นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ထိုဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

วินยปิฏเก

ဝိနည်းပိဋကတ်၌

มหาวคฺค-อฏฺฐกถา

မဟာဝဂ္ဂအဋ္ဌကထာ

๑. มหาขนฺธกํ

၁. မဟာခန္ဓက

โพธิกถา

ဗောဓိကထာ

อุภินฺนํ [Pg.233] ปาติโมกฺขานํ, สงฺคีติสมนนฺตรํ;

สงฺคายึสุ มหาเถรา, ขนฺธกํ ขนฺธโกวิทา.

ဘိက္ခု၊ ဘိက္ခုနီ နှစ်ဖက်သော ပါတိမောက်တို့ကို သံဂါယနာတင်ပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ ခန္ဓကအရာ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူကြကုန်သော မဟာထေရ်မြတ်တို့သည် ထိုခန္ဓက (မဟာဝဂ်၊ စူဠဝဂ်) ကို သံဂါယနာ တင်တော်မူကြပြီ။

ยํ ตสฺส ทานิ สมฺปตฺโต, ยสฺมา สํวณฺณนากฺกโม;

ตสฺมา โหติ อยํ ตสฺส, อนุตฺตานตฺถวณฺณนา.

ယခုအခါ၌ ထိုခန္ဓက၏ ဖွင့်ဆိုပုံ အဋ္ဌကထာအစဉ်သည် ကောင်းစွာ ရောက်ရှိလာပြီ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုခန္ဓက၏ မပေါ်လွင်သော အနက်တို့ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း အဋ္ဌကထာသည် ဖြစ်လတ္တံ့။

ปทภาชนิเย อตฺถา, เยหิ เยสํ ปกาสิตา;

เต เจ ปุน วเทยฺยาม, ปริโยสานํ กทา ภเว.

ပဒဘာဇနီ၌ အကြင်ပုဒ်တို့၏ အနက်တို့ကို အကြင်အဋ္ဌကထာနည်းတို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့ကို တစ်ဖန် ထပ်မံ၍ ဆိုကြဦးအံ့၊ ဤသို့ ထပ်တလဲလဲ ဆိုနေကြပါမူ အဘယ်အခါ၌ အဋ္ဌကထာ၏ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်နိုင်ပါအံ့နည်း၊ ဘယ်သောအခါမျှ ပြီးဆုံးနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။

อุตฺตานา เจว เย อตฺถา, เตสํ สํวณฺณนาย กึ;

อธิปฺปายานุสนฺธีหิ, พฺยญฺชเนน จ เย ปน.

အကြင်အနက်တို့သည် နဂိုကပင် ထင်ရှားပေါ်လွင်နေကုန်၏၊ ထိုပေါ်လွင်သော အနက်တို့ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ အကျိုးမရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် အကြင်အနက်တို့သည် အဓိပ္ပာယ် အနုသန္ဓေအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း မပေါ်လွင် မထင်ရှားကုန်။

อนุตฺตานา น เต ยสฺมา, สกฺกา ญาตุํ อวณฺณิตา;

เตสํเยว อยํ ตสฺมา, โหติ สํวณฺณนานโยติ.

ထိုမပေါ်လွင်သော အနက်တို့ကို မဖွင့်ဆိုအပ်ပါက သိရှိနိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုမပေါ်လွင်သော အနက်တို့၏ အဖွင့်အစဉ်ကိုသာ ဤအဋ္ဌကထာ၌ ဖွင့်ဆိုမည် ဖြစ်၏။

๑. เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อุรุเวลายํ วิหรติ นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา เวรญฺชาย’’นฺติอาทีสุ วิย กรณวจเน วิเสสการณํ นตฺถิ, วินยํ ปตฺวา ปน กรณวจเนเนว อยมภิลาโป อาโรปิโตติ อาทิโต ปฏฺฐาย อารุฬฺหาภิลาปวเสเนเวตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอส นโย อญฺเญสุปิ อิโต ปเรสุ เอวรูเปสุ.

၁. "tena samayena buddho bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ကဲ့သို့ ကရိုဏ်းဝိဘတ် (တတိယဝိဘတ်) ဖြင့် သုံးနှုန်းရခြင်း၌ ထူးခြားသော အကြောင်းရင်းသည် အကယ်၍ မရှိပါသော်လည်း ဝိနည်းပိဋကတ်တော်သို့ ရောက်သောအခါ ကရိုဏ်းဝိဘတ်ဖြင့်သာလျှင် ဤစကားရပ်ကို သံဂါယနာ တင်တော်မူကြပြီ။ သို့ဖြစ်၍ ဝိနည်းအစမှစ၍ သံဂါယနာတင်အပ်သော သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤပါဠိတော်မှတစ်ပါး နောက်လာလတ္တံ့သော ဤသို့ သဘောရှိသော အခြားပါဠိရပ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်ယူအပ်၏။

กึ ปเนตสฺส วจเน ปโยชนนฺติ? ปพฺพชฺชาทีนํ วินยกมฺมานํ อาทิโต ปฏฺฐาย นิทานทสฺสนํ. ยา หิ ภควตา ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อิเมหิ ตีหิ [Pg.234] สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปท’’นฺติ (มหาว. ๓๔) เอวํ ปพฺพชฺชา เจว อุปสมฺปทา จ อนุญฺญาตา, ยานิ จ ราชคหาทีสุ อุปชฺฌายอุปชฺฌายวตฺตอาจริยอาจริยวตฺตาทีนิ อนุญฺญาตานิ, ตานิ อภิสมฺโพธึ ปตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วีตินาเมตฺวา พาราณสิยํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อิมินา อนุกฺกเมน อิทญฺจิทญฺจ ฐานํ ปตฺวา อิมสฺมิญฺจ อิมสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตานีติ เอวเมเตสํ ปพฺพชฺชาทีนํ วินยกมฺมานํ อาทิโต ปฏฺฐาย นิทานทสฺสนํ เอตสฺส วจเน ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

ဤသို့ နိဒါန်းစကားကို ဆိုခြင်းကြောင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း ဟူမူ - ရှင်ရဟန်းအဖြစ် (ပဗ္ဗဇ္ဇာ) အစရှိသော ဝိနည်းကံတို့၏ နိဒါန်းကို အစမှစ၍ ပြသခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်၏။ မှန်ပေသည်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ ဤသရဏဂုံသုံးပါးတို့ဖြင့် ရှင်အဖြစ် ပဉ္စင်းအဖြစ်ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏" ဟူ၍ ရှင်အဖြစ်နှင့် ပဉ္စင်းအဖြစ်ကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့ပြီ။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်စသော အရပ်တို့၌လည်း အကြင် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်၏ဝတ်၊ ဆရာ၊ ဆရာ၏ဝတ် စသော ဝိနည်းကံတို့ကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့ပြီ။ ထိုဝိနည်းကံတို့ကို ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီး၍ မဟာဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ ခုနစ်သတ္တာဟကို လွန်စေတော်မူကာ၊ ဗာရာဏသီပြည်၌ ဓမ္မစကြာတရားကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ ဤနည်းအစဉ်ဖြင့် ထိုထိုအရပ်ဒေသတို့သို့ ရောက်တော်မူ၍ ထိုထိုအကြောင်းကိစ္စတို့ကြောင့် ပညတ်တော်မူအပ်ကုန်ပြီ။ သို့ဖြစ်၍ ထိုရှင်ရဟန်းအဖြစ် စသော ဝိနည်းကံတို့၏ နိဒါန်းကို အစမှစ၍ ပြသခြင်းသည် ဤနိဒါန်းစကားကို ဆိုရခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

ตตฺถ อุรุเวลายนฺติ มหาเวลายํ; มหนฺเต วาลิกราสิมฺหีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘อุรู’’ติ วาลิกา วุจฺจติ; ‘‘เวลา’’ติ มริยาทา; เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสกุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม ปเรสมฺปิ ปากฏานิ โหนฺติ, มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ; ตสฺมา โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส อญฺโญ โจทโก นาม นตฺถิ, โส อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปุเฏน วาลิกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อากิรตุ, อิทมสฺส ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, โส ตตฺถ ปตฺตปุเฏน วาลิกํ อากิรติ. เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลิกราสิ ชาโต, ตโต นํ ปจฺฉิมา ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุรุเวลายนฺติ มหาเวลายํ; มหนฺเต วาลิกราสิมฺหีติ อตฺโถ’’ติ. ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ วา อุรูติ วาลิกา วุจฺจติ; เวลาติ มริยาทา; เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

ထိုပါဠိ၌ "uruvelāyaṃ" ဟူသည်မှာ ကြီးစွာသော သဲစု (သို့မဟုတ် ကမ်းပါးနှင့်တူသော ကြီးစွာသော သဲအစု) ၌ ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ပြင်တစ်နည်းကား "urū" ဟူသည် သဲကို ဆိုအပ်၏၊ "velā" ဟူသည် အပိုင်းအခြားကို ဆိုအပ်၏၊ အပိုင်းအခြားကို ကျော်လွန်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် သယ်ဆောင်လာအပ်သော သဲဖြစ်၍ "uruvelā" ဟူ၍လည်း ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ အတိတ်ကာလ ဘုရားပွင့်တော်မမူမီ အချိန်က တစ်သောင်းသော အမျိုးသားတို့သည် ရသေ့အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်၍ ထိုဥရုဝေလာတောအရပ်၌ နေကြကုန်လတ်သော် တစ်နေ့သ၌ စည်းဝေးလျက် ဤသို့ ကတိကဝတ် ပြုကြကုန်၏။ "ကာယကံ ဝစီကံတို့သည် သူတစ်ပါးတို့အား ထင်ရှားကုန်၏၊ မနောကံမူကား သူတစ်ပါးတို့အား မထင်ရှားပေ။ ထို့ကြောင့် အကြင်ရသေ့သည် ကာမဝိတက်၊ ဗျာပါဒဝိတက်၊ ဝိဟိံသာဝိတက်ကို ကြံစည်မိပါက ထိုရသေ့၌ မိမိမှတစ်ပါး အခြားသော အပြစ်တင်မည့်သူ မရှိပေ။ ထိုရသေ့သည် ကိုယ်တိုင်ပင် မိမိကိုယ်ကို အပြစ်တင်ကာ ဖက်ရွက်ခွက်ဖြင့် သဲကို သယ်ဆောင်၍ ဤနေရာ၌ လောင်းစေသတည်း၊ ဤသည်မှာ ထိုရသေ့၏ ဒဏ်ချက် ဖြစ်စေသတည်း" ဟု ကတိပြုကြ၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ထိုကဲ့သို့သော ဝိတက်ကို ကြံစည်မိသော ရသေ့သည် ထိုနေရာ၌ ဖက်ရွက်ခွက်ဖြင့် သဲကို သယ်ယူကာ လောင်းလေ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုနေရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ကြီးစွာသော သဲပုံကြီး ဖြစ်လာခဲ့၏။ ထို့နောက်တွင် နောင်၌ဖြစ်သော လူအပေါင်းတို့သည် ထိုသဲပုံကို ကာရံ၍ သဲပုံစေတီအရပ် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုသဲပုံကြီးကို ရည်ညွှန်း၍ ရှေးအဋ္ဌကထာဆရာတို့က "uruvelāyaṃ" ဟူသည်မှာ ကြီးစွာသော သဲစု၌ ဟု အနက်ရ၏ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသဲစုကိုပင် ရည်ညွှန်း၍ ငါသည် "ထို့ပြင်တစ်နည်းကား urū ဟူသည် သဲကို ဆိုအပ်၏၊ velā ဟူသည် အပိုင်းအခြားကို ဆိုအပ်၏၊ အပိုင်းအခြားကို ကျော်လွန်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် သယ်ဆောင်လာအပ်သော သဲဖြစ်၍ uruvelā ဟူ၍လည်း ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏" ဟု ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

โพธิรุกฺขมูเลติ โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ; ตํ โพธึ ภควา เอตฺถ ปตฺโตติ รุกฺโขปิ ‘‘โพธิรุกฺโข’’ตฺเวว นามํ ลภิ, ตสฺส โพธิรุกฺขสฺส มูเล โพธิรุกฺขมูเล. ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ ปฐมํ อภิสมฺพุทฺโธ; อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา สพฺพปฐมํเยวาติ อตฺโถ. เอกปลฺลงฺเกนาติ สกิมฺปิ อนุฏฺฐหิตฺวา ยถาอาภุชิเตน เอเกเนว ปลฺลงฺเกน. วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทีติ วิมุตฺติสุขํ ผลสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวทยมาโน.

"bodhirukkhamūle" ဟူသော ပုဒ်၌ "bodhi" ဟူသည် မဂ်လေးပါးတို့၌ ရအပ်သော ဉာဏ်တော်ကို ဆိုအပ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသစ်ပင်၌ ထိုမဂ်ဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် ထိုသစ်ပင်သည်လည်း "ဗောဓိပင်" ဟူ၍သာလျှင် အမည်ကို ရလေ၏၊ ထိုဗောဓိပင်၏ အောက်ခြေအနီး၌ ဖြစ်သောကြောင့် "bodhirukkhamūle" ဟု ဆိုအပ်၏။ "paṭhamābhisambuddho" ဟူသည်မှာ "paṭhamaṃ abhisambuddho" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏၊ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးစ ရှေးဦးစွာသော အခါ၌ဟု အနက်ရ၏။ "ekapallaṅkena" ဟူသည် တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ထတော်မမူဘဲ ဖွဲ့ခွေအပ်သည့်အတိုင်း ဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသော တင်ပလ္လင်ဖြင့်သာဟု ဆိုလိုသည်။ "vimuttisukhapaṭisaṃvedī" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ချမ်းသာတည်းဟူသော ဖလသမာပတ်ချမ်းသာကို ခံစားတော်မူလျက်ဟု အနက်ရ၏။

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ [Pg.235] ปจฺจยาการํ. ปจฺจยากาโร หิ อญฺญมญฺญํ ปฏิจฺจ สหิเต ธมฺเม อุปฺปาเทตีติ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ วุจฺจติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สพฺพาการสมฺปนฺนํ วินิจฺฉยํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺโพ. อนุโลมปฏิโลมนฺติ อนุโลมญฺจ ปฏิโลมญฺจ. ตตฺถ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต อวิชฺชาทิโก ปจฺจยากาโร อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจกรณโต ‘‘อนุโลโม’’ติ วุจฺจติ. ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต สฺเวว อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุชฺฌมาโน ตํ กิจฺจํ น กโรตีติ ตสฺส อกรณโต ‘‘ปฏิโลโม’’ติ วุจฺจติ. ปุริมนเยน วา วุตฺโต ปวตฺติยา อนุโลโม, อิตโร ตสฺสา ปฏิโลโมติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อาทิโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อนฺตํ, อนฺตโต จ ปฏฺฐาย ยาว อาทึ ปาเปตฺวา อวุตฺตตฺตา อิโต อญฺเญนตฺเถน อนุโลมปฏิโลมตา น ยุชฺชติ.

"paṭiccasamuppādaṃ" ဟူသည် အဝိဇ္ဇာအစရှိသော အကြောင်းတရားတို့၏ ကျေးဇူးပြုပုံ အခြင်းအရာ (ပစ္စယာကာရ) ကို ဆိုလိုသည်။ မှန်ပေသည်၊ အကြောင်းတရားတို့၏ ကျေးဇူးပြုပုံ အခြင်းအရာသည် အချင်းချင်းဖြစ်သော အကြောင်းတရားကို မှီ၍ တကွဖြစ်ကုန်သော အကျိုးတရားတို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျဉ်းမျှသာ ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုကား အလုံးစုံသောအခြင်းအရာနှင့် ပြည့်စုံသော အဆုံးအဖြတ်ကို အလိုရှိသောသူသည် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းမှ ယူအပ်၏။ "anulomapaṭilomaṃ" ဟူသည် အနုလုံ (အလျော်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိလုံ (ဆန့်ကျင်ဘက်) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟု အနက်ရ၏။ ထိုပါဠိ၌ "avijjāpaccayā saṅkhārā" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အဝိဇ္ဇာအစရှိသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို မိမိပြုအပ်သော ကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် "အနုလုံ (အလျော်)" ဟု ဆိုအပ်၏။ "avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သည်ပင် နောင်တစ်ဖန် ဖြစ်ခြင်းမရှိသော ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ချုပ်လတ်သော် ထိုကိစ္စကို မပြုနိုင်တော့သဖြင့် ထိုသို့ မပြုနိုင်ခြင်းကြောင့် "ပဋိလုံ (ဆန့်ကျင်ဘက်)" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးနည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သည် သံသရာဖြစ်ခြင်း (ပဝတ္တိ) အားဖြင့် အနုလုံမည်၏၊ နောက်နည်းသည် ဖြစ်ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် (နိဝတ္တိ) ဖြစ်သောကြောင့် ပဋိလုံမည်၏ ဟုလည်း ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အစမှစ၍ ဇရာမရဏတည်းဟူသော အဆုံးတိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ အဆုံးမှစ၍ အစတိုင်အောင်လည်းကောင်း ရောက်စေ၍ ဟောတော်မမူအပ်သောကြောင့် ဤဆိုအပ်ပြီးသော အနက်မှတစ်ပါး အခြားသော အနက်အားဖြင့် အနုလုံပဋိလုံ ဖြစ်သည်ဟု မသင့်လျော်ပေ။

มนสากาสีติ มนสิ อกาสิ. ตตฺถ ยถา อนุโลมํ มนสิ อกาสิ, อิทํ ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย. ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สพฺพาการสมฺปนฺนํ วินิจฺฉยํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโตว คเหตพฺโพ.

"manasākāsi" ဟူသည် နှလုံးသွင်းတော်မူပြီ (စိတ်၌ ပြုတော်မူပြီ) ဟု အနက်ရ၏။ ထိုပါဠိ၌ အနုလုံအားဖြင့် နှလုံးသွင်းတော်မူပုံကို ဦးစွာပြသရန် "avijjāpaccayā saṅkhārā" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို၌ အဝိဇ္ဇာသည်လည်း ဖြစ်၏၊ အကြောင်းလည်း ဖြစ်၏ဟု "avijjāpaccaya" မည်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် သင်္ခါရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ ဟူသော ဤနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျဉ်းမျှသာ ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုကား အလုံးစုံသောအခြင်းအရာနှင့် ပြည့်စုံသော အဆုံးအဖြတ်ကို အလိုရှိသောသူသည် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းမှသာလျှင် ယူအပ်၏။

ยถา ปน ปฏิโลมํ มนสิ อกาสิ, อิทํ ทสฺเสตุํ อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวิชฺชาย ตฺเววาติ อวิชฺชาย ตุ เอว. อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ. เอวํ นิรุทฺธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา วิญฺญาณํ นิรุทฺธํ, วิญฺญาณาทีนญฺจ นิโรธา นามรูปาทีนิ นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทีนิ วตฺวา เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส; สุทฺธสฺส วา สตฺตวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ.

တစ်ဖန် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပဋိလုံ (ဆန့်ကျင်ဘက်) အားဖြင့် နှလုံးသွင်းတော်မူသနည်းဟူမူ၊ ထိုပဋိလုံအားဖြင့် နှလုံးသွင်းပုံအခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ 'အဝိဇ္ဇာယတွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'အဝိဇ္ဇာယတွေဝ' ဟူသည်မှာ (အနုလုံဘက်နှင့်မတူဘဲ ပဋိလုံဘက်၌) အဝိဇ္ဇာ၏သာလျှင် ဟူလိုသည်။ 'အသေသဝိရာဂနိရောဓာ' ဟူသည်မှာ ဝိရာဂဟုဆိုအပ်သော အရဟတ္တမဂ်ကြောင့် အကြွင်းမရှိ ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဟူလိုသည်။ 'သင်္ခါရနိရောဓော' ဟူသည်မှာ သင်္ခါရတို့၏ နောင်တစ်ဖန် ဖြစ်ခြင်းမရှိသော ချုပ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ နောင်တစ်ဖန် ဖြစ်ခြင်းမရှိသော ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ပြီးကုန်သော သင်္ခါရတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် ဝိညာဉ်သည် ချုပ်၏။ ဝိညာဉ်အစရှိသော အကြောင်းတရားတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်လည်း နာမ်ရုပ်အစရှိသော အကျိုးတရားတို့သည် ဧကန်ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော' အစရှိသော စကားရပ်တို့ကို ဟောတော်မူပြီးလျှင် 'ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ' ဟူသော စကားတော်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ကေဝလဿ' ဟူသည် အလုံးစုံသော၊ သို့မဟုတ် သတ္တဝါမှ ကင်းဆိတ်သော သက်သက်သော ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ' ဟူသည် ဒုက္ခအစု၏။ 'နိရောဓော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ နောင်တစ်ဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

เอตมตฺถํ [Pg.236] วิทิตฺวาติ ยฺวายํ ‘‘อวิชฺชาทิวเสน สงฺขาราทิกสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย จ อวิชฺชานิโรธาทิวเสน จ นิโรโธ โหตี’’ติ วุตฺโต, สพฺพากาเรน เอตมตฺถํ วิทิตฺวา. ตายํ เวลายนฺติ ตายํ ตสฺส อตฺถสฺส วิทิตเวลายํ. อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ ตสฺมึ วิทิเต อตฺเถ เหตุโน จ เหตุสมุปฺปนฺนธมฺมสฺส จ ปชานนาย อานุภาวทีปกํ ‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺตี’’ติอาทิกํ โสมนสฺสยุตฺตญาณสมุฏฺฐานํ อุทานํ อุทาเนสิ, อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสีติ วุตฺตํ โหติ.

'ဧတမတ္ထံ ဝိဒိတွာ' ဟူသည် 'အဝိဇ္ဇာ အစရှိသည်တို့ကြောင့် သင်္ခါရ အစရှိသော ဒုက္ခအစု၏ ဖြစ်ပေါ်တိုးပွားခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာချုပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကြောင့် သင်္ခါရ အစရှိသော ဒုက္ခအစု၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သော အကြင်အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကောင်းစွာသိတော်မူ၍ ဟူလိုသည်။ 'တာယံ ဝေလာယံ' ဟူသည် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိတော်မူသော ထိုအခါ၌ ဟူလိုသည်။ 'ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ' ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့ သိတော်မူအပ်ပြီးသော အနုလုံပဋိလုံ အကြောင်းအကျိုးအနက်၌ အကြောင်းတရားနှင့် အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော အကျိုးတရားတို့ကို ကွဲကွဲပြားပြား သိတော်မူခြင်း၏ အစွမ်းအာနုဘော်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော 'ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ' အစရှိသော သောမနဿနှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူပြီ၊ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်တော်မူ၍ စကားသံကို မြွက်ဆိုတော်မူပြီ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။

ตสฺสตฺโถ – ยทา หเวติ ยสฺมึ ภเว กาเล. ปาตุภวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมาติ อนุโลมปจฺจยาการปฏิเวธสาธกา โพธิปกฺขิยธมฺมา. อถ วา ปาตุภวนฺตีติ ปกาสนฺติ; อภิสมยวเสน พฺยตฺตา ปากฏา โหนฺติ. ธมฺมาติ จตุอริยสจฺจธมฺมา. อาตาโป วุจฺจติ กิเลสสนฺตาปนฏฺเฐน วีริยํ; อาตาปิโนติ สมฺมปฺปธานวีริยวโต. ฌายโตติ อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จ ลกฺขณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จ ฌาเนน ฌายนฺตสฺส. พฺราหฺมณสฺสาติ พาหิตปาปสฺส ขีณาสวสฺส. อถสฺส กงฺขา วปยนฺตีติ อถสฺส เอวํ ปาตุภูตธมฺมสฺส กงฺขา วปยนฺติ. สพฺพาติ ยา เอตา ‘‘โก นุ โข ภนฺเต ผุสตีติ; โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา อโวจา’’ติอาทินา, ตถา ‘‘กตมํ นุ โข ภนฺเต ชรามรณํ; กสฺส จ ปนิทํ ชรามรณนฺติ; โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา อโวจา’’ติอาทินา จ นเยน ปจฺจยากาเร กงฺขา วุตฺตา, ยา จ ปจฺจยาการสฺเสว อปฺปฏิวิทฺธตฺตา ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิกา โสฬส กงฺขา อาคตา, ตา สพฺพา วปยนฺติ อปคจฺฉนฺติ นิรุชฺฌนฺติ. กสฺมา? ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺมนฺติ ยสฺมา อวิชฺชาทิเกน เหตุนา สเหตุกํ อิมํ สงฺขาราทึ เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธธมฺมํ ปชานาติ อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌตีติ.

ထိုဥဒါန်းဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - 'ယဒါ ဟဝေ' ဟူသည် အကြင်အခါ၌ ဖြစ်သည်။ 'ပါတုဘဝန္တိ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ ဟူလိုသည်။ 'ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ အနုလုံပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်မှုကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ပါတုဘဝန္တိ' ဟူသည် ထင်ရှားကုန်၏၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကွဲကွဲပြားပြား ထင်ရှားကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မာ' ဟူသည် အရိယသစ္စာလေးပါးတရားတို့ ဖြစ်သည်။ ကိလေသာတို့ကို ပူလောင်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဝီရိယကို 'အာတာပ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ 'အာတာပိနော' ဟူသည် သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဟူလိုသည်။ 'ဈာယတော' ဟူသည်မှာ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန် (အာရုံကို ရှုခြင်း) နှင့် လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန် (လက္ခဏာကို ရှုခြင်း) ဟူသော ဈာန်နှစ်မျိုးဖြင့် စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဟူလိုသည်။ 'ဗြာဟ္မဏဿ' ဟူသည် မကောင်းမှုအကုသိုလ်တို့ကို ပယ်စွန့်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဟူလိုသည်။ 'အထဿ ကင်္ခါ ဝပယန္တိ' ဟူသည်မှာ ထိုအခါ၌ ဤသို့ ဗောဓိပက္ခိယတရား (သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးတရား) ဖြစ်ပေါ်ထင်ရှားလာသော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ယုံမှားခြင်းတို့သည် ကင်းပျောက်ကုန်၏ ဟူလိုသည်။ 'သဗ္ဗာ' (အလုံးစုံသော) ဟူသည်ကား - 'အရှင်ဘုရား... အဘယ်သူသည် တွေ့ထိပါသနည်း' ဟု မေးရာ၌ 'ဤမေးခွန်းသည် မသင့်လျော်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည့် အမေးမျိုး၊ 'အရှင်ဘုရား... ဇရာမရဏဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ဤဇရာမရဏသည် အဘယ်သူ၏ ဥစ္စာဖြစ်ပါသနည်း' ဟု မေးရာ၌ 'ဤမေးခွန်းသည် မသင့်လျော်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည့် အမေးမျိုး စသည်ဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဟောတော်မူအပ်သော ယုံမှားခြင်းများ၊ ထို့ပြင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို ထိုးထွင်း၍ မသိမြင်သေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော 'ငါသည် အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးလေသလော' စသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ယုံမှားခြင်းများ ဖြစ်ကြရာ ထိုယုံမှားခြင်း အားလုံးတို့သည် ကင်းပျောက်ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - 'ယတော ပဇာနာတိ သဟေတုဓမ္မံ' ဟူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော အကြောင်းတရားနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရ အစရှိသော သက်သက်သော ဤဒုက္ခအစုတရားကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

๒. ทุติยวาเร – อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ ตสฺมึ วิทิเต อตฺเถ ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติ เอวํ ปกาสิตสฺส นิพฺพานสงฺขาตสฺส ปจฺจยกฺขยสฺส อวโพธานุภาวทีปกํ วุตฺตปฺปการํ อุทานํ อุทาเนสีติ อตฺโถ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมา ปจฺจยานํ ขยสงฺขาตํ นิพฺพานํ อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ, ตสฺมา ยทาสฺส อาตาปิโน ฌายโต [Pg.237] พฺราหฺมณสฺส วุตฺตปฺปการา ธมฺมา ปาตุภวนฺติ, อถสฺส ยา นิพฺพานสฺส อวิทิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา สพฺพาปิ กงฺขา วปยนฺตีติ.

၂. ဒုတိယဝါရ၌ - 'ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ' ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့ သိမြင်အပ်ပြီးသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၏ အနုလုံပဋိလုံ အနက်သဘော၌ 'အဝိဇ္ဇာယတွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော' ဟူ၍ ထင်ရှားစွာ ဟောတော်မူအပ်သော၊ နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းတရားတို့၏ ကုန်ရာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏ အာနုဘော်ကို ပြတတ်သော ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဤဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူပြီ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ ထိုဥဒါန်း၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်ကား - အကြောင်းတရားတို့၏ ကုန်ဆုံးရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်း၍ ကောင်းစွာ သိမြင်တော်မူသောကြောင့်၊ ကိလေသာကို လောင်မြှိုက်တတ်သော ဝီရိယရှိလျက် စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်သော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ထင်ရှားလာသောအခါ နိဗ္ဗာန်ကို မသိမြင်နိုင်သေးသမျှ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် ယုံမှားခြင်းအားလုံးတို့သည် ကင်းပျောက်ချုပ်ငြိမ်းသွားကြကုန်၏ ဟူ၍ဖြစ်သည်။

๓. ตติยวาเร – อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ เยน มคฺเคน โส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทยนิโรธสงฺขาโต อตฺโถ กิจฺจวเสน จ อารมฺมณกิริยาย จ วิทิโต, ตสฺส อริยมคฺคสฺส อานุภาวทีปกํ วุตฺตปฺปการํ อุทานํ อุทาเนสีติ อตฺโถ. ตตฺราปายํ สงฺเขปตฺโถ – ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส, ตทา โส พฺราหฺมโณ เตหิ วา อุปฺปนฺเนหิ โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ, ยสฺส วา อริยมคฺคสฺส จตุสจฺจธมฺมา ปาตุภูตา, เตน อริยมคฺเคน วิธูปยํ ติฏฺฐติ มารเสนํ ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตปฺปการํ มารเสนํ วิธูปยนฺโต วิธเมนฺโต วิทฺธํเสนฺโต ติฏฺฐติ. กถํ? สูริโยว โอภาสยมนฺตลิกฺขํ, ยถา สูริโย อพฺภุคฺคโต อตฺตโน ปภาย อนฺตลิกฺขํ โอภาเสนฺโตว อนฺธการํ วิธเมนฺโต ติฏฺฐติ, เอวํ โสปิ พฺราหฺมโณ เตหิ ธมฺเมหิ เตน วา มคฺเคน สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺโตว มารเสนํ วิธูปยนฺโต ติฏฺฐตีติ.

၃. တတိယဝါရ၌ - 'ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်မဂ်ဖြင့် ဒုက္ခအစု၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတည်းဟူသော အနက်ကို ကိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သိမြင်တော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုအရိယမဂ်၏ အစွမ်းအာနုဘော်ကို ပြတတ်သော ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဤဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူပြီ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ ထိုတတိယဥဒါန်း၌လည်း အကျဉ်းချုပ်အနက်ကား - ကိလေသာကို လောင်မြှိုက်တတ်သော ဝီရိယရှိလျက် စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်သော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ဗောဓိပက္ခိယတရား (သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးတရား) တို့သည် ဧကန် ဖြစ်ပေါ်ထင်ရှားလာသောအခါ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအရိယမဂ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း မာရ်စစ်သည်ကို ဖျက်ဆီးလျက် တည်၏။ 'ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော မာရ်စစ်သည်ကို ဖျက်ဆီးတိုက်ဖျက်လျက် တည်၏။ အဘယ်သို့ တည်သနည်းဟူမူ - ကောင်းကင်ပြင်ကို ထွန်းလင်းစေသော နေမင်းကဲ့သို့ တည်၏။ အထက်ကောင်းကင်သို့ တက်လာသော နေမင်းသည် မိမိ၏အရောင်ဖြင့် ကောင်းကင်ပြင်ကို ထွန်းလင်းစေရင်း အမှောင်ထုကို ဖျက်ဆီးဖယ်ရှားလျက် တည်သကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ဤအတူ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအရိယမဂ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း သစ္စာတရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်လျက် မာရ်စစ်သည်ကို ဖျက်ဆီးဖယ်ရှားကာ တည်တော်မူ၏ ဟူသော အကျဉ်းချုပ်အနက်တည်း။

เอวเมตฺถ ปฐมํ อุทานํ ปจฺจยาการปจฺจเวกฺขณวเสน, ทุติยํ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณวเสน, ตติยํ มคฺคปจฺจเวกฺขณวเสน อุปฺปนฺนนฺติ เวทิตพฺพํ. อุทาเน ปน ‘‘รตฺติยา ปฐมํ ยามํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมํ, ทุติยํ ยามํ ปฏิโลมํ, ตติยํ ยามํ อนุโลมปฏิโลม’’นฺติ วุตฺตํ; ตํ สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ‘‘สฺเว อาสนา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ รตฺตึ อุปฺปาทิตมนสิการํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตทา หิ ภควา ยสฺส ปจฺจยาการปชานนสฺส จ ปจฺจยกฺขยาธิคมสฺส จ อานุภาวทีปิกา ปุริมา ทฺเว อุทานคาถา, ตสฺส วเสน เอเกกเมว โกฏฺฐาสํ ปฐมยามญฺจ มชฺฌิมยามญฺจ มนสากาสิ, อิธ ปน ปาฏิปทรตฺติยา เอวํ มนสากาสิ. ภควา หิ วิสาขปุณฺณมาย รตฺติยา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริ, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธสิ, ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมํ มนสิ กตฺวา ‘‘อิทานิ อรุโณ อุคฺคมิสฺสตี’’ติ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิ. สพฺพญฺญุตปฺปตฺติสมนนฺตรเมว จ อรุโณ อุคฺคจฺฉิ. ตโต ตํ ทิวสํ เตเนว ปลฺลงฺเกน วีตินาเมตฺวา สมฺปตฺตาย ปาฏิปทรตฺติยา ตีสุ ยาเมสุ เอวํ มนสิ กตฺวา อิมานิ อุทานานิ อุทาเนสิ. อิติ [Pg.238] ปาฏิปทรตฺติยา เอวํ มนสิ กตฺวา ตํ ‘‘โพธิรุกฺขมูเล สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสีที’’ติ เอวํ วุตฺตสตฺตาหํ ตตฺเถว วีตินาเมสิ.

ဤသို့လျှင် ဤဥဒါန်းတို့တွင် ပထမဖြစ်သော ဥဒါန်းသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ ဒုတိယဥဒါန်းသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကာ၊ တတိယဥဒါန်းသည် မဂ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု သိအပ်၏။ ဥဒါန်းပါဠိတော်၌ "ညဉ့်၏ ပထမယာမ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို အနုလုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယယာမ်၌ ပဋိလုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တတိယယာမ်၌ အနုလုံပဋိလုံအားဖြင့်လည်းကောင်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော စကားကို ခုနစ်ရက်လွန်မြောက်သောအခါ "နက်ဖြန်၌ ငါသည် ပလ္လင်မှ ထတော်မူအံ့" ဟု ဆိုအပ်သောနေ့၏ ညဉ့်၌ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော နှလုံးသွင်းတော်မူခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရားသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို အပြားအားဖြင့် သိတော်မူခြင်း၏လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရားတို့၏ ကုန်ရာနိဗ္ဗာန်ကို သိတော်မူခြင်း၏လည်းကောင်း အစွမ်းသတ္တိကို ပြတတ်ကုန်သော ရှေးဦးဖြစ်သော ဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုစီသော အဖို့အစုကိုသာလျှင် ပထမယာမ်၌လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမယာမ်၌လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းတော်မူခဲ့၏။ ဤခန္ဓက၌မူကား ကဆုန်လပြည့်ကျော် တစ်ရက်နေ့ ညဉ့်၌ ဤသို့ နှလုံးသွင်းတော်မူ၏။ ချဲ့ဦးအံ့- မြတ်စွာဘုရားသည် ကဆုန်လပြည့်နေ့ညဉ့်၏ ပထမယာမ်၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို အစဉ်လျှောက်၍ အောက်မေ့တော်မူပြီး၊ မဇ္ဈိမယာမ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို သုတ်သင်တော်မူကာ၊ ပစ္ဆိမယာမ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို အနုလုံပဋိလုံ နှလုံးသွင်းတော်မူလျက် "ယခုအခါ အရုဏ်တက်တော့လတ္တံ့" ဟု ဆိုထိုက်သောအချိန်၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူခဲ့၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရတော်မူခြင်း၏ အခြားမဲ့၌ပင် အရုဏ်တက်ခဲ့လေသည်။ ထိုမှတစ်ပါး ထိုနေ့ကို ထိုထက်ဝယ်တင်ပလ္လင်ဖြင့်သာလျှင် လွန်စေတော်မူပြီး၍၊ ဆိုက်ရောက်လာသော ကဆုန်လပြည့်ကျော် တစ်ရက်နေ့ ညဉ့်၏ ယာမ်သုံးပါးတို့၌ ဤသို့ နှလုံးသွင်းတော်မူလျက် ဤဥဒါန်းဂါထာတို့ကို ကျူးရင့်တော်မူခဲ့၏။ ဤသို့လျှင် ကဆုန်လပြည့်ကျော် တစ်ရက်နေ့ညဉ့်၌ ဤသို့ နှလုံးသွင်းတော်မူ၍၊ သံဂါယနာတင်ထေရ်တို့ "ဗောဓိပင်ရင်း၌ တစ်ခုတည်းသော ထက်ဝယ်တင်ပလ္လင်ဖြင့် ထိုင်နေတော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော ခုနစ်ရက် (သတ္တာဟ) ကို ထိုဗောဓိပင်၏အနီး၌ပင် လွန်စေတော်မူခဲ့၏။

โพธิกถา นิฏฺฐิตา.

ဗောဓိကထာ ပြီး၏။

อชปาลกถา

အဇပါလကထာ

๔. อถ โข ภควา สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมีติ เอตฺถ น ภควา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อนนฺตรเมว โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ. ยถา ปน ‘‘ภุตฺวา สยตี’’ติ วุตฺเต น ‘‘หตฺเถ อโธวิตฺวา มุขํ อวิกฺขาเลตฺวา สยนสมีปํ อคนฺตฺวา อญฺญํ กิญฺจิ อาลาปสลฺลาปํ อกตฺวา สยติ’’จฺเจว วุตฺตํ โหติ, โภชนโต ปน ปจฺฉา สยติ, น นสยตีติ อิทเมวตฺถ ทีปิตํ โหติ. เอวมิธาปิ ‘‘น ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อนนฺตรเมว ปกฺกามี’’ติ วุตฺตํ โหติ, วุฏฺฐานโต จ ปน ปจฺฉา ปกฺกามิ, น นปกฺกามีติ อิทเมเวตฺถ ทีปิตํ โหติ.

၄. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ခုနစ်ရက်လွန်မြောက်သောအခါ ထိုသမာဓိမှ ထတော်မူပြီး၍ ဗောဓိပင်ရင်းမှ အဇပါလညောင်ပင် ရှိရာသို့ ကြွတော်မူ၏ဟူသော ဤပါဠိ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိမှ ထတော်မူပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ပင် ဗောဓိပင်ရင်းမှ အဇပါလညောင်ပင်ရှိရာသို့ ချက်ချင်းကြွတော်မူသည် မဟုတ်။ ဥပမာအားဖြင့် "စားပြီး၍ အိပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သော စကား၌ လက်တို့ကို မဆေးဘဲ၊ ပါးစပ်ကို လုတ်မကျင်းဘဲ၊ အိပ်ရာအနီးသို့ မသွားဘဲ၊ အခြားသော တစ်စုံတစ်ခုသော အာလာပသလ္လာပစကားကို ရှေးဦးစွာ ပြောခြင်း နောက်ထပ်ပြောခြင်း မပြုဘဲ ချက်ချင်းအိပ်၏ဟူ၍သာ ဆိုလိုသည်မဟုတ်။ အမှန်ကား စားပြီးသည့်နောက်မှ အိပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ မအိပ်ဘဲနေသည် မဟုတ် ဟူသော ဤအနက်ကိုသာ ထို "စားပြီး၍ အိပ်၏" ဟူသော ပါဌ်၌ ပြလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ဤပါဠိရပ်၌လည်း "ထိုသမာဓိမှ ထတော်မူပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ပင် ဖဲကြွတော်မူ၏" ဟု ဆိုလိုသည်မဟုတ်။ အမှန်ကား သမာဓိမှ ထတော်မူပြီးသည့်နောက်မှ ဖဲကြွတော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ မကြွဘဲနေသည်မဟုတ် ဟူသော ဤအနက်ကိုသာ ဤနေရာ၌ ပြတော်မူလိုရင်း ဖြစ်သည်။

อนนฺตรํ ปน อปกฺกมิตฺวา ภควา กึ อกาสีติ? อปรานิปิ ตีณิ สตฺตาหานิ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมสิ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – ภควติ กิร พุทฺธตฺตํ ปตฺวา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺเน ‘‘น ภควา วุฏฺฐาติ; กึ นุ โข อญฺเญปิ พุทฺธตฺตกรา ธมฺมา อตฺถี’’ติ เอกจฺจานํ เทวตานํ กงฺขา อุทปาทิ. อถ ภควา อฏฺฐเม ทิวเส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เทวตานํ กงฺขํ ญตฺวา กงฺขาวิธมนตฺถํ อากาเส อุปฺปติตฺวา ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ตาสํ กงฺขํ วิธมิตฺวา ปลฺลงฺกโต อีสกํ ปาจีนนิสฺสิเต อุตฺตรทิสาภาเค ฐตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ อุปจิตานํ ปารมีนํ พลาธิคมนฏฺฐานํ ปลฺลงฺกํ โพธิรุกฺขญฺจ อนิมิเสหิ อกฺขีหิ โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ อนิมิสเจติยํ นาม ชาตํ. อถ ปลฺลงฺกสฺส จ ฐิตฏฺฐานสฺส จ อนฺตรา ปุรตฺถิมโต จ ปจฺฉิมโต จ อายเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนจงฺกมเจติยํ นาม ชาตํ. ตโต ปจฺฉิมทิสาภาเค เทวตา รตนฆรํ มาปยึสุ. ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ วิเสสโต เจตฺถ อนนฺตนยํ สมนฺตปฏฺฐานํ [Pg.239] วิจินนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนฆรเจติยํ นาม ชาตํ.

သမာဓိမှ ထတော်မူပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ ဖဲကြွတော်မမူဘဲ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်အမှုကို ပြုတော်မူသနည်းဟု မေးသော် - ပလ္လင်္ကသတ္တာဟမှအပြင် အခြားဖြစ်သော သုံးပတ် (သုံးသတ္တာဟ) တို့ကိုလည်း ဗောဓိပင်၏အနီး၌ပင် လွန်စေတော်မူ၏။ ထိုသို့ လွန်စေတော်မူရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော စကားကား ဤသို့ ဖြစ်၏။ ကြားရသည်မှာ- မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီး၍ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး တစ်ခုတည်းသော ထက်ဝယ်တင်ပလ္လင်ဖြင့် ထိုင်နေတော်မူလတ်သော် "မြတ်စွာဘုရားသည် ထတော်မမူသေး၊ ရအပ်ပြီးသောတရားမှအပြင် ဘုရားအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော အခြားတရားတို့သည် ရှိပါသေးသလော" ဟု အချို့သော နတ်တို့အား ယုံမှားခြင်း ဖြစ်ပေါ်လေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ နတ်တို့၏ ယုံမှားခြင်းကို သိတော်မူသဖြင့် ထိုယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်တော်မူရန် ရည်ရွယ်၍ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ကြွတော်မူကာ ရေမီးအစုံဖြစ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာကို ပြသတော်မူပြီးလျှင် ထိုနတ်တို့၏ ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်တော်မူခဲ့၏။ ထို့နောက် ပလ္လင်တော်မှ စဉ်းငယ်မျှ အရှေ့အရပ်သို့ ယွန်းသော မြောက်အရပ်အဖို့၌ ရပ်တော်မူလျက် လေးအသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ဆည်းပူးတော်မူအပ်သော ပါရမီတော်တို့၏ အစွမ်းကြောင့် ရအပ်သော အရပ်ဖြစ်သော ပလ္လင်တော်နှင့် ဗောဓိပင်ကို မှိတ်ခြင်းမရှိသော မျက်လုံးတော်တို့ဖြင့် ကြည့်တော်မူလျက် ခုနစ်ရက်ကို လွန်စေတော်မူခဲ့၏။ ထိုမမှိတ်သော မျက်လုံးတော်ဖြင့် ပလ္လင်တော်နှင့် ဗောဓိပင်ကို ကြည့်တော်မူရာ အရပ်သည် "အနိမိသစေတီ" မည်လေ၏။ ထို့နောက် ပလ္လင်တော်နှင့် ရပ်တော်မူရာ အရပ်၏ အကြား၌ အရှေ့အနောက် ရှည်လျားသော ရတနာစင်္ကြံတော်၌ စင်္ကြံကြွတော်မူလျက် ခုနစ်ရက်ကို လွန်စေတော်မူခဲ့၏။ ထိုစင်္ကြံကြွတော်မူရာ အရပ်သည် "ရတနာစင်္ကမစေတီ" မည်လေ၏။ ထိုမှတစ်ပါး အနောက်အရပ်အဖို့၌ နတ်တို့သည် ရတနာကျောင်းတော်ကို ဖန်ဆင်းကြကုန်၏။ ထိုရတနာကျောင်းတော်၌ ထက်ဝယ်တပလ္လင်ဖြင့် ထိုင်နေတော်မူ၍ အဘိဓမ္မပိဋကတ်ကိုလည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် အဘိဓမ္မပိဋကတ်တွင် အဆုံးမရှိသော နည်းရှိသော သမန္တပဋ္ဌာန်းကျမ်းကိုလည်းကောင်း စူးစမ်းဆင်ခြင်တော်မူလျက် ခုနစ်ရက်ကို လွန်စေတော်မူခဲ့၏။ ထိုအရပ်သည် "ရတနာဃရစေတီ" မည်လေ၏။

เอวํ โพธิสมีเปเยว จตฺตาริ สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ปญฺจเม สตฺตาเห โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ. ตสฺส กิร นิคฺโรธสฺส ฉายาย อชปาลกา คนฺตฺวา นิสีทนฺติ; เตนสฺส อชปาลนิคฺโรโธตฺเวว นามํ อุทปาทิ. สตฺตาหํ วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทีติ ตตฺราปิ ธมฺมํ วิจินนฺโตเยว วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ. โพธิโต ปุรตฺถิมทิสาภาเค เอส รุกฺโข โหติ. เอวํ นิสินฺเน จ ปเนตฺถ ภควติ เอโก พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข อญฺญตโร’’ติอาทิ. ตตฺถ หุํหุงฺกชาติโกติ โส กิร ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาม, มานวเสน โกธวเสน จ ‘‘หุํหุ’’นฺติ กโรนฺโต วิจรติ, ตสฺมา ‘‘หุํหุงฺกชาติโก’’ติ วุจฺจติ. ‘‘หุหุกฺกชาติโก’’ติปิ ปฐนฺติ.

ဤသို့လျှင် ဗောဓိပင်၏အနီး၌ပင် လေးပတ် (လေးသတ္တာဟ) တို့ကို လွန်စေတော်မူပြီး၍ ငါးပတ်မြောက်သော သတ္တာဟ၌ ဗောဓိပင်ရင်းမှ အဇပါလညောင်ပင်ရှိရာသို့ ကြွတော်မူခဲ့၏။ ကြားရသည်မှာ ထိုညောင်ပင်၏ အရိပ်၌ ဆိတ်ကျောင်းသားတို့သည် သွား၍ ထိုင်လေ့ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုညောင်ပင်အား "အဇပါလနိဂြောဓ" ဟူ၍သာ အမည်ဖြစ်ပေါ်လေ၏။ "ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ဝိမုတ္တိသုခကို ခံစားတော်မူ၏" ဆိုသည်မှာ ထိုအဇပါလညောင်ပင်ရင်း၌လည်း တရားတော်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်တော်မူလျက်သာလျှင် ဝိမုတ္တိသုခကို ခံစားတော်မူရင်း သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့၏။ ဤအဇပါလညောင်ပင်သည် ဗောဓိပင်မှ အရှေ့အရပ်အဖို့၌ ရှိ၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ထိုနေရာ၌ ပုဏ္ဏားတစ်ယောက်သည် လာ၍ ပြဿနာကို မေးမြန်းခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် သံဂါယနာတင်ထေရ်တို့က "ထိုအခါ တစ်ယောက်သော ပုဏ္ဏားသည်" အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "ဟုံဟုင်္ကဇာတိက" ဆိုသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏားသည် မြင်အပ်သောအာရုံကို မင်္ဂလာရှိ၏ဟု ယုံကြည်သူ (ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိက) ဖြစ်၍ မာန၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေါသ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း "ဟုံဟုံ" ဟု ပြုလျက် လှည့်လည်တတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် "ဟုံဟုင်္ကဇာတိက" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဟုဟုက္ကဇာတိက" ဟူ၍လည်း ရွတ်ဆိုကြကုန်၏။

เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ เอตํ เตน วุตฺตสฺส วจนสฺส สิขาปตฺตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ. ตสฺสตฺโถ – โย พาหิตปาปธมฺมตาย พฺราหฺมโณ น ทิฏฺฐมงฺคลิกตาย, หุํหุงฺการกภาวาทิปาปธมฺมยุตฺโต หุตฺวา เกวลํ ชาติมตฺตเกน พฺรหฺมญฺญํ ปฏิชานาติ, โส พฺราหฺมโณ พาหิตปาปธมฺมตฺตา หุํหุงฺการปฺปหาเนน นิหุํหุงฺโก, ราคาทิกสาวาภาเวน นิกฺกสาโว, ภาวนานุโยคยุตฺตจิตฺตตาย ยตตฺโต, สีลสํวเรน วา สญฺญตจิตฺตตาย ยตตฺโต, จตุมคฺคญาณสงฺขาเตหิ เวเทหิ อนฺตํ, เวทานํ วา อนฺตํ คตตฺตา เวทนฺตคู, มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา วุสิตพฺรหฺมจริโย. ธมฺเมน พฺรหฺมวาทํ วเทยฺย, ‘‘พฺราหฺมโณ, อห’’นฺติ เอตํ วาทํ ธมฺเมน วเทยฺย, ยสฺส สกเล โลกสนฺนิวาเส กุหิญฺจิ เอการมฺมเณปิ ราคุสฺสโท โทสุสฺสโท โมหุสฺสโท มานุสฺสโท ทิฏฺฐุสฺสโทติ อิเม อุสฺสทา นตฺถีติ.

"ဤအနက်အဓိပ္ပါယ်ကို သိတော်မူ၍" ဆိုသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏား လျှောက်တင်အပ်သော စကား၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ရဟန္တာဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပါယ်ကို သိတော်မူ၍ ထိုအချိန်၌ ဤဥဒါန်းဂါထာကို ကျူးရင့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်ကား - မကောင်းမှုအကျင့်တို့ကို မျှောပြီးသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဗြာဟ္မဏမည်သော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မြင်အပ်သောအာရုံကို မင်္ဂလာရှိ၏ဟု ယုံကြည်သူ၏အဖြစ်ကြောင့် "ဟုံဟုံ" ဟု ပြုတတ်သော မာန၊ ဒေါသ၊ ရာဂဖန်ရည်စသော မကောင်းမှုအကျင့်တို့နှင့် ယှဉ်လျက် သက်သက်သော ဇာတ်မျှဖြင့် ဗြာဟ္မဏအဖြစ်ကို ဝန်ခံသူ မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ မကောင်းမှုအကျင့်ကို မျှောပြီးသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဗြာဟ္မဏမည်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် "ဟုံဟုံ" ဟု ပြုတတ်သော မာန ဒေါသကို ပယ်ခြင်းကြောင့် ထိုသို့ပြုခြင်း ကင်း၏။ ရာဂစသော ဖန်ရည်မရှိခြင်းကြောင့် ကိလေသာဖန်ရည် ကင်း၏။ ဘာဝနာကို အဖန်ဖန်အားထုတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ရှိခြင်းကြောင့် ကိုယ်စိတ်ကို စောင့်စည်းအပ်သူ ဖြစ်၏။ သီလသံဝရဖြင့် စောင့်စည်းအပ်သော စိတ်ရှိခြင်းကြောင့် ကိုယ်စိတ်ကို စောင့်စည်းအပ်သူ ဖြစ်၏။ မဂ်ဉာဏ်လေးပါးဟု ဆိုအပ်သော သိတတ်သောဉာဏ်တို့ဖြင့် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အဆုံးသို့ ရောက်ပြီးသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဉာဏ်လေးပါးတို့၏ အဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း "ဝေဒန္တဂူ" မည်၏။ မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "ဝုသိတဗြဟ္မစရိယ" မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားသဖြင့် "ငါသည် ဗြာဟ္မဏတည်း" ဟူသော ဤဝါဒကို ပြောဆိုနိုင်ရာ၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား အလုံးစုံသော သတ္တလောက၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံ၌မျှ ထောင်လွှားတက်ကြွတတ်သော ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ တည်းဟူသော ကိလေသာအထပ်ထပ် (ဥဿဒ) တို့သည် မရှိကုန်၊ (ထိုသူသည်သာ စစ်မှန်သော ဗြာဟ္မဏမည်၏) ဟု အနက်အဓိပ္ပါယ် သိအပ်၏။

อชปาลกถา นิฏฺฐิตา.

အဇပါလကထာ ပြီး၏။

มุจลินฺทกถา

မုစလိန္ဒကထာ

๕. อกาลเมโฆติ อสมฺปตฺเต วสฺสกาเล อุปฺปนฺนเมโฆ. อยํ ปน คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส อุทปาทิ. สตฺตาหวทฺทลิกาติ ตสฺมึ อุปฺปนฺเน สตฺตาหํ อวิจฺฉินฺนวุฏฺฐิกา อโหสิ. สีตวาตทุทฺทินีติ สา จ ปน สตฺตาหวทฺทลิกา [Pg.240] อุทกผุสิตสมฺมิสฺเสน สีตวาเตน สมนฺตา ปริพฺภมนฺเตน ทูสิตทิวสตฺตา สีตวาตทุทฺทินี นาม อโหสิ. อถ โข มุจลินฺโท นาคราชาติ ตสฺเสว มุจลินฺทรุกฺขสฺส สมีเป โปกฺขรณิยา นิพฺพตฺโต มหานุภาโว นาคราชา. สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวาติ เอวํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริมุทฺธนิ มหนฺตํ ผณํ กริตฺวาว ฐิเต; ตสฺมึ ตสฺส ปริกฺเขปพฺภนฺตรํ โลหปาสาเท ภณฺฑาคารคพฺภปฺปมาณํ อโหสิ, ตสฺมา ภควา นิวาเต ปิหิตทฺวารวาตปาเน กูฏาคาเร นิสินฺโน วิย ชาโต. มา ภควนฺตํ สีตนฺติอาทิ ตสฺส ตถา กริตฺวา ฐานการณปริทีปนํ. โส หิ ‘‘มา ภควนฺตํ สีตํ พาธยิตฺถ, มา อุณฺหํ, มา ฑํสาทิสมฺผสฺโส พาธยิตฺถา’’ติ ตถา กริตฺวา อฏฺฐาสิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ สตฺตาหวทฺทลิกาย อุณฺหเมว นตฺถิ, สเจ ปน อนฺตรนฺตรา เมโฆ วิคจฺเฉยฺย อุณฺหํ ภเวยฺย, ตมฺปิ นํ มา พาธยิตฺถาติ เอวํ ตสฺส จินฺเตตุํ ยุตฺตํ. วิทฺธนฺติ อุพฺพิทฺธํ; เมฆวิคเมน ทูรีภูตนฺติ อตฺโถ. วิคตวลาหกนฺติ อปคตเมฆํ. เทวนฺติ อากาสํ. สกวณฺณนฺติ อตฺตโน รูปํ.

၅. “အကာလမေဃ” ဟူသည် မိုးရာသီသို့ မရောက်မီ ရွာသွန်းသော မိုးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမိုးသည် နွေရာသီ၏ နောက်ဆုံးလ၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ “သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာ” ဟူသည် ထိုမိုးဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မပြတ်မစဲ မိုးရွာခြင်း ဖြစ်သည်။ “သီတဝါတဒုဒ္ဒိနီ” ဟူသည် ထိုခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မပြတ်မစဲ ရွာသော မိုးသည် ရေပေါက်တို့နှင့် ရောနှောကာ အေးမြသော လေသည် ထက်ဝန်းကျင်၌ ချာချာလည် တိုက်ခတ်ခြင်းကြောင့် ပျက်စီးအပ်သော နေ့ရက်ရှိသဖြင့် သီတဝါတဒုဒ္ဒိနီ (အေးမြသော လေတိုက်ခတ်၍ ညိုမှိုင်းသောနေ့) မည်၏။ “အထ ခေါ မုစလိန္ဒော နာဂရာဇာ” ဟူသည် ထိုကျည်းပင်၏ အနီး ရေကန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသော နဂါးမင်းတည်း။ “သတ္တက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ” ဟူသည် ထိုနဂါးသည် ဤသို့ ခုနစ်ပတ်ပတ်လုံး ကိုယ်တို့ဖြင့် ရစ်ပတ်၍ ဦးခေါင်းထက်၌ ကြီးစွာသော ပါးပျဉ်းကို ပြု၍ တည်နေလတ်သော် ထိုနဂါးမင်း၏ အခွေအတွင်းသည် ကြေးပြာသာဒ်အတွင်းရှိ ဘဏ္ဍာတိုက်ခန်း ပမာဏမျှ ရှိလေသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လေမတိုက်သော၊ တံခါးနှင့် လေသောက်ပြတင်းတို့ကို ပိတ်ထားသော စုလစ်မွန်းချွန် တပ်ဆင်အပ်သော ပြာသာဒ်ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူရသကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူ၏။ “မာ ဘဂဝန္တံ သီတံ” အစရှိသော စကားရပ်သည် ထိုနဂါးမင်း၏ ထိုသို့ ခုနစ်ထပ် ရစ်ပတ်ကာ တည်နေခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ပြသော စကားတည်း။ မှန်၏၊ ထိုနဂါးမင်းသည် “မြတ်စွာဘုရားကို အအေးသည် မနှိပ်စက်ပါစေလင့်၊ အပူသည် မနှိပ်စက်ပါစေလင့်၊ မှက်၊ ခြင် စသည်တို့၏ အတွေ့အထိသည် မနှိပ်စက်ပါစေလင့်” ဟု ကြံစည်၍ ထိုသို့ ခုနစ်ထပ် ရစ်ပတ်ကာ တည်နေလေသည်။ ထို “မာ ဘဂဝန္တံ” စသော စကားရပ်၌ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မိုးရွာသော အခါဝယ် အပူသည် အကယ်၍ မရှိသော်လည်း အကြားအကြား၌ အကယ်၍ မိုးတိမ်ကင်းစင်ပါက အပူဖြစ်ပေါ်နိုင်၏။ ထိုအပူသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို မနှိပ်စက်ပါစေလင့်ဟု ထိုနဂါးမင်း ကြံစည်ခြင်းငှာ သင့်လျော်ပေ၏။ “ဝိဒ္ဓံ” ဟူသည် အထက်သို့ ဖောက်ထွင်းအပ်သည်ကို (မိုးတိမ်တို့ ကင်းစင်ခြင်းကြောင့် ဝေးကွာသွားသည်ကို) ဆိုလိုသည်။ “ဝိဂတဝလာဟကံ” ဟူသည် မိုးတိမ်ကင်းစင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဒေဝံ” ဟူသည် ကောင်းကင်ကို ဆိုလိုသည်။ “သကဝဏ္ဏံ” ဟူသည် မိမိ၏ နဂါးကိုယ်အသွင်သဏ္ဌာန်ကို ဆိုလိုသည်။

สุโข วิเวโกติ นิพฺพานสงฺขาโต อุปธิวิเวโก สุโข. ตุฏฺฐสฺสาติ จตุมคฺคญาณสนฺโตเสน สนฺตุฏฺฐสฺส. สุตธมฺมสฺสาติ ปกาสิตธมฺมสฺส. ปสฺสโตติ ตํ วิเวกํ ยํ วา กิญฺจิ ปสฺสิตพฺพํ นาม, ตํ สพฺพํ อตฺตโน วีริยพลาธิคเตน ญาณจกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺส. อพฺยาปชฺชนฺติ อกุปฺปนภาโว; เอเตน เมตฺตาปุพฺพภาโค ทสฺสิโต. ปาณภูเตสุ สํยโมติ สตฺเตสุ จ สํยโม; อวิหึสนภาโว สุโขติ อตฺโถ. เอเตน กรุณาปุพฺพภาโค ทสฺสิโต. สุขา วิราคตา โลเกติ วีตราคตาปิ สุขาติ ทีเปติ. กามานํ สมติกฺกโมติ ยา ‘‘กามานํ สมติกฺกโม’’ติ วุจฺจติ; สา วิราคตาปิ สุขาติ อตฺโถ. เอเตน อนาคามิมคฺโค กถิโต. อสฺมิมานสฺส โย วินโยติ อิมินา ปน อรหตฺตํ กถิตํ; อรหตฺตญฺหิ อสฺมิมานสฺส ‘‘ปสฺสทฺธิวินโย’’ติ วุจฺจติ. อิโต ปรญฺจ สุขํ นาม นตฺถิ, เตนาห ‘‘เอตํ เว ปรมํ สุข’’นฺติ.

“သုခေါ ဝိဝေကော” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော ဥပဓိဝိဝေက (ကိလေသာ ခန္ဓာတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်း) သည် ချမ်းသာကြောင်း ဖြစ်သည်။ “တုဋ္ဌဿ” ဟူသည် လေးပါးသော မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲသော။ “သုတဓမ္မဿ” ဟူသည် ထင်ရှားပြသအပ်ပြီးသော သစ္စာလေးပါးတရား ရှိသော။ “ပဿတော” ဟူသည် ထိုနိဗ္ဗာန်ဟူသော ဥပဓိဝိဝေကကို လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မြင်အပ်သော အလုံးစုံသော တရားတို့ကို မိမိ၏ ဝီရိယအစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် မြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား။ “အဗျာပဇ္ဇံ” ဟူသည် အမျက်မထွက်ခြင်း (ဒေါသမရှိခြင်း) သဘောတည်း၊ ဤအဗျာပဇ္ဇဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အပ္ပနာမေတ္တာ၏ ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ဥပစာရမေတ္တာကို မြတ်စွာဘုရား ပြတော်မူသည်။ “ပါဏဘူတေသု သံယမော” ဟူသည် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ စောင့်စည်းခြင်း (မညှဉ်းဆဲခြင်း သဘောတည်းဟူသော ကရုဏာ) သည် ချမ်းသာကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် အပ္ပနာကရုဏာ၏ ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ဥပစာရကရုဏာကို ပြတော်မူသည်။ “သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ” ဟူသည် ရာဂကင်းခြင်းတည်းဟူသော အနာဂါမိမဂ်သည်လည်း ချမ်းသာကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြတော်မူ၏။ “ကာမာနံ သမတိက္ကမော” ဟူသည် ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမ နှစ်ပါးတို့မှ လွန်မြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ လွန်မြောက်ခြင်း ဝိရာဂတာသည်လည်း ချမ်းသာကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် အနာဂါမိမဂ်ကို ပြတော်မူသည်။ “အသ္မိမာနဿ ယော ဝိနယော” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်မူ အရဟတ္တမဂ်ကို ပြတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရဟတ္တမဂ်ကို “ငါဟူသော မာနကို ငြိမ်းအေးစေခြင်း (ပယ်ဖျောက်ခြင်း)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအရဟတ္တမဂ်ထက် လွန်မြောက်သော ချမ်းသာဟူသည် မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ဤသည်ပင်လျှင် အမြတ်ဆုံး ချမ်းသာတည်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

มุจลินฺทกถา นิฏฺฐิตา.

မုစလိန္ဒကထာ ပြီးဆုံးပြီ။

ราชายตนกถา

ရာဇာယတနကထာ။

๖. มุจลินฺทมูลาติ มหาโพธิโต ปาจีนโกเณ ฐิตมุจลินฺทรุกฺขมูลา. ราชายตนนฺติ ทกฺขิณทิสาภาเค ฐิตํ ราชายตนรุกฺขํ อุปสงฺกมิ[Pg.241]. เตน โข ปน สมเยนาติ กตเรน สมเยน. ภควโต กิร ราชายตนมูเล สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส สมาธิโต วุฏฺฐานทิวเส อรุณุคฺคมนเวลายเมว ‘‘โภชนกิจฺเจน ภวิตพฺพ’’นฺติ ญตฺวา สกฺโก เทวราชา โอสธหรีตกํ อุปเนสิ. ภควา ตํ ปริภุญฺชิ, ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว สรีรกิจฺจํ อโหสิ. สกฺโก มุโขทกํ อทาสิ. ภควา มุขํ โธวิตฺวา ตสฺมึเยว รุกฺขมูเล นิสีทิ. เอวํ อุคฺคเต อรุณมฺหิ นิสินฺเน ภควติ.

၆. “မုစလိန္ဒမူလာ” ဟူသည် မဟာဗောဓိပင်၏ အရှေ့တောင်ထောင့်အရပ်၌ တည်ရှိသော မုစလိန္ဒ (ကျည်း) ပင်ရင်းမှ။ “ရာဇာယတနံ” ဟူသည် တောင်ဘက်အရပ်၌ ရှိသော ရာဇာယတန (လင်းလွန်း) ပင်ရင်းသို့ ကြွရောက်တော်မူသည်။ “တေန ခေါ ပန သမယေန” ဟူသည် အဘယ်အချိန်အခါ၌ နတ်တို့ လှူဒါန်းကြသနည်း ဟူသော အမေးတည်း။ ကြားရသည်ကား - မြတ်စွာဘုရားသည် လင်းလွန်းပင်ရင်း၌ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး တစ်ပလ္လင်တည်းဖြင့် သီတင်းသုံးတော်မူပြီး သမာဓိမှ ထတော်မူသောနေ့ အရုဏ်တက်ချိန်၌ပင် “ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်း ကိစ္စ ရှိသင့်၏” ဟု သိ၍ နတ်မင်း သိကြားမင်းသည် ဆေးဖန်ခါးသီးကို ဆက်ကပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဆေးဖန်ခါးသီးကို ဘုဉ်းပေးတော်မူ၏၊ ဘုဉ်းပေးတော်မူပြီးကာမျှ၌ပင် ကိုယ်တော်၏ ကိစ္စသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ သိကြားမင်းသည် မျက်နှာသစ်တော်ရေကို ဆက်ကပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မျက်နှာသစ်တော်မူပြီးလျှင် ထိုလင်းလွန်းပင်ရင်း၌ပင် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ဤသို့ အရုဏ်တက်လတ်သော် မြတ်စွာဘုရား ထိုင်နေတော်မူရာ ထိုအချိန်အခါ၌ ဖြစ်သည်။

เตน โข ปน สมเยน ตปุสฺสภลฺลิกา วาณิชาติ ตปุสฺโส จ ภลฺลิโก จาติ ทฺเว ภาตโร วาณิชา. อุกฺกลาติ อุกฺกลชนปทโต. ตํ เทสนฺติ ยสฺมึ เทเส ภควา วิหรติ. กตรสฺมิญฺจ เทเส ภควา วิหรติ? มชฺฌิมเทเส. ตสฺมา มชฺฌิมเทสํ คนฺตุํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนา โหนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ญาติสาโลหิตา เทวตาติ เตสํ ญาติภูตปุพฺพา เทวตา. เอตทโวจาติ สา กิร เนสํ สพฺพสกฏานิ อปฺปวตฺตีนิ อกาสิ. ตโต เต กึ อิทนฺติ มคฺคเทวตานํ พลึ อกํสุ. เตสํ พลิกมฺมกาเล สา เทวตา ทิสฺสมาเนเนว กาเยน เอตํ อโวจ. มนฺเถน จ มธุปิณฺฑิกาย จาติ อพทฺธสตฺตุนา จ สปฺปิมธุผาณิตาทีหิ โยเชตฺวา พทฺธสตฺตุนา จ. ปติมาเนถาติ อุปฏฺฐหถ. ตํ โวติ ตํ ปติมานนํ ตุมฺหากํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย. ยํ อมฺหากนฺติ ยํ ปฏิคฺคหณํ อมฺหากํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย. ภควโต เอตทโหสีติ โย กิรสฺส ปธานานุโยคกาเล ปตฺโต อโหสิ, โส สุชาตาย ปายาสํ ทาตุํ อาคจฺฉนฺติยา เอว อนฺตรธายิ. เตนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ปตฺโต เม นตฺถิ, ปุริมกาปิ จ น โข ตถาคตา หตฺเถสุ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, กิมฺหิ นุ โข อหํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยํ มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑกญฺจา’’ติ.

“တေန ခေါ ပန သမယေန တပုဿဘလ္လိကာ ဝါဏိဇာ” ဟူသည် တပုဿနှင့် ဘလ္လိက ဟု ဆိုအပ်သော ညီနောင်နှစ်ယောက်သော ကုန်သည်တို့သည်။ “ဥက္ကလာ” ဟူသည် ဥက္ကလဇနပုဒ်မှ။ “တံ ဒေသံ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာ ထိုအရပ်သို့။ အဘယ်အရပ်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူသနည်းဟူသော် မဇ္ဈိမဒေသ၌ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မဇ္ဈိမဒေသသို့ သွားရန် ခရီးရှည်ကြီးကို လျှောက်လှမ်းနေကြသည်ဟု ဤနေရာ၌ အနက်ရ၏။ “ဉာတိသာလောဟိတာ ဒေဝတာ” ဟူသည် ထိုကုန်သည်တို့၏ ရှေးဘဝက ဆွေမျိုးတော်စပ်ခဲ့ဖူးသော နတ်သမီးတည်း။ “ဧတဒဝေါစ” ဟူသော စကား၌ ထိုနတ်သမီးသည် ထိုကုန်သည်တို့၏ လှည်းအားလုံးကို မသွားနိုင်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ကုန်သည်တို့က “ဤသည်ကား အဘယ်သို့နည်း” ဟု ကြံစည်ပြီး လမ်းစောင့်နတ်တို့အား ပူဇော်ပသမှု ပြုကြကုန်၏။ ထိုသို့ ပူဇော်ပသမှု ပြုချိန်တွင် ထိုနတ်သမီးသည် ကိုယ်ထင်ပြလျက် ဤစကားကို ပြောဆိုခဲ့သည်။ “မန္ထေန စ မဓုပိဏ္ဍိကာယ စ” ဟူသည် အဆုပ်မပြုအပ်သော မှုန့်မှုန့် (မုန့်လုံးဆန်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲတို့ဖြင့် ရောစပ်အပ်သော အဆုပ်ပြုအပ်သော မုန့်လုံးမုန့်ခဲဖြင့်လည်းကောင်း။ “ပတိမာနေထ” ဟူသည် လုပ်ကျွေးပူဇော်ကြလော့။ “တံ ဝေါ” ဟူသည် ထိုသို့ ပူဇော်ခြင်းသည် သင်တို့အား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်လတ္တံ့။ “ယံ အမှှာကံ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အကြင်လက်ခံတော်မူခြင်းသည် ငါတို့အား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်ရာ၏။ “ဘဂဝတော ဧတဒဟောသိ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်တော်မူစဉ်က ရှိခဲ့သော သပိတ်တော်သည် သုဇာတာ နို့ဃနာဆွမ်း လာလှူစဉ်ကပင် ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား “ငါ့အား သပိတ်မရှိတော့ပြီ၊ ရှေးရှေးသော ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း လက်ဖြင့် ဆွမ်းကို မခံယူကြကုန်၊ ငါသည် အဘယ်အရာဖြင့် မုန့်မှုန့်နှင့် မုန့်လုံးမုန့်ခဲကို ခံယူရပါအံ့နည်း” ဟု အကြံဖြစ်တော်မူ၏။

ปริวิตกฺกมญฺญายาติ อิโต ปุพฺเพว ภควโต สุชาตาย ทินฺนโภชนํเยว โอชานุปฺปพนฺธนวเสน อฏฺฐาสิ, เอตฺตกํ กาลํ เนว ชิฆจฺฉา น ปิปาสา น กายทุพฺพลฺยํ อโหสิ. อิทานิ ปนสฺส อาหารํ ปฏิคฺคเหตุกามตาย ‘‘น โข ตถาคตา’’ติอาทินา นเยน ปริวิตกฺโก อุทปาทิ[Pg.242]. ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ อตฺตโน เจตสา ภควโต เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย. จตุทฺทิสาติ จตูหิ ทิสาหิ. เสลมเย ปตฺเตติ มุคฺควณฺณเสลมเย ปตฺเต. อิทํเยว ภควา ปฏิคฺคเหสิ, เตเยว สนฺธาย วุตฺตํ. จตฺตาโร ปน มหาราชาโน ปฐมํ อินฺทนีลมณิมเย ปตฺเต อุปนาเมสุํ, น เต ภควา อคฺคเหสิ. ตโต อิเม จตฺตาโรปิ มุคฺควณฺณสิลามเย ปตฺเต อุปนาเมสุํ, ภควา จตฺตาโรปิ ปตฺเต อคฺคเหสิ เตสํ ปสาทานุรกฺขณตฺถาย, โน มหิจฺฉตาย. คเหตฺวา จ ปน จตฺตาโรปิ ยถา เอโกว ปตฺโต โหติ ตถา อธิฏฺฐหิ, จตุนฺนมฺปิ เอกสทิโส ปุญฺญวิปาโก อโหสิ. เอวํ เอกํ กตฺวา อธิฏฺฐิเต ปฏิคฺคเหสิ ภควา ปจฺจคฺเฆ เสลมเย ปตฺเต มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจ. ปจฺจคฺเฆติ ปจฺจคฺฆสฺมึ; ปาเฏกฺกํ มหคฺฆสฺมินฺติ อตฺโถ. อถ วา ปจฺจคฺเฆติ อภินเว อพฺภุณฺเห; ตงฺขเณ นิพฺพตฺตสฺมินฺติ อตฺโถ. ทฺเว วาจา เอเตสํ อเหสุนฺติ ทฺเววาจิกา. อถ วา ทฺวีหิ วาจาหิ อุปาสกภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. เต เอวํ อุปาสกภาวํ ปฏิเวเทตฺวา ภควนฺตํ อาหํสุ – ‘‘กสฺส ทานิ ภนฺเต อมฺเหหิ อชฺช ปฏฺฐาย อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานํ กาตพฺพ’’นฺติ? อถ ภควา สีสํ ปรามสิ, เกสา หตฺเถ ลคฺคึสุ. เต เตสํ อทาสิ ‘‘อิเม ตุมฺเห ปริหรถา’’ติ. เต เกสธาตุโย ลภิตฺวา อมเตเนว อภิสิตฺตา หฏฺฐตุฏฺฐา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปกฺกมึสุ.

"Parivitakkamaññāyā" ဟူသည်မှာ ဤနေ့မှ ရှေး၌ (ဘုရားမဖြစ်မီ) သုဇာတာ လှူဒါန်းအပ်သော ဃနာနို့ဆွမ်းသည်သာလျှင် ဩဇာအဆက်မပြတ် တည်ရှိခြင်းဖြင့် ဤမျှလောက်သော (၄၉ ရက်) ကာလပတ်လုံး တည်ရှိခဲ့သည်။ ထိုမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဆာလောင်ခြင်း မရှိ၊ ရေငတ်ခြင်း မရှိ၊ ကိုယ်တော် အားနည်းပင်ပန်းခြင်းလည်း မရှိခဲ့ပေ။ ယခုအခါ၌မူ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အာဟာရကို အလှူခံလိုတော်မူခြင်းကြောင့် "ငါကဲ့သို့သော တထာဂတ မြတ်စွာဘုရားတို့သည်..." အစရှိသော နည်းဖြင့် စိတ်အကြံတော် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်အကြံတော်ကို မိမိ၏စိတ်ဖြင့် သိတော်မူသောကြောင့်။ "Catuddisā" ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာမှ (နတ်မင်းကြီးလေးယောက်) ဟု ဆိုလိုသည်။ "Selamaye patte" ဟူသည်မှာ ပဲနောက်စေ့ အဆင်းရှိသော ကျောက်သပိတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသပိတ်တို့ကိုသာလျှင် အလှူခံတော်မူသောကြောင့် ထိုသပိတ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သည်။ နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့သည် ရှေးဦးစွာ ဣန္ဒနီလာ ပတ္တမြားသပိတ်တို့ကို ကပ်လှူကြသော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် အလှူခံတော်မမူခဲ့ပေ။ ထို့နောက် ပဲနောက်စေ့အဆင်းရှိသော ကျောက်သပိတ်လေးလုံးတို့ကို ကပ်လှူကြပြန်ရာ မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်မင်းကြီးတို့၏ ကြည်ညိုခြင်းကို စောင့်ရှောက်တော်မူသောအားဖြင့် ထိုကျောက်သပိတ်လေးလုံးလုံးကို အလှူခံတော်မူခဲ့သည်၊ သပိတ်အများအပြားကို အလိုရှိသောကြောင့် အလှူခံတော်မူခြင်း မဟုတ်ပေ။ သပိတ်လေးလုံးကို အလှူခံတော်မူပြီးလျှင် တစ်လုံးတည်းသော သပိတ်ဖြစ်စေရန် အဓိဋ္ဌာန်တော်မူခဲ့သည်။ နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့၏ ကောင်းမှုအကျိုးသည်လည်း တူညီစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ တစ်လုံးတည်းဖြစ်အောင် အဓိဋ္ဌာန်တော်မူအပ်သော၊ အဖိုးတန်လှသော ကျောက်ညိုသပိတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မုန့်ထောင်းနှင့် ပျားဆုပ်ကို အလှူခံတော်မူခဲ့သည်။ "Paccagghe" ဟူသည်မှာ အလွန်တန်ဖိုးကြီးမားသော၊ သို့မဟုတ် အသစ်စက်စက် လောလောလတ်လတ် ဖြစ်ပေါ်လာသော သပိတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Dvevācikā" ဟူသည်မှာ ထိုကုန်သည်ညီနောင်တို့၌ ကိုးကွယ်ရာစကား (သရဏဂုံ) နှစ်ပါး ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် စကားနှစ်ခွန်းဖြင့် ဥပါသကာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသူများဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကုန်သည်ညီနောင်တို့သည် ဥပါသကာအဖြစ်ကို လျှောက်ထားပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရားအား "အရှင်ဘုရား၊ ယနေ့မှစ၍ အကျွန်ုပ်တို့သည် မည်သူ့အား ရှိခိုးပူဇော်ခြင်း၊ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုရပါမည်နည်း" ဟု ထပ်မံ လျှောက်ထားကြသည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဦးခေါင်းတော်ကို သုံးသပ်တော်မူရာ ဆံတော်တို့သည် လက်တော်၌ ငြိကပ်ပါလာကုန်၏။ ထိုဆံတော်ဓာတ်တို့ကို ကုန်သည်ညီနောင်တို့အား "ဤဆံတော်တို့ကို သင်တို့သည် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ကြလော့" ဟု မိန့်တော်မူကာ ပေးသနားတော်မူခဲ့သည်။ ကုန်သည်ညီနောင်တို့သည်လည်း ဆံတော်ဓာတ်တို့ကို ရရှိသဖြင့် အမြိုက်ရေစင် သွန်းလောင်းအပ်သကဲ့သို့ အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းကြလျက် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီးလျှင် ပြန်လည် ထွက်ခွာသွားကြလေသည်။

ราชายตนกถา นิฏฺฐิตา.

ရာဇာယတနအကြောင်း ပြောဆိုခြင်း (ရာဇာယတနကထာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

พฺรหฺมยาจนกถา

ဗြဟ္မာမင်း တောင်းပန်ခြင်းအကြောင်း (ဗြဟ္မာယာစနကထာ)။

๗. อถ โข ภควา สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา วุตฺตปฺปการเมตํ สพฺพํ กิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ราชายตนมูลา ปุนปิ เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ. ปริวิตกฺโก อุทปาทีติ ตสฺมึ นิสินฺนมตฺตสฺเสว สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ อยํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ. กสฺมา ปนายํ สพฺพพุทฺธานํ อุปฺปชฺชตีติ? ธมฺมสฺส มหนฺตภาวํ ครุภาวํ ภาริยภาวํ ปจฺจเวกฺขณาย พฺรหฺมุนา ยาจิเต เทเสตุกามตาย จ. ชานนฺติ หิ พุทฺธา ‘‘เอวํ ปริวิตกฺกิเต พฺรหฺมา อาคนฺตฺวา ธมฺมเทสนํ ยาจิสฺสติ, ตโต สตฺตา ธมฺเม คารวํ อุปฺปาเทสฺสนฺติ, พฺรหฺมครุโก หิ โลกสนฺนิวาโส’’ติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ อยํ วิตกฺโก อุปฺปชฺชตีติ.

၇. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ခုနစ်ရက်လွန်မြောက်သောအခါ ထိုသမာဓိမှ ထတော်မူ၍ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကိုယ်တော်နှင့်ဆိုင်သော သရီရကိစ္စ၊ မုန့်ထောင်းနှင့် ပျားဆုပ်ကို ခံယူဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စ၊ ဆံတော်ကို ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကိစ္စ အလုံးစုံကို ပြီးစီးစေတော်မူပြီးလျှင် ရာဇာယတနလင်းလွန်းပင်ရင်းမှ တစ်ဖန် အဇပါလညောင်ပင်ရှိရာသို့ ကြွရောက်တော်မူသည်။ "Parivitakko udapādi" ဟူသည်မှာ ထိုညောင်ပင်ရင်း၌ ထိုင်နေတော်မူကာမျှ၌သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ရှေးဘုရားအဆူဆူတို့၏ အစဉ်အဆက် လေ့ကျက်တော်မူအပ်သော အလေ့အကျက်ဖြစ်သော ဤစိတ်အကြံတော်သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤအကြံတော်သည် ဘုရားရှင်တိုင်း၏ စိတ်တော်၌ ဖြစ်ပေါ်ရသနည်းဟူမူ - သစ္စာလေးပါးတရားတော်၏ ကြီးကျယ်လှသော အဖြစ်၊ လေးနက်ခက်ခဲလှသော အဖြစ်နှင့် ထမ်းဆောင်ရခက်သော တာဝန်အဖြစ်တို့ကို ဆင်ခြင်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာမင်းက တောင်းပန်မှသာ တရားဟောတော်မူလိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဘုရားရှင်တို့သည် "ဤသို့ စိတ်အကြံတော် ဖြစ်ပေါ်သည့်အခါ မဟာဗြဟ္မာမင်းသည် လာရောက်၍ တရားဟောတော်မူရန် တောင်းပန်လိမ့်မည်၊ ထိုသို့ ဗြဟ္မာမင်း တောင်းပန်ခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် တရားတော်၌ ရိုသေလေးစားခြင်းကို ဖြစ်စေကြလိမ့်မည်။ သတ္တလောကသည် ဗြဟ္မာမင်းကို အလေးဂရုပြုတတ်ကြသည်" ဟု သိတော်မူကြသည်။ ဤသို့သော အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ဘုရားရှင်တိုင်း၌ ဤစိတ်အကြံတော် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ตตฺถ [Pg.243] อธิคโต โข มฺยายนฺติ อธิคโต โข เม อยํ. อาลยรามาติ สตฺตา ปญฺจ กามคุเณ อลฺลียนฺติ, ตสฺมา เต ‘‘อาลยา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตหิ อาลเยหิ รมนฺตีติ อาลยรามา. อาลเยสุ รตาติ อาลยรตา. อาลเยสุ สุฏฺฐุมุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา. ยทิทนฺติ นิปาโต. ตสฺส ฐานํ สนฺธาย ‘‘ยํ อิท’’นฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สนฺธาย ‘‘โย อย’’นฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยาว อิทปฺปจฺจยตา, อิทปฺปจฺจยตา จ สา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท จาติ อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโท. โส มมสฺส กิลมโถติ ยา อชานนฺตานํ เทสนา นาม, โส มม กิลมโถ อสฺส; สา มม วิเหสา อสฺสาติ อตฺโถ. ภควนฺตนฺติ ภควโต. อนจฺฉริยาติ อนุ อจฺฉริยา. ปฏิภํสูติ ปฏิภานสงฺขาตสฺส ญาณสฺส โคจรา อเหสุํ, ปริวิตกฺกยิตพฺพภาวํ ปาปุณึสุ.

ထိုသစ္စာလေးပါးတရားတော်အနက် "adhigato kho myāyaṃ" ဟူသည်မှာ ငါသည် ရရှိအပ်သော, သိအပ်သော ဤသစ္စာလေးပါးတရားတော်ဟု ဆိုလိုသည်။ "Ālayarāmā" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့သည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို ငြိကပ်မှီဝဲတတ်ကြသဖြင့် ထိုငါးဖြာအာရုံ ကာမဂုဏ်တို့ကို "အာလယ" (ငြိကပ်ရာ) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုအာလယတို့၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် "အာလယရာမ" မည်၏။ "Ālayaratā" ဟူသည်မှာ ထိုအာလယတို့၌ အမြဲမွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် "အာလယရတ" မည်၏။ "Ālayasammuditā" ဟူသည်မှာ ထိုအာလယတို့၌ လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်တတ်သောကြောင့် "အာလယသမ္မုဒိတ" မည်၏။ "Yadidaṃ" ဟူသည်မှာ နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ထိုနိပါတ်၏ တည်ရာဌာနကို ရည်ရွယ်၍ "yaṃ idaṃ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ရည်ရွယ်၍ "yo ayaṃ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်သည်။ "Idappaccayatāpaṭiccasamuppādo" ဟူသည်မှာ ဤသင်္ခါရ စသောအကျိုးတရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာ စသောတရားတို့သည် ဣဒပ္ပစ္စယတာ မည်၏။ ထိုဣဒပ္ပစ္စယတာသည်လည်းကောင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သည်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးလုံးသော သတ္တိရှိသောကြောင့် "ဣဒပ္ပစ္စယတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ "So mamassa kilamatho" ဟူသည်မှာ တရားကို မသိနိုင်သော သတ္တဝါတို့အား တရားဟောရခြင်းသည် ငါဘုရား၏ ကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းခြင်းသာ ဖြစ်ရာ၏၊ ငါ့အား ညှဉ်းဆဲခြင်းသာ ဖြစ်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Bhagavantaṃ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအား ဖြစ်သည်။ "Anacchariyā" ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် အံ့အားသင့်ဖွယ် ဖြစ်ကုန်သော ဂါထာတို့သည် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Paṭibhaṃsu" ဟူသည်မှာ ပဋိဘာန်ဉာဏ်တော်၏ အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ အဖန်ဖန် ကြံစည်ထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလာကုန်၏။

หลนฺติ เอตฺถ หกาโร นิปาตมตฺโต; อลนฺติ อตฺโถ. ปกาสิตุนฺติ เทสิตุํ. อลํ ทานิ เม อิมํ กิจฺเฉน อธิคตํ ธมฺมํ เทเสตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปฏิโสตคามินฺติ ปฏิโสตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ; นิพฺพานคามินฺติ อตฺโถ. ราครตฺตาติ กามราคภวราคทิฏฺฐิราเคน รตฺตา. น ทกฺขนฺตีติ น ปสฺสิสฺสนฺติ. ตโมขนฺเธน อาวุฏาติ อวิชฺชาราสินา อชฺโฌตฺถฏา. อปฺโปสฺสุกฺกตายาติ นิรุสฺสุกฺกภาเวน; อเทเสตุกามตายาติ อตฺโถ.

"Halaṃ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဟ" အက္ခရာသည် နိပါတ်မျှသာဖြစ်ပြီး "alaṃ" (မလိုတော့ပြီ၊ အကျိုးမရှိပြီ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Pakāsituṃ" ဟူသည်မှာ ဟောကြားခြင်းငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။ ငါသည် ပါရမီဖြည့်စဉ်က ဆင်းဆင်းရဲရဲ ခဲခဲယဉ်းယဉ်း ရရှိအပ်သော ဤတရားတော်ကို ယခုအချိန်၌ ဟောကြားရန် မလိုတော့ပြီ (အကျိုးမရှိတော့ပြီ) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ "Paṭisotagāmiṃ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ရေအဆန်" (ပဋိသောတ) ကို နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Rāgarattā" ဟူသည်မှာ ကာမရာဂ၊ ဘဝရာဂ၊ ဒိဋ္ဌိရာဂတို့ဖြင့် တပ်မက်နေသော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Na dakkhanti" ဟူသည်မှာ မြင်နိုင်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Tamokhandhena āvuṭā" ဟူသည်မှာ အဝိဇ္ဇာအစုဖြင့် လွှမ်းမိုးပိတ်ဖုံးအပ်ကုန်သော သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ "Appossukkatāya" ဟူသည်မှာ အားထုတ်မှုမရှိသော အဖြစ်ဖြင့်၊ တရားမဟောလိုသော အဖြစ်ဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

๘. ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมึ นาม โลเก. ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสีติ ธมฺมเทสนายาจนตฺถํ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ มหาพฺรหฺมาโน คเหตฺวา อาคมฺม ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสิ. อปฺปรชกฺขชาติกาติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ อปฺปํ ราคโทสโมหรชํ เอเตสํ เอวํสภาวาติ อปฺปรชกฺขชาติกา. ภวิสฺสนฺติ ธมฺมสฺส อญฺญาตาโรติ ปฏิวิชฺฌิตาโร.

၈. "Yatra hi nāma" ဟူသည်မှာ အကြင်လောက၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Bhagavato purato pāturahosi" ဟူသည်မှာ တရားဟောရန် တောင်းပန်ခြင်းငှာ စကြဝဠာ တစ်သောင်းရှိ မဟာဗြဟ္မာတို့ကို ခေါ်ဆောင်လျက် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့တော်၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ "Apparajakkhajātikā" ဟူသည်မှာ ထိုသတ္တဝါတို့၏ ပညာမျက်စိ၌ နည်းပါးသော ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော မြူအညစ်အကြေးရှိသော သဘောရှိသူများ ဖြစ်သည်။ "Bhavissanti dhammassa aññātāro" ဟူသည်မှာ တရားတော်ကို ထိုးထွင်း၍ သိမြင်နိုင်မည့်သူများ ရှိကြပေလိမ့်မည် ဟု ဆိုလိုသည်။

ปาตุรโหสีติ ปาตุภวิ. สมเลหิ จินฺติโตติ ราคาทีหิ มเลหิ สมเลหิ ฉหิ สตฺถาเรหิ จินฺติโต. อปาปุเรตนฺติ วิวร เอตํ. อมตสฺส ทฺวารนฺติ อมตสฺส นิพฺพานสฺส ทฺวารภูตํ อริยมคฺคํ. สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธนฺติ [Pg.244] อิเม สตฺตา ราคาทิมลานํ อภาวโต วิมเลน สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนุพุทฺธํ จตุสจฺจธมฺมํ สุณนฺตุ.

"Pāturahosi" ဟူသည်မှာ ထင်ရှားဖြစ်ပွားခဲ့ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Samalehi cintito" ဟူသည်မှာ ရာဂ အစရှိသော အညစ်အကြေးများ ရှိကြကုန်သော ပူရဏကဿပ စသော ဆရာကြီး ခြောက်ယောက်တို့သည် မိစ္ဆာဉာဏ်ဖြင့် ကြံစည်အပ်သော တရားဟု ဆိုလိုသည်။ "Apāpuretaṃ" ဟူသည်မှာ ဤတံခါးကို ဖွင့်တော်မူပါ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Amatassa dvāraṃ" ဟူသည်မှာ သေခြင်းမရှိရာ နိဗ္ဗာန်၏ တံခါးသဖွယ်ဖြစ်သော အရိယာမဂ်တရားကို ဆိုလိုသည်။ "Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာညစ်အကြေး ကင်းစင်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား အစဉ်အတိုင်း သိမြင်တော်မူအပ်သော သစ္စာလေးပါးတရားတော်ကို ဤသတ္တဝါတို့သည် နာယူကြပါစေကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။

เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโตติ เสลมเย เอกคฺฆเน ปพฺพตมุทฺธนิ ยถาฐิโตว ยถา จกฺขุมา ปุริโส สมนฺตโต ชนตํ ปสฺเสยฺย, ตฺวมฺปิ สุเมธ สุนฺทรปญฺญ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สมนฺตจกฺขุ ภควา ธมฺมมยํ ปญฺญามยํ ปาสาทมารุยฺห สยํ อเปตโสโก โสกาวติณฺณํ ชาติชราภิภูตญฺจ ชนตํ อเวกฺขสฺสุ อุปธารย.

"Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito" ဟူသည်မှာ ကျောက်တောင်ထိပ်၌ ရပ်နေသော မျက်စိအမြင်ရှိသူသည် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူအပေါင်းကို မြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ကောင်းသောပညာရှိတော်မူသော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် အလုံးစုံကို သိမြင်နိုင်သော မြတ်စွာဘုရား... အရှင်ဘုရားသည်လည်း ပညာဖြင့်ပြီးသော တရားပြာသာဒ်သို့ တက်တော်မူ၍ ကိုယ်တော်တိုင် သောကကင်းဝေးလျက် သောကလွှမ်းမိုးနေသော၊ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းနှင့် အိုခြင်းတို့ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်သော သတ္တဝါအပေါင်းတို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူပါ၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်တော်မူပါ။

อุฏฺเฐหีติ ภควโต ธมฺมเทสนตฺถํ จาริกจรณํ ยาจนฺโต ภณติ. วีราติอาทีสุ ภควา วีริยวนฺตตาย วีโร. เทวปุตฺตมจฺจุกิเลสาภิสงฺขารมารานํ วิชิตตฺตา วิชิตสงฺคาโม. ชาติกนฺตาราทินิตฺถรณสมตฺถตาย สตฺถวาโห. กามจฺฉนฺทอิณสฺส อภาวโต อณโณ.

"Uṭṭhehi" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအား တရားဟောတော်မူရန် ဒေသစာရီလှည့်လည်ကြွချီတော်မူဖို့ တောင်းပန်လိုသည်ဖြစ်၍ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "Vīra" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဝီရိယရှိတော်မူသောကြောင့် "ဝီရ" မည်တော်မူသည်။ ဒေဝပုတ္တမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ ကိလေသမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်တို့ကို အောင်တော်မူပြီးသောကြောင့် "ဝိဇိတသင်္ဂါမ" မည်တော်မူသည်။ ဇာတိကန္တာရ အစရှိသည်တို့မှ ထုတ်ဆောင်ကယ်တင်ခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် "သတ္ထဝါဟ" (လှည်းမှူးကြီး) မည်တော်မူသည်။ ကာမစ္ဆန္ဒတည်းဟူသော ကြွေးမြီ ကင်းစင်တော်မူသောကြောင့် "အဏဏ" (ကြွေးကင်းသူ) မည်တော်မူသည်။

๙. อชฺเฌสนนฺติ ยาจนํ. พุทฺธจกฺขุนาติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน จ อาสยานุสยญาเณน จ. อิเมสญฺหิ ทฺวินฺนํ ญาณานํ พุทฺธจกฺขูติ นามํ. อปฺปรชกฺขาติ ปญฺญาจกฺขุมฺหิ ราคาทิรชํ อปฺปํ เยสํ, เต อปฺปรชกฺขา. เยสํ ตํ มหนฺตํ เต มหารชกฺขา. เยสํ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ เต ติกฺขินฺทฺริยา. เยสํ ตานิ มุทูนิ เต มุทินฺทฺริยา. เยสํ เตเยว สทฺธาทโย อาการา สุนฺทรา เต สฺวาการา. เยสํ เตเยว สทฺธาทโย อาการา อสุนฺทรา เต ทฺวาการา. เย กถิตการณํ สลฺลกฺเขนฺติ, สุเขน สกฺกา โหนฺติ วิญฺญาเปตุํ เต สุวิญฺญาปยา. เย ปรโลกญฺจ วชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺติ เต ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน. อุปฺปลินิยนฺติ อุปฺปลวเน. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ ยานิ อุทกสฺส อนฺโต นิมุคฺคาเนว โปสยนฺติ. สโมทกํ ฐิตานีติ อุทเกน สมํ ฐิตานิ. อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานีติ อุทกํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานิ.

၉. အဇ္ဈေသနံ ဟူသည် တောင်းပန်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဗုဒ္ဓစက္ခု ဟူသည် ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်နှင့် အာသယာနုသယဉာဏ် နှစ်ပါးကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ဤဉာဏ်နှစ်ပါးကိုပင် ဗုဒ္ဓစက္ခုဟု ခေါ်သည်။ အပ္ပရဇက္ခ ဟူသည် ပညာမျက်စိ၌ ရာဂစသော ကိလေသာမြူ နည်းပါးသော သတ္တဝါများကို ဆိုလိုသည်။ ကိလေသာမြူ များပြားသော သတ္တဝါများကို မဟာရဇက္ခ ဟု ဆိုသည်။ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေများ ထက်မြက်သော သတ္တဝါများကို တိက္ခိန္ဒြိယ ဟု ဆိုသည်။ ထိုဣန္ဒြေများ နုညံ့သော သတ္တဝါများကို မုဒိန္ဒြိယ ဟု ဆိုသည်။ သဒ္ဓါစသော အမူအရာ လက္ခဏာများ ကောင်းမွန်သော သတ္တဝါများကို သွာကာရ ဟု ဆိုသည်။ သဒ္ဓါစသော အမူအရာ လက္ခဏာများ မကောင်းသော သတ္တဝါများကို ဒွာကာရ ဟု ဆိုသည်။ ဟောကြားအပ်သော အကြောင်းအရာကို ကောင်းစွာ မှတ်သားနိုင်သဖြင့် လွယ်ကူစွာ သိစေနိုင်သော သတ္တဝါများကို သုဝိညာပယ ဟု ဆိုသည်။ တမလွန်လောကနှင့် အပြစ် (အကုသိုလ်) တို့ကို ဘေးအန္တရာယ်ဟု ရှုမြင်လေ့ရှိသော သတ္တဝါများကို ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ ဟု ဆိုသည်။ ဥပ္ပလိနီ ဟူသည် ကြာတော၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ အခြားသော ကြာဖြူ (ပဒုမိနီ) စသော ပုဒ်များ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေအတွင်း၌သာ နစ်မြုပ်လျက် ကြီးထွားလာသော ကြာတို့ကို အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီ ဟု ဆိုသည်။ ရေနှင့်အညီ တည်ရှိသော ကြာတို့ကို သမောဒကံ ဌိတာ ဟု ဆိုသည်။ ရေထက် ကျော်လွန်၍ တည်ရှိသော ကြာတို့ကို ဥဒကံ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌိတာ ဟု ဆိုသည်။

อปารุตาติ วิวฏา. อมตสฺส ทฺวาราติ อริยมคฺโค. โส หิ อมตสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส ทฺวารํ. ปมุญฺจนฺตุ สทฺธนฺติ สพฺเพ อตฺตโน สทฺธํ ปมุญฺจนฺตุ. ปจฺฉิมปททฺวเย อยมตฺโถ, อหญฺหิ อตฺตโน ปคุณํ สุปฺปวตฺติมฺปิ อิมํ [Pg.245] ปณีตํ อุตฺตมํ ธมฺมํ กายวาจากิลมถสญฺญี หุตฺวา มนุเชสุ เทวมนุสฺเสสุ น ภาสินฺติ.

အပါရုတာ ဟူသည် ဖွင့်အပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ အမတဿ ဒွါရာ ဟူသည် အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရိယမဂ်သည် အမတဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ဝင်ရာ တံခါးဝ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ပမုဉ္စန္တု သဒ္ဓံ ဟူသည် သတ္တဝါအားလုံး မိမိတို့၏ သဒ္ဓါတရား (ယုံကြည်မှု) ကို လွှတ်ကြပါစေ၊ ထင်ရှားပြကြပါစေဟု ဆိုလိုသည်။ နောက်ဆုံး ဂါထာခြေနှစ်ပါး၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— ငါသည် မိမိ အထူးလေ့လာထားပြီးသော၊ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော၊ မွန်မြတ်လှစွာသော ဤသစ္စာလေးပါး (သို့မဟုတ် အရိယမဂ်) တရားတော်ကို ဟောကြားပါက ကိုယ်နှုတ်ပင်ပန်းရုံသာ ရှိလိမ့်မည်ဟု အမှတ်ရှိသဖြင့် လူ၊ နတ်တို့အား ဟောတော်မမူခဲ့ပါ (သို့မဟုတ် မဟောကြားတော့အံ့ဟု ကြံစည်တော်မူခဲ့သည်)။

พฺรหฺมยาจนกถา นิฏฺฐิตา.

ဗြဟ္မာမင်း တောင်းပန်ခြင်းအကြောင်း ပြောကြားချက် (ဗြဟ္မယာစနကထာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

ปญฺจวคฺคิยกถา

ပဉ္စဝဂ္ဂီငါးဦးအကြောင်း ပြောကြားချက် (ပဉ္စဝဂ္ဂိယကထာ)

๑๐. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต. อปฺปรชกฺขชาติโกติ สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภิตตฺตา นิกฺกิเลสชาติโก วิสุทฺธสตฺโต. อาชานิสฺสตีติ สลฺลกฺเขสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ. ภควโตปิ โข ญาณํ อุทปาทีติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ ‘‘อิโต สตฺตมทิวสมตฺถเก กาลํกตฺวา อากิญฺจญฺญายตเน นิพฺพตฺโต’’ติ. มหาชานิโยติ สตฺตทิวสพฺภนฺตเร ปตฺตพฺพมคฺคผลโต ปริหีนตฺตา มหตี ชานิ อสฺสาติ มหาชานิโย อกฺขเณ นิพฺพตฺตตฺตา. อภิโทสกาลํกโตติ หิยฺโย กาลํกโต, โสปิ เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิพฺพตฺโตติ อทฺทส. พหูการาติ พหูปการา. ปธานปหิตตฺตํ อุปฏฺฐหึสูติ ปธานตฺถาย เปสิตตฺตภาวํ มุโขทกทานาทินา อุปฏฺฐหึสุ.

၁၀. ပဏ္ဍိတ ဟူသည် အကြောင်းအကျိုးကို မြင်သိသော သဘာဝပညာနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုလိုသည်။ ဗျတ္တ ဟူသည် ထက်မြက်သော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုလိုသည်။ မေဓာဝီ ဟူသည် အခြေအနေအားလျော်စွာ ချက်ချင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ အပ္ပရဇက္ခဇာတိက ဟူသည် ဈာန်သမာပတ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ခွာထားနိုင်သောကြောင့် ကိလေသာ ကင်းစင်သော သဘောရှိသည့် စင်ကြယ်သော သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ အာဇာနိဿတိ ဟူသည် မှတ်သားနိုင်လိမ့်မည်၊ ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်လိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မြတ်စွာဘုရားအားလည်း ဉာဏ်တော်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟူသည်မှာ 'အာဠာရရသေ့သည် ယနေ့မှ နောက် ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်၍ အာကိဉ္စညာယတနဘုံ၌ သွားရောက်ဖြစ်ပွားပြီ' ဟု သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် သိမြင်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မဟာဇာနိယ ဟူသည် ခုနစ်ရက်အတွင်း၌ ရရှိအပ်သော မဂ်ဖိုလ်တရားတို့မှ ဆုတ်ယုတ်သွားရသဖြင့် ထိုအာဠာရရသေ့အတွက် အလွန်ကြီးမားသော ဆုံးရှုံးမှုရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဂ်ဖိုလ်မရနိုင်သော အရပ်၌ သွားရောက်ဖြစ်ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘိဒေါသကာလံ ကတော ဟူသည် ယမန်နေ့ညသန်းခေါင်ယံက ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဥဒကရသေ့သည်လည်း နေဝသညာနာသညာယတနဘုံ၌ ဖြစ်ပွားကြောင်းကို မြင်တော်မူခဲ့သည်။ ဗဟုကာရာ ဟူသည် ကျေးဇူးအလွန်များသူများဟု ဆိုလိုသည်။ ပဓာနပဟိတတ္တံ ဥပဋ္ဌဟိံသု ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား အားထုတ်ရန် စေလွှတ်အပ်သော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသော ငါ့အား မျက်နှာသစ်ရေ ပေးခြင်းစသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစုခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

๑๑. อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธินฺติ อุปโก โพธิมณฺฑสฺส จ คยาย จ อนฺตเร ภควนฺตํ อทฺทส. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนนฺติ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนํ.

၁၁. အန္တရာ စ ဂယံ အန္တရာ စ ဗောဓိံ ဟူသည် ဥပကအာဇီဝကသည် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်နှင့် ဂယာရွာတို့၏ အကြား၌ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးတွေ့ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နံ ဟူသည် ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းသို့ ကြွတော်မူနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

สพฺพาภิภูติ สพฺพํ เตภูมกธมฺมํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สพฺพวิทูติ สพฺพํ จตุภูมกธมฺมํ อเวทึ อญฺญาสึ. สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนูปลิตฺโตติ สพฺเพสุ เตภูมกธมฺเมสุ กิเลสเลเปน อลิตฺโต. สพฺพญฺชโหติ สพฺพํ เตภูมกธมฺมํ ชหิตฺวา ฐิโต. ตณฺหกฺขเย วิมุตฺโตติ ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต. สยํ อภิญฺญายาติ สพฺพํ จตุภูมกธมฺมํ อตฺตนาว ชานิตฺวา. กมุทฺทิเสยฺยนฺติ กํ อญฺญํ ‘‘อยํ เม อาจริโย’’ติ อุทฺทิเสยฺยํ.

သဗ္ဗာဘိဘူ ဟူသည် အလုံးစုံသော ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော (တေဘူမက) တရားတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ သဗ္ဗဝိဒူ ဟူသည် ဘုံလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်သော (စတုဘူမက) တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် သိတော်မူပြီး ဖြစ်သည်။ သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အနုပလိတ္တော ဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော တရားတို့၌ ကိလေသာဖြင့် ငြိကပ်လိမ်းကျံခြင်း မရှိသူ ဖြစ်သည်။ သဗ္ဗဉ္ဇဟော ဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော တရားအားလုံးကို စွန့်ပယ်၍ တည်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ တဏှက္ခယေ ဝိမုတ္တော ဟူသည် တဏှာကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် သက်ဝင်ပြီးသူ ဖြစ်သည်။ သယံ အဘိညာယ ဟူသည် ဘုံလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်သော တရားအားလုံးကို ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကမုဒ္ဒိသေယျံ ဟူသည် မိမိမှတစ်ပါး အခြားမည်သူ့ကို 'ဤသူကား ငါ၏ဆရာတည်း' ဟု ညွှန်ပြရပါတော့အံ့နည်း (ညွှန်ပြရန်မရှိပါ) ဟု ဆိုလိုသည်။

น เม อาจริโย อตฺถีติ โลกุตฺตรธมฺเม มยฺหํ อาจริโย นาม นตฺถิ. นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโลติ มยฺหํ ปฏิภาคปุคฺคโล นาม นตฺถิ. สีติภูโตติ สพฺพกิเลสคฺคินิพฺพาปเนน สีติภูโต. กิเลสานํเยว นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต.

န မေ အာစရိယော အတ္ထိ ဟူသည် လောကုတ္တရာတရားနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ငါ့အား ဆရာဟူ၍ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလော ဟူသည် ငါနှင့်တူမျှသော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ သီတိဘူတော ဟူသည် အလုံးစုံသော ကိလေသာမီးတို့ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းကြောင့် အေးမြလျက်ရှိသည် ဖြစ်သည်။ ကိလေသာများ ငြိမ်းကုန်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ငြိမ်းအေးပြီး ဖြစ်သည်။

กาสีนํ [Pg.246] ปุรนฺติ กาสิรฏฺเฐ นครํ. อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภินฺติ ธมฺมจกฺกปฺปฏิลาภาย อมตเภรึ ปหริสฺสามีติ คจฺฉามิ.

ကာသီနံ ပုရံ ဟူသည် ကာသိတိုင်းရှိ ဗာရာဏသီမြို့သို့ဟု ဆိုလိုသည်။ အာဟဉ္ဆံ အမတဒုန္ဒုဘိံ ဟူသည် တရားတော်၏ အောင်စည် (ဓမ္မစကြာ) ကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ အမြိုက်စည်တော်ကို တီးခတ်ဆော်ဩအံ့ ဟု ကြံစည်၍ ကြွတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

อรหสิ อนนฺตชิโนติ อนนฺตชิโน ภวิตุํ ยุตฺโต. หุเปยฺยปาวุโสติ อาวุโส เอวมฺปิ นาม ภเวยฺย. สีสํ โอกมฺเปตฺวาติ สีสํ จาเลตฺวา.

အရဟသိ အနန္တဇိနော ဟူသည် အနန္တဇိန (အဆုံးမရှိ အောင်နိုင်သူ) ဖြစ်ထိုက်ပါပေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဟုပေယျပါဝုသော ဟူသည် ငါ့ရှင် ဤသို့လည်း ဖြစ်နိုင်ပါပေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ သီသံ ဩကမ္ပေတွာ ဟူသည် ဦးခေါင်းကို လှုပ်ယမ်း၍ (သို့မဟုတ် ခေါင်းညိတ်၍) ထွက်ခွာသွားသည်ကို ဆိုလိုသည်။

๑๒. สณฺฐเปสุนฺติ กติกํ อกํสุ. พาหุลฺลิโกติ จีวรพาหุลฺลาทีนํ อตฺถาย ปฏิปนฺโน. ปธานวิพฺภนฺโตติ ปธานโต วิพฺภนฺโต ภฏฺโฐ ปริหีโน. อาวตฺโต พาหุลฺลายาติ จีวราทิพหุลภาวตฺถาย อาวตฺโต. โอทหถ ภิกฺขเว โสตนฺติ อุปเนถ ภิกฺขเว โสตํ; โสตินฺทฺริยํ ธมฺมสวนตฺถํ อภิมุขํ กโรถาติ อตฺโถ. อมตมธิคตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ มยา อธิคตนฺติ ทสฺเสติ. อิริยายาติ ทุกฺกรอิริยาย. ปฏิปทายาติ ทุกฺกรปฏิปทาย. อภิชานาถ เม โนติ อภิชานาถ นุ เม สมนุปสฺสถ. เอวรูปํ ภาสิตเมตนฺติ เอตํ เอวรูปํ วากฺยํ ภาสิตนฺติ อตฺโถ. อสกฺขิ โข ภควา ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตุนฺติ ‘‘อหํ พุทฺโธ’’ติ ชานาเปตุํ อสกฺขิ.

၁၂. သဏ္ဌပေသုံ ဟူသည် ကတိကဝတ် ပြုခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗာဟုလိကော ဟူသည် သင်္ကန်းအစရှိသည်တို့ များပြားစွာရရှိရန် ကျင့်ကြံသူကို ဆိုလိုသည်။ ပဓာနဝိဗ္ဘန္တော ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား အားထုတ်ခြင်းဟူသော အကျင့်မှ သွေဖည်သူ၊ လျှောကျဆုတ်ယုတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ အာဝတ္တော ဗာဟုလ္လာယ ဟူသည် သင်္ကန်းစသော အသုံးအဆောင် ပေါများမှုကို ရှာမှီးရန် ပြန်လည်ဆုတ်ယုတ်သွားသူကို ဆိုလိုသည်။ ဩဒဟထ ဘိက္ခဝေ သောတံ ဟူသည် 'ရဟန်းတို့၊ နားကို စိုက်ကြလော့၊ သောတိန္ဒြေကို တရားနာယူရန် ရှေးရှုပြုကြလော့' ဟု ဆိုလိုသည်။ အမတမဓိဂတံ ဟူသည် 'ငါသည် မသေရာနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိပြီ' ဟူသော အနက်ကို ပြသည်။ ဣရိယာယ ဟူသည် ဒုက္ကရစရိယာကျင့်စဉ် အမူအရာအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ပဋိပဒါယ ဟူသည် ဒုက္ကရစရိယာကျင့်စဉ်အားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘိဇာနာထ မေ နော ဟူသည် 'ငါ့ကို ဤကဲ့သို့ ဖူးမြင်သိရှိဖူးကြသလော' ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဧဝရူပံ ဘာသိတမေတံ ဟူသည် 'ဤသို့သော စကားကို ယခင်က ပြောဆိုဖူးသည်ကို သင်တို့ သိကြသလော' ဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပဉ္စဝဂ္ဂီရဟန်းတို့ကို သိရှိနားလည်စေနိုင်ခဲ့သည် ဟူသည်မှာ 'ငါသည် ဘုရားစင်စစ် ဖြစ်တော်မူပြီ' ဟု သိရှိစေခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

๑๓. จกฺขุกรณีติ ปญฺญาจกฺขุํ สนฺธายาห. อิโต ปรํ สพฺพํ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว. อธิปฺปายานุสนฺธิโยชนาทิเภทโต ปน ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อิโต ปฏฺฐาย หิ อติวิตฺถารภีรุกสฺส มหาชนสฺส จิตฺตํ อนุรกฺขนฺตา สุตฺตนฺตกถํ อวณฺณยิตฺวา วินยกถํเยว วณฺณยิสฺสาม.

၁၃. စက္ခုကရဏီ ဟူသော စကားကို ပညာမျက်စိ (ပညာစက္ခု) ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤပုဒ်၏နောက်ရှိ အလုံးစုံသောပုဒ်များသည် ပုဒ်နက်အားဖြင့် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီး ဖြစ်သည်။ သို့သော် အဓိပ္ပာယ်၊ အနုသန္ဓေ၊ ယောဇနာစသော အပြားအားဖြင့် မဇ္ဈိမနိကာယ်အဋ္ဌကထာ ဖြစ်သော ပပဉ္စသူဒနီကျမ်း၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိရှိအပ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤစက္ခုကရဏီပုဒ်မှစ၍ အလွန်ကျယ်ဝန်းသော စကားများကို ကြောက်ရွံ့သော ရဟန်းအပေါင်းတို့၏ စိတ်ကို စောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် သုတ္တန်စကားကို မဖွင့်ဆိုတော့ဘဲ ဝိနည်းစကားကိုသာ ဖွင့်ဆိုပါတော့အံ့။

๑๘. สาว ตสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทา อโหสีติ อาสาฬฺหีปุณฺณมาย อฏฺฐารสหิ เทวตาโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิตสฺส ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ ภควโต วจเนน อภินิปฺผนฺนา สาว ตสฺส อายสฺมโต เอหิภิกฺขูปสมฺปทา อโหสิ.

၁၈. သာဝ တဿ အာယသ္မတော ဥပသမ္ပဒါ အဟောသိ ဟူသည် ဝါဆိုလပြည့်နေ့၌ တဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော နတ်ဗြဟ္မာတို့နှင့်အတူ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ရှိတော်မူသော ထိုအရှင်ကောဏ္ဍည၏ 'ဧဟိဘိက္ခု' ဟူသော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ဖြင့်ပင် ပြီးမြောက်သော 'ဧဟိဘိက္ခုဥပသမ္ပဒါ' သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

๑๙. อถ โข อายสฺมโต จ วปฺปสฺสาติ อาทิมฺหิ วปฺปตฺเถรสฺส ปาฏิปททิวเส ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ, ภทฺทิยตฺเถรสฺส ทุติยทิวเส, มหานามตฺเถรสฺส ตติยทิวเส, อสฺสชิตฺเถรสฺส จตุตฺถิยนฺติ. อิเมสญฺจ ปน [Pg.247] ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐาเนสุ อุปฺปนฺนมลวิโสธนตฺถํ ภควา อนฺโตวิหาเรเยว อโหสิ. อุปฺปนฺเน อุปฺปนฺเน กมฺมฏฺฐานมเล อากาเสน คนฺตฺวา มลํ วิโนเทสิ. ปกฺขสฺส ปน ปญฺจมิยํ สพฺเพ เต เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา อนตฺตสุตฺเตน โอวทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา ปญฺจวคฺคิเย’’ติอาทิ.

၁၉. အထ ခေါ အာယသ္မတော စ ဝပ္ပဿ အစရှိသော စကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိမှတ်အပ်၏။ အရှင်ဝပ္ပမထေရ်အား ဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့၌လည်းကောင်း၊ အရှင်ဘဒ္ဒိယမထေရ်အား ၂ ရက်နေ့၌လည်းကောင်း၊ အရှင်မဟာနာမ်မထေရ်အား ၃ ရက်နေ့၌လည်းကောင်း၊ အရှင်အဿဇိမထေရ်အား ၄ ရက်နေ့၌လည်းကောင်း သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော တရားမျက်စိ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ဤရဟန်းတော်များ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အညစ်အကြေး (ကိလေသာ) တို့ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပေးတော်မူရန် မြတ်စွာဘုရားသည် ကျောင်းတော်အတွင်း၌သာ သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့သည်။ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား အညစ်အကြေး ဖြစ်ပေါ်လာတိုင်းလည်း ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွရောက်၍ ပယ်ဖျောက်တော်မူခဲ့သည်။ လဆုတ်ပက္ခ ငါးရက်မြောက် (လပြည့်ကျော် ၅ ရက်) နေ့၌မူကား ထိုရဟန်းတော်အားလုံးကို တပေါင်းတည်း စည်းဝေးစေပြီးလျှင် အနတ္တလက္ခဏသုတ်တော်ဖြင့် ဆုံးမတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သံဂါယနာတင်မထေရ်တို့က 'အထ ခေါ ဘဂဝါ ပဉ္စဝဂ္ဂီယေ' အစရှိသော စကားကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

๒๔. เตน โข ปน สมเยน ฉ โลเก อรหนฺโต โหนฺตีติ ปญฺจมิยา ปกฺขสฺส โลกสฺมึ ฉ มนุสฺสา อรหนฺโต โหนฺตีติ อตฺโถ.

၂၄. "ထိုအချိန်၌ လောက၌ ရဟန္တာခြောက်ပါး ဖြစ်ပေါ်နေပြီ" ဟူသော စကားရပ်သည် လဆုတ်ပက္ခ၏ ငါးရက်မြောက်နေ့တွင် သတ္တလောက၌ လူသားရဟန္တာ ခြောက်ပါး ဖြစ်ပေါ်နေပြီဟု ဆိုလိုသည်။

ปญฺจวคฺคิยกถา นิฏฺฐิตา.

ပဉ္စဝဂ္ဂီယကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

ปพฺพชฺชากถา

ပဗ္ဗဇ္ဇာကထာ (ရှင်ပြုခြင်းဆိုင်ရာစကား)။

๓๑. ปุพฺพานุปุพฺพกานนฺติ ปเวณิวเสน โปราณานุโปราณานนฺติ อตฺโถ. เตน โข ปน สมเยน เอกสฏฺฐิ โลเก อรหนฺโต โหนฺตีติ ปุริมา ฉ อิเม จ ปญฺจปญฺญาสาติ อนฺโตวสฺสมฺหิเยว เอกสฏฺฐิ มนุสฺสา อรหนฺโต โหนฺตีติ อตฺโถ.

၃၁. "ပုဗ္ဗာနုပုဗ္ဗကာနံ" ဟူသော စကားရပ်သည် မျိုးရိုးစဉ်ဆက်အားဖြင့် ရှေးရှေးသော အမျိုးသို့ အစဉ်လိုက်သော အမျိုးကောင်းသားတို့၏ဟု အနက်ရသည်။ "ထိုအချိန်၌ လောက၌ ရဟန္တာ ခြောက်ကျိပ်တစ်ပါး ဖြစ်ပေါ်နေပြီ" ဟူသော စကားရပ်သည် ရှေး၌ဖြစ်သော ရဟန္တာ ခြောက်ပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဤငါးကျိပ်ငါးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့လည်းကောင်း ဤသို့ ဝါတွင်း၌ပင်လျှင် ခြောက်ကျိပ်တစ်ပါးသော လူသားရဟန္တာတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြပြီဟု ဆိုလိုသည်။

ตตฺร ยสอาทีนํ กุลปุตฺตานํ อยํ ปุพฺพโยโค – อตีเต กิร ปญฺจปญฺญาสชนา สหายกา วคฺคพนฺเธน ปุญฺญานิ กโรนฺตา อนาถสรีรานิ ปฏิชคฺคนฺตา วิจรนฺติ, เต เอกทิวสํ คพฺภินึ อิตฺถึ กาลํกตํ ทิสฺวา ‘‘ฌาเปสฺสามา’’ติ สุสานํ นีหรึสุ. เตสุ ปญฺจ ชเน ‘‘ตุมฺเห ฌาเปถา’’ติ สุสาเน ฐเปตฺวา เสสา คามํ ปวิฏฺฐา. ยโส ทารโก ตํ สรีรํ วิชฺฌิตฺวา ปริวตฺเตตฺวา จ ฌาปยมาโน อสุภสญฺญํ ปฏิลภิ. โส อิตเรสมฺปิ จตุนฺนํ ชนานํ ‘‘ปสฺสถ โภ อิมํ อสุจึ ปฏิกูล’’นฺติ ทสฺเสสิ. เตปิ ตตฺถ อสุภสญฺญํ ปฏิลภึสุ. เต ปญฺจปิ ชนา คามํ คนฺตฺวา เสสสหายกานํ กถยึสุ. ยโส ปน ทารโก เคหมฺปิ คนฺตฺวา มาตาปิตูนฺนญฺจ ภริยาย จ กเถสิ. เต สพฺเพปิ อสุภํ ภาวยึสุ. อยเมเตสํ ปุพฺพโยโค. เตนายสฺมโต ยสสฺส นาฏกชเนสุ สุสานสญฺญาเยว อุปฺปชฺชิ, ตาเยว จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา สพฺเพสํ วิเสสาธิคโม นิพฺพตฺตีติ.

ထိုရဟန္တာ ခြောက်ကျိပ်တစ်ပါးတို့အနက် ယသ အစရှိသော အမျိုးကောင်းသားတို့၏ ရှေးဘဝက အားထုတ်ခဲ့သော ကောင်းမှု (ရှေးအကြောင်းတရား) မှာ ဤသို့ ဖြစ်သည်။ အတိတ်ကာလက ငါးကျိပ်ငါးယောက်သော သူငယ်ချင်းတို့သည် အစုအသင်းဖွဲ့၍ ကောင်းမှုကုသိုလ်တို့ကို ပြုကြလျက် ကိုးကွယ်ရာမရှိသော အလောင်းကောင်များကို သုတ်သင်သင်္ဂြိုဟ်ပေးရန် လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။ တစ်နေ့သော် ထိုသူငယ်ချင်း ငါးကျိပ်ငါးယောက်တို့သည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး သေဆုံးနေသည်ကို တွေ့မြင်၍ "မီးသင်္ဂြိုဟ်ကြကုန်စို့" ဟု တိုင်ပင်ကာ သုသာန်သို့ ယူဆောင်သွားကြသည်။ ထိုလူတို့တွင် ငါးယောက်သော သူတို့ကို "သင်တို့ မီးသင်္ဂြိုဟ်ရစ်ကြပါ" ဟု သုသာန်၌ ထားခဲ့ပြီး ကျန်ရှိသောသူတို့သည် ရွာသို့ ပြန်ဝင်ခဲ့ကြ၏။ ယသအမည်ရှိသော သူငယ်သည် ထိုအလောင်းကောင်ကို တံစူးဖြင့် ထိုး၍လည်းကောင်း၊ ပြောင်းပြန်လှန်၍လည်းကောင်း မီးသင်္ဂြိုဟ်နေစဉ် အသုဘသညာ (မတင့်တယ်ဟု မှတ်သားမှု) ကို ရရှိလေသည်။ ထိုယသသူငယ်သည် ကျန်ရှိသော သူငယ်ချင်း လေးယောက်တို့အားလည်း "အမောင်တို့... မစင်ကြယ် ရွံရှာဖွယ်ကောင်းသော ဤအလောင်းကောင်ကို ကြည့်ကြစမ်းပါ" ဟု ပြသခဲ့သည်။ ထိုသူတို့သည်လည်း ထိုအလောင်းကောင်၌ အသုဘသညာကို ရရှိကြသည်။ ထိုငါးယောက်သော သူငယ်ချင်းတို့သည် ရွာသို့ သွားရောက်ကာ ကျန်ရှိသော သူငယ်ချင်းတို့အား ပြောပြကြကုန်၏။ ယသသူငယ်သည်လည်း အိမ်သို့ ပြန်ရောက်သောအခါ မိဘနှစ်ပါးနှင့် ဇနီးအားလည်း ပြောပြရာ ထိုသူအားလုံးတို့သည်လည်း အသုဘဘာဝနာကို ပွားများကြကုန်၏။ ဤသည်မှာ ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့၏ ရှေးကောင်းမှု (ပုဗ္ဗယောဂ) ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် အရှင်ယသအား ကချေသည် မောင်းမတို့၌ သုသာန်ဟု ထင်မှတ်သော သညာသည်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့၏။ ထိုဥပနိဿယအချက် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်ပင်လျှင် အားလုံးသောသူတို့သည် တရားထူးကို ရရှိခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာရသတည်း။

อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ภควา ยาว ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมา, ตาว พาราณสิยํ วิหรนฺโต เอกทิวสํ เต ขีณาสเว สฏฺฐิ ภิกฺขู อามนฺเตสิ.

"ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့ကို မိန့်တော်မူ၏" ဟူသော စကားရပ်သည် မြတ်စွာဘုရားသည် နောက်ဖြစ်သော ကြတ္တိကာနက္ခတ်နှင့်ယှဉ်သော လပြည့်နေ့ (တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့) တိုင်အောင် ဗာရာဏသီပြည် (မိဂဒါဝုန်တော) ၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် တစ်နေ့သ၌ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ထိုရဟန်းခြောက်ကျိပ်တို့အား မိန့်တော်မူသည်ကို ဆိုလိုသည်။

๓๒. ทิพฺพา [Pg.248] นาม ทิพฺเพสุ วิสเยสุ โลภปาสา. มานุสา นาม มานุสเกสุ วิสเยสุ โลภปาสา. มา เอเกน ทฺเวติ เอเกน มคฺเคน ทฺเว มา อคมิตฺถ. อสฺสวนตาติ อสฺสวนตาย. ปริหายนฺตีติ อนธิคตํ นาธิคจฺฉนฺตา วิเสสาธิคมโต ปริหายนฺติ.

၃၂. "ဒိဗ္ဗ" မည်သည်မှာ နတ်၌ဖြစ်သော အာရုံတို့၌ လောဘတည်းဟူသော ကျော့ကွင်းတို့ ဖြစ်သည်။ "မာနုသ" မည်သည်မှာ လူ၌ဖြစ်သော အာရုံတို့၌ လောဘတည်းဟူသော ကျော့ကွင်းတို့ ဖြစ်သည်။ "တစ်လမ်းတည်း၌ နှစ်ပါး မသွားကြကုန်လင့်" ဟူသည်မှာ တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းခရီးဖြင့် နှစ်ပါး အတူတူ မသွားကြကုန်လင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "မကြားရခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ တရားကို မနာကြားရခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဆုတ်ယုတ်ကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ မရရှိသေးသော တရားထူးကို မရရှိကြကုန်ဘဲ တရားထူးကို ရရှိခြင်းမှ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

๓๓. อนฺตกาติ ลามก หีนสตฺต. อนฺตลิกฺขจโรติ ราคปาสํ สนฺธายาห. ตญฺหิ โส ‘‘อนฺตลิกฺขจโร’’ติ มนฺตฺวา อาห.

၃၃. "အန္တက" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ "အန္တလိက္ခစရ" (ကောင်းကင်၌ လှည့်လည်တတ်သော) ဟူသော စကားရပ်ကို ရာဂတည်းဟူသော ကျော့ကွင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုမာရ်နတ်သည် ထိုရာဂတည်းဟူသော ကျော့ကွင်းကို "ကောင်းကင်၌ လှည့်လည်နိုင်စွမ်းရှိ၏" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ပြောဆိုခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

๓๔. นานาทิสา นานาชนปทาติ นานาทิสโต จ นานาชนปทโต จ. อนุชานามิ ภิกฺขเว ตุมฺเหว ทานิ ตาสุ ตาสุ ทิสาสุ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปพฺพาเชถาติอาทิมฺหิ ปพฺพชฺชาเปกฺขํ กุลปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺเตน เย ปรโต ‘‘น ภิกฺขเว ปญฺจหิ อาพาเธหิ ผุฏฺโฐ ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘น อนฺธมูคพธิโร ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ เอวํ ปฏิกฺขิตฺตา ปุคฺคลา, เต วชฺเชตฺวา ปพฺพชฺชาโทสวิรหิโต ปุคฺคโล ปพฺพาเชตพฺโพ. โสปิ จ มาตาปิตูหิ อนุญฺญาโตเยว. ตสฺส อนุชานนลกฺขณํ ‘‘น ภิกฺขเว อนนุญฺญาโต มาตาปิตูหิ ปุตฺโต ปพฺพาเชตพฺโพ, โย ปพฺพาเชยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ เอตสฺมึ สุตฺเต วณฺณยิสฺสาม.

၃၄. "နာနာဒိသာ နာနာဇနပဒါ" ဟူသည်မှာ အမျိုးမျိုးသော အရပ်ဒေသတို့မှလည်းကောင်း၊ အမျိုးမျိုးသော ဇနပုဒ်တို့မှလည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်တို့ကိုယ်တိုင်ပင် ထိုထိုသော အရပ်ဒေသ ထိုထိုသော ဇနပုဒ်တို့၌ ရှင်ပြုပေးကြကုန်လော့" အစရှိသော ပါဠိတော်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ရှင်ပြုပေးလိုသော (ရှင်လောင်းဖြစ်သော) အမျိုးကောင်းသားကို ရှင်ပြုပေးမည့် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် နောက်ပိုင်းတွင် "ချစ်သားရဟန်းတို့... ရောဂါငါးမျိုး စွဲကပ်သောသူကို ရှင်မပြုပေးအပ်" အစရှိသည်မှ စ၍ "မျက်စိကန်း၊ ဆွံ့အ၊ နားပင်းသောသူကို ရှင်မပြုပေးအပ်" ဟူသော ပါဠိတော်တိုင်အောင် ပယ်မြစ်တားမြစ်ထားသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ရှင်အဖြစ်၏ အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ ထိုရှင်လောင်းသည်လည်း မိဘနှစ်ပါးတို့က ခွင့်ပြုပြီးသောသူသာ ဖြစ်အပ်၏။ ထိုမိဘတို့၏ ခွင့်ပြုခြင်းလက္ခဏာကိုမူ "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ မိဘတို့ ခွင့်မပြုသော သားကို ရှင်မပြုပေးအပ်၊ ရှင်ပြုပေးလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်စေ" ဟူသော ဤပါဠိတော်၌ ဖွင့်ပြပေအံ့။

เอวํ ปพฺพชฺชาโทสวิรหิตํ มาตาปิตูหิ อนุญฺญาตํ ปพฺพาเชนฺเตนาปิ จ สเจ อจฺฉินฺนเกโส โหติ, เอกสีมาย จ อญฺเญปิ ภิกฺขู อตฺถิ, เกสจฺเฉทนตฺถาย ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉิตพฺพํ. ตสฺส อาปุจฺฉนาการํ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สงฺฆํ อปโลเกตุํ ภณฺฑุกมฺมายา’’ติ เอตฺถ วณฺณยิสฺสาม. สเจ โอกาโส โหติ, สยํ ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ พฺยาวโฏ โหติ, โอกาสํ น ลภติ, เอโก ทหรภิกฺขุ วตฺตพฺโพ ‘‘เอตํ ปพฺพาเชหี’’ติ. อวุตฺโตปิ เจ ทหรภิกฺขุ อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺส ปพฺพาเชติ, วฏฺฏติ. สเจ ทหรภิกฺขุ นตฺถิ, สามเณโรปิ วตฺตพฺโพ ‘‘เอตํ ขณฺฑสีมํ เนตฺวา ปพฺพาเชตฺวา กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา เอหี’’ติ. สรณานิ ปน สยํ ทาตพฺพานิ. เอวํ ภิกฺขุนาว ปพฺพชิโต โหติ. ปุริสญฺหิ ภิกฺขุโต อญฺโญ ปพฺพาเชตุํ น ลภติ, มาตุคามํ ภิกฺขุนิโต อญฺโญ. สามเณโร ปน สามเณรี วา อาณตฺติยา กาสายานิ ทาตุํ ลภติ. เกโสโรปนํ เยน เกนจิ กตํ สุกตํ.

ထို့ပြင် ဤသို့ ရှင်အဖြစ်၏ အပြစ်ကင်းစင်သော မိဘနှစ်ပါး ခွင့်ပြုထားသော ရှင်လောင်းကို ရှင်ပြုပေးရာ၌ အကယ်၍ ဆံပင်မဖြတ်ရသေးလျှင်လည်းကောင်း၊ တစ်သိမ်တည်း၌ မိမိမှတစ်ပါး အခြားရဟန်းတို့ ရှိနေလျှင်လည်းကောင်း၊ ခေါင်းရိပ်ခြင်းအကျိုးငှာ ခေါင်းတုံးပြုလုပ်ခြင်းကို ပန်ကြားရမည်။ ထိုသို့ ပန်ကြားပုံ အခြင်းအရာကိုမူ "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သံဃာအား ခွင့်ပန်၍ ခေါင်းတုံးပြုလုပ်ခြင်းငှာ ငါဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူ၏" ဟူသော ဤပါဠိတော်၌ ဖွင့်ပြပေအံ့။ အကယ်၍ ကိုယ်တိုင် ရှင်ပြုပေးရန် အခွင့်ရှိပါက ဥပဇ္ဈာယ်ကိုယ်တိုင် ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ အကယ်၍ ပါဠိရွတ်ပြခြင်း၊ အနက်မေးမြန်းခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ကြောင့်ကြစိုက်နေရသဖြင့် ကိုယ်တိုင် ရှင်ပြုပေးရန် အခွင့်မရပါက ရဟန်းငယ်တစ်ပါးအား "ဤရှင်လောင်းကို ရှင်ပြုပေးလိုက်ပါ" ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ရဟန်းငယ်သည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက တိုက်ရိုက်မခိုင်းသော်လည်း ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို ရည်စူး၍ ရှင်ပြုပေးလျှင်လည်း အပ်စပ်ပေ၏။ အကယ်၍ ရဟန်းငယ်မရှိပါက သာမဏေကိုပင် "ဤရှင်လောင်းကို ခဏ္ဍသိမ်သို့ ဆောင်ယူ၍ ဆံချကာ သင်္ကန်းများ ဝတ်ဆင်ပေးပြီး ခေါ်ခဲ့လော့" ဟု စေခိုင်းအပ်၏။ သရဏဂုံတို့ကိုမူ ဥပဇ္ဈာယ်ကိုယ်တိုင်သာ ပေးရမည်။ ဤသို့ ပေးလျှင် ရဟန်းကသာ ရှင်ပြုပေးသည် မည်၏။ အကြောင်းမူကား ယောက်ျားဖြစ်သော ရှင်လောင်းကို ရဟန်းမှတစ်ပါး အခြားသူက ရှင်ပြုပေးခွင့် မရှိသကဲ့သို့ အမျိုးသမီး (မာတုဂါမ) ရှင်လောင်းကိုလည်း ဘိက္ခုနီမှတစ်ပါး အခြားသူက ရှင်ပြုပေးခွင့်မရှိချေ။ သို့သော် သာမဏေ သို့မဟုတ် သာမဏေမသည် ဥပဇ္ဈာယ်၏ စေခိုင်းချက်အရ သင်္ကန်းပေးခွင့်ရှိ၏။ ဆံချခြင်းကိုမူ မည်သူမဆို ပြုလုပ်ပေးလျှင် ကောင်းစွာ ပြုအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

สเจ [Pg.249] ปน ภพฺพรูโป โหติ สเหตุโก ญาโต ยสสฺสี กุลปุตฺโต, โอกาสํ กตฺวาปิ สยเมว ปพฺพาเชตพฺโพ. ‘‘มตฺติกามุฏฺฐึ คเหตฺวา นฺหายิตฺวา เกเส เตเมตฺวา อาคจฺฉาหี’’ติ จ ปน น วิสฺสชฺเชตพฺโพ. ปพฺพชิตุกามานญฺหิ ปฐมํ พลวอุสฺสาโห โหติ, ปจฺฉา ปน กาสายานิ จ เกสหรณสตฺถกญฺจ ทิสฺวา อุตฺรสนฺติ, เอตฺโตเยว ปลายนฺติ, ตสฺมา สยเมว นหานติตฺถํ เนตฺวา สเจ นาติทหโร โหติ, ‘‘นหาหี’’ติ วตฺตพฺโพ. เกสา ปนสฺส สยเมว มตฺติกํ คเหตฺวา โธวิตพฺพา. ทหรกุมารโก ปน สยํ อุทกํ โอตริตฺวา โคมยมตฺติกาหิ ฆํสิตฺวา นหาเปตพฺโพ. สเจปิสฺส กจฺฉุ วา ปิฬกา วา โหนฺติ, ยถา มาตา ปุตฺตํ น ชิคุจฺฉติ, เอวเมว อชิคุจฺฉนฺเตน สาธุกํ หตฺถปาทสีสานิ ฆํสิตฺวา นหาเปตพฺโพ. กสฺมา? เอตฺตเกน หิ อุปกาเรน กุลปุตฺตา อาจริยุปชฺฌาเยสุ จ สาสเน จ พลวสิเนหา ติพฺพคารวา อนิวตฺติธมฺมา โหนฺติ, อุปฺปนฺนํ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา เถรภาวํ ปาปุณนฺติ, กตญฺญู กตเวทิโน โหนฺติ.

အကယ်၍ ရှင်လောင်းသည် ကျွတ်ထိုက်သောသဘောရှိ၍၊ မဂ်ဖိုလ်ရကြောင်း အထောက်အပံ့ရှိကာ၊ ကျော်စောထင်ရှားပြီး အခြွေအရံများသော အမျိုးကောင်းသား ဖြစ်ပါက အချိန်အခွင့်အရေးပေး၍သော်လည်း ဥပဇ္ဈာယ်ကိုယ်တိုင်သာ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ "မြေညက်ဆုပ်ကိုယူ၍ ရေချိုးကာ ဆံပင်တို့ကို ရေဆွတ်ပြီး လာခဲ့လော့" ဟု စေလွှတ်မထားအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ရှင်ပြုလိုသူတို့သည် ရှေးဦးစွာ၌ အားတက်သရော အားထုတ်လိုစိတ် အလွန်ပြင်းပြသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် သင်္ကန်းနှင့် သင်တုန်းဓားတို့ကို မြင်ရသောအခါ ထိတ်လန့်သွားကာ ထိုနေရာမှပင် ပြန်ပြေးတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပဇ္ဈာယ်ကိုယ်တိုင် ရေချိုးဆိပ်သို့ ခေါ်ဆောင်သွား၍ မငယ်လွန်းသောသူ ဖြစ်ပါက "ရေချိုးလော့" ဟု ပြောဆိုရမည်။ ထိုရှင်လောင်း၏ ဆံပင်တို့ကိုလည်း ဥပဇ္ဈာယ်ကိုယ်တိုင် မြေညက်ကိုယူ၍ ဆေးကြောပေးရမည်။ ငယ်ရွယ်သော သတို့သားငယ် ဖြစ်ပါက ဥပဇ္ဈာယ်ကိုယ်တိုင် ရေထဲသို့ဆင်း၍ နွားချေး၊ မြေညက်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်ပြီး ရေချိုးပေးရမည်။ ထိုရှင်လောင်း၌ ယားနာ သို့မဟုတ် အိုင်းအမာများ ရှိနေစေကာမူ မိခင်သည် သားဖြစ်သူကို မစက်ဆုပ်သကဲ့သို့ မရွံမရှာဘဲ လက်၊ ခြေ၊ ဦးခေါင်းတို့ကို စနစ်တကျ ပွတ်တိုက်၍ ရေချိုးပေးရမည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ဤမျှလောက်သော ကျေးဇူးပြုခြင်းကြောင့် အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ဆရာသမား ဥပဇ္ဈာယ်တို့အပေါ်၌လည်းကောင်း၊ သာသနာတော်၌လည်းကောင်း အားကြီးသောချစ်ခြင်း၊ ထက်သန်သောရိုသေလေးစားခြင်း ရှိကြလျက် မဆုတ်မနစ်သော သဘောရှိကြကုန်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော မမွေ့လျော်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ မထေရ်မြတ်ကြီးများအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ဥပဇ္ဈာယ်တို့ ပြုအပ်သောကျေးဇူးကို သိတတ်၍ ပြန်လည်တုံ့ပြန်တတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဖြစ်သတည်း။

เอวํ นหาปนกาเล ปน เกสมสฺสุํ โอโรปนกาเล วา ‘‘ตฺวํ ญาโต ยสสฺสี, อิทานิ มยํ ตํ นิสฺสาย ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสามา’’ติ น วตฺตพฺโพ, อญฺญาปิ อนิยฺยานิกกถา น กเถตพฺพา. อถ ขฺวสฺส ‘‘อาวุโส, สุฏฺฐุ อุปธาเรหิ สตึ อุปฏฺฐาเปหี’’ติ วตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตพฺพํ, อาจิกฺขนฺเตน จ วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน อสุจิเชคุจฺฉปฏิกูลภาวํ นิชฺชีวนิสฺสตฺตภาวํ วา ปากฏํ กโรนฺเตน อาจิกฺขิตพฺพํ. สเจ หิ โส ปุพฺเพ มทฺทิตสงฺขาโร โหติ ภาวิตภาวโน, กณฺฏกเวธาเปกฺโข วิย ปริปกฺกคณฺโฑ, สูริยุคฺคมนาเปกฺขํ วิย จ ปริณตปทุมํ, อถสฺส อารทฺธมตฺเต กมฺมฏฺฐานมนสิกาเร อินฺทาสนิ วิย ปพฺพเต กิเลสปพฺพเต จุณฺณยมานํเยว ญาณํ ปวตฺตติ, ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เย หิ เกจิ ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺตา, สพฺเพ เต เอวรูปํ สวนํ ลภิตฺวา กลฺยาณมิตฺเตน อาจริเยน ทินฺนนยํ นิสฺสาย โน อนิสฺสาย. ตสฺมาสฺส อาทิโตว เอวรูปี กถา กเถตพฺพาติ.

သို့သော် ရေချိုးပေးရာအခါ၌လည်းကောင်း၊ ဆံပင်မုတ်ဆိတ် ရိတ်ရာအခါ၌လည်းကောင်း “သင်သည် ကျော်စောထင်ရှားသူဖြစ်သည်၊ များသော အခြွေအရံရှိသူဖြစ်သည်၊ ယခုအခါ၌ သင့်လိုပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက် ဝတ်လာသဖြင့် ငါတို့သည် သင့်ကိုအမှီပြု၍ ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် မပင်ပန်းတော့ပြီ” ဟု မပြောဆိုအပ်၊ အခြားသော ဝဋ်ဆင်းရဲမှ မထွက်မြောက်နိုင်သောစကားကိုလည်း မပြောဆိုအပ်။ စင်စစ်ကား ထိုရှင်လောင်းအား “ငါ့ရှင်၊ ကောင်းစွာ စဉ်းစားဆင်ခြင်လော့၊ သတိကို ကပ်၍တည်စေလော့” ဟု ပြောဆို၍ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြောပြအပ်၏။ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြောပြသော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် အဆင်း၊ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အနံ့၊ ဖြစ်ရာ၊ တည်ရာတို့၏အစွမ်းအားဖြင့် မစင်ကြယ်ခြင်း၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်း၊ ရွံရှာဖွယ်ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အသက်ကောင်မဟုတ်ခြင်း၊ သတ္တဝါမဟုတ်ခြင်း၏ အဖြစ်ကို ထင်ရှားအောင်ပြုလျက် ပြောပြအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုရှင်လောင်းသည် ရှေးဘုရားသာသနာတော်၌ နှိပ်နယ်အပ်ပြီးသော သင်္ခါရရှိသူ၊ ပွားများအပ်ပြီးသော ဘာဝနာရှိသူဖြစ်၍ ဆူးဖြင့်ဖောက်ခြင်းကို မျှော်လင့်နေသော မှည့်ရင့်နေသောအနာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေထွက်ခြင်းကို မျှော်လင့်နေသော ရင့်နေသော ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်ပါက ထိုရှင်လောင်း၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံးသွင်းမှုကို အားထုတ်ရုံမျှဖြင့် သိကြားမိုးကြိုးစက်သည် တောင်ကို မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ချေဖျက်သကဲ့သို့ ကိလေသာတောင်ကို မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ချေဖျက်လျက်သာလျှင် ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သင်တုန်းကိစ္စ၏အဆုံး၌ပင်လျှင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ အကြင် အလုံးစုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သင်တုန်းကိစ္စ၏အဆုံး၌ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်ပြီ၊ ထိုသူအားလုံးတို့သည် ဤသို့သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ကြားနာရသဖြင့် ကောင်းသောမိတ်ဆွေဖြစ်သော ဆရာသမားက ပေးအပ်သောနည်းနာကိုမှီ၍သာ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ကြရကုန်၏၊ မမှီဘဲ မရောက်နိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းလောင်းအား အစ၌ပင် ဤသို့သဘောရှိသော တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်းစသော စကားကို ပြောပြအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

เกเสสุ ปน โอโรปิเตสุ หลิทฺทิจุณฺเณน วา คนฺธจุณฺเณน วา สีสญฺจ สรีรญฺจ อุพฺพฏฺเฏตฺวา คิหิคนฺธํ อปเนตฺวา กาสายานิ ติกฺขตฺตุํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ [Pg.250] วา สกึ วา ปฏิคฺคาเหตพฺโพ. อถาปิสฺส หตฺเถ อทตฺวา อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา สยเมว อจฺฉาเทติ, วฏฺฏติ. สเจปิ อญฺญํ ทหรํ วา สามเณรํ วา อุปาสกํ วา อาณาเปติ ‘‘อาวุโส, เอตานิ กาสายานิ คเหตฺวา เอตํ อจฺฉาเทหี’’ติ ตํเยว วา อาณาเปติ ‘‘เอตานิ คเหตฺวา อจฺฉาเทหี’’ติ สพฺพํ วฏฺฏติ. สพฺพํ เตน ภิกฺขุนาว ทินฺนํ โหติ.

ဆံပင်တို့ကို ရိတ်ပြီးသောအခါ၌မူ နနွင်းမှုန့်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နံ့သာမှုန့်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဦးခေါင်းနှင့်ကိုယ်ကို ပွတ်တိုက်၍ လူတို့၏အနံ့ကို ဖယ်ရှားပြီးလျှင် သင်္ကန်းတို့ကို သုံးကြိမ်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း ခံယူစေအပ်၏။ ထိုရှင်လောင်း၏လက်သို့ မပေးဘဲ သရဏဂုံဆရာသည်သော်လည်းကောင်း၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည်သော်လည်းကောင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ဖုံးလွှမ်းပေးပါကလည်း အပ်စပ်၏။ အကယ်၍ အခြားသော ရဟန်းငယ်၊ သာမဏေ သို့မဟုတ် ဥပါသကာကို “ငါ့ရှင်၊ ဤသင်္ကန်းတို့ကိုယူ၍ ဤရှင်လောင်းကို ဝတ်ရုံပေးလိုက်လော့” ဟု စေခိုင်းပါကလည်းကောင်း၊ ထိုရှင်လောင်းကိုပင် “ဤသင်္ကန်းတို့ကိုယူ၍ ဝတ်ရုံလော့” ဟု စေခိုင်းပါကလည်းကောင်း အလုံးစုံ အပ်စပ်၏။ ထိုသင်္ကန်းအားလုံးကို ထိုဆရာ သို့မဟုတ် ဥပဇ္ဈာယ်ရဟန်းက ပေးအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

ยํ ปน นิวาสนํ วา ปารุปนํ วา อนาณตฺติยา นิวาเสติ วา ปารุปติ วา, ตํ อปเนตฺวา ปุน ทาตพฺพํ. ภิกฺขุนา หิ สหตฺเถน วา อาณตฺติยา วา ทินฺนเมว กาสาวํ วฏฺฏติ, อทินฺนํ น วฏฺฏติ, สเจปิ ตสฺเสว สนฺตกํ โหติ, โก ปน วาโท อุปชฺฌายมูลเก! อยํ ‘‘ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาทาเปตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา’’ติ เอตฺถ วินิจฺฉโย.

စေခိုင်းခြင်းမရှိဘဲ အကြင်သင်းပိုင် သို့မဟုတ် ဧကသီကို ဝတ်ရုံပါက ထိုသင်းပိုင်၊ ဧကသီကို ဖယ်ရှား၍ တစ်ဖန် ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့က ပေးအပ်ထိုက်၏။ အကြောင်းမူကား ရဟန်းက မိမိလက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ စေခိုင်းခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပေးအပ်သောသင်္ကန်းသည်သာ အပ်စပ်၏၊ မပေးအပ်သောသင်္ကန်းသည် မအပ်စပ်။ ထိုသင်္ကန်းသည် ထိုရှင်လောင်း၏ ကိုယ်ပိုင်ပစ္စည်းပင် ဖြစ်စေဦးတော့၊ မပေးအပ်ဘဲ ဝတ်ပါက မအပ်စပ်ပေ။ ဥပဇ္ဈာယ်ပိုင်သင်္ကန်း၌မူ ကိုယ်တိုင်ယူဝတ်ရာ၌ မအပ်စပ်ဟု ပြောဆိုဖွယ်ရာ အဘယ်မှာရှိတော့အံ့နည်း။ ဤသည်ကား “ရှေးဦးစွာ ဆံပင်မုတ်ဆိတ်ကို ရိတ်စေ၍ ဖန်ရည်ဆိုးသော သင်္ကန်းတို့ကို ဝတ်ရုံစေပြီးလျှင် ဧကသီကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်စေ၍” ဟူသော ဤပါဠိရပ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်တည်း။

ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทาเปตฺวาติ เย ตตฺถ สนฺนิปติตา ภิกฺขู, เตสํ ปาเท วนฺทาเปตฺวา; อถ สรณคฺคหณตฺถํ อุกฺกุฏิกํ นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ ปคฺคณฺหาเปตฺวา เอวํ วเทหีติ วตฺตพฺโพ. ‘‘ยมหํ วทามิ, ตํ วเทหี’’ติ วตฺตพฺโพ. อถสฺส อุปชฺฌาเยน วา อาจริเยน วา ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติอาทินา นเยน สรณานิ ทาตพฺพานิ ยถาวุตฺตปฏิปาฏิยาว น อุปฺปฏิปาฏิยา. สเจ หิ เอกปทมฺปิ เอกกฺขรมฺปิ อุปฺปฏิปาฏิยา เทติ, พุทฺธํ สรณํเยว วา ติกฺขตฺตุํ ทตฺวา ปุน อิตเรสุ เอเกกํ ติกฺขตฺตุํ เทติ, อทินฺนานิ โหนฺติ สรณานิ.

“ရဟန်းတို့၏ခြေတို့ကို ရှိခိုးစေ၍” ဟူသည် ထိုအရပ်၌ စည်းဝေးရောက်ရှိနေသော ရဟန်းတို့၏ခြေတို့ကို ရှိခိုးစေပြီးလျှင်၊ ထိုနောက် သရဏဂုံဆောက်တည်ရန် ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်စေ၍ လက်အုပ်ချီစေလျက် “ဤသို့ဆိုလော့” ဟု ပြောဆိုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် “ငါဆိုသည်ကို လိုက်ဆိုလော့” ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုနောက် ထိုရှင်လောင်းအား ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက သို့မဟုတ် သရဏဂုံဆရာက “ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ” အစရှိသောနည်းဖြင့် သရဏဂုံတို့ကို ပါဠိတော်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သည့် အစဉ်အတိုင်းသာ ပေးအပ်ထိုက်ကုန်၏၊ အစဉ်မဟုတ်သောအားဖြင့် မပေးအပ်အပ်ကုန်။ အကြောင်းမူကား တစ်ပုဒ်မျှကိုသော်လည်းကောင်း၊ အက္ခရာတစ်လုံးမျှကိုသော်လည်းကောင်း အစဉ်မဟုတ်ဘဲ ပေးပါက၊ သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓံသရဏံကိုသာ သုံးကြိမ်ပေးပြီးမှ ကြွင်းသောနှစ်ပါးတို့ကို တစ်ပါးစီ သုံးကြိမ်စီပေးပါက သရဏဂုံတို့သည် မပေးအပ်သည်ဖြစ်ကုန်၏။

อิมญฺจ ปน สรณคมนูปสมฺปทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อนุญฺญาตอุปสมฺปทา เอกโต สุทฺธิยา วฏฺฏติ. สามเณรปพฺพชฺชา ปน อุภโตสุทฺธิยาว วฏฺฏติ, โน เอกโต สุทฺธิยา. ตสฺมา อุปสมฺปทาย สเจ อาจริโย ญตฺติโทสญฺเจว กมฺมวาจาโทสญฺจ วชฺเชตฺวา กมฺมํ กโรติ, สุกตํ โหติ. ปพฺพชฺชาย ปน อิมานิ ตีณิ สรณานิ พุการธการาทีนํ พฺยญฺชนานํ ฐานกรณสมฺปทํ อหาเปนฺเตเนว อาจริเยนปิ อนฺเตวาสิเกนปิ วตฺตพฺพานิ. สเจ อาจริโย วตฺตุํ สกฺโกติ, อนฺเตวาสิโก น สกฺโกติ; อนฺเตวาสิโก วา สกฺโกติ, อาจริโย น สกฺโกติ; อุโภปิ วา น สกฺโกนฺติ, น วฏฺฏติ. สเจ ปน อุโภปิ สกฺโกนฺติ, วฏฺฏติ.

ထပ်၍ဆက်ဦးအံ့၊ ဤသရဏဂမနူပသမ္ပဒါကို ပယ်မြစ်၍ ခွင့်ပြုတော်မူသော ဥပသမ္ပဒါသည် တစ်ဖက်တည်းသောဆရာ၏ စင်ကြယ်ခြင်းအားဖြင့် အပ်စပ်၏။ သာမဏေအဖြစ်သည်ကား ဆရာ တပည့် နှစ်ဦးလုံး၏စင်ကြယ်ခြင်းဖြင့်သာ အပ်စပ်၏၊ တစ်ဖက်တည်းသော ဆရာ တပည့်၏စင်ကြယ်ရုံဖြင့် မအပ်စပ်။ ထို့ကြောင့် ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ) ၌ အကယ်၍ ကမ္မဝါစာဆရာသည် ဉတ်အပြစ်၊ ကမ္မဝါစာအပြစ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ကံပြုနိုင်ပါက ကောင်းစွာပြုအပ်သည်ဖြစ်၏။ သာမဏေအဖြစ်၌မူ ဤသရဏဂုံသုံးပါးတို့ကို ဗု-အက္ခရာ၊ ဓ-အက္ခရာ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဌာန်၊ ကရိုဏ်း၊ ပယတ်တို့၏ပြည့်စုံခြင်းကို မဆုတ်ယုတ်စေဘဲ သရဏဂုံဆရာကလည်းကောင်း၊ တပည့်ကလည်းကောင်း ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ဆရာက ပီသစွာ ရွတ်ဆိုနိုင်သော်လည်း တပည့်က မရွတ်ဆိုနိုင်ပါကလည်းကောင်း၊ တပည့်က ရွတ်ဆိုနိုင်သော်လည်း ဆရာက မရွတ်ဆိုနိုင်ပါကလည်းကောင်း၊ နှစ်ဦးလုံးပင် မရွတ်ဆိုနိုင်ပါကလည်းကောင်း မအပ်စပ်။ အကယ်၍ ဆရာ တပည့် နှစ်ဦးလုံး ရွတ်ဆိုနိုင်ပါက အပ်စပ်၏။

อิมานิ [Pg.251] จ ปน ททมาเนน ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอวํ เอกสมฺพนฺธานิ อนุนาสิกนฺตานิ วา กตฺวา ทาตพฺพานิ, ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอวํ วิจฺฉินฺทิตฺวา มการนฺตานิ วา กตฺวา ทาตพฺพานิ. อนฺธกฏฺฐกถายํ นามํ สาเวตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต พุทฺธรกฺขิโต ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ วุตฺตํ, ตํ เอกอฏฺฐกถายมฺปิ นตฺถิ, ปาฬิยมฺปิ น วุตฺตํ, เตสํ รุจิมตฺตเมว, ตสฺมา น คเหตพฺพํ. น หิ ตถา อวทนฺตสฺส สรณํ กุปฺปตีติ.

ထပ်၍ဆက်ဦးအံ့၊ ဤသရဏဂုံတို့ကို ပေးသောဆရာသည် “ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ” ဟု ဤသို့ တစ်စပ်တည်း ဆက်စပ်၍ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသည်ကိုပြု၍သော်လည်းကောင်း ပေးနိုင်ကုန်၏၊ “ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ” ဟု ဤသို့ ဖြတ်၍ မ-အက္ခရာအဆုံးရှိသည်ကိုပြု၍သော်လည်းကောင်း ပေးနိုင်ကုန်၏။ အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ ရှင်လောင်း၏အမည်ကို ကြားစေ၍ “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ် မည်သူမည်ဝါသည် အသက်ထက်ဆုံး ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ” ဟု ဆိုအပ်သောစကားသည် တစ်ခုသော အဋ္ဌကထာ၌မျှ မရှိ၊ ပါဠိတော်၌လည်း ဟောတော်မမူအပ်၊ ထိုစကားသည် ထိုအဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ အလိုမျှသာဖြစ်သောကြောင့် အတည်မယူအပ်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုသို့မဆိုသောပုဂ္ဂိုလ်၏ သရဏဂုံသည် မပျက်သောကြောင့်တည်း။

อนุชานามิ ภิกฺขเว อิเมหิ ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทนฺติ อิเมหิ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามีติอาทีหิ เอวํ ติกฺขตฺตุํ อุภโตสุทฺธิยา วุตฺเตหิ ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ อนุชานามีติ อตฺโถ. ตตฺถ ยสฺมา อุปสมฺปทา ปรโต ปฏิกฺขิตฺตา, ตสฺมา สา เอตรหิ สรณมตฺเตเนว น รุหติ. ปพฺพชฺชา ปน ยสฺมา ปรโต ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อิเมหิ ตีหิ สรณคมเนหิ สามเณรปพฺพชฺช’’นฺติ อนุญฺญาตา เอว, ตสฺมา สา เอตรหิปิ สรณมตฺเตเนว รุหติ. เอตฺตาวตา หิ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐิโต โหติ.

“ရဟန်းတို့၊ ဤသရဏဂုံသုံးပါးတို့ဖြင့် ရှင်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ခွင့်ပြု၏” ဟူသည်မှာ “ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ” အစရှိသည်ဖြင့် ဤသို့ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဆရာတပည့် နှစ်ဦးလုံး၏ စင်ကြယ်ခြင်းဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော ဤသရဏဂုံသုံးပါးတို့ဖြင့် ရှင်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ခွင့်ပြုတော်မူ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုရှင်ပြု ရဟန်းခံခြင်းတို့တွင် ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ) ကို နောက်ပိုင်း၌ ပယ်မြစ်တော်မူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုရဟန်းအဖြစ်သည် ယခုအခါ၌ သရဏဂုံမျှဖြင့်သာလျှင် အထမမြောက်တော့ပေ။ ရှင်အဖြစ် (ပဗ္ဗဇ္ဇာ) ကား နောက်ပိုင်း၌ “ရဟန်းတို့၊ ဤသရဏဂုံသုံးပါးတို့ဖြင့် သာမဏေအဖြစ်ကို ခွင့်ပြု၏” ဟု ခွင့်ပြုမြဲ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သဖြင့် ယခုအခါ၌လည်း သရဏဂုံမျှဖြင့်သာလျှင် အထမြောက်၏။ ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော ဆံချခြင်း၊ သင်္ကန်းဝတ်ခြင်း၊ သရဏဂုံပေးခြင်းဖြင့် သာမဏေအဆင့်၌ တည်ပြီးဖြစ်၏။

สเจ ปเนส มติมา โหติ ปณฺฑิตชาติโก, อถสฺส ตสฺมึเยว ฐาเน สิกฺขาปทานิ อุทฺทิสิตพฺพานิ. กถํ? ยถา ภควตา อุทฺทิฏฺฐานิ. วุตฺตญฺเหตํ –

အကယ်၍ ထိုသာမဏေသည် သိတတ်သောဉာဏ်ရှိသူ၊ ပညာရှိသောသဘောရှိသူ ဖြစ်ပါက ထိုရှင်ပြုပေးရာအရပ်၌ပင် သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ရွတ်ပြအပ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့ ရွတ်ပြအပ်သနည်းဟူမူ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ရွတ်ပြအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်သတည်း—

‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สามเณรานํ ทส สิกฺขาปทานิ, เตสุ จ สามเณเรหิ สิกฺขิตุํ. ปาณาติปาตา เวรมณี, อทินฺนาทานา เวรมณี, อพฺรหฺมจริยา เวรมณี, มุสาวาทา เวรมณี, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณี, วิกาลโภชนา เวรมณี, นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา เวรมณี, มาลาคนฺธวิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา เวรมณี, อุจฺจาสยนมหาสยนา เวรมณี, ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา เวรมณี’’ติ (มหาว. ๑๐๖).

“ရဟန်းတို့၊ သာမဏေတို့အား ဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏၊ ထိုဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း သာမဏေတို့သည် ကျင့်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏။ (၎င်းတို့မှာ—) သူတစ်ပါးအသက်ကို သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ပိုင်ရှင်မပေးသော ဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ မမြတ်သောအကျင့်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော သေရည်သေရက် သောက်စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ နေလွဲညစာ စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင် ကြည့်ရှုနားထောင်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ပန်းပန်ခြင်း၊ နံ့သာခြယ်သခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ မြင့်သောနေရာ မြတ်သောနေရာတို့၌ အိပ်ခြင်း၊ နေခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ရွှေ၊ ငွေ၊ အသပြာတို့ကို ခံယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ သာမဏေတို့အား ဤဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏၊ ဤဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ သာမဏေတို့ ကျင့်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏” ဟု ဤပါဠိတော်ကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม ยาวชีวํ ปาณาติปาตา เวรมณิสิกฺขาปทํ

အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌မူ “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ် မည်သူမည်ဝါသည် အသက်ထက်ဆုံး သူတစ်ပါးအသက်ကို သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ကြောင်းဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို ဆောက်တည်ပါ၏...” ဟု...

สมาทิยามี’’ติ เอวํ สรณทานํ วิย สิกฺขาปททานมฺปิ วุตฺตํ, ตํ เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถาสุ อตฺถิ, ตสฺมา ยถาปาฬิยาว อุทฺทิสิตพฺพานิ. ปพฺพชฺชา หิ สรณคมเนเหว สิทฺธา, สิกฺขาปทานิ ปน เกวลํ สิกฺขาปริปูรณตฺถํ [Pg.252] ชานิตพฺพานิ. ตสฺมา ตานิ ปาฬิยํ อาคตนเยน อุคฺคเหตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ยาย กายจิ ภาสาย อตฺถวเสนปิ อาจิกฺขิตุํ วฏฺฏติ. ยาว ปน อตฺตนา สิกฺขิตพฺพสิกฺขาปทานิ น ชานาติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ ปานโภชนาทิวิธิมฺหิ จ น กุสโล โหติ, ตาว โภชนสาลํ วา สลากภาชนฏฺฐานํ วา อญฺญํ วา ตถารูปฏฺฐานํ น เปเสตพฺโพ, สนฺติกาวจโรเยว กาตพฺโพ, พาลทารโก วิย ปฏิชคฺคิตพฺโพ, สพฺพมสฺส กปฺปิยากปฺปิยํ อาจิกฺขิตพฺพํ, นิวาสนปารุปนาทีสุ อาภิสมาจาริเกสุ วิเนตพฺโพ. เตนาปิ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ สามเณรํ นาเสตุ’’นฺติ (มหาว. ๑๐๘) เอวํ ปรโต วุตฺตานิ ทส นาสนงฺคานิ อารกา ปริวชฺเชตฺวา อาภิสมาจาริกํ ปริปูเรนฺเตน ทสวิเธ สีเล สาธุกํ สิกฺขิตพฺพนฺติ.

"ဆောက်တည်ပါ၏" ဟု ဤသို့ သရဏဂုံပေးခြင်းကဲ့သို့ သိက္ခာပုဒ်ပေးခြင်းကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီ။ ထိုစကားသည် ပါဠိတော်၌လည်းမရှိ၊ အဋ္ဌကထာတို့၌လည်း မရှိ။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်လာအတိုင်းသာလျှင် သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရှင်အဖြစ်သည် သရဏဂုံသုံးပါးတို့ဖြင့်သာ ပြီးစီး၏။ သိက္ခာပုဒ်တို့ကိုမူကား ချပေးမှုမဖက် သက်သက် သိက္ခာကို ဖြည့်ကျင့်နိုင်ခြင်းအကျိုးငှာ သိထိုက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပါဠိတော်၌ လာသောနည်းဖြင့် သင်ယူခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော ရှင်လောင်းအား တစ်စုံတစ်ခုသော ဘာသာစကားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပါယ်အစွမ်းဖြင့်လည်း ပြောပြခြင်းငှာ သင့်၏။ သို့ရာတွင် သာမဏေသစ်ကိုယ်တိုင် ကျင့်ထိုက်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို မသိသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ သင်္ကန်းကြီး သပိတ် ဆောင်ယူပုံ၊ ရပ်ပုံ၊ ထိုင်ပုံ အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ စားသောက်ခြင်း အစရှိသော အစီအရင်၌လည်းကောင်း မကျွမ်းကျင်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ဆွမ်းစားဇရပ်သို့သော်လည်းကောင်း၊ စာရေးတံမဲဝေရာအရပ်သို့သော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော ထိုသို့ သဘောရှိသော အရပ်သို့သော်လည်းကောင်း မစေလွှတ်ထိုက်။ ဆရာ ဥပဇ္ဈာယ်တို့၏ အနီးအပါး၌ နေထိုင်သူကိုသာ ပြုထိုက်၏။ ငယ်ရွယ်သော ကလေးကဲ့သို့ စောင့်ရှောက်ထိုက်၏။ ထိုသာမဏေသစ်အား အပ်စပ်ခြင်း၊ မအပ်စပ်ခြင်း အလုံးစုံကို ပြောပြထိုက်၏။ သင်းပိုင်ဝတ်ခြင်း၊ ဧကသီရုံခြင်း အစရှိသော အာဘိသမာစာရိကဝတ်တို့၌ ဆုံးမထိုက်၏။ ထိုသာမဏေသစ်သည်လည်း "ရဟန်းတို့... အင်္ဂါဆယ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော သာမဏေကို နှင်ထုတ်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြု၏" ဟု ဤသို့ နောက်၌ ဟောတော်မူအပ်သော လူထွက်စေခြင်း၏ အကြောင်းအင်္ဂါ ဆယ်ပါးတို့ကို ဝေးစွာ ရှောင်ကြဉ်၍ အာဘိသမာစာရိကဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်လျက် ဆယ်ပါးသော သီလတို့၌ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်၏။

ปพฺพชฺชากถา นิฏฺฐิตา.

ရှင်ဖြစ်ပုံကို ပြဆိုရာစကား (ပဗ္ဗဇ္ဇာကထာ) ပြီးပြီ။

ทุติยมารกถา

ဒုတိယမာရကထာ။

๓๕. มยฺหํ โข ภิกฺขเวติ มยา โขติ อตฺโถ. อถ วา โย มยฺหํ โยนิโส มนสิกาโร, เตน เหตุนาติ อตฺโถ. ปุน อนุปฺปตฺตาติ เอตฺถ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา มยาติ วตฺตพฺพํ.

၃၅. "မယှံ ခေါ ဘိက္ခဝေ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ငါသည် စင်စစ်" ဟု အနက်အဓိပ္ပါယ် ရ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား "ငါ၏ အကြင် ယောနိသောမနသိကာရသည် ရှိ၏၊ ထိုယောနိသောမနသိကာရဟူသော အကြောင်းကြောင့်" ဟု အနက်အဓိပ္ပါယ် ရ၏။ တစ်ဖန် "အနုပတ္တာ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဝိဘတ်ကို ပြောင်းလဲ၍ "မယာ" ဟု ဆိုအပ်၏။

ทุติยมารกถา นิฏฺฐิตา.

ဒုတိယမာရကထာ ပြီးပြီ။

ภทฺทวคฺคิยกถา

ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယကထာ။

๓๖. ภทฺทวคฺคิยาติ เต กิร ราชกุมารา รูเปน จ จิตฺเตน จ ภทฺทกา วคฺคพนฺเธน จ วิจรนฺติ, ตสฺมา ‘‘ภทฺทวคฺคิยา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตน หิ โวติ เอตฺถ โวกาโร นิปาตมตฺโต. ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ เกสญฺจิ โสตาปตฺติมคฺโค, เกสญฺจิ สกทาคามิมคฺโค, เกสญฺจิ อนาคามิมคฺโค อุทปาทิ. ตโยปิ หิ เอเต มคฺคา ‘‘ธมฺมจกฺขู’’ติ วุจฺจนฺติ. เต กิร ตุณฺฑิลชาตเก ตึสธุตฺตา อเหสุํ, อถ ตุณฺฑิโลวาทํ สุตฺวา ปญฺจสีลานิ รกฺขึสุ; อิทํ เนสํ ปุพฺพกมฺมํ.

၃၆. "ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယ" ဟူသည်မှာ ထိုမင်းသားတို့သည် ရုပ်အဆင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ထားအားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းမြတ်ကုန်၏၊ ထို့ပြင် အစုအဖွဲ့ဖွဲ့ကာ လှည့်လည်သွားလာတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် "ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ "တေန ဟိ ဝေါ" ဟူသော ပါဌ်၌ "ဝေါ" အက္ခရာသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ "ဓမ္မစက္ခု ဖြစ်ပေါ်ပြီ" ဟူသည်မှာ အချို့သော မင်းသားတို့အား သောတာပတ္တိမဂ်၊ အချို့သော မင်းသားတို့အား သကဒါဂါမိမဂ်၊ အချို့သော မင်းသားတို့အား အနာဂါမိမဂ် ဖြစ်ပေါ်ပြီ။ ထိုမဂ်သုံးပါးလုံးကိုပင် "ဓမ္မစက္ခု" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယမင်းသားတို့သည် တုဏ္ဍိလဇာတ်၌ သုံးကျိပ်သော သေသောက်ကြူးတို့ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသတတ်။ ထိုအခါက တုဏ္ဍိလဝက်မင်း၏ ဩဝါဒကို နာကြားရသဖြင့် ငါးပါးသီလတို့ကို စောင့်ထိန်းခဲ့ကြ၏။ ဤသို့ ငါးပါးသီလ စောင့်ထိန်းခဲ့ခြင်းသည် ထိုမင်းသားတို့၏ ရှေးကောင်းမှုကံ (ပုဗ္ဗကံ) ဖြစ်သည်။

ภทฺทวคฺคิยกถา นิฏฺฐิตา.

ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယကထာ ပြီးပြီ။

อุรุเวลปาฏิหาริยกถา

ဥရုဝေလပါဋိဟာရိယကထာ။

๓๗. ปมุโขติ ปุพฺพงฺคโม. ปาโมกฺโขติ อุตฺตโม วิสุทฺธปญฺโญ.

၃၇. "ပမုခ" ဟူသည်မှာ ရှေ့သွား (ခေါင်းဆောင်) ဖြစ်သည်။ "ပါမောက္ခ" ဟူသည်မှာ အထူးသဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ပညာရှိသည့် အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။

๓๘. อนุปหจฺจาติ [Pg.253] อวินาเสตฺวา. เตชสา เตชนฺติ อตฺตโน เตเชน นาคสฺส เตชํ. ปริยาทิเยยฺยนฺติ อภิภเวยฺยํ, วินาเสยฺยํ วาติ. มกฺขนฺติ โกธํ. นตฺเวว จ โข อรหา ยถา อหนฺติ อตฺตานํ ‘‘อรหา อห’’นฺติ มญฺญมาโน วทติ.

၃၈. "အနုပဟစ္စ" ဟူသည်မှာ မပျက်စီးစေဘဲ။ "တေဇသာ တေဇံ" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တော်၏ တန်ခိုးဖြင့် နဂါး၏ တန်ခိုးကို။ "ပရိယာဒိယေယျံ" ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးရပါမူ ကောင်းလေစွဟု ဆိုလိုသည်။ "မက္ခ" ဟူသည်မှာ ဒေါသကို ဆိုလိုသည်။ "န တွေဝ စ ခေါ အရဟာ ယထာ အဟံ" ဟူသော စကားကို မိမိကိုယ်ကိုယ် "ငါသည် ရဟန္တာဖြစ်၏" ဟု မှတ်ထင်ကာ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

๓๙. เนรญฺชรายํ ภควาติอาทิกา คาถาโย ปจฺฉา ปกฺขิตฺตา.

၃၉. "နေရဉ္ဇာယံ ဘဂဝါ" အစရှိသော ဂါထာတို့ကို နောင်သံဂါယနာတင်သည့်အခါ၌ ထည့်သွင်းအပ်ကုန်ပြီ။

๔๔-๙. วิสฺสชฺเชยฺยนฺติ สุกฺขาปนตฺถาย ปสาเรตฺวา ฐเปยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘ภนฺเต อาหร หตฺถ’’นฺติ เอวํ วทนฺโต วิย โอณโตติ อาหรหตฺโถ. อุยฺโยเชตฺวาติ วิสฺสชฺเชตฺวา. มนฺทามุขิโยติ อคฺคิภาชนานิ วุจฺจนฺติ.

၄၄-၉. "ဝိဿဇ္ဇေယျံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်သွေ့စေရန် ဖြန့်၍ ထားရပါမူ ကောင်းလေစွဟု အနက်ရ၏။ "အရှင်ဘုရား လက်တော်ကို ကမ်းပေးတော်မူပါ" ဟု မပြောသော်လည်း ပြောသကဲ့သို့ အောက်သို့ ညွှတ်ကိုင်းသွားသဖြင့် "အာဟရဟတ္ထ" မည်၏။ "ဥယျောဇေတွာ" ဟူသည်မှာ လွှတ်လိုက်၍။ "မန္ဒာမုခီ" ဟူသည်မှာ မီးအိုးကင်းတို့ကို ခေါ်ဆိုအပ်၏။

๕๑. จิรปฏิกาติ จิรกาลโต ปฏฺฐาย.

၅၁. "စိရပဋိကာ" ဟူသည်မှာ ကြာမြင့်စွာသော ကာလမှ စ၍။

๕๒. เกสมิสฺสนฺติอาทีสุ เกสา เอว เกสมิสฺสํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ขาริกาชนฺติ ขาริภาโร.

၅၂. "ကေသမိဿ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဆံပင်တို့သည်သာလျှင် ကေသမိဿ မည်၏။ ဇဋာမိဿ စသော အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ခါရိကာဇံ" ဟူသည်မှာ ရသေ့ပရိက္ခရာ တင်ဆောင်သော ထမ်းပိုးတည်း။

อุรุเวลปาฏิหาริยกถา นิฏฺฐิตา.

ဥရုဝေလပါဋိဟာရိယကထာ ပြီးပြီ။

พิมฺพิสารสมาคมกถา

ဗိမ္ဗိသာရသမာဂမကထာ။

๕๕. ลฏฺฐิวเนติ ตาลุยฺยาเน. สุปฺปติฏฺเฐ เจติเยติ อญฺญตรสฺมึ วฏรุกฺเข; ตสฺส กิเรตํ นามํ. ทฺวาทสนหุเตหีติ เอตฺถ เอกํ นหุตํ ทสสหสฺสานิ. อชฺฌภาสีติ เตสํ กงฺขาจฺเฉทนตฺถํ อภาสิ.

၅၅. "လဋ္ဌိဝန" ဟူသည်မှာ ထန်းဥယျာဉ်၌။ "သုပ္ပတိဋ္ဌစေတိယ" ဟူသည်မှာ တစ်ခုသော ပညောင်ပင်၌ ဖြစ်၏၊ ထိုပညောင်ပင်၏ အမည်ဖြစ်သတတ်။ "ဒွါဒသနဟုတေဟိ" ဟူသော ပါဌ်၌ တစ်နဟုတသည် တစ်သောင်း (ဆယ်ထောင်) ဖြစ်၏။ "အဇ္ဈဘာသိ" ဟူသည်မှာ ထိုဗြာဟ္မဏဂဟပတိတို့၏ ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်ခြင်းအကျိုးငှာ မိန့်တော်မူပြီ။

กิสโกวทาโนติ ตาปสจริยาย กิสสรีรตฺตา ‘‘กิสโก’’ติ ลทฺธนามานํ ตาปสานํ โอวาทโก อนุสาสโก สมาโนติ อตฺโถ. อถ วา สยํ กิสโก ตาปโส สมาโน วทาโน จ อญฺเญ โอวทนฺโต อนุสาสนฺโตติปิ อตฺโถ. กถํ ปหีนนฺติ เกน การเณน ปหีนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ตฺวํ อุรุเวลวาสิอคฺคิปริจารกานํ ตาปสานํ สยํ โอวาทาจริโย สมาโน กึ ทิสฺวา ปหาสิ, ปุจฺฉามิ ตํ เอตมตฺถํ เกน การเณน ตว อคฺคิหุตฺตํ ปหีน’’นฺติ.

"ကိသကောဝဒါနော" ဟူသည်မှာ ရသေ့တို့၏ အကျင့်ကြောင့် ကြုံလှီသောကိုယ်ရှိသဖြင့် "ကိသက" ဟု အမည်ရသော ရသေ့တို့ကို ဆုံးမသွန်သင်တတ်သော ဆရာကြီးဖြစ်လျက်ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ကိုယ်တိုင်လည်း ကြုံလှီသော ရသေ့ဖြစ်လျက် သူတစ်ပါးတို့ကို ဆုံးမတတ်သူဖြစ်၍ အခြားရသေ့တို့ကို ဆုံးမသွန်သင်တတ်သူ ဖြစ်ပါလျက်လည်းဟု အနက်ရ၏။ "ကထံ ပဟီနံ" ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ပယ်စွန့်အပ်သနည်း။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ — "ဥရုဝေလအရပ်၌ နေလေ့ရှိသော ကဿပ၊ သင်သည် မီးကို လုပ်ကျွေးတတ်သော ရသေ့တို့၏ ကိုယ်တိုင် ဩဝါဒပေးတတ်သော ဆရာကြီးဖြစ်လျက် အဘယ်အရာကို မြင်၍ ပယ်စွန့်သနည်း၊ သင့်အား ဤအကြောင်းကို မေးပါ၏၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် သင့်၏ မီးပူဇော်မှုကို ပယ်စွန့်အပ်သနည်း" ဟု မေးလိုရင်း ဖြစ်သည်။

ทุติยคาถาย อยมตฺโถ – เอเต รูปาทิเก กาเม อิตฺถิโย จ ยญฺญา อภิวทนฺติ, สฺวาหํ เอตํ สพฺพมฺปิ รูปาทิกํ กามปฺปเภทํ ขนฺธุปธีสุ มลนฺติ ญตฺวา ยสฺมา อิเม ยิฏฺฐหุตปฺปเภทา ยญฺญา มลเมว วทนฺติ, ตสฺมา น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชึ; ยิฏฺเฐ วา หุเต วา นาภิรมินฺติ อตฺโถ.

ဒုတိယဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် — "ဤရူပါရုံ စသော ကာမဂုဏ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ မိန်းမတို့ကိုလည်းကောင်း ယဇ်တို့သည် ပြည့်စုံစေနိုင်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုတပည့်တော်သည် ရူပါရုံစသော ထိုကာမဂုဏ်အပြား အလုံးစုံကို ခန္ဓာတည်းဟူသော ဥပဓိတို့၌ အညစ်အကြေးဟု သိ၍၊ ယဇ်ကြီး ယဇ်ငယ် အပြားရှိသော ဤယဇ်တို့သည် ကာမစသော အညစ်အကြေးကိုသာ ပြည့်စုံစေနိုင်၏ဟု ပြောဆိုကြသောကြောင့် ယဇ်ကြီးပူဇော်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ယဇ်ငယ်ပူဇော်ခြင်း၌လည်းကောင်း မမွေ့လျော်တော့ပါ၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ယဇ်ကြီးပူဇော်ခြင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ယဇ်ငယ်ပူဇော်ခြင်း၌သော်လည်းကောင်း မမွေ့လျော်တော့ပါ" ဟု ဆိုလိုသည်။

ตติยคาถาย [Pg.254] – อถ โกจรหีติ อถ กฺวจรหิ. เสสํ อุตฺตานเมว.

တတိယဂါထာ၌ "အထ ကောစရဟိ" ဟူသည်မှာ "ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်၌ မွေ့လျော်သနည်း" ဟု အနက်ရ၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့သည် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။

จตุตฺถคาถาย – ปทนฺติ นิพฺพานปทํ. สนฺตสภาวตาย สนฺตํ. อุปธีนํ อภาเวน อนุปธิกํ. ราคกิญฺจนาทีนํ อภาเวน อกิญฺจนํ. ตีสุ ภเวสุ อลคฺคตาย ยํ กามภวํ ยญฺญา วทนฺติ, ตสฺมิมฺปิ กามภเว อสตฺตํ. ชาติชรามรณานํ อภาเวน อนญฺญถาภาวึ. อตฺตนา ภาวิเตน มคฺเคเนว อธิคนฺตพฺพํ, น อญฺเญน เกนจิ อธิคเมตพฺพนฺติ อนญฺญเนยฺยํ. ยสฺมา อีทิสํ ปทมทฺทสํ, ตสฺมา น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชึ. เตน กึ ทสฺเสติ? โย อหํ เทวมนุสฺสโลกสมฺปตฺติสาธเก น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชึ, โส กึ วกฺขามิ ‘‘เอตฺถ นาม เม เทวมนุสฺสโลเก รโต มโน’’ติ.

စတုတ္ထဂါထာ၌ "ပဒံ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ပုဒ်ကို ဆိုလိုသည်။ ငြိမ်သက်သော သဘာဝရှိသည့်အတွက် "သန္တံ" (ငြိမ်သက်ထသော) မည်၏။ ကာမုပဓိစသော ဥပဓိတို့ မရှိခြင်းကြောင့် "အနုပဓိကံ" (ဥပဓိမရှိထသော) မည်၏။ နှိပ်စက်တတ်သော ရာဂစသော တရားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် "အကိဉ္စနံ" (ဖိစီးနှိပ်စက်တတ်သော တရားမရှိထသော) မည်၏။ ဘုံသုံးပါး၌ မငြိကပ်ခြင်းကြောင့် ယဇ်တို့သည် အကြင်ကာမဘဝကို ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုကာမဘဝ၌လည်း မငြိကပ်ထသော (အသတ္တံ) မည်၏။ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း မရှိထသော (အနညထာဘာဝိံ) မည်၏။ မိမိကိုယ်တိုင် ပွားများအပ်သော မဂ်ဖြင့်သာလျှင် ဆိုက်ရောက်ထိုက်၍ အခြားတစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက မဆိုက်ရောက်စေထိုက်သောကြောင့် "အနညနေယျံ" (ကိုယ်တိုင်သိအပ်သည်ဖြစ်၍ အခြားသူတို့ မသိစေအပ်ထသော) မည်၏။ ဤသို့သော နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ရသောကြောင့် ယဇ်ကြီးပူဇော်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ယဇ်ငယ်ပူဇော်ခြင်း၌လည်းကောင်း မမွေ့လျော်တော့ပါ။ ထိုစကားဖြင့် အဘယ်ကို ပြသနည်းဟူမူ — "နတ်ပြည် လူ့ပြည်၌ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော ယဇ်ကြီးပူဇော်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ယဇ်ငယ်ပူဇော်ခြင်း၌လည်းကောင်း မမွေ့လျော်သော ကျွန်ုပ်သည် ဤမည်သော နတ်လောက လူ့လောက၌ ကျွန်ုပ်၏ စိတ်သည် မွေ့လျော်၏ဟု အဘယ်မှာ လျှောက်နိုင်ပါတော့အံ့နည်း" ဟု ပြလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

๕๖. เอวํ สพฺพโลเก อนภิรติภาวํ ปกาเสตฺวา อถ โข อายสฺมา อุรุเวลกสฺสโป ‘‘สาวโกหมสฺมี’’ติ เอวํ ภควโต สาวกภาวํ ปกาเสสิ. ตญฺจ โข อากาเส วิวิธานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสตฺวา. ธมฺมจกฺขุนฺติ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ.

၅၆. ဤသို့ တစ်လောကလုံး၌ မွေ့လျော်မှုမရှိခြင်းကို ထင်ရှားပြပြီးနောက် အရှင်ဥရုဝေလကဿပသည် "ကျွန်ုပ်သည် တပည့်သား ဖြစ်ပါ၏" ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သားအဖြစ်ကို ထင်ရှားပြလေ၏။ ထိုသာဝကအဖြစ်ကိုလည်း ကောင်းကင်ယံ၌ အထူးထူးအပြားပြားသော တန်ခိုးပြာဋိဟာတို့ကို ပြသ၍ ထင်ရှားစေခဲ့သည်။ "ဓမ္မစက္ခု" ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်သည်။

๕๗. อสฺสาสกาติ อาสีสนา; ปตฺถนาติ อตฺโถ. เอสาหํ ภนฺเตติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ มคฺคปฺปฏิเวเธเนวสฺส สิทฺธํ สรณคมนํ, ตตฺถ ปน นิจฺฉยคมนเมว คโต, อิทานิ วาจาย อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ กโรติ. มคฺควเสเนวายํ นิยตสรณตํ ปตฺโต, ตํ ปเรสํ วาจาย ปากฏํ กโรนฺโต ปณิปาตคมนญฺจ คจฺฉนฺโต เอวํ วทติ.

၅၇. "အဿာသကာ" ဟူသည်မှာ တောင့်တခြင်း (ပတ္ထနာ) တို့ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ "ဧသာဟံ ဘန္တေ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ထိုဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ သရဏဂုံသည် သောတာပတ္တိမဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့်ပင် အကယ်စင်စစ် ပြီးမြောက်ခဲ့သော်လည်း၊ ထိုသို့ ပြီးမြောက်သော်လည်း ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခြင်းသို့သာ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ယခုအခါ၌မူ နှုတ်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းကြောင်း သရဏဂုံကို ပြုလေသည်။ သောတာပတ္တိမဂ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဤသို့ မြဲသော သရဏဂုံရှိသူအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ရာ၊ ထိုမြဲသော သရဏဂုံတည်သူ၏ အဖြစ်ကို သူတစ်ပါးတို့အား နှုတ်ဖြင့် ထင်ရှားစေလိုသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ပဏိပါတသရဏဂုံသို့ ရောက်လိုသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း "အရှင်ဘုရား ဤတပည့်တော်သည်..." စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

๕๘. สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณติ สิงฺคีสุวณฺณนิกฺเขน สมานวณฺโณ. ทสวาโสติ ทสสุ อริยวาเสสุ วุตฺถวาโส. ทสธมฺมวิทูติ ทสกมฺมปถวิทู. ทสภิ จุเปโตติ ทสหิ อเสกฺเขหิ องฺเคหิ อุเปโต. สพฺพธิทนฺโตติ สพฺเพสุ ทนฺโต; ภควโต หิ จกฺขุอาทีสุ กิญฺจิ อทนฺตํ นาม นตฺถิ.

၅၈. သိင်္ဂီနိက္ခသဝဏ္ဏော ဟူသည်မှာ တစ်နိက္ခအတိုင်းအရှည်ရှိသော သိင်္ဂီရွှေအဆင်းနှင့် တူသောအဆင်း ရှိတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒသဝါသော ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော အရိယာဝါသ (ရဟန္တာ အရိယာတို့၏ ကျင့်သုံးနေထိုင်ရာ အကျင့်) တို့၌ ကျင့်သုံးနေထိုင်ပြီး ဖြစ်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒသဓမ္မဝိဒူ ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကမ္မပထတို့ကို သိတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒသဘိစုပေတော ဟူသည်မှာ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော အင်္ဂါဆယ်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သဗ္ဗဓိဒန္တော ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော (စက္ခု စသော ခြောက်ပါးသော) ဣန္ဒြေတို့၌ ယဉ်ကျေးတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မှန်ပါသည်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ စက္ခု စသော ခြောက်ပါးသော ဣန္ဒြေတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော မယဉ်ကျေးသော ဣန္ဒြေ မည်သည် မရှိပေ။

๕๙. ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ เอกมนฺตํ นิสีทีติ ภควนฺตํ ภุตฺตวนฺตํ ปตฺตโต จ อปนีตปาณึ สลฺลกฺเขตฺวา เอกสฺมึ ปเทเส นิสีทีติ [Pg.255] อตฺโถ. อตฺถิกานนฺติ พุทฺธาภิวาทนคมเนน จ ธมฺมสวเนน จ อตฺถิกานํ. อภิกฺกมนียนฺติ อภิคนฺตุํ สกฺกุเณยฺยํ. อปฺปากิณฺณนฺติ อนากิณฺณํ. อปฺปสทฺทนฺติ วจนสทฺเทน อปฺปสทฺทํ. อปฺปนิคฺโฆสนฺติ นครนิคฺโฆสสทฺเทน อปฺปนิคฺโฆสํ. วิชนวาตนฺติ อนุสญฺจรณชนสฺส สรีรวาเตน วิรหิตํ. ‘‘วิชนวาท’’นฺติปิ ปาโฐ; อนฺโต ชนวาเทน รหิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘วิชนปาต’’นฺติปิ ปาโฐ; ชนสญฺจารวิรหิตนฺติ อตฺโถ. มนุสฺสราหเสยฺยกนฺติ มนุสฺสานํ รหสฺสกิริยฏฺฐานิยํ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปนฺติ วิเวกานุรูปํ.

၅၉. ‘ဘဂဝန္တံ ဘုတ္တာဝိံ ဩနီတပတ္တပါဏိံ ဧကမန္တံ နိသီဒိ’ ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီး၍ သပိတ်တော်မှ လက်တော်ကို ဖယ်ရှားပြီးသည်ကို မှတ်သားလျက် သင့်လျော်သော တစ်ခုသော အရပ်၌ ထိုင်နေသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘အတ္ထိကာနံ’ ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်ရန် သွားရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားနာယူရန် သွားရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အလိုရှိသောသူတို့အား ဆိုလိုသည်။ ‘အဘိက္ကမနီယံ’ ဟူသည်မှာ သွားရောက်ရန် လွယ်ကူသော (သွားထိုက်သော) အရပ်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အပ္ပါကိဏ္ဏံ’ ဟူသည်မှာ လူတို့နှင့် မရောပြွမ်းသော အရပ်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အပ္ပသဒ္ဒံ’ ဟူသည်မှာ စကားပြောသံဖြင့် ဆူညံမှုမရှိသော အရပ်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အပ္ပနိဂ္ဃေါသံ’ ဟူသည်မှာ မြို့ရွာတို့၏ ဆူညံသံ (ဆူညံသံများ) မရှိသော အရပ်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝိဇနဝါတံ’ ဟူသည်မှာ လှည့်လည်သွားလာနေသော လူအများ၏ ကိုယ်ငွေ့ကိုယ်နံ့မှ ကင်းဆိတ်သော အရပ်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝိဇနဝါဒံ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏၊ ယင်းသည် အတွင်းလူတို့၏ ဆူညံသံမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဝိဇနပါတံ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏၊ ယင်းသည် လူတို့ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘မနုဿရာဟဿေယျကံ’ ဟူသည်မှာ လူတို့ ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ ပြုအပ်သော အမှုကို ပြုခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပဋိသလ္လာနသာရုပ္ပံ’ ဟူသည်မှာ တစ်ကိုယ်တည်း ကိန်းအောင်းခြင်း (ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက) အား လျောက်ပတ်သော အရပ်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานปพฺพชฺชากถา

သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလာန်တို့ ရဟန်းပြုခြင်းဆိုင်ရာ စကား

๖๐. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาติ สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ. เตหิ กติกา กตา โหติ ‘‘โย ปฐมํ อมตํ อธิคจฺฉติ, โส อาโรเจตู’’ติ เต กิร อุโภปิ คิหิกาเล อุปติสฺโส โกลิโตติ เอวํ ปญฺญายมานนามา อฑฺฒเตยฺยสตมาณวกปริวารา คิรคฺคสมชฺชํ อคมํสุ. ตตฺร เนสํ มหาชนํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘อยํ นาม เอวํ มหาสตฺตนิกาโย อปฺปตฺเต วสฺสสเต มรณมุเข ปติสฺสตี’’ติ. อถ อุโภปิ อุฏฺฐิตาย ปริสาย อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉิตฺวา เอกชฺฌาสยา ปจฺจุปฏฺฐิตมรณสญฺญา สมฺมนฺตยึสุ ‘‘สมฺม มรเณ สติ อมเตนาปิ ภวิตพฺพํ, หนฺท มยํ อมตํ ปริเยสามา’’ติ อมตปริเยสนตฺถํ สญฺจยสฺส ฉนฺนปริพฺพาชกสฺส สนฺติเก สปริสา ปพฺพชิตฺวา กติปาเหเนว ตสฺส ญาณวิสเย ปารํ คนฺตฺวา อมตํ อปสฺสนฺตา ปุจฺฉึสุ ‘‘กึ นุ โข, อาจริย, อญฺโญเปตฺถ สาโร อตฺถี’’ติ? ‘‘นตฺถาวุโส, เอตฺตกเมว อิท’’นฺติ จ สุตฺวา ‘‘ตุจฺฉํ อิทํ อาวุโส นิสฺสารํ, โย ทานิ อมฺเหสุ ปฐมํ อมตํ อธิคจฺฉติ, โส อิตรสฺส อาโรเจตู’’ติ กติกํ อกํสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เตหิ กติกา กตา โหตี’’ติอาทิ.

၆၀. ‘သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ’ ဟူသည်မှာ သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလာန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘တေဟိ ကတိကာ ကတာ ဟောတိ ယော ပဌမံ အမတံ အဓိဂစ္ဆတိ၊ သော အာရောစေတူ’ ဟူသည်နှင့် ပတ်သက်၍— ထိုသာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလာန် နှစ်ဦးစလုံးသည် လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်စဉ်အခါက ‘ဥပတိဿ’ နှင့် ‘ကောလိတ’ ဟူသော အမည်များဖြင့် ထင်ရှား၍ နှစ်ရာ့ငါးဆယ် (သို့မဟုတ် သုံးရာ) သော လုလင်ငယ် အခြံအရံတို့နှင့်အတူ ဂီရိဂ္ဂသမဇ္ဇ (တောင်ထိပ်ပွဲသဘင်) သို့ သွားခဲ့ကြသည်။ ထိုပွဲသဘင်၌ များစွာသော လူအပေါင်းတို့ကို မြင်ကြသဖြင့် ‘ဤသို့ များပြားလှသော သတ္တဝါအပေါင်းသည် အနှစ်တစ်ရာ မပြည့်မီ သေမင်း၏ ခံတွင်းသို့ သက်ဆင်းရပေဦးမည်တကား’ ဟူသော စဉ်းစားဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပရိသတ်တို့ ထသွားကြသောအခါ နှစ်ဦးစလုံး အချင်းချင်း မေးမြန်းကြ၍ တူညီသော သဘောထားဖြင့် ‘အဆွေ... သေခြင်းတရား ရှိလျှင် မသေခြင်းတရား (အမြိုက်နိဗ္ဗာန်) သည်လည်း ရှိရပေမည်၊ ငါတို့သည် မသေခြင်းတရားကို ရှာဖွေကြကုန်စို့’ ဟု ကောင်းစွာ တိုင်ပင်ကြလေသည်။ သို့ တိုင်ပင်ကြပြီးလျှင် မသေခြင်းတရားကို ရှာဖွေရန် သဉ္စယမည်သော ပရိဗိုဇ်ထံ၌ မိမိတို့ ပရိသတ်နှင့်တကွ ရဟန်းပြုခဲ့ကြသည်။ အနည်းငယ်သော ရက်အတွင်း၌ပင် ထိုသဉ္စယဆရာကြီး၏ အသိဉာဏ်အရာအားလုံးကို တစ်ဖက်ကမ်းခပ် တတ်မြောက်ခဲ့သော်လည်း မသေခြင်းတရားကို မတွေ့ရှိသဖြင့် ‘ဆရာ... ဤတရား၌ အကျွန်ုပ်တို့ သိအပ်သော တရားအပြင် အခြားသော အနှစ်သာရ ရှိပါသေးသလော’ ဟု မေးမြန်းကြသည်။ ‘ငါ့ရှင်တို့... မရှိတော့ပြီ၊ ငါ၏တရားမှာ ဤမျှသာတည်း’ ဟု ပြောကြားသဖြင့် ၎င်းတို့သည် ‘ငါ့ရှင်... ဤတရားသည် အနှစ်သာရမရှိ အချည်းအနှီးသာတည်း၊ ယခု ငါတို့နှစ်ဦးတွင် အကြင်သူသည် ရှေးဦးစွာ မသေခြင်းတရားကို သိရှိရအံ့၊ ထိုသူသည် အခြားတစ်ယောက်အား ပြောကြားစတမ်း’ ဟု ကတိကဝတ် ပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် သင်္ဂီတိကာရကအရှင်မြတ်တို့က ‘တေဟိ ကတိကာ ကတာ ဟောတိ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตนาติอาทีสุ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ เวทิตพฺพํ. อตฺถิเกหิ อุปญฺญาตํ มคฺคนฺติ เอตํ อนุพนฺธนสฺส การณวจนํ; อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺเธยฺยํ, กสฺมา[Pg.256]? ยสฺมา อิทํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธนํ นาม อตฺถิเกหิ อุปญฺญาตํ มคฺคํ ญาโต เจว อุปคโต จ มคฺโค’’ติ อตฺโถ. อถ วา อตฺถิเกหิ อมฺเหหิ ‘‘มรเณ สติ อมเตนาปิ ภวิตพฺพ’’นฺติ เอวํ เกวลํ อตฺถีติ อุปญฺญาตํ นิพฺพานํ นาม, ตํ มคฺคนฺโต ปริเยสนฺโตติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေန’ အစရှိသော စကားတို့၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် (Third Case / Instrumental case) ကို ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏအနက်၌ သုံးစွဲထားသည်ဟု သိအပ်သည်။ ‘အတ္ထိကေဟိ ဥပညာတံ မဂ္ဂံ’ ဟူသော ဤစကားသည် နောက်ကွယ်မှ လိုက်သွားခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ— ‘ငါသည် ဤရဟန်း၏နောက်သို့ အကယ်၍ လိုက်သွားပါမူ ကောင်းလေစွ၊ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ၊ ဤသို့ နောက်မှ ထပ်ကြပ်မကွာ လိုက်ခြင်းသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးကျေးဇူးကို လိုလားသောသူတို့ သိရှိအပ်၊ ဆည်းကပ်အပ်သော လမ်းကြောင်း (သို့မဟုတ် ရှေးထုံးစဉ်လာ ဓမ္မတာ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့်— အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိကြကုန်သော ငါတို့သည် ‘သေခြင်းတရား ရှိလျှင် မသေခြင်းတရားသည်လည်း ရှိရမည်’ ဟု ဤသို့ သက်သက်အားဖြင့် သိအပ်သော (မှန်းဆချက်အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော) နိဗ္ဗာန်တရားကို ရှာဖွေဆန္ဒရှိလျက် လိုက်သွားခြင်းဖြစ်သည်ဟုလည်း ‘အတ္ထိကေဟိ ဥပညာတံ မဂ္ဂံ’ ဟူသော ဤပါဠိရပ်၌ အဓိပ္ပာယ် ယူနိုင်သည်။

ปิณฺฑปาตํ อาทาย ปฏิกฺกมีติ สุทินฺนกณฺเฑ วุตฺตปฺปการํ อญฺญตรํ กุฏฺฏมูลํ อุปสงฺกมิตฺวา นิสีทิ. สาริปุตฺโตปิ โข ‘‘อกาโล โข ตาว ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ กาลํ อาคมยมาโน เอกมนฺตํ ฐตฺวา วตฺตปฏิปตฺติปูรณตฺถํ กตภตฺตกิจฺจสฺส เถรสฺส อตฺตโน กมณฺฑลุโต อุทกํ ทตฺวา โธตหตฺถปาเทน เถเรน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข สาริปุตฺโต ปริพฺพาชโก’’ติอาทิ. น ตาหํ สกฺโกมีติ น เต อหํ สกฺโกมิ. เอตฺถ จ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต เถโร น เอตฺตกํ น สกฺโกติ. อถ โข อิมสฺส ธมฺมคารวํ อุปฺปาเทสฺสามีติ สพฺพากาเรน พุทฺธวิสเย อวิสยภาวํ คเหตฺวา เอวมาห.

‘ပိဏ္ဍပါတံ အာဒါယ ပဋိက္ကမိ’ ဟူသည်မှာ (သုဒိန္နကဏ္ဍ၌ ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း) တစ်စုံတစ်ခုသော နံရံခြေရင်းသို့ ချဉ်းကပ်၍ ထိုင်တော်မူသည်ကို ဆိုလိုသည်။ သာရိပုတ္တရာသည်လည်း ‘ပြဿနာမေးရန် အချိန်မကျသေး’ ဟု ကြံစည်ကာ အခါအခွင့်ကို စောင့်ဆိုင်းလျက် သင့်တော်ရာအရပ်၌ ရပ်နေပြီး၊ ဝတ်ကျင့်စဉ်ကို ဖြည့်ကျင့်သောအားဖြင့် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသော မထေရ်အား မိမိ၏ ရေတကောင်းမှ ရေကို ကပ်လှူခဲ့သည်။ လက်ခြေတို့ကို ဆေးကြောပြီးသော မထေရ်နှင့်အတူ ပဋိသန္ထာရပြုပြီးမှ ပြဿနာကို မေးမြန်းခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သင်္ဂီတိကာရကအရှင်မြတ်တို့က ‘အထ ခေါ သာရိပုတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော’ အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ‘န တာဟံ သက္ကောမိ’ ဟူသည်မှာ ‘သင်၏အလိုရှိအပ်သော တရားကို အကျယ်တဝင့် ဟောကြားခြင်းငှာ ငါမစွမ်းနိုင်ပါ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ ‘န တာဟံ သက္ကောမိ’ ဟူသော စကားရပ်၌ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ (ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရ) မထေရ်သည် ဤမျှလောက်သော ပြဿနာကို အကျယ်တဝင့် ဟောကြားရန် မစွမ်းနိုင်သည် မဟုတ်ပါ၊ အမှန်စင်စစ် စွမ်းနိုင်ပါသည်၊ သို့သော်လည်း ဤပရိဗိုဇ်အား တရားတော်အပေါ် ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း ပိုမိုဖြစ်ပေါ်စေရန်နှင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ အရာတော်သည်သာ အလုံးစုံဖြစ်ပြီး မိမိမှာ အရာမဟုတ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် ‘န တာဟံ သက္ကောမိ’ (ငါမစွမ်းနိုင်ပါ) ဟု မိန့်ကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

เย ธมฺมา เหตุปฺปภวาติ เหตุปฺปภวา นาม ปญฺจกฺขนฺธา; เตนสฺส ทุกฺขสจฺจํ ทสฺเสติ. เตสํ เหตุํ ตถาคโต อาหาติ เตสํ เหตุ นาม สมุทยสจฺจํ; ตญฺจ ตถาคโต อาหาติ ทสฺเสติ. เตสญฺจ โย นิโรโธติ เตสํ อุภินฺนมฺปิ สจฺจานํ โย อปฺปวตฺตินิโรโธ; ตญฺจ ตถาคโต อาหาติ อตฺโถ. เตนสฺส นิโรธสจฺจํ ทสฺเสติ. มคฺคสจฺจํ ปเนตฺถ สรูปโต อทสฺสิตมฺปิ นยโต ทสฺสิตํ โหติ, นิโรเธ หิ วุตฺเต ตสฺส สมฺปาปโก มคฺโค วุตฺโตว โหติ. อถ วา เตสญฺจ โย นิโรโธติ เอตฺถ เตสํ โย นิโรโธ จ นิโรธุปาโย จาติ เอวํ ทฺเวปิ สจฺจานิ ทสฺสิตานิ โหนฺตีติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ ปฏิปาเทนฺโต อาห – ‘‘เอวํวาที มหาสมโณ’’ติ.

‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ’ ဟူသော ဤဂါထာ၌ ‘ဟေတုပ္ပဘဝ’ မည်သည် အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ငါးပါးသော ခန္ဓာ (ဒုက္ခတရား) တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာအား ဒုက္ခသစ္စာကို ပြတော်မူသည်။ ‘တေသံ ဟေတုံ တထာဂတော အာဟ’ ဟူသည်မှာ ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သမုဒယသစ္စာကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူပြီ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘တေသဉ္စ ယော နိရောဓော’ ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ နှစ်ပါးလုံး၏ နောက်ထပ်ဖြစ်ခြင်းမရှိဘဲ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိရောဓသစ္စာကိုလည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာအား နိရောဓသစ္စာကို ပြတော်မူသည်။ ဤဂါထာ၌ မဂ္ဂသစ္စာကို သရုပ် (တိုက်ရိုက်) အားဖြင့် မပြသော်လည်း သွယ်ဝိုက်သောနည်း (နယ) အားဖြင့် ပြသပြီး ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား နိရောဓသစ္စာကို ဟောကြားတော်မူလျှင် ယင်းနိရောဓသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော မဂ္ဂသစ္စာကိုလည်း ဟောပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့်— ‘တေသဉ္စ ယော နိရောဓော’ ဟူသော ပါဠိရပ်၌ ဒုက္ခ၊ သမုဒယတို့၏ နောက်ထပ်မဖြစ်ဘဲ ချုပ်ရာ နိရောဓသစ္စာနှင့် နိရောဓ၏ အကြောင်းဖြစ်သော မဂ္ဂသစ္စာ ဟူသော သစ္စာနှစ်ပါးလုံးကို ပြဆိုပြီးဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ ယခုအခါ၌ ထိုသစ္စာလေးပါးတရားကို နိဂုံးချုပ်ပြလိုသဖြင့် ‘ဧဝံဝါဒီ မဟာသမဏော’ (ဤသို့ ဝါဒရှိတော်မူသော မဟာသမဏ မည်သော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူ၏) ဟု မိန့်ကြားတော်မူသည်။

เอเสว ธมฺโม ยทิ ตาวเทวาติ สเจปิ อิโต อุตฺตริ นตฺถิ, เอตฺตกเมว อิทํ โสตาปตฺติผลมตฺตเมว ปตฺตพฺพํ, ตถาปิ เอโส เอว ธมฺโมติ อตฺโถ. ปจฺจพฺยตฺถ ปทมโสกนฺติ ยํ มยํ ปริเยสมานา วิจราม, ตํ ปทมโสกํ ปฏิวิทฺธาตฺถ ตุมฺเห; ปตฺตํ ตํ ตุมฺเหหีติ อตฺโถ. อทิฏฺฐํ อพฺภตีตํ พหุเกหิ กปฺปนหุเตหีติ อมฺเหหิ นาม อิทํ ปทํ พหุเกหิ [Pg.257] กปฺปนหุเตหิ อทิฏฺฐเมว อพฺภตีตํ; อิติ ตสฺส ปทสฺส อทิฏฺฐภาเวน ทีฆรตฺตํ อตฺตโน มหาชานิภาวํ ทีเปติ.

‘ဧသေဝ ဓမ္မော ယဒိ တာဝဒေဝ’ ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ဤသောတာပတ္တိဖိုလ်ထက် အလွန်ဖြစ်သော တရားမရှိစေဦးတော့၊ ဤမျှသော သောတာပတ္တိဖိုလ်မျှကိုသာ ရောက်ထိုက်သည် ဖြစ်စေဦးတော့၊ ထိုသို့ဖြစ်လင့်ကစား ဤတရားသည်ပင် ငါတို့ရှာဖွေအပ်သော တရားစစ်တရားမှန် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ပစ္စဗျတ္ထ ပဒမသောကံ’ ဟူသည်မှာ ငါတို့ ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်နေကြသော သောကကင်းရာ နိဗ္ဗာန်တရားကို သင်အရှင်မြတ်သည် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူလေပြီ၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို သင်အရှင်မြတ် ရရှိတော်မူလေပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အဒိဋ္ဌံ အဗ္ဘတီတံ ဗဟူကေဟိ ကပ္ပနဟုတေဟိ’ ဟူသည်မှာ ငါတို့သည် ဤနိဗ္ဗာန်တရားကို များစွာသော ကမ္ဘာ့နဟုတတို့ပတ်လုံး မမြင်ဖူးဘဲ လွန်ခဲ့လေပြီ ဟူ၍ ထိုနိဗ္ဗာန်တရားကို မမြင်ခဲ့ရခြင်းကြောင့် ရှည်လျားလှစွာသော ကာလပတ်လုံး မိမိတို့၏ ကြီးစွာသော ဆုံးရှုံးမှုကို ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။

๖๒. คมฺภีเร ญาณวิสเยติ คมฺภีเร เจว คมฺภีรสฺส จ ญาณสฺส วิสยภูเต. อนุตฺตเร อุปธิสงฺขเยติ นิพฺพาเน. วิมุตฺเตติ ตทารมฺมณาย วิมุตฺติยา วิมุตฺเต. พฺยากาสีติ ‘‘เอตํ เม สาวกยุคํ ภวิสฺสติ อคฺคํ ภทฺทยุค’’นฺติ วทนฺโต สาวกปารมิญฺญาเณ พฺยากาสิ. สาว เตสํ อายสฺมนฺตานํ อุปสมฺปทา อโหสีติ สา เอหิภิกฺขูปสมฺปทาเยว เตสํ อุปสมฺปทา อโหสิ. เอวํ อุปสมฺปนฺเนสุ จ เตสุ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร สตฺตหิ ทิวเสหิ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต, สาริปุตฺตตฺเถโร อฑฺฒมาเสน.

၆၂. ‘ဂမ္ဘီရေ ဉာဏဝိသယေ’ ဟူသည်မှာ နက်နဲလှစွာသော ဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော အရပ်၌ ဟူလို။ ‘အနုတ္တရေ ဥပဓိသံခယေ’ ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်၌ ဟူလို။ ‘ဝိမုတ္တေ’ ဟူသည်မှာ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဝိမုတ္တိ (သောတာပတ္တိဖလသမာပတ်) ဖြင့် လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် သက်ဝင်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဟူလိုသည်။ ‘ဗျာကာသိ’ ဟူသည်မှာ ‘ဤသူနှစ်ဦးသည် ငါ၏ အမြတ်ဆုံးသော သာဝကအစုံ (အဂ္ဂသာဝက) ဖြစ်လိမ့်မည်’ ဟု မိန့်မြွက်တော်မူလျက် အဂ္ဂသာဝကပါရမီဉာဏ်အရာ၌ ဗျာဒိတ်တော် ပေးတော်မူခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သာဝ တေသံ အာယသ္မန္တာနံ ဥပသမ္ပဒါ အဟောသိ’ ဟူသည်မှာ ထိုဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါသည်ပင် ထိုအရှင်မြတ်တို့၏ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်သော ထိုမထေရ်နှစ်ပါးတို့တွင် အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်မထေရ်သည် ခုနစ်ရက်မြောက်တွင်လည်းကောင်း၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် တစ်လ၏ထက်ဝက် (တစ်ဆယ့်ငါးရက်) တွင်လည်းကောင်း အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်တော်မူကြလေသည်။

อตีเต กิร อโนมทสฺสี นาม พุทฺโธ โลเก อุทปาทิ. ตสฺส สรโท นาม ตาปโส สเก อสฺสเม นานาปุปฺเผหิ มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผาสเนเยว ภควนฺตํ นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ ตเถว มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผาสนานิ ปญฺญเปตฺวา อคฺคสาวกภาวํ ปตฺเถสิ. ปตฺถยิตฺวา จ สิรีวฑฺฒสฺส นาม เสฏฺฐิโน เปเสสิ ‘‘มยา อคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺถิตํ, ตฺวมฺปิ อาคนฺตฺวา เอกํ ฐานํ ปตฺเถหี’’ติ. เสฏฺฐิ นีลุปฺปลมณฺฑปํ กตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ, ตตฺถ โภเชตฺวา ทุติยสาวกภาวํ ปตฺเถสิ. เตสุ สรทตาปโส สาริปุตฺตตฺเถโร ชาโต, สิรีวฑฺโฒ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรติ อิทํ เนสํ ปุพฺพกมฺมํ.

လွန်လေပြီးသောအခါက အနောမဒဿီအမည်ရှိသော မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်တော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ လက်ထက်တော်၌ သရဒအမည်ရှိသော ရသေ့သည် မိမိ၏ကျောင်းသင်္ခမ်း၌ အမျိုးမျိုးသော ပန်းတို့ဖြင့် မဏ္ဍပ်ဆောက်လုပ်၍၊ ပန်းနေရာ၌ပင် မြတ်စွာဘုရားကို သီတင်းသုံးစေလျက်၊ ရဟန်းသံဃာတော်များအတွက်လည်း ထို့အတူ ပန်းမဏ္ဍပ်ဆောက်လုပ်ကာ ပန်းနေရာများကို ခင်းကျင်းပြီးလျှင် အဂ္ဂသာဝကအဖြစ်ကို ဆုတောင်းခဲ့၏။ ဆုတောင်းပြီးနောက် သိရီဝဍ္ဎအမည်ရှိသော သူဌေးထံသို့ "ငါသည် အဂ္ဂသာဝကအရာကို ဆုတောင်းခဲ့ပြီ၊ သင်သည်လည်း လာ၍ အရာတစ်ခု (ဒုတိယသာဝကအရာ) ကို ဆုတောင်းပါလော့" ဟု မှာကြားကာ စေလွှတ်လိုက်၏။ သူဌေးသည်လည်း ကြာညိုပန်းမဏ္ဍပ်ကို ဆောက်လုပ်၍ မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ထိုမဏ္ဍပ်၌ ဆွမ်းလုပ်ကျွေးပြီးလျှင် ဒုတိယသာဝကအဖြစ်ကို ဆုတောင်းခဲ့၏။ ထိုသူနှစ်ဦးတို့တွင် သရဒရသေ့သည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ် ဖြစ်လာပြီး၊ သိရီဝဍ္ဎသူဌေးသည် အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်မထေရ် ဖြစ်လာခဲ့၏။ ဤသည်ကား ထိုအရှင်မြတ်နှစ်ပါးတို့၏ ရှေးကောင်းမှုကံ ဖြစ်ပေသည်။

๖๓. อปุตฺตกตายาติอาทีสุ เยสํ ปุตฺตา ปพฺพชนฺติ, เตสํ อปุตฺตกตาย. ยาสํ ปตี ปพฺพชนฺติ, ตาสํ เวธพฺยาย วิธวาภาวาย. อุภเยนาปิ กุลุปจฺเฉทาย. สญฺจยานีติ สญฺจยสฺส อนฺเตวาสิกานิ. มคธานํ คิริพฺพชนฺติ มคธานํ ชนปทสฺส คิริพฺพชํ นครํ. มหาวีราติ มหาวีริยวนฺโต. นยมานานนฺติ นยมาเนสุ. ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, อุปโยคตฺเถ วา. กา อุสูยา วิชานตนฺติ ธมฺเมน นยนฺตีติ เอวํ วิชานนฺตานํ กา อิสฺสา.

၆၃. "aputtakatāya" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ အကြင်မိဘတို့၏ သားများသည် ရဟန်းပြုကြကုန်၏၊ ထိုမိဘတို့အား သားမရှိသူတို့၏အဖြစ် (သားပြတ်ခြင်း) အကျိုးငှာ။ အကြင်ဇနီးတို့၏ လင်များသည် ရဟန်းပြုကြကုန်၏၊ ထိုဇနီးတို့အား မုဆိုးမအဖြစ်ဟူသော အကျိုးငှာ။ နှစ်ပါးစုံအားဖြင့်လည်း အမျိုးပြတ်ခြင်း အကျိုးငှာ။ "sañcayānī" ဟူသည်မှာ သဉ္စည်းဆရာကြီး၏ အနီးနေ တပည့်များကို ဆိုလို၏။ "magadhānaṃ giribbajaṃ" ဟူသည်မှာ မဂဓတိုင်း၏ တောင်တို့ဖြင့် ကာရံအပ်သော ဂိရိဗ္ဗဇ (ရာဇဂြိုဟ်) မြို့သို့တည်း။ "mahāvīrā" ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သော ဝီရိယရှိတော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင်တို့ကို ဆိုလို၏။ "nayamānānaṃ" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် "nayamānesu" (ဆောင်ယူတော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင်တို့၌) ဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်၏အနက်၌ သာမီဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဒုတိယာဝိဘတ်၏အနက်၌ သာမီဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်းဖြစ်၏။ "kā usūyā vijānataṃ" ဟူသည်မှာ "တရားနှင့်အညီ ဆောင်ယူတော်မူကြကုန်၏" ဟု ဤသို့ သိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏သန္တာန်၌ အဘယ်မှာ ငြူစူခြင်း (မနာလိုခြင်း) ဖြစ်နိုင်ပါတော့အံ့နည်း (အဘယ်သို့ ငြူစူပါတော့အံ့နည်း) ဟု ဆိုလို၏။

สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานปพฺพชฺชากถา นิฏฺฐิตา.

အရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် အရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့ ရဟန်းပြုတော်မူခန်း ပြီးဆုံးပြီ။

อุปชฺฌายวตฺตกถา

ဥပဇ္ဈာယ်ဝတ် စကား (သို့မဟုတ် ဥပဇ္ဈာယဝတ္တကထာ)

๖๔-๕. อนุปชฺฌายกาติ วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายเกน ครุนา วิรหิตา. อนากปฺปสมฺปนฺนาติ น อากปฺเปน สมฺปนฺนา; สมณสารุปฺปาจารวิรหิตาติ อตฺโถ[Pg.258]. อุปริโภชเนติ โภชนสฺส อุปริ. อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ ปิณฺฑาย จรณกปตฺตํ. ตสฺมิญฺหิ มนุสฺสา อุจฺฉิฏฺฐสญฺญิโน, ตสฺมา อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ วุตฺตํ. อถ วา อุฏฺฐหิตฺวา ปตฺตํ อุปนาเมนฺตีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนุชานามิ ภิกฺขเว อุปชฺฌายนฺติ อุปชฺฌายํ คเหตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. ปุตฺตจิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสตีติ ปุตฺโต เม อยนฺติ เอวํ เคหสฺสิตเปมวเสน จิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสติ. เอส นโย ทุติยปเทปิ. สคารวา สปฺปติสฺสาติ ครุภาวญฺเจว เชฏฺฐกภาวญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา. สภาควุตฺติโนติ สภาคชีวิกา. สาหูติ วาติอาทีนิ ปญฺจ ปทานิ อุปชฺฌายภาวสมฺปฏิจฺฉนเววจนานิ. กาเยน วิญฺญาเปตีติ เอวํ สทฺธิวิหาริเกน ‘‘อุปชฺฌาโย เม ภนฺเต โหหี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต สเจ อุปชฺฌาโย ‘‘สาหู’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ ปเทสุ ยสฺส กสฺสจิ ปทสฺส วเสน กาเยน วา วาจาย วา กายวาจาหิ วา ‘‘คหิโต ตยา อุปชฺฌาโย’’ติ อุปชฺฌายคฺคหณํ วิญฺญาเปติ, คหิโต โหติ อุปชฺฌาโย. อิทเมว หิ เอตฺถ อุปชฺฌายคฺคหณํ, ยทิทํ อุปชฺฌายสฺส อิเมสุ ปญฺจสุ ปเทสุ ยสฺส กสฺสจิ ปทสฺส วาจาย วา สาวนํ กาเยน วา อตฺถวิญฺญาปนนฺติ. เกจิ ปน สาธูติ สมฺปฏิจฺฉนํ สนฺธาย วทนฺติ. น ตํ ปมาณํ, อายาจนทานมตฺเตน หิ คหิโต โหติ อุปชฺฌาโย, น เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉนํ องฺคํ. สทฺธิวิหาริเกนาปิ น เกวลํ อิมินา เม ปเทน อุปชฺฌาโย คหิโตติ ญาตุํ วฏฺฏติ. ‘‘อชฺชตคฺเค ทานิ เถโร มยฺหํ ภาโร, อหมฺปิ เถรสฺส ภาโร’’ติ อิทมฺปิ ญาตุํ วฏฺฏติ.

၆၄-၅. "anupajjhāyakā" ဟူသည်မှာ အပြစ်ငယ် အပြစ်ကြီးကို ဂရုတစိုက် ကြည့်ရှုဆုံးမတတ်သော ဆရာ (ဥပဇ္ဈာယ်) မှ ကင်းကုန်သောသူတို့တည်း။ "anākappasampannā" ဟူသည်မှာ သွားပုံလာဟန်စသော အမူအရာနှင့် မပြည့်စုံကုန်သောသူတို့တည်း၊ ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်သော အကျင့်နှင့် ကင်းကုန်သူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "uparibhojane" ဟူသည်မှာ ဘောဇဉ်၏အထက်၌။ "uttiṭṭhapatta" ဟူသည်မှာ ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော သပိတ်တည်း။ ထိုသပိတ်၌ လူတို့သည် စားကြွင်းစားကျန် ရှိသည်ဟု မှတ်ထင်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "uttiṭṭhapatta" ဟု ဆိုရသည်။ သို့မဟုတ် မတ်မတ်ရပ်၍ သပိတ်ကို ကပ်၍ညွတ်စေကုန်၏ ဟုလည်း ဤပုဒ်၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ "anujānāmi bhikkhave upajjhāyaṃ" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းတို့၊ ဥပဇ္ဈာယ်၏အဖြစ်ကို စိတ်ဖြင့်မှတ်ယူခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "puttacittaṃ upaṭṭhapessati" ဟူသည်မှာ "ဤသဒ္ဓိဝိဟာရိကတပည့်သည် ငါ၏သားတည်း" ဟု ဤသို့ အိမ်၌မှီသော ချစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ကပ်၍တည်စေလိမ့်မည် (သို့မဟုတ် ဖြစ်စေလိမ့်မည်)။ ဒုတိယပုဒ်ဖြစ်သော "pituducca/pitu-citta" (ဖခင်ကဲ့သို့ စိတ်ထားခြင်း) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "sagāravā sappatissā" ဟူသည်မှာ ရိုသေလေးစားခြင်းနှင့် အကြီးအကဲအဖြစ်ကို စွဲကပ်တည်နေစေ၍။ "sabhāgavuttino" ဟူသည်မှာ သဘောတူသော အသက်မွေးခြင်း ရှိကြကုန်သောသူတို့တည်း။ "sāhū" အစရှိသော ငါးပါးသောပုဒ်တို့သည် ဥပဇ္ဈာယ်အဖြစ်ကို ဝန်ခံကြောင်းဖြစ်သော ဝေဝုစ်ပရိယာယ် စကားလှယ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "kāyena viññāpeti" ဟူသည်မှာ ဤသို့ သဒ္ဓိဝိဟာရိကတပည့်က "အရှင်ဘုရား၊ ကျွန်ုပ်၏ ဥပဇ္ဈာယ် ဖြစ်တော်မူပါ" ဟု သုံးကြိမ်တောင်းပန်လျှောက်ထားအပ်သော်၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက "sāhu" အစရှိသော ငါးပါးသောပုဒ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသောပုဒ်ဖြင့် ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှုတ်နှစ်ပါးစုံဖြင့်သော်လည်းကောင်း "သင်သည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို ယူအပ်ပြီးပြီ" ဟု ဥပဇ္ဈာယ်ယူခြင်းကို သိစေအံ့။ သို့ဖြစ်လျှင် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ဤဥပဇ္ဈာယ်ဝတ်၌ ဥပဇ္ဈာယ်၏ ထိုငါးပါးသောပုဒ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသောပုဒ်ကို နှုတ်ဖြင့် ကြားသိစေခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေခြင်းသော်လည်းကောင်း ရှိသည်သာလျှင် ဥပဇ္ဈာယ်ယူခြင်း မည်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား "sādhu" ဟု တပည့်က ထပ်မံဝန်ခံခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဥပဇ္ဈာယ်ယူခြင်းဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မမှန်ကန်ပေ (နှိုင်းချိန်တိုင်းတာဖွယ် မဟုတ်ပေ)။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တပည့်ကတောင်းခြင်း၊ ဆရာကပေးခြင်းမျှဖြင့် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ တပည့်က ထပ်မံဝန်ခံခြင်းသည် အင်္ဂါမဟုတ်ပေ။ သဒ္ဓိဝိဟာရိက တပည့်သည်လည်း "ဤ 'သာဟု' စသော ပုဒ်ဖြင့် ဥပဇ္ဈာယ်ကို ယူအပ်ပြီးပြီ" ဟု သက်သက်သိရုံမျှဖြင့် မသင့်သေးပေ။ "ယနေ့မှစ၍ ယခုအခါ၌ မထေရ်မြတ်သည် ငါ၏တာဝန် (ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုး) ဖြစ်၏၊ ငါသည်လည်း မထေရ်မြတ်၏ တာဝန်ဖြစ်၏" ဟု ဤအကြောင်းအရာကိုလည်း သိရန် သင့်လှပေ၏။

๖๖. ตตฺรายํ สมฺมาวตฺตนาติ ยํ วุตฺตํ สมฺมา วตฺติตพฺพนฺติ, ตตฺร อยํ สมฺมาวตฺตนา. กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อุปาหนา โอมุญฺจิตฺวาติ สจสฺส ปจฺจูสกาเล จงฺกมนตฺถาย วา โธตปาทปริหรณตฺถาย วา ปฏิมุกฺกา อุปาหนา ปาทคตา โหนฺติ, ตา กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อปเนตฺวา. ทนฺตกฏฺฐํ ทาตพฺพนฺติ มหนฺตํ มชฺฌิมํ ขุทฺทกนฺติ ตีณิ ทนฺตกฏฺฐานิ อุปเนตฺวา ตโต ยํ ตีณิ ทิวสานิ คณฺหาติ, จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมว ทาตพฺพํ. สเจ อนิยมํ กตฺวา ยํ วา ตํ วา คณฺหาติ, อถ ยาทิสํ ลภติ ตาทิสํ ทาตพฺพํ.

၆၆. "tatrāyaṃ sammāvattanā" ဟူသည်မှာ "ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်၏" ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော စကား၌ ဤဆိုလတ္တံ့သည် ကောင်းစွာကျင့်ပုံ (ကျင့်ဝတ်) တည်း။ "kālasseva uṭṭhāya upāhanā omuñcitvā" ဟူသည်မှာ အရုဏ်မတက်မီ မိုးသောက်အချိန်၌ ထိုသဒ္ဓိဝိဟာရိကတပည့်အား စင်္ကြံသွားရန်ဖြစ်စေ၊ ဆေးပြီးသောခြေကို စောင့်ရှောက်ရန်ဖြစ်စေ စွပ်အပ်သော ဖိနပ်တို့သည် ခြေ၌ ရောက်နေပါက၊ ထိုဖိနပ်တို့ကို စောစောကပင် ထ၍ ချွတ်ဖယ်ထားပြီးလျှင်။ "dantakaṭṭhaṃ dātabbaṃ" ဟူသည်မှာ ကြီးသောဒန်ပူ၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ဒန်ပူ၊ ငယ်သောဒန်ပူ ဟူ၍ သုံးမျိုးသော ဒန်ပူတို့ကို ကပ်လှူ၍ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် အကြင်ဒန်ပူကို သုံးရက်ပတ်လုံး (ဥပဇ္ဈာယ်က) ယူ၏၊ လေးရက်မြောက်နေ့မှစ၍ ထိုကဲ့သို့သော ဒန်ပူကိုသာ ကပ်လှူထိုက်၏။ အကယ်၍ ကန့်သတ်မှတ်သားခြင်းမပြုဘဲ တစ်ပါးပါးသောဒန်ပူကို ယူပါက ရရှိသမျှသော ဒန်ပူမျိုးကို ကပ်လှူထိုက်၏။

มุโขทกํ ทาตพฺพนฺติ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ อุทกํ อุปเนตฺวา ตโต ยํ ตีณิ ทิวสานิ วฬญฺเชติ, จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมว มุขโธวโนทกํ [Pg.259] ทาตพฺพํ. สเจ อนิยมํ กตฺวา ยํ วา ตํ วา คณฺหาติ, อถ ยาทิสํ ลภติ ตาทิสํ ทาตพฺพํ. สเจ ทุวิธมฺปิ วฬญฺเชติ, ทุวิธมฺปิ อุปเนตพฺพํ. อุทกํ มุขโธวนฏฺฐาเน ฐเปตฺวา วจฺจกุฏิโต ปฏฺฐาย สมฺมชฺชิตพฺพํ. เถเร วจฺจกุฏึ คเต ปริเวณํ สมฺมชฺชิตพฺพํ; เอวํ ปริเวณํ อสุญฺญํ โหติ. เถเร วจฺจกุฏิโต อนิกฺขนฺเตเยว อาสนํ ปญฺญเปตพฺพํ. สรีรกิจฺจํ กตฺวา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ นิสินฺนสฺส ‘‘สเจ ยาคุ โหตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตวตฺตํ กาตพฺพํ. อุกฺลาโปติ เกนจิ กจวเรน สงฺกิณฺโณ, สเจ ปน อญฺโญ กจวโร นตฺถิ, อุทกผุสิตาเนว โหนฺติ, หตฺเถนปิ ปมชฺชิตพฺโพ.

"mukhodakaṃ dātabbaṃ" ဟူသည်မှာ ရေအေး ရေနွေး နှစ်မျိုးလုံးကို ကပ်၍ ထိုရေတို့အနက် အကြင်ရေကို သုံးရက်ပတ်လုံး သုံးဆောင်ပါက လေးရက်မြောက်နေ့မှစ၍ ထိုကဲ့သို့သော မျက်နှာသစ်ရေကိုသာ ကပ်လှူထိုက်၏။ အကယ်၍ သတ်မှတ်ခြင်းမရှိဘဲ ရသမျှရေကို သုံးဆောင်ပါက ရရှိသည့်အတိုင်း ကပ်လှူထိုက်၏။ ရေနှစ်မျိုးလုံးကို သုံးဆောင်ပါက နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ကပ်လှူထိုက်၏။ မျက်နှာသစ်ရာအရပ်၌ ရေကိုထား၍ ကျင်ကြီးအိမ် (ဝစ္စကုဋီ) မှစ၍ တံမြက်လှည်းထိုက်၏။ မထေရ်မြတ်သည် ကျင်ကြီးအိမ်သို့ သွားခိုက်၌ ပရိဝုဏ်ကို တံမြက်လှည်းထိုက်၏၊ ဤသို့ တံမြက်လှည်းခြင်းဖြင့် ပရိဝုဏ်သည် အစောင့်အရှောက်မကင်းဘဲ ရှိ၏။ မထေရ်မြတ် ကျင်ကြီးအိမ်မှ မထွက်မီပင် နေရာထိုင်ခင်းကို ခင်းထားထိုက်၏။ ကိုယ်လက်သန့်စင်ခြင်း ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်၍ ပြန်လာကာ ထိုနေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူသော မထေရ်မြတ်အား "အကယ်၍ ဆွမ်းယာဂု ရှိအံ့" စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်၌လာသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဟောတော်မူအပ်သော ကျင့်ဝတ်တို့ကို ပြုလုပ်အပ်၏။ "uklāpo" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အမှိုက်သရိုက်ဖြင့် ရောပြွမ်းနေသည်ရှိသော် (သုတ်သင်ရမည်)။ အကယ်၍ အခြားအမှိုက်မရှိဘဲ ရေပေါက်ကလေးများသာ ရှိပါက လက်ဖြင့်လည်း သုတ်သင်ထိုက်၏။

สคุณํ กตฺวาติ ทฺเว จีวรานิ เอกโต กตฺวา, ตา เอกโต กตา ทฺเวปิ สงฺฆาฏิโย ทาตพฺพา. สพฺพญฺหิ จีวรํ สงฺฆฏิตตฺตา ‘‘สงฺฆาฏี’’ติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สงฺฆาฏิโย ทาตพฺพา’’ติ. นาติทูเร คนฺตพฺพํ นาจฺจาสนฺเนติ เอตฺถ สเจ อุปชฺฌายํ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตํ เอเกน วา ทฺวีหิ วา ปทวีติหาเรหิ สมฺปาปุณาติ, เอตฺตาวตา นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน คโต โหตีติ เวทิตพฺพํ. ปตฺตปริยาปนฺนํ ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ สเจ อุปชฺฌาเยน ภิกฺขาจาเร ยาคุยา วา ภตฺเต วา ลทฺเธ ปตฺโต อุณฺโห วา ภาริโก วา โหติ, อตฺตโน ปตฺตํ ตสฺส ทตฺวา โส ปตฺโต คเหตพฺโพติ อตฺโถ. น อุปชฺฌายสฺส ภณมานสฺส อนฺตรนฺตรา กถา โอปาเตตพฺพาติ อนฺตรฆเร วา อญฺญตฺร วา ภณมานสฺส อนิฏฺฐิเต ตสฺส วจเน อญฺญา กถา น สมุฏฺฐาเปตพฺพา. อิโต ปฏฺฐาย จ ปน ยตฺถ ยตฺถ นกาเรน ปฏิเสโธ กริยติ, สพฺพตฺถ ทุกฺกฏาปตฺติ เวทิตพฺพา. อยญฺหิ ขนฺธกธมฺมตา. อาปตฺติสามนฺตา ภณมาโนติ ปทโสธมฺมทุฏฺฐุลฺลาทิวเสน อาปตฺติยา อาสนฺนวาจํ ภณมาโน. นิวาเรตพฺโพติ ‘‘กึ ภนฺเต อีทิสํ นาม วตฺตุํ วฏฺฏติ, อาปตฺติ น โหตี’’ติ เอวํ ปุจฺฉนฺเตน วิย วาเรตพฺโพ. วาเรสฺสามีติ ปน กตฺวา ‘‘มหลฺลก, มา เอวํ ภณา’’ติ น วตฺตพฺโพ.

"သင်္ကန်းကို အထပ်ပြု၍" ဆိုသည်မှာ သင်္ကန်းနှစ်ထည် (ဧကသီနှင့် သင်္ကန်းကြီး) ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ (ထပ်၍) ချုပ်စပ်အပ်သော ထိုသင်္ကန်းကြီးနှစ်ထည်လုံးကို ပေးအပ်ရမည်။ အမှန်အားဖြင့် သင်္ကန်းအားလုံးကို ချုပ်စပ်အပ်သောကြောင့် "သံဃာဋိ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် "သင်္ကန်းကြီးတို့ကို ပေးအပ်ရမည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "မဝေးလွန်း မနီးလွန်းသော အရပ်၌ သွားအပ်၏" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ပြန်လှည့်၍ ကြည့်သော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို ခြေတစ်လှမ်း သို့မဟုတ် ခြေနှစ်လှမ်းဖြင့် အကယ်၍ ကောင်းစွာမှီနိုင်ပါက ဤမျှသော အရပ်အကွာအဝေးဖြင့် မဝေးလွန်း မနီးလွန်းသော အရပ်သို့ လိုက်သွားသူမည်၏ဟု သိအပ်၏။ "သပိတ်၌ အကျုံးဝင်သော ဆွမ်းစသည်ကို လက်ခံအပ်၏" ဆိုသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ရာ၌ ယာဂု သို့မဟုတ် ဆွမ်းကို ရရှိသောအခါ သပိတ်သည် ပူနေလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ လေးနေလျှင်သော်လည်းကောင်း ထိုသို့ဖြစ်ပါက မိမိ၏ သပိတ်ကို ထိုဥပဇ္ဈာယ်အား ပေး၍ ဥပဇ္ဈာယ်၏ သပိတ်ကို ယူရမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ စကားပြောဆိုနေစဉ် စကားကို ကြားဖြတ်၍ မပြောအပ်" ဆိုသည်မှာ ရွာတွင်း၌ဖြစ်စေ အခြားနေရာ၌ဖြစ်စေ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ ပြောဆိုနေစဉ် စကားမပြီးဆုံးသေးမီ အခြားစကားကို မဖြစ်စေအပ် (ကြားဖြတ်မပြောအပ်)။ ဤတားမြစ်ချက်မှစ၍ အကြင်အကြင် သိက္ခာပုဒ်၌ "န" အက္ခရာဖြင့် တားမြစ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ ထိုထိုနေရာအားလုံး၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ခန္ဓကတို့၏ သဘောတရားတည်း။ "အာပတ်နှင့် နီးစပ်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း" ဆိုသည်မှာ ပဒသောဓမ္မအာပတ်၊ ဒုဋ္ဌုလ္လအာပတ် စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် အာပတ်နှင့်နီးစပ်သော စကားကို ပြောဆိုသော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို ဆိုလိုသည်။ "တားမြစ်အပ်၏" ဆိုသည်မှာ "အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့သော စကားကို ပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပါသလော၊ အာပတ်မသင့်ပါသလော" ဟု မေးမြန်းသူကဲ့သို့ တားမြစ်အပ်၏။ သို့သော်လည်း "ငါတားမြစ်အံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ "ကိုယ်တော်ကြီး၊ ဤသို့မပြောပါနှင့်" ဟု မပြောဆိုအပ်ပေ။

ปฐมตรํ อาคนฺตฺวาติ สเจ อาสนฺเน คาโม โหติ, วิหาเร วา คิลาโน ภิกฺขุ โหติ, คามโต ปฐมตรํ อาคนฺตพฺพํ. สเจ ทูเร คาโม โหติ, อุปชฺฌาเยน สทฺธึ อาคจฺฉนฺโต นตฺถิ, เตเนว สทฺธึ คามโต นิกฺขมิตฺวา จีวเรน ปตฺตํ เวเฐตฺวา อนฺตรามคฺคโต ปฐมตรํ อาคนฺตพฺพํ[Pg.260]. เอวํ นิวตฺตนฺเตน ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา อาสนปญฺญาปนาทิ สพฺพํ กิจฺจํ กาตพฺพํ. สินฺนํ โหตีติ ตินฺตํ เสทคฺคหิตํ. จตุรงฺคุลํ กณฺณํ อุสฺสาเรตฺวาติ กณฺณํ จตุรงฺคุลปฺปมาณํ อติเรกํ กตฺวา เอวํ จีวรํ สํหริตพฺพํ. กึ การณา? มา มชฺเฌ ภงฺโค อโหสีติ. สมํ กตฺวา สํหริตสฺส หิ มชฺเฌ ภงฺโค โหติ, ตโต นิจฺจํ ภิชฺชมานํ ทุพฺพลํ โหติ ตํ นิวารณตฺถเมตํ วุตฺตํ. ตสฺมา ยถา อชฺช ภงฺคฏฺฐาเนเยว สฺเว น ภิชฺชติ, ตถา ทิวเส ทิวเส จตุรงฺคุลํ อุสฺสาเรตฺวา สํหริตพฺพํ. โอโภเค กายพนฺธนํ กาตพฺพนฺติ กายพนฺธนํ สํหริตฺวา จีวรโภเค ปกฺขิปิตฺวา ฐเปตพฺพํ.

