นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

その世尊、阿羅漢、正等覚者に礼拝いたします。

วินยปิฏเก

律蔵において。

มหาวคฺค-อฏฺฐกถา

大品注（マハーヴァッガ・アッタカタ）。

๑. มหาขนฺธกํ

1. 大篇（マハーカーカンダカ）。

โพธิกถา

菩提講話（ボーディ・カター）。

อุภินฺนํ [Pg.233] ปาติโมกฺขานํ, สงฺคีติสมนนฺตรํ;

สงฺคายึสุ มหาเถรา, ขนฺธกํ ขนฺธโกวิทา.

（比丘・比丘尼の）両波羅提木叉（パーティモッカ）の結集の直後に、諸々の篇（カンダカ）に精通した大長老たちは、篇を結集した。

ยํ ตสฺส ทานิ สมฺปตฺโต, ยสฺมา สํวณฺณนากฺกโม;

ตสฺมา โหติ อยํ ตสฺส, อนุตฺตานตฺถวณฺณนา.

今、その釈義の順序が巡ってきたため、それゆえ、その篇の不明瞭な意味を解明するこの釈義が行われる。

ปทภาชนิเย อตฺถา, เยหิ เยสํ ปกาสิตา;

เต เจ ปุน วเทยฺยาม, ปริโยสานํ กทา ภเว.

もし、句分（パダバージャニヤ）においてすでに釈義された語の意味を、何らかの注釈の方法によって再び述べるならば、いつ（この注釈の）終了があるだろうか（決して終わることはない）。

อุตฺตานา เจว เย อตฺถา, เตสํ สํวณฺณนาย กึ;

อธิปฺปายานุสนฺธีหิ, พฺยญฺชเนน จ เย ปน.

すでに明白である意味については、それを解説することに何の益があろうか。しかし、意図や文脈、あるいは文言によって不明瞭なものについては（解説がなされる）。

อนุตฺตานา น เต ยสฺมา, สกฺกา ญาตุํ อวณฺณิตา;

เตสํเยว อยํ ตสฺมา, โหติ สํวณฺณนานโยติ.

不明瞭なものは、解説されなければ知ることができないため、それゆえ、まさにそれら（不明瞭な意味）についてのみ、この解説の理法が成されるのである。

๑. เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อุรุเวลายํ วิหรติ นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา เวรญฺชาย’’นฺติอาทีสุ วิย กรณวจเน วิเสสการณํ นตฺถิ, วินยํ ปตฺวา ปน กรณวจเนเนว อยมภิลาโป อาโรปิโตติ อาทิโต ปฏฺฐาย อารุฬฺหาภิลาปวเสเนเวตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอส นโย อญฺเญสุปิ อิโต ปเรสุ เอวรูเปสุ.

1. “その時、仏・世尊はウルヴェーラーのネーランジャラー川のほとり、菩提樹の下で、最初に悟りを開かれた”という箇所において、“その時、仏・世尊はヴェーランジャーに”などの他の経文と同様に、具格（第三格）を用いる特別な理由は特にない。しかし、律蔵の伝承において具格による表現が採用されたため、律の冒頭から結集者たちの言葉としてこのように述べられたと理解すべきである。これ以降の同様の形式の他の箇所についても、この理法が適用される。

กึ ปเนตสฺส วจเน ปโยชนนฺติ? ปพฺพชฺชาทีนํ วินยกมฺมานํ อาทิโต ปฏฺฐาย นิทานทสฺสนํ. ยา หิ ภควตา ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อิเมหิ ตีหิ [Pg.234] สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปท’’นฺติ (มหาว. ๓๔) เอวํ ปพฺพชฺชา เจว อุปสมฺปทา จ อนุญฺญาตา, ยานิ จ ราชคหาทีสุ อุปชฺฌายอุปชฺฌายวตฺตอาจริยอาจริยวตฺตาทีนิ อนุญฺญาตานิ, ตานิ อภิสมฺโพธึ ปตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ วีตินาเมตฺวา พาราณสิยํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อิมินา อนุกฺกเมน อิทญฺจิทญฺจ ฐานํ ปตฺวา อิมสฺมิญฺจ อิมสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตานีติ เอวเมเตสํ ปพฺพชฺชาทีนํ วินยกมฺมานํ อาทิโต ปฏฺฐาย นิทานทสฺสนํ เอตสฺส วจเน ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

さて、この言葉を述べることの目的は何か。それは、出家（パッバッジャー）などの律の諸行事について、当初からの縁起（ニダーナ）を示すことにある。実に、世尊によって“比丘たちよ、これら三つの帰依による出家と具足戒を許可する”というように出家と具足戒が許可され、また王舎城（ラージャガハ）等において許可された和尚（ウパッジャーヤ）やその義務、阿闍梨（アーチャリヤ）とその義務などの律の諸行事は、正覚に達し、菩提道場で七つの七日間を過ごし、波羅奈（バーラーナシー）で転法輪を成し、この順序に従って各所へと赴き、それぞれの事件に即して制定されたものである。このように、出家などの律の諸行事の当初からの縁起を示すことが、この言葉を述べる目的であると理解すべきである。

ตตฺถ อุรุเวลายนฺติ มหาเวลายํ; มหนฺเต วาลิกราสิมฺหีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘อุรู’’ติ วาลิกา วุจฺจติ; ‘‘เวลา’’ติ มริยาทา; เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสกุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม ปเรสมฺปิ ปากฏานิ โหนฺติ, มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ; ตสฺมา โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส อญฺโญ โจทโก นาม นตฺถิ, โส อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปุเฏน วาลิกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อากิรตุ, อิทมสฺส ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, โส ตตฺถ ปตฺตปุเฏน วาลิกํ อากิรติ. เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลิกราสิ ชาโต, ตโต นํ ปจฺฉิมา ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุรุเวลายนฺติ มหาเวลายํ; มหนฺเต วาลิกราสิมฺหีติ อตฺโถ’’ติ. ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ วา อุรูติ วาลิกา วุจฺจติ; เวลาติ มริยาทา; เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

その中で“ウルヴェーラー（uruvelāyanti）”とは、大きな岸、すなわち大きな砂の山という意味である。あるいは、“ウル（uru）”は砂を、“ヴェーラー（velā）”は境界を意味し、境界を越えた（誓約を破った）ために運ばれた砂、ゆえにウルヴェーラーという。このようにここでの意味を解釈すべきである。聞くところによれば、過去、仏が出現していなかった頃、一万人の良家の息子たちが仙人として出家し、その地域に住んでいたが、ある日集まって次のような誓約を立てた。“身業と口業は他人にも明らかであるが、意業は明らかではない。それゆえ、もし欲尋、瞋尋、あるいは害尋を抱いたならば、他に咎める者がいないので、自ら自分を責め、木の葉の器で砂を運んできて、この場所に撒くことにしよう。これをその者の罰（ダンダカンマ）とする”というものである。それ以来、そのような尋を抱いた者は、そこで器で砂を撒いた。このようにして、そこには次第に大きな砂の山が形成された。その後、後世の人々がそれを囲って聖所（チェーティヤ）とした。それを指して、“ウルヴェーラーとは大きな岸、大きな砂の山である”と古の註釈家たちは説いた。まさにそれを指して、“あるいは、ウルは砂、ヴェーラーは境界であり、境界を越えたために運ばれた砂（の地）、それがウルヴェーラーである”と私によって述べられたのである。

โพธิรุกฺขมูเลติ โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ; ตํ โพธึ ภควา เอตฺถ ปตฺโตติ รุกฺโขปิ ‘‘โพธิรุกฺโข’’ตฺเวว นามํ ลภิ, ตสฺส โพธิรุกฺขสฺส มูเล โพธิรุกฺขมูเล. ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ ปฐมํ อภิสมฺพุทฺโธ; อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา สพฺพปฐมํเยวาติ อตฺโถ. เอกปลฺลงฺเกนาติ สกิมฺปิ อนุฏฺฐหิตฺวา ยถาอาภุชิเตน เอเกเนว ปลฺลงฺเกน. วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทีติ วิมุตฺติสุขํ ผลสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวทยมาโน.

“菩提樹の下（bodhirukkhamūle）”について、“菩提（bodhi）”とは四つの道（マグガ）における智慧を指す。世尊がこの樹の下でその菩提に到達したため、その樹も“菩提樹”という名を得た。その菩提樹の根元が“菩提樹の下”である。“最初に悟りを開かれた（paṭhamābhisambuddho）”という語は、“最初に（paṭhamaṃ）”“悟りを開いた（abhisambuddho）”と分かち書きされるべきである。悟りを開いて、あらゆる（後の滞在に先立つ）最も最初（の滞在）という意味である。“一つの結跏趺坐で（ekapallaṅkena）”とは、一度も立ち上がることなく、最初に組んだままの一つの結跏趺坐によって、という意味である。“解脱の楽を味わいつつ（vimuttisukhapaṭisaṃvedī）”とは、解脱の楽、すなわち果等至（ファラ・サマーパッティ）の楽を享受しながら、という意味である。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ [Pg.235] ปจฺจยาการํ. ปจฺจยากาโร หิ อญฺญมญฺญํ ปฏิจฺจ สหิเต ธมฺเม อุปฺปาเทตีติ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ วุจฺจติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สพฺพาการสมฺปนฺนํ วินิจฺฉยํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺโพ. อนุโลมปฏิโลมนฺติ อนุโลมญฺจ ปฏิโลมญฺจ. ตตฺถ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต อวิชฺชาทิโก ปจฺจยากาโร อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจกรณโต ‘‘อนุโลโม’’ติ วุจฺจติ. ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต สฺเวว อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุชฺฌมาโน ตํ กิจฺจํ น กโรตีติ ตสฺส อกรณโต ‘‘ปฏิโลโม’’ติ วุจฺจติ. ปุริมนเยน วา วุตฺโต ปวตฺติยา อนุโลโม, อิตโร ตสฺสา ปฏิโลโมติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อาทิโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อนฺตํ, อนฺตโต จ ปฏฺฐาย ยาว อาทึ ปาเปตฺวา อวุตฺตตฺตา อิโต อญฺเญนตฺเถน อนุโลมปฏิโลมตา น ยุชฺชติ.

“縁起（paṭiccasamuppādaṃ）”とは、縁のあり方（paccayākāraṃ）のことである。縁のあり方は、相依って共に生じる諸法を発生させるため、“縁起”と呼ばれる。これがここでの簡略な説明である。詳細については、あらゆる相を備えた決定（vinicchayaṃ）を求める者は、‘清浄道論（visuddhimagga）’より摂取すべきである。“順逆（anulomapaṭilomaṃ）”とは、順次と逆次のことである。そこにおいて、“無明を縁として行が生じる”等の理法によって説かれる無明から始まる縁のあり方は、それ自体がなすべき作用をなすことから“順次（anulomo）”と呼ばれる。“無明が跡形もなく消滅することによって行が消滅する”等の理法によって説かれる、不発生の滅として滅していくものは、その（発生の）作用をなさない。それゆえ、その不作為から“逆次（paṭilomo）”と呼ばれる。あるいは、前者の理法で説かれるものは流転（pavatti）に順ずるため順次であり、他方はその逆であると、このようにここでの意味を理解すべきである。しかし、最初（無明）から最後（老死）まで、あるいは最後から最初まで到達させて説かれていないため、これ以外の意味で順逆とすることは適当ではない。

มนสากาสีติ มนสิ อกาสิ. ตตฺถ ยถา อนุโลมํ มนสิ อกาสิ, อิทํ ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย. ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สพฺพาการสมฺปนฺนํ วินิจฺฉยํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโตว คเหตพฺโพ.

“作意した（manasākāsī）”とは、心の中に（意に）留めたということである。そこにおいて、いかに順次（anulomaṃ）に作意したか、まずこれを示すために“無明を縁として行が生じる”等の経文が説かれた。そこにおいて、無明（avijjā）であり、かつそれが縁（paccayo）でもあるため、“無明縁（avijjāpaccayo）”と呼ばれる。それゆえ、無明という縁によって諸行が生じる。この理法によって、すべての句における意味を理解すべきである。これがここでの簡略な説明である。詳細については、あらゆる相を備えた決定を求める者は、‘清浄道論’からのみ摂取すべきである。

ยถา ปน ปฏิโลมํ มนสิ อกาสิ, อิทํ ทสฺเสตุํ อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวิชฺชาย ตฺเววาติ อวิชฺชาย ตุ เอว. อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ. เอวํ นิรุทฺธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา วิญฺญาณํ นิรุทฺธํ, วิญฺญาณาทีนญฺจ นิโรธา นามรูปาทีนิ นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทีนิ วตฺวา เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส; สุทฺธสฺส วา สตฺตวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ.

しかし、どのように逆順（パティローマ）で作意されたかを示すために、‘無明が跡形もなく消滅（離欲）することによって行が消滅し……’等と説かれた。その中で、‘avijjāya tveva’とは‘無明においてのみ（tuは逆順であることを示す）’という意味である。‘asesavirāganirodhā’とは、離欲と呼ばれる阿羅漢道によって、余すところなく消滅することである。‘saṅkhāranirodho’とは、行の不生滅（再び生じない消滅）が起こることである。このように消滅した行の消滅によって識が消滅し、識等の消滅によって名色等もまた消滅するということを示すために、‘行の消滅によって識が消滅し……’等と述べてから、‘このように、この全苦蘊の消滅が起こる’と説かれた。そこでの‘kevalassa’とは、全部の、あるいは純粋な、衆生を欠いた（無我の）という意味である。‘dukkhakkhandhassa’とは、苦の堆積のことである。‘nirodho hoti’とは、不生（二度と生じないこと）が起こることである。

เอตมตฺถํ [Pg.236] วิทิตฺวาติ ยฺวายํ ‘‘อวิชฺชาทิวเสน สงฺขาราทิกสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย จ อวิชฺชานิโรธาทิวเสน จ นิโรโธ โหตี’’ติ วุตฺโต, สพฺพากาเรน เอตมตฺถํ วิทิตฺวา. ตายํ เวลายนฺติ ตายํ ตสฺส อตฺถสฺส วิทิตเวลายํ. อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ ตสฺมึ วิทิเต อตฺเถ เหตุโน จ เหตุสมุปฺปนฺนธมฺมสฺส จ ปชานนาย อานุภาวทีปกํ ‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺตี’’ติอาทิกํ โสมนสฺสยุตฺตญาณสมุฏฺฐานํ อุทานํ อุทาเนสิ, อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสีติ วุตฺตํ โหติ.

‘この意味を知って’とは、すなわち‘無明等によって行等の苦蘊の生起が起こり、無明の消滅等によってその消滅が起こる’と説かれた、その意味をあらゆる側面から知って、ということである。‘tāyaṃ velāyan’とは、その意味を知ったその時に、ということである。‘この感興のことば（自説）を唱えられた’とは、その（順逆の因果の）意味が知られた時、因と因から生じた法とを遍知することの威力を示す、‘実に法が現れるとき’等から始まる、喜悦を伴う智より生じた（あるいは、大唯作心・喜倶・智相応心より生じた）この感興のことばを唱え、歓喜した者の言葉を発せられた、という意味である。

ตสฺสตฺโถ – ยทา หเวติ ยสฺมึ ภเว กาเล. ปาตุภวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมาติ อนุโลมปจฺจยาการปฏิเวธสาธกา โพธิปกฺขิยธมฺมา. อถ วา ปาตุภวนฺตีติ ปกาสนฺติ; อภิสมยวเสน พฺยตฺตา ปากฏา โหนฺติ. ธมฺมาติ จตุอริยสจฺจธมฺมา. อาตาโป วุจฺจติ กิเลสสนฺตาปนฏฺเฐน วีริยํ; อาตาปิโนติ สมฺมปฺปธานวีริยวโต. ฌายโตติ อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จ ลกฺขณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จ ฌาเนน ฌายนฺตสฺส. พฺราหฺมณสฺสาติ พาหิตปาปสฺส ขีณาสวสฺส. อถสฺส กงฺขา วปยนฺตีติ อถสฺส เอวํ ปาตุภูตธมฺมสฺส กงฺขา วปยนฺติ. สพฺพาติ ยา เอตา ‘‘โก นุ โข ภนฺเต ผุสตีติ; โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา อโวจา’’ติอาทินา, ตถา ‘‘กตมํ นุ โข ภนฺเต ชรามรณํ; กสฺส จ ปนิทํ ชรามรณนฺติ; โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา อโวจา’’ติอาทินา จ นเยน ปจฺจยากาเร กงฺขา วุตฺตา, ยา จ ปจฺจยาการสฺเสว อปฺปฏิวิทฺธตฺตา ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิกา โสฬส กงฺขา อาคตา, ตา สพฺพา วปยนฺติ อปคจฺฉนฺติ นิรุชฺฌนฺติ. กสฺมา? ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺมนฺติ ยสฺมา อวิชฺชาทิเกน เหตุนา สเหตุกํ อิมํ สงฺขาราทึ เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธธมฺมํ ปชานาติ อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌตีติ.

その意味は、以下の通りである。‘yadā have’とは、ある生存（有）や時において、ということである。‘pātubhavanti’とは、生じるということである。‘dhammā’とは、順の縁起の通達を成就させる三十七道品（覚支）のことである。あるいは、‘pātubhavanti’とは、顕現することであり、通達（現観）によって明瞭になり、明白になることである。‘dhammā’とは、四聖諦のことである。煩悩を焼き尽くすという意味で、精進が‘ātāpo（熱意）’と呼ばれる。ゆえに‘ātāpino’とは、四正勤の精進を持つ者のことである。‘jhāyato’とは、対象を凝視する特徴（対象凝視）と、法（無常・苦・無我）を凝視する特徴（法凝視）の、二種類の禅定によって瞑想する者のことである。‘brāhmaṇassā’とは、悪を排した、すなわち煩悩を滅尽した阿羅漢のことである。‘そのとき、彼の疑惑は去る（vapayanti）’とは、その時、このように法が現れた彼の疑惑は去る、ということである。‘sabbā（すべての）’とは、‘尊師よ、誰が触れるのですか。その問いは適切ではない、と世尊は仰せられた’等の方法、あるいは‘尊師よ、老死とは何ですか、またこれは誰の老死ですか。その問いは適切ではない、と世尊は仰せられた’等の方法で縁起に関して説かれた疑惑のことである。また、縁起そのものが通達されていないために生じる、‘私は過去に存在しただろうか’等の十六種類の疑惑が含まれる。それらすべてが消え去り（vapayanti）、去り（apagacchanti）、滅する（nirujjhanti）のである。なぜか。‘yato pajānāti sahetudhamman’、すなわち、無明等の原因によって、原因を伴うこの行等の全苦蘊の法を、その阿羅漢が遍知し、知り、通達するからである。

๒. ทุติยวาเร – อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ ตสฺมึ วิทิเต อตฺเถ ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติ เอวํ ปกาสิตสฺส นิพฺพานสงฺขาตสฺส ปจฺจยกฺขยสฺส อวโพธานุภาวทีปกํ วุตฺตปฺปการํ อุทานํ อุทาเนสีติ อตฺโถ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมา ปจฺจยานํ ขยสงฺขาตํ นิพฺพานํ อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ, ตสฺมา ยทาสฺส อาตาปิโน ฌายโต [Pg.237] พฺราหฺมณสฺส วุตฺตปฺปการา ธมฺมา ปาตุภวนฺติ, อถสฺส ยา นิพฺพานสฺส อวิทิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา สพฺพาปิ กงฺขา วปยนฺตีติ.

