sulabhapiṇḍaṃ, bhikkhū cīvarena kilamanti, ettakaṃ nāma taṇḍulabhāgaṃ bhikkhūnaṃ cīvaraṃ kātuṃ ruccatī’’ti. ‘‘Gilānapaccayo sulabho [Pg.70] gilāno vā natthi, ettakaṃ nāma taṇḍulabhāgaṃ bhikkhūnaṃ cīvaraṃ kātuṃ ruccatī’’ti.

परंतु येथे जे पिंडपातासाठी किंवा ग्लानप्रत्ययासाठी (औषधासाठी) उद्देशून दिले आहे, ते चीवरासाठी वळवताना भिक्खूंनी संघाच्या संमतीसाठी (संघाच्या हितासाठी) विचारणा करून (अपलोकेत्वा) वळवले पाहिजे. सेनासनासाठी उद्देशून दिलेली वस्तू ही 'गरुभांड' (संघाची मोठी मालमत्ता) असते. चीवराच्या स्वरूपात किंवा चार प्रत्ययांच्या (चतुपच्चय) स्वरूपात दिलेल्या वस्तूंना चीवरासाठी वळवताना विचारणा करण्याचे (अपलोकन कर्माचे) काही प्रयोजन नाही. आणि विचारणा कर्म (अपलोकनकर्म) करणाऱ्यांनी ते केवळ पुद्गल-भावाने (वैयक्तिक पातळीवर) केले पाहिजे, संघाच्या नावाने करू नये. सोने-चांदीच्या स्वरूपात किंवा कच्च्या धान्याच्या स्वरूपात विचारणा कर्म करणे योग्य नाही. कप्पिय भांड (योग्य वस्तू) किंवा चीवर, तांदूळ इत्यादींच्या स्वरूपातच विचारणा कर्म करणे योग्य आहे. ते अशा प्रकारे केले पाहिजे – 'सध्या सुभिक्ष आहे, पिंडपात सहज उपलब्ध आहे, परंतु भिक्खू चीवराअभावी त्रस्त आहेत. तर एवढा तांदळाचा भाग भिक्खूंसाठी चीवर बनवण्यासाठी वापरणे योग्य वाटेल का?' किंवा 'ग्लानप्रत्यय (औषध) सहज उपलब्ध आहे किंवा कोणी आजारी नाही, तर एवढा तांदळाचा भाग भिक्खूंसाठी चीवर बनवण्यासाठी वापरणे योग्य वाटेल का?'

Evaṃ cīvarapaccayaṃ sallakkhetvā senāsanassa kāle ghosite sannipatite saṅghe senāsanaggāhako sammannitabbo. Sammannantena ca dve sammannitabbāti vuttaṃ. Evañhi navako vuḍḍhatarassa, vuḍḍho ca navakassa gāhessati. Mahante pana mahāvihārasadise vihāre tayo cattāro janā sammannitabbā. Kurundiyaṃ pana ‘‘aṭṭhapi soḷasapi jane sammannituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tesaṃ sammuti kammavācāyapi apalokanenapi vaṭṭatiyeva.

अशा प्रकारे चीवर प्रत्ययाची नोंद घेऊन, सेनासन वाटपाची वेळ घोषित झाल्यावर संघ एकत्रित आल्यावर सेनासन स्वीकारणारा (सेनासनग्गाहक) भिक्खू नियुक्त (संमत) केला पाहिजे. आणि नियुक्ती करताना दोन भिक्खू नियुक्त करावेत, असे म्हटले आहे. कारण असे केल्याने कनिष्ठ (नवक) भिक्खू ज्येष्ठ (वुड्ढतर) भिक्खूला सेनासन स्वीकारण्यास मदत करेल आणि ज्येष्ठ भिक्खू कनिष्ठ भिक्खूला सेनासन स्वीकारण्यास मदत करेल. परंतु महाविहारासारख्या मोठ्या विहारात तीन किंवा चार भिक्खू नियुक्त करावेत. कुरुन्दी अट्ठकथेत तर 'आठ किंवा सोळा भिक्खू देखील नियुक्त करणे योग्य आहे' असे म्हटले आहे. त्यांची नियुक्ती कम्मवाचेने किंवा अपलोकनाने (संमतीने) करणे योग्यच आहे.

Tehi sammatehi bhikkhūhi senāsanaṃ sallakkhetabbaṃ, cetiyagharaṃ bodhigharaṃ āsanagharaṃ sammuñjaniaṭṭo dāruaṭṭo vaccakuṭi iṭṭhakasālā vaḍḍhakisālā dvārakoṭṭhako pānīyamāḷo maggo pokkharaṇīti etāni hi asenāsanāni, vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā maṇḍapo rukkhamūlaṃ veḷugumboti imāni senāsanāni, tāni gāhetabbāni. Gāhentena ca ‘‘paṭhamaṃ bhikkhū gaṇetuṃ, bhikkhū gaṇetvā seyyā gaṇetu’’nti ettha vuttanayena gāhetabbāni. Sace saṅghiko ca saddhādeyyo cāti dve cīvarapaccayā honti, tesu yaṃ bhikkhū paṭhamaṃ gaṇhituṃ icchanti, taṃ gāhetvā tassa ṭhitikato paṭṭhāya itaro gāhetabbo.

त्या नियुक्त भिक्खूंनी सेनासनांची नोंद घेतली पाहिजे. चैत्यगृह, बोधीगृह, आसनगृह, झाडू ठेवण्याची जागा (सम्मुञ्जनीअट्ट), लाकडे ठेवण्याची जागा (दारुअट्ट), शौचालय (वच्चकुटि), विटांची शाळा (इट्ठकसाला), सुतारांची शाळा (वड्ढकिसाला), प्रवेशद्वार (द्वारकोट्ठक), पिण्याच्या पाण्याचा माळ (पानीयमाळ), रस्ता आणि तलाव (पोक्खरणी) – ही सेनासने (राहण्याच्या जागा) नाहीत. विहार, अढ्ढयोग, प्रासाद, हम्मिय, गुहा, मंडप, वृक्षाचे मूळ (झाडाखालील जागा), बांबूचे बेट (वेळुगुम्ब) – ही सेनासने आहेत, ती स्वीकारली पाहिजेत. आणि सेनासन स्वीकारताना 'प्रथम भिक्खूंची गणना करावी, भिक्खूंची गणना करून शय्यांची (आसनांची) गणना करावी' या येथे सांगितलेल्या पद्धतीने ते स्वीकारले पाहिजे. जर सांघिक (संघाचे) आणि श्रद्धादेय्य (श्रद्धेने दिलेले) असे दोन प्रकारचे चीवर प्रत्यय असतील, तर त्यांपैकी जे भिक्खूंना आधी स्वीकारण्याची इच्छा असेल, ते स्वीकारून, त्याच्या उर्वरित भागापासून सुरुवात करून दुसरे स्वीकारले पाहिजे.

Sace pana bhikkhūnaṃ appatāya pariveṇaggena senāsane gāhiyamāne ekaṃ pariveṇaṃ mahālābhaṃ hoti, dasa vā dvādasa vā cīvarāni labhanti, taṃ vijaṭetvā aññesu alābhakesu āvāsesu pakkhipitvā aññesampi bhikkhūnaṃ gāhetabbanti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘na evaṃ kātabbaṃ, manussā hi attano āvāsajagganatthāya paccayaṃ denti, tasmā aññehi bhikkhūhi tattha pavisitabba’’nti. Sace panettha mahāthero paṭikkosati – ‘‘māvuso, evaṃ gāhetha, bhagavato anusiṭṭhiṃ karotha, vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘anujānāmi, bhikkhave, pariveṇaggena gāhetu’’’nti tassa paṭikkosanāya aṭṭhatvā ‘‘bhante bhikkhū bahū, paccayo mando, saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti taṃ saññāpetvā gāhetabbameva.

परंतु, भिक्खूंच्या अल्पतेमुळे (कमी संख्येमुळे) परिवेणाच्या (परिसराच्या) मर्यादेनुसार सेनासन ग्रहण करवून घेतले जात असताना, जर एखादे परिवेण मोठ्या लाभाचे असेल आणि तेथे दहा किंवा बारा चीवरे मिळत असतील, तर ते विभागून इतर लाभ नसलेल्या आवासांमध्ये (विहारांमध्ये) पाठवून इतर भिक्खूंनाही ग्रहण करवून घ्यावे, असे महासुम थेरांनी म्हटले. परंतु महापदुम थेरांनी म्हटले – “असे करू नये, कारण लोक आपल्या आवासाच्या देखभालीसाठी प्रत्यय (साधने) देतात, म्हणून इतर भिक्खूंनी तेथे प्रवेश करावा (सहभागी व्हावे).” जर यावर महाथेर विरोध करत असतील की – “आयुष्यमानांनो, असे ग्रहण करू नका, भगवंतांच्या अनुशासनाचे पालन करा. भगवंतांनी असे म्हटले आहे – ‘भिक्खूंनो, मी परिवेणाच्या मर्यादेनुसार ग्रहण करण्यास अनुमती देतो’”, तर त्यांच्या विरोधाला न जुमानता, “भंते, भिक्खू पुष्कळ आहेत, प्रत्यय कमी आहेत, परस्पर साहाय्य करणे योग्य आहे” असे त्यांना समजवून सांगून ते ग्रहण करवून घ्यावेच.

Gāhentena [Pg.71] ca sammatena bhikkhunā mahātherassa santikaṃ gantvā evaṃ vattabbaṃ – ‘‘bhante, tumhākaṃ senāsanaṃ pāpuṇāti, gaṇhatha paccayaṃ dhārethā’’ti. ‘‘Asukakulassa paccayo asukasenāsanañca mayhaṃ pāpuṇāti, āvuso’’ti, ‘‘pāpuṇāti, bhante, gaṇhatha na’’nti, ‘‘gaṇhāmi, āvuso’’ti, gahitaṃ hoti. Sace pana ‘‘gahitaṃ vo, bhante’’ti vutte ‘‘gahitaṃ me’’ti vā ‘‘gaṇhissatha, bhante’’ti vutte ‘‘gaṇhissāmī’’ti vā vadati, ‘‘agahitaṃ hotī’’ti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘atītānāgatavacanaṃ vā hotu, vattamānavacanaṃ vā, satuppādamattaālayakaraṇamattameva cettha pamāṇaṃ, tasmā gahitameva hotī’’ti.

आणि सेनासन ग्रहण करवून घेणाऱ्या संमत (नियुक्त) भिक्खूने महाथेरांच्या जवळ जाऊन असे म्हणावे – “भंते, आपल्याला हे सेनासन प्राप्त होत आहे, ते ग्रहण करा आणि प्रत्यय स्वीकारा.” “आयुष्यमाना, अमुक कुलाचा प्रत्यय आणि अमुक सेनासन मला प्राप्त होत आहे का?” असे विचारल्यावर, “होय भंते, प्राप्त होत आहे, आपण ते ग्रहण करावे” असे म्हणावे. “आयुष्यमाना, मी ते ग्रहण करतो” असे म्हटल्यास ते ग्रहण केले गेले असे होते. परंतु जर “भंते, आपण ते ग्रहण केले का?” असे विचारल्यावर “मी ग्रहण केले आहे” असे किंवा “भंते, आपण ग्रहण कराल का?” असे विचारल्यावर “मी ग्रहण करीन” असे म्हटले, तर “ते ग्रहण न केल्यासारखेच होते” असे महासुम थेरांनी म्हटले. परंतु महापदुम थेरांनी म्हटले – “भूतकाळ किंवा भविष्यकाळातील वचन असो वा वर्तमानकाळातील वचन असो, येथे केवळ स्मृती जागृत होणे आणि स्वीकारण्याची इच्छा असणे एवढेच प्रमाण आहे, म्हणून ते ग्रहण केले गेले असेच मानले जाते.”

Yopi paṃsukūliko bhikkhu senāsanaṃ gahetvā paccayaṃ vissajjeti, ayampi na aññasmiṃ āvāse pakkhipitabbo. Tasmiṃyeva pariveṇe aggisālāya vā dīghasālāya vā rukkhamūle vā aññassa gāhetuṃ vaṭṭati. Paṃsukūliko ‘‘vasāmī’’ti senāsanaṃ jaggissati, itaro ‘‘paccayaṃ gaṇhāmī’’ti, evaṃ dvīhi kāraṇehi senāsanaṃ sujaggitataraṃ bhavissati. Mahāpaccariyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘paṃsukūlike vāsatthāya senāsanaṃ gaṇhante senāsanaggāhāpakena vattabbaṃ – ‘bhante, idha paccayo atthi, so kiṃ kātabbo’ti. Tena ‘heṭṭhā aññaṃ gāhāpehī’ti vattabbo. Sace pana kiñci avatvāva vasati, vutthavassassa ca pādamūle ṭhapetvā sāṭakaṃ denti, vaṭṭati. Atha vassāvāsikaṃ demāti vadanti, tasmiṃ senāsane vassaṃvutthabhikkhūnaṃ pāpuṇātī’’ti. Yesaṃ pana senāsanaṃ natthi; kevalaṃ paccayameva denti, tesaṃ paccayaṃ avassāvāsike senāsane gāhetuṃ vaṭṭati.

जो पांसुकूलिक भिक्खू सेनासन ग्रहण करून प्रत्यय (साधने) सोडून देतो, तो प्रत्यय देखील दुसऱ्या विहारात पाठवू नये. त्याच परिवेणात अग्निशाला, दीर्घशाला किंवा वृक्षाच्या मुळाशी दुसऱ्या भिक्खूसाठी ते ग्रहण करणे योग्य आहे. पांसुकूलिक भिक्खू “मी येथे राहतो” या विचाराने सेनासनाची देखभाल करेल, आणि दुसरा भिक्खू “मी प्रत्यय ग्रहण करतो” या विचाराने सेनासनाची देखभाल करेल. अशा प्रकारे दोन कारणांमुळे सेनासनाची अधिक चांगल्या प्रकारे देखभाल होईल. महाप्रत्यरीमध्ये म्हटले आहे – “पांसुकूलिक भिक्खू राहण्यासाठी सेनासन ग्रहण करत असताना सेनासन ग्रहण करवून देणाऱ्याने म्हणावे – ‘भंते, येथे प्रत्यय उपलब्ध आहेत, त्यांचे काय करावे?’ त्यावर त्याने (पांसुकूलिक भिक्खूने) म्हणावे – ‘खाली इतर भिक्खूला ते ग्रहण करवून दे.’ परंतु जर तो काहीही न बोलता राहतो, आणि वर्षावास पूर्ण झाल्यावर त्याच्या पायाजवळ ठेवून वस्त्र दान दिले जाते, तर ते योग्य आहे. परंतु जर लोक ‘आम्ही वर्षावासिक देत आहोत’ असे म्हणतात, तर ते त्या सेनासनात वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंना प्राप्त होते.” परंतु ज्या लोकांकडे सेनासन नाही, जे केवळ प्रत्ययच देतात, त्यांचा प्रत्यय वर्षावास न केलेल्या सेनासनात ग्रहण करणे योग्य आहे.

Manussā thūpaṃ katvā vassāvāsikaṃ gāhāpenti, thūpo nāma asenāsanaṃ, tassa samīpe rukkhe vā maṇḍape vā upanibandhitvā gāhāpetabbaṃ. Tena bhikkhunā cetiyaṃ paṭijaggitabbaṃ. Bodhirukkhabodhigharaāsanagharasammuñjaniaṭṭadāruaṭṭavaccakuṭidvārakoṭṭhakapānīyamāḷakadantakaṭṭhamāḷakesupi eseva nayo. Bhojanasālā pana senāsanameva, tasmā taṃ ekassa vā bahūnaṃ vā paricchinditvā gāhetuṃ vaṭṭatīti sabbamidaṃ vitthārena mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

लोक स्तूप बांधून वर्षावासिक ग्रहण करवून घेतात, स्तूप म्हणजे सेनासन नव्हे, त्याच्या जवळ असलेल्या झाडाशी किंवा मंडपात संबंध जोडून ते ग्रहण करवून घ्यावे. त्या भिक्खूने चेतियाची देखभाल करावी. बोधिवृक्ष, बोधिगृह, आसनगृह, झाडू ठेवण्याची जागा, लाकूड ठेवण्याची जागा, शौचालय, प्रवेशद्वार, पिण्याच्या पाण्याचे ठिकाण आणि दंतकाष्ठ ठेवण्याच्या जागेच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. भोजनशाळा ही सेनासनच आहे, म्हणून ती एकासाठी किंवा अनेकांसाठी विभागून ग्रहण करणे योग्य आहे, हे सर्व सविस्तरपणे महाप्रत्यरीमध्ये सांगितले आहे.

Senāsanaggāhāpakena pana pāṭipadaaruṇato paṭṭhāya yāva puna aruṇaṃ na bhijjati tāva gāhetabbaṃ, idañhi senāsanaggāhassa khettaṃ. Sace [Pg.72] pātova gāhite senāsane añño vitakkacāriko bhikkhu āgantvā senāsanaṃ yācati, ‘‘gahitaṃ, bhante, senāsanaṃ, vassūpagato saṅgho, ramaṇīyo vihāro, rukkhamūlādīsu yattha icchatha tattha vasathā’’ti vattabbo. Vassūpagatehi antovasse nibaddhavattaṃ ṭhapetvā vassūpagatā bhikkhū ‘‘sammuñjaniyo bandhathā’’ti vattabbā. Sulabhā ce daṇḍakā ceva salākāyo ca honti, ekekena cha pañca muṭṭhisammuñjaniyo, dve tisso yaṭṭhisammuñjaniyo vā bandhitabbā. Dullabhā ce honti, dve tisso muṭṭhisammuñjaniyo ekā yaṭṭhisammuñjanī bandhitabbā. Sāmaṇerehi pañca pañca ukkā koṭṭetabbā. Vasanaṭṭhāne kasāvaparibhaṇḍaṃ kātabbaṃ.

सेनासन ग्रहण करवून देणाऱ्याने प्रतिपदेच्या अरुणोदयापासून सुरू करून जोपर्यंत पुन्हा अरुणोदय होत नाही तोपर्यंत ग्रहण करवून घ्यावे, कारण हाच सेनासन ग्रहणाचा काळ आहे. जर सकाळीच सेनासन ग्रहण केले गेले असताना दुसरा एखादा भ्रमण करणारा भिक्खू येऊन सेनासनाची याचना करतो, तर त्याला म्हणावे – “भंते, सेनासन ग्रहण केले गेले आहे, संघ वर्षावासाला बसला आहे, विहार रमणीय आहे, झाडाच्या मुळाशी इत्यादी ठिकाणी जेथे आपली इच्छा असेल तेथे आपण राहावे.” वर्षावासाला बसलेल्या भिक्खूंनी वर्षावासाच्या काळात नियमित कर्तव्ये बाजूला ठेवून, वर्षावासाला बसलेल्या भिक्खूंना “झाडू तयार करा” असे सांगावे. जर काठ्या आणि झाडूच्या काड्या सहज उपलब्ध असतील, तर प्रत्येकाने पाच किंवा सहा मुठ्ठी-झाडू किंवा दोन-तीन दांड्याचे झाडू बांधावेत. जर त्या मिळणे कठीण असेल, तर दोन-तीन मुठ्ठी-झाडू आणि एक दांड्याचा झाडू बांधावा. सामणेरांनी पाच-पाच मशाली तयार कराव्यात. राहण्याच्या ठिकाणी काषाय रंगाने (गेरूने) सारवासारव करावी.

Vattaṃ karontehi pana ‘‘na uddisitabbaṃ, na uddisāpetabbaṃ, na sajjhāyo kātabbo, na pabbājetabbaṃ, na upasampādetabbaṃ, na nissayo dātabbo, na dhammasavanaṃ kātabbaṃ, sabbeva hi ete papañcā. Nippapañcā hutvā samaṇadhammameva karissāmā’’ti vā ‘‘sabbe terasa dhutaṅgāni samādiyantu, seyyaṃ akappetvā ṭhānacaṅkamehi vītināmentu, mūgabbataṃ gaṇhantu, sattāhakaraṇīyena gatāpi bhājanīyabhaṇḍaṃ labhantū’’ti vā evarūpaṃ adhammikavattaṃ na kātabbaṃ. Evaṃ pana kātabbaṃ – pariyattidhammo nāma tividhampi saddhammaṃ patiṭṭhāpeti; tasmā sakkaccaṃ uddisatha, uddisāpetha, sajjhāyaṃ karotha, padhānaghare vasantānaṃ saṅghaṭṭanaṃ akatvā antovihāre nisīditvā uddisatha, uddisāpetha, sajjhāyaṃ karotha, dhammasavanaṃ samiddhaṃ karotha, pabbājentā sodhetvā pabbājetha, sodhetvā upasampādetha, sodhetvā nissayaṃ detha, ekopi hi kulaputto pabbajjaṃ upasampadañca labhitvā sakalasāsanaṃ patiṭṭhāpeti, attano thāmena yattakāni sakkotha tattakāni dhutaṅgāni samādiyatha. Antovassaṃ nāmetaṃ sakaladivasaṃ rattiyā ca paṭhamapacchimayāmesu appamattehi bhavitabbaṃ, vīriyaṃ ārabhitabbaṃ. Porāṇakamahātherāpi sabbapalibodhe chinditvā antovasse ekacārikavattaṃ pūrayiṃsu, bhasse mattaṃ jānitvā dasavatthukakathaṃ dasaasubhadasānussatiaṭṭhatiṃsārammaṇakathañca kātuṃ vaṭṭati, āgantukānaṃ vattaṃ kātuṃ sattāhakaraṇīyena gatānaṃ apaloketvā dātuṃ vaṭṭatīti evarūpaṃ vattaṃ kātabbaṃ.

परंतु वर्षावासाचे व्रत पाळणाऱ्या भिक्खूंनी असा अधार्मिक नियम करू नये की, 'वाचन करू नये, वाचन करवून घेऊ नये, सज्झाय (पठण) करू नये, प्रव्रज्या देऊ नये, उपसंपदा देऊ नये, निस्सय (आश्रय) देऊ नये, धम्मश्रवण करू नये; कारण हे सर्व प्रपंच आहेत. आम्ही प्रपंचरहित होऊन केवळ श्रमणधर्माचेच आचरण करू'; किंवा 'सर्व भिक्खूंनी तेरा धुतांगांचे समादान करावे, झोप न घेता केवळ उभे राहून आणि चंक्रमण करून वेळ घालवावा, मूकव्रत धारण करावे, आणि सप्ताहाकरणीय कार्याने गेलेल्या भिक्खूंनाही वाटणीचे साहित्य मिळावे.' परंतु या प्रकारे नियम केला पाहिजे – परियत्ती धम्म हा तिन्ही प्रकारच्या सद्धम्माची स्थापना करतो; म्हणून आदरपूर्वक वाचन करा, वाचन करवून घ्या, सज्झाय करा. प्रधानघरात (ध्यानगृहात) राहणाऱ्यांना त्रास न देता, विहाराच्या आत बसून हळू आवाजात वाचन करा, वाचन करवून घ्या, सज्झाय करा, धम्मश्रवण परिपूर्ण करा. प्रव्रज्या देताना पात्रता तपासूनच प्रव्रज्या द्या, पात्रता तपासूनच उपसंपदा द्या, पात्रता तपासूनच निस्सय द्या. कारण एक जरी कुलपुत्र प्रव्रज्या आणि उपसंपदा मिळवून संपूर्ण शासनाची स्थापना करू शकतो. आपल्या सामर्थ्यानुसार जितकी धुतांगे स्वीकारू शकता, तितकी धुतांगे स्वीकारा. या वर्षावासाच्या काळात संपूर्ण दिवसभर आणि रात्रीच्या पहिल्या व शेवटच्या प्रहरात अप्रमत्त राहिले पाहिजे आणि वीर्य (प्रयत्न) आरंभिले पाहिजे. प्राचीन महाथेरांनी देखील सर्व पलिबोध (अडथळे) तोडून वर्षावासात एकचारिका व्रत पूर्ण केले होते. संभाषणात मर्यादा ओळखून, दहा वत्थुकथा, दहा अशुमकथा, दहा अनुस्सतीकथा आणि अडतीस कम्मट्ठाण आरंभांविषयी चर्चा करणे योग्य आहे. आगंतुक भिक्खूंचे कर्तव्य करणे आणि सप्ताहाकरणीय कार्याने गेलेल्या भिक्खूंना विचारून वस्तू देणे योग्य आहे; अशा प्रकारचे व्रत केले पाहिजें.

Apica [Pg.73] bhikkhū ovaditabbā – ‘‘viggāhikapisuṇapharusavacanāni mā vadatha, divase divase sīlāni āvajjentā caturārakkhaṃ ahāpentā manasikārabahulā viharathā’’ti. Dantakaṭṭhakhādanavattaṃ ācikkhitabbaṃ, cetiyaṃ vā bodhiṃ vā vandantena gandhamālaṃ vā pūjentena pattaṃ vā thavikāya pakkhipantena na kathetabbaṃ, bhikkhācāravattaṃ ācikkhitabbaṃ – ‘‘antogāme manussehi saddhiṃ paccayasaññuttakathā vā visabhāgakathā vā na kathetabbā, rakkhitindriyehi bhavitabbaṃ, khandhakavattañca sekhiyavattañca pūretabba’’nti evarūpā bahukāpi niyyānikakathā ācikkhitabbāti.

शिवाय, भिक्खूंना असा उपदेश केला पाहिजे – 'वादविवादाचे, चहाडीचे आणि कठोर शब्द बोलू नका. दररोज आपल्या शीलांचे चिंतन करत, चतुरारक्षा (चार संरक्षक ध्यानपद्धती) कमी न होऊ देता, मनसिकार प्रचुर करून विहार करा.' दातवण घासण्याचा नियम सांगितला पाहिजे. चैत्य किंवा बोधिवृक्षाची वंदना करताना, गंध-पुष्प अर्पण करताना किंवा पात्र पिशवीत ठेवताना बोलू नये. भिक्षाटनाचा नियम सांगितला पाहिजे – 'गावाच्या आत लोकांसोबत प्रत्यय-संबंधित (भौतिक गरजांविषयी) किंवा विसभागकथा (धम्माशी विसंगत गोष्टी) बोलू नयेत. इंद्रिये संयमित ठेवली पाहिजेत, आणि खंधक व्रत व सेखिय व्रत पूर्ण केले पाहिजे.' अशा प्रकारच्या अनेक नैर्याणिक कथा (संसारातून मुक्त करणाऱ्या धम्मचर्चा) सांगितल्या पाहिजेत.

Pacchimavassūpanāyikadivase pana sace kālaṃ ghosetvā sannipatite saṅghe koci dasahatthaṃ vatthaṃ āharitvā vassāvāsikaṃ deti, āgantuko sace bhikkhu saṅghatthero hoti, tassa dātabbaṃ. Navako ce hoti, sammatena bhikkhunā saṅghatthero vattabbo – ‘‘sace bhante icchatha, paṭhamabhāgaṃ muñcitvā idaṃ vatthaṃ gaṇhathā’’ti, amuñcantassa na dātabbaṃ. Sace pana pubbe gāhitaṃ muñcitvā gaṇhāti, dātabbaṃ. Etenevupāyena dutiyattherato paṭṭhāya parivattetvā pattaṭṭhāne āgantukassa dātabbaṃ. Sace paṭhamavassūpagatā dve tīṇi cattāri pañca vā vatthāni alatthuṃ, laddhaṃ laddhaṃ etenevupāyena vissajjāpetvā yāva āgantukassa samakaṃ hoti, tāva dātabbaṃ. Tena pana samake laddhe avasiṭṭho anubhāgo therāsane dātabbo. Paccuppanne lābhe sati ṭhitikāya gāhetuṃ katikaṃ kātuṃ vaṭṭati.

परंतु पश्चिमिक वर्षावास सुरू होण्याच्या दिवशी, जर वेळेची घोषणा करून संघ एकत्रित झाल्यावर, कोणी दहा हात लांबीचे कापड आणून वर्षावासिक वस्त्र दान करत असेल, आणि जर आगंतुक भिक्खू हा संघाचा थेर (वरिष्ठ) असेल, तर ते त्याला दिले पाहिजे. जर तो नवशिक्या (कनिष्ठ) असेल, तर नियुक्त केलेल्या भिक्खूने संघथेरांना असे म्हणावे – 'भंते, जर आपली इच्छा असेल, तर आधी मिळालेला हिस्सा सोडून हे वस्त्र स्वीकारावे.' जर त्यांनी आधीचा हिस्सा सोडला नाही, तर हे वस्त्र त्यांना देऊ नये. परंतु जर त्यांनी पूर्वी घेतलेला हिस्सा सोडून हे वस्त्र स्वीकारले, तर ते त्यांना द्यावे. याच पद्धतीने दुसऱ्या थेरांपासून सुरुवात करून, हिस्सा बदलून घेऊन, योग्य स्थानी आगंतुक भिक्खूला वस्त्र द्यावे. जर पहिल्या वर्षावासात प्रवेश केलेल्या भिक्खूंना दोन, तीन, चार किंवा पाच वस्त्रे मिळाली असतील, तर मिळालेले प्रत्येक वस्त्र याच पद्धतीने सोडवून घेऊन, जोपर्यंत आगंतुक भिक्खूचा हिस्सा त्यांच्या समान होत नाही, तोपर्यंत ते त्याला दिले पाहिजे. परंतु जेव्हा त्याला समान हिस्सा मिळतो, तेव्हा उरलेला अतिरिक्त भाग थेरांच्या आसनावर (वरिष्ठांना) दिला पाहिजे. वर्तमानकाळात लाभ उपलब्ध असताना, क्रमानुसार तो स्वीकारण्यासाठी नियम (कतिक) करणे योग्य आहे.

Sace dubbhikkhaṃ hoti, dvīsupi vassūpanāyikāsu vassūpagatā bhikkhū bhikkhāya kilamantā ‘‘āvuso, idha vasantā sabbeva kilamāma, sādhu vata dvebhāgā homa, yesaṃ ñātipavāritaṭṭhānāni atthi, te tattha vasitvā pavāraṇāya āgantvā attano pattaṃ vassāvāsikaṃ gaṇhantū’’ti vadanti, tesu ye tattha vasitvā pavāraṇāya āgacchanti, tesaṃ apaloketvā vassāvāsikaṃ dātabbaṃ. Sādiyantāpi hi te neva vassāvāsikassa sāmino, khīyantāpi ca āvāsikā neva adātuṃ labhanti. Kurundiyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘katikavattaṃ kātabbaṃ – ‘sabbesaṃ no idha yāgubhattaṃ nappahoti, sabhāgaṭṭhāne vasitvā āgacchatha, tumhākaṃ pattaṃ vassāvāsikaṃ labhissathā’ti. Tañce eko paṭibāhati, supaṭibāhitaṃ; no ce [Pg.74] paṭibāhati, katikā sukatā. Pacchā tesaṃ tattha vasitvā āgatānaṃ apaloketvā dātabbaṃ, apalokanakāle paṭibāhituṃ na labbhatī’’ti. Punapi vuttaṃ – ‘‘sace vassūpagatesu ekaccānaṃ vassāvāsike apāpuṇante bhikkhū katikaṃ karonti – ‘chinnavassānaṃ vassāvāsikañca idāni uppajjanakavassāvāsikañca imesaṃ dātuṃ ruccatī’ti evaṃ katikāya katāya gāhitasadisameva hoti, uppannuppannaṃ tesameva dātabba’’nti.

जर दुष्काळ असेल, आणि दोन्ही वर्षावासांत प्रवेश केलेले भिक्खू भिक्षेसाठी त्रास सहन करत असतील आणि ते असे म्हणत असतील – 'आयुष्यमानहो, येथे राहून आपण सर्वच जण त्रास सहन करत आहोत. आपण दोन भागात विभागले गेलो तर बरे होईल. ज्यांच्याकडे नातेवाईक किंवा निमंत्रण देणारे लोक आहेत, त्यांनी तिथे राहावे आणि पवारणेच्या दिवशी येऊन आपला वर्षावासिक हिस्सा घेऊन जावा.' तर त्यांच्यापैकी जे तिथे राहून पवारणेच्या दिवशी परत येतात, त्यांना विचारून वर्षावासिक वस्त्र दिले पाहिजे. कारण जरी त्यांनी ते स्वीकारले, तरी ते त्या वर्षावासिक वस्त्राचे मालक होत नाहीत, आणि जरी स्थानिक भिक्खूंनी नाराजी व्यक्त केली, तरी ते न देता राहू शकत नाहीत. परंतु कुरुंदी अट्ठकथेत असे म्हटले आहे – 'असा नियम केला पाहिजे – आपल्या सर्वांसाठी येथे पेज आणि भात पुरेसा नाही. तुम्ही अनुकूल ठिकाणी राहून परत या. तुम्हाला तुमचा मिळालेला वर्षावासिक लाभ मिळेल.' जर एकानेही याला विरोध केला, तर तो विरोध योग्य मानला जावा; जर कोणी विरोध केला नाही, तर तो नियम चांगल्या प्रकारे संमत झाला असे समजावे. नंतर, तिथे राहून परत आलेल्या भिक्खूंना विचारून ते दिले पाहिजे, आणि विचारण्याच्या वेळी विरोध करता येत नाही. पुन्हा असे म्हटले आहे – 'जर वर्षावास केलेल्या भिक्खूंपैकी काहींना वर्षावासिक वस्त्र मिळाले नाही आणि भिक्खू असा नियम करतात की – ज्यांचा वर्षावास खंडित झाला आहे त्यांचे वर्षावासिक वस्त्र आणि आता नव्याने मिळणारे वर्षावासिक वस्त्र यांना देणे योग्य आहे का? अशा प्रकारे नियम केल्यास, ते वस्त्र आधीच दिल्यासारखेच होते, आणि जेव्हा जेव्हा नवीन वस्त्र प्राप्त होईल, तेव्हा तेव्हा ते त्यांनाच दिले पाहिजे.'

Temāsaṃ pānīyaṃ upaṭṭhāpetvā vihāramaggacetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇāni jaggitvā bodhirukkhe udakaṃ siñcitvā pakkantopi vibbhantopi vassāvāsikaṃ labhatiyeva. Bhatiniviṭṭhañhi tena kataṃ. Saṅghikaṃ pana apalokanakammaṃ katvā gāhitaṃ antovasse vibbhantopi labhateva. Paccayavasena gāhitaṃ pana na labhatīti vadanti.

तीन महिने पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देऊन, विहाराचा रस्ता, चैत्य प्रांगण आणि बोधी प्रांगण स्वच्छ ठेवून, बोधिवृक्षाला पाणी घालून, निघून गेलेला किंवा गृहस्थ झालेला भिक्खू देखील वर्षावासिक वस्त्र मिळवण्यास पात्र ठरतोच. कारण त्याने सेवेचे कार्य केले आहे. परंतु जर संघिक वस्तू अपलोकन कर्म (संघाच्या संमतीने) करून घेतली असेल, तर वर्षावासाच्या दरम्यान गृहस्थ झालेला भिक्खू देखील ती मिळवतोच. परंतु जर ती केवळ प्रत्यय (वैयक्तिक गरजेच्या) स्वरूपात घेतली असेल, तर ती मिळत नाही, असे म्हणतात.

Sace vutthavasso disaṃgamiko bhikkhu āvāsikassa hatthato kiñcideva kappiyabhaṇḍaṃ gahetvā ‘‘asukakule mayhaṃ vassāvāsikaṃ pattaṃ, taṃ gaṇhathā’’ti vatvā gataṭṭhāne vibbhamati, vassāvāsikaṃ saṅghikaṃ hoti. Sace pana manusse sammukhā sampaṭicchāpetvā gacchati, labhati. ‘‘Idaṃ vassāvāsikaṃ amhākaṃ senāsane vutthabhikkhuno demā’’ti vutte, yassa gāhitaṃ tasseva hoti. Sace pana senāsanasāmikassa piyakamyatāya puttadhītādayo bahūni vatthāni āharitvā ‘‘amhākaṃ senāsane demā’’ti denti, tattha vassūpagatassa ekameva vatthaṃ dātabbaṃ, sesāni saṅghikāni honti, vassāvāsikaṭṭhitikāya gāhetabbāni. Ṭhitikāya asati therāsanato paṭṭhāya gāhetabbāni. Senāsane vassūpagataṃ bhikkhuṃ nissāya uppannena cittappasādena bahūni vatthāni āharitvā ‘‘senāsanassa demā’’ti dinnesupi eseva nayo. Sace pana pādamūle ṭhapetvā ‘‘etassa bhikkhuno demā’’ti vadanti, tasseva honti.

जर वर्षावास पूर्ण केलेला आणि दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ इच्छिणारा भिक्खू स्थानिक (आवासिक) भिक्खूच्या हातातून काही कप्पिय वस्तू घेऊन, "अमुक कुळात माझे वर्षावासिक वस्त्र आले आहे, ते तुम्ही घ्या," असे सांगून गेलेल्या ठिकाणी जर गृहस्थ बनला (भ्रष्ट झाला), तर ते वर्षावासिक वस्त्र संघाचे होते. पण जर तो लोकांना प्रत्यक्ष स्वीकारायला लावून जातो, तर त्याला ते मिळते. "हे वर्षावासिक वस्त्र आमच्या सेनासनात वर्षावास केलेल्या भिक्खूला देतो," असे म्हटले असता, ज्याच्यासाठी ते घेतले गेले आहे, त्याचेच ते होते. पण जर सेनासनाच्या मालकावरील प्रेमापोटी मुले-मुली इत्यादींनी अनेक वस्त्रे आणून "आमच्या सेनासनात देतो" असे म्हणून दिली, तर तेथे वर्षावास केलेल्या भिक्खूला एकच वस्त्र दिले पाहिजे, उर्वरित वस्त्रे संघाची होतात; ती वर्षावासिक नियमानुसार घेतली पाहिजेत. नियम नसताना थेरांच्या आसनापासून (ज्येष्ठतेनुसार) ती घेतली पाहिजेत. सेनासनात वर्षावास करणाऱ्या भिक्खूच्या आधारे उत्पन्न झालेल्या चित्तप्रसादाने अनेक वस्त्रे आणून "सेनासनाला देतो" असे म्हणून दिली तरीही हाच नियम लागू होतो. पण जर पायाजवळ ठेवून "या भिक्खूला देतो" असे म्हणतात, तर ती त्याचीच होतात.

Ekassa gehe dve vassāvāsikāni – paṭhamabhāgo sāmaṇerassa gāhito hoti, dutiyo therāsane. So ekaṃ dasahatthaṃ, ekaṃ aṭṭhahatthaṃ sāṭakaṃ peseti ‘‘vassāvāsikaṃ pattabhikkhūnaṃ dethā’’ti vicinitvā varabhāgaṃ sāmaṇerassa datvā anubhāgo therāsane dātabbo. Sace pana ubhopi gharaṃ netvā bhojetvā sayameva pādamūle ṭhapeti, yaṃ yassa dinnaṃ, tadeva tassa hoti.

एका गृहस्थाच्या घरात दोन वर्षावासिक वस्त्रे आहेत – पहिला भाग सामणेरासाठी घेतला गेला आहे आणि दुसरा थेरांच्या आसनासाठी. तो एक दहा हात लांबीचे आणि एक आठ हात लांबीचे वस्त्र "वर्षावासिक वस्त्र प्राप्त झालेल्या भिक्खूंना द्या" असे सांगून पाठवतो. अशा वेळी निवड करून उत्तम भाग (दहा हातांचे वस्त्र) सामणेराला देऊन कनिष्ठ भाग (आठ हातांचे वस्त्र) थेरांच्या आसनावर दिले पाहिजे. पण जर दोघांनाही घरी नेऊन, भोजन देऊन स्वतःच पायाजवळ ठेवतो, तर जे ज्याला दिले आहे, ते त्याचेच होते.

Ito [Pg.75] paraṃ mahāpaccariyaṃ āgatanayo hoti – ‘‘ekassa ghare daharasāmaṇerassa vassāvāsikaṃ pāpuṇāti, so ce pucchati – ‘amhākaṃ vassāvāsikaṃ kassa patta’nti, ‘sāmaṇerassā’ti avatvā ‘dānakāle jānissasī’ti vatvā dānadivase ekaṃ mahātheraṃ pesetvā nīharāpetabbaṃ. Sace yassa vassāvāsikaṃ pattaṃ, so vibbhamati vā kālaṃ vā karoti, manussā ce pucchanti – ‘kassa amhākaṃ vassāvāsikaṃ patta’nti, tesaṃ yathābhūtaṃ ācikkhitabbaṃ. Sace te vadanti – ‘tumhākaṃ demā’ti, tassa bhikkhuno pāpuṇāti. Atha saṅghassa vā gaṇassa vā denti, saṅghassa vā gaṇassa vā pāpuṇāti. Sace vassūpagatā suddhapaṃsukūlikāyeva honti, ānetvā dinnaṃ vassāvāsikaṃ senāsanaparikkhāraṃ vā katvā ṭhapetabbaṃ, bimbohanādīni vā kātabbānī’’ti. Idaṃ nevāsikavattaṃ.

यानंतर महाप्रत्यरी (महापच्चरी) अट्ठकथेत आलेली पद्धत अशी आहे – "एका गृहस्थाच्या घरात लहान सामणेराला वर्षावासिक वस्त्र प्राप्त होते. जर तो गृहस्थ विचारतो – 'आमचे वर्षावासिक वस्त्र कोणाला प्राप्त झाले आहे?', तर 'सामणेराला' असे न सांगता, 'दानाच्या वेळी समजेल' असे सांगून दानाच्या दिवशी एका महाथेरांना पाठवून ते मागवून घ्यावे. जर ज्याला वर्षावासिक वस्त्र प्राप्त झाले आहे, तो गृहस्थ बनला किंवा कालवश झाला, आणि लोक विचारतात – 'आमचे वर्षावासिक वस्त्र कोणाला प्राप्त झाले आहे?', तर त्यांना जसे आहे तसे सांगितले पाहिजे. जर ते म्हणतात – 'आम्ही तुम्हालाच देतो', तर ते त्या भिक्खूला प्राप्त होते. किंवा जर ते संघाला किंवा गणाला देतात, तर ते संघाला किंवा गणाला प्राप्त होते. जर वर्षावास केलेले भिक्खू केवळ शुद्ध पांसुकूलिक असतील, तर आणून दिलेले वर्षावासिक वस्त्र सेनासनाचे साहित्य करून ठेवले पाहिजे किंवा उशी इत्यादी बनवले पाहिजे." हे नेवासिक वृत्त (स्थानिक भिक्खूंचे कर्तव्य) आहे.

Senāsanaggāhakathā niṭṭhitā.

सेनासन स्वीकारण्याची कथा समाप्त झाली.

Upanandavatthukathā

उपनंद भिक्खूची कथा

319. Upanandavatthusmiṃ – tattha tayā moghapurisa gahitaṃ idha muttaṃ, idha tayā gahitaṃ tatra muttanti ettha ayamattho – yaṃ tayā tattha senāsanaṃ gahitaṃ, taṃ te gaṇhanteneva idha muttaṃ hoti. ‘‘Idha dānāhaṃ, āvuso, muñcāmī’’ti vadantena pana taṃ tatrāpi muttaṃ. Evaṃ tvaṃ ubhayattha paribāhiroti.

३१९. उपनंद भिक्खूच्या कथेत – 'तेथे तुझ्याद्वारे, हे मोघपुरुषा, जे घेतले गेले ते येथे सुटले; येथे तुझ्याद्वारे जे घेतले गेले ते तेथे सुटले' याचा अर्थ असा आहे – जे सेनासन तुझ्याद्वारे तेथे घेतले गेले, ते घेताच तुझे येथील सेनासन सुटले. "हे आवुसो, आता मी हे येथे सोडतो," असे म्हणणाऱ्या तुझ्याद्वारे ते तेथेही सुटले. अशा प्रकारे तू दोन्ही ठिकाणी सेनासनापासून वंचित झालास.

Ayaṃ panettha vinicchayo – gahaṇena gahaṇaṃ paṭippassambhati, gahaṇena ālayo paṭippassambhati, ālayena gahaṇaṃ paṭippassambhati, ālayena ālayo paṭippassambhati. Kathaṃ? Idhekacco vassūpanāyikadivase ekasmiṃ vihāre senāsanaṃ gahetvā sāmantavihāraṃ gantvā tatrāpi gaṇhāti, tassa iminā gahaṇena purimaṃ gahaṇaṃ paṭippassambhati. Aparo ‘‘idha vasissāmī’’ti ālayamattaṃ katvā sāmantavihāraṃ gantvā tattha senāsanaṃ gaṇhāti, tassa iminā gahaṇena purimo ālayo paṭippassambhati. Eko ‘‘idha vasissāmī’’ti senāsanaṃ vā gahetvā ālayaṃ vā katvā sāmantavihāraṃ gantvā ‘‘idheva dāni vasissāmī’’ti ālayaṃ karoti, iccassa ālayena vā gahaṇaṃ ālayena vā ālayo paṭippassambhati, sabbattha pacchime [Pg.76] gahaṇe vā ālaye vā tiṭṭhati. Yo pana ‘‘ekasmiṃ vihāre senāsanaṃ gahetvā aññasmiṃ vihāre vasissāmī’’ti gacchati, tassa upacārasīmātikkame senāsanaggāho paṭippassambhati. Yadi pana ‘‘tattha phāsu bhavissati, vasissāmi; no ce, āgamissāmī’’ti gantvā aphāsubhāvaṃ ñatvā paccāgacchati, vaṭṭati.

येथे हा निर्णय आहे – घेण्याने घेणे शांत होते, घेण्याने आसक्ती शांत होते, आसक्तीने घेणे शांत होते, आसक्तीने आसक्ती शांत होते. कसे? येथे एखादा भिक्खू वर्षावास सुरू होण्याच्या दिवशी एका विहारात सेनासन घेऊन, जवळच्या विहारात जाऊन तेथेही सेनासन घेतो. त्याच्या या नवीन घेण्याने पूर्वीचे घेणे शांत होते. दुसरा भिक्खू "मी येथे राहीन" अशी केवळ आसक्ती ठेवून जवळच्या विहारात जाऊन तेथे सेनासन घेतो. त्याच्या या नवीन घेण्याने पूर्वीची आसक्ती शांत होते. एक भिक्खू "मी येथे राहीन" असे म्हणून सेनासन घेऊन किंवा आसक्ती ठेवून जवळच्या विहारात जाऊन "आता मी येथेच राहीन" अशी आसक्ती करतो. अशा प्रकारे त्याच्या आसक्तीने घेणे किंवा आसक्तीने आसक्ती शांत होते. सर्व ठिकाणी शेवटच्या घेण्यावर किंवा शेवटच्या आसक्तीवरच तो टिकून राहतो. पण जो भिक्खू "एका विहारात सेनासन घेऊन दुसऱ्या विहारात राहीन" असे म्हणून जातो, त्याची उपचार-सीमा ओलांडताच सेनासन घेणे शांत होते. पण जर "तेथे अनुकूल असेल तर राहीन, नाहीतर परत येईन" असा विचार करून जाऊन, तेथे प्रतिकूलता असल्याचे जाणून परत येतो, तर ते योग्य आहे.

320. Tivassantarenāti ettha tivassantaro nāma yo dvīhi vassehi mahantataro vā daharataro vā hoti. Yo pana ekena vassena mahantataro vā daharataro vā hoti, yo vā samānavasso, tattha vattabbameva natthi. Ime sabbe ekasmiṃ mañce vā pīṭhe vā dve dve hutvā nisīdituṃ labhanti. Yaṃ tiṇṇaṃ pahoti, taṃ saṃhārimaṃ vā hotu asaṃhārimaṃ vā, tathārūpe api phalakakhaṇḍe anupasampannenāpi saddhiṃ nisīdituṃ vaṭṭati.

३२०. "तिवस्सन्तर" (तीन वर्षांचे अंतर) म्हणजे जो दोन वर्षांनी मोठा किंवा लहान असतो. पण जो एका वर्षाने मोठा किंवा लहान असतो, किंवा जो समान वर्षावासाचा असतो, त्याबाबत तर बोलण्याची गरजच नाही. हे सर्व एकाच खाटेवर किंवा पाटावर दोन-दोन जण होऊन बसू शकतात. जे आसन तिघांना पुरेसे असते, मग ते हलवता येणारे असो वा न हलवता येणारे असो, तशा प्रकारच्या लाकडी फळीवर अनुपसंपन्नासोबत देखील बसणे योग्य आहे.

Hatthinakhakanti hatthikumbhe patiṭṭhitaṃ; evaṃ katassa kiretaṃ nāmaṃ. Sabbaṃ pāsādaparibhoganti suvaṇṇarajatādivicitrāni kavāṭāni mañcapīṭhāni tālavaṇṭāni suvaṇṇarajatamayapānīyaghaṭapānīyasarāvāni yaṃkiñci cittakammakataṃ, sabbaṃ vaṭṭati. ‘‘Pāsādassa dāsidāsaṃ khettavatthuṃ gomahiṃsaṃ demā’’ti vadanti, pāṭekkaṃ gahaṇakiccaṃ natthi, pāsāde paṭiggahite paṭiggahitameva hoti. Gonakādīni saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā mañcapīṭhakesu attharitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti. Dhammāsane pana gihivikaṭanihārena labbhanti, tatrāpi nipajjituṃ na vaṭṭati.

"हत्थिनखक" म्हणजे हत्तीच्या मस्तकावर आधारलेले; अशा प्रकारे बनवलेल्या प्रासादाला हे नाव दिले जाते असे म्हणतात. "सर्व प्रासाद-परिभोग" म्हणजे सोने-चांदी इत्यादींनी सुशोभित केलेली दारे, खाटा-पाट, ताडाचे पंखे, सोने-चांदीचे पिण्याच्या पाण्याचे घडे व वाट्या आणि जे काही चित्रकाम केलेले साहित्य असेल, ते सर्व वापरणे योग्य आहे. "प्रासादासाठी दासी-दास, शेतजमीन, गायी-म्हशी देतो," असे जर लोक म्हणतात, तर ते स्वतंत्रपणे स्वीकारण्याची गरज नाही; प्रासाद स्वीकारला की ते स्वीकारले गेले असेच होते. गोनक (लोकरीचे गालिचे) इत्यादी संघिक विहारात किंवा वैयक्तिक विहारात खाटांवर किंवा पाटांवर पसरून वापरणे योग्य नाही. पण धर्मासनावर गृहस्थांच्या विशिष्ट पद्धतीच्या आच्छादनासह ते वापरण्याची परवानगी आहे, परंतु तेथेही झोपणे योग्य नाही.

Upanandavatthukathā niṭṭhitā.

उपनंद भिक्खूची कथा समाप्त झाली.

Avissajjiyavatthukathā

अविस्सज्जिय (न सोडता येणाऱ्या वस्तूंची) कथा

321. Pañcimānīti rāsivasena pañca, sarūpavasena panetāni bahūni honti. Tattha ārāmo nāma pupphārāmo vā phalārāmo vā. Ārāmavatthu nāma tesaṃyeva ārāmānaṃ atthāya paricchinditvā ṭhapitokāso; tesu vā ārāmesu vinaṭṭhesu tesaṃ porāṇakabhūmibhāgo. Vihāro nāma yaṃkiñci pāsādādisenāsanaṃ. Vihāravatthu nāma tassa patiṭṭhānokāso. Mañco nāma – masārako, bundikābaddho, kuḷīrapādako āhaccapādakoti imesaṃ pubbe vuttānaṃ catunnaṃ mañcānaṃ aññataro[Pg.77]. Pīṭhaṃ nāma masārakādīnaṃyeva catunnaṃ pīṭhānaṃ aññataraṃ. Bhisi nāma uṇṇabhisiādīnaṃ pañcannaṃ aññatarā. Bimbohanaṃ nāma vuttappakārānaṃ bimbohanānaṃ aññataraṃ. Lohakumbhī nāma kāḷalohena vā tambalohena vā yena kenaci lohena katā kumbhī. Lohabhāṇakādīsupi eseva nayo. Ettha pana bhāṇakanti arañjaro vuccati. Vārakoti ghaṭo. Kaṭāhaṃ kaṭāhameva. Vāsiādīsu valliādīsu ca duviññeyyaṃ nāma natthi. Evaṃ –

३२१. ‘पाच’ (पञ्चिमानि) म्हणजे समूहाच्या दृष्टीने पाच, परंतु स्वरूपाच्या दृष्टीने हे अनेक आहेत. त्यामध्ये ‘आराम’ म्हणजे फुलांचा बगीचा (पुष्पआराम) किंवा फळांचा बगीचा (फलआराम) होय. ‘आरामवस्तू’ म्हणजे त्याच आरामांच्या उपयोगासाठी निश्चित करून ठेवलेली जागा; किंवा ते आराम नष्ट झाल्यावर त्यांची जुनी भूमी (जमीन) होय. ‘विहार’ म्हणजे प्रासाद (महाल) इत्यादी कोणतेही शयनासन (निवासस्थान) होय. ‘विहारवस्तू’ म्हणजे त्या विहाराच्या स्थापनेची जागा होय. ‘मंच’ (पलंग) म्हणजे – मसारक (कोरीव पायांचा पलंग), बुन्दिकाबद्ध (पट्ट्यांनी बांधलेला पलंग), कुळीरपादक (खेकड्याच्या पायासारखा वाकड्या पायांचा पलंग) आणि आहच्चपादक (टोचून बसवलेल्या पायांचा पलंग) या पूर्वी सांगितलेल्या चार प्रकारच्या मंचांपैकी कोणताही एक होय. ‘पीठ’ (पाट/स्टूल) म्हणजे मसारक इत्यादी चार प्रकारच्या पीठांपैकी कोणतेही एक होय. ‘भिसी’ (गादी) म्हणजे उण्णभिसी (लोकरची गादी) इत्यादी पाच प्रकारच्या भिसींपैकी कोणतीही एक होय. ‘बिम्बोहन’ (उशी) म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या उशांपैकी कोणतीही एक होय. ‘लोहकुंभी’ म्हणजे काळ्या लोखंडाची किंवा तांब्याची किंवा कोणत्याही धातूची बनवलेली कुंभी (भांडे) होय. लोहभाणक इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. येथे ‘भाणक’ म्हणजे मोठा माठ (अरांजर) आणि ‘वारक’ म्हणजे घडा होय. ‘कटाह’ म्हणजे कढईच होय. वासी (कुऱ्हाड/तासणी) इत्यादी आणि वल्ली (वेल/दोरी) इत्यादींमध्ये समजण्यास कठीण असे काही नाही. अशा प्रकारे –

Dvisaṅgahāni dve honti, tatiyaṃ catusaṅgahaṃ;

Catutthaṃ navakoṭṭhāsaṃ, pañcamaṃ aṭṭhabhedanaṃ.

दोन (अविस्सज्जीय वस्तू) दोन प्रकारच्या संग्रहाने युक्त असतात, तिसरी चार प्रकारच्या संग्रहाने युक्त असते; चौथी नऊ भागांची (प्रकारांची) असते आणि पाचवी आठ प्रकारची असते.

Iti pañcahi rāsīhi, pañcanimmalalocano;

Pañcavīsavidhaṃ nātho, garubhaṇḍaṃ pakāsayi.

अशा प्रकारे, पाच निर्मळ चक्षू असणाऱ्या नाथांनी (बुद्धांनी) पाच समूहांच्या द्वारे पंचवीस प्रकारच्या गरूभांडाचे (सामायिक वस्तूंचे) प्रकटीकरण केले.

Tatrāyaṃ vinicchayakathā – idañhi sabbampi garubhaṇḍaṃ idha avissajjiyaṃ, kīṭāgirivatthusmiṃ ‘‘avebhaṅgiya’’nti vuttaṃ. Parivāre pana –

त्या गरूभांडाच्या बाबतीत हा निर्णय आहे – कारण हे सर्वच गरूभांड येथे ‘अविस्सज्जीय’ (त्याग न करण्याजोगे) आणि कीटागिरी प्रकरणात ‘अवेभंगीय’ (विभाजन न करण्याजोगे) असे भगवंतांनी म्हटले आहे. परंतु परिवार पाठात –

‘‘Avissajjiyaṃ avebhaṅgiyaṃ, pañca vuttā mahesinā;

Vissajjentassa paribhuñjantassa anāpatti,Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479) –

“महर्षींनी (बुद्धांनी) पाच अविस्सज्जीय आणि अवेभंगीय वस्तू सांगितल्या आहेत; त्यांचा त्याग करणाऱ्याला किंवा त्यांचा उपभोग घेणाऱ्याला आपत्ती (दोष) होत नाही, हा प्रश्न विधीतज्ज्ञांनी विचारपूर्वक सोडवला आहे.”