"အလျင်စောစွာ ပြန်လာအပ်၏" ဆိုသည်မှာ အကယ်၍ ရွာသည် အနီး၌ ရှိပါက သော်လည်းကောင်း၊ ကျောင်း၌ ဂိလာနရဟန်း ရှိပါက သော်လည်းကောင်း ရွာမှ အလျင်စောစွာ ပြန်လာရမည်။ အကယ်၍ ရွာသည် ဝေးကွာသောအရပ်၌ရှိပြီး ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာနှင့်အတူ လာမည့်သူ မရှိပါက ထိုဥပဇ္ဈာယ်နှင့်အတူ ရွာမှ ထွက်ခွာပြီးလျှင် သင်္ကန်းဖြင့် သပိတ်ကို ရစ်ပတ်ကာ ခရီးအကြားမှ အလျင်စောစွာ ပြန်လာရမည်။ ဤသို့ ပြန်လာသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကသည် အလျင်စောစွာ ရောက်ရှိလာပြီး နေရာခင်းခြင်း စသော ကိစ္စအဝဝကို ပြုလုပ်ရမည်။ "ချွေးစိုအံ့" ဆိုသည်မှာ ချွေးဖြင့် ရွှဲစိုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "လက်လေးသစ်မျှ အစွန်းကို ပိုစေ၍" ဆိုသည်မှာ သင်္ကန်းအနားကို လက်လေးသစ်ခန့် ပိုလွန်စေပြီးမှ သင်္ကန်းကို ခေါက်ရမည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ "သင်္ကန်း၏ အလယ်ဗဟို၌ ခေါက်ချိုးရာ မဖြစ်ပါစေနှင့်" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ အစွန်းနှစ်ဖက် ညီမျှအောင်ပြု၍ ခေါက်ထားသော သင်္ကန်း၏ အလယ်၌ ခေါက်ချိုးရာ ထင်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် အမြဲတမ်း ခေါက်ချိုးရသဖြင့် သင်္ကန်းသည် ဆွေးမြေ့ပျက်စီး လွယ်တတ်၏။ ထိုသို့မဖြစ်စေရန် ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေါက်ချိုးသော နေရာ၌ပင် နက်ဖြန်ခါ၌ မခေါက်မိစေရန် နေ့စဉ် နေ့တိုင်း လက်လေးသစ်ခန့် ပိုထွက်စေပြီး သင်္ကန်းကို ခေါက်ရမည်။ "ခါးပန်းကြိုးကို သင်္ကန်းခွေအတွင်း၌ ထားအပ်၏" ဆိုသည်မှာ ခါးပန်းကြိုးကို ခေါက်၍ သင်္ကန်းခွေအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းထားရမည်။

สเจ ปิณฺฑปาโต โหตีติ เอตฺถ โย คาเมเยว วา อนฺตรฆเร วา ปฏิกฺกมเน วา ภุญฺชิตฺวา อาคจฺฉติ, ปิณฺฑํ วา น ลภติ, ตสฺส ปิณฺฑปาโต น โหติ, คาเม อภุตฺตสฺส ปน ลทฺธภิกฺขสฺส วา โหติ; ตสฺมา ‘‘สเจ ปิณฺฑปาโต โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สเจปิ ตสฺส น โหติ, ภุญฺชิตุกาโม จ โหติ, อุทกํ ทตฺวา อตฺตนา ลทฺธโตปิ ปิณฺฑปาโต อุปเนตพฺโพ. ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพติ ภุญฺชมาโน ติกฺขตฺตุํ ‘‘ปานียํ ภนฺเต อาหริยตู’’ติ ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพ. สเจ กาโล อตฺถิ, อุปชฺฌาเย ภุตฺเต สยํ ภุญฺชิตพฺพํ. สเจ อุปกฏฺโฐ กาโล, ปานียํ อุปชฺฌายสฺส สนฺติเก ฐเปตฺวา สยมฺปิ ภุญฺชิตพฺพํ.

"အကယ်၍ ဆွမ်းရှိအံ့" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ အကြင်ဥပဇ္ဈာယ်သည် ရွာ၌သော်လည်းကောင်း၊ အိမ်တွင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းစားဇရပ်၌သော်လည်းကောင်း ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးမှ ပြန်လာလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဆွမ်းကို မရရှိလျှင်သော်လည်းကောင်း ထိုဥပဇ္ဈာယ်အား ဆွမ်းမရှိချေ။ ရွာ၌ ဆွမ်းမဘုဉ်းပေးရသေးသော ဥပဇ္ဈာယ် သို့မဟုတ် ဆွမ်းရရှိသော ဥပဇ္ဈာယ်အား ဆွမ်းရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "အကယ်၍ ဆွမ်းရှိအံ့" စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ ထိုဥပဇ္ဈာယ်အား ဆွမ်းမရှိသော်လည်း ဘုဉ်းပေးလိုပါက ရေကပ်၍ မိမိရရှိသော ဆွမ်းမှလည်း ကပ်လှူအပ်၏။ "သောက်ရေဖြင့် မေးမြန်းလျှောက်ထားအပ်၏" ဆိုသည်မှာ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးဆဲဖြစ်သော ဥပဇ္ဈာယ်အား သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် "အရှင်ဘုရား၊ သောက်ရေ ဆောင်ယူခဲ့ရပါမလား" ဟု သောက်ရေဖြင့် မေးမြန်းလျှောက်ထားရမည်။ အကယ်၍ အချိန်ရှိပါက ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ ဘုဉ်းပေးပြီးနောက် မိမိကိုယ်တိုင် ဆွမ်းစားရမည်။ အကယ်၍ မွန်းတည့်ချိန် နီးကပ်နေပါက သောက်ရေကို ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ အနီး၌ ထားရှိကာ မိမိလည်း ဆွမ်းစားရမည်။

อนนฺตรหิตายาติ ตฏฺฏิกธมฺมขณฺฑาทีสุ เยน เกนจิ อนตฺถตาย ปํสุสกฺขรมิสฺสาย ภูมิยา ปตฺโถ น ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ. สเจ ปน กาฬวณฺณกตา วา สุธาพทฺธา วา โหติ นิรชมตฺติกา, ตถารูปาย ภูมิยา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. โธตวาลิกายปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. ปํสุรชสกฺขราทีสุ น วฏฺฏติ. ตตฺร ปน ปณฺณํ วา อาธารกํ วา ฐเปตฺวา ตตฺร นิกฺขิปิตพฺโพ. ปารโต อนฺตํ โอรโต โภคนฺติ อิทํ จีวรวํสาทีนํ เหฏฺฐา หตฺถํ ปเวเสตฺวา อภิมุเขน หตฺเถน สณิกํ นิกฺขิปนตฺถํ วุตฺตํ. อนฺเต ปน คเหตฺวา โภเคน จีวรวํสาทีนํ อุปริ นิกฺขิปนฺตสฺส ภิตฺติยํ โภโค ปฏิหญฺญติ, ตสฺมา ตถา น กาตพฺพํ.

"အခြားအခင်း မရှိသော မြေ၌" ဆိုသည်မှာ ဖျာ၊ သားရေပိုင်း စသော တစ်စုံတစ်ခုသော အခင်းကို မခင်းဘဲ မြေမှုန့်နှင့် ကျောက်စရစ် ရောပြွမ်းနေသော မြေပေါ်၌ သပိတ်ကို မထားအပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အကယ်၍ မြေပြင်သည် မည်းနက်သော အဆင်းရှိအောင် ပြုပြင်ထားလျှင် သော်လည်းကောင်း၊ အင်္ဂတေ ကိုင်ထားလျှင် သော်လည်းကောင်း၊ မြူမှုန် မြေညက် မရှိလျှင် သော်လည်းကောင်း ထိုသို့သော မြေပြင်ပေါ်၌ ထားရန် သင့်တော်၏။ ဆေးကြောသန့်စင်ထားသော သဲပြင်ပေါ်၌လည်း ထားရန် သင့်တော်၏။ ဖုံ၊ မြူ၊ ကျောက်စရစ် စသည်တို့ရှိသော မြေ၌မူ ထားရန် မသင့်တော်ပေ။ ထိုသို့သော မြေ၌ သစ်ရွက်ကို ဖြစ်စေ၊ သပိတ်ခြေကို ဖြစ်စေ ခင်း၍ ထိုအပေါ်၌ သပိတ်ကို ထားရမည်။ "အပြင်ဘက်သို့ အစွန်းကိုထား၍ မိမိဘက်သို့ အခွေကိုထားရမည်" ဟူသော ဤစကားကို သင်္ကန်းတန်း စသည်တို့၏ အောက်၌ လက်ကို သွင်း၍ မိမိဘက်သို့ မျက်နှာမူလျက်ရှိသော လက်တစ်ဖက်ဖြင့် ဖြည်းညှင်းစွာ ချထားစေရန် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အစွန်းကို ကိုင်၍ သင်္ကန်းအခွေဖြင့် သင်္ကန်းတန်း စသည်တို့၏ အထက်သို့ ပစ်တင်ပါက နံရံ၌ သင်္ကန်းခွေ ထိခိုက်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ မပြုလုပ်အပ်ပေ။

จุณฺณํ สนฺเนตพฺพนฺติ นฺหานจุณฺณํ อุทเกน เตเมตฺวา ปิณฺฑิ กาตพฺพา. เอกมนฺตํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ เอกสฺมึ นิทฺธูเม ฐาเน ฐเปตพฺพํ. ชนฺตาฆเร ปริกมฺมํ นาม [Pg.261] องฺคารมตฺติกอุณฺโหทกทานาทิกํ สพฺพํ กิจฺจํ. อุทเกปิ ปริกมฺมนฺติ องฺคปจฺจงฺคฆํสนาทิกํ สพฺพํ กิจฺจํ. ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพติ ชนฺตาฆเร อุณฺหสนฺตาเปน ปิปาสา โหติ, ตสฺมา ปุจฺฉิตพฺโพ.

"ရေချိုးဆပ်ပြာမှုန့်ကို နယ်အပ်၏" ဆိုသည်မှာ ရေချိုးဆပ်ပြာမှုန့်ကို ရေဖြင့် စွတ်စိုစေ၍ အလုံး (အခဲ) ပြုလုပ်ရမည်။ "တစ်နေရာ၌ ထားအပ်၏" ဆိုသည်မှာ မီးခိုးမရှိသော တစ်ခုသော နေရာ၌ ထားရှိရမည်။ ဇရုံးအိမ်၌ လုပ်ဆောင်ရသော ပရိကံဟူသည် မီးကျီးထည့်ပေးခြင်း၊ မြေညက်ပေးခြင်း၊ ရေနွေးပေးခြင်း စသော အလုံးစုံသော ကိစ္စဖြစ်သည်။ ရေ၌ ပရိကံပြုခြင်းဟူသည် အင်္ဂါကြီးငယ်ကို ပွတ်တိုက်ပေးခြင်း စသော အလုံးစုံသော ကိစ္စဖြစ်သည်။ "သောက်ရေဖြင့် မေးမြန်းအပ်၏" ဆိုသည်မှာ ဇရုံးအိမ်၌ မီးပူရှိန်ကြောင့် ရေငတ်ခြင်း (ရေဆာခြင်း) ဖြစ်တတ်သောကြောင့် မေးမြန်းလျှောက်ထားရမည်။

สเจ อุสฺสหตีติ สเจ ปโหติ; น เกนจิ เคลญฺเญน อภิภูโต โหติ; อคิลาเนน หิ สทฺธิวิหาริเกน สฏฺฐิวสฺเสนาปิ สพฺพํ อุปชฺฌายวตฺตํ กาตพฺพํ, อนาทเรน อกโรนฺตสฺส วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ. นการปฏิสํยุตฺเตสุ ปน ปเทสุ คิลานสฺสาปิ ปฏิกฺขิตฺตกิริยํ กโรนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว. อปฺปฏิฆํสนฺเตนาติ ภูมิยํ อปฺปฏิฆํสนฺเตน. กวาฏปิฏฺฐนฺติ กวาฏญฺจ ปิฏฺฐสงฺฆาตญฺจ อจฺฉุปนฺเตน. สนฺตานกนฺติ ยํกิญฺจิ กีฏกุลาวกมกฺกฏกสุตฺตาทิ. อุลฺโลกา ปฐมํ โอหาเรตพฺพนฺติ อุลฺโลกโต ปฐมํ อุลฺโลกํ อาทึกตฺวา อวหริตพฺพนฺติ อตฺโถ. อาโลกสนฺธิกณฺณภาคาติ อาโลกสนฺธิภาคา จ กณฺณภาคา จ อนฺตรพาหิรวาตปานกวาฏกานิ จ คพฺภสฺส จ จตฺตาโร โกณา ปมชฺชิตพฺพาติ อตฺโถ.

"အကယ်၍ စွမ်းနိုင်အံ့" ဆိုသည်မှာ အကယ်၍ စွမ်းဆောင်နိုင်ပါက၊ တစ်စုံတစ်ခုသော မကျန်းမမာမှုက လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ထားခြင်း မရှိပါက ဟု ဆိုလိုသည်။ ဂိလာနမဟုတ်သော သဒ္ဓိဝိဟာရိကသည် ဝါတော် ခြောက်ဆယ်ရှိသော်လည်း ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အားလုံးကို ပြုရမည်။ မလေးမစားဘဲ ဝတ်ကို မပြုလုပ်ပါက ကျင့်ဝတ်ပျက်ကွက်မှုကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ "န" (မပြုအပ်သော) အက္ခရာနှင့် စပ်ယှဉ်သော ပုဒ်တို့၌မူ ဂိလာနရဟန်း ဖြစ်စေကာမူ တားမြစ်အပ်သော အပြုအမူကို ပြုလုပ်ပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "မတိုက်မိစေဘဲ" ဆိုသည်မှာ မြေပြင် (သို့မဟုတ် ကြမ်းပြင်) နှင့် မပွတ်တိုက်မိစေဘဲ။ "တံခါးရွက် တံခါးဘောင်ကို" ဆိုသည်မှာ တံခါးရွက်နှင့် တံခါးဘောင်တို့ကို မထိမခိုက်စေဘဲ။ "မှင်စာအိမ် (ပင့်ကူအိမ်)" ဆိုသည်မှာ ပိုးကောင်လေးများ၏ အသိုက်၊ ပင့်ကူမျှင် စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "မျက်နှာကြက်မှစ၍ အရင်ချအပ်၏" ဆိုသည်မှာ အထက်မျက်နှာကြက်မှစ၍ အရင်ဦးစွာ မျက်နှာကြက်ကို ဖယ်ရှားရှင်းလင်းရမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "လေသာပြတင်းနှင့် အခန်းထောင့်အဖို့များ" ဆိုသည်မှာ လေသာပြတင်းတံခါးရွက်အဖို့များ၊ အခန်း၏ အထောင့်အဖို့များ၊ အတွင်းအပြင်ရှိ လေသာပြတင်းတံခါးရွက်များနှင့် အခန်း၏ ထောင့်လေးဘက်တို့ကို ပွတ်တိုက်သန့်စင်ရမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ။

ยถาปญฺญตฺตํ ปญฺญเปตพฺพนฺติ ยถา ปฐมํ ปญฺญตฺตํ อโหสิ, ตเถว ปญฺญเปตพฺพํ. เอตทตฺถเมว หิ ยถาปญฺญตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา นีหริตฺวา เอกมนฺตํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ ปุริมวตฺตํ ปญฺญตฺตํ. สเจ ปน ปฐมํ อชานนฺเตน เกนจิ ปญฺญตฺตํ อโหสิ, สมนฺตโต ภิตฺตึ ทฺวงฺคุลมตฺเตน วา ติวงฺคุลมตฺเตน วา โมเจตฺวา ปญฺญเปตพฺพํ. อิทญฺหิ ปญฺญาปนวตฺตํ. สเจ กฏสารโก โหติ อติมหนฺโต จ, ฉินฺทิตฺวา โกฏึ นิวตฺเตตฺวา พนฺธิตฺวา ปญฺญเปตพฺโพ. สเจ โกฏึ นิวตฺเตตฺวา พนฺธิตุํ น ชานาติ, น ฉินฺทิตพฺโพ. ปุรตฺถิมา วาตปานา ถเกตพฺพาติ ปุรตฺถิมาย วาตปานา ถเกตพฺพา. เอวํ เสสาปิ วาตปานา ถเกตพฺพา.

“ခင်းထားသည့်အတိုင်း ခင်းကျင်းရမည်” ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ (အပြင်သို့မထုတ်မီ) ခင်းထားသည့်အတိုင်းသာလျှင် ပြန်၍ ခင်းကျင်းရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ရှေးအတိုင်း ပြန်လည်ခင်းကျင်းခြင်း အကျိုးငှာပင် “ခင်းကျင်းထားသည့်အတိုင်း သတ်မှတ်မှတ်သား၍ အပြင်သို့ထုတ်ကာ တစ်ခုသောအရပ်၌ သိမ်းဆည်းထားရမည်” ဟူသော ရှေ့ကျင့်ဝတ်ကို ပညတ်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ရှေးဦးစွာ ခင်းထားပုံကို မသိသောသူတစ်ယောက်ယောက်က ခင်းကျင်းခဲ့မည်ဆိုလျှင် ပတ်ပတ်လည်ရှိ နံရံမှ လက်နှစ်သစ်မျှ သော်လည်းကောင်း၊ လက်သုံးသစ်မျှ သော်လည်းကောင်း ခွာ၍ ခင်းကျင်းရမည်။ ဤသို့ နံရံမှ ခွာ၍ခင်းခြင်းသည် ခင်းကျင်းခြင်း၏ ကျင့်ဝတ်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဖျာသင်ဖြူးသည် အလွန်ကြီးမားနေပါက (မဖြတ်ဘဲ) အစွန်းကို အတွင်းသို့ ခေါက်သွင်းကာ ချည်နှောင်၍ ခင်းကျင်းရမည်။ အကယ်၍ အစွန်းကို ခေါက်သွင်း၍ ချည်နှောင်ခြင်းကို မသိပါက မဖြတ်ရ။ “အရှေ့ဘက် ပြတင်းပေါက်များကို ပိတ်ရမည်” ဟူသည်မှာ အရှေ့အရပ်၌ ရှိသော ပြတင်းပေါက်များကို ပိတ်ရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူ ကြွင်းသော ပြတင်းပေါက်များကိုလည်း ပိတ်ရမည်။

วูปกาเสตพฺโพติ อญฺญตฺถ เนตพฺโพ. วูปกาสาเปตพฺโพติ อญฺโญ ภิกฺขุ วตฺตพฺโพ ‘‘เถรํ คเหตฺวา อญฺญตฺถ คจฺฉา’’ติ วิเวเจตพฺพนฺติ วิสฺสชฺชาเปตพฺพํ. วิเวจาเปตพฺพนฺติ อญฺโญ วตฺตพฺโพ ‘‘เถรํ ทิฏฺฐิคตํ วิสฺสชฺชาเปหี’’ติ. อุสฺสุกฺกํ กาตพฺพนฺติ ปริวาสทานตฺถํ โส โส ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา ยาจิตพฺโพ. สเจ อตฺตนา ปฏิพโล โหติ, อตฺตนาว ทาตพฺโพ. โน เจ ปฏิพโล โหติ, อญฺเญน ทาเปตพฺโพ. กินฺติ นุ โขติ เกน นุ โข อุปาเยน. เอส นโย สพฺพตฺถ. ลหุกาย วา [Pg.262] ปริณาเมยฺยาติ อุกฺเขปนียํ อกตฺวา ตชฺชนียํ วา นิยสฺสํ วา กเรยฺยาติ อตฺโถ. เตน หิ ‘‘อุปชฺฌายสฺส อุกฺเขปนียกมฺมํ กตฺตุกาโม สงฺโฆ’’ติ ญตฺวา เอกเมกํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘มา ภนฺเต อมฺหากํ อุปชฺฌายสฺส กมฺมํ กริตฺถา’’ติ ยาจิตพฺพา. สเจ กโรนฺติเยว, ‘‘ตชฺชนียํ วา นิยสฺสํ วา กโรถา’’ติ ยาจิตพฺพา. สเจ กโรนฺติเยว, อถ อุปชฺฌาโย ‘‘สมฺมา วตฺตถ ภนฺเต’’ติ ยาจิตพฺโพ. อิติ ตํ สมฺมา วตฺตาเปตฺวา ‘‘ปฏิปฺปสฺสมฺเภถ ภนฺเต กมฺม’’นฺติ ภิกฺขู ยาจิตพฺพา.

“ဖယ်ရှားအပ်၏” ဟူသည်မှာ အခြားတစ်နေရာသို့ ပင့်ဆောင်သွားအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဖယ်ရှားစေအပ်၏” ဟူသည်မှာ အခြားရဟန်းတစ်ပါးအား “ဥပဇ္ဈာယ်ထေရ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ အခြားတစ်နေရာသို့ ကြွပါလော့” ဟု လျှောက်ထားအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ခွဲခြားအပ်၏” ဟူသည်မှာ မိစ္ဆာအယူကို စွန့်လွှတ်စေအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “စွန့်လွှတ်စေအပ်၏” ဟူသည်မှာ အခြားရဟန်းတစ်ပါးအား “ဥပဇ္ဈာယ်ထေရ်ကို မိစ္ဆာအယူ စွန့်လွှတ်စေပါလော့” ဟု လျှောက်ထားအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကြောင့်ကြစိုက်အပ်၏” ဟူသည်မှာ ပရိဝါသ်ပေးခြင်းအကျိုးငှာ ထိုထိုရဟန်းတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ တောင်းပန်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ မိမိကိုယ်တိုင် စွမ်းနိုင်ပါက ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ပရိဝါသ်ပေးအပ်၏။ အကယ်၍ ကိုယ်တိုင်မစွမ်းနိုင်ပါက အခြားရဟန်းကို ပေးစေအပ်၏။ “အဘယ်သို့နည်း” ဟူသည်မှာ အဘယ်နည်းလမ်းဖြင့် ပေးရာပါအံ့နည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းစနစ်သည် အလုံးစုံသော ဝါကျတို့၌ လိုက်နာရမည့် နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ “ပေါ့ပါးသောကံသို့ ပြောင်းလဲစေအပ်၏” ဟူသည်မှာ ဥက္ခေပနီယကံကို မပြုဘဲ တဇ္ဇနီယကံ သော်လည်းကောင်း၊ နိယဿကံ သော်လည်းကောင်း ပြုပါအံ့လောဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဓိဝိဟာရိကသည် “သံဃာတော်သည် ငါ၏ဥပဇ္ဈာယ်အပေါ်၌ ဥက္ခေပနီယကံ ပြုလိုသည်” ဟု သိရှိ၍ ရဟန်းတစ်ပါးစီထံ ချဉ်းကပ်ကာ “အရှင်ဘုရားတို့၊ တပည့်တော်တို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်အပေါ်၌ ကံကို မပြုကြပါကုန်လင့်” ဟု တောင်းပန်အပ်၏။ အကယ်၍ မုချပြုကြမည်ဆိုပါက “တဇ္ဇနီယကံ သော်လည်းကောင်း၊ နိယဿကံ သော်လည်းကောင်း ပြုတော်မူကြပါ” ဟု တောင်းပန်အပ်၏။ အကယ်၍ ကံကို ဧကန်ပြုကြပါက ဥပဇ္ဈာယ်အား “အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူပါ” ဟု တောင်းပန်အပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဥပဇ္ဈာယ်ကို ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးစေပြီးမှ “အရှင်ဘုရားတို့၊ ဤကံကို ငြိမ်းစေတော်မူကြပါ” ဟု သံဃာတော်တို့ကို တောင်းပန်အပ်၏။

สมฺปริวตฺตกํ สมฺปริวตฺตกนฺติ สมฺปริวตฺเตตฺวา สมฺปริวตฺเตตฺวา. น จ อจฺฉินฺเน เถเว ปกฺกมิตพฺพนฺติ ยทิ อปฺปมตฺตกมฺปิ รชนํ คฬติ, น ตาว ปกฺกมิตพฺพํ. น อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉา เอกจฺจสฺส ปตฺโต ทาตพฺโพติอาทิ สพฺพํ อุปชฺฌายสฺส วิสภาคปุคฺคลวเสน กถิตํ. น อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉา คาโม ปวิสิตพฺโพติ ปิณฺฑาย วา อญฺเญน วา กรณีเยน ปวิสิตุกาเมน อาปุจฺฉิตฺวาว ปวิสิตพฺโพ. สเจ อุปชฺฌาโย กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ทูรํ ภิกฺขาจารํ คนฺตุกาโม โหติ, ‘‘ทหรา ปิณฺฑาย ปวิสนฺตู’’ติ วตฺวา คนฺตพฺพํ. อวตฺวา คเต ปริเวณํ คนฺตฺวา อุปชฺฌายํ อปสฺสนฺเตน คามํ ปวิสิตุํ วฏฺฏติ. สเจ คามํ ปวิสนฺโตปิ ปสฺสติ, ทิฏฺฐฏฺฐานโต ปฏฺฐาย อาปุจฺฉิตุํเยว วฏฺฏติ.

“သမ္ပရိဝတ္တကံ” ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်သတ်မဖြစ်စေဘဲ ဟိုဘက်ဒီဘက် လှန်၍လှန်၍ ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဆိုးရည်စက် မပြတ်သေးဘဲ မဖဲသွားအပ်” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ အနည်းငယ်မျှသော ဆိုးရည်သည် ယိုကျနေသေးပါက ထိုအချိန်အတွင်း မဖဲသွားအပ်သေးဟု ဆိုလိုသည်။ “ဥပဇ္ဈာယ်အား ခွင့်မပန်ဘဲ အချို့သောသူအား သပိတ်မပေးအပ်” အစရှိသော အလုံးစုံသော စကားရပ်သည် ဥပဇ္ဈာယ်နှင့် သဘောမတူသော ပုဂ္ဂိုလ် (ဝိသဘာဂပုဂ္ဂိုလ်) ၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဥပဇ္ဈာယ်အား ခွင့်မပန်ဘဲ ရွာထဲသို့ မဝင်အပ်” ဟူသည်မှာ ဆွမ်းခံရန် သော်လည်းကောင်း၊ အခြားကိစ္စတစ်ခုခုကြောင့် သော်လည်းကောင်း ရွာထဲသို့ ဝင်လိုသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကသည် ခွင့်ပန်ပြီးမှသာ ဝင်အပ်၏။ အကယ်၍ ဥပဇ္ဈာယ်သည် စောစောထ၍ အလှမ်းဝေးသော ဆွမ်းခံအရပ်သို့ ကြွလိုပါက “ဦးပဉ္စင်းငယ်တို့ ဆွမ်းခံဝင်ရစ်ကြကုန်လော့” ဟု မိန့်ကြားပြီးမှ ကြွအပ်၏။ ထိုသို့ မမိန့်ကြားဘဲ ကြွသွားပါက ကျောင်းသို့ သွားရောက်၍ ဥပဇ္ဈာယ်ကို မတွေ့ရလျှင် ရွာထဲသို့ ဝင်ခွင့်ရှိ၏။ ရွာထဲသို့ ဝင်စဉ်တွင် ဥပဇ္ဈာယ်ကို မြင်တွေ့ရပါက မြင်တွေ့ရသည့်နေရာမှစ၍ ခွင့်ပန်ရန်သာ အပ်၏။

น สุสานํ คนฺตพฺพนฺติ วาสตฺถาย วา ทสฺสนตฺถาย วา น คนฺตพฺพํ. น ทิสา ปกฺกมิตพฺพาติ เอตฺถ ปกฺกมิตุกาเมน กมฺมํ อาจิกฺขิตฺวา ยาวตติยํ ยาจิตพฺโพ. สเจ อนุชานาติ, สาธุ; โน เจ อนุชานาติ, ตํ นิสฺสาย วสโต จสฺส อุทฺเทโส วา ปริปุจฺฉา วา กมฺมฏฺฐานํ วา น สมฺปชฺชติ, อุปชฺฌาโย พาโล โหติ อพฺยตฺโต, เกวลํ อตฺตโน สนฺติเก วสาเปตุกามตาย เอว คนฺตุํ น เทติ, เอวรูเป นิวาเรนฺเตปิ คนฺตุํ วฏฺฏติ. วุฏฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพนฺติ เคลญฺญโต วุฏฺฐานํ อสฺส อาคเมตพฺพํ; น กตฺถจิ คนฺตพฺพํ. สเจ อญฺโญ ภิกฺขุ อุปฏฺฐาโก อตฺถิ, เภสชฺชํ ปริเยสิตฺวา ตสฺส หตฺเถ ทตฺวา ‘‘ภนฺเต อยํ อุปฏฺฐหิสฺสตี’’ติ วตฺวา คนฺตพฺพํ.

“သုသာန်သို့ မသွားအပ်” ဟူသည်မှာ သုသာန်၌ နေထိုင်ရန် သော်လည်းကောင်း၊ အသုဘရှုရန် သော်လည်းကောင်း မသွားအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ “အရပ်တစ်ပါးသို့ မဖဲသွားအပ်” ဟူသော သိက္ခာပုဒ်၌ အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားလိုသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကသည် မိမိ၏ ကိစ္စရပ်ကို ညွှန်ပြလျှောက်ထား၍ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ခွင့်တောင်းရမည်။ အကယ်၍ ခွင့်ပြုလျှင် ကောင်း၏၊ အကယ်၍ ခွင့်မပြုပါက ထိုဥပဇ္ဈာယ်ကို မှီဝဲနေထိုင်သော သဒ္ဓိဝိဟာရိက၏ စာပေသင်ကြားခြင်း (ဥဒ္ဒေသ)၊ အမေးအဖြေပြုခြင်း (ပရိပုစ္ဆာ) သို့မဟုတ် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားသည် မပြီးစီးဘဲ ရှိနေအံ့၊ ဥပဇ္ဈာယ်သည်လည်း မိုက်မဲ၍ (ဝိနည်း၌ မကျွမ်းကျင်) မထက်မြက်သူဖြစ်ပြီး သက်သက် မိမိအထံ၌သာ နေစေလိုသောဆန္ဒဖြင့် သွားခွင့်မပြုပါက ဤသို့သော ဥပဇ္ဈာယ်က တားမြစ်သော်လည်း သွားခွင့်ရှိ၏။ “ထမြောက်ခြင်းကို ဆိုင်းငံ့အပ်၏” ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ် မကျန်းမမာဖြစ်ရာမှ ပြန်လည်သက်သာ ကျန်းမာလာသည်အထိ ဆိုင်းငံ့စောင့်ဆိုင်းရမည်ဖြစ်ပြီး မည်သည့်အရပ်သို့မျှ မသွားအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ အခြားပြုစုလုပ်ကျွေးမည့် ရဟန်းရှိပါက ဆေးဝါးများကို ရှာဖွေ၍ ထိုရဟန်း၏လက်သို့ အပ်နှံကာ “အရှင်ဘုရား၊ ဤရဟန်းသည် ပြုစုလုပ်ကျွေးပါလိမ့်မည်” ဟု လျှောက်ထား၍ သွားအပ်၏။

อุปชฺฌายวตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

ဥပဇ္ဈာယဝတ္တကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

สทฺธิวิหาริกวตฺตกถา

သဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ္တကထာ

๖๗. อุปชฺฌาเยน [Pg.263] สทฺธิวิหาริกมฺหิ สมฺมาวตฺตนายํ – สงฺคเหตพฺโพ อนุคฺคเหตพฺโพติ อุทฺเทสาทีหิสฺส สงฺคโห จ อนุคฺคโห จ กตฺตพฺโพ. ตตฺถ อุทฺเทโสติ ปาฬิวาจนํ. ปริปุจฺฉาติ ปาฬิยา อตฺถวณฺณนา. โอวาโทติ อโนติณฺเณ วตฺถุสฺมึ ‘‘อิทํ กโรหิ, อิทํ มา กริตฺถา’’ติ วจนํ. อนุสาสนีติ โอติณฺเณ วตฺถุสฺมึ. อปิ จ โอติณฺเณ วา อโนติณฺเณ วา ปฐมํ วจนํ โอวาโท; ปุนปฺปุนํ วจนํ อนุสาสนีติ. สเจ อุปชฺฌายสฺส ปตฺโต โหตีติ สเจ อติเรกปตฺโต โหติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ปริกฺขาโรติ อญฺโญปิ สมณปริกฺขาโร. อิธ อุสฺสุกฺกํ นาม ธมฺมิเกน นเยน อุปฺปชฺชมานอุปายปริเยสนํ. อิโต ปรํ ทนฺตกฏฺฐทานํ อาทึ กตฺวา อาจมนกุมฺภิยา อุทกาสิญฺจนปริโยสานํ วตฺตํ คิลานสฺเสว สทฺธิวิหาริกสฺส กาตพฺพํ. อนภิรติวูปกาสนาทิ ปน อคิลานสฺสาปิ กตฺตพฺพเมว. จีวรํ รชนฺเตนาติ ‘‘เอวํ รเชยฺยาสี’’ติ อุปชฺฌายโต อุปายํ สุตฺวา รชนฺเตน. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

၆၇. ဥပဇ္ဈာယ်သည် သဒ္ဓိဝိဟာရိကအပေါ်၌ ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “ချီးမြှောက်အပ်၏၊ စောင့်ရှောက်အပ်၏” ဟူသည်မှာ စာပေပို့ချခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ထိုသဒ္ဓိဝိဟာရိကအပေါ်၌ ချီးမြှောက်ခြင်းနှင့် စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ပြုရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစာပေပို့ချခြင်း စသည်တို့တွင် “ဥဒ္ဒေသ” ဟူသည်မှာ ပါဠိတော်ကို သင်ကြားပို့ချခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပရိပုစ္ဆာ” ဟူသည်မှာ ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဩဝါဒ” ဟူသည်မှာ အကြောင်းကိစ္စ မပေါ်ပေါက်သေးမီ “ဤအမှုကို ပြုလော့၊ ဤအမှုကို မပြုလင့်” ဟု ပြောဆိုဆုံးမခြင်း ဖြစ်သည်။ “အနုသာသနီ” ဟူသည်မှာ အကြောင်းကိစ္စ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ပြောဆိုဆုံးမခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အကြောင်းကိစ္စ ပေါ်ပေါက်သည်ဖြစ်စေ၊ မပေါ်ပေါက်သေးသည်ဖြစ်စေ ရှေးဦးစွာ ဆုံးမခြင်းကို “ဩဝါဒ” ဟုလည်းကောင်း၊ ထပ်ကာတလဲလဲ အဖန်ဖန် ဆုံးမခြင်းကို “အနုသာသနီ” ဟုလည်းကောင်း မှတ်ယူအပ်၏။ “အကယ်၍ ဥပဇ္ဈာယ်အား သပိတ်ရှိအံ့” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ အပိုအလွန်ဖြစ်သော သပိတ်ရှိအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းစနစ်သည် အလုံးစုံသော ဝါကျတို့၌ အကျုံးဝင်သည်။ “ပရိက္ခရာ” ဟူသည်မှာ သပိတ်သင်္ကန်းမှတစ်ပါး အခြားသော ရဟန်းတို့၏ အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ “ကြောင့်ကြစိုက်ခြင်း” မည်သည် တရားနှင့်အညီ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော အကြောင်းနည်းလမ်းများကို ရှာဖွေပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ဒန်ပူပေးခြင်းကို အစပြု၍ သန့်သက်ရေအိုး၌ ရေလောင်းထည့်ပေးခြင်း အဆုံးရှိသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကိုမူ မကျန်းမမာသော (ဂိလာနဖြစ်သော) သဒ္ဓိဝိဟာရိကအပေါ်၌သာ ပြုအပ်၏။ သို့သော် သာသနာတော်၌ မမွေ့လျော်သူကို အရပ်တစ်ပါးသို့ ပင့်ဆောင်ခြင်း စသည်တို့ကိုမူ ဂိလာနမဟုတ်သော သဒ္ဓိဝိဟာရိကအပေါ်၌လည်း ပြုရမည်သာ ဖြစ်သည်။ “သင်္ကန်းဆိုးသောသူသည်” ဟူသည်မှာ “ဤသို့ ဤနည်းအတိုင်း ဆိုးရမည်” ဟု ဥပဇ္ဈာယ်ထံမှ နည်းစနစ်ကို နာယူ၍ ဆိုးသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောအရာတို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

สทฺธิวิหาริกวตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

သဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ္တကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

นสมฺมาวตฺตนาทิกถา

နသမ္မာဝတ္တနာဒိကထာ

๖๘. น สมฺมา วตฺตนฺตีติ ยถาปญฺญตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ น ปูเรนฺติ. โย น สมฺมา วตฺเตยฺยาติ โย ยถาปญฺญตฺตํ วตฺตํ น ปูเรยฺย; โส ทุกฺกฏํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. ปณาเมตพฺโพติ อปสาเทตพฺโพ. น อธิมตฺตํ เปมํ โหตีติ อุปชฺฌายมฺหิ อธิมตฺตํ เคหสฺสิตเปมํ น โหติ. นาธิมตฺตา ภาวนา โหตีติ อธิมตฺตา เมตฺตาภาวนา น โหติ; วุตฺตปฏิปกฺขนเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ. อลํ ปณาเมตุนฺติ ยุตฺโต ปณาเมตุํ.

၆၈. “ကောင်းစွာမကျင့်ကြကုန်” ဟူသည်မှာ ပညတ်ထားသည့်အတိုင်း ဥပဇ္ဈာယ်အပေါ်၌ ကျင့်ဝတ်ကို မဖြည့်ကျင့်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အကြင်သူသည် ကောင်းစွာ မကျင့်အံ့” ဟူသည်မှာ အကြင်သဒ္ဓိဝိဟာရိကသည် ပညတ်ထားသည့်အတိုင်း ဝတ်ကို မဖြည့်ကျင့်ပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏ဟု အနက်ရသည်။ “နှင်ထုတ်အပ်၏” ဟူသည်မှာ နှင်ထုတ်ထိုက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “လွန်ကဲသော ချစ်ခြင်းမရှိ” ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်အပေါ်၌ လူတို့၏ အိမ်၌မှီသော ချစ်ခြင်းကဲ့သို့ လွန်ကဲသော ချစ်ခြင်းမေတ္တာမရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “လွန်ကဲသော ပွားများခြင်းမရှိ” ဟူသည်မှာ လွန်ကဲသော မေတ္တာဘာဝနာကို တိုးပွားစေခြင်း မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းလမ်းအားဖြင့် ကောင်းသောဘက် (သုက္ကပက္ခ) ကို သိအပ်၏။ “နှင်ထုတ်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်၏” ဟူသည်မှာ နှင်ထုတ်ခြင်းငှာ သင့်လျော်လှ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

อปฺปณาเมนฺโต อุปชฺฌาโย สาติสาโร โหตีติ สโทโส โหติ, อาปตฺตึ อาปชฺชติ; ตสฺมา น สมฺมา วตฺตนฺโต ปณาเมตพฺโพว. น สมฺมาวตฺตนาย จ ยาว จีวรรชนํ ตาว วตฺเต อกริยมาเน อุปชฺฌายสฺส [Pg.264] ปริหานิ โหติ. ตสฺมา ตํ อกโรนฺตสฺส นิสฺสยมุตฺตกสฺสาปิ อมุตฺตกสฺสาปิ อาปตฺติเยว. เอกจฺจสฺส ปตฺตทานโต ปฏฺฐาย อมุตฺตกนิสฺสยสฺเสว อาปตฺติ.

“နှင်မထုတ်သော ဥပဇ္ဈာယ်သည် အပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ အပြစ်ရှိသည်ဖြစ်၍ အာပတ်သင့်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ကောင်းစွာမကျင့်သော သဒ္ဓိဝိဟာရိကကို နှင်ထုတ်ရမည်သာ ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ မကျင့်ခြင်း၌လည်း သင်္ကန်းဆိုးခြင်းတိုင်အောင် ကျင့်ဝတ်များကို မပြုကျင့်ပါက ဥပဇ္ဈာယ်အား ဆုတ်ယုတ်စေသဖြင့် ထိုဝတ်ကို မပြုသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကသည် နိဿယည်းလွတ်ပြီးသူဖြစ်စေ၊ မလွတ်သေးသူဖြစ်စေ အာပတ်သင့်သည်သာတည်း။ သို့သော် အချို့သော ဝိသဘာဂပုဂ္ဂိုလ်အား သပိတ်ပေးခြင်းမှစ၍ ဝတ်ကို မပြုကျင့်သော သဒ္ဓိဝိဟာရိကတွင်မူ နိဿယည်းမလွတ်သေးသူအားသာ အာပတ်သင့်၏။

สทฺธิวิหาริกา สมฺมา วตฺตนฺติ, อุปชฺฌาโย สมฺมา น วตฺตติ, อุปชฺฌายสฺส อาปตฺติ. อุปชฺฌาโย สมฺมา วตฺตติ, สทฺธิวิหาริกา สมฺมา น วตฺตนฺติ, เตสํ อาปตฺติ. อุปชฺฌาเย วตฺตํ สาทิยนฺเต สทฺธิวิหาริกา พหุกาปิ โหนฺติ, สพฺเพสํ อาปตฺติ. สเจ อุปชฺฌาโย ‘‘มยฺหํ อุปฏฺฐาโก อตฺถิ, ตุมฺเห อตฺตโน สชฺฌายมนสิการาทีสุ โยคํ กโรถา’’ติ วทติ, สทฺธิวิหาริกานํ อนาปตฺติ. สเจ อุปชฺฌาโย สาทิยนํ วา อสาทิยนํ วา น ชานาติ, พาโล โหติ, สทฺธิวิหาริกา พหุกา. เตสุ เอโก วตฺตสมฺปนฺโน ภิกฺขุ ‘‘อุปชฺฌายสฺส กิจฺจํ อหํ กริสฺสามิ, ตุมฺเห อปฺโปสฺสุกฺกา วิหรถา’’ติ เอวญฺเจ อตฺตโน ภารํ กตฺวา อิตเร วิสฺสชฺเชติ, ตสฺส ภารกรณโต ปฏฺฐาย เตสํ อนาปตฺติ.

သဒ္ဓိဝိဟာရိက (အတူနေတပည့်) တို့သည် ဝတ်ကို ကောင်းစွာ ကျင့်ကြသော်လည်း ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက ကောင်းစွာ မကျင့်လျှင် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၌ အာပတ်သင့်၏။ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက ကောင်းစွာ ကျင့်သော်လည်း သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့က ကောင်းစွာ မကျင့်ကြလျှင် ထိုသဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့၌ အာပတ်သင့်၏။ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက ဝတ်ပြုခြင်းကို သာယာလက်ခံလျက် သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့သည် များပြားကြကုန်သော်လည်း အလုံးစုံသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့၌ အာပတ်သင့်၏။ အကယ်၍ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက “ငါ့၌ အလုပ်အကျွေး ရှိ၏၊ သင်တို့သည် မိမိတို့၏ စာအံခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း စသော အလုပ်တို့၌သာ အားထုတ်ကြကုန်လော့” ဟု ဆိုပါက သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့၌ အာပတ်မသင့်။ အကယ်၍ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် သာယာခြင်း သို့မဟုတ် မသာယာခြင်းကို မသိနားမလည်ဘဲ ဝိနည်းသိက္ခာပုဒ်၌ မကျွမ်းကျင်သူ (ဗာလ) ဖြစ်၍ သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့သည်လည်း များပြားကုန်အံ့။ ထိုသို့ဖြစ်သော် ထိုသဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့တွင် ဝတ်နှင့်ပြည့်စုံသော ရဟန်းတစ်ပါးက “ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ ကိစ္စကို တပည့်တော် ပြုပါအံ့၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် ကြောင့်ကြမရှိဘဲ နေကြပါကုန်” ဟု ဆိုကာ ဤသို့လျှင် မိမိတာဝန်ယူ၍ ကျန်သော သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့ကို ခွင့်လွှတ်ခဲ့ပါက ထိုတာဝန်ယူသော ရဟန်းက တာဝန်ကို စတင်ပြုလုပ်သည့် အချိန်မှစ၍ ထိုကျန်သော သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့၌ အာပတ်မသင့်ပေ။

นสมฺมาวตฺตนาทิกถา นิฏฺฐิตา.

နသမ္မာဝတ္တနာဒိကထာ (ဝတ်ကို ကောင်းစွာ မကျင့်ခြင်း စသည်ကို ပြဆိုသော စကားရပ်) ပြီးပြီ။

ราธพฺราหฺมณวตฺถุกถา

ရာဓဗြာဟ္မဏဝတ္ထုကထာ

๖๙. ราธพฺราหฺมณวตฺถุสฺมึ – กิญฺจาปิ อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควตา พาราณสิยํ ตีหิ สรณคมเนหิ อนุญฺญาตํ ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ ชานาติ, ภควา ปน ตํ ลหุกํ อุปสมฺปทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ญตฺติจตุตฺถกมฺเมน ครุกํ กตฺวา อุปสมฺปทํ อนุญฺญาตุกาโม. อถสฺส เถโร อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘กถาหํ ภนฺเต ตํ พฺราหฺมณํ ปพฺพาเชมิ อุปสมฺปาเทมี’’ติ อาห. พุทฺธานญฺหิ ปริสา อชฺฌาสยกุสลา โหนฺติ, อยญฺจ พุทฺธปริสาย อคฺโค.

၆၉. ရာဓဗြာဟ္မဏဝတ္ထု၌— အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် မြတ်စွာဘုရားက ဗာရာဏသီပြည်၌ သရဏဂုံသုံးပါးဖြင့် ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော ရှင်အဖြစ်နှင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို သိပင်သိသော်လည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပေါ့ပါးသော ဥပသမ္ပဒကံကို ပယ်တော်မူ၍ ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် လေးနက်သော ဥပသမ္ပဒကံကို ပြုလျက် ခွင့်ပြုတော်မူလို၏။ ထိုအခါ ထိုမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိသဖြင့် “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ထိုဗြာဟ္မဏကို မည်သို့ ရှင်ပြုပေးရပါမည်နည်း၊ ရဟန်းခံပေးရပါမည်နည်း” ဟု လျှောက်ထားခဲ့၏။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့၏ ပရိသတ်တို့သည် ဘုရားရှင်တို့၏ အလိုတော်ကို သိရှိရာ၌ ကျွမ်းကျင်ကြကုန်၏၊ ဤအရှင်သာရိပုတ္တရာသည်လည်း ဘုရားရှင်၏ ပရိသတ်တို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူ၏။

พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลนาติ เอตฺถ พฺยตฺโต นาม ยสฺส สาฏฺฐกถํ วินยปิฏกํ วาจุคฺคตํ ปวตฺตติ, ตสฺมึ อสติ ยสฺส อนฺตมโส อิทํ ญตฺติจตุตฺถกมฺมวาจามตฺตมฺปิ สุคฺคหิตํ โหติ, วาจุคฺคตํ ปวตฺตติ, อยมฺปิ อิมสฺมึ อตฺเถ พฺยตฺโต. โย ปน กาสโสสเสมฺหาทินา วา เคลญฺเญน [Pg.265] โอฏฺฐทนฺตชิวฺหาทีนํ วา อสมฺปตฺติยา ปริยตฺติยํ วา อกตปริจยตฺตา น สกฺโกติ ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ กมฺมวาจํ สาเวตุํ, พฺยญฺชนํ วา ปทํ วา หาเปติ, อญฺญถา วา วตฺตพฺพํ อญฺญถา วทติ, อยํ อปฺปฏิพโล. ตพฺพิปรีโต อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘ปฏิพโล’’ติ เวทิตพฺโพ. สงฺโฆ ญาเปตพฺโพติ สงฺโฆ ชานาเปตพฺโพ. ตโต ปรํ ยํ สงฺโฆ ชานาเปตพฺโพ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

“ဗျတ္တေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဗလေန” ဟူသော ပုဒ်၌— အဋ္ဌကထာနှင့်တကွ ဝိနည်းပိဋကတ်ကို နှုတ်တက်ဆောင်နိုင်သော ရဟန်းကို “ဗျတ္တ” ဟု ခေါ်၏။ ထိုသို့သောရဟန်း မရှိခဲ့သော် အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် ဤဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မဝါစာမျှကို ကောင်းစွာသင်ယူထား၍ နှုတ်တက်ဆောင်နိုင်သော ရဟန်းကိုလည်း ဤအနက်၌ “ဗျတ္တ” ဟုပင် ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် ချောင်းဆိုးခြင်း၊ ပန်းနာရှိခြင်း၊ သလိပ်ထခြင်း စသော ဖျားနာခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ခမ်း၊ သွား၊ လျှာ စသော အင်္ဂါ မပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ပရိသတ်၌ အလေ့အလာ မရှိခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ထက်ဝန်းကျင် ဝိုင်းဝန်း ပြည့်စုံသော ပုဒ်ဗျည်းတို့ဖြင့် ကမ္မဝါစာကို မကြားစေနိုင်သော၊ အက္ခရာ သို့မဟုတ် ပုဒ်ကို ယုတ်လျော့စေသော၊ ရွတ်ဆိုထိုက်သော အက္ခရာပုဒ်ပါဌ်ကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ လွဲမှားစွာ ရွတ်ဆိုသော ရဟန်းကို “အပ္ပဋိဗလ” (မစွမ်းဆောင်နိုင်သူ) ဟု ဆို၏။ ထိုအပ္ပဋိဗလနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ရဟန်းကို ဤအနက်၌ “ပဋိဗလ” (စွမ်းဆောင်နိုင်သူ) ဟု သိအပ်၏။ “သံဃော ဉာပေတဗ္ဗော” ဟူသည် သံဃာကို သိစေအပ်၏။ ထို့နောက် သံဃာကို သိစေအပ်သော အကြောင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ “သုဏာတု မေ ဘန္တေ” အစရှိသော ပါဠိရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

๗๑. อุปสมฺปนฺนสมนนฺตราติ อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา สมนนฺตรา. อนาจารํ อาจรตีติ ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ กโรติ. อุลฺลุมฺปตุ มนฺติ อุทฺธรตุ มํ, อกุสลา วุฏฺฐาเปตฺวา กุสเล ปติฏฺฐเปตุ; สามเณรภาวา วา อุทฺธริตฺวา ภิกฺขุภาเว ปติฏฺฐาเปตูติ. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ อนุทฺทยํ ปฏิจฺจ; มยิ อนุกปฺปํ กตฺวาติ อตฺโถ.

၇၁. “ဥပသမ္ပန္နသမနန္တရာ” ဟူသည် ရဟန်းဖြစ်ပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော ဟူလို။ “အနာစာရံ အာစရတိ” ဟူသည် ဝိနည်းပညတ်တော်ကို လွန်ကျူးခြင်းကို ပြု၏ ဟူလို။ “ဥလ္လုမ္ပတု မံ” ဟူသည် “တပည့်တော်ကို ကယ်တင်တော်မူပါ (ထုတ်ဆောင်တော်မူပါ)၊ အကုသိုလ်မှ ထစေ၍ ကုသိုလ်၌ တည်စေတော်မူပါ၊ သို့မဟုတ် သာမဏေအဖြစ်မှ ထုတ်ဆောင်၍ ရဟန်းအဖြစ်၌ တည်စေတော်မူပါ” ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ “အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ” ဟူသည် သနားစောင့်ရှောက်တတ်သော ကရုဏာကို စွဲ၍၊ တပည့်တော်အပေါ်၌ သနားစောင့်ရှောက် ချီးမြှောက်ခြင်းကို ပြု၍ ဟု အနက်ရ၏။

๗๓. อฏฺฐิตา โหตีติ นิจฺจปฺปวตฺตินี โหติ. จตฺตาโร นิสฺสเยติ จตฺตาโร ปจฺจเย. ยสฺมา จตฺตาโร ปจฺจเย นิสฺสาย อตฺตภาโว ปวตฺตติ, ตสฺมา เต นิสฺสยาติ วุจฺจนฺติ.

၇၃. “အတ္ထိတာ ဟောတိ” ဟူသည် အမြဲမပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း ရှိ၏ ဟူလို။ “စတ္တာရော နိဿယေ” ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်ကြောင့် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို အမှီပြု၍ အတ္တဘော (ရုပ်နာမ်အစဉ်) သည် ဖြစ်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပစ္စည်းတို့ကို “နိဿယ” (အမှီတရားများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

ราธพฺราหฺมณวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ရာဓဗြာဟ္မဏဝတ္ထုကထာ ပြီးပြီ။

อาจริยวตฺตกถา

အာစရိယဝတ္တကထာ

๗๕. กินฺตายํ ภิกฺขุ โหตีติ กึ เต อยํ ภิกฺขุ โหติ. อญฺเญหิ โอวทิโย อนุสาสิโยติ อญฺเญหิ โอวทิตพฺโพ เจว อนุสาสิตพฺโพ จ. พาหุลฺลาย อาวตฺโต ยทิทํ คณพนฺธิกนฺติ คณพนฺโธ เอตสฺส พาหุลฺลสฺส อตฺถีติ คณพนฺธิกํ, พาหุลฺลํ. ยํ อิทํ คณพนฺธิกํ นาม พาหุลฺลํ, ตทตฺถาย อติลหุํ ตฺวํ อาปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ.

၇၅. “ကိန္တာယံ ဘိက္ခု ဟောတိ” ဟူသည် ဤရဟန်းသည် သင့်အား အဘယ်သို့ တော်စပ်သနည်း (သို့မဟုတ်) ဘာတော်စပ်သနည်း ဟူလို။ “အညေဟိ ဩဝါဒိယော အနုသာသိယော” ဟူသည် အခြားသူတို့က ဆုံးမအပ် သွန်သင်အပ်သူ ဖြစ်သည် ဟူလို။ “ဗာဟုလ္လာယ အာဝတ္တော ယဒိဒံ ဂဏဗန္ဓိကံ” ဟူသည် ဤပစ္စည်းများပြားခြင်း၏ အုပ်စုဖွဲ့ခြင်း (ဂိုဏ်းဖွဲ့ခြင်း) ရှိသောကြောင့် “ဂဏဗန္ဓိက” မည်၏၊ (ပစ္စည်းများပြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ ဂဏဗန္ဓိက မည်သော အကြင်ပစ္စည်းများပြားခြင်း ရှိ၏၊ ထိုပစ္စည်းများပြားခြင်း အကျိုးငှာ သင်သည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိသူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

๗๖. อพฺยตฺตาติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน วิรหิตา. อญฺญตฺตโรปิ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพติ ปสูโร ปริพฺพาชโก. โส กิร ‘‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’’ติ [Pg.266] อุทายิตฺเถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา เตน สหธมฺมิกํ วุจฺจมาโน ตสฺส วาทํ อาโรเปสิ. อนุชานามิ ภิกฺขเว พฺยตฺเตน ภิกฺขุนาติอาทิมฺหิ พฺยตฺโต ปุพฺเพ ภิกฺขุโนวาทกวณฺณนายํ วุตฺตลกฺขโณเยว. โย ปน อนฺเตวาสิโน วา สทฺธิวิหาริกสฺส วา คิลานสฺส สกฺโกติ อุปฏฺฐานาทีนิ กาตุํ, อยํ อิธ ปฏิพโลติ อธิปฺเปโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

၇၆. “အဗျတ္တာ” ဟူသည် ပညာထက်မြက်ခြင်းမှ ကင်းကြကုန်သည် ဟူလို။ “အညတရောပိ အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗော” ဟူသည် ပသူရ မည်သော ပရိဗိုဇ်တည်း။ ထိုပသူရပရိဗိုဇ်သည် “တရားကို ခိုးယူအံ့” ဟု ကြံစည်ကာ အရှင်ဥဒါယိထေရ်၏ အထံ၌ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ထိုဥဒါယိထေရ်က သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ ကျင့်ဝတ်သိက္ခာပုဒ်ဖြင့် ပြောဆိုသောအခါ ထိုဥဒါယိထေရ်အပေါ်၌ စွပ်စွဲချက် (အပြစ်) တင်ပြခဲ့သတတ်။ “အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဗျတ္တေန ဘိက္ခုနာ” အစရှိသော ပါဠိ၌ “ဗျတ္တ” ဟူသည် ရှေး၌ ဘိက္ခုနောဝါဒကသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော ရဟန်းပင် ဖြစ်၏။ စွမ်းဆောင်နိုင်သူ (ပဋိဗလ) ဟူသည်ကား မကျန်းမာသော အနီးနေတပည့် သို့မဟုတ် အတူနေတပည့်အား ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်း စသည်ကို ပြုလုပ်ရန် စွမ်းနိုင်သော ရဟန်းကို ဤနေရာ၌ “ပဋိဗလ” ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ —

‘‘ปญฺจหุปาลิ, องฺเคหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา อุปสมฺปาเทตพฺพํ, นิสฺสโย ทาตพฺโพ, สามเณโร อุปฏฺฐาเปตพฺโพ. กตเมหิ ปญฺจหิ? ปฏิพโล โหติ อนฺเตวาสึ วา สทฺธิวิหารึ วา คิลานํ อุปฏฺฐาตุํ วา อุปฏฺฐาเปตุํ วา, อนภิรตํ วูปกาเสตุํ วา วูปกาสาเปตุํ วา, อุปฺปนฺนํ กุกฺกุจฺจํ ธมฺมโต วิโนเทตุํ, อภิธมฺเม วิเนตุํ, อภิวินเย วิเนตู’’นฺติ (ปริ. ๔๑๘).

“ဥပါလိ၊ အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရဟန်းခံပေးအပ်၏၊ နိဿယပေးအပ်၏၊ သာမဏေကို အလုပ်အကျွေး ပြုစေအပ်၏။ အဘယ်အင်္ဂါငါးပါးတို့နည်းဟူမူ— မကျန်းမာသော အနီးနေတပည့် သို့မဟုတ် အတူနေတပည့်ကို ကိုယ်တိုင် ပြုစုလုပ်ကျွေးရန် သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးကို လုပ်ကျွေးစေရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း၊ သာသနာတော်၌ မမွေ့လျော်သည်ကို မိမိကိုယ်တိုင် ဖျောက်ဖျက်ပေးရန် သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးကို ဖျောက်ဖျက်စေရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော နောင်တပူပန်ခြင်း (ကုက္ကုစ္စ) ကို တရားသဖြင့် ပယ်ဖျောက်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း၊ အဘိဓမ္မာ၌ ဆုံးမရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ဝိနည်း၌ ဆုံးမရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ဥပါလိ၊ ဤအင်္ဂါငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရဟန်းခံပေးအပ်၏၊ နိဿယပေးအပ်၏၊ သာမဏေကို အလုပ်အကျွေး ပြုစေအပ်၏။”

๗๗. ปกฺขสงฺกนฺเตสูติ ติตฺถิยปกฺขสงฺกนฺเตสุ. อนุชานามิ ภิกฺขเว อาจริยนฺติ อาจารสมาจารสิกฺขาปนกํ อาจริยํ อนุชานามิ. อาจริโย ภิกฺขเว อนฺเตวาสิกมฺหีติอาทิ สพฺพํ ‘‘อุปชฺฌาโย ภิกฺขเว สทฺธิวิหาริกมฺหี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตวเสเนว เวทิตพฺพํ. นามมตฺตเมว หิ เอตฺถ นานํ.

၇၇. “ပက္ခသင်္ကန္တေသု” ဟူသည် တိတ္ထိတို့ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြကုန်သော် ဟူလို။ “အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ အာစရိယံ” ဟူသည် ကောင်းသောအကျင့်ကို သင်ကြားပေးတတ်သော အာစရိယ (ဆရာ) ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏ ဟူလို။ “အာစရိယော ဘိက္ခဝေ အန္တေဝါသိကမှိ” အစရှိသော အလုံးစုံသော စကားရပ်ကို “ဥပဇ္ဈာယော ဘိက္ခဝေ သဒ္ဓိဝိဟာရိကမှိ” စသော နည်းစနစ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော စကား၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤစကားရပ်နှစ်မျိုးတို့၌ အမည်မျှသာ ထူးခြားသောကြောင့် ဖြစ်၏။

อาจริยวตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

အာစရိယဝတ္တကထာ ပြီးပြီ။

ปณามนาขมนากถา

ပဏာမနာခမနာကထာ

๘๐. อนฺเตวาสิกา อาจริเยสุ น สมฺมา วตฺตนฺตีติ เอตฺถ ปน ยํ ปุพฺเพ ‘‘นสมฺมาวตฺตนาย จ ยาว จีวรรชนํ, ตาว วตฺเต อกริยมาเน อุปชฺฌายสฺส ปริหานิ โหติ, ตสฺมา ตํ อกโรนฺตสฺส นิสฺสยมุตฺตกสฺสาปิ อมุตฺตกสฺสาปิ อาปตฺติเยวา’’ติ จ, ‘‘เอกจฺจสฺส ปตฺตทานโต ปฏฺฐาย อมุตฺตกนิสฺสยสฺเสว อาปตฺตี’’ติ จ ลกฺขณํ วุตฺตํ, น เตเนว ลกฺขเณน นิสฺสยนฺเตวาสิกสฺส อาปตฺติ เวทิตพฺพา. นิสฺสยนฺเตวาสิเกน หิ ยาว อาจริยํ นิสฺสาย วสติ, ตาว สพฺพํ อาจริยวตฺตํ กาตพฺพํ. ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาธมฺมนฺเตวาสิเกหิ ปน นิสฺสยมุตฺตเกหิปิ [Pg.267] อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว จีวรรชนํ, ตาว วตฺตํ กาตพฺพํ; อนาปุจฺฉิตฺวา ปตฺตทานาทิมฺหิ ปน เอเตสํ อนาปตฺติ. เอเตสุ จ ปพฺพชฺชนฺเตวาสิโก จ อุปสมฺปทนฺเตวาสิโก จ อาจริยสฺส ยาวชีวํ ภาโร. นิสฺสยนฺเตวาสิโก จ ธมฺมนฺเตวาสิโก จ ยาว สมีเป วสนฺติ, ตาวเทว. ตสฺมา อาจริเยนาปิ เตสุ สมฺมา วตฺติตพฺพํ. อาจริยนฺเตวาสิเกสุ หิ โย โย น สมฺมา วตฺตติ, ตสฺส ตสฺส อาปตฺติ.

၈၀. တပည့်တို့သည် ဆရာတို့အပေါ်၌ ကောင်းစွာ မကျင့်ကြကုန် ဟူသော ဤပါဌ်၌ အထူးသဖြင့် ရှေးဦးစွာ ကောင်းစွာမကျင့်ခြင်းကြောင့် အာပတ်သာ သင့်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အချို့သောသူအား သပိတ်ပေးခြင်းမှစ၍ အာပတ်သင့်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း အကြင်သတ်မှတ်ချက်ကို ဆိုခဲ့ပြီ။ ထိုသတ်မှတ်ချက်ဖြင့်သာ နိဿယည်းယူသောတပည့်၏ အာပတ်သင့်ခြင်းကို မမှတ်ယူအပ်။ စင်စစ်သော်ကား နိဿယည်းယူသောတပည့်သည် နိဿယည်းဆရာကို မှီ၍နေသမျှကာလပတ်လုံး ဆရာဝတ်အားလုံးကို ပြုရမည်။ ပဗ္ဗဇ္ဇန္တေဝါသိက၊ ဥပသမ္ပဒန္တေဝါသိက၊ ဓမ္မန္တေဝါသိက သုံးပါးတို့သည် နိဿယည်းလွတ်သော တပည့်ဖြစ်စေကာမူ အစမှစ၍ သင်္ကန်းဆိုးခြင်းတိုင်အောင် ဝတ်ကို ပြုရမည်။ သို့ရာတွင် အာစရိယကို ခွင့်မပန်ဘဲ အခြားသူအား သပိတ်ပေးခြင်း စသောဝတ်၌ကား ဤတပည့်လေးပါးတို့အား အာပတ်မသင့်။ ဤတပည့်လေးပါးတို့တွင် ပဗ္ဗဇ္ဇန္တေဝါသိကနှင့် ဥပသမ္ပဒန္တေဝါသိကတို့သည် ဆရာ၏ တစ်သက်ပတ်လုံး တာဝန်ဖြစ်သည်။ နိဿယည်းယူသောတပည့်နှင့် ဓမ္မန္တေဝါသိကတို့သည် ဆရာ၏အနီး၌ နေသမျှကာလပတ်လုံးသာ တာဝန်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆရာသည်လည်း ထိုတပည့်တို့အပေါ်၌ ကောင်းစွာ ကျင့်ရမည်။ ဆရာနှင့် တပည့်တို့တွင် အကြင်အကြင် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကောင်းစွာ မကျင့်ပါက ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အာပတ်သင့်၏။

ปณามนาขมนากถา นิฏฺฐิตา.

နှင်ထုတ်ခြင်း၊ သည်းခံစေခြင်းဆိုင်ရာ စကားရပ်သည် ပြီးပြီ။

นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธิกถา

နိဿယပဋိပ္ပဿဒ္ဓိကထာ

๘๓. อุปชฺฌายมฺหา นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธีสุ – อุปชฺฌาโย ปกฺกนฺโต วาติอาทีสุ อยํ วินิจฺฉโย – ปกฺกนฺโตติ ตมฺหา อาวาสา วิปฺปวสิตุกาโม ปกฺกนฺโต ทิสํ คโต. เอวํ คเต จ ปน ตสฺมึ สเจ วิหาเร นิสฺสยทายโก อตฺถิ, ยสฺส สนฺติเก อญฺญทาปิ นิสฺสโย วา คหิตปุพฺโพ โหติ, โย วา เอกสมฺโภคปริโภโค, ตสฺส สนฺติเก นิสฺสโย คเหตพฺโพ, เอกทิวสมฺปิ ปริหาโร นตฺถิ. สเจ ตาทิโส นตฺถิ, อญฺโญ ลชฺชี เปสโล อตฺถิ, ตสฺส ลชฺชีเปสลภาวํ ชานนฺเตน ตทเหว นิสฺสโย ยาจิตพฺโพ. สเจ เทติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. อถ ปน ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย ลหุํ อาคมิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉติ, อุปชฺฌาเยน จ ตถา วุตฺตํ, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วตฺตพฺพํ. สเจ วทติ ‘‘เตน หิ อุปชฺฌายสฺส อาคมนํ อาคเมถา’’ติ วฏฺฏติ. อถ ปนสฺส ปกติยา เปสลภาวํ น ชานาติ, จตฺตาริ ปญฺจ ทิวสานิ ตสฺส ภิกฺขุโน สภาคตํ โอโลเกตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา นิสฺสโย คเหตพฺโพ.

၈၃. ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမှ နိဿယည်းငြိမ်းခြင်းတို့တွင် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် ဖဲသွားသည်ရှိသော် စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားရပ်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— ဖဲသွားသည် ဟူသည်မှာ ထိုကျောင်းတိုက်မှ အရုဏ်တက်သည့်တိုင်အောင် ကင်း၍နေလိုသဖြင့် ဖဲခွာကာ အခြားအရပ်သို့ သွားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ သွားသောအခါ ကျောင်းတိုက်၌ နိဿယည်းပေးနိုင်သောဆရာ ရှိခဲ့ပါမူ၊ အခြားသောအခါ၌လည်း ထိုဆရာ့ထံ၌ နိဿယည်းယူဖူးသော ဆရာ သို့မဟုတ် ပစ္စယသမ္ဘောဂ၊ ဓမ္မပရိဘောဂ တူညီသော ထိုဆရာ့ထံ၌ နိဿယည်းကို ယူအပ်၏။ တစ်နေ့တစ်ရက်မျှပင် နိဿယည်းမဲ့နေခြင်းမှ ရှောင်လွှဲရန် အစီအရင် မရှိပေ။ အကယ်၍ ထိုကဲ့သို့သော ဆရာမရှိပါက သီလကိုချစ်မြတ်နိုး၍ မကောင်းမှုမှ ရှက်တတ်သော အခြားလဇ္ဇီပေသလရဟန်း ရှိခဲ့သော် ထိုရဟန်း၏ လဇ္ဇီပေသလဖြစ်ကြောင်းကို သိသောရဟန်းသည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ ဖဲသွားသော ထိုနေ့၌ပင် နိဿယည်းကို တောင်းအပ်၏။ အကယ်၍ ပေးပါက ကောင်း၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ သင်တို့၏ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် မကြာမီ ပြန်လာမည်လော ဟု မေးမြန်းခဲ့သော်၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကလည်း ထိုအတိုင်း မှာကြားခဲ့ပါက မှန်ပါသည် ဘုရား ဟု လျှောက်ရမည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သင်တို့ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ ပြန်လာသည်အထိ ဆိုင်းငံ့ကြဦးလော့ ဟု ဆိုခဲ့သော် ဆိုင်းငံ့ခြင်းသည် အပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုရဟန်း၏ ပင်ကို သီလမြတ်နိုးသူဖြစ်ကြောင်းကို အကယ်၍ မသိခဲ့ပါက လေးငါးရက်မျှ ထိုရဟန်း၏ သဘောတူညီမှုကို ကြည့်ရှု၍ အခွင့်တောင်းကာ နိဿယည်းကို ယူအပ်၏။

สเจ ปน วิหาเร นิสฺสยทายโก นตฺถิ, อุปชฺฌาโย จ ‘‘อหํ กติปาเหน อาคมิสฺสามิ, มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ วตฺวา คโต, ยาว อาคมนา ปริหาโร ลพฺภติ. อถาปิ นํ ตตฺถ มนุสฺสา ปริจฺฉินฺนกาลโต อุตฺตริปิ ปญฺจ วา ทส วา ทิวสานิ วาเสนฺติเยว, เตน วิหารํ ปวตฺติ เปเสตพฺพา ‘‘ทหรา มา อุกฺกณฺฐนฺตุ, อหํ อสุกทิวสํ นาม [Pg.268] อาคมิสฺสามี’’ติ. เอวมฺปิ ปริหาโร ลพฺภติ. อถ อาคจฺฉโต อนฺตรามคฺเค นทีปูเรน วา โจราทีหิ วา อุปทฺทโว โหติ, เถโร อุทโกสกฺกนํ วา อาคเมติ, สหาเย วา ปริเยสติ, ตญฺเจ ปวตฺตึ ทหรา สุณนฺติ, ยาว อาคมนา ปริหาโร ลพฺภติ. สเจ ปน โส ‘‘อิเธวาหํ วสิสฺสามี’’ติ ปหิณติ, ปริหาโร นตฺถิ. ยตฺถ นิสฺสโย ลพฺภติ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ.

အကယ်၍ ကျောင်းတိုက်၌ နိဿယည်းပေးနိုင်သော ဆရာမရှိဘဲ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကလည်း ငါသည် အနည်းငယ်သော ရက်အတွင်း ပြန်လာမည်၊ မပျင်းရိဘဲ နေရစ်ကြကုန်လော့ ဟု မှာကြား၍ သွားပါက ဆရာပြန်လာသည့်တိုင်အောင် နိဿယည်းမဲ့သော်လည်း အာပတ်မသင့်ဘဲ ကင်းလွတ်ခွင့် ရ၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ရောက်ရာအရပ်၌ လူတို့က ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာအား သတ်မှတ်ထားသော ကာလထက် ကျော်လွန်၍ ငါးရက် သို့မဟုတ် ဆယ်ရက်မျှ ထပ်မံနေထိုင်စေပါက၊ ထိုဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် ကျောင်းတိုက်သို့ ရဟန်းငယ်တို့ မပျင်းရိကြကုန်လင့်၊ ငါသည် ထိုမည်သောနေ့၌ ပြန်လာမည် ဟု သတင်းစကား ပါးအပ်၏။ ထိုသို့ သတင်းစကားပါးလျှင်လည်း အာပတ်မသင့်ဘဲ ကင်းလွတ်ခွင့် ရ၏။ ပြန်လာစဉ် ခရီးအကြား၌ မြစ်ရေကြီးခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဓားပြဘေးရန်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဘေးဥပဒ်ဖြစ်၍၊ မထေရ်သည် ရေကျသည်ကို ဆိုင်းငံ့နေရခြင်း သို့မဟုတ် အဖော်ရှာနေရခြင်း ဖြစ်ပါက၊ ထိုအကြောင်းကို ရဟန်းငယ်တို့ ကြားသိရလျှင်လည်း ပြန်လာသည်အထိ အာပတ်မှ ကင်းလွတ်ခွင့် ရ၏။ သို့ရာတွင် ထိုဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက ငါသည် ဤရောက်ရာအရပ်၌သာ နေတော့မည် ဟု သတင်းစကားပါးလိုက်ပါက ကင်းလွတ်ခွင့် မရတော့ပေ။ ထိုအခါ နိဿယည်းရနိုင်သော အခြားကျောင်းတိုက်သို့ သွားအပ်၏။

วิพฺภนฺเต ปน กาลงฺกเต ปกฺขสงฺกนฺเต วา เอกทิวสมฺปิ ปริหาโร นตฺถิ. ยตฺถ นิสฺสโย ลพฺภติ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ. อาณตฺตีติ ปน นิสฺสยปณามนา วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘ปณาเมมิ ต’’นฺติ วา ‘‘มา อิธ ปฏิกฺกมี’’ติ วา ‘‘นีหร เต ปตฺตจีวร’’นฺติ วา ‘‘นาหํ ตยา อุปฏฺฐาตพฺโพ’’ติ วาติ อิมินา ปาฬินเยน ‘‘มา มํ คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉี’’ติอาทินา ปาฬิมุตฺตกนเยน วา โย นิสฺสยปณามนาย ปณามิโต โหติ, เตน อุปชฺฌาโย ขมาเปตพฺโพ.

ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ လူထွက်သော်လည်းကောင်း၊ ပျံလွန်တော်မူသော်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့ဘက်သို့ ကူးပြောင်းသွားသော်လည်းကောင်း တစ်ရက်မျှပင် နိဿယည်းမဲ့နေခြင်းမှ ကင်းလွတ်ခွင့်မရပေ။ နိဿယည်း ရနိုင်သောကျောင်းသို့ သွားအပ်၏။ နိဿယည်းကို နှင်ထုတ်ခြင်း ကို အာဏတ္တိ ဟု ခေါ်၏။ ထို့ကြောင့် သင့်ကို ငါနှင်ထုတ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤနေရာသို့ မဝင်နှင့် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သင့်သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူထုတ်သွားလော့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ငါ့ကို သင်မလုပ်ကျွေးအပ် ဟူ၍လည်းကောင်း ဤပါဠိတော်လာ နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ငါ့အား ရွာဝင်ခွင့်မပန်လင့် စသော ပါဠိတော်ပြင်ပ နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ နှင်ထုတ်ခြင်းခံရသော တပည့်သည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို ကန်တော့တောင်းပန်ရမည်။

สเจ อาทิโตว น ขมติ, ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ติกฺขตฺตุํ ตาว สยเมว ขมาเปตพฺโพ. โน เจ ขมติ, ตสฺมึ วิหาเร มหาเถเร คเหตฺวา ขมาเปตพฺโพ. โน เจ ขมติ, สามนฺตวิหาเร ภิกฺขู คเหตฺวา ขมาเปตพฺโพ. สเจ เอวมฺปิ น ขมติ, อญฺญตฺถ คนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส สภาคานํ สนฺติเก วสิตพฺพํ ‘‘อปฺเปว นาม สภาคานํ เม สนฺติเก วสตีติ ญตฺวาปิ ขเมยฺยา’’ติ. สเจ เอวมฺปิ น ขมติ, ตตฺเรว วสิตพฺพํ. ตตฺร เจ ทุพฺภิกฺขาทิโทเสน น สกฺกา โหติ วสิตุํ, ตํเยว วิหารํ อาคนฺตฺวา อญฺญสฺส สนฺติเก นิสฺสยํ คเหตฺวา วสิตุํ วฏฺฏติ. อยมาณตฺติยํ วินิจฺฉโย.

အစ၌ပင် အကယ်၍ သည်းမခံပါက၊ ဒဏ်အမှုကို ထမ်းဆောင်ပြီး မိမိကိုယ်တိုင် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကန်တော့တောင်းပန်အပ်၏။ သို့သော်လည်း သည်းမခံပါက ထိုကျောင်းတိုက်ရှိ မဟာထေရ်တို့ကို ပင့်ဆောင်၍ ကန်တော့တောင်းပန်အပ်၏။ သို့သော်လည်း သည်းမခံပါက အနီးအနားရှိ အခြားကျောင်းတိုက်များမှ ရဟန်းတို့ကို ပင့်ဆောင်၍ ကန်တော့တောင်းပန်အပ်၏။ ထိုသို့ တောင်းပန်ပါသော်လည်း သည်းမခံပါက ဤရဟန်းသည် ငါနှင့် သဘောတူသော ရဟန်းတို့၏အထံ၌ နေ၏ဟု သိရလျှင် သည်းခံတန်ရာ၏ ဟု ကြံစည်ကာ အခြားကျောင်းတိုက်သို့ သွား၍ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာနှင့် သဘောတူညီသော မထေရ်တို့၏အထံ၌ နေအပ်၏။ ထိုသို့ သဘာဂထေရ်တို့ထံ၌ နေပါသော်လည်း သည်းမခံပါက ထိုသဘာဂထေရ်တို့၏အထံ၌သာ ဆက်လက်နေထိုင်အပ်၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း စသော ဘေးရန်ကြောင့် မနေနိုင်ပါက ထိုမူလကျောင်းတိုက်သို့ ပြန်လာပြီး အခြားဆရာတစ်ပါးထံ၌ နိဿယည်းယူ၍ နေထိုင်ခြင်းသည် အပ်၏။ ဤကား နှင်ထုတ်ခြင်း (အာဏတ္တိ) ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်တည်း။

อาจริยมฺหา นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธีสุ อาจริโย ปกฺกนฺโต วา โหตีติ เอตฺถ โกจิ อาจริโย อาปุจฺฉิตฺวา ปกฺกมติ, โกจิ อนาปุจฺฉิตฺวา. อนฺเตวาสิโกปิ เอวเมว. ตตฺร สเจ อนฺเตวาสิโก อาจริยํ อาปุจฺฉติ ‘‘อสุกํ นาม ภนฺเต ฐานํ คนฺตุํ อิจฺฉามิ เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติ, อาจริเยน จ ‘‘กทา คมิสฺสสี’’ติ วุตฺโต ‘‘สายนฺเห วา รตฺตึ วา อุฏฺฐหิตฺวา คมิสฺสามี’’ติ วทติ, อาจริโยปิ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, ตงฺขณญฺเญว นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

အာစရိယဆရာထံမှ နိဿယည်းငြိမ်းခြင်းတို့၌ အာစရိယသည် ဖဲသွားသည်ဖြစ်စေ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— အချို့သောဆရာသည် ခွင့်ပန်၍ ဖဲသွား၏။ အချို့သောဆရာသည် ခွင့်မပန်ဘဲ ဖဲသွား၏။ တပည့်သည်လည်း ထိုအတူပင် ဖြစ်သည်။ ထိုဆရာတပည့်တို့တွင် တပည့်သည် ဆရာ့အား အရှင်ဘုရား၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ပြုဖွယ်ကိစ္စကြောင့် ထိုမည်သောအရပ်သို့ သွားလိုပါသည် ဟု အကယ်၍ ခွင့်ပန်အံ့၊ ဆရာကလည်း အဘယ်အခါ၌ သွားမည်နည်း ဟု မေးမြန်းသဖြင့် ညနေချမ်း၌ သွားပါမည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ညဉ့်အခါ၌ ထ၍ သွားပါမည် ဟူ၍လည်းကောင်း လျှောက်တင်သော်၊ ဆရာကလည်း ကောင်းပြီ ဟု လက်ခံပါက ထိုခဏ၌ပင် နိဿယည်းသည် ငြိမ်း၏။

สเจ [Pg.269] ปน ‘‘ภนฺเต อสุกํ นาม ฐานํ คนฺตุกาโมมฺหี’’ติ วุตฺเต อาจริโย ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉา ชานิสฺสสี’’ติ วทติ, โส จ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, ตโต เจ คโต, สุคโต. สเจ ปน น คจฺฉติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อถาปิ ‘‘คจฺฉามี’’ติ วุตฺเต อาจริเยน ‘‘มา ตาว คจฺฉ, รตฺตึ มนฺเตตฺวา ชานิสฺสามา’’ติ วุตฺโต มนฺเตตฺวา คจฺฉติ, สุคโต. โน เจ คจฺฉติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อาจริยํ อนาปุจฺฉา ปกฺกมนฺตสฺส ปน อุปจารสีมาติกฺกเม นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อนฺโตอุปจารสีมโต ปฏินิวตฺตนฺตสฺส น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

သို့ရာတွင် အရှင်ဘုရား၊ ထိုမည်သောအရပ်သို့ သွားလိုပါသည် ဟု လျှောက်တင်သော်၊ ဆရာက ထိုမည်သောရွာ၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ပြီးမှ နောက်မှ သွားသင့်မသွားသင့်ကို သိရလတ္တံ့ ဟု ဆိုခဲ့၍ တပည့်ကလည်း ကောင်းပါပြီ ဟု ဝန်ခံကာ ထိုရွာမှ သွားခဲ့ပါက ကောင်းစွာ သွားသည်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ အကယ်၍ မသွားဖြစ်ပါက နိဿယည်း မငြိမ်းပေ။ သွားပါမည် ဟု လျှောက်တင်သော်၊ ဆရာက မသွားနှင့်ဦး၊ ညဉ့်အခါ၌ တိုင်ပင်ပြီးမှ သိရမည် ဟု ဆိုသဖြင့် တိုင်ပင်ပြီးမှ သွားပါက ကောင်းစွာ သွားသည်ဖြစ်၏။ အကယ်၍ မသွားပါက နိဿယည်း မငြိမ်းပေ။ ဆရာ့ကို အသိမပေးဘဲ ဖဲသွားသော ရဟန်း၏ နိဿယည်းသည် ဥပစာရသိမ်ကို လွန်သောအခါမှ ငြိမ်း၏။ ဥပစာရသိမ်အတွင်းမှ ပြန်လှည့်လာသော ရဟန်း၏ နိဿယည်းသည်ကား မငြိမ်းပေ။

สเจ ปน อาจริโย อนฺเตวาสิกํ อาปุจฺฉติ ‘‘อาวุโส อสุกํ นาม ฐานํ คมิสฺสามี’’ติ, อนฺเตวาสิเกน จ ‘‘กทา’’ติ วุตฺเต ‘‘สายนฺเห วา รตฺติภาเค วา’’ติ วทติ, อนฺเตวาสิโกปิ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, ตงฺขณญฺเญว นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

အကယ်၍ ဆရာက တပည့်ကို “ငါ့ရှင်... ဤမည်သော အရပ်သို့ ငါသွားအံ့” ဟု ပန်ကြားပြောဆိုရာတွင် တပည့်ကလည်း “ဘယ်အခါ၌ ကြွပါအံ့နည်း” ဟု လျှောက်ထားသဖြင့် “ညနေ၌ ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ညဉ့်အခါ၌ ဖြစ်စေ သွားမည်” ဟု ဆရာက ပြောဆိုလျှင်၊ တပည့်ကလည်း “ကောင်းပါပြီ” ဟု ဝန်ခံလက်ခံခဲ့ပါမူ ထိုခဏ၌ပင် နိဿရည်း ပြတ်စဲ (ငြိမ်း) ၏။

สเจ ปน อาจริโย ‘‘สฺเว ปิณฺฑาย จริตฺวา คมิสฺสามี’’ติ วทติ, อิตโร จ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, เอกทิวสํ ตาว นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, ปุนทิวเส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ. ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ชานิสฺสามิ มม คมนํ วา อคมนํ วา’’ติ วตฺวา สเจ น คจฺฉติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อถาปิ ‘‘คจฺฉามี’’ติ วุตฺเต อนฺเตวาสิเกน ‘‘มา ตาว คจฺฉถ, รตฺตึ มนฺเตตฺวา ชานิสฺสถา’’ติ วุตฺโต มนฺเตตฺวาปิ น คจฺฉติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

သို့မဟုတ် ဆရာက “နက်ဖြန်၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ပြီးမှ သွားမည်” ဟု ပြောဆိုရာ တပည့်ဖြစ်သူကလည်း “ကောင်းပါပြီ” ဟု ဝန်ခံခဲ့သော် ထိုတစ်နေ့လုံးမူ နိဿရည်း မငြိမ်းသေးပေ၊ နောက်တစ်နေ့၌သာ နိဿရည်း ငြိမ်း၏။ “ဤမည်သောရွာ၌ ဆွမ်းခံပြီးမှ ငါ၏ သွားခြင်း သို့မဟုတ် မသွားခြင်းကို သိရမည်” ဟု ပြောဆိုပြီး၍ အကယ်၍ မသွားဖြစ်ခဲ့လျှင် နိဿရည်း မငြိမ်းပေ။ တစ်ဖန် “သွားအံ့” ဟု ပြောဆိုအပ်သော် တပည့်က “မကြွပါနှင့်ဦး၊ ညဉ့်အခါ၌ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးပြီးမှ သိရပါလိမ့်မည်” ဟု လျှောက်ထားသဖြင့် တိုင်ပင်ပြီးသော်လည်း အကယ်၍ မသွားဖြစ်ပြန်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင်လည်း နိဿရည်း မငြိမ်းပေ။

สเจ อุโภปิ อาจริยนฺเตวาสิกา เกนจิ กรณีเยน พหิสีมํ คจฺฉนฺติ, ตโต เจ อาจริโย คมิยจิตฺเต อุปฺปนฺเน อนาปุจฺฉาว คนฺตฺวา ทฺวินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อนฺโตเยว นิวตฺตติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. สเจ ทฺเว เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมิตฺวา นิวตฺตติ, ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ. อาจริยุปชฺฌายา ทฺเว เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมฺม อญฺญสฺมึ วิหาเร วสนฺติ, นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

အကယ်၍ ဆရာနှင့် တပည့် နှစ်ပါးလုံးပင် တစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စဖြင့် ကျောင်းတိုက် (သို့မဟုတ် ဥပစာရသိမ်) ပြင်ပသို့ သွားကြရာ၊ ထိုပြင်ပအရပ်မှ ဆရာသည် ခရီးသွားလိုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် မပန်ကြားဘဲ သွားပြီးနောက် ခဲနှစ်ပစ်ခန့် (ခဲနှစ်ကျ) အတွင်း၌သာ ပြန်လှည့်လာပါက နိဿရည်း မငြိမ်းပေ။ အကယ်၍ ခဲနှစ်ပစ်ခန့် အကွာအဝေးကို လွန်ပြီးမှ ပြန်လှည့်လာပါက နိဿရည်း ငြိမ်း၏။ ဆရာနှင့် ဥပဇ္ဈာယ်တို့သည် ခဲနှစ်ပစ်ခန့်ကို ကျော်လွန်၍ အခြားကျောင်းတိုက်တစ်ခု၌ နေကြပါမူ နိဿရည်း ငြိမ်း၏။

อาจริเย วิพฺภนฺเต กาลงฺกเต ปกฺขสงฺกนฺเต จ ตงฺขณญฺเญว ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อาณตฺติยํ ปน สเจปิ อาจริโย มุญฺจิตุกาโมว หุตฺวา นิสฺสยปณามนาย ปณาเมติ, อนฺเตวาสิโก จ ‘‘กิญฺจาปิ มํ อาจริโย ปณาเมติ, อถ โข หทเยน มุทุโก’’ติ สาลโยว โหติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติเยว. สเจปิ อาจริโย สาลโย, อนฺเตวาสิโก [Pg.270] นิราลโย, ‘‘น ทานิ อิมํ นิสฺสาย วสิสฺสามี’’ติ ธุรํ นิกฺขิปติ, เอวมฺปิ น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อุภินฺนํ สาลยภาเว ปน น ปฏิปฺปสฺสมฺภติเยว. อุภินฺนํ ธุรนิกฺเขเปน ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. ปณามิเตน ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ติกฺขตฺตุํ ขมาเปตพฺโพ. โน เจ ขมติ, อุปชฺฌาเย วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชิตพฺพํ.

ဆရာ လူထွက်သော်လည်းကောင်း၊ ပျံလွန်တော်မူသော်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့သော်လည်းကောင်း ထိုခဏ၌ပင် နိဿရည်း ငြိမ်း၏။ နှင်ထုတ်ခြင်း (အာဏတ္တိ) ၌မူကား ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မှတ်သားအပ်၏။ ဆရာသည် နိဿရည်းမှ လွတ်လိုသောစိတ် (နှင်ထုတ်လိုသော စိတ်) တကယ်ပင်ရှိ၍ နိဿရည်းကို နှင်ထုတ်ခြင်းအားဖြင့် နှင်ထုတ်သော်လည်း၊ တပည့်ဖြစ်သူက “ငါ့ကို ဆရာက နှင်ထုတ်သော်လည်း စိတ်နှလုံး နူးညံ့ပါသေးသည်” ဟု တွေးတောကာ တွယ်တာစိတ် (သာလယ) ရှိနေပါမူ နိဿရည်းသည် ဧကန်မငြိမ်းပေ။ အကယ်၍ ဆရာက တွယ်တာစိတ် ရှိသော်လည်း တပည့်ဖြစ်သူက တွယ်တာစိတ်မရှိဘဲ “ယခုအခါ ဤဆရာကို မှီ၍ မနေတော့အံ့” ဟု နေထိုင်ရန် တာဝန်ကို လျှော့ချလိုက်သော်လည်း နိဿရည်း မငြိမ်းပေ။ ဆရာတပည့် နှစ်ဦးစလုံး တွယ်တာစိတ် ရှိနေပါကလည်း ဧကန်မငြိမ်းပေ။ နှစ်ဦးစလုံး တာဝန်ကို လျှော့ချလိုက်မှသာလျှင် နိဿရည်း ငြိမ်း၏။ နှင်ထုတ်ခြင်းခံရသော တပည့်သည် ဒဏ်ကံကို ထမ်းဆောင်ပြီး သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တောင်းပန်ကန်တော့အပ်၏။ အကယ်၍ ခွင့်မလွှတ်ပါက ဥပဇ္ဈာယ်အခန်း၌ ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံအပ်၏။

อุปชฺฌาเยน วา สโมธานคโตติ เอตฺถ ทสฺสนสวนวเสน สโมธานํ เวทิตพฺพํ. สเจ หิ อาจริยํ นิสฺสาย วสนฺโต สทฺธิวิหาริโก เอกวิหาเร เจติยํ วา วนฺทนฺตํ เอกคาเม ปิณฺฑาย วา จรนฺตํ อุปชฺฌายํ ปสฺสติ, นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อุปชฺฌาโย ปสฺสติ, สทฺธิวิหาริโก ปน น ปสฺสติ, น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. มคฺคปฺปฏิปนฺนํ วา อากาเสน วา คจฺฉนฺตํ อุปชฺฌายํ ทิสฺวา ทูรตฺตา ภิกฺขูติ ชานาติ, อุปชฺฌาโยติ น ชานาติ, น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. สเจ ชานาติ, ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อุปริปาสาเท อุปชฺฌาโย วสติ, เหฏฺฐา สทฺธิวิหาริโก, ตํ อทิสฺวาว ยาคุํ ปิวิตฺวา ปกฺกมติ, อาสนสาลาย วา นิสินฺนํ อทิสฺวาว เอกมนฺเต ภุญฺชิตฺวา ปกฺกมติ, ธมฺมสฺสวนมณฺฑเป วา นิสินฺนมฺปิ ตํ อทิสฺวาว ธมฺมํ สุตฺวา ปกฺกมติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. เอวํ ตาว ทสฺสนวเสน สโมธานํ เวทิตพฺพํ.

“ဥပဇ္ဈာယ်နှင့် တကွ ပေါင်းဆုံခြင်းသို့ ရောက်သော်” ဟူသော ပါဌ်၌ မြင်ရခြင်း၊ ကြားရခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပေါင်းဆုံခြင်းကို သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆရာကို အမှီပြု၍ နေသော သဒ္ဓိဝိဟာရိက တပည့်သည် တစ်ခုတည်းသော ကျောင်းတိုက်၌ စေတီကို ရှိခိုးနေစဉ်သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော ရွာ၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်နေစဉ်သော်လည်းကောင်း ဥပဇ္ဈာယ်ကို တွေ့မြင်ပါက နိဿရည်း ငြိမ်း၏။ ဥပဇ္ဈာယ်က တွေ့မြင်၍ တပည့်က မမြင်ပါက နိဿရည်း မငြိမ်းပေ။ ခရီးသွားနေစဉ်သော်လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် သွားနေစဉ်သော်လည်းကောင်း ဥပဇ္ဈာယ်ကို မြင်ရသော်လည်း အကွာအဝေး ဝေးကွာသောကြောင့် “ရဟန်းတစ်ပါး” ဟုသာ သိ၍ “ဥပဇ္ဈာယ်” ဟူ၍ မသိပါက နိဿရည်း မငြိမ်းပေ။ အကယ်၍ သိပါက နိဿရည်း ငြိမ်း၏။ ဥပဇ္ဈာယ်က ပြာသာဒ်အထက်ထပ်၌ နေပြီး တပည့်က အောက်ထပ်၌ နေကာ ထိုဥပဇ္ဈာယ်ကို မမြင်ဘဲသာ ယာဂုသောက်ပြီး ဖဲသွားအံ့၊ သို့မဟုတ် ဆွမ်းစားဇရပ်၌ ထိုင်နေသော ဥပဇ္ဈာယ်ကို မမြင်ဘဲသာ တစ်ဖက်တစ်ချက်၌ စားသောက်ပြီး ဖဲသွားအံ့၊ သို့မဟုတ် တရားနာရာ မဏ္ဍပ်၌ ထိုင်နေသော ဥပဇ္ဈာယ်ကိုပင် မမြင်ဘဲ တရားနာပြီး ဖဲသွားအံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် နိဿရည်း မငြိမ်းပေ။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ မြင်ရခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပေါင်းဆုံခြင်းကို သိအပ်၏။

สวนวเสน ปน สเจ อุปชฺฌายสฺส วิหาเร วา อนฺตรฆเร วา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส อนุโมทนํ วา กโรนฺตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘อุปชฺฌายสฺส เม สทฺโท’’ติ สญฺชานาติ, นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อสญฺชานนฺตสฺส น ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ อยํ สโมธาเน วินิจฺฉโย.

ကြားရခြင်း အစွမ်းဖြင့်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ကျောင်းတိုက်၌ ဖြစ်စေ၊ ရွာတွင်း၌ ဖြစ်စေ တရားဟောနေသော သို့မဟုတ် ဆွမ်းအနုမောဒနာ ပြုနေသော ဥပဇ္ဈာယ်၏ အသံကို ကြားရ၍ “ငါ၏ ဥပဇ္ဈာယ်အသံတည်း” ဟု အကယ်၍ မှတ်မိပါမူ နိဿရည်း ငြိမ်း၏။ မမှတ်မိသော တပည့်၏ နိဿရည်းကား မငြိမ်းပေ။ ဤသည်ကား ပေါင်းဆုံခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော ဆုံးဖြတ်ချက်တည်း။

นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

နိဿရည်းငြိမ်းခြင်းဆိုင်ရာ စကား (နိဿယပဋိပဿဒ္ဓိkထာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

อุปสมฺปาเทตพฺพปญฺจกกถา

ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗပဉ္စကကထာ (ရဟန်းပြုပေးထိုက်သူတို့၏ ငါးပါးစုစကား)

๘๔. อิทานิ ยํ ปุพฺเพ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน ทสวสฺเสน วา อติเรกทสวสฺเสน วา อุปสมฺปาเทตุํ, นิสฺสยํ ทาตุ’’นฺติ สงฺเขปโต อุปชฺฌายาจริยานํ ลกฺขณํ วุตฺตํ, ตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคเตนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺจหิ องฺเคหีติ ปญฺจหิ อคุณงฺเคหิ. โส หิ สีลกฺขนฺธาทีหิ อสมนฺนาคตตฺตาว อคุณงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ. น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ อุปชฺฌาเยน [Pg.271] หุตฺวา น อุปสมฺปาเทตพฺพํ. น นิสฺสโย ทาตพฺโพติ อาจริเยน หุตฺวา นิสฺสโย น ทาตพฺโพ. เอตฺถ จ น อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธนาติ จ อตฺตนา น อเสกฺเขนาติ จ อสฺสทฺโธติ จ อาทีสุ ตีสุ ปญฺจเกสุ อยุตฺตวเสน ปฏิกฺเขโป กโต, น อาปตฺติองฺควเสน. โย หิ อเสกฺเขหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ อสมนฺนาคโต ปเร จ ตตฺถ สมาทเปตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสทฺธิยาทิโทสยุตฺโตว หุตฺวา ปริสํ ปริหรติ, ตสฺส ปริสา สีลาทีหิ ปริหายติเยว, น วฑฺฒติ. ตสฺมา เตน น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติอาทิ อยุตฺตวเสน วุตฺตํ, น อาปตฺติองฺควเสน. น หิ ขีณาสวสฺเสว อุปชฺฌายาจริยภาโว ภควตา อนุญฺญาโต. ยทิ ตสฺเสว อนุญฺญาโต อภวิสฺส, ‘‘สเจ อุปชฺฌายสฺส อนภิรติ อุปฺปนฺนา โหตี’’ติอาทึ น วเทยฺย. ยสฺมา ปน ขีณาสวสฺส ปริสา สีลาทีหิ น ปริหายติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา อุปสมฺปาเทตพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

၈၄. ယခုအခါ၌ ရှေး၌ “ရဟန်းတို့... သိနားလည်၍ စွမ်းဆောင်နိုင်သော ဆယ်ဝါရရှိသော သို့မဟုတ် ဆယ်ဝါထက်ကျော်လွန်သော ရဟန်းသည် ရဟန်းပြုပေးခြင်းငှာ၊ နိဿရည်းပေးခြင်းငှာ ခွင့်ပြု၏” ဟူ၍ အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဥပဇ္ဈာယ်နှင့် အာစရိယတို့၏ လက္ခဏာကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ “ရဟန်းတို့... အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော...” အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော” ဟူသည်မှာ ဂုဏ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အပြစ်အင်္ဂါ ငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းသည် သီလဂုဏ်ကျေးဇူး အစရှိသည်တို့နှင့် မပြည့်စုံသောကြောင့်ပင် အပြစ်အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ “ရဟန်းပြုမပေးအပ်” ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရဟန်းမပြုပေးထိုက်ခြင်း (မြင့်မြတ်သော ရဟန်းအဖြစ်သို့ မရောက်စေထိုက်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ “နိဿရည်းမပေးအပ်” ဟူသည်မှာ အာစရိယပြု၍ နိဿရည်း မပေးထိုက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤပဉ္စက (ငါးပါးစု) တို့၌ “အသေက္ခသီလနှင့် မပြည့်စုံခြင်းကြောင့်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မိမိကိုယ်တိုင် အသေက္ခသီလနှင့် မပြည့်စုံခြင်းကြောင့်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သဒ္ဓါတရားမရှိခြင်းကြောင့်” ဟူ၍လည်းကောင်း အစရှိသော သုံးပါးသော ပဉ္စကတို့၌ မသင့်လျော်သဖြင့် (မပြည့်စုံလျှင် မသင့်လျော်သည့်အစွမ်းဖြင့်) ပယ်မြစ်ခြင်းကို ပြုတော်မူအပ်၏။ အာပတ်၏ အင်္ဂါအစွမ်းဖြင့် ပယ်မြစ်ခြင်းကို ပြုတော်မူအပ်သည်မဟုတ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရဟန္တာ (အသေက္ခ) တို့၏ သီလအစရှိသော ဂုဏ်တို့နှင့် မပြည့်စုံသဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို ထိုဂုဏ်တို့၌ ဆောက်တည်စေခြင်းငှာလည်း မစွမ်းနိုင်၊ သဒ္ဓါတရားကင်းမဲ့ခြင်း အစရှိသော အပြစ်တို့နှင့် ယှဉ်လျက်သာ ပရိသတ်ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ပါက ထိုရဟန်း၏ ပရိသတ်သည် သီလအစရှိသော ဂုဏ်တို့မှ ဆုတ်ယုတ်ရုံသာ ရှိ၍ မတိုးပွားနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းမပြုပေးအပ် အစရှိသဖြင့် မသင့်လျော်သည့် အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အာပတ်၏အင်္ဂါအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည် မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ဥပဇ္ဈာယ်အဖြစ်၊ အာစရိယအဖြစ်ကို ခွင့်ပြုတော်မူသည်မဟုတ်။ အကယ်၍ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏အဖြစ်ကိုသာ ခွင့်ပြုခဲ့ပါမူ “အကယ်၍ ဥပဇ္ဈာယ်အား မပျော်မွေ့ခြင်း (သာသနာ၌ ငြီးငွေ့ခြင်း) ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော်” အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ပရိသတ်သည် သီလအစရှိသော ဂုဏ်တို့မှ မဆုတ်ယုတ်သောကြောင့် “ရဟန်းတို့... အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ရဟန်းပြုပေးအပ်၏” အစရှိသော စကားရပ်ကို ဟောတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

อธิสีเล สีลวิปนฺโนติอาทีสุ ปาราชิกญฺจ สงฺฆาทิเสสญฺจ อาปนฺโน อธิสีเล สีลวิปนฺโน นาม. อิตเร ปญฺจาปตฺติกฺขนฺเธ อาปนฺโน อชฺฌาจาเร อาจารวิปนฺโน นาม. สมฺมาทิฏฺฐึ ปหาย อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต อติทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิวิปนฺโน นาม. ยตฺตกํ สุตํ ปริสํ ปริหรนฺตสฺส อิจฺฉิตพฺพํ, เตน วิรหิตตฺตา อปฺปสฺสุโต. ยํ เตน ชานิตพฺพํ อาปตฺตาทิ, ตสฺส อชานนโต ทุปฺปญฺโญ. อิมสฺมึ ปญฺจเก ปุริมานิ ตีณิ ปทานิ อยุตฺตวเสน วุตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ทฺเว อาปตฺติองฺควเสน.

“အဓိသီလ၌ သီလပျက်စီးသူ” အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ ပါရာဇိကအာပတ်၊ သံဃာဒိသေသ်အာပတ်သို့ ရောက်သောသူကို အဓိသီလ (လွန်ကဲသော သီလ) ၌ “သီလပျက်စီးသူ” မည်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော အာပတ်အစု ငါးပါးတို့သို့ ရောက်သောသူကို အဇ္ဈာစာရ (လွန်ကဲသော အကျင့်) ၌ “အကျင့်ပျက်စီးသူ” မည်၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို စွန့်ပယ်၍ အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ (သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ တစ်ဖက်ဖက်ကို ယူသော အယူ) နှင့် ပြည့်စုံသောသူကို အတိဒိဋ္ဌိ (လွန်ကဲသော အယူ) ၌ “အယူပျက်စီးသူ” မည်၏။ ပရိသတ်ကို ဆောင်ရွက်သော ဆရာတစ်ဦး၌ ရှိသင့်ရှိထိုက်သော ကြားနာမှုဗဟုသုတနှင့် ကင်းဝေးနေသောကြောင့် “ဗဟုသုတနည်းပါးသူ (အပ္ပဿုတ)” မည်၏။ ထိုဆရာ သိအပ်သော အာပတ်အစရှိသော အကြောင်းအရာတို့ကို မသိသောကြောင့် “ပညာနည်းပါးသူ (ဒုပ္ပည)” မည်၏။ ဤပဉ္စက၌ ရှေးဦးအင်္ဂါ သုံးပါး (သုံးပုဒ်) တို့ကို မသင့်လျော်သည့် အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၍၊ နောက်ဆုံးအင်္ဂါ နှစ်ပါး (နှစ်ပုဒ်) ကိုမူကား အာပတ်၏အင်္ဂါအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

อาปตฺตึ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ นาม มยา กต’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อิมํ นาม อาปตฺตึ อยํ อาปนฺโน’’ติ น ชานาติ. วุฏฺฐานํ น ชานาตีติ วุฏฺฐานคามินิโต วา เทสนาคามินิโต วา อาปตฺติโต เอวํ นาม วุฏฺฐานํ โหตีติ น ชานาติ. อิมสฺมึ ปญฺจเก ปุริมานิ ทฺเว ปทานิ อยุตฺตวเสน วุตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ตีณิ อาปตฺติองฺควเสน.

"အာပတ္တိံ န ဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ "တပည့်တော်သည် ဤမည်သော အမှုကို ပြုမိပါပြီ" ဟု လျှောက်ထားသောအခါ "ဤရဟန်းသည် ဤမည်သော အာပတ်သို့ ရောက်၏" ဟု မသိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝုဋ္ဌာနံ န ဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ ဝုဋ္ဌာနဂါမ်ဖြစ်သော အာပတ်မှ သော်လည်းကောင်း၊ ဒေသနာဂါမ်ဖြစ်သော အာပတ်မှ သော်လည်းကောင်း "ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် အာပတ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း (ထမြောက်ခြင်း) ဖြစ်၏" ဟု မသိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤပဉ္စက၌ ရှေးဦးပုဒ်နှစ်ခုတို့ကို မသင့်လျော်သော အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ဆုံးပုဒ်သုံးခုတို့ကို အာပတ်၏ အင်္ဂါအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သည်။

อาภิสมาจาริกาย สิกฺขายาติ ขนฺธกวตฺเต วิเนตุํ น ปฏิพโล โหตีติ อตฺโถ. อาทิพฺรหฺมจริยกายาติ เสกฺขปณฺณตฺติยํ วิเนตุํ น ปฏิพโลติ อตฺโถ. อภิธมฺเมติ นามรูปปริจฺเฉเท วิเนตุํ น ปฏิพโลติ อตฺโถ. อภิวินเยติ สกเล วินยปิฏเก วิเนตุํ น ปฏิพโลติ อตฺโถ. วิเนตุํ น ปฏิพโลติ จ สพฺพตฺถ สิกฺขาเปตุํ น สกฺโกตีติ [Pg.272] อตฺโถ. ธมฺมโต วิเวเจตุนฺติ ธมฺเมน การเณน วิสฺสชฺชาเปตุํ. อิมสฺมิ ปญฺจเก สพฺพปเทสุ อาปตฺติ. อาปตฺตึ น ชานาตีติอาทิปญฺจกสฺมิมฺปิ สพฺพปเทสุ อาปตฺติ. อูนทสวสฺสปริโยสานปญฺจเกปิ เอเสว นโย. อิติ อาทิโต ตโย ปญฺจกา, จตุตฺเถ ตีณิ ปทานิ, ปญฺจเม ทฺเว ปทานีติ สพฺเพปิ จตฺตาโร ปญฺจกา อยุตฺตวเสน วุตฺตา. จตุตฺถปญฺจเก ทฺเว ปทานิ, ปญฺจเม ตีณิ, ฉฏฺฐสตฺตมอฏฺฐมา ตโย ปญฺจกาติ สพฺเพปิ จตฺตาโร ปญฺจกา อาปตฺติองฺควเสน วุตฺตา; สุกฺกปกฺเข อฏฺฐสุ อนาปตฺติเยวาติ.

"အာဘိသမာစာရိကာယ သိက္ခာယ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ ခန္ဓကကျင့်ဝတ်အရာ၌ ဆုံးမခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အာဒိဗြဟ္မစရိယကာယ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ ကျင့်သင့်ကျင့်ထိုက်သော သေက္ခပညတ် (ဥဘတောဝိဘင်းလာ သိက္ခာပုဒ်) အရာ၌ ဆုံးမခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဘိဓမ္မေ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားရာ အဘိဓမ္မာအရာ၌ ဆုံးမခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဘိဝိနယေ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ အလုံးစုံသော ဝိနည်းပိဋကတ်၌ ဆုံးမခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝိနေတုံ န ပဋိဗလော" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ အလုံးစုံသော အာဘိသမာစာရိက စသည့်အရာတို့၌ သင်ပြပေးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မတော ဝိဝေစေတုံ" ဟူသည်မှာ တရားသဖြင့် သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် စွန့်လွှတ်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤပဉ္စက၌ အလုံးစုံသော ငါးပုဒ်တို့တွင် အာပတ်ဖြစ်၏။ "အာပတ္တိံ န ဇာနာတိ" အစရှိသော ပဉ္စက၌လည်း အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ အာပတ်ဖြစ်၏။ အဆုံးဖြစ်သော "ဦနဒသဝဿပဉ္စက" ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် အစမှ သုံးပါးသော ပဉ္စကတို့လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထပဉ္စက၌ ပုဒ်သုံးခုတို့လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမပဉ္စက၌ ပုဒ်နှစ်ခုတို့လည်းကောင်း ဤသို့အားဖြင့် အားလုံးသော ပဉ္စကလေးခုတို့ကို မသင့်လျော်သော အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ စတုတ္ထပဉ္စက၌ နောက်ဆုံးပုဒ်နှစ်ခုတို့လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမပဉ္စက၌ နောက်ဆုံးပုဒ်သုံးခုတို့လည်းကောင်း၊ ဆဋ္ဌ၊ သတ္တမ၊ အဋ္ဌမ ဖြစ်ကုန်သော ပဉ္စကသုံးခုတို့လည်းကောင်း ဤသို့အားဖြင့် အားလုံးသော ပဉ္စကလေးခုတို့ကို အာပတ်၏အင်္ဂါအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ သုက္ကပက္ခ (အဖြူဘက်) ၌မူ ရှစ်ပါးသော ပဉ္စကတို့၌ အာပတ်မသင့်ခြင်း (အနာပတ်) ချည်းသာ ဖြစ်၏။

อุปสมฺปาเทตพฺพปญฺจกกถา นิฏฺฐิตา.

ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗပဉ္စကကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

อุปสมฺปาเทตพฺพฉกฺกกถา

ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗဆက္ကကထာ

๘๕. ฉกฺเกสุ อูนทสวสฺสปทํ วิเสโส, ตํ สพฺพตฺถ อาปตฺติกรํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อุภยานิ โข ปนสฺส ปาติโมกฺขานิ วิตฺถาเรน น สฺวาคตานิ โหนฺตีติ อุภโตวิภงฺควเสน น สฺวาคตานิ. น สุวิภตฺตานีติ มาติกาวิภงฺควเสน. น สุปฺปวตฺตีนีติ วาจุคฺคตวเสน. น สุวินิจฺฉิตานิ สุตฺตโส อนุพฺยญฺชนโสติ มาติกาโต จ วิภงฺคโต จ น สุฏฺฐุ วินิจฺฉิตานิ.

၈၅. ဆက္ကတို့၌ "ဦနဒသဝဿ" ပုဒ်သည် ပဉ္စကမှ ထူးခြားချက်ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် အလုံးစုံသော ဆက္ကတို့၌ အာပတ်ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်အစုကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုပုဒ်အစု၌ "ubhayāni kho panassa... hontī" (ပါတိမောက်နှစ်ဖက်တို့သည် ၎င်းအား အကျယ်အားဖြင့် ကောင်းစွာ နှုတ်တက်မရအပ်ကုန်) ဟူသည်မှာ ဥဘတောဝိဘင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ နှုတ်တက်မရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "န သုဝိဘတ္တာနိ" (ကောင်းစွာ မဝေဖန်အပ်ကုန်) ဟူသည်မှာ မာတိကာဝိဘင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ မဝေဖန်အပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "န သုပ္ပဝတ္တီနိ" (နှုတ်တက် ကောင်းစွာ မဖြစ်ပေါ်ကုန်) ဟူသည်မှာ စကားလုံးအားဖြင့် နှုတ်တက်မရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "န သုဝိနိစ္ဆိတာနိ သုတ္တသော အနုဗျဉ္ဇနသော" (သုတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနုဗျဉ္ဇနအားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ မဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်) ဟူသည်မှာ မာတိကာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဘင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ မဆုံးဖြတ်အပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

อุปสมฺปาเทตพฺพฉกฺกกถา นิฏฺฐิตา.

ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗဆက္ကကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

อญฺญติตฺถิยปุพฺพวตฺถุกถา

အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗဝတ္ထုကထာ

๘๖. อญฺญติตฺถิยปุพฺพวตฺถุสฺมึ – โย ตาว อยํ ปสูโร, โส ติตฺถิยปกฺกนฺตกตฺตา น อุปสมฺปาเทตพฺโพ. โย ปน อญฺโญปิ นยิธ ปพฺพชิตปุพฺโพ อาคจฺฉติ, ตสฺมึ ยํ กตฺตพฺพํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย โส ภิกฺขเว อญฺโญปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺส จตฺตาโร มาเส ปริวาโส ทาตพฺโพติ อยํ ติตฺถิยปริวาโส นาม; อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาโสติปิ วุจฺจติ. อยํ ปน นคฺคปริพฺพาชกสฺเสว อาชีวกสฺส วา [Pg.273] อเจลกสฺส วา ทาตพฺโพ. สเจ โสปิ สาฏกํ วา วาฬกมฺพลาทีนํ อญฺญตรํ ติตฺถิยทฺธชํ วา นิวาเสตฺวา อาคจฺฉติ, นาสฺส ปริวาโส ทาตพฺโพ. อญฺญสฺส ปน ตาปสปณฺฑรงฺคาทิกสฺส น ทาตพฺโพว.

၈၆. အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗဝတ္ထု၌— ရှေးဦးစွာ အကြင် ပသူရပရိဗိုဇ်သည် ရှိ၏၊ ထိုပသူရပရိဗိုဇ်ကို တိတ္ထိဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားသောကြောင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ မရောက်စေထိုက် (ရဟန်းမခံပေးထိုက်)။ ပသူရပရိဗိုဇ်မှတစ်ပါး ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းမပြုဖူးဘဲ လာသော အခြားသူရှိလျှင် ထိုသူနှင့် ပတ်သက်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြသရန် "ယော သော ဘိက္ခဝေ အညောပိ" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ထိုသူအား လေးလပတ်လုံး ပရိဝါသ်ပေးရမည်" ဟူသည်မှာ တိတ္ထိယပရိဝါသ် မည်၏။ ၎င်းကို ဖုံးလွှမ်းအပ်သောညဉ့်မရှိသော "အပ္ပဋိစ္ဆန္နပရိဝါသ်" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ဤပရိဝါသ်ကို အဝတ်မစည်း အချည်းနှီးနေသော ပရိဗိုဇ် သို့မဟုတ် အာဇီဝက သို့မဟုတ် အစေလကတို့အားသာ ပေးအပ်အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသူသည် အဝတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သားမြီးဖြင့် ရက်အပ်သော ကမ္ဗလာစသော အဝတ်တို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးကိုသော်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့၏ အလံသဖွယ်ဖြစ်သော အဝတ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဝတ်ဆင်၍ လာပါက ၎င်းအား ပရိဝါသ်မပေးထိုက်ပေ။ နဂ္ဂပရိဗိုဇ်မှတစ်ပါးသော ရသေ့၊ အဝတ်ဖြူဝတ်သော ပဏ္ဍရင်္ဂပရိဗိုဇ် စသည်တို့အားမူကား ပရိဝါသ် လုံးဝမပေးထိုက်ပေ။

ปฐมํ เกสมสฺสุนฺติอาทินา ตสฺส อาทิโตว สามเณรปพฺพชฺชํ ทสฺเสติ. เอวํ ปพฺพาเชนฺเตหิ ปน ตสฺมึ สงฺฆมชฺเฌ นิสินฺเนเยว ‘‘ตฺวํ ปพฺพาเชหิ, ตฺวํ อาจริโย โหหิ, ตฺวํ อุปชฺฌาโย โหหี’’ติ เถรา ภิกฺขู น วตฺตพฺพา. เอวํ วุตฺตา หิ สเจ ตสฺส อาจริยุปชฺฌายภาเวน ชิคุจฺฉนฺตา น สมฺปฏิจฺฉนฺติ, อถ โส ‘‘นยิเม มยฺหํ สทฺทหนฺตี’’ติ กุชฺฌิตฺวาปิ คจฺเฉยฺย. ตสฺมา ตํ เอกมนฺตํ เนตฺวา ตสฺส อาจริยุปชฺฌายา ปริเยสิตพฺพา.

"ပဌမံ ကေသမဿုံ" အစရှိသော စကားဖြင့် ထိုတိတ္ထိဖြစ်ဖူးသူ၏ အစဦး၌ပင် သာမဏေရှင်အဖြစ်သို့ ရောက်ပုံကို ပြတော်မူ၏။ ဤသို့ ရှင်ပြုပေးသောအခါ၌လည်း ထိုသူသည် သံဃာ့အလယ်တွင် ထိုင်နေစဉ်ပင် "အရှင်ဘုရား ရှင်ပြုပေးပါလော့၊ အရှင်ဘုရားသည် ဆရာ (ကမ္မဝါစာဆရာ) ပြုလုပ်ပါလော့၊ အရှင်ဘုရားသည် ဥပဇ္ဈာယ် ပြုလုပ်ပါလော့" ဟု ထေရ်ကြီးဝါကြီး ရဟန်းတို့ကို မလျှောက်ထားအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသို့လျှောက်ထားသောအခါ ထိုမထေရ်တို့သည် ၎င်း၏ ဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ် ပြုလုပ်ရန် စက်ဆုပ်ရွံရှာသဖြင့် လက်မခံခဲ့လျှင် ထိုသူသည် "ဤရဟန်းတို့သည် ငါ့ကို မယုံကြည်ကြကုန်" ဟု တွေးတောကာ စိတ်ဆိုး၍ ပြန်သွားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသူကို သင့်တော်သော နေရာတစ်ခုသို့ သီးခြားခေါ်ဆောင်သွားပြီးမှ ၎င်းအတွက် ဆရာနှင့် ဥပဇ္ဈာယ်တို့ကို ရှာဖွေပေးအပ်၏။

๘๗. เอวํ โข ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อาราธโก โหติ, เอวํ อนาราธโกติ อยมสฺส ปริวาสวตฺตทสฺสนตฺถํ มาติกา. กถญฺจ ภิกฺขเวติอาทิ ตสฺเสว วิภงฺโค. ตตฺถ อติกาเลน คามํ ปวิสตีติ ภิกฺขูนํ วตฺตกรณเวลายเมว คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. อติทิวา ปฏิกฺกมตีติ กุลฆเรสุ อิตฺถิปุริสทารกทาริกาทีหิ สทฺธึ เคหสฺสิตกถํ กเถนฺโต ตตฺเถว ภุญฺชิตฺวา ภิกฺขูสุ ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ วา กโรนฺเตสุ ปฏิสลฺลีเนสุ วา อาคจฺฉติ; น อุปชฺฌายวตฺตํ นาจริยวตฺตํ กโรติ, อญฺญทตฺถุ วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา นิทฺทายติ. เอวมฺปิ ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อนาราธโก โหตีติ เอวมฺปิ กโรนฺโต ปริวาสวตฺตสฺส สมฺปาทโก ปูรโก น โหติ.

၈၇. "ဧဝံ ခေါ ဘိက္ခဝေ အညတိတ်ထိယပုဗ္ဗော အာရာဓကော ဟောတိ၊ ဧဝံ အနာရာဓကော" ဟူသော စကားသည် ထိုသူ၏ ပရိဝါသ်ကျင့်ဝတ်ကို ပြသရန် မာတိကာ ဖြစ်သည်။ "ကထဉ္စ ဘိက္ခဝေ" အစရှိသည်ကား ထိုမာတိကာ၏ အကျယ်ရှင်းလင်းချက် (ဝိဘင်း) တည်း။ ထိုဝိဘင်း၌ "အတိကာလေန ဂါမံ ပဝိသတိ" (စောလွန်းစွာ ရွာသို့ ဝင်၏) ဟူသည်မှာ ရဟန်းတော်များ ဝတ်ပြုချိန်၌ပင် ဆွမ်းခံရန် ရွာသို့ ဝင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အတိဒိဝါ ပဋိက္ကမတိ" (မွန်းလွဲလွန်မှ ပြန်လာ၏) ဟူသည်မှာ ဒါယကာအိမ်တို့၌ မိန်းမ၊ ယောကျ်ား၊ ကလေးသူငယ် စသည်တို့နှင့်အတူ အိမ်ရာတည်ထောင်မှုဆိုင်ရာ လူ့စကားများကို ပြောဆိုလျက် ထိုအိမ်၌ပင် ဆွမ်းစားပြီးမှ၊ ရဟန်းတော်များ သပိတ်သင်္ကန်းများ သိမ်းဆည်းကာ စာပေသင်ကြားခြင်း၊ အဖန်ဖန် မေးမြန်းခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်နေစဉ် သို့မဟုတ် ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ ကိန်းအောင်းနေစဉ်မှ ပြန်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဥပဇ္ဈာယ်ဝတ်ကိုလည်း မပြု၊ အာစရိယဝတ်ကိုလည်း မပြုဘဲ စင်စစ်သော်ကား မိမိနေရာသို့ ဝင်၍ အိပ်စက်လေတော့သည်။ "ဧဝမ္ပိ ဘိက္ခဝေ... အနာရာဓကော ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပြုမူနေပါက ပရိဝါသ်ကျင့်ဝတ်ကို ပြီးမြောက်စေသူ သို့မဟုတ် ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်သူ မဟုတ်ပေ။

เวสิยาโคจโร วาติอาทีสุ เวสิยาติ อามิสกิญฺจิกฺขสมฺปทานาทินา สุลภชฺฌาจารา รูปูปชีวิกา อิตฺถิโย. วิธวาติ มตปติกา วา ปวุตฺถปติกา วา อิตฺถิโย; ตา เยน เกนจิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ ปตฺเถนฺติ. ถุลฺลกุมาริกาติ โยพฺพนฺนปฺปตฺตา โยพฺพนฺนาตีตา วา กุมาริโย; ตา ปุริสาธิปฺปายาว วิจรนฺติ, เยน เกนจิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ ปตฺเถนฺติ. ปณฺฑกาติ อุสฺสนฺนกิเลสา อวูปสนฺตปริฬาหา นปุํสกา; เต ปริฬาหเวคาภิภูตา เยน เกนจิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ ปตฺเถนฺติ. ภิกฺขุนิโยติ สมานปพฺพชฺชา อิตฺถิโย; ตาหิ สทฺธึ ขิปฺปเมว วิสฺสาโส โหติ, ตโต สีลํ ภิชฺชติ.

"ဝေသိယာဂေါစရော ဝါ" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ "ဝေသိယာ" (ပြည့်တန်ဆာမ) ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်သော အာမိသကို ပေးခြင်းစသည်ဖြင့် လွယ်ကူစွာ လွန်ကျူးနိုင်သော၊ ရုပ်ကိုမှီ၍ အသက်မွေးသော မိန်းမတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိဓဝါ" (မုဆိုးမ) ဟူသည်မှာ လင်သေသော မိန်းမ သို့မဟုတ် လင်နှင့်ကွဲကွာ၍ တစ်နေရာ၌ နေသော မိန်းမတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူတို့သည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ယောကျ်ားနှင့် မိတ်ဆွေဖြစ်ရန် တောင့်တတတ်ကြသည်။ "ထုလ္လကုမာရိကာ" (အပျိုကြီး) ဟူသည်မှာ အရွယ်ရောက်ပြီးသော သို့မဟုတ် အရွယ်လွန်ပြီးသော အပျိုစင်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူတို့သည် ယောကျ်ား၌သာ စိတ်ညွတ်၍ လှည့်လည်သွားလာတတ်ကြပြီး တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူနှင့် မိတ်ဆွေဖြစ်ရန် တောင့်တတတ်ကြသည်။ "ပဏ္ဍကာ" (နပုံပဏ္ဍုက်) ဟူသည်မှာ ကိလေသာထူပြောပြီး ကိလေသာပူလောင်ခြင်း မငြိမ်းအေးသော နပုန်းပဏ္ဍုက်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းတို့သည် ကိလေသာအဟုန် လွှမ်းမိုးခံရသဖြင့် တစ်စုံတစ်ယောက်နှင့် မိတ်ဆွေဖြစ်ရန် တောင့်တတတ်ကြသည်။ "ဘိက္ခုနိယော" (ဘိက္ခုနီ) ဟူသည်မှာ တူညီသော သာသနာ့ဘောင်၌ ရှင်ရဟန်းပြုထားသော ရဟန်းမိန်းမတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဘိက္ခုနီတို့နှင့် လျင်မြန်စွာ ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်တတ်ပြီး ထိုမှတစ်ဆင့် သီလပျက်စီးတတ်သည်။

ตตฺถ [Pg.274] เวสิยานํ กุเลสุ กุลุปโก หุตฺวา ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ วา อปทิสิตฺวา สิเนหสนฺถวชาเตน หทเยน อภิณฺหทสฺสนสลฺลาปกามตาย ตาสํ สนฺติกํ อุปสงฺกมนฺโต ‘‘เวสิยาโคจโร’’ติ วุจฺจติ, โส นจิรสฺเสว ‘‘อสุกเวสิยา สทฺธึ คโต’’ติ วตฺตพฺพตํ ปาปุณาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. สเจ ปน เวสิยาทโย สลากภตฺตาทีนิ เทนฺติ, ภิกฺขูหิ สทฺธึ คนฺตฺวา สทฺธึเยว ภุญฺชิตฺวา วา คเหตฺวา วา อาคนฺตุํ วฏฺฏติ. คิลานา ภิกฺขุนิโย โอวทิตุํ วา ธมฺมํ วา เทเสตุํ อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ วา ทาตุํ คจฺฉนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ คนฺตุํ วฏฺฏติ. โย ปน ตถา อาคนฺตฺวา มิตฺตสนฺถววเสน คจฺฉติ, อยํ อนาราธโก โหติ.

ထိုဝေသိယာစသည်တို့တွင် ပြည့်တန်ဆာမတို့၏ အိမ်သို့ အမြဲကပ်တတ်သော ရဟန်းဖြစ်၍ သော်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း စသည်တို့ကို အကြောင်းပြ၍ သော်လည်းကောင်း၊ ချစ်ကျွမ်းဝင်သောစိတ်ဖြင့် မပြတ်တွေ့မြင်လို၊ စကားပြောဆိုလိုသဖြင့် ၎င်းတို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်သွားလာသူကို "ဝေသိယာဂေါစရ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုသူသည် မကြာမီပင် "ထိုပြည့်တန်ဆာမနှင့် အတူသွားနေပြီ" ဟု ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုခြင်း ခံရသည့် အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ဝိဓဝါဂေါစရ စသည်တို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုပြည့်တန်ဆာမ စသူတို့သည် စာရေးတံဆွမ်း စသည်တို့ကို ပေးလှူပါက ရဟန်းတော်များနှင့်အတူ သွားရောက်ကာ အတူတကွ စားသောက်ပြီးသော်လည်းကောင်း၊ ယူဆောင်ပြီးသော်လည်းကောင်း ပြန်လာရန် အပ်စပ်ပေ၏။ မကျန်းမာသော ဘိက္ခုနီတို့ကို ဆုံးမရန်၊ တရားဟောရန် သို့မဟုတ် စာပေပို့ချ မေးမြန်းရန် သွားကြသော ရဟန်းတော်များနှင့်အတူ သွားရန်လည်း အပ်စပ်ပေ၏။ သို့သော် ထိုသို့မသွားဘဲ မိတ်ဆွေဖွဲ့လိုသော အစွမ်းဖြင့် သီးခြားသွားသောသူသည်ကား ပရိဝါသ်ကျင့်ဝတ်ကို မပြည့်စုံစေတတ်သူ ဖြစ်၏။

อุจฺจาวจานิ กรณียานีติ มหนฺตขุทฺทกานิ กมฺมานิ. ตตฺถ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา สมคฺเคน สงฺเฆน สนฺนิปติตฺวา กตฺตพฺพานิ เจติยมหาปาสาทปฏิสงฺขรณาทีนิ กมฺมานิ อุจฺจานิ นาม. จีวรโธวนรชนาทีนิ ขนฺธกปริยาปนฺนานิ จ อคฺคิสาลวตฺตาทีนิ อาภิสมาจาริกานิ อวจานิ นาม. ตตฺถ น ทกฺโข โหตีติ เตสุ กมฺเมสุ เฉโก สุสิกฺขิโต น โหติ. น อนลโสติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺโน น โหติ; ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส กมฺมํ อตฺถี’’ติ สุตฺวา ปเคว ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา คพฺภนฺตรํ ปวิสิตฺวา ยาวทตฺถํ สุปิตฺวา สายํ นิกฺขมติ. ตตฺรุปายายาติ เตสุ กมฺเมสุ อุปายภูตาย. วีมํสายาติ ฐานุปฺปตฺติกวีมํสาย. ‘‘อิทเมวํ กตฺตพฺพํ, อิทเมวํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ ตสฺมึเยว ขเณ อุปฺปนฺนปญฺญาย สมนฺนาคโต น โหติ. น อลํ กาตุํ น อลํ สํวิธาตุนฺติ สหตฺถาปิ กาตุํ สมตฺโถ น โหติ; ‘‘คณฺหถ ภนฺเต, คณฺห ทหร, คณฺห สามเณร, สเจ ตุมฺเห วา น กริสฺสถ, อมฺเห วา น กริสฺสาม, โก ทานิ อิมํ กริสฺสตี’’ติ เอวํ อุสฺสาหํ ชเนตฺวา สํวิธาตุํ อญฺญมญฺญํ กาเรตุมฺปิ สมตฺโถ น โหติ. ภิกฺขูหิ ‘‘กมฺมํ กริสฺสามา’’ติ วุตฺเต กิญฺจิ โรคํ อปทิสติ, ภิกฺขูนํ กมฺมํ กโรนฺตานํ สมีเปเนว วิจรติ, สีสเมว ทสฺเสติ, อยมฺปิ อนาราธโก โหติ.

“ဥစ္စာဝစာနိ ကရဏီယာနိ” ဟူသည် အကြီးအငယ်ဖြစ်သော အလုပ်မျိုးစုံကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအလုပ်တို့တွင် ခေါင်းလောင်း၊ ကုလားတက်၊ ကြေးမောင်း၊ ကျောက်စည် စသည်တို့ကို တီးခတ်၍ ညီညွတ်သော သံဃာတော်များ စည်းဝေးပြီး ပြုလုပ်ရမည့် စေတီတော် ပြုပြင်ခြင်း၊ ပြာသာဒ်ကြီးကို ပြုပြင်ခြင်း စသည့် အလုပ်ကြီးများကို “ဥစ္စာနိ” (ကြီးသော အလုပ်များ) ဟု ခေါ်သည်။ သင်္ကန်းဖွပ်လျှော်ခြင်း၊ သင်္ကန်းဆိုးခြင်း အစရှိသော ခန္ဓကဝတ်၌ ပါဝင်သည့် မီးတင်းကုတ်၌ ပြုအပ်သော ဝတ် အစရှိသော အာဘိသမာစာရိက ဝတ်တရားငယ်များကို “အဝစာနိ” (ငယ်သော အလုပ်များ) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအလုပ်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ၊ ကောင်းစွာ သင်ယူထားသော အတတ်ပညာ ရှိသူ မဟုတ်သည်ကို “တတ္ထ န ဒက္ခော ဟောတိ” ဟု ဆိုသည်။ ထကြွလုံ့လဝီရိယနှင့် မပြည့်စုံသူကို “န အနလသော” ဟု ဆိုသည်။ ထိုသူသည် “သံဃာ့အလုပ်ရှိသည်” ဟု ကြားလျှင် စောစောစီးစီးပင် ဆွမ်းကိစ္စကို ပြီးစေကာ အခန်းတွင်းသို့ ဝင်၍ အလိုရှိသရွေ့ အိပ်စက်ပြီး ညနေချမ်းမှ အပြင်သို့ ထွက်လာတတ်၏။ ထိုထိုအလုပ်တို့၌ နည်းလမ်းလမ်းစ ဖြစ်သော ပညာကို “တတြုပါယာယ” ဟု ဆိုသည်။ အကြောင်းအားလျော်စွာ ချက်ချင်းပေါ်ပေါက်လာသော စူးစမ်းတတ်သော ပညာကို “ဝီမံသာယ” ဟု ဆိုသည်။ “ဤအမှုကို ဤသို့ ပြုသင့်သည်၊ ဤအမှုကို ဤသို့ မပြုသင့်” ဟု ထိုအလုပ်လုပ်ရာ ခဏ၌ပင် ချက်ချင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ မဟုတ်ပေ။ မိမိကိုယ်တိုင် လက်ဖြင့်လည်း မလုပ်ဆောင်နိုင်သည်ကို “န အလံ ကာတုံ န အလံ သံဝိဓာတုံ” ဟု ဆိုသည်။ “အရှင်ဘုရားတို့ ကိုင်တော်မူကြပါ၊ ဦးပဉ္စင်းငယ် ကိုင်လော့၊ ကိုရင် ကိုင်လော့၊ သင်တို့လည်း မလုပ်၊ ငါတို့လည်း မလုပ်လျှင် ယခု ဤအလုပ်ကို မည်သူ လုပ်တော့မည်နည်း” ဟု ဤသို့ တိုက်တွန်းအားပေး၍ သူတစ်ပါးကို စီမံခိုင်းစေခြင်းငှာလည်း မစွမ်းဆောင်နိုင်ပေ။ ရဟန်းတို့က “အလုပ်လုပ်ကြစို့” ဟု ပြောသောအခါ တစ်စုံတစ်ခုသော ရောဂါဝေဒနာကို အကြောင်းပြလေ့ရှိ၏။ အလုပ်လုပ်နေသော ရဟန်းတို့၏ အနီးအပါး၌သာ လှည့်လည်သွားလာလျက် ဦးခေါင်းပြရုံမျှသာ ကိုယ်ယောင်ပြတတ်၏။ ဤသို့သော အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗသာမဏေသည်လည်း ပရိဝါသ်ကျင့်ဝတ်ကို မပြီးစေတတ်သူ (အနာရာဓက) ဖြစ်သည်။

น ติพฺพจฺฉนฺโท โหตีติ พลวจฺฉนฺโท น โหติ. อุทฺเทเสติ ปาฬิปริยาปุณเน. ปริปุจฺฉายาติ อตฺถสวเน. อธิสีเลติ ปาติโมกฺขสีเล. อธิจิตฺเตติ โลกิยสมาธิภาวนาย. อธิปญฺญายาติ โลกุตฺตรมคฺคภาวนาย.

အားကြီးသော ဆန္ဒမရှိခြင်းကို “န တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဟောတိ” ဟု ဆိုသည်။ “ဥဒ္ဒေသေ” ဟူသည် ပါဠိတော်ကို သင်ယူခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ “ပရိပုစ္ဆာယ” ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နာယူမေးမြန်းခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ “အဓိသီလေ” ဟူသည် ပါတိမောက်သံဝရသီလ၌ ဖြစ်သည်။ “အဓိစိတ္တေ” ဟူသည် လောကီသမာဓိဘာဝနာကို ပွားများခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ “အဓိပညာယ” ဟူသည် လောကုတ္တရာမဂ်ဘာဝနာကို ပွားများခြင်း၌ ဖြစ်သည်။

สงฺกนฺโต [Pg.275] โหตีติ อิธาคโต โหติ. ตสฺส สตฺถุโนติ ตสฺส ติตฺถายตนสามิกสฺส. ตสฺส ทิฏฺฐิยาติ ตสฺส สนฺตกาย ลทฺธิยา. อิทานิ สาเยว ลทฺธิ ยสฺมา ตสฺส ติตฺถกรสฺส ขมติ เจว รุจฺจติ จ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ จ ทฬฺหคฺคาเหน คหิตา; ตสฺมา ตสฺส ขนฺติ รุจิ อาทาโยติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตสฺส ขนฺติยา ตสฺส รุจิยา ตสฺส อาทายสฺสา’’ติ. อวณฺเณ ภญฺญมาเนติ ครหาย ภญฺญมานาย. อนภิรทฺโธติ อปริปุณฺณสงฺกปฺโป; โน ปคฺคหิตจิตฺโต. อุทคฺโคติ อพฺภุนฺนตกายจิตฺโต. อิทํ ภิกฺขเว สงฺฆาตนิกํ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส อนาราธนียสฺมินฺติ ภิกฺขเว ยมิทํ ตสฺส สตฺถุโน ตสฺเสว จ ลทฺธิยา อวณฺเณ ภญฺญมาเน ‘‘กึ อิเม ปรํ ครหนฺตี’’ติ กายวจีวิการนิพฺพตฺตกํ อนตฺตมนตฺตํ, พุทฺธาทีนญฺจ อวณฺเณ ภญฺญมาเน อตฺตมนตฺตํ, ยญฺจ ตสฺเสว สตฺถุโน ตสฺเสว จ ลทฺธิยา วณฺเณ ภญฺญมาเน อตฺตมนตฺตํ, พุทฺธาทีนญฺจ วณฺณภณเน อนตฺตมนตฺตํ, อิทํ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส อนาราธนียสฺมึ สงฺฆาตนิกํ, อนาราธเก ปริวาสวตฺตํ อปูรเก กมฺเม อิทํ ลิงฺคํ, อิทํ ลกฺขณํ, อิทมจลปฺปมาณนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อนาราธโก โข ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อาคโต น อุปสมฺปาเทตพฺโพติ อิโต เอเกนปิ องฺเคน สมนฺนาคโต น อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข สพฺพํ วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺพํ.

ဤသာသနာတော်သို့ ကူးပြောင်းရောက်ရှိလာခြင်းကို “သင်္ကန္တော ဟောတိ” ဟု ဆိုသည်။ “တဿ သတ္ထုနော” ဟူသည် မိစ္ဆာအယူ၏အရှင် ဖြစ်သော ထိုဆရာ၏ ဖြစ်သည်။ “တဿ ဒိဋ္ဌိယာ” ဟူသည် ထိုဆရာ၏ ယုတ်ညံ့သော အယူဝါဒ၏ ဖြစ်သည်။ ထိုအယူဝါဒကိုပင်လျှင် ထိုဂိုဏ်းဆရာသည် နှစ်သက်လည်းနှစ်သက် ကြိုက်လည်းကြိုက်၍ “ဤအယူသည်သာ မှန်ကန်၏” ဟု မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းယူထားသောကြောင့် “တဿ ခန္တိ ရုစိ အာဒါယော” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “တဿ ခန္တိယာ တဿ ရုစိယာ တဿ အာဒါယဿ” ဟု ဟောတော်မူသည်။ အပြစ်ကဲ့ရဲ့စကားကို ပြောဆိုအပ်သော် “အဝဏ္ဏေ ဘညမာနေ” ဟု ဆိုသည်။ မပြည့်စုံသော အကြံအစည်ရှိသူ၊ စိတ်တက်ကြွချီးမြှောက်မှု မရှိသူကို “အနဘိရဒ္ဓေါ” ဟု ဆိုသည်။ အလွန်တက်ကြွသော ကိုယ်စိတ်ရှိသူကို “ဥဒဂ္ဂေါ” ဟု ဆိုသည်။ “ဘိက္ခဝေ သံဃာတနိကံ အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗဿ အနာရာဓနီယသ္မိံ” ဟူသည်မှာ - ရဟန်းတို့၊ ထိုမိစ္ဆာဆရာ၏ လည်းကောင်း၊ ထိုဆရာ၏ အယူဝါဒ၏ လည်းကောင်း အပြစ်ကို ပြောဆိုသောအခါ “ဤရဟန်းတို့သည် အဘယ်ကြောင့် သူတစ်ပါးကို ကဲ့ရဲ့ကြသနည်း” ဟု နှုတ်၏လည်းကောင်း၊ ကိုယ်၏လည်းကောင်း ထူးခြားသော အမူအရာကို ဖြစ်စေတတ်သော မနှစ်သက်သောစိတ် ဖြစ်ခြင်း၊ ဘုရားစသည်တို့၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုသောအခါ နှစ်သက်သောစိတ် ဖြစ်ခြင်း၊ ထိုဆရာ၏ လည်းကောင်း၊ ထိုဆရာ၏ အယူဝါဒ၏ လည်းကောင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုသောအခါ နှစ်သက်သောစိတ် ဖြစ်ခြင်း၊ ဘုရားစသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုသောအခါ မနှစ်သက်သောစိတ် ဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ဤအလုံးစုံသည် အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗသာမဏေ၏ ပရိဝါသ်ကျင့်ဝတ်ကို မပြည့်စုံစေတတ်သော အမှု၌ ပေါင်းစုအပ်သော လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။ ပရိဝါသ်ကျင့်ဝတ်ကို မပြည့်စုံစေသော အမှု၌ ဤသည်ကား အသွင်အပြင် (လိင်္ဂ)၊ ဤသည်ကား အမှတ်အသား (လက္ခဏာ)၊ ဤသည်ကား မလှုပ်မယှက် တိုင်းတာနိုင်သော ပမာဏ (အစလပ္ပမာဏ) ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဧဝံ အနာရာဓကော... န ဥပသမ္ပါဒေတဗ္ဗော” ဟူသည်မှာ - ရဟန်းတို့၊ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အင်္ဂါရပ်တို့တွင် တစ်ခုသော အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗသာမဏေကို ရဟန်းအဖြစ်သို့ မရောက်စေအပ် (ရဟန်းမခံပေးအပ်)။ သုက္ကပက္ခ (ရဟန်းပြုပေးထိုက်သော ကောင်းသောဘက်) ၌မူ အလုံးစုံသော ကျင့်ဝတ်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော ကျင့်ဝတ်တို့၏ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သိအပ်၏။

เอวํ อาราธโก โข ภิกฺขเวติ เอวํ นาติกาเลน คามปฺปเวสนา นาติทิวา ปฏิกฺกมนํ, น เวสิยาทิโคจรตา, สพฺรหฺมจารีนํ กิจฺเจสุ ทกฺขตาทิ, อุทฺเทสาทีสุ ติพฺพจฺฉนฺทตา, ติตฺถิยานํ อวณฺณภณเน อตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ อวณฺณภณเน อนตฺตมนตา, ติตฺถิยานํ วณฺณภณเน อนตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ วณฺณภณเน อตฺตมนตาติ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ ติตฺถิยวตฺตานํ ปริปูรเณน อาราธโก ปริโตสโก ภิกฺขูนํ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อาคโต อุปสมฺปาเทตพฺโพ.

ရဟန်းတို့၊ “ဧဝံ အာရာဓကော ခေါ ဘိက္ခဝေ” ဟူသည်မှာ - အလွန်စောလွန်းသော အချိန်၌ ရွာသို့မဝင်ခြင်း၊ အလွန်မိုးချုပ်မှ မပြန်ခြင်း၊ ပြည့်တန်ဆာမ အစရှိသော ကျက်စားရာအရပ်၌ မကျက်စားခြင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ ကိစ္စတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း၊ ပါဠိတော် သင်ယူခြင်းစသည်တို့၌ ထက်သန်သော ဆန္ဒရှိခြင်း၊ တိတ္ထိတို့၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုရာ၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ဘုရားစသည်တို့၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုရာ၌ မနှစ်သက်ခြင်း၊ တိတ္ထိတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုရာ၌ မနှစ်သက်ခြင်း၊ ဘုရားစသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုရာ၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်း တည်းဟူသော ဤတိတ္ထိဖြစ်ခဲ့ဖူးသူတို့ ကျင့်အပ်သော ကျင့်ဝတ်ရှစ်ပါးတို့ကို ပြည့်စုံစွာ ဖြည့်ကျင့်ခြင်းဖြင့် သံဃာတော်ကို နှစ်သက်ကျေနပ်စေသော အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗသာမဏေကို ရဟန်းခံပေးအပ်သည်။

สเจ ปน อุปสมฺปทมาฬเกปิ เอกํ วตฺตํ ภินฺทติ, ปุน จตฺตาโร มาเส ปริวสิตพฺพํ. ยถา ปน ภินฺนสิกฺขาย สิกฺขมานาย ปุน สิกฺขาปทานิ จ สิกฺขาสมฺมุติ จ ทิยฺยติ, เอวํ นยิมสฺส กิญฺจิ ปุน ทาตพฺพมตฺถิ. ปุพฺเพ ทินฺนปริวาโสเยว หิ ตสฺส ปริวาโส. ตสฺมา ปุน จตฺตาโร มาเส ปริวสิตพฺพํ. สเจ ปริวสนฺโต อนฺตรา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, โลกิยธมฺโม [Pg.276] นาม กุปฺปนสภาโว, น อุปสมฺปาเทตพฺโพ. จตฺตาโร มาเส ปูริตวตฺโตว อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สเจ ปน ปริวสนฺโต จตฺตาริ มหาภูตานิ ปริคฺคณฺหติ, อุปาทารูปานิ ปริจฺฉินฺทติ, นามรูปํ ววตฺถเปติ, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ อารภติ, โลกิยธมฺโม นาม กุปฺปนสภาโว, เนว อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สเจ ปน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิลภติ, ปริปุณฺณํเยว โหติ วตฺตํ. สมูหตานิ สพฺพทิฏฺฐิคตานิ อพฺพุฬฺหํ วิจิกิจฺฉาสลฺลํ ตํทิวสเมว อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สเจปิ ติตฺถิยลิงฺเค ฐิโต โสตาปนฺโน โหติ, ปริวาสกิจฺจํ นตฺถิ, ตทเหว ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตพฺโพ.

အကယ်၍ ပဉ္စင်းခံရာ တန်ဆောင်းဝန်း၌သော်လည်း တစ်ခုသော ကျင့်ဝတ်ကို ဖျက်ဆီးအံ့၊ တစ်ဖန် လေးလပတ်လုံး ပရိဝါသ် နေရဦးမည်။ သိက္ခာပျက်သော သိက္ခမာန်အား တစ်ဖန် သိက္ခာပုဒ်တို့ကို လည်းကောင်း၊ သိက္ခာသမ္မုတိကို လည်းကောင်း ပေးရသကဲ့သို့ ဤအညတိတ္ထိယပုဗ္ဗသာမဏေအား တစ်ဖန် အသစ်ပေးဖွယ်ရာ မရှိပေ။ ရှေးက ပေးအပ်ပြီးသော ပရိဝါသ်သည်သာလျှင် သူ၏ပရိဝါသ် ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ဖန် လေးလပတ်လုံး ပရိဝါသ် ပြန်နေရမည်။ ပရိဝါသ်နေစဉ်အတွင်း အကယ်၍ သမာပတ်ရှစ်ပါးကို ရစေအံ့၊ လောကီတရား (လောကီဈာန်သမာဓိ) မည်သည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ရဟန်းမခံပေးအပ်သေးပေ။ လေးလပတ်လုံး ကျင့်ဝတ်ကို အပြည့် ဖြည့်ကျင့်ပြီးသူကိုသာ ရဟန်းခံပေးအပ်သည်။ အကယ်၍ ပရိဝါသ်နေစဉ် မဟာဘုတ်လေးပါးကို ပိုင်းခြား၍ ယူနိုင်အံ့၊ ဥပါဒါရုပ်တို့ကို ပိုင်းခြားမှတ်သားနိုင်အံ့၊ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်နိုင်အံ့၊ လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့ တင်၍ ဝိပဿနာကို အားထုတ်အံ့၊ လောကီဖြစ်သော ဝိပဿနာသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ရဟန်းမခံပေးအပ်သေးပေ။ အကယ်၍ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေ၍ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ရရှိအံ့၊ ပရိဝါသ်ကျင့်ဝတ်သည် ပြည့်စုံသွားပြီ ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်နုတ်အပ်ပြီ၊ ဝိစိကိစ္ဆာတည်းဟူသော မြားငြောင့်ကိုလည်း နှုတ်ပယ်ပြီးဖြစ်၍ ထိုသောတာပတ္တိမဂ်ကို ရသောနေ့၌ပင် ရဟန်းခံပေးအပ်သည်။ အကယ်၍ တိတ္ထိအသွင်ဖြင့် တည်လျက် သောတာပန် ဖြစ်အံ့၊ ပရိဝါသ်နေရန် ကိစ္စမရှိတော့ပေ၊ ထိုနေ့၌ပင်လျှင် ရှင်သာမဏေ ပြုပေးပြီး၍ ရဟန်းခံပေးအပ်သည်။

อุปชฺฌายมูลกํ จีวรํ ปริเยสิตพฺพนฺติ อุปชฺฌายํ อิสฺสรํ กตฺวา ตสฺส จีวรํ ปริเยสิตพฺพํ. ปตฺตมฺปิ ตเถว. ตสฺมา ยทิ อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ อตฺถิ, ‘‘อิมสฺส เทหี’’ติ วตฺตพฺโพ. อถ นตฺถิ, อญฺเญ ทาตุกามา โหนฺติ, เตหิปิ อุปชฺฌายสฺเสว ทาตพฺพํ ‘‘อิทํ ตุมฺหากํ กตฺวา อิมสฺส เทถา’’ติ. กสฺมา? ติตฺถิยา นาม วิโลมา โหนฺติ ‘‘สงฺเฆน เม ปตฺตจีวรํ ทินฺนํ, กึ มยฺหํ ตุมฺเหสุ อายตฺต’’นฺติ วตฺวา โอวาทานุสาสนึ น กเรยฺยุํ, อุปชฺฌาเยน ปน อายตฺตชีวิกตฺตา ตสฺส วจนกโร ภวิสฺสติ. เตนสฺส ‘‘อุปชฺฌายมูลกํ จีวรํ ปริเยสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ภณฺฑุกมฺมายาติ เกโสโรปนตฺถํ. ภณฺฑุกมฺมกถา ปรโต อาคมิสฺสติ.

“ဥပဇ္ဈာယမူလကံ စီဝရံ ပရိယေသိတဗ္ဗံ” ဟူသည်မှာ - ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို အစိုးရသူ (ပိုင်ဆိုင်သူ) ပြု၍ ထိုအညတိတ္ထိယပုဗ္ဗသာမဏေအတွက် သင်္ကန်းကို ရှာဖွေအပ်၏။ သပိတ်ကိုလည်း ထို့အတူပင် ရှာဖွေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၌ သပိတ်၊ သင်္ကန်းရှိပါက “ဤအညတိတ္ထိယပုဗ္ဗသာမဏေအား ပေးလိုက်ပါ” ဟု လျှောက်ထားရမည်။ အကယ်၍ မရှိပါက အခြားသူများက ပေးလှူလိုလျှင်လည်း “ဤသပိတ်သင်္ကန်းကို အရှင်ဘုရားတို့၏ ဥစ္စာပြု၍ ဤအညတိတ္ထိယပုဗ္ဗသာမဏေအား ပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်၍ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာအားသာ ပေးလှူရမည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - တိတ္ထိတို့မည်သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုတတ်သော သဘောရှိကြကုန်၏။ “သံဃာတော်က တပည့်တော်အား သပိတ်သင်္ကန်းကို လှူထားခြင်းဖြစ်သည်၊ တပည့်တော်နှင့် အရှင်ဘုရားတို့ အဘယ်သို့ စပ်ဆိုင်သနည်း” ဟု ဆိုကာ ဆုံးမစကားကို မလိုက်နာဘဲ နေတတ်ကြသည်။ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာနှင့် စပ်သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ရှိခြင်းကြောင့်သာ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ စကားကို လိုက်နာသူ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသူအား “ဥပဇ္ဈာယ်လျှင် အရင်းခံရှိသော သပိတ်သင်္ကန်းကို ရှာဖွေအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ “ဘဏ္ဍုကမ္မာယ” ဟူသည် ဆံပင်ရိတ်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ ဘဏ္ဍုကမ္မကထာသည် နောက်၌ လာလတ္တံ့။

อคฺคิกาติ อคฺคิปริจรณกา. ชฏิลกาติ ตาปสา. เอเต ภิกฺขเว กิริยวาทิโนติ เอเต กิริยํ น ปฏิพาหนฺติ, ‘‘อตฺถิ กมฺมํ, อตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ เอวํทิฏฺฐิกา. สพฺพพุทฺธา หิ เนกฺขมฺมปารมึ ปูรยมานา เอตเทว ปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ปูเรสุํ, มยาปิ ตเถว ปูริตา, น เอเตสํ สาสเน ปพฺพชฺชา วิโลมา, ตสฺมา อุปสมฺปาเทตพฺพา, น เตสํ ปริวาโส ทาตพฺโพติ. อิมาหํ ภิกฺขเว ญาตีนํ อาเวณิกํ ปริหารํ ทมฺมีติ อิมํ อหํ เตสํ ปาเฏกฺกํ โอทิสฺสกํ ปริหารํ ททามิ. กสฺมา เอวมาห? เต หิ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตาปิ สาสนสฺส อวณฺณกามา น โหนฺติ, อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส สาสนนฺติ วณฺณวาทิโนว โหนฺติ, ตสฺมา เอวมาหาติ.

"aggikā" ဟူသည် မီးကို ပူဇော်လုပ်ကျွေးတတ်သော သူများကို ဆိုလိုသည်။ "jaṭilakā" ဟူသည် ရသေ့များကို ဆိုလိုသည်။ "ete bhikkhave kiriyavādinoti" ဟူသည် ဤရသေ့တို့သည် ကိရိယ (ကံ) ကို မတားမြစ်ကြကုန်၊ "ကံရှိ၏၊ ကံ၏အကျိုးရှိ၏" ဟု ဤသို့ အယူရှိကြကုန်၏။ မှန်၏၊ အလုံးစုံသော ဘုရားရှင်တို့သည် နေက္ခမ္မပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူစဉ်က ဤရသေ့အဖြစ်ဖြင့်ပင် ရဟန်းပြု၍ ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့ကြဖူးပြီ။ ငါဘုရားသည်လည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့ပြီ။ ဤရသေ့တို့၏ သာသနာ၌ ရဟန်းအဖြစ်သည် ဆန့်ကျင်ဘက်မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့အား ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒ) ကို ပေးအပ်ထိုက်၏၊ ၎င်းတို့အား ပရိဝါသ် ဆောက်တည်ရန် မပေးထိုက်ဟု မှတ်အပ်၏။ "imāhaṃ... parihāraṃ dammīti" ဟူသည် ငါသည် ထိုဆွေတော်မျိုးတော်တို့အား သီးခြား ရည်ညွှန်းအပ်သော ဤအစောင့်အရှောက် (အခွင့်အရေး) ကို ပေးတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူသနည်း။ အကြောင်းမူကား ထိုသာကီဝင်တို့သည် တိတ္ထိတို့၏ သာသနာ၌ ရဟန်းပြုခဲ့ကြသော်လည်း ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ အပြစ်ကို ပြောလိုသူများ မဟုတ်ကြဘဲ၊ "ငါတို့၏ မြတ်သော ဆွေမျိုးတော်၏ သာသနာတော်တည်း" ဟု ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုသာ ပြောဆိုလေ့ရှိကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

อญฺญติตฺถิยปุพฺพวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗဝတ္ထုကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

ปญฺจาพาธวตฺถุกถา

ပဉ္စာဗာဓဝတ္ထုကထာ (ငါးပါးသော အနာရောဂါဝတ္ထုကထာ)

๘๘. มคเธสุ [Pg.277] ปญฺจ อาพาธา อุสฺสนฺนา โหนฺตีติ มคธนามเก ชนปเท มนุสฺสานญฺจ อมนุสฺสานญฺจ ปญฺจ โรคา อุสฺสนฺนา วุฑฺฒิปฺปตฺตา ผาติปฺปตฺตา โหนฺติ. ชีวกโกมารภจฺจกถา จีวรกฺขนฺธเก อาวิภวิสฺสติ. น ภิกฺขเว ปญฺจหิ อาพาเธหิ ผุฏฺโฐ ปพฺพาเชตพฺโพติ เย เต กุฏฺฐาทโย ปญฺจ อาพาธา อุสฺสนฺนา, เตหิ ผุฏฺโฐ อภิภูโต น ปพฺพาเชตพฺโพ.

၈၈. "magadhesu pañca ābādhā ussannā hontīti" ဟူသည် မဂဓတိုင်း၌ လူတို့အားလည်းကောင်း၊ လူမဟုတ်သော သတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း ငါးပါးသော ရောဂါတို့သည် များပြားလှ၏၊ တိုးပွား ပြန့်ပွားခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ဇီဝကကောမာရဘစ္စကထာသည် စီဝရkခန္ဓက၌ ထင်ရှားလာလတ္တံ့။ "na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabboti" ဟူသည် နူနာအစရှိသော ငါးမျိုးသော ပြင်းထန်သော ရောဂါတို့ နှိပ်စက်ခြင်း ခံရသူ၊ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ခံရသူကို ရှင်ပြုမပေးထိုက်ဟု ဆိုလိုသည်။

ตตฺถ กุฏฺฐนฺติ รตฺตกุฏฺฐํ วา โหตุ กาฬกุฏฺฐํ วา, ยํกิญฺจิ กิฏิภททฺทุกจฺฉุอาทิปฺปเภทมฺปิ สพฺพํ กุฏฺฐเมวาติ วุตฺตํ. ตญฺเจ นขปิฏฺฐิปฺปมาณมฺปิ วฑฺฒนกปกฺเข ฐิตํ โหติ, น ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน นิวาสนปารุปเนหิ ปกติปฏิจฺฉนฺเน ฐาเน นขปิฏฺฐิปฺปมาณํ อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิตํ โหติ, วฏฺฏติ. มุเข ปน หตฺถปาทปิฏฺเฐสุ วา สเจปิ อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิตํ นขปิฏฺฐิโต จ ขุทฺทกตรมฺปิ, น วฏฺฏติเยวาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. ติกิจฺฉาเปตฺวา ปพฺพาเชนฺเตนาปิ ปกติวณฺเณ ชาเตเยว ปพฺพาเชตพฺโพ. โคธาปิฏฺฐิสทิสจุณฺณโอกิรณกสรีรมฺปิ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ.

ထိုပါဠိ၌ "kuṭṭha" (နူနာ) ဟူသည် နီသောနူနာ ဖြစ်စေ၊ မည်းနက်သောနူနာ ဖြစ်စေ၊ သမင်ရက်နာ၊ ပွေးနာ၊ ယားနာ စသည်တို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြစ်စေ အားလုံးကို နူနာဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနူနာသည် လက်သန်း၏ လက်သည်းခွံမျှသာ ရှိသော်လည်း ထပ်မံတိုးပွားမည့် သဘောရှိပါက ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပေ။ အကယ်၍ သင်းပိုင်၊ ဧကသီတို့ဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားသော ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း၌ လက်သည်းခွံခန့်သာ ရှိပြီး၊ ထပ်မံ မတိုးပွားနိုင်တော့ပါက ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ သို့သော် မျက်နှာ၊ လက်ဖမိုး၊ ခြေဖမိုး စသည့် မဖုံးကွယ်အပ်သော နေရာများ၌မူ မတိုးပွားနိုင်သော်လည်း၊ လက်သည်းခွံထက် သေးငယ်စေဦးတော့ ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပါဟု ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုထားသည်။ ဆေးကုသစေပြီး၍ ရှင်ပြုပေးသည့်တိုင်အောင် ပကတိ အရေအဆင်းအတိုင်း ပြန်ဖြစ်မှသာ ရှင်ပြုပေးထိုက်၏။ ဖွတ်၏ကျောကုန်းကဲ့သို့ အမှုန်အမွှားများဖြင့် ပြည့်နေသော ကိုယ်ရှိသူကိုလည်း ရှင်ပြုပေးရန် မအပ်ပေ။

คณฺโฑติ เมทคณฺโฑ วา โหตุ อญฺโญ วา โย โกจิ โกลฏฺฐิมตฺตโกปิ เจ วฑฺฒนกปกฺเข ฐิโต คณฺโฑ โหติ, น ปพฺพาเชตพฺโพ. ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน ปน โกลฏฺฐิมตฺเต อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิโต วฏฺฏติ. มุขาทิเก อปฺปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิโตปิ น วฏฺฏติ. ติกิจฺฉาเปตฺวา ปพฺพาเชนฺเตนาปิ สรีรํ สญฺฉวึ กาเรตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. อุณฺณิคณฺฑา นาม โหนฺติ โคถนา วิย องฺคุลิกา วิย จ ตตฺถ ตตฺถ ลมฺพนฺติ, เอเตปิ คณฺฑาเยว. เตสุ สติ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. ทหรกาเล ขีรปิฬกา โยพฺพนฺนกาเล จ มุเข ขรปิฬกา นาม โหนฺติ, มหลฺลกกาเล นสฺสนฺติ, น ตา คณฺฑสงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, ตาสุ สติ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. อญฺเญ ปน สรีเร ขรปิฬกา นาม อปรา ปทุมกณฺณิกา นาม โหนฺติ, อญฺญา สาสปพีชกา นาม สาสปมตฺตา เอว สกลสรีรํ ผรนฺติ, ตา สพฺพา กุฏฺฐชาติกา เอว. ตาสุ สติ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

"gaṇḍo" (အနာဖု) ဟူသည် အဆီဖုဖြစ်စေ၊ အခြားအနာဖုဖြစ်စေ ဇီးစေ့ခန့်မျှ ရှိသော်လည်း ထပ်မံတိုးပွားမည့်အခြေအနေရှိပါက ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပေ။ သင်္ကန်းဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားသော နေရာ၌ ဇီးစေ့ခန့်သာရှိပြီး ထပ်မံမတိုးပွားတော့ပါက ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ မျက်နှာစသော မဖုံးကွယ်အပ်သော နေရာ၌ရှိပါကမူ မတိုးပွားသော်လည်း ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပေ။ ဆေးကုသစေပြီးမှ ရှင်ပြုပေးသည့်တိုင်အောင် ကိုယ်ခန္ဓာအရေပြားကို ကောင်းမွန်စင်ကြယ်စေပြီးမှသာ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ နွားမ၏နို့အုံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လက်ချောင်းငယ်များကဲ့သို့လည်းကောင်း ထိုထိုနေရာ၌ တွဲလွဲကျနေသော အသားပိုကြွက်နို့ (uṇṇigaṇḍā) များ ရှိနေပါကလည်း အနာဖု (ဂဏ္ဍ) ပင် ဖြစ်သောကြောင့် ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပေ။ ငယ်ရွယ်စဉ်အခါ၌ ဖြစ်တတ်သော မိတ်ဖုများ၊ ပျိုဖော်ဝင်ချိန် မျက်နှာ၌ ဖြစ်တတ်သော ဝက်ခြံဖုများသည် ကြီးရင့်လာပါက ပျောက်ကွယ်သွားတတ်သဖြင့် ၎င်းတို့ကို အနာဖု (ဂဏ္ဍ) ဟု မသတ်မှတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုမိတ်ဖု ဝက်ခြံဖုများ ရှိနေသော်လည်း ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ သို့သော် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဖြစ်တတ်သော ကြမ်းတမ်းသော "ခရပီဠက" အနာဖုများ၊ ကြာပွင့်ချပ်နှင့်တူသော "ပဒုမကဏ္ဏိက" အနာဖုများ၊ တစ်ကိုယ်လုံးသို့ မုန်ညင်းစေ့ပမာဏဖြင့် ပြန့်နှံ့တတ်သော "သာသပဗီဇက" အနာဖုများ ရှိနေပါက ယင်းတို့သည် နူနာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်သောကြောင့် ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပေ။

กิลาโสติ [Pg.278] น ภิชฺชนกํ น ปคฺฆรณกํ ปทุมปุณฺฑรีกปตฺตวณฺณํ กุฏฺฐํ, เยน คุนฺนํ วิย สพลํ สรีรํ โหติ, ตสฺมึ กุฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. โสโสติ โสสพฺยาธิ; ตสฺมึ สติ น ปพฺพาเชตพฺโพ. อปมาโรติ ปิตฺตุมฺมาโร วา ยกฺขุมฺมาโร วา; ตตฺถ ปุพฺพเวริเกน อมนุสฺเสน คหิโต ทุตฺติกิจฺโฉ โหติ. อปฺปมตฺตเกปิ ปน อปมาเร สติ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

"kilāso" (ခရုသင်း) ဟူသည် မပေါက်ကွဲ၊ အရည်လည်း မယိုစီးဘဲ ကြာရွက်အဆင်းကဲ့သို့ ဖြူဖျော့ဖျော့ရှိသော နူနာတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ယင်းကြောင့် နွား၏ကိုယ်၌ အပြောက်အကွက်ရှိသကဲ့သို့ ကိုယ်၌ အကွက်များ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထိုခရုသင်းနှင့် ပတ်သက်၍လည်း နူနာ၌ ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မှတ်သားအပ်၏။ "soso" ဟူသည် အသားအသွေးကို ခြောက်ကပ်စေတတ်သော တီဘီ သို့မဟုတ် ပန်းနာချောင်းဆိုးရောဂါ ဖြစ်သည်။ ထိုရောဂါရှိပါက ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပေ။ "apamāro" ဟူသည် ဝက်ရူးပြန်ခြင်း သို့မဟုတ် ဘီလူးဖမ်းစားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော စိတ်ရူးသွပ်ရောဂါ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့တွင် ရှေးက ရန်ငြိုးဟောင်းရှိခဲ့သော ဘီလူးသဘက် ဖမ်းစားထားသူကို ကုသရန် အလွန်ခဲယဉ်း၏။ အနည်းငယ်မျှသော ဝက်ရူးပြန်ရောဂါ ရှိနေပါသော်လည်း ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပေ။

ปญฺจาพาธวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ပဉ္စာဗာဓဝတ္ထုကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

ราชภฏวตฺถุกถา

ရာဇဘဋဝတ္ထုကထာ (မင်းချင်းယောကျ်ားဝတ္ထုကထာ)

๙๐. ราชภฏวตฺถุสฺมึ – ปจฺจนฺตํ อุจฺจินถาติ ปจฺจนฺตํ วฑฺเฒถ. โจเร ปลาเปตฺวา โจรภเยน วุฏฺฐิเต คาเม อาวาสาเปตฺวา อารกฺขํ ทตฺวา กสิกมฺมาทีนิ ปวตฺตาเปถาติ วุตฺตํ โหติ. ราชา ปน โสตาปนฺนตฺตา ‘‘โจเร ฆาเตถ, หนถา’’ติ น อาณาเปติ. อุปชฺฌายสฺส เทว สีสํ ฉินฺทิตพฺพนฺติอาทิ สพฺพํ ‘‘ปพฺพชฺชาย อุปชฺฌาโย เสฏฺโฐ, ตโต อาจริโย, ตโต คโณ’’ติ จินฺเตตฺวา อิทํ โวหาเร อฑฺฑวินิจฺฉเย อาคตนฺติ อาหํสุ. น ภิกฺขเว ราชภโฏ ปพฺพาเชตพฺโพติ เอตฺถ อมจฺโจ วา โหตุ มหามตฺโต วา เสวโก วา กิญฺจิ ฐานนฺตรํ ปตฺโต วา อปฺปตฺโต วา, โย โกจิ รญฺโญ ภตฺตเวตนภโฏ, สพฺโพ ราชภโฏติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ. ตสฺส ปน ปุตฺตนตฺตภาตุกา เย ราชโต ภตฺตเวตนํ น คณฺหนฺติ, เต ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. โย ปน ราชโต ลทฺธํ นิพทฺธโภคํ วา มาสสํวจฺฉรปริพฺพยํ วา รญฺโญเยว นิยฺยาเตติ, ปุตฺตภาตุเก วา ตํ ฐานํ สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา ราชานํ ‘‘น ทานาหํ เทวสฺส ภโฏ’’ติ อาปุจฺฉติ, เยน วา ยํ กมฺมการณา เวตนํ คหิตํ, ตํ กมฺมํ กตํ โหติ, โย วา ปพฺพชสฺสูติ รญฺญา อนุญฺญาโต โหติ, ตมฺปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

၉၀. ရာဇဘဋဝတ္ထု၌ "paccantaṃ uccinathā" ဟူသည် နယ်စပ်ဒေသကို တိုးချဲ့ကြလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ သူပုန်များကို နှိမ်နင်းမောင်းထုတ်၍၊ သူပုန်ဘေးကြောင့် စွန့်ခွာသွားကြသော ရွာသူရွာသားများကို ပြန်လည်အခြေချ နေထိုင်စေကာ အစောင့်အရှောက်ပေးပြီးလျှင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းများကို ပြန်လည်လုပ်ကိုင်စေကြလော့ ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ဗိမ္ဗိသာရမင်းသည် သောတာပန်ဖြစ်သောကြောင့် "သူပုန်များကို သတ်ကြ၊ ညှဉ်းဆဲကြ" ဟု မည်သည့်အခါမျှ မစေခိုင်းပေ။ "အရှင်မင်းကြီး... ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်ထိုက်ပါသည်" ဟူသော စကားနှင့် ပတ်သက်၍ "ရှင်ရဟန်းအဖြစ်၌ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏၊ ထိုအောက်တွင် ကမ္မဝါစာဆရာသည် မြတ်၏၊ ထိုအောက်တွင် ကာရကသံဃာသည် မြတ်၏" ဟု ကြံဆပြီး ဤအဆုံးအဖြတ်သည် တရားစီရင်ရေးကျမ်း (ဝေါဟာရ အဋ္ဌဝိနိစ္ဆယ) ၌ လာရှိပါသည်ဟု အမတ်တို့က သံတော်ဦးတင်ကြကုန်၏။ "na bhikkhave rājabhaṭo pabbājetabboti" ဟူသော ပါဠိ၌ သာမန်အမတ်၊ ဝန်ကြီး၊ သက်တော်စောင့်ဖြစ်စေ၊ ရာထူးကြီးငယ် ရသည်ဖြစ်စေ၊ မရသည်ဖြစ်စေ မင်းထံမှ လစာရိက္ခာ (ထမင်းရိက္ခာ) ရယူ၍ အမှုထမ်းနေသူအားလုံးကို မင်းချင်းယောကျ်ား (ရာဇဘဋ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုမင်းချင်းယောကျ်ားကို ရှင်ပြုမပေးထိုက်ပေ။ သို့သော် မင်းထံမှ လစာရိက္ခာမရရှိသော ၎င်းတို့၏ သား၊ မြေး၊ ညီနောင်များကိုမူ ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ မင်းထံမှ ရရှိထားသော အမြဲတမ်းစားသုံးခွင့် သို့မဟုတ် လစာ၊ နှစ်ချုပ်စာ ရိက္ခာများကို မင်းအား ပြန်လည်အပ်နှံခဲ့သူ၊ သို့မဟုတ် သား သို့မဟုတ် ညီနောင်များအား ထိုရာထူးကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်ပြီး မင်းကြီးထံ "အရှင်မင်းကြီး... ယခုအခါ ကျွန်တော်မျိုးသည် အရှင်မင်းကြီး၏ အမှုထမ်း မဟုတ်တော့ပါ" ဟု ခွင့်ပန်ပြီးသူ၊ သို့မဟုတ် မည်သည့်လုပ်ငန်းအတွက် လစာရိက္ခာ ရယူခဲ့သနည်း ထိုလုပ်ငန်းကို ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်ပြီးသူ၊ သို့မဟုတ် မင်းကြီးကိုယ်တိုင်က "ရှင်ရဟန်းပြုလော့" ဟု ခွင့်ပြုထားသူကိုလည်း ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။

ราชภฏวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ရာဇဘဋဝတ္ထုကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

โจรวตฺถุกถา

စောရဝတ္ထုkထာ (သူခိုးဝတ္ထုကထာ)

๙๑. โจรวตฺถูสุ – มนุสฺสา ปสฺสิตฺวาติ เยหิ คิหิกาเล ทิฏฺฐปุพฺโพ เย จ ‘‘อยํ โส’’ติ อญฺเญสํ สุณนฺติ, เต ปสฺสิตฺวา อุพฺพิชฺชนฺติปิ…เป… ทฺวารมฺปิ [Pg.279] ถเกนฺติ. เย ปน น ชานนฺติ, เตสํ ฆเรสุ ภิกฺขํ ลภติ. น ภิกฺขเวติ ภควา สยํ ธมฺมสฺสามี, ตสฺมา อายตึ อกรณตฺถาย ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺโต เอวมาห. ตตฺถ ธชํ พนฺธิตฺวา วิย วิจรตีติ ธชพนฺโธ. มูลเทวาทโย วิย โลเก ปากโฏติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา โย คามฆาตํ วา ปนฺถทุหนํ วา นคเร สนฺธิจฺเฉทาทิกมฺมํ วา กโรนฺโต วิจรติ, ปญฺญายติ จ ‘‘อสุโก นาม อิทํ อิทํ กโรตี’’ติ, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ. โย ปน ราชปุตฺโต รชฺชํ ปตฺเถนฺโต คามฆาตาทีนิ กโรติ, โส ปพฺพาเชตพฺโพ. ราชาโน หิ ตสฺมึ ปพฺพชิเต ตุสฺสนฺติ, สเจ ปน น ตุสฺสนฺติ, น ปพฺพาเชตพฺโพ. ปุพฺเพ มหาชเน ปากโฏ โจโร ปจฺฉา โจรกมฺมํ ปหาย ปญฺจสีลาทีนิ สมาทิยติ, ตญฺเจ มนุสฺสา เอวํ ชานนฺติ, ปพฺพาเชตพฺโพ. เย ปน อมฺพลพุชาทิโจรกา สนฺธิจฺเฉทาทิโจรา เอว วา อทิสฺสมานา เถยฺยํ กโรนฺติ, ปจฺฉาปิ อิมินา นาม อิทํ กตนฺติ น ปญฺญายนฺติ, เตปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

၉၁. စောရဝတ္ထုတို့၌— 'manussā passitvā' ဟူသည်မှာ လူဝတ်ကြောင်ဘဝတုန်းက မြင်ဖူးသူများနှင့် 'ဤသူသည် ထိုသူ (အင်္ဂုလိမာလ) ဖြစ်သည်' ဟု အခြားသူများထံမှ ကြားဖူးသူများသည် မြင်လျှင် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်ကြကုန်၏၊ ထွက်ပြေးကြကုန်၏၊ လမ်းလွှဲ၍ သွားကြကုန်၏၊ မျက်နှာလွှဲ၍ နေကြကုန်၏၊ တံခါးကိုလည်း ပိတ်ထားကြကုန်၏။ မသိကြသော သူတို့၏ အိမ်များ၌ကား ဆွမ်းကို ရရှိပေ၏။ 'na bhikkhave' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင် တရား၏အရှင် ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် နောင်အခါ၌ ဤသို့ မပြုလုပ်ကြစေရန် ရဟန်းတို့အား သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူလို၍ 'ရဟန်းတို့... မပြုအပ်' ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ တံခွန်အလံကို ချည်နှောင်ထားသကဲ့သို့ အထင်အရှား လှည့်လည်တတ်သောကြောင့် 'ဓဇဗန္ဓ' မည်၏။ လောက၌ မူလဒေဝ စသည်တို့ကဲ့သို့ အလွန်ထင်ရှားသော သူပုန်ဓားပြဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ရွာကို ဖျက်ဆီးခြင်း၊ လမ်းလုယက်ဖျက်ဆီးခြင်း၊ မြို့၌ အိမ်ဖောက်ထွင်းခိုးယူခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်၍ လှည့်လည်ပြီး 'မည်သူမည်ဝါသည် ဤသို့သော ဒုစရိုက်ကို ပြုလုပ်၏' ဟု အများသိအောင် ထင်ရှားကျော်စောနေသော ထိုတောပုန်းဓားပြကို ရဟန်းပြုမပေးရ။ မင်းအဖြစ်ကို တောင့်တလျက် ရွာဖျက်ဆီးခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်သော မင်းသားသူပုန်ကိုမူ ရဟန်းပြုပေးရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မင်းတို့သည် ထိုမင်းသား ရဟန်းပြုသွားလျှင် ကျေနပ်နှစ်သက်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ မင်းတို့က မနှစ်သက်ပါက ရဟန်းပြုမပေးရ။ ရှေးက လူအများကြားတွင် ထင်ရှားကျော်စောခဲ့သော ဓားပြသည် နောက်ပိုင်း၌ ဓားပြအမှုကို စွန့်လွှတ်၍ ငါးပါးသီလ စသည်တို့ကို ဆောက်တည်နေကြောင်း လူတို့ သိရှိပါက ထိုသူကို ရဟန်းပြုပေးရမည်။ သရက်သီး၊ တောင်ပိန္နဲသီး စသည်ကို ခိုးယူတတ်သော သူခိုးငယ်များ သို့မဟုတ် အိမ်ဖောက်သူခိုး ဖြစ်သော်လည်း မထင်မရှား ခိုးယူတတ်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင်လည်း 'ဤသူသည် ဤအမှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်' ဟု ထင်ရှားခြင်းမရှိသူတို့ကိုမူ ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်စပ်ပေ၏။

๙๒. การํ ภินฺทิตฺวาติ อฏฺฏพนฺธนาทึ ภินฺทิตฺวา. อภยูวราติ เอตฺถ ภเยน อุปรมนฺตีติ ภยูวรา, เอเต ปน ลทฺธาภยตฺตา น ภยูวราติ อภยูวรา; ปการสฺส เจตฺถ วกาโร กโตติ เวทิตพฺโพ. น ภิกฺขเว การเภทโก ปพฺพาเชตพฺโพติ กาโร วุจฺจติ พนฺธนาคารํ. อิธ ปน อนฺทุพนฺธนํ วา โหตุ สงฺขลิกพนฺธนํ วา รชฺชุพนฺธนํ วา คามพนฺธนํ วา นิคมพนฺธนํ วา นครพนฺธนํ วา ปุริสคุตฺติ วา ชนปทพนฺธนํ วา ทีปพนฺธนํ วา, โย เอเตสุ ยํกิญฺจิ พนฺธนํ ภินฺทิตฺวา วา ฉินฺทิตฺวา วา มุญฺจิตฺวา วา วิวริตฺวา วา ปสฺสมานานํ วา อปสฺสมานานํ วา ปลายติ, โส การเภทโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตสฺมา อีทิโส การเภทโก โจโร ทีปพนฺธนํ ภินฺทิตฺวา ทีปนฺตรํ คโตปิ น ปพฺพาเชตพฺโพ. โย ปน น โจโร, เกวลํ หตฺถกมฺมํ อกโรนฺโต ‘‘เอวํ โน อปลายนฺโต กริสฺสตี’’ติ ราชยุตฺตาทีหิ พทฺโธ, โส การํ ภินฺทิตฺวา ปลาโตปิ ปพฺพาเชตพฺโพ. โย ปน คามนิคมปฏฺฏนาทีนิ เกณิยา คเหตฺวา ตํ อสมฺปาเทนฺโต พนฺธนาคารํ ปเวสิโต โหติ, โส ปลายิตฺวา อาคโต น ปพฺพาเชตพฺโพ. โยปิ กสิกมฺมาทีหิ ธนํ สมฺปาเทตฺวา ชีวนฺโต ‘‘นิธานํ อิมินา ลทฺธ’’นฺติ เปสุญฺญํ อุปสํหริตฺวา เกนจิ พนฺธาปิโต โหติ, ตํ ตตฺเถว ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ, ปลายิตฺวา คตํ ปน คตฏฺฐาเน ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

၉၂. 'Kāraṃ bhinditvā' ဟူသည်မှာ အချုပ်ထောင် စသည်ကို ဖောက်ဖျက်၍ ဟူသောအဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ 'abhayūvarā' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် ရှောင်ကြဉ်ကြသူများကို 'ဘယူဝရ' ဟု ခေါ်၏။ ဤရဟန်းတို့ကား ဘေးကင်းရာကို ရရှိပြီးဖြစ်၍ ကြောက်၍ ရှောင်ကြဉ်ရသူများ မဟုတ်သဖြင့် 'အဘယူဝရ' ဟု ခေါ်၏။ (ဤ 'အဘယူဝရ' ဟူသော ပုဒ်၌ ပ-အက္ခရာကို ဝ-အက္ခရာ ပြုထားသည်ဟု သိအပ်၏။) 'ရဟန်းတို့၊ ထောင်ဖောက်ပြေးသူကို ရဟန်းမပြုပေးရ' ဟူသော ပါဠိ၌ နှောင်အိမ် (အချုပ်ထောင်) ကို 'ကာရ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ခြေကျင်းနှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ သံကြိုးနှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ ကြိုးဖြင့်နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ ရွာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ နိဂုံး၊ မြို့၊ စောင့်ရှောက်သူ (အစောင့်)၊ ဇနပုဒ်၊ ကျွန်း စသော အနှောင်အဖွဲ့ တစ်ခုခုကို ဖောက်ဖျက်၍ဖြစ်စေ၊ ဖြတ်၍ဖြစ်စေ၊ ဖြေ၍ဖြစ်စေ၊ ဖွင့်၍ဖြစ်စေ အစောင့်များ မြင်သည်ဖြစ်စေ မမြင်သည်ဖြစ်စေ ထွက်ပြေးသူကို 'ထောင်ဖောက်ပြေးသူ' (ကာရဘေဒက) ဟု ခေါ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော ထောင်ဖောက်ပြေးသော သူခိုးသည် ကျွန်းအနှောင်အဖွဲ့ကို ဖောက်ဖျက်၍ အခြားကျွန်းသို့ ရောက်သွားသော်လည်း ရဟန်းမပြုပေးရ။ သူခိုးမဟုတ်ဘဲ အလုပ်မလုပ်ဘဲ ထွက်မပြေးဘဲ အလုပ်လုပ်စေရန် မင်းမှုထမ်းတို့က ချုပ်နှောင်ထားခြင်းခံရသူသည် ထောင်ကိုဖောက်၍ ပြေးလာသော်လည်း ရဟန်းပြုပေးနိုင်သည်။ အခွန်မဆောင်နိုင်၍ အချုပ်ချခံရသူသည် ထွက်ပြေးလာလျှင် ရဟန်းမပြုပေးရ။ ရိုးရိုးသားသား လုပ်ကိုင်စားသော်လည်း 'ရွှေအိုးရသည်' ဟု ကုန်းတိုက်ခံရသဖြင့် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခံရသူကို ထိုချုပ်နှောင်ရာ အရပ်၌ ရဟန်းမပြုပေးအပ်၊ အခြားတစ်ပါးသို့ ထွက်ပြေးသွားပါက ထိုရောက်ရာအရပ်၌ ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။

๙๓. น [Pg.280] ภิกฺขเว ลิขิตโกติ เอตฺถ ลิขิตโก นาม น เกวลํ ‘‘ยตฺถ ปสฺสติ ตตฺถ หนฺตพฺโพ’’ติ, อถ โข โย โกจิ โจริกํ วา อญฺญํ วา ครุํ ราชาปราธํ กตฺวา ปลาโต, ราชา จ นํ ปณฺเณ วา โปตฺถเก วา ‘‘อิตฺถนฺนาโม ยตฺถ ทิสฺสติ, ตตฺถ คเหตฺวา มาเรตพฺโพ’’ติ วา ‘‘หตฺถปาทานิสฺส ฉินฺทิตพฺพานี’’ติ วา ‘‘เอตฺตกํ นาม ทณฺฑํ อาหราเปตพฺโพ’’ติ วา ลิขาเปติ, อยํ ลิขิตโก นาม, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ.

၉၃. 'ရဟန်းတို့၊ ရေးမှတ်ခံရသူ (ဝရမ်းပြေး) ကို ရဟန်းမပြုပေးရ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'လိခိတက' (ရေးမှတ်ခံရသူ) မည်သည် 'တွေ့ရာအရပ်၌ သတ်စေ' ဟု ရေးသားခံရသူသက်သက်ကိုသာ ဆိုလိုသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ခိုးမှု သို့မဟုတ် အခြားကြီးလေးသော မင်းပြစ်မင်းဒဏ် ပြုလုပ်၍ ထွက်ပြေးသူကို မင်းက ကြေညာစာရွက်၌ဖြစ်စေ၊ စာအုပ်၌ဖြစ်စေ 'ဤအမည်ရှိသူကို တွေ့ရာအရပ်၌ ဖမ်းဆီး၍ သတ်စေ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'လက်ခြေတို့ကို ဖြတ်စေ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဤမျှသော ဒဏ်ငွေကို ဆောင်စေ' ဟုလည်းကောင်း ရေးသားစေသူကို ဆိုလို၏။ ဤသူသည် လိခိတက မည်၏။ ထိုသူကို ရဟန်းမပြုပေးရ။

๙๔. กสาหโต กตทณฺฑกมฺโมติ เอตฺถ โย วจนเปสนาทีนิ อกโรนฺโต หญฺญติ, น โส กตทณฺฑกมฺโม. โย ปน เกณิยา วา อญฺญถา วา กิญฺจิ คเหตฺวา ขาทิตฺวา ปุน ทาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อยเมว เต ทณฺโฑ โหตู’’ติ กสาหิ หญฺญติ, อยํ กสาหโต กตทณฺฑกมฺโม. โส จ กสาหิ วา หโต โหตุ อทฺธทณฺฑกาทีนํ วา อญฺญตเรน, ยาว อลฺลวโณ โหติ, ตาว น ปพฺพาเชตพฺโพ. วเณ ปน ปากติเก กตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน ชาณูหิ วา กปฺปเรหิ วา นาฬิเกรปาสาณาทีหิ วา ฆาเตตฺวา มุตฺโต โหติ, สรีเร จสฺส คณฺฐิโย ปญฺญายนฺติ, น ปพฺพาเชตพฺโพ. ผาสุกํ กตฺวา เอว คณฺฐีสุ สนฺนิสินฺนาสุ ปพฺพาเชตพฺโพ.

၉၄. 'ကြိမ်ဒဏ်သင့်၍ ဒဏ်အမှုပြုပြီးသူ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ စေခိုင်းချက်ကို မပြုလုပ်၍ အရိုက်ခံရသူသည် ကတဒဏ္ဍကမ္မ (ဒဏ်သင့်သူ) မဟုတ်။ အခွန်အတုတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ အခြားနည်းဖြင့်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုကို ယူ၍စားပြီးလျှင် ပြန်မပေးနိုင်သဖြင့် 'ဤကြိမ်ဒဏ်သည် သင်၏ဒဏ်ဖြစ်စေ' ဟု ဆိုကာ ကြိမ်လုံးတို့ဖြင့် အရိုက်ခံရသူကို 'ကြိမ်ဒဏ်သင့်၍ ဒဏ်အမှုပြုပြီးသူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူသည် ကြိမ်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ တုတ်တိုဖြင့်ဖြစ်စေ ရိုက်နှက်ခံရ၍ အနာစိုရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ရဟန်းမပြုပေးရ။ အနာများ ခြောက်သွေ့ပျောက်ကင်းသွားမှသာ ရဟန်းပြုပေးရမည်။ အကယ်၍ ဒူး၊ တံတောင် သို့မဟုတ် အုန်းခွံ၊ ကျောက်ခဲ စသည်တို့ဖြင့် ထုရိုက်နှက်ခံရပြီးမှ လွတ်လာသူဖြစ်၍ ကိုယ်၌ အဖုအကျိတ်များ ထင်ရှားနေပါက ရဟန်းမပြုပေးရ。 ထိုအဖုများ ငြိမ်သက်ပျောက်ကင်းကာ ကျန်းမာချမ်းသာလာမှသာ ရဟန်းပြုပေးရမည်။

๙๕. ลกฺขณาหโต กตทณฺฑกมฺโมติ เอตฺถ กตทณฺฑกมฺมภาโว ปุริมนเยเนว เวทิตพฺโพ. ยสฺส ปน นลาเฏ วา อูรุอาทีสุ วา ตตฺเตน โลเหน ลกฺขณํ อาหตํ โหติ, โส สเจ ภุชิสฺโส ยาว อลฺลวโณ โหติ, ตาว น ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจปิสฺส วณา รุฬฺหา โหนฺติ, ฉวิยา สมปริจฺเฉทา, ลกฺขณํ น ปญฺญายติ, ติมณฺฑลวตฺถสฺส อุตฺตราสงฺเค กเต ปฏิจฺฉนฺโนกาเส เจ โหติ, ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ, อปฺปฏิจฺฉนฺโนกาเส เจ น วฏฺฏติ.

၉၅. 'အမှတ်တံဆိပ် ခတ်နှိပ်ခံရသူ ဒဏ်သင့်သူ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ကတဒဏ္ဍကမ္မ (ဒဏ်သင့်) အဖြစ်ကို ရှေးနည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ နဖူး သို့မဟုတ် ပေါင် စသောနေရာတို့၌ ပူသောသံဖြင့် အမှတ်အသား ခတ်နှိပ်ခံရသူသည် အကယ်၍ ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်လာသူ ဖြစ်သော်လည်း အနာစို ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ရဟန်းမပြုပေးရ။ အကယ်၍ အနာများ ကျက်သွားပြီး အရေပြားနှင့် ညီညွတ်သွားသော်လည်း အမှတ်အသား မထင်ရှားတော့ဘဲ၊ သကန်းကို သုံးဝန်းညီညာစွာ ဝတ်ရုံသောအခါ ဖုံးကွယ်ရာအရပ်၌ အမှတ်အသား ရှိပါက ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်စပ်၏။ မဖုံးကွယ်အပ်သော အရပ်၌ အမှတ်အသား ရှိပါက ရဟန်းပြုပေးရန် မအပ်စပ်ပေ။

โจรวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

သူခိုးဝတ္ထုအဖွင့် ပြီး၏။

อิณายิกวตฺถุกถา

ကြွေးမြီရှိသူဝတ္ထုအဖွင့်

๙๖. น ภิกฺขเว อิณายิโกติ เอตฺถ อิณายิโก นาม ยสฺส ปิติปิตามเหหิ วา อิณํ คหิตํ โหติ, สยํ วา อิณํ คหิตํ โหติ, ยํ วา อาถเปตฺวา มาตาปิตูหิ กิญฺจิ คหิตํ โหติ, โส ตํ [Pg.281] อิณํ ปเรสํ ธาเรตีติ อิณายิโก. ยํ ปน อญฺเญ ญาตกา อาถเปตฺวา กิญฺจิ คณฺหนฺติ, โส น อิณายิโก. น หิ เต ตํ อาถเปตุํ อิสฺสรา, ตสฺมา ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ, อิตรํ น วฏฺฏติ. สเจ ปนสฺส ญาติสาโลหิตา ‘‘มยํ ทสฺสาม, ปพฺพาเชถ น’’นฺติ อิณํ อตฺตโน ภารํ กโรนฺติ, อญฺโญ วา โกจิ ตสฺส อาจารสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ นํ, อหํ อิณํ ทสฺสามี’’ติ วทติ, ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. เตสุ อสติ ภิกฺขุนา ตถารูปสฺส อุปฏฺฐากสฺสาปิ อาโรเจตพฺพํ ‘‘สเหตุโก สตฺโต อิณปลิโพเธน น ปพฺพชตี’’ติ. สเจ โส ปฏิปชฺชติ, ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจปิ อตฺตโน กปฺปิยภณฺฑํ อตฺถิ, ‘‘เอตํ ทสฺสามี’’ติ ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน เนว ญาตกาทโย ปฏิปชฺชนฺติ, น อตฺตโน ธนํ อตฺถิ, ‘‘ปพฺพาเชตฺวา ภิกฺขาย จริตฺวา โมเจสฺสามี’’ติ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. สเจ ปพฺพาเชติ ทุกฺกฏํ. ปลาโตปิ อาเนตฺวา ทาตพฺโพ. โน เจ เทติ, สพฺพํ อิณํ คีวา โหติ. อชานิตฺวา ปพฺพาชยโต อนาปตฺติ. ปสฺสนฺเตน ปน อาเนตฺวา อิณสามิกานํ ทสฺเสตพฺโพ. อปสฺสนฺตสฺส คีวา น โหติ.

၉၆. ရဟန်းတို့၊ 'ဣဏာယိက (ကြွေးရှိသူ) ကို ရှင်ရဟန်းမပြုပေးရ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဣဏာယိက မည်သည်ကား မိမိ၏ အဖ၊ အဘိုးတို့က ယူခဲ့သော ကြွေးရှိသဖြင့် ထိုကြွေးမြီကို ပေးဆပ်ရန် တာဝန်ရှိသူသော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင် ကြွေးယူထားသူသော်လည်းကောင်း၊ မိဘတို့က တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာကိုယူရန် အပေါင်အဖြစ် အပ်နှံထားခြင်း ခံရသဖြင့် ထိုကြွေးမြီကို သူတစ်ပါးတို့အား ဆပ်ပေးရသူသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ 'ဣဏာယိက' မည်၏။ မိဘတို့မှအပဖြစ်သော အခြားဆွေမျိုးတို့က တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာကိုယူရန် အပ်နှံထားခြင်းခံရသူသည်ကား 'ဣဏာယိက' မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဆွေမျိုးတို့သည် ထိုသူကို အပ်နှံထားရန် အစိုးမရကြသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် (ဆွေမျိုးတို့ အပ်နှံထားသော) ထိုသူကို ရှင်ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်စပ်၏၊ အခြား (မိဘတို့ အပ်နှံထားသော) သူကိုမူ ရှင်ရဟန်းပြုပေးရန် မအပ်စပ်ပေ။ အကယ်၍ ထိုသူ၏ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့က 'တပည့်တော်တို့ ကြွေးကို ပေးဆပ်ပါမည်၊ ထိုသူကို ရှင်ရဟန်းပြုပေးတော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထား၍ ထိုကြွေးကို မိမိတို့တာဝန်အဖြစ် ခံယူကြလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အခြားတစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက ထိုသူ၏ အကျင့်သီလပြည့်စုံခြင်းကို မြင်၍ 'ထိုသူကို ရှင်ရဟန်းပြုပေးတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ် ကြွေးကို ပေးဆပ်ပါမည်' ဟု ပြောဆိုလျှင်သော်လည်းကောင်း ရှင်ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်စပ်၏။ ထိုသို့ တာဝန်ယူမည့်သူမရှိပါက ရဟန်းသည် ထိုသို့သော မိမိ၏ အလုပ်အကျွေး ဒါယကာအားပင် 'ဤသတ္တဝါသည် မဂ်ဖိုလ်ရနိုင်သော အကြောင်းရှိပါလျက် ကြွေးမြီနှောင့်ယှက်မှုကြောင့် ရှင်ရဟန်းမပြုနိုင်ရှာပါ' ဟု ပြောပြအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုအလုပ်အကျွေးဒါယကာက ကြွေးဆပ်ရန် တာဝန်ယူလျှင် ရှင်ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ မိမိ၌ ကပ္ပိယဘဏ္ဍာ (အပ်စပ်သောဥစ္စာ) ရှိပါကလည်း 'ဤကပ္ပိယဘဏ္ဍာကို ပေးဆပ်မည်' ဟု ကြံစည်၍ ရှင်ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ အကယ်၍ ဆွေမျိုးစသည်တို့ကလည်း တာဝန်မယူ၊ မိမိ၌လည်း အပ်စပ်သောဥစ္စာမရှိဘဲ 'ရှင်ရဟန်းပြုပေးပြီးမှ ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ကြွေးမှလွတ်အောင် ပြုပေးမည်' ဟု ကြံစည်၍ ရှင်ရဟန်းပြုပေးရန် မအပ်စပ်ပေ။ အကယ်၍ ရှင်ရဟန်းပြုပေးပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ရှင်ပြုပေးပြီးနောက် ထွက်ပြေးသွားသော သာမဏေကိုလည်း ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်၍ ကြွေးရှင်တို့အား အပ်နှံရမည်။ ပြန်လည်မအပ်နှံပါက ကြွေးမြီအားလုံးကို (ရှင်ပြုပေးသော ဆရာက) ဆပ်ရန် တာဝန်ရှိ၏။ ကြွေးရှိမှန်းမသိဘဲ ရှင်ရဟန်းပြုပေးမိပါက အာပတ်မသင့်။ သို့သော် သိရှိတွေ့မြင်ပါက ထိုထွက်ပြေးနေသူကို ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်၍ ကြွေးရှင်တို့အား ပြသအပ်၏။ မတွေ့မြင်ပါက ဆရာ၌ တာဝန်မရှိပေ။

สเจ อิณายิโก อญฺญํ เทสํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิยมาโนปิ ‘‘นาหํ กสฺสจิ กิญฺจิ ธาเรมี’’ติ วตฺวา ปพฺพชติ, อิณสามิโก จ ตํ ปริเยสนฺโต ตตฺถ คจฺฉติ, ทหโร ตํ ทิสฺวา ปลายติ, โส จ เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อยํ ภนฺเต เกน ปพฺพาชิโต, มม เอตฺตกํ นาม ธนํ คเหตฺวา ปลาโต’’ติ วทติ, เถเรน วตฺตพฺพํ ‘‘มยา อุปาสก ‘อณโณ อห’นฺติ วทนฺโต ปพฺพาชิโต, กึ ทานิ กโรมิ, ปสฺส เม ปตฺตจีวรมตฺต’’นฺติ อยํ ตตฺถ สามีจิ. ปลาเต ปน คีวา น โหติ.

အကယ်၍ ကြွေးရှိသူသည် အခြားတစ်ပါးသောအရပ်သို့ သွားရောက်ပြီး 'အကျွန်ုပ်၌ မည်သူ့အားမျှ ဆပ်စရာ ကြွေးမြီမရှိပါ' ဟု မေးမြန်းစဉ် လိမ်လည်ပြောဆို၍ ရှင်ရဟန်းပြုအံ့၊ ကြွေးရှင်သည်လည်း ထိုသူကို လိုက်လံရှာဖွေရင်း ထိုရှင်ရဟန်းပြုရာအရပ်သို့ ရောက်သွားအံ့၊ ရဟန်းငယ်သည် ထိုကြွေးရှင်ကိုမြင်၍ ထွက်ပြေးအံ့၊ ထိုကြွေးရှင်သည်လည်း ဥပဇ္ဈာယ်ထေရ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤသူ့ကို အဘယ်သူက ရှင်ပြုပေးပါသနည်း၊ ထိုသူသည် တပည့်တော်၏ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ဥစ္စာကို ယူဆောင်၍ ထွက်ပြေးလာသူဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်ထားအံ့၊ ဥပဇ္ဈာယ်ထေရ်သည် 'ဒါယကာ၊ ငါသည် "တပည့်တော်၌ ကြွေးမရှိပါ" ဟု ပြောဆိုသောကြောင့် ရှင်ရဟန်းပြုပေးမိခြင်းဖြစ်သည်၊ ယခုအခါ ငါ အဘယ်သို့ ပြုနိုင်တော့အံ့နည်း၊ ငါ၏ သပိတ်သင်္ကန်းမျှကိုသာ ကြည့်ပါလော့' ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းသည် ထိုနေရာ၌ လောကုတ္တရာအားလျော်သော ကျင့်ဝတ်ဖြစ်၏။ တပည့်ဖြစ်သူ ထွက်ပြေးသွားပါက ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၌ ကြွေးဆပ်ရန် တာဝန်မရှိပေ။

สเจ ปน นํ เถรสฺส สมฺมุขาว ทิสฺวา ‘‘อยํ มม อิณายิโก’’ติ วทติ, ‘‘ตว อิณายิกํ ตฺวเมว ชานาหี’’ติ วตฺตพฺโพ. เอวมฺปิ คีวา น โหติ. สเจปิ โส ‘‘ปพฺพชิโต อยํ อิทานิ กุหึ คมิสฺสตี’’ติ วทติ, เถเรน ‘‘ตฺวํเยว ชานาหี’’ติ วตฺตพฺโพ. เอวมฺปิสฺส ปลาเต คีวา น โหติ. สเจ ปน เถโร ‘‘กุหึ ทานิ อยํ คมิสฺสติ, อิเธว อจฺฉตู’’ติ วทติ, โส เจ ปลายติ, คีวา โหติ. สเจ โส สเหตุกสตฺโต โหติ วตฺตสมฺปนฺโน, เถเรน ‘‘อีทิโส อย’’นฺติ วตฺตพฺพํ. อิณสามิโก เจ ‘‘สาธู’’ติ วิสฺสชฺเชติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. สเจ ปน ‘‘อุปฑฺฒุปฑฺฒํ เทถา’’ติ วทติ, ทาตพฺพํ. อปเรน สมเยน อติอาราธโก โหติ, ‘‘สพฺพํ เทถา’’ติ [Pg.282] วุตฺเตปิ ทาตพฺพเมว. สเจ ปน อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีสุ กุสโล โหติ พหูปกาโร ภิกฺขูนํ, ภิกฺขาจารวตฺเตน ปริเยสิตฺวาปิ อิณํ ทาตพฺพเมวาติ.

အကယ်၍ ထိုကြွေးရှိသူကို ဥပဇ္ဈာယ်ထေရ်၏ မျက်မှောက်၌ပင် တွေ့မြင်၍ 'ဤသာမဏေ (သို့မဟုတ် ရဟန်း) သည် တပည့်တော်၏ ကြွေးရှိသူဖြစ်ပါသည်' ဟု ပြောဆိုအံ့၊ 'သင်၏ ကြွေးရှိသူကို သင်ကိုယ်တိုင်သာ သိလော့' ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသို့ပြောဆိုသော်လည်း ဥပဇ္ဈာယ်၌ ကြွေးဆပ်ရန် တာဝန်မရှိ။ အကယ်၍ ထိုကြွေးရှင်က 'ဤသူသည် ရှင်ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ပြီးပါပြီ၊ ယခုအခါ မည်သည့်အရပ်သို့ သွားနိုင်ပါဦးမည်နည်း' ဟု ပြောဆိုပါကလည်း ဥပဇ္ဈာယ်ထေရ်က 'သင်ကိုယ်တိုင်သာ သိလော့' ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသို့ပြောဆိုသော်လည်း ထိုတပည့် ထွက်ပြေးသွားခြင်းကြောင့် ဥပဇ္ဈာယ်၌ ကြွေးဆပ်ရန် တာဝန်မရှိပေ။ အကယ်၍ ဥပဇ္ဈာယ်ထေရ်က 'ယခုအခါ ဤသူသည် မည်သည့်အရပ်သို့ သွားပါမည်နည်း၊ ဤနေရာ၌သာ နေပါစေတော့' ဟု ပြောဆိုပြီးမှ ထိုတပည့်သည် ထွက်ပြေးသွားပါက ဥပဇ္ဈာယ်၌ ကြွေးဆပ်ရန် တာဝန်ရှိ၏။ အကယ်၍ ထိုသာမဏေ (သို့မဟုတ် ရဟန်း) သည် မဂ်ဖိုလ်ရနိုင်သော အကြောင်းရှိသူ၊ ကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်ပါက ဥပဇ္ဈာယ်ထေရ်က 'ဤသူသည် ဤကဲ့သို့သော သူဖြစ်ပါသည်' ဟု ပြောပြအပ်၏။ အကယ်၍ ကြွေးရှင်က 'ကောင်းပါပြီ' ဟု ဆိုကာ ကြွေးများကို စွန့်လွှတ်ပါက ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ အကယ်၍ 'ထက်ဝက်မျှ ပေးဆပ်ပါ' ဟု ဆိုပါက ပေးဆပ်အပ်၏။ ရှင်ရဟန်းပြုပြီးနောက် နောက်အခါ၌ ကျင့်ဝတ်ကို အလွန်ရိုသေစွာ ပြည့်စုံစေသူ ဖြစ်လာ၍ ကြွေးရှင်က 'အားလုံးကို ပေးဆပ်ပါ' ဟု တောင်းဆိုသော်လည်း ပေးဆပ်အပ်သည်သာတည်း။ အကယ်၍ ပါဠိရွတ်ဖတ်ခြင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အဖန်ဖန် မေးမြန်းခြင်းစသည်တို့၌ ကျွမ်းကျင်၍ ရဟန်းသံဃာအားလုံးတို့အား များစွာသော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြုတတ်သူ ဖြစ်ပါက ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း ဟူသော ကျင့်ဝတ်ဖြင့် ရှာဖွေ၍သော်လည်း ကြွေးကို ပေးဆပ်အပ်သည်သာတည်း။

อิณายิกวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ဣဏာယိကဝတ္ထုကထာ ပြီးပြီ။

ทาสวตฺถุกถา

ဒါသဝတ္ထုကထာ

๙๗. น ภิกฺขเว ทาโสติ เอตฺถ จตฺตาโร ทาสา – อนฺโตชาโต, ธนกฺกีโต, กรมรานีโต, สามํ ทาสพฺยํ อุปคโตติ. ตตฺถ อนฺโตชาโต นาม ชาติทาโส ฆรทาสิยา ปุตฺโต. ธนกฺกีโต นาม มาตาปิตูนํ สนฺติกา ปุตฺโต วา สามิกานํ สนฺติกา ทาโส วา ธนํ ทตฺวา ทาสจาริตฺตํ อาโรเปตฺวา กีโต. เอเต ทฺเวปิ น ปพฺพาเชตพฺพา. ปพฺพาเชนฺเตน ตตฺถ ตตฺถ จาริตฺตวเสน อทาสํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺพา.

၉၇. ရဟန်းတို့၊ 'ကျွန်ကို ရှင်ရဟန်းမပြုပေးရ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကျွန်တို့သည် (၁) အိမ်တွင်း၌မွေးသော အန္တောဇာတကျွန်၊ (၂) ဥစ္စာဖြင့်ဝယ်သော ဓနက္ကီတကျွန်၊ (၃) တိုင်းတပါးမှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာသော ကရမရာနီတကျွန်၊ (၄) မိမိကိုယ်တိုင် ကျွန်အဖြစ်သို့ ရောက်သောကျွန် ဟု လေးမျိုးရှိကုန်၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် အိမ်တွင်း၌မွေးသော အန္တောဇာတကျွန်ဟူသည် မွေးကတည်းက ကျွန်ဖြစ်သော အိမ်ကျွန်မ၏ သားတည်း။ ဥစ္စာဖြင့်ဝယ်သော ဓနက္ကီတကျွန်ဟူသည် မိဘတို့ထံမှ သားကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကျွန်ပိုင်ရှင်တို့ထံမှ ကျွန်ကိုသော်လည်းကောင်း ဥစ္စာငွေကြေးပေး၍ ကျွန်၏ထုံးစံအတိုင်း ဝယ်ယူအပ်သောသူတည်း။ ဤကျွန်နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ရှင်ရဟန်းပြုမပေးအပ်။ ရှင်ပြုပေးလိုပါက ထိုထိုဒေသ၏ ထုံးစံဓလေ့အရ ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်ကင်းစေပြီးမှသာ ရှင်ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။

กรมรานีโต นาม ติโรรฏฺฐํ วิโลปํ วา กตฺวา อุปลาเปตฺวา วา ติโรรฏฺฐโต ภุชิสฺสมานุสกานิ อาหรนฺติ, อนฺโตรฏฺเฐเยว วา กตาปราธํ กิญฺจิ คามํ ราชา ‘‘วิลุมฺปถา’’ติ อาณาเปติ, ตโต มานุสกานิปิ อาหรนฺติ. ตตฺถ สพฺเพ ปุริสา ทาสา, อิตฺถิโย ทาสิโย. เอวรูโป กรมรานีโต ทาโส เยหิ อานีโต, เตสํ สนฺติเก วสนฺโต วา พนฺธนาคาเร พทฺโธ วา ปุริเสหิ รกฺขิยมาโน วา น ปพฺพาเชตพฺโพ. ปลายิตฺวา ปน คโต, คตฏฺฐาเน ปพฺพาเชตพฺโพ. รญฺญา ตุฏฺเฐน ‘‘กรมรานีตเก มุญฺจถา’’ติ วตฺวา วา สพฺพสาธารเณน วา นเยน พนฺธนา โมกฺเข กเต ปพฺพาเชตพฺโพว.

ကရမရာနီတကျွန်ဟူသည် တိုင်းတစ်ပါး၌ လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းကို ပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ ဖြားယောင်း၍သော်လည်းကောင်း တိုင်းတစ်ပါးမှ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ပိုင်ဆိုင်သော (ကျွန်မဟုတ်သော) လူတို့ကို ဆောင်ယူလာကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် မိမိတိုင်းပြည်အတွင်း၌ပင် မင်းပြစ်မင်းဒဏ် သင့်သော ရွာတစ်ရွာကို မင်းကြီးက 'လုယက်ဖျက်ဆီးကြကုန်' ဟု မိန့်တော်မူသဖြင့် ထိုရွာမှ လူတို့ကို ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်လာကြကုန်၏။ ထိုသို့ ခေါ်ဆောင်လာသူများတွင် ယောကျ်ားအားလုံးသည် ကျွန်ယောကျ်ားဖြစ်၍ မိန်းမအားလုံးသည် ကျွန်မိန်းမဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့သော ကရမရာနီတဖြစ်သော ကျွန်ကို မိမိတို့ ဆောင်ယူလာသော ကျွန်ပိုင်ရှင်တို့ထံ၌ နေဆဲဖြစ်လျှင်သော်လည်းကောင်း၊ အကျဉ်းထောင် (နှောင်အိမ်) ၌ ချုပ်နှောင်ခံထားရလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ အစောင့်အရှောက်တို့ဖြင့် စောင့်ရှောက်ခံနေရစဉ်တွင်သော်လည်းကောင်း ရှင်ရဟန်းမပြုပေးအပ်ပေ။ ထွက်ပြေး၍ ရောက်ရှိရာအရပ်၌မူ ရှင်ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ မင်းကြီးက နှစ်သက်သဖြင့် 'ကရမရာနီတကျွန်တို့ကို လွှတ်ကြလော့' ဟု မိန့်တော်မူ၍သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော နည်းလမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း အနှောင်အဖွဲ့မှ လွှတ်ပေးအပ်ပြီးပါက မုချ ရှင်ရဟန်းပြုပေးအပ်သည်သာတည်း။

สามํ ทาสพฺยํ อุปคโต นาม ชีวิตเหตุ วา อารกฺขเหตุ วา ‘‘อหํ เต ทาโส’’ติ สยเมว ทาสภาวํ อุปคโต. ราชูนํ หตฺถิอสฺสโคมหึสโคปกาทโย วิย, ตาทิโส ทาโส น ปพฺพาเชตพฺโพ. รญฺโญ วณฺณทาสีนํ ปุตฺตา โหนฺติ อมจฺจปุตฺตสทิสา, เตปิ น ปพฺพาเชตพฺพา. ภุชิสฺสิตฺถิโย อสํยตา วณฺณทาสีหิ สทฺธึ วิจรนฺติ, ตาสํ ปุตฺเต ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. สเจ สยเมว ปณฺณํ [Pg.283] อาโรเปนฺติ, น วฏฺฏติ. ภฏิปุตฺตกคณาทีนํ ทาสาปิ เตหิ อทินฺนา น ปพฺพาเชตพฺพา. วิหาเรสุ ราชูหิ อารามิกทาสา นาม ทินฺนา โหนฺติ, เตปิ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. ภุชิสฺเส ปน กตฺวา ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. มหาปจฺจริยํ ‘‘อนฺโตชาตธนกฺกีตเก อาเนตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อารามิเก เทมาติ เทนฺติ, ตกฺกํ สีเส อาสิตฺตกสทิสาว โหนฺติ, เต ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘อารามิกํ เทมาติ กปฺปิยโวหาเรน เทนฺติ, เยน เกนจิ โวหาเรน ทินฺโน โหตุ, เนว ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ทุคฺคตมนุสฺสา สงฺฆํ นิสฺสาย ชีวิสฺสามาติ วิหาเร กปฺปิยการกา โหนฺติ, เอเตปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ยสฺส มาตาปิตโร ทาสา, มาตา เอว วา ทาสี, ปิตา อทาโส, ตํ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. ยสฺส ปน มาตา อทาสี, ปิตา ทาโส, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขุสฺส ญาตกา วา อุปฏฺฐากา วา ทาสํ เทนฺติ ‘‘อิมํ ปพฺพาเชถ, ตุมฺหากํ เวยฺยาวจฺจํ กริสฺสตี’’ติ อตฺตโนวาสฺส ทาโส อตฺถิ, ภุชิสฺโส กโตว ปพฺพาเชตพฺโพ. สามิกา ทาสํ เทนฺติ ‘‘อิมํ ปพฺพาเชถ, สเจ อภิรมิสฺสติ, อทาโส วิพฺภมิสฺสติ เจ, อมฺหากํ ทาโสว ภวิสฺสตีติ อยํ ตาวกาลิโก นาม, ตํ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏตี’’ติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. นิสฺสามิกทาโส โหติ, โสปิ ภุชิสฺโส กโตว ปพฺพาเชตพฺโพ. อชานนฺโต ปพฺพาเชตฺวา วา อุปสมฺปาเทตฺวา วา ปจฺฉา ชานาติ, ภุชิสฺสํ กาตุเมว วฏฺฏติ.

ကိုယ်တိုင် ကျွန်အဖြစ်သို့ ရောက်သူမည်သည်ကား အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ (မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်မည့်သူမရှိသဖြင့်) အစောင့်အရှောက်ကို ရလိုသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း 'ကျွန်တော်သည် အရှင်၏ကျွန်ပါတည်း' ဟု ဆိုကာ မိမိဘာသာ ကျွန်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလာသူဖြစ်သည်။ မင်းတို့၏ ဆင်ထိန်း၊ မြင်းထိန်း၊ နွားထိန်း၊ ကျွဲထိန်း စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ကျွန်ကို ရဟန်းပြုမပေးအပ်။ မင်း၏ အဆင်းလှသော ကျွန်မ (ပြည့်တန်ဆာမ) တို့၏ သားတို့သည် အမတ်တို့၏ သားနှင့် တူကုန်၏၊ ထိုသားတို့ကိုလည်း ရဟန်းပြုမပေးအပ်။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပိုင်ဆိုင်သော (မစောင့်စည်းသော) မိန်းမတို့သည် ပြည့်တန်ဆာမတို့နှင့်အတူ လှည့်လည်သွားလာတတ်ကြကုန်၏၊ ထိုမိန်းမတို့၏ သားတို့ကို ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုမိန်းမတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ပြည့်တန်ဆာမစာရင်းဝင် စာရွက်စာတမ်း၌ တင်သွင်းထားပါက ထိုမိန်းမတို့၏ သားတို့ကို ရဟန်းပြုပေးရန် မအပ်။ ကုမာရနတ်ကို ဆည်းကပ်သော ဂိုဏ်းဝင်အစရှိသူတို့၏ ကျွန်တို့ကိုလည်း ထိုဂိုဏ်းဝင်တို့က ခွင့်မပြုဘဲ ရဟန်းပြုမပေးအပ်။ ကျောင်းတိုက်တို့၌ မင်းတို့သည် အရံစောင့်ကျွန်အဖြစ် လှူဒါန်းထားအပ်သော အရံစောင့်ကျွန်တို့ကိုလည်း ရဟန်းပြုပေးရန် မအပ်။ ကျွန်မဟုတ်သူ (လွတ်လပ်သူ) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပြီးမှသာ ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်၏။ မဟာပစ္စရီအဋ္ဌကထာ၌မူ 'အိမ်မွေးကျွန်နှင့် ဝယ်ယူရသော ကျွန်တို့ကို ခေါ်ဆောင်လာပြီးလျှင် သံဃာတော်အား အရံစောင့်အဖြစ် လှူဒါန်းပါ၏ဟု လျှောက်၍ လှူဒါန်းကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ဦးခေါင်း၌ ရက်တက်ရည် သွန်းလောင်းအပ်သူနှင့် တူကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကို ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်၏' ဟု ဆို၏။ ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌မူကား 'အရံစောင့်လှူပါ၏ဟု အပ်စပ်သော အသုံးအနှုန်းဖြင့် လှူဒါန်းကြကုန်အံ့၊ မည်သည့် အသုံးအနှုန်းဖြင့် လှူဒါန်းသည်ဖြစ်စေ ရဟန်းမပြုပေးအပ်ရုံသာတည်း' ဟု ဆို၏။ ဆင်းရဲသားလူတို့သည် သံဃာတော်ကိုမှီ၍ အသက်မွေးကြကုန်အံ့ဟု ကြံစည်ကာ ကျောင်းတိုက်၌ ကပ္ပိယကာရက (အပ်စပ်အောင် ပြုပေးသူ) ဖြစ်လာကြကုန်၏၊ ဤကပ္ပိယကာရကတို့ကိုလည်း ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်၏။ အကြင်သူ၏ မိဘနှစ်ပါးစလုံးသည် ကျွန်ဖြစ်ကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် အမိသည်သာ ကျွန်မဖြစ်၍ အဖသည် ကျွန်မဟုတ်အံ့၊ ထိုသူကို ရဟန်းပြုပေးရန် မအပ်။ အကြင်သူ၏ အမိသည် ကျွန်မမဟုတ်ဘဲ အဖသည် ကျွန်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသူကို ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်၏။ ရဟန်း၏ ဆွေမျိုးတို့သည်လည်းကောင်း၊ အလုပ်အကျွေးတို့သည်လည်းကောင်း 'ဤသူ့ကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူကြပါ၊ သင်တို့၏ ဝေယျာဝစ္စကို ပြုပါလိမ့်မည်' ဟု လျှောက်၍ ကျွန်ကို လှူကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် ထိုရဟန်း၌ ကိုယ်ပိုင်ကျွန် ရှိအံ့၊ ထိုကျွန်ကို ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်လပ်စေပြီးမှသာ ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ ကျွန်ရှင်တို့သည် 'ဤသူ့ကို ရဟန်းပြုပေးပါ၊ အကယ်၍ မွေ့လျော်ပါက ကျွန်မဟုတ်တော့ပါ၊ အကယ်၍ လူထွက်ပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ ကျွန်ဖြစ်မြဲအတိုင်း ဖြစ်ပါလိမ့်မည်' ဟု လျှောက်၍ လှူကြကုန်အံ့၊ ဤသူသည် တာဝကာလိက (ယာယီလွတ်လပ်သူ) မည်၏၊ ထိုသူကို ရဟန်းပြုပေးရန် မအပ်ဟု ကုရုန္ဒီ၌ ဆို၏။ အရှင်မရှိသောကျွန် ဖြစ်ပါကလည်း ထိုကျွန်ကို ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်စေပြီးမှသာ ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ ကျွန်ဖြစ်သည်ကို မသိဘဲ ရှင်ပြုပေးမိ၍ သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းခံပေးမိ၍ သော်လည်းကောင်း နောက်မှ သိရှိရပါက ထိုသူကို ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်အောင် ပြုပေးရန်သာ အပ်၏။

อิมสฺส จ อตฺถสฺส ปกาสนตฺถํ อิทํ วตฺถุํ วทนฺติ – เอกา กิร กุลทาสี เอเกน สทฺธึ อนุราธปุรา ปลายิตฺวา โรหเณ วสมานา ปุตฺตํ ปฏิลภิ, โส ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺนกาเล ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก อโหสิ. อเถกทิวสํ มาตรํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ อุปาสิเก ตุมฺหากํ ภาตา วา ภคินี วา นตฺถิ, น กญฺจิ ญาตกํ ปสฺสามี’’ติ. ‘‘ตาต, อหํ อนุราธปุเร กุลทาสี, ตว ปิตรา สทฺธึ ปลายิตฺวา อิธ วสามี’’ติ. สีลวา ภิกฺขุ ‘‘อสุทฺธา กิร เม ปพฺพชฺชา’’ติ สํเวคํ ลภิตฺวา มาตรํ ตสฺส กุลสฺส นามโคตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา อนุราธปุรํ อาคมฺม ตสฺส กุลสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ‘‘อติจฺฉถ ภนฺเต’’ติ วุตฺเตปิ นาติกฺกมิ, เต อาคนฺตฺวา ‘‘กึ ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘ตุมฺหากํ อิตฺถนฺนามา ทาสี ปลาตา อตฺถี’’ติ? อตฺถิ ภนฺเต. อหํ ตสฺสา ปุตฺโต, สเจ มํ ตุมฺเห อนุชานาถ, ปพฺพชฺชํ ลภามิ, ตุมฺเห มยฺหํ สามิกาติ[Pg.284]. เต หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา ‘‘สุทฺธา ภนฺเต ตุมฺหากํ ปพฺพชฺชา’’ติ ตํ ภุชิสฺสํ กตฺวา มหาวิหาเร วสาเปสุํ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺตา. เถโร ตํ กุลํ นิสฺสาย วสมาโนเยว อรหตฺตํ ปาปุณีติ.

ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားပြခြင်းငှာ ဤဝတ္ထုကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ အမျိုးတစ်ဦး၏ ကျွန်မတစ်ယောက်သည် ယောကျ်ားတစ်ဦးနှင့်အတူ အနုရာဓမြို့မှ ထွက်ပြေး၍ ရောဟဏဇနပုဒ်၌ နေထိုင်စဉ် သားတစ်ဦးကို ရရှိခဲ့၏။ ထိုသားသည် ရှင်ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ပြီး၍ ရဟန်းခံပြီးသောအခါ၌ သီလကို ရိုသေရှက်နိုးတတ်သူ၊ (ရဟန်းပြုခြင်း အပ်မအပ်နှင့် ပတ်သက်၍) တွေးတောယုံမှားတတ်သူ ဖြစ်လာ၏။ ထိုမှတစ်ပါး တစ်နေ့သ၌ မယ်တော်ကို 'မယ်တော် ဥပါသိကာ၊ မယ်တော်တို့တွင် မောင်ကြီးမောင်ငယ် သို့မဟုတ် အစ်မညီမ မရှိပါသလော၊ ကျွန်ုပ်သည် မည်သည့် ဆွေမျိုးတစ်ဦးတစ်ယောက်ကိုမျှ မမြင်ရပါတကား' ဟု မေးမြန်း၏။ မယ်တော်က 'ချစ်သား၊ ငါသည် အနုရာဓမြို့၌ အမျိုးတစ်ဦး၏ ကျွန်မ ဖြစ်ခဲ့၏၊ သင့်ခမည်းတော်နှင့်အတူ ထွက်ပြေးခဲ့ပြီး ဤအရပ်၌ နေထိုင်ခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ပြန်ပြော၏။ သီလရှိသော ထိုရဟန်းသည် 'ငါ၏ ရဟန်းအဖြစ်သည် မစင်ကြယ်သတတ်တကား' ဟု သံဝေဂရရှိပြီး မယ်တော်အား ထိုသခင်မျိုး၏ အမည်အနွယ်ကို မေးမြန်းကာ အနုရာဓမြို့သို့ လာ၍ ထိုသခင်မျိုး၏ အိမ်တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ ရှေ့သို့ ကြွတော်မူပါ (အခြားအိမ်သို့ ကြွပါဘုရား)' ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း မကျော်လွန်ဘဲ ရပ်မြဲရပ်နေ၏။ ထိုအိမ်သားတို့သည် လာကြပြီး 'အရှင်ဘုရား၊ ဘာကိစ္စရှိလို့ပါလဲ' ဟု မေးမြန်းကြကုန်၏။ 'သင်တို့၌ ဤမည်သော ထွက်ပြေးသွားသော ကျွန်မ ရှိပါသလော' ဟု မေးတော်မူ၏။ 'ရှိပါသည် အရှင်ဘုရား'။ 'ငါသည် ထိုကျွန်မ၏ သားဖြစ်ပါသည်၊ အကယ်၍ သင်တို့သည် ငါ့ကို ခွင့်ပြုကြပါမူ ငါသည် ရှင်ရဟန်းအဖြစ်ကို ရရှိပါလိမ့်မည်၊ သင်တို့သည် ငါ၏ အရှင်သခင်များ ဖြစ်ကြပါသည်' ဟု ပြောကြား၏။ ထိုသခင်တို့သည် ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ကြကုန်သည်ဖြစ်၍ 'အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရား၏ ရဟန်းအဖြစ်သည် စင်ကြယ်ပါသည်' ဟု လျှောက်ထားကာ ထိုရဟန်းကို ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်စေပြီး (လွတ်လပ်သူအဖြစ် ပြု၍) ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစုလျက် မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံး နေထိုင်စေကြကုန်၏။ မထေရ်သည် ထိုသခင်မျိုးကိုမှီ၍ နေထိုင်စဉ်ပင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏ ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။

ทาสวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ကျွန်ဝတ္ထုကထာ ပြီးပြီ။

กมฺมารภณฺฑุวตฺถาทิกถา

Kammārabhaṇḍuvatthādikathā

๙๘-๙. กมฺมารภณฺฑูติ ตุลาธารมุณฺฑโก สุวณฺณการปุตฺโต, ปญฺจสิโข ตรุณทารโกติ วุตฺตํ โหติ. สงฺฆํ อปโลเกตุํ ภณฺฑุกมฺมายาติ สงฺฆํ ภณฺฑุกมฺมตฺถาย อาปุจฺฉิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. ตตฺรายํ อาปุจฺฉนวิธิ – สีมาปริยาปนฺเน ภิกฺขู สนฺนิปาเตตฺวา ปพฺพชฺชาเปกฺขํ ตตฺถ เนตฺวา ‘‘สงฺฆํ ภนฺเต อิมสฺส ทารกสฺส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา สกึ วา วตฺตพฺพํ. เอตฺถ จ ‘‘อิมสฺส ทารกสฺส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉามี’’ติปิ ‘‘อิมสฺส สมณกรณํ อาปุจฺฉามี’’ติปิ ‘‘อิมสฺส ปพฺพาชนํ อาปุจฺฉามี’’ติปิ ‘‘อยํ สมโณ โหตุกาโม’’ติปิ ‘‘อยํ ปพฺพชิตุกาโม’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว.

၉၈-၉. ကမ္မာရဘဏ္ဍုဟူသည် ချိန်ခွင်ကို ကိုင်ဆောင်သော ရွှေပန်းထိန်သည်၏ သားဖြစ်ပြီး ဦးစွန်းငါးခုရှိသော ငယ်ရွယ်သော သူငယ်ကလေး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဆံရိတ်ရန် သံဃာအား ပန်ကြားခြင်းငှာ' ဟူသည် ဦးပြည်းခေါင်းတုံးပြုလုပ်ရန် သံဃာတော်အား ခွင့်ပန်ပြောကြားခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုပန်ကြားပုံအစီအရင်ကား ဤသို့တည်း။ ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ အကျုံးဝင်သော ရဟန်းတို့ကို စုဝေးစေပြီးလျှင် ရှင်လောင်းကို ထိုသံဃာ့အစည်းအဝေးသို့ ခေါ်ဆောင်လာကာ 'အရှင်ဘုရားတို့၊ သံဃာတော်အား ဤသူငယ်၏ ဦးပြည်းခေါင်းတုံးခြင်း (ဆံရိတ်ခြင်း) ကို ခွင့်ပန်ပါ၏' ဟု သုံးကြိမ်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း လျှောက်ထားအပ်၏။ ထိုသို့ လျှောက်ထားရာ၌ 'ဤသူငယ်၏ ဦးပြည်းခေါင်းတုံးခြင်းကို ခွင့်ပန်ပါ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤသူငယ်၏ ရဟန်းပြုမှုကို ခွင့်ပန်ပါ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤသူငယ်ကို ရှင်ပြုပေးခြင်းကို ခွင့်ပန်ပါ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤသူငယ်သည် ရဟန်းဖြစ်လိုပါ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤသူငယ်သည် ရှင်ရဟန်းပြုလိုပါ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း လျှောက်ထားခြင်းငှာ သင့်လျော်အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

สเจ สภาคฏฺฐานํ โหติ, ทส วา วีสํ วา ตึสํ วา ภิกฺขู วสนฺตีติ ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เตสํ ฐิโตกาสํ วา นิสินฺโนกาสํ วา คนฺตฺวาปิ ปุริมนเยเนว อาปุจฺฉิตพฺพํ. ปพฺพชฺชาเปกฺขํ วินาว ทหรภิกฺขู วา สามเณเร วา เปเสตฺวาปิ ‘‘เอโก ภนฺเต ปพฺพชฺชาเปกฺโข อตฺถิ ตสฺส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉามา’’ติอาทินา นเยน อาปุจฺฉาเปตุํ วฏฺฏติ.

အကယ်၍ သဘောတူညီသော အရပ် (အသိုက်အဝန်း) ဖြစ်၍ ရဟန်းတစ်ကျိပ် သို့မဟုတ် နှစ်ကျိပ် သို့မဟုတ် သုံးကျိပ် စသည်ဖြင့် နေထိုင်ကြသည်ဟု အပိုင်းအခြား ထင်ရှားရှိပါက ထိုရဟန်းတို့ ရပ်နေရာ သို့မဟုတ် ထိုင်နေရာအရပ်သို့ သွားရောက်၍လည်း ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ခွင့်ပန်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ရှင်လောင်းကို ချန်ထားခဲ့ကာ ရဟန်းငယ်များ သို့မဟုတ် ကိုရင်များကို စေလွှတ်၍ 'အရှင်ဘုရားတို့၊ ရဟန်းပြုလိုသူ ရှင်လောင်းတစ်ဦး ရှိပါသည်၊ ထိုရှင်လောင်း၏ ဦးပြည်းခေါင်းတုံးခြင်းကို ခွင့်ပန်ပါသည်' စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားစေခြင်းဖြင့်လည်း ခွင့်ပန်စေရန် အပ်၏။

สเจ เกจิ ภิกฺขู เสนาสนํ วา คุมฺพาทีนิ วา ปวิสิตฺวา นิทฺทายนฺติ วา สมณธมฺมํ วา กโรนฺติ, อาปุจฺฉกา จ ปริเยสนฺตาปิ อทิสฺวา ‘‘สพฺเพ อาปุจฺฉิตา อมฺเหหี’’ติ สญฺญิโน โหนฺติ, ปพฺพชฺชา นาม ลหุกํ กมฺมํ, ตสฺมา ปพฺพชิโต สุปพฺพชิโตว ปพฺพาเชนฺตสฺสาปิ อนาปตฺติ.

အကယ်၍ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ကျောင်းထဲသို့သော်လည်းကောင်း၊ ချုံပုတ်စသည်တို့သို့သော်လည်းကောင်း ဝင်ရောက်၍ အိပ်ပျော်နေကြလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတရား ပွားများအားထုတ်နေကြလျှင်သော်လည်းကောင်း ခွင့်ပန်မည့်သူတို့က ရှာဖွေပါသော်လည်း မတွေ့ရသဖြင့် 'ငါတို့သည် ရဟန်းအားလုံးကို ခွင့်ပန်ပြီးပြီ' ဟု ထင်မှတ်ကြကုန်အံ့၊ ရှင်ပြုခြင်းဟူသည် ပေါ့ပါးသော အမှုကိစ္စဖြစ်သောကြောင့် ရှင်ပြုပြီးသူသည် ကောင်းစွာ ရှင်အဖြစ်သို့ ရောက်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏၊ ရှင်ပြုပေးသော ဆရာ၌လည်း အာပတ်မသင့်ပေ။

สเจ ปน มหาวิหาโร โหติ อเนกภิกฺขุสหสฺสาวาโส, สพฺเพ ภิกฺขู สนฺนิปาเตตุมฺปิ ทุกฺกรํ, ปเคว ปฏิปาฏิยา อาปุจฺฉิตุํ, ขณฺฑสีมายํ วา ฐตฺวา นทีสมุทฺทาทีนิ วา คนฺตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. โย ปน นวมุณฺโฑ วา โหติ วิพฺภนฺตโก วา นิคณฺฐาทีสุ อญฺญตโร วา ทฺวงฺคุลเกโส [Pg.285] วา อูนทฺวงฺคุลเกโส วา, ตสฺส เกสจฺเฉทนกิจฺจํ นตฺถิ, ตสฺมา ภณฺฑุกมฺมํ อนาปุจฺฉิตฺวาปิ ตาทิสํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ทฺวงฺคุลาติริตฺตเกโส ปน โย โหติ อนฺตมโส เอกสิขามตฺตธโรปิ, โส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. อุปาลิวตฺถุ มหาวิภงฺเค วุตฺตนยเมว.

အကယ်၍ ထောင်ပေါင်းများစွာသော ရဟန်းတို့ သီတင်းသုံးရာ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကြီး ဖြစ်ပါက ရဟန်းအားလုံးကို စုဝေးစေရန်ပင် ခဲယဉ်းလှ၏၊ တစ်ပါးချင်းအစဉ်အတိုင်း လျှောက်ထားရန်မူကား အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ခဏ္ဍသိမ်၌ ရပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မြစ် သမုဒ္ဒရာ စသည်တို့သို့ သွား၍သော်လည်းကောင်း ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ အကြင် ရှင်လောင်းသည် အသစ်စက်စက် ဦးပြည်းခေါင်းတုံးပြီးသူသော်လည်းကောင်း၊ လူထွက်ပြီးခါစ ဖြစ်သူသော်လည်းကောင်း၊ နိဂဏ္ဌစသော အပြင်ဘက်ဂိုဏ်းဝင်တစ်ဦးဦး ဖြစ်သူသော်လည်းကောင်း၊ ဆံပင်သည် လက်နှစ်သစ် သို့မဟုတ် လက်နှစ်သစ်အောက် လျော့နည်းသူသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပါက ထိုသူအား ဆံပင်ရိတ်ဖွယ်ရာ ကိစ္စမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဦးပြည်းဆံရိတ်ခြင်းကို မပန်ကြားဘဲလည်း ထိုကဲ့သို့သော ရှင်လောင်းကို ရှင်ပြုပေးရန် အပ်၏။ လက်နှစ်သစ်ထက် ပိုမိုရှည်သော ဆံပင်ရှိသူ သို့မဟုတ် အနည်းဆုံး ဦးစွန်းတစ်ခုမျှသာ ရှိသူကိုမူကား ဦးပြည်းဆံရိတ်ခြင်းကို ခွင့်ပန်ပြီးမှသာ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ ဥပါလိဝတ္ထုသည် မဟာဝိဘင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

๑๐๐. อหิวาตกโรเคนาติ มาริพฺยาธินา; ยตฺร หิ โส โรโค อุปฺปชฺชติ, ตํ กุลํ ทฺวิปทจตุปฺปทํ สพฺพํ นสฺสติ, โย ภิตฺตึ วา ฉทนํ วา ภินฺทิตฺวา ปลายติ, ติโรคามาทิคโต วา โหติ, โส มุจฺจติ. ตถา เจตฺถ ปิตาปุตฺตา มุจฺจึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปิตาปุตฺตกา เสสา โหนฺตี’’ติ.

၁၀၀. ‘အဟိဝါတကရောဂါကြောင့်’ ဟူသည်မှာ သေစေတတ်သော ကပ်ရောဂါကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြင်အိမ်ထောင်စု၌ ထိုရောဂါသည် ဖြစ်ပွားပါက အခြေနှစ်ချောင်းရှိသော လူအစရှိသော သတ္တဝါ၊ အခြေလေးချောင်းရှိသော ခွေးအစရှိသော သတ္တဝါဖြစ်သော ထိုရောဂါဖြစ်ရာ အမျိုးတစ်ခုလုံးသည် သေကြေပျက်စီးတတ်၏။ အကြင်သူသည် နံရံကိုသော်လည်းကောင်း၊ အမိုးကိုသော်လည်းကောင်း ဖောက်ဖျက်၍ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ပါက သို့မဟုတ် အခြားရွာစသည်သို့ ရောက်ရှိနေပါက ထိုသူသည် ရောဂါမှ လွတ်မြောက်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ဤသာကီဝင်မျိုး၌လည်း အဘနှင့် သားတို့သည်သာ ရောဂါမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် သံဂါယနာတင်မထေရ်တို့က “အဘနှင့် သားတို့သာ ကြွင်းကျန်ရစ်ကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။

กากุฑฺเฑปกนฺติ โย วามหตฺเถน เลฑฺฑุํ คเหตฺวา นิสินฺโน สกฺโกติ อาคตาคเต กาเก อุฑฺฑาเปตฺวา ปุรโต นิกฺขิตฺตํ ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ, อยํ กากุฑฺเฑปโก นาม, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

‘ကာကုဒ္ဒေပက’ (ကျီးမောင်းနိုင်သူ) ဟူသည်မှာ အကြင်သူငယ်သည် ဘယ်လက်ဖြင့် မြေခဲကို ကိုင်ကာ ထိုင်လျက်၊ ရောက်လာသမျှသော ကျီးတို့ကို ခြောက်လှန့်မောင်းနှင်၍ မိမိရှေ့တွင် ချထားသော ထမင်းကို စားခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ဤသို့သော သူငယ်ကို ‘ကာကုဒ္ဒေပက’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကျီးမောင်းနိုင်သော သူငယ်ကို ရှင်သာမဏေပြုပေးရန် သင့်လျော်ပေသည်။

๑๐๒. อิตฺตโรติ อปฺปมตฺตโก; กติปาหเมว วาโส ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

၁၀၂. ‘ဣတ္တရ’ ဟူသည်မှာ နည်းပါးသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော (ကာလ) ဖြစ်သည်။ အနည်းငယ်သော ရက်ပိုင်းမျှသာ နေထိုင်ရခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့ဟု အနက်ရရှိသည်။

๑๐๓. โอคเณนาติ ปริหีนคเณน; อปฺปมตฺตเกน ภิกฺขุสงฺเฆนาติ อตฺโถ. อพฺยตฺเตน ยาวชีวนฺติ เอตฺถ สจายํ วุฑฺฒตรํ อาจริยํ น ลภติ, อุปสมฺปทาย สฏฺฐิวสฺโส วา สตฺตติวสฺโส วา โหตุ, นวกตรสฺสาปิ พฺยตฺตสฺส สนฺติเก อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อาจริโย เม อาวุโส โหหิ, อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามี’’ติ เอวํ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา นิสฺสโย คเหตพฺโพว. คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉนฺเตนาปิ อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉามิ อาจริยา’’ติ วตฺตพฺพํ. เอส นโย สพฺพอาปุจฺฉเนสุ. ปญฺจกฉกฺเกสุ เจตฺถ ยตฺตกํ สุตํ นิสฺสยมุตฺตกสฺส อิจฺฉิตพฺพํ, ตํ ภิกฺขุโนวาทกวณฺณนายํ วุตฺตํ. ตสฺส นตฺถิตาย จ อปฺปสฺสุโต; อตฺถิตาย จ พหุสฺสุโตติ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนเยเนว.

၁၀၃. ‘ဩဂဏေန’ ဟူသည်မှာ ယုတ်လျော့သော ဂိုဏ်းရှိသော၊ အရေအတွက် နည်းပါးသော ရဟန်းသံဃာနှင့်တကွ ဟု အနက်ရရှိသည်။ ‘အဗျတ္တေန ယာဝဇီဝံ’ ဟူသော ဤစကားရပ်၌ အကယ်၍ ဤမလိမ္မာသော (အဗျတ္တ) ရဟန်းသည် မိမိထက်ကြီးသော နိဿယဆရာကို မရရှိပါက၊ ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းခံသည်မှစ၍ ဝါခြောက်ဆယ်ပင် ရှိစေကာမူ သို့မဟုတ် ဝါခုနစ်ဆယ်ပင် ရှိစေကာမူ၊ ဝိနည်းအရာ၌ ကောင်းစွာ ထက်မြက်ကျွမ်းကျင်သော မိမိထက် သီတင်းငယ်သော ရဟန်းထံ၌ပင် ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၍၊ လက်အုပ်ချီမိုးကာ “ငါ့ရှင်... ကျွန်ုပ်၏ နိဿယဆရာ ဖြစ်တော်မူပါ။ အရှင်ဘုရားကို မှီ၍ နေပါအံ့” ဟု ဤသို့ သုံးကြိမ်ပြောဆို၍ နိဿယယူအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ရွာတွင်းသို့ ဝင်ခြင်းကို ခွင့်ပန်ပြောဆိုလိုသော နိဿယယူတပည့်သည်လည်း ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်လျက် လက်အုပ်ချီကာ “ဆရာတော်... ရွာတွင်းသို့ ဝင်ရန် ခွင့်ပန်ပါသည်” ဟု လျှောက်ရမည်။ အလုံးစုံသော ခွင့်ပန်ခြင်းတို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤနိဿယယူခြင်းအရာ၌ ငါးပါးစု၊ ခြောက်ပါးစုတို့တွင် နိဿယလွတ်သော ရဟန်းအတွက် အလိုရှိအပ်သော အကြင်မျှလောက်သော သင်ကြားနာယူအပ်သော ပရိယတ္တိတရားကို ဘိက္ခုနောဝါဒကသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီ။ ထိုသင်ကြားနာယူအပ်သော ပရိယတ္တိတရား မရှိခြင်းကြောင့် ‘အပ္ပဿုတ’ (အကြားအမြင်နည်းသူ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရှိခြင်းကြောင့် ‘ဗဟုဿုတ’ (အကြားအမြင်များသူ) ဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ကြွင်းသော အစီအရင်သည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

กมฺมารภณฺฑุวตฺถาทิกถา นิฏฺฐิตา.

ပန်းပဲသမားမောင်ဘဏ္ဍုဝတ္ထုအစရှိသော စကားရပ် ပြီးဆုံးပါပြီ။

ราหุลวตฺถุกถา

ရာဟုလာဝတ္ထုကထာ။

๑๐๕. เยน [Pg.286] กปิลวตฺถุ เตน จาริกํ ปกฺกามีติ เอตฺถ อยํ อนุปุพฺพิกถา. สุทฺโธทนมหาราชา กิร โพธิสตฺตสฺส อภินิกฺขมนทิวสโต ปฏฺฐาย ‘‘มม ปุตฺโต พุทฺโธ ภวิสฺสามีติ นิกฺขนฺโต, ชาโต นุ โข พุทฺโธ’’ติ ปวตฺติสวนตฺถํ โอหิตโสโตว วิหรติ. โส ภควโต ปธานจริยญฺจ สมฺโพธิญฺจ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนาทีนิ จ สุณนฺโต ‘‘อิทานิ กิร เม ปุตฺโต ราชคหํ อุปนิสฺสาย วิหรตี’’ติ สุตฺวา เอกํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘อหํ ตาต วุฑฺโฒ มหลฺลโก, สาธุ เม ชีวนฺตสฺเสว ปุตฺตํ ทสฺเสหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ปุริสสหสฺสปริวาโร ราชคหํ คนฺตฺวา ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา นิสีทิ. อถสฺส ภควา ธมฺมกถํ กเถสิ, โส ปสีทิตฺวา ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ ยาจิ. ตโต นํ ภควา เอหิภิกฺขูปสมฺปทาย อุปสมฺปาเทสิ, โส สปริโส อรหตฺตํ ปตฺวา ตตฺเถว ผลสมาปตฺติสุขํ อนุภวมาโน วิหาสิ. ราชา เตเนว อุปาเยน อปเรปิ อฏฺฐ ทูเต ปหิณิ, เตปิ สพฺเพ สปริสา ตเถว อรหตฺตํ ปตฺวา ตตฺเถว วิหรึสุ. ‘‘อิมินา นาม การเณน เต นาคจฺฉนฺตี’’ติ รญฺโญ โกจิ ปวตฺติมตฺตมฺปิ อาโรเจนฺโต นตฺถิ.