2. 第二の回において――‘この感興のことばを唱えられた’とは、その知られた意味において、‘無明が跡形もなく消滅することによって行が消滅する’と、このように顕現された、涅槃と呼ばれる諸縁の滅尽を通達した威力を示す、上述のような感興のことばを唱えられた、という意味である。そこでの要旨は次の通りである。諸縁の滅尽と呼ばれる涅槃を通達し、知り、貫徹した。それゆえ、熱意をもって瞑想するその婆羅門（阿羅漢）に、上述のような法が現れるとき、涅槃が未通達であったために生じていたであろう、それらすべての疑惑が消え去るのである。

๓. ตติยวาเร – อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ เยน มคฺเคน โส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทยนิโรธสงฺขาโต อตฺโถ กิจฺจวเสน จ อารมฺมณกิริยาย จ วิทิโต, ตสฺส อริยมคฺคสฺส อานุภาวทีปกํ วุตฺตปฺปการํ อุทานํ อุทาเนสีติ อตฺโถ. ตตฺราปายํ สงฺเขปตฺโถ – ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส, ตทา โส พฺราหฺมโณ เตหิ วา อุปฺปนฺเนหิ โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ, ยสฺส วา อริยมคฺคสฺส จตุสจฺจธมฺมา ปาตุภูตา, เตน อริยมคฺเคน วิธูปยํ ติฏฺฐติ มารเสนํ ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตปฺปการํ มารเสนํ วิธูปยนฺโต วิธเมนฺโต วิทฺธํเสนฺโต ติฏฺฐติ. กถํ? สูริโยว โอภาสยมนฺตลิกฺขํ, ยถา สูริโย อพฺภุคฺคโต อตฺตโน ปภาย อนฺตลิกฺขํ โอภาเสนฺโตว อนฺธการํ วิธเมนฺโต ติฏฺฐติ, เอวํ โสปิ พฺราหฺมโณ เตหิ ธมฺเมหิ เตน วา มคฺเคน สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺโตว มารเสนํ วิธูปยนฺโต ติฏฺฐตีติ.

3. 第三の回において――‘この感興のことばを唱えられた’とは、世尊が、どの道によって苦蘊の生起と消滅と呼ばれるその意味を、役割（断・証等）としても、対象（涅槃）としても知られたのか、その聖道の威力を示す、上述のような感興のことばを唱えられた、という意味である。ここでも要旨は次の通りである。熱意をもって瞑想する婆羅門に、実に諸法が現れるとき、その時、その婆羅門は、生じたそれら覚支によって、あるいは四聖諦を現したその聖道によって、魔の軍勢を打ち破ってとどまる。‘欲は汝の第一の軍勢である’等の方法で、経集（スッタニパータ）に説かれたような魔の軍勢を、粉砕し、吹き飛ばし、滅ぼしてとどまるのである。どのようにとどまるのか。ちょうど太陽が虚空を照らすようにである。昇った太陽が自らの光で虚空を照らしながら、暗闇を払いのけてとどまるように、このように、その婆羅門もまた、それらの法によって、あるいはその聖道によって、聖諦を貫徹しながら、魔軍を打ち破ってとどまるのである。これが要旨である。

เอวเมตฺถ ปฐมํ อุทานํ ปจฺจยาการปจฺจเวกฺขณวเสน, ทุติยํ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณวเสน, ตติยํ มคฺคปจฺจเวกฺขณวเสน อุปฺปนฺนนฺติ เวทิตพฺพํ. อุทาเน ปน ‘‘รตฺติยา ปฐมํ ยามํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมํ, ทุติยํ ยามํ ปฏิโลมํ, ตติยํ ยามํ อนุโลมปฏิโลม’’นฺติ วุตฺตํ; ตํ สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ‘‘สฺเว อาสนา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ รตฺตึ อุปฺปาทิตมนสิการํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตทา หิ ภควา ยสฺส ปจฺจยาการปชานนสฺส จ ปจฺจยกฺขยาธิคมสฺส จ อานุภาวทีปิกา ปุริมา ทฺเว อุทานคาถา, ตสฺส วเสน เอเกกเมว โกฏฺฐาสํ ปฐมยามญฺจ มชฺฌิมยามญฺจ มนสากาสิ, อิธ ปน ปาฏิปทรตฺติยา เอวํ มนสากาสิ. ภควา หิ วิสาขปุณฺณมาย รตฺติยา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริ, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธสิ, ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมํ มนสิ กตฺวา ‘‘อิทานิ อรุโณ อุคฺคมิสฺสตี’’ติ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิ. สพฺพญฺญุตปฺปตฺติสมนนฺตรเมว จ อรุโณ อุคฺคจฺฉิ. ตโต ตํ ทิวสํ เตเนว ปลฺลงฺเกน วีตินาเมตฺวา สมฺปตฺตาย ปาฏิปทรตฺติยา ตีสุ ยาเมสุ เอวํ มนสิ กตฺวา อิมานิ อุทานานิ อุทาเนสิ. อิติ [Pg.238] ปาฏิปทรตฺติยา เอวํ มนสิ กตฺวา ตํ ‘‘โพธิรุกฺขมูเล สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสีที’’ติ เอวํ วุตฺตสตฺตาหํ ตตฺเถว วีตินาเมสิ.

ここで、第一の感興のことば（ウドーナ）は縁起の省察（パッチャヤーカーラ・パッチャヴェッカナー）により、第二は涅槃の省察により、第三は道の省察により生じたものであると知るべきである。感興のことば（自説経）には、“夜の第一更には縁起を順次に、第二更には逆次に、第三更には順逆両次に（思惟された）”と説かれている。それは、七日が経過して“明日、座から立ち上がろう”という夜に起こされた作意（思惟）を指して説かれたものである。すなわち、その時、世尊は、縁起の覚知と縁の滅尽の到達を示す先の二つのウドーナの偈（感興の偈）に基づき、それぞれの一つの部分（順次または逆次）を第一更と第二更に思惟されたのである。しかし、ここでは、月の後半の一日目（出立の夜）にこのように思惟された。実際、世尊はヴァイシャーカ月（カソン月）の満月の夜の第一更には前世の記憶（宿住随念智）を呼び起こし、第二更には天眼（天眼智）を清め、第三更には縁起を順逆に思惟して、“今、曙光が昇るであろう”という時に、一切知（一切知智）に到達されたのである。そして、一切知に到達された直後に曙光が昇った。その後、その日を同じ結跏趺坐のまま過ごされ、一日目の夜が到来したとき、三つの更においてこのように思惟して、これらのウドーナを発せられたのである。このように、一日目の夜にそのように思惟し、“菩提樹の根元で七日間、一回の結跏趺坐で座られた”と結集者たちによって説かれたその七日間を、まさにその場所で過ごされたのである。

โพธิกถา นิฏฺฐิตา.

菩提の章 完結。

อชปาลกถา

アジャパーラ（牧羊者）の章

๔. อถ โข ภควา สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมีติ เอตฺถ น ภควา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อนนฺตรเมว โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ. ยถา ปน ‘‘ภุตฺวา สยตี’’ติ วุตฺเต น ‘‘หตฺเถ อโธวิตฺวา มุขํ อวิกฺขาเลตฺวา สยนสมีปํ อคนฺตฺวา อญฺญํ กิญฺจิ อาลาปสลฺลาปํ อกตฺวา สยติ’’จฺเจว วุตฺตํ โหติ, โภชนโต ปน ปจฺฉา สยติ, น นสยตีติ อิทเมวตฺถ ทีปิตํ โหติ. เอวมิธาปิ ‘‘น ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อนนฺตรเมว ปกฺกามี’’ติ วุตฺตํ โหติ, วุฏฺฐานโต จ ปน ปจฺฉา ปกฺกามิ, น นปกฺกามีติ อิทเมเวตฺถ ทีปิตํ โหติ.

4. “さて世尊は、七日が経過した後、その三昧から立ち上がり、菩提樹の根元から、アジャパーラ・ニグローダ樹（牧羊者のベンガル菩提樹）のある所へ赴かれた”という箇所について。ここでは、世尊がその三昧から立ち上がって直ちに、菩提樹の根元からアジャパーラ・ニグローダ樹へ赴かれたというわけではない。例えば、“食べてから寝る”と言ったとき、手を洗わず、口をゆすがず、寝床の近くへ行かずに、他のいかなる会話もせずに寝る、ということを言っているのではない。ただ、食事の後に寝る（寝ないのではない）という、その意味が示されているのである。同様にここでも、“その三昧から立ち上がって直ちに出発された”と説かれているのではなく、三昧から立ち上がった後に出発された（出発しなかったのではない）という、その意味がここで示されているのである。

อนนฺตรํ ปน อปกฺกมิตฺวา ภควา กึ อกาสีติ? อปรานิปิ ตีณิ สตฺตาหานิ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมสิ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – ภควติ กิร พุทฺธตฺตํ ปตฺวา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺเน ‘‘น ภควา วุฏฺฐาติ; กึ นุ โข อญฺเญปิ พุทฺธตฺตกรา ธมฺมา อตฺถี’’ติ เอกจฺจานํ เทวตานํ กงฺขา อุทปาทิ. อถ ภควา อฏฺฐเม ทิวเส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เทวตานํ กงฺขํ ญตฺวา กงฺขาวิธมนตฺถํ อากาเส อุปฺปติตฺวา ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ตาสํ กงฺขํ วิธมิตฺวา ปลฺลงฺกโต อีสกํ ปาจีนนิสฺสิเต อุตฺตรทิสาภาเค ฐตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ อุปจิตานํ ปารมีนํ พลาธิคมนฏฺฐานํ ปลฺลงฺกํ โพธิรุกฺขญฺจ อนิมิเสหิ อกฺขีหิ โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ อนิมิสเจติยํ นาม ชาตํ. อถ ปลฺลงฺกสฺส จ ฐิตฏฺฐานสฺส จ อนฺตรา ปุรตฺถิมโต จ ปจฺฉิมโต จ อายเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนจงฺกมเจติยํ นาม ชาตํ. ตโต ปจฺฉิมทิสาภาเค เทวตา รตนฆรํ มาปยึสุ. ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ วิเสสโต เจตฺถ อนนฺตนยํ สมนฺตปฏฺฐานํ [Pg.239] วิจินนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนฆรเจติยํ นาม ชาตํ.

しかし、直ちに出発せずに世尊は何をされたのか。さらに別の三つの七日間（三週間）を、菩提樹のすぐ近くで過ごされた。そこでの順を追った記述は次の通りである。伝えられるところによれば、世尊が成道して七日間、一つの結跏趺坐で座っておられたとき、“世尊は立ち上がられない。成道をなすための他の諸法（仏陀たるべき法）がまだあるのだろうか”という疑念が、一部の諸天に生じた。そこで世尊は、八日目に等至（三昧）から立ち上がり、諸天の疑念を知って、その疑念を払拭するために空中へ昇り、双身の神変（ヤマカ・パーティハーリヤ）を現して彼らの疑念を払い、宝座から少し離れた東寄りの北側に立ち、四阿僧祇と十万劫にわたって積み重ねてきた諸波羅蜜の力の到達点である宝座と菩提樹を、瞬きしない目（不瞬）で見つめながら七日間を過ごされた。その場所は“アニミサ・チェーティヤ（不瞬宝塔）”となった。次に、宝座と立っていた場所の間で、東西に長い“宝の経行処（ラタナ・チャンカマ）”において経行（歩行瞑想）をしながら七日間を過ごされた。その場所は“ラタナチャンカマ・チェーティヤ（宝経行宝塔）”となった。その後、西側の場所に、諸天が“宝の家（ラタナガラ）”を造り出した。そこで結跏趺坐して座り、アビダンマ・ピタカ（阿毘達磨蔵）、特にその中の無辺の理法であるサマンタ・パッターナ（発趣論）を詳しく思惟しながら七日間を過ごされた。その場所は“ラタナガラ・チェーティヤ（宝宮宝塔）”となった。

เอวํ โพธิสมีเปเยว จตฺตาริ สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ปญฺจเม สตฺตาเห โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ. ตสฺส กิร นิคฺโรธสฺส ฉายาย อชปาลกา คนฺตฺวา นิสีทนฺติ; เตนสฺส อชปาลนิคฺโรโธตฺเวว นามํ อุทปาทิ. สตฺตาหํ วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทีติ ตตฺราปิ ธมฺมํ วิจินนฺโตเยว วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ. โพธิโต ปุรตฺถิมทิสาภาเค เอส รุกฺโข โหติ. เอวํ นิสินฺเน จ ปเนตฺถ ภควติ เอโก พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข อญฺญตโร’’ติอาทิ. ตตฺถ หุํหุงฺกชาติโกติ โส กิร ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาม, มานวเสน โกธวเสน จ ‘‘หุํหุ’’นฺติ กโรนฺโต วิจรติ, ตสฺมา ‘‘หุํหุงฺกชาติโก’’ติ วุจฺจติ. ‘‘หุหุกฺกชาติโก’’ติปิ ปฐนฺติ.

このように菩提樹のすぐ近くで四つの七日間（四週間）を過ごされた後、第五の七日目に、菩提樹の根元からアジャパーラ・ニグローダ樹のある所へ赴かれた。伝えられるところによれば、そのニグローダ樹（ベンガル菩提樹）の陰には、羊飼いたちが来て座るため、その木には“アジャパーラ（羊飼い）・ニグローダ”という名が生じたのである。“七日間、解脱の喜びを味わいながら”とは、そこでも法を詳しく思惟しつつ、解脱の喜びを享受して座られたことをいう。この木は、菩提樹から東の方角にある。世尊がそのように座っておられたとき、一人のバラモンがやって来て質問をした。それゆえ“さて、ある（バラモンが）”等と説かれた。そこで“フンフンカ・ジャーティカ（フンフンと言う性質の者）”とは、そのバラモンのことであり、彼は“見ること”を吉兆とする者（見吉祥者）であって、慢心や怒りによって“フン、フン”と言いながら歩き回っていたため、“フンフンカ・ジャーティカ”と呼ばれる。あるいは“フフッカ・ジャーティカ”とも読まれる。

เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ เอตํ เตน วุตฺตสฺส วจนสฺส สิขาปตฺตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ. ตสฺสตฺโถ – โย พาหิตปาปธมฺมตาย พฺราหฺมโณ น ทิฏฺฐมงฺคลิกตาย, หุํหุงฺการกภาวาทิปาปธมฺมยุตฺโต หุตฺวา เกวลํ ชาติมตฺตเกน พฺรหฺมญฺญํ ปฏิชานาติ, โส พฺราหฺมโณ พาหิตปาปธมฺมตฺตา หุํหุงฺการปฺปหาเนน นิหุํหุงฺโก, ราคาทิกสาวาภาเวน นิกฺกสาโว, ภาวนานุโยคยุตฺตจิตฺตตาย ยตตฺโต, สีลสํวเรน วา สญฺญตจิตฺตตาย ยตตฺโต, จตุมคฺคญาณสงฺขาเตหิ เวเทหิ อนฺตํ, เวทานํ วา อนฺตํ คตตฺตา เวทนฺตคู, มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา วุสิตพฺรหฺมจริโย. ธมฺเมน พฺรหฺมวาทํ วเทยฺย, ‘‘พฺราหฺมโณ, อห’’นฺติ เอตํ วาทํ ธมฺเมน วเทยฺย, ยสฺส สกเล โลกสนฺนิวาเส กุหิญฺจิ เอการมฺมเณปิ ราคุสฺสโท โทสุสฺสโท โมหุสฺสโท มานุสฺสโท ทิฏฺฐุสฺสโทติ อิเม อุสฺสทา นตฺถีติ.

“その意味を知って”とは、そのバラモンが放った言葉の最高峰の意味（阿羅漢の意味）を理解して、その時にこのウドーナ（感興のことば）を発せられた、ということである。その意味は次の通りである。悪しき法を排除した（バーヒタ・パーパ）ゆえにバラモンと呼ばれる人は、“見吉祥（見ることによる吉兆）”を信じる者として“フン、フン”と言うような慢心や怒りなどの悪しき法を伴い、単に生まれ（門地）だけでバラモンであることを自称するのではない。そのバラモンは、悪しき法を排除したことにより、“フンフン”という慢心や怒りを捨てているので“ニフンフンカ（フンフンと言わない者）”であり、貪欲などの汚れ（染）がないので“ニッカサーヴァ（無染者）”であり、修行（止観）に専念した心を持つので“ヤタッタ（自己を制御した者）”であり、あるいは戒の慎みによって心が制御されているので“ヤタッタ”であり、四聖道の智という明智（ヴェーダ）によって終極（涅槃）に達したので“ヴェーダーンタグ（明智の究極に達した者）”、あるいは諸々の智（道智）の終極である阿羅漢果に達したので“ヴェーダーンタグ”であり、道としての聖なる修行（梵行）を完遂したので“ヴシタブラフマチャリヤ（梵行完成者）”である。そのような人は、正当に“バラモン（梵行者）の主張”を述べるであろう。“私はバラモンである”というこの主張を、理に適って述べるであろう。その人の、一切の世間（衆生世間）のいかなる一つの対象（境見）に対しても、貪欲の増盛（ウッサダ）、瞋恚の増盛、愚痴の増盛、慢の増盛、見の増盛という、これらの増盛（突出した煩悩）は存在しないのである。

อชปาลกถา นิฏฺฐิตา.

アジャパーラの章 完結。

มุจลินฺทกถา

ムチャリンダの章

๕. อกาลเมโฆติ อสมฺปตฺเต วสฺสกาเล อุปฺปนฺนเมโฆ. อยํ ปน คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส อุทปาทิ. สตฺตาหวทฺทลิกาติ ตสฺมึ อุปฺปนฺเน สตฺตาหํ อวิจฺฉินฺนวุฏฺฐิกา อโหสิ. สีตวาตทุทฺทินีติ สา จ ปน สตฺตาหวทฺทลิกา [Pg.240] อุทกผุสิตสมฺมิสฺเสน สีตวาเตน สมนฺตา ปริพฺภมนฺเตน ทูสิตทิวสตฺตา สีตวาตทุทฺทินี นาม อโหสิ. อถ โข มุจลินฺโท นาคราชาติ ตสฺเสว มุจลินฺทรุกฺขสฺส สมีเป โปกฺขรณิยา นิพฺพตฺโต มหานุภาโว นาคราชา. สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวาติ เอวํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริมุทฺธนิ มหนฺตํ ผณํ กริตฺวาว ฐิเต; ตสฺมึ ตสฺส ปริกฺเขปพฺภนฺตรํ โลหปาสาเท ภณฺฑาคารคพฺภปฺปมาณํ อโหสิ, ตสฺมา ภควา นิวาเต ปิหิตทฺวารวาตปาเน กูฏาคาเร นิสินฺโน วิย ชาโต. มา ภควนฺตํ สีตนฺติอาทิ ตสฺส ตถา กริตฺวา ฐานการณปริทีปนํ. โส หิ ‘‘มา ภควนฺตํ สีตํ พาธยิตฺถ, มา อุณฺหํ, มา ฑํสาทิสมฺผสฺโส พาธยิตฺถา’’ติ ตถา กริตฺวา อฏฺฐาสิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ สตฺตาหวทฺทลิกาย อุณฺหเมว นตฺถิ, สเจ ปน อนฺตรนฺตรา เมโฆ วิคจฺเฉยฺย อุณฺหํ ภเวยฺย, ตมฺปิ นํ มา พาธยิตฺถาติ เอวํ ตสฺส จินฺเตตุํ ยุตฺตํ. วิทฺธนฺติ อุพฺพิทฺธํ; เมฆวิคเมน ทูรีภูตนฺติ อตฺโถ. วิคตวลาหกนฺติ อปคตเมฆํ. เทวนฺติ อากาสํ. สกวณฺณนฺติ อตฺตโน รูปํ.