Āgataṃ. Tasmā mūlacchejjavasena avissajjiyaṃ avebhaṅgiyañca parivattanavasena pana vissajjentassa paribhuñjantassa ca anāpattīti evamettha adhippāyo veditabbo.

असे आले आहे. म्हणून, कायमची मालकी देण्याच्या दृष्टीने ते अविस्सज्जीय आणि अवेभंगीय आहे, परंतु अदलाबदल (विनिमय) करण्याच्या दृष्टीने त्याग करणाऱ्याला आणि उपभोग घेणाऱ्याला आपत्ती होत नाही, असा येथे अभिप्राय समजला पाहिजे.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – idaṃ tāva pañcavidhampi cīvarapiṇḍapātabhesajjatthāya upanetuṃ na vaṭṭati. Thāvarena ca thāvaraṃ garubhaṇḍena ca garubhaṇḍaṃ parivattetuṃ vaṭṭati. Thāvare pana khettaṃ vatthu taḷākaṃ mātikāti evarūpaṃ bhikkhusaṅghassa vicāretuṃ vā sampaṭicchituṃ vā adhivāsetuṃ vā na vaṭṭati, kappiyakārakeheva vicāritato kappiyabhaṇḍaṃ vaṭṭati. Ārāmena pana ārāmaṃ ārāmavatthuṃ vihāraṃ vihāravatthunti imāni cattāri parivattetuṃ vaṭṭati.

त्या अदलाबदलीच्या बाबतीत हा अनुक्रम आहे – प्रथम तर हे पाचही प्रकारचे गरूभांड चीवर, पिंडपात आणि औषधांच्या उपयोगासाठी वापरणे योग्य नाही. परंतु स्थावर वस्तूने स्थावर वस्तूची आणि गरूभांडाने गरूभांडाची अदलाबदल करणे योग्य आहे. स्थावर वस्तूंच्या बाबतीत शेत, जमीन, तलाव, कालवा अशा प्रकारच्या गोष्टींची भिक्खू संघाने व्यवस्था लावणे, स्वीकार करणे किंवा संमती देणे योग्य नाही; कप्पियकारकांनी (गृहस्थांनी) व्यवस्था लावलेल्यामधून कप्पियभांड (योग्य वस्तू) स्वीकारणे योग्य आहे. परंतु आरामाने (बगीच्याने) आराम, आरामवस्तू, विहार आणि विहारवस्तू या चार गोष्टींची अदलाबदल करणे योग्य आहे.

Tatrāyaṃ parivattananayo – saṅghassa nāḷikerārāmo dūre hoti, kappiyakārakā vā bahutaraṃ khādanti. Yampi na khādanti, tato sakaṭavetanaṃ datvā [Pg.78] appameva haranti. Aññesaṃ pana tassa ārāmassa avidūragāmavāsīnaṃ manussānaṃ vihārassa samīpe ārāmo hoti, te saṅghaṃ upasaṅkamitvā sakena ārāmena taṃ ārāmaṃ yācanti, saṅghena ‘‘ruccati saṅghassā’’ti apaloketvā sampaṭicchitabbo. Sacepi bhikkhūnaṃ rukkhasahassaṃ hoti, manussānaṃ pañca satāni, ‘‘tumhākaṃ ārāmo khuddako’’ti na vattabbaṃ. Kiñcāpi hi ayaṃ khuddako, atha kho itarato bahutaraṃ āyaṃ deti. Sacepi samakameva deti; evampi icchiticchitakkhaṇe paribhuñjituṃ sakkāti gahetabbameva. Sace pana manussānaṃ bahutarā rukkhā honti, ‘‘nanu tumhākaṃ bahutarā rukkhā’’ti vattabbaṃ. Sace ‘‘atirekaṃ amhākaṃ puññaṃ hotu, saṅghassa demā’’ti vadanti, jānāpetvā sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Bhikkhūnaṃ rukkhā phaladhārino, manussānaṃ rukkhā na tāva phalaṃ gaṇhanti, kiñcāpi na gaṇhanti, na cirena gaṇhissantīti sampaṭicchitabbameva. Manussānaṃ rukkhā phaladhārino, bhikkhūnaṃ na tāva phalaṃ gaṇhanti, ‘‘nanu tumhākaṃ rukkhā phaladhārino’’ti vattabbaṃ. Sace ‘‘gaṇhatha, bhante, amhākaṃ puññaṃ bhavissatī’’ti denti, jānāpetvā sampaṭicchituṃ vaṭṭati; evaṃ ārāmena ārāmo parivattetabbo. Eteneva nayena ārāmavatthupi vihāropi vihāravatthupi ārāmena parivattetabbaṃ. Ārāmavatthunā ca mahantena vā khuddakena vā ārāmaārāmavatthu vihāravihāravatthūni.

त्या अदलाबदलीची पद्धत अशी आहे – संघाचा नारळाचा बगीचा दूर आहे, आणि कप्पियकारकच (राखणदार) जास्त फळे खातात. जे ते खात नाहीत, त्यातून गाडीचे भाडे देऊन अगदी थोडेच विहारात घेऊन येतात. दुसऱ्या बाजूला, त्या बगीच्याच्या जवळच्या गावात राहणाऱ्या लोकांचा बगीचा विहाराच्या जवळ आहे. ते संघाकडे येऊन आपल्या बगीच्याच्या बदल्यात तो (संघाचा) बगीचा मागतात. अशा वेळी संघाने “संघाला हे संमत आहे का?” असे विचारून (अपलोकून) तो स्वीकारला पाहिजे. जरी भिक्खूंचे एक हजार वृक्ष असतील आणि लोकांचे पाचशे वृक्ष असतील, तरी “तुमचा बगीचा लहान आहे” असे म्हणू नये. कारण जरी हा बगीचा लहान असला, तरी तो दुसऱ्या बगीच्यापेक्षा जास्त उत्पन्न देतो. जरी तो सारखेच उत्पन्न देत असेल, तरीही हव्या त्या वेळी त्याचा उपभोग घेणे शक्य आहे, म्हणून तो स्वीकारलाच पाहिजे. पण जर लोकांचे वृक्ष जास्त असतील, तर “तुमचे वृक्ष जास्त आहेत ना?” असे म्हणावे. जर ते “आम्हाला अधिक पुण्य लाभो, आम्ही संघाला दान देत आहोत” असे म्हणतात, तर संघाला अवगत करून तो स्वीकारणे योग्य आहे. जर भिक्खूंचे वृक्ष फळे देणारे असतील आणि लोकांचे वृक्ष अजून फळे देत नसतील, तरीही जरी ते फळे देत नसले तरी लवकरच फळे देतील, म्हणून तो स्वीकारलाच पाहिजे. जर लोकांचे वृक्ष फळे देणारे असतील आणि भिक्खूंचे वृक्ष अजून फळे देत नसतील, तर “तुमचे वृक्ष फळे देणारे आहेत ना?” असे म्हणावे. जर ते “भन्ते, स्वीकार करा, आम्हाला पुण्य लाभेल” असे म्हणून दान देतात, तर संघाला अवगत करून तो स्वीकारणे योग्य आहे; अशा प्रकारे आरामाने आराम बदलला पाहिजे. याच पद्धतीने आरामवस्तू, विहार आणि विहारवस्तू देखील आरामाने बदलली पाहिजे. तसेच मोठ्या किंवा लहान आरामवस्तूने आराम, आरामवस्तू, विहार आणि विहारवस्तू यांची अदलाबदल करावी.

Kathaṃ vihārena vihāro parivattetabbo? Saṅghassa antogāme gehaṃ hoti, manussānaṃ vihāramajjhe pāsādo, ubhopi agghena samakā, sace manussā tena pāsādena taṃ gehaṃ yācanti, sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Bhikkhūnaṃ ce mahagghataraṃ gehaṃ hoti, ‘‘mahagghataraṃ amhākaṃ geha’’nti vutte ‘‘kiñcāpi mahagghataraṃ, pabbajitānaṃ asāruppaṃ, na sakkā tattha pabbajitehi vasituṃ, idaṃ pana sāruppaṃ gaṇhathā’’ti vadanti; evampi sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Sace pana manussānaṃ mahagghaṃ hoti, ‘‘nanu tumhākaṃ gehaṃ mahaggha’’nti vattabbaṃ. ‘‘Hotu, bhante, amhākaṃ puññaṃ bhavissati, gaṇhathā’’ti vutte pana sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Evaṃ vihārena vihāro parivattetabbo. Eteneva nayena vihāravatthupi ārāmopi ārāmavatthupi vihārena parivattetabbaṃ. Vihāravatthunā ca mahagghena vā appagghena vā vihāravihāravatthuārāmaārāmavatthūni. Evaṃ tāva thāvarena thāvaraparivattanaṃ veditabbaṃ.

विहाराने विहार कसा बदलावा? संघाचे गावात एक घर आहे आणि लोकांचा विहाराच्या मध्यभागी एक प्रासाद (महाल) आहे. दोन्ही किमतीने समान आहेत. जर लोक त्या प्रासादाच्या बदल्यात ते घर मागतात, तर ते स्वीकारणे योग्य आहे. जर भिक्खूंचे घर अधिक किमतीचे असेल आणि “आमचे घर अधिक किमतीचे आहे” असे म्हटल्यावर जर ते म्हणतात की, “जरी ते अधिक किमतीचे असले, तरी ते प्रव्रजितांसाठी अयोग्य आहे. तिथे प्रव्रजितांना राहणे शक्य नाही. परंतु हा प्रासाद योग्य आहे, आपण याचा स्वीकार करावा”; तरीही ते स्वीकारणे योग्य आहे. पण जर लोकांचे घर अधिक किमतीचे असेल, तर “तुमचे घर अधिक किमतीचे आहे ना?” असे म्हणावे. “असू द्या भन्ते, आम्हाला पुण्य लाभेल, आपण स्वीकार करावा” असे त्यांनी म्हटल्यावर ते स्वीकारणे योग्य आहे. अशा प्रकारे विहाराने विहार बदलला पाहिजे. याच पद्धतीने विहारवस्तू, आराम आणि आरामवस्तू देखील विहाराने बदलली पाहिजे. तसेच अधिक किमतीच्या किंवा कमी किमतीच्या विहारवस्तूने विहार, विहारवस्तू, आराम आणि आरामवस्तू यांची अदलाबदल करावी. अशा प्रकारे प्रथम स्थावर वस्तूने स्थावर वस्तूची अदलाबदल समजून घ्यावी.

Garubhaṇḍena [Pg.79] garubhaṇḍaparivattane pana mañcapīṭhaṃ mahantaṃ vā hotu khuddakaṃ vā, antamaso caturaṅgulapādakaṃ vā gāmadārakehi paṃsvāgārakesu kīḷantehi katampi saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ hoti. Sacepi rājarājamahāmattādayo ekappahāreneva mañcasataṃ vā mañcasahassaṃ vā denti, sabbe kappiyamañcā sampaṭicchitabbā, sampaṭicchitvā vuḍḍhapaṭipāṭiyā ‘‘saṅghikaparibhogena paribhuñjathā’’ti dātabbā, puggalikavasena na dātabbā. Atirekamañce bhaṇḍāgārādīsu paññapetvā pattacīvaraṃ nikkhipitumpi vaṭṭati. Bahisīmāya ‘‘saṅghassa demā’’ti dinnamañco saṅghattherassa vasanaṭṭhāne dātabbo. Tattha ce bahū mañcā honti, mañcena kammaṃ natthi; yassa vasanaṭṭhāne kammaṃ atthi, tattha ‘‘saṅghikaparibhogena paribhuñjathā’’ti dātabbo. Mahagghena satagghanakena vā sahassagghanakena vā satasahassagghanakena vā mañcena aññaṃ mañcasataṃ labhati, parivattetvā gahetabbaṃ. Na kevalaṃ mañcena mañcoyeva, ārāmaārāmavatthuvihāravihāravatthupīṭhabhisibimbohanānipi parivattetuṃ vaṭṭanti. Esa nayo pīṭhabhisibimbohanesupi. Etesu hi kappiyākapyiyaṃ vuttanayameva. Tattha akappiyaṃ na paribhuñjitabbaṃ, kappiyaṃ saṅghikaparibhogena paribhuñjitabbaṃ. Akappiyaṃ vā mahagghaṃ kappiyaṃ vā parivattetvā vuttavatthūni gahetabbāni. Agarubhaṇḍupagaṃ pana bhisibimbohanaṃ nāma natthi.

परंतु, गरूभांड बदलण्याच्या बाबतीत, मंच (पलंग) किंवा पीठ (आसन) मोठे असो वा लहान, अगदी शेवटी गावातील मुलांनी मातीच्या घरांमध्ये खेळताना बनवलेले चार बोटे पायांचे जरी असले तरी, ते संघाला दान दिल्यापासून गरूभांडच ठरते. जरी राजे, राजांचे महामात्य इत्यादींनी एकाच वेळी शंभर किंवा हजार मंच दान दिले, तरी ते सर्व कप्पिय मंच स्वीकारले पाहिजेत. ते स्वीकारून, ज्येष्ठतेच्या क्रमानुसार 'सांघिक परिभोगाने (संघाच्या उपयोगासाठी) वापरा' असे सांगून दिले पाहिजेत; वैयक्तिक मालकी म्हणून (पुग्गलिक रूपाने) देऊ नयेत. अतिरिक्त मंच भांडारगृहात इत्यादी ठिकाणी ठेवून त्यावर पात्र आणि चीवर ठेवण्यासही हरकत नाही. सीमेच्या बाहेर 'संघाला देतो' असे म्हणून दान दिलेला मंच संघस्थविराच्या निवासस्थानी दिला पाहिजे. जर तिथे अनेक मंच असतील आणि मंचाचे काही काम नसेल, तर ज्याच्या निवासस्थानी मंचाची गरज आहे, तिथे 'सांघिक परिभोगाने वापरा' असे म्हणून तो दिला पाहिजे. शंभर, हजार किंवा लाख मोलाच्या अत्यंत मौल्यवान मंचाच्या बदल्यात जर इतर शंभर मंच मिळत असतील, तर ते बदलून घेतले पाहिजेत. केवळ मंचाच्या बदल्यात मंचच नव्हे, तर आराम (उद्यान), आरामाची जमीन, विहार, विहाराची जमीन, पीठ (आसन), भिसी (गादी) आणि बिम्बोहन (उशी) हे देखील बदलणे योग्य आहे. हाच नियम पीठ, भिसी आणि बिम्बोहन यांच्या बाबतीतही लागू होतो. कारण यांच्यामध्ये कप्पिय आणि अकप्पिय हे आधी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच आहे. त्यापैकी अकप्पिय वस्तू वापरू नयेत, कप्पिय वस्तू सांघिक परिभोगाने वापरल्या पाहिजेत. अकप्पिय किंवा मौल्यवान कप्पिय वस्तू बदलून आधी सांगितलेल्या वस्तू घेतल्या पाहिजेत. परंतु, गरूभांडामध्ये न येणारी अशी कोणतीही भिसी किंवा बिम्बोहन नसते.

Lohakumbhī lohabhāṇakaṃ lohakaṭāhanti imāni tīṇi mahantāni vā hontu khuddakāni vā antamaso pasatamattaudakagaṇhanakānipi garubhaṇḍāniyeva. Lohavārako pana kāḷalohatambalohavaṭṭalohakaṃsalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādagaṇhanako bhājetabbo. Pādo ca nāma magadhanāḷiyā pañcanāḷimattaṃ gaṇhāti, tato adhikagaṇhanako garubhaṇḍaṃ. Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatāni lohabhājanāni.

लोहकुंभी (लोखंडी घडा), लोहभाणक (पाणी साठवण्याचे मोठे भांडे) आणि लोहकठाह (लोखंडी कढई) या तीन वस्तू मोठ्या असोत वा लहान, अगदी शेवटी एक पळभर पाणी मावणारी जरी असली तरी ती गरूभांडच आहेत. परंतु लोखंडी घडा (लोहवारक) जो काळे लोखंड, तांबे, पितळ किंवा कासे यांपैकी कोणत्याही धातूचा बनवलेला असो, सिंहलद्वीपामध्ये एक 'पाद' पाणी मावणारा घडा वाटणीस योग्य मानला जातो. 'पाद' म्हणजे मगध देशाच्या नाळी मापानुसार पाच नाळी इतके पाणी मावणारे माप होय. त्यापेक्षा जास्त पाणी मावणारा घडा हा गरूभांड ठरतो. ही सर्व पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आलेली धातूची भांडी आहेत.

Pāḷiyaṃ pana anāgatānipi bhiṅgārapaṭiggahauḷuṅkadabbikaṭacchupātitaṭṭakasarakasamuggaaṅgārakapalladhūmakaṭacchuādīni khuddakāni vā mahantāni vā sabbāni garubhaṇḍāni. Patto, ayathālakaṃ, tambalohathālakanti imāni pana bhājanīyāni. Kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭati, puggalikaparibhogena na vaṭṭati. Kaṃsalohādibhājanaṃ [Pg.80] saṅghassa dinnampi hi pārihāriyaṃ na vaṭṭati. ‘‘Gihivikaṭanihāreneva paribhuñjitabba’’nti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

परंतु पाळीमध्ये न आलेली देखील भिंगार (झारी), पतिggह (पिंकदाणी), उळुंक (पळी), दब्बी (मोठा चमचा), कटच्छु (चमचा), पाती (थाळी), तट्टक (बशी), सरक (पिण्याचे भांडे), समुग्ग (डबा), अंगारकपल्ल (शेगडी), धूमकटच्छु (धूप देण्याची पळी) इत्यादी लहान असोत वा मोठी, ही सर्व गरूभांड आहेत. परंतु भिक्षापात्र, लोखंडी वाटी आणि तांब्याची वाटी या वस्तू वाटणीस योग्य आहेत. कासे किंवा पितळ या धातूंची बनवलेली विशिष्ट भांडी सांघिक परिभोगाने किंवा गृहस्थांच्या पद्धतीने वापरणे योग्य आहे, परंतु वैयक्तिक परिभोगाने वापरणे अयोग्य आहे. कारण काशाचे इत्यादी भांडे संघाला दान दिले असले तरी ते स्वतःसोबत घेऊन फिरणे योग्य नाही. 'ते केवळ गृहस्थांच्या विशिष्ट पद्धतीनेच वापरले पाहिजे,' असे महाप्रत्यरीमध्ये म्हटले आहे.

Ṭhapetvā pana bhājanavikatiṃ aññasmimpi kappiyalohabhaṇḍe – añjanī, añjanisalākā, kaṇṇamalaharaṇī, sūci, paṇṇasūci, khuddako, pipphalako, khuddakaṃ, ārakaṇṭakaṃ, kuñcikā, tāḷaṃ, kattarayaṭṭhi vedhako, natthudānaṃ, bhindivālo, lohakūṭo, lohakuṭṭi, lohaguḷo, lohapiṇḍi, lohacakkalikaṃ, aññampi vippakatalohabhaṇḍaṃ bhājanīyaṃ. Dhūmanettaphāladīparukkhadīpakapallakaolambakadīpaitthipurisatiracchānagatarūpakāni pana aññāni vā bhitticchadanakavāṭādīsu upanetabbāni, antamaso lohakhilakaṃ upādāya sabbāni lohabhaṇḍāni garubhaṇḍāniyeva honti, attanā laddhānipi pariharitvā puggalikaparibhogena na paribhuñjitabbāni, saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭāni vā vaṭṭanti. Tipubhaṇḍepi eseva nayo. Khīrapāsāṇamayāni taṭṭakasarakādīni garubhaṇḍāniyeva.

परंतु भांड्यांचे प्रकार वगळता, इतर कप्पिय धातूच्या वस्तूंमध्ये – अंजनपेटी, अंजनशलाका, कान साफ करण्याची काडी, सुई, पानावर लिहिण्याची लेखणी, लहान सुरी, लहान आर (टोचा), किल्ली, कुलूप, काठीला बसवण्याचे धातूचे कडे, नाकात औषध घालण्याची नळी, त्रिशूळ, लोखंडी हातोडा, लोखंडी छिन्नी, लोखंडी गोळा, लोखंडी ठोकळा, लोखंडी चक्र आणि इतर न घडवलेले धातूचे साहित्य हे सर्व वाटणीस योग्य आहे. परंतु धूर पिण्याची नळी, नांगराचा फाळ, समई, पणती, टांगता दिवा, स्त्री-पुरुष किंवा प्राण्यांच्या धातूच्या मूर्ती, किंवा भिंत, छप्पर, दारे इत्यादींना जोडण्याच्या इतर वस्तू – अगदी शेवटी लोखंडी खिळ्यापासून सुरुवात करून सर्व धातूच्या वस्तू या गरूभांडच असतात. स्वतःला मिळाल्या असल्या तरी त्या स्वतःजवळ बाळगून वैयक्तिक परिभोगाने वापरू नयेत; त्या सांघिक परिभोगाने किंवा गृहस्थांच्या पद्धतीने वापरणे योग्य आहे. कथील आणि शिसे यांच्या वस्तूंच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. दुधासारख्या पांढऱ्या दगडाच्या रकाब्या, पेले इत्यादी वस्तू देखील गरूभांडच आहेत.

Ghaṭako pana telabhājanaṃ vā pādagaṇhanakato atirekameva garubhaṇḍaṃ. Suvaṇṇarajatahārakūṭajātiphalikabhājanāni gihivikaṭānipi na vaṭṭanti, pageva saṅghikaparibhogena vā puggalikaparibhogena vā. Senāsanaparibhoge pana āmāsampi anāmāsampi sabbaṃ vaṭṭati.

परंतु लहान घडा किंवा तेलाचे भांडे जर 'पाद' मापापेक्षा अधिक क्षमतेचे असेल, तरच ते गरूभांड ठरते. सोने, चांदी, पितळ आणि अस्सल स्फटिकाची भांडी गृहस्थांच्या पद्धतीने बनवलेली असली तरीही वापरणे अयोग्य आहे, मग सांघिक परिभोगाने किंवा वैयक्तिक परिभोगाने वापरण्याचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. परंतु सेनासनाच्या (निवासस्थानाच्या) उपयोगासाठी स्पर्श करण्यायोग्य किंवा स्पर्श न करण्यायोग्य अशा सर्व वस्तू वापरणे योग्य आहे.

Vāsiādīsu yāya vāsiyā ṭhapetvā daṇḍakaṭṭhacchedanaṃ vā ucchutacchanaṃ vā aññaṃ mahākammaṃ kātuṃ na sakkā, ayaṃ bhājanīyā. Tato mahattarī yena kenaci ākārena katā vāsi garubhaṇḍameva. Pharasu pana antamaso vejjānaṃ sirāvedhanapharasupi garubhaṇḍameva. Kuṭhāriyaṃ pharasusadiso eva vinicchayo. Yā pana āvudhasaṅkhepena katā, ayaṃ anāmāsā. Kudālo antamaso caturaṅgulamattopi garubhaṇḍameva. Nikhādanaṃ caturassamukhaṃ vā hotu doṇimukhaṃ vā vaṅkaṃ vā ujukaṃ vā, antamaso sammuñjanidaṇḍakavedhanampi daṇḍabaddhaṃ ce, garubhaṇḍameva. Sammuñjanidaṇḍakhaṇanakaṃ pana adaṇḍakaṃ phalamattameva, yaṃ sakkā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharituṃ, taṃ bhājanīyaṃ. Sikharampi nikhādaneneva saṅgahitaṃ. Yehi manussehi vihāre vāsiādīni dinnāni honti, te ca ghare daḍḍhe vā [Pg.81] corehi vā vilutte ‘‘detha no, bhante, upakaraṇe, puna pākatike karissāmā’’ti vadanti, dātabbā. Sace āharanti, na vāretabbā; anāharantāpi na codetabbā.

वासी (लहान सुरी) इत्यादींमध्ये, ज्या सुरीने दातून कापणे किंवा ऊस सोलणे याव्यतिरिक्त इतर कोणतेही मोठे काम करणे शक्य नाही, ती सुरी वाटणीस योग्य आहे. त्यापेक्षा मोठी आणि कोणत्याही प्रकारे बनवलेली वासी ही गरूभांडच आहे. परंतु परशू (कुऱ्हाड), अगदी वैद्यांची नस कापण्याची लहान कुऱ्हाड असली तरीही, गरूभांडच आहे. कुठारीच्या बाबतीतही परशूसारखाच निर्णय आहे. परंतु जी शस्त्र म्हणून बनवली गेली आहे, ती स्पर्श न करण्यायोग्य आहे. कुदळ अगदी चार बोटे आकाराची असली तरीही गरूभांडच आहे. छिन्नी चौकोनी तोंडाची असो, द्रोणाकृती तोंडाची असो, वक्र असो वा सरळ असो, अगदी झाडूच्या दांड्याला छिद्र पाडणारी का होईना, जर ती दांड्याला जोडलेली असेल तर ती गरूभांडच आहे. परंतु झाडूच्या दांड्याला छिद्र पाडणारी छिन्नी जर दांड्याशिवाय केवळ पात्याच्या स्वरूपात असेल, जिला पिशवीत ठेवून स्वतःसोबत बाळगणे शक्य असेल, तर ती वाटणीस योग्य आहे. लहान छिन्नी देखील छिन्नीच्या नियमातच समाविष्ट आहे. ज्या लोकांनी विहारात वासी इत्यादी वस्तू दान दिल्या असतील, आणि त्यांचे घर जळाल्यास किंवा चोरांनी लुटल्यास जर ते 'भंते, आम्हाला आमची साधने द्या, आम्ही ती पुन्हा पूर्ववत करून घेऊ' असे म्हणत असतील, तर ती त्यांना दिली पाहिजेत. जर ते ती परत आणून देत असतील तर त्यांना अडवू नये; आणि जर त्यांनी ती परत आणली नाहीत, तरी त्यांच्याकडे मागणी करू नये.

Kammārataṭṭakāracundakāranaḷakāramaṇikārapattabandhakānaṃ adhikaraṇimuṭṭhikasaṇḍāsatulādīni sabbāni lohamayaupakaraṇāni saṅghe dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍāni. Tipukoṭṭakasuvaṇṇakāracammakāraupakaraṇesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – tipukoṭṭakaupakaraṇesupi tipucchedanasatthakaṃ, suvaṇṇakāraupakaraṇesu suvaṇṇacchedanasatthakaṃ, cammakāraupakaraṇesu kataparikammacammachiddanakaṃ khuddakasatthakanti imāni bhājanīyabhaṇḍāni. Nahāpitatunnakāraupakaraṇesupi ṭhapetvā mahākattariṃ mahāsaṇḍāsaṃ mahāpipphalakañca sabbaṃ bhājanīyaṃ. Mahākattariādīni garubhaṇḍāni.

लोहार, कांस्यकार (तांबट), खरादी (लाकूड कोरणारे), वेणूकार (टोपल्या विणणारे), मणिकार (रत्ने कोरणारे) आणि भिक्षापात्र दुरुस्त करणारे यांच्या ऐरण, लहान हातोडी, सांडशी, तराजू इत्यादी सर्व लोखंडी व धातूची उपकरणे संघाला दान दिल्यापासून 'गरूभांड' (अविभाज्य वस्तू) ठरतात. कथील कामगार, सुवर्णकार आणि चर्मकार यांच्या उपकरणांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. परंतु यामध्ये हा विशेष फरक आहे – कथील कामगाराच्या उपकरणांमध्ये कथील कापण्याची लहान सुरी, सुवर्णकाराच्या उपकरणांमध्ये सोने कापण्याची लहान सुरी आणि चर्मकाराच्या उपकरणांमध्ये प्रक्रिया केलेले चामडे कापण्याची किंवा त्याला छिद्र पाडण्याची लहान सुरी, या विभाजनीय वस्तू (भाजनियभांड) आहेत. न्हावी आणि शिंपी यांच्या उपकरणांमध्ये सुद्धा मोठी कात्री, मोठी सांडशी आणि मोठा वस्तरा वगळता इतर सर्व वस्तू विभाजनीय आहेत. मोठी कात्री इत्यादी वस्तू मात्र गरूभांड आहेत.

Valliādīsu vettavalliādikā yā kāci aḍḍhabāhuppamāṇā valli saṅghassa dinnā vā tatthajātakā vā rakkhitagopitā garubhaṇḍaṃ hoti, sā saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate sace atirekā hoti, puggalikakammepi upanetuṃ vaṭṭati; arakkhitā pana garubhaṇḍameva na hoti. Suttamakacivākanāḷikerahīracammamayā rajjukā vā yottāni vā vāke ca nāḷikerahīre ca vaṭṭetvā katā ekavaṭṭā vā dvivaṭṭā vā saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ. Suttaṃ pana avaṭṭetvā dinnaṃ makacivākanāḷikerahīrā ca bhājanīyā. Yehi panetāni rajjukayottādīni dinnāni honti, te attano karaṇīyena harantā na vāretabbā.

वेली इत्यादींच्या बाबतीत, वेताची वेल इत्यादी कोणतीही वेल जी अर्ध्या हाताच्या जाडीची असेल, ती संघाला दान दिलेली असो किंवा संघाच्या जमिनीवर उगवलेली असो, जर ती संरक्षित व सुरक्षित ठेवलेली असेल तर ती 'गरूभांड' होते. संघकर्म आणि चेतियकर्म (स्तूपाचे काम) पूर्ण झाल्यावर जर ती वेल शिल्लक राहिली, तर ती वैयक्तिक कामासाठी वापरणे योग्य आहे; परंतु जी वेल संरक्षित केलेली नाही, ती गरूभांड होत नाही. सूत, ताग, नारळाच्या शेंड्या आणि चामडे यांपासून बनवलेल्या दोऱ्या किंवा चामड्याचे पट्टे, तसेच ताग आणि नारळाच्या शेंड्या वळवून बनवलेली एकपदरी किंवा दुपदरी दोरी, संघाला दान दिल्यापासून गरूभांड ठरते. परंतु न वळवलेले सूत, ताग आणि नारळाच्या शेंड्या दान केल्यास त्या विभाजनीय आहेत. ज्या दात्यांनी या दोऱ्या, चामड्याचे पट्टे इत्यादी दान केले आहेत, त्यांनी स्वतःच्या गरजेनुसार ते परत नेल्यास त्यांना अडवू नये.

Yo koci antamaso aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattopi veḷu saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito garubhaṇḍaṃ, sopi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atireko puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Pādagaṇhanakatelanāḷi pana kattarayaṭṭhi, upāhanadaṇḍako, chattadaṇḍo, chattasalākāti idamettha bhājanīyabhaṇḍaṃ. Daḍḍhagehamanussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā. Rakkhitagopitaṃ veḷuṃ gaṇhantena samakaṃ vā atirekaṃ vā thāvaraṃ antamaso taṃagghanakampi phātikammaṃ katvā gahetabbo[Pg.82]. Phātikammaṃ akatvā gaṇhantena tattheva vaḷañjetabbo, gamanakāle saṅghikāvāse ṭhapetvā gantabbaṃ. Asatiyā gahetvā gatena pahiṇitvā dātabbo. Desantaraṃ gatena sampattavihāre saṅghikāvāse ṭhapetabbo.

अगदी कमीत कमी आठ बोटे लांब आणि सुईच्या दांड्यासारखा जाड असलेला कोणताही बांबू संघाला दान दिलेला असो किंवा तिथेच उगवलेला असो, जर तो संरक्षित व सुरक्षित असेल तर तो 'गरूभांड' आहे. तो देखील संघकर्म आणि चेतियकर्म पूर्ण झाल्यावर शिल्लक राहिल्यास वैयक्तिक कामासाठी देणे योग्य आहे. परंतु एक पाद मूल्याचे तेलाचे नळकांडे, चालण्याची काठी, पादत्राणे अडकवण्याची काठी, छत्रीचा दांडा आणि छत्रीच्या कामट्या, हे सर्व येथे विभाजनीय भांड आहे. ज्यांची घरे जळाली आहेत अशा लोकांनी बांबू घेऊन जाताना त्यांना अडवू नये. संरक्षित व सुरक्षित बांबू घेणाऱ्या भिक्खूंनी समान किंवा अधिक मूल्याची कायमस्वरूपी वस्तू देऊन, किंवा कमीत कमी त्या बांबूच्या मूल्याइतकी भरपाई (फातिकम्म) करून तो घ्यावा. भरपाई न करता घेणाऱ्या भिक्खूंनी तो त्याच विहारात वापरावा आणि निघून जाताना तो सांघिक विहारात ठेवूनच जावे. विसरून सोबत घेऊन गेलेल्या भिक्खूंनी तो परत पाठवून द्यावा. दुसऱ्या देशात/गावात गेलेल्या भिक्खूंनी, तिथे पोहोचलेल्या सांघिक विहारात तो ठेवावा.

Tiṇanti muñjaṃ pabbajañca ṭhapetvā avasesaṃ yaṃkiñci tiṇaṃ. Yattha pana tiṇaṃ natthi, tattha paṇṇehi chādenti; tasmā paṇṇampi tiṇeneva saṅgahitaṃ. Iti muñjādīsu yaṃkiñci muṭṭhippamāṇampi tiṇaṃ tālapaṇṇādīsu ca ekaṃ paṇṇampi saṅghassa dinnaṃ vā tatthajātakaṃ vā bahārāme saṅghassa tiṇavatthuto jātatiṇaṃ vā rakkhitagopitaṃ garubhaṇḍaṃ hoti, tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Daḍḍhagehamanussā gahetvā gacchantā na vāretabbā. Aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittapotthako garubhaṇḍameva.

'तृण' (गवत) म्हणजे मुंज गवत आणि बब्बज गवत वगळता उरलेले कोणतेही गवत होय. परंतु ज्या ठिकाणी गवत नसते, तिथे पानांनी छप्पर छातात; म्हणून पानांचाही तृणामध्येच समावेश होतो. अशा प्रकारे, मुंज इत्यादी गवतांपैकी मूठभर गवत देखील आणि ताडाच्या पानांपैकी एक पान देखील संघाला दान दिलेले असो किंवा तिथेच उगवलेले असो, अथवा विहाराबाहेर संघाच्या गवताळ जमिनीवर उगवलेले गवत असो, जर ते संरक्षित व सुरक्षित असेल तर ते 'गरूभांड' होते. ते देखील संघकर्म आणि चेतियकर्म पूर्ण झाल्यावर शिल्लक राहिल्यास वैयक्तिक कामासाठी देणे योग्य आहे. ज्यांची घरे जळाली आहेत अशा लोकांनी ते घेऊन जाताना त्यांना अडवू नये. आठ बोटे आकाराचे कोरे ताडपत्र देखील गरूभांडच आहे.

Mattikā pakatimattikā vā hotu pañcavaṇṇā vā sudhā vā sajjurasakaṅguṭṭhasilesādīsu vā yaṃkiñci, dullabhaṭṭhāne ānetvā vā dinnaṃ tatthajātakaṃ vā rakkhitagopitaṃ tālaphalapakkamattaṃ garubhaṇḍaṃ hoti. Tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca niṭṭhite atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Hiṅguhiṅgulakaharitālamanosilañjanāni pana bhājanīyabhaṇḍāni.

माती ही साधी माती असो, पाच रंगांची माती असो, चुना असो किंवा राळ, डिंक, लाख इत्यादींपैकी काहीही असो; दुर्मिळ ठिकाणाहून आणून दान दिलेली असो किंवा तिथेच उपलब्ध असलेली व संरक्षित-सुरक्षित ठेवलेली असो, पिकलेल्या ताडफळाच्या आकाराची माती किंवा राळ देखील 'गरूभांड' होते. ती देखील संघकर्म आणि चेतियकर्म पूर्ण झाल्यावर शिल्लक राहिल्यास वैयक्तिक कामासाठी देणे योग्य आहे. परंतु हिंग, हिंगूळ, हरताळ, मनशिल आणि अंजन (काजळ) या विभाजनीय वस्तू आहेत.

Dārubhaṇḍe yo koci aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattopi dārubhaṇḍako dārudullabhaṭṭhāne saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito, ayaṃ garubhaṇḍaṃ hotīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana sabbampi dāruveḷucammapāsāṇādivikatiṃ dārubhaṇḍena saṅgaṇhitvā ‘‘tena kho pana samayena saṅghassa āsandiko uppanno hotī’’ti ito paṭṭhāya dārubhaṇḍavinicchayo vutto.

लाकडी वस्तूंच्या (दारुभांड) बाबतीत, अगदी आठ बोटे लांब आणि सुईच्या दांड्यासारखा जाड असलेला कोणताही लाकडाचा तुकडा, लाकूड दुर्मिळ असलेल्या ठिकाणी संघाला दान दिलेला असो किंवा तिथेच उगवलेला असो, जर तो संरक्षित व सुरक्षित असेल, तर तो 'गरूभांड' होतो, असे कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु महाअट्ठकथेत लाकूड, बांबू, चामडे, दगड इत्यादींपासून बनवलेल्या सर्व प्रकारच्या वस्तूंचा 'लाकडी वस्तूंमध्ये' समावेश करून, 'त्या वेळी संघाला आसंदिक प्राप्त झाले' या पाठापासून पुढे लाकडी वस्तूंचा निर्णय (दारुभांडविनिच्छय) सांगितला आहे.

Tatrāyaṃ atthuddhāro, āsandiko, sattaṅgo, bhaddapīṭhaṃ, pīṭhikā, eḷakapādakapīṭhaṃ, āmalakavaṭṭakapīṭhaṃ, phalakaṃ, kocchaṃ, palālapīṭhakanti imesu [Pg.83] tāva yaṃkiñci khuddakaṃ vā hotu mahantaṃ vā, saṅghassa dinnaṃ garubhaṇḍaṃ hoti. Palālapīṭhena cettha kadalipattādipīṭhānipi saṅgahitāni. Byagghacammaonaddhampi vāḷarūpaparikkhittaṃ, ratanaparisibbitaṃ, kocchakaṃ garubhaṇḍameva.

त्यातील अर्थाचा संक्षेप असा आहे: आसंदिक (लांब पायांचे आसन), सत्तंग (सात अवयव असलेला पलंग), bhaddapīṭhaṃ (वेताचे सुंदर आसन), पिठिका (कापडाने मढवलेले लहान आसन), एळकपादकपीठ (मेंढ्याच्या पायासारखे पाय असलेले आसन), आमलकवट्टकपीठ (गोल पाय असलेले गोल आसन), लाकडी फळी, कोच्छ (विणलेले आसन) आणि पलालपीठक (पेंढ्याचे आसन) या आसनांपैकी कोणतेही आसन लहान असो वा मोठे, संघाला दान दिले असता ते 'गरूभांड' होते. आणि येथे पलालपीठामध्ये केळीच्या पानांपासून बनवलेल्या आसनांचाही समावेश होतो. वाघाच्या चामड्याने मढवलेले, हिंस्र श्वापदांच्या आकृतींनी वेढलेले आणि रत्नांनी विणलेले कोच्छक देखील गरूभांडच आहे.

Vaṅkaphalakaṃ, dīghaphalakaṃ, cīvaradhovanaphalakaṃ, ghaṭṭanaphalakaṃ, ghaṭṭanamuggaro, dantakaṭṭhacchedanagaṇṭhikā, daṇḍamuggaro, ambaṇaṃ, rajanadoṇi, udakapaṭicchako, dārumayo vā dantamayo vā veḷumayo vā sapādakopi apādakopi samuggo, mañjūsā, pādagaṇhanakato atirekappamāṇo karaṇḍo, udakadoṇi, udakakaṭāhaṃ, uḷuṅko, kaṭacchu, pānīyasarāvaṃ, pānīyasaṅkhoti etesupi yaṃkiñci saṅghe dinnaṃ garubhaṇḍaṃ. Saṅkhathālakaṃ pana bhājanīyaṃ, tathā dārumayo udakatumbo.

वक्र फळी, लांब फळी, चीवर धुण्याची फळी, चीवर ठोकण्याची फळी, चीवर ठोकण्याचा सोटा (मुद्गल), दातवण कापण्याचा लाकडी ठोकळा, दांडा असलेला हातोडा, पाणी साठवण्याचे भांडे (द्रोणी), रंग तयार करण्याची द्रोणी, पाणी झेळणारे भांडे, लाकडाची, हस्तिदंताची किंवा बांबूची बनवलेली, पाय असलेली किंवा पाय नसलेली डबी (पेटी), मोठी पेटी, एक पाद मूल्यापेक्षा अधिक आकाराचा करंडा, पाण्याची द्रोणी, पाण्याचा मोठा हंडा, पळी (ओगराळे), डाव (चमचा), पिण्याच्या पाण्याचे भांडे आणि पिण्याच्या पाण्याचा शंख, या वस्तूंपैकी कोणतीही वस्तू संघाला दान दिली असता ती 'गरूभांड' होते. परंतु शंखाची लहान वाटी विभाजनीय आहे, त्याचप्रमाणे लाकडी पाण्याचे पात्र (तुंबा) देखील विभाजनीय आहे.

Pādakathalikamaṇḍalaṃ dārumayaṃ vā hotu coḷapaṇṇādimayaṃ vā sabbaṃ garubhaṇḍaṃ. Ādhārako pattapidhānaṃ, tālavaṇṭaṃ, bījanī, caṅkoṭakaṃ, pacchi, yaṭṭhisammuñjanī muṭṭhisammuñjanīti etesupi yaṃkiñci khuddakaṃ vā mahantaṃ vā dāruveḷupaṇṇacammādīsu yena kenaci kataṃ garubhaṇḍameva.

पाय घासण्याची गोल फळी लाकडाची असो किंवा कापड, पानांची वगैरे बनवलेली असो, ती सर्व 'गरूभांड' आहे. पात्राचा आधार (स्टँड), पात्राचे झाकण, ताडाचा पंखा, पंखा, फुलांची टोपली (करंडा), टोपली, दांडा असलेली झाडू आणि मुठीची झाडू, या वस्तूंपैकी कोणतीही वस्तू लहान असो वा मोठी, लाकूड, बांबू, पाने, चामडे इत्यादींपैकी कशानेही बनवलेली असो, ती गरूभांडच आहे.

Thambhatulāsopānaphalakādīsu dārumayaṃ vā pāsāṇamayaṃ vā yaṃkiñci gehasambhārarūpaṃ, yo koci kaṭasārako, yaṃkiñci bhūmattharaṇaṃ, yaṃkiñci akappiyacammaṃ, sabbaṃ saṅghe dinnaṃ garubhaṇḍaṃ, bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭati. Eḷakacammaṃ pana paccattharaṇagatikaṃ hoti, tampi garubhaṇḍameva. Kappiyacammāni bhājanīyāni. Kurundiyaṃ pana ‘‘sabbaṃ mañcappamāṇaṃ cammaṃ garubhaṇḍa’’nti vuttaṃ.

खांब, वासे, पायऱ्या, फळ्या इत्यादींमध्ये लाकडी किंवा दगडी असलेले कोणतेही घराचे साहित्य, कोणतीही चटई, जमिनीवर अंथरण्याचे कोणतेही अंथरूण, कोणतेही अकल्पनीय (अयोग्य) चामडे, हे सर्व संघास दिले असता 'गरुभांड' (सांघिक मालमत्ता) होते; ते जमिनीवर अंथरण्यासाठी वापरणे योग्य आहे. मेंढीचे चामडे हे अंथरण्यासारखेच असते, त्यामुळे ते देखील गरुभांडच आहे. कल्पनीय (योग्य) चामडी मात्र विभाजनीय (भाजनिय) आहेत. कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे की, "खाटेच्या आकाराचे सर्व चामडे हे गरुभांडच आहे."

Udukkhalaṃ, musalaṃ, suppaṃ, nisadaṃ, nisadapoto, pāsāṇadoṇi, pāsāṇakaṭāhaṃ, turivemabhastādi sabbaṃ pesakārādibhaṇḍaṃ, sabbaṃ kasibhaṇḍaṃ, sabbaṃ cakkayuttakayānaṃ garubhaṇḍameva. Mañcapādo, mañcaaṭanī, pīṭhapādo, pīṭhaaṭanī, vāsipharasuādīnaṃ daṇḍāti etesu yaṃkiñci vippakatatacchanakammaṃ aniṭṭhitameva bhājanīyaṃ, tacchitamaṭṭhaṃ pana garubhaṇḍaṃ hoti. Anuññātavāsiyā pana daṇḍo chattamuṭṭhipaṇṇaṃ kattarayaṭṭhi upāhanā araṇisahitaṃ dhammakaraṇo pādagaṇhanakato anatirittaṃ āmalakatumbaṃ āmalakaghaṭo lābukatumbaṃ lābughaṭo visāṇakatumbanti sabbametaṃ bhājanīyaṃ, tato mahantataraṃ garubhaṇḍaṃ.

उखळ, मुसळ, सूप, पाटा, वरवंटा, दगडाची कुंडी, दगडाचे भांडे, विणकराचे माग, कातण यंत्र, चामड्याची पिशवी इत्यादी विणकराचे सर्व साहित्य, शेतीचे सर्व साहित्य आणि चाके असलेले सर्व वाहन हे गरुभांडच आहे. खाटेचा पाय, खाटेची ईस, पाटाचा पाय, पाटाची ईस, तासणी व कुऱ्हाड इत्यादींचे दांडे - या लाकडी वस्तूंमध्ये ज्यांचे तासण्याचे काम अपूर्ण आहे, अशा अपूर्ण वस्तूच केवळ विभाजनीय आहेत; परंतु तासून गुळगुळीत केलेल्या वस्तू मात्र गरुभांड असतात. अनुमती दिलेल्या तासणीचा दांडा, छत्री, छत्रीची मूठ किंवा ताडाचे पान, काठी, पादत्राणे, अरणी, धम्मकरण (पाणी गाळण्याचे साधन), एका पादापेक्षा अधिक नसलेले आवळ्याचे भांडे, आवळ्याचा घडा, भोपळ्याचे भांडे, भोपळ्याचा घडा, शिंगाचे भांडे - हे सर्व विभाजनीय आहे. यापेक्षा मोठे असलेले भांडे गरुभांड असते.

Hatthidanto [Pg.84] vā yaṃkiñci visāṇaṃ vā atacchitaṃ yathājātameva bhājanīyaṃ, tehi katamañcapādādīsu purimasadisoyeva vinicchayo. Tacchitaniṭṭhitopi hiṅgukaraṇḍako añjanakaraṇḍako gaṇṭhikā vidho añjanī añjanisalākā udakapuñchanīti idaṃ sabbaṃ bhājanīyameva.

हत्तीचा सुळा (हस्तिदंत) किंवा कोणतेही शिंग, जे तासलेले नाही आणि नैसर्गिक स्वरूपात आहे, ते विभाजनीय आहे. त्यांच्यापासून बनवलेले खाटेचे पाय इत्यादींच्या बाबतीत पूर्वीप्रमाणेच निर्णय समजावा. तासून पूर्ण केलेली हिंगाची डबी, काजळाची डबी, गुंडी, कंबरपट्ट्याची गुंडी, काजळ घालण्याची नळी, काजळाची सळई, पाणी पुसण्याचे कापड - हे सर्व विभाजनीयच आहे.

Mattikābhaṇḍe sabbaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ghaṭapiṭharādikulālabhājanaṃ pattakaṭāhaṃ aṅgārakaṭāhaṃ dhūmadānakaṃ dīparukkhako dīpakapallikā cayaniṭṭhakā chadaniṭṭhakā thūpikāti saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ, pādagaṇhanakato anatirittappamāṇo pana ghaṭako pattaṃ thālakaṃ kañcanako kuṇḍikāti idamettha bhājanīyabhaṇḍaṃ. Yathā ca mattikābhaṇḍe; evaṃ lohabhaṇḍepi kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajatīti ayamettha anupubbikathā.

मातीच्या भांड्यांमध्ये, माणसांच्या वापरासाठी असलेली कुंभाराची सर्व भांडी जसे की घडा, मडके इत्यादी, पात्र भाजण्याचे भांडे, निखारे ठेवण्याचे भांडे, धूपपात्र, दीपवृक्ष (दिवा लावण्याचा स्तंभ), पणती, भिंत बांधण्याच्या विटा, छप्पर छावण्याच्या विटा (कौले) आणि कळस - हे सर्व संघाला दिल्यापासून गरुभांड होते. परंतु, एका पादापेक्षा अधिक नसलेल्या आकाराचा लहान घडा, पात्र, वाटी, पाण्याचे भांडे, तोटीचा तांब्या (कुंडिका) - हे या मातीच्या भांड्यांमध्ये विभाजनीय भांड आहे. आणि ज्याप्रमाणे मातीच्या भांड्यांमध्ये, त्याचप्रमाणे धातूच्या भांड्यांमध्ये देखील तोटीचा तांब्या (कुंडिका) हा विभाजनीय भागातच मोडतो. हा या विषयातील अनुक्रमिक निर्णय आहे.

Avissajjiyavatthukathā niṭṭhitā.

अविभाजनीय वस्तूंची कथा समाप्त झाली.

Navakammadānakathā

नवकम्म (नवीन बांधकाम) देण्याची कथा.

323. Bhaṇḍikāṭṭhapanamattenāti dvārabāhānaṃ upari kapotabhaṇḍikayojanamattena. Paribhaṇḍakaraṇamattenāti gomayaparibhaṇḍakasāvaparibhaṇḍakaraṇamattena. Dhūmakālikanti idaṃ yāvassa citakadhūmo na paññāyati, tāva ayaṃ vihāro etassevāti evaṃ dhūmakāle apaloketvā katapariyositaṃ vihāraṃ denti. Vippakatanti ettha vippakato nāma yāva gopānasiyo na ārohanti. Gopānasīsu pana āruḷhāsu bahukato nāma hoti, tasmā tato paṭṭhāya na dātabbo, kiñcideva samādapetvā kāressati. Khuddake vihāre kammaṃ oloketvā chappañcavassikanti kammaṃ oloketvā catuhatthavihāre catuvassikaṃ, pañcahatthe pañcavassikaṃ, chahatthe chavassikaṃ dātabbaṃ. Aḍḍhayogo pana yasmā sattaṭṭhahattho hoti, tasmā ettha ‘‘sattaṭṭhavassika’’nti vuttaṃ. Sace pana so navahattho hoti navavassikampi dātabbaṃ. Mahallake pana dasahatthe ekādasahatthe vihāre vā pāsāde vā dasavassikaṃ vā ekādasavassikaṃ vā dātabbaṃ. Dvādasahatthe pana tato adhike vā lohapāsādasadisepi dvādasavassikameva dātabbaṃ, na tato uttari.

३२३. 'भांडिका ठेवण्यामात्रेने' म्हणजे दरवाजाच्या चौकटीच्या वर कबुतरांना बसण्यासाठी लहान लाकूड बसवण्यामात्रेने. 'परिभांड करण्यामात्रेने' म्हणजे शेणाने किंवा गेरूने सारवण्यामात्रेने. 'धूमकालिक' म्हणजे जोपर्यंत त्या भिक्खूच्या चितेचा धूर दिसत नाही, तोपर्यंत हा विहार त्याचाच राहील - अशा प्रकारे धूर निघण्याच्या काळापर्यंत अनुमती घेऊन पूर्ण केलेला विहार देतात. 'विप्पकत' (अपूर्ण) म्हणजे जोपर्यंत छपराचे वासे चढवले जात नाहीत, तोपर्यंत तो विहार अपूर्ण समजला जातो. वासे चढवल्यानंतर तो 'बहुकत' (बहुतांश पूर्ण झालेला) समजला जातो; म्हणून त्यानंतर तो (नवकम्म म्हणून) देऊ नये; मालक स्वतःच कोणालातरी नियुक्त करून ते काम पूर्ण करून घेईल. लहान विहाराच्या बाबतीत काम पाहून 'सहा किंवा पाच वर्षांचे' नवकम्म द्यावे. काम पाहून चार हात लांबीच्या विहारासाठी चार वर्षांचे, पाच हात लांबीच्या विहारासाठी पाच वर्षांचे आणि सहा हात लांबीच्या विहारासाठी सहा वर्षांचे नवकम्म द्यावे. 'अड्ढयोग' (दोन बाजूला उतरते छप्पर असलेला विहार) हा सात किंवा आठ हात लांबीचा असतो, म्हणून येथे 'सात किंवा आठ वर्षांचे' असे म्हटले आहे. जर तो नऊ हात लांबीचा असेल, तर नऊ वर्षांचे देखील नवकम्म द्यावे. मोठ्या विहारात किंवा प्रासादात, जो दहा किंवा अकरा हात लांबीचा असेल, दहा किंवा अकरा वर्षांचे नवकम्म द्यावे. बारा हात लांबीच्या किंवा त्यापेक्षा मोठ्या विहारात, अगदी लोहप्रासादासारख्या विहारात देखील जास्तीत जास्त बारा वर्षांचेच नवकम्म द्यावे, त्यापेक्षा जास्त नाही.

Navakammiko [Pg.85] bhikkhu antovasse taṃ āvāsaṃ labhati, utukāle paṭibāhituṃ na labhati. Sace so āvāso jīrati, āvāsasāmikassa vā tassa vaṃse uppannassa vā kassaci kathetabbaṃ – ‘‘āvāso te nassati, jaggatha etaṃ āvāsa’’nti. Sace so na sakkoti, bhikkhūhi ñātī vā upaṭṭhāke vā samādapetvā jaggitabbo. Sace tepi na sakkonti, saṅghikena paccayena jaggitabbo. Tasmimpi asati ekaṃ āvāsaṃ vissajjetvā avasesā jaggitabbā. Bahū vissajjetvā ekaṃ saṇṭhāpetumpi vaṭṭatiyeva.

नवकम्म (बांधकाम) सांभाळणाऱ्या भिक्खूला वर्षावासाच्या काळात तो आवास मिळतो; इतर ऋतूंमध्ये त्याला इतरांना रोखण्याचा अधिकार नसतो. जर तो आवास जीर्ण होत असेल, तर आवासाच्या मालकाला किंवा त्याच्या वंशातील कोणालातरी सांगावे की - "तुमचा आवास नष्ट होत आहे, या आवासाची काळजी घ्या." जर तो असमर्थ असेल, तर भिक्खूंनी नातेवाईक किंवा उपस्थायकांना (सेवकांना) प्रवृत्त करून त्याची दुरुस्ती करावी. जर ते देखील असमर्थ असतील, तर सांघिक साधनांनी त्याची दुरुस्ती करावी. ते देखील नसल्यास, एक आवास सोडून देऊन उर्वरित आवासांची दुरुस्ती करावी. अनेक आवास सोडून देऊन केवळ एकच आवास टिकवून ठेवणे देखील योग्यच आहे.

Dubbhikkhe bhikkhūsu pakkantesu sabbe āvāsā nassanti, tasmā ekaṃ vā dve vā tayo vā āvāse vissajjetvā tato yāgubhattacīvarādīni paribhuñjantehi sesāvāsā jaggitabbāyeva. Kurundiyaṃ pana vuttaṃ ‘‘saṅghike paccaye asati eko bhikkhu ‘tuyhaṃ ekaṃ mañcaṭṭhānaṃ gahetvā jaggāhī’ti vattabbo. Sace bahutaraṃ icchati, tibhāgaṃ vā upaḍḍhabhāgaṃ vā datvāpi jaggāpetabbaṃ. Atha ‘thambhamattamevettha avasiṭṭhaṃ, bahukammaṃ kātabba’nti na icchati, ‘tuyhaṃ puggalikameva katvā jagga; evampi hi saṅghassa bhaṇḍakaṭṭhapanaṭṭhānaṃ navakānañca vasanaṭṭhānaṃ labhissatī’ti jaggāpetabbo. Evaṃ jaggito pana tasmiṃ jīvante puggaliko hoti, mate saṅghikoyeva. Sace saddhivihārikānaṃ dātukāmo hoti, kammaṃ oloketvā tibhāgaṃ vā upaḍḍhaṃ vā puggalikaṃ katvā jaggāpetabbo. Evañhi saddhivihārikānaṃ dātuṃ labhati. Evaṃ jagganake pana asati ‘ekaṃ āvāsaṃ vissajjetvā’tiādinā nayena jaggāpetabbo’’ti.