၁၀၅. “ယေန ကပိလဝတ္ထု တေန စာရိကံ ပက္ကာမိ” ဟူသော ဤစကားရပ်၌ ဤသည်ကား အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော စကားတည်း။ ကြားသိရသည်မှာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာမင်းကြီးသည် ဘုရားအလောင်းတော်၏ တောထွက်တော်မူရာနေ့မှစ၍ “ငါ၏သားတော်သည် ‘ငါဘုရားဖြစ်အံ့’ ဟု ကြံရွယ်ကာ တောထွက်သွားခဲ့ရာ ယခုအခါ ဘုရားဖြစ်တော်မူလေပြီလော” ဟု ဖြစ်ပျက်သမျှကို ကြားသိနိုင်ရန် အစဉ်သဖြင့် နားစွင့်၍ နေတော်မူ၏။ ထိုသုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်တော်မူခြင်းဟူသော အကျင့်ကိုလည်းကောင်း၊ ဘုရားဖြစ်တော်မူခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောကြားတော်မူခြင်း အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း အစဉ်တစိုက် ကြားရသဖြင့် “ယခုအခါ ငါ၏သားတော်သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ကို မှီ၍ သီတင်းသုံးနေတော်မူသည်ဟူတတ်” ဟု ကြားသိရလျှင် အမတ်တစ်ယောက်ကို ခေါ်ယူ၍ “အမောင်... ငါသည် အသက်အရွယ် ကြီးရင့်လှပြီ။ တောင်းပန်ပါ၏၊ ငါ အသက်ရှင်စဉ်ပင် ငါ၏သားတော်ကို တွေ့မြင်ခွင့်ရအောင် ပြသပေးပါလော့” ဟု စေခိုင်းတော်မူ၏။ ထိုအမတ်သည် “ကောင်းပါပြီ” ဟု ဝန်ခံပြီးလျှင် အခြံအရံ ယောက်ျားတစ်ထောင်နှင့်တကွ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ သွား၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးလျက် ထိုင်နေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအမတ်အား တရားစကား ဟောကြားတော်မူရာ သူသည် ကြည်ညိုလွန်းသဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းခံလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအမတ်ကို ဧဟိဘိက္ခုရဟန်းအဖြစ်ဖြင့် ရဟန်းပြုပေးတော်မူ၏။ ထိုအမတ်သည် မိမိ၏ ပရိသတ်နှင့်တကွ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိ၍ ထိုရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ပင် ဖလသမာပတ်ချမ်းသာကို ခံစားလျက် နေတော်မူ၏။ သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးသည် ထိုနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အခြားသော တမန်ရှစ်ဦးတို့ကိုလည်း တစ်ဦးပြီးတစ်ဦး စေလွှတ်ခဲ့၏။ ထိုတမန်တို့သည်လည်း အားလုံးပင် ပရိသတ်နှင့်တကွ ရှေးဦးမတ်နည်းတူ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကာ ထိုရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ပင် သီတင်းသုံးနေကြကုန်၏။ “ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့် ထိုတမန်တို့ ပြန်မလာကြခြင်းဖြစ်သည်” ဟု မင်းကြီးအား တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကမျှ သတင်းစကားကို လျှောက်တင်သူ မရှိလေ။

อถ ราชา โพธิสตฺเตน สทฺธึ เอกทิวสํชาตํ กาฬุทายึ นาม อมจฺจํ ปหิณิตุกาโม ปุริมนเยเนว ยาจิ, โส ‘‘สเจ อหํ ปพฺพชิตุํ ลภามิ, ทสฺเสสฺสามี’’ติ อาห. ตํ ราชา ‘‘ปพฺพชิตฺวาปิ เม ปุตฺตํ ทสฺเสหี’’ติ ปหิณิ; โสปิ ปุริสสหสฺสปริวาโร คนฺตฺวา ตเถว สปริวาโร อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส เอกทิวสํ สมฺภเตสุ สพฺพสสฺเสสุ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเตสุ ชนปทมนุสฺเสสุ ปุปฺผิเตสุ ถลชชลชปุปฺเผสุ ปฏิปชฺชนกฺขเม มคฺเค ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา สฏฺฐิมตฺตาหิ คาถาหิ คมนวณฺณํ วณฺเณสิ. ภควา ‘‘กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘ภนฺเต ตุมฺหากํ ปิตา สุทฺโธทนมหาราชา มหลฺลโกมฺหิ, ชีวนฺตสฺเสว เม ปุตฺตํ ทสฺเสหี’’ติ มํ เปเสสิ, สาธุ ภนฺเต ภควา ญาตกานํ สงฺคหํ กโรตุ, กาโล จาริกํ ปกฺกมิตุนฺติ. เตน หิ สงฺฆสฺส อาโรเจหิ, ‘‘ภิกฺขู คมิยวตฺตํ ปูเรสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ เถโร ตถา อกาสิ. ภควา องฺคมคธวาสีนํ กุลปุตฺตานํ ทสหิ สหสฺเสหิ กปิลวตฺถุวาสีนํ ทสหีติ สพฺเพเหว วีสติสหสฺเสหิ [Pg.287] ขีณาสเวหิ ปริวุโต ราชคหา นิกฺขมิตฺวา ราชคหโต สฏฺฐิโยชนิกํ กปิลวตฺถุํ ทิวเส ทิวเส โยชนํ คจฺฉนฺโต ทฺวีหิ มาเสหิ ปาปุณิสฺสามีติ อตุริตจาริกํ ปกฺกามิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยน กปิลวตฺถุ เตน จาริกํ ปกฺกามี’’ติ.

ထို့နောက် မင်းကြီးသည် ဘုရားအလောင်းတော်နှင့် တစ်နေ့တည်း၌ မွေးဖွားခဲ့သော ကာဠုဒါယီအမည်ရှိသော အမတ်ကို စေလွှတ်လိုသဖြင့် ရှေးနည်းတူပင် တောင်းပန်လေ၏။ ထိုကာဠုဒါယီအမတ်က “အကယ်၍ အကျွန်ုပ်အား ရဟန်းပြုခွင့် ပေးတော်မူပါက သားတော်ကို တွေ့မြင်ခွင့်ရအောင် ဆောင်ရွက်ပေးပါအံ့” ဟု သံတော်ဦးတင်၏။ မင်းကြီးကလည်း “ရဟန်းပြုပြီးသော်လည်း ငါ့အား သားတော်ကို တွေ့မြင်ခွင့်ရအောင် ပြသပါလော့” ဟု မှာကြားကာ စေလွှတ်လိုက်၏။ ထိုကာဠုဒါယီအမတ်သည်လည်း ယောက်ျားတစ်ထောင် အခြံအရံနှင့်တကွ သွားရောက်ကာ ထိုရှေးဦးမတ်တို့နည်းတူပင် အခြံအရံနှင့်တကွ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏။ ထိုကာဠုဒါယီမထေရ်သည် တစ်နေ့သ၌ ကောက်စပါးအားလုံးကို ကောင်းစွာ ရိတ်သိမ်းသိမ်းဆည်းပြီးသောအခါ၊ ဇနပုဒ်သူ ဇနပုဒ်သားတို့သည် အလုပ်အကိုင်များ ပြီးစီး၍ အားလပ်နေကြသောအခါ၊ ကုန်းပန်း ရေပန်းတို့သည်လည်း လှပစွာ ပွင့်ကြွေနေကြသောအခါ၊ ခရီးလမ်းသည်လည်း သွားလာရန် သင့်လျော်ကောင်းမွန်နေသောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးဦးချလျက် ဂါထာပေါင်း ခြောက်ဆယ်ခန့်ဖြင့် ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူရန် ခရီးစဉ်၏ သာယာပုံဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းလျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားက “ဤသို့ ချီးမွမ်းရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရား... အရှင်ဘုရားတို့၏ ခမည်းတော် သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာမင်းကြီးသည် ‘ငါသည် အသက်အရွယ် ကြီးရင့်လှပြီ၊ ငါအသက်ရှင်စဉ်ပင် သားတော်ကို ဖူးမြော်ခွင့် ပြပါလော့’ ဟု မှာကြား၍ တပည့်တော်ကို စေလွှတ်လိုက်ပါသည်။ အရှင်ဘုရား... တောင်းပန်တော်မူပါသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွေတော်မျိုးတော်တို့အား သင်္ဂြိုဟ်ချီးမြှင့်တော်မူပါ။ ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ဒေသစာရီကြွချီရန် အချိန်တန်ပါပြီ” ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားက “ထိုသို့ဆိုလျှင် သံဃာတော်များအား အသိပေးလိုက်လော့၊ ရဟန်းတို့သည် ခရီးသွားမည့်သူ၏ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် (ဂမိယဝတ်) ကို ဖြည့်ကျင့်ကြလိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား” ဟု လျှောက်၍ ကာဠုဒါယီမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်လေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အင်္ဂတိုင်း၊ မဂဓတိုင်းသား အမျိုးသားရဟန္တာတစ်သောင်း၊ ကပိလဝတ်ပြည်သား အမျိုးသားရဟန္တာတစ်သောင်း အားလုံးပေါင်း နှစ်သောင်းသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ ခြံရံလျက် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်မှ ထွက်ခွာတော်မူခဲ့သည်။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်မှ ယူဇနာခြောက်ဆယ် ကွာဝေးသော ကပိလဝတ်ပြည်သို့ တစ်နေ့လျှင် တစ်ယူဇနာနှုန်းဖြင့် ကြွတော်မူရာ နှစ်လကြာလျှင် ရောက်ရှိလိမ့်မည်ဟု မှန်းဆလျက် မလောမတကြီး အေးချမ်းစွာသော ဒေသစာရီခရီးကို ကြွချီတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် သံဂါယနာတင်မထေရ်တို့က “ယေန ကပိလဝတ္ထု တေန စာရိကံ ပက္ကာမိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

เอวํ ปกฺกนฺเต จ ภควติ อุทายิตฺเถโร นิกฺขนฺตทิวสโต ปฏฺฐาย สุทฺโธทนมหาราชสฺส เคเห ภตฺตกิจฺจํ กโรติ. ราชา เถรํ ปริวิสิตฺวา ปตฺตํ คนฺธจุณฺเณน อุพฺพฏฺเฏตฺวา อุตฺตมโภชนสฺส ปูเรตฺวา ‘‘ภควโต เทหี’’ติ เถรสฺส หตฺเถ ฐเปติ. เถโรปิ ตเถว กโรติ. อิติ ภควา อนฺตรามคฺเค รญฺโญเยว ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิ. เถโรปิ จ ภตฺตกิจฺจาวสาเน ทิวเส ทิวเส รญฺโญ อาโรเจติ ‘‘อชฺช ภควา เอตฺตกํ อาคโต’’ติ, พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตาย จ กถาย สากิยานํ ภควติ สทฺธํ อุปฺปาเทสิ. เตเนว นํ ภควา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ กุลปฺปสาทกานํ ยทิทํ กาฬุทายี’’ติ เอตทคฺเค ฐเปสิ.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား ဒေသစာရီကြွချီတော်မူသောအခါ ဥဒါယီမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား ထွက်ခွာတော်မူသည့်နေ့မှစ၍ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာမင်းကြီး၏ နန်းတော်၌ ဆွမ်းကိစ္စကို ဆောင်ရွက်တော်မူ၏။ မင်းကြီးသည် မထေရ်အား ဆွမ်းကပ်လှူပြီးလျှင် သပိတ်တော်ကို နံ့သာမှုန့်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်၍ မွန်မြတ်လှသော ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ဖြင့် ပြည့်စေပြီးသော် “မြတ်စွာဘုရားအား ကပ်လှူပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထား၍ မထေရ်၏လက်သို့ အပ်နှံ၏။ မထေရ်သည်လည်း ထိုလျှောက်ထားသည့်အတိုင်းပင် ဆောင်ရွက်ပေး၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ခရီးအကြား၌ မင်းကြီး၏ ဆွမ်းကိုသာ ဘုဉ်းပေးတော်မူရ၏။ ထို့ပြင် မထေရ်သည် ဆွမ်းစားခြင်းကိစ္စ ပြီးဆုံးသည့်အခါတိုင်း နေ့စဉ်နေ့တိုင်း မင်းကြီးအား “ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမျှလောက်သော ခရီးအရပ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူပြီ” ဟု လျှောက်ထားပြောပြလေ့ရှိ၏။ ထို့ပြင် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်နှင့် စပ်ယှဉ်သော စကားဖြင့် သာကီဝင်မင်းတို့အား မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ သဒ္ဓါတရား ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့... ငါဘုရား၏ သာဝကဖြစ်ကုန်သော ဆွေမျိုးတော်တို့ကို ကြည်ညိုစေတတ်သော ရဟန်းတို့တွင် ဤကာဠုဒါယီသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်ပေသည်” ဟု မိန့်တော်မူကာ ထိုကာဠုဒါယီမထေရ်ကို ဧတဒဂ်အရာ၌ ထားတော်မူခဲ့လေသည်။

สากิยาปิ โข อนุปฺปตฺเต ภควติ ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปติตฺวา ภควโต วสนฏฺฐานํ วีมํสมานา นิคฺโรธสกฺกสฺส อาราโม รมณีโยติ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ สพฺพํ ปฏิชคฺคนวิธึ กาเรตฺวา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิเต ทหรทหเร นาคริกทารเก จ ทาริกาโย จ ปฐมํ ปหิณึสุ, ตโต ราชกุมาเร จ ราชกุมาริกาโย จ เตสํ อนนฺตรา สามํ คนฺตฺวา คนฺธปุปฺผจุณฺณาทีหิ ปูชยมานา ภควนฺตํ คเหตฺวา นิคฺโรธารามเมว อคมํสุ. ตตฺร ภควา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. สากิยา มานชาติกา มานถทฺธา, เต ‘‘สิทฺธตฺถกุมาโร อมฺเหหิ ทหรตโรว อมฺหากํ กนิฏฺโฐ, ภาคิเนยฺโย, ปุตฺโต, นตฺตา’’ติ จินฺเตตฺวา ทหรทหเร ราชกุมาเร อาหํสุ – ‘‘ตุมฺเห วนฺทถ, มยํ ตุมฺหากํ ปิฏฺฐิโต นิสีทิสฺสามา’’ติ.

သာကီဝင်မင်းတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား ကြွရောက်တော်မူလာသောအခါ “ငါတို့၏ အမြတ်ဆုံးသောဆွေမျိုးကို ဖူးမြော်ကြကုန်အံ့” ဟု ကြံစည်လျက် စုဝေးကာ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရန် အရပ်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ကြသော် “နိဂြောဓသာကီဝင်၏ ဥယျာဉ်သည် မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်း၏” ဟု သတ်မှတ်ကာ ထိုနိဂြောဓသာကီဝင်၏ ဥယျာဉ်၌ သုတ်သင်ရှင်းလင်းမှု အလုံးစုံကို ပြုလုပ်စေပြီးနောက် လက်၌ နံ့သာပန်း အစရှိသော ပူဇော်ဖွယ်တို့ကို ကိုင်ဆောင်လျက် ခရီးဦးကြိုဆိုရန် သွားကြကုန်၏။ ထိုသို့ ကြိုဆိုကြရာတွင် အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်အပ်သော အလွန်ငယ်ရွယ်သည့် မြို့နေ သတို့သား၊ သတို့သမီးငယ်တို့ကို ရှေးဦးစွာ စေလွှတ်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် မင်းမျိုးသတို့သား၊ သတို့သမီးတို့ကို စေလွှတ်၍ ယင်းတို့နောက်မှ လူကြီးများကိုယ်တိုင် သွားရောက်ကာ ပန်း၊ နံ့သာမှုန့် အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်လျက် မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဆောင်ပြီး နိဂြောဓာရုံကျောင်းတိုက်သို့သာ ကြွရောက်ခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန္တာနှစ်သောင်း ခြံရံတော်မူလျက် ခင်းထားအပ်သော မြတ်လှစွာသော ဘုရားနေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ သာကီဝင်မင်းတို့သည် ဇာတိအားဖြင့် မာနကြီးသူများဖြစ်ကြပြီး မာနကြောင့် ခက်ထန်နေကြသဖြင့် “သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားသည် ငါတို့ထက် ငယ်ရွယ်သူသာ ဖြစ်သည်၊ ငါတို့၏ ညီငယ်၊ တူ၊ သား သို့မဟုတ် မြေး ဖြစ်သည်” ဟု ကြံစည်ကာ အလွန်ငယ်ရွယ်သော မင်းသားငယ်တို့ကို “သင်တို့ ရှိခိုးကြကုန်၊ ငါတို့သည် သင်တို့၏နောက်မှ ထိုင်ကြကုန်အံ့” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။

เตสุ เอวํ นิสินฺเนสุ ภควา เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา ‘‘น มํ ญาตี วนฺทนฺติ, หนฺท เน วนฺทาปยิสฺสามี’’ติ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อิทฺธิยา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เตสํ สีเส ปาทปํสุํ โอกิรมาโน [Pg.288] วิย กณฺฑมฺพมูเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยมกาสิ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ภควา ตุมฺหากํ มงฺคลทิวเส พฺราหฺมณสฺส วนฺทนตฺถํ อุปนีตานํ ปาเท โว ปริวตฺติตฺวา พฺราหฺมณสฺส มตฺถเก ปติฏฺฐิเต ทิสฺวาปิ อหํ ตุมฺเห วนฺทึ, อยํ เม ปฐมวนฺทนา. วปฺปมงฺคลทิวเส ชมฺพุจฺฉายาย สิริสยเน นิปนฺนานํ โว ชมฺพุจฺฉายาย อปริวตฺตนํ ทิสฺวาปิ ปาเท วนฺทึ, อยํ เม ทุติยวนฺทนา. อิทานิ อิมํ อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวาปิ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทามิ, อยํ เม ตติยวนฺทนา’’ติ.

သာကီဝင်မင်းတို့ ထိုသို့ ထိုင်နေကြစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် သူတို့၏ စိတ်အကြံကို ဉာဏ်ဖြင့် ကြည့်ရှုတော်မူပြီးလျှင် “ငါ၏ ဆွေတော်မျိုးတော်တို့သည် ငါ့ကို ရှိမခိုးကြကုန်၊ ယခု ထိုသူတို့ကို ရှိခိုးစေအံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူကာ အဘိညာဉ်၏ အခြေခံဖြစ်သော စတုတ္ထဇ္ဈာန်ကို ဝင်စားပြီး ထတော်မူ၍ တန်ခိုးတော်ဖြင့် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ကာ သာကီဝင်တို့၏ ဦးခေါင်းထက်၌ ခြေတော်မှုန့်ကို ကြဲဖြန့်တော်မူသကဲ့သို့ ကဏ္ဍသရက်ပင်ရင်း၌ ပြုလုပ်ခဲ့သော ယမကပြာဋိဟာ (ရေမီးအစုံ တန်ခိုးပြာဋိဟာ) ကဲ့သို့သော တန်ခိုးပြာဋိဟာကို ပြသတော်မူ၏။ ခမည်းတော် သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးသည် ထိုအံ့ဩဖွယ်ရာကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် “မြတ်စွာဘုရား၊ သားတော်ဘုရား၏ ကင်ပွန်းတပ်မင်္ဂလာနေ့က အသိတရှင်ရသေ့ကို ရှိခိုးစေရန် အနီးသို့ ဆောင်ခဲ့စဉ် သားတော်ဘုရား၏ ခြေတော်တို့သည် ပြောင်းပြန်လှန်၍ ရသေ့၏ ဦးခေါင်းထက်၌ တည်သည်ကို မြင်တွေ့ခဲ့ရစဉ်ကလည်း အကျွန်ုပ်သည် ရှိခိုးခဲ့ဖူးပါပြီ။ ဤသည်မှာ အကျွန်ုပ်၏ ပထမအကြိမ် ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါသည်၊ လယ်ထွန်မင်္ဂလာနေ့၌လည်း သပြေပင်ရိပ်တွင် အသရေရှိသော သံလျောင်းတော်ထက်၌ လျောင်းစက်တော်မူစဉ် သပြေပင်၏ အရိပ်သည် မရွေ့မလျော့ဘဲ တည်နေသည်ကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးခဲ့ဖူးပါပြီ။ ဤသည်မှာ အကျွန်ုပ်၏ ဒုတိယအကြိမ် ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါသည်၊ ယခုအခါ ရှေးက တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသော ဤအံ့ဖွယ်ရေမီးအစုံပြာဋိဟာကို ဖူးမြင်ရသဖြင့်လည်း သားတော်ဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးပါ၏။ ဤသည်မှာ အကျွန်ုပ်၏ တတိယအကြိမ် ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်တင်လေ၏။

สุทฺโธทนมหาราเชน ปน วนฺทิเต ภควติ อวนฺทิตฺวา ฐิโต นาม เอกสากิโยปิ นาโหสิ, สพฺเพเยว วนฺทึสุ. อิติ ภควา ญาตโย วนฺทาเปตฺวา อากาสโต โอรุยฺห ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสินฺเน ภควติ สิขาปฺปตฺโต ญาติสมาคโม อโหสิ, สพฺเพ เอกคฺคา สนฺนิปตึสุ. ตโต มหาเมโฆ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ, ตมฺพวณฺณมุทกํ เหฏฺฐา วิรวนฺตํ คจฺฉติ. กสฺสจิ สรีเร เอกพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปตติ, ตํ ทิสฺวา สพฺเพ อจฺฉริยพฺภุตชาตา อเหสุํ. ภควา ‘‘น อิทาเนว มยฺหํ ญาติสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ วสฺสติ, อตีเตปิ วสฺสี’’ติ อิมิสฺสา อฏฺฐุปฺปตฺติยา เวสฺสนฺตรชาตกํ กเถสิ. ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สพฺเพ อุฏฺฐาย วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกมึสุ. เอโกปิ ราชา วา ราชมหามตฺโต วา ‘‘สฺเว อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา คโต นาม นตฺถิ.

သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးက မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးဦးချသောအခါ ရှိမခိုးဘဲ မတ်တတ်ရပ်လျက် ကျန်ရစ်သော သာကီဝင်မင်းတစ်ဦးမျှ မရှိတော့ဘဲ သာကီဝင်အားလုံးတို့သည် ရှိခိုးကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွေတော်မျိုးတော်တို့ကို ရှိခိုးစေပြီးနောက် ကောင်းကင်မှ သက်ဆင်းကာ ပြင်ဆင်ထားသော နေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူသောအခါ ဆွေတော်မျိုးတော်တို့သည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်အောင် စုဝေးမိကြပြီး အားလုံးသောသူတို့သည် စိတ်အာရုံတစ်ခုတည်းဖြင့် တည်တည်ကြည်ကြည် စုဝေးကြကုန်၏။ ထိုသို့ စုဝေးမိသောအခါ ကြီးစွာသော မိုးတိမ်သည် ကြာဖက်မိုး (စွတ်စိုလိုသူကိုသာ စွတ်စိုစေသော မိုး) ကို ရွာချလေ၏။ နီမြန်းသောအဆင်းရှိသော ထိုမိုးရေသည် မြေနိမ့်ရာသို့ တဝေါဝေါမြည်လျက် စီးဆင်းသွားသော်လည်း မစွတ်စိုလိုသူ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ကိုယ်ပေါ်သို့မျှ မိုးရေတစ်စက်မျှပင် မကျရောက်ပေ။ ထိုအံ့ဖွယ်ကို မြင်ရသဖြင့် ဆွေမျိုးအားလုံးတို့သည် အလွန်တရာ အံ့ဩဆန်းကြယ်ခြင်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားက “ငါ၏ ဆွေတော်မျိုးတော်များ စုဝေးရာတွင် ယခုအခါ၌သာ ကြာဖက်မိုးရွာသည် မဟုတ်၊ ရှေးလွန်လေပြီးသော အခါ၌လည်း ရွာဖူးခဲ့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူကာ ဤအကြောင်းဝတ္ထုကို အခြေပြုလျက် ဝေဿန္တရာဇာတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ တရားဒေသနာတော်ကို နာကြားရပြီးနောက် ဆွေတော်မျိုးတော်အားလုံးတို့သည် ထ၍ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးဦးချကာ အရိုအသေပြုပြီး ပြန်သွားကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း “နက်ဖြန်တွင် အကျွန်ုပ်တို့၏ ဆွမ်းကို ခံယူတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားပင့်ဖိတ်၍ သွားသော မင်းဖြစ်စေ၊ အမတ်ကြီးဖြစ်စေ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှပင် မရှိခဲ့ပေ။

ภควา ทุติยทิวเส วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวาโร กปิลวตฺถุํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ, น โกจิ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา นิมนฺเตสิ วา ปตฺตํ วา อคฺคเหสิ. ภควา อินฺทขีเล ฐิโต อาวชฺเชสิ – ‘‘กถํ นุ โข ปุพฺเพ พุทฺธา กุลนคเร ปิณฺฑาย จรึสุ, กึ อุปฺปฏิปาฏิยา อิสฺสรชนานํ ฆรานิ อคมํสุ, อุทาหุ สปทานจาริกํ จรึสู’’ติ. ตโต เอกพุทฺธสฺสปิ อุปฺปฏิปาฏิยา คมนํ อทิสฺวา ‘‘มยาปิ อิทานิ อยเมว วํโส อยํ ปเวณี ปคฺคเหตพฺพา, อายติญฺจ เม สาวกาปิ มเมว อนุสิกฺขนฺตา ปิณฺฑจาริยวตฺตํ ปูเรสฺสนฺตี’’ติ โกฏิยํ นิวิฏฺฐเคหโต ปฏฺฐาย สปทานํ ปิณฺฑาย จรติ. ‘‘อยฺโย กิร สิทฺธตฺถกุมาโร ปิณฺฑาย จรตี’’ติ จตุภูมกาทีสุ ปาสาเทสุ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา มหาชโน ทสฺสนพฺยาวโฏ อโหสิ. ราหุลมาตาปิ เทวี ‘‘อยฺยปุตฺโต กิร อิมสฺมึเยว นคเร มหตา ราชานุภาเวน [Pg.289] สุวณฺณสิวิกาทีหิ วิจริตฺวา อิทานิ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายวตฺถวสโน กปาลหตฺโถ ปิณฺฑาย จรติ, ‘‘โสภติ นุ โข โน วา’’ติ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลกยมานา ภควนฺตํ นานาวิราคสมุชฺชลาย สรีรปฺปภาย นครวีถิโย โอภาเสตฺวา พุทฺธสิริยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อุณฺหีสโต ปฏฺฐาย ยาว ปาทตลา นรสีหคาถาหิ นาม อฏฺฐหิ คาถาหิ อภิตฺถวิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ ปุตฺโต ปิณฺฑาย จรตี’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา สํวิคฺคหทโย หตฺเถน สาฏกํ สณฺฐาปยมาโน ตุริตตุริตํ นิกฺขมิตฺวา เวเคน คนฺตฺวา ภควโต ปุรโต ฐตฺวา อาห – ‘‘กึ ภนฺเต อมฺเห ลชฺชาเปถ, กิมตฺถํ ปิณฺฑาย จรถ, กึ เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ น สกฺกา ภตฺตํ ลทฺธุนฺติ เอวํสญฺญิโน อหุวตฺถา’’ติ. วํสจาริตฺตเมตํ มหาราช อมฺหากนฺติ. นนุ ภนฺเต อมฺหากํ มหาสมฺมตขตฺติยวํโส นาม วํโส, ตตฺถ จ เอกขตฺติโยปิ ภิกฺขาจาโร นาม นตฺถีติ. อยํ มหาราช วํโส นาม ตว วํโส, อมฺหากํ ปน พุทฺธวํโส วํโส นาม, สพฺพพุทฺธา จ ปิณฺฑจาริกา อเหสุนฺติ อนฺตรวีถิยํ ฐิโตว –

မြတ်စွာဘုရားသည် ဒုတိယမြောက်နေ့၌ ရဟန်းတော် နှစ်သောင်း ခြံရံတော်မူလျက် ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ရှေးရှုထွက်၍ ပင့်ဖိတ်ခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ သပိတ်တော်ကို လှမ်းယူခြင်းသော်လည်းကောင်း မပြုကြချေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် မြို့တံခါးခုံအနီး၌ ရပ်တော်မူလျက် “ရှေးပွင့်တော်မူပြီးသော ဘုရားရှင်တို့သည် မိမိတို့၏ ဆွေမျိုးတော်များရှိရာ မြို့၌ ဆွမ်းခံရာတွင် အဘယ်သို့ လှည့်လည်တော်မူကြသနည်း။ အစီအစဉ်မရှိဘဲ အစိုးရသူ လူကုံထံတို့၏ အိမ်များသို့ ကြွတော်မူကြသလော သို့မဟုတ် အစဉ်အတိုင်း ကြွတော်မူကြသလော” ဟု ဆင်ခြင်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ဆင်ခြင်တော်မူသော် တစ်ဆူသော ဘုရားရှင်မျှ အစဉ်မဟုတ်ဘဲ (အစီအစဉ်မရှိဘဲ) ကြွတော်မူခြင်းကို ဖူးမြင်တော်မမူသဖြင့် “ငါသည်လည်း ယခုအခါ ဤဘုရားရှင်တို့၏ အစဉ်အနွယ်ကိုသာ လိုက်နာချီးမြှောက်အပ်၏။ နောင်အခါ၌လည်း ငါ၏ သာဝကတို့သည် ငါ့ကို အတုယူလျက် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ကြကုန်လတ္တံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူကာ မြို့အစွန်းရှိ အိမ်မှစတင်၍ ကြားဖြတ်ခြင်းမရှိဘဲ အိမ်စဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံလှည့်လည်တော်မူ၏။ “အရှင်သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားသည် ဆွမ်းခံလှည့်လည်နေသတတ်” ဟု ကြားရသဖြင့် ဘုံလေးဆင့်ရှိသော ပြာသာဒ်အစရှိသည်တို့၌ ရှိသော ခြင်္သေ့ပြတင်းပေါက်များကို ဖွင့်လှစ်ကာ လူအပေါင်းတို့သည် ဖူးမြော်ရန် မအားမလပ် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ရာဟုလာ၏ မယ်တော် ယသောဓရာ မိဖုရားသည်လည်း “အရှင့်သားသည် ဤမြို့၌ပင် ကြီးကျယ်သော မင်းအာနုဘော်ဖြင့် ရွှေဝေါယာဉ် အစရှိသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ခဲ့ပြီး ယခုမူကား ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်ကာ ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်လျက် သပိတ်ကို လက်ကဆွဲကာ ဆွမ်းခံလှည့်လည်နေသတတ်။ ဤသို့ ကျင့်ခြင်းသည် တင့်တယ်လေသလော၊ သို့မဟုတ် မတင့်တယ်လေသလော” ဟု တွေးတောလျက် ခြင်္သေ့ပြတင်းကို ဖွင့်လှစ်ကာ ကြည့်ရှုလတ်သော် အမျိုးမျိုးသော အရောင်တို့ဖြင့် တောက်ပသော ကိုယ်တော်၏ ရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် မြို့လမ်းမတို့ကို ထွန်းလင်းစေကာ ဘုရားရှင်၏ အသရေတော်ဖြင့် တင့်တယ်သပ္ပါယ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် ဦးခေါင်းတော်မှစ၍ ခြေဖဝါးတော်တိုင်အောင် အသရေရှိပုံကို “နရသီဟ” ဂါထာ ရှစ်ပုဒ်ဖြင့် ချီးကျူးအမွှမ်းတင်ပြီးနောက် ခမည်းတော်မင်းကြီးထံ သွားရောက်ကာ “ခမည်းတော်ဘုရား၊ သားတော်သည် ဆွမ်းခံလှည့်လည်နေပါသည်” ဟု သံတော်ဦးတင်လေ၏။ မင်းကြီးသည် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော စိတ်ရှိသဖြင့် လက်ဖြင့် ဝတ်လဲတော်ပုဆိုးကို ပြင်ဝတ်လျက် နန်းတော်မှ အဆောတလျင် ထွက်ခွာကာ လျင်မြန်စွာ သွားပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့၌ ရပ်လျက် “အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်ကြောင့် အကျွန်ုပ်တို့ကို အရှက်ခွဲတော်မူပါသနည်း။ အဘယ်ကြောင့် ဆွမ်းခံလှည့်လည်တော်မူပါသနည်း။ ဤမျှလောက်သော ရဟန်းတို့အဖို့ ဆွမ်းရနိုင်လိّمည်မဟုတ်ဟု ထင်မှတ်တော်မူပါသလော” ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားက “မဟာရာဇာ၊ ဤသို့ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းသည် ငါတို့၏ အမျိုးအနွယ်၏ အလေ့အထဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်းကြီးကလည်း “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့၏ အနွယ်သည် မဟာသမ္မတ မင်းမျိုးမင်းနွယ် ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါလော။ ထိုမင်းမျိုး၌ မည်သည့်မင်းတစ်ပါးမျှ ဆွမ်းခံလည်ခြင်း မရှိဖူးပါ” ဟု လျှောက်ပြန်၏။ မြတ်စွာဘုရားက “မဟာရာဇာ၊ ထိုမင်းမျိုးနွယ်ဟူသည် အသင်၏ အနွယ်သာ ဖြစ်၏။ ငါတို့၏ အနွယ်မှာမူ ဘုရားရှင်တို့၏ အနွယ်တော် ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော ဘုရားရှင်တို့သည် ဆွမ်းခံလှည့်လည်တော်မူကြကုန်၏” ဟု လမ်းအလယ်၌ ရပ်တော်မူလျက်ပင် -

‘‘อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺย, ธมฺมํ สุจริตํ จเร;

ธมฺมจารี สุขํ เสติ, อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จา’’ติ.

“ဆွမ်းခံရပ်ခြင်းဟူသော ဝတ်၌ မမေ့မလျော့ရာ။ ဆွမ်းခံခြင်းတရားကို ကောင်းစွာ ကျင့်ရာ၏။ ထိုသို့ ကျင့်လေ့ရှိသောသူသည် ဤဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း ချမ်းသာစွာ နေရ၏” ဟု

อิมํ คาถมาห. คาถาปริโยสาเน ราชา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ.

ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။ ဂါထာ၏အဆုံး၌ သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးသည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုလေ၏။

‘‘ธมฺมํ จเร สุจริตํ, น นํ ทุจฺจริตํ จเร;

ธมฺมจารี สุขํ เสติ, อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จา’’ติ.

“ဆွမ်းခံခြင်းဟူသော တရားကို သန့်ရှင်းစွာ ကျင့်ရာ၏။ ထိုတရားကို မစင်ကြယ်သောနည်းလမ်းဖြင့် မကျင့်ရာ။ ထိုတရားကို ကောင်းစွာကျင့်သူသည် ဤဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း ချမ်းသာစွာ နေရ၏” ဟု

อิมํ ปน คาถํ สุตฺวา สกทาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ, ธมฺมปาลชาตกํ สุตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ, มรณสมเย เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา สิริสยเน นิปนฺโนเยว อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรญฺญวาเสน ปธานานุโยคกิจฺจํ รญฺโญ นาโหสิ.

ဆက်လက်၍ ဤဂါထာကို နာကြားရသဖြင့် သကဒါဂါမိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ဓမ္မပါလဇာတ်တော်ကို နာကြားရသဖြင့် အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ကွယ်လွန်ခါနီး အချိန်၌မူ ထီးဖြူတော်အောက်ရှိ သီရိသယန အိပ်ရာထက်၌ လျောင်းစက်လျက်ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးအား တော၌နေ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရန် ကိစ္စသည် မလိုအပ်တော့ပေ။

โสตาปตฺติผลญฺจ สจฺฉิกตฺวา เอว ปน ภควโต ปตฺตํ คเหตฺวา สปริสํ ภควนฺตํ มหาปาสาทํ อาโรเปตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ. ภตฺตกิจฺจาวสาเน สพฺพํ อิตฺถาคารํ อาคนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิ ฐเปตฺวา ราหุลมาตรํ. สา ปน ‘‘คจฺฉ อยฺยปุตฺตํ วนฺทาหี’’ติ ปริชเนน วุจฺจมานาปิ ‘‘สเจ มยฺหํ คุโณ อตฺถิ, สยเมว อยฺยปุตฺโต อาคมิสฺสติ[Pg.290], อาคตํ นํ วนฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา น อคมาสิ. อถ ภควา ราชานํ ปตฺตํ คาหาเปตฺวา ทฺวีหิ อคฺคสาวเกหิ สทฺธึ ราชธีตาย สิริคพฺภํ คนฺตฺวา ‘‘ราชธีตา ยถารุจิยา วนฺทมานา น กิญฺจิ วตฺตพฺพา’’ติ วตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. สา เวเคน อาคนฺตฺวา โคปฺผเกสุ คเหตฺวา ปาทปิฏฺฐิยํ สีสํ ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ยถาชฺฌาสยํ วนฺทิ.

သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုပြီး၍သာ မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်တော်ကို ယူဆောင်ကာ အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို မြတ်သော နန်းပြာသာဒ်ထက်သို့ ပင့်ဆောင်၍ မွန်မြတ်သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တို့ဖြင့် ပြုစုလုပ်ကျွေး၏။ ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါ ရာဟုလာမယ်တော်ကို ချန်ထား၍ မောင်းမမိဿံအပေါင်းတို့သည် လာရောက်ကာ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးကြလေကုန်၏။ ထိုရာဟုလာမယ်တော်မူကား "သွားပါ၊ အရှင့်သားကို ရှိခိုးပါ" ဟု အခြွေအရံတို့က တိုက်တွန်းပြောဆိုကြသော်လည်း "ငါ့၌ အကယ်၍ သီလဂုဏ်ကျေးဇူး ရှိခဲ့ပါလျှင် အရှင့်သားသည် ကိုယ်တော်တိုင်ပင် ကြွလာတော်မူလိမ့်မည်၊ ကြွလာသောအခါမှ ထိုအရှင့်သားကို ရှိခိုးမည်" ဟု ပြောဆို၍ မသွားဘဲ နေလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ခမည်းတော်မင်းကြီးအား သပိတ်တော်ကို ကိုင်ဆောင်စေလျက် အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးနှင့်အတူ မင်းသမီး၏ အသရေရှိသော တိုက်ခန်းသို့ ကြွတော်မူ၍ "မင်းသမီးသည် မိမိအလိုရှိတိုင်း ရှိခိုးပူဇော်ပါစေ၊ မည်သူမျှ တစ်စုံတစ်ရာ မပြောဆိုစေနှင့်" ဟု မိန့်တော်မူကာ ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုမင်းသမီးသည် လျင်မြန်စွာ လာရောက်၍ ဖမျက်တော်တို့ကို ကိုင်ကာ ခြေဖမိုးအပြင်၌ ဦးခေါင်းကို လှိမ့်၍ လှိမ့်၍ မိမိအလိုရှိသမျှ ရှိခိုးပူဇော်လေ၏။

ราชา ราชธีตาย ภควติ สิเนหพหุมานาทิคุณสมฺปตฺตึ กเถสิ. ภควา ‘‘อนจฺฉริยํ มหาราช ยํ อิทานิ ปริปกฺเก ญาเณ ตยา รกฺขิยมานา ราชธีตา อตฺตานํ รกฺขิ, สา ปุพฺเพ อนารกฺขา ปพฺพตปาเท วิจรมานา อปริปกฺเก ญาเณ อตฺตานํ รกฺขี’’ติ วตฺวา จนฺทกินฺนรีชาตกํ กเถสิ.

မင်းကြီးသည် သမီးတော်၏ မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ ထားရှိသော ချစ်ခြင်း၊ များစွာရိုသေမြတ်နိုးခြင်း စသည့် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ ပြည့်စုံပုံကို လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားက "မင်းကြီး... ယခုအခါ၌ ဉာဏ်ပညာရင့်ကျက်သဖြင့် ခမည်းတော် စောင့်ရှောက်အပ်သော မင်းသမီးသည် မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်နိုင်ခြင်းမှာ မအံ့ဩလောက်သေးပါ။ ထိုမင်းသမီးသည် ရှေးက စောင့်ရှောက်သူမရှိဘဲ တောင်ခြေ၌ လှည့်လည်ကျက်စားရစဉ်က ဉာဏ်မရင့်ကျက်သေးသော်လည်း မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ခဲ့ဖူးလေပြီ" ဟု မိန့်တော်မူကာ စန္ဒကိန္နရီဇာတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

ตํทิวสเมว จ นนฺทราชกุมารสฺส เกสวิสฺสชฺชนํ ปฏฺฏพนฺโธ ฆรมงฺคลํ อาวาหมงฺคลํ ฉตฺตมงฺคลนฺติ ปญฺจ มหามงฺคลานิ โหนฺติ. ภควา นนฺทํ ปตฺตํ คาหาเปตฺวา มงฺคลํ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. ชนปทกลฺยาณี กุมารํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ตุวฏํ โข อยฺยปุตฺต อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ วตฺวา คีวํ ปสาเรตฺวา โอโลเกสิ. โสปิ ภควนฺตํ ‘‘ปตฺตํ คณฺหถา’’ติ วตฺตุํ อวิสหมาโน วิหารํเยว อคมาสิ. ตํ อนิจฺฉมานํเยว ภควา ปพฺพาเชสิ. อิติ ภควา กปิลปุรํ อาคนฺตฺวา ทุติยทิวเส นนฺทํ ปพฺพาเชสิ.

ထိုနေ့၌ပင် နန္ဒမင်းသားအတွက် ဆံထုံးဖြေခြင်းမင်္ဂလာ၊ သင်းကျစ်ဖွဲ့ခြင်းမင်္ဂလာ၊ နန်းသစ်ဝင်ခြင်းမင်္ဂလာ၊ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခြင်းမင်္ဂလာ၊ အိမ်ရှေ့မင်းထီးဖြူဆောင်းခြင်းမင်္ဂလာ ဟူသော ကြီးစွာသော မင်္ဂလာငါးပါးတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နန္ဒမင်းသားအား သပိတ်တော်ကို ကိုင်ဆောင်စေလျက် မင်္ဂလာတရားဟောကြားတော်မူပြီးနောက် နေရာမှထကာ ကြွတော်မူ၏။ ဇနပဒကလျာဏီမင်းသမီးသည် မင်းသား ဘုရားနောက်သို့ လိုက်သွားသည်ကို မြင်လျှင် "အရှင့်သား... မြန်မြန်ပြန်လာခဲ့ပါဦး" ဟု လည်ပင်းကို ဆန့်ထုတ်၍ မျှော်ကြည့်ရှုလေ၏။ ထိုနန္ဒမင်းသားသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား "သပိတ်တော်ကို ပြန်လည်ယူတော်မူပါ" ဟု လျှောက်တင်ရန် မဝံ့ရဲသဖြင့် ကျောင်းတော်သို့အထိသာ လိုက်သွားရလေ၏။ ထိုသို့ ရဟန်းပြုရန် ဝန်လေးနေသော နန္ဒမင်းသားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ရှင်ရဟန်း ပြုစေတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ရောက်တော်မူပြီး ဒုတိယမြောက်နေ့၌ နန္ဒမင်းသားကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူခဲ့သည်။

สตฺตเม ทิวเส ราหุลมาตา กุมารํ อลงฺกริตฺวา ภควโต สนฺติกํ เปเสสิ – ‘‘ปสฺส ตาต เอตํ วีสติสหสฺสสมณปริวุตํ สุวณฺณวณฺณํ พฺรหฺมรูปวณฺณํ สมณํ, อยํ เต ปิตา, เอตสฺส มหนฺตา นิธโย อเหสุํ, ตฺยสฺส นิกฺขมนโต ปฏฺฐาย น ปสฺสาม, คจฺฉ นํ ทายชฺชํ ยาจ, อหํ ตาต กุมาโร ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา จกฺกวตฺตี ภวิสฺสามิ, ธเนน เม อตฺโถ, ธนํ เม เทหิ, สามิโก หิ ปุตฺโต ปิตุสนฺตกสฺสา’’ติ. ราหุลกุมาโร ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวาว ปิตุสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา หฏฺฐจิตฺโต ‘‘สุขา เต สมณ ฉายา’’ติ วตฺวา อญฺญมฺปิ พหุํ อตฺตโน อนุรูปํ วทนฺโต อฏฺฐาสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ อนุโมทนํ กตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. กุมาโรปิ ‘‘ทายชฺชํ เม สมณ เทหิ, ทายชฺชํ เม สมณ เทหี’’ติ ภควนฺตํ อนุพนฺธิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน กปิลวตฺถุ…เป… ทายชฺชํ เม สมณ เทหี’’ติ.

ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့၌ ရာဟုလာမယ်တော်သည် ရာဟုလာမင်းသားလေးအား တန်ဆာဆင်စေပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ လွှတ်လိုက်၏။ "ချသား... ရဟန်းနှစ်သောင်း ခြံရံလျက် ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အဆင်းရှိကာ ဗြဟ္မာမင်း၏ ရုပ်အဆင်းကဲ့သို့ သပ္ပာယ်တော်မူသော ထိုရဟန်းကို ကြည့်စမ်းလော့။ ထိုရဟန်းသည် သင့်ခမည်းတော်ပင် ဖြစ်သည်။ သင့်ခမည်းတော်အား ကြီးကျယ်လှသော ရွှေအိုးကြီး လေးလုံးတို့ ရှိခဲ့ဖူး၏။ ခမည်းတော် တောထွက်တော်မူသည့် နေ့မှစ၍ ထိုရွှေအိုးကြီးများကို ငါတို့မမြင်ရတော့ချေ။ သွားပါ၊ ထိုအမွေကို တောင်းချေလော့။ 'ခမည်းတော်... ကျွန်ုပ်မင်းသားသည် ထီးဖြူဆောက်၍ စကြာမင်းဖြစ်လိုပါ၏။ ကျွန်ုပ်အား ဥစ္စာဖြင့် အလိုရှိပါသဖြင့် ဥစ္စာကို ပေးတော်မူပါ။ သားတော်သည် ဖခင်၏ ပိုင်ဆိုင်မှုတွင် အရှင်ဖြစ်ပါသည်' ဟု ပြော၍ တောင်းပါဦး" ဟု မှာကြား၍ စေလွှတ်လိုက်၏။ ရာဟုလာမင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ ရောက်လျှင်ရောက်ချင်းပင် ဖခင်၌ ဖြစ်သော ချခြင်းမေတ္တာကို ခံစားရသဖြင့် ရွှင်လန်းသောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ "အို ရဟန်းမြတ်... အရှင်ဘုရား၏ အရိပ်တော်သည် ချမ်းမြေ့လှပါ၏" ဟု လျှောက်ထားကာ မိမိနှင့် သင့်လျော်သော အခြား စကားများစွာတို့ကို ပြောဆိုလျက် ရပ်နေလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံး၍ အနုမောဒနာပြုပြီးနောက် နေရာမှထကာ ကြွတော်မူ၏။ မင်းသားလေးသည်လည်း "ရဟန်းမြတ်... အကျွန်ုပ်အား အမွေပေးတော်မူပါ၊ ရဟန်းမြတ်... အကျွန်ုပ်အား အမွေပေးတော်မူပါ" ဟု တစ်တွတ်တွတ် လျှောက်လျက် မြတ်စွာဘုရားနောက်တော်သို့ လိုက်လေ၏။ ထို့ကြောင့် သံဂါယနာတင် ဆရာတော်များက "အစဉ်အတိုင်း ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူသည်ရှိသော် ကပိလဝတ်ပြည်သို့... ရဟန်းမြတ်... ကျွန်ုပ်အား အမွေပေးတော်မူပါ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

อถ [Pg.291] โข ภควา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสีติ ภควา กุมารํ น นิวตฺตาเปสิ, ปริชโนปิ ภควตา สทฺธึ คจฺฉนฺตํ นิวตฺเตตุํ น วิสหติ. อถ อารามํ คนฺตฺวา ‘‘ยํ อยํ ปิตุสนฺตกํ ธนํ อิจฺฉติ, ตํ วฏฺฏานุคตํ สวิฆาตกํ, หนฺทสฺส โพธิมณฺเฑ ปฏิลทฺธํ สตฺตวิธํ อริยธนํ เทมิ, โลกุตฺตรทายชฺชสฺส นํ สามิกํ กโรมี’’ติ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสิ. อามนฺเตตฺวา จ ปนาห – ‘‘เตน หิ ตฺวํ สาริปุตฺต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชหี’’ติ. ยสฺมา อยํ ทายชฺชํ ยาจติ, ตสฺมา นํ โลกุตฺตรทายชฺชปฏิลาภาย ปพฺพาเชหีติ อตฺโถ.

"ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်သာရိပုတ္တရာကို ခေါ်တော်မူ၏" ဟူသော စကား၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းသားအား ပြန်မလှည့်စေခဲ့ပါ။ အခြွေအရံ လူအပေါင်းတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ လိုက်ပါသွားသော မင်းသားကို ပြန်ခေါ်ရန် မဝံ့ရဲကြချေ။ ကျောင်းတော်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ မြတ်စွာဘုရားက "ဤမင်းသားသည် ဖခင်၏ အမွေဥစ္စာကို လိုချင်တောင်းဆိုနေ၏။ ထိုဥစ္စာသည်ကား သံသရာဝဋ်ဒုက္ခအတွင်း ပါဝင်ပြီး ဘေးရန်ဆင်းရဲနှင့် တကွဖြစ်၏။ ငါသည် ဤသားတော်အား ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ ရရှိအပ်သော ခုနစ်ပါးသော အရိယာဥစ္စာတို့ကို ပေးကာ လောကုတ္တရာအမွေကို ပိုင်ဆိုင်သူ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပေးမည်" ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် အရှင်သာရိပုတ္တရာကို ခေါ်တော်မူ၏။ ခေါ်တော်မူပြီးလျှင်လည်း "သာရိပုတ္တရာ... သို့ဖြစ်လျှင် သင်သည် ရာဟုလာမင်းသားကို ရဟန်းပြုပေးလော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤရာဟုလာမင်းသားသည် အမွေတောင်းဆိုနေသောကြောင့် ထိုမင်းသားအား လောကုတ္တရာအမွေကို ရရှိစေရန် ရဟန်းပြုပေးလော့ဟု ဆိုလိုသည်။

อิทานิ ยา สา ภควตา พาราณสิยํ ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ อนุญฺญาตา, ตโต ยสฺมา อุปสมฺปทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ครุภาเว ฐเปตฺวา ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อุปสมฺปทา อนุญฺญาตา, ปพฺพชฺชา ปน เนว ปฏิกฺขิตฺตา, น ปุน อนุญฺญาตา, ตสฺมา อนาคเต ภิกฺขูนํ วิมติ อุปฺปชฺชิสฺสติ – ‘‘อยํ ปพฺพชฺชา นาม ปุพฺเพ อุปสมฺปทาสทิสา, กึ นุ โข อิทานิปิ อุปสมฺปทา วิย กมฺมวาจาย เอว กตฺตพฺพา, อุทาหุ สรณคมเนหี’’ติ. อิมญฺจ ปนตฺถํ วิทิตฺวา ภควา ปุน ตีหิ สรณคมเนหิ สามเณรปพฺพชฺชํ อนุชานิตุกาโม, ตสฺมา ธมฺมเสนาปติ ตํ ภควโต อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควนฺตํ ปุน ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตุกาโม อาห – ‘‘กถาหํ ภนฺเต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชมี’’ติ.

ရှေးဦးစွာ မြတ်စွာဘုရားသည် ဗာရာဏသီပြည်၌ သရဏဂုံသုံးပါးတို့ဖြင့် သာမဏေရှင်အဖြစ်နှင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့၏။ ထို့နောက် ရဟန်းအဖြစ်ကိုမူ ထိုသရဏဂုံဖြင့် ရဟန်းပြုခြင်းကို ပယ်မြစ်၍ ပိုမိုလေးနက်စေရန် ဉတ်စတုတ္ထကမ္မဝါစာဖြင့်သာ ရဟန်းပြုရန် ပြောင်းလဲခွင့်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ရှင်ပြုခြင်း (သာမဏေပြုခြင်း) ကိုမူ ပယ်လည်းမပယ်၊ အသစ်လည်း ပြန်လည်ခွင့်မပြုခဲ့ချေ။ ထို့ကြောင့် နောင်အနာဂတ်၌ ရဟန်းတို့အား 'ဤရှင်ပြုခြင်းသည် ရှေးက ရဟန်းဖြစ်ခြင်းနှင့် တူညီခဲ့သည်။ ယခုအခါ၌လည်း ရဟန်းအဖြစ်ကဲ့သို့ ကမ္မဝါစာဖြင့်သာ ပြုရမည်လော၊ သို့မဟုတ် သရဏဂုံသုံးပါးဖြင့် ပြုရမည်လော' ဟု တွေးတောယုံမှားခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပေလိမ့်မည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအကြောင်းအရာကို သိတော်မူသဖြင့် သရဏဂုံသုံးပါးဖြင့် သာမဏေရှင်ပြုခြင်းကို တစ်ဖန် ပြန်လည်ခွင့်ပြုလိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် တရားစစ်သူကြီးဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိရှိပြီး မြတ်စွာဘုရားထံမှ သာမဏေရှင်ပြုခြင်းကို တစ်ဖန် ပြန်လည်ခွင့်ပြုစေလိုသဖြင့် 'မြတ်စွာဘုရား... အကျွန်ုပ်သည် ရာဟုလာမင်းသားကို မည်သို့ ရှင်ပြုပေးရပါမည်နည်း' ဟု လျှောက်ထားတော်မူ၏။

อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชสีติ กุมารสฺส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เกเส ฉินฺทิตฺวา กาสายานิ ทตฺวา สรณานิ อทาสิ. มหากสฺสปตฺเถโร โอวาทาจริโย อโหสิ. ยสฺมา ปน อุปชฺฌายมูลกา ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ, อุปชฺฌาโยว ตตฺถ อิสฺสโร, น อาจริโย, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชสี’’ติ.

"ထိုအခါ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ရာဟုလာမင်းသားကို ရှင်ပြုပေးတော်မူ၏" ဟူသော စကား၌ ရာဟုလာမင်းသား၏ ဆံပင်ကို အရှင်မဟာမောဂ္ဂလန်မထေရ်က ရိတ်ဖြတ်ပေးပြီး ဖန်ရည်စွန်းသော သင်္ကန်းတို့ကို ပေး၍ သရဏဂုံတို့ကို ဆောက်တည်စေတော်မူ၏။ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည် ဩဝါဒပေးသော ဆရာတော် ဖြစ်တော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် ရှင်ပြုခြင်းနှင့် ရဟန်းပြုခြင်းတို့သည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတော်ကိုသာ အရင်းခံရှိကြပြီး၊ ထိုရှင်ပြု ရဟန်းပြုခြင်းကိစ္စတွင် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတော်ကသာ အဓိက စီမံပိုင်ခွင့်ရှိ၍ ဩဝါဒဆရာနှင့် သရဏဂုံပေးသော ဆရာတို့ကမူ အဓိက စီမံပိုင်ခွင့် မရှိကြချေ။ ထို့ကြောင့် သံဂါယနာတင် ဆရာတော်များက "ထိုအခါ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ရာဟုလာမင်းသားကို ရှင်ပြုပေးတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

เอวํ ‘‘กุมาโร ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา อุปฺปนฺนสํเวเคน หทเยน อถ โข สุทฺโธทโน สกฺโกติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ตตฺถ ยสฺมา อุญฺฉาจริยาย ชีวโต ปพฺพชิตสฺส อวิเสเสน ‘‘วรํ ยาจามี’’ติ วุตฺเต ‘‘ยาจสฺสู’’ติ วจนํ อปฺปติรูปํ, น จ พุทฺธานํ อาจิณฺณํ, ตสฺมา ‘‘อติกฺกนฺตวรา โข โคตม ตถาคตา’’ติ วุตฺตํ. ยญฺจ ภนฺเต กปฺปติ ยญฺจ อนวชฺชนฺติ ยํ ตุมฺหากญฺเจว ทาตุํ กปฺปติ, อนวชฺชญฺจ โหติ, มม จ สมฺปฏิจฺฉนปจฺจยา วิญฺญูหิ น ครหิตพฺพํ, ตํ ยาจามีติ อตฺโถ. ตถา นนฺเท อธิมตฺตํ ราหุเลติ [Pg.292] ยเถว กิร โพธิสตฺตํ เอวํ นนฺทมฺปิ ราหุลมฺปิ มงฺคลทิวเส เนมิตฺตกา ‘‘จกฺกวตฺตี ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. อถ ราชา ‘‘ปุตฺตสฺส จกฺกวตฺติสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต ภควโต ปพฺพชฺชาย มหนฺตํ อิจฺฉาวิฆาตํ ปาปุณิ. ตโต ‘‘นนฺทสฺส จกฺกวตฺติสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหํ ชเนสิ, ตมฺปิ ภควา ปพฺพาเชสิ. อิติ ตมฺปิ ทุกฺขํ อธิวาเสตฺวา ‘‘อิทานิ ราหุลสฺส จกฺกวตฺติสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหํ ชเนสิ, ตมฺปิ ภควา ปพฺพาเชสิ. เตนสฺส ‘‘อิทานิ กุลวํโสปิ ปจฺฉินฺโน, กุโต จกฺกวตฺติสิรี’’ติ อธิกตรํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตถา นนฺเท อธิมตฺตํ ราหุเล’’ติ. รญฺโญ ปน อิโต ปจฺฉา อนาคามิผลปฺปตฺติ เวทิตพฺพา.

ဤသို့ ဤအစဉ်အားဖြင့် “မင်းသားသည် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ပြီ” ဟူ၍ ကြားရသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော နှလုံးသားဖြင့် “ထိုအခါ သုဒ္ဓေါဒနသာကီဝင်မင်းသည်” ဟူ၍ စသောအလုံးစုံသော စကားကို ဆိုထိုက်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးရသော ရဟန်းအား အထူးသီးခြားမပြုဘဲ “ဆုကို တောင်းပါ၏” ဟု လျှောက်ထားအပ်သော် “တောင်းလော့” ဟု ပြောဆိုခြင်းသည် မလျောက်ပတ်သလို မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အလေ့အကျင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် “ဂေါတမ၊ တထာဂတတို့သည် ဆုတောင်းခြင်းကို ကျော်လွန်တော်မူကုန်ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အရှင်ဘုရား၊ အကြင်ဆုသည် သားတော်ဘုရားတို့အား ပေးခြင်းငှာလည်း အပ်စပ်ပါ၏၊ အပြစ်လည်းမရှိပါ၊ ခမည်းတော်၏ လက်ခံခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပညာရှိတို့လည်း မကဲ့ရဲ့ထိုက်ပါ၊ ထိုဆုကို တောင်းပါ၏” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “နန္ဒမင်းသား၌လည်းကောင်း၊ ထို့ထက်လွန်ကဲစွာ ရာဟုလာမင်းသား၌လည်းကောင်း” ဟူသော စကား၌ ဘုရားအလောင်းတော်ကို တင်ကြို၍ ဟောကြားကြကုန်သကဲ့သို့ နန္ဒမင်းသားကိုလည်းကောင်း၊ ရာဟုလာမင်းသားကိုလည်းကောင်း မင်္ဂလာနေ့၌ နိမိတ်ဖတ်သော ပုဏ္ဏားတို့က “စကြာမင်း ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု တင်ကြိုဟောပြောခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် “သားတော်၏ စကြာမင်းအသရေကို မြင်ရတော့မည်” ဟု အားတက်သရောရှိရာမှ မြတ်စွာဘုရား၏ ရဟန်းပြုမှုကြောင့် ကြီးစွာသော မျှော်လင့်ချက် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ထိုမှတစ်ဖန် “နန္ဒမင်းသား၏ စကြာမင်းအသရေကို မြင်ရလိမ့်ဦးမည်” ဟု အားတက်သရော ဖြစ်ပြန်ရာ ထိုနန္ဒမင်းသားကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားက ရဟန်းပြုပေးခဲ့ပြန်သည်။ သို့ဖြစ်၍ ထိုဆင်းရဲဒုက္ခကိုလည်း သည်းခံပြီးလျှင် “ယခုအခါ မြေးတော်ရာဟုလာ၏ စကြာမင်းအသရေကို မြင်ရတော့မည်” ဟု အားတက်သရော ဖြစ်ပြန်ရာ ထိုရာဟုလာကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားက ရဟန်းပြုပေးခဲ့ပြန်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုမင်းကြီးအား “ယခုအခါ အမျိုးအနွယ်သည်လည်း ပြတ်စဲခဲ့ပြီ၊ စကြာမင်းအသရေသည် အဘယ်မှာ ရှိတော့အံ့နည်း” ဟု သားတော်နှစ်ပါး ရဟန်းပြုစဉ်ကထက် သာ၍ လွန်ကဲသော ဆင်းရဲဒုက္ခ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် “ထို့အတူ နန္ဒမင်းသား၌လည်းကောင်း၊ ထို့ထက်လွန်ကဲစွာ ရာဟုလာမင်းသား၌လည်းကောင်း” ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီး၏ ဤအခါမှနောက်၌ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။

สาธุ ภนฺเต อยฺยาติ อิทํ กสฺมา อาห? โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘ยตฺร หิ นาม อหมฺปิ พุทฺธมามโก ธมฺมมามโก สงฺฆมามโก สมาโน อตฺตโน ปิยตรปุตฺเต ปพฺพาชิยมาเน ญาติวิโยคทุกฺขํ อธิวาเสตุํ น สกฺโกมิ, อญฺเญ ชนา ปุตฺตนตฺตเกสุ ปพฺพาชิเตสุ กถํ อธิวาเสสฺสนฺติ, ตสฺมา อญฺเญสมฺปิ ตาว เอวรูปํ ทุกฺขํ มา อโหสี’’ติ อาห. ภควา ‘‘สาสเน นิยฺยานิกการณํ ราชา วทตี’’ติ ธมฺมกถํ กตฺวา ‘‘น ภิกฺขเว อนนุญฺญาโต มาตาปิตูหิ ปุตฺโต ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ.

“အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းလှပါပြီ” ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် လျှောက်သနည်းဟူမူ— ထိုမင်းကြီးသည် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏။ “ငါသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို မြတ်နိုးသောသူ ဖြစ်ပါလျက်လည်း မိမိ၏ အလွန်ချစ်အပ်သော သားကို ရဟန်းပြုစေအပ်သောအခါ ဆွေမျိုးနှင့် ကွေကွင်းရခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲကို သည်းမခံနိုင်သေးပေ။ အခြားသောသူတို့သည် သားမြေးတို့ကို ရဟန်းပြုစေအပ်ကုန်လတ်သော် အဘယ်သို့လျှင် သည်းခံနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် အခြားသူတို့အားလည်း ရှေးဦးစွာ ဤသို့သဘောရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခ မဖြစ်ပါစေလင့်” ဟု ကြံစည်တော်မူသောကြောင့် ဤသို့ လျှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း “သာသနာတော်၌ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရားကို မင်းကြီး လျှောက်ထားပေသည်” ဟု ဆင်ခြင်တော်မူပြီးလျှင် တရားစကား ဟောကြားတော်မူ၍ “ရဟန်းတို့၊ မိဘတို့ ခွင့်မပြုအပ်သော သားကို ရဟန်းမပြုပေးရ” ဟု သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူခဲ့သည်။

ตตฺถ มาตาปิตูหีติ ชนนิชนเก สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ ทฺเว อตฺถิ, ทฺเวปิ อาปุจฺฉิตพฺพา. สเจ ปิตา มโต มาตา วา, โย ชีวติ โส อาปุจฺฉิตพฺโพ. ปพฺพชิตาปิ อาปุจฺฉิตพฺพาว. อาปุจฺฉนฺเตน สยํ วา คนฺตฺวา อาปุจฺฉิตพฺพํ, อญฺโญ วา เปเสตพฺโพ, โส เอว วา เปเสตพฺโพ ‘‘คจฺฉ มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา เอหี’’ติ. สเจ ‘‘อนุญฺญาโตมฺหี’’ติ วทติ, สทฺทหนฺเตน ปพฺพาเชตพฺโพ. ปิตา สยํ ปพฺพชิโต ปุตฺตมฺปิ ปพฺพาเชตุกาโม โหติ, มาตรํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตุ. มาตา วา ธีตรํ ปพฺพาเชตุกามา, ปิตรํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตุ. ปิตา ปุตฺตทาเรน อนตฺถิโก ปลายิ, มาตา ‘‘อิมํ ปพฺพาเชถา’’ติ ปุตฺตํ ภิกฺขูนํ เทติ, ‘‘ปิตาสฺส กุหิ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘จิตฺตเกฬิยํ กีฬิตุํ ปลาโต’’ติ วทติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. มาตา เกนจิ ปุริเสน สทฺธึ ปลาตา โหติ, ปิตา ปน ‘‘ปพฺพาเชถา’’ติ เทติ, เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปิตา วิปฺปวุตฺโถ โหติ, มาตา ปุตฺตํ ‘‘ปพฺพาเชถา’’ติ อนุชานาติ, ‘‘ปิตา [Pg.293] ตสฺส กุหิ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘กึ ตุมฺหากํ ปิตรา, อหํ ชานิสฺสามี’’ติ วทติ, ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ.

ထို “မိဘတို့” ဟူသော စကား၌ မွေးဖွားသန့်စင်စေတတ်သော အမိရင်း၊ အဘရင်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ မိဘနှစ်ပါးလုံး ရှိပါမူ နှစ်ပါးလုံးကိုပင် ခွင့်တောင်းအပ်၏။ ဖခင် သေဆုံးခဲ့လျှင်သော်လည်းကောင်း၊ မိခင် သေဆုံးခဲ့လျှင်သော်လည်းကောင်း အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူကို ခွင့်တောင်းရမည်။ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ပြီးသော မိဘတို့ကိုလည်း ခွင့်တောင်းအပ်သည်သာ။ ခွင့်တောင်းသော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် ကိုယ်တိုင်သွား၍သော်လည်းကောင်း ခွင့်တောင်းရမည်၊ သို့မဟုတ် အခြားသူကို စေလွှတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုရှင်လောင်းကိုပင် “သွားချေ၊ မိဘတို့ကို ခွင့်ပန်ပြီးမှ လာခဲ့လော့” ဟု စေလွှတ်ထိုက်၏။ အကယ်၍ “ခွင့်ပြုချက် ရခဲ့ပါပြီ” ဟု လျှောက်ထားလျှင် ၎င်း၏စကားကို ယုံကြည်သော ဥပဇ္ဈာယ်သည် ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ ဖခင်ကိုယ်တိုင် ရဟန်းပြုပြီး၍ သားကိုလည်း ရဟန်းပြုပေးလိုပါက မိခင်ကို ခွင့်တောင်းပြီးမှသာ ရဟန်းပြုပေးရမည်။ မိခင်သည်လည်း သမီးကို ရဟန်းပြုပေးလိုပါက ဖခင်ကို ခွင့်တောင်းပြီးမှသာ ရဟန်းပြုပေးရမည်။ ဖခင်သည် သားမယားကို အလိုမရှိသဖြင့် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားရာ မိခင်က “ဤကလေးကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်၍ သားကို ရဟန်းတို့အား ပေးလှူအံ့၊ “ဤကလေး၏ ဖခင် အဘယ်မှာနည်း” ဟု မေးအပ်သော် “မိမိစိတ်ကြိုက် ပျော်ပါးရန် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားပါပြီ” ဟု လျှောက်ထားပါက ထိုကလေးကို ရဟန်းပြုပေးရန် သင့်တော်ပေသည်။ မိခင်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ယောက်ျားနှင့်အတူ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားရာ ဖခင်က “ရဟန်းပြုပေးတော်မူကြပါ” ဟု ပေးလှူခဲ့လျှင်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဖခင်သည် အရပ်တစ်ပါး၌ နေထိုင်ရာ မိခင်က သားကို “ရဟန်းပြုပေးတော်မူကြပါ” ဟု ခွင့်ပြုအံ့၊ “၎င်း၏ ဖခင် အဘယ်မှာနည်း” ဟု မေးအပ်သော် “အရှင်ဘုရားတို့အား သူ၏ဖခင်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ တပည့်တော်မ သိပါလိမ့်မည်” ဟု လျှောက်ထားပါက ရဟန်းပြုပေးရန် သင့်တော်၏ဟု ကုရုန္ဒီကျမ်း၌ ဆိုအပ်၏။

มาตาปิตโร มตา, ทารโก จูฬมาตาทีนํ สนฺติเก สํวทฺโธ, ตสฺมึ ปพฺพาชิยมาเน ญาตกา กลหํ วา กโรนฺติ, ขิยฺยนฺติ วา, ตสฺมา วิวาทุปจฺเฉทนตฺถํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. อนาปุจฺฉา ปพฺพาเชนฺตสฺส ปน อาปตฺติ นตฺถิ. ทหรกาเล คเหตฺวา โปสนกา มาตาปิตโร นาม โหนฺติ, เตสุปิ เอเสว นโย. ปุตฺโต อตฺตานํ นิสฺสาย ชีวติ, น มาตาปิตโร. สเจปิ ราชา โหติ, อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. มาตาปิตูหิ อนุญฺญาโต ปพฺพชิตฺวา ปุน วิพฺภมติ, สเจปิ สตกฺขตฺตุํ ปพฺพชิตฺวา วิพฺภมติ, อาคตาคตกาเล ปุนปฺปุนํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ เอวํ วทนฺติ – ‘‘อยํ วิพฺภมิตฺวา เคหํ อาคโต อมฺหากํ กมฺมํ น กโรติ, ปพฺพชิตฺวา ตุมฺหากํ วตฺตํ น ปูเรติ, นตฺถิ อิมสฺสาปุจฺฉนกิจฺจํ, อาคตาคตํ ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ เอวํ นิสฺสฏฺฐํ ปุน อนาปุจฺฉาปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

မိဘတို့သည် ကွယ်လွန်ခဲ့ကုန်အံ့၊ ကလေးသည် မိထွေး၊ အဒေါ် အစရှိသူတို့ထံ၌ ကြီးပြင်းလာရသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုကလေးကို ရဟန်းပြုပေးသောအခါ ဆွေမျိုးတို့သည် ငြင်းခုံခြင်းကို ပြုတတ်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်းကို ပြုတတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ငြင်းခုံခြင်းကို ဖြတ်တောက်ရန်အလို့ငှာ ခွင့်တောင်းပြီးမှသာ ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ သို့သော်လည်း ခွင့်မတောင်းဘဲ ရဟန်းပြုပေးသော ဥပဇ္ဈာယ်အား အာပတ်မသင့်ပေ။ ငယ်စဉ်အခါက ယူ၍ မွေးစားသော မိဘတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုမွေးစားမိဘတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သားသည် မိမိကိုယ်ကိုမှီ၍ အသက်မွေးအံ့၊ မိဘတို့ကိုမှီ၍ အသက်မွေးသူ မဟုတ်အံ့၊ (မိဘတို့က သားကိုမှီ၍ အသက်မွေးရသူဖြစ်အံ့) ထိုသို့သောသူသည် အကယ်၍ မင်းဖြစ်စေဦးတော့၊ ခွင့်တောင်းပြီးမှသာ ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ မိဘတို့ ခွင့်ပြုသဖြင့် ရဟန်းပြုပြီးမှ တစ်ဖန် လူထွက်အံ့၊ အကယ်၍ ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ရဟန်းပြု၍ လူထွက်စေဦးတော့၊ ပြန်လာတိုင်း ပြန်လာတိုင်းသော အခါ၌ ထပ်ခါတလဲလဲ ခွင့်တောင်းပြီးမှသာ ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ အကယ်၍ မိဘတို့က “ဤကလေးသည် လူထွက်၍ အိမ်သို့ပြန်လာသော်လည်း ကျွန်ုပ်တို့၏ အလုပ်ကို မလုပ်ပါ၊ ရဟန်းပြုသော်လည်း သင်တို့၏ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို မဖြည့်ကျင့်ပါ၊ ထို့ကြောင့် ဤကလေးအတွက် ခွင့်တောင်းဖွယ် ကိစ္စမရှိပါ၊ ပြန်လာတိုင်း ပြန်လာတိုင်းသာ ရဟန်းပြုပေးကြပါကုန်” ဟု လျှောက်ထား၍ ဤသို့ လုံးဝစွန့်လွှတ်အပ်ပြီးသော ကလေးကို တစ်ဖန် ခွင့်မတောင်းဘဲလည်း ရဟန်းပြုပေးရန် သင့်တော်ပေသည်။

โยปิ ทหรกาเลเยว ‘‘อยํ ตุมฺหากํ ทินฺโน, ยทา อิจฺฉถ, ตทา ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ เอวํ ทินฺโน โหติ, โสปิ อาคตาคโต ปุน อนาปุจฺฉาว ปพฺพาเชตพฺโพ. ยํ ปน ทหรกาเลเยว ‘‘อิมํ ภนฺเต ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ อนุชานิตฺวา ปจฺฉา วุฑฺฒิปฺปตฺตกาเล นานุชานนฺติ, อยํ น อนาปุจฺฉา ปพฺพาเชตพฺโพ. เอโก มาตาปิตูหิ สทฺธึ ภณฺฑิตฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ ม’’นฺติ อาคจฺฉติ, ‘‘อาปุจฺฉิตฺวา เอหี’’ติ จ วุตฺโต ‘‘นาหํ คจฺฉามิ, สเจ มํ น ปพฺพาเชถ, วิหารํ วา ฌาเปมิ, สตฺเถน วา ตุมฺเห ปหรามิ, ตุมฺหากํ ญาตกอุปฏฺฐากานํ วา อารามจฺเฉทนาทีหิ อนตฺถํ อุปฺปาเทมิ, รุกฺขา วา ปติตฺวา มรามิ, โจรมชฺฌํ วา ปวิสามิ, เทสนฺตรํ วา คจฺฉามี’’ติ วทติ, ตํ ชีวสฺเสว รกฺขณตฺถาย ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปนสฺส มาตาปิตโร อาคนฺตฺวา ‘‘กสฺมา อมฺหากํ ปุตฺตํ ปพฺพาชยิตฺถา’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘รกฺขณตฺถาย นํ ปพฺพาชยิมฺห, ปญฺญายถ ตุมฺเห ปุตฺเตนา’’ติ วตฺตพฺพา. ‘‘รุกฺขา ปติสฺสามี’’ติ อารุหิตฺวา ปน หตฺถปาเท มุญฺจนฺตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติเยว.

ငယ်စဉ်အခါတုန်းကပင် “ဤကလေးကို အရှင်ဘုရားတို့အား ပေးလှူအပ်ပါပြီ၊ အရှင်ဘုရားတို့ ရဟန်းပြုပေးလိုသောအခါ ရဟန်းပြုပေးတော်မူကြပါကုန်” ဟု လျှောက်ထား၍ ပေးအပ်ပြီး ဖြစ်အံ့၊ ထိုကလေးသည် ပြန်လာတိုင်း ပြန်လာတိုင်းသော အခါ၌လည်း တစ်ဖန် ထပ်၍ ခွင့်မတောင်းဘဲသာ ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ ငယ်စဉ်အခါတုန်းကမူ “အရှင်ဘုရား၊ ဤကလေးကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူကြပါကုန်” ဟု အနူးအညွတ် ခွင့်ပြုပြီးမှ၊ နောက်ပိုင်း ကြီးပြင်းလာသောအခါ ခွင့်မပြုကြကုန်အံ့၊ ထိုကလေးကို ခွင့်မတောင်းဘဲ ရဟန်းပြုမပေးအပ်။ ကလေးတစ်ဦးသည် မိဘတို့နှင့် ငြင်းခုံရန်ဖြစ်ပြီးလျှင် “ကျွန်ုပ်ကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထား၍ လာအံ့၊ “ခွင့်ပန်ပြီးမှ ပြန်လာခဲ့လော့” ဟု ပြောဆိုအပ်သော် “ကျွန်ုပ် မသွားလိုပါ၊ အကယ်၍ ကျွန်ုပ်ကို ရဟန်းပြုမပေးပါက ကျောင်းကို မီးတိုက်မည်၊ သို့မဟုတ် လက်နက်ဖြင့် သင်တို့ကို ပုတ်ခတ်တိုက်ခိုက်မည်၊ သို့မဟုတ် အရှင်ဘုရားတို့၏ ဆွေမျိုး အလုပ်အကျွေးတို့၏ ဥယျာဉ်ခြံများကို ခုတ်ဖြတ်ခြင်း အစရှိသည်ဖြင့် အကျိုးမဲ့ကို ပြုလုပ်မည်၊ သို့မဟုတ် သစ်ပင်ပေါ်မှ ခုန်ချ၍ သေပစ်မည်၊ သို့မဟုတ် ဓားပြဂိုဏ်းအလယ်သို့ ဝင်သွားမည်၊ သို့မဟုတ် တစ်ခြားအရပ်သို့ ထွက်ပြေးသွားမည်” ဟု ပြောဆိုနေအံ့၊ ထိုသူ့အား အသက်ကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ ရဟန်းပြုပေးရန် သင့်တော်ပေသည်။ အကယ်၍ ၎င်း၏ မိဘတို့ ရောက်လာပြီး “အဘယ်ကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့၏သားကို ရဟန်းပြုပေးခဲ့ကြသနည်း” ဟု ပြောဆိုအံ့၊ ထိုမိဘတို့အား ထိုအကြောင်းအရင်းကို ရှင်းပြ၍ “အသက်ကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ သင်တို့၏သားကို ရဟန်းပြုပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်၊ သင်တို့သည် သားတော်ကြောင့် ထင်ရှားကျော်စောပါလိမ့်မည်” ဟု ပြောဆိုထိုက်၏။ သို့သော်လည်း “သစ်ပင်ပေါ်မှ ခုန်ချတော့မည်” ဟု ပြောဆိုကာ သစ်ပင်ပေါ်သို့ တက်ပြီးလျှင် လက်ခြေတို့ကို လွှတ်နေဆဲဖြစ်သူကိုမူ ရဟန်းပြုပေးရန် သင့်တော်သည်သာ ဖြစ်သည်။

เอโกปิ [Pg.294] วิเทสํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจติ, อาปุจฺฉิตฺวา เจ คโต, ปพฺพาเชตพฺโพ. โน เจ ทหรภิกฺขุํ เปเสตฺวา อาปุจฺฉาเปตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ, อติทูรญฺเจ โหติ; ปพฺพาเชตฺวาปิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เปเสตฺวา ทสฺเสตุํ วฏฺฏติ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘สเจ ทูรํ โหติ มคฺโค จ มหากนฺตาโร, ‘คนฺตฺวา อาปุจฺฉิสฺสามา’ติ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏตี’’ติ. สเจ ปน มาตาปิตูนํ พหู ปุตฺตา โหนฺติ, เอวญฺจ วทนฺติ – ‘‘ภนฺเต เอเตสํ ทารกานํ ยํ อิจฺฉถ, ตํ ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ. ทารเก วีมํสิตฺวา ยํ อิจฺฉติ, โส ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจปิ สกเลน กุเลน วา คาเมน วา อนุญฺญาตํ โหติ ‘‘ภนฺเต อิมสฺมึ กุเล วา คาเม วา ยํ อิจฺฉถ, ตํ ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ. ยํ อิจฺฉติ, โส ปพฺพาเชตพฺโพติ.

တစ်ယောက်သောသူသည်လည်း အရပ်တစ်ပါးသို့သွား၍ ရှင်ပြုပေးရန် တောင်းပန်အံ့၊ မိဘတို့ကို ခွင့်ပန်ကြား၍ လာသောသူဖြစ်ပါက ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ ခွင့်မပန်ကြားဘဲ လာသောသူဖြစ်ပါက ရဟန်းငယ်တစ်ပါးကို စေလွှတ်၍ ခွင့်ပန်စေပြီးမှ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ အကယ်၍ အလွန်ဝေးကွာသောအရပ် ဖြစ်ပါက ရှင်ပြုပေးပြီးမှလည်း ရဟန်းတို့နှင့်အတူ စေလွှတ်၍ မိဘတို့အား ပြသခြင်းငှာ အပ်၏။ ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌မူကား— “အကယ်၍ ခရီးဝေးကွာပြီး လမ်းခရီးသည်လည်း ကြီးစွာသော တောကန္တာရခရီးခဲ ဖြစ်ပါက ‘သွား၍ ခွင့်ပန်ပါအံ့’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရှင်ပြုပေးခြင်းငှာ အပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်ဖန် မိဘတို့အား သားသမီးများစွာ ရှိနေကြပြီး “အရှင်ဘုရားတို့၊ ဤကလေးတို့အနက် အရှင်ဘုရားတို့ ရှင်ပြုပေးလိုသော ကလေးကို ရှင်ပြုပေးတော်မူကြပါ” ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်အံ့၊ ထိုကလေးတို့ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ မိမိရှင်ပြုပေးလိုသော ကလေးကို ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ အလုံးစုံသော အမျိုးသမီးအမျိုးသားတို့က သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ရွာလုံးက သော်လည်းကောင်း “အရှင်ဘုရားတို့၊ ဤအမျိုး၌ (သို့မဟုတ်) ဤရွာ၌ အရှင်ဘုရားတို့ ရှင်ပြုပေးလိုသော ကလေးကို ရှင်ပြုပေးတော်မူကြပါ” ဟု ခွင့်ပြုထားအံ့၊ ထိုသို့ ခွင့်ပြုထားပါက မိမိရှင်ပြုပေးလိုသော ကလေးကို ရှင်ပြုပေးအပ်၏။

ยาวตเก วา ปน อุสฺสหตีติ ยตฺตเก สกฺโกติ.

“ယာဝတကေ ဝါ ပန ဥဿဟတိ” ဟူသည်မှာ မိမိဆုံးမဩဝါဒပေးရန် စွမ်းနိုင်သမျှသော သာမဏေ အရေအတွက်အတိုင်းအတာကို မိမိအား လုပ်ကျွေးပြုစုစေရန် ခွင့်ပြုတော်မူ၏ ဟူလို။

ราหุลวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ရာဟုလာဝတ္ထုကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

สิกฺขาปททณฺฑกมฺมวตฺถุกถา

သိက္ခာပဒဒဏ္ဍကံဝတ္ထုကထာ

๑๐๖. ทสสุ สิกฺขาปเทสุ ปุริมานํ ปญฺจนฺนํ อติกฺกโม นาสนวตฺถุ, ปจฺฉิมานํ อติกฺกโม ทณฺฑกมฺมวตฺถุ.

၁၀၆. ၁၀၆။ ဆယ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ကျူးလွန်ခြင်းသည် သာမဏေအသွင်ကို ဖျက်ဆီး၍ လူထွက်စေခြင်း၏ အကြောင်း (နာသနဝတ္ထု) ဖြစ်၏။ နောက်ဖြစ်သော ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ကျူးလွန်ခြင်းသည် ဒဏ်ခတ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ဒဏ္ဍကံဝတ္ထု) ဖြစ်၏။

๑๐๗. อปฺปติสฺสาติ ภิกฺขู เชฏฺฐกฏฺฐาเน อิสฺสริยฏฺฐาเน น ฐเปนฺติ. อสภาควุตฺติกาติ สมานชีวิกา น ภวนฺติ, วิสภาคชีวิกาติ อตฺโถ. อลาภาย ปริสกฺกตีติ ยถา ลาภํ น ลภนฺติ; เอวํ ปรกฺกมติ. อนตฺถายาติ อุปทฺทวาย. อวาสายาติ ‘‘กินฺติ อิมสฺมึ อาวาเส น วเสยฺยุ’’นฺติ ปรกฺกมติ. อกฺโกสติ ปริภาสตีติ อกฺโกสติ เจว ภยทสฺสเนน จ ตชฺเชติ. เภเทตีติ เปสุญฺญํ อุปสํหริตฺวา เภเทติ. อาวรณํ กาตุนฺติ ‘‘มา อิธ ปวิสา’’ติ นิวารณํ กาตุํ. ยตฺถ วา วสติ ยตฺถ วา ปฏิกฺกมตีติ ยตฺถ วสติ วา ปวิสติ วา; อุภเยนาปิ อตฺตโน ปริเวณญฺจ วสฺสคฺเคน ปตฺตเสนาสนญฺจ วุตฺตํ.

၁၀၇. ၁၀၇။ “အပ္ပတိဿာ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့ကို အကြီးအကဲအရာ၌လည်းကောင်း၊ အစိုးရသူအရာ၌လည်းကောင်း မထားကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အသဘာဂဝုတ္တိကာ” ဟူသည်မှာ တူညီသော အသက်မွေးခြင်း မရှိကြကုန်ဘဲ သဘောမတူ မညီညွတ်သော အသက်မွေးခြင်းဖြင့် နေထိုင်ကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အလာဘာယ ပရိသက္ကတိ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့ လာဘ်သပ္ပကာ မရရှိစေရန် ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် အားထုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အနတ္ထာယ” ဟူသည်မှာ ဘေးဥပါဒ် ဖြစ်စေရန် အားထုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အဝါသာယ” ဟူသည်မှာ “ဤကျောင်းတိုက်၌ မည်သို့လျှင် မနေနိုင်အောင် ပြုရပါအံ့နည်း” ဟု ကြံစည်အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အက္ကောသတိ ပရိဘာသတိ” ဟူသည်မှာ ဆဲရေးခြင်းလည်း ပြု၏၊ ဘေးကိုပြသဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ခြင်းလည်း ပြု၏။ “ဘေဒေတိ” ဟူသည်မှာ ကုန်းတိုက်စကားကို ဆောင်ယူကာ အချင်းချင်း ကွဲပြားအောင် ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ “အာဝရဏံ ကာတုံ” ဟူသည်မှာ “ဤကျောင်းတိုက်သို့ မဝင်လင့်” ဟု တားမြစ်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ယတ္ထ ဝါ ဝသတိ ယတ္ထ ဝါ ပဋိက္ကမတိ” ဟူသည်မှာ နေထိုင်ရာ သို့မဟုတ် ဝင်ထွက်ရာ ကျောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားနှစ်ရပ်လုံးဖြင့် ဆရာဖြစ်သူ မိမိ၏ ပရိဝုဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝါစဉ်အရ မိမိရရှိသော ကျောင်းကိုလည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်ပြီ။

มุขทฺวาริกํ อาหารํ อาวรณํ กโรนฺตีติ ‘‘อชฺช มา ขาท, มา ภุญฺชา’’ติ เอวํ นิวาเรนฺติ. น ภิกฺขเว มุขทฺวาริโก อาหาโร อาวรณํ กาตพฺโพติ [Pg.295] เอตฺถ ‘‘มา ขาท, มา ภุญฺชา’’ติ วทโตปิ ‘‘อาหารํ นิวาเรสฺสามี’’ติ ปตฺตจีวรํ อนฺโต นิกฺขิปโตปิ สพฺพปโยเคสุ ทุกฺกฏํ. อนาจารสฺส ปน ทุพฺพจสามเณรสฺส ทณฺฑกมฺมํ กตฺวา ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ปตฺตจีวรํ วา ทสฺเสตฺวา ‘‘เอตฺตเก นาม ทณฺฑกมฺเม อาหเฏ อิทํ ลจฺฉสี’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ภควตา หิ อาวรณเมว ทณฺฑกมฺมํ วุตฺตํ. ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ ปน อปราธานุรูปํ อุทกทารุวาลิกาทีนํ อาหราปนมฺปิ กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตมฺปิ กาตพฺพํ. ตญฺจ โข ‘‘โอรมิสฺสติ วิรมิสฺสตี’’ติ อนุกมฺปาย, น ‘‘นสฺสิสฺสติ วิพฺภมิสฺสตี’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปาปชฺฌาสเยน ‘‘ทณฺฑกมฺมํ กโรมี’’ติ จ อุณฺหปาสาเณ วา นิปชฺชาเปตุํ ปาสาณิฏฺฐกาทีนิ วา สีเส นิกฺขิปาเปตุํ อุทกํ วา ปเวเสตุํ น วฏฺฏติ.

“မုခဒွါရိကံ အာဟာရံ အာဝရဏံ ကရောန္တိ” ဟူသည်မှာ “ယနေ့ မခဲလင့်၊ မစားလင့်” ဟု ဤသို့ တားမြစ်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “န ဘိက္ခဝေ မုခဒွါရိကော အာဟာရော အာဝရဏံ ကာတဗ္ဗော” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “မခဲလင့်၊ မစားလင့်” ဟု ပြောဆိုသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ “အာဟာရကို တားမြစ်အံ့” ဟု ကြံစည်၍ သာမဏေ၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို အခန်းတွင်းသို့ သွင်းထားသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း အလုံးစုံသော ပယောဂတို့၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ သို့သော်လည်း မလျောက်ပတ်သော အကျင့်ရှိ၍ အပြောအဆိုခက်သော သာမဏေ၏အပေါ်၌ ဒဏ်ကံကို သတ်မှတ်ပြီးလျှင် ယာဂု၊ ဆွမ်း သို့မဟုတ် သပိတ်သင်္ကန်းကို ပြ၍ “ဤမျှသော ဒဏ်ကံဝတ်ကို ဆောင်ရွက်ပြီးမှသာ ဤယာဂု သို့မဟုတ် ဆွမ်းကို ရလတ္တံ့” ဟု ပြောဆိုခြင်းငှာ အပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကျောင်းတိုက်သို့ မဝင်စေဘဲ တားမြစ်ခြင်း (အာဝရဏ) ဟူသော ဒဏ်ကံကိုသာ မိန့်တော်မူခဲ့သော်လည်း သံဂါယနာတင်ထေရ်တို့ကမူ အပြစ်အားလျော်စွာ ရေ၊ ထင်း၊ သဲ အစရှိသည်တို့ကို သယ်ဆောင်စေခြင်း ဒဏ်ဝတ်ကိုလည်း ပြုအပ်၏ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသဖြင့် ထိုသို့သော ဒဏ်ဝတ်ကိုလည်း ပြုနိုင်၏။ ထိုဒဏ်ပေးခြင်းကိုလည်း “ဤသာမဏေသည် မကောင်းမှုမှ ရှောင်ကြဉ်လိမ့်မည်” ဟူသော သနားစောင့်ရှောက်လိုသော စိတ်ဖြင့်သာ ပြုအပ်၏။ “ပျက်စီးစေမည်၊ လူထွက်စေမည်” စသော ယုတ်မာသော စိတ်ဆန္ဒဖြင့် ဒဏ်ပေးအံ့ဟု ကြံစည်၍ ပူပြင်းသော ကျောက်ဖျာပေါ်၌ လဲလျောင်းနေစေခြင်း၊ ကျောက်ခဲ အုတ်ခဲ စသည်တို့ကို ဦးခေါင်းပေါ်၌ တင်ထားစေခြင်း၊ ရေထဲသို့ ဆင်းစေခြင်းတို့ကို မပြုအပ်ပေ။

สิกฺขาปททณฺฑกมฺมวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

သိက္ခာပဒဒဏ္ဍကံဝတ္ထုကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

อนาปุจฺฉาวรณวตฺถุอาทิกถา

အနာပုစ္ဆာဝရဏဝတ္ထုအာဒိကထာ

๑๐๘. น ภิกฺขเว อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉาติ เอตฺถ ‘‘ตุมฺหากํ สามเณรสฺส อยํ นาม อปราโธ, ทณฺฑกมฺมมสฺส กโรถา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต, สเจ อุปชฺฌาโย ทณฺฑกมฺมํ น กโรติ, สยํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจปิ อาทิโตว อุปชฺฌาโย วทติ ‘‘มยฺหํ สามเณรานํ โทเส สติ ตุมฺเห ทณฺฑกมฺมํ กโรถา’’ติ กาตุํ วฏฺฏติเยว. ยถา จ สามเณรานํ เอวํ สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิกานมฺปิ ทณฺฑกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ.

၁၀၈. ၁၀၈။ “န ဘိက္ခဝေ ဥပဇ္ဈာယံ အနာပုစ္ဆာ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “အရှင်ဘုရားတို့၏ သာမဏေ၌ ဤမည်သော အပြစ်ရှိပါသည်၊ ထိုသာမဏေအား ဒဏ်ပေးတော်မူပါ” ဟု သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လျှောက်ထားပါသော်လည်း ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက ဒဏ်မပေးပါက ကိုယ်တိုင် ဒဏ်ပေးခြင်းငှာ အပ်၏။ အကယ်၍ ရှေးဦးကပင် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက “ငါ၏ သာမဏေတို့၌ အပြစ်ရှိပါက အရှင်ဘုရားတို့ကိုယ်တိုင် ဒဏ်ပေးတော်မူကြပါ” ဟု ပြောကြားထားပါကလည်း ဒဏ်ပေးခြင်းငှာ အပ်သည်သာတည်း။ သာမဏေတို့အား ဒဏ်ပေးထိုက်သကဲ့သို့ ထို့အတူ သဒ္ဓိဝိဟာရိကနှင့် အန္တေဝါသိက ရဟန်းတို့အားလည်း ဒဏ်ပေးခြင်းငှာ အပ်၏။

อปลาเฬนฺตีติ ‘‘ตุมฺหากํ ปตฺตํ ทสฺสาม, จีวรํ ทสฺสามา’’ติ อตฺตโน อุปฏฺฐานกรณตฺถํ สงฺคณฺหนฺติ. น ภิกฺขเว อญฺญสฺส ปริสา อปลาเฬตพฺพาติ เอตฺถ สามเณรา วา โหนฺตุ อุปสมฺปนฺนา วา, อนฺตมโส ทุสฺสีลภิกฺขุสฺสาปิ ปรสฺส ปริสภูเต ภินฺทิตฺวา คณฺหิตุํ น วฏฺฏติ, อาทีนวํ ปน วตฺตุํ วฏฺฏติ ‘‘ตยา นฺหายิตุํ อาคเตน คูถมกฺขนํ วิย กตํ ทุสฺสีลํ นิสฺสาย วิหรนฺเตนา’’ติ. สเจ โส สยเมว ชานิตฺวา อุปชฺฌํ วา นิสฺสยํ วา ยาจติ, ทาตุํ วฏฺฏติ.

“အပလာဠေန္တိ” ဟူသည်မှာ “သင်တို့အား သပိတ်ကို ပေးအံ့၊ သင်္ကန်းကို ပေးအံ့” ဟု ဖြားယောင်းပြောဆိုကာ မိမိအား လုပ်ကျွေးပြုစုစေရန် သိမ်းသွင်းချီးမြှောက်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “န ဘိက္ခဝေ အညဿ ပရိသာ အပလာဠေတဗ္ဗာ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ သာမဏေဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ အနည်းဆုံးအားဖြင့် သီလပျက်သော ရဟန်း၏ ပရိသတ်ဖြစ်စေကာမူ သူတစ်ပါး၏ ပရိသတ်ကို ဖြားယောင်းသွေးဆောင်၍ မိမိဘက်သို့ သိမ်းသွင်းယူခြင်းငှာ မအပ်ပေ။ သို့ရာတွင် “သင်သည် ရေချိုးရန်လာပြီး မစင်လူးသကဲ့သို့ ဖြစ်သော ဒုဿီလရဟန်းကို အမှီပြု၍ နေထိုင်ခြင်းဖြင့် အပြစ်ရှိပေသည်” ဟု ထိုသို့ အမှီပြုနေထိုင်ခြင်း၏ အပြစ်ကိုမူကား ပြောပြခြင်းငှာ အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသူသည် မိမိအမှားကို သဘောပေါက်နားလည်၍ ဥပဇ္ဈာယ် သို့မဟုတ် နိဿရည်းကို တောင်းခံလာပါက ပေးခြင်းငှာ အပ်၏။

อนุชานามิ ภิกฺขเว ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ สามเณรํ นาเสตุนฺติ เอตฺถ กณฺฏกสิกฺขาปทวณฺณนายํ วุตฺตาสุ ตีสุ นาสนาสุ ลิงฺคนาสนาว อธิปฺเปตา, ตสฺมา โย ปาณาติปาตาทีสุ เอกมฺปิ กมฺมํ กโรติ, โส ลิงฺคนาสนาย นาเสตพฺโพ. ยถา จ ภิกฺขูนํ ปาณาติปาตาทีสุ นานาอาปตฺติโย โหนฺติ, น ตถา สามเณรานํ. สามเณโร หิ กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ มาเรตฺวา มงฺคุรณฺฑกมฺปิ ภินฺทิตฺวา นาเสตพฺพตํเยว [Pg.296] ปาปุณาติ, ตาวเทวสฺส สรณคมนานิ จ อุปชฺฌายคฺคหณญฺจ เสนาสนคฺคาโห จ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, สงฺฆลาภํ น ลภติ, ลิงฺคมตฺตเมว เอกํ อวสิฏฺฐํ โหติ. โส สเจ อากิณฺณโทโสว โหติ, อายตึ สํวเร น ติฏฺฐติ, นิกฺกฑฺฒิตพฺโพ. อถ สหสา วิรชฺฌิตฺวา ‘‘ทุฏฺฐุ มยา กต’’นฺติ ปุน สํวเร ฐาตุกาโม โหติ, ลิงฺคนาสนกิจฺจํ นตฺถิ. ยถานิวตฺถปารุตสฺเสว สรณานิ ทาตพฺพานิ, อุปชฺฌาโย ทาตพฺโพ, สิกฺขาปทานิ ปน สรณคมเนเนว อิชฺฌนฺติ. สามเณรานญฺหิ สรณคมนํ ภิกฺขูนํ อุปสมฺปทกมฺมวาจาสทิสํ, ตสฺมา ภิกฺขูนํ วิย จตุปาริสุทฺธิสีลํ, อิมินาปิ ทสสีลานิ สมาทินฺนาเนว โหนฺติ, เอวํ สนฺเตปิ ทฬฺหีกรณตฺถํ อายตึ สํวเร ปติฏฺฐาปนตฺถํ ปุน ทาตพฺพานิ. สเจ ปุริมิกาย ปุน สรณานิ คหิตานิ, ปจฺฉิมิกาย วสฺสาวาสิกํ ลจฺฉติ. สเจ ปจฺฉิมิกาย คหิตานิ, สงฺเฆน อปโลเกตฺวา ลาโภ ทาตพฺโพ.

“အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ဒသဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ သာမဏေရံ နာသေတုံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကဏ္ဋကသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဖျက်ဆီးခြင်း (နာသန) သုံးပါးတို့တွင် အသွင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း (လိင်္ဂနာသန) ကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်သာမဏေသည် ပါဏာတိပါတ အစရှိသော အမှုတို့တွင် တစ်ခုတည်းသော အမှုကိုပင် ကျူးလွန်အံ့၊ ထိုသာမဏေကို အသွင်ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့် နှင်ထုတ်ထိုက်၏။ ရဟန်းတို့အား ပါဏာတိပါတ စသည်တို့၌ အမျိုးမျိုးသော အာပတ်များ သင့်သကဲ့သို့ သာမဏေတို့အား ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ သာမဏေသည် ပုရွက်ဆိတ်ငယ်ကို သတ်မိလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ငါးဥကို ဖျက်ဆီးမိလျှင်သော်လည်းကောင်း နှင်ထုတ်ထိုက်သည့် အဖြစ်သို့သာ ရောက်၏။ ကျူးလွန်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ထိုသာမဏေ၏ သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်း၊ ဥပဇ္ဈာယ်ယူခြင်းနှင့် ကျောင်းနေရာ ရယူခြင်းတို့သည် ကွယ်ပျောက်ငြိဲမ်းစဲကုန်၏၊ သံဃာ့လာဘ်ကိုလည်း မရရှိတော့ဘဲ သာမဏေအသွင်မျှသာ တစ်ခုတည်း ကျန်ရှိတော့၏။ အကယ်၍ ထိုသာမဏေသည် အပြစ်များသူဖြစ်ပြီး နောင်အခါ စောင့်စည်းခြင်း၌ မတည်ပါက နှင်ထုတ်အပ်၏။ အကယ်၍ ချက်ချင်းပင် နောင်တရသဖြင့် “ငါသည် မကောင်းမှုကို ပြုမိလေပြီ” ဟု နောင်အခါ စောင့်စည်းခြင်း၌ တည်လိုပါက အသွင်ဖျက်ဆီးရန် မလိုပေ။ ဝတ်ရုံဆင်မြန်းထားသည့် အတိုင်းပင် သရဏဂုံတို့ကို ပေးအပ်၏၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို ပေးအပ်၏၊ သိက္ခာပုဒ်တို့သည် သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်သာ ပြီးမြောက်ကုန်၏။ သာမဏေတို့၏ သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းသည် ရဟန်းတို့၏ ဥပသမ္ပဒကမ္မဝါစာနှင့် တူ၏။ ထို့ကြောင့် ရဟန်းတို့အား စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ ရှိသကဲ့သို့ သာမဏေအားလည်း ဤသရဏဂုံဖြင့် ဆယ်ပါးသော သီလတို့ကို ဆောက်တည်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ဆောက်တည်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း ပိုမိုခိုင်မြဲစေရန်နှင့် နောင်အခါ စောင့်စည်းမှု၌ တည်စေရန် သရဏဂုံကို တစ်ဖန် ပြန်ပေးအပ်၏။ အကယ်၍ ဝါမဝင်မီ ရှေးဦးစွာ သရဏဂုံကို တစ်ဖန် ဆောက်တည်ပါက ဝါတွင်းရရှိသော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိလတ္တံ့။ အကယ်၍ ဝါဝင်ပြီးမှ နောက်ကျမှ ဆောက်တည်ပါက သံဃာက အပေါလောကနကံ ပြု၍ သံဃာ့လာဘ်ကို ပေးအပ်၏။

อทินฺนาทาเน ติณสลากมตฺเตนาปิ วตฺถุนา, อพฺรหฺมจริเย ตีสุ มคฺเคสุ ยตฺถ กตฺถจิ วิปฺปฏิปตฺติยา, มุสาวาเท หสฺสาธิปฺปายตายปิ มุสา ภณิเต อสฺสมโณ โหติ, นาเสตพฺพตํ อาปชฺชติ. มชฺชปาเน ปน ภิกฺขุโน อชานิตฺวาปิ พีชโต ปฏฺฐาย มชฺชํ ปิวนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ. สามเณโร ชานิตฺวา ปิวนฺโต สีลเภทํ อาปชฺชติ, น อชานิตฺวา. ยานิ ปนสฺส อิตรานิ ปญฺจ สิกฺขาปทานิ, เตสุ ภินฺเนสุ น นาเสตพฺโพ, ทณฺฑกมฺมํ กาตพฺพํ. สิกฺขาปเท ปน ปุน ทินฺเนปิ อทินฺเนปิ วฏฺฏติ. ทณฺฑกมฺเมน ปน ปีเฬตฺวา อายตึ สํวเร ฐปนตฺถาย ทาตพฺพเมว. สามเณรานํ มชฺชปานํ สจิตฺตกํ ปาราชิกวตฺถุ, อยํ วิเสโส.

မပေးအပ်သော သူ့ဥစ္စာကို ယူခြင်း (အဒိန္နာဒါန) ၌ မြက်ဝါးခြမ်းစိပ်မျှသော ဝတ္ထုကို ယူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မမြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း (အဗြဟ္မစရိယ) ၌ သုံးပါးသော မဂ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော မဂ်၌ ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မုသားပြောခြင်း (မုသာဝါဒ) ၌ ပြက်ရယ်ပြုလိုသော အလိုဖြင့် မုသားစကား ပြောဆိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သမဏမဟုတ်တော့ဘဲ သာမဏေအဖြစ်မှ နှင်ထုတ်ထိုက်သူ၏ အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ သေရည်သောက်ခြင်း (မဇ္ဇပါန) ၌မူ ရဟန်းအား မသိဘဲဖြစ်စေ၊ မျိုးစေ့မှစ၍ သေရည်ကို သောက်ပါက ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ သာမဏေသည် သိလျက် သောက်ပါက သီလပျက်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ မသိဘဲ သောက်ပါက သီလမပျက်။ ထိုသာမဏေ၏ ကြွင်းသော အခြား ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ ပျက်စီးသွားသော် သာမဏေအဖြစ်မှ မနှင်ထုတ်ထိုက်၊ ဒဏ်ကံ ပြုထိုက်၏။ သို့သော်လည်း သိက္ခာပုဒ်ကို ထပ်မံပေးသည်ဖြစ်စေ၊ မပေးသည်ဖြစ်စေ အပ်၏။ သို့သော်လည်း ဒဏ်ကံဖြင့် နှိပ်ကွပ်၍ နောင်အခါ စောင့်စည်းခြင်း၌ တည်စေရန် သိက္ခာပုဒ်ကို ပေးအပ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သာမဏေတို့ သေရည်သောက်ခြင်းသည် သေရည်မှန်းသိသောစိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်လျှင် အသွင်ကိုဖျက် လူထွက်ရခြင်း (ပါရာဇိကကဲ့သို့သော) အကြောင်းဖြစ်၏၊ ဤသည်မှာ ရဟန်းတို့၏ သေရည်သောက်ခြင်းနှင့် ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။

อวณฺณภาสเน ปน อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน พุทฺธสฺส วา, สฺวากฺขาโตติอาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน ธมฺมสฺส วา, สุปฺปฏิปนฺโนติอาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาสนฺโต รตนตฺตยํ นินฺทนฺโต ครหนฺโต อาจริยุปชฺฌายาทีหิ ‘‘มา เอวํ อวจา’’ติ อวณฺณภาสเน อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา นิวาเรตพฺโพ. สเจ ยาวตติยํ วุจฺจมาโน น โอรมติ, กณฺฏกนาสนาย นาเสตพฺโพติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สเจ เอวํ วุจฺจมาโน ตํ ลทฺธึ นิสฺสชฺชติ, ทณฺฑกมฺมํ กาเรตฺวา อจฺจยํ เทสาเปตพฺโพ. สเจ น นิสฺสชฺชติ, ตเถว อาทาย ปคฺคยฺห [Pg.297] ติฏฺฐติ, ลิงฺคนาสนาย นาเสตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ, ตํ ยุตฺตํ. อยเมว หิ นาสนา อิธ อธิปฺเปตาติ.

ဂုဏ်တော်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အပြစ်ကို ပြောဆိုခြင်း (အဝဏ္ဏဘာသန) ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ" အစရှိသော ဂုဏ်တော်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်မဲ့ကို လည်းကောင်း၊ "သွာက္ခာတော" အစရှိသော ဂုဏ်တော်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် တရားတော်၏ ဂုဏ်တော်မဲ့ကို လည်းကောင်း၊ "သုပ္ပဋိပန္နော" အစရှိသော ဂုဏ်တော်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သံဃာတော်၏ ဂုဏ်တော်မဲ့ကို လည်းကောင်း ပြောဆိုသော၊ သို့မဟုတ် ရတနာသုံးပါးကို ရှုံ့ချသော၊ ကဲ့ရဲ့သော သာမဏေကို ဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ် အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့က "ဤသို့ မပြောပါလင့်" ဟု ဆို၍ ထိုအဝဏ္ဏဘာသန၏ အပြစ်ကိုပြကာ တားမြစ်အပ်၏။ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် တားမြစ်အပ်ပါလျက် အကယ်၍ မရှောင်ကြဉ်ပါက ကဏ္ဋကသာမဏေကို နှင်ထုတ်သည့်နည်းဖြင့် နှင်ထုတ်အပ်၏ ဟု ကုရုန္ဒီကျမ်း၌ ဆိုအပ်၏။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌မူကား "ဤသို့ ပြောဆိုဆုံးမအပ်သော် ထိုမိစ္ဆာအယူကို အကယ်၍ စွန့်လွှတ်ပါက ဒဏ်ကံပြုစေ၍ အပြစ်ကို ဝန်ချတောင်းပန်စေအပ်၏။ အကယ်၍ မစွန့်လွှတ်ဘဲ ထိုအယူကိုသာ ဆုပ်ကိုင်ချီးမြှောက်၍ တည်နေပါက သာမဏေအသွင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း (လိင်္ဂနာသန) ဖြင့် နှင်ထုတ်အပ်၏" ဟု ဆို၏။ ထိုစကားသည် သင့်လျော်လှပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤအရာ၌ ဤလိင်္ဂနာသနာကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

มิจฺฉาทิฏฺฐิเกปิ เอเสว นโย. สสฺสตุจฺเฉทานญฺหิ อญฺญตรทิฏฺฐิโก สเจ อาจริยาทีหิ โอวทิยมาโน นิสฺสชฺชติ, ทณฺฑกมฺมํ กาเรตฺวา อจฺจยํ เทสาเปตพฺโพ. อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺโตว นาเสตพฺโพติ. ภิกฺขุนิทูสโก เจตฺถ กามํ อพฺรหฺมจาริคฺคหเณน คหิโตว อพฺรหฺมจารึ ปน อายตึ สํวเร ฐาตุกามํ สรณานิ ทตฺวา อุปสมฺปาเทตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขุนิทูสโก อายตึ สํวเร ฐาตุกาโมปิ ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ, ปเคว อุปสมฺปทนฺติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภิกฺขุนิทูสโก’’ติ อิทํ วิสุํ ทสมํ องฺคํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူရှိသူ သာမဏေ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့တွင် တစ်ခုခုသော အယူရှိသော သာမဏေသည် ဆရာအစရှိသူတို့ ဆုံးမအပ်သော် အကယ်၍ စွန့်လွှတ်ပါက ဒဏ်ကံပြုစေ၍ အပြစ်ကို ဝန်ချတောင်းပန်စေအပ်၏။ မစွန့်လွှတ်သော သာမဏေကိုသာ နှင်ထုတ်အပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသာမဏေတို့တွင် ဘိက္ခုနီကို ဖျက်ဆီးသော သာမဏေ (ဘိက္ခုနီဒူသက) ကို အဗြဟ္မစရိယဟူသော စကားလုံးဖြင့် အကယ်စင်စစ် သိမ်းသွင်းအပ်ပြီးဖြစ်သော်လည်း၊ မမြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သော သာမဏေကို နောင်အခါ စောင့်စည်းခြင်း၌ တည်လိုပါက သရဏဂုံပေး၍ ရဟန်းပြုပေးရန် အပ်သေး၏။ ဘိက္ခုနီကို ဖျက်ဆီးသော သာမဏေသည် နောင်အခါ စောင့်စည်းခြင်း၌ တည်လိုသော်လည်း သာမဏေအဖြစ်ကိုမျှ မရနိုင်ရာ၊ ရဟန်းအဖြစ်ကိုမူကား အဘယ်မှာ ရနိုင်တော့အံ့နည်း။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဘိက္ခုနီဒူသက" ဟူ၍ ဆယ်ခုမြောက် အင်္ဂါကို သီးခြား ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

อนาปุจฺฉาวรณวตฺถุอาทิกถา นิฏฺฐิตา.

မပန်ကြားဘဲ တားမြစ်သော ဝတ္ထုအစရှိသော စကားစဉ် ပြီးဆုံးပြီ။

ปณฺฑกวตฺถุกถา

ပဏ္ဍကဝတ္ထုကထာ (ပဏ္ဍုက်ဝတ္ထုအဖွင့်)

๑๐๙. ทหเร ทหเรติ ตรุเณ ตรุเณ. โมฬิคลฺเลติ ถูลสรีเร. หตฺถิภณฺเฑ อสฺสภณฺเฑติ หตฺถิโคปเก จ อสฺสโคปเก จ.

၁၀၉. "ဒဟရေ ဒဟရေ" ဟူသည် ငယ်ရွယ်သော ငယ်ရွယ်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "မောဠိဂလ္လေ" ဟူသည် ဝဖြိုးသော ကိုယ်ရှိသောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟတ္ထိဘဏ္ဍေ အဿဘဏ္ဍေ" ဟူသည် ဆင်ထိန်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မြင်းထိန်းတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။

ปณฺฑโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ อาสิตฺตปณฺฑโก อุสูยปณฺฑโก โอปกฺกมิกปณฺฑโก ปกฺขปณฺฑโก นปุํสกปณฺฑโกติ ปญฺจ ปณฺฑกา. ตตฺถ ยสฺส ปเรสํ องฺคชาตํ มุเขน คเหตฺวา อสุจินา อาสิตฺตสฺส ปริฬาโห วูปสมฺมติ, อยํ อาสิตฺตปณฺฑโก. ยสฺส ปเรสํ อชฺฌาจารํ ปสฺสโต อุสูยาย อุปฺปนฺนาย ปริฬาโห วูปสมฺมติ, อยํ อุสูยปณฺฑโก. ยสฺส อุปกฺกเมน พีชานิ อปนีตานิ, อยํ โอปกฺกมิกปณฺฑโก. เอกจฺโจ ปน อกุสลวิปากานุภาเวน กาฬปกฺเข ปณฺฑโก โหติ, ชุณฺหปกฺเข ปนสฺส ปริฬาโห วูปสมฺมติ, อยํ ปกฺขปณฺฑโก. โย ปน ปฏิสนฺธิยํเยว อภาวโก อุปฺปนฺโน, อยํ นปุํสกปณฺฑโกติ. เตสุ อาสิตฺตปณฺฑกสฺส จ อุสูยปณฺฑกสฺส จ ปพฺพชฺชา น วาริตา, อิตเรสํ ติณฺณํ วาริตา. เตสุปิ ปกฺขปณฺฑกสฺส ยสฺมึ ปกฺเข ปณฺฑโก โหติ, ตสฺมึเยวสฺส ปกฺเข ปพฺพชฺชา วาริตาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. ยสฺส เจตฺถ ปพฺพชฺชา วาริตา, ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘อนุปสมฺปนฺโน น อุปสมฺปาเทตพฺโพ อุปสมฺปนฺโน นาเสตพฺโพ’’ติ. โสปิ [Pg.298] ลิงฺคนาสเนเนว นาเสตพฺโพ. อิโต ปรํ ‘‘นาเสตพฺโพ’’ติ วุตฺเตสุปิ เอเสว นโย.

"ပဏ္ဍကော ဘိက္ခဝေ" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ အာသိတ္တပဏ္ဍုက်၊ ဥသူယပဏ္ဍုက်၊ ဩပက္ကမိကပဏ္ဍုက်၊ ပက္ခပဏ္ဍုက်၊ နပုံသကပဏ္ဍုက် ဟူ၍ ပဏ္ဍုက်ငါးမျိုး ရှိ၏။ ထိုငါးမျိုးသော ပဏ္ဍုက်တို့တွင် အကြင်သူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို ပါးစပ်ဖြင့် ခဲယူ၍ သုက်ရည်ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သော် ကိလေသာပူလောင်ခြင်း ငြိမ်းအေးသွား၏၊ ဤသူကို အာသိတ္တပဏ္ဍုက် ဟု ခေါ်၏။ အကြင်သူသည် သူတစ်ပါးတို့ မေထုန်မှီဝဲသည်ကို ကြည့်ရသဖြင့် ငြူစူခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါမှ ကိလေသာပူလောင်ခြင်း ငြိမ်းအေးသွား၏၊ ဤသူကို ဥသူယပဏ္ဍုက် ဟု ခေါ်၏။ အကြင်သူသည် လုံ့လအားထုတ်မှုဖြင့် ဝှေးစေ့တို့ကို ထုတ်ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၏၊ ဤသူကို ဩပက္ကမိကပဏ္ဍုက် ဟု ခေါ်၏။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကုသိုလ်ဝိပါက်၏ အစွမ်းကြောင့် လဆုတ်ပက္ခ၌ ပဏ္ဍုက်ဖြစ်၍ လဆန်းပက္ခ၌မူ ကိလေသာပူလောင်ခြင်း ငြိမ်းအေးသွား၏၊ ဤသူကို ပက္ခပဏ္ဍုက် ဟု ခေါ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပဋိသန္ဓေတည်စကပင် ဘာဝရုပ် မရှိဘဲ မွေးဖွားလာ၏၊ ဤသူကို နပုံသကပဏ္ဍုက် ဟု ခေါ်၏။ ထိုငါးမျိုးသော ပဏ္ဍုက်တို့တွင် အာသိတ္တပဏ္ဍုက်နှင့် ဥသူယပဏ္ဍုက်တို့ကို ရှင်ပြုပေးရန် မတားမြစ်အပ်၊ ကြွင်းသော ပဏ္ဍုက်သုံးဦးတို့ကိုကား ရှင်ပြုပေးရန် တားမြစ်အပ်၏။ ထိုသုံးဦးတို့တွင်လည်း ပက္ခပဏ္ဍုက်အား ပဏ္ဍုက်ဖြစ်သော ပက္ခ၌သာ ရှင်ပြုခြင်းကို တားမြစ်အပ်၏ ဟု ကုရုန္ဒီကျမ်း၌ ဆိုအပ်၏။ ဤပဏ္ဍုက်တို့တွင် ရှင်ပြုခြင်းကို တားမြစ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ရဟန်းအဖြစ်သို့ မရောက်သေးသောသူကို ရဟန်းမပြုပေးအပ်၊ ရဟန်းဖြစ်ပြီးသူကို နှင်ထုတ်အပ်၏" ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပဏ္ဍုက်ကိုလည်း သာမဏေအသွင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်သာ နှင်ထုတ်အပ်၏။ ဤပဏ္ဍကဝတ္ထုမှ နောက်၌ "နှင်ထုတ်အပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သော အခြားဝတ္ထုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

ปณฺฑวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ပဏ္ဍကဝတ္ထုကထာ ပြီးဆုံးပြီ။

เถยฺยสํวาสกวตฺถุกถา

ထေယျသံဝါသကဝတ္ထုကထာ (အသွင်ခိုး၍ ပေါင်းသင်းသောသူ၏ ဝတ္ထုအဖွင့်)

๑๑๐. ปุราณกุลปุตฺโตติ ปุราณสฺส อนุกฺกเมน ปาริชุญฺญํ ปตฺตสฺส กุลสฺส ปุตฺโต. มาติปกฺขปิติปกฺขโต โกลญฺญา ขีณา วินฏฺฐา มตา อสฺสาติ ขีณโกลญฺโญ. อนธิคตนฺติ อปฺปตฺตํ. ผาตึกาตุนฺติ วฑฺเฒตุํ. อิงฺฆาติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. อนุยุญฺชิยมาโนติ เอกมนฺตํ เนตฺวา เกสมสฺสุโอโรปนกาสายปฏิคฺคหณสรณคมนอุปชฺฌายคฺคหณกมฺมวาจานิสฺสยธมฺเม ปุจฺฉิยมาโน. เอตมตฺถํ อาโรเจสีติ เอตํ สยํ ปพฺพชิตภาวํ อาทิโต ปฏฺฐาย อาจิกฺขิ.

၁၁၀. "ပုရာဏကုလပုတ္တော" ဟူသည် အစဉ်သဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သော ရှေးဟောင်းအမျိုး၏ သားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသတို့သား၏ မိဘနှစ်ဖက်လုံးမှ အမျိုးမျိုးနွယ်စုတို့သည် ကုန်ဆုံး ပျက်စီး ကွယ်လွန်ကုန်ကြပြီဖြစ်သောကြောင့် ခီဏကောလည မည်၏။ "အနဓိဂတံ" ဟူသည် မရအပ်သေးသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "ဖာတိံ ကာတုံ" ဟူသည် တိုးပွားစေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "ဣင်္ဃ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်စကားလုံး ဖြစ်သည်။ "အနုယုဉ္ဇိယမာနော" ဟူသည် သီးခြားနေရာသို့ ခေါ်ဆောင်၍ ဆံပင်၊ မုတ်ဆိတ်၊ ကျင်စွယ်တို့ကို ပယ်ရှားပုံ၊ သင်္ကန်းကို လက်ခံပုံ၊ သရဏဂုံဆောက်တည်ပုံ၊ ဥပဇ္ဈာယ်ယူပုံ၊ ကမ္မဝါစာနှင့် နိဿယည်း ကျင့်ဝတ်တို့ကို မေးမြန်းစိစစ်အပ်သော် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ" ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ရှင်ရဟန်း ပြုခဲ့ပုံအခြေအနေကို အစမှစ၍ လျှောက်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

เถยฺยสํวาสโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ ตโย เถยฺยสํวาสกา – ลิงฺคตฺเถนโก, สํวาสตฺเถนโก, อุภยตฺเถนโกติ. ตตฺถ โย สยํ ปพฺพชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา น ภิกฺขุวสฺสานิ คเณติ, น ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ, น อาสเนน ปฏิพาหติ, น อุโปสถปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ, อยํ ลิงฺคมตฺตสฺเสว เถนิตตฺตา ลิงฺคตฺเถนโก นาม.

"ထေယျသံဝါသကော ဘိက္ခဝေ" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ လိင်္ဂတ္ထေနက၊ သံဝါသတ္ထေနက၊ ဥဘယတ္ထေနက ဟူ၍ ထေယျသံဝါသက သုံးမျိုး ရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် အကြင်သူသည် မိမိဘာသာ ရှင်ရဟန်းအသွင်ကို ယူ၍ ကျောင်းသို့သွားကာ ရဟန်းဝါတို့ကိုလည်း မရေတွက်၊ ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် ရှိခိုးခြင်းကိုလည်း မခံယူ၊ သီတင်းငယ်တို့ကို နေရာထိုင်ခင်းဖြင့်လည်း မတားမြစ်၊ ဥပုသ် ပဝါရဏာ အစရှိသော သံဃကံတို့၌လည်း မပါဝင် မတွေ့မြင်ရပါက ထိုသူသည် ရှင်ရဟန်းအသွင်မျှကိုသာ ခိုးယူသောကြောင့် လိင်္ဂတ္ထေနက မည်၏။

โย ปน ภิกฺขูหิ ปพฺพาชิโต สามเณโร สมาโนปิ วิเทสํ คนฺตฺวา ‘‘อหํ ทสวสฺโส วา วีสติวสฺโส วา’’ติ มุสา วตฺวา ภิกฺขุวสฺสานิ คเณติ, ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ, อาสเนน ปฏิพาหติ, อุโปสถปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ, อยํ สํวาสมตฺตสฺเสว เถนิตตฺตา สํวาสตฺเถนโก นาม. ภิกฺขุวสฺสคณนาทิโก หิ สพฺโพปิ กิริยเภโท อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘สํวาโส’’ติ เวทิตพฺโพ. สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ‘‘น มํ โกจิ ชานาตี’’ติ เอวํ ปฏิปชฺชนฺเตปิ เอเสว นโย.

အကြင်သူသည် ရဟန်းတို့ သာမဏေပြုပေးထားသော သာမဏေဖြစ်ပါလျက် အခြားအရပ်သို့ သွား၍ "တပည့်တော်သည် ဆယ်ဝါ ရှိပါပြီ" သို့မဟုတ် "ဝါနှစ်ဆယ် ရှိပါပြီ" ဟု မုသားပြောဆိုကာ ရဟန်းဝါတို့ကို ရေတွက်၏၊ ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် ရှိခိုးခြင်းကို ခံယူ၏၊ သီတင်းငယ်တို့ကို နေရာထိုင်ခင်းဖြင့် တားမြစ်၏၊ ဥပုသ် ပဝါရဏာ အစရှိသည်တို့၌ ပါဝင်တွေ့မြင်ရ၏။ ထိုသူသည် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံခြင်းမျှကိုသာ ခိုးယူသောကြောင့် သံဝါသတ္ထေနက မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရဟန်းဝါ ရေတွက်ခြင်းအစရှိသော အလုံးစုံသော အမူအရာ အထူးအပြားကို ဤအရာ၌ "သံဝါသ" ဟု သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သိက္ခာကို စွန့်လွှတ်၍ "ငါ့ကို မည်သူမျှ မသိနိုင်" ဟု ကျင့်ကြံနေထိုင်သူ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

โย ปน สยํ ปพฺพชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุวสฺสานิ คเณติ, ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ, อาสเนน ปฏิพาหติ, อุโปสถปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ, อยํ ลิงฺคสฺส เจว สํวาสสฺส จ เถนิตตฺตา อุภยตฺเถนโก นาม. อยํ ติวิโธปิ เถยฺยสํวาสโก อนุปสมฺปนฺโน น อุปสมฺปาเทตพฺโพ, อุปสมฺปนฺโน นาเสตพฺโพ, ปุน ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโตปิ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

အကြင်သူသည် မိမိဘာသာ ရှင်ရဟန်းအသွင်ကိုယူ၍ ကျောင်းသို့သွားကာ ဝါတို့ကို ရေတွက်၏၊ ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် ရှိခိုးခြင်းကို ခံယူ၏၊ သီတင်းငယ်တို့ကို နေရာထိုင်ခင်းဖြင့် တားမြစ်၏၊ ဥပုသ် ပဝါရဏာ အစရှိသည်တို့၌ ပါဝင်တွေ့မြင်ရ၏။ ထိုသူသည် ရှင်ရဟန်းအသွင်ကိုလည်းကောင်း၊ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံခြင်းကိုလည်းကောင်း နှစ်မျိုးလုံးကို ခိုးယူသောကြောင့် ဥဘယတ္ထေနက မည်၏။ ဤသုံးမျိုးသော ထေယျသံဝါသကသည် ရဟန်းအဖြစ်သို့ မရောက်သေးလျှင် ရဟန်းမပြုပေးအပ်၊ ရဟန်းဖြစ်ပြီးပါကလည်း သာမဏေအသွင်ကိုဖျက်၍ လူထွက်စေအပ်၏။ နောင်အခါ သာမဏေအဖြစ်ကို ပြန်လည်တောင်းပန်သော်လည်း သာမဏေ ပြန်မပြုပေးအပ်။

เอตฺถ [Pg.299] จ อสมฺโมหตฺถํ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ –

ဤထေယျသံဝါသကအရာ၌ မတွေဝေ စိတ်မရှုပ်ထွေးစေရန် အကျိုးငှာ ဤရောပြွမ်းသော စကားရပ်ကို သိအပ်၏။

‘‘ราชทุพฺภิกฺขกนฺตาร-โรคเวริภเยหิ วา;

จีวราหรณตฺถํ วา, ลิงฺคํ อาทิยตีธ โย.

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မင်းဘေး၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေး၊ ခရီးခဲဘေး၊ ရောဂါဘေး၊ ရန်သူဘေးတို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းကို ဆောင်ယူခြင်းအကျိုးငှာသော်လည်းကောင်း ဤသာသနာတော်၌ ရှင်ရဟန်းအသွင်ကို ယူ၏။

สํวาสํ นาธิวาเสติ, ยาว โส สุทฺธมานโส;

เถยฺยสํวาสโก นาม, ตาว เอส น วุจฺจตี’’ติ.

ထိုသူသည် စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ (ရဟန်းဝါရေတွက်ခြင်းစသော) သံဝါသကို လက်မခံ (မသာယာ) သရွေ့ ကာလပတ်လုံး ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ထေယျသံဝါသက' ဟု မဆိုအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။

ตตฺรายํ วิตฺถารนโย – อิเธกจฺจสฺส ราชา กุทฺโธ โหติ, โส ‘‘เอวํ เม โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา ปลายติ. ตํ ทิสฺวา รญฺโญ อาโรเจนฺติ. ราชา ‘‘สเจ ปพฺพชิโต, น ตํ ลพฺภา กิญฺจิ กาตุ’’นฺติ ตสฺมึ โกธํ ปฏิวิเนติ, โส ‘‘วูปสนฺตํ เม ราชภย’’นฺติ สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโต ปพฺพาเชตพฺโพ. อถาปิ ‘‘สาสนํ นิสฺสาย มยา ชีวิตํ ลทฺธํ, หนฺท ทานิ อหํ ปพฺพชามี’’ติ อุปฺปนฺนสํเวโค เตเนว ลิงฺเคน อาคนฺตฺวา อาคนฺตุกวตฺตํ น สาทิยติ, ภิกฺขูหิ ปุฏฺโฐ วา อปุฏฺโฐ วา ยถาภูตมตฺตานํ อาวิกตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจติ, ลิงฺคํ อปเนตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน วตฺตํ สาทิยติ, ปพฺพชิตาลยํ ทสฺเสติ, สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ, อยํ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

ထိုစကားရပ်၌ အကျယ်နည်းကား ဤသို့ဖြစ်၏။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူ၏အပေါ်၌ မင်းသည် အမျက်ထွက် (စိတ်ဆိုး) ၏။ ထိုသူသည် 'ဤသို့ ရဟန်းအသွင်ကို ယူရပါက ငါ့အား မင်းဘေးကင်း၍ ချမ်းသာခြင်းဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ကြံစည်၍ မိမိအလိုအလျောက် ရဟန်းအသွင်ကိုယူကာ ထွက်ပြေး၏။ ထိုသူကို မြင်၍ မင်းအား သံတော်ဦးတင်ကြကုန်၏။ မင်းကလည်း 'အကယ်၍ ရဟန်းပြုသွားပြီဖြစ်ပါက ထိုသူကို တစ်စုံတစ်ခု ပြုလုပ်ရန် မထိုက်တန်တော့ပေ' ဟု ဆိုကာ ထိုသူ၏အပေါ်၌ အမျက်ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်၏။ ထိုသူသည် 'ငါ့အား မင်းဘေးငြိမ်းအေးသွားပြီ' ဟု ကြံစည်ကာ သံဃာ့အလယ်သို့ မသက်ရောက်ဘဲ လူ့အသွင်ကို ပြန်ယူ၍ လာခဲ့ပါက ရှင်ရဟန်း ပြုပေးထိုက်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'ငါသည် သာသနာတော်ကို အမှီပြု၍ အသက်ချမ်းသာရာ ရခဲ့ပြီ၊ သို့ဖြစ်၍ ဘေးရန်လွတ်ရာ ယခုအခါ၌ ချက်ချင်း ရဟန်းပြုတော့အံ့' ဟု သံဝေဂဖြစ်လျက် ထိုဝတ်ဆင်လာသော အသွင် (သင်္ကန်း) ဖြင့်ပင် လာ၍၊ ဧည့်သည်ဝတ် (အာဂန္တုကဝတ်) ကို အကယ်၍ မသာယာခဲ့အံ့၊ ရဟန်းတို့က မေးသည်ဖြစ်စေ၊ မမေးသည်ဖြစ်စေ မိမိကိုယ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ (မင်းဘေးကြောင့် သင်္ကန်းဝတ်လာခဲ့ရသည့်အကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြုလျက်) ထင်ရှားပြ၍ ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းပန်ခဲ့အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုသူ၏အသွင်ကို ဖယ်ရှား၍ (ထိုသင်္ကန်းကိုပင် ပြန်ဝတ်စေ၍ဖြစ်စေ၊ အခြားသင်္ကန်းကို ဝတ်စေ၍ဖြစ်စေ) တစ်ဖန် ရှင်ရဟန်း ပြုပေးထိုက်၏။ အကယ်၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို သာယာအံ့၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းတို့၏ အမူအရာကို ပြအံ့၊ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝါရေတွက်ခြင်းစသော အပြားရှိသော အလုံးစုံသော အစီအရင်အတိုင်း အကယ်၍ ကျင့်သုံးခဲ့အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤသူကို ရှင်ရဟန်း မပြုပေးထိုက်တော့ပေ။

อิธ ปเนกจฺโจ ทุพฺภิกฺเข ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา สพฺพปาสณฺฑิยภตฺตานิ ภุญฺชนฺโต ทุพฺภิกฺเข วีติวตฺเต สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว.

ဤသာသနာတော်၌ အချို့သူသည် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါး၍ အစာရှားပါးသောအခါ၌ အသက်မွေးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သဖြင့် မိမိအလိုအလျောက် ရဟန်းအသွင်ကို ယူ၍ အယူဝါဒအမျိုးမျိုးရှိသူတို့နှင့် ဆက်ဆံသော ဘတ် (ဆွမ်း) တို့ကို စားလျက်၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေး ကျော်လွန်သွားသောအခါ သံဃာ့အလယ်သို့ မသက်ရောက်ဘဲ လူ့အသွင်ကို ပြန်ယူ၍ လာခဲ့ပါက ရှင်ရဟန်း ပြုပေးထိုက်၏။ ဤသို့စသော အလုံးစုံသော အစီအရင်သည် ရှေးမင်းဘေး၌ ဆိုအပ်သော အစီအရင်နှင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။

อปโร มหากนฺตารํ นิตฺถริตุกาโม โหติ, สตฺถวาโห จ ปพฺพชิเต คเหตฺวา คจฺฉติ. โส ‘‘เอวํ มํ สตฺถวาโห คเหตฺวา คมิสฺสตี’’ติ สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา สตฺถวาเหน สทฺธึ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา เขมนฺตํ ปตฺวา สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว.

အခြားသူတစ်ယောက်သည် ကြီးစွာသော ခရီးခဲကို လွန်မြောက်လို၏။ လမ်းပြကုန်သည်သည်လည်း ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ သွားလေ့ရှိ၏။ ထိုသူသည် 'ဤသို့ ငါသည် ရဟန်းအသွင်ကို ယူခဲ့ပါက ကုန်သည်သည် ငါ့ကို ခေါ်ဆောင်သွားလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်ကာ မိမိအလိုအလျောက် ရဟန်းအသွင်ကိုယူ၍ ကုန်သည်နှင့်အတူ ခရီးခဲကို ဖြတ်သန်းပြီးလျှင် ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ သံဃာ့အလယ်သို့ မသက်ရောက်ဘဲ လူ့အသွင်ကို ပြန်ယူ၍ လာခဲ့ပါက ရှင်ရဟန်း ပြုပေးထိုက်၏။ ဤသို့စသော အလုံးစုံသော အစီအရင်သည် ရှေးမင်းဘေး၌ ဆိုအပ်သော အစီအရင်နှင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။

อปโร โรคภเย อุปฺปนฺเน ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา สพฺพปาสณฺฑิยภตฺตานิ ภุญฺชนฺโต โรคภเย วูปสนฺเต สงฺฆมชฺฌํ [Pg.300] อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว.

အခြားသူတစ်ယောက်သည် ရောဂါဘေး ဖြစ်ပွားလတ်သော် အသက်မွေးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သဖြင့် မိမိအလိုအလျောက် ရဟန်းအသွင်ကိုယူ၍ အယူဝါဒအမျိုးမျိုးရှိသူတို့နှင့် ဆက်ဆံသော ဘတ် (ဆွမ်း) တို့ကို စားလျက်၊ ရောဂါဘေး ငြိမ်းအေးသွားသောအခါ သံဃာ့အလယ်သို့ မသက်ရောက်ဘဲ လူ့အသွင်ကို ပြန်ယူ၍ လာခဲ့ပါက ရှင်ရဟန်း ပြုပေးထိုက်၏။ ဤသို့စသော အလုံးစုံသော အစီအရင်သည် ရှေးမင်းဘေး၌ ဆိုအပ်သော အစီအရင်နှင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။

อปรสฺส เอโก เวริโก กุทฺโธ โหติ, ฆาเตตุกาโม นํ วิจรติ, โส ‘‘เอวํ เม โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา ปลายติ. เวริโก ‘‘กุหึ โส’’ติ ปริเยสนฺโต ‘‘ปพฺพชิตฺวา ปลาโต’’ติ สุตฺวา ‘‘สเจ ปพฺพชิโต, น ตํ ลพฺภา กิญฺจิ กาตุ’’นฺติ ตสฺมึ โกธํ ปฏิวิเนติ. โส ‘‘วูปสนฺตํ เม เวริภย’’นฺติ สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว.

အခြားသူတစ်ယောက်၏ အပေါ်၌ ရန်သူတစ်ဦးသည် စိတ်ဆိုးအမျက်ထွက်၍ ထိုသူကို သတ်လိုသဖြင့် လိုက်လံရှာဖွေလှည့်လည်နေ၏။ ထိုသူသည် 'ဤသို့ ရဟန်းအသွင်ကို ယူလိုက်လျှင် ငါ့အား ရန်ဘေးကင်း၍ ချမ်းသာလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်၍ မိမိအလိုအလျောက် ရဟန်းအသွင်ကိုယူကာ ထွက်ပြေး၏။ ရန်သူသည် 'ထိုသူ ဘယ်အရပ်သို့ သွားသနည်း' ဟု လိုက်လံရှာဖွေသောအခါ 'ရဟန်းပြု၍ ပြေးလေပြီ' ဟု ကြားသဖြင့်၊ 'အကယ်၍ ရဟန်းပြုသွားပြီဆိုလျှင် ထိုသူ့ကို တစ်စုံတစ်ခု ပြုလုပ်ရန် မထိုက်တန်တော့ပါ' ဟု ဆိုကာ ထိုသူ့အပေါ်ထားသော ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်၏။ ထိုသူသည် 'ငါ့အား ရန်သူဘေး ငြိမ်းအေးသွားပြီ' ဟု ကြံစည်ကာ သံဃာ့အလယ်သို့ မသက်ရောက်ဘဲ လူ့အသွင်ကို ပြန်ယူ၍ လာခဲ့ပါက ရှင်ရဟန်း ပြုပေးထိုက်၏။ ဤသို့စသော အလုံးစုံသော အစီအရင်သည် ရှေးမင်းဘေး၌ ဆိုအပ်သော အစီအရင်နှင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။

อปโร ญาติกุลํ คนฺตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย คิหิ หุตฺวา ‘‘อิมานิ จีวรานิ อิธ วินสฺสิสฺสนฺติ, สเจปิ อิมานิ คเหตฺวา วิหารํ คมิสฺสามิ, อนฺตรามคฺเค มํ ‘โจโร’ติ คเหสฺสนฺติ, ยํนูนาหํ กายปริหาริยานิ กตฺวา คจฺเฉยฺย’’นฺติ จีวราหรณตฺถํ นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ วิหารํ คจฺฉติ. ตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สามเณรา จ ทหรา จ อพฺภุคฺคจฺฉนฺติ, วตฺตํ ทสฺเสนฺติ. โส น สาทิยติ, ยถาภูตมตฺตานํ อาวิกโรติ. สเจ ภิกฺขู ‘‘น ทานิ มยํ ตํ มุญฺจิสฺสามา’’ติ พลกฺกาเรน ปพฺพาเชตุกามา โหนฺติ, กาสายานิ อปเนตฺวา ปุน ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน ‘‘นยิเม มม หีนายาวตฺตภาวํ ชานนฺตี’’ติ ตํเยว ภิกฺขุภาวํ ปฏิชานิตฺวา สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ, อยํ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

အခြားသူတစ်ယောက်သည် ဆွေမျိုးအိမ်သို့သွား၍ သိက္ခာပယ်စွန့်ကာ လူဝတ်လဲပြီးလျှင် 'ဤသင်္ကန်းများသည် ဤအိမ်၌ ပျက်စီးသွားလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ဤသင်္ကန်းများကို ယူ၍ ကျောင်းသို့ သွားပါကလည်း လမ်းခရီး၌ ငါ့ကို သူခိုး ဟု ဆိုကာ ဖမ်းဆီးကြလိမ့်မည်။ ငါသည် ကိုယ်၌ ဝတ်ဆင်၍ ယူဆောင်သွားရပါက ကောင်းလေစွ' ဟု ကြံစည်လျက် သင်္ကန်းကို ယူဆောင်သွားခြင်း အကျိုးငှာ သင်းပိုင်ကို ဝတ်လျက်၊ ဧကသီကို ရုံလျက် ကျောင်းသို့ သွား၏။ ထိုသူ အဝေးမှ လာနေသည်ကို မြင်၍ သာမဏေတို့နှင့် ရဟန်းငယ်တို့သည် ခရီးဦးကြိုဆိုကြကုန်အံ့၊ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြကြကုန်အံ့။ ထိုသူသည် ထိုဝတ်ကို မသာယာဘဲ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မိမိကိုယ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြ၏။ အကယ်၍ ရဟန်းတို့က 'ယခုအခါ ငါတို့သည် သင့်ကို မလွှတ်နိုင်တော့ပြီ' ဟု ဆိုကာ အနိုင်အထက် ရဟန်းပြုပေးလိုကြပါမူ၊ ဝတ်ဆင်လာသော သင်္ကန်းတို့ကို ဖယ်ရှား၍ တစ်ဖန် ရှင်ရဟန်း ပြုပေးထိုက်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'ဤရဟန်း ကိုရင်တို့သည် ငါ လူထွက်ပြီးသော အဖြစ်ကို မသိကြကုန်' ဟု ကြံစည်ကာ ထိုရှေးရဟန်းအဖြစ်ကိုပင် ဝန်ခံလျက်၊ ရှေးသံဝါသထ္တေနကခန်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝါရေတွက်ခြင်းစသော အပြားရှိသော အလုံးစုံသော အစီအရင်အတိုင်း အကယ်၍ ကျင့်သုံးခဲ့အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤသူကို တစ်ဖန် ရှင်ရဟန်း မပြုပေးထိုက်တော့ပေ။

อปโร มหาสามเณโร ญาติกุลํ คนฺตฺวา อุปฺปพฺพชิตฺวา กมฺมนฺตานุฏฺฐาเนน อุพฺพาฬฺโห หุตฺวา ปุน ‘‘ทานิ อหํ สมโณว ภวิสฺสามิ, เถโรปิ เม อุปฺปพฺพชิตภาวํ น ชานาตี’’ติ ตเทว ปตฺตจีวรํ อาทาย วิหารํ อาคจฺฉติ, นาปิ ตมตฺถํ ภิกฺขูนํ อาโรเจติ, สามเณรภาวํ ปฏิชานาติ, อยํ เถยฺยสํวาสโกเยว ปพฺพชฺชํ น ลภติ. สเจปิสฺส ลิงฺคคฺคหณกาเล เอวํ โหติ, ‘‘นาหํ กสฺสจิ อาโรเจสฺสามี’’ติ วิหารญฺจ คโต อาโรเจติ, คหเณเนว เถยฺยสํวาสโก. อถาปิสฺส ‘‘คหณกาเล อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, วิหารญฺจ คนฺตฺวา ‘‘กุหึ ตฺวํ อาวุโส คโต’’ติ วุตฺโต ‘‘น ทานิ มํ อิเม ชานนฺตี’’ติ วญฺเจตฺวา นาจิกฺขติ, ‘‘นาจิกฺขิสฺสามี’’ติ สห ธุรนิกฺเขเปน อยมฺปิ เถยฺยสํวาสโกว. สเจ ปนสฺส คหณกาเลปิ ‘‘อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, วิหารํ คนฺตฺวาปิ อาจิกฺขติ, อยํ ปุน ปพฺพชฺชํ ลภติ.

အခြား သာမဏေကြီးတစ်ပါးသည် ဆွေမျိုးအိမ်သို့သွား၍ လူထွက်ပြီးနောက်၊ အလုပ်အကိုင်လုပ်ကိုင်ရာ၌ ပျင်းရိခြင်း (မလုပ်ကိုင်နိုင်ခြင်း) ကြောင့် အိမ်မှ နှင်ထုတ်အပ်သည် (နှိပ်စက်အပ်သည်) ဖြစ်၍၊ တစ်ဖန် 'ယခုအခါ ငါသည် ကိုရင်သာလျှင် ပြန်လုပ်တော့အံ့။ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာထေရ်သည်လည်း ငါ လူထွက်ခဲ့သည့်အဖြစ်ကို မသိပေ' ဟု ကြံစည်ကာ ထိုသပိတ်သင်္ကန်းကိုပင် ယူ၍ ကျောင်းသို့ လာအံ့။ ထိုအကြောင်းကိုလည်း ရဟန်းတို့အား မပြောပြဘဲ သာမဏေအဖြစ်ကို ဝန်ခံအံ့။ ဤသူသည် ထေယျသံဝါသကသာ ဖြစ်၍ ရဟန်းအဖြစ်ကို မရနိုင်တော့ပေ။ ထိုသူသည် အသွင်ကို ယူစဉ်အခါ၌ 'ငါသည် မည်သူ့ကိုမျှ မပြောပြတော့အံ့' ဟု ဤသို့သော အကြံမျိုး အကယ်၍ ရှိခဲ့အံ့၊ ကျောင်းသို့ ရောက်သောအခါ ပြောပြပြန်သော်လည်း ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ရဟန်းအသွင်ကို ယူစဉ်ကပင် ထေယျသံဝါသက ဖြစ်ပြီး ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ထိုသူ၏ အသွင်ယူစဉ်အခါ၌ 'မှန်ကန်စွာ ပြောပြအံ့' ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်ခဲ့သည်ဖြစ်စေဦးတော့၊ ကျောင်းသို့ ရောက်သောအခါ 'ငါ့ရှင် ဘယ်အရပ်သို့ သွားသနည်း' ဟု မေးအပ်သည်ရှိသော် 'ယခုအခါ ဤရဟန်းသာမဏေတို့သည် ငါ့အကြောင်းကို မသိကြကုန်' ဟု ကြံစည်၍ လှည့်ပတ်ကာ မှန်သည့်အတိုင်း မပြောပြဘဲ၊ 'မပြောတော့ပြီ' ဟု ပြောပြရန် လုံ့လဝီရိယကို လျှော့ချလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ဤသူသည်လည်း ထေယျသံဝါသကသာ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ထိုသူသည် အသွင်ယူစဉ်ကလည်း 'မှန်သည့်အတိုင်း ပြောပြအံ့' ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်ခဲ့၍၊ ကျောင်းသို့ ရောက်သောအခါ၌လည်း ပြောပြခဲ့ပါမူ၊ ဤသူသည် တစ်ဖန် ရဟန်းအဖြစ်ကို ပြန်လည်ရရှိနိုင်၏။

อปโร [Pg.301] ทหรสามเณโร มหนฺโต วา ปน อพฺยตฺโต, โส ปุริมนเยเนว อุปฺปพฺพชิตฺวา ฆเร วจฺฉกรกฺขณาทีนิ กมฺมานิ กาตุํ น อิจฺฉติ, ตเมนํ ญาตกา ตานิเยว กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา ถาลกํ วา ปตฺตํ วา หตฺเถ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ สมโณว โหหี’’ติ ฆรา นีหรนฺติ. โส วิหารํ คจฺฉติ, เนว นํ ภิกฺขู ชานนฺติ ‘‘อยํ อุปฺปพฺพชิตฺวา ปุน สยเมว ปพฺพชิโต’’ติ, นาปิ สยํ ชานาติ, ‘‘โย เอวํ ปพฺพชติ, โส เถยฺยสํวาสโก นาม โหตี’’ติ. สเจ ตํ ปริปุณฺณวสฺสํ อุปสมฺปาเทนฺติ, สูปสมฺปนฺโน. สเจ ปน อนุปสมฺปนฺนกาเลเยว วินยวินิจฺฉเย วตฺตมาเน สุณาติ, ‘‘โย เอวํ ปพฺพชติ, โส เถยฺยสํวาสโก นาม โหตี’’ติ. เตน ‘‘มยา เอวํ กต’’นฺติ ภิกฺขูนํ อาจิกฺขิตพฺพํ, เอวํ ปุน ปพฺพชฺชํ ลภติ. สเจ ‘‘น ทานิ มํ โกจิ ชานาตี’’ติ นาโรเจติ, ธุรํ นิกฺขิตฺตมตฺเต เถยฺยสํวาสโก.

တစ်ဖန် အခြား ကိုရင်ငယ်တစ်ပါး သို့မဟုတ် ကြီးသော်လည်း ဝိနည်းသိက္ခာပုဒ်၌ မကျွမ်းကျင်သော ကိုရင်တစ်ပါးသည် ရှိ၏။ ထိုကိုရင်သည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် လူထွက်ပြီးနောက် အိမ်၌ နွားထိန်းခြင်းစသော အလုပ်များကို လုပ်ကိုင်ရန် အလိုမရှိ။ ဆွေမျိုးတို့က ထိုသူ့ကို ထိုသင်္ကန်းများကိုပင် ပြန်လည်ဝတ်ဆင်ပေး၍၊ ခွက် သို့မဟုတ် သပိတ်ကို လက်၌ ပေးအပ်ကာ 'သွားတော့၊ ရဟန်းသာ လုပ်ပေတော့' ဟု ဆို၍ အိမ်မှ နှင်ထုတ်ကြကုန်အံ့။ ထိုသူသည် ကျောင်းသို့ သွားအံ့။ ရဟန်းတို့သည်လည်း 'ဤသူသည် လူထွက်ပြီးမှ တစ်ဖန် မိမိအလိုအလျောက် ရဟန်းပြန်ဝတ်လာသူတည်း' ဟု မသိကြကုန်။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း 'ဤသို့ ရဟန်းပြုသောသူသည် ထေယျသံဝါသက မည်၏' ဟု မသိပေ။ အသက်နှစ်ဆယ် ပြည့်သော ထိုသူကို အကယ်၍ ရဟန်းခံပေးကြပါက၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ကောင်းစွာ ရဟန်းဖြစ်သူ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ရဟန်းမခံရသေးမီ ကိုရင်ဘဝ၌ပင် ဝိနည်းဒေသနာကို သင်ကြားနာယူဆွေးနွေးစဉ် 'ဤသို့ ပြုသောသူသည် ထေယျသံဝါသက မည်၏' ဟု အကယ်၍ ကြားသိရပါမူ၊ ထိုသို့ ကြားရလျှင် ထိုသူသည် 'ငါသည် ဤသို့ ပြုခဲ့ဖူးပါသည်' ဟု ရဟန်းတို့အား ပြောပြအပ်၏။ ဤသို့ ပြောပြလျှင် တစ်ဖန် ရဟန်းအဖြစ်ကို ပြန်လည်ရရှိနိုင်၏။ 'ယခုအခါ ငါ့ကို မည်သူမျှ မသိနိုင်ပါ' ဟု ကြံစည်ကာ အကယ်၍ မပြောပြဘဲ နေအံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ပြောပြရန် လုံ့လဝီရိယကို စွန့်လွှတ်လိုက်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ထေယျသံဝါသက ဖြစ်တော့၏။

ภิกฺขุ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ลิงฺคํ อนปเนตฺวา ทุสฺสีลกมฺมํ กตฺวา วา อกตฺวา วา ปุน สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ, เถยฺยสํวาสโก โหติ. สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย สลิงฺเค ฐิโต เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ อาปชฺชนฺโต เถยฺยสํวาสโก น โหติ, ปพฺพชฺชามตฺตํ ลภติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน เอโส เถยฺยสํวาสโกติ วุตฺตํ, ตํ น คเหตพฺพํ.

ရဟန်းတစ်ပါးသည် သိက္ခာကို စွန့်၍ ရဟန်းအသွင်ကို မပယ်ရှားဘဲ သီလပျက်သူ၏ အမှုကိစ္စကို ပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ မပြုဘဲသော်လည်းကောင်း တစ်ဖန် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဝါအရေအတွက် အစရှိသော အပြားရှိသော ကျင့်ဝတ်အားလုံးကို ဆောက်တည်ငြားအံ့၊ ထိုရဟန်းသည် ခိုးဝတ် (ထေယျသံဝါသက) ဖြစ်၏။ သိက္ခာကို မစွန့်ဘဲ မိမိ၏ ရဟန်းအသွင်၌ တည်လျက် မေထုန်ကို မှီဝဲပြီး၍ ဝါအရေအတွက် အစရှိသော အပြားရှိသော ကျင့်ဝတ်သို့ ရောက်လတ်သော် ခိုးဝတ် မဟုတ်၊ ရှင်အဖြစ် (သာမဏေအဖြစ်) မျှကိုသာ ရ၏။ အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌မူကား 'ဤသို့ သိက္ခာမချဘဲ မေထုန်မှီဝဲသူသည် ခိုးဝတ်ဖြစ်၏' ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုစကားကို မယူထိုက်ပေ။

เอโก ภิกฺขุ กาสาเย สอุสฺสาโหว โอทาตํ นิวาเสตฺวา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ปุน กาสายานิ นิวาเสตฺวา วสฺสคณนาทิเภทํ สพฺพํ วิธึ อาปชฺชติ, อยมฺปิ เถยฺยสํวาสโก น โหติ, ปพฺพชฺชามตฺตํ ลภติ. สเจ ปน กาสาเย ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา โอทาตํ นิวาเสตฺวา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ปุน กาสายานิ นิวาเสตฺวา วสฺสคณนาทิเภทํ สพฺพํ วิธึ อาปชฺชติ, เถยฺยสํวาสโก โหติ.

ရဟန်းတစ်ပါးသည် သင်္ကန်း၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ ဝတ်ဦးမည်ဟူသော အားထုတ်မှုလုံ့လရှိလျက် အဝတ်ဖြူကို ဝတ်၍ မေထုန်ကို မှီဝဲပြီးနောက် တစ်ဖန် သင်္ကန်းတို့ကို ပြန်ဝတ်ကာ ဝါအရေအတွက် အစရှိသော အပြားရှိသော ကျင့်ဝတ်အားလုံးသို့ ရောက်အံ့၊ ဤရဟန်းသည်လည်း ခိုးဝတ် မဟုတ်၊ ရှင်အဖြစ်မျှကိုသာ ရ၏။ အကယ်၍မူကား သင်္ကန်း၌ တာဝန် (ဝတ်ဦးမည်ဟူသော လုံ့လ) ကို စွန့်ချ၍ အဝတ်ဖြူကို ဝတ်ကာ မေထုန်ကို မှီဝဲပြီးနောက် တစ်ဖန် သင်္ကန်းတို့ကို ပြန်ဝတ်၍ ဝါအရေအတွက် အစရှိသော အပြားရှိသော ကျင့်ဝတ်အားလုံးသို့ ရောက်အံ့၊ ထိုရဟန်းသည် ခိုးဝတ် ဖြစ်၏။

สามเณโร สลิงฺเค ฐิโต เมถุนาทิอสฺสมณกรณธมฺมํ อาปชฺชิตฺวาปิ เถยฺยสํวาสโก น โหติ. สเจปิ กาสาเย สอุสฺสาโหว กาสายานิ อปเนตฺวา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ปุน กาสายานิ นิวาเสติ, เนว เถยฺยสํวาสโก โหติ. สเจ ปน กาสาเย ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา นคฺโค วา โอทาตนิวตฺโถ วา เมถุนเสวนาทีหิ อสฺสมโณ [Pg.302] หุตฺวา กาสายํ นิวาเสติ, เถยฺยสํวาสโก โหติ. สเจปิ คิหิภาวํ ปตฺถยมาโน กาสาวํ โอวฏฺฏิกํ วา กตฺวา อญฺเญน วา อากาเรน คิหินิวาสเนน นิวาเสติ ‘‘โสภติ นุ โข เม คิหิลิงฺคํ, น โสภตี’’ติ วีมํสนตฺถํ, รกฺขติ ตาว. ‘‘โสภตี’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปน ปุน ลิงฺคํ สาทิยนฺโต เถยฺยสํวาสโก โหติ. โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสนสมฺปฏิจฺฉเนสุปิ เอเสว นโย.

သာမဏေသည် မိမိ၏ သာမဏေအသွင်၌ တည်လျက် မေထုန်အစရှိသော သမဏမဟုတ်သူ၏အဖြစ်ကို ပြုတတ်သော အကျင့်ကို ကျူးလွန်စေကာမူလည်း ခိုးဝတ် မဖြစ်ပေ။ သင်္ကန်း၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ ဝတ်ဦးမည်ဟု အားထုတ်မှု ရှိသည်သာ ဖြစ်၍ သင်္ကန်းတို့ကို ဖယ်ရှားကာ မေထုန်ကို မှီဝဲပြီးနောက် တစ်ဖန် သင်္ကန်းတို့ကို ပြန်ဝတ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင်လည်း စင်စစ် ခိုးဝတ် မဖြစ်ပေ။ အကယ်၍မူကား သင်္ကန်း၌ တာဝန်ကို စွန့်ချလျက် အဝတ်မဆီး အချည်းနှီးဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း၊ အဝတ်ဖြူကို ဝတ်၍သော်လည်းကောင်း မေထုန်မှီဝဲခြင်း အစရှိသည်တို့ကြောင့် သမဏမဟုတ်သူ ဖြစ်သွားပြီးမှ သင်္ကန်းကို ပြန်ဝတ်အံ့၊ ထိုသူသည် ခိုးဝတ် ဖြစ်၏။ လူ့အဖြစ်ကို တောင့်တလျက် သင်္ကန်းကို ခါးတောင်းကျိုက်၍သော်လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်နည်းနည်းဖြင့် လူတို့၏ဝတ်နည်းအတိုင်း ဝတ်၍သော်လည်းကောင်း 'ငါ့အား လူ့အသွင်သည် တင့်တယ်လေသလော၊ မတင့်တယ်လေသလော' ဟု စုံစမ်းရန်အတွက် ဝတ်အံ့၊ ထိုသို့ စုံစမ်းနေသမျှကာလပတ်လုံး ခိုးဝတ်အဖြစ်မှ စောင့်ရှောက်သေး၏ (မဖြစ်သေးပေ)။ 'တင့်တယ်၏' ဟု ဝန်ခံလက်ခံပြီးနောက် တစ်ဖန် သာမဏေအသွင်ကို သာယာငြားအံ့၊ ခိုးဝတ် ဖြစ်၏။ အဝတ်ဖြူကို ဝတ်၍ စုံစမ်းခြင်း၊ ဝန်ခံလက်ခံခြင်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

สเจ ปน นิวตฺถกาสายสฺส อุปริ โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสติ วา สมฺปฏิจฺฉติ วา, รกฺขติเยว. ภิกฺขุนิยาปิ เอเสว นโย. สาปิ หิ คิหิภาวํ ปตฺถยมานา สเจ กาสายํ คิหินิวาสนํ นิวาเสติ, ‘‘โสภติ นุ โข เม คิหิลิงฺคํ, น โสภตี’’ติ วีมํสนตฺถํ, รกฺขติ ตาว. สเจ ‘‘โสภตี’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, น รกฺขติ. โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสนสมฺปฏิจฺฉเนสุปิ เอเสว นโย. นิวตฺถกาสายสฺส ปน อุปริ โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสตุ วา สมฺปฏิจฺฉตุ วา, รกฺขติเยว.

အကယ်၍မူကား ဝတ်ထားသော သင်္ကန်း၏အပေါ်၌ အဝတ်ဖြူကို ထပ်ဝတ်၍ စုံစမ်းအံ့၊ သို့မဟုတ် ဝန်ခံလက်ခံအံ့၊ ခိုးဝတ်အဖြစ်မှ စောင့်ရှောက်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဘိက္ခုနီမ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုဘိက္ခုနီမသည်လည်း လူ့အဖြစ်ကို တောင့်တသဖြင့် သင်္ကန်းကို လူတို့ဝတ်နည်းအတိုင်း 'ငါ့အား လူ့အသွင်သည် တင့်တယ်လေသလော၊ မတင့်တယ်လေသလော' ဟု စုံစမ်းရန်အတွက် ဝတ်အံ့၊ ထိုသို့ စုံစမ်းနေသမျှကာလပတ်လုံး စောင့်ရှောက်သေး၏။ အကယ်၍ 'တင့်တယ်၏' ဟု ဝန်ခံလက်ခံအံ့၊ မစောင့်ရှောက်တော့ပေ (ခိုးဝတ် ဖြစ်၏)။ အဝတ်ဖြူကို ဝတ်၍ စုံစမ်းခြင်း၊ ဝန်ခံလက်ခံခြင်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဝတ်ထားသော သင်္ကန်း၏ အပေါ်၌ အဝတ်ဖြူကို ထပ်ဝတ်၍ စုံစမ်းသည်ဖြစ်စေ၊ ဝန်ခံလက်ခံသည်ဖြစ်စေ စောင့်ရှောက်သည်သာ ဖြစ်၏။

สเจ โกจิ วุฑฺฒปพฺพชิโต วสฺสานิ อคเณตฺวา ปาฬิยมฺปิ อฏฺฐตฺวา เอกปสฺเสนาคนฺตฺวา มหาเปฬาทีสุ กฏจฺฉุนา อุกฺขิตฺเต ภตฺตปิณฺเฑ ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา เสโน วิย มํสเปสึ คเหตฺวา คจฺฉติ, เถยฺยสํวาสโก น โหติ. ภิกฺขุวสฺสานิ ปน คเณตฺวา คณฺหนฺโต เถยฺยสํวาสโก โหติ.

အကယ်၍ အသက်ကြီးမှ ရဟန်းပြုသူ (တောထွက်ရဟန်းကြီး) တစ်ဦးသည် မိမိ၏ ဝါတို့ကိုလည်း မရေတွက်ဘဲ၊ သံဃာ့ဝါစဉ်တန်း၌လည်း မရပ်တည်ဘဲ ဘေးတစ်ဖက်မှ လာကာ တောင်းကြီး ပလုံးကြီး စသည်တို့၌ ဇွန်းဖြင့် ဆွမ်းခဲကို လောင်းလှူရန် မြှောက်ချီစဉ် သပိတ်ကို ထိုးပေး၍ သိန်းစွန်ငှက်သည် အသားတစ်ကို သုတ်ယူပြေးသကဲ့သို့ ဆွမ်းကို ယူ၍ သွားအံ့၊ ထိုရဟန်းသည် ခိုးဝတ် မဟုတ်။ ရဟန်းဝါတို့ကို ရေတွက်လျက် (မိမိထက် ဝါကြီးသူတို့၏ ရှေ့မှ ဝင်၍) ယူငြားအံ့၊ ခိုးဝတ် ဖြစ်၏။

สยํ สามเณโรว สามเณรปฏิปาฏิยา กูฏวสฺสานิ คเณตฺวา คณฺหนฺโต เถยฺยสํวาสโก น โหติ. ภิกฺขุ ภิกฺขุปฏิปาฏิยา กูฏวสฺสานิ คเณตฺวา คณฺหนฺโต ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพติ.

ကိုယ်တိုင် သာမဏေဖြစ်လျက် သာမဏေချင်းတန်း၌ မမှန်သောဝါတို့ကို ရေတွက်၍ (ဆွမ်းခဲဖွယ် စသည်ကို) ယူသော သာမဏေသည် ခိုးဝတ် မဖြစ်ပေ။ ရဟန်းသည် ရဟန်းအစဉ်အတန်း၌ မမှန်သောဝါတို့ကို ရေတွက်၍ (ပစ္စည်းလာဘ်သပ္ပကာရကို) ယူငြားအံ့၊ ထိုပစ္စည်းတန်ဖိုးအားဖြင့် (ပါရာဇိကကျမကျကို) ဆုံးဖြတ် စီရင်စေအပ်၏။

เถยฺยสํวาสกวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ခိုးဝတ် (ထေယျသံဝါသက) ဝတ္ထုကထာ ပြီးပြီ။

ติตฺถิยปกฺกนฺตกกถา

တိတ္ထိယပက္ကန္တကကထာ

ติตฺถิยปกฺกนฺตโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ ปน ติตฺถิเยสุ ปกฺกนฺโต ปวิฏฺโฐติ ติตฺถิยปกฺกนฺตโก. โส น เกวลํ น อุปสมฺปาเทตพฺโพ, อถ โข น ปพฺพาเชตพฺโพปิ. ตตฺรายํ วินิจฺฉโย – อุปสมฺปนฺโน ภิกฺขุ ติตฺถิโย ภวิสฺสามีติ สลิงฺเคเนว เตสํ อุปสฺสยํ คจฺฉติ, ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ. เตสํ ลิงฺเค อาทินฺนมตฺเต ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ. โยปิ [Pg.303] สยเมว ‘‘ติตฺถิโย ภวิสฺสามี’’ติ กุสจีราทีนิ นิวาเสติ, ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติเยว. โย ปน นคฺโค นฺหายนฺโต อตฺตานํ โอโลเกตฺวา ‘‘โสภติ เม อาชีวกภาโว, อาชีวโก ภวิสฺสามี’’ติ กาสายานิ อนาทาย นคฺโคว อาชีวกานํ อุปสฺสยํ คจฺฉติ, ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ. สเจ ปนสฺส อนฺตรามคฺเค หิโรตฺตปฺปํ อุปฺปชฺชติ, ทุกฺกฏานิ เทเสตฺวา มุจฺจติ. เตสํ อุปสฺสยํ คนฺตฺวาปิ เตหิ วา โอวทิโต อตฺตนา วา ‘‘อิเมสํ ปพฺพชฺชา อติทุกฺขา’’ติ นิวตฺตนฺโตปิ มุจฺจติเยว.

ဘိက္ခုတို့... 'တိတ္ထိယပက္ကန္တက' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ တိတ္ထိတို့ထံသို့ ဖဲသွားသူ၊ ဝင်ရောက်သွားသူကို 'တိတ္ထိယပက္ကန္တက' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသူကို ရဟန်းအဖြစ် မပေးအပ်သည်သာမက သာမဏေ (ရှင်) အဖြစ်လည်း မပေးအပ်ပေ။ ထိုစကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကား - ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ပြီးသော ရဟန်းသည် 'ငါသည် တိတ္ထိဖြစ်အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ မိမိ၏ ရဟန်းအသွင်ဖြင့်ပင် ထိုတိတ္ထိတို့၏ ကျောင်းသို့ သွားအံ့၊ ခြေလှမ်းတိုင်း ခြေလှမ်းတိုင်း၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ထိုတိတ္ထိတို့၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ကို ခံယူပြီးကာမျှ၌ပင် တိတ္ထိယပက္ကန္တက ဖြစ်၏။ ကိုယ်တိုင်ပင် 'ငါသည် တိတ္ထိဖြစ်အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ သမန်းမြက်အဝတ် အစရှိသည်တို့ကို ဝတ်အံ့၊ ထိုသူသည်လည်း တိတ္ထိယပက္ကန္တက စင်စစ် ဖြစ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည်မူကား အဝတ်မဆီး အချည်းနှီး ရေချိုးစဉ် မိမိကိုယ်ကို ငုံ့ကြည့်၍ 'ငါ့အား အာဇီဝက၏အဖြစ်သည် တင့်တယ်၏၊ ငါသည် အာဇီဝကဖြစ်အံ့' ဟု ကြံစည်လျက် သင်္ကန်းတို့ကို မယူဘဲ အဝတ်မဆီး အချည်းနှီးသာလျှင် အာဇီဝကတို့၏ ကျောင်းသို့ သွားအံ့၊ ခြေလှမ်းတိုင်း ခြေလှမ်းတိုင်း၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ အကယ်၍ ထိုသူအား လမ်းခရီးအကြား၌ အရှက်အကြောက် (ဟီရိဩတ္တပ္ပ) ဖြစ်ပေါ်လာအံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ်တို့ကို ဒေသနာပြော၍ (တိတ္ထိယပက္ကန္တကအဖြစ်မှ) လွတ်၏။ ထိုအာဇီဝကတို့၏ ကျောင်းသို့ ရောက်သော်လည်း ထိုအာဇီဝကတို့ ဆုံးမ၍သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင် မြင်၍သော်လည်းကောင်း 'ဤသူတို့၏ ရှင်ရဟန်းအဖြစ်သည် အလွန်ပင်ပန်းဆင်းရဲလှ၏' ဟု ကြံစည်ကာ ပြန်လှည့်လာသော ရဟန်းသည်လည်း (တိတ္ထိယပက္ကန္တကအဖြစ်မှ) လွတ်သည်သာ ဖြစ်၏။

สเจ ปน ‘‘กึ ตุมฺหากํ ปพฺพชฺชาย อุกฺกฏฺฐ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เกสมสฺสุลุญฺจนาทีนี’’ติ วุตฺโต เอกเกสมฺปิ ลุญฺจาเปติ, อุกฺกุฏิกปฺปธานาทีนิ วา วตฺตานิ อาทิยติ, โมรปิญฺฉาทีนิ วา นิวาเสติ, เตสํ ลิงฺคํ คณฺหาติ, ‘‘อยํ ปพฺพชฺชา เสฏฺฐา’’ติ เสฏฺฐภาวํ วา อุปคจฺฉติ, น มุจฺจติ, ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ. สเจ ปน ‘‘โสภติ นุ โข เม ติตฺถิยปพฺพชฺชา, นนุ โข โสภตี’’ติ วีมํสนตฺถํ กุสจีราทีนิ วา นิวาเสติ, ชฏํ วา พนฺธติ, ขาริกาชํ วา อาทิยติ, ยาว น สมฺปฏิจฺฉติ, ตาว นํ ลทฺธิ รกฺขติ, สมฺปฏิจฺฉิตมตฺเต ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ. อจฺฉินฺนจีวโร ปน กุสจีราทีนิ นิวาเสนฺโต ราชภยาทีหิ วา ติตฺถิยลิงฺคํ คณฺหนฺโต ลทฺธิยา อภาเวน เนว ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ.

အကယ်၍မူကား 'သင်တို့၏ သာသနာပ ရှင်ရဟန်းအဖြစ်၌ အမြတ်ဆုံးအကျင့်ကား အဘယ်နည်း' ဟု မေးမြန်းရာ၊ 'ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်တို့ကို နုတ်ခြင်း စသည်တို့သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏' ဟု ဖြေကြားသဖြင့် ဆံပင်တစ်ပင်မျှကိုသော်လည်းကောင်း နုတ်စေအံ့၊ ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၍ တရားအားထုတ်ခြင်း စသော ကျင့်ဝတ်တို့ကို ဆောက်တည်အံ့၊ ဥဒေါင်းမြီးစည်း စသည်တို့ကို ဝတ်အံ့၊ ထိုတိတ္ထိတို့၏ အသွင်ကို ယူအံ့၊ 'ဤရှင်ရဟန်းအဖြစ်သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏' ဟု ကြံစည်ကာ ထိုအမြတ်ဆုံးအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်အံ့၊ ထိုသူသည် တိတ္ထိယပက္ကန္တကအဖြစ်မှ မလွတ်၊ တိတ္ထိယပက္ကန္တက ဖြစ်၏။ အကယ်၍မူကား 'ငါ့အား တိတ္ထိရဟန်းအဖြစ်သည် တင့်တယ်သလော၊ မတင့်တယ်သလော' ဟု စုံစမ်းရန်အတွက် သမန်းမြက်အဝတ် စသည်တို့ကို ဝတ်အံ့၊ ဆံကျစ်ကို ထုံးဖွဲ့အံ့၊ ပရိက္ခရာထမ်းပိုးကို ယူအံ့၊ လက်မခံသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ထိုသူ့အား မိမိအယူဝါဒက စောင့်ရှောက်သေး၏ (မဖြစ်သေးပေ)။ ဝန်ခံလက်ခံပြီးကာမျှ၌ပင် တိတ္ထိယပက္ကန္တက ဖြစ်၏။ သင်္ကန်းကို လုယူခံရသော ရဟန်းသည် သမန်းမြက်အဝတ် စသည်တို့ကို ဝတ်သော်လည်းကောင်း၊ မင်းဘေး စသည်တို့ကြောင့် တိတ္ထိအသွင်ကို ယူသော်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိအယူဝါဒကို သက်ဝင်ယုံကြည်မှု မရှိခြင်းကြောင့် တိတ္ထိယပက္ကန္တက လုံးဝမဖြစ်ပေ။

อยญฺจ ติตฺถิยปกฺกนฺตโก นาม อุปสมฺปนฺนภิกฺขุนา กถิโต, ตสฺมา สามเณโร สลิงฺเคน ติตฺถายตนํ คโตปิ ปุน ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ลภตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. ปุริโม ปน เถยฺยสํวาสโก อนุปสมฺปนฺเนน กถิโต; ตสฺมา อุปสมฺปนฺโน กูฏวสฺสํ คเณนฺโตปิ อสฺสมโณ น โหติ. ลิงฺเค สอุสฺสาโห ปาราชิกํ อาปชฺชิตฺวา ภิกฺขุวสฺสาทีนิ คเณนฺโตปิ เถยฺยสํวาสโก น โหตีติ.

ဤ 'တိတ္ထိယပက္ကန္တက' မည်သည်ကို ရဟန်းဖြစ်ပြီးသောသူကို ရည်၍ ဟောတော်မူအပ်သဖြင့် သာမဏေသည် မိမိ၏ သာမဏေအသွင်ဖြင့် တိတ္ထိတို့၏ ကျောင်းသို့ သွားသော်လည်း တစ်ဖန် ရှင်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ရနိုင်၏ ဟု ကုရုန္ဒီကျမ်း၌ ဆိုအပ်၏။ ရှေး၌ဆိုခဲ့သော 'ခိုးဝတ်' (ထေယျသံဝါသက) ကိုမူကား ရဟန်းမဟုတ်သေးသူ (လူ သို့မဟုတ် သာမဏေ) ကို ရည်၍ ဟောတော်မူအပ်သဖြင့် ရဟန်းသည် မမှန်သောဝါကို ရေတွက်သော်လည်း သမဏမဟုတ်သူ မဖြစ်ပေ။ မိမိ၏ ရဟန်းအသွင်၌ တည်လျက် ပါရာဇိကကျပြီးနောက် ရဟန်းဝါ စသည်တို့ကို ရေတွက်သော်လည်း ခိုးဝတ် မဖြစ်ပေ။

ติตฺถิยปกฺกนฺตกกถา นิฏฺฐิตา.

တိတ္ထိယပက္ကန္တကကထာ ပြီးပြီ။

ติรจฺฉานคตวตฺถุกถา

တိရစ္ဆာနဂတဝတ္ထုကထာ

๑๑๑. นาคโยนิยา อฏฺฏียตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ โส ปวตฺติยํ กุสลวิปาเกน เทวสมฺปตฺติสทิสํ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุโภติ, อกุสลวิปากปฏิสนฺธิกสฺส [Pg.304] ปน ตสฺส สชาติยา เมถุนปฏิเสวเน จ วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมเน จ นาคสรีรํ ปาตุภวติ อุทกสญฺจาริกํ มณฺฑูกภกฺขํ, ตสฺมา โส ตาย นาคโยนิยา อฏฺฏียติ. หรายตีติ ลชฺชติ. ชิคุจฺฉตีติ อตฺตภาวํ ชิคุจฺฉติ. ตสฺส ภิกฺขุโน นิกฺขนฺเตติ ตสฺมึ ภิกฺขุสฺมึ นิกฺขนฺเต. อถ วา ตสฺส ภิกฺขุโน นิกฺขมเนติ อตฺโถ. วิสฺสฏฺโฐ นิทฺทํ โอกฺกมีติ ตสฺมึ อนิกฺขนฺเต วิสฺสรภเยน สตึ อวิสฺสชฺชิตฺวา กปิมิทฺธวเสเนว นิทฺทายนฺโต นิกฺขนฺเต สตึ วิสฺสชฺชิตฺวา วิสฺสฏฺโฐ นิราสงฺโก มหานิทฺทํ ปฏิปชฺชิ. วิสฺสรมกาสีติ ภยวเสน สมณสญฺญํ ปหาย วิรูปํ มหาสทฺทมกาสิ.

၁၁၁. "Nāgayoniyā aṭṭīyatīti" ဟူသော စကားရပ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ထိုနဂါးသည် ပဝတ္တိအခါ၌ ကုသိုလ်၏ အကျိုးကြောင့် နတ်စည်းစိမ်နှင့်တူသော အစိုးရခြင်း စည်းစိမ်ကို အကယ်၍ ခံစားရပါသော်လည်း၊ အကုသလဝိပါက် ပဋိသန္ဓေရှိသော ထိုနဂါး၏ တူသောဇာတ်ရှိသော နဂါးမနှင့် မေထုန်မှီဝဲရာ အခါ၌လည်းကောင်း၊ စွန့်လွှတ်အပ်သော ကိုယ်စိတ်ရှိ၍ လွတ်လွတ်လပ်လပ် အိပ်ပျော်ရာ အခါ၌လည်းကောင်း ရေ၌ လှည့်လည်ရခြင်းရှိသော၊ ဖားကို အစာစားရသော နဂါး၏ ကိုယ်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနဂါးသည် ထိုနဂါးမျိုးကို ငြီးငွေ့၏ (သို့မဟုတ် ထိုနဂါးမျိုးဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏)။ "Harāyatīti" ဟူသည်မှာ ရှက်နိုးခြင်းဖြစ်၏။ "Jigucchatīti" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အတ္တဘောကို စက်ဆုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "Tassa bhikkhuno nikkhante" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်း ထွက်သွားပြီးလတ်သော် ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုရဟန်း၏ ထွက်ခွာခြင်းကြောင့် ဟုလည်း အနက်ရ၏။ "Vissaṭṭho niddaṃ okkamīti" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်း မထွက်သွားသေးမီ လန့်အော်မည်ကို ကြောက်သောကြောင့် သတိကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ မျောက်တို့၏ ငိုက်မြည်းခြင်းကဲ့သို့သော အစွမ်းဖြင့်သာ အိပ်ပျော်နေရာမှ ရဟန်း ထွက်သွားပြီးနောက် သတိကို လွှတ်ကာ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြ ကင်းလျက် ကြီးစွာသော အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Vissaramakāsīti" ဟူသည်မှာ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် မိမိကိုယ်ကို ရဟန်းဟူသော အမှတ်သညာကို စွန့်ပယ်ပြီး ဖောက်ပြန်သော အသံကျယ်ကြီးကို ပြုခဲ့သည် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

ตุมฺเห โขตฺถาติ ตุมฺเห โข อตฺถ; อการสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตํ. ตุมฺเห โข นาคา ฌานวิปสฺสนามคฺคผลานํ อภพฺพตฺตา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อวิรุฬฺหิธมฺมา อตฺถ, วิรุฬฺหิธมฺมา น ภวถาติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. สชาติยาติ นาคิยา เอว. ยทา ปน มนุสฺสิตฺถิอาทิเภทาย อญฺญชาติยา ปฏิเสวติ, ตทา เทวปุตฺโต วิย โหติ. เอตฺถ จ ปวตฺติยํ อภิณฺหํ สภาวปาตุกมฺมทสฺสนวเสน ‘‘ทฺเว ปจฺจยา’’ติ วุตฺตํ. นาคสฺส ปน ปญฺจสุ กาเลสุ สภาวปาตุกมฺมํ โหติ – ปฏิสนฺธิกาเล, ตจชหนกาเล, สชาติยา เมถุนกาเล, วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมนกาเล, จุติกาเลติ.

"Tumhe khottha" ဟူသော ပုဒ်၌ "tumhe kho attha" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ အ အက္ခရာကို ချေဖျက်၍ သံဂါယနာတင်မထေရ်တို့ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အသင်နဂါးတို့သည် ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့ကို ရထိုက်သော ထိုက်တန်မှု မရှိကြသဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ စည်ပင်ပွားများခြင်း မရှိကြကုန်၊ စည်ပင်ပွားများသူများ မဖြစ်ကြကုန်" ဟူသည်မှာ ဤပါဠိရပ်၌ အကျဉ်းချုပ်အနက် ဖြစ်သည်။ "Sajātiyāti" ဟူသည်မှာ နဂါးမ၌သာ ဖြစ်သည်။ အကြင်အခါ၌မူ လူမိန်းမစသော အခြားဇာတ်ရှိသော မိန်းမနှင့် မေထုန်မှီဝဲအံ့၊ ထိုအခါ၌ နတ်သားကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤဝတ္ထု၌ ပဝတ္တိအခါ၌ မပြတ် ပင်ကိုသဘော ထင်ရှားပြခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် "အကြောင်းနှစ်ပါး" ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ နဂါးတို့အား (၁) ပဋိသန္ဓေနေစဉ်အခါ၊ (၂) အရေဟောင်းကို စွန့်ရာ (အရေလဲရာ) အခါ၊ (၃) တူသောဇာတ်ရှိသော နဂါးမနှင့် မေထုန်မှီဝဲရာအခါ၊ (၄) လွတ်လွတ်လပ်လပ် အိပ်ပျော်ရာအခါ၊ (၅) စုတိရာအခါ ဟူသော ဤအခါငါးပါးတို့၌ ပင်ကိုနဂါးသဘော ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

ติรจฺฉานคโต ภิกฺขเวติ เอตฺถ นาโค วา โหตุ สุปณฺณมาณวกาทีนํ วา อญฺญตโร, อนฺตมโส สกฺกํ เทวราชานํ อุปาทาย โย โกจิ อมนุสฺสชาติโย, สพฺโพว อิมสฺมึ อตฺเถ ติรจฺฉานคโตติ เวทิตพฺโพ. โส เนว อุปสมฺปาเทตพฺโพ, น ปพฺพาเชตพฺโพ, อุปสมฺปนฺโนปิ นาเสตพฺโพติ.

"Tiracchānagato bhikkhave" ဟူသော စကားရပ်၌ နဂါးဖြစ်စေ၊ ဂဠုန်လုလင် အစရှိသည်တို့တွင် အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ ဖြစ်စေ၊ အထက်ဆုံးအပိုင်းအခြားအားဖြင့် သိကြားနတ်မင်းကို အစပြု၍ အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ယောက်သော လူမဟုတ်သူ (အမနုဿ) ဇာတ်၌ ဖြစ်သူသည် ဖြစ်စေ၊ ဤအနက်၌ အလုံးစုံသော အမနုဿဇာတ်ရှိသူကို "တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သူ" ဟူ၍သာ သိအပ်၏။ ထိုတိရစ္ဆာန်ဖြစ်သူကို ရှင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်လည်းကောင်း မမြှောက်ရ၊ ရဟန်းဖြစ်ပြီးသူ ဖြစ်ပါကလည်း သာသနာတော်မှ ဆုံးရှုံးစေအပ်၏ (လူဝတ်လဲစေအပ်၏)။

ติรจฺฉานคตวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သော ဝတ္ထုကထာ ပြီးပြီ။

มาตุฆาตกาทิวตฺถุกถา

မာတုဃာတကအစရှိသော ဝတ္ထုကထာ

๑๑๒. มาตุฆาตกาทิวตฺถูสุ – นิกฺขนฺตึ กเรยฺยนฺติ นิกฺขมนํ นิคฺคมนํ อปวาหนํ กเรยฺยนฺติ อตฺโถ. มาตุฆาตโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ เยน มนุสฺสิตฺถิภูตา [Pg.305] ชนิกา มาตา สยมฺปิ มนุสฺสชาติเกเนว สตา สญฺจิจฺจ ชีวิตา โวโรปิตา, อยํ อานนฺตริเยน มาตุฆาตกกมฺเมน มาตุฆาตโก, เอตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ ปฏิกฺขิตฺตา. เยน ปน มนุสฺสิตฺถิภูตาปิ อชนิกา โปสาวนิกา มาตา วา มหามาตา วา จูฬมาตา วา ชนิกาปิ วา น มนุสฺสิตฺถิภูตา มาตา ฆาติตา, ตสฺส ปพฺพชฺชา น วาริตา, น จ อานนฺตริโก โหติ. เยน สยํ ติรจฺฉานภูเตน มนุสฺสิตฺถิภูตา มาตา ฆาติตา, โสปิ อานนฺตริโก น โหติ, ติรจฺฉานคตตฺตา ปนสฺส ปพฺพชฺชา ปฏิกฺขิตฺตา. เสสํ อุตฺตานเมว. ปิตุฆาตเกปิ เอเสว นโย. สเจปิ หิ เวสิยา ปุตฺโต โหติ, ‘‘อยํ เม ปิตา’’ติ น ชานาติ, ยสฺส สมฺภเวน นิพฺพตฺโต, โส เจ อเนน ฆาติโต, ปิตุฆาตโกตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, อานนฺตริยญฺจ ผุสติ.

၁၁၂. မာတုဃာတကအစရှိသော ဝတ္ထုတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "nikkhantiṃ kareyyanti" ဟူသည်မှာ (ကံအပြစ်မှ) ထွက်မြောက်ခြင်း၊ ကင်းလွတ်အောင် ကုစားခြင်းကို ပြုနိုင်ပါအံ့နည်း ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ "Mātughātako bhikkhave" ဟူသော စကားရပ်၌ အကြင်သူသည် လူမိန်းမဖြစ်သော မိမိကို မွေးဖွားပေးသည့် အမိရင်းကို မိမိကိုယ်တိုင်လည်း လူဇာတ်ရှိသူ ဖြစ်လျက် သတ်လိုသော စေတနာဖြင့် တမင် သေစေခဲ့သော်၊ ထိုသူသည် စုတိ၏ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးမည့် မာတုဃာတက အာနန္တရိယကံကြောင့် အမိကို သတ်သောသူ မည်၏။ ထိုသူ၏ ရှင်အဖြစ်နှင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို မြတ်စွာဘုရား ပယ်မြစ်တော်မူအပ်ပြီ။ သို့ရာတွင် အကြင်သူသည် လူမိန်းမ ဖြစ်သော်လည်း အမိရင်းမဟုတ်သော မွေးစားမိခင်၊ မိခင်ကြီး (အဒေါ်ကြီး)၊ မိခင်လေး (အဒေါ်လေး) ကို သော်လည်းကောင်း၊ အမိရင်းဖြစ်သော်လည်း လူမိန်းမမဟုတ်သော မိခင်ကိုသော်လည်းကောင်း သတ်ခဲ့သော်၊ ထိုသူ၏ ရဟန်းပြုခြင်းကို တားမြစ်တော်မမူ၊ အာနန္တရိယကံလည်း မထိုက်ပေ။ အကြင်သူသည် မိမိကိုယ်တိုင် တိရစ္ဆာန် ဖြစ်နေလျက် လူမိန်းမဖြစ်သော မိခင်ရင်းကို သတ်ခဲ့သော်လည်း ထိုသူသည် အာနန္တရိယကံ မထိုက်ပေ၊ သို့သော် တိရစ္ဆာန်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရဟန်းပြုခြင်းကိုမူ ပယ်မြစ်အပ်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် ထင်ရှားလှပေပြီ။ ဖခင်သတ်သူ (ပိတုဃာတက) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပြည့်တန်ဆာမ၏ သားဖြစ်သဖြင့် "ဤသူသည် ငါ၏ ဖခင်ဖြစ်၏" ဟု မသိစေကာမူ၊ မိမိသည် အကြင်သူ၏ သုက်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏၊ ထိုသူကို သတ်ခဲ့ပါမူ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် "ပိတုဃာတက" ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်အပ်ပြီး အာနန္တရိယကံလည်း ထိရောက်၏။

๑๑๔. อรหนฺตฆาตโกปิ มนุสฺสอรหนฺตวเสเนว เวทิตพฺโพ. มนุสฺสชาติยญฺหิ อนฺตมโส อปพฺพชิตมฺปิ ขีณาสวํ ทารกํ ทาริกํ วา สญฺจิจฺจ ชีวิตา โวโรเปนฺโต อรหนฺตฆาตโกว โหติ, อานนฺตริยญฺจ ผุสติ, ปพฺพชฺชา จสฺส วาริตา. อมนุสฺสชาติกํ ปน อรหนฺตํ มนุสฺสชาติกํ วา อวเสสํ อริยปุคฺคลํ ฆาเตตฺวา อานนฺตริโย น โหติ, ปพฺพชฺชาปิสฺส น วาริตา, กมฺมํ ปน พลวํ โหติ. ติรจฺฉาโน มนุสฺสอรหนฺตมฺปิ ฆาเตตฺวา อานนฺตริโย น โหติ, กมฺมํ ปน ภาริยนฺติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. เต วธาย โอนียนฺตีติ วธตฺถาย โอนียนฺติ, มาเรตุํ นียนฺตีติ อตฺโถ. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘สจา จ มย’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺส สเจ มยนฺติ อยเมวตฺโถ. ‘‘สเจ’’ติ หิ วตฺตพฺเพ เอตฺถ ‘‘สจา จ’’ อิติ อยํ นิปาโต วุตฺโต. ‘‘สเจ จ’’ อิจฺเจว วา ปาโฐ. ตตฺถ สเจติ สมฺภาวนตฺเถ นิปาโต; จ อิติ ปทปูรณมตฺเต. ‘‘สจชฺช มย’’นฺติปิ ปาโฐ. ตสฺส สเจ อชฺช มยนฺติ อตฺโถ.

၁၁၄. ရဟန္တာသတ်သူကိုလည်း လူရဟန္တာ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် လူဇာတ်၌ ဖြစ်သော အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် ရဟန်းမဟုတ်သေးသော်လည်း အာသဝေါကုန်ပြီးသော (ရဟန္တာဖြစ်သော) ကေးသူငယ် သို့မဟုတ် ကလေးမကို သတ်လိုသောစိတ်ဖြင့် တမင်သတ်ခဲ့လျှင် ရဟန္တာသတ်သူသာ ဖြစ်၏၊ အာနန္တရိယကံလည်း ထိရောက်၏၊ ရဟန်းပြုခြင်းကိုလည်း တားမြစ်အပ်၏။ လူမဟုတ်သော (အမနုဿ) ရဟန္တာကို သော်လည်းကောင်း၊ လူဇာတ်ရှိသော ကျန်ရှိသည့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သော်လည်းကောင်း သတ်ခဲ့သော် အာနန္တရိယကံ မထိုက်ပေ၊ ရဟန်းပြုခြင်းကိုလည်း မတားမြစ်အပ်၊ သို့သော် ကံသည် အလွန်ကြီးမား အားရှိ၏။ တိရစ္ဆာန်သည် လူရဟန္တာကို သတ်ခဲ့သော်လည်း အာနန္တရိယကံ မထိုက်ပေ၊ သို့သော် ကံသည် အလွန်ဝန်လေး၏။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်တည်း။ "Te vadhāya onīyanti" ဟူသည်မှာ သတ်ခြင်းအကျိုးငှာ ထုတ်ဆောင်ကုန်၏၊ သတ်ရန် ဆောင်ယူသွားကြ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ပါဠိတော်၌ "sacā ca mayaṃ" ဟု ဆိုအပ်သော စကားရပ်၏ အနက်မှာ "sace mayaṃ" ဟူသော ဤအနက်သည်သာ ဖြစ်၏။ "sace" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဤနေရာတွင် "sacā ca" ဟူ၍ ဤနိပါတ်ကို သုံးထားခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "sace ca" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ထိုပါဌ်၌ "sace" ဟူသော သဒ္ဒါသည် သမ္ဘာဝနာအနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်ပြီး "ca" သဒ္ဒါသည် ပုဒ်ပြည့်စွက်ရုံမျှ သုံးသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ "sacajja mayaṃ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ထိုပါဌ်၏ အနက်မှာ "sace ajja mayaṃ" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

๑๑๕. ภิกฺขุนิทูสโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ โย ปกตตฺตํ ภิกฺขุนึ ติณฺณํ มคฺคานํ อญฺญตรสฺมึ ทูเสติ, อยํ ภิกฺขุนิทูสโก นาม. เอตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ วาริตา. โย ปน กายสํสคฺเคน สีลวินาสํ ปาเปติ, ตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ น วาริตา. พลกฺกาเรน โอทาตวตฺถวสนํ กตฺวา อนิจฺฉมานํเยว ทูเสนฺโตปิ ภิกฺขุนิทูสโกเยว. พลกฺกาเรน ปน โอทาตวตฺถวสนํ กตฺวา อิจฺฉมานํ ทูเสนฺโต ภิกฺขุนิทูสโก [Pg.306] น โหติ. กสฺมา? ยสฺมา คิหิภาเว สมฺปฏิจฺฉิตมตฺเตเยว สา อภิกฺขุนี โหติ. สกึ สีลวิปนฺนํ ปน ปจฺฉา ทูเสนฺโต สิกฺขมานาสามเณรีสุ จ วิปฺปฏิปชฺชนฺโต เนว ภิกฺขุนิทูสโก โหติ, ปพฺพชฺชมฺปิ อุปสมฺปทมฺปิ ลภติ.

၁၁၅. "Bhikkhunidūsako bhikkhave" ဟူသော စကားရပ်၌ အကြင်သူသည် ပကတတ်ဖြစ်သော (သီလနှင့် ပြည့်စုံသော) ဘိက္ခုနီမကို (မေထုန်) မဂ်သုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါး၌ ဖျက်ဆီးခဲ့သော် ထိုသူသည် ဘိက္ခုနီမကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ (ဘိက္ခုနိဒူသက) မည်၏။ ထိုသူ၏ ရှင်ပြုခြင်း၊ ရဟန်းပြုခြင်းတို့ကို တားမြစ်အပ်၏။ သို့သော် ကိုယ်ချင်းထိပါးရုံမျှဖြင့် သီလပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေသောသူ၏ ရှင်ပြုခြင်း၊ ရဟန်းပြုခြင်းတို့ကိုမူ မတားမြစ်အပ်ပေ။ အနိုင်အထက် နှိပ်စက်ခြင်း (အဓမ္မပြုခြင်း) ဖြင့် ဖြူသောအဝတ်ကို ဝတ်စေလျက် အလိုမရှိသော ဘိက္ခုနီကို ဖျက်ဆီးသော ယောကျ်ားသည်လည်း ဘိက္ခုနီဒူသကသာ မည်၏။ အနိုင်အထက် နှိပ်စက်၍ ဖြူသောအဝတ်ကို ဝတ်စေလျက် အလိုရှိသော ဘိက္ခုနီကို ဖျက်ဆီးသော ယောကျ်ားသည်မူ ဘိက္ခုနီဒူသက မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုဘိက္ခုနီသည် လူဝတ်လဲခြင်းကို လက်ခံလိုက်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘိက္ခုနီမဟုတ်တော့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ တစ်ကြိမ် သီလပျက်ပြီးသော ဘိက္ခုနီကို နောက်မှ ဖျက်ဆီးသော ယောကျ်ားသည်လည်းကောင်း၊ သိက္ခမာန် သာမဏေမတို့၌ ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်သော ယောကျ်ားသည်လည်းကောင်း ဘိက္ခုနီဒူသက မဟုတ်ပေ၊ ရှင်ပြုခြင်း ရဟန်းပြုခြင်းတို့ကို ရနိုင်၏။

สงฺฆเภทโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ โย เทวทตฺโต วิย สาสนํ อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ กตฺวา จตุนฺนํ กมฺมานํ อญฺญตรวเสน สงฺฆํ ภินฺทติ, อยํ สงฺฆเภทโก นาม. เอตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ วาริตา.

"Saṅghabhedako bhikkhave" ဟူသော စကားရပ်၌ အကြင်ရဟန်းသည် အရှင်ဒေဝဒတ်ကဲ့သို့ သာသနာတော်၌ တရားမဟုတ်သည်ကို တရားပြု၍၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို ဝိနည်းပြု၍ သံဃကံလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် သံဃာကို သင်းခွဲခဲ့သော် ထိုရဟန်းသည် သံဃာကို သင်းခွဲသောရဟန်း (သံဃဘေဒက) မည်၏။ ထိုသူ၏ ရှင်ပြုခြင်းနှင့် ရဟန်းပြုခြင်းတို့ကို တားမြစ်အပ်၏။

โลหิตุปฺปาทโก ภิกฺขเวติ เอตฺถาปิ โย เทวทตฺโต วิย ทุฏฺฐจิตฺเตน วธกจิตฺเตน ตถาคตสฺส ชีวมานกสรีเร ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนกมตฺตมฺปิ โลหิตํ อุปฺปาเทติ, อยํ โลหิตุปฺปาทโก นาม. เอตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ วาริตา. โย ปน โรควูปสมนตฺถํ ชีวโก วิย สตฺเถน ผาเลตฺวา ปูติมํสญฺจ โลหิตญฺจ นีหริตฺวา ผาสุํ กโรติ, พหุํ โส ปุญฺญํ ปสวตีติ.

"Lohituppādako bhikkhave" ဟူသော စကားရပ်၌လည်း အကြင်သူသည် အရှင်ဒေဝဒတ်ကဲ့သို့ ပြစ်မှားသောစိတ်၊ သတ်လိုသောစိတ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အသက်ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်တော်၌ ယင်ငယ်မျှ သောက်အပ်လောက်ရုံမျှသော သွေးကို ဖြစ်စေခဲ့သော် ထိုသူသည် ဘုရားရှင်အား သွေးစိမ်းတည်အောင် ပြုသူ (လောဟိတုပ္ပါဒက) မည်၏။ ထိုသူ၏ ရှင်ပြုခြင်းနှင့် ရဟန်းပြုခြင်းတို့ကို တားမြစ်အပ်၏။ သို့ရာတွင် ရောဂါငြိမ်းပျောက်စေရန် အကျိုးငှာ ဆရာဇီဝကကဲ့သို့ ဓားဖြင့်ခွဲစိတ်၍ ပုပ်သော အသားနှင့် သွေးတို့ကို ထုတ်ယူကာ ချမ်းသာအောင် ပြုပေးသောသူမူကား များစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပွားစေ၏။

มาตุฆาตกาทิวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

မာတုဃာတကအစရှိသော ဝတ္ထုကထာ ပြီးပြီ။

อุภโตพฺยญฺชนกวตฺถุกถา

ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဝတ္ထုကထာ

๑๑๖. อุภโตพฺยญฺชนโก ภิกฺขเวติ อิตฺถินิมิตฺตุปฺปาทนกมฺมโต จ ปุริสนิมิตฺตุปฺปาทนกมฺมโต จ อุภโต พฺยญฺชนมสฺส อตฺถีติ อุภโตพฺยญฺชนโก. กโรตีติ ปุริสนิมิตฺเตน อิตฺถีสุ เมถุนวีติกฺกมํ กโรติ. การาเปตีติ ปรํ สมาทเปตฺวา อตฺตโน อิตฺถินิมิตฺเต การาเปติ, โส ทุวิโธ โหติ – อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนโก, ปุริสอุภโตพฺยญฺชนโกติ.

၁၁၆. ချစ်သားရဟန်းတို့၊ 'ဥဘတောဗျည်း' ဟူသည်မှာ မိန်းမနိမိတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယောကျ်ားနိမိတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကြောင့်လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးစုံသော ကံကြောင့် အင်္ဂါစပ် (နိမိတ်) နှစ်မျိုးလုံးရှိသဖြင့် 'ဥဘတောဗျည်း' မည်၏။ 'ပြု၏' ဟူသည်မှာ ယောကျ်ားနိမိတ်ဖြင့် မိန်းမတို့၌ မေထုန်မှု ကျူးလွန်ခြင်းကို ပြု၏။ 'ပြုစေ၏' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို တိုက်တွန်း၍ မိမိ၏ မိန်းမနိမိတ်၌ ပြုစေ၏။ ထိုဥဘတောဗျည်းသည် မိန်းမဥဘတောဗျည်း၊ ယောကျ်ားဥဘတောဗျည်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။

ตตฺถ อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนกสฺส อิตฺถินิมิตฺตํ ปากฏํ โหติ, ปุริสนิมิตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนํ. ปุริสอุภโตพฺยญฺชนกสฺส ปุริสนิมิตฺตํ ปากฏํ, อิตฺถินิมิตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนํ. อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนกสฺส อิตฺถีสุ ปุริสตฺตํ กโรนฺตสฺส อิตฺถินิมิตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนํ โหติ, ปุริสนิมิตฺตํ ปากฏํ โหติ. ปุริสอุภโตพฺยญฺชนกสฺส ปุริสานํ อิตฺถิภาวํ อุปคจฺฉนฺตสฺส ปุริสนิมิตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนํ โหติ, อิตฺถินิมิตฺตํ ปากฏํ โหติ. อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนโก สยญฺจ คพฺภํ คณฺหาติ, ปรญฺจ คณฺหาเปติ. ปุริสอุภโตพฺยญฺชนโก ปน สยํ น คณฺหาติ, ปรํ คณฺหาเปตีติ, อิทเมเตสํ นานากรณํ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘ยทิ ปฏิสนฺธิยํ ปุริสลิงฺคํ ปวตฺเต อิตฺถิลิงฺคํ นิพฺพตฺตติ, ยทิ ปฏิสนฺธิยํ อิตฺถิลิงฺคํ ปวตฺเต ปุริสลิงฺคํ นิพฺพตฺตตี’’ติ[Pg.307]. ตตฺถ วิจารณกฺกโม วิตฺถารโต อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถาย เวทิตพฺโพ. อิมสฺส ปน ทุวิธสฺสาปิ อุภโตพฺยญฺชนกสฺส เนว ปพฺพชฺชา อตฺถิ, น อุปสมฺปทาติ อิทมิธ เวทิตพฺพํ.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မိန်းမဥဘတောဗျည်းအား မိန်းမနိမိတ်သည် ထင်ရှားရှိပြီး ယောကျ်ားနိမိတ်သည် ဖုံးကွယ်လျက်ရှိ၏။ ယောကျ်ားဥဘတောဗျည်းအား ယောကျ်ားနိမိတ်သည် ထင်ရှားရှိပြီး မိန်းမနိမိတ်သည် ဖုံးကွယ်လျက်ရှိ၏။ မိန်းမဥဘတောဗျည်းသည် မိန်းမတို့၌ ယောကျ်ားအဖြစ်ဖြင့် (ယောကျ်ားကိစ္စကို) ပြုလုပ်သောအခါ မိန်းမနိမိတ်သည် ကွယ်ပျောက်၍ ယောကျ်ားနိမိတ်သည် ထင်ရှားလာ၏။ ယောကျ်ားဥဘတောဗျည်းသည် ယောကျ်ားတို့နှင့် မိန်းမအဖြစ်သို့ (မိန်းမကိစ္စသို့) ရောက်သောအခါ ယောကျ်ားနိမိတ်သည် ကွယ်ပျောက်၍ မိန်းမနိမိတ်သည် ထင်ရှားလာ၏။ မိန်းမဥဘတောဗျည်းသည် ကိုယ်တိုင်လည်း ကိုယ်ဝန်ဆောင်နိုင်၏၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း ကိုယ်ဝန်ရအောင် ပြုနိုင်၏။ ယောကျ်ားဥဘတောဗျည်းမူကား ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ဝန်မဆောင်နိုင်၊ သူတစ်ပါးကိုသာ ကိုယ်ဝန်ရအောင် ပြုနိုင်၏။ ဤသည်ကား ထိုဥဘတောဗျည်းတို့၏ အချင်းချင်း ကွဲပြားခြားနားချက်တည်း။ ကုရုန္ဒီကျမ်း၌မူကား 'အကယ်၍ ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ယောကျ်ားအသွင်ရှိခဲ့လျှင် ပဝတ္တိအခါ၌ မိန်းမအသွင်ဖြစ်ထွန်း၏။ ပဋိသန္ဓေအခါ၌ မိန်းမအသွင်ရှိခဲ့လျှင် ပဝတ္တိအခါ၌ ယောကျ်ားအသွင်ဖြစ်ထွန်း၏' ဟု ဆို၏။ ထိုစကားရပ်၌ စိစစ်ပုံအစဉ်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီအဋ္ဌကထာဖြစ်သော အဋ္ဌသာလိနီကျမ်း၌ သိအပ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုနှစ်မျိုးလုံးသော ဥဘတောဗျည်းပုဂ္ဂိုလ်အား ရှင်ရဟန်းအဖြစ် (ရှင်ပြုခြင်း၊ ရဟန်းခံခြင်း) မရှိဟူသော ဤအချက်ကို ဤဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ သိမှတ်အပ်၏။

อุภโตพฺยชฺชนกวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ဥဘတောဗျည်းဝတ္ထုကထာ ပြီး၏။

อนุปชฺฌายกาทิวตฺถุกถา

ဥပဇ္ဈာယ်မရှိသူ စသည်တို့၏ ဝတ္ထုကထာ။

๑๑๗. เตน โข ปน สมเยนาติ เยน สมเยน ภควตา สิกฺขาปทํ อปญฺญตฺตํ โหติ, เตน สมเยน. อนุปชฺฌายกนฺติ อุปชฺฌํ อคาหาเปตฺวา สพฺเพน สพฺพํ อุปชฺฌายวิรหิตํ. เอวํ อุปสมฺปนฺนา เนว ธมฺมโต น อามิสโต สงฺคหํ ลภนฺติ, เต ปริหายนฺติเยว, น วฑฺฒนฺติ. น ภิกฺขเว อนุปชฺฌายโกติ อุปชฺฌํ อคาหาเปตฺวา นิรุปชฺฌายโก น อุปสมฺปาเทตพฺโพ. โย อุปสมฺปาเทยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติโต ปฏฺฐาย เอวํ อุปสมฺปาเทนฺตสฺส อาปตฺติ โหติ; กมฺมํ ปน น กุปฺปติ. เกจิ กุปฺปตีติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. สงฺเฆน อุปชฺฌาเยนาติอาทีสุปิ อุภโตพฺยญฺชนกุปชฺฌายปริโยสาเนสุ เอเสว นโย.

၁၁၇. 'ထိုအခါ၌မူကား' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မမူသေးသော အခါကာလကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥပဇ္ဈာယ်မရှိသူ' ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို အယူမရှိစေဘဲ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ဥပဇ္ဈာယ်နှင့် လုံးဝကင်းကွာနေသူကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဥပဇ္ဈာယ်မရှိဘဲ ရဟန်းပြုသူတို့သည် တရားသဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းအာမိသဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း မရရှိကြကုန်။ ထိုသူတို့သည် ဆုတ်ယုတ်ရုံသာ ရှိကုန်၏၊ မကြီးပွားနိုင်ကြကုန်။ 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဥပဇ္ဈာယ်မရှိသူကို ရဟန်းမပြုပေးရ' ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ မရှိသူကို ရဟန်းမပြုပေးအပ်။ 'ရဟန်းပြုပေးသောသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏' ဟူသည်မှာ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်တော်မူသည်မှစ၍ ဤသို့ ဥပဇ္ဈာယ်မရှိဘဲ ရဟန်းပြုပေးသော ပုဂ္ဂိုလ်၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏။ သို့သော်လည်း ဥပသမ္ပဒကံသည် မပျက်။ အချို့ဆရာတို့က ကံပျက်၏ဟု ဆိုကြသော်လည်း ထိုစကားကို မယူထိုက်ပေ။ 'သံဃာတော်သည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာဖြင့်' အစရှိသော ဥဘတောဗျည်းနှင့် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာအဆုံးရှိသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

อนุปชฺฌายกาทิวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ဥပဇ္ဈာယ်မရှိသူ စသည်တို့၏ ဝတ္ထုကထာ ပြီး၏။

อปตฺตกาทิวตฺถุกถา

သပိတ်မရှိသူ စသည်တို့၏ ဝတ္ထုကထာ။

๑๑๘. หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺตีติ โย หตฺเถสุ ปิณฺโฑ ลพฺภติ, ตทตฺถาย จรนฺติ. เสยฺยถาปิ ติตฺถิยาติ ยถา อาชีวกนามกา ติตฺถิยา; สูปพฺยญฺชเนหิ มิสฺเสตฺวา หตฺเถสุ ฐปิตปิณฺฑเมว หิ เต ภุญฺชนฺติ. อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอวํ อุปสมฺปาเทนฺตสฺเสว อาปตฺติ โหติ, กมฺมํ ปน น กุปฺปติ. อจีวรกาทิวตฺถูสุปิ เอเสว นโย.

၁၁၈. 'လက်၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ကြကုန်၏' ဟူသည်မှာ လက်ထဲ၌ ရအပ်သောဆွမ်းကို ရယူခြင်းငှာ လှည့်လည်ကြကုန်၏။ 'တိတ္ထိတို့ကဲ့သို့' ဟူသည်မှာ အာဇီဝကအမည်ရှိသော တိတ္ထိတို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုအာဇီဝကတို့သည် ဟင်းရည်ဟင်းလျာတို့နှင့် ရောနှော၍ လက်ထဲ၌ ထည့်ပေးသော ထမင်းကိုသာ စားကြကုန်၏။ 'ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏' ဟူသည်မှာ ဤသို့ သပိတ်မရှိဘဲ ရဟန်းပြုပေးသော ဆရာ၌သာ အာပတ်သင့်၏၊ ဥပသမ္ပဒကံမူကား မပျက်ပေ။ သင်္ကန်းမရှိသူ စသော ဝတ္ထုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

ยาจิตเกนาติ ‘‘ยาว อุปสมฺปทํ กโรม, ตาว เทถา’’ติ ยาจิตฺวา คหิเตน; ตาวกาลิเกนาติ อตฺโถ. อีทิเสน หิ ปตฺเตน วา จีวเรน วา ปตฺตจีวเรน วา อุปสมฺปาเทนฺตสฺเสว อาปตฺติ โหติ, กมฺมํ ปน น กุปฺปติ, ตสฺมา ปริปุณฺณปตฺตจีวโรว อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สเจ ตสฺส นตฺถิ, อาจริยุปชฺฌายา จสฺส ทาตุกามา โหนฺติ, อญฺเญ วา ภิกฺขู นิรเปกฺเขหิ นิสฺสชฺชิตฺวา อธิฏฺฐานุปคํ ปตฺตจีวรํ ทาตพฺพํ. ปพฺพชฺชาเปกฺขํ ปน ปณฺฑุปลาสํ ยาจิตเกนาปิ ปตฺตจีวเรน ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ, สภาคฏฺฐาเน วิสฺสาเสน คเหตฺวาปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

'ငှားရမ်းအပ်သော သပိတ်, သင်္ကန်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ 'ရဟန်းပြုသည့်တိုင်အောင် ခေတ္တပေးကြပါ' ဟု တောင်းခံ၍ ယူအပ်သော ခေတ္တမျှ ငှားရမ်းအပ်သော ပစ္စည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤကဲ့သို့သော သပိတ် သို့မဟုတ် သင်္ကန်း၊ သို့မဟုတ် သပိတ်သင်္ကန်းနှစ်မျိုးလုံးဖြင့် ရဟန်းပြုပေးသော ဆရာ၌သာ အာပတ်သင့်၏၊ ဥပသမ္ပဒကံမူကား မပျက်ပေ။ ထို့ကြောင့် သပိတ်, သင်္ကန်း ပြည့်စုံသူကိုသာ ရဟန်းပြုပေးအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုရဟန်းလောင်း၌ သပိတ်, သင်္ကန်း မရှိခဲ့လျှင် ကမ္မဝါစာဆရာနှင့် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတို့က ပေးလိုပါကလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တစ်ပါးသော ရဟန်းတို့က ပေးလိုပါကလည်းကောင်း၊ ထိုသပိတ်သင်္ကန်းအပေါ်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ စွန့်လွှတ်၍ အဓိဋ္ဌာန်လောက်သော သပိတ်သင်္ကန်းကို ပေးအပ်၏။ ရှင်အဖြစ်ကို လိုလားသော ရှင်လောင်းအားမူကား ငှားရမ်းအပ်သော သပိတ်သင်္ကန်းဖြင့်လည်း ရှင်ပြုပေးရန် အပ်၏။ သဘောတူကျွမ်းဝင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထံမှ အကျွမ်းဝင်သောအားဖြင့် ယူ၍လည်း ရှင်ပြုပေးရန် အပ်၏။

สเจ ปน อปกฺกํ ปตฺตํ จีวรูปคานิ จ วตฺถานิ คเหตฺวา อาคโต โหติ, ยาว ปตฺโต ปจฺจติ, จีวรานิ จ กริยนฺติ, ตาว วิหาเร วสนฺตสฺส [Pg.308] อนามฏฺฐปิณฺฑปาตํ ทาตุํ วฏฺฏติ, ถาลเก ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, ปุเรภตฺตํ สามเณรภาคสมโก อามิสภาโค ทาตุํ วฏฺฏติ. เสนาสนคฺคาโห ปน สลากภตฺตอุทฺเทสภตฺตนิมนฺตนาทีนิ จ น วฏฺฏนฺติ. ปจฺฉาภตฺตมฺปิ สามเณรภาคสโม เตลมธุผาณิตาทิเภสชฺชภาโค วฏฺฏติ. สเจ คิลาโน โหติ, เภสชฺชมสฺส กาตุํ วฏฺฏติ, สามเณรสฺส วิย จ สพฺพํ ปฏิชคฺคนกมฺมนฺติ.

အကယ်၍ ရှင်လောင်းသည် မဖုတ်ရသေးသော သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းချုပ်ရန် အဝတ်များကို ယူဆောင်၍ ရောက်လာခဲ့လျှင် ထိုသပိတ်ကို ဖုတ်၍မကျက်သေးမီ၊ သင်္ကန်းများကိုလည်း မချုပ်လုပ်ရသေးမီ စပ်ကြား ကျောင်းတိုက်၌ နေထိုင်သော ထိုရှင်လောင်းအား မသုံးသပ်အပ်သေးသော ဆွမ်းဦးဆွမ်းဖျားကို ပေးကောင်း၏၊ ခွက်ဖြင့် စားစေကောင်း၏။ နံနက်အခါ၌ သာမဏေတို့၏ အဖို့နှင့် ညီမျှသော ဆွမ်းအဖို့ကို ပေးကောင်း၏။ သို့သော်လည်း ကျောင်းနေရာ ခွဲဝေခံယူခြင်း၊ သလာကဘတ်၊ ဥဒ္ဒေသဘတ်၊ ပင့်ဖိတ်အပ်သောဆွမ်း စသည်တို့သည်ကား မအပ်ကုန်။ မွန်းလွဲပိုင်းအခါ၌လည်း သာမဏေတို့၏ အဖို့နှင့် ညီမျှသော ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ စသော ဆေးအဖို့ကို အပ်၏။ အကယ်၍ မကျန်းမာခဲ့လျှင် ထိုရှင်လောင်းအား ဆေးကုသပေးကောင်း၏၊ သာမဏေကဲ့သို့ပင် အလုံးစုံသော စောင့်ရှောက်ပြုစုမှုများကိုလည်း ပြုလုပ်ပေးကောင်း၏။

อปตฺตกาทิวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

သပိတ်မရှိသူ စသည်တို့၏ ဝတ္ထုကထာ ပြီး၏။

หตฺถจฺฉินฺนาทิวตฺถุกถา

လက်ပြတ်သူ စသည်တို့၏ ဝတ္ထုကထာ။

๑๑๙. หตฺถจฺฉินฺนาทิวตฺถูสุ – หตฺถจฺฉินฺโนติ ยสฺส หตฺถตเล วา มณิพนฺเธ วา กปฺปเร วา ยตฺถ กตฺถจิ เอโก วา ทฺเว วา หตฺถา ฉินฺนา โหนฺติ. ปาทจฺฉินฺโนติ ยสฺส อคฺคปาเท วา โคปฺผเกสุ วา ชงฺฆาย วา ยตฺถ กตฺถจิ เอโก วา ทฺเว วา ปาทา ฉินฺนา โหนฺติ. หตฺถปาทจฺฉินฺโนติ ยสฺส วุตฺตปฺปกาเรเนว จตูสุ หตฺถปาเทสุ ทฺเว วา ตโย วา สพฺเพ วา หตฺถปาทา ฉินฺนา โหนฺติ. กณฺณจฺฉินฺโนติ ยสฺส กณฺณมูเล วา กณฺณสกฺขลิกาย วา เอโก วา ทฺเว วา กณฺณา ฉินฺนา โหนฺติ. ยสฺส ปน กณฺณาวิทฺเธ ฉิชฺชนฺติ, สกฺกา จ โหติ สงฺฆาเฏตุํ, โส กณฺณํ สงฺฆาเฏตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. นาสจฺฉินฺโนติ ยสฺส อชปทเก วา อคฺเค วา เอกปุเฏ วา ยตฺถ กตฺถจิ นาสา ฉินฺนา โหติ. ยสฺส ปน นาสิกา สกฺกา โหติ สนฺเธตุํ, โส ตํ ผาสุกํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. กณฺณนาสจฺฉินฺโน อุภยวเสน เวทิตพฺโพ. องฺคุลิจฺฉินฺโนติ ยสฺส นขเสสํ อทสฺเสตฺวา เอกา วา พหู วา องฺคุลิโย ฉินฺนา โหนฺติ. ยสฺส ปน สุตฺตตนฺตุมตฺตมฺปิ นขเสสํ ปญฺญายติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. อฬจฺฉินฺโนติ ยสฺส จตูสุ องฺคุฏฺฐเกสุ องฺคุลิยํ วุตฺตนเยเนว เอโก วา พหู วา องฺคุฏฺฐกา ฉินฺนา โหนฺติ. กณฺฑรจฺฉินฺโนติ ยสฺส กณฺฑรนามกา มหานฺหารู ปุรโต วา ปจฺฉโต วา ฉินฺนา โหนฺติ; เยสุ เอกสฺสปิ ฉินฺนตฺตา อคฺคปาเทน วา จงฺกมติ, มูเลน วา จงฺกมติ, น วา ปาทํ ปติฏฺฐาเปตุํ สกฺโกติ.

၁၁၉. လက်ပြတ်သူအစရှိသော ဝတ္ထုတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ လက်ဖဝါး၌ ဖြစ်စေ၊ လက်ကောက်ဝတ်၌ ဖြစ်စေ၊ တံတောင်ဆစ်၌ ဖြစ်စေ၊ တစ်ပါးပါးသော အရပ်၌ လက်တစ်ဖက် သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ဖက်သော်လည်းကောင်း ပြတ်နေသောသူကို 'လက်ပြတ်သူ (ဟတ္ထစ္ဆိန္န)' ဟု ခေါ်၏။ ခြေဖျား၌ ဖြစ်စေ၊ ဖမျက်တို့၌ ဖြစ်စေ၊ ခြေသလုံး၌ ဖြစ်စေ၊ တစ်ပါးပါးသော အရပ်၌ ခြေတစ်ဖက် သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ဖက်သော်လည်းကောင်း ပြတ်နေသောသူကို 'ခြေပြတ်သူ (ပါဒစ္ဆိန္န)' ဟု ခေါ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် လက်ခြေလေးဖက်တို့တွင် နှစ်ဖက် သော်လည်းကောင်း၊ သုံးဖက် သော်လည်းကောင်း၊ လေးဖက်လုံး သော်လည်းကောင်း ပြတ်နေသောသူကို 'လက်ခြေပြတ်သူ (ဟတ္ထပါဒစ္ဆိန္န)' ဟု ခေါ်၏။ နားရင်း၌ ဖြစ်စေ၊ နားရွက်၌ ဖြစ်စေ၊ နားတစ်ဖက် သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ဖက်သော်လည်းကောင်း ပြတ်နေသောသူကို 'နားပြတ်သူ (ကဏ္ဍစ္ဆိန္န)' ဟု ခေါ်၏။ နားပေါက်ဖောက်ရာ၌ ပြတ်နေသော်လည်း ပြန်လည်ဆက်စပ်၍ ရနိုင်ပါက ထိုသူ၏နားကို ဆက်စပ်ပေးပြီးနောက် ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ ဆိတ်ခွာသဏ္ဌာန်ရှိသော နှာခေါင်းတွင်း၌ ဖြစ်စေ၊ နှာခေါင်းဖျား၌ ဖြစ်စေ၊ နှာခေါင်းတစ်ဖက်၌ ဖြစ်စေ၊ တစ်ပါးပါးသော အရပ်၌ နှာခေါင်းပြတ်နေသောသူကို 'နှာခေါင်းပြတ်သူ (နာသာစ္ဆိန္န)' ဟု ခေါ်၏။ သို့သော် နှာခေါင်းကို ပြန်လည်ဆက်စပ်၍ ရနိုင်ပါက နဂိုအတိုင်းဖြစ်အောင် ကောင်းမွန်စွာ ဆက်စပ်ပေးပြီးမှ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ နားနှင့်နှာခေါင်း နှစ်ခုစလုံး ပြတ်သူကိုလည်း ဤနှစ်မျိုးစလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ လက်သည်းခြေသည်း အကြွင်းအကျန်ကို မမြင်ရလောက်အောင် လက်ချောင်း သို့မဟုတ် ခြေချောင်း တစ်ချောင်းသော်လည်းကောင်း၊ များစွာသော်လည်းကောင်း ပြတ်နေသောသူကို 'လက်ချောင်းခြေချောင်းပြတ်သူ (အင်္ဂုလိစ္ဆိန္န)' ဟု ခေါ်၏။ သို့သော် ချည်မျှင်မျှလောက်ပင် လက်သည်းခြေသည်း အကြွင်းအကျန် ထင်ရှားရှိနေသေးပါက ထိုသူကို ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ လက်မခြေမ လေးချောင်းတို့တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း လက်မ ခြေမ တစ်ချောင်းသော်လည်းကောင်း၊ များစွာသော်လည်းကောင်း ပြတ်နေသောသူကို 'လက်မခြေမပြတ်သူ (အဠစ္ဆိန္န)' ဟု ခေါ်၏။ ကဏ္ဍရအမည်ရှိသော အကြောကြီးများ ရှေ့၌ ဖြစ်စေ၊ နောက်၌ ဖြစ်စေ ပြတ်နေသောသူကို 'အကြောပြတ်သူ (ကဏ္ဍရစ္ဆိန္န)' ဟု ခေါ်၏။ ထိုအကြောကြီးများအနက် တစ်ခုခု ပြတ်သွားခြင်းကြောင့် ခြေဖျားဖြင့်သာ သွားရသူ သို့မဟုတ် ခြေဖနောင့်ဖြင့်သာ သွားရသူ၊ သို့မဟုတ် ခြေဖဝါးကို မြေ၌ ကောင်းစွာ မချနိုင်သူကို ဆိုလိုသည်။

ผณหตฺถโกติ ยสฺส วคฺคุลิปกฺขกา วิย องฺคุลิโย สมฺพทฺธา โหนฺติ; เอตํ ปพฺพาเชตุกาเมน องฺคุลนฺตริกาโย ผาเลตฺวา สพฺพํ อนฺตรจมฺมํ อปเนตฺวา ผาสุกํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. ยสฺสปิ ฉ องฺคุลิโย [Pg.309] โหนฺติ, ตํ ปพฺพาเชตุกาเมน อธิกองฺคุลึ ฉินฺทิตฺวา ผาสุกํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ.

လင်းနို့တောင်ပံကဲ့သို့ လက်ချောင်းခြေချောင်းများ ဆက်စပ်နေသောသူကို 'လက်ပါးပျဉ်းရှိသူ (ဖဏဟတ္ထက)' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူကို ရှင်ပြုပေးလိုပါက လက်ချောင်းခြေချောင်းများအကြားရှိ အရေပြားကို ခွဲစိတ်ဖယ်ရှားကာ ကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ပြီးမှ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ လက်ချောင်းခြေချောင်း ခြောက်ချောင်း ရှိသောသူကိုလည်း ရှင်ပြုပေးလိုပါက ပိုနေသော လက်ချောင်းခြေချောင်းကို ဖြတ်တောက်၍ ကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ပြီးမှ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။

ขุชฺโชติ โย อุรสฺส วา ปิฏฺฐิยา วา ปสฺสสฺส วา นิกฺขนฺตตฺตา ขุชฺชสรีโร. ยสฺส ปน กิญฺจิ กิญฺจิ องฺคปจฺจงฺคํ อีสกํ วงฺกํ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. มหาปุริโส เอว หิ พฺรหฺมุชฺชุคตฺโต, อวเสโส สตฺโต อขุชฺโช นาม นตฺถิ.

ရင်ဘတ်၊ ကျောကုန်း သို့မဟုတ် နံဘေး ငေါက်ထွက်နေခြင်းကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကောက်ကုန်းနေသောသူကို 'ကောက်ကုန်းသူ (ခုဇ္ဇ)' ဟု ခေါ်၏။ သို့သော် အင်္ဂါကြီးငယ် တစ်စုံတစ်ခုမျှ အနည်းငယ်မျှသာ ကောက်နေသူကိုမူ ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားအလောင်းတော် ယောကျ်ားမြတ်သည်သာ ဗြဟ္မာမင်းကဲ့သို့ ဖြောင့်မတ်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိ၏။ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့တွင် လုံးဝမကောက်သောသူဟူ၍ မရှိပေ။

วามโนติ ชงฺฆวามโน วา กฏิวามโน วา อุภยวามโน วา. ชงฺฆวามนสฺส กฏิโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐิมกาโย รสฺโส โหติ, อุปริมกาโย ปริปุณฺโณ. กฏิวามนสฺส กฏิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย รสฺโส โหติ, เหฏฺฐิมกาโย ปริปุณฺโณ. อุภยวามนสฺส อุโภปิ กายา รสฺสา โหนฺติ, เยสํ รสฺสตฺตา ภูตานํ วิย ปริวฏุโม มหากุจฺฉิฆฏสทิโส อตฺตภาโว โหติ, ตํ ติวิธมฺปิ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ.

'ပုကွသူ (ဝါမန)' ဟူသည် ခြေသလုံးပုသူ၊ ခါးပုသူ သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးလုံးပုသူ ဖြစ်၏။ ခြေသလုံးပုသူသည် ခါးမှစ၍ ကိုယ်အောက်ပိုင်း ပုတို၍ ကိုယ်အထက်ပိုင်းမှာမူ ပြည့်စုံ၏။ ခါးပုသူသည် ခါးမှစ၍ ကိုယ်အထက်ပိုင်း ပုတို၍ ကိုယ်အောက်ပိုင်းမှာမူ ပြည့်စုံ၏။ နှစ်မျိုးလုံးပုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာနှစ်ပိုင်းလုံး ပုတို၍ ထိုသို့ ပုတိုခြင်းကြောင့် မြေဖုတ်တစ္ဆေကဲ့သို့ လုံးဝိုင်းကာ ဗိုက်ပူရေအိုးကြီးနှင့်တူသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးလုံးသော ပုကွသူတို့ကို ရှင်ပြုမပေးအပ်ပေ။

คลคณฺฑีติ ยสฺส กุมฺภณฺฑํ วิย คเล คณฺโฑ โหติ. เทสนามตฺตเมว เจตํ, ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ปน ปเทเส คณฺเฑ สติ น ปพฺพาเชตพฺโพ. ตตฺถ วินิจฺฉโย – ‘‘น ภิกฺขเว ปญฺจหิ อาพาเธหิ ผุฏฺโฐ ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ลกฺขณาหตกสาหตลิขิตเกสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ‘‘น ภิกฺขเว ลกฺขณาหโต’’ติอาทีสุ วุตฺตเมว.

လည်ပင်းတွင် ကျောက်ဖရုံသီးကဲ့သို့ မြင်းဖုရှိသောသူကို 'လည်ပင်းဖုရှိသူ (ဂလဂဏ္ဍီ)' ဟု ခေါ်၏။ ဤသည်ကား သာဓကမျှသာဖြစ်၍ စင်စစ်မူကား မည်သည့်အရပ်၌မဆို မြင်းဖုအနာရှိပါက ရှင်ပြုမပေးအပ်ပေ။ ထိုမြင်းဖုအနာနှင့် ပတ်သက်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အနာငါးမျိုး စွဲကပ်သောသူကို ရှင်ပြုမပေးအပ်' ဟူသော ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ အမှတ်တံဆိပ်ခတ်နှိပ်ခံရသူ၊ ကြိမ်ဒဏ်ခံရသူ၊ ကြော်ငြာစာကပ်ခံရသူတို့နှင့် ပတ်သက်၍ ဆိုထိုက်သော အဆုံးအဖြတ်ကို 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အမှတ်တံဆိပ်ခတ်နှိပ်ခံရသူကို ရှင်ပြုမပေးအပ်' အစရှိသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။

สีปทีติ ภารปาโท วุจฺจติ. ยสฺส ปาโท ถูโล โหติ สญฺชาตปิฬโก ขโร, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ. ยสฺส ปน น ตาว ขรภาวํ คณฺหาติ, สกฺกา โหติ อุปนาหํ พนฺธิตฺวา อุทกอาวาเฏ ปเวเสตฺวา อุทกวาลิกาย ปูเรตฺวา ยถา สิรา ปญฺญายนฺติ, ชงฺฆา จ เตลนาฬิกา วิย โหติ, เอวํ มิลาเปตุํ สกฺกา, ตสฺส ปาทํ อีทิสํ กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปุน วฑฺฒติ, อุปสมฺปาเทนฺเตนาปิ ตถา กตฺวาว อุปสมฺปาเทตพฺโพ.

ခြေဆင်ခြေဖုန်းရောဂါရှိသူ (ခြေဒရွတ်ဆွဲသူ) ကို 'ခြေဖောသူ (သီပဒီ)' ဟု ခေါ်၏။ ခြေထောက်သည် ဖောယောင်ကာ ကြမ်းတမ်း၍ အဖုအပိမ့်များ ထွက်နေသောသူကို ရှင်ပြုမပေးအပ်ပေ။ သို့သော် ထိုမျှလောက် မကြမ်းတမ်းသေးဘဲ တင်းကြပ်စွာ စည်းနှောင်၍ ရေတွင်းငယ်၌ သွင်းကာ ရေစိုသဲများဖြင့် ဖြည့်၍ အကြောများ ပေါ်လွင်လာပြီး ခြေသလုံးသည် ဆီကျည်တောက်ကဲ့သို့ ညှိုးနွမ်းသွားအောင် ပြုလုပ်နိုင်ပါက၊ ခြေထောက်ကို ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပြီးမှ ထိုသူကို ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ အကယ်၍ တစ်ဖန် ပြန်လည် ဖောယောင်လာပါကလည်း ရဟန်းခံပေးသော ဆရာသည် ထိုကဲ့သို့ ပြုလုပ်ပေးပြီးမှသာ ရဟန်းခံပေးအပ်၏။

ปาปโรคีติ อริสภคนฺทรปิตฺตเสมฺหกาสโสสาทีสุ เยน เกนจิ โรเคน นิจฺจาตุโร อเตกิจฺฉโรโค เชคุจฺโฉ อมนาโป; อยํ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

လိပ်ခေါင်းရောဂါ၊ ဘဂန္ဒိုရ်ရောဂါ၊ သည်းခြေရောဂါ၊ သလိပ်ရောဂါ၊ ချောင်းဆိုးရောဂါ၊ မြစ်ခြောက်ရောဂါ အစရှိသည်တို့တွင် မည်သည့်ရောဂါဖြင့်မဆို အမြဲမပြတ် နာကျင်နေသူ၊ ကုသ၍မရနိုင်သော ရောဂါရှိသူ၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်း၍ မနှစ်လိုဖွယ်ဖြစ်သောသူကို 'ဆိုးဝါးသောအနာရောဂါရှိသူ (ပါပရောဂီ)' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူကို ရှင်ပြုမပေးအပ်ပေ။

ปริสทูสโกติ โย อตฺตโน วิรูปตาย ปริสํ ทูเสติ; อติทีโฆ วา โหติ อญฺเญสํ สีสปฺปมาณนาภิปฺปเทโส, อติรสฺโส [Pg.310] วา อุภยวามนภูตรูปํ วิย, อติกาโฬ วา ฌาปิตเขตฺเต ขาณุโก วิย, อจฺโจทาโต วา ทธิตกฺกาทีหิ ปมชฺชิตมฏฺฐตมฺพโลหวณฺโณ, อติกิโส วา มนฺทมํสโลหิโต อฏฺฐิสิราจมฺมสรีโร วิย, อติถูโล วา ภาริยมํโส, มโหทโร วา มหาภูตสทิโส, อติมหนฺตสีโส วา ปจฺฉึ สีเส กตฺวา ฐิโต วิย, อติขุทฺทกสีโส วา สรีรสฺส อนนุรูเปน อติขุทฺทเกน สีเสน สมนฺนาคโต, กูฏกูฏสีโส วา ตาลผลปิณฺฑิสทิเสน สีเสน สมนฺนาคโต, สิขรสีโส วา อุทฺธํ อนุปุพฺพตนุเกน สีเสน สมนฺนาคโต, นาฬิสีโส วา มหาเวฬุปพฺพสทิเสน สีเสน สมนฺนาคโต, กปฺปสีโส วา ปพฺภารสีโส วา จตูสุ ปสฺเสสุ เยน เกนจิ ปสฺเสน โอณเตน สีเสน สมนฺนาคโต, วณสีโส วา ปูติสีโส วา กณฺณิกเกโส วา ปาณเกหิ ขายิตเกทาเร สสฺสสทิเสหิ ตหึ ตหึ อุฏฺฐิเตหิ เกเสหิ สมนฺนาคโต, นิลฺโลมสีโส วา ถูลถทฺธเกโส วา ตาลหีรสทิเสหิ เกเสหิ สมนฺนาคโต, ชาติปลิเตหิ ปณฺฑรสีโส วา ปกติตมฺพเกโส วา อาทิตฺเตหิ วิย เกเสหิ สมนฺนาคโต, อาวฏฺฏสีโส วา คุนฺนํ สรีเร อาวฏฺฏสทิเสหิ อุทฺธคฺเคหิ เกสาวฏฺเฏหิ สมนฺนาคโต, สีสโลเมหิ สทฺธึ เอกาพทฺธภมุกโลโม วา ชาลพทฺเธน วิย นลาเฏน สมนฺนาคโต.

မိမိ၏ ဖောက်ပြန်ဆိုးဝါးသော ရုပ်အဆင်းကြောင့် ပရိသတ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောသူကို 'ပရိသတ်အကျည်းတန်စေသူ (ပရိသဒူသက)' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူသည် အခြားသူတို့၏ ဦးခေါင်းအမြင့်မျှလောက်သော ချက်အရပ်ရှိ၍ အလွန်ရှည်သောသူ၊ နှစ်ဖက်လုံးပုသော မြေဖုတ်တစ္ဆေသဏ္ဌာန်ကဲ့သို့ အလွန်တိုသောသူ၊ မီးလောင်ထားသော လယ်ကွင်းထဲရှိ သစ်ငုတ်တိုကဲ့သို့ အလွန်မည်းသောသူ၊ နို့ဓမ်း၊ ရက်တက်ရည်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်ထားသော ညက်ညောသော ကြေးနီအဆင်းရှိ၍ အလွန်ဖြူသောသူ၊ အသားအသွေး အလွန်နည်းပါးသဖြင့် အရိုး၊ အကြော၊ အရေမျှသာ ကျန်သကဲ့သို့ အလွန်ပိန်သောသူ၊ အသားအဆီထူ၍ အလွန်ဝဖြိုးသောသူ၊ မြေဖုတ်တစ္ဆေကြီးနှင့်တူ၍ ဝမ်းဗိုက်အလွန်ကြီးသောသူ၊ ဦးခေါင်းပေါ်တွင် တောင်းကို တင်ထားသကဲ့သို့ အလွန်ကြီးသော ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် မမျှအောင် အလွန်သေးငယ်သော ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ အဖူးထွက်စ ထန်းသီးခိုင်နှင့်တူ၍ အဖုအထွတ်များသော ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ အထက်သို့ အစဉ်အတိုင်း သေးသွယ်သွားသော တောင်ထွတ်သဏ္ဌာန် ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ ဝါးဆစ်ကြီးကဲ့သို့ ကျည်တောက်သဏ္ဌာန် ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ ဘေးလေးဖက်တို့တွင် တစ်ဖက်ဖက်သို့ စောင်းငဲ့ညွှတ်ကိုင်းနေသဖြင့် ဦးခေါင်းနှစ်ခွဖြစ်နေသောသူ သို့မဟုတ် ကိုင်းစောင်းသော ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ အနာပေါက်နေသော ဦးခေါင်းရှိသောသူ သို့မဟုတ် ပုပ်စော်နံသော ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ ပိုးကောင်ငယ်များ ကိုက်စားထားသော လယ်ကွင်းထဲရှိ ကောက်ပင်များကဲ့သို့ ထိုထိုအရပ်၌ ကျဲပြတ်ပေါက်နေသော ဆံပင်ရှိသဖြင့် ကြာချက်နှင့်တူသော ဆံပင်ရှိသောသူ၊ ဆံပင်အမွေးအမျှင် လုံးဝမရှိသော ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ ထန်းမျှင်ကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းတုတ်ခိုင်သော ဆံပင်ရှိသောသူ၊ မွေးရာပါ ဆံပင်ဖြူသဖြင့် ဖြူသော ဦးခေါင်းရှိသောသူ၊ မီးလောင်ထားသကဲ့သို့ ပင်ကိုအားဖြင့် နီသော ဆံပင်ရှိသောသူ၊ နွားတို့၏ ကိုယ်ပေါ်ရှိ ဗွေကဲ့သို့ အထက်သို့ထောင်နေသော ဆံဗွေများရှိသောသူ၊ ဇာကွန်ရက်ဖြင့် ဖွဲ့နှောင်ထားသကဲ့သို့ဖြစ်သော နဖူးရှိ၍ မျက်ခုံးမွေးသည် ဦးခေါင်းဆံပင်နှင့် တစ်ဆက်တည်း စပ်နေသောသူတို့ ဖြစ်သည်။

สมฺพทฺธภมุโก วา นิลฺโลมภมุโก วา มกฺกฏภมุโก วา อติมหนฺตกฺขิ วา อติขุทฺทกกฺขิ วา มหึสจมฺเม วาสิโกเณน ปหริตฺวา กตฉิทฺทสทิเสหิ อกฺขีหิ สมนฺนาคโต, วิสมกฺขิ วา เอเกน มหนฺเตน เอเกน ขุทฺทเกน อกฺขินา สมนฺนาคโต, วิสมจกฺกโล วา เอเกน อุทฺธํ เอเกน อโธติ เอวํ วิสมชาเตหิ อกฺขิจกฺกเลหิ สมนฺนาคโต, เกกโร วา คมฺภีรกฺขิ วา ยสฺส คมฺภีเร อุทปาเน อุทกตารกา วิย อกฺขิตารกา ปญฺญายนฺติ; นิกฺขนฺตกฺขิ วา ยสฺส กกฺกฏกสฺเสว อกฺขิตารกา นิกฺขนฺตา โหนฺติ; หตฺถิกณฺโณ วา มหตีหิ กณฺณสกฺขลิกาหิ สมนฺนาคโต, มูสิกกณฺโณ วา ชฏุกกณฺโณ วา ขุทฺทิกาหิ กณฺณสกฺขลิกาหิ สมนฺนาคโต, ฉิทฺทมตฺตกณฺโณ วา ยสฺส วินา กณฺณสกฺขลิกาหิ [Pg.311] กณฺณฉิทฺทมตฺตเมว โหติ; อวิทฺธกณฺโณ วา โยนกชาติโก ปน ปริสทูสโก น โหติ; สภาโวเยว หิ โส ตสฺส กณฺณภคนฺทริโก วา นิจฺจปูตินา กณฺเณน สมนฺนาคโต, คณฺฑกณฺโณ วา สทาปคฺฆริตปุพฺเพน กณฺเณน สมนฺนาคโต, ฏงฺกิตกณฺโณ วา โคภตฺตนาฬิกาย อคฺคสทิเสหิ กณฺเณหิ สมนฺนาคโต, อติปิงฺคลกฺขิ วา มธุปิงฺคลํ ปน ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. นิปฺปขุมกฺขิ วา อสฺสุปคฺฆรณกฺขิ วา ปุปฺผิตกฺขิ วา อกฺขิปาเกน สมนฺนาคตกฺขิ วา.

ဆက်စပ်သော မျက်ခုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အမွှေးမရှိသော မျက်ခုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ မျောက်၏ မျက်ခုံးနှင့်တူသော မျက်ခုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အလွန်ကြီးမားသော မျက်လုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ (ကျွဲရေ၌ ဓား၏ အထောင့်ဖြင့် ပေါက်၍ ပြုလုပ်ထားသော အပေါက်နှင့်တူသော မျက်လုံးရှိသူ) သော်လည်းကောင်း၊ အလွန်သေးငယ်သော မျက်လုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ မျက်လုံးမညီမညွတ် ရှိသူ (မျက်လုံးတစ်လုံးမှာ ကြီး၍ တစ်လုံးမှာ သေးငယ်သော မျက်လုံးရှိသူ) သော်လည်းကောင်း၊ မညီမညွတ်ဖြစ်သော မျက်နက်ဝန်းရှိသူ (မျက်လုံးတစ်လုံးမှာ အထက်သို့၊ တစ်လုံးမှာ အောက်သို့ ဤသို့ မညီမညွတ်ဖြစ်သော မျက်နက်ဝန်းရှိသူ) သော်လည်းကောင်း၊ မျက်စိစွေသူ သော်လည်းကောင်း၊ နက်ရှိုင်းသော မျက်လုံးရှိသူ (နက်ရှိုင်းသော ရေတွင်း၌ ရေပွက် သို့မဟုတ် ရေ၌ထင်သော အရိပ်ကဲ့သို့ မျက်နက်ဝန်းတို့ ထင်ရှားသူ) သော်လည်းကောင်း၊ ပြူးထွက်သော မျက်လုံးရှိသူ (ပုဇွန်၏ မျက်လုံးကဲ့သို့ ထွက်နေသော မျက်လုံးရှိသူ) သော်လည်းကောင်း၊ ဆင်နားရွက်ကဲ့သို့ ကြီးမားသော နားရွက်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ သေးငယ်သော နားရွက်ရှိ၍ ကြွက်နားရွက် သို့မဟုတ် လင်းနို့နားရွက်နှင့်တူသော နားရွက်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ နားရွက်မရှိဘဲ နားပေါက်မျှသာရှိသော နားရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ နားမဖောက်ရသေးသော နားရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ယောနကအမျိုးသားသည်ကား နားမဖောက်သော်လည်း ပရိသတ်ကို ဖျက်ဆီးသူ မဟုတ်ပေ။ ထိုယောနကအမျိုးသား၏ နားမဖောက်ခြင်းသည် ပင်ကိုသဘောမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ နားဘგန္ဒိုရ်နာရှိ၍ အမြဲပုပ်စပ်သော နားရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ နားတွင်းမှ အမြဲပြည်ယိုစီးသော အနာရှိသော နားရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ နွားစာရည်ထည့်သော ကျည်တောက်ဝကဲ့သို့ ဖောက်ခွဲအပ်သော နားရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အလွန်ကြောင်သော မျက်လုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ပျားရည်ကဲ့သို့ ကြောင်သော မျက်လုံးရှိသူကိုမူ ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ မျက်တောင်မွေးမရှိသော မျက်လုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အမြဲမျက်ရည်ယိုသော မျက်လုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ပန်းပွင့်ကဲ့သို့ ပွင့်သော (မျက်စိတိမ်သလာဖုံးသော) မျက်လုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ မျက်ခမ်းစပ်သော ရောဂါရှိသော မျက်လုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

อติมหนฺตนาสิโก วา อติขุทฺทกนาสิโก วา จิปิฏนาสิโก วา มชฺเฌ อปฺปติฏฺฐหิตฺวา เอกปสฺเส ฐิตวงฺกนาสิโก วา, ทีฆนาสิโก วา สุกตุณฺฑสทิสาย ชิวฺหาย เลหิตุํ สกฺกุเณยฺยาย นาสิกาย สมนฺนาคโต, นิจฺจปคฺฆริตสิงฺฆาณิกนาโส วา.