5. “時ならぬ雲”とは、雨安居の時期がまだ到来していないのに発生した雲のことである。それは夏の最後の月に起こった。“七日間の長雨”とは、その雲が発生したとき、七日間絶え間なく雨が降り続いたことを指す。“冷たい風と曇天”とは、その七日間の長雨が、水滴を交えた冷たい風が周囲を吹き荒れることによって、日が台無しになった（悪天候になった）状態を指し、“冷たい風と曇天（寒風晦冥）”と呼ばれる。さて、“龍王ムチャリンダ”とは、そのムチャリンダ樹の近くの池に生まれた、偉大な威力を持つ龍王のことである。“体で七重に巻きついて”とは、このように体で七重に巻きつき、頭の上に大きな鎌首（パナ）を広げて静止した状態をいう。その時、龍の体の内側の空間は、銅の御殿（ローハパーサーダ）にある宝物庫の部屋ほどの広さであった。そのため、世尊は風のない、戸や窓を閉め切った尖塔堂（クーターガーラ）の中に座しておられるかのようであった。“世尊に寒さが及ばぬように”等の言葉は、龍王がそのようにして留まった理由を説明するものである。実際、彼は“世尊を寒さが苦しめないように、暑さが苦しめないように、虻などの接触が苦しめないように”と考えて、そのように留まったのである。そこで、七日間の長雨の間には、確かに暑さそのものはないのであるが、もし途中で雲が晴れれば暑さが生じるかもしれない。その暑ささえも世尊を苦しめないように、と彼が考えることは妥当である。“散った”とは、上方に開けたこと。雲が消え去ったことで（雲が）遠ざかったという意味である。“雲が過ぎ去った（無雲の）”とは、雲がなくなったこと。“空（デーヴァ）”とは、虚空のこと。“自らの姿（サカワナ）”とは、自分自身の（本来の）姿のことである。

สุโข วิเวโกติ นิพฺพานสงฺขาโต อุปธิวิเวโก สุโข. ตุฏฺฐสฺสาติ จตุมคฺคญาณสนฺโตเสน สนฺตุฏฺฐสฺส. สุตธมฺมสฺสาติ ปกาสิตธมฺมสฺส. ปสฺสโตติ ตํ วิเวกํ ยํ วา กิญฺจิ ปสฺสิตพฺพํ นาม, ตํ สพฺพํ อตฺตโน วีริยพลาธิคเตน ญาณจกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺส. อพฺยาปชฺชนฺติ อกุปฺปนภาโว; เอเตน เมตฺตาปุพฺพภาโค ทสฺสิโต. ปาณภูเตสุ สํยโมติ สตฺเตสุ จ สํยโม; อวิหึสนภาโว สุโขติ อตฺโถ. เอเตน กรุณาปุพฺพภาโค ทสฺสิโต. สุขา วิราคตา โลเกติ วีตราคตาปิ สุขาติ ทีเปติ. กามานํ สมติกฺกโมติ ยา ‘‘กามานํ สมติกฺกโม’’ติ วุจฺจติ; สา วิราคตาปิ สุขาติ อตฺโถ. เอเตน อนาคามิมคฺโค กถิโต. อสฺมิมานสฺส โย วินโยติ อิมินา ปน อรหตฺตํ กถิตํ; อรหตฺตญฺหิ อสฺมิมานสฺส ‘‘ปสฺสทฺธิวินโย’’ติ วุจฺจติ. อิโต ปรญฺจ สุขํ นาม นตฺถิ, เตนาห ‘‘เอตํ เว ปรมํ สุข’’นฺติ.

“遠離は幸福なり”とは、涅槃と称される“依拠（ウパディ）からの遠離”が幸福であるということ。“満足せる者の”とは、四つの道の知恵という満足によって満たされた者の。“法を聞ける者の”とは、説き明かされた（四聖諦の）法を持つ者の。“見る者の”とは、その遠離を、あるいは見るべきあらゆるものを、自らの精進の力によって得られた知恵の眼で見る者のこと。“不害（悪意なきこと）”とは、怒りのない状態である。これによって、慈しみ（メッター）の準備段階が示されている。“生きとし生けるものへの制止”とは、衆生に対する自制のことであり、不殺生（非暴力）の状態が幸福であるという意味である。これによって、慈悲（カルナー）の準備段階が示されている。“世における離欲は幸福なり”とは、離欲の状態（不還果）も幸福であることを示している。“諸欲の超越”とは、いわゆる“諸欲の超越”のことであり、その離欲もまた幸福であるという意味である。これによって不還道（アナーガーミー・マッガ）が説かれている。“‘我あり’という慢心の除去”によって、阿羅漢果が説かれている。阿羅漢果は“我あり”という慢心の“静止による除去（パッサッディ・ヴィナヤ）”と言われるからである。これを超える幸福というものは存在しない。それゆえ“これこそが最高の幸福である”と言われたのである。

มุจลินฺทกถา นิฏฺฐิตา.

ムチャリンダの物語、終了。

ราชายตนกถา

ラージャーヤタナ（龍受樹）の物語

๖. มุจลินฺทมูลาติ มหาโพธิโต ปาจีนโกเณ ฐิตมุจลินฺทรุกฺขมูลา. ราชายตนนฺติ ทกฺขิณทิสาภาเค ฐิตํ ราชายตนรุกฺขํ อุปสงฺกมิ[Pg.241]. เตน โข ปน สมเยนาติ กตเรน สมเยน. ภควโต กิร ราชายตนมูเล สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส สมาธิโต วุฏฺฐานทิวเส อรุณุคฺคมนเวลายเมว ‘‘โภชนกิจฺเจน ภวิตพฺพ’’นฺติ ญตฺวา สกฺโก เทวราชา โอสธหรีตกํ อุปเนสิ. ภควา ตํ ปริภุญฺชิ, ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว สรีรกิจฺจํ อโหสิ. สกฺโก มุโขทกํ อทาสิ. ภควา มุขํ โธวิตฺวา ตสฺมึเยว รุกฺขมูเล นิสีทิ. เอวํ อุคฺคเต อรุณมฺหิ นิสินฺเน ภควติ.

6. “ムチャリンダの根元から”とは、大菩提樹から東の角（あるいは南東）に位置するムチャリンダ樹の根元から、という意味である。“ラージャーヤタナ”とは、南の方角に位置するラージャーヤタナ樹（リンルン樹）へ赴いたことを指す。“さて、その時”とは、どの時か。世尊がラージャーヤタナの根元で七日間、一回の結跏趺坐で座っておられ、三昧から立ち上がられた日の、まさに黎明の時に、“食事の用件があるはずだ”と知って、神々の王サッカ（帝釈天）が薬用のハリータカ（ミロバラン）の実を捧げた。世尊はそれを召し上がった。召し上がるとすぐに、お体の用（排泄等）が済んだ。サッカは洗顔の水を捧げた。世尊は顔を洗われ、その同じ樹の根元に座られた。このように夜が明け、世尊が座っておられた時のことである。

เตน โข ปน สมเยน ตปุสฺสภลฺลิกา วาณิชาติ ตปุสฺโส จ ภลฺลิโก จาติ ทฺเว ภาตโร วาณิชา. อุกฺกลาติ อุกฺกลชนปทโต. ตํ เทสนฺติ ยสฺมึ เทเส ภควา วิหรติ. กตรสฺมิญฺจ เทเส ภควา วิหรติ? มชฺฌิมเทเส. ตสฺมา มชฺฌิมเทสํ คนฺตุํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนา โหนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ญาติสาโลหิตา เทวตาติ เตสํ ญาติภูตปุพฺพา เทวตา. เอตทโวจาติ สา กิร เนสํ สพฺพสกฏานิ อปฺปวตฺตีนิ อกาสิ. ตโต เต กึ อิทนฺติ มคฺคเทวตานํ พลึ อกํสุ. เตสํ พลิกมฺมกาเล สา เทวตา ทิสฺสมาเนเนว กาเยน เอตํ อโวจ. มนฺเถน จ มธุปิณฺฑิกาย จาติ อพทฺธสตฺตุนา จ สปฺปิมธุผาณิตาทีหิ โยเชตฺวา พทฺธสตฺตุนา จ. ปติมาเนถาติ อุปฏฺฐหถ. ตํ โวติ ตํ ปติมานนํ ตุมฺหากํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย. ยํ อมฺหากนฺติ ยํ ปฏิคฺคหณํ อมฺหากํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย. ภควโต เอตทโหสีติ โย กิรสฺส ปธานานุโยคกาเล ปตฺโต อโหสิ, โส สุชาตาย ปายาสํ ทาตุํ อาคจฺฉนฺติยา เอว อนฺตรธายิ. เตนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ปตฺโต เม นตฺถิ, ปุริมกาปิ จ น โข ตถาคตา หตฺเถสุ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, กิมฺหิ นุ โข อหํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยํ มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑกญฺจา’’ติ.

“さて、その時、タプッサとバッリカという商人が”とは、タプッサとバッリカという二人の兄弟の商人のことである。“ウッカラから”とは、ウッカラ地方から、という意味である。“その場所へ”とは、世尊が滞在しておられる場所へ。世尊はどこの場所に滞在しておられたのか。中インド（マジマ・デーサ）である。それゆえ、中インドへ行くために長い道のりを進んでいた、というのがここでの意味である。“親族であった神”とは、彼らとかつて親族であった神のことである。“（その神は）このように言った”とは、その神が彼らのすべての荷車を動かなくさせたと言われている。そこで彼らは“これは一体何事か”と考え、道の神々に供物を捧げた。彼らが供物を捧げている時に、その神が姿を現して、このように言ったのである。“麦こがしと蜜団子”とは、粉末状の麦と、バター・蜜・糖蜜などを混ぜて固めた団子のことである。“供養せよ”とは、お仕えしなさい（布施しなさい）という意味である。“それはあなたがたにとって”とは、その供養があなたがたにとって長きにわたる利益と幸福になるであろう、ということ。“我らにとっても”とは、その（世尊による）受納が我らにとっても長きにわたる利益と幸福になりますように、ということ。“世尊はこのように思われた”とは、世尊が修行に専念されていた時に持っておられた鉢が、スジャータが乳粥を捧げに来た時に消えてしまっていたからである。それゆえ、世尊は“私には鉢がない。しかし、過去の如来たちも手で直接受け取ることはなさらなかった。私は一体何で、この麦こがしと蜜団子を受け取るべきだろうか”と思われたのである。

ปริวิตกฺกมญฺญายาติ อิโต ปุพฺเพว ภควโต สุชาตาย ทินฺนโภชนํเยว โอชานุปฺปพนฺธนวเสน อฏฺฐาสิ, เอตฺตกํ กาลํ เนว ชิฆจฺฉา น ปิปาสา น กายทุพฺพลฺยํ อโหสิ. อิทานิ ปนสฺส อาหารํ ปฏิคฺคเหตุกามตาย ‘‘น โข ตถาคตา’’ติอาทินา นเยน ปริวิตกฺโก อุทปาทิ[Pg.242]. ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ อตฺตโน เจตสา ภควโต เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย. จตุทฺทิสาติ จตูหิ ทิสาหิ. เสลมเย ปตฺเตติ มุคฺควณฺณเสลมเย ปตฺเต. อิทํเยว ภควา ปฏิคฺคเหสิ, เตเยว สนฺธาย วุตฺตํ. จตฺตาโร ปน มหาราชาโน ปฐมํ อินฺทนีลมณิมเย ปตฺเต อุปนาเมสุํ, น เต ภควา อคฺคเหสิ. ตโต อิเม จตฺตาโรปิ มุคฺควณฺณสิลามเย ปตฺเต อุปนาเมสุํ, ภควา จตฺตาโรปิ ปตฺเต อคฺคเหสิ เตสํ ปสาทานุรกฺขณตฺถาย, โน มหิจฺฉตาย. คเหตฺวา จ ปน จตฺตาโรปิ ยถา เอโกว ปตฺโต โหติ ตถา อธิฏฺฐหิ, จตุนฺนมฺปิ เอกสทิโส ปุญฺญวิปาโก อโหสิ. เอวํ เอกํ กตฺวา อธิฏฺฐิเต ปฏิคฺคเหสิ ภควา ปจฺจคฺเฆ เสลมเย ปตฺเต มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจ. ปจฺจคฺเฆติ ปจฺจคฺฆสฺมึ; ปาเฏกฺกํ มหคฺฆสฺมินฺติ อตฺโถ. อถ วา ปจฺจคฺเฆติ อภินเว อพฺภุณฺเห; ตงฺขเณ นิพฺพตฺตสฺมินฺติ อตฺโถ. ทฺเว วาจา เอเตสํ อเหสุนฺติ ทฺเววาจิกา. อถ วา ทฺวีหิ วาจาหิ อุปาสกภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. เต เอวํ อุปาสกภาวํ ปฏิเวเทตฺวา ภควนฺตํ อาหํสุ – ‘‘กสฺส ทานิ ภนฺเต อมฺเหหิ อชฺช ปฏฺฐาย อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานํ กาตพฺพ’’นฺติ? อถ ภควา สีสํ ปรามสิ, เกสา หตฺเถ ลคฺคึสุ. เต เตสํ อทาสิ ‘‘อิเม ตุมฺเห ปริหรถา’’ติ. เต เกสธาตุโย ลภิตฺวา อมเตเนว อภิสิตฺตา หฏฺฐตุฏฺฐา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปกฺกมึสุ.

“心中で考えられたことを知って（parivitakkamaññāya）”とは、今日より以前、世尊にはスジャーターが献上した食事が、栄養素（オージャ）の持続する力の作用によって維持されており、これほど長い間（四十九日間）、空腹も、渇きも、身体の衰弱も生じなかった。しかし今、世尊に食事を受け取ろうとする意欲が生じたため、“如来たちは（鉢なしで手で受け取ることは）しない”という方法で、心の中の思索（parivitakka）が生じたのである。そのように生じた世尊の心の中の思索を、自らの心をもって知ってのことである。“四方向から（catuddisā）”とは、四つの方向からという意味である。“石の鉢を（selamaye patte）”とは、緑豆色（ muggavaṇṇa）の石でできた鉢のことである。世尊はこれ（石の鉢）だけを受け取ったので、それを指して言われたのである。一方、四天王たちは最初にサファイア（インダニーラ）製の鉢を捧げたが、世尊はそれらを受け取らなかった。その後、彼らはこれら四つの緑豆色の石の鉢を捧げ、世尊は彼らの信仰心を守るために四つとも受け取られたのであり、欲深さからではない。受け取った後、四つの鉢が一つになるように決意（adhiṭṭhāna）された。四人の天王すべてに等しい福徳の報いがあった。このように一つの鉢として決意された後、世尊は非常に価値のある（あるいは新しい）石の鉢で、麦焦がし（mantha）と蜜団子（madhupiṇḍika）を受け取った。“paccagghe”とは、非常に価値のある、あるいは、それぞれ高価なという意味である。または、“paccagghe”とは、新しく、出来立ての、その瞬間に生じたという意味である。彼ら（タプッサとバッリカ）には二つの言葉（仏と法への帰依）があったので“二語の帰依者（dvēvācikā）”と呼ばれる。あるいは、二つの言葉によって優婆塞の身分を得たので“二語の帰依者”という意味である。彼らはそのように優婆塞となったことを報告し、世尊にこう申し上げた。“尊師、今日より後、私たちは誰に対して礼拝や出迎えを行うべきでしょうか”。そこで世尊は御頭を撫でられ、髪の毛が手に付着した。それを彼らに与え、“これらを持ち帰り、供養しなさい”と言われた。彼らはその髪の毛の聖遺物（髪磨筋）を受け取り、あたかも不死の甘露（amata）を頭に注がれたかのように歓喜し、世尊を礼拝して去っていった。

ราชายตนกถา นิฏฺฐิตา.

ラージャーヤタナ樹の下での談話、終了。

พฺรหฺมยาจนกถา

梵天勧請の談話

๗. อถ โข ภควา สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา วุตฺตปฺปการเมตํ สพฺพํ กิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ราชายตนมูลา ปุนปิ เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ. ปริวิตกฺโก อุทปาทีติ ตสฺมึ นิสินฺนมตฺตสฺเสว สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ อยํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ. กสฺมา ปนายํ สพฺพพุทฺธานํ อุปฺปชฺชตีติ? ธมฺมสฺส มหนฺตภาวํ ครุภาวํ ภาริยภาวํ ปจฺจเวกฺขณาย พฺรหฺมุนา ยาจิเต เทเสตุกามตาย จ. ชานนฺติ หิ พุทฺธา ‘‘เอวํ ปริวิตกฺกิเต พฺรหฺมา อาคนฺตฺวา ธมฺมเทสนํ ยาจิสฺสติ, ตโต สตฺตา ธมฺเม คารวํ อุปฺปาเทสฺสนฺติ, พฺรหฺมครุโก หิ โลกสนฺนิวาโส’’ติ. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ อยํ วิตกฺโก อุปฺปชฺชตีติ.

7. その後、世尊は七日が経過した後、その三昧から立ち上がり、前述の身体的用務や麦焦がしと蜜団子を受け取って食し、髪の毛を授けるといったすべての用事を終えて、ラージャーヤタナの樹の根元から、再びアジャパーラ・ニグローダ樹（牧羊者の菩提樹）へと赴かれた。“思索が生じた（parivitakko udapādi）”とは、そこに座られたばかりの世尊の心に、すべての諸仏の習わし（習慣）である次のような思索が生じたということである。なぜ、この思索がすべての諸仏に生じるのか。それは、四聖諦という法の偉大さ、重大さ、困難さを省察するためであり、また、梵天によって請われてから法を説きたいという望みがあるからである。諸仏は次のように知っておられる。“このように思索すれば、大梵天がやってきて説法を請うだろう。その請願によって、生きとし生けるものは法に対して敬意を抱くようになる。なぜなら、この世界の生き物たちは梵天を重んじているからである”。このように、法の尊さを省察すること、および梵天の請願を待って説法したいということの二つの理由により、この思索が生じるのである。

ตตฺถ [Pg.243] อธิคโต โข มฺยายนฺติ อธิคโต โข เม อยํ. อาลยรามาติ สตฺตา ปญฺจ กามคุเณ อลฺลียนฺติ, ตสฺมา เต ‘‘อาลยา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตหิ อาลเยหิ รมนฺตีติ อาลยรามา. อาลเยสุ รตาติ อาลยรตา. อาลเยสุ สุฏฺฐุมุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา. ยทิทนฺติ นิปาโต. ตสฺส ฐานํ สนฺธาย ‘‘ยํ อิท’’นฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สนฺธาย ‘‘โย อย’’นฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยาว อิทปฺปจฺจยตา, อิทปฺปจฺจยตา จ สา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท จาติ อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโท. โส มมสฺส กิลมโถติ ยา อชานนฺตานํ เทสนา นาม, โส มม กิลมโถ อสฺส; สา มม วิเหสา อสฺสาติ อตฺโถ. ภควนฺตนฺติ ภควโต. อนจฺฉริยาติ อนุ อจฺฉริยา. ปฏิภํสูติ ปฏิภานสงฺขาตสฺส ญาณสฺส โคจรา อเหสุํ, ปริวิตกฺกยิตพฺพภาวํ ปาปุณึสุ.