दुष्काळात भिक्खू निघून गेल्यावर सर्व आवास नष्ट होतात; म्हणून एक, दोन किंवा तीन आवास सोडून देऊन, त्यापासून मिळणारी पेज, अन्न, चीवर इत्यादींचा उपभोग घेत उर्वरित आवासांची काळजी घ्यावी. कुरुंदीमध्ये म्हटले आहे की - "सांघिक साधने नसताना, एका भिक्खूला सांगावे की - 'तू तुझ्यासाठी एका खाटेची जागा घेऊन याची काळजी घे.' जर त्याला अधिक हवे असेल, तर तिसरा भाग किंवा अर्धा भाग देऊन देखील त्याची दुरुस्ती करून घ्यावी. जर 'येथे फक्त खांबच शिल्लक आहेत, खूप काम करावे लागेल' असे म्हणून तो तयार नसेल, तर त्याला सांगावे की - 'तू हे स्वतःचे वैयक्तिक (पुद्गलिक) करून याची काळजी घे; कारण असे केल्याने देखील संघाला वस्तू ठेवण्याची जागा आणि नवीन भिक्खूंना राहण्याची जागा मिळेल.' अशा प्रकारे त्याची दुरुस्ती करून घ्यावी. अशा प्रकारे दुरुस्ती केलेला आवास तो जिवंत असेपर्यंत वैयक्तिक असतो, त्याच्या मृत्यूनंतर तो सांघिकच होतो. जर तो आपल्या सद्धिविहारिकांना (शिष्यांना) तो देऊ इच्छित असेल, तर त्याचे काम पाहून तिसरा भाग किंवा अर्धा भाग वैयक्तिक करून दुरुस्ती करून घ्यावी. कारण असे केल्याने त्याला तो सद्धिविहारिकांना देता येतो. जर अशी काळजी घेणारा कोणी नसेल, तर 'एक आवास सोडून देऊन' इत्यादी पद्धतीने त्याची दुरुस्ती करून घ्यावी."

Idampi ca aññaṃ tattheva vuttaṃ – dve bhikkhū saṅghikaṃ bhūmiṃ gahetvā sodhetvā saṅghikaṃ senāsanaṃ karonti. Yena sā bhūmi paṭhamaṃ gahitā, so sāmī. Ubhopi puggalikaṃ karonti, soyeva sāmī. So saṅghikaṃ karoti, itaro puggalikaṃ karoti, aññaṃ ce bahuṃ senāsanaṭṭhānaṃ atthi, puggalikaṃ karontopi na vāretabbo. Aññasmiṃ pana tādise paṭirūpe ṭhāne asati taṃ paṭibāhitvā saṅghikaṃ karonteneva kātabbaṃ. Yaṃ pana tassa tattha vayakammaṃ kataṃ, taṃ dātabbaṃ. Sace pana katāvāse vā āvāsakaraṇaṭṭhāne vā chāyūpagaphalūpagarukkhā honti, apaloketvā [Pg.86] hāretabbā. Puggalikā ce honti, sāmikā āpucchitabbā; no ce denti, yāvatatiyaṃ āpucchitvā ‘‘rukkhaagghanakamūlaṃ dassāmā’’ti hāretabbā.

हे देखील दुसरे त्याच (कुरुन्दी अट्ठकथेत) म्हटले आहे – दोन भिक्खू संघाची जमीन घेऊन, ती स्वच्छ करून संघिक सेनासन तयार करतात. ज्याने ती जमीन प्रथम घेतली होती, तो त्याचा स्वामी आहे. जर दोघेही वैयक्तिक (पुग्गलिक) सेनासन बनवत असतील, तर तोच स्वामी आहे. तो संघिक बनवतो आणि दुसरा वैयक्तिक बनवतो, जर तिथे इतर पुष्कळ सेनासनाची जागा असेल, तर वैयक्तिक बनवणाऱ्यालाही रोखू नये. परंतु जर दुसरी तशी योग्य जागा नसेल, तर त्याला रोखून संघिक सेनासन बनवणाऱ्यानेच ते बनवले पाहिजे. परंतु त्याने तिथे जो काही खर्च केला असेल, तो त्याला दिला पाहिजे. जर तयार केलेल्या विहारात किंवा विहार बनवण्याच्या जागेत सावली देणारे किंवा फळ देणारे वृक्ष असतील, तर संघाची अनुमती घेऊन ते काढून टाकावेत. जर ते वैयक्तिक असतील, तर त्यांच्या मालकांना विचारले पाहिजे; जर त्यांनी परवानगी दिली नाही, तर तीन वेळा विचारून 'आम्ही वृक्षाचे योग्य मूल्य देऊ' असे सांगून ते काढून टाकावेत.

Yo pana saṅghikavallimattampi aggahetvā āharimena upakaraṇena saṅghikāya bhūmiyā puggalikavihāraṃ kāreti, upaḍḍhaṃ saṅghikaṃ hoti; upaḍḍhaṃ puggalikaṃ. Pāsādo ce hoti, heṭṭhāpāsādo saṅghiko; upari puggaliko. Sace so heṭṭhāpāsādaṃ icchati, tassa hoti. Atha heṭṭhā ca upari ca icchati, ubhayattha upaḍḍhaṃ labhati. Dve senāsanāni kāreti – ekaṃ saṅghikaṃ, ekaṃ puggalikaṃ. Sace vihāre uṭṭhitena dabbasambhārena kāreti, tatiyabhāgaṃ labhati. Sace akataṭṭhāne cayaṃ vā pamukhaṃ vā karoti, bahikuṭṭe upaḍḍhaṃ saṅghassa, upaḍḍhaṃ tassa. Atha mahantaṃ visamaṃ pūretvā apade padaṃ dassetvā kataṃ hoti, anissaro tattha saṅgho.

परंतु जो कोणी संघाची वेल देखील न घेता, स्वतः आणलेल्या साहित्याने संघाच्या जमिनीवर वैयक्तिक विहार बनवतो, त्याचा अर्धा भाग संघिक होतो आणि अर्धा भाग वैयक्तिक होतो. जर तो प्रासाद (मजली इमारत) असेल, तर खालचा प्रासाद संघिक होतो आणि वरचा वैयक्तिक होतो. जर त्याला खालचा प्रासाद हवा असेल, तर तो त्याचा होतो. किंवा जर त्याला खालचा आणि वरचा दोन्ही मजले हवे असतील, तर दोन्ही ठिकाणी त्याला अर्धा भाग मिळतो. जर तो दोन सेनासने बनवतो – तर एक संघिक होते आणि एक वैयक्तिक होते. जर तो विहारात उपलब्ध असलेल्या लाकूड-साहित्याने बनवतो, तर त्याला तिसरा भाग मिळतो. जर तो न बांधलेल्या जागेवर भिंत किंवा ओसरी बांधतो, तर बाहेरील भिंतीचा अर्धा भाग संघाचा आणि अर्धा भाग त्याचा होतो. किंवा जर मोठी विषम जागा भरून काढून, जिथे पूर्वी काहीच नव्हते अशा जागी बांधकाम केले असेल, तर तिथे संघाचा अधिकार राहत नाही.

Ekaṃ varaseyyanti ettha navakammadānaṭṭhāne vā vassaggena pattaṭṭhāne vā yaṃ icchati, taṃ ekaṃ varaseyyaṃ anujānāmīti attho.

‘एकं वरसेय्यं’ (एक उत्तम शय्या) यामध्ये, नवकम्म देण्याच्या ठिकाणी किंवा वर्षावासानुसार मिळालेल्या ठिकाणी जे त्याला हवे असेल, ते एक उत्तम शय्या घेण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे.

Pariyosite pakkamati tassevetanti puna āgantvā vasantassa antovassaṃ tasseva taṃ; anāgacchantassa pana saddhivihārikādayo gahetuṃ na labhanti.

‘परियोसिते पक्कमति तस्सेवेत’ याचा अर्थ – पुन्हा येऊन वर्षावासाच्या आत राहणाऱ्या भिक्खूचेच ते राहते; परंतु तो न आल्यास, त्याच्या सद्धि विहारिकादी भिक्खूंना ते घेता येत नाही.

Navakammadānakathā niṭṭhitā.

नवकम्म देण्याची कथा समाप्त झाली.

Aññatrapaṭibhogapaṭikkhepādikathā

अन्यत्र उपभोग घेण्यास मनाई इत्यादींची कथा.

324. Nātiharantīti aññatra haritvā na paribhuñjanti. Guttatthāyāti yaṃ tattha mañcapīṭhādi, tassa guttatthāya, taṃ aññatra harituṃ anujānāmīti attho. Tasmā taṃ aññatra haritvā saṅghikaparibhogena paribhuñjantassa naṭṭhaṃ sunaṭṭhaṃ, jiṇṇaṃ sujiṇṇaṃ. Sace arogaṃ tasmiṃ vihāre paṭisaṅkhate puna pākatikaṃ kātabbaṃ. Puggalikaparibhogena paribhuñjato naṭṭhaṃ vā jiṇṇaṃ vā gīvā hoti, tasmiṃ paṭisaṅkhate dātabbameva. Sace tato gopānasiādīni gahetvā aññasmiṃ saṅghikāvāse yojenti, suyojitāni. Puggalikāvāse yojentehi pana mūlaṃ vā dātabbaṃ, paṭipākatikaṃ vā kātabbaṃ chaḍḍitavihārato mañcapīṭhādīni theyyacittena gaṇhanto uddhāreyeva bhaṇḍagghena kāretabbo. Puna āvāsikakāle dassāmīti gahetvā saṅghikaparibhogena paribhuñjantassa naṭṭhaṃ sunaṭṭhaṃ, jiṇṇaṃ sujiṇṇaṃ. Arogañce pākatikaṃ kātabbaṃ[Pg.87]. Puggalikaparibhogena paribhuñjantassa naṭṭhaṃ gīvā hoti. Tato dvāravātapānādīni saṅghikāvāse vā puggalikāvāse vā yojitāni paṭidātabbāniyeva.

३२४. ‘नातिहरन्ति’ म्हणजे दुसऱ्या विहारात नेऊन ते वापरत नाहीत. ‘गुत्तत्थाय’ म्हणजे तिथे जे खाट, पाट इत्यादी साहित्य आहे, त्याच्या सुरक्षेसाठी ते दुसऱ्या विहारात नेण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. म्हणून, ते दुसऱ्या विहारात नेऊन संघिक उपभोग म्हणून वापरणाऱ्या भिक्खूचे ते साहित्य हरवले तर ते चांगल्या प्रकारे हरवले, आणि जीर्ण झाले तर ते चांगल्या प्रकारे जीर्ण झाले. जर ते सुरक्षित असेल, तर तो विहार दुरुस्त झाल्यावर ते पुन्हा पूर्ववत केले पाहिजे. वैयक्तिक उपभोग म्हणून वापरणाऱ्याचे जर ते हरवले किंवा जीर्ण झाले, तर तो ऋणी होतो; तो विहार दुरुस्त झाल्यावर त्याने ते परत दिलेच पाहिजे. जर तिथून वासे इत्यादी साहित्य घेऊन दुसऱ्या संघिक विहारात जोडले, तर ते योग्य प्रकारे जोडले गेले आहे. परंतु वैयक्तिक विहारात जोडणाऱ्यांनी त्याचे मूल्य दिले पाहिजे किंवा ते पूर्ववत केले पाहिजे. परित्यक्त विहारातून खाट, पाट इत्यादी साहित्य चोरीच्या उद्देशाने घेणाऱ्याला, उचलण्याच्या वेळीच साहित्याच्या मूल्याने दंडित केले पाहिजे. ‘पुन्हा रहिवासी भिक्खू आल्यावर मी परत देईन’ अशा विचाराने घेऊन संघिक उपभोग म्हणून वापरणाऱ्याचे जर ते हरवले तर ते चांगल्या प्रकारे हरवले, आणि जीर्ण झाले तर ते चांगल्या प्रकारे जीर्ण झाले. जर ते सुरक्षित असेल, तर ते पूर्ववत केले पाहिजे. वैयक्तिक उपभोग म्हणून वापरणाऱ्याचे जर ते हरवले, तर तो ऋणी होतो. तिथून दरवाजे, खिडक्या इत्यादी साहित्य संघिक विहारात किंवा वैयक्तिक विहारात जोडले गेले असल्यास, ते परत दिलेच पाहिजे.

Phātikammatthāyāti vaḍḍhikammatthāya. Phātikammañcettha samakaṃ vā atirekaṃ vā agghanakaṃ mañcapīṭhādisenāsanameva vaṭṭati.

‘फातिकम्मतथाय’ म्हणजे वृद्धी करण्याच्या उद्देशाने. आणि येथे विनिमय (फातिकम्म) म्हणून समान किंवा अधिक मूल्याचे खाट, पाट इत्यादी सेनासनच योग्य ठरते.

Cakkalikanti kambalādīhi veṭhetvā katacakkalikaṃ. Allehi pādehīti yehi akkantaṭṭhāne udakaṃ paññāyati, evarūpehi pādehi paribhaṇḍakatabhūmi vā senāsanaṃ vā na akkamitabbaṃ. Sace pana udakasinehamattameva paññāyati, na udakaṃ, vaṭṭati. Pādapuñchaniṃ pana allapādehipi akkamituṃ vaṭṭatiyeva. Saupāhanena dhotapādehi akkamitabbaṭṭhāneyeva na vaṭṭati.

‘चक्कलिकं’ म्हणजे घोंगडी इत्यादी गुंडाळून बनवलेले गोलाकार आसन. ‘ओल्या पायांनी’ म्हणजे ज्या पायांनी पाऊल ठेवलेल्या जागी पाणी स्पष्ट दिसते, अशा प्रकारच्या पायांनी शेणाने सारवलेली जमीन किंवा सेनासनावर पाऊल ठेवू नये. परंतु जर केवळ पाण्याचा ओलावाच दिसत असेल, पाणी नाही, तर पाऊल ठेवणे योग्य आहे. परंतु पायपुसणीवर ओल्या पायांनी देखील पाऊल ठेवणे योग्यच आहे. पादत्राणे घालून, स्वच्छ धुतलेल्या पायांनी पाऊल ठेवण्याच्या जागी देखील पाऊल ठेवणे योग्य नाही.

Coḷakena paliveṭhetunti sudhābhūmiyaṃ vā paribhaṇḍabhūmiyaṃ vā sace taṭṭikā vā kaṭasārako vā natthi, coḷakena pādā veṭhetabbā, tasmiṃ asati paṇṇampi attharituṃ vaṭṭati. Kiñci anattharitvā ṭhapentassa pana dukkaṭaṃ. Yadi pana tattha nevāsikā anatthatāyapi bhūmiyā ṭhapenti, adhotapādehipi vaḷañjenti, tatheva vaḷañjetuṃ vaṭṭati.

‘चोळकेन पलिवेठेतुं’ म्हणजे चुन्याने सारवलेल्या किंवा शेणाने सारवलेल्या जमिनीवर जर चटई किंवा ताटवडी नसेल, तर कापडाने पाय गुंडाळले पाहिजेत; ते नसल्यास पाने देखील पसरणे योग्य आहे. परंतु काहीही न पसरता पाय ठेवणाऱ्याला दुक्कट दोष होतो. परंतु जर तिथे राहणारे स्थानिक भिक्खू काहीही न पसरता जमिनीवर पाय ठेवतात आणि न धुतलेल्या पायांनी देखील वापरतात, तर तसेच वापरणे योग्य आहे.

Na bhikkhave parikammakatā bhittīti setabhitti vā cittakammakatā vā. Na kevalañca bhittimeva, dvārampi vātapānampi apassenaphalakampi pāsāṇatthambhampi rukkhatthambhampi cīvarena vā kenaci vā appaṭicchādetvā apassayituṃ na labbhatiyeva.

‘न भिक्खवे परिकम्मकता भित्ति’ म्हणजे पांढरी भिंत असो किंवा चित्रकाम केलेली भिंत असो. आणि केवळ भिंतीलाच नव्हे, तर दरवाजा, खिडकी, टेकण्याचा पाट, दगडाचा खांब किंवा लाकडाचा खांब याला देखील चीवराने किंवा इतर कशानेही न झाकता टेकणे योग्य नाही.

Dhotapādakāti dhotapādakā hutvā dhotehi pādehi akkamitabbaṭṭhāne nipajjituṃ kukkuccāyanti. ‘‘Dhotapādake’’tipi pāṭho. Dhotehi pādehi akkamitabbaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Paccattharitvāti paribhaṇḍakataṃ bhūmiṃ vā bhūmattharaṇasenāsanaṃ vā saṅghikamañcapīṭhaṃ vā attano santakena paccattharaṇena paccattharitvāva nipajjitabbaṃ. Sace niddāyatopi paccattharaṇe saṅkuṭite koci sarīrāvayavo mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā phusati, āpattiyeva. Lomesu pana lomagaṇanāya āpattiyeva. Paribhogasīsena apassayantassāpi eseva nayo. Hatthatalapādatalehi pana phusituṃ vā akkamituṃ vā vaṭṭati. Mañcapīṭhaṃ nīharantassa kāye paṭihaññati, anāpatti.

‘धोतपादका’ म्हणजे स्वच्छ धुतलेले पाय असलेले होऊन, धुतलेल्या पायांनी पाऊल ठेवण्याच्या जागी झोपण्यास संकोच करतात. ‘धोतपादके’ असाही पाठ आहे. हे धुतलेल्या पायांनी पाऊल ठेवण्याच्या जागेचे नाव आहे. ‘पच्चत्थरित्वा’ म्हणजे शेणाने सारवलेली जमीन, जमिनीवर पसरलेले सेनासन किंवा संघिक खाट-पाट यावर स्वतःच्या पांघरूणाने ते झाकूनच झोपले पाहिजे. जर झोपेत असताना देखील पांघरूण सुरकुतले आणि शरीराचा कोणताही भाग खाट किंवा पाटाला स्पर्श झाला, तर आपत्ती होतेच. केसांचा स्पर्श झाल्यास, केसांच्या संख्येनुसार आपत्ती होते. उपभोग घेण्याच्या उद्देशाने टेकणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु हाताच्या तळव्यांनी किंवा पायाच्या तळव्यांनी स्पर्श करणे किंवा पाऊल ठेवणे योग्य आहे. खाट किंवा पाट बाहेर काढताना शरीराला स्पर्श झाला, तर आपत्ती होत नाही.

Aññatraparibhogapaṭikkhepādikathā niṭṭhitā.

इतरत्र उपभोग घेण्यास मनाई इत्यादींची कथा समाप्त झाली.

Saṅghabhattādianujānanakathā

संघभक्त (संघाचे भोजन) इत्यादींच्या अनुमतीची कथा.

325. Na [Pg.88] sakkonti saṅghabhattaṃ kātunti sakalassa saṅghassa bhattaṃ kātuṃ na sakkonti. Uddesabhattantiādīsu ‘‘ekaṃ vā dve vā…pe… dasa vā bhikkhū saṅghato uddisitvā dethā’’ti evaṃ uddesena laddhabhikkhūnaṃ bhattaṃ kātuṃ icchanti. Apare tatheva bhikkhū paricchinditvā nimantetvā tesaṃ bhattaṃ kātuṃ icchanti. Apare salākāyo chinditvā, apare pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikanti evaṃ niyāmetvā, ekassa vā dvinnaṃ vā…pe… dasannaṃ vā bhikkhūnaṃ bhattaṃ kātuṃ icchanti. Iti etāni bhattāni uddesabhattaṃ nimantananti imaṃ vohāraṃ pattāni. Yasmā pana te sacepi dubbhikkhe na sakkonti, subhikkhe jāte pana puna saṅghabhattaṃ kātuṃ sakkhissanti, tasmā bhagavā tampi anto katvā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, saṅghabhattaṃ uddesabhatta’’ntiādimāha.

३२५. "संघभक्त करण्यास असमर्थ आहेत" याचा अर्थ संपूर्ण संघासाठी भोजन तयार करण्यास ते असमर्थ आहेत. 'उद्देशभक्त' इत्यादी शब्दांमध्ये असा अर्थ समजून घ्यावा— "संघातून एका, दोन... किंवा दहा भिक्खूंना उद्देशून (निवडून) द्या" अशा निर्देशाने मिळालेल्या भिक्खूंसाठी काही दाते भोजन देण्याची इच्छा करतात. इतर दाते त्याचप्रमाणे भिक्खूंची संख्या निश्चित करून, त्यांना निमंत्रित करून त्यांच्यासाठी भोजन देण्याची इच्छा करतात. इतर दाते शलाका (चिट्ठ्या) वाटून भोजन देण्याची इच्छा करतात; तर इतर दाते पाक्षिक, उपोसथिक, प्रतिपदिक असे निश्चित करून एका, दोन... किंवा दहा भिक्खूंसाठी भोजन देण्याची इच्छा करतात. अशा प्रकारे या भोजनांना 'उद्देशभक्त', 'निमंत्रणभक्त' इत्यादी संज्ञा प्राप्त झाल्या आहेत. परंतु, दुष्काळाच्या वेळी जरी ते संघभक्त करण्यास असमर्थ असले, तरी सुकाळ झाल्यावर पुन्हा संघभक्त करण्यास समर्थ होतील; म्हणून भगवंतांनी त्यालाही समाविष्ट करून "भिक्खूंनो, मी संघभक्त, उद्देशभक्त इत्यादींना अनुमती देतो" असे म्हटले.

Tattha saṅghabhatte ṭhitikā nāma natthi, tasmā ‘‘amhākaṃ ajja dasa dvādasa divasā bhuñjantānaṃ idāni aññato bhikkhū ānethā’’ti na evaṃ tattha vattabbaṃ. ‘‘Purimadivasesu amhehi na laddhaṃ, idāni taṃ amhākaṃ gāhethā’’ti evampi vattuṃ na labbhati. Tañhi āgatāgatānaṃ pāpuṇātiyeva.

त्या संघभक्तामध्ये 'ठितिका' (भोजन घेण्याची पाळी किंवा क्रम) नावाचा कोणताही नियम नसतो. म्हणून, "आम्हाला आज जेवताना दहा किंवा बारा दिवस झाले आहेत, आता दुसऱ्या विहारातून भिक्खूंना आणा" असे तेथे म्हणता येत नाही. "मागील दिवसांत आम्हाला भोजन मिळाले नाही, आता ते आम्हाला द्यावे" असेही म्हणता येत नाही. कारण ते संघभक्त येणाऱ्या प्रत्येक भिक्खूला मिळतेच.

Saṅghabhattādianujānanakathā niṭṭhitā.

संघभक्त इत्यादींच्या अनुमतीची कथा समाप्त झाली.

Uddesabhattakathā

उद्देशभक्त कथा

Uddesabhattādīsu pana ayaṃ nayo – raññā vā rājamahāmattena vā saṅghato uddisitvā ‘‘ettake bhikkhū ānethā’’ti pahite kālaṃ ghosetvā ṭhitikā pucchitabbā. Sace atthi, tato paṭṭhāya gāhetabbaṃ; no ce, therāsanato paṭṭhāya gāhetabbaṃ. Uddesakena piṇḍapātikānampi na atikkāmetabbaṃ. Te pana dhutaṅgaṃ rakkhantā sayameva atikkamissanti; evaṃ gāhiyamāne alasajātikā mahātherā pacchā āgacchanti, ‘‘bhante, vīsativassānaṃ gāhiyati, tumhākaṃ ṭhitikā atikkantā’’ti na vattabbā, ṭhitikaṃ ṭhapetvā tesaṃ gāhetvā pacchā ṭhitikāya gāhetabbaṃ. ‘‘Asukavihāre bahuṃ uddesabhattaṃ uppanna’’nti sutvā yojanantarikavihāratopi bhikkhū āgacchanti, sampattasampattānaṃ ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya gāhetabbaṃ. Asampattānampi upacārasīmaṃ paviṭṭhānaṃ antevāsikādīsu gaṇhantesu [Pg.89] gāhetabbameva. Bahiupacārasīmāya ṭhitānaṃ gāhethāti vadanti, na gāhetabbaṃ. Sace pana upacārasīmaṃ okkantehi ekābaddhā hutvā attano vihāradvāre vā antovihāreyeva vā honti, parisāvasena vaḍḍhitā nāma sīmā hoti, tasmā gāhetabbaṃ. Saṅghanavakassa dinnepi pacchā āgatānaṃ gāhetabbameva. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷhe puna āgatānaṃ paṭhamabhāgo na pāpuṇāti, dutiyabhāgato vassaggena gāhetabbaṃ.

उद्देशभक्त इत्यादींमध्ये हा नियम आहे— राजाने किंवा राजमहामात्याने संघातून उद्देशून "इतक्या भिक्खूंना घेऊन या" असा निरोप पाठवला असता, वेळेची घोषणा करून 'ठितिका' (पाळीचा क्रम) विचारली पाहिजे. जर पाळीचा क्रम असेल, तर तिथून पुढे भोजन ग्रहण करावे; जर नसेल, तर स्थविरांच्या आसनापासून (ज्येष्ठतेनुसार) ग्रहण करावे. भोजन वाटप करणाऱ्याने पिंडपातिक (भिक्षाटन करणाऱ्या) भिक्खूंनाही वगळू नये. परंतु ते धुतंगाचे रक्षण करत असल्यामुळे स्वतःच ते ग्रहण करणार नाहीत. अशा प्रकारे भोजन दिले जात असताना, आळशी स्वभावाचे महास्थवीर उशिरा आले, तर "भंते, वीस वर्षांच्या वर्षावास असलेल्या भिक्खूंना भोजन दिले जात आहे, तुमची पाळी निघून गेली आहे" असे त्यांना म्हणू नये. पाळीचा क्रम थांबवून, आधी त्यांना भोजन देऊन, नंतर पाळीच्या क्रमाने भोजन द्यावे. "अमुक विहारात पुष्कळ उद्देशभक्त मिळाले आहे" असे ऐकून एक योजन अंतरावरील विहारातूनही भिक्खू येतात. अशा वेळी आलेल्या प्रत्येक भिक्खूच्या स्थानापासून (ज्येष्ठतेनुसार) भोजन द्यावे. जे अजून प्रत्यक्ष पोहोचले नाहीत, पण उपचारसीमेत प्रवेश केला आहे, त्यांच्या वतीने त्यांच्या अंतेवासिक (शिष्य) इत्यादींनी भोजन घेतले तरी ते ग्राह्यच धरावे. उपचारसीमेच्या बाहेर असलेल्या भिक्खूंसाठी "भोजन द्या" असे म्हटले तरी ते देऊ नये. परंतु, जर उपचारसीमेत प्रवेश केलेल्या भिक्खूंशी सलग जोडलेले (एकबद्ध) राहून ते स्वतःच्या विहारद्वारावर किंवा विहाराच्या आतच असतील, तर परिषदेच्या प्रभावामुळे ती सीमा वाढली असे मानले जाते, म्हणून त्यांना भोजन द्यावे. नवशिक्या भिक्खूला भोजन दिले गेले असले तरी, नंतर आलेल्या ज्येष्ठ भिक्खूंना भोजन दिलेच पाहिजे. परंतु दुसऱ्या भागात स्थविरांच्या आसनावर आरूढ झाल्यावर पुन्हा आलेल्यांना पहिल्या भागातील भोजन मिळत नाही, तर दुसऱ्या भागातून वर्षावासानुसार भोजन दिले पाहिजे.

Ekasmiṃ vihāre ekaṃ bhattuddesaṭṭhānaṃ paricchinditvā gāvutappamāṇāyapi upacārasīmāya yattha katthaci ārocitaṃ uddesabhattaṃ, tasmiṃyeva bhattuddesaṭṭhāne gāhetabbaṃ. Eko ekassa bhikkhuno pahiṇāti ‘‘svepi saṅghato uddisitvā dasa bhikkhū pahiṇathā’’ti, tena so attho bhattuddesakassa ārocetabbo. Sace taṃ divasaṃ pamussati, dutiyadivase pātova ārocetabbo. Atha pamussitvāva piṇḍāya pavisanto sarati, yāva upacārasīmaṃ nātikkamati, tāva yā bhojanasālāya pakatiṭṭhitikā, tassāyeva vasena gāhetabbaṃ. Sacepi upacārasīmaṃ atikkantā bhikkhū ca upacārasīmaṭṭhakehi ekābaddhā honti, aññamaññaṃ dvādasahatthantaraṃ avijahitvā gacchanti, pakatiṭṭhitikāya vasena gāhetabbaṃ. Bhikkhūnaṃ pana tādise ekābaddhe asati bahiupacārasīmāya yasmiṃ ṭhāne sarati, tattha navaṃ ṭhitikaṃ katvā gāhetabbaṃ. Antogāme āsanasālāya sarantena āsanasālāya ṭhitikāya gāhetabbaṃ. Yattha katthaci saritvā gāhetabbameva, agāhetuṃ na vaṭṭati. Na hi etaṃ dutiyadivase labbhatīti.

एका विहारात एकच भोजन वाटपाचे स्थान निश्चित करून, एक गावुत प्रमाणाच्या उपचारसीमेत कोठेही उद्देशभक्ताविषयी सांगितले गेले असले, तरी ते त्याच भोजन वाटपाच्या स्थानावर ग्रहण करावे. एखादा दाता एका भिक्खूकडे निरोप पाठवतो की, "उद्याही संघातून उद्देशून दहा भिक्खूंना पाठवा", तर त्या भिक्खूने तो निरोप भोजन वाटप करणाऱ्या भिक्खूला कळवला पाहिजे. जर त्या दिवशी तो विसरला, तर दुसऱ्या दिवशी सकाळीच कळवला पाहिजे. आणि जर विसरून भिक्षेसाठी जात असताना त्याला आठवले, तर जोपर्यंत तो उपचारसीमा ओलांडत नाही, तोपर्यंत भोजनशाळेतील जी मूळ पाळी आहे, त्यानुसारच भोजन ग्रहण करावे. जरी उपचारसीमा ओलांडलेले भिक्खू आणि उपचारसीमेत असलेले भिक्खू एकमेकांशी सलग जोडलेले असतील आणि एकमेकांपासून बारा हातांचे अंतर न सोडता जात असतील, तरी मूळ पाळीच्या क्रमानुसारच भोजन ग्रहण करावे. परंतु भिक्खूंमध्ये असे एकबद्धत्व नसताना, उपचारसीमेच्या बाहेर ज्या ठिकाणी आठवण येईल, तेथे नवीन पाळीचा क्रम निश्चित करून भोजन ग्रहण करावे. गावाच्या आत आसनशाळेत आठवण आल्यास, आसनशाळेतील पाळीच्या क्रमानुसार भोजन ग्रहण करावे. कोठेही आठवण आल्यास ते ग्रहण केलेच पाहिजे, ग्रहण न करणे योग्य नाही; कारण हे भोजन दुसऱ्या दिवशी मिळत नाही.

Sace sakavihārato aññaṃ vihāraṃ gacchante bhikkhū disvā koci uddesabhattaṃ uddisāpeti, yāva antoupacāre vā upacārasīmaṭṭhakehi saddhiṃ vuttanayena ekābaddhā vā honti, tāva sakavihāre ṭhitikāvaseneva gāhetabbaṃ. Bahiupacāre ṭhitānaṃ dinnaṃ pana ‘‘saṅghato bhante ettake nāma bhikkhū uddisathā’’ti vutte sampattānaṃ gāhetabbaṃ. Tattha dvādasahatthantaraṃ avijahitvā ekābaddhanayena dūre ṭhitāpi sampattāyevāti veditabbaṃ. Sace yaṃ vihāraṃ gacchanti, tattha paviṭṭhānaṃ ārocenti, tassa vihārassa ṭhitikāvasena gāhetabbaṃ. Sacepi gāmadvāre vā vīthiyaṃ vā catukke [Pg.90] vā antaraghare vā bhikkhū disvā koci saṅghuddesaṃ āroceti, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne antoupacāragatānaṃ gāhetabbaṃ.

जर आपल्या विहारातून दुसऱ्या विहारात जाणाऱ्या भिक्खूंना पाहून कोणी उद्देशभक्त देण्याची इच्छा व्यक्त करतो, तर जोपर्यंत ते उपचारसीमेच्या आत आहेत किंवा उपचारसीमेत असलेल्या भिक्खूंशी सांगितलेल्या पद्धतीने सलग जोडलेले आहेत, तोपर्यंत स्वतःच्या विहारातील पाळीच्या क्रमानुसारच भोजन ग्रहण करावे. परंतु उपचारसीमेच्या बाहेर असलेल्या भिक्खूंना दिलेल्या भोजनाविषयी "भंते, संघातून इतक्या भिक्खूंना उद्देशून पाठवा" असे म्हटले असता, तेथे उपस्थित असलेल्या भिक्खूंनीच ते ग्रहण करावे. तेथे बारा हातांचे अंतर न सोडता सलग जोडलेले असल्यामुळे दूर असलेले भिक्खू देखील उपस्थितच आहेत असे समजावे. जर ते ज्या विहारात जात आहेत, तेथे प्रवेश केल्यावर उद्देशभक्ताविषयी सांगितले गेले, तर त्या विहारातील पाळीच्या क्रमानुसार भोजन ग्रहण करावे. जरी गावाच्या वेशीवर, रस्त्यावर, चव्हाट्यावर किंवा घराच्या आत भिक्खूंना पाहून कोणी संघोद्देश जाहीर केले, तर त्या त्या ठिकाणी उपचारसीमेच्या आत असलेल्या भिक्खूंनी ते ग्रहण करावे.

Gharūpacāro cettha ‘‘ekaṃ gharaṃ ekūpacāraṃ, ekaṃ gharaṃ nānūpacāraṃ, nānāgharaṃ ekūpacāraṃ, nānāgharaṃ nānūpacāra’’nti imesaṃ vasena veditabbo. Tattha yaṃ ekakulassa gharaṃ ekavaḷañjaṃ hoti, taṃ suppapātaparicchedassa anto ekūpacāraṃ nāma. Tatthuppanno uddesalābho tasmiṃ upacāre bhikkhācāravattenapi ṭhitānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti, etaṃ ‘‘ekaṃ gharaṃ ekūpacāraṃ’’ nāma.

आणि येथील घराची उपचारसीमा ही "एक घर एक उपचार, एक घर अनेक उपचार, अनेक घरे एक उपचार, अनेक घरे अनेक उपचार" या चार प्रकारांनुसार समजून घ्यावी. त्यापैकी, जे एका कुटुंबाचे घर असून एकाच प्रवेशद्वाराने वापरले जाते, ते सूप फेकण्याच्या मर्यादेच्या आत 'एक उपचार' मानले जाते. तेथे मिळालेला उद्देशभक्ताचा लाभ त्या उपचारसीमेत भिक्षाटनाच्या नियमाने उभे असलेल्या सर्व भिक्खूंना मिळतो. याला "एक घर एक उपचार" असे म्हणतात.

Yaṃ pana ekaṃ gharaṃ dvinnaṃ bhariyānaṃ sukhavihāratthāya majjhe bhittiṃ uṭṭhāpetvā nānādvāravaḷañjaṃ kataṃ, tatthuppanno uddesalābho bhittiantarikassa na pāpuṇāti, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne nisinnasseva pāpuṇāti, etaṃ ‘‘ekaṃ gharaṃ nānūpacāraṃ’’ nāma.

परंतु, जे एकच घर दोन पत्नींच्या सुखासाठी मध्ये भिंत घालून वेगवेगळ्या प्रवेशद्वारांनी वापरण्यायोग्य बनवले गेले आहे, तेथे मिळालेला उद्देशभक्ताचा लाभ भिंतीच्या पलीकडे असलेल्या भिक्खूला मिळत नाही, तर तो त्या त्या भागात बसलेल्या भिक्खूलाच मिळतो. याला "एक घर अनेक उपचार" असे म्हणतात.

Yasmiṃ pana ghare bahū bhikkhū nimantetvā antogehato paṭṭhāya ekābaddhe katvā paṭivissakagharānipi pūretvā nisīdāpenti, tatthuppanno uddesalābho sabbesaṃ pāpuṇāti. Yampi nānākulassa nivesanaṃ majjhe bhittiṃ akatvā ekadvāreneva vaḷañjanti, tatrāpi eseva nayo. Etaṃ ‘‘nānāgharaṃ ekūpacāraṃ’’ nāma.

परंतु, ज्या घरात अनेक भिक्खूंना निमंत्रित करून, घराच्या आतून सुरुवात करून (आसन व्यवस्था) एकमेकांशी जोडलेली करून शेजारची घरे देखील भरून त्यांना बसवितात, तेथे उत्पन्न झालेला उद्देश-लाभ सर्वांना प्राप्त होतो. तसेच, वेगवेगळ्या कुळांचे जे घर आहे, ज्याच्या मध्ये भिंत न घालता एकाच दाराने ते वापरतात, तेथेही हाच नियम लागू होतो. याला "नानाघर एकउपचार" (भिन्न घरे, एकच परिसर) असे म्हणतात.

Yo pana nānānivesanesu nisinnānaṃ bhikkhūnaṃ uddesalābho uppajjati, kiñcāpi bhitticchiddena bhikkhū dissanti, tasmiṃ tasmiṃ nivesane nisinnānaṃyeva pāpuṇāti, etaṃ ‘‘nānāgharaṃ nānūpacāraṃ’’ nāma.

परंतु, वेगवेगळ्या घरांमध्ये बसलेल्या भिक्खूंना जो उद्देश-लाभ उत्पन्न होतो, जरी भिंतीच्या छिद्रातून भिक्खू दिसत असले, तरी त्या त्या घरामध्ये बसलेल्या भिक्खूंनाच तो प्राप्त होतो. याला "नानाघर नानोपचार" (भिन्न घरे, भिन्न परिसर) असे म्हणतात.

Yo pana gāmadvāravīthicatukkesu aññatarasmiṃ ṭhāne uddesabhattaṃ labhitvā aññasmiṃ bhikkhusmiṃ asati attanova pāpuṇāpetvā dutiyadivasepi tasmiṃyeva ṭhāne aññaṃ labhati, tena yaṃ aññaṃ navakaṃ vā vuḍḍhaṃ vā bhikkhuṃ passati, tassa gāhetabbaṃ. Sace koci natthi, attanova pāpetvā bhuñjitabbaṃ.

परंतु, जो भिक्खू गावाचे द्वार, रस्ता किंवा चौक यांपैकी एखाद्या ठिकाणी उद्देशभक्त (विशिष्ट भिक्खूंसाठी दिलेले भोजन) मिळवून, दुसरा भिक्खू हजर नसल्यामुळे ते स्वतःलाच प्राप्त करून घेतो आणि दुसऱ्या दिवशीही त्याच ठिकाणी दुसरे उद्देशभक्त मिळवतो, त्याने तेथे ज्या दुसऱ्या कनिष्ठ किंवा वरिष्ठ भिक्खूला पाहिले असेल, त्याला ते ग्रहण करू द्यावे. जर कोणीही नसेल, तर स्वतःच ते प्राप्त करून घेऊन भोजन करावे.

Sace āsanasālāya nisīditvā kālaṃ paṭimānentesu bhikkhūsu koci āgantvā ‘‘saṅghuddesapattaṃ detha, uddesapattaṃ detha, saṅghato uddisitvā pattaṃ detha, saṅghikaṃ pattaṃ dethā’’ti vā vadati, uddesapattaṃ ṭhitikāya gāhetvā dātabbaṃ. ‘‘Saṅghuddesabhikkhuṃ detha, saṅghato uddisitvā bhikkhuṃ detha, saṅghikaṃ bhikkhuṃ dethā’’ti vuttepi eseva nayo.

जर आसनशाळेत बसून भिक्खू वेळेची प्रतीक्षा करत असताना एखादा गृहस्थ येऊन "संघ-उद्दिष्ट पात्र द्या", "उद्दिष्ट पात्र द्या", "संघाकडून उद्दिष्ट करून पात्र द्या" किंवा "सांघिक पात्र द्या" असे म्हणतो, तर ते उद्दिष्ट पात्र क्रमानुसार (पाळीनुसार) स्वीकारायला लावून द्यावे. "संघ-उद्दिष्ट भिक्खू द्या", "संघाकडून उद्दिष्ट करून भिक्खू द्या" किंवा "सांघिक भिक्खू द्या" असे म्हटले तरीही हाच नियम लागू होतो.

Uddesako [Pg.91] panettha pesalo lajjī medhāvī icchitabbo, tena tikkhattuṃ ṭhitikaṃ pucchitvā sace koci ṭhitikaṃ jānanto natthi, therāsanato gāhetabbaṃ. Sace pana ‘‘ahaṃ jānāmi, dasavassena laddha’’nti koci bhaṇati, ‘‘atthāvuso, dasavassā bhikkhū’’ti pucchitabbaṃ. Sace tassa sutvā ‘‘dasavassamha dasavassamhā’’ti bahū āgacchanti, ‘‘tuyhaṃ pāpuṇāti, tuyhaṃ pāpuṇātī’’ti avatvā ‘‘sabbe appasaddā hothā’’ti vatvā paṭipāṭiyā ṭhapetabbā. Ṭhapetvā ‘‘kati icchathā’’ti upāsako pucchitabbo. ‘‘Ettake nāma, bhante, bhikkhū’’ti vutte ‘‘tuyhaṃ pāpuṇāti, tuyhaṃ pāpuṇātī’’ti avatvā sabbanavakassa vassaggañca utu ca divasabhāgo ca chāyā ca pucchitabbā. Sace chāyāyapi pucchiyamānāya añño vuḍḍhataro āgacchati, tassa dātabbaṃ. Atha chāyaṃ pucchitvā ‘‘tuyhaṃ pāpuṇātī’’ti vutte vuḍḍhataro āgacchati, na labhati. Kathāpapañcena hi nisinnassāpi niddāyantassāpi gāhitaṃ suggāhitaṃ, atikkantaṃ suatikkantaṃ, bhājanīyabhaṇḍañhi nāmetaṃ sampattasseva pāpuṇāti, tattha sampattabhāvo upacārena paricchinditabbo. Āsanasālāya ca antoparikkhepo upacāro, tasmiṃ ṭhitassa lābho pāpuṇātīti.

आणि येथे उद्देशक (भोजन वाटप करणारा भिक्खू) हा शीलवान, लज्जावान (पापाची लाज बाळगणारा) आणि बुद्धिमान असावा. त्याने तीन वेळा पाळीविषयी विचारून, जर पाळी जाणणारा कोणी नसेल, तर थेरांच्या (ज्येष्ठ भिक्खूंच्या) आसनापासून सुरुवात करून वाटप करावे. परंतु जर कोणी भिक्खू म्हणतो की, "मी जाणतो, दहा वर्षांच्या वर्षावास असलेल्या भिक्खूने हे मिळवले आहे," तर "आयुष्यमानहो! दहा वर्षांचे वर्षावास असलेले भिक्खू आहेत का?" असे विचारावे. त्याचे ऐकून जर अनेक भिक्खू "आम्ही दहा वर्षांचे आहोत, आम्ही दहा वर्षांचे आहोत" असे म्हणत आले, तर "तुम्हाला मिळते, तुम्हाला मिळते" असे न सांगता, "सर्वजण शांत व्हा" असे सांगून त्यांना क्रमाने उभे करावे. उभे करून उपासकाला विचारावे की, "तुम्हाला किती भिक्खू हवे आहेत?" जेव्हा तो म्हणेल, "भंते! मला इतके भिक्खू हवे आहेत," तेव्हा "तुम्हाला मिळते, तुम्हाला मिळते" असे न सांगता, सर्वात कनिष्ठ भिक्खूच्या वर्षावासाची संख्या, ऋतू, दिवसाचा भाग आणि सावली विचारली पाहिजे. सावलीविषयी विचारत असताना जर दुसरा कोणी अधिक ज्येष्ठ भिक्खू आला, तर त्याला ते दिले पाहिजे. परंतु, सावली विचारून "तुम्हाला मिळते" असे म्हटल्यावर जर अधिक ज्येष्ठ भिक्खू आला, तर त्याला ते मिळत नाही. कारण संभाषणाच्या विस्तारामुळे बसलेल्याने किंवा झोपलेल्यानेही जे स्वीकारले आहे, ते योग्य प्रकारे स्वीकारलेले मानले जाते आणि जे उलटून गेले आहे, ते योग्य प्रकारे उलटून गेलेले मानले जाते. कारण हे वाटप करण्याचे द्रव्य उपस्थित असलेल्यालाच प्राप्त होते. तेथे उपस्थित असण्याची स्थिती परिसराच्या मर्यादेने निश्चित केली पाहिजे. आणि आसनशाळेचे आतील कुंपण (परिसर) हाच 'उपचार' (परिसर) आहे, त्यात उपस्थित असलेल्यालाच लाभ प्राप्त होतो.

Koci āsanasālato aṭṭha uddesapatte āharāpetvā satta patte paṇītabhojanānaṃ ekaṃ udakassa pūretvā āsanasālāyaṃ pahiṇāti, gahetvā āgatā kiñci avatvā bhikkhūnaṃ hatthesu patiṭṭhāpetvā pakkamanti. Yena yaṃ laddhaṃ, tasseva taṃ hoti. Yena pana udakaṃ laddhaṃ, tassa atikkantampi ṭhitikaṃ ṭhapetvā aññaṃ uddesabhattaṃ gāhetabbaṃ. Tañca lūkhaṃ vā labhatu paṇītaṃ vā ticīvaraparivāraṃ vā, tassevetaṃ. Īdiso hissa puññaviseso. Udakaṃ pana yasmā āmisaṃ na hoti, tasmā aññaṃ uddesabhattaṃ labbhati.

एखादा दायक आसनशाळेतून आठ उद्दिष्ट पात्रे मागवून घेऊन, त्यांतील सात पात्रे उत्कृष्ट भोजनाने आणि एक पात्र पाण्याने भरून आसनशाळेत पाठवतो. ते घेऊन आलेले लोक काहीही न बोलता भिक्खूंच्या हातांमध्ये ती पात्रे ठेवून निघून जातात. ज्या भिक्खूने जे पात्र मिळवले, ते भोजन त्याचेच होते. परंतु ज्याने पाण्याचे पात्र मिळवले, त्याच्यासाठी उलटून गेलेली पाळी देखील राखून ठेवून दुसरे उद्देशभक्त स्वीकारू द्यावे. आणि ते साधे असो, उत्कृष्ट असो किंवा त्रिचीवराच्या दानासह असो, ते त्याचेच होते. कारण अशा प्रकारचा त्याचा पुण्यविशेष असतो. परंतु पाणी हे भोजन (आमिष) नसल्यामुळे, त्याला दुसरे उद्देशभक्त मिळते.

Sace pana te gahetvā āgatā ‘‘idaṃ kira bhante sabbaṃ bhājetvā bhuñjathā’’ti vatvā gacchanti, sabbehi bhājetvā bhuñjitvā udakaṃ pātabbaṃ. Saṅghato uddisitvā ‘‘aṭṭha mahāthere detha, majjhime detha, navake detha, paripuṇṇavassasāmaṇere detha, majjhimabhāṇakādayo detha, mayhaṃ ñātibhikkhū dethā’’ti vadantassa pana ‘‘upāsaka, tvaṃ evaṃ vadasi, ṭhitikāya pana tesaṃ na pāpuṇātī’’ti vatvā ṭhitikāvaseneva dātabbā. Daharasāmaṇerehi [Pg.92] pana uddesabhattesu laddhesu sace dāyakānaṃ ghare maṅgalaṃ hoti, ‘‘tumhākaṃ ācariyupajjhāye pesethā’’ti vattabbaṃ.

परंतु जर ते पात्रे घेऊन आलेले लोक "भंते! हे सर्व वाटून घेऊन भोजन करा" असे म्हणून निघून गेले, तर सर्वांनी ते वाटून भोजन करावे आणि पाणी प्यावे. परंतु जर एखादा उपासक संघाकडून उद्दिष्ट करून "आठ महाथेरांना द्या", "मध्यम भिक्खूंना द्या", "नवदीक्षित भिक्खूंना द्या", "पूर्ण वय झालेल्या सामणेरांना द्या", "मज्झिमभाणक इत्यादींना द्या" किंवा "माझ्या नातेवाईक भिक्खूंना द्या" असे म्हणत असेल, तर त्याला "उपासका! तू असे म्हणतोस, परंतु पाळीनुसार त्यांना ते प्राप्त होत नाही" असे सांगून पाळीच्या क्रमानेच भिक्खूंना ते दिले पाहिजे. परंतु लहान सामणेरांना उद्देशभक्त मिळाले असता, जर दायकांच्या घरी काही मंगल कार्य असेल, तर "तुमच्या आचार्य आणि उपाध्यायांना पाठवा" असे त्यांना सांगावे.

Yasmiṃ pana uddesabhatte paṭhamabhāgo sāmaṇerānaṃ pāpuṇāti, anubhāgo mahātherānaṃ, na tattha sāmaṇerā ‘‘mayaṃ paṭhamabhāgaṃ labhimhā’’ti purato gantuṃ labhanti, yathāpaṭipāṭiyā eva gantabbaṃ. ‘‘Saṅghato uddisitvā ‘tumhe ethā’ti vutte ‘mayhaṃ aññadāpi jānissasi, ṭhitikā pana evaṃ gacchatī’’’ti ṭhitikāvaseneva gāhetabbaṃ. Atha ‘‘saṅghuddesapattaṃ dethā’’ti vatvā agāhiteyeva patte yassa kassaci pattaṃ gahetvā pūretvā āharati, āhaṭampi ṭhitikāya eva gāhetabbaṃ.

परंतु ज्या उद्देशभक्तामध्ये पहिला भाग सामणेरांना प्राप्त होतो आणि नंतरचा भाग महाथेरांना प्राप्त होतो, तेथे सामणेरांनी "आम्ही पहिला भाग मिळवला आहे" असे म्हणून महाथेरांच्या पुढे जाणे योग्य नाही, त्यांनी क्रमानुसारच गेले पाहिजे. "संघाकडून उद्दिष्ट करून 'तुम्ही चला'" असे म्हटल्यावर, "माझ्यासाठी इतर वेळीही तू समजशील, परंतु पाळी अशी चालते" असे सांगून पाळीच्या क्रमानेच ते स्वीकारले पाहिजे. किंवा "संघ-उद्दिष्ट पात्र द्या" असे म्हणून पात्र अजून स्वीकारले नसतानाच, ज्या कोणाचेही पात्र घेऊन, ते भरून जर आणले, तर आणलेले पात्र देखील पाळीच्या क्रमानेच स्वीकारले पाहिजे.

Eko ‘‘saṅghuddesapattaṃ āharā’’ti pesito ‘‘bhante, ekaṃ pattaṃ detha, nimantanabhattaṃ āharissāmī’’ti vadati, so ce uddesabhattagharato ayaṃ āgatoti ñatvā bhikkhūhi ‘‘nanu tvaṃ asukagharato āgato’’ti vutto ‘‘āma, bhante, na nimantanabhattaṃ, uddesabhatta’’nti bhaṇati, ṭhitikāya gahetabbaṃ. Yo pana ‘‘ekaṃ pattaṃ āharā’’ti vutto ‘‘‘ki’nti vatvā āharāmī’’ti vatvā ‘‘yathā te ruccatī’’ti vutto āgacchati, ayaṃ vissaṭṭhadūto nāma. Uddesapattaṃ vā paṭipāṭipattaṃ vā puggalikapattaṃ vā yaṃ icchati, taṃ tassa dātabbaṃ. Eko bālo abyatto ‘‘uddesapattaṃ āharā’’ti pesito vattuṃ na jānāti, tuṇhībhūto tiṭṭhati, so ‘‘kassa santikaṃ āgatosī’’ti vā ‘‘kassa pattaṃ harissasī’’ti vā na vattabbo. Evañhi vutto pucchāsabhāgena ‘‘tumhākaṃ santikaṃ āgatomhī’’ti ‘‘tumhākaṃ pattaṃ harissāmī’’ti vā vadeyya, tato taṃ bhikkhuṃ aññe bhikkhū jigucchantā na olokeyyuṃ. ‘‘Kuhiṃ gacchasi, kiṃ karonto āhiṇḍasī’’ti pana vattabbo. Tassa ‘‘uddesapattatthāya āgatomhī’’ti vadantassa gāhetvā patto dātabbo.

एक दायक 'संघाने निर्दिष्ट केलेले पात्र घेऊन ये' असे पाठवला असता, 'भन्ते, मला एक पात्र द्या, मी निमंत्रणाचे भोजन घेऊन येतो' असे म्हणतो. तो उद्देशभक्ताच्या (निर्दिष्ट भोजनाच्या) घरातून आला आहे हे जाणून जर भिक्खूंनी त्याला विचारले, 'तू अमुक घरातून आला आहेस ना?' आणि त्याने उत्तर दिले, 'होय भन्ते, हे निमंत्रणाचे भोजन नाही, तर उद्देशभक्त आहे,' तर ते पाळीनुसार (ठितिकानुसार) ग्रहण करावे. परंतु, ज्याला 'एक पात्र घेऊन ये' असे म्हटले असता, 'मी काय म्हणून घेऊन येऊ?' असे विचारून आणि 'तुला जसे योग्य वाटेल तसे घेऊन ये' असे सांगितल्यावर जो येतो, त्याला 'विस्सट्ठदूत' (मुक्त दूत) म्हणतात. त्याला उद्देशपात्र, पाळीचे पात्र किंवा वैयक्तिक पात्र यांपैकी जे हवे असेल ते द्यावे. एखादा अज्ञानी व अकुशल दायक 'उद्देशपात्र घेऊन ये' असे पाठवला असता काय बोलावे हे न समजल्याने शांत उभा राहतो, त्याला 'तू कोणाकडे आला आहेस?' किंवा 'तू कोणाचे पात्र घेऊन जाणार आहेस?' असे विचारू नये. कारण असे विचारल्यास, तो प्रश्नाला अनुसरून 'मी आपल्याकडे आलो आहे' किंवा 'मी आपले पात्र घेऊन जाईन' असे म्हणू शकतो. त्यामुळे इतर भिक्खू त्या भिक्खूचा संकोच वाटून त्याच्याकडे पाहणार नाहीत. उलट त्याला, 'तू कुठे जात आहेस? काय करत फिरत आहेस?' असे विचारावे. त्याने 'मी उद्देशपात्रासाठी आलो आहे' असे म्हटल्यावर, त्याला पात्र ग्रहण करायला देऊन ते द्यावे.

Ekā kūṭaṭṭhitikā nāma hoti. Rañño vā hi rājamahāmattassa vā gehe atipaṇītāni aṭṭha uddesabhattāni niccaṃ diyyanti, tāni ekacārikabhattāni katvā bhikkhū visuṃ ṭhitikāya paribhuñjanti. Ekacce bhikkhū ‘‘sve dāni amhākaṃ pāpuṇissantī’’ti attano ṭhitikaṃ sallakkhetvā gatā, tesu anāgatesuyeva aññe āgantukā bhikkhū āgantvā āsanasālāya [Pg.93] nisīdanti; taṅkhaṇaññeva rājapurisā āgantvā ‘‘paṇītabhattapatte dethā’’ti vadanti. Āgantukā ṭhitikaṃ ajānantā gāhenti. Taṅkhaṇaññeva ca ṭhitikaṃ jānanakabhikkhū āgantvā ‘‘kiṃ gāhethā’’ti vadanti. ‘‘Rājagehe paṇītabhatta’’nti. ‘‘Kativassato paṭṭhāyā’’ti? ‘‘Ettakavassato nāmā’’ti. ‘‘Mā gāhethā’’ti nivāretvā ṭhitikāya gāhetabbaṃ. Gāhite āgatehipi pattadānakāle āgatehipi dinnakāle āgatehipi rājagehato patte pūretvā āhaṭakāle āgatehipi rājā ‘‘ajja bhikkhūyeva āgacchantū’’ti pesetvā bhikkhūnaṃyeva hatthe piṇḍapātaṃ deti; evaṃ dinnapiṇḍapātaṃ gahetvā āgatakāle āgatehipi ṭhitikaṃ jānanakabhikkhūhi ‘‘mā bhuñjitthā’’ti vāretvā ṭhitikāyameva gāhetabbaṃ.