အလွန်ကြီးသော နှာခေါင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အလွန်သေးသော နှာခေါင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ပြားချပ်သော နှာခေါင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အလယ်ဗဟို၌မတည်ဘဲ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်၌ ကောက်ကွေ့၍ တည်သော နှာခေါင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကျေးနှုတ်သီးသဏ္ဌာန် လျှာဖြင့် လျက်၍ရလောက်အောင် ရှည်လျားသော နှာခေါင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အမြဲတစေ နှပ်ရည်ယိုစီးနေသော နှာခေါင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

มหามุโข วา ยสฺส ปฏงฺคมณฺฑูกสฺเสว มุขนิมิตฺตํเยว มหนฺตํ โหติ, มุขํ ปน ลาพุสทิสํ อติขุทฺทกํ, ภินฺนมุโข วา วงฺกมุโข วา มหาโอฏฺโฐ วา อุกฺขลิมุขวฏฺฏิสทิเสหิ โอฏฺเฐหิ สมนฺนาคโต, ตนุกโอฏฺโฐ วา เภริจมฺมสทิเสหิ ทนฺเต ปิทหิตุํ อสมตฺเถหิ โอฏฺเฐหิ สมนฺนาคโต, มหาธโรฏฺโฐ วา ตนุกอุตฺตโรฏฺโฐ วา ตนุกอธโรฏฺโฐ วา มหาอุตฺตโรฏฺโฐ วา โอฏฺฐฉินฺนโก วา เอฬมุโข วา อุปฺปกฺกมุโข วา สงฺขตุณฺฑโก วา พหิเสเตหิ อนฺโต อติรตฺเตหิ โอฏฺเฐหิ สมนฺนาคโต, ทุคฺคนฺธกุณปมุโข วา.

ကြီးသော ပါးစပ်ပေါက်ရှိသူ (ပဋင်္ဂမည်သော ဖား၏ ပါးစပ်အမှတ်အသားကဲ့သို့ ပါးစပ်အမှတ်အသားသည်သာ ကြီးမား၍ ပါးစပ်ပေါက်မှာမူ ဗူးပေါက်ကဲ့သို့ အလွန်သေးငယ်သောသူ) သော်လည်းကောင်း၊ ကွဲသော ပါးစပ်ပေါက်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကောက်သော ပါးစပ်ပေါက်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ထမင်းအိုးနှုတ်ခမ်းရစ်နှင့်တူသော လန်နေသော နှုတ်ခမ်းရှိသဖြင့် နှုတ်ခမ်းကြီးသူ သော်လည်းကောင်း၊ စည်မျက်နှာပြင် သားရေကဲ့သို့သော သွားတို့ကို မဖုံးအုပ်နိုင်လောက်အောင် တိုတောင်း၍ သေးငယ်သော နှုတ်ခမ်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အောက်နှုတ်ခမ်းကြီး၍ အထက်နှုတ်ခမ်း သေးငယ်သူ သော်လည်းကောင်း၊ အောက်နှုတ်ခမ်းသေး၍ အထက်နှုတ်ခမ်း ကြီးသူ သော်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ခမ်းပြတ်နေသူ သော်လည်းကောင်း၊ အမြဲသွားရည်ယိုစီးတတ်သော ပါးစပ်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ဖူးယောင်သောအဖုများ ပေါက်နေသော ပါးစပ်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အပြင်ဘက်၌ ဖြူ၍ အတွင်း၌ အလွန်နီသော နှုတ်ခမ်းရှိသဖြင့် ခရုသင်းကဲ့သို့သော နှုတ်ခမ်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ပုပ်စပ်သော အနံ့ဆိုးရှိသော ပါးစပ်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

มหาทนฺโต วา อฏฺฐกทนฺตสทิเสหิ ทนฺเตหิ สมนฺนาคโต อสุรทนฺโต วา เหฏฺฐา วา อุปริ วา พหินิกฺขนฺตทนฺโต, ยสฺส ปน สกฺกา โหติ โอฏฺเฐหิ ปิทหิตุํ กเถนฺตสฺเสว ปญฺญายติ โน อกเถนฺตสฺส, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ปูติทนฺโต วา นิทฺทนฺโต วา ยสฺส ปน ทนฺตนฺตเร กลนฺทกทนฺโต วิย สุขุมทนฺโต โหติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

ထွန်သွားရှစ်ချောင်းနှင့်တူသော သွားကြီးများရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အောက်၌ဖြစ်စေ၊ အထက်၌ဖြစ်စေ အပြင်သို့ ပြူးထွက်နေသော သွားခေါသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အကြင်သူ၏သွားများကို နှုတ်ခမ်းဖြင့် ဖုံးအုပ်နိုင်၍ စကားပြောသောအခါမှသာ ထင်ရှားပြီး စကားမပြောသောအခါ မထင်ရှားပါက ထိုသူကို ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။ သွားပုပ်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ သွားမရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အကြင်သူ၏ သွားများကြား၌ ရှဉ့်သွားကဲ့သို့ သေးငယ်သော သွားကလေး ရှိနေပါက ထိုသူကို ရှင်ပြုပေးကောင်း၏။

มหาหนุโก วา โคหนุสทิเสน หนุนา สมนฺนาคโต, ทีฆหนุโก วา จิปิฏหนุโก วา อนฺโตปวิฏฺเฐน วิย อติรสฺเสน หนุเกน สมนฺนาคโต, ภินฺนหนุโก วา วงฺกหนุโก วา นิมฺมสฺสุทาฐิโก วา ภิกฺขุนิสทิสมุโข ทีฆคโล วา พกคลสทิเสน คเลน สมนฺนาคโต, รสฺสคโล วา อนฺโตปวิฏฺเฐน วิย คเลน สมนฺนาคโต, ภินฺนคโล วา ภฏฺฐอํสกูโฏ วา อหตฺโถ วา เอกหตฺโถ วา อติรสฺสหตฺโถ [Pg.312] วา อติทีฆหตฺโถ วา ภินฺนอุโร วา ภินฺนปิฏฺฐิ วา กจฺฉุคตฺโต วา กณฺฑุคตฺโต วา ททฺทุคตฺโต วา โคธาคตฺโต วา, ยสฺส โคธาย วิย คตฺตโต จุณฺณานิ ปตนฺติ, สพฺพญฺเจตํ วิรูปกรณํ สนฺธาย วิตฺถาริกวเสน วุตฺตํ. วินิจฺฉโย ปเนตฺถ ‘‘น ภิกฺขเว ปญฺจหิ อาพาเธหี’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

နွားမေးရိုးနှင့်တူသော မေးရိုးကြီးသူ သော်လည်းကောင်း၊ မေးရိုးရှည်သူ သော်လည်းကောင်း၊ အတွင်းသို့ ဝင်နေသကဲ့သို့ အလွန်တိုသော မေးရှိသဖြင့် ပြားချပ်သော မေးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကွဲသော မေးရိုးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကောက်သော မေးရိုးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ မုတ်ဆိတ် ကျင်စွယ်မရှိဘဲ ဘိက္ခုနီမ၏ မျက်နှာကဲ့သို့သော မျက်နှာရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ဗျိုင်းလည်ပင်းကဲ့သို့ ရှည်သော လည်ပင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တွင်းသို့ ဝင်နေသကဲ့သို့ တိုသော လည်ပင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကွဲပြားသော လည်ပင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ပခုံးလျှောကျနေသူ သော်လည်းကောင်း၊ လက်မရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ လက်တစ်ဖက်သာရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အလွန်တိုသော လက်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အလွန်ရှည်သော လက်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ရင်ကွဲသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကျောက်ကုန်းကွဲသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်၌ ဝဲနာရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်၌ ယားနာရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်၌ ပွေးနာရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ဖွတ်၏ကိုယ်ကဲ့သို့ ကိုယ်မှ အမှုန့်များ ကြွေကျတတ်သော ကိုယ်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤ ဝဲနာရှိသူ အစရှိသော စကားအားလုံးကို ဖောက်ပြန်သော အဆင်းရှိအောင် ပြုတတ်သော ရောဂါကို ရည်ရွယ်၍ အကျယ်ချဲ့၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဤ ဝဲနာရှိသူ အစရှိသည်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုမူ “ရဟန်းတို့၊ ရောဂါငါးမျိုးရှိသူကို ရှင်မပြုပေးရ” ဟူသော ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

ภฏฺฐกฏิโก วา มหาอานิสโท วา อุทฺธนกูฏสทิเสหิ อานิสทมํเสหิ อจฺจุคฺคเตหิ สมนฺนาคโต, มหาอูรุโก วา วาตณฺฑิโก วา มหาชาณุโก วา สงฺฆฏฺฏนชาณุโก วา ทีฆชงฺโฆ วา ยฏฺฐิสทิสชงฺโฆ วิกโฏ วา ปณฺโห วา อุพฺพทฺธปิณฺฑิโก วา, โส ทุวิโธ เหฏฺฐา โอรุฬฺหาหิ วา อุปริ อารุฬฺหาหิ วา มหตีหิ ชงฺฆปิณฺฑิกาหิ สมนฺนาคโต, มหาชงฺโฆ วา ถูลชงฺฆปิณฺฑิโก วา มหาปาโท วา มหาปณฺหิ วา ปิฏฺฐิกปาโท วา ปาทเวมชฺฌโต อุฏฺฐิตชงฺโฆ วงฺกปาโท วา โส ทุวิโธ – อนฺโต วา พหิ วา ปริวตฺตปาโท คณฺฐิกงฺคุลิ วา สิงฺคิเวรผณสทิสาหิ องฺคุลีหิ สมนฺนาคโต, อนฺธนโข วา กาฬวณฺเณหิ ปูตินเขหิ สมนฺนาคโต, สพฺโพปิ เอส ปริสทูสโก. เอวรูโป ปริสทูสโก น ปพฺพาเชตพฺโพ.

လျှောကျသော ခါးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ဖိုခုံလောက်၏ အဖျားကဲ့သို့ အထက်သို့ ချွန်တက်သော တင်ပါးသားများရှိသဖြင့် ကြီးသော တင်ပါးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ တုတ်သော ပေါင်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ လေဝင်သောဥ (သို့မဟုတ် မုတ်ဆိတ်ရောင်/မုတ်ကြီးသောသူ) သော်လည်းကောင်း၊ ကြီးသော ဒူးပုဆစ်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း ထိခိုက်သော ဒူးပုဆစ်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ဝါးတောင်ဝှေးနှင့်တူသော ခြေသလုံးရှိသဖြင့် ရှည်သော ခြေသလုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ဖီလာသွားသော ခြေရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ နောက်သို့ လည်သော ခြေရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ အထက်သို့ တက်သော သို့မဟုတ် အောက်သို့ သက်သော ကြီးမားသော သလုံးမြင်းခေါင်းသား ရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် အောက်သို့ သက်ဆင်းသော သို့မဟုတ် အထက်သို့ တက်သော ကြီးမားသော သလုံးမြင်းခေါင်းသား ရှိသည်၏အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ကြီးသော ခြေသလုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ဝဖြိုးကြီးမားသော သလုံးမြင်းခေါင်းသား ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကြီးသော ခြေရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကြီးသော ဖနောင့်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေဖမိုး၏အလယ်မှ ပေါ်ထွက်သော ခြေသလုံးရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကောက်သော ခြေရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် အတွင်းသို့ ဖြစ်စေ၊ အပြင်သို့ ဖြစ်စေ လည်သောခြေရှိသည်၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ချင်းတက်သဏ္ဌာန် အဖုအထစ်များသော ခြေချောင်း လက်ချောင်း ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ မည်းနက်၍ ပုပ်စပ်သော ခြေသည်း လက်သည်း ရှိသဖြင့် ပျက်စီးသော ခြေသည်း လက်သည်း ရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသူအားလုံးသည် ပရိသတ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ (ပရိသဒူသက) မည်၏။ ဤသို့သဘောရှိသော ပရိသတ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သူကို ရှင်မပြုပေးအပ်။

กาโณติ ปสนฺนนฺโธ วา โหตุ ปุปฺผาทีหิ วา อุปหตปสาโท. โย ทฺวีหิ วา เอเกน วา อกฺขินา น ปสฺสติ, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ. มหาปจฺจริยํ ปน เอกกฺขิกาโณ กาโณติ วุตฺโต, ทฺวิอกฺขิกาโณ อนฺเธน สงฺคหิโต. มหาอฏฺฐกถายํ ชจฺจนฺโธ อนฺโธติ วุตฺโต, ตสฺมา อุภยมฺปิ ปริยาเยน ยุชฺชติ. กุณีติ หตฺถกุณี วา ปาทกุณี วา องฺคุลิกุณี วา; ยสฺส เอเตสุ หตฺถาทีสุ ยํกิญฺจิ วงฺกํ ปญฺญายติ, โส กุณี นาม. ขญฺโชติ นตชาณุโก วา ภินฺนชงฺโฆ วา มชฺเฌ สงฺกุฏิตปาทตฺตา กุณฺฑปาทโก วา ปิฏฺฐิปาทมชฺเฌน จงฺกมนฺโต อคฺเค สงฺกุฏิตปาทตฺตา กุณฺฑปาทโก วา ปิฏฺฐิปาทคฺเคน จงฺกมนฺโต อคฺคปาเทเนว จงฺกมนขญฺโช วา ปณฺหิกาย จงฺกมนขญฺโช วา ปาทสฺส พาหิรนฺเตน จงฺกมนขญฺโช วา ปาทสฺส อพฺภนฺตรนฺเตน จงฺกมนขญฺโช วา โคปฺผกานํ อุปริ ภคฺคตฺตา สกเลน ปิฏฺฐิปาเทน จงฺกมนขญฺโช วา; สพฺโพเปส ขญฺโชเยว, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ.

မျက်စိကန်းသူ (ကာဏ) ဟူသည် ကန်းသော မျက်စိအကြည်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ပြည်အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပျက်စီးအပ်သော မျက်စိအကြည်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်စေ။ အကြင်သူသည် မျက်စိနှစ်လုံးဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ တစ်လုံးဖြင့် သော်လည်းကောင်း မမြင်ရ၊ ထိုသူကို ရှင်မပြုပေးအပ်။ မဟာပစ္စရီကျမ်း၌မူ မျက်စိတစ်ဖက်ကန်းသူကို “ကာဏ” ဟု ဆိုအပ်၍၊ မျက်စိနှစ်ဖက်ကန်းသူကို “အန္ဓ” သဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းယူအပ်၏။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌မူ မွေးရာပါကန်းသူကို “အန္ဓ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်မျိုးလုံးသော စကားသည် ပရိယာယ်အားဖြင့် သင့်လျော်ပေ၏။ ကောက်ကွေ့သူ (ကုဏီ) ဟူသည် လက်ကောက်သူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေကောက်သူ သော်လည်းကောင်း၊ လက်ချောင်းခြေချောင်း ကောက်သူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုလက်အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ခုခု ကောက်ကွေ့နေကြောင်း ထင်ရှားသောသူကို “ကုဏီ” ဟု ခေါ်၏။ ခြေခွင်သူ (ခဉ္ဇ) ဟူသည် ညွတ်ကိုင်းသော ဒူးပုဆစ်ရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ကွဲပြားသော သလုံးမြင်းခေါင်းရှိသူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေအလယ်၌ တွန့်လိပ်ခြင်းကြောင့် ခြေဖမိုးအလယ်ဖြင့် လမ်းသွားရသော ခြေချို့တဲ့သူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေအဖျား၌ တွန့်လိပ်ခြင်းကြောင့် ခြေဖမိုးအဖျားဖြင့် လမ်းသွားရသော ခြေချို့တဲ့သူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေဖျားဖြင့်သာ ထော့နဲ့ထော့နဲ့ လမ်းသွားရသူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေဖနောင့်ဖြင့် ထော့နဲ့ထော့နဲ့ လမ်းသွားရသူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေ၏ အပြင်ဘက်အစွန်ဖြင့် ထော့နဲ့ထော့နဲ့ လမ်းသွားရသူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေ၏ အတွင်းဘက်အစွန်ဖြင့် ထော့နဲ့ထော့နဲ့ လမ်းသွားရသူ သော်လည်းကောင်း၊ ခြေဖမျက်တို့၏ အထက်ပိုင်း ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ခြေဖမိုးတစ်ခုလုံးဖြင့် ထော့နဲ့ထော့နဲ့ လမ်းသွားရသူ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသူအားလုံးသည် ခဉ္ဇ (ခြေခွင်သူ) သာ ဖြစ်၍၊ ထိုသူကို ရှင်မပြုပေးအပ်။

ปกฺขหโตติ [Pg.313] ยสฺส เอโก หตฺโถ วา ปาโท วา อฑฺฒสรีรํ วา สุขํ น วหติ. ฉินฺนิริยาปโถติ ปีฐสปฺปิ วุจฺจติ. ชราทุพฺพโลติ ชิณฺณภาเวน ทุพฺพโล อตฺตโน จีวรรชนาทิกมฺมํ กาตุมฺปิ อสมตฺโถ. โย ปน มหลฺลโกปิ พลวา โหติ, อตฺตานํ ปฏิชคฺคิตุํ สกฺโกติ, โส ปพฺพาเชตพฺโพ. อนฺโธติ ชจฺจนฺโธ วุจฺจติ. มูโคติ ยสฺส วจีเภโท นปฺปวตฺตติ; ยสฺสาปิ ปวตฺตติ, สรณคมนํ ปน ปริปุณฺณํ ภาสิตุํ น สกฺโกติ, ตาทิสํ มมฺมนมฺปิ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. โย ปน สรณคมนมตฺตํ ปริปุณฺณํ ภาสิตุํ สกฺโกติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

လက်တစ်ဖက်၊ ခြေတစ်ဖက် သို့မဟုတ် ကိုယ်တစ်ခြမ်းကို ကောင်းမွန်စွာ မလှုပ်ရှားနိုင်သောသူကို လေဖြတ်သူ (ပက္ခဟတ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘီးတပ်ထားသော အင်းပျဉ်ငယ်ဖြင့် သွားလာရသူကို ဣရိယာပုဒ်ပြတ်သူ (ဆိန္နိရိယာပထ) ဟု ဆိုအပ်၏။ အိုမင်းမစွမ်းဖြစ်သူ (ဇရာဒုဗ္ဗလ) ဟူသည် အိုမင်းရင့်ရော်မှုကြောင့် အားအင်မရှိဘဲ မိမိ၏ သင်္ကန်းဆိုးခြင်းစသော အမှုကိုမျှ ပြုလုပ်ရန် မစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ အသက်ကြီးသော်လည်း အားအင်ရှိ၍ မိမိကိုယ်ကို သုတ်သင်စောင့်ရှောက်နိုင်သူကိုမူ ရှင်ပြုပေးအပ်၏။ မွေးရာပါ မျက်စိကန်းသူကို မျက်စိကန်းသူ (အန္ဓ) ဟု ဆိုအပ်၏။ စကားသံ ကွဲပြားစွာ မထွက်နိုင်သောသူကို ဆွံ့အသူ (မူဂ) ဟု ဆိုအပ်၏။ စကားသံ ထွက်သော်လည်း သရဏဂုံကို ပြည့်စုံအောင် မရွတ်ဆိုနိုင်သော စကားထစ်သူ (မမ္မန) ကိုလည်း ရှင်ပြုပေးရန် မသင့်တော်ပေ။ သရဏဂုံမျှကို ပြည့်စုံအောင် ရွတ်ဆိုနိုင်သူကိုမူ ရှင်ပြုပေးရန် သင့်တော်၏။

พธิโรติ โย สพฺเพน สพฺพํ น สุณาติ. โย ปน มหาสทฺทํ สุณาติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. อนฺธมูคาทโย อุภยโทสวเสน วุตฺตา. เยสญฺจ ปพฺพชฺชา ปฏิกฺขิตฺตา, อุปสมฺปทาปิ เตสํ ปฏิกฺขิตฺตาว. สเจ ปน เต สงฺโฆ อุปสมฺปาเทติ, สพฺเพปิ หตฺถจฺฉินฺนาทโย สูปสมฺปนฺนา, การกสงฺโฆ ปน อาจริยุปชฺฌายา จ อาปตฺติโต น มุจฺจนฺติ. วกฺขติ จ – ‘‘อตฺถิ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อปฺปตฺโต โอสารณํ, ตญฺเจ สงฺโฆ โอสาเรติ, เอกจฺโจ สุโอสาริโต, เอกจฺโจ ทุโอสาริโต’’ติ ตสฺสตฺโถ อาคตฏฺฐาเนเยว อาวิ ภวิสฺสตีติ.

အလုံးစုံသော အသံကို အချင်းခပ်သိမ်း မကြားရသောသူကို နားပင်းသူ (ဗဓိရ) ဟု ဆိုအပ်၏။ အသံကျယ်ကျယ်ကိုမူ ကြားနိုင်သေးပါက ထိုသူကို ရှင်ပြုပေးရန် သင့်တော်၏။ မျက်စိကန်းခြင်း၊ ဆွံ့အခြင်းစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှစ်ပါးစုံသော အပြစ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ရှင်ပြုခြင်းကို ပယ်မြစ်ထားသော သူတို့အား ရဟန်းခံပေးခြင်းကိုလည်း ပယ်မြစ်ထားသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ထိုပယ်မြစ်အပ်သော သူတို့ကို သံဃာက ရဟန်းခံပေးခဲ့ပါက လက်ပြတ်သူစသော ထိုသူအားလုံးတို့သည် ကောင်းစွာ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သည်သာ (ရဟန်းအဖြစ် အထမြောက်သည်သာ) ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ကံပြုသောသံဃာနှင့် ကမ္မဝါစာဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်တို့သည် ဒုက္ကဋ်အာပတ်မှ မလွတ်ကြကုန်။ “ရဟန်းတို့... ရဟန်းပြုရန် တောင်းပန်ခြင်းသို့ မရောက်သေးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှိ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို သံဃာက ရဟန်းပြုပေးခဲ့သော် အချို့မှာ ကောင်းစွာ ရဟန်းဖြစ်၏၊ အချို့မှာ မကောင်းသဖြင့် ရဟန်းဖြစ်၏” ဟူ၍ နောင်၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့။ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် တိုက်ရိုက်လာရှိရာ ပါဠိရပ်၌သာ ထင်ရှားပေလတ္တံ့။

หตฺถจฺฉินฺนาทิวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

လက်ပြတ်သူစသော ဝတ္ထုကထာ ပြီးပြီ။

อลชฺชีนิสฺสยวตฺถุกถา

အလဇ္ဇီနိဿယဝတ္ထုကထာ

๑๒๐. อลชฺชีนํ นิสฺสาย วสนฺตีติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ; อลชฺชิปุคฺคเล นิสฺสาย วสนฺตีติ อตฺโถ. ยาว ภิกฺขุสภาคตํ ชานามีติ นิสฺสยทายกสฺส ภิกฺขุโน ภิกฺขูหิ สภาคตํ ลชฺชิภาวํ ยาว ชานามีติ อตฺโถ. ตสฺมา นวํ ฐานํ คเตน ‘‘เอหิ ภิกฺขุ, นิสฺสยํ คณฺหาหี’’ติ วุจฺจมาเนนาปิ จตูหปญฺจาหํ นิสฺสยทายกสฺส ลชฺชิภาวํ อุปปริกฺขิตฺวา นิสฺสโย คเหตพฺโพ.

၁၂၀. “အလဇ္ဇီနံ နိဿာယ ဝသန္တိ” ဟူသော ပါဌ်၌ ဆဋ္ဌီ (သာမီ) ဝိဘတ်သည် ဒုတိယာ (ဥပယောဂ) ဝိဘတ်၏ အနက်၌ သက်ရောက်၏။ အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီ၍ နေကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ယာဝ ဘိက္ခုသဘာဂတံ ဇာနာမိ” ဟူသည်ကား နိဿယည်းပေးမည့် ရဟန်း၏ အခြားသော လဇ္ဇီရဟန်းတို့နှင့် သီလစသောဂုဏ် တူမျှသော အဖြစ်တည်းဟူသော လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်၏အဖြစ်ကို သိရသမျှ ကာလပတ်လုံးဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် အရပ်သစ်သို့ ရောက်သောရဟန်းသည် “ရဟန်း၊ လာလော့၊ နိဿယည်းယူလော့” ဟု ပြောဆိုအပ်သော်လည်း လေးရက်၊ ငါးရက်မျှ နိဿယည်းပေးမည့်ဆရာ၏ လဇ္ဇီဖြစ်မှုကို စုံစမ်းပြီးမှသာ နိဿယည်းကို ယူအပ်၏။

สเจ ‘‘เถโร ลชฺชี’’ติ ภิกฺขูนํ สนฺติเก สุตฺวา อาคตทิวเสเยว คเหตุกาโม โหติ, เถโร ปน ‘‘อาคเมหิ ตาว, วสนฺโต ชานิสฺสสี’’ติ กติปาหํ อาจารํ อุปปริกฺขิตฺวา นิสฺสยํ เทติ, วฏฺฏติ. ปกติยา นิสฺสยคฺคหณฏฺฐานํ คเตน ตทเหว คเหตพฺโพ, เอกทิวสมฺปิ ปริหาโร [Pg.314] นตฺถิ. สเจ ปฐมยาเม อาจริยสฺส โอกาโส นตฺถิ, โอกาสํ อลภนฺโต ‘‘ปจฺจูสสมเย คเหสฺสามี’’ติ สยติ, อรุณํ อุคฺคตมฺปิ น ชานาติ, อนาปตฺติ. สเจ ปน ‘‘คณฺหิสฺสามี’’ติ อาโภคํ อกตฺวา สยติ, อรุณุคฺคมเน ทุกฺกฏํ. อคตปุพฺพํ ฐานํ คเตน ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ วสิตฺวา คนฺตุกาเมน อนิสฺสิเตน วสิตพฺพํ. ‘‘สตฺตาหํ วสิสฺสามี’’ติ อาลยํ กโรนฺเตน ปน นิสฺสโย คเหตพฺโพ. สเจ เถโร ‘‘กึ สตฺตาหํ วสนฺตสฺส นิสฺสเยนา’’ติ วทติ, ปฏิกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย ลทฺธปริหาโร โหติ.

အကယ်၍ “ထေရ်ကြီးသည် လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်” ဟု အခြားရဟန်းတို့၏ထံမှ ကြားသိရ၍ ရောက်လာသောနေ့၌ပင် နိဿယည်းယူလိုပါက၊ ထိုထေရ်က “ခေတ္တဆိုင်းငံ့ဦးလော့၊ ဤကျောင်း၌ နေရင်း လဇ္ဇီ ဟုတ် မဟုတ်ကို သိရလိမ့်မည်” ဟု ပြောဆို၍ အနည်းငယ်သောရက်မျှ ကျင့်ဝတ်ကို စုံစမ်းပြီးမှ နိဿယည်းပေးပါက ထိုရက်အတွင်း နိဿယည်းမယူဘဲ နေခြင်းငှာ အပ်၏။ ပုံမှန်အားဖြင့် နိဿယည်းယူရာအရပ်သို့ ရောက်သော ရဟန်းသည် ထိုရောက်သောနေ့၌ပင် နိဿယည်းယူအပ်၏။ တစ်ရက်မျှသော်လည်း ဆိုင်းငံ့ရန် အခွင့်အရေး (အစောင့်အရှောက်) မရှိပေ။ အကယ်၍ ပထမယံ၌ ဆရာသမား၏ အားလပ်ခွင့်မရှိသဖြင့် အခွင့်မရဘဲ “မိုးသောက်ယံ၌ ယူအံ့” ဟု ကြံစည်ကာ အိပ်ပျော်သွားသဖြင့် အရုဏ်တက်သွားသည်ကိုပင် မသိလိုက်ပါက အာပတ်မသင့်။ သို့သော် “နိဿယည်းယူအံ့” ဟု နှလုံးမသွင်းဘဲ အိပ်ပျော်သွားပါက အရုဏ်တက်သောအခါ ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏။ တစ်ခါမျှ မရောက်ဖူးသော အရပ်သို့ ရောက်၍ နှစ်ရက် သုံးရက်မျှ နေပြီးလျှင် ပြန်သွားလိုသော ရဟန်းသည် နိဿယည်းမယူဘဲ နေနိုင်၏။ “ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး နေအံ့” ဟု တွယ်တာမှုပြုသော ရဟန်းမူကား နိဿယည်းယူအပ်၏။ အကယ်၍ ထေရ်ကြီးက “ခုနစ်ရက်မျှ နေမည့်သူအား နိဿယည်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု ပြောဆိုပါက ထိုသို့ ငြင်းပယ်သည့် အချိန်မှစ၍ နိဿယည်းမယူဘဲ နေခွင့် (အစောင့်အရှောက်) ရရှိ၏။

อลชฺชีนิสฺสยวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

အလဇ္ဇီနိဿယဝတ္ထုကထာ ပြီးပြီ။

คมิกาทินิสฺสยวตฺถุกถา

ဂမိကာဒိနိဿယဝတ္ထုကထာ

๑๒๑. นิสฺสยกรณีโยติ กรณียนิสฺสโย, กรณีโย มยา นิสฺสโย; คเหตพฺโพติ อตฺโถ. นิสฺสยํ อลภมาเนนาติ อตฺตนา สทฺธึ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺเนสุ นิสฺสยทายเก อสติ นิสฺสยํ น ลภติ นาม. เอวํ อลภนฺเตน อนิสฺสิเตน พหูนิปิ ทิวสานิ คนฺตพฺพํ. สเจ ปุพฺเพปิ นิสฺสยํ คเหตฺวา วุตฺถปุพฺพํ กญฺจิ อาวาสํ ปวิสติ, เอกรตฺตํ วสนฺเตนาปิ นิสฺสโย คเหตพฺโพ. อนฺตรามคฺเค วิสฺสมนฺโต วา สตฺถํ ปริเยสนฺโต วา กติปาหํ วสติ, อนาปตฺติ. อนฺโตวสฺเส ปน นิพทฺธวาสํ วสิตพฺพํ, นิสฺสโย จ คเหตพฺโพ. นาวาย คจฺฉนฺตสฺส ปน วสฺสาเน อาคเตปิ นิสฺสยํ อลภนฺตสฺส อนาปตฺติ.

၁၂၁. “နိဿယကရဏီယ” ဟူသည် ငါသည် နိဿယည်းယူခြင်းအမှုကို ပြုထိုက်၏ (နိဿယည်း ယူအပ်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “နိဿယံ အလဘမာနေန” ဟူသည် မိမိနှင့်အတူ ခရီးရှည်သွားဖော်များထဲတွင် နိဿယည်းပေးနိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်မရှိသဖြင့် နိဿယည်းမရခြင်းကို ဆိုလို၏။ ဤသို့ နိဿယည်းမရပါက နိဿယည်းမယူဘဲ ရက်ပေါင်းများစွာ ခရီးသွားနိုင်၏။ အကယ်၍ ရှေးကလည်း နိဿယည်းယူ၍ နေဖူးသော ကျောင်းတိုက်တစ်ခုခုသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်ပါက တစ်ညဉ့်မျှသာ နေသော်လည်း နိဿယည်းကို ယူအပ်၏။ လမ်းခရီးအကြား၌ အပန်းဖြေ၍သော်လည်းကောင်း၊ လှည်းကုန်သည်အပေါင်းကို စောင့်ဆိုင်းရှာဖွေလျက်သော်လည်းကောင်း အနည်းငယ်သောရက်မျှ နေထိုင်ပါက အာပတ်မသင့်။ ဝါတွင်းကာလ၌မူ အမြဲနေထိုင်ရာအရပ်၌ နေထိုင်ရမည်ဖြစ်ပြီး နိဿယည်းကိုလည်း ယူအပ်၏။ လှေဖြင့် သွားသောရဟန်းအား ဝါဆိုမိုးလ ရောက်သော်လည်း နိဿယည်းပေးမည့်သူကို မရပါက အာပတ်မသင့်ပေ။

ยาจิยมาเนนาติ เตน คิลาเนน ยาจิยมาเนน อนิสฺสิเตน วสิตพฺพํ. สเจ ‘‘ยาจาหิ ม’’นฺติ วุจฺจมาโนปิ คิลาโน มาเนน น ยาจติ, คนฺตพฺพํ.

“ယာစိယမာနေန” ဟူသည် ထိုဂိလာနရဟန်းက နေထိုင်ရန် တောင်းပန်အပ်ပါက နိဿယည်းဆရာကို မမှီဘဲ နေနိုင်၏။ “တပည့်တော်အား နေထိုင်ရန် တောင်းပန်ပါဦး” ဟု ပြောဆိုအပ်သော်လည်း ဂိလာနရဟန်းသည် မာနကြောင့် တောင်းပန်ခြင်းမပြုပါက သွားရမည်သာ ဖြစ်၏။

ผาสุ โหตีติ สมถวิปสฺสนานํ ปฏิลาภวเสน ผาสุ โหติ. อิมญฺหิ ปริหารํ เนว โสตาปนฺโน น สกทาคามี อนาคามี อรหนฺโต ลภนฺติ; น ถามคตสฺส สมาธิโน วา วิปสฺสนาย วา ลาภี, วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐาเน ปน พาลปุถุชฺชเน กถาว นตฺถิ. ยสฺส โข ปน สมโถ วา วิปสฺสนา วา ตรุโณ โหติ, อยํ อิมํ ปริหารํ ลภติ, ปวารณสงฺคโหปิ เอตสฺเสว อนุญฺญาโต. ตสฺมา อิมินา ปุคฺคเลน อาจริเย ปวาเรตฺวา คเตปิ ‘‘ยทา ปติรูโป นิสฺสยทายโก อาคจฺฉิสฺสติ, ตสฺส นิสฺสาย วสิสฺสามี’’ติ อาโภคํ กตฺวา ปุน ยาว [Pg.315] อาสาฬฺหีปุณฺณมา, ตาว อนิสฺสิเตน วตฺถุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน อาสาฬฺหีมาเส อาจริโย นาคจฺฉติ, ยตฺถ นิสฺสโย ลพฺภติ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ.

“ဖာသု ဟောတိ” ဟူသည် သမထ၊ ဝိပဿနာတရားတို့ကို ရရှိခြင်းကြောင့် ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဤအာပတ်မသင့်အောင် နေခွင့်ဟူသော အစောင့်အရှောက်ကို သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း မရ၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း မရကြကုန်။ စွမ်းအားရှိသော သမာဓိ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာကို ရရှိထားသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်လည်း မရနိုင်ပေ။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်ထားသော ဗာလပုထုဇဉ်ရဟန်း၌မူကား ဤသို့သော အစောင့်အရှောက်ကို ရခြင်းအကြောင်းကို ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ သမထ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာသည် နုနယ်သေးပါမူ၊ ထိုသူသည်သာ ဤအာပတ်မသင့်ခွင့် (အစောင့်အရှောက်) ကို ရရှိ၏။ ပဝါရဏာပြု၍ ချီးမြှောက်ခြင်းကိုလည်း ဤပုဂ္ဂိုလ်အားသာ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နိဿယည်းဆရာက ပဝါရဏာပြု၍ အခြားအရပ်သို့ သွားသော်လည်း “လျောက်ပတ်သော နိဿယည်းဆရာ ရောက်လာသောအခါ ထိုဆရာကိုမှီ၍ နေအံ့” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဝါဆိုလပြည့်နေ့ မရောက်မချင်း နိဿယည်းမယူဘဲ နေခွင့်ရှိ၏။ သို့သော် ဝါဆိုလအတွင်း၌ နိဿယည်းဆရာ ရောက်မလာပါက နိဿယည်းရနိုင်သော အခြားကျောင်းသို့ သွားရောက်ရမည်။

๑๒๒. โคตฺเตนปิ อนุสฺสาเวตุนฺติ มหากสฺสปสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโขติ เอวํ โคตฺตํ วตฺวา อนุสฺสาเวตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

၁၂၂. “ဂေါတ္တေနပိ အနုဿာဝေတုံ” ဟူသည် “အရှင်မဟာကဿပ၏ ရဟန်းလောင်း (ပဉ္စင်းလောင်း) ဖြစ်ပါသည်” ဟူ၍ ဤသို့ အမျိုးအနွယ် (ဂေါတြ) ကို ရွတ်ဆို၍ အဖန်ဖန် ကြားသိစေရန် ခွင့်ပြုတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

๑๒๓. ทฺเว เอกานุสฺสาวเนติ ทฺเว เอกโต อนุสฺสาวเน; เอเกน เอกสฺส อญฺเญน อิตรสฺสาติ เอวํ ทฺวีหิ วา อาจริเยหิ เอเกน วา เอกกฺขเณ กมฺมวาจํ อนุสฺสาเวนฺเตหิ อุปสมฺปาเทตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

၁၂၃. “ဒွေ ဧကာနုဿာဝနေ” ဟူသည် ရဟန်းလောင်းနှစ်ပါးတို့ကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကမ္မဝါစာ ရွတ်ဆို၍ ရဟန်းခံပေးရာ၌ ကမ္မဝါစာဆရာ တစ်ပါးက ရဟန်းလောင်းတစ်ပါးအတွက်လည်းကောင်း၊ အခြားကမ္မဝါစာဆရာက အခြားရဟန်းလောင်းအတွက်လည်းကောင်း ဤသို့ ကမ္မဝါစာဆရာ နှစ်ပါးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကမ္မဝါစာဆရာ တစ်ပါးတည်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌ ကမ္မဝါစာရွတ်ဖတ်၍ ရဟန်းခံပေးရန် ခွင့်ပြုတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

ทฺเว ตโย เอกานุสฺสาวเน กาตุํ ตญฺจ โข เอเกน อุปชฺฌาเยนาติ ทฺเว วา ตโย วา ชเน ปุริมนเยเนว เอกโต อนุสฺสาวเน กาตุํ อนุชานามิ; ตญฺจ โข อนุสฺสาวนกิริยํ เอเกน อุปชฺฌาเยน อนุชานามีติ อตฺโถ. ตสฺมา เอเกน อาจริเยน ทฺเว วา ตโย วา อนุสฺสาเวตพฺพา. ทฺวีหิ วา ตีหิ วา อาจริเยหิ วิสุํ วิสุํ เอเกน เอกสฺสาติ เอวํ เอกปฺปหาเรเนว ทฺเว ติสฺโส วา กมฺมวาจา กาตพฺพา. สเจ ปน นานาจริยา นานุปชฺฌายา โหนฺติ, ติสฺสตฺเถโร สุมนตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกํ, สุมนตฺเถโร ติสฺสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกํ อนุสฺสาเวติ, อญฺญมญฺญญฺจ คณปูรกา โหนฺติ, วฏฺฏติ. สเจ ปน นานาอุปชฺฌายา โหนฺติ, เอโก อาจริโย โหติ, ‘‘นตฺเวว นานุปชฺฌาเยนา’’ติ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา น วฏฺฏติ. อิทํ สนฺธาย หิ เอส ปฏิกฺเขโป.

“နှစ်ပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးသော ရဟန်းလောင်းတို့ကို ရှေးနည်းဖြင့်သာလျှင် တစ်ပြိုင်နက် ကမ္မဝါစာဖတ်၍ ရဟန်းခံပေးခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏၊ ထိုကမ္မဝါစာရွတ်ဆိုခြင်းကိရိယာကိုလည်း တစ်ပါးသော ဥပဇ္ဈာယ်အားဖြင့် ခွင့်ပြုတော်မူ၏” ဟု အနက်ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ပါးသော ကမ္မဝါစာဆရာသည် နှစ်ပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးသော ရဟန်းလောင်းတို့ကို ကမ္မဝါစာရွတ်ပေးနိုင်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် ကမ္မဝါစာဆရာ နှစ်ပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးတို့သည် တစ်ပါးသော ကမ္မဝါစာဆရာသည် တစ်ပါးသော ရဟန်းလောင်းအတွက် အသီးသီး တစ်ပြိုင်နက်တည်းဖြင့်သာလျှင် နှစ်မျိုး သို့မဟုတ် သုံးမျိုးသော ကမ္မဝါစာတို့ကို ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ အမျိုးမျိုးသော ကမ္မဝါစာဆရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ အမျိုးမျိုးသော ဥပဇ္ဈာယ်တို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြအံ့၊ တိဿထေရ်ဟူသော ကမ္မဝါစာဆရာသည် သုမနထေရ်ဟူသော ဥပဇ္ဈာယ်၏ အတူနေတပည့်ကိုလည်းကောင်း၊ သုမနထေရ်ဟူသော ကမ္မဝါစာဆရာသည် တိဿထေရ်ဟူသော ဥပဇ္ဈာယ်၏ အတူနေတပည့်ကိုလည်းကောင်း ကမ္မဝါစာရွတ်ပေးအံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လတ်သော် အချင်းချင်းလည်း ဂိုဏ်းကို ပြည့်စေတတ်သူများ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသို့ပြုခြင်းသည် အပ်၏။ သို့သော်လည်း အမျိုးမျိုးသော ဥပဇ္ဈာယ်တို့ရှိကြ၍ ကမ္မဝါစာဆရာမှာမူ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် “နတွေဝ နာနုပဇ္ဈာယေန” (အမျိုးမျိုးသော ဥပဇ္ဈာယ်တို့ဖြင့် မပြုအပ်) ဟူ၍ ပယ်မြစ်တော်မူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် မအပ်ပေ။ ဤသို့ နာနုပဇ္ဈာယဖြင့် ဧကာစရိယ၏ ကမ္မဝါစာရွတ်ဆိုခြင်းကို ရည်ရွယ်တော်မူ၍ ဤ “နတွေဝ နာနုပဇ္ဈာယေန” ဟု ပယ်မြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။

คมิกาทินิสฺสยวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ခရီးသွားရဟန်းစသည်တို့အား နိဿရည်းပေးခြင်းဆိုင်ရာ ဝတ္ထုကထာ ပြီး၏။

อุปสมฺปทาวิธิกถา

ဥပသမ္ပဒါဝိဓိကထာ

๑๒๖. ปฐมํ อุปชฺฌํ คาหาเปตพฺโพติ เอตฺถ วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายตีติ อุปชฺฌา, ตํ อุปชฺฌํ; ‘‘อุปชฺฌาโย เม ภนฺเต โหหี’’ติ เอวํ วทาเปตฺวา คาหาเปตพฺโพ. วิตฺถายนฺตีติ วิตฺถทฺธคตฺตา โหนฺติ. ยํ ชาตนฺติ ยํ ตว สรีเร ชาตํ นิพฺพตฺตํ วิชฺชมานํ, ตํ สงฺฆมชฺเฌ ปุจฺฉนฺเต สนฺตํ อตฺถีติ วตฺตพฺพนฺติอาทิ. อุลฺลุมฺปตุ มนฺติ อุทฺธรตุ มํ.

၁၂၆. “ရှေးဦးစွာ ဥပဇ္ဈာယ်ကို ယူစေအပ်၏” ဟူသော ဤစကား၌ - အပြစ်ငယ် အပြစ်ကြီးကို ဂရုတစိုက် ကပ်၍ ကြည့်ရှုတတ်သောကြောင့် “ဥပဇ္ဈာ” မည်၏၊ ထိုဥပဇ္ဈာယ်ကို “အရှင်ဘုရား... တပည့်တော်၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ ဖြစ်တော်မူပါ” ဟု ဤသို့ ဆိုစေ၍ ရဟန်းလောင်းအား ဥပဇ္ဈာယ်ယူစေအပ်၏။ “ဝိတ္ထာယန္တိ” ဟူသည်မှာ - အထူးသဖြင့် တောင့်တင်းသောကိုယ် ရှိကြကုန်၏။ “ယံ ဇာတံ” ဟူသည်မှာ - သင့်ကိုယ်၌ ဖြစ်ပေါ်ထင်ရှားရှိသော အရာဝတ္ထုကို သံဃာ့အလယ်၌ သမုတ်အပ်သော (သမ္မုတိရသော) ရဟန်းက မေးမြန်းသောအခါ ထင်ရှားရှိသော အရာဝတ္ထုကို “ရှိပါသည်” ဟု လျှောက်တင်အပ်၏ ဟူသည် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ “ဥလ္လုမ္ပတု မံ” ဟူသည်မှာ - “တပည့်တော်ကို ထုတ်ဆယ် (ကယ်တင်) တော်မူပါ” ဟူလို။

อุปสมฺปทาวิธิกถา นิฏฺฐิตา.

ဥပသမ္ပဒါဝိဓိကထာ ပြီး၏။

จตฺตาโรนิสฺสยาทิกถา

စတ္တာရောနိဿယာဒိကထာ

๑๒๘. ตาวเทวาติ [Pg.316] อุปสมฺปนฺนสมนนฺตรเมว. ฉายา เมตพฺพาติ เอกโปริสา วา ทฺวิโปริสา วาติ ฉายา เมตพฺพา. อุตุปฺปมาณํ อาจิกฺขิตพฺพนฺติ ‘‘วสฺสาโน เหมนฺโต คิมฺโห’’ติ เอวํ อุตุปฺปมาณํ อาจิกฺขิตพฺพํ. เอตฺถ จ อุตุเยว อุตุปฺปมาณํ. สเจ วสฺสานาทโย อปริปุณฺณา โหนฺติ, ยตฺตเกหิ ทิวเสหิ ยสฺส โย อุตุ อปริปุณฺโณ, เต ทิวเส สลฺลกฺเขตฺวา โส ทิวสภาโค อาจิกฺขิตพฺโพ. อถ วา ‘‘อยํ นาม อุตุ, โส จ โข ปริปุณฺโณ วา อปริปุณฺโณ วา’’ติ เอวํ อุตุปฺปมาณํ อาจิกฺขิตพฺพํ. ‘‘ปุพฺพณฺโห วา สายนฺโห วา’’ติ เอวํ ทิวสภาโค อาจิกฺขิตพฺโพ. สงฺคีตีติ อิทเมว สพฺพํ เอกโต กตฺวา ‘‘ตฺวํ กึ ลภสิ, กา เต ฉายา, กึ อุตุปฺปมาณํ, โก ทิวสภาโค’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘อิทํ นาม ลภามิ – วสฺสํ วา เหมนฺตํ วา คิมฺหํ วา, อยํ เม ฉายา, อิทํ อุตุปฺปมาณํ, อยํ ทิวสภาโคติ วเทยฺยาสี’’ติ เอวํ อาจิกฺขิตพฺพํ.

၁၂၈. “တာဝဒေဝ” ဟူသည်မှာ - ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ပင် (ချက်ချင်းပင်) ဟု ဆိုလိုသည်။ “အရိပ်ကို တိုင်းတာအပ်၏” ဟူသည်မှာ - ယောကျ်ားတစ်ယောက်ပမာဏ သို့မဟုတ် ယောကျ်ားနှစ်ယောက်ပမာဏရှိသော အရိပ်ကို တိုင်းတာအပ်၏။ “ဥတုပမာဏကို ပြောပြအပ်၏” ဟူသည်မှာ - “မိုးဥတု၊ ဆောင်းဥတု၊ နွေဥတု” ဟု ဤသို့ ဥတု၏အတိုင်းအရှည်ကို ပြောပြအပ်၏။ ဤပါဌ်၌ ဥတုသည်ပင် ဥတုပမာဏ မည်၏။ အကယ်၍ မိုးဥတုစသည်တို့သည် မပြည့်သေးကုန်အံ့၊ ထိုရဟန်းဖြစ်ရာ နေ့အဖို့၏ ဥတုသည် နေ့ရက်မည်မျှဖြင့် မပြည့်သေးသည်ကို မှတ်သား၍ ထိုရဟန်းဖြစ်ရာ နေ့အဖို့ကို ပြောပြအပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် “ဤမည်သော ဥတုတည်း၊ ထိုဥတုသည်လည်း ပြည့်ပြီ သို့မဟုတ် မပြည့်သေးပါ” ဟု ဤသို့ ဥတုပမာဏကို ပြောပြအပ်၏။ “နံနက်ပိုင်းတည်း သို့မဟုတ် ညနေပိုင်းတည်း” ဟု ဤသို့ နေ့အဖို့ကို ပြောပြအပ်၏။ “သင်္ဂီတိ” ဟူသည်မှာ - ဤဆိုအပ်ပြီးသော အရိပ်၊ ဥတု၊ နေ့အဖို့ အလုံးစုံကိုပင် တပေါင်းတည်းပြု၍ “သင်သည် အဘယ်ဥတု၊ လ၊ ရက်ကို ရသနည်း၊ သင့်အရိပ်သည် အဘယ်မျှနည်း၊ ဥတုအတိုင်းအရှည်သည် အဘယ်နည်း၊ နေ့အဖို့သည် အဘယ်နည်း” ဟု မေးမြန်းအပ်သော် “တပည့်တော်သည် ဤမည်သောဥတု (မိုးဥတု သို့မဟုတ် ဆောင်းဥတု သို့မဟုတ် နွေဥတု) ကို ရပါ၏၊ ဤခုနစ်ဖဝါးစသည်ကား တပည့်တော်၏ အရိပ်ပါတည်း၊ ဤမိုးဥတု (သို့မဟုတ် ဆောင်းဥတု၊ နွေဥတု) သည် ဥတုပမာဏပါတည်း၊ ဤကား နေ့အဖို့ပါတည်း” ဟု လျှောက်တင်လေလော့ဟု ဤသို့ ပြောကြားအပ်၏။

๑๒๙. โอหายาติ ฉฑฺเฑตฺวา. ทุติยํ ทาตุนฺติ อุปสมฺปทมาฬกโต ปริเวณํ คจฺฉนฺตสฺส ทุติยกํ ทาตุํ อนุชานามิ, จตฺตาริ จ อกรณียานิ อาจิกฺขิตุนฺติ อตฺโถ. ปณฺฑุปลาโสติ ปณฺฑุวณฺโณ ปตฺโต. พนฺธนา ปวุตฺโตติ วณฺฏโต ปติโต. อภพฺโพ หริตตฺถายาติ ปุน หริโต ภวิตุํ อภพฺโพ. ปุถุสิลาติ มหาสิลา.

၁၂၉. “အိုဟာယ” ဟူသည်မှာ - စွန့်ပစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဒုတိယအဖော်ကို ပေးခြင်းငှာ” ဟူသည်မှာ - ပဉ္စင်းခံရာ သိမ်ဝန်း (တန်ဆောင်းဝန်း) မှ ပရိဝုဏ်သို့ သွားသော ရဟန်းသစ်အား ဒုတိယမြောက်အဖော်ကို ပေးခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မပြုကျင့်ထိုက်သော ပါရာဇိကလေးပါး (အကရဏီယလေးပါး) တို့ကို ပြောပြခြင်းငှာလည်းကောင်း ခွင့်ပြုတော်မူ၏ဟု အနက်ရရှိသည်။ “ပဏ္ဍုပလာသ” ဟူသည်မှာ - ဖျော့တော့သော အဆင်းရှိသော သစ်ရွက် (ဖက်ရွက်) ဖြစ်သည်။ “ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တ” ဟူသည်မှာ - အညှာမှ ကြွေကျအပ်ပြီးသော ဟု ဆိုလိုသည်။ “အဘဗ္ဗော ဟရိတတ္ထာယ” ဟူသည်မှာ - တစ်ဖန်ပြန်၍ စိမ်းစိုရန် မထိုက်တန်တော့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပုထုသိလာ” ဟူသည်မှာ - ကြီးစွာသော ကျောက်ခဲဖြစ်သည်။

๑๓๐. อลพฺภมานาย สามคฺคิยา อนาปตฺติ สมฺโภเค สํวาเสติ ยาว ตสฺส อุกฺเขปนียกมฺมกรณตฺถาย สามคฺคี น ลพฺภติ, ตาว เตน สทฺธึ สมฺโภเค จ อุโปสถปวารณาทิกรณเภเท สํวาเส จ อนาปตฺตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ มหาวิภงฺเค วุตฺตานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ปากฏเมวาติ.

၁၃၀. “သံဃာ့ညီညွတ်မှုကို မရနိုင်သဖြင့် သုံးဆောင်မှု၊ အတူနေမှု၌ အာပတ်မသင့်” ဟူသည်မှာ - ထိုဥက္ခိတ္တကရဟန်းအပေါ်၌ ဥက္ခေပနီယကံ ပြုလုပ်ရန် သံဃာ၏ ညီညွတ်ခြင်းကို မရရှိနိုင်သမျှ ကာလပတ်လုံး ထိုရဟန်းနှင့်အတူ အာမိသဓမ္မကို အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥပုသ်၊ ပဝါရဏာ အစရှိသော ကံကို ပြုခြင်းအပြားရှိသော အတူတကွ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အာပတ်မသင့်ဟု မှတ်အပ်၏။ အလုံးစုံသော ကြွင်းကျန်သော စကားရပ်တို့သည် မဟာဝိဘင်း၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သောကြောင့် ထင်ရှားလှပေတော့သည်။

จตฺตาโรนิสฺสยาทิกถา นิฏฺฐิตา.

နိဿရည်းလေးပါးစသည်ကို ပြောကြားခြင်းဆိုင်ရာစကား (စတ္တာရောနိဿယာဒိကထာ) ပြီး၏။

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

သမန္တပါသာဒိကာမည်သော ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌

ทฺวาสตฺตติอธิกวตฺถุสตปฏิมณฺฑิตสฺส มหาขนฺธกสฺส

ခုနစ်ဆယ့်နှစ်ပါးအလွန်ရှိသော တစ်ရာသော ဝတ္ထုတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော မဟာခန္ဓက၏

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

အနက်အဖွင့်သည် (အနက်ကို ဖွင့်ကြောင်း အဋ္ဌကထာသည်) ပြီးပြီ။

มหาขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

မဟာခန္ဓကအဖွင့် (မဟာခန္ဓကဝဏ္ဏနာ) ပြီး၏။

๒. อุโปสถกฺขนฺธกํ

၂. ဥပေါသထက္ခန္ဓက (ဥပုသ်ကဏ္ဍ)

สนฺนิปาตานุชานนาทิกถา

သန္နိပါတာနုဇာနနာဒိကထာ

๑๓๒. อุโปสถกฺขนฺธเก [Pg.317] – อญฺญติตฺถิยาติ เอตฺถ ติตฺถํ วุจฺจติ ลทฺธิ; อญฺญํ ติตฺถํ อญฺญติตฺถํ; อญฺญติตฺถํ เอเตสํ อตฺถีติ อญฺญติตฺถิยา; อิโต อญฺญลทฺธิกาติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมํ ภาสนฺตีติ ยํ เตสํ กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ, ตํ กเถนฺติ. เต ลภนฺตีติ เต มนุสฺสา ลภนฺติ. มูคสูกราติ ถูลสรีรสูกรา.

၁၃၂. ဥပေါသထက္ခန္ဓက၌ - “အညတိတ္ထိယာ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ အယူဝါဒကို “တိတ္ထ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ သာသနာတော်အယူမှ တစ်ပါးသော အယူဝါဒကို “အညတိတ္ထ” ဟု ဆို၏၊ ထိုသာသနာပြင်ပ အယူဝါဒရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို “အညတိတ္ထိယ” ဟု ခေါ်ဆို၏။ ဤသာသနာတော်မှ တစ်ပါးသော အယူရှိသော ပရိဗိုဇ်တို့ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ “တရားစကား ပြောဆိုကုန်၏” ဟူသည်မှာ - ထိုလူတို့အား ပြုထိုက် မပြုထိုက်သော ကောင်းမှု မကောင်းမှု အရာများကို ဟောပြောကြကုန်၏။ “သူတို့သည် ရကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ - ထိုလူတို့သည် ရကြကုန်၏။ “မူဂသူကရာ” ဟူသည်မှာ - ဝဖြိုးသော ကိုယ်ရှိသော ဝက်တို့တည်း။

๑๓๕. อนชฺฌาปนฺโน วา โหติ อาปชฺชิตฺวา วา วุฏฺฐิโตติ เอตฺถ ยํ อาปตฺตึ ภิกฺขุ อนชฺฌาปนฺโน วา โหติ, อาปชฺชิตฺวา วา วุฏฺฐิโต, อยํ อสนฺตี นาม อาปตฺตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมฺปชานมุสาวาเท กึ โหตีติ ยฺวายํ สมฺปชานมุสาวาโท อสฺส โหตีติ วุตฺโต, โส อาปตฺติโต กึ โหติ, กตรา อาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ. ทุกฺกฏํ โหตีติ ทุกฺกฏาปตฺติ โหติ; สา จ โข น มุสาวาทลกฺขเณน; ภควโต ปน วจเนน วจีทฺวาเร อกิริยสมุฏฺฐานา อาปตฺติ โหตีติ เวทิตพฺพา. วกฺขติ หิ –

၁၃၅. “အာပတ်သို့ မရောက်သည်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်အံ့၊ ရောက်ပြီး၍ ထမြောက်ပြီးသည်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်အံ့” ဟူသော ဤပါဌ်၌ - ရဟန်းသည် အကြင်အာပတ်သို့ မရောက်သည်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်အံ့၊ ရောက်ပြီး၍ ထမြောက်ပြီးသည်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်အံ့၊ ဤအာပတ်သည် “အသန္တီ” မည်သော အာပတ်ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။ “သိလျက် ပြောဆိုသော မုသာဝါဒ၌ အဘယ်ဖြစ်သနည်း” ဟူသည်မှာ - သိလျက် ပြောဆိုသော မုသာဝါဒ ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်သော ထိုမုသာဝါဒသည် အာပတ်အားဖြင့် အဘယ်အာပတ် ဖြစ်သနည်းဟု အနက်ရရှိသည်။ “ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ - ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဒုက္ကဋ်အာပတ်သည်လည်း မုသာဝါဒ၏ သဘောလက္ခဏာကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ “သိလျက် မုသာဝါဒ ပြောဆိုလျှင် အဘယ်အာပတ်ဖြစ်သနည်း၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဖြစ်၏” ဟူသော စကားတော်ကြောင့် ဝစီဒွါရ၌ ပြုထိုက်သော ပြောဆိုမှုကို မပြုခြင်းဟူသော အကြောင်းရှိသော ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ မှန်၏၊ နောင်တွင် ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့။

‘‘อนาลปนฺโต มนุเชน เกนจิ,วาจาคิรํ โน จ ปเร ภเณยฺย;

อาปชฺเชยฺย วาจสิกํ น กายิกํ,ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตา’’ติ. (ปริ. ๔๗๙);

“အကြင်ရဟန်းသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော လူနှင့်တကွ နှုတ်မြွက်၍ မပြောဆိုဘဲ ရှိအံ့၊ စကားပြောဖက်မှ တစ်ပါး အခြားသူတို့ကို ရည်မှန်း၍ စကားသံကိုလည်း မပြောဆိုရာ၊ ထိုသူသည် ဝစီဒွါရ၌ဖြစ်သော ကာယဒွါရ၌ဖြစ်သည်မဟုတ်သော အာပတ်သို့ ရောက်ရာ၏။ ဤပြဿနာကို ဝိနည်းကျွမ်းကျင်သော ပညာရှင်တို့သည် ကြံဆအပ်ပြီ” ဟု ပရိဝါရပါဠိတော်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။

อนฺตรายิโกติ อนฺตรายกโร. กิสฺส ผาสุ โหตีติ กิมตฺถาย ผาสุ โหติ. ปฐมสฺส ฌานสฺส อธิคมายาติ ปฐมสฺส ฌานสฺส อธิคมนตฺถาย ตสฺส ภิกฺขุโน ผาสุ โหติ สุขํ โหติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ ภควา อุทฺเทสโต จ นิทฺเทสโต จ ปฐมํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ ทสฺเสสิ.

“အန္တရာယိကော” ဟူသည်မှာ - အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သောသူ ဖြစ်၏။ “အဘယ်အရာအတွက် ချမ်းသာသနည်း” ဟူသည်မှာ - အဘယ်အကျိုးငှာ ချမ်းသာသနည်း ဟူလို။ “ပဌမဈာန်ကို ရခြင်းငှာ” ဟူသည်မှာ - ပဌမဈာန်ကို ရခြင်းအကျိုးငှာ ထိုရဟန်းအား ချမ်းသာခြင်း (သို့မဟုတ် လွယ်ကူခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အစီအရင်သည် ဒုတိယဈာန်ရခြင်းစသည်တို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်ညွှန်ပြခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသကို ပြသတော်မူအပ်ပြီ။

๑๓๖. เทวสิกนฺติ ทิวเส ทิวเส. จาตุทฺทเส วา ปนฺนรเส วาติ เอกสฺส อุตุโน ตติเย จ สตฺตเม จ ปกฺเข ทฺวิกฺขตฺตุํ จาตุทฺทเส อวเสเส ฉกฺขตฺตุํ ปนฺนรเส; อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อยํ ปน ปกติจาริตฺตวเสน [Pg.318] วุตฺโต ‘‘สกึ ปกฺขสฺส จาตุทฺทเส วา ปนฺนรเส วา’’ติ วจนโต ปน ตถารูเป ปจฺจเย สติ ยสฺมึ ตสฺมึ จาตุทฺทเส วา ปนฺนรเส วา อุทฺทิสิตุํ วฏฺฏติ, อาวาสิกานํ ภิกฺขูนํ จาตุทฺทโส โหติ, อาคนฺตุกานํ ปนฺนรโส. สเจ อาวาสิกา พหุตรา โหนฺติ, อาคนฺตุเกหิ อาวาสิกานํ อนุวตฺติตพฺพ’’นฺติ วจนโตปิ เจตํ เวทิตพฺพํ.

၁၃၆. “ဒေဝသိကံ” ဟူသည်မှာ - နေ့တိုင်း နေ့တိုင်း၌ ဖြစ်သည်။ “တစ်ဆယ့်လေးရက်၌သော်လည်းကောင်း တစ်ဆယ့်ငါးရက်၌သော်လည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ - တစ်ခုသော ဥတု၏ သုံးခုမြောက်နှင့် ခုနစ်ခုမြောက်ဖြစ်သော ပက္ခ၌ နှစ်ကြိမ် တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက်နေ့၌ (ဥပုသ်ပြုရမည်)၊ ကြွင်းကျန်သော ပက္ခတို့၌ ခြောက်ကြိမ် တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်နေ့၌ (ဥပုသ်ပြုရမည်)၊ ဤကား ပကတိကျင့်စဉ်အတိုင်း ပထမဦးစွာ ဆိုအပ်သော တစ်မျိုးသော အနက်ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကို ပကတိကျင့်အပ်သော အကျင့်၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ပြီ။ သို့သော်လည်း “တစ်လျှင်တစ်ကြိမ် (ပက္ခတစ်ခုလျှင် တစ်ကြိမ်) တစ်ဆယ့်လေးရက်၌သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်ငါးရက်၌သော်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းကြောင့် ထိုသို့ ပြောင်းလဲပြုထိုက်သော အကြောင်းရှိလတ်သော် အမှတ်မထား တစ်ပါးပါးသော တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက် သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်နေ့၌ ဥပုသ်ရွတ်ပြခြင်းငှာ အပ်၏။ ကျောင်းနေရဟန်းတို့အား တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက်နေ့ဖြစ်၍ ဧည့်သည်ရဟန်းတို့အား တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်နေ့ဖြစ်ရာ၊ အကယ်၍ ကျောင်းနေရဟန်းတို့က ပို၍များပါက ဧည့်သည်ရဟန်းတို့သည် ကျောင်းနေရဟန်းတို့၏အလိုသို့ လိုက်အပ်၏ဟူသော စကားတော်ကြောင့်လည်း ဤအနက်သဘောကို သိနိုင်၏။

สีมานุชานนกถา

သီမာနုဇာနနကထာ (သိမ်သမုတ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာစကား)

๑๓๘. ปฐมํ นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพาติ วินยธเรน ปุจฺฉิตพฺพํ ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย กึ นิมิตฺต’’นฺติ? ปพฺพโต ภนฺเตติ. ปุน วินยธเรน ‘‘เอโส ปพฺพโต นิมิตฺต’’นฺติ เอวํ นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. ‘‘เอตํ ปพฺพตํ นิมิตฺตํ กโรม, กริสฺสาม, นิมิตฺตํ กโต, นิมิตฺตํ โหตุ, โหติ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปน กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ. ปาสาณาทีสุปิ เอเสว นโย. ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย, ทกฺขิณาย ทิสาย, ทกฺขิณาย อนุทิสาย, ปจฺฉิมาย ทิสาย, ปจฺฉิมาย อนุทิสาย, อุตฺตราย ทิสาย, อุตฺตราย อนุทิสาย, กึ นิมิตฺตํ? อุทกํ ภนฺเต. เอตํ อุทกํ นิมิตฺตนฺติ เอตฺถ ปน อฏฺฐตฺวา ปุน ปุรตฺถิมาย ทิสาย กึ นิมิตฺตํ. ปพฺพโต ภนฺเต. เอโส ปพฺพโต นิมิตฺตนฺติ เอวํ ปฐมํ กิตฺติตนิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวาว ฐเปตพฺพํ. เอวญฺหิ นิมิตฺเตน นิมิตฺตํ ฆฏิตํ โหติ. เอวํ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา อถานนฺตรํ วุตฺตาย กมฺมวาจาย สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. กมฺมวาจาปริโยสาเน นิมิตฺตานํ อนฺโต สีมา โหติ, นิมิตฺตานิ สีมโต พหิ โหนฺติ. ตตฺถ นิมิตฺตานิ สกึ กิตฺติตานิปิ กิตฺติตาเนว โหนฺติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ติกฺขตฺตุํ สีมมณฺฑลํ สมฺพนฺธนฺเตน นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ‘‘ปพฺพโต ภนฺเตติ…เป… อุทกํ ภนฺเต’’ติ เอวํ ปน อุปสมฺปนฺโน วา อาจิกฺขตุ อนุปสมฺปนฺโน วา วฏฺฏติเยว.

၁၃၈. “နိမိတ်ကို ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုအပ်၏” ဟူသော စကားအရ ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် “အရှေ့အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း” ဟု မေးမြန်းရမည်။ “အရှင်ဘုရား၊ တောင်ပါတည်း” ဟု လျှောက်ရမည်။ တစ်ဖန် ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်က “အဲဒီတောင်သည် နိမိတ်တည်း” ဟု ဤသို့ နိမိတ်ကို ပြောဆိုရမည်။ သို့သော် “ထိုတောင်ကို နိမိတ်ပြုကုန်၏၊ ပြုကုန်အံ့၊ နိမိတ်ပြုအပ်ပြီ၊ နိမိတ်ဖြစ်စေ၊ နိမိတ်ဖြစ်၏၊ နိမိတ်ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု ဤသို့မူကား မပြောဆိုအပ်။ ကျောက် စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “အရှေ့တောင်ထောင့်အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း” - “အရှင်ဘုရား၊ ကျောက်ပါတည်း” - “ထိုကျောက်သည် နိမိတ်တည်း”။ “တောင်အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း” - “အရှင်ဘုရား၊ တောပါတည်း” - “ထိုတောသည် နိမိတ်တည်း”။ “အနောက်တောင်ထောင့်အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း” - “အရှင်ဘုရား၊ သစ်ပင်ပါတည်း” - “ထိုသစ်ပင်သည် နိမိတ်တည်း”။ “အနောက်အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း” - “အရှင်ဘုရား၊ လမ်းပါတည်း” - “ထိုလမ်းသည် နိမိတ်တည်း”။ “အနောက်မြောက်ထောင့်အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း” - “အရှင်ဘုရား၊ တောင်ပို့ပါတည်း” - “ထိုတောင်ပို့သည် နိမိတ်တည်း”။ “မြောက်အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း” - “အရှင်ဘုရား၊ မြစ်ပါတည်း” - “ထိုမြစ်သည် နိမိတ်တည်း”။ “အရှေ့မြောက်ထောင့်အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း” - “အရှင်ဘုရား၊ ရေပါတည်း” - “ထိုရေသည် နိမိတ်တည်း” ဟု ဤသို့ ဤအရှေ့မြောက်ထောင့်၌သာ ရပ်မထားဘဲ၊ တစ်ဖန် “အရှေ့အရပ်၌ နိမိတ်ကား အဘယ်နည်း၊ အရှင်ဘုရား တောင်ပါတည်း၊ ထိုတောင်သည် နိမိတ်တည်း” ဟု ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုခဲ့ပြီးသော နိမိတ်ကို ထပ်မံပြောဆိုပြီးမှသာ ဝိနည်းဓိုရ်သည် ရပ်နားရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသို့ ပထမပြောအပ်ပြီးသော နိမိတ်ကို ထပ်၍ ပြောပြမှသာ ရှေ့နိမိတ်နှင့် နောက်နိမိတ်သည် စပ်မိ ဆက်စပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ နိမိတ်များကို ပြောကြားပြီးနောက် ချက်ချင်းပင် ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်သော ကမ္မဝါစာဖြင့် သိမ်ကို သမုတ်ရမည်။ ကမ္မဝါစာပြီးဆုံးသည်နှင့် နိမိတ်တို့၏ အတွင်းသည် သိမ်ဖြစ်၏။ နိမိတ်တို့သည် သိမ်၏ အပြင်ဘက်၌ ရှိကုန်၏။ ထိုသိမ်သမုတ်ရာ၌ နိမိတ်ကို တစ်ကြိမ်တည်း ပြောကြားသော်လည်း ပြောကြားပြီးသည်သာ မည်၏။ သို့သော် အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌မူ သိမ်အဝန်းကို ဆက်စပ်မိစေရန် နိမိတ်ကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ပြောကြားရမည်ဟု ဆိုထား၏။ “အရှင်ဘုရား၊ တောင်ပါတည်း” မှစ၍ “အရှင်ဘုရား၊ ရေပါတည်း” ဟု ဤသို့ ရဟန်းသော်လည်းကောင်း၊ လူ သာမဏေ သော်လည်းကောင်း ပြောကြားလျှောက်ထားအပ်သည်သာတည်း။

อิทานิ ปพฺพตนิมิตฺตาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ – ติวิโธ ปพฺพโต, สุทฺธปํสุปพฺพโต, สุทฺธปาสาณปพฺพโต, อุภยมิสฺสโกติ. โส ติวิโธปิ วฏฺฏติ. วาลิกราสิ ปน น วฏฺฏติ. อิตโรปิ หตฺถิปฺปมาณโต โอมกตโร น วฏฺฏติ. หตฺถิปฺปมาณโต ปน ปฏฺฐาย สิเนรุปฺปมาโณปิ วฏฺฏติ. สเจ จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาโร ตีสุ วา ตโย ปพฺพตา โหนฺติ, จตูหิ วา ตีหิ วา ปพฺพตนิมิตฺเตหิ เอว สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติ. ทฺวีหิ ปน นิมิตฺเตหิ เอเกน [Pg.319] วา สมฺมนฺนิตุํ น วฏฺฏติ. อิโต ปเรสุ ปาสาณนิมิตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย. ตสฺมา ปพฺพตนิมิตฺตํ กโรนฺเตน ปุจฺฉิตพฺพํ ‘‘เอกาพทฺโธ น เอกาพทฺโธ’’ติ. สเจ เอกาพทฺโธ โหติ, น กาตพฺโพ. ตญฺหิ จตูสุ วา อฏฺฐสุ วา ทิสาสุ กิตฺเตนฺเตนาปิ เอกเมว นิมิตฺตํ กิตฺติตํ โหติ, ตสฺมา โย เอวํ จกฺกสณฺฐาเนน วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิโต ปพฺพโต, ตํ เอกทิสาย กิตฺเตตฺวา อญฺญาสุ ทิสาสุ ตํ พหิทฺธา กตฺวา อนฺโต อญฺญานิ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ.

ယခုအခါ၌ တောင်နိမိတ် အစရှိသည်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ တောင်သည် သက်သက်သော မြေတောင် (သုဒ္ဓပံသုပဗ္ဗတ)၊ သက်သက်သော ကျောက်တောင် (သုဒ္ဓပါသာဏပဗ္ဗတ)၊ နှစ်မျိုးရောနှောသော တောင် (ဥဘယမိဿက) ဟု သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုတောင်သုံးမျိုးလုံးသည်ပင် နိမိတ်အဖြစ် အပ်၏။ သို့သော် သဲပုံသည် နိမိတ်ဖြစ်ရန် မအပ်။ အခြားသော တောင်သည်လည်း ခုနစ်တောင်ထွာ ဆင်ပမာဏအောက် ယုတ်လျော့သော တောင်ဖြစ်ပါက နိမိတ်ဖြစ်ရန် မအပ်။ ခုနစ်တောင်ထွာ ဆင်ပမာဏမှစ၍ မြင့်မိုရ်တောင်ပမာဏရှိသော တောင်သည်လည်း နိမိတ်အဖြစ် အပ်၏။ အကယ်၍ အရပ်လေးမျက်နှာ၌ တောင်လေးလုံး သော်လည်းကောင်း၊ အရပ်သုံးမျက်နှာ၌ တောင်သုံးလုံး သော်လည်းကောင်း ရှိခဲ့သော် ထိုတောင်နိမိတ်လေးလုံး သို့မဟုတ် သုံးလုံးဖြင့် သိမ်သမုတ်ရန် အပ်၏။ နိမိတ်နှစ်လုံး သို့မဟုတ် တစ်လုံးတည်းဖြင့် သမုတ်ရန်မူကား မအပ်။ ဤတောင်နိမိတ်မှတစ်ပါး ကျောက်နိမိတ်စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တောင်နိမိတ်ကို ပြုသော ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် “ဤတောင်သည် တစ်ဆက်တည်း ဆက်စပ်နေသလော၊ တစ်ဆက်တည်း မဟုတ်သလော” ဟု မေးမြန်းရမည်။ အကယ်၍ တစ်ဆက်တည်း ဖြစ်နေပါက နိမိတ်မပြုထိုက်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရပ်လေးမျက်နှာ၌ ဖြစ်စေ၊ ရှစ်မျက်နှာ၌ ဖြစ်စေ နိမိတ်ပြောပါသော်လည်း တစ်ဆက်တည်း ဖြစ်နေသဖြင့် နိမိတ်တစ်ခုတည်းကိုသာ ပြောကြားရာရောက်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် ကျောင်းတိုက်ကို ဝိုင်းရံလျက် တည်ရှိသော တောင်ရှိခဲ့ပါက ထိုတောင်ကို အရပ်တစ်မျက်နှာ၌ နိမိတ်ပြောဆိုပြီးလျှင် အခြားသောအရပ်တို့၌ ထိုတောင်ကို သိမ်၏ ပြင်ဘက်၌ ထားကာ အတွင်း၌ အခြားသောနိမိတ်များကို ပြောကြားအပ်ကုန်၏။

สเจ ปพฺพตสฺส ตติยภาคํ วา อุปฑฺฒํ วา อนฺโตสีมาย กตฺตุกามา โหนฺติ, ปพฺพตํ อกิตฺเตตฺวา ยตฺตกํ ปเทสํ อนฺโต กตฺตุกามา, ตสฺส ปรโต ตสฺมึเยว ปพฺพเต ชาตรุกฺขวมฺมิกาทีสุ อญฺญตรํ นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. สเจ เอกโยชนทฺวิโยชนปฺปมาณํ สพฺพํ ปพฺพตํ อนฺโต กตฺตุกามา โหนฺติ, ปพฺพตสฺส ปรโต ภูมิยํ ชาตรุกฺขวมฺมิกาทีนิ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ.

အကယ်၍ တောင်၏ သုံးပုံတစ်ပုံကို သော်လည်းကောင်း၊ ထက်ဝက်ကို သော်လည်းကောင်း သိမ်၏ အတွင်း၌ ပြုလိုပါက ထိုတောင်ကို နိမိတ်အဖြစ် မပြောပြဘဲ သိမ်အတွင်း၌ ပြုလိုသမျှသော အရပ်၏ အပြင်ဘက် ထိုတောင်ပေါ်၌ပင် ပေါက်ရောက်သော သစ်ပင်၊ တောင်ပို့ အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားအပ်၏။ အကယ်၍ တစ်ယူဇနာ၊ နှစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော တောင်တစ်ခုလုံးကို သိမ်အတွင်း၌ ပြုလိုပါက တောင်၏ အပြင်ဘက် မြေပြင်၌ ပေါက်ရောက်သော သစ်ပင်၊ တောင်ပို့ အစရှိသော နိမိတ်များကို ပြောကြားအပ်ကုန်၏။

ปาสาณนิมิตฺเต – อยคุโฬปิ ปาสาณสงฺขฺยเมว คจฺฉติ, ตสฺมา โย โกจิ ปาสาโณ วฏฺฏติ. ปมาณโต ปน หตฺถิปฺปมาโณ ปพฺพตสงฺขฺยํ คโต, ตสฺมา โส น วฏฺฏติ. มหาโคณมหามหึสปฺปมาโณ ปน วฏฺฏติ. เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน ทฺวตฺตึสปลคุฬปิณฺฑปริมาโณ วฏฺฏติ. ตโต ขุทฺทกตโร อิฏฺฐกา วา มหนฺตีปิ น วฏฺฏติ. อนิมิตฺตุปคปาสาณราสิปิ น วฏฺฏติ, ปเคว ปํสุวาลิกราสิ. ภูมิสโม ขลมณฺฑลสทิโส ปิฏฺฐิปาสาโณ วา ภูมิโต ขาณุโก วิย อุฏฺฐิตปาสาโณ วา โหติ, โสปิ ปมาณุปโค เจ วฏฺฏติ. ปิฏฺฐิปาสาโณ อติมหนฺโตปิ ปาสาณสงฺขฺยเมว คจฺฉติ, ตสฺมา สเจ มหโต ปิฏฺฐิปาสาณสฺส เอกปฺปเทสํ อนฺโตสีมาย กตฺตุกามา โหนฺติ, ตํ อกิตฺเตตฺวา ตสฺสุปริ อญฺโญ ปาสาโณ กิตฺเตตพฺโพ. สเจ ปิฏฺฐิปาสาณุปริ วิหารํ กโรนฺติ, วิหารมชฺเฌน วา ปิฏฺฐิปาสาโณ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺฉติ, เอวรูโป ปิฏฺฐิปาสาโณ น วฏฺฏติ. สเจ หิ ตํ กิตฺเตนฺติ, นิมิตฺตสฺส อุปริ วิหาโร โหติ, นิมิตฺตญฺจ นาม พหิสีมาย โหติ, วิหาโรปิ พหิสีมายํ อาปชฺชติ. วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตปิฏฺฐิปาสาโณ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ น กิตฺเตตพฺโพ.

ကျောက်နိမိတ်၌ သံတွေခဲသည်လည်း ကျောက်ဟူသော အမျိုးအစားထဲသို့သာ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် အမှတ်မထား တစ်ပါးပါးသော ကျောက်သည် နိမိတ်အဖြစ် အပ်၏။ အတိုင်းအရှည် အားဖြင့်မူကား ခုနစ်တောင်ထွာ ဆင်ပမာဏရှိသော ကျောက်သည် တောင်အစုဝင် ဖြစ်သွားသဖြင့် ထိုကျောက်သည် နိမိတ်အဖြစ် မအပ်။ နွားကြီး၊ ကျွဲကြီး ပမာဏရှိသော ကျောက်သည်ကား အပ်၏။ အောက်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သုံးဆယ့်နှစ်ပိုလ်ရှိသော တင်လဲခဲ ပမာဏရှိသော ကျောက်သည် အပ်၏။ ထိုထက်ငယ်သော ကျောက်သော်လည်းကောင်း၊ အုတ်သည် ကြီးသော်လည်းကောင်း နိမိတ်အဖြစ် မအပ်။ နိမိတ်အဖြစ် မလောက်သော ကျောက်ခဲအစုအပုံသည်လည်း မအပ်၊ မြေပုံ သဲပုံတို့ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိ ရှေးဦးကပင် မအပ်ပေ။ မြေပြင်နှင့် ညီမျှသော ကောက်နယ်တလင်းဝန်းနှင့် တူသော ကျောက်ဖျာသော်လည်းကောင်း၊ မြေမှ သစ်ငုတ်ကဲ့သို့ ပေါ်ထွက်နေသော ကျောက်သော်လည်းကောင်း ရှိတတ်၏။ ထိုကျောက်ဖျာ သို့မဟုတ် ကျောက်ငုတ်သည်လည်း သတ်မှတ်ထားသော ပမာဏ (သုံးဆယ့်နှစ်ပိုလ် တင်လဲခဲခန့်) ရှိပါက နိမိတ်အဖြစ် အပ်၏။ ကျောက်ဖျာသည် အလွန်ကြီးကျယ်သော်လည်း ကျောက်ဟူသော အမျိုးအစားသို့သာ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် ကြီးစွာသော ကျောက်ဖျာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို သိမ်အတွင်း၌ ပြုလိုပါက ထိုကျောက်ဖျာကို နိမိတ်အဖြစ် မပြောကြားဘဲ ၎င်း၏အပေါ်ရှိ အခြားသော ကျောက်တုံး ကျောက်ခဲကို နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားအပ်၏။ အကယ်၍ ကျောက်ဖျာအပေါ်၌ ကျောင်းဆောက်လုပ်ထားပါက၊ သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်၏ အလယ်ဖြင့် ကျောက်ဖျာသည် ထုတ်ချင်းပေါက် လျှိုထွင်း၍ သွားပါက ထိုသို့သော ကျောက်ဖျာသည် မအပ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကျောက်ဖျာကို နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားပါက နိမိတ်၏အပေါ်၌ ကျောင်းတိုက် ရှိနေသောကြောင့်တည်း။ နိမိတ်ဟူသည် သိမ်၏ အပြင်ဘက်၌ ရှိရမည်ဖြစ်ရာ ကျောင်းတိုက်သည်လည်း သိမ်ပြင်ဘက်သို့ ရောက်သွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော ကျောက်ဖျာမျိုးသည် မအပ်။ ကျောင်းတိုက်ကို ဝိုင်းရံ၍ တည်ရှိသော ကျောက်ဖျာကို တစ်နေရာ၌ နိမိတ်အဖြစ် ပြောဆိုပြီးလျှင် အခြားတစ်နေရာ၌ ထပ်မံ၍ မပြောဆိုအပ်။

วนนิมิตฺเต – ติณวนํ วา ตจสารตาลนาฬิเกราทิรุกฺขวนํ วา น วฏฺฏติ. อนฺโตสารานํ ปน สากสาลาทีนํ อนฺโตสารมิสฺสกานํ วา รุกฺขานํ [Pg.320] วนํ วฏฺฏติ, ตญฺจ โข เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน จตุปญฺจรุกฺขมตฺตมฺปิ ตโต โอรํ น วฏฺฏติ, ปรํ โยชนสติกมฺปิ วฏฺฏติ. สเจ ปน วนมชฺเฌ วิหารํ กโรนฺติ, วนํ น กิตฺเตตพฺพํ. เอกเทสํ อนฺโตสีมาย กตฺตุกาเมหิปิ วนํ อกิตฺเตตฺวา ตตฺถ รุกฺขปาสาณาทโย กิตฺเตตพฺพา. วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตวนํ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ น กิตฺเตตพฺพํ.

တောနိမိတ်၌ မြက်တောသော်လည်းကောင်း၊ အခွံသာ အနှစ်ရှိသော ထန်းပင် အုန်းပင် အစရှိသော သစ်ပင်တောသော်လည်းကောင်း နိမိတ်ပြုရန် မအပ်။ အတွင်း၌ အနှစ်ရှိကုန်သော ကျွန်းပင်၊ အင်ကြင်းပင် အစရှိသော သစ်ပင်တော သော်လည်းကောင်း၊ အတွင်း၌ အနှစ်ရှိသော သစ်ပင်တို့နှင့် ရောနှောနေသော သစ်ပင်တော သော်လည်းကောင်း နိမိတ်အဖြစ် အပ်၏။ ထိုတောသည်လည်း အောက်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် လေးပင်၊ ငါးပင်မျှ ရှိက အပ်၏၊ ထိုထက်နည်းသော တောသည် မအပ်။ ထိုထက်အလွန် ယူဇနာတစ်ရာရှိသော တောသည်လည်း အပ်၏။ အကယ်၍ တောအလယ်၌ ကျောင်းဆောက်လုပ်ပါက ထိုတောကို နိမိတ်မပြောကြားအပ်။ တော၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို သိမ်အတွင်း၌ ပြုလိုသော ရဟန်းတို့သည်လည်း တောကို နိမိတ်မပြောဘဲ ထိုတော၌ ရှိသော သစ်ပင်၊ ကျောက် အစရှိသည်တို့ကိုသာ နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားအပ်၏။ ကျောင်းတိုက်ကို ဝိုင်းရံ၍ တည်ရှိသော တောကို တစ်နေရာ၌ နိမိတ်အဖြစ် ပြောဆိုပြီးလျှင် အခြားတစ်နေရာ၌ ထပ်မံ၍ မပြောဆိုအပ်။

รุกฺขนิมิตฺเต – ตจสาโร ตาลนาฬิเกราทิรุกฺโข น วฏฺฏติ, อนฺโตสาโร ชีวมานโก อนฺตมโส อุพฺเพธโต อฏฺฐงฺคุโล ปริณาหโต สูจิทณฺฑกปฺปมาโณปิ วฏฺฏติ, ตโต โอรํ น วฏฺฏติ, ปรํ ทฺวาทสโยชโน สุปฺปติฏฺฐิตนิคฺโรโธปิ วฏฺฏติ. วํสนฬกสราวาทีสุ พีชํ โรเปตฺวา วฑฺฒาปิโต ปมาณุปโคปิ น วฏฺฏติ. ตโต อปเนตฺวา ปน ตงฺขณมฺปิ ภูมิยํ โรเปตฺวา โกฏฺฐกํ กตฺวา อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. นวมูลสาขานิคฺคมนํ อการณํ. ขนฺธํ ฉินฺทิตฺวา โรปิเต ปน เอตํ ยุชฺชติ. กิตฺเตนฺเตน จ ‘‘รุกฺโข’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ, ‘‘สากรุกฺโขติปิ สาลรุกฺโข’’ติปิ. เอกาพทฺธํ ปน สุปฺปติฏฺฐิตนิคฺโรธสทิสํ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ.

သစ်ပင်နိမိတ်၌ အခွံသာ အနှစ်ရှိသော ထန်းပင်၊ အုန်းပင် အစရှိသော သစ်ပင်သည် နိမိတ်အဖြစ် မအပ်။ အတွင်း၌ အနှစ်ရှိသော၊ ရှင်သန်ဆဲဖြစ်သော၊ အနည်းဆုံးအားဖြင့် အမြင့် ရှစ်သစ် (ရှစ်လက်သစ်)၊ လုံးပတ်အားဖြင့် ကညစ်ရိုးတံ (ကလောင်တံ) ခန့် ရှိသော သစ်ပင်သည်လည်း အပ်၏။ ထိုထက်ငယ်သော သစ်ပင်သည် မအပ်။ ထိုထက်ကြီးပါက ဆယ့်နှစ်ယူဇနာရှိသော ကောင်းစွာတည်သော ပညောင်ပင်သည်လည်း အပ်၏။ ဝါးဆစ်၊ ကျူဆစ်၊ အိုးခွက် အစရှိသည်တို့၌ မျိုးစေ့စိုက်ပျိုး၍ ကြီးပွားစေအပ်သော သတ်မှတ်ပမာဏရှိသော သစ်ပင်သည်လည်း မအပ်။ သို့သော် ထိုဝါးဆစ် စသည်တို့မှ ဖယ်ထုတ်၍ ထိုသိမ်သမုတ်မည့် ခဏ၌ပင် မြေ၌ စိုက်ပျိုးကာ မြေအုံပြုလုပ်၍ ရေလောင်းပြီး နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားရန်မူကား အပ်၏။ အမြစ်သစ်၊ အခက်သစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်းသည် နိမိတ်ဖြစ်ရန် အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ ပင်စည်ကို ဖြတ်၍ စိုက်ပျိုးသော သစ်ပင်၌ကား ဤအမြစ်သစ်၊ အခက်သစ် ထွက်ခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ နိမိတ်ပြောဆိုရာတွင်လည်း “သစ်ပင်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကျွန်းပင်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အင်ကြင်းပင်” ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုရန် အပ်၏။ သို့သော် တစ်ဆက်တည်း စပ်နေသော ကောင်းစွာတည်သော ပညောင်ပင်ကဲ့သို့သော သစ်ပင်ကို တစ်နေရာ၌ နိမိတ်အဖြစ် ပြောဆိုပြီးလျှင် အခြားတစ်နေရာ၌ ထပ်မံ၍ ပြောဆိုရန် မအပ်။

มคฺคนิมิตฺเต – อรญฺญเขตฺตนทีตฬากมคฺคาทโย น วฏฺฏนฺติ, ชงฺฆมคฺโค วา สกฏมคฺโค วา วฏฺฏติ, โย นิพฺพิชฺฌิตฺวา ทฺเว ตีณิ คามนฺตรานิ คจฺฉติ. โย ปน ชงฺฆมคฺโค สกฏมคฺคโต โอกฺกมิตฺวา ปุน สกฏมคฺคเมว โอตรติ, เย วา ชงฺฆมคฺคสกฏมคฺคา อวฬญฺชา, เต น วฏฺฏนฺติ. ชงฺฆสตฺถสกฏสตฺเถหิ วฬญฺชิยมานาเยว วฏฺฏนฺติ. สเจ ทฺเว มคฺคา นิกฺขมิตฺวา ปจฺฉา สกฏธุรมิว เอกีภวนฺติ, ทฺวิธา ภินฺนฏฺฐาเน วา สมฺพนฺธฏฺฐาเน วา สกึ กิตฺเตตฺวา ปุน น กิตฺเตตพฺพา, เอกาพทฺธนิมิตฺตญฺเหตํ โหติ.

လမ်းနိမိတ်တွင် တောသွားလမ်း၊ လယ်သွားလမ်း၊ မြစ်သွားလမ်း၊ တစ်ဖက်ဆည်ကန်သွားလမ်း စသည်တို့သည် နိမိတ်အဖြစ် မအပ်စပ်ကုန်။ နှစ်ရွာ သို့မဟုတ် သုံးရွာကို ဖြတ်သန်းသွားသော ခြေကျင်လမ်း သို့မဟုတ် လှည်းလမ်းသည်သာ အပ်စပ်၏။ သို့ရာတွင် လှည်းလမ်းမှ ဖဲခွာသွားပြီးမှ လှည်းလမ်းသို့ပင် ပြန်လည်သက်ရောက်သော ခြေကျင်လမ်း သို့မဟုတ် မသုံးစွဲသော ခြေကျင်လမ်းနှင့် လှည်းလမ်းတို့သည် မအပ်စပ်ကုန်။ ခြေကျင်ကုန်သည်နှင့် လှည်းကုန်သည်တို့ သုံးစွဲနေဆဲဖြစ်သော လမ်းတို့သည်သာ အပ်စပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ လမ်းနှစ်ခုသည် ခွဲထွက်သွားပြီးမှ နောက်ပိုင်းတွင် လှည်းဦးကဲ့သို့ တစ်ခုတည်း ပြန်ပေါင်းသွားပါက နှစ်လမ်းကွဲသောနေရာ၌ ဖြစ်စေ၊ ပြန်လည်ဆုံစပ်သောနေရာ၌ ဖြစ်စေ တစ်ကြိမ်သာ နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားအပ်ပြီး တစ်ဖန် ထပ်မပြောကြားအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ထိုလမ်းသည် တဆက်တည်းစပ်နေသော နိမိတ်တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

สเจ วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา จตฺตาโร มคฺคา จตูสุ ทิสาสุ คจฺฉนฺติ, มชฺเฌ เอกํ กิตฺเตตฺวา อปรํ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ. เอกาพทฺธนิมิตฺตญฺเหตํ โหติ. โกณํ นิพฺพิชฺฌิตฺวา คตมคฺคํ ปน ปรภาเค กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. วิหารมชฺเฌน นิพฺพิชฺฌิตฺวา คตมคฺโค ปน น กิตฺเตตพฺโพ. กิตฺติเต นิมิตฺตสฺส อุปริ วิหาโร โหติ. สเจ สกฏมคฺคสฺส อนฺติมจกฺกมคฺคํ นิมิตฺตํ กโรนฺติ, มคฺโค พหิสีมาย โหติ. สเจ พาหิรจกฺกมคฺคํ นิมิตฺตํ กโรนฺติ, พาหิรจกฺกมคฺโคว พหิสีมาย โหติ, เสสํ อนฺโตสีมํ ภชติ. มคฺคํ [Pg.321] กิตฺเตนฺเตน ‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช’’ติ ทสสุ เยน เกนจิ นาเมน กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. ปริขาสณฺฐาเนน วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา คตมคฺโค เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ.

အကယ်၍ ကျောင်းတိုက်ကို ဝန်းရံလျက် လမ်းလေးခုတို့သည် အရပ်လေးမျက်နှာသို့ သွားကြကုန်အံ့။ ထိုသို့ဖြစ်သော် လမ်းများ၏ အလယ်၌ တစ်ခုသော လမ်းကို နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားပြီးလျှင် အခြားသောလမ်းကို ထပ်မံ၍ ပြောကြားခြင်းငှာ မအပ်စပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ကျောင်းဝန်းကျင်ရှိ လမ်းလေးခုလုံးသည် တဆက်တည်းစပ်နေသော နိမိတ်တစ်ခုတည်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော် ကျောင်း၏ထောင့်ကို ဖြတ်၍သွားသော လမ်းကိုမူ ကျောင်းပြင်ပအဖို့၌ နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားအပ်၏။ ကျောင်းအလယ်ကို ဖြတ်၍သွားသော လမ်းကိုမူကား နိမိတ်အဖြစ် မပြောကြားအပ်ပေ။ ပြောကြားမိပါက ကျောင်းသည် နိမိတ်၏အပေါ်၌ တည်ရှိနေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ လှည်းလမ်း၏ အတွင်းဘက်ဘီးရာလမ်းကို နိမိတ်ပြုကြပါက လှည်းလမ်းတစ်ခုလုံးသည် သိမ်၏ပြင်ပ၌ ဖြစ်လိမ့်မည်။ အကယ်၍ အပြင်ဘက်ဘီးရာလမ်းကို နိမိတ်ပြုကြပါက အပြင်ဘက်ဘီးရာလမ်းသည်သာ သိမ်၏ပြင်ပ၌ ရှိပြီး ကျန်သောလမ်းအပိုင်းသည် သိမ်၏အတွင်းသို့ ဝင်လိမ့်မည်။ နိမိတ်အဖြစ် လမ်းကို ပြောကြားသောအခါ မဂ္ဂေါ၊ ပန္ထော၊ ပထော၊ ပဇ္ဇော ဟူသော အဘိဓာန်လာ လမ်းအမည် ဆယ်မျိုးတို့တွင် အဆင်ပြေရာ တစ်မျိုးမျိုးဖြင့် ပြောကြားအပ်၏။ ကျုံး၏ပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ကျောင်းတိုက်ကို ဝန်းရံ၍သွားသော လမ်းကို တစ်နေရာ၌ နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားပြီးလျှင် အခြားတစ်နေရာ၌ ထပ်မံ၍ ပြောကြားခြင်းငှာ မအပ်စပ်ပေ။

วมฺมิกนิมิตฺเต – เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน ตํ ทิวสํ ชาโต อฏฺฐงฺคุลุพฺเพโธ โควิสาณปฺปมาโณปิ วมฺมิโก วฏฺฏติ, ตโต โอรํ น วฏฺฏติ, ปรํ หิมวนฺตปพฺพตสทิโสปิ วฏฺฏติ. วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตํ ปน เอกาพทฺธํ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ.

တောင်ပို့နိမိတ်တွင် အနည်းဆုံးအတိုင်းအတာအားဖြင့် သိမ်သမုတ်မည့်နေ့၌ပင် ပေါက်သော ရှစ်သစ်အမြင့်ရှိ၍ နွားဦးချိုခန့် ပမာဏရှိသော တောင်ပို့သည်ပင် အပ်စပ်၏။ ထိုထက်နိမ့်သော တောင်ပို့သည် မအပ်စပ်။ ထိုထက်ကြီးသော ဟိမဝန္တာတောင်နှင့်တူသော တောင်ပို့ကြီးပင် ဖြစ်သော်လည်း အပ်စပ်၏။ သို့သော် ကျောင်းတိုက်ကို ဝိုင်းလျက် တဆက်တည်း စပ်လျက်တည်ရှိသော တောင်ပို့ကိုမူ တစ်နေရာ၌ နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားပြီးလျှင် အခြားတစ်နေရာ၌ ထပ်မံ၍ ပြောကြားခြင်းငှာ မအပ်စပ်ပေ။

นทีนิมิตฺเต – ยสฺสา ธมฺมิกานํ ราชูนํ กาเล อนฺวทฺธมาสํ อนุทสาหํ อนุปญฺจาหนฺติ เอวํ อนติกฺกมิตฺวา เทเว วสฺสนฺเต วลาหเกสุ วิคตมตฺเตสุ โสตํ ปจฺฉิชฺชติ, อยํ นทีสงฺขฺยํ น คจฺฉติ. ยสฺสา ปน อีทิเส สุวุฏฺฐิกาเล วสฺสานสฺส จาตุมาเส โสตํ น ปจฺฉิชฺชติ, ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อุตฺตรนฺติยา ภิกฺขุนิยา อนฺตรวาสโก เตมิยติ, อยํ นทีสงฺขฺยํ คจฺฉติ, สีมํ พนฺธนฺตานํ นิมิตฺตํ โหติ. ภิกฺขุนิยา นทีปารคมเนปิ อุโปสถาทิสงฺฆกมฺมกรเณปิ นทีปารสีมสมฺมนฺนเนปิ อยเมว นที.

မြစ်နိမိတ်တွင် တရားစောင့်သော မင်းတို့၏ လက်ထက်၌ ငါးရက်တစ်ကြိမ်၊ ဆယ်ရက်တစ်ကြိမ်၊ လခွဲတစ်ကြိမ် မိုးရွာသော်လည်း တိမ်တိုက်များ ကင်းစင်သွားသည်နှင့် တပြိုင်နက် ရေစီးရပ်စဲသွားသော မြစ်သည် မြစ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သို့ မရောက်ပေ။ သို့သော် မိုးကောင်းသော ကာလ၌ မိုးရာသီ လေးလပတ်လုံး ရေစီးမပြတ်ဘဲ ရေကူးဖြတ်သော ဘိက္ခုနီမ၏ သုံးမဏ္ဍလကို ဖုံးလွှမ်း၍ သင်းပိုင်ကို စိုစွတ်စေနိုင်သော မြစ်သည်သာ မြစ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သို့ ရောက်၍ သိမ်ဖွဲ့လိုသော ရဟန်းတို့အတွက် နိမိတ်ဖြစ်နိုင်၏။ ဘိက္ခုနီမ မြစ်တစ်ဖက်ကမ်းသို့ သွားခြင်း၌ လည်းကောင်း၊ ဥပုသ် စသော သံဃကံ ပြုခြင်း၌ လည်းကောင်း၊ နဒီပါရသိမ်ကို သမုတ်ခြင်း၌ လည်းကောင်း ဤမြစ်မျိုးကိုသာ မြစ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

ยา ปน มคฺโค วิย สกฏธุรสณฺฐาเนน วา ปริขาสณฺฐาเนน วา วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา คตา, ตํ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ. วิหารสฺส จตูสุ ทิสาสุ อญฺญมญฺญํ วินิพฺพิชฺฌิตฺวา คเต นทิจตุกฺเกปิ เอเสว นโย. อสมฺมิสฺสนทิโย ปน จตสฺโสปิ กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. สเจ วตึ กโรนฺโต วิย รุกฺขปาเท นิขณิตฺวา วลฺลิปลาลาทีหิ นทิโสตํ รุมฺภนฺติ, อุทกญฺจ อชฺโฌตฺถริตฺวา อาวรณํ ปวตฺตติเยว, นิมิตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ. ยถา ปน อุทกํ นปฺปวตฺตติ, เอวํ เสตุมฺหิ กเต อปฺปวตฺตมานา นที นิมิตฺตํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ปวตฺตนฏฺฐาเน นทินิมิตฺตํ, อปฺปวตฺตนฏฺฐาเน อุทกนิมิตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ.

သို့ရာတွင် လမ်းကဲ့သို့ လှည်းဦးပုံသဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် ကျုံးပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ကျောင်းတိုက်ကို ဝန်းရံစီးဆင်းသွားသော မြစ်ကို တစ်နေရာ၌ နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားပြီးလျှင် အခြားနေရာ၌ ထပ်မံ၍ ပြောကြားခြင်းငှာ မအပ်စပ်ပေ။ ကျောင်း၏ အရပ်လေးမျက်နှာ၌ အချင်းချင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားသော မြစ်လေးစင်းလုံး၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် အချင်းချင်း မရောနှောသော မြစ်လေးစင်းလုံးကိုမူကား နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားအပ်၏။ ခြံစည်းရိုးခတ်သူကဲ့သို့ သစ်တိုင်များကို မြေ၌စိုက်၍ နွယ်၊ ကောက်ရိုး စသည်တို့ဖြင့် မြစ်ရေအယဉ်ကို ပိတ်ဆို့ထားသော်လည်း မြစ်ရေသည် ထိုဆည်တားချက်ကို လွှမ်းမိုးကာ စီးမြဲအတိုင်း စီးဆင်းနေပါက နိမိတ်ပြုရန် အပ်စပ်၏။ သို့ရာတွင် ရေမစီးနိုင်တော့သော နည်းလမ်းအားဖြင့် ရေကာတာ (သို့မဟုတ် တံတား) ပြုလုပ်ထားသဖြင့် ရေမစီးတော့သောမြစ်ကို နိမိတ်ပြုရန် မအပ်စပ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ရေစီးဆင်းသော အရပ်၌ မြစ်နိမိတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရေမစီးသော အရပ်၌ ရေနိမိတ်ဟူ၍လည်းကောင်း ပြုအပ်၏။

ยา ปน ทุพฺพุฏฺฐิกาเล วา คิมฺเห วา นิรุทกภาเวน นปฺปวตฺตติ, สา วฏฺฏติ. มหานทิโต อุทกมาติกํ นีหรนฺติ, สา กุนฺนทิสทิสา หุตฺวา ตีณิ สสฺสานิ สมฺปาเทนฺตี นิจฺจํ ปวตฺตติ, กิญฺจาปิ ปวตฺตติ, นิมิตฺตํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ยา ปน มูเล มหานทิโต นิคฺคตาปิ กาลนฺตเรน เตเนว นิคฺคตมคฺเคน [Pg.322] นทึ ภินฺทิตฺวา สยญฺจ คจฺฉติ, คจฺฉนฺตี ปรโต สุสุมาราทิสมากิณฺณา นาวาทีหิ สญฺจริตพฺพา นที โหติ, ตํ นิมิตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ.

သို့ရာတွင် မိုးခေါင်သောအခါ၌ သော်လည်းကောင်း၊ နွေအခါ၌ သော်လည်းကောင်း ရေမရှိသဖြင့် မစီးဆင်းသောမြစ်သည် အပ်စပ်၏။ မြစ်ကြီးမှ ရေမြောင်းငယ်ကို ဖောက်လုပ်သွယ်တန်းကြရာ ထိုမြောင်းသည် မြစ်ငယ်သဏ္ဌာန် ဖြစ်လာပြီး သီးနှံသုံးမျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေလျက် အမြဲမပြတ် စီးဆင်းနေသော်လည်း ထိုမြောင်းကို နိမိတ်ပြုရန် မအပ်စပ်ပေ။ သို့သော် အစပိုင်း၌ မြစ်ကြီးမှ ခွဲထွက်လာသော ရေမြောင်းငယ်ဖြစ်သော်လည်း နောင်သောအခါ ထိုခွဲထွက်ရာလမ်းကြောင်းအတိုင်း မူလမြစ်ကို ပြန်လည်ဖောက်ထွက်ကာ ကိုယ်ပိုင်မြစ်ကြောင်းဖြင့် စီးဆင်းသွားပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မိကျောင်း စသည်တို့ဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ လှေသင်္ဘောများ သွားလာနိုင်လောက်သော မြစ်ကြီးအသွင် ဖြစ်လာပါက ထိုမြစ်ကို နိမိတ်ပြုရန် အပ်စပ်၏။

อุทกนิมิตฺเต – นิรุทเก ฐาเน นาวาย วา จาฏิอาทีสุ วา อุทกํ ปูเรตฺวา อุทกนิมิตฺตํ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ, ภูมิคตเมว วฏฺฏติ. ตญฺจ โข อปฺปวตฺตนอุทกํ อาวาฏโปกฺขรณิตฬากชาตสฺสรโลณิสมุทฺทาทีสุ ฐิตํ, อฏฺฐิตํ ปน โอฆนทิอุทกวาหกมาติกาทีสุ อุทกํ น วฏฺฏติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘คมฺภีเรสุ อาวาฏาทีสุ อุกฺเขปิมํ อุทกํ นิมิตฺตํ น กาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ทุวุตฺตํ อตฺตโนมติมตฺตเมว. ฐิตํ ปน อนฺตมโส สูกรขตายปิ คามทารกานํ กีฬนวาปิยมฺปิ ตงฺขณญฺเญว ปถวิยํ อาวาฏกํ กตฺวา กุเฏหิ อาหริตฺวา ปูริตอุทกมฺปิ สเจ ยาว กมฺมวาจาปริโยสานา ติฏฺฐติ, อปฺปํ วา โหตุ พหุ วา, วฏฺฏติ. ตสฺมึ ปน ฐาเน นิมิตฺตสญฺญากรณตฺถํ ปาสาณวาลิกาปํสุอาทิราสิ วา ปาสาณตฺถมฺโภ วา ทารุตฺถมฺโภ วา กาตพฺโพ. ตํ กาตุญฺจ กาเรตุญฺจ ภิกฺขุสฺส วฏฺฏติ. ลาภสีมายํ ปน น วฏฺฏติ. สมานสํวาสกสีมา กสฺสจิ ปีฬนํ น กโรติ, เกวลํ ภิกฺขูนํ วินยกมฺมเมว สาเธติ, ตสฺมา เอตฺถ วฏฺฏติ.

ရေနိမိတ်တွင် ရေမရှိသောအရပ်၌ လှေ သို့မဟုတ် အိုးစရည်း စသည်တို့၌ ရေကို ဖြည့်၍ ရေနိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားရန် မအပ်စပ်ပေ။ မြေ၌တည်သော ရေသည်သာ အပ်စပ်၏။ ထိုရေသည်လည်း ရေတွင်း၊ ရေကန်၊ တစ်ဖက်ဆည်ကန်၊ သဘာဝအိုင်၊ ဆားငံသမုဒ္ဒရာ အစရှိသည်တို့၌ တန့်ရပ်နေသော မစီးဆင်းသော ရေဖြစ်ရမည်။ ရေအယဉ် လျှံတက်လာသော မြစ်၊ ရေပြွန်၊ ရေမြောင်း စသည်တို့၌ တန့်ရပ်မနေဘဲ စီးဆင်းနေသော ရေသည် မအပ်စပ်ပေ။ အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌မူ နက်သော ရေတွင်း စသည်တို့မှ ခပ်ယူထားသောရေကို နိမိတ်မပြုအပ် ဟု ဆို၏။ ထိုစကားသည် မကောင်းသဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်၍ ကျမ်းပြုဆရာ၏ ကိုယ်ပိုင်အယူမျှသာ ဖြစ်သည်။ တန့်ရပ်နေသော ရေသည် အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် ဝက်တူးထားသော ရေအိုင်၌ရှိသော ရေဖြစ်စေ၊ ရွာမှ ကလေးသူငယ်တို့ ကစားသော ရေအိုင်၌ရှိသော ရေဖြစ်စေ သို့မဟုတ် ထိုသိမ်သမုတ်မည့် ခဏ၌ပင် မြေ၌ တွင်းငယ်တူး၍ ရေအိုးတို့ဖြင့် သယ်ယူကာ ဖြည့်ထားသော ရေဖြစ်စေ သီမာသမ္မုတိကမ္မဝါစာ ပြီးဆုံးသည့်တိုင်အောင် တည်ရှိနေပါက နည်းသည်ဖြစ်စေ များသည်ဖြစ်စေ နိမိတ်ပြုရန် အပ်စပ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုနိမိတ်နေရာ၌ နိမိတ်အမှတ်အသား ပြုလုပ်ရန်အတွက် ကျောက်ခဲ၊ သဲ၊ မြေမှုန့် စသည်တို့၏ အစုကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကျောက်တိုင် သို့မဟုတ် သစ်သားတိုင်ကိုသော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်အပ်၏။ ထိုအမှတ်အသားကို ရဟန်းကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးအား ပြုလုပ်စေခြင်းသည် အပ်စပ်၏။ လာဘသိမ်၌မူ ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ပြုလုပ်စေခြင်း မအပ်စပ်ပေ။ သမာနသံဝါသကသိမ်သည် မည်သူ့ကိုမျှ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းကို မပြုတတ်၊ ရဟန်းတို့၏ ဝိနည်းကံကိုသာ သက်သက် ပြီးမြောက်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသမာနသံဝါသကသိမ်၌ ထိုကဲ့သို့ အမှတ်အသား ပြုလုပ်ခြင်း၊ ပြုလုပ်စေခြင်းသည် ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်ပေ၏။

อิเมหิ จ อฏฺฐหิ นิมิตฺเตหิ อสมฺมิสฺเสหิปิ อญฺญมญฺญํ สมฺมิสฺเสหิปิ สีมํ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติเยว. สา เอวํ สมฺมนฺนิตฺวา พชฺฌมานา เอเกน ทฺวีหิ วา นิมิตฺเตหิ อพทฺธา โหติ, ตีณิ ปน อาทึ กตฺวา วุตฺตปฺปการานํ นิมิตฺตานํ สเตนาปิ พทฺธา โหติ. สา ตีหิ สิงฺฆาฏกสณฺฐานา โหติ, จตูหิ จตุรสฺสา วา สิงฺฆาฏกอฑฺฒจนฺทมุทิงฺคาทิสณฺฐานา วา, ตโต อธิเกหิ นานาสณฺฐานา. ตํ พนฺธิตุกาเมหิ สามนฺตวิหาเรสุ ภิกฺขู ตสฺส ตสฺส วิหารสฺส สีมาปริจฺเฉทํ ปุจฺฉิตฺวา, พทฺธสีมวิหารานํ สีมาย สีมนฺตริกํ, อพทฺธสีมวิหารานํ สีมาย อุปจารํ ฐเปตฺวา ทิสาจาริกภิกฺขูนํ นิสฺสญฺจารสมเย สเจ เอกสฺมึ คามเขตฺเต สีมํ พนฺธิตุกามา, เย ตตฺถ พทฺธสีมวิหารา, เตสุ ภิกฺขูนํ ‘‘มยํ อชฺช สีมํ พนฺธิสฺสาม, ตุมฺเห สกสีมาปริจฺเฉทโต มา นิกฺขมิตฺถา’’ติ เปเสตพฺพํ. เย อพทฺธสีมวิหารา, เตสุ ภิกฺขู เอกชฺฌํ สนฺนิปาเตตพฺพา, ฉนฺทารหานํ ฉนฺโท อาหราเปตพฺโพ. สเจ อญฺญานิปิ คามกฺเขตฺตานิ อนฺโตกาตุกามา[Pg.323], เตสุ คาเมสุ เย ภิกฺขู วสนฺติ, เตหิปิ อาคนฺตพฺพํ. อนาคจฺฉนฺตานํ ฉนฺโท อาหริตพฺโพติ มหาสุมตฺเถโร อาห. มหาปทุมตฺเถโร ปน ‘‘นานาคามเขตฺตานิ นาม ปาเฏกฺกํ พทฺธสีมาสทิสานิ, น ตโต ฉนฺทปาริสุทฺธิ อาคจฺฉติ. อนฺโตนิมิตฺตคเตหิ ปน ภิกฺขูหิ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปุน อาห – ‘‘สมานสํวาสกสีมาสมฺมนฺนนกาเล อาคมนมฺปิ อนาคมนมฺปิ วฏฺฏติ. อวิปฺปวาสสีมาสมฺมนฺนนกาเล ปน อนฺโตนิมิตฺตคเตหิ อาคนฺตพฺพํ, อนาคจฺฉนฺตานํ ฉนฺโท อาหริตพฺโพ’’ติ.

ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နိမိတ်ရှစ်ပါးတို့ဖြင့် မရောနှောဘဲသော်လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း ရောနှော၍သော်လည်းကောင်း သိမ်ကို သမုတ်ခြင်းငှာ အပ်သည်သာတည်း။ ထိုသိမ်ကို ဤသို့ သမုတ်၍ ဖွဲ့အပ်သော် နိမိတ်တစ်ခုဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ခုဖြင့်သော်လည်းကောင်း မဖွဲ့နိုင်၊ သုံးခုမှစ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော နိမိတ်တစ်ရာဖြင့်သော်လည်း ဖွဲ့နိုင်သည်။ ထိုသိမ်သည် နိမိတ်သုံးခုဖြင့် ဖွဲ့ပါက လမ်းသုံးခွသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ လေးခုဖြင့် ဖွဲ့ပါက ညီမျှသော လေးထောင့်သဏ္ဌာန်သော်လည်းကောင်း၊ လမ်းသုံးခွ၊ လထက်ဝက်၊ မုရိုးစည်သဏ္ဌာန် အစရှိသော သဏ္ဌာန်သော်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုထက် ပိုလွန်သော နိမိတ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့ပါက အမျိုးမျိုးသော သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ထိုသိမ်ကို ဖွဲ့လိုသော ရဟန်းတို့သည် အနီးရှိ ကျောင်းတိုက်တို့၌ ရဟန်းတို့ကို ထိုထိုကျောင်းတိုက်၏ ဥပစာရသိမ် အပိုင်းအခြားကို မေးမြန်း၍၊ ဗဒ္ဓသိမ်ရှိသော ကျောင်းတိုက်တို့၏ ဗဒ္ဓသိမ်မှ သီမန္တရိက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဗဒ္ဓသိမ်မရှိသော ကျောင်းတိုက်တို့၏ သမုတ်လတ္တံ့သော သိမ်၏ ဥပစာကိုလည်းကောင်း ချန်ထား၍၊ အရပ်ဒေသအနှံ့ လှည့်လည်သွားလာသော ရဟန်းတို့ သွားလာမှုမရှိသော အခါ၌ ရွာနယ်မြေ (ဂါမခေတ်) တစ်ခုတွင် သိမ်ကို ဖွဲ့လိုကြကုန်အံ့။ ထိုဂါမခေတ်၌ ဗဒ္ဓသိမ်ရှိသော ကျောင်းတိုက်များ ရှိပါက ထိုကျောင်းတိုက်ရှိ ရဟန်းတို့ထံသို့ 'ငါတို့သည် ယနေ့ သိမ်ဖွဲ့ပါကုန်အံ့၊ သင်တို့သည် မိမိတို့ ဗဒ္ဓသိမ် အပိုင်းအခြားမှ ပြင်ပသို့ မထွက်ကြပါလင့်' ဟု မှာကြားကာ စေလွှတ်အပ်၏။ ဗဒ္ဓသိမ်မရှိသော ကျောင်းတိုက်များ ရှိပါက ထိုကျောင်းတိုက်ရှိ ရဟန်းတို့ကို တပေါင်းတည်း စည်းဝေးစေအပ်၏။ ဆန္ဒပေးထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို ဆောင်ယူစေအပ်၏။ မိမိတို့ ရွာနယ်မြေမှ အခြားသော ရွာနယ်မြေများကိုလည်း မဟာသိမ်အတွင်းသို့ သွင်းယူလိုပါက ထိုရွာများ၌ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းတို့သည်လည်း လာရောက်အပ်၏။ မလာရောက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို ဆောင်ယူအပ်၏ဟု မဟာသုမထေရ်က မိန့်တော်မူ၏။ မဟာပဒုမထေရ်ကမူ 'အမျိုးမျိုးသော ရွာနယ်မြေ (ဂါမခေတ်) တို့သည် သီးခြားစီ ဗဒ္ဓသိမ်နှင့် တူကြကုန်၏။ ထိုကြောင့် ထိုရွာနယ်မြေများမှ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ မလာနိုင်ပေ။ သို့သော်လည်း နိမိတ်အတွင်း၌ ရှိနေသော ရဟန်းတို့သည် လာရောက်အပ်၏' ဟု ဆိုပြီးနောက် တစ်ဖန် 'သမာနသံဝါသကသိမ် သမုတ်သောအခါ၌ လာခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မလာခြင်းသည်လည်းကောင်း အပ်၏။ အဝိပ္ပဝါသသိမ် သမုတ်သော အခါ၌မူ နိမိတ်အတွင်းရှိ ရဟန်းတို့သည် လာရောက်အပ်၏၊ မလာရောက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို ဆောင်ယူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

เอวํ สนฺนิปติเตสุ ปน ภิกฺขูสุ ฉนฺทารหานํ ฉนฺเท อาหเฏ เตสุ เตสุ มคฺเคสุ นทีติตฺถคามทฺวาราทีสุ จ อาคนฺตุกภิกฺขูนํ สีฆํ สีฆํ หตฺถปาสานยนตฺถญฺจ พหิสีมากรณตฺถญฺจ อารามิเก เจว สมณุทฺเทเส จ ฐเปตฺวา เภริสญฺญํ วา สงฺขสญฺญํ วา กตฺวา นิมิตฺตกิตฺตนานนฺตรํ วุตฺตาย ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ’’ติอาทิกาย กมฺมวาจาย สีมา พนฺธิตพฺพา. กมฺมวาจาปริโยสาเนเยว นิมิตฺตานิ พหิ กตฺวา เหฏฺฐา ปถวิสนฺธารกํ อุทกํ ปริยนฺตํ กตฺวา สีมา คตา โหติ.

ဤသို့ ရဟန်းတို့ စည်းဝေးပြီး၍ ဆန္ဒပေးထိုက်သော ရဟန်းတို့၏ ဆန္ဒကို ဆောင်ယူအပ်ပြီးသောအခါ ထိုထိုလမ်းများ၌လည်းကောင်း၊ ထိုထိုမြစ်ဆိပ်၊ ရွာတံခါး အစရှိသော နေရာတို့၌လည်းကောင်း ဆိုက်ရောက်လာသော ဧည့်သည်ရဟန်းတို့ကို လျင်မြန်စွာ ဟတ္ထပါသ်သို့ ဆောင်ယူခြင်းအကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ သိမ်ပြင်ပ၌ ထားခြင်းအကျိုးငှာလည်းကောင်း အာရာမ်စောင့်များနှင့် သာမဏေများကို ထားရှိ၍၊ စည်ကြီး သို့မဟုတ် ခရုသင်း အမှတ်အသားကို ပြုပြီးလျှင် နိမိတ်ပြောကြားပြီးသည့်နောက်၌ ပါဠိတော်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'သုဏာတု မေ ဘန္တေ သံဃော' အစရှိသော ကမ္မဝါစာဖြင့် သိမ်ကို ဖွဲ့အပ်၏။ ကမ္မဝါစာ အဆုံး၌ပင် သိမ်နိမိတ်တို့ကို ပြင်ပပြု၍ အောက်၌ မြေကြီးကို ခံတတ်သော ရေကို အဆုံးအပိုင်းအခြားပြုကာ သိမ်သည် တည်ပြီးဖြစ်၏။

อิมํ ปน สมานสํวาสกสีมํ สมฺมนฺนนฺเตหิ ปพฺพชฺชุปสมฺปทาทีนํ สงฺฆกมฺมานํ สุขกรณตฺถํ ปฐมํ ขณฺฑสีมา พนฺธิตพฺพา. ตํ ปน พนฺธนฺเตหิ วตฺตํ ชานิตพฺพํ. สเจ หิ โพธิเจติยภตฺตสาลาทีนิ สพฺพวตฺถูนิ ปติฏฺฐาเปตฺวา กตวิหาเร พนฺธนฺติ, วิหารมชฺเฌ พหูนํ สโมสรณฏฺฐาเน อพนฺธิตฺวา วิหารปจฺจนฺเต วิวิตฺโตกาเส พนฺธิตพฺพา. อกตวิหาเร พนฺธนฺเตหิ โพธิเจติยาทีนํ สพฺพวตฺถูนํ ฐานํ สลฺลกฺเขตฺวา ยถา ปติฏฺฐิเตสุ วตฺถูสุ วิหารปจฺจนฺเต วิวิตฺโตกาเส โหติ, เอวํ พนฺธิตพฺพา. สา เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน สเจ เอกวีสติ ภิกฺขู คณฺหาติ, วฏฺฏติ. ตโต โอรํ น วฏฺฏติ, ปรํ ภิกฺขุสหสฺสํ คณฺหนฺตีปิ วฏฺฏติ. ตํ พนฺธนฺเตหิ สีมามาฬกสฺส สมนฺตา นิมิตฺตุปคา ปาสาณา ฐเปตพฺพา, น ขณฺฑสีมาย ฐิเตหิ มหาสีมา พนฺธิตพฺพา, น มหาสีมาย ฐิเตหิ ขณฺฑสีมา, ขณฺฑสีมายเมว ปน ฐตฺวา ขณฺฑสีมา พนฺธิตพฺพา, มหาสีมายเมว ฐตฺวา มหาสีมา.

ဤသမာနသံဝါသကသိမ်ကို သမုတ်သော ရဟန်းတို့သည် ရှင်ပြုခြင်း၊ ရဟန်းခံခြင်း အစရှိသော သံဃကံတို့ကို လွယ်ကူစွာ ပြုနိုင်ခြင်းအကျိုးငှာ ရှေးဦးစွာ ခဏ္ဍသိမ်ကို ဖွဲ့အပ်၏။ ထိုခဏ္ဍသိမ်ကို ဖွဲ့သော ရဟန်းတို့သည် ကျင့်ဝတ်ထုံးစံကို သိအပ်၏။ အကယ်၍ ဗောဓိပင်၊ စေတီ၊ ဆွမ်းစားဇရပ် အစရှိသော အလုံးစုံသော ဝတ္ထုတို့ကို တည်ဆောက်ပြီးသော ကျောင်းတိုက်၌ သမုတ်ပါက ကျောင်းတိုက်၏ အလယ်ဗဟိုဖြစ်သော ရဟန်းအများ စုဝေးရာအရပ်၌ မဖွဲ့မူ၍ ကျောင်းတိုက်၏ အစွန်ဖြစ်သော ဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်၌ ဖွဲ့အပ်၏။ ဗောဓိပင်၊ စေတီ စသည်တို့ကို မပြုလုပ်ရသေးသော ကျောင်းတိုက်၌ ဖွဲ့ပါက ဗောဓိပင်၊ စေတီ အစရှိသော အလုံးစုံသော ဝတ္ထုတို့ တည်ရှိမည့် နေရာကို မှတ်သား၍ ထိုဝတ္ထုတို့ တည်ဆောက်ပြီးသော အခါ၌ ကျောင်းတိုက်၏ အစွန် ဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်၌ သိမ်ဖြစ်နိုင်မည့် အနေအထားမျိုးဖြင့် ဖွဲ့အပ်၏။ ထိုခဏ္ဍသိမ်သည် အနည်းဆုံးအားဖြင့် ရဟန်း နှစ်ကျိပ်တစ်ပါးကို ဆံ့ပါက အပ်၏။ ထိုထက် ယုတ်လျော့သော သိမ်သည် မအပ်။ ထိုထက် အလွန် ရဟန်းတစ်ထောင် ဆံ့သော သိမ်သည်လည်း အပ်၏။ ထိုသိမ်ကို ဖွဲ့သော ရဟန်းတို့သည် သိမ်အပြင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ နိမိတ်အဖြစ်သို့ ရောက်ထိုက်သော ကျောက်ခဲတို့ကို ထားအပ်၏။ ခဏ္ဍသိမ်၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့သည် မဟာသိမ်ကို မဖွဲ့အပ်။ မဟာသိမ်၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ခဏ္ဍသိမ်ကို မဖွဲ့အပ်။ ခဏ္ဍသိမ်၌သာ တည်၍ ခဏ္ဍသိမ်ကို ဖွဲ့အပ်၏၊ မဟာသိမ်၌သာ တည်၍ မဟာသိမ်ကို ဖွဲ့အပ်၏။

ตตฺรายํ พนฺธนวิธิ – สมนฺตา ‘‘เอโส ปาสาโณ นิมิตฺต’’นฺติ เอวํ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา กมฺมวาจาย สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. อถ ตสฺสา เอว ทฬฺหีกมฺมตฺถํ อวิปฺปวาสกมฺมวาจา กาตพฺพา. เอวญฺหิ สีมํ สมูหนิสฺสามาติ อาคตา [Pg.324] สมูหนิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. สีมํ สมฺมนฺนิตฺวา พหิสีมนฺตริกปาสาณา ฐเปตพฺพา. สีมนฺตริกา ปจฺฉิมโกฏิยา เอกรตนปฺปมาณา วฏฺฏติ. วิทตฺถิปฺปมาณาปิ วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ, จตุรงฺคุลปฺปมาณาปิ วฏฺฏตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ. สเจ ปน วิหาโร มหา โหติ, ทฺเวปิ ติสฺโสปิ ตตุตฺตริปิ ขณฺฑสีมาโย พนฺธิตพฺพา.

ထိုသို့ ဖွဲ့ရာ၌ ဖွဲ့ပုံအစီအရင်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - ပတ်ဝန်းကျင်၌ 'ဤကျောက်ခဲသည် နိမိတ်ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ နိမိတ်တို့ကို ပြောကြား၍ ကမ္မဝါစာဖြင့် သိမ်ကို သမုတ်အပ်၏။ ထို့နောက် ထိုသိမ်ကို ခိုင်မြဲစေခြင်းအကျိုးငှာ အဝိပ္ပဝါသ ကမ္မဝါစာကို ပြုအပ်၏။ ဤသို့ ပြုအပ်သော် 'သိမ်ကို ပယ်နုတ်အံ့' ဟု ကြံစည်၍ လာသော ရန်သူရဟန်းတို့သည် ပယ်နုတ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကြမည်မဟုတ်ပေ။ သိမ်ကို သမုတ်ပြီးလျှင် သိမ်၏ ပြင်ပ၌ သီမန္တရိက်ကျောက်တို့ကို ထားအပ်၏။ သီမန္တရိက်သည် အနည်းဆုံးအားဖြင့် တစ်တောင်ပမာဏရှိလျှင် အပ်၏။ တစ်ထွာပမာဏရှိသော်လည်း အပ်၏ဟု ကုရုန္ဒီကျမ်း၌ ဆို၏။ လက်လေးသစ်ပမာဏရှိသော်လည်း အပ်၏ဟု မဟာပစ္စရီကျမ်း၌ ဆို၏။ အကယ်၍ ကျောင်းတိုက်သည် ကြီးမားပါက နှစ်လုံးသော်လည်းကောင်း၊ သုံးလုံးသော်လည်းကောင်း၊ ထိုထက်မက အလွန်သော်လည်းကောင်း ခဏ္ဍသိမ်တို့ကို ဖွဲ့အပ်၏။

เอวํ ขณฺฑสีมํ สมฺมนฺนิตฺวา มหาสีมาสมฺมุติกาเล ขณฺฑสีมโต นิกฺขมิตฺวา มหาสีมาย ฐตฺวา สมนฺตา อนุปริยายนฺเตหิ สีมนฺตริกปาสาณา กิตฺเตตพฺพา. ตโต อวเสสนิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา หตฺถปาสํ อวิชหนฺเตหิ กมฺมวาจาย สมานสํวาสกสีมํ สมฺมนฺนิตฺวา ตสฺสา ทฬฺหีกมฺมตฺถํ อวิปฺปวาสกมฺมวาจาปิ กาตพฺพา. เอวญฺหิ ‘‘สีมํ สมูหนิสฺสามา’’ติ อาคตา สมูหนิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. สเจ ปน ขณฺฑสีมาย นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา ตโต สีมนฺตริกาย นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา มหาสีมาย นิมิตฺตานิ กิตฺเตนฺติ, เอวํ ตีสุ ฐาเนสุ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา ยํ สีมํ อิจฺฉนฺติ, ตํ ปฐมํ พนฺธิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ สนฺเตปิ ยถาวุตฺเตนเยน ขณฺฑสีมโตว ปฏฺฐาย พนฺธิตพฺพา. เอวํ พทฺธาสุ ปน สีมาสุ ขณฺฑสีมาย ฐิตา ภิกฺขู มหาสีมาย กมฺมํ กโรนฺตานํ น โกเปนฺติ, มหาสีมาย วา ฐิตา ขณฺฑสีมาย กมฺมํ กโรนฺตานํ สีมนฺตริกาย ปน ฐิตา อุภินฺนมฺปิ น โกเปนฺติ. คามเขตฺเต ฐตฺวา กมฺมํ กโรนฺตานํ ปน สีมนฺตริกาย ฐิตา โกเปนฺติ. สีมนฺตริกา หิ คามเขตฺตํ ภชติ.

ဤသို့ ခဏ္ဍသိမ်ကို သမုတ်ပြီး၍ မဟာသိမ် သမုတ်သော အခါ၌ ခဏ္ဍသိမ်မှ ထွက်၍ မဟာသိမ်၌ တည်ကာ ပတ်ဝန်းကျင်၌ အစဉ်အတိုင်း လှည့်လည်လျက် သီမန္တရိက်ကျောက်တို့ကို နိမိတ်အဖြစ် ပြောကြားအပ်၏။ ထိုမှနောက်၌ ကြွင်းကျန်သော မဟာသိမ်နိမိတ်တို့ကို ပြောကြား၍ ဟတ္ထပါသ်ကို မစွန့်ဘဲ ကမ္မဝါစာဖြင့် သမာနသံဝါသက မဟာသိမ်ကို သမုတ်ပြီးလျှင် ထိုမဟာသိမ် ခိုင်မြဲစေခြင်းအကျိုးငှာ အဝိပ္ပဝါသ ကမ္မဝါစာကိုလည်း ပြုအပ်၏။ ဤသို့ ပြုအပ်သော် 'သိမ်ကို ပယ်နုတ်အံ့' ဟု ကြံစည်၍ လာသော ရန်သူရဟန်းတို့သည် ပယ်နုတ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကြမည်မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ခဏ္ဍသိမ်၏ နိမိတ်တို့ကို ပြောကြား၍ ထိုမှနောက်၌ သီမန္တရိက်၏ နိမိတ်တို့ကို ပြောကြားကာ မဟာသိမ်၏ နိမိတ်တို့ကို ပြောကြားကုန်အံ့။ ဤသို့ နေရာသုံးပါးတို့၌ နိမိတ်တို့ကို ပြောကြားပြီးလျှင် မိမိတို့ အလိုရှိအပ်သော သိမ်ကို ရှေးဦးစွာ ဖွဲ့ရန် အပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း ခဏ္ဍသိမ်မှ စ၍သာ ဖွဲ့အပ်၏။ ဤသို့ ဖွဲ့အပ်သော သိမ်တို့တွင် ခဏ္ဍသိမ်၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့သည် မဟာသိမ်၌ ကံပြုနေသော ရဟန်းတို့၏ ကံကို မပျက်စီးစေနိုင်ကုန်။ မဟာသိမ်၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ခဏ္ဍသိမ်၌ ကံပြုနေသော ရဟန်းတို့၏ ကံကို မပျက်စီးစေနိုင်ကုန်။ သီမန္တရိက်၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့သည်မူ နှစ်ဦးစလုံး၏ ကံကို မပျက်စီးစေနိုင်ကုန်။ ရွာနယ်မြေ (ဂါမခေတ်) ၌ တည်၍ ကံပြုနေသော ရဟန်းတို့၏ ကံကိုမူ သီမန္တရိက်၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့သည် ပျက်စီးစေနိုင်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သီမန္တရိက်သည် ရွာနယ်မြေ (ဂါမခေတ်) သို့ သက်ဝင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

สีมา จ นาเมสา น เกวลํ ปถวิตเลเยว พทฺธา พทฺธา นาม โหติ. อถ โข ปิฏฺฐิปาสาเณปิ กุฏิเคเหปิ เลเณปิ ปาสาเทปิ ปพฺพตมตฺถเกปิ พทฺธา พทฺธาเยว โหติ. ตตฺถ ปิฏฺฐิปาสาเณ พนฺธนฺเตหิ ปาสาณปิฏฺฐิยํ ราชึ วา โกฏฺเฏตฺวา อุทุกฺขลํ วา ขณิตฺวา นิมิตฺตํ น กาตพฺพํ, นิมิตฺตุปคปาสาเณ ฐเปตฺวา นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ. กมฺมวาจาปริโยสาเน สีมา ปถวิสนฺธารกํ อุทกํ ปริยนฺตํ กตฺวา โอตรติ. นิมิตฺตปาสาณา ยถาฐาเน น ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา สมนฺตโต ราชิ วา อุฏฺฐาเปตพฺพา, จตูสุ วา โกเณสุ ปาสาณา วิชฺฌิตพฺพา, ‘‘อยํ สีมาปริจฺเฉโท’’ติ วตฺวา อกฺขรานิ วา ฉินฺทิตพฺพานิ. เกจิ อุสูยกา สีมํ ฌาเปสฺสามาติ อคฺคึ เทนฺติ, ปาสาณาว ฌายนฺติ, น สีมา.

ဤသိမ်မည်သည်ကား မြေအပြင်၌သာ သက်သက်ဖွဲ့အပ်သော်လည်း ဖွဲ့အပ်သည် မည်သည်မဟုတ်သေး။ စင်စစ်သော်ကား ကျောက်ဖျာ၌လည်းကောင်း၊ ကျောင်းကုတ်၌လည်းကောင်း၊ လိုဏ်၌လည်းကောင်း၊ ပြာသာဒ်၌လည်းကောင်း၊ တောင်ထိပ်၌လည်းကောင်း ဖွဲ့အပ်သည်ရှိသော် ဖွဲ့အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုကျောက်ဖျာစသည်တို့တွင် ကျောက်ဖျာ၌ သိမ်ဖွဲ့သောရဟန်းတို့သည် ကျောက်ဖျာပေါ်၌ အရေးအသားမျဉ်းကြောင်းကို ဖြတ်တောက်၍သော်လည်းကောင်း၊ တွင်းငယ်ကိုတူး၍သော်လည်းကောင်း နိမိတ်မပြုထိုက်။ နိမိတ်လောက်သော ကျောက်တို့ကို ကျောက်ဖျာပေါ်၌ ထား၍ နိမိတ်တို့ကို မြွက်ဆိုထိုက်ကုန်၏။ ကမ္မဝါစာအဆုံး၌ သိမ်သည် မြေကိုခံဆောင်တတ်သော ရေကို အဆုံးအပိုင်းအခြားပြု၍ အောက်သို့သက်ဆင်း၏။ နိမိတ်ကျောက်တို့သည် တည်မြဲတိုင်းသောအရပ်၌ မတည်တတ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ပတ်ပတ်လည်၌ အရေးအသားမျဉ်းကြောင်းကိုသော်လည်း ပေါ်ထင်စေထိုက်၏။ အထောင့်လေးခုတို့၌သော်လည်း ကျောက်တို့ကို ထွင်းထိုက်ကုန်၏။ 'ဤအရပ်သည် သိမ်၏အပိုင်းအခြားတည်း' ဟု ဆို၍ အက္ခရာတို့ကိုလည်း ထွင်းထု ရေးသားထိုက်ကုန်၏။ အချို့သော ငြူစူတတ်သော ရဟန်းတို့သည် 'သိမ်ကို မီးရှို့ကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်၍ မီးတိုက်ကြသော်လည်း ကျောက်တို့သာ မီးလောင်ကုန်၏၊ သိမ်သည် မီးမလောင်ပေ။

กุฏิเคเหปิ [Pg.325] พนฺธนฺเตหิ ภิตฺตึ อกิตฺเตตฺวา เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาสฏฺฐานํ อนฺโต กริตฺวา ปาสาณนิมิตฺตานิ ฐเปตฺวา สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา, อนฺโตกุฏฺฏเมว สีมา โหติ. สเจ อนฺโตกุฏฺเฏ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาโส นตฺถิ, ปมุเข นิมิตฺตปาสาเณ ฐเปตฺวา สมฺมนฺนิตพฺพา. สเจ เอวมฺปิ นปฺปโหติ, พหินิพฺโพทกปตนฏฺฐาเนปิ นิมิตฺตานิ ฐเปตฺวา สมฺมนฺนิตพฺพา. เอวํ สมฺมตาย ปน สพฺพํ กุฏิเคหํ สีมฏฺฐเมว โหติ.

ကျောင်းကုတ်၌လည်း သိမ်ဖွဲ့သောရဟန်းတို့သည် နံရံကို နိမိတ်မမြွက်ဆိုဘဲ ရဟန်းနှစ်ကျိပ်တစ်ပါးတို့၏ ထိုင်နေလောက်ရာနေရာကို အတွင်း၌သွင်း၍ နိမိတ်ကျောက်တို့ကို ထားလျက် သိမ်ကို သမုတ်အပ်၏။ နံရံ၏ အတွင်းပိုင်းသည်သာ သိမ်ဖြစ်၏။ အကယ်၍ နံရံအတွင်း၌ ရဟန်းနှစ်ကျိပ်တစ်ပါးတို့ ထိုင်နေလောက်ရာနေရာ မရှိပါက ကျောင်းဦးစမုခ်၌ နိမိတ်ကျောက်တို့ကို ထား၍ သမုတ်အပ်၏။ ဤသို့ သမုတ်ပါသော်လည်း အကယ်၍ နေရာမလောက်ပါက အပြင်ဘက် တံစက်မြိတ်ရေကျရာအရပ်၌လည်း နိမိတ်တို့ကို ထား၍ သမုတ်အပ်၏။ ဤသို့ သမုတ်အပ်ပါမူ အလုံးစုံသော ကျောင်းကုတ်သည် သိမ်၌ တည်သည်သာ ဖြစ်၏။

จตุภิตฺติยเลเณปิ พนฺธนฺเตหิ กุฏฺฏํ อกิตฺเตตฺวา ปาสาณาว กิตฺเตตพฺพา. สเจ อนฺโต โอกาโส นตฺถิ, ปมุเขปิ นิมิตฺตานิ ฐเปตพฺพานิ. สเจ นปฺปโหติ, พหิ นิพฺโพทกปตนฏฺฐาเนปิ นิมิตฺตปาสาเณ ฐเปตฺวา นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. เอวํ เลณสฺส อนฺโต จ พหิ จ สีมา โหติ.

နံရံလေးဖက်ရှိသော လိုဏ်၌လည်း သိမ်ဖွဲ့သောရဟန်းတို့သည် နံရံကို နိမိတ်မမြွက်ဆိုဘဲ ကျောက်တို့ကိုသာ နိမိတ်မြွက်ဆိုအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ အတွင်း၌ နေရာမရှိပါက လိုဏ်၏ဦးစမုခ်၌လည်း နိမိတ်တို့ကို ထားအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ မလောက်ပါက လိုဏ်၏ပြင်ပ တံစက်မြိတ်ရေကျရာအရပ်၌လည်း ကျောက်နိမိတ်တို့ကို ထားလျက် နိမိတ်မြွက်ဆို၍ သိမ်ကို သမုတ်အပ်၏။ ဤသို့ သမုတ်အပ်ပါမူ လိုဏ်၏ အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အပြင်ဘက်၌လည်းကောင်း သိမ်သည် ဖြစ်၏။

อุปริปาสาเทปิ ภิตฺตึ อกิตฺเตตฺวา อนฺโต ปาสาเณ ฐเปตฺวา สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. สเจ นปฺปโหติ, ปมุเขปิ ปาสาเณ ฐเปตฺวา สมฺมนฺนิตพฺพา. เอวํ สมฺมตา อุปริปาสาเทเยว โหติ, เหฏฺฐา น โอตรติ. สเจ ปน พหูสุ ถมฺเภสุ ตุลานํ อุปริ กตปาสาทสฺส เหฏฺฐิมตเล กุฏฺโฏ ยถา นิมิตฺตานํ อนฺโต โหติ, เอวํ อุฏฺฐหิตฺวา ตุลารุกฺเขหิ เอกสมฺพทฺโธ ฐิโต, เหฏฺฐาปิ โอตรติ. เอกถมฺภปาสาทสฺส ปน อุปริมตเล พทฺธา สีมา สเจ ถมฺภมตฺถเก เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาโส โหติ, เหฏฺฐา โอตรติ. สเจ ปาสาทภิตฺติโต นิคฺคเตสุ นิยฺยูหกาทีสุ ปาสาเณ ฐเปตฺวา สีมํ พนฺธนฺติ, ปาสาทภิตฺติ อนฺโตสีมายํ โหติ. เหฏฺฐา ปนสฺสา โอตรณาโนตรณํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เหฏฺฐาปาสาเท กิตฺเตนฺเตหิปิ ภิตฺติ จ รุกฺขตฺถมฺภา จ น กิตฺเตตพฺพา. ภิตฺติลคฺเค ปน ปาสาณตฺถมฺเภ กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. เอวํ กิตฺติตา สีมา เหฏฺฐา ปาสาทสฺส ปริยนฺตถมฺภานํ อนฺโตเยว โหติ. สเจ ปน เหฏฺฐาปาสาทสฺส กุฑฺโฑ อุปริมตเลน สมฺพทฺโธ โหติ, อุปริปาสาทมฺปิ อภิรุหติ. สเจ ปาสาทสฺส พหิ นิพฺโพทกปตนฏฺฐาเน นิมิตฺตานิ กโรนฺติ, สพฺโพ ปาสาโท สีมฏฺโฐ โหติ.

ပြာသာဒ်၏ အထက်ထပ်၌လည်း နံရံကို နိမိတ်မမြွက်ဆိုဘဲ အတွင်း၌ ကျောက်တို့ကို ထား၍ သိမ်ကို သမုတ်အပ်၏။ အကယ်၍ နေရာမလောက်ပါက ပြာသာဒ်ဦးစမုခ်၌လည်း ကျောက်တို့ကို ထား၍ သမုတ်အပ်၏။ ဤသို့ သမုတ်အပ်သော သိမ်သည် ပြာသာဒ်၏ အထက်ထပ်၌သာ ဖြစ်၏၊ အောက်သို့ မသက်ဆင်းပေ။ စင်စစ်သော်ကား များစွာသောတိုင်တို့၏အပေါ် ထုပ်, လျောက်တို့၏အထက်၌ ဆောက်လုပ်ထားသော ပြာသာဒ်၏ အောက်ထပ်၌ နံရံသည် နိမိတ်တို့၏ အတွင်း၌ ဖြစ်နိုင်လောက်အောင် ထောင်၍ ထုပ်, လျောက် သစ်သားတို့နှင့် တစ်စပ်တည်း ဆက်စပ်လျက် တည်ရှိနေပါက အောက်သို့လည်း သက်ဆင်း၏။ တိုင်တစ်တိုင်တည်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ပြာသာဒ်၏ အထက်အပြင်၌ ဖွဲ့အပ်သော သိမ်သည် တိုင်ထိပ်၌ ရဟန်းနှစ်ကျိပ်တစ်ပါးတို့၏ ထိုင်နေလောက်ရာနေရာ ရှိပါက အောက်သို့ သက်ဆင်း၏။ အကယ်၍ ပြာသာဒ်နံရံမှ ထွက်နေသော ဆင်စွယ်ကောက်ငယ် (ထုတ်စွန်း) စသည်တို့၌ ကျောက်တို့ကို ချိတ်ဆွဲထား၍ သိမ်ကို ဖွဲ့ကြပါမူ ပြာသာဒ်နံရံသည် သိမ်၏အတွင်း၌ ဖြစ်၏။ ထိုသိမ်၏ အောက်သို့ သက်ဆင်းခြင်း၊ မသက်ဆင်းခြင်းကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ပြာသာဒ်၏အောက်ထပ်၌ နိမိတ်မြွက်ဆိုသူတို့သည်လည်း နံရံကိုလည်းကောင်း၊ သစ်သားတိုင်တို့ကိုလည်းကောင်း နိမိတ်မမြွက်ဆိုအပ်ကုန်။ နံရံ၌ ကပ်ငြိလျက်ရှိသော ကျောက်တိုင်တို့ကိုမူကား နိမိတ်မြွက်ဆိုထိုက်၏။ ဤသို့ မြွက်ဆိုအပ်သော နိမိတ်ရှိသော သိမ်သည် ပြာသာဒ်၏ အောက်ထပ်၌ အစွန်ဆုံးဖြစ်သော တိုင်တို့၏ အတွင်း၌သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပြာသာဒ်၏အောက်ထပ်ရှိ နံရံသည် အထက်အပြင်နှင့် ဆက်စပ်နေပါက ပြာသာဒ်အထက်သို့လည်း သိမ်သည် တက်ရောက်၏။ အကယ်၍ ပြာသာဒ်၏အပြင်ဘက် တံစက်မြိတ်ရေကျရာအရပ်၌ နိမိတ်တို့ကို ပြုလုပ်ကြပါမူ အလုံးစုံသော ပြာသာဒ်သည် သိမ်၌တည်သည် ဖြစ်၏။

ปพฺพตมตฺถเก [Pg.326] ตลํ โหติ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาสารหํ, ตตฺถ ปิฏฺฐิปาสาเณ วิย สีมํ พนฺธนฺติ. เหฏฺฐาปพฺพเตปิ เตเนว ปริจฺเฉเทน สีมา โอตรติ. ตาลมูลกปพฺพเตปิ อุปริ สีมา พทฺธา เหฏฺฐา โอตรเตว. โย ปน วิตานสณฺฐาโน โหติ, อุปริ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาโส อตฺถิ, เหฏฺฐา นตฺถิ, ตสฺส อุปริ พทฺธา สีมา เหฏฺฐา น โอตรติ. เอวํ มุทิงฺคสณฺฐาโน วา โหตุ ปณวสณฺฐาโน วา, ยสฺส เหฏฺฐา วา มชฺเฌ วา สีมปฺปมาณํ นตฺถิ, ตสฺสุปริ พทฺธา สีมา เหฏฺฐา เนว โอตรติ. ยสฺส ปน ทฺเว กูฏานิ อาสนฺเน ฐิตานิ, เอกสฺสปิ อุปริ สีมปฺปมาณํ นปฺปโหติ, ตสฺส กูฏนฺตรํ จินิตฺวา วา ปูเรตฺวา วา เอกาพทฺธํ กตฺวา อุปริ สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา.

တောင်ထိပ်၌ တောင်အပြင်သည် ရဟန်းနှစ်ကျိပ်တစ်ပါးတို့ တည်နေလောက်ရာအရပ် ဖြစ်ပါက ထိုတောင်အပြင်၌ ကျောက်ဖျာ၌ ကဲ့သို့ သိမ်ကို ဖွဲ့ကုန်အံ့။ တောင်၏အောက်ခြေ၌လည်း ထိုအထက်ထပ်၏ အပိုင်းအခြားအတိုင်းပင် သိမ်သည် သက်ဆင်း၏။ ထန်းမြစ်သဏ္ဌာန်ရှိသော တောင်၌လည်း အပေါ်၌ ဖွဲ့အပ်သောသိမ်သည် အောက်သို့ သက်ဆင်းသည်သာတည်း။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်တောင်သည် ဗိတာန်မျက်နှာကြက်သဏ္ဌာန် ရှိ၏၊ အပေါ်၌ ရဟန်းနှစ်ကျိပ်တစ်ပါးတို့၏ တည်ရာအရပ်ရှိ၍ အောက်ခြေ၌မူ မရှိပါက ထိုတောင်၏အပေါ်၌ ဖွဲ့အပ်သော သိမ်သည် အောက်သို့ မသက်ဆင်းပေ။ ဤသို့လျှင် မုရိုးစည်သဏ္ဌာန်ရှိသော တောင်ဖြစ်စေ၊ ထက်စည်သဏ္ဌာန်ရှိသော တောင်ဖြစ်စေ၊ အကြင်တောင်၏ အောက်ခြေ၌သော်လည်းကောင်း၊ အလယ်၌သော်လည်းကောင်း သိမ်ဖွဲ့လောက်သောပမာဏ မရှိပါက ထိုတောင်၏အပေါ်၌ ဖွဲ့အပ်သော သိမ်သည် အောက်သို့ လုံးဝမသက်ဆင်းပေ။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်တောင်၏ အထွတ်နှစ်ခုတို့သည် အနီးအနား၌ တည်ရှိနေကြသော်လည်း တစ်ခုသော တောင်ထွတ်၏အပေါ်၌လည်း သိမ်ဖွဲ့ရန်ပမာဏ မလောက်ပါက ထိုတောင်ထွတ်နှစ်ခု၏ အကြားကို အုတ်ကျောက်တို့ကို စီ၍သော်လည်းကောင်း၊ ခဲမြေတို့ကို ဖြည့်သွင်း၍သော်လည်းကောင်း တစ်စပ်တည်းဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပြီးမှ အထက်၌ သိမ်ကို သမုတ်အပ်၏။

เอโก สปฺปผณสทิโส ปพฺพโต, ตสฺสุปริ สีมปฺปมาณสฺส อตฺถิตาย สีมํ พนฺธนฺติ, ตสฺส เจ เหฏฺฐา อากาสปพฺภารํ โหติ, สีมา น โอตรติ. สเจ ปนสฺส เวมชฺเฌ สีมปฺปมาโณ สุสิรปาสาโณ โหติ, โอตรติ. โส จ ปาสาโณ สีมฏฺโฐเยว โหติ. อถาปิสฺส เหฏฺฐา เลณสฺส กุฏฺโฏ อคฺคโกฏึ อาหจฺจ ติฏฺฐติ, โอตรติ, เหฏฺฐา จ อุปริ จ สีมาเยว โหติ. สเจ ปน เหฏฺฐา อุปริมสฺส สีมาปริจฺเฉทสฺส ปารโต อนฺโต-เลณํ โหติ, พหิ สีมา น โอตรติ. อถาปิ อุปริมสฺส สีมาปริจฺเฉทสฺส โอรโต พหิเลณํ โหติ, อนฺโต สีมา น โอตรติ. อถาปิ อุปริ สีมาย ปริจฺเฉโท ขุทฺทโก, เหฏฺฐา เลณํ มหนฺตํ สีมาปริจฺเฉทมติกฺกมิตฺวา ฐิตํ, สีมา อุปริเยว โหติ, เหฏฺฐา น โอตรติ. ยทิ ปน เลณํ ขุทฺทกํ สพฺพปจฺฉิมสีมาปริมาณํ, อุปริ สีมา มหตี ตํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา, สีมา โอตรติ. อถ เลณํ อติขุทฺทกํ สีมปฺปมาณํ น โหติ, สีมา อุปริเยว โหติ, เหฏฺฐา น โอตรติ. สเจ ตโต อุปฑฺฒํ ภิชฺชิตฺวา ปตติ, สีมปฺปมาณํ เจปิ โหติ, พหิ ปติตํ อสีมา. อปติตํ ปน ยทิ สีมปฺปมาณํ, สีมา โหติเยว.

မြွေ၏ပါးပျဉ်းနှင့်တူသော တောင်တစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုတောင်၏အပေါ်၌ သိမ်ဖွဲ့လောက်သော ပမာဏရှိသည့်အတွက် သိမ်ကို ဖွဲ့ကြကုန်အံ့၊ ထိုတောင်၏အောက်၌ ဟောက်ပက်ဖြစ်နေသော လွင်ပြင်တောင်ဝှမ်း ရှိပါက သိမ်သည် အောက်သို့ မသက်ဆင်းပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုလွင်ပြင်တောင်ဝှမ်း၏ အလယ်ဗဟို၌ သိမ်ဖွဲ့လောက်သောပမာဏရှိသော အခေါင်းပါသည့် ကျောက်တုံးကြီး ရှိပါက သိမ်သည် သက်ဆင်း၏။ ထိုကျောက်တုံးကြီးသည်လည်း သိမ်၌တည်သည်သာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုတောင်အောက်ရှိ လိုဏ်၏နံရံသည် တောင်၏အဖျားအစွန်ကို ထိခိုက်၍ တည်ရှိနေပါက သိမ်သည် သက်ဆင်း၏၊ အောက်၌လည်းကောင်း၊ အပေါ်၌လည်းကောင်း သိမ်သည်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တောင်၏အောက်၌ အထက်၌ဖြစ်သော သိမ်အပိုင်းအခြား၏ ထိုမှာဘက်အတွင်း၌ လိုဏ်သည် ရှိပါက အပြင်ဘက်၌ သိမ်သည် မသက်ဆင်းပေ။ အကယ်၍ အထက်သိမ်အပိုင်းအခြား၏ ဤမှာဘက် ပြင်ပ၌ လိုဏ်သည် ရှိပါက အတွင်း၌ သိမ်သည် မသက်ဆင်းပေ။ အကယ်၍ အပေါ်၌ သိမ်အပိုင်းအခြားသည် ငယ်၍ အောက်၌ လိုဏ်သည် ကျယ်လျက် သိမ်အပိုင်းအခြားကို လွန်၍ တည်ရှိနေပါက သိမ်သည် အပေါ်၌သာ ဖြစ်၏၊ အောက်သို့ မသက်ဆင်းပေ။ အကယ်၍ လိုဏ်သည် ငယ်၍ အနည်းဆုံးဖြစ်သော သိမ်၏အတိုင်းအရှည်ပမာဏရှိပြီး အပေါ်၌ သိမ်သည် ကျယ်လျက် ထိုလိုဏ်ငယ်ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်ရှိနေပါက သိမ်သည် သက်ဆင်း၏။ အကယ်၍ လိုဏ်သည် အလွန်ငယ်လွန်း၍ သိမ်ဖွဲ့လောက်သော ပမာဏမရှိပါက သိမ်သည် အပေါ်၌သာ ဖြစ်၏၊ အောက်သို့ မသက်ဆင်းပေ။ ထိုမြွေပါးပျဉ်းသဏ္ဌာန်ရှိသော တောင်မှ ထက်ဝက်မျှ ကွဲအက်၍ ပြုတ်ကျသွားပါက သိမ်ပမာဏ ရှိနေဦးတော့ငြားလည်း အပြင်သို့ ပြုတ်ကျသွားသောအပိုင်းသည် သိမ်မဟုတ်တော့ပေ။ မကျဘဲ ကျန်ရစ်သောအပိုင်းသည် သိမ်ပမာဏရှိပါက သိမ်သည် ဖြစ်မြဲဖြစ်သည်သာတည်း။

ขณฺฑสีมา นีจวตฺถุกา โหติ, ตํ ปูเรตฺวา อุจฺจวตฺถุกํ กโรนฺติ, สีมาเยว. สีมาย เคหํ กโรนฺติ, สีมฏฺฐกเมว โหติ. สีมาย โปกฺขรณึ ขณนฺติ, สีมาเยว. โอโฆ สีมามณฺฑลํ โอตฺถริตฺวา คจฺฉติ, สีมามาฬเก อฏฺฏํ พนฺธิตฺวา กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สีมาย เหฏฺฐา อุมงฺคนที โหติ, อิทฺธิมา ภิกฺขุ ตตฺถ นิสีทติ, สเจ สา นที ปฐมํ คตา, สีมา ปจฺฉา พทฺธา[Pg.327], กมฺมํ น โกเปติ. อถ ปฐมํ สีมา พทฺธา, ปจฺฉา นที คตา, กมฺมํ โกเปติ. เหฏฺฐาปถวิตเล ฐิโต ปน โกเปติเยว.

ခဏ္ဍသိမ်သည် နိမ့်သောအခြေရှိပါက ထိုနိမ့်သောအခြေကို မြေဖို့၍ မြင့်အောင် ပြုလုပ်ကြသော်လည်း သိမ်ပင် ဖြစ်၏။ သိမ်ထဲ၌ ကျောင်းဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ကြပါမူ ထိုကျောင်းဆောင်သည် သိမ်၌ တည်သည်သာ ဖြစ်၏။ သိမ်ထဲ၌ ရေကန်ကို တူးကြပါမူ ထိုရေကန်သည်လည်း သိမ်ပင် ဖြစ်၏။ ရေလျှံ၍ သိမ်ဝှမ်းတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းမိုးသွားပါက သိမ်ဝှမ်း၌ စင်မြင့် (ငြမ်း) ဆောက်လုပ်၍ သံဃကံပြုခြင်းငှာ အပ်၏။ သိမ်၏အောက်၌ ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းမြစ်ရှိ၍ တန်ခိုးရှိသောရဟန်းတစ်ပါးသည် ထိုဥမင်မြစ်ထဲ၌ ထိုင်နေပါက၊ အကယ်၍ ထိုမြစ်သည် သိမ်မသမုတ်မီ ရှေးဦးစွာ စီးဆင်းနှင့်ပြီး ဖြစ်၍ သိမ်ကို နောက်မှ ဖွဲ့အပ်သည်ဖြစ်ပါမူ သံဃကံကို မပျက်စေပေ။ အကယ်၍ သိမ်ကို ရှေးဦးစွာ ဖွဲ့အပ်ပြီးမှ နောက်မှ ဥမင်မြစ် စီးဆင်းသွားခြင်းဖြစ်ပါမူ သံဃကံကို ပျက်စေနိုင်၏။ အောက်မြေပြင်ပေါ်၌ ရပ်တည်နေသော ရဟန်းသည်မူကား သံဃကံကို ဧကန်ပျက်စေနိုင်သည်သာတည်း။

สีมามาฬเก วฏรุกฺโข โหติ, ตสฺส สาขา วา ตโต นิคฺคตปาโรโห วา มหาสีมาย ปถวิตลํ วา ตตฺถชาตรุกฺขาทีนิ วา อาหจฺจ ติฏฺฐติ, มหาสีมํ โสเธตฺวา วา กมฺมํ กาตพฺพํ, เต วา สาขาปาโรหา ฉินฺทิตฺวา พหิฏฺฐกา กาตพฺพา. อนาหจฺจ ฐิตสาขาทีสุ อารุฬฺหภิกฺขุ หตฺถปาสํ อาเนตพฺโพ. เอวํ มหาสีมาย ชาตรุกฺขสฺส สาขา วา ปาโรโห วา วุตฺตนเยเนว สีมามาฬเก ปติฏฺฐาติ, วุตฺตนเยเนว สีมํ โสเธตฺวา วา กมฺมํ กาตพฺพํ, เต วา สาขาปาโรหา ฉินฺทิตฺวา พหิฏฺฐกา กาตพฺพา.

ခဏ္ဍသိမ်၏ မြေအပြင်၌ ပညောင်ပင် သို့မဟုတ် ညောင်ခြေထောက်ပင် ရှိ၍ ထိုပညောင်ပင်၏ အကိုင်းသည်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအကိုင်းမှ ထွက်သော မြစ်ပျဉ်းသည်သော်လည်းကောင်း မဟာသိမ်၏ မြေအပြင်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုမဟာသိမ် မြေပြင်၌ ပေါက်သော သစ်ပင်အစရှိသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း ထိ၍ တည်နေပါက မဟာသိမ်ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်း၍သော်လည်းကောင်း သံဃာ့ကံကို ပြုထိုက်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဆက်စပ်နေသော အကိုင်း၊ မြစ်ပျဉ်းတို့ကို ဖြတ်တောက်၍ အပြင်ဘက်၌ တည်စေရမည်။ မထိဘဲ တည်ရှိနေသော အကိုင်းအခက် အစရှိသည်တို့ပေါ်သို့ တက်နေသော ရဟန်းကို ဟတ္ထပါသ်သို့ ဆောင်ယူရမည်။ ဤနည်းတူစွာ မဟာသိမ်၌ ပေါက်သော သစ်ပင်၏ အကိုင်း သို့မဟုတ် မြစ်ပျဉ်းသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ခဏ္ဍသိမ်၏ မြေပြင်၌ တည်ရှိနေပါကလည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ခဏ္ဍသိမ်ကို သုတ်သင်၍သော်လည်းကောင်း သံဃာ့ကံကို ပြုထိုက်၏။ သို့မဟုတ် ထိုအကိုင်း၊ မြစ်ပျဉ်းတို့ကို ဖြတ်တောက်၍ အပြင်ဘက်၌ တည်စေရမည်။

สเจ สีมามาฬเก กมฺเม กริยมาเน โกจิ ภิกฺขุ สีมามาฬกสฺส อนฺโต ปวิสิตฺวา เวหาสฏฺฐิตสาขาย นิสีทติ, ปาทา วาสฺส ภูมิคตา โหนฺติ, นิวาสนปารุปนํ วา ภูมึ ผุสติ, กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ปาเท ปน นิวาสนปารุปนญฺจ อุกฺขิปาเปตฺวา กาตุํ วฏฺฏติ. อิทญฺจ ลกฺขณํ ปุริมนเยปิ เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺร อุกฺขิปาเปตฺวา กาตุํ น วฏฺฏติ, หตฺถปาสเมว อาเนตพฺโพ. สเจ อนฺโตสีมโต ปพฺพโต อพฺภุคจฺฉติ, ตตฺรฏฺโฐ ภิกฺขุ หตฺถปาสํ อาเนตพฺโพ. อิทฺธิยา อนฺโตปพฺพตํ ปวิฏฺเฐปิ เอเสว นโย. พชฺฌมานา เอว หิ สีมา ปมาณรหิตํ ปเทสํ น โอตรติ. พทฺธสีมาย ชาตํ ยํกิญฺจิ ยตฺถ กตฺถจิ เอกสมฺพทฺเธน คตํ สีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉตีติ.

ခဏ္ဍသိမ်၌ သံဃာ့ကံကို ပြုလုပ်နေစဉ် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်းသည် ခဏ္ဍသိမ်အတွင်းသို့ ဝင်၍ ကောင်းကင်၌ တည်ရှိနေသော သစ်ကိုင်း၌ ထိုင်နေခဲ့သော်၊ ထိုရဟန်း၏ ခြေတို့သည် မြေ၌ တည်နေပါကလည်းကောင်း၊ သင်းပိုင်နှင့် ကိုယ်ရုံသည် မြေကို ထိနေပါကလည်းကောင်း သံဃာ့ကံကို ပြုရန်မအပ်။ သို့သော် ခြေတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သင်းပိုင်နှင့် ကိုယ်ရုံကိုလည်းကောင်း အထက်သို့ မြှောက်စေ၍ ကံကို ပြုခြင်းငှာ အပ်၏။ ဤလက္ခဏာကို ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်း၌လည်း သိအပ်၏။ ထူးခြားချက်မှာ ထိုရှေးနည်း၌ မြှောက်စေ၍ ကံကိုပြုရန် မအပ်၊ ဟတ္ထပါသ်သို့သာ ဆောင်ယူရမည်။ အကယ်၍ သိမ်အတွင်းမှ တောင်သည် အထက်သို့ မြင့်တက်လာပါက ထိုတောင်ပေါ်၌ တည်နေသော ရဟန်းကို ဟတ္ထပါသ်သို့ ဆောင်ယူရမည်။ တန်ခိုးဖြင့် သိမ်၌တည်သော တောင်အတွင်းသို့ ဝင်နေသော ရဟန်းနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ဖွဲ့စပ်ဆဲ သိမ်သည် အတိုင်းအရှည်ပမာဏမှ ကင်းသော အရပ်သို့ မသက်ရောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဗဒ္ဓသိမ်၌ ပေါက်ပွားဖြစ်ပေါ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော သစ်ပင်၊ တောင်စသည့် ဝတ္ထုသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်သို့ တစ်ဆက်တည်း ဆက်စပ်လျက် ရောက်ရှိနေပါက သိမ်ဟူ၍သာ ရေတွက်အပ်၏။

๑๔๐. ติโยชนปรมนฺติ เอตฺถ ติโยชนํ ปรมํ ปมาณเมติสฺสาติ ติโยชนปรมา; ตํ ติโยชนปรมํ. สมฺมนฺนนฺเตน ปน มชฺเฌ ฐตฺวา ยถา จตูสุปิ ทิสาสุ ทิยฑฺฒทิยฑฺฒโยชนํ โหติ, เอวํ สมฺมนฺนิตพฺพา. สเจ ปน มชฺเฌ ฐตฺวา เอเกกทิสโต ติโยชนํ กโรนฺติ, ฉโยชนํ โหตีติ น วฏฺฏติ. จตุรสฺสํ วา ติโกณํ วา สมฺมนฺนนฺเตน ยถา โกณโต โกณํ ติโยชนํ โหติ, เอวํ สมฺมนฺนิตพฺพา. สเจ หิ เยน เกนจิ ปริยนฺเตน เกสคฺคมตฺตมฺปิ ติโยชนํ อติกฺกาเมติ, อาปตฺติญฺจ อาปชฺชติ สีมา จ อสีมา โหติ.

၁၄၀. ‘တိယောဇနပရမံ’ ဟူသော စကား၌ ဤသိမ်၏ သုံးယူဇနာထက် မပိုသော အလွန်ဆုံး အတိုင်းအရှည် ရှိသောကြောင့် ‘တိယောဇနပရမ’ (သုံးယူဇနာ အလွန်ဆုံးပမာဏရှိသော သိမ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသိမ်ကို သမုတ်သော ရဟန်းသည် အလယ်ဗဟို၌ ရပ်တည်၍ အရပ်လေးမျက်နှာလုံး၌ တစ်ယူဇနာခွဲစီ ရှိစေရန် ဤသို့ သမုတ်အပ်၏။ အကယ်၍ အလယ်၌ ရပ်တည်ကာ တစ်ဖက်တစ်ဖက်သို့ သုံးယူဇနာစီ ပြုလုပ်ပါက ခြောက်ယူဇနာ ဖြစ်သွားမည်ဖြစ်၍ မအပ်စပ်ပေ။ လေးထောင့်သိမ် သို့မဟုတ် သုံးထောင့်သိမ်ကို သမုတ်ရာတွင်လည်း ထောင့်တစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ သုံးယူဇနာထက်မပိုစေဘဲ ဤနည်းအတိုင်း သမုတ်အပ်၏။ အကြောင်းမူကား အစွန်အဖျား တစ်နေရာရာ၌ ဆံခြည်တစ်မျှင်ခန့်မျှပင် သုံးယူဇနာကို ကျော်လွန်သွားပါက အာပတ်လည်း သင့်၏၊ သိမ်လည်း သိမ်မမြောက် ဖြစ်ရ၏။

นทีปารนฺติ เอตฺถ ปารยตีติ ปารา. กึ ปารยติ? นทึ. นทิยา ปารา นทีปารา, ตํ นทีปารํ; นทึ อชฺโฌตฺถรมานนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ นทิยา ลกฺขณํ [Pg.328] นทีนิมิตฺเต วุตฺตนยเมว. ยตฺถสฺส ธุวนาวา วาติ ยตฺถ นทิยา สีมาพนฺธนฏฺฐานคเตสุ ติตฺเถสุ นิจฺจสญฺจรณนาวา อสฺส, ยา สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน ปาชนปุริเสน สทฺธึ ตโย ชเน วหติ. สเจ ปน สา นาวา อุทฺธํ วา อโธ วา เกนจิเทว กรณีเยน ปุน อาคมนตฺถาย นีตา, โจเรหิ วา หฏา, อวสฺสํ ลพฺภเนยฺยา, ยา ปน วาเตน วา ฉินฺนพนฺธนา วีจีหิ นทิมชฺฌํ นีตา อวสฺสํ อาหริตพฺพา, ปุน ธุวนาวาว โหติ. อุทเก โอคเต ถลํ อุสฺสาริตาปิ สุธากสฏาทีหิ ปูเรตฺวา ฐปิตาปิ ธุวนาวาว. สเจ ภินฺนา วา วิสงฺขตปทรา วา น วฏฺฏติ. มหาปทุมตฺเถโร ปนาห – ‘‘สเจปิ ตาวกาลิกํ นาวํ อาเนตฺวา สีมาพนฺธนฏฺฐาเน ฐเปตฺวา นิมิตฺตานิ กิตฺเตนฺติ, ธุวนาวาว โหตี’’ติ. ตตฺร มหาสุมตฺเถโร อาห – ‘‘นิมิตฺตํ วา สีมา วา กมฺมวาจาย คจฺฉติ น นาวาย. ภควตา จ ธุวนาวา อนุญฺญาตา, ตสฺมา นิพทฺธนาวาเยว วฏฺฏตี’’ติ.

‘နဒီပါရံ’ ဟူသော စကား၌ မြစ်ကို လွှမ်းကျော်တတ်သော သိမ်ကို ‘နဒီပါရ’ သိမ်ဟု ဆိုလိုသည်။ မြစ်၏ လက္ခဏာသည် နဒီနိမိတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ယတ္ထဿ ဓုဝနာဝါ ဝါ’ ဟူသော စကားမှာ အကြင်မြစ်၌ သိမ်ဖွဲ့ရာ ဆိပ်ကမ်းတို့၌ အမြဲကူးသန်းသွားလာသော လှေရှိ၍ ထိုလှေသည် အနည်းဆုံးအားဖြင့် လှေလှော်သမားနှင့်တကွ လူသုံးဦးကို တင်ဆောင်နိုင်ရမည်။ အကယ်၍ ထိုလှေကို ရေစုန်ရေညာသို့ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စဖြင့် ပြန်လာရန် ရည်ရွယ်၍ ယူဆောင်သွားခြင်းဖြစ်ပါကလည်းကောင်း၊ သူခိုးများ ခိုးယူသွားသော်လည်း မချွတ်ဧကန် ပြန်လည်ရရှိနိုင်ပါကလည်းကောင်း၊ လေတိုက်၍ ကြိုးပြတ်ကာ လှိုင်းတံပိုးတို့ကြောင့် မြစ်လယ်သို့ မျောပါသွားသော်လည်း မလွဲမသွေ ပြန်လည်ယူဆောင်နိုင်ပါကလည်းကောင်း ထိုလှေသည် ‘မြဲသောလှေ’ (ဓုဝနာဝါ) သာ ဖြစ်၏။ ရေကျသွားသဖြင့် ကုန်းပေါ်သို့ တင်ထားသော လှေ သို့မဟုတ် အင်္ဂတေ၊ ဖန်ရည်စသည်တို့ဖြင့် ဖာထေး၍ ထားသော လှေသည်လည်း ‘မြဲသောလှေ’ သာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပျက်စီးကွဲအက်နေပါက သို့မဟုတ် ပျဉ်ချပ်များ ကွာကျနေပါက မအပ်စပ်ပေ။ မဟာပဒုမထေရ်ကမူ “ကံပြုစဉ်ခဏမျှ သုံးစွဲရန် ယူဆောင်လာသော လှေကို သိမ်သမုတ်ရာ၌ ထားရှိ၍ နိမိတ်များကို သမုတ်ပါကလည်း မြဲသောလှေပင် ဖြစ်သည်” ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ မဟာသုမထေရ်က “သိမ်နိမိတ်ဖြစ်စေ၊ သိမ်ဖြစ်စေ ကမ္မဝါစာကြောင့်သာ ပြီးမြောက်သည်၊ လှေကြောင့် ပြီးမြောက်သည်မဟုတ်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မြဲသောလှေကိုသာ ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သဖြင့် အမြဲတည်ရှိသော လှေသာလျှင် အပ်စပ်သည်” ဟု မိန့်ဆို၏။

ธุวเสตุ วาติ ยตฺถ รุกฺขสงฺฆาฏมโย วา ปทรพทฺโธ วา ชงฺฆสตฺถเสตุ วา หตฺถิสฺสาทีนํ สญฺจรณโยคฺโค มหาเสตุ วา อตฺถิ; อนฺตมโส ตงฺขณญฺเญว รุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา มนุสฺสานํ สญฺจรณโยคฺโค เอกปทิกเสตุปิ ธุวเสตุตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สเจ ปน อุปริ พทฺธานิ เวตฺตลตาทีนิ หตฺเถน คเหตฺวาปิ น สกฺกา โหติ เตน สญฺจริตุํ, น วฏฺฏติ.

‘ဓုဝသေတု ဝါ’ ဟူသော စကားမှာ အကြင်မြစ်၌ သစ်ဖောင်များဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော တံတား၊ ပျဉ်ချပ်များဖြင့် စနစ်တကျ ခင်းထားသော တံတား၊ ခြေလျင်ခရီးသည်နှင့် လှည်းများ သွားနိုင်သော တံတား သို့မဟုတ် ဆင်၊ မြင်းစသည်တို့ ကူးသန်းသွားလာနိုင်သော တံတားကြီး ရှိအံ့။ အနည်းဆုံးအားဖြင့် သိမ်သမုတ်ရာ ထိုခဏ၌ပင် သစ်ပင်ကို ဖြတ်၍ ပြုလုပ်ထားသော လူတို့ ကူးသန်းနိုင်သည့် တစ်ဖဝါးစာ တံတားငယ်ကိုပင် ‘မြဲသောတံတား’ ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်၏။ သို့သော် အပေါ်ဘက်၌ ချည်နှောင်ထားသော ကြိမ်နွယ်တန်းများကို လက်ဖြင့် ဆွဲကိုင်၍ပင် ထိုတံတားကို အသုံးမပြုနိုင်ပါက မအပ်စပ်ပေ။

เอวรูปํ นทีปารสีมํ สมฺมนฺนิตุนฺติ ยตฺถายํ วุตฺตปฺปการา ธุวนาวา วา ธุวเสตุ วา อภิมุขติตฺเถเยว อตฺถิ, เอวรูปํ นทีปารสีมํ สมฺมนฺนิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. สเจ ธุวนาวา วา ธุวเสตุ วา อภิมุขติตฺเถ นตฺถิ, อีสกํ อุทฺธํ อภิรุหิตฺวา อโธ วา โอโรหิตฺวา อตฺถิ, เอวมฺปิ วฏฺฏติ. กรวีกติสฺสตฺเถโร ปน ‘‘คาวุตมตฺตพฺภนฺตเรปิ วฏฺฏตี’’ติ อาห.

‘ဧဝရူပံ နဒီပါရသီမံ သမ္မန္နိတုံ’ ဟူသော စကားမှာ ဆိုအပ်ပြီးသော မြဲသောလှေ သို့မဟုတ် မြဲသောတံတားသည် မျက်နှာချင်းဆိုင် တည့်တည့်၌ ရှိသော ဆိပ်ကမ်း၌ ရှိနေပါက ဤသို့သော နဒီပါရသိမ်ကို သမုတ်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ထိုမြဲသောလှေ သို့မဟုတ် မြဲသောတံတားသည် ဆိပ်ကမ်းတည့်တည့်၌ မရှိဘဲ အနည်းငယ် ရေညာသို့ တက်၍ဖြစ်စေ၊ ရေစုန်သို့ ဆင်း၍ဖြစ်စေ ရှိနေပါကလည်း အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ကရဝီကတိဿမထေရ်ကမူ “တစ်ဂါဝုတ်ခန့်မျှသော အကွာအဝေးအတွင်း၌ ရှိလျှင်လည်း အပ်စပ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

อิมญฺจ ปน นทีปารสีมํ สมฺมนฺนนฺเตน เอกสฺมึ ตีเร ฐตฺวา อุปริโสเต นทีตีเร นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย อตฺตานํ ปริกฺขิปนฺเตน ยตฺตกํ ปริจฺเฉทํ อิจฺฉติ, ตสฺส ปริโยสาเน อโธโสเตปิ นทีตีเร นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ปรตีเร สมฺมุขฏฺฐาเน นทีตีเร นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย ยตฺตกํ ปริจฺเฉทํ อิจฺฉติ, ตสฺส วเสน ยาว อุปริโสเต ปฐมกิตฺติตนิมิตฺตสฺส สมฺมุขา นทีตีเร นิมิตฺตํ, ตาว กิตฺเตตฺวา ปจฺจาหริตฺวา ปฐมกิตฺติตนิมิตฺเตน [Pg.329] สทฺธึ ฆเฏตพฺพํ. อถ สพฺพนิมิตฺตานํ อนฺโต ฐิเต ภิกฺขู หตฺถปาสคเต กตฺวา กมฺมวาจาย สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. นทิยํ ฐิตา อนาคตาปิ กมฺมํ น โกเปนฺติ. สมฺมุติปริโยสาเน ฐเปตฺวา นทึ นิมิตฺตานํ อนฺโต ปารตีเร จ โอริมตีเร จ เอกสีมา โหติ. นที ปน พทฺธสีมาสงฺขฺยํ น คจฺฉติ, วิสุํ นทิสีมา เอว หิ สา.

ဤနဒီပါရသိမ်ကို သမုတ်ရာတွင် ရဟန်းသည် ကမ်းတစ်ဖက်၌ ရပ်တည်၍ ရေညာဘက်ရှိ မြစ်ကမ်းနိမိတ်ကို ဦးစွာ ပြောဆိုရမည်။ ထိုနိမိတ်မှ စတင်ကာ မိမိကိုယ်ကို ဝန်းရံလျက် အလိုရှိသမျှ အတိုင်းအရှည်၏ အဆုံးဖြစ်သော ရေစုန်ဘက် မြစ်ကမ်းနိမိတ်ကို ပြောဆိုရမည်။ ထို့ပြင် ဟိုဘက်ကမ်း မျက်နှာချင်းဆိုင်ရှိ မြစ်ကမ်း၌လည်း နိမိတ်ကို ပြောဆိုရမည်။ ထိုမှတစ်ဖန် အလိုရှိသမျှ အတိုင်းအရှည်အတိုင်း ရေညာဘက် ပထမဆုံး ပြောဆိုခဲ့သော နိမိတ်၏ တည့်တည့်မျက်နှာချင်းဆိုင် ဟိုဘက်ကမ်းရှိ နိမိတ်တိုင်အောင် ပြောဆို၍ ပထမနိမိတ်နှင့် ပြန်လည် ပေါင်းစပ် ဆက်သွယ်ရမည်။ ထို့နောက် နိမိတ်အားလုံး၏ အတွင်း၌ ရှိနေကြသော ရဟန်းများကို ဟတ္ထပါသ်အတွင်းသို့ သွတ်သွင်းကာ ကမ္မဝါစာဖြင့် သိမ်ကို သမုတ်အပ်၏။ မြစ်အတွင်း၌ ရှိနေကြသော ရဟန်းတို့သည် ရောက်ရှိမလာကြသော်လည်း ကံကို မပျက်စေနိုင်ပေ။ သိမ်သမုတ်ခြင်း ပြီးဆုံးသောအခါ မြစ်ကို ချန်လှပ်၍ နိမိတ်တို့၏အတွင်းဖြစ်သော ဟိုဘက်ကမ်းနှင့် ဤဘက်ကမ်းတို့သည် သိမ်တစ်ခုတည်း ဖြစ်သွား၏။ သို့သော် မြစ်သည် ဗဒ္ဓသိမ်အဖြစ်သို့ မရောက်ဘဲ သီးခြား နဒီသိမ်သာလျှင် ဖြစ်၏။

สเจ อนฺโตนทิยํ ทีปโก โหติ, ตํ อนฺโตสีมาย กาตุกาเมน ปุริมนเยเนว อตฺตนา ฐิตตีเร นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา ทีปกสฺส โอริมนฺเต จ ปาริมนฺเต จ นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. อถ ปรตีเร นทิยา โอริมตีเร นิมิตฺตสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ปุริมนเยเนว ยาว อุปริโสเต ปฐมกิตฺติตนิมิตฺตสฺส สมฺมุขา นิมิตฺตํ, ตาว กิตฺเตตพฺพํ. อถ ทีปกสฺส ปาริมนฺเต จ โอริมนฺเต จ นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ปจฺจาหริตฺวา ปฐมกิตฺติตนิมิตฺเตน สทฺธึ ฆเฏตพฺพํ. อถ ทฺวีสุ ตีเรสุ ทีปเก จ ภิกฺขู สพฺเพว หตฺถปาสคเต กตฺวา กมฺมวาจาย สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. นทิยํ ฐิตา อนาคจฺฉนฺตาปิ กมฺมํ น โกเปนฺติ. สมฺมุติปริโยสาเน ฐเปตฺวา นทึ นิมิตฺตานํ อนฺโต ตีรทฺวยญฺจ ทีปโก จ เอกสีมา โหติ, นที ปน นทิสีมาเยว.

အကယ်၍ မြစ်၏အတွင်း၌ ကျွန်းငယ်ရှိပါက ထိုကျွန်းငယ်ကို သိမ်အတွင်း၌ ပြုလုပ်လိုသော ရဟန်းသည် ရှေးနည်းလမ်းအတိုင်းပင် မိမိရပ်တည်ရာကမ်း၌ နိမိတ်တို့ကို ဟောပြော၍၊ ကျွန်းငယ်၏ ဤဖက်အစွန်၌လည်းကောင်း၊ ဟိုဖက်အစွန်၌လည်းကောင်း နိမိတ်ကို ဟောပြောရမည်။ ထို့နောက် ဟိုဖက်ကမ်း၌ မြစ်၏ဤဖက်ကမ်းရှိ နိမိတ်၏ မျက်နှာချင်းဆိုင်ရာအရပ်၌ နိမိတ်ကို ဟောပြော၍၊ ထိုရှေးရှုရာအရပ်မှ စတင်ကာ ရှေးနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ရေညာဘက်၌ ရှေးဦးစွာ ဟောပြောအပ်သော နိမိတ်၏ မျက်နှာချင်းဆိုင်တည့်တည့်ရှိ နိမိတ်တိုင်အောင် ဟောပြောရမည်။ ထို့နောက် ကျွန်းငယ်၏ ဟိုဖက်အစွန်၌လည်းကောင်း၊ ဤဖက်အစွန်၌လည်းကောင်း နိမိတ်ကို ဟောပြောကာ (နိမိတ်ကို) ပြန်ယူပြီးလျှင် ရှေးဦးစွာ ဟောပြောအပ်သော နိမိတ်နှင့် ဆက်စပ်စေရမည်။ ထို့နောက် ကမ်းနှစ်ဖက်လုံး၌လည်းကောင်း၊ ကျွန်းငယ်၌လည်းကောင်း ရှိသမျှရဟန်းအားလုံးတို့ကို ဟတ္ထပါသ်အတွင်းသို့ သွင်း၍ ကမ္မဝါစာဖြင့် သိမ်သမုတ်အပ်၏။ မြစ်အတွင်း၌ တည်ရှိနေသော ရဟန်းတို့သည် မလာကြသော်လည်း ကံကို မပျက်စီးစေကုန်။ သမုတ်ခြင်း၏အဆုံး၌ မြစ်ကိုချန်လှပ်၍ နိမိတ်တို့၏အတွင်း၌ ကမ်းနှစ်ဖက်နှင့် ကျွန်းငယ်သည် တစ်သိမ်တည်း ဖြစ်၏။ မြစ်မူကား နဒီသိမ်သာ ဖြစ်၏။

สเจ ปน ทีปโก วิหารสีมาปริจฺเฉทโต อุทฺธํ วา อโธ วา อธิกตโร โหติ, อถ วิหารสีมาปริจฺเฉทนิมิตฺตสฺส อุชุกเมว สมฺมุขิภูเต ทีปกสฺส โสริมนฺเต นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ทีปกสิขรํ ปริกฺขิปนฺโตน ปุน ทีปกสฺส โสริมนฺเต นิมิตฺตสมฺมุเข ปาริมนฺเต นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. ตโต ปรํ ปุริมนเยเนว ปารตีเร สมฺมุขนิมีตฺตมาทึกตฺวา ปารตีรนิมิตฺตานิ จ ทีปกสฺส ปาริมนฺตโสริมนฺตนิมิตฺตานิ จ กิตฺเตตฺวา ปฐมกิตฺติตนิมิตฺเตน สทฺธึ ฆฏนา กาตพฺพา. เอวํ กิตฺเตตฺวา สมฺมตา สีมา ปพฺพตสณฺฑานา โหติ.

အကယ်၍ ကျွန်းငယ်သည် ကျောင်းတိုက်သိမ်၏ အပိုင်းအခြားမှ အထက်၌သော်လည်းကောင်း၊ အောက်၌သော်လည်းကောင်း ပို၍ လွန်နေပါက ကျောင်းတိုက်သိမ် အပိုင်းအခြားဖြစ်သော နိမိတ်၏ ဖြောင့်ဖြောင့်တည့်တည့် ရှေးရှုဖြစ်သော ကျွန်းငယ်၏ ဤဖက်အစွန်၌ နိမိတ်ကို ဟောပြော၍၊ ထိုနိမိတ်မှ စတင်ကာ ကျွန်းငယ်၏ထိပ်ကို လက်ယာရစ် လှည့်ပတ်လျက် တစ်ဖန် ကျွန်းငယ်၏ ဤဖက်အစွန်၌လည်းကောင်း၊ နိမိတ်၏ ရှေးရှုတည့်တည့်ဖြစ်သော ဟိုဖက်အစွန်၌လည်းကောင်း နိမိတ်ကို ဟောပြောရမည်။ ထိုမှတစ်ပါး ရှေးနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဟိုဖက်ကမ်း၌ မျက်နှာချင်းဆိုင် နိမိတ်ကို အစပြု၍၊ ဟိုဖက်ကမ်းနိမိတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကျွန်းငယ်၏ ဟိုဖက်အစွန်နှင့် ဤဖက်အစွန်ရှိ နိမိတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟောပြောကာ ရှေးဦးစွာ ဟောပြောအပ်သော နိမိတ်နှင့် ဆက်စပ်ခြင်းကို ပြုလုပ်ရမည်။ ဤသို့ ဟောပြော၍ သမုတ်အပ်သောသိမ်သည် တောင်၏ပုံသဏ္ဌာန် ရှိ၏။

สเจ ปน ทีปโก วิหารสีมาปริจฺเฉทโต อุทฺธมฺปิ อโธปิ อธิกตโร โหติ. ปุริมนเยเนว ทีปกสฺส อุโภปิ สีขรานิ ปริกฺขิปิตฺวา นิมิตฺตานิ กิตฺเตนฺเตน นิมิตฺตฆฏนา กาตพฺพา. เอวํ กิตฺเตตฺวา สมฺมตา สีมา มุทิงฺคสณฺฐานา โหติ.

အကယ်၍ ကျွန်းငယ်သည် ကျောင်းတိုက်သိမ်၏ အပိုင်းအခြားမှ အထက်၌လည်းကောင်း၊ အောက်၌လည်းကောင်း ပို၍ လွန်နေပါက ရှေးနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ကျွန်းငယ်၏ ထိပ်နှစ်ဖက်လုံးကို လက်ယာရစ် လှည့်ပတ်၍ နိမိတ်တို့ကို ဟောပြောလျက် နိမိတ်တို့ကို ဆက်စပ်ခြင်းကို ပြုလုပ်ရမည်။ ဤသို့ ဟောပြော၍ သမုတ်အပ်သောသိမ်သည် မုရိုးစည်၏ ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၏။

สเจ [Pg.330] ทีปโก วิหารสีมาปริจฺเฉทสฺส อนฺโต ขุทฺทโก โหติ, สพฺพปฐมนเยน ทีปเก นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ. เอวํ กิตฺเตตฺวา สมฺมตา สีมา ปณวสณฺฐานา โหติ.

အကယ်၍ ကျွန်းငယ်သည် ကျောင်းတိုက်သိမ် အပိုင်းအခြား၏ အတွင်း၌ ငယ်နေပါက ရှေးဦးအကျဆုံး သမုတ်နည်းဖြင့် ကျွန်းငယ်၌ နိမိတ်တို့ကို ဟောပြောရမည်။ ဤသို့ ဟောပြော၍ သမုတ်အပ်သောသိမ်သည် ထက်စည်၏ ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၏။

สีมานุชานนกถา นิฏฺฐิตา.

သိမ်ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာစကား ပြီးပြီ။

อุโปสถาคาราทิกถา

ဥပုသ်ကျောင်းဆောင်စသည်နှင့် စပ်လျဉ်းသောစကား။

๑๔๑. อนุปริเวณิยนฺติ เอกสีมมหาวิหาเร ตสฺมึ ตสฺมึ ปริเวเณ. อสงฺเกเตนาติ สงฺเกตํ อกตฺวา. เอกํ สมูหนิตฺวาติ กมฺมวาจาย สมูหนิตฺวา.

၁၄၁. “အနုပရိဝေဏိယံ” ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသော သိမ်ရှိသော မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကြီးအတွင်း ထိုထိုပရိဝုဏ်၌ ဟူလို။ “အသင်္ကေတေန” ဟူသည်မှာ သတ်မှတ်ခြင်းကို မပြုဘဲ ဟူလို။ “ဧကံ သမူဟနိတွာ” ဟူသည်မှာ ကမ္မဝါစာဖြင့် ပယ်နုတ်ပြီး၍ ဟူလို။

๑๔๒. ยโต ปาติโมกฺขํ สุณาตีติ ยตฺถ กตฺถจิ ภิกฺขูนํ หตฺถปาเส นิสินฺโน ยสฺมา ปาติโมกฺขํ สุณาติ; กโตวสฺส อุโปสโถติ อตฺโถ. อิทญฺจ วตฺถุวเสน วุตฺตํ, หตฺถปาเส นิสินฺนสฺส ปน อสุณนฺตสฺสาปิ กโตว โหติ อุโปสโถ. นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพาติ อุโปสถปมุขสฺส ขุทฺทกานิ วา มหนฺตานิ วา ปาสาณอิฏฺฐกทารุขณฺฑทณฺฑกาทีนิ ยานิ กานิจิ นิมิตฺตานิ อพฺโภกาเส วา มาฬกาทีสุ วา ยตฺถ กตฺถจิ สญฺญํ กตฺวา กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. อถ วา นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพาติ นิมิตฺตุปคา วา อนิมิตฺตุปคา วา ปริจฺเฉทชานนตฺถํ กิตฺเตตพฺพา.

၁၄၂. “ယတော ပါတိမောက္ခံ သုဏာတိ” ဟူသည်မှာ တစ်ပါးပါးသော ရဟန်းတို့၏ ဟတ္ထပါသ်၌ ထိုင်လျက် ပါတိမောက်ကို ကြားနာရသောကြောင့် ထိုရဟန်းသည် ဥပုသ်ပြုပြီးဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဝတ္ထုကြောင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဟတ္ထပါသ်၌ ထိုင်နေသော ရဟန်းသည် မကြားရသော်လည်း ဥပုသ်ပြုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ “နိမိတ္တာ ကိတ္တေတဗ္ဗာ” ဟူသည်မှာ ဥပုသ်ကျောင်းဆောင်မျက်နှာစာ၏ ငယ်သည်ဖြစ်စေ၊ ကြီးသည်ဖြစ်စေ ကျောက်၊ အုတ်၊ သစ်တုံး၊ တုတ်ချောင်း စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော နိမိတ်တို့ကို လွင်တီးခေါင်၌သော်လည်းကောင်း၊ တန်ဆောင်း စသည်တို့၌သော်လည်းကောင်း တစ်ပါးပါးသောအရပ်၌ အမှတ်အသားပြု၍ ဟောပြောအပ်၏။ သို့မဟုတ် “နိမိတ္တာ ကိတ္တေတဗ္ဗာ” ဟူသည်မှာ နိမိတ်လောက်သည်ဖြစ်စေ၊ နိမိတ်မလောက်သည်ဖြစ်စေ ကျောက်စသည်တို့ကို အပိုင်းအခြားကို သိရှိစေရန်အတွက် ဟောပြောအပ်၏။

เถเรหิ ภิกฺขูหิ ปฐมตรํ สนฺนิปติตุนฺติ เอตฺถ สเจ มหาเถโร ปฐมตรํ น อาคจฺฉติ, ทุกฺกฏํ. สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพติ เอตฺถ สเจ โปราณโก อาวาโส มชฺเฌ วิหารสฺส โหติ, ปโหติ เจตฺถ ภิกฺขูนํ นิสชฺชฏฺฐานํ, ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ โปราณโก ปริทุพฺพโล เจว สมฺพาโธ จ อญฺโญ ปจฺฉา อุฏฺฐิตาวาโส อสมฺพาโธ, ตตฺถ อุโปสโถ กาตพฺโพ.

“ထေရ်ကြီးဝါကြီး ရဟန်းတို့သည် ရှေးဦးစွာ စုဝေးအပ်၏” ဟူသော ပါဌ်၌ အကယ်၍ မဟာထေရ်သည် ရှေးဦးစွာ မလာပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ “အားလုံးသော ရဟန်းတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်း စုဝေး၍ ဥပုသ်ပြုအပ်၏” ဟူသော ပါဌ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကယ်၍ ဟောင်းနွမ်းသောကျောင်းသည် ကျောင်းတိုက်ကြီး၏ အလယ်၌ ရှိပြီး ဤကျောင်း၌ ရဟန်းတို့၏ ထိုင်နေရာအရပ်သည် လောက်ငပါက ထိုကျောင်း၌ပင် စုဝေး၍ ဥပုသ်ပြုအပ်၏။ အကယ်၍ ဟောင်းနွမ်းသောကျောင်းသည် ယိုင်နဲ့လျက် ကျဉ်းမြောင်းနေပြီး နောက်မှဖြစ်ပေါ်လာသော အခြားကျောင်းသည် မကျဉ်းမြောင်းပါက ထိုနောက်မှ ပေါ်ထွက်လာသော ကျောင်း၌ ဥပုသ်ပြုအပ်၏။

ยตฺถ วา ปน เถโร ภิกฺขุ วิหรตีติ เอตฺถาปิ สเจ เถรสฺส วิหาโร สพฺเพสํ ปโหติ, ผาสุโก โหติ, ตตฺถ อุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ ปน โส ปจฺจนฺเต วิสมปฺปเทเส โหติ, เถรสฺส วตฺตพฺพํ – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ วิหาโร อผาสุกเทโส, นตฺถิ เอตฺถ สพฺเพสํ โอกาโส[Pg.331], อสุกสฺมึ นาม อาวาเส โอกาโส อตฺถิ, ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. สเจ เถโร นาคจฺฉติ, ตสฺส ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาเนตฺวา สพฺเพสํ ปโหนเก ผาสุกฏฺฐาเน อุโปสโถ กาตพฺโพ.

“သို့မဟုတ် အကြင်အရပ်၌ ထေရ်ကြီးဖြစ်သော ရဟန်းသည် နေ၏” ဟူသော ပါဌ်၌လည်း ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကယ်၍ ထေရ်၏ကျောင်းသည် ရဟန်းအားလုံးတို့အတွက် လောက်င၍ သွားလာရလွယ်ကူပါက ထိုထေရ်၏ကျောင်း၌ ဥပုသ်ပြုအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုထေရ်၏ကျောင်းသည် ကျောင်းတိုက်၏ အစွန်ဖြစ်သော မညီမညွတ်သောအရပ်၌ ရှိပါက ထိုထေရ်အား “အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့၏ကျောင်းသည် သွားလာရန် မလွယ်ကူသောအရပ် ဖြစ်ပါ၏။ ဤကျောင်း၌ ရဟန်းအားလုံး နေထိုင်လောက်သော အရပ်မရှိပါ။ ထိုမည်သော ကျောင်း၌ နေထိုင်လောက်သော အရပ်ရှိပါ၏။ ထိုကျောင်းသို့ ကြွတော်မူရန် သင့်ပါ၏” ဟု လျှောက်ထားအပ်၏။ အကယ်၍ ထေရ်သည် မလိုက်လိုပါက ထိုထေရ်၏ ဆန္ဒနှင့် ပါရိသုဒ္ဓိကို ဆောင်ယူ၍ ရဟန်းအားလုံး နေထိုင်လောက်သော ချမ်းသာရာအရပ်၌ ဥပုသ်ပြုအပ်၏။

อวิปฺปวาสสีมานุชานนกถา

အဝိပ္ပဝါသသီမာနုဇာနနကထာ (အဝိပ္ပဝါသသိမ် ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာစကား)။

๑๔๓. อนฺธกวินฺทาติ ราชคหโต คาวุตตฺตเย อนฺธกวินฺทํ นาม, ตํ อุปนิสฺสาย เถโร วสติ; ตโต ราชคหํ อุโปสถํ อาคจฺฉนฺโต. ราชคหญฺหิ ปริกฺขิปิตฺวา อฏฺฐารส มหาวิหารา สพฺเพ เอกสีมา, ธมฺมเสนาปตินา เนสํ สีมา พทฺธา, ตสฺมา เวฬุวเน สงฺฆสฺส สามคฺคีทานตฺถํ อาคจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. นทึ ตรนฺโตติ สิปฺปินิยํ นาม นทึ อติกฺกมนฺโต. มนํ วุฬฺโห อโหสีติ อีสกํ อปฺปตฺตวุฬฺหภาโว อโหสิ. สา กิร นที คิชฺฌกูฏโต โอตริตฺวา จณฺเฑน โสเตน วหติ. ตตฺถ เวเคน อาคจฺฉนฺตํ อุทกํ อมนสิกโรนฺโต เถโร มนํ วุฬฺโห อโหสิ, น ปน วุฬฺโห, อุทกพฺภาหตานิสฺส จีวรานิ อลฺลานิ ชาตานิ.

၁၄၃. “အန္ဓကဝိန္ဒာ” ဟူသည်မှာ ရာဇဂြိုဟ်မြို့မှ သုံးဂါဝုတ်အကွာတွင် အန္ဓကဝိန္ဒမည်သော ရွာရှိ၏။ ထိုရွာကိုမှီ၍ ထေရ် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုကျောင်းမှ ရာဇဂြိုဟ်သို့ ဥပုသ်ပြုရန် လာသောအခါ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ် ရာဇဂြိုဟ်မြို့ကို ဝန်းရံလျက် တစ်ဆယ့်ရှစ်ရပ်သော မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကြီးများ ရှိ၏။ ထိုကျောင်းတိုက်ကြီးအားလုံးသည် တစ်ခုတည်းသော သိမ်ရှိကြကုန်၏။ တရားစစ်သူကြီး ဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ထိုကျောင်းတိုက်ကြီးများ၏ သိမ်ကို ဖွဲ့အပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့် ဝေဠုဝန်ကျောင်းတိုက်၌ သံဃာအား သာမဂ္ဂီကို ပေးခြင်းအကျိုးငှာ လာသောအခါ ဟူလို။ “နဒိံ တရန္တော” ဟူသည်မှာ သိပ္ပိနီမည်သောမြစ်ကို ဖြတ်ကျော်သောအခါ ဟူလို။ “မနံ ဝူဠှော အဟောသိ” ဟူသည်မှာ စဉ်းငယ်မျှောပါးသော်လည်း မျောပါးခြင်းအဖြစ်သို့ အမှန်တကယ် မရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသိပ္ပိနီမြစ်သည် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်မှ သက်ဆင်း၍ ပြင်းထန်သော ရေအယဉ်ဖြင့် ထေရ်ကို မျှောဆောင်သွားသည်ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ လျင်မြန်စွာစီးဆင်းလာသော ရေကို နှလုံးမသွင်းမိသဖြင့် ထေရ်သည် စဉ်းငယ် မျှောပါးခဲ့ရ၏၊ တကယ်တမ်း မျောပါသွားခြင်းကား မဟုတ်ပေ။ ထိုထေရ်၏ ရေတိုက်ခတ်မိသော သင်္ကန်းတို့သည် စိုစွတ်ကုန်၏။

๑๔๔. สมฺมตา สา สีมา สงฺเฆน ติจีวเรน อวิปฺปวาสา ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจาติ อิมิสฺสา กมฺมวาจาย อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํ ปุริมกมฺมวาจา น วฏฺฏติ. อยเมว หิ ถาวรา โหติ. ภิกฺขุนีนํ ปน อยํ น วฏฺฏติ, ปุริมาเยว วฏฺฏติ. กสฺมา? ภิกฺขุนิสงฺโฆ หิ อนฺโตคาเม วสติ. ยทิ เอวํ สิยา, โส เอตาย กมฺมวาจาย ติจีวรปริหารํ น ลเภยฺย, อตฺถิ จสฺส ปริหาโร, ตสฺมา ปุริมาเยว วฏฺฏติ. ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส หิ ทฺเวปิ สีมาโย ลพฺภนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขูนํ สีมํ อชฺโฌตฺถริตฺวาปิ ตสฺสา อนฺโตปิ ภิกฺขุนีนํ สีมํ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขูนมฺปิ ภิกฺขุนิสีมาย เอเสว นโย. น หิ เต อญฺญมญฺญสฺส กมฺเม คณปูรกา โหนฺติ, น กมฺมวาจํ วคฺคํ กโรนฺติ. เอตฺถ จ นิคมนครานมฺปิ คาเมเนว สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

၁၄၄. “သမ္မတာ သာ သီမာ သံဃေန တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသာ ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ” ဟူသော ဤကမ္မဝါစာ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အချိန်မှစ၍ ရဟန်းတို့အား ရှေးကမ္မဝါစာသည် မအပ်တော့ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤနောက်ကမ္မဝါစာသည်သာ ခိုင်မြဲသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့သော် ဘိက္ခုနီတို့အား ဤနောက်ကမ္မဝါစာသည် မအပ်၊ ရှေးကမ္မဝါစာသည်သာ အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဘိက္ခုနီတို့အား ရှေးကမ္မဝါစာသည်သာ အပ်သနည်းဟူမူ— ဘိက္ခုနီသံဃာသည် ရွာတွင်း၌ နေထိုင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ နောက်ကမ္မဝါစာသည် ဘိက္ခုနီတို့အား အပ်စတမ်းဖြစ်ပါက ထိုဘိက္ခုနီသံဃာသည် ဤကမ္မဝါစာကြောင့် တိစီဝရိက်အစောင့်အရှောက်ကို မရနိုင်တော့ရာ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဘိက္ခုနီသံဃာအား တိစီဝရိက်အစောင့်အရှောက်သည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးကမ္မဝါစာသည်သာ အပ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ဘိက္ခုနီသံဃာသည် သိမ်နှစ်မျိုးလုံးကို ရနိုင်၏။ ထိုဘိက္ခုသိမ်၊ ဘိက္ခုနီသိမ် နှစ်မျိုးတို့တွင် ရဟန်းတို့၏သိမ်ကို လွှမ်းမိုး၍ဖြစ်စေ၊ ထိုဘိက္ခုသိမ်၏အတွင်း၌ဖြစ်စေ ဘိက္ခုနီတို့၏သိမ်ကို သမုတ်ရန် အပ်၏။ ရဟန်းတို့အတွက်လည်း ဘိက္ခုနီသိမ်၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဘိက္ခုနှင့် ဘိက္ခုနီတို့သည် အချင်းချင်း၏ ကံဆောင်ရာ၌ ဂိုဏ်းပြည့်စေတတ်သောသူများ မဟုတ်ကြကုန်၊ ကမ္မဝါစာကို ဝဂ္ဂကံဖြစ်အောင် မပြုနိုင်ကြကုန်။ ဤ “ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ” ဟူသော ပါဌ်၌ နိဂုံးနှင့် မြို့တို့ကိုလည်း “ဂါမ” သဒ္ဒါဖြင့်ပင် သိမ်းယူအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။

คามูปจาโรติ ปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขโป, อปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขโปกาโส. เตสุ อธิฏฺฐิตเตจีวริโก ภิกฺขุ ปริหารํ น ลภติ. อิติ [Pg.332] ภิกฺขูนํ อวิปฺปวาสสีมา คามญฺจ คามูปจารญฺจ น โอตฺถรติ, สมานสํวาสกสีมาว โอตฺถรติ. สมานสํวาสกสีมา เจตฺถ อตฺตโน ธมฺมตาย คจฺฉติ. อวิปฺปวาสสีมา ปน ยตฺถ สมานสํวาสกสีมา, ตตฺเถว คจฺฉติ. น หิ ตสฺสา วิสุํ นิมิตฺตกิตฺตนํ อตฺถิ, ตตฺถ สเจ อวิปฺปวาสาย สมฺมุติกาเล คาโม อตฺถิ, ตํ สา น โอตฺถรติ. สเจ ปน สมฺมตาย สีมาย ปจฺฉา คาโม นิวิสติ, โสปิ สีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. ยถา จ ปจฺฉา นิวิฏฺโฐ, เอวํ ปฐมํ นิวิฏฺฐสฺส ปจฺฉา วฑฺฒิตปฺปเทโสปิ สีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. สเจปิ สีมาสมฺมุติกาเล เคหานิ กตานิ, ปวิสิสฺสามาติ อาลโยปิ อตฺถิ, มนุสฺสา ปน อปฺปวิฏฺฐา, โปราณกคามํ วา สเคหเมว ฉฑฺเฑตฺวา อญฺญตฺถ คตา, อคาโมเยว เอส, สีมา โอตฺถรติ. สเจ ปน เอกมฺปิ กุลํ ปวิฏฺฐํ วา อาคตํ วา อตฺถิ, คาโมเยว สีมา น โอตฺถรติ.

ရွာ၏ဥပစာဟူသည် ခြံရံထားသော ရွာ၏ အကာအရံကိုလည်းကောင်း၊ မခြံရံထားသော ရွာ၏ အကာအရံထိုက်သော အရပ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ထိုရွာနှင့် ရွာဥပစာတို့၌ အဓိဋ္ဌာန်တင်ထားသော တိစီဝရိက်သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းသည် အာပတ်မသင့်အောင် ကာကွယ်ပေးသည့် အစောင့်အရှောက်ကို မရရှိပေ။ ဤသို့လျှင် ရဟန်းတို့၏ အဝိပ္ပဝါသသိမ်သည် ရွာကိုလည်းကောင်း၊ ရွာဥပစာကိုလည်းကောင်း မလွှမ်းမိုးဘဲ သမာနသံဝါသကသိမ်သည်သာ လွှမ်းမိုး၏။ ထို့ပြင် ဤသိမ်နှစ်မျိုးတို့တွင် သမာနသံဝါသကသိမ်သည် မိမိ၏ သဘောအားဖြင့်သာ သွား၏။ အဝိပ္ပဝါသသိမ်သည်ကား သမာနသံဝါသကသိမ်ရှိရာ အရပ်၌သာ သွား၏။ ထိုအဝိပ္ပဝါသသိမ်အား သီးခြား နိမိတ်ပြောပြရန် မလိုသောကြောင့်တည်း။ ထိုသိမ်နှစ်မျိုးတို့တွင် အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကို သမုတ်စဉ်အခါ၌ အကယ်၍ ရွာရှိနေပါက ထိုရွာကို ထိုအဝိပ္ပဝါသသိမ်သည် မလွှမ်းမိုးပေ။ သို့သော်လည်း သိမ်သမုတ်ပြီးသည့်နောက်မှ အကယ်၍ ရွာသစ်တည်လာပါက ထိုရွာသစ်သည်လည်း သိမ်၏အပိုင်းအခြားသို့သာ ရောက်၏။ နောက်မှတည်သော ရွာသည် သိမ်၏အပိုင်းအခြားသို့ ရောက်သကဲ့သို့ပင်၊ ရှေးဦးစွာ တည်ရှိပြီးသော ရွာ၏ သိမ်သမုတ်ပြီးနောက်ပိုင်း တိုးချဲ့အပ်သော အရပ်သည်လည်း သိမ်၏အပိုင်းအခြားသို့သာ ရောက်၏။ သိမ်သမုတ်စဉ်အခါက အိမ်များကို ဆောက်လုပ်ထားသော်လည်း၊ "ငါတို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်ကြမည်" ဟု အလိုဆန္ဒရှိသော်လည်း လူတို့သည် မဝင်ရောက်ရသေးပါကလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အိမ်နှင့်တကွသော ရွာဟောင်းကို စွန့်ပစ်၍ အခြားအရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြပါကလည်းကောင်း ဤအရပ်သည် ရွာမဟုတ်သေးသဖြင့် သိမ်သည် လွှမ်းမိုး၏။ အကယ်၍ ဝင်ရောက်နေထိုင်ပြီးသော အမျိုးဖြစ်စေ၊ မထွက်ခွာရသေးဘဲ ရှိနေသော အမျိုးဖြစ်စေ တစ်အိမ်မျှပင် ရှိနေပါက ရွာပင်ဖြစ်သဖြင့် သိမ်သည် မလွှမ်းမိုးပေ။

เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว ติจีวเรน อวิปฺปวาโส สมูหนฺตพฺโพติ เอตฺถ สมูหนนฺเตน ภิกฺขุนา วตฺตํ ชานิตพฺพํ. ตตฺริทํ วตฺตํ – ขณฺฑสีมาย ฐตฺวา อวิปฺปวาสสีมา น สมูหนฺตพฺพา, ตถา อวิปฺปวาสสีมาย ฐตฺวา ขณฺฑสีมาปิ. ขณฺฑสีมายํ ปน ฐิเตน ขณฺฑสีมาว สมูหนิตพฺพา, ตถา อิตราย ฐิเตน อิตรา. สีมํ นาม ทฺวีหิ การเณหิ สมูหนนฺติ ปกติยา ขุทฺทกํ ปุน อาวาสวฑฺฒนตฺถาย มหตึ วา กาตุํ; ปกติยา มหตึ ปุน อญฺเญสํ วิหาโรกาสทานตฺถาย ขุทฺทกํ วา กาตุํ. ตตฺถ สเจ ขณฺฑสีมญฺจ อวิปฺปวาสสีมญฺจ ชานนฺติ, สมูหนิตุญฺเจว พนฺธิตุญฺจ สกฺขิสฺสนฺติ. ขณฺฑสีมํ ปน ชานนฺตา อวิปฺปวาสํ อชานนฺตาปิ สมูหนิตุญฺเจว พนฺธิตุญฺจ สกฺขิสฺสนฺติ. ขณฺฑสีมํ อชานนฺตา อวิปฺปวาสํเยว ชานนฺตา เจติยงฺคณโพธิยงฺคณอุโปสถาคาราทีสุ นิราสงฺกฏฺฐาเนสุ ฐตฺวา อปฺเปว นาม สมูหนิตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, ปฏิพนฺธิตุํ ปน น สกฺขิสฺสนฺเตว. สเจ พนฺเธยฺยุํ, สีมาสมฺเภทํ กตฺวา วิหารํ อวิหารํ กเรยฺยุํ, ตสฺมา น สมูหนิตพฺพา. เย ปน อุโภปิ น ชานนฺติ, เตเนว สมูหนิตุํ น พนฺธิตุํ สกฺขิสฺสนฺติ. อยญฺหิ สีมา นาม กมฺมวาจาย วา อสีมา โหติ สาสนนฺตรธาเนน วา, น จ สกฺกา สีมํ อชานนฺเตหิ กมฺมวาจา กาตุํ, ตสฺมา น สมูหนิตพฺพา. สาธุกํ ปน ญตฺวาเยว สมูหนิตพฺพา จ พนฺธิตพฺพา จาติ.

"ရဟန်းတို့၊ တိစီဝရိက်နှင့် မကင်းအပ်သော အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကို ဤသို့လျှင် နုတ်အပ်၏" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ သိမ်ကို ပယ်နုတ်လိုသော ရဟန်းသည် ဝတ်တရားကို သိရှိအပ်၏။ ထိုဝတ်တရားဟူသည်ကား— ခဏ္ဍသိမ်၌ ရပ်တည်၍ အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကို မပယ်နုတ်ထိုက်၊ ထို့အတူ အဝိပ္ပဝါသသိမ်၌ ရပ်တည်၍လည်း ခဏ္ဍသိမ်ကို မပယ်နုတ်ထိုက်ပေ။ ခဏ္ဍသိမ်၌ ရပ်တည်သော ရဟန်းသည် ခဏ္ဍသိမ်ကိုသာ ပယ်နုတ်အပ်၏။ ထို့အတူ အခြားသော အဝိပ္ပဝါသသိမ်၌ ရပ်တည်သော ရဟန်းသည် အခြားသော အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကိုသာ ပယ်နုတ်အပ်၏။ ရဟန်းတို့သည် သိမ်ကို အကြောင်းနှစ်ရပ်ကြောင့် ပယ်နုတ်ကြကုန်၏။ ပင်ကိုအားဖြင့် ငယ်သောသိမ်ကို ကျောင်းတိုက် တိုးချဲ့ရန်အတွက် တစ်ဖန် ကြီးသော သိမ်ကို ပြုလုပ်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ ပင်ကိုအားဖြင့် ကြီးသောသိမ်ကို အခြားသူတို့အား ကျောင်းတိုက်နေရာ ပေးရန်အတွက် တစ်ဖန် ငယ်သောသိမ်ကို ပြုလုပ်ရန်သော်လည်းကောင်း ပယ်နုတ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသိမ်နုတ်ရာ၌ အကယ်၍ ခဏ္ဍသိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကိုလည်းကောင်း သိရှိကြပါက သိမ်ပယ်နုတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြုလုပ်နိုင်ကြလိမ့်မည်။ ခဏ္ဍသိမ်ကို သိရှိသော်လည်း အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကို မသိရှိပါကလည်း သိမ်ပယ်နုတ်ခြင်းနှင့် အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့ခြင်းကို ပြုလုပ်နိုင်ကြလိမ့်မည်။ ခဏ္ဍသိမ်ကို မသိရှိဘဲ အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကိုသာ သိရှိကြပါက စေတီရင်ပြင်၊ ဗောဓိပင်ရင်ပြင်၊ ဥပုသ်သိမ်ကျောင်းဆောင် စသော ယုံမှားဖွယ်မရှိသည့် အရပ်တို့၌ ရပ်တည်၍ ပယ်နုတ်ရန် စွမ်းနိုင်ကောင်း စွမ်းနိုင်ကြလိမ့်မည်၊ သို့သော်လည်း တစ်ဖန် ပြန်လည်ဖွဲ့ရန်မူကား မစွမ်းနိုင်ကြပေ။ အကယ်၍ ပြန်လည်ဖွဲ့ကြပါက သိမ်ချင်းရောယှက်ခြင်းကို ပြုရာရောက်သဖြင့် မဟာသိမ်ဖြစ်သော ကျောင်းတိုက်ကို ကျောင်းတိုက်မဟုတ်အောင် ပြုရာရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့မပြုလုပ်အပ်ပေ။ သိမ်နှစ်မျိုးလုံးကို မသိရှိကြသော ရဟန်းတို့သည်ကား ပယ်နုတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပြန်လည်ဖွဲ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း လုံးဝ မပြုလုပ်နိုင်ကြပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသိမ်မည်သည် ကမ္မဝါစာဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သာသနာတော်ကွယ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း သိမ်မဟုတ်သည် ဖြစ်တတ်၏။ သိမ်ကို မသိရှိသော ရဟန်းတို့သည် ကမ္မဝါစာကို မပြုလုပ်ထိုက်ပေ။ ထို့ကြောင့် သိမ်ကို မပယ်နုတ်အပ်။ ကောင်းမွန်စွာ သိရှိပြီးမှသာလျှင် ပယ်နုတ်ခြင်းနှင့် ပြန်လည်ဖွဲ့ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်အပ်ပေသည်၊ ဤသည်မှာ ဝတ်တရားတည်း။

คามสีมาทิกถา

ဂါမသိမ် အစရှိသော စကားစဉ်။

๑๔๗. เอวํ [Pg.333] พทฺธสีมาวเสน สมานสํวาสญฺจ เอกูโปสถภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อพทฺธสีเมสุปิ โอกาเสสุ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสมฺมตาย, ภิกฺขเว, สีมาย อฏฺฐปิตายา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อฏฺฐปิตายาติ อปริจฺฉินฺนาย. คามคฺคหเณน เจตฺถ นครมฺปิ คหิตเมว โหติ. ตตฺถ ยตฺตเก ปเทเส ตสฺส คามสฺส โภชกา พลึ ลภนฺติ, โส ปเทโส อปฺโป วา โหตุ มหนฺโต วา, คามสีมาตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. นครนิคมสีมาสุปิ เอเสว นโย. ยมฺปิ เอกสฺมึเยว คามเขตฺเต เอกํ ปเทสํ ‘‘อยํ วิสุํ คาโม โหตู’’ติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ราชา กสฺสจิ เทติ, โสปิ วิสุํคามสีมา โหติเยว. ตสฺมา สา จ อิตรา จ ปกติคามนครนิคมสีมา พทฺธสีมาสทิสาเยว โหนฺติ, เกวลํ ปน ติจีวรวิปฺปวาสปริหารํ น ลภนฺติ.

၁၄၇. ဤသို့လျှင် ဖွဲ့အပ်သော ဗဒ္ဓသိမ်၏ အစွမ်းဖြင့် သမာနသံဝါသအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဧကူပေါသထအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ သမုတ်အပ်သော သိမ်မရှိသော ရွာ၊ တော၊ မြစ် စသည့် အရပ်တို့၌လည်း ထိုအဖြစ်ကို ပြသလိုသဖြင့် "ရဟန်းတို့၊ မသမုတ်အပ်သော၊ မပိုင်းခြားအပ်သော သိမ်၌" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "မပိုင်းခြားအပ်သော" ဟူသည် မပိုင်းခြားထားသော အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ရွာဟူသော စကားကို ယူခြင်းဖြင့် မြို့ကိုလည်း ယူပြီးသား ဖြစ်ပေသည်။ ထိုဂါမသိမ်စသည်တို့တွင် အကြင်မျှသော အတိုင်းအတာရှိသော အရပ်၌ ထိုထိုရွာစား (ရွာသူကြီး) တို့သည် အခွန်အတုတ်ကို ရရှိကြကုန်၏၊ ထိုအရပ်သည် ကျဉ်းသည်ဖြစ်စေ၊ ကျယ်သည်ဖြစ်စေ ရွာသိမ်ဟူ၍သာ အရေအတွက်သို့ ရောက်၏။ မြို့သိမ်၊ နိဂုံးသိမ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ တစ်ခုတည်းသော ရွာမြေ၌ပင် "ဤအရပ်သည် သီးခြားရွာ ဖြစ်စေ" ဟု ပိုင်းခြား၍ မင်းက တစ်စုံတစ်ယောက်အား ပေးအပ်သော အရပ်သည်လည်း သီးခြားဂါမသိမ် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုသီးခြားဂါမသိမ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ပကတိ ရွာသိမ်၊ မြို့သိမ်၊ နိဂုံးသိမ်တို့သည်လည်းကောင်း ဖွဲ့အပ်သော သိမ်နှင့် တူညီကြကုန်၏။ ထူးခြားချက်မှာ ၎င်းတို့သည် တိစီဝရိက်နှင့် ကင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော အာပတ်မှ စောင့်ရှောက်မှုကိုမူကား မရရှိကြပေ။

เอวํ คามนฺตวาสีนํ สีมาปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อารญฺญกานํ สีมาปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อคามเก เจ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อคามเก เจติ คามนิคมนครสีมาหิ อปริจฺฉินฺเน อฏวิปฺปเทเส. อถ วา อคามเก เจติ วิชฺฌาฏวิสทิเส อรญฺเญ ภิกฺขุ วสติ, อถสฺส ฐิโตกาสโต สมนฺตา สตฺตพฺภนฺตรา สมานสํวาสกสีมาติ อตฺโถ. อยํ สีมา ติจีวรวิปฺปวาสปริหารมฺปิ ลภติ. ตตฺถ เอกํ อพฺภนฺตรํ อฏฺฐวีสติ หตฺถปฺปมาณํ โหติ. มชฺเฌ ฐิตสฺส สมนฺตา สตฺตพฺภนฺตรา วินิพฺเพเธน จุทฺทส โหนฺติ. สเจ ทฺเว สงฺฆา วิสุํ วินยกมฺมานิ กโรนฺติ, ทฺวินฺนํ สตฺตพฺภนฺตรานํ อนฺตเร อญฺญํ เอกํ สตฺตพฺภนฺตรํ อุปจารตฺถาย ฐเปตพฺพํ. เสสา สตฺตพฺภนฺตรสีมกถา มหาวิภงฺเค อุโทสิตสิกฺขาปทวณฺณนายํ วุตฺตนเยน คเหตพฺพา.

ဤသို့လျှင် ရွာနီးကျောင်း၌ နေလေ့ရှိသော ရဟန်းတို့၏ သိမ်အပိုင်းအခြားကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ တော၌ နေလေ့ရှိသော ရဟန်းတို့၏ သိမ်အပိုင်းအခြားကို ပြလိုသဖြင့် "ရွာမရှိရာ တောအရပ်၌ အကယ်၍" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ရွာမရှိရာ တောအရပ်၌" ဟူသည် ရွာ၊ နိဂုံး၊ မြို့သိမ်တို့ဖြင့် မပိုင်းခြားအပ်သော တောအုပ်အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဝိဉ္ဈာတောနှင့် တူသော တောကြီး၌ ရဟန်းသည် အကယ်၍ နေအံ့၊ ထိုသို့ နေသောအခါ ထိုရဟန်း၏ တည်နေရာမှ ပတ်ဝန်းကျင် ခုနစ်အဗ္ဘန္တရပတ်လည်သည် သမာနသံဝါသကသိမ်ဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသတ္တဗ္ဘန္တရသိမ်သည် တိစီဝရိက်နှင့် ကင်းခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးသော အစောင့်အရှောက်ကိုလည်း ရရှိ၏။ ထိုအရပ်၌ တစ်ခုသော အဗ္ဘန္တရသည် နှစ်ဆယ့်ရှစ်တောင် ပမာဏ ရှိသည်။ အလယ်၌ ရပ်တည်သော ရဟန်း၏ ပတ်ဝန်းကျင် ခုနစ်အဗ္ဘန္တရသည် ထုတ်ချင်းပေါက်အားဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးအဗ္ဘန္တရ ရှိသည်။ အကယ်၍ သံဃာနှစ်စုတို့သည် သီးခြားစီ ဝိနည်းကံတို့ကို ပြုကြပါက ထိုသတ္တဗ္ဘန္တရသိမ်နှစ်ခုတို့၏ အကြား၌ အခြား သတ္တဗ္ဘန္တရတစ်ခုကို ဥပစာအကျိုးငှာ (သီမန္တရိက်အဖြစ်ဖြင့်) ထားရမည်။ ကြွင်းသော သတ္တဗ္ဘန္တရသိမ်နှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားစဉ်ကို မဟာဝိဘင်း ဥဒေါသိတသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်၌ ပြဆိုထားသည့် နည်းအတိုင်း မှတ်သားအပ်၏။

สพฺพา ภิกฺขเว นที อสีมาติ ยา กาจิ นทีลกฺขณปฺปตฺตา นที นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา ‘‘เอตํ พทฺธสีมํ กโรมา’’ติ กตาปิ อสีมาว โหติ, สา ปน อตฺตโน สภาเวเนว พทฺธสีมาสทิสา, สพฺพเมตฺถ สงฺฆกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สมุทฺทชาตสฺสเรสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ ชาตสฺสโร นาม เยน เกนจิ ขณิตฺวา อกโต สยํชาตโสพฺโภ สมนฺตโต อาคเตน อุทเกน ปูริโต ติฏฺฐติ.

"ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသော မြစ်သည် သိမ်မဟုတ်" ဟူသည်မှာ မြစ်၏ လက္ခဏာနှင့် ညီညွတ်သော မည်သည့်မြစ်မဆို ကျောက် စသော နိမိတ်တို့ကို ပြောပြ၍ "ဤမြစ်ကို ဗဒ္ဓသိမ် ပြုအံ့" ဟု ပြုလုပ်စေကာမူ ဗဒ္ဓသိမ် မဟုတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုမြစ်သည် မိမိ၏ သဘောအားဖြင့်သာ ဗဒ္ဓသိမ်နှင့် တူ၏။ ဤမြစ်၌ ခပ်သိမ်းသော သံဃကံကို ပြုခြင်းငှာ အပ်စပ်၏။ သမုဒ္ဒရာနှင့် ဇာတဿရအိုင်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ဤနေရာ၌ ဇာတဿရမည်သည်ကား တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ တူး၍ ပြုလုပ်ထားသည်မဟုတ်ဘဲ အလိုလိုဖြစ်သော အိုင်ဖြစ်၍ ပတ်ဝန်းကျင်မှ စီးဝင်လာသော ရေဖြင့် ပြည့်လျက် တည်နေသော အိုင်ကို ဆိုလိုသည်။

เอวํ [Pg.334] นทีสมุทฺทชาตสฺสรานํ พทฺธสีมาภาวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุน ตตฺถ อพทฺธสีมาปอจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นทิยา วา ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สมนฺตา อุทกุกฺเขปาติ ยํ ฐานํ มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สมนฺตโต อุทกุกฺเขเปน ปริจฺฉินฺนํ. กถํ ปน อุทกํ อุกฺขิปิตพฺพํ? ยถา อกฺขธุตฺตา ทารุคุฬํ ขิปนฺติ, เอวํ อุทกํ วา วาลิกํ วา หตฺเถน คเหตฺวา ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน สพฺพถาเมน ขิปิตพฺพํ. ยตฺถ เอวํ ขิตฺตํ อุทกํ วา วาลิกา วา ปตติ, อยเมโก อุทกุกฺเขโป. ตสฺส อนฺโต หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา ฐิโต กมฺมํ โกเปติ. ยาว ปริสา วฑฺฒติ, ตาว สีมาปิ วฑฺฒติ. ปริสปริยนฺตโต อุทกุกฺเขโปเยว ปมาณํ. ชาตสฺสรสมุทฺเทสุปิ เอเสว นโย.

ဤသို့ဖြင့် မြစ်၊ သမုဒ္ဒရာ၊ အလိုလိုဖြစ်သော အိုင်တို့၏ ဗဒ္ဓသိမ်အဖြစ်ကို ပယ်မြစ်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် ထိုမြစ်စသည်တို့၌ အဗဒ္ဓသိမ်၏ အပိုင်းအခြားကို ပြလိုသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'နဒီယာ ဝါ ဘိက္ခဝေ' အစရှိသော ပါဠိတော်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိတော်၌ 'ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါ' ဟူသည် အားအစွမ်း အလယ်အလတ်ရှိသော ယောက်ျား၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ရေတစ်ကျဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အကြင်အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ရေကို ပစ်ချရမည်နည်းဟူမူ - ကြွေအန်ကစားသူတို့သည် သစ်သားဂေါ်လီလုံးကို ပစ်ချကြသကဲ့သို့ အားအစွမ်း အလယ်အလတ်ရှိသော ယောက်ျားသည် ရေကို ဖြစ်စေ၊ သဲကို ဖြစ်စေ လက်ဖြင့်ယူ၍ မိမိ၏ အားရှိသမျှဖြင့် လွှဲ၍ ပစ်အပ်၏။ ထိုသို့ ပစ်ချအပ်သော ရေ သို့မဟုတ် သဲ ကျရောက်ရာအရပ်သည် ရေတစ်ကျ (ဥဒကုက္ခေပ) အတိုင်းအတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုရေတစ်ကျ၏ အတွင်း၌ ဟတ္ထပါသ်ကို စွန့်၍ တည်နေသော ရဟန်းသည် ကံကို ပျက်စီးစေ၏။ ပရိသတ် တိုးပွားသမျှ သိမ်သည်လည်း ကျယ်ပြန့်လာ၏။ ပရိသတ်၏ အစွန်ဆုံးမှ ရေတစ်ကျ အကွာအဝေးသာလျှင် အတိုင်းအတာ ပမာဏ ဖြစ်သည်။ အလိုလိုဖြစ်သော အိုင်နှင့် သမုဒ္ဒရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

เอตฺถ จ สเจ นที นาติทีฆา โหติ, ปภวโต ปฏฺฐาย ยาว มุขทฺวารา สพฺพตฺถ สงฺโฆ นิสีทติ, อุทกุกฺเขปสีมากมฺมํ นตฺถิ, สกลาปิ นที เอเตสํเยว ภิกฺขูนํ ปโหติ. ยํ ปน มหาสุมตฺเถเรน วุตฺตํ ‘‘โยชนํ ปวตฺตมานาเยว นที, ตตฺราปิ อุปริ อทฺธโยชนํ ปหาย เหฏฺฐา อทฺธโยชเน กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ, ตํ มหาปทุมตฺเถเรเนว ปฏิกฺขิตฺตํ. ภควตา หิ ‘‘ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อุตฺตรนฺติยา ภิกฺขุนิยา อนฺตรวาสโก เตมิยตี’’ติ อิทํ นทิยา ปมาณํ วุตฺตํ, น โยชนํ วา อทฺธโยชนํ วา. ตสฺมา ยา อิมสฺส สุตฺตสฺส วเสน ปุพฺเพ วุตฺตลกฺขณา นที, ตสฺสา ปภวโต ปฏฺฐาย สงฺฆกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตีติ. สเจ ปเนตฺถ พหู ภิกฺขู วิสุํ วิสุํ กมฺมํ กโรนฺติ, สพฺเพหิ อตฺตโน จ อญฺเญสญฺจ อุทกุกฺเขปปริจฺเฉทสฺส อนฺตรา อญฺโญ อุทกุกฺเขโป สีมนฺตริกตฺถาย ฐเปตพฺโพ. ตโต อธิกํ วฏฺฏติเยว, อูนกํ ปน น วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. ชาตสฺสรสมุทฺเทสุปิ เอเสว นโย.

ဤမြစ်၊ သမုဒ္ဒရာ၊ အလိုလိုဖြစ်သော အိုင်တို့တွင် အကယ်၍ မြစ်သည် မရှည်လွန်းသဖြင့် မြစ်ဖျားခံရာမှသည် မြစ်ဝတိုင်အောင် အလုံးစုံသော အရပ်တို့၌ သံဃာတော်များ ထိုင်နေနိုင်ပါက ဥဒကုက္ခေပသိမ်ပြုရန် မလိုပေ။ ထိုမြစ်တစ်ခုလုံးသည်ပင် ထိုရဟန်းတို့အတွက် လုံလောက်၏။ သို့သော် မဟာသုမထေရ်က 'တစ်ယူဇနာတိုင်အောင် စီးဆင်းသော မြစ်သည်သာ မြစ်မည်၏။ ထိုမြစ်၌လည်း အထက်ရေညာဘက်တွင် ယူဇနာဝက်ကို ချန်လှပ်၍ အောက်ရေအစုန်ဘက် ယူဇနာဝက်အတွင်း၌ သံဃကံကို ပြုရန် အပ်၏' ဟု ဆိုခဲ့သော စကားကို မဟာပဒုမထေရ်က ပယ်မြစ်ခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားသည် 'တိမဏ္ဍလ (ဒူးဝန်းနှင့်ချက်) ကို ဖုံးလွှမ်းလျက် တစ်ပါးပါးသော အရပ်မှ ဖြတ်ကူးသော ဘိက္ခုနီမ၏ သင်းပိုင်စိုစွတ်ရာအရပ်' ဟု မြစ်၏ ပမာဏကို ဟောတော်မူခဲ့ပြီး တစ်ယူဇနာ သို့မဟုတ် ယူဇနာဝက်ဟူ၍ ဟောတော်မမူသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤပါဠိတော်၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့သော လက္ခဏာရှိသော မြစ်၌ မြစ်ဖျားခံရာအရပ်မှ စ၍ သံဃကံကို ပြုခြင်းငှာ အပ်၏ဟု ဆို၍ ပယ်မြစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဤမြစ်၌ များစွာသော ရဟန်းတို့သည် တစ်ခြားစီ သံဃကံကို ပြုကြပါက ရဟန်းအားလုံးသည် မိမိနှင့် အခြားရဟန်းတို့၏ ဥဒကုက္ခေပ အပိုင်းအခြားအကြား၌ သီမန္တရိက်အကျိုးငှာ အခြားသော ရေတစ်ကျ (ဥဒကုက္ခေပ) တစ်ခုကို ချန်လှပ်ထားရမည်။ ထိုရေတစ်ကျထက် ပိုမိုကျယ်ဝန်းသော သီမန္တရိက်အရပ်သည် အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်သော်လည်း ယုတ်လျော့သော သီမန္တရိက်အရပ်မူကား မအပ်စပ်ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆို၏။ အလိုလိုဖြစ်သော အိုင်နှင့် သမုဒ္ဒရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

นทิยา ปน กมฺมํ กริสฺสามาติ คเตหิ สเจ นที ปริปุณฺณา โหติ สมติตฺติกา, อุทกสาฏิกํ นิวาเสตฺวาปิ อนฺโตนทิยํเยว กมฺมํ กาตพฺพํ. สเจ น สกฺโกนฺติ, นาวายปิ ฐตฺวา กาตพฺพํ. คจฺฉนฺติยา ปน นาวาย กาตุํ น วฏฺฏติ. กสฺมา? อุทกุกฺเขปมตฺตเมว หิ สีมา, ตํ นาวา สีฆเมว อติกฺกาเมติ. เอวํ สติ อญฺญิสฺสา สีมาย ญตฺติ อญฺญิสฺสา อนุสาวนา โหติ, ตสฺมา นาวํ อริตฺเตน วา ฐเปตฺวา ปาสาเณ วา ลมฺพิตฺวา [Pg.335] อนฺโตนทิยํ ชาตรุกฺเข วา พนฺธิตฺวา กมฺมํ กาตพฺพํ. อนฺโตนทิยํ พทฺธอฏฺฏเกปิ อนฺโตนทิยํ ชาตรุกฺเขปิ ฐิเตหิ กาตุํ วฏฺฏติ.

မြစ်၌ သံဃကံပြုကြမည်ဟု သွားကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည် အကယ်၍ မြစ်ရေသည် ကမ်းနှင့်အညီ ပြည့်လျှံနေပါက ရေသနုပ်ကို ဝတ်ဆင်၍ မြစ်တွင်း၌ပင် သံဃကံကို ပြုရမည်။ အကယ်၍ ထိုသို့မပြုနိုင်ပါက လှေပေါ်၌ ရပ်တည်၍ ပြုအပ်၏။ သို့သော် သွားနေဆဲဖြစ်သော လှေပေါ်၌ သံဃကံပြုရန် မအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ရေတစ်ကျမျှသာ သိမ်ဖြစ်သဖြင့် လှေသည် ထိုရေတစ်ကျအရပ်ကို လျင်မြန်စွာ ကျော်လွန်သွားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ကျော်လွန်သွားပါက ဉတ်ကို တစ်နေရာ (တစ်သိမ်) ၌ ထား၍ ကမ္မဝါစာကို အခြားတစ်နေရာ (တစ်သိမ်) ၌ ဖတ်ခြင်း ဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် လှေကို တက် (ထိုးဝါး) ဖြင့် ရပ်တန့်စေ၍ ဖြစ်စေ၊ ကျောက်ဆူး (ကျောက်တုံး) ကို ချ၍ ဖြစ်စေ၊ မြစ်တွင်း၌ ပေါက်သော သစ်ပင်၌ ချည်နှောင်၍ ဖြစ်စေ သံဃကံကို ပြုရမည်။ မြစ်တွင်း၌ ဆောက်လုပ်ထားသော စင်မြင့်ပေါ်၌ သော်လည်းကောင်း၊ မြစ်တွင်း၌ ပေါက်သော သစ်ပင်ပေါ်၌ သော်လည်းကောင်း တည်နေသော ရဟန်းတို့ သံဃကံပြုရန် အပ်စပ်ပေသည်။

สเจ ปน รุกฺขสฺส สาขา วา ตโต นิกฺขนฺตปาโรโห วา พหินทีตีเร วิหารสีมาย วา คามสีมาย วา ปติฏฺฐิโต, สีมํ วา โสเธตฺวา สาขํ วา ฉินฺทิตฺวา กมฺมํ กาตพฺพํ. พหินทีตีเร ชาตรุกฺขสฺส อนฺโตนทิยํ ปวิฏฺฐสาขาย วา ปาโรเห วา นาวํ พนฺธิตฺวา กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. กโรนฺเตหิ สีมา วา โสเธตพฺพา, ฉินฺทิตฺวา วาสฺส พหิปติฏฺฐิตภาโว นาเสตพฺโพ. นทีตีเร ปน ขาณุกํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ พทฺธนาวาย น วฏฺฏติเยว.

သို့သော် အကယ်၍ သစ်ပင်၏ သစ်ကိုင်းသည် ဖြစ်စေ၊ ထိုသစ်ကိုင်းမှ ထွက်သော လေမြစ်သည် ဖြစ်စေ မြစ်ကမ်းအပြင်ဘက်ရှိ ဝိဟာရသိမ် သို့မဟုတ် ဂါမသိမ်၌ တည်နေပါက ထိုသိမ်ကို သုတ်သင်၍သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ကိုင်းကို ဖြတ်တောက်ပစ်၍သော်လည်းကောင်း သံဃကံကို ပြုရမည်။ မြစ်ကမ်းပြင်ပ၌ ပေါက်သော သစ်ပင်၏ မြစ်တွင်းသို့ ဝင်နေသော သစ်ကိုင်း သို့မဟုတ် လေမြစ်၌ လှေကို ချည်နှောင်၍ သံဃကံပြုရန် မအပ်ပေ။ သံဃကံပြုသော ရဟန်းတို့သည် သိမ်ကို သုတ်သင်ရမည် သို့မဟုတ် သစ်ကိုင်းကို ဖြတ်တောက်၍ ထိုသစ်ပင်၏ အပြင်ဘက်၌ တည်နေခြင်းအဖြစ်ကို ဖျက်ဆီးရမည်။ မြစ်ကမ်းပါး၌ သစ်ငုတ်ကို စိုက်ထူ၍ ထိုသစ်ငုတ်၌ ချည်နှောင်ထားသော လှေ၌ သံဃကံပြုရန် မအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

นทิยํ เสตุํ กโรนฺติ, สเจ อนฺโตนทิยํเยว เสตุ วา เสตุปาทา วา, เสตุมฺหิ ฐิเตหิ กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน เสตุ วา เสตุปาทา วา พหิตีเร ปติฏฺฐิตา, กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ, สีมํ โสเธตฺวา กาตพฺพํ. อถ เสตุปาทา อนฺโต, เสตุ ปน อุภินฺนมฺปิ ตีรานํ อุปริอากาเส ฐิโต, วฏฺฏติ. อนฺโตนทิยํ ปาสาโณ วา ทีปโก วา โหติ, ตสฺส ยตฺตกํ ปเทสํ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร ปกติวสฺสกาเล วสฺสานสฺส จตูสุ มาเสสุ อุทกํ โอตฺถรติ, โส นทีสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. อติวุฏฺฐิกาเล ปน โอเฆน โอตฺถโฏกาโส น คเหตพฺโพ, โส หิ คามสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ.

မြစ်၌ တံတားကို ဆောက်လုပ်ကြရာတွင် မြစ်အတွင်း၌ပင် တံတား သို့မဟုတ် တံတားတိုင်များ ရှိနေပါက ထိုတံတားပေါ်တွင် ရပ်တည်နေသော ရဟန်းတို့ သံဃကံပြုရန် အပ်စပ်၏။ သို့သော် အကယ်၍ တံတား သို့မဟုတ် တံတားတိုင်များသည် ကမ်းဘေး၌ တည်နေပါက သံဃကံပြုရန် မအပ်ပေ၊ ဂါမသိမ်ကို သုတ်သင်၍သာ ပြုရမည်။ သို့မဟုတ် တံတားတိုင်များသည် မြစ်တွင်း၌ တည်ရှိ၍ တံတားသည် ကမ်းနှစ်ဖက်လုံး၏ အထက် ကောင်းကင်၌ တည်ရှိနေပါက အပ်စပ်၏။ မြစ်အတွင်း၌ ကျောက်ဆောင် သို့မဟုတ် ကျွန်းငယ် ရှိတတ်ရာ၊ ထိုကျောက်ဆောင် သို့မဟုတ် ကျွန်းငယ်၏ အကြင်မျှသော အရပ်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ပုံမှန်မိုးရွာသော မိုးဥတု လေးလပတ်လုံး ရေလွှမ်းမိုးနေပါက ထိုအရပ်ကို မြစ်အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ရမည်။ သို့သော် အလွန်မိုးကြီးသောအခါ၌ ရေဟုန်ကြောင့် လွှမ်းမိုးသွားသော အရပ်ကိုမူ မြစ်အဖြစ် မယူထိုက်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသို့သော အရပ်သည် ဂါမသိမ်အဖြစ်သို့သာ ရောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

นทิโต มาติกํ นีหรนฺตา นทิยํ อาวรณํ กโรนฺติ, ตญฺเจ โอตฺถริตฺวา วา วินิพฺพิชฺฌิตฺวา วา อุทกํ คจฺฉติ, สพฺพตฺถ ปวตฺตนฏฺฐาเน กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน อาวรเณน วา โกฏฺฏกพนฺธเนน วา โสตํ ปจฺฉิชฺชติ, อุทกํ นปฺปวตฺตติ, อปฺปวตฺตนฏฺฐาเน กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. อาวรณมตฺถเกปิ กาตุํ น วฏฺฏติ. สเจ โกจิ อาวรณปฺปเทโส ปุพฺเพ วุตฺตปาสาณทีปกปฺปเทโส วิย อุทเกน อชฺโฌตฺถริยติ, ตตฺถ วฏฺฏติ. โส หิ นทีสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. นทึ วินาเสตฺวา ตฬากํ กโรนฺติ, เหฏฺฐา ปาฬิ พทฺธา, อุทกํ อาคนฺตฺวา ตฬากํ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ, เอตฺถ กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. อุปริ ปวตฺตนฏฺฐาเน เหฏฺฐา จ ฉฑฺฑิตโมทกํ นทึ โอตฺถริตฺวา สนฺทนฏฺฐานโต ปฏฺฐาย วฏฺฏติ. เทเว อวสฺสนฺเต เหมนฺตคิมฺเหสุ วา สุกฺขนทิยาปิ วฏฺฏติ. นทิโต นีหฏมาติกาย น วฏฺฏติ. สเจ [Pg.336] สา กาลนฺตเรน ภิชฺชิตฺวา นที โหติ, วฏฺฏติ. กาจิ นที กาลนฺตเรน อุปฺปติตฺวา คามนิคมสีมํ โอตฺถริตฺวา ปวตฺตติ, นทีเยว โหติ, กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน วิหารสีมํ โอตฺถรติ, วิหารสีมาตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ.