その“adhigato kho myāyaṃ”という箇所で、“myāyaṃ”は“me ayaṃ”であり、“私によってこの（法が）悟られた”という意味である。“愛着を楽しみとする（ālayarāmā）”とは、衆生は五つの感官の欲望（五欲）に執着しているので、それら（五欲）を“アーラヤ（執着の対象）”と呼ぶ。それらアーラヤによって楽しむので“アーラヤラーマ”という。アーラヤにおいて喜ぶので“アーラヤラタ”。アーラヤにおいて大いに歓喜するので“アーラヤサンムディタ”という。“yadidaṃ”という語は、格や数に関係のない接続詞（ニパータ）である。その場所（ṭhāna）を指して“yaṃ idaṃ（これであるところの）”と言い、縁起（paṭiccasamuppāda）を指して“yo ayaṃ（これであるところの）”と言う。そのように意味を理解すべきである。“此縁性（idappaccayatā）である縁起”とは、これら行（saṅkhāra）などの結果の諸法の原因である無明などの諸法のことである。これら結果の諸法の原因であるから“此縁性”という。そしてそれは“此縁性”であり、かつ“縁起”でもあるので、“此縁性・縁起”と呼ばれる。“それは私にとって疲労となるだろう（so mamassa kilamatho）”とは、理解できない衆生に対して説法することは、私（仏）にとって身体の疲労となり、私にとって苦痛（vihesā）となるだろうという意味である。“bhagavantaṃ”は“bhagavato（世尊の）”の意。“anacchariyā”は、繰り返し驚くべきこと。“paṭibhaṃsū”とは、智慧（パティバーナ）と呼ばれる知識の対象となり、繰り返し思索すべき状態に達したということである。

หลนฺติ เอตฺถ หกาโร นิปาตมตฺโต; อลนฺติ อตฺโถ. ปกาสิตุนฺติ เทสิตุํ. อลํ ทานิ เม อิมํ กิจฺเฉน อธิคตํ ธมฺมํ เทเสตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปฏิโสตคามินฺติ ปฏิโสตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ; นิพฺพานคามินฺติ อตฺโถ. ราครตฺตาติ กามราคภวราคทิฏฺฐิราเคน รตฺตา. น ทกฺขนฺตีติ น ปสฺสิสฺสนฺติ. ตโมขนฺเธน อาวุฏาติ อวิชฺชาราสินา อชฺโฌตฺถฏา. อปฺโปสฺสุกฺกตายาติ นิรุสฺสุกฺกภาเวน; อเทเสตุกามตายาติ อตฺโถ.

“halaṃ”の“ha”の字は意味のない接辞であり、“alaṃ（十分である、無益である）”という意味である。“pakāsituṃ”は説き示すこと。すなわち、“苦労して悟ったこの聖なる道を説くことは、今はもう十分である（無益である）”と言われたのである。“逆流を行くもの（paṭisotagāmiṃ）”の“逆流（paṭisota）”とは涅槃のことである。すなわち“涅槃へ向かうもの”という意味である。“貪欲に染まった者たち（rāgarattā）”とは、欲貪・存在への貪・見解への貪に染まった衆生のことである。“見ることがない（na dakkhanti）”とは、見ることができないだろうという意味である。“闇の塊に覆われて（tamokhandhena āvuṭā）”とは、無明の集積によって覆い隠されていること。“関心を持たないこと（appossukkatāyā）”とは、熱意のない状態、つまり説法を望まないこと（adesetukāmatā）を意味する。

๘. ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมึ นาม โลเก. ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสีติ ธมฺมเทสนายาจนตฺถํ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ มหาพฺรหฺมาโน คเหตฺวา อาคมฺม ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสิ. อปฺปรชกฺขชาติกาติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ อปฺปํ ราคโทสโมหรชํ เอเตสํ เอวํสภาวาติ อปฺปรชกฺขชาติกา. ภวิสฺสนฺติ ธมฺมสฺส อญฺญาตาโรติ ปฏิวิชฺฌิตาโร.

8. “yatra hi nāma”とは“その（どの）世界において”ということである。“世尊の御前に現れた（bhagavato purato pāturahosi）”とは、説法を請うために、一万の銀河系（小千世界）から大梵天たちを伴って現れ、世尊の御前に姿を現したことを指す。“塵の少ない者たち（apparajakkhajātikā）”とは、彼らの智慧という眼の中に、貪・瞋・痴という塵が少ないこと。そのような性質を持っている者を“塵の少ない者たち”という。“法の理解者となるだろう（bhavissanti dhammassa aññātāro）”とは、法を貫通して知る者となるだろう、という意味である。

ปาตุรโหสีติ ปาตุภวิ. สมเลหิ จินฺติโตติ ราคาทีหิ มเลหิ สมเลหิ ฉหิ สตฺถาเรหิ จินฺติโต. อปาปุเรตนฺติ วิวร เอตํ. อมตสฺส ทฺวารนฺติ อมตสฺส นิพฺพานสฺส ทฺวารภูตํ อริยมคฺคํ. สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธนฺติ [Pg.244] อิเม สตฺตา ราคาทิมลานํ อภาวโต วิมเลน สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนุพุทฺธํ จตุสจฺจธมฺมํ สุณนฺตุ.

“現れた（pāturahosi）”とは、明らかになったということ。“不浄な者たちによって考え出された（samalehi cintito）”とは、貪欲などの汚れ（mala）を持つ六師外道たちによって、誤った知見で考え出されたもののことである。“それを開け（apāpuretaṃ）”とは、この聖なる道という扉を開いてくださいという意味である。“不死の門（amatassa dvāraṃ）”とは、死のない（不死の）涅槃への門である聖なる道のことである。“清らかな方によって悟られた法を聞け（suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ）”とは、これらの衆生が、貪欲などの汚れがないために“ヴィマラ（清浄な方）”である正自覚者によって、順を追って（修行によって）悟られた四聖諦の法を聞くように、という意味である。

เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโตติ เสลมเย เอกคฺฆเน ปพฺพตมุทฺธนิ ยถาฐิโตว ยถา จกฺขุมา ปุริโส สมนฺตโต ชนตํ ปสฺเสยฺย, ตฺวมฺปิ สุเมธ สุนฺทรปญฺญ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สมนฺตจกฺขุ ภควา ธมฺมมยํ ปญฺญามยํ ปาสาทมารุยฺห สยํ อเปตโสโก โสกาวติณฺณํ ชาติชราภิภูตญฺจ ชนตํ อเวกฺขสฺสุ อุปธารย.

“岩山の頂に立つように（sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito）”とは、石でできた、あるいは堅固な岩山の頂に立ち、眼のある人が周囲のすべての人々を見渡すように、という意味である。それと同じく、優れた智慧を持つ者（sumedha）、一切知の智慧によってすべてを見渡す眼を持つ世尊よ、あなたもまた、智慧でできた（智慧という）宮殿に登り、自らは憂いなき者となって、憂いに沈み、生と老に圧倒されている衆生を観察し、省察してください。

อุฏฺเฐหีติ ภควโต ธมฺมเทสนตฺถํ จาริกจรณํ ยาจนฺโต ภณติ. วีราติอาทีสุ ภควา วีริยวนฺตตาย วีโร. เทวปุตฺตมจฺจุกิเลสาภิสงฺขารมารานํ วิชิตตฺตา วิชิตสงฺคาโม. ชาติกนฺตาราทินิตฺถรณสมตฺถตาย สตฺถวาโห. กามจฺฉนฺทอิณสฺส อภาวโต อณโณ.

“立ち上がりなさい（uṭṭhehi）”という言葉は、世尊に説法をしていただくために、遊行すべき場所へ赴くこと（遊行）を請い願って言う言葉である。“英雄よ（vīra）”などの箇所において、意味は次のように理解されるべきである。世尊は精進（vīriya）を備えているので“英雄（vīra）”と呼ばれる。天子魔・死魔・煩悩魔・行魔に勝利したことにより“戦に勝てる者（vijitasaṅgāmo）”と呼ばれる。生の荒野などを渡らせる能力があることにより“隊商の主（satthavāho）”と呼ばれる。感官の欲望という負債がないことにより“負債なき者（aṇaṇo）”と呼ばれる。

๙. อชฺเฌสนนฺติ ยาจนํ. พุทฺธจกฺขุนาติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน จ อาสยานุสยญาเณน จ. อิเมสญฺหิ ทฺวินฺนํ ญาณานํ พุทฺธจกฺขูติ นามํ. อปฺปรชกฺขาติ ปญฺญาจกฺขุมฺหิ ราคาทิรชํ อปฺปํ เยสํ, เต อปฺปรชกฺขา. เยสํ ตํ มหนฺตํ เต มหารชกฺขา. เยสํ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ เต ติกฺขินฺทฺริยา. เยสํ ตานิ มุทูนิ เต มุทินฺทฺริยา. เยสํ เตเยว สทฺธาทโย อาการา สุนฺทรา เต สฺวาการา. เยสํ เตเยว สทฺธาทโย อาการา อสุนฺทรา เต ทฺวาการา. เย กถิตการณํ สลฺลกฺเขนฺติ, สุเขน สกฺกา โหนฺติ วิญฺญาเปตุํ เต สุวิญฺญาปยา. เย ปรโลกญฺจ วชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺติ เต ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน. อุปฺปลินิยนฺติ อุปฺปลวเน. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ ยานิ อุทกสฺส อนฺโต นิมุคฺคาเนว โปสยนฺติ. สโมทกํ ฐิตานีติ อุทเกน สมํ ฐิตานิ. อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานีติ อุทกํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานิ.

9. “懇請（ajjhesana）”とは、哀願することである。“仏眼（buddhacakkhu）”とは、他者の機根の優劣を知る知恵（根上下智）と、人々の意欲や随眠（潜在的煩悩）を知る知恵（意欲随眠智）のことである。実に、これら二つの知恵を“仏眼”と名付ける。“塵が少ない（apparajakkha）”とは、智慧の眼において貪欲などの塵が少ない者たちのことで、彼らを塵の少ない者と呼ぶ。その塵が多い者たちは“塵が多い者（mahārajakkha）”である。信などの諸根が鋭い者たちは“鋭根（tikkhindriya）”である。それらが鈍い者たちは“鈍根（mudindriya）”である。それら信などのあり方が良好な者たちは“善相（svākāra）”である。それら信などのあり方が不良な者たちは“悪相（dvākāra）”である。説かれた理由をよく理解し、容易に教え諭すことができる者たちは“教えやすい者（suviññāpaya）”である。来世（の報い）や過失を恐るべきものとして見る者たちは“他世の罪を恐れと見る者（paralokavajjabhayadassāvino）”である。“蓮の池に（uppaliniyaṃ）”とは、蓮の生い茂る池においてのことである。他の（“青蓮の池に”などの）語句についても、これと同じ方法で解釈すべきである。“水中に沈んで育つ（antonimuggaposīni）”とは、水の中に沈んだままで成長するもののことである。“水面と同じ高さにある（samodakaṃ ṭhitāni）”とは、水面と等しく留まっているもののことである。“水面を超えて立ち上がる（udakaṃ accuggamma ṭhitāni）”とは、水面を通り越して外に留まっているもののことである。

อปารุตาติ วิวฏา. อมตสฺส ทฺวาราติ อริยมคฺโค. โส หิ อมตสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส ทฺวารํ. ปมุญฺจนฺตุ สทฺธนฺติ สพฺเพ อตฺตโน สทฺธํ ปมุญฺจนฺตุ. ปจฺฉิมปททฺวเย อยมตฺโถ, อหญฺหิ อตฺตโน ปคุณํ สุปฺปวตฺติมฺปิ อิมํ [Pg.245] ปณีตํ อุตฺตมํ ธมฺมํ กายวาจากิลมถสญฺญี หุตฺวา มนุเชสุ เทวมนุสฺเสสุ น ภาสินฺติ.

“開かれた（apārutā）”とは、開示されたということである。“不死の門（amatassa dvārā）”とは、聖なる道（聖道）のことである。なぜなら、その聖道こそが、不死と呼ばれる涅槃への入り口であるからである。“信仰を放て（pamuñcantu saddhaṃ）”とは、皆が自らの（仏法への）信仰を顕現させよ、という意味である。後半の二句における意味は次の通りである。すなわち、“私は、自ら十分に習得し、心によく通じ、円熟した、この勝妙で至高なる法（四聖諦あるいは聖道）を、体や言葉の疲労を覚えるだけで（無駄になるのではないかと）思い、人々（天人や人間）に説かなかった”ということである。

พฺรหฺมยาจนกถา นิฏฺฐิตา.

梵天勧請の講話、終了。

ปญฺจวคฺคิยกถา

五比丘の講話

๑๐. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต. อปฺปรชกฺขชาติโกติ สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภิตตฺตา นิกฺกิเลสชาติโก วิสุทฺธสตฺโต. อาชานิสฺสตีติ สลฺลกฺเขสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ. ภควโตปิ โข ญาณํ อุทปาทีติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ ‘‘อิโต สตฺตมทิวสมตฺถเก กาลํกตฺวา อากิญฺจญฺญายตเน นิพฺพตฺโต’’ติ. มหาชานิโยติ สตฺตทิวสพฺภนฺตเร ปตฺตพฺพมคฺคผลโต ปริหีนตฺตา มหตี ชานิ อสฺสาติ มหาชานิโย อกฺขเณ นิพฺพตฺตตฺตา. อภิโทสกาลํกโตติ หิยฺโย กาลํกโต, โสปิ เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิพฺพตฺโตติ อทฺทส. พหูการาติ พหูปการา. ปธานปหิตตฺตํ อุปฏฺฐหึสูติ ปธานตฺถาย เปสิตตฺตภาวํ มุโขทกทานาทินา อุปฏฺฐหึสุ.

10. “賢者（paṇḍita）”とは、賢明さ（因果を洞察する知恵）を具えた者のことである。“達者（byatta）”とは、熟達した知恵を具えた者のことである。“聡明な者（medhāvī）”とは、臨機応変に生じる知恵を具えた者のことである。“塵の少ない生まれの者（apparajakkhajātiko）”とは、等至（定）によって煩悩が抑えられているため、煩悩のない性質を持つ清浄な衆生のことである。“理解するだろう（ājānissati）”とは、注視し、通達して知るだろうということである。“世尊に知恵が生じた（bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādi）”とは、“今から七日前の日に亡くなり、無所有処天に生まれた”という一切知智が生じたということである。“大いなる損失（mahājāniyo）”とは、七日間のうちに得られるはずであった道果から離脱したために、そのアーラーラ仙人にとって大きな損失があるということであり、それは（解脱の）機会のない場所に生まれたためである。“昨夜亡くなった（abhidosakālaṃkatoti）”とは、昨夜の真夜中に逝去したということである。彼（ウドカ仙人）もまた、非想非非想処天に生まれたことを（世尊は一切知智によって）見られた。“多大な恩（bahūkārā）”とは、多くの助けとなる利益をもたらしたということである。“精進に専念する私に仕えた（padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu）”とは、精進（業処の修習）のために身を捧げた私に対し、洗面水の提供などの奉仕によって世話をしたということである。

๑๑. อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธินฺติ อุปโก โพธิมณฺฑสฺส จ คยาย จ อนฺตเร ภควนฺตํ อทฺทส. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺนนฺติ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนํ.

11. “ガヤーと菩提（樹）の間で（antarā ca gayaṃ antarā ca bodhiṃ）”とは、ウパカが、菩提道場とガヤー村の中間で世尊にお会いしたことを指す。“長い道のりを歩んでいる（addhānamaggappaṭipannaṃ）”とは、遠い道のりを歩んでおられる、ということである。

สพฺพาภิภูติ สพฺพํ เตภูมกธมฺมํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สพฺพวิทูติ สพฺพํ จตุภูมกธมฺมํ อเวทึ อญฺญาสึ. สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนูปลิตฺโตติ สพฺเพสุ เตภูมกธมฺเมสุ กิเลสเลเปน อลิตฺโต. สพฺพญฺชโหติ สพฺพํ เตภูมกธมฺมํ ชหิตฺวา ฐิโต. ตณฺหกฺขเย วิมุตฺโตติ ตณฺหกฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต. สยํ อภิญฺญายาติ สพฺพํ จตุภูมกธมฺมํ อตฺตนาว ชานิตฺวา. กมุทฺทิเสยฺยนฺติ กํ อญฺญํ ‘‘อยํ เม อาจริโย’’ติ อุทฺทิเสยฺยํ.

“一切の勝者（sabbābhibhū）”とは、三界のあらゆる法を克服して立つ者のことである。“一切の知者（sabbavidū）”とは、四界（三界と出世間）のあらゆる法を完全に知ったということである。“あらゆる法に汚されない（sabbesu dhammesu anūpalitto）”とは、三界のあらゆる法において、汚れの原因となる煩悩に染まっていないということである。“すべてを捨てた（sabbañjaho）”とは、三界のあらゆる法を捨てて立つ者のことである。“渇愛の滅尽において解脱した（taṇhakkhaye vimutto）”とは、渇愛の尽きた境地である涅槃を対象として、完全に解脱したということである。“自ら証得して（sayaṃ abhiññāya）”とは、四界のすべての法を自分自身で知ったことにより、ということである。“誰を（師と）指し示すべきか（kamuddiseyyaṃ）”とは、自分以外の誰を“この人が私の師である”と指し示すことができようか、という意味である。

น เม อาจริโย อตฺถีติ โลกุตฺตรธมฺเม มยฺหํ อาจริโย นาม นตฺถิ. นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโลติ มยฺหํ ปฏิภาคปุคฺคโล นาม นตฺถิ. สีติภูโตติ สพฺพกิเลสคฺคินิพฺพาปเนน สีติภูโต. กิเลสานํเยว นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต.

“私に師はいない（na me ācariyo atthi）”とは、出世間法において、私には師という者が存在しないということである。“私に匹敵する者はいない（natthi me paṭipuggalo）”とは、私に並ぶような人物は存在しないということである。“清涼となった（sītibhūto）”とは、すべての煩悩の火を消滅させることで、清らかに冷えた状態になったということである。煩悩そのものが静まったことにより“寂静となった（nibbuto）”のである。

กาสีนํ [Pg.246] ปุรนฺติ กาสิรฏฺเฐ นครํ. อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภินฺติ ธมฺมจกฺกปฺปฏิลาภาย อมตเภรึ ปหริสฺสามีติ คจฺฉามิ.

“カーシーの都（kāsīnaṃ puraṃ）”とは、カーシー国の都市（バラナシ）のことである。“不死の太鼓を打ち鳴らそう（āhañchaṃ amatadundubhiṃ）”とは、法輪を得させるために（法を説くために）、不死の太鼓を打ち鳴らそうと考えて行く、ということである。

อรหสิ อนนฺตชิโนติ อนนฺตชิโน ภวิตุํ ยุตฺโต. หุเปยฺยปาวุโสติ อาวุโส เอวมฺปิ นาม ภเวยฺย. สีสํ โอกมฺเปตฺวาติ สีสํ จาเลตฺวา.

“無辺の勝者であるにふさわしい（arahasi anantajino）”とは、無辺の勝者であるのが適当である、ということである。“友よ、そうかもしれない（hupeyya pāvuso）”とは、友よ、そのようであるかもしれない、ということである。“頭を振って（sīsaṃ okampetvā）”とは、頭を動かして（一説には、うなずいて）、立ち去ったということである。

๑๒. สณฺฐเปสุนฺติ กติกํ อกํสุ. พาหุลฺลิโกติ จีวรพาหุลฺลาทีนํ อตฺถาย ปฏิปนฺโน. ปธานวิพฺภนฺโตติ ปธานโต วิพฺภนฺโต ภฏฺโฐ ปริหีโน. อาวตฺโต พาหุลฺลายาติ จีวราทิพหุลภาวตฺถาย อาวตฺโต. โอทหถ ภิกฺขเว โสตนฺติ อุปเนถ ภิกฺขเว โสตํ; โสตินฺทฺริยํ ธมฺมสวนตฺถํ อภิมุขํ กโรถาติ อตฺโถ. อมตมธิคตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ มยา อธิคตนฺติ ทสฺเสติ. อิริยายาติ ทุกฺกรอิริยาย. ปฏิปทายาติ ทุกฺกรปฏิปทาย. อภิชานาถ เม โนติ อภิชานาถ นุ เม สมนุปสฺสถ. เอวรูปํ ภาสิตเมตนฺติ เอตํ เอวรูปํ วากฺยํ ภาสิตนฺติ อตฺโถ. อสกฺขิ โข ภควา ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตุนฺติ ‘‘อหํ พุทฺโธ’’ติ ชานาเปตุํ อสกฺขิ.