'कूटठितिका' (कपटपूर्ण पाळी) नावाची एक पद्धत असते. राजाच्या किंवा राजमहामात्राच्या घरी अत्यंत उत्तम दर्जाचे आठ उद्देशभक्त नेहमी दिले जातात. भिक्खू त्या भोजनाला एकाच पाळीचे भोजन बनवून स्वतंत्रपणे पाळीनुसार (ठितिकानुसार) ग्रहण करतात. काही भिक्खू 'उद्या आता आमची पाळी येईल' असे स्वतःच्या पाळीची नोंद ठेवून निघून गेले. ते अद्याप आले नसतानाच, इतर आगंतुक भिक्खू येऊन आसनशाळेत बसतात. त्याच क्षणी राजपुरुष येऊन 'उत्तम भोजनासाठी पात्रे द्या' असे म्हणतात. आगंतुक भिक्खू पाळीचा नियम न जाणता पात्रे देतात. त्याच क्षणी पाळीचा नियम जाणणारे भिक्खू येऊन विचारतात, 'तुम्ही काय स्वीकारत आहात?' 'राजवाड्यातील उत्तम भोजन.' 'किती वर्षांच्या ज्येष्ठतेपासून स्वीकारत आहात?' 'अमुक इतक्या वर्षांच्या ज्येष्ठतेपासून.' 'स्वीकारू नका' असे त्यांना रोखून, पाळीनुसारच ते ग्रहण करावे. पात्रे स्वीकारली गेली असताना, पात्रे देण्याच्या वेळी, पात्रे दिली गेल्यानंतर, किंवा राजवाड्यातून पात्रे भरून आणली गेल्यावर जरी मूळ पाळीचे भिक्खू आले, अथवा राजाने 'आज भिक्खूंनीच यावे' असा निरोप पाठवून भिक्खूंच्याच हातात पिंडपात दिला असता, अशा प्रकारे दिलेला पिंडपात घेऊन परत येण्याच्या वेळी जरी ते आले, तरी पाळीचा नियम जाणणाऱ्या भिक्खूंनी 'जेवू नका' असे त्यांना रोखून, पाळीनुसारच ते ग्रहण करावे.

Atha ne rājā bhojetvā pattepi nesaṃ pūretvā deti, yaṃ āhaṭaṃ taṃ ṭhitikāya gāhetabbaṃ. Sace pana ‘‘mā tucchahatthā gacchantū’’ti thokameva pattesu pakkhittaṃ hoti, taṃ na gāhetabbaṃ. Atha bhuñjitvā tucchapattāva āgacchanti, yaṃ tehi bhuttaṃ, taṃ nesaṃ gīvā hotīti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘gīvākiccaṃ ettha natthi, ṭhitikaṃ pana ajānantehi yāva jānanakā āgacchanti, tāva nisīditabbaṃ siyā; evaṃ santepi bhuttaṃ subhuttaṃ, idāni pattaṭṭhānena gāhetabba’’nti.

जर राजाने त्यांना स्वतः जेवू घालून त्यांची पात्रेही भरून दिली, तर जे भोजन आणले गेले आहे, ते पाळीनुसारच ग्रहण करावे. पण जर 'ते रिकाम्या हाताने जाऊ नयेत' असा विचार करून पात्रांमध्ये थोडेच भोजन टाकले असेल, तर ते पाळीनुसार ग्रहण करू नये. जर ते भोजन करून रिकाम्या पात्रांसह परत आले, तर त्यांनी जे भोजन केले, ते त्यांचे कर्ज (ऋण) होते, असे महासुम थेर म्हणतात. परंतु महापदुम थेर म्हणतात— 'येथे कर्जाचा संबंध नाही. परंतु पाळीचा नियम न जाणणाऱ्यांनी जोपर्यंत नियम जाणणारे भिक्खू येत नाहीत, तोपर्यंत वाट पाहत बसणे योग्य होते. असे असले तरी, जे भोजन केले गेले ते योग्य प्रकारेच केले गेले. आता ते पात्र मिळालेल्या स्थानानुसार (पाळीनुसार) ग्रहण करावे.'

Eko ticīvaraparivāro satagghanako piṇḍapāto avassikassa bhikkhuno patto, vihāre ca ‘‘evarūpo piṇḍapāto avassikassa patto’’ti likhitvā ṭhapesuṃ. Atha saṭṭhivassaccayena añño tathārūpo piṇḍapāto uppanno, ayaṃ kiṃ avassikaṭṭhitikāya gāhetabbo, udāhu saṭṭhivassikaṭṭhitikāyāti. Saṭṭhivassikaṭṭhitikāyāti vuttaṃ, ayañhi bhikkhu ṭhitikaṃ gahetvāyeva vaḍḍhitoti.

एक त्रिचीवरयुक्त आणि शंभर कार्षापण मूल्याचा पिंडपात एका नवदीक्षित (वसा नसलेल्या) भिक्खूला मिळाला, आणि विहारात 'अशा प्रकारचा पिंडपात नवदीक्षिताला मिळाला' असे लिहून ठेवले गेले. त्यानंतर साठ वर्षांनंतर तशाच प्रकारचा दुसरा पिंडपात उत्पन्न झाला. हा पिंडपात नवदीक्षिताच्या पाळीनुसार ग्रहण करावा की साठ वर्षांच्या ज्येष्ठ भिक्खूच्या पाळीनुसार? 'साठ वर्षांच्या ज्येष्ठ भिक्खूच्या पाळीनुसार ग्रहण करावा' असे म्हटले आहे, कारण हा भिक्खू ती पाळी घेऊनच ज्येष्ठ झाला आहे.

Eko uddesabhattaṃ bhuñjitvā sāmaṇero jāto, puna taṃ bhattaṃ sāmaṇeraṭṭhitikāya pattaṃ gaṇhituṃ labhati. Ayaṃ kira antarābhaṭṭhako nāma. Yo pana paripuṇṇavasso sāmaṇero ‘‘sve uddesabhattaṃ labhissatī’’ti ajjeva upasampajjati, atikkantā tassa ṭhitikā. Ekassa bhikkhuno uddesabhattaṃ pattaṃ, patto cassa na tuccho hoti, so aññassa samīpe nisinnassa pattaṃ dāpeti, tañce theyyāya haranti, gīvā hoti[Pg.94]. Sace pana so bhikkhu ‘‘mayhaṃ pattaṃ dammī’’ti sayameva deti, assa gīvā na hoti. Athāpi tena bhattena anatthiko hutvā ‘‘alaṃ mayhaṃ, tavetaṃ bhattaṃ dammi, pattaṃ pesetvā āharāpehī’’ti aññaṃ vadati, yaṃ tato āharīyati sabbaṃ pattasāmikassa hoti. Pattañce theyyāya haranti, suhaṭo; bhattassa dinnattā gīvā na hoti.

एक भिक्खू उद्देशभक्त ग्रहण करून पुन्हा सामणेर झाला, तो पुन्हा ते भोजन सामणेरांच्या पाळीनुसार मिळवण्यास पात्र ठरतो. त्याला 'अंतराभट्ठक' (मध्येच घसरलेला) म्हणतात. परंतु, जो वीस वर्षे पूर्ण झालेला सामणेर 'उद्या मला उद्देशभक्त मिळेल' अशा वेळी आजच उपसंपदा ग्रहण करतो, त्याची पाळी निघून जाते. एका भिक्खूला उद्देशभक्त मिळाले, आणि त्याचे पात्र रिकामे नव्हते. तो जवळ बसलेल्या दुसऱ्या भिक्खूचे पात्र पाठवतो. जर ते पात्र चोरीच्या उद्देशाने घेऊन गेले, तर ते कर्ज ठरते. पण जर तो भिक्खू 'मी माझे पात्र देतो' असे स्वतःहून देतो, तर त्याचे कर्ज होत नाही. किंवा जर त्याला त्या भोजनाची गरज नसेल आणि तो दुसऱ्याला म्हणतो, 'मला नको, मी हे भोजन तुला देतो, तू पात्र पाठवून ते मागवून घे,' तर तिथून जे काही आणले जाईल, ते सर्व पात्राच्या मालकाचे होते. जर ते पात्र चोरीच्या उद्देशाने घेऊन गेले, तरी ते योग्य प्रकारे आणले गेले असे मानले जाते; भोजन दिले गेल्यामुळे कर्ज होत नाही.

Vihāre dasa bhikkhū honti, tesu nava piṇḍapātikā, eko sādiyanako. ‘‘Dasa uddesapatte dethā’’ti vutte piṇḍapātikā gahetuṃ na icchanti. Itaro bhikkhu ‘‘sabbāni mayhaṃ pāpuṇantī’’ti gaṇhāti, ṭhitikā na hoti. Ekekaṃ ce pāpetvā gaṇhāti, ṭhitikā tiṭṭhati. Evaṃ gāhetvā dasahipi pattehi āharāpetvā ‘‘bhante, mayhaṃ saṅgahaṃ karothā’’ti nava patte piṇḍapātikānaṃ deti, bhikkhudattiyaṃ nāmetaṃ, gaṇhituṃ vaṭṭati.

एका विहारात दहा भिक्खू असतात, त्यांपैकी नऊ पिंडपातिक असतात आणि एक उद्देशभक्त स्वीकारणारा असतो. 'दहा उद्देशपात्रे द्या' असे म्हटले असता, पिंडपातिक भिक्खू ते घेण्याची इच्छा करत नाहीत. दुसरा भिक्खू 'हे सर्व मलाच मिळतात' असे म्हणून सर्व पात्रे घेतो, तर पाळीचा नियम राहत नाही. जर तो एकेक करून स्वतःसाठी मिळवून घेतो, तर पाळीचा नियम कायम राहतो. अशा प्रकारे ग्रहण करून, दहाही पात्रांद्वारे भोजन मागवून, 'भन्ते, माझ्यावर अनुग्रह करा' असे म्हणून तो नऊ पात्रे पिंडपातिक भिक्खूंना देतो, याला 'भिक्खुदत्तिय' (भिक्खूने दिलेले) म्हणतात, ते ग्रहण करणे योग्य आहे.

Sace so upāsako ‘‘bhante, gharaṃ āgantabba’’nti vadati, so ca bhikkhu te bhikkhū ‘‘etha, bhante, mayhaṃ sahāyā hothā’’ti tassa gharaṃ gacchati. Yaṃ tattha labhati, sabbaṃ tasseva hoti. Itare tena dinnaṃ labhanti. Atha nesaṃ ghareyeva nisīdāpetvā dakkhiṇodakaṃ datvā yāgukhajjakādīni denti, ‘‘bhante, yaṃ manussā denti, taṃ gaṇhathā’’ti tassa bhikkhuno vacaneneva itaresaṃ vaṭṭati. Bhuttāvīnaṃ patte pūretvā gaṇhitvā gamanatthāya denti, sabbaṃ tasseva bhikkhuno hoti, tena dinnaṃ itaresaṃ vaṭṭati.

जर तो उपासक 'भन्ते, घरी यावे' असे म्हणतो, आणि तो भिक्खू इतर भिक्खूंना 'भन्ते, चला, माझे सोबती व्हा' असे सांगून त्या उपासकाच्या घरी जातो, तर तिथे जे काही मिळते, ते सर्व त्याच भिक्खूचे होते. इतरांना त्याने दिलेले मिळते. किंवा जर त्यांना घरातच बसवून, दानोदक देऊन, यागू व खाद्यपदार्थ इत्यादी देतात, आणि 'भन्ते, लोक जे देतात ते ग्रहण करा' असे म्हणतात, तर त्या भिक्खूच्या सांगण्यावरूनच इतर पिंडपातिक भिक्खूंना ते ग्रहण करणे योग्य ठरते. भोजन झाल्यावर, पात्रे भरून घेऊन जाण्यासाठी देतात, तर ते सर्व त्याच भिक्खूचे होते, आणि त्याने दिलेले इतरांना ग्रहण करणे योग्य ठरते.

Yadi pana te vihāreyeva tena bhikkhunā ‘‘bhante, mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, manussānañca vacanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttā gacchanti, yaṃ tattha bhuñjanti ceva nīharanti ca, sabbaṃ taṃ tasseva santakaṃ. Athāpi ‘‘mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti avuttā ‘‘manussānaṃ vacanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gacchanti, tatra ce ekassa madhurena sarena anumodanaṃ karontassa sutvā therānañca upasame pasīditvā bahuṃ samaṇaparikkhāraṃ denti, ayaṃ theresu pasādena uppanno ‘‘akatabhāgo’’ nāma, tasmā sabbesaṃ pāpuṇāti.

परंतु, जर त्या पिंडपातिक भिक्खूंना विहारातच त्या भिक्खूने, “भंते, माझी भिक्षा ग्रहण करा आणि लोकांच्या शब्दाचा मान राखणे योग्य आहे,” असे म्हटल्यावरून ते जातात, तर तिथे ते जे काही भोजन करतात आणि जे काही घेऊन येतात, ते सर्व त्या भिक्खूचेच मालकीचे होते. आणि जर, “माझी भिक्षा ग्रहण करा,” असे न सांगता, “लोकांच्या शब्दाचा मान राखणे योग्य आहे,” असे म्हणून ते जातात, आणि तिथे जर एका भिक्खूचे मधुर स्वरातील अनुमोदन ऐकून किंवा थेरांच्या शांततेवर प्रसन्न होऊन लोक पुष्कळ श्रमण-परिकार दान देतात, तर हा थेरांवरील प्रसन्नतेमुळे उत्पन्न झालेला 'अकृतभाग' (आधी न ठरवलेला वाटा) नावाचा लाभ आहे; म्हणून तो सर्वांना प्राप्त होतो.

Eko saṅghato uddisāpetvā ṭhitikāya gāhitaṃ pattaṃ haritvā paṇītassa khādanīyabhojanīyassa pūretvā āharitvā ‘‘imaṃ, bhante, sabbo saṅgho paribhuñjatū’’ti deti, sabbehi bhājetvā paribhuñjitabbaṃ. Pattasāmikassa pana atikkantampi ṭhitikaṃ ṭhapetvā aññaṃ uddesabhattaṃ dātabbaṃ. Atha [Pg.95] ‘‘paṭhamaṃyeva sabbaṃ saṅghikaṃ pattaṃ dethā’’ti vadati, ekassa lajjibhikkhuno santako patto dātabbo. Āharitvā ca ‘‘sabbo saṅgho paribhuñjatū’’ti vutte bhājetvā paribhuñjitabbaṃ.

जर एखादा उपासक संघाकडून निर्देशित करवून, पाळीनुसार घेतलेले पात्र घेऊन, ते उत्तम खाद्य-भोज्य पदार्थांनी भरून आणतो आणि “भंते, या सर्व अन्नाचा संपूर्ण संघाने उपभोग घ्यावा,” असे म्हणून दान देतो, तर सर्वांनी ते वाटून ग्रहण करावे. परंतु, पात्राच्या मालक असलेल्या भिक्खूची पाळी निघून गेली असली तरी ती राखून ठेवून, त्याला दुसरे उद्दिष्टभक्त (त्याच्या वाट्याचे भोजन) दिले पाहिजे. किंवा जर तो उपासक आधीच, “सर्वप्रथम सांघिक पात्र द्या,” असे म्हणतो, तर एका लज्जी (शीलवान) भिक्खूचे पात्र दिले पाहिजे. आणि ते भोजन आणून, “सर्व संघाने उपभोग घ्यावा,” असे म्हटल्यावर, ते वाटून ग्रहण करावे.

Eko pātiyā bhattaṃ āharitvā ‘‘saṅghuddesaṃ dammī’’ti vadati, ekekaṃ ālopaṃ adatvā ṭhitikāya ekassa yāpanamattaṃ katvā dātabbaṃ. Atha so bhattaṃ āharitvā kiñci vattuṃ ajānanto tuṇhībhūto acchati, ‘‘kassa te ānītaṃ, kassa dātukāmosī’’ti na vattabbaṃ. Pucchāsabhāgena hi ‘‘tumhākaṃ ānītaṃ, tumhākaṃ dātukāmomhī’’ti vadeyya, tato taṃ bhikkhuṃ aññe bhikkhū jigucchantā gīvaṃ parivattetvā oloketabbampi na maññeyyuṃ. Sace pana ‘‘kuhiṃ yāsi, kiṃ karonto āhiṇḍasī’’ti vutte ‘‘uddesabhattaṃ gahetvā āgatomhī’’ti vadati, ekena lajjibhikkhunā ṭhitikāya gāhetabbaṃ. Sace ābhataṃ bahu hoti, sabbesaṃ pahoti, ṭhitikākiccaṃ natthi, therāsanato paṭṭhāya pattaṃ pūretvā dātabbaṃ.

जर एखादा उपासक थाळीत भोजन आणून, “मी संघासाठी उद्दिष्ट भोजन देत आहे,” असे म्हणतो, तर एकेक घास न देता, पाळीनुसार एका भिक्खूच्या उपजीविकेपुरते (पोट भरेल इतके) करून दिले पाहिजे. जर तो भोजन आणून, काय बोलावे हे न समजल्यामुळे शांत उभा राहतो, तर त्याला, “तू हे कोणासाठी आणले आहेस? तुला कोणाला देण्याची इच्छा आहे?” असे विचारू नये. कारण अशा प्रश्नाच्या प्रभावाने तो कदाचित् म्हणेल की, “मी आपल्यासाठीच आणले आहे, मला आपल्यालाच देण्याची इच्छा आहे.” त्यामुळे इतर भिक्खू त्या भिक्खूचा तिरस्कार करतील आणि मान फिरवून त्याच्याकडे पाहणेही योग्य समजणार नाहीत. पण जर, “तू कुठे जात आहेस? काय करत फिरत आहेस?” असे विचारले असता, तो “मी उद्दिष्टभक्त घेण्यासाठी आलो आहे,” असे म्हणतो, तर एका लज्जी भिक्खूने पाळीनुसार ते ग्रहण करावे. जर आणलेले अन्न पुष्कळ असेल आणि सर्वांना पुरणारे असेल, तर पाळीच्या नियमाची आवश्यकता नाही; थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून पात्र भरून दिले पाहिजे.

‘‘Saṅghuddesapattaṃ dethā’’ti vutte ‘‘kiṃ āharissasī’’ti avatvā pakatiṭṭhitikāya eva gāhetabbaṃ. Yo pana pāyāso vā rasapiṇḍapāto vā niccaṃ labbhati; evarūpānaṃ paṇītabhojanānaṃ āveṇikā ṭhitikā kātabbā, tathā saparivārāya yāguyā mahagghānaṃ phalānaṃ paṇītānañca khajjakānaṃ. Pakatibhattayāguphalakhajjakānaṃ pana ekāva ṭhitikā kātabbā. ‘‘Sappiṃ āharissāmī’’ti vutte sabbasappīnaṃ ekāva ṭhitikā vaṭṭati, tathā sabbatelānaṃ. ‘‘Madhuṃ āharissāmī’’ti vutte pana madhuno ekāva ṭhitikā vaṭṭati, tathā phāṇitassa laṭṭhimadhukādīnañca bhesajjānaṃ. Sace pana gandhamālaṃ saṅghuddesaṃ denti, piṇḍapātikassa vaṭṭati, na vaṭṭatīti. Āmisasseva paṭikkhittattā vaṭṭati, saṅghaṃ uddissa dinnattā pana na gahetabbanti vadanti.

“संघासाठी उद्दिष्ट पात्र द्या,” असे म्हटल्यावर, “तू काय आणणार आहेस?” असे न विचारता नेहमीच्या पाळीनुसारच पात्र दिले पाहिजे. परंतु, जी खीर (पायस) किंवा स्वादिष्ट पिंडपात नेहमी मिळतो; अशा प्रकारच्या उत्तम भोजनासाठी स्वतंत्र पाळी निश्चित केली पाहिजे. तसेच सपरिवारासह पेज (यागु), महागडी फळे आणि उत्तम खाद्यान्नांसाठीही स्वतंत्र पाळी निश्चित केली पाहिजे. परंतु सामान्य भात, पेज, फळे आणि खाद्यान्नांसाठी एकच पाळी ठेवली पाहिजे. “मी तूप आणणार आहे,” असे म्हटल्यावर सर्व प्रकारच्या तुपासाठी एकच पाळी योग्य ठरते, तसेच सर्व प्रकारच्या तेलांसाठीही. परंतु “मी मध आणणार आहे,” असे म्हटल्यावर मधासाठी एकच पाळी योग्य ठरते, तसेच गुळवणी (फाणित), ज्येष्ठमध इत्यादी औषधांसाठीही. पण जर ते संघासाठी सुगंध आणि फुले देतात, तर ते पिंडपातिक भिक्खूला योग्य आहे की अयोग्य? केवळ आमिषाचाच (अन्नाचाच) निषेध असल्यामुळे ते योग्य आहे, परंतु संघाला उद्देशून दिले असल्यामुळे ते ग्रहण करू नये, असे आचार्य म्हणतात.

Uddesabhattakathā niṭṭhitā.

उद्दिष्टभक्तकथा समाप्त झाली.

Nimantanabhattakathā

निमंत्रणभक्तकथा

Nimantanaṃ puggalikañce, sayameva issaro. Saṅghikaṃ pana uddesabhatte vuttanayeneva gāhetabbaṃ. Sace panettha dūto byatto hoti, ‘‘bhante[Pg.96], rājagehe bhikkhusaṅghassa bhattaṃ gaṇhathā’’ti avatvā ‘‘bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vadati, piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Atha dūto abyatto ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadati, bhattuddesako byatto ‘‘bhatta’’nti avatvā ‘‘bhante, tumhe yāthā’’ti vadati; evampi piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Tumhākaṃ paṭipāṭiyā ‘‘bhattaṃ pāpuṇātī’’ti vutte pana na vaṭṭati. Sace nimantetuṃ āgatamanusso āsanasālaṃ pavisitvā ‘‘aṭṭha bhikkhū dethā’’ti vā ‘‘aṭṭha patte dethā’’ti vā vadati; evampi piṇḍapātikānaṃ vaṭṭati, ‘‘tumhe ca tumhe ca gacchathā’’ti vattabbaṃ. Sace pana ‘‘aṭṭha bhikkhū detha; bhattaṃ gaṇhatha, aṭṭha patte detha; bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadati, paṭipāṭiyā gāhetabbaṃ. Gāhentena pana vicchinditvā ‘‘bhatta’’nti avadantena ‘‘tumhe ca tumhe ca gacchathā’’ti vutte piṇḍapātikānaṃ vaṭṭati. ‘‘Bhante, tumhākaṃ pattaṃ detha, tumhe ethā’’ti vutte pana ‘‘sādhu, upāsakā’’ti gantabbaṃ. Saṅghato uddisitvā ‘‘tumhe ethā’’ti vuttepi yathāṭhitikāya gāhetabbaṃ.

जर निमंत्रण वैयक्तिक असेल, तर तो स्वतःच त्याचा स्वामी असतो. परंतु जर ते सांघिक असेल, तर उद्दिष्टभक्तामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते ग्रहण केले पाहिजे. आणि जर इथे निमंत्रण देणारा दूत चतुर असेल, आणि “भंते, राजवाड्यात भिक्खू संघासाठी भोजन ग्रहण करा,” असे न म्हणता, “भिक्षा ग्रहण करा,” असे म्हणतो, तर पिंडपातिक भिक्खूंसाठीही ते योग्य आहे. जर दूत अकुशल असेल आणि “भोजन ग्रहण करा” असे म्हणतो, आणि भोजन वाटप करणारा भिक्खू (भत्तुद्देसक) चतुर असून “भोजन” असा शब्द न वापरता, “भंते, आपण जावे,” असे म्हणतो; तरीही पिंडपातिक भिक्खूंसाठी ते योग्य आहे. परंतु “आपल्या पाळीनुसार भोजन प्राप्त होत आहे,” असे म्हटल्यास ते योग्य नाही. जर निमंत्रण देण्यासाठी आलेला माणूस आसनशाळेत प्रवेश करून, “आठ भिक्खू द्या” किंवा “आठ पात्रे द्या” असे म्हणतो; तरीही पिंडपातिक भिक्खूंसाठी ते योग्य आहे, आणि (भत्तुद्देसकाने) “तुम्ही आणि तुम्ही जावे,” असे म्हणावे. परंतु जर तो, “आठ भिक्खू द्या, भोजन ग्रहण करा; आठ पात्रे द्या, भोजन ग्रहण करा,” असे म्हणतो, तर पाळीनुसारच ते ग्रहण केले पाहिजे. परंतु ग्रहण करवून घेणाऱ्याने शब्दाचा छेद करून “भोजन” असे न म्हणता, “तुम्ही आणि तुम्ही जावे,” असे म्हटल्यास पिंडपातिक भिक्खूंसाठी ते योग्य आहे. परंतु “भंते, आपले पात्र द्या, आपण यावे,” असे म्हटल्यावर, “ठीक आहे, उपासका,” असे म्हणून जावे. संघाकडून निर्देशित करून “आपण यावे,” असे म्हटल्यावरही पाळीच्या नियमानुसारच ते ग्रहण केले पाहिजे.

Nimantanabhattagharato pana pattatthāya āgatassa uddesabhatte vuttanayeneva ṭhitikāya patto dātabbo. Eko ‘‘saṅghato paṭipāṭiyā patta’’nti avatvā kevalaṃ ‘‘ekaṃ pattaṃ dethā’’ti vatvā agāhiteyeva patte yassa kassaci pattaṃ gahetvā pūretvā āharati, taṃ pattasāmikasseva hoti, uddesabhatte viya ṭhitikāya na gāhetabbaṃ. Idhāpi yo āgantvā tuṇhībhūto tiṭṭhati, so ‘‘kassa santikaṃ āgatosī’’ti vā ‘‘kassa pattaṃ harissasī’’ti vā na vattabbo.

परंतु निमंत्रण भोजनाच्या घरातून पात्रासाठी आलेल्या माणसाला, उद्दिष्टभक्तामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच पाळीनुसार पात्र दिले पाहिजे. जर एखादा उपासक, “संघाकडून पाळीनुसार पात्र द्या,” असे न म्हणता केवळ, “एक पात्र द्या,” असे म्हणून, पात्र देण्यापूर्वीच कोणत्याही एका भिक्खूचे पात्र घेऊन ते भरून आणतो, तर ते त्या पात्राच्या मालकाचेच होते; उद्दिष्टभक्ताप्रमाणे पाळीनुसार ते ग्रहण करू नये. इथेही जो येऊन शांत उभा राहतो, त्याला, “तू कोणाकडे आला आहेस?” किंवा “तू कोणाचे पात्र घेऊन जाणार आहेस?” असे विचारू नये.

Pucchāsabhāgena hi ‘‘tumhākaṃ santikaṃ āgato, tumhākaṃ pattaṃ harissāmī’’ti vadeyya, tato so bhikkhu bhikkhūhi jigucchanīyo assa. ‘‘Kuhiṃ gacchasi, kiṃ karonto āhiṇḍasī’’ti pana vutte ‘‘tassa pattatthāya āgatomhī’’ti vadantassa paṭipāṭiyā bhattaṭṭhitikāya gāhetvā patto dātabbo. ‘‘Bhattāharaṇakapattaṃ dethā’’ti vuttepi paṭipāṭiyā bhattaṭṭhitikāya eva dātabbo. Sace āharitvā ‘‘sabbo saṅgho bhuñjatū’’ti vadati, bhājetvā bhuñjitabbaṃ. Pattasāmikassa atikkantampi ṭhitikaṃ ṭhapetvā aññaṃ paṭipāṭibhattaṃ gāhetabbaṃ.

कारण अशा प्रश्नाच्या प्रभावाने तो कदाचित् म्हणेल की, “मी आपल्याकडेच आलो आहे, मी आपलेच पात्र घेऊन जाईन.” त्यामुळे तो भिक्खू इतर भिक्खूंच्या तिरस्कारास पात्र होईल. परंतु, “तू कुठे जात आहेस? काय करत फिरत आहेस?” असे विचारले असता, “मी त्याच्या पात्रासाठी आलो आहे,” असे म्हणणाऱ्याला पाळीनुसार भोजनाच्या क्रमाचे पालन करून पात्र दिले पाहिजे. “भोजन आणण्यासाठी पात्र द्या,” असे म्हटल्यावरही पाळीनुसार भोजनाच्या क्रमानेच पात्र दिले पाहिजे. जर तो भोजन आणून, “सर्व संघाने भोजन करावे,” असे म्हणतो, तर ते वाटून ग्रहण करावे. पात्राच्या मालक असलेल्या भिक्खूची पाळी निघून गेली असली तरी ती राखून ठेवून, त्याला दुसरे पाळीनुसारचे भोजन दिले पाहिजे.

Eko [Pg.97] pātiyā bhattaṃ āharitvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti vadati, ālopabhattaṭṭhitikato paṭṭhāya ālopasaṅkhepena bhājetabbaṃ. Sace pana tuṇhībhūto acchati, ‘‘kassa te ābhataṃ, kassa dātukāmosī’’ti na vattabbo. Sace pana ‘‘kuhiṃ gacchasi, kiṃ karonto āhiṇḍasī’’ti vutte ‘‘saṅghassa me bhattaṃ ābhataṃ, therānaṃ me bhattaṃ ābhata’’nti vadati, gahetvā ālopabhattaṭṭhitikāya bhājetabbaṃ. Sace pana evaṃ ābhataṃ bahuṃ hoti, sakalassa saṅghassa bahu hoti, abhihaṭabhikkhā nāma piṇḍapātikānampi vaṭṭati, ṭhitikāpucchanakiccaṃ natthi, therāsanato paṭṭhāya pattaṃ pūretvā dātabbaṃ.

जर एखादा दाता पात्रात अन्न आणून 'मी हे संघाला देत आहे' असे म्हणतो, तर घास-भाताच्या वाटपाच्या नियमापासून (आलोपभक्त-ठितिका) सुरुवात करून घासाच्या प्रमाणात त्याची विभागणी करावी. परंतु, जर तो मौन राहून उभा राहिला, तर 'तू हे कोणासाठी आणले आहेस? तुला कोणाला देण्याची इच्छा आहे?' असे त्याला विचारू नये. पण जर 'तू कोठे जात आहेस? काय करत फिरत आहेस?' असे विचारल्यावर तो 'मी संघासाठी अन्न आणले आहे, थेरांसाठी (स्थविरांसाठी) मी अन्न आणले आहे' असे म्हणतो, तर ते स्वीकारून घास-भाताच्या वाटपाच्या नियमानुसार त्याची विभागणी करावी. परंतु, जर अशा प्रकारे आणलेले अन्न पुष्कळ असेल आणि संपूर्ण संघासाठी पुरेसे असेल, तर 'अभिहतभिक्षा' (सादर केलेली भिक्षा) नावाचे हे अन्न पिंडपातिक (केवळ भिक्षेवर राहणाऱ्या) भिक्षूंनाही चालते. अशा वेळी वाटपाच्या नियमाविषयी विचारण्याची आवश्यकता नसते; थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून पात्र भरून अन्न द्यावे.

Upāsako saṅghattherassa vā ganthadhutaṅgavasena abhiññātassa vā bhattuddesakassa vā pahiṇāti ‘‘amhākaṃ bhattagahaṇatthāya aṭṭha bhikkhū gahetvā āgacchathā’’ti, sacepi ñātiupaṭṭhākehi pesitaṃ hoti, ime tayo janā pucchituṃ na labhanti, āruḷhāyeva mātikaṃ, saṅghato aṭṭha bhikkhū uddisāpetvā attanavamehi gantabbaṃ. Kasmā? Bhikkhusaṅghassa hi ete bhikkhū nissāya lābho uppajjatīti. Ganthadhutaṅgādīhi pana anabhiññāto āvāsikabhikkhu pucchituṃ labhati, tasmā tena ‘‘kiṃ saṅghato gaṇhāmi, udāhu ye jānāmi, tehi saddhiṃ āgacchāmī’’ti mātikaṃ āropetvā yathā dāyakā vadanti, tathā paṭipajjitabbaṃ. ‘‘Tumhākaṃ nissitake vā ye vā jānātha, te gahetvā ethā’’ti vutte pana ye icchanti, tehi saddhiṃ gantuṃ labhati. Sace ‘‘aṭṭha bhikkhū pahiṇathā’’ti pesenti, saṅghatova pesetabbā. Attanā sace aññasmiṃ gāme sakkā hoti bhikkhā labhituṃ, añño gāmo gantabbo. Na sakkā ce hoti labhituṃ, soyeva gāmo piṇḍāya pavisitabbo.

जर एखादा उपासक संघथेरांकडे, किंवा ग्रंथ व धुतंगाच्या पालनामुळे प्रसिद्ध असलेल्या भिक्षूंकडे, यांपैकी कोणाकडे किंवा भत्तुद्देशकाकडे (अन्न वाटप करणाऱ्या भिक्षूकडे) असा निरोप पाठवतो की, 'आमच्याकडून अन्न स्वीकारण्यासाठी आठ भिक्षूंना घेऊन यावे'; जरी हा निरोप नातेवाईक किंवा सेवकांकडून आलेला असला, तरी या तिन्ही व्यक्तींना (दात्याला अधिक प्रश्न) विचारण्याची परवानगी नसते. त्यांनी नियमावलीनुसार (मातिका) संघातून आठ भिक्षू नियुक्त करून, स्वतः नववे होऊन (स्वतःसह नऊ जणांनी) जावे. असे का? कारण या भिक्षूंना अनुसरूनच भिक्षू संघाला लाभ प्राप्त होतो. परंतु, ग्रंथ व धुतंग इत्यादींमुळे प्रसिद्ध नसलेला एखादा सामान्य निवासी भिक्षू (आवासिक भिक्षू) विचारू शकतो. म्हणून त्याने 'मी संघातून भिक्षू घेऊ की ज्यांना मी ओळखतो त्यांना सोबत घेऊन येऊ?' असा प्रश्न विचारून, जसे दाते सांगतील त्याप्रमाणे आचरण करावे. परंतु, जर दात्याने 'तुमच्यावर आश्रित असलेल्यांना किंवा ज्यांना तुम्ही ओळखता त्यांना घेऊन या' असे म्हटले, तर ज्यांच्यासोबत जाण्याची इच्छा असेल, त्यांना सोबत घेऊन जाण्याची परवानगी मिळते. जर दाते 'आठ भिक्षूंना पाठवा' असा निरोप पाठवतात, तर संघातूनच भिक्षू पाठवावेत. जर स्वतःला दुसऱ्या गावात भिक्षा मिळणे शक्य असेल, तर दुसऱ्या गावात जावे. जर भिक्षा मिळणे शक्य नसेल, तर भिक्षेसाठी त्याच गावात प्रवेश करावा.

Nimantitabhikkhū āsanasālāya nisinnā honti, tatra ce manussā ‘‘patte dethā’’ti āgacchanti, animantitehi na dātabbā. ‘‘Ete nimantitabhikkhū’’ti vattabbaṃ. ‘‘Tumhepi dethā’’ti vutte pana dātuṃ vaṭṭati. Ussavādīsu manussā sayameva pariveṇāni ca padhānagharāni ca gantvā tipiṭake ca dhammakathike ca bhikkhusatenapi saddhiṃ nimantenti. Tadā yepi jānanti, te gahetvā gantuṃ vaṭṭati. Kasmā? Na hi mahābhikkhusaṅghena atthikā manussā pariveṇāni ca padhānagharāni gacchanti, sannipātaṭṭhānatova yathāsatti yathābalaṃ bhikkhū gaṇhitvā gacchantīti.

आमंत्रित भिक्षू जेव्हा आसनशाळेत बसलेले असतात, आणि तेथे जर लोक 'पात्रे द्या' असे म्हणत आले, तर जे आमंत्रित नाहीत अशा भिक्षूंनी आपली पात्रे देऊ नयेत. 'हे आमंत्रित भिक्षू आहेत' असे त्यांना सांगावे. परंतु, जर लोकांनी 'तुम्हीही पात्रे द्या' असे म्हटले, तर पात्र देणे योग्य ठरते. उत्सवाच्या प्रसंगी लोक स्वतःच विहाराच्या आवारात (परिवेण) आणि ध्यानकुटींमध्ये जाऊन त्रिपिटकधारी व धम्मकथिका भिक्षूंना शेकडो भिक्षूंसह आमंत्रित करतात. अशा वेळी, ज्या भिक्षूंना ते ओळखतात, त्यांना सोबत घेऊन जाणे योग्य ठरते. असे का? कारण संपूर्ण महाभिक्षू संघाची आवश्यकता नसलेले लोक विहाराच्या आवारात किंवा ध्यानकुटींमध्ये जात नाहीत, तर ते मुख्य सभास्थानावरूनच आपल्या शक्ती व क्षमतेनुसार भिक्षूंना सोबत घेऊन जातात.

Sace [Pg.98] pana saṅghatthero vā ganthadhutaṅgavasena abhiññātako vā bhattuddesako vā aññatra vā vassaṃ vasitvā katthaci vā gantvā puna sakaṭṭhānaṃ āgacchanti, manussā ca āgantukassa sakkāraṃ karonti, ekavāraṃ ye jānanti, te gahetvā gantabbaṃ. Paṭibaddhakālato pana paṭṭhāya dutiyavāre āraddhe saṅghatoyeva gahetvā gantabbaṃ. Abhinavaāgantukāva hutvā ñātī vā upaṭṭhāke vā passissāmāti gacchanti, tatra tesaṃ ñātī ca upaṭṭhākā ca sakkāraṃ karonti. Ettha pana ye jānanti, te gahetvā gantuṃ vaṭṭati.

परंतु, जर संघथेर, किंवा ग्रंथ व धुतंग पालनामुळे प्रसिद्ध असलेले भिक्षू, किंवा भत्तुद्देशक इतर ठिकाणी वर्षावास करून किंवा कोठेही जाऊन पुन्हा आपल्या मूळ ठिकाणी परत येतात, आणि लोक त्या आगंतुक भिक्षूंचा सत्कार करतात, तर पहिल्या वेळी ज्या भिक्षूंना ते ओळखतात, त्यांना सोबत घेऊन जावे. परंतु, तेथे नियमित वास्तव्य सुरू झाल्यापासून, दुसऱ्या वेळेपासून मात्र संघातूनच भिक्षू घेऊन जावे. जर ते नवीन आगंतुक म्हणूनच 'आम्ही नातेवाईक किंवा उपस्थायकांना (सेवकांना) भेटू' असा विचार करून जातात, आणि तेथे त्यांचे नातेवाईक व उपस्थायक त्यांचा सत्कार करतात, तर अशा प्रसंगी ज्यांना ते ओळखतात, त्यांना सोबत घेऊन जाणे योग्य ठरते.

Yo pana atilābhī hoti, sakaṭṭhānañca āgantukaṭṭhānañca ekasadisaṃ, sabbattha manussā saṅghabhattaṃ sajjetvāva nisīdanti, tena saṅghatova gahetvā gantabbanti ayaṃ nimantane viseso. Avaseso sabbapañho uddesabhatte vuttanayeneva veditabbo. Kurundiyaṃ pana ‘‘aṭṭha mahāthere dethā’’ti vutte ‘‘aṭṭha mahātherāva dātabbā’’ti vuttaṃ. Esa nayo majjhimādīsu. Sace pana avisesetvā ‘‘aṭṭha bhikkhū dethā’’ti vadati, saṅghato dātabbā.

परंतु, जो भिक्षू अत्यंत लाभवान असतो, ज्याच्यासाठी स्वतःचे ठिकाण आणि नवीन ठिकाण दोन्ही सारखेच असते, आणि जेथे सर्व ठिकाणी लोक संघासाठी अन्न तयार करूनच बसलेले असतात, त्याने संघातूनच भिक्षू घेऊन जावे. हा आमंत्रणाबाबतचा विशेष नियम आहे. उर्वरित सर्व प्रश्न 'उद्देशभक्त' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजून घ्यावेत. कुरुंदी अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'आठ महाथेर द्या' असे म्हटल्यावर 'आठ महाथेरच दिले पाहिजेत'. हाच नियम मध्यम श्रेणीच्या भिक्षूंच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु, जर कोणताही विशेष उल्लेख न करता केवळ 'आठ भिक्षू द्या' असे म्हटले, तर संघातूनच भिक्षू दिले पाहिजेत.

Nimantanabhattakathā niṭṭhitā.

निमंत्रण-भक्तकथा समाप्त झाली।

Salākabhattakathā

शलाका-भक्तकथा

Salākabhatte pana ‘‘anujānāmi, bhikkhave, salākāya vā paṭṭikāya vā upanibandhitvā opuñjitvā uddisitu’’nti vacanato rukkhasāramayāya salākāya vā veḷuvilīvatālapaṇṇādimayāya paṭṭikāya vā ‘‘asukassa nāma salākabhatta’’nti evaṃ akkharāni upanibandhitvā pacchiyaṃ vā cīvarabhoge vā katvā sabbā salākāyo opuñjitvā punappunaṃ heṭṭhuparivaseneva āloḷetvā pañcaṅgasamannāgatena bhattuddesakena sace ṭhitikā atthi, ṭhitikato paṭṭhāya; no ce atthi, therāsanato paṭṭhāya salākā dātabbā. Pacchā āgatānampi ekābaddhavasena dūre ṭhitānampi uddesabhatte vuttanayeneva dātabbā.

शलाका-भक्ताच्या (सलाका-भक्त) बाबतीत, 'भिक्षूंनो, मी शलाकेवर किंवा पट्टीवर नावे लिहून, ती एकत्र करून वाटप करण्याची अनुमती देतो' या भगवंतांच्या वचनानुसार, कडक लाकडाच्या शलाकेवर किंवा बांबूच्या पट्टीवर, ताडपत्रावर इत्यादींवर 'अमुक व्यक्तीचे शलाका-भक्त' अशी अक्षरे लिहून, ती टोपलीत किंवा चीवराच्या घडीत ठेवून, सर्व शलाका एकत्र करून, वारंवार वर-खाली करून चांगल्या प्रकारे मिसळाव्यात. त्यानंतर पाच गुणांनी युक्त असलेल्या भत्तुद्देशक भिक्षूने, जर वाटपाचा क्रम निश्चित असेल, तर त्या क्रमापासून सुरुवात करून; आणि जर क्रम निश्चित नसेल, तर थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून शलाकांचे वाटप करावे. नंतर आलेल्या भिक्षूंना तसेच एकाच रांगेत जोडलेले असल्यामुळे दूर बसलेल्या भिक्षूंनाही 'उद्देशभक्त' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच शलाका द्याव्यात.

Sace [Pg.99] vihārassa samantato bahū gocaragāmā, bhikkhū pana na bahukā, gāmavasenapi salākāyo pāpuṇanti, ‘‘tumhākaṃ asukagāme salākabhattaṃ pāpuṇātī’’ti gāmavaseneva gāhetabbā. Evaṃ gāhentena sacepi ekekasmiṃ gāme nānappakārāni saṭṭhisalākabhattāni, sabbāni gāhitāneva honti, tassa pattagāmasamīpe aññānipi dve tīṇi salākabhattāni honti, tānipi tasseva dātabbāni. Na hi sakkā tesaṃ kāraṇā aññaṃ bhikkhuṃ pahiṇitunti.

जर विहाराच्या सभोवताली अनेक गोचरग्राम (भिक्षेची गावे) असतील, परंतु भिक्षूंची संख्या जास्त नसेल, आणि गावांच्या क्रमानुसार शलाका वाटल्या जात असतील, तर 'तुम्हाला अमुक गावात शलाका-भक्त मिळाले आहे' असे सांगून गावाच्या क्रमानुसारच शलाका स्वीकारण्यास सांगावे. अशा प्रकारे शलाकांचे वाटप करताना, जरी एका एका गावात वेगवेगळ्या प्रकारचे साठ शलाका-भक्त असले, तरी ते सर्व स्वीकारले गेले पाहिजेत. जर त्या भिक्षूला मिळालेल्या गावाच्या जवळच इतरही दोन-तीन शलाका-भक्त असतील, तर ती देखील त्याच भिक्षूला दिली पाहिजेत. कारण केवळ त्या दोन-तीन शलाका-भक्तांसाठी दुसऱ्या भिक्षूला पाठवणे शक्य नसते.

Sace ekaccesu gāmesu bahūni salākabhattāni sallakkhetvā sattannampi aṭṭhannampi bhikkhūnaṃ dātabbāni. Dadantena pana catunnaṃ pañcannaṃ bhattānaṃ salākāyo ekato bandhitvā dātabbā. Sace taṃ gāmaṃ atikkamitvā añño gāmo hoti, tasmiñca ekameva salākabhattaṃ, taṃ pana pātova denti, tampi etesu bhikkhūsu ekassa niggahena datvā ‘‘pātova taṃ gahetvā pacchā orimagāme itarāni bhattāni gaṇhāhī’’ti vattabbo. Sace orimagāme salākabhattesu agāhitesveva gāhitasaññāya gacchati, parabhāgagāme salākabhattaṃ gāhetvā puna vihāraṃ āgantvā itarāni gāhetvā orimagāmo gantabbo. ‘‘Na hi bahisīmāya saṅghalābho gāhetuṃ labbhatī’’ti ayaṃ nayo kurundiyaṃ vutto.

जर काही गावांमध्ये पुष्कळ शलाकाभक्त असतील, तर त्यांची नोंद घेऊन ते सात किंवा आठ भिक्खूंना दिले पाहिजेत. परंतु, वाटप करणाऱ्या भिक्खूने चार किंवा पाच भोजनांच्या शलाका (चिठ्ठ्या) एकत्र बांधून दिल्या पाहिजेत. जर त्या गावाला ओलांडून दुसरे गाव असेल आणि त्या गावात केवळ एकच शलाकाभक्त असेल, आणि ते जर सकाळीच दिले जात असेल, तर ते देखील या (सात किंवा आठ) भिक्खूंपैकी एकाला आग्रहाने देऊन, "सकाळीच ते ग्रहण करून नंतर या बाजूच्या गावात इतर भोजनांचा स्वीकार कर," असे सांगितले पाहिजे. जर पहिल्या गावातील शलाकाभक्त अजून घेतले नसतानाच, 'ते घेतले आहे' अशा समजुतीने तो भिक्खू निघून गेला, तर त्याने दुसऱ्या गावातील शलाकाभक्त ग्रहण करून पुन्हा विहारात परत यावे आणि इतर भोजन घेऊन पहिल्या गावात जावे. कारण, "सीमेबाहेर संघलाभ ग्रहण करण्याची अनुमती नसते." हा नियम 'कुरुन्दी' अट्ठकथेत सांगितला आहे.

Sace pana bhikkhū bahū honti, gāmavasena salākā na pāpuṇanti, vīthivasena vā vīthiyaṃ ekagehavasena vā kulavasena vā gāhetabbā. Vīthiādīsu ca yattha bahūni bhattāni, tattha gāme vuttanayeneva bahūnaṃ bhikkhūnaṃ gāhetabbāni. Salākāsu asati uddisitvāpi gāhetabbāni.

जर भिक्खू पुष्कळ असतील आणि गावाच्या हिशोबाने शलाका पुरत नसतील, तर गल्लीच्या हिशोबाने, किंवा गल्लीतील एका घराच्या हिशोबाने, किंवा कुटुंबाच्या हिशोबाने त्या दिल्या पाहिजेत. गल्ली इत्यादींमध्ये जेथे पुष्कळ भोजन असेल, तेथे गावात सांगितलेल्या पद्धतीनेच अनेक भिक्खूंना ते ग्रहण करायला दिले पाहिजे. जर शलाका नसतील, तर केवळ निर्देश करून (नाव घेऊन) देखील भोजन ग्रहण करायला दिले पाहिजे.

Salākadāyakena pana vattaṃ jānitabbaṃ. Tena hi kālasseva vuṭṭhāya pattacīvaraṃ gahetvā bhojanasālaṃ gantvā asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetvā ‘‘idāni bhikkhūhi vattaṃ kataṃ bhavissatī’’ti kālaṃ sallakkhetvā ghaṇṭiṃ paharitvā bhikkhūsu sannipatitesu paṭhamameva vāragāme salākabhattaṃ gāhetabbaṃ. ‘‘Tuyhaṃ asukasmiṃ nāma vāragāme salākā pāpuṇāti tatra gacchā’’ti vattabbaṃ.

शलाका देणाऱ्या भिक्खूने आपले कर्तव्य जाणले पाहिजे. त्याने सकाळी लवकर उठून, पात्र व चीवर घेऊन भोजनशाळेत जावे; न झाडलेली जागा झाडून स्वच्छ करावी; पिण्याचे व वापरण्याचे पाणी आणून ठेवावे. "आता भिक्खूंनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले असेल," अशी वेळेची नोंद घेऊन घंटा वाजवावी. भिक्खू एकत्र जमल्यावर, सर्वात आधी पाळीच्या गावातील शलाकाभक्त ग्रहण करायला दिले पाहिजे. "आपल्याला अमुक नावाच्या पाळीच्या गावात शलाका मिळाली आहे, आपण तेथे जावे," असे त्यांना सांगितले पाहिजे.

Sace atirekagāvute gāmo hoti, taṃ divasaṃ gacchantā kilamanti, ‘‘sve tuyhaṃ vāragāme pāpuṇātī’’ti ajjeva gāhetabbaṃ. Yo vāragāmaṃ pesiyamāno [Pg.100] na gacchati, aññaṃ salākaṃ maggati, na dātabbā. Saddhānañhi manussānaṃ puññahāni saṅghassa ca lābhacchedo hoti, tasmā tassa dutiyepi tatiyepi divase aññā salākā na dātabbā, ‘‘attano pattaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjāhī’’ti vattabbo, tīṇi pana divasāni agacchantassa vāragāmato orimavāragāme salākā gāhetabbā. Tañce na gaṇhāti, tato paṭṭhāya tassa aññaṃ salākaṃ dātuṃ na vaṭṭati, daṇḍakammaṃ pana gāḷhaṃ kātabbaṃ, saṭṭhito vā paṇṇāsato vā na parihāpetabbaṃ. Vāragāme gāhetvā vihāravāro gāhetabbo, ‘‘tuyhaṃ vihāravāro pāpuṇātī’’ti vattabbaṃ. Vihāravārikassa dve tisso yāgusalākāyo tisso catasso vā bhattasalākāyo ca dātabbā, nibaddhaṃ katvā pana na dātabbā. Yāgubhattadāyakā hi ‘‘amhākaṃ yāgubhattaṃ vihāragopakāva bhuñjantī’’ti aññathattaṃ āpajjeyyuṃ, tasmā aññesu kulesu dātabbā.

जर गाव एक गावुतापेक्षा अधिक अंतरावर असेल आणि त्या दिवशी जाताना भिक्खू थकतील असे वाटत असेल, तर "उद्या आपल्याला पाळीच्या गावात शलाका मिळेल" असे सांगून आजच ती ग्रहण करायला दिली पाहिजे. जो भिक्खू पाळीच्या गावात पाठवला असता जात नाही आणि दुसरी शलाका मागतो, त्याला ती दिली जाऊ नये. कारण यामुळे श्रद्धाळू लोकांच्या पुण्याचा ऱ्हास होतो आणि संघाच्या लाभाचे नुकसान होते. म्हणून त्याला दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या दिवशी देखील दुसरी शलाका दिली जाऊ नये. "आपल्या वाट्याला आलेल्या ठिकाणी जाऊन भोजन करा," असे त्याला सांगितले पाहिजे. परंतु, तीन दिवस न जाणाऱ्या भिक्खूला पाळीच्या गावाऐवजी या बाजूच्या पाळीच्या गावातील शलाका दिली पाहिजे. जर तो ती देखील घेत नसेल, तर तेव्हापासून त्याला दुसरी शलाका देणे योग्य नाही. उलट, त्याला कडक दंड केला पाहिजे; साठ किंवा पन्नास घागरी पाणी भरण्याच्या दंडापासून त्याला सूट दिली जाऊ नये. पाळीच्या गावात शलाका दिल्यानंतर विहाराच्या पाळीचे वाटप केले पाहिजे आणि "आपल्याकडे विहाराची पाळी आली आहे," असे सांगितले पाहिजे. विहाराची पाळी असलेल्या भिक्खूला दोन किंवा तीन यागूच्या शलाका आणि तीन किंवा चार भोजनाच्या शलाका दिल्या पाहिजेत. परंतु, त्या कायमस्वरूपी करून देऊ नयेत. कारण, यागू आणि भोजन देणारे दायक "आमची यागू आणि भोजन केवळ विहाराचे राखणदारच जेवतात" असा विचार करून त्यांची श्रद्धा विचलित होऊ शकते. म्हणून इतर कुटुंबांमध्ये त्या दिल्या पाहिजेत.

Sace vihāravārikānaṃ sabhāgā āharitvā denti, iccetaṃ kusalaṃ; no ce, vāraṃ gāhetvā tesaṃ yāgubhattaṃ āharāpetabbaṃ. Tāva nesaṃ salākā phātikammameva bhavanti, vassaggena pattaṭṭhāne pana aññampi paṇītabhattasalākaṃ gaṇhituṃ labhantiyeva. Atirekauttaribhaṅgassa ekacārikabhattassa visuṃ ṭhitikaṃ katvā salākā dātabbā.

जर विहाराची पाळी असलेल्या भिक्खूंना त्यांचे सहकारी भिक्खू भोजन आणून देत असतील, तर ते उत्तम आहे. जर देत नसतील, तर पाळी ठरवून देऊन त्यांच्यासाठी यागू आणि भोजन आणवले पाहिजे. तोपर्यंत त्यांच्या शलाका वाढीव लाभ देणाऱ्याच ठरतात. वर्षावासाच्या ज्येष्ठतेनुसार वाट्याला आलेल्या ठिकाणी मात्र त्यांना इतर देखील उत्तम भोजनाची शलाका ग्रहण करण्याचा अधिकार मिळतोच. अतिरिक्त व्यंजनांसह असलेल्या एकाच ठिकाणी मिळणाऱ्या भोजनाची स्वतंत्र व्यवस्था करून शलाका दिली पाहिजे.

Sace yena salākā laddhā, so taṃdivasaṃ taṃ bhattaṃ na labhati, punadivase gāhetabbaṃ. Bhattameva labhati, na uttaribhaṅgaṃ; evampi puna gāhetabbaṃ. Khīrabhattassa salākāyapi eseva nayo. Sace pana khīrameva labhati, na bhattaṃ; khīralābhato paṭṭhāya puna na gāhetabbaṃ. Dve tīṇi ekacārikabhattāni ekasseva pāpuṇanti, dubbhikkhasamaye saṅghanavakena laddhakāle vijaṭetvā visuṃ gāhetabbāni, pākatikasalākabhattaṃ aladdhassāpi punadivase gāhetabbaṃ.

ज्या भिक्खूला शलाका मिळाली आहे, त्याला जर त्या दिवशी ते भोजन मिळाले नाही, तर त्याने ते दुसऱ्या दिवशी ग्रहण करावे. जर केवळ भोजन मिळाले पण अतिरिक्त व्यंजन मिळाले नाही, तरी देखील त्याने पुन्हा ते ग्रहण करावे. खीर-भोजनाच्या शलाकेच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु जर केवळ दूध मिळाले आणि भात मिळाला नाही, तर दूध मिळाल्यापासून पुढे त्याने पुन्हा ते ग्रहण करू नये. दुष्काळाच्या वेळी जर दोन किंवा तीन एकाच ठिकाणी मिळणारी भोजने एकाच भिक्खूच्या वाट्याला आली, तर नवशिक्या भिक्खूने ती मिळाल्यावर त्यांची विभागणी करून स्वतंत्रपणे ग्रहण करावीत. सामान्य शलाकाभक्त न मिळालेल्या भिक्खूने देखील दुसऱ्या दिवशी ते ग्रहण करावे.