မြစ်မှ ရေမြောင်းကို ဖောက်လုပ်လိုသူတို့သည် မြစ်၌ ရေကာတာ (တားရိုး) ကို ပြုလုပ်ကြရာ၊ ထိုရေကာတာကို လွှမ်းမိုး၍ဖြစ်စေ၊ ဖောက်ထွင်း၍ဖြစ်စေ ရေစီးဆင်းသွားပါက ရေစီးဆင်းရာ အရပ်လဲ သံဃကံပြုရန် အပ်စပ်၏။ သို့သော် အကယ်၍ ရေကာတာ သို့မဟုတ် မြေအုံ ရေကာတာကြောင့် ရေစီးကြောင်း ပြတ်တောက်၍ ရေမစီးဆင်းတော့ပါက ထိုရေမစီးသော အရပ်၌ သံဃကံပြုရန် မအပ်ပေ။ ရေကာတာ၏ အထက်ပေါ်၌လည်း ပြုရန် မအပ်ပေ။ အကယ်၍ ရေကာတာ၏ အချို့သောအပိုင်းကို ရှေး၌ဆိုခဲ့သော ကျောက်ဆောင်၊ ကျွန်းငယ်တို့ကဲ့သို့ ရေလွှမ်းမိုးနေပါက ထိုနေရာ၌ သံဃကံပြုရန် အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုရေလွှမ်းသော ရေကာတာအပိုင်းသည် မြစ်အဖြစ်သို့သာ ရောက်သောကြောင့်တည်း။ မြစ်ကို ဖျက်ဆီး၍ တစ်ဖက်ဆည်ကန် ပြုလုပ်ကြရာတွင် အောက်ဘက်၌ ကန်ပေါင်ကို ပိတ်ဆို့ဆောက်လုပ်ထားသဖြင့် ရေသည် စီးဝင်လာပြီး ကန်တွင်း၌ ပြည့်၍ တည်နေပါက ဤတစ်ဖက်ဆည်ကန်၌ သံဃကံပြုရန် မအပ်ပေ။ အထက်ဘက် ရေစီးဆင်းရာ အရပ်၌လည်းကောင်း၊ အောက်ဘက် လွှဲပစ်လိုက်သော ရေသည် မြစ်အတွင်းသို့ သက်ဆင်း၍ စီးဆင်းရာ အရပ်မှ စ၍လည်းကောင်း သံဃကံပြုရန် အပ်၏။ မိုးမရွာသောအခါ၌ ဖြစ်စေ၊ ဆောင်းဥတု နွေဥတုတို့၌ ရေခမ်းခြောက်နေသော မြစ်၌ဖြစ်စေ သံဃကံပြုရန် အပ်၏။ မြစ်မှ ထုတ်ယူထားသော မြောင်းငယ်၌မူ မအပ်ပေ။ ထိုမြောင်းငယ်သည် နောင်အခါ၌ ပေါက်ကွဲပျက်စီး၍ မြစ်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားပါက အပ်စပ်၏။ အချို့သော မြစ်သည် နောင်အခါ၌ ရေလျှံတက်၍ ရွာ၊ နိဂုံး သိမ်တို့ကို လွှမ်းမိုးစီးဆင်းပါက မြစ်အဖြစ်သာ ဖြစ်သဖြင့် သံဃကံပြုရန် အပ်၏။ သို့သော် အကယ်၍ ဝိဟာရသိမ် (ကျောင်းသိမ်) ကို လွှမ်းမိုးပါက ဝိဟာရသိမ်ဟူ၍သာ သတ်မှတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

สมุทฺเทปิ กมฺมํ กโรนฺเตหิ ยํ ปเทสํ อุทฺธํ วฑฺฒนอุทกํ วา ปกติวีจิ วา เวเคน อาคนฺตฺวา โอตฺถรติ, ตตฺถ กาตุํ น วฏฺฏติ. ยสฺมึ ปน ปเทเส ปกติวีจิโย โอตฺถริตฺวา สณฺฐหนฺติ, โส อุทกนฺตโต ปฏฺฐาย อนฺโตสมุทฺโท นาม, ตตฺถ ฐิเตหิ กมฺมํ กาตพฺพํ. สเจ อูมิเวโค พาธติ, นาวาย วา อฏฺฏเก วา ฐตฺวา กาตพฺพํ. เตสุ วินิจฺฉโย นทิยํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. สมุทฺเท ปิฏฺฐิปาสาโณ โหติ, ตํ กทาจิ อูมิโย อาคนฺตฺวา โอตฺถรนฺติ, กทาจิ น โอตฺถรนฺติ, ตตฺถ กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ, โส หิ คามสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. สเจ ปน วีจีสุ อาคตาสุปิ อนาคตาสุปิ ปกติอุทเกเนว โอตฺถริยติ, วฏฺฏติ. ทีปโก วา ปพฺพโต วา โหติ, โส เจ ทูเร โหติ มจฺฉพนฺธานํ อคมนปเถ, อรญฺญสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. เตสํ คมนปริยนฺตสฺส โอรโต ปน คามสีมาสงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตตฺถ คามสีมํ อโสเธตฺวา กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. สมุทฺโท คามสีมํ วา นิคมสีมํ วา โอตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, สมุทฺโทว โหติ, ตตฺถ กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน วิหารสีมํ โอตฺถรติ, วิหารสีมาตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ.

သမုဒ္ဒရာ၌လည်း သံဃကံပြုသော ရဟန်းတို့သည် အထက်သို့ တက်သော ရေသည်သော်လည်းကောင်း၊ ပကတိလှိုင်းသည်သော်လည်းကောင်း အဟုန်ဖြင့် လာ၍ လွှမ်းမိုးသော အရပ်၌ ကံကို ပြုရန် မအပ်။ အကြင်အရပ်၌မူကား ပကတိလှိုင်းတို့သည် လွှမ်းမိုးပြီး၍ ကောင်းစွာ တည်ကုန်၏၊ ထိုအရပ်သည် ရေ၏အဆုံး (သို့မဟုတ် ရေအစ) မှ စ၍ အတွင်းဖြစ်သောကြောင့် သမုဒ္ဒရာမည်၏၊ ထိုသမုဒ္ဒရာ၌ တည်သော ရဟန်းတို့သည် ကံကို ပြုအပ်၏။ အကယ်၍ လှိုင်းအဟုန်သည် (ကံပြုသော သံဃာကို) နှိပ်စက်ငြားအံ့၊ လှေ၌သော်လည်းကောင်း၊ စင်၌သော်လည်းကောင်း တည်၍ ကံကို ပြုအပ်၏။ ထိုလှေ၊ စင်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မြစ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ သမုဒ္ဒရာ၌ ကျောက်ဖျာရှိအံ့၊ ထိုကျောက်ဖျာကို တစ်ရံတစ်ခါ လှိုင်းတို့သည် လာ၍ လွှမ်းမိုးကုန်၏၊ တစ်ရံတစ်ခါ မလွှမ်းမိုးကုန်၊ ထိုကျောက်ဖျာ၌ ကံကို ပြုရန် မအပ်၊ မှန်၏၊ ထိုကျောက်ဖျာသည် ရွာသိမ် (ဂါမသီမာ) ဟူသော အမည်သို့သာ ရောက်၏။ အကယ်၍ လှိုင်းတို့ လာသည်ဖြစ်စေ၊ မလာသည်ဖြစ်စေ ပကတိရေဖြင့်ပင် ထိုကျောက်ဖျာကို လွှမ်းမိုးအပ်ပါက ကံပြုရန် အပ်၏။ ကျွန်းငယ်သော်လည်းကောင်း၊ တောင်သော်လည်းကောင်း ရှိအံ့၊ ထိုကျွန်းငယ် သို့မဟုတ် တောင်သည် တံငါသည်တို့ နေ့ချင်းပြန် မရောက်နိုင်လောက်သော ဝေးရာလမ်းခရီး၌ ရှိပါက အရညသိမ် (တောသိမ်) ဟူသော အမည်သို့သာ ရောက်၏။ ထိုတံငါသည်တို့ သွားရာအဆုံးအရပ်၏ ဤမှာဘက်၌မူကား ရွာသိမ်ဟူသော အမည်သို့ ရောက်၏။ ထိုဤဘက်အရပ်၌ ရွာသိမ်ကို မသုတ်သင်ဘဲ ကံကို ပြုရန် မအပ်။ သမုဒ္ဒရာသည် ရွာသိမ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ နိဂုံးသိမ်ကိုသော်လည်းကောင်း လွှမ်းမိုး၍ တည်အံ့၊ သမုဒ္ဒရာသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုအရပ်၌ ကံကို ပြုရန် အပ်၏။ အကယ်၍ ကျောင်းသိမ် (ဝိဟာရသီမာ) ကို လွှမ်းမိုးအံ့၊ ကျောင်းသိမ်ဟူ၍သာ အမည်သို့ ရောက်၏။

ชาตสฺสเร กมฺมํ กโรนฺเตหิปิ ยตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร วสฺสกาเล วสฺเส ปจฺฉินฺนมตฺเต ปิวิตุํ วา หตฺถปาเท วา โธวิตุํ อุทกํ น โหติ, สุกฺขติ, อยํ น ชาตสฺสโร, คามเขตฺตสงฺขฺยเมว คจฺฉติ, ตตฺถ กมฺมํ น กาตพฺพํ. ยตฺถ ปน วุตฺตปฺปกาเร วสฺสกาเล อุทกํ สนฺติฏฺฐติ, อยเมว ชาตสฺสโร. ตสฺส ยตฺตเก ปเทเส วสฺสานํ จาตุมาเส อุทกํ ติฏฺฐติ, ตตฺถ กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ คมฺภีรํ อุทกํ, อฏฺฏกํ พนฺธิตฺวา ตตฺถ ฐิเตหิปิ ชาตสฺสรสฺส อนฺโต ชาตรุกฺขมฺหิ พทฺธอฏฺฏเกปิ กาตุํ วฏฺฏติ. ปิฏฺฐิปาสาณทีปเกสุ ปเนตฺถ นทิยํ วุตฺตสทิโสว วินิจฺฉโย. สมวสฺสเทวกาเล ปโหนกชาตสฺสโร ปน สเจปิ ทุพฺพุฏฺฐิกาเล วา คิมฺหเหมนฺเตสุ วา สุกฺขติ, นิรุทโก โหติ, ตตฺถ สงฺฆกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. ยํ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สพฺโพ ชาตสฺสโร สุกฺโข อโนทโก[Pg.337], คามเขตฺตํเยว ภชตี’’ติ, ตํ น คเหตพฺพํ. สเจ ปเนตฺถ อุทกตฺถาย อาวาฏํ วา โปกฺขรณีอาทีนิ วา ขณนฺติ, ตํ ฐานํ อชาตสฺสโร โหติ, คามสีมาสงฺขฺยํ คจฺฉติ. ลาพุติปุสกาทิวปฺเป กเตปิ เอเสว นโย.

ဇာတဿရအိုင်၌ ကံပြုသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောအတိုင်း မိုးအခါ၌ မိုးရွာပြီးကာမျှတွင် သောက်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ ခြေလက်ဆေးရန်သော်လည်းကောင်း ရေမရှိဘဲ ခြောက်သွေ့သွားသော အရပ်သည် ဇာတဿရအိုင် မဟုတ်၊ ရွာမြေ (ဂါမခေတ္တ) အမည်သို့သာ ရောက်၏၊ ထိုအရပ်၌ ကံကို မပြုအပ်။ အကြင်အရပ်၌မူကား ဆိုအပ်ပြီးသော မိုးအခါ၌ ရေသည် ကောင်းစွာ တည်ရှိနေ၏၊ ဤအရပ်သည်သာ ဇာတဿရအိုင် မည်၏။ ထိုဇာတဿရအိုင်၏ အကြင်မျှလောက်သော အရပ်၌ မိုးလေးလပတ်လုံး ရေတည်ရှိနေ၏၊ ထိုအရပ်၌ ကံကို ပြုရန် အပ်၏။ အကယ်၍ ရေနက်ပါက စင်ကို ဖွဲ့၍ ထိုစင်ပေါ်၌ တည်လျက်လည်းကောင်း၊ ဇာတဿရအိုင်အတွင်းရှိ ပေါက်သော သစ်ပင်၌ ဆောက်လုပ်အပ်သော စင်၌ တည်လျက်လည်းကောင်း ကံကို ပြုရန် အပ်၏။ ထိုဇာတဿရအိုင်ရှိ ကျောက်ဖျာ၊ ကျွန်းငယ်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် မြစ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အဆုံးအဖြတ်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။ အညီအမျှ မိုးရွာသော အခါ၌ ဇာတဿရအိုင် ဖြစ်လောက်သော အရပ်သည် မိုးခေါင်သော အခါ၌သော်လည်းကောင်း၊ နွေဆောင်းအခါတို့၌သော်လည်းကောင်း အကယ်၍ ခြောက်သွေ့၍ ရေမရှိဖြစ်သော်လည်း ထိုအရပ်၌ သံဃကံကို ပြုရန် အပ်၏။ အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ 'ဇာတဿရအိုင်အားလုံးသည် ခြောက်သွေ့၍ ရေမရှိသော် ရွာမြေသို့သာ ကပ်ရောက်၏' ဟု ဆိုအပ်သော စကားကို မယူအပ်။ အကယ်၍ ဤရေမရှိသော ဇာတဿရအိုင်၌ ရေရရှိရန် တွင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ ရေကန် အစရှိသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း တူးကုန်အံ့၊ ထိုအရပ်သည် ဇာတဿရအိုင် မဟုတ်တော့ဘဲ ရွာသိမ်အမည်သို့ ရောက်၏။ ဘူး၊ သခွား အစရှိသော သစ်ပင်တို့ကို စိုက်ပျိုးခြင်းကို ပြုအပ်သော်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

สเจ ปน ตํ ปูเรตฺวา ถลํ วา กโรนฺติ, เอกสฺมึ ทิสาภาเค ปาฬึ พนฺธิตฺวา สพฺพเมว ตํ มหาตฬากํ วา กโรนฺติ, สพฺโพปิ อชาตสฺสโร โหติ, คามสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. โลณีปิ ชาตสฺสรสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส อุทกฏฺฐาโนกาเส กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตีติ.

အကယ်၍ ထိုအိုင်ကို မြေဖို့၍ ကုန်းမြေ ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်တစ်ချက်၌ ကန်သင်းကို ဖွဲ့၍ ထိုဇာတဿရအိုင်တစ်ခုလုံးကို တစ်ဖက်ဆည်ကန်ကြီး ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့၊ ထိုကုန်းအရပ် သို့မဟုတ် ကန်ကြီးအရပ် အလုံးစုံသည်လည်း ဇာတဿရအိုင် မဟုတ်တော့ဘဲ ရွာသိမ်အမည်သို့သာ ရောက်၏။ ဆားငန်ချောင်းသည်လည်း ဇာတဿရအိုင် အမည်သို့သာ ရောက်၏။ မိုးအခါ လေးလပတ်လုံး ရေတည်ရာအရပ်၌ ကံကို ပြုရန် အပ်၏။

๑๔๘. สีมาย สีมํ สมฺภินฺทนฺตีติ อตฺตโน สีมาย ปเรสํ พทฺธสีมํ สมฺภินฺทนฺติ. สเจ หิ โปราณกสฺส วิหารสฺส ปุรตฺถิมาย ทิสาย อมฺโพ เจว ชมฺพู จาติ ทฺเว รุกฺขา อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐวิฏปา โหนฺติ, เตสุ อมฺพสฺส ปจฺฉิมทิสาภาเค ชมฺพู. วิหารสีมา จ ชมฺพุํ อนฺโต กตฺวา อมฺพํ กิตฺเตตฺวา พทฺธา โหติ, อถ ปจฺฉา ตสฺส วิหารสฺส ปุรตฺถิมาย ทิสาย วิหารํ กตฺวา สีมํ พนฺธนฺตา ตํ อมฺพํ อนฺโต กตฺวา ชมฺพุํ กิตฺเตตฺวา พนฺธนฺติ, สีมาย สีมา สมฺภินฺนา โหติ. เอวํ ฉพฺพคฺคิยา อกํสุ, เตนาห – ‘‘สีมาย สีมํ สมฺภินฺทนฺตี’’ติ.

၁၄၈. ‘သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တိ’ ဟူသည် မိမိ၏သိမ်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ဗဒ္ဓသိမ်ကို ရောစပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရှေးဟောင်းကျောင်းတိုက်၏ အရှေ့ဘက်မျက်နှာ၌ သရက်ပင်နှင့် သပြေပင်ဟူသော သစ်ပင်နှစ်ပင်တို့သည် အချင်းချင်း ကိုင်းချင်းချင်း ရောယှက်နေကုန်အံ့၊ ထိုနှစ်ပင်တို့တွင် သရက်ပင်၏ အနောက်ဘက်၌ သပြေပင်ရှိ၏။ ကျောင်းတိုက်သိမ်ကိုလည်း သပြေပင်ကို သိမ်အတွင်း၌ သွင်း၍ သရက်ပင်ကို ချန်လှပ်ကာ သမုတ်အပ်၏။ ထိုနောက်မှ ထိုကျောင်းတိုက်၏ အရှေ့ဘက်အရပ်၌ ကျောင်းဆောက်၍ သိမ်သမုတ်သော ရဟန်းတို့သည် ထိုအရှေ့ဘက်သရက်ပင်ကို သိမ်အတွင်း၌ သွင်းပြီး သပြေပင်ကို ချန်လှပ်၍ သမုတ်ကုန်အံ့၊ မိမိသိမ်ဖြင့် သူတစ်ပါးသိမ်ကို ရောစပ်မိသည် ဖြစ်၏။ ဤနည်းအားဖြင့် ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်းတို့သည် ပြုခဲ့ကြဖူးကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သီမာယ သီမံ သမ္ဘိန္ဒန္တိ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

สีมาย สีมํ อชฺโฌตฺถรนฺตีติ อตฺตโน สีมาย ปเรสํ พทฺธสีมํ อชฺโฌตฺถรนฺติ;

‘သီမာယ သီမံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တိ’ ဟူသည် မိမိ၏သိမ်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ဗဒ္ဓသိမ်ကို လွှမ်းမိုးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

ปเรสํ พทฺธสีมํ สกลํ วา ตสฺสา ปเทสํ วา อนฺโต กตฺวา อตฺตโน สีมํ พนฺธนฺติ. สีมนฺตริกํ ฐเปตฺวา สีมํ สมฺมนฺนิตุนฺติ เอตฺถ สเจ ปฐมตรํ กตสฺส วิหารสฺส สีมา อสมฺมตา โหติ, สีมาย อุปจาโร ฐเปตพฺโพ. สเจ สมฺมตา โหติ, ปจฺฉิมโกฏิยา หตฺถมตฺตา สีมนฺตริกา ฐเปตพฺพา. กุรุนฺทิยํ วิทตฺถิมตฺตมฺปิ, มหาปจฺจริยํ จตุรงฺคุลมตฺตมฺปิ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. เอกรุกฺโขปิ จ ทฺวินฺนํ สีมานํ นิมิตฺตํ โหติ, โส ปน วฑฺฒนฺโต สีมาสงฺกรํ กโรติ, ตสฺมา น กาตพฺโพ.

သူတစ်ပါးတို့၏ ဗဒ္ဓသိမ်တစ်ခုလုံးကို ဖြစ်စေ၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ဖြစ်စေ သိမ်အတွင်း၌ သွင်း၍ မိမိတို့၏ သိမ်ကို သမုတ်ကြကုန်၏။ ‘သီမန္တရိကံ ဌပေတွာ သီမံ သမ္မန္နိတုံ’ ဟူသော ဤအရပ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ရှေးဦးစွာ ဆောက်လုပ်သော ကျောင်းတိုက်၏ သိမ်ကို မသမုတ်ရသေးပါက သိမ်၏ဥပစာကို ချန်လှပ်ထားအပ်၏။ အကယ်၍ သမုတ်ပြီးဖြစ်ပါက အနည်းဆုံး တစ်တောင်ခန့်ရှိသော သိမ်နှစ်လုံးအကြားအရပ် (သီမန္တရိက်) ကို ချန်လှပ်ထားအပ်၏။ ကုရုန္ဒီကျမ်း၌ ‘တစ်ထွာခန့်လည်း အပ်၏’ ဟု ဆို၏။ မဟာပစ္စရီကျမ်း၌ ‘လက်လေးသစ်ခန့်လည်း အပ်၏’ ဟု ဆို၏။ သစ်ပင်တစ်ပင်တည်းသည်လည်း သိမ်နှစ်ခု၏ အမှတ်နိမိတ် ဖြစ်နိုင်၏၊ သို့သော် ထိုသစ်ပင် ကြီးပွားလာသောအခါ သိမ်ချင်း ရောယှက်မှုကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်တစ်ပင်တည်းကို သိမ်နှစ်ခု၏ အမှတ်နိမိတ် မပြုအပ်။

อุโปสถเภทาทิกถา

ဥပေါသထဘေဒအစရှိသောစကား

๑๔๙. จาตุทฺทสิโก จ ปนฺนรสิโก จาติ เอตฺถ จาตุทฺทสิกสฺส ปุพฺพกิจฺเจ ‘‘อชฺชุโปสโถ จาตุทฺทโส’’ติ วตฺตพฺพํ.

၁၄၉. ‘စာတုဒ္ဒသိကော စ ပန္နရသိကော စ’ ဟူသော ဤစကား၌ စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်၏ ပုဗ္ဗကိစ္စ၌ ‘အဇ္ဇုပေါသထော စာတုဒ္ဒသော’ ဟု ရွတ်ဆိုအပ်၏။

อธมฺเมน วคฺคนฺติอาทีสุ [Pg.338] สเจ เอกสฺมึ วิหาเร จตูสุ ภิกฺขูสุ วสนฺเตสุ เอกสฺส ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา ตโย ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ตีสุ วา วสนฺเตสุ เอกสฺส ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา ทฺเว ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ, อธมฺเมน วคฺคํ อุโปสถกมฺมํ โหติ. สเจ ปน จตฺตาโรปิ สนฺนิปติตฺวา ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ตโย วา ทฺเว วา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ, อธมฺเมน สมคฺคํ นาม โหติ. สเจ จตูสุ ชเนสุ เอกสฺส ปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา ตโย ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ, ตีสุ วา ชเนสุ เอกสฺส ปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา ทฺเว ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ธมฺเมน วคฺคํ นาม โหติ. สเจ ปน จตฺตาโร เอกตฺถ วสนฺตา สพฺเพว สนฺนิปติตฺวา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ, ตโย ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ทฺเว อญฺญมญฺญํ ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ธมฺเมน สมคฺคํ นาม โหตีติ.

‘အဓမ္မေန ဝဂ္ဂံ’ အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ကျောင်းတိုက်တစ်ခု၌ ရဟန်းလေးပါး နေထိုင်ရာတွင် တစ်ပါးသောရဟန်း၏ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိကို ဆောင်ယူ၍ သုံးပါးသောရဟန်းတို့သည် ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းသုံးပါး နေထိုင်ရာတွင် တစ်ပါးသောရဟန်း၏ ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိကို ဆောင်ယူ၍ နှစ်ပါးသောရဟန်းတို့သည် ပါတိမောက်ကို ရွတ်ပြကုန်အံ့၊ မတရားသဖြင့် ကွဲပြားသော (အဓမ္မဝဂ္ဂ) ဥပေါသထကံ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ လေးပါးသော ရဟန်းတို့သည်လည်း စုဝေး၍ ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် သုံးပါးသော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ပါးသော်လည်းကောင်း ပါတိမောက်ကို ရွတ်ပြကုန်အံ့၊ မတရားသဖြင့် ညီညွတ်သော (အဓမ္မသမဂ္ဂ) ကံ မည်၏။ ရဟန်းလေးပါးတွင် တစ်ပါးသောရဟန်း၏ ပါရိသုဒ္ဓိကို ဆောင်ယူ၍ သုံးပါးသောရဟန်းတို့သည် ပါတိမောက်ကို ရွတ်ပြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းသုံးပါးတွင် တစ်ပါးသောရဟန်း၏ ပါရိသုဒ္ဓိကို ဆောင်ယူ၍ နှစ်ပါးသောရဟန်းတို့သည် ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုကြကုန်အံ့၊ တရားသဖြင့် ကွဲပြားသော (ဓမ္မဝဂ္ဂ) ကံ မည်၏။ အကယ်၍ ရဟန်းလေးပါးတို့သည် တစ်နေရာတည်း၌ နေထိုင်ကြကုန်လျက် အားလုံး စုဝေး၍ ပါတိမောက်ကို ရွတ်ပြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် သုံးပါးသော ရဟန်းတို့သည် တစ်နေရာတည်း၌ နေထိုင်၍ အားလုံးစုဝေးကာ ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် နှစ်ပါးသော ရဟန်းတို့သည် အချင်းချင်း ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုကြကုန်အံ့၊ တရားသဖြင့် ညီညွတ်သော (ဓမ္မသမဂ္ဂ) ကံ မည်၏။

ปาติโมกฺขุทฺเทสกถา

ပါတိမောက္ခဥဒ္ဒေသစကား

๑๕๐. นิทานํ อุทฺทิสิตฺวา อวเสสํ สุเตน สาเวตพฺพนฺติ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ…เป… อาวิกตา หิสฺส ผาสุ โหตี’’ติ อิมํ นิทานํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘อุทฺทิฏฺฐํ โข อายสฺมนฺโต นิทานํ, ตตฺถายสฺมนฺเต ปุจฺฉามิ – กจฺจิตฺถ ปริสุทฺธา, ทุติยมฺปิ ปุจฺฉามิ…เป… เอวเมตํ ธารยามีติ. สุตา โข ปนายสฺมนฺเตหิ จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา…เป… อวิวทมาเนหิ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวํ อวเสสํ สุเตน สาเวตพฺพํ. เอเตน นเยน เสสาปิ จตฺตาโร ปาติโมกฺขุทฺเทสา เวทิตพฺพา.

၁၅၀. နိဒါန်းကို ရွတ်ပြပြီး၍ ကြွင်းသော ပါတိမောက်ကို သုတပုဒ်ဖြင့် ကြားစေအပ်၏ဟူသည်မှာ 'သုဏာတု မေ ဘန္တေ သံဃော...ပ... အာဝိကတာ ဟိဿ ဖာသု ဟောတိ' ဟူသော ဤနိဒါန်းကို ရွတ်ပြပြီးလျှင်၊ 'ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ ခေါ အာယသ္မန္တော နိဒါနံ၊ တတ္ထာယသ္မန္တေ ပုစ္ဆာမိ - ကစ္စိတ္ထ ပရိသုဒ္ဓါ၊ ဒုတိယမ္ပိ ပုစ္ဆာမိ...ပ... ဧဝမေတံ ဓာရယာမိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သုတာ ခေါ ပနာယသ္မန္တေဟိ စတ္တာရော ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ...ပ... အဝိဝဒမာနေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ကြွင်းသော ပါတိမောက်ကို သုတပုဒ်ဖြင့် ကြားစေအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် နိဒါနုဒ္ဒေသမှ ကြွင်းသော အခြားပါတိမောက်ဥဒ္ဒေသလေးပါးတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

สวรภยนฺติ อฏวิมนุสฺสภยํ. ราชนฺตราโยติอาทีสุ สเจ ภิกฺขูสุ ‘‘อุโปสถํ กริสฺสามา’’ติ นิสินฺเนสุ ราชา อาคจฺฉติ, อยํ ราชนฺตราโย. โจรา อาคจฺฉนฺติ, อยํ โจรนฺตราโย. ทวทาโห วา อาคจฺฉติ, อาวาเส วา อคฺคิ อุฏฺฐหติ, อยํ อคฺคนฺตราโย. เมโฆ วา อุฏฺเฐติ, โอโฆ วา อาคจฺฉติ, อยํ อุทกนฺตราโย. พหู มนุสฺสา อาคจฺฉนฺติ, อยํ มนุสฺสนฺตราโย. ภิกฺขุํ ยกฺโข คณฺหาติ, อยํ อมนุสฺสนฺตราโย. พฺยคฺฆาทโย จณฺฑมิคา อาคจฺฉนฺติ, อยํ วาฬนฺตราโย. ภิกฺขุํ สปฺปาทโย ฑํสนฺติ, อยํ สรีสปนฺตราโย. ภิกฺขุ คิลาโน วา โหติ, กาลํ วา กโรติ, เวริโน วา ตํ มาเรตุกามา คณฺหนฺติ, อยํ [Pg.339] ชีวิตนฺตราโย. มนุสฺสา เอกํ วา พหู วา ภิกฺขู พฺรหฺมจริยา จาเวตุกามา คณฺหนฺติ, อยํ พฺรหฺมจริยนฺตราโย. เอวรูเปสุ อนฺตราเยสุ สํขิตฺเตน ปาติโมกฺโข อุทฺทิสิตพฺโพ, ปฐโม วา อุทฺเทโส อุทฺทิสิตพฺโพ, อาทิมฺหิ ทฺเว ตโย จตฺตาโร วา. เอตฺถ จ ทุติยาทีสุ อุทฺเทเสสุ ยสฺมึ อปริโยสิเต อนฺตราโย โหติ, โสปิ สุเตเนว สาเวตพฺโพ.

စဝရဘယဟူသည် တော၌ လှည့်လည်သော လူတို့၏ ဘေး (တောဆိုးဘေး) ဖြစ်သည်။ 'ရာဇန္တရာယ' အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ရဟန်းတို့သည် 'ဥပုသ်ပြုအံ့' ဟု ကြံစည်၍ ထိုင်နေစဉ် မင်းသည် အကယ်၍ လာခဲ့သော် ဤမင်း၏ လာခြင်းသည် မင်းဘေးအန္တရာယ် (ရာဇန္တရာယ်) မည်၏။ ရဟန်းတို့ ထိုင်နေစဉ် ဓားပြတို့သည် အကယ်၍ လာခဲ့သော် ဤဓားပြတို့၏ လာခြင်းသည် ဓားပြဘေးအန္တရာယ် (စောရန္တရာယ်) မည်၏။ တောမီးသည် အကယ်၍ လာသော်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းတိုက်၌ မီးသည် အကယ်၍ လောင်သော်လည်းကောင်း ဤတောမီးလာခြင်း သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်မီးလောင်ခြင်းသည် မီးဘေးအန္တရာယ် (အဂ္ဂန္တရာယ်) မည်၏။ မိုးသည် အကယ်၍ တက်လာသော်လည်းကောင်း၊ ရေအယဉ်သည် အကယ်၍ စီးဆင်းလာသော်လည်းကောင်း ဤမိုးတက်လာခြင်း သို့မဟုတ် ရေအယဉ်လာခြင်းသည် ရေဘေးအန္တရာယ် (ဥဒကန္တရာယ်) မည်၏။ လူအများတို့သည် အကယ်၍ လာခဲ့သော် ဤလူတို့၏ လာခြင်းသည် လူဘေးအန္တရာယ် (မနုဿန္တရာယ်) မည်၏။ ရဟန်းတစ်ပါးကို ဘီလူး သို့မဟုတ် တစ္ဆေအစိမ်းသူရဲသည် အကယ်၍ ဖမ်းယူခဲ့သော် ဤဘီလူးဖမ်းယူခြင်းသည် ဘီလူးဘေးအန္တရာယ် (အမနုဿန္တရာယ်) မည်၏။ ကျားအစရှိသော ကြမ်းတမ်းသော သားကောင်တို့သည် အကယ်၍ လာခဲ့သော် ဤသားရဲတို့၏ လာခြင်းသည် သားရဲဘေးအန္တရာယ် (ဝါဠန္တရာယ်) မည်၏။ ရဟန်းကို မြွေအစရှိသော သတ္တဝါတို့သည် အကယ်၍ ကိုက်ခဲ့သော် ဤမြွေစသည် ကိုက်ခြင်းသည် မြွေကင်းဘေးအန္တရာယ် (သရီသပန္တရာယ်) မည်၏။ ရဟန်းသည် မကျန်းမမာဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ သေဆုံးသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ရန်သူတို့သည် ထိုရဟန်းကို သတ်လို၍ အကယ်၍ ဖမ်းယူသော်လည်းကောင်း ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းသည် အသက်အန္တရာယ် (ဇီဝိတန္တရာယ်) မည်၏။ လူတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို ဖြစ်စေ၊ များစွာသော ရဟန်းတို့ကို ဖြစ်စေ မြတ်သောအကျင့်မှ ရွေ့လျားစေလို၍ အကယ်၍ ဖမ်းယူခဲ့သော် ဤဖမ်းယူခြင်းသည် ဗြဟ္မစရိယအန္တရာယ် (ဗြဟ္မစရိယန္တရာယ်) မည်၏။ ဤသို့သော အန္တရာယ်များ ရှိလတ်သော် ပါတိမောက်ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ရွတ်ပြအပ်၏။ ရှေးဦးစွာသော ဥဒ္ဒေသကို ဖြစ်စေ၊ အစ၌ ဖြစ်သော ဥဒ္ဒေသနှစ်ခု၊ သုံးခု သို့မဟုတ် လေးခုတို့ကို ဖြစ်စေ ရွတ်ပြအပ်၏။ ဤငါးပါးသော ဥဒ္ဒေသတို့တွင် ဒုတိယအစရှိသော ဥဒ္ဒေသတို့ မပြီးဆုံးသေးမီ အန္တရာယ်ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် ထိုဒုတိယအစရှိသော ဥဒ္ဒေသကိုလည်း သုတပုဒ်ဖြင့်သာ ကြားစေအပ်၏။

อนชฺฌิฏฺฐาติ อนาณตฺตา อยาจิตา วา. อชฺเฌสนา เจตฺถ สงฺเฆน สมฺมตธมฺมชฺเฌสกายตฺตา วา สงฺฆตฺเถรายตฺตา วา, ตสฺมึ ธมฺมชฺเฌสเก อสติ สงฺฆตฺเถรํ อาปุจฺฉิตฺวา วา เตน ยาจิโต วา ภาสิตุํ ลภติ. สงฺฆตฺเถเรนาปิ สเจ วิหาเร พหู ธมฺมกถิกา โหนฺติ, วารปฏิปาฏิยา วตฺตพฺพา – ‘‘ตฺวํ ธมฺมํ ภณ, ธมฺมํ กเถหิ, ธมฺมทานํ เทหี’’ติ วา วุตฺเตน ตีหิปิ วิธีหิ ธมฺโม ภาสิตพฺโพ. ‘‘โอสาเรหี’’ติ วุตฺโต ปน โอสาเรตุเมว ลภติ, ‘‘กเถหี’’ติ วุตฺโต กเถตุเมว, ‘‘สรภญฺญํ ภณาหี’’ติ วุตฺโต สรภญฺญเมว. สงฺฆตฺเถโรปิ จ อุจฺจตเร อาสเน นิสินฺโน ยาจิตุํ น ลภติ. สเจ อุปชฺฌาโย เจว สทฺธิวิหาริโก จ โหนฺติ, อุปชฺฌาโย จ นํ อุจฺจาสเน นิสินฺโน ‘‘ภณาหี’’ติ วทติ, สชฺฌายํ อธิฏฺฐหิตฺวา ภณิตพฺพํ. สเจ ปเนตฺถ ทหรา ภิกฺขู โหนฺติ, เตสํ ‘‘ภณามี’’ติ ภณิตพฺพํ.

အနဇ္ဈိဋ္ဌ ဟူသည်မှာ ကြီးသောထေရ်တို့က မစေခိုင်းအပ်ဘဲ သို့မဟုတ် ငယ်သောထေရ်တို့က မတောင်းပန်အပ်ဘဲ နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ တိုက်တွန်းခြင်း (အဇ္ဈေသနာ) သည် သံဃာက သမုတ်အပ်သော ဓမ္မဇ္ဈေသက (တရားတိုက်တွန်းသော ရဟန်း) နှင့် စပ်သည်ဖြစ်စေ၊ သံဃာ့ထေရ် (သံဃာ့မထေရ်ကြီး) နှင့် စပ်သည်ဖြစ်စေ ဖြစ်၏။ ထိုဓမ္မဇ္ဈေသကရဟန်း မရှိလျှင် သံဃာ့ထေရ်ကို ခွင့်ပန်၍သော်လည်းကောင်း၊ သံဃာ့ထေရ်၏ တောင်းပန်ခြင်း ခံရ၍သော်လည်းကောင်း တရားဟောခွင့် ရ၏။ သံဃာ့ထေရ်သည်လည်း ကျောင်းတိုက်၌ တရားဟောဓမ္မကထိက ရဟန်းများစွာ ရှိပါက အလှည့်ကျစနစ်ဖြင့် 'သင် တရားရွတ်ဆိုပါ' သို့မဟုတ် 'တရားဟောပါ' သို့မဟုတ် 'ဓမ္မဒါန ပြုပါ' ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ အပြောခံရသော ဓမ္မကထိကသည် သုံးမျိုးလုံးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် တရားဟောထိုက်၏။ သို့ရာတွင် 'ပါဠိကို သွင်းချပါ (သက်ရောက်စေပါ)' ဟု အပြောခံရပါက ပါဠိသက်သက် ရွတ်ဆိုခြင်းကိုသာ ပြုခွင့်ရ၏။ 'အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟောပါ' ဟု အပြောခံရပါက အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟောပြောခွင့်သာ ရ၏။ 'သရဘဉ်းရွတ်ဆိုပါ' ဟု အပြောခံရပါက သရဘဉ်းရွတ်ဆိုခြင်းကိုသာ ပြုခွင့်ရ၏။ သံဃာ့ထေရ်သည်လည်း မြင့်သော နေရာ၌ ထိုင်လျက် တောင်းပန်ခြင်းကို မပြုထိုက်ပေ။ အကယ်၍ တိုက်တွန်းသူက ဥပဇ္ဈာယ်ဖြစ်ပြီး ဓမ္မကထိကက အတူနေတပည့် (သဒ္ဓိဝိဟာရိက) ဖြစ်ပါက၊ ဥပဇ္ဈာယ်က မြင့်သောနေရာ၌ ထိုင်လျက် 'ဟောပါလော့' ဟု ဆိုပါလျှင် စာအံခြင်း (သရဇ္ဈာယ်ခြင်း) အဖြစ် ဆောက်တည်၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ဤတရားဟောရာအရပ်၌ ရဟန်းငယ်များ ရှိပါက 'ထိုရဟန်းငယ်တို့အား ဟောအံ့' ဟု ကြံစည်၍ ဟောကြားအပ်၏။

สเจ วิหาเร สงฺฆตฺเถโร อตฺตโนเยว นิสฺสิตเก ภณาเปติ, อญฺเญ มธุรภาณเกปิ นาชฺเฌสติ, โส อญฺเญหิ วตฺตพฺโพ – ‘‘ภนฺเต อสุกํ นาม ภณาเปมา’’ติ. สเจ ‘‘ภณาเปถา’’ติ วา วทติ, ตุณฺหี วา โหติ, ภณาเปตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน ปฏิพาหติ, น ภณาเปตพฺพํ. ยทิ อนาคเตเยว สงฺฆตฺเถเร ธมฺมสวนํ อารทฺธํ, ปุน อาคเต ฐเปตฺวา อาปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ. โอสาเรตฺวา ปน กเถนฺเตน อาปุจฺฉิตฺวา วา อฏฺฐเปตฺวาเยว วา กเถตพฺพํ, กเถนฺตสฺส ปุน อาคเตปิ เอเสว นโย.

အကယ်၍ ကျောင်းတိုက်၌ သံဃာ့ထေရ်သည် မိမိ၏ မှီတင်းနေထိုင်သော တပည့်တို့ကိုသာ တရားဟောစေပြီး၊ သာယာစွာ ဟောတတ်သော အခြားဓမ္မကထိကတို့ကိုမူ မတိုက်တွန်းပါက၊ ထိုသံဃာ့ထေရ်ကို အခြားထေရ်တို့က 'အရှင်ဘုရား... ထိုမည်သော ဓမ္မကထိကကို တရားဟောစေကြပါစို့' ဟု လျှောက်ထားအပ်၏။ သံဃာ့ထေရ်က 'ဟောစေကြလော့' ဟု ဆိုလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေလျှင်သော်လည်းကောင်း ဟောစေရန် အပ်၏။ အကယ်၍ တားမြစ်ပါက မဟောစေအပ်ပေ။ သံဃာ့ထေရ် မရောက်လာမီကပင် တရားနာခြင်းကို စတင်ပြုလုပ်ပြီးဖြစ်ပါက၊ သံဃာ့ထေရ် ရောက်လာသောအခါ တရားဟောခြင်းကို ရပ်ဆိုင်း၍ ပြန်လည်ခွင့်ပန်ရန် မလိုပေ။ သို့ရာတွင် ပါဠိရွတ်ဆိုခြင်းကို ပြီးဆုံးစေပြီးနောက် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟောပြောလိုသော ဓမ္မကထိကသည် ခွင့်ပန်၍ ဖြစ်စေ၊ မရပ်ဆိုင်းဘဲ ဖြစ်စေ ဟောပြောအပ်၏။ တရားဟောပြောနေစဉ် သံဃာ့ထေရ် နောက်တစ်ကြိမ် ရောက်လာလျှင်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

อุปนิสินฺนกถายปิ สงฺฆตฺเถโรว สามี, ตสฺมา เตน สยํ วา กเถตพฺพํ, อญฺโญ วา ภิกฺขุ ‘‘กเถหี’’ติ วตฺตพฺโพ, โน จ โข อุจฺจตเร อาสเน นิสินฺเนน. มนุสฺสานํ ปน ‘‘ภณาหี’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. มนุสฺสา อตฺตโน ชานนกภิกฺขุํ อาปุจฺฉนฺติ, เตน เถรํ อาปุจฺฉิตฺวา กเถตพฺพํ. สเจ สงฺฆตฺเถโร ‘‘ภนฺเต อิเม ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘กเถหี’’ติ [Pg.340] วา ภณติ, ตุณฺหี วา โหติ, กเถตุํ วฏฺฏติ. อนฺตรฆเร อนุโมทนาทีสุปิ เอเสว นโย. สเจ สงฺฆตฺเถโร วิหาเร วา อนฺตรฆเร วา ‘‘มํ อนาปุจฺฉิตฺวาปิ กเถยฺยาสี’’ติ อนุชานาติ, ลทฺธกปฺปิยํ โหติ, สพฺพตฺถ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

အနီး၌ ထိုင်နေသူအား ဟောပြောအပ်သော တရားစကား၌လည်း သံဃာ့ထေရ်သာလျှင် အရှင် (အစိုးရသူ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသံဃာ့ထေရ်ကိုယ်တိုင် သော်လည်း ဟောကြားအပ်၏၊ သို့မဟုတ် အခြားရဟန်းကို ဖြစ်စေ 'ဟောကြားလိုက်ပါ' ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ သို့သော် မြင့်သောနေရာ၌ ထိုင်လျက်မူ မပြောဆိုအပ်ပေ။ လူတို့အားမူ 'တရားဟောလိုက်ပါ' ဟု ပြောဆိုရန် အပ်၏။ လူတို့သည် မိမိတို့ ရင်းနှီးသိကျွမ်းသော ရဟန်းကို တရားဟောရန် ပန်လျှောက်ကြကုန်အံ့၊ ထိုရဟန်းသည် သံဃာ့ထေရ်ကို ခွင့်ပန်၍ တရားဟောအပ်၏။ သံဃာ့ထေရ်ကို 'အရှင်ဘုရား... ဤလူတို့သည် ပြဿနာကို မေးမြန်းကြပါသည်' ဟု ပန်ကြားအပ်သော်၊ သံဃာ့ထေရ်က 'ဟောကြားလိုက်ပါ' ဟု ဆိုလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေလျှင်သော်လည်းကောင်း ဟောကြားရန် အပ်၏။ ရွာတွင်း၌ ဆွမ်းအနုမောဒနာပြုခြင်း အစရှိသော ကိစ္စတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ သံဃာ့ထေရ်က ကျောင်းတိုက်၌ ဖြစ်စေ၊ ရွာတွင်း၌ ဖြစ်စေ 'ငါ့ကို မပန်ကြားဘဲလည်း ဟောကြားပါလော့' ဟု ခွင့်ပြုထားပါက အပ်စပ်သော ခွင့်ပြုချက်ကို ရရှိသည်ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ ဟောကြားရန် အပ်၏။

สชฺฌายํ กโรนฺเตนาปิ เถโร อาปุจฺฉิตพฺโพเยว. เอกํ อาปุจฺฉิตฺวา สชฺฌายนฺตสฺส อปโร อาคจฺฉติ, ปุน อาปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ. สเจ วิสฺสมิสฺสามีติ ฐปิตสฺส อาคจฺฉติ, ปุน อารภนฺเตนาปิ อาปุจฺฉิตพฺพํ. สงฺฆตฺเถเร อนาคเตเยว อารทฺธํ สชฺฌายนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย. เอเกน สงฺฆตฺเถเรน ‘‘มํ อนาปุจฺฉาปิ ยถาสุขํ สชฺฌายาหี’’ติ อนุญฺญาเต ยถาสุขํ สชฺฌายิตุํ วฏฺฏติ. อญฺญสฺมึ ปน อาคเต ตํ อาปุจฺฉิตฺวาว สชฺฌายิตพฺพํ.

စာအံခြင်း (သရဇ္ဈာယ်ခြင်း) ပြုသော ရဟန်းသည်လည်း မိမိထက်ကြီးသော မထေရ်ကို ခွင့်ပန်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ မထေရ်တစ်ပါးကို ခွင့်ပန်၍ စာအံနေစဉ် အခြားမထေရ်တစ်ပါး ရောက်လာပါက တစ်ဖန် ခွင့်ပန်ရန် မလိုပေ။ 'ငါ အပန်းဖြေ နားနေဦးမည်' ဟု ရပ်နားထားစဉ် မထေရ်ကြီး ရောက်လာပါက တစ်ဖန် စတင်စာအံသောအခါ၌လည်း ခွင့်ပန်အပ်၏။ သံဃာ့ထေရ် မရောက်လာမီကပင် စတင်၍ စာအံနေသော ရဟန်းအားလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သံဃာ့ထေရ်တစ်ပါးက 'ငါ့ကို မပန်ကြားဘဲလည်း မိမိအလိုရှိသလို စာအံပါလော့' ဟု ခွင့်ပြုထားလျှင် အလိုရှိသလို စာအံရန် အပ်၏။ သို့သော် ခွင့်ပြုထားသော မထေရ်မှတစ်ပါး အခြားမထေရ်တစ်ပါး ရောက်ရှိလာပါက ထိုရောက်လာသော မထေရ်ကြီးကို ခွင့်ပန်ပြီးမှသာ စာအံအပ်၏။

๑๕๑. อตฺตนา วา อตฺตานํ สมฺมนฺนิตพฺพํติ อตฺตนา วา อตฺตา สมฺมนฺนิตพฺโพ; ปุจฺฉนฺเตน ปน ปริสํ โอโลเกตฺวา สเจ อตฺตโน อุปทฺทโว นตฺถิ, วินโย ปุจฺฉิตพฺโพ.

၁၅၁. 'မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်း မိမိကိုယ်ကို သမုတ်အပ်၏' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် မိမိကို သမုတ်နိုင်၏။ ဝိနည်းမေးမြန်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပရိသတ်ကို ကြည့်ရှုနှိုင်းချိန်၍ မိမိအပေါ်၌ ဘေးဥပဒ်မရှိပါက ဝိနည်းကို မေးမြန်းအပ်၏။

๑๕๓. กเตปิ โอกาเส ปุคฺคลํ ตุลยิตฺวาติ ‘‘อตฺถิ นุ โข เม อิโต อุปทฺทโว, นตฺถี’’ติ เอวํ อุปปริกฺขิตฺวา. ปุรมฺหากนฺติ ปฐมํ อมฺหากํ. ปฏิกจฺเจวาติ ปฐมตรเมว. ปุคฺคลํ ตุลยิตฺวา โอกาสํ กาตุนฺติ ‘‘ภูตเมว นุ โข อาปตฺตึ วทติ, อภูต’’นฺติ เอวํ อุปปริกฺขิตฺวา โอกาสํ กาตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

၁၅၃. 'အခွင့်ပေးပြီးသော်လည်း ပုဂ္ဂိုလ်ကို နှိုင်းချိန်၍' ဟူသည်မှာ 'ဤပုဂ္ဂိုလ်ကြောင့် ငါ့အား ဘေးဥပဒ် ရှိလေမည်လော သို့မဟုတ် မရှိလေမည်လော' ဟု ဤသို့ စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ဟူလို။ 'ပုရံဟာကံ' ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ငါတို့၏အပေါ်၌ ဟူလို။ 'ပဋိကစ္စေဝ' ဟူသည် ရှေးဦးစွာသာလျှင် ဟူလို။ 'ပုဂ္ဂိုလ်ကို နှိုင်းချိန်၍ အခွင့်ပြုအပ်၏' ဟူသည်မှာ 'ဟုတ်မှန်သော အာပတ်ကို ပြောဆိုသလော သို့မဟုတ် မဟုတ်မမှန်သော အာပတ်ကို ပြောဆိုသလော' ဟု ဤသို့ စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ အခွင့်ပြုခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

อธมฺมกมฺมปฏิกฺโกสนาทิกถา

အဓမ္မကံကို တားမြစ်ခြင်းအစရှိသော စကားစဉ်

๑๕๔. อธมฺมกมฺมํ วุตฺตนยเมว. ปฏิกฺโกสิตุนฺติ วาเรตุํ. ทิฏฺฐิมฺปิ อาวิกาตุนฺติ ‘‘อธมฺมกมฺมํ อิทํ น เม ขมตี’’ติ เอวํ อญฺญสฺส สนฺติเก อตฺตโน ทิฏฺฐึ ปกาเสตุํ. จตูหิ ปญฺจหีติอาทิ เตสํ อนุปทฺทวตฺถาย วุตฺตํ. สญฺจิจฺจ น สาเวนฺตีติ ยถา น สุณนฺติ เอวํ ภณิสฺสามาติ สญฺจิจฺจ สณิกํ อุทฺทิสนฺติ.

၁၅၄. 'အဓမ္မကံ' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'ပဋိကောသိတုံ' ဟူသည်မှာ တားမြစ်ရန် ဖြစ်၏။ 'အယူဝါဒကို ထင်ရှားပြခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ 'ဤကံသည် အဓမ္မကံဖြစ်၏၊ ငါ မနှစ်သက်ပါ' ဟု ဤသို့ အခြားရဟန်းတစ်ပါး၏ ထံ၌ မိမိ၏ အယူဝါဒကို ထင်ရှားပြခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'လေးပါး၊ ငါးပါး' အစရှိသော စကားကို ထိုရဟန်းတို့၏ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းစေရန် ဟောတော်မူအပ်၏။ 'တမင်တကာ မကြားစေကုန်' ဟူသည်မှာ ကြားရွတ်ပြသောအခါ မကြားနိုင်လောက်သော အခြေအနေမျိုးဖြစ်အောင် တိုးတိုးသာ ရွတ်ပြအံ့ဟူ၍ တမင်သက်သက် စိတ်ကူးရှိလျက် တိုးတိုးသာ ရွတ်ပြကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

๑๕๕. เถราธิกนฺติ เถราธีนํ; เถรายตฺตํ ภวิตุนฺติ อตฺโถ. ‘‘เถราเธยฺย’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺมา เถเรน สยํ วา อุทฺทิสิตพฺพํ, อญฺโญ วา อชฺเฌสิตพฺโพ. อชฺเฌสนวิธานญฺเจตฺถ ธมฺมชฺเฌสเน วุตฺตนยเมว. โส น [Pg.341] ชานาติ อุโปสถํ วาติอาทีสุ จาตุทฺทสิกปนฺนรสิกเภเทน ทุวิธํ, สงฺฆอุโปสถาทิเภเทน นววิธญฺจ อุโปสถํ น ชานาติ, จตุพฺพิธํ อุโปสถกมฺมํ น ชานาติ, ทุวิธํ ปาติโมกฺขํ น ชานาติ, นววิธํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาติ. โย ตตฺถ ภิกฺขุ พฺยตฺโต ปฏิพโลติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ทหรสฺสาปิ พฺยตฺตสฺส ปาติโมกฺโข อนุญฺญาโต. อถ โข เอตฺถ อยมธิปฺปาโย. สเจ เถรสฺส ปญฺจ วา จตฺตาโร วา ตโย วา ปาติโมกฺขุทฺเทสา นาคจฺฉนฺติ; ทฺเว ปน อขณฺฑา สุวิสทา วาจุคฺคตา โหนฺติ, เถรายตฺโตว ปาติโมกฺขา. สเจ ปน เอตฺตกมฺปิ วิสทํ กาตุํ น สกฺโกติ, พฺยตฺตสฺส ภิกฺขุโน อายตฺโต โหติ.

၁၅၅. "ထေရာဓိကံ"ဟူသည် အကြီးဆုံးမထေရ်၏ အစိုးရခြင်း၊ အကြီးဆုံးမထေရ်၏ အစိုးရမှုအောက်၌ ရှိခြင်း (မထေရ်နှင့် စပ်ဆိုင်သော ဥစ္စာဖြစ်ခြင်း) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ထေရာဓေယျံ" ဟူ၍လည်း ပါဠိတော်မူကွဲ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မထေရ်ကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း ရွတ်ပြအပ်၏၊ သို့မဟုတ် အခြားရဟန်းတစ်ပါးကိုသော်လည်းကောင်း တိုက်တွန်းအပ်၏။ ဤတိုက်တွန်းရာ၌ တိုက်တွန်းပုံအစီအရင်သည် တရားဟောရန် တိုက်တွန်းခြင်း၌ ဆိုခဲ့သည့်နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "သော န ဇာနာတိ ဥပေါသထံ" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့မှတ်သားအပ်၏— စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်၊ ပန္နရသီဥပုသ်ဟူသော အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိသော၊ သံဃဥပုသ် အစရှိသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ကိုးပါးအပြားရှိသော ဥပုသ်ကို မသိ။ လေးပါးအပြားရှိသော ဥပုသ်ကံကို မသိ။ နှစ်ပါးအပြားရှိသော ပါတိမောက်ကို မသိ။ ကိုးပါးအပြားရှိသော ပါတိမောက်မြွက်ဆိုခြင်းကို မသိ။ "ယော တတ္ထ ဘိက္ခု ဗျတ္တော ပဋိဗလော"ဟူသော ဤစကားရပ်၌ ငယ်သော်လည်း ထက်မြက်ကျွမ်းကျင်သော ရဟန်းအား ပါတိမောက်ရွတ်ခွင့်ကို အကယ်၍ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော်လည်း၊ ဤသို့ခွင့်ပြုတော်မူရာ၌ ဤသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်တည်း။ အကယ်၍ မထေရ်အား ငါးပါး၊ လေးပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးသော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသတို့သည် နှုတ်တက်မရပါမူ၊ နှစ်ပါးသော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသတို့သည်သာ မကျိုးမပြတ် အလွန်သန့်ရှင်းစွာ နှုတ်တက်ရပါမူ၊ ပါတိမောက်ရွတ်ခြင်းသည် ထေရ်၏ ဆိုင်ရာကိစ္စသာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ မထေရ်သည် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ဥဒ္ဒေသနှစ်ရပ်ကိုပင် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် မရွတ်ဆိုနိုင်ပါမူ၊ ထက်မြက်ကျွမ်းကျင်သော ရဟန်း၏ ဆိုင်ရာကိစ္စ ဖြစ်သည်။

สามนฺตา อาวาสาติ สามนฺตํ อาวาสํ. สชฺชุกนฺติ ตทเหว อาคมนตฺถาย. นวํ ภิกฺขุํ อาณาเปตุนฺติ เอตฺถ โย สกฺโกติ อุคฺคเหตุํ, เอวรูโป อาณาเปตพฺโพ, น พาโล.

"သာမန္တာ အာဝါသာ"ဟူသည် အနီးရှိကျောင်းတိုက်ကို ဆိုလိုသည်။ "သဇ္ဇုကံ"ဟူသည် ထိုနေ့၌ပင် ပြန်လာရန် အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ "နဝံ ဘိက္ခုံ အာဏာပေတုံ"ဟူသော ဤစကားရပ်၌ သင်ယူနိုင်စွမ်းရှိသော ထိုသို့သော သီတင်းငယ် (ရဟန်းသစ်) ကိုသာ စေခိုင်းထိုက်၏၊ ဖျင်းအသော သီတင်းငယ်ကို မစေခိုင်းအပ်။

ปกฺขคณนาทิอุคฺคหณานุชานนกถา

ပက္ခဂဏနာစသည် သင်ယူရန် ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๑๕๖. กติมี ภนฺเตติ เอตฺถ กตีนํ ปูรณีติ กติมี. กาลวโตติ กาลสฺเสว; ปเควาติ อตฺโถ.

၁၅၆. "ကတိမီ ဘန္တေ"ဟူသော စကားရပ်၌ အဘယ်မျှသော နေ့ရက်တို့ကို ပြည့်စေတတ်သနည်းဟူသော အနက်ကြောင့် "ကတိမီ" မည်၏။ "ကာလဝတော"ဟူသည် စောစောကပင် (ရှေးဦးမဆွ အစကပင်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

๑๕๘. ยํ กาลํ สรตีติ เอตฺถ สายมฺปิ ‘‘อชฺชุโปสโถ สมนฺนาหรถา’’ติ อาโรเจตุํ วฏฺฏติ.

၁၅၈. "ယံ ကာလံ သရတိ"ဟူသော စကားရပ်၌ ညနေချမ်းအချိန်၌ပင် ဖြစ်သော်လည်း "ယနေ့ ဥပုသ်နေ့ဖြစ်သည်၊ နှလုံးသွင်းကြကုန်လော့"ဟု သတိပေးပြောကြားရန် အပ်၏။

๑๕๙. เถเรน ภิกฺขุนา นวํ ภิกฺขุํ อาณาเปตุนฺติ เอตฺถาปิ กิญฺจิ กมฺมํ กโรนฺโต วา สทากาลเมว เอโก วา ภารนิตฺถรณโก วา สรภาณกธมฺมกถิกาทีสุ อญฺญตโร วา น อุโปสถาคารสมฺมชฺชนตฺถํ อาณาเปตพฺโพ, อวเสสา ปน วาเรน อาณาเปตพฺพา. สเจ อาณตฺโต สมฺมุญฺชนึ ตาวกาลิกมฺปิ น ลภติ, สาขาภงฺคํ กปฺปิยํ กาเรตฺวา สมฺมชฺชิตพฺพํ, ตมฺปิ อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ.

၁၅၉. "ထေရေန ဘိက္ခုနာ နဝံ ဘိက္ခုံ အာဏာပေတုံ"ဟူသော ဤစကားရပ်၌လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော အလုပ်ကို လုပ်ဆောင်နေသော သီတင်းငယ်ကိုလည်းကောင်း၊ အစဉ်သဖြင့် တစ်ပါးတည်းနေသော သီတင်းငယ်ကိုလည်းကောင်း၊ သံဃာ့တာဝန်ကို ဆောင်ရွက်နေသော သီတင်းငယ်ကိုလည်းကောင်း၊ သရဘဏီရွတ်ဆိုသောရဟန်းနှင့် ဓမ္မကထိကရဟန်း စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကိုလည်းကောင်း ဥပုသ်သိမ်ကျောင်းကို တံမြက်လှည်းရန် မစေခိုင်းအပ်။ ကျန်ရှိသော သီတင်းငယ်တို့ကိုမူ အလှည့်ကျစနစ်ဖြင့် စေခိုင်းအပ်၏။ အကယ်၍ စေခိုင်းအပ်သော သီတင်းငယ်သည် တံမြက်စည်းကို အခိုက်အတန့်မျှပင် မရရှိပါက၊ အပ်စပ်သော သစ်ခက်ကို ချိုးယူ၍ တံမြက်လှည်းအပ်၏။ ထိုသစ်ခက်ကိုပင် မရရှိသူအဖို့ ရရှိသော အပ်စပ်ရာတစ်ခုခုသည်ပင် အပ်စပ်သည် ဖြစ်၏။

๑๖๐. อาสนปญฺญาปนาณตฺติยมฺปิ วุตฺตนเยเนว อาณาเปตพฺโพ. อาณตฺเตน จ สเจ อุโปสถาคาเร อาสนานิ นตฺถิ, สงฺฆิกาวาสโตปิ อาหริตฺวา ปญฺญเปตฺวา ปุน อาหริตพฺพานิ. อาสเนสุ อสติ กฏสารเกปิ ตฏฺฏิกาโยปิ ปญฺญเปตุํ วฏฺฏติ, ตฏฺฏิกาสุปิ อสติ สาขาภงฺคานิ กปฺปิยํ [Pg.342] กาเรตฺวา ปญฺญเปตพฺพานิ, กปฺปิยการกํ อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ.

၁၆၀. နေရာထိုင်ခင်း ခင်းကျင်းရန် စေခိုင်းခြင်း၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် စေခိုင်းအပ်၏။ စေခိုင်းခံရသော သီတင်းငယ်သည် ဥပုသ်သိမ်ကျောင်း၌ နေရာထိုင်ခင်းများ မရှိပါက သံဃိကကျောင်းမှ ဆောင်ယူ ခင်းကျင်းပြီးလျှင် ဥပုသ်ပြီးသောအခါ တစ်ဖန် ပြန်လည်ပို့ဆောင်အပ်၏။ နေရာထိုင်ခင်း မရှိပါက သင်ဖြူးဖျာ သို့မဟုတ် သပေါ့ဖျာတို့ကို ခင်းကျင်းရန် အပ်၏။ ဖျာများပင် မရှိပါက အပ်စပ်သော သစ်ခက်များကို ချိုးယူ၍ ခင်းကျင်းအပ်၏။ သစ်ခက်ချိုးပေးမည့် ကပ္ပိယမရှိသူအဖို့ ရရှိသော အပ်စပ်ရာသည် အပ်စပ်သည် ဖြစ်၏။

๑๖๑. ปทีปกรเณปิ วุตฺตนเยเนว อาณาเปตพฺโพ. อาณาเปนฺเตน จ ‘‘อมุกสฺมึ นาม โอกาเส เตลํ วา วฏฺฏิ วา กปลฺลิกา วา อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา กโรหี’’ติ วตฺตพฺโพ. สเจ เตลาทีนิ นตฺถิ, ปริเยสิตพฺพานิ, ปริเยสิตฺวา อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ. อปิจ กปาเล อคฺคิปิ ชาเลตพฺโพ.

၁၆၁. ဆီမီးထွန်းညှိခြင်း၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် စေခိုင်းအပ်၏။ စေခိုင်းသော မထေရ်ကလည်း "ထိုမည်သောနေရာ၌ ဆီ သော်လည်းကောင်း၊ မီးစာ သော်လည်းကောင်း၊ မီးခွက် သော်လည်းကောင်း ရှိ၏၊ ၎င်းတို့ကို ယူ၍ ပြုလုပ်လော့"ဟု ပြောကြားအပ်၏။ အကယ်၍ ဆီ စသည်တို့ မရှိပါက ရှာဖွေအပ်၏။ ရှာဖွေ၍ မရရှိပါက ရရှိသမျှ အပ်စပ်ရာသည် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အိုးခြမ်းကွဲ၌ မီးကိုလည်း ထွန်းညှိထိုက်၏။

ทิสํคมิกาทิวตฺถุกถา

အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားမည့်သူ စသည်တို့၏ ဝတ္ထုကထာ။

๑๖๓. สงฺคเหตพฺโพติ ‘‘สาธุ ภนฺเต อาคตาตฺถ, อิธ ภิกฺขา สุลภา สูปพฺยญฺชนํ อตฺถิ, วสถ อนุกฺกณฺฐมานา’’ติ เอวํ ปิยวจเนน สงฺคเหตพฺโพ. ปุนปฺปุนํ ตถากรณวเสน อนุคฺคเหตพฺโพ. ‘‘อาม วสิสฺสามี’’ติ ปฏิวจนทาปเนน อุปลาเปตพฺโพ. อถ วา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคเหตพฺโพ เจว อนุคฺคเหตพฺโพ จ. ปิยวจเนน อุปลาเปตพฺโพ, กณฺณสุขํ อาลปิตพฺโพติ อตฺโถ. จุณฺณาทีหิ อุปฏฺฐาเปตพฺโพ. อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ สเจ สกโลปิ สงฺโฆ น กโรติ, สพฺเพสํ ทุกฺกฏํ. อิธ เนว เถรา น ทหรา มุจฺจนฺติ, สพฺเพหิ วาเรน อุปฏฺฐาเปตพฺโพ. อตฺตโน วาเร อนุปฏฺฐหนฺตสฺส อาปตฺติ. เตน ปน มหาเถรานํ ปริเวณสมฺมชฺชนทนฺตกฏฺฐทานาทีนิ น สาทิตพฺพานิ. เอวมฺปิ สติ มหาเถเรหิ สายํปาตํ อุปฏฺฐานํ อาคนฺตพฺพํ. เตน ปน เตสํ อาคมนํ ญตฺวา ปฐมตรํ มหาเถรานํ อุปฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ. สจสฺส สทฺธึจรา ภิกฺขุอุปฏฺฐากา อตฺถิ, ‘‘มยฺหํ อุปฏฺฐากา อตฺถิ, ตุมฺเห อปฺโปสฺสุกฺกา วิหรถา’’ติ วตฺตพฺพํ. อถาปิสฺส สทฺธึจรา นตฺถิ, ตสฺมึเยว ปน วิหาเร เอโก วา ทฺเว วา วตฺตสมฺปนฺนา วทนฺติ ‘‘มยํ เถรสฺส กตฺตพฺพํ กริสฺสาม, อวเสสา ผาสุ วิหรนฺตู’’ติ สพฺเพสํ อนาปตฺติ.

၁၆၃. "သင်္ဂဟေတဗ္ဗော"ဟူသည် "အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းစွာ ကြွလာတော်မူပါ၏။ ဤအရပ်၌ ဆွမ်း လွယ်ကူစွာ ရနိုင်ပါ၏၊ ဟင်းရည် ဟင်းလျာများလည်း ရှိပါ၏၊ မငြီးငွေ့ဘဲ သီတင်းသုံးတော်မူပါ"ဟူ၍ ဤသို့သော ချစ်ဖွယ်သောစကားဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်၏။ အဖန်ဖန် ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်၏။ "အေး... နေပါဦးမည်"ဟု စကားတုံ့ပြန်လာစေရန် ပြောဆိုဆွဲဆောင်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် သိမ်းသွင်းကာ ချီးမြှောက်အပ်၏။ ချစ်ဖွယ်သော စကားဖြင့် ပြောဆိုဆွဲဆောင်အပ်၏၊ နားချမ်းသာဖွယ် ပြောဆိုအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆပ်ပြာမှုန့် စသည်တို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစုအပ်၏။ "အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ"ဟူသည် အကယ်၍ သံဃာအားလုံးက ထိုသို့မပြုလုပ်ပါက အားလုံး၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ဤနေရာ၌ မထေရ်ကြီးများလည်း အာပတ်မှ မလွတ်၊ ရဟန်းငယ်များလည်း မလွတ်ကုန်။ အားလုံးက အလှည့်ကျစနစ်ဖြင့် ပြုစုအပ်၏။ မိမိအလှည့်၌ မပြုစုသော ရဟန်းအား အာပတ်သင့်၏။ သို့သော်လည်း ထို (ဗဟုသုတရှိသော အာဂန္တုက) ရဟန်းသည် မဟာထေရ်ကြီးများက မိမိ၏ပရိဝုဏ်ကို တံမြက်လှည်းပေးခြင်း၊ ဒန်ပူပေးခြင်း စသည်တို့ကို မသာယာထိုက် (အလုပ်မကျွေးစေအပ်)။ ဤသို့ မသာယာသော်လည်း မဟာထေရ်ကြီးများက ညနေနံနက် ဆည်းကပ်ရာအရပ်သို့ ကြွလာအပ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုရဟန်းသည် ၎င်းတို့ကြွလာခြင်းကို သိ၍ မဟာထေရ်ကြီးများထံသို့ ရှေးဦးစွာ သွားရောက်ဆည်းကပ်အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုရဟန်း၌ အတူလှည့်လည်သော အလုပ်အကျွေးရဟန်းများ ရှိပါက "တပည့်တော်၌ အလုပ်အကျွေးများ ရှိပါသည်၊ အရှင်ဘုရားတို့ ကြောင့်ကြမဲ့ သီတင်းသုံးတော်မူကြပါ"ဟု လျှောက်ထားအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုရဟန်း၌ အတူလှည့်လည်သောအလုပ်အကျွေးများ မရှိပါသော်လည်း ထိုကျောင်းတိုက်၌ပင် ဝတ်ပြည့်စုံသော ရဟန်းတစ်ပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါးတို့က "တပည့်တော်တို့သည် မထေရ်၏ ကိစ္စဝတ်တရားများကို ဆောင်ရွက်ပါမည်၊ ကျန်ရှိသောရဟန်းများ ချမ်းသာစွာ သီတင်းသုံးကြပါ"ဟု ပြောဆိုကြပါက အာဝါသိကရဟန်းအားလုံး အာပတ်မသင့်။

โส อาวาโส คนฺตพฺโพติ อุโปสถกรณตฺถาย อนฺวทฺธมาสํ คนฺตพฺโพ. โส จ โข อุตุวสฺเสเยว, วสฺสาเน ปน ยํ กตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วสฺสํ วสนฺติ พาลา อพฺยตฺตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ น ภิกฺขเว เตหิ ภิกฺขูหิ ตสฺมึ อาวาเส วสฺสํ วสิตพฺพนฺติ ปุริมิกาย ปาติโมกฺขุทฺเทสเกน วินา น วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ. สเจ โส วสฺสูปคตานํ ปกฺกมติ [Pg.343] วา, วิพฺภมติ วา, กาลํ วา กโรติ, อญฺญสฺมึ สติเยว ปจฺฉิมิกาย วสิตุํ วฏฺฏติ, อสติ อญฺญตฺถ คนฺตพฺพํ, อคจฺฉนฺตานํ ทุกฺกฏํ. สเจ ปน ปจฺฉิมิกาย ปกฺกมติ วา วิพฺภมติ วา กาลํ วา กโรติ, มาสทฺวยํ วสิตพฺพํ.

"သော အာဝါသော ဂန္တဗ္ဗော"ဟူသည် ဥပုသ်ပြုခြင်းအလို့ငှာ လခွဲတိုင်း သွားအပ်၏။ ထိုသို့ သွားခြင်းကိုလည်း ဆောင်းဥတု၊ နွေဥတု၌သာ သွားအပ်၏။ မိုးဥတု၌မူ ဆောင်ရွက်အပ်သော ကိစ္စကို ပြသခြင်းငှာ "ဝဿံ ဝသန္တိ ဗာလာ အဗျတ္တာ" အစရှိသော စကားရပ်ကို မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဘိက္ခုတို့၊ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ဝါမကပ်အပ်"ဟူသည် ပုရိမဝါ (ပထမဝါ) ၌ ပါတိမောက်ရွတ်ပြနိုင်သော ရဟန်းမရှိဘဲ ဝါမကပ်အပ်။ အကယ်၍ ဝါကပ်ပြီးသောအခါ ထိုပါတိမောက်ရွတ်သူရဟန်းသည် ဖဲခွာသွားပါက၊ သို့မဟုတ် လူထွက်သွားပါက၊ သို့မဟုတ် ပျံလွန်တော်မူပါက အခြားသော ပါတိမောက်ရွတ်သူရဟန်း ရှိမှသာ ပစ္ဆိမဝါ (ဒုတိယဝါ) ၌ ဆက်လက်နေထိုင်ရန် အပ်၏။ အကယ်၍ မရှိပါက အခြားကျောင်းတိုက်သို့ သွားအပ်၏၊ မသွားသော ရဟန်းတို့အား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ အကယ်၍ ပစ္ဆိမဝါ၌ ကပ်ပြီးမှ ထိုပါတိမောက်ရွတ်သူရဟန်းသည် ဖဲခွာသွားခြင်း၊ လူထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပျံလွန်ခြင်း ဖြစ်ပါက နှစ်လပတ်လုံး ဆက်လက်နေထိုင်အပ်၏။

ปาริสุทฺธิทานกถา

ပါရိသုဒ္ဓိပေးခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๑๖๔. กาเยน วิญฺญาเปตีติ ปาริสุทฺธิทานํ เยน เกนจิ องฺคปจฺจงฺเคน วิญฺญาเปติ ชานาเปติ; วาจํ ปน นิจฺฉาเรตุํ สกฺโกนฺโต วาจาย วิญฺญาเปติ; อุภยถา สกฺโกนฺโต กายวาจาหิ. สงฺเฆน ตตฺถ คนฺตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพติ สเจ พหู ตาทิสา คิลานา โหนฺติ, สงฺเฆน ปฏิปาฏิยา ฐตฺวา สพฺเพ หตฺถปาเส กาตพฺพา. สเจ ทูเร ทูเร โหนฺติ, สงฺโฆ นปฺปโหติ, ตํ ทิวสํ อุโปสโถ น กาตพฺโพ, นตฺเวว วคฺเคน สงฺเฆน อุโปสโถ กาตพฺโพ.

၁၆၄. "ကာယေန ဝိညာပေတိ"ဟူသည် ပါရိသုဒ္ဓိပေးခြင်းကို တစ်စုံတစ်ခုသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြင့် အချက်ပြ၍ သိစေခြင်း ဖြစ်သည်။ စကားကို မြွက်ဆိုနိုင်ပါက နှုတ်ဖြင့် သိစေအပ်၏။ နှစ်မျိုးစလုံး စွမ်းနိုင်ပါက ကိုယ်နှုတ်နှစ်ပါးလုံးဖြင့် သိစေအပ်၏။ "သံဃေန တတ္ထ ဂန္တွာ ဥပေါသထော ကာတဗ္ဗော"ဟူသည် အကယ်၍ ထိုကဲ့သို့သော ဂိလာနရဟန်းများစွာ ရှိပါက သံဃာတော်များက အစဉ်အတိုင်း တည်လျက် ဂိလာနအားလုံးကို ဟတ္ထပါသ်တွင်းသို့ သွင်း၍ ဥပုသ်ပြုအပ်၏။ ဂိလာနရဟန်းများ အဝေးတစ်နေရာစီ၌ ရှိကြပြီး သံဃာမလုံလောက်ပါက ထိုနေ့၌ ဥပုသ်မပြုအပ်၊ ဝဂ်သံဃာ (ဂိုဏ်းကွဲသံဃာ) ဖြင့် ဥပုသ်မပြုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

ตตฺเถว ปกฺกมตีติ สงฺฆมชฺฌํ อนาคนฺตฺวา ตโตว กตฺถจิ คจฺฉติ. สามเณโร ปฏิชานาตีติ ‘‘สามเณโร อห’’นฺติ เอวํ ปฏิชานาติ; ภูตํเยว วา สามเณรภาวํ อาโรเจติ, ปจฺฉา วา สามเณรภูมิยํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

"တတ္ထေဝ ပက္ကမတိ"ဟူသည် သံဃာ့အလယ်သို့ မလာဘဲ ထိုနေရာမှပင် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်သို့ သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သာမဏေရော ပဋိဇာနာတိ"ဟူသည် "တပည့်တော်သည် သာမဏေဖြစ်ပါသည်"ဟု ဝန်ခံခြင်း၊ သို့မဟုတ် စင်စစ်ဖြစ်သော သာမဏေအဖြစ်ကို ပြောကြားခြင်း သို့မဟုတ် နောက်၌ သာမဏေအဖြစ်၌ တည်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤနည်းလမ်းသည် သိက္ခာချသူ ဝန်ခံခြင်း စသော အလုံးစုံသော ဝတ္ထုတို့၌ အလားတူပင် ဖြစ်သည်။

สงฺฆปฺปตฺโต ปกฺกมตีติ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน อุโปสถตฺถาย สนฺนิปติตานํ จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ หตฺถปาสํ ปตฺวา ปกฺกมติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอตฺถ จ เอเกน พหูนมฺปิ อาหฏา ปาริสุทฺธิ อาหฏาว โหติ. สเจ ปน โส อนฺตรามคฺเค อญฺญํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา เยสํ อเนน ปาริสุทฺธิ คหิตา, เตสญฺจ อตฺตโน จ ปาริสุทฺธึ เทติ, ตสฺเสว ปาริสุทฺธิ อาคจฺฉติ, อิตรา ปน พิลาฬสงฺขลิกปาริสุทฺธิ นาม โหติ. สา น อาคจฺฉติ.

"သံဃပ္ပတ္တော ပက္ကမတိ" ဟူသည်မှာ အနည်းဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဥပုသ်ပြုရန် စည်းဝေးနေကြသော ရဟန်းလေးပါး၏ ဟတ္ထပါသ်သို့ ရောက်ပြီးမှ အရပ်တစ်ပါးသို့ ဖဲသွားခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤနည်းသည် (သံဃပ္ပတ္တော ဝိဗ္ဘမတိ စသည်ဖြင့်) အရပ်ရပ်၌ တူညီပေသည်။ ဤပါရိသုဒ္ဓိဆောင်ရာ၌ ရဟန်းတစ်ပါးတည်းက များစွာသောရဟန်းတို့၏ ပါရိသုဒ္ဓိကို ဆောင်ယူလာသော်လည်း ဆောင်ယူအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုရဟန်းသည် လမ်းခရီးအကြား၌ အခြားရဟန်းတစ်ပါးကို တွေ့၍ မိမိယူဆောင်လာသော ပါရိသုဒ္ဓိရှင် ရဟန်းတို့၏ ပါရိသုဒ္ဓိကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ပါရိသုဒ္ဓိကိုလည်းကောင်း ထိုအခြားရဟန်းအား ပေးလိုက်ပါက ထိုရဟန်းတစ်ပါး၏ ပါရိသုဒ္ဓိသာ သံဃာ့အထံသို့ ရောက်၏။ အခြားသော ပါရိသုဒ္ဓိသည်ကား ကြောင်နှောင်သံကွင်းဆက်နှင့်တူသော ပါရိသုဒ္ဓိ (ဗိဠာဠသံခလိကပါရိသုဒ္ဓိ) မည်၍ သံဃာ့ထံသို့ မရောက်ပေ။

สุตฺโต น อาโรเจตีติ อาคนฺตฺวา สุปติ, ‘‘อสุเกน ปาริสุทฺธิ ทินฺนา’’ติ น อาโรเจติ. ปาริสุทฺธิหารกสฺส อนาปตฺตีติ เอตฺถ สเจ สญฺจิจฺจ นาโรเจติ, ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ, ปาริสุทฺธิ ปน อาหฏาว โหติ. อสญฺจิจฺจ อนาโรจิตตฺตา ปนสฺส อนาปตฺติ, อุภินฺนมฺปิ จ อุโปสโถ กโตเยว โหติ.

"သုတ္တော န အာရောစေတိ" ဟူသည်မှာ သံဃာ့ထံသို့ ရောက်ပြီးနောက် အိပ်ပျော်သွားသဖြင့် "အရှင်ဘုရားတို့... ထိုမည်သော ရဟန်းသည် ပါရိသုဒ္ဓိကို ပေးလိုက်ပါသည်" ဟု မလျှောက်မိခြင်းကို ဆိုသည်။ "ပါရိသုဒ္ဓိဟာရကဿ အနာပတ္တိ" ဟူသော စကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - အကယ်၍ မလျှောက်ဘဲ နေလိုသော စေတနာဖြင့် တမင်သက်သက် မလျှောက်ပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏။ ပါရိသုဒ္ဓိကား ဆောင်ယူအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ တမင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ (မရည်ရွယ်ဘဲ) မလျှောက်မိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပါက ထိုပါရိသုဒ္ဓိဆောင်ရဟန်းအား အာပတ်မသင့်ပေ။ နှစ်ပါးလုံးသော (ပါရိသုဒ္ဓိပေးသောရဟန်းနှင့် ဆောင်ယူလာသောရဟန်းတို့၏) ဥပုသ်သည်လည်း ကောင်းစွာပြုပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။

ฉนฺททานกถา

ဆန္ဒဒါနကထာ

๑๖๕. ฉนฺททาเนปิ [Pg.344] ปาริสุทฺธิทาเน วุตฺตสทิโสเยว วินิจฺฉโย. ปาริสุทฺธึ เทนฺเตน ฉนฺทมฺปิ ทาตุนฺติ เอตฺถ สเจ ปาริสุทฺธิเมว เทติ น ฉนฺทํ, อุโปสโถ กโต โหติ. ยํ ปน สงฺโฆ อญฺญํ กมฺมํ กโรติ, ตํ อกตํ โหติ. ฉนฺทเมว เทติ น ปาริสุทฺธึ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุโปสโถปิ กมฺมมฺปิ กตเมว โหติ, ฉนฺททายกสฺส ปน อุโปสโถ อกโต โหติ. สเจปิ โกจิ ภิกฺขุ นทิยา วา สีมาย วา อุโปสถํ อธิฏฺฐหิตฺวา อาคจฺฉติ, ‘‘กโต มยา อุโปสโถ’’ติ อจฺฉิตุํ น ลภติ, สามคฺคี วา ฉนฺโท วา ทาตพฺโพ.

၁၆၅. ဆန္ဒပေးခြင်း၌လည်း ပါရိသုဒ္ဓိပေးခြင်း၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အဆုံးအဖြတ်နှင့် တူညီသော အဆုံးအဖြတ်ပင် ဖြစ်၏။ "ပါရိသုဒ္ဓိပေးသောရဟန်းသည် ဆန္ဒကိုလည်း ပေးရမည်" ဟူသော စကား၌ အကယ်၍ ပါရိသုဒ္ဓိကိုသာ ပေး၍ ဆန္ဒကို မပေးပါက ထိုရဟန်းအတွက် ဥပုသ်ပြုပြီးဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း သံဃာသည် ဥပုသ်ကံမှတစ်ပါး အခြားသော သံဃကံတစ်ခုခုကို ပြုလုပ်ပါက ထိုကံသည် မပြုအပ်သည် (ပျက်ပြယ်သည်) ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဆန္ဒကိုသာပေး၍ ပါရိသုဒ္ဓိကို မပေးပါက ဘိက္ခုသံဃာအား ဥပုသ်ကံသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသံဃကံသည်လည်းကောင်း ပြီးမြောက်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ဆန္ဒပေးသော ရဟန်း၏ ဥပုသ်ကံသည် မပြီးမြောက်ပေ။ ရဟန်းတစ်ပါးပါးသည် မြစ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဗဒ္ဓသိမ်၌သော်လည်းကောင်း ဥပုသ်ကို ဆောက်တည်ပြီးမှ လာခဲ့သော်လည်း "ငါသည် ဥပုသ်ပြုခဲ့ပြီ" ဟု ဆိုကာ သီးခြားနေခွင့်မရှိပေ။ သံဃာ့သာမဂ္ဂီကို ဖြစ်စေ (ကိုယ်တိုင်တက်ရောက်၍) ပေးရမည်၊ သို့မဟုတ် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ ပေးရမည်။

๑๖๗. สรติปิ อุโปสถํ นปิ สรตีติ เอกทา สรติ, เอกทา น สรติ. อตฺถิ เนว สรตีติ โย เอกนฺตํ เนว สรติ, ตสฺส สมฺมุติทานกิจฺจํ นตฺถิ. อนาคจฺฉนฺโตปิ กมฺมํ น โกเปติ.

၁၆၇. "သရတိပိ ဥပေါသထံ နာပိ သရတိ" ဟူသည်မှာ တစ်ခါတစ်ရံ ဥပုသ်ကို အမှတ်ရ၍ တစ်ခါတစ်ရံ အမှတ်မရခြင်းကို ဆိုသည်။ "အတ္ထိ နေဝ သရတိ" ဟူသည်မှာ လုံးဝ (စင်စစ်) အမှတ်မရတော့သော ရဟန်းကို ဆိုလိုရာ၊ ထိုရဟန်းအား ဥမ္မတ္တကသမ္မုတိ ပေးဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့ပေ။ ထိုရဟန်းသည် သံဃာ့အစည်းအဝေးသို့ မလာသော်လည်း သံဃကံကို ပျက်ပြားအောင် မလုပ်နိုင်ပေ။

สงฺฆุโปสถาทิกถา

သံဃုပေါသထာဒိကထာ

๑๖๘. โส เทโส สมฺมชฺชิตฺวาติ ตํ เทสํ สมฺมชฺชิตฺวา, อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตํ. ปานียํ ปริโภชนียนฺติอาทิ ปน อุตฺตานตฺถเมว. กสฺมา ปเนตํ วุตฺตํ? อุโปสถสฺส ปุพฺพกรณาทิทสฺสนตฺถํ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา –

၁၆၈. "သော ဒေသော သမ္မဇ္ဇိတွာ" ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်ကို တံမြက်လှည်း၍ ဟု အနက်ရသည်။ (ဤ၌ "သော ဒေသော" ဟူသော ပထမာဝိဘတ်သဒ္ဒါသည် ဒုတိယာဝိဘတ်အနက်၌ တည်၏။) "ပါနီယံ ပရိဘောဇနီယံ" စသော စကားလုံးများသည်ကား အနက် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤအချက်များကို မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သနည်း? ဥပုသ်ကံ၏ ပုဗ္ဗကရဏ (ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု) စသည်တို့ကို ပြခြင်းအကျိုးငှာ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့က ဤသို့ ဆိုခဲ့ကြသည် —

‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ;

อุโปสถสฺส เอตานิ, ปุพฺพกรณนฺติ วุจฺจติ’’.

"တံမြက်လှည်းခြင်း၊ ဆီမီးထွန်းခြင်း၊ နေရာခင်းခြင်းနှင့်တကွ ရေတည်ထားခြင်း ဤလေးပါးသော ပြုဖွယ်တို့ကို ဥပုသ်ကံ၏ ပုဗ္ဗကရဏ (ကြိုတင်ပြုဖွယ်ကိစ္စ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။"

อิติ อิมานิ จตฺตาริ ‘‘ปุพฺพกรณ’’นฺติ อกฺขาตานิ.

ဤသို့လျှင် ဤလေးပါးသော ပြုဖွယ်တို့ကို "ပုဗ္ဗကရဏ" ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်ပြီ။

‘‘ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท;

อุโปสถสฺส เอตานิ, ปุพฺพกิจฺจนฺติ วุจฺจติ.

"ဆန္ဒကို ဆောင်ယူခြင်း၊ ပါရိသုဒ္ဓိကို ဆောင်ယူခြင်း၊ ဥတုကို ကြားနာခြင်း၊ ရဟန်းတို့ကို ရေတွက်ခြင်း၊ (ဘိက္ခုနီတို့အား) ဩဝါဒပေးခြင်း ဤငါးပါးသော ပြုဖွယ်တို့ကို ဥပုသ်ကံ၏ ပုဗ္ဗကိစ္စ (ကြိုတင်ပြုဖွယ်ကိစ္စ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။"

อิติ อิมานิ ปญฺจ ปุพฺพกรณโต ปจฺฉา กตฺตพฺพานิ ‘‘ปุพฺพกิจฺจ’’นฺติ อกฺขาตานิ.

ဤသို့လျှင် ဤငါးပါးသော ပြုဖွယ်တို့သည် ပုဗ္ဗကရဏ လေးပါး၏နောက်၌ ပြုထိုက်သော်လည်း ဥပုသ်ကံ (ပါတိမောက်ရွတ်ခြင်း) မတိုင်မီ ရှေးဦးစွာ ပြုထိုက်သောကြောင့် "ပုဗ္ဗကိစ္စ" ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်ပြီ။

‘‘อุโปสโถ ยาวติกา จ ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา,สภาคาปตฺติโย จ น วิชฺชนฺติ;

วชฺชนียา จ ปุคฺคลา ตสฺมึ น โหนฺติ,ปตฺตกลฺลนฺติ วุจฺจติ’’.

"ဥပုသ်ကံ၌ ပါဝင်ထိုက်သော ရဟန်းအားလုံး ဟတ္ထပါသ်ကို မစွန့်ဘဲ သိမ်တစ်ခုတည်း၌ ရှိနေကြခြင်း၊ သဘာဂအာပတ် (အပြစ်တူသောအာပတ်) များ မရှိခြင်း၊ ဟတ္ထပါသ်အတွင်း၌ ရှောင်ကြဉ်အပ်သော (လူစသော) ပုဂ္ဂိုလ်များ မရှိခြင်း၊ ဤအင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဥပုသ်ကံကို လျောက်ပတ်သော အခါရှိသော ကံ (ပတ္တကလ္လ) ဟု ဆိုအပ်၏။"

อิติ อิมานิ จตฺตาริ ‘‘ปตฺตกลฺล’’นฺติ อกฺขาตานีติ.

ဤသို့လျှင် ဤလေးပါးတို့ကို "ပတ္တကလ္လ" ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်ပြီ။

เตหิ [Pg.345] สทฺธินฺติ เตหิ อาคเตหิ สทฺธึ เอตานิ ปุพฺพกรณาทีนิ กตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพ. อชฺช เม อุโปสโถติ เอตฺถ สเจ ปนฺนรโส โหติ, ‘‘อชฺช เม อุโปสโถ ปนฺนรโส’’ติปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. จาตุทฺทสิเกปิ เอเสว นโย.

"တေဟိ သဒ္ဓိံ" ဟူသည်မှာ ကြွရောက်လာကြသော ထိုရဟန်းတို့နှင့်အတူ ဤပုဗ္ဗကရဏ စသည်တို့ကို ပြုလုပ်၍ ဥပုသ်ကံကို ဆောင်ရွက်ရမည်။ "အဇ္ဇ မေ ဥပေါသထော" ဟူသော စကား၌ တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက် ဥပုသ်နေ့ဖြစ်ပါက "ယနေ့သည် ငါ၏ တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက် ဥပုသ်နေ့ဖြစ်သည်" ဟု နှလုံးသွင်း ဆောက်တည်သင့်သည်။ တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက် (စာတုဒ္ဒသိက) ဥပုသ်နေ့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

อาปตฺติปฏิกมฺมวิธิกถา

အာပတ္တိပဋိကမ္မဝိဓိကထာ

๑๖๙. ภควตา ปญฺญตฺตํ ‘‘น สาปตฺติเกน อุโปสโถ กาตพฺโพ’’ติ อิทํ ‘‘ยสฺส สิยา อาปตฺตี’’ติอาทิวจเนเนว ปาริสุทฺธิทานปญฺญาปเนน จ ปาริสุทฺธิอุโปสถปญฺญาปเนน จ ปญฺญตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตินฺติ ถุลฺลจฺจยาทีสุ เอกิสฺสา นามํ คเหตฺวา ‘‘ถุลฺลจฺจยํ อาปตฺตึ ปาจิตฺติยํ อาปตฺติ’’นฺติ เอวํ วตฺตพฺพํ. ตํ ปฏิเทเสมีติ อิทํ ‘‘ตํ ตุมฺหมูเล, ตํ ตุยฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ วุตฺเตปิ สุวุตฺตเมว โหติ. ปสฺสสีติ อิทญฺจ ‘‘ปสฺสสิ อาวุโส ตํ อาปตฺตึ, ปสฺสถ ภนฺเต ตํ อาปตฺติ’’นฺติ เอวํ วตฺตพฺพํ. อาม ปสฺสามีติ อิทํ ปน ‘‘อาม ภนฺเต ปสฺสามิ, อาม อาวุโส ปสฺสามี’’ติ เอวํ วุตฺตมฺปิ สุวุตฺตเมว โหติ. อายตึ สํวเรยฺยาสีติ เอตฺถ ปน สเจ วุฑฺฒตโร ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาถา’’ติ วตฺตพฺโพ. เอวํ วุตฺเตน ปน ‘‘สาธุ สุฏฺฐุ สํวริสฺสามี’’ติ วตฺตพฺพเมว.

၁၆၉. မြတ်စွာဘုရား ပညတ်တော်မူအပ်သော "အာပတ်ရှိသောရဟန်းသည် ဥပုသ်မပြုအပ်" ဟူသော ဤသိက္ခာပုဒ်ကို "ယဿ သိယာ အာပတ္တိ" စသော စကားတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါရိသုဒ္ဓိပေးခြင်းကို ပညတ်တော်မူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပညတ်တော်မူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပညတ်တော်မူအပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ "ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ" ဟူသည်မှာ ထုလ္လစ္စည်းအစရှိသော အာပတ်များတွင် တစ်ပါးပါး၏အမည်ကိုယူ၍ "ထုလ္လစ္စယအာပတ် သင့်ရောက်ပါပြီ"၊ "ပါစိတ်အာပတ် သင့်ရောက်ပါပြီ" ဟု ဤသို့ ပြောဆိုရမည်။ "တံ ပဋိဒေသေမိ" ဟူသော ဤစကားကို "တံ တုမှမူလေ ပဋိဒေသေမိ" ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ "တံ တုယှမူလေ ပဋိဒေသေမိ" ဟူ၍ဖြစ်စေ ပြောဆိုသော်လည်း ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ "ပဿသိ" ဟူသော ဤစကားကိုလည်း "ပဿသိ အာဝုသော တံ အာပတ္တိံ" ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ "ပဿထ ဘန္တေ တံ အာပတ္တိံ" ဟူ၍ဖြစ်စေ ပြောဆိုရမည်။ "အာမ ပဿာမိ" ဟူသော စကားကိုလည်း "အာမ ဘန္တေ Pဿာမိ" ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ "အာမ အာဝုသော ပဿာမိ" ဟူ၍ဖြစ်စေ ပြောဆိုသော်လည်း ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ "အာယတိံ သံဝရေယျာသိ" ဟူသော ဤစကား၌ သီတင်းကြီးရဟန်းဖြစ်ပါက "အာယတိံ သံဝရေယျာထ" ဟု လျှောက်ထိုက်၏။ ဤသို့ အပြောခံရသောရဟန်းသည်လည်း "သာဓု သုဋ္ဌု သံဝရိဿာမိ" (ကောင်းပါပြီ၊ ကောင်းစွာ စောင့်စည်းပါအံ့) ဟု ပြောဆိုထိုက်သည်သာ ဖြစ်၏။

ยทา นิพฺเพมติโกติ เอตฺถ สเจ ปเนส นิพฺเพมติโก น โหติ, วตฺถุํ กิตฺเตตฺวาว เทเสตุํ วฏฺฏตีติ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตตฺรายํ เทสนาวิธิ – สเจ เมฆจฺฉนฺเน สูริเย ‘‘กาโล นุ โข โน’’ติ เวมติโก ภุญฺชติ, เตน ภิกฺขุนา ‘‘อหํ ภนฺเต เวมติโก ภุญฺชึ’’, สเจ กาโล อตฺถิ, ‘‘สมฺพหุลา ทุกฺกฏา อาปตฺติโย อาปนฺโนมฺหิ, โน เจ อตฺถิ, ‘‘สมฺพหุลา ปาจิตฺติยา อาปนฺโนมฺหี’’ติ เอวํ วตฺถุํ กิตฺเตตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต ยา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สมฺพหุลา ทุกฺกฏา วา ปาจิตฺติยา วา อาปตฺติโย อาปนฺโน, ตา ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ วตฺตพฺพํ. เอส นโย สพฺพาปตฺตีสุ.

"ယဒါ နိဗ္ဗေမတိကော" ဟူသော ဤစကား၌ - အကယ်၍ ထိုရဟန်းသည် ယုံမှားကင်းသူ မဟုတ်ပါက ဝတ္ထု (အကြောင်းအရာ) ကို ဖော်ပြ၍သာ ဒေသနာကြားထိုက်၏ဟု အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ထိုဒေသနာကြားနည်းစနစ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် — အကယ်၍ တိမ်ဖုံးနေသဖြင့် နေကို မမြင်ရသော်လည်း "အခါကာလ ဟုတ်ပါဦးမလား" ဟု ယုံမှားသံသယရှိလျက် စားသောက်မိပါက ထိုရဟန်းသည် "အရှင်ဘုရား... ဘုရားတပည့်တော်သည် ယုံမှားသံသယရှိလျက် စားမိပါသည်၊ အကယ်၍ အခါကာလ ဖြစ်ပါသေးက ဒုက္ကဋ်အာပတ်များစွာ သင့်ရောက်ပါ၏၊ အကယ်၍ အခါကာလ မဟုတ်တော့ပါက ပါစိတ်အာပတ်များစွာ သင့်ရောက်ပါ၏" ဟု ဤသို့ အကြောင်းအရာကို ဖော်ပြ၍ "အရှင်ဘုရား... ဘုရားတပည့်တော်သည် ထိုအကြောင်းအရာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ်များစွာ သို့မဟုတ် ပါစိတ်အာပတ်များစွာတို့သို့ သင့်ရောက်ပါပြီ၊ ထိုအာပတ်များကို အရှင်ဘုရားတို့၏ ထံမှောက်၌ ကုစားပါ၏" ဟု လျှောက်ရမည်။ ဤနည်းသည် အလုံးစုံသော အာပတ်တို့၌ တူညီပေသည်။

น ภิกฺขเว สภาคา อาปตฺตีติ เอตฺถ ยํ ทฺเวปิ ชนา วิกาลโภชนาทินา สภาควตฺถุนา อาปตฺตึ อาปชฺชนฺติ, เอวรูปา วตฺถุสภาคา ‘‘สภาคา’’ติ [Pg.346] วุจฺจติ. วิกาลโภชนปฺปจฺจยา อาปนฺนํ ปน อนติริตฺตโภชนปจฺจยา อาปนฺนสฺส สนฺติเก เทเสตุํ วฏฺฏติ. ยาปิ จายํ วตฺถุสภาคา, สาปิ เทสิตา สุเทสิตาว. อญฺญํ ปน เทสนปจฺจยา เทสโก, ปฏิคฺคหณปฺปจฺจยา ปฏิคฺคหโก จาติ อุโภปิ ทุกฺกฏํ อาปชฺชนฺติ, ตํ นานาวตฺถุกํ โหติ, ตสฺมา อญฺญมญฺญํ เทเสตุํ วฏฺฏติ.

"န ဘိက္ခဝေ သဘာဂါ အာပတ္တိ" ဟူသော ဤစကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ — ရဟန်းနှစ်ပါးလုံးသည် ဝိကာလဘောဇန (နေလွဲညစာစားခြင်း) အစရှိသော သဘောတူညီသော အကြောင်းဝတ္ထုကြောင့် အာပတ်သင့်ရောက်ကြရာ ဤကဲ့သို့ ဝတ္ထုအားဖြင့် တူညီသော အာပတ်ကို "သဘာဂအာပတ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ဝိကာလဘောဇနကြောင့် အာပတ်သင့်သောရဟန်းသည် အနတိရိတ္တဘောဇဉ်ကို စားခြင်းကြောင့် အာပတ်သင့်သော ရဟန်း၏အထံ၌ ဒေသနာကြားခြင်းငှာ အပ်၏။ ထိုသို့ ဝတ္ထုအားဖြင့် တူညီသော သဘာဂအာပတ်ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းကို ဒေသနာကြားပြီးပါက ကောင်းစွာ ဒေသနာကြားအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း အခြားသော ဒေသနာပြောကြားခြင်းဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဒေသနာကြားသောရဟန်းလည်းကောင်း၊ ဒေသနာခံယူခြင်းဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဒေသနာခံသောရဟန်းလည်းကောင်း နှစ်ပါးလုံး ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ရောက်ကြကုန်၏။ ထိုအာပတ်သည် ကွဲပြားခြားနားသော ဝတ္ထုရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အချင်းချင်း ဒေသနာကြားရန် သင့်လျော်ပေသည်။

๑๗๐. สามนฺโต ภิกฺขุ เอวมสฺส วจนีโยติ เอตฺถ สภาโคเยว วตฺตพฺโพ. วิสภาคสฺส หิ วุจฺจมาเน ภณฺฑนกลหสงฺฆเภทาทีนิปิ โหนฺติ, ตสฺมา ตสฺส อวตฺวา ‘‘อิโต วุฏฺฐหิตฺวา ปฏิกริสฺสามี’’ติ อาโภคํ กตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพติ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

၁၇၀. "သာမန္တော ဘိက္ခု ဧဝမဿ ဝစနီယော" ဟူသော ဤစကား၌ သဘောတူသော (သီလတူသော) ရဟန်းကိုသာ ပြောဆိုထိုက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဘောမတူသော (သီလမတူသော) ရဟန်းအား ပြောဆိုမိပါက ငြင်းခုံခြင်း၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၊ သံဃာကွဲပြားခြင်း အစရှိသည်တို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုသဘောမတူသောရဟန်းအား မပြောကြားဘဲ "ငါသည် ဤအရပ်မှထ၍ ကုစားအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဥပုသ်ပြုရမည်ဟု အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။

อนาปตฺติปนฺนรสกาทิกถา

အနာပတ္တိပန္နာရသကာဒိကထာ

๑๗๒. อนาปตฺติปนฺนรสเก – เต น ชานึสูติ สีมํ โอกฺกนฺตาติ วา โอกฺกมนฺตีติ วาติ น ชานึสุ. อถญฺเญ อาวาสิกา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตีติ คามํ วา อรญฺญํ วา เกนจิ กรณีเยน คนฺตฺวา เตสํ นิสินฺนฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺติ. วคฺคา สมคฺคสญฺญิโนติ เตสํ สีมํ โอกฺกนฺตตฺตา วคฺคา; สีมํ โอกฺกนฺตภาวสฺส อชานนโต สมคฺคสญฺญิโน.

၁၇၂. အနာပတ္တိပန္နရသက (အာပတ်မသင့်သော တစ်ဆယ့်ငါးပါးစု) ၌ ‘ထိုသူတို့ မသိကြကုန်’ ဆိုသည်မှာ သိမ်သို့ ဝင်ပြီးသည်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝင်ဆဲဖြစ်သည်ကိုသော်လည်းကောင်း မသိကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ထိုအခါ အခြားကျောင်းနေရဟန်းတို့ ရောက်လာကြကုန်၏’ ဆိုသည်မှာ ရွာသို့လည်းကောင်း၊ တောသို့လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စဖြင့် သွားကြ၍ ထိုရဟန်းတို့ ရှိရာ နေရာသို့ ရောက်လာကြကုန်၏။ ‘ကွဲပြားလျက် ညီညွတ်သည်ဟု အမှတ်ရှိကုန်၏’ ဆိုသည်မှာ သိမ်အတွင်းသို့ သက်ရောက်ဝင်ရှိသောကြောင့် ကွဲပြားနေကြသော်လည်း၊ သိမ်သို့ ဝင်ရောက်နေသည့်အဖြစ်ကို မသိသောကြောင့် ညီညွတ်ကြသည်ဟု အမှတ်ရှိကြကုန်၏။

๑๗๓. วคฺคาวคฺคสญฺญิปนฺนรสเก – เต ชานนฺตีติ ปพฺพเต วา ถเล วา ฐิตา สีมํ โอกฺกนฺเต วา โอกฺกมนฺเต วา ปสฺสนฺติ. เวมติกปนฺนรสกํ อุตฺตานเมว.

၁၇၃. ဝဂ္ဂါဝဂ္ဂသညီပန္နရသက (ကွဲပြားသူနှင့် ညီညွတ်သူဟု အမှတ်ရှိသူတို့၏ တစ်ဆယ့်ငါးပါးစု) ၌ ‘ထိုသူတို့ သိကြကုန်၏’ ဆိုသည်မှာ တောင်ပေါ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ကုန်းပေါ်၌သော်လည်းကောင်း တည်နေကြကုန်သည်ဖြစ်၍ သိမ်သို့ ဝင်ပြီးဖြစ်သော သို့မဟုတ် ဝင်ဆဲဖြစ်သော ရဟန်းတို့ကို မြင်ကြရကုန်၏။ ဝေမတိကပန္နရသက (ယုံမှားခြင်းရှိသူတို့၏ တစ်ဆယ့်ငါးပါးစု) သည် အနက်ထင်ရှားလှပေ၏။

๑๗๕. กุกฺกุจฺจปกตปนฺนรสเก – ยถา อิจฺฉาย อภิภูโต ‘‘อิจฺฉาปกโต’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ปุพฺพภาเค สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวาปิ กรณกฺขเณ อกปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาสงฺขาเตน กุกฺกุจฺเจน อภิภูตา ‘‘กุกฺกุจฺจปกตา’’ติ เวทิตพฺพา.

၁၇၅. ကုက္ကုစ္စပကတပန္နရသက (ကုက္ကုစ္စဖြစ်သူတို့၏ တစ်ဆယ့်ငါးပါးစု) ၌ ယုတ်မာသော အလိုဆန္ဒ လွှမ်းမိုးခြင်းခံရသူကို ‘အလိုဆန္ဒ လွှမ်းမိုးအပ်သူ (ဣစ္ဆာပကတ)’ ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဥပုသ်မပြုမီ ရှေးအဖို့၌ (အပ်သည်သာဟု) ဆုံးဖြတ်ချက်ချထားပြီးသော်လည်း၊ ဥပုသ်ပြုဆဲခဏ၌ မအပ်သောအရာ၌ အပ်၏ဟု မှတ်ထင်ခြင်းဟူသော ကုက္ကုစ္စ (တွေးတောပူပန်မှု) လွှမ်းမိုးခြင်းခံရသူတို့ကို ‘ကုက္ကုစ္စပကတ (ကုက္ကုစ္စဖြစ်သူများ)’ ဟု သိအပ်ကုန်၏။

๑๗๖. เภทปุเรกฺขารปนฺนรสเก – อกุสลพลวตาย ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตํ.

၁၇၆. ဘေဒပုရေက္ခာရပန္နရသက (သံဃာသင်းခွဲမှုကို ရှေးရှုသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးစု) ၌ အကုသိုလ်စိတ် အားကြီးသောကြောင့် ထုလ္လစည်းအာပတ် သင့်ကြောင်း မိန့်တော်မူအပ်ပြီ။

สีโมกฺกนฺติกเปยฺยาลกถา

သီမောက္ကန္တိကပေယျာလကထာ

๑๗๗. อาวาสิเกนอาคนฺตุกเปยฺยาเล – ยถา ปุริเม อาวาสิเกนอาวาสิกเปยฺยาเล ‘‘เต น ชานนฺติ อถญฺเญ อาวาสิกา’’ติอาทิ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘เต น ชานนฺติ อถญฺเญ อาคนฺตุกา’’ติอาทินา นเยน [Pg.347] สพฺพํ เวทิตพฺพํ. อาคนฺตุเกนอาวาสิกเปยฺยาเล ปน – ยถา ปุริมเปยฺยาเล ‘‘อาวาสิกา ภิกฺขู สนฺนิปตนฺตี’’ติ อาคตํ, เอวํ ‘‘อาคนฺตุกา ภิกฺขู สนฺนิปตนฺตี’’ติ อาเนตพฺพํ. อาคนฺตุเกนอาคนฺตุกเปยฺยาเล ปน – อุภยปเทสุ อาคนฺตุกวเสน โยเชตพฺโพติ.

၁၇၇. အာဝါသိကေနအာဂန္တုကပေယျာလ၌ - ရှေးဦးစွာပြဆိုခဲ့သော ‘အာဝါသိကေနအာဝါသိကပေယျာလ’ ၌ ‘ထိုသူတို့ မသိကြကုန်၊ အခြားကျောင်းနေရဟန်းတို့ ရောက်လာကြကုန်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘ထိုသူတို့ မသိကြကုန်၊ အခြား ဧည့်သည်ရဟန်းတို့ ရောက်လာကြကုန်၏’ စသည်ဖြင့် နည်းလမ်းဖြင့် အလုံးစုံကို သိအပ်၏။ အာဂန္တုကေနအာဝါသိကပေယျာလ၌မူ - ရှေးဦးပေယျာလ၌ ‘ကျောင်းနေရဟန်းတို့ စည်းဝေးကြကုန်၏’ ဟု လာရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘ဧည့်သည်ရဟန်းတို့ စည်းဝေးကြကုန်၏’ ဟု ဆောင်ယူအပ်၏။ အာဂန္တုကေနအာဂန္တုကပေယျာလ၌မူ - နှစ်မျိုးသော ပုဒ်တို့၌ ဧည့်သည်ရဟန်း (အာဂန္တုက) အနေဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

๑๗๘. อาวาสิกานํ ภิกฺขูนํ จาตุทฺทโส โหติ, อาคนฺตุกานํ ปนฺนรโสติ เอตฺถ เยสํ ปนฺนรโส, เต ติโรรฏฺฐโต วา อาคตา, อตีตํ วา อุโปสถํ จาตุทฺทสิกํ อกํสูติ เวทิตพฺพา. อาวาสิกานํ อนุวตฺติตพฺพนฺติ อาวาสิเกหิ ‘‘อชฺชุโปสโถ จาตุทฺทโส’’ติ ปุพฺพกิจฺเจ กริยมาเน อนุวตฺติตพฺพํ, น ปฏิกฺโกสิตพฺพํ. น อกามา ทาตพฺพาติ น อนิจฺฉาย ทาตพฺพา.

၁၇၈. ‘ကျောင်းနေရဟန်းတို့အား တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက် ဥပုသ်ဖြစ်၍ ဧည့်သည်ရဟန်းတို့အား တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက် ဥပုသ်ဖြစ်၏’ ဟူသော စကားရပ်၌ မည်သည့်ဧည့်သည်ရဟန်းတို့အား တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက် ဥပုသ်ဖြစ်သနည်းဟူမူ - ထိုရဟန်းတို့သည် တိုင်းတစ်ပါးမှ လာသောသူများ ဖြစ်ကြသည် သို့မဟုတ် လွန်ခဲ့ပြီးသော ဥပုသ်ကို တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက် (စာတုဒ္ဒသိက) ဥပုသ်အဖြစ် ပြုခဲ့ကြသူများဖြစ်သည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ‘ကျောင်းနေရဟန်းတို့နောက်သို့ အစဉ်လိုက်ရမည်’ ဆိုသည်မှာ ကျောင်းနေရဟန်းတို့က ‘ယနေ့ တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက် ဥပုသ်နေ့ဖြစ်၏’ ဟု ပုဗ္ဗကိစ္စကို ပြုလုပ်သောအခါ အစဉ်လိုက်ရမည်၊ မတားမြစ်အပ်။ ‘အလိုမရှိဘဲ မပေးအပ်’ ဆိုသည်မှာ အလိုမရှိဘဲလျက် သံဃာ့ညီညွတ်မှုကို မပေးအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။

ลิงฺคาทิทสฺสนกถา

လိင်္ဂါဒိဒဿနကထာ

๑๗๙. อาวาสิกาการนฺติ อาวาสิกานํ อาการํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อากาโร นาม เยน เตสํ วตฺตสมฺปนฺนา วา น วาติ อาจารสณฺฐานํ คยฺหติ. ลิงฺคํ นาม ยํ เต ตตฺถ ตตฺถ ลีเน คมยติ; อทิสฺสมาเนปิ ชานาเปตีติ อตฺโถ. นิมิตฺตํ นาม ยํ ทิสฺวา เต อตฺถีติ ญายนฺติ. อุทฺเทโส นาม เยน เต เอวรูปปริกฺขาราติ อุทฺทิสนฺติ; อปเทสํ ลภนฺตีติ อตฺโถ. สพฺพเมตํ สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทีนญฺเจว ปทสทฺทาทีนญฺจ อธิวจนํ, ยถาโยคํ ปน โยเชตพฺพํ. อาคนฺตุกาการาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อญฺญาตกนฺติ อญฺเญสํ สนฺตกํ. ปาทานํ โธตํ อุทกนิสฺเสกนฺติ ปาทานํ โธตานํ อุทกนิสฺเสกํ. พหุวจนสฺส เอกวจนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ปาทานํ โธตอุทกนิสฺเสก’’นฺติ วา ปาโฐ; ปาทานํ โธวนอุทกนิสฺเสกนฺติ อตฺโถ.

၁၇၉. ‘အာဝါသိကာကာရံ’ ဆိုသည်မှာ ကျောင်းနေရဟန်းတို့၏ အခြင်းအရာဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် အလုံးစုံသော နေရာ၌ တူညီ၏။ ‘အခြင်းအရာ (အာကာရ)’ မည်သည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုကျောင်းနေရဟန်းတို့၏ ‘ဤသူတို့သည် ဝတ်နှင့်ပြည့်စုံသူများ ဖြစ်ကြသည်၊ သို့မဟုတ် မပြည့်စုံသူများ ဖြစ်ကြသည်’ ဟု အကျင့်သီလ၏ ကောင်းစွာတည်ပုံကို သိနိုင်သော အခြင်းအရာတည်း။ ‘အသွင်အပြင် (လိင်္ဂ)’ မည်သည် ထိုထိုအရပ်၌ လျှို့ဝှက်ကွယ်ဝှက်နေကြကုန်သော ထိုကျောင်းနေရဟန်းတို့ကို သိစေတတ်သော ကောင်းစွာခင်းထားသော ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် စသည်တို့တည်း။ မတွေ့မြင်ရသေးသော်လည်း သိစေတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘အမှတ်အသား (နိမိတ္တ)’ မည်သည် အကြင်အမှတ်အသားကို မြင်၍ ‘ထိုကျောင်းနေရဟန်းတို့ ရှိကြကုန်၏’ ဟု သိရသော အမှတ်အသားတည်း။ ‘ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ)’ မည်သည် အကြင်ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် စသည်ဖြင့် ‘ထိုကျောင်းနေရဟန်းတို့သည် ဤသို့သော သဘောရှိသော ပရိက္ခရာရှိသူများ ဖြစ်ကြသည်’ ဟု ညွှန်ပြအပ်သော အရာတည်း။ ညွှန်ပြအပ်သည့်အဖြစ်ကို ရ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အာဝါသိကာကာရ စသော စကားအားလုံးသည် ကောင်းစွာခင်းကျင်းအပ်သော ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခြေသံ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ယှဉ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဧည့်သည်ရဟန်းတို့၏ ‘အာဂန္တုကာကာရ’ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အညာတကံ’ ဆိုသည်မှာ အခြားသူတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော အရာတည်း။ ‘ပါဒါနံ ဓေါတံ ဥဒကနိဿေကံ’ ဆိုသည်မှာ ဆေးကြောအပ်ပြီးသော ခြေတို့၏ မသွန်အပ်သော ရေကြွင်းကို ဆိုလိုသည်။ (ဤ၌ ဓေါတာနံဟူသော ဗဟုဝုစ်၏နေရာတွင် ဓေါတံဟူသော ဧကဝုစ်အဖြစ် ရေးသားထားသည်ဟု သိအပ်၏။) ‘ပါဒါနံ ဓေါတုဒကနိဿေကံ’ ဟူ၍လည်း ပါဠိတော်မူကွဲရှိရာ ခြေဆေးခြင်း၏ မသွန်အပ်သော ရေကြွင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

๑๘๐. นานาสํวาสกาทิวตฺถูสุ – สมานสํวาสกทิฏฺฐินฺติ ‘‘สมานสํวาสกา เอเต’’ติ ทิฏฺฐึ. น ปุจฺฉนฺตีติ เตสํ ลทฺธึ น ปุจฺฉนฺติ; อปุจฺฉิตฺวาว วตฺตปฏิวตฺตึ กตฺวา เอกโต อุโปสถํ กโรนฺติ. นาภิวิตรนฺตีติ นานาสํวาสกภาวํ มทฺทิตุํ อภิภวิตุํ น สกฺโกนฺติ; ตํ ทิฏฺฐึ น นิสฺสชฺชาเปนฺตีติ อตฺโถ.

၁၈၀. နာနာသံဝါသကစသော ဝတ္ထုတို့၌ - ‘သမာနသံဝါသကဒိဋ္ဌိံ’ ဆိုသည်မှာ ‘ဤရဟန်းတို့သည် တူညီသော သံဝါသရှိကြသူများ (သမာနသံဝါသက) ဖြစ်ကြသည်’ ဟူသော အယူကို ဆိုလိုသည်။ ‘မမေးမြန်းကြကုန်’ ဆိုသည်မှာ ထိုရဟန်းတို့၏ အယူဝါဒကို မမေးမြန်းကြကုန်ဘဲ၊ မမေးဘဲလျက်သာလျှင် ဝတ်အကျင့်ကိုပြု၍ တပေါင်းတည်း ဥပုသ်ပြုကြကုန်၏။ ‘မနှိပ်နင်းနိုင်ကြကုန်’ ဆိုသည်မှာ နာနာသံဝါသက၏အဖြစ်ကို နှိပ်နင်းရန် သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးရန် မစွမ်းနိုင်ကြကုန်၊ ထိုအယူကို မစွန့်လွှတ်စေနိုင်ကြကုန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

นคนฺตพฺพคนฺตพฺพวารกถา

နဂန္တဗ္ဗဂန္တဗ္ဗဝါရကထာ

๑๘๑. สภิกฺขุกา อาวาสาติ ยสฺมึ อาวาเส อุโปสถการกา ภิกฺขู อตฺถิ, ตมฺหา อาวาสา ยํ น สกฺโกติ ตทเหว อาคนฺตุํ[Pg.348], โส อาวาโส อุโปสถํ อกตฺวา น คนฺตพฺโพ. อญฺญตฺร สงฺเฆนาติ สงฺฆปฺปโหนเกหิ ภิกฺขูหิ วินา. อญฺญตฺร อนฺตรายาติ ปุพฺเพ วุตฺตํ ทสวิธํ อนฺตรายํ วินา. สพฺพนฺติเมน ปน ปริจฺเฉเทน อตฺตจตุตฺเถน อนฺตราเย วา สติ คนฺตุํ วฏฺฏติ. อนาวาโสติ นวกมฺมสาลาทิโก โย โกจิ ปเทโส. ยถา จ อาวาสาทโย น คนฺตพฺพา; เอวํ สเจ วิหาเร อุโปสถํ กโรนฺติ, อุโปสถาธิฏฺฐานตฺถํ สีมาปิ นทีปิ น คนฺตพฺพา. สเจ ปเนตฺถ โกจิ ภิกฺขุ โหติ, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตุํ วฏฺฏติ. วิสฺสฏฺฐอุโปสถาปิ อาวาสา คนฺตุํ วฏฺฏติ; เอวํ คโต อธิฏฺฐาตุมฺปิ ลภติ. อารญฺญเกนาปิ ภิกฺขุนา อุโปสถทิวเส คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา อตฺตโน วิหารเมว อาคนฺตพฺพํ. สเจ อญฺญํ วิหารํ โอกฺกมติ, ตตฺถ อุโปสถํ กตฺวาว อาคนฺตพฺพํ, อกตฺวา น วฏฺฏติ.

၁၈၁. ‘ရဟန်းတို့ရှိရာ ကျောင်းတိုက်များ’ ဆိုသည်မှာ အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ ဥပုသ်ပြုမည့် ရဟန်းတို့ရှိကုန်၏၊ ထိုကျောင်းတိုက်မှ (အခြားကျောင်းတိုက်သို့) သွားရာ၌ ထိုနေ့ချင်း၌ပင် ပြန်လာရန် မစွမ်းနိုင်ပါက၊ ထိုကျောင်းတိုက်သို့ ဥပုသ်မပြုဘဲ မသွားအပ်။ ‘သံဃာမှတစ်ပါး’ ဆိုသည်မှာ သံဃာအဖြစ် လုံလောက်သော ရဟန်းတို့မှ ကင်း၍ (မသွားအပ်)။ ‘အန္တရာယ်မှတစ်ပါး’ ဆိုသည်မှာ ရှေး၌ဆိုအပ်ခဲ့သော ဆယ်ပါးသော အန္တရာယ်တို့ကို ကြဉ်၍ (မသွားအပ်)။ အနိမ့်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့်မူ မိမိအပါအဝင် လေးပါးမြောက် (သို့မဟုတ် ငါးပါးမြောက်) သော သံဃာရှိလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ အန္တရာယ်ရှိလျှင်သော်လည်းကောင်း သွားရန် အပ်၏။ ‘ကျောင်းမဟုတ်သောအရပ် (အနာဝါသ)’ ဆိုသည်မှာ အဆောက်အဦးအသစ် ဆောက်လုပ်ရာတဲ စသော တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်ဒေသကို ဆိုလိုသည်။ ကျောင်းအစရှိသော အရပ်တို့သို့ မသွားအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မိမိတို့နေရာ ကျောင်းတိုက်၌ အကယ်၍ ဥပုသ်ပြုကြပါက ဥပုသ်ကို အဓိဋ္ဌာန်ရန်အတွက် သိမ်သို့လည်းကောင်း၊ မြစ်သို့လည်းကောင်း မသွားအပ်။ သို့ရာတွင် ထိုသိမ် သို့မဟုတ် မြစ်တို့၌ တစ်စုံတစ်ပါးသော ရဟန်းရှိပါက ထိုရဟန်း၏ထံသို့ သွားရန် အပ်၏။ ဥပုသ်ကို စွန့်လွှတ်အပ်သော ကျောင်းတိုက်မှလည်း သွားရန် အပ်၏။ ထိုသို့သွားသော ရဟန်းသည် ဥပုသ်အဓိဋ္ဌာန်ခွင့်ကိုလည်း ရ၏။ တောနေရဟန်းသည်လည်း ဥပုသ်နေ့၌ ရွာသို့ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ပြီးနောက် မိမိကျောင်းတိုက်သို့သာ ပြန်လာအပ်၏။ အကယ်၍ အခြားကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်ပါက ထိုကျောင်းတိုက်၌ ဥပုသ်ပြုပြီးမှသာ ပြန်လာအပ်၏၊ ဥပုသ်မပြုဘဲ ပြန်လာရန် မအပ်။

๑๘๒. ยํ ชญฺญา สกฺโกมิ อชฺเชว คนฺตุนฺติ ยํ ชาเนยฺย อชฺเชว ตตฺถ คนฺตุํ สกฺโกมีติ; เอวรูโป อาวาโส คนฺตพฺโพ. ตตฺถ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุโปสถํ กโรนฺเตนาปิ หิ อิมินา เนว อุโปสถนฺตราโย กโต ภวิสฺสตีติ.

၁၈၂. ‘ယနေ့ပင် သွားနိုင်၏ဟု သိအပ်သော ကျောင်းတိုက်’ ဆိုသည်မှာ ယနေ့ ဥပုသ်နေ့၌ပင် ထိုကျောင်းတိုက်သို့ အရောက်သွားနိုင်၏ဟု သိရှိပါက ထိုသို့သော ကျောင်းတိုက်သို့ သွားအပ်၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ဥပုသ်ပြုခြင်းကြောင့် ထိုသို့သွားသော ရဟန်းအား မိမိ၏ ဥပုသ်အန္တရာယ်ကို ပြုရာမရောက်တော့ပေ (ဥပုသ်အန္တရာယ် မဖြစ်တော့ပေ)။

วชฺชนียปุคฺคลสนฺทสฺสนกถา

ဝဇ္ဇနီယပုဂ္ဂလသန္ဒဿနကထာ

๑๘๓. ภิกฺขุนิยา นิสินฺนปริสายาติอาทีสุ หตฺถปาสุปคมนเมว ปมาณํ. อญฺญตฺร อวุฏฺฐิตาย ปริสายาติ อิทญฺหิ ปาริวาสิยปาริสุทฺธิทานํ นาม ปริสาย วุฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วฏฺฏติ, อวุฏฺฐิตาย ปน วฏฺฏติ. เตนาห – ‘‘อญฺญตฺร อวุฏฺฐิตาย ปริสายา’’ติ. ตสฺส ลกฺขณํ ภิกฺขุนิวิภงฺเค ปริวาสิยฉนฺททานวณฺณนโต คเหตพฺพํ. อนุโปสเถติ จาตุทฺทสิโก จ ปนฺนรสิโก จาติ อิเม ทฺเว อุโปสเถ ฐเปตฺวา อญฺญสฺมึ ทิวเส. อญฺญตฺร สงฺฆสามคฺคิยาติ ยา โกสมฺพกภิกฺขูนํ วิย ภินฺเน สงฺเฆ ปุน สงฺฆสามคฺคี กริยติ, ตถารูปึ สงฺฆสามคฺคึ ฐเปตฺวา. ตทา จ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺชุโปสโถ สามคฺคี’’ติ วตฺวา กาตพฺโพ. เย ปน กิสฺมิญฺจิเทว อปฺปมตฺตเก อุโปสถํ ฐเปตฺวา ปุน สมคฺคา โหนฺติ, เตหิ อุโปสเถเยว กาตพฺโพติ.

၁၈၃. ‘ရဟန်းမိန်းမသည်လည်းကောင်း၊ စည်းဝေးနေသော ပရိသတ်၌လည်းကောင်း’ စသော ပါဠိတော်တို့၌ ဟတ္ထပါသ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်းသည်သာ အတည်ဖြစ်သော ပမာဏတည်း။ ‘မထသေးသော ပရိသတ်မှတစ်ပါး’ ဆိုရာ၌ ဤသုံးအပ်ပြီးသော ပါရိသုဒ္ဓိပေးခြင်း (ပါရိဝါသိယပါရိသုဒ္ဓိဒါန) မည်သည် ပရိသတ်ထပြီးသောအခါမှစ၍ မအပ်တော့ပေ၊ ပရိသတ်မထသေးပါက အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘မထသေးသော ပရိသတ်မှတစ်ပါး’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါရိသုဒ္ဓိဒါန၏ လက္ခဏာကို ဘိက္ခုနီဝိဘင်း၊ ပါရိဝါသိယဆန္ဒဒါနသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်မှ ယူအပ်၏။ ‘ဥပုသ်နေ့မဟုတ်သော နေ့၌’ ဆိုသည်မှာ စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်နှင့် ပန္နရသီဥပုသ် ဟူသော ဤဥပုသ်နှစ်မျိုးကို ချန်ထား၍ အခြားသောနေ့၌ (ဆိုလိုသည်။) ‘သံဃာ့ညီညွတ်ခြင်းမှတစ်ပါး’ ဆိုသည်မှာ ကောသမ္ဗကရဟန်းတို့ ကွဲပြားသကဲ့သို့ သံဃာကွဲပြားပြီးမှ တစ်ဖန် သံဃာ့ညီညွတ်ခြင်းကို ပြုလုပ်ရသကဲ့သို့ ထိုသို့သော သံဃာ့သာမဂ္ဂီကို ချန်ထား၍ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌မူ ‘အရှင်ဘုရားတို့ သံဃာတော်သည် နာခံတော်မူပါ၊ ယနေ့ သံဃာ့ညီညွတ်သော သာမဂ္ဂီဥပုသ်ဖြစ်ပါ၏’ ဟု ဉတ်ဆို၍ ပြုလုပ်အပ်၏။ သို့ရာတွင် အကြင်ရဟန်းတို့သည် အနည်းငယ်မျှသော အကြောင်းကြောင့် ဥပုသ်ကို ရပ်တန့်ထားပြီးမှ တစ်ဖန် ညီညွတ်ကြကုန်အံ့၊ ထိုရဟန်းတို့သည် ဥပုသ်နေ့၌သာ ဥပုသ်ပြုအပ်၏။

อุโปสถกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဥပေါသထက္ခန္ဓက အဋ္ဌကထာအဖွင့် ပြီးပြီ။

๓. วสฺสูปนายิกกฺขนฺธกํ

၃. ဝဿူပနာယိကက္ခန္ဓက

วสฺสูปนายิกานุชานนกถา

ဝဿူပနာယိကာနုဇာနနကထာ

๑๘๔. วสฺสูปนายิกกฺขนฺธเก [Pg.349] – อปญฺญตฺโตติ อนนุญฺญาโต อสํวิหิโต วา. เต อิธ ภิกฺขูติ เต ภิกฺขู, อิธสทฺโท นิปาตมตฺโต. สงฺฆาตํ อาปาเทนฺตาติ วินาสํ อาปาเทนฺตา. สงฺกสายิสฺสนฺตีติ อปฺโปสฺสุกฺกา นิพทฺธวาสํ วสิสฺสนฺติ. สกุนฺตกาติ สกุณา. วสฺสาเน วสฺสํ อุปคนฺตุนฺติ วสฺสานนามเก เตมาเส วสฺสํ อุปคนฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. กติ นุ โข วสฺสูปนายิกาติ กติ นุ โข วสฺสูปคมนานิ. อปรชฺชุคตายาติ เอตฺถ อปรชฺชุคตาย อสฺสาติ อปรชฺชุคตา, ตสฺสา อปรชฺชุคตาย; อติกฺกนฺตาย อปรสฺมึ ทิวเสติ อตฺโถ. ทุติยนเยปิ มาโส คตาย อสฺสาติ มาสคตา, ตสฺสา มาสคตาย; อติกฺกนฺตาย มาเส ปริปุณฺเณติ อตฺโถ. ตสฺมา อาสาฬฺหีปุณฺณมาย อนนฺตเร ปาฏิปททิวเส, อาสาฬฺหีปุณฺณมิโต วา อปราย ปุณฺณมาย อนนฺตเร ปาฏิปททิวเสเยว วิหารํ ปฏิชคฺคิตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปตฺวา สพฺพํ เจติยวนฺทนาทิสามีจิกมฺมํ นิฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร อิมํ เตมาสํ วสฺสํ อุเปมี’’ติ สกึ วา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ วา วาจํ นิจฺฉาเรตฺวา วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ.

၁၈၄. ဝဿူပနာယိကက္ခန္ဓက၌ ‘အပညတ္တော’ ဟူသည်မှာ ခွင့်မပြုအပ်သေးသော သို့မဟုတ် မစီမံအပ်သေးသော အနက်ကို ဆိုသည်။ ‘တေ ဣဓ ဘိက္ခု’ ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းတို့တည်း။ ဤ၌ ‘ဣဓ’ သဒ္ဒါသည် အနက်မရှိသော နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ‘သံဃာတံ အာပါဒေန္တာ’ ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေကြကုန်လျက် ဟူ၏။ ‘သင်္ကသာယိဿန္တိ’ ဟူသည်မှာ ကြောင့်ကြမဲ့တို့ဖြစ်၍ အမြဲနေခြင်းဖြင့် နေကြကုန်အံ့ ဟူ၏။ ‘သကုန္တကာ’ ဟူသည်မှာ ငှက်တို့တည်း။ ‘ဝဿာနေ ဝဿံ ဥပဂန္တုံ’ ဟူသည်မှာ မိုးဥတုဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော သုံးလပတ်လုံး မိုးတွင်းအခါ ဝါကပ်ခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏ (ဝါဆိုရာ၏) ဟူသော အနက်တည်း။ ‘ကတိ နု ခေါ ဝဿူပနာယိကာ’ ဟူသည်မှာ ဝါကပ်ခြင်းတို့သည် ဘယ်မျှလောက် ရှိကုန်သနည်း ဟု မေးလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ‘အပရဇ္ဇုဂတာယ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဝါဆိုလပြည့်နေ့၏ နောက်တစ်ရက် လွန်မြောက်သွားသောကြောင့် ‘အပရဇ္ဇုဂတာ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုဝါဆိုလပြည့်နေ့၏ နောက်တစ်ရက် လွန်မြောက်သောအခါ (သို့မဟုတ်) ဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့၌ ဟု အနက်ရသည်။ ဒုတိယနည်း၌လည်း ဝါဆိုလပြည့်နေ့၏ တစ်လ လွန်မြောက်သွားသောကြောင့် ‘မာသဂတာ’ မည်၏။ ထိုဝါဆိုလပြည့်နေ့၏ တစ်လ လွန်မြောက်၍ တစ်လပြည့်သောအခါ (သို့မဟုတ်) ဝါခေါင်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့၌ ဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ဝါဆိုလပြည့်နေ့၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော ဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့၌ သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဝါဆိုလပြည့်နေ့မှ နောက်ထပ်တစ်လဖြစ်သော ဝါခေါင်လပြည့်နေ့၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော ဝါခေါင်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့၌ပင် သော်လည်းကောင်း ကျောင်းကို သုတ်သင်ပြင်ဆင်၍၊ သောက်ရေသုံးရေကို အသင့်ပြင်ထားပြီးလျှင် စေတီတော်ရှိခိုးခြင်း အစရှိသော ရိုသေမှုပြုဖွယ်ကိစ္စ အလုံးစုံကို ပြီးစီးစေပြီး၍ ‘ဤကျောင်း၌ ဤသုံးလပတ်လုံး ဝါကပ်ပါ၏’ ဟု တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် နှုတ်မြွက်၍ ဝါကပ်ရာ၏။

วาจํ นิจฺฉาเรตฺวา วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ.

နှုတ်မြွက်၍ ဝါကပ်ခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏ (ဝါဆိုရာ၏)။

วสฺสาเนจาริกาปฏิกฺเขปาทิกถา

ဝဿာနေစာရိကာပဋိက္ခေပါဒိကထာ (မိုးတွင်းအခါ၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ခြင်းကို မြစ်တားခြင်း စသည်ကို ပြဆိုရာ အခန်း)။

๑๘๕-๖. โย ปกฺกเมยฺยาติ เอตฺถ อนเปกฺขคมเนน วา อญฺญตฺถ อรุณํ อุฏฺฐาปเนน วา อาปตฺติ เวทิตพฺพา. โย อติกฺกเมยฺยาติ เอตฺถ วิหารคณนาย อาปตฺติโย เวทิตพฺพา. สเจ หิ ตํ ทิวสํ วิหารสตสฺส อุปจารํ โอกฺกมิตฺวา อติกฺกมติ, สตํ อาปตฺติโย. สเจ ปน วิหารูปจารํ อติกฺกมิตฺวา อญฺญสฺส วิหารสฺส อุปจารํ อโนกฺกมิตฺวาว นิวตฺตติ, เอกา เอว อาปตฺติ. เกนจิ อนฺตราเยน ปุริมิกํ อนุปคเตน ปจฺฉิมิกา อุปคนฺตพฺพา.

၁၈၅-၆. ‘ယော ပက္ကမေယျ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ သွားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားကျောင်း၌ အရုဏ်တက်စေခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း အာပတ်သင့်ကြောင်း သိအပ်၏။ ‘ယော အတိက္ကမေယျ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကျောင်းတိုက်အရေအတွက်အားဖြင့် အာပတ်တို့ကို သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဝါကပ်ရာနေ့၌ ကျောင်းပေါင်းတစ်ရာ၏ ဥပစာသို့ သက်ရောက်ကျော်လွန်သွားပါက အာပတ်တစ်ရာ သင့်၏။ အကယ်၍ မိမိကျောင်းတိုက်၏ ဥပစာကို လွန်ပြီးနောက် အခြားကျောင်းတိုက်၏ ဥပစာသို့ မရောက်မီ ပြန်လှည့်လာပါက အာပတ်တစ်ချက်သာ သင့်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အန္တရာယ်ကြောင့် ပုရိမဝါ (ပထမဝါ) ကို မကပ်ရောက်နိုင်သော ရဟန်းသည် ပစ္ဆိမဝါ (ဒုတိယဝါ) ကို ကပ်ရောက်အပ်၏ (ဝါဆိုအပ်၏)။

วสฺสํ อุกฺกฑฺฒิตุกาโมติ วสฺสนามกํ ปฐมมาสํ อุกฺกฑฺฒิตุกาโม, สาวณมาสํ อกตฺวา ปุน อาสาฬฺหีมาสเมว กตฺตุกาโมติ อตฺโถ. อาคเม ชุณฺเหติ อาคเม มาเสติ อตฺโถ. อนุชานามิ ภิกฺขเว ราชูนํ อนุวตฺติตุนฺติ เอตฺถ วสฺสุกฺกฑฺฒเน ภิกฺขูนํ กาจิ ปริหานิ นาม นตฺถีติ อนุวตฺติตุํ [Pg.350] อนุญฺญาตํ, ตสฺมา อญฺญสฺมิมฺปิ ธมฺมิเก กมฺเม อนุวตฺติตพฺพํ. อธมฺมิเก ปน น กสฺสจิ อนุวตฺติตพฺพํ.

‘ဝဿံ ဥက္ကဍ္ဎိတုကာမော’ ဟူသည်မှာ မိုးဥတု၏ ပထမလ (ဝါဆိုလ) ကို အထက်သို့ရွှေ့လို၍၊ ဝါခေါင်လကို (ဝါထပ်လ) မပြုဘဲ ဝါဆိုလကိုသာ နောက်တစ်ကြိမ် ပြန်၍ပြုလိုသူ ဟု အနက်ရ၏။ ‘အာဂမေ ဇုဏှေ’ ဟူသည်မှာ လာလတ္တံ့သောလ (ဝါခေါင်လ) ၌ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ မင်းတို့၏ အလိုသို့ လိုက်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြု၏’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဝါထပ်ခြင်းကြောင့် ရဟန်းတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ဆုတ်ယုတ်မှု မရှိသောကြောင့် မင်းတို့၏အလိုသို့ လိုက်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် အခြားသော တရားနှင့်လျော်သော အမှုကိစ္စ၌လည်း မင်းတို့၏ အလိုသို့ လိုက်အပ်၏။ တရားနှင့်မလျော်သော ကိစ္စ၌မူကား မည်သူ၏ အလိုသို့မျှ မလိုက်ရာ။

สตฺตาหกรณียานุชานนกถา

သတ္တာဟကရဏီယာနုဇာနနကထာ (ခုနစ်ရက်အတွင်း ပြန်လာရမည့် ကိစ္စဖြင့် သွားရန် ခွင့်ပြုခြင်း ဆိုင်ရာအခန်း)။

๑๘๗-๘. สตฺตาหกรณีเยสุ – สตฺตาหกรณีเยน คนฺตุนฺติ สตฺตาหพฺภนฺตเร ยํ กตฺตพฺพํ ตํ สตฺตาหกรณียํ, เตน สตฺตาหกรณีเยน กรณภูเตน คนฺตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. ปหิเต คนฺตุนฺติ อิเมหิ สตฺตหิ ภิกฺขุอาทีหิ ทูเต ปหิเตเยว คนฺตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. สตฺตาหํ สนฺนิวตฺโต กาตพฺโพติ สตฺตาเหเยว สนฺนิวตฺติตพฺโพ, อฏฺฐโม อรุโณ ตตฺเถว น อุฏฺฐาเปตพฺโพติ อตฺโถ.

၁၈၇-၈. သတ္တာဟကရဏီယတို့၌ - ‘သတ္တာဟကရဏီယေန ဂန္တုံ’ ဟူသည်မှာ ခုနစ်ရက်အတွင်း၌ ပြုအပ်သော ကိစ္စသည် ‘သတ္တာဟကရဏီယ’ မည်၏။ ထိုခုနစ်ရက်အတွင်း ပြုဖွယ်ကိစ္စ အကြောင်းရှိသဖြင့် သွားခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ပဟိတေ ဂန္တုံ’ ဟူသည်မှာ ဤရဟန်းအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ခုနစ်ဦးတို့က တမန်စေလွှတ်အပ်ပါမှသာ သွားခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘သတ္တာဟံ သန္နိဝတ္တော ကာတဗ္ဗော’ ဟူသည်မှာ ခုနစ်ရက်အတွင်း၌သာ ပြန်လှည့်လာအပ်၏၊ ရှစ်ခုမြောက် အရုဏ်ကို ထိုရောက်ရာအရပ်၌ပင် မပေါ်စေအပ် (အရုဏ်မတက်စေအပ်) ဟု အနက်ရ၏။

ภิกฺขุนิสงฺฆํ อุทฺทิสฺสาติ อิโต ปฏฺฐาย วจฺจกุฏิ ชนฺตาฆรํ ชนฺตาฆรสาลาติ อิมานิ ตีณิ ปริหีนานิ.

‘ဘိက္ခုနီသံဃံ ဥဒ္ဒိဿ’ ဟူသော ဤဝါရမှစ၍ ကျင်ကြီးအိမ် (ဝစ္စကုဋိ)၊ ချွေးအိမ် (ဇရုံးအိမ်)၊ ချွေးအိမ်ဇရပ် ဟူသော ဤအဆောက်အဦ သုံးမျိုးတို့သည် ယုတ်လျော့ကုန်ပြီ။

๑๘๙. อุโทสิตาทีนิ อุโทสิตสิกฺขาปทาทีสุ วุตฺตาเนว. รสวตีติ ภตฺตเคหํ วุจฺจติ. วาเรยฺยํ สญฺจริตฺตสิกฺขาปเท วุตฺตเมว. ปุรายํ สุตฺตนฺโต ปลุชฺชตีติ ยาว อยํ สุตฺตนฺโต น ปลุชฺชติ, ยาว อยํ สุตฺตนฺโต น วินสฺสติ. อญฺญตรํ วา ปนสฺส กิจฺจํ โหติ กรณียํ วาติ เอเตน ปริสงฺขตํ ยํกิญฺจิ กรณียํ สงฺคหิตํ โหติ. สพฺพตฺถ จ ‘‘อิจฺฉามิ ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ภิกฺขู จ ปสฺสิตุ’’นฺติ อิมินาว กปฺปิยวจเนน เปสิเต คนฺตพฺพํ, เอเตสํ วา เววจเนน. เปยฺยาลกฺกโม ปน เอวํ เวทิตพฺโพ, ยถา ‘‘อุปาสเกน สงฺฆํ อุทฺทิสฺส วิหาราทโย การาปิตา โหนฺติ, สมฺพหุเล ภิกฺขู อุทฺทิสฺส, เอกํ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส, ภิกฺขุนิสงฺฆํ อุทฺทิสฺส, สมฺพหุลา ภิกฺขุนิโย, เอกํ ภิกฺขุนึ, สมฺพหุลา สิกฺขมานาโย, เอกํ สิกฺขมานํ, สมฺพหุเล สามเณเร, เอกํ สามเณรํ, สมฺพหุลา สามเณริโย, เอกํ สามเณรึ อุทฺทิสฺส อตฺตโน อตฺถาย นิเวสนํ การาปิตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ; เอวเมว ‘‘อุปาสิกาย, ภิกฺขุนา, ภิกฺขุนิยา, สิกฺขมานาย, สามเณเรน, สามเณริยา สงฺฆํ อุทฺทิสฺสา’’ติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. เอเตสุ สตฺตปฺปกาเรสุ กรณีเยสุ ปหิเต คนฺตพฺพํ.

၁၈၉. ဘဏ္ဍာတိုက် (ဥဒေါသိတ) အစရှိသည်တို့ကို ဥဒေါသိတသိက္ခာပုဒ် အစရှိသည်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးကုန်ပြီ။ ‘ရသဝတီ’ ဟူသည်ကား ထမင်းချက်ရာအိမ်ကို ဆိုသည်။ လက်ထပ်ခြင်းကို သဉ္စရိတ္တသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးပြီ။ ‘ပုရာယံ သုတ္တန္တော ပလုဇ္ဇတိ’ ဟူသည်မှာ ဤသုတ္တန် မပျက်စီးသေးသမျှ (မကွယ်ပျောက်သေးသမျှ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အညတရံ ဝါ ပနဿ ကိစ္စံ ဟောတိ ကရဏီယံ ဝါ’ ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ပြင်ဆင်စီမံအပ်သော ပြုဖွယ်ကိစ္စအဝဝကို သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်။ အလုံးစုံသော စေလွှတ်ခြင်းတို့၌လည်း ‘အလှူပေးလိုပါသည်၊ တရားနာလိုပါသည်၊ ရဟန်းတို့ကို ဖူးမြော်လိုပါသည်’ ဟူသော ဤအပ်စပ်သော စကားမျိုးဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ထိုစကားတို့၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ် စကားလှယ်ဖြင့်ဖြစ်စေ တမန်စေလွှတ်မှသာ သွားအပ်၏။ ပေယျာလအစဉ်ကိုကား ဤသို့ သိအပ်၏ - ‘ဥပါသကာသည် သံဃာကို ရည်စူး၍ ကျောင်းအစရှိသည်တို့ကို ဆောက်လုပ်စေအပ်၏။ များစွာသော ရဟန်းတို့ကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော ရဟန်းကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ ဘိက္ခုနီသံဃာကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ များစွာသော ဘိက္ခုနီတို့ကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော ဘိက္ခုနီကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ များစွာသော သိက္ခမာန်တို့ကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော သိက္ခမာန်ကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ များစွာသော သာမဏေတို့ကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော သာမဏေကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ များစွာသော သာမဏေမတို့ကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော သာမဏေမကို ရည်စူး၍လည်းကောင်း၊ မိမိအကျိုးငှာ အိမ်အစရှိသည်တို့ကို ဆောက်လုပ်စေအပ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ‘ဥပါသိကာမသည်၊ ရဟန်းသည်၊ ဘိက္ခုနီသည်၊ သိက္ခမာန်သည်၊ သာမဏေသည်၊ သာမဏေမသည် သံဃာကို ရည်စူး၍’ ဟု အလုံးစုံကို ဆိုအပ်၏။ ဤခုနစ်ပါးသော အပြားရှိသော ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ တမန်စေလွှတ်အပ်သော် သွားအပ်၏။

ปญฺจนฺนํอปฺปหิเตปิอนุชานนกถา

ပဉ္စန္နံအပ္ပဟိတေပိအနုဇာနနကထာ (တမန်မစေသော်လည်း သွားရန်ခွင့်ပြုခြင်း ဆိုင်ရာအခန်း)။

๑๙๓. ปญฺจนฺนํ สตฺตาหกรณีเยนาติ เอเตสํ ภิกฺขุอาทีนํ สหธมฺมิกานํ ‘‘คิลานภตฺตํ วา คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ วา เภสชฺชํ วา ปริเยสิสฺสามิ[Pg.351], ปุจฺฉิสฺสามิ วา, อุปฏฺฐหิสฺสามิ วา’’ติ เอวมาทินา ปรโต วิตฺถาเรตฺวา ทสฺสิเตน การเณน อปฺปหิเตปิ คนฺตพฺพํ, ปเคว ปหิเต. ภิกฺขุ คิลาโน โหติ, อนภิรติ อุปฺปนฺนา โหติ, กุกฺกุจฺจํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ครุธมฺมํ อชฺฌาปนฺโน โหติ ปริวาสารโห, มูลาย ปฏิกสฺสนารโห โหติ, มานตฺตารโห, อพฺภานารโห, สงฺโฆ กมฺมํ กตฺตุกาโม โหติ, กตํ วา สงฺเฆน กมฺมํ โหตีติ เอเตหิ ทสหิ การเณหิ ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตพฺพํ. ภิกฺขุนิยา สนฺติกํ นวหิ การเณหิ คนฺตพฺพํ, สิกฺขมานาย สนฺติกํ ฉหิ – อาทิโต จตูหิ, สิกฺขา กุปฺปิตา โหติ, อุปสมฺปชฺชิตุกามา โหตีติ. สามเณรสฺสาปิ ฉหิ – อาทิโต จตูหิ, วสฺสํ ปุจฺฉิตุกาโม อุปสมฺปชฺชิตุกาโม โหตีติ. สามเณริยา อุปสมฺปทํ อปเนตฺวา สิกฺขาปทํ ทาตุกาโม โหตีติ อิมินา สทฺธึ ปญฺจหิ. ปรโต มาตาปิตูนํ อนุญฺญาตฏฺฐาเนปิ เอเสว นโย. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เย มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐากา ญาตกา วา อญฺญาตกา วา เตสมฺปิ อปฺปหิเต คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ เนว อฏฺฐกถายํ, น ปาฬิยา วุตฺตํ, ตสฺมา น คเหตพฺพํ.

၁၉၃. ‘ပဉ္စန္နံ သတ္တာဟကရဏီယေန’ ဟူသည်မှာ ရဟန်းအစရှိသော သီတင်းသုံးဖော် ငါးဦးတို့အတွက် ‘ဂိလာနဆွမ်းကိုလည်းကောင်း၊ ဂိလာနလုပ်ကျွေးသူ၏ဆွမ်းကိုလည်းကောင်း၊ ဆေးကိုလည်းကောင်း ရှာဖွေအံ့၊ သို့မဟုတ် ဂိလာနကို မေးမြန်းအံ့၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် ပြုစုလုပ်ကျွေးအံ့’ ဟူ၍ နောက်၌ အကျယ်ချဲ့၍ ပြသလတ္တံ့သော အကြောင်းတို့ကြောင့် တမန်မစေလွှတ်သော်လည်း သွားအပ်၏၊ စေလွှတ်ပါက သွားရန် ပို၍ပင် ဆိုဖွယ်မရှိပြီ။ ရဟန်းသည် ဖျားနာခြင်း၊ မမွေ့လျော်ခြင်း (ဝိနည်း၌ ငြီးငွေ့ခြင်း) ဖြစ်ခြင်း၊ ကုက္ကုစ္စဖြစ်ခြင်း၊ မိစ္ဆာအယူဖြစ်ခြင်း၊ လေးသော သံဃာဒိသေသ်အာပတ်သို့ ရောက်၍ ပရိဝါသ်ထိုက်ခြင်း၊ မူလာယပဋိကဿန ထိုက်ခြင်း၊ မာနတ်ထိုက်ခြင်း၊ အဗ္ဘာန်ထိုက်ခြင်း၊ သံဃာက ကံပြုလိုခြင်း၊ သို့မဟုတ် သံဃာက ကံပြုအပ်ပြီးဖြစ်ခြင်း ဟူသော ဤဆယ်ပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ထိုရဟန်းထံသို့ သွားအပ်၏။ ဘိက္ခုနီထံသို့ ကိုးပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် သွားအပ်၏။ သိက္ခမာန်ထံသို့ ခြောက်ပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် သွားအပ်၏ (အစမှ လေးပါးသော အကြောင်းတို့နှင့် သိက္ခာပျက်စီးခြင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို လိုလားခြင်း)။ သာမဏေထံသို့လည်း ခြောက်ပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် သွားအပ်၏ (အစမှ လေးပါးသော အကြောင်းတို့နှင့် ဝါမေးလိုခြင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို လိုလားခြင်း)။ သာမဏေမထံသို့ကား ဥပသမ္ပဒါကိုဖယ်၍ သိက္ခာပုဒ်ပေးလိုခြင်း ဟူသော ဤအကြောင်းနှင့်တကွ ငါးပါးသောအကြောင်းတို့ကြောင့် သွားအပ်၏။ နောက်၌ မိဘတို့အား ခွင့်ပြုအပ်သော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌မူကား ‘ဆွေမျိုးတော်စပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မတော်စပ်သည်ဖြစ်စေ မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးသောသူတို့ထံသို့လည်း တမန်မစေသော်လည်း သွားအပ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း ထိုစကားကို အဋ္ဌကထာ၌လည်း မဆို၊ ပါဠိတော်၌လည်း မိန့်တော်မမူသောကြောင့် ယုံကြည်၍ မယူထိုက်ပေ။

ปหิเตเยวอนุชานนกถา

ပဟိတေယေဝအနုဇာနနကထာ (တမန်စေမှသာ သွားရန်ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာအခန်း)။

๑๙๙. ภิกฺขุคติโกติ เอกสฺมึ วิหาเร ภิกฺขูหิ สทฺธึ วสนกปุริโส. อุนฺทฺริยตีติ ปลุชฺชติ. ภณฺฑํ เฉทาปิตนฺติ ทพฺพสมฺภารภณฺฑํ เฉทาปิตํ. อาวหาเปยฺยุนฺติ อาหราเปยฺยุํ. ทชฺชาหนฺติ ทชฺเช อหํ. สงฺฆกรณีเยนาติ เอตฺถ ยํกิญฺจิ อุโปสถาคาราทีสุ เสนาสเนสุ เจติยฉตฺตเวทิกาทีสุ วา กตฺตพฺพํ, อนฺตมโส ภิกฺขุโน ปุคฺคลิกเสนาสนมฺปิ, สพฺพํ สงฺฆกรณียเมว. ตสฺมา ตสฺส นิปฺผาทนตฺถํ ทพฺพสมฺภาราทีนิ วา อาหริตุํ วฑฺฒกีปฺปภุตีนํ ภตฺตเวตนาทีนิ วา ทาเปตุํ คนฺตพฺพํ.

၁၉၉. "ဘိက္ခုဂတိက"ဟူသည် ကျောင်းတိုက်တစ်ခုတည်း၌ ရဟန်းတို့နှင့်အတူ နေသော အမျိုးသားကို ဆိုလိုသည်။ "ဥန္ဒြိယတိ"ဟူသည် ပြိုပျက်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဘဏ္ဍံ ဆေဒါပိတံ"ဟူသည် သစ်အဆောက်အဦဖြစ်သော ပစ္စည်းဘဏ္ဍာကို ဖြတ်တောက်စေအပ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အာဝဟာပေယျုံ"ဟူသည် အကယ်၍ ဆောင်ယူစေကုန်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒဇ္ဇာဟံ"ဟူသော ပုဒ်ကို "ဒဇ္ဇေ အဟံ"ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်။ "သံဃကရဏီယေန"ဟူသော ပုဒ်၌ ဥပုသ်ကျောင်းဆောင် အစရှိသော သံဃိကကျောင်းတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ စေတီ၏ ထီးအောက်အကျည် အစရှိသည်တို့၌သော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကိစ္စဟူသမျှသည်လည်းကောင်း၊ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ရဟန်းတစ်ပါး၏ ကိုယ်ပိုင်ပုဂ္ဂလိကကျောင်း ကိစ္စဖြစ်သော်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော ထိုကိစ္စသည် သံဃကရဏီယ (သံဃာ့ကိစ္စ) သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသံဃာ့ကိစ္စ ပြီးစီးစေရန် သစ်အဆောက်အဦ အစရှိသည်တို့ကို သယ်ဆောင်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ လက်သမား အစရှိသူတို့အား ထမင်းရိက္ခာ အစရှိသည်တို့ကို ပေးလှူစေရန်သော်လည်းကောင်း သွားကောင်း၏။

อยํ ปเนตฺถ ปาฬิมุตฺตกรตฺติจฺเฉทวินิจฺฉโย – ธมฺมสวนตฺถาย อนิมนฺติเตน คนฺตุํ น วฏฺฏติ. สเจ เอกสฺมึ มหาวาเส ปฐมํเยว กติกา กตา โหติ – ‘‘อสุกทิวสํ นาม สนฺนิปติตพฺพ’’นฺติ, นิมนฺติโตเยว นาม โหติ, คนฺตุํ วฏฺฏติ. ‘‘ภณฺฑกํ โธวิสฺสามี’’ติ คนฺตุํ น วฏฺฏติ. สเจ ปน [Pg.352] อาจริยุปชฺฌายา ปหิณนฺติ, วฏฺฏติ. นาติทูเร วิหาโร โหติ, ตตฺถ คนฺตฺวา อชฺเชว อาคมิสฺสามีติ สมฺปาปุณิตุํ น สกฺโกติ, วฏฺฏติ. อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนํ อตฺถายปิ คนฺตุํ น วฏฺฏติ. ‘‘อาจริยํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ปน คนฺตุํ ลภติ. สเจ ปน นํ อาจริโย ‘‘อชฺช มา คจฺฉา’’ติ วทติ, วฏฺฏติ. อุปฏฺฐากกุลํ วา ญาติกุลํ วา ทสฺสนาย คนฺตุํ น ลภตีติ.

စင်စစ်သော်ကား ဤအရာ၌ ပါဠိတော်မှ အလွတ်ဖြစ်သော ညဉ့်ပြတ်ခြင်းဆိုင်ရာ အဆုံးအဖြတ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— တရားနာရန်အတွက် မပင့်ဖိတ်အပ်သော ရဟန်းသည် သွားခြင်းငှာ မအပ်။ အကယ်၍ ကျောင်းတိုက်ကြီးတစ်ခု၌ "ဤမည်သောနေ့တွင် စည်းဝေးကြစို့"ဟု ရှေးဦးကတည်းက ကတိကဝတ် ပြုထားပါက ပင့်ဖိတ်အပ်ပြီးသား ဖြစ်သဖြင့် သွားခြင်းငှာ အပ်၏။ "အဝတ်သင်္ကန်း စသော ဘဏ္ဍာကို လျှော်ဖွပ်အံ့"ဟု ကြံစည်၍ သွားခြင်းငှာ မအပ်။ အကယ်၍ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့က လျှော်ဖွပ်ရန် ခိုင်းစေပါက သွားခြင်းငှာ အပ်၏။ မဝေးလွန်းသော အရပ်၌ ကျောင်းရှိ၍ ထိုကျောင်းသို့သွားပြီး "ယနေ့၌ပင် ပြန်လာအံ့"ဟု ကြံစည်၍ ပြန်လာသော်လည်း (မထင်မှတ်ဘဲ) အရုဏ်မတက်မီ ပြန်မရောက်နိုင်ပါက သွားခြင်းငှာ အပ်၏။ ပါဠိတော် သင်ယူခြင်း၊ အဋ္ဌကထာ မေးမြန်းခြင်း အစရှိသည်တို့အတွက် သွားခြင်းငှာ မအပ်။ သို့သော်လည်း "ဆရာသမားကို ဖူးမြော်အံ့"ဟု ကြံစည်၍ သွားခွင့်ရှိ၏။ အကယ်၍ ဆရာက "ယနေ့ မပြန်ပါနှင့်ဦး"ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် (ထိုကျောင်း၌ပင် ညဉ့်အိပ်နေရန်) အပ်၏။ ဒါယကာ အလုပ်အကျွေး၏ အမျိုး သို့မဟုတ် ဆွေမျိုးသားချင်းတို့၏ အိမ်သို့ ကြည့်ရှုရန်အတွက် သွားခွင့်မရှိဟု ပါဠိတော်မှလွတ်သော ညဉ့်ပြတ်ခြင်းဆိုင်ရာ အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်သည်။

อนฺตราเยอนาปตฺติวสฺสจฺเฉทกถา

ဘေးအန္တရာယ်ကြောင့် ဝါပြတ်သော်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๒๐๑. เยน คาโม เตน คนฺตุนฺติอาทีสุ สเจ คาโม อวิทูรํ คโต โหติ, ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา วิหารเมว อาคนฺตฺวา วสิตพฺพํ. สเจ ทูรํ คโต, สตฺตาหวาเรน อรุโณ อุฏฺฐาเปตพฺโพ. น สกฺกา เจ โหติ, ตตฺเรว สภาคฏฺฐาเน วสิตพฺพํ. สเจ มนุสฺสา ยถาปวตฺตานิ สลากภตฺตาทีนิ เทนฺติ, ‘‘น มยํ ตสฺมึ วิหาเร วสิมฺหา’’ติ วตฺตพฺพา. ‘‘มยํ วิหารสฺส วา ปาสาทสฺส วา น เทม, ตุมฺหากํ เทม, ยตฺถ กตฺถจิ วสิตฺวา ภุญฺชถา’’ติ วุตฺเต ปน ยถาสุขํ ภุญฺชิตพฺพํ, เตสํเยว ตํ ปาปุณาติ. ‘‘ตุมฺหากํ วสนฏฺฐาเน ปาปุณาเปตฺวา ภุญฺชถา’’ติ วุตฺเต ปน ยตฺถ วสนฺติ, ตตฺถ เนตฺวา วสฺสคฺเคน ปาปุณาเปตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ.

၂၀၁. "ရွာရှိရာသို့ သွားအပ်၏" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အဆုံးအဖြတ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ပြောင်းရွှေ့သွားသောရွာသည် မနီးမဝေးသောအရပ်သို့ ရောက်ရှိနေပါက ထိုရွာ၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ပြီးလျှင် ကျောင်းသို့သာ ပြန်လာ၍ နေရမည်။ အကယ်၍ ဝေးလံသောအရပ်သို့ ရောက်သွားပါက ခုနစ်ရက်တစ်ကြိမ်ဖြင့် အရုဏ်တက်စေရမည်။ အကယ်၍ ခုနစ်ရက်တစ်ကြိမ်ဖြင့် အရုဏ်မတက်စေနိုင်ပါက ထိုရွာ၌ပင် သဘောတူ ရဟန်းသံဃာတို့၏ နေရာ၌ နေရမည်။ အကယ်၍ လူတို့သည် မိမိတို့ လှူဒါန်းမြဲဖြစ်သော စာရေးတံဆွမ်း အစရှိသည်တို့ကို လှူဒါန်းကြပါက "ငါတို့ ထိုကျောင်း၌ မနေတော့ပါ"ဟု ပြောဆိုရမည်။ အကယ်၍ ဒါယကာတို့က "တပည့်တော်တို့သည် ကျောင်းအားလည်းကောင်း၊ ပြာသာဒ်အားလည်းကောင်း လှူဒါန်းသည်မဟုတ်ပါ၊ အရှင်ဘုရားတို့အား လှူဒါန်းခြင်းဖြစ်ပါသည်၊ အဆင်ပြေရာအရပ်၌ သီတင်းသုံး၍ ဘုဉ်းပေးတော်မူကြပါ"ဟု လျှောက်ထားပါက အဆင်ပြေသလို သုံးဆောင်ကောင်း၏၊ ထိုရွှေ့ပြောင်းသွားသော ရဟန်းတို့ထံသို့သာ ထိုဆွမ်း ရောက်ရှိပေသည်။ "အရှင်ဘုရားတို့ သီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ ပို့ဆောင်စေ၍ ဘုဉ်းပေးတော်မူပါ"ဟု လျှောက်ထားပါက သီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ သယ်ဆောင်စေ၍ ဝါစဉ်အရ ဆွမ်းဝေဖန်ခြင်းကို ပြုပြီးမှ ဘုဉ်းပေးအပ်၏။

สเจ ปวาริตกาเล วสฺสาวาสิกํ เทนฺติ, ยทิ สตฺตาหวาเรน อรุณํ อุฏฺฐาปยึสุ, คเหตพฺพํ. ฉินฺนวสฺเสหิ ปน ‘‘น มยํ ตตฺถ วสิมฺห, ฉินฺนวสฺสา มย’’นฺติ วตฺตพฺพํ. ยทิ ‘‘เยสํ อมฺหากํ เสนาสนํ ปาปิตํ, เต คณฺหนฺตู’’ติ วทนฺติ, คเหตพฺพํ. ยํ ปน วิหาเร อุปนิกฺขิตฺตกํ มา วินสฺสีติ อิธ อาหฏํ จีวราทิเวภงฺคิยภณฺฑํ, ตํ ตตฺเถว คนฺตฺวา อปโลเกตฺวา ภาเชตพฺพํ. ‘‘อิโต อยฺยานํ จตฺตาโร ปจฺจเย เทถา’’ติ กปฺปิยการกานํ ทินฺเน เขตฺตวตฺถุอาทิเก ตตฺรุปฺปาเทปิ เอเสว นโย. สงฺฆิกญฺหิ เวภงฺคิยภณฺฑํ อนฺโตวิหาเร วา พหิสีมาย วา โหตุ, พหิสีมาย ฐิตานํ อปโลเกตฺวา ภาเชตุํ น วฏฺฏติ. อุภยตฺถ ฐิตมฺปิ ปน อนฺโตสีมาย ฐิตานํ อปโลเกตฺวา ภาเชตุํ วฏฺฏติเยว.

အကယ်၍ ပဝါရဏာပြုပြီးချိန်၌ ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းကို လှူဒါန်းကြလျှင် ခုနစ်ရက်တစ်ကြိမ်ဖြင့် အရုဏ်တက်စေခဲ့ပါက ထိုသင်္ကန်းကို ခံယူကောင်း၏။ သို့သော် ဝါပြတ်သောရဟန်းတို့ကမူ "ငါတို့သည် ထိုကျောင်း၌ သုံးလပတ်လုံး မနေခဲ့ကြပါ၊ ငါတို့သည် ဝါပြတ်သောသူများဖြစ်ကြပါသည်"ဟု ပြောဆိုရမည်။ အကယ်၍ ဒါယကာတို့က "တပည့်တော်တို့၏ကျောင်းကို ဝါစဉ်အရရရှိသော အရှင်ဘုရားတို့သာ ယူတော်မူကြပါ"ဟု လျှောက်ထားလျှင် ယူကောင်း၏။ ကျောင်းတိုက်၌ အပ်နှံထားသော ပစ္စည်းများ မပျက်စီးပါစေနှင့်ဟု ကြံစည်၍ မိမိတို့ရွှေ့ပြောင်းရာအရပ်သို့ ယူဆောင်လာသော ဝေဖန်အပ်သော သင်္ကန်း အစရှိသော ဘဏ္ဍာပစ္စည်းများရှိပါက မူလကျောင်းသို့ ပြန်သွား၍ သံဃာအား ပန်ကြားပြီးမှ ဝေဖန်အပ်၏။ "ဤလယ်ယာမြေ စသည်မှ အရှင်ဘုရားတို့အား ပစ္စည်းလေးပါးကို လှူဒါန်းပါ၏"ဟု ကပ္ပိယကာရကတို့အား လယ်ယာမြေ အစရှိသည်တို့ကို ပေးအပ်ထားလျှင် ထိုလယ်မြေမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သံဃာပိုင်ဖြစ်သော ဝေဖန်အပ်သည့် ဘဏ္ဍာသည် ကျောင်းတိုက်အတွင်း၌ဖြစ်စေ၊ သိမ်ပြင်ပ၌ဖြစ်စေ ရှိနေပါစေ၊ သိမ်ပြင်ပ၌ ရှိနေသော ရဟန်းတို့အား ပန်ကြား၍ ဝေဖန်ခြင်းငှာ မအပ်။ နေရာနှစ်ရပ်လုံး၌ ရှိသော ဘဏ္ဍာပစ္စည်းကိုမူ သိမ်အတွင်းရှိ ရဟန်းတို့အား ပန်ကြား၍ ဝေဖန်ခြင်းငှာ အပ်စွန်းသည်သာတည်း။

สงฺฆเภเทอนาปตฺติวสฺสจฺเฉทกถา

သံဃာကွဲပြားခြင်းကြောင့် ဝါပြတ်သော်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๒๐๒. สงฺโฆ [Pg.353] ภินฺโนติ เอตฺถ ภินฺเน สงฺเฆ คนฺตฺวา กรณียํ นตฺถิ, โย ปน ‘‘ภิชฺชิสฺสตี’’ติ อาสงฺกิโต, ตํ สนฺธาย ‘‘ภินฺโน’’ติ วุตฺตํ. สมฺพหุลาหิ ภิกฺขุนีหิ สงฺโฆ ภินฺโนติ เอตฺถ น ภิกฺขุนีหิ สงฺโฆ ภินฺโนติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘น โข อุปาลิ ภิกฺขุนี สงฺฆํ ภินฺทตี’’ติ. เอตา ปน นิสฺสาย อนุพลํ กตฺวา ยํ สงฺฆํ ‘‘ภิกฺขู ภินฺเทยฺยุ’’นฺติ อาสงฺกา โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

၂၀၂. "သံဃာကွဲပြား၏"ဟူသော အရာ၌ အဆုံးအဖြတ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— သံဃာကွဲပြားပြီးသောအခါ သွားရောက်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စမရှိတော့ပေ၊ သို့သော် "ကွဲပြားတော့လတ္တံ့"ဟု ယုံမှားဖွယ်ရှိသော သံဃာကို ရည်ရွယ်၍ "ကွဲပြား၏"ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "များစွာသော ဘိက္ခုနီတို့သည် သံဃာကို ခွဲအပ်ပြီ"ဟူသော အရာ၌ ဘိက္ခုနီတို့သည် သံဃာကို ခွဲသည်ဟု မမှတ်အပ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဥပါလိ... ဘိက္ခုနီသည် သံဃာကို မခွဲနိုင်"ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ဖူး၏။ သို့သော် ထိုဘိက္ခုနီတို့ကို အမှီပြု၍ အားပေးကူညီကာ ရဟန်းတို့သည် သံဃာကို ခွဲကြလိမ့်မည်ဟု ယုံမှားစိုးရိမ်ဖွယ်ရှိသော သံဃာကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

วชาทีสุวสฺสูปคมนกถา

နွားခြံ (နွားကျောင်းသားရွာ) စသည်တို့၌ ဝါကပ်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๒๐๓. วโชติ โคปาลกานํ นิวาสฏฺฐานํ. เยน วโชติ เอตฺถ วเชน สทฺธึ คตสฺส วสฺสจฺเฉเท อนาปตฺติ.

၂၀၃. "ဝဇ"ဟူသည်မှာ နွားကျောင်းသားတို့၏ နေရာအရပ် (နွားခြံ/နွားကျောင်းသားရွာ) ဖြစ်သည်။ "နွားကျောင်းသားရွာရှိရာသို့"ဟူသော ဤအရာ၌ နွားကျောင်းသားတို့နှင့်အတူ လိုက်သွားသော ရဟန်းအား ဝါပြတ်ခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်ပေ။

อุปกฏฺฐายาติ อาสนฺนาย. สตฺเถ วสฺสํ อุปคนฺตุนฺติ เอตฺถ วสฺสูปนายิกทิวเส เตน ภิกฺขุนา อุปาสกา วตฺตพฺพา ‘‘กุฏิกา ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. สเจ กริตฺวา เทนฺติ, ตตฺถ ปวิสิตฺวา ‘‘อิธ วสฺสํ อุเปมี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ. โน เจ เทนฺติ, สาลาสงฺเขเปน ฐิตสกฏสฺส เหฏฺฐา อุปคนฺตพฺพํ. ตมฺปิ อลภนฺเตน อาลโย กาตพฺโพ. สตฺเถ ปน วสฺสํ อุปคนฺตุํ น วฏฺฏติ. อาลโย นาม ‘‘อิธ วสฺสํ วสิสฺสามี’’ติ จิตฺตุปฺปาทมตฺตํ. สเจ มคฺคปฺปฏิปนฺเนเยว สตฺเถ ปวารณทิวโส โหติ, ตตฺเถว ปวาเรตพฺพํ. อถ สตฺโถ อนฺโตวสฺเสเยว ภิกฺขุนา ปตฺถิตฏฺฐานํ ปตฺวา อติกฺกมติ, ปตฺถิตฏฺฐาเน วสิตฺวา ตตฺถ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวาเรตพฺพํ. อถาปิ สตฺโถ อนฺโตวสฺเสเยว อนฺตรา เอกสฺมึ คาเม ติฏฺฐติ วา วิปฺปกิรติ วา, ตสฺมึเยว คาเม ภิกฺขูหิ สทฺธึ วสิตฺวา ปวาเรตพฺพํ, อปวาเรตฺวา ตโต ปรํ คนฺตุํ น วฏฺฏติ.

"ဥပကဋ္ဌာယ"ဟူသည်မှာ နီးကပ်လတ်သော် ဟု ဆိုလိုသည်။ "လှည်းအုပ်စု၌ ဝါကပ်အံ့"ဟူသော ဤအရာ၌ ဝါကပ်သောနေ့တွင် ထိုရဟန်းသည် ဒါယကာတို့အား "ဒါယကာတို့... ကျောင်းငယ်တစ်ခု ရရှိလျှင် ကောင်းပါမည်"ဟု ပြောဆိုရမည်။ အကယ်၍ ဒါယကာတို့က ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြပါက ထိုကျောင်းငယ်သို့ ဝင်၍ "ဤအရပ်၌ မိုးကာလပတ်လုံး ဝါကပ်ပါ၏"ဟု သုံးကြိမ် ပြောဆိုရမည်။ အကယ်၍ မလှူဒါန်းကြပါက ဇရပ်သဖွယ် ရပ်ထားသော လှည်းအစု၏အောက်၌ ဝါကပ်ရမည်။ ထိုလှည်းအောက်ကိုပင် မရရှိပါက နှလုံးသွင်းခြင်း (အာလယ) ပြုရမည်။ လှည်းကုန်သည်အုပ်စု၌ တိုက်ရိုက် ဝါကပ်ခြင်းငှာ မအပ်။ နှလုံးသွင်းခြင်း (အာလယ) ဟူသည်မှာ "ဤလှည်းအုပ်စု၌ မိုးကာလပတ်လုံး နေအံ့"ဟု စိတ်အကြံမျှသာ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ လှည်းအုပ်စုသည် ခရီးသွားနေစဉ်မှာပင် ပဝါရဏာနေ့ ရောက်လာပါက ထိုလှည်းအုပ်စု၌ပင် ပဝါရဏာ ပြုရမည်။ အကယ်၍ လှည်းအုပ်စုသည် ဝါတွင်း၌ပင် ရဟန်းအလိုရှိသော နေရာသို့ ရောက်ရှိ၍ လွန်သွားခဲ့ပါက ထိုအလိုရှိသော နေရာ၌ နေရစ်ပြီး ထိုနေရာရှိ ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။ သို့မဟုတ် လှည်းအုပ်စုသည် ဝါတွင်း၌ ခရီးအကြား ရွာတစ်ရွာ၌ ရပ်နားနေပါကသော်လည်းကောင်း၊ တကွဲတပြား ဖြစ်သွားပါကသော်လည်းကောင်း ထိုရွာ၌ပင် ရဟန်းတို့နှင့်အတူ နေထိုင်ကာ ပဝါရဏာ ပြုရမည်၊ ပဝါရဏာမပြုဘဲ ထိုအရပ်မှ ဆက်လက်သွားခြင်းငှာ မအပ်။

นาวายํ วสฺสํ อุปคจฺฉนฺเตนาปิ กุฏิยํเยว อุปคนฺตพฺพํ. ปริเยสิตฺวา อลภนฺเตน อาลโย กาตพฺโพ. สเจ อนฺโตเตมาสํ นาวา สมุทฺเทเยว โหติ, ตตฺเถว ปวาเรตพฺพํ. อถ นาวา กูลํ ลภติ, อยญฺจ ปรโต คนฺตุกาโม โหติ, คนฺตุํ น วฏฺฏติ. นาวาย ลทฺธคาเมเยว วสิตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวาเรตพฺพํ. สเจปิ นาวา อนุตีรเมว อญฺญตฺถ คจฺฉติ, ภิกฺขุ จ ปฐมํ ลทฺธคาเมเยว วสิตุกาโม, นาวา คจฺฉตุ ภิกฺขุนา ตตฺเถว วสิตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวาเรตพฺพํ.

လှေ၌ ဝါကပ်သော ရဟန်းသည်လည်း တဲကုပ်ကျောင်း၌သာ ဝါကပ်ရမည်။ ရှာဖွေ၍ မရပါက နှလုံးသွင်းခြင်း (အာလယ) ပြုရမည်။ အကယ်၍ ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး လှေသည် သမုဒ္ဒရာ၌သာ ရှိနေပါက ထိုလှေ၌ပင် ပဝါရဏာ ပြုရမည်။ အကယ်၍ လှေသည် ကမ်းသို့ ဆိုက်ကပ်သော်လည်း ဤရဟန်းသည် နောက်ထပ် ဆက်သွားလိုပါက ဆက်သွားရန် မအပ်။ လှေဆိုက်ရာရွာ၌သာ သီတင်းသုံး၍ ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။ အကယ်၍ လှေသည် ကမ်းအနီးအတိုင်း အခြားရွာသို့ ဆက်သွားသော်လည်း ရဟန်းသည် ရှေးဦးစွာ ဆိုက်ကပ်သောရွာ၌သာ နေရစ်လိုပါက လှေသည် သွားပါစေ၊ ရဟန်းသည် ထိုရွာ၌ပင် နေရစ်၍ ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။

อิติ [Pg.354] วเช สตฺเถ นาวายนฺติ ตีสุ ฐาเนสุ นตฺถิ วสฺสจฺเฉเท อาปตฺติ, ปวาเรตุญฺจ ลภติ. ปุริเมสุ ปน ‘‘วาเฬหิ อุพฺพาฬฺหา โหนฺตี’’ติอาทีสุ สงฺฆเภทปริยนฺเตสุ วตฺถูสุ เกวลํ อนาปตฺติ โหติ, ปวาเรตุํ ปน น ลภติ.

ဤသို့လျှင် နွားကျောင်းသားရွာ၊ လှည်းကုန်သည်အုပ်စု၊ လှေ ဟူသော ဤနေရာသုံးမျိုး၌ ဝါပြတ်ခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်သည့်ပြင် ပဝါရဏာပြုခွင့်လည်း ရရှိ၏။ ရှေး၌ဆိုအပ်ခဲ့သော "သားရဲတိရစ္ဆာန်တို့ နှောင့်ယှက်အပ်ကုန်၏" အစရှိသည်မှ သံဃာကွဲပြားခြင်း အဆုံးရှိသော အကြောင်းအရာတို့၌ကား အာပတ်မသင့်ခြင်း သက်သက်သာဖြစ်ပြီး ပဝါရဏာပြုခွင့်ကိုမူ မရရှိပေ။

๒๐๔. น ภิกฺขเว รุกฺขสุสิเรติ เอตฺถ สุทฺเธ รุกฺขสุสิเรเยว น วฏฺฏติ; มหนฺตสฺส ปน รุกฺขสุสิรสฺส อนฺโต ปทรจฺฉทนํ กุฏิกํ กตฺวา ปวิสนทฺวารํ โยเชตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ. รูกฺขํ ฉินฺทิตฺวา ขาณุกมตฺถเก ปทรจฺฉทนํ กุฏิกํ กตฺวาปิ วฏฺฏติเยว. รุกฺขวิฏภิยาติ เอตฺถาปิ สุทฺเธ วิฏปมตฺเต น วฏฺฏติ. มหาวิฏเป ปน อฏฺฏกํ พนฺธิตฺวา ตตฺถ ปทรจฺฉทนํ กุฏิกํ กตฺวา อุปคนฺตพฺพํ. อเสนาสนิเกนาติ ยสฺส ปญฺจนฺนํ ฉทนานํ อญฺญตเรน ฉนฺนํ โยชิตทฺวารพนฺธนํ เสนาสนํ นตฺถิ, เตน น อุปคนฺตพฺพํ. น ภิกฺขเว ฉวกุฏิกายนฺติ ฉวกุฏิกา นาม ฏงฺกิตมญฺจาทิเภทา กุฏิ, ตตฺถ อุปคนฺตุํ น วฏฺฏติ. สุสาเน ปน อญฺญํ กุฏิกํ กตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ. น ภิกฺขเว ฉตฺเตติ เอตฺถาปิ จตูสุ ถมฺเภสุ ฉตฺตํ ฐเปตฺวา อาวรณํ กตฺวา ทฺวารํ โยเชตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ, ฉตฺตกุฏิกา นาเมสา โหติ. จาฏิยาติ เอตฺถาปิ มหนฺเตน กปลฺเลน ฉตฺเต วุตฺตนเยน กุฏึ กตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ.

၂၀၄. ရဟန်းတို့၊ သစ်ခေါင်း၌ ဝါမကပ်ရာ ဟူသော ပါဠိ၌ အမိုးမပါသော သက်သက်သော သစ်ခေါင်း၌သာ ဝါကပ်ခြင်းငှာ မအပ်။ သို့ရာတွင် ကြီးစွာသော သစ်ခေါင်း၏ အတွင်း၌ ပျဉ်ချပ်မိုးထားသော ကျောင်းကုပ်ကို ဆောက်လုပ်၍၊ ဝင်ပေါက်တံခါးကို တပ်ဆင်ကာ ဝါကပ်ခြင်းငှာ အပ်၏။ သစ်ပင်ကို အထက်မှ ဖြတ်၍ ထိုသစ်ငုတ်၏ ထိပ်ပေါ်၌ ပျဉ်ချပ်မိုးထားသော ကျောင်းကုပ်ကို ပြုလုပ်၍လည်း ဝါကပ်ခြင်းငှာ အပ်သည်သာတည်း။ သစ်ခွ၌ ဝါမကပ်ရာ ဟူသော ပါဠိ၌လည်း လင့်စင်မပါ သက်သက်သော သစ်ခွမျှ၌ ဝါကပ်ခြင်းငှာ မအပ်။ ကြီးစွာသော သစ်ခွ၌မူ လင့်စင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီး ထိုလင့်စင်ပေါ်၌ ပျဉ်ချပ်မိုးသော ကျောင်းကုပ်ကို ပြုလုပ်၍ ဝါကပ်ရာ၏။ ကျောင်းမရှိသော ရဟန်းသည် ဟူသည်ကား အုတ်၊ ကျောက်၊ သစ်ရွက်၊ အင်္ဂတေ၊ မြက် ဟူသော ငါးမျိုးသော အမိုးတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးသော အမိုးဖြင့် မိုးအပ်သော၊ တံခါးပေါင် တပ်ဆင်ထားသော ကျောင်းမရှိသော ရဟန်းသည် ဝါမကပ်အပ်။ ရဟန်းတို့၊ သုသာန်တဲ၌ ဝါမကပ်ရာ ဟူသည်ကား သုသာန်တဲ (ဆဝကုဋိ) မည်သည် ဋင်္ကိတညောင်စောင်း စသည်တို့ဖြင့် အပေါင်တပ်၍ ဆောက်လုပ်ထားသော တဲငယ်ဖြစ်၏၊ ထိုသုသာန်တဲ၌ ဝါကပ်ခြင်းငှာ မအပ်။ သို့ရာတွင် သုသာန်၌ အခြားသော တဲငယ်ကို ဆောက်လုပ်၍ ဝါကပ်ခြင်းငှာ အပ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ထီး၌ ဝါမကပ်ရာ ဟူသော ပါဠိ၌လည်း တိုင်လေးလုံးပေါ်၌ ထီးကို တင်ထား၍၊ အကာအရံ ပြုလုပ်ကာ တံခါးတပ်ဆင်၍ ဝါကပ်ခြင်းငှာ အပ်၏၊ ဤကဲ့သို့သော ကျောင်းကို ထီးကျောင်းကုပ် (ဆတ္တကုဋိကာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အိုးစရည်း၌ ဝါမကပ်ရာ ဟူသော ပါဠိ၌လည်း ကြီးစွာသော အိုးစရည်းဖြင့် ထီး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကျောင်းကုပ် ပြုလုပ်၍ ဝါကပ်ခြင်းငှာ အပ်၏။

อธมฺมิกกติกาทิกถา

အဓမ္မိကကတိကာဒိကထာ။

๒๐๕. เอวรูปา กติกาติ เอตฺถ อญฺญาปิ ยา อีทิสี อธมฺมิกา กติกา โหติ, สา น กาตพฺพาติ อตฺโถ. ตสฺสา ลกฺขณํ มหาวิภงฺเค วุตฺตํ.

၂၀၅. “Evarūpā katikā” ဟူသော ပါဠိ၌ ဤကတိကဝတ်မှတစ်ပါးသော ဤကဲ့သို့သော အခြားတရားနှင့် မညီညွတ်သော ကတိကဝတ်များကိုလည်း မပြုလုပ်အပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုတရားနှင့်မညီသော ကတိကဝတ်၏ အင်္ဂါလက္ခဏာကို ဘိက္ခုမဟာဝိဘင်း၌ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

๒๐๗-๘. ปฏิสฺสเว จ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ น เกวลํ ‘‘อิมํ เตมาสํ อิธ วสฺสํ วสถา’’ติ เอตสฺเสว ปฏิสฺสเว อาปตฺติ, ‘‘อิมํ เตมาสํ ภิกฺขํ คณฺหถ, อุโภปิ มยํ อิธ วสฺสํ วสิสฺสาม, เอกโต อุทฺทิสาเปสฺสามา’’ติ เอวมาทินาปิ ตสฺส ตสฺส ปฏิสฺสเว ทุกฺกฏํ. ตญฺจ โข ปฐมํ สุทฺธจิตฺตสฺส ปจฺฉา วิสํวาทนปจฺจยา, ปฐมมฺปิ อสุทฺธจิตฺตสฺส ปน ปฏิสฺสเว ปาจิตฺติยํ, วิสํวาทเน ทุกฺกฏนฺติ ปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏํ ยุชฺชติ.

၂၀၇-၈. “Paṭissave ca āpatti dukkaṭassa” ဟူသော ပါဠိ၌ “ဤသုံးလပတ်လုံး ဤကျောင်း၌ ဝါကပ်၍ နေကြပါကုန်” ဟူသော ဝန်ခံချက်ကို ပျက်ကွက်ခြင်းကြောင့်သာ အာပတ်သင့်သည် မဟုတ်သေး၊ “ဤသုံးလပတ်လုံး ဆွမ်းကို ခံယူကြပါကုန်၊ ငါတို့နှစ်ဦးလုံး ဤကျောင်း၌ ဝါကပ်၍ နေကြကုန်စို့၊ တစ်ပေါင်းတည်း စာပေသင်ယူကြကုန်စို့” စသည်ဖြင့် ပြောဆို၍ ထိုထိုသို့သော ဝန်ခံချက်ကို ပျက်ကွက်ခြင်းကြောင့်လည်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ထိုဒုက္ကဋ်အာပတ်သည်လည်း ရှေးဦးစွာက သန့်ရှင်းသော စိတ်ရှိသော်လည်း နောက်မှ ကတိကဝတ်ကို ပျက်ကွက်စေခြင်း (ချွတ်ယွင်းစေခြင်း) ကြောင့် သင့်ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ရှေးဦးစွာကပင် ဝန်ခံသည့်အတိုင်း မလုပ်ဘဲ မစင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသူဖြစ်ပါက ဝန်ခံသဖြင့် ပါစိတ္တိယအာပတ်၊ ပျက်ကွက်သဖြင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ရကား ပါစိတ္တိယနှင့်တကွ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်လျော်ပေ၏။

โส [Pg.355] ตทเหว อกรณีโยติอาทีสุ สเจ วสฺสํ อนุปคนฺตฺวา วา ปกฺกมติ, อุปคนฺตฺวา วา สตฺตาหํ พหิทฺธา วีตินาเมติ, ปุริมิกา จ น ปญฺญายติ, ปฏิสฺสเว จ อาปตฺติ. วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปน อรุณํ อนุฏฺฐาเปตฺวา ตทเหว สตฺตาหกรณีเยน ปกฺกมนฺตสฺสาปิ อนฺโตสตฺตาเห นิวตฺตนฺตสฺส อนาปตฺติ, โก ปน วาโท ทฺวีหตีหํ วสิตฺวา อนฺโตสตฺตาเห นิวตฺตนฺตสฺส. ทฺวีหตีหํ วสิตฺวาติ เอตฺถาปิ นิรเปกฺเขเนว อุปจาราติกฺกเม วสฺสจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. สเจ อิธ วสิสฺสามีติ อาลโย อตฺถิ, อสติยา ปน วสฺสํ น อุเปติ, คหิตเสนาสนํ สุคฺคหิตํ, ฉินฺนวสฺโส น โหติ, ปวาเรตุํ ลภติเยว.

“So tadaheva akaraṇīyo” စသော ပါဠိရပ်တို့၌ အကယ်၍ ဝါမကပ်ဘဲ ဖဲသွားခဲ့လျှင် သော်လည်းကောင်း၊ ဝါကပ်ပြီးမှ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ပြင်ပ၌ လွန်စေခဲ့လျှင် သော်လည်းကောင်း ပုရိမဝါ၌ နေခြင်းသည် မထင်ရှား၊ ဝန်ခံချက် ပျက်ကွက်ခြင်းကြောင့်လည်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ သို့ရာတွင် ဝါကပ်ပြီးမှ အရုဏ်မတက်စေဘဲ ထိုနေ့၌ပင် ခုနစ်ရက်အတွင်း ပြုဖွယ်ကိစ္စကြောင့် ဖဲသွားသော ရဟန်းသည်လည်း ခုနစ်ရက်အတွင်း ပြန်လာခဲ့လျှင် အာပတ်မသင့်ပေ။ နှစ်ရက် သုံးရက်ပတ်လုံး နေပြီးမှ ခုနစ်ရက်အတွင်း ပြန်လာသော ရဟန်းအတွက်မူ အာပတ်မသင့်ကြောင်း ပြောဆိုဖွယ် မရှိတော့ပြီ။ “နှစ်ရက် သုံးရက် နေပြီးမှ” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ငဲ့ကွက်ခြင်း လုံးဝမရှိဘဲ ကျောင်းဥပစာကို လွန်သွားသောအခါမှသာ ဝါပြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကယ်၍ “ဤကျောင်း၌ နေအံ့” ဟု တွယ်တာငဲ့ကွက်မှု ရှိပါလျက် သတိမမူမိသဖြင့် ဝါမကပ်မိပါက ယူအပ်သောကျောင်းကို ကောင်းစွာ ယူအပ်ပြီး ဖြစ်သဖြင့် ဝါမပြတ်ပေ၊ ပဝါရဏာပြုခွင့်လည်း ရရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

สตฺตาหํ อนาคตาย ปวารณายาติ เอตฺถ นวมิโต ปฏฺฐาย คนฺตุํ วฏฺฏติ, อาคจฺฉตุ วา มา วา, อนาปตฺติ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

“Sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya” ဟူသော ပုဒ်၌ ကိုးရက်မြောက်နေ့မှစ၍ သွားခွင့်ရှိ၏၊ ပြန်လာသည်ဖြစ်စေ၊ မလာသည်ဖြစ်စေ အာပတ်မသင့်ပေ။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။

วสฺสูปนายิกกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဝဿူပနာယိကခန္ဓက အဖွင့်ကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

๔. ปวารณากฺขนฺธกํ

၄. ပဝါရဏာခန္ဓက။

อผาสุกวิหารกถา

အဖာသုကဝိဟာရကထာ။

๒๐๙. ปวารณากฺขนฺธเก [Pg.356] – เนว อาลเปยฺยาม น สลฺลเปยฺยามาติ เอตฺถ อาลาโป นาม ปฐมวจนํ; สลฺลาโป ปจฺฉิมวจนํ. หตฺถวิลงฺฆเกนาติ หตฺถุกฺเขปเกน. ปสุสํวาสนฺติ ปสูนํ วิย สํวาสํ. ปสโวปิ หิ อตฺตโน อุปฺปนฺนํ สุขทุกฺขํ อญฺญมญฺญสฺส น อาโรเจนฺติ, ปฏิสนฺถารํ น กโรนฺติ, ตถา เอเตปิ น อกํสุ; ตสฺมา เนสํ สํวาโส ‘‘ปสุสํวาโส’’ติ วุจฺจติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. น ภิกฺขเว มูคพฺพตํ ติตฺถิยสมาทานนฺติ ‘‘อิมํ เตมาสํ น กเถตพฺพ’’นฺติ เอวรูปํ วตสมาทานํ น กาตพฺพํ; อธมฺมกติกา เหสา. อญฺญมญฺญานุโลมตาติ อญฺญมญฺญํ วตฺตุํ อนุโลมภาโว. ‘‘วทนฺตุ มํ อายสฺมนฺโต’’ติ หิ วทนฺตํ สกฺกา โหติ กิญฺจิ วตฺตุํ; น อิตรํ. อาปตฺติวุฏฺฐานตา วินยปุเรกฺขารตาติ อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานภาโว วินยํ ปุรโต กตฺวา จรณภาโว. ‘‘วทนฺตุ มํ อายสฺมนฺโต’’ติ หิ เอวํ วทนฺโต อาปตฺตีหิ วุฏฺฐหิสฺสติ, วินยญฺจ ปุรกฺขตฺวา วิหริสฺสตีติ วุจฺจติ.

၂၀၉. ပဝါရဏာခန္ဓက၌ - “Neva ālapeyyāma na sallapeyyāma” ဟူသော ပုဒ်တွင် ဦးစွာ ပြောဆိုခြင်းသည် အာလာပ မည်၏၊ နောက်မှ ပြောဆိုခြင်းသည် သလ္လာပ မည်၏။ “Hatthavilaṅghakena” ဟူသည် လက်ဖြင့် မြှောက်ယူခြင်း (လက်ဟန်ပြခြင်း) ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “Pasusaṃvāsaṃ” ဟူသည် တိရစ္ဆာန်တို့ အတူတကွ နေထိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် တိရစ္ဆာန်တို့သည်လည်း မိမိတို့ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာဆင်းရဲကို အချင်းချင်း မပြောပြနိုင်ကြ၊ စကားဖြင့် ဆက်သွယ်မှုလည်း မပြုနိုင်ကြကုန်၊ ထို့အတူပင် ဤရဟန်းတို့သည်လည်း စကားဖြင့် ဆက်သွယ်မှု မပြုခဲ့ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့၏ အတူနေခြင်းကို “တိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့ အတူနေခြင်း (ပသုသံဝါသ)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဧဠကသံဝါသ၊ သပတ္တသံဝါသ စသော ပုဒ်အားလုံး၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နားလည်အပ်၏။ “Na bhikkhave mūgabbataṃ titthiyasamādānaṃ” ဟူသည် “ဤသုံးလပတ်လုံး စကားမပြောရ” ဟူ၍ ဤကဲ့သို့သော အကျင့်ဆောက်တည်မှုကို မပြုလုပ်အပ်၊ ထိုသို့ စကားမပြောစတမ်း ပြုလုပ်ခြင်းသည် တရားနှင့်မညီသော ကတိကဝတ် (အဓမ္မကတိကာ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “Aññamaññānulomatā” ဟူသည် အချင်းချင်း စကားပြောဆိုရန် သင့်လျော်ခြင်း ဖြစ်၏။ “Vadantu maṃ āyasmanto” ဟု ဖိတ်မန်သူကိုသာ တစ်စုံတစ်ခု ပြောဆိုရန် ဆီလျော်သော်လည်း ထိုသို့ မဖိတ်မန်သူအား ပြောဆိုရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ “Āpattivuṭṭhānatā vinayapurekkhāratā” ဟူသည် အာပတ်တို့မှ ထမြောက်ခြင်းနှင့် ဝိနည်းတရားကို ရှေ့ထား၍ ကျင့်ကြံနေထိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ “Vadantu maṃ āyasmanto” ဟု ဤသို့ ဖိတ်မန်သူကိုသာ အာပတ်တို့မှ ထမြောက်လတ္တံ့သူ၊ ဝိနည်းကို ရှေ့ထား၍ နေထိုင်လတ္တံ့သူဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။

๒๑๐. สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺช ปวารณา, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ ปวาเรยฺยาติ อยํ สพฺพสงฺคาหิกา นาม ญตฺติ; เอวญฺหิ วุตฺเต เตวาจิกํ ทฺเววาจิกํ เอกวาจิกญฺจ ปวาเรตุํ วฏฺฏติ. สมานวสฺสิกํ น วฏฺฏติ. ‘‘เตวาจิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วุตฺเต ปน เตวาจิกเมว วฏฺฏติ, อญฺญํ น วฏฺฏติ. ‘‘ทฺเววาจิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วุตฺเต ทฺเววาจิกญฺจ เตวาจิกญฺจ วฏฺฏติ, เอกวาจิกญฺจ สมานวสฺสิกญฺจ น วฏฺฏติ. ‘‘เอกวาจิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วุตฺเต ปน เอกวาจิก-ทฺเววาจิก-เตวาจิกานิ วฏฺฏนฺติ, สมานวสฺสิกเมว น วฏฺฏติ. ‘‘สมานวสฺสิก’’นฺติ วุตฺเต สพฺพํ วฏฺฏติ.

၂၁၀. “Suṇātu me bhante saṅgho ajja pavāraṇā၊ yadi saṅghassa pattakallaṃ၊ saṅgho pavāreyya” ဟူသော ဤဉတ်သည် အလုံးစုံသော ပဝါရဏာတို့ကို သိမ်းယူနိုင်သော သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာမည်သော ဉတ်ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဉတ်ထားပါက တေဝါစိကပဝါရဏာ၊ ดွေဝါစိကပဝါရဏာ၊ ဧကဝါစိကပဝါရဏာတို့ကို ဖိတ်မန်ခွင့်ရှိ၏။ သမာနဝဿိကပဝါရဏာကိုမူ ပြုရန်မအပ်။ သို့ရာတွင် “Tevācikaṃ pavāreyya” ဟု ဉတ်ထားပါက တေဝါစိကပဝါရဏာကိုသာ ပြုရန်အပ်၍ အခြားပဝါရဏာကို မပြုအပ်။ “Dvevācikaṃ pavāreyya” ဟု ဉတ်ထားပါက ဒွေဝါစိကပဝါရဏာနှင့် တေဝါစိကပဝါရဏာတို့ကို ပြုအပ်သော်လည်း ဧကဝါစိကပဝါရဏာနှင့် သမာနဝဿိကပဝါရဏာတို့ကို မပြုအပ်။ “Ekavācikaṃ pavāreyya” ဟု ဉတ်ထားပါက ဧကဝါစိကပဝါရဏာ၊ ဒွေဝါစိကပဝါရဏာ၊ တေဝါစိကပဝါရဏာတို့ကို ပြုအပ်၍ သမာနဝဿိကပဝါရဏာတစ်ခုတည်းကိုသာ မပြုအပ်။ “Samānavassikaṃ” ဟု ဉတ်ထားပါက အလုံးစုံသော ပဝါရဏာတို့ကို ပြုခွင့်ရှိပေ၏။

๒๑๑. อจฺฉนฺตีติ นิสินฺนาว โหนฺติ, น อุฏฺฐหนฺติ. ตทมนฺตราติ ตทนฺตรา; ตาวตกํ กาลนฺติ อตฺโถ.

၂၁၁. “Acchanti” ဟူသည် ထိုင်မြဲ ထိုင်နေကြကုန်၏၊ ထိုင်ရာမှ ထမသွားကြကုန်။ “Tadamantarā” ဟူသည် ထိုပဝါရဏာ ပြုပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော ထိုပဝါရဏာပြုရာ ကာလအတိုင်းအရှည်ပတ်လုံး ဟု ဆိုလိုသည်။

ปวารณาเภทกถา

ပဝါရဏာဘေဒကထာ။

๒๑๒. จาตุทฺทสิกา [Pg.357] จ ปนฺนรสิกา จาติ เอตฺถ จาตุทฺทสิกาย ‘‘อชฺช ปวารณา จาตุทฺทสี’’ติ เอวํ ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ, ปนฺนรสิกาย ‘‘อชฺช ปวารณา ปนฺนรสี’’ติ.

၂၁၂. “Cātuddasikā ca pannarasikā ca” ဟူသော ပုဒ်၌ စာတုဒ္ဒသီပဝါရဏာနေ့၌ “ယနေ့သည် စာတုဒ္ဒသီပဝါရဏာနေ့ဖြစ်သည်” ဟု ဤသို့ ပုဗ္ဗကိစ္စကို ပြုအပ်၏။ ပန္နရသီပဝါရဏာနေ့၌မူ “ယနေ့သည် ပန္နရသီပဝါရဏာနေ့ဖြစ်သည်” ဟု ဤသို့ ပုဗ္ဗကိစ္စကို ပြုအပ်၏။

ปวารณกมฺเมสุ สเจ เอกสฺมึ วิหาเร ปญฺจสุ ภิกฺขูสุ วสนฺเตสุ เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา จตฺตาโร คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, จตูสุ ตีสุ วา วสนฺเตสุ เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา ตโย วา ทฺเว วา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, สพฺพเมตํ อธมฺเมนวคฺคํ ปวารณกมฺมํ.

ပဝါရဏာကံတို့၌ ကျောင်းတစ်ကျောင်းတည်း၌ ရဟန်းငါးပါး နေထိုင်ကြရာတွင် တစ်ပါးသောရဟန်း၏ ပဝါရဏာကို ဆောင်ယူ၍ ကျန်လေးပါးသော ရဟန်းတို့သည် ဂဏဉတ်ကိုထားပြီး ဖိတ်မန်ကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းလေးပါး သို့မဟုတ် သုံးပါး နေထိုင်ကြရာ၌ တစ်ပါးသောရဟန်း၏ ပဝါရဏာကို ဆောင်ယူ၍ ကျန်သုံးပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါးသော ရဟန်းတို့သည် သံဃဉတ်ကိုထားပြီး ဖိတ်မန်ကြကုန်အံ့၊ ဤအလုံးစုံသော ကံသည် မတရားသဖြင့် ဝဂ်ဖြစ်သော ပဝါရဏာကံ ဖြစ်၏။

สเจ ปน สพฺเพปิ ปญฺจ ชนา เอกโต สนฺนิปติตฺวา คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, จตฺตาโร ตโย วา ทฺเว วา วสนฺตา เอกโต สนฺนิปติตฺวา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, สพฺพเมตํ อธมฺเมนสมคฺคํ ปวารณกมฺมํ.

အကယ်၍ ရဟန်းငါးပါးလုံးပင် တပေါင်းတည်း စုဝေးကာ ဂဏဉတ်ကိုထားပြီး ဖိတ်မန်ကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းလေးပါး၊ သုံးပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါး နေထိုင်ကြသူတို့သည် တပေါင်းတည်း စုဝေးပြီး သံဃဉတ်ကိုထားကာ ဖိတ်မန်ကြကုန်အံ့၊ ဤအလုံးစုံသော ကံသည် မတရားသဖြင့် သမဂ္ဂဖြစ်သော ပဝါရဏာကံ ဖြစ်၏။

สเจ ปญฺจสุ ชเนสุ เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา จตฺตาโร สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, จตูสุ ตีสุ วา เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา ตโย วา ทฺเว วา คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, สพฺพเมตํ ธมฺเมนวคฺคํ ปวารณกมฺมํ.

ရဟန်းငါးပါးတို့တွင် တစ်ပါးသောရဟန်း၏ ပဝါရဏာကို ဆောင်ယူ၍ ရဟန်းလေးပါးတို့က သံဃဉတ်ကိုထား၍ ပဝါရဏာပြုကြလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းလေးပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးသောရဟန်း၏ ပဝါရဏာကို ဆောင်ယူ၍ ရဟန်းသုံးပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါးတို့က ဂိုဏ်းဉတ်ကိုထား၍ ပဝါရဏာပြုကြလျှင်သော်လည်းကောင်း ထိုပဝါရဏာပြုခြင်းအားလုံးသည် တရားသဖြင့် ကွဲပြားသော ဝဂ္ဂပဝါရဏာကံ ဖြစ်၏။

สเจ ปน สพฺเพปิ ปญฺจ ชนา เอกโต สนฺนิปติตฺวา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, จตฺตาโร วา ตโย วา เอกโต สนฺนิปติตฺวา คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, ทฺเว อญฺญมญฺญํ ปวาเรนฺติ, เอกโก วสนฺโต อธิฏฺฐานปวารณํ กโรติ, สพฺพเมตํ ธมฺเมนสมคฺคํ นาม ปวารณกมฺมนฺติ.

အကယ်၍ ရဟန်းငါးပါးလုံးပင် တပေါင်းတည်း စုဝေး၍ သံဃဉတ်ကိုထားကာ ပဝါရဏာပြုကြလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းလေးပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးတို့သည် တပေါင်းတည်း စုဝေး၍ ဂိုဏ်းဉတ်ကိုထားကာ ပဝါရဏာပြုကြလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့သည် အချင်းချင်း ပဝါရဏာပြုကြလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးတည်း နေသောရဟန်းသည် အဓိဋ္ဌာန်ပဝါရဏာ ပြုလျှင်သော်လည်းကောင်း ထိုပဝါရဏာပြုခြင်းအားလုံးသည် တရားသဖြင့် ညီညွတ်သော သမဂ္ဂပဝါရဏာကံ မည်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

ปวารณาทานานุชานนกถา

ပဝါရဏာပေးခြင်းကို ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာစကားရပ်

๒๑๓. ทินฺนา โหติ ปวารณาติ เอตฺถ เอวํ ทินฺนาย ปวารณาย ปวารณาหารเกน สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ ปวาเรตพฺพํ – ‘‘ติสฺโส ภนฺเต ภิกฺขุ สงฺฆํ ปวาเรติ ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา ปริสงฺกาย วา, วทตุ ตํ ภนฺเต สงฺโฆ อนุกมฺปํ อุปาทาย, ปสฺสนฺโต ปฏิกริสฺสติ. ทุติยมฺปิ…เป… ตติยมฺปิ ภนฺเต ติสฺโส ภิกฺขุ สงฺฆํ ปวาเรติ…เป… ปฏิกริสฺสตี’’ติ. สเจ ปน วุฑฺฒตโร โหติ, ‘‘อายสฺมา ภนฺเต ติสฺโส’’ติ วตฺตพฺพํ; เอวญฺหิ เตน ตสฺสตฺถาย ปวาริตํ โหตีติ.

၂၁၃. ‘dinnā hoti pavāraṇā’ ဟူသော စကားရပ်၌ ဤသို့ ပါဠိတော်လာနည်းအတိုင်း ပဝါရဏာကို ပေးအပ်ပြီးသော် ပဝါရဏာဆောင်သော ရဟန်းသည် သံဃာ့ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ‘အရှင်ဘုရား... တိဿရဟန်းသည် မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ ယုံမှားသံသယရှိခြင်းတို့ဖြင့် သံဃာကို ပဝါရဏာပြု (ဖိတ်ကြား) ပါ၏၊ သံဃာတော်သည် သနားစောင့်ရှောက်မှုကို အမှီပြု၍ ထိုတိဿရဟန်းအား ပြောဆိုဆုံးမတော်မူပါ၊ အပြစ်ကို မြင်လျှင် ကုစားပါလိမ့်မည်။ နှစ်ကြိမ်မြောက်လည်း... သုံးကြိမ်မြောက်လည်း အရှင်ဘုရား... တိဿရဟန်းသည် သံဃာကို ပဝါရဏာပြုပါ၏... အပြစ်ကို မြင်လျှင် ကုစားပါလိမ့်မည်’ ဟု ဤသို့ ပဝါရဏာပြုရမည်။ အကယ်၍ ပဝါရဏာပေးလိုက်သော ရဟန်းသည် သီတင်းကြီး (ဝါကြီးသူ) ဖြစ်ပါက ‘အရှင်ဘုရား... အရှင်တိဿသည်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းဖြင့် ထိုပဝါရဏာဆောင်ရဟန်းသည် ထိုပဝါရဏာပေးလိုက်သောရဟန်းအတွက် ပဝါရဏာပြုပြီး ဖြစ်တော့၏ဟု မှတ်အပ်၏။

ปวารณํ [Pg.358] เทนฺเตน ฉนฺทมฺปิ ทาตุนฺติ เอตฺถ ฉนฺททานํ อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธาปิ จ ฉนฺททานํ อวเสสกมฺมตฺถาย. ตสฺมา สเจ ปวารณํ เทนฺโต ฉนฺทํ เทติ, วุตฺตนเยน อาหฏาย ปวารณาย เตน จ ภิกฺขุนา สงฺเฆน จ ปวาริตเมว โหติ. อถ ปวารณเมว เทติ, น ฉนฺทํ, ตสฺส จ ปวารณาย อาโรจิตาย สงฺเฆน จ ปวาริเต สพฺเพสํ สุปฺปวาริตํ โหติ, อญฺญํ ปน กมฺมํ กุปฺปติ. สเจ ฉนฺทเมว เทติ น ปวารณํ, สงฺฆสฺส ปวารณา จ เสสกมฺมานิ จ น กุปฺปนฺติ, เตน ปน ภิกฺขุนา อปฺปวาริตํ โหติ. ปวารณทิวเส ปน พหิสีมายํ ปวารณํ อธิฏฺฐหิตฺวา อาคเตนปิ ฉนฺโท ทาตพฺโพ, เตน สงฺฆสฺส ปวารณกมฺมํ น กุปฺปติ.

‘pavāraṇaṃ dentena chandampi dātuṃ’ ဟူသော စကားရပ်၌ ဆန္ဒပေးခြင်းကို ဥပေါသထက္ခန္ဓက၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤပဝါရဏာပေးရာ၌လည်း ဆန္ဒပေးခြင်းသည် ပဝါရဏာကံမှ ကြွင်းသော ကံအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပဝါရဏာကို ပေးသောရဟန်းသည် အကယ်၍ ဆန္ဒကို ပေးခဲ့ပါမူ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ပြဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ပဝါရဏာကို ဆောင်ယူအပ်ပြီးသောအခါ ထိုဆန္ဒနှင့် ပဝါရဏာပေးလိုက်သော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ သံဃာသည်လည်းကောင်း ပဝါရဏာ ပြုပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပဝါရဏာကိုသာ ပေး၍ ဆန္ဒကိုမူ မပေးခဲ့ပါမူ ထိုရဟန်း၏ ပဝါရဏာကို လျှောက်ထားအပ်ပြီး၍ သံဃာက ပဝါရဏာပြုသောအခါ ရဟန်းအားလုံးတို့သည် ကောင်းစွာ ပဝါရဏာပြုပြီး ဖြစ်သော်လည်း ပဝါရဏာကံမှ တစ်ပါးသော အခြားကံသည် ပျက်စီး၏။ အကယ်၍ ဆန္ဒကိုသာ ပေး၍ ပဝါရဏာကို မပေးခဲ့ပါမူ သံဃာ၏ ပဝါရဏာကံနှင့် ကြွင်းသော ကံတို့သည် မပျက်စီးကုန်သော်လည်း ထိုဆန္ဒပေးသော ရဟန်းသည် ပဝါရဏာမပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ပဝါရဏာပြုရာနေ့၌ သိမ်ပြင်ပ၌ ပဝါရဏာကို အဓိဋ္ဌာန်ပြု၍ လာသောရဟန်းသည်လည်း ဆန္ဒကို ပေးရမည်ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ပေးခြင်းကြောင့် သံဃာ၏ ပဝါရဏာကံသည် မပျက်စီးပေ။

๒๑๘. อชฺช เม ปวารณาติ เอตฺถ สเจ จาตุทฺทสิกา โหติ, ‘‘อชฺช เม ปวารณา จาตุทฺทสี’’ติ สเจ ปนฺนรสิกา ‘‘อชฺช เม ปวารณา ปนฺนรสี’’ติ เอวํ อธิฏฺฐาตพฺพํ.

၂၁၈. ‘ajja me pavāraṇā’ ဟူသော စကားရပ်၌ အကယ်၍ ၁၄ ရက်နေ့ ပဝါရဏာဖြစ်ပါက ‘ajja me pavāraṇā cātuddasī’ (ယနေ့ ငါ၏ ပဝါရဏာသည် ၁၄ ရက်နေ့ ပဝါရဏာတည်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကယ်၍ ၁၅ ရက်နေ့ ပဝါရဏာဖြစ်ပါက ‘ajja me pavāraṇā pannarasī’ (ယနေ့ ငါ၏ ပဝါရဏာသည် ၁၅ ရက်နေ့ ပဝါရဏာတည်း) ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုရမည်။

๒๑๙. ตทหุปวารณาย อาปตฺตินฺติอาทิ วุตฺตนยเมว.

၂၁၉. ‘tadahupavāraṇāya āpatti’ အစရှိသော စကားရပ်သည် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

อนาปตฺติปนฺนรสกาทิกถา

အနာပတ္တိပန္နရသကာဒိကထာ

๒๒๒. ปุน ปวาเรตพฺพนฺติ ปุน ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา ญตฺตึ ฐเปตฺวา สงฺฆตฺเถรโต ปฏฺฐาย ปวาเรตพฺพํ. เสสํ อุโปสถกฺขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

၂၂၂. ‘puna pavāretabbaṃ’ ဟူသည်မှာ တစ်ဖန် ပုဗ္ဗကိစ္စကို ပြုလုပ်ပြီး၍၊ ဉတ်ကိုထားကာ သံဃာ့မထေရ်ကြီးမှ စတင်၍ ပဝါရဏာပြုရမည်။ ကြွင်းသောအစီအရင်ကို ဥပေါသထက္ခန္ဓကအဖွင့်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

๒๒๘. อาคนฺตุเกหิ อาวาสิกานํ อนุวตฺติตพฺพนฺติ ‘‘อชฺช ปวารณา จาตุทฺทสี’’ติ เอตเทว ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ. ปนฺนรสิกวาเรปิ เอเสว นโย. อาวาสิเกหิ นิสฺสีมํ คนฺตฺวา ปวาเรตพฺพนฺติ อสฺสาวสาเน อยํ ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉโย – สเจ ปุริมิกาย ปญฺจ ภิกฺขู วสฺสํ อุปคตา, ปจฺฉิมิกายปิ ปญฺจ, ปุริเมหิ ญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาริเต ปจฺฉิเมหิ เตสํ สนฺติเก ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ, น เอกสฺมึ อุโปสถคฺเค ทฺเว ญตฺติโย ฐเปตพฺพา. สเจปิ ปจฺฉิมิกาย อุปคตา จตฺตาโร ตโย ทฺเว เอโก วา โหติ, เอเสว นโย. อถ ปุริมิกาย จตฺตาโร ปจฺฉิมิกายปิ จตฺตาโร ตโย ทฺเว เอโก วา เอเสว นโย. อถาปิ ปุริมิกาย ตโย, ปจฺฉิมิกายปิ ตโย ทฺเว วา, เอเสว นโย. อิทญฺเหตฺถ ลกฺขณํ – สเจ ปุริมิกาย อุปคเตหิ ปจฺฉิมิกาย อุปคตา โถกตรา [Pg.359] เจว โหนฺติ สมสมา จ, สงฺฆปวารณาย คณํ ปูเรนฺติ, สงฺฆปวารณาวเสน ญตฺติ ฐเปตพฺพาติ.

၂၂၈. ‘āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabbaṃ’ ဟူသည်မှာ ‘ယနေ့ ၁၄ ရက်နေ့ ပဝါရဏာဖြစ်သည်’ ဟူ၍ ဤပုဗ္ဗကိစ္စကိုသာ ပြုလုပ်ရမည်။ ၁၅ ရက်နေ့ ပဝါရဏာဝါရ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘āvāsikehi nissīmaṃ gantvā pavāretabbaṃ’ ဟူသော ဤပါဠိစကားရပ်၏အဆုံး၌ ဤသည်ကား ပါဠိတော်မှ အလွတ်ဖြစ်သော အဆုံးအဖြတ် (ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယ) တည်း။ ပုရိမဝါ၌ ရဟန်းငါးပါးတို့သည် ဝါကပ်ကုန်အံ့၊ ပစ္ဆိမဝါ၌လည်း ငါးပါးတို့သည် ဝါကပ်ကုန်အံ့။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ပုရိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့က ဉတ်ထား၍ ပဝါရဏာပြုပြီးသောအခါ ပစ္ဆိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့သည် ထိုပုရိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့၏အထံ၌ ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုထိုက်၏။ တစ်ခုသော ဥပုသ်သိမ်ကျောင်းဆောင်အတွင်း၌ ဉတ်နှစ်ခုကို မထားထိုက်ကုန်။ ပစ္ဆိမဝါ၌ ဝါကပ်သော ရဟန်းတို့သည် လေးပါး၊ သုံးပါး၊ နှစ်ပါး သို့မဟုတ် တစ်ပါး ဖြစ်စေကာမူ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပုရိမဝါ၌ လေးပါးရှိ၍ ပစ္ဆိမဝါ၌လည်း လေးပါး၊ သုံးပါး၊ နှစ်ပါး သို့မဟုတ် တစ်ပါး ရှိပါကလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပုရိမဝါ၌ သုံးပါးရှိ၍ ပစ္ဆိမဝါ၌လည်း သုံးပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါး ရှိပါကလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤသို့ ပုရိမဝါနှင့် ပစ္ဆိမဝါ ကပ်ကြရာ၌ ဤသည်ကား မှတ်သားဖွယ်ရာ လက္ခဏာတည်း— ‘ပုရိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့ထက် ပစ္ဆိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့သည် နည်းသည်ဖြစ်စေ၊ ထပ်တူညီမျှ ဖြစ်စေ၊ သံဃပဝါရဏာအတွက် ဂိုဏ်းပြည့်စေကုန်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သံဃပဝါရဏာ၏အစွမ်းဖြင့် ဉတ်ကို ထားထိုက်၏’ ဟူသော ဤအချက်သည် မှတ်ကြောင်း လက္ခဏာတည်း။

สเจ ปน ปุริมิกาย ตโย, ปจฺฉิมิกาย เอโก โหติ, เตน สทฺธึ เต จตฺตาโร โหนฺติ, จตุนฺนํ สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรตุํ น วฏฺฏติ. คณญตฺติยา ปน โส คณปูรโก โหติ, ตสฺมา คณวเสน ญตฺตึ ฐเปตฺวา ปุริเมหิ ปวาเรตพฺพํ. อิตเรน เตสํ สนฺติเก ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ ปุริมิกาย ทฺเว ปจฺฉิมิกาย ทฺเว วา เอโก วา โหติ, เอเสว นโย. สเจ ปุริมิกาย เอโก, ปจฺฉิมิกายปิ เอโก โหติ, เอเกน เอกสฺส สนฺติเก ปวาเรตพฺพํ, เอเกน ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ ปน ปุริมวสฺสูปคเตหิ ปจฺฉิมวสฺสูปคตา เอเกนปิ อธิกตรา โหนฺติ, ปฐมํ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตฺวา ปจฺฉา โถกตเรหิ เตสํ สนฺติเก ปวาเรตพฺพํ.

သို့သော် ပုရိမဝါ၌ သုံးပါးရှိ၍ ပစ္ဆိမဝါ၌ တစ်ပါးရှိပါက ထိုရဟန်းနှင့်တကွ ၎င်းတို့သည် လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ရဟန်းလေးပါးတို့အား သံဃဉတ်ကို ထား၍ ပဝါရဏာပြုရန် မအပ်ပေ။ ဂိုဏ်းဉတ်၏ အစွမ်းဖြင့်မူ ထိုပစ္ဆမဝါသား ရဟန်းတစ်ပါးသည် ဂိုဏ်းကို ပြည့်စေတတ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဂိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဉတ်ကို ထား၍ ပုရိမဝါသား ရဟန်းတို့က ပဝါရဏာ ပြုအပ်၏။ ပုရိမဝါသားမဟုတ်သော ပစ္ဆိမဝါကပ်သော အခြားရဟန်းတစ်ပါးသည် ထိုပုရိမဝါသားရဟန်းတို့၏အထံ၌ ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုရမည်။ ပုရိမဝါ၌ နှစ်ပါးရှိ၍ ပစ္ဆိမဝါ၌ နှစ်ပါး သို့မဟုတ် တစ်ပါးရှိပါကလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ပုရိမဝါ၌ တစ်ပါးရှိ၍ ပစ္ဆိမဝါ၌လည်း တစ်ပါးရှိပါက ပုရိမဝါကပ်သော ရဟန်းတစ်ပါးသည် ပစ္ဆိမဝါသား ရဟန်းတစ်ပါး၏ အထံ၌ ပဝါရဏာပြုရမည်၊ ပစ္ဆိမဝါသား ရဟန်းတစ်ပါးသည် ပုရိမဝါသား ရဟန်းတစ်ပါး၏ အထံ၌ ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုရမည်။ သို့သော် ပုရိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့ထက် ပစ္ဆိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့သည် တစ်ပါးမျှသော်လည်း ပိုလွန်ပါမူ ရှေးဦးစွာ ပါတိမောက်ကို ရွတ်ပြပြီးမှ နောက်မှ ဦးရေနည်းသော ပုရိမဝါသား ရဟန်းတို့က ထိုပစ္ဆိမဝါသား ရဟန်းတို့၏ အထံ၌ ပဝါရဏာ ပြုရမည်။

กตฺติกจาตุมาสินิยา ปวารณาย ปน สเจ ปฐมํ วสฺสูปคเตหิ มหาปวารณาย ปวาริเตหิ ปจฺฉา อุปคตา อธิกตรา วา สมสมา วา โหนฺติ, ปวารณาญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรตพฺพํ. เตหิ ปวาริเต ปจฺฉา อิตเรหิ ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ. อถ มหาปวารณาย ปวาริตา พหู ภิกฺขู โหนฺติ, ปจฺฉิมวสฺสูปคตา โถกตรา วา เอโก วา, ปาติโมกฺเข อุทฺทิฏฺเฐ ปจฺฉา เตสํ สนฺติเก เตน ปวาเรตพฺพํ.

ထို့ပြင် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့် (ကတ္တိကာနက္ခတ်နှင့် ယှဉ်သော မိုးလေးလတို့၏အဆုံးဖြစ်သော) ပဝါရဏာနေ့၌ ရှေးဦးစွာ ဝါကပ်၍ သီတင်းကျွတ်လပြည့် မဟာပဝါရဏာနေ့၌ ပဝါရဏာပြုပြီးသော (ပုရိမဝါသား) ရဟန်းတို့ထက် နောက်မှ ဝါကပ်သော (ပစ္ဆိမဝါသား) ရဟန်းတို့သည် ပိုလွန်သည်ဖြစ်စေ၊ ထပ်တူညီမျှ ဖြစ်စေ ရှိပါက ပဝါရဏာဉတ်ကို ထား၍ ပဝါရဏာပြုရမည်။ ထိုပစ္ဆိမဝါသား ရဟန်းတို့ ပဝါရဏာပြုပြီးသောအခါမှ အခြားသော ပုရိမဝါသား ရဟန်းတို့က ပါရိသုဒ္ဓိဥပုသ်ကို ပြုရမည်။ အကယ်၍ မဟာပဝါရဏာ၌ ပဝါရဏာပြုပြီးသော ပုရိမဝါသား ရဟန်းတို့သည် များပြား၍၊ ပစ္ဆိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့သည် နည်းပါးသည်ဖြစ်စေ၊ တစ်ပါးတည်းသာဖြစ်စေ ရှိပါမူ ပါတိမောက်ကို ရွတ်ပြပြီးသောအခါမှ နောက်မှ ထိုပုရိမဝါသား ရဟန်းတို့၏အထံ၌ ထိုပစ္ဆိမဝါသား ရဟန်းက ပဝါရဏာ ပြုရမည်။ ဤသည်ကား ပါဠိတော်မှ အလွတ်ဖြစ်သော အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်၏။

๒๓๓. น จ ภิกฺขเว อปฺปวารณาย ปวาเรตพฺพํ, อญฺญตฺร สงฺฆสามคฺคิยาติ เอตฺถ โกสมฺพกสามคฺคีสทิสาว สามคฺคี เวทิตพฺพา. ‘‘อชฺช ปวารณา สามคฺคี’’ติ เอวญฺเจตฺถ ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ. เย ปน กิสฺมิญฺจิเทว อปฺปมตฺตเก ปวารณํ ฐเปตฺวา สมคฺคา โหนฺติ, เตหิ ปวารณายเมว ปวารณา กาตพฺพา. สามคฺคีปวารณํ กโรนฺเตหิ จ ปฐมปวารณํ ฐเปตฺวา ปาฏิปทโต ปฏฺฐาย ยาว กตฺติกจาตุมาสินี ปุณฺณมา, เอตฺถนฺตเร กาตพฺพา, ตโต ปจฺฉา วา ปุเร วา น วฏฺฏติ.

၂၃၃. ‘ရဟန်းတို့၊ သံဃာ့ညီညွတ်မှု (သာမဂ္ဂီ) မှတစ်ပါး ပဝါရဏာမဟုတ်သောနေ့၌ ပဝါရဏာမပြုရ’ ဟူသော စကားရပ်၌ ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓက၌ လာသော သာမဂ္ဂီနှင့် တူသည်သာလျှင်ဖြစ်သော သာမဂ္ဂီကို သိအပ်၏။ ဤသာမဂ္ဂီပဝါရဏာ၌လည်း ‘ယနေ့ သာမဂ္ဂီပဝါရဏာဖြစ်သည်’ ဟု ဤသို့ ပုဗ္ဗကိစ္စကို ပြုလုပ်အပ်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းပါးသောအကြောင်းကြောင့် ပဝါရဏာကို ဆိုင်းငံ့ (ထား) ပြီးမှ ညီညွတ်ကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည် ပဝါရဏာနေ့၌သာ ပဝါရဏာကို ပြုအပ်၏။ သာမဂ္ဂီပဝါရဏာကို ပြုကြသော ရဟန်းတို့သည် ပထမပဝါရဏာကို ဆိုင်းငံ့ထားပြီးလျှင် သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့မှစ၍ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ဤရက်အတွင်း၌ သာမဂ္ဂီပဝါရဏာကို ပြုအပ်၏၊ ထိုနေ့ရက်ထက် နောက်ကျ၍ဖြစ်စေ၊ စော၍ဖြစ်စေ သာမဂ္ဂီပဝါရဏာကို ပြုရန်မအပ်ပေ။

ทฺเววาจิกาทิปวารณากถา

ดွေဝါစိကအစရှိသော ပဝါရဏာအဖွင့်စကားရပ်

๒๓๔. ทฺเววาจิกํ ปวาเรตุนฺติ เอตฺถ ญตฺตึ ฐเปนฺเตนาปิ ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ ทฺเววาจิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วตฺตพฺพํ, เอกวาจิเก ‘‘เอกวาจิกํ [Pg.360] ปวาเรยฺยา’’ติ, สมานวสฺสิเกปิ ‘‘สมานวสฺสิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วตฺตพฺพํ, เอตฺถ จ พหูปิ สมานวสฺสา เอกโต ปวาเรตุํ ลภนฺติ.

၂၃၄. “နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ပဝါရဏာပြုရန် (ဒွေဝါစိကပဝါရဏာပြုရန်)” ဟူသော စကားရပ်၌ ဉတ်ထားသော ရဟန်းသည်လည်း “ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ၊ သံဃော ဒွေဝါစိကံ ပဝါရေယျ” ဟု ဆိုရမည်။ တစ်ကြိမ်တည်း ပဝါရဏာပြုရာ (ဧကဝါစိကပဝါရဏာ) ၌ “ဧကဝါစိကံ ပဝါရေယျ” ဟု ဆိုရမည်။ ဝါတူသော ရဟန်းချင်း ပဝါရဏာပြုရာ (သမာနဝဿိကပဝါရဏာ) ၌လည်း “သမာနဝဿိကံ ပဝါရေယျ” ဟု ဆိုရမည်။ ထိုသမာနဝဿိကပဝါရဏာ၌ ဝါတူသော ရဟန်းများစွာတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်း (တပြိုင်နက်) ပဝါရဏာပြုခွင့် ရရှိကြသည်။

ปวารณาฐปนกถา

ပဝါရဏာကို တားမြစ်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား (ပဝါရဏာဌပနကထာ)

๒๓๖. ภาสิตาย ลปิตาย อปริโยสิตายาติ เอตฺถ สพฺพสงฺคาหิกญฺจ ปุคฺคลิกญฺจาติ ทุวิธํ ปวารณาฐปนํ. ตตฺถ สพฺพสงฺคาหิเก ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ…เป… สงฺโฆ เตวาจิกํ ปวาเร’’ อิติ สุการโต ยาว เรกาโร, ตาว ภาสิตา ลปิตา อปริโยสิตาว โหติ ปวารณา. เอตฺถนฺตเร เอกปเทปิ ฐเปนฺเตน ฐปิตา โหติ ปวารณา. ‘ยฺย’กาเร ปน ปตฺเต ปริโยสิตา โหติ, ตสฺมา ตโต ปฏฺฐาย ฐเปนฺเตน ฐปิตาปิ อฏฺฐปิตา โหติ. ปุคฺคลิกฐปเน ปน – ‘‘สงฺฆํ ภนฺเต ปวาเรมิ…เป… ตติยมฺปิ ภนฺเต สงฺฆํ ปวาเรมิ ทิฏฺเฐน วา…เป… ปสฺสนฺโต ปฏี’’ติ สงฺการโต ยาว อยํ สพฺพปจฺฉิโม ‘ฏิ’กาโร ตาว ภาสิตา ลปิตา อปริโยสิตาว โหติ ปวารณา, เอตฺถนฺตเร เอกปเทปิ ฐเปนฺเตน ฐปิตา โหติ ปวารณา, ‘‘กริสฺสามี’’ติ วุตฺเต ปน ปริโยสิตา โหติ, ตสฺมา ‘‘กริสฺสามี’’ติ เอตสฺมึ ปเท ปตฺเต ฐปิตาปิ อฏฺฐปิตา โหติ. เอส นโย ทฺเววาจิกเอกวาจิกสมานวสฺสิกาสุปิ. เอตาสุปิ หิ ฏิการาวสานํเยว ฐปนเขตฺตนฺติ.

၂၃၆. “ပြောဆိုအပ်ပြီးသော၊ ရွတ်ဆိုအပ်ပြီးသော၊ မပြီးဆုံးသေးသော” ဟူသော စကားရပ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိက ပဝါရဏာကို တားမြစ်ခြင်း (သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကပဝါရဏာဌပန)၊ ပုဂ္ဂလိက ပဝါရဏာကို တားမြစ်ခြင်း (ပုဂ္ဂလိကပဝါရဏာဌပန) ဟူ၍ ပဝါရဏာတားမြစ်ခြင်းသည် နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် သဗ္ဗသင်္ဂါဟိက ပဝါရဏာ၌ “သုဏာတု မေ ဘန္တေ သံဃော...ပေ... သံဃော တေဝါစိကံ ပဝါရေ” ဟု “သု” အက္ခရာမှစ၍ “ရေ” အက္ခရာတိုင်အောင်သည် ပြောဆိုအပ်ပြီးသော၊ ရွတ်ဆိုအပ်ပြီးသော၊ သို့သော် မပြီးဆုံးသေးသော ပဝါရဏာ ဖြစ်သည်။ ဤကြားကာလ၌ တစ်ပုဒ်တည်း၌ပင် တားမြစ်သော ရဟန်းသည် ပဝါရဏာကို တားမြစ်ပြီး ဖြစ်၏။ “ယျ” အက္ခရာသို့ ရောက်ရှိသွားသောအခါမှသာ ပြီးဆုံးသွားပြီ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထို “ယျ” အက္ခရာမှစ၍ တားမြစ်သော်လည်း တားမြစ်ရာမမြောက်ပေ။ ပုဂ္ဂလိကပဝါရဏာကို တားမြစ်ရာ၌ကား ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။ “သံဃံ ဘန္တေ ပဝါရေမိ...ပေ... တတိယမ္ပိ ဘန္တေ သံဃံ ပဝါရေမိ ဒိဋ္ဌေန ဝါ...ပေ... ပဿန္တော ပဋီ” ဟု “သံ” အက္ခရာမှစ၍ အဆုံးစွန်ဆုံးဖြစ်သော ဤ “တိ” အက္ခရာတိုင်အောင်သည် ပြောဆိုအပ်ပြီးသော၊ ရွတ်ဆိုအပ်ပြီးသော၊ သို့သော် မပြီးဆုံးသေးသော ပဝါရဏာ ဖြစ်သည်။ ဤကြားကာလ၌ တစ်ပုဒ်တည်း၌ပင် တားမြစ်သော ရဟန်းသည် ပဝါရဏာကို တားမြစ်ပြီး ဖြစ်၏။ “ကရိဿာမိ” ဟု ဆိုလိုက်သောအခါ ပြီးဆုံးသွားပြီ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ကရိဿာမိ” ဟူသော ဤပုဒ်သို့ ရောက်ရှိသွားသောအခါ တားမြစ်သော်လည်း တားမြစ်ရာ မမြောက်တော့ပေ။ ဤနည်းလမ်းသည် ဒွေဝါစိက၊ ဧကဝါစိက၊ သမာနဝဿိက ပဝါရဏာတို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုပဝါရဏာတို့၌လည်း “တိ” အက္ရာအဆုံးရှိသော စကားရပ်သည်သာ တားမြစ်ခွင့်ရှိသော နယ်ပယ်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပဝါရဏာဌပနကထာ ပြီး၏။

๒๓๗. อนุยุญฺชิยมาโนติ ‘‘กิมฺหิ นํ ฐเปสี’’ติ ปรโต วุตฺตนเยน ปุจฺฉิยมาโน. โอมทฺทิตฺวาติ เอตานิ ‘‘อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑน’’นฺติอาทีนิ วจนานิ วตฺวา, วจโนมทฺทนา หิ อิธ โอมทฺทนาติ อธิปฺเปตา. อนุทฺธํสิตํ ปฏิชานาตีติ ‘‘อมูลเกน ปาราชิเกน อนุทฺธํสิโต อยํ มยา’’ติ เอวํ ปฏิชานาติ. ยถาธมฺมนฺติ สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํสเน ปาจิตฺติยํ; อิตเรหิ ทุกฺกฏํ. นาเสตฺวาติ ลิงฺคนาสนาย นาเสตฺวา.

၂၃၇. “စစ်ဆေးမေးမြန်းအပ်သော် (အနုယုဉ္ဇိယမာနော)” ဟူသည်မှာ နောက်ပိုင်းတွင် ဟောတော်မူအပ်သည့်နည်းအတိုင်း “အဘယ်အပြစ်ကြောင့် ဤပဝါရဏာကို တားမြစ်သနည်း” ဟု မေးမြန်းခြင်းခံရသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ “နှိမ်နင်း၍ (ဩမဒ္ဒိတွာ)” ဟူသည်မှာ “ရဟန်း... တော်စမ်း၊ ငြင်းခုံခြင်းကို မပြုကြနှင့်” စသော စကားတို့ကို ပြောဆိုပြီး၍ နှိမ်နင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤပဝါရဏာတားမြစ်ခြင်း အရာ၌ စကားဖြင့် နှိမ်နင်းခြင်းကို “ဩမဒ္ဒနာ” ဟု အလိုရှိအပ်သည်။ “မဟုတ်မမှန် စွပ်စွဲမိကြောင်း ဝန်ခံအံ့ (အနုဒ္ဓံသိတံ ပဋိဇာနာတိ)” ဟူသည်မှာ “ငါသည် ဤရဟန်းကို အခြေအမြစ်မရှိသော ပါရာဇိကအာပတ်ဖြင့် စွပ်စွဲနှိပ်စက်မိပါပြီ” ဟု ဤသို့ ဝန်ခံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “တရားသဖြင့် (ယထာဓမ္မံ)” ဟူသည်မှာ သံဃာဒိသေသ်အာပတ်ဖြင့် မဟုတ်မမှန် စွပ်စွဲခြင်းဖြစ်ပါက ပါစိတ်အာပတ် ထိုက်၏။ အခြားအာပတ်တို့ဖြင့် စွပ်စွဲခြင်းဖြစ်ပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်၏။ “ဖျက်ဆီး၍ (နာသေတွာ)” ဟူသည်မှာ ရဟန်းအသွင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့် ဖျက်ဆီး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

๒๓๘. สาสฺส ยถาธมฺมํ ปฏิกตาติ เอตฺตกเมว วตฺวา ปวาเรถาติ วตฺตพฺพา, อสุกา นาม อาปตฺตีติ อิทํ ปน น วตฺตพฺพํ, เอตญฺหิ กลหสฺส มุขํ โหติ.

၂၃၈. “ထိုရဟန်းအား တရားသဖြင့် ကုစားအပ်ပြီးဖြစ်သည် (သာဿ ယထာဓမ္မံ ပဋိကတာ)” ဟူသည်မှာ ဤမျှလောက်သာ ပြောဆိုပြီးလျှင် “ပဝါရဏာ ပြုကြပါကုန်” ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် “ဘယ်မည်သော အာပတ်ဖြစ်သည်” ဟူသော ဤစကားကို မပြောဆိုအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့် မပြောဆိုအပ်သနည်းဟူမူ ထိုသို့ပြောဆိုခြင်းသည် ငြင်းခုံခြင်း၏ အစပြုရာ (အကြောင်းရင်း) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

วตฺถุฐปนาทิกถา

အာပတ်ဝတ္ထုကို တားမြစ်ခြင်း စသည်နှင့်စပ်လျဉ်းသော စကား (ဝတ္ထုဌပနာဒိကထာ)

๒๓๙. อิทํ วตฺถุ ปญฺญายติ น ปุคฺคโลติ เอตฺถ โจรา กิร อรญฺญวิหาเร โปกฺขรณิโต มจฺเฉ คเหตฺวา ปจิตฺวา ขาทิตฺวา อคมํสุ. โส [Pg.361] ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา อาราเม วา กิญฺจิ ธุตฺเตน กตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา ‘‘ภิกฺขุสฺส อิมินา กมฺเมน ภวิตพฺพ’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา เอวมาห. วตฺถุํ ฐเปตฺวา สงฺโฆ ปวาเรยฺยาติ ‘‘ยทา ตํ ปุคฺคลํ ชานิสฺสาม, ตทา นํ โจเทสฺสาม. อิทานิ ปน สงฺโฆ ปวาเรตู’’ติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อิทาเนว นํ วเทหีติ สเจ อิมินา วตฺถุนา กญฺจิ ปุคฺคลํ ปริสงฺกสิ, อิทาเนว นํ อปทิสาหีติ อตฺโถ. สเจ อปทิสติ, ตํ ปุคฺคลํ อนุวิชฺชิตฺวา ปวาเรตพฺพํ; โน เจ อปทิสติ, อุปปริกฺขิตฺวา ชานิสฺสามาติ ปวาเรตพฺพํ.

၂၃၉. “ဤဝတ္ထုသည် ထင်ရှား၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကား မထင်ရှား (ဣဒံ ဝတ္ထု ပညာယတိ န ပုဂ္ဂလော)” ဟူသော စကားရပ်၌ ဆွေးနွေးချက်မှာ- တောကျောင်းတစ်ခုရှိ ရေကန်မှ ခိုးသူတို့သည် ငါးများကို ဖမ်းယူ၊ ချက်ပြုတ် စားသောက်ပြီး သွားကြလေကုန်၏။ ပဝါရဏာကို တားမြစ်သော ရဟန်းသည် ထိုဖောက်ပြန်ပျက်စီးရာ အရပ်ကို မြင်၍သော်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းဝင်း (အာရာမ်) အတွင်း၌ သေသောက်ကြူးတစ်ဦးဦး ပြုလုပ်ထားသော ပျက်စီးရာကို မြင်၍သော်လည်းကောင်း “ဤအလုပ်သည် ရဟန်းတစ်ပါးပါး၏ အလုပ်ဖြစ်ရမည်” ဟု နှလုံးသွင်း ယူဆပြီးလျှင် “ဤဝတ္ထုသည် ထင်ရှား၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကား မထင်ရှား” ဟု ဆို၏။ “ဝတ္ထုကို ဖယ်ထား၍ သံဃာတော်သည် ပဝါရဏာပြုပါစေ (ဝတ္ထုံ ဌပေတွာ သံဃော ပဝါရေယျ)” ဟူသည်မှာ “ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို သိရသည့်အခါမှ စောဒနာကြကုန်အံ့၊ ယခုမူ သံဃာတော်သည် ပဝါရဏာပြုတော်မူပါ” ဟု ဤသို့ ဆိုလိုသည်။ “ယခုပင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြောပါ (ဣဒါနေဝ နံ ဝဒေဟိ)” ဟူသည်မှာ “အကယ်၍ ဤဝတ္ထုနှင့် ပတ်သက်၍ တစ်စုံတစ်ဦးကို သံသယရှိပါက ယခုပင် ညွှန်ပြပါလော့” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အကယ်၍ ညွှန်ပြခဲ့လျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို စစ်ဆေးမေးမြန်းပြီးမှ ပဝါရဏာပြုအပ်၏။ အကယ်၍ မညွှန်ပြနိုင်ပါက “စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ နောက်မှ သိရပေလိမ့်မည်” ဟု ပြောဆို၍ ပဝါရဏာပြုအပ်၏။

อยํ ปุคฺคโล ปญฺญายติ น วตฺถูติ เอตฺถ เอโก ภิกฺขุ มาลาคนฺธวิเลปเนหิ เจติยํ วา ปูเชสิ, อริฏฺฐํ วา ปิวิ, ตสฺส ตทนุรูโป สรีรคนฺโธ อโหสิ; โส ตํ คนฺธํ สนฺธาย ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน เอวรูโป สรีรคนฺโธ’’ติ วตฺถุํ ปกาเสนฺโต เอวมาห. ปุคฺคลํ ฐเปตฺวา สงฺโฆ ปวาเรยฺยาติ เอตํ ปุคฺคลํ ฐเปตฺวา สงฺโฆ ปวาเรตุ. อิทาเนว นํ วเทหีติ ยํ ตฺวํ ปุคฺคลํ ฐเปสิ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส อิทาเนว โทสํ วท. สเจ อยมสฺส โทโสติ วทติ, ตํ ปุคฺคลํ โสเธตฺวา ปวาเรตพฺพํ. อถ นาหํ ชานามีติ วทติ, อุปปริกฺขิตฺวา ชานิสฺสามาติ ปวาเรตพฺพํ.

“ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ထင်ရှား၏၊ ဝတ္ထုကား မထင်ရှား (အယံ ပုဂ္ဂလော ပညာယတိ န ဝတ္ထု)” ဟူသော စကားရပ်၌ ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ပန်း၊ နံ့သာခြောက်၊ နံ့သာရည်တို့ဖြင့် စေတီတော်ကို ပူဇော်ခဲ့၏ (သို့မဟုတ်) အရိဋ္ဌဆေးရည်ကို သောက်ခဲ့၏။ ထိုရဟန်းအား ထိုအနံ့နှင့် လျော်ညီသော ကိုယ်အနံ့ ရှိနေ၏။ ပဝါရဏာ တားမြစ်သော ရဟန်းသည် ထိုအနံ့ကို ရည်စူး၍ “ဤရဟန်းအား ဤကဲ့သို့သော ကိုယ်နံ့ရှိ၏” ဟု အာပတ်ဝတ္ထုကို ထင်ရှားပြလျက် “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ထင်ရှား၏၊ ဝတ္ထုကား မထင်ရှား” ဟု ပြောဆို၏။ “ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဖယ်ထား၍ သံဃာတော်သည် ပဝါရဏာပြုပါစေ (ပုဂ္ဂလံ ဌပေတွာ သံဃော ပဝါရေယျ)” ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ချန်လှပ်၍ သံဃာတော်သည် ပဝါရဏာပြုတော်မူပါ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ယခုပင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အပြစ်ကို ပြောပါ (ဣဒါနေဝ နံ ဝဒေဟိ)” ဟူသည်မှာ “သင်သည် မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်ကို တားမြစ်ထားသနည်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏အပြစ်ကို ယခုပင် ပြောဆိုပါလော့” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အကယ်၍ “ဤအရာသည် ထိုသူ၏အပြစ်ဖြစ်သည်” ဟု ပြောဆိုပါက ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စေပြီးမှ (အာပတ်ကို သုတ်သင်ပြီးမှ) ပဝါရဏာပြုအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ “ငါ မသိပါ” ဟု ပြောဆိုလျှင် “စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ နောက်မှ သိကြကုန်အံ့” ဟု ဆိုကာ ပဝါရဏာပြုအပ်၏။

อิทํ วตฺถุ จ ปุคฺคโล จ ปญฺญายตีติ ปุริมนเยเนว โจเรหิ มจฺเฉ คเหตฺวา ปจิตฺวา ปริภุตฺตฏฺฐานญฺจ คนฺธาทีหิ นหานฏฺฐานญฺจ ทิสฺวา ‘‘ปพฺพชิตสฺส กมฺม’’นฺติ มญฺญมาโน โส เอวมาห. อิทาเนว นํ วเทหีติ อิทาเนว เตน วตฺถุนา ปริสงฺกิตํ ปุคฺคลํ วเทหิ; อิทํ ปน อุภยมฺปิ ทิสฺวา ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย วินิจฺฉินิตฺวาว ปวาเรตพฺพํ. กลฺลํ วจนายาติ กลฺลํ โจทนาย; โจเทตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. กสฺมา? ปวารณโต ปุพฺเพ อวินิจฺฉิตตฺตา ปจฺฉา จ ทิสฺวา โจทิตตฺตาติ. อุกฺโกฏนกํ ปาจิตฺติยนฺติ อิทญฺหิ อุภยํ ปุพฺเพ ปวารณาย ทิสฺวา วินิจฺฉินิตฺวาว ภิกฺขู ปวาเรนฺติ, ตสฺมา ปุน ตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺส อาปตฺติ.

“ဤဝတ္ထုသည်လည်း ထင်ရှား၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထင်ရှား၏ (ဣဒံ ဝတ္ထု စ ပုဂ္ဂလော စ ပညာယတိ)” ဟူသည်မှာ ရှေ့နည်းအတိုင်းပင် ခိုးသူတို့ ငါးကို ဖမ်းယူချက်ပြုတ် စားသောက်ရာအရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ နံ့သာမှုန့် စသည်တို့ဖြင့် ရေချိုးရာအရပ်ကိုလည်းကောင်း မြင်၍ “ဤအပြုအမူသည် ရဟန်း၏ အပြုအမူဖြစ်သည်” ဟု ယူဆသော ထိုရဟန်းသည် ဤသို့ “ဣဒံ ဝတ္ထု စ ပုဂ္ဂလော စ ပညာယတိ” ဟု ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ယခုပင် ထိုသူကို ပြောပါ (ဣဒါနေဝ နံ ဝဒေဟိ)” ဟူသည်မှာ ယခုချက်ချင်းပင် ထိုဝတ္ထုဖြင့် သံသယရှိသူကို ပြောပြပါလော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤနှစ်ပါးလုံးကို မြင်ရသောအခါ မြင်သည့်အချိန်မှစ၍ ဆုံးဖြတ်ပြီးမှသာလျှင် ပဝါရဏာပြုအပ်သည်။ “စောဒနာရန် သင့်လျော်၏ (ကလ္လံ ဝစနာယ)” ဟူသည်မှာ စောဒနာရန် သင့်လျော်၏၊ စောဒနာထိုက်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ပဝါရဏာမပြုမီက ဆုံးဖြတ်မထားရသေးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် မြင်၍ စောဒနာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “ကံကို လှုပ်ရှားစေသဖြင့် ပါစိတ်အာပတ် (ဥက္ကောဋနကံ ပါစိတ္တိယံ)” ဟူသည်မှာ ဤဝတ္ထုနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ခုလုံးကို ပဝါရဏာမပြုမီ မြင်ရသဖြင့် ဆုံးဖြတ်ပြီးမှသာ ရဟန်းတို့သည် ပဝါရဏာပြုကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဆုံးဖြတ်ပြီးသော ပဝါရဏာကံကို တစ်ဖန် ပြန်လည်လှုပ်ရှားစေသော (မကျေမနပ်ဖြစ်စေသော) ရဟန်းအား ပါစိတ်အာပတ် ထိုက်၏။

ภณฺฑนการกวตฺถุกถา

ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားစေသော ရဟန်းတို့နှင့်စပ်လျဉ်းသော စကား (ဘဏ္ဍနကာရကဝတ္ထုကထာ)

๒๔๐. ทฺเว ตโย อุโปสเถ จาตุทฺทสิเก กาตุนฺติ เอตฺถ จตุตฺถปญฺจมา ทฺเว, ตติโย ปน ปกติยาปิ จตุทฺทสิโกเยวาติ. ตสฺมา [Pg.362] ตติยจตุตฺถา วา ตติยจตุตฺถปญฺจมา วา ทฺเว ตโย จาตุทฺทสิกา กาตพฺพา. อถ จตุตฺเถ กเต สุณนฺติ, ปญฺจโม จาตุทฺทสิโก กาตพฺโพ. เอวมฺปิ ทฺเว จาตุทฺทสิกา โหนฺติ. เอวํ กโรนฺตา ภณฺฑนการกานํ เตรเส วา จาตุทฺทเส วา อิเม ปนฺนรสีปวารณํ ปวาเรสฺสนฺติ. เอวํ ปวาเรนฺเตหิ จ พหิสีมาย สามเณเร ฐเปตฺวา ‘‘เต อาคจฺฉนฺตี’’ติ สุตฺวา ลหุํ ลหุํ สนฺนิปติตฺวา ปวาเรตพฺพํ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต เจ ภิกฺขเว…เป… ตถา กโรนฺตู’’ติ วุตฺตํ.

၂၄၀. “ဥပုသ်နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်ကို စာတုဒ္ဒသီ (၁၄ ရက်) ဥပုသ် ပြုအပ်၏” ဟူသော စကားရပ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ စတုတ္ထနှင့် ပဉ္စမဖြစ်သော ဥပုသ်နှစ်ရက်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ တတိယဥပုသ်သည်ကား ပင်ကိုအားဖြင့်လည်း ၁၄ ရက်မြောက် (စာတုဒ္ဒသီ) ဥပုသ်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် တတိယနှင့် စတုတ္ထဥပုသ် နှစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် တတိယ၊ စတုတ္ထနှင့် ပဉ္စမဥပုသ် သုံးကြိမ်တို့ကို စာတုဒ္ဒသီဥပုသ်အဖြစ် ပြုလုပ်အပ်၏။ စတုတ္ထမြောက်ဥပုသ်ကို ပြုပြီးမှ ကြားသိရလျှင် ပဉ္စမဥပုသ်ကိုလည်း စာတုဒ္ဒသီဥပုသ် ပြုလုပ်အပ်၏။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့်လည်း စာတုဒ္ဒသီဥပုသ် နှစ်ကြိမ် ဖြစ်၏။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ရန်ဖြစ်တတ်သော ရဟန်းတို့အား ၁၃ ရက်မြောက်နေ့၌သော်လည်းကောင်း၊ ၁၄ ရက်မြောက်နေ့၌သော်လည်းကောင်း ဤပန္နရသီပဝါရဏာကို ပြုစေကုန်အံ့။ ဤသို့ ပဝါရဏာပြုရာတွင်လည်း သိမ်ပြင်ပ၌ သာမဏေများကို စောင့်ကြည့်ခိုင်းထားပြီး “ထိုခိုက်ရန်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့ လာနေကြပြီ” ဟု ကြားသိရလျှင် လျင်မြန်စွာ စည်းဝေး၍ ပဝါရဏာပြုအပ်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသရန် “တေ စေ ဘိက္ခဝေ...ပေ... တထာ ကရောန္တု” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

อสํวิหิตาติ สํวิทหนรหิตา อาคมนชานนตฺถาย อกตสํวิทหิตา; อวิญฺญาตาว หุตฺวาติ อตฺโถ. เตสํ วิกฺขิตฺวาติ ‘‘กิลนฺตตฺถ มุหุตฺตํ วิสฺสมถา’’ติอาทินา นเยน สมฺโมหํ กตฺวาติ อตฺโถ. โน เจ ลเภถาติ โน เจ พหิสีมํ คนฺตุํ ลเภยฺยุํ; ภณฺฑนการกานํ สามเณเรหิ จ ทหรภิกฺขูหิ จ นิรนฺตรํ อนุพทฺธาว โหนฺติ. อาคเม ชุณฺเหติ ยํ สนฺธาย อาคเม ชุณฺเห ปวาเรยฺยามาติ ญตฺตึ ฐเปสุํ, ตสฺมึ อาคเม ชุณฺเห โกมุทิยา จาตุมาสินิยา อกามา ปวาเรตพฺพํ, อวสฺสํ ปวาเรตพฺพํ, น หิ ตํ อติกฺกมิตฺวา ปวาเรตุํ ลพฺภติ. เตหิ เจ ภิกฺขเว ภิกฺขูหิ ปวาริยมาเนติ เอวํ จาตุมาสินิยา ปวาริยมาเน.

"Asaṃvihitā" ဆိုသည်မှာ စီမံပြင်ဆင်ခြင်းမရှိသော၊ လာလတ္တံ့သည်ကို သိစေရန် ပြင်ဆင်မှုမပြုလုပ်သော၊ မသိမသာ ဖြစ်လျက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Tesaṃ vikkhitvā" ဆိုသည်မှာ "ပင်ပန်းလှပြီ၊ ခဏမျှ အပန်းဖြေကြကုန်လော့" စသည်ဖြင့် စိတ်အာရုံလွင့်ပါးအောင် ပြုလုပ်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "No ce labhetha" ဆိုသည်မှာ သိမ်ပြင်ပသို့ ထွက်ခွာခွင့်မရကြပါမူ (ရန်ဖြစ်တတ်သော ရဟန်းတို့ကို) ကိုရင်များနှင့် ရဟန်းငယ်တို့က အစဉ်မပြတ် နောက်က လိုက်မြဲဖြစ်ကုန်၏။ "Āgame juṇhe" ဆိုသည်မှာ "လာလတ္တံ့သော လဆန်းပိုင်း၌ ပဝါရဏာပြုကြကုန်အံ့" ဟု ရည်ညွှန်း၍ ဉတ်ထားခဲ့ရာ ထိုလာလတ္တံ့သော လဆန်းပိုင်း သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့ (ကောမုဒီ) ၌ အလိုမရှိသော်လည်း မလွဲမသွေ ပဝါရဏာပြုရမည်၊ ထိုနေ့ကို ကျော်လွန်၍ ပဝါရဏာပြုရန် မအပ်ပေ။ "Tehi ce bhikkhave bhikkhūhi pavāriyamāne" ဆိုသည်မှာ ရဟန်းတို့ ထိုသို့ သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့၌ ပဝါရဏာပြုကြသော်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

ปวารณาสงฺคหกถา

ပဝါရဏာသင်္ဂဟကထာ

๒๔๑. อญฺญตโร ผาสุวิหาโรติ ตรุณสมโถ วา ตรุณวิปสฺสนา วา. ปริพาหิรา ภวิสฺสามาติ อนิพทฺธรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทิภาเวน ภาวนานุโยคํ สมฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺตา พาหิรา ภวิสฺสาม. สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตพฺพนฺติ อิมินา ฉนฺททานํ ปฏิกฺขิปติ. ภินฺนสฺส หิ สงฺฆสฺส สมคฺคกรณกาเล ติณวตฺถารกสมเถ อิมสฺมิญฺจ ปวารณาสงฺคเหติ อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ฉนฺทํ ทาตุํ น วฏฺฏติ. ปวารณาสงฺคโห นามายํ วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานานํ ถามคตสมถวิปสฺสนานํ โสตาปนฺนาทีนญฺจ น ทาตพฺโพ. ตรุณสมถวิปสฺสนาลาภิโน ปน สพฺเพ วา โหนฺตุ, อุปฑฺฒา วา, เอกปุคฺคโล วา เอกสฺสปิ วเสน ทาตพฺโพเยว. ทินฺเน ปวารณาสงฺคเห [Pg.363] อนฺโตวสฺเส ปริหาโรว โหติ, อาคนฺตุกา เตสํ เสนาสนํ คเหตุํ น ลภนฺติ. เตหิปิ ฉินฺนวสฺเสหิ น ภวิตพฺพํ, ปวาเรตฺวา ปน อนฺตราปิ จาริกํ ปกฺกมิตุํ ลภนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เตหิ เจ ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

၂၄၁. "Aññataro phāsuvihāro" ဆိုသည်မှာ နုနုနယ်နယ်ဖြစ်သော သမထ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာတည်း။ "Paribāhirā bhavissāma" ဆိုသည်မှာ ညဉ့်ဖက် တရားအားထုတ်ရာနေရာ၊ နေ့ဖက် တရားအားထုတ်ရာနေရာ စသည်တို့၌ ပုံသေမရှိသဖြင့် ဘာဝနာလုပ်ငန်းကို မပြီးမြောက်နိုင်ဘဲ ပြင်ပသို့ ရောက်ရှိသွားကြပါလိမ့်မည်။ "Sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitabbaṃ" ဟူသော စကားဖြင့် ဆန္ဒပေးခြင်းကို မြစ်ပယ်တော်မူ၏။ ကွဲပြားသောသံဃာကို ညီညွတ်အောင်ပြုလုပ်သည့်အခါ၌လည်းကောင်း၊ တိဏဝတ္ထာရကသမထ၌လည်းကောင်း၊ ဤပဝါရဏာသင်္ဂဟ၌လည်းကောင်း ဤသုံးပါးသော နေရာတို့တွင် ဆန္ဒပေးရန် မအပ်ပေ။ "Pavāraṇāsaṅgaho" မည်သည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်ထားသူများ၊ အားကောင်းသော သမထ ဝိပဿနာရှိသူများနှင့် သောတာပန် စသည်တို့အား မပေးအပ်အပ်ပေ။ သမထ ဝိပဿနာနုနယ်သူများမူကား အားလုံးပင်ဖြစ်စေ၊ ထက်ဝက်မျှဖြစ်စေ၊ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှပင်ဖြစ်စေ ထိုတစ်ဦးတစ်ယောက်အားဖြင့်သော်လည်း ပေးအပ်အပ်သည်သာတည်း။ ပဝါရဏာသင်္ဂဟကို ပေးအပ်ပြီးသော် ဝါတွင်း၌ အစောင့်အရှောက်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အာဂန္တုကရဟန်းတို့သည် ထိုသူတို့၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ယူခွင့်မရကြကုန်။ ထိုပဝါရဏာသင်္ဂဟရထားသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ဝါပြတ်သော ရဟန်းများ မဖြစ်ထိုက်ပေ။ ပဝါရဏာပြုပြီးနောက် ကြားကာလ၌ပင် ဒေသစာရီ လှည့်လည်သွားလာခွင့်ရကြ၏ဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် "tehi ce bhikkhave" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောအရာအားလုံး၌ သဘောတရားသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်သည်သာ ဖြစ်၏။

ปวารณากฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ပဝါရဏာခန္ဓကအဖွင့် ပြီးပြီ။

๕. จมฺมกฺขนฺธกํ

၅. စမ္မခန္ဓက

โสณโกฬิวิสวตฺถุกถา

သောဏကောဠိဝိသဝတ္ထုကထာ

๒๔๒. จมฺมกฺขนฺธเก [Pg.364] – อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาเวน จ อธิปติภาเวน จ สมนฺนาคตํ. รชฺชนฺติ ราชภาวํ, รญฺญา กตฺตพฺพกิจฺจํ วา. โสโณ นาม โกฬิวิโสติ เอตฺถ โสโณติ ตสฺส นามํ; โกฬิวิโสติ โคตฺตํ. ปาทตเลสุ โลมานีติ รตฺเตสุ ปาทตเลสุ สุขุมานิ อญฺชนวณฺณานิ กมฺมจิตฺตีกตานิ โลมานิ ชาตานิ โหนฺติ. โส กิร ปุพฺเพ อสีติสหสฺสานํ ปุริสานํ เชฏฺฐปุริโส หุตฺวา เตหิ สทฺธึ ปจฺเจกพุทฺธสฺส วสนฏฺฐาเน ปณฺณสาลํ กตฺวา อตฺตโน สสฺสิริกํ อุณฺณปาวารกํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาเทหิ อกฺกมนฏฺฐาเน ปาทปุญฺฉนิกํ กตฺวา ฐเปสิ. เตมาสํ ปน สพฺเพว ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหึสุ. อยํ ตสฺส จ เตสญฺจ อสีติยา คามิกสหสฺสานํ ปุพฺพโยโค.

၂၄၂. စမ္မခန္ဓက၌— "issariyādhipaccaṃ" ဆိုသည်မှာ စိုးပိုင်မှုအာဏာ အချုပ်အခြာအာဏာတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ "Rajjaṃ" ဆိုသည်မှာ မင်းအဖြစ် သို့မဟုတ် မင်းပြုလုပ်ရမည့် ကိစ္စတည်း။ "Soṇo nāma koḷiviso" ဟူရာ၌ "သောဏ" သည် သူ၏အမည် ဖြစ်ပြီး "ကောဠိဝိသ" သည် သူ၏အနွယ် ဖြစ်၏။ "Pādatalesu lomāni" ဆိုသည်မှာ နီမြန်းသော ခြေဖဝါးတို့၌ နူးညံ့လျက် မျက်ကွင်းဆေးရောင်ရှိသော၊ အဆန်းတကြယ် ဖြစ်ပေါ်နေသော အမွေးအမျှင်များ ပေါက်နေကြကုန်၏။ ထိုသောဏသည် ရှေးဘဝက လူရှစ်သောင်းတို့၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ထိုသူတို့နှင့်အတူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သီတင်းသုံးရာအရပ်၌ သစ်ရွက်ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်ကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ ခြေတော်ချရာအရပ်၌ မိမိ၏ ကျက်သရေရှိသော သိုးမွေးခြုံထည်ကို ခြေသုတ်အဖြစ် ပြုလုပ်၍ ထားခဲ့ဖူး၏။ သုံးလပတ်လုံးလည်း ထိုသူအားလုံးသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ပြုစုလုပ်ကျွေးခဲ့ကြကုန်၏။ ဤကား သောဏနှင့် ထိုရွာသား ရှစ်သောင်းတို့၏ ရှေးကောင်းမှုကံ ဖြစ်ပေသည်။

อสีติคามิกสหสฺสานีติ เตสุ คาเมสุ วสนฺตานํ กุลปุตฺตานํ อสีติสหสฺสานิ. เกนจิเทว กรณีเยนาติ เกนจิ กรณีเยน วิย; น ปนสฺส กิญฺจิ กรณียํ อตฺถิ อญฺญตฺร ตสฺส ทสฺสนา. ราชา กิร ตานิปิ อสีติกุลปุตฺตสหสฺสานิ สนฺนิปาตาเปนฺโต ‘‘เอวํ อปริสงฺกนฺโต โสโณ อาคมิสฺสตี’’ติ สนฺนิปาตาเปสิ. ทิฏฺฐธมฺมิเก อตฺเถติ ‘‘กสิวณิชฺชาทีนิ ธมฺเมน กตฺตพฺพานิ, มาตาปิตโร ธมฺเมน โปสิตพฺพา’’ติ เอวมาทินา นเยน อิธโลกหิเต อตฺเถ อนุสาสิตฺวา. โส โน ภควาติ โส อมฺหากํ ภควา ตุมฺเห สมฺปรายิเก อตฺเถ อนุสาสิสฺสตีติ อตฺโถ.

"Asītigāmikasahassāni" ဆိုသည်မှာ ထိုရွာတို့၌ နေထိုင်ကြသော အမျိုးကောင်းသား ရှစ်သောင်းတည်း။ "Kenacideva karaṇīyena" ဆိုသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့်မူကား ထိုသောဏကို မြင်တွေ့ရခြင်းမှတစ်ပါး အခြားပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိပေ။ မင်းကြီးသည် ထိုအမျိုးကောင်းသား ရှစ်သောင်းကို စုဝေးစေရာ၌ "ဤသို့ဖြင့် သောဏသည် မစိုးရိမ်မကြောင့်ကြဘဲ လာလိမ့်မည်" ဟူ၍ စုဝေးစေခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ "Diṭṭhadhammikaṃ atthaṃ" ဆိုသည်မှာ "လယ်လုပ်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း စသည်တို့ကို တရားသဖြင့် ပြုလုပ်အပ်ကုန်၏၊ မိဘတို့ကို တရားသဖြင့် ကျွေးမွေးအပ်ကုန်၏" ဟူသော နည်းဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးစီးပွားကို ဆုံးမတော်မူပြီး၍။ "So no bhagavā" ဆိုသည်မှာ ထိုငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည် သင်တို့အား တမလွန်အကျိုးစီးပွားကို ဆုံးမတော်မူလိမ့်မည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

ภควนฺตํ ปฏิเวเทมีติ ภควนฺตํ ชานาเปมิ. ปาฏิกาย นิมุชฺชิตฺวาติ โสปานสฺส เหฏฺฐา อฑฺฒจนฺทปาสาเณ นิมุชฺชิตฺวา. ยสฺส ทานิ ภนฺเต ภควา กาลํ มญฺญตีติ ยสฺส เตสํ หิตกิริยตฺถสฺส ภควา กาลํ ชานาติ. วิหารปจฺฉายายนฺติ วิหารปจฺจนฺเต ฉายายํ. สมนฺนาหรนฺตีติ ปสาทวเสน ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรนฺติ. ภิยฺโยโสมตฺตายาติ ภิยฺโยโสมตฺตาย ปุน วิสิฏฺฐตรํ ทสฺเสหีติ อตฺโถ. อนฺตรธายตีติ อทสฺสนํ โหติ.

"Bhagavantaṃ paṭivedemi" ဆိုသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအား သိစေပါအံ့။ "Pāṭikāya nimujjitvā" ဆိုသည်မှာ လှေကားအောက်ခြေရှိ လခြမ်းပုံ ကျောက်ပြား၌ မြုပ်ဝင်လျက်။ "Yassa dāni bhante bhagavā kālaṃ maññati" ဆိုသည်မှာ အရှင်ဘုရား မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြုလုပ်ရန် အချိန်အခါကို သိတော်မူပါဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Vihārapacchāyāyaṃ" ဆိုသည်မှာ ကျောင်း၏အစွန် အပြင်ဘက် အရိပ်၌။ "Samannāharanti" ဆိုသည်မှာ ကြည်ညိုသဖြင့် အထပ်ထပ် နှလုံးသွင်းကြကုန်၏။ "Bhiyyosomattāya" ဆိုသည်မှာ သာလွန်ထူးကဲသော အဖြစ်ကြောင့် တစ်ဖန် ပိုမိုထူးခြားစွာ ပြသပါလိမ့်မည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Antaradhāyati" ဆိုသည်မှာ ကွယ်ပျောက်သွား၏။

โสณสฺส ปพฺพชฺชากถา

သောဏ၏ ပဗ္ဗဇ္ဇာကထာ

๒๔๓. โลหิเตน [Pg.365] ผุโฏ โหตีติ โลหิเตน มกฺขิโต โหติ. ควาฆาตนนฺติ ยตฺถ คาโว หญฺญนฺติ, ตาทิโสติ อตฺโถ. กุสโล นาม วีณาย วาทนกุสโล. วีณาย ตนฺติสฺสเรติ วีณาย ตนฺติยา สเร. อจฺจายตาติ อติอายตา ขรมุจฺฉิตา. สรวตีติ สรสมฺปนฺนา. กมฺมญฺญาติ กมฺมกฺขมา. อติสิถิลาติ มนฺทมุจฺฉนา. สเม คุเณ ปติฏฺฐิตาติ มชฺฌิเม สเร ฐเปตฺวา มุจฺฉิตา. วีริยสมตํ อธิฏฺฐหาติ วีริยสมฺปยุตฺตสมตํ อธิฏฺฐาหิ, วีริยํ สมเถน โยเชหีติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌาติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ สมตํ สมภาวํ. ตตฺถ สทฺธํ ปญฺญาย, ปญฺญญฺจ สทฺธาย, วีริยํ สมาธินา, สมาธิญฺจ วีริเยน โยชยมาโน อินฺทฺริยานํ สมตํ ปฏิวิชฺฌ. ตตฺถ จ นิมิตฺตํ คณฺหาหีติ ตสฺมึ สมเถ สติ, เยน อาทาเส มุขพิมฺเพเนว นิมิตฺเตน อุปฺปชฺชิตพฺพํ, ตํ สมถนิมิตฺตํ วิปสฺสนานิมิตฺตํ มคฺคนิมิตฺตํ ผลนิมิตฺตญฺจ คณฺหาหิ, นิพฺพตฺเตหีติ อตฺโถ.

၂၄၃. "Lohitena phuṭo hoti" ဆိုသည်မှာ သွေးဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သည် ဖြစ်၏။ "Gavāghātanaṃ" ဆိုသည်မှာ အကြင်အရပ်၌ နွားတို့ကို သတ်အပ်ကုန်၏၊ ထိုကဲ့သို့သော အရပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Kusalo" မည်သည်မှာ စောင်းတီးခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ "Vīṇāya tantissare" ဆိုသည်မှာ စောင်းညှို့၏ အသံ၌ ဖြစ်၏။ "Accāyatā" ဆိုသည်မှာ အလွန်ဆွဲဆန့်အပ်ကုန်သဖြင့် ကြမ်းတမ်းစွာ တီးအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ "Saravatī" ဆိုသည်မှာ အသံနှင့် ပြည့်စုံသည်လည်းကောင်း၊ "Kammaññā" ဆိုသည်မှာ တီးခြင်းအမှု၌ ခံနိုင်ရည်ရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "Atisithilā" ဆိုသည်မှာ ပျော့ညံ့စွာ တီးခြင်း ဖြစ်၏။ "Same guṇe patiṭṭhitā" ဆိုသည်မှာ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော အသံ၌ ထား၍ တီးအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ "Vīriyasamataṃ adhiṭṭhaha" ဆိုသည်မှာ ဝီရိယနှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ဆောက်တည်လော့၊ ဝီရိယကို သမထနှင့် ယှဉ်စေလော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Indriyānañca samataṃ paṭivijjha" ဆိုသည်မှာ သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ ညီမျှသောအဖြစ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိလော့။ ထိုဣန္ဒြေတို့တွင် သဒ္ဓိန္ဒြေကို ပညိန္ဒြေနှင့်လည်းကောင်း၊ ပညိန္ဒြေကို သဒ္ဓိန္ဒြေနှင့်လည်းကောင်း၊ ဝီရိယိန္ဒြေကို သမာဓိန္ဒြေနှင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိန္ဒြေကို ဝီရိယိန္ဒြေနှင့်လည်းကောင်း ညှိနှိုင်းယှဉ်စပ်လျက် ဣန္ဒြေတို့၏ ညီမျှသောအဖြစ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိလော့။ "Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhi" ဆိုသည်မှာ ထိုသမထဖြစ်လတ်သော် ကြေးမုံမှန်၌ မျက်နှာရိပ် ထင်ပေါ်လာဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ထိုသမထနိမိတ်၊ ဝိပဿနာနိမိတ်၊ မဂ္ဂနိမိတ်၊ ဖလနိမိတ်တို့ကို ယူလော့ (ဖြစ်စေလော့) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

๒๔๔. อญฺญํ พฺยากเรยฺยนฺติ อรหา อหนฺติ ชานาเปยฺยํ. ฉ ฐานานีติ ฉ การณานิ. อธิมุตฺโต โหตีติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิโต โหติ. เนกฺขมฺมาธิมุตฺโตติอาทิ สพฺพํ อรหตฺตวเสน วุตฺตํ. อรหตฺตญฺหิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมํ, เตเหว ปวิวิตฺตตฺตา ปวิเวโก, พฺยาปชฺชาภาวโต อพฺยาปชฺชํ, อุปาทานสฺส ขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อุปาทานกฺขโย, ตณฺหากฺขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ตณฺหกฺขโย, สมฺโมหาภาวโต อสมฺโมโหติ จ วุจฺจติ.

၂၄၄. "Aññaṃ byākareyyaṃ" ဆိုသည်မှာ "ငါသည် ရဟန္တာဖြစ်၏" ဟု သိစေရာ၏။ "Cha ṭhānāni" ဆိုသည်မှာ အကြောင်းခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်သည်။ "Adhimutto hoti" ဆိုသည်မှာ ထိုးထွင်း၍ သိလျက် မျက်မှောက်ပြုပြီး တည်ရှိနေ၏။ "Nekkhammādhimutto" အစရှိသော အလုံးစုံသော စကားရပ်ကို အရှင်သောဏသည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ကိလေသာအားလုံးမှ ထွက်မြောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် "နေက္ခမ္မ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုကိလေသာတို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် "ပဝိဝေက" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဗျာပါဒ မရှိခြင်းကြောင့် "အဗျာပဇ္ဇ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဥပါဒါန်ကုန်ဆုံးရာ၌ ဖြစ်သောကြောင့် "ဥပါဒါနက္ခယ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တဏှာကုန်ဆုံးရာ၌ ဖြစ်သောကြောင့် "တဏှက္ခယ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တွေဝေခြင်းမောဟမရှိခြင်းကြောင့် "အသမ္မောဟ" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

เกวลํ สทฺธามตฺตกนฺติ ปฏิเวธรหิตํ เกวลํ ปฏิเวธปญฺญาย อสมฺมิสฺสํ สทฺธามตฺตกํ. ปฏิจยนฺติ ปุนปฺปุนํ กรเณน วุฑฺฒึ. วีตราคตฺตาติ มคฺคปฺปฏิเวเธน ราคสฺส วิคตตฺตาเยว เนกฺขมฺมสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต โหติ. ผลสมาปตฺติวิหาเรเนว วิหรติ, ตนฺนินฺนมานโสเยว โหตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ’ ဟူသည်မှာ ပဋိဝေဓမှ ကင်းသော၊ ပဋိဝေဓပညာနှင့် မရောနှောဘဲ သက်သက်ဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားမျှကို ဆိုလိုသည်။ ‘Paṭicayanti’ ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် တိုးပွားစေခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘Vītarāgatta’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်၍ ရာဂ ကင်းပြတ်သွားခြင်းကြောင့်သာလျှင် နေက္ခမ္မဟု ဆိုအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ တည်နေသူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် ဖလသမာပတ်ဖြင့်သာ နေလေ့ရှိပြီး ထိုဖလသမာပတ်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော စိတ်ရှိသူသာ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

ลาภสกฺการสิโลกนฺติ [Pg.366] จตุปจฺจยลาภญฺจ เตสํเยว สุกตภาวญฺจ วณฺณภณนญฺจ. นิกามยมาโนติ อิจฺฉมาโน ปตฺถยมาโน. ปวิเวกาธิมุตฺโตติ วิเวเก อธิมุตฺโต อหนฺติ เอวํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ.

‘Lābhasakkārasiloka’ ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါးတည်းဟူသော လာဘ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပစ္စည်းလေးပါးတို့၏ ကောင်းမွန်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ချီးမွမ်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘Nikāmayamāna’ ဟူသည်မှာ လိုလားတောင့်တသည် ဖြစ်၍ ဟူ၏။ ‘Pavivekādhimutta’ ဟူသည်မှာ ‘ငါသည် ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၌ စွဲမြဲစွာ သက်ဝင်သူ ဖြစ်၏’ ဟု ဤသို့ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖြေဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။

สีลพฺพตปรามาสนฺติ สีลญฺจ วตญฺจ ปรามสิตฺวา คหิตคหณมตฺตํ. สารโต ปจฺจาคจฺฉนฺโตติ สารภาเวน ชานนฺโต. อพฺยาปชฺชาธิมุตฺโตติ อพฺยาปชฺชํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ. อิมินาว นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

‘Sīlabbataparāmāsa’ ဟူသည်မှာ အကျင့်သီလနှင့် အလေ့အကျင့်ကို မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်၍ စွဲလမ်းယူအပ်သော အယူမျှကို ဆိုလိုသည်။ ‘Sārato paccāgacchanto’ ဟူသည်မှာ အနှစ်သာရအားဖြင့် သိလျက် ဟူ၏။ ‘Abyāpajjādhimutta’ ဟူသည်မှာ ဗျာပါဒမရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖြေဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

ภุสาติ พลวนฺโต. เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ เอตสฺส ขีณาสวสฺส จิตฺตํ คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. อมิสฺสีกตนฺติ อมิสฺสกตํ. กิเลสาหิ อารมฺมเณน สทฺธึ จิตฺตํ มิสฺสํ กโรนฺติ, เตสํ อภาวา อมิสฺสีกตํ. ฐิตนฺติ ปติฏฺฐิตํ. อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ อจลนปฺปตฺตํ. วยญฺจสฺสานุปสฺสตีติ ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทมฺปิ วยมฺปิ ปสฺสติ.

‘Bhusa’ ဟူသည်မှာ အားကြီးကုန်သော ဟူ၏။ ‘Nevassa cittaṃ pariyādiyanti’ ဟူသည်မှာ ဤရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကို လွှမ်းမိုးသိမ်းပိုက်၍ မတည်နိုင်ကြကုန် ဟူလိုသည်။ ‘Amissīkata’ ဟူသည်မှာ မရောနှောအောင် ပြုအပ်သည်ကို ဆိုသည်။ ကိလေသာတို့သည် အာရုံနှင့်တကွ စိတ်ကို ရောနှောအောင် ပြုတတ်ကြကုန်၏၊ ထိုကိလေသာများ ကင်းစင်ခြင်းကြောင့် မရောနှောသော စိတ်ဖြစ်၏။ ‘Ṭhita’ ဟူသည်မှာ စွဲမြဲတည်တံ့သော ဟူ၏။ ‘Āneñjappatta’ ဟူသည်မှာ မတုန်လှုပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သော ဟူ၏။ ‘Vayañcassānupassati’ ဟူသည်မှာ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုစိတ်၏ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပျက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ရှုမြင်၏ ဟူလိုသည်။

เนกฺขมฺมํ อธิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตสฺส. เสสปเทหิปิ อรหตฺตเมว กถิตํ. อุปาทานกฺขยสฺสาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสมฺโมหญฺจ เจตโสติ จิตฺตสฺส จ อสมฺโมหํ อธิมุตฺตสฺส. ทิสฺวา อายตนุปฺปาทนฺติ อายตนานํ อุปฺปาทญฺจ วยญฺจ ทิสฺวา. สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ สมฺมา เหตุนา นเยน อิมาย วิปสฺสนาย ปฏิปตฺติยา ผลสมาปตฺติวเสน จิตฺตํ วิมุจฺจติ, นิพฺพานารมฺมเณ อธิมุจฺจติ. สนฺตจิตฺตสฺสาติ นิพฺพุตจิตฺตสฺส. ตาทิโนติ อิฏฺฐานิฏฺเฐ อนุนยปฏิเฆหิ อกมฺปิยตฺตา ตาที, ตสฺส ตาทิโน.

‘Nekkhammaṃ adhimuttassa’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ တည်သောသူအား ဟူ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်ကိုပင် ဟောကြားတော်မူသည်။ ‘Upādānakkhayassa’ ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်စကားလုံးသည် ဒုတိယာဝိဘတ် (ကမ္မ) အနက်၌ ရှိသည်။ ‘Asammohañca cetaso’ ဟူသည်မှာ စိတ်၏တွေဝေမှုကင်းရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ စွဲမြဲစွာ သက်ဝင်သူ၏ ဟူ၏။ ‘Disvā āyatanuppādaṃ’ ဟူသည်မှာ စက္ခု၊ သောတ စသော အာယတနတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းကို ရှုမြင်၍ ဟူ၏။ ‘Sammā cittaṃ vimuccati’ ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သော အကြောင်းနည်းလမ်းအားဖြင့် ဤဝိပဿနာအကျင့်ကြောင့် ဖလသမာပတ်၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်သည် လွတ်မြောက်၏၊ နိဗ္ဗာန်အာရုံ၌ စွဲမြဲစွာ သက်ဝင်၏ ဟူလိုသည်။ ‘Santacittassa’ ဟူသည်မှာ ငြိမ်းအေးသောစိတ်ရှိသော ဟူ၏။ ‘Tādino’ ဟူသည်မှာ ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံတို့၌ လောဘ၊ ဒေါသတို့ဖြင့် မတုန်လှုပ်နိုင်သဖြင့် ‘တာဒီ’ မည်သော၊ ထိုသို့ အာရုံတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် တည်တံ့၏ ဟု အနက်ရသည်။

ทิคุณาทิอุปาหนปฏิกฺเขปกถา

နှစ်ထပ်ဖိနပ်စသည်တို့ကို မြစ်ပယ်ခြင်းဆိုင်ရာစကား

๒๔๕. อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ อรหตฺตํ พฺยากโรนฺติ. อตฺโถ จ วุตฺโตติ เยน อรหาติ ญายติ, โส อตฺโถ วุตฺโต. สุตฺตตฺโถ ปน สุตฺตวณฺณนโตเยว คเหตพฺโพ. อตฺตา จ อนุปนีโตติ อหํ อรหาติ เอวํ พฺยญฺชนวเสน อตฺตา น อุปนีโต. อถ จ ปนิเธกจฺเจ โมฆปุริสาติ อญฺเญ ปน ตุจฺฉปุริสา หสมานา วิย อสนฺตเมว อญฺญํ วจนมตฺเตน สนฺตํ กตฺวา พฺยากโรนฺติ. เอกปลาสิกนฺติ เอกปฏลํ[Pg.367]. อสีติสกฏวาเหติ เอตฺถ ทฺเว สกฏภารา เอโก วาโหติ เวทิตพฺโพ. สตฺตหตฺถิกญฺจ อนีกนฺติ เอตฺถ ฉ หตฺถินิโย เอโก จ หตฺถีติ อิทเมกํ อนีกํ. อีทิสานิ สตฺต อนีกานิ สตฺตหตฺถิกํ อนีกํ นาม. ทิคุณาติ ทฺวิปฏลา. ติคุณาติ ติปฏลา. คณงฺคุณูปาหนาติ จตุปฏลโต ปฏฺฐาย วุจฺจติ.

၂၄၅. ‘Aññaṃ byākaronti’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖြေဆိုကြကုန်၏ ဟူလိုသည်။ ‘Attho ca vutto’ ဟူသည်မှာ ရဟန္တာဟု သိနိုင်ကြောင်းဖြစ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုပြီးဖြစ်ပြီ ဟူ၏။ သောဏသုတ်၏ အနက်ကိုကား သုတ္တန်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) မှသာ ယူအပ်၏။ ‘Attā ca anupanīto’ ဟူသည်မှာ ‘ငါသည် ရဟန္တာဖြစ်၏’ ဟု ဤသို့ စကားအသုံးအနှုန်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို မြှောက်တင်ခြင်း မပြုအပ် ဟူ၏။ ‘Atha ca panidhekacce moghapurisā’ ဟူသည်မှာ ရဟန္တာအစစ်မဟုတ်ဘဲ အချည်းနှီးဖြစ်သော အချို့သော ယောကျ်ားတို့သည် ပြက်ရယ်ပြုသကဲ့သို့ မိမိတို့၌ ထင်ရှားမရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို စကားမျှဖြင့် ရှိသယောင်ပြု၍ ပြောဆိုကြကုန်၏ ဟူလိုသည်။ ‘Ekapalāsika’ ဟူသည်မှာ တစ်ထပ်တစ်လွှာတည်း ရှိသော ဖိနပ်ကို ဆိုသည်။ ‘Asītisakaṭavāha’ ဟူသော စကား၌ လှည်းနှစ်စီးတိုက် ဝန်ကို တစ်ဝါဟ (၁ ဝါဟ) ဟု သိအပ်၏။ ‘Sattahatthikañca anīkaṃ’ ဟူသော စကား၌ ဆင်မခြောက်စီးနှင့် ဆင်ထီးတစ်စီး ပေါင်း ခုနစ်စီးကို တစ်အနီက (ဆင်တစ်အုပ်) ဟု ခေါ်သည်။ ဤသို့သော ဆင်ခုနစ်အုပ်ကို ‘သတ္တဟတ္ထိက အနီက’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘Diguṇa’ ဟူသည်မှာ နှစ်ထပ်ရှိသော ဖိနပ်ကို ဆိုသည်။ ‘Tiguṇa’ ဟူသည်မှာ သုံးထပ်ရှိသော ဖိနပ်ကို ဆိုသည်။ ‘Gaṇaṅguṇūpāhana’ ဟူသည်မှာ လေးထပ်မှစ၍ ထပ်ဆင့်ချုပ်လုပ်ထားသော ဖိနပ်ကို ခေါ်သည်။

สพฺพนีลิกาทิปฏิกฺเขปกถา

အလုံးစုံညိုသောဖိနပ်စသည်တို့ကို မြစ်ပယ်ခြင်းဆိုင်ရာစကား

๒๔๖. สพฺพนีลิกาติ สพฺพาว นีลิกา. เอส นโย สพฺพปีติกาทีสุปิ. ตตฺถ จ นีลิกา อุมาปุปฺผวณฺณา โหติ, ปีติกา กณิการปุปฺผวณฺณา, โลหิติกา ชยสุมนปุปฺผวณฺณา, มญฺชิฏฺฐิกา มญฺชิฏฺฐวณฺณา เอว, กณฺหา อทฺทาริฏฺฐกวณฺณา, มหารงฺครตฺตา สตปทิปิฏฺฐิวณฺณา, มหานามรตฺตา สมฺภินฺนวณฺณา โหติ ปณฺฑุปลาสวณฺณา. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปทุมปุปฺผวณฺณา’’ติ วุตฺตา. เอตาสุ ยํกิญฺจิ ลภิตฺวา รชนํ โจฬเกน ปุญฺฉิตฺวา วณฺณํ ภินฺทิตฺวา ธาเรตุํ วฏฺฏติ. อปฺปมตฺตเกปิ ภินฺเน วฏฺฏติเยว.

၂၄၆. ‘Sabbanīlikā’ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံ ညိုသောအရောင်ရှိသော ဖိနပ်ကို ဆိုလိုသည်။ သဗ္ဗပီတိက စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုဖိနပ်တို့အနက် ညိုသောဖိနပ် (Nīlikā) သည် နှမ်းကြတ်ပွင့် အရောင်ရှိ၏။ ဝါသောဖိနပ် (Pītikā) သည် မဟာလှေကားပန်း အရောင်ရှိ၏။ နီသောဖိနပ် (Lohitikā) သည် လယ်ခေါင်ရမ်းပန်း အရောင်ရှိ၏။ မောင်းသောဖိနပ် (Mañjiṭṭhikā) သည် ထန်းကျင့်နီပဆေး အရောင်ရှိ၏။ နက်သောဖိနပ် (Kaṇhā) သည် စိုစွတ်သော မျောက်မင်းသွေးသီး အရောင်ရှိ၏။ များစွာသော ဆိုးရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သောဖိနပ် (Mahāraṅgarattā) သည် ကင်းခြေများကျောကုန်း အရောင်ရှိ၏။ များစွာသောအမည်ရှိသော ဆိုးရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သောဖိနပ် (Mahānāmarattā) သည် ရောစပ်သောအရောင်၊ ဖျော့တော့ဝင်းဝါသော အရွက်ခြောက်ရောင် ရှိ၏။ ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌မူ ‘ပဒုမ္မာကြာပန်းအရောင်ရှိ၏’ ဟု ဆိုသည်။ ဤဖိနပ်တို့တွင် တစ်ခုခုကို ရရှိပါက အဝတ်ကြမ်းဖြင့် ဆိုးရည်ကို သုတ်သင်၍ အရောင်ကို ဖျက်ဆီးပြီးမှ စီးအပ်၏။ အနည်းငယ်မျှ အရောင်ပျက်သွားလျှင်လည်း စီးကောင်းသည်သာ ဖြစ်သည်။

นีลกวทฺธิกาติ ยาสํ วทฺธาเยว นีลา. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. เอตาปิ วณฺณเภทํ กตฺวา ธาเรตพฺพา. ขลฺลกพทฺธาติ ปณฺหิปิธานตฺถํ ตเล ขลฺลกํ พนฺธิตฺวา กตา. ปุฏพทฺธาติ โยนกอุปาหนา วุจฺจติ, ยา ยาวชงฺฆโต สพฺพปาทํ ปฏิจฺฉาเทติ. ปาลิคุณฺฐิมาติ ปลิคุณฺฐิตฺวา กตา; ยา อุปริ ปาทมตฺตเมว ปฏิจฺฉาเทติ, น ชงฺฆํ. ตูลปุณฺณิกาติ ตูลปิจุนา ปูเรตฺวา กตา. ติตฺติรปตฺติกาติ ติตฺติรปตฺตสทิสา วิจิตฺตพทฺธา. เมณฺฑวิสาณวทฺธิกาติ กณฺณิกฏฺฐาเน เมณฺฑกสิงฺคสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา. อชวิสาณวทฺธิกาทีสุปิ เอเสว นโย. วิจฺฉิกาฬิกาปิ ตตฺเถว วิจฺฉิกนงฺคุฏฺฐสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา. โมรปิญฺฉปริสิพฺพิตาติ ตเลสุ วา วทฺเธสุ วา โมรปิญฺเฉหิ สุตฺตกสทิเสหิ ปริสิพฺพิตา. จิตฺราติ วิจิตฺรา; เอตาสุ ยํกิญฺจิ ลภิตฺวา, สเจ ตานิ ขลฺลกาทีนิ อปเนตฺวา สกฺกา โหนฺติ วฬญฺชิตุํ, วฬญฺเชตพฺพา. เตสุ ปน สติ วฬญฺชนฺตสฺส ทุกฺกฏํ. สีหจมฺมปริกฺขฏา นาม ปริยนฺเตสุ จีวเร อนุวาตํ วิย สีหจมฺมํ โยเชตฺวา กตา. ลูวกจมฺมปริกฺขฏาติ ปกฺขิพิฬาลจมฺมปริกฺขฏา[Pg.368]. เอตาสุปิ ยา กาจิ ลภิตฺวา ตํ จมฺมํ อปเนตฺวา ธาเรตพฺพา.

‘Nīlakavaddhikā’ ဟူသည်မှာ သည်းကြိုးများသာ ညိုသောအရောင်ရှိသော ဖိနပ်ကို ဆိုလိုသည်။ အခြားပုဒ်များ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤဖိနပ်မျိုးကိုလည်း သည်းကြိုးအရောင်ကို ဖျက်ဆီးပြီးမှသာ စီးအပ်၏။ ‘Khallakabaddha’ ဟူသည်မှာ ဖနောင့်ကို ဖုံးအုပ်ရန် ဖိနပ်အောက်ခြေ၌ ဖနောင့်ဖုံးတပ်ဆင်၍ ချုပ်လုပ်ထားသော ဖိနပ်ကို ဆိုသည်။ ‘Puṭabaddha’ ဟူသည်မှာ ယောနကတိုင်းသားတို့၏ ဖိနပ်ကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းသည် ခြေသလုံးအထိ ခြေတစ်ပြင်လုံးကို ဖုံးအုပ်နိုင်သည်။ ‘Pāliguṇṭhimā’ ဟူသည်မှာ ပတ်ပတ်လည် ရစ်ပတ်၍ ချုပ်လုပ်ထားသော ဖိနပ်ဖြစ်ပြီး ခြေ၏အပေါ်မျက်နှာပြင်ကိုသာ ဖုံးအုပ်နိုင်ကာ ခြေသလုံးကိုမူ မဖုံးနိုင်ပေ။ ‘Tūlapuṇṇikā’ ဟူသည်မှာ လဲဝါဂွမ်းများ သွတ်သွင်း၍ ချုပ်လုပ်ထားသော ဖိနပ် ဖြစ်သည်။ ‘Tittirapattikā’ ဟူသည်မှာ ခါတောင်ပံနှင့်တူသော ဆန်းကြယ်သော သည်းကြိုးများရှိသော ဖိနပ် ဖြစ်သည်။ ‘Meṇḍavisāṇavaddhikā’ ဟူသည်မှာ ခြေညှပ်နေရာ၌ သိုးချိုပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော သည်းကြိုးများကို ပူးတွဲတပ်ဆင်ထားသော ဖိနပ် ဖြစ်သည်။ အဇဝိသာဏဝဒ္ဓိကာ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘Vicchikāḷikā’ ဟူသည်မှာလည်း ထိုခြေညှပ်နေရာ၌ပင် ကင်းမြီးကောက် (ကင်းပုဇွန်) အမြီးပုံသဏ္ဌာန် ရှိသော သည်းကြိုးများကို စပ်၍ ချုပ်လုပ်ထားသော ဖိနပ် ဖြစ်သည်။ ‘Morapiñchaparisibbitā’ ဟူသည်မှာ ဖိနပ်အောက်ခြေ၌ဖြစ်စေ၊ သည်းကြိုး၌ဖြစ်စေ ချည်မျှင်ကဲ့သို့သော ဥဒေါင်းမြီးတို့ဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ချုပ်လုပ်ထားသော ဖိနပ် ဖြစ်သည်။ ‘Citrā’ ဟူသည်မှာ ဆန်းကြယ်သော ဖိနပ် ဖြစ်သည်။ ဤဖိနပ်တို့တွင် တစ်ခုခုကို ရရှိသောအခါ ထိုဖနောင့်ဖုံး စသည်တို့ကို ဖယ်ရှား၍ သုံးစွဲနိုင်လျှင် သုံးစွဲကောင်း၏။ ထိုဖနောင့်ဖုံး စသည်တို့ရှိလျက် သုံးစွဲပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ‘Sīhacammaparikkhaṭā’ ဟူသည်မှာ ဖိနပ်အနားပတ်လည်၌ သင်္ကန်း၏အနားပတ်ကဲ့သို့ ခြင်္သေ့အရေဖြင့် ကွပ်ထားသော ဖိနပ် ဖြစ်သည်။ ‘Lūvakacammaparikkhaṭā’ ဟူသည်မှာ ရှူးပျံအရေဖြင့် ကွပ်ထားသော ဖိနပ် ဖြစ်သည်။ ဤဖိနပ်တို့၌လည်း တစ်ခုခုကို ရရှိပါက ထိုသားရေကို ဖယ်ရှားပြီးမှသာ စီးအပ်၏။

๒๔๗. โอมุกฺกนฺติ ปฏิมุญฺจิตฺวา อปนีตํ. นวาติ อปริภุตฺตา.

၂၄၇. ‘Omukka’ ဟူသည်မှာ စွပ်ပြီးမှ ချွတ်ထားသော (ဖိနပ်) ကို ဆိုသည်။ ‘Nava’ ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ မသုံးစွဲရသေးသော (ဖိနပ်သစ်) ကို ဆိုသည်။

อชฺฌาราเมอุปาหนปฏิกฺเขปกถา

ကျောင်းတိုက်အတွင်း၌ ဖိနပ်စီးခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဆိုင်ရာစကား

๒๔๘. อภิชีวนิกสฺสาติ เยน สิปฺเปน อภิชีวนฺติ, ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, ตสฺส การณาติ อตฺโถ. อิธ โข ตํ ภิกฺขเวติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, อิธ โข ภิกฺขเว โสเภยฺยาถาติ อตฺโถ. ยํ ตุมฺเหติ เย ตุมฺเห. อถ วา ยทิ ตุมฺเหติ วุตฺตํ โหติ. ยทิสทฺทสฺส หิ อตฺเถ อยํ นิปาโต. อาจริเยสูติอาทิมฺหิ ปพฺพชฺชาจริโย, อุปสมฺปทาจริโย, นิสฺสยาจาริโย, อุทฺเทสาจริโยติ อิเม จตฺตาโรปิ อิธ อาจริยา เอว. อวสฺสิกสฺส ฉพฺพสฺโส อาจริยมตฺโต. โส หิ จตุวสฺสกาเล ตํ นิสฺสาย วจฺฉติ; เอวํ เอกวสฺสสฺส สตฺตวสฺโส, ทุวสฺสสฺส อฏฺฐวสฺโส, ติวสฺสสฺส นววสฺโส, จตุวสฺสสฺส ทสวสฺโส. อิเมปิ อาจริยมตฺตา เอว. อุปชฺฌายสฺส สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา ปน สหายภิกฺขู, เย วา ปน เกจิ ทสหิ วสฺเสหิ มหนฺตตรา เต สพฺเพปิ อุปชฺฌายมตฺตา นาม. เอตฺตเกสุ ภิกฺขูสุ อนุปาหเนสุ จงฺกมนฺเตสุ สอุปาหนสฺส จงฺกมโต อาปตฺติ.

၂၄၈. အဘိဇီဝနိကဿ-ဟူသည် အကြင်အတတ်ဖြင့် အသက်မွေးကြကုန်၏၊ အသက်မွေးမှုကို ပြုကြကုန်၏၊ ထိုအတတ်၏ အကြောင်းကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဣဓ ခေါ တံ ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော ပါဠိ၌ ‘တံ’ သဒ္ဒါသည် အနက်မရသော နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ ‘ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ တင့်တယ်ကုန်ရာအံ့လော’ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ယံ တုမှေ’ ဟူသည် ‘အကြင်သင်တို့သည်’ သို့မဟုတ် ‘အကယ်၍ သင်တို့သည်’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ယဒိ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ဤ ‘ယံ’ ဟူသော နိပါတ်သည် ဖြစ်၏။ ‘အာစရိယေသု’ အစရှိသော ပါဠိရပ်၌ ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယ (ရှင်ပြုပေးသော ဆရာ)၊ ဥပသမ္ပဒါစရိယ (ပဉ္စင်းခံပေးသော ဆရာ)၊ နိဿယည်းဆရာ (မှီခိုအပ်သော ဆရာ)၊ ဥဒ္ဒေသာစရိယ (စာသင်ပေးသော ဆရာ) ဟု ဆိုအပ်သော ဤလေးပါးသော ဆရာတို့သည်လည်း ဤသာသနာတော်၌ ဆရာတို့ချည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝါမရှိသေးသော ရဟန်း၏ ခြောက်ဝါရှိသော ရဟန်းသည် ဆရာလောက်ကြီးသူ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဝါမရှိသေးသော ရဟန်းသည် လေးဝါရှိသောအခါ၌ ထိုရဟန်းကို မှီ၍ နေလတ္တံ့။ ဤနည်းအတိုင်း တစ်ဝါရှိသော ရဟန်း၏ ခုနစ်ဝါရှိသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ နှစ်ဝါရှိသော ရဟန်း၏ ရှစ်ဝါရှိသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ သုံးဝါရှိသော ရဟန်း၏ ကိုးဝါရှိသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ လေးဝါရှိသော ရဟန်း၏ ဆယ်ဝါရှိသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း ဆရာလောက်ကြီးသူတို့ချည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပဇ္ဈာယ်၏ ချစ်ကျွမ်းဝင်သော သီတင်းသုံးဖော် ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ မိမိထက် ဆယ်ဝါကြီးသော အလုံးစုံသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း ဥပဇ္ဈာယ်လောက်ကြီးသူတို့ မည်ကုန်၏။ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ဆရာ၊ ဆရာလောက်ကြီးသူ၊ ဥပဇ္ဈာယ်၊ ဥပဇ္ဈာယ်လောက်ကြီးသူ ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည် ဖိနပ်မစီးဘဲ စင်္ကြံသွားကြစဉ်၊ မိမိက ဖိနပ်စီးလျက် စင်္ကြံသွားပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။

๒๔๙. ปาทขีลาพาโธ นาม ปาทโต ขีลสทิสํ มํสํ นิกฺขนฺตํ โหติ.

၂၄၉. ခြေ၌ ငုတ်စူးသောအနာ (ခြေဖဝါးမျက်စိနာ) မည်သည် ခြေဖဝါးမှ ငုတ်နှင့်တူသော အသားများ ထွက်နေခြင်းကို ဆိုသည်။

๒๕๑. ติณปาทุกาติ เยน เกนจิ ติเณน กตปาทุกา. หินฺตาลปาทุกาติ ขชฺชูรีปตฺเตหิ กตปาทุกา; หินฺตาลปตฺเตหิปิ น วฏฺฏติเยว. กมลปาทุกาติ กมลติณํ นาม อตฺถิ, เตน กตปาทุกา; อุสีรปาทุกาติปิ วทนฺติ. กมฺพลปาทุกาติ อุณฺณาหิ กตปาทุกา. อสงฺกมนียาติ ภูมิยํ สุปฺปติฏฺฐิตา นิจฺจลา อสํหาริยา.

၂၅၁. မြက်ခြေနင်း (တိဏပါဒုကာ) ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော မြက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခြေနင်း ဖြစ်၏။ ပေခြေနင်း (ဟိန္တာလပါဒုကာ) ဟူသည် သင်ပေါင်းရွက်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခြေနင်း ဖြစ်၏၊ မင်းဘောရွက် (သို့မဟုတ် စွန်ပလွံရွက်) တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခြေနင်းတို့သည်လည်း လုံးဝမအပ်စပ်ပေ။ ကြာခြေနင်း (ကမလပါဒုကာ) ဟူသည် တောင်ကြာမြက်ဟူ၍ ရှိ၏၊ ထိုမြက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခြေနင်း ဖြစ်၏၊ ယင်းကို ပန်းရင်းမြက်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခြေနင်းဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။ ကမ္ဗလာခြေနင်း (ကမ္ဗလပါဒုကာ) ဟူသည် သိုးမွေးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခြေနင်း ဖြစ်၏။ မရွှေ့မပြောင်းနိုင်သော ခြေနင်း (အသင်္ကမနီယ) ဟူသည် မြေ၌ ကောင်းစွာတည်၍ မလှုပ်မရှားနိုင်သော၊ အခြားတစ်ပါးသို့ ပြောင်းရွှေ့၍ မရသော ခြေနင်းတို့ကို ဆိုသည်။

๒๕๒. องฺคชาตํ ฉุปนฺตีติ องฺคชาเตเนว องฺคชาตํ ฉุปนฺติ. โอคาเหตฺวา มาเรนฺตีติ อนฺโต อุทเก ทฬฺหํ คเหตฺวา มาเรนฺติ.

၂၅၂. ‘အင်္ဂါဇာတ်ကို ထိတွေ့ကိုင်တွယ်ကြကုန်၏’ ဟူသည် မိမိ၏အင်္ဂါဇာတ်ဖြင့်ပင် (နွားမစသည်တို့၏) အင်္ဂါဇာတ်ကို ထိတွေ့ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ရေထဲ၌ နှစ်၍ သတ်ကြကုန်၏’ ဟူသည် ရေအောက်သို့ ကောင်းစွာ နစ်မြုပ်စေ၍ သတ်ကြခြင်းကို ဆိုသည်။

ยานาทิปฏิกฺเขปกถา

ယာဉ်အစရှိသည်တို့ကို တားမြစ်ခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကား

๒๕๓. อิตฺถิยุตฺเตนาติ [Pg.369] เธนุยุตฺเตน. ปุริสนฺตเรนาติ ปุริสสารถินา. ปุริสยุตฺเตนาติ โคณยุตฺเตน. อิตฺถนฺตเรนาติ อิตฺถิสารถินา. คงฺคามหิยายาติ คงฺคามหกีฬิกาย. ปุริสยุตฺตํ หตฺถวฏฺฏกนฺติ เอตฺถ ปุริสยุตฺตํ อิตฺถิสารถิ วา โหตุ, ปุริสสารถิ วา วฏฺฏติ. หตฺถวฏฺฏกํ ปน อิตฺถิโย วา วฏฺเฏนฺตุ ปุริสา วา, วฏฺฏติเยว. ยานุคฺฆาเตนาติ ยานํ อภิรุหนฺตสฺส สพฺโพ กาโย จลติ ตปฺปจฺจยา. สิวิกนฺติ ปีฐกสิวิกํ. ปาฏงฺกินฺติ วํเส ลคฺเคตฺวา กตํ ปฏโปตลิกํ.

၂၅၃. ‘မိန်းမနှင့် ကပ်ယှဉ်အပ်သော’ ဟူသည် နွားမနှင့် ကပ်ယှဉ်အပ်သော ယာဉ်ကို ဆိုသည်။ ‘ယောကျ်ားအကြားရှိသော’ ဟူသည် ယောကျ်ားဖြစ်သော ယာဉ်မောင်းရှိသော ယာဉ်ကို ဆိုသည်။ ‘ယောကျ်ားနှင့် ကပ်ယှဉ်အပ်သော’ ဟူသည် နွားထီးနှင့် ကပ်ယှဉ်အပ်သော ယာဉ်ကို ဆိုသည်။ ‘မိန်းမအကြားရှိသော’ ဟူသည် မိန်းမဖြစ်သော ယာဉ်မောင်းရှိသော ယာဉ်ကို ဆိုသည်။ ‘ဂင်္ဂါမြစ်၌ ကစားခြင်း’ ဟူသည် ဂင်္ဂါမြစ်ပူဇော်ပွဲကို ဆင်နွှဲကစားရာအခါကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘ယောကျ်ားနှင့် ကပ်ယှဉ်အပ်သော လက်ဆွဲယာဉ်’ ဟူသော ပါဠိ၌ နွားထီး သို့မဟုတ် မြင်းထီးဖြင့် ကပ်ယှဉ်ထားသော ယာဉ်သည် မိန်းမမောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ ယောကျ်ားမောင်းသည်ဖြစ်စေ အပ်စပ်၏။ လက်ဆွဲယာဉ်ကိုမူ မိန်းမများ ဆွဲသည်ဖြစ်စေ၊ ယောကျ်ားများ ဆွဲသည်ဖြစ်စေ အပ်စပ်သည်သာတည်း။ ‘ယာဉ်လှုပ်ရှားခြင်းကြောင့်’ ဟူသည် ယာဉ်ပေါ်သို့ တက်စီးသော ရဟန်း၏ တစ်ကိုယ်လုံး လှုပ်ရှားခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုကိုယ်လှုပ်ရှားခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘သိဝိကာ’ ဟူသည် ပျဉ်ချပ်စသည်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ထမ်းစင်ကို ဆိုသည်။ ‘ပါဋင်္ကီ’ ဟူသည် ဝါးလုံး၌ ဆွဲချိတ်၍ ပြုလုပ်ထားသော အဝတ်သံလျင်း (အဝတ်ပုခက်) ကို ဆိုသည်။

๒๕๔. อุจฺจาสยนมหาสยนนานีติ เอตฺถ อุจฺจาสยนนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ มญฺจํ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยตฺถรณํ, อาสนฺทีอาทีสุ อาสนฺทีติ ปมาณาติกฺกนฺตาสนํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว; จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตกาติ วานจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโณ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโณ. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺผโก อุณฺณามยโลหิตตฺถรโณ; โย อามลกปฏฺโฏติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ปกติตูลิกาเยว. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโณ. อุทฺทโลมีติ เอกโต อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณํ; ‘‘อุทฺธโลมี’’ติปิ ปาโฐ. เอกนฺตโลมีติ อุภโต อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณํ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยํ ปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกสิยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ; สุทฺธโกเสยฺยํ ปน วฏฺฏติ.

၂၅၄. ‘မြင့်သောနေရာ၊ မြတ်သောနေရာ’ ဟူသော ပါဠိ၌ ‘မြင့်သောနေရာ’ (ဥစ္စာသယန) ဟူသည် မဉ္စသိက္ခာပုဒ်လာ ပမာဏထက် လွန်သော အခြေရှိသော ညောင်စောင်းကို ဆိုသည်။ ‘မြတ်သောနေရာ’ (မဟာသယန) ဟူသည် မအပ်သော အခင်းကို ဆိုသည်။ အာသန္ဒီအစရှိသော နေရာတို့တွင် ‘အာသန္ဒီ’ ဟူသည် ပမာဏထက်လွန်သော အခြေရှိသော ထိုင်စရာနေရာ ဖြစ်၏။ ‘ပလ္လင်’ (ပလ္လင်္က) ဟူသည် ညောင်စောင်းခြေတို့၌ ခြင်္သေ့၊ ကျား၊ သစ် စသော သားရဲရုပ်တို့ကို ထွင်းထုလုပ်ကိုင်ထားသော ပလ္လင် ဖြစ်၏။ ‘ဂေါနက’ ဟူသည် အမွေးရှည်သော ကော်ဇောကြီး ဖြစ်၏၊ ထိုကော်ဇောကြီး၏ အမွေးတို့သည် လက်လေးသစ်ထက် ရှည်လျားသည်ဟု ဆိုသည်။ ‘စိတ္တက’ ဟူသည် ရက်လုပ်ပုံ ဆန်းကြယ်သော သိုးမွေးအခင်း ဖြစ်၏။ ‘ပဋိက’ ဟူသည် သိုးမွေးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အဝတ်ဖြူအခင်း ဖြစ်၏။ ‘ပဋလိက’ ဟူသည် ပန်းပြောက်များ တစ်ခဲနက်ပါရှိသော သိုးမွေးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အဝတ်နီအခင်း ဖြစ်၏၊ ယင်းကို သျှိသျှားရွက်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အခင်းဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။ ‘တူလိက’ ဟူသည် လဲ သို့မဟုတ် ဝါဂွမ်းထည့်ထားသော မွေ့ရာအခင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ဝိကတိက’ ဟူသည် ခြင်္သေ့၊ ကျား စသော အရုပ်များဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ပြုလုပ်ထားသော သိုးမွေးအခင်း ဖြစ်၏။ ‘ဥဒ္ဒလောမီ’ ဟူသည် တစ်ဖက်၌သာ အမွေးထွက်သော သိုးမွေးအခင်း ဖြစ်၏၊ ‘ဥဒ္ဓလောမီ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ‘ဧကန္တလောမီ’ ဟူသည် နှစ်ဖက်လုံး၌ အမွေးထွက်သော သိုးမွေးအခင်း ဖြစ်၏။ ‘ကဋ္ဌိဿ’ ဟူသည် ရတနာချည်တို့ဖြင့် ချုပ်လုပ်အပ်သော၊ ပိုးချည်အတွင်း ရွှေချည်သွင်း၍ ရက်လုပ်ထားသော အခင်း ဖြစ်၏။ ‘ကောသေယျ’ ဟူသည် ရတနာချည်တို့ဖြင့် ချုပ်လုပ်အပ်သော၊ ပိုးချည်သက်သက်ဖြင့် ရက်လုပ်ထားသော အခင်း ဖြစ်၏၊ သို့သော် ရတနာချည်များ မရောဘဲ သက်သက်သော ပိုးချည်အခင်း (သုဒ္ဓကောသေယျ) သည်မူ အပ်စပ်၏။

กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยอตฺถรณํ. หตฺถตฺถรอสฺสตฺถราติ หตฺถิอสฺสปิฏฺฐีสุ อตฺถรณกอตฺถรณา เอว. รถตฺถเรปิ เอเสว นโย. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตา ปเวณี. กทลีมิคปวรปจฺจตฺถรณนฺติ กทลีมิคจมฺมํ นาม อตฺถิ, เตน กตํ ปวรปจฺจตฺถรณํ, อุตฺตมปจฺจตฺถรณนฺติ อตฺโถ. ตํ กิร เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลีมิคจมฺมํ ปตฺถริตฺวา สิพฺพิตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉทนฺติ สห อุตฺตรจฺฉทเนน; อุปริพทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ[Pg.370]. เสตวิตานมฺปิ เหฏฺฐา อกปฺปิยปจฺจตฺถรเณ สติ น วฏฺฏติ, อสติ ปน วฏฺฏติ. อุภโตโลหิตกูปธานนฺติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ มญฺจสฺส อุภโตโลหิตกูปธานํ, เอตํ น กปฺปติ. ยํ ปน เอกเมว อุปธานํ อุโภสุ ปสฺเสสุ รตฺตํ วา โหติ, ปทุมวณฺณํ วา จิตฺรํ วา, สเจ ปมาณยุตฺตํ, วฏฺฏติ. มหาอุปธานํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ.

‘ကုတ္တက’ ဟူသည် ကချေသည်မိန်းမ တစ်ဆယ့်ခြောက်ယောက်တို့ မတ်တတ်ရပ်၍ ကနိုင်လောက်အောင် ကြီးမားသော သိုးမွေးအခင်းကြီး ဖြစ်၏။ ဟတ္ထတ္ထရ (ဆင်ကုန်းနှီးအခင်း) နှင့် အဿတ္ထရ (မြင်းကုန်းနှီးအခင်း) တို့သည် ဆင်ကျောက်ကုန်းနှင့် မြင်းကျောက်ကုန်းတို့၌ ခင်းရသော အခင်းများသာ ဖြစ်ကြ၏။ ရထတ္ထရ (ရထားကုန်းနှီးအခင်း) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘အဇိနပ္ပဝေဏီ’ ဟူသည် သစ်နက်ရေ (သားရေ) တို့ကို ညောင်စောင်းပမာဏအတိုင်း ချုပ်စပ်၍ ပြုလုပ်ထားသော အထပ်ထပ်သော အခင်း ဖြစ်၏။ ‘ကဒလီမိဂပဝရပစ္စတ္ထရဏ’ ဟူသည် ဝံပိုင့် (ကဒလီသားကောင်) အရေဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော အလွန်မြတ်သော အခင်း ဖြစ်၏။ ထိုအခင်းကို အဝတ်ဖြူပေါ်တွင် ကဒလီသားရေကို ဖြန့်ခင်းကာ ချုပ်လုပ်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ‘သဥတ္တရစ္ဆဒ’ ဟူသည် အပေါ်မှ မိုးရသော မျက်နှာကြက်နှင့်တကွ အထက်၌ ချည်နှောင်ထားသော အနီရောင်မျက်နှာကြက်နှင့်တကွ ဖြစ်သော အခင်းဟု အနက်ရ၏။ ဖြူသော မျက်နှာကြက် (ဗိတာန်) ဖြစ်သော်လည်း အောက်၌ မအပ်သော အခင်း ရှိနေလျှင် မအပ်စပ်၊ မအပ်သော အခင်း မရှိလျှင်မူ အပ်စပ်၏။ ‘ဥဘတောလောဟိတကူပဓာန’ ဟူသည် ခေါင်းအုံးရော ခြေအုံးပါ ညောင်စောင်း၏ နှစ်ဖက်လုံး၌ နီရဲသော ခေါင်းအုံးရှိသော အခင်းမျိုးဖြစ်ပြီး ယင်းသည် မအပ်စပ်ပေ။ သို့သော် တစ်ခုတည်းသော ခေါင်းအုံးဖြစ်၍ နှစ်ဖက်သော ဘေးတို့၌ နီသည်ဖြစ်စေ၊ ပဒုမ္မာကြာအဆင်း ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ ဆန်းကြယ်သည်ဖြစ်စေ ဖြစ်ပြီး ပမာဏနှင့် ညီညွတ်ပါက အပ်စပ်၏။ ကြီးမားသော ခေါင်းအုံး (မဟာဥပဓာန) ကိုမူ မြတ်စွာဘုရား တားမြစ်တော်မူခဲ့သည်။

สพฺพจมฺมปฏิกฺเขปาทิกถา

သားရေအလုံးစုံကို တားမြစ်ခြင်း စသည်နှင့် စပ်လျဉ်းသော စကား

๒๕๕. ทีปิจฺฉาโปติ ทีปิโปตโก. โอคุมฺผิยนฺตีติ ภิตฺติทณฺฑกาทีสุ เวเฐตฺวา พนฺธนฺติ.

၂၅၅. ‘ဒီပိစ္ဆာပေါ’ ဟူသည် သစ်ပေါက်စကလေးကို ဆိုသည်။ ‘အောဂုမ္ဖိယန္တိ’ ဟူသည် နံရံ သို့မဟုတ် ထုပ်တန်းစသည်တို့၌ ရစ်ပတ်၍ ချည်နှောင်ကြခြင်းကို ဆိုသည်။

๒๕๖. อภินิสีทิตุนฺติ อภินิสฺสาย นิสีทิตุํ; อปสฺสยํ กตฺวา นิสีทิตุนฺติ อตฺโถ. คิลาเนน ภิกฺขุนา สอุปาหเนนาติ เอตฺถ คิลาโน นาม โย น สกฺโกติ อนุปาหโน คามํ ปวิสิตุํ.

၂၅၆. ‘အဘိနိသီဒိတုံ’ ဟူသည် (မှီရာကို) မှီ၍ ထိုင်ရန် သို့မဟုတ် မှီစရာပြုလုပ်၍ ထိုင်ရန် ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဂိလာနဖြစ်သော ရဟန်းသည် ဖိနပ်စီးလျက်’ ဟူသော ပါဠိ၌ ‘ဂိလာန’ မည်သည် ဖိနပ်မပါဘဲ ရွာထဲသို့ မဝင်နိုင်သော ရဟန်းကို ဆိုသည်။

๒๕๗. กุรรฆเรติ เอวํนามเก นคเร; เอเตนสฺส โคจรคาโม วุตฺโต. ปปตเก ปพฺพเตติ ปปตนามเก ปพฺพเต; เอเตนสฺส นิวาสนฏฺฐานํ วุตฺตํ. โสโณติ ตสฺส นามํ. โกฏิอคฺฆนกํ ปน กณฺณปิฬนฺธนกํ ธาเรติ, ตสฺมา ‘‘กุฏิกณฺโณ’’ติ วุจฺจติ; โกฏิกณฺโณติ อตฺโถ. ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํ. ปสาทนียนฺติ อิทํ ตสฺเสว อตฺถเววจนํ. อุตฺตมทมถสมถนฺติ อุตฺตมํ ทมถญฺจ สมถญฺจ ปญฺญญฺจ สมาธิญฺจ กายูปสมญฺจ จิตฺตูปสมญฺจาติปิ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ สพฺเพสํ วิสูกายิกวิปฺผนฺทิตานํ อุปจฺฉินฺนตฺตา ทนฺตํ; ขีณกิเลสนฺติ อตฺโถ. คุตฺตนฺติ สํวรคุตฺติยา คุตฺตํ. สนฺตินฺทฺริยนฺติ ยตินฺทฺริยํ. นาคนฺติ อาคุวิรหิตํ. ติณฺณํ เม วสฺสานํ อจฺจเยนาติ มม ปพฺพชฺชาทิวสโต ปฏฺฐาย ติณฺณํ วสฺสานํ อจฺจเยน. อุปสมฺปทํ อลตฺถนฺติ อหํ อุปสมฺปทํ อลภึ. กณฺหุตฺตราติ กณฺหมตฺติกุตฺตรา; อุปริ วฑฺฒิตกณฺหมตฺติกาติ อตฺโถ. โคกณฺฏกหตาติ คุนฺนํ ขุเรหิ อกฺกนฺตภูมิโต สมุฏฺฐิเตหิ โคกณฺฏเกหิ อุปหตา. เต กิร โคกณฺฏเก เอกปฏลิกา อุปาหนา รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ; เอวํ ขรา โหนฺติ. เอรคู, โมรคู, มชฺชารู, ชนฺตูติ อิมา จตสฺโสปิ ติณชาติโย; เอเตหิ กฏสารเก จ ตฏฺฏิกาโย จ กโรนฺติ. เอตฺถ เอรคูติ [Pg.371] เอรกติณํ; ตํ โอฬาริกํ. โมรคูติณํ ตมฺพสีสํ มุทุกํ สุขสมฺผสฺสํ, เตน กตตฏฺฏิกา นิปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตมตฺเต ปุน อุทฺธุมาตา หุตฺวา ติฏฺฐติ. มชฺชารุนา สาฏเกปิ กโรนฺติ. ชนฺตุสฺส มณิสทิโส วณฺโณ โหติ. เสนาสนํ ปญฺญเปสีติ ภิสึ วา กฏสารกํ วา ปญฺญเปสิ; ปญฺญเปตฺวา จ ปน โสณสฺส อาโรเจติ – ‘‘อาวุโส สตฺถา ตยา สทฺธึ เอกาวาเส วสิตุกาโม, คนฺธกุฏิยํเยว เต เสนาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ.

၂၅၇. ကုရရဃရေဟူသည် ဤသို့ ကုရရဃရ အမည်ရှိသော မြို့၌ ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် ထိုအရှင်မဟာကစ္စည်း၏ ဂေါစရဂါမ် ဆွမ်းခံရွာကို သံဂီတိကာရကအရှင်မြတ်တို့ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပပတကေ ပဗ္ဗတေဟူသည် ပပတအမည်ရှိသော တောင်၌ ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် ထိုအရှင်မဟာကစ္စည်း၏ အမြဲနေထိုင်ရာ အရပ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သောဏောဟူသည် ထိုဥပါသကာ၏ အမည်တည်း။ ထိုဥပါသကာသည် တစ်ကုဋေထိုက်တန်သော နားတန်ဆာကို ဆောင်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကုဋိကဏ္ဏ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ တစ်ကုဋေထိုက်တန်သော နားတန်ဆာရှိသော သောဏမည်သော ဥပါသကာဟု အနက်ရ၏။ ပါသာဒိကံဟူသည် ကြည်ညိုဖွယ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော (စိတ်၏ကြည်လင်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော)။ ပသာဒနီယံ ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ထိုပါသာဒိကသဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်အနက်တည်း။ ဥတ္တမဒမထသမထံဟူသည် မြတ်သော ဆုံးမကြောင်း ပညာနှင့် ငြိမ်သက်စေတတ်သော သမာဓိ၊ သို့မဟုတ် ပညာနှင့် သမာဓိ၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်၏ငိမ်သက်ခြင်းနှင့် စိတ်၏ငြိမ်သက်ခြင်း ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏။ ဒန္တံဟူသည် ထိုးဆွခြင်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော မငြိမ်မသက် လှုပ်ရှားခြင်းအားလုံးကို ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်၍ ယဉ်ကျေးပြီးသော၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာကုန်ပြီးသောသူဟု အနက်ရ၏။ ဂုတ္တံဟူသည် စောင့်စည်းခြင်းဟူသော လုံခြုံခြင်းဖြင့် လုံခြုံသော။ သန္တိန္ဒြိယံဟူသည် စောင့်စည်းအပ်သော ဣန္ဒြေရှိသော။ နာဂံဟူသည် မကောင်းမှုမှ ကင်းဝေးတော်မူသော။ တိဏ္ဏံ မေ ဝဿာနံ အစ္စယေနဟူသည် တပည့်တော်၏ ရှင်ပြုသောနေ့မှစ၍ သုံးနှစ်လွန်မြောက်သော အခါ၌။ ဥပသမ္ပဒံ အလတ္ထံဟူသည် တပည့်တော်သည် ရဟန်းအဖြစ်ကို ရရှိခဲ့ပါပြီ။ ကဏှုတ္တရာဟူသည် အထက်၌ တက်သော မြေနက်ရှိသော သို့မဟုတ် အထက်၌ တိုးပွားသော မြေနက်ရှိသောဟု အနက်ရ၏။ ဂေါကဏ္ဋကဟတာဟူသည် နွားခွာတို့ဖြင့် နင်းအပ်သောမြေမှ ကြွတက်လာသော နွားခြေရာခွက်ဆူးတို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော (ကြမ်းတမ်းသော)။ ထိုနွားခြေရာခွက်ဆူးတို့ကို တစ်ထပ်တည်းရှိသော ဖိနပ်တို့သည် မကာကွယ်နိုင်ကုန်သတတ်၊ ထိုမျှလောက် ကြမ်းတမ်းလှကုန်၏။ ဧရဂူ၊ မောရဂူ၊ မဇ္ဇာရူ၊ ဇန္တူဟူသည် ဤလေးမျိုးသော မြက်မျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤမြက်တို့ဖြင့် ဖျာသင်ဖြူးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သပေါ့ဖျာတို့ကိုလည်းကောင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုမြက်တို့တွင် ဧရဂူဟူသည် ပြိန်းမြက်ဖြစ်၏။ ထိုမြက်သည် ကြမ်းတမ်း၏။ မောရဂူဟူသည် နီသောအဖျားရှိ၍ နူးညံ့ပြီး အတွေ့ကောင်းသော မြားမြက်ဖြစ်၏။ ထိုမြက်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သပေါ့ဖျာသည် လျောင်းစက်ရာမှ ထလိုက်ရုံမျှဖြင့် တစ်ဖန် ပြန်လည်ဖောင်းကြွလျက် တည်ရှိ၏။ မဇ္ဇာရုမြက်ဖြင့် အဝတ်တို့ကိုသော်လည်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ဇန္တုမြက်သည် ပတ္တမြားနှင့်တူသော အဆင်းရှိ၏။ သေနာသနံ ပညပေသိဟူသည် ဘုံလျှိုကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဖျာသင်ဖြူးကိုသော်လည်းကောင်း ခင်းကျင်းပေးပြီ။ ခင်းကျင်းပြီး၍ သောဏအား 'ငါ့ရှင်... မြတ်စွာဘုရားသည် သင်နှင့်အတူ တစ်ကျောင်းတည်း၌ သီတင်းသုံးလိုတော်မူ၏။ ဂန္ဓကုဋိတိုက်ကျောင်း၌ပင် သင့်အတွက် နေရာကို ခင်းကျင်းထားအပ်ပြီ' ဟု ပြောကြား၏။

๒๕๘. อยํ ขฺวสฺส กาโลติ อยํ โข กาโล ภเวยฺย. ปริทสฺสีติ ปริทสฺเสสิ. ‘‘อิทญฺจิทญฺจ วเทยฺยาสีติ ยํ เม อุปชฺฌาโย ชานาเปสิ, ตสฺส อยํ กาโล ภเวยฺย, หนฺท ทานิ อาโรเจมิ ตํ สาสน’’นฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

၂၅၈. အယံ ခွဿ ကာလောဟူသည် ဤအခါကား ထိုနှုတ်မှာစကားကို လျှောက်ထားရန် အချိန်အခါ ဖြစ်လောက်ရာ၏။ ပရိဒဿီဟူသည် ညွှန်ပြပြီ။ 'ဤမည် ဤမည်သော စကားကို လျှောက်လော့' ဟု ငါ၏ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ သိစေအပ်သော စကား၏ လျှောက်ထားရန် အချိန်အခါသည် ဤအခါ ဖြစ်ရာ၏။ ယခု ချက်ချင်းပင် ထိုနှုတ်မှာစကားကို လျှောက်ထားအံ့ဟူ၍ ဤအယံ ခွဿ ကာလောဟူသော ပါဌ်၌ အရှင်သောဏ၏ အလိုရှိပုံကို ပြဆိုသည်။

๒๕๙. วินยธรปญฺจเมนาติ อนุสฺสาวนาจริยปญฺจเมน. อนุชานามิ ภิกฺขเว สพฺพปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ คุณงฺคุณูปาหนนฺติ เอตฺถ มนุสฺสจมฺมํ ฐเปตฺวา เยน เกนจิ จมฺเมน อุปาหนา วฏฺฏติ. อุปาหนโกสกสตฺถโกสกกุญฺจิกโกสเกสุปิ เอเสว นโย. จมฺมานิ อตฺถรณานีติ เอตฺถ ปน ยํกิญฺจิ เอฬกจมฺมํ อชจมฺมญฺจ อตฺถริตฺวา นิปชฺชิตุํ วา นิสีทิตุํ วา วฏฺฏติ. มิคจมฺเม เอณีมิโค วาตมิโค ปสทมิโค กุรงฺคมิโค มิคมาตุโก โรหิตมิโคติ เอเตสํเยว จมฺมานิ วฏฺฏนฺติ. อญฺเญสํ ปน –

၂၅၉. ဝိနယဓရပဉ္စမေနဟူသည် ကမ္မဝါစာဆရာ ငါးပါးမြောက်ရှိသော ဥပသမ္ပဒကံ။ 'ရဟန်းတို့၊ စွန်ဖျားသော ပစ္စန္တရစ်ဇနပုဒ်တို့၌ အထပ်ထပ်ချုပ်အပ်သော ဖိနပ်ကို ခွင့်ပြု၏' ဟူသော ဤပါဌ်၌ လူအရေကို ချန်ထား၍ တစ်ပါးပါးသော သားရေဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ဖိနပ်သည် အပ်၏။ ဖိနပ်အိမ်၊ ဓားအိမ်၊ သံကောက်အိမ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'သားရေခင်းတို့' ဟူသော ပါဌ်၌မူ သိုးရေနှင့် ဆိတ်ရေတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးကို ခင်း၍ လျောင်းစက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ထိုင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း အပ်၏။ သားရေတို့တွင် ဧဏီသမင်၊ သမင်ပျံ၊ ဂျီသမင်၊ ဆတ်သမင်၊ ပြောင်သမင်၊ စိုင်သမင်ဟူသော ဤသမင်မျိုးတို့၏ သားရေတို့သာ အပ်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော သားကောင်တို့၏ အရေကား မအပ်။

มกฺกโฏ กาฬสีโห จ, สรโภ กทลีมิโค;

เย จ วาฬมิคา เกจิ, เตสํ จมฺมํ น วฏฺฏติ.

မျောက်၊ မျောက်ညို၊ သမင်ဆီးဆောက် (ဆတ်ကြီး)၊ ကဒလီသမင် (ဝံပိုင့်) နှင့် ကြွင်းကျန်သော ရဲစွမ်းသော သားရဲတိရစ္ဆာန်အားလုံးတို့၏ သားရေသည် မအပ်စပ်ပေ။

ตตฺถ วาฬมิคาติ สีหพฺยคฺฆอจฺฉตรจฺฉา; น เกวลญฺจ เอเตสํเยว, เยสํ ปน จมฺมํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ, เต ฐเปตฺวา อวเสสา อนฺตมโส โคมหึสสสพิฬาราทโยปิ สพฺเพ อิมสฺมึ อตฺเถ วาฬมิคาตฺเวว เวทิตพฺพา. เอเตสญฺหิ สพฺเพสํ จมฺมํ น วฏฺฏติ. น ตาว ตํ คณนูปคํ ยาว น หตฺถํ คจฺฉตีติ ยาว อาหริตฺวา วา น ทินฺนํ, ตุมฺหากํ ภนฺเต จีวรํ อุปฺปนฺนนฺติ ปหิณิตฺวา วา นาโรจิตํ, ตาว คณนํ น อุเปติ. สเจ อนธิฏฺฐิตํ, วฏฺฏติ; อธิฏฺฐิตญฺจ คณนํ น อุเปตีติ อตฺโถ. ยทา ปน อาเนตฺวา วา ทินฺนํ โหติ, อุปฺปนฺนนฺติ วา สุตํ, ตโต ปฏฺฐาย ทสาหเมว ปริหารํ ลภตีติ.

ထိုသားရဲတို့တွင် ဝါဠမိဂဟူသည် ခြင်္သေ့၊ ကျား၊ ဝံ၊ အောင်းတို့ ဖြစ်၏။ သက်သက် ထိုသားရဲတို့၏ သားရေသာ မအပ်သည်မဟုတ်။ သားရေ အပ်စပ်သည်ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော သားကောင်တို့ကို ချန်ထား၍ ကြွင်းကျန်သော နွား၊ ကျွဲ၊ ယုန်၊ ကြောင် အစရှိသော အောက်ထစ်ဆုံး သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို ဤသိက္ခာပုဒ်အနက်၌ ဝါဠမိဂဟူ၍သာ မှတ်အပ်၏။ ထိုသတ္တဝါအားလုံးတို့၏ သားရေသည် မအပ်စပ်ပေ။ 'လက်သို့ မရောက်သေးသရွေ့ ထိုသင်္ကန်းသည် အရေအတွက်သို့ မဝင်သေး' ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်ယူဆောင်၍သော်လည်း မပေးအပ်သေးသရွေ့၊ သို့မဟုတ် 'အရှင်ဘုရားတို့အတွက် သင်္ကန်းရပါပြီ' ဟု လူစေလွှတ်၍သော်လည်း မလျှောက်ထားရသေးသရွေ့ ထိုသင်္ကန်းသည် မိမိပိုင်ရရှိပြီဟူသော အရေအတွက်သို့ မဝင်သေးပေ။ အကယ်၍ အဓိဋ္ဌာန်မတင်ရသေးသော သင်္ကန်းဖြစ်ပါက ဝတ်ရုံအပ်၏။ အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသော သင်္ကန်းသည်လည်း ထိုအရေအတွက်သို့ မဝင်ဟု အနက်ရ၏။ ယူဆောင်၍ ပေးအပ်သောအခါ သို့မဟုတ် 'ရပါပြီ' ဟု ကြားရသောအခါမှ စ၍ ဆယ်ရက်ပတ်လုံးသာ သိမ်းဆည်းခွင့် (အစောင့်အရှောက်) ရ၏။

จมฺมกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စမ္မက္ခန္ဓကအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

๖. เภสชฺชกฺขนฺธกํ

၆. ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓက

ปญฺจเภสชฺชาทิกถา

ပဉ္စဘေသဇ္ဇာဒိkထာ

๒๖๐. เภสชฺชกฺขนฺธเก [Pg.372] – สารทิเกน อาพาเธนาติ สรทกาเล อุปฺปนฺเนน ปิตฺตาพาเธน, ตสฺมิญฺหิ กาเล วสฺโสทเกนปิ เตเมนฺติ, กทฺทมมฺปิ มทฺทนฺติ, อนฺตรนฺตรา อาตโปปิ ขโร โหติ, เตน เตสํ ปิตฺตํ โกฏฺฐพฺภนฺตรคตํ โหติ. อาหารตฺถญฺจ ผเรยฺยาติ อาหารตฺถํ สาเธยฺย.

၂၆၀. ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓက၌- သာရဒိကေန အာဗာဓေနဟူသည် သရဒဥတုအခါ၌ ဖြစ်သော သည်းခြေရောဂါကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုသရဒဥတု၌ မိုးရေဖြင့်လည်း စိုစွတ်ကုန်၏၊ ရွှံ့ညွန်ကိုလည်း နင်းကြရကုန်၏၊ အကြားအကြား၌ နေပူရှိန်သည်လည်း ပြင်းထန်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုရဟန်းတို့၏ သည်းခြေသည် အူအတွင်းသို့ ရောက်ရှိနေတတ်၏။ အာဟာရတ္ထဉ္စ ဖရေယျဟူသည် အာဟာရကိစ္စကို ပြီးစေနိုင်ရာ၏။

๒๖๑. นจฺฉาเทนฺตีติ น ชิรนฺติ, น วาตโรคํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตุํ สกฺโกนฺติ. เสเนสิตานีติ สินิทฺธานิ. ภตฺตาจฺฉาทเกนาติ ภตฺตํ อโรจิเกน.

၂၆၁. နစ္ဆာဒေန္တီဟူသည် အစာမကြေကုန်၊ သို့မဟုတ် လေရောဂါကို မငြိမ်းစေနိုင်ကုန်။ သေနေသိတာနီဟူသည် အဆီအစေးများသော (သို့မဟုတ် စေးကပ်သော) ဘောဇဉ်တို့ ဖြစ်၏။ ဘတ္တာစ္ဆာဒကေနဟူသည် ဆွမ်းကို မနှစ်သက်စေတတ်သော ဆေးကြောင့်လည်းကောင်း (အစာမကြေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း) ဖြစ်၏။

๒๖๒. อจฺฉวสนฺติอาทีสุ นิสฺสคฺคิยวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. กาเล ปฏิคฺคหิตนฺติอาทีสุ มชฺฌนฺหิเก อวีติวตฺเต ปฏิคฺคเหตฺวา ปจิตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา จาติ อตฺโถ. เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุนฺติ สตฺตาหกาลิกเตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุํ.

၂၆၂. အစ္ဆဝသန္တိ အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ နိဿဂ္ဂိယကဏ္ဍအဖွင့်တွင် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။ ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတံ အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ မွန်းမတည့်မီ အကပ်ခံ၍လည်းကောင်း၊ ချက်ပြုတ်၍လည်းကောင်း၊ စစ်ယူ၍လည်းကောင်း ဟူ၍ အနက်ရ၏။ တေလပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတုံဟူသည် သတ္တာဟကာလိကဆီ သုံးဆောင်ခြင်းနည်းဖြင့် သုံးဆောင်ရန် ဖြစ်၏။

๒๖๓. มูลเภสชฺชาทิ วินิจฺฉโยปิ ขุทฺทกวณฺณนายํ วุตฺโตเยว. ตสฺมา อิธ ยํ ยํ ปุพฺเพ อวุตฺตํ ตํ ตเทว วณฺณยิสฺสาม. วจตฺตนฺติ เสตวจํ. นิสทํ นิสทโปตกนฺติ ปิสนสิลา จ ปิสนโปโต จ. ผคฺควนฺติ ลตาชาติ. นตฺตมาลนฺติ กรญฺชํ. หิงฺคุหิงฺคุชตุหิงฺคุสิปาฏิกา หิงฺคุชาติโยเยว. ตกตกปตฺติตกปณฺณิโย ลาขาชาติโย.

၂၆၃. မူလဆေးဝါးအစရှိသည်တို့၏ အဆုံးအဖြတ်ကိုလည်း ခုဒ္ဒကသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓက၌ ရှေးက မဆိုအပ်သေးသော စကားရပ်များကိုသာ ဖွင့်ပြပါအံ့။ ဝစတ္တံဟူသည် ဖြူသောလင်းလေ (သို့မဟုတ် ဆိတ်ဖူး) ကို ဆိုလို၏။ နိသဒံ နိသဒပေါတကံဟူသည် ဆေးကြိတ်ကျောက်ပြင်နှင့် ဆေးကြိတ်ကျောက်လိမ့်တုံးငယ် ဖြစ်၏။ ဖဂ္ဂဝံဟူသည် နွယ်မျိုးတည်း။ နတ္တမာလံဟူသည် သင်းဝင်ပင်တည်း။ ဟိင်္ဂု၊ ဟိင်္ဂုဇတု၊ ဟိင်္ဂုသိပါဋိကာတို့သည် ရှိန်းခိုမျိုးများသာ ဖြစ်၏။ တက၊ တကပတ္တိ၊ တကပဏ္ဏိတို့သည် ချိပ်မျိုးများသာ ဖြစ်၏။

สามุทฺทนฺติ สมุทฺทตีเร วาลุกา วิย สนฺติฏฺฐติ. กาฬโลณนฺติ ปกติโลณํ. สินฺธวนฺติ เสตวณฺณํ ปพฺพเต อุฏฺฐหติ. อุพฺภิทนฺติ ภูมิโต องฺกุรํ อุฏฺฐหติ. พิลนฺติ ทพฺพสมฺภาเรหิ สทฺธึ ปจิตํ, ตํ รตฺตวณฺณํ.

သာမုဒ္ဒံဟူသည် သမုဒ္ဒရာကမ်းခြေ၌ သဲကဲ့သို့ ကောင်းစွာတည်ရှိသော ဆားကို ဆိုလို၏။ ကာဠလောဏံဟူသည် မချက်ရသေးသော မည်းနက်သော ပင်ကိုဆား ဖြစ်၏။ သိန္ဓဝံဟူသည် သိန္ဓုတောင်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဖြူသောအဆင်းရှိသော ဆား (သိန္ဓောဆား) ဖြစ်၏။ ဥဗ္ဘိဒံဟူသည် မြေမှ အညှောက်ကဲ့သို့ ပေါ်ထွက်လာသော ဆား (မြေပက်ဆား) ဖြစ်၏။ ဗိလံဟူသည် ဆေးဖက်ဝင် ပစ္စည်းမျိုးစုံနှင့်တကွ ချက်အပ်သော နီသောအဆင်းရှိသော ဆား (မျက်ရွဲဆား) ဖြစ်၏။

๒๖๔-๖. กาโย วา ทุคฺคนฺโธติ กสฺสจิ อสฺสาทีนํ วิย กายคนฺโธ โหติ, ตสฺสาปิ สิรีสโกสุมฺพาทิจุณฺณานิ วา คนฺธจุณฺณานิ วา สพฺพานิ วฏฺฏนฺติ. ฉกณนฺติ โคมยํ. รชนนิปฺปกฺกนฺติ รชนกสฏํ. ปากติกจุณฺณมฺปิ โกฏฺเฏตฺวา อุทเกน เตเมตฺวา นฺหายิตุํ วฏฺฏติ; เอตมฺปิ รชนนิปฺปกฺกสงฺเขปเมว คจฺฉติ.

၂၆၄-၆. ကာယော ဝါ ဒုဂ္ဂန္ဓောဟူသည် အချို့သောသူတို့အား မြင်းစသည်တို့ကဲ့သို့ မကောင်းသော ကိုယ်နံ့ရှိတတ်၏။ ထိုကိုယ်နံ့မကောင်းသော ရဟန်းအားလည်း ကုက္ကိုခေါက်မှုန့်၊ ကံ့ကော်ဝတ်ဆံမှုန့် စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နံ့သာမှုန့်အားလုံးသည်လည်းကောင်း အပ်စပ်ကုန်၏။ ဆကဏံဟူသည် နွားချေး ဖြစ်၏။ ရဇနနိပ္ပက္ကံဟူသည် ကျိုချက်ပြီးသော ဆိုးရည်ဖတ် ဖြစ်၏။ မချက်ရသေးသော ပကတိ ဖန်ရည်ခေါက်အမှုန့်ကိုလည်း ထောင်း၍ ရေဖြင့်ဆွတ်ကာ ရေချိုးခြင်းငှာ အပ်၏။ ထိုပကတိအမှုန့်သည်လည်း ကျိုချက်ပြီးသော ဆိုးရည်ဖတ်၌ သွင်းယူအပ်သော အရာသို့သာ ရောက်၏။

อามกมํสญฺจ [Pg.373] ขาทิ อามกโลหิตญฺจ ปิวีติ น ตํ ภิกฺขุ ขาทิ น ปิวิ, อมนุสฺโส ขาทิตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปกฺกนฺโต, เตน วุตฺตํ – ‘‘ตสฺส โส อมนุสฺสิกาพาโธ ปฏิปฺปสฺสมฺภี’’ติ.

အာမကမံသဉ္စ ခါဒိ၊ အာမကလောဟိတဉ္စ ပိဝီဟူသော ပါဌ်၌ ထိုအသားစိမ်း၊ အသွေးစိမ်းကို ရဟန်းသည် ကိုယ်တိုင်စားသည်၊ သောက်သည်မဟုတ်။ ပူးကပ်နေသော ဘီလူးသရဲသဘက်ကသာ စားသောက်ပြီး ဖဲသွားခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုရဟန်းအား ဘီလူးပူးသောရောဂါသည် ငြိမ်းအေးသွားပြီ' ဟု သံဂီတိကာရက အရှင်မြတ်တို့ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

อญฺชนนฺติ สพฺพสงฺคาหิกวจนเมตํ. กาฬญฺชนนฺติ เอกา อญฺชนชาติ. รสญฺชนํ นานาสมฺภาเรหิ กตํ. โสตญฺชนนฺติ นทีโสตาทีสุ อุปฺปชฺชนกํ อญฺชนํ. เครุโก นาม สุวณฺณเครุโก. กปลฺลนฺติ ทีปสิขโต คหิตมสิ. อญฺชนูปปึสเนหีติ อญฺชเนน สทฺธึ เอกโต ปึสิตพฺเพหิ, น หิ กิญฺจิ อญฺญนูปปึสนํ น วฏฺฏติ. จนฺทนนฺติ โลหิตจนฺทนาทิกํ ยํกิญฺจิ. ตคราทีนิ ปากฏานิ, อญฺญานิปิ นีลุปฺปลาทีนิ วฏฺฏนฺติเยว.

"အဉ္ဇန" ဟူသော စကားလုံးသည် မျက်စဉ်းအားလုံးကို သိမ်းကျုံးခေါ်ဆိုသော အများသုံးစကား ဖြစ်သည်။ "ကာဠဉ္ဇန" ဟူသည် မျက်စဉ်းတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ "ရသဉ္ဇန" ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော ပစ္စည်းများဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မျက်စဉ်းဖြစ်သည်။ "သောတဉ္ဇန" ဟူသည် မြစ်ရေအလျဉ် စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော မျက်စဉ်း ဖြစ်သည်။ "ဂေရုက" ဟူသည် ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော ဂွေ့ဆေး (ဂဝေယျက) ဖြစ်သည်။ "ကပါလ" ဟူသည် ဆီမီးလျှံမှ ယူအပ်သော မင် ဖြစ်သည်။ "အဉ္ဇနူပပိံသန" ဟူသည် မျက်စဉ်းနှင့်အတူ တပေါင်းတည်း ကြိတ်အပ်သော ဆေးဝါးများဖြစ်၍ မျက်စဉ်းနှင့်အတူ ကြိတ်ရမည့် ဆေးတစ်စုံတစ်ရာ မအပ်စပ်သည် မဟုတ်ပါ၊ အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "စန္ဒန" ဟူသည် စန္ဒကူးနီ အစရှိသော စန္ဒကူး တစ်မျိုးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ တောင်ဇလပ်ပန်း အစရှိသည်တို့သည် ထင်ရှားကုန်၏။ ထို့ပြင် စန္ဒကူး၊ တောင်ဇလပ်တို့မှတစ်ပါး ကြာညိုပန်း အစရှိသည်တို့လည်း အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

อฏฺฐิมยนฺติ มนุสฺสฏฺฐึ ฐเปตฺวา อวเสสอฏฺฐิมยํ. ทนฺตมยนฺติ หตฺถิทนฺตาทิสพฺพทนฺตมยํ. วิสาณมเยปิ อกปฺปิยํ นาม นตฺถิ, นฬมยาทโย เอกนฺตกปฺปิยาเยว. สลากฏฺฐานิยนฺติ ยตฺถ สลากํ โอทหนฺติ, ตํ สุสิรทณฺฑกํ วา ถวิกํ วา อนุชานามีติ อตฺโถ. อํสพทฺธโกติ อญฺชนิตฺถวิกาย อํสพทฺธโก. ยมกนตฺถุกรณินฺติ สมโสตาหิ ทฺวีหิ ปนาฬิกาหิ เอกํ นตฺถุกรณึ.

"အရိုးဖြင့် ပြီးသော မျက်စဉ်းကျည်" ဟူသည် လူရိုးကို ဖယ်ထား၍ ကျန်သော အရိုးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မျက်စဉ်းကျည်ကို ဆိုလိုသည်။ "အစွယ်ဖြင့် ပြီးသော မျက်စဉ်းကျည်" ဟူသည် ဆင်စွယ် အစရှိသော အလုံးစုံသော အစွယ်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မျက်စဉ်းကျည်ကို ဆိုလိုသည်။ သားချို (ဦးချို) ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မျက်စဉ်းကျည်၌လည်း မအပ်စပ်သည် မည်သည်မရှိပါ။ ကျူရိုး အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မျက်စဉ်းကျည်တို့သည် ဧကန်အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "စလာကဋ္ဌာနီယ" ဟူသည် မျက်စဉ်းတံကို ထည့်သွင်းထားရာ အခေါင်းရှိသော တုတ် သို့မဟုတ် အိတ်ငယ်ကို ခွင့်ပြုသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "အံသဗန္ဓက" ဟူသည် မျက်စဉ်းကျည်အိတ်၏ ပခုံး၌ လွယ်ရန် လွယ်ကြိုး ဖြစ်သည်။ "ယမကနတ္ထုကရဏီ" ဟူသည် နှာခေါင်းပေါက် နှစ်ဖက်လုံးသို့ နှာနှပ်ရည် အညီအမျှ ဝင်စေနိုင်သော ပြွန်ချောင်းနှစ်ခုပါသည့် နှာနှပ်တံ တစ်ခုကို ဆိုလိုသည်။

๒๖๗. อนุชานามิ ภิกฺขเว เตลปากนฺติ ยํกิญฺจิ เภสชฺชปกฺขิตฺตํ สพฺพํ อนุญฺญาตเมว โหติ. อติปกฺขิตฺตมชฺชานีติ อติวิย ขิตฺตมชฺชานิ; พหุํ มชฺชํ ปกฺขิปิตฺวา โยชิตานีติ อตฺโถ.

၂၆၇. "ချစ်သားရဟန်းတို့... ဆီချက်ခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏" ဟူရာ၌ ဆေးတစ်စုံတစ်ရာ ထည့်၍ချက်အပ်သော ဆီအားလုံးကို ခွင့်ပြုပြီးသား ဖြစ်သည်။ "သေရည် အလွန်ထည့်အပ်သော ဆီ" ဟူသည် သေရည်အရက်ကို အလွန်အကဲ များစွာထည့်၍ ဖော်စပ်ထားသော ဆီများကို ဆိုလိုသည်။

องฺควาโตติ หตฺถปาเท วาโต. สมฺภารเสทนฺติ นานาวิธปณฺณภงฺคเสทํ. มหาเสทนฺติ มหนฺตํ เสทํ; โปริสปฺปมาณํ อาวาฏํ องฺคารานํ ปูเรตฺวา ปํสุวาลิกาทีหิ ปิทหิตฺวา ตตฺถ นานาวิธานิ วาตหรณปณฺณานิ สนฺถริตฺวา เตลมกฺขิเตน คตฺเตน ตตฺถ นิปชฺชิตฺวา สมฺปริวตฺตนฺเตน สรีรํ เสเทตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. ภงฺโคทกนฺติ นานาปณฺณภงฺคกุถิตํ อุทกํ; เตหิ ปณฺเณหิ จ อุทเกน จ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา เสเทตพฺโพ. อุทกโกฏฺฐกนฺติ อุทกโกฏฺเฐ จาฏึ วา โทณึ วา อุณฺโหทกสฺส ปูเรตฺวา ตตฺถ ปวิสิตฺวา เสทกมฺมกรณํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

"အင်္ဂဝါတ" ဟူသည် လက်ခြေတို့၌ လေဖြတ်ခြင်း (လေငန်းမိခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "သမ္ဘာရသေဒ" ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော သစ်ရွက်အဆစ်အဖတ်တို့ကို ပြုတ်၍ ချွေးထုတ်ခြင်း (နှူးနှပ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ "မဟာသေဒ" ဟူသည် ပိုမိုကြီးကျယ်သော ချွေးထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယောကျ်ားတစ်ရပ်ခန့် နက်သောတွင်းကို မီးကျီးခဲများဖြင့် ဖြည့်ပြီး မြေမှုန့် သဲ စသည်တို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်ကာ၊ ထိုအပေါ်၌ လေနာကို ပယ်ဖျောက်နိုင်သော အမျိုးမျိုးသော သစ်ရွက်တို့ကို ဖြန့်ခင်းလျက်၊ ဆီလူးထားသော ကိုယ်ဖြင့် ထိုသစ်ရွက်အခင်းပေါ်၌ လဲလျောင်းကာ တပြောင်းပြန်ပြန် လူးလိမ့်လျက် ချွေးထုတ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဘင်္ဂေါဒက" ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော သစ်ရွက်စုံတို့ဖြင့် ပွက်ပွက်ဆူအောင် ကျိုထားသော ရေပူဖြစ်သည်။ ထိုသစ်ရွက်များဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရေပူဖြင့်လည်းကောင်း အထပ်ထပ် လောင်းပက်၍ ချွေးထုတ်အပ်သည်။ "ဥဒကကောဋ္ဌက" ဟူသည် ရေချိုးအုံ၌ အိုးစရည်း သို့မဟုတ် ရေစားကျင်း (ရေဇလား) ကို ရေနွေးဖြင့် ပြည့်စေပြီး၊ ထိုရေချိုးအုံတွင်းသို့ ဝင်၍ ချွေးထုတ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

ปพฺพวาโต [Pg.374] โหตีติ ปพฺเพ ปพฺเพ วาโต วิชฺฌติ. โลหิตํ โมเจตุนฺติ สตฺถเกน โลหิตํ โมเจตุํ. ปชฺชํ อภิสงฺขริตุนฺติ เยน ผาลิตปาทา ปากติกา โหนฺติ; ตํ นาฬิเกราทีสุ นานาเภสชฺชานิ ปกฺขิปิตฺวา ปชฺชํ อภิสงฺขริตุํ; ปาทานํ สปฺปายเภสชฺชํ ปจิตุนฺติ อตฺโถ. ติลกกฺเกน อตฺโถติ ปิฏฺเฐหิ ติเลหิ อตฺโถ. กพฬิกนฺติ วณมุเข สตฺตุปิณฺฑํ ปกฺขิปิตุํ. สาสปกุฑฺเฑนาติ สาสปปิฏฺเฐน. วฑฺฒมํสนฺติ อธิกมํสํ อาณิ วิย อุฏฺฐหติ. โลณสกฺขริกาย ฉินฺทิตุนฺติ ขุเรน ฉินฺทิตุํ. วิกาสิกนฺติ เตลรุนฺธนปิโลติกํ. สพฺพํ วณปฏิกมฺมนฺติ ยํกิญฺจิ วณปริกมฺมํ นาม อตฺถิ; สพฺพํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

"ဆစ်မျက်စိ၌ လေထိုးခြင်း" ဟူသည် အဆစ်တိုင်း၌ လေအောင့်၍ ထိုးကျင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သွေးထုတ်ခြင်း" ဟူသည် ဓားငယ်ဖြင့် ခွဲ၍ သွေးထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ခြေလိမ်းဆေး စီမံခြင်း" ဟူသည် ကွဲအက်နေသော ခြေဖနောင့်များ ပင်ကိုအတိုင်း ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာစေရန် အုန်းသီး စသည်တို့၌ အမျိုးမျိုးသော ဆေးဝါးများကို ထည့်၍ ခြေဖဝါးအတွက် သင့်လျော်သော ဆေးကို ချက်လုပ်စီမံခြင်း ဖြစ်သည်။ "နှမ်းဖတ်ဖြင့် အလိုရှိခြင်း" ဟူသည် ကြိတ်ချေထားသော နှမ်းမှုန့်များ လိုအပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ကဗဠိက" ဟူသည် အနာဝ၌ မုန့်စိုင် (ဂျုံစိုင်) ကို ကပ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ "မုန်ညင်းစေ့မှုန့်" ဟူသည် မုန်ညင်းကို ကြိတ်ထားသော အမှုန့် ဖြစ်သည်။ "အသားပို" ဟူသည် အနာဝ၌ စို့ကဲ့သို့ ထွက်ပေါ်နေသော အပိုအသား ဖြစ်သည်။ "ဆားခဲဖြင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း" ဟူသည် သင်တုန်းဓားဖြင့် လှီးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝိကာသိက" ဟူသည် ဆီမကျဆင်းစေရန် ပိတ်ဆို့ထားသော အဝတ်စ (ပတ်တီး) ဖြစ်သည်။ "ဝဏပရိကမ် အားလုံး" ဟူသည် အနာ၌ အဖန်ဖန် ပြုပြင်ကုသအပ်သော အနာကုသမှု လုပ်ငန်းအားလုံးကို ဆိုလို၍ ထိုအားလုံးကို ခွင့်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

๒๖๘. สามํ คเหตฺวาติ อิทํ น เกวลํ สปฺปทฏฺฐสฺเสว, อญฺญสฺมิมฺปิ ทฏฺฐวิเส สติ สามํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ; อญฺเญสุ ปน การเณสุ ปฏิคฺคหิตเมว วฏฺฏติ. กโต น ปุน ปฏิคฺคเหตพฺโพติ สเจ ภูมิปฺปตฺโต, ปฏิคฺคเหตพฺโพ; อปฺปตฺตํ ปน คเหตุํ วฏฺฏติ.

၂၆၈. "ကိုယ်တိုင်ယူ၍" ဟူရာ၌ ဤမဟာဝိကဋဆေးကို မြွေကိုက်ခံရသူတစ်ဦးတည်းသာ သုံးဆောင်အပ်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ အခြားသော အဆိပ်ရှိသော သတ္တဝါ ကိုက်ခဲခြင်း ခံရသည့်အခါ၌လည်း ကိုယ်တိုင်ယူ၍ သုံးဆောင်နိုင်သည်။ သို့သော် မြွေကိုက်ခံရခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသော အကြောင်းကိစ္စများ၌မူ အကပ်ခံပြီးမှသာ သုံးဆောင်အပ်သည်။ "ပြုလုပ်ပြီးနောက် တစ်ဖန် အကပ်မခံအပ်" ဟူသည် မစင်သည် မြေပေါ်သို့ ရောက်ရှိသွားလျှင် (သို့မဟုတ် ခွက်ထဲသို့ ရောက်သွားလျှင်) အကပ်ခံရမည်ဖြစ်ပြီး၊ မြေ သို့မဟုတ် ခွက်ထဲသို့ မရောက်သေးမီအချိန်၌မူ ကိုယ်တိုင်ယူ၍ သုံးဆောင်နိုင်သည်။

๒๖๙. ฆรทินฺนกาพาโธติ วสีกรณปานกสมุฏฺฐิตโรโค. สีตาโลฬินฺติ นงฺคเลน กสนฺตสฺส ผาเล ลคฺคมตฺติกํ อุทเกน อาโลเฬตฺวา ปาเยตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

၂၆၉. "ဃရဒိန္နကရောဂါ" ဟူသည် သူတစ်ပါးအား မိမိအလိုသို့ လိုက်ပါလာစေရန် တိုက်ကျွေးသော ဆေးရည် စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ရောဂါ (အပြုစားခံရသောရောဂါ) ဖြစ်သည်။ "သီတာလောဠိ" ဟူသည် လယ်ထွန်နေသူ၏ ထွန်သွား၌ ကပ်ငြိနေသော မြေညက်ကို ရေဖြင့် မွှေနှောက်၍ တိုက်ကျွေးခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

ทุฏฺฐคหณิโกติ วิปนฺนคหณิโก; กิจฺเฉน อุจฺจาโร นิกฺขมตีติ อตฺโถ. อามิสขารนฺติ สุกฺโขทนํ ฌาเปตฺวา ตาย ฉาริกาย ปคฺฆริตํ ขาโรทกํ. มุตฺตหรีตกนฺติ โคมุตฺตปริภาวิตํ หรีตกํ. อภิสนฺนกาโยติ อุสฺสนฺนโทสกาโย. อจฺฉกญฺชิยนฺติ ตณฺฑุโลทกมณฺโฑ. อกฏยุสนฺติ อสินิทฺโธ มุคฺคปจิตปานีโย. กฏากฏนฺติ โสว โธตสินิทฺโธ. ปฏิจฺฉาทนีเยนาติ มํสรเสน.

"ဂဟဏီရောဂါ ပျက်စီးသူ" ဟူသည် အစာအိမ် အားနည်းပျက်စီးသဖြင့် ကျင်ကြီး စွန့်ရခက်ခဲပင်ပန်းသူကို ဆိုလိုသည်။ "အာမိသခါရ" ဟူသည် ထမင်းခြောက်ကို မီးရှို့၍ ရရှိလာသော ထိုပြာမှ စစ်ယူအပ်သော ပြာငန်ရည် ဖြစ်သည်။ "မုတ္တဟရီတက" ဟူသည် နွားကျင်ငယ်ရေဖြင့် ထုံမွမ်းအပ်သော သျှိသျှားသီး ဖြစ်သည်။ "အဘိသန္နကာယ" ဟူသည် ကိုယ်၌ သလိပ်၊ သည်းခြေ စသော အပြစ်ဒေါသ အလွန်များပြားနေသော ကိုယ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အစ္ဆကဉ္ဇိယ" ဟူသည် ဆန်ဆေးရည် အကြည်ဦး ဖြစ်သည်။ "အကတယူး" ဟူသည် ဆီမခတ်ဘဲ သက်သက်ပြုတ်ထားသော ပဲနောက်ပြုတ်ရည် ဖြစ်သည်။ "ကတာကတ" ဟူသည် ဆေးကြောစစ်ဆေးပြီး ဆီခတ်ထားသော ပဲနောက်ပြုတ်ရည်ပင် ဖြစ်သည်။ "ဖုံးလွှမ်းသော ဆေးရည်ဖြင့်" ဟူသည် အသားရည်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

คุฬาทิอนุชานนกถา

တင်လဲစသည် ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๒๗๒. สเจ ภิกฺขเว ปกฺกาปิ มุคฺคา ชายนฺตีติ ปกฺกา มุคฺคา สเจปิ ชายนฺติ, ยถาสุขํ ปริภุญฺชิตพฺพา. ปกฺกตฺตา หิ เต กปฺปิยา เอว.

၂၇၂. "ချစ်သားရဟန်းတို့... ကျက်ပြီးသော ပဲနောက်တို့သည် ပေါက်နိုင်သေးသော်လည်း" ဟူရာ၌ ကျက်ပြီးသော ပဲနောက်တို့သည် အကယ်၍ အညှောက်ပေါက်နိုင်သေးသော်လည်း အလိုရှိသလို ချမ်းသာစွာ သုံးဆောင်နိုင်သည်။ အကြောင်းမူကား ချက်ကျက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပဲနောက်တို့သည် အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

๒๗๔. อนฺโตวุตฺถนฺติ [Pg.375] อกปฺปิยกุฏิยํ วุตฺถํ. สามํ ปกฺกนฺติ เอตฺถ ยํกิญฺจิ อามิสํ ภิกฺขุโน ปจิตุํ น วฏฺฏติ. สเจปิสฺส อุณฺหยาคุยา สุลสิปณฺณานิ วา สิงฺคิเวรํ วา โลณํ วา ปกฺขิปนฺติ, ตมฺปิ จาเลตุํ น วฏฺฏติ, ‘‘ยาคุํ นิพฺพาเปมี’’ติ ปน จาเลตุํ วฏฺฏติ. อุตฺตณฺฑุลภตฺตํ ลภิตฺวาปิ ปิทหิตุํ น วฏฺฏติ. สเจ ปน มนุสฺสา ปิทหิตฺวาว เทนฺติ, วฏฺฏติ; ‘‘ภตฺตํ วา มา นิพฺพายตู’’ติ ปิทหิตุํ วฏฺฏติ. ขีรตกฺกาทีสุ ปน สกึ กุถิเตสุ อคฺคึ ทาตุํ วฏฺฏติ, ปุนปากสฺส อนุญฺญาตตฺตา. อุกฺกปิณฺฑกาปิ ขาทนฺตีติ พิฬามูสิกโคธามงฺคุสา ขาทนฺติ. ทมกาติ วิฆาสาทา.

၂၇၄. "ကျောင်းတွင်း၌ သိုမှီးအပ်သော ဆေးဝါး" ဟူသည် အကပ္ပိယကျောင်း၌ သိုလှောင်သိမ်းဆည်းထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ကိုယ်တိုင်ချက်အပ်သော ခဲဖွယ်" ဟူရာ၌ ရဟန်းကိုယ်တိုင် မည်သည့်အာမိသကိုမျှ မချက်ကောင်းပေ။ ရဟန်း၏ ပူလှသော ယာဂုထဲသို့ လူ သို့မဟုတ် သာမဏေတို့က ရုံးရွက်၊ ချင်း (ဂျင်း) သို့မဟုတ် ဆားတို့ကို အကယ်၍ ထည့်ပေးကြလျှင် ထိုယာဂုကိုပင် မွှေနှောက်ခြင်း မပြုအပ်ပေ။ သို့သော် "ယာဂုကို အေးစေအံ့" ဟု နှလုံးသွင်း၍ မွှေနှောက်ရန်ကား အပ်စပ်သည်။ မနပ်သေးသော ထမင်းကို ရရှိသော်လည်း သပိတ်ကို ပိတ်ထားခြင်း မပြုအပ်ပေ။ သို့ရာတွင် လူတို့က သပိတ်ဖုံးကို ဖုံးအုပ်၍ လှူဒါန်းလာလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "ထမင်း မအေးပါစေလင့်" ဟူ၍ နှလုံးသွင်းလျက် ဖုံးအုပ်ရန်ကား အပ်စပ်သည်။ နို့ရည်၊ ရက်တက်ရည် စသည်တို့သည် တစ်ကြိမ် ပွက်ပွက်ဆူပြီးဖြစ်သော်လည်း တစ်ဖန် ပြန်လည်ချက်ပြုတ်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူထားသောကြောင့် မီးထပ်ပေးရန် အပ်စပ်သည်။ "ဥက္ကပိဏ္ဍကတို့လည်း စားကုန်၏" ဟူရာ၌ ကြောင်၊ ကြွက်၊ ဖွတ်၊ မြွေပါတို့ စားကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒမက" ဟူသည် စားကြွင်းစားတို့ ဖြစ်သည်။

๒๗๖. ตโต นีหฏนฺติ ยตฺถ นิมนฺติตา ภุญฺชนฺติ, ตโต นีหฏํ.

၂၇၆. "ထိုအရပ်မှ ထုတ်ဆောင်အပ်သော ခဲဖွယ်" ဟူသည် ပင့်ဖိတ်၍ ဆွမ်းစားရာ နေရာဌာနမှ အပြင်သို့ ယူဆောင်လာသော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို ဆိုလိုသည်။

๒๗๘. วนฏฺฐํ โปกฺขรฏฺฐนฺติ วเน เจว ปทุมินิคจฺเฉ จ ชาตํ. อพีชนฺติ ตรุณผลํ, ยสฺส พีชํ น องฺกุรํ ชเนติ. นิพฺพฏฺฏพีชนฺติ พีชํ นิพฺพฏฺเฏตฺวา อปเนตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพกํ อมฺพปนสาทิ.

၂၇၈. "တော၌ဖြစ်သော ခဲဖွယ်၊ ရေကန်၌ဖြစ်သော ခဲဖွယ်" ဟူသည် တော၌လည်းကောင်း၊ ပဒုမ္မာကြာချုံ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ထွန်းသော ခဲဖွယ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အစေ့မရှိသော အသီး (အဗီဇ)" ဟူသည် အစေ့သည် အညွန့်အညှောက် မပေါက်နိုင်သေးသော အသီးနုကို ဆိုလိုသည်။ "အစေ့ကို ဖယ်ထုတ်အပ်သော အသီး (နိဗ္ဗဋ္ဋဗီဇ)" ဟူသည် သရက်၊ ပိန္နဲ အစရှိသော အသီးတို့၌ အစေ့ကို ထုတ်ပယ်၍ သုံးဆောင်ထိုက်သော အသီးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။

๒๗๙. ทุโรปโย วโณติ ทุกฺเขน รุหติ, ทุกฺเขน ปากติโก โหตีติ อตฺโถ. ทุปฺปริหารํ สตฺถนฺติ สมฺพาเธ ทุกฺเขน สตฺถํ ปริหเรยฺยํ. สตฺถกมฺมํ วา วตฺถิกมฺมํ วาติ ยถาปริจฺฉินฺเน โอกาเส เยน เกนจิ สตฺเถน วา สูจิยา วา กณฺฏเกน วา สตฺติกาย วา ปาสาณสกฺขลิกาย วา นเขน วา ฉินฺทนํ วา ผาลนํ วา วิชฺฌนํ วา เลขนํ วา น กาตพฺพํ; สพฺพญฺเหตํ สตฺถกมฺมเมว โหติ. เยน เกนจิ ปน จมฺเมน วา วตฺเถน วา วตฺถิปีฬนมฺปิ น กาตพฺพํ; สพฺพญฺเหตํ วตฺถิกมฺมเมว โหติ. เอตฺถ จ สมฺพาธสฺส สามนฺตา ทฺวงฺคุลาติ อิทํ สตฺถกมฺมํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. วตฺถิกมฺมํ ปน สมฺพาเธเยว ปฏิกฺขิตฺตํ. ตตฺถ ปน ขารํ อาทาตุํ เยน เกนจิ รชฺชุเกน วา พนฺธิตุํ วฏฺฏติ. ยทิ เตน ฉิชฺชติ, สุจฺฉินฺนํ. อณฺฑวุฑฺฒิโรเคปิ สตฺถกมฺมํ น วฏฺฏติ, ตสฺมา อณฺฑํ ผาเลตฺวา พีชานิ อุทฺธริตฺวา ‘‘อโรคํ กริสฺสามี’’ติ น กตฺตพฺพํ. อคฺคิตาปนเภสชฺชาลิมฺปเนสุ ปน ปฏิกฺเขโป นตฺถิ. วจฺจมคฺเค เภสชฺชมกฺขิตา อาทานวฏฺฏิ วา เวฬุนาฬิกา วา วฏฺฏติ, ยาย ขารกมฺมํ วา กโรนฺติ, เตลํ วา ปเวเสนฺติ.

၂၇၉. "Duropayo vaṇo" ဟူသည်မှာ ခဲယဉ်းစွာဖြင့်သာ အသားနုတက်တတ်သော၊ ခဲယဉ်းစွာဖြင့်သာ ပင်ကိုသဘောသို့ ပြန်ရောက်နိုင်သော အနာဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Dupparihāraṃ satthaṃ" ဟူသည်မှာ ကျဉ်းမြောင်းသော အရပ်၌ ဓားကို ခဲယဉ်းစွာ ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်ရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "Satthakammaṃ vā vatthikammaṃ vā" ဟူသည်မှာ သတ်မှတ်ပိုင်းခြားထားသော နေရာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဓားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အပ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဆူးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လှံငယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကျောက်စရစ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လက်သည်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြတ်ခြင်း၊ ခွဲခြင်း၊ ဖောက်ခြင်း၊ ခြစ်ခြင်းတို့ကို မပြုလုပ်အပ်ပေ။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းအားလုံးသည် ဓားဖြင့်ပြုအပ်သော အမှု (သတ္ထကမ္မ) သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် တစ်စုံတစ်ခုသော သားရေဖြင့်ဖြစ်စေ၊ အဝတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ ဆီးအိမ် (စည်ဖောင်း) ကို ဖိနှိပ်ခြင်းကိုလည်း မပြုလုပ်အပ်ပေ။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းအားလုံးသည် ဆီးအိမ်ကို ဖိနှိပ်သောအမှု (ဝတ္ထိကမ္မ) သာ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ "ကျဉ်းမြောင်းသော အရပ်၏ ပတ်ဝန်းကျင် လက်နှစ်သစ်" ဟူသော စကားကို ဓားခွဲမှု (သတ္ထကမ္မ) ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ဆီးအိမ်ဖိနှိပ်မှု (ဝတ္ထိကမ္မ) ကိုမူ ကျဉ်းမြောင်းသော အရပ်၌သာ မြစ်ပယ်တော်မူသည်။ ထိုကျဉ်းမြောင်းသော အရပ်၌ ဆားရည်ထည့်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ကြိုးငယ်ဖြင့် ချည်နှောင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ ချည်နှောင်ခြင်းကြောင့် ပြတ်သွားပါက ကောင်းစွာ ပြတ်သည်မည်၏။ မုတ်ကြီးသောရောဂါ (အဏ္ဍဝုဒ္ဓိရောဂါ) ၌လည်း ဓားခွဲမှုကို မပြုအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ဝှေးစေ့ကို ခွဲ၍ အစေ့ကို ထုတ်ကာ ရောဂါကင်းအောင် ပြုမည်" ဟု ကြံစည်၍ မခွဲအပ်ပေ။ မီးဖြင့် ပူစေခြင်း၊ ဆေးလိမ်းကျံခြင်းတို့၌မူ ပယ်မြစ်ချက်မရှိပေ။ ကျင်ကြီးလမ်း (စအိုလမ်း) ၌ ဆေးသုတ်လိမ်းထားသော အဝတ်လိပ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဆားရည်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ဆေးဆီထည့်ခြင်း ပြုလုပ်ရန် အသုံးပြုသော ဝါးကျည်တောက်ကို သော်လည်းကောင်း အသုံးပြုရန် အပ်ပေသည်။

๒๘๐. ปวตฺตมํสนฺติ [Pg.376] มตสฺส มํสํ. มาฆาโตติ ตํ ทิวสํ น ลพฺภา เกนจิ กิญฺจิ ชีวิตา โวโรเปตุํ. โปตฺถนิกนฺติ มํสจฺเฉทนสตฺถกํ วุจฺจติ. กิมฺปิมายาติ กิมฺปิ อิมาย. น ภควา อุสฺสหตีติ น ภควา สกฺโกติ. ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมา นาม. ปฏิเวกฺขีติ วีมํสิ; ปฏิปุจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปฏิเวกฺขิตฺวาติ อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา. สเจ ปน อสุกมํสนฺติ ชานาติ, ปฏิปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ, อชานนฺเตน ปน ปุจฺฉิตฺวาว ขาทิตพฺพํ.

၂၈၀. "Pavattamaṃsa" ဟူသည်မှာ သေပြီးသော သားကောင်၏ အသားဖြစ်သည်။ "Māghāto" ဟူသည်မှာ ထိုနေ့၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါကို ဇီဝိတိန္ဒြေမှ မချွေလွှတ်အပ် (မသတ်အပ်) သောနေ့ ဖြစ်သည်။ "Potthanika" ဟူသည်မှာ အသားလှီးသော ဓားငယ်ကို ခေါ်သည်။ "Kimpimāya" ဟူသည်မှာ ဤသုပ္ပိယသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာကိုသော်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "Na bhagavā ussahati" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် မစွမ်းနိုင်ပါ (လက်ခံတော်မမူနိုင်ပါ) ဟု ဆိုလိုသည်။ "Yatra hi nāma" ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် ဖြစ်တုံသေး၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Paṭivekkhi" ဟူသည်မှာ စူးစမ်းလိုက်သလော၊ ပြန်၍မေးလိုက်သလောဟု ဆိုလိုသည်။ "Appaṭivekkhitvā" ဟူသည်မှာ မမေးမြန်းဘဲဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ "ဤသည်ကား ထိုမည်သောအသားဖြစ်၏" ဟု သိပါက မေးမြန်းရန် ကိစ္စမရှိ၊ မသိသော ရဟန်းသည်မူ မေးမြန်းပြီးမှသာ ခဲစားအပ်၏။

หตฺถิมํสาทิปฏิกฺเขปกถา

ဆင်သားစသည် ပယ်မြစ်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား (ဆင်သားစသည် မြစ်ပယ်ခြင်းအဖွင့်)

๒๘๑. สุนขมํสนฺติ เอตฺถ อรญฺญโกกา นาม สุนขสทิสา โหนฺติ, เตสํ มํสํ วฏฺฏติ. โย ปน คามสุนขิยา วา โกเกน โกกสุนขิยา วา คามสุนเขน สํโยคา อุปฺปนฺโน, ตสฺส มํสํ น วฏฺฏติ, โส หิ อุภยํ ภชตีติ. อหิมํสนฺติ กสฺสจิ อปาทกสฺส ทีฆชาติกสฺส มํสํ น วฏฺฏติ. สีหมํสาทีนิ ปากฏาเนว.

၂၈၁. "Sunakhamaṃsa" ဟူသော ပုဒ်၌ တောခွေး (ဝံပုလွေ) တို့သည် အိမ်ခွေးနှင့်တူကုန်၏၊ ထိုတောခွေးတို့၏ အသားသည် အပ်၏။ ရွာခွေးမနှင့် တောခွေးဖိုတို့ ပေါင်းဖော်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ တောခွေးမနှင့် ရွာခွေးဖိုတို့ ပေါင်းဖော်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း မွေးဖွားလာသော ခွေး၏ အသားသည် မအပ်၊ ထိုခွေးသည် တောခွေးနှင့် အိမ်ခွေး နှစ်ဖက်စလုံးသို့ ကပ်ဝင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "Ahimaṃsa" ဟူသည်မှာ ခြေမရှိသော သတ္တဝါရှည်ဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော မြွေ၏ အသားသည် မအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ခြင်္သေ့သားစသည်တို့သည် ထင်ရှားကုန်သည်သာတည်း။

เอตฺถ จ มนุสฺสมํสํ สชาติตาย ปฏิกฺขิตฺตํ, หตฺถิอสฺสมํสํ ราชงฺคตาย, สุนขมํสญฺจ อหิมํสญฺจ ปฏิกูลตาย, สีหมํสาทีนิ ปญฺจ อตฺตโน อนุปทฺทวตฺถายาติ. อิเมสํ มนุสฺสาทีนํ ทสนฺนํ มํสมฺปิ อฏฺฐิปิ โลหิตมฺปิ จมฺมมฺปิ โลมมฺปิ สพฺพํ น วฏฺฏติ, ยํกิญฺจิ ญตฺวา วา อญตฺวา วา ขาทนฺตสฺส อาปตฺติเยว. ยทา ชานาติ, ตทา เทเสตพฺพา. ‘‘อปุจฺฉิตฺวา ขาทิสฺสามี’’ติ คณฺหโต ปฏิคฺคหเณ ทุกฺกฏํ, ‘‘ปุจฺฉิตฺวา ขาทิสฺสามี’’ติ คณฺหโต อนาปตฺติ. อุทฺทิสฺส กตํ ปน ชานิตฺวา ขาทนฺตสฺเสว อาปตฺติ, ปจฺฉา ชานนฺโต อาปตฺติยา น กาเรตพฺโพติ.

ဤ၌ လူသားကို ဇာတ်တူသားဖြစ်သောကြောင့် ပယ်မြစ်တော်မူ၏။ ဆင်သား မြင်းသားကို မင်း၏အင်္ဂါဖြစ်သောကြောင့် ပယ်မြစ်တော်မူ၏။ ခွေးသားနှင့် မြွေသားကို စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် ပယ်မြစ်တော်မူ၏။ ခြင်္သေ့သားစသော ငါးမျိုးသော အသားတို့ကိုမူ မိမိအား ဘေးရန်ကင်းရှင်းစေရန် အကျိုးငှာ ပယ်မြစ်တော်မူ၏။ ဤလူစသော ၁၀ မျိုးတို့၏ အသား၊ အရိုး၊ သွေး၊ အရေ၊ အမွေး အလုံးစုံသည် မအပ်။ တစ်စုံတစ်ခုသော အသားကို သိ၍ဖြစ်စေ၊ မသိဘဲဖြစ်စေ စားသောရဟန်းအား အာပတ်သာ သင့်၏။ သိသောအခါ၌ အာပတ်ဒေသနာ ပြောကြားအပ်၏။ "မမေးမြန်းဘဲ စားမည်" ဟု ကြံစည်၍ ခံယူသောရဟန်းအား ခံယူရာ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ "မေးမြန်းပြီးမှ စားမည်" ဟု ကြံစည်၍ ခံယူသော ရဟန်းအား အာပတ်မသင့်။ မိမိအား ရည်စူး၍ ပြုအပ်သော (ဥဒ္ဒိဿမံသ) အသားကို သိလျက်နှင့် စားသော ရဟန်းအားသာလျှင် အာပတ်သင့်၏။ စားပြီးမှ နောက်မှသိသော ရဟန်းအား အာပတ်ဖြင့် မဆုံးဖြတ်အပ် (အာပတ်မသင့်) ဟု မှတ်အပ်၏။

ยาคุมธุโคฬกาทิกถา

ယာဂု၊ တင်လဲခဲ (ထန်းလျက်၊ ကြံသကာ) စသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော စကား

๒๘๒. เอกตฺตโกติ เอกโก, นตฺถิ เม ทุติโยติ อตฺโถ. ปหูตํ ยาคุญฺจ มธุโคฬกญฺจ ปฏิยาทาเปตฺวาติ โส กิร สตสหสฺสํ วยํ กตฺวา ปฏิยาทาเปสิ. อนุโมทนาคาถาปริโยสาเน ‘‘ปตฺถยตํ อิจฺฉต’’นฺติ ปทานํ ‘‘อลเมว ทาตุ’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. สเจ ปน ‘‘ปตฺถยตา อิจฺฉตา’’ติ ปาโฐ อตฺถิ, โสเยว คเหตพฺโพ.

၂၈၂. "Ekattako" ဟူသည်မှာ တစ်ယောက်တည်း၊ ငါ့အား အဖော်ဒုတိယမရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Pahūtaṃ yāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpetvā" ဟူသော ပုဒ်၌ ထိုပုဏ္ဏားသည် တစ်သိန်းအကုန်အကျခံ၍ စီရင်စေ၏။ အနုမောဒနာဂါထာတို့၏ အဆုံး၌ "patthayataṃ icchataṃ" ဟူသော ပုဒ်တို့ကို "alameva dātuṃ" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်ရမည်။ အကယ်၍ "patthayatā icchatā" ဟူသော ပါဌ်ရှိပါက ထိုပါဌ်ကိုသာ ယူအပ်၏။

๒๘๓. โภชฺชยาคุนฺติ ยา ปวารณํ ชเนติ. ยทคฺเคนาติ ยํ อาทึ กตฺวา. สคฺคา เต อารทฺธาติ สคฺคนิพฺพตฺตกปุญฺญํ อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ยถาธมฺโม [Pg.377] กาเรตพฺโพติ ปรมฺปรโภชเนน กาเรตพฺโพ, โภชฺชยาคุยา หิ ปวารณา โหตีติ.

၂၈၃. "Bhojjayāgu" ဟူသည်မှာ ပဝါရိတ်သင့်စေနိုင်သော ယာဂုကို ဆိုလိုသည်။ "Yadaggena" ဟူသည်မှာ အကြင်ကာလကို အစပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Saggā te āraddhā" ဟူသည်မှာ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်စေနိုင်သော ကောင်းမှုကို ဆည်းပူးအပ်ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Yathādhammo kāretabbo" ဟူသည်မှာ ပရမ္ပရဘောဇနသိက္ခာပုဒ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ထိုက်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ စားဖွယ်ဖြစ်သော ယာဂုကြောင့် ပဝါရိတ်သင့်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ပရမ္ပရဘောဇနသိက္ခာပုဒ်ဖြင့်သာ ဆုံးဖြတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

๒๘๔. นาหํ ตํ กจฺจานาติ ตสฺมึ กิร อวสิฏฺฐคุเฬ เทวตา สุขุโมชํ ปกฺขิปึสุ, สา อญฺเญสํ ปริณามํ น คจฺฉติ, ตสฺมา เอวมาห. คิลานสฺส คุฬนฺติ ตถารูเปน พฺยาธินา คิลานสฺส ปจฺฉาภตฺตํ คุฬํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

၂၈၄. "Nāhaṃ taṃ kaccāna" ဟူသည်မှာ ထိုကြွင်းကျန်သော တင်လဲခဲ၌ နတ်တို့သည် သိမ်မွေ့သော နတ်ဩဇာကို ထည့်သွင်းကြကုန်၏၊ ထိုဩဇာသည် အခြားသူတို့၏ ကိုယ်၌ မကြေကျက်နိုင် (မကြေညက်နိုင်)၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူသည်။ "Gilānassa guḷaṃ" ဟူသည်မှာ ထိုသို့သော တင်လဲခဲ (ထန်းလျက်၊ ကြံသကာ) စားခြင်းဖြင့် ပျောက်ကင်းနိုင်သော အနာရှိသော မကျန်းမာသူအား နေလွဲသောအခါ၌ တင်လဲခဲကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ปาฏลิคามวตฺถุกถา

ပါဋလိရွာဝတ္ထုအဖွင့်

๒๘๕. สพฺพสนฺถรินฺติ ยถา สพฺพํ สนฺถตํ โหติ, เอวํ.

၂၈၅. "Sabbasanthariṃ" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံ အကုန်အစင် ခင်းအပ်သကဲ့သို့ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ခင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

๒๘๖. สุนิธวสฺสการาติ สุนิโธ จ วสฺสกาโร จ ทฺเว พฺราหฺมณา มคธรญฺโญ มหามตฺตา มหามจฺจา. วชฺชีนํ ปฏิพาหายาติ วชฺชิราชกุลานํ อายมุขปจฺฉินฺทนตฺถํ. วตฺถูนีติ ฆรวตฺถูนิ. จิตฺตานิ นมนฺติ นิเวสนานิ มาเปตุนฺติ ตา กิร เทวตา วตฺถุวิชฺชาปาฐกานํ สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา เอวํ จิตฺตานิ นาเมนฺติ. กสฺมา? อมฺหากํ ยถานุรูปํ สกฺการํ กริสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ตาวตึเสหีติ โลเก กิร สกฺกํ เทวราชานํ วิสฺสกมฺมญฺจ อุปาทาย ตาวตึสา ปณฺฑิตาติ สทฺโท อพฺภุคฺคโต, เตเนวาห ตาวตึเสหีติ, ตาวตึเสหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา วิย มาเปนฺตีติ อตฺโถ. ยาวตา อริยํ อายตนนฺติ ยตฺตกํ อริยมนุสฺสานํ โอสรณฏฺฐานํ นาม อตฺถิ. ยาวตา วณิปฺปโถติ ยตฺตกํ วาณิชานํ อาภตภณฺฑสฺส ราสิวเสเนว กยวิกฺกยฏฺฐานํ นาม อตฺถิ. อิทํ อคฺคนครนฺติ เตสํ อริยายตนวณิปฺปถานํ อิทํ อคฺคนครํ ภวิสฺสติ. ปุฏเภทนนฺติ ปุฏเภทนฏฺฐานํ โมจนฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ โหติ. อคฺคิโต วาติอาทีสุ สมุจฺจยตฺโถ วา สทฺโท. ตตฺร หิ เอกสฺส โกฏฺฐาสสฺส อคฺคิโต, เอกสฺส อุทกโต, เอกสฺส อพฺภนฺตรโต, อญฺญมญฺญเภทา อนฺตราโย ภวิสฺสติ. อุฬุมฺปนฺติ ปารคมนตฺถาย อาณิโย อาโกเฏตฺวา กตํ. กุลฺลนฺติ วลฺลิอาทีหิ พนฺธิตฺวา กตํ.

၂၈၆. "Sunidhavassakārā" ဟူသည်မှာ သုနိဓလည်းမည်သော၊ ဝဿကာရလည်းမည်သော မဂဓမင်း၏ အမတ်ကြီး ဖြစ်ကုန်သော ပုဏ္ဏားနှစ်ယောက်တို့ ဖြစ်သည်။ "Vajjīnaṃ paṭibāhāya" ဟူသည်မှာ ဝဇ္ဇီမင်းတို့၏ ဝင်လာသောအခွန်အတုတ်၏အဝကို ဖြတ်တားခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "Vatthūni" ဟူသည်မှာ အိမ်ရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ" ဟူသည်မှာ ထိုနတ်တို့သည် အိမ်ရာမြေကွက်အတတ် (ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာကျမ်း) ကို ရွတ်ဖတ်တတ်သော ဆရာတို့၏ ကိုယ်၌ ပူးဝင်၍ ဤသို့ စိတ်တို့ကို ညွတ်စေကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ငါတို့အား ထိုက်တန်သလို ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြကုန်လတ္တံ့ဟု ကြံစည်၍ ညွတ်စေကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Tāvatiṃsehī" ဟူသည်မှာ လောက၌ နတ်မင်း သိကြားမင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဝိသုကြုံနတ်သားကိုလည်းကောင်း စွဲ၍ "တာဝတိံသာနတ်တို့သည် ပညာရှိပါပေကုန်၏" ဟု ကျော်စောသံ ပျံ့နှံ့နေသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "Tāvatiṃsehi" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တာဝတိံသာနတ်တို့နှင့် တိုင်ပင်၍ ဖန်ဆင်းသကဲ့သို့ ဖန်ဆင်းကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Yāvatā ariyaṃ āyatanaṃ" ဟူသည်မှာ အရိယာဖြစ်သော လူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာအရပ် (သက်ရောက်ရာအရပ်) ရှိသမျှကို ဆိုလိုသည်။ "Yāvatā vaṇippatho" ဟူသည်မှာ ကုန်သည်တို့ ဆောင်ယူအပ်သော ကုန်ပစ္စည်းအစုအပုံတို့ဖြင့် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားရာဌာန ရှိသမျှကို ဆိုလိုသည်။ "Idaṃ agganagaraṃ" ဟူသည်မှာ ထိုအရိယာတို့၏ နေရာအရပ်နှင့် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားရာ အရပ်တို့တွင် ဤပါဋလိပုတ်မြို့သည် အမြတ်ဆုံးမြို့ ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ "Puṭabhedanaṃ" ဟူသည်မှာ ကုန်ထုပ်ကို ဖြေရာအရပ်၊ ဖြေရာဌာန ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ "Aggito vā" စသည်တို့၌ "vā" သဒ္ဒါသည် သမုစ္စည်း (စုပေါင်းခြင်း) အနက်ရှိ၏။ ထိုမြို့၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအား မီးကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအား ရေကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအား အတွင်း၌ဖြစ်သော အချင်းချင်း ကုန်းတိုက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဘေးအန္တရာယ် ဖြစ်လတ္တံ့။ "Uḷumpaṃ" ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ကူးရန်အတွက် စို့ သို့မဟုတ် သပ်တို့ကို ရိုက်နှက်၍ ပြုလုပ်အပ်သော သစ်ဖောင်ကို ဆိုလိုသည်။ "Kullaṃ" ဟူသည်မှာ နွယ်စသည်တို့ဖြင့် ချည်နှောင်၍ ပြုလုပ်အပ်သော ဝါးဖောင်ကို ဆိုလိုသည်။

อณฺณวนฺติ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน โยชนมตฺตํ คมฺภีรสฺส จ ปุถุลฺลสฺส จ อุทกฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ. สรนฺติ อิธ นที อธิปฺเปตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เย [Pg.378] คมฺภีรํ วิตฺถตํ ตณฺหาสรํ ตรนฺติ, เต อริยมคฺคสงฺขาตํ เสตุํ กตฺวาน วิสชฺช ปลฺลลานิ อนามสิตฺวาว อุทกภริตานิ นินฺนฏฺฐานานิ; อยํ ปน อิทํ อปฺปมตฺตกํ อุทกํ อุตฺตริตุกาโมปิ กุลฺลญฺหิ ปริชโน พนฺธติ, พุทฺธา ปน พุทฺธสาวกา จ วินา เอว กุลฺเลน ติณฺณา เมธาวิโน ชนาติ.

“အဏ္ဏဝ” ဟူသော အမည်သည် အကျဉ်းဆုံးအားဖြင့် တစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော၊ နက်ရှိုင်းကျယ်ဝန်းသော ရေတည်ရာအရပ် (သမုဒ္ဒရာ) ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “သရ” ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် မြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ— အကြင်အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နက်ရှိုင်းကျယ်ပြန့်သော တဏှာတည်းဟူသော မြစ်ကို ကူးမြောက်ကြကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အရိယာမဂ်တည်းဟူသော တံတားကို ပြုလုပ်၍ ရွှံ့ညွန်တို့ကို စွန့်လွှတ်ကာ ရေပြည့်နေသော ချိုင့်ဝှမ်းအရပ်တို့ကို မထိမကိုင် (မကပ်ငြိ) ဘဲ ကူးမြောက်ကြကုန်၏။ သို့သော် ဤလူအပေါင်းသည်ကား အနည်းငယ်မျှသာရှိသော ဤဂင်္ဂါမြစ်ရေကို ကူးမြောက်လိုကြသော်လည်း ဖောင်ကို ဖွဲ့နှောင်ကြရသေး၏။ ဘုရားရှင်နှင့် ဗုဒ္ဓသာဝကဖြစ်ကြသော ပညာရှိတို့သည်ကား ဖောင်မပါဘဲလျက် ကူးမြောက်တော်မူကြကုန်ပြီ ဟူလို။

๒๘๗. อนนุโพธาติ อพุชฺฌเนน. สนฺธาวิตนฺติ ภวโต ภวํ คมนวเสน สนฺธาวิตํ. สํสริตนฺติ ปุนปฺปุนํ คมนวเสน สํสริตํ. มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ มยา จ ตุมฺเหหิ จ. อถ วา สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ สนฺธาวนํ สํสรณํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ อโหสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สํสิตนฺติ สํสริตํ. ภวเนตฺติ สมูหตาติ ภวโต ภวคมนา สนฺธาวนา ตณฺหารชฺชุ สุฏฺฐุ หตา ฉินฺนา อปฺปวตฺติกตา.

၂၈၇. “အနနုဗောဓာ” ဟူသည် မသိခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “သန္ဓာဝိတံ” ဟူသည် ဘဝတစ်ခုမှ ဘဝတစ်ခုသို့ ကူးပြောင်းသွားလာခြင်းဖြင့် အဆက်မပြတ် ပြေးသွားခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ “သံသရိတံ” ဟူသည် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် သွားလာခြင်းဖြင့် ကျင်လည်ခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ “မမဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စ” ဟူသည် ငါဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ သင်တို့သည်လည်းကောင်း (ပြေးသွားကျင်လည်ခဲ့ရ၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် “သန္ဓာဝိတံ သံသရိတံ” ဟူသော စကား၌ ငါ၏လည်းကောင်း၊ သင်တို့၏လည်းကောင်း အဆက်မပြတ် ပြေးသွားခြင်းနှင့် တပြောင်းပြန်ပြန် ကျင်လည်ခြင်းသည် ဖြစ်ခဲ့ပြီဟု ဤသို့ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ “သံသိတံ” ဟူသည် ကျင်လည်ခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဘဝနေတ္တိ သမူဟတာ” ဟူသည် ဘဝတစ်ခုမှ ဘဝတစ်ခုသို့ သွားကြောင်းဖြစ်သော၊ ပြေးသွားကြောင်းဖြစ်သော တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးကို ကောင်းစွာ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ၊ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီ၊ တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်နိုင်အောင် ပြုအပ်ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။

๒๘๙. นีลาติ อิทํ สพฺพสงฺคาหกํ. นีลวณฺณาติอาทิ ตสฺเสว วิภาคทสฺสนตฺถํ. ตตฺถ น เตสํ ปกติวณฺณา นีลา, นีลวิเลปนานํ วิจิตฺตตาวเสเนตํ วุตฺตํ. ปฏิวฏฺเฏสีติ ปหาเรสิ. สาหารํ ทชฺเชยฺยาถาติ สชนปทํ ทเทยฺยาถ. องฺคุลึ โผเฏสุนฺติ องฺคุลึ จาเลสุํ. อมฺพกายาติ อิตฺถิกาย. โอโลเกถาติ ปสฺสถ. อปโลเกถาติ ปุนปฺปุนํ ปสฺสถ. อุปสํหรถาติ อุปเนถ. อิมํ ลิจฺฉวิปริสํ ตุมฺหากํ จิตฺเตน ตาวตึสปริสํ หรถ, ตาวตึสสฺส สมกํ กตฺวา ปสฺสถาติ อตฺโถ.

၂၈၉. “နီလာ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် အလုံးစုံသော အညိုရောင်ကို ခြုံငုံယူသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ “နီလဝဏ္ဏာ” အစရှိသော စကားသည် ထိုအညိုရောင်၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို ပြသရန်ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ ပင်ကိုအဆင်းအရောင်သည် ညိုသည်မဟုတ်၊ ညိုသော နံ့သာပျောင်းများ လိမ်းကျံထားသဖြင့် ဆန်းကြယ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဤသို့ သံဂါယနာတင်မထေရ်တို့က ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ “ပဋိဝဋ္ဋေသိ” ဟူသည် တိုက်ခတ်စေပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ “သာဟာရံ ဒဇ္ဇေယျာထ” ဟူသည် ဇနပုဒ်နှင့်တကွသော ဝေသာလီမြို့တစ်မြို့လုံးကို အကယ်၍ ပေးလှူစေဦးတော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “အင်္ဂုလိံ ဖေါဋေသုံ” ဟူသည် လက်ချောင်းကို လှုပ်စေကြကုန်ပြီ (လက်ဖျောက်တီးကြကုန်ပြီ) ဟု ဆိုလိုသည်။ “အမ္ဗကာယ” ဟူသည် မိန်းမသား ဖြစ်သည်။ “ဩလောကေထ” ဟူသည် ကြည့်ကြကုန် ဟု ဆိုလိုသည်။ “အပလောကေထ” ဟူသည် အဖန်ဖန် ကြည့်ကြကုန် ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဥပသံဟရထ” ဟူသည် ကပ်၍ ဆောင်ကြကုန် (ယှဉ်ကြည့်ကြကုန်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤလိစ္ဆဝီမင်း ပရိသတ်ကို သင်တို့၏ စိတ်ဖြင့် တာဝတိံသာနတ်ပရိသတ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ တူညီအောင်ပြုကာ ကြည့်ကြကုန်ဟု အနက်ရသည်။

สีหเสนาปติวตฺถุอาทิกถา

သီဟသေနာပတိဝတ္ထု အစရှိသော စကား။

๒๙๐. ธมฺมสฺส จ อนุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ ภควตา วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ อปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วิญฺญุครหิตพฺพํ การณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กึ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘กึ สพฺพกาเรนาปิ ตุมฺหากํ วาเท คารยฺหการณํ นตฺถี’’ติ. อนพฺภกฺขาตุกามาติ อภิภวิตฺวา น อาจิกฺขิตุกามา.

၂၉၀. “ဓမ္မဿ စ အနုဓမ္မံ ဗျာကရောန္တိ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော အကြောင်းနှင့် လျော်ညီသော အကြောင်းကို ပြောဆိုကြပါသလော ဟု ဆိုလိုသည်။ “သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ” ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်၍ အရှင်ဘုရားတို့၏ ဝါဒသည် အနည်းငယ်မျှသော်လည်း ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အကြောင်းသို့ မရောက်ဘဲ ရှိပါသလော ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ “အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း အရှင်ဘုရားတို့၏ ဝါဒ၌ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အကြောင်း မရှိပါသလော” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ “အနဗ္ဘက္ခာတုကာမာ” ဟူသည် လွှမ်းမိုး၍ မစွပ်စွဲလိုကြကုန် ဟု ဆိုလိုသည်။

๒๙๓. อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิทิตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กาตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ โหติ. ญาตมนุสฺสานนฺติ โลเก ปากฏานํ. สาธุ โหตีติ [Pg.379] สุนฺทรํ โหติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร โฆสนฺตา อาหิณฺเฑยฺยุํ. กสฺมา? ‘‘เอวํ โน อมฺหากํ มหนฺตภาโว ภวิสฺสตี’’ติ. โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิตํ. กุลนฺติ นิเวสนํ. ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ อุปจฺฉินฺทิตฺถ, สมฺปตฺตานญฺหิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทติ. โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว. สามุกฺกํสิกาติ อตฺตนาเยว อุทฺธริตฺวา คหิตา; อสาธารณํ อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. อุทฺทิสฺส กตนฺติ อุทฺทิสิตฺวา กตํ.

၂၉၃. “အနုဝိစ္စကာရံ” ဟူသည် ကောင်းစွာသိရှိ၍၊ စဉ်းစား၍၊ နှိုင်းချိန်၍ ပြုလုပ်ထိုက်သည်ကို ပြုလုပ်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဉာတမနုဿာနံ” ဟူသည် လောက၌ ထင်ရှားကျော်စောသော လူတို့အား ဟု ဆိုလိုသည်။ “သာဓု ဟောတိ” ဟူသည် ကောင်းလှ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပဋာကံ ပရိဟရေယျုံ” ဟူသည် အောင်လံကို မြှောက်ကိုင်ကာ မြို့တွင်း၌ ကြွေးကြော်လျက် လှည့်လည်ကြကုန်ရာ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— “ဤသို့ လှည့်လည်ပါက ငါတို့၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်သည် ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု တွေးကာ လှည့်လည်ကြကုန်ရာ၏။ “ဥပါနဘူတံ” ဟူသည် အသင့်ပြင်ဆင်ထားသော ရေတွင်းကဲ့သို့ တည်ရှိသော ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကုလံ” ဟူသည် အိမ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဒါတဗ္ဗံ မညေယျာသိ” ဟူသည် ဤနိဂဏ္ဌတို့အား ပေးလှူထိုက်သော လှူဖွယ်ပစ္စည်းကို မဖြတ်တောက်လိုက်ပါနှင့်၊ ရောက်ရှိလာသော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပေးလှူထိုက်သည်သာ ဖြစ်သည်ဟု ဆုံးမတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဩကာရော” ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အခြင်းအရာ၊ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ “သာမုက္ကံသိကာ” ဟူသည် ကိုယ်တော်တိုင်သာ ထုတ်ဆောင်၍ ယူအပ်သော၊ အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော တရားဟု ဆိုလိုသည်။ “ဥဒ္ဒိဿ ကတံ” ဟူသည် ရည်စူး၍ ပြုလုပ်အပ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။

๒๙๔. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ กตนฺติ อตฺโถ. อถ วา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสมฺปิ ปฏิจฺจกมฺมนฺติ วุตฺตํ. โย หิ เอวรูปํ มํสํ ปริภุญฺชติ, โสปิ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท โหติ, วธกสฺส วิย ตสฺสาปิ ปาณฆาตกมฺมํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ชิริทนฺติติ ชิรนฺติ อพฺภาจิกฺขนฺตา น ชิรนฺติ, อพฺภกฺขานสฺส อนฺตํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ติโกฏิปริสุทฺธกถา สงฺฆเภทสิกฺขาปทวณฺณนายํ วุตฺตา.

၂၉၄. “ပဋိစ္စကမ္မံ” ဟူသည် မိမိကို အမှီပြု၍ (ရည်စူး၍) ပြုလုပ်အပ်သော အမှုဟု အနက်ရသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ပဋိစ္စကမ္မ” ဟူသည် အရိပ်နိမိတ်ဖြင့် ရအပ်သော ပါဏာတိပါတကံ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုမိမိကို ရည်စူး၍ ပြုအပ်သော ပါဏာတိပါတကံသည် ဤအသား၌ ရှိသောကြောင့် ထိုအသားကိုလည်း “ပဋိစ္စကမ္မ” ဟု ဆိုသည်။ အကြင်သူသည် ဤသို့သော အသားကို စားသုံး၏၊ ထိုသူသည်လည်း ထိုပါဏာတိပါတကံ၏ အမွေခံ ဖြစ်၏၊ သတ်ဖြတ်သူကဲ့သို့ ထိုစားသုံးသူ၌လည်း သူ့အသက်သတ်မှုကံ ထိုက်၏ဟူသည်မှာ နိဂဏ္ဌတို့၏ အလိုတည်း။ “ဇိရိဒန္တိ” ဟူသည် ဆွေးမြည့်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ စွပ်စွဲသူတို့သည် စွပ်စွဲလျက်သာ ဆွေးမြည့်သွားကြသော်လည်း ထိုစွပ်စွဲချက်တို့ကား မဆွေးမြည့်နိုင်ကုန်၊ စွပ်စွဲခြင်း၏ အဆုံးသို့ မရောက်နိုင်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ အင်္ဂါသုံးပါးဖြင့် စင်ကြယ်သော အသားနှင့် စပ်လျဉ်းသည့် စကား (တိကောဋိပရိသုဒ္ဓကထာ) ကို သံဃဘေဒသိက္ခာပုဒ်၏ အဖွင့်၌ ငါဆိုခဲ့ပြီ။

กปฺปิยภูมิอนุชานนกถา

ကပ္ပိယဘူမိ ခွင့်ပြုတော်မူခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๒๙๕. สกฏปริวฏฺฏนฺติ สกเฏหิ ปริกฺเขปํ วิย กตฺวา อจฺฉนฺติ. ปจฺจนฺติมนฺติ อภิลาปมตฺตเมตํ ‘‘ยํ สงฺโฆ อากงฺขตี’’ติ วุตฺตตฺตา ปน ธุรวิหาโรปิ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติ, กมฺมวาจํ อวตฺวา อปโลกเนนาปิ วฏฺฏติเยว. กาโกรวสทฺทนฺติ ตตฺถ ตตฺถ ปวิฏฺฐานํ อามิสขาทนตฺถาย อนุปฺปเคเยว สนฺนิปติตานํ กากานํ โอรวสทฺทํ. ยโสโช นาม กปิลสุตฺตปริโยสาเน ปพฺพชิตานํ ปญฺจนฺนํ สตานํ อคฺคปุริโส.

၂၉၅. “သကဋပရိဝဋ္ဋံ” ဟူသည် လှည်းတို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် ကာရံထားသကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍ နေကြခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပစ္စန္တိမံ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား “သံဃာတော် အလိုရှိရာ” ဟု မိန့်ကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ပဓာနဖြစ်သော ကျောင်းကြီး (ဓုရဝိဟာရ) ကိုလည်း သမုတ်ခြင်းငှာ အပ်၏။ ကမ္မဝါစာ မဆိုဘဲ ပန်ကြားပြောဆိုခြင်း (အပလောကန) မျှဖြင့်လည်း သမုတ်ထိုက်သည်သာတည်း။ “ကာကောရဝသဒ္ဒံ” ဟူသည် ထိုထိုအရပ်သို့ ဝင်ရောက်၍ အစားအစာ စားရန် စောစောစီးစီးပင် စုဝေးနေကြသော ကျီးတို့၏ ကျယ်လောင်စွာ အော်မြည်သံကို ဆိုသည်။ “ယသောဇော နာမ” ဟူသည် ကပိလသုတ်၏ အဆုံး၌ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြသော ရဟန်းငါးရာတို့အနက် အမြတ်ဆုံး (အဓိက) ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။

อุสฺสาวนนฺติกนฺติอาทีสุ อุสฺสาวนนฺติกา ตาว เอวํ กตฺตพฺพา. โย ถมฺภานํ วา อุปริ ภิตฺติปาเท วา นิขนิตฺวา วิหาโร กริยติ, ตสฺส เหฏฺฐา ถมฺภปฏิจฺฉกา ปาสาณา ภูมิคติกา เอว. ปฐมถมฺภํ ปน ปฐมภิตฺติปาทํ วา ปติฏฺฐาเปนฺเตหิ พหูหิ สมฺปริวาเรตฺวา ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรม, กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ วาจํ นิจฺฉาเรนฺเตหิ มนุสฺเสสุ อุกฺขิปิตฺวา ปติฏฺฐาเปนฺเตสุ อามสิตฺวา วา สยํ อุกฺขิปิตฺวา วา ถมฺเภ วา ภิตฺติปาโท วา ปติฏฺฐาเปตพฺโพ. กุรุนฺทิมหาปจฺจรีสุ ปน ‘‘กปฺปิยกุฏิ กปฺปิยกุฏี’’ติ วตฺวา ปติฏฺฐาเปตพฺพนฺติ วุตฺตํ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ‘‘สงฺฆสฺส กปฺปิยกุฏึ อธิฏฺฐามี’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปน อวตฺวาปิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตนเยน วุตฺเต [Pg.380] โทโส นตฺถิ. อิทํ ปเนตฺถ สาธารณลกฺขณํ, ถมฺภปติฏฺฐานญฺจ วจนปริโยสานญฺจ สมกาลํ วฏฺฏติ. สเจ หิ อนิฏฺฐิเต วจเน ถมฺโภ ปติฏฺฐาติ, อปฺปติฏฺฐิเต วา ตสฺมึ วจนํ นิฏฺฐาติ, อกตา โหติ กปฺปิยกุฏิ. เตเนว มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ – ‘‘พหูหิ สมฺปริวาเรตฺวา วตฺตพฺพํ, อวสฺสญฺหิ เอตฺถ เอกสฺสปิ วจนนิฏฺฐานญฺจ ถมฺภปติฏฺฐานญฺจ เอกโต ภวิสฺสตี’’ติ.

“ဥဿာဝနန္တိကံ” အစရှိသော စကားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဥဿာဝနန္တိကာကုဋိကို ဤသို့ ပြုလုပ်ရမည်။ တိုင်တို့၏ အထက်၌သော်လည်းကောင်း၊ နံရံခြေတို့ကို တူးစိုက်၍သော်လည်းကောင်း ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်း၏ အောက်၌ တိုင်ကို ခံထားသော ကျောက်တုံးတို့သည် မြေနှင့် တစ်သားတည်း (မြေနှင့် သဘောတူ) သာ ဖြစ်သည်။ ပထမတိုင် သို့မဟုတ် ပထမနံရံခြေကို စတင်စိုက်ထူကြသောအခါ များစွာသော ရဟန်းတို့က ဝိုင်းရံ၍ “ကပ္ပိယကုဋိံ ကရောမ၊ ကပ္ပိယကုဋိံ ကရောမ” ဟု နှုတ်မှ မြွက်ဆိုကြလျက်၊ လူတို့က မြှောက်၍ စိုက်ထူကြစဉ် ရဟန်းများက ထိကိုင်ကိုင်တွယ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင် မြှောက်၍သော်လည်းကောင်း တိုင်ကို ဖြစ်စေ၊ နံရံခြေကို ဖြစ်စေ စိုက်ထူရမည်။ ကုရုန္ဒီကျမ်းနှင့် မဟာပစ္စရီကျမ်းတို့၌မူ “ကပ္ပိယကုဋိ ကပ္ပိယကုဋိ” ဟု ဆို၍ စိုက်ထူရမည်ဟု ဆိုထားသည်။ အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ “သံဃဿ ကပ္ပိယကုဋိံ အဓိဋ္ဌာမိ” ဟု ဆို၏။ သို့သော် ထိုသို့ မဆိုသော်လည်း အဋ္ဌကထာများ၌ ပြဆိုထားသော နည်းအတိုင်း ဆိုပါက အပြစ်မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဤ၌ ဘုံလက္ခဏာ (သာဓာရဏလက္ခဏာ) မှာ တိုင်ကို မြေ၌ စိုက်ထူခြင်းနှင့် စကား၏ ပြီးဆုံးခြင်းသည် တစ်ချိန်တည်း (တစ်ပြိုင်နက်) ဖြစ်ပါက အပ်စပ်ပေသည်။ အကယ်၍ “ကပ္ပိယကုဋိံ ကရောမ” စသော စကားမပြီးဆုံးသေးမီ တိုင်သည် မြေ၌ တည်သွားပါက လည်းကောင်း၊ တိုင်သည် မြေ၌ မတည်သေးမီ စကားသည် ပြီးဆုံးသွားပါက လည်းကောင်း ကပ္ပိယကုဋိ မမြောက်ပေ (မဆောက်လုပ်အပ်သည် ဖြစ်၏)။ ထို့ကြောင့်ပင် မဟာပစ္စရီကျမ်း၌ “ရဟန်းအများ ဝိုင်းရံလျက် ရွတ်ဆိုအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသို့ပြုပါက စကားပြီးဆုံးခြင်းနှင့် တိုင်စိုက်ထူခြင်းသည် တစ်ဦးဦး၏ ရွတ်ဆိုမှုနှင့် ဧကန်မုချ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်” ဟု ဆိုထားသည်။

อิฏฺฐกสิลามตฺติกากุฏฺฏิกาสุ ปน กุฏีสุ เหฏฺฐา จยํ พนฺธิตฺวา วา อพนฺธิตฺวา วา กโรนฺตุ, ยโต ปฏฺฐาย ภิตฺตึ อุฏฺฐาเปตุกามา โหนฺติ, ตํ สพฺพปฐมํ อิฏฺฐกํ วา สิลํ วา มตฺติกาปิณฺฑํ วา คเหตฺวา วุตฺตนเยเนว กปฺปิยกุฏิ กาตพฺพา. อิฏฺฐกาทโย หิ ภิตฺติยา ปฐมิฏฺฐกาทีนํ เหฏฺฐา น วฏฺฏนฺติ, ถมฺภา ปน อุปริ อุคฺคจฺฉนฺติ, ตสฺมา วฏฺฏนฺติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ‘‘ถมฺเภหิ กริยมาเน จตูสุ โกเณสุ จตฺตาโร ถมฺภา อิฏฺฐกาทิกุฏฺเฏ จตูสุ โกเณสุ ทฺเว ติสฺโส อิฏฺฐกา อธิฏฺฐาตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตถา ปน อกตายปิ โทโส นตฺถิ, อฏฺฐกถาสุ หิ วุตฺตเมว ปมาณํ.

အုတ်နံရံ၊ ကျောက်နံရံ၊ မြေနံရံရှိသော ကျောင်းများ၌မူ အောက်ခြေ၌ အကျည်မြေခုံကို ပြုလုပ်၍ဖြစ်စေ၊ မပြုလုပ်ဘဲဖြစ်စေ ဆောက်လုပ်ပါစေ။ အကြင်အုတ်၊ ကျောက် သို့မဟုတ် မြေညက်ခဲမှစ၍ နံရံကို ထောင်လိုပါက အားလုံးထက် ရှေးဦးစွာဖြစ်သော ထိုအုတ်၊ ကျောက် သို့မဟုတ် မြေညက်ခဲကို ယူ၍ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ကပ္ပိယကုဋိကို ပြုလုပ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အုတ်အစရှိသည်တို့သည် နံရံ၏ ပထမအုတ်အစရှိသည်တို့၏ အောက်၌ တည်ရှိနေခြင်းသည် မအပ်စပ်ပေ။ တိုင်တို့သည်ကား မြေပေါ်သို့ ထိုးတက်လာကုန်၏။ ထို့ကြောင့် တိုင်တို့ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် အပ်စပ်ပေ၏။ အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ “တိုင်တို့ဖြင့် ဆောက်လုပ်သော ကျောင်း၌ ထောင့်လေးထောင့်တွင် တိုင်လေးလုံးကိုလည်းကောင်း၊ အုတ်စသည်ဖြင့် ဆောက်လုပ်သော နံရံရှိသောကျောင်း၌ ထောင့်လေးထောင့်တွင် အုတ်နှစ်ချပ် သုံးချပ်ကိုလည်းကောင်း အဓိဋ္ဌာန်ပြုထိုက်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုဆိုအပ်သည့်အတိုင်း မပြုလုပ်သော်လည်း အပြစ်မရှိပေ။ အဋ္ဌကထာများ၌ ဆိုအပ်သော စကားသည်သာ ပမာဏ (အတည်) ဖြစ်ပေသည်။

โคนิสาทิกา ทุวิธา – อารามโคนิสาทิกา, วิหารโคนิสาทิกาติ. ตาสุ ยตฺถ เนว อาราโม น เสนาสนานิ ปริกฺขิตฺตานิ โหนฺติ, อยํ ‘‘อารามโคนิสาทิกา’’ นาม. ยตฺถ เสนาสนานิ สพฺพานิ วา เอกจฺจานิ วา ปริกฺขิตฺตานิ, อาราโม อปริกฺขิตฺโต, อยํ ‘‘วิหารโคนิสาทิกา’’ นาม. อิติ อุภยตฺราปิ อารามสฺส อปริกฺขิตฺตภาโวเยว ปมาณํ. อาราโม ปน อุปฑฺฒปริกฺขิตฺโตปิ พหุตรํ ปริกฺขิตฺโตปิ ปริกฺขิตฺโตเยว นามาติ กุรุนฺทิมหอาปจฺจริยาทีสุ วุตฺตํ. เอตฺถ กปฺปิยกุฏึ ลทฺธุํ วฏฺฏติ.

ဂေါနိသာဒိကာကုဋိသည် အာရာမဂေါနိသာဒိကာကုဋိနှင့် ဝိဟာရဂေါနိသာဒိကာကုဋိဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အကြင်ကျောင်း၌ ဥယျာဉ်ခြံမြေ (အာရာမ်) ကိုလည်း မကာရံအပ်၊ ကျောင်းဆောင် (သေနာသန) တို့ကိုလည်း မကာရံအပ်ပါက ထိုကျောင်းကို “အာရာမဂေါနိသာဒိကာကုဋိ” ဟု ခေါ်၏။ အကြင်ကျောင်း၌ အလုံးစုံသော ကျောင်းဆောင်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အချို့သော ကျောင်းဆောင်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း ကာရံအပ်ပြီး၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေ (အာရာမ်) ကိုမူ မကာရံအပ်ပါက ထိုကျောင်းကို “ဝိဟာရဂေါနိသာဒိကာကုဋိ” ဟု ခေါ်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ပါးစုံသောနေရာ၌ပင် အာရာမ်ကို မကာရံထားခြင်းသည်သာ ပမာဏ (အဓိကအချက်) ဖြစ်သည်။ အာရာမ်ကို ထက်ဝက်ကာရံထားသော်လည်းကောင်း၊ အများစုကို ကာရံထားသော်လည်းကောင်း ကာရံအပ်သည် (ပရိက္ခိတ္တ) ဟုသာ ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ကုရုန္ဒီ၊ မဟာပစ္စရီအစရှိသော အဋ္ဌကထာတို့၌ ဆိုအပ်၏။ ဤပရိက္ခိတ္တအာရာမ်၌ ကပ္ပိယကုဋိကို ရယူရန် သင့်မြတ်ပေသည်။

คหปตีติ มนุสฺสา อาวาสํ กตฺวา ‘‘กปฺปิยกุฏึ เทม, ปริภุญฺชถา’’ติ วทนฺติ, เอสา คหปติ นาม. ‘‘กปฺปิยกุฏึ กาตุํ เทมา’’ติ วุตฺเตปิ วฏฺฏติเยว. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ยสฺมา ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา เสสสหธมฺมิกานํ สพฺเพสญฺจ เทวมนุสฺสานํ หตฺถโต ปฏิคฺคโห จ สนฺนิธิ จ อนฺโตวุตฺถญฺจ เตสํ สนฺตกํ ภิกฺขุสฺส วฏฺฏติ, ตสฺมา เตสํ เคหานิ วา เตหิ ทินฺนา กปฺปิยกุฏิ วา คหปตีติ วุจฺจตี’’ติ วุตฺตํ. ปุนปิ วุตฺตํ – ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิหารํ ฐเปตฺวา ภิกฺขุนุปสฺสโย วา อารามิกานํ วา ติตฺถิยานํ วา เทวตานํ วา นาคานํ วา อปิ พฺรหฺมานํ วิมานํ กปฺปิยกุฏิ โหตี’’ติ, ตํ สุวุตฺตํ; สงฺฆสนฺตกเมว [Pg.381] หิ ภิกฺขุสนฺตกํ วา เคหํ คหปติกุฏิกา น โหติ. สมฺมุติกา นาม กมฺมวาจํ สาเวตฺวา กตาติ.

ဂဟပတိကုဋိဟူသည် လူတို့သည် နေရာကျောင်းကို ဆောက်လုပ်ပြီး၍ “ကပ္ပိယကုဋိကို လှူဒါန်းပါ၏၊ သုံးဆောင်တော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ဤကျောင်းသည် ဂဟပတိကုဋိ မည်၏။ “ကပ္ပိယကုဋိ ပြုလုပ်ရန် လှူဒါန်းပါ၏” ဟု လျှောက်ထားလျှင်လည်း အပ်စပ်သည်သာတည်း။ အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌မူ “အကြင်ကြောင့် ရဟန်းကို ချန်ထား၍ ကြွင်းသော သီတင်းသုံးဖော်များနှင့် အလုံးစုံသော နတ်လူတို့၏ လက်မှ အကပ်ခံခြင်း (ပဋိဂ္ဂဟ)၊ သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း (သန္နိဓိ) နှင့် ထိုသူတို့ပိုင်ဆိုင်ပြီး ကျောင်းတွင်း၌ ထားအပ်သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ် (အန္တောဝုတ္ထ) သည် ရဟန်းအား အပ်စပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့၏ အိမ်များကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသူတို့ လှူဒါန်းသော ကပ္ပိယကုဋိကိုလည်းကောင်း ဂဟပတိကုဋိဟူ၍ ဆိုအပ်၏” ဟု ဆို၏။ တစ်ဖန်လည်း “ဘိက္ခုသံဃာ၏ ကျောင်းတိုက်ကို ချန်ထား၍ ဘိက္ခုနီတို့၏ကျောင်း၊ အာရာမ်စောင့်တို့၏ အိမ်၊ တိတ္ထိတို့၏ နေရာကျောင်း၊ နတ်တို့၏ဗိမာန်၊ နဂါးတို့၏ဗိမာန်၊ ဗြဟ္မာတို့၏ ဗိမာန်သည်ပင် ကပ္ပိယကုဋိ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် ကောင်းစွာ ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ စင်စစ် သံဃာပိုင်ကျောင်း သို့မဟုတ် ရဟန်းပိုင်ကျောင်းသည် ဂဟပတိကုဋိ မဟုတ်ပေ။ သမ္မုတိကာကုဋိမည်သည်ကား ကမ္မဝါစာ ဖတ်ကြား၍ သမ္မုတိပေးကာ ပြုလုပ်အပ်သော ကုဋိတည်း။

ยํ อิมาสุ จตูสุ กปฺปิยภูมีสุ วุตฺถํ อามิสํ, ตํ สพฺพํ อนฺโตวุตฺถสงฺขฺยํ น คจฺฉติ. ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ อนฺโตวุตฺถอนฺโตปกฺกโมจนตฺถญฺหิ กปฺปิยกุฏิโย อนุญฺญาตา. ยํ ปน อกปฺปิยภูมิยํ สหเสยฺยปฺปโหนเก เคเห วุตฺถํ สงฺฆิกํ วา ปุคฺคลิกํ วา ภิกฺขุสฺส ภิกฺขุนิยา วา สนฺตกํ เอกรตฺตมฺปิ ฐปิตํ, ตํ อนฺโตวุตฺถํ; ตตฺถ ปกฺกญฺจ อนฺโตปกฺกํ นาม โหติ, เอตํ น กปฺปติ. สตฺตาหกาลิกํ ปน ยาวชีวิกญฺจ วฏฺฏติ.

ဤကပ္ပိယဘူမိ (အပ်စပ်သောနေရာ) လေးပါးတို့၌ သိုမှီးထားအပ်သော အကြင်ဆွမ်းစသော အာမိသအားလုံးသည် အန္တောဝုတ္ထ (ကျောင်းတွင်းသိုမှီးခြင်း) ဟူသော အပြစ်အရေအတွက်သို့ မရောက်ပေ။ ရဟန်းနှင့် ဘိက္ခုနီတို့အား အန္တောဝုတ္ထ (ကျောင်းတွင်းသိုမှီးခြင်း)၊ အန္တောပက္က (ကျောင်းတွင်းချက်ပြုတ်ခြင်း) အပြစ်တို့မှ လွတ်ကင်းစေရန် မြတ်စွာဘုရားသည် ကပ္ပိယကုဋိများကို ခွင့်ပြုတော်မူအပ်ပြီ။ အကပ္ပိယဖြစ်သော အရပ်၌ အတူတကွ အိပ်လောက်သော ကျောင်း၌ သံဃာပိုင်ဖြစ်စေ၊ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဖြစ်စေ၊ ရဟန်း သို့မဟုတ် ဘိက္ခုနီ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို တစ်ညဉ့်မျှ သိမ်းဆည်းထားပါက ထိုအရာသည် အန္တောဝုတ္ထ ဖြစ်၏။ ထိုကျောင်း၌ ချက်ပြုတ်အပ်သော ဆွမ်းစသည်သည်လည်း အန္တောပက္က မည်၏။ ဤအန္တောဝုတ္ထနှင့် အန္တောပက္ကဖြစ်သော အာမိသသည် မအပ်စပ်ပေ။ သို့သော် သတ္တာဟကာလိကနှင့် ယာဝဇီဝိကဝတ္ထုမူကား အပ်စပ်ပေ၏။

ตตฺรายํ วินิจฺฉโย – สามเณโร ภิกฺขุสฺส ตณฺฑุลาทิกํ อามิสํ อาหริตฺวา กปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิปิตฺวา ปุนทิวเส ปจิตฺวา เทติ, อนฺโตวุตฺถํ น โหติ. ตตฺถ อกปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิตฺตสปฺปิอาทีสุ ยํกิญฺจิ ปกฺขิปิตฺวา เทติ, มุขสนฺนิธิ นาม โหติ. มหาปจฺจริยํ ปน ‘‘อนฺโตวุตฺถํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ นามมตฺตเมว นานากรณํ. ภิกฺขุ อกปฺปิยกุฏิยํ ฐปิตสปฺปิญฺจ ยาวชีวิกปณฺณญฺจ เอกโต ปจิตฺวา ปริภุญฺชติ, สตฺตาหํ นิรามิสํ วฏฺฏติ. สเจ อามิสสํสฏฺฐํ กตฺวา ปริภุญฺชติ, อนฺโตวุตฺถญฺเจว สามํปากญฺจ โหติ. เอเตนุปาเยน สพฺพสํสคฺคา เวทิตพฺพา.

ထိုအရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကား ဤသို့ဖြစ်၏။ သာမဏေသည် ရဟန်းအတွက် ဆန်အစရှိသော အာမိသကို ယူဆောင်လာပြီး ကပ္ပိယကုဋိ၌ ထား၍ နောက်တစ်နေ့၌ ချက်ပြုတ်လှူဒါန်းလျှင် အန္တောဝုတ္ထ မဖြစ်ပေ။ ထိုသို့လှူဒါန်းရာ၌ အကပ္ပိယကုဋိ၌ ထားအပ်သော ထောပတ်အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကို ထည့်သွင်းလှူဒါန်းပါက မုခသန္နိဓိ (ခံတွင်းသိုမှီးခြင်း) ဖြစ်၏။ မဟာပစ္စရီအဋ္ဌကထာ၌မူ “အန္တောဝုတ္ထဖြစ်၏” ဟု ဆို၏။ ထိုသို့ဆိုရာ၌ အမည်ကွဲပြားရုံမျှသာ ကွဲပြားခြင်းဖြစ်၏။ ရဟန်းသည် အကပ္ပိယကုဋိ၌ ထားအပ်သော ထောပတ်နှင့် ယာဝဇီဝိကဖြစ်သော အရွက်တို့ကို တပေါင်းတည်း ချက်ပြုတ်၍ သုံးဆောင်ပါက ဆွမ်းစသော အာမိသနှင့် မရောနှောဘဲ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သုံးဆောင်ခြင်းသည် အပ်စပ်၏။ အကယ်၍ ဆွမ်းစသော အာမိသနှင့် ရောနှော၍ သုံးဆောင်ပါက အန္တောဝုတ္ထလည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင်ချက်ပြုတ်ခြင်း (သာမံပါက) လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော ရောနှောခြင်းအပြစ်တို့ကို သိအပ်၏။

อิมา ปน กปฺปิยกุฏิโย กทา ชหิตวตฺถุกา โหนฺติ? อุสฺสาวนนฺติกา ตาว ยา ถมฺภานํ อุปริ ภิตฺติปาเท วา นิขณิตฺวา กตา, สา สพฺเพสุ ถมฺเภสุ จ ภิตฺติปาเทสุ จ อปนีเตสุ ชหิตวตฺถุกา โหติ. สเจ ปน ถมฺเภ วา ภิตฺติปาเท วา ปริวตฺเตนฺติ, โย โย ฐิโต ตตฺถ ตตฺถ ปติฏฺฐาติ, สพฺเพสุปิ ปริวตฺติเตสุ อชหิตวตฺถุกาว โหติ. อิฏฺฐกาทีหิ กตา จยสฺส อุปริ ภิตฺติอตฺถาย ฐปิตํ อิฏฺฐกํ วา สิลํ วา มตฺติกาปิณฺฑํ วา อาทึกตฺวา วินาสิตกาเล ชหิตวตฺถุกา โหติ. เยหิ ปน อิฏฺฐกาทีหิ อธิฏฺฐิตา, เตสุ อปนีเตสุปิ ตทญฺญาสุ ปติฏฺฐิตาสุ อชหิตวตฺถุกาว โหติ.

ဤကပ္ပိယကုဋိတို့သည် အဘယ်အခါ၌ တည်ရာဝတ္ထုကို စွန့်ပြီး (ကပ္ပိယကုဋိအဖြစ်မှ ပျက်ပြယ်) ဖြစ်ကုန်သနည်း။ တိုင်များပေါ်၌ဖြစ်စေ၊ နံရံခြေများကို တူးမြှုပ်၍ဖြစ်စေ ဆောက်လုပ်အပ်သော ဥဿာဝနန္တိကာကုဋိသည် တိုင်အားလုံးနှင့် နံရံခြေအားလုံးကို ဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ တည်ရာဝတ္ထုကို စွန့်ပြီး ဖြစ်၏။ အကယ်၍ တိုင်များကိုဖြစ်စေ၊ နံရံခြေများကိုဖြစ်စေ လဲလှယ်ပါက အကြင်အကြင်တိုင် သို့မဟုတ် နံရံခြေသည် တည်ရှိနေသေး၏၊ ထိုထိုတိုင် သို့မဟုတ် နံရံခြေ၌ ကပ္ပိယကုဋိအဖြစ် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်၏။ တိုင်အားလုံးကို လဲလှယ်သော်လည်း တည်ရာဝတ္ထုကို မစွန့်သေးသည်သာ ဖြစ်၏။ အုတ်အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဆောက်လုပ်အပ်သော ဥဿာဝနန္တိကာကုဋိသည် အကျည်မြေခုံအထက်၌ နံရံအတွက် ထားအပ်သော အုတ်၊ ကျောက် သို့မဟုတ် မြေညက်ခဲကို အစပြု၍ ဖျက်ဆီးအပ်သောအခါ တည်ရာဝတ္ထုကို စွန့်ပြီး ဖြစ်၏။ အကြင်အုတ်အစရှိသည်တို့ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်ပြုအပ်ပြီ၊ ထိုအုတ်တို့ကို ဖယ်ရှားသော်လည်း အခြားသော အုတ်များ တည်ရှိနေသေးသရွေ့ တည်ရာဝတ္ထုကို မစွန့်သေးသည်သာ ဖြစ်၏။

โคนิสาทิกา ปาการาทีหิ ปริกฺเขเป กเต ชหิตวตฺถุกา โหติ. ปุน ตสฺมึ อาราเม กปฺปิยกุฏิ ลทฺธุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน ปุนปิ ปาการาทโย ตตฺถ ตตฺถ ขณฺฑา โหนฺติ, ตโต ตโต คาโว ปวิสนฺติ, ปุน กปฺปิยกุฏิ โหติ. อิตรา ปน ทฺเว โคปานสีมตฺตํ ฐเปตฺวา [Pg.382] สพฺพสฺมึ ฉทเน วินฏฺเฐ ชหิตวตฺถุกา โหนฺติ. สเจ โคปานสีนํ อุปริ เอกมฺปิ ปกฺขปาสกมณฺฑลํ อตฺถิ, รกฺขติ.

ဂေါနိသာဒိကာကုဋိသည် တံတိုင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ကာရံလိုက်သောအခါ တည်ရာဝတ္ထုကို စွန့်ပြီး (ကပ္ပိယကုဋိအဖြစ်မှ ပျက်ပြယ်) ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ထိုအာရာမ်၌ ကပ္ပိယကုဋိကို ပြန်လည်ရယူရန် သင့်မြတ်၏။ အကယ်၍ တစ်ဖန် တံတိုင်းအစရှိသည်တို့သည် ထိုထိုအရပ်၌ ပြိုပျက်ကုန်အံ့၊ ထိုထိုပြိုပျက်ရာအရပ်မှ နွားတို့သည် ဝင်ရောက်ကုန်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် တစ်ဖန် ကပ္ပိယကုဋိ ပြန်ဖြစ်၏။ ကျန်ရှိသော ကုဋိနှစ်မျိုး (ဂဟပတိကုဋိနှင့် သမ္မုတိကုဋိ) တို့သည်ကား အခြင်ရနယ်မျှကို ချန်ထား၍ အမိုးအားလုံး ပျက်စီးသွားသောအခါ တည်ရာဝတ္ထုကို စွန့်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏။ အခြင်တို့၏ အထက်၌ တစ်ခုတည်းသော ခေါင်ချုပ်အဝိုင်း (ပက္ခပါသကမဏ္ဍလ) ရှိနေသေးပါက ကပ္ပိယကုဋိအဖြစ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပေး၏။

ยตฺร ปนิมา จตสฺโสปิ กปฺปิยภูมิโย นตฺถิ, ตตฺถ กึ กาตพฺพํ? อนุปสมฺปนฺนสฺส ทตฺวา ตสฺส สนฺตกํ กตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ. ตตฺริทํ วตฺถุ – กรวิกติสฺสตฺเถโร กิร วินยธรปาโมกฺโข มหาสีวตฺเถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. โส ทีปาโลเกน สปฺปิกุมฺภํ ปสฺสิตฺวา ‘‘ภนฺเต กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. เถโร ‘‘อาวุโส คามโต สปฺปิกุมฺโภ อาภโต, ลูขทิวเส สปฺปินา ภุญฺชนตฺถายา’’ติ อาห. ตโต นํ ติสฺสตฺเถโร ‘‘น วฏฺฏติ ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ปุนทิวเส ปมุเข นิกฺขิปาเปสิ. ติสฺสตฺเถโร ปุน เอกทิวเส อาคโต ตํ ทิสฺวา ตเถว ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ภนฺเต สหเสยฺยปฺปโหนกฏฺฐาเน ฐเปตุํ น วฏฺฏตี’’ติ อาห. เถโร ปุนทิวเส พหิ นีหราเปตฺวา นิกฺขิปาเปสิ, ตํ โจรา หรึสุ. โส ปุน เอกทิวสํ อาคตํ ติสฺสตฺเถรํ อาห – ‘‘อาวุโส ตยา ‘น วฏฺฏตี’ติ วุตฺโต โส กุมฺโภ พหิ นิกฺขิตฺโต โจเรหิ อวหโต’’ติ. ตโต นํ ติสฺสตฺเถโร อาห – ‘‘นนุ ภนฺเต อนุปสมฺปนฺนสฺส ทาตพฺโพ อสฺส, อนุปสมฺปนฺนสฺส หิ ทตฺวา ตสฺส สนฺตกํ กตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

အကယ်၍ အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ ဤကပ္ပိယဘူမိ လေးမျိုးလုံး မရှိခဲ့လျှင် ထိုကျောင်းတိုက်၌ အဘယ်သို့ ပြုလုပ်ရမည်နည်း။ ရဟန်းမဟုတ်သူ (လူ၊ သာမဏေ) အား ပေးအပ်၍၊ ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပြီးမှ သုံးဆောင်အပ်၏။ ဤသို့ လူ၊ သာမဏေ၏ ဥစ္စာပြု၍ သုံးဆောင်ရာ၌ ဤကား သာဓက ဝတ္ထုတည်း— ဝိနည်းဓိုရ်တို့၏ အကြီးအမှူးဖြစ်သော ကရဝိကတိဿထေရ်သည် မဟာသိဝထေရ်၏ ထံသို့ ကြွရောက်တော်မူ၏။ ထိုကရဝိကတိဿထေရ်သည် ဆီမီးရောင်ဖြင့် ထောပတ်အိုးကို မြင်သဖြင့် “အရှင်ဘုရား၊ ထိုအိုးသည် ဘာအိုးပါနည်း” ဟု မေးမြန်း၏။ မဟာသိဝထေရ်က “ငါ့ရှင်၊ ဆွမ်းခေါင်းပါးသောနေ့၌ ထောပတ်နှင့်တကွ ဘုဉ်းပေးရန် ရွာမှ ဆောင်ယူခဲ့သော ထောပတ်အိုး ဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ တိဿထေရ်က “အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့ထားခြင်းသည် မအပ်ပါ” ဟု လျှောက်၏။ မဟာသိဝထေရ်သည် နောက်တစ်နေ့၌ ထိုအိုးကို အဦးစမုခ်၌ ထားစေ၏။ တိဿထေရ်သည် နောက်တစ်ရက်၌ လာပြန်ရာ ထိုအိုးကို မြင်၍ ရှေးနည်းတူ မေးမြန်းပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရား၊ (ရဟန်းနှင့်အတူ) အတူအိပ်ခြင်း ဖြစ်လောက်သော နေရာ၌ ဤသို့ထားရန် မအပ်ပါ” ဟု လျှောက်ပြန်၏။ မဟာသိဝထေရ်သည် နောက်တစ်နေ့၌ ကျောင်းအပြင်သို့ ထုတ်စေ၍ ထားစေရာ ထိုထောပတ်အိုးကို သူခိုးတို့ ခိုးယူသွားကြကုန်၏။ မဟာသိဝထေရ်သည် တစ်ရက်၌ ရောက်လာသော တိဿထေရ်အား “ငါ့ရှင်၊ သင်က ‘မအပ်ဘူး’ ဟု ပြောဆိုသဖြင့် ကျောင်းအပြင်၌ ထားအပ်သော ထိုထောပတ်အိုးကို သူခိုးတို့ ခိုးယူသွားကြပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ တိဿထေရ်က “အရှင်ဘုရား၊ ထိုထောပတ်အိုးကို လူ၊ သာမဏေအား ပေးထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော။ လူ၊ သာမဏေအား ပေးလှူပြီးမှ ၎င်း၏ ဥစ္စာပြု၍ သုံးဆောင်ခြင်းသည် အပ်ပါ၏” ဟု လျှောက်ထားလေ၏။

๒๙๖-๙. เมณฺฑกวตฺถุ อุตฺตานเมว. อปิ เจตฺถ อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจ โครเสติ อิเม ปญฺจ โครเส วิสุํ ปริโภเคน ปริภุญฺชิตุมฺปิ อนุชานามีติ อตฺโถ. ปาเถยฺยํ ปริเยสิตุนฺติ เอตฺถ สเจ เกจิ สยเมว ญตฺวา เทนฺติ, อิจฺเจตํ กุสลํ; โน เจ เทนฺติ, ญาติปวาริตฏฺฐานโต วา ภิกฺขาจารวตฺเตน วา ปริเยสิตพฺพํ. ตถา อลภนฺเตน อญฺญาติกอปวาริตฏฺฐานโต ยาจิตฺวาปิ คเหตพฺพํ. เอกทิวเสน คมนีเย มคฺเค เอกภตฺตตฺถาย ปริเยสิตพฺพํ. ทีเฆ อทฺธาเน ยตฺตเกน กนฺตารํ นิตฺถรติ, ตตฺตกํ ปริเยสิตพฺพํ.

၂၉၆-၉. မေဏ္ဍကဝတ္ထုသည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားလှ၏။ စိုးစဉ်းအနည်းငယ် ဆိုဖွယ်အထူးကား ဤမေဏ္ဍကဝတ္ထု၌ “ဘိက္ခုတို့၊ နွားနို့မှဖြစ်သော အရသာ ငါးမျိုးတို့ကို ငါခွင့်ပြု၏” ဟူသော ပါဌ်၌ နွားမှရရှိသော ဤအရသာငါးမျိုးတို့ကို သီးခြားစီ စားသောက်ဖွယ်အဖြစ် သုံးဆောင်ခြင်းကိုလည်း ခွင့်ပြုတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “လမ်းခရီး ရိက္ခာကို ရှာမှီးခြင်းငှာ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကယ်၍ အချို့သူတို့သည် မိမိတို့အလိုအလျောက် သိရှိ၍ လှူဒါန်းကြလျှင် ထိုသို့ လှူဒါန်းခြင်းသည် ကောင်းမြတ်လှ၏။ အကယ်၍ မလှူဒါန်းကြလျှင် ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ သို့မဟုတ် ဖိတ်မန်ထားသူတို့၏ထံမှ သော်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဟူသော ကျင့်ဝတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရှာမှီးထိုက်၏။ ထိုသို့ပြုသော်လည်း မရရှိပါက ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူ၊ ဖိတ်မန်မထားသူတို့၏ထံမှ တောင်းခံ၍လည်း ယူထိုက်၏။ တစ်ရက်ခရီး သွားရမည့်လမ်းခရီးအတွက်မူ တစ်နပ်စာဆွမ်းအတွက် ရှာမှီးထိုက်၏။ ရှည်လျားသော ခရီးဝေး၌ အကြင်မျှလောက်သော ရိက္ခာဖြင့် ခရီးခဲကို ဖြတ်ကျော်နိုင်အံ့၊ ထိုမျှလောက်သော ရိက္ခာကို ရှာမှီးထိုက်၏။

เกณิยชฏิลวตฺถุกถา

ကေဏိယရသေ့ဝတ္ထုကထာ။

๓๐๐. กาเชหิ คาหาเปตฺวาติ ปญฺจหิ กาชสเตหิ สุสงฺขตสฺส พทรปานสฺส กุฏสหสฺสํ คาหาเปตฺวา. เอตสฺมึ นิทาเน เอตสฺมึ ปกรเณ ธมฺมึ กถํ กตฺวาติ ‘‘สาธุ ภิกฺขเว ปานํ อปิวนฺตา สมณสฺส โคตมสฺส [Pg.383] สาวกา ปจฺจยพาหุลฺลิกาติ วาทํ น อุปฺปาทยิตฺถ, มยิ จ คารวํ อกตฺถ, มม จ ตุมฺเหสุ คารวํ ชนยิตฺถ, อิติ โว อหํ อิมินา การเณน สุฏฺฐุ ปสนฺโน’’ติอาทินา นเยน ธมฺมึ กถํ กตฺวา อนุชานามิ ภิกฺขเว อฏฺฐ ปานานีติอาทิมาห.

၃၀၀. “ထမ်းပိုးတို့ဖြင့် ယူစေပြီး၍” ဟူသည်မှာ ငါးရာသော ထမ်းပိုးတို့ဖြင့် စနစ်တကျ ပြုလုပ်အပ်သော ဇီးဖျော်ရည်အိုး တစ်ထောင်ကို ယူဆောင်စေပြီး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤအကြောင်းကြောင့် ဤအရာ၌ တရားနှင့်စပ်သော စကားကို ပြောကြားတော်မူ၍” ဟူသည်မှာ “ဘိက္ခုတို့၊ ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ သင်တို့သည် ထိုဖျော်ရည်ကို မသောက်ကြဘဲ ‘ရဟန်းဂေါတမ၏ တပည့်တို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးကို မက်မောကာ အလွန်အကျွံ သုံးစွဲကြသည်’ ဟူသော ပြောဆိုစွပ်စွဲမှုကို မဖြစ်စေခဲ့ကြကုန်။ ငါဘုရားအပေါ်၌လည်း ရိုသေလေးစားမှုကို ပြုကြလေပြီ။ ငါဘုရား၌လည်း သင်တို့အပေါ်၌ ရိုသေလေးစားမှုကို ဖြစ်စေခဲ့ကြလေပြီ။ သို့ဖြစ်၍ သင်တို့၏ ဤသို့ ပစ္စည်းလေးပါးကို မမက်မောခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် သင်တို့အပေါ်တွင် ငါသည် လွန်စွာ သဒ္ဓါကြည်ညိုမိ၏” စသည်ဖြင့် တရားနှင့်စပ်သော စကားကို ပြောကြားတော်မူ၍ “ဘိက္ခုတို့၊ ငါသည် ဖျော်ရည် ရှစ်မျိုးတို့ကို ခွင့်ပြု၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ตตฺถ อมฺพปานนฺติ อาเมหิ วา ปกฺเกหิ วา อมฺเพหิ กตปานํ. ตตฺถ อาเมหิ กโรนฺเตน อมฺพตรุณานิ ภินฺทิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา อาตเป อาทิจฺจปาเกน ปจิตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา ตทหุปฏิคฺคหิเตหิ มธุสกฺกรกปฺปูราทีหิ โยเชตฺวา กาตพฺพํ. เอวํ กตํ ปุเรภตฺตเมว กปฺปติ. อนุปสมฺปนฺเนหิ กตํ ลภิตฺวา ปน ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตํ ปุเรภตฺตํ สามิสปริโภเคนาปิ วฏฺฏติ, ปจฺฉาภตฺตํ นิรามิสปริโภเคน ยาว อรุณุคฺคมนา วฏฺฏติเยว. เอส นโย สพฺพปาเนสุ.

ထိုဖျော်ရည်တို့တွင် “သရက်သီးဖျော်ရည်” (အမ္ဗပါန) ဟူသည်မှာ အစိမ်းဖြစ်စေ၊ အမှည့်ဖြစ်စေ သရက်သီးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖျော်ရည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် အစိမ်းဖြင့် ပြုလုပ်သောရဟန်းသည် သရက်သီးနုများကို ခွဲ၍ ရေထဲ၌ ထည့်ကာ နေပူထဲ၌ နေရောင်ဖြင့် ကျက်စေပြီးလျှင် ရေစစ်ဖြင့် စစ်ကာ၊ ထိုနေ့၌ပင် အကပ်ခံထားသော ပျားရည်၊ သကြား၊ ပရုပ် စသည်တို့နှင့် ရောစပ်၍ ပြုလုပ်အပ်၏။ ဤသို့ ပြုလုပ်ထားသော သရက်သီးဖျော်ရည်သည် နံနက်ပိုင်း (မွန်းမတည့်မီ) အခါ၌သာ အပ်စပ်၏။ သို့ရာတွင် လူ၊ သာမဏေတို့ ပြုလုပ်ထားသော သရက်သီးဖျော်ရည်ကို ရရှိ၍ နံနက်ပိုင်း၌ အကပ်ခံခဲ့လျှင် နံနက်ပိုင်း၌ အာမိသ (အာဟာရ) နှင့်တကွ သုံးဆောင်သော်လည်း အပ်၏။ မွန်းလွဲပိုင်း၌မူ အာမိသနှင့် မရောစပ်ဘဲ သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် အရုဏ်တက်သည်အထိ အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် အလုံးစုံသော ဖျော်ရည်တို့၌ သက်ဆိုင်သော နည်းလမ်းတည်း။

เตสุ ปน ชมฺพุปานนฺติ ชมฺพุผเลหิ กตปานํ. โจจปานนฺติ อฏฺฐิเกหิ กทลิผเลหิ กตปานํ. โมจปานนฺติ อนฏฺฐิเกหิ กทลิผเลหิ กตปานํ. มธุกปานนฺติ มธุกานํ ชาติรเสน กตปานํ; ตํ ปน อุทกสมฺภินฺนํ วฏฺฏติ, สุทฺธํ น วฏฺฏติ. มุทฺทิกปานนฺติ มุทฺทิกา อุทเก มทฺทิตฺวา อมฺพปานํ วิย กตปานํ. สาลูกปานนฺติ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทีนํ สาลูเก มทฺทิตฺวา กตปานํ. ผารุสกปานนฺติ ผารุสกผเลหิ อมฺพปานํ วิย กตปานํ. อิมานิ อฏฺฐ ปานานิ สีตานิปิ อาทิจฺจปากานิปิ วฏฺฏนฺติ, อคฺคิปากานิ น วฏฺฏนฺติ. ธญฺญผลรสนฺติ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ ผลรสํ. ฑากรสนฺติ ปกฺกฑากรสํ. ยาวกาลิกปตฺตานญฺหิ ปุเรภตฺตํเยว รโส กปฺปติ. ยาวชีวิกานํ ปฏิคฺคเหตฺวา ฐปิตสปฺปิอาทีหิ สทฺธึ ปกฺกานํ สตฺตาหํ กปฺปติ. สเจ ปน สุทฺธอุทเกน ปจติ, ยาวชีวมฺปิ วฏฺฏติ. ขีราทีหิ ปน สทฺธึ ปจิตุํ น วฏฺฏติ. อญฺเญหิ ปกฺกมฺปิ ฑากรสสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ยาวกาลิกปตฺตานมฺปิ สีโตทเกน มทฺทิตฺวา กตรโส วา อาทิจฺจปาโก วา วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ฐเปตฺวา มธุกปุปฺผรสนฺติ เอตฺถ มธุกปุปฺผรโส อคฺคิปาโก วา โหตุ อาทิจฺจปาโก วา, ปจฺฉาภตฺตํ น วฏฺฏติ. ปุเรภตฺตมฺปิ ยํ ปานํ คเหตฺวา มชฺชํ กโรนฺติ, โส อาทิโต ปฏฺฐาย น วฏฺฏติ. มธุกปุปฺผํ ปน อลฺลํ วา สุกฺขํ วา ภชฺชิตํ วา เตน กตผาณิตํ วา ยโต ปฏฺฐาย มชฺชํ น กโรนฺติ, ตํ สพฺพํ ปุเรภตฺตํ วฏฺฏติ. อุจฺฉุรโส นิกสโฏ ปจฺฉาภตฺตํ วฏฺฏติ[Pg.384]. อิติ ปานานิ อนุชานนฺเตน อิเมปิ จตฺตาโร รสา อนุญฺญาตาติ. อคฺคิหุตฺตมุขา ยญฺญาติอาทีสุ อคฺคิหุตํ เสฏฺฐํ, อคฺคิหุตํ มุขนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ထိုဖျော်ရည်များအနက် “သပြေသီးဖျော်ရည်” (ဇမ္ဗုပါန) ဟူသည်မှာ သပြေသီးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်သော ဖျော်ရည် ဖြစ်သည်။ “စောစဖျော်ရည်” (စောစပါန) ဟူသည်မှာ အစေ့ရှိသော တောငှက်ပျောသီးဖြင့် ပြုလုပ်သော ဖျော်ရည် ဖြစ်သည်။ “မောစဖျော်ရည်” (မောစပါန) ဟူသည်မှာ အစေ့မရှိသော အိမ်ငှက်ပျောသီးဖြင့် ပြုလုပ်သော ဖျော်ရည် ဖြစ်သည်။ “သစ်မည်စည်သီးဖျော်ရည်” (မဓုကပါန) ဟူသည်မှာ သစ်မည်စည်သီးတို့၏ ရေမပါသော ပင်ကိုအရည်သက်သက်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ဖျော်ရည် ဖြစ်၏။ ထိုသစ်မည်စည်သီးဖျော်ရည်သည် ရေနှင့် ရောစပ်လျှင် အပ်စပ်သော်လည်း ရေမပါဘဲ သက်သက်ဖြစ်ပါက မအပ်စပ်ပေ။ “မုဒရက်သီးဖျော်ရည်” (မုဒ္ဒိကပါန) ဟူသည်မှာ မုဒရက်သီးကို ရေ၌ နယ်၍ သရက်သီးဖျော်ရည်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်အပ်သော ဖျော်ရည် ဖြစ်သည်။ “ကြာစွယ်ဖျော်ရည်” (သာလူkပါန) ဟူသည်မှာ ကြာနီ ကြာညို စသည်တို့၏ ကြာစွယ်တို့ကို ချေ၍ ပြုလုပ်သော ဖျော်ရည် ဖြစ်သည်။ “ဖက်သက်သီးဖျော်ရည်” (ဖာရုသကပါန) ဟူသည်မှာ ဖက်သက်သီးများဖြင့် သရက်သီးဖျော်ရည်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်သော ဖျော်ရည် ဖြစ်သည်။ ဤဖျော်ရည် ရှစ်မျိုးတို့သည် ရေအေးဖြင့် ပြုလုပ်သည် ဖြစ်စေ၊ နေပူ၌ နေရောင်ဖြင့် ကျက်စေသည် ဖြစ်စေ အပ်စပ်ကုန်၏။ မီးဖြင့် ချက်ပြုတ်သော ဖျော်ရည်များမူကား မအပ်စပ်ကုန်။ “သီးနှံစပါးရည်” (ဓညဖလရသ) ဟူသည်မှာ ခုနစ်မျိုးသော စပါးတို့၏ အရည် (ဆန်ဆေးရည်၊ ထမင်းရည်) ကို ဆိုလိုသည်။ “ဟင်းရွက်ရည်” (ဍာကရသ) ဟူသည်မှာ ချက်ပြုတ်ထားသော ဟင်းရွက်၏ အရည် ဖြစ်သည်။ ဟင်းချက်စားကောင်းသော ယာဝကာလိက အရွက်တို့၏ အရည်သည် နံနက်ပိုင်း၌သာ အပ်စပ်၏။ (ယာဝဇီဝိက ဖြစ်သော ဟင်းရွက်တို့ကို) အကပ်ခံ၍ ထားအပ်သော ထောပတ် စသည်တို့နှင့်အတူ ချက်ထားသော အရွက်တို့၏ အရည်သည် ခုနစ်ရက် (သတ္တာဟ) အထိ အပ်စပ်၏။ အကယ်၍ ထောပတ်စသော သတ္တာဟကာလိကဝတ္ထု မပါဘဲ ရေသက်သက်ဖြင့် ချက်ပြုတ်ပါက အသက်ထက်ဆုံး (ယာဝဇီဝ) လည်း အပ်စပ်၏။ နို့ရည် စသည်တို့နှင့်အတူ ချက်ရန်မူ မအပ်စပ်ပေ။ နို့ရည်မှတစ်ပါး အခြားသော ယာဝကာလိက ဝတ္ထုတို့နှင့် ချက်အပ်သော ဟင်းရွက်ရည်သည်လည်း ဟင်းရွက်ရည် (ဍာကရသ) ဟူသော စာရင်းထဲသို့သာ ဝင်၏။ ကုရုန္ဒီကျမ်း၌မူ “ယာဝကာလိကအရွက်တို့ကို ရေအေးဖြင့် ချေ၍ ပြုလုပ်အပ်သော အရည် သို့မဟုတ် နေရောင်ဖြင့် ကျက်စေသော အရည်သည်လည်း အပ်စပ်၏” ဟု ဆိုထားသည်။ “သစ်မည်စည်ပွင့်၏ အရည်ကို ချန်လှပ်၍” ဟူသော ပါဌ်၌ သစ်မည်စည်ပွင့်၏ အရည်သည် မီးဖြင့် ချက်သည်ဖြစ်စေ၊ နေဖြင့် ချက်သည်ဖြစ်စေ မွန်းလွဲပိုင်း၌ မအပ်စပ်ပေ။ နံနက်ပိုင်း၌ပင် ဖြစ်သော်လည်း အကြင်ဖျော်ရည်ကို ယူ၍ သေရည် ပြုလုပ်တတ်ကြလျှင် ထိုအရည်သည် အစဦးမှစ၍ မအပ်စပ်ပေ။ သို့ရာတွင် သစ်မည်စည်ပွင့်သည် စိုသည်ဖြစ်စေ၊ ခြောက်သည်ဖြစ်စေ၊ လှော်ထားသည်ဖြစ်စေ ၎င်းဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော တင်လဲရည်ကိုဖြစ်စေ သေရည်အဖြစ် မပြုလုပ်သော အချိန်မှစ၍ ထိုအလုံးစုံသည် နံနက်ပိုင်း၌ အပ်စပ်၏။ အဖတ်ကင်းစင်သော ကြံရည်သည် မွန်းလွဲပိုင်း၌ အပ်စပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဖျော်ရည်များကို ခွင့်ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် (အသီး၊ အရွက်၊ အပွင့်၊ အရည် အားဖြင့်) ဤရသာရည် လေးမျိုးတို့ကိုလည်း ခွင့်ပြုတော်မူအပ်ပြီဟု မှတ်ယူအပ်၏။ “မီးပူဇော်ခြင်းသည် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းတို့တွင် အကြီးအမှူးဖြစ်၏” စသော ပါဠိတို့၌ မီးပူဇော်ခြင်းသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏၊ မီးပူဇော်ခြင်းသည် အဓိက ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

โรชมลฺลาทิวตฺถุกถา

ရောဇမလ္လာဒိဝတ္ထုကထာ။

๓๐๑-๒. โรชวตฺถุ อุตฺตานตฺถเมว. ตตฺถ สงฺกรํ อกํสูติ กติกํ อกํสุ. อุฬารํ โข เต อิทนฺติ สุนฺทรํ โข เต อิทํ. นาหํ ภนฺเต อานนฺท พหุกโตติ นาหํ พุทฺธาทิคตปสาทพหุมาเนน อิธาคโตติ ทสฺเสติ. สพฺพญฺจ ฑากนฺติ สปฺปิอาทีหิ ปกฺกํ วา อปกฺกํ วา ยํกิญฺจิ ฑากํ. ปิฏฺฐขาทนียนฺติ ปิฏฺฐมยํ ขาทนียํ; โรโช กิร อิทํ อุภยมฺปิ สตสหสฺสํ วยํ กตฺวา ปฏิยาทาเปสิ.

၃၀၁-၂. ရောဇဝတ္ထုသည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားလှ၏။ ထိုရောဇဝတ္ထု၌ “သဘောတူ ဆောက်တည်ကြကုန်၏ (သင်္ကရံ အကံသု)” ဟူသည်မှာ ကတိကဝတ် ပြုကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “သင့်အား ဤကြိုဆိုခြင်းသည် ထူးမြတ်လှပေ၏” ဟူသည်မှာ သင့်အား ဤသို့ ကြိုဆိုခြင်းသည် ကောင်းမြတ်လှပေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “အရှင်အာနန္ဒာ၊ အကျွန်ုပ်သည် အလေးဂရုပြုမှု များပြားခြင်းကြောင့် လာရောက်သည်မဟုတ်ပါ” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား အစရှိသည်တို့အပေါ်၌ ဖြစ်သော ကြည်ညိုမြတ်နိုးမှုကြောင့် ဤနေရာသို့ လာရောက်ခြင်းမဟုတ်ပါ ဟူသောအနက်ကို ပြသသည်။ “ဟင်းရွက်အားလုံးကိုလည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ ထောပတ်စသည်တို့ဖြင့် ချက်ပြီးသည်ဖြစ်စေ၊ မချက်ရသေးသည်ဖြစ်စေ အလုံးစုံသော ဟင်းရွက်ကို ဆိုလိုသည်။ “မုန့်ခဲဖွယ်ကိုလည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ ဂျုံမှုန့်ဆန်မှုန့်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခဲဖွယ်ကို ဆိုလိုသည်။ ကြားသိရသည်မှာ ရောဇမင်းသည် ဤဟင်းရွက်နှင့် မုန့်ခဲဖွယ် နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် တစ်သိန်းသော အကုန်အကျကို ခံကာ စီမံပြင်ဆင်စေခဲ့သတတ်။

๓๐๓. มญฺชุกาติ มธุรวจนา. ปฏิภาเนยฺยกาติ สเก สิปฺเป ปฏิภานสมฺปนฺนา. ทกฺขาติ เฉกา, อนลสา วา. ปริโยทาตสิปฺปาติ นิทฺโทสสิปฺปา. นาฬิยาวาปเกนาติ นาฬิยา จ อาวาปเกน จ. อาวาปโก นาม ยตฺถ ลทฺธํ ลทฺธํ อาวปนฺติ, ปกฺขิปนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. น จ ภิกฺขเว นหาปิตปุพฺเพน ขุรภณฺฑนฺติ เอตฺถ คเหตฺวา ปริหริตุเมว น วฏฺฏติ, อญฺญสฺส สนฺตเกน เกเส เฉเทตุํ วฏฺฏติ. สเจ เวตนํ คเหตฺวา ฉินฺทติ, น วฏฺฏติ. โย อนหาปิตปุพฺโพ ตสฺส ปริหริตุมฺปิ วฏฺฏติ, ตํ วา อญฺญํ วา คเหตฺวา เกเส เฉเทตุมฺปิ วฏฺฏติ.

၃၀၃. "မဉ္ဇုကာ" ဟူသည်မှာ ချိုသာသော စကားသံ ရှိကြသူများ ဖြစ်သည်။ "ပဋိဘာနေယျကာ" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဆတ္တာသည် အတတ်ပညာ၌ ချက်ချင်းပေါ်ပေါက်သော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံကြသူများ ဖြစ်သည်။ "ဒက္ခာ" ဟူသည်မှာ ကျွမ်းကျင်သူများ သို့မဟုတ် မပျင်းရိသူများ ဖြစ်သည်။ "ပရိယောဒါတသိပ္ပါ" ဟူသည်မှာ အပြစ်ကင်းစင်သော အတတ်ပညာ ရှိသူများ ဖြစ်သည်။ "နာဠိယာဝါပကေန" ဟူသည်မှာ ကွမ်းစားခွက်ငယ် သို့မဟုတ် စလယ်တောင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်ငယ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ရရှိသမျှသော ပစ္စည်းကို ထည့်ရာအရပ် (အိမ်) ကို "အာဝါပက" ဟု ခေါ်သည်၊ ထည့်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ရဟန်းတို့၊ ရှေးက ဆတ္တာသည် ဖြစ်ဖူးသူသည် သင်တုန်းဘဏ္ဍာကို..." ဟူသော စကားရပ်၌ မိမိကိုယ်ပိုင်အဖြစ် သိမ်းပိုက်ကာ ဆောင်ယူသွားလာခြင်းငှာသာ မအပ်စပ်ပေ။ အခြားသူ၏ သင်တုန်းဘဏ္ဍာဖြင့် ဆံပင်ကို ဖြတ်ခြင်းငှာမူ အပ်စပ်သည်။ အကယ်၍ အခကြေးငွေယူ၍ ဖြတ်မည်ဆိုပါက မအပ်စပ်ပေ။ ရှေးက ဆတ္တာသည် မဖြစ်ဖူးသူဖြစ်လျှင်မူ ဆောင်ယူသွားလာခြင်းငှာလည်း အပ်စပ်၏။ ထိုသင်တုန်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသူ၏ သင်တုန်းကိုသော်လည်းကောင်း ယူ၍ ဆံပင်ကို ဖြတ်ခြင်းငှာလည်း အပ်စပ်သည်။

๓๐๔. ภาคํ ทตฺวาติ ทสมภาคํ ทตฺวา; อิทํ กิร ชมฺพุทีเป โปราณกจาริตฺตํ, ตสฺมา ทสโกฏฺฐาเส กตฺวา เอโก โกฏฺฐาโส ภูมิสามิกานํ ทาตพฺโพ.

၃၀၄. "ဘာဂံ ဒတွာ" ဟူသည်မှာ ဆယ်ဖို့တစ်ဖို့ကို ပေး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆယ်ဖို့တစ်ဖို့ ပေးခြင်းသည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ရှေးထုံးတမ်းစဉ်လာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဆယ်ပုံပုံ၍ တစ်ပုံကို မြေရှင်များအား ပေးအပ်ရမည်။

จตุมหาปเทสกถา

စတုမဟာပဒေသကထာ

๓๐๕. ยํ ภิกฺขเว มยา อิทํ น กปฺปตีติ อิเม จตฺตาโร มหาปเทเส ภควา ภิกฺขูนํ นยคฺคหณตฺถาย อาห. ตตฺถ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถรา สุตฺตํ คเหตฺวา ปริมทฺทนฺตา อิทํ อทฺทสํสุ. ฐเปตฺวา ธญฺญผลรสนฺติ สตฺตธญฺญรสานิ ปจฺฉาภตฺตํ น กปฺปนฺตีติ ปฏิกฺขิตฺตานิ. ตาลนาฬิเกรปนสลพุชอลาพุกุมฺภณฺฑปุสฺสผลติปุสผลเอฬาลุกานิ, นว มหาผลานิ สพฺพญฺจ อปรณฺณํ, ธญฺญคติกเมว. ตํ กิญฺจาปิ น ปฏิกฺขิตฺตํ, อถ โข อกปฺปิยํ อนุโลเมติ, ตสฺมา ปจฺฉาภตฺตํ น กปฺปติ. อฏฺฐ [Pg.385] ปานานิ อนุญฺญาตานิ. อวเสสานิ เวตฺตตินฺติณิกมาตุลุงฺคกปิตฺถโกสมฺพกรมนฺทาทิขุทฺทกผลปานานิ อฏฺฐปานคติกาเนว, ตานิ กิญฺจาปิ น อนุญฺญาตานิ, อถ โข กปฺปิยํ อนุโลเมนฺติ, ตสฺมา กปฺปนฺติ. ฐเปตฺวา หิ สานุโลมํ ธญฺญผลรสํ อญฺญํ ผลปานํ นาม อกปฺปิยํ นตฺถิ, สพฺพํ ยามกาลิกํเยวาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ.

၃၀၅. "ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် ဤအရာကို မအပ်စပ်ဟု..." စသည်ဖြင့် ဤမဟာပဒေသ လေးပါးတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့ နည်းလမ်းယူနိုင်ရန်အလို့ငှာ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုမဟာပဒေသ လေးပါးတို့၌ ဓမ္မသင်္ဂါဟကထေရ်တို့သည် ပါဠိတော်ကိုယူ၍ ဉာဏ်ဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်ကြသောအခါ ဤအချက်ကို တွေ့မြင်တော်မူကြသည်။ "စပါးရည် (Dhaññaphalarasa) ကို ကြဉ်၍" ဟူသော စကားဖြင့် စပါးရည် ခုနစ်မျိုးတို့ကို မွန်းလွဲပိုင်း၌ မအပ်စပ်ဟု မြစ်တော်မူခဲ့သည်။ ထန်းသီး၊ အုန်းသီး၊ အိမ်ပိန္နဲသီး၊ တောင်ပိန္နဲသီး၊ ဘူးသီး၊ ဖရုံသီး၊ သခွားငပြုတ်သီး၊ သခွားငကြောင်သီး၊ သခွားငဆစ်သီး ဟူသော အသီးကြီး ကိုးမျိုးနှင့် ပဲမျိုးစုံ အားလုံးတို့သည် စပါးနှင့် သဘောတရား တူညီကြသည်။ ထိုအသီးကြီးကိုးမျိုးနှင့် ပဲမျိုးစုံတို့ကို တိုက်ရိုက် မြစ်တော်မမူသော်လည်း မအပ်စပ်သောအရာနှင့် လျော်ညီသောကြောင့် မွန်းလွဲပိုင်း၌ မအပ်စပ်ပေ။ အပ်စပ်သော ဖျော်ရည် ရှစ်မျိုးကိုမူ ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းကျန်သော ကြိမ်သီး၊ မန်ကျည်းသီး၊ ရှောက်သီး၊ သီးသီး၊ ကြို့သီး စသော အသီးငယ်တို့၏ ဖျော်ရည်များသည် ထိုခွင့်ပြုအပ်သော ဖျော်ရည်ရှစ်မျိုးနှင့် သဘောချင်း တူညီကြသည်။ ထိုအသီးရည်များကို တိုက်ရိုက် ခွင့်ပြုတော်မမူသော်လည်း အပ်စပ်သောအရာနှင့် လျော်ညီသောကြောင့် အပ်စပ်ကြသည်။ အနုလောမ စပါးရည်မှတစ်ပါး အခြားသော မအပ်စပ်သည့် အသီးဖျော်ရည်ဟူ၍ မရှိပေ၊ အသီးဖျော်ရည် အားလုံးသည် ယာမကာလိကသာ ဖြစ်သည်ဟု ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုထားသည်။

ภควตา ฉ จีวรานิ อนุญฺญาตานิ. ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ เตสํ อนุโลมานิ ทุกูลํ, ปตฺตุณฺณํ, จีนปฏฺฏํ, โสมารปฏฺฏํ, อิทฺธิมยิกํ, เทวทตฺติยนฺติ อปรานิ ฉ อนุญฺญาตานิ. ตตฺถ ‘‘ปตฺตุณฺณ’’นฺติ ปตฺตุณฺณเทเส ปาณเกหิ สญฺชาตวตฺถํ. ทฺเว ปฏา เทสนาเมเนว วุตฺตา. ตานิ ตีณิ โกเสยฺยสฺสานุโลมานิ. ทุกูลํ สาณสฺส, อิตรานิ ทฺเว กปฺปาสิกสฺส วา สพฺเพสํ วา.

မြတ်စွာဘုရားသည် သင်္ကန်း ခြောက်မျိုးကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ဓမ္မသင်္ဂါဟကထေရ်တို့သည် ထိုသင်္ကန်းခြောက်မျိုးနှင့် လျော်ညီသော အခြားသင်္ကန်း ခြောက်မျိုးဖြစ်သည့် ဒုကူလ (ဘွဲ့ဖြူအဝတ်)၊ ပတ္တုဏ္ဏ (ပိုးအဝတ်)၊ စီနပဋ္ဋ (စိန့်တိုင်းဖြစ်အဝတ်)၊ သောမာရပဋ္ဋ (သောမာရဖြစ်အဝတ်)၊ ဣဒ္ဓိမယိက (တန်ခိုးဖြင့်ဖြစ်သောအဝတ်)၊ ဒေဝဒတ္တိယ (နတ်လှူသောအဝတ်) တို့ကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုတွင် "ပတ္တုဏ္ဏ" ဟူသည်မှာ ပတ္တုဏ္ဏအရပ်၌ ပိုးကောင်လေးများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အဝတ် ဖြစ်သည်။ စီနပဋ္ဋနှင့် သောမာရပဋ္ဋ အဝတ်နှစ်မျိုးကို ဒေသအမည်အတိုင်း ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို ပတ္တုဏ္ဏ၊ စီနပဋ္ဋ၊ သောမာရပဋ္ဋ အဝတ်သုံးမျိုးသည် ပိုးသင်္ကန်း (ကောသေယျ) နှင့် လျော်ညီကြသည်။ ဒုကူလအဝတ်သည် ပိုက်ဆံလျှော်သင်္ကန်း (သာဏ) နှင့် လျော်ညီသည်။ ကြွင်းကျန်သော အဝတ်နှစ်မျိုး (ဣဒ္ဓိမယိက၊ ဒေဝဒတ္တိယ) တို့သည် ဝါဂွမ်းသင်္ကန်း (ကပ္ပါသိက) နှင့် သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းအားလုံးနှင့် သော်လည်းကောင်း လျော်ညီကြသည်။

ภควตา เอกาทส ปตฺเต ปฏิกฺขิปิตฺวา ทฺเว ปตฺตา อนุญฺญาตา – โลหปตฺโต เจว มตฺติกาปตฺโต จ. โลหถาลกํ, มตฺติกาถาลกํ, ตมฺพโลหถาลกนฺติ เตสํเยว อนุโลมานิ. ภควตา ตโย ตุมฺพา อนุญฺญาตา – โลหตุมฺโพ, กฏฺฐตุมฺโพ, ผลตุมฺโพติ. กุณฺฑิกา, กญฺจนโก, อุทกตุมฺโพติ เตสํเยว อนุโลมานิ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปานียสงฺขปานียสราวกานิ เอเตสํ อนุโลมานี’’ติ วุตฺตํ. ปฏฺฏิกา, สูกรนฺตนฺติ ทฺเว กายพนฺธนานิ อนุญฺญาตานิ, ทุสฺสปฏฺเฏน รชฺชุเกน จ กตกายพนฺธนานิ เตสํ อนุโลมานิ. เสตจฺฉตฺตํ, กิลญฺชจฺฉตฺตํ, ปณฺณจฺฉตฺตนฺติ ตีณิ ฉตฺตานิ อนุญฺญาตานิ. เอกปณฺณจฺฉตฺตํ เตสํเยว อนุโลมนฺติ อิมินา นเยน ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อนุเปกฺขิตฺวา อญฺญานิปิ กปฺปิยากปฺปิยานํ อนุโลมานิ เวทิตพฺพานิ.

မြတ်စွာဘုရားသည် သပိတ် တစ်ဆယ့်တစ်မျိုးကို မြစ်ပယ်၍ သံသပိတ်နှင့် မြေသပိတ် ဟူသော သပိတ်နှစ်မျိုးကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ သံခွက်၊ မြေခွက်၊ ကြေးနီခွက်တို့သည် ထိုသပိတ်နှစ်မျိုးနှင့် လျော်ညီသော ခွက်များ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် သံဘူး၊ သစ်သားဘူး၊ သစ်သီးဘူး ဟူသော ဘူးသုံးမျိုးကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ရေကရား၊ အင်တုံ၊ ရေဘူးတို့သည် ထိုဘူးများနှင့် လျော်ညီကြသည်။ ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌မူ ရေသောက်ခရုသင်း၊ ရေသောက်ခွက်ငယ်တို့သည် ထိုသံဘူးစသည်တို့နှင့် လျော်ညီသည်ဟု ဆိုသည်။ ခါးပန်းပြားနှင့် ဝက်အူပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ခါးပန်းလုံး ဟူသော ခါးပန်းကြိုးနှစ်မျိုးကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့ရာ အဝတ်ပြား သို့မဟုတ် ကြိုးငယ်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခါးပန်းကြိုးတို့သည် ထိုခါးပန်းတို့နှင့် လျော်ညီကြသည်။ ထီးဖြူ၊ နှီးဖျာထီး၊ သစ်ရွက်ထီး ဟူသော ထီးသုံးမျိုးကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့ရာ သစ်ရွက်တစ်ရွက်တည်းဖြင့် ပြုလုပ်သော ထီးသည် ထိုထီးတို့နှင့် လျော်ညီသည်။ ဤနည်းလမ်းအားဖြင့် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့ကို အဖန်ဖန် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ အခြားသော အပ်စပ်-မအပ်စပ်သည့် ပစ္စည်းများနှင့် လျော်ညီသော ဝတ္ထုတို့ကို သိရှိအပ်ပေသည်။

ตทหุปฏิคฺคหิตํ กาเล กปฺปตีติอาทิ สพฺพํ สมฺภินฺนรสํ สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ หิ ฉลฺลิมฺปิ อนปเนตฺวา สกเลเนว นาฬิเกรผเลน สทฺธึ ปานกํ ปฏิคฺคหิตํ โหติ, นาฬิเกรํ อปเนตฺวา ตํ วิกาเลปิ กปฺปติ. อุปริ สปฺปิปิณฺฑํ ฐเปตฺวา สีตลปายาสํ เทนฺติ, ยํ ปายาเสน อสํสฏฺฐํ สปฺปิ, ตํ อปเนตฺวา สตฺตาหํ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. พทฺธมธุผาณิตาทีสุปิ เอเสว นโย. ตกฺโกลชาติผลาทีหิ อลงฺกริตฺวา ปิณฺฑปาตํ เทนฺติ, ตานิ อุทฺธริตฺวา โธวิตฺวา ยาวชีวํ ปริภุญฺชิตพฺพานิ. ยาคุยํ ปกฺขิปิตฺวา ทินฺนสิงฺคิเวราทีสุปิ เตลาทีสุ ปกฺขิปิตฺวา ทินฺนลฏฺฐิมธุกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ยํ ยํ อสมฺภินฺนรสํ โหติ, ตํ ตํ เอกโต ปฏิคฺคหิตมฺปิ ยถา [Pg.386] สุทฺธํ โหติ, ตถา โธวิตฺวา วา ตจฺเฉตฺวา วา ตสฺส ตสฺส กาลวเสน ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ.

"အလှူခံသည့်နေ့၌သာ အပ်စပ်သည်" စသောအလုံးစုံသော စကားရပ်သည် (အရသာချင်း) ရောစပ်နေသော ဝတ္ထုပစ္စည်းကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ အခွံကိုမျှ မခွာဘဲ အုန်းသီးတစ်လုံးလုံးနှင့်အတူ ဖျော်ရည်ကို အကပ်ခံရပါက ထိုအုန်းသီးကို ဖယ်ရှားလိုက်လျှင် ထိုဖျော်ရည်သည် မွန်းလွဲ (နေလွဲ) အခါ၌လည်း အပ်စပ်သည်။ နို့ဃနာ (ပါယာသ) ၏အပေါ်၌ ထောပတ်ခဲကို တင်၍ အေးသောနို့ဃနာကို လှူဒါန်းတတ်ကြသည်။ နို့ဃနာနှင့် မရောနှောဘဲရှိသော ထိုထောပတ်ကို ဖယ်ရှား၍ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သုံးဆောင်နိုင်သည်။ ဖွဲ့စပ်ထားသော ပျားရည်၊ တင်လဲ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကရဝေးရွက်၊ ဇာတိပ္ဖိုလ်သီး စသည်တို့ဖြင့် ဆွမ်းကို တန်ဆာဆင်၍ လှူဒါန်းတတ်ကြရာ ထိုကရဝေးရွက်၊ ဇာတိပ္ဖိုလ်သီး စသည်တို့ကို ဆွမ်းမှ ဖယ်ထုတ်ကာ ရေဆေးပြီးလျှင် အသက်ထက်ဆုံး (ယာဝဇီဝိကအဖြစ်) သုံးဆောင်နိုင်သည်။ ယာဂုထဲသို့ ထည့်၍ လှူအပ်သော ချင်း (ဂျင်း) စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဆီထဲသို့ ထည့်၍ လှူအပ်သော နွယ်ချို စသည်တို့၌လည်းကောင်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် အရသာချင်း မရောစပ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို တစ်ပေါင်းတည်း အကပ်ခံရသော်လည်း သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သွားအောင် ရေဆေး၍ဖြစ်စေ၊ ရောစပ်နေသောဘက်ကို ဖယ်ရှား၍ဖြစ်စေ ထိုထို ယာမကာလိက၊ သတ္တာဟကာလိက၊ ယာဝဇီဝိက ဝတ္ထုတို့၏ ကာလသတ်မှတ်ချက်အတိုင်း သုံးဆောင်ကောင်းသည်။

สเจ ปน สมฺภินฺนรสํ โหติ สํสฏฺฐํ, น วฏฺฏติ. ยาวกาลิกญฺหิ อตฺตนา สทฺธึ สมฺภินฺนรสานิ ตีณิปิ ยามกาลิกาทีนิ อตฺตโน สภาวํ อุปเนติ, ยามกาลิกํ ทฺเวปิ สตฺตาหกาลิกาทีนิ อตฺตโน สภาวํ อุปเนติ, สตฺตาหกาลิกมฺปิ อตฺตนา สทฺธึ สํสฏฺฐํ ยาวชีวิกํ อตฺตโน สภาวญฺเญว อุปเนติ; ตสฺมา เตน ตทหุปฏิคฺคหิเตน สทฺธึ ตทหุปฏิคฺคหิตํ วา ปุเรปฏิคฺคหิตํ วา ยาวชีวิกํ สตฺตาหํ กปฺปติ ทฺวีหปฏิคฺคหิเตน ฉาหํ, ตีหปฏิคฺคหิเตน ปญฺจาหํ…เป… สตฺตาหปฏิคฺคหิเตน ตทเหว กปฺปตีติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมาเยว หิ ‘‘สตฺตาหกาลิเกน ภิกฺขเว ยาวชีวิกํ ตทหุปฏิคฺคหิต’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ปฏิคฺคหิตํ สตฺตาหํ กปฺปตี’’ติ วุตฺตํ.

အကယ်၍ အရသာချင်း ရောနှောစပ်ယှက်သွားပါက မအပ်စပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ယာဝကာလိကဝတ္ထုသည် မိမိနှင့်အတူ အရသာချင်း ရောနှောနေသော ယာမကာလိက စသည့် ကျန်သုံးမျိုးသော ကာလိကတို့ကို မိမိ၏ (ယာဝကာလိက) သဘောသို့ ဆွဲဆောင်သွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယာမကာလိကသည်လည်း မိမိနှင့် ရောနှောနေသော သတ္တာဟကာလိက၊ ယာဝဇီဝိက နှစ်မျိုးလုံးကို မိမိ၏ (ယာမကာလိက) သဘောသို့ ဆွဲဆောင်သွားသည်။ သတ္တာဟကာလိကသည်လည်း မိမိနှင့် ရောနှောနေသော ယာဝဇီဝိကဝတ္ထုကို မိမိ၏ (သတ္တာဟကာလိက) သဘောသို့သာ ဆွဲဆောင်သွားသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုနေ့၌ပင် အကပ်ခံရသော သတ္တာဟကာလိကနှင့်အတူ ထိုနေ့၌ အကပ်ခံရသော သို့မဟုတ် ရှေးက အကပ်ခံရသော ယာဝဇီဝိကဝတ္ထုသည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အပ်စပ်သည်။ အကပ်ခံပြီး နှစ်ရက်ရှိသော သတ္တာဟကာလိကနှင့်အတူ တွဲဖက်လှူသော ယာဝဇီဝိကသည် ခြောက်ရက်၊ သုံးရက်ရှိသော သတ္တာဟကာလိကနှင့်အတူ တွဲဖက်လှူသော ယာဝဇီဝိကသည် ငါးရက်... စသည်ဖြင့် ခုနစ်ရက်မြောက် အကပ်ခံပြီးသော သတ္တာဟကာလိကနှင့်အတူ တွဲဖက်လှူသော ယာဝဇီဝိကသည် ထိုနေ့၌သာ အပ်စပ်သည်ဟု မှတ်ယူရမည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ရဟန်းတို့၊ သတ္တာဟကာလိကနှင့်အတူ ထိုနေ့၌ အကပ်ခံရသော ယာဝဇီဝိက..." ဟု မဟောကြားဘဲ "အကပ်ခံရသော ဝတ္ထုသည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အပ်စပ်သည်" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

กาลยามสตฺตาหาติกฺกเมสุ เจตฺถ วิกาลโภชนสนฺนิธิเภสชฺชสิกฺขาปทานํ วเสน อาปตฺติโย เวทิตพฺพา. อิเมสุ จ ปน จตูสุ กาลิเกสุ ยาวกาลิกํ ยามกาลิกนฺติ อิทเมว ทฺวยํ อนฺโตวุตฺถกญฺเจว สนฺนิธิการกญฺจ โหติ, สตฺตาหกาลิกญฺจ ยาวชีวิกญฺจ อกปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิปิตุมฺปิ วฏฺฏติ, สนฺนิธิมฺปิ น ชเนตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ဤသို့ ကာလိကချင်း ရောနှောရာ၌ မွန်းတည့်လွန်ကာလ၊ ညဉ့်ယံ သို့မဟုတ် ခုနစ်ရက် လွန်မြောက်သွားသောအခါ ဝိကာလဘောဇနသိက္ခာပုဒ်၊ သန္နိဓိသိက္ခာပုဒ်၊ ဘေသဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်တို့အရ သင့်ရောက်သော အာပတ်များကို သိရှိအပ်သည်။ ဤကာလိက လေးမျိုးတို့တွင် ယာဝကာလိကနှင့် ယာမကာလိက ဟူသော ဤနှစ်မျိုးသည်သာ ကျောင်းအတွင်း၌ သိုမှီးခြင်း (အန္တောဝုတ္ထ) အပြစ်နှင့် သန္နိဓိပြုခြင်း (သန္နိဓိကာရက) အပြစ်တို့ကို ဖြစ်စေသည်။ သတ္တာဟကာလိကနှင့် ယာဝဇီဝိကတို့ကိုမူ အကပ္ပိယကုဋိအတွင်း၌ ထားရှိခြင်းငှာလည်း အပ်စပ်၏၊ သန္နိဓိအပြစ်ကိုလည်း မဖြစ်စေနိုင်ပေ။ အခြားသော ကြွင်းကျန်သောစကားရပ် အားလုံးသည် အဓိပ္ပာယ် ရှင်းလင်းလှပေသည်။

เภสชฺชกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓက အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

๗. กถินกฺขนฺธกํ

၇. ကထိနက္ခန္ဓက

กถินานุชานนกถา

ကထိန်ခွင့်ပြုတော်မူခြင်းဆိုင်ရာ စကား (ကထိနာနုဇာနနကထာ)

๓๐๖. กถินกฺขนฺธเก [Pg.387] – ปาเวยฺยกาติ ปาเวยฺยรฏฺฐวาสิโน. ปาเวยฺยํ นาม โกสเลสุ ปจฺฉิมทิสาภาเค รฏฺฐํ; ตตฺถ วาสิโนติ วุตฺตํ โหติ. โกสลรญฺโญ เอกปิตุกภาตูนํ ภทฺทวคฺคิยตฺเถรานํ เอตํ อธิวจนํ. เตสุ สพฺพเชฏฺฐโก อนาคามี, สพฺพปจฺฉิมโก โสตาปนฺโน, เอโกปิ อรหา วา ปุถุชฺชโน วา นตฺถิ. อารญฺญิกาติ ธุตงฺคสมาทานวเสน อารญฺญิกา; น อรญฺญวาสมตฺเตน. ปิณฺฑปาติกาทิภาเวปิ เตสํ เอเสว นโย. สีสวเสน เจตํ วุตฺตํ. อิเม ปน เตรสาปิ ธุตงฺคานิ สมาทาเยว วตฺตนฺติ. อุทกสงฺคเหติ อุทเกน สงฺคหิเต ฆฏิเต สํสฏฺเฐ; ถเล จ นินฺเน จ เอโกทกีภูเตติ อตฺโถ.