12. “約束した（saṇṭhapesuṃ）”とは、申し合わせをしたということである。“享楽的になった（bāhulliko）”とは、衣類などの多さを求めて修行するようになったということである。“精進から脱落した（padhānavibbhanto）”とは、業処に励む修行から離れ、堕落し、退歩したということである。“享楽に帰した（āvatto bāhullāya）”とは、衣類などの多さという利益のために戻ったということである。“比丘たちよ、耳を傾けよ（odahatha bhikkhave sotaṃ）”とは、比丘たちよ、耳を寄せよ、聴覚の機能を法を聞くために向けよ、という意味である。“不死を証得した（amatamadhigataṃ）”とは、私が不死なる涅槃を悟り、得たということを示している。“振る舞いによって（iriyāya）”とは、苦行という振る舞いによって、ということである。“行法によって（paṭipadāya）”とは、苦行という実践によって、ということである。“私のことを認めるか（abhijānātha me no）”とは、私の（今の様子を）以前と違うと認めるか、そのように見えるか、ということである。“このようなことを言った（evarūpaṃ bhāsitametaṃ）”とは、このような言葉を（以前に一度でも）言ったことがあると認めるか、という意味である。世尊は、五比丘たちに“私は仏である”と知らしめることが“できた（asakkhi）”のである。

๑๓. จกฺขุกรณีติ ปญฺญาจกฺขุํ สนฺธายาห. อิโต ปรํ สพฺพํ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว. อธิปฺปายานุสนฺธิโยชนาทิเภทโต ปน ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อิโต ปฏฺฐาย หิ อติวิตฺถารภีรุกสฺส มหาชนสฺส จิตฺตํ อนุรกฺขนฺตา สุตฺตนฺตกถํ อวณฺณยิตฺวา วินยกถํเยว วณฺณยิสฺสาม.

13. “眼を作る（cakkhukaraṇī）”という言葉は、智慧の眼（慧眼）を指して仰られたものである。これより後のすべての箇所は、語義としては明白である。しかし、意図や文脈、解釈の詳細については、‘パパンチャ・スーダニー（中阿含注釈書）’で説かれている方法によって知るべきである。なぜなら、ここからは（記述が）あまりに煩雑になることを厭う多くの人々の心を配慮し、経蔵的な講話を詳述せずに、律蔵的な講話のみを詳述するからである。

๑๘. สาว ตสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทา อโหสีติ อาสาฬฺหีปุณฺณมาย อฏฺฐารสหิ เทวตาโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิตสฺส ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ ภควโต วจเนน อภินิปฺผนฺนา สาว ตสฺส อายสฺมโต เอหิภิกฺขูปสมฺปทา อโหสิ.

18. “それがその長老の受具（具足戒）となった（sāva tassa āyasmato upasampadā ahosi）”とは、アーサーラ月の満月の日、十八億の神々とともに預流果に安住したそのコンダンニャ長老にとって、世尊の“来たれ、比丘よ（エヒ・ビック）”という言葉によって完成したその授戒こそが、エヒ・比丘受具となったのである。

๑๙. อถ โข อายสฺมโต จ วปฺปสฺสาติ อาทิมฺหิ วปฺปตฺเถรสฺส ปาฏิปททิวเส ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ, ภทฺทิยตฺเถรสฺส ทุติยทิวเส, มหานามตฺเถรสฺส ตติยทิวเส, อสฺสชิตฺเถรสฺส จตุตฺถิยนฺติ. อิเมสญฺจ ปน [Pg.247] ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐาเนสุ อุปฺปนฺนมลวิโสธนตฺถํ ภควา อนฺโตวิหาเรเยว อโหสิ. อุปฺปนฺเน อุปฺปนฺเน กมฺมฏฺฐานมเล อากาเสน คนฺตฺวา มลํ วิโนเทสิ. ปกฺขสฺส ปน ปญฺจมิยํ สพฺเพ เต เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา อนตฺตสุตฺเตน โอวทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา ปญฺจวคฺคิเย’’ติอาทิ.

19. “さて、尊者ワッパに（atha kho āyasmato ca vappassa）”などの箇所における決定（解釈）は次のように知るべきである。ワッパ長老には（満月の）翌日に法眼が生じた。バッディヤ長老には二日目に、マハーナーマ長老には三日目に、アッサジ長老には四日目に法眼が生じた。また、これらの比丘たちの業処（瞑想）に生じた汚れを清めるために、世尊は精舎の中に留まられた。業処の汚れが生じるたびに、天空を通って赴き、その汚れを除かれた。そして（黒月の）五日目に、彼ら全員を一箇所に集め、‘無我相経’によって教誡された。それゆえ、“さて、世尊は五比丘に”などの言葉が結集者たちによって説かれたのである。

๒๔. เตน โข ปน สมเยน ฉ โลเก อรหนฺโต โหนฺตีติ ปญฺจมิยา ปกฺขสฺส โลกสฺมึ ฉ มนุสฺสา อรหนฺโต โหนฺตีติ อตฺโถ.

24. “その時、世に六人の阿羅漢がいた”とは、半月の第五日（黒分五日）に、世の中に人間である六人の阿羅漢がいたという意味である。

ปญฺจวคฺคิยกถา นิฏฺฐิตา.

五比丘の章、終わる。

ปพฺพชฺชากถา

出家の章

๓๑. ปุพฺพานุปุพฺพกานนฺติ ปเวณิวเสน โปราณานุโปราณานนฺติ อตฺโถ. เตน โข ปน สมเยน เอกสฏฺฐิ โลเก อรหนฺโต โหนฺตีติ ปุริมา ฉ อิเม จ ปญฺจปญฺญาสาติ อนฺโตวสฺสมฺหิเยว เอกสฏฺฐิ มนุสฺสา อรหนฺโต โหนฺตีติ อตฺโถ.

31. “代々の（家柄の）”とは、家系の伝承によって、古くから続く家柄の者たちという意味である。“その時、世に六十一人の阿羅漢がいた”とは、先の六人と今回の五十五人を合わせて、安居期間中にまさに六十一人の人間が阿羅漢となったという意味である。

ตตฺร ยสอาทีนํ กุลปุตฺตานํ อยํ ปุพฺพโยโค – อตีเต กิร ปญฺจปญฺญาสชนา สหายกา วคฺคพนฺเธน ปุญฺญานิ กโรนฺตา อนาถสรีรานิ ปฏิชคฺคนฺตา วิจรนฺติ, เต เอกทิวสํ คพฺภินึ อิตฺถึ กาลํกตํ ทิสฺวา ‘‘ฌาเปสฺสามา’’ติ สุสานํ นีหรึสุ. เตสุ ปญฺจ ชเน ‘‘ตุมฺเห ฌาเปถา’’ติ สุสาเน ฐเปตฺวา เสสา คามํ ปวิฏฺฐา. ยโส ทารโก ตํ สรีรํ วิชฺฌิตฺวา ปริวตฺเตตฺวา จ ฌาปยมาโน อสุภสญฺญํ ปฏิลภิ. โส อิตเรสมฺปิ จตุนฺนํ ชนานํ ‘‘ปสฺสถ โภ อิมํ อสุจึ ปฏิกูล’’นฺติ ทสฺเสสิ. เตปิ ตตฺถ อสุภสญฺญํ ปฏิลภึสุ. เต ปญฺจปิ ชนา คามํ คนฺตฺวา เสสสหายกานํ กถยึสุ. ยโส ปน ทารโก เคหมฺปิ คนฺตฺวา มาตาปิตูนฺนญฺจ ภริยาย จ กเถสิ. เต สพฺเพปิ อสุภํ ภาวยึสุ. อยเมเตสํ ปุพฺพโยโค. เตนายสฺมโต ยสสฺส นาฏกชเนสุ สุสานสญฺญาเยว อุปฺปชฺชิ, ตาเยว จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา สพฺเพสํ วิเสสาธิคโม นิพฺพตฺตีติ.

その六十一人のうち、ヤサを初めとする良家の息子たちの過去の修行（宿善）は次の通りである。かつて五十五人の友人たちが集団で功徳を積み、身寄りのない遺体を供養して回っていた。ある日、彼らは亡くなった妊婦の遺体を見つけ、“火葬しよう”と言って墓地へ運び出した。そのうち五人を“お前たちが火葬しなさい”と言って墓地に残し、残りの者は村へ入った。ヤサという若者は、その遺体を突き刺し、裏返して火葬している最中に、不浄の観念（不浄想）を得た。彼は他の四人にも“友よ、見なさい。この不浄で忌まわしいものを”と言って見せた。彼らもそこで不浄想を得た。その五人は村へ行き、残りの友人たちにも語った。またヤサは家へ帰り、両親と妻にも語った。彼ら全員が不浄観を修した。これが彼らの過去の修行である。それゆえ、尊者ヤサには（宮殿の）踊り子たちに対して墓地であるという認識が生じ、その依止の円満さ（宿善の力）によって、全員に勝れた悟りが生じたのである。

อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ภควา ยาว ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมา, ตาว พาราณสิยํ วิหรนฺโต เอกทิวสํ เต ขีณาสเว สฏฺฐิ ภิกฺขู อามนฺเตสิ.

“さて、世尊は比丘たちに告げられた”とは、世尊が後カッティカ月の満月の日（十一月の満月）まで、バラナシ（の仙人堕処）に留まっておられた際、ある日、煩悩の尽きたそれら六十人の比丘たちに告げられたということである。

๓๒. ทิพฺพา [Pg.248] นาม ทิพฺเพสุ วิสเยสุ โลภปาสา. มานุสา นาม มานุสเกสุ วิสเยสุ โลภปาสา. มา เอเกน ทฺเวติ เอเกน มคฺเคน ทฺเว มา อคมิตฺถ. อสฺสวนตาติ อสฺสวนตาย. ปริหายนฺตีติ อนธิคตํ นาธิคจฺฉนฺตา วิเสสาธิคมโต ปริหายนฺติ.

32. “天の”とは、天界の対象に対する執着の罠のことである。“人間の”とは、人間界の対象に対する執着の罠のことである。“一人で二人は（行くな）”とは、一つの道を二人で行ってはならないということである。“（法を）聞かないために”とは、聞く機会がないためにという意味である。“衰退する”とは、未だ得ていない勝れた法を得ることができず、悟りの獲得から退転するということである。

๓๓. อนฺตกาติ ลามก หีนสตฺต. อนฺตลิกฺขจโรติ ราคปาสํ สนฺธายาห. ตญฺหิ โส ‘‘อนฺตลิกฺขจโร’’ติ มนฺตฺวา อาห.

33. “アンタカ（終焉をもたらす者）”とは、卑しく劣った者のことである。“虚空をゆくもの”とは、貪欲の罠を指して言ったものである。けだし、彼はその貪欲の罠を“虚空をゆくもの”と考えてそう言ったのである。

๓๔. นานาทิสา นานาชนปทาติ นานาทิสโต จ นานาชนปทโต จ. อนุชานามิ ภิกฺขเว ตุมฺเหว ทานิ ตาสุ ตาสุ ทิสาสุ เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปพฺพาเชถาติอาทิมฺหิ ปพฺพชฺชาเปกฺขํ กุลปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺเตน เย ปรโต ‘‘น ภิกฺขเว ปญฺจหิ อาพาเธหิ ผุฏฺโฐ ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘น อนฺธมูคพธิโร ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ เอวํ ปฏิกฺขิตฺตา ปุคฺคลา, เต วชฺเชตฺวา ปพฺพชฺชาโทสวิรหิโต ปุคฺคโล ปพฺพาเชตพฺโพ. โสปิ จ มาตาปิตูหิ อนุญฺญาโตเยว. ตสฺส อนุชานนลกฺขณํ ‘‘น ภิกฺขเว อนนุญฺญาโต มาตาปิตูหิ ปุตฺโต ปพฺพาเชตพฺโพ, โย ปพฺพาเชยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ เอตสฺมึ สุตฺเต วณฺณยิสฺสาม.

34. “様々な方角、様々な地方”とは、あらゆる方角とあらゆる地方からということである。“比丘たちよ、許す。今やあなたたちが、それらの方角、それらの地方において出家させなさい”という言葉について、決裁は次のように理解されるべきである。出家を希望する良家の息子を出家させる和尚（ウパッジャーヤ）は、後述の“比丘たちよ、五つの病にかかっている者を、出家させてはならない”から始まり、“盲人、唖者、聾者を、出家させてはならない”に至るまで、このように拒絶された人々を除いて、出家の不適格事由のない者を出家させるべきである。また、その者は両親に許された者でなければならない。その許可の基準については、“比丘たちよ、両親に許されていない息子を、出家させてはならない。出家させるならば、悪作罪となる”というこの経において説明する。

เอวํ ปพฺพชฺชาโทสวิรหิตํ มาตาปิตูหิ อนุญฺญาตํ ปพฺพาเชนฺเตนาปิ จ สเจ อจฺฉินฺนเกโส โหติ, เอกสีมาย จ อญฺเญปิ ภิกฺขู อตฺถิ, เกสจฺเฉทนตฺถาย ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉิตพฺพํ. ตสฺส อาปุจฺฉนาการํ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สงฺฆํ อปโลเกตุํ ภณฺฑุกมฺมายา’’ติ เอตฺถ วณฺณยิสฺสาม. สเจ โอกาโส โหติ, สยํ ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ พฺยาวโฏ โหติ, โอกาสํ น ลภติ, เอโก ทหรภิกฺขุ วตฺตพฺโพ ‘‘เอตํ ปพฺพาเชหี’’ติ. อวุตฺโตปิ เจ ทหรภิกฺขุ อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺส ปพฺพาเชติ, วฏฺฏติ. สเจ ทหรภิกฺขุ นตฺถิ, สามเณโรปิ วตฺตพฺโพ ‘‘เอตํ ขณฺฑสีมํ เนตฺวา ปพฺพาเชตฺวา กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา เอหี’’ติ. สรณานิ ปน สยํ ทาตพฺพานิ. เอวํ ภิกฺขุนาว ปพฺพชิโต โหติ. ปุริสญฺหิ ภิกฺขุโต อญฺโญ ปพฺพาเชตุํ น ลภติ, มาตุคามํ ภิกฺขุนิโต อญฺโญ. สามเณโร ปน สามเณรี วา อาณตฺติยา กาสายานิ ทาตุํ ลภติ. เกโสโรปนํ เยน เกนจิ กตํ สุกตํ.

このように出家の不適格事由がなく、両親の許しを得た志願者を出家させる際、もし髪を剃っていなければ、また同一の結界内に自分以外の比丘たちがいるならば、剃髪の儀式のために（比丘たちの）承認を求めるべきである。その承認の作法については、“比丘たちよ、剃髪のために僧伽の承認を得ることを許す”という箇所で説明する。もし余裕があれば、自ら出家させるべきである。もし読誦や質疑応答などで多忙で余裕がないならば、一人の若い比丘に“この者を出家させなさい”と言うべきである。指示されていなくても、若い比丘が和尚に代わって出家させるならば、それは適法である。もし若い比丘がいなければ、沙弥に“この者を小結界へ連れて行き、出家させて袈裟を着せて連れて来なさい”と言うべきである。ただし、三帰依は和尚自らが授けなければならない。このようにして、比丘によって出家させたことになる。けだし、男性を比丘以外の者が、女性を比丘尼以外の者が出家させることはできないからである。ただし、沙弥や沙弥尼であっても、指示があれば袈裟を授けることはできる。剃髪については、誰が行っても適切になされたことになる。

สเจ [Pg.249] ปน ภพฺพรูโป โหติ สเหตุโก ญาโต ยสสฺสี กุลปุตฺโต, โอกาสํ กตฺวาปิ สยเมว ปพฺพาเชตพฺโพ. ‘‘มตฺติกามุฏฺฐึ คเหตฺวา นฺหายิตฺวา เกเส เตเมตฺวา อาคจฺฉาหี’’ติ จ ปน น วิสฺสชฺเชตพฺโพ. ปพฺพชิตุกามานญฺหิ ปฐมํ พลวอุสฺสาโห โหติ, ปจฺฉา ปน กาสายานิ จ เกสหรณสตฺถกญฺจ ทิสฺวา อุตฺรสนฺติ, เอตฺโตเยว ปลายนฺติ, ตสฺมา สยเมว นหานติตฺถํ เนตฺวา สเจ นาติทหโร โหติ, ‘‘นหาหี’’ติ วตฺตพฺโพ. เกสา ปนสฺส สยเมว มตฺติกํ คเหตฺวา โธวิตพฺพา. ทหรกุมารโก ปน สยํ อุทกํ โอตริตฺวา โคมยมตฺติกาหิ ฆํสิตฺวา นหาเปตพฺโพ. สเจปิสฺส กจฺฉุ วา ปิฬกา วา โหนฺติ, ยถา มาตา ปุตฺตํ น ชิคุจฺฉติ, เอวเมว อชิคุจฺฉนฺเตน สาธุกํ หตฺถปาทสีสานิ ฆํสิตฺวา นหาเปตพฺโพ. กสฺมา? เอตฺตเกน หิ อุปกาเรน กุลปุตฺตา อาจริยุปชฺฌาเยสุ จ สาสเน จ พลวสิเนหา ติพฺพคารวา อนิวตฺติธมฺมา โหนฺติ, อุปฺปนฺนํ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา เถรภาวํ ปาปุณนฺติ, กตญฺญู กตเวทิโน โหนฺติ.

しかし、もし志願者が（悟りを得る）素質があり、資質を備え、高名で徳望のある良家の息子であるならば、都合をつけてでも和尚自らが出家させるべきである。“土を一掴み持って行き、体を洗って髪を濡らして来なさい”と言って追いやってはならない。出家を希望する者たちは、最初は強い意欲を持っているが、後に袈裟や剃刀を見て恐れをなし、そこから逃げ出してしまうことがあるからである。それゆえ、自ら沐浴場へ連れて行き、もしあまり幼くなければ“体を洗いなさい”と言うべきである。そして、彼の髪は和尚自ら土を手に取って洗ってあげるべきである。幼い子供であれば、自ら水に入り、牛糞や土でこすって洗ってあげるべきである。たとえ彼に疥癬やできものがあったとしても、母親が息子を嫌悪しないように、嫌悪することなく、丁寧にて・足・頭をこすって洗ってあげるべきである。なぜなら、これほどの恩義を受けることによって、良家の息子たちは師や和尚、そして教えに対して強い愛情と深い敬意を持ち、退転することのない性質を備えるようになるからである。そして、生じた不満を払拭して長老の位に至り、恩を知り、恩に報いる者となるのである。

เอวํ นหาปนกาเล ปน เกสมสฺสุํ โอโรปนกาเล วา ‘‘ตฺวํ ญาโต ยสสฺสี, อิทานิ มยํ ตํ นิสฺสาย ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสามา’’ติ น วตฺตพฺโพ, อญฺญาปิ อนิยฺยานิกกถา น กเถตพฺพา. อถ ขฺวสฺส ‘‘อาวุโส, สุฏฺฐุ อุปธาเรหิ สตึ อุปฏฺฐาเปหี’’ติ วตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตพฺพํ, อาจิกฺขนฺเตน จ วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน อสุจิเชคุจฺฉปฏิกูลภาวํ นิชฺชีวนิสฺสตฺตภาวํ วา ปากฏํ กโรนฺเตน อาจิกฺขิตพฺพํ. สเจ หิ โส ปุพฺเพ มทฺทิตสงฺขาโร โหติ ภาวิตภาวโน, กณฺฏกเวธาเปกฺโข วิย ปริปกฺกคณฺโฑ, สูริยุคฺคมนาเปกฺขํ วิย จ ปริณตปทุมํ, อถสฺส อารทฺธมตฺเต กมฺมฏฺฐานมนสิกาเร อินฺทาสนิ วิย ปพฺพเต กิเลสปพฺพเต จุณฺณยมานํเยว ญาณํ ปวตฺตติ, ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เย หิ เกจิ ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺตา, สพฺเพ เต เอวรูปํ สวนํ ลภิตฺวา กลฺยาณมิตฺเตน อาจริเยน ทินฺนนยํ นิสฺสาย โน อนิสฺสาย. ตสฺมาสฺส อาทิโตว เอวรูปี กถา กเถตพฺพาติ.