Sace khuddako vihāro hoti, sabbe bhikkhū ekasambhogā, ucchusalākaṃ gāhentena yassa kassaci sammukhībhūtassa pāpetvā mahātherādīnaṃ divā tacchetvā dātuṃ vaṭṭati. Rasasalākaṃ pāpetvā pacchābhattaṃ parissāvetvā vā phāṇitaṃ vā kāretvā piṇḍapātikādīnampi dātabbaṃ[Pg.101]. Āgantukānaṃ āgatānāgatabhāvaṃ ñatvā gāhetabbā, mahāāvāse ṭhitikaṃ katvā gāhetabbā.

जर लहान विहार असेल आणि सर्व भिक्खू एकत्र भोजन करणारे असतील, तर उसाची शलाका वाटप करणाऱ्याने समोर आलेल्या कोणत्याही भिक्खूकडे ती पाठवून, महाथेर इत्यादींना दिवसा तो ऊस सोलून देणे योग्य आहे. उसाच्या रसाची शलाका पाठवून, भोजनानंतर तो रस गाळून किंवा त्याची काकवी बनवून पिंडपातिक इत्यादी भिक्खूंना देखील दिली पाहिजे. आगंतुक भिक्खूंच्या येण्या-न येण्याची स्थिती जाणून घेऊन ती दिली पाहिजे. मोठ्या महाविहारात मात्र क्रम ठरवून ती दिली पाहिजे.

Takkasalākampi sabhāgaṭṭhāne pāpetvā vā pacāpetvā vā dhūmāpetvā vā therānaṃ dātuṃ vaṭṭati. Mahāāvāse vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ phalasalākapūvasalākabhesajjagandhamālasalākāyopi visuṃ ṭhitikāya gāhetabbā. Bhesajjādisalākāyo cettha kiñcāpi piṇḍapātikānampi vaṭṭanti, salākavasena gāhitattā pana na sāditabbā. Aggabhikkhāmattaṃ salākabhattaṃ denti, ṭhitikaṃ pucchitvā gāhetabbaṃ. Asatiyā ṭhitikāya therāsanato paṭṭhāya gāhetabbaṃ. Sace tādisāni bhattāni bahūni honti, ekekassa bhikkhuno dve tīṇi dātabbāni; no ce, ekekameva datvā paṭipāṭiyā gatāya puna therāsanato paṭṭhāya dātabbaṃ. Sace antarāva upacchijjati, ṭhitikā sallakkhetabbā. Yadi pana tādisaṃ bhattaṃ nibaddhameva hoti, yassa pāpuṇāti, so vattabbo ‘‘laddhā vā aladdhā vā svepi gaṇheyyāsī’’ti. Ekaṃ anibaddhaṃ hoti, labhanadivase pana yāvadatthaṃ labhati, alabhanadivasā bahutarā honti, taṃ yassa pāpuṇāti, so alabhitvā ‘‘sve gaṇheyyāsī’’ti vattabbo.

ताकाची शलाका देखील अनुकूल भिक्खूंच्या ठिकाणी पाठवून, किंवा ती शिजवून (कढी करून) किंवा तिला फोडणी देऊन थेर भिक्खूंना देणे योग्य आहे. महाविहारात पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आचरण केले पाहिजे. फळांची शलाका, पक्वान्नाची शलाका, औषधांची शलाका आणि गंध-पुष्पांची शलाका देखील स्वतंत्र नियमाने ग्रहण केली पाहिजे. येथे औषध इत्यादींच्या शलाका जरी पिंडपातिक भिक्खूंना देखील चालत असल्या, तरी शलाकेच्या रूपाने ग्रहण केल्यामुळे त्यांनी त्याचा लोभ धरू नये. जेव्हा केवळ अग्रभिक्षा शलाकाभक्त म्हणून दिली जाते, तेव्हा क्रम विचारून ती ग्रहण केली पाहिजे. जर क्रम ठरलेला नसेल, तर थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून ती ग्रहण केली पाहिजे. जर तशी भोजने पुष्कळ असतील, तर प्रत्येक भिक्खूला दोन किंवा तीन दिली पाहिजेत; जर नसतील, तर एकेकच देऊन, पाळी संपल्यावर पुन्हा थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून दिली पाहिजे. जर मध्येच ती संपली, तर तो क्रम लक्षात ठेवला पाहिजे. जर तसे भोजन नियमितच असेल आणि ज्याच्या वाट्याला ते येते, त्याला "मिळो वा न मिळो, उद्या देखील आपणच ते ग्रहण करावे," असे सांगितले पाहिजे. काही भोजन अनियमित असते, परंतु ज्या दिवशी ते मिळते, त्या दिवशी इच्छेनुसार मिळते आणि न मिळण्याचे दिवस जास्त असतात. ते ज्याच्या वाट्याला येते, त्याला ते न मिळाल्यास, "उद्या आपण ते ग्रहण करावे," असे सांगितले पाहिजे.

Yo salākāsu gāhitāsu pacchā āgacchati, tassa atikkantāva salākā na upaṭṭhāpetvā dātabbā. Salākaṃ nāma ghaṇṭippaharaṇato paṭṭhāya āgantvā hatthaṃ pasārentova labhati. Aññassa āgantvā samīpe ṭhitassāpi atikkantā atikkantāva hoti. Sace panassa añño gaṇhanto atthi, sayaṃ anāgatopi labhati. Sabhāgaṭṭhāne asuko anāgatoti ñatvā ‘‘ayaṃ tassa salākā’’ti ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sace ‘‘anāgatassa na dātabbā’’ti katikaṃ karonti, adhammikā hoti. Antoupacāre ṭhitassa hi bhājanīyabhaṇḍaṃ pāpuṇāti. Sace pana ‘‘anāgatassa dethā’’ti mahāsaddaṃ karonti, daṇḍakammaṃ ṭhapetabbaṃ, ‘‘āgantvā gaṇhantū’’ti vattabbaṃ.

जो भिक्खू शलाकांचे वाटप पूर्ण झाल्यावर नंतर येतो, त्याला वेळ निघून गेलेली शलाका राखून ठेवून देऊ नये. शलाका ही घंटा वाजवल्यापासून येऊन हात पसरणाऱ्यालाच मिळते. दुसऱ्या एखाद्या भिक्खूने येऊन जवळ उभे राहिले तरी वेळ निघून गेलेली शलाका निघून गेलेलीच असते. पण जर त्याच्यासाठी दुसरा कोणी शलाका घेणारा असेल, तर तो स्वतः आलेला नसला तरी त्याला ती मिळते. समान शील असलेल्या भिक्खूंच्या ठिकाणी 'अमुक एक भिक्खू आलेला नाही' असे जाणून 'ही त्याची शलाका आहे' असे म्हणून ती बाजूला ठेवणे योग्य आहे. जर 'न आलेल्याला शलाका देऊ नये' असा नियम केला, तर तो नियम अधार्मिक ठरतो. कारण उपचार-सीमेच्या आत असलेल्या भिक्खूला वाटणीचे साहित्य मिळते. पण जर 'न आलेल्याला द्या' असा मोठा आरडाओरडा केला, तर दंडकर्म लागू केले पाहिजे आणि 'येऊन घेऊन जावे' असे म्हटले पाहिजे।

Chappañcasalākā naṭṭhā honti, bhattuddesako dāyakānaṃ nāmaṃ nassarati, so ce naṭṭhasalākā mahātherassa vā attano vā pāpetvā bhikkhū vadeyya, ‘‘mayā asukagāme salākabhattaṃ mayhaṃ pāpitaṃ, tumhe tattha laddhaṃ salākabhattaṃ bhuñjeyyāthā’’ti, vaṭṭati. Vihāre apāpitaṃ pana āsanasālāya taṃ bhattaṃ labhitvā tattheva pāpetvā bhuñjituṃ [Pg.102] na vaṭṭati. ‘‘Ajja paṭṭhāya mayhaṃ salākabhattaṃ gaṇhathā’’ti vutte tatra āsanasālāya gāhetuṃ na vaṭṭati, vihāraṃ ānetvā gāhetabbaṃ. ‘‘Sve paṭṭhāyā’’ti vutte pana bhattuddesakassa ācikkhitabbaṃ ‘‘sve paṭṭhāya asukakulaṃ nāma salākabhattaṃ deti, salākaggāhaṇakāle sareyyāsī’’ti. Dubbhikkhe salākabhattaṃ pacchinditvā subhikkhe jāte kiñci disvā ‘‘ajja paṭṭhāya amhākaṃ salākabhattaṃ gaṇhathā’’ti puna paṭṭhapenti, antogāme agāhetvā vihāraṃ ānetvāva gāhetabbaṃ. Idañhi ‘‘salākabhattaṃ’’ nāma. Uddesabhattasadisaṃ na hoti, vihārameva sandhāya diyyati, tasmā bahiupacāre gāhetuṃ na vaṭṭati. ‘‘Sve paṭṭhāyā’’ti vutte pana vihāre gāhetabbameva.

जर पाच-सहा शलाका हरवल्या असतील आणि भत्तुद्देशक दात्यांचे नाव विसरला असेल, तर त्याने त्या हरवलेल्या शलाका महाथेरांकडे किंवा स्वतःकडे आणून भिक्खूंना असे म्हटले की, 'मी अमुक गावात माझ्या वाटणीचे शलाका-भोजन मिळवले आहे, तुम्ही तिथे मिळालेले शलाका-भोजन ग्रहण करावे,' तर ते योग्य आहे. पण जे भोजन विहारात आणले गेले नाही, ते आसनशाळेत मिळवून तिथेच आणून जेवणे योग्य नाही. 'आजपासून माझे शलाका-भोजन स्वीकारावे' असे दात्याने म्हटले असता, तिथे आसनशाळेत ते स्वीकारणे योग्य नाही, तर ते विहारात आणूनच स्वीकारले पाहिजे. पण 'उद्यापासून' असे म्हटले असता, भत्तुद्देशकाला सांगावे की, 'उद्यापासून अमुक कुटुंब शलाका-भोजन देणार आहे, शलाका स्वीकारण्याच्या वेळी आठवण ठेवावी.' दुष्काळात शलाका-भोजन बंद करून सुकाळ झाल्यावर एखाद्या भिक्खूला पाहून 'आजपासून आमचे शलाका-भोजन स्वीकारावे' असे म्हणून जर ते पुन्हा सुरू करत असतील, तर ते गावाच्या आत न स्वीकारता विहारात आणूनच स्वीकारले पाहिजे. कारण हे 'शलाका-भोजन' उद्देश-भोजनासारखे नसते, ते विहारालाच उद्देशून दिले जाते; म्हणून उपचार-सीमेच्या बाहेर ते स्वीकारणे योग्य नाही. पण 'उद्यापासून' असे म्हटले असता, ते विहारातच स्वीकारले पाहिजे।

Gamiko bhikkhu yaṃ disābhāgaṃ gantukāmo, tattha aññena vāragāmasalākā laddhā hoti, taṃ gahetvā itaraṃ bhikkhuṃ ‘‘mayhaṃ pattasalākaṃ tvaṃ gaṇhāhī’’ti vatvā gantuṃ vaṭṭati. Tena pana upacārasīmaṃ anatikkanteyeva tasmiṃ tassa salākā gāhetabbā.

प्रवासाला निघणारा भिक्खू ज्या देशात किंवा दिशेला जाऊ इच्छितो, तिथे जर दुसऱ्या एखाद्या भिक्खूला वळणानुसार मिळणाऱ्या गावाची शलाका मिळालेली असेल, तर ती घेऊन दुसऱ्या भिक्खूला 'माझ्या वाट्याला आलेली शलाका तू घे' असे सांगून जाणे योग्य आहे. पण त्या दुसऱ्या भिक्खूने, तो प्रवासाला निघणारा भिक्खू उपचार-सीमा ओलांडण्यापूर्वीच त्याची शलाका स्वीकारली पाहिजे।

Chaḍḍitavihāre manussā bodhicetiyādīni jaggitvā bhuñjantūti salākabhattaṃ paṭṭhapenti, bhikkhū sakaṭṭhānesu vasitvā kālasseva gantvā tattha vattaṃ karitvā taṃ bhattaṃ bhuñjanti, vaṭṭati. Sace tesu svātanāya attano pāpetvā gatesu āgantuko bhikkhu chaḍḍitavihāre vasitvā kālasseva vattaṃ katvā ghaṇṭiṃ paharitvā salākabhattaṃ attano pāpetvā āsanasālaṃ gacchati, sova tassa bhattassa issaro. Yo pana bhikkhūsu vattaṃ karontesuyeva bhūmiyaṃ dve tayo sammuñjanippahāre datvā ghaṇṭiṃ paharitvā ‘‘dhuragāme salākabhattaṃ mayhaṃ pāpuṇātī’’ti gacchati, tassa taṃ corikāya gahitattā na pāpuṇāti, vattaṃ katvā pāpetvā pacchā gatabhikkhūnaṃyeva hoti.

परित्यक्त विहारात लोकांनी बोधिवृक्ष, चैत्य इत्यादींची निगा राखून 'भिक्खूंनी भोजन करावे' म्हणून शलाका-भोजन सुरू केले असेल, आणि भिक्खू आपापल्या ठिकाणी राहून सकाळी लवकर जाऊन तिथे कर्तव्य करून ते भोजन ग्रहण करत असतील, तर ते योग्य आहे. जर त्यांच्यापैकी काही जण दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी स्वतःचे नाव नोंदवून निघून गेले असता, एखादा आगंतुक भिक्खू त्या परित्यक्त विहारात राहून सकाळी लवकर कर्तव्य करून, घंटा वाजवून, शलाका-भोजन स्वतःसाठी मिळवून आसनशाळेत जातो, तर तोच त्या भोजनाचा स्वामी ठरतो. पण जो भिक्खू इतर भिक्खू कर्तव्य करत असतानाच जमिनीवर दोन-तीन वेळा झाडू मारून, घंटा वाजवून 'मुख्य गावातील शलाका-भोजन मला मिळते' असे म्हणून निघून जातो, त्याला ते चोरीच्या मार्गाने घेतल्यामुळे मिळत नाही; तर ते कर्तव्य पूर्ण करून, भोजन मिळवून नंतर गेलेल्या भिक्खूंचेच होते।

Eko gāmo atidūre hoti, bhikkhū niccaṃ gantuṃ na icchanti, manussā ‘‘mayaṃ puññena paribāhirā homā’’ti vadanti, ye tassa gāmassa āsannavihāre sabhāgabhikkhū, te vattabbā ‘‘imesaṃ bhikkhūnaṃ anāgatadivase tumhe bhuñjathā’’ti. Salākā pana devasikaṃ pāpetabbā, tā ca kho pana ghaṇṭippaharaṇamattena vā pacchicālanamattena vā pāpitā na honti, pacchiṃ pana gahetvā [Pg.103] salākā pīṭhake ākiritabbā, pacchi pana mukhavaṭṭiyaṃ na gahetabbā. Sace hi tattha ahi vā vicchiko vā bhaveyya, dukkhaṃ uppādeyya; tasmā heṭṭhā gahetvā pacchiṃ parammukhaṃ katvā salākā ākiritabbā ‘‘sacepi sappo bhavissati, ettova palāyissatī’’ti. Evaṃ salākā ākiritvā gāmādivasena pubbe vuttanayeneva gāhetabbā. Apica ekaṃ mahātherassa pāpetvā ‘‘avasesā mayhaṃ pāpuṇantī’’ti attano pāpetvā vattaṃ katvā cetiyaṃ vanditvā vitakkamāḷake ṭhitehi bhikkhūhi ‘‘pāpitā, āvuso, salākā’’ti vutte ‘‘āma, bhante, tumhe gatagatagāme salākabhattaṃ gaṇhathā’’ti vattabbaṃ; evaṃ pāpitāpi hi supāpitāva honti.

एक गाव खूप दूर असते, भिक्खू तिथे रोज जाण्यास इच्छित नाहीत. लोक म्हणतात, 'आम्ही पुण्यापासून वंचित होत आहोत.' त्या गावाच्या जवळच्या विहारात जे समान शील असलेले भिक्खू राहतात, त्यांना सांगावे की, 'हे भिक्खू न येतील त्या दिवशी तुम्ही भोजन करावे.' पण शलाका रोज पाठवली पाहिजे. आणि ती केवळ घंटा वाजवून किंवा टोपली हलवून पाठवली जात नाही, तर टोपली घेऊन शलाका पाटावर ओतल्या पाहिजेत. पण टोपली तिच्या काठाला धरून पकडू नये. कारण जर त्यात साप किंवा विंचू असेल, तर तो इजा पोहोचवू शकतो; म्हणून खाली धरून, टोपलीचे तोंड विरुद्ध दिशेला करून शलाका ओतल्या पाहिजेत, 'जरी साप असला तरी तो इथूनच पळून जाईल' असा विचार करून. अशा प्रकारे शलाका ओतून, गावाच्या क्रमानुसार पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्या स्वीकारल्या पाहिजेत. शिवाय, एक शलाका महाथेरांकडे पाठवून 'उरलेल्या माझ्या वाट्याला येतात' असे स्वतःसाठी मिळवून, कर्तव्य करून, चैत्याला वंदन करून विचार-मंडपात उभे असलेल्या भिक्खूंनी 'आयुष्यमान, शलाका पाठवल्या का?' असे विचारले असता, 'होय भंते, तुम्ही आपापल्या गेलेल्या गावात शलाका-भोजन स्वीकारू शकता' असे सांगावे; कारण अशा प्रकारे पाठवलेल्या शलाका देखील चांगल्या प्रकारे पाठवलेल्याच ठरतात।

Bhikkhū sabbarattiṃ dhammasavanatthaṃ aññaṃ vihāraṃ gacchantā ‘‘mayaṃ tattha dānaṃ aggahetvāva amhākaṃ gocaragāmeva piṇḍāya caritvā āgamissāmā’’ti salākā aggahetvāva gatā, vihāre therassa pattasalākabhattaṃ bhuñjituṃ āgacchanti, vaṭṭati. Atha mahātheropi ‘‘ahaṃ idha kiṃ karomī’’ti tehiyeva saddhiṃ gacchati, tehi gatavihāre abhuñjitvāva gocaragāmaṃ anuppattehi ‘‘detha, bhante, patte salākayāguādīni āharissāmā’’ti vutte pattā na dātabbā. ‘‘Kasmā, bhante, na dethā’’ti ‘‘vihāraṭṭhakaṃ bhattaṃ vihāre vutthānaṃ pāpuṇāti, mayaṃ aññasmiṃ vihāre vutthā’’ti. ‘‘Detha, bhante, na mayaṃ vihāre pālikāya dema, tumhākaṃ dema, gaṇhatha amhākaṃ bhikkha’’nti vutte pana vaṭṭati.

भिक्खू रात्रभर धम्मश्रवणासाठी दुसऱ्या विहारात जात असताना 'आम्ही तिथे दान न स्वीकारताच आमच्या गोचर-गावातच पिंडपातासाठी फिरून परत येऊ' असे सांगून शलाका न घेताच गेले, आणि नंतर विहारात थेरांच्या वाट्याला आलेले शलाका-भोजन जेवण्यासाठी येतात, तर ते योग्य आहे. नंतर महाथेर देखील 'मी इथे काय करू?' असे म्हणून त्यांच्यासोबतच जातात. त्यांनी गेलेल्या विहारात न जेवताच गोचर-गावात पोहोचल्यावर दात्यांनी 'भंते, पात्र द्या, आम्ही शलाका-पेज इत्यादी घेऊन येतो' असे म्हटले असता पात्र देऊ नयेत. 'भंते, का देत नाही?' असे विचारले असता 'विहारासाठी असलेले भोजन विहारात राहणाऱ्या भिक्खूंना मिळते, आम्ही दुसऱ्या विहारात राहिलो होतो' असे सांगावे. पण जर 'भंते, द्या, आम्ही विहाराच्या रक्षणासाठी देत नाही, तर आम्ही तुम्हाला देत आहोत, आमची भिक्षा स्वीकारा' असे म्हटले असता पात्र देणे योग्य आहे।

Salākabhattakathā niṭṭhitā.

शलाका-भोजन कथा समाप्त झाली।

Pakkhikabhattādikathā

पाक्षिक-भोजन इत्यादी कथा

Pakkhikādīsu pana yaṃ abhilakkhitesu cātuddasī pañcadasī pañcamī aṭṭhamīti imesu pakkhesu kammappasutehi uposathaṃ kātuṃ satikaraṇatthāya diyyati, taṃ pakkhikaṃ nāma. Taṃ salākabhattagatikameva hoti, gāhetvā bhuñjitabbaṃ. Sace salākabhattampi pakkhikabhattampi bahu sabbesaṃ vinivijjhitvā gacchati, dvepi bhattāni visuṃ visuṃ gāhetabbāni. Sace bhikkhusaṅgho mahā, pakkhikaṃ gāhetvā tassa ṭhitikāya salākabhattaṃ gāhetabbaṃ[Pg.104], salākabhattaṃ vā gāhāpetvā tassa ṭhitikāya pakkhikaṃ gāhetabbaṃ. Yesaṃ na pāpuṇāti, te piṇḍāya carissanti. Sace dvepi bhattāni bahūni, bhikkhū mandā; salākabhattaṃ nāma devasikaṃ labbhati, tasmā taṃ ṭhapetvā ‘‘pakkhikaṃ āvuso bhuñjathā’’ti pakkhikameva gāhetabbaṃ. Pakkhikaṃ paṇītaṃ denti, visuṃ ṭhitikā kātabbā. ‘‘Sve pakkho’’ti ajja pakkhikaṃ na gāhetabbaṃ. Sace pana dāyakā vadanti ‘‘sve amhākaṃ ghare lūkhabhattaṃ bhavissati, ajjeva pakkhikabhattaṃ uddisathā’’ti, evaṃ vaṭṭati.

पक्खिक (पक्षिक) भात इत्यादींमध्ये, चतुर्दशी, पंचदशी, पंचमी आणि अष्टमी या निश्चित केलेल्या पक्षाच्या (पंधरवड्याच्या) दिवसांमध्ये, कामात व्यस्त असणाऱ्या लोकांनी उपोसथ करण्यासाठी आणि स्मरणात ठेवण्याच्या हेतूने जो भात दिला जातो, त्याला 'पक्षिक-भात' म्हणतात. तो शलाका-भातासारखाच असतो, तो स्वीकारून ग्रहण करावा. जर शलाका-भात आणि पक्षिक-भात दोन्ही भरपूर प्रमाणात असतील आणि सर्वांना पुरून उरत असतील, तर दोन्ही भात स्वतंत्रपणे स्वीकारले पाहिजेत. जर भिक्खू संघ मोठा असेल, तर आधी पक्षिक-भात स्वीकारून त्याच्या क्रमाने (पाळीनुसार) शलाका-भात स्वीकारावा, किंवा आधी शलाका-भात स्वीकारायला लावून त्याच्या क्रमाने पक्षिक-भात स्वीकारावा. ज्यांच्यापर्यंत तो पोहोचत नाही, ते पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) फिरतील. जर दोन्ही भात भरपूर असतील आणि भिक्खू कमी असतील; शलाका-भात तर रोजच मिळतो, म्हणून तो बाजूला ठेवून 'आयुष्यमानहो, पक्षिक-भात ग्रहण करा' असे सांगून पक्षिक-भातच स्वीकारला पाहिजे. जर पक्षिक-भात उत्तम दर्जाचा देत असतील, तर स्वतंत्र क्रमानुसारी वाटप करावे. 'उद्या पक्ष आहे' म्हणून आजच पक्षिक-भात स्वीकारू नये. पण जर दायक (दाते) असे म्हणत असतील की, 'उद्या आमच्या घरी साधा भात असेल, आजच पक्षिक-भाताचा स्वीकार करा,' तर असे करणे योग्य आहे।

Uposathikaṃ nāma anvaḍḍhamāse uposathaṅgāni samādiyitvā yaṃ attanā bhuñjati, tadeva diyyati. Pāṭipadikaṃ nāma ‘‘uposathe bahū saddhā pasannā bhikkhūnaṃ sakkāraṃ karonti, pāṭipade pana bhikkhū kilamanti, pāṭipade dinnaṃ dubbhikkhadānasadisaṃ mahapphalaṃ hoti, uposathakammena vā parisuddhasīlānaṃ dutiyadivase dinnaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti sallakkhetvā pāṭipade diyyanakadānaṃ, tampi ubhayaṃ salākabhattagatikameva. Iti imāni sattapi bhattāni piṇḍapātikānaṃ na vaṭṭanti, dhutaṅgabhedaṃ karontiyeva.

'उपोसथिक' भात म्हणजे प्रत्येक पंधरवड्याला उपोसथाचे नियम धारण करून जो भात स्वतः खाल्ला जातो, तोच दान दिला जातो. 'पाटीपदिक' (प्रतिपदेचा) भात म्हणजे 'उपोसथाच्या दिवशी अनेक श्रद्धावान व प्रसन्न दाते भिक्खूंचा सत्कार करतात, पण प्रतिपदेच्या दिवशी भिक्खूंना त्रास होतो. प्रतिपदेच्या दिवशी दिलेले दान हे दुष्काळातील दानासारखे महाफळ देणारे असते, किंवा उपोसथाच्या कर्मामुळे शुद्ध शील असणाऱ्यांना दुसऱ्या दिवशी दिलेले दान महाफळ देणारे असते,' असा विचार करून प्रतिपदेच्या दिवशी दिले जाणारे दान होय. ते दोन्ही (उपोसथिक आणि पाटीपदिक भात) शलाका-भातासारखेच आहेत. अशा प्रकारे, हे सातही प्रकारचे भात पिंडपातिक (केवळ भिक्षेवर राहणाऱ्या) भिक्खूंसाठी योग्य नाहीत, कारण ते त्यांच्या धुतांगाचा भंग करतात।

Aparānipi cīvarakkhandhake visākhāya varaṃ yācitvā dinnāni āgantukabhattaṃ gamiyabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattanti cattāri bhattāni pāḷiyaṃ āgatāneva, tattha āgantukānaṃ dinnaṃ bhattaṃ ‘‘āgantukabhattaṃ’’. Esa nayo sesesu. Sace panettha āgantukabhattānipi āgantukāpi bahū honti, sabbesaṃ ekekaṃ gāhetabbaṃ, bhattesu appahontesu ṭhitikāya gāhetabbaṃ. Eko āgantuko paṭhamameva āgantvā sabbaṃ āgantukabhattaṃ attano gāhetvā nisīdati, sabbaṃ tasseva hoti, pacchā āgatehi āgantukehi tena dinnāni paribhuñjitabbāni. Tenapi ekaṃ attano gahetvā sesāni dātabbāni. Ayaṃ uḷāro.

इतरही, चीवरक्खंधकात विशाखेने वर मागून घेतल्यामुळे दिलेले आगंतुक-भात, गमिक-भात, ग्लान-भात आणि ग्लान-उपस्थायक-भात हे चार प्रकारचे भात पाळीमध्ये (त्रिपिटकात) आलेलेच आहेत. त्यापैकी, आगंतुकांना (बाहेरून आलेल्यांना) दिलेला भात म्हणजे 'आगंतुक-भात' होय. उर्वरित भातांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. जर येथे आगंतुक-भात आणि आगंतुक भिक्खू दोन्ही पुष्कळ असतील, तर सर्वांनी एकेक स्वीकारला पाहिजे. जर भात अपुरा असेल, तर क्रमाने (पाळीनुसार) स्वीकारला पाहिजे. जर एखादा आगंतुक भिक्खू आधीच येऊन सर्व आगंतुक-भात स्वतःसाठी स्वीकारून बसला, तर तो सर्व भात त्याचाच होतो. नंतर आलेल्या आगंतुकांनी त्याने दिलेला भात ग्रहण करावा. त्यानेही स्वतःसाठी एक ठेवून उर्वरित भात इतरांना दिला पाहिजे. हा मार्ग अत्यंत उदार (श्रेष्ठ) आहे।

Sace pana yo paṭhamaṃ āgantvāpi attano aggahetvā tuṇhībhūto nisīdati, pacchā āgatehi saddhiṃ paṭipāṭiyā gaṇhitabbaṃ. Sace niccaṃ āgantukā āgacchanti, āgatadivaseyeva bhuñjitabbaṃ, antarantarā ce āgacchanti, dve tīṇi divasāni bhuñjitabbaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘satta divasāni bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.

पण जर जो आधी येऊनही स्वतःसाठी न घेता शांत बसून राहतो, तर त्याने नंतर आलेल्यांसोबत क्रमाने तो स्वीकारला पाहिजे. जर आगंतुक रोजच येत असतील, तर आल्याच्या दिवशीच तो ग्रहण करावा. जर ते कधीकधी येत असतील, तर दोन-तीन दिवस तो ग्रहण करता येतो. महाप्रत्यरी (महापच्चरी) अट्ठकथेत मात्र 'सात दिवसांपर्यंत ग्रहण करणे योग्य आहे' असे म्हटले आहे।

Āvāsiko [Pg.105] katthaci gantvā āgato, tenāpi āgantukabhattaṃ paribhuñjitabbaṃ. Sace pana taṃ vihāre nibandhāpitaṃ hoti, vihāre gāhetabbaṃ. Atha vihāro dūre hoti, āsanasālāya nibandhāpitaṃ āsanasālāya gāhetabbaṃ. Sace pana dāyakā ‘‘āgantukesu asati āvāsikāpi paribhuñjantū’’ti vadanti, vaṭṭati.

एखादा निवासी (आवासिक) भिक्खू कुठे जाऊन परत आला असेल, तर त्यानेही आगंतुक-भात ग्रहण करावा. पण जर तो (भात) विहारातच नियमितपणे देण्याचे ठरले असेल, तर तो विहारातच स्वीकारला पाहिजे. जर विहार दूर असेल आणि आसनशाळेत नियमित देण्याचे ठरले असेल, तर तो आसनशाळेत स्वीकारला पाहिजे. पण जर दायक असे म्हणत असतील की, 'आगंतुक भिक्खू नसतील तेव्हा निवासी भिक्खूंनीही तो ग्रहण करावा,' तर ते योग्य आहे।

Gamiyabhattepi ayameva kathāmaggo. Ayaṃ pana viseso – āgantuko āgantukabhattameva labhati, gamiko āgantukabhattampi gamiyabhattampi. Āvāsikopi pakkamitukāmo gamiko hoti; gamiyabhattaṃ labhati. Yathā pana āgantukabhattaṃ; evamidaṃ dve vā tīṇi vā satta vā divasāni na labbhati. ‘‘Gamissāmī’’ti bhutto taṃdivasaṃ kenacideva kāraṇena na gato, punadivasepi bhuñjituṃ vaṭṭati, saussāhattā. ‘‘Gamissāmī’’ti bhuttassa corā vā panthaṃ rundhanti udakaṃ vā, devo vā vassati, sattho vā na gacchati, saussāhena bhuñjitabbaṃ. Ete upaddave olokentena ‘‘dve tayo divase bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. ‘‘Gamissāmī’’ti pana lesaṃ oḍḍetvā bhuñjituṃ na labhati.

गमिक-भाताच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. पण हा विशेष फरक आहे - आगंतुक भिक्खूला केवळ आगंतुक-भातच मिळतो, तर गमिक (प्रवासाला जाणाऱ्या) भिक्खूला आगंतुक-भात आणि गमिक-भात दोन्ही मिळतात. निवासी भिक्खू देखील जर बाहेर जाण्याची इच्छा ठेवणारा असेल, तर तो 'गमिक' होतो; त्याला गमिक-भात मिळतो. पण जसा आगंतुक-भात मिळतो, तसा हा गमिक-भात दोन, तीन किंवा सात दिवस मिळत नाही. 'मी जाईन' असा विचार करून भोजन केले, पण त्या दिवशी काही कारणास्तव तो गेला नाही, तर प्रवासाची तयारी चालू असल्यामुळे दुसऱ्या दिवशीही तो ग्रहण करणे योग्य आहे. 'मी जाईन' असा विचार करून भोजन केलेल्या भिक्खूचा मार्ग चोरांनी किंवा पाण्याने अडवला असेल, किंवा पाऊस पडत असेल, किंवा व्यापारी तांडा जात नसेल, तर प्रवासाच्या तयारीसह तो ग्रहण करू शकतो. या संकटांकडे पाहत असताना 'दोन-तीन दिवस ग्रहण करणे योग्य आहे' असे महाप्रत्यरीमध्ये म्हटले आहे. पण 'मी जाईन' असे केवळ निमित्त पुढे करून तो ग्रहण करता येत नाही।

Gilānabhattampi sace sabbesaṃ gilānānaṃ pahoti, sabbesaṃ dātabbaṃ; no ce, ṭhitikaṃ katvā gāhetabbaṃ. Eko gilāno arogarūpo sakkoti antogāmaṃ gantuṃ, eko na sakkoti, ayaṃ ‘‘mahāgilāno’’ nāma. Etassa gilānabhattaṃ dātabbaṃ. Dve mahāgilānā – eko lābhī abhiññāto bahuṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ labhati, eko anātho appalābhatāya antogāmaṃ pavisati – etassa gilānabhattaṃ dātabbaṃ. Gilānabhatte pana divasaparicchedo natthi. Yāva rogo na vūpasammati, sappāyabhojanaṃ abhuñjanto na yāpeti, tāva bhuñjitabbaṃ. Yadā pana missakayāguṃ vā missakabhattaṃ vā bhuttassāpi rogo na kuppati, tato paṭṭhāya na bhuñjitabbaṃ.

ग्लान-भात (आजारी भिक्खूंचा भात) देखील जर सर्व आजारी भिक्खूंना पुरत असेल, तर सर्वांना द्यावा; जर पुरत नसेल, तर क्रमाने वाटप करून स्वीकारावा. एक आजारी भिक्खू जो बरा झाल्यासारखा आहे आणि गावात जाण्यास समर्थ आहे, आणि दुसरा जो गावात जाण्यास असमर्थ आहे; या असमर्थ भिक्खूला 'महाग्लान' म्हणतात. त्याला ग्लान-भात दिला पाहिजे. जर दोन महाग्लान असतील - एक ज्याला भरपूर लाभ मिळतो, जो प्रसिद्ध आहे आणि ज्याला पुष्कळ खाण्यापिण्याच्या वस्तू मिळतात; आणि दुसरा जो अनाथ आहे, ज्याला कमी लाभ मिळतो आणि त्याला गावात जावे लागते - तर या अनाथ महाग्लान भिक्खूला ग्लान-भात दिला पाहिजे. ग्लान-भाताच्या बाबतीत दिवसांची मर्यादा नाही. जोपर्यंत आजार बरा होत नाही आणि पथ्यकर भोजन न मिळाल्यास तो प्रकृती टिकवू शकत नाही, तोपर्यंत तो ग्रहण करावा. पण जेव्हा मिश्र पेज किंवा मिश्र भात खाल्ल्यावरही आजार बळावत नाही, तेव्हापासून तो ग्रहण करू नये।

Gilānupaṭṭhākabhattampi yaṃ sabbesaṃ pahoti, taṃ sabbesaṃ dātabbaṃ; no ce pahoti, ṭhitikaṃ katvā gāhetabbaṃ. Idampi dvīsu gilānesu mahāgilānupaṭṭhākassa gāhetabbaṃ, dvīsu mahāgilānesu anāthagilānupaṭṭhākassa. Yaṃ kulaṃ gilānabhattampi deti gilānupaṭṭhākabhattampi, tattha [Pg.106] yassa gilānassa bhattaṃ pāpuṇāti tadupaṭṭhākassāpi tattheva gāhetabbaṃ. Gilānupaṭṭhākabhattepi divasaparicchedo natthi, yāva gilāno labhati, tāvassa upaṭṭhākopi labhatīti. Imāni cattāri bhattāni sace evaṃ dinnāni honti ‘‘āgantukagamikagilānupaṭṭhākā mama bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti, piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Sace pana āgantukādīnaṃ bhattaṃ nibandhāpemi, ‘‘mama bhattaṃ gaṇhantū’’ti evaṃ dinnāni honti, piṇḍapātikānaṃ na vaṭṭati.

ग्लान-उपस्थायक-भात देखील जर सर्व सेवकांना पुरत असेल, तर सर्वांना द्यावा; जर पुरत नसेल, तर क्रमाने वाटप करून स्वीकारावा. हा भात देखील दोन आजारी भिक्खूंपैकी महाग्लान भिक्खूची सेवा करणाऱ्याला दिला पाहिजे; आणि दोन महाग्लान भिक्खूंपैकी अनाथ महाग्लान भिक्खूची सेवा करणाऱ्याला दिला पाहिजे. जे कुटुंब ग्लान-भात आणि ग्लान-उपस्थायक-भात दोन्ही देते, त्या कुटुंबाकडून ज्या आजारी भिक्खूला भात मिळतो, त्याच्या सेवकासाठी देखील त्याच कुटुंबाकडून भात स्वीकारला पाहिजे. ग्लान-उपस्थायक-भाताच्या बाबतीतही दिवसांची मर्यादा नाही; जोपर्यंत आजारी भिक्खूला भात मिळतो, तोपर्यंत त्याच्या सेवकालाही तो मिळतो. जर हे चार प्रकारचे भात 'आगंतुक, गमिक आणि ग्लान-उपस्थायक भिक्खूंनी माझी भिक्षा ग्रहण करावी' असे म्हणून दिले गेले असतील, तर ते पिंडपातिक भिक्खूंसाठीही योग्य आहेत. पण जर 'मी आगंतुक इत्यादींसाठी भात नियमितपणे देण्याचे ठरवतो, त्यांनी माझा भात ग्रहण करावा' असे म्हणून दिले गेले असतील, तर ते पिंडपातिक भिक्खूंसाठी योग्य नाहीत।

Aparānipi ‘‘dhurabhattaṃ, kuṭibhattaṃ, vārabhatta’’nti tīṇi bhattāni. Tattha dhurabhattanti niccabhattaṃ vuccati, taṃ duvidhaṃ – saṅghikaṃ puggalikañca. Tattha yaṃ ‘‘saṅghassa dhurabhattaṃ demā’’ti nibandhāpitaṃ, taṃ salākabhattagatikaṃ. ‘‘Mama nibaddhaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti vatvā dinnaṃ pana piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Puggalikepi ‘‘tumhākaṃ dhurabhattaṃ dammī’’ti vutte piṇḍapātiko ce, na vaṭṭati. ‘‘Mama nibaddhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vutte pana vaṭṭati, sāditabbaṃ. Sacepi pacchā katipāhe vītivatte ‘‘dhurabhattaṃ gaṇhathā’’ti vadati, mūle suṭṭhu sampaṭicchitattā vaṭṭati.

इतरही 'धुरभक्त' (नियमित भोजन), 'कुटिभक्त' (कुटीसाठीचे भोजन) आणि 'वारभक्त' (आळीपाळीने दिलेले भोजन) अशी तीन भक्ते (भोजने) आहेत. त्यापैकी धुरभक्त म्हणजे नित्यभक्त (नेहमी दिले जाणारे भोजन) असे म्हटले जाते. ते दोन प्रकारचे असते - सांघिक आणि पुद्गलिक (वैयक्तिक). त्यापैकी जे "आम्ही संघाला धुरभक्त देतो" असे म्हणून निश्चित केले जाते, ते शलाकाभक्तासारखे (सलाकाभक्त) मानले जाते. परंतु, "माझी नियमित भिक्षा स्वीकारावी" असे म्हणून दिलेले भोजन पिंडपातिक (केवळ भिक्षेवर राहणाऱ्या) भिक्खूंनाही चालते. वैयक्तिक भक्तामध्ये देखील जर "मी आपल्याला धुरभक्त देतो" असे म्हटले आणि तो पिंडपातिक भिक्खू असेल, तर ते चालत नाही. परंतु, "माझी नियमित भिक्षा ग्रहण करा" असे म्हटले असता ते चालते आणि ते स्वीकारण्यास योग्य आहे. नंतर काही दिवस उलटून गेल्यावर जरी तो "धुरभक्त ग्रहण करा" असे म्हणत असला, तरी सुरुवातीला योग्य प्रकारे स्वीकारले गेल्यामुळे ते चालते.

Kuṭibhattaṃ nāma yaṃ saṅghassa āvāsaṃ kāretvā ‘‘amhākaṃ senāsanavāsino amhākaṃyeva bhattaṃ gaṇhantū’’ti evaṃ nibandhāpitaṃ, taṃ salākabhattagatikameva hoti, gahetvā bhuñjitabbaṃ. ‘‘Amhākaṃ senāsanavāsino amhākaṃyeva bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti vutte pana piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Yaṃ pana puggale pasīditvā tassa vā āvāsaṃ katvā ‘‘tumhākaṃ demā’’ti dinnaṃ, taṃ tasseva hoti, tasmiṃ katthaci gate nissitakehi bhuñjitabbaṃ.

कुटिभक्त म्हणजे संघासाठी विहार (आवास) बांधून "आमच्या विहारात राहणारे भिक्खू आमचेच भोजन ग्रहण करोत" असे म्हणून जे निश्चित केले जाते. ते शलाकाभक्तासारखेच असते, ते घेऊन ग्रहण करावे. परंतु, "आमच्या विहारात राहणारे भिक्खू आमचीच भिक्षा ग्रहण करोत" असे म्हटले असता पिंडपातिक भिक्खूंनाही ते चालते. परंतु, एखाद्या व्यक्तीवर प्रसन्न होऊन, त्याच्यासाठी विहार बांधून "आम्ही आपल्याला देतो" असे म्हणून जे दिले जाते, ते त्याच्यासाठीच असते. तो भिक्खू इतरत्र कोठे गेला असता, त्याच्यावर आश्रित असलेल्या शिष्यांनी ते ग्रहण करावे.

Vārabhattaṃ nāma dubbhikkhasamaye ‘‘vārena bhikkhū jaggissāmā’’ti dhuragehato paṭṭhāya dinnaṃ, tampi bhikkhāvacanena dinnaṃ piṇḍapātikānaṃ vaṭṭati. ‘‘Vārabhatta’’nti vutte pana salākabhattagatikaṃ hoti. Sace taṇḍulādīni pesenti, ‘‘sāmaṇerā pacitvā dentū’’ti, piṇḍapātikānaṃ vaṭṭati. Iti imāni ca tīṇi āgantukabhattādīni ca cattārīti satta, tāni saṅghabhattādīhi saha cuddasa bhattāni honti.

वारभक्त म्हणजे दुष्काळाच्या वेळी "आम्ही आळीपाळीने भिक्खूंची काळजी घेऊ" असा विचार करून मुख्य घरापासून सुरुवात करून दिलेले भोजन होय. ते देखील 'भिक्षा' या शब्दाने दिले गेले असता पिंडपातिक भिक्खूंना चालते. परंतु, "वारभक्त" असे म्हटले असता ते शलाकाभक्तासारखे होते. जर ते तांदूळ इत्यादी पाठवत असतील आणि "सामणेरांनी ते शिजवून द्यावे" असे म्हणत असतील, तर ते पिंडपातिक भिक्खूंना चालते. अशा प्रकारे ही तीन आणि आगंतुकभक्तादी चार मिळून सात भक्ते होतात. ती संघभक्तादींसोबत मिळून चौदा भक्ते होतात.

Aṭṭhakathāyaṃ pana vihārabhattaṃ, aṭṭhakabhattaṃ, catukkabhattaṃ, guḷhakabhattanti aññānipi cattāri bhattāni vuttāni. Tattha vihārabhattaṃ nāma vihāre tatruppādabhattaṃ, taṃ saṅghabhattena gahitaṃ. Taṃ pana tissamahāvihāracittalapabbatādīsu paṭisambhidāpattehi khīṇāsavehi yathā piṇḍapātikānampi sakkā [Pg.107] hoti paribhuñjituṃ, tathā paṭiggahitattā tādisesu ṭhānesu piṇḍapātikānampi vaṭṭati. ‘‘Aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dema, catunnaṃ demā’’ti evaṃ dinnaṃ pana aṭṭhakabhattañceva catukkabhattañca; tampi bhikkhāvacanena dinnaṃ piṇḍapātikānaṃ vaṭṭati. Mahābhisaṅkhārikena atirasakapūvena pattaṃ pūretvā thaketvā dinnaṃ guḷhakabhattaṃ nāma. Imāni tīṇi salākabhattagatikāneva.

परंतु अट्ठकथेत विहारभक्त, अष्टकभक्त, चतुष्कभक्त आणि गुळ्हकभक्त (गुप्तभक्त) अशी इतर चार भक्तेही सांगितली आहेत. त्यापैकी विहारभक्त म्हणजे विहारात उत्पन्न होणारे भोजन होय. त्याचा समावेश संघभक्तामध्येच केला जातो. परंतु, तिस्समहाविहार, चित्तलपब्बत इत्यादी विहारांमध्ये प्रतिसंभिदा प्राप्त क्षीणास्र (अर्हत) भिक्खूंनी ज्या प्रकारे ते स्वीकारले होते, जेणेकरून पिंडपातिक भिक्खूंनाही ते ग्रहण करणे शक्य व्हावे, त्या प्रकारे स्वीकारले गेल्यामुळे अशा ठिकाणी पिंडपातिक भिक्खूंनाही ते चालते. "आम्ही आठ भिक्खूंना देतो, चार भिक्खूंना देतो" अशा प्रकारे दिलेले भोजन अनुक्रमे अष्टकभक्त आणि चतुष्कभक्त असते. ते देखील 'भिक्षा' या शब्दाने दिले गेले असता पिंडपातिक भिक्खूंना चालते. मोठ्या प्रमाणावर तयार केलेल्या अत्यंत चवदार पुऱ्यांनी (किंवा गोड पदार्थांनी) पात्र भरून, ते झाकून दिलेले भोजन म्हणजे 'गुळ्हकभक्त' होय. ही तिन्ही भक्ते शलाकाभक्तासारखीच असतात.

Aparampi guḷakabhattaṃ nāma atthi, idhekacce manussā mahādhammasavanañca vihārapūjañca kāretvā sakalasaṅghassa dātuṃ na sakkomāti, ‘‘dve tīṇi bhikkhusatāni amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti bhikkhuparicchedajānanatthaṃ guḷake denti, idaṃ piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Iti cīvarakkhandhake cīvarabhājanīyaṃ, imasmiṃ pana senāsanakkhandhake senāsanabhājanīyañceva piṇḍapātabhājanīyañca vuttaṃ.

आणकी एक 'गुळभक्त' (गुळकाभक्त) नावाचे भोजन आहे. येथे काही लोक मोठा धर्मश्रवण सोहळा आणि विहारपूजा करून "आम्ही संपूर्ण संघाला दान देण्यास असमर्थ आहोत" असा विचार करतात आणि "दोन-तीनशे भिक्खूंनी आमची भिक्षा स्वीकारावी" असे म्हणून भिक्खूंची संख्या निश्चित करण्यासाठी गुळाचे खडे (गुळके) देतात. हे पिंडपातिक भिक्खूंनाही चालते. अशा प्रकारे चीवरस्कंधकात चीवर वाटप पद्धती (चीवरभाजन), आणि या सेनासनस्कंधकात सेनासन वाटप पद्धती (सेनासनभाजन) व पिंडपात वाटप पद्धती (पिंडपातभाजन) सांगितली आहे.

Gilānapaccayabhājanīyaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – sappiādīsu bhesajjesu rājarājamahāmattā sappissa tāva kumbhasatampi kumbhasahassampi vihāraṃ pesenti, ghaṇṭiṃ paharitvā therāsanato paṭṭhāya gahitabhājanaṃ pūretvā dātabbaṃ, piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Sace alasajātikā mahātherā pacchā āgacchanti, ‘‘bhante, vīsativassānaṃ diyyati, tumhākaṃ ṭhitikā atikkantā’’ti na vattabbā, ṭhitikaṃ ṭhapetvā tesaṃ datvā pacchā ṭhitikāya dātabbaṃ.

ग्लानप्रत्यय (आजारी भिक्खूंसाठीची औषधे) वाटप पद्धती या प्रकारे समजून घ्यावी - तूप इत्यादी औषधांमध्ये, राजे आणि राजमहामात्र तुपाचे शंभर किंवा हजार घडे विहारात पाठवतात. घंटा वाजवून, थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून, आणलेले भांडे भरून ते दिले पाहिजे. हे पिंडपातिक भिक्खूंनाही चालते. जर आळशी स्वभावाचे महाथेर नंतर आले, तर "भंते, वीस वर्षांच्या (दीक्षा घेतलेल्या) भिक्खूंना दिले जात आहे, आपली पाळी निघून गेली आहे" असे त्यांना म्हणू नये. वाटपाचा क्रम थांबवून, आधी त्या महाथेरांना देऊन, नंतर क्रमानुसार वाटप करावे.

‘‘Asukavihāre bahu sappi uppanna’’nti sutvā yojanantaravihāratopi bhikkhū āgacchanti, sampattasampattānaṃ ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dātabbaṃ. Asampattānampi upacārasīmaṃ paviṭṭhānaṃ antevāsikādīsu gaṇhantesu dātabbameva. ‘‘Bahiupacārasīmāya ṭhitānaṃ dethā’’ti vadanti, na dātabbaṃ. Sace pana upacārasīmaṃ okkantehi ekābaddhā hutvā attano vihāradvāre vā antovihāreyeva vā honti, parisāvasena vaḍḍhitā nāma sīmā hoti, tasmā dātabbaṃ. Saṅghanavakassa dinnepi pacchā āgatānaṃ dātabbameva. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷhe pacchā āgatānaṃ paṭhamabhāgo na pāpuṇāti, dutiyabhāgato vassaggena dātabbaṃ. Upacārasīmaṃ pavisitvā yattha katthaci dinnaṃ hoti, sabbasannipātaṭṭhāneyeva bhājetabbaṃ.

"अमुक विहारात पुष्कळ तूप आले आहे" असे ऐकून एक योजन अंतरावरील विहारातूनही भिक्खू येतात. अशा वेळी जे जे भिक्खू आले असतील, त्यांना ते जेथे उभे असतील तेथून सुरुवात करून दिले पाहिजे. जे प्रत्यक्ष वाटपाच्या ठिकाणी आले नसतील, परंतु उपचारसीमेत प्रवेश केलेले असतील, त्यांच्यासाठी त्यांचे अंतेवासिक (शिष्य) इत्यादी घेत असतील तर ते दिलेच पाहिजे. जर ते "उपचारसीमेच्या बाहेर असलेल्यांना द्या" असे म्हणत असतील, तर देऊ नये. परंतु, जर ते उपचारसीमेत प्रवेश केलेल्या भिक्खूंशी सलग जोडलेले राहून स्वतःच्या विहारद्वारावर किंवा विहाराच्या आतच असतील, तर परिषदेच्या प्रभावामुळे सीमा वाढली असे मानले जाते, म्हणून त्यांना दिले पाहिजे. नवदीक्षित भिक्खूला दिले गेले असले तरी नंतर आलेल्या भिक्खूंना दिलेच पाहिजे. परंतु, दुसऱ्या वाटपाच्या वेळी जेव्हा थेरांच्या आसनावर वाटप सुरू होते, तेव्हा नंतर आलेल्यांना पहिल्या वाटपातील भाग मिळत नाही, त्यांना दुसऱ्या वाटपातून वर्षांच्या (दीक्षेच्या) ज्येष्ठतेनुसार दिले पाहिजे. उपचारसीमेत प्रवेश करून जेथे कोठे दान दिले गेले असेल, ते सर्व भिक्खू एकत्र जमण्याच्या ठिकाणीच वाटले पाहिजे.

Yasmiṃ vihāre dasa bhikkhū, daseva ca sappikumbhā diyyanti, ekekakumbhavaseneva bhājetabbaṃ. Eko sappikumbho hoti, dasa bhikkhūhi bhājetvā [Pg.108] gahetabbaṃ. Sace yathāṭhitaṃyeva ‘‘amhākaṃ pāpuṇātī’’ti gaṇhanti, duggahitaṃ; gatagataṭṭhāne saṅghikameva hoti. Kumbhaṃ pana āvajjetvā thālake thokaṃ sappiṃ katvā ‘‘idaṃ mahātherassa pāpuṇāti, avasesaṃ amhākaṃ pāpuṇātī’’ti vatvā tampi kumbheyeva ākiritvā yathicchitaṃ gahetvā gantuṃ vaṭṭati. Sace thinaṃ sappi hoti, lekhaṃ katvā ‘‘lekhato parabhāgo mahātherassa pāpuṇāti, avasesaṃ amhāka’’nti gahitampi suggahitaṃ, vuttaparicchedato ūnādhikesupi bhikkhūsu ca sappikumbhesu ca etenevupāyena bhājetabbaṃ.

ज्या विहारात दहा भिक्खू असतील आणि दहाच तुपाचे घडे दिले जात असतील, तर प्रत्येकाला एक-एक घडा याप्रमाणे वाटप करावे. जर तुपाचा एकच घडा असेल, तर दहा भिक्खूंनी तो वाटून घेतला पाहिजे. जर ते जसा आहे तसाच घडा "हा आमच्या वाट्याला आला आहे" असे म्हणून घेत असतील, तर ते अयोग्य प्रकारे घेतले गेले आहे; तो घडा जेथे जेथे जाईल तेथे तो सांघिकच राहील. परंतु, घडा कलता करून एका लहान वाटीत थोडे तूप काढून "हे महाथेरांच्या वाट्याला आले आहे आणि उरलेले आमच्या नऊ जणांच्या वाट्याला आले आहे" असे म्हणून, ते तूप पुन्हा घड्यामध्येच ओतून, इच्छित स्थळी घेऊन जाणे योग्य आहे. जर तूप घट्ट (गोठलेले) असेल, तर त्यावर रेघ ओढून "या रेघेच्या पलीकडचा भाग महाथेरांच्या वाट्याला आला आहे आणि उरलेला भाग आमच्या वाट्याला आला आहे" असे म्हणून घेतलेले देखील योग्य प्रकारे घेतलेले मानले जाते. सांगितलेल्या संख्येपेक्षा कमी-अधिक भिक्खू आणि तुपाचे घडे असतील, तरी याच उपायाने (पद्धतीने) वाटप करावे.

Sace paneko bhikkhu, ekopi kumbho hoti, ghaṇṭiṃ paharitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ pāpuṇātī’’tipi gahetuṃ vaṭṭati. ‘‘Ayaṃ paṭhamabhāgo mayhaṃ pāpuṇāti, ayaṃ dutiyabhāgo’’ti evaṃ thokaṃ thokampi pāpetuṃ vaṭṭati. Esa nayo navanītādīsupi. Yasmiṃ pana vippasanne tilatelādimhi lekhā na santiṭṭhati, taṃ uddharitvā bhājetabbaṃ. Siṅgiveramaricādibhesajjampi avasesapattathālakādisamaṇaparikkhāropi sabbo vuttānurūpeneva nayena suṭṭhu sallakkhetvā bhājetabboti.

पण जर एकच भिक्खू असेल आणि तुपाचा घडा देखील एकच असेल, तर घंटा वाजवून 'हा मला प्राप्त होतो' असे म्हणून तो घेणे योग्य आहे. 'हा पहिला भाग मला मिळतो, हा दुसरा भाग मला मिळतो' अशा प्रकारे थोडे थोडे देखील प्राप्त करून देणे योग्य आहे. हाच नियम लोणी इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु, ज्या स्वच्छ तीळ तेल इत्यादींमध्ये रेषा उमटत नाहीत (स्थिर राहत नाहीत), ते (भांड्यातून) काढून वाटप करावे. आले, मिरी इत्यादी औषधे आणि उर्वरित पात्र, वाट्या इत्यादी श्रमण-परिष्कार (श्रमणांचे उपयोगी साहित्य) या सर्वांचेही आधी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच चांगल्या प्रकारे निरीक्षण करून वाटप करावे.

Pāḷiṃ aṭṭhakathañceva, oloketvā vicakkhaṇo;

Saṅghike paccaye evaṃ, appamattova bhājayeti.

पाळी आणि अट्ठकथा दोन्ही पाहून, बुद्धिमान भिक्खूने संघाच्या वस्तूंचे (संघिक प्रत्ययांचे) अशा प्रकारे जागरूक (अप्रमत्त) राहूनच वाटप करावे.