၃၀၆. ကထိနက္ခန္ဓက၌ “ပါဝေယျကာ” ဟူသည် ပါဝေယျတိုင်း၌ နေလေ့ရှိသူတို့ကို ဆိုသည်။ ပါဝေယျ မည်သည်ကား ကောသလတိုင်း၏ အနောက်ဘက်အပိုင်း၌ ရှိသော တိုင်းတစ်တိုင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပါဝေယျတိုင်း၌ နေထိုင်သူများဟု ဆိုလိုသည်။ ထို “ပါဝေယျကာ” ဟူသော အမည်သည် ကောသလမင်း၏ ဖခင်တစ်ဦးတည်းရှိသော ညီတော်နောင်တော်များ ဖြစ်ကြကုန်သော ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယထေရ်တို့၏ အမည်တည်း။ ထိုဘဒ္ဒဝဂ္ဂီ ညီနောင်သုံးကျိပ်တို့တွင် အကြီးဆုံးပုဂ္ဂိုလ်သည် အနာဂါမ် ဖြစ်၏။ အငယ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပန် ဖြစ်၏။ တစ်ပါးမျှလည်း ရဟန္တာသော်လည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ်သော်လည်းကောင်း မရှိ။ “အာရညိကာ” ဟူသည် ဓုတင်ဆောက်တည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တော၌ နေလေ့ရှိသူများ ဖြစ်သည်။ တော၌ နေရုံမျှဖြင့် အာရညိက မဟုတ်ကြကုန်။ ပိဏ္ဍပါတိက စသည်တို့၏ အဖြစ်၌လည်း ထိုနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ခေါင်းတပ်၍ ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဤအာရညိက စသော ဓုတင်လေးပါးကို သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤဘဒ္ဒဝဂ္ဂီ ညီနောင်သုံးကျိပ်တို့သည် တစ်ဆယ်သုံးပါးသော ဓုတင်တို့ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၍သာ ကျင့်ကြကုန်၏။ “ဥဒကသင်္ဂဟေ” ဟူသည် ရေဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သော၊ ဆက်စပ်အပ်သော၊ ရောနှောအပ်သော ကုန်းအရပ်၌လည်းကောင်း၊ ချိုင့်ဝှမ်းသော အရပ်၌လည်းကောင်း ရေတစ်ပြင်တည်း ဖြစ်၍နေခြင်းဟု အနက်ရသည်။

อุทกจิกฺขลฺเลติ อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน อุทกจิกฺขลฺโล อุฏฺฐหิตฺวา ยาว อานิสทา ปหรติ, อีทิเส จิกฺขลฺเลติ อตฺโถ. โอกปุณฺเณหีติ อุทกปุณฺเณหิ. เตสํ กิร จีวรานิ ฆนานิ, เตสุ ปติตํ อุทกํ น ปคฺฆรติ ฆนตฺตา ปุฏพทฺธํ วิย ติฏฺฐติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โอกปุณฺเณหิ จีวเรหี’’ติ. ‘‘โอฆปุณฺเณหี’’ติปิ ปาโฐ.

“ဥဒကစိက္ခလ္လေ” ဟူသည် နင်းမိသော နေရာတိုင်း၌ ရေရွှံ့ညွန်သည် ထ၍ တင်ပါးတိုင်အောင် ပုတ်ခတ်သော ဤကဲ့သို့သော ရွှံ့ညွန်၌ဟု အနက်ရသည်။ “သြကပုဏ္ဏေဟိ” ဟူသည် ရေဖြင့် ပြည့်ကုန်သော (သင်္ကန်းတို့ဖြင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဘဒ္ဒဝဂ္ဂီ ညီနောင်သုံးကျိပ်တို့၏ သင်္ကန်းတို့သည် ထူထဲလှသတတ်။ ထိုသင်္ကန်းတို့ပေါ်သို့ ကျသော ရေသည် ထူထဲသည့်အတွက် ယိုထွက်မသွားဘဲ ထမင်းထုပ်ကဲ့သို့ တည်နေ၏။ ထို့ကြောင့် သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့က “သြကပုဏ္ဏေဟိ စီဝရေဟိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။ “သြဃပုဏ္ဏေဟိ” ဟူ၍လည်း ပါဠိတော်မူကွဲ ရှိသည်။

อวิวทมานา วสฺสํ วสิมฺหาติ เอตฺถ อาคนฺตุกฏฺฐาเน เสนาสนผาสุตาย อภาเวน จ ภควโต ทสฺสนาลาเภน อุกฺกณฺฐิตตาย จ เต ภิกฺขู ผาสุํ น วสึสุ, ตสฺมา ‘‘อวิวทมานา ผาสุกํ วสฺสํ วสิมฺหา’’ติ นาโวจุํ. ธมฺมึ กถํ กตฺวาติ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ อนมตคฺคิยกถํ กเถสิ. เต สพฺเพปิ กถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา นิสินฺนฏฺฐานโตเยว อากาเส อุปฺปติตฺวา อคมํสุ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ธมฺมึ กถํ กตฺวา’’ติ. ตโต ภควา ‘‘สเจ กถินตฺถาโร ปญฺญตฺโต อภวิสฺส, เอเต ภิกฺขู เอกํ จีวรํ ฐเปตฺวา สนฺตรุตฺตเรน อาคจฺฉนฺตา น เอวํ กิลนฺตา อสฺสุ, กถินตฺถาโร จ นาเมส สพฺพพุทฺเธหิ อนุญฺญาโต’’ติ จินฺเตตฺวา กถินตฺถารํ อนุชานิตุกาโม ภิกฺขู อามนฺเตสิ, อามนฺเตตฺวา จ ปน ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห.

“အဝိဝဒမာနာ ဝဿံ ဝသိမှာ” ဟူသော စကားရပ်၌— ရောက်ရှိရာ အာဂန္တုကအရပ်၌ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ မချမ်းသာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြော်ခွင့် မရသဖြင့် စိတ်ပျက်ငြီးငွေ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုရဟန်းတို့သည် ချမ်းသာစွာ မနေခဲ့ကြရကုန်။ ထို့ကြောင့် “အငြင်းအခုံမရှိဘဲ ချမ်းသာစွာ ဝါကပ်ခဲ့ကြပါသည်” ဟု မလျှောက်ထားကြခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဓမ္မိံ ကထံ ကတွာ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့အား အနမတဂ္ဂိယကထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုရဟန်းအားလုံးတို့သည် တရားတော်၏ အဆုံး၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ ထိုင်နေရာအရပ်မှပင် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ကာ ကြွသွားတော်မူကြသည်။ ထိုအနမတဂ္ဂိယကထာကို ရည်ညွှန်း၍ သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့က “ဓမ္မိံ ကထံ ကတွာ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် “အကယ်၍ ကထိန်ခင်းခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပါမူ ဤရဟန်းတို့သည် သင်္ကန်းတစ်ထည်ကို ထားခဲ့၍ သင်းပိုင်နှင့် ဧကသီမျှဖြင့် လာကြသဖြင့် ဤမျှလောက် ပင်ပန်းကြရမည် မဟုတ်ပေ။ ဤကထိန်ခင်းခြင်း မည်သည်ကိုလည်း အလုံးစုံသော ဘုရားရှင်တို့ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်ပြီ” ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် ကထိန်ခင်းခြင်းကို ခွင့်ပြုလို၍ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူကာ “အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ตตฺถ [Pg.388] อตฺถตกถินานํ โวติ นิปาตมตฺตํ โวกาโร; อตฺถตกถินานนฺติ อตฺโถ. เอวญฺหิ สติ ปรโต ‘‘โส เนสํ ภวิสฺสตี’’ติ ยุชฺชติ. อถ วา โวติ สามิวจนเมเวตํ. โส เนสนฺติ เอตฺถ ปน โส จีวรุปฺปาโท เย อตฺถตกถินา, เตสํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

ထို “အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသော စကားရပ်၌— “အတ္ထတကထိနာနံ ဝေါ” ဟူသော စကားရပ်တွင် “ဝေါ” သဒ္ဒါသည် အနက်မရသော နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ “အတ္ထတကထိနာနံ” (ကထိန်ခင်းပြီးသော ရဟန်းတို့၏) ဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့ “ဝေါ” သဒ္ဒါကို နိပါတ်မျှဟု ယူဆမှသာ နောက်ပိုင်းရှိ “သော နေသံ ဘဝိဿတိ” ဟူသော စကားနှင့် ဆီလျော်ပေမည်။ သို့မဟုတ်မူကား “ဝေါ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် သာမီဝိဘတ်ပင် ဖြစ်သည်။ “သော နေသံ” ဟူသော စကားရပ်၌ “သော” ဟူသည် ထိုသင်္ကန်း၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုပြီး၊ ကထိန်ခင်းပြီးသော သင်တို့နှင့်တကွသော ရဟန်းအားလုံးတို့၏အဖို့ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု အနက်ရသည်။

ตตฺถ อนามนฺตจาโรติ ยาว กถินํ น อุทฺธริยติ, ตาว อนามนฺเตตฺวา จรณํ กปฺปิสฺสติ, จาริตฺตสิกฺขาปเทน อนาปตฺติ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อสมาทานจาโรติ ติจีวรํ อสมาทาย จรณํ; จีวรวิปฺปวาโส กปฺปิสฺสตีติ อตฺโถ. คณโภชนนฺติ คณโภชนมฺปิ กปฺปิสฺสติ. ยาวทตฺถจีวรนฺติ ยาวตฺตเกน จีวเรน อตฺโถ, ตาวตฺตกํ อนธิฏฺฐิตํ อวิกปฺปิตํ กปฺปิสฺสตีติ อตฺโถ. โย จ ตตฺถ จีวรุปฺปาโทติ ตตฺถ กถินตฺถตสีมายํ มตกจีวรํ วา โหตุ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนํ วา สงฺฆิเกน ตตฺรุปฺปาเทน อาภตํ วา, เยน เกนจิ อากาเรน ยํ สงฺฆิกจีวรํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เตสํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

ထိုကထိန်အာနိသင်ငါးပါးတို့တွင်— “အနာမန္တစာရော” ဟူသည် ကထိန်ကို မနုတ်အပ်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ခွင့်မပန်ဘဲ အိမ်တို့၌ လှည့်လည်ခြင်းသည် အပ်စပ်လတ္တံ့၊ စာရိတ္တသိက္ခာပုဒ်အရ အာပတ်မသင့်လတ္တံ့ဟု အနက်ရသည်။ “အသမာဒါနစာရော” ဟူသည် သုံးထည်သော သင်္ကန်းကို မယူဘဲ လှည့်လည်ခြင်းသည် အပ်စပ်လတ္တံ့၊ အဓိဋ္ဌာန်တင်ထားသော သင်္ကန်းနှင့် ညဉ့်အခါ ကင်း၍ နေခြင်းသည် အပ်စပ်လတ္တံ့ဟု အနက်ရသည်။ “ဂဏဘောဇနံ” ဟူသည် ဂဏဘောဇဉ်ကို စားခြင်းသည်လည်း အပ်စပ်လတ္တံ့။ “ယာဝဒတ္ထစီဝရံ” ဟူသည် အလိုရှိသမျှသော သင်္ကန်းကို အဓိဋ္ဌာန်မတင်ဘဲ၊ သို့မဟုတ် ဝိကပ္ပနာမပြုဘဲ ထားသော်လည်း အပ်စပ်လတ္တံ့ဟု အနက်ရသည်။ “ယော စ တတ္ထ စီဝရုပ္ပါဒေါ” ဟူသည် ထိုကထိန်ခင်းရာ ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ သေသူ၏ အဝတ်သင်္ကန်းဖြစ်စေ၊ သံဃာကို ရည်စူး၍ လှူဒါန်းသော သံဃိကအဝတ်သင်္ကန်းဖြစ်စေ၊ သံဃာ့ဥစ္စာဖြစ်သော ထိုကျောင်းတိုက်၌ဖြစ်သော ဝတ္ထုဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော အဝတ်သင်္ကန်းဖြစ်စေ၊ တစ်ခုခုသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သံဃိကအဝတ်သင်္ကန်းသည် ထိုကထိန်ခင်းပြီးသော ရဟန်းတို့၏အဖို့ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု အနက်ရသည်။

เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว กถินํ อตฺถริตพฺพนฺติ เอตฺถ กถินตฺถารํ เก ลภนฺติ, เก น ลภนฺตีติ? คณนวเสน ตาว ปจฺฉิมโกฏิยา ปญฺจ ชนา ลภนฺติ, อุทฺธํ สตสหสฺสมฺปิ, ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ลภนฺติ. วุตฺถวสฺสวเสน ปุริมิกาย วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปฐมปวารณาย ปวาริตา ลภนฺติ, ฉินฺนวสฺสา วา ปจฺฉิมิกาย อุปคตา วา น ลภนฺติ, อญฺญสฺมึ วิหาเร วุตฺถวสฺสาปิ น ลภนฺตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ. ปุริมิกาย อุปคตานํ ปน สพฺเพ คณปูรกา โหนฺติ, อานิสํสํ น ลภนฺติ, อานิสํโส อิตเรสํเยว โหติ. สเจ ปุริมิกาย อุปคตา จตฺตาโร วา โหนฺติ ตโย วา ทฺเว วา เอโก วา, อิตเร คณปูรเก กตฺวา กถินํ อตฺถริตพฺพํ. อถ จตฺตาโร ภิกฺขู อุปคตา, เอโก ปริปุณฺณวสฺโส สามเณโร, โส เจ ปจฺฉิมิกาย อุปสมฺปชฺชติ, คณปูรโก เจว โหติ, อานิสํสญฺจ ลภติ. ตโย ภิกฺขู ทฺเว สามเณรา, ทฺเว ภิกฺขู ตโย สามเณรา, เอโก ภิกฺขุ จตฺตาโร สามเณราติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สเจ ปุริมิกาย อุปคตา กถินตฺถารกุสลา น โหนฺติ, อตฺถารกุสลา ขนฺธกภาณกเถรา ปริเยสิตฺวา อาเนตพฺพา. กมฺมวาจํ สาเวตฺวา กถินํ อตฺถราเปตฺวา ทานญฺจ ภุญฺชิตฺวา คมิสฺสนฺติ. อานิสํโส ปน อิตเรสํเยว โหติ.

“ဧဝဉ္စ ပန ဘိက္ခဝေ ကထိနံ အတ္ထရိတဗ္ဗံ” ဟူသော စကားရပ်၌— အဘယ်သူတို့သည် ကထိန်ခင်းခွင့် ရကြသနည်း၊ အဘယ်သူတို့သည် မရကြသနည်းဟူသော အမေးရှိသည်။ အရေအတွက်အားဖြင့် အနည်းဆုံး ငါးပါးရှိသော ရဟန်းတို့သည် ကထိန်ခင်းခွင့် ရကြကုန်၏။ အထက်သို့ တစ်သိန်းသော ရဟန်းတို့သော်လည်း ရကြကုန်၏။ ငါးပါးအောက်နည်းသော ရဟန်းတို့ကား မရကြကုန်။ ဝါဆိုဝါကပ်မှု၏ အစွမ်းဖြင့် ပုရိမဝါ၌ ဝါကပ်၍ သီတင်းကျွတ်လပြည့် ပထမပဝါရဏာနေ့၌ ပဝါရဏာပြုပြီးသော ရဟန်းတို့သည် ကထိန်ခင်းခွင့် ရကြကုန်၏။ ဝါကျိုးပြတ်သူများ သို့မဟုတ် ပစ္ဆိမဝါ၌ ဝါကပ်သော ရဟန်းတို့သည် ကထိန်ခင်းခွင့် မရကြကုန်။ အခြားကျောင်းတိုက်၌ ဝါကပ်ခဲ့သော ရဟန်းတို့သည်လည်း ကထိန်ခင်းခွင့် မရကြကုန်ဟု မဟာပစ္စရီကျမ်း၌ မိန့်ဆိုသည်။ သို့ရာတွင် ပုရိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့သည် ဂိုဏ်းပြည့်စေသူ (ဂဏပူရက) များ ဖြစ်ကြသော်လည်း အာနိသင်ကိုမူ မရကြကုန်၊ အာနိသင်သည် အခြားရဟန်းတို့အားသာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပုရိမဝါကပ်သော ရဟန်းသည် လေးပါး၊ သုံးပါး၊ နှစ်ပါး သို့မဟုတ် တစ်ပါးသာ ရှိအံ့။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အခြားရဟန်းတို့ကို ဂိုဏ်းပြည့်စေသူ (ဂဏပူရက) ပြု၍ ကထိန်ခင်းအပ်၏။ အကယ်၍ ရဟန်းလေးပါး ဝါကပ်ခဲ့ပြီး အသက်နှစ်ဆယ်ပြည့်သော သာမဏေတစ်ပါးလည်း ဝါကပ်ခဲ့အံ့။ ထိုသာမဏေသည် ပစ္ဆိမဝါ၌ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပါက ထိုရဟန်းသစ်သည် ဂိုဏ်းပြည့်စေနိုင်သူလည်း ဖြစ်ကာ ကထိန်အာနိသင်ကိုလည်း ရရှိသည်။ ရဟန်းသုံးပါးနှင့် သာမဏေနှစ်ပါး၊ ရဟန်းနှစ်ပါးနှင့် သာမဏေသုံးပါး၊ ရဟန်းတစ်ပါးနှင့် သာမဏေလေးပါး စသည်ဖြင့် ဝါကပ်ခဲ့ကြရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ပုရိမဝါကပ်သော ရဟန်းတို့သည် ကထိန်ခင်းခြင်း၌ မကျွမ်းကျင်ကြပါမူ ကထိန်ခင်းခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သော ခန္ဓကဘာဏကထေရ်တို့ကို ရှာဖွေပင့်ဆောင်အပ်ကုန်၏။ ထိုမထေရ်တို့သည် ကမ္မဝါစာ ဖတ်ကြား၍ ကထိန်ခင်းစေပြီးလျှင် အလှူဒါနကို သုံးဆောင်ပြီး ပြန်ကြွကြကုန်လတ္တံ့။ ကထိန်အာနိသင်သည်ကား ကျန်ရှိသော ရဟန်းတို့အားသာ ဖြစ်၏။

กถินํ [Pg.389] เกน ทินฺนํ วฏฺฏติ? เยน เกนจิ เทเวน วา มนุสฺเสน วา ปญฺจนฺนํ วา สหธมฺมิกานํ อญฺญตเรน ทินฺนํ วฏฺฏติ. กถินทายกสฺส วตฺตํ อตฺถิ, สเจ โส ตํ อชานนฺโต ปุจฺฉติ – ‘‘ภนฺเต กถํ กถินํ ทาตพฺพ’’นฺติ ตสฺส เอวํ อาจิกฺขิตพฺพํ – ‘‘ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรปฺปโหนกํ สูริยุคฺคมนสมเย วตฺถํ ‘กถินจีวรํ เทมา’ติ ทาตุํ วฏฺฏติ, ตสฺส ปริกมฺมตฺถํ เอตฺตกา นาม สูจิโย, เอตฺตกํ สุตฺตํ, เอตฺตกํ รชนํ, ปริกมฺมํ กโรนฺตานํ เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ยาคุภตฺตญฺจ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

ကထိန်သင်္ကန်းကို မည်သူလှူဒါန်းလျှင် အပ်စပ်သနည်းဟူသော အမေးရှိသည်။ နတ်ဖြစ်စေ၊ လူဖြစ်စေ၊ သီတင်းသုံးဖော် ငါးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးဖြစ်စေ မည်သူမဆို လှူဒါန်းအပ်သော ကထိန်သည် အပ်စပ်ပေသည်။ ကထိန်အလှူရှင်၌ ပြုဖွယ်ဝတ်ရှိ၏။ အကယ်၍ ထိုအလှူရှင်သည် ထိုဝတ်ကို မသိသဖြင့် “အရှင်ဘုရား၊ ကထိန်သင်္ကန်းကို မည်သို့လှူဒါန်းရပါမည်နည်း” ဟု မေးမြန်းပါက သူ့အား ဤသို့ ပြောပြအပ်၏— “သုံးထည်သော သင်္ကန်းတို့တွင် တစ်ထည်ထည်အတွက် လောက်ငသော အဝတ်ကို နေထွက်ချိန်၌ ‘ကထိန်လျာအဝတ်ကို လှူဒါန်းပါ၏’ ဟု လျှောက်ထား၍ လှူဒါန်းထိုက်ပါသည်။ ထိုကထိန်လျာအဝတ်ကို ချုပ်လုပ်ဆိုးဖွယ်ကိစ္စအတွက် အပ်၊ အပ်ချည်၊ ဆိုးရည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ကြကုန်သော ရဟန်းတို့အတွက် ယာဂုနှင့် ဆွမ်းကိုလည်းကောင်း လှူဒါန်းခြင်းသည် အပ်စပ်လျော်ကန်ပါသည်” ဟု ပြောပြအပ်၏။

กถินตฺถารเกนาปิ ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺนํ กถินํ อตฺถรนฺเตน วตฺตํ ชานิตพฺพํ. ตนฺตวายเคหโต หิ อาภตสนฺตาเนเนว ขลิมกฺขิตสาฏโก น วฏฺฏติ, มลีนสาฏโกปิ น วฏฺฏติ, ตสฺมา กถินตฺถารสาฏกํ ลภิตฺวา สุฏฺฐุ โธวิตฺวา สูจิอาทีนิ จีวรกมฺมูปกรณานิ สชฺเชตฺวา พหูหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ตทเหว สิพฺพิตฺวา นิฏฺฐิตสูจิกมฺมํ รชิตฺวา กปฺปพินฺทุํ ทตฺวา กถินํ อตฺถริตพฺพํ. สเจ ตสฺมึ อนตฺถเตเยว อญฺญํ กถินสาฏกํ อาหรติ, อญฺญานิ จ พหูนิ กถินานิสํสวตฺถานิ เทติ, โย อานิสํสํ พหุํ เทติ, ตสฺส สนฺตเกเนว อตฺถริตพฺพํ. อิตโร ยถา ตถา โอวทิตฺวา สญฺญาเปตพฺโพ.

ကထိန်ခင်းမည့် ရဟန်းသည်လည်း တရားနှင့်အညီ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကထိန်ကို ခင်းလိုသောအခါ ကျင့်ဝတ်ကို သိရှိထားအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရက်ကန်းသည်တို့၏ အိမ်မှ ဆောင်ယူခဲ့သည့်အတိုင်း ကစီရည်ဖြင့် လိမ်းကျံထားသော အဝတ်သည် မအပ်စပ်သကဲ့သို့ အညစ်အကြေးရှိသော အဝတ်သည်လည်း မအပ်စပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ကထိန်လျာအဝတ်ကို ရရှိသောအခါ ကောင်းစွာ ဖွပ်လျှော်ပြီးလျှင် အပ်အစရှိသော သင်္ကန်းချုပ်လုပ်မှုဆိုင်ရာ အသုံးအဆောင်များကို ပြင်ဆင်၍ များစွာသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ထိုနေ့ချင်း၌ပင် ချုပ်လုပ်ကာ၊ ချုပ်လုပ်ခြင်းကိစ္စ ပြီးစီးသောအခါ ဆိုး၍၊ ကပ္ပဗိန္ဒုထိုးပြီးမှသာ ကထိန်ခင်းအပ်၏။ ထိုကထိန်ကို မခင်းရသေးမီအတွင်း၌ အကယ်၍ အခြားသော ကထိန်လျာအဝတ်ကို ယူဆောင်လာခဲ့ပြီး ကထိန်အာနိသင်ဖြစ်သော အခြားများစွာသော ကထိန်ရံအဝတ်များကိုလည်း လှူဒါန်းအံ့၊ ထိုသို့ရှိသော် အကြင်ဒါယကာသည် ကထိန်ရံအဝတ်ကို များစွာ လှူဒါန်း၏၊ ထိုဒါယကာ၏ အဝတ်ဖြင့်သာ ကထိန်ခင်းအပ်၏။ အခြားသော ဒါယကာကိုမူ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ဆုံးမကာ နားလည်အောင် ရှင်းပြအပ်၏။

กถินํ ปน เกน อตฺถริตพฺพํ? ยสฺส สงฺโฆ กถินจีวรํ เทติ. สงฺเฆน ปน กสฺส ทาตพฺพํ? โย ชิณฺณจีวโร โหติ. สเจ พหู ชิณฺณจีวรา โหนฺติ, วุฑฺฒสฺส ทาตพฺพํ. วุฑฺเฒสุปิ โย มหาปริโส ตทเหว จีวรํ กตฺวา อตฺถริตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ทาตพฺพํ. สเจ วุฑฺโฒ น สกฺโกติ นวกตโร สกฺโกติ, ตสฺส ทาตพฺพํ. อปิจ สงฺเฆน มหาเถรสฺส สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา ‘‘ตุมฺเห ภนฺเต คณฺหถ, มยํ กตฺวา ทสฺสามา’’ติ วตฺตพฺพํ. ตีสุ จีวเรสุ ยํ ชิณฺณํ โหติ, ตทตฺถาย ทาตพฺพํ. ปกติยา ทุปฏฺฏจีวรสฺส ทุปฏฺฏตฺถาเยว ทาตพฺพํ. สเจปิสฺส เอกปฏฺฏจีวรํ ฆนํ โหติ, กถินสาฏโก จ เปลโว, สารุปฺปตฺถาย ทุปฏฺฏปฺปโหนกเมว ทาตพฺพํ, ‘‘อหํ อลภนฺโต เอกปฏฺฏํ ปารุปามี’’ติ วทนฺตสฺสาปิ ทุปฏฺฏํ ทาตุํ วฏฺฏติ. โย ปน โลภปกติโก โหติ, ตสฺส น ทาตพฺพํ. เตนาปิ ‘‘กถินํ อตฺถริตฺวา ปจฺฉา สิพฺพิตฺวา ทฺเว จีวรานิ กริสฺสามี’’ติ น คเหตพฺพํ. ยสฺส ปน ทียติ, ตสฺส เยน วิธินา ทาตพฺพํ, ตํ [Pg.390] ทสฺเสตุํ ‘‘เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว กถินํ อตฺถริตพฺพ’’นฺติ อารภิตฺวา สุณาตุ เม ภนฺเตติอาทิกา ทานกมฺมวาจา ตาว วุตฺตา.

ကထိန်ကို အဘယ်သူသည် ခင်းအပ်ပါသနည်း? သံဃာက ကထိန်သင်္ကန်း ပေးအပ်သော ရဟန်းသည် ခင်းအပ်၏။ သံဃာသည် ထိုသင်္ကန်းကို အဘယ်သူအား ပေးအပ်ထိုက်ပါသနည်း? သင်္ကန်း ဟောင်းနွမ်းသော ရဟန်းအား ပေးအပ်ထိုက်၏။ အကယ်၍ သင်္ကန်းဟောင်းနွမ်းသော ရဟန်းတို့ များပြားနေပါက ဝါကြီးသော ရဟန်းအား ပေးအပ်ထိုက်၏။ ဝါကြီးသော ရဟန်းတို့တွင်လည်း အကြင်ရဟန်းသည် အခြွေအရံ ပရိသတ်များပြားသဖြင့် ထိုနေ့၌ပင် သင်္ကန်းဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ ခင်းနိုင်စွမ်းရှိသော် ထိုရဟန်းအား ပေးအပ်ထိုက်၏။ အကယ်၍ ဝါကြီးသော ရဟန်းသည် မစွမ်းနိုင်ဘဲ ဝါငယ်သော ရဟန်းက စွမ်းနိုင်ပါက ထိုဝါငယ်သော ရဟန်းအား ပေးအပ်ထိုက်၏။ သို့သော်လည်း သံဃာသည် မဟာထေရ်မြတ်ကို ချီးမြှင့်ထောက်ပံ့ခြင်းကို ပြုထိုက်လှပေ၏။ ထို့ကြောင့် “အရှင်ဘုရား၊ လက်ခံတော်မူပါ၊ တပည့်တော်တို့ သင်္ကန်းဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ လှူဒါန်းပါမည်” ဟု လျှောက်ထားအပ်၏။ သုံးထည်သော သင်္ကန်းတို့တွင် အကြင်သင်္ကန်းသည် ဟောင်းနွမ်း၏၊ ထိုဟောင်းနွမ်းသော သင်္ကန်းအတွက် ရည်ရွယ်၍ ပေးအပ်ထိုက်၏။ ပင်ကိုက နှစ်ထပ်သင်္ကန်း ဝတ်သော ရဟန်းအား နှစ်ထပ်အကျိုးငှာပင် ပေးအပ်ထိုက်၏။ ထိုရဟန်း၏ တစ်ထပ်သင်္ကန်းသည် ထူထဲခိုင်ခံ့သော်လည်း ကထိန်လျာအဝတ်သည် ပါးလွှာနေအံ့၊ လျောက်ပတ်စေရန်အတွက် နှစ်ထပ်စာ လောက်ရုံမျှသာ ပေးအပ်ထိုက်၏။ “ငါသည် နှစ်ထပ်သင်္ကန်းကို မရလျှင် တစ်ထပ်သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံပါမည်” ဟု ပြောဆိုသော ရဟန်းအားလည်း နှစ်ထပ်သင်္ကန်းကို ပေးအပ်ထိုက်၏။ လောဘကြီးသော သဘောရှိသော ရဟန်းအားမူ မပေးအပ်ထိုက်ပေ။ ထိုရဟန်းသည်လည်း “ကထိန်ခင်းပြီးမှ နောက်မှချုပ်၍ သင်္ကန်းနှစ်ထည် ပြုလုပ်မည်” ဟု ကြံစည်၍ မယူအပ်ပေ။ အကြင်ရဟန်းအား ပေးအပ်၏၊ ထိုပေးအပ်သော ရဟန်းအား မည်သည့်အစီအစဉ်ဖြင့် ပေးအပ်ထိုက်သနည်းဟူသော ထိုအစီအစဉ်ကို ပြသရန် “evañca pana bhikkhave kathinaṃ attharitabba” ဟူ၍ စတင်ကာ “suṇātu me bhante” အစရှိသော ကထိန်လှူဒါန်းခြင်း ကမ္မဝါစာကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီ။

เอวํ ทินฺเน ปน กถิเน สเจ ตํ กถินทุสฺสํ นิฏฺฐิตปริกมฺมเมว โหติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ นิฏฺฐิตปริกมฺมํ โหติ, ‘‘อหํ เถโร’’ติ วา ‘‘พหุสฺสุโต’’ติ วา เอเกนาปิ อกาตุํ น ลพฺภติ, สพฺเพเหว สนฺนิปติตฺวา โธวนสิพฺพนรชนานิ นิฏฺฐาเปตพฺพานิ. อิทญฺหิ กถินวตฺตํ นาม พุทฺธปฺปสตฺถํ. อตีเต ปทุมุตฺตโรปิ ภควา กถินวตฺตํ อกาสิ. ตสฺส กิร อคฺคสาวโก สุชาตตฺเถโร นาม กถินํ คณฺหิ, ตํ สตฺถา อฏฺฐสฏฺฐิยา ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ สทฺธึ นิสีทิตฺวา อกาสิ.

ဤသို့ ကထိန်လျာအဝတ်ကို ပေးလှူပြီးသောအခါ ထိုကထိန်လျာအဝတ်သည် အပြီးအစီး ပြုပြင်ပြီးဖြစ်ပါက ကောင်း၏။ အကယ်၍ အပြီးအစီး ပြုပြင်ပြီး မဟုတ်ပါက “ငါသည် မထေရ်ကြီးဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ငါသည် ဗဟုသုတအကြားအမြင်များသူဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုကာ မည်သည့်ရဟန်းတစ်ပါးမျှ မကူညီဘဲ နေခွင့်မရှိပေ။ ရဟန်းအားလုံး စည်းဝေးစုရုံးကြပြီးလျှင် ဖွပ်လျှော်ခြင်း၊ ချုပ်လုပ်ခြင်း၊ ဆိုးခြင်း ကိစ္စရပ်များကို ပြီးစီးစေအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤကထိန်ကျင့်ဝတ်ကို မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ လွန်လေပြီးသောအခါက ပဒုမုတ္တရ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကထိန်ကျင့်ဝတ်ကို ပြုတော်မူခဲ့ဖူး၏။ ထိုဘုရားရှင်၏ အဂ္ဂသာဝကဖြစ်သော သုဇာတမထေရ်သည် ကထိန်ကို ခံယူရာတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ခြောက်သန်းရှစ်သိန်းသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ သီတင်းသုံးထိုင်တော်မူ၍ ကထိန်အမှုကို ပြုတော်မူခဲ့၏။

กตปริโยสิตํ ปน กถินํ คเหตฺวา อตฺถารเกน ภิกฺขุนา ‘‘สเจ สงฺฆาฏิยา กถินํ อตฺถริตุกาโม โหติ, โปราณิกา สงฺฆาฏิ ปจฺจุทฺธริตพฺพา, นวา สงฺฆาฏิ อธิฏฺฐาตพฺพา. ‘อิมาย สงฺฆาฏิยา กถินํ อตฺถรามี’ติ วาจา ภินฺทิตพฺพา’’ติอาทินา ปริวาเร วุตฺตวิธาเนน กถินํ อตฺถริตพฺพํ. อตฺถริตฺวา จ ปน ‘‘เตน กถินตฺถารเกน ภิกฺขุนา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อตฺถตํ ภนฺเต สงฺฆสฺส กถินํ, ธมฺมิโก กถินตฺถาโร, อนุโมทถา’ติ เตหิ อนุโมทเกหิ ภิกฺขูหิ เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อตฺถตํ อาวุโส สงฺฆสฺส กถินํ, ธมฺมิโก กถินตฺถาโร, อนุโมทามา’’ติ เอวมาทินา ปริวาเร วุตฺตวิธาเนเนว อนุโมทาเปตพฺพํ, อิตเรหิ จ อนุโมทิตพฺพํ. เอวํ สพฺเพสํ อตฺถตํ โหติ กถินํ. วุตฺตญฺเหตํ ปริวาเร ‘‘ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อตฺถตํ โหติ กถินํ – อตฺถารกสฺส จ อนุโมทกสฺส จา’’ติ (ปริ. ๔๐๓). ปุนปิ วุตฺตํ – ‘‘น สงฺโฆ กถินํ อตฺถรติ, น คโณ กถินํ อตฺถรติ, ปุคฺคโล กถินํ อตฺถรติ, สงฺฆสฺส อนุโมทนา คณสฺส อนุโมทนา ปุคฺคลสฺส อตฺถารา สงฺฆสฺส อตฺถตํ โหติ กถินํ, คณสฺส อตฺถตํ โหติ กถินํ, ปุคฺคลสฺส อตฺถตํ โหติ กถินํ’’ติ (ปริ. ๔๑๔).

ချုပ်လုပ်ဆိုးပြီး၍ ပြီးဆုံးသော ကထိန်သင်္ကန်းကို ယူ၍ ခင်းမည့် ရဟန်းသည် “အကယ်၍ သင်္ကန်းကြီး (သံဃာဋိ) ဖြင့် ကထိန်ခင်းလိုပါက ယခင်အသုံးပြုသော သင်္ကန်းကြီးကို ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ အသစ်သော သင်္ကန်းကြီးကို အဓိဋ္ဌာန်တင်ရမည်။ ‘ဣမာယ သံဃာဋိယာ ကထိနံ အတ္ထရာမိ’ (ဤသင်္ကန်းကြီးဖြင့် ကထိန်ခင်းပါ၏) ဟု နှုတ်မြွက်ဆိုရမည်” အစရှိသဖြင့် ပရိဝါပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အစီအစဉ်အတိုင်း ကထိန်ခင်းအပ်၏။ ခင်းပြီးသောအခါ ကထိန်ခင်းသော ရဟန်းသည် သံဃာထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ကိုယ်ဝတ် (ဧကသီ) ကို လက်ဝဲပခုံးထက်၌ တင်ကာ လက်အုပ်ချီလျက် “အရှင်ဘုရားတို့၊ သံဃာအား ကထိန်ကို ခင်းအပ်ပါပြီ၊ ကထိန်ခင်းခြင်းသည် တရားနှင့် ညီညွတ်ပါ၏၊ အနုမောဒနာပြုတော်မူကြပါကုန်လော” ဟု လျှောက်ထားအပ်၏။ ထိုအနုမောဒနာပြုကြသော ရဟန်းတို့ကလည်း ကိုယ်ဝတ်ကို လက်ဝဲပခုံးထက်၌ တင်ကာ လက်အုပ်ချီလျက် “ငါ့ရှင်၊ သံဃာအား ကထိန်ကို ခင်းအပ်ပါပြီ၊ ကထိန်ခင်းခြင်းသည် တရားနှင့် ညီညွတ်ပါ၏၊ ငါတို့ အနုမောဒနာပြုပါကုန်၏” ဟူ၍ ဤသို့စသော ပရိဝါပါဠိတော်လာ နည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနုမောဒနာပြုစေအပ်၏၊ အခြားသောရဟန်းတို့ကလည်း အနုမောဒနာပြုအပ်၏။ ဤသို့ပြုခြင်းဖြင့် အားလုံးသောရဟန်းတို့အား ကထိန်ခင်းပြီး ဖြစ်လေသည်။ ဤသို့လျှင် ပရိဝါပါဠိတော်၌ “ကထိန်ခင်းသောသူနှင့် အနုမောဒနာပြုသောသူတည်းဟူသော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့အား ကထိန်ခင်းပြီးဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ တစ်ဖန်လည်း “သံဃာသည် ကထိန်ကို ကိုယ်တိုင်မခင်း၊ ဂိုဏ်းသည် ကထိန်ကို ကိုယ်တိုင်မခင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းသာ ကထိန်ကို ခင်း၏။ သံဃာ၏ အနုမောဒနာပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်း၏ အနုမောဒနာပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏ ခင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သံဃာအား ကထိန်ခင်းပြီးဖြစ်၏၊ ဂိုဏ်းအား ကထိန်ခင်းပြီးဖြစ်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်အား ကထိန်ခင်းပြီးဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြန်၏။

เอวํ อตฺถเต ปน กถิเน สเจ กถินจีวเรน สทฺธึ อาภตํ อานิสํสํ ทายกา ‘‘เยน อมฺหากํ กถินํ คหิตํ, ตสฺเสว เทมา’’ติ เทนฺติ[Pg.391], ภิกฺขุสงฺโฆ อนิสฺสโร. อถ อวิจาเรตฺวาว ทตฺวา คจฺฉนฺติ, ภิกฺขุสงฺโฆ อิสฺสโร. ตสฺมา สเจ กถินตฺถารกสฺส เสสจีวรานิปิ ทุพฺพลานิ โหนฺติ, สงฺเฆน อปโลเกตฺวา เตสมฺปิ อตฺถาย วตฺถานิ ทาตพฺพานิ. กมฺมวาจา ปน เอกาเยว วฏฺฏติ. อวเสเส กถินานิสํเส พลววตฺถานิ วสฺสาวาสิกฏฺฐิติกาย ทาตพฺพานิ, ฐิติกาย อภาเว เถราสนโต ปฏฺฐาย ทาตพฺพานิ, ครุภณฺฑํ น ภาเชตพฺพํ. สเจ ปน เอกสีมาย พหู วิหารา โหนฺติ, สพฺเพ ภิกฺขู สนฺนิปาเตตฺวา เอกตฺถ กถินํ อตฺถริตพฺพํ, วิสุํ วิสุํ อตฺถริตุํ น วฏฺฏติ.

ဤသို့ ကထိန်ခင်းပြီးသောအခါ ကထိန်သင်္ကန်းနှင့်အတူ ယူဆောင်လာသော ကထိန်ရံအဝတ်များကို ဒါယကာတို့က “အကြင်ရဟန်းသည် တပည့်တော်တို့၏ ကထိန်ကို ခံယူတော်မူ၏၊ ထိုရဟန်းအားသာ လှူဒါန်းပါ၏” ဟု လျှောက်၍ လှူဒါန်းကြပါက ရဟန်းသံဃာသည် ထိုအဝတ်များကို အစိုးမရပေ။ အကယ်၍ အထူးမစီစစ်ဘဲ လှူဒါန်းကာ သွားကြပါမူ ရဟန်းသံဃာသည် အစိုးရ၏။ ထို့ကြောင့် ကထိန်ခင်းသော ရဟန်း၏ ကြွင်းကျန်သော သင်္ကန်းတို့သည် ဆွေးမြည့်ဟောင်းနွမ်းနေပါက သံဃာ့ထံ ခွင့်ပန်၍ ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်းအတွက် ထိုအဝတ်များကို ပေးထိုက်၏။ ကမ္မဝါစာဖတ်ခြင်းကား တစ်ကြိမ်သာလျှင် အပ်စပ်၏။ ကြွင်းကျန်သော ကထိန်အာနိသင်ဖြစ်သည့် အဝတ်ကောင်းများကို ဝါကပ်သောရဟန်းတို့၏ ဝါစဉ်အလိုက် ပေးအပ်ထိုက်၏။ ဝါစဉ်အစဉ်မရှိပါက ထေရ်ကြီးဝါကြီးစဉ်အတိုင်း ပေးအပ်ထိုက်၏။ ဂရုဘဏ်ပစ္စည်းကိုမူ မဝေဖန်အပ်ပေ။ အကယ်၍ သိမ်တစ်ခုတည်းအတွင်း၌ ကျောင်းတိုက်များစွာ ရှိပါက ရဟန်းအားလုံးကို စည်းဝေးစေပြီးလျှင် တစ်နေရာတည်း၌သာ ကထိန်ခင်းအပ်၏။ ကျောင်းတိုက်အသီးသီး ခွဲခြား၍ ခင်းခြင်းမပြုအပ်ပေ။

๓๐๘. อิทานิ ยถา จ กถินํ อตฺถตํ โหติ, ยถา จ อนตฺถตํ, ตํ วิธึ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว อตฺถตํ โหติ กถินํ เอวํ อนตฺถตนฺติ วตฺวา อกรณียญฺเจว มหาภูมิกญฺจ อนตฺถตลกฺขณํ ตาว ทสฺเสนฺโต น อุลฺลิขิตมตฺเตนาติอาทิเก จตุวีสติ อากาเร ทสฺเสสิ. ตโต ปรํ อตฺถตลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อหเตน อตฺถตนฺติอาทิเก สตฺตรส อากาเร ทสฺเสสิ. ปริวาเรปิ หิ ‘‘จตุวีสติยา อากาเรหิ อนตฺถตํ โหติ กถินํ, สตฺตรสหิ อากาเรหิ อตฺถตํ โหติ กถิน’’นฺติ อิทเมว ลกฺขณํ วุตฺตํ.

၃၀၈. ယခုအခါ မည်သည့်နည်းလမ်းဖြင့် ကထိန်ခင်းပြီးမြောက်သည်၊ မည်သည့်နည်းလမ်းဖြင့် ကထိန်မခင်းရသေးသည် ဖြစ်သည်ဟူသော ထိုအစီအစဉ်ကို အကျယ်တဝင့် ပြသရန်အလို့ငှာ “evañca pana bhikkhave atthataṃ hoti kathinaṃ evaṃ anatthataṃ” ဟု ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် မပြုအပ်သည်လည်းဖြစ်သော၊ အခြေခံကျယ်ပြန့်သည်လည်းဖြစ်သော ကထိန်မခင်းဖြစ်ခြင်း (အနတ္ထတ) ၏ လက္ခဏာကို ရှေးဦးစွာ ပြသလိုသဖြင့် “na ullikhitamattena” အစရှိသော နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပြသတော်မူခဲ့၏။ ထိုမှတစ်ပါး ကထိန်ခင်းပြီးခြင်း (အတ္ထတ) ၏ လက္ခဏာကို ပြသလိုသဖြင့် “ahatena atthataṃ” အစရှိသော တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ကို ပြသတော်မူခဲ့၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိဝါပါဠိတော်၌လည်း “နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ကထိန်မခင်းဖြစ်ပေ၊ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ကထိန်ခင်းပြီးမြောက်ပေ၏” ဟု ဤလက္ခဏာကိုပင် မြတ်စွာဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့သောကြောင့်တည်း။

ตตฺถ อุลฺลิขิตมตฺเตนาติ ทีฆโต จ ปุถุลโต จ ปมาณคฺคหณมตฺเตน. ปมาณญฺหิ คณฺหนฺโต ตสฺส ตสฺส ปเทสสฺส สญฺชานนตฺถํ นขาทีหิ วา ปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต อุลฺลิขติ, นลาฏาทีสุ วา ฆํสติ, ตสฺมา ตํ ปมาณคฺคหณํ ‘‘อุลฺลิขิตมตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. โธวนมตฺเตนาติ กถินทุสฺสโธวนมตฺเตน. จีวรวิจารณมตฺเตนาติ ‘‘ปญฺจกํ วา สตฺตกํ วา นวกํ วา เอกาทสกํ วา โหตู’’ติ เอวํ วิจาริตมตฺเตน. เฉทนมตฺเตนาติ ยถาวิจาริตสฺส วตฺถสฺส เฉทนมตฺเตน. พนฺธนมตฺเตนาติ โมฆสุตฺตกาโรปนมตฺเตน. โอวฏฺฏิยกรณมตฺเตนาติ โมฆสุตฺตกานุสาเรน ทีฆสิพฺพิตมตฺเตน. กณฺฑุสกรณมตฺเตนาติ มุทฺธิยปตฺตพนฺธนมตฺเตน. ทฬฺหีกมฺมกรณมตฺเตนาติ ทฺเว จิมิลิกาโย เอกโต กตฺวา สิพฺพิตมตฺเตน. อถ วา ปฐมจิมิลิกา ฆเฏตฺวา ฐปิตา โหติ, กถินสาฏกํ ตสฺสา กุจฺฉิจิมิลิกํ กตฺวา สิพฺพิตมตฺเตนาติปิ อตฺโถ. มหาปจฺจริยํ [Pg.392] ‘‘ปกติจีวรสฺส อุปสฺสยทาเนนา’’ติ วุตฺตํ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปกติปตฺตพทฺธจีวรํ ทุปฏฺฏํ กาตุํ กุจฺฉิจิมิลิกํ อลฺลิยาปนมตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. อนุวาตกรณมตฺเตนาติ ปิฏฺฐิอนุวาตาโรปนมตฺเตน. ปริภณฺฑกรณมตฺเตนาติ กุจฺฉิอนอุวาตาโรปนมตฺเตน. โอวทฺเธยฺยกรณมตฺเตนาติ อาคนฺตุกปตฺตาโรปนมตฺเตน. กถินจีวรโต วา ปตฺตํ คเหตฺวา อญฺญสฺมึ อกถินจีวเร ปตฺตาโรปนมตฺเตน.

ထို (နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော အခြင်းအရာ) တို့တွင် "ullikhitamattena" (ခြစ်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း အတိုင်းအရှည်ကို ယူခြင်းမျှဖြင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဖြတ်ရန်ပမာဏကို ယူသောပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုထိုဖြတ်ရမည့်အရပ်ကို မှတ်သားနိုင်ရန် လက်သည်းစသည်တို့ဖြင့် အပိုင်းအခြားကို ပြလျက် အဝတ်ပေါ်၌ ခြစ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် နဖူးစသည်တို့၌ ပွတ်တိုက်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ ပမာဏယူခြင်းကို "ullikhitamatta" (ခြစ်ရုံမျှ) ဟူ၍ ဆိုသည်။ "dhovanamattena" (လျှော်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ ကထိန်လျာအဝတ်ကို ဖွပ်လျှော်ခြင်းမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "cīvaravicāraṇamattena" (သင်္ကန်းကို စီရင်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ "ငါးခန်းရှိသော သင်္ကန်း သော်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ခန်းရှိသော သင်္ကန်း သော်လည်းကောင်း၊ ကိုးခန်းရှိသော သင်္ကန်း သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်တစ်ခန်းရှိသော သင်္ကန်း သော်လည်းကောင်း ဖြစ်စေ" ဟု ဤသို့ စီရင်အပ်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "chedanamattena" (ဖြတ်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ ထိုသို့ စီရင်ပြီးသော သင်္ကန်းလျာအဝတ်ကို ဖြတ်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "bandhanamattena" (ဖွဲ့စပ်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ အချည်းနှီးသော ချည်မျှင်ငယ်ကို တင်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "ovaṭṭiyakaraṇamattena" (ချုပ်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ အချည်းနှီး တင်ထားသော ချည်စကို အစဉ်လိုက်၍ အလျားချုပ်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "kaṇḍusakaraṇamattena" (တလုပ်မြောင်းချုပ်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ တလုပ်မြောင်းဖြစ်သော အလွှာကို ဖွဲ့စပ်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "daḷhīkammakaraṇamattena" (နှစ်ထပ်ပြုရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ အဝတ်လွှာနှစ်ခုကို တပေါင်းတည်းပြု၍ ချုပ်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ သို့မဟုတ် ပထမအဝတ်လွှာကို ဆက်စပ်၍ ထားအပ်ပြီးဖြစ်ရာ ကထိန်လျာအဝတ်ကို ထိုပထမအဝတ်လွှာ၏ ဝမ်းဘက်ဖြစ်သော အနံအနားပတ်ပြု၍ ချုပ်ရုံမျှဖြင့်လည်း မဟုတ်ပေဟူ၍ အနက်ရ၏။ မဟာပစ္စရီကျမ်း၌ "နဂိုမူလသင်္ကန်းပေါ်၌ အပေါ်ထပ်ကို ထပ်၍ ပေးခြင်းဖြင့် မဖြစ်" ဟု ဆိုထားသည်။ ကုရုန္ဒီကျမ်း၌မူ "မူလကပင် ဖွဲ့စပ်ထားပြီးသော အလွှာရှိသည့် နှစ်ထပ်သင်္ကန်းကို ပြုလုပ်ရန် ဝမ်းဘက်ဖြစ်သော အနံအနားပတ်ကို ကပ်ရုံမျှဖြင့် မဖြစ်" ဟု ဆိုထားသည်။ "anuvātakaraṇamattena" (အနားပတ်တပ်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ ကျောဘက်၌ဖြစ်သော အလျားအနားပတ်ကို တင်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "paribhaṇḍakaraṇamattena" (အနားပတ်တပ်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ ဝမ်းဘက်၌ဖြစ်သော အလျားအနားပတ်ကို တင်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "ovaddheyyakaraṇamattena" (အာဂန္တုကအလွှာတင်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ အာဂန္တုကအလွှာကို တင်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။ သို့မဟုတ် ကထိန်လျာသင်္ကန်းမှ အဝတ်လွှာကို ယူ၍ အခြားကထိန်လျာမဟုတ်သော သင်္ကန်း၌ အာဂန္တုကအလွှာကို တင်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ။

กมฺพลมทฺทนมตฺเตนาติ เอกวารํเยว รชเน ปกฺขิตฺเตน ทนฺตวณฺเณน ปณฺฑุปลาสวณฺเณน วา. สเจ ปน สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา รตฺตมฺปิ สารุปฺปํ โหติ, วฏฺฏติ. นิมิตฺตกเตนาติ ‘‘อิมินา ทุสฺเสน กถินํ อตฺถริสฺสามี’’ติ เอวํ นิมิตฺตกเตน. เอตฺตกเมว หิ ปริวาเร วุตฺตํ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘อยํ สาฏโก สุนฺทโร, สกฺกา อิมินา กถินํ อตฺถริตุ’นฺติ เอวํ นิมิตฺตกมฺมํ กตฺวา ลทฺเธนา’’ติ วุตฺตํ. ปริกถากเตนาติ ‘‘กถินํ นาม ทาตุํ วฏฺฏติ, กถินทายโก พหุํ ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ เอวํ ปริกถาย อุปฺปาทิเตน. กถินํ นาม อติอุกฺกฏฺฐํ วฏฺฏติ, มาตรมฺปิ วิญฺญาเปตุํ น วฏฺฏติ, อากาสโต โอติณฺณสทิสเมว วฏฺฏตีติ. กุกฺกุกเตนาติ ตาวกาลิเกน. สนฺนิธิกเตนาติ เอตฺถ ทุวิโธ สนฺนิธิ กรณสนฺนิธิ จ นิจยสนฺนิธิ จ. ตตฺถ ตทเหว อกตฺวา ฐเปตฺวา กรณํ กรณสนฺนิธิ. สงฺโฆ อชฺช กถินทุสฺสํ ลภิตฺวา ปุนทิวเส เทติ, อยํ นิจยสนฺนิธิ.

"kambalamaddanamattena" (အဆိုးဆေးဖြင့် နယ်ရုံမျှဖြင့်) ဟူသည်မှာ ဆိုးရည်၌ တစ်ကြိမ်မျှသာ ထည့်၍ ဆိုးအပ်သော ဆင်စွယ်ရောင်ရှိသော အဝတ် သို့မဟုတ် သစ်ရွက်ရော်အဆင်းရှိသော အဝတ်ဖြင့် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် ဆိုးထားသော်လည်း ရဟန်းတို့ ဝတ်ရုံရန် လျောက်ပတ်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ကထိန်ခင်းရန် အပ်စပ်၏။ "nimittakatena" (ရည်ညွှန်းအပ်သော သင်္ကန်းဖြင့်) ဟူသည်မှာ "ငါသည် ဤအဝတ်ဖြင့် ကထိန်ခင်းအံ့" ဟု ဤသို့ အရိပ်နိမိတ်ပြုအပ်သော သင်္ကန်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ပရိဝါကျမ်း၌ ဤမျှကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌မူ "ဤအဝတ်သည် ကောင်း၏၊ ဤအဝတ်ဖြင့် ကထိန်ခင်းရန် သင့်တော်၏" ဟု ဤသို့ ကထိန်လှူလာအောင် အရိပ်နိမိတ်ပြု၍ ရအပ်သော အဝတ်ဖြင့် မဖြစ်ဟု ဆိုထားသည်။ "parikathākatena" (ပရိယာယ်စကားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော သင်္ကန်းဖြင့်) ဟူသည်မှာ "ကထိန်လှူခြင်းသည် အပ်စပ်၏၊ ကထိန်အလှူရှင်သည် များစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို တိုးပွားစေ၏" ဟု ဤသို့ ပရိယာယ်စကားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာစေသော သင်္ကန်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ကထိန်ဟူသည် အလွန်မြတ်သောသင်္ကန်း ဖြစ်ရမည်၊ မိခင်ကိုပင် တောင်းပန်ခြင်းငှာ မအပ်၊ ကောင်းကင်မှ ကျလာသော သင်္ကန်းနှင့် တူသည်သာ ဖြစ်သင့်၏။ "kukkukatena" (ခေတ္တငှားရမ်းသော သင်္ကန်းဖြင့်) ဟူသည်မှာ ထိုကထိန်ခင်းသည့်ကာလမျှသာ သုံးစွဲရန် ခေတ္တငှားရမ်းအပ်သော သင်္ကန်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "sannidhikatena" (သန္နိဓိပြုအပ်သော သင်္ကန်းဖြင့်) ဟူသော စကားရပ်၌ သန္နိဓိသည် ကရဏသန္နိဓိနှင့် နိစယသန္နိဓိဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် သင်္ကန်းရသည့်နေ့၌ပင် ချုပ်ဆိုးခြင်းမပြုဘဲ သိမ်းထားကာ နောက်မှပြုခြင်းသည် ကရဏသန္နိဓိ မည်၏။ သံဃာတော်သည် ယနေ့ ကထိန်လျာအဝတ်ကို ရရှိပြီး နောက်တစ်နေ့၌ (ကထိန်ခံမည့်ရဟန်းအား) ပေးခြင်းသည် နိစယသန္နိဓိ မည်၏။

นิสฺสคฺคิเยนาติ รตฺตินิสฺสคฺคิเยน. ปริวาเรปิ วุตฺตํ – ‘‘นิสฺสคฺคิยํ นาม กริยมาเน อรุณํ อุฏฺฐหตี’’ติ. อกปฺปกเตนาติ อนาทินฺนกปฺปพินฺทุนา. อญฺญตฺร สงฺฆาฏิยาติอาทีสุ ฐเปตฺวา สงฺฆาฏิอุตฺตราสงฺคอนฺตรวาสเก อญฺเญน ปจฺจตฺถรณาทินา อตฺถตํ อนตฺถตํ โหตีติ. อญฺญตฺร ปญฺจเกน วา อติเรกปญฺจเกน วาติ ปญฺจ วา อติเรกานิ วา ขณฺฑานิ กตฺวา มหามณฺฑลอฑฺฒมณฺฑลานิ ทสฺเสตฺวา กเตเนว วฏฺฏติ. เอวญฺหิ สมณฺฑลิกตํ โหติ, ตํ ฐเปตฺวา อญฺเญน อจฺฉินฺนเกน วา ทฺวตฺติจตุขณฺเฑน วา น วฏฺฏติ. อญฺญตฺร ปุคฺคลสฺส อตฺถาราติ ปุคฺคลสฺส อตฺถารํ ฐเปตฺวา น อญฺเญน สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา อตฺถาเรน อตฺถตํ โหติ. นิสฺสีมฏฺโฐ อนุโมทตีติ พหิอุปจารสีมาย ฐิโต อนุโมทติ.

"nissaggiyena" (နိဿဂ္ဂိပါစိတ်သင့်သော သင်္ကန်းဖြင့်) ဟူသည်မှာ ညဉ့်လွန်သွားသောကြောင့် နိဿဂ္ဂိဖြစ်သော သင်္ကန်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ပရိဝါကျမ်း၌လည်း "ချုပ်ဆိုးမှု ပြုလုပ်နေစဉ် အရုဏ်တက်ခဲ့လျှင် နိဿဂ္ဂိဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူထားသည်။ "akappakatena" (ကပ္ပဗิန္ဒုမထိုးရသေးသော သင်္ကန်းဖြင့်) ဟူသည်မှာ ကပ္ပဗိန္ဒု မထိုးရသေးသော သင်္ကန်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "aññatra saṅghāṭiyā" စသော ပါဠိရပ်တို့၌ အနက်မှာ—သင်္ကန်းကြီး (သံဃာဋိ)၊ ဧကသီ (ဥတ္တရာသင်း)၊ သင်းပိုင် (အန္တရဝါသက) တို့ကို ချန်ထား၍ အိပ်ရာခင်းစသော အခြားအဝတ်ဖြင့် ခင်းအပ်သော ကထိန်သည် ကထိန်မခင်းအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ "aññatra pañcakena vā atirekapañcakena vā" ဟူသည်မှာ ငါးခန်း သို့မဟုတ် ငါးခန်းထက် ပိုလွန်သော အခန်းများကို ပြုလုပ်လျက်၊ မဏ္ဍလနှင့် အဍ္ဎမဏ္ဍလ (အိမ်ဝန်းကြီး၊ အိမ်ဝန်းငယ်) တို့ကို ထင်ရှားစေ၍ ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်းဖြင့်သာ ကထိန်ခင်းရန် အပ်၏။ ထိုသို့ပြုလုပ်မှသာလျှင် သင်္ကန်းသည် အိမ်ဝန်းကြီး အိမ်ဝန်းငယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်မည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး လုံးလုံးမဖြတ်ရသေးသော အဝတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှစ်ခန်း၊ သုံးခန်း၊ လေးခန်းရှိသော သင်္ကန်းဖြင့်လည်းကောင်း ကထိန်ခင်းခြင်းငှာ မအပ်ပေ။ "aññatra puggalassa atthārā" ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်း၏ ခင်းခြင်းကို ချန်ထား၍ သံဃာ၏ ခင်းခြင်း သို့မဟုတ် ဂိုဏ်း၏ ခင်းခြင်းဖြင့် ခင်းအပ်သော ကထိန်သည် ခင်းအပ်သည်မမည်ပေ။ "nissīmaṭṭho anumodati" ဟူသည်မှာ ဥပစာရသိမ်၏ အပြင်ဘက်၌ တည်နေသော ရဟန်းက သာဓုခေါ် အနုမောဒနာပြုခြင်းကို ဆိုသည်။

๓๐๙. อหเตนาติ [Pg.393] อปริภุตฺเตน. อหตกปฺเปนาติ อหตสทิเสน เอกวารํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา โธเตน. ปิโลติกายาติ หตวตฺถกสาฏเกน. ปํสุกูเลนาติ เตวีสติยา เขตฺเตสุ อุปฺปนฺนปํสุกูเลน. ปํสุกูลิกภิกฺขุนา โจฬกภิกฺขํ อาหิณฺฑิตฺวา ลทฺธโจฬเกหิ กตจีวเรนาติปิ กุรุนฺทิมหาปจฺจรีสุ วุตฺตํ. ปาปณิเกนาติ อาปณทฺวาเร ปติตปิโลติกํ คเหตฺวา กถินตฺถาย เทติ, เตนาปิ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตวิปลฺลาเสเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘‘สห กถินสฺส อตฺถารา กติ ธมฺมา ชายนฺตี’’ติอาทิ พหุอฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ปริวาเร ปาฬิอารูฬฺหเมว, ตสฺมา ตตฺถ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. น หิ เตน อิธ อวุจฺจมาเนน กถินตฺถารกสฺส กิญฺจิ ปริหายติ.

၃၀၉. "ahatenā" (သစ်လွင်သော အဝတ်ဖြင့်) ဟူသည်မှာ မသုံးစွဲရသေးသောအဝတ်ဖြင့်။ "ahatakappena" (အသစ်နှင့်တူသော အဝတ်ဖြင့်) ဟူသည်မှာ အသစ်နှင့်တူသော တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် ဖွပ်လျှော်အပ်ပြီးသော အဝတ်ဖြင့်။ "pilotikāya" (အဝတ်ဟောင်း ပုဆိုးဖြင့်) ဟူသည်မှာ ဖွပ်လျှော်ပြီးသော အဝတ်ဟောင်းဖြင့်။ "paṃsukūlena" (ပံ့သုကူအဝတ်ဖြင့်) ဟူသည်မှာ နှစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ပံ့သုကူဖြစ်ရာအရပ်တို့၌ ရအပ်သော ပံ့သုကူအဝတ်ဖြင့်။ ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင်ရဟန်းသည် အဝတ်ရှာ လှည့်လည်၍ ရအပ်သော အဝတ်စတို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်းဖြင့်လည်း (ကထိန်ခင်းနိုင်သည်) ဟု ကုရုန္ဒီနှင့် မဟာပစ္စရီကျမ်းတို့၌ ဆိုထားသည်။ "pāpaṇikena" (ဈေးဝယ်ရာ၌ ကျန်ရစ်သော အဝတ်ဖြင့်) ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ ဈေးတံခါးအနီး၌ ကျကျန်ရစ်သော အဝတ်စကို ကောက်ယူ၍ ကထိန်အလို့ငှာ လှူဒါန်းရာ ထိုအဝတ်ဖြင့်လည်း ကထိန်ခင်းရန် အပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို အထက်ပါ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်၏ ပြောင်းပြန်အားဖြင့်သာ သိအပ်၏။ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ "ကထိန်ခင်းခြင်းနှင့်အတူ တရားမည်မျှ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း" စသည်ဖြင့် ရှေးအဋ္ဌကထာတို့၌ များစွာသော စကားတို့ကို ဆိုထားသည်။ ထိုစကားအားလုံးသည် ပရိဝါပါဠိတော်၌ သင်္ဂါယနာတင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုပရိဝါပါဠိတော်၌ လာသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ စင်စစ် ဤကထိနက္ခန္ဓက၌ တိုက်ရိုက်မဆိုအပ်သော်လည်း ထိုပရိဝါစကားကြောင့် ကထိန်ခင်းသောရဟန်း၏ သိဖွယ်အကျိုးတစ်စုံတစ်ရာ မဆုတ်ယုတ်ပေ။

๓๑๐. เอวํ กถินตฺถารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อุพฺภารํ ทสฺเสตุํ กถญฺจ ภิกฺขเว อุพฺภตํ โหติ กถินนฺติอาทิมาห. ตตฺถ มาติกาติ มาตโร; ชเนตฺติโยติ อตฺโถ. กถินุพฺภารญฺหิ เอตา อฏฺฐ ชเนตฺติโย. ตาสุ ปกฺกมนํ อนฺโต อสฺสาติ ปกฺกมนนฺติกา. เอวํ เสสาปิ เวทิตพฺพา.

၃၁၀. ဤသို့ ကထိန်ခင်းပုံကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ကထိန်ရုပ်သိမ်းပုံကို ပြလိုသဖြင့် "ကထဉ္စ ဘိက္ခဝေ ဥဗ္ဘတံ ဟောတိ ကထိနံ" စသော စကားရပ်ကို မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "mātikā" ဟူသည်မှာ အမိကဲ့သို့သော အကျဉ်းခေါင်းစဉ်များဖြစ်ရာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အမိရင်းနှင့်တူသော အကျဉ်းခေါင်းစဉ်များဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ် ဤရှစ်ပါးသော မာတိကာတို့သည် ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်ကုန်၏။ ထိုမာတိကာတို့တွင် ဥပစာရသိမ်ပြင်ပသို့ ဖဲသွားခြင်း (pakkamana) သည် အဆုံးရှိသောကြောင့် "pakkamanantikā" (ဖဲသွားခြင်းအဆုံးရှိသော မာတိကာ) မည်၏။ ကြွင်းသော မာတိကာတို့ကိုလည်း ဤနည်းတူ သိအပ်၏။

อาทายสตฺตกกถา

အာဒါယသတ္တကကထာ

๓๑๑. น ปจฺเจสฺสนฺติ น ปุน อาคมิสฺสํ. เอตสฺมึ ปน ปกฺกมนนฺติเก กถินุทฺธาเร ปฐมํ จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชติ, ปจฺฉา อาวาสปลิโพโธ. เอวํ ปกฺกมโต หิ จีวรปลิโพโธ อนฺโตสีมายเมว ฉิชฺชติ, อาวาสปลิโพโธ สีมาติกฺกเม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปริวาเร –

၃၁၁. "na paccessanti" ဟူသည်မှာ "တစ်ဖန် ပြန်မလာတော့အံ့" ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ သို့သော် ဖဲသွားခြင်းအဆုံးရှိသော (ပက္ကမနန္တိက) ဤကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း၌ ရှေးဦးစွာ သင်္ကန်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ (စီဝရပလိဗောဓ) ပြတ်၏၊ နောက်မှ ကျောင်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ (အာဝါသပလိဗောဓ) ပြတ်၏။ စင်စစ် ဤသို့ ဖဲသွားသော ရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ တွယ်တာမှု အနှောင်အဖွဲ့သည် ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ပင် ပြတ်ခဲ့၏။ ကျောင်း၌ တွယ်တာမှု အနှောင်အဖွဲ့သည် ဥပစာရသိမ်ကို လွန်သွားသောအခါမှ ပြတ်၏။ ဤအကြောင်းကို ပရိဝါကျမ်း၌လည်း ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်—

‘‘ปกฺกมนนฺติโก กถินุทฺธาโร, วุตฺโต อาทิจฺจพนฺธุนา;

เอตญฺจ ตาหํ วิสฺสชฺชิสฺสํ, จีวรปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ;

ปจฺฉา อาวาสปลิโพโธ ฉิชฺชตี’’ติ. (ปริ. ๔๑๕);

"ဖဲသွားခြင်းအဆုံးရှိသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းကို နေမင်း၏ အဆွေဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤပြဿနာကိုလည်း သင့်အား ငါဖြေကြားအံ့။ ရှေးဦးစွာ သင်္ကန်းအနှောင်အဖွဲ့ ပြတ်၏။ ထိုနောက်မှ ကျောင်းအနှောင်အဖွဲ့ ပြတ်၏။" ဟု သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့သည်လည်း ဆိုတော်မူအပ်၏။

จีวรํ อาทายาติ อกตจีวรํ อาทาย. พหิสีมคตสฺสาติ อญฺญํ สามนฺตวิหารํ คตสฺส. เอวํ โหตีติ ตสฺมึ วิหาเร เสนาสนผาสุกํ วา สหายสมฺปตฺตึ วา ทิสฺวา เอวํ โหติ. เอตสฺมึ ปน นิฏฺฐานนฺติเก กถินุทฺธาเร อาวาสปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ, โส หิ ‘‘น ปจฺเจสฺส’’นฺติ จิตฺเต อุปฺปนฺนมตฺเตเยว ฉิชฺชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

"cīvaraṃ ādāya" (သင်္ကန်းကို ယူ၍) ဟူသည်မှာ မချုပ်ရသေးသော သင်္ကန်းကို ယူ၍ ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "bahisīmagatassa" (သိမ်ပြင်ပသို့ သွားသောရဟန်း၏) ဟူသည်မှာ မိမိကျောင်းတိုက်မှ အခြားနီးစပ်ရာကျောင်းတိုက်သို့ သွားသောရဟန်းအား။ "evaṃ hoti" (ဤသို့ အကြံဖြစ်၏) ဟူသည်မှာ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၏ သက်သာချမ်းသာရှိခြင်း သို့မဟုတ် အဖော်သဟဲ ပြည့်စုံခြင်းကို မြင်ရသဖြင့် ဤသို့သော အကြံစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့သော် သင်္ကန်းပြီးဆုံးခြင်းအဆုံးရှိသော (နိဋ္ဌာနန္တိက) ဤကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း၌ ကျောင်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ (အာဝါသပလိဗောဓ) သည် ရှေးဦးစွာ ပြတ်၏။ ထိုကျောင်းအနှောင်အဖွဲ့သည် "မပြန်တော့အံ့" ဟု စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာရုံမျှဖြင့် ပြတ်စဲသွား၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏—

‘‘นิฏฺฐานนฺติโก [Pg.394] กถินุทฺธาโร, วุตฺโต อาทิจฺจพนฺธุนา;

เอตญฺจ ตาหํ วิสฺสชฺชิสฺสํ, อาวาสปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ;

จีวเร นิฏฺฐิเต จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชตี’’ติ.

"ပြီးခြင်းအဆုံးရှိသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း (နိဋ္ဌာနန္တိကကထိနုဒ္ဓါရ) ကို နေမင်း၏အဆွေဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤပြဿနာကိုလည်း သင့်အား ငါဖြေဆိုအံ့၊ ရှေးဦးစွာ အာဝါသပလိဗောဓသည် ပြတ်၏၊ သင်္ကန်းပြီးစီးလတ်သော် စီဝရပလိဗောဓသည် ပြတ်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤဂါထာစကားကို သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့သည်လည်း ဟောတော်မူအပ်၏။

เอเตน นเยน เสสมาติกาวิภชเนปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ‘‘สนฺนิฏฺฐานนฺติเก ทฺเวปิ ปลิโพธา เนวิมํ จีวรํ กาเรสฺสํ, น ปจฺเจสฺสนฺติ จิตฺเต อุปฺปนฺนมตฺเตเยว เอกโต ฉิชฺชนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ –

ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသောမာတိကာတို့ကို အကျယ်ဝေဖန်ရာ၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ အထူးကား ဤသည်ကား ထူးခြားချက်တည်း—သန္နိဋ္ဌာနန္တိကကထိနုဒ္ဓါရ (ဆုံးဖြတ်ခြင်းအဆုံးရှိသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း) ၌ "ဤသင်္ကန်းကို ငါမချုပ်လုပ်တော့အံ့၊ ပြန်လည်း မလာတော့အံ့" ဟူ၍ ဆုံးဖြတ်ကြောင်းစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာရုံမျှဖြင့် ပလိဗောဓနှစ်ပါးလုံးသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြတ်ကုန်၏။ ထိုစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏—

‘‘สนฺนิฏฺฐานนฺติโก กถินุทฺธาโร, วุตฺโต อาทิจฺจพนฺธุนา;

เอตญฺจ ตาหํ วิสฺสชฺชิสฺสํ, ทฺเว ปลิโพธา อปุพฺพํ อจริมํ ฉิชฺชนฺตี’’ติ.

"ဆုံးဖြတ်ခြင်းအဆုံးရှိသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းကို နေမင်း၏အဆွေဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤပြဿနာကိုလည်း သင့်အား ငါဖြေဆိုအံ့၊ ပလိဗောဓနှစ်ပါးတို့သည် ရှေးနောက်မကျဘဲ (မရှေးမနှောင်း) ပြတ်ကုန်၏" ဟု ဤဂါထာစကားကို သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့သည် ဟောတော်မူအပ်၏။

เอวํ สพฺพกถินุทฺธาเรสุ ปลิโพธุปจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. โส ปน ยสฺมา อิมินา จ วุตฺตนเยน ปริวาเร จ อาคตภาเวน สกฺกา ชานิตุํ, ตสฺมา วิตฺถารโต น วุตฺโต. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – นาสนนฺติเก อาวาสปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ, จีวเร นฏฺเฐ จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชติ. ยสฺมา จีวเร นฏฺเฐ จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชติ, ตสฺมา ‘‘นาสนนฺติโก’’ติ วุตฺตํ.

ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းတို့၌ ပလိဗောဓပြတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ထိုပလိဗောဓပြတ်ခြင်းကို ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပရိဝါရကျမ်း၌ တိုက်ရိုက်လာရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိနိုင်သောကြောင့် ငါသည် အကျယ်အားဖြင့် မဆိုတော့ပြီ။ ဤကထိန်ရုပ်သိမ်းရာ၌ အကျဉ်းချုပ်ကား—နာသနန္တိကကထိနုဒ္ဓါရ (သင်္ကန်းပျောက်ပျက်ခြင်းအဆုံးရှိသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း) ၌ အာဝါသပလိဗောဓသည် ရှေးဦးစွာပြတ်၏၊ သင်္ကန်းပျောက်ပျက်လတ်သော် စီဝရပလိဗောဓသည် ပြတ်၏။ သင်္ကန်းပျောက်ပျက်လတ်သော် စီဝရပလိဗောဓပြတ်သောကြောင့် "နာသနန္တိက" ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။

สวนนฺติเก จีวรปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ, ตสฺมา ตสฺส สห สวเนน อาวาสปลิโพโธ ฉิชฺชติ.

သဝနန္တိကကထိနုဒ္ဓါရ (ကြားရခြင်းအဆုံးရှိသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း) ၌ စီဝရပလိဗောဓသည် ရှေးဦးစွာပြတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းအား ကြားရခြင်းနှင့်အတူ အာဝါသပလိဗောဓသည် ပြတ်၏။

อาสาวจฺเฉทิเก อาวาสปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ. จีวราสาย อุปจฺฉินฺนาย จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชติ. อยํ ปน ยสฺมา ‘‘อนาสาย ลภติ; อาสาย น ลภติ; ตสฺส เอวํ โหติ ‘อิเธวิมํ จีวรํ กาเรสฺสํ, น ปจฺเจสฺส’’’นฺติอาทินา นเยน อิตเรหิ อุทฺธาเรหิ สทฺธึ โวมิสฺสกเทสโน อเนกปฺปเภโท โหติ, ตสฺมา ปรโต วิสุํ วิตฺถาเรตฺวา วุตฺโต, อิธ น วุตฺโต. อิธ ปน สวนนฺติกสฺส อนนฺตรํ สีมาติกฺกนฺติโก วุตฺโต. ตตฺถ จีวรปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ, ตสฺส พหิสีเม อาวาสปลิโพโธ ฉิชฺชติ. สหุพฺภาเร ทฺเว ปลิโพธา อปุพฺพํ อจริมํ ฉิชฺชนฺตีติ.

အာသာဝစ္ဆေဒိကကထိနုဒ္ဓါရ (သင်္ကန်း၌ဖြစ်သော အာသာပြတ်ခြင်းအဆုံးရှိသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း) ၌ အာဝါသပလိဗောဓသည် ရှေးဦးစွာပြတ်၏။ သင်္ကန်း၌ဖြစ်သော အာသာပြတ်စဲလတ်သော် စီဝရပလိဗောဓသည် ပြတ်၏။ သို့သော် ဤအာသာဝစ္ဆေဒိကကထိနုဒ္ဓါရသည် "မျှော်လင့်ချက်မရှိဘဲ ရရှိ၏၊ မျှော်လင့်ချက်ရှိသော်လည်း မရရှိ" စသည်ဖြင့် "ဤကျောင်း၌ပင် ဤသင်္ကန်းကို ချုပ်လုပ်အံ့၊ ပြန်မလာတော့အံ့" အစရှိသောနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသောကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းတို့နှင့် ရောနှောလျက် များစွာသောအပြားရှိသော ဒေသနာရှိသောကြောင့် နောင်အခါ၌ သီးခြားအကျယ်ချဲ့၍ ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဤနေရာ၌ကား အကျယ်မဟောအပ်ပေ။ သို့သော် ဤပါဠိတော် (ပဒဘာဇနီ) ၌ သဝနန္တိကကထိနုဒ္ဓါရ၏ အခြားမဲ့၌ သီမာတိက္ကန္တိကကထိနုဒ္ဓါရ (သီမာလွန်ခြင်းရှိသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း) ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုသီမာတိက္ကန္တိကကထိနုဒ္ဓါရ၌ စီဝရပလိဗောဓသည် ရှေးဦးစွာပြတ်၏။ ထိုရဟန်းသည် သိမ်ပြင်ပ (ဥပစာရသိမ်ပြင်ပ) သို့ ရောက်သောအခါ အာဝါသပလိဗောဓသည် ပြတ်၏။ သဟုဗ္ဘာရkထိနုဒ္ဓါရ (ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း) ၌ ပလိဗောဓနှစ်ပါးတို့သည် ရှေးနောက်မကျဘဲ (မရှေးမနှောင်း) ပြတ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ်တည်း။

๓๑๖-๓๒๕. เอวํ [Pg.395] อาทายวาเร สตฺตกถินุทฺธาเร ทสฺเสตฺวา ปุน สมาทายวาเรปิ วิปฺปกตจีวรสฺส อาทายสมาทายวาเรสุปิ ยถาสมฺภวํ เตเยว ทสฺสิตา. ตโต ปรํ อนฺโตสีมายํ ‘‘ปจฺเจสฺสํ น ปจฺเจสฺส’’นฺติ อิมํ วิธึ อนามสิตฺวาว ‘‘น ปจฺเจสฺส’’นฺติ อิมเมว อามสิตฺวา อนธิฏฺฐิเตนา’’ติอาทินา นเยน จ เย เย ยุชฺชนฺติ, เต เต ทสฺสิตา. ตโต ปรํ ‘‘จีวราสาย ปกฺกมตี’’ติอาทินา นเยน อิตเรหิ สทฺธึ โวมิสฺสกนเยน อเนกกฺขตฺตุํ อาสาวจฺเฉทิกํ ทสฺเสตฺวา ปุน ทิสํคมิยวเสน จ ผาสุวิหาริกวเสน จ นิฏฺฐานนฺติเกสุ ยุชฺชมานา กถินุทฺธารา ทสฺสิตา. เอวํ ปเภทโต กถินุทฺธารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เย เตน เตน กถินุทฺธาเรน ปลิโพธา ฉิชฺชนฺตีติ วุตฺตา, เตสํ ปฏิปกฺเข ทสฺเสนฺโต ทฺเวเม ภิกฺขเว กถินสฺส ปลิโพธาติอาทิมาห. ตตฺถ จตฺเตนาติ เยน จิตฺเตน โส อาวาโส จตฺโต โหติ, ตํ จตฺตํ นาม, เตน จตฺเตน. วนฺตมุตฺเตสุปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

၃၁၆-၃၂၅. ဤသို့လျှင် အာဒါယဝါရ၌ ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း ခုနစ်မျိုးတို့ကို ပြတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် သမာဒါယဝါရ၌လည်းကောင်း၊ မပြီးသေးသောသင်္ကန်း (ဝိပ္ပကတသင်္ကန်း) ၏ အာဒါယဝါရနှင့် သမာဒါယဝါရတို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်သင့်သမျှသော ထိုခုနစ်မျိုးသော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းတို့ကိုပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပြတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုဝါရတို့၏ နောက်၌ ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ "ပြန်လာအံ့၊ ပြန်မလာအံ့" ဟူသော ဤအစီအရင်ကို မသုံးသပ်ဘဲ "ပြန်မလာတော့အံ့" ဟူသော ဤအစီအရင်ကိုသာ သုံးသပ်၍လည်းကောင်း၊ "အနဓိဋ္ဌိတေန" အစရှိသောနည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သင့်သော ထိုထိုဝါရတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပြတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုဝါရတို့၏ နောက်၌ "သင်္ကန်း၌ဖြစ်သော မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် ဖဲသွား၏" အစရှိသောနည်းလမ်းဖြင့် အခြားသောကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းတို့နှင့်အတူ ရောနှောသောနည်းအားဖြင့် အကြိမ်များစွာ အာသာဝစ္ဆေဒိကကထိနုဒ္ဓါရကို ပြတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် အရပ်တစ်ပါးသို့သွားမည့်ရဟန်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာစွာနေလိုသောရဟန်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နိဋ္ဌာနန္တိကကထိနုဒ္ဓါရတို့၌ ဖြစ်သင့်သော ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပြတော်မူအပ်ပြီ။ ဤသို့ အပြားအားဖြင့် ကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်းကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ထိုထိုကထိန်ရုပ်သိမ်းခြင်း၌ အကြင်ပလိဗောဓတို့သည် ပြတ်ကုန်၏ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုပလိဗောဓတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တို့ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် "ဒွေ မေ ဘိက္ခဝေ ကထိနဿ ပလိဗောဓာ" အစရှိသော စကားရပ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုစကားရပ်၌ "စတ္တေန" ဟူသည်မှာ—အကြင်စိတ်ဖြင့် ထိုကျောင်းတိုက်ကို စွန့်လွှတ်အပ်၏၊ ထိုစိတ်ကို "စတ္တ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုစွန့်လွှတ်သောစိတ်ဖြင့် (စွန့်လွှတ်အပ်သော ကျောင်းတိုက်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝန္တမုတ္တ (အထွေးအအန်ကဲ့သို့ စွန့်လွှတ်အပ်သော ကျောင်း) တို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ အလုံးစုံသောဝါရတို့၌ ကြွင်းသောစကားရပ်များသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်သည်သာတည်း။

กถินกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကထိန်က္ခန္ဓကအဖွင့်အဋ္ဌကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

๘. จีวรกฺขนฺธกํ

၈. စီဝရက္ခန္ဓက

ชีวกวตฺถุกถา

ဇီဝကဝတ္ထုကထာ

๓๒๖. จีวรกฺขนฺธเก [Pg.396] – ปทกฺขิณาติ เฉกา กุสลา. อภิสฏาติ อภิคตา. เกหิ อภิคตาติ? อตฺถิเกหิ อตฺถิเกหิ มนุสฺเสหิ; กรณตฺเถ ปน สามิวจนํ กตฺวา ‘‘อตฺถิกานํ อตฺถิกานํ มนุสฺสาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปญฺญาสาย จ รตฺตึ คจฺฉตีติ ปญฺญาส กหาปเณ คเหตฺวา รตฺตึ คจฺฉติ. เนคโมติ กุฏุมฺพิยคโณ.

၃၂၆. စီဝရက္ခန္ဓက၌— "ပဒက္ခိဏာ" ဟူသည်မှာ ကျွမ်းကျင်သူ၊ လိမ္မာသူ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဘိသဋာ" ဟူသည်မှာ ရှေ့ရှုရောက်အပ်၊ ရောက်နိုင်သောသူ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဘယ်သူတို့သည် ရောက်နိုင်သနည်း" ဟု မေးသော် "အလိုရှိကုန် အလိုရှိကုန်သော လူတို့သည်" ဟု ဖြေရမည်။ သို့သော် သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့သည် ကရိုဏ်းအနက်၌ သာမီဝိဘတ်ကို ပြု၍ "အတ္ထိကာနံ အတ္ထိကာနံ မနုဿာနံ" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ "ပညာသာယ စ ရတ္တိံ ဂစ္ဆတိ" ဟူသည်မှာ ငါးဆယ်သော အသပြာတို့ကို ယူ၍ ညဉ့်အခါ သွားနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "နေဂမော" ဟူသည်မှာ သူကြွယ်အပေါင်း သို့မဟုတ် သူကြွယ်အပေါင်းတွင် ပါဝင်သူတည်း။

๓๒๗. สาลวตึ กุมารึ คณิกํ วุฏฺฐาเปสีติ นาครา ทฺเว สตสหสฺสานิ, ราชา สตสหสฺสนฺติ ตีณิ สตสหสฺสานิ, อญฺญญฺจ อารามุยฺยานวาหนาทิปริจฺเฉทํ ทตฺวา วุฏฺฐาเปสุํ; คณิกฏฺฐาเน ฐเปสุนฺติ อตฺโถ. ปฏิสเตน จ รตฺตึ คจฺฉตีติ รตฺตึ ปฏิสเตน คจฺฉติ. คิลานํ ปฏิเวเทยฺยนฺติ คิลานภาวํ ชานาเปยฺยํ. กตฺตรสุปฺเปติ ชิณฺณสุปฺเป.

၃၂၇. "သာလဝတိံ ကုမာရိံ ဂဏိကံ ဝုဋ္ဌာပေသုံ" ဟူသည်မှာ မြို့သူမြို့သားတို့သည် နှစ်သိန်း၊ မင်းကြီးသည် တစ်သိန်းအားဖြင့် သုံးသိန်းသော အသပြာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါး ခြံ၊ ဥယျာဉ်၊ ယာဉ် အစရှိသော အပိုင်းအခြားတို့ကိုလည်းကောင်း ပေး၍ ပြည့်တန်ဆာမအဖြစ် ထူထောင်ကြကုန်ပြီ၊ ပြည့်တန်ဆာမအရာ၌ ထားကြကုန်ပြီဟု အနက်ရ၏။ "ပဋိသတေန စ ရတ္တိံ ဂစ္ဆတိ" ဟူသည်မှာ ညဉ့်အခါ၌ တစ်ရာစီဖြင့် သွားရ၏။ "ဂိလာနံ ပဋိဝေဒေယျံ" ဟူသည်မှာ မကျန်းမာသည့်အဖြစ် (ဂိလာနအဖြစ်) ကို သိစေရပါမူ ကောင်းလေစွဟု ဆိုလိုသည်။ "ကတ္တရသုပ္ပေ" ဟူသည်မှာ ဟောင်းနွမ်းသော စကော၌ ဟု အနက်ရ၏။

๓๒๘. กา เม เทว มาตา, โก ปิตาติ กสฺมา ปุจฺฉิ? ตํ กิร อญฺเญ ราชทารกา กีฬนฺตา กลเห อุฏฺฐิเต ‘‘นิมฺมาติโก นิปฺปิติโก’’ติ วทนฺติ. ยถา จ อญฺเญสํ ทารกานํ ฉณาทีสุ จุฬมาตามหามาตาทโย กิญฺจิ ปณฺณาการํ เปเสนฺติ, ตถา ตสฺส น โกจิ กิญฺจิ เปเสติ. อิติ โส ตํ สพฺพํ จินฺเตตฺวา ‘‘นิมฺมาติโกเยว นุ โข อห’’นฺติ ชานนตฺถํ ‘‘กา เม เทว มาตา, โก ปิตา’’ติ ปุจฺฉิ.

၃၂၈. "အရှင်မင်းကြီး... အကျွန်ုပ်၏ မိခင်ကား အဘယ်သူနည်း၊ ဖခင်ကား အဘယ်သူနည်း" ဟု အဘယ်ကြောင့် မေးသနည်းဟူမူ— ထိုဇီဝကကို အခြားသောမင်းသားတို့သည် ဆော့ကစားစဉ် ငြင်းခုံရန်ဖြစ်ကြသောအခါ "မိခင်မရှိသောသား၊ ဖခင်မရှိသောသား" ဟု ပြောဆိုကြကုန်သတတ်။ ထို့ပြင် အခြားသောကလေးတို့ထံသို့ ပွဲလမ်းသဘင်အစရှိသော အခါသမယတို့၌ မိထွေး မိကြီး အစရှိသူတို့သည် လက်ဆောင်တစ်ခုခု ပို့ကြသကဲ့သို့ ထိုဇီဝကထံသို့မူကား မည်သူမျှ တစ်စုံတစ်ခုသော လက်ဆောင်ကို မပို့ကြပေ။ ထို့ကြောင့် ဇီဝကသည် ထိုအလုံးစုံကို စဉ်းစား၍ "ငါသည် အမှန်တကယ်ပင် မိဘမဲ့သူ ဖြစ်နေသလော" ဟု သိရှိစေရန်အကျိုးငှာ "အရှင်မင်းကြီး... အကျွန်ုပ်၏ မိခင်ကား အဘယ်သူနည်း၊ ဖခင်ကား အဘယ်သူနည်း" ဟု မေးမြန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ยนฺนูนาหํ สิปฺปํ สิกฺเขยฺยนฺติ ยํนูน อหํ เวชฺชสิปฺปํ สิกฺเขยฺยนฺติ จินฺเตสิ. ตสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘อิมานิ โข หตฺถิอสฺสสิปฺปาทีนิ ปรูปฆาตปฏิสํยุตฺตานิ, เวชฺชสิปฺปํ เมตฺตาปุพฺพภาคํ สตฺตานํ หิตปฏิสํยุตฺต’’นฺติ. ตสฺมา เวชฺชสิปฺปเมว สนฺธาย ‘‘ยํนูนาหํ สิปฺปํ สิกฺเขยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ. อปิจายํ อิโต กปฺปสตสหสฺสสฺส อุปริ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต อุปฏฺฐากํ ‘‘พุทฺธุปฏฺฐาโก อย’’นฺติ จตุปริสนฺตเร ปตฺถตคุณํ เวชฺชํ ทิสฺวา ‘‘อโห วตาหมฺปิ เอวรูปํ ฐานนฺตรํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหมฺปิ ภควา ตุมฺหากํ [Pg.397] อุปฏฺฐาโก อสุกเวชฺโช วิย อนาคเต พุทฺธุปฏฺฐาโก ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนมกาสิ. ตาย ปุริมปตฺถนาย โจทิยมาโนเปส เวชฺชสิปฺปเมว สนฺธาย ‘‘ยํนูนาหํ สิปฺปํ สิกฺเขยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ.

"ငါသည် အတတ်ပညာ သင်ရပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဟူသည်မှာ "ငါသည် ဆေးဆရာ၏ အတတ်ပညာ (ဆေးအတတ်) ကို သင်ရပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဇီဝကအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ပေါ်ခဲ့သတတ်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— "ဤဆင်အတတ်၊ မြင်းအတတ် အစရှိသော အတတ်ပညာတို့သည် သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်၏။ ဆေးဆရာ၏ အတတ်ပညာသည်ကား ရှေးဦးစွာ မေတ္တာရှေ့ထားလျက် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် စပ်ယှဉ်၏" ဟု အကြံဖြစ်ခဲ့သတတ်။ ထို့ကြောင့် ဆေးအတတ်ပညာကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ "ငါသည် အတတ်ပညာ သင်ရပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဤဇီဝကသည် ယခုဘဝမှ အထက် ကမ္ဘာတစ်သိန်းကျော်က ပဒုမုတ္တရမြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော၊ "ဤယောကျ်ားကား ဘုရားရှင်၏ အလုပ်အကျွေးတည်း" ဟု ပရိသတ်လေးပါးတို့၏ အလယ်၌ ကျော်စောပျံ့နှံ့သော ဂုဏ်ရှိသော ဆေးဆရာတစ်ဦးကို တွေ့မြင်၍ "အို... ကောင်းလေစွ၊ ငါသည်လည်း ဤကဲ့သို့သော ရာထူးအရာဌာနသို့ ရောက်ရပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်လျက် ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်တို့အား ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အလှူဒါန ပေးလှူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးရှိခိုးကာ "မြတ်စွာဘုရား... အကျွန်ုပ်သည်လည်း နောင်အနာဂတ်ကာလတွင် ရှင်တော်ဘုရားတို့၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော ထိုဆေးဆရာကဲ့သို့ ဘုရားရှင်၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်ရပါလို၏" ဟု ဆုတောင်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုရှေးဖြစ်ဖူးသော ဆုတောင်းမှုက နှိုးဆော်အပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤဇီဝကသည် ဆေးအတတ်ပညာကိုသာ ရည်ရွယ်၍ "ငါသည် အတတ်ပညာ သင်ရပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

๓๒๙. ทิสาปาโมกฺโขติ สพฺพทิสาสุ วิทิโต ปากโฏ ปธาโน วาติ อตฺโถ. ตสฺมิญฺจ สมเย ตกฺกสีลโต วาณิชา อภยราชกุมารํ ทสฺสนาย อคมํสุ. เต ชีวโก ‘‘กุโต ตุมฺเห อาคตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ตกฺกสีลโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อตฺถิ ตตฺถ เวชฺชสิปฺปาจริโย’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม กุมาร, ตกฺกสีลายํ ทิสาปาโมกฺโข เวชฺโช ปฏิวสตี’’ติ สุตฺวา ‘‘เตน หิ ยทา คจฺฉถ, มยฺหํ อาโรเจยฺยาถา’’ติ อาห. เต ตถา อกํสุ. โส ปิตรํ อนาปุจฺฉา เตหิ สทฺธึ ตกฺกสีลํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อภยํ ราชกุมารํ อนาปุจฺฉา’’ติอาทิ.

၃၂၉. ဒိသာပါမောက္ခ ဟူသည် အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ အများသိအပ်သော၊ ထင်ရှားကျော်စောသော သို့မဟုတ် ပြဋ္ဌာန်းသော ဆရာကြီးဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအခါ၌ တက္ကသိုလ်ပြည်မှ ကုန်သည်တို့သည် အဘယမင်းသားကို ဖူးမြင်ရန် လာရောက်ကြကုန်၏။ ဇီဝကသည် ထိုကုန်သည်တို့အား "သင်တို့သည် အဘယ်အရပ်မှ လာခဲ့ကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းရာ၊ "တက္ကသိုလ်ပြည်မှ လာခဲ့ကြပါသည်" ဟု ပြောဆိုကြသော် "ထိုတက္ကသိုလ်ပြည်၌ ဆေးဆရာအတတ်ကို သင်ပေးသော ဆရာကြီး ရှိပါသလော" ဟု မေးမြန်းပြန်သည်။ ကုန်သည်တို့က "မင်းသား... ဟုတ်ကဲ့ ရှိပါသည်။ တက္ကသိုလ်ပြည်၌ အရပ်မျက်နှာတို့၌ ထင်ရှားကျော်စောသော (သို့မဟုတ် ပဓာနဖြစ်သော) ဆေးဆရာကြီး တစ်ဦး နေထိုင်ပါသည်" ဟု ပြောဆိုကြသည်ကို ကြားသိရသဖြင့် ဇီဝကက "ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သင်တို့ ပြန်သွားကြမည့်အခါ ကျွန်တော့်အား ပြောကြားပါဦး" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထိုကုန်သည်တို့သည်လည်း ပြောကြားသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုဇီဝကသည် ခမည်းတော်အား မပန်ကြားဘဲ ထိုကုန်သည်တို့နှင့်အတူ တက္ကသိုလ်ပြည်သို့ လိုက်ပါသွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သံဂီတိကာရကအရှင်မြတ်တို့က "အဘယမင်းသားကို မပန်ကြားဘဲ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

อิจฺฉามหํ อาจริย สิปฺปํ สิกฺขิตุนฺติ ตํ กิร อุปสงฺกมนฺตํ ทิสฺวา โส เวชฺโช ‘‘โกสิ ตฺวํ ตาตา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘พิมฺพิสารมหาราชสฺส นตฺตา อภยกุมารสฺส ปุตฺโตมฺหี’’ติ อาห. ‘‘กสฺมา ปน ตฺวมสิ ตาต อิธาคโต’’ติ, ตโต โส ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ สิกฺขิตุ’’นฺติ วตฺวา อิจฺฉามหํ อาจริย สิปฺปํ สิกฺขิตุนฺติ อาห. พหุญฺจ คณฺหาตีติ ยถา อญฺเญ ขตฺติยกุมาราทโย อาจริยสฺส ธนํ ทตฺวา กิญฺจิ กมฺมํ อกตฺวา สิกฺขนฺติเยว, น โส เอวํ. โส ปน กิญฺจิ ธนํ อทตฺวา ธมฺมนฺเตวาสิโกว หุตฺวา เอกํ กาลํ อุปชฺฌายสฺส กมฺมํ กโรติ, เอกํ กาลํ สิกฺขติ. เอวํ สนฺเตปิ อภินีหารสมฺปนฺโน กุลปุตฺโต อตฺตโน เมธาวิตาย พหุญฺจ คณฺหาติ, ลหุญฺจ คณฺหาติ, สุฏฺฐุ จ อุปธาเรติ, คหิตญฺจสฺส น สมฺมุสฺสติ.

"အရှင်ဆရာ... ကျွန်တော်သည် အတတ်ပညာကို သင်ယူလိုပါသည်" ဟူသော စကားနှင့် ပတ်သက်၍ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ထုတ်ပြဦးအံ့။ ထိုဇီဝက ချဉ်းကပ်လာသည်ကို မြင်လျှင် ထိုဆေးဆရာကြီးက "မောင်လေး... သင်သည် အဘယ်သူနည်း" ဟု မေးမြန်း၏။ ဇီဝကက "ကျွန်တော်သည် ဗိမ္ဗိသာရမဟာရာဇာ၏ မြေး၊ အဘယမင်းသား၏ သားတော် ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထား၏။ ဆရာကြီးက "မောင်လေး... အဘယ်ကြောင့် ဤအရပ်သို့ လာသနည်း" ဟု မေးရာ၊ ဇီဝကက "ကျွန်တော်သည် အရှင်ဆရာတို့၏အထံ၌ အတတ်ပညာ သင်ယူရန် လာရောက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်" ဟု ဆိုပြီးလျှင် "အရှင်ဆရာ... ကျွန်တော်သည် ဆေးဆရာအတတ်ကို သင်ယူလိုပါသည်" ဟု လျှောက်ထား၏။ "များစွာလည်း သင်ယူနိုင်၏" ဟူသော စကားနှင့် ပတ်သက်၍ - အခြားသော မင်းသား အစရှိသူတို့သည် ဆရာ့အား ဥစ္စာကို ပေးလှူပြီးနောက် မည်သည့်အလုပ်ကိုမျှ မလုပ်ဘဲ အတတ်ပညာကိုသာ သင်ယူကြသကဲ့သို့ ဇီဝကသည် ထိုသို့ မသင်ယူပေ။ ဇီဝကသည်ကား မည်သည့်ဥစ္စာကိုမျှ မပေးနိုင်သဖြင့် ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ပြုသော တပည့် (ဓမ္မအန္တေဝါသိက) သာ ဖြစ်၍၊ တစ်ချိန်၌ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကြီး၏ အလုပ်ကို လုပ်ပေးရပြီး၊ အခြားတစ်ချိန်၌ အတတ်ပညာကို သင်ယူရ၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဆုတောင်းပါရမီနှင့် ပြည့်စုံသော ထိုအမျိုးသားသည် မိမိ၏ လျင်မြန်သော ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ များစွာလည်း သင်ယူနိုင်၏၊ လျင်မြန်စွာလည်း သင်ယူနိုင်၏၊ ကောင်းစွာလည်း စူးစမ်းဆင်ခြင်နိုင်၏၊ သင်ယူအပ်ပြီးသော အတတ်ပညာသည်လည်း မေ့ပျောက်ပျက်စီးခြင်း မရှိပေ။

สตฺต จ เม วสฺสานิ อธียนฺตสฺส นยิมสฺส สิปฺปสฺส อนฺโต ปญฺญายตีติ เอตฺถ อยํ กิร ชีวโก ยตฺตกํ อาจริโย ชานาติ, ยํ อญฺเญ โสฬสหิ วสฺเสหิ อุคฺคณฺหนฺติ, ตํ สพฺพํ สตฺตหิ วสฺเสหิ อุคฺคเหสิ. สกฺกสฺส ปน เทวรญฺโญ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ พุทฺธานํ อุปฏฺฐาโก อคฺควิสฺสาสโก ภวิสฺสติ, หนฺท นํ เภสชฺชโยชนํ สิกฺขาเปมี’’ติ อาจริยสฺส สรีเร อชฺฌาวสิตฺวา ยถา ฐเปตฺวา กมฺมวิปากํ อวเสสโรคํ เอเกเนว เภสชฺชโยเคน ติกิจฺฉิตุํ สกฺโกติ, ตถา นํ เภสชฺชโยชนํ สิกฺขาเปสิ. โส ปน ‘‘อาจริยสฺส สนฺติเก สิกฺขามี’’ติ มญฺญติ, ตสฺมา ‘‘สมตฺโถ อิทานิ ชีวโก ติกิจฺฉิตุ’’นฺติ [Pg.398] สกฺเกน วิสฺสฏฺฐมตฺเต เอวํ จินฺเตตฺวา อาจริยํ ปุจฺฉิ. อาจริโย ปน ‘‘น อิมินา มมานุภาเวน อุคฺคหิตํ, เทวตานุภาเวน อุคฺคหิต’’นฺติ ญตฺวาว เตน หิ ภเณติอาทิมาห. สมนฺตา โยชนํ อาหิณฺฑนฺโตติ ทิวเส ทิวเส เอเกเกน ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา จตฺตาโร ทิวเส อาหิณฺฑนฺโต. ปริตฺตํ ปาเถยฺยํ ปาทาสีติ อปฺปมตฺตกํ อทาสิ. กสฺมา? ตสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘อยํ มหากุลสฺส ปุตฺโต คตมตฺโตเยว ปิติปิตามหานํ สนฺติกา มหาสกฺการํ ลภิสฺสติ, ตโต มยฺหํ วา สิปฺปสฺส วา คุณํ น ชานิสฺสติ, อนฺตรามคฺเค ปน ขีณปาเถยฺโย สิปฺปํ ปโยเชตฺวา อวสฺสํ มยฺหญฺจ สิปฺปสฺส จ คุณํ ชานิสฺสตี’’ติ ปริตฺตํ ทาเปสิ.

"ကျွန်ုပ်သည် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး သင်ယူခဲ့သော်လည်း ဤအတတ်ပညာ၏ အဆုံးကို မမြင်ရသေးပါ" ဟူသော စကားနှင့် ပတ်သက်၍ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ထုတ်ပြဦးအံ့။ ဇီဝကသည် ဆရာကြီး သိသမျှသော အတတ်ပညာကိုလည်းကောင်း၊ အခြားတပည့်တို့ တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး သင်ယူရမည့် အလုံးစုံသော အတတ်ပညာကိုလည်းကောင်း ခုနစ်နှစ်အတွင်း၌ပင် သင်ယူခဲ့ပြီ။ သို့သော်လည်း နတ်မင်းကြီး သိကြားမင်းအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏ - "ဤဇီဝကသည် ဘုရားရှင်တို့၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်၍ အမြတ်ဆုံးသော အကျွမ်းဝင်သူ ဖြစ်လတ္တံ့။ ယခုအခါ ငါသည် သူ့အား ဆေးဖော်စပ်နည်းကို သင်ပေးအံ့" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် ဆရာကြီး၏ ကိုယ်၌ ကပ်ဝင်၍ ကံ၏အကျိုးကြောင့် ဖြစ်သောရောဂါမှတစ်ပါး ကြွင်းသောရောဂါကို တစ်ကြိမ်တည်းသော ဆေးပေးစပ်မှုဖြင့် ကုသနိုင်လောက်စွမ်းရှိအောင် ဆေးဖော်စပ်နည်းကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ဇီဝကသည် "ငါသည် ဆရာကြီး၏အထံ၌ သင်ယူရခြင်းဖြစ်သည်" ဟုသာ မှတ်ထင်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် "ယခုအခါ ဇီဝကသည် ဆေးကုသရန် စွမ်းနိုင်လောက်ပြီ" ဟု နှလုံးသွင်းကာ သိကြားမင်းက လွှတ်လိုက်ကာမျှ၌ ဇီဝကသည် ဤသို့ ကြံစည်၍ ဆရာကြီးအား မေးမြန်းခဲ့သည်။ ဆရာကြီးသည်လည်း "ဤဇီဝကသည် ငါ၏စွမ်းအားဖြင့် သင်ယူအပ်သည်မဟုတ်၊ နတ်တို့၏စွမ်းအားဖြင့်သာ သင်ယူအပ်ပြီ" ဟု သိရှိ၍သာလျှင် "ထိုသို့ဖြစ်လျှင်" အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ "ယူဇနာပတ်လည် လှည့်လည်သွားလာလျက်" ဟူသည် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း တံခါးတစ်ခုစီမှ ထွက်၍ လေးရက်တိုင်တိုင် လှည့်လည်သွားလာသော် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "နည်းပါးသော ခရီးရိက္ခာကို ပေးပြီ" ဟူသည် အနည်းငယ်မျှသော ရိက္ခာကို ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် နည်းပါးစွာ ပေးသနည်းဟူမူ - ဆရာကြီးအား ဤသို့သော အကြံရှိခဲ့၏ - "ဤဇီဝကသည် ကြီးကျယ်သော အမျိုးအနွယ်မှ လာသော သားဖြစ်သည်။ မိမိအိမ်သို့ ရောက်လျှင် ရောက်ချင်းပင် မိဘဘိုးဘွားတို့ထံမှ များစွာသော ဆုလာဘ်သက္ကာရကို ရရှိလတ္တံ့။ ထိုသို့ ရရှိခြင်းကြောင့် ငါ၏ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုသော်လည်းကောင်း၊ ငါသင်ပေးသော အတတ်ပညာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုသော်လည်းကောင်း သိရှိလိမ့်မည်မဟုတ်။ လမ်းခရီးအကြား၌ ရိက္ခာကုန်သွားပါကမူ အတတ်ပညာကို အသုံးချပြီး ဆေးကုသကာ ငါ့ဂုဏ်နှင့် အတတ်ပညာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မချွတ်ဧကန် သိရှိလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ကာ ရိက္ခာအနည်းငယ်ကိုသာ ပေးစေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

เสฏฺฐิภริยาทิวตฺถุกถา

သူဌေးကတော် အစရှိသူတို့၏ ဝတ္ထုကထာ။

๓๓๐. ปสเตนาติ เอกหตฺถปุเฏน. ปิจุนาติ กปฺปาสปฏเลน. ยตฺรหิ นามาติ ยา นาม. กิมฺปิมายนฺติ กิมฺปิ เม อยํ. อุปชานาเมตสฺส สํยมสฺสาติ กตสฺส จ โรคูปสมสฺส จ อุปการํ ชานามาติ อธิปฺปาโย.

၃၃၀. "ပသတေန" ဟူသည် လက်တစ်ခုပ်ပမာဏရှိသော ဟူလို။ "ပိစုနာ" ဟူသည် ဝါဂွမ်းလွှာဖြင့် ဟူလို။ "ယတြ ဟိ နာမ" ဟူသည် ယူစေတုံသေး၏ ဟူလို။ "ကိမ္ပိမာယံ" ဟူသည် "ဤသူဌေးကတော်သည် ငါ့အား ပေးလှူထိုက်သော ပစ္စည်းတစ်စုံတစ်ခုကို အဘယ်မှာ ပေးတော့အံ့နည်း" ဟူလို။ "ဥပဇာနာမေတဿ သံယမဿ" ဟူသည် ပြုအပ်ပြီးသော ဆေးကုသမှု၏ ကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း၊ ရောဂါငြိမ်းအေးသွားခြင်း၏ ကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း သိရှိပါ၏ ဟူသော သူဌေးကတော်၏ အလိုဆန္ဒကို ဆိုလိုသည်။

๓๓๑. สพฺพาลงฺการํ ตุยฺหํ โหตูติ ราชา กิร ‘‘สเจ อิมํ คณฺหิสฺสติ, ปมาณยุตฺเต ฐาเน นํ ฐเปสฺสามิ. สเจ น คณฺหิสฺสติ, อพฺภนฺตริกํ นํ วิสฺสาสกํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. อภยกุมารสฺสาปิ นาฏกานมฺปิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ ‘‘อโห วต น คณฺเหยฺยา’’ติ. โสปิ เตสํ จิตฺตํ ญตฺวา วิย ‘‘อิทํ เม เทว อยฺยิกานํ อาภรณํ, นยิทํ มยฺหํ คณฺหิตุํ ปติรูป’’นฺติ วตฺวา อลํ เทวาติอาทิมาห. อธิการํ เม เทโว สรตูติ กตสฺส อุปการํ เม เทโว สรตูติ อตฺโถ. ราชา ปสนฺโน สพฺพาการสมฺปนฺนํ เคหญฺจ อมฺพวนุยฺยานญฺจ อนุสํวจฺฉรํ สตสหสฺสอุฏฺฐานกํ คามญฺจ มหาสกฺการญฺจ ทตฺวา เตน หิ ภเณติอาทิมาห.

၃၃၁. "တန်ဆာအားလုံးကို မင်းသားသာ ယူပါ" ဟူသော စကားနှင့် ပတ်သက်၍ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ပြဦးအံ့။ မင်းကြီးသည် "အကယ်၍ ဤတန်ဆာအားလုံးကို ယူပါမူ သင့်လျော်သောအရာ၌ ထားအံ့။ အကယ်၍ မယူပါမူ အတွင်း၌ အကျွမ်းဝင်ဆုံးသောသူ (အတွင်းလူ) ပြုလုပ်အံ့" ဟု ကြံစည်၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အဘယမင်းသားနှင့် ကချေသည် မောင်းမတို့အားလည်း "မယူပါမူ ကောင်းလေစွ" ဟူသော အကြံဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ ဇီဝကသည်လည်း ထိုသူတို့၏ စိတ်ကို သိသကဲ့သို့ "မြတ်သောမင်းကြီး... ဤတန်ဆာအားလုံးသည် ကျွန်တော်မျိုး၏ အဘွားတော်တို့၏ တန်ဆာများသာ ဖြစ်ပါသည်။ ဤတန်ဆာတို့ကို ကျွန်တော်မျိုး ယူရန် မလျောက်ပတ်ပါ" ဟု လျှောက်တင်ကာ "တော်ပါပြီ မင်းကြီး" စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားခဲ့သည်။ "ကျွန်တော်မျိုး ပြုလုပ်ခဲ့သော ဆေးကုသမှု၏ ကျေးဇူးကို မင်းကြီး အမှတ်ရတော်မူပါ" ဟူသည် ကျွန်တော်မျိုး ပြုခဲ့သော ဆေးကုသမှု၏ ကျေးဇူးကို အမှတ်ရတော်မူပါ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မင်းကြီးသည် အလွန်ကြည်ညိုကျေနပ်သဖြင့် အလုံးစုံသော အင်္ဂါရပ်နှင့် ပြည့်စုံသော အိမ်တော်ကိုလည်းကောင်း၊ သရက်ဥယျာဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ နှစ်စဉ် နှစ်တိုင်း တစ်သိန်းသော အခွန်ထွက်စေနိုင်သော ရွာကိုလည်းကောင်း၊ များစွာသော ဆုလာဘ်သက္ကာရတို့ကိုလည်းကောင်း ပေးသနားတော်မူပြီးမှ "ထိုသို့ဖြစ်လျှင်" အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

ราชคหเสฏฺฐิวตฺถุกถา

ရာဇဂြိုဟ်သူဌေးဝတ္ထုကထာ။

๓๓๒. สกฺขิสฺสสิ ปน ตฺวํ คหปตีติ กสฺมา อาห? อิริยาปถสมฺปริวตฺตเนน กิร มตฺถลุงฺคํ น สณฺฐาติ, อสฺส จ ตีหิ สตฺตาเหหิ นิจฺจลสฺส [Pg.399] นิปนฺนสฺส มตฺถลุงฺคํ สณฺฐหิสฺสตีติ ญตฺวา อปฺเปว นาม สตฺตสตฺตมาเส ปฏิชานิตฺวา สตฺตสตฺตทิวเสปิ นิปชฺเชยฺยาติ นํ เอวมาห. เตเนว ปรโต วุตฺตํ ‘‘อปิ จ ปฏิกจฺเจว มยา ญาโต’’ติ. สีสจฺฉวึ อุปฺปาเฏตฺวาติ สีสจมฺมํ อปเนตฺวา. สิพฺพินึ วินาเมตฺวาติ สิพฺพินึ วิวริตฺวา. นาหํ อาจริย สกฺโกมีติ ตสฺส กิร สรีเร มหาฑาโห อุปฺปชฺชิ, ตสฺมา เอวมาห. ตีหิ สตฺตาเหหีติ ตีหิ ปสฺเสหิ เอเกเกน สตฺตาเหน.

၃၃၂. "သူဌေး... သင်သည် (မလှုပ်မယှက်ဘဲ အိပ်နေရန်) စွမ်းနိုင်ပါမည်လော" ဟု အဘယ်ကြောင့် မေးမြန်းသနည်းဟူမူ - ဣရိယာပုတ် ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ဦးနှောက်သည် ကောင်းစွာ မတည်တံ့နိုင်ပေ။ ထိုသူဌေးသည် သုံးပတ်ပတ်လုံး မလှုပ်မယှက်ဘဲ အိပ်နေပါက ဦးနှောက်သည် ကောင်းစွာ တည်တံ့လိမ့်မည်ဟု သိရှိသဖြင့် ခုနစ်လ ခုနစ်လစီ အိပ်ပါမည်ဟု ဝန်ခံစေပြီးမှ ခုနစ်ရက် ခုနစ်ရက်စီမျှ အိပ်နိုင်တန်ရာ၏ ဟု ကြံစည်ကာ ထိုသူဌေးကို ထိုသို့ ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် နောက်၌ "ငါသည် ဆေးကုသကတည်းက ကြိုတင်၍ သိခဲ့သည်" ဟု ဇီဝကက ပြောဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ "ဦးခေါင်းရေကို ခွာ၍" ဟူသည် ဦးခေါင်းအရေပြားကို ဖယ်ရှား၍ ဟူလို။ "ချုပ်စပ်ကို ဖွင့်၍" ဟူသည် ချုပ်ရိုးချုပ်စပ်ကို ဖွင့်ဟ၍ ဟူလို။ "အရှင်ဆရာ... ကျွန်တော် မတတ်နိုင်တော့ပါ" ဟူသည် ထိုသူဌေး၏ ကိုယ်၌ ပြင်းစွာ ပူလောင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "သုံးပတ်ပတ်လုံး" ဟူသည် ဘေးသုံးဖက်တို့ဖြင့် တစ်ဖက်လျှင် တစ်ပတ်စီပတ်လုံး (တစ်ဆယ့်တစ်ရက်စီ) ဟူလို။

๓๓๓. ชนํ อุสฺสาเรตฺวาติ ชนํ นีหราเปตฺวา.

၃၃၃. "လူတို့ကို ဖယ်ရှားစေ၍" ဟူသည် လူအပေါင်းကို ဖယ်ရှားစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

ปชฺโชตราชวตฺถุกถา

စန္ဒပဇ္ဇောတမင်းဝတ္ထုကထာ။

๓๓๔. เชคุจฺฉํ เม สปฺปีติ อยํ กิร ราชา วิจฺฉิกสฺส ชาโต, วิจฺฉิกวิสปฏิฆาตาย จ สปฺปิ เภสชฺชํ โหติ วิจฺฉิกานํ ปฏิกูลํ, ตสฺมา เอวมาห. อุทฺเทกํ ทสฺสตีติ อุคฺคารํ ทสฺสติ. ปญฺญาส โยชนิกา โหตีติ ปญฺญาส โยชนานิ คนฺตุํ สมตฺถา โหติ. น เกวลญฺจสฺส รญฺโญ หตฺถินีเยว, นาฬาคิริ นาม หตฺถี โยชนสตํ คจฺฉติ, เจลกณฺโณ จ มุญฺจเกโส จาติ ทฺเว อสฺสา วีสโยชนสตํ คจฺฉนฺติ, กาโก ทาโส สฏฺฐิโยชนานิ คจฺฉติ.

၃၃၄. "ငါ့အား ထောပတ်သည် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်၏" ဟူသည် ထိုမင်းသည် ကင်းမြီးကောက်ကြောင့် မွေးဖွားလာသူ ဖြစ်သတတ်။ ကင်းမြီးကောက် အဆိပ်ကို ပယ်ဖျက်ရန် ထောပတ်သည် ဆေးဖြစ်သော်လည်း ကင်းမြီးကောက်တို့အဖို့ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရာ ဆေးဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "လေချဉ်တက်ခြင်းကို ပေးလတ္တံ့" ဟူသည် ကြို့ထိုးခြင်း ဖြစ်ပေါ်စေလတ္တံ့ ဟူလို။ "ယူဇနာငါးဆယ် သွားနိုင်သည်" ဟူသည် နေ့ချင်းပေါက် ယူဇနာငါးဆယ် သွားနိုင်စွမ်း ရှိသည်ဟူလို။ ထိုမင်း၌ ဆင်မယဉ်သာလျှင် သွားနိုင်သည်မဟုတ်၊ နာဠာဂီရိ မည်သော ဆင်တော်သည်လည်း နေ့ချင်းပေါက် ယူဇနာတစ်ရာ သွားနိုင်၏။ စေလကဏ္ဏမြင်းတော်နှင့် မုဉ္စကေသမြင်းတော် ဟူသော မြင်းတော်နှစ်စီးတို့သည်လည်း နေ့ချင်းပေါက် ယူဇနာတစ်ရာ့နှစ်ဆယ် သွားနိုင်ကြကုန်၏။ ကာက မည်သော ကျွန်သည်လည်း နေ့ချင်းပေါက် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားနိုင်၏။

เอกสฺส กิร กุลปุตฺตสฺส อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ เอกทิวสํ ภุญฺชิตุํ นิสินฺนสฺส ปจฺเจกพุทฺโธ ทฺวาเร ฐตฺวา อคมาสิ, ตสฺเสโก ปุริโส ‘‘ปจฺเจกพุทฺโธ อาคนฺตฺวา คโต’’ติ อาโรเจสิ. โส สุตฺวา ‘‘คจฺฉ, เวเคน ปตฺตํ อาหรา’’ติ อาหราเปตฺวา อตฺตโน สชฺชิตํ ภตฺตํ สพฺพํ ทตฺวา เปเสสิ. อิตโร ตํ อาหริตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต ตุมฺหากํ กเตน อิมินา กายเวยฺยาวติเกน ยตฺถ ยตฺถ นิพฺพตฺโตปิ วาหนสมฺปนฺโน โหมี’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. โส อยํ เอตรหิ ปชฺโชโต นาม ราชา ชาโต, ตาย ปตฺถนาย อยํ วาหนสมฺปตฺติ.

ကြားဖူးသည်ကား - ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မမူမီက တစ်နေ့သ၌ တစ်ယောက်သော အမျိုးသားသည် စားရန် ထိုင်နေစဉ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် အိမ်တံခါးဝ၌ ရပ်ပြီး ကြွသွားတော်မူ၏။ ထိုအမျိုးသားအား ယောက်ျားတစ်ယောက်က “ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါး ကြွလာပြီး ပြန်ကြွသွားပါပြီ” ဟု လျှောက်ပြော၏။ ထိုအမျိုးသားသည် ကြားရသဖြင့် “သွားလော့၊ လျင်မြန်စွာ သပိတ်ကို ဆောင်ယူခဲ့လော့” ဟု ဆို၍ (သပိတ်ကို) ဆောင်ယူစေပြီးလျှင် မိမိအတွက် ပြင်ဆင်ထားသော ထမင်းအလုံးစုံကို လှူဒါန်း၍ ပို့စေ၏။ အခြားသော ယောက်ျားသည် ထိုသပိတ်ကို ယူဆောင်သွားကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ လက်၌ ကပ်လှူထားပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် အရှင်ဘုရားတို့အတွက် ဤကိုယ်ဖြင့် ဝေယျာဝစ္စပြုရသော ကုသိုလ်ကြောင့် မည်သည့်ဘဝ၌မဆို ဖြစ်ရသော်လည်း ယာဉ်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်ရပါလို၏” ဟု ဆုတောင်းပတ္ထနာပြုခဲ့၏။ ထိုဝေယျာဝစ္စပြုခဲ့သော ဤသူသည် ယခုအခါ၌ ပဇ္ဇောတမင်း ဖြစ်လာပြီး ထိုဆုတောင်းမှုကြောင့် ဤကဲ့သို့ ယာဉ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်ရလေသည်။

สปฺปึ ปาเยตฺวาติ สปฺปิญฺจ ปาเยตฺวา; ปริจาริกานญฺจ อาหาราจาเร วิธึ อาจิกฺขิตฺวา. นเขน เภสชฺชํ โอลุมฺเปตฺวาติ นเขน เภสชฺชํ โอทหิตฺวา; ปกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถ. นิจฺฉาเรสีติ วิเรเจสิ.

“Sappiṃ pāyetvā” ဟူသည် ဆီဦး (ထောပတ်) ကို တိုက်ကျွေးပြီး၍လည်းကောင်း၊ အလုပ်အကျွေးတို့အား အာဟာရကျွေးမွေးခြင်းဆိုင်ရာ အစီအရင်ကို ပြောကြားပြသပြီး၍လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ “Nakhena bhesajjaṃ olumpetvā” ဟူသည် လက်သည်းဖြင့် ဆေးကိုတင်၍ (ထည့်၍) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “Nicchāresi” ဟူသည် ဝမ်းလျှောစေပြီ (ဝမ်းနုတ်စေပြီ) ဟု ဆိုလိုသည်။

สิเวยฺยกทุสฺสยุคกถา

သိဝေယျကဒုဿယုဂကထာ

๓๓๕. สิเวยฺยกํ [Pg.400] นาม อุตฺตรกุรูสุ สิวถิกํ อวมงฺคลวตฺถํ. ตตฺถ กิร มนุสฺสา มตํ เตน วตฺเถน เวเฐตฺวา นิกฺขิปนฺติ, ตํ ‘‘มํสเปสี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา หตฺถิโสณฺฑกสกุณา อุกฺขิปิตฺวา หิมวนฺตกูเฏ ฐเปตฺวา วตฺถํ อปเนตฺวา ขาทนฺติ. อถ วนจรกา วตฺถํ ทิสฺวา รญฺโญ อาหรนฺติ. เอวมิทํ ปชฺโชเตน ลทฺธํ. สิวิรฏฺเฐ กุสลา อิตฺถิโย ตีหิ อํสูหิ สุตฺตํ กนฺตนฺติ, เตน สุตฺเตน วายิตวตฺถํ เอตนฺติปิ วทนฺติ.

၃၃၅. “သိဝေယျက” မည်သည်ကား မြောက်ကျွန်းတို့၌ သုသာန်ဝယ် အသုံးပြုသော အမင်္ဂလာအဝတ် ဖြစ်၏။ ထိုမြောက်ကျွန်းတို့၌ လူတို့သည် လူသေကောင်ကို ထိုအဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်၍ စွန့်ပစ်ထားကြကုန်သတတ်။ ထိုအဝတ်ဖြင့် ပတ်ထားသော အလောင်းကောင်ကို “အသားတစ်” ဟု ထင်မှတ်၍ ဆင်နှာမောင်းကဲ့သို့သော နှာမောင်းရှိသော ငှက်ဆင်တို့သည် ချီမကာ ဟိမဝန္တာတောင်ထွတ်၌ ထားပြီးလျှင် အဝတ်ကို ဖယ်ရှား၍ (အသားကို) ခဲစားကြကုန်၏။ ထိုမှနောက်၌ တောလည်မုဆိုးတို့သည် ထိုအဝတ်ကို တွေ့မြင်၍ မင်းကြီးအား ဆက်သရန် ယူဆောင်လာကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအဝတ်ကို ပဇ္ဇောတမင်းသည် ရရှိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် - သိဝိတိုင်း၌ ကျွမ်းကျင်သော အမျိုးသမီးတို့သည် ချည်သုံးမြှင်ဖြင့် ချည်ငင်၍ ထိုချည်ဖြင့် ရက်လုပ်အပ်သော အဝတ်ဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။

สมตฺตึสวิเรจนกถา

သမတ္တိံသဝိရေစနကထာ

๓๓๖. สิเนเหถาติ กึ ปน ภควโต กาโย ลูโขติ น ลูโข? ภควโต หิ อาหาเร สทา เทวตา ทิพฺโพชํ ปกฺขิปนฺติ, สิเนหปานํ ปน สพฺพตฺถ โทเส เตเมติ, สิรา มุทุกา กโรติ, เตนายํ เอวมาห. ตีณิ อุปฺปลหตฺถานีติ เอกํ โอฬาริกโทสหรณตฺถํ, เอกํ มชฺฌิมโทสหรณตฺถํ, เอกํ สุขุมโทสหรณตฺถํ. นจิรสฺเสว ปกตตฺโต อโหสีติ เอวํ ปกตตฺเต ปน กาเย นาครา ทานํ สมฺปาเทสุํ. ชีวโก อาคนฺตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ภควา อชฺช นาครา ตุมฺหากํ ทานํ ทาตุกามา, มา อนฺโตคามํ ปิณฺฑาย ปวิสถา’’ติ. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร จินฺเตสิ – ‘‘กุโต นุ โข อชฺช ภควโต ปฐมํ ปิณฺฑปาโต ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘โสโณ เสฏฺฐิปุตฺโต เขตฺตปริกมฺมโต ปฏฺฐาย อญฺเญหิ อสาธารณานํ ขีโรทกเสจนสํวทฺธานํ คนฺธสาลีนํ โอทนํ ภุญฺชติ, ตโต ภควโต ปิณฺฑปาตํ อาหริสฺสามี’’ติ อิทฺธิยา คนฺตฺวา ตสฺส ปาสาทตเล อตฺตานํ ทสฺเสสิ. โส เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ อทาสิ. เถรสฺส จ คมนาการํ ทิสฺวา ‘‘ภุญฺชถ ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ตมตฺถํ อาโรเจสิ ‘‘ภุญฺชถ ภนฺเต, อหํ อญฺญํ ภควโต ทสฺสามี’’ติ เถรํ โภเชตฺวา คนฺเธหิ ปตฺตํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา ปิณฺฑปาตสฺส ปูเรตฺวา อทาสิ, ตํ เถโร อาหริตฺวา ภควโต อทาสิ.

၃၃၆. “Sinehethā” ဟူသည် - အဘယ်သို့နည်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် ခြောက်ကပ်နေပါသလောဟူမူကား ခြောက်ကပ်မနေပါ။ အကြောင်းမူကား နတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အာဟာရတော်၌ အခါခပ်သိမ်း နတ်ဩဇာကို ထည့်သွင်းကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း စိုစိုပြည်ပြည်ဖြစ်အောင် ဆီဆေးတိုက်ကျွေးခြင်း (သို့မဟုတ် ချွေးထုတ်စေခြင်း) သည် ကိုယ်ခန္ဓာအလုံးစုံ၌ သလိပ်၊ သည်းခြေ စသော အပြစ်တို့ကို စိုစွတ်စေနိုင်၏၊ အကြောတို့ကို နူးညံ့ပျော့ပျောင်းစေနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဇီဝကသည် ဤသို့ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ “Tīṇi uppalahatthāni” ဟူသည် ကြမ်းတမ်းသော အပြစ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် တစ်ခုကို ဆက်ကပ်၏၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော အပြစ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် တစ်ခုကို ဆက်ကပ်၏၊ သိမ်မွေ့သော အပြစ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် တစ်ခုကို ဆက်ကပ်၏။ “Na cirasseva pakatatto ahosi” ဟူသည် ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ကိုယ်တော်သည် ပကတိအတိုင်း ဖြစ်တော်မူလတ်သော် မြို့သူမြို့သားတို့သည် အလှူကို ပြင်ဆင်ကြကုန်၏။ ဇီဝကသည် လာ၍ မြတ်စွာဘုရားအား “မြတ်စွာဘုရား၊ ယနေ့ မြို့သူမြို့သားတို့သည် အရှင်ဘုရားတို့အား အလှူကို လှူဒါန်းလိုကြကုန်၏၊ ဆွမ်းအလို့ငှာ ရွာတွင်းသို့ ကြွဝင်တော်မမူပါလင့်” ဟု လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်သည် “ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားအတွက် ရှေးဦးစွာသော ဆွမ်းကို ဘယ်မှရရှိရန် သင့်တော်ပါမည်နည်း” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် “သောဏမည်သော သူဌေးသားသည် လယ်လုပ်ငန်း စတင်လုပ်ကိုင်စဉ်မှစ၍ အခြားသောသလေးတို့နှင့် မရောနှောဘဲ နို့ရည်ကို သွန်းလောင်း၍ စိုက်ပျိုးကြီးပွားစေအပ်သော နံ့သာသလေးဆန်ထမင်းကို စား၏။ ထိုသောဏသူဌေးသား၏ ထမင်းကို မြတ်စွာဘုရားအတွက် ဆောင်ယူခဲ့အံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် တန်ခိုးတော်ဖြင့် ကြွသွားတော်မူ၍ ထိုသူဌေးသား၏ ပြာသာဒ်အပြင်၌ ကိုယ်ကို ထင်ရှားပြတော်မူ၏။ ထိုသူဌေးသားသည် မထေရ်၏ သပိတ်ကိုယူ၍ မွန်မြတ်သောဆွမ်းကို လှူဒါန်း၏။ ထို့ပြင် မထေရ်၏ ပြန်ကြွမည့် အမူအရာကို မြင်၍ “အရှင်ဘုရား၊ ဘုဉ်းပေးတော်မူပါဦး” ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်သည် ထိုအကြောင်းကို မိန့်ကြားတော်မူရာ သူဌေးသားက “အရှင်ဘုရား၊ ဘုဉ်းပေးတော်မူပါ၊ တပည့်တော်သည် မြတ်စွာဘုရားအတွက် အခြားဆွမ်းကို ထပ်မံလှူဒါန်းပါမည်” ဟု လျှောက်ထားကာ မထေရ်အား ဆွမ်းဘုဉ်းပေးစေပြီးလျှင် နံ့သာတို့ဖြင့် သပိတ်ကို ပွတ်တိုက်ကာ ဆွမ်းဖြင့် အပြည့်ထည့်၍ လှူဒါန်း၏။ မထေရ်သည် ထိုဆွမ်းကို ဆောင်ယူကာ မြတ်စွာဘုရားအား ဆက်ကပ်လှူဒါန်းလေ၏။

ราชาปิ โข พิมฺพิสาโร ‘‘อชฺช ภควา กึ ภุญฺชิสฺสตี’’ติ วิหารํ อาคนฺตฺวา ปวิสมาโนว ปิณฺฑปาตคนฺธํ ฆายิตฺวา ภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. ภควโต [Pg.401] ทฺวีสุเยว ปิณฺฑปาเตสุ ภาชนคเตสุ เทวตา โอชํ ปกฺขิปึสุ – ยญฺจ สุชาตา อทาสิ; ยญฺจ ปรินิพฺพานกาเล จุนฺโท กมฺมารปุตฺโต; อญฺเญสุ กพเฬ กพเฬ ปกฺขิปึสุ, ตสฺมา ภควา รญฺโญ อิจฺฉํ ชานิตฺวา อปกฺขิตฺโตชเมว โถกํ ปิณฺฑปาตํ รญฺโญ ทาเปสิ. โส ปริภุญฺชิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ ภนฺเต, อุตฺตรกุรุโต อาภตํ โภชน’’นฺติ? ‘‘น มหาราช, อุตฺตรกุรุโต; อปิจ โข ตเวว รฏฺฐวาสิโน คหปติปุตฺตสฺส โภชนํ เอต’’นฺติ วตฺวา โสณสฺส สมฺปตฺตึ อาจิกฺขิ. ตํ สุตฺวา ราชา โสณํ ทฏฺฐุกาโม หุตฺวา จมฺมกฺขนฺธเก วุตฺตนเยน อสีติยา กุลปุตฺตสหสฺเสหิ สทฺธึ โสณสฺส อาคมนํ อกาสิ. เต ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปนฺนา ชาตา. โสโณ ปน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต. ภควาปิ เอตทตฺถเมว รญฺโญ ปิณฺฑปาตํ ทาเปสิ.

ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည်လည်း “ယနေ့ မြတ်စွာဘုရား အဘယ်ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူမည်နည်း” ဟု ကြံစည်ကာ ကျောင်းတော်သို့ လာရောက်၍ ဝင်လျှင်ဝင်ချင်းပင် ထိုဆွမ်းနံ့ကို ရရှိသဖြင့် စားလိုသောဆန္ဒ ပြင်းပြစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ မြတ်စွာဘုရားအား လှူဒါန်းသော ဆွမ်းတို့တွင် သုဇာတာ လှူဒါန်းသောဆွမ်းနှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံခါနီးအချိန်တွင် ပန်းထိမ်သည်သား စုန္ဒ လှူဒါန်းသော ဆွမ်းဟူသော ဤဆွမ်းနှစ်မျိုးသာလျှင် သပိတ်တော် (ခွက်တော်) အတွင်းသို့ ရောက်ရှိစဉ် နတ်တို့သည် နတ်ဩဇာကို ထည့်သွင်းကြကုန်၏။ အခြားသော ဆွမ်းတို့၌မူကား ဆွမ်းလုတ်တိုင်း ဆွမ်းလုတ်တိုင်း၌ နတ်တို့သည် နတ်ဩဇာကို ထည့်သွင်းကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းကြီး၏ အလိုဆန္ဒကို သိတော်မူသဖြင့် နတ်ဩဇာ မထည့်ရသေးသော အနည်းငယ်သော ဆွမ်းကို မင်းကြီးအား ပေးစေတော်မူ၏။ မင်းကြီးသည် ထိုဆွမ်းကို သုံးဆောင်ပြီးသော် “အရှင်ဘုရား၊ ဤဆွမ်းသည် မြောက်ကျွန်းမှ ဆောင်ယူခဲ့သော ဘောဇဉ်လော” ဟု မေးလျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားက “မဟာရာဇာ၊ မြောက်ကျွန်းမှ ဆောင်ယူခဲ့သော ဘောဇဉ်မဟုတ်ပါ။ စင်စစ်သော်ကား ဤဘောဇဉ်သည် သင်မင်းကြီး၏ တိုင်းပြည်၌ နေထိုင်သော သူကြွယ်သား၏ ဘောဇဉ်ဖြစ်ပါသည်” ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် သောဏသူဌေးသား၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် မင်းကြီးသည် သောဏကို တွေ့မြင်လိုရကား စမ္မက္ခန္ဓက၌ ပြဆိုထားသည့်အတိုင်း ရှစ်သောင်းသော အမျိုးသားတို့နှင့်အတူ သောဏ၏ လာရောက်ခြင်းကို ပြုလုပ်စေ၏။ ထိုအမျိုးသားတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်ကို နာယူရသဖြင့် သောတာပန် ဖြစ်ကြကုန်၏။ သောဏသူဌေးသားမူကား ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤအကျိုးထူးကို ရစေခြင်းငှာသာ မင်းကြီးအား ထိုဆွမ်းကို ပေးစေတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

วรยาจนกถา

ဝရယာစနကထာ

๓๓๗. เอวํ กตภตฺตกิจฺเจ ภควติ อถ โข ชีวโก โกมารภจฺโจ ตํ สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ อาทาย…เป… เอตทโวจ. อติกฺกนฺตวราติ เอตฺถ วินิจฺฉโย มหาขนฺธเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ภควา ภนฺเต ปํสุกูลิโก ภิกฺขุสงฺโฆ จาติ ภควโต หิ พุทฺธตฺตํ ปตฺตโต ปฏฺฐาย ยาว อิทํ วตฺถํ, เอตฺถนฺตเร วีสติ วสฺสานิ น โกจิ คหปติจีวรํ สาทิยิ, สพฺเพ ปํสุกูลิกาว อเหสุํ. เตนายํ เอวมาห. คหปติจีวรนฺติ คหปตีหิ ทินฺนจีวรํ. ธมฺมิยา กถายาติ วตฺถทานานิสํสปฏิสํยุตฺตาย กถาย. อิตรีตเรนาปีติ อปฺปคฺเฆนปิ มหคฺเฆนปิ; เยน เกนจีติ อตฺโถ. ปาวาโรติ สโลมโก กปฺปาสาทิเภโท. อนุชานามิ ภิกฺขเว โกชวนฺติ เอตฺถ ปกติโกชวเมว วฏฺฏติ, มหาปิฏฺฐิยโกชวํ น วฏฺฏติ. มหาปิฏฺฐิยโกชวนฺติ อุณฺณามโย ปาวารสทิโส โกชโว.

၃၃၇. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရား ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံးတော်မူလတ်သော် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးရာ ထိုအချိန်၌ ဇီဝကကောမာရဘတ်သည် သိဝေယျက မည်သော ထိုအဝတ်အစုံကို ယူဆောင်၍...ပ... ဤသို့ လျှောက်ထားလေ၏။ “Atikkantavarā” ဟူသော ပုဒ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မဟာခန္ဓက၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ “Bhagavā bhante paṃsukūliko bhikkhusaṅgho ca” ဟူသော စကား၌ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြပေအံ့ - မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော အချိန်မှစ၍ ဤဇီဝက လှူဒါန်းသော အဝတ် မပေါ်ပေါက်မီအထိ ထိုကြားကာလ အနှစ်နှစ်ဆယ်ပတ်လုံး မည်သည့်ရဟန်းမျှ အိမ်ရှင်ဒါယကာတို့ လှူဒါန်းသော ဃရာဝါသသင်္ကန်း (ဂဟပတိသင်္ကန်း) ကို လက်မခံခဲ့ကြဘဲ အလုံးစုံသော ရဟန်းတို့သည် ပံသုကူဓုတင်ဆောင်များချည်းသာ ဖြစ်ခဲ့ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဇီဝကသည် ဤသို့ လျှောက်ထားရခြင်း ဖြစ်၏။ “Gahapaticīvara” ဟူသည် အိမ်ရှင်ဒါယကာတို့ လှူဒါန်းသော သင်္ကန်းကို ဆိုလိုသည်။ “Dhammiyā kathāya” ဟူသည် အဝတ်အလှူ၏ အကျိုးနှင့် စပ်ဆိုင်သော တရားစကားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “Itarītarena pi” ဟူသည် အဖိုးနည်းသည်ဖြစ်စေ၊ အဖိုးများသည်ဖြစ်စေ မည်သည့်သင်္ကန်းဖြင့်မဆို ဟု ဆိုလိုသည်။ “Pāvāro” ဟူသည် အမွေးနှင့်တကွ ဖြစ်သော၊ ဝါချည်ဖြင့် ရက်အပ်သော အဝတ်အစရှိသော အပြားရှိသော ခြုံထည်တဘက် ဖြစ်၏။ “Anujānāmi bhikkhave kojavaṃ” ဟူရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ရိုးရိုးကော်ဇောသည်သာ အပ်စပ်၏။ ဆင်ကျောက်ကုန်း စသည်တို့၌ ခင်းအပ်သော ကော်ဇောကြီးမူကား မအပ်စပ်ပေ။ “Mahāpiṭṭhiyakojava” ဟူသည် သားမွေးဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခြုံထည်တဘက်နှင့် တူသော ကော်ဇော ဖြစ်၏။

กมฺพลานุชานนาทิกถา

ကမ္ဗလာနုဇာနနာဒိကထာ

๓๓๘. กาสิราชาติ กาสีนํ ราชา; ปเสนทิสฺส เอกปิติกภาตา เอส. อฑฺฒกาสิยนฺติ เอตฺถ กาสีติ สหสฺสํ วุจฺจติ ตํ อคฺฆนโก กาสิโย[Pg.402]. อยํ ปน ปญฺจสตานิ อคฺฆติ, ตสฺมา ‘‘อฑฺฒกาสิโย’’ติ วุตฺโต. เตเนวาห – ‘‘อุปฑฺฒกาสีนํ ขมมาน’’นฺติ.

၃၃၈. “Kāsirājā” ဟူသည် ကာသီတိုင်း၏ မင်းကြီး ဖြစ်၏။ ဤကာသိမင်းသည် ပသေနဒီမင်း၏ ဖခင်တူ နောင်တော်ကြီး ဖြစ်သည်။ “Aḍḍhakāsiya” ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ကာသီ’ ဟူသည် တစ်ထောင်ကို ဆိုလို၏။ တစ်ထောင်တန်ဖိုး ထိုက်တန်သော ကမ္ဗလာကို ‘ကာသိယ’ ဟု ခေါ်သည်။ ဤကမ္ဗလာကား ငါးရာတန်ဖိုးသာ ထိုက်တန်၏။ ထို့ကြောင့် “အဍ္ဎကာသိယ (တစ်ထောင်၏ ထက်ဝက်တန်သော ကမ္ဗလာ)” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သံဂါယနာတင် ထေရ်အရှင်တို့က “ဥပဍ္ဎကာသီနံ ခမမာနံ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။

๓๓๙. อุจฺจาวจานีติ สุนฺทรานิ จ อสุนฺทรานิ จ. ภงฺคํ นาม โขมาทีหิ ปญฺจหิ สุตฺเตหิ มิสฺเสตฺวา กตํ; วากมยเมวาติปิ วทนฺติ.

၃၃၉. “Uccāvacāni” ဟူသည် ကောင်းသော အရာဝတ္ထုတို့နှင့် မကောင်းသော အရာဝတ္ထုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “Bhaṅga” မည်သည်ကား ခေါမအစရှိသော ငါးမျိုးသော ချည်မျှင်တို့ဖြင့် ရောနှော၍ ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် လျှော်ချည်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်းသက်သက်သာ ဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။

๓๔๐. เอกํเยว ภควตา จีวรํ อนุญฺญาตํ น ทฺเวติ เต กิร อิตรีตเรน จีวเรนาติ เอตสฺส ‘‘คหปติเกน วา ปํสุกูเลน วา’’ติ เอวํ อตฺถํ สลฺลกฺขึสุ. นาคเมสุนฺติ ยาว เต สุสานโต อาคจฺฉนฺติ, ตาว เต น อจฺฉึสุ; ปกฺกมึสุเยว. นากามา ภาคํ ทาตุนฺติ น อนิจฺฉาย ทาตุํ; ยทิ ปน อิจฺฉนฺติ, ทาตพฺโพ. อาคเมสุนฺติ อุปจาเร อจฺฉึสุ. เตนาห ภควา อาห – ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว อาคเมนฺตานํ อกามา ภาคํ ทาตุ’’นฺติ. ยทิ ปน มนุสฺสา ‘‘อิธาคตา เอว คณฺหนฺตู’’ติ เทนฺติ, สญฺญาณํ วา กตฺวา คจฺฉนฺติ ‘‘สมฺปตฺตา คณฺหนฺตู’’ติ สมฺปตฺตานํ สพฺเพสมฺปิ ปาปุณนฺติ. สเจ ฉฑฺเฑตฺวา คตา, เยน คหิตํ, โส เอว สามี. สทิสา สุสานํ โอกฺกมึสูติ สพฺเพ สมํ โอกฺกมึสุ; เอกทิสาย วา โอกฺกมึสูติปิ อตฺโถ. เต กติกํ กตฺวาติ ลทฺธํ ปํสุกูลํ สพฺเพ ภาเชตฺวา คณฺหิสฺสามาติ พหิเมว กติกํ กตฺวา.

၃၄၀. မြတ်စွာဘုရားသည် သင်္ကန်းတစ်ထည်ကိုသာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏၊ နှစ်ထည် မဟုတ်ဟု ဆိုရာ၌ ထိုရဟန်းတို့သည် 'အခြားအခြားသော သင်္ကန်းဖြင့်' ဟူသော ဤပါဌ်၏ အနက်ကို 'အိမ်ရှင်ဒါယကာတို့ လှူအပ်သော သင်္ကန်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပံသုကူသင်္ကန်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း' ဟု ဤသို့ မှတ်ထင်ကြကုန်သတတ်။ 'မစောင့်ဆိုင်းကြကုန်' ဟူသည်မှာ ထိုပံသုကူရှာသော ရဟန်းတို့ သုသာန်မှ ပြန်လာကြသည့်တိုင်အောင် ထိုအခြားသော ရဟန်းတို့သည် မစောင့်ဆိုင်းဘဲ ဖဲသွားကြကုန်သည်သာ။ 'အလိုမရှိဘဲ အဖို့ကို မပေးခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ အလိုမရှိဘဲ မပေးဘဲ နေရန် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပေးလိုပါက အဖို့ကို ပေးနိုင်၏။ 'စောင့်နေကြကုန်ပြီ' ဟူသည်မှာ သုသာန်၏ ဥပစာ၌ စောင့်နေကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက 'ရဟန်းတို့... စောင့်နေသော ရဟန်းတို့အား အလိုမရှိဘဲလည်း အဖို့ကို ပေးခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုသို့ အလိုမရှိဘဲ ပေးရန် ခွင့်ပြုတော်မူသော်လည်း လူတို့က 'ဤအရပ်သို့ ရောက်လာသော ရဟန်းတို့သာ ယူကြပါကုန်' ဟု လျှောက်၍ အကယ်၍ လှူဒါန်းပါက သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'ရောက်လာသော ရဟန်းတို့ ယူကြပါကုန်' ဟု အမှတ်အသားပြု၍ သွားကြပါက သော်လည်းကောင်း ရောက်လာသမျှသော ရဟန်းအားလုံး ရရှိကြကုန်၏။ အကယ်၍ စွန့်ပစ်၍ သွားကြပါက ယူသောရဟန်းသာလျှင် အရှင် (ပိုင်ရှင်) ဖြစ်၏။ 'အညီအမျှ သုသာန်သို့ သက်ရောက်ကြကုန်ပြီ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းအားလုံး အညီအမျှ သွားကြကုန်ပြီ သို့မဟုတ် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာ၌ သွားကြကုန်ပြီဟုလည်း အနက်ရ၏။ 'ထိုရဟန်းတို့သည် ကတိကဝတ်ပြု၍' ဟူသည်မှာ ရရှိသော ပံသုကူသင်္ကန်းကို အားလုံးခွဲဝေ၍ ယူကြစို့ဟု သုသာန်ပြင်ပကတည်းကပင် ကတိကဝတ်ပြု၍ ဖြစ်သည်။

๓๔๒. จีวรปฏิคฺคาหกนฺติ โย คหปติเกหิ สงฺฆสฺส ทียมานํ จีวรํ คณฺหาติ. โย น ฉนฺทาคตึ คจฺเฉยฺยาติอาทีสุ จีวรปฏิคฺคาหเกสุ ปจฺฉา อาคตานมฺปิ อตฺตโน ญาตกาทีนํ ปฐมตรํ ปฏิคฺคณฺหนฺโต วา เอกจฺจสฺมึ เปมํ ทสฺเสตฺวา คณฺหนฺโต วา โลภปกติกตาย อตฺตโน ปริณาเมนฺโต วา ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. ปฐมตรํ อาคตสฺสาปิ โกธวเสน ปจฺฉา คณฺหนฺโต วา ทุคฺคตมนุสฺเสสุ อวมญฺญํ กตฺวา คณฺหนฺโต วา ‘‘กึ โว ฆเร ฐปโนกาโส นตฺถิ, ตุมฺหากํ สนฺตกํ คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ เอวํ สงฺฆสฺส ลาภนฺตรายํ กโรนฺโต วา โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน, อยํ โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. ปจฺฉา อาคตานมฺปิ อิสฺสรานมฺปิ ภเยน ปฐมตรํ ปฏิคฺคณฺหนฺโต วา ‘‘จีวรปฏิคฺคาหกฏฺฐานํ นาเมตํ ภาริย’’นฺติ สนฺตสนฺโต วา ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. ‘‘มยา อิทญฺจิทญฺจ คหิตํ, อิทญฺจึทญฺจ น คหิต’’นฺติ เอวํ ชานนฺโต คหิตาคหิตํ ชานาติ นาม. ตสฺมา โย น ฉนฺทาคติอาทิวเสน คจฺฉติ, ญาตกอญฺญาตกอฑฺฒทุคฺคเตสุ วิเสสํ อกตฺวา [Pg.403] อาคตปอปาฏิยา คณฺหาติ, สีลาจารปฏิปตฺติยุตฺโต โหติ, สติมา เมธาวี พหุสฺสุโต, สกฺโกติ ทายกานํ วิสฺสฏฺฐวาจาย ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ อนุโมทนํ กโรนฺโต ปสาทํ ชเนตุํ, เอวรูโป สมฺมนฺนิตพฺโพ.

၃၄၂. 'သင်္ကန်းခံယူသောရဟန်း' ဟူသည်မှာ အိမ်ရှင်ဒါယကာတို့က သံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သော သင်္ကန်းကို ခံယူသော ရဟန်းဖြစ်၏။ 'ဆန္ဒာဂတိသို့ မလိုက်ရာ' အစရှိသော စကားရပ်၌ သင်္ကန်းလက်ခံသော ရဟန်းတို့တွင် နောက်မှ ရောက်လာကြသော်လည်း မိမိ၏ ဆွေမျိုးစသည်တို့၏ သင်္ကန်းကို ရှေးဦးစွာ ခံယူသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ အချို့သော ဒါယကာအပေါ် ချစ်ခင်မှုကို ပြ၍ ခံယူသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ လောဘသဘောရှိသဖြင့် မိမိထံသို့ ညွှတ်စေသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း ဆန္ဒာဂတိသို့ လိုက်သူမည်၏။ ရှေးဦးစွာ ရောက်လာသော်လည်း ဒေါသအလျောက် နောက်မှ ခံယူသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲသားတို့အပေါ် မထီမဲ့မြင်ပြု၍ ခံယူသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ 'သင်တို့အိမ်တွင် ထားစရာနေရာ မရှိတော့ဘူးလား၊ သင်တို့ပစ္စည်းကို ပြန်ယူသွားကြပါ' ဟု ဤသို့ သံဃာ့လာဘ်ကို အန္တရာယ်ပြုသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း ဒေါသာဂတိသို့ လိုက်သူမည်၏။ သတိလွတ်၍ ကောင်းစွာ ဆင်ခြင်တုံတရားမရှိဘဲ ခံယူသော ရဟန်းသည် မောဟာဂတိသို့ လိုက်သူမည်၏။ နောက်မှ ရောက်လာကြသော်လည်း အစိုးရသော အာဏာရှိသူတို့ကို ကြောက်သဖြင့် ရှေးဦးစွာ ခံယူသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ 'ဤသင်္ကန်းလက်ခံရသော တာဝန်သည် အလွန်လေးလံလှ၏' ဟု တွေး၍ ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်သော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း ဘယာဂတိသို့ လိုက်သူမည်၏။ 'ငါသည် ဤသင်္ကန်းကို ခံယူအပ်ပြီ၊ ဤသင်္ကန်းကိုမူ မခံယူရသေး' ဟု ဤသို့ သိသောရဟန်းကို ခံယူအပ်ပြီး၊ မခံယူအပ်သေးသော သင်္ကန်းကို သိသူမည်၏။ ထို့ကြောင့် ဆန္ဒာဂတိစသည်ဖြင့် မလိုက်ဘဲ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ၊ မတော်စပ်သူ၊ ချမ်းသာသူ၊ ဆင်းရဲသူတို့အပေါ် ခွဲခြားမှုမပြုဘဲ ရောက်လာသောအစဉ်အတိုင်း ခံယူကာ သီလကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံသူ၊ သတိရှိသူ၊ ပညာရှိသူ၊ ဗဟုသုတရှိသူဖြစ်၍ ဒါယကာတို့အား ရှင်းလင်းပြတ်သားသော စကားသံဖြင့်၊ ပြည့်စုံကွင်းစပ်သော ပုဒ်ဗျည်းတို့ဖြင့် အနုမောဒနာပြုလျက် ကြည်ညိုမှုဖြစ်စေနိုင်သော ရဟန်းကိုသာ သမုတ်ထိုက်၏။

เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว สมฺมนฺนิตพฺโพติ เอตฺถ ปน เอตาย ยถาวุตฺตาย กมฺมวาจายปิ อปโลกเนนาปิ อนฺโตวิหาเร สพฺพสงฺฆมชฺเฌปิ ขณฺฑสีมายปิ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติเยว. เอวํ สมฺมเตน จ วิหารปจฺจนฺเต วา ปธานฆเร วา น อจฺฉิตพฺพํ. ยตฺถ ปน อาคตาคตา มนุสฺสา สุขํ ปสฺสนฺติ, ตาทิเส ธุรวิหารฏฺฐาเน พีชนึ ปสฺเส ฐเปตฺวา สุนิวตฺเถน สุปารุเตน นิสีทิตพฺพนฺติ.

'ဤသို့လျှင် ရဟန်းတို့ကို သမုတ်အပ်၏' ဟူသော ပါဌ်၌ အဆုံးအဖြတ်မှာ— ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော ဤကမ္မဝါစာဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အပလောကနကံဖြင့်သော်လည်းကောင်း ကျောင်းတိုက်အတွင်း သံဃာအားလုံး၏ အလယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ခဏ္ဍသိမ်၌သော်လည်းကောင်း သမုတ်ခြင်းငှာ အပ်သည်သာတည်း။ ဤသို့ သမုတ်အပ်ပြီးသော ရဟန်းသည် ကျောင်းတိုက်၏ အစွန်အဖျား၌ သော်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်း၌ သော်လည်းကောင်း မနေအပ်ပေ။ လာလာသမျှသော လူတို့ လွယ်ကူစွာ မြင်နိုင်သော ပဓာနကျောင်းနေရာ၌ ယပ်တောင်ကို ဘေး၌ထား၍ ကောင်းစွာဝတ်ရုံလျက် ထိုင်နေရမည်။

ตตฺเถว อุชฺฌิตฺวาติ ‘‘ปฏิคฺคหณเมว อมฺหากํ ภาโร’’ติ วตฺวา คหิตฏฺฐาเนเยว ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ. จีวรนิทหกนฺติ จีวรปฏิสามกํ. โย น ฉนฺทาคตึ คจฺเฉยฺยาติอาทีสุ เจตฺถ อิโต ปรญฺจ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. สมฺมุติวินิจฺฉโยปิ กถิตานุสาเรเนว ชานิตพฺโพ.

'ထိုအရပ်၌ပင် စွန့်ပစ်၍' ဟူသည်မှာ 'လက်ခံရန်သာ ငါတို့တာဝန်ဖြစ်သည်' ဟု ပြောဆိုကာ လက်ခံရာအရပ်၌ပင် စွန့်ပစ်၍ သွားကြကုန်၏။ 'သင်္ကန်းသိုမှီးသောရဟန်း' ဟူသည်မှာ သင်္ကန်းကို သိမ်းဆည်းသော ရဟန်းဖြစ်၏။ 'ဆန္ဒာဂတိသို့ မလိုက်ရာ' အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ ဤစီဝရနိဒဟကသမ္မုတိအရာ၌လည်းကောင်း၊ ဤမှနောက်ဖြစ်သော ဘဏ္ဍာဂါရသမ္မုတိစသော အရာတို့၌လည်းကောင်း အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။ သမ္မုတိအဆုံးအဖြတ်ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးသောအတိုင်း အစဉ်လိုက်၍ သိအပ်၏။

ภณฺฑาคารสมฺมุติอาทิกถา

ဘဏ္ဍာတိုက်သမုတ်ခြင်း စသော စကားစဉ်

๓๔๓. วิหารํ วาติอาทีสุ โย อารามมชฺเฌ อารามิกสามเณราทีหิ อวิวิตฺโต สพฺเพสํ สโมสรณฏฺฐาเน วิหาโร วา อฑฺฒโยโค วา โหติ, โส สมฺมนฺนิตพฺโพ. ปจฺจนฺตเสนาสนํ ปน น สมฺมนฺนิตพฺพํ. อิทํ ปน ภณฺฑาคารํ ขณฺฑสีมํ คนฺตฺวา ขณฺฑสีมาย นิสินฺเนหิ สมฺมนฺนิตุํ น วฏฺฏติ, วิหารมชฺเฌเยว สมฺมนฺนิตพฺพํ.

၃၄၃. 'ကျောင်းကိုသော်လည်းကောင်း' အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ အဆုံးအဖြတ်မှာ— ကျောင်းတိုက်၏ အလယ်၌ အာရာမ်စောင့်၊ သာမဏေစသည်တို့ဖြင့် မကင်းဆိတ်ဘဲ လူအားလုံး စုဝေးရာအရပ်၌ရှိသော လေးဖက်မိုးကျောင်း သို့မဟုတ် နှစ်ဖက်မိုးကျောင်းကို သမုတ်အပ်၏။ ကျောင်းတိုက်၏ အစွန်အဖျားဖြစ်သော ကျောင်းကိုမူ မသမုတ်ရ။ ဤဘဏ္ဍာတိုက်ကို ခဏ္ဍသိမ်သို့သွား၍ ခဏ္ဍသိမ်၌ ထိုင်နေသောရဟန်းတို့က သမုတ်ခြင်းငှာ မအပ်၊ ကျောင်းတိုက်၏ အလယ်၌သာ သမုတ်အပ်၏။

คุตฺตาคุตฺตญฺจ ชาเนยฺยาติ เอตฺถ ยสฺส ตาว ฉทนาทีสุ โกจิ โทโส นตฺถิ, ตํ คุตฺตํ. ยสฺส ปน ฉทนติณํ วา ฉทนิฏฺฐกา วา ยตฺถ กตฺถจิ ปติตา, เยน โอวสฺสติ วา, มูสิกาทีนํ วา ปเวโส โหติ, ภิตฺติอาทีสุ วา กตฺถจิ ฉิทฺทํ โหติ, อุปจิกา วา อุฏฺฐหนฺติ, ตํ สพฺพํ อคุตฺตํ นาม. ตํ สลฺลกฺเขตฺวา ปฏิสงฺขริตพฺพํ. สีตสมเย ทฺวารญฺจ วาตปานญฺจ สุปิหิตํ กาตพฺพํ, สีเตน หิ จีวรานิ กณฺณกิตานิ โหนฺติ. อุณฺหสมเย อนฺตรนฺตรา วาตปฺปเวสนตฺถํ วิวริตพฺพํ. เอวํ กโรนฺโต หิ คุตฺตาคุตฺตํ ชานาติ นาม.

'လုံခြုံမှု၊ မလုံခြုံမှုကို သိရာ၏' ဟူသော စကားရပ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ— ရှေးဦးစွာ အမိုးစသည်တို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ချို့ယွင်းချက်မရှိသော ကျောင်းသည် လုံခြုံသောကျောင်း (ဂုတ္တ) မည်၏။ အမိုးမြက် သို့မဟုတ် အမိုးအုတ်ချပ်သည် တစ်နေရာရာ၌ ပြိုကျပျက်စီး၍ မိုးယိုစိမ့်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြွက်စသည်တို့ ဝင်ရောက်ခြင်းရှိသော၊ နံရံစသည်တို့၌ အပေါက်ရှိသော၊ ခြတက်နေသော ကျောင်းသည် မလုံခြုံသောကျောင်း (အဂုတ္တ) မည်၏။ ထိုမလုံခြုံသော ကျောင်းကို မှတ်သား၍ ပြင်ဆင်ရမည်။ ဆောင်းအခါ၌ တံခါးကြီးနှင့် ပြတင်းပေါက်များကို ကောင်းစွာ ပိတ်ထားရမည်။ ချမ်းအေးမှုကြောင့် သင်္ကန်းများ မှိုတက်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ပူအိုက်သောအခါ၌ လေဝင်လေထွက်ရှိစေရန် အကြားအကြား၌ ဖွင့်ထားရမည်။ ဤသို့ ပြုလုပ်သောရဟန်းသည် လုံခြုံမှု၊ မလုံခြုံမှုကို သိသူမည်၏။

อิเมหิ [Pg.404] ปน จีวรปฏิคฺคาหกาทีหิ ตีหิปิ อตฺตโน วตฺตํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ จีวรปฏิคฺคาหเกน ตาว ยํ ยํ มนุสฺสา ‘‘กาลจีวร’’นฺติ วา ‘‘อกาลจีวร’’นฺติ วา ‘‘อจฺเจกจีวร’’นฺติ วา ‘‘วสฺสิกสาฏิก’’นฺติ วา ‘‘นิสีทน’’นฺติ วา ‘‘ปจฺจตฺถรณ’’นฺติ วา ‘‘มุขปุญฺฉนโจฬ’’นฺติ วา เทนฺติ, ตํ สพฺพํ เอกราสึ กตฺวา มิสฺเสตฺวา น คณฺหิตพฺพํ, วิสุํ วิสุํ กตฺวาว คณฺหิตฺวา จีวรนิทหกสฺส ตเถว อาจิกฺขิตฺวา ทาตพฺพํ. จีวรนิทหเกนาปิ ภณฺฑาคาริกสฺส ททมาเนน อิทํ กาลจีวรํ…เป… อิทํ มุขปุญฺฉนโจฬนฺติ อาจิกฺขิตฺวาว ทาตพฺพํ. ภณฺฑาคาริเกนาปิ ตเถว วิสุํ วิสุํ วิย สญฺญาณํ กตฺวา ฐเปตพฺพํ. ตโต สงฺเฆน ‘‘กาลจีวรํ อาหรา’’ติ วุตฺเต กาลจีวรเมว ทาตพฺพํ…เป… มุขปุญฺฉนโจฬกํ อาหราติ วุตฺเต ตเทว ทาตพฺพํ.

သင်္ကန်းလက်ခံသောရဟန်း စသော သမုတိရ ရဟန်းသုံးပါးလုံးသည် မိမိတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို သိထိုက်၏။ ထိုရဟန်းသုံးပါးတွင် သင်္ကန်းလက်ခံသော ရဟန်းသည် လူတို့က 'ကာလသင်္ကန်း'၊ 'အကာလသင်္ကန်း'၊ 'အစ္စေကသင်္ကန်း'၊ 'မိုးရေခံသင်္ကန်း'၊ 'နိသီဒိုင်'၊ 'အိပ်ရာခင်း'၊ 'မျက်နှာသုတ်ပဝါ' ဟု ဆို၍ လှူဒါန်းသမျှသော သင်္ကန်းအားလုံးကို တစ်စုတည်းရောနှော၍ မခံယူရဘဲ သီးခြားစီ ခွဲခြား၍သာ ခံယူရမည်။ ထို့နောက် သင်္ကန်းသိုမှီးသော ရဟန်းအား ထိုလှူဒါန်းသူတို့ ပြောဆိုသည့်အတိုင်း ပြောပြ၍ ပေးရမည်။ သင်္ကန်းသိုမှီးသော ရဟန်းသည်လည်း ဘဏ္ဍာစိုးရဟန်းအား ပေးသောအခါ 'ဤသည်ကား ကာလသင်္ကန်းဖြစ်သည်' စသည်ဖြင့်၊ 'ဤသည်ကား မျက်နှာသုတ်ပဝါဖြစ်သည်' ဟု ပြောပြ၍သာ ပေးရမည်။ ဘဏ္ဍာစိုးရဟန်းသည်လည်း ထိုအတိုင်းပင် သီးခြားစီကဲ့သို့ အမှတ်အသားပြု၍ ထားရမည်။ ထို့နောက် သံဃာက 'ကာလသင်္ကန်းကို ဆောင်ယူခဲ့လော့' ဟု ဆိုလျှင် ကာလသင်္ကန်းကိုသာ ပေးရမည်။ ...ပ... 'မျက်နှာသုတ်ပဝါကို ဆောင်ယူခဲ့လော့' ဟု ဆိုလျှင် ထိုမျက်နှာသုတ်ပဝါကိုသာ ပေးရမည်။

อิติ ภควตา จีวรปฏิคฺคาหโก อนุญฺญาโต, จีวรนิทหโก อนุญฺญาโต, ภณฺฑาคารํ อนุญฺญาตํ, ภณฺฑาคาริโก อนุญฺญาโต, น พาหุลิกตาย น อสนฺตุฏฺฐิยา; อปิจ โข สงฺฆสฺสานุคฺคหาย. สเจ หิ อาหฏาหฏํ คเหตฺวา ภิกฺขู ภาเชยฺยุํ, เนว อาหฏํ น อนาหฏํ น ทินฺนํ นาทินฺนํ น ลทฺธํ นาลทฺธํ ชาเนยฺยุํ, อาหฏาหฏํ เถราสเน วา ทเทยฺยุํ, ขณฺฑาขณฺฑํ วา ฉินฺทิตฺวา คณฺเหยฺยุํ; เอวํ สติ อยุตฺตปริโภโค จ โหติ, น จ สพฺเพสํ สงฺคโห กโต โหติ. ภณฺฑาคาเร ปน จีวรํ ฐเปตฺวา อุสฺสนฺนกาเล เอเกกสฺส ภิกฺขุโน ติจีวรํ วา ทฺเว ทฺเว วา เอเกกํ วา จีวรํ ทสฺสนฺติ, ลทฺธาลทฺธํ ชานิสฺสนฺติ, อลทฺธภาวํ ญตฺวา สงฺคหํ กาตุํ มญฺญิสฺสนฺตีติ.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် သင်္ကန်းခံယူသောရဟန်း၊ သင်္ကန်းသိုမှီးသိမ်းဆည်းသောရဟန်း၊ ဘဏ္ဍာတိုက်ကျောင်းနှင့် ဘဏ္ဍာစိုးရဟန်းတို့ကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ သင်္ကန်းများပြားစေလိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းတို့၌ မရောင့်ရဲနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား သံဃာတော်အား ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ရဟန်းတို့သည် လှူလာသမျှသော သင်္ကန်းများကို ခံယူကာ ဝေဖန်ကြမည်ဆိုပါက ထိုသို့ဝေဖန်ကြရာတွင် ဆောင်ပို့အပ်ပြီးသော သင်္ကန်း၊ မဆောင်ပို့ရသေးသော သင်္ကန်း၊ လှူဒါန်းပြီးသော သင်္ကန်း၊ မလှူဒါန်းရသေးသော သင်္ကန်း၊ သင်္ကန်းရရှိပြီးသော ရဟန်း၊ သင်္ကန်းမရရှိသေးသော ရဟန်းတို့ကို သိနိုင်ကြမည်မဟုတ်ပေ။ လှူလာသမျှသော သင်္ကန်းကို မထေရ်ကြီး၏ နေရာ၌ ပေးလှူလိုက်ကြခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ အပိုင်းငယ် အပိုင်းကြီးဖြစ်အောင် ဖြတ်တောက်၍ ယူကြခြင်း သော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်ကြပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မသင့်မလျော် သုံးစွဲခြင်းလည်း ဖြစ်ရုံမျှမက ရဟန်းအားလုံးကို သင်္ဂြိုဟ်ချီးမြှောက်ရာလည်း မရောက်တော့ပေ။ သို့သော် ဘဏ္ဍာတိုက်ကျောင်း၌ သင်္ကန်းကို သိမ်းဆည်းထားပြီးနောက် သင်္ကန်းများပြားလာသောအခါမှ ရဟန်းတစ်ပါးစီအား သုံးထည်ဖြစ်စေ၊ နှစ်ထည်စီဖြစ်စေ၊ တစ်ထည်စီဖြစ်စေ ပေးဝေကြမည်ဆိုပါက ရရှိပြီးသူနှင့် မရရှိသေးသူကို သိနိုင်ကြပေလိမ့်မည်။ သင်္ကန်းမရရှိသေးသူ ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိပြီးမှ ထောက်ပံ့ချီးမြှောက်ရန် နှလုံးသွင်းနိုင်ကြပေလိမ့်မည်။

น ภิกฺขเว ภณฺฑาคาริโก วุฏฺฐาเปตพฺโพติ เอตฺถ อญฺเญปิ อวุฏฺฐาปนียา ชานิตพฺพา. จตฺตาโร หิ น วุฏฺฐาเปตพฺพา – วุฑฺฒตโร, ภณฺฑาคาริโก, คิลาโน, สงฺฆโต ลทฺธเสนาสโนติ. ตตฺถ วุฑฺฒตโร อตฺตโน วุฑฺฒตาย นวกตเรน น วุฏฺฐาเปตพฺโพ, ภณฺฑาคาริโก สงฺเฆน สมฺมนฺนิตฺวา ภณฺฑาคารสฺส ทินฺนตาย, คิลาโน อตฺตโน คิลานตาย, สงฺโฆ ปน พหุสฺสุตสฺส อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ พหุปการสฺส ภารนิตฺถารกสฺส ผาสุกํ อาวาสํ อนุฏฺฐาปนียํ กตฺวา เทติ, ตสฺมา โส อุปการตาย จ สงฺฆโต ลทฺธตาย จ น วุฏฺฐาเปตพฺโพติ.

“ရဟန်းတို့၊ ဘဏ္ဍာစိုးရဟန်းကို နေရာမှ မဖယ်ရှားအပ် (မထစေအပ်)” ဟူသော ဤစကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိမှတ်အပ်၏။ ဘဏ္ဍာစိုးရဟန်းမှတစ်ပါး နေရာမှ မဖယ်ရှားထိုက်သော အခြားသူတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ နေရာမှ မဖယ်ရှားထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် လေးပါးရှိရာ — သီတင်းကြီးပုဂ္ဂိုလ်၊ ဘဏ္ဍာစိုးပုဂ္ဂိုလ်၊ ဂိလာနပုဂ္ဂိုလ်၊ သံဃာ့ထံမှ ကျောင်းနေရာ ရရှိထားသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုလေးပါးတို့တွင် သီတင်းကြီးပုဂ္ဂိုလ်ကို မိမိထက် သီတင်းကြီးသူ ဖြစ်သောကြောင့် သီတင်းငယ်ပုဂ္ဂိုလ်က နေရာမှ မဖယ်ရှားအပ်။ ဘဏ္ဍာစိုးပုဂ္ဂိုလ်ကို သံဃာက သမုတ်၍ ဘဏ္ဍာတိုက်ကျောင်းကို အပ်နှင်းထားသောကြောင့် နေရာမှ မဖယ်ရှားအပ်။ ဂိလာနပုဂ္ဂိုလ်ကို မကျန်းမမာဖြစ်နေသောကြောင့် နေရာမှ မဖယ်ရှားအပ်။ သံဃာတော်သည် ပါဠိရွတ်ဖတ်ပြခြင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အဖန်ဖန် မေးမြန်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် များစွာသောကျေးဇူးကို ပြုတတ်သော၊ တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်သော ဗဟုဿုတပုဂ္ဂိုလ်အား ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်ရန် နေရာမှ မဖယ်ရှားအပ်သော ကျောင်းကို ပြုလုပ်၍ ပေးအပ်ထားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဗဟုဿုတ တာဝန်ဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ကျေးဇူးများသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံဃာ့ထံမှ ရရှိထားသော နေရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း နေရာမှ မဖယ်ရှားအပ်ပေ။ ဤသည်မှာ ဤ၌ ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်သည်။

อุสฺสนฺนํ [Pg.405] โหตีติ พหุ ราสิกตํ โหติ, ภณฺฑาคารํ น คณฺหาติ. สมฺมุขีภูเตนาติ อนฺโตอุปจารสีมายํ ฐิเตน. ภาเชตุนฺติ กาลํ โฆเสตฺวา ปฏิปาฏิยา ภาเชตุํ. โกลาหลํ อกาสีติ ‘‘อมฺหากํ อาจริยสฺส เทถ, อุปชฺฌายสฺส เทถา’’ติ เอวํ มหาสทฺทํ อกาสิ. จีวรภาชนกงฺเคสุ สภาคานํ ภิกฺขูนํ อปาปุณนฺตมฺปิ มหคฺฆํ จีวรํ เทนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อญฺเญสํ วุฑฺฒตรานํ ปาปุณนฺตมฺปิ มหคฺฆํ จีวรํ อทตฺวา อปฺปคฺฆํ เทนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. โมหมูฬฺโห จีวรทานวตฺตํ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรานํ นวกานมฺปิ ภเยน อปาปุณนฺตเมว มหคฺฆํ จีวรํ เทนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย เอวํ น คจฺฉติ, สพฺเพสํ ตุลาภูโต ปมาณภูโต มชฺฌตฺโต โหติ, โส สมฺมนฺนิตพฺโพ. ภาชิตาภาชิตนฺติ ‘‘เอตฺตกานิ วตฺถานิ ภาชิตานิ, เอตฺตกานิ อภาชิตานี’’ติ ชานนฺโต ‘‘ภาชิตาภาชิตญฺจ ชาเนยฺยา’’ติ วุจฺจติ.

“Ussannaṃ hoti (များပြားလာသောအခါ)” ဟူသည် များစွာ စုပုံလျက်ရှိသဖြင့် ဘဏ္ဍာတိုက်ကျောင်း၌ မဆံ့နိုင်အောင် ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Sammukhībhūtena (မျက်မှောက်၌ ရှိသော သံဃာ)” ဟူသည် ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ ရှိနေသော သံဃာကို ဆိုလိုသည်။ “Bhājetuṃ (ဝေဖန်ရန်)” ဟူသည် ဝေဖန်မည့် အချိန်ကို ကြွေးကြော်၍ အစဉ်အတိုင်း ဝေဖန်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Kolāhalaṃ akāsi (ရုန်းရင်းဆန်ခတ် ပြုကြသည်)” ဟူသည် “တပည့်တော်တို့၏ ဆရာအား ပေးပါ၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာအား ပေးပါ” ဟု ကျယ်လောင်စွာ အော်ဟစ်ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သင်္ကန်းဝေဖန်သော ရဟန်း၏ အင်္ဂါရပ်တို့တွင် မိမိနှင့် သဘောတူသော ရဟန်းတို့အား မထိုက်တန်သော်လည်း အဖိုးတန်သင်္ကန်းကို ပေးခြင်းသည် ဆန္ဒာဂတိ လိုက်ခြင်း မည်၏။ အခြားသော သီတင်းကြီးရဟန်းတို့အား ရထိုက်သော်လည်း အဖိုးတန်သင်္ကန်းကို မပေးဘဲ အဖိုးနည်းသင်္ကန်းကို ပေးခြင်းသည် ဒေါသာဂတိ လိုက်ခြင်း မည်၏။ မောဟဖြင့် တွေဝေလျက် သင်္ကန်းပေးဝေခြင်း ကျင့်ဝတ်ကို မသိဘဲ ဝေဖန်ခြင်းသည် မောဟာဂတိ လိုက်ခြင်း မည်၏။ နှုတ်ကြမ်းသော သီတင်းငယ်တို့၏ ဘေးရန်ကို ကြောက်သဖြင့် မထိုက်တန်သော အဖိုးတန်သင်္ကန်းကို ပေးခြင်းသည် ဘယာဂတိ လိုက်ခြင်း မည်၏။ အကြင် စီဝရဘာဇကရဟန်းသည် ဤသို့ အဂတိလေးပါးသို့ မလိုက်ဘဲ၊ ရဟန်းအားလုံးအပေါ်၌ ချိန်ခွင်သဖွယ်၊ စံနှုန်းပမာဏသဖွယ် ဖြစ်လျက် အလယ်အလတ် တည်ကြည်သော သဘောရှိ၏။ ထိုရဟန်းကို သင်္ကန်းဝေဖန်သူအဖြစ် သမုတ်အပ်၏။ “Bhājitābhājitaṃ (ဝေဖန်အပ် မဝေဖန်အပ်)” ဟူသည် “ဤမျှသော အဝတ်များကို ဝေဖန်ပြီးပြီ၊ ဤမျှသော အဝတ်များကို မဝေဖန်ရသေး” ဟု ခွဲခြားသိသောကြောင့် “ဝေဖန်အပ်ပြီး၊ မဝေဖန်အပ်သေးသည်ကို သိရာ၏” ဟု ဆိုလိုသည်။

อุจฺจินิตฺวาติ ‘‘อิทํ ถูลํ, อิทํ สณฺหํ, อิทํ ฆนํ, อิทํ ตนุกํ, อิทํ ปริภุตฺตํ, อิทํ อปริภุตฺตํ, อิทํ ทีฆโต เอตฺตกํ ปุถุลโต เอตฺตก’’นฺติ เอวํ วตฺถานิ วิจินิตฺวา. ตุลยิตฺวาติ ‘‘อิทํ เอตฺตกํ อคฺฆติ, อิทํ เอตฺตก’’นฺติ เอวํ อคฺฆปริจฺเฉทํ กตฺวา. วณฺณาวณฺณํ กตฺวาติ สเจ สพฺเพสํ เอเกกเมว ทสคฺฆนกํ ปาปุณาติ, อิจฺเจตํ กุสลํ; โน เจ ปาปุณาติ, ยํ นว วา อฏฺฐ วา อคฺฆติ, ตํ อญฺเญน เอกอคฺฆนเกน จ ทฺวิอคฺฆนเกน จ สทฺธึ พนฺธิตฺวา เอเตน อุปาเยน สเม ปฏิวีเส ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ภิกฺขู คเณตฺวา วคฺคํ พนฺธิตฺวาติ สเจ เอเกกสฺส ทิยมาเน ทิวโส นปฺปโหติ, ทส ทส ภิกฺขู คเณตฺวา ทส ทส จีวรปฏิวีเส เอกวคฺคํ พนฺธิตฺวา เอกํ ภณฺฑิกํ กตฺวา เอวํ จีวรปฏิวีสํ ฐเปตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. เอวํ ฐปิเตสุ จีวรปฏิวีเสสุ กุโส ปาเตตพฺโพ. เตหิปิ ภิกฺขูหิ ปุน กุสปาตํ กตฺวา ภาเชตพฺพํ.

“Uccinitvā (ရွေးချယ်၍)” ဟူသည် “ဤအဝတ်သင်္ကန်းသည် ကြမ်း၏၊ ဤအဝတ်သည် နုညက်၏၊ ဤအဝတ်သည် ထူထဲ၏၊ ဤအဝတ်သည် ပါးလွှာ၏၊ ဤအဝတ်သည် သုံးစွဲပြီးဖြစ်၏၊ ဤအဝတ်သည် မသုံးစွဲရသေးသော အသစ်ဖြစ်၏၊ ဤအဝတ်သည် အလျားအားဖြင့် ဤမျှရှိ၍ အနံအားဖြင့် ဤမျှရှိ၏” ဟု အဝတ်များကို ရွေးချယ်စိစစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Tulayitvā (အဖိုးဖြတ်၍)” ဟူသည် “ဤအဝတ်သည် ဤမျှတန်ဖိုးရှိ၏၊ ဤအဝတ်သည် ဤမျှတန်ဖိုးရှိ၏” ဟု တန်ဖိုးသတ်မှတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Vaṇṇāvaṇṇaṃ katvā (အကောင်းအဆိုးကို မျှအောင်ပြု၍)” ဟူသည် အကယ်၍ ရဟန်းအားလုံးအတွက် ဆယ်ကျပ်တန် သင်္ကန်းတစ်ထည်စီ ရရှိပါက ကောင်း၏။ အကယ်၍ မရရှိပါက ကိုးကျပ်တန် သို့မဟုတ် ရှစ်ကျပ်တန်သော သင်္ကန်းကို တစ်ကျပ်တန် သို့မဟုတ် နှစ်ကျပ်တန်သော အဝတ်နှင့် တွဲစပ်ချည်နှောင်ပြီး ဤနည်းဖြင့် တန်ဖိုးညီမျှသော အစုအဖို့များ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Bhikkhū gaṇetvā vaggaṃ bandhitvā (ရဟန်းတို့ကို ရေတွက်၍ အစုဖွဲ့လျက်)” ဟူသည် တစ်ပါးစီ ပေးဝေရာ၌ တစ်ရက်နှင့် မပြီးနိုင်ပါက ဆယ်ပါးစီ ရေတွက်၍ ဆယ်စုစီသော သင်္ကန်းအဖို့များကို တစ်စုတည်းဖြစ်အောင် ထုပ်ပိုးဖွဲ့စည်းပြီး ဤသို့ သင်္ကန်းအစုကို သတ်မှတ်ထားခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ သင်္ကန်းအစုများကို သတ်မှတ်ထားပြီးနောက် စာရေးတံမဲ ချရမည်။ ထိုဆယ်ပါးစီသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုအစုကို ရရှိပြီးနောက် မိမိတို့အချင်းချင်း ထပ်မံ၍ မဲချကာ ခွဲဝေယူကြရမည်။

สามเณรานํ อุปฑฺฒปฏิวีสนฺติ เอตฺถ เย สามเณรา อตฺติสฺสรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส กตฺตพฺพกมฺมํ น กโรนฺติ, อุทฺเทสปริปุจฺฉาสุ ยุตฺตา อาจริยุปชฺฌายานํเยว วตฺตปฏิปตฺตึ กโรนฺติ, อญฺเญสํ น กโรนฺติ, เอเตสํเยว อุปฑฺฒภาโค ทาตพฺโพ. เย ปน ปุเรภตฺตญฺจ ปจฺฉาภตฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ, เตสํ สมโก ทาตพฺโพ. อิทญฺจ ปิฏฺฐิสมเย [Pg.406] อุปฺปนฺเนน ภณฺฑาคาเร ฐปิเตน อกาลจีวเรเนว กถิตํ. กาลจีวรํ ปน สมกเมว ทาตพฺพํ. ตตฺรุปฺปาทวสฺสาวาสิกํ สมฺมุญฺชนีพนฺธนาทิ สงฺฆสฺส ผาติกมฺมํ กตฺวา คเหตพฺพํ. เอตญฺเหตฺถ สพฺเพสํ วตฺตํ. ภณฺฑาคาริกจีวเรปิ สเจ สามเณรา อาคนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต มยํ ยาคุํ ปจาม, ภตฺตํ ปจาม, ขชฺชกํ ปจาม, อปฺปหริตกํ กโรม, ทนฺตกฏฺฐํ อาหราม, รงฺคฉลฺลึ กปฺปิยํ กตฺวา เทม, กึ อมฺเหหิ น กตํ นามา’’ติ อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺติ, สมภาโคว ทาตพฺโพ. เอตํ เย จ วิรชฺฌิตฺวา กโรนฺติ, เยสญฺจ กรณภาโว น ปญฺญายติ, เต สนฺธาย วุตฺตํ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘สเจ สามเณรา ‘กสฺมา มยํ ภนฺเต สงฺฆกมฺมํ น กโรม, กริสฺสามา’ติ ยาจนฺติ, สมปฏิวีโส ทาตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ.

“Sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsaṃ (သာမဏေတို့အား ထက်ဝက်သော အဖို့ကို)” ဟူသော ဤစကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိမှတ်အပ်၏။ အကြင် သာမဏေတို့သည် မိမိတို့စိတ်တိုင်းကျ နေထိုင်ကြလျက် သံဃာတော်၏ ပြုဖွယ်ကိစ္စများကို မဆောင်ရွက်ကြဘဲ၊ စာသင်ခြင်းနှင့် စာပေမေးမြန်းခြင်းတို့၌သာ အားထုတ်ကာ မိမိတို့၏ ဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်တို့၏ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကိုသာ ပြုလုပ်ကြ၍ အခြားရဟန်းတို့၏ ဝတ်ကို မပြုလုပ်ကြကုန်၊ ထိုသာမဏေတို့အား ထက်ဝက်သော အဖို့ကိုသာ ပေးထိုက်၏။ အကြင် သာမဏေတို့သည် ဆွမ်းမစားမီ၌လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းစားပြီးနောက်၌လည်းကောင်း သံဃာတော်၏ ပြုဖွယ်ကိစ္စများကိုသာ ဆောင်ရွက်ကြကုန်၏၊ သံဃာ့အား ကျေးဇူးများသော ထိုသာမဏေတို့အား ရဟန်းတို့နှင့် ညီမျှသော အဖို့ကို ပေးထိုက်၏။ ဤသို့ သာမဏေတို့အား ထက်ဝက်ပေးရခြင်းကို ကထိန်ကာလလွန်ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာကာ ဘဏ္ဍာတိုက်၌ သိမ်းဆည်းထားသော အကာလသင်္ကန်းဖြင့်သာ ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်။ ကာလသင်္ကန်းကိုမူ ရဟန်းတို့နှင့် အညီအမျှသာ ပေးရမည်။ ထိုကျောင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းကိုမူ တံမြက်စည်းစည်းခြင်း စသည်ဖြင့် သံဃာ့ဝေယျာဝစ္စ (တိုးပွားကြောင်းအမှု) ကို ဆောင်ရွက်ပြီးမှ ခံယူထိုက်၏။ ထိုသို့ တံမြက်စည်းလှည်းခြင်း စသောဝတ်သည် ဤဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းကို ယူရာ၌ ရဟန်းသာမဏေအားလုံး၏ ကျင့်ဝတ်ဖြစ်သည်။ ဘဏ္ဍာတိုက်ကျောင်း၌ သိမ်းဆည်းထားသော သင်္ကန်း၌လည်း သာမဏေတို့သည် လာကြ၍ “အရှင်ဘုရားတို့၊ တပည့်တော်တို့သည် ယာဂုကျိုကြရပါသည်၊ ဆွမ်းချက်ကြရပါသည်၊ ခဲဖွယ်မုန့်များကို ပြုလုပ်ကြရပါသည်၊ ပေါင်းမြက်များကို ရှင်းလင်းကြရပါသည်၊ ဒန်ပူများကို ဆောင်ယူကြရပါသည်၊ ဆိုးရည်ခေါက်များကို အပ်စပ်အောင် ပြုလုပ်၍ ပေးကြရပါသည်၊ တပည့်တော်တို့ မလုပ်ဆောင်သော အမှုဟူ၍ အဘယ်အရာ ရှိပါသနည်း” ဟု အော်ဟစ်ဆူညံစွာ ပြောဆိုကြပါက ထိုသို့သော သာမဏေတို့အား ရဟန်းတို့နှင့် ညီမျှသောအဖို့ကိုသာ ပေးထိုက်၏။ ဤသို့ ညီမျှသောအဖို့ပေးခြင်းကို (အလုပ်ကို) ပျက်ကွက်လျက် လုပ်ဆောင်ကြသော သာမဏေများနှင့် လုပ်ဆောင်မှု ရှိမရှိ မထင်ရှားသော သာမဏေများကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်။ ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌မူ “အကယ်၍ သာမဏေတို့က ‘အရှင်ဘုရားတို့၊ တပည့်တော်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် သံဃာ့အလုပ်ကို မလုပ်ဘဲ နေပါအံ့နည်း၊ လုပ်ပါမည်’ ဟု ခွင့်တောင်းလျှင် ညီမျှသော အဖို့ကို ပေးအပ်၏” ဟု ဆိုထားသည်။

อุตฺตริตุกาโมติ นทึ วา กนฺตารํ วา อุตฺตริตุกาโม; สตฺถํ ลภิตฺวา ทิสา ปกฺกมิตุกาโมติ อตฺโถ. สกํ ภาคํ ทาตุนฺติ อิทํ ภณฺฑาคารโต จีวรานิ นีหริตฺวา ปุญฺเช กเต ฆณฺฏิยา ปหฏาย ภิกฺขุสงฺเฆ สนฺนิปติเต สตฺถํ ลภิตฺวา คนฺตุกาโม ‘‘สตฺถโต มา ปริหายี’’ติ เอตมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตสฺมา อนีหเตสุ วา จีวเรสุ อปฺปหฏาย วา ฆณฺฏิยา อสนฺนิปติเต วา สงฺเฆ ทาตุํ น วฏฺฏติ. จีวเรสุ ปน นีหเตสุ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา ภิกฺขุสงฺเฆ สนฺนิปติเต จีวรภาชเกน ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน โกฏฺฐาเสน เอตฺตเกน ภวิตพฺพ’’นฺติ ตกฺเกตฺวา นยคฺคาเหน จีวรํ ทาตพฺพํ. ตุลาย ตุลิตมิว หิ สมสมํ ทาตุํ น สกฺกา, ตสฺมา อูนํ วา โหตุ อธิกํ วา, เอวํ ตกฺเกน นเยน ทินฺนํ สุทินฺนํ. เนว อูนกํ ปุน ทาตพฺพํ, นาติริตฺตํ ปฏิคฺคณฺหิตพฺพนฺติ.

“လွန်မြောက်လိုသူ” ဟူသည်မှာ မြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ခရီးခဲကိုသော်လည်းကောင်း လွန်မြောက်လို၍ အဖော်ကုန်သည်အပေါင်းကို ရရှိကာ အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ သွားလိုသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “မိမိအဖို့ကို ပေးခြင်းငှာ” ဟူသော ဤစကားကို သင်္ကန်းများကို ဘဏ္ဍာတိုက်မှ ထုတ်ယူ၍ စုပုံထားပြီး ခေါင်းလောင်းတီးခေါက်ကာ သံဃာတော်များ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသောအခါ ခရီးသွားလိုသော ရဟန်းသည် “ငါသည် ကုန်သည်အပေါင်းမှ မကျန်ရစ်ပါစေနှင့်” ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သင်္ကန်းများကို မထုတ်ရသေးမီ သော်လည်းကောင်း၊ ခေါင်းလောင်းမတီးရသေးမီ သော်လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်များ မစည်းဝေးရသေးမီ သော်လည်းကောင်း ပေးဝေရန် မအပ်ပေ။ သင်္ကန်းများကို ထုတ်ယူပြီး၍ ခေါင်းလောင်းတီးကာ သံဃာတော်များ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသောအခါ၌မူ သင်္ကန်းဝေဖန်သော ရဟန်းသည် “ဤခရီးသွားလိုသော ရဟန်း၏ အဖို့စုသည် ဤမျှလောက် ဖြစ်သင့်သည်” ဟု ကြံဆ၍ နည်းလမ်းယူကာ ပေးအပ်ရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ချိန်ခွင်ဖြင့် ချိန်တွယ်သကဲ့သို့ အတိအကျ ထပ်တူညီမျှအောင် ပေးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လျော့နည်းသည်ဖြစ်စေ၊ ပိုလွန်သည်ဖြစ်စေ ဤသို့ ကြံဆသောနည်းဖြင့် ပေးအပ်သော သင်္ကန်းသည် ကောင်းစွာ ပေးအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လျော့နည်းသော အဖို့ကို တစ်ဖန် ထပ်မပေးအပ်သလို၊ ပိုလွန်သော အဖို့ကိုလည်း ပြန်၍ မယူအပ်ဟု မှတ်အပ်၏။

อติเรกภาเคนาติ ทส ภิกฺขู โหนฺติ, สาฏกาปิ ทเสว, เตสุ เอโก ทฺวาทส อคฺฆติ, เสสา ทสคฺฆนกา. สพฺเพสุ ทสคฺฆนกวเสน กุเส ปาติเต ยสฺส ภิกฺขุโน ทฺวาทสคฺฆนโก กุโส ปาติโต, โส ‘‘เอตฺตเกน มม จีวรํ ปโหตี’’ติ เตน อติเรกภาเคน คนฺตุกาโม โหติ. ภิกฺขู ‘‘อติเรกํ อาวุโส สงฺฆสฺส สนฺตก’’นฺติ วทนฺติ, ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘สงฺฆิเก จ คณสนฺตเก จ อปฺปกํ นาม นตฺถิ, สพฺพตฺถ สํยโม กาตพฺโพ, คณฺหนฺเตนาปิ กุกฺกุจฺจายิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว อนุกฺเขเป ทินฺเน’’ติ อาห. ตตฺถ อนุกฺเขโป นาม ยํกิญฺจิ อนุกฺขิปิตพฺพํ อนุปฺปทาตพฺพํ กปฺปิยภณฺฑํ; ยตฺตกํ [Pg.407] ตสฺส ปฏิวีเส อธิกํ, ตตฺตเก อคฺฆนเก ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ กปฺปิยภณฺเฑ ทินฺเนติ อตฺโถ.

“အပိုအလွန်ဖြစ်သော အဖို့ဖြင့်” ဟူသည်မှာ - ရဟန်းတစ်ဆယ်ပါးရှိ၍ အဝတ်သည်လည်း ဆယ်ထည်သာ ရှိ၏။ ထိုအဝတ်တို့တွင် တစ်ထည်သည် ၁၂ ကျပ် ထိုက်တန်၍ ကျန်ကိုးထည်သည် ၁၀ ကျပ်စီ ထိုက်တန်ကုန်၏။ အားလုံးသော အဝတ်တို့၌ ၁၀ ကျပ်တန်အဖြစ်ဖြင့် မဲချပြီးသော် အကြင်ရဟန်းအား ၁၂ ကျပ်တန်သော အဝတ်မဲ ကျရောက်၏။ ထိုရဟန်းသည် “ဤမျှသော အဝတ်ဖြင့် တပည့်တော်၏ သင်္ကန်း လောက်ပါပြီ” ဟု ဆို၍ ထိုအပိုအလွန်ဖြစ်သော အဖို့ဖြင့် သွားလို၏။ ရဟန်းတို့က “ငါ့ရှင်... အပိုအလွန်သည် သံဃာပိုင်ဖြစ်သည်” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရား ကြားသိတော်မူ၍ “သံဃာပိုင်ဥစ္စာ၌လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းပိုင်ဥစ္စာ၌လည်းကောင်း အနည်းငယ်မျှသော အရာဟူ၍ မရှိ၊ အလုံးစုံသော သံဃိက ဂဏိက ဥစ္စာ၌ စောင့်စည်းခြင်းကို ပြုထိုက်၏။ အပိုကို ယူသောရဟန်းသည်လည်း ကုက္ကုစ္စ ဖြစ်ထိုက်၏” ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြခြင်းငှာ “ရဟန်းတို့... အနုက္ခေပကို ပေးအပ်ပြီးသော် (ယူခြင်းငှာ) ခွင့်ပြုတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ အနုက္ခေပ မည်သည်ကား ထပ်မံထည့်သွင်းထိုက်သော၊ ပေးအပ်ထိုက်သော အပ်စပ်သော ပစ္စည်း (ကပ္ပိယဘဏ္ဍာ) တစ်ခုခုတည်း။ ထိုရဟန်း၏ အဖို့ထက် အကြင်မျှလောက် ပိုလွန်နေသနည်း၊ ထိုမျှလောက်သော အဖိုးထိုက်တန်သော တစ်ခုခုသော ကပ္ပိယဘဏ္ဍာကို ပေးအပ်ပြီးသော် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

วิกลเก โตเสตฺวาติ เอตฺถ จีวรวิกลกํ ปุคฺคลวิกลกนฺติ ทฺเว วิกลกา. จีวรวิกลกํ นาม สพฺเพสํ ปญฺจ ปญฺจ วตฺถานิ ปตฺตานิ, เสสานิปิ อตฺถิ, เอเกกํ ปน น ปาปุณาติ, ฉินฺทิตฺวา ทาตพฺพานิ. ฉินฺทนฺเตหิ จ อฑฺฒมณฺฑลาทีนํ วา อุปาหนตฺถวิกาทีนํ วา ปโหนกานิ ขณฺฑานิ กตฺวา ทาตพฺพานิ, เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน จตุรงฺคุลวิตฺถารมฺปิ อนุวาตปฺปโหนกายามํ ขณฺฑํ กตฺวา ทาตุํ วฏฺฏติ, อปริโภคํ ปน น กาตพฺพนฺติ เอวเมตฺถ จีวรสฺส อปฺปโหนกภาโว จีวรวิกลกํ. ฉินฺทิตฺวา ทินฺเน ปน ตํ โตสิตํ โหติ, อถ กุสปาโต กาตพฺโพ. สเจปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน โกฏฺฐาเส เอกํ วา ทฺเว วา วตฺถานิ นปฺปโหนฺติ, ตตฺถ อญฺญํ สามณกํ ปริกฺขารํ ฐเปตฺวา โย เตน ตุสฺสติ, ตสฺส ตํ ภาคํ ทตฺวา ปจฺฉา กุสปาโต กาตพฺโพ. อิทมฺปิ จีวรวิกลกนฺติ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

“ဝิကလကတို့၌ နှစ်သက်စေ၍” ဟူရာ၌ စီဝရဝိကလက (သင်္ကန်းချို့တဲ့ခြင်း) နှင့် ပုဂ္ဂလဝိကလက (ပုဂ္ဂိုလ်ချို့တဲ့ခြင်း) ဟု ဝိကလက နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် စီဝရဝိကလက မည်သည်ကား - ရဟန်းအားလုံးအား ငါးထည်စီ အဝတ်များ ရရှိကြပြီးသော်လည်း ကျန်ရှိသော အဝတ်များ ရှိပါသေး၏။ သို့သော် တစ်ပါးလျှင် တစ်ထည်စီ မပြည့်စုံနိုင်ပါက ဖြတ်၍ ပေးဝေထိုက်ကုန်၏။ ဖြတ်ရာတွင်လည်း အိမ်ဝန်းငယ် စသည်တို့အား သော်လည်းကောင်း၊ ဖိနပ်အိတ် စသည်တို့အား သော်လည်းကောင်း လောက်နိုင်သော အပိုင်းအစများကို ပြုလုပ်၍ ပေးဝေထိုက်ကုန်၏။ အနိမ့်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် လက်လေးသစ်အပြန့်ရှိပြီး အနားပတ်လောက်ရုံ အလျားရှိသော အပိုင်းအစကို ဖြတ်၍ ပေးဝေခြင်းငှာ အပ်၏။ သို့သော် အသုံးမပြုနိုင်သော အရာကိုမူ မပြုလုပ်အပ်ပေ။ ဤသို့လျှင် သင်္ကန်း မလောက်ခြင်းကို စီဝရဝိကလက ဟု ခေါ်၏။ ဖြတ်၍ ပေးဝေအပ်ပြီးသော် ထိုချို့တဲ့မှုကို ပြေလည် (နှစ်သက်) စေပြီး ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ မဲချခြင်းကို ပြုအပ်၏။ အကယ်၍ ရဟန်းတစ်ပါး၏ အဖို့အစု၌ တစ်ထည်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ထည်သော်လည်းကောင်း အဝတ်များ မလောက်ခဲ့ပါက ထိုနေရာ၌ ရဟန်းတို့ အသုံးအဆောင်ဖြစ်သော အခြားပရိက္ခရာကို အစားထည့်၍ အကြင်ရဟန်းသည် ထိုအစားထည့်သော ပစ္စည်းဖြင့် တင်းတိမ်နှစ်သက်အံ့၊ ထိုရဟန်းအား ထိုအဖို့ကို ပေးပြီးမှ နောက်မှ မဲချခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဤသို့ အစားထည့်ခြင်းသည်လည်း စီဝရဝိကလကပင် မည်၏ဟု အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။

ปุคฺคลวิกลกํ นาม ทส ทส ภิกฺขู คเณตฺวา วคฺคํ กโรนฺตานํ เอโก วคฺโค น ปูรติ, อฏฺฐ วา นว วา โหนฺติ, เตสํ อฏฺฐ วา นว วา โกฏฺฐาสา ‘‘ตุมฺเห อิเม คเหตฺวา วิสุํ ภาเชถา’’ติ ทาตพฺพา. เอวมยํ ปุคฺคลานํ อปฺปโหนกภาโว ปุคฺคลวิกลกํ. วิสุํ ทินฺเน ปน ตํ โตสิตํ โหติ, เอวํ โตเสตฺวา กุสปาโต กาตพฺโพติ. อถ วา วิกลเก โตเสตฺวาติ โย จีวรวิภาโค อูนโก, ตํ อญฺเญน ปริกฺขาเรน สมํ กตฺวา กุสปาโต กาตพฺโพ.

ပုဂ္ဂလဝိကလက မည်သည်ကား - ရဟန်းဆယ်ပါးစီ ရေတွက်၍ အစုဖွဲ့ရာ၌ တစ်စုသည် ဆယ်ပါးမပြည့်ဘဲ ရှစ်ပါး သို့မဟုတ် ကိုးပါးသာ ရှိအံ့။ ထိုသူတို့အား “အရှင်ဘုရားတို့သည် ဤအဖို့အစုတို့ကို ယူ၍ သီးခြား ဝေဖန်ကြပါကုန်” ဟု လျှောက်၍ ရှစ်စု သို့မဟုတ် ကိုးစုသော အဖို့တို့ကို ပေးထိုက်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဆယ်ပါးမပြည့်ခြင်းသည် ပုဂ္ဂလဝိကလက မည်၏။ သီးခြား ပေးအပ်ပြီးသော် ထိုချို့တဲ့မှုကို ပြေလည် (နှစ်သက်) စေပြီး ဖြစ်၏။ ဤသို့ နှစ်သက်စေပြီးမှ မဲချမှုကို ပြုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ဝိကလကတို့၌ နှစ်သက်စေ၍” ဟူသည်မှာ လျော့နည်းနေသော သင်္ကန်းအဖို့ကို အခြားပရိက္ခရာဖြင့် ညီမျှစေပြီးမှ မဲချခြင်းကို ပြုအပ်၏။

จีวรรชนกถา

သင်္ကန်းဆိုးခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๓๔๔. ฉกเณนาติ โคมเยน. ปณฺฑุมตฺติกายาติ ตมฺพมตฺติกาย. มูลรชนาทีสุ หลิทฺทึ ฐเปตฺวา สพฺพํ มูลรชนํ วฏฺฏติ. มญฺชิฏฺฐิญฺจ ตุงฺคหารญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ขนฺธรชนํ วฏฺฏติ. ตุงฺคหาโร นาม เอโก สกณฺฏกรุกฺโข, ตสฺส หริตาลวณฺณํ ขนฺธรชนํ โหติ. โลทฺทญฺจ กณฺฑุลญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ตจรชนํ วฏฺฏติ. อลฺลิปตฺตํ นีลิปตฺตญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ปตฺตรชนํ วฏฺฏติ. คิหิปริภุตฺตํ ปน อลฺลิปตฺเตน เอกวารํ รชิตุํ วฏฺฏติ. กึสุกปุปฺผญฺจ กุสุมฺภปุปฺผญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ปุปฺผรชนํ วฏฺฏติ. ผลรชเน ปน น กิญฺจิ น วฏฺฏติ.

၃၄၄. “နွားချေးဖြင့်” ဟူသည်မှာ နွားချေးကို ဆိုလိုသည်။ “မြေနီဖြင့်” ဟူသည်မှာ မြေနီကို ဆိုလိုသည်။ အမြစ်ဆိုးရည် စသည်တို့၌ နနွင်းတက်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော အမြစ်ဆိုးရည် အားလုံးသည် အပ်၏။ ထန်းကျင့်ဆေးပင် သို့မဟုတ် နီပဆေးပင်နှင့် ပိန္နဲနွယ်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ပင်စည်ဆိုးရည် အားလုံးသည် အပ်၏။ ပိန္နဲနွယ် (တုင်္ဂဟာရ) မည်သည်မှာ ဆူးရှိသော သစ်ပင်တစ်မျိုးဖြစ်၍ ၎င်း၏ပင်စည်သည် ဆေးဒန်းရောင်ကဲ့သို့ ဝါသော အဆင်းရှိသော ဆိုးရည်ရှိ၏။ တောက်ရပ်ခေါက်နှင့် ကြပိုင်ခေါက် (မဒမခေါက်) ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော အခေါက်ဆိုးရည် အားလုံးသည် အပ်၏။ ဒန်းရွက်နှင့် မဲရွက်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော အရွက်ဆိုးရည် အားလုံးသည် အပ်၏။ သို့သော် လူတို့ သုံးစွဲအပ်ပြီးသော အဝတ်ဟောင်းကိုမူ ဒန်းရွက်ဖြင့် တစ်ကြိမ်ဆိုးခြင်းငှာ အပ်၏။ ပေါက်ပွင့်နှင့် ဝတ်ပန်းပွင့်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော အပွင့်ဆိုးရည် အားလုံးသည် အပ်၏။ အသီးဆိုးရည်၌မူ မအပ်သောဆိုးရည်ဟူ၍ မရှိ၊ (အားလုံး) အပ်သည်သာတည်း။

สีตุทกาติ [Pg.408] อปกฺกรชนํ วุจฺจติ. อุตฺตราฬุมฺปนฺติ วฏฺฏาธารกํ, รชนกุมฺภิยา มชฺเฌ ฐเปตฺวา ตํ อาธารกํ ปริกฺขิปิตฺวา รชนํ ปกฺขิปิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. เอวญฺหิ กเต รชนํ น อุตฺตรติ. อุทเก วา นขปิฏฺฐิกาย วาติ สเจ ปริปกฺกํ โหติ, อุทกปาติยา ทินฺโน เถโว สหสา น วิสรติ, นขปิฏฺฐิยมฺปิ อวิสรนฺโต ติฏฺฐติ. รชนุฬุงฺกนฺติ รชนอุฬุงฺกํ. ทณฺฑกถาลกนฺติ ตเมว สทณฺฑกํ. รชนโกลมฺพนฺติ รชนกุณฺฑํ. โอมทฺทนฺตีติ สมฺมทฺทนฺติ. น จ อจฺฉินฺเน เถเว ปกฺกมิตุนฺติ ยาว รชนพินฺทุ คฬิตํ น ฉิชฺชติ, ตาว น อญฺญตฺร คนฺตพฺพํ. ปตฺถินฺนนฺติ อติรชิตตฺตา ถทฺธํ. อุทเก โอสาเรตุนฺติ อุทเก ปกฺขิปิตฺวา ฐเปตุํ. รชเน ปน นิกฺขนฺเต ตํ อุทกํ ฉฑฺเฑตฺวา จีวรํ มทฺทิตพฺพํ. ทนฺตกาสาวานีติ เอกํ วา ทฺเว วา วาเร รชิตฺวา ทนฺตวณฺณานิ ธาเรนฺติ.

“ရေအေး” ဟူသည်မှာ မကျက်သေးသော ဆိုးရည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဦးခွေ” ဟူသည်မှာ ဝိုင်းသော ခွေကို ဆိုးရည်အိုးအလယ်၌ ထား၍ ထိုခွေဝိုင်းကို ဝန်းရံကာ ဆိုးရည်ကျိုရန် ပစ္စည်းကို ထည့်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသို့ ပြုလုပ်သော် ဆိုးရည်သည် လျှံမတက် သို့မဟုတ် ဝေမကျသောကြောင့် ဖြစ်၏။ “ရေ၌သော်လည်းကောင်း လက်သည်းပြင်၌သော်လည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ကောင်းစွာ ကျက်ခဲ့လျှင် ရေခွက်၌ ထည့်အပ်သော ဆိုးရည်စက်သည် အဆောတလျင် ပျံ့မသွားပေ၊ လက်သည်းခွံပေါ်၌ ထည့်အပ်သော ဆိုးရည်စက်သည်လည်း ပျံ့မသွားဘဲ တည်နေတတ်သည်။ ဆိုးရည်ခပ်သော မှုတ် ဟူသည်မှာ ဆိုးရည်ခပ်သော မှုတ်ခွက်ကို ဆိုလိုသည်။ “အရိုးရှိသော ခွက်ငယ်” ဟူသည်မှာ အရိုးနှင့်တကွဖြစ်သော ထိုခွက်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ဆိုးရည်ထည့်ရာ အိုး (ဖျဉ်းအိုး)။ “နယ်ကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ သမအောင် နယ်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဆိုးရည်စက်မပြတ်သေးဘဲ မသွားရာ” ဟူသည်မှာ ဆိုးရည်စက်သည် စီးကျပြီး မပြတ်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး အခြားတစ်ပါးသို့ မသွားအပ်။ “တောင့်တင်းခြင်း” ဟူသည်မှာ အလွန်ဆိုးထားသောကြောင့် ခက်ထန် တောင့်တင်းနေခြင်း ဖြစ်၏။ “ရေထဲသို့ ထည့်သွင်းရန်” ဟူသည်မှာ ရေထဲသို့ ထည့်သွင်း၍ ထားခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ဆိုးရည်များ ထွက်သွားသောအခါ ထိုရေကို သွန်ပစ်၍ သင်္ကန်းကို နယ်ရမည်။ “ဆင်စွယ်ရောင် သင်္ကန်းများ” ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်မျှသာ ဆိုးပြီးလျှင် ဆင်စွယ်ရောင် သင်္ကန်းတို့ကို ဝတ်ရုံကြကုန်၏။

ฉินฺนกจีวรานุชานนกถา

ဖြတ်တောက်အပ်သော သင်္ကန်းကို ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာ စကား။

๓๔๕. อจฺฉิพทฺธนฺติ จตุรสฺสเกทารกพทฺธํ. ปาฬิพทฺธนฺติ อายามโต จ วิตฺถารโต จ ทีฆมริยาทพทฺธํ. มริยาทพทฺธนฺติ อนฺตรนฺตรา รสฺสมริยาทพทฺธํ. สิงฺฆาฏกพทฺธนฺติ มริยาทาย มริยาทํ วินิวิชฺฌิตฺวา คตฏฺฐาเน สิงฺฆาฏกพทฺธํ; จตุกฺกสณฺฐานนฺติ อตฺโถ. สํวิทหิตุนฺติ กาตุํ. อุสฺสหสิ ตฺวํ อานนฺทาติ สกฺโกสิ ตฺวํ อานนฺท. อุสฺสหามิ ภควาติ ตุมฺเหหิ ทินฺนนเยน สกฺโกมีติ ทสฺเสติ. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. กุสิมฺปิ นามาติอาทีสุ กุสีติ อายามโต จ วิตฺถารโต จ อนุวาตาทีนํ ทีฆปตฺตานเมตํ อธิวจนํ. อฑฺฒกุสีติ อนฺตรนฺตรา รสฺสปตฺตานํ นามํ. มณฺฑลนฺติ ปญฺจขณฺฑิกจีวรสฺส เอเกกสฺมึ ขณฺเฑ มหามณฺฑลํ. อฑฺฒมณฺฑลนฺติ ขุทฺทกมณฺฑลํ. วิวฏฺฏนฺติ มณฺฑลญฺจ อฑฺฒมณฺฑลญฺจ เอกโต กตฺวา สิพฺพิตํ มชฺฌิมขณฺฑํ.

၃၄၅. 'အစ္ဆိဗဒ္ဓံ' ဆိုသည်မှာ လေးထောင့်သဏ္ဌာန် လယ်ကွက်ဖြစ်အောင် ဖွဲ့စည်းအပ်သော လယ်ကွက်မျိုး ဖြစ်သည်။ 'ပါဠိဗဒ္ဓံ' ဆိုသည်မှာ အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း ရှည်သော လယ်ကန်သင်းရှိအောင် ဖွဲ့စည်းအပ်သော လယ်ကွက်မျိုး ဖြစ်သည်။ 'မရိယာဒဗဒ္ဓံ' ဆိုသည်မှာ အကြားအကြား၌ တိုသော လယ်ကန်သင်းရှိအောင် ဖွဲ့စည်းအပ်သော လယ်ကွက်မျိုး ဖြစ်သည်။ 'သိင်္ဃာဋကဗဒ္ဓံ' ဆိုသည်မှာ လယ်ကန်သင်းတစ်ခုဖြင့် အခြားလယ်ကန်သင်းတစ်ခုကို ဖြတ်ကျော်သွားရာအရပ်၌ လမ်းဆုံသဏ္ဌာန် သို့မဟုတ် လမ်းလေးခွသဏ္ဌာန်ရှိအောင် ဖွဲ့စည်းအပ်သော လယ်ကွက်မျိုး ဖြစ်သည်။ 'သံဝိဒဟိတုံ' ဆိုသည်မှာ ပြုလုပ်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ 'ဥဿဟသိ တွံ အာနန္ဒ' ဆိုသည်မှာ "အာနန္ဒာ... သင် စွမ်းနိုင်ပါမည်လော" ဟု မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဥဿဟာမိ ဘဂဝါ" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် "မြတ်စွာဘုရား... ကိုယ်တော်တိုင် ပေးတော်မူသောနည်းဖြင့် ကောင်းစွာ ပြုလုပ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ပါသည်" ဟူသော အနက်ကို ပြသည်။ 'ယတြ ဟိ နာမ' ဆိုသည်မှာ 'အကြင် အာနန္ဒာသည် သိနိုင်ပါပေ၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကုသိမ္ပိ နာမ' စသော ပါဠိရပ်တို့၌ 'ကုသိ' ဟူသောအမည်သည် အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း အနားပတ်အစရှိသော ရှည်သော အလွှာတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ 'အဍ္ဎကုသိ' ဟူသောအမည်သည် အကြားအကြားရှိ တိုသော အလွှာတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ 'မဏ္ဍလံ' ဆိုသည်မှာ ငါးခန်းရှိသော သင်္ကန်း၏ တစ်ခုတစ်ခုသော အခန်း၌ ကြီးသော အိမ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ 'အဍ္ဎမဏ္ဍလံ' ဆိုသည်မှာ ငယ်သော အိမ်ဝန်း ဖြစ်သည်။ 'ဝိဝဋ္ဋံ' ဆိုသည်မှာ အိမ်ဝန်းကြီးနှင့် အိမ်ဝန်းငယ်ကို တပေါင်းတည်းပြု၍ ချုပ်အပ်သော အလယ်ခန်း သို့မဟုတ် ခေါင်ခန်း ဖြစ်သည်။

อนุวิวฏฺฏนฺติ ตสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ขณฺฑานิ. คีเวยฺยกนฺติ คีวาเวฐนฏฺฐาเน ทฬฺหีกรณตฺถํ อญฺญํ สุตฺตสํสิพฺพิตํ อาคนฺตุกปตฺตํ. ชงฺเฆยฺยกนฺติ ชงฺฆปาปุณนฏฺฐาเน ตเถว สํสิพฺพิตํ ปตฺตํ. คีวฏฺฐาเน จ ชงฺฆฏฺฐาเน จ ปตฺตานเมเวตํ นามนฺติปิ วทนฺติ. พาหนฺตนฺติ อนุวิวฏฺฏานํ พหิ เอเกกํ ขณฺฑํ. อิติ ปญฺจขณฺฑิกจีวเรเนตํ วิจาริตนฺติ. อถ วา อนุวิวฏฺฏนฺติ วิวฏฺฏสฺส [Pg.409] เอกปสฺสโต ทฺวินฺนํ เอกปสฺสโต ทฺวินฺนนฺติ จตุนฺนมฺปิ ขณฺฑานเมตํ นามํ. พาหนฺตนฺติ สุปฺปมาณํ จีวรํ ปารุปนฺเตน สํหริตฺวา พาหาย อุปริ ฐปิตา อุโภ อนฺตา พหิมุขา ติฏฺฐนฺติ, เตสํ เอตํ นามํ. อยเมว หิ นโย มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ.

'အနုဝိဝဋ္ဋံ' ဆိုသည်မှာ ထိုအလယ်ခန်း၏ ဘေးနှစ်ဖက်ရှိ အခန်းနှစ်ခု သို့မဟုတ် ခေါင်ရံနှစ်ဖက် ဖြစ်သည်။ 'ဂီဝေယျကံ' ဆိုသည်မှာ လည်ပင်းရစ်ပတ်ရာအရပ်၌ ခိုင်မြဲစေရန်အတွက် အခြားချည်ဖြင့် ချုပ်အပ်သော အာဂန္တုကအလွှာ သို့မဟုတ် အပေါ်လွှာ ဖြစ်သည်။ 'ဇင်္ဃေယျကံ' ဆိုသည်မှာ ခြေသလုံးထိ ရောက်သောအရပ်၌ ထို့အတူပင် ချုပ်အပ်သောအလွှာ ဖြစ်သည်။ ဤ 'ဂီဝေယျက' နှင့် 'ဇင်္ဃေယျက' ဟူသောအမည်သည် လည်ပင်းနှင့် ခြေသလုံးနေရာတို့၌ရှိသော သင်္ကန်းအလွှာတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ 'ဗာဟန္တံ' ဆိုသည်မှာ ခေါင်ရံနှစ်ဖက်၏ အပြင်ဘက်ရှိ တစ်ခုစီသော အခန်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ငါးခန်းရှိသော သင်္ကန်းဖြင့် ဤအနုဝိဝဋ္ဋစသော အစီအရင်ကို စီရင်အပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်မူလည်း 'အနုဝိဝဋ္ဋံ' ဟူသောအမည်သည် ခေါင်ခန်း၏ တစ်ဖက်ဘေးရှိ အခန်းနှစ်ခုနှင့် အခြားတစ်ဖက်ဘေးရှိ အခန်းနှစ်ခုဟူသော အခန်းလေးခုလုံး၏ အမည် ဖြစ်သည်။ 'ဗာဟန္တံ' ဟူသောအမည်သည်ကား သင့်တော်သော အတိုင်းအတာရှိသော သင်္ကန်းကို ရုံထားသောရဟန်းက အညီအမျှ ခေါက်၍ လက်မောင်းထက်၌ တင်ထားအပ်သော၊ အပြင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူလျက် တည်ရှိနေသော သင်္ကန်း၏ အစွန်းနှစ်ဖက်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် မဟာအဋ္ဌကထာ၌လည်း ဖွင့်ဆိုထားသည်။

ติจีวรานุชานนกถา

တိစီဝရခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာစကား (တိစီဝရာနုဇာနနကထာ)။

๓๔๖. จีวเรหิ อุพฺภณฺฑิเกติ จีวเรหิ อุพฺภณฺเฑ กเต; ยถา อุกฺขิตฺตภณฺฑา โหนฺติ เอวํ กเต; อุกฺขิตฺตภณฺฑิกภาวํ อาปาทิเตติ อตฺโถ. จีวรภิสินฺติ เอตฺถ ภิสีติ ทฺเว ตีณิ เอกโต กตฺวา ภิสิสงฺเขเปน สํหริตจีวรานิ วุตฺตานิ. เต กิร ภิกฺขู ‘‘ทกฺขิณาคิริโต ภควา ลหุํ ปฏินิวตฺติสฺสตี’’ติ ตตฺถ คจฺฉนฺตา ชีวกวตฺถุสฺมึ ลทฺธจีวรานิ ฐเปตฺวา อคมํสุ. อิทานิ ปน จิเรน อาคมิสฺสตีติ มญฺญมานา อาทาย ปกฺกมึสุ. อนฺตรฏฺฐกาสูติ มาฆสฺส จ ผคฺคุณสฺส จ อนฺตรา อฏฺฐสุ. น ภควนฺตํ สีตํ อโหสีติ ภควโต สีตํ นาโหสิ. เอตทโหสิ เยปิ โข เต กุลปุตฺตาติ น ภควา อชฺโฌกาเส อนิสีทิตฺวา เอตมตฺถํ น ชานาติ, มหาชนสญฺญาปนตฺถํ ปน เอวมกาสิ. สีตาลุกาติ สีตปกติกา; เย ปกติยาว สีเตน กิลมนฺติ. ทิคุณํ สงฺฆาฏินฺติ ทุปฏฺฏํ สงฺฆาฏึ. เอกจฺจิยนฺติ เอกปฏฺฏํ. อิติ ‘‘ภควา อตฺตนา จตูหิ จีวเรหิ ยาเปติ, อมฺหากํ ปน ติจีวรํ อนุชานาตี’’ติ วจนสฺส โอกาสํ อุปจฺฉินฺทิตุํ ทิคุณํ สงฺฆาฏึ อนุชานาติ, เอกจฺจิเก อิตเร. เอวญฺหิ เนสํ จตฺตาริ ภวิสฺสนฺตีติ.

၃၄၆. 'စီဝရေဟိ ဥဗ္ဘဏ္ဍိကေ' ဆိုသည်မှာ သင်္ကန်းများဖြင့် အထက်၌ ထုပ်ပိုးထားသော အထုပ်အပိုးရှိသူတို့၏အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်ကုန်သောဟု ဆိုလိုသည်။ 'စီဝရဘိသိ' ဟူသော စကား၌ နှစ်ထည် သို့မဟုတ် သုံးထည်ကို တပေါင်းတည်းပြု၍ ဘုံလျှိုအသွင်ဖြင့် ထပ်ထားသော သင်္ကန်းတို့ကို 'ဘိသိ (မွေ့ရာ/ဘုံ)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် "ဒက္ခိဏဂိရိ ဇနပုဒ်မှ မြတ်စွာဘုရားသည် လျင်မြန်စွာ ပြန်ကြွလာလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ပြီး ထိုအရပ်သို့ သွားကြသောအခါ ဇီဝကဝတ္ထု၌ ရရှိထားသော သင်္ကန်းတို့ကို ထားခဲ့၍ သွားခဲ့ကြသည်။ ယခုအခါ ဝေသာလီသို့ ကြွတော်မူရာ၌မူ "ကြာမြင့်မှ ပြန်လာတော်မူလိမ့်မည်" ဟု ထင်မှတ်ကြသဖြင့် ဇီဝကဝတ္ထု၌ ရရှိသော သင်္ကန်းတို့ကို ယူဆောင်၍ ထွက်ခွာသွားကြသည်။ 'အန္တရဋ္ဌကာသု' ဆိုသည်မှာ တပို့တွဲလနှင့် တပေါင်းလအကြားရှိ ရှစ်ရက်တို့၌ ဖြစ်သည်။ 'န ဘဂဝန္တံ သီတံ အဟောသိ' ဆိုသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအား ချမ်းအေးခြင်း မဖြစ်ခဲ့ပေ။ 'ဧတဒဟောသိ ယေပိ ခေါ တေ ကုလပုတ္တာ' စသောစကား၌ မြတ်စွာဘုရားသည် လွင်တီးခေါင်၌ သီတင်းသုံးတော်မမူဘဲ ဤအကြောင်းကို မသိတော်မူသည် မဟုတ်၊ သိတော်မူပါလျက် များစွာသော လူအပေါင်းကို သိနားလည်စေရန်အလို့ငှာ ဤသို့ ပြုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သီတာလုကာ' ဆိုသည်မှာ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် ချမ်းတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် အချမ်းဒဏ်ကြောင့် ပင်ပန်းရသော အမျိုးသားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒိဂုဏံ သံဃာဋိံ' ဆိုသည်မှာ နှစ်ထပ်ရှိသော သံဃာဋိသင်္ကန်းကြီး ဖြစ်သည်။ 'ဧကစ္စိယံ' ဆိုသည်မှာ တစ်ထပ်ရှိသော သင်္ကန်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင် သင်္ကန်းလေးထည်ဖြင့် မျှတတော်မူနိုင်သော်လည်း "ငါတို့အား သုံးထည်သောသင်္ကန်းကိုသာ ခွင့်ပြုတော်မူသည်" ဟု ရဟန်းတို့ ပြောဆိုခွင့်မရှိစေရန် နှစ်ထပ်ရှိသော သံဃာဋိသင်္ကန်းကြီးကိုလည်းကောင်း၊ ကျန်တစ်ထပ်ရှိသော ဧကသီနှင့် သင်းပိုင်တို့ကိုလည်းကောင်း ခွင့်ပြုတော်မူသည်။ ဤသို့ ခွင့်ပြုတော်မူခြင်းကြောင့် ထိုရဟန်းတို့အား သင်္ကန်းလေးထည် ဖြစ်လာလိမ့်မည်ဟူသော အကျိုးရှိပေသည်။

อติเรกจีวราทิกถา

အတိရိတ်သင်္ကန်းစသည် ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာစကား (အတိရေကစီဝရာဒိကထာ)။

๓๔๘. อคฺคฬํ อจฺฉุเปยฺยนฺติ ฉิทฺทฏฺฐาเน ปิโลติกขณฺฑํ ลคฺคาเปยฺยํ. อหตกปฺปานนฺติ เอกวารํ โธตานํ. อุตุทฺธฏานนฺติ อุตุโต ทีฆกาลโต อุทฺธฏานํ หตวตฺถกานํ, ปิโลติกานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปาปณิเกติ อนฺตราปณโต ปติตปิโลติกจีวเร. อุสฺสาโห กรณีโยติ ปริเยสนา กาตพฺพา. ปริจฺเฉโท ปเนตฺถ นตฺถิ, ปฏฺฏสตมฺปิ วฏฺฏติ. สพฺพมิทํ สาทิยนฺตสฺส ภิกฺขุโน วเสน วุตฺตํ. อคฺคฬํ ตุนฺนนฺติ เอตฺถ อุทฺธริตฺวา อลฺลียาปนขณฺฑํ อคฺคฬํ, สุตฺเตน สํสิพฺพิตํ ตุนฺนํ; วฏฺเฏตฺวา กรณํ โอวฏฺฏิกํ [Pg.410] . กณฺฑุสกํ วุจฺจติ มุทฺทิกา. ทฬฺหีกมฺมนฺติ อนุทฺธริตฺวาว อุปสฺสยํ กตฺวา อลฺลียาปนกํ วตฺถขณฺฑํ.

၃၄၈. 'အဂ္ဂဠံ အစ္ဆုပေယျံ' ဆိုသည်မှာ ပေါက်ပြဲနေသောအရပ်၌ အဝတ်စကို ကပ်၍ ဖာရပါမူကား ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဟတကပ္ပါနံ' ဆိုသည်မှာ တစ်ကြိမ်ဖွပ်လျှော်ပြီးသော အဝတ်များကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥတုဒ္ဓဋာနံ' ဆိုသည်မှာ ကာလကြာမြင့်စွာ သိမ်းဆည်းထားရာမှ ပြန်လည်ထုတ်ယူ၍ ဖွပ်လျှော်ထုရိုက်ထားသော အဝတ်ဟောင်းများကို ဆိုလိုသည်။ 'ပါပဏိကေ' ဆိုသည်မှာ ဈေးလမ်းမှ ကျကျန်ရစ်သော အဝတ်စဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဿာဟော ကရဏီယော' ဆိုသည်မှာ ရှာဖွေခြင်းကို ပြုထိုက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ ရှာဖွေရာ၌ အကန့်အသတ်မရှိ၊ အလွှာတစ်ရာရှိသော သင်္ကန်းဖြစ်စေအပ်၏။ ဤဖော်ပြပါ အားလုံးသော စကားတို့ကို သာယာနှစ်သက်သော ရဟန်း၏ အလိုအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဂ္ဂဠံ တုန္နံ' ဟူသော စကား၌ 'အဂ္ဂဠံ' ဆိုသည်မှာ ဆွေးမြည့်သောအစုတ်ပိုင်းကို ဖြတ်ထုတ်၍ အသစ်ကပ်ချုပ်သော အဖာကို ဆိုလိုသည်။ 'တုန္နံ' ဆိုသည်မှာ ချည်ဖြင့် ချုပ်စပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဩဝဋ္ဋိကံ' ဆိုသည်မှာ လုံး၍ ချုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ တလုပ်မြောင်းချုပ်ခြင်းကို 'ကဏ္ဍုသကံ (မုဒ္ဒိကာ)' ဟု ခေါ်သည်။ 'ဒဠှီကမ္မံ' ဆိုသည်မှာ ဆွေးမြည့်သောအပိုင်းကို ထုတ်မပစ်ဘဲ အပေါ်မှ ထပ်၍ ဖာကပ်သော အဝတ်စကို ခွင့်ပြုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

๓๔๙-๓๕๑. วิสาขาวตฺถุ อุตฺตานตฺถํ. ตโต ปรํ ปุพฺเพ วินิจฺฉิตเมว. โสวคฺคิกนฺติ สคฺคปฺปตฺตเหตุกํ. เตเนวาห ‘‘โสวคฺคิก’’นฺติ. โสกํ อปเนตีติ โสกนุทํ. อนามยาติ อโรคา. สคฺคมฺหิ กายมฺหีติ สคฺโคปปนฺนา.

၃၄၉-၃၅၁. ဝိသာခါဝတ္ထုသည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်။ ထိုဝိသာခါဝတ္ထု၏ နောက်၌ရှိသော စကားရပ်သည် ရှေး၌ ဆုံးဖြတ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်သည်။ 'သောဝဂ္ဂိကံ' ဆိုသည်မှာ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'သောဝဂ္ဂိက' ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည်။ စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် 'သောကနုဒံ' မည်၏။ 'အနာမယာ' ဆိုသည်မှာ ရောဂါကင်းဝေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သဂ္ဂမှိ ကာယမှိ' ဆိုသည်မှာ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသူ (နတ်ပြည်သို့ ရောက်သူ) ဖြစ်သည်။

๓๕๓. ปุถุชฺชนา กาเมสุ วีตราคาติ ฌานลาภิโน.

၃၅၃. 'ပုထုဇ္ဇနာ ကာမေသု ဝီတရာဂါ' ဆိုသည်မှာ ဈာန်ရသော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်များကို ဆိုလိုသည်။

๓๕๖. สนฺทิฏฺโฐติ ทิฏฺฐมตฺตกมิตฺโต. สมฺภตฺโตติ เอกสมฺโภโค ทฬฺหมิตฺโต. อาลปิโตติ ‘‘มม สนฺตกํ ยํ อิจฺเฉยฺยาสิ, ตํ คณฺหาหี’’ติ เอวํ วุตฺโต. เอเตสุ ตีสุ อญฺญตรนาเมน สทฺธึ ชีวติ, คหิเต อตฺตมโน โหตีติ อิเมหิ คหิตวิสฺสาโส รุหติ.

၃၅၆. 'သန္ဒိဋ္ဌ' ဆိုသည်မှာ မြင်ဖူးရုံမျှရှိသော မိတ်ဆွေဖြစ်သည်။ 'သမ္ဘတ္တ' ဆိုသည်မှာ အတူတကွ သုံးဆောင်ဖူးသော ခိုင်မြဲသော မိတ်ဆွေဖြစ်သည်။ 'အာလပိတ' ဆိုသည်မှာ "ငါ၏ဥစ္စာကို သင်ယူလိုပါက ယူပါလော့" ဟု ပြောဆိုဖူးသောသူ ဖြစ်သည်။ ဤအင်္ဂါသုံးပါးအနက် တစ်ပါးပါးနှင့်တကွ ရှင်သန်ခြင်း၊ မိမိပစ္စည်းကို ယူဆောင်သွားသောအခါ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ခြင်း စသော အင်္ဂါရပ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ ထားအပ်သော ချစ်ကျွမ်းဝင်မှု (ဝိဿာသဂြဟဏ) သည် ထမြောက် အောင်မြင်သည်။

ปจฺฉิมวิกปฺปนุปคจีวราทิกถา

နောက်ဆုံးဝိကပ္ပနာပြုထိုက်သော သင်္ကန်းစသည် ခွင့်ပြုခြင်းဆိုင်ရာစကား (ပစ္ဆိမဝိကပ္ပနုပဂစီဝရာဒိကထာ)။

๓๕๙. ปํสุกูลกโตติ กตปํสุกูโล. ครุโก โหตีติ ชิณฺณชิณฺณฏฺฐาเน อคฺคฬาโรปเนน ครุโก โหติ. สุตฺตลูขํ กาตุนฺติ สุตฺเตเนว อคฺคฬํ กาตุนฺติ อตฺโถ. วิกณฺโณ โหตีติ สุตฺตํ อจฺเฉตฺวา อจฺเฉตฺวา สิพฺพนฺตานํ เอโก สงฺฆาฏิโกโณ ทีโฆ โหติ. วิกณฺณํ อุทฺธริตุนฺติ ทีฆโกณํ ฉินฺทิตุํ. โอกิริยนฺตีติ ฉินฺนโกณโต คฬนฺติ. อนุวาตํ ปริภณฺฑนฺติ อนุวาตญฺเจว ปริภณฺฑญฺจ. ปตฺตา ลุชฺชนฺตีติ มหนฺเตสุ ปตฺตมุเขสุ ทินฺนานิ สุตฺตานิ คฬนฺติ, ตโต ปตฺตา ลุชฺชนฺติ. อฏฺฐปทกํ กาตุนฺติ อฏฺฐปทกจฺฉนฺเนน ปตฺตมุขํ สิพฺพิตุํ.

၃၅၉. 'ပံ့သုကူလကတော' ဆိုသည်မှာ ပံ့သကူအဖြစ် ပြုလုပ်အပ်သော အဝတ် ဖြစ်သည်။ 'ဂရုကော ဟောတိ' ဆိုသည်မှာ ဆွေးမြည့်သော နေရာတိုင်း၌ အဖာများ ထပ်ကာထပ်ကာ တင်ချုပ်သောကြောင့် လေးလံနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သုတ္တလူခံ ကာတုံ' ဆိုသည်မှာ ချည်သက်သက်ဖြင့်သာ ဖာချုပ်ရန် ဖြစ်သည်။ 'ဝိကဏ္ဏော ဟောတိ' ဆိုသည်မှာ ချည်ကို ဆွဲငင်ကာ ဆွဲငင်ကာ ချုပ်လုပ်ကြသောကြောင့် သံဃာဋိသင်္ကန်း၏ ထောင့်တစ်ဖက်သည် ရှည်ထွက်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝိကဏ္ဏံ ဥဒ္ဓရိတုံ' ဆိုသည်မှာ ရှည်ထွက်နေသော ထောင့်ကို ဖြတ်ပစ်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဩကိရိယန္တိ' ဆိုသည်မှာ ဖြတ်ထားသော ထောင့်စွန်းမှ ချည်မျှင်များ ကျွတ်ကျခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အနုဝါတံ ပရိဘဏ္ဍံ' ဆိုသည်မှာ အလျားအနားပတ်နှင့် အနံအနားပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပတ္တာ လုဇ္ဇန္တိ' ဆိုသည်မှာ ကြီးမားသော အနားပတ်အဖျားတို့၌ ချုပ်ထားသော ချည်မျှင်များ ကျွတ်ကျခြင်းကြောင့် အနားပတ်များ ပျက်စီးသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဋ္ဌပဒကံ ကာတုံ' ဆိုသည်မှာ ရှစ်ကွက်ကျား ကွက်တုသဏ္ဌာန်ဖြင့် အနားပတ်အဖျားကို ချုပ်လုပ်ရန် ဖြစ်သည်။

๓๖๐. อนฺวาธิกมฺปิ อาโรเปตุนฺติ อาคนฺตุกปตฺตมฺปิ ทาตุํ. อิทํ ปน อปฺปโหนเก อาโรเปตพฺพํ. สเจ ปโหติ, อาคนฺตุกปตฺตํ น วฏฺฏติ, ฉินฺทิตพฺพเมว.

၃၆၀. 'အနွာဓိကမ္ပိ အာရောပေတုံ' ဆိုသည်မှာ အာဂန္တုကအလွှာကို ထပ်ဆင့်ချုပ်လုပ်ရန် ခွင့်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤအာဂန္တုကအလွှာကို သင်္ကန်းမလောက်ငှပါက ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်အပ်၏။ အကယ်၍ သင်္ကန်း လောက်ငှပါက အာဂန္တုကအလွှာ ထည့်ရန်မအပ်သဖြင့် ဖြတ်ပစ်ရမည်သာ ဖြစ်သည်။

๓๖๑. น จ ภิกฺขเว สทฺธาเทยฺยนฺติ เอตฺถ เสสญาตีนํ เทนฺโต วินิปาเตติเยว. มาตาปิตโร ปน สเจ รชฺเช ฐิตา ปตฺถยนฺติ, ทาตพฺพํ.

၃၆၁. "ရဟန်းတို့... သဒ္ဓါတရားဖြင့် လှူအပ်သောပစ္စည်းကို မပေးလှူအပ်" ဟူသော စကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ ဤသို့ သိအပ်၏။ မိဘမှတစ်ပါး ကျန်သော ဆွေမျိုးတို့အား လှူဒါန်းသောရဟန်းသည် သာသနာ့ပစ္စည်းကို ဖရိုဖရဲ ကျဲစေသည်သာ ဖြစ်သည်။ မိဘတို့သည် မင်းအဖြစ်၌ တည်ရှိနေကြသော်လည်း အကယ်၍ တောင့်တပါက ပေးလှူအပ်၏။

๓๖๒. คิลาโนติ [Pg.411] คิลานตาย คเหตฺวา คนฺตุํ อสมตฺโถ. วสฺสิกสงฺเกตนฺติ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส. นทีปารนฺติ นทิยา ปาเร ภตฺตํ ภุญฺชิตพฺพํ โหติ. อคฺคฬคุตฺติวิหาโรติ สพฺเพสฺเวว เจเตสุ คิลานวสฺสิกสงฺเกตนทีปารคมนอตฺถตกถินภาเวสุ อคฺคฬคุตฺติเยว ปมาณํ. คุตฺเต เอว หิ วิหาเร เอเตสุ การเณสุ นิกฺขิปิตฺวา พหิ คนฺตุํ วฏฺฏติ, น อคุตฺเต. อารญฺญกสฺส ปน วิหาโร น สุคุตฺโต โหติ, เตน ภณฺฑุกฺขลิกาย ปกฺขิปิตฺวา ปาสาณสุสิร รุกฺขสุสิราทีสุ สุปฺปฏิจฺฉนฺเนสุ ฐเปตฺวา คนฺตพฺพํ.

၃၆၂. ဂိလာနောဟူသည် မကျန်းမာသဖြင့် သင်္ကန်းကိုယူ၍ မသွားနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝဿိကသင်္ကေတဟူသည် မိုးဥတု လေးလပတ်လုံး ဖြစ်သည်။ နဒီပါရဟူသည် မြစ်၏ထိုဘက်ကမ်း၌ ဆွမ်းစားရန်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ အဂ္ဂဠဂုတ္တိဝိဟာရဟူသည် ဤဂိလာနဖြစ်ခြင်း၊ ဝဿိကသင်္ကေတဖြစ်ခြင်း၊ မြစ်တစ်ဖက်ကမ်းသို့ သွားခြင်း၊ ကထိန်ခင်းခြင်းဟူသော အကြောင်းအားလုံးတို့၌ တံခါးရွက်ဖြင့် ကျောင်းကို လုံခြုံအောင် ပိတ်ထားခြင်းသည်သာ လိုရင်းပမာဏဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ ထိုဂိလာနစသော အကြောင်းများကြောင့် ကျောင်းလုံခြုံမှသာ သင်္ကန်းကို ထားခဲ့၍ ပြင်ပသို့ သွားအပ်၏၊ မလုံခြုံသော ကျောင်း၌ ထားခဲ့၍ မသွားအပ်။ တောကျောင်းသည် ကောင်းစွာ မလုံခြုံတတ်သောကြောင့် တော၌နေသော ရဟန်းသည် ဘဏ္ဍာထားရာ အိုးကြီးထဲသို့ သင်္ကန်းကိုထည့်၍ ကျောက်ခေါင်း၊ သစ်ခေါင်း စသော ကောင်းစွာ ဖုံးကွယ်ထားရာ အရပ်တို့၌ ထား၍ သွားအပ်၏။

สงฺฆิกจีวรุปฺปาทกถา

သံဃိကစီဝရုပ္ပါဒကထာ

๓๖๓. ตุยฺเหว ภิกฺขุ ตานิ จีวรานีติ อญฺญตฺถ คเหตฺวา หฏานิปิ ตุยฺเหว; น เตสํ อญฺโญ โกจิ อิสฺสโรติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา อนาคเตปิ นิกฺกุกฺกุจฺจา คณฺหิสฺสนฺตีติ ทสฺเสตุํ อิธ ปนาติอาทิมาห. ตสฺเสว ตานิ จีวรานิ ยาว กถินสฺส อุพฺภาราติ สเจ คณปูรเก ภิกฺขู ลภิตฺวา กถินํ อตฺถตํ โหติ, ปญฺจมาเส; โน เจ อตฺถตํ โหติ, เอกํ จีวรมาสเมว. ยํ ‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา เทนฺติ, ‘‘สงฺฆํ อุทฺทิสฺส เทมา’’ติ วา เทนฺติ, ‘‘วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา เทนฺติ, ‘‘วสฺสาวาสิกํ เทมา’’ติ วา เทนฺติ, สเจปิ มตกจีวรํ อวิภชิตฺวา ตํ วิหารํ ปวิสนฺติ, ตํ สพฺพํ ตสฺเสว ภิกฺขุโน โหติ. ยมฺปิ โส วสฺสาวาสตฺถาย วฑฺฒึ ปโยเชตฺวา ฐปิตอุปนิกฺเขปโต วา ตตฺรุปฺปาทโต วา วสฺสาวาสิกํ คณฺหาติ, สพฺพํ สุคฺคหิตเมว โหติ. อิทเมตฺถ ลกฺขณํ, เยน เตนากาเรน สงฺฆสฺส อุปฺปนฺนํ วตฺถํ อตฺถตกถินสฺส ปญฺจมาเส, อนตฺถตกถินสฺส เอกํ จีวรมาสํ ปาปุณาตีติ. ยํ ปน ‘‘อิทํ อิธ วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา ‘‘วสฺสาวาสิกํ เทมา’’ติ วา วตฺวา ทินฺนํ, ตํ อนตฺถตกถินสฺสาปิ ปญฺจมาเส ปาปุณาติ. ตโต ปรํ ปน อุปฺปนฺนํ วสฺสาวาสิกํ ปุจฺฉิตพฺพํ – ‘‘กึ อตีตวสฺเส อิทํ วสฺสาวาสิกํ, อุทาหุ อนาคตวสฺเส’’ติ! กสฺมา? ปิฏฺฐิสมเย อุปฺปนฺนตฺตา.