しかし、このように入浴させる時や、髪や髭を剃る際、“あなたは有名で人望があります。今、あなたのような人が出家したからには、私たちはあなたに依拠して、四資具（布施）に困ることはないでしょう”と言ってはならない。また、他の（解脱に導かない）無益な話もしてはならない。むしろ、その出家希望者に“友よ、よく思惟しなさい、正念を確立しなさい”と言って、皮を最後とする五つの瞑想主題（皮五聚、タチャパンチャカ・カンマッターナ）を教えるべきである。教える際には、色・形・臭い・場所・部位によって、不浄で見苦しく、忌まわしいものであること、あるいは生命でも衆生でもない（無我）であることを明らかにしつつ、教えるべきである。もし彼が以前（過去世）に、諸行を修練し、瞑想を修習しており、針で刺されるのを待つ熟した腫物や、日の出を待つ開花間近の蓮華のようであるならば、瞑想主題を念頭に置いた瞬間に、金剛石が山を砕くように、煩悩の山を打ち砕く智慧が生じ、剃刀の先（で髪を剃り終える時）に阿羅漢果に達する。剃刀の先で阿羅漢果を得た者はすべて、このような瞑想の教えを聞き、善き友である師から与えられた方法に依拠したのであって、依拠せずには得られなかった。それゆえ、彼には最初からこのような教えを説くべきである。

เกเสสุ ปน โอโรปิเตสุ หลิทฺทิจุณฺเณน วา คนฺธจุณฺเณน วา สีสญฺจ สรีรญฺจ อุพฺพฏฺเฏตฺวา คิหิคนฺธํ อปเนตฺวา กาสายานิ ติกฺขตฺตุํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ [Pg.250] วา สกึ วา ปฏิคฺคาเหตพฺโพ. อถาปิสฺส หตฺเถ อทตฺวา อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา สยเมว อจฺฉาเทติ, วฏฺฏติ. สเจปิ อญฺญํ ทหรํ วา สามเณรํ วา อุปาสกํ วา อาณาเปติ ‘‘อาวุโส, เอตานิ กาสายานิ คเหตฺวา เอตํ อจฺฉาเทหี’’ติ ตํเยว วา อาณาเปติ ‘‘เอตานิ คเหตฺวา อจฺฉาเทหี’’ติ สพฺพํ วฏฺฏติ. สพฺพํ เตน ภิกฺขุนาว ทินฺนํ โหติ.

髪を剃った後は、ウコンの粉や香りの粉で頭と体をこすり、俗人の臭いを取り除き、黄色の衣（袈裟）を三度、二度、あるいは一度、受け取らせるべきである。あるいは、戒師（和尚）や阿闍梨が彼の手には渡さず、自分自身で着せても差し支えない。また、他の年少の僧や沙弥、あるいは優婆塞に、“友よ、これらの袈裟を持って、彼に着せなさい”と命じるか、あるいは本人に“これらを受け取って着用しなさい”と命じても、すべて許容される。すべてはその比丘によって与えられたことになる。

ยํ ปน นิวาสนํ วา ปารุปนํ วา อนาณตฺติยา นิวาเสติ วา ปารุปติ วา, ตํ อปเนตฺวา ปุน ทาตพฺพํ. ภิกฺขุนา หิ สหตฺเถน วา อาณตฺติยา วา ทินฺนเมว กาสาวํ วฏฺฏติ, อทินฺนํ น วฏฺฏติ, สเจปิ ตสฺเสว สนฺตกํ โหติ, โก ปน วาโท อุปชฺฌายมูลเก! อยํ ‘‘ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาทาเปตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวา’’ติ เอตฺถ วินิจฺฉโย.

しかし、命じられていないのに、下衣や上衣を自分で身に着けた場合は、それを取り除いてから再び授け直すべきである。比丘が自らの手で、あるいは命令によって与えられた袈裟だけが正当であり、与えられていないものは正当ではない。たとえそれが本人の所有物であっても、与えられなければ正当ではない。まして、戒師の所有物である場合は言うまでもない。これが“まず髪と髭を剃り落とし、黄色の衣を着用させ、片方の肩に上衣をかけさせて”という箇所に関する決定である。

ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทาเปตฺวาติ เย ตตฺถ สนฺนิปติตา ภิกฺขู, เตสํ ปาเท วนฺทาเปตฺวา; อถ สรณคฺคหณตฺถํ อุกฺกุฏิกํ นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ ปคฺคณฺหาเปตฺวา เอวํ วเทหีติ วตฺตพฺโพ. ‘‘ยมหํ วทามิ, ตํ วเทหี’’ติ วตฺตพฺโพ. อถสฺส อุปชฺฌาเยน วา อาจริเยน วา ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติอาทินา นเยน สรณานิ ทาตพฺพานิ ยถาวุตฺตปฏิปาฏิยาว น อุปฺปฏิปาฏิยา. สเจ หิ เอกปทมฺปิ เอกกฺขรมฺปิ อุปฺปฏิปาฏิยา เทติ, พุทฺธํ สรณํเยว วา ติกฺขตฺตุํ ทตฺวา ปุน อิตเรสุ เอเกกํ ติกฺขตฺตุํ เทติ, อทินฺนานิ โหนฺติ สรณานิ.

“比丘たちの足に礼拝させて”とは、そこに集まっている比丘たちの足に礼拝させることである。その後、帰依を受けさせるために、蹲踞（そんきょ）の姿勢で座らせ、合掌させて、“このように言いなさい”と言うべきである。あるいは“私が言う通りに言いなさい”と言うべきである。その後、戒師または阿闍梨が“ブッダン・サラナン・ガッチャーミ（仏に帰依します）”などの方法で、説かれた通りの順序で三帰依を授けるべきであり、順序を乱してはならない。もし一語でも一字でも順序を乱して授けたり、あるいは“ブッダン・サラナン”だけを三度授けてから、残りの二つを一回ずつ三度授けたりするならば、帰依は授けられたことにはならない。

อิมญฺจ ปน สรณคมนูปสมฺปทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อนุญฺญาตอุปสมฺปทา เอกโต สุทฺธิยา วฏฺฏติ. สามเณรปพฺพชฺชา ปน อุภโตสุทฺธิยาว วฏฺฏติ, โน เอกโต สุทฺธิยา. ตสฺมา อุปสมฺปทาย สเจ อาจริโย ญตฺติโทสญฺเจว กมฺมวาจาโทสญฺจ วชฺเชตฺวา กมฺมํ กโรติ, สุกตํ โหติ. ปพฺพชฺชาย ปน อิมานิ ตีณิ สรณานิ พุการธการาทีนํ พฺยญฺชนานํ ฐานกรณสมฺปทํ อหาเปนฺเตเนว อาจริเยนปิ อนฺเตวาสิเกนปิ วตฺตพฺพานิ. สเจ อาจริโย วตฺตุํ สกฺโกติ, อนฺเตวาสิโก น สกฺโกติ; อนฺเตวาสิโก วา สกฺโกติ, อาจริโย น สกฺโกติ; อุโภปิ วา น สกฺโกนฺติ, น วฏฺฏติ. สเจ ปน อุโภปิ สกฺโกนฺติ, วฏฺฏติ.

さらに、この三帰依による具足戒は廃止され、後の具足戒は一方（師）の清浄さによって成立するが、沙弥の出家（沙弥戒）は、両者（師と弟子）の清浄さによってのみ成立し、一方の清浄さだけでは成立しない。それゆえ、具足戒においては、もし阿闍梨が宣告の過失や羯磨文の過失を避けて行えば、それは成功である。しかし出家においては、これら三つの帰依文を、“ブ（bu）”や“ダ（dha）”などの音節の発音位置や発声法を損なうことなく、師も弟子も唱えなければならない。師は正確に唱えられるが弟子ができない場合、あるいは弟子はできるが師ができない場合、あるいは両者ともできない場合は、成立しない。しかし、両者が正確に唱えられるならば成立する。

อิมานิ [Pg.251] จ ปน ททมาเนน ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอวํ เอกสมฺพนฺธานิ อนุนาสิกนฺตานิ วา กตฺวา ทาตพฺพานิ, ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ เอวํ วิจฺฉินฺทิตฺวา มการนฺตานิ วา กตฺวา ทาตพฺพานิ. อนฺธกฏฺฐกถายํ นามํ สาเวตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต พุทฺธรกฺขิโต ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ วุตฺตํ, ตํ เอกอฏฺฐกถายมฺปิ นตฺถิ, ปาฬิยมฺปิ น วุตฺตํ, เตสํ รุจิมตฺตเมว, ตสฺมา น คเหตพฺพํ. น หิ ตถา อวทนฺตสฺส สรณํ กุปฺปตีติ.

これらを授ける際、“ブッダン・サラナン・ガッチャーミ”と連続させて鼻音（ニッガヒータ）で終わるように授けてもよいし、あるいは“ブッダン・サラナン・ガッチャーミ”と区切って“マ（ma）”音で終わるように授けてもよい。アンダカ・アッタカターにおいて、名前を名乗らせて“大徳よ、私、ブッダラッキタは、命ある限り仏に帰依します”と述べられているが、それは他のどの注釈書にもなく、パーリ原典にも説かれていない。それは注釈者たちの個人的な見解にすぎない。ゆえに、それを採用すべきではない。なぜなら、そのように言わなくても帰依は無効にはならないからである。

อนุชานามิ ภิกฺขเว อิเมหิ ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทนฺติ อิเมหิ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามีติอาทีหิ เอวํ ติกฺขตฺตุํ อุภโตสุทฺธิยา วุตฺเตหิ ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ อนุชานามีติ อตฺโถ. ตตฺถ ยสฺมา อุปสมฺปทา ปรโต ปฏิกฺขิตฺตา, ตสฺมา สา เอตรหิ สรณมตฺเตเนว น รุหติ. ปพฺพชฺชา ปน ยสฺมา ปรโต ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อิเมหิ ตีหิ สรณคมเนหิ สามเณรปพฺพชฺช’’นฺติ อนุญฺญาตา เอว, ตสฺมา สา เอตรหิปิ สรณมตฺเตเนว รุหติ. เอตฺตาวตา หิ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐิโต โหติ.

“比丘たちよ、これら三つの帰依によって出家と授戒を許す”とは、“ブッダン・サラナン・ガッチャーミ”などをこのように三度、両者の清浄さをもって唱える三帰依によって、出家（沙弥）と授戒（比丘）の両方を許すという意味である。その中で、授戒（具足戒）については、後に（羯磨による方法が定められて）廃止されたため、現在は帰依文だけでは成立しない。しかし出家については、後に“比丘たちよ、これら三つの帰依によって沙弥の出家を許す”と許容されたままであるため、現在でも帰依文だけで成立する。これによって、沙弥の位に確立されたことになる。

สเจ ปเนส มติมา โหติ ปณฺฑิตชาติโก, อถสฺส ตสฺมึเยว ฐาเน สิกฺขาปทานิ อุทฺทิสิตพฺพานิ. กถํ? ยถา ภควตา อุทฺทิฏฺฐานิ. วุตฺตญฺเหตํ –

もしその沙弥が聡明で、賢者の素質があるならば、その場で十戒を教示すべきである。どのように教示すべきか。世尊によって教示された通りに。次のように説かれている。

‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, สามเณรานํ ทส สิกฺขาปทานิ, เตสุ จ สามเณเรหิ สิกฺขิตุํ. ปาณาติปาตา เวรมณี, อทินฺนาทานา เวรมณี, อพฺรหฺมจริยา เวรมณี, มุสาวาทา เวรมณี, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณี, วิกาลโภชนา เวรมณี, นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา เวรมณี, มาลาคนฺธวิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา เวรมณี, อุจฺจาสยนมหาสยนา เวรมณี, ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา เวรมณี’’ติ (มหาว. ๑๐๖).

“比丘たちよ、沙弥たちに十の学習項目（十戒）を許す。そして沙弥たちはそれらを学ぶべきである。殺生から離れること、盗みから離れること、非梵行（性交渉）から離れること、嘘から離れること、酒類などの放逸の原因となるものから離れること、午後の食事から離れること、踊り・歌・楽器演奏・見世物を見ることから離れること、花飾り・香料・塗料による装飾と化粧から離れること、高く大きな座所（ベッド）から離れること、金銀（金銭）を受け取ることから離れることである。比丘たちよ、これら沙弥のための十の学習項目を許す。そして沙弥たちはそれらを学ぶべきである”と。

อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม ยาวชีวํ ปาณาติปาตา เวรมณิสิกฺขาปทํ

しかし、アンダカ・アッタカターでは、“大徳よ、私、某（名前）は、命ある限り、殺生から離れる学習項目を（受持します）”とある。

สมาทิยามี’’ติ เอวํ สรณทานํ วิย สิกฺขาปททานมฺปิ วุตฺตํ, ตํ เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถาสุ อตฺถิ, ตสฺมา ยถาปาฬิยาว อุทฺทิสิตพฺพานิ. ปพฺพชฺชา หิ สรณคมเนเหว สิทฺธา, สิกฺขาปทานิ ปน เกวลํ สิกฺขาปริปูรณตฺถํ [Pg.252] ชานิตพฺพานิ. ตสฺมา ตานิ ปาฬิยํ อาคตนเยน อุคฺคเหตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ยาย กายจิ ภาสาย อตฺถวเสนปิ อาจิกฺขิตุํ วฏฺฏติ. ยาว ปน อตฺตนา สิกฺขิตพฺพสิกฺขาปทานิ น ชานาติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ ปานโภชนาทิวิธิมฺหิ จ น กุสโล โหติ, ตาว โภชนสาลํ วา สลากภาชนฏฺฐานํ วา อญฺญํ วา ตถารูปฏฺฐานํ น เปเสตพฺโพ, สนฺติกาวจโรเยว กาตพฺโพ, พาลทารโก วิย ปฏิชคฺคิตพฺโพ, สพฺพมสฺส กปฺปิยากปฺปิยํ อาจิกฺขิตพฺพํ, นิวาสนปารุปนาทีสุ อาภิสมาจาริเกสุ วิเนตพฺโพ. เตนาปิ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ สามเณรํ นาเสตุ’’นฺติ (มหาว. ๑๐๘) เอวํ ปรโต วุตฺตานิ ทส นาสนงฺคานิ อารกา ปริวชฺเชตฺวา อาภิสมาจาริกํ ปริปูเรนฺเตน ทสวิเธ สีเล สาธุกํ สิกฺขิตพฺพนฺติ.

“受戒します（Samādiyāmi）”と言って、帰依を与えるように戒律（学習項目）を与えることも説かれているが、それはパーリ語経典にもアッタカター（註釈書）にも存在しない。したがって、パーリ語の通りに指示されるべきである。出家（Pabbajjā）は三帰依のみによって成就するが、戒律（学習項目）はただ学習を完成させるために知られるべきものである。ゆえに、パーリ語の方式に従って学ぶことができない者には、いかなる言語であっても、意味の力によって教えることが適当である。しかし、自身で学ぶべき戒律を知らず、大衣や鉢、衣の保持、立ち振る舞い、座り方、あるいは飲食などの作法に熟達していない間は、食堂や籤分配所、あるいはその他のそのような場所に送り出すべきではない。師の近くに留まらせるべきであり、幼い子供のように世話をされるべきである。彼に対して、すべての許されること（適法）と許されないこと（不適法）を教示し、下衣の着方や上衣の纏い方などの阿毘三摩遮理迦（威儀、行儀作法）において訓育すべきである。彼もまた、“比丘たちよ、十の要因を備えた沙弥を追放することを許す”と後に説かれる十の追放理由（nāsanaṅga）を遠く避け、威儀を充足させつつ、十戒において善く学ぶべきである。

ปพฺพชฺชากถา นิฏฺฐิตา.

出家に関する話（Pabbajjākathā）は終わった。

ทุติยมารกถา

第二のマーラ（悪魔）の話。

๓๕. มยฺหํ โข ภิกฺขเวติ มยา โขติ อตฺโถ. อถ วา โย มยฺหํ โยนิโส มนสิกาโร, เตน เหตุนาติ อตฺโถ. ปุน อนุปฺปตฺตาติ เอตฺถ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา มยาติ วตฺตพฺพํ.

35. “比丘たちよ、私には（Mayhaṃ kho bhikkhave）”という句は、“私によって（mayā kho）”という意味である。あるいは、“私にある如理作意（yoniso manasikāro）、その理由によって”という意味である。また、“到達した（anuppattā）”という箇所では、格を変化させて“私によって（mayā）”と解釈すべきである。

ทุติยมารกถา นิฏฺฐิตา.

第二のマーラの話は終わった。

ภทฺทวคฺคิยกถา

バッダヴァッギヤ（賢群比丘）の話。

๓๖. ภทฺทวคฺคิยาติ เต กิร ราชกุมารา รูเปน จ จิตฺเตน จ ภทฺทกา วคฺคพนฺเธน จ วิจรนฺติ, ตสฺมา ‘‘ภทฺทวคฺคิยา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตน หิ โวติ เอตฺถ โวกาโร นิปาตมตฺโต. ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ เกสญฺจิ โสตาปตฺติมคฺโค, เกสญฺจิ สกทาคามิมคฺโค, เกสญฺจิ อนาคามิมคฺโค อุทปาทิ. ตโยปิ หิ เอเต มคฺคา ‘‘ธมฺมจกฺขู’’ติ วุจฺจนฺติ. เต กิร ตุณฺฑิลชาตเก ตึสธุตฺตา อเหสุํ, อถ ตุณฺฑิโลวาทํ สุตฺวา ปญฺจสีลานิ รกฺขึสุ; อิทํ เนสํ ปุพฺพกมฺมํ.

36. “バッダヴァッギヤ（Bhaddavaggiyā）”とは、伝え聞くところによると、その王子たちは容姿も心も善良（bhaddaka）であり、集団（vagga）をなして歩んでいたため、“バッダヴァッギヤ”と呼ばれる。“Tena hi vo”の箇所において、“vo”という語は単なる挿入句（接辞）である。“法眼が生じた（Dhammacakkhuṃ udapādi）”とは、ある者には預流道が、ある者には一来道が、ある者には不還道が生じたということである。これら三つの道もまた“法眼”と呼ばれるからである。彼らは、伝え聞くところによれば、トゥンディラ・ジャータカ（猪王本生譚）において三十人の放蕩者であったが、その時、トゥンディラの教誡を聞いて五戒を守った。これが彼らの前世の善業（pubbakamma）である。

ภทฺทวคฺคิยกถา นิฏฺฐิตา.

バッダヴァッギヤの話は終わった。

อุรุเวลปาฏิหาริยกถา

ウルヴェーラーの神変の話。

๓๗. ปมุโขติ ปุพฺพงฺคโม. ปาโมกฺโขติ อุตฺตโม วิสุทฺธปญฺโญ.

37. “Pamukho（パムカ）”とは、先導者のことである。“Pāmokkho（パーモッカ）”とは、最勝の、極めて清浄な智慧を持つ者のことである。

๓๘. อนุปหจฺจาติ [Pg.253] อวินาเสตฺวา. เตชสา เตชนฺติ อตฺตโน เตเชน นาคสฺส เตชํ. ปริยาทิเยยฺยนฺติ อภิภเวยฺยํ, วินาเสยฺยํ วาติ. มกฺขนฺติ โกธํ. นตฺเวว จ โข อรหา ยถา อหนฺติ อตฺตานํ ‘‘อรหา อห’’นฺติ มญฺญมาโน วทติ.