Iti sabbākārena paccayabhājanīyakathā niṭṭhitā.

अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी प्रत्यय-भाजन-कथा (वस्तूंच्या वाटपाची चर्चा) समाप्त झाली.

Sammannitvā ṭhapitayāgubhājakādīhi bhājanīyaṭṭhānaṃ āgatamanussānaṃ anāpucchitvāva upaḍḍhabhāgo dātabbo, asammatehi pana apaloketvā dātabbo. Sammatena appamattakavissajjanakena bhikkhunā cīvarakammaṃ karontassa ‘‘sūciṃ dehī’’ti vadato ekā dīghā, ekā rassāti dve sūciyo dātabbā. ‘‘Avibhattaṃ saṅghikaṃ bhaṇḍa’’nti pucchitabbakiccaṃ natthi. Pipphalakatthikassa eko pipphalako, addhānakantāraṃ paṭipajjitukāmassa upāhanayugaḷaṃ, kāyabandhanatthikassa kāyabandhanaṃ, ‘‘aṃsabaddhako me jiṇṇo’’ti āgatassa aṃsabaddhako, parissāvanatthikassa parissāvanaṃ dātabbaṃ. Dhammakaraṇatthikassa dhammakaraṇo. Sace paṭako na hoti, dhammakaraṇo paṭakena saddhiṃ dātabbo. ‘‘Āgantukapaṭṭaṃ āropessāmī’’ti yācantassa [Pg.109] kusiyā ca aḍḍhakusiyā ca pahonakaṃ dātabbaṃ. ‘‘Maṇḍalaṃ nappahotī’’ti āgatassa maṇḍalaṃ ekaṃ dātabbaṃ, aḍḍhamaṇḍalāni dve dātabbāni. Dve maṇḍalāni yācantassa na dātabbāni. Anuvātaparibhaṇḍatthikassa ekassa cīvarassa pahonakaṃ dātabbaṃ. Sappinavanītādiatthikassa gilānassa ekaṃ bhesajjaṃ nāḷimattaṃ katvā tato tatiyakoṭṭhāso dātabbo. Evaṃ tīṇi divasāni datvā nāḷiyā paripuṇṇāya catutthadivasato paṭṭhāya saṅghaṃ pucchitvā dātabbaṃ. Guḷapiṇḍepi ekadivasaṃ tatiyabhāgo dātabbo. Evaṃ tīhi divasehi niṭṭhite piṇḍe tato paraṃ saṅghaṃ pucchitvā dātabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

नियुक्त केलेल्या यागू-भाजक (पेज वाटप करणारे) इत्यादींनी वाटपाच्या ठिकाणी आलेल्या लोकांना संघाला न विचारताच अर्धा भाग द्यावा; परंतु जे नियुक्त केलेले नाहीत त्यांनी संघाची अनुमती घेऊनच द्यावा. अल्पमूल्य वस्तूंचे वाटप करण्यासाठी नियुक्त केलेल्या भिक्खूने चीवर शिवण्याचे काम करत असलेल्या आणि 'सुई द्या' असे म्हणणाऱ्या भिक्खूला एक लांब आणि एक लहान अशा दोन सुया द्याव्यात. 'हे न वाटलेले संघिक भांड (साहित्य) आहे का?' असे विचारण्याची काही गरज नाही. लहान सुरीची गरज असलेल्याला एक लहान सुरी, लांबच्या प्रवासाला जाण्याची इच्छा असलेल्याला एक जोडी पादत्राणे, कमरपट्ट्याची गरज असलेल्याला कमरपट्टा, 'माझा खांद्याचा पट्टा झिजला आहे' असे म्हणत आलेल्याला खांद्याचा पट्टा आणि पाणी गाळण्याच्या कापडाची गरज असलेल्याला पाणी गाळण्याचे कापड द्यावे. धमकरक (पाणी गाळण्याचे साधन) हवे असलेल्याला धमकरक द्यावा. जर कापड नसेल, तर धमकरक कापडासह द्यावा. 'मी आगंतुक पट्ट लावीन' अशी याचना करणाऱ्याला कुसी आणि अर्ध्या कुसीसाठी पुरेसे कापड द्यावे. 'मंडळ पुरत नाही' असे म्हणत आलेल्याला एक मंडळ द्यावे आणि दोन अर्धी मंडळे द्यावीत. दोन मंडळांची याचना करणाऱ्याला ती देऊ नयेत. अनुवात आणि परिभांड (चीवराची किनार) हवे असलेल्याला एका चीवरासाठी पुरेसे कापड द्यावे. तूप, लोणी इत्यादींची गरज असलेल्या आजारी भिक्खूला एक नाळी (माप) एवढे औषध करून त्यातील तिसरा भाग द्यावा. अशा प्रकारे तीन दिवस देऊन, एक नाळी पूर्ण झाल्यावर चौथ्या दिवसापासून संघाला विचारून द्यावे. गुळाच्या ढेपेच्या बाबतीतही एका दिवसात तिसरा भाग द्यावा. अशा प्रकारे तीन दिवसांत गुळाची ढेप संपल्यावर, त्यानंतर संघाला विचारून द्यावे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Pakkhikabhattādikathā niṭṭhitā.

पक्खिक-भक्त (पाक्षिक भोजन) इत्यादींची चर्चा समाप्त झाली.

Senāsanakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

सेनासन-खंधक-वर्णना (सेनासन खंधकाची टीका) समाप्त झाली.

7. Saṅghabhedakakkhandhakaṃ

७. संघभेदक-खंधक

Chasakyapabbajjākathā

सहा शाक्यपुत्रांच्या प्रव्रज्येची कथा

330. Saṅghabhedakakkhandhake [Pg.110] abhiññātā abhiññātāti pākaṭā pākaṭā. Sakyakumārā nāma kāḷudāyippabhutayo dasa dūtā saddhiṃ parivārehi aññe ca bahū janā. Amhākanti amhesu; amhākaṃ kulatoti vā vuttaṃ hoti. Gharāvāsatthaṃ anusāsissāmīti gharāvāse yaṃ kattabbaṃ, taṃ jānāpessāmi. Udakaṃ ninnetabbanti yathā udakaṃ sabbaṭṭhāne samaṃ hoti, evaṃ kātabbaṃ. Niddhāpetabbanti tiṇāni uddharitabbāni. Bhusikā uddharāpetabbāti sukhumapalālamissadhaññā palālikā palāpetabbā. Opunāpetabbanti sukhumapalālaṃ apanetabbaṃ. Tvaññeva gharāvāsatthena upajānāhīti tvaññeva gharāvāsatthaṃ jānāhi. Ahaṃ tayā yathāsukhaṃ pabbajāhīti ettha ahaṃ tayā saddhiṃ pabbajissāmīti sahāyasinehena sahasā vattukāmo hutvā puna rajjasirilobhena parikaḍḍhiyamānahadayo ‘‘ahaṃ tayā’’ti ettakameva vatvā sesaṃ vattuṃ nāsakkhīti evamattho veditabbo.

३३०. संघभेदक खंधकामध्ये 'अभिञ्ञाता अभिञ्ञाता' (अभिज्ञात अभिज्ञात) म्हणजे प्रसिद्ध, प्रसिद्ध (प्रख्यात). 'शाक्यकुमार' म्हणजे काळुदायी इत्यादी दहा दूत, त्यांच्या परिवारासह आणि इतर अनेक लोक. 'अम्हाकं' (आमच्या) म्हणजे आमच्यामध्ये किंवा आमच्या कुळातून असे म्हटले आहे. 'घरावासत्थं अनुसासिस्सामि' (गृहस्थाश्रमाच्या बाबतीत मी उपदेश करीन) म्हणजे गृहस्थाश्रमात जे काही करायचे आहे, ते मी समजावून सांगेन. 'उदकं निन्नेतब्बं' (पाणी वाहून नेले पाहिजे) म्हणजे पाणी सर्व ठिकाणी समप्रमाणात राहील, अशा प्रकारे केले पाहिजे. 'निद्धापेतब्बं' (तण उपटले पाहिजे) म्हणजे गवत/तण उपटून टाकले पाहिजे. 'भुसिका उद्धरापेतब्बा' (भुसा बाहेर काढला पाहिजे) म्हणजे बारीक पेंढ्याशी मिश्रित असलेले धान्याचे देठ बाहेर काढले पाहिजेत. 'ओपुनापेतब्बं' (पाखडले पाहिजे) म्हणजे बारीक पेंढा दूर केला पाहिजे. 'त्वञ्ञेव घरावासत्थेन उपजानाहि' (तूच गृहस्थाश्रमाच्या कामांकडे लक्ष दे) म्हणजे तूच गृहस्थाश्रमाचे काम सांभाळ. 'अहं तया यथासुखं पब्बजाहि' (मी तुझ्यासोबत सुखपूर्वक प्रव्रजित होईन) येथे 'मी तुझ्यासोबत प्रव्रजित होईन' असे मित्रावरील प्रेमापोटी घाईघाईने बोलण्याची इच्छा असणारा होऊन, पुन्हा राजवैभवाच्या लोभाने त्याचे हृदय ओढले गेल्यामुळे 'मी तुझ्यासोबत' एवढेच बोलून उर्वरित भाग बोलू शकला नाही, असा अर्थ समजला पाहिजे.

331. Nippātitāti nikkhamitā. Mānassinoti mānassayino; mānanissitāti vuttaṃ hoti.

३३१. 'निप्पातिता' म्हणजे बाहेर पडलेले. 'मानस्सिनो' म्हणजे मानी (अभिमान बाळगणारे); अभिमानाचा आश्रय घेतलेले असे म्हटले आहे.

332. Yassantarato na santi kopāti tatiyamaggena samūhatattā yassa citte kopā na santi. Yasmā pana bhavoti sampatti, vibhavoti vipatti; tathā bhavoti vuḍḍhi, vibhavoti hāni; bhavoti sassataṃ, vibhavoti ucchedo; bhavoti puññaṃ, vibhavoti pāpaṃ; vibhavoti ca abhavoti ca atthato ekameva, tasmā itibhavābhavatañca vītivattoti ettha yā esā sampattivipattivuḍḍhihānisassatucchedapuññapāpavasena iti anekappakārā bhavābhavatā vuccati; catūhipi maggehi yathāsambhavaṃ tena tena nayena taṃ itibhavābhavatañca vītivattoti evamattho daṭṭhabbo. Nānubhavantīti na sampāpuṇanti; tassa dassanaṃ devānampi dullabhanti adhippāyo.

३३२. 'यस्संतरतो न सन्ति कोपा' (ज्याच्या अंतरात क्रोध नाही) म्हणजे तिसऱ्या मार्गाने (अनागामी मार्गाने) पूर्णपणे नष्ट केल्यामुळे ज्याच्या चित्तात क्रोध नसतो. कारण 'भव' म्हणजे समृद्धी आणि 'विभव' म्हणजे आपत्ती; तसेच 'भव' म्हणजे वृद्धी आणि 'विभव' म्हणजे हानी; 'भव' म्हणजे शाश्वतता आणि 'विभव' म्हणजे उच्छेद; 'भव' म्हणजे पुण्य आणि 'विभव' म्हणजे पाप; आणि 'विभव' व 'अभव' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. म्हणून 'इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तो' (अशा प्रकारे भव आणि अभव ओलांडून गेलेला) येथे जी ही समृद्धी-आपत्ती, वृद्धी-हानी, शाश्वत-उच्छेद, पुण्य-पाप यांच्या स्वरूपातील अनेक प्रकारची 'भवाभवता' (भव आणि अभव) म्हटली जाते; चारही मार्गांद्वारे योग्य त्या पद्धतीने त्या भव आणि अभवला ओलांडून गेलेला, असा अर्थ समजला पाहिजे. 'नानुभवन्ति' (अनुभवत नाहीत) म्हणजे प्राप्त करत नाहीत; त्याचे दर्शन देवांनाही दुर्लभ आहे, असा (भगवंतांचा) अभिप्राय आहे.

333. Ahimekhalikāti ahiṃ kaṭiyaṃ bandhitvā. Ucchaṅgeti aṅke.

३३३. 'अहिमेखलिका' म्हणजे कमरेला साप बांधून. 'उच्छङ्गे' म्हणजे मांडीवर (कुशीत).

334. Sammannatīti [Pg.111] sammāneti. Yaṃ tumo karissatīti yaṃ so karissati.

३३४. 'सम्मदन्ति' (किंवा सम्मन्नति) म्हणजे आदर करतो (सन्मान करतो). 'यं तुमो करिस्सति' म्हणजे जे तो करेल.

Chasakyapabbajjākathā niṭṭhitā.

सहा शाक्यपुत्रांच्या प्रव्रज्येची कथा समाप्त झाली.

Pakāsanīyakammādikathā

प्रकासनीय-कर्म इत्यादींची कथा

336. Kheḷāsakassāti ettha micchājīvena uppannapaccayā ariyehi vantabbā kheḷasadisā, tathārūpe paccaye ayaṃ ajjhoharatīti katvā kheḷāsakoti bhagavatā vutto.

३३६. येथे 'खेळासकस्स' (थुंकी खाणारा) या शब्दात - मिथ्या आजीविकेने उत्पन्न झालेले प्रत्यय (वस्तू) आर्यांनी थुंकून टाकण्याजोगे (ओकून टाकण्याजोगे) म्हणजेच थुंकीसारखे असतात; अशा प्रकारच्या वस्तूंचे हा (देवदत्त) भक्षण करतो, असा विचार करून भगवंतांनी त्याला 'खेळासक' (थुंकी खाणारा) असे म्हटले आहे.

340. Patthaddhena kāyenāti potthakarūpasadisena niccalena kāyena.

३४०. 'पत्थद्धेन कायेन' (ताठरलेल्या शरीराने) म्हणजे पुतळ्यासारख्या निश्चल शरीराने.

342. Mayaṃ kho bhaṇe rājañātakā nāmāti rājā amhe jānātīti rājañātakassa bhāvena attānaṃ ukkaṃsanto āha. Pahaṭṭhakaṇṇavāloti bandhane niccale katvā.

३४२. 'मयं खो भणे राज्ञातका नाम' (अरे मित्रा, आम्ही राजाचे ओळखीचे आहोत) म्हणजे 'राजा आम्हाला ओळखतो' अशा प्रकारे राजाचा ओळखीचा असल्याच्या भावनेने स्वतःची बढाई मारत तो म्हणाला. 'पहट्ठकण्णवालो' (कान आणि शेपूट ताठ करून) म्हणजे त्यांना निश्चल (ताठ) करून.

Dukkhañhi kuñjara nāgamāsadoti bho kuñjara buddhanāgaṃ āsādanaṃ vadhakacittena upagamanaṃ nāma dukkhaṃ. Nāgahatassāti buddhanāgaṃ ghātakassa.

'दुक्खञ्हि कुञ्जर नागमासदो' म्हणजे 'हे हत्ती! बुद्धरूपी हत्तीवर हल्ला करणे म्हणजेच वध करण्याच्या बुद्धीने त्यांच्याजवळ जाणे दुःखदायक आहे.' 'नागहतस्स' म्हणजे बुद्धरूपी हत्तीचा घात करणाऱ्याचे (सुगती होत नाही).

Paṭikuṭiyova osakkīti tathāgatābhimukhoyeva piṭṭhimehi pādehi avasakki. Alakkhikoti ettha na lakkhetīti alakkhiko; na jānātīti attho, ahaṃ pāpakammaṃ karomīti na jānāti. Na lakkhitabboti vā alakkhiko; na passitabboti attho.

'पटिकुटियोव ओसक्की' म्हणजे तथागतांकडे तोंड करूनच मागच्या पायांनी मागे मागे सरकला. 'अलक्खिको' येथे जो लक्षात घेत नाही तो 'अलक्खिको'; म्हणजेच 'जाणत नाही' असा अर्थ आहे, 'मी पापकृत्य करत आहे' हे तो जाणत नाही. किंवा ज्याच्याकडे लक्ष देऊ नये तो 'अलक्खिको'; म्हणजेच 'पाहू नये' असा अर्थ आहे.

343. Tikabhojananti ettha tīhi janehi bhuñjitabbabhojanaṃ. Taṃ paññāpessāmīti taṃ anujānissāmi. Gaṇabhojane pana yathādhammo kāretabboti. Pañcavatthuyācanakathā saṅghādisesavaṇṇanāyaṃ vuttā. Kappanti āyukappaṃ. Brahmaṃ puññanti seṭṭhaṃ puññaṃ. Kappaṃ saggamhīti āyukappameva.

३४३. ‘तिकभोजन’ (तिकभोजनन्ति) येथे तीन व्यक्तींनी (भिक्खूंनी) ग्रहण करण्यायोग्य भोजन असा अर्थ समजला पाहिजे. ‘ते मी प्रज्ञप्त करीन’ (तं पञ्ञापेस्सामीति) म्हणजे ‘त्याला मी अनुमती देईन’. ‘गणभोजनात मात्र नियमानुसार (यथाधम्मो) आचरण केले पाहिजे’ (गणभोजने पन यथाधम्मो कारेतब्बोति). पाच वस्तूंच्या याचनेची कथा (पञ्चवत्थुयाचनकथा) संघादिशेष वर्णनात (संघादिसेसवण्णनायं) सांगितली आहे. ‘कल्प’ (कप्पन्ति) म्हणजे आयु-कल्प (नरकातील आयु-कल्प). ‘ब्रह्म पुण्य’ (ब्रह्मं पुञ्ञन्ति) म्हणजे श्रेष्ठ पुण्य. ‘स्वर्गात कल्पभर’ (कप्पं सग्गम्हीति) म्हणजे स्वर्गातील आयु-कल्पभरच आनंदित होतो.

Pakāsanīyakammādikathā niṭṭhitā.

प्रकासनीय कर्मादी कथा समाप्त झाली.

Saṅghabhedakakathā

संघभेदक कथा

344. Atha kho devadatto saṅghaṃ bhinditvāti so kira evaṃ salākaṃ gāhetvā tattheva āveṇikaṃ uposathaṃ katvā gato, tenetaṃ vuttaṃ.

३४४. ‘त्यानंतर देवदत्ताने संघ भेदून’ (अथ खो देवदत्तो संघं भिन्दित्वाति) याचा अर्थ असा की, त्याने अशा प्रकारे शलाका ग्रहण करायला लावून, त्याच ठिकाणी स्वतंत्र उपोसाथ करून तो निघून गेला; म्हणूनच असे म्हटले आहे.

345. Piṭṭhi [Pg.112] me āgilāyatīti ciranisajjāya vedanābhibhūtā bādhati. Tamahaṃ āyamissāmīti taṃ ahaṃ pasāressāmi. Ādesanāpāṭihāriyānusāsanī nāma ‘‘evampi te mano, tathāpi te mano’’ti evaṃ parassa cittaṃ jānitvā tadanurūpā dhammadesanā.

३४५. ‘माझी पाठ दुखत आहे’ (पिट्ठि मे आगिलायतीति) म्हणजे दीर्घकाळ बसून राहिल्यामुळे वेदनेने ग्रस्त झालेली पाठ त्रास देत आहे. ‘ती मी सरळ करीन’ (तमहं आयमिस्सामीति) म्हणजे ‘मी पाठीला ताण देईन (सरळ करीन)’. ‘आदेशना-प्रातिहार्य अनुशासन’ (आदेसनापाटिहारियानुसासनी नाम) म्हणजे ‘तुझे मन असे आहे, तुझे मन तसे आहे’ अशा प्रकारे दुसऱ्याचे चित्त जाणून त्याला अनुरूप केलेली धम्मदेशना होय.

346. Mamānukubbanti mamānukiriyaṃ kurumāno. Kapaṇoti dukkhito. Mahāvarāhassāti mahānāgassa. Mahiṃ vikubbatoti pathaviṃ padālentassa. Bhisaṃ ghasamānassāti bhisaṃ khādantassa. Nadīsu jaggatoti ettha so kira hatthināgo sāyanhasamayaṃ taṃ nadināmakaṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā kilanto sabbarattiṃ vītināmesi, jālikaṃ karoti, tena vuttaṃ ‘‘nadīsu jaggato’’ti.

३४६. ‘माझे अनुकरण करणारा’ (ममानुकुब्बन्ति) म्हणजे माझे अनुकरण करत (मरेल). ‘दीन’ (कपणोति) म्हणजे दुःखी (होऊन मरेल). ‘महावराहाचे’ (महावराहस्साति) म्हणजे महानागाचे (महान हत्तीचे). ‘पृथ्वी विदीर्ण करणाऱ्याचे’ (महिं विकुब्बतोति) म्हणजे जमिनीला उकरणाऱ्याचे. ‘कमळ-देठ खाणाऱ्याचे’ (भिसं घसमानस्साति) म्हणजे कमळाचे कंद खाणाऱ्याचे. ‘नद्यांमध्ये जागृत राहणारा’ (नदीसु जग्गतोति) येथे तो महाकाय हत्ती संध्याकाळच्या वेळी ‘नदी’ नावाच्या त्या पुष्करणीत (तलावात) उतरून, क्रीडा करत संपूर्ण रात्र व्यतीत करत असे आणि जाळ्याप्रमाणे इकडेतिकडे फिरत असे; म्हणूनच ‘नद्यांमध्ये जागृत राहणारा’ असे म्हटले आहे.

347. Sutāti sotā. Asandiddho ca akkhātīti nissandeho hutvā akkhāti anusandhivasena yojetvā yojetvā.

३४७. ‘ऐकणारा’ (सुताति) म्हणजे श्रोता. ‘निःसंदिग्धपणे सांगणारा’ (असंदिद्धो च अक्खातीति) म्हणजे संशयरहित होऊन, पूर्वापार संबंधांशी सुसंगतपणे जोडून जोडून सांगणारा.

350. Apāye nibbattissatīti āpāyiko. Evaṃ nerayiko. Kappaṃ ṭhassatīti kappaṭṭho. Idāni buddhasahassenāpi tikicchituṃ na sakkāti atekiccho.

३५०. ‘अपाय लोकामध्ये (दुर्गतीत) उत्पन्न होईल’ म्हणून तो ‘आपाविक’ (आपाियको) होय. याचप्रमाणे ‘नैरयिक’ (नरकात उत्पन्न होणारा) होय. ‘कल्पभर राहील’ म्हणून तो ‘कल्पस्थ’ (कप्पट्ठो) होय. आता (संघभेद केल्यानंतर) हजार बुद्धांद्वारे सुद्धा त्याची चिकित्सा करणे शक्य नाही, म्हणून तो ‘अचिकित्स्य’ (अतेकिच्छो) होय.

Mā jātu koci lokasminti mā kadācipi koci satto lokasmiṃ. Udapajjathāti upapajjatha. Jalaṃva yasasā aṭṭhāti yasasā jalanto viya ṭhito. Devadattoti me sutanti ‘‘īdiso devadatto’’ti bhagavatā sutampi atthi, tadeva gahetvā idaṃ vuttaṃ. So pamādamanuciṇṇoti ettha pamādaṃ anucinātīti anuciṇṇo, pamādo appahīnoti attho. Āsajja nanti pāpakena cittena patvā, visosetvāti vā attho. Avīcinirayaṃ pattoti idaṃ pana āsīsāyaṃ atītavacanaṃ. Bhesmāti bhayānako.

‘या जगात कधीही कोणीही’ (मा जातु कोचि लोकस्मिन्ति) म्हणजे या जगात कधीही कोणताही प्राणी (उत्पन्न होऊ नये). ‘उदपज्जथ’ (उदपज्जथाति) म्हणजे उत्पन्न होऊ नये. ‘यशाने प्रज्वलित झाल्याप्रमाणे स्थित झाला’ (जलं व यससा अट्ठाति) म्हणजे यशाने (कीर्तीने) तळपणाऱ्याप्रमाणे स्थित झाला. ‘देवदत्त असे मी ऐकले आहे’ (देवदत्तोति मे सुतन्ति) म्हणजे ‘देवदत्त असा आहे’ असे भगवंतांनी ऐकलेले देखील आहे, तेच घेऊन भगवंतांनी हे म्हटले आहे. ‘तो प्रमादाचे आचरण करणारा’ (सो पमादमनुचिण्णोति) येथे जो प्रमादाचे (गाफीलपणाचे) पुन्हा पुन्हा आचरण करतो तो ‘अनुचिर्ण’ होय; प्रमाद नष्ट केला नाही, असा याचा अर्थ आहे. ‘त्याच्यावर आघात करून’ (आसज्ज नन्ति) म्हणजे पापी चित्ताने जवळ जाऊन किंवा त्याला शुष्क करून, असा अर्थ आहे. ‘अवीची नरकात पोहोचला’ (अवीचिनिरयं पत्तोति) हा शब्द मात्र नक्कीच घडेल या अर्थी भूतकाळाचे रूप आहे. ‘भेस्मा’ (भेस्माति) म्हणजे भयानक.

Saṅghabhedakakathā niṭṭhitā.

संघभेदक कथा समाप्त झाली.

Upālipañhākathā

उपाळीप्रश्न कथा

351. Ekato upāli ekoti dhammavādipakkhe eko. Ekato dveti adhammavādipakkhe dve. Catuttho anussāvetīti saṅghaṃ bhindissāmīti adhammavādicatuttho [Pg.113] hutvā anussāveti; anunayanto sāveti ‘‘na tumhākaṃyeva narakabhayaṃ atthi, amhākampi atthi, na amhākaṃ avīcimaggo pihito, na mayaṃ akusalā na bhāyāma. Yadi hi ayaṃ adhammo avinayo asatthusāsanaṃ vā bhaveyya, na mayaṃ gaṇheyyāmā’’tiādinā nayena ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti evaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni bodhetīti attho. Salākaṃ gāhetīti evaṃ anussāvetvā pana ‘‘idaṃ gaṇhatha, idaṃ rocethā’’ti vadanto salākaṃ gāheti.

३५१. ‘एका बाजूला उपाळी, एक’ (एकतो उपाळि एकोति) म्हणजे धम्मवादी पक्षाच्या बाजूने एक भिक्खू असतो. ‘एका बाजूला दोन’ (एकतो द्वेति) म्हणजे अधम्मवादी पक्षाच्या बाजूने दोन भिक्खू असतात. ‘चौथा घोषणा करतो’ (चतुत्थो अनुस्सावेतीति) म्हणजे ‘मी संघ भेदून टाकीन’ असा विचार करून अधम्मवादी भिक्खू चौथा होऊन घोषणा करतो; तो मन वळवत ऐकवतो की, ‘केवळ तुम्हा लोकांनाच नरकाचे भय आहे असे नाही, आम्हाला देखील आहे; आमच्यासाठी अवीचीचा मार्ग बंद केलेला नाही; आम्ही अकुशलाला भीत नाही असे नाही. जर खरोखर हा अधम्म, अविनय किंवा शास्त्यांचे शासन नसलेले असते, तर आम्ही हे स्वीकारले नसते’ अशा प्रकारे ‘अधम्माला धम्म’ म्हणून घोषित करतो आणि अशा प्रकारे अठरा भेद निर्माण करणाऱ्या गोष्टी (भेदकरवत्थु) पटवून देतो, असा अर्थ आहे. ‘शलाका स्वीकारायला लावतो’ (सलाकं गाहेतीति) म्हणजे अशा प्रकारे घोषणा करून ‘हे स्वीकारा, हे पसंत करा’ असे म्हणत शलाका स्वीकारायला लावतो.

Ekato upāli dve hontītiādīsupi eseva nayo. Evaṃ kho upāli saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cāti evaṃ hoti; na pana ettāvatā saṅgho bhinno hoti.

‘एका बाजूला उपाळी, दोन असतात’ (एकतो उपाळि द्वे होन्तीति) इत्यादी पाठांमध्ये देखील हाच नियम आहे. ‘अशा प्रकारे उपाळी, संघातील फूट आणि संघभेद देखील होतो’ (एवं kho उपाळि संघराजी चेव होति संघभेदो चाति) म्हणजे अशा प्रकारे होते; परंतु केवळ एवढ्या शलाका स्वीकारायला लावण्यानेच संघ भेदित होत नाही.

Bhikkhu kho upāli pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatīti ettha siyā evaṃ ‘‘devadatto kathaṃ pakatatto’’ti. Kathaṃ tāva na pakatatto, rañño ghātāpitattā ruhiruppādassa ca katattāti? Tattha vadāma – āṇattiyā tāva viraddhattā rañño ghātāpanaṃ natthi. ‘‘Tena hi tvaṃ, kumāra, pitaraṃ hantvā rājā hohi, ahaṃ bhagavantaṃ hantvā buddho bhavissāmī’’ti evañhi tassa āṇatti. Kumāro pana rājā hutvā pacchā pitaraṃ māresi; evaṃ tāva āṇattiyā viraddhattā rañño ghātāpanaṃ natthi. Ruhiruppāde pana katamatteyeva ruhiruppādapaccayā bhagavatā abhabbatā na vuttā, na ca sakkā bhagavato vacanaṃ vināyeva tassa abhabbatā āropetuṃ.

‘उपाळी! प्रकृतत्व (शुद्ध), समानसंवासक आणि समानसीमेत स्थित असलेला भिक्खूच संघभेद करतो’ (भिक्खु खो उपाळि पकतत्तो समानसंवासको समानसीमायं ठितो संघं भिन्दतीति) येथे एखाद्या चोदकाचा (आक्षेप घेणाऱ्याचा) असा आक्षेप असू शकतो: ‘देवदत्त कसा काय प्रकृतत्व (शुद्ध भिक्खू) असू शकतो?’ (उत्तर देण्यापूर्वी) प्रथम मी तुला (चोदकाला) विचारतो: ‘देवदत्त प्रकृतत्व का नाही?’ जर तू असे उत्तर दिलेस की, ‘त्याने राजाला मारण्यास प्रवृत्त केल्यामुळे आणि भगवंतांच्या शरीरातून रक्त काढल्यामुळे तो प्रकृतत्व नाही.’ त्यावर आम्ही सांगतो – आज्ञेच्या विसंगतीमुळे राजाला मारण्यास प्रवृत्त करणे सिद्ध होत नाही. कारण त्याची आज्ञा अशी होती: ‘हे कुमारा! तू पित्याला मारून राजा हो, आणि मी भगवंतांना मारून बुद्ध होईन.’ परंतु कुमाराने स्वतः राजा झाल्यानंतर नंतर पित्याला मारले; अशा प्रकारे आज्ञेच्या विसंगतीमुळे राजाला मारण्यास प्रवृत्त करणे सिद्ध होत नाही. दुसरीकडे, केवळ रक्त काढल्यामुळेच भगवंतांनी त्याला ‘अभव्य’ (दीक्षेसाठी अपात्र) घोषित केलेले नाही, आणि भगवंतांच्या वचनाशिवाय त्याच्यावर अभव्यत्व लादणे शक्य नाही.

‘‘Ruhiruppādako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’’ti –

‘भिक्खूंनो! ज्याने (भगवंतांच्या शरीरातून) रक्त काढले आहे, अशा अनुपसंपन्नाला (ज्याची उपसंपदा झाली नाही त्याला) उपसंपदा देऊ नये, आणि उपसंपन्नाचा नाश (संघातून निष्कासन) करावा’ –

Idaṃ pana bhagavatā saṅghabhedato pacchā vuttaṃ, tasmā pakatatteneva tena saṅgho bhinnoti.

हे वचन मात्र भगवंतांनी संघभेदानंतर सांगितले आहे; त्यामुळे प्रकृतत्व (शुद्ध भिक्खू) असतानाच त्याने संघ भेदिला आहे, असे आम्ही सांगतो.

Adhammaṃ dhammoti dīpentītiādīsu aṭṭhārasasu bhedakaravatthūsu suttantapariyāyena tāva dasa kusalakammapathā dhammo, dasa akusalakammapathā adhammo. Tathā cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā dhammo nāma; tayo satipaṭṭhānā[Pg.114], tayo sammappadhānā, tayo iddhipādā, cha indriyāni, cha balāni, aṭṭha bojjhaṅgā, navaṅgiko maggoti ca cattāro upādānā, pañca nīvaraṇā, satta anusayā, aṭṭha micchattāti ca ayaṃ adhammo.

‘अधम्माला धम्म म्हणून दाखवणे’ (अधम्मं धम्मोति दीपेन्तीति) इत्यादी अठरा भेद निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये (भेदकरवत्थु), प्रथम सुत्तंत पर्यायानुसार (सुत्तन्तपरियायेन) – दहा कुशल कर्मपथ (कुसलकम्मपथा) म्हणजे धम्म होय, आणि दहा अकुशल कर्मपथ म्हणजे अधम्म होय. त्याचप्रमाणे, चार सतीपट्ठान, चार सम्मप्पधान, चार इद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग आणि अष्टांगिक मार्ग – हे सदतीस बोधिपक्खिय धम्म म्हणजे ‘धम्म’ होय; आणि तीन सतीपट्ठान, तीन सम्मप्पधान, तीन इद्धिपाद, सहा इंद्रिये, सहा बले, आठ बोज्झंग, नवांगिक मार्ग, तसेच चार उपादान, पाच नीवरण, सात अनुशय आणि आठ मिच्छत्त (मिथ्यात्व) – हा सर्व समूह ‘अधम्म’ होय.

Tattha yaṃkiñci ekaṃ adhammakoṭṭhāsaṃ gahetvā ‘‘imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāma; evaṃ amhākaṃ ācariyakulaṃ nissāya niyyānikaṃ bhavissati, mayañca loke pākaṭā bhavissāmā’’ti taṃ adhammaṃ ‘‘dhammo aya’’nti kathayantā adhammaṃ dhammoti dīpenti nāma. Tatheva dhammakoṭṭhāsesu ca ekaṃ gahetvā ayaṃ adhammoti kathentā dhammaṃ adhammoti dīpenti nāma. Vinayapariyāyena pana bhūtena vatthunā codetvā sāretvā yathāpaṭiññāya kātabbaṃ kammaṃ dhammo nāma, abhūtena vatthunā acodetvā asāretvā apaṭiññāya kātabbaṃ kammaṃ adhammo nāma.

त्यामध्ये, कोणत्याही एका अधम्म भागाला घेऊन ‘आम्ही या अधम्माला धम्म बनवू; असे केल्याने आमचे आचार्यकुळ मुक्ती देणारे (श्रेष्ठ) होईल आणि आम्ही देखील जगात प्रसिद्ध होऊ’ असा विचार करून, त्या अधम्माला ‘हा धम्म आहे’ असे सांगणारे लोक ‘अधम्माला धम्म म्हणून दाखवणारे’ ठरतात. त्याचप्रमाणे, धम्म भागांमधील एका भागाला घेऊन ‘हा अधम्म आहे’ असे सांगणारे लोक ‘धम्माला अधम्म म्हणून दाखवणारे’ ठरतात. दुसरीकडे, विनय पर्यायानुसार (विनयपरियायेन) – सत्य कारणाने आरोप ठेवून, स्मरण करून देऊन आणि कबुलीनुसार जे कर्म केले जाते, ते ‘धम्म’ होय; आणि असत्य कारणाने आरोप न ठेवता, स्मरण करून न देता आणि कबुलीशिवाय जे कर्म केले जाते, ते ‘अधम्म’ होय.

Suttantapariyāyena rāgavinayo dosavinayo mohavinayo saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti ayaṃ vinayo nāma, rāgādīnaṃ avinayo asaṃvaro appahānaṃ appaṭisaṅkhāti ayaṃ avinayo nāma. Vinayapariyāyena vatthusampatti ñattisampatti anussāvanasampatti sīmāsampatti parisāsampattīti ayaṃ vinayo nāma, vatthuvipatti…pe… parisāvipattīti ayaṃ avinayo nāma.

सुत्तन्त-पर्यायाने (सुत्तान्त पद्धतीनुसार) राग-विनय (रागाचे दमन), दोष-विनय (द्वेषाचे दमन), मोह-विनय (मोहाचे दमन), संवर (संयम), प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिसंख्या (विचारपूर्वक ज्ञान) याला 'विनय' असे म्हणतात; आणि रागादींचे अनिवारण (अविनय), असंवर (असंयम), अप्रहाण (त्याग न करणे) आणि अप्रतिसंख्या (विचार न करणे) याला 'अविनय' असे म्हणतात. विनय-पर्यायाने (विनय पद्धतीनुसार) वस्तू-संपत्ती (वस्तूची परिपूर्णता), ज्ञप्ती-संपत्ती (प्रस्तावाची परिपूर्णता), अनुश्रावण-संपत्ती (घोषणा करण्याची परिपूर्णता), सीमा-संपत्ती (सीमेची परिपूर्णता) आणि परिषद-संपत्ती (परिषदेची परिपूर्णता) याला 'विनय' असे म्हणतात; आणि वस्तू-विपत्ती...पे... परिषद-विपत्ती याला 'अविनय' असे म्हणतात।

Suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā… aṭṭhaṅgiko maggoti idaṃ bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena; tayo satipaṭṭhānā, tayo sammappadhānā, tayo iddhipādā, cha indriyāni, cha balāni, aṭṭha bojjhaṅgā, navaṅgiko maggoti idaṃ abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatena. Vinayapariyāyena cattāro pārājikā, terasa saṅghādisesā, dve aniyatā, tiṃsa nissaggiyā pācittiyāti idaṃ bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena; tayo pārājikā, cuddasa saṅghādisesā, tayo aniyatā, ekattiṃsa nissaggiyā pācittiyāti idaṃ abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatena.

सुत्तन्त-पर्यायाने चार सतिपट्ठान... अष्टांगिक मार्ग हे तथागतांनी भाषिले आहे, उच्चारले आहे; तीन सतिपट्ठान, तीन सम्मप्पधान, तीन इद्धिपाद, सहा इंद्रिये, सहा बले, आठ बोज्झंग, नऊ अंगांचा मार्ग हे तथागतांनी भाषिले नाही, उच्चारले नाही. विनय-पर्यायाने चार पाराजिक, तेरा संघादिसेस, दोन अनियत, तीस निस्सग्गिय पाचित्तिय हे तथागतांनी भाषिले आहे, उच्चारले आहे; तीन पाराजिक, चौदा संघादिसेस, तीन अनियत, एकतीस निस्सग्गिय पाचित्तिय हे तथागतांनी भाषिले नाही, उच्चारले नाही।

Suttantapariyāyena devasikaṃ phalasamāpattisamāpajjanaṃ, mahākaruṇāsamāpattisamāpajjanaṃ, buddhacakkhunā lokavolokanaṃ, aṭṭhuppattivasena suttantadesanā, jātakakathāti idaṃ āciṇṇaṃ; na devasikaṃ phalasamāpattisamāpajjanaṃ…pe… na jātakakathāti idaṃ anāciṇṇaṃ. Vinayapariyāyena nimantitassa [Pg.115] vassāvāsaṃ vasitvā apaloketvā cāriyapakkamanaṃ, pavāretvā cāriyapakkamanaṃ, āgantukehi saddhiṃ paṭhamaṃ paṭisanthārakaraṇanti idaṃ āciṇṇaṃ; tasseva āciṇṇassa akaraṇaṃ anāciṇṇaṃ nāma.

सुत्तन्त-पर्यायाने दररोज फलसमापत्तीमध्ये समापन्न होणे, महाकरुणासमापत्तीमध्ये समापन्न होणे, बुद्धचक्षूने जगाचे अवलोकन करणे, प्रसंगानुरूप सुत्तन्त देशना देणे आणि जातक कथा सांगणे, हे (बुद्धांचे) आचरलेले (नित्य आचरण) आहे; दररोज फलसमापत्तीमध्ये समापन्न न होणे...पे... जातक कथा न सांगणे, हे अनाचरित (न आचरलेले) आहे. विनय-पर्यायाने निमंत्रित केलेल्या (बुद्धांनी) वर्षावास पूर्ण करून, निमंत्रकाचा निरोप घेऊन चारिकेसाठी निघून जाणे, पवारणा करून चारिकेसाठी निघून जाणे आणि आगंतुक भिक्खूंसोबत प्रथम कुशल-विचारपूस (प्रतिसंथार) करणे, हे आचरलेले आहे; याच आचरलेल्या गोष्टी न करणे म्हणजे 'अनाचरित' (न आचरलेले) होय।

Suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā…pe… aṭṭhaṅgiko maggoti idaṃ paññattaṃ nāma; tayo satipaṭṭhānā…pe… navaṅgiko maggoti idaṃ apaññattaṃ nāma. Vinayapariyāyena cattāro pārājikā…pe… tiṃsa nissaggiyā pācittiyāti idaṃ paññattaṃ nāma; tayo pārājikā…pe… ekattiṃsa nissaggiyā pācittiyāti idaṃ apaññattaṃ nāma.

सुत्तन्त-पर्यायाने चार सतिपट्ठान...पे... अष्टांगिक मार्ग हे प्रज्ञप्त (नियमबद्ध केलेले) आहे; तीन सतिपट्ठान...पे... नऊ अंगांचा मार्ग हे अप्रज्ञप्त (नियमबद्ध न केलेले) आहे. विनय-पर्यायाने चार पाराजिक...पे... तीस निस्सग्गिय पाचित्तिय हे प्रज्ञप्त आहे; तीन पाराजिक...पे... एकतीस निस्सग्गिय पाचित्तिय हे अप्रज्ञप्त आहे।

‘‘Anāpatti ajānantassa, atheyyacittassa, na maraṇādhippāyassa, anullapanādhippāyassa, na mocanādhippāyassā’’ti tattha tattha vuttā anāpatti anāpatti nāma. ‘‘Jānantassa, theyyacittassā’’tiādinā nayena vuttā āpatti āpatti nāma. Pañcāpattikkhandhā lahukāpatti nāma, dve āpattikkhandhā garukāpatti nāma. Cha āpattikkhandhā sāvasesāpatti nāma, eko pārājikāpattikkhandho anavasesāpatti nāma. Dve āpattikkhandhā duṭṭhullāpatti nāma, pañcāpattikkhandhā aduṭṭhullāpatti nāma.

“न जाणणाऱ्याला अनापत्ती (दोष नाही), चोरीचा हेतू नसणाऱ्याला अनापत्ती, मारण्याचा उद्देश नसणाऱ्याला अनापत्ती, खोटे बोलण्याचा उद्देश नसणाऱ्याला अनापत्ती, वीर्य मोचन करण्याचा उद्देश नसणाऱ्याला अनापत्ती,” अशा प्रकारे त्या त्या ठिकाणी सांगितलेली अनापत्ती म्हणजे 'अनापत्ती' होय. “जाणणाऱ्याला आपत्ती (दोष) होते, चोरीचा हेतू असणाऱ्याला आपत्ती होते” इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली आपत्ती म्हणजे 'आपत्ती' होय. पाच आपत्ती-स्कंध म्हणजे 'लघुकापत्ती' (सौम्य दोष) होय; दोन आपत्ती-स्कंध म्हणजे 'गुरुकापत्ती' (गंभीर दोष) होय. सहा आपत्ती-स्कंध म्हणजे 'सावशेषापत्ती' (प्रायश्चित्ताने शुद्ध होणारा दोष) होय; एक पाराजिक आपत्ती-स्कंध म्हणजे 'अनवशेषापत्ती' (संघातून कायमचे निष्कासन करणारा दोष) होय. दोन आपत्ती-स्कंध म्हणजे 'दुट्ठुल्लापत्ती' (अतिगंभीर दोष) होय; पाच आपत्ती-स्कंध म्हणजे 'अदुट्ठुल्लापत्ती' (अ-गंभीर दोष) होय।

Purimanayeneva panettha vuttappakāraṃ dhammaṃ ‘‘adhammo aya’’nti kathayantā ‘‘dhammaṃ adhammo’’ti dīpenti nāma. Avinayaṃ ‘‘vinayo aya’’nti…pe… aduṭṭhullāpattiṃ ‘‘duṭṭhullāpatti aya’’nti kathayantā ‘‘aduṭṭhullāpattiṃ duṭṭhullāpattī’’ti dīpenti nāma. Evaṃ ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti vā…pe… ‘‘aduṭṭhullāpattiṃ duṭṭhullāpattī’’ti vā dīpetvā pakkhaṃ labhitvā catunnaṃ saṅghakammānaṃ aññataraṃ saṅghakammaṃ ekasīmāyaṃ visuṃ karontehi saṅgho bhinno nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘te imehi aṭṭhārasahi vatthūhi apakassantī’’tiādi.

येथे पूर्वीच्याच पद्धतीने सांगितलेल्या प्रकारच्या धम्माला “हा अधम्म आहे” असे म्हणणारे लोक 'धम्माला अधम्म' म्हणून दाखवतात. अविनयाला “हा विनय आहे”...पे... अदुट्ठुल्लापत्तीला “हा दुट्ठुल्लापत्ती आहे” असे म्हणणारे लोक 'अदुट्ठुल्लापत्तीला दुट्ठुल्लापत्ती' म्हणून दाखवतात. अशा प्रकारे “अधम्माला धम्म” किंवा...पे... “अदुट्ठुल्लापत्तीला दुट्ठुल्लापत्ती” असे दाखवून, स्वतःचा पक्ष मिळवून, चार संघकर्मांपैकी कोणतेही एक संघकर्म एकाच सीमेमध्ये स्वतंत्रपणे करणाऱ्या भिक्खूंद्वारे संघात फूट पडते (संघ भिन्न होतो). म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “ते या अठरा कारणांनी (संघाला) खेचतात (वेगळे करतात)” इत्यादी।

Tattha apakassantīti parisaṃ ākaḍḍhanti, vijaṭenti, ekamantaṃ ussārenti ca. Avapakāsantīti ati viya pakāsenti yathā visaṃsaṭṭhāva honti, evaṃ karonti. Āveninti visuṃ. Ettāvatā kho upāli saṅgho bhinno hotīti evaṃ aṭṭhārasasu bhedakaravatthūsu yaṃkiñci ekampi vatthuṃ dīpetvā tena tena kāraṇena ‘‘imaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’’ti saññāpetvā salākaṃ gāhāpetvā visuṃ saṅghakamme kate saṅgho bhinno hoti. Parivāre [Pg.116] pana ‘‘pañcahi upāli ākārehi saṅgho bhijjatī’’tiādi vuttaṃ, tassa iminā idha vuttena saṅghabhedalakkhaṇena atthato nānākaraṇaṃ natthi. Taṃ panassa nānākaraṇābhāvaṃ tattheva pakāsayissāma. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

त्यात 'अपकस्सन्ति' (खेचतात) म्हणजे परिषदेला आकर्षित करतात, विस्कळीत करतात आणि एका बाजूला सारतात. 'अवपकासन्ति' म्हणजे ते अतिशय स्पष्टपणे दाखवतात, जेणेकरून ते एकमेकांपासून वेगळे राहतील, असे करतात. 'आवेनिन्ति' म्हणजे स्वतंत्रपणे (वेगळे). “एवढ्यानेच, हे उपाली, संघात फूट पडते” – अशा प्रकारे अठरा भेदकर कारणांपैकी कोणतेही एक कारण दाखवून, त्या त्या कारणाने “हे स्वीकारा, हे पसंत करा” असे पटवून देऊन, शलाका (मतपत्रिका) ग्रहण करायला लावून, स्वतंत्रपणे संघकर्म केले असता संघात फूट पडते. परंतु, परिवारात “पाच प्रकारांनी, हे उपाली, संघात फूट पडते” इत्यादी जे म्हटले आहे, त्याचा येथे सांगितलेल्या संघभेदाच्या लक्षणाशी अर्थाच्या दृष्टीने काहीही फरक नाही. तो फरक नसणे आम्ही तेथेच (परिवारातच) स्पष्ट करू. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे।

Upālipañhākathā niṭṭhitā.

उपाली-प्रश्न-कथा समाप्त झाली।

Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

संघभेदक-खंधक-वर्णना समाप्त झाली।

8. Vattakkhandhakaṃ

८. वत्त-खंधक (कर्तव्य-स्कंधक)

Āgantukavattakathā

आगंतुक-वत्त-कथा (आगंतुक भिक्खूंची कर्तव्ये)

357. Vattakkhandhake [Pg.117] idāni ārāmaṃ pavisissāmīti iminā upacārasīmasamīpaṃ dasseti; tasmā upacārasīmaṃ patvā upāhanāomuñcanādi sabbaṃ kātabbaṃ. Gahetvāti upāhanadaṇḍakena gahetvā. Paṭikkamantīti sannipatanti. Vissajjetabbanti pattharitabbaṃ. Gocaro pucchitabboti ‘‘gocaragāmo āsanne udāhu dūre, kālasseva piṇḍāya caritabbaṃ udāhu divā’’ti evaṃ bhikkhācāro pucchitabbo. Agocaro nāma micchādiṭṭhikānaṃ vā gāmo paricchinnabhikkho vā gāmo; yattha ekassa vā dvinnaṃ vā bhikkhā diyyati, sopi pucchitabbo. Pānīyaṃ pucchitabbanti ‘‘kiṃ imissā pokkharaṇiyā pānīyaṃyeva pivanti, nahānādiparibhogampi karontī’’ti evaṃ pānīyañceva paribhojanīyañca pucchitabbaṃ. Kesuci ṭhānesu vāḷamigā vā amanussā vā honti, tasmā ‘‘kaṃ kālaṃ pavisitabbaṃ, kaṃ kālaṃ nikkhamitabba’’nti pucchitabbaṃ.

३५७. वत्त-खंधकात “आता मी आरामात प्रवेश करीन” या वाक्याने उपचार-सीमेचे समीपत्व (जवळ असणे) दर्शवले आहे; म्हणून उपचार-सीमेवर पोहोचल्यावर पादत्राणे (पायताण) काढणे इत्यादी सर्व कर्तव्ये केली पाहिजेत. 'गहेत्वा' (घेऊन) म्हणजे पादत्राणे अडकवण्याच्या काठीने पादत्राणे घेऊन. 'पटिक्कमन्ति' म्हणजे एकत्र येतात. 'विस्सज्जेतब्बं' म्हणजे पसरवून ठेवावे (अंथरावे). 'गोचरो पुच्छितब्बो' (गोचर विचारावे) म्हणजे “भिक्षा मिळणारे गाव जवळ आहे की दूर? भिक्षेसाठी सकाळीच जावे की दिवसा जावे?” अशा प्रकारे भिक्षाटनाविषयी विचारावे. 'अगोचर' म्हणजे मिथ्यादृष्टी लोकांचे गाव किंवा मर्यादित भिक्षा असणारे गाव; जेथे केवळ एका किंवा दोन भिक्खूंनाच भिक्षा दिली जाते, त्या गावाविषयी देखील विचारावे. 'पानीयं पुच्छितब्बं' (पिण्याच्या पाण्याविषयी विचारावे) म्हणजे “या तलावातील केवळ पिण्याचेच पाणी पितात की स्नान इत्यादीसाठी देखील त्याचा वापर करतात?” अशा प्रकारे पिण्याचे पाणी आणि वापरण्याचे पाणी या दोन्हीविषयी विचारावे. काही ठिकाणी हिंस्त्र श्वापदे किंवा अमानुष (भूत-पिशाच) असतात, म्हणून “कोणत्या वेळी प्रवेश करावा आणि कोणत्या वेळी बाहेर पडावे?” हे विचारावे।

Bahi ṭhitenāti bahi nikkhamantassa ahino vā amanussassa vā maggaṃ datvā ṭhitena nilloketabbo. Sace ussahati sodhetabboti yadi sakkoti, sabbo vihāro sodhetabbo. Asakkontena attano vasanokāso jaggitabbo. Sabbaṃ sodhetuṃ sakkontassa pana dassite vihārasodhanavatte vinicchayo mahākhandhake vuttanayeneva veditabbo.

'बहि ठितेन' (बाहेर उभे राहून) म्हणजे बाहेर पडणाऱ्या सर्पाला किंवा अमानुषाला वाट देऊन, बाहेर उभे राहून आत पाहावे. 'सचे उस्सहित सोधेतब्बो' (जर उत्साह असेल तर स्वच्छ करावे) म्हणजे जर शक्य असेल, तर संपूर्ण विहार स्वच्छ करावा. असमर्थ असल्यास स्वतःच्या राहण्याची जागा स्वच्छ करावी. परंतु, संपूर्ण विहार स्वच्छ करण्यास समर्थ असणाऱ्या भिक्खूसाठी दर्शवलेल्या विहार-स्वच्छतेच्या कर्तव्याचा निर्णय महाखंधकात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

Āgantukavattakathā niṭṭhitā.

आगंतुक-वत्त-कथा समाप्त झाली।

Āvāsikavattakathā

आवासिक-वत्त-कथा (स्थानिक भिक्खूंची कर्तव्ये)

359. Āvāsikavatte – āsanaṃ paññapetabbanti evamādi sabbaṃ vuḍḍhatare āgate cīvarakammaṃ vā navakammaṃ vā ṭhapetvāpi kātabbaṃ. Cetiyaṅgaṇaṃ sammajjantena sammajjaniṃ nikkhipitvā tassa vattaṃ kātuṃ ārabhitabbaṃ. Paṇḍito hi [Pg.118] āgantuko ‘‘sammajjāhi tāva cetiyaṅgaṇa’’nti vakkhati. Gilānabhesajjaṃ karontena pana sace nātiāturo gilāno hoti, bhesajjaṃ akatvā vattameva kātabbaṃ. Mahāgilānassa pana bhesajjameva kātabbaṃ. Paṇḍito hi āgantuko ‘‘karohi tāva bhesajja’’nti vakkhati. Pānīyena pucchantena sace sakiṃ ānītaṃ pānīyaṃ sabbaṃ pivati, ‘‘puna ānemī’’ti pucchitabboyeva. Apica bījanenapi bījitabbo, bījantena sakiṃ pādapiṭṭhiyaṃ bījitvā sakiṃ majjhe sakiṃ sīse bījitabbaṃ, ‘‘alaṃ hotū’’ti vuttena tato mandataraṃ bījitabbaṃ. Puna ‘‘ala’’nti vuttena tato mandataraṃ bījitabbaṃ. Tatiyavāraṃ vuttena bījanī ṭhapetabbā. Pādāpissa dhovitabbā, dhovitvā sace attano telaṃ atthi, tena makkhetabbā. No ce atthi, tassa santakena makkhetabbā. Upāhanāpuñchanaṃ pana attano rucivasena kātabbaṃ. Teneva hettha ‘‘sace ussahatī’’ti vuttaṃ. Tasmā upāhanā apuñchantassāpi anāpatti. ‘‘Kattha mayhaṃ senāsanaṃ pāpuṇātī’’ti pucchitena senāsanaṃ paññapetabbaṃ, ‘‘etaṃ tumhākaṃ senāsanaṃ pāpuṇātī’’ti evaṃ ācikkhitabbanti attho. Papphoṭetvā hi pattharituṃ pana vaṭṭatiyeva.