၃၆၃. “တုယှေဝ ဘိက္ခု တာနိ စီဝရာနိ” ဟူသည် အခြားအရပ်သို့ ယူဆောင်သွားအပ်ကုန်သော်လည်း သင်၏ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏၊ ထိုသင်္ကန်းတို့ကို သင်မှတစ်ပါး အခြားတစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်းကမျှ မစိုးပိုင်ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်းမှာ နောင်အခါ၌လည်း ရဟန်းတို့သည် တွေးတောကုက္ကုစ္စမရှိဘဲ ယူကြလိမ့်မည်ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ “ဣဓ ပန” စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “တဿေဝ တာနိ စီဝရာနိ ယာဝ ကထိနဿ ဥဗ္ဘါရာ” ဟူသည် ဂိုဏ်းပြည့်စေတတ်သော ရဟန်းတို့ကို ရရှိ၍ ကထိန်ခင်းပြီးဖြစ်ပါက ငါးလပတ်လုံး ထိုရဟန်း၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏၊ အကယ်၍ ကထိန်မခင်းဖြစ်ပါက သင်္ကန်းလ တစ်လပတ်လုံးသာ ဖြစ်၏။ “သံဃာအား လှူပါ၏” ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ “သံဃာကို ရည်စူး၍ လှူပါ၏” ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ “ဝါကျွတ်ပြီးသော သံဃာအား လှူပါ၏” ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ “ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းကို လှူပါ၏” ဟူ၍ဖြစ်စေ ပြောဆိုလှူဒါန်းအပ်သော သင်္ကန်းကို သော်လည်းကောင်း၊ သေဆုံးပြီးသော ရဟန်း၏သင်္ကန်းကို မဝေဖန်ရသေးဘဲ ထိုတစ်ပါးတည်းနေသော ကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်လာလျှင် သော်လည်းကောင်း ထိုသင်္ကန်းအားလုံးသည် ထိုတစ်ပါးတည်းနေသော ရဟန်း၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဝဿာဝါသိကအကျိုးငှာ အတိုးချ၍ ထားအပ်သော ဘဏ္ဍာမှ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ဖြစ်သော သစ်သီးစသည်မှ သော်လည်းကောင်း ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းအဖြစ် ယူလျှင်လည်း အားလုံးကို ကောင်းစွာ ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤရာ၌ မှတ်သားရန် အချက်မှာ မည်သည့်အခြင်းအရာအားဖြင့်မဆို သံဃာအတွက် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဝတ်သည် ကထိန်ခင်းပြီးသော ရဟန်းထံသို့ ငါးလပတ်လုံး ရောက်ရှိပြီး၊ ကထိန်မခင်းသော ရဟန်းထံသို့ သင်္ကန်းလ တစ်လပတ်လုံး ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဤကျောင်းတိုက်၌ ဝါဆိုဝါကပ်သော သံဃာအား လှူပါ၏” သော်လည်းကောင်း၊ “ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်း လှူပါ၏” သော်လည်းကောင်း ပြော၍ လှူအပ်သော သင်္ကန်းသည် ကထိန်မခင်းသော ရဟန်းထံသို့လည်း ငါးလပတ်လုံး ရောက်ရှိ၏။ ထိုငါးလကျော်လွန်ပြီးမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းကိုမူ “ဤဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းသည် လွန်ခဲ့ပြီးသော ဝါတွင်းအတွက်လော၊ သို့မဟုတ် နောင်လာမည့် ဝါတွင်းအတွက်လော” ဟု မေးမြန်းအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် မေးအပ်သနည်းဟူမူ သင်္ကန်းလ၏ ကျောဘက်အခါ (သင်္ကန်းကာလ၏ ပြင်ပအခါ) ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

อุตุกาลนฺติ วสฺสานโต อญฺญํ กาลํ. ตานิ จีวรานิ อาทาย สาวตฺถึ คนฺตฺวาติ เอตฺถ ตานิ จีวรานิ คตคตฏฺฐาเน สงฺฆิกาเนว โหนฺติ, ภิกฺขูหิ ทิฏฺฐมตฺตเมเวตฺถ ปมาณํ. ตสฺมา สเจ เกจิ ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺตา ‘‘กุหึ [Pg.412] อาวุโส คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘กึ อาวุโส มยํ สงฺโฆ น โหมา’’ติ ตตฺเถว ภาเชตฺวา คณฺหนฺติ, สุคฺคหิตานิ. สเจปิ เอส มคฺคา โอกฺกมิตฺวา กญฺจิ วิหารํ วา อาสนสาลํ วา ปิณฺฑาย จรนฺโต เอกํ เคหเมว วา ปวิสติ, ตตฺร จ นํ ภิกฺขู ทิสฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิตฺวา ภาเชตฺวา คณฺหนฺติ, สุคฺคหิตาเนว.

ဥတုကာလဟူသည် မိုးဥတုမှတစ်ပါးသော အခြားကာလကို ဆိုလိုသည်။ “ထိုသင်္ကန်းတို့ကို ယူဆောင်၍ သာဝတ္ထိသို့ သွားရာ” ဟူသော စကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ ထိုသင်္ကန်းတို့သည် ရောက်ရာရောက်ရာ အရပ်၌ သံဃိကသင်္ကန်းများသာ ဖြစ်ကြ၏။ ဤသံဃိကသင်္ကန်းတို့၌ တွေ့မြင်ကာမျှသည်သာ လိုရင်းပမာဏဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးရှုခရီး၌ လာကြသော ရဟန်းအချို့တို့က “ငါ့ရှင် ဘယ်လဲ” ဟု မေး၍ ထိုအကြောင်းကို ကြားသိသောအခါ “ငါ့ရှင်တို့... ငါတို့သည် သံဃာ မဟုတ်သလော” ဟု ဆိုကာ ထိုတွေ့ရာအရပ်၌ပင် ဝေဖန်၍ ယူခဲ့လျှင်လည်း ကောင်းစွာ ယူအပ်သည် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုရဟန်းသည် လမ်းမှဖဲ၍ ကျောင်းတိုက်သို့ သော်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းစားဇရပ်သို့ သော်လည်းကောင်း ဆွမ်းခံရန် လှည့်လည်စဉ် အိမ်တစ်အိမ်သို့ ဝင်သွားသောအခါ၌လည်း ထိုအရပ်ရှိ ရဟန်းတို့က တွေ့မြင်၍ ထိုအကြောင်းကို မေးမြန်းကာ ဝေဖန်ယူငြားအံ့၊ ထိုသို့ ယူခြင်းသည်လည်း ကောင်းစွာ ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

อธิฏฺฐาตุนฺติ เอตฺถ อธิฏฺฐหนฺเตน วตฺตํ ชานิตพฺพํ. เตน หิ ภิกฺขุนา ฆณฺฏึ ปหริตฺวา กาลํ โฆเสตฺวา โถกํ อาคเมตฺวา สเจ ฆณฺฏิสญฺญาย วา กาลสญฺญาย วา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺติ, เตหิ สทฺธึ ภาเชตพฺพานิ. โน เจ อาคจฺฉนฺติ, ‘‘มยฺหิมานิ จีวรานิ ปาปุณนฺตี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพานิ. เอวํ อธิฏฺฐิเต สพฺพานิ ตสฺเสว โหนฺติ, ฐิติกา ปน น ติฏฺฐติ.

“အဓိဋ္ဌာတုံ” ဟူသော စကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ မိမိဥစ္စာအဖြစ် ဆောက်တည်လိုသော ရဟန်းသည် ကျင့်ဝတ်ကို သိအပ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ခေါင်းလောင်းတီး၍ သင်္ကန်းဝေချိန်ကို ကြွေးကြော်ကာ အနည်းငယ် စောင့်ဆိုင်းရမည်။ ခေါင်းလောင်းသံ သို့မဟုတ် ကာလအမှတ်အသားကြောင့် ရဟန်းတို့ ရောက်လာလျှင် ထိုရဟန်းတို့နှင့်အတူ ဝေဖန်အပ်ကုန်၏။ ရောက်မလာပါက “ဤသင်္ကန်းတို့သည် ငါ့ထံသို့ ရောက်၏” ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုအပ်၏။ ဤသို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြုပြီးသော် သင်္ကန်းအားလုံးသည် ထိုရဟန်း၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏၊ သို့သော် ရပ်တည်ကြောင်းအစဉ်သည် မတည်တံ့ချေ။

สเจ เอเกกํ อุทฺธริตฺวา ‘‘อยํ ปฐมภาโค มยฺหํ ปาปุณาติ, อยํ ทุติยภาโค’’ติ เอวํ คณฺหาติ, คหิตานิ จ สุคฺคหิตานิ โหนฺติ, ฐิติกา จ ติฏฺฐติ. เอวํ ปาเปตฺวา คณฺหนฺเตนาปิ อธิฏฺฐิตเมว โหติ. สเจ ปน ฆณฺฏึ ปหริตฺวา วา อปฺปหริตฺวา วา กาลมฺปิ โฆเสตฺวา วา อโฆเสตฺวา วา ‘‘อหเมเวตฺถ มยฺหเมว อิมานิ จีวรานี’’ติ คณฺหาติ, ทุคฺคหิตานิ โหนฺติ. อถ ‘‘อญฺโญ โกจิ อิธ นตฺถิ, มยฺหํ เอตานิ ปาปุณนฺตี’’ติ คณฺหาติ, สุคฺคหิตานิ.

အကယ်၍ သင်္ကန်းတစ်ထည်ချင်းစီကို ထုတ်ဆောင်၍ “ဤပထမအစုသည် ငါ့ထံသို့ ရောက်၏၊ ဤဒုတိယအစုသည် ငါ့ထံသို့ ရောက်၏” ဟု ယူခဲ့လျှင် ယူအပ်သော သင်္ကန်းတို့သည်လည်း ကောင်းစွာ ယူအပ်သည်ဖြစ်၍ ရပ်တည်ကြောင်းအစဉ်သည်လည်း တည်၏။ ဤသို့ တစ်စုစီ ရောက်စေ၍ ယူသောရဟန်းအတွက်လည်း အဓိဋ္ဌာန်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ခေါင်းလောင်းတီးသည်ဖြစ်စေ မတီးသည်ဖြစ်စေ၊ အချိန်ကို ကြွေးကြော်သည်ဖြစ်စေ မကြွေးကြော်သည်ဖြစ်စေ “ဤကျောင်း၌ ငါတစ်ပါးတည်းသာရှိသည်၊ ဤသင်္ကန်းများသည် ငါ၏ ဥစ္စာသာတည်း” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ယူခဲ့လျှင် မကောင်းသဖြင့် ယူအပ်သည် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ “ငါမှတစ်ပါး အခြားရဟန်းတစ်ပါးမျှ ဤကျောင်း၌ မရှိ၊ ဤသင်္ကန်းတို့သည် ငါ့ထံသို့ ရောက်ကုန်၏” ဟု နှလုံးသွင်း၍ ယူခဲ့လျှင် ကောင်းစွာ ယူအပ်သည် ဖြစ်၏။

ปาติเต กุเสติ เอกโกฏฺฐาเส กุสทณฺฑเก ปาติตมตฺเต สเจปิ ภิกฺขุสหสฺสํ โหติ, คหิตเมว นาม จีวรํ. นากามา ภาโค ทาตพฺโพ. สเจ ปน อตฺตโน รุจิยา ทาตุกามา โหนฺติ, เทนฺตุ. อนุภาเคปิ เอเสว นโย.

“ပါတိတေ ကုသေ” ဟူသည် အစုတစ်စု၌ ကမ္ဗည်းတုတ်တံကို ကျစေပြီးသည်နှင့် ရဟန်းတစ်ထောင် ရှိစေကာမူ သင်္ကန်းကို ယူပြီးသည်သာ မည်၏။ အလိုမရှိဘဲ ဝေစုကို မပေးအပ်။ အကယ်၍ မိမိအလိုအလျောက် ပေးလိုပါက ပေးစေ။ နောက်ထပ် ဝေစုခွဲရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

สจีวรานีติ ‘‘กาลจีวรมฺปิ สงฺฆสฺส อิโตว ทสฺสาม, วิสุํ สชฺชิยมาเน อติจิรํ โหตี’’ติ ขิปฺปํเยว สจีวรานิ ภตฺตานิ อกํสุ. เถเร อาคมฺม อุปฺปนฺนานีติ ตุมฺเหสุ ปสาเทน ขิปฺปํ อุปฺปนฺนานิ.

“သစီဝရာနိ” ဟူသည် “ကာလသင်္ကန်းကိုလည်း သံဃာအား ဤအရှင်မြတ်တို့အား လှူထိုက်သော သင်္ကန်းမှပင် လှူပါအံ့၊ သီးခြား စီစဉ်ပါက အလွန် ကြာမြင့်ပေလိမ့်မည်” ဟု ကြံစည်၍ လျင်မြန်စွာ သင်္ကန်းနှင့်တကွသော ဆွမ်းတို့ကို ပြုကြကုန်၏။ “ထေရေ အာဂမ္မ ဥပ္ပန္နာနိ” ဟူသည် အရှင်ဘုရားတို့အပေါ် ကြည်ညိုခြင်းကြောင့် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်ခြင်း ဖြစ်သည်။

สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ เทนฺตีติ สกลมฺปิ จีวรกาลํ สณิกํ สณิกํ เทนฺติเยว. ปุริเมสุ ปน ทฺวีสุ วตฺถูสุ ปจฺฉินฺนทานตฺตา อทํสูติ วุตฺตํ. สมฺพหุลา เถราติ วินยธรปาโมกฺขเถรา. อิทํ ปน วตฺถุํ สทฺธึ ปุริเมน ทฺเวภาติกวตฺถุนา ปรินิพฺพุเต ภควติ อุปฺปนฺนํ, อิเม จ เถรา ทิฏฺฐปุพฺพา ตถาคตํ, ตสฺมา ปุริเมสุ วตฺถูสุ ตถาคเตน ปญฺญตฺตนเยเนว กเถสุํ.

“သံဃဿ ဒေမ” ဟူ၍ သင်္ကန်းကို လှူကြရာ၌ တစ်ခုလုံးသော သင်္ကန်းကာလပတ်လုံး ဖြည်းဖြည်းချင်း လှူဒါန်းကြမြဲ ဖြစ်၏။ ရှေး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဝတ္ထုနှစ်ခုတို့၌မူ လှူဒါန်းခြင်း ပြတ်စဲသွားသောကြောင့် “အဒံသု” (လှူဒါန်းကြကုန်ပြီ) ဟု သံဂီတိကာရကအရှင်မြတ်တို့ မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။ “သမ္ဗဟုလာ ထေရာ” ဟူသည် ဝိနည်းဓိုရ်အရှင်မြတ်တို့၏ ထိပ်သီးဦးဆောင် ဖြစ်သော မထေရ်ကြီးများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤစတုတ္ထမြောက် တယောဇနဝတ္ထုသည် ရှေးဖြစ်သော ဒွေဘာတိကဝတ္ထုနှင့်အတူ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဤမထေရ်တို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို ရှေး၌ ဖူးမြင်ဖူးခဲ့ကြကုန်သည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဝတ္ထုတို့၌ မြတ်စွာဘုရား ပညတ်တော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ပြောဆို ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။

อุปนนฺทสกฺยปุตฺตวตฺถุกถา

ဥပနန္ဒသကျပုတ္တဝတ္ထုကထာ

๓๖๔. คามกาวาสํ [Pg.413] อคมาสีติ อปฺเปว นาม จีวรานิ ภาเชนฺตา มยฺหมฺปิ สงฺคหํ กเรยฺยุนฺติ จีวรภาชนกาลํ สลฺลกฺเขตฺวาว อคมาสิ. สาทิยิสฺสสีติ คณฺหิสฺสสิ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ ตสฺส ภาโค น ปาปุณาติ. อถ โข ‘‘นครวาสิโก อยํ มุขโร ธมฺมกถิโก’’ติ เต ภิกฺขู ‘‘สาทิยิสฺสสี’’ติ อาหํสุ. โย สาทิเยยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ลหุกา อาปตฺติ, อถ โข คหิตานิ คหิตฏฺฐาเน ทาตพฺพานิ. สเจปิ นฏฺฐานิ วา ชิณฺณานิ วา โหนฺติ, ตสฺเสว คีวา. เทหีติ วุตฺเต อเทนฺโต ธุรนิกฺเขเป ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพ.

၃၆၄. “ဂါမကာဝါသံ အဂမာသိ” ဟူသည် သင်္ကန်းဝေဖန်ကြသောအခါ ငါ့ကိုလည်း ချီးမြှင့်ထောက်ပံ့ကြပေလိမ့်မည်ဟု ကြံစည်၍ သင်္ကန်းဝေချိန်ကို သေချာစွာ မှတ်သားပြီးမှ သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ “သာဒိယိဿသိ” ဟူသည် ယူလတ္တံ့လော ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဥပနန္ဒဝတ္ထု၌ ထိုဥပနန္ဒအား ဝေစုအကယ်၍ မရောက်သော်လည်း “ဤဥပနန္ဒသည် မြို့၌ နေသူဖြစ်၍ စကားတတ်သော ဓမ္မကထိကဖြစ်သည်” ဟု ကြံစည်၍ ထိုအာဝါသိကရဟန်းတို့က “သာဒိယိဿသိ” (ယူလတ္တံ့လော) ဟု မေးခဲ့ကြသည်။ “ယော သာဒိယေယျ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ” ဟူသော စကား၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်သည် ပေါ့ပါးသော အာပတ်ဖြစ်သော်လည်း ယူထားသော သင်္ကန်းတို့ကို မူလယူခဲ့ရာအရပ်၌ ပြန်ပေးအပ်၏။ အကယ်၍ ပျောက်ဆုံးခြင်း သို့မဟုတ် ဆွေးမြည့်ခြင်း ဖြစ်စေကာမူ ထိုရဟန်း၏ တာဝန်သာ ဖြစ်၏။ “ပြန်ပေးလော့” ဟု ဆိုပါလျက် မပေးသောရဟန်းကို ပြန်ပေးရန် တာဝန်မှ ရှောင်လွှဲသောကြောင့် ပစ္စည်း၏ တန်ဖိုးဖြင့် ဆုံးဖြတ်စေအပ်၏။

เอกาธิปฺปายนฺติ เอกํ อธิปฺปายํ; เอกํ ปุคฺคลปฏิวีสเมว เทถาติ อตฺโถ. อิทานิ ยถา โส ทาตพฺโพ, ตํ ทสฺเสตุํ ตนฺตึ ฐเปนฺโต อิธ ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ สเจ อมุตฺร อุปฑฺฒํ อมุตฺร อุปฑฺฒนฺติ เอเกกสฺมึ เอกาหเมกาหํ วา สตฺตาหํ สตฺตาหํ วา สเจ วสติ, เอเกกสฺมึ วิหาเร ยํ เอโก ปุคฺคโล ลภติ, ตโต ตโต อุปฑฺฒํ อุปฑฺฒํ ทาตพฺพํ. เอวํ เอกาธิปฺปาโย ทินฺโน โหติ. ยตฺถ วา ปน พหุตรนฺติ สเจ เอกสฺมึ วิหาเร วสนฺโต อิตรสฺมึ สตฺตาหวาเรน อรุณเมว อุฏฺฐาเปติ, เอวํ ปุริมสฺมึ พหุตรํ วสติ นาม. ตสฺมา ตโต พหุตรํ วสิตวิหารโต ตสฺส ปฏิวีโส ทาตพฺโพ. เอวมฺปิ เอกาธิปฺปาโย ทินฺโน โหติ. อิทญฺจ นานาลาเภหิ นานูปจาเรหิ เอกสีมวิหาเรหิ กถิตํ, นานาสีมวิหาเร ปน เสนาสนคฺคาโห ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. ตสฺมา ตตฺถ จีวรปฏิวีโส น ปาปุณาติ. เสสํ ปน อามิสเภสชฺชาทิ สพฺพํ สพฺพตฺถ อนฺโตสีมคตสฺส ปาปุณาติ.

"Ekādhippāyanti" ဟူသည် တစ်ခုသော အလိုကို (သို့မဟုတ်) တစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖို့ကိုသာ ပေးကြကုန်ဟု အနက်ရ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုပေးထိုက်သော အဖို့ကို ပေးပုံအခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ ပါဠိတော်အစဉ်ကို ထားတော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ "idha pana" အစရှိသော စကားရပ်ကို မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "sace amutra upaḍḍhaṃ amutra upaḍḍhaṃ" ဟူသည် တစ်ကျောင်းတစ်ကျောင်း၌ တစ်ရက်စီ တစ်ရက်စီသော်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ရက်စီ ခုနစ်ရက်စီသော်လည်းကောင်း အကယ်၍ နေအံ့။ ထိုသို့ဖြစ်သော် တစ်ကျောင်းတစ်ကျောင်း၌ တစ်ပါးသော အာဝါသိကပုဂ္ဂိုလ် ရထိုက်သော ဝေစုအဖို့မှ ထက်ဝက် ထက်ဝက်စီ ပေးထိုက်၏။ ဤသို့ပေးသော် တစ်ခုသော အလိုကို (သို့မဟုတ်) အလိုရှိအပ်သော တစ်ခုသော အဖို့ကို ပေးအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ "Yattha vā pana bahutaraṃ" ဟူသည် တစ်ခုသော ကျောင်း၌ နေလျက် အခြားကျောင်း၌ ခုနစ်ရက်လျှင် တစ်ကြိမ်အားဖြင့် အရုဏ်တက်စေအံ့ (အရုဏ်တက်ချိန်၌ ရှိနေအံ့)။ ဤသို့ဖြစ်သော် ရှေ့ကျောင်း၌ များစွာနေသည် မည်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအများဆုံး နေထိုင်ရာ ကျောင်းမှ ထိုရဟန်းအား ဝေစုကို ပေးထိုက်၏။ ဤသို့ ပေးပြန်သော်လည်း တစ်ခုသော အလိုကို ပေးပြီးဖြစ်၏။ ဤသို့ အဖို့ပေးခြင်းကို အမျိုးမျိုးသော လာဘ်ရှိကုန်သော၊ အမျိုးမျိုးသော ကျောင်းဥပစာ ရှိကုန်သော၊ တစ်ခုတည်းသော ဥပစာရသိမ်ရှိသော ကျောင်းတို့ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ အမျိုးမျိုးသော ဥပစာရသိမ်ရှိသော ကျောင်းတိုက်၌မူကား ပထမကျောင်းကို ခံယူခြင်းသည် ငြိမ်း၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကျောင်းတိုက်၌ သင်္ကန်းဝေစု မရထိုက်။ သင်္ကန်းမှ ကြွင်းသော စားသောက်ဖွယ် အာမိသ၊ ဆေး အစရှိသော အလုံးစုံသော ဝေစုသည်ကား အလုံးစုံသော ကျောင်းတိုက်၌ ဥပစာရသိမ်အတွင်းသို့ ရောက်နေသော ရဟန်းထံသို့ ရောက်၏ (ရထိုက်၏)။

คิลานวตฺถุกถา

ဂိလာနဝတ္ထုကထာ

๓๖๕. มญฺจเก นิปาเตสุนฺติ เอวํ โธวิตฺวา อญฺญํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา มญฺจเก นิปชฺชาเปสุํ; นิปชฺชาเปตฺวา จ ปนายสฺมา อานนฺโท มุตฺตกรีสกิลิฏฺฐํ กาสาวํ โธวิตฺวา ภูมิยํ ปริภณฺฑํ อกาสิ. โย ภิกฺขเว มํ อุปฏฺฐเหยฺย, โส คิลานํ อุปฏฺฐเหยฺยาติ โย มํ โอวาทานุสาสนีกรเณน อุปฏฺฐเหยฺย, โส คิลานํ อุปฏฺฐเหยฺย; มม โอวาทการเกน คิลาโน อุปฏฺฐาตพฺโพติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ. ภควโต จ คิลานสฺส จ อุปฏฺฐานํ เอกสทิสนฺติ เอวํ ปเนตฺถ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. สงฺเฆน อุปฏฺฐาตพฺโพติ ยสฺเสเต อุปชฺฌาทโย ตสฺมึ วิหาเร นตฺถิ, อาคนฺตุโก โหติ เอกจาริโก ภิกฺขุ, โส สงฺฆสฺส ภาโร, ตสฺมา สงฺเฆน [Pg.414] อุปฏฺฐาตพฺโพ. โน เจ อุปฏฺฐเหยฺย, สกลสฺส สงฺฆสฺส อาปตฺติ. วารํ ฐเปตฺวา ชคฺคนฺเตสุ ปน โย อตฺตโน วาเร น ชคฺคติ, ตสฺเสว อาปตฺติ. สงฺฆตฺเถโรปิ วารโก น มุจฺจติ. สเจ สกโล สงฺโฆ เอกสฺส ภารํ กโรติ, เอโก วา วตฺตสมฺปนฺโน ภิกฺขุ อหเมว ชคฺคิสฺสามีติ ปฏิชคฺคติ, สงฺโฆ อาปตฺติโต มุจฺจติ.

၃၆၅. "Mañcake nipātesu" ဟူသည် ဤသို့ ဆေးကြောသုတ်သင်ပြီး၍ အခြားသော ဖန်ရည်ဆိုးသင်္ကန်းကို ဝတ်စေပြီးလျှင် ညောင်စောင်းငယ်၌ အိပ်စေကြကုန်၏။ အိပ်စေပြီးနောက် အရှင်အာနန္ဒာသည် ကျင်ကြီးကျင်ငယ်တို့ဖြင့် ပေကျံနေသော သင်္ကန်းကို ဖွပ်လျှော်ပြီးလျှင် မြေ၌ (ကျောင်းကြမ်းပြင်၌) အပြေအပြစ် ပြုပြင်သုတ်သင်ခဲ့၏။ "ယော ဘိက္ခဝေ မံ ဥပဋ္ဌဟေယျ၊ သော ဂိလာနံ ဥပဋ္ဌဟေယျ" (ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားကို လုပ်ကျွေးပြုစုလိုသောသူသည် မကျန်းမမာသော ရဟန်းကို လုပ်ကျွေးပြုစုရာ၏) ဟူသည်ကား ငါဘုရား၏ ဩဝါဒအနုသာသနီကို လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် ငါဘုရားကို ပြုစုလုပ်ကျွေးရာ၏၊ ထိုရဟန်းသည် ဂိလာနကို ပြုစုလုပ်ကျွေးလော့။ ငါဘုရား၏ ဩဝါဒကို လိုက်နာသောသူသည် ဂိလာနကို ပြုစုလုပ်ကျွေးအပ်၏ဟူသော ဤအနက်သည်သာ ဤပါဠိ၌ ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးခြင်းနှင့် ဂိလာနကို လုပ်ကျွေးခြင်းသည် တစ်ထပ်တည်း တူညီ၏ဟူသော ဤသို့သော အနက်ကို ဤပါဠိ၌ မယူအပ်။ "သံဃာက လုပ်ကျွေးပြုစုအပ်၏" ဟူသော စကားရပ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ အကြင်ဂိလာနရဟန်းအား ဤဥပဇ္ဈာယ် အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မကျန်းမမာဖြစ်ရာ ထိုကျောင်း၌ မရှိကုန်အံ့၊ ထိုရဟန်းသည် အာဂန္တုကဖြစ်၍ တစ်ပါးတည်း လှည့်လည်လေ့ရှိသော ရဟန်းဖြစ်အံ့။ ထိုဂိလာနသည် သံဃာ၏ တာဝန်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သံဃာက ပြုစုလုပ်ကျွေးရမည်။ အကယ်၍ မပြုစုမလုပ်ကျွေးပါက သံဃာအားလုံး၌ အာပတ်သင့်၏။ အလှည့်ကျစနစ် ထားရှိ၍ ပြုစုလုပ်ကျွေးကြရာ၌ အကြင်ရဟန်းသည် မိမိအလှည့်၌ မပြုစုပါက ထိုမပြုစုသော ရဟန်း၌သာ အာပတ်သင့်၏။ သံဃာ့မထေရ်ကြီးသော်လည်း အလှည့်မှ မလွတ်ပေ။ အကယ်၍ သံဃာအားလုံးက တစ်ပါးသောရဟန်းအား တာဝန်အပ်နှင်း၍ ပြုစုစေအံ့ (သို့မဟုတ်) ကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတစ်ပါးက "တပည့်တော်သာလျှင် ပြုစုလုပ်ကျွေးပါအံ့" ဟု ဝန်ခံ၍ ပြုစုလုပ်ကျွေးအံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်သော် သံဃာသည် အာပတ်မှ လွတ်၏။

๓๖๖. อภิกฺกมนฺตํ วา อภิกฺกมตีติอาทีสุ วฑฺฒนฺตํ วา อาพาธํ ‘‘อิทํ นาม เม ปริภุญฺชนฺตสฺส วฑฺฒติ, อิทํ ปริภุญฺชนฺตสฺส ปริหายติ, อิทํ ปริภุญฺชนฺตสฺส ติฏฺฐตี’’ติ ยถาภูตํ นาวิกโรตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นาลนฺติ น ปติรูโป, น ยุตฺโต อุปฏฺฐาตุํ. เภสชฺชํ สํวิธาตุนฺติ เภสชฺชํ โยเชตุํ อสมตฺโถ โหติ. อามิสนฺตโรติ อามิสํ อสฺส อนฺตรนฺติ อามิสนฺตโร. อนฺตรนฺติ การณํ วุจฺจติ; อามิสการณา ยาคุภตฺตปตฺตจีวรานิ ปตฺเถนฺโต อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ.

၃၆၆. "Abhikkamantaṃ vā abhikkamatī" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ "ဤမည်သော ဆေး သို့မဟုတ် အစာကို သုံးဆောင်လျှင် တပည့်တော်၏ ရောဂါ တိုးလာ၏၊ ဤမည်သောအရာကို သုံးဆောင်လျှင် တပည့်တော်၏ ရောဂါ ဆုတ်ယုတ်၏၊ ဤမည်သောအရာကို သုံးဆောင်လျှင် တပည့်တော်၏ ရောဂါ တန့်ရပ်နေ၏" ဟု တိုးပွားလာသော အနာရောဂါကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထင်ရှားအောင် မပြောကြားတတ်သူဟု ဤသို့ အနက်မှတ်အပ်၏။ "Nālaṃ" ဟူသည် မကျန်းမမာသောသူကို ပြုစုလုပ်ကျွေးရန် မလျောက်ပတ်၊ မသင့်တော်။ "Bhesajjaṃ saṃvidhātuṃ" ဟူသည် ဆေးကို စပ်ပြင်စီမံခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ "Āmisantaro" ဟူသည် ထိုပြုစုသူအား အာမိသဟူသော အကြောင်းရှိသဖြင့် အာမိသန္တရ မည်၏။ "အန္တရ" ဟူသည် အကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ အာမိသဟူသော အကြောင်းကြောင့် ယာဂု၊ ဆွမ်း၊ သပိတ်၊ သင်္ကန်းတို့ကို တောင့်တလျက် ပြုစုလုပ်ကျွေးသည်ဟု အနက်ရ၏။

มตสนฺตกกถา

မတသန္တကကထာ

๓๖๗. กาลงฺกเตติ กาลกิริยาย. คิลานุปฏฺฐากานํ ทาตุนฺติ เอตฺถ อนนฺตรํ วุตฺตาย กมฺมวาจาย ทินฺนมฺปิ อปโลเกตฺวา ทินฺนมฺปิ ทินฺนเมว โหติ, วฏฺฏติ.

၃၆၇. "Kālaṅkate" ဟူသည် သေဆုံးခြင်း (ကွယ်လွန်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏။ "Gilānupaṭṭhākānaṃ dātuṃ" ဟူသော နေရာ၌ အထက်တွင် ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော ကမ္မဝါစာဖြင့် ပေးအပ်သော သပိတ်၊ သင်္ကန်းသည်လည်းကောင်း၊ ပန်ကြား၍ (အပလောကနကံဖြင့်) ပေးအပ်သော သပိတ်၊ သင်္ကန်းသည်လည်းကောင်း ပေးအပ်ပြီးသည်သာ မည်၏၊ အပ်စပ်လှ၏။

๓๖๙. ยํ ตตฺถ ลหุภณฺฑํ ยํ ตตฺถ ครุภณฺฑนฺติ เอตฺถ ลหุภณฺฑครุภณฺฑานํ นานากรณํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม. คิลานุปฏฺฐากลาเภ ปน อยํ อาทิโต ปฏฺฐาย วินิจฺฉโย –

၃၆၉. "Yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ yaṃ tattha garubhaṇḍaṃ" ဟူသော စကားရပ်၌ ပေါ့သောဘဏ္ဍာ (လဟုဘဏ်) နှင့် လေးသောဘဏ္ဍာ (ဂရုဘဏ်) တို့၏ ခြားနားချက် အထူးကို နောက် (သေနာသနက္ခန္ဓက) ၌ ဖွင့်ပြပါအံ့။ ဂိလာနပြုစုသူတို့ ရထိုက်သော လာဘ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အစမှစတင်ကာ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ -

สเจ สกเล ภิกฺขุสงฺเฆ อุปฏฺฐหนฺเต กาลํ กโรติ, สพฺเพปิ สามิกา. อถ เอกจฺเจหิ วาเร กเต เอกจฺเจหิ อกเตเยว กาลํ กโรติ, ตตฺถ เอกจฺเจ อาจริยา วทนฺติ – ‘‘สพฺเพปิ อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต กเรยฺยุํ, ตสฺมา สพฺเพปิ สามิโน’’ติ. เอกจฺเจ วทนฺติ – ‘‘เยหิ ชคฺคิโต เต เอว ลภนฺติ, อิตเร น ลภนฺตี’’ติ. สามเณเร กาลงฺกเต สเจ จีวรํ อตฺถิ, คิลานุปฏฺฐากานํ ทาตพฺพํ. โน เจ อตฺถิ ยํ อตฺถิ, ตํ ทาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ ปริกฺขาเร สติ จีวรภาคํ กตฺวา ทาตพฺพํ.

အကယ်၍ ရဟန်းသံဃာအားလုံး ပြုစုလုပ်ကျွေးစဉ် ကွယ်လွန်အံ့၊ ရဟန်းအားလုံးပင် ပိုင်ရှင်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် အချို့သော ရဟန်းတို့ အလှည့်ကျ ပြုစုပြီး၍ အချို့မပြုစုရသေးမီ ကွယ်လွန်အံ့၊ ထိုသို့ ကွယ်လွန်ရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့က "ရဟန်းအားလုံးပင် မိမိတို့အလှည့် ရောက်လာပါက ပြုစုကြမည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် အားလုံးပင် ပိုင်ရှင်များ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုကြ၏။ အချို့ကမူ "ပြုစုလုပ်ကျွေးပြီးသော ရဟန်းတို့သာလျှင် ရထိုက်ကုန်၏၊ အခြားမပြုစုရသေးသော ရဟန်းတို့မူကား မရထိုက်ကုန်" ဟု ဆိုကြ၏။ သာမဏေ ကွယ်လွန်လတ်သော် အကယ်၍ သင်္ကန်းရှိပါက ပြုစုလုပ်ကျွေးသောသူတို့အား ပေးထိုက်၏။ အကယ်၍ သင်္ကန်းမရှိပါက ရှိသောအခြားပစ္စည်းကို ပေးထိုက်၏။ သင်္ကန်းမှတစ်ပါး အခြားပရိက္ခရာရှိပါက သင်္ကန်း၏အဖို့ကို ပြုလုပ်၍ ပေးထိုက်၏။

ภิกฺขุ [Pg.415] จ สามเณโร จ สเจ สมํ อุปฏฺฐหึสุ, สมโก ภาโค ทาตพฺโพ. อถ สามเณโรว อุปฏฺฐหติ, ภิกฺขุสฺส สํวิทหนมตฺตเมว โหติ, สามเณรสฺส เชฏฺฐกภาโค ทาตพฺโพ. สเจ สามเณโร ภิกฺขุนา อานีตอุทเกน ยาคุํ ปจิตฺวา ปฏิคฺคาหาปนมตฺตเมว กโรติ, ภิกฺขุ อุปฏฺฐหติ, ภิกฺขุสฺส เชฏฺฐกภาโค ทาตพฺโพ.

အကယ်၍ ရဟန်းနှင့် သာမဏေတို့သည် ညီတူညီမျှ ပြုစုလုပ်ကျွေးကြပါမူ ညီမျှသောအဖို့ကို ပေးထိုက်၏။ အကယ်၍ သာမဏေကသာ ပြုစုလုပ်ကျွေးပြီး ရဟန်းကမူ စီမံပေးခြင်းမျှသာ ပြုလုပ်ပါက သာမဏေအား ကြီးသောအဖို့ကို ပေးထိုက်၏။ အကယ်၍ သာမဏေသည် ရဟန်းဆောင်ယူအပ်သော ရေဖြင့် ယာဂုကျိုချက်၍ ခံယူစေခြင်းမျှ (ကပ်ခြင်းမျှ) ကိုသာ ပြုလုပ်ပြီး ရဟန်းက ပြုစုလုပ်ကျွေးပါက ရဟန်းအား ကြီးသောအဖို့ကို ပေးထိုက်၏။

พหู ภิกฺขู สมคฺคา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ, สพฺเพสํ สมโก ภาโค ทาตพฺโพ. โย ปเนตฺถ วิเสเสน อุปฏฺฐหติ, ตสฺส วิเสโส กาตพฺโพ. เยน ปน เอกทิวสมฺปิ คิลานุปฏฺฐากวเสน ยาคุภตฺตํ วา ปจิตฺวา ทินฺนํ, นหานํ วา ปฏิยาทิตํ, โสปิ คิลานุปฏฺฐาโกว. โย สมีปํ อนาคนฺตฺวา เภสชฺชตณฺฑุลาทีนิ เปเสติ, อยํ คิลานุปฏฺฐาโก น โหติ. โย ปริเยสิตฺวา คาหาเปตฺวา อาคจฺฉติ, อยํ คิลานุปฏฺฐาโกว.

ရဟန်းအများ ညီညွတ်ကြလျက် ပြုစုလုပ်ကျွေးကြပါမူ အားလုံးအား ညီတူညီမျှဝေစုကို ပေးထိုက်၏။ ထိုရဟန်းတို့တွင် အကြင်ရဟန်းသည် ထူးခြားစွာ ပြုစုလုပ်ကျွေး၏၊ ထိုရဟန်းအား ထူးခြားသော ဝေစုကို ပေးအပ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် တစ်ရက်မျှသော်လည်း ပြုစုသူအဖြစ်ဖြင့် ယာဂု သို့မဟုတ် ဆွမ်းကို ကျိုချက်၍ ပေးအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ရေချိုးရေကို စီစဉ်ပေးအပ်၏၊ ထိုရဟန်းသည်လည်း ဂိလာနပြုစုသူပင် မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ဂိလာန၏အနီးသို့ မလာဘဲ ဆေး၊ ဆန် အစရှိသည်တို့ကို ပို့ပေး၏၊ ဤရဟန်းသည် ဂိလာနပြုစုသူ မမည်ပေ။ အကြင်ရဟန်းသည် လှည့်လည်ရှာဖွေ၍ ယူဆောင်စေပြီးမှ လာ၏၊ ဤရဟန်းသည် ဂိလာနပြုစုသူပင် မည်၏။

เอโก วตฺตสีเสน ชคฺคติ; เอโก ปจฺจาสาย, มตกาเล อุโภปิ ปจฺจาสีสนฺติ, อุภินฺนมฺปิ ทาตพฺพํ. เอโก อุปฏฺฐหิตฺวา คิลานสฺส วา กมฺเมน อตฺตโน วา กมฺเมน กตฺถจิ คโต ‘‘ปุน อาคนฺตฺวา ชคฺคิสฺสามี’’ติ, เอตสฺสปิ ทาตพฺพํ. เอโก จิรํ อุปฏฺฐหิตฺวา ‘‘อิทานิ น สกฺโกมี’’ติ ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา คจฺฉติ, สเจปิ ตํทิวสเมว คิลาโน กาลํกโรติ, อุปฏฺฐากภาโค น ทาตพฺโพ.

ရဟန်းတစ်ပါးသည် ကျင့်ဝတ်ကို အဓိကထား၍ ပြုစု၏။ အခြားတစ်ပါးမူ ပစ္စည်းဝေစုကို မျှော်ကိုး၍ ပြုစု၏။ ပျံလွန်တော်မူသောအခါ နှစ်ပါးစလုံးပင် ဝေစုကို မျှော်လင့်ကြပါမူ နှစ်ပါးစလုံးအား ပေးထိုက်၏။ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ပြုစုလုပ်ကျွေးပြီး၍ ဂိလာန၏ကိစ္စကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ကိစ္စကြောင့်သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်သို့ "တစ်ဖန် ပြန်လာ၍ ပြုစုပါအံ့" ဟု ကြံစည်လျက် သွား၏။ ဤရဟန်းအားလည်း ပေးထိုက်၏။ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ကြာမြင့်စွာ ပြုစုပြီးမှ "ယခုအခါ ပြုစုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်တော့ပြီ" ဟု လုံ့လကို လျှော့ချ၍ ထွက်သွား၏။ ထိုထွက်သွားသော နေ့၌ပင် ဂိလာနသည် ပျံလွန်စေဦးတော့၊ ထိုရဟန်းအား ပြုစုသူဝေစုကို မပေးထိုက်ပေ။

คิลานุปฏฺฐาโก นาม คิหิ วา โหตุ ปพฺพชิโต วา, อนฺตมโส มาตุคาโมปิ, สพฺเพ ภาคํ ลภนฺติ. สเจ ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺตจีวรมตฺตเมว โหติ, อญฺญํ นตฺถิ; สพฺพํ คิลานุปฏฺฐากานํเยว ทาตพฺพํ. สเจปิ สหสฺสํ อคฺฆติ, อญฺญํ ปน พหุมฺปิ ปริกฺขารํ เต น ลภนฺติ; สงฺฆสฺเสว โหติ. อวเสสํ ภณฺฑํ พหุกญฺเจว มหคฺฆญฺจ, ติจีวรํ อปฺปคฺฆํ; ตโต คเหตฺวา ติจีวรปริกฺขาโร ทาตพฺโพ. สพฺพญฺเจตํ สงฺฆิกโตว ลพฺภติ.

ဂိလာနပြုစုသူဟူသည် လူဝတ်ကြောင်ဖြစ်စေ၊ ရှင်ရဟန်းဖြစ်စေ၊ အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် အမျိုးသမီးဖြစ်စေ၊ အားလုံးပင် ဝေစုကို ရထိုက်ကြကုန်၏။ ထိုကွယ်လွန်သောရဟန်းအား သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းမျှသာရှိ၍ အခြားပစ္စည်းမရှိပါက သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းအားလုံးကို ဂိလာနပြုစုသူတို့အားသာ ပေးထိုက်၏။ ထိုသပိတ်သင်္ကန်းသည် အဖိုးတစ်ထောင် ထိုက်တန်စေဦးတော့၊ သင်္ကန်းမှတစ်ပါး အခြားများစွာသော ပရိက္ခရာကိုမူ ထိုပြုစုသူတို့ မရထိုက်ကုန်၊ သံဃာ၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏။ သင်္ကန်းမှကြွင်းသော ပစ္စည်းသည် များပြား၍ တန်ဖိုးကြီးမားပြီး၊ တိစီဝရိက်သင်္ကန်းသည် တန်ဖိုးနည်းပါက ထိုအဖိုးတန်ပစ္စည်းမှ ယူ၍ တိစီဝရိက်၏ အခြံအရံဖြစ်သော ပရိက္ခရာကို ပေးထိုက်၏။ ဤသို့သော သပိတ်သင်္ကန်းနှင့်တကွသော ပရိက္ခရာအားလုံးကို သံဃာ့ဥစ္စာထဲမှသာ ရရှိအပ်၏။

สเจ ปน โส ชีวมาโนเยว สพฺพํ อตฺตโน ปริกฺขารํ นิสฺสชฺชิตฺวา กสฺสจิ อทาสิ, โกจิ วา วิสฺสาสํ อคฺคเหสิ, ยสฺส ทินฺนํ, เยน จ คหิตํ, ตสฺเสว โหติ. ตสฺส รุจิยา เอว คิลานุปฏฺฐากา ลภนฺติ, อญฺเญสํ อทตฺวา ทูเร ฐปิตปริกฺขาราปิ ตตฺถ ตตฺถ สงฺฆสฺเสว โหนฺติ. ทฺวินฺนํ สนฺตกํ โหติ อวิภตฺตํ, เอกสฺมึ กาลงฺกเต อิตโร สามี[Pg.416]. พหูนมฺปิ สนฺตเก เอเสว นโย. สพฺเพสุ มเตสุ สงฺฆิกํ โหติ. สเจปิ อวิภชิตฺวา สทฺธิวิหาริกาทีนํ เทนฺติ อทินฺนเมว โหติ. วิภชิตฺวา ทินฺนํ ปน สุทินฺนํ. ตํ เตสุ มเตสุปิ สทฺธิวิหาริกาทีนํเยว โหติ, น สงฺฆสฺส.

အကယ်၍ ထိုပျံလွန်တော်မူသော ရဟန်းသည် အသက်ရှင်စဉ်ကပင် မိမိ၏ ပရိက္ခရာအားလုံးကို စွန့်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်အား ပေးခဲ့ပြီးဖြစ်အံ့၊ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ယောက်က အကျွမ်းဝင်သဖြင့် ယူခဲ့ပြီးဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အကြင်သူအား ပေးအပ်ခဲ့ပြီ၊ သို့မဟုတ် အကြင်သူသည် ယူအပ်ခဲ့ပြီ၊ ထိုသူ၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏။ ထိုသူ၏ အလိုအတိုင်းသာလျှင် ဂိလာနုပဋ္ဌာက (လူနာပြုစုသူ) တို့သည် ရရှိကြကုန်၏။ အခြားသူတို့အား မပေးခဲ့ဘဲ အဝေး၌ ထားအပ်သော ပရိက္ခရာတို့သည်လည်း ထိုထိုကျောင်းတိုက်၌ သံဃာ့ဥစ္စာသာ ဖြစ်ကုန်၏။ နှစ်ပါးသော ရဟန်းတို့၏ ပိုင်ဆိုင်သော ဥစ္စာကို မဝေဖန်ရသေးမီ တစ်ပါးသောရဟန်း ပျံလွန်တော်မူလတ်သော် ကျန်ရစ်သော အခြားရဟန်းသည်သာ ပိုင်ရှင်ဖြစ်၏။ များစွာသော ရဟန်းတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အားလုံးသော ရဟန်းတို့ ပျံလွန်တော်မူကြသော် သံဃာ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏။ မဝေဖန်ဘဲ သဒ္ဓိဝိဟာရိက စသည်တို့အား ပေးကြစေကာမူ ပေးရာမရောက်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဝေဖန်ပြီးမှ ပေးလှူသော ပစ္စည်းသည်ကား ကောင်းစွာပေးလှူသည်မည်၏။ ထိုပစ္စည်းသည် ထိုပိုင်ရှင်ဆရာတို့ ပျံလွန်တော်မူကြစေကာမူ သဒ္ဓိဝိဟာရိက စသည်တို့၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏၊ သံဃာ့ဥစ္စာ မဟုတ်ပေ။

กุสจีราทิปฏิกฺเขปกถา

ကုသမြက်သင်္ကန်း အစရှိသည်တို့ကို မြစ်ပယ်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား (ကုသစီရာဒိပဋိက္ခေပကထာ)။

๓๗๑. กุสจีราทีสุ อกฺกนาฬนฺติ อกฺกนาฬมยํ. โปตฺถโกติ มกจิมโย วุจฺจติ. เสสานิ ปฐมปาราชิกวณฺณนายํ วุตฺตานิ. เตสุ โปตฺถเก เอว ทุกฺกฏํ. เสเสสุ ถุลฺลจฺจยานีติ. อกฺกทุสฺสกทลิทุสฺสเอรกทุสฺสานิ ปน โปตฺถกคติกาเนว.

၃၇၁. ကုသမြက်သင်္ကန်း အစရှိသည်တို့တွင် 'အက္ကနာဠ' ဟူသည်မှာ မရိုးပင်အတံဖြင့် ပြုလုပ်သော သင်္ကန်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပေါတ္ထက' ဟူသည်မှာ သင်ပေါင်းလျှော်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သင်္ကန်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ကုသမြက်သင်္ကန်း၊ သစ်ခေါက်သင်္ကန်း စသည်တို့ကို ပထမပါရာဇိကအဖွင့်၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုသင်္ကန်းတို့တွင် ပေါတ္ထက (သင်ပေါင်းလျှော်) သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံခြင်းကြောင့်သာ ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော သင်္ကန်းတို့ကို ဝတ်ရုံခြင်းကြောင့် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်ကုန်၏။ မရိုးပင်တံဖြင့် ပြုလုပ်သော အဝတ်၊ ငှက်ပျောဖတ်ဖြင့် ပြုလုပ်သော အဝတ်၊ ပိန်းရွက်ဖြင့် ပြုလုပ်သော အဝတ်တို့သည်ကား ပေါတ္ထကအဝတ်နှင့် သဘောချင်း တူညီကြကုန်၏။

๓๗๒. สพฺพนีลกาทีนิ รชนํ โธวิตฺวา ปุน รชิตฺวา ธาเรตพฺพานิ. น สกฺกา เจ โหนฺติ โธวิตุํ, ปจฺจตฺถรณานิ วา กาตพฺพานิ. ทุปฏฺฏจีวรสฺส วา มชฺเฌ ทาตพฺพานิ. เตสํ วณฺณนานตฺตํ อุปาหนาสุ วุตฺตนยเมว. อจฺฉินฺนทสทีฆทสานิ ทสา ฉินฺทิตฺวา ธาเรตพฺพานิ. กญฺจุกํ ลภิตฺวา ผาเลตฺวา รชิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. เวฐเนปิ เอเสว นโย. ติรีฏกํ ปน รุกฺขฉลฺลิมยํ; ตํ ปาทปุญฺฉนํ กาตุํ วฏฺฏติ.

၃၇၂. တစ်ကိုယ်လုံး အပြာရောင်သက်သက်ဖြစ်သော သဗ္ဗနီလက အစရှိသော သင်္ကန်းတို့ကို ဆိုးရည်ကို ဖွပ်လျှော်ပြီးမှ တစ်ဖန် ပြန်လည်ဆိုးကာ ဝတ်ရုံအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ဖွပ်လျှော်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါက (အရောင်မချွတ်နိုင်ပါက) အပေါ်လွှမ်းအခင်းများသော်လည်း ပြုလုပ်အပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်ထပ်သင်္ကန်း၏ အလယ်၌ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်အပ်ကုန်၏။ ထိုသင်္ကန်းတို့၏ အရောင်အဆင်း ကွဲပြားခြားနားပုံနှင့် ပတ်သက်၍ ဖိနပ်အခဏ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ မဖြတ်ရသေးသော အမြိတ်အဆာရှိသော သင်္ကန်းနှင့် ရှည်သော အမြိတ်အဆာရှိသော သင်္ကန်းတို့ကို အမြိတ်အဆာတို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီးမှ ဝတ်ရုံအပ်ကုန်၏။ သင်တိုင်း (အင်္ကျီ) ကို ရလျှင် ဆုတ်ဖြဲ၍၊ ဆိုးရည်ဆိုးပြီးမှ သုံးစွဲခြင်းငှာ အပ်၏။ ဦးရစ်ခေါင်းပေါင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'တိရီဋက' သင်္ကန်းသည်ကား သစ်ခွသစ်ခေါက်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သင်္ကန်းဖြစ်၍ ၎င်းကို ခြေသုတ်အဖြစ် ပြုလုပ်သုံးစွဲခြင်းငှာ အပ်၏။

๓๗๔. ปติรูเป คาหเกติ สเจ โกจิ ภิกฺขุ ‘‘อหํ ตสฺส คณฺหามี’’ติ คณฺหาติ, ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอวเมเตสุ เตวีสติยา ปุคฺคเลสุ โสฬส ชนา น ลภนฺติ, สตฺต ชนา ลภนฺตีติ.

၃၇၄. 'သင့်လျော်သော အလှူခံရှိသော်' ဟူသည်မှာ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ပါးသော ရဟန်းက 'တပည့်တော်သည် အရပ်တစ်ပါးသို့ ကြွသွားသော ထိုရဟန်းအတွက် ယူပါမည်' ဟု လျှောက်၍ ယူခဲ့လျှင် ပေးအပ်ရမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုနှစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် (သင်္ကန်းကို) မရရှိကြကုန်၊ ခုနစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရရှိကြကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

สงฺเฆภินฺเนจีวรุปฺปาทกถา

သံဃာကွဲပြားသောအခါ သင်္ကန်းဖြစ်ပေါ်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား (သံဃေဘိန္နေစီဝရုပ္ပါဒကထာ)။

๓๗๖. สงฺโฆ ภิชฺชตีติ ภิชฺชิตฺวา โกสมฺพกภิกฺขู วิย ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. เอกสฺมึ ปกฺเขติ เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส ทกฺขิโณทกญฺจ คนฺธาทีนิ จ เทนฺติ, เอกสฺมึ จีวรานิ. สงฺฆสฺเสเวตนฺติ สกลสฺส สงฺฆสฺส ทฺวินฺนมฺปิ โกฏฺฐาสานํ เอตํ โหติ, ฆณฺฏึ ปหริตฺวา ทฺวีหิปิ ปกฺเขหิ เอกโต ภาเชตพฺพํ. ปกฺขสฺเสเวตนฺติ เอวํ ทินฺเน ยสฺส โกฏฺฐาสสฺส อุทกํ ทินฺนํ, ตสฺส อุทกเมว โหติ; ยสฺส จีวรํ ทินฺนํ, ตสฺเสว จีวรํ. ยตฺถ ปน ทกฺขิโณทกํ ปมาณํ โหติ, ตตฺถ เอโก ปกฺโข ทกฺขิโณทกสฺส [Pg.417] ลทฺธตฺตา จีวรานิ ลภติ, เอโก จีวรานเมว ลทฺธตฺตาติ อุโภหิปิ เอกโต หุตฺวา ยถาวุฑฺฒํ ภาเชตพฺพํ. อิทํ กิร ปรสมุทฺเท ลกฺขณนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมึเยว ปกฺเขติ เอตฺถ ปน อิตโร ปกฺโข อนิสฺสโรเยว. จีวรเปสนวตฺถูนิ ปากฏาเนว.

၃၇၆. 'သံဃာကွဲပြား၏' ဟူသည်မှာ ကွဲပြားသွားကြသဖြင့် ကောသမ္ဗီရဟန်းများကဲ့သို့ နှစ်စုသော အဖို့အစုများ ဖြစ်လာကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'တစ်ဖက်သော အစု၌' ဟူသည်မှာ တစ်စုသော အဖို့အစုအား လှူဖွယ်ရေနှင့် နံ့သာအစရှိသည်တို့ကို လှူကြပြီး၊ အခြားတစ်စုအား သင်္ကန်းတို့ကို လှူကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သံဃာ့ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ ဤသင်္ကန်းသည် အလုံးစုံသော သံဃာနှင့် နှစ်ဖက်သော အသင်းအပင်းနှစ်ခုစလုံး၏ ပိုင်ဆိုင်မှု ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ခေါင်းလောင်းတီး၍ နှစ်ဖက်စလုံးသော အသင်းအပင်းတို့ တပေါင်းတည်း စည်းဝေးကာ ဝေဖန်အပ်၏။ 'အသင်း၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ ဤသို့ လှူဒါန်းသောအခါ အကြင်အစုအား အလှူရေ လှူအပ်၏၊ ထိုအစုအတွက် အလှူရေသာ ဖြစ်၏။ အကြင်အစုအား သင်္ကန်းလှူအပ်၏၊ ထိုအစုအတွက် သင်္ကန်းသာ ဖြစ်၏။ သို့သော် အကြင်တိုင်းနိုင်ငံ၌ အလှူရေသည်သာ လိုရင်းပမာဏ ဖြစ်ပါက ထိုတိုင်းနိုင်ငံ၌ တစ်ဖက်သော အသင်းသည် အလှူရေကို ရရှိသောကြောင့် သင်္ကန်းတို့ကို ရရှိ၏။ အခြားတစ်ဖက်သည်လည်း သင်္ကန်းတို့ကို ရရှိသောကြောင့် သင်္ကန်းတို့ကို ရရှိ၏။ ထို့ကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးသော အသင်းတို့သည် တပေါင်းတည်းဖြစ်စေ၍ ဝါကြီးဝါငယ်အလိုက် ဝေဖန်အပ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် သမုဒ္ဒရာ၏တစ်ဖက်ကမ်း (ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း) ၌ ကျင့်သုံးသော နည်းစနစ်ဖြစ်သည်ဟု မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုထား၏။ 'ထိုအသင်း၌သာ' ဟူသော စကားရပ်၌မူ အခြားသောဘက်မှ အသင်းသည် ထိုသင်္ကန်းကို ပိုင်ဆိုင်ခွင့် မရှိပေ။ သင်္ကန်းပေးပို့ခြင်းဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တို့သည်ကား ထင်ရှားလှပေသည်။

อฏฺฐจีวรมาติกากถา

သင်္ကန်းရခြင်းအကြောင်း ရှစ်ပါးသော မာတိကာဆိုင်ရာ စကား (အဋ္ဌစီဝရမာတိကာကထာ)။

๓๗๙. อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย วุตฺตจีวรานํ ปฏิลาภเขตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐิมา ภิกฺขเว มาติกา’’ติอาทิมาห. สีมาย เทตีติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐานนเยน วุตฺตํ. เอตฺถ ปน สีมาย ทานํ เอกา มาติกา, กติกาย ทานํ ทุติยา…เป… ปุคฺคลสฺส ทานํ อฏฺฐมา. ตตฺถ สีมาย ทมฺมีติ เอวํ สีมํ ปรามสิตฺวา เทนฺโต สีมาย เทติ นาม. เอส นโย สพฺพตฺถ.

၃၇၉. ယခုအခါ အစမှ စတင်၍ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သင်္ကန်းများ ရရှိနိုင်ရာ နယ်ပယ်ကို ပြသခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ ဤသင်္ကန်းရကြောင်း မာတိကာတို့သည် ရှစ်ပါးတို့တည်း' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူခဲ့၏။ 'သိမ်အား လှူ၏' အစရှိသော စကားကို ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်နည်းအားဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ သိမ်အား လှူဒါန်းခြင်းသည် ပထမမာတိကာ ဖြစ်၏၊ ကတိကဝတ်ဖြင့် လှူဒါန်းခြင်းသည် ဒုတိယမာတိကာ ဖြစ်၏...ပ... ပုဂ္ဂိုလ်အား လှူဒါန်းခြင်းသည် ရှစ်ခုမြောက် မာတိကာ ဖြစ်၏။ ထိုရှစ်ပါးသော မာတိကာတို့တွင် 'သိမ်အား လှူပါ၏' ဟု သိမ်ကို ရည်ညွှန်းညွှန်ပြ၍ လှူဒါန်းသောသူကို 'သိမ်အား လှူဒါန်းသူ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အလုံးစုံသော မာတိကာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

สีมาย เทติ, ยาวติกา ภิกฺขู อนฺโตสีมคตา เตหิ ภาเชตพฺพนฺติอาทิมฺหิ ปน มาติกานิทฺเทเส สีมาย เทตีติ เอตฺถ ตาว ขณฺฑสีมา, อุปจารสีมา, สมานสํวาสสีมา, อวิปฺปวาสสีมา, ลาภสีมา, คามสีมา, นิคมสีมา, นครสีมา, อพฺภนฺตรสีมา, อุทกุกฺเขปสีมา, ชนปทสีมา, รฏฺฐสีมา, รชฺชสีมา, ทีปสีมา, จกฺกวาฬสีมาติ ปนฺนรส สีมา เวทิตพฺพา.

'သိမ်အား လှူ၏၊ သိမ်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိနေကြသော ရဟန်းရှိသမျှတို့သည် ဝေဖန်အပ်၏' အစရှိသော မာတိကာကို အကျယ်ပြရာ ပါဠိ၌ 'သိမ်အား လှူ၏' ဟူသော ဤနေရာ၌ ရှေးဦးစွာ (၁) ခဏ္ဍသိမ်၊ (၂) ဥပစာရသိမ်၊ (၃) သမာနသံဝါသသိမ်၊ (၄) အဝိပ္ပဝါသသိမ်၊ (၅) လာဘသိမ်၊ (၆) ဂါမသိမ်၊ (၇) နိဂမသိမ်၊ (၈) နဂရသိမ်၊ (၉) အဗ္ဘန္တရသိမ်၊ (၁၀) ဥဒကုက္ခေပသိမ်၊ (၁၁) ဇနပဒသိမ်၊ (၁၂) ရဋ္ဌသိမ်၊ (၁၃) ရဇ္ဇသိမ်၊ (၁၄) ဒီပသိမ်၊ (၁၅) စက္ကဝါဠသိမ် ဟူ၍ တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော သိမ်တို့ကို သိရှိအပ်ပေသည်။

ตตฺถ ขณฺฑสีมา สีมากถายํ วุตฺตาว. อุปจารสีมา ปริกฺขิตฺตสฺส วิหารสฺส ปริกฺเขเปน อปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขปารหฏฺฐาเนน ปริจฺฉินฺนา โหติ. อปิจ ภิกฺขูนํ ธุวสนฺนิปาตฏฺฐานโต วา ปริยนฺเต ฐิตโภชนสาลโต วา นิพทฺธวสนกอาวาสโต วา ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส ทฺวินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อนฺโต อุปจารสีมา เวทิตพฺพา, สา ปน อาวาเสสุ วฑฺฒนฺเตสุ วฑฺฒติ, ปริหายนฺเตสุ ปริหายติ. มหาปจฺจริยํ ปน ‘‘ภิกฺขูสุปิ วฑฺฒนฺเตสุ วฑฺฒตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา สเจ วิหาเร สนฺนิปติตภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกาพทฺธา หุตฺวา โยชนสตมฺปิ ปูเรตฺวา นิสีทนฺติ, โยชนสตมฺปิ อุปจารสีมาว โหติ, สพฺเพสํ ลาโภ ปาปุณาติ. สมานสํวาสอวิปฺปวาสสีมาทฺวยมฺปิ วุตฺตเมว.

ထိုသိမ်တို့တွင် ခဏ္ဍသိမ်ကို သီမာkထာ၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ ဥပစာရသိမ်ဟူသည် စည်းရိုးကာရံထားသော ကျောင်းတိုက်၏ စည်းရိုးအကာအရံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စည်းရိုးမကာရံထားသော ကျောင်းတိုက်၏ စည်းရိုးကာရံထိုက်သော နေရာအပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏။ ထို့ပြင် ရဟန်းတော်များ အမြဲတမ်းစည်းဝေးရာ နေရာမှသော်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းအနီးအစွန်၌ရှိသော ဆွမ်းစားဇရပ်မှသော်လည်းကောင်း၊ အမြဲသီတင်းသုံးရာ ကျောင်းဆောင်မှသော်လည်းကောင်း အင်အားအလတ်စားရှိသော ယောကျာ်းတစ်ဦး၏ ခဲနှစ်ကျ (ခဲနှစ်ခါပစ်) ခန့်ရှိသော အရပ်အတွင်းကို ဥပစာရသိမ်ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုဥပစာရသိမ်သည် ကျောင်းဝေယျာဝစ္စဆောင်များ တိုးပွားလာသောအခါ ကျယ်ပြန့်လာ၍၊ ကျောင်းဆောင်များ ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်သောအခါ ကျဉ်းမြောင်းသွားတတ်၏။ မဟာပစ္စရီကျမ်း၌မူကား 'ရဟန်းတော်များ တိုးပွားလာသောအခါ၌လည်း ဥပစာရသိမ်သည် တိုးပွားကျယ်ပြန့်လာ၏' ဟု ဆိုထား၏။ ထို့ကြောင့် ကျောင်း၌ စည်းဝေးရောက်ရှိနေသော ရဟန်းတော်များနှင့်အတူ တစ်ဆက်တည်း တစ်စပ်တည်းဖြစ်လျက် ယူဇနာတစ်ရာတိုင်အောင်ပင် ပြည့်နှက်စွာ ထိုင်နေကြပါက ထိုယူဇနာတစ်ရာ အရပ်တစ်ခုလုံးသည် ဥပစာရသိမ်ပင် ဖြစ်၍၊ ရဟန်းအားလုံးတို့ထံသို့ လာဘ်သပ္ပကာ ရောက်ရှိပေသည်။ သမာနသံဝါသသိမ်နှင့် အဝိပ္ပဝါသသိမ် နှစ်မျိုးလုံးကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

ลาภสีมา [Pg.418] นาม เนว สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนุญฺญาตา, น ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ ฐปิตา; อปิจ โข ราชราชมหามตฺตา วิหารํ กาเรตฺวา คาวุตํ วา อฑฺฒโยชนํ วา โยชนํ วา สมนฺตโต ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อยํ อมฺหากํ วิหารสฺส ลาภสีมา’’ติ นามลิขิตเก ถมฺเภ นิขณิตฺวา ‘‘ยํ เอตฺถนฺตเร อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ อมฺหากํ วิหารสฺส เทมา’’ติ สีมํ ฐเปนฺติ, อยํ ลาภสีมา นาม. คามนิคมนครอพฺภนฺตรอุทกุกฺเขปสีมาปิ วุตฺตา เอว. ชนปทสีมา นาม – กาสิโกสลรฏฺฐาทีนํ อนฺโต พหู ชนปทา โหนฺติ, ตตฺถ เอเกโก ชนปทปริจฺเฉโท ชนปทสีมา. รฏฺฐสีมา นาม กาสิโกสลาทิรฏฺฐปริจฺเฉโท. รชฺชสีมา นาม ‘‘โจฬโภโค เกรฬโภโค’’ติ เอวํ เอเกกสฺส รญฺโญ อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. ทีปสีมา นาม สมุทฺทนฺเตน ปริจฺฉินฺนมหาทีปา จ อนฺตรทีปา จ. จกฺกวาฬสีมา นาม จกฺกวาฬปพฺพเตเนว ปริจฺฉินฺนา.

လာဘသိမ်ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်မဟုတ်၊ ဓမ္မသင်္ဂါဟကထေရ်များကလည်း သတ်မှတ်ထားခဲ့သည်မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း မင်းနှင့် မင်း၏အမတ်ကြီးတို့သည် ကျောင်းတိုက်ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီးနောက် ကျောင်းတိုက်၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ တစ်ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာဝက် သို့မဟုတ် တစ်ယူဇနာ အရပ်ကို ပတ်ပတ်လည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီး 'ဤသည်ကား ငါတို့ကျောင်းတိုက်၏ လာဘသိမ်တည်း' ဟု ကမ္ပည်းအမည် ရေးထိုးထားသော ကျောက်တိုင်များကို တူးစိုက်၍ 'ဤအပိုင်းအခြားအတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော ပစ္စည်းဝတ္ထုအားလုံးကို ငါတို့၏ကျောင်းတိုက်အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု အပိုင်းအခြား သတ်မှတ်ထားကြကုန်၏။ ၎င်းကို 'လာဘသိမ်' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဂါမသိမ်၊ နိဂမသိမ်၊ နဂရသိမ်၊ အဗ္ဘန္တရသိမ်နှင့် ဥဒကုက္ခေပသိမ်တို့ကိုလည်း (သီမာကထာ၌) ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ ဇနပဒသိမ်ဟူသည် ကာသိတိုင်း၊ ကောသလတိုင်း အစရှိသော တိုင်းကြီးများအတွင်း၌ များစွာသော ဇနပုဒ် (နယ်မြေ) များ ရှိကြရာ ထိုဇနပုဒ်တစ်ခုချင်းစီ၏ အပိုင်းအခြားကို ဇနပဒသိမ် ဟု ခေါ်၏။ ရဋ္ဌသိမ်ဟူသည် ကာသိတိုင်း၊ ကောသလတိုင်း အစရှိသော တိုင်းကြီးများ၏ နယ်နိမိတ် အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ ရဇ္ဇသိမ်ဟူသည် 'စောဠတိုင်းပြည်၊ ကေရဠတိုင်းပြည်' စသည်ဖြင့် ဘုရင်တစ်ပါးချင်းစီ၏ အာဏာသက်ရောက်ရာ တိုင်းပြည်နယ်မြေ ဖြစ်၏။ ဒီပသိမ်ဟူသည် သမုဒ္ဒရာအပိုင်းအခြားဖြင့် ဝိုင်းရံပိုင်းခြားထားသော ကျွန်းကြီးများနှင့် ကျွန်းငယ်များ ဖြစ်၏။ စက္ကဝါဠသိမ်ဟူသည် စကြဝဠာတောင်တန်းဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော စကြဝဠာနယ်နိမိတ် ဖြစ်၏။

เอวเมตาสุ สีมาสุ ขณฺฑสีมาย เกนจิ กมฺเมน สนฺนิปติตํ สงฺฆํ ทิสฺวา ‘‘เอตฺเถว สีมาย สงฺฆสฺส เทมี’’ติ วุตฺเต ยาวติกา ภิกฺขู อนฺโตขณฺฑสีมคตา, เตหิ ภาเชตพฺพํ. เตสํเยว หิ ตํ ปาปุณาติ. อญฺเญสํ สีมนฺตริกาย วา อุปจารสีมาย วา ฐิตานมฺปิ น ปาปุณาติ. ขณฺฑสีมาย ฐิเต ปน รุกฺเข วา ปพฺพเต วา ฐิตสฺส เหฏฺฐา วา ปถวีเวมชฺฌคตสฺส ปาปุณาติเยว. ‘‘อิมิสฺสา อุปจารสีมาย สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ ทินฺนํ ปน ขณฺฑสีมาสีมนฺตริกาสุ ฐิตานมฺปิ ปาปุณาติ. ‘‘สมานสํวาสสีมาย ทมฺมี’’ติ ทินฺนํ ปน ขณฺฑสีมาสีมนฺตริกาสุ ฐิตานํ น ปาปุณาติ. อวิปฺปวาสสีมาลาภสีมาสุ ทินฺนํ ตาสุ สีมาสุ อนฺโตคตานํ ปาปุณาติ. คามสีมาทีสุ ทินฺนํ ตาสํ สีมานํ อพฺภนฺตเร พทฺธสีมาย ฐิตานมฺปิ ปาปุณาติ. อพฺภนฺตรสีมาอุทกุกฺเขปสีมาสุ ทินฺนํ ตตฺถ อนฺโตคตานํเยว ปาปุณาติ. ชนปทรฏฺฐรชฺชทีปจกฺกวาฬสีมาสุปิ คามสีมาทีสุ วุตฺตสทิโสเยว วินิจฺฉโย.

ဤသို့လျှင် ဤသိမ်တို့တွင် ခဏ္ဍသိမ်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ကံကြောင့် စည်းဝေးနေသော သံဃာကို မြင်၍ "ဤသိမ်၌သာ သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လျှောက်ထားလျှင် ခဏ္ဍသိမ်အတွင်း၌ ရောက်ရှိနေသော ရဟန်းအရေအတွက် ရှိသမျှတို့သည် ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ဝေဖန်အပ်၏။ ထိုရဟန်းတို့၏ အထံသို့သာ ထိုဝတ္ထုသည် ရောက်ရှိပေသည်။ သီမန္တရိက်၌ ဖြစ်စေ၊ ဥပစာရသိမ်၌ ဖြစ်စေ တည်နေသော အခြားရဟန်းတို့၏ အထံသို့ မရောက်ရှိပေ။ သို့သော်လည်း ခဏ္ဍသိမ်၌ တည်ရှိသော သစ်ပင်၌ဖြစ်စေ၊ တောင်၌ဖြစ်စေ တည်နေသော ရဟန်း၏ အထံသို့လည်းကောင်း၊ အောက်မြေကြီး၏ အလယ်၌ ရောက်ရှိနေသော ရဟန်း၏ အထံသို့လည်းကောင်း ရောက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် "ဤဥပစာရသိမ်၌ တည်သော သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လျှောက်၍ လှူအပ်သော သင်္ကန်းသည် ခဏ္ဍသိမ်နှင့် သီမန္တရိက်တို့၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့၏ အထံသို့လည်း ရောက်ရှိ၏။ သို့သော်လည်း "သမာနသံဝါသသိမ်၌ တည်သော သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လျှောက်၍ လှူအပ်သော ဝတ္ထုသည် ခဏ္ဍသိမ်နှင့် သီမန္တရိက်တို့၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့၏ အထံသို့ မရောက်ရှိပေ။ အဝိပ္ပဝါသသိမ်နှင့် လာဘသိမ်တို့၌ တည်သော သံဃာအား လှူအပ်သော ဝတ္ထုသည် ထိုအဝိပ္ပဝါသသိမ်၊ လာဘသိမ်တို့၏ အတွင်းသို့ ရောက်ရှိသော ရဟန်းတို့၏ အထံသို့ ရောက်ရှိ၏။ ဂါမသိမ် အစရှိသည်တို့၌ တည်သော သံဃာအား လှူအပ်သော ဝတ္ထုသည် ထိုဂါမသိမ် အစရှိသည်တို့၏ အတွင်းရှိ ဗဒ္ဓသိမ်၌ တည်နေသော ရဟန်းတို့၏ အထံသို့လည်း ရောက်ရှိ၏။ အဗဘန္တရသိမ်နှင့် ဥဒကုက္ခေပသိမ်တို့၌ တည်သော သံဃာအား လှူအပ်သော ဝတ္ထုသည် ထိုသိမ်တို့၏ အတွင်းသို့ ရောက်ရှိသော ရဟန်းတို့၏ အထံသို့သာ ရောက်ရှိ၏။ ဇနပဒသိမ်၊ ရဋ္ဌသိမ်၊ ရဇ္ဇသိမ်၊ ဒီပသိမ်၊ စက္ကဝါဠသိမ်တို့၌လည်း ဂါမသိမ် အစရှိသည်တို့၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အဆုံးအဖြတ်နှင့် တူညီသော အဆုံးအဖြတ်သာ ဖြစ်၏။

สเจ ปน ชมฺพุทีเป ฐิโต ‘‘ตมฺพปณฺณิทีเป สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ เทติ, ตมฺพปณฺณิทีปโต เอโกปิ คนฺตฺวา สพฺเพสํ คณฺหิตุํ ลภติ. สเจปิ ตตฺเรว เอโก สภาคภิกฺขุ สภาคานํ ภาคํ คณฺหาติ, น วาเรตพฺโพ. เอวํ ตาว โย สีมํ ปรามสิตฺวา เทติ, ตสฺส ทาเน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

တစ်ဖန် ဇမ္ဗူဒိပ်၌ နေသော ဒါယကာတစ်ဦးသည် "သီဟိုဠ်ကျွန်းရှိ သံဃာတော်များအား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လျှောက်ထား၍ အကယ်၍ လှူဒါန်းပါက သီဟိုဠ်ကျွန်းမှ ရဟန်းတစ်ပါးသည် သွားရောက်၍ ရဟန်းအားလုံးအတွက် ယူခွင့်ရှိ၏။ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်၌ပင် ရှိနေသော သဘောတူ ရဟန်းတစ်ပါးက သဘောတူညီသော သီဟိုဠ်ကျွန်းနေ ရဟန်းတို့၏ ဝေစုကို အကယ်၍ ယူခဲ့လျှင်လည်း မတားမြစ်အပ်ပေ။ ဤသို့လျှင် မည်သည့်သိမ်ဟု မသိသော ဒါယကာသည် ရှေးဦးစွာ သိမ်ကို ရည်ညွှန်းသုံးသပ်၍ လှူဒါန်းခြင်း၌ အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။

โย [Pg.419] ปน อสุกสีมายาติ วตฺตุํ น ชานาติ, เกวลํ สีมาติ วจนมตฺตเมว ชานนฺโต วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘สีมาย ทมฺมี’’ติ วา ‘‘สีมฏฺฐกสงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วา ภณติ, โส ปุจฺฉิตพฺโพ – ‘‘สีมา นาม พหุวิธา, กตรสีมํ สนฺธาย ภณสี’’ติ? สเจ วทติ – ‘‘อหํ อสุกสีมาติ น ชานามิ, สีมฏฺฐกสงฺโฆ ภาเชตฺวา คณฺหาตู’’ติ กตรสีมาย ภาเชตพฺพํ? มหาสีวตฺเถโร กิราห – ‘‘อวิปฺปวาสสีมายา’’ติ. ตโต นํ อาหํสุ – ‘‘อวิปฺปวาสสีมา นาม ติโยชนาปิ โหติ, เอวํ สนฺเต ติโยชเน ฐิตา ลาภํ คณฺหิสฺสนฺติ, ติโยชเน ฐตฺวา อาคนฺตุกวตฺตํ ปูเรตฺวา อารามํ ปวิสิตพฺพํ ภวิสฺสติ, คมิโก ติโยชนํ คนฺตฺวา เสนาสนํ อาปุจฺฉิสฺสติ, นิสฺสยปฏิปนฺนสฺส ติโยชนาติกฺกเม นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภิสฺสติ, ปาริวาสิเกน ติโยชนํ อติกฺกมิตฺวา อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ ภวิสฺสติ, ภิกฺขุนิยา ติโยชเน ฐตฺวา อารามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉิตพฺพํ ภวิสฺสติ, สพฺพมฺเปตํ อุปจารสีมาย ปริจฺเฉทวเสเนว กาตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมา อุปจารสีมายเมว ภาเชตพฺพ’’นฺติ.

တစ်ဖန် ထိုမည်သော သိမ်၌ဟူ၍ လျှောက်ထားရန် မသိနားမလည်ဘဲ သက်သက် "သိမ်" ဟူသော စကားမျှကိုသာ သိရှိလျက် ကျောင်းသို့ သွားရောက်ကာ "သိမ်အား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လည်းကောင်း၊ "သိမ်၌ တည်သော သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လည်းကောင်း လျှောက်ထားပါက ထိုဒါယကာကို "သိမ်မည်သည်ကား များစွာသော အပြားရှိ၏၊ အဘယ်သိမ်ကို ရည်စူး၍ လျှောက်ထားပါသနည်း" ဟု မေးမြန်းရမည်။ အကယ်၍ ဒါယကာက "တပည့်တော်သည် ထိုမည်သော သိမ်ဟူ၍ မသိပါ၊ သိမ်၌ တည်သော သံဃာတော်များက ဝေဖန်၍ ယူတော်မူကြပါ" ဟု ပြောဆိုခဲ့သော် အဘယ်သိမ်၌ ဝေဖန်ထိုက်သနည်း။ မဟာသိဝမထေရ်က "အဝိပ္ပဝါသသိမ်၌ ဝေဖန်ထိုက်၏" ဟု မိန့်တော်မူသတတ်။ ထိုအခါ ရဟန်းတို့က ထိုမဟာသိဝမထေရ်အား "အဝိပ္ပဝါသသိမ် မည်သည် သုံးယူဇနာအထိ ကျယ်ဝန်းသည်လည်း ရှိတတ်ပါ၏၊ ဤသို့ ဖြစ်ပါက သုံးယူဇနာအတွင်း တည်နေသော ရဟန်းတို့သည် လာဘ်ကို ရရှိကြပါလိမ့်မည်။ ထို့ပြင် သုံးယူဇနာအရပ်၌ တည်နေ၍ အာဂန္တုကဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ပြီးမှ ကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်ရသည် ဖြစ်ပါလိမ့်မည်။ ခရီးသွားမည့် ရဟန်းသည် သုံးယူဇနာအရပ်သို့ ရောက်ပြီးမှ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ပန်ကြားရပါလိမ့်မည်။ နိဿရည်းဖြင့် နေရသော ရဟန်း၏ နိဿရည်းသည်လည်း သုံးယူဇနာကို လွန်သွားသောအခါ ငြိမ်းသွားပါလိမ့်မည်။ ပရိဝါသ်ဆောက်တည်သော ရဟန်းသည် သုံးယူဇနာကို လွန်၍ အရုဏ်တက်စေရသည် ဖြစ်ပါလိမ့်မည်။ ဘိက္ခုနီသည်လည်း သုံးယူဇနာ၌ တည်လျက် ကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်ခြင်းကို ပန်ကြားရသည် ဖြစ်ပါလိမ့်မည်။ ဤလာဘ်ယူခြင်း အစရှိသော အလုံးစုံကို ဥပစာရသိမ်၏ အပိုင်းအခြား အစွမ်းဖြင့်သာ ပြုလုပ်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပါ၏။ ထို့ကြောင့် ဥပစာရသိမ်၌သာလျှင် ဝေဖန်ထိုက်ပါ၏" ဟု လျှောက်ထားကြလေသည်။

กติกายาติ สมานลาภกติกาย. เตเนวาห – ‘‘สมฺพหุลา อาวาสา สมานลาภา โหนฺตี’’ติ. ตตฺเรวํ กติกา กาตพฺพา, เอกสฺมึ วิหาเร สนฺนิปติเตหิ ภิกฺขูหิ ยํ วิหารํ สงฺคณฺหิตุกามา สมานลาภํ กาตุํ อิจฺฉนฺติ, ตสฺส นามํ คเหตฺวา อสุโก นาม วิหาโร โปราณโกติ วา พุทฺธาธิวุตฺโถติ วา อปฺปลาโภติ วา ยํกิญฺจิ การณํ วตฺวา ตํ วิหารํ อิมินา วิหาเรน สทฺธึ เอกลาภํ กาตุํ สงฺฆสฺส รุจฺจตีติ ติกฺขตฺตุํ สาเวตพฺพํ. เอตฺตาวตา ตสฺมึ วิหาเร นิสินฺโนปิ อิธ นิสินฺโนว โหติ, ตสฺมึ วิหาเรปิ สงฺเฆน เอวเมว กาตพฺพํ. เอตฺตาวตา อิธ นิสินฺโนปิ ตสฺมึ นิสินฺโนว โหติ. เอกสฺมึ ลาเภ ภาชิยมาเน อิตรสฺมึ ฐิตสฺส ภาคํ คเหตุํ วฏฺฏติ. เอวํ เอเกน วิหาเรน สทฺธึ พหูปิ อาวาสา เอกลาภา กาตพฺพา.

"ကတိကာယ" ဟူသည်မှာ တူညီသော လာဘ်ရှိအောင် ပြုအပ်သော ကတိကဝတ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် "များစွာသော ကျောင်းတိုက်တို့သည် တူညီသော လာဘ်ရှိကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို၌ ဤသို့ ကတိကဝတ် ပြုထိုက်၏ - တစ်ခုသော ကျောင်းတိုက်၌ စည်းဝေးနေကြသော ရဟန်းတို့သည် အကြင်ကျောင်းတိုက်ကို ချီးမြှောက်လိုသဖြင့် လာဘ်တူညီအောင် ပြုလုပ်လိုကြလျှင် ထိုကျောင်းတိုက်၏ အမည်ကို ယူ၍ "ထိုမည်သော ကျောင်းတိုက်သည် ရှေးကျသော ကျောင်းတိုက်ဖြစ်၏" ဟု လည်းကောင်း၊ "မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူဖူးသော ကျောင်းတိုက်ဖြစ်၏" ဟု လည်းကောင်း၊ "လာဘ်နည်းသော ကျောင်းတိုက်ဖြစ်၏" ဟု လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းပြချက်ကို ပြောကြားပြီးနောက် "ထိုကျောင်းတိုက်ကို ဤကျောင်းတိုက်နှင့်အတူ လာဘ်တူညီအောင် ပြုလုပ်ခြင်းကို သံဃာတော်များ နှစ်သက်သဘောတူပါ၏လော" ဟု သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကြားသိစေအပ်၏။ ဤမျှသော ကြားသိစေခြင်းဖြင့် ထိုကျောင်းတိုက်၌ နေသော ရဟန်းသည်လည်း ဤကျောင်းတိုက်၌ နေသည်မည်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၌လည်း သံဃာတော်များက ဤနည်းတူစွာပင် ပြုလုပ်ရမည်။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဤကျောင်းတိုက်၌ နေသော ရဟန်းသည်လည်း ထိုကျောင်းတိုက်၌ နေသည်မည်သည်သာ ဖြစ်၏။ တစ်ခုသော ကျောင်းတိုက်၌ လာဘ်ကို ဝေဖန်သောအခါ အခြားကျောင်းတိုက်၌ ရှိနေသော ရဟန်း၏ ဝေစုကိုလည်း ယူခွင့်ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ကျောင်းတိုက်တစ်ခုနှင့်အတူ များစွာသော ကျောင်းတိုက်တို့ကို လာဘ်တူညီအောင် ပြုလုပ်နိုင်ကြကုန်၏။

ภิกฺขาปญฺญตฺติยาติ อตฺตโน ปริจฺจาคปญฺญาปนฏฺฐาเน. เตเนวาห – ‘‘ยตฺถ สงฺฆสฺส ธุวการา กริยนฺตี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ วิหาเร อิมสฺส จีวรทายกสฺส สนฺตกํ สงฺฆสฺส ปากวฏฺฏํ วา วตฺตติ, ยสฺมึ วา วิหาเร ภิกฺขู อตฺตโน ภารํ กตฺวา สทา เคเห โภเชติ, ยตฺถ วา [Pg.420] อเนน อาวาโส การิโต, สลากภตฺตาทีนิ วา นิพทฺธานิ, เยน ปน สกโลปิ วิหาโร ปติฏฺฐาปิโต, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, อิเม ธุวการา นาม. ตสฺมา สเจ โส ‘‘ยตฺถ มยฺหํ ธุวการา กรียนฺติ, ตตฺถ ทมฺมี’’ติ วา ‘‘ตตฺถ เทถา’’ติ วา ภณติ, พหูสุ เจปิ ฐาเนสุ ธุวการา โหนฺติ, สพฺพตฺถ ทินฺนเมว โหติ.

"ဘိက္ခာပညတ္တိယ" ဟူသည်မှာ မိမိဖြစ်သော ဒါယကာ၏ စွန့်ကြဲအပ်သော ဆွမ်းအစရှိသည်တို့ကို ဝတ်တည်ထားရာ အရပ်၌ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် "အကြင်အရပ်၌ သံဃာတော်များအား အမြဲပြုအပ်သော ကောင်းမှု (ဓုဝကာရ) တို့ကို ပြုအပ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ ဤသင်္ကန်းဒါယကာ၏ ပိုင်ဆိုင်သော သံဃာတော်များအတွက် ချက်ပြုတ်လှူဒါန်းသော ဆွမ်းဝတ်သည် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အကြင်ကျောင်းတိုက်ရှိ ရဟန်းတို့ကို မိမိ၏တာဝန်အဖြစ် ခံယူ၍ အိမ်၌ အမြဲဆွမ်းကျွေးမွေးသည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ ဤဒါယကာသည် ကျောင်းတိုက်ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သလာကဘတ် အစရှိသည်တို့ကို အမြဲတစေ ဖွဲ့စပ်ဝတ်ပြုထားသည်ဖြစ်စေ ရှိ၏။ တစ်ဖန် အကြင်သင်္ကန်းဒါယကာသည် တစ်ကျောင်းတိုက်လုံးကို တည်ဆောက်လှူဒါန်းခဲ့လျှင်မူကား ထိုဒါယကာ၌ "ဓုဝကာရရှိ၏" ဟု ပြောရန်ပင် မလိုတော့ပေ။ ဤသို့သော ဆွမ်းဝတ်အစရှိသော အမြဲမပြတ် ပြုအပ်သော ကောင်းမှုတို့ကို "ဓုဝကာရ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ထိုဒါယကာသည် "တပည့်တော်၏ ဓုဝကာရများ ရှိရာကျောင်းတိုက်၌ လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လည်းကောင်း၊ "ထိုကျောင်းတိုက်၌ လှူဒါန်းကြပါ" ဟု လည်းကောင်း ပြောဆိုခဲ့ပါက နေရာအများအပြား၌ ဓုဝကာရများ ရှိနေစေကာမူ အရပ်အားလုံး၌ လှူဒါန်းပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။

สเจ ปน เอกสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู พหุตรา โหนฺติ, เตหิ วตฺตพฺพํ – ‘‘ตุมฺหากํ ธุวกาเร เอกตฺถ ภิกฺขู พหู เอกตฺถ อปฺปกา’’ติ. สเจ ‘‘ภิกฺขุคณนาย คณฺหถา’’ติ ภณติ, ตถา ภาเชตฺวา คณฺหิตุํ วฏฺฏติ. เอตฺถ จ วตฺถเภสชฺชาทิ อปฺปกมฺปิ สุเขน ภาชิยติ. ยทิ ปน มญฺโจ วา ปีฐกํ วา เอกเมว โหติ, ตํ ปุจฺฉิตฺวา ยสฺส วา วิหารสฺส เอกวิหาเรปิ วา ยสฺส เสนาสนสฺส โส วิจาเรติ, ตตฺถ ทาตพฺพํ. สเจ ‘‘อสุกภิกฺขุ คณฺหาตู’’ติ วทติ, วฏฺฏติ. อถ ‘‘มยฺหํ ธุวกาเร เทถา’’ติ วตฺวา อวิจาเรตฺวาว คจฺฉติ, สงฺฆสฺสาปิ วิจาเรตุํ วฏฺฏติ. เอวํ ปน วิจาเรตพฺพํ – ‘‘สงฺฆตฺเถรสฺส วสนฏฺฐาเน เทถา’’ติ วตฺตพฺพํ. สเจ ตสฺส เสนาสนํ ปริปุณฺณํ โหติ, ยตฺถ นปฺปโหติ, ตตฺถ ทาตพฺพํ. สเจ เอโก ภิกฺขุ ‘‘มยฺหํ วสนฏฺฐาเน เสนาสนปริโภคภณฺฑํ นตฺถี’’ติ วทติ, ตตฺถ ทาตพฺพํ.

တစ်ဖန် ကျောင်းတိုက်တစ်ခု၌ ရဟန်းတော်များ သာ၍ များပြားနေပါက ထိုရဟန်းတို့က "သင်ဒါယကာတို့၏ ဓုဝကာရရှိရာကျောင်းများအနက် ကျောင်းတစ်ကျောင်း၌ ရဟန်းတော်များပြား၍ ကျောင်းတစ်ကျောင်း၌ ရဟန်းတော်နည်းပါးပါသည်" ဟု ပြောပြရမည်။ အကယ်၍ ဒါယကာက "ရဟန်းအရေအတွက်အတိုင်း ခွဲဝေယူကြပါ" ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ထိုပြောဆိုသည့်အတိုင်း ဝေဖန်၍ ယူအပ်၏။ ဤလှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့တွင် အဝတ်၊ ဆေး အစရှိသော လှူဖွယ်ဝတ္ထု အနည်းငယ်ကိုပင် လွယ်ကူစွာ ဝေဖန်နိုင်၏။ သို့သော်လည်း အကယ်၍ ညောင်စောင်း သို့မဟုတ် အင်းပျဉ်သည် တစ်ခုတည်းသာ ရှိခဲ့လျှင် ထိုဒါယကာအား မေးမြန်း၍ အကြင်ကျောင်းတိုက်အတွက် သော်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းတိုက်တစ်ခုတည်း၌ပင် အကြင်ကျောင်းဆောင်အတွက် သော်လည်းကောင်း ထိုဒါယကာက စီမံပေးရာကျောင်းတိုက်၌ ပေးအပ်ရမည်။ အကယ်၍ "ထိုမည်သော ရဟန်းအား ပေးပါ" ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ထိုရဟန်း ယူခွင့်ရှိ၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ "တပည့်တော်၏ ဓုဝကာရရှိရာ၌ လှူဒါန်းပါ" ဟုသာ လျှောက်ထား၍ မစီမံဘဲ သွားခဲ့လျှင် သံဃာတော်များက စီမံခွင့်ရှိ၏။ သို့သော် ဤသို့ စီမံအပ်၏ - "သံဃာ့ထေရ်၏ သီတင်းသုံးရာကျောင်း၌ ပေးပါ" ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသံဃာ့ထေရ်၏ ကျောင်းဆောင်အသုံးအဆောင် ပြည့်စုံနေပါက အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ အသုံးအဆောင် မလုံလောက်သနည်း၊ ထိုကျောင်း၌ ပေးအပ်ရမည်။ အကယ်၍ ရဟန်းတစ်ပါးက "တပည့်တော်၏ သီတင်းသုံးရာကျောင်း၌ ကျောင်းအသုံးအဆောင်ပစ္စည်း မရှိပါ" ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ထိုကျောင်း၌ ပေးအပ်ရမည်။

สงฺฆสฺส เทตีติ วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘อิมานิ จีวรานิ สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ เทติ. สมฺมุขีภูเตนาติ อุปจารสีมาย ฐิเตน สงฺเฆน ฆณฺฏึ ปหริตฺวา กาลํ โฆเสตฺวา ภาเชตพฺพํ. สีมฏฺฐสฺส อสมฺปตฺตสฺสาปิ ภาคํ คณฺหนฺโต น วาเรตพฺโพ. วิหาโร มหา โหติ, เถราสนโต ปฏฺฐาย วตฺเถสุ ทิยฺยมาเนสุ อลสชาติกา มหาเถรา ปจฺฉา อาคจฺฉนฺติ, ‘‘ภนฺเต วีสติวสฺสานํ ทิยฺยติ, ตุมฺหากํ ฐิติกา อติกฺกนฺตา’’ติ น วตฺตพฺพา, ฐิติกํ ฐเปตฺวา เตสํ ทตฺวา ปจฺฉา ฐิติกาย ทาตพฺพํ.

“သံဃာအား လှူဒါန်းခြင်း” ဆိုသည်မှာ ကျောင်းတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီးလျှင် “ဤသင်္ကန်းများကို သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏” ဟု လျှောက်ထား၍ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုသည်။ “မျက်မှောက်ဖြစ်သော သံဃာဖြင့် ဝေဖန်ရာ၏” ဆိုသည်မှာ ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ တည်ရှိသော သံဃာတော်များက ခေါင်းလောင်း စသည်ကို တီးခတ်၍ သင်္ကန်းဝေချိန် ရောက်ကြောင်း ကြွေးကြော်ပြီးမှ ဝေဖန်အပ်၏။ ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ တည်ရှိသော်လည်း သင်္ကန်းဝေရာသို့ ရောက်မလာသေးသော ရဟန်း၏ ဝေစုအဖို့ကို ကိုယ်စားယူပေးသော ရဟန်းအား မတားမြစ်အပ်ပေ။ ကျောင်းတိုက်သည် ကျယ်ဝန်းလှသဖြင့် မထေရ်ကြီး၏ နေရာမှ စ၍ သင်္ကန်းလျာအဝတ်များကို ပေးဝေနေစဉ်အတွင်း ပျင်းရိသော သဘောရှိသော မထေရ်ကြီးများသည် နောက်မှ ရောက်လာကြလျှင် “အရှင်ဘုရား... ဝါနှစ်ဆယ်ရသော ရဟန်းတို့အား ပေးဝေနေပါပြီ၊ အရှင်ဘုရားတို့၏ ဝေစုအလှည့်သည် လွန်သွားပါပြီ” ဟု မလျှောက်အပ်၊ (ဝေပေးဆဲဖြစ်သော) အလှည့်ကို ခေတ္တရပ်ဆိုင်းထား၍ ထိုမထေရ်ကြီးတို့အား ပေးလှူပြီးမှသာ အလှည့်ကျ ဆက်လက်ပေးဝေအပ်၏။

อสุกวิหาเร กิร พหุํ จีวรํ อุปฺปนฺนนฺติ สุตฺวา โยชนนฺตริกวิหารโตปิ ภิกฺขู อาคจฺฉนฺติ, สมฺปตฺตสมฺปตฺตานํ ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ทาตพฺพํ. อสมฺปตฺตานมฺปิ อุปจารสีมํ ปวิฏฺฐานํ อนฺเตวาสิกาทีสุ คณฺหนฺเตสุ ทาตพฺพเมว. ‘‘พหิอุปจารสีมาย ฐิตานํ เทถา’’ติ วทนฺติ, น ทาตพฺพํ. สเจ ปน อุปจารสีมํ โอกฺกนฺเตหิ เอกาพทฺธา หุตฺวา อตฺตโน วิหารทฺวาเร วา อนฺโตวิหาเรเยว วา โหนฺติ, ปริสวเสน วฑฺฒิตา นาม โหติ สีมา[Pg.421], ตสฺมา ทาตพฺพํ. สงฺฆนวกสฺส ทินฺเนปิ ปจฺฉา อาคตานํ ทาตพฺพเมว. ทุติยภาเค ปน เถราสนํ อารุฬฺเห อาคตานํ ปฐมภาโค น ปาปุณาติ, ทุติยภาคโต วสฺสคฺเคน ทาตพฺพํ.

“ထိုမည်သော ကျောင်းတိုက်၌ သင်္ကန်းများစွာ ရရှိသည်ဖြစ်တတ်၏” ဟု ကြားသိရသဖြင့် တစ်ယူဇနာမျှ ကွာဝေးသော ကျောင်းတိုက်မှ ရဟန်းတို့သည်လည်း ကြွရောက်လာကြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ ရောက်ရှိလာကြကုန်သော ရဟန်းတို့အား ရပ်တည်ရာ အစဉ်အတိုင်း ပေးဝေအပ်၏။ ဝေစုဝေရာ နေရာသို့ မရောက်သေးသော်လည်း ဥပစာရသိမ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီးသော ရဟန်းတို့အတွက် တပည့် (အန္တေဝါသိက) စသည်တို့က ကိုယ်စားလက်ခံယူပါက ပေးအပ်ထိုက်သည်သာတည်း။ “ဥပစာရသိမ်ပြင်ပတွင် ရပ်နေသော ရဟန်းတို့အား ပေးဝေကြပါ” ဟု ပြောဆိုခဲ့သော် မပေးအပ်ထိုက်ပေ။ သို့သော် ဥပစာရသိမ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော ရဟန်းတို့နှင့် တစ်ဆက်တည်းဖြစ်ပြီး မိမိကျောင်းတိုက်တံခါးဝ၌ ဖြစ်စေ၊ ကျောင်းတိုက်အတွင်း၌ ဖြစ်စေ တည်ရှိနေကြလျှင် ပရိသတ်၏အစွမ်းဖြင့် ဥပစာရသိမ်သည် တိုးပွားသွားသည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် ပေးအပ်ထိုက်ပေသည်။ သံဃာ့အငယ်ဆုံး (သံဃနဝက) ရဟန်းအား ပေးဝေပြီးသည့်တိုင်အောင် နောက်မှရောက်လာသော ရဟန်းတို့အားလည်း ပေးအပ်ထိုက်သည်သာတည်း။ သို့သော် ဒုတိယအလှည့်ကို မထေရ်ကြီး၏ နေရာမှ စတင်၍ ဝေဖန်ဆဲအခါတွင်မှ နောက်မှရောက်လာသော ရဟန်းတို့သည် ပထမအလှည့်ဝေစုကို မရရှိတော့ပေ၊ ဒုတိယအလှည့်မှစ၍ ဝါစဉ်အလိုက် ပေးဝေအပ်၏။

เอกสฺมึ วิหาเร ทส ภิกฺขู โหนฺติ, ‘‘ทส วตฺถานิ สงฺฆสฺส เทมา’’ติ เทนฺติ, ปาเฏกฺกํ ภาเชตพฺพานิ. สเจ ‘‘สพฺพาเนว อมฺหากํ ปาปุณนฺตี’’ติ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ, ทุปฺปาปิตานิ เจว ทุคฺคหิตานิ จ คตคตฏฺฐาเน สงฺฆิกาเนว โหนฺติ. เอกํ ปน อุทฺธริตฺวา ‘‘อิทํ ตุมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ สงฺฆตฺเถรสฺส ทตฺวา ‘‘เสสานิ อมฺหากํ ปาปุณนฺตี’’ติ คเหตุํ วฏฺฏติ.

ကျောင်းတိုက်တစ်ခုတွင် ရဟန်းဆယ်ပါးရှိ၍ အလှူရှင်တို့က “သင်္ကန်းလျာအဝတ် ဆယ်ထည်ကို သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏” ဟု လျှောက်ထား၍ လှူဒါန်းခဲ့လျှင် ထိုအဝတ်များကို တစ်ပါးစီ အသီးအသီး ဝေဖန်ရမည်။ အကယ်၍ “ဤသင်္ကန်းလျာအဝတ် အားလုံးသည် ငါတို့ဆယ်ပါး၏ အလှည့်သို့ ရောက်သည်” ဟု ဆိုကာ တပေါင်းတည်း ယူဆောင်သွားကြပါက ထိုအဝတ်များသည် မကောင်းသဖြင့် ရောက်စေအပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း၊ မကောင်းသဖြင့် ယူဆောင်အပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ရောက်လေရာရာအရပ်၌ သံဃိကပစ္စည်းများသာ ဖြစ်ကြပေလိမ့်မည်။ သို့ရာတွင် တစ်ထည်ကို ထုတ်ယူ၍ “ဤသင်္ကန်းလျာအဝတ်သည် အရှင်ဘုရား၏ အလှည့်သို့ ရောက်ပါ၏” ဟု သံဃာ့ထေရ်ကြီးအား ကပ်လှူပြီးလျှင် “ကြွင်းသောအဝတ်များသည် တပည့်တော်တို့၏ အလှည့်သို့ ရောက်ပါကုန်၏” ဟု လျှောက်ထား၍ ယူဆောင်ခြင်းကား အပ်စပ်၏။

เอกเมว วตฺถํ สงฺฆสฺส เทมาติ อาหรนฺติ, อภาเชตฺวาว อมฺหากํ ปาปุณนฺตีติ คณฺหนฺติ, ทุปฺปาปิตญฺเจว ทุคฺคหิตญฺจ. สตฺถเกน ปน หลิทฺทิอาทินา วา เลขํ กตฺวา เอกํ โกฏฺฐาสํ ‘‘อิมํ ฐานํ ตุมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ สงฺฆตฺเถรสฺส ปาเปตฺวา ‘‘เสสํ อมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ คเหตุํ วฏฺฏติ. ยํ ปน วตฺถสฺเสว ปุปฺผํ วา วลิ วา, เตน ปริจฺเฉทํ กาตุํ น วฏฺฏติ. สเจ เอกํ ตนฺตํ อุทฺธริตฺวา ‘‘อิทํ ฐานํ ตุมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ สงฺฆตฺเถรสฺส ทตฺวา ‘‘เสสํ อมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ คณฺหนฺติ, วฏฺฏติ. ขณฺฑํ ขณฺฑํ ฉินฺทิตฺวา ภาชิยมานํ วฏฺฏติเยว.

အလှူရှင်တို့က “သင်္ကန်းလျာအဝတ် တစ်ထည်တည်းကိုသာ သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏” ဟု လျှောက်ထား၍ ဆောင်ယူလာကြရာတွင် (သံဃာအများစုက) မဝေဖန်ဘဲ “ဤအဝတ်သည် ငါတို့ ဆယ်ပါး၏ အလှည့်သို့ ရောက်သည်” ဟု ကြံစည်၍ ယူငြားအံ့၊ ထိုသို့ယူခြင်းသည် မကောင်းသဖြင့် ရောက်စေအပ်သည်လည်းကောင်း၊ မကောင်းသဖြင့် ယူအပ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဓားငယ်ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ နနွင်းစသည်ဖြင့် ဖြစ်စေ အမှတ်အသားပြုလုပ်ပြီး “ဤအပိုင်းသည် အရှင်ဘုရား၏ အလှည့်သို့ ရောက်ပါ၏” ဟု သံဃာ့မထေရ်ကြီးအား ရောက်စေပြီးမှ “ကျန်သော အပိုင်းသည် တပည့်တော်တို့၏ အလှည့်သို့ ရောက်ပါ၏” ဟု လျှောက်ထား၍ ယူခြင်းကား အပ်စပ်၏။ ထိုအဝတ်၌ ပါရှိသော အကြင် ပန်းပွင့် သို့မဟုတ် အတွန့် (အတွန့်အခေါက်) ဖြင့် အပိုင်းအခြားပြုလုပ်ရန်ကား မအပ်။ အကယ်၍ ချည်မျှင်တစ်မျှင်ကို ထုတ်ယူကာ “ဤအပိုင်းသည် အရှင်ဘုရား၏ အလှည့်သို့ ရောက်ပါ၏” ဟု သံဃာ့မထေရ်ကြီးအား လှူဒါန်း၍ “ကျန်သောအပိုင်းသည် တပည့်တော်တို့၏ အလှည့်သို့ ရောက်ပါ၏” ဟု လျှောက်ထား၍ ယူငြားအံ့၊ ထိုသို့ယူခြင်းသည် အပ်စပ်၏။ (သင်္ကန်းလျာအဝတ်ကို) အပိုင်းအပိုင်း ဖြတ်တောက်၍ ဝေဖန်ခြင်းသည် အပ်စပ်သည်သာတည်း။

เอกภิกฺขุเก วิหาเร สงฺฆสฺส จีวเรสุ อุปฺปนฺเนสุ สเจ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว โส ภิกฺขุ ‘‘สพฺพานิ มยฺหํ ปาปุณนฺตี’’ติ คณฺหาติ, สุคฺคหิตานิ, ฐิติกา ปน น ติฏฺฐติ. สเจ เอเกกํ อุทฺธริตฺวา ‘‘อิทํ มยฺหํ ปาปุณาตี’’ติ คณฺหาติ, ฐิติกา ติฏฺฐติ. ตตฺถ อฏฺฐิตาย ฐิติกาย ปุน อญฺญสฺมึ จีวเร อุปฺปนฺเน สเจ เอโก ภิกฺขุ อาคจฺฉติ, มชฺเฌ ฉินฺทิตฺวา ทฺวีหิปิ คเหตพฺพํ. ฐิตาย ฐิติกาย ปุน อญฺญสฺมึ จีวเร อุปฺปนฺเน สเจ นวกตโร อาคจฺฉติ, ฐิติกา เหฏฺฐา โอโรหติ. สเจ วุฑฺฒตโร อาคจฺฉติ, ฐิติกา อุทฺธํ อาโรหติ. อถญฺโญ นตฺถิ, ปุน อตฺตโน ปาเปตฺวา คเหตพฺพํ.

ရဟန်းတစ်ပါးတည်းသာရှိသော ကျောင်းတိုက်၌ သံဃိကသင်္ကန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုရဟန်းသည် ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် “သင်္ကန်းအားလုံးသည် ငါ့ထံသို့ ရောက်၏” ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြု၍ ယူပါက ကောင်းစွာယူအပ်သည် (သုဂ္ဂဟိတ) ဖြစ်၏။ သို့သော် ဝေဖန်ပြီးစီးကြောင်း အလှည့်အစဉ် (ဌိတိကာ) မတည်တံ့ပေ။ အကယ်၍ တစ်ထည်ချင်းစီကို ထုတ်ယူ၍ “ဤသင်္ကန်းသည် ငါ့ထံသို့ ရောက်၏” ဟု ဆင်ခြင်ယူငြားအံ့၊ ဝေဖန်ပြီးစီးကြောင်း အလှည့်အစဉ် (ဌိတိကာ) တည်တံ့၏။ ထိုဌိတိကာ တည်ခြင်း၊ မတည်ခြင်း နှစ်မျိုးတို့တွင် ဌိတိကာ မတည်တံ့သောအခါ နောက်ထပ် သံဃိကသင်္ကန်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပြန်ရာ အခြားရဟန်းတစ်ပါး ရောက်လာခဲ့လျှင် ထိုသင်္ကန်းကို အလယ်မှ ဖြတ်တောက်၍ နှစ်ပါးစလုံးက ဝေစုခွဲယူရမည်။ ဌိတိကာ တည်တံ့သောအခါ၌မူ နောက်ထပ် သံဃိကသင်္ကန်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပြီး သီတင်းငယ် (ငယ်သောရဟန်း) တစ်ပါး ရောက်လာခဲ့လျှင် ဌိတိကာသည် အောက်သို့ သက်၏ (အငယ်ဆုံးထံသို့ အလှည့်ကျ၏)။ အကယ်၍ သီတင်းကြီး (ကြီးသောရဟန်း) ရောက်လာခဲ့လျှင် ဌိတိကာသည် အထက်သို့ တက်၏။ အကယ်၍ အခြားရဟန်းတစ်ပါးမျှ ရောက်မလာခဲ့ပါမူ မိမိထံသို့ပင် ရောက်စေ၍ ယူအပ်၏။

‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา เยน เกนจิ อากาเรน สงฺฆํ อามสิตฺวา ทินฺนํ ปน ปํสุกูลิกานํ น วฏฺฏติ, ‘‘คหปติจีวรํ ปฏิกฺขิปามิ ปํสุกูลิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ วุตฺตตฺตา, น ปน อกปฺปิยตฺตา[Pg.422]. ภิกฺขุสงฺเฆน อปโลเกตฺวา ทินฺนมฺปิ น คเหตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขุ อตฺตโน สนฺตกํ เทติ, ตํ ภิกฺขุทตฺติยํ นาม วฏฺฏติ, ปํสุกูลํ ปน น โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ธุตงฺคํ น ภิชฺชติ. ‘‘ภิกฺขูนํ เทม, เถรานํ เทมา’’ติ วุตฺเต ปน ปํสุกูลิกานมฺปิ วฏฺฏติ. ‘‘อิทํ วตฺถํ สงฺฆสฺส เทม, อิมินา อุปาหนตฺถวิกปตฺตตฺถวิกอาโยคอํสพทฺธกาทีนิ กโรนฺตู’’ติ ทินฺนมฺปิ วฏฺฏติ.

သို့သော် “သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏” ဟု ဖြစ်စေ၊ “ရဟန်းသံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏” ဟု ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းအားဖြင့် သံဃာကို ရည်ညွှန်း၍ လှူဒါန်းသော သင်္ကန်းသည် ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “လူတို့လှူဒါန်းသော ဂဟပတိစီဝရကို ငြင်းပယ်ပါ၏၊ ပံ့သကူဓုတင်ကို ဆောက်တည်ပါ၏” ဟု ဝန်ခံထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မအပ်စပ်သော အကပ္ပိယဝတ္ထု ဖြစ်သောကြောင့် မအပ်စပ်ခြင်းကား မဟုတ်ပေ။ ရဟန်းသံဃာက ပန်ကြား၍ ပေးသော သင်္ကန်းကိုလည်း ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့သည် မယူအပ်ပေ။ ရဟန်းတစ်ပါးသည် မိမိပိုင် သင်္ကန်းကို ပေးလှူပါက ထိုသင်္ကန်းသည် “ရဟန်းပေးသောသင်္ကန်း (ဘိက္ခုဒတ္တိယ)” မည်သဖြင့် ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏။ သို့သော် ပံ့သကူသင်္ကန်းမူကား မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ ပံ့သကူသင်္ကန်း မဟုတ်သော်လည်း ပံ့သကူဓုတင် မပျက်ပေ။ “ရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းပါ၏၊ မထေရ်တို့အား လှူဒါန်းပါ၏” ဟု ပြောဆို၍ လှူဒါန်းလျှင်မူ ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့အားလည်း အပ်စပ်၏။ “ဤအဝတ်ကို သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏၊ ဤအဝတ်ဖြင့် ဖိနပ်အိတ်၊ သပိတ်အိတ်၊ အာယောဂပတ် (တရားပတ်တီး)၊ ပခုံးလွယ် (အံသကိုက်) စသည်တို့ကို ပြုလုပ်တော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်ထား၍ လှူဒါန်းသော အဝတ်သည်လည်း ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏။

ปตฺตตฺถวิกาทีนํ อตฺถาย ทินฺนานิ พหูนิปิ โหนฺติ, จีวรตฺถายปิ ปโหนฺติ, ตโต จีวรํ กตฺวา ปารุปิตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน สงฺโฆ ภาชิตาติริตฺตานิ วตฺถานิ ฉินฺทิตฺวา อุปาหนตฺถวิกาทีนํ อตฺถาย ภาเชติ, ตโต คเหตุํ น วฏฺฏติ. สามิเกหิ วิจาริตเมว หิ วฏฺฏติ, น อิตรํ.

သပိတ်အိတ် စသည်တို့အတွက် လှူဒါန်းအပ်သော အဝတ်များသည် များပြားလှသဖြင့် သင်္ကန်းချုပ်လုပ်ရန်အတွက်လည်း လုံလောက်ခဲ့လျှင် ထိုအဝတ်တို့မှ သင်္ကန်းပြုလုပ်၍ ဝတ်ရုံခြင်းသည် ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏။ သို့ရာတွင် သံဃာတော်များက ဝေဖန်ပြီး ကျန်ကြွင်းသော အဝတ်များကို ဖြတ်တောက်၍ ဖိနပ်အိတ် စသည်တို့အတွက် ဝေဖန်ပေးဝေပါက ထိုအဝတ်မှ ရယူရန် ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်ပေ။ အလှူရှင်တို့ကိုယ်တိုင် စီမံညွှန်ကြားအပ်သော ဖိနပ်အိတ် စသည့် ပရိက္ခရာများသာ ပံ့သကူရဟန်းတို့အား အပ်စပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ အခြားသော အဝတ်သည် မအပ်စပ်ပေ။

‘‘ปํสุกูลิกสงฺฆสฺส ธมกรณปฏาทีนํ อตฺถาย เทมา’’ติ วุตฺเตปิ คเหตุํ วฏฺฏติ, ปริกฺขาโร นาม ปํสุกูลิกานมฺปิ อิจฺฉิตพฺโพ. ยํ ตตฺถ อติเรกํ โหติ, ตํ จีวเรปิ อุปเนตุํ วฏฺฏติ. สุตฺตํ สงฺฆสฺส เทนฺติ, ปํสุกูลิเกหิปิ คเหตพฺพํ. อยํ ตาว วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘อิมานิ จีวรานิ สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ ทินฺเนสุ วินิจฺฉโย.

“ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် သံဃာတော်များအား ဓမကရိုဏ် (ရေစစ်) အဝတ် စသည်တို့အတွက် လှူဒါန်းပါ၏” ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း ခံယူရန် ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏။ အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာ မည်သည်ကို ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့အတွက်လည်း အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအဝတ်တို့တွင် ပိုလျှံသော အဝတ်ကို သင်္ကန်းအဖြစ်သို့ လွှဲပြောင်းအသုံးပြုခြင်းသည်လည်း အပ်စပ်၏။ သံဃာအား ချည်မျှင်ကို လှူဒါန်းခဲ့လျှင်လည်း ပံ့သကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့သည် ခံယူနိုင်၏။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်ရောက်၍ “ဤသင်္ကန်းများကို သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏” ဟု လျှောက်ထား၍ လှူဒါန်းအပ်သော သင်္ကန်းတို့နှင့် ပတ်သက်သော ဆုံးဖြတ်ချက် (ဝိနိစ္ဆယ) ဖြစ်၏။

สเจ ปน พหิอุปจารสีมายํ อทฺธานปฺปฏิปนฺเน ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ สงฺฆตฺเถรสฺส วา สงฺฆนวกสฺส วา อาโรเจติ, สเจปิ โยชนํ ผริตฺวา ปริสา ฐิตา โหติ, เอกพทฺธา เจ, สพฺเพสํ ปาปุณาติ. เย ปน ทฺวาทสหิ หตฺเถหิ ปริสํ อสมฺปตฺตา, เตสํ น ปาปุณาติ.

သို့သော် ဥပစာရသိမ်၏ ပြင်ပ၌ ခရီးသွားနေသော ရဟန်းတို့ကို တွေ့မြင်၍ “သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏” ဟု သံဃာ့မထေရ်ကြီးအား ဖြစ်စေ၊ သံဃာ့အငယ်ဆုံး (သံဃနဝက) ရဟန်းအား ဖြစ်စေ လျှောက်ထားခဲ့လျှင် ပရိသတ်သည် တစ်ယူဇနာတိုင်တိုင် ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေပါစေဦးတော့၊ ထိုပရိသတ်သည် (တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး) တစ်ဆက်တည်း (တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်အတွင်း ဆက်စပ်၍) ရှိနေပါက ရဟန်းအားလုံး၏ ထံသို့ ဝေစုရောက်ရှိ၏။ သို့ရာတွင် အကြင်ရဟန်းတို့သည် တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်ထက် ကျော်လွန်ကွာဝေးသဖြင့် ပရိသတ်နှင့် မဆက်စပ်ဘဲ ဖြစ်နေပါက ထိုရဟန်းတို့ထံသို့ ဝေစုမရောက်ရှိပေ။

อุภโตสงฺฆสฺส เทตีติ เอตฺถ ‘‘อุภโตสงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘ทฺวิธา สงฺฆสฺส ทมฺมิ, ทฺวินฺนํ สงฺฆานํ ทมฺมิ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส จ ทมฺมี’’ติ วุตฺเตปิ อุภโตสงฺฆสฺส ทินฺนเมว โหติ. อุปฑฺฒํ ทาตพฺพนฺติ ทฺเวภาเค สเม กตฺวา เอโก ทาตพฺโพ. ‘‘อุภโตสงฺฆสฺส จ ตุยฺหญฺจ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต สเจ ทส ทส ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ โหนฺติ, เอกวีสติ ปฏิวีเส กตฺวา เอโก ปุคฺคลสฺส ทาตพฺโพ, ทส ภิกฺขุสงฺฆสฺส, ทส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส เยน ปุคฺคลิโก ลทฺโธ โส สงฺฆโตปิ อตฺตโน วสฺสคฺเคน คเหตุํ ลภติ. กสฺมา? อุภโตสงฺฆคฺคหเณน คหิตตฺตา.

"နှစ်ဖက်သောသံဃာအား လှူ၏" ဟူသော စကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "နှစ်ဖက်သောသံဃာအား လှူပါ၏" ဟု ပြောဆိုလျှောက်ထားသော်လည်းကောင်း၊ "နှစ်စုသော သံဃာအား လှူပါ၏၊ နှစ်ဖက်သော သံဃာအား လှူပါ၏၊ ဘိက္ခုသံဃာအားလည်းကောင်း၊ ဘိက္ခုနီသံဃာအားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု ပြောဆိုသော်လည်းကောင်း နှစ်ဖက်သောသံဃာအား လှူဒါန်းပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ "ထက်ဝက်ကို ပေးလှူအပ်၏" ဟူသည်မှာ နှစ်စုကို ညီတူညီမျှ ပြုလုပ်၍ တစ်စုစီကို ပေးလှူအပ်၏။ "နှစ်ဖက်သောသံဃာအားလည်းကောင်း အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားရာ၌ အကယ်၍ ရဟန်းယောက်ျား တစ်ဆယ်နှင့် ရဟန်းမ တစ်ဆယ် ရှိခဲ့ပါမူ နှစ်ဆယ့်တစ်စု ပြုလုပ်၍ တစ်စုကို ပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးအပ်၏။ တစ်ဆယ်စုကို ဘိက္ခုသံဃာအားလည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ်စုကို ဘိက္ခုနီသံဃာအားလည်းကောင်း ပေးအပ်၏။ ပုဂ္ဂလိကအစုကို ရရှိသော ထိုရဟန်းသည် သံဃာ့ထံမှလည်း မိမိ၏ ဝါစဉ်အလိုက် ထပ်မံရယူခွင့်ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ဥဘတောသံဃ (နှစ်ဖက်သောသံဃာ) ဟူသော စကားလုံးဖြင့် သိမ်းကျုံးယူထားပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘อุภโตสงฺฆสฺส [Pg.423] จ เจติยสฺส จ ทมฺมี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. อิธ ปน เจติยสฺส สงฺฆโต ปาปุณนโกฏฺฐาโส นาม นตฺถิ, เอกปุคฺคลสฺส ปตฺตโกฏฺฐาสสโมว โกฏฺฐาโส โหติ.

"နှစ်ဖက်သောသံဃာအားလည်းကောင်း စေတီတော်အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဤနည်း၌ စေတီတော်အတွက် သံဃာ့ဝေစုမှ ခွဲဝေရရှိသော အဖို့အစုဟူ၍ မရှိပေ၊ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ရရှိသော ဝေစုနှင့် တူညီသော အစုသာ ဖြစ်၏။

‘‘อุภโตสงฺฆสฺส จ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเต ปน ทฺวาวีสติ โกฏฺฐาเส กตฺวา ทส ภิกฺขูนํ, ทส ภิกฺขุนีนํ, เอโก ปุคฺคลสฺส, เอโก เจติยสฺส ทาตพฺโพ. ตตฺถ ปุคฺคโล สงฺฆโตปิ อตฺตโน วสฺสคฺเคน ปุน คเหตุํ ลภติ, เจติยสฺส เอโกเยว.

"နှစ်ဖက်သောသံဃာအားလည်းကောင်း၊ အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း၊ စေတီတော်အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော် နှစ်ဆယ့်နှစ်စု ပြုလုပ်၍ တစ်ဆယ်စုကို ရဟန်းတို့အား၊ တစ်ဆယ်စုကို ရဟန်းမတို့အား၊ တစ်စုကို ပုဂ္ဂိုလ်အား၊ တစ်စုကို စေတီတော်အား ပေးလှူအပ်၏။ ထိုသံဃာ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ စေတီတော်တို့တွင် ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံဃာ့ထံမှလည်း မိမိ၏ ဝါစဉ်အလိုက် တစ်ဖန် ပြန်လည်ရယူခွင့် ရှိ၏။ စေတီတော်အတွက်မူ တစ်စုသာ ရရှိ၏။

‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ภิกฺขุนีนญฺจ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ปน น มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา ทาตพฺพํ, ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ คเณตฺวา ทาตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ภิกฺขุนีนญฺจ ตุยฺหญฺจา’’ติ วุตฺเต ปน ปุคฺคโล วิสุํ น ลภติ, ปาปุณนฏฺฐานโต เอกเมว ลภติ. กสฺมา? ภิกฺขุสงฺฆคฺคหเณน คหิตตฺตา. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ภิกฺขุนีนญฺจ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เจติยสฺส เอกปุคฺคลปฏิวีโส ลพฺภติ, ปุคฺคลสฺส วิสุํ น ลพฺภติ, ตสฺมา เอกํ เจติยสฺส ทตฺวา อวเสสํ ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ คเณตฺวา ภาเชตพฺพํ.

"ဘိက္ခုသံဃာအားလည်းကောင်း ဘိက္ခုနီတို့အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော် အလယ်မှ ထက်ဝက်ခွဲ၍ မပေးအပ်ရာ၊ ရဟန်းယောက်ျားများနှင့် ရဟန်းမများကို ရေတွက်၍ ဝေဖန်ပေးအပ်ရမည်။ "ဘိက္ခုသံဃာအားလည်းကောင်း၊ ဘိက္ခုနီတို့အားလည်းကောင်း၊ အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော် ပုဂ္ဂိုလ်သည် သီးခြားမရရှိပေ၊ ရောက်ရာအရပ်မှ တစ်စုတည်းကိုသာ ရရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ဘိက္ခုသံဃဟူသော စကားလုံးဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ယူပြီးဖြစ်သောကြောင့် တစ်စုတည်းကိုသာ ရရှိခြင်းဖြစ်သည်။ "ဘိက္ခုသံဃာအားလည်းကောင်း၊ ဘိက္ခုနီတို့အားလည်းကောင်း၊ အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း၊ စေတီတော်အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း စေတီတော်သည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၏ဝေစုကို ရရှိ၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်အတွက်မူ သီးခြားမရရှိပေ။ ထို့ကြောင့် တစ်စုကို စေတီတော်အား ပေးလှူပြီးနောက် ကြွင်းသောအစုကို ရဟန်းယောက်ျားများနှင့် ရဟန်းမများကို ရေတွက်၍ ဝေဖန်အပ်၏။

‘‘ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ ทมฺมี’’ติ วุตฺเตปิ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา น ทาตพฺพํ, ปุคฺคลคณนาย เอว วิภชิตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ เอวํ วุตฺเตปิ เจติยสฺส เอกปุคฺคลปฏิวีโส ลพฺภติ, ปุคฺคลสฺส วิสุํ นตฺถิ, ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ คเณตฺวา เอว ภาเชตพฺพํ. ยถา จ ภิกฺขุสงฺฆํ อาทึ กตฺวา นโย นีโต, เอวํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ อาทึ กตฺวาปิ เนตพฺโพ. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ตุยฺหญฺจา’’ติ วุตฺเต ปุคฺคลสฺส วิสุํ น ลพฺภติ, วสฺสคฺเคเนว คเหตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเต ปน เจติยสฺส วิสุํ ปฏิวีโส ลพฺภติ. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เจติยสฺเสว ลพฺภติ, น ปุคฺคลสฺส.

"ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း ရဟန်းမတို့အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း အလယ်မှ ထက်ဝက်ခွဲ၍ မပေးအပ်ရာ၊ ပုဂ္ဂိုလ်အရေအတွက်အားဖြင့်သာ ဝေဖန်အပ်၏။ "ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း၊ ရဟန်းမတို့အားလည်းကောင်း၊ အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း၊ စေတီတော်အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု ဤသို့ လျှောက်ထားသော်လည်း စေတီတော်သည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၏ဝေစုကို ရရှိ၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်အတွက်မူ သီးခြားဝေစုမရှိပေ၊ ရဟန်းယောက်ျားများနှင့် ရဟန်းမများကို ရေတွက်၍သာ ဝေဖန်အပ်၏။ ဘိက္ခုသံဃာကို အဦးမူ၍ နည်းလမ်းထုတ်ဆောင်ခဲ့သကဲ့သို့ ဘိက္ခုနီသံဃာကို အဦးမူ၍လည်း နည်းလမ်းထုတ်ဆောင်အပ်၏။ "ဘိက္ခုသံဃာအားလည်းကောင်း အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော် ပုဂ္ဂိုလ်သည် သီးခြားမရရှိပေ၊ ဝါစဉ်အတိုင်းသာ ရယူအပ်၏။ "ဘိက္ခုသံဃာအားလည်းကောင်း စေတီတော်အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော် စေတီတော်သည် သီးခြားဝေစု ရရှိ၏။ "ဘိက္ခုသံဃာအားလည်းကောင်း၊ အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း၊ စေတီတော်အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း စေတီတော်သာ ဝေစုရရှိ၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သည် မရရှိပေ။

‘‘ภิกฺขูนญฺจ ตุยฺหญฺจา’’ติ วุตฺเตปิ วิสุํ น ลพฺภติ. ‘‘ภิกฺขูนญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเต ปน เจติยสฺส ลพฺภติ. ‘‘ภิกฺขูนญฺจ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เจติยสฺเสว วิสุํ ลพฺภติ, น ปุคฺคลสฺส. ภิกฺขุนิสงฺฆํ อาทึ กตฺวาปิ เอวเมว โยเชตพฺพํ.

"ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း သီးခြားမရရှိပေ။ "ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း စေတီတော်အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော်မူကား စေတီတော်သည် ရရှိ၏။ "ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း၊ အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း၊ စေတီတော်အားလည်းကောင်း လှူပါ၏" ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း စေတီတော်သာ သီးခြားဝေစုရရှိ၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သည် သီးခြားမရရှိပေ။ ဘိက္ခုနီသံဃာကို အဦးမူ၍လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

ปุพฺเพ พุทฺธปฺปมุขสฺส อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺติ, ภควา มชฺเฌ นิสีทติ, ทกฺขิณโต ภิกฺขู วามโต ภิกฺขุนิโย นิสีทนฺติ, ภควา อุภินฺนํ สงฺฆตฺเถโร, ตทา ภควา อตฺตนา ลทฺธปจฺจเย อตฺตนาปิ ปริภุญฺชติ, ภิกฺขูนมฺปิ [Pg.424] ทาเปติ. เอตรหิ ปน ปณฺฑิตมนุสฺสา สธาตุกํ ปฏิมํ วา เจติยํ วา ฐเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺติ. ปฏิมาย วา เจติยสฺส วา ปุรโต อาธารเก ปตฺตํ ฐเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา พุทฺธานํ เทมาติ, ตตฺถ ยํ ปฐมํ ขาทนียํ โภชนียํ เทนฺติ, วิหารํ วา อาหริตฺวา อิทํ เจติยสฺส เทมาติ ปิณฺฑปาตญฺจ มาลาคนฺธาทีนิ จ เทนฺติ, ตตฺถ กถํ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ? มาลาคนฺธาทีนิ ตาว เจติเย อาโรเปตพฺพานิ, วตฺเถหิ ปฏากา, เตเลน ปทีปา กาตพฺพา, ปิณฺฑปาตมธุผาณิตาทีนิ ปน โย นิพทฺธเจติยชคฺคโก โหติ ปพฺพชิโต วา คหฏฺโฐ วา, ตสฺเสว ทาตพฺพานิ. นิพทฺธชคฺคเก อสติ อาหฏภตฺตํ ฐเปตฺวา วตฺตํ กตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. อุปกฏฺเฐ กาเล ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉาปิ วตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติเยว.

ရှေးဘုရားရှင်လက်ထက်တော်၌ ဘုရားအမှူးရှိသော နှစ်ဖက်သောသံဃာအား အလှူကို လှူဒါန်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အလယ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၍ လက်ယာဘက်၌ ရဟန်းယောက်ျားတို့သည်လည်းကောင်း၊ လက်ဝဲဘက်၌ ရဟန်းမတို့သည်လည်းကောင်း သီတင်းသုံးကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နှစ်ဖက်သောသံဃာတို့၏ သံဃမဟာထေရ် ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုစဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်တိုင် ရရှိသောပစ္စည်းတို့ကို ကိုယ်တော်တိုင်လည်း သုံးစွဲတော်မူ၏၊ ရဟန်းတို့အားလည်း ပေးလှူစေတော်မူ၏။ ယခုအခါ၌မူ ပညာရှိလူတို့သည် ဓာတ်တော်နှင့်တကွဖြစ်သော ဆင်းတုတော်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ စေတီတော်ကိုသော်လည်းကောင်း ထားရှိ၍ ဘုရားအမှူးရှိသော နှစ်ဖက်သောသံဃာအား အလှူပေးလှူကြကုန်၏။ ဆင်းတုတော်၏သော်လည်းကောင်း၊ စေတီတော်၏သော်လည်းကောင်း ရှေ့မှ သပိတ်ခြေ၌ သပိတ်ကိုတင်ထား၍ အလှူရေစက်ချကာ "မြတ်စွာဘုရားတို့အား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လျှောက်၍ လှူဒါန်းကြကုန်၏။ ထိုသို့လှူဒါန်းရာ၌ ရှေးဦးစွာ အကြင်ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို လှူဒါန်းကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်သို့ ဆောင်ယူလာပြီးလျှင် "ဤလှူဖွယ်ကို စေတီတော်အား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လျှောက်၍ ဆွမ်းကိုလည်းကောင်း၊ ပန်းနံ့သာအစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း လှူဒါန်းကြကုန်၏။ ထိုသို့ လှူဒါန်းရာ၌ အဘယ်သို့ ပြုကျင့်အပ်သနည်းဟူမူ - ဦးစွာ ညွှန်ပြအပ်သော ပန်းနံ့သာအစရှိသည်တို့ကို စေတီတော်၌ ပူဇော်တင်လှူအပ်၏။ အဝတ်များဖြင့် တံခွန်ကုက္ကားများကို ပြုလုပ်အပ်၏။ ဆီဖြင့် ဆီမီးတို့ကို ထွန်းညှိအပ်၏။ ဆွမ်း၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ အစရှိသည်တို့ကိုမူ ရဟန်းဖြစ်စေ၊ လူဝတ်ကြောင်ဖြစ်စေ စေတီတော်ကို အမြဲမပြတ် သုတ်သင်ပြင်ဆင်သူ ဖြစ်ပါက ထိုသူအားသာ ပေးအပ်၏။ အမြဲသုတ်သင်သူ မရှိခဲ့ပါက ဆောင်ယူလာသော ဆွမ်းကိုတင်ထား၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုပြီးနောက် သုံးဆောင်ခြင်းငှာ အပ်၏။ မွန်းတည့်ချိန် နီးကပ်နေပါက စားသုံးပြီးမှ နောက်ပိုင်း၌ ဝတ်ပြုခြင်းကို ပြုလုပ်ခြင်းငှာလည်း အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

มาลาคนฺธาทีสุ จ ยํ กิญฺจิ ‘‘อิทํ หริตฺวา เจติยสฺสปูชํ กโรถา’’ติ วุตฺเต ทูรมฺปิ หริตฺวา ปูเชตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขํ สงฺฆสฺส หรา’’ติ วุตฺเตปิ หริตพฺพํ. สเจ ปน ‘‘อหํ ปิณฺฑาย จรามิ, อาสนสาลาย ภิกฺขู อตฺถิ, เต อาหริสฺสนฺตี’’ติ วุตฺเต ‘‘ภนฺเต ตุยฺหํเยว ทมฺมี’’ติ วทติ, ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. อถ ปน ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทสฺสามี’’ติ หรนฺตสฺส คจฺฉโต อนฺตราว กาโล อุปกฏฺโฐ โหติ, อตฺตโน ปาเปตฺวา ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ.

ပန်းနံ့သာအစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို "ဤပူဇော်ဖွယ်ကို ယူဆောင်၍ စေတီတော်အား ပူဇော်မှုပြုကြပါကုန်" ဟု လူတို့က လျှောက်ထားအပ်သော် ဝေးသောအရပ်သို့ပင် ဆောင်ယူ၍ ပူဇော်အပ်၏။ "ဆွမ်းကို သံဃာ့အတွက် ဆောင်ယူပါ" ဟု လျှောက်သော်လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ "ငါသည် ဆွမ်းခံလှည့်လည်နေ၏၊ ဆွမ်းစားဇရပ်၌ ရဟန်းတို့ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့သည် ဆောင်ယူကြကုန်လတ္တံ့" ဟု ပြောဆိုအပ်သော် "အရှင်ဘုရားအားသာ လှူဒါန်းပါ၏" ဟု ပြောဆိုခဲ့ပါမူ ဘုဉ်းပေးသုံးဆောင်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ "ဘိက္ခုသံဃာအား ပေးလှူအံ့" ဟု ကြံစည်လျက် သယ်ဆောင်သွားစဉ် သံဃာ့ထံမရောက်မီ လမ်းခုလတ်၌ပင် မွန်းတည့်ချိန် နီးကပ်လာခဲ့ပါမူ မိမိကိုယ်တိုင် ခံယူကာ ဘုဉ်းပေးသုံးဆောင်အပ်၏။

วสฺสํวุฏฺฐสงฺฆสฺส เทตีติ วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘อิมานิ จีวรานิ วสฺสํวุฏฺฐสงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ เทติ. ยาวติกา ภิกฺขู ตสฺมึ อาวาเส วสฺสํวุฏฺฐาติ ยตฺตกา วสฺสจฺเฉทํ อกตฺวา ปุริมวสฺสํวุฏฺฐา, เตหิ ภาเชตพฺพํ, อญฺเญสํ น ปาปุณาติ. ทิสาปกฺกนฺตสฺสาปิ สติ ปฏิคฺคาหเก ยาว กถินสฺสุพฺภารา ทาตพฺพํ, อนตฺถเต ปน กถิเน อนฺโตเหมนฺเต เอวญฺจ วตฺวา ทินฺนํ, ปจฺฉิมวสฺสํวุฏฺฐานมฺปิ ปาปุณาตีติ ลกฺขณญฺญู วทนฺติ. อฏฺฐกถาสุ ปเนตํ น วิจาริตํ.

"ဝါကျွတ်ပြီးသောသံဃာအား လှူဒါန်း၏" ဟူသည်မှာ ကျောင်းတိုက်သို့ဝင်၍ "ဤသင်္ကန်းတို့ကို ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး နေတော်မူကြကုန်သော သံဃာတော်များအား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု လျှောက်ထား၍ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ဝါမပြတ်ဘဲ ပုရိမဝါတွင်းကာလပတ်လုံး နေတော်မူကြကုန်သော ရဟန်းရှိသမျှတို့သည် ထိုသင်္ကန်းကို ခွဲဝေယူအပ်၏။ အခြားသော ရဟန်းတို့အား မရထိုက်ပေ။ အရပ်တစ်ပါးသို့ ဖဲသွားပြီးသော ရဟန်းအားလည်း အစားလက်ခံမည့်သူ ရှိပါက ကထိန်မနုတ်မချင်း ပေးလှူအပ်၏။ သို့သော် ကထိန်မခင်းရသေးလျှင် ဆောင်းဥတုအတွင်း၌ ဤသို့လည်း ပြောဆို၍ လှူဒါန်းအပ်သော သင်္ကန်းသည် ပစ္ဆိမဝါတွင်းပတ်လုံး နေတော်မူကြကုန်သော ရဟန်းတို့ထံသို့လည်း ရောက်ထိုက်၏ဟု ဝိနည်းလက္ခဏာသိသော ပညာရှိတို့ မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌မူ ဤအချက်ကို အထူးမစိစစ်အပ်ပေ။

สเจ ปน พหิอุปจารสีมายํ ฐิโต ‘‘วสฺสํวุฏฺฐสงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วทติ, สมฺปตฺตานํ สพฺเพสํ ปาปุณาติ. อถ ‘‘อสุกวิหาเร วสฺสํวุฏฺฐสงฺฆสฺสา’’ติ วทติ, ตตฺร วสฺสํวุฏฺฐานเมว ยาว กถินสฺสุพฺภารา ปาปุณาติ. สเจ ปน คิมฺหานํ ปฐมทิวสโต ปฏฺฐาย เอวํ วทติ, ตตฺร สมฺมุขีภูตานํ สพฺเพสํ ปาปุณาติ. กสฺมา? ปิฏฺฐิสมเย อุปฺปนฺนตฺตา. อนฺโตวสฺเสเยว ‘‘วสฺสํ วสนฺตานํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ฉินฺนวสฺสา น ลภนฺติ, วสฺสํ วสนฺตาว ลภนฺติ. จีวรมาเส [Pg.425] ปน ‘‘วสฺสํ วสนฺตานํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ปจฺฉิมิกาย วสฺสูปคตานํเยว ปาปุณาติ, ปุริมิกาย วสฺสูปคตานญฺจ ฉินฺนวสฺสานญฺจ น ปาปุณาติ.

အကယ်၍ ကျောင်းအနီးအပါး သီမာပြင်ပ၌ တည်နေသော ဒါယကာသည် 'ဝါကျွတ်ပြီးသော သံဃာတော်အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ရောက်လာသမျှသော ရဟန်းအားလုံး ရရှိကြသည်။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'ထိုမည်သော ကျောင်းတိုက်၌ ဝါကျွတ်ပြီးသော သံဃာတော်အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင်မူ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ဝါဆိုဝါကပ်၍ ဝါကျွတ်တော်မူကြသော ရဟန်းတို့အားသာ ကထိန်မခွာမီ ကာလတိုင်အောင် ရရှိထိုက်သည်။ အကယ်၍ နွေကာလ၏ ပထမနေ့မှ စတင်၍ ထိုသို့ ပြောဆိုလှူဒါန်းခဲ့လျှင် ထိုကျောင်းတိုက်၌ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရဟန်းအားလုံး ရရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ သင်္ကန်းကာလ၏ ကျောဘက် (သင်္ကန်းကာလလွန်ပြီးသောအခါ) ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဝါတွင်းကာလ၌ပင် 'ဝါဆိုနေဆဲ ရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုလျှင် ဝါကျိုးပြတ်သော ရဟန်းတို့ မရရှိကြကုန်၊ ဝါဆိုနေဆဲ ရဟန်းတို့သာ ရရှိကြကုန်၏။ သင်္ကန်းကာလ၌မူ 'ဝါဆိုနေဆဲ ရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုလျှင် ပစ္ဆိမဝါ၌ ဝါကပ်သော ရဟန်းတို့၏ အထံသို့သာ ရောက်ရှိ၏၊ ပုရိမဝါ၌ ဝါကပ်ပြီးသော ရဟန်းတို့နှင့် ဝါကျိုးပြတ်သော ရဟန်းတို့ အထံသို့ မရောက်ရှိပေ။

จีวรมาสโต ปฏฺฐาย ยาว เหมนฺตสฺส ปจฺฉิโม ทิวโส, ตาว วสฺสาวาสิกํ เทมาติ วุตฺเต กถินํ อตฺถตํ วา โหตุ อนตฺถตํ วา อตีตวสฺสํวุฏฺฐานเมว ปาปุณาติ. คิมฺหานํ ปฐมทิวสโต ปฏฺฐาย วุตฺเต ปน มาติกา อาโรเปตพฺพา – ‘‘อตีตวสฺสาวาสสฺส ปญฺจ มาสา อติกฺกนฺตา, อนาคโต จตุมาสจฺจเยน ภวิสฺสติ, กตรวสฺสาวาสสฺส เทตี’’ติ? สเจ ‘‘อตีตวสฺสํวุฏฺฐานํ ทมฺมี’’ติ วทติ, ตํอนฺโตวสฺสํวุฏฺฐานเมว ปาปุณาติ, ทิสาปกฺกนฺตานมฺปิ สภาคา คณฺหิตุํ ลภนฺติ.

သင်္ကန်းလမှ စ၍ ဆောင်းရာသီ၏ နောက်ဆုံးနေ့တိုင်အောင် 'ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းကို လှူဒါန်းပါကုန်၏' ဟု ပြောဆိုလျှင် ကထိန်ခင်းသည်ဖြစ်စေ၊ မခင်းသည်ဖြစ်စေ လွန်ခဲ့ပြီးသောဝါ၌ ဝါကျွတ်ပြီးသော ရဟန်းတို့သာ ရရှိကြသည်။ နွေကာလ၏ ပထမနေ့မှ စတင်၍ ပြောဆိုလျှင်မူ ဤသို့ မာတိကာတင်၍ မေးမြန်းရမည်— 'လွန်ခဲ့ပြီးသော ဝါတွင်းနေထိုင်မှုမှ ငါးလတို့သည် လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ နောင်လာလတ္တံ့သော ဝါတွင်းသည် လေးလလွန်သောအခါ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ အဘယ်ဝါတွင်း၌ နေထိုင်သော သံဃာအား လှူဒါန်းပါသနည်း' ဟု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ 'လွန်ခဲ့ပြီးသောဝါ၌ ဝါကျွတ်ပြီးသော ရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုလျှင် ထိုသင်္ကန်းသည် ဝါတွင်း၌ ဝါကျွတ်ခဲ့သော ရဟန်းတို့သာ ရရှိကြသည်။ အရပ်တစ်ပါးသို့ ဖဲသွားပြီးသော ရဟန်းတို့အတွက်လည်း သဘောတူသော ရဟန်းတို့သည် ယူခွင့်ရှိကြသည်။

สเจ ‘‘อนาคเต วสฺสาวาสิกํ ทมฺมี’’ติ วทติ, ตํ ฐเปตฺวา วสฺสูปนายิกทิวเส คเหตพฺพํ. อถ ‘‘อคุตฺโต วิหาโร, โจรภยํ อตฺถิ, น สกฺกา ฐเปตุํ, คณฺหิตฺวา วา อาหิณฺฑิตุ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สมฺปตฺตานํ ทมฺมี’’ติ วทติ, ภาเชตฺวา คเหตพฺพํ. สเจ วทติ ‘‘อิโต เม ภนฺเต ตติเย วสฺเส วสฺสาวาสิกํ น ทินฺนํ, ตํ ทมฺมี’’ติ, ตสฺมึ อนฺโตวสฺเส วุฏฺฐภิกฺขูนํ ปาปุณาติ. สเจ เต ทิสา ปกฺกนฺตา, อญฺโญ วิสฺสาสิโก คณฺหาติ, ทาตพฺพํ. อถ เอโกเยว อวสิฏฺโฐ, เสสา กาลงฺกตา, สพฺพํ เอกสฺเสว ปาปุณาติ. สเจ เอโกปิ นตฺถิ, สงฺฆิกํ โหติ, สมฺมุขีภูเตหิ ภาเชตพฺพํ.

အကယ်၍ 'နောင်လာလတ္တံ့သော ဝါတွင်း၌ ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းကို လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ထိုသင်္ကန်းကို မဝေငှသေးဘဲ သိမ်းဆည်းထားပြီး ဝါကပ်သည့်နေ့၌ ယူစေအပ်သည်။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'ကျောင်းသည် မလုံခြုံပါ၊ ခိုးသူဘေးလည်း ရှိပါသည်၊ ထို့ကြောင့် သိမ်းဆည်းထားရန် မစွမ်းနိုင်ပါ၊ သို့မဟုတ် ယူဆောင်၍ လှည့်လည်ရန်လည်း မစွမ်းနိုင်ပါ' ဟု ပြောဆိုသဖြင့် 'ရောက်ရှိလာသော ရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင်မူ ဝေဖန်၍ ယူအပ်သည်။ အကယ်၍ 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် ယခုနှစ်မှ သုံးနှစ်မြောက်တွင် ဝဿာဝါသိကသင်္ကန်းကို မလှူဒါန်းခဲ့ရပါ၊ ထိုသင်္ကန်းကို လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ထိုလွန်ခဲ့ပြီးသော တတိယဝါတွင်း၌ ဝါကျွတ်ပြီးသော ရဟန်းတို့ထံသို့ ရောက်ရှိသည်။ အကယ်၍ ထိုရဟန်းတို့သည် အရပ်မျက်နှာတို့သို့ ဖဲသွားကြပါက အခြားသော အကျွမ်းဝင်သူ ရဟန်းက လက်ခံယူလျှင် ပေးအပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ တစ်ပါးတည်းသာ ကြွင်းကျန်ပြီး ကျန်ရဟန်းတို့သည် ပျံလွန်တော်မူကြပါက အလုံးစုံသော သင်္ကန်းသည် ထိုတစ်ပါးတည်းသော ရဟန်းအားသာ ရောက်ရှိသည်။ အကယ်၍ တစ်ပါးမျှ မရှိတော့ပါက သံဃိက ဖြစ်၏၊ မျက်မှောက်ရှိသော ရဟန်းတို့က ခွဲဝေယူကြရမည်။

อาทิสฺส เทตีติ อาทิสิตฺวา ปริจฺฉินฺทิตฺวา เทติ; ยาคุยา วาติอาทีสุ อยมตฺโถ – ยาคุยา วา…เป… เภสชฺเช วา อาทิสฺส เทติ. ตตฺรายํ โยชนา – ภิกฺขู อชฺชตนาย วา สฺวาตนาย วา ยาคุยา นิมนฺเตตฺวา เตสํ ฆรํ ปวิฏฺฐานํ ยาคุํ เทติ, ยาคุํ ทตฺวา ปีตาย ยาคุยา ‘‘อิมานิ จีวรานิ, เยหิ มยฺหํ ยาคุ ปีตา, เตสํ ทมฺมี’’ติ เทติ, เยหิ นิมนฺติเตหิ ยาคุ ปีตา, เตสํเยว ปาปุณาติ. เยหิ ปน ภิกฺขาจารวตฺเตน ฆรทฺวาเรน คจฺฉนฺเตหิ วา ฆรํ ปวิฏฺเฐหิ วา ยาคุ ลทฺธา, เยสํ วา อาสนสาลโต ปตฺตํ อาหริตฺวา มนุสฺเสหิ นีตา, เยสํ วา เถเรหิ เปสิตา, เตสํ น ปาปุณาติ. สเจ ปน นิมนฺติตภิกฺขูหิ สทฺธึ อญฺเญปิ พหู อาคนฺตฺวา อนฺโตเคหญฺจ พหิเคหญฺจ ปูเรตฺวา นิสินฺนา, ทายโก จ เอวํ วทติ – ‘‘นิมนฺติตา วา โหนฺตุ อนิมนฺติตา วา, เยสํ มยา ยาคุ ทินฺนา, สพฺเพสํ อิมานิ วตฺถานิ โหนฺตู’’ติ สพฺเพสํ ปาปุณนฺติ. เยหิ ปน เถรานํ หตฺถโต ยาคุ ลทฺธา[Pg.426], เตสํ น ปาปุณนฺติ. อถ โส ‘‘เยหิ มยฺหํ ยาคุ ปีตา, สพฺเพสํ โหนฺตู’’ติ วทติ, สพฺเพสํ ปาปุณนฺติ. ภตฺตขาทนีเยสุปิ เอเสว นโย.

'ရည်မှန်း၍ လှူ၏' ဆိုသည်မှာ ရည်ညွှန်း၍ ပိုင်းခြား၍ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ယာဂုဖြင့်သော်လည်းကောင်း' အစရှိသော စကား၌ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ် ရှိ၏— ယာဂုဖြင့်သော်လည်းကောင်း...ပ... ဆေးဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ စကားစပ်ယှဉ်ပုံမှာ— ရဟန်းတို့ကို ယနေ့အတွက်ဖြစ်စေ၊ နက်ဖြန်အတွက်ဖြစ်စေ ယာဂုဖြင့် ပင့်ဖိတ်၍ အိမ်သို့ ဝင်ရောက်လာသော ထိုရဟန်းတို့အား ယာဂုလှူဒါန်းပြီးနောက် ထိုယာဂုကို သောက်ပြီးကြသောအခါ 'ဤသင်္ကန်းတို့ကို တပည့်တော်၏ ယာဂုကို သောက်ကြသော ရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု လှူဒါန်းခဲ့လျှင် ပင့်ဖိတ်အပ်၍ ယာဂုကို သောက်ကြသော ရဟန်းတို့သာ ရရှိကြသည်။ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း ဝတ်ဖြင့် အိမ်တံခါးဝသို့ ရောက်၍ဖြစ်စေ၊ အိမ်သို့ ဝင်၍ဖြစ်စေ ယာဂုကို ရရှိကြသော ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း၊ ဆွမ်းစားဇရပ်မှ သပိတ်ကို ယူဆောင်ကာ လူတို့က ယာဂုကို ယူသွားပေးသော ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း၊ ထေရ်တို့က ယာဂုကို ပေးပို့စေအပ်သော ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း မရောက်ရှိပေ။ အကယ်၍ ပင့်ဖိတ်အပ်သော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ အခြားသော ရဟန်းများစွာတို့သည်လည်း ကြွရောက်လာကြပြီး အိမ်တွင်းအိမ်ပြင် ပြည့်လျှံစွာ ထိုင်နေကြသောအခါ ဒါယကာသည် 'ပင့်ဖိတ်သည်ဖြစ်စေ၊ မပင့်ဖိတ်သည်ဖြစ်စေ တပည့်တော် ယာဂုလှူဒါန်းပြီးသော ရဟန်းအားလုံးအတွက် ဤအဝတ်သင်္ကန်းများ ဖြစ်ပါစေ' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် အားလုံး ရရှိကြသည်။ အိမ်၌ ယာဂုရရှိသော ထေရ်တို့၏ လက်မှ ယာဂုကို ရရှိကြသော ရဟန်းတို့အားမူ မရောက်ရှိပေ။ သို့မဟုတ်ဘဲ ထိုဒါယကာသည် 'တပည့်တော်၏ ယာဂုကို သောက်ကြသော ရဟန်းအားလုံးအတွက် ဖြစ်ပါစေ' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင်မူ အားလုံး ရရှိကြသည်။ ထမင်း၊ ခဲဖွယ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

จีวเร วาติ ปุพฺเพปิ เยน วสฺสํ วาเสตฺวา ภิกฺขูนํ จีวรํ ทินฺนปุพฺพํ โหติ, โส เจ ภิกฺขู โภเชตฺวา วทติ – ‘‘เยสํ มยา ปุพฺเพ จีวรํ ทินฺนํ, เตสํเยว อิมํ จีวรํ วา สุตฺตํ วา สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ วา โหนฺตู’’ติ, สพฺพํ เตสํเยว ปาปุณาติ. เสนาสเน วาติ โย มยา การิเต วิหาเร วา ปริเวเณ วา วสติ, ตสฺสิทํ โหตู’’ติ วุตฺเต ตสฺเสว โหติ. เภสชฺเช วาติ ‘‘มยํ กาเลน กาลํ เถรานํ สปฺปิอาทีนิ เภสชฺชานิ เทม, เยหิ ตานิ ลทฺธานิ, เตสํเยวิทํ โหตู’’ติ วุตฺเต เตสํเยว โหติ.

'သင်္ကန်း၌သော်လည်းကောင်း' ဟူသော စကား၌— ရှေးကလည်း ရဟန်းတို့ကို ဝါဆိုနေစေ၍ သင်္ကန်း လှူဒါန်းဖူးသော ဒါယကာသည် ထိုရဟန်းတို့ကို ဆွမ်းကျွေးပြီးနောက် 'ရှေးက တပည့်တော် သင်္ကန်းလှူဒါန်းဖူးသော ရဟန်းတို့အားသာ ဤသင်္ကန်း သို့မဟုတ် ဤချည် သို့မဟုတ် ဤထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ပါစေ' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် အလုံးစုံသော လှူဖွယ်ပစ္စည်းသည် ထိုရဟန်းတို့အားသာ ရောက်ရှိသည်။ 'ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌သော်လည်းကောင်း' ဟူသော စကား၌— 'တပည့်တော် ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်း၌ဖြစ်စေ၊ ပရိဝုဏ်၌ဖြစ်စေ အကြင်ရဟန်းသည် သီတင်းသုံးနေထိုင်၏၊ ထိုရဟန်းအား ဤသင်္ကန်းလျာအဝတ် ဖြစ်ပါစေ' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ထိုရဟန်းအားသာ ဖြစ်သည်။ 'ဆေး၌သော်လည်းကောင်း' ဟူသော စကား၌— 'တပည့်တော်တို့သည် ရံဖန်ရံခါ ထေရ်တို့အား ထောပတ်အစရှိသော ဆေးတို့ကို လှူဒါန်းပါကုန်၏၊ ထိုဆေးတို့ကို ရရှိဖူးသော ထေရ်တို့အားသာ ဤသင်္ကန်းလျာအဝတ် ဖြစ်ပါစေ' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ထိုထေရ်တို့အားသာ ဖြစ်သည်။

ปุคฺคลสฺส เทตีติ ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติ เอวํ ปรมฺมุขา วา ปาทมูเล ฐเปตฺวา ‘‘อิมํ ภนฺเต ตุมฺหากํ ทมฺมี’’ติ เอวํ สมฺมุขา วา เทติ. สเจ ปน ‘‘อิทํ ตุมฺหากญฺจ ตุมฺหากํ อนฺเตวาสิกานญฺจ ทมฺมี’’ติ เอวํ วทติ, เถรสฺส จ อนฺเตวาสิกานญฺจ ปาปุณาติ. อุทฺเทสํ คเหตุํ อาคโต คเหตฺวา คจฺฉนฺโต จ อตฺถิ, ตสฺสาปิ ปาปุณาติ. ‘‘ตุมฺเหหิ สทฺธึ นิพทฺธจาริกภิกฺขูนํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต อุทฺเทสนฺเตวาสิกานํ วตฺตํ กตฺวา อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ คเหตฺวา วิจรนฺตานํ สพฺเพสํ ปาปุณาติ. อยํ ปุคฺคลสฺส เทตีติ อิมสฺมึ ปเท วินิจฺฉโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

'ပုဂ္ဂိုလ်အား လှူဒါန်း၏' ဆိုသည်မှာ— 'ဤသင်္ကန်းကို ဤမည်သော ရဟန်းအား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ကွယ်ရာ၌ဖြစ်စေ၊ ခြေရင်း၌ ချထား၍ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤသင်္ကန်းကို အရှင်ဘုရားအား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု မျက်မှောက်၌ဖြစ်စေ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုသည်။ အကယ်၍ 'ဤသင်္ကန်းကို အရှင်ဘုရားအားလည်းကောင်း၊ အရှင်ဘုရား၏ အနီးနေတပည့်တို့အားလည်းကောင်း လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ထေရ်အားလည်းကောင်း၊ တပည့်တို့အားလည်းကောင်း ရောက်ရှိသည်။ ပါဠိတော် သင်ယူရန် ရောက်လာသော တပည့် သို့မဟုတ် သင်ယူပြီး၍ သွားသော တပည့်ရှိပါက ထိုတပည့်အားလည်း ရောက်ရှိသည်။ 'အရှင်ဘုရားတို့နှင့်အတူ အမြဲမပြတ် လှည့်လည်လေ့ရှိသော ရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းပါ၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် ပါဠိတော်သင်ယူသော အန္တေဝါသိကတပည့်တို့အားလည်းကောင်း၊ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုစု၍ ဥဒ္ဒေသ ပရိပုစ္ဆာ အစရှိသည်တို့ကို သင်ယူပြီး လှည့်လည်နေထိုင်ကြသော ရဟန်းအားလုံးတို့အားလည်းကောင်း ရောက်ရှိသည်။ ဤသည်ကား 'ပုဂ္ဂိုလ်အား လှူဒါန်း၏' ဟူသော ပုဒ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်သည်။ ကျန်စကားရပ်အားလုံးတို့၌ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ရှင်းလင်းထင်ရှားလှပေသည်။

จีวรกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စီဝရက္ခန္ဓကဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

๙. จมฺเปยฺยกฺขนฺธกํ

၉. စမ္ပေယျက္ခန္ဓက

กสฺสปโคตฺตภิกฺขุวตฺถุกถา

ကဿပဂေါတ္တရဟန်းဝတ္ထုကထာ

๓๘๐. จมฺเปยฺยกฺขนฺธเก [Pg.427] – คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ คคฺครานามิกาย อิตฺถิยา การิตโปกฺขรณิยา ตีเร. ตนฺติพทฺโธติ ตสฺมึ อาวาเส กตฺตพฺพตาตนฺติปฏิพทฺโธ. อุสฺสุกฺกมฺปิ อกาสิ ยาคุยาติอาทีสุ มนุสฺเสหิ อาคนฺตุเกสุ อาคเตสุ อาจิกฺเขยฺยาถาติ วุตฺตฏฺฐาเนเยว อุสฺสุกฺกํ กาตุํ วฏฺฏติ; น อวุตฺตฏฺฐาเน. คจฺฉ ตฺวํ ภิกฺขูติ สตฺถา ตสฺส ภิกฺขุโน ตตฺเถว เสนาสนํ สปฺปายนฺติ อทฺทส, เตเนวมาห.

၃၈၀. စမ္ပေယျက္ခန္ဓက၌— 'ဂဂ္ဂရာယ ပေါက္ခရဏိယာ တီရေ' ဟူသည် ဂဂ္ဂရာအမည်ရှိသော မိဖုရား ပြုလုပ်အပ်သော ရေကန်၏ ကမ်းနား၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တန္တိဗဒ္ဓေါ' ဟူသည် ထိုကျောင်းတိုက်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စဟူသော အစဉ်၌ စပ်ယှဉ်သူ (ကိစ္စဝယ် ကြောင့်ကြစိုက်သူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယာဂုဖြင့် ကြောင့်ကြစိုက်ခြင်းကိုလည်း ပြု၏' အစရှိသော စကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မှာ— လူတို့က 'ဧည့်သည်တော်ရဟန်းတို့ ရောက်လာသောအခါ အမိန့်ရှိတော်မူကြပါ' ဟု လျှောက်ထားအပ်သော နေရာ၌သာ ကြောင့်ကြစိုက်မှုကို ပြုထိုက်၏၊ မလျှောက်ထားအပ်သော နေရာ၌ ကြောင့်ကြစိုက်မှုကို မပြုထိုက်ပေ။ 'ရဟန်း၊ သင်သွားလော့' ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခြင်းမှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကဿပဂေါတ္တရဟန်းအား ထိုဝါသဘရွာ၌ပင် ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ လျောက်ပတ်သည်ကို မြင်တော်မူသောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

๓๘๒. อธมฺเมน วคฺคกมฺมํ กโรนฺตีติอาทีนํ ปรโต ปาฬิยํเยว นานากรณํ อาคมิสฺสติ.

၃၈၂. 'မတရားသဖြင့် အုပ်စုခွဲ၍ ကံပြုကြကုန်၏' အစရှိသော ကံတို့၏ နောက်ပိုင်း ပါဠိတော်၌ပင် ထူးခြားကွဲပြားချက်သည် လာလတ္တံ့။

๓๘๕. อญฺญตฺราปิ ธมฺมา กมฺมํ กโรนฺตีติ อญฺญตฺราปิ ธมฺมํ กมฺมํ กโรนฺติ, อยเมว วา ปาโฐ. ภูเตน วตฺถุนา กตํ ธมฺเมน กตํ นาม โหติ, ตถา น กโรนฺตีติ อตฺโถ. อญฺญตฺราปิ วินยา กมฺมํ, อญฺญตฺราปิ สตฺถุสาสนา กมฺมนฺติ เอเตสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน วินโยติ โจทนา จ สารณา จ. สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา อนุสฺสาวนสมฺปทา จ; ตาหิ วินา กมฺมํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ปฏิกุฏฺฐกตนฺติ ปฏิกุฏฺฐญฺเจว กตญฺจ; ยํ อญฺเญสุ ปฏิกฺโกสนฺเตสุ กตํ ตํ ปฏิกุฏฺฐญฺเจว โหติ กตญฺจ; ตาทิสมฺปิ กมฺมํ กโรนฺตีติ อตฺโถ.

၃၈၅. ‘aññatrāpi dhammā kammaṃ karonti’ (တရားကို ဖယ်ကြဉ်၍လည်း ကံကို ပြုကြကုန်၏) ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သော သဘောတရားကို ဖယ်ကြဉ်၍လည်း ကံကို ပြုကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ‘aññatrāpi dhammaṃ kammaṃ karonti’ ဟူသော ပါဌ်သည်သာ ပါဠိတော်ရင်း ဖြစ်၏။ ထင်ရှားရှိသော အကြောင်းဝတ္ထုဖြင့် ပြုအပ်သောကံကို ‘ဓမ္မေနကတ’ (တရားသဖြင့် ပြုအပ်သောကံ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုသို့ တရားသဖြင့် မပြုကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘aññatrāpi vinayā kammaṃ’၊ ‘aññatrāpi satthusāsanā kammaṃ’ ဟူသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤ၌ ‘ဝိနည်း’ (vinaya) ဟူသည် စောဒနာခြင်း (အပြစ်တင်ခြင်း) နှင့် သာရဏာခြင်း (အပြစ်ကို သတိရစေခြင်း) တို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဘုရားရှင်၏ သာသနာ’ (satthusāsana) ဟူသည် ဉတ်ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ကမ္မဝါစာပြည့်စုံခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုဝိနည်းနှင့် ဘုရားရှင်သာသနာတို့နှင့် ကင်း၍ ကံကို ပြုကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘paṭikuṭṭhakata’ ဟူသည် တားမြစ်အပ်သည်လည်း ဖြစ်သော၊ ပြုအပ်သည်လည်း ဖြစ်သော ကံတည်း။ အခြားရဟန်းတို့က တားမြစ်နေစဉ် ပြုအပ်သော ထိုကံသည် တားမြစ်အပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ပြုအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ကံမျိုးကို ပြုကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

๓๘๗. ฉยิมานิ ภิกฺขเว กมฺมานิ อธมฺมกมฺมนฺติอาทีสุ ปน ‘‘ธมฺโม’’ติ ปาฬิยา อธิวจนํ. ตสฺมา ยํ ยถาวุตฺตาย ปาฬิยา น กริยติ, ตํ อธมฺมกมฺมนฺติ เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปาฬิยํเยว อาคโต. โส จ โข ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺมานํเยว วเสน. ยสฺมา ปน ญตฺติกมฺเม ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺเถสุ วิย หาปนํ วา อญฺญถา กรณํ วา นตฺถิ, อปโลกนกมฺมญฺจ สาเวตฺวาว กริยติ, ตสฺมา ตานิ ปาฬิยํ น ทสฺสิตานิ, เตสํ สพฺเพสมฺปิ กมฺมานํ วินิจฺฉยํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม.

၃၈၇. ‘chayimāni bhikkhave kammāni adhammakammaṃ’ စသည်တို့၌ ‘ဓမ္မ’ ဟူသည် ပါဠိတော်၏ အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော ပါဠိတော်အတိုင်း မပြုအပ်သောကံကို ‘အဓမ္မကံ’ ဟု သိအပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျဉ်းချုပ် ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုကား ပါဠိတော်၌ပင် လာရှိသည်။ ထိုအကျယ်သည်လည်း ဉတ္တိဒုတိယကံနှင့် ဉတ္တိစတုတ္ထကံတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ လာရှိသည်။ သို့သော် ဉတ္တိဒုတိယကံ၊ ဉတ္တိစတုတ္ထကံတို့၌ကဲ့သို့ ဉတ္တိကံ၌မူ လျှော့ချခြင်း သို့မဟုတ် တစ်ပါးသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြုလုပ်ခြင်း မရှိနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပလောကနကံကိုလည်း သံဃာအား ကြားသိစေပြီးမှသာ ပြုအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဉတ္တိကံနှင့် အပလောကနကံတို့ကို ပါဠိတော်၌ အကျယ်ပြသတော်မမူပေ။ ထိုကံအားလုံးတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို နောက်၌ ဖွင့်ပြပါအံ့။

จตุวคฺคกรณาทิกถา

စတုဝဂ္ဂကရဏာဒိကထာ

๓๘๘. อิทานิ [Pg.428] ยทิทํ ฉฏฺฐํ ธมฺเมน สมคฺคกมฺมํ นาม, ตํ เยหิ สงฺเฆหิ กาตพฺพํ, เตสํ ปเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจ สงฺฆา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กมฺมปฺปตฺโตติ กมฺมํ ปตฺโต, กมฺมยุตฺโต กมฺมารโห; น กิญฺจิ กมฺมํ กาตุํ นารหตีติ อตฺโถ.

၃၈၈. ယခုအခါ ‘အဓမ္မကံ’ စသော ကံတို့တွင် ခြောက်ခုမြောက်ဖြစ်သော ‘ဓမ္မေန သမဂ္ဂကံ’ (တရားသဖြင့် ညီညွတ်စွာပြုအပ်သောကံ) ဟု ခေါ်သော ကံရှိ၏။ ထိုကံကို အကြင်သံဃာတို့က ပြုထိုက်၏၊ ထိုသံဃာတို့၏ အပြားကို ပြသခြင်းငှာ ‘pañca saṅghā’ စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ‘kammappatto’ (ကံသို့ ရောက်သောသူ) ဟူသည် ကံသို့ရောက်သော၊ ကံနှင့် လျောက်ပတ်သော၊ ကံကို ပြုခြင်းငှာ ထိုက်တန်သောသူ ဖြစ်သည်။ တစ်စုံတစ်ခုသော ကံကို မပြုထိုက်သည် မဟုတ်၊ ပြုထိုက်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

๓๘๙. จตุวคฺคกรณญฺเจ ภิกฺขเว กมฺมํ ภิกฺขุนิจตุตฺโถติอาทิ ปริสโต กมฺมวิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ อุกฺขิตฺตกคฺคหเณน กมฺมนานาสํวาสโก คหิโต, นานาสํวาสกคฺคหเณน ลทฺธินานาสํวาสโก. นานาสีมาย ฐิตจตุตฺโถติ สีมนฺตริกาย วา พหิสีมาย วา หตฺถปาเส ฐิเตนาปิ สทฺธึ จตุวคฺโค หุตฺวาติ อตฺโถ.

၃၈၉. ‘catuvaggakaraṇañce bhikkhave kammaṃ bhikkhunicatuttho’ စသော စကားကို ပရိသတ်ချို့ယွင်းမှုကြောင့် ကံပျက်စီးပုံကို ပြသရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဥက္ခိတ္တက’ သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ကံကြောင့် သံဝါသ ကွဲပြားသော ရဟန်းကို ယူတော်မူအပ်သည်။ ‘နာနာသံဝါသက’ သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် အယူဝါဒကြောင့် သံဝါသ ကွဲပြားသော ရဟန်းကို ယူတော်မူအပ်သည်။ ‘nānāsīmāya ṭhitacatuttho’ (ခြားနားသော သိမ်၌ တည်သော လေးပါးမြောက်သော ရဟန်း) ဟူသည် သီမန္တရိက်၌ သော်လည်းကောင်း၊ သိမ်ပြင်ပ၌ သော်လည်းကောင်း ဟတ္ထပါသ်၌ ရှိနေသော ရဟန်းနှင့်တကွ လေးပါးသောအစုရှိသည်ဖြစ်၍ ဟူသောအဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

๓๙๓. ปาริวาสิกจตุตฺโถติอาทิ ปริวาสาทิกมฺมานํเยว ปริสโต วิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, เตสํ วินิจฺฉยํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม.

၃၉၃. ‘pārivāsikacatuttho’ စသော စကားကို ပရိဝါသ်စသော ကံတို့၌သာ ပရိသတ်ကြောင့် ကံပျက်စီးပုံကို ပြသရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုကံတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို နောင် (စူဠဝါ သမုစ္စယက္ခန္ဓက) ၌ ဖွင့်ပြပါအံ့။

๓๙๔. เอกจฺจสฺส ภิกฺขเว สงฺฆมชฺเฌ ปฏิกฺโกสนา รุหตีติอาทิ ปฏิกุฏฺฐกตกมฺมสฺส กุปฺปากุปฺปภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ปกตตฺตสฺสาติ อวิปนฺนสีลสฺส ปาราชิกํ อนชฺฌาปนฺนสฺส. อานนฺตริกสฺสาติ อตฺตโน อนนฺตรํ นิสินฺนสฺส.

၃၉၄. ‘ekaccassa bhikkhave saṅghamajjhe paṭikkosanā ruhati’ စသော စကားကို တားမြစ်အပ် ပြုအပ်သောကံ၏ ပျက်စီးခြင်း (ကုပ္ပ)၊ မပျက်စီးခြင်း (အကုပ္ပ) အဖြစ်ကို ပြသရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည်။ ‘pakatattassa’ ဟူသည် သီလမပျက်သော၊ ပါရာဇိကသို့ မရောက်သော ရဟန်းအား ဆိုလိုသည်။ ‘ānantarikassa’ ဟူသည် မိမိ (တားမြစ်သောရဟန်း) ၏ အနီးအနား ကပ်လျက် ထိုင်နေသော ရဟန်းအား ဆိုလိုသည်။

ทฺเวนิสฺสารณาทิกถา

ဒွေနိဿာရဏာဒိကထာ

๓๙๕. ทฺเวมา ภิกฺขเว นิสฺสารณาติอาทิ วตฺถุโต กมฺมานํ กุปฺปากุปฺปภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อปฺปตฺโต นิสฺสารณํ, ตญฺเจ สงฺโฆ นิสฺสาเรติ, สุนิสฺสาริโต’’ติ อิทํ ปพฺพาชนียกมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปพฺพาชนียกมฺเมน หิ วิหารโต นิสฺสาเรนฺติ, ตสฺมา ตํ ‘‘นิสฺสารณา’’ติ วุจฺจติ. ตญฺเจส ยสฺมา กุลทูสโก น โหติ, ตสฺมา อาเวณิเกน ลกฺขเณน อปฺปตฺโต. ยสฺมา ปนสฺส อากงฺขมาโน สงฺโฆ ปพฺพาชนียกมฺมํ กเรยฺยาติ วุตฺตํ, ตสฺมา สุนิสฺสาริโต โหติ. ตญฺเจ สงฺโฆ นิสฺสาเรตีติ สเจ สงฺโฆ ตชฺชนียกมฺมาทิวเสน นิสฺสาเรติ, โส ยสฺมา ตตฺถ ‘‘ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนํ อากงฺขมาโน สงฺโฆ ตชฺชนียกมฺมํ กเรยฺย – เอโก ภณฺฑนการโก โหติ กลหการโก วิวาทการโก ภสฺสการโก สงฺเฆ อธิกรณการโก, เอโก พาโล [Pg.429] โหติ อพฺยตฺโต อาปตฺติพหุโล อนปทาโน, เอโก คิหิสํสฏฺโฐ วิหรติ อนนุโลมิเกหิ คิหิสํสคฺเคหี’’ติ (จูฬว. ๓๙๕) เอวํ เอเกเกนปิ องฺเคน นิสฺสารณา อนุญฺญาตา, ตสฺมา สุนิสฺสาริโต.

၃၉၅. ‘dvemā bhikkhave nissāraṇā’ စသော စကားကို နှင်ထုတ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသော ဝတ္ထုကြောင့် ကံတို့၏ ပျက်စီးခြင်း၊ မပျက်စီးခြင်းကို ပြသရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘appatto nissāraṇaṃ, tañce saṅgho nissāreti, sunissārito’ ဟူသော ဤစကားကို ပဗ္ဗာဇနီယကံကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ပဗ္ဗာဇနီယကံဖြင့် ကျောင်းတိုက်မှ နှင်ထုတ်ရသောကြောင့် ထိုကံကို ‘nissāraṇā’ (နှင်ထုတ်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို ဗာလ၊ အဗျတ္တရဟန်းသည် သာသနာကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ‘ကုလဒူသက’ မဟုတ်သောကြောင့် ပဗ္ဗာဇနီယကံ၏ သီးခြားလက္ခဏာဖြင့် နှင်ထုတ်ခြင်းသို့ မရောက်ထိုက်ပေ။ သို့သော် သံဃာသည် အလိုရှိပါက ထိုရဟန်းအပေါ် ပဗ္ဗာဇနီယကံကို ပြုနိုင်သည်ဟု ဟောထားသောကြောင့် ‘ကောင်းစွာ နှင်ထုတ်အပ်သည်’ (sunissārito) မည်၏။ ‘tañce saṅgho nissāreti’ ဟူသည် သံဃာက တဇ္ဇနီယကံ စသည်တို့ဖြင့် နှင်ထုတ်အံ့၊ ထိုရဟန်းသည် ‘ရဟန်းတို့... ငြင်းခုံတတ်သူ၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်တတ်သူ၊ ငြင်းခုံခြင်းကို ပြုတတ်သူ၊ စကားများသူ၊ သံဃာ၌ အဓိကရုဏ်းကို ပြုတတ်သောသူ ဖြစ်သော ရဟန်းတစ်ပါး၊ လူမိုက် ဖြစ်၍ မလိမ္မာသော၊ အာပတ်များသော၊ အာပတ်အပိုင်းအခြားမရှိသော ရဟန်းတစ်ပါး၊ ရဟန်းတို့အား မလျော်ကန်သော လူတို့နှင့် ရောနှောခြင်းဖြင့် နေသော ရဟန်းတစ်ပါး ဟူသော ဤရဟန်းသုံးမျိုးတို့အား သံဃာသည် အလိုရှိပါက တဇ္ဇနီယကံကို ပြုရာ၏’ ဟု ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း တစ်ပါးစီသော အင်္ဂါတို့ဖြင့်လည်း နှင်ထုတ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့် ကောင်းစွာ နှင်ထုတ်အပ်သည် (sunissārito) ဖြစ်၏။

๓๙๖. โอสารณาติ ปเวสนา. ตตฺถ ตญฺเจ สงฺโฆ โอสาเรตีติ อุปสมฺปทกมฺมวเสน ปเวเสติ. โทสาริโตติ ทุโอสาริโต. สหสฺสกฺขตฺตุมฺปิ อุปสมฺปาทิโต อนุปสมฺปนฺโนว โหติ อาจริยุปชฺฌายา จ สาติสารา, ตถา เสโส การกสงฺโฆ, น โกจิ อาปตฺติโต มุจฺจติ. อิติ อิเม เอกาทส อภพฺพปุคฺคลา โทสาริตา. หตฺถจฺฉินฺนาทโย ปน ทฺวตฺตึส สุโอสาริตา, อุปสมฺปาทิตา อุปสมฺปนฺนาว โหนฺติ, น เต ลพฺภา กิญฺจิ วตฺตุํ. อาจริยุปชฺฌายา ปน การกสงฺโฆ จ สาติสารา, น โกจิ อาปตฺติโต มุจฺจติ.

၃၉၆. ‘osāraṇā’ ဟူသည် သံဃာ့ဘောင်သို့ သွင်းခြင်း (ရဟန်းခံပေးခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ ‘tañce saṅgho osāreti’ ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ဥပသမ္ပဒကံ၏ အစွမ်းဖြင့် သွင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘dosārito’ ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် သွင်းအပ်သည် (duosārito) ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြိမ်တစ်ထောင် ရဟန်းခံပေးသော်လည်း ရဟန်းမဖြစ်သည်သာ ဖြစ်၍ ကမ္မဝါစာဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတို့သည်လည်း အပြစ် (အာပတ်) သင့်ကုန်၏။ ထို့အတူ ကြွင်းသော ကံပြုသံဃာတို့သည်လည်း အပြစ်သင့်ကုန်၏၊ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ အာပတ်မှ မလွတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ဤတစ်ကျိပ်တစ်ပါးသော အဘဗ္ဗပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မကောင်းသဖြင့် သွင်းအပ်ကုန်ပြီ။ လက်ပြတ်သူ စသော သုံးကျိပ်နှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုမူ ကောင်းစွာ သွင်းအပ်ကုန်ပြီ။ ရဟန်းခံပေးသောအခါ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ကြသည်သာ ဖြစ်၍ ထိုသူတို့ကို တစ်စုံတစ်ခုသော အပြစ်ကို ပြောဆိုရန် မရပေ။ သို့သော်လည်း ကမ္မဝါစာဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာနှင့် ကံပြုသံဃာတို့သည် အပြစ်သင့်ကုန်၏၊ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ အာပတ်မှ မလွတ်ပေ။

๓๙๗. อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุสฺส น โหติ อาปตฺติ ทฏฺฐพฺพาติอาทิ อภูตวตฺถุวเสน อธมฺมกมฺมํ, ภูตวตฺถุวเสน ธมฺมกมฺมญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏินิสฺสชฺชิตาติ ปฏินิสฺสชฺชิตพฺพา.

၃၉၇. ‘idha pana bhikkhave bhikkhussa na hoti āpatti daṭṭhabbā’ စသော စကားကို မဟုတ်မမှန်သော ဝတ္ထုအစွမ်းဖြင့် အဓမ္မကံ ဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ဟုတ်မှန်သော ဝတ္ထုအစွမ်းဖြင့် ဓမ္မကံ ဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း ပြသရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ‘paṭinissajjitā’ ဟူသည် စွန့်လွှတ်ထိုက်သော အရာ ဖြစ်သည်။

อุปาลิปุจฺฉากถา

ဥပါလိပုစ္ဆာကထာ

๔๐๐. อุปาลิปญฺเหสุปิ วตฺถุวเสเนว ธมฺมาธมฺมกมฺมํ วิภตฺตํ. ตตฺถ ทฺเว นยา – เอกมูลโก จ ทฺวิมูลโก จ. เอกมูลโก อุตฺตาโนเยว. ทฺวิมูลเก ยถา สติวินโย อมูฬฺหวินเยน สทฺธึ เอกา ปุจฺฉา กตา, เอวํ อมูฬฺหวินยาทโยปิ ตสฺสปาปิยฺยสิกาทีหิ. อวสาเน ปน อุปสมฺปทารหํ อุปสมฺปาเทตีติ เอกเมว ปทํ โหติ. ปรโต ภิกฺขูนมฺปิ สติวินยํ อาทึ กตฺวา เอเกเกน สทฺธึ เสสปทานิ โยเชตพฺพานิ.

၄၀၀. ဥပါလိ၏ ပြဿနာတို့၌လည်း ဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် ဓမ္မကံ၊ အဓမ္မကံတို့ကို မြတ်စွာဘုရား ဝေဖန်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုမေးခွန်းတို့၌ ဧကမူလကနည်းနှင့် ဒွိမူလကနည်း ဟူ၍ နည်းလမ်းနှစ်မျိုး ရှိသည်။ ဧကမူလကနည်းသည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှ၏။ ဒွိမူလကနည်း၌ သတိဝိနည်းကို အမူဠှဝိနည်းနှင့်အတူ မေးခွန်းတစ်ခုအဖြစ် မေးအပ်သကဲ့သို့၊ အမူဠှဝိနည်း စသည်တို့ကိုလည်း တဿပါပိယသိကာ စသည်တို့နှင့်အတူ တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ မေးမြန်းအပ်၏။ အဆုံး၌မူ ‘ရဟန်းခံထိုက်သူကို ရဟန်းခံပေး၏’ (upasampadārahaṃ upasampādeti) ဟူသော တစ်ခုတည်းသောပုဒ်သာ ရှိသည်။ ထို့နောက် ဘိက္ခုနီတို့၏ ဝါရ၌လည်း သတိဝိနည်းကို အစပြု၍ တစ်ခုစီသော ပုဒ်တို့နှင့်အတူ ကြွင်းသောပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။

ตชฺชนียกมฺมกถา

တဇ္ဇနီယကမ္မကထာ

๔๐๗. อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภณฺฑนการโกติอาทิ ‘‘อธมฺเมนวคฺคํ, อธมฺเมนสมคฺคํ; ธมฺเมนวคฺคํ, ธมฺมปติรูปเกนวคฺคํ, ธมฺมปติรูปเกนสมคฺค’’นฺติ อิเมสํ วเสน จกฺกํ พนฺธิตฺวา ตชฺชนียาทีสุ สตฺตสุ กมฺเมสุ ปฏิปสฺสทฺธีสุ จ [Pg.430] วิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ อนปทาโนติ อปทานวิรหิโต. อปทานํ วุจฺจติ ปริจฺเฉโท; อาปตฺติปริจฺเฉทวิรหิโตติ อตฺโถ. ตโต ปรํ ปฏิกุฏฺฐกตกมฺมปฺปเภทํ ทสฺเสตุํ สาเยว ปาฬิ ‘‘อกตํ กมฺม’’นฺติอาทีหิ สํสนฺทิตฺวา วุตฺตา. ตตฺถ น กิญฺจิ ปาฬิอนุสาเรน น สกฺกา วิทิตุํ, ตสฺมา วณฺณนํ น วิตฺถารยิมฺหาติ.

၄၀၇. ‘idha pana bhikkhave bhikkhu bhaṇḍanakārako’ စသော စကားကို အဓမ္မေနဝဂ္ဂကံ၊ အဓမ္မေနသမဂ္ဂကံ၊ ဓမ္မေနဝဂ္ဂကံ၊ ဓမ္မပဋိရူပကေနဝဂ္ဂကံ၊ ဓမ္မပဋိရူပကေနသမဂ္ဂကံ ဟူသော ဤကံတို့၏အစွမ်းဖြင့် စက်ဖွဲ့၍ တဇ္ဇနီယကံစသော ကံခုနစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ ကံငြိမ်းခြင်း (ပဋိပဿဒ္ဓိ) တို့၌လည်းကောင်း ပျက်စီးပုံကို ပြသရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ‘anapadāno’ ဟူသည် အပိုင်းအခြား ကင်းသောသူ ဖြစ်သည်။ အပိုင်းအခြားကို ‘အပဒါန’ ဟု ခေါ်ဆိုသဖြင့် အာပတ်အပိုင်းအခြား မရှိသောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုမှတစ်ပါး တားမြစ်အပ် ပြုအပ်သော ကံ၏အပြားကို ပြသရန် ထိုပါဠိတော်ကိုပင် ‘akataṃ kammaṃ’ စသော ပါဠိရပ်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိရပ်၌ ပါဠိတော်စဉ်အတိုင်း နားမလည်နိုင်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိသဖြင့် အကျယ်ချဲ့၍ မဖွင့်ဆိုတော့ပြီ။

จมฺเปยฺยกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

စမ္ပေယျက္ခန္ဓကအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

๑๐. โกสมฺพกกฺขนฺธกํ

၁၀. ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓက

โกสมฺพกวิวาทกถา

ကောသမ္ဗကဝိဝါဒကထာ

๔๕๑. โกสมฺพกกฺขนฺธเก [Pg.431] – ตํ ภิกฺขุํ อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺขิปึสูติ เอตฺถ อยมนุปุพฺพิกถา – ทฺเว กิร ภิกฺขู เอกสฺมึ อาวาเส วสนฺติ วินยธโร จ สุตฺตนฺติโก จ. เตสุ สุตฺตนฺติโก ภิกฺขุ เอกทิวสํ วจฺจกุฏึ ปวิฏฺโฐ อาจมนอุทกาวเสสํ ภาชเน ฐเปตฺวาว นิกฺขมิ. วินยธโร ปจฺฉา ปวิฏฺโฐ ตํ อุทกํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ – ‘‘อาวุโส, ตยา อิทํ อุทกํ ฐปิต’’นฺติ? ‘‘อามาวุโส’’ติ. ‘‘กึ ตฺวํ เอตฺถ อาปตฺติภาวํ น ชานาสี’’ติ? ‘‘อาม, น ชานามี’’ติ. ‘‘โหติ, อาวุโส เอตฺถ อาปตฺตี’’ติ? ‘‘สเจ โหติ, เทสิสฺสามี’’ติ. ‘‘สเจ ปน เต, อาวุโส, อสญฺจิจฺจ อสติยา กตํ, นตฺถิ อาปตฺตี’’ติ. โส ตสฺสา อาปตฺติยา อนาปตฺติทิฏฺฐิ อโหสิ.

၄၅၁. ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓက၌ ‘ထိုရဟန်းကို အာပတ်ကို မမြင်ခြင်းကြောင့် နှင်ထုတ်ကြကုန်၏’ ဟူသော ဤစကား၌ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော စကား (နိဒါန်း) မှာ ဤသို့တည်း။ ကြားသိရသည်မှာ ကျောင်းတိုက်တစ်ခုတည်း၌ ဝိနည်းဆောင်ရဟန်းတစ်ပါးနှင့် သုတ္တန်ဆောင်ရဟန်းတစ်ပါး ဟူ၍ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့သည် အတူတကွ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းနှစ်ပါးတို့တွင် သုတ္တန်ဆောင်ရဟန်းသည် တစ်နေ့သောအခါ ကျင်ကြီးအိမ်သို့ ဝင်ပြီးနောက် သန့်သက်ရေအကြွင်းကို ခွက်ထဲ၌ ချန်ထားခဲ့ကာ ထွက်ခွာခဲ့၏။ ဝိနည်းဆောင်ရဟန်းသည် နောက်မှ ဝင်သွားသောအခါ ထိုကြွင်းကျန်သောရေကို မြင်သဖြင့် ထွက်ခဲ့ပြီးနောက် သုတ္တန်ဆောင်ရဟန်းအား ‘ငါ့ရှင်၊ ဤရေကို အရှင်ဘုရား ချန်ထားခဲ့ပါသလော’ ဟု မေးမြန်း၏။ သုတ္တန်ဆောင်ရဟန်းက ‘ငါ့ရှင်၊ ဟုတ်ပါသည်’ ဟု ဖြေကြား၏။ ‘အရှင်ဘုရားသည် ဤရေကြွင်းချန်ထားမှု၌ အာပတ်သင့်သည်ကို မသိပါသလော’ ဟု မေးရာ၊ ‘ငါ့ရှင်၊ ဟုတ်ပါသည်၊ မသိပါ’ ဟု ဖြေ၏။ ‘ငါ့ရှင်၊ ဤသို့ပြုခြင်း၌ အာပတ်ဖြစ်ပါသည်’ ဟု ပြောသောအခါ၊ ‘အကယ်၍ အာပတ်ဖြစ်ပါက အာပတ်ဖြေပါမည်’ ဟု ပြော၏။ ‘ငါ့ရှင်၊ သို့သော်လည်း အကယ်၍ အရှင်ဘုရားသည် စေတနာမပါဘဲ သတိလွတ်၍ ပြုမိခြင်းဖြစ်ပါက အာပတ်မရှိပါ’ ဟု ပြောရာ၊ ထိုသုတ္တန်ဆောင်ရဟန်းသည် ထိုအာပတ်အပေါ်၌ အာပတ်မရှိဟူသော အယူရှိသူ ဖြစ်သွားခဲ့၏။

วินยธโรปิ อตฺตโน นิสฺสิตกานํ ‘‘อยํ สุตฺตนฺติโก อาปตฺตึ อาปชฺชมาโนปิ น ชานาตี’’ติ อาโรเจสิ. เต ตสฺส นิสฺสิตเก ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาปิ อาปตฺติภาวํ น ชานาตี’’ติ อาหํสุ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อาโรเจสุํ. โส เอวมาห – ‘‘อยํ วินยธโร ปุพฺเพ อนาปตฺตี’’ติ วตฺวา ‘‘อิทานิ อาปตฺตี’’ติ วทติ. มุสาวาที เอโสติ. เต คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย มุสาวาที’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ วฑฺฒยึสุ. ตโต วินยธโร โอกาสํ ลภิตฺวา ตสฺส อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺมํ อกาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ภิกฺขุํ อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺขิปึสู’’ติ.

ဝိနည်းဆောင်ရဟန်းသည်လည်း မိမိ၏ တပည့်ရဟန်းတို့အား ‘ဤသုတ္တန်ဆောင်ရဟန်းသည် အာပတ်သင့်ပါသော်လည်း အာပတ်မှန်း မသိချေ’ ဟု ပြောကြားခဲ့၏။ ထိုဝိနည်းဆောင်ရဟန်း၏ တပည့်တို့သည် သုတ္တန်ဆောင်ရဟန်း၏ တပည့်တို့ကို မြင်သောအခါ ‘သင်တို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် အာပတ်သင့်ပြီးသော်လည်း အာပတ်သင့်သည်ကိုပင် မသိချေ’ ဟု ပြောဆိုကြ၏။ ထိုသုတ္တန်ဆောင်ရဟန်း၏ တပည့်တို့သည် သွား၍ မိမိတို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာအား ပြန်လည်ပြောပြကြရာ၊ သုတ္တန်ဆောင်ရဟန်းက ‘ဤဝိနည်းဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေးဦးစွာ အာပတ်မရှိဟု ပြောပြီးမှ ယခုအခါ အာပတ်ရှိသည်ဟု ပြောဆိုပြန်သည်။ ထိုသူသည် မုသားပြောဆိုသူတည်း’ ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသုတ္တန်ဆောင်ရဟန်း၏ တပည့်တို့သည် သွားပြီးလျှင် ‘သင်တို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် မုသားပြောဆိုသူတည်း’ ဟု ဤသို့ အချင်းချင်း ငြင်းခုံခိုက်ရန်ကို တိုးပွားစေကြကုန်၏။ ထိုနောက်၌ ဝိနည်းဆောင်ရဟန်းသည် အခွင့်ကောင်းရရှိသဖြင့် ထိုသုတ္တန်ဆောင်ရဟန်း၏ အပေါ်၌ အာပတ်ကို အာပတ်ဟု မရှုမြင်ခြင်း (အာပတ်ကို မဝန်ခံခြင်း) ကြောင့် နှင်ထုတ်ခြင်းကံ (ဥက္ခေပနီယကံ) ကို ပြုလေ၏။ ထို့ကြောင့် သင်္ဂါယနာတင်မထေရ်တို့က ‘ထိုရဟန်းကို အာပတ်ကို မမြင်ခြင်းကြောင့် နှင်ထုတ်ကြကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

๔๕๓. ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆติ เอตฺถ น ตาว ภินฺโน; อปิจ โข ยถา เทเว วุฏฺเฐ ‘‘อิทานิ สสฺสํ นิปฺผนฺน’’นฺติ วุจฺจติ, อวสฺสญฺหิ ตํ นิปฺผชฺชิสฺสติ, เอวเมว อิมินา การเณน อายตึ อวสฺสํ ภิชฺชิสฺสติ, โส จ โข กลหวเสน น สงฺฆเภทวเสน, ตสฺมา ‘‘ภินฺโน’’ติ วุตฺตํ. สมฺภมอตฺถวเสน เจตฺถ อาเมฑิตํ เวทิตพฺพํ.

၄၅၃. ‘သံဃာကွဲပြားပြီ၊ သံဃာကွဲပြားပြီ’ ဟူသော ဤစကား၌ သံဃာသည် အမှန်တကယ် မကွဲပြားသေးပေ။ သို့သော်လည်း မိုးရွာသွန်းပြီးသောအခါ ‘ယခုအခါ ကောက်စပါး ပြီးစီးပြီ’ ဟု ပြောဆိုကြသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကောက်စပါးသည် မချွတ်ဧကန် ပြီးစီးလတ္တံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ဤအကြောင်းကြောင့် နောင်အခါ၌ သံဃာသည် မချွတ်ဧကန် ကွဲပြားလတ္တံ့။ ထိုသို့ ကွဲပြားရာ၌လည်း ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကွဲပြားခြင်းသာ ဖြစ်၍ သံဃဘေဒကကံဖြင့် ကွဲပြားခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မချွတ်ဧကန် ကွဲပြားတော့မည်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ကွဲပြားပြီ’ ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ‘ဘိန္နော’ ဟု နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ (အာမေဍိတ်) ဆိုခြင်းကို အလျင်အမြန်ဖြစ်သော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။

๔๕๔. เอตมตฺถํ [Pg.432] ภาสิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ กสฺมา เอวํ ภาสิตฺวา ปกฺกามิ? สเจ หิ ภควา อุกฺเขปเก วา ‘‘อการเณ ตุมฺเหหิ โส ภิกฺขุ อุกฺขิตฺโต’’ติ วเทยฺย, อุกฺขิตฺตานุวตฺตเก วา ‘‘ตุมฺเห อาปตฺตึ อาปนฺนา’’ติ วเทยฺย, ‘‘เอเตสํ ภควา ปกฺโข, เอเตสํ ภควา ปกฺโข’’ติ วตฺวา อาฆาตํ พนฺเธยฺยุํ, ตสฺมา ตนฺติเมว ฐเปตฺวา เอตมตฺถํ ภาสิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ.

၄၅၄. ‘ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မိန့်တော်မူပြီးလျှင် နေရာမှထ၍ ကြွသွားတော်မူ၏’ ဟူရာ၌ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးမှ ကြွသွားတော်မူသနည်း။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် နှင်ထုတ်သောရဟန်းတို့ကို ‘သင်တို့သည် အကြောင်းမဟုတ်ဘဲ (မမှန်ကန်သော အကြောင်းကြောင့်) ထိုရဟန်းကို နှင်ထုတ်အပ်ပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူအံ့၊ သို့မဟုတ် နှင်ထုတ်ခြင်းခံရသူ၏ နောက်လိုက်ရဟန်းတို့ကို ‘သင်တို့သည် အာပတ်သင့်ကုန်ပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူအံ့၊ ထိုသို့ မိန့်တော်မူပါက ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူတို့ဘက်က ဖြစ်သည်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူတို့၏ အသင်းအပင်းတည်း’ ဟု ပြောဆိုကာ ရန်ငြိုးဖွဲ့ကြကုန်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ပါဠိတော်အစဉ် (တရားလမ်းစဉ်) ကိုသာ ထားတော်မူခဲ့ပြီး၊ ဤပါဠိတော်၌လာသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မိန့်တော်မူကာ နေရာမှထ၍ ကြွသွားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

๔๕๕. อตฺตนา วา อตฺตานนฺติ เอตฺถ โย สงฺเฆน อุกฺเขปนียกตานํ อธมฺมวาทีนํ ปกฺเข นิสินฺโน ‘‘ตุมฺเห กึ ภณถา’’ติ เตสญฺจ อิตเรสญฺจ ลทฺธึ สุตฺวา ‘‘อิเม อธมฺมวาทิโน, อิตเร ธมฺมวาทิโน’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทติ, อยํ เตสํ มชฺเฌ นิสินฺโนว เตสํ นานาสํวาสโก โหติ, กมฺมํ โกเปติ, อิตเรสมฺปิ หตฺถปาสํ อนาคตตฺตา โกเปติ. เอวํ อตฺตนา วา อตฺตานํ นานาสํวาสกํ กโรติ. สมานสํวาสกนฺติ เอตฺถาปิ โย อธมฺมวาทีนํ ปกฺเข นิสินฺโน ‘‘อธมฺมวาทิโน อิเม, อิตเร ธมฺมวาทิโน’’ติ เตสํ มชฺฌํ ปวิสติ, ยตฺถ วา ตตฺถ วา ปน ปกฺเข นิสินฺโน ‘‘อิเม ธมฺมวาทิโน’’ติ คณฺหาติ, อยํ อตฺตนา วา อตฺตานํ สมานสํวาสกํ กโรตีติ เวทิตพฺโพ.

၄၅၅. ‘မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်း မိမိကို’ ဟူသော ဤစကား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် သံဃာက ဥက္ခေပနီယကံပြုထားသော အဓမ္မဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဘက်၌ ထိုင်နေလျက် ‘အရှင်ဘုရားတို့ အဘယ်သို့ ပြောဆိုကြပါသနည်း’ ဟု မေးမြန်း၍ ထိုဥက္ခေပနီယကံပြုခံရသူတို့၏ အယူဝါဒကိုလည်းကောင်း၊ အခြားသော ဥက္ခေပကပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အယူဝါဒကိုလည်းကောင်း ကြားနာရသဖြင့် ‘ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အဓမ္မဝါဒီများ ဖြစ်ကြသည်၊ အခြားသူတို့သည်ကား ဓမ္မဝါဒီများ ဖြစ်ကြသည်’ ဟု စိတ်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဥက္ခေပနီယကံပြုခံရသူတို့၏ အလယ်၌ ထိုင်နေလျက်ပင်လျှင် ထိုသူတို့နှင့် ကွဲပြားသော သံဝါသရှိသူ ဖြစ်သွား၏၊ သံဃကံကို ပျက်စေ၏။ အခြားသော ဥက္ခေပကပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဟတ္ထပါသ်သို့လည်း မရောက်သောကြောင့် သံဃကံကို ပျက်စေ၏။ ဤသို့ဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မိမိကိုယ်ကို ကွဲပြားသော သံဝါသရှိသူဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာရောက်၏။ ‘တူညီသော သံဝါသရှိသူကို’ ဟူသော ဤစကား၌လည်း အကြင်ရဟန်းသည် အဓမ္မဝါဒီတို့၏ ဘက်၌ ထိုင်နေလျက် ‘ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အဓမ္မဝါဒီများ ဖြစ်ကြသည်၊ အခြားသူတို့သည် ဓမ္မဝါဒီများ ဖြစ်ကြသည်’ ဟု သိရှိသဖြင့် ထိုဓမ္မဝါဒီတို့၏ အလယ်သို့ ဝင်ရောက်သွား၏။ သို့မဟုတ် တစ်နေရာရာသော အစုအဝေး၌ ထိုင်နေလျက် ‘ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဓမ္မဝါဒီများ ဖြစ်ကြသည်’ ဟု ယူဆ၏။ ဤရဟန်းကို မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မိမိကိုယ်ကို တူညီသော သံဝါသရှိသူဖြစ်အောင် ပြုလုပ်သူဟူ၍ သိအပ်၏။

๔๕๖. กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ เอตฺถ กาเยน ปหรนฺตา กายกมฺมํ อุปทํเสนฺติ, ผรุสํ วทนฺตา วจีกมฺมํ อุปทํเสนฺตีติ เวทิตพฺพา. หตฺถปรามาสํ กโรนฺตีติ โกธวเสน หตฺเถหิ อญฺญมญฺญํ ปรามสนํ กโรนฺติ. อธมฺมิยายมาเนติ อธมฺมิยานิ กิจฺจานิ กุรุมาเน. อสมฺโมทิกาวตฺตมานายาติ อสมฺโมทิกาย วตฺตมานาย. อยเมว วา ปาโฐ. สมฺโมทนกถาย อวตฺตมานายาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา น อญฺญมญฺญนฺติ เอตฺถ ทฺเว ปนฺติโย กตฺวา อุปจารํ มุญฺจิตฺวา นิสีทิตพฺพํ, ธมฺมิยายมาเน ปน สมฺโมทิกาย วตฺตมานาย อาสนนฺตริกาย นิสีทิตพฺพํ, เอเกกํ อาสนํ อนฺตรํ กตฺวา นิสีทิตพฺพํ.

၄၅၆. ‘ကာယကံ၊ ဝစီကံ’ ဟူသော ဤစကား၌ ကိုယ်ဖြင့် ပုတ်ခတ်ခြင်းဖြင့် ကာယကံကို ပြကြကုန်သော ရဟန်းတို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဝစီကံကို ပြကြကုန်သော ရဟန်းတို့ဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်ကုန်၏။ ‘လက်ဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏’ ဟူရာ၌ အမျက်ဒေါသ၏အစွမ်းဖြင့် လက်တို့ဖြင့် အချင်းချင်း သုံးသပ်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ‘တရားနှင့်မလျော်သော ကိစ္စကို ပြုလတ်သော်’ ဟူသည်မှာ တရားနှင့်မညီသော အမှုကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်နေကြစဉ်ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မဖြစ်စေတတ်သော စကားသည် ဖြစ်လတ်သော်’ ဟူသည်မှာ ‘အသမ္မောဒိကာယ ဝတ္တမာနာယ’ ဟူသော ဤပါဌ်သည်ပင်လျှင် ပါဠိတော်ရင်း ဖြစ်၏။ ဝမ်းမြောက်ကြောင်းစကား မဖြစ်လတ်သော် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ဤမျှလောက်သော အခွင့်ဖြင့် အချင်းချင်း မထိစပ်ဘဲ’ ဟူသော ဤစကား၌ သံဃာအစဉ် နှစ်တန်းပြုလုပ်၍ ဥပစာကို လွှတ်ကာ ထိုင်နေအပ်၏။ တရားနှင့်လျော်သော ကိစ္စကို ပြုလတ်သော်လည်းကောင်း၊ ဝမ်းမြောက်ကြောင်း စကားသည် ဖြစ်လတ်သော်လည်းကောင်း နေရာနှစ်ခုတို့၏အကြား နေရာတစ်ခုကို ချန်ထားလျက် ထိုင်နေအပ်၏။ နေရာတစ်ခုချင်းစီကို အကြားပြု၍ ထိုင်နေအပ်၏။

๔๕๗-๔๕๘. มา ภณฺฑนนฺติอาทีสุ ‘‘อกตฺถา’’ติ ปาฐเสสํ คเหตฺวา ‘‘มา ภณฺฑนํ อกตฺถา’’ติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อธมฺมวาทีติ อุกฺขิตฺตานุวตฺตเกสุ อญฺญตโร. อยํ ปน ภิกฺขุ ภควโต อตฺถกาโม, อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย [Pg.433] ‘‘อิเม ภิกฺขู โกธาภิภูตา สตฺถุ วจนํ น คณฺหนฺติ, มา ภควา เอเต โอวทนฺโต กิลมิตฺถา’’ติ ตสฺมา เอวมาห. ภควา ปน ‘‘ปจฺฉาปิ สญฺญํ ลภิตฺวา โอรมิสฺสนฺตี’’ติ เตสํ อนุกมฺปาย อตีตวตฺถุํ อาหริตฺวา กเถสิ. ตตฺถ อนตฺถโตติ อนตฺโถ อโต; เอตสฺมา เม ปุริสา อนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อนตฺถโตติ อนตฺถโท. เสสํ ปากฏเมว.

၄၅၇-၄၅၈. ‘မား ဘဏ္ဍနံ’ အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ ‘အကတ္ထ’ ဟူသော ပါဌ်အကြွင်းကို ယူ၍ ‘သင်တို့သည် ရှေးဦးစွာ ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းကို မပြုကြကုန်လင့်’ ဟု ဤသို့ အနက်ကို ရှုအပ်၏။ ‘အဓမ္မဝါဒီ’ ဟူသည်မှာ ဥက္ခေပနီယကံ အပြုခံရသော ရဟန်းတို့၏ နောက်လိုက်ရဟန်းတို့အနက် တစ်ပါးပါးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသူ ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်း၏ အလိုဆန္ဒမှာ ‘ဤရဟန်းတို့သည် အမျက်ဒေါသ လွှမ်းမိုးခံရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို မလိုက်နာကြကုန်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ကို ဆုံးမတော်မူခြင်းဖြင့် ပင်ပန်းတော်မမူပါစေလင့်’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ‘အာဂမေတု ဘန္တေ’ အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ‘နောင်အခါ၌လည်း သတိတရား ရရှိ၍ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟု ကြံစည်တော်မူသဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အပေါ်၌ ကရုဏာတော်ကြောင့် အတိတ်ဝတ္ထုကို ဆောင်၍ ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုအတိတ်ဝတ္ထု၌ ‘အနတ္ထတော’ ဟူသည်မှာ ဤသူကြောင့် ငါ့အား စီးပွားမဲ့ခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် ‘အနတ္ထတော’ ဟူသည်မှာ စီးပွားမဲ့ကို ပေးမည့်သူ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့သည် ထင်ရှားကုန်၏။

๔๖๔. ปุถุสทฺโทติอาทิคาถาสุ ปน ปุถุ มหา สทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท. สมชโนติ สมาโน เอกสทิโส ชโน; สพฺโพ จายํ ภณฺฑนการโกชโน สมนฺตโต สทฺทนิจฺฉารเณน ปุถุสทฺโท เจว สทิโส จาติ วุตฺตํ โหติ. น พาโล โกจิ มญฺญถาติ ตตฺถ โกจิ เอโกปิ ‘‘อหํ พาโล’’ติ น มญฺญิตฺถ; สพฺเพปิ ปณฺฑิตมานิโนเยว. นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุนฺติ โกจิ เอโกปิ ‘‘อหํ พาโล’’ติ จ น มญฺญิตฺถ; ภิยฺโย จ สงฺฆสฺมึ ภิชฺชมาเน อญฺญมฺปิ เอกํ ‘‘มยฺหํ การณา สงฺโฆ ภิชฺชตี’’ติ อิทํ การณํ น มญฺญิตฺถาติ อตฺโถ.

၄၆၄. ‘ပုထုသဒ္ဒေါ’ အစရှိသော ဂါထာတို့၌ ‘ပုထုသဒ္ဒေါ’ ဟူသည်မှာ ကျယ်လောင်သော သို့မဟုတ် ကြီးစွာသော အသံရှိသော အစုအဝေး ဖြစ်၏။ ‘သမဇနော’ ဟူသည်မှာ ခိုက်ရန်ဖြစ်ရာ၌ အဇ္ဈာသယ အချင်းချင်း တူမျှသော ရဟန်းအပေါင်းတည်း။ ခိုက်ရန်ပြုတတ်သော ဤရဟန်းအပေါင်းအားလုံးသည် ပတ်ဝန်းကျင်မှ ကျယ်လောင်စွာ အော်ဟစ်ကြသဖြင့် ကျယ်သော အသံရှိကြသည်လည်းကောင်း၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်ရန် အလိုတူကြသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘န ဗာလော ကောစိ မညထာ’ ဟူရာ၌ ထိုရဟန်းအပေါင်းတွင် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်းမျှလည်း ‘ငါသည် လူမိုက်ဖြစ်၏’ ဟု မမှတ်ထင်ချေ၊ အားလုံးတို့သည် မိမိကိုယ်ကို ပညာရှိဟုသာ မှတ်ထင်ကြကုန်၏။ ‘နာညံ ဘိယျော အမညရုံ’ ဟူရာ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှလည်း ‘ငါသည် လူမိုက်ဖြစ်၏’ ဟု မမှတ်ထင်သည်သာမက သံဃာတော်များ ကွဲပြားနေကြစဉ်အတွင်း ‘ငါ့ကြောင့် သံဃာကွဲပြားရသည်’ ဟု ဤအကြောင်းရင်းကိုလည်း တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ သိနားမလည်ကြချေ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

ปริมุฏฺฐาติ ปริมุฏฺฐสฺสติโน. วาจาโคจรภาณิโนติ ราการสฺส รสฺสาเทโส กโต, วาจาโคจรา น สติปฏฺฐานาทิโคจรา. ภาณิโน จ กถํ ภาณิโน? ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามํ ยาว มุขํ ปสาเรตุํ อิจฺฉนฺติ, ตาว ปสาเรตฺวา ภาณิโน, เอโกปิ สงฺฆคารเวน มุขสงฺโกจํ น กโรตีติ อตฺโถ. เยน นีตาติ เยน กลเหน อิมํ นิลฺลชฺชภาวํ นีตา. น ตํ วิทูติ น ตํ ชานนฺติ, ‘‘เอวํ สาทีนโว อย’’นฺติ.

‘ပရိမုဋ္ဌာ’ ဟူသည်မှာ သတိတရား ကင်းလွတ် ပျောက်ဆုံးနေကြကုန်သော ဟူလို။ ‘ဝါစာဂေါစရဘာဏိနော’ ဟူရာ၌ ‘ရာ’ အက္ခရာကို ရဿပြုထား၏။ သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ စကားပြောဆိုခြင်း၌သာ ကျက်စားလေ့ရှိကြကုန်၏။ မည်သို့ ပြောဆိုကြသနည်းဟူမူ ‘ယာဝိစ္ဆန္တိ မုခါယာမံ’ ဟူသည်မှာ ပါးစပ်ကို ဖြဲ၍ ပြောဆိုလိုသလောက် ပါးစပ်ကို ဖွင့်ဟကာ ပြောဆိုလေ့ရှိကြကုန်၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှလည်း သံဃာတော်ကို ရိုသေခြင်းကြောင့် နှုတ်ကို စောင့်စည်းခြင်း မပြုကြချေ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ယေန နီတာ’ ဟူသည်မှာ အကြင်ခိုက်ရန် ငြင်းခုံခြင်းသည် ဤကဲ့သို့ အရှက်မရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်အောင် ပို့ဆောင်အပ်ကုန်၏။ ‘န တံ ဝိဒူ’ ဟူသည်မှာ ‘ဤငြင်းခုံခြင်းသည် ဤမျှလောက်သော အပြစ်ဒုက္ခနှင့် တကွဖြစ်၏’ ဟု ထိုငြင်းခုံခြင်း၏ ဆိုးကျိုးကို မသိကြကုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

เย จ ตํ อุปนยฺหนฺตีติ ตํ ‘‘อกฺโกจฺฉิ มํ, อวธิ ม’’นฺติอาทิกํ อาการํ เย จ อุปนยฺหนฺติ. สนนฺตโนติ โปราโณ.

“ဤသူသည် ငါ့ကို ဆဲရေးဖူးပြီ၊ ငါ့ကို ညှဉ်းဆဲပုတ်ခတ်ဖူးပြီ” စသည်ဖြင့် ထိုရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း အခြင်းအရာကို အကြင်သူတို့သည် ဖွဲ့ကြကုန်၏။ ‘သနန္တနော’ ဟူသည်မှာ ရှေးဟောင်းထုံးစံ သို့မဟုတ် ရှေး၌ဖြစ်သော သဘောတည်း။

ปเรติ ปณฺฑิเต ฐเปตฺวา ตโต อญฺเญ ภณฺฑนการกา ปเร นาม. เต เอตฺถ สงฺฆมชฺเฌ กลหํ กโรนฺตา ‘‘มยํ ยมามเส อุปยมาม; สตตํ สมิตํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ น ชานนฺติ. เย จ ตตฺถ วิชานนฺตีติ เย ตตฺถ ปณฺฑิตา ‘‘มยํ มจฺจุสมีปํ คจฺฉามา’’ติ วิชานนฺติ. ตโต [Pg.434] สมฺมนฺติ เมธคาติ เอวญฺหิ เต ชานนฺตา โยนิโสมนสิการํ อุปฺปาเทตฺวา เมธคานํ กลหานํ วูปสมาย ปฏิปชฺชนฺติ.

‘ပရေ’ ဟူသည်မှာ ပညာရှိတို့ကို ချန်ထား၍ ထိုမှတစ်ပါးခြားသော ငြင်းခုံခြင်းကို ပြုတတ်သူတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် ဤသံဃာ့အလယ်၌ ခိုက်ရန်ပြုနေကြစဉ် “ငါတို့သည် အချင်းချင်း ရှောင်ရှားဖဲခွာလျက် အစဉ်မပြတ် သေမင်း၏အထံသို့ သွားနေကြရသည်” ဟု မသိကြကုန်။ ‘ယေ စ တတ္ထ ဝိဇာနန္တိ’ ဟူသည်မှာ ထိုသံဃာ့အလယ်ရှိ ပညာရှိတို့သည် “ငါတို့သည် သေမင်း၏အနီးသို့ သွားနေကြရသည်” ဟု သိကြကုန်၏။ ‘တတော သမ္မန္တိ မေဓဂါ’ ဟူသည်မှာ ထိုသို့ သိကြသော ပညာရှိတို့သည် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဖြစ်စေ၍ ခိုက်ရန်တို့ကို ငြိမ်းအေးစေရန် ကျင့်ကြကုန်၏။

อฏฺฐิจฺฉินฺนาติ อยํ คาถา พฺรหฺมทตฺตญฺจ ทีฆาวุกุมารญฺจ สนฺธาย วุตฺตา. เตสมฺปิ โหติ สงฺคติ, กสฺมา ตุมฺหากํ น โหติ, เยสํ โว เนว มาตาปิตูนํ อฏฺฐีนิ ฉินฺนานิ, น ปาณา หตา, น ควาสฺสธนานิ หฏานีติ.

‘အဋ္ဌိစ္ဆိန္နာ’ ဟု စတင်သော ဤဂါထာကို ဗြဟ္မဒတ်မင်းနှင့် ဒီဃာဝုမင်းသားတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုမင်းနှင့် မင်းသားတို့၌ပင် ပေါင်းဆုံသင့်မြတ်ခြင်းသည် ဖြစ်သေး၏။ သင်တို့၏ မိဘတို့၏ အရိုးများကိုလည်း မဖြတ်အပ်၊ အသက်ကိုလည်း မသတ်အပ်၊ နွား၊ မြင်း၊ ရတနာတို့ကိုလည်း မလုယူအပ်ပါဘဲလျက် အဘယ်ကြောင့် သင်တို့၌ ပေါင်းဆုံသင့်မြတ်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သနည်း (ဟု အနက်ရ၏)။

สเจ ลเภถาติอาทิคาถา ปณฺฑิตสหายสฺส จ พาลสหายสฺส จ วณฺณาวณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา. อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ ปากฏปริสฺสเย จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา เตน สทฺธึ อตฺตมโน สติมา จเรยฺย.

‘သစေ လဘေထ’ အစရှိသော ဂါထာကို လိမ္မာသော အပေါင်းအဖော်၏ ကျေးဇူးနှင့် မိုက်သော အပေါင်းအဖော်၏ အပြစ် (ကျေးဇူးမဲ့) ကို ပြသရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ‘အဘိဘုယျ သဗ္ဗာနိ ပရိဿယာနိ’ ဟူသည်မှာ ထင်ရှားသော ဘေးရန်များ (ခြင်္သေ့၊ သစ်၊ ကျား စသည်) နှင့် ဖုံးကွယ်သော ဘေးရန်များ (ရာဂ၊ ဒေါသ စသည်) ကို လွှမ်းမိုး၍ ထိုလိမ္မာသော အပေါင်းအဖော်နှင့်အတူ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်စွာ သတိရှိလျက် လှည့်လည်နေထိုင်ရာ၏။

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตนฺติ ยถา อตฺตโน วิชิตํ รฏฺฐํ มหาชนกราชา จ อรินฺทมมหาราชา จ ปหาย เอกกา จรึสุ; เอวํ จเรยฺยาติ อตฺโถ. มาตงฺครญฺเญว นาโคติ มาตงฺโค อรญฺเญ นาโคว. มาตงฺโคติ หตฺถี วุจฺจติ; นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมตํ. ยถา หิ มาตุโปสโก มาตงฺคนาโค อรญฺเญ เอโก จริ, น จ ปาปานิ อกาสิ. ยถา จ ปาลิเลยฺยโก, เอวํ เอโก จเร, น จ ปาปานิ กยิราติ วุตฺตํ โหติ.

‘ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတံ’ ဟူသည်မှာ မဟာဇနကမင်းနှင့် အရိန္ဒမမင်းမြတ်တို့သည် မိမိတို့ အောင်နိုင်အပ်ပြီးသော တိုင်းနိုင်ငံကို စွန့်လွှတ်ကာ တစ်ယောက်တည်း လှည့်လည်နေထိုင်ခဲ့ကြသကဲ့သို့ ထိုအတူ လှည့်လည်နေထိုင်ရာ၏ ဟု အနက်ရသည်။ ‘မာတင်္ဂရညေဝ နာဂေါ’ ဟူသည်မှာ တော၌ ကြီးမားသော ဆင်ပြောင်ကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ‘မာတင်္ဂ’ ဟု ဆင်ကို ခေါ်သည်။ ‘နာဂ’ ဟူသော ဤစကားသည် အကြီးအမြတ်ကို ဟောသော စကားတည်း။ အမိကို လုပ်ကျွေးသော မာတင်္ဂဆင်ပြောင်ကြီးသည် တော၌ တစ်စီးတည်း လှည့်လည်နေထိုင်၍ မကောင်းမှုကို မပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပါလိလေယျက ဆင်ပြောင်ကြီးသည် တော၌ တစ်စီးတည်း လှည့်လည်နေထိုင်၍ မကောင်းမှုကို မပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုနည်းတူစွာ တစ်ယောက်တည်း လှည့်လည်နေထိုင်ရာ၏၊ မကောင်းမှုတို့ကိုလည်း မပြုရာ ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။

ปาลิเลยฺยกคมนกถา

ပါလိလေယျကတောသို့ ကြွတော်မူခန်းစကား။

๔๖๗. ปาลิเลยฺยเก วิหรติ รกฺขิตวนสณฺเฑติ ปาลิเลยฺยกํ อุปนิสฺสาย รกฺขิตวนสณฺเฑ วิหรติ. หตฺถินาโคติ มหาหตฺถี. หตฺถิกลเภหีติ หตฺถิโปตเกหิ. หตฺถิจฺฉาเปหีติ ขีรูปเกหิ ทหรโปตเกหิ. ฉินฺนคฺคานีติ เตหิ ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺเตหิ ฉินฺนคฺคานิ ขายิตาวเสสานิ ขาณุสทิสานิ ติณานิ ขาทติ. โอภคฺโคภคฺคนฺติ เตน หตฺถินาเคน อุจฺจฏฺฐานโต ภญฺชิตฺวา ภญฺชิตฺวา ปาติตํ. อสฺส สาขาภงฺคนฺติ เอตสฺส สนฺตกํ สาขาภงฺคํ เต ขาทนฺติ. อาวิลานีติ เตหิ ปฐมตรํ โอตริตฺวา ปิวนฺเตหิ อาลุลิตานิ กทฺทโมทกานิ ปิวติ. โอคาหาติ ติตฺถโต.

၄၆၇. ‘ပါလိလေယျကေ ဝိဟရတိ ရက္ခိတဝနသဏ္ဍေ’ ဟူသည်မှာ ပါလိလေယျကရွာကို မှီပြု၍ ရက္ခိတတောအုပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ ဟူလို။ ‘ဟတ္ထိနာဂေါ’ ဟူသည်မှာ ဆင်ပြောင်ကြီး ဖြစ်သည်။ ‘ဟတ္ထိကဠဘေဟိ’ ဟူသည်မှာ ဆင်ပေါက်ကြီးတို့နှင့် လည်းကောင်း၊ ‘ဟတ္ထိစ္ဆာပေဟိ’ ဟူသည်မှာ နို့ရည်စို့ဆဲဖြစ်သော ဆင်ပေါက်ငယ်လေးတို့နှင့် လည်းကောင်း။ ‘ဆိန္နဂ္ဂါနိ’ ဟူသည်မှာ ထိုဆင်တို့သည် ရှေ့ကသွားနှင့်လျက် အဖျားကို ဖြတ်တောက်ကာ ကိုက်စားကြွင်းကျန်သော အငုတ်ကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသော မြက်တို့ကို စားရခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဩဘဂ္ဂေါဘဂ္ဂံ’ ဟူသည်မှာ ထိုဆင်ပြောင်ကြီးသည် အထက်အရပ်မှ ချိုးဖဲ့ကာ ချပေးအပ်သော သစ်ကိုင်းသစ်ခက်များကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဿ သာခါဘင်္ဂံ’ ဟူသည်မှာ ဤဆင်ပြောင်ကြီး၏ သစ်ခက်များကို ထိုဆင်တို့က စားပစ်ကြသည်။ ‘အာဝိလာနိ’ ဟူသည်မှာ ထိုဆင်တို့က ရေထဲသို့ အရင်ဆင်း၍ သောက်ကြသဖြင့် ညွန်များထကာ နောက်ကျုနေသော ရေကို သောက်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဩဂါဟာ’ ဟူသည်မှာ ရေဆိပ်မှ သက်ဆင်းခြင်းတည်း။

นาคสฺส นาเคนาติ หตฺถินาคสฺส พุทฺธนาเคน. อีสาทนฺตสฺสาติ รถอีสาสทิสทนฺตสฺส. ยเทโก รมตี วเนติ ยสฺมา พุทฺธนาโค วิย อยมฺปิ หตฺถินาโค เอโก ปวิวิตฺโต วเน รมติ; ตสฺมาสฺส นาคสฺส [Pg.435] นาเคน จิตฺตํ สเมติ, เอกีภาวรติยา เอกสทิสํ โหตีติ อตฺโถ.

‘နာဂဿ နာဂေန’ ဟူသည်မှာ ဆင်ပြောင်ကြီး၏စိတ်သည် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့် ညှိနှိုင်းညီညွတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဤသာဒန္တဿ’ ဟူသည်မှာ ရထားလှည်းသန်နှင့် တူသော အစွယ်နှစ်ချောင်း ရှိသော (ဆင်ပြောင်ကြီး) ကို ဆိုသည်။ ‘ယဒေကော ရမတီ ဝနေ’ ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီးကဲ့သို့ ဤဆင်ပြောင်ကြီးသည်လည်း တစ်စီးတည်း အပေါင်းအဖော်ကင်းဆိတ်လျက် တော၌ မွေ့လျော်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဆင်ပြောင်ကြီး၏ စိတ်သည် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီး၏ စိတ်နှင့် တစ်ယောက်တည်း မွေ့လျော်ခြင်း၌ ထပ်တူညီမျှ ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရသည်။

ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวาติ เอตฺถ เตมาสํ ภควา ตตฺถ วิหาสีติ เวทิตพฺโพ. เอตฺตาวตา โกสมฺพเกหิ กิร อุพฺพาฬฺโห ภควา เตมาสํ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วสีติ สพฺพตฺถ กถา ปตฺถฏา อโหสิ.

‘ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရိတွာ’ ဟူသော စကား၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရက္ခိတတောအုပ်၌ ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ကောသမ္ဗီမြို့နေ ရဟန်းတို့၏ ငြင်းခုံမှုကြောင့် နှောင့်ယှက်အပ်သဖြင့် သုံးလပတ်လုံး တောသို့ ဝင်တော်မူ၍ သီတင်းသုံးတော်မူရသတတ် ဟု အရပ်ရပ်၌ သတင်းစကား ပျံ့နှံ့သွားခဲ့လေသည်။

อถ โข โกสมฺพกา อุปาสกาติ อถ โข อิมํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา โกสมฺพิวาสิโน อุปาสกา.

‘အထ ခေါ ကောသမ္ဗကာ ဥပါသကာ’ ဟူသည်မှာ ထိုအခါ ထိုစကားကို ကြားသိရ၍ ကောသမ္ဗီမြို့၌ နေကြသော ဥပါသကာတို့သည် တိုင်ပင်ကြကုန်၏။

อฏฺฐารสวตฺถุกถา

တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော သံဃာကွဲပြားကြောင်းဝတ္ထုစကား။

๔๖๘. อธมฺมํ ธมฺโมติอาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก วณฺณยิสฺสาม.

၄၆၈. ‘အဓမ္မံ ဓမ္မော’ အစရှိသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော သံဃာကွဲပြားကြောင်း (ဘေဒကရ) ဝတ္ထုတို့ကို သံဃဘေဒကခန္ဓက၌ ဖွင့်ပြပါအံ့။

๔๗๕. ตํ อุกฺขิตฺตกํ ภิกฺขุํ โอสาเรตฺวาติ ตํ คเหตฺวา สีมํ คนฺตฺวา อาปตฺตึ เทสาเปตฺวา กมฺมวาจาย โอสาเรตฺวา. ตาวเทว อุโปสโถติ ตํทิวสเมว อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตนเยเนว สามคฺคีอุโปสโถ กาตพฺโพ.

၄၇၅. ‘တံ ဥᱠ္ခိတ္တကံ ဘိက္ခုံ ဩသာရေတွာ’ ဟူသည်မှာ ထိုနှင်ထုတ်အပ်သော (ဥက္ခိတ္တက) ရဟန်းကို ခေါ်ဆောင်ကာ သိမ်သို့သွား၍ အာပတ်ဖြေစေပြီးလျှင် ကမ္မဝါစာဖြင့် သံဃာ့ဘောင်သို့ ပြန်လည်သွင်းပေး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တာဝဒေဝ ဥပေါသထော’ ဟူသည်မှာ ထိုသံဃာညီညွတ်သော နေ့၌ပင် ဥပေါသထခန္ဓက၌ ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီးသည့်အတိုင်း သာမဂ္ဂီဥပုသ်ကို ပြုရမည်။

๔๗๖. อมูลา มูลํ คนฺตฺวาติ น มูลา มูลํ คนฺตฺวา; ตํ วตฺถุํ อวินิจฺฉินิตฺวาติ อตฺโถ. อยํ วุจฺจติ อุปาลิ สงฺฆสามคฺคี อตฺถาเปตา พฺยญฺชนูเปตาติ อตฺถโต อปคตา, ‘‘สงฺฆสามคฺคี’’ติ อิมํ ปน พฺยญฺชนมตฺตํ อุเปตา.

၄၇၆. ‘အမူလာ မူလံ ဂန္တွာ’ ဟူသည်မှာ အခြေအမြစ်မှ အခြေအမြစ်သို့ မလိုက်ဘဲ ထိုသံဃာကွဲပြားကြောင်း ဝတ္ထုကို မဆုံးဖြတ်ဘဲ ဟု အနက်ရသည်။ ‘အယံ ဝုစ္စတိ ဥပါလိ သံဃသာမဂ္ဂီ အတ္ထာပေတာ ဗျဉ္ဇနူပေတာ’ ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်မရှိဘဲ ‘သံဃသာမဂ္ဂီ’ (သံဃာညီညွတ်ခြင်း) ဟူသော အမည်ဗျည်းစကားမျှသာ ပါရှိသော ညီညွတ်ခြင်းမျိုးကို ဆိုလိုသည်။

๔๗๗. สงฺฆสฺส กิจฺเจสูติ สงฺฆสฺส กรณีเยสุ อุปฺปนฺเนสุ. มนฺตนาสูติ วินยมนฺตนาสุ. อตฺเถสุ ชาเตสูติ วินยอตฺเถสุ อุปฺปนฺเนสุ. วินิจฺฉเยสูติ เตสํเยว อตฺถานํ วินิจฺฉเยสุ. มหตฺถิโกติ มหาอุปกาโร. ปคฺคหารโหติ ปคฺคณฺหิตุํ วุตฺโต.

၄၇၇. ‘သံဃဿ ကိစ္စေသု’ ဟူသည်မှာ သံဃာတော်၏ ပြုဖွယ်ကိစ္စများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၌ လည်းကောင်း၊ ‘မန္တနာသု’ ဟူသည်မှာ ဝိနည်းအဆုံးအဖြတ် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၌ လည်းကောင်း၊ ‘အတ္ထေသု ဇာတေသု’ ဟူသည်မှာ ဝိနည်းအနက်အဓိပ္ပာယ်များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၌ လည်းကောင်း၊ ‘ဝိနိစ္ဆယေသု’ ဟူသည်မှာ ထိုဝိနည်းအနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၌ လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘မဟတ္ထိကော’ ဟူသည်မှာ များစွာသော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြုတတ်သောသူ (ရဟန်း) တည်း။ ‘ပဂ္ဂဟာရဟော’ ဟူသည်မှာ ချီးမြှောက်ထိုက်သောသူ ဖြစ်သည်။

อนานุวชฺโช ปฐเมน สีลโตติอาทิมฺหิเยว ตาว สีลโต น อุปวชฺโช. อเวกฺขิตาจาโรติ อเปกฺขิตาจาโร; อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการีติอาทินา นเยน อุปปริกฺขิตาจาโร. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘อปฺปฏิจฺฉนฺนาจาโร’’ติ วุตฺตํ.

‘အနာနုဝဇ္ဇော ပဌမေန သီလတော’ ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ အစဦး၌ပင် သီလအားဖြင့် မကဲ့ရဲ့ထိုက်သောသူ ဖြစ်သည်။ ‘အဝေက္ခိတာစာရော’ ဟူသည်မှာ ကြည့်ခြင်း၊ လှမ်းကြည့်ခြင်း စသည်တို့၌ သမ္ပဇဉ်ဖြင့် ဆင်ခြင်လေ့ရှိခြင်း စသည်ဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်အပ်သော အကျင့်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဋ္ဌကထာများ၌မူ ‘အပ္ပဋိစ္ဆန္နာစာရော’ (မဖုံးကွယ်အပ်သော အကျင့်ရှိသူ) ဟု ဆိုသည်။

วิสยฺหาติ [Pg.436] อภิภวิตฺวา. อนุยฺยุตํ ภณนฺติ อนุญฺญาตํ อนปคตํ ภณนฺโต. ยสฺมา หิ โส อนุยฺยุตํ ภณติ, อุสูยาย วา อคติคมนวเสน วา การณาปคตํ น ภณติ, ตสฺมา อตฺถํ น หาเปติ. อุสูยาย ปน อคติคมนวเสน วา ภณนฺโต อตฺถํ หาเปติ, การณํ น เทติ, ตสฺมา โส ปริสคโต ฉมฺภติ เจว เวธติ จ. โย อีทิโส น โหติ, อยํ ‘‘ปคฺคหารโห’’ติ ทสฺเสติ.

‘ဝိသယှာ’ ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုး၍ ဟူလို။ ‘အနုယျုတံ ဘဏန္တိ’ ဟူသည်မှာ ခွင့်ပြုအပ်သောစကား၊ အကြောင်းနှင့် လျော်ကန်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်းတည်း။ အကြင်ကြောင့် ထိုရဟန်းသည် ခွင့်ပြုအပ်သောစကားကို ပြောဆို၏၊ ငြူစူခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဂတိလိုက်စားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း အကြောင်းကင်းမဲ့သောစကားကို မပြောဆို၊ ထို့ကြောင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယုတ်လျော့စေခြင်းမရှိ။ သို့ရာတွင် ငြူစူခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဂတိလိုက်စားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ပြောဆိုသောရဟန်းသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယုတ်လျော့စေ၏၊ မှန်ကန်သောအကြောင်းပြချက်ကိုလည်း မပေးနိုင်၊ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းသည် ပရိသတ်အလယ်သို့ ရောက်သောအခါ တောင့်တင်းခိုင်မာလျက် မှိုင်၍နေတတ်သလို တုန်လှုပ်လည်း တုန်လှုပ်တတ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ဤကဲ့သို့ မဖြစ်ပါမူ ထိုရဟန်းသည် ‘ချီးမြှောက်ခြင်းကို ခံထိုက်သူ’ ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။

กิญฺจ ภิยฺโย ‘‘ตเถว ปญฺห’’นฺติ คาถา, ตสฺสตฺโถ – ยถา จ อนุยฺยุตํ ภณนฺโต อตฺถํ น หาเปติ, ตเถว ปริสาย มชฺเฌ ปญฺหํ ปุจฺฉิโต สมาโน น เจว ปชฺฌายติ, น จ มงฺกุ โหติ. โย หิ อตฺถํ น ชานาติ, โส ปชฺฌายติ. โย วตฺตุํ น สกฺโกติ, โส มงฺกุ โหติ. โย ปน อตฺถญฺจ ชานาติ, วตฺตุญฺจ สกฺโกติ; โส น ปชฺฌายติ, น มงฺกุ โหติ. กาลาคตนฺติ กเถตพฺพยุตฺตกาเล อาคตํ. พฺยากรณารหนฺติ ปญฺหสฺส อตฺถานุโลมตาย พฺยากรณานุจฺฉวิกํ. วโจติ วทนฺโต; เอวรูปํ วจนํ ภณนฺโตติ อตฺโถ. รญฺเชตีติ โตเสติ. วิญฺญูปริสนฺติ วิญฺญูนํ ปริสํ.

ထို့ပြင် အဘယ်အရာကို ဆိုဦးမည်နည်း၊ ‘တထေဝ ပဥှံ’ အစရှိသော ဂါထာသည်ပင် ဆိုဖွယ်ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ခွင့်ပြုအပ်သောစကားကို ပြောဆိုသောရဟန်းသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မယုတ်လျော့စေသကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာပင် ပရိသတ်အလယ်၌ ပြဿနာမေးအပ်သော် တောင်တောင်အီအီ ကြံစည်လျက် မှိုင်၍လည်း မနေရ၊ မျက်နှာပျက်ယွင်းခြင်းလည်း မဖြစ်ရ။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိသောသူသည် မှိုင်၍နေရတတ်၏။ ဖြေဆိုရန် မစွမ်းနိုင်သောသူသည် မျက်နှာပျက်ယွင်းရတတ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း သိ၍ ဖြေဆိုခြင်းငှာလည်း စွမ်းနိုင်သောသူမူကား မှိုင်၍မနေ၊ မျက်နှာပျက်ယွင်းခြင်းလည်း မဖြစ်။ ‘ကာလာဂတံ’ ဟူသည်မှာ ဖြေဆိုသင့်လျော်သော ကာလ၌ ရောက်လာသော စကားကို ဆိုသည်။ ‘ဗျာကရဏာရဟံ’ ဟူသည်မှာ ပြဿနာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်နှင့် လျော်ညီသဖြင့် ဖြေဆိုရန် လျောက်ပတ်သောစကားတည်း။ ‘ဝစော’ ဟူသည်မှာ ပြောဆိုလျက် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘ရဉ္ဇေတိ’ ဟူသည်မှာ နှစ်သက်စေ၏။ ‘ဝိညူပရိသံ’ ဟူသည်မှာ ပညာရှိတို့၏ ပရိသတ်ကိုတည်း။

อาเจรกมฺหิ จ สเกติ อตฺตโน อาจริยวาเท. อลํ ปเมตุนฺติ วีมํสิตุํ ตํ ตํ การณํ ปญฺญาย ตุลยิตุํ สมตฺโถ. ปคุโณติ กตปริจโย ลทฺธาเสวโน. กเถตเวติ กเถตพฺเพ. วิรทฺธิโกวิโทติ วิรทฺธฏฺฐานกุสโล.

‘အာစေရကမှိ စ သကေ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဆရာ့ဝါဒ၌ ဟူလို။ ‘အလံ ပမေတုံ’ ဟူသည်မှာ ထိုထိုအကြောင်းအရာတို့ကို ပညာဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင် နှိုင်းချိန်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ခြင်းတည်း။ ‘ပဂုဏော’ ဟူသည်မှာ ပြုအပ်ပြီးသော အလေ့အကျင့်ရှိခြင်း၊ အဖန်ဖန် မှီဝဲဖူးခြင်းရှိခြင်းတည်း။ ‘ကထေတဗ္ဗေ’ ဟူသည်မှာ ပြောဆိုထိုက်သော အကြောင်းအရာ၌တည်း။ ‘ဝိရဒ္ဓိကောဝိဒေါ’ ဟူသည်မှာ ချွတ်ယွင်းချက် ဖြစ်ပေါ်လာသောနေရာ၌ ကျွမ်းကျင်သူ (သို့မဟုတ်) ချွတ်ယွင်းချက်ကို ကောင်းစွာသိသူ ဖြစ်သည်။

ปจฺจตฺถิกา เยน วชนฺตีติ อยํ คาถา ยาทิเส กเถตพฺเพ ปคุโณ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตา. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยาทิเสน กถิเตน ปจฺจตฺถิกา จ นิคฺคหํ คจฺฉนฺติ, มหาชโน จ สญฺญปนํ คจฺฉติ; สญฺญตฺตึ อวโพธนํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. ยญฺจ กเถนฺโต สกํ อาทายํ อตฺตโน อาจริยวาทํ น หาเปติ, ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ, ตทนุรูปํ อนุปฆาตกรํ ปญฺหํ พฺยากรมาโน ตาทิเส กเถตพฺเพ ปคุโณ โหตีติ.

"Paccatthikā yena vajanti" အစရှိသော ဤဂါထာကို အဘယ်ကဲ့သို့သော ပြောဆိုထိုက်သည့်စကား၌ ကျွမ်းကျင်သည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤဂါထာ၌ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏ — အကြင်သို့သော ပြောဆိုသောစကားကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူတို့သည်လည်း နှိမ်နင်းခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ များစွာသော လူအပေါင်းသည်လည်း နားလည်သဘောပေါက်ခြင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ အကြင်စကားကို ပြောဆိုသောသူသည် မိမိခံယူထားသော အယူဝါဒနှင့် မိမိဆရာ၏ဝါဒကို မဆုတ်ယုတ်စေဘဲ၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော အဓိကရိုဏ်းဝတ္ထုနှင့် လျော်ညီစွာ အခြားသူကို နှိပ်စက်ထိခိုက်မှုမရှိစေသော ပြဿနာကို ဖြေဆိုရာတွင် ထိုကဲ့သို့သော ပြောဆိုထိုက်သည့်စကား၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ทูเตยฺยกมฺเมสุ อลนฺติ อฏฺฐหิ ทูตงฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา สงฺฆสฺส ทูเตยฺยกมฺเมสุ สมตฺโถ. สุฏฺฐุ อุคฺคณฺหาตีติ สมุคฺคโห. อิทํ วุตฺตํ โหติ [Pg.437] – ยถา นาม อาหุนํ อาหุติปิณฺฑํ สมุคฺคณฺหนฺติ, เอวํ ปีติโสมนสฺสชาเตเนว เจตสา สงฺฆสฺส กิจฺเจสุ สมุคฺคโห, สงฺฆสฺสกิจฺเจสุ ตสฺส ตสฺส กิจฺจสฺส ปฏิคฺคาหโกติ อตฺโถ. กรํ วโจติ วจนํ กโรนฺโต. น เตน มญฺญตีติ เตน วจนกรเณน ‘‘อหํ กโรมิ, สงฺฆภารํ นิตฺถรามี’’ติ น มานาติมานํ ชปฺเปติ.

"Dūteyyakammesu alaṃ" ဟူသည်မှာ တမန်၏ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သံဃာ၏ တမန်လုပ်ငန်းတို့၌ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကောင်းစွာ သင်ယူတတ်သောကြောင့် "Samuggaho" မည်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ — ဥပမာအားဖြင့် ပေးလှူအပ်သော အလှူဆွမ်း (အာဟုနဆွမ်း) ကို ကောင်းစွာ ခံယူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ဖြင့် သံဃာ၏ ကိစ္စရပ်တို့၌ ကောင်းစွာဆောင်ရွက်ခြင်း၊ သံဃာ့ကိစ္စရပ်တို့တွင် ထိုထိုကိစ္စကို လက်ခံဆောင်ရွက်သူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "Karaṃ vaco" ဟူသည်မှာ စကားကို လိုက်နာဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "Na tena maññati" ဟူသည်မှာ ထိုသို့ စကားကို လိုက်နာဆောင်ရွက်ရခြင်းကြောင့် "ငါသည် ဆောင်ရွက်ရ၏၊ သံဃာ့တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရ၏" ဟု မာန၊ အတိမာနကို မဖြစ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

อาปชฺชติ ยาวตเกสุ วตฺถูสูติ ยตฺตเกสุ วตฺถูสุ อาปตฺตึ อาปชฺชมาโน อาปชฺชติ. โหติ ยถา จ วุฏฺฐิตีติ ตสฺสา จ อาปตฺติยา ยถา วุฏฺฐานํ โหติ. เอเต วิภงฺคาติ เยสุ วตฺถูสุ อาปชฺชติ, ยถา จ วุฏฺฐานํ โหติ, อิเมสํ อตฺถานํ โชตกา เอเต วิภงฺคา. อุภยสฺสาติ อุภเย อสฺส. สฺวาคตาติ สุฏฺฐุ อาคตา. อาปตฺติวุฏฺฐานปทสฺส โกวิโทติ อาปตฺติวุฏฺฐานการณกุสโล.

"Āpajjati yāvatakesu vatthūsu" ဟူသည်မှာ အကြင်မျှ အတိုင်းအရှည်ရှိကုန်သော (မေထုန်မှီဝဲခြင်း စသော) ဝတ္ထုတို့ကြောင့် အာပတ်သို့ ရောက်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Hoti yathā ca vuṭṭhiti" ဟူသည်မှာ ထိုအာပတ်မှလည်း (ဒေသနာကြားခြင်း၊ ပရိဝါသ်ဆောက်တည်ခြင်း စသော) အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ထမြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "Ete vibhaṅgā" ဟူသည်မှာ အကြင်ဝတ္ထုတို့ကြောင့် အာပတ်သို့ ရောက်ရခြင်း၊ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် အာပတ်မှ ထမြောက်ရခြင်း ဟူသော ဤအကြောင်းအရာတို့ကို ထွန်းပြတတ်ကုန်သော ဝိဘင်းနှစ်မျိုးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ "Ubhayassa" ဟူသည်မှာ ဤဝိဘင်းနှစ်ပါးလုံးသည် ထိုရဟန်း၏ နှုတ်၌ (နှုတ်တက်အာဂုံ ဆောင်ထားအပ်သည်) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Svāgatā" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ လာကုန်သည် (ကောင်းစွာ သင်ယူနှုတ်တက်ရပြီးဖြစ်သည်) ဟူလိုသည်။ "Āpattivuṭṭhānapadassa kovido" ဟူသည်မှာ အာပတ်မှ ထမြောက်ကြောင်း နည်းလမ်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်ဟူလိုသည်။

ยานิ จาจรนฺติ ยานิ จ ภณฺฑนการณาทีนิ อาจรนฺโต ตชฺชนียกมฺมาทิวเสน นิสฺสารณํ คจฺฉติ. โอสารณํ ตํวุสิตสฺส ชนฺตุโนติ ตํ วตฺตํ วุสิตสฺส ชนฺตุโน, ยา โอสารณา กาตพฺพา, เอตมฺปิ ชานาติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"Yāni cācaranti" ဟူသည်မှာ အကြင် ငြင်းခုံရန်ဖြစ်ခြင်း အစရှိသော အမှုတို့ကို ပြုကျင့်သောကြောင့် တဇ္ဇနီယကံ အစရှိသည်တို့ဖြင့် သံဃာ့ဘောင်မှ နှင်ထုတ်ခြင်းခံရသည်ကို ဆိုလိုသည်။ "Osāraṇaṃ taṃvusitassa jantuno" ဟူသည်မှာ ထိုကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်သုံးပြီးသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သံဃာ့ဘောင်သို့ ပြန်လည်သွင်းပေးရခြင်း ဖြစ်သည်၊ ဤနှင်ထုတ်ခြင်းနှင့် ပြန်လည်သွင်းခြင်း (နိဿာရဏကံနှင့် ဩသာရဏကံ) ကိုလည်း သိရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်အားလုံးတို့သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားလှပေသည်။

โกสมฺพกกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ကောသမ္ဗကခန္ဓကအဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

သမန္တပါသာဒိကာမည်သော ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌

มหาวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

မဟာဝဂ္ဂအဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

มหาวคฺค-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

မဟာဝဂ်အဋ္ဌကထာ ပြီးဆုံးပြီ။