38. “Anupahaccā”とは、滅ぼさずに（傷つけずに）という意味である。“Tejasā tejaṃ（威光をもって威光を）”とは、自身の威光によって龍の威光を（制する）ということである。“Pariyādiyeyyaṃ”とは、圧倒する、あるいは滅ぼすという意味である。“Makkha”とは怒り（害意）のことである。“聖者（阿羅漢）であっても、私のような者ではない”という言葉は、自身を“私は阿羅漢である”と思いなして言っている。

๓๙. เนรญฺชรายํ ภควาติอาทิกา คาถาโย ปจฺฉา ปกฺขิตฺตา.

39. “ネーランジャラー川において世尊は（Nerañjarāyaṃ bhagavā）”から始まる偈頌は、後に結集の際に追加されたものである。

๔๔-๙. วิสฺสชฺเชยฺยนฺติ สุกฺขาปนตฺถาย ปสาเรตฺวา ฐเปยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘ภนฺเต อาหร หตฺถ’’นฺติ เอวํ วทนฺโต วิย โอณโตติ อาหรหตฺโถ. อุยฺโยเชตฺวาติ วิสฺสชฺเชตฺวา. มนฺทามุขิโยติ อคฺคิภาชนานิ วุจฺจนฺติ.

“44-9. Vissajjeyyaṃ”とは、乾燥させるために広げて置くという意味である。“尊師よ、御手を差し出してください（Bhante āhara hatthaṃ）”と、このように言うかのように（龍が）屈んだので、“アーハラハッタ（手を差し出した者）”と言う。“Uyyojetvāti”とは、解き放ってという意味である。“Mandāmukhiyoti”とは、火の器（火鉢）のことである。

๕๑. จิรปฏิกาติ จิรกาลโต ปฏฺฐาย.

51. “Cirapaṭikā”とは、長い時間（長い年月）を経てからという意味である。

๕๒. เกสมิสฺสนฺติอาทีสุ เกสา เอว เกสมิสฺสํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ขาริกาชนฺติ ขาริภาโร.

52. “Kesamissa（髪の混じった）”などの語において、髪そのものが“髪の混じったもの”である。すべての箇所においてこの方法が適用される。“Khārikāja”とは、天秤棒（苦行者の道具を運ぶ荷）のことである。

อุรุเวลปาฏิหาริยกถา นิฏฺฐิตา.

ウルヴェーラーの神変の話は終わった。

พิมฺพิสารสมาคมกถา

ビンビサーラ王との会合の話。

๕๕. ลฏฺฐิวเนติ ตาลุยฺยาเน. สุปฺปติฏฺเฐ เจติเยติ อญฺญตรสฺมึ วฏรุกฺเข; ตสฺส กิเรตํ นามํ. ทฺวาทสนหุเตหีติ เอตฺถ เอกํ นหุตํ ทสสหสฺสานิ. อชฺฌภาสีติ เตสํ กงฺขาจฺเฉทนตฺถํ อภาสิ.

55. “Laṭṭhivaneti”とは、椰子の園のことである。“Suppatiṭṭhe cetiyeti”とは、ある一つのベンガル菩提樹のことである。伝え聞くところによれば、それがその木の名称である。“十二ナフタ（Dvādasanahutehi）”の箇所において、一ナフタは一万である。“Ajjhabhāsīti”とは、彼ら（婆羅門や居士たち）の疑念を断つために説かれたということである。

กิสโกวทาโนติ ตาปสจริยาย กิสสรีรตฺตา ‘‘กิสโก’’ติ ลทฺธนามานํ ตาปสานํ โอวาทโก อนุสาสโก สมาโนติ อตฺโถ. อถ วา สยํ กิสโก ตาปโส สมาโน วทาโน จ อญฺเญ โอวทนฺโต อนุสาสนฺโตติปิ อตฺโถ. กถํ ปหีนนฺติ เกน การเณน ปหีนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ตฺวํ อุรุเวลวาสิอคฺคิปริจารกานํ ตาปสานํ สยํ โอวาทาจริโย สมาโน กึ ทิสฺวา ปหาสิ, ปุจฺฉามิ ตํ เอตมตฺถํ เกน การเณน ตว อคฺคิหุตฺตํ ปหีน’’นฺติ.

“Kisakovadāno”とは、苦行によって体が痩せ細っていた（kisa）ため、“キサカ（痩せている者）”という名を得ていた苦行者たちの教誡師、教授師であるという意味である。あるいは、自身が痩せ細った苦行者であり、語る者（教誡する者）であって、他者を教誡し教授する者であったという意味もある。“いかにして捨て去られたのか（Kathaṃ pahīnaṃ）”とは、どのような理由で捨てられたのかという意味である。これは次のような意味である――“ウルヴェーラーに住む火を祀る苦行者たちの教誡師でありながら、あなたは何を見て（火の供養を）捨てたのか。私はその理由を尋ねる。いかなる理由で、あなたの火への供養（aggihutta）は捨て去られたのか”。

ทุติยคาถาย อยมตฺโถ – เอเต รูปาทิเก กาเม อิตฺถิโย จ ยญฺญา อภิวทนฺติ, สฺวาหํ เอตํ สพฺพมฺปิ รูปาทิกํ กามปฺปเภทํ ขนฺธุปธีสุ มลนฺติ ญตฺวา ยสฺมา อิเม ยิฏฺฐหุตปฺปเภทา ยญฺญา มลเมว วทนฺติ, ตสฺมา น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชึ; ยิฏฺเฐ วา หุเต วา นาภิรมินฺติ อตฺโถ.

第二偈の意味は次の通りである。――これらの色（形）などの欲や女たちを、祭祀（を信じる者たち）は賞賛する。その私は、これら色などの欲の諸相のすべてを、五蘊という拠り所（upadhi）における汚れ（mala）であると知った。これらの、大小の犠牲を伴う祭祀は汚れのみを語る（もたらす）ものであるから、私は大きな供養（yiṭṭha）にも小さな供養（huta）にも執着しなかった。それらにおいて楽しまなかったという意味である。

ตติยคาถาย [Pg.254] – อถ โกจรหีติ อถ กฺวจรหิ. เสสํ อุตฺตานเมว.

第三偈において、――“Atha kocarahī”とは、“それでは、どこに（kvacarahi）”という意味である。残りの語は明快である。

จตุตฺถคาถาย – ปทนฺติ นิพฺพานปทํ. สนฺตสภาวตาย สนฺตํ. อุปธีนํ อภาเวน อนุปธิกํ. ราคกิญฺจนาทีนํ อภาเวน อกิญฺจนํ. ตีสุ ภเวสุ อลคฺคตาย ยํ กามภวํ ยญฺญา วทนฺติ, ตสฺมิมฺปิ กามภเว อสตฺตํ. ชาติชรามรณานํ อภาเวน อนญฺญถาภาวึ. อตฺตนา ภาวิเตน มคฺเคเนว อธิคนฺตพฺพํ, น อญฺเญน เกนจิ อธิคเมตพฺพนฺติ อนญฺญเนยฺยํ. ยสฺมา อีทิสํ ปทมทฺทสํ, ตสฺมา น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชึ. เตน กึ ทสฺเสติ? โย อหํ เทวมนุสฺสโลกสมฺปตฺติสาธเก น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชึ, โส กึ วกฺขามิ ‘‘เอตฺถ นาม เม เทวมนุสฺสโลเก รโต มโน’’ติ.

第四偈において、――“Pada（句、境地）”とは涅槃の境地のことである。静寂な性質であるため“静穏（santa）”である。諸々の拠り所（upadhi、取依）がないため“無拠り所（anupadhika）”である。貪欲などの煩悩（kiñcana、障碍）がないため“無障碍（akiñcana）”である。三界において執着がないため、祭祀が（幸福であると）説くところの欲界・色界・無色界においても執着がない（asatta）。生老病死がないため、変異することのない（anaññathābhāvi）境地である。自身で修習した道によってのみ到達されるべきものであり、他の誰かによって到達させられるものではないため“他人に導かれない（anaññaneyya、自ら知るべき）”ものである。このような境地（涅槃）を見たがゆえに、祭祀の供養に執着しなかったのである。これによって何を示しているのか。天界や人間界の幸運をもたらす祭祀に執着しなかった私が、“この天界や人間界において私の心が楽しんでいる”などと、どうして言えるだろうか、ということを示している。

๕๖. เอวํ สพฺพโลเก อนภิรติภาวํ ปกาเสตฺวา อถ โข อายสฺมา อุรุเวลกสฺสโป ‘‘สาวโกหมสฺมี’’ติ เอวํ ภควโต สาวกภาวํ ปกาเสสิ. ตญฺจ โข อากาเส วิวิธานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสตฺวา. ธมฺมจกฺขุนฺติ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ.

56. このように全世界に対する無執着を明らかにしてから、その時、尊者ウルヴェーラー・カッサパは“私は（世尊の）弟子です”と、このように世尊の弟子であることを表明した。それもまた、空中において様々な神変を示して明らかにした。“法眼（Dhammacakkhu）”とは、預流道智のことである。

๕๗. อสฺสาสกาติ อาสีสนา; ปตฺถนาติ อตฺโถ. เอสาหํ ภนฺเตติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ มคฺคปฺปฏิเวเธเนวสฺส สิทฺธํ สรณคมนํ, ตตฺถ ปน นิจฺฉยคมนเมว คโต, อิทานิ วาจาย อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ กโรติ. มคฺควเสเนวายํ นิยตสรณตํ ปตฺโต, ตํ ปเรสํ วาจาย ปากฏํ กโรนฺโต ปณิปาตคมนญฺจ คจฺฉนฺโต เอวํ วทติ.

57. “Assāsakā”とは、希求、願望という意味である。ところで、“尊師よ、この私は（Esāhaṃ bhante）”の箇所において、彼の三帰依は、道（預流道）の覚徹によって既に成就しているが、そこでは決定的な到達として帰依（を認識）しただけである。今は、言葉によって自身を（仏に）委ねるための帰依を行っているのである。道の力によって、彼は決定した帰依者（niyatasaraṇa）となったが、それを言葉によって他者に明らかにし、礼拝による帰依（paṇipātagamana）に到ろうとして、このように述べている。

๕๘. สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณติ สิงฺคีสุวณฺณนิกฺเขน สมานวณฺโณ. ทสวาโสติ ทสสุ อริยวาเสสุ วุตฺถวาโส. ทสธมฺมวิทูติ ทสกมฺมปถวิทู. ทสภิ จุเปโตติ ทสหิ อเสกฺเขหิ องฺเคหิ อุเปโต. สพฺพธิทนฺโตติ สพฺเพสุ ทนฺโต; ภควโต หิ จกฺขุอาทีสุ กิญฺจิ อทนฺตํ นาม นตฺถิ.

58. “黄金の金貨と同じ色をした者（シンギー・ニッカサ・ヴァンナ）”とは、純金の金貨（ニッカ）と同じ色（輝き）を持つ者のことである。“十住者（ダサ・ヴァーサ）”とは、十の聖なる住処（十聖居）に住み終えた者のことである。“十法を知る者（ダサ・ダンマ・ヴィドゥ）”とは、十の業道（十善業道）を知る者のことである。“十を具足せる者（ダサビ・ウペータ）”とは、十の無学の支分（十無学法）を具足している者のことである。“あらゆる点において調伏された者（サッバディ・ダンタ）”とは、すべてにおいて調伏されていることである。実に、世尊の眼をはじめとする諸官能（六根）において、調伏されていないものは何一つ存在しないからである。

๕๙. ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ เอกมนฺตํ นิสีทีติ ภควนฺตํ ภุตฺตวนฺตํ ปตฺตโต จ อปนีตปาณึ สลฺลกฺเขตฺวา เอกสฺมึ ปเทเส นิสีทีติ [Pg.255] อตฺโถ. อตฺถิกานนฺติ พุทฺธาภิวาทนคมเนน จ ธมฺมสวเนน จ อตฺถิกานํ. อภิกฺกมนียนฺติ อภิคนฺตุํ สกฺกุเณยฺยํ. อปฺปากิณฺณนฺติ อนากิณฺณํ. อปฺปสทฺทนฺติ วจนสทฺเทน อปฺปสทฺทํ. อปฺปนิคฺโฆสนฺติ นครนิคฺโฆสสทฺเทน อปฺปนิคฺโฆสํ. วิชนวาตนฺติ อนุสญฺจรณชนสฺส สรีรวาเตน วิรหิตํ. ‘‘วิชนวาท’’นฺติปิ ปาโฐ; อนฺโต ชนวาเทน รหิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘วิชนปาต’’นฺติปิ ปาโฐ; ชนสญฺจารวิรหิตนฺติ อตฺโถ. มนุสฺสราหเสยฺยกนฺติ มนุสฺสานํ รหสฺสกิริยฏฺฐานิยํ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปนฺติ วิเวกานุรูปํ.

59. “食事を終え、鉢から手を離された世尊の傍らに座った”とは、世尊が食事を済まされ、鉢から手を引かれたことを確認した上で、適切な一箇所に座ったという意味である。“求める者たちのために（アッティカーナント）”とは、仏陀に礼拝しに行くことや法を聞くことを切望する者たちのために、という意味である。“行くにふさわしい（アビッカマニィーヤ）”とは、赴くことが可能であるということ。“混雑していない（アッパーキンナ）”とは、人々で混み合っていないこと。“騒音のない（アッパサッダ）”とは、人々の話し声による騒音がないこと。“喧騒のない（アッパニッゴサ）”とは、町の騒がしい音がないこと。“人いきれのない（ヴィジャナ・ヴァータ）”とは、絶えず往来する人々の体臭（人いきれ）から離れていること。“ヴィジャナ・ヴァーダ（人声のない）”という読みもあり、その場合は内部の人々の話し声がないという意味である。また“ヴィジャナ・パータ”という読みもあり、その場合は人々の往来がないという意味である。“人目を避けるにふさわしい（マヌッサ・ラーハセイヤカ）”とは、人々の秘密の行い（独居修行）に適した場所であること。“独居に適した（パティサッラーナ・サールッパ）”とは、身心の離絶（ヴィヴェーカ）にふさわしいということである。

สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานปพฺพชฺชากถา

舎利弗と目連の出家に関する話

๖๐. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาติ สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จ. เตหิ กติกา กตา โหติ ‘‘โย ปฐมํ อมตํ อธิคจฺฉติ, โส อาโรเจตู’’ติ เต กิร อุโภปิ คิหิกาเล อุปติสฺโส โกลิโตติ เอวํ ปญฺญายมานนามา อฑฺฒเตยฺยสตมาณวกปริวารา คิรคฺคสมชฺชํ อคมํสุ. ตตฺร เนสํ มหาชนํ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘อยํ นาม เอวํ มหาสตฺตนิกาโย อปฺปตฺเต วสฺสสเต มรณมุเข ปติสฺสตี’’ติ. อถ อุโภปิ อุฏฺฐิตาย ปริสาย อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉิตฺวา เอกชฺฌาสยา ปจฺจุปฏฺฐิตมรณสญฺญา สมฺมนฺตยึสุ ‘‘สมฺม มรเณ สติ อมเตนาปิ ภวิตพฺพํ, หนฺท มยํ อมตํ ปริเยสามา’’ติ อมตปริเยสนตฺถํ สญฺจยสฺส ฉนฺนปริพฺพาชกสฺส สนฺติเก สปริสา ปพฺพชิตฺวา กติปาเหเนว ตสฺส ญาณวิสเย ปารํ คนฺตฺวา อมตํ อปสฺสนฺตา ปุจฺฉึสุ ‘‘กึ นุ โข, อาจริย, อญฺโญเปตฺถ สาโร อตฺถี’’ติ? ‘‘นตฺถาวุโส, เอตฺตกเมว อิท’’นฺติ จ สุตฺวา ‘‘ตุจฺฉํ อิทํ อาวุโส นิสฺสารํ, โย ทานิ อมฺเหสุ ปฐมํ อมตํ อธิคจฺฉติ, โส อิตรสฺส อาโรเจตู’’ติ กติกํ อกํสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เตหิ กติกา กตา โหตี’’ติอาทิ.

60. “舎利弗と目連”とは、舎利弗（サーリプッタ）と目連（モッガラーナ）のことである。“彼らは‘最初に不死（涅槃）を得た者が、他方に知らせよう’と約束した”とあるが、聞くところによれば、彼ら二人は在俗時代、ウパティッサ、コーリタという名で知られており、二百五十人の若者を弟子に従えて“山頂祭（ギラッガ・サマッジャ）”という祭見物に出かけた。そこで多くの群衆を見て、彼らに次のような考えが生じた。“これほど多くの人々の集まりも、百年経たぬうちに、皆死の口へと落ちてしまうのだ”と。その後、群衆が立ち去ると、二人は互いに尋ね合い、同じ考えを持っていることを知って、共に相談した。“友よ、死があるならば、不死（死なない境地）もあるはずだ。さあ、我々は不死を求めようではないか”と。不死を求めるために、彼らは弟子たちと共に、サンジャヤという名の出家者のもとで出家した。数日のうちにサンジャヤの知識の限界に達したが、不死を見出すことはできず、師に尋ねた。“先生、この教えの他に、まだ真実の核心があるのでしょうか”。師が“友よ、これ以上はない。私の教えはこれだけだ”と言うのを聞いて、二人は“友よ、この教えは空虚で核心がない。今、我々のうちで最初に不死を得た者が、他方にそれを知らせることにしよう”と約束を交わした。それゆえ“彼らは約束を交わした”等と（結集者によって）説かれたのである。

ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตนาติอาทีสุ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ เวทิตพฺพํ. อตฺถิเกหิ อุปญฺญาตํ มคฺคนฺติ เอตํ อนุพนฺธนสฺส การณวจนํ; อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺเธยฺยํ, กสฺมา[Pg.256]? ยสฺมา อิทํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธนํ นาม อตฺถิเกหิ อุปญฺญาตํ มคฺคํ ญาโต เจว อุปคโต จ มคฺโค’’ติ อตฺโถ. อถ วา อตฺถิเกหิ อมฺเหหิ ‘‘มรเณ สติ อมเตนาปิ ภวิตพฺพ’’นฺติ เอวํ เกวลํ อตฺถีติ อุปญฺญาตํ นิพฺพานํ นาม, ตํ มคฺคนฺโต ปริเยสนฺโตติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“端正な歩みで（パーサーディケーナ・アビッカンテーナ）”等の箇所における具格（～によって）は、その様態を示すもの（特質）と理解すべきである。“求める者たちによって知られた道（アッティケーヒ・ウパニャータ・マッガ）”という言葉は、後を追った理由を述べるものである。つまり、次のように説かれたことになる。“私はこの修行者の後を追うべきではないか。なぜなら、このように後を追うことは、真実を求める者たちによって認められ、辿られてきた（慣習としての）道だからである”という意味である。あるいは、不死を求める我々が“死があるなら不死もあるはずだ”と考え、ただ“存在する”と推論によって知っていた涅槃というものを、探し求め探求している、という意味としても理解できる。

ปิณฺฑปาตํ อาทาย ปฏิกฺกมีติ สุทินฺนกณฺเฑ วุตฺตปฺปการํ อญฺญตรํ กุฏฺฏมูลํ อุปสงฺกมิตฺวา นิสีทิ. สาริปุตฺโตปิ โข ‘‘อกาโล โข ตาว ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ กาลํ อาคมยมาโน เอกมนฺตํ ฐตฺวา วตฺตปฏิปตฺติปูรณตฺถํ กตภตฺตกิจฺจสฺส เถรสฺส อตฺตโน กมณฺฑลุโต อุทกํ ทตฺวา โธตหตฺถปาเทน เถเรน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข สาริปุตฺโต ปริพฺพาชโก’’ติอาทิ. น ตาหํ สกฺโกมีติ น เต อหํ สกฺโกมิ. เอตฺถ จ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต เถโร น เอตฺตกํ น สกฺโกติ. อถ โข อิมสฺส ธมฺมคารวํ อุปฺปาเทสฺสามีติ สพฺพากาเรน พุทฺธวิสเย อวิสยภาวํ คเหตฺวา เอวมาห.