३५९. आवासिक वतात (निवासी भिक्खूच्या कर्तव्यात) – 'आसन मांडावे' इत्यादी सर्व कर्तव्ये ज्येष्ठ भिक्खू आले असता, चीवर शिवण्याचे काम किंवा नवीन बांधकाम (नवकम्म) थांबवूनही केले पाहिजे. चैत्य प्रांगण झाडत असलेल्या भिक्खूने झाडू बाजूला ठेवून त्या आगंतुक भिक्खूचे कर्तव्य (आदरातिथ्य) करण्यास सुरुवात करावी. कारण सुज्ञ आगंतुक भिक्खू 'आधी चैत्य प्रांगण झाडून घ्या' असे म्हणेल. आजारी भिक्खूला औषधोपचार करत असताना, जर तो फार गंभीर आजारी नसेल, तर औषधोपचार थांबवून (आगंतुकाचे) कर्तव्यच केले पाहिजे. परंतु जर तो अतिशय गंभीर आजारी असेल, तर औषधोपचारच केला पाहिजे. कारण सुज्ञ आगंतुक भिक्खू 'आधी औषधोपचार करा' असे म्हणेल. पिण्याच्या पाण्याविषयी विचारताना, जर आणलेले सर्व पाणी त्याने एकदाच प्यायले, तर 'पुन्हा आणू का?' असे विचारलेच पाहिजे. तसेच पंख्याने वाराही घातला पाहिजे. वारा घालणाऱ्या भिक्खूने एकदा पायाच्या घोट्यावर, एकदा मध्यभागी आणि एकदा डोक्यावर वारा घालावा. 'पुरे झाले' असे म्हटल्यावर त्यापेक्षा हळूवारपणे वारा घालावा. पुन्हा 'पुरे' म्हटल्यावर त्यापेक्षाही हळूवारपणे वारा घालावा. तिसऱ्यांदा म्हटल्यावर पंखा खाली ठेवावा. त्याचे पायही धुतले पाहिजेत. पाय धुवून जर स्वतःचे तेल असेल, तर त्याने ते चोळावे. जर स्वतःचे नसेल, तर त्याच्याच तेलाने चोळावे. पादत्राणे पुसणे हे स्वतःच्या इच्छेनुसार करावे. म्हणूनच येथे 'जर उत्साह असेल तर' असे भगवंतांनी म्हटले आहे. त्यामुळे पादत्राणे न पुसणाऱ्यालाही आपत्ती होत नाही. 'माझे शयन-आसन कोठे आहे?' असे विचारले असता, शयन-आसन दाखवून दिले पाहिजे. 'हे आपले शयन-आसन आहे' असे सांगावे, असा याचा अर्थ आहे. ते झटकून पसरणे योग्यच आहे.

Navakassa vatte – pānīyaṃ ācikkhitabbanti ‘‘etaṃ pānīyaṃ gahetvā pivāhī’’ti ācikkhitabbaṃ. Paribhojanīyepi eseva nayo. Sesaṃ purimasadisameva. Mahāāvāsepi attano santikaṃ sampattassa āgantukassa vattaṃ akātuṃ na labhati.

कनिष्ठ भिक्खूच्या कर्तव्यात – 'पिण्याचे पाणी दाखवावे' म्हणजे 'हे पिण्याचे पाणी आहे, घेऊन प्या' असे सांगावे. वापरण्याच्या पाण्याबाबतही हाच नियम आहे. उर्वरित सर्व पूर्वीप्रमाणेच आहे. मोठ्या विहारातही स्वतःकडे आलेल्या आगंतुक भिक्खूचे कर्तव्य न करणे योग्य नाही (ते केलेच पाहिजे).

Āvāsikavattakathā niṭṭhitā.

आवासिकवत्तकथा समाप्त झाली.

Gamikavattakathā

गमिकवत्तकथा (प्रवासाला जाणाऱ्या भिक्खूच्या कर्तव्याची कथा)

360. Gamikavattesu dārubhaṇḍanti senāsanakkhandhake vuttaṃ mañcapīṭhādi. Mattikābhaṇḍampi rajanabhājanādi sabbaṃ tattha vuttappabhedameva. Taṃ sabbaṃ aggisālāya vā aññatarasmiṃ vā guttaṭṭhāne paṭisāmetvā gantabbaṃ. Anovassake pabbhārepi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Senāsanaṃ āpucchitabbanti ettha yaṃ pāsāṇapiṭṭhiyaṃ vā pāsāṇatthambhesu vā katasenāsanaṃ, yattha upacikā nārohanti, taṃ anāpucchantassāpi anāpatti. Catūsu pāsāṇakesūtiādi upacikānaṃ uppattiṭṭhāne paṇṇasālādisenāsane kattabbākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Appeva nāma aṅgānipi seseyyunti ayaṃ ajjhokāse ṭhapitamhi ānisaṃso. Ovassakagehe pana tiṇesu ca mattikāpiṇḍesu ca upari patantesu mañcapīṭhānaṃ aṅgānipi vinassanti.

३६०. प्रवासाला जाणाऱ्या भिक्खूच्या कर्तव्यात (गमिकवत्तात) – 'दारुभांड' (लाकडी वस्तू) म्हणजे सेनासनक्खंधकात सांगितलेले खाट, पाट इत्यादी होय. 'मत्तिकाभांड' (मातीची भांडी) म्हणजे रंग उकळण्याचे भांडे इत्यादी सर्व, जे तेथे विविध प्रकारांत सांगितले आहे. ते सर्व अग्निशाळेत किंवा इतर कोणत्याही सुरक्षित ठिकाणी व्यवस्थित ठेवून मगच प्रवासाला जावे. पाऊस न पडणाऱ्या डोंगराच्या कपारीतही ते ठेवणे योग्य आहे. 'शयन-आसनाची परवानगी घेणे' या संदर्भात, जे शयन-आसन दगडाच्या शिळेवर किंवा दगडाच्या खांबांवर बनवलेले आहे, जेथे वाळवी चढू शकत नाही, त्याची परवानगी न घेता गेल्यासही आपत्ती होत नाही. 'चार दगडांवर' इत्यादी शब्द वाळवी लागण्याच्या ठिकाणी असलेल्या पर्णकुटी इत्यादी शयन-आसनांमध्ये काय करावे हे दाखवण्यासाठी भगवंतांनी सांगितले आहे. 'कदाचित अवयव तरी शिल्लक राहतील' हा उघड्या जागेत ठेवलेल्या खाट-पाटाचा फायदा (आनिसंस) आहे. परंतु पाऊस गळणाऱ्या घरात वरून गवत आणि मातीचे ढेकूळ पडल्यास खाट-पाटाचे अवयवही नष्ट होतात.

Gamikavattakathā niṭṭhitā.

गमिकवत्तकथा समाप्त झाली.

Anumodanavattakathā

अनुमोदनवत्तकथा (भोजनानंतर कृतज्ञता व्यक्त करण्याच्या कर्तव्याची कथा)

362. Anumodanavatthusmiṃ [Pg.119] iddhaṃ ahosīti sampannaṃ ahosi. Catūhi pañcahīti saṅghattherena anumodanatthāya nisinne heṭṭhā paṭipāṭiyā catūhi nisīditabbaṃ. Anuthere nisinne mahātherena ca heṭṭhā ca tīhi nisīditabbaṃ. Pañcame nisinne upari catūhi nisīditabbaṃ. Saṅghattherena heṭṭhā daharabhikkhusmiṃ ajjhiṭṭhepi saṅghattherato paṭṭhāya catūhi nisīditabbameva. Sace pana anumodako bhikkhu ‘‘gacchatha bhante, āgametabbakiccaṃ natthī’’ti vadati, gantuṃ vaṭṭati. Mahātherena ‘‘gacchāma āvuso’’ti vutte ‘‘gacchathā’’ti vadati, evampi vaṭṭati. ‘‘Bahigāme āgamessāmā’’ti ābhogaṃ katvāpi bahigāmaṃ gantvā attano nissitake ‘‘tumhe tassa āgamanaṃ āgamethā’’ti vatvāpi gantuṃ vaṭṭatiyeva. Sace pana manussā attano rucikena ekena anumodanaṃ kārenti, neva tassa anumodato āpatti, na mahātherassa bhāro hoti. Upanisinnakathāyameva hi manussesu kathāpentesu mahāthero āpucchitabbo, mahātherena ca anumodanāya ajjhiṭṭhova āgametabboti idamettha lakkhaṇaṃ. Vaccitoti sañjātavacco; vaccapīḷitoti adhippāyo.

३६२. अनुमोदनाच्या विषयात – 'इद्धं अहोसि' म्हणजे संपन्न झाले. 'चार किंवा पाच जणांनी' म्हणजे संघस्थेवीर अनुमोदनासाठी बसले असता, त्यांच्या खाली अनुक्रमे चार जणांनी बसावे. अनुस्थेवीर अनुमोदनासाठी बसले असता, महास्थेविरांनी आणि त्यांच्या खाली तीन जणांनी बसावे. पाचवे स्थेवीर अनुमोदनासाठी बसले असता, त्यांच्या वर चार जणांनी बसावे. संघस्थेविरांनी खालील कनिष्ठ भिक्खूला प्रेरित केले तरीही, संघस्थेविरांपासून सुरुवात करून चार जणांनी बसलेच पाहिजे. परंतु जर अनुमोदन करणारा भिक्खू 'भन्ते, आपण जावे, थांबण्याची काही गरज नाही' असे म्हणत असेल, तर जाणे योग्य आहे. महास्थेविरांनी 'आवुसो, आम्ही जातो' असे म्हटल्यावर जर तो 'जावे' असे म्हणत असेल, तर अशा वेळीही जाणे योग्य आहे. 'आम्ही गावाबाहेर वाट पाहू' असा विचार करून गावाबाहेर जाऊन, आपल्या शिष्यांना 'तुम्ही त्या अनुमोदन करणाऱ्या भिक्खूची वाट पाहा' असे सांगूनही जाणे योग्यच आहे. परंतु जर लोकांनी आपल्या आवडीच्या एकाच भिक्खूकडून अनुमोदन करवून घेतले, तर त्या अनुमोदन करणाऱ्या भिक्खूला आपत्ती होत नाही आणि महास्थेविरांवरही जबाबदारी राहत नाही. कारण लोकांनी जवळ बसून धर्मचर्चा (उपनिषिन्नकथा) करवून घेतली असता, महास्थेविरांना विचारले पाहिजे आणि महास्थेविरांनी अनुमोदनासाठी नियुक्त केलेल्या भिक्खूचीच वाट पाहिली पाहिजे, हा येथील नियम आहे. 'वच्चितो' म्हणजे तीव्र मलवेग निर्माण झालेला; 'वच्चपीडितो' (मलाने पीडित असलेला) असा याचा अभिप्राय आहे.

Anumodanavattakathā niṭṭhitā.

अनुमोदनवत्तकथा समाप्त झाली.

Bhattaggavattakathā

भत्तग्गवत्तकथा (भोजनशाळेतील कर्तव्याची कथा)

364. Bhattaggavatte ‘‘antogāmo vā hotu vihāro vā, manussānaṃ parivesanaṭṭhānaṃ gacchantena cīvaraṃ pārupitvā kāyabandhanaṃ bandhanameva vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Na there bhikkhū anupakhajjāti there bhikkhū atiallīyitvā na nisīditabbaṃ. Sace mahātherassa nisinnāsanena samakaṃ āsanaṃ hoti, bahūsu āsanesu sati ekaṃ dve āsanāni ṭhapetvā nisīditabbaṃ. Bhikkhū gaṇetvā paññattāsanesu anisīditvā mahātherena nisīdāti vuttena nisīditabbaṃ. No ce mahāthero vadati, ‘‘idaṃ, bhante, āsanaṃ ucca’’nti vattabbaṃ. ‘‘Nisīdā’’ti vutte nisīditabbaṃ. Sace pana evaṃ āpucchitepi na vadati, nisīdantassa anāpatti; mahātherasseva āpatti. Navako hi evarūpe āsane anāpucchā nisīdanto āpajjati, thero āpucchite ananujānanto. Na saṅghāṭiṃ ottharitvāti na saṅghāṭiṃ avattharitvā nisīditabbaṃ.

३६४. भोजनशाळेतील कर्तव्यात (भत्तग्गवत्तात) – 'गाव असो वा विहार, लोकांच्या भोजन वाढण्याच्या ठिकाणी जाताना चीवर पांघरून आणि कायबंधन (कमरपट्टा) बांधूनच जाणे योग्य आहे' असे अट्ठकथांमध्ये सांगितले आहे. 'स्थेवीर भिक्खूंना खेटून बसू नये' म्हणजे स्थेवीर भिक्खूंच्या अगदी जवळ किंवा त्यांना स्पर्श करून बसू नये. जर महास्थेविरांच्या बसण्याच्या आसनासारखेच समान आसन असेल, तर अनेक आसने असताना एक किंवा दोन आसने सोडून बसावे. भिक्खूंची गणना करून मांडलेल्या आसनांवर न बसता, महास्थेविरांनी 'बसा' असे म्हटल्यावरच बसावे. जर महास्थेवीर काही बोलले नाहीत, तर 'भन्ते, हे आसन उंच आहे' असे म्हणावे. 'बसा' असे म्हटल्यावर बसावे. परंतु जर असे विचारूनही ते काही बोलले नाहीत, तर बसणाऱ्याला आपत्ती होत नाही; महास्थेविरांनाच आपत्ती होते. कारण कनिष्ठ भिक्खू अशा आसनावर न विचारता बसल्यास आपत्तीला प्राप्त होतो, आणि स्थेवीर विचारले असता परवानगी न दिल्यास आपत्तीला प्राप्त होतात. 'संघाटी पसरून बसू नये' म्हणजे संघाटी खाली पसरून त्यावर बसू नये.

Ubhohi [Pg.120] hatthehīti pattadhovanaudakaṃ sandhāya vuttaṃ. Dakkhiṇodakaṃ pana purato ādhārake pattaṃ ṭhapetvā gahetabbaṃ. Sādhukanti udakasaddaṃ akarontena.

'दोन्ही हातांनी' हे पात्र धुण्याच्या पाण्याला उद्देशून भगवंतांनी म्हटले आहे. परंतु दान देण्याचे पाणी समोर पात्राच्या आधारावर पात्र ठेवून स्वीकारावे. 'साधुकं' म्हणजे पाण्याचा आवाज न करता.

Sūpassa okāsoti yathā sūpassa okāso hoti; evaṃ mattāya odano gaṇhitabboti attho. Samakaṃ sampādehīti idaṃ na kevalaṃ sappiādīsuyeva odanepi vattabbaṃ. Sappiādīsu pana yaṃ appaṃ hoti ekassa vā dvinnaṃ vā anurūpakaṃ, taṃ sabbesaṃ samakaṃ sampādehīti vutte manussānaṃ vihasā hoti, tasmā tādisaṃ sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā gahetvā sesaṃ na gahetabbaṃ.

'वरणासाठी जागा' म्हणजे ज्या प्रकारे वरणासाठी जागा राहील, अशा प्रमाणात भात घ्यावा, असा याचा अर्थ आहे. 'समान प्रमाणात वाढावे' हे केवळ तूप इत्यादींच्या बाबतीतच नव्हे, तर भाताच्या बाबतीतही म्हटले पाहिजे. परंतु तूप इत्यादींमध्ये जे थोडे असते, जे एका किंवा दोघांसाठीच पुरेसे असते, ते 'सर्वांना समान प्रमाणात वाढावे' असे म्हटल्यास लोकांची दमछाक (त्रास) होते. म्हणून तशा वस्तू एकदा किंवा दोनदा घेऊन उर्वरित घेऊ नयेत.

Na tāva therena bhuñjitabbanti idaṃ yaṃ paricchinnabhikkhukaṃ bhattaggaṃ, yattha manussā sabbesaṃ pāpetvā dātukāmā honti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana mahābhattaggaṃ hoti, yattha ekasmiṃ padese bhuñjanti, ekasmiṃ padese udakaṃ diyyati, tattha yathāsukhaṃ bhuñjitabbaṃ.

‘तोपर्यंत थेराने (ज्येष्ठ भिक्खूने) भोजन करू नये’ हे (वचन) ज्या भोजनशाळेत (भत्तग्ग) भिक्खूंची संख्या मर्यादित असते आणि जेथे लोक सर्व भिक्खूंच्या पात्रात अन्न वाढून मगच दान देण्याची इच्छा ठेवतात, त्या भोजनशाळेच्या संदर्भात भगवंतांनी म्हटले आहे. परंतु, जी मोठी भोजनशाळा (महाभत्तग्ग) असते, जेथे एका भागात भिक्खू भोजन करतात आणि दुसऱ्या भागात पाणी दिले जाते, तेथे आपल्या सुविधेनुसार भोजन करावे.

Na tāva udakanti idaṃ hatthadhovanaudakaṃ sandhāya vuttaṃ. Antarā pipāsitena pana gale vilaggāmisena vā pānīyaṃ pivitvā hatthā na dhovitabbā. Sace manussā ‘‘dhovatha bhante pattañca hatthe cā’’ti vadanti, bhikkhū vā ‘‘tumhe udakaṃ gaṇhathā’’ti vadanti, vaṭṭati.

‘तोपर्यंत पाणी स्वीकारू नये’ हे (वचन) हात धुण्याच्या पाण्याच्या संदर्भात भगवंतांनी म्हटले आहे. परंतु, भोजन चालू असताना मध्येच तहान लागलेल्या भिक्खूने किंवा गळ्यात अन्न अडकलेल्या भिक्खूने पाणी पिऊन आपले हात धुवावेत. जर लोकांनी ‘भंते, पात्र आणि हात धुवा’ असे म्हटले, किंवा भिक्खूंनी ‘तुम्ही पाणी घ्या’ असे म्हटले, तर ते योग्य (विहित) आहे.

Nivattantenāti bhattaggato uṭṭhāya nivattantena saṅghena evaṃ nivattitabbanti dasseti. Kathaṃ? ‘‘Navakehī’’ti sabbaṃ daṭṭhabbaṃ. Sambādhesu hi gharesu mahātherānaṃ nikkhamanokāso na hoti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Evaṃ nivattantehi pana navakehi gehadvāre ṭhatvā theresu nikkhantesu paṭipāṭiyā gantabbaṃ. Sace pana mahātherā dhure nisinnā honti, navakā antogehe, therāsanato paṭṭhāya paṭipāṭiyā eva nikkhamitabbaṃ. Kāyena kāyaṃ aghaṭṭentena yathā antarena manussā gantuṃ sakkonti, evaṃ viraḷāya paṭipāṭiyā gantabbaṃ.

‘परतताना’ (निवत्तन्तेन) या शब्दाने भोजनशाळेतून उठून परतणाऱ्या संघाने अशा प्रकारे परतावे, हे दर्शवले आहे. कसे? ‘नवकैः’ (कनिष्ठ भिक्खूंद्वारे) इत्यादी सर्व विधी समजून घ्यावा. कारण अरुंद घरांमध्ये महाथेरांना बाहेर पडण्यास जागा नसते, म्हणून भगवंतांनी असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे प्रथम उठून परतणाऱ्या कनिष्ठ भिक्खूंनी घराच्या दारापाशी उभे राहावे आणि थेर (ज्येष्ठ भिक्खू) बाहेर पडल्यावर अनुक्रमे जावे. परंतु, जर महाथेर दाराजवळ बसले असतील आणि कनिष्ठ भिक्खू घराच्या आत बसले असतील, तर थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून अनुक्रमेच बाहेर पडावे. शरीराने शरीराला स्पर्श न करता (न घासता), जेणेकरून लोक त्यांच्या मधून जाऊ शकतील, अशा प्रकारे अंतर ठेवून एका रांगेत जावे.

Bhattaggavattakathā niṭṭhitā.

भोजनशाळेच्या कर्तव्यासंबंधीची कथा (भत्तग्गवत्तकथा) समाप्त झाली.

Piṇḍacārikavattakathā

पिंडचारिकाच्या (भिक्षाटनाच्या) कर्तव्यासंबंधीची कथा (पिंडचारिकवत्तकथा)

366. Piṇḍacārikavatte – kammaṃ vā nikkhipatīti kappāsaṃ vā suppaṃ vā musalaṃ vā yaṃ gahetvā kammaṃ karonti, ṭhitā vā nisinnā vā honti, taṃ nikkhipati[Pg.121]. Na ca bhikkhādāyikāyāti itthī vā hotu puriso vā, bhikkhādānasamaye mukhaṃ na ulloketabbaṃ.

३६६. पिंडचारिकवत्त (भिक्षाटनाचे कर्तव्य) मध्ये – ‘काम बाजूला ठेवते’ (कम्मं वा निक्खिपति) म्हणजे कापूस, सूप किंवा मुसळ यांपैकी जे काही हातात धरून ती उभी राहून किंवा बसून काम करत असेल, ते ती बाजूला ठेवते. ‘आणि भिक्षा देणाऱ्या स्त्रीकडे...’ (न च भिक्खादायिकाया) म्हणजे ती स्त्री असो वा पुरुष, भिक्षा देण्याच्या वेळी त्यांच्या चेहऱ्याकडे वर करून पाहू नये.

Piṇḍacārikavattakathā niṭṭhitā.

पिंडचारिकाच्या कर्तव्यासंबंधीची कथा समाप्त झाली.

Āraññikavattakathā

आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूंच्या कर्तव्यासंबंधीची कथा (आरण्यकवत्तकथा)

368. Āraññikavatte – senāsanā otaritabbanti vasanaṭṭhānato nikkhamitabbaṃ.

३६८. आरण्यकवत्त (अरण्यातील कर्तव्य) मध्ये – ‘शयनासनातून उतरावे’ (सेनासना ओतरितब्बं) म्हणजे राहण्याच्या ठिकाणाहून बाहेर पडावे.

Pattaṃ thavikāya pakkhipitvāti ettha sace bahigāme udakaṃ natthi, antogāmeyeva bhattakiccaṃ katvā atha bahigāme atthi, bahigāme bhattakiccaṃ katvā patto dhovitvā vodako katvā thavikāya pakkhipitabbo.

‘पात्र पिशवीत ठेवून’ (पत्तं थविकाय पक्खिपित्वा) या संदर्भात, जर गावाबाहेर पाणी नसेल, तर गावाच्या आतच भोजन विधी (भत्तकिच्च) आटोपून घ्यावा. आणि जर गावाबाहेर पाणी असेल, तर गावाबाहेर भोजन विधी करून, पात्र धुवून, ते कोरडे करून पिशवीत ठेवावे.

Paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetabbanti sace bhājanāni nappahonti, pānīyameva paribhojanīyampi katvā upaṭṭhāpetabbaṃ. Bhājanaṃ alabhantena veḷunāḷikāyapi upaṭṭhāpetabbaṃ. Tampi alabhantassa yathā samīpe udakaāvāṭo hoti, evaṃ kātabbaṃ. Araṇisahite sati aggiṃ akātumpi vaṭṭati. Yathā ca āraññikassa, evaṃ kantārappaṭipannassāpi araṇisahitaṃ icchitabbaṃ. Gaṇavāsino pana tena vināpi vaṭṭati. Nakkhattāneva nakkhattapadāni.

‘वापरण्याचे पाणी (परिभोजनीय उदक) तयार ठेवावे’ म्हणजे जर भांडी पुरेशी नसतील, तर पिण्याचे पाणीच वापरण्याचे पाणी म्हणूनही तयार ठेवावे. भांडे न मिळाल्यास बांबूच्या नळीत (वेळुनाळिका) पाणी ठेवावे. तेही न मिळाल्यास, जवळच पाण्याचा खड्डा (विहीर) असेल अशी व्यवस्था करावी. अरणी (अग्नि-मंथन काष्ठ) जवळ असल्यास अग्नी प्रज्वलित न करणे देखील योग्य आहे. जसे आरण्यक भिक्खूसाठी अरणी आवश्यक आहे, तसेच दुर्गम मार्गाने जाणाऱ्या प्रवाशासाठीही (कंतारप्पटिपन्न) अरणी आवश्यक मानली जाते. परंतु, संघात राहणाऱ्या (गणवासी) भिक्खूला त्याशिवायही चालते. नक्षत्रे म्हणजेच नक्षत्रपदे होत.

Āraññikavattakathā niṭṭhitā.

आरण्यक भिक्खूंच्या कर्तव्यासंबंधीची कथा समाप्त झाली.

Senāsanavattakathā

शयनासनाच्या कर्तव्यासंबंधीची कथा (सेनासनवत्तकथा)

369. Senāsanavatte – dvāraṃ nāma yasmā mahāvaḷañjaṃ, tasmā tattha āpucchanakiccaṃ natthi, sesāni pana uddesadānādīni āpucchitvāva kātabbāni. Devasikampi āpucchituṃ vaṭṭati. Athāpi ‘‘bhante āpucchitameva hotū’’ti vutte vuḍḍhataro ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, sayameva vā ‘‘tvaṃ yathāsukhaṃ viharāhī’’ti vadati; evampi vaṭṭati. Sabhāgassa vissāsenāpi vaṭṭatiyeva. Yena vuḍḍho tena parivattitabbanti vuḍḍhābhimukhena parivattitabbaṃ. Bhojanasālādīsupi evameva paṭipajjitabbaṃ.

३६९. सेनासनवत्त (शयनासनाचे कर्तव्य) मध्ये – मुख्य दरवाजा हा सर्वांच्या वापराचा असल्याने, तो उघडण्या-बंद करण्यासाठी परवानगी घेण्याची गरज नाही. परंतु, इतर गोष्टी जसे की उद्देशदान (उद्देसदान) इत्यादी गोष्टी परवानगी घेऊनच कराव्यात. दररोज परवानगी घेणे देखील योग्य आहे. किंवा जर ‘भंते, परवानगी घेतलेलीच मानली जावी’ असे म्हटलेल्यावर ज्येष्ठ भिक्खूने ‘ठीक आहे’ (साधु) म्हणून स्वीकारले, किंवा स्वतःच ‘तू तुझ्या सुविधेनुसार राहा’ असे म्हटले, तरीही ते योग्य आहे. समान विचारसरणीच्या (सभाग) ज्येष्ठ भिक्खूच्या विश्वासाने देखील ते योग्यच ठरते. ‘ज्या बाजूला ज्येष्ठ भिक्खू असतील, त्या बाजूने वळावे’ (येन वुड्ढो तेन परिवत्तितब्बं) म्हणजे ज्येष्ठांकडे तोंड करून वळावे. भोजनशाळा इत्यादी ठिकाणी देखील याच प्रकारे आचरण करावे.

Senāsanavattakathā niṭṭhitā.

शयनासनाच्या कर्तव्यासंबंधीची कथा समाप्त झाली.

Jantāgharavattādikathā

जंताघर (स्नानगृह/उष्ण स्नानगृह) इत्यादींच्या कर्तव्यासंबंधीची कथा (जंताघरवत्तकथा)

371. Jantāgharavatte – paribhaṇḍanti bahijagati.

३७१. जंताघरवत्त (स्नानगृहाचे कर्तव्य) मध्ये – ‘परिभंड’ (परिभण्ड) म्हणजे स्नानगृहाच्या बाहेरील ओटा (जगती).

373. Ācamanavatthusmiṃ [Pg.122] – sati udaketi ettha sace udakaṃ atthi, paṭicchannaṭṭhānaṃ pana natthi, bhājanena nīharitvā ācamitabbaṃ. Bhājane asati pattena nīharitabbaṃ. Pattepi asati asantaṃ nāma hoti. ‘‘Idaṃ ativivaṭaṃ purato aññaṃ udakaṃ bhavissatī’’ti gatassa udakaṃ alabhantasseva bhikkhācāravelā hoti, kaṭṭhena vā kenaci vā puñchitvā gantabbaṃ, bhuñjitumpi anumodanampi kātuṃ vaṭṭati. Āgatapaṭipāṭiyāti vaccakuṭiyaṃ passāvaṭṭhāne nhānatittheti tīsupi āgatapaṭipāṭiyeva pamāṇaṃ.

३७३. आचमनवत्थु (शौचविधीनंतर स्वच्छ होणे) मध्ये – ‘पाणी उपलब्ध असताना’ (सति उदके) या संदर्भात, जर पाणी असेल पण आडोशाची जागा नसेल, तर भांड्याने पाणी बाहेर आणून शौचविधी करावा. भांडे नसल्यास पात्राने पाणी आणावे. पात्रही नसल्यास ती अनुपलब्धता (असन्त) मानली जाते. ‘ही जागा अत्यंत उघडी आहे, पुढे दुसरे पाणी मिळेल’ असा विचार करून जाणाऱ्या भिक्खूला पाणी मिळण्यापूर्वीच जर भिक्षाटनाची वेळ झाली, तर त्याने लाकडाने किंवा इतर कशाने पुसून जावे; भोजन करणे आणि अनुमोदन देणे देखील योग्य आहे. ‘आलेल्या क्रमानुसार’ (आगतपटिपाटिया) म्हणजे शौचालय (वच्चकुटी), मूत्रविसर्जनाची जागा आणि स्नानघाट या तिन्ही ठिकाणी भिक्खूंच्या येण्याचा क्रमच प्रमाण मानला जातो.

374. Vaccakuṭivatte – na dantakaṭṭhaṃ khādantenāti ayaṃ vaccakuṭiyāpi avaccakuṭiyāpi sabbattheva paṭikkhepo. Na pharusena kaṭṭhenāti phālitakaṭṭhena vā kharena vā gaṇṭhikena vā kaṇṭakena vā susirena vā pūtinā vā na avalekhitabbaṃ. Avalekhanakaṭṭhaṃ pana aggahetvā paviṭṭhassa āpatti natthi.

३७४. वच्चकुटीवत्त (शौचालयाचे कर्तव्य) मध्ये – ‘दातून घासताना शौचास बसू नये’ (न दन्तकट्ठं खादन्तेन) हा निषेध शौचालयात आणि शौचालयाबाहेर सर्वच मलविसर्जनाच्या ठिकाणी लागू होतो. ‘खरखरीत लाकडाने पुसू नये’ (न फरुसेन कट्ठेन) म्हणजे चिरलेल्या बांबूने, खरखरीत, गाठी असलेल्या, काटेरी, पोकळ किंवा सडलेल्या लाकडाने (काठीने) पुसू नये. परंतु, पुसण्याची काठी न घेता आत गेलेल्या भिक्खूला कोणतीही आपत्ती (दोष) लागत नाही.

Na ācamanasarāvaketi sabbasādhāraṇaṭṭhānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tatra hi aññe aññe āgacchanti, tasmā udakaṃ na sesetabbaṃ. Yaṃ pana saṅghikepi vihāre ekadese nibaddhagamanatthāya kataṃ ṭhānaṃ hoti puggalikaṭṭhānaṃ vā, tasmiṃ vaṭṭati. Virecanaṃ pivitvā punappunaṃ pavisantassāpi vaṭṭatiyeva.

‘आचमन पात्रात पाणी उरवू नये’ (न आचमनसरावके) हे सर्वसाधारण (सार्वजनिक) शौचालयाच्या संदर्भात भगवंतांनी म्हटले आहे. कारण तेणेकरून तेथे इतर अनेक भिक्खू येतात, म्हणून पाणी शिल्लक ठेवू नये. परंतु, जे संघिक विहारात देखील एखाद्या भागात स्वतःच्या नियमित वापरासाठी बनवलेले ठिकाण असते किंवा वैयक्तिक (पुग्गलिक) ठिकाण असते, तेथे पाणी शिल्लक ठेवणे योग्य आहे. जुलाबाचे औषध (विरेचन) घेऊन वारंवार शौचालयात जाणाऱ्या भिक्खूसाठी देखील हे योग्यच आहे.

Ūhatāti ūhaditā; bahi vaccamakkhitāti attho. Dhovitabbāti udakaṃ āharitvā dhovitabbā. Udakaṃ atthi, bhājanaṃ natthi, asantaṃ nāma hoti. Bhājanaṃ atthi, udakaṃ natthi, etampi asantaṃ. Ubhaye pana asati asantameva, kaṭṭhena vā kenaci vā puñchitvā gantabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

‘ऊहता’ (ऊहता) म्हणजे मलमूत्राने माखलेले; पात्राच्या बाहेर मलमूत्र लागलेले असा अर्थ आहे. ‘धुवावे’ (धोवितब्बा) म्हणजे पाणी आणून धुवावे. पाणी आहे पण भांडे नाही, तर ती अनुपलब्धताच (असन्त) मानली जाते. भांडे आहे पण पाणी नाही, तर ती देखील अनुपलब्धताच आहे. परंतु, दोन्ही नसतील तर ती पूर्णपणे अनुपलब्धताच आहे; अशा वेळी लाकडाने किंवा इतर कशाने पुसून जावे. उर्वरित सर्व नियम सर्व ठिकाणी स्पष्टच आहेत.

Jantāgharavattādikathā niṭṭhitā.

जंताघर इत्यादींच्या कर्तव्यासंबंधीची कथा समाप्त झाली.

Vattakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

वत्तक्खन्धकाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

9. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakaṃ

९. पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धक (पातिमोक्ष स्थगित करण्याचा खंधक)

Pātimokkhuddesayācanakathā

पातिमोक्ष उद्देशाच्या (पाठाच्या) याचनेसंबंधीची कथा (पातिमोक्खुद्देसयाचनकथा)

383. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake [Pg.123] – (nandimukhiyā rattiyāti aruṇuṭṭhitakālepi hi nandimukhā viya ratti khāyati. Tenāha ‘‘nandimukhiyā rattiyā’’ti. Antopūtinti attacittasantāne kilesapūtibhāvena antopūtiṃ. Avassutanti kilesavassanavasena avassutaṃ. Kasambukajātanti ākiṇṇadosatāya saṃkiliṭṭhajātaṃ.) Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti ‘‘aparisuddhā ānanda parisā’’ti vacanaṃ sutvāyeva hi tena pakkamitabbaṃ siyā, evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessati, acchariyamidanti dasseti.

३८३. पातिमोक्खट्ठपनक्खन्धकामध्ये – 'नन्दिमुखिया रत्तिया' म्हणजे अरुणोदयाच्या वेळी सुद्धा रात्र जणू आनंदी चेहऱ्यासारखी दिसते. म्हणूनच संगीतिकारांनी "नन्दिमुखिया रत्तिया" (आनंदी चेहऱ्यासारखी रात्र) असे म्हटले आहे. 'अन्तोपूति' म्हणजे स्वतःच्या चित्तसंतानामध्ये क्लेशांच्या कुजटपणामुळे आतून कुजलेला. 'अवस्सुत' म्हणजे क्लेशांच्या वर्षावामुळे ओला झालेला. 'कसम्बुकजात' म्हणजे दोषांच्या संमिश्रणामुळे मलीन झालेला. 'याव बाहागहणापि नामा' (हात धरून बाहेर काढण्यापर्यंत सुद्धा) म्हणजे "आनंदा, परिषद अपवित्र आहे" हे वचन ऐकूनच त्याने निघून जायला हवे होते, परंतु तसे न करता तो मोघपुरुष हात धरून बाहेर काढण्यापर्यंत थांबून राहिला, हे अत्यंत आश्चर्यकारक आहे, असे दर्शविते.

384. Na āyatakeneva papātoti na paṭhamameva gambhīro; anupubbena gambhīroti attho. Ṭhitadhammo velaṃ nātivattatīti vīcīnaṃ osakkanakandaraṃ mariyādavelaṃ nātikkamati. Tīraṃ vāhetīti tīrato appeti; ussāretīti attho. Aññāpaṭivedhoti arahattappatti.

३८४. 'न आयतकेनेव प्रपातो' म्हणजे सुरुवातीलाच एकदम खोल नसलेला, तर अनुक्रमे खोल होत जाणारा असा अर्थ आहे. 'ठितधम्मो वेलं नातिवत्तति' म्हणजे लाटांच्या मागे हटण्याच्या मर्यादेचे (किनाऱ्याचे) उल्लंघन न करणे. 'तीरं वाहेति' म्हणजे किनाऱ्यावर आणून टाकणे किंवा वर चढवणे असा अर्थ आहे. 'अञ्ञापटिवेध' म्हणजे अर्हत्त्वफलाची प्राप्ती होय.

385. Channamativassatīti āpattiṃ āpajjitvā paṭicchādento aññaṃ navaṃ āpattiṃ āpajjati idametaṃ sandhāya vuttaṃ. Vivaṭaṃ nātivassatīti āpattiṃ āpajjitvā vivaranto aññaṃ nāpajjati idametaṃ sandhāya vuttaṃ.

३८५. 'छन्नमतिवस्सति' (झाकलेल्यावर जास्त पाऊस पडतो) म्हणजे आपत्तीला प्राप्त होऊन ती लपवून ठेवणारा भिक्खू दुसऱ्या नवीन आपत्तीला प्राप्त होतो, हे या संदर्भात भगवंतांनी म्हटले आहे. 'विवटं नातिवस्सति' (उघड्यावर पाऊस पडत नाही) म्हणजे आपत्तीला प्राप्त होऊन ती उघड करणारा भिक्खू दुसऱ्या नवीन आपत्तीला प्राप्त होत नाही, हे या संदर्भात भगवंतांनी म्हटले आहे.

Pātimokkhuddesayācanakathā niṭṭhitā.

Pātimokkhuddesayācanakathā niṭṭhitā.

Pātimokkhasavanārahakathā

पातिमोक्खसवनारहकथा (पातिमोक्ख ऐकण्यास पात्र असण्याविषयीची कथा).

386. Ṭhapitaṃ hoti pātimokkhanti ettha pure vā pacchā vā ṭhapitampi aṭṭhapitaṃ hoti, khette ṭhapitameva pana ṭhapitaṃ nāma hoti. Tasmā ‘‘suṇātu me, bhante saṅgho, ajjuposatho pannaraso, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti ettha yāva re-kāraṃ bhaṇati, tāva ṭhapetabbaṃ, idañhi khettaṃ. Yya-kāre pana vutte ṭhapentena pacchā ṭhapitaṃ nāma hoti. ‘‘Suṇātu me’’ti anāraddheyeva ṭhapentena pure ṭhapitaṃ hoti.

३८६. 'ठपितं होति पातिमोक्खं' (पातिमोक्ख स्थगित केले जाते) यामध्ये निर्णय असा समजावा की, ज्ञत्तीच्या आधी किंवा नंतर स्थगित केले तरी ते स्थगित केलेले मानले जात नाही, परंतु पातिमोक्ख स्थगित करण्याच्या योग्य क्षेत्रात (काळात) स्थगित केले तरच ते स्थगित केलेले मानले जाते. म्हणून, "सुणातु मे, भन्ते सङ्घो, अज्जुुपोसथो पन्नरसो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो उपोसथं करेय्या" या ज्ञत्तीमध्ये जोपर्यंत 'रे' (करेय्या मधील 'रे') अक्षराचा उच्चार केला जातो, तोपर्यंत स्थगित केले पाहिजे, कारण हाच स्थगित करण्याचा योग्य काळ आहे. परंतु 'य्य' (करेय्या मधील 'य्य') अक्षराचा उच्चार केल्यानंतर स्थगित करणाऱ्या भिक्खूने 'नंतर स्थगित केले' असे मानले जाते. "सुणातु मे" असे सुरू करण्यापूर्वीच स्थगित करणाऱ्या भिक्खूने 'आधीच स्थगित केले' असे मानले जाते.

Pātimokkhasavanārahakathā niṭṭhitā.

पातिमोक्खसवनारहकथा समाप्त झाली.

Dhammikādhammikapātimokkhaṭṭhapanakathā

धम्मिकाधम्मिकपातिमोक्खट्ठपनकथा (धार्मिक आणि अधार्मिक पातिमोक्ख स्थगन कथा).

387. Amūlikāya [Pg.124] sīlavipattiyā pātimokkhaṃ ṭhapeti akatāyāti tena puggalena sā vipatti katā vā hotu akatā vā, pātimokkhaṭṭhapanakassa saññāamūlikavasena amūlikā hoti. Katākatāyāti katañca akatañca ubhayaṃ gahetvā vuttaṃ.

३८७. 'अमूलिकाय सीलविपत्तिया पातिमोक्खं ठपेति अकताया' म्हणजे त्या पुद्गलाने ती शीलविपत्ती केलेली असो वा नसो, पातिमोक्ख स्थगित करणाऱ्या भिक्खूच्या निराधार समजुतीमुळे ती अमूलिक (निराधार) ठरते. 'कताकताया' हे केलेली आणि न केलेली या दोन्ही गोष्टींना गूहीत धरून भगवंतांनी म्हटले आहे.

Dhammikaṃ sāmaggiṃ na upetīti kammaṃ kopetukāmatāya saṅghassa kamme karīyamāne neva āgacchati, na chandaṃ deti, sammukhībhūtova paṭikkosati, tena dukkaṭaṃ āpajjati. Iccassāpi sāpattikasseva pātimokkhaṃ ṭhapitaṃ hoti. Paccādiyatīti ‘‘puna kātabbaṃ kamma’’nti paccādiyati, tena ukkoṭanakena pācittiyaṃ āpajjati. Iccassāpi sāpattikasseva pātimokkhaṃ ṭhapitaṃ hoti.

'धम्मिकं सामग्गिं न उपेति' म्हणजे संघाचे कर्म बिघडवण्याच्या इच्छेने, संघाचे कर्म केले जात असताना तो स्वतः येतही नाही, संमतीही (छंद) देत नाही, किंवा प्रत्यक्ष उपस्थित राहून विरोध करतो; त्यामुळे तो दुक्कट आपत्तीला प्राप्त होतो. अशा प्रकारे, आपत्तीयुक्त असलेल्या त्या भिक्खूच्या बाबतीतही पातिमोक्ख स्थगित केले जाते. 'पच्चादियति' म्हणजे "हे कर्म पुन्हा केले पाहिजे" असे म्हणून पुन्हा आक्षेप घेतो, त्या आक्षेप घेण्यामुळे तो पाचित्तिय आपत्तीला प्राप्त होतो. अशा प्रकारे, आपत्तीयुक्त असलेल्या त्या भिक्खूच्या बाबतीतही पातिमोक्ख स्थगित केले जाते.

Dhammikādhammikapātimokkhaṭṭhapanakathā niṭṭhitā.

धम्मिकाधम्मिकपातिमोक्खट्ठपनकथा समाप्त झाली.

Dhammikapātimokkhaṭṭhapanakathā

धम्मिकपातिमोक्खट्ठपनकथा (धार्मिक पातिमोक्ख स्थगन कथा).

388. Yehi ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehīti ettha maggenamaggapaṭipādanādīsu ākārādisaññā veditabbā. Tena diṭṭhena tena sutena tāya parisaṅkāyāti ettha diṭṭhañca sutañca pāḷiyaṃ āgatameva. Sace pana tehi diṭṭhasutehi parisaṅkaṃ uppādeyya, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tāya parisaṅkāyā’’ti.

३८८. 'येहि आकारेहि येहि लिङ्गेहि येहि निमित्तेहि' यामध्ये मार्गाने किंवा अमार्गाने प्रतिपादन करणे इत्यादींमध्ये आकार इत्यादींच्या संज्ञा समजून घ्याव्यात. 'तेन दिट्ठेन तेन सुतेन ताय परिसङ्काय' यामध्ये पाहिलेले आणि ऐकलेले हे पाळीमध्ये आलेलेच आहे. परंतु जर त्या पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या गोष्टींमुळे शंका उत्पन्न झाली, तर त्या शंकेला उद्देशून भगवंतांनी "ताय परिसङ्काय" (त्या शंकेमुळे) असे म्हटले आहे.

Dhammikapātimokkhaṭṭhapanakathā niṭṭhitā.

धम्मिकपातिमोक्खट्ठपनकथा समाप्त झाली.

Attādānaaṅgakathā

अत्तादानअङ्गकथा (स्वतः अधिकरण स्वीकारण्याच्या अंगांविषयीची कथा).

398. Attādānaṃ ādātukāmenāti ettha sāsanaṃ sodhetukāmo bhikkhu yaṃ adhikaraṇaṃ attanā ādiyati, taṃ attādānanti vuccati. Akālo imaṃ attādānaṃ ādātunti ettha rājabhayaṃ corabhayaṃ dubbhikkhabhayaṃ vassārattoti ayaṃ akālo, viparīto kālo.

३९८. 'अत्तादानं आदातुकामेन' यामध्ये शासनाला शुद्ध करण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूने ज्या अधिकरणाचा स्वतः स्वीकार केला आहे, त्याला 'अत्तादान' असे म्हटले जाते. 'अकालो इमं अत्तादानं आदातुं' यामध्ये राजाचे भय, चोरांचे भय, दुष्काळाचे भय आणि पावसाळ्यातील रात्रीची वेळ हा अयोग्य काळ (अकाल) आहे; आणि याच्या विपरीत असलेला काळ हा योग्य काळ (काल) आहे.

Abhūtaṃ idaṃ attādānanti asantamidaṃ, mayā adhammo vā dhammoti, dhammo vā adhammoti, avinayo vā vinayoti, vinayo vā avinayoti, dussīlo vā puggalo sīlavāti, sīlavā vā dussīloti gahitoti attho; vipariyāyena bhūtaṃ veditabbaṃ. Anatthasaṃhitaṃ idaṃ attādānanti ettha [Pg.125] yaṃ jīvitantarāyāya vā brahmacariyantarāyāya vā saṃvattati, idaṃ anatthasaṃhitaṃ, viparītaṃ atthasaṃhitaṃ nāma.

'अभूतं इदं अत्तादानं' म्हणजे हे असत्य आहे; "मी अधम्माला धम्म म्हणून, किंवा धम्माला अधम्म म्हणून, अविनाला विनय म्हणून, किंवा विनयाला अविनय म्हणून, दुःशीलाला शीलवान म्हणून, किंवा शीलवानाला दुःशील म्हणून ग्रहण केले आहे", असा अर्थ आहे; याच्या उलट असेल तर ते 'भूत' (सत्य) समजावे. 'अनत्थसंहितं इदं अत्तादानं' यामध्ये जे जीवाच्या अंतरायासाठी (जीव धोक्यात आणण्यासाठी) किंवा ब्रह्मचर्याच्या अंतरायासाठी कारणीभूत ठरते, ते 'अनर्थसंहित' (अनर्थकारक) आहे; आणि याच्या विपरीत असलेले 'अर्थसंहित' (कल्याणकारक) मानले जाते.

Na labhissāmi sandiṭṭhe sambhatte bhikkhūti appekadā hi rājabhayādīsu evarūpā attano pakkhassa upatthambhakā bhikkhū laddhuṃ na sakkā honti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘na labhissāmī’’ti. Appekadā pana khemasubhikkhādīsu laddhuṃ sakkā honti, taṃ sandhāya ‘‘labhissāmī’’ti vuttaṃ.

'न लभिस्सामि संदिट्ठे संभत्ते भिक्खू' यामध्ये कधीकधी राजाचे भय इत्यादींमुळे अशा प्रकारचे आपल्या पक्षाचे समर्थन करणारे भिक्खू मिळणे शक्य नसते, ते लक्षात घेऊन भगवंतांनी "न लभिस्सामि" (मला मिळणार नाहीत) असे म्हटले आहे. परंतु कधीकधी क्षेम आणि सुभिक्ष (शांतता व सुबत्ता) इत्यादी काळात ते मिळणे शक्य असते, ते लक्षात घेऊन "लभिस्सामि" (मला मिळतील) असे म्हटले आहे.

Bhavissati saṅghassa tatonidānaṃ bhaṇḍananti kosambakānaṃ viya bhaṇḍanaṃ kalaho viggaho vivādo saṅghabhedo ca bhavissatīti. Pacchāpi avippaṭisārakaraṃ bhavissatīti subhaddaṃ vuḍḍhapabbajitaṃ niggahetvā pañcasatikasaṅgītiṃ karontassa mahākassapattherasseva, dasavatthuke adhikaraṇe dasabhikkhusahassāni niggahetvā sattasatikasaṅgītiṃ karontassa āyasmato yasasseva, saṭṭhibhikkhusahassāni niggahetvā sahassikasaṅgītiṃ karontassa moggaliputtatissattherasseva ca pacchā samanussaraṇakaraṇaṃ hoti, sāsanassa ca vigatupakkilesacandimasūriyasassirikatāya saṃvattati.

'भविस्सति सङ्घस्स ततोनिदानं भण्डनं' म्हणजे कोसाम्बिक भिक्खूंप्रमाणे भांडण, कलह, विग्रह, विवाद आणि संघभेद होईल. 'पच्छापि अविप्पटिसारकरं भविस्सति' म्हणजे वृद्धपणी प्रव्रजित झालेल्या सुभद्दास दमन करून पाचशे भिक्खूंची संगीती (प्रथम संगीती) करणाऱ्या महाकस्सप थेरांप्रमाणे, दशवस्तूच्या अधिकरणामध्ये दहा हजार भिक्खूंचे दमन करून सातशे भिक्खूंची संगीती (द्वितीय संगीती) करणाऱ्या आयुष्यमान यसांप्रमाणे, आणि साठ हजार भिक्खूंचे दमन करून हजार भिक्खूंची संगीती (तृतीय संगीती) करणाऱ्या मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांप्रमाणे नंतर पश्चात्तापरहित स्मरण करणारे होते; आणि ते शासनाला उपक्लेशांपासून मुक्त करून चंद्र-सूर्यासारखे तेजस्वी बनवण्यासाठी कारणीभूत ठरते.

Attādānaaṅgakathā niṭṭhitā.

अत्तादानअङ्गकथा समाप्त झाली.

Codakenapaccavekkhitabbadhammakathā

चोदकेनपच्चवेक्खितब्बधम्मकथा (आरोप करणाऱ्या भिक्खूने स्वतःचे परीक्षण करण्याच्या धर्मांविषयीची कथा).

399. Acchiddena appaṭimaṃsenātiādīsu yena gahaṭṭhapabbajitesu yo koci pahaṭo vā hoti, gihīnaṃ gaṇḍaphālanādīni vejjakammāni vā katāni, tassa kāyasamācāro upacikāhi khāyitatālapaṇṇamiva chiddo ca paṭimāsituṃ yattha katthaci gahetvā ākaḍḍhituṃ sakkuṇeyyatāya sappaṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃsoti veditabboti. Vacīsamācāro pana musāvādaomasavādapesuññaamūlakānuddhaṃsanādīhi chiddo ca sappaṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso.

३९९. 'अच्छिद्देन अप्पटिमंसेन' इत्यादींमध्ये, ज्या भिक्खूने गृहस्थ किंवा प्रव्रजितांपैकी कोणालाही मारहाण केली असेल, किंवा गृहस्थांचे गळू फोडणे इत्यादी वैद्यकीय कामे केली असतील, त्याचा कायिक सदाचार (कायसमाचार) वाळवीने खाल्लेल्या ताडपत्राप्रमाणे छिद्रयुक्त (दोषयुक्त) असतो, आणि कुठेही पकडून ओढता येण्यासारखा असल्यामुळे तो दोषारोप ठेवण्याजोगा असतो; याच्या विपरीत असलेला कायसमाचार 'अच्छिद्र' (दोषरहित) आणि 'अप्पटिमंस' (दोषारोपरहित) समजावा. परंतु वाचिक सदाचार (वचीसमाचार) असत्य बोलणे, अपमानकारक बोलणे, चहाडी करणे, निराधार आरोप करणे इत्यादींमुळे छिद्रयुक्त आणि दोषारोप ठेवण्याजोगा होतो; याच्या विपरीत असलेला वचीसमाचार 'अच्छिद्र' आणि 'अप्पटिमंस' समजावा.

Mettaṃ nu kho me cittanti palibodhe chinditvā kammaṭṭhānabhāvanānuyogena adhigataṃ mettacittaṃ. Anāghātanti āghātavirahitaṃ, vikkhambhanavasena vihatāghātanti attho. Idaṃ panāvuso kattha vuttaṃ bhagavatāti idaṃ sikkhāpadaṃ katarasmiṃ nagare vuttanti attho.

“माझे चित्त मैत्रीपूर्ण आहे काय?” म्हणजे अडथळे (पलिबोध) तोडून कर्मस्थान-भावनेच्या अभ्यासाने प्राप्त झालेले मैत्रीचे चित्त समोर उपस्थित झाले आहे काय? “अनाघात” म्हणजे आघातापासून (द्वेषापासून) रहित किंवा विक्खंभन (दडपून टाकणे) द्वारे नष्ट केलेला आघात असलेला, असा अर्थ आहे. “हे पुन्हा, आवुसो, भगवंतांनी कोठे म्हटले आहे?” याचा अर्थ हा शिक्षापद कोणत्या नगरात सांगितला गेला आहे, असा अर्थ आहे.

Codakenapaccavekkhitabbadhammakathā niṭṭhitā.

चोदकाने (आरोप करणाऱ्याने) प्रत्यवेक्षण करण्याच्या धर्माची कथा समाप्त झाली.

Codakenaupaṭṭhāpetabbakathā

चोदकाने उपस्थित करावयाच्या गुणांची कथा

400. Kālena [Pg.126] vakkhāmītiādīsu eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento kālena vadati nāma. Saṅghamajjhagaṇamajjhasalākaggayāguaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento akālena vadati nāma. Tacchena vadanto bhūtena vadati nāma. ‘‘Ambho mahallaka, parisāvacara, paṃsukūlika, dhammakathika, patirūpaṃ tava ida’’nti vadanto pharusena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ pana katvā ‘‘bhante mahallakattha, parisāvacarā, paṃsukūlikā, dhammakathikattha, patirūpaṃ tumhākaṃ ida’’nti vadanto saṇhena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto atthasaṃhitena vadati nāma. Mettacitto vakkhāmi no dosantaroti mettacittaṃ upaṭṭhapetvā vakkhāmi, na duṭṭhacitto hutvā.

४००. “योग्य वेळी बोलेन” इत्यादी शब्दांमध्ये, एका चोदक भिक्षूने दुसऱ्या चोदित (आरोपित) भिक्षूकडून परवानगी घेऊन आरोप केला तर तो “योग्य वेळी बोलतो” असे म्हटले जाते. संघामध्ये, गणांच्या मध्ये, शलाका घेण्याच्या ठिकाणी, पेज वाटपाच्या ठिकाणी, कर्मस्थानाचा विचार करण्याच्या मंडपात, भिक्षाटनाच्या मार्गावर, आसनशाळेत इत्यादी ठिकाणी किंवा सेवकांनी वेढलेले असताना आरोप केला तर तो “अवेळी बोलतो” असे म्हटले जाते. सत्य गोष्टीने बोलणारा “खऱ्या गोष्टीने बोलतो” असे म्हटले जाते. “हे वृद्ध! हे परिषदेत वावरणारे! हे पांसुकूलिक! हे धम्मकथिक! हे तुला योग्य आहे काय?” असे बोलणारा “कठोर शब्दांत बोलतो” असे म्हटले जाते. परंतु, कारणाचा आश्रय घेऊन “भंते, आपण वृद्ध आहात, परिषदेत वावरणारे आहात, पांसुकूलिक आहात, धम्मकथिक आहात; हे आपल्याला योग्य आहे काय?” असे बोलणारा “मृदू शब्दांत बोलतो” असे म्हटले जाते. कारणाचा आश्रय घेऊन बोलणारा “कल्याणाशी (अर्थाशी) युक्त बोलतो” असे म्हटले जाते. “मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलेन, द्वेषयुक्त चित्ताने नाही” म्हणजे मैत्रीचे चित्त जागृत करून बोलेन, दुष्ट चित्त ठेवून नाही.

Codakenaupaṭṭhāpetabbakathā niṭṭhitā.

चोदकाने उपस्थित करावयाच्या गुणांची कथा समाप्त झाली.

Codakacuditakapaṭisaṃyuttakathā

चोदक आणि चोदित यांच्याशी संबंधित कथा

401. Ajjhattaṃ manasikaritvāti attano citte uppādetvā. Kāruññatāti karuṇābhāvo. Iminā karuṇañca karuṇāpubbabhāgañca dasseti. Hitesitāti hitagavesanatā. Anukampitāti tena hitena saṃyojanatā. Dvīhipi mettañca mettāpubbabhāgañca dasseti. Āpattivuṭṭhānatāti āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpanā. Vatthuṃ codetvā sāretvā paṭiññaṃ āropetvā yathāpaṭiññāya kammakaraṇaṃ vinayapurekkhāratā nāma. Ime pañca dhammeti ye ete kāruññatātiādinā nayena vuttā, ime pañca dhamme ajjhattaṃ manasi karitvā paro codetabboti.

४०१. “अध्यात्म मनात आणून” म्हणजे स्वतःच्या चित्तात उत्पन्न करून. “कारुण्यता” म्हणजे करुणेचा भाव. याने अर्पणा अवस्थेला पोहोचलेले करुणा ध्यान आणि करुणेच्या पूर्वभागातील करुणा दर्शविली आहे. “हितेषिता” म्हणजे हिताचा शोध घेणे. “अनुकंपिता” म्हणजे त्या हिताशी जोडणे. या दोन्ही शब्दांनी मैत्री ध्यान आणि मैत्रीच्या पूर्वभागातील मैत्री दर्शविली आहे. “आपत्तीतून उठवणे” म्हणजे आपत्तीतून (गुन्ह्यातून) बाहेर काढून शुद्धतेमध्ये प्रस्थापित करणे. विषयावर आरोप करून, आठवण करून देऊन, कबुली घेऊन आणि कबुली दिल्याप्रमाणे कर्म करणे याला “विनयाला समोर ठेवणारा” असे म्हणतात. “हे पाच धर्म” म्हणजे जे कारुण्यता इत्यादी पद्धतीने सांगितले आहेत, या पाच धर्मांना स्वतःच्या मनात आणून दुसऱ्यावर आरोप केला पाहिजे.

Sacce ca akuppe cāti vacīsacce ca akuppanatāya ca. Cuditakena hi saccañca vattabbaṃ, kopo ca na kātabbo. Neva attanā kujjhitabbo, na paro ghaṭṭetabboti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

“सत्यावर आणि अक्रोधावर” म्हणजे वाणीच्या सत्यावर आणि क्रोध न करण्यावर प्रस्थापित व्हावे. कारण आरोपित व्यक्तीने सत्यच बोलले पाहिजे आणि क्रोध करू नये. स्वतःही रागवू नये आणि दुसऱ्यालाही दुखावू नये, असा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Codakacuditakapaṭisaṃyuttakathā niṭṭhitā.

चोदक आणि चोदित यांच्याशी संबंधित कथा समाप्त झाली.

Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पातिमोक्ख-ठपन-खंधक (प्रातिमोक्ष स्थगन स्कंधक) ची वर्णना समाप्त झाली.

10. Bhikkhunikkhandhakaṃ

१०. भिक्खुनी स्कंधक

Mahāpajāpatigotamīvatthukathā

महाप्रजापती गौतमीची कथा

402. Bhikkhunikkhandhake [Pg.127] – alaṃ gotami mā te ruccīti kasmā paṭikkhipati, nanu sabbesampi buddhānaṃ catasso parisā hontīti? Kāmaṃ honti, kilametvā pana anekakkhattuṃ yācitena anuññātaṃ pabbajjaṃ ‘‘dukkhena laddhā ayaṃ amhehī’’ti sammā paripālessantīti bhaddakaṃ katvā anujānitukāmo paṭikkhipati. Aṭṭhagarudhammakathā mahāvibhaṅgeyeva kathitā.

४०२. भिक्खुनी स्कंधकामध्ये – “बस कर गौतमी, तुला हे आवडणार नाही” असे म्हणून भगवंत का नकार देतात? सर्वच बुद्धांच्या चार परिषदा असतातच की नाही? नक्कीच असतात. परंतु, कष्ट सोसून अनेक वेळा याचना केल्यावर अनुमती मिळालेल्या प्रव्रज्येबद्दल “आम्ही ही प्रव्रज्या मोठ्या कष्टाने मिळवली आहे” असा विचार करून त्या तिचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करतील, असे कल्याणकारी नियोजन करून, अनुमती देण्याची इच्छा असल्यामुळेच ते नकार देतात. आठ गरूधर्मांची कथा महाविभंगामध्येच सांगितली गेली आहे.

403. Kumbhathenakehīti kumbhe dīpaṃ jāletvā tena ālokena paraghare bhaṇḍaṃ vicinitvā thenakacorehi.

४०३. “कुंभथेनक” म्हणजे घागरीत दिवा लावून त्या प्रकाशात दुसऱ्याच्या घरात वस्तू शोधून चोरी करणाऱ्या चोरांद्वारे.

Setaṭṭhikā nāma rogajātīti eko pāṇako nāḷimajjhagataṃ kaṇḍaṃ vijjhati, yena viddhattā nikkhantampi sālisīsaṃ khīraṃ gahetuṃ na sakkoti.

“सेतट्टिका” (पांढरी कीड) नावाचा रोग म्हणजे एक लहान कीटक धानाच्या नळीच्या मध्यभागी असलेल्या कोंबाला छिद्र पाडतो, ज्या छिद्र पाडल्यामुळे बाहेर आलेली भाताची लोंबी देखील दूध (रस) ग्रहण करण्यास असमर्थ ठरते.

Mañjiṭṭhikā nāma rogajātīti ucchūnaṃ antorattabhāvo. Mahato taḷākassa paṭikacceva āḷinti iminā pana etamatthaṃ dasseti – yathā mahato taḷākassa āḷiyā abaddhāyapi kiñci udakaṃ tiṭṭheyya, paṭhamameva baddhāya pana yaṃ abaddhapaccayā na tiṭṭheyya, tampi tiṭṭheyya; evameva ye ime anuppanne vatthusmiṃ paṭikacceva avītikkamanatthāya garudhammā paññattā. Tesu apaññattesupi mātugāmassa pabbajitattā pañceva vassasatāni saddhammo tiṭṭheyya. Paṭikacceva paññattattā pana aparānipi pañcavassasatāni ṭhassatīti evaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ vassasahassameva ṭhassatīti. Vassasahassanti cetaṃ paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavavaseneva vuttaṃ. Tato pana uttarimpi sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassaṃ, anāgāmivasena vassasahassaṃ, sakadāgāmivasena vassasahassaṃ, sotāpannavasena vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhasaddhammo ṭhassati. Pariyattidhammopi tāniyeva. Na hi pariyattiyā asati paṭivedho [Pg.128] atthi, nāpi pariyattiyā sati paṭivedho na hoti; liṅgaṃ pana pariyattiyā antarahitāyapi ciraṃ pavattissatīti.

“मंजिट्ठिका” नावाचा रोग म्हणजे उसाच्या आतील लालसरपणा. “मोठ्या तलावाचा बांध आधीच बांधावा” या वाक्याने हा अर्थ दर्शविला आहे – ज्याप्रमाणे मोठ्या तलावाचा बांध न बांधताही थोडे पाणी टिकून राहू शकते, परंतु आधीच बांध बांधल्यास, जे पाणी बांध न बांधल्यामुळे टिकून राहिले नसते, ते देखील टिकून राहते; त्याचप्रमाणे, कोणतीही घटना घडण्यापूर्वीच, नियमांचे उल्लंघन न व्हावे म्हणून जे हे गरूधर्म प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केले गेले आहेत. ते प्रज्ञप्त केले नसले तरीही, स्त्रियांच्या प्रव्रज्येमुळे सद्धम्म केवळ पाचशे वर्षेच टिकला असता. परंतु आधीच प्रज्ञप्त केल्यामुळे आणखी पाचशे वर्षे टिकून राहील. अशा प्रकारे सुरुवातीला सांगितल्याप्रमाणे तो एक हजार वर्षेच टिकेल, असा अर्थ दर्शविला आहे. ‘एक हजार वर्षे’ हे प्रतिसंभिदा इत्यादी भेद प्राप्त केलेल्या क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) प्रभावानेच म्हटले आहे. त्यानंतरही, शुष्कविपश्यक क्षीणासवांच्या प्रभावाने एक हजार वर्षे, अनागामींच्या प्रभावाने एक हजार वर्षे, सकदागामींच्या प्रभावाने एक हजार वर्षे, आणि स्रोतापन्नांच्या प्रभावाने एक हजार वर्षे, अशा प्रकारे पाच हजार वर्षे प्रतिवेध-सद्धम्म (साक्षात्कार रूप सद्धम्म) टिकून राहील. परियत्ति-धम्म (ग्रंथ रूप धम्म) देखील तितकीच वर्षे टिकेल. कारण परियत्ति नसताना प्रतिवेध असू शकत नाही, आणि परियत्ति असताना प्रतिवेध होणार नाही असे नाही; परंतु परियत्ति लुप्त झाल्यावरही भिक्षूंचे बाह्य रूप (लिंग) दीर्घकाळ टिकून राहील, असे समजावे.

Mahāpajāpatigotamīvatthukathā niṭṭhitā.

महाप्रजापती गौतमीची कथा समाप्त झाली.

Bhikkhunīupasampadānujānanakathā

भिक्खुनी उपसंपदा अनुमतीची कथा

404. Anujānāmi bhikkhave bhikkhūhi bhikkhuniyo upasampādetunti imāya anupaññattiyā bhikkhū pañcasatā sākiyāniyo mahāpajāpatiyā saddhivihāriniyo katvā upasampādesuṃ. Iti tā sabbāpi ekatoupasampannā nāma ahesuṃ. Ye kho tvaṃ gotamīti iminā ovādena gotamī arahattaṃ pattā.

४०४. “भिक्षूंनो, मी भिक्षूंद्वारे भिक्खुनींना उपसंपदा देण्याची अनुमती देतो” या अनुप्रज्ञप्तीमुळे भिक्षूंनी पाचशे शाक्य स्त्रियांना महाप्रजापती गौतमीच्या सार्धविहारिणी बनवून उपसंपदा दिली. अशा प्रकारे त्या सर्व ‘एकतो-उपसंपन्न’ (एका बाजूने उपसंपदा प्राप्त केलेल्या) झाल्या. “हे गौतमी, जे तू...” या उपदेशामुळे गौतमीने अर्हत्त्व प्राप्त केले.

409. Kammaṃ na karīyatīti tajjanīyādi sattavidhampi kammaṃ na karīyati. Khamāpentīti na puna evaṃ karissāmīti khamāpenti.

४०९. “कर्म केले जात नाही” म्हणजे तर्जनीय इत्यादी सात प्रकारचे कर्म केले जात नाही. “क्षमा मागतात” म्हणजे “पुन्हा असे करणार नाही” असे म्हणून क्षमा मागतात.

410. Anujānāmi, bhikkhave, bhikkhūhi bhikkhunīnaṃ kammaṃ ropetvā niyyādetunti ettha tajjanīyādīsu ‘‘idaṃ nāma kammaṃ etissā kātabba’’nti evaṃ ropetvā ‘‘taṃ dāni tumheva karothā’’ti niyyādetabbaṃ. Sace pana aññasmiṃ ropite aññaṃ karonti, ‘‘tajjanīyakammārahassa niyassakammaṃ karotī’’ti ettha vuttanayena kāretabbataṃ āpajjanti.

४१०. “भिक्षूंनो, मी भिक्षूंद्वारे भिक्खुनींवर कर्म आरोपित करून ते सोपवण्याची अनुमती देतो” यामध्ये, तर्जनीय इत्यादी कर्मांमध्ये “या भिक्खुनीवर अमुक कर्म केले पाहिजे” असे आरोपित करून, “ते आता तुम्हीच करा” असे म्हणून ते सोपवले पाहिजे. परंतु जर एका कर्माचा आरोप केला असताना दुसरेच कर्म केले, तर “तर्जनीय कर्मास पात्र असलेल्यावर निसर्ग-कर्म करतो” यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने ते प्रायश्चित्तास पात्र ठरतात.

411. Kaddamodakenāti ettha na kevalaṃ kaddamodakena, vippasannaudakarajanakaddamādīsupi yena kenaci osiñcantassa dukkaṭameva. Avandiyo so bhikkhave bhikkhu bhikkhunisaṅghena kātabboti bhikkhunupassaye sannipatitvā ‘‘asuko nāma ayyo bhikkhunīnaṃ apasādanīyaṃ dasseti, etassa ayyassa avandiyakaraṇaṃ ruccatī’’ti evaṃ tikkhattuṃ sāvetabbaṃ. Ettāvatā avandiyo kato hoti. Tato paṭṭhāya yathā sāmaṇere disvā na vandanti; evameva disvāpi na vanditabbo. Tena bhikkhunā sammā vattantena bhikkhunupassayaṃ āgantvā vihāreyeva saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā ekapuggalaṃ vā upasaṅkamitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘bhikkhunisaṅgho mayhaṃ khamatū’’ti khamāpetabbaṃ. Tena bhikkhunā bhikkhunīnaṃ santikaṃ āgantvā ‘‘eso bhikkhu tumhe khamāpetī’’ti vattabbaṃ. Tato paṭṭhāya so vanditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāraṃ pana kammavibhaṅge vakkhāma.

४११. ‘कद्दमोदकेन’ (चिखलाच्या पाण्याने) याविषयी - केवळ चिखलाच्या पाण्यानेच नाही, तर स्वच्छ पाणी, रंगीत पाणी, चिखल इत्यादींपैकी कोणत्याही गोष्टीने (भिक्षूवर) शिंपडणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्तीच होते. 'भिक्षूंनो, भिक्षुणीसंघाने त्या भिक्षूला अवंदनीय करावे' यासाठी भिक्षुणींच्या विहारात एकत्र येऊन, 'अमुक नावाचे आर्य भिक्षुणींचा अनादर करत आहेत, या आर्यांना अवंदनीय करणे आपल्याला संमत आहे काय?' असे तीन वेळा घोषित करावे. एवढ्याने तो अवंदनीय केला जातो. तेव्हापासून, ज्याप्रमाणे श्रामणेरांना पाहून वंदन केले जात नाही, त्याचप्रमाणे त्यांना पाहूनही वंदन करू नये. त्या भिक्षूने योग्य वर्तन करत, भिक्षुणींच्या विहारात न जाता, आपल्या विहारातच संघ, गण किंवा एका भिक्षूजवळ जाऊन, उकिडवे बसून, हात जोडून 'भिक्षुणीसंघाने मला क्षमा करावी' अशी क्षमा मागावी. त्यानंतर (दुसऱ्या) भिक्षूने भिक्षुणींच्या जवळ जाऊन 'हा भिक्षू आपली क्षमा मागत आहे' असे सांगावे. तेव्हापासून तो वंदनीय होतो. हा येथे संक्षेप आहे, सविस्तर माहिती आपण 'कम्मविभंग' मध्ये सांगू.

Obhāsentīti [Pg.129] asaddhammena obhāsenti. Bhikkhunīhi saddhiṃ sampayojentīti bhikkhunīhi saddhiṃ purise asaddhammena sampayojenti. Avandiyakaraṇaṃ vuttanayameva. Āvaraṇanti vihārappavesane nivāraṇaṃ. Ovādaṃ ṭhapetunti ettha na bhikkhunupassayaṃ gantvā ṭhapetabbo. Ovādatthāya pana āgatā bhikkhuniyo vattabbā ‘‘asukā nāma bhikkhunī sāpattikā, tassā ovādaṃ ṭhapemi, mā tāya saddhiṃ uposathaṃ karitthā’’ti. Kāyavivaraṇādīsupi daṇḍakammaṃ vuttanayameva.

‘ओभासेन्ति’ म्हणजे असद्धर्माने (अनैतिकतेने) निंदा करतात किंवा वाईट बोलतात. ‘भिक्षुणीहि सद्धिं संपयोजेन्ति’ म्हणजे भिक्षुणींसोबत पुरुषांना असद्धर्माने जोडतात. अवंदनीय करणे हे आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. ‘आवरणं’ म्हणजे विहारात प्रवेश करण्यास प्रतिबंध करणे. ‘ओवादं ठपेतुं’ (उपदेश थांबवणे) याविषयी - भिक्षुणींच्या विहारात जाऊन उपदेश थांबवू नये. परंतु उपदेशासाठी आलेल्या भिक्षुणींना असे सांगावे की, 'अमुक नावाची भिक्षुणी आपत्तीयुक्त आहे, मी तिचा उपदेश थांबवत आहे, तुम्ही तिच्यासोबत उपोसथ करू नका.' शरीर उघडे करणे इत्यादी प्रकरणांमध्येही दंडकर्म आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

413. Na bhikkhave bhikkhuniyā ovādo na gantabbotiādi bhikkhunivibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

४१३. ‘भिक्षूंनो, भिक्षुणीला उपदेश करण्यासाठी जाऊ नये’ इत्यादी वाक्य भिक्षुणीविभंग-वर्णनेमध्ये (अट्ठकथेत) आधीच सांगितले आहे.

416. Phāsukā namentīti gihidārikāyo viya ghanapaṭṭakena kāyabandhanena phāsukā namanatthāya bandhanti. Ekapariyākatanti ekavāraṃ parikkhipanakaṃ.

४१६. ‘फासुका नमेन्ति’ म्हणजे गृहस्थ मुलींप्रमाणे बरगड्यांना आकार देण्यासाठी घट्ट पट्ट्याच्या कंबरपट्ट्याने बरगड्या बांधतात. ‘एकपरियाकतं’ म्हणजे एकदाच गुंडाळलेला (कंबरपट्टा).

Vilīvena paṭṭenāti saṇhehi veḷuvilīvehi katapaṭṭena. Dussapaṭṭenāti setavatthapaṭṭena. Dussaveṇiyāti dussena kataveṇiyā. Dussavaṭṭiyāti dussena katavaṭṭiyā. Coḷapaṭṭādīsu coḷakāsāvaṃ coḷanti veditabbaṃ.

‘विलीवेन पट्टेन’ म्हणजे बांबूच्या बारीक कामट्यांनी बनवलेला पट्टा. ‘दुस्सपट्टेन’ म्हणजे पांढऱ्या कपड्याचा पट्टा. ‘दुस्सवेणिया’ म्हणजे कपड्याची बनवलेली वेणी. ‘दुस्सवट्ठिया’ म्हणजे कपड्याची बनवलेली गुंडाळी. चोळपट्ट इत्यादींमध्ये 'चोळ' म्हणजे काषाय रंगाचा जाडाभरडा कपडा असे समजावे.

Aṭṭhillenāti gojaṅghaṭṭhikena. Jaghananti kaṭippadeso vuccati. Hatthaṃ koṭṭāpentīti aggabāhaṃ koṭṭāpetvā morapattādīhi cittālaṅkāraṃ karonti. Hatthakocchanti piṭṭhihatthaṃ. Pādanti jaṅghaṃ. Pādakocchanti piṭṭhipādaṃ.

‘अट्ठिल्लेन’ म्हणजे गाईच्या पायाच्या नळीच्या हाडाने घासणे. ‘जघन’ म्हणजे कंबरेचा भाग म्हटला जातो. ‘हत्थं कोट्टापेन्ति’ म्हणजे हाताच्या बाहूंवर गोंदवून घेऊन मोराची पिसे इत्यादींनी सुंदर नक्षीकाम करतात. ‘हत्थकोच्छं’ म्हणजे हाताची पाठ. ‘पादं’ म्हणजे पायाची नळी. ‘पादकोच्छं’ म्हणजे पायाची पाठ.

417. Mukhalimpanādīni vuttanayāneva. Avaṅgaṃ karontīti akkhī añjantiyo avaṅgadese adhomukhaṃ lekhaṃ karonti. Visesakanti gaṇḍappadese vicitrasaṇṭhānaṃ visesakaṃ karonti. Olokentīti vātapānaṃ vivaritvā vīthiṃ olokenti. Sāloke tiṭṭhantīti dvāraṃ vivaritvā upaḍḍhakāyaṃ dassentiyo tiṭṭhanti. Naccanti naṭasamajjaṃ kārenti. Vesiṃ vuṭṭhāpentīti gaṇikaṃ vuṭṭhāpenti. Pānāgāraṃ ṭhapentīti suraṃ vikkiṇanti. Sūnaṃ ṭhapentīti maṃsaṃ vikkiṇanti. Āpaṇanti nānābhaṇḍānaṃ anekavidhaṃ āpaṇaṃ pasārenti. Dāsaṃ upaṭṭhāpentīti dāsaṃ gahetvā tena attano veyyāvaccaṃ kārenti. Dāsīādīsupi eseva nayo. Haritakapakkikaṃ [Pg.130] pakiṇantīti haritakañceva pakkañca pakiṇanti; pakiṇṇakāpaṇaṃ pasārentīti vuttaṃ hoti.

४१७. चेहऱ्याला लेप लावणे इत्यादी गोष्टी आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजाव्यात. ‘अवंगं करोन्ति’ म्हणजे डोळ्यांत काजळ घालताना डोळ्यांच्या कोपऱ्यात खाली जाणारी रेघ ओढतात. ‘विसेसकं’ म्हणजे गालावर विविध आकारांचे तीळ किंवा नक्षी काढतात. ‘ओलोकेन्ति’ म्हणजे खिडकी उघडून रस्ता पाहतात. ‘सालोके तिट्ठन्ति’ म्हणजे दरवाजा उघडून अर्धे शरीर दाखवत उभे राहतात. ‘नच्चन्ति’ म्हणजे नटांचे खेळ किंवा नाचगाण्याचे कार्यक्रम आयोजित करतात. ‘वेसिं वुट्ठापेन्ति’ म्हणजे गणिकेला (वेश्येला) प्रव्रज्या देतात. ‘पानागारं ठपेन्ति’ म्हणजे दारू विकतात. ‘सूनं ठपेन्ति’ म्हणजे मांस विकतात. ‘आपणं’ म्हणजे विविध वस्तूंचे अनेक प्रकारचे दुकान मांडतात. ‘दासं उपट्ठापेन्ति’ म्हणजे दास ठेवून त्याच्याकडून स्वतःची सेवा करून घेतात. दासी इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘हरितक पक्खिकं पकिणन्ति’ म्हणजे हिरव्या भाज्या आणि शिजवलेल्या भाज्या विकतात; याचा अर्थ संकीर्ण (सर्व प्रकारच्या वस्तूंचे) दुकान मांडतात असा आहे.

418. Sabbanīlakādikathā kathitāyeva.

४१८. पूर्णपणे निळ्या रंगाचे वस्त्र इत्यादींविषयीची चर्चा आधीच सांगितली आहे.

419. Bhikkhunī ce, bhikkhave, kālaṃ karontītiādīsu ayaṃ pāḷimuttakavinicchayo – sace hi pañcasu sahadhammikesu yo koci kālaṃ karonto ‘‘mamaccayena mayhaṃ parikkhāro upajjhāyassa hotu, ācariyassa hotu, saddhivihārikassa hotu, antevāsikassa hotu, mātu hotu, pitu hotu, aññassa vā yassa kassaci hotū’’ti vadati tesaṃ na hoti, saṅghasseva hoti. Na hi pañcannaṃ sahadhammikānaṃ accayadānaṃ ruhati, gihīnaṃ pana ruhati. Bhikkhu hi bhikkhunivihāre kālaṃ karoti, tassa parikkhāro bhikkhūnaṃyeva hoti. Bhikkhunī bhikkhuvihāre kālaṃ karoti, tassā parikkhāro bhikkhunīnaṃyeva hoti.

४१९. ‘भिक्षूंनो, जर भिक्षुणी मरण पावली तर’ इत्यादी वाक्यांमध्ये हा पालि-मुक्त (ग्रंथाबाहेरील) निर्णय आहे - जर पाच सहधार्मिकांपैकी कोणीही मरण पावताना असे म्हणाला की, 'माझ्या मृत्यूनंतर माझे परिष्कार उपाध्यायांचे होवोत, आचार्यांचे होवोत, सद्धिविहारिकाचे होवोत, अंतेवासिकाचे होवोत, आईचे होवोत, वडिलांचे होवोत किंवा इतर कोणत्याही व्यक्तीचे होवोत,' तर ते त्यांचे होत नाही, तर ते संघाचेच होते. कारण पाच सहधार्मिकांचे मरणोत्तर दान वैध ठरत नाही, परंतु गृहस्थांचे मरणोत्तर दान वैध ठरते. जर भिक्षू भिक्षुणींच्या विहारात मरण पावला, तर त्याचे परिष्कार भिक्षूंचेच होतात. जर भिक्षुणी भिक्षूंच्या विहारात मरण पावली, तर तिचे परिष्कार भिक्षुणींचेच होतात.

420. Purāṇamallīti purāṇe gihikāle mallakassa bhariyā. Purisabyañjananti purisanimittaṃ, chinnaṃ vā hotu acchinnaṃ vā, paṭicchannaṃ vā appaṭicchannaṃ vā. Sace etasmiṃ ṭhāne purisabyañjananti cittaṃ uppādetvā upanijjhāyati, dukkaṭaṃ.

४२०. ‘पुराणमल्ली’ म्हणजे पूर्वी गृहस्थावस्थेत असताना मल्लाची (कुस्तीगिराची) पत्नी असलेली. ‘पुरिसब्यंजनं’ म्हणजे पुरुषाचे जननेंद्रिय; ते कापलेले असो वा नसो, झाकलेले असो वा उघडे असो. जर त्या ठिकाणी 'हे पुरुषाचे जननेंद्रिय आहे' असा विचार मनात आणून ती निरखून पाहते, तर दुक्कट आपत्ती होते.

421. Attano paribhogatthāya dinnaṃ nāma yaṃ ‘‘tumheyeva paribhuñjathā’’ti vatvā dinnaṃ, taṃ aññassa dadato dukkaṭaṃ. Aggaṃ gahetvā pana dātuṃ vaṭṭati. Sace asappāyaṃ, sabbaṃ apanetuṃ vaṭṭati. Cīvaraṃ ekāhaṃ vā dvīhaṃ vā paribhuñjitvā dātuṃ vaṭṭati. Pattādīsupi eseva nayo.

४२१. स्वतःच्या उपभोगासाठी दिलेले म्हणजे जे 'तुम्हीच याचा उपभोग घ्या' असे म्हणून दिले गेले आहे, ते दुसऱ्याला देणाऱ्या भिक्षूला दुक्कट आपत्ती होते. परंतु त्यातील काही भाग स्वतः घेऊन उरलेले देणे योग्य आहे. जर ते अयोग्य असेल, तर ते सर्वच्या सर्व काढून देणे योग्य आहे. जर ते चीवर असेल, तर एक किंवा दोन दिवस वापरून ते देणे योग्य आहे. पात्र इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

Bhikkhūnaṃ sannidhiṃ bhikkhunīhi paṭiggāhāpetvāti hiyyo paṭiggahetvā ṭhapitamaṃsaṃ ajja aññasmiṃ anupasampanne asati bhikkhūhi paṭiggāhāpetvā bhikkhunīhi paribhuñjitabbaṃ. Bhikkhūhi paṭiggahitañhi bhikkhunīnaṃ appaṭiggahitakaṭṭhāne tiṭṭhati, bhikkhunīnaṃ paṭiggahitampi bhikkhūsu eseva nayo.

‘भिक्षूंच्या संनिधीत भिक्षुणींकडून ग्रहण करवून’ म्हणजे काल ग्रहण करून ठेवलेले मांस आज दुसरा कोणी अनुपसंपन्न नसल्यास, भिक्षूंकडून पुन्हा ग्रहण करवून भिक्षुणींनी त्याचा उपभोग घ्यावा. कारण भिक्षूंनी ग्रहण केलेले अन्न भिक्षुणींसाठी न ग्रहण केलेल्या अन्नासारखेच असते, आणि भिक्षुणींनी ग्रहण केलेल्या अन्नाच्या बाबतीत भिक्षूंसाठीही हाच नियम आहे.

426. Āsanaṃ saṃkasāyantiyo kālaṃ vītināmesunti aññaṃ vuṭṭhāpetvā aññaṃ nisīdāpentiyo bhojanakālaṃ atikkāmesuṃ.

४२६. ‘आसनं संकसायन्तियो कालं वीतिनामेसुं’ म्हणजे एका भिक्षुणीला उठवून दुसऱ्या भिक्षुणीला बसवत त्यांनी भोजनाची वेळ घालवून दिली.

Aṭṭhannaṃ [Pg.131] bhikkhunīnaṃ yathāvuḍḍhanti ettha sace pure aṭṭhasu nisinnāsu tāsaṃ abbhantarimā aññā āgacchati, sā attano navakaṃ uṭṭhāpetvā nisīdituṃ labhati. Yā pana aṭṭhahipi navakatarā, sā sacepi saṭṭhivassā hoti, āgatapaṭipāṭiyāva nisīdituṃ labhati. Aññattha sabbattha yathāvuḍḍhaṃ na paṭibāhitabbanti ṭhapetvā bhattaggaṃ aññasmiṃ catupaccayabhājanīyaṭṭhāne ‘‘ahaṃ pubbe āgatā’’ti vuḍḍhaṃ paṭibāhitvā kiñci na gahetabbaṃ; yathāvuḍḍhameva vaṭṭati. Pavāraṇākathā kathitāyeva.

येथे 'आठ भिक्षुणींच्या ज्येष्ठतेनुसार' याविषयीचा निर्णय असा समजावा: पूर्वी आठ भिक्षुणी बसलेल्या असताना, जर त्यांच्या अंतर्गत असलेली दुसरी एखादी भिक्षुणी आली, तर ती आपल्यापेक्षा कनिष्ठ भिक्षुणीला उठवून बसण्यास जागा मिळवू शकते. परंतु, जी भिक्षुणी त्या आठही भिक्षुणींपेक्षा कनिष्ठ आहे, ती जरी साठ वर्षांची (दीक्षित) असली तरी, आलेल्या क्रमानुसारच तिला बसण्यास जागा मिळते. 'इतर सर्व ठिकाणी ज्येष्ठतेनुसार अडवू नये' याचा अर्थ भोजनशाळा वगळता इतर चार प्रत्ययांचे वाटप करण्याच्या ठिकाणी 'मी आधी आले आहे' असे म्हणून ज्येष्ठ भिक्षुणीला अडवून काहीही घेऊ नये; ज्येष्ठतेनुसारच घेणे योग्य आहे. पवारणासंबंधीची कथा आधीच सांगितली आहे.

429. Itthiyuttantiādīhi sabbayānāni anuññātāni. Pāṭaṅkinti paṭapoṭṭalikaṃ.

४२९. 'इत्थियुत्त' इत्यादी शब्दांद्वारे सर्व प्रकारच्या वाहनांना परवानगी दिली आहे. 'पाटङ्कि' म्हणजे कपड्याने बनवलेली पालखी (किंवा डोली).

430. Dūtena upasampadā dasannaṃ antarāyānaṃ yena kenaci vaṭṭati. Kammavācāpariyosāne sā bhikkhunī bhikkhunupassaye ṭhitā vā hotu nipannā vā jāgarā vā niddaṃ okkantā vā, upasampannāva hoti. Tāvadeva chāyādīni āgatāya dūtabhikkhuniyā ācikkhitabbāni.

४३०. दहा अंतरायांपैकी (अडथळ्यांपैकी) कोणत्याही एका अंतरायामुळे दूताद्वारे उपसंपदा देणे योग्य ठरते. कम्मवाचेच्या समाप्तीनंतर ती भिक्षुणी भिक्षुणी-विहारात उभी असो, पडलेली असो, जागी असो किंवा गाढ निद्रेत असो, ती उपसंपन्नच होते. त्याच क्षणी आलेल्या दूत-भिक्षुणीला छाया (सावलीचे मोजमाप) इत्यादी गोष्टी सांगितल्या पाहिजेत.

431. Udositoti bhaṇḍasālā. Na sammatīti nappahoti. Upassayanti gharaṃ. Navakammanti saṅghassatthāya bhikkhuniyā navakammampi kātuṃ anujānāmīti attho.

४३१. 'उदोसित' म्हणजे भांडारगृह. 'न सम्मति' म्हणजे अपुरे पडणे. 'उपस्सय' म्हणजे घर (निवासस्थान). 'नवकम्म' म्हणजे संघाच्या हितासाठी भिक्षुणीला नवीन बांधकाम (नवकम्म) करण्याचीही मी परवानगी देतो, असा अर्थ आहे.

432. Tassā pabbajitāyāti tassā pabbajitakāle. Yāva so dārako viññutaṃ pāpuṇātīti yāva khādituṃ bhuñjituṃ nahāyituñca maṇḍituñca attano dhammatāya sakkotīti attho.

४३२. 'तस्सा पब्बजिताय' म्हणजे तिच्या प्रव्रजित होण्याच्या काळात (तिचा गर्भ वाढला). 'जोपर्यंत तो मुलगा समजूतदारपणाला प्राप्त होत नाही' याचा अर्थ जोपर्यंत तो स्वतःहून खाणे, जेवणे, स्नान करणे आणि स्वतःला सजवणे या गोष्टी करण्यास समर्थ होत नाही, असा आहे.

Ṭhapetvā sāgāranti sahagāraseyyamattaṃ ṭhapetvā. Yathā aññasmiṃ purise; evaṃ dutiyikāya bhikkhuniyā tasmiṃ dārake paṭipajjitabbanti dasseti. Mātā pana nahāpetuṃ pāyetuṃ bhojetuṃ maṇḍetuṃ ure katvā sayituñca labhati.

'ठपेत्वा सागारं' म्हणजे एकाच घरात एकत्र झोपणे वगळता. जसे इतर पुरुषांच्या बाबतीत वागावे, तसेच दुसऱ्या भिक्षुणीने त्या मुलाच्या बाबतीत वागावे, हे दर्शविले आहे. परंतु आई असलेल्या भिक्षुणीला त्याला स्नान घालणे, दूध पाजणे, जेवू घालणे, सजवणे आणि छातीशी धरून झोपवणे या गोष्टी करण्याची परवानगी मिळते.

434. Yadeva sā vibbhantāti yasmā sā vibbhantā attano ruciyā khantiyā odātāni vatthāni nivatthā, tasmāyeva sā abhikkhunī, na sikkhāpaccakkhānenāti dasseti. Sā puna upasampadaṃ na labhati.

४३४. 'यदेव सा विब्भन्ता' या पाठाने हे दर्शविले आहे की, ज्या अर्थी ती गृहस्थ जीवनात परतली आणि स्वतःच्या इच्छेने व आवडीने पांढरी वस्त्रे परिधान केली, त्यामुळेच ती अभिक्षुणी (भिक्षुणी नसलेली) झाली आहे, शिक्षेचा (सिक्खाचा) त्याग केल्यामुळे नाही. ती पुन्हा उपसंपदा मिळवू शकत नाही.

Sā [Pg.132] āgatā na upasampādetabbāti na kevalaṃ na upasampādetabbā, pabbajjampi na labhati. Odātāni gahetvā vibbhantā pana pabbajjāmattaṃ labhati.

'ती परत आल्यावर तिला उपसंपदा देऊ नये' म्हणजे केवळ उपसंपदाच देऊ नये असे नाही, तर तिला प्रव्रज्याही मिळत नाही. परंतु पांढरी वस्त्रे परिधान करून गृहस्थ जीवनात परतलेली भिक्षुणी केवळ प्रव्रज्या मिळवू शकते.

Abhivādanantiādīsu purisā pāde sambāhantā vandanti, kese chindanti, nakhe chindanti, vaṇapaṭikammaṃ karonti, taṃ sabbaṃ kukkuccāyantā na sādiyantīti attho. Tatreke ācariyā ‘‘sace ekato vā ubhato vā avassutā honti sārattā, yathāvatthukameva’’. Eke ācariyā ‘‘natthi ettha āpattī’’ti vadanti. Evaṃ ācariyavādaṃ dassetvā idaṃ odissa anuññātaṃ vaṭṭatīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Taṃ pamāṇaṃ. ‘‘Anujānāmi bhikkhave sāditu’’nti hi vacaneneva taṃ kappiyaṃ.

'अभिवादन' इत्यादी पाठांमध्ये पुरुष पाय चेपत वंदन करतात, केस कापतात, नखे कापतात, जखमेवर उपचार करतात, त्या सर्व गोष्टींचा संकोच वाटल्यामुळे त्या स्वीकारत नाहीत, असा अर्थ आहे. त्या बाबतीत काही आचार्य म्हणतात की, 'जर एका बाजूने किंवा दोन्ही बाजूंनी रागयुक्त (आसक्त) असतील, तर त्या त्या वस्तूच्या स्वरूपानुसारच आपत्ती होते.' काही आचार्य म्हणतात की, 'यात कोणतीही आपत्ती नाही.' अशा प्रकारे आचार्यांचे मत दर्शवून, 'या गोष्टींना उद्देशून परवानगी दिली असल्याने हे योग्य आहे,' असे अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे. तेच प्रमाण आहे. कारण 'हे भिक्षूंनो, मी स्वीकारण्याची परवानगी देतो' या वचनामुळेच ते कप्पिय (योग्य) ठरते.

435. Pallaṅkena nisīdantīti pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdanti. Aḍḍhapallaṅkanti ekaṃ pādaṃ ābhujitvā katapallaṅkaṃ. Heṭṭhā vivaṭe upari paṭicchanneti ettha sace kūpo khato hoti, upari pana padaramattameva sabbadisāsu paññāyati, evarūpepi vaṭṭati.

४३५. 'पल्लङ्केन निसीदन्ति' म्हणजे मांडी घालून बसतात. 'अड्ढpल्लङ्क' म्हणजे एक पाय दुमडून घातलेली अर्ध-मांडी. 'खाली उघडे आणि वर झाकलेले' याविषयीचा निर्णय असा समजावा: जर खड्डा खणलेला असेल आणि वर केवळ लाकडी फळीच असेल, आणि सर्व दिशांना ते उघडे दिसत असेल, तरी अशा प्रकारच्या शौचालयातही शौचविधी करणे योग्य आहे.

436. Kukkusaṃ mattikanti kuṇḍakañceva mattikañca. Sesamettha uttānamevāti.

४३६. 'कुक्कुसं मत्तिकां' म्हणजे तांदळाचा कोंडा आणि मऊ माती. येथील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Bhikkhunīupasampadānujānanakathā niṭṭhitā.

भिक्षुणींच्या उपसंपदेला परवानगी देण्याची कथा समाप्त झाली.

Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

भिक्षुणीस्कंधकाची वर्णना समाप्त झाली.

11. Pañcasatikakkhandhakaṃ

११. पंचसतिक स्कंधक (पाचशे भिक्षूंची संगीती)

Khuddānukhuddakasikkhāpadakathā

क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र (लहान-सहान) शिक्षापदांची कथा

441. Pañcasatikakkhandhake [Pg.133] – cattāri pārājikāni ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakānīti evamādi ekasikkhāpadampi apariccajitvā sabbesaṃ saṅgahetabbabhāvadassanatthaṃ pariyāyena vuttaṃ. Idaṃ vo samaṇānanti idaṃ samaṇānaṃ. Padapūraṇamatte vokāro.

४४१. पंचसतिक स्कंधकात - 'चार पाराजिका वगळता उर्वरित सर्व क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र शिक्षापदे आहेत' इत्यादी वचन एकही शिक्षापद न सोडता सर्व शिक्षापदांचा संग्रह केला पाहिजे हे दर्शवण्यासाठी पर्यायाने सांगितले आहे. 'इदं वो समणानं' म्हणजे हे श्रमणांसाठी योग्य आहे. येथे 'वो' हा शब्द केवळ पादपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे.

443. Idampi te āvuso ānanda dukkaṭanti ‘‘idaṃ tayā duṭṭhu kata’’nti kevalaṃ garahantehi therehi vuttaṃ, na āpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi te āpattānāpattiṃ na jānanti. Idāneva cetaṃ anussāvitaṃ – ‘‘saṅgho apaññattaṃ na paññapeti, paññattaṃ na samucchindatī’’ti. Desehi taṃ dukkaṭanti idampi ca ‘‘āma, bhante, duṭṭhu mayā kata’’nti evaṃ paṭijānāhi, taṃ dukkaṭanti idaṃ sandhāya vuttaṃ, na āpattidesanaṃ. Thero pana yasmā asatiyā na pucchi na anādarena, tasmā tattha duṭṭhukatabhāvampi asallakkhento ‘‘nāhaṃ taṃ dukkaṭaṃ passāmī’’ti vatvā theresu gāravaṃ dassento ‘‘apicāyasmantānaṃ sandhāya desemi taṃ dukkaṭa’’nti āha. Yathā tumhe vadatha, tathā paṭijānāmīti vuttaṃ hoti. Eseva nayo avasesesu catūsu ṭhānesu. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ nidānavaṇṇanāyameva vuttaṃ.

४४३. 'हे देखील, हे आयुष्यमान आनंद, तुझ्याकडून दुष्कृत झाले' हे वचन 'हे तुझ्याकडून वाईट झाले' अशा केवळ टीका करणाऱ्या थेरांनी म्हटले आहे, ते आपत्तीला उद्देशून म्हटलेले नाही. कारण ते थेर आपत्ती आणि अनापत्ती जाणत नव्हते असे नाही. आणि आताच हे घोषित केले गेले आहे की - 'संघाने न प्रज्ञप्त केलेले नियम प्रज्ञप्त करू नयेत आणि प्रज्ञप्त केलेले नियम नष्ट करू नयेत.' 'त्या दुष्कृताची कबुली दे' हे वचन देखील 'होय भंते, माझ्याकडून हे वाईट झाले' अशी कबुली दे, या दुष्कृताच्या कबुलीला उद्देशून म्हटले आहे, आपत्तीच्या देशनेला उद्देशून नाही. परंतु थेर (आनंद) यांनी ज्या अर्थी विस्मरणामुळे विचारले नाही, अनादरामुळे नाही, म्हणून तेथे दुष्कृत झाले आहे असे न मानणारे असूनही, 'मला त्यात माझे दुष्कृत दिसत नाही' असे म्हणून, थेरांबद्दल आदर दर्शवण्यासाठी, 'तरीही, आयुष्यमानांच्या श्रद्धेखातर मी त्या दुष्कृताची कबुली देतो' असे म्हणाले. म्हणजे 'जसे आपण सांगत आहात, तसेच मी मान्य करतो' असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित चार स्थानांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. येथे जे काही अधिक सांगण्यासारखे आहे, ते निदानवर्णनेमध्येच सांगितले गेले आहे.

Khuddānukhuddakasikkhāpadakathā niṭṭhitā.

क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र शिक्षापदांची कथा समाप्त झाली.

Pañcasatikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचसतिक स्कंधकाची वर्णना समाप्त झाली.

12. Sattasatikakkhandhakaṃ

१२. सत्तसतिक स्कंधक (सातशे भिक्षूंची संगीती)

Dasavatthukathā

दहा वस्तूंची (मुद्द्यांची) कथा

446. Sattasatikakkhandhake [Pg.134] – bhikkhaggenāti bhikkhuaggena, bhikkhū gaṇetvā tattake paṭivīse ṭhapesunti attho. Mahiyāti himapātasamaye himavalāhakā.

४४६. सत्तसतिक स्कंधकात - 'भिक्खग्गेन' म्हणजे भिक्षूंच्या संख्येनुसार भिक्षूंची गणना करून त्या प्रमाणात वाटे (भाग) ठेवले, असा अर्थ आहे. 'महिया' म्हणजे बर्फवृष्टीच्या वेळी बर्फाचे ढग.

447. Avijjānivuṭāti avijjāpaṭicchannā. Posāti purisā. Piyarūpaṃ abhinandanti patthentīti piyarūpābhinandino. Aviddasūti avijānantā. Rāgarajehi sarajā. Magasadisāti magā. Saha nettiyāti sanettikā. Vaḍḍhenti kaṭasinti punappunaṃ kaḷevaraṃ nikkhipamānā bhūmiṃ vaḍḍhenti. Evaṃ vaḍḍhentāva ghoraṃ ādiyanti punabbhavaṃ.

४४७. 'अविज्जानिवुता' म्हणजे अविद्येने (अज्ञानाने) झाकलेले. 'पोसा' म्हणजे मनुष्य. जे प्रिय रूपाचे अभिनंदन करतात आणि त्याची इच्छा करतात, ते 'पियरूपाभिनन्दिनो' होत. 'अविद्दसू' म्हणजे न जाणणारे (अज्ञानी). रागरूपी धुळीने माखलेले. पशूंसारखे म्हणून 'मगा' (पशू). तृष्णेसह असणारे म्हणजे 'सनेत्तिका'. 'स्मशानभूमी वाढवतात' म्हणजे पुन्हा पुन्हा मृतदेह टाकून स्मशानभूमी वाढवतात. अशा प्रकारे वाढवत राहून ते भयानक पुनर्जन्म ग्रहण करतात.

454. Pāpakaṃ no āvuso katanti āvuso amhehi pāpakaṃ katanti attho.

४५४. 'हे आयुष्यमान, आमच्याकडून वाईट कृत्य झाले' याचा अर्थ 'हे आयुष्यमान, आमच्यावर अन्याय (वाईट कृत्य) केला गेला आहे' असा आहे.

455. Katamena tvaṃ bhūmi vihārenāti ettha bhūmīti piyavacanametaṃ. Piyaṃ vattukāmo kira āyasmā sabbakāmī navake bhikkhū evaṃ āmanteti. Kullakavihārenāti uttānavihārena.

४५५. 'तू कोणत्या विहाराने राहतोस, हे भूमी!' येथे 'भूमी' हा शब्द प्रिय व्यक्तीला संबोधण्याचा शब्द आहे. प्रिय बोलण्याची इच्छा असणारे आयुष्यमान सब्बकामी कनिष्ठ भिक्षूंना अशा प्रकारे संबोधित करत असत. 'कुल्लकविहारेन' म्हणजे उघड्या किंवा सहज विहाराने (स्थितीने).

457. Sāvatthiyā suttavibhaṅgeti kathaṃ suttavibhaṅge paṭikkhittaṃ hoti? Tatra hi ‘‘sannidhi nāma ajja paṭiggahitaṃ aparajjū’’ti vatvā puna ‘‘sannidhikārake asannidhikārakasaññī khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādati vā bhuñjati vā āpatti pācittiyassā’’ti āpattiṃ vadantena paṭikkhittaṃ hoti. Tatreke maññanti ‘‘yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti hi vuttaṃ, idañca loṇaṃ nāma yāvajīvikattā sannidhibhāvaṃ nāpajjati. Yampi aloṇakaṃ āmisaṃ paṭiggahetvā tena saddhiṃ paribhuñjati, taṃ tadahupaṭiggahitameva, tasmā ‘‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ kāle kappati, vikāle na kappatī’ti vacanato dukkaṭenettha bhavitabba’’nti. Te vattabbā – ‘‘tumhākaṃ matena dukkaṭenapi na bhavitabbaṃ, na hi ettha yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ, yāvakālikameva [Pg.135] tadahupaṭiggahitaṃ, na ca taṃ vikāle paribhuttaṃ. Yadi vā ‘‘vikāle na kappatī’’ti vacanena tumhe dukkaṭaṃ maññetha, yāvajīvikamissaṃ yāvakālikaṃ vikāle bhuñjantassa vikālabhojanapācittiyaṃ na bhaveyya. Tasmā na byañjanamattaṃ gahetabbaṃ, attho upaparikkhitabbo.

४५७. श्रावस्तीमध्ये, सुत्तविभंगामध्ये कशा प्रकारे (याचा) निषेध केला गेला आहे? कारण तेथे (सुत्तविभंगामध्ये) 'सन्निधि (साठा) म्हणजे आज ग्रहण केलेले आणि दुसऱ्या दिवशी (वापरलेले)' असे सांगून, पुन्हा 'साठा करणाऱ्या वस्तूंमध्ये साठा न केल्याची संज्ञा असणाऱ्याने खाद्यान्न किंवा भोज्यान्न खाल्ले किंवा सेवन केले तर पाचित्तिय आपत्ती होते' असे आपत्तीचे प्रतिपादन करणाऱ्या भगवंतांनी याचा निषेध केला आहे. तेथे काही आचार्य असे मानतात की, 'जो भिक्खू साठा केलेले खाद्यान्न किंवा भोज्यान्न...' असे भगवंतांनी म्हटले आहे, आणि हे मीठ (लोण) नावाचे द्रव्य यावजीविक (आयुष्यभर ठेवता येणारे) असल्यामुळे साठवण्याच्या (सन्निधि) अवस्थेला प्राप्त होत नाही. जे काही अळणी (मीठ नसलेले) आमिष (अन्न) ग्रहण करून, त्या (पूर्वी ग्रहण केलेल्या) मिठासोबत सेवन केले जाते, ते त्याच दिवशी ग्रहण केलेले मानले जाते. म्हणून, 'हे भिक्खूंनो, यावकालिक अन्नासोबत त्याच दिवशी ग्रहण केलेले यावजीविक अन्न योग्य वेळी (काळात) कल्पते (योग्य आहे), अवेळी (विकालच्या वेळी) कल्पत नाही (अयोग्य आहे)' या वचनानुसार येथे दुक्कट आपत्ती असायला हवी. त्यांना असे म्हटले पाहिजे - तुमच्या मतानुसार दुक्कट आपत्ती देखील असू नये. कारण येथे यावजीविक अन्न त्याच दिवशी ग्रहण केलेले नाही, तर केवळ यावकालिक अन्नच त्याच दिवशी ग्रहण केलेले आहे, आणि त्याचे अवेळी (विकालच्या वेळी) सेवन केलेले नाही. किंवा जर 'विकालच्या वेळी कल्पत नाही' या वचनामुळे तुम्ही दुक्कट आपत्ती मानता, तर यावजीविक मिश्रित यावकालिक अन्न विकालच्या वेळी सेवन करणाऱ्याला 'विकालभोजन पाचित्तिय' आपत्ती होणार नाही. म्हणून केवळ शब्दांचे बाह्य रूप (व्यंजनमात्र) ग्रहण करू नये, तर अर्थाचे परीक्षण केले पाहिजे.

Ayañhettha attho – yāvakālikena yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ yadi sambhinnarasaṃ hoti, yāvakālikagatikameva hoti. Tasmā ‘‘yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti iminā sikkhāpadena kāle kappati, vikāle na kappati. Na idha ‘‘na kappatī’’ti vacanamattenettha dukkaṭaṃ hoti. Yatheva yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ yāvakālikena sambhinnarasaṃ vikāle na kappati, vikālabhojanapācittiyāvahaṃ hoti. Evaṃ ajja paṭiggahitampi aparajju yāvakālikena sambhinnarasaṃ na kappati, sannidhibhojanapācittiyāvahaṃ hoti. Taṃ ‘‘sannidhikataṃ ida’’nti ajānantopi na muccati. Vuttañhetaṃ – ‘‘sannidhikārake asannidhikārakasaññī khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādati vā bhuñjati vā āpatti pācittiyassā’’ti. Tasmā ‘‘kattha paṭikkhitta’’nti imissā pucchāya ‘‘parisuddhamidaṃ byākaraṇaṃ sāvatthiyā suttavibhaṅge’’ti.

येथे हा अर्थ आहे - जर यावकालिक अन्नासोबत त्याच दिवशी ग्रहण केलेले यावजीविक अन्न मिश्रित रसाचे (सम्भिन्नरस) झाले, तर ते यावकालिकाच्या गतीचेच (स्वभावाचेच) होते. म्हणून 'जो भिक्खू विकालच्या वेळी खाद्यान्न किंवा भोज्यान्न...' या शिक्षापदाने ते योग्य वेळी (काळात) कल्पते, अवेळी (विकालच्या वेळी) कल्पत नाही. येथे केवळ 'कल्पत नाही' या वचनामुळे दुक्कट आपत्ती होत नाही. ज्याप्रमाणे त्याच दिवशी ग्रहण केलेले यावजीविक अन्न यावकालिक अन्नासोबत मिश्रित रसाचे होऊन विकालच्या वेळी कल्पत नाही आणि विकालभोजन पाचित्तिय आपत्ती आणणारे ठरते, त्याचप्रमाणे आज ग्रहण केलेले (यावजीविक अन्न) दुसऱ्या दिवशी यावकालिक अन्नासोबत मिश्रित रसाचे झाले असता कल्पत नाही आणि सन्निधिभोजन पाचित्तिय आपत्ती आणणारे ठरते. 'हे साठवलेले अन्न आहे' हे माहीत नसले तरीही तो (भिक्खू) आपत्तीतून मुक्त होत नाही. कारण हे म्हटले गेले आहे - 'साठा केलेल्या वस्तूंमध्ये साठा न केल्याची संज्ञा असणाऱ्याने खाद्यान्न किंवा भोज्यान्न खाल्ले किंवा सेवन केले तर पाचित्तिय आपत्ती होते.' म्हणून 'कुठे निषेध केला आहे?' या प्रश्नाचे 'श्रावस्तीमध्ये, सुत्तविभंगामध्ये' हे उत्तर पूर्णपणे शुद्ध (दोषरहित) आहे.

Rājagahe uposathasaṃyutteti idaṃ ‘‘na bhikkhave ekasmiṃ āvāse dve uposathāgārāni sammannitabbāni; yo sammanneyya, āpatti dukkaṭassā’’ti etaṃ sandhāya vuttaṃ. Vinayātisāre dukkaṭanti ‘‘na bhikkhave ekasmiṃ āvāse dve uposathāgārāni sammannitabbānī’’ti etassa vinayassa atisāre dukkaṭaṃ. Campeyyake vinayavatthusminti idaṃ ‘‘adhammena ce bhikkhave vaggakammaṃ, akammaṃ na ca karaṇīya’’nti evamādiṃ katvā campeyyakkhandhake āgataṃ vinayavatthuṃ sandhāya vuttaṃ.

राजगृहामध्ये उपोसथ संयुक्तामध्ये हे वचन 'हे भिक्खूंनो, एकाच आरामात (आवासात) दोन उपोसथगृहे संमत करू नयेत; जो संमत करेल, त्याला दुक्कट आपत्ती होईल' या सूत्राला उद्देशून (आयुष्यमान सब्बकामी थेरांनी) म्हटले आहे. 'विनयाच्या उल्लंघनामुळे दुक्कट आपत्ती होते' म्हणजे 'हे भिक्खूंनो, एकाच आरामात दोन उपोसथगृहे संमत करू नयेत' या विनयाच्या उल्लंघनामुळे दुक्कट आपत्ती होते. 'चम्पेय्यक विनयवस्तूमध्ये' हे वचन 'हे भिक्खूंनो, जर अधर्माने वर्गकर्म (गणाचे कर्म) केले असेल, तर ते अकर्म आहे आणि ते करू नये' इत्यादीपासून सुरू करून चम्पेय्यक खंधकामध्ये आलेल्या विनयवस्तूला उद्देशून म्हटले आहे.

Ekacco kappatīti idaṃ dhammikaṃ āciṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Chedanake pācittiyanti suttavibhaṅge hi ‘‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’ti āgataṃ, tasmā dvinnaṃ sugatavidatthīnaṃ upari dasāyeva vidatthimattā labbhati. Dasāya vinā taṃ pamāṇaṃ karontassa idaṃ āgatameva hoti – ‘‘taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiya’’nti. Tasmā ‘‘kiṃ āpajjatī’’ti puṭṭho ‘‘chedanake [Pg.136] pācittiya’’nti āha. Chedanakasikkhāpade vuttapācittiyaṃ āpajjatīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

काही अंशी कल्पते (योग्य आहे) हे वचन धर्मसंगत आचरणाला (धम्मिक आचिण्ण) उद्देशून म्हटले आहे. 'छेदनक पाचित्तिय' म्हणजे सुत्तविभंगामध्ये 'निसीदन (बसण्याचे आसन) म्हणजे दशा (झालर) असलेले म्हटले जाते' असे आले आहे. म्हणून सुगतांच्या (बुद्धांच्या) दोन विथस्तींच्या (वितस्ती - वीत) वर केवळ एक वीत प्रमाणाचीच दशा (झालर) असावी लागते. दशेविना (झालरेशिवाय) त्या प्रमाणाचे (आसन) बनवणाऱ्याला ही आपत्ती थेट लागू होते - 'त्या प्रमाणाचे उल्लंघन करणाऱ्याला छेदनक पाचित्तिय आपत्ती होते.' म्हणून 'कोणती आपत्ती होते?' असे विचारले असता थेरांनी 'छेदनक पाचित्तिय' असे म्हटले. छेदनक शिक्षापदामध्ये सांगितलेली पाचित्तिय आपत्ती प्राप्त होते, असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Dasavatthukathā niṭṭhitā.

दहा वस्तूंची कथा समाप्त झाली.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

समंतपासादिका नामक विनय-टीकेमध्ये

Sattasatikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तसतिक खंधकाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

Dvivaggasaṅgahā vuttā, dvāvīsatipabhedanā;

Khandhakā sāsane pañcakkhandhadukkhappahāyino.

दोन वर्गांचे संग्रह (महावग्ग आणि चुलवग्ग) आणि बावीस विभाग (प्रभेद) केलेले, पंचस्कंधांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या शासनातील (बुद्धशासनातील) खंधक सांगितले गेले आहेत.

Yā tesaṃ vaṇṇanā esā, antarāyaṃ vinā yathā;

Siddhā sijjhantu kalyāṇā, evaṃ āsāpi pāṇinanti.

त्यांची ही जी वर्णना (टीका) आहे, ती ज्याप्रमाणे कोणत्याही विघ्नाशिवाय (अंतरायाशिवाय) पूर्ण झाली आहे, त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांच्या कल्याणकारी इच्छा पूर्ण होवोत!

Cūḷavagga-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

चुलवग्ग-अट्ठकथा समाप्त झाली.