“托食を終えて戻り（ピンダパータ・アーダーヤ・パティッカミ）”とは、スディンナ・カンダで説かれたように、ある壁の根本（静かな場所）に近づいて座ったということである。舎利弗もまた“問いを尋ねるにはまだ時期尚早だ”と考え、時機を待ちながら、適切な場所に立っていた。そして、食事の義務を終えた長老（アッサジ）に対し、礼法を尽くすために自身の水瓶から水を与え、長老が手足を洗った後で挨拶を交わし、問いを尋ねた。それゆえ“そこで修行者舎利弗は”等と説かれたのである。“私は（詳しく）説くことができない（ナ・ターハ・サッコーミ）”という言葉については、アッサジ長老は四無礙解（パティサンビダー）を得た聖者であり、その程度の問いを詳しく説けないはずはない。しかし、この修行者（舎利弗）に法への敬意を起こさせるために、あえて全ての点において、自分は仏陀の領域に及ばないという謙虚な立場をとって、このように言ったのである。

เย ธมฺมา เหตุปฺปภวาติ เหตุปฺปภวา นาม ปญฺจกฺขนฺธา; เตนสฺส ทุกฺขสจฺจํ ทสฺเสติ. เตสํ เหตุํ ตถาคโต อาหาติ เตสํ เหตุ นาม สมุทยสจฺจํ; ตญฺจ ตถาคโต อาหาติ ทสฺเสติ. เตสญฺจ โย นิโรโธติ เตสํ อุภินฺนมฺปิ สจฺจานํ โย อปฺปวตฺตินิโรโธ; ตญฺจ ตถาคโต อาหาติ อตฺโถ. เตนสฺส นิโรธสจฺจํ ทสฺเสติ. มคฺคสจฺจํ ปเนตฺถ สรูปโต อทสฺสิตมฺปิ นยโต ทสฺสิตํ โหติ, นิโรเธ หิ วุตฺเต ตสฺส สมฺปาปโก มคฺโค วุตฺโตว โหติ. อถ วา เตสญฺจ โย นิโรโธติ เอตฺถ เตสํ โย นิโรโธ จ นิโรธุปาโย จาติ เอวํ ทฺเวปิ สจฺจานิ ทสฺสิตานิ โหนฺตีติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ ปฏิปาเทนฺโต อาห – ‘‘เอวํวาที มหาสมโณ’’ติ.

“諸法は原因から生じる（イェー・ダンマー・ヘートゥッパバヴァー）”において、“原因から生じるもの”とは五蘊のことである。これによって、彼（舎利弗）に苦諦（苦しみの真理）を示したのである。“それらの原因を如来は説かれた”とは、それら（五蘊）の原因とは集諦（苦しみの原因の真理）のことであり、如来がそれを説かれたことを示している。“それらの滅についても（テーサン・チャ・ヨー・ニロード）”とは、苦諦と集諦という二つの真理が二度と生じなくなる滅（滅諦）があることを、如来が説かれたという意味である。これによって彼に滅諦を示した。ここで道諦（滅に至る道の真理）については、直接的な言葉では示されていないが、その方法論（ナイーヤ）によって示されている。なぜなら、滅が説かれるとき、そこに至るための道もまた説かれたことになるからである。あるいは、“それらの滅”という言葉の中に、滅（滅諦）とその手段（道諦）という二つの真理が含まれて示されているのである。以上のように、四聖諦の意味を確定させつつ、“大沙門はこのように説かれる（エヴァンヴァーディー・マハーサマノー）”と言ったのである。

เอเสว ธมฺโม ยทิ ตาวเทวาติ สเจปิ อิโต อุตฺตริ นตฺถิ, เอตฺตกเมว อิทํ โสตาปตฺติผลมตฺตเมว ปตฺตพฺพํ, ตถาปิ เอโส เอว ธมฺโมติ อตฺโถ. ปจฺจพฺยตฺถ ปทมโสกนฺติ ยํ มยํ ปริเยสมานา วิจราม, ตํ ปทมโสกํ ปฏิวิทฺธาตฺถ ตุมฺเห; ปตฺตํ ตํ ตุมฺเหหีติ อตฺโถ. อทิฏฺฐํ อพฺภตีตํ พหุเกหิ กปฺปนหุเตหีติ อมฺเหหิ นาม อิทํ ปทํ พหุเกหิ [Pg.257] กปฺปนหุเตหิ อทิฏฺฐเมว อพฺภตีตํ; อิติ ตสฺส ปทสฺส อทิฏฺฐภาเวน ทีฆรตฺตํ อตฺตโน มหาชานิภาวํ ทีเปติ.

“もし、これ（預流果）だけだとしても（エーセーヴァ・ダンモー・ヤディ・ターヴァデーヴァ）”とは、たとえこれ以上の法がないとしても、この預流果に到達するだけで十分である、という意味である。“あなたは憂いのない境地（涅槃）を悟られた（パッチャビャッタ・パダマソーカン）”とは、我々が探し求めて彷徨っていた、その憂いのない境地（涅槃）を、あなた方は貫き通して知ったのだ、あなた方はそれに到達したのだ、という意味である。“多くの百千劫の間、見ることができず過ぎ去った（アディッタ・アッバティータ・バフケーヒ・カッパナフテーヒ）”とは、我々はこの境地を、計り知れないほど長い年月（百千劫）の間、見ることができずに過ごしてきた、という意味である。このように、その境地を見ることができなかったことによる、自身の長きにわたる大きな損失を明らかにしている。

๖๒. คมฺภีเร ญาณวิสเยติ คมฺภีเร เจว คมฺภีรสฺส จ ญาณสฺส วิสยภูเต. อนุตฺตเร อุปธิสงฺขเยติ นิพฺพาเน. วิมุตฺเตติ ตทารมฺมณาย วิมุตฺติยา วิมุตฺเต. พฺยากาสีติ ‘‘เอตํ เม สาวกยุคํ ภวิสฺสติ อคฺคํ ภทฺทยุค’’นฺติ วทนฺโต สาวกปารมิญฺญาเณ พฺยากาสิ. สาว เตสํ อายสฺมนฺตานํ อุปสมฺปทา อโหสีติ สา เอหิภิกฺขูปสมฺปทาเยว เตสํ อุปสมฺปทา อโหสิ. เอวํ อุปสมฺปนฺเนสุ จ เตสุ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร สตฺตหิ ทิวเสหิ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต, สาริปุตฺตตฺเถโร อฑฺฒมาเสน.

62. “深い智慧の領域（ガンビーレ・ニャーナヴィサエ）”とは、深遠であり、かつ深遠な智慧の対象であるということ。“無上の執着の滅尽（アヌッタレ・ウパディサンカエ）”とは、涅槃のこと。“解脱において（ヴィムッテ）”とは、涅槃を対象とする解脱（預流果の定）によって解脱した状態において。“記された（ビャーカーシ）”とは、“彼ら二人は私の最高の弟子（二大弟子）となるであろう”と言って、弟子としての最高位の智慧（覚り）について予言されたことである。“それが彼ら長老たちの授戒となった”とは、その“善来比丘（エーヒ・ビック）”という言葉自体が、彼らの正式な授戒（具足戒）となったということである。このように授戒を受けた彼らのうち、大目連長老は七日間で、舎利弗長老は半月（十五日間）で、阿羅漢果に到達した。

อตีเต กิร อโนมทสฺสี นาม พุทฺโธ โลเก อุทปาทิ. ตสฺส สรโท นาม ตาปโส สเก อสฺสเม นานาปุปฺเผหิ มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผาสเนเยว ภควนฺตํ นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ ตเถว มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผาสนานิ ปญฺญเปตฺวา อคฺคสาวกภาวํ ปตฺเถสิ. ปตฺถยิตฺวา จ สิรีวฑฺฒสฺส นาม เสฏฺฐิโน เปเสสิ ‘‘มยา อคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺถิตํ, ตฺวมฺปิ อาคนฺตฺวา เอกํ ฐานํ ปตฺเถหี’’ติ. เสฏฺฐิ นีลุปฺปลมณฺฑปํ กตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ, ตตฺถ โภเชตฺวา ทุติยสาวกภาวํ ปตฺเถสิ. เตสุ สรทตาปโส สาริปุตฺตตฺเถโร ชาโต, สิรีวฑฺโฒ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรติ อิทํ เนสํ ปุพฺพกมฺมํ.

過去のこと、アノーマダッシーという名の仏陀が世に出現された。その時代、サラダという名の行者が、自らの庵において、様々な花で円屋根（マンダパ）を造り、花の座に世尊を座らせ、比丘僧団のためにも同様に花の円屋根を造り、花の座を用意して、第一の弟子の位（上首弟子）を祈願した。祈願した後、シリヴァッダという名の長者のもとへ“私は上首弟子の位を願いました。あなたも来て、一つの位を願いなさい”と伝言を送った。長者は青蓮華の円屋根を造り、仏陀を筆頭とする比丘僧団にそこで供養を捧げて、第二の弟子の位を祈願した。彼らのうち、サラダ行者はサーリプッタ長老となり、シリヴァッダはマハーモッガラーナ長老となった。これが彼らの過去の善業である。

๖๓. อปุตฺตกตายาติอาทีสุ เยสํ ปุตฺตา ปพฺพชนฺติ, เตสํ อปุตฺตกตาย. ยาสํ ปตี ปพฺพชนฺติ, ตาสํ เวธพฺยาย วิธวาภาวาย. อุภเยนาปิ กุลุปจฺเฉทาย. สญฺจยานีติ สญฺจยสฺส อนฺเตวาสิกานิ. มคธานํ คิริพฺพชนฺติ มคธานํ ชนปทสฺส คิริพฺพชํ นครํ. มหาวีราติ มหาวีริยวนฺโต. นยมานานนฺติ นยมาเนสุ. ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ, อุปโยคตฺเถ วา. กา อุสูยา วิชานตนฺติ ธมฺเมน นยนฺตีติ เอวํ วิชานนฺตานํ กา อิสฺสา.

63. “子がいなくなること（aputtakatāya）”等の語句について、息子たちが出家する親たちにとって、子がいない状態（孤立）となるためである。夫たちが出家する妻たちにとって、未亡人（vidhavā）の状態になるためである。その両方の理由により、家系が絶える（kulupacchedāya）ためである。“サンジャヤのものたち（Sañcayānī）”とは、サンジャヤの弟子たちのこと。“マガダのギリッバジャへ（Magadhānaṃ giribbajanti）”とは、マガダ国の、山々に囲まれて牛囲いのようになっている都市（王舎城）のこと。“偉大な英雄たち（Mahāvīrā）”とは、大いなる精進（精進）のある者たちのこと。“導き行く者たちの（Nayamānānanti）”という言葉は、処格（...において）の意味で属格の形をとる用法、あるいは対格の意味である。“知る者たちに何の嫉妬があろうか（Kā usūyā vijānatanti）”とは、正法によって導いているのだと正しく知っている者たちの心に、どのような嫉妬が生じようか（いや、生じない）。

สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานปพฺพชฺชากถา นิฏฺฐิตา.

サーリプッタとモッガラーナの出家の物語、終了。

อุปชฺฌายวตฺตกถา

和尚（ウパッジャーヤ）に対する義務の解説

๖๔-๕. อนุปชฺฌายกาติ วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายเกน ครุนา วิรหิตา. อนากปฺปสมฺปนฺนาติ น อากปฺเปน สมฺปนฺนา; สมณสารุปฺปาจารวิรหิตาติ อตฺโถ[Pg.258]. อุปริโภชเนติ โภชนสฺส อุปริ. อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ ปิณฺฑาย จรณกปตฺตํ. ตสฺมิญฺหิ มนุสฺสา อุจฺฉิฏฺฐสญฺญิโน, ตสฺมา อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ วุตฺตํ. อถ วา อุฏฺฐหิตฺวา ปตฺตํ อุปนาเมนฺตีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนุชานามิ ภิกฺขเว อุปชฺฌายนฺติ อุปชฺฌายํ คเหตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. ปุตฺตจิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสตีติ ปุตฺโต เม อยนฺติ เอวํ เคหสฺสิตเปมวเสน จิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสติ. เอส นโย ทุติยปเทปิ. สคารวา สปฺปติสฺสาติ ครุภาวญฺเจว เชฏฺฐกภาวญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา. สภาควุตฺติโนติ สภาคชีวิกา. สาหูติ วาติอาทีนิ ปญฺจ ปทานิ อุปชฺฌายภาวสมฺปฏิจฺฉนเววจนานิ. กาเยน วิญฺญาเปตีติ เอวํ สทฺธิวิหาริเกน ‘‘อุปชฺฌาโย เม ภนฺเต โหหี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต สเจ อุปชฺฌาโย ‘‘สาหู’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ ปเทสุ ยสฺส กสฺสจิ ปทสฺส วเสน กาเยน วา วาจาย วา กายวาจาหิ วา ‘‘คหิโต ตยา อุปชฺฌาโย’’ติ อุปชฺฌายคฺคหณํ วิญฺญาเปติ, คหิโต โหติ อุปชฺฌาโย. อิทเมว หิ เอตฺถ อุปชฺฌายคฺคหณํ, ยทิทํ อุปชฺฌายสฺส อิเมสุ ปญฺจสุ ปเทสุ ยสฺส กสฺสจิ ปทสฺส วาจาย วา สาวนํ กาเยน วา อตฺถวิญฺญาปนนฺติ. เกจิ ปน สาธูติ สมฺปฏิจฺฉนํ สนฺธาย วทนฺติ. น ตํ ปมาณํ, อายาจนทานมตฺเตน หิ คหิโต โหติ อุปชฺฌาโย, น เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉนํ องฺคํ. สทฺธิวิหาริเกนาปิ น เกวลํ อิมินา เม ปเทน อุปชฺฌาโย คหิโตติ ญาตุํ วฏฺฏติ. ‘‘อชฺชตคฺเค ทานิ เถโร มยฺหํ ภาโร, อหมฺปิ เถรสฺส ภาโร’’ติ อิทมฺปิ ญาตุํ วฏฺฏติ.

64-5. “和尚のない者たち（Anupajjhāyakā）”とは、過失の大小を注意深く見守る師を欠いていること。“身のこなしが整っていない（Anākappasampannā）”とは、立ち居振る舞いが備わっていないこと、つまり比丘にふさわしい行儀を欠いているという意味である。“食事の上に（Uparibhojane）”とは、食べ物の上の方に。“立ち上がった鉢（Uttiṭṭhapatta）”とは、托鉢のために歩き回る際の鉢のことである。それに対して人々は食べ残しがあると思い込むため、“立ち上がった鉢（出しっぱなしの鉢）”と言われる。あるいは、立ち上がって鉢を差し出すからとも解釈される。“比丘たちよ、和尚を許す（Anujānāmi bhikkhave upajjhāyanti）”とは、和尚を定めることを許すという意味である。“子の心を持つ（Puttacittaṃ upaṭṭhapessati）”とは、“この者は私の息子である”というように、在家の愛情に基づいた心を持って世話をすることである。二番目の語（父の心）についても同様の理屈である。“敬意と慎み（Sagāravā sappatissā）”とは、重んじる心と敬う心を抱くこと。“共通の生活様式を持つ者（Sabhāgavuttino）”とは、共通の生計を立てる者たちのこと。“サーフー（良きかな）”等の五つの言葉は、和尚であることを承諾する類義語である。“身体で知らせる（Kāyena viññāpeti）”とは、共住者（弟子）が“大徳よ、私の和尚になってください”と三度述べたとき、和尚が五つの言葉のいずれかによって、身体または言葉、あるいはその両方で“お前の和尚を引き受けた”と知らせるなら、和尚が就任したことになる。ここでの和尚の就任とは、これら五つの言葉のいずれかを言葉で聞かせるか、身体でその意図を伝えることである。ある師たちは“サードゥ（善哉）”という承諾を指して言うが、それは決定的なものではない。なぜなら、弟子の要請と師の付与だけで和尚は成立し、弟子の再承諾は必須の条件ではないからである。弟子としても、ただ“この言葉で和尚が決まった”と知るだけでなく、“今日から長老（和尚）は私の責任であり、私も長老の責任である”と覚悟すべきである。

๖๖. ตตฺรายํ สมฺมาวตฺตนาติ ยํ วุตฺตํ สมฺมา วตฺติตพฺพนฺติ, ตตฺร อยํ สมฺมาวตฺตนา. กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อุปาหนา โอมุญฺจิตฺวาติ สจสฺส ปจฺจูสกาเล จงฺกมนตฺถาย วา โธตปาทปริหรณตฺถาย วา ปฏิมุกฺกา อุปาหนา ปาทคตา โหนฺติ, ตา กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อปเนตฺวา. ทนฺตกฏฺฐํ ทาตพฺพนฺติ มหนฺตํ มชฺฌิมํ ขุทฺทกนฺติ ตีณิ ทนฺตกฏฺฐานิ อุปเนตฺวา ตโต ยํ ตีณิ ทิวสานิ คณฺหาติ, จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมว ทาตพฺพํ. สเจ อนิยมํ กตฺวา ยํ วา ตํ วา คณฺหาติ, อถ ยาทิสํ ลภติ ตาทิสํ ทาตพฺพํ.

66. “そこでの正しい務め（Tatrāyaṃ sammāvattanā）”とは、“正しく務めるべきである”と説かれたことの具体的な作法である。“早くに起きて履物を脱ぎ（Kālasseva uṭṭhāya upāhanā omuñcitvā）”とは、夜明け前に起きて、経行のため、あるいは洗った足を保護するために履いていた履物を脱ぐことである。“歯木（しぼく）を与えるべきである（Dantakaṭṭhaṃ dātabbaṃ）”とは、大・中・小の三種類の歯木を差し出し、そのうち三日間、師がどれを取るかを見て、四日目からはその（好みの）種類の歯木を与えるべきである。もし決まっておらず適当に取るようなら、その時手に入ったものを与えればよい。

มุโขทกํ ทาตพฺพนฺติ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ อุทกํ อุปเนตฺวา ตโต ยํ ตีณิ ทิวสานิ วฬญฺเชติ, จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมว มุขโธวโนทกํ [Pg.259] ทาตพฺพํ. สเจ อนิยมํ กตฺวา ยํ วา ตํ วา คณฺหาติ, อถ ยาทิสํ ลภติ ตาทิสํ ทาตพฺพํ. สเจ ทุวิธมฺปิ วฬญฺเชติ, ทุวิธมฺปิ อุปเนตพฺพํ. อุทกํ มุขโธวนฏฺฐาเน ฐเปตฺวา วจฺจกุฏิโต ปฏฺฐาย สมฺมชฺชิตพฺพํ. เถเร วจฺจกุฏึ คเต ปริเวณํ สมฺมชฺชิตพฺพํ; เอวํ ปริเวณํ อสุญฺญํ โหติ. เถเร วจฺจกุฏิโต อนิกฺขนฺเตเยว อาสนํ ปญฺญเปตพฺพํ. สรีรกิจฺจํ กตฺวา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ นิสินฺนสฺส ‘‘สเจ ยาคุ โหตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตวตฺตํ กาตพฺพํ. อุกฺลาโปติ เกนจิ กจวเรน สงฺกิณฺโณ, สเจ ปน อญฺโญ กจวโร นตฺถิ, อุทกผุสิตาเนว โหนฺติ, หตฺเถนปิ ปมชฺชิตพฺโพ.

“洗面水を与えるべきである”とは、冷たい水と温かい水を差し出し、三日間どちらを使うかを見て、四日目からはその（好みの）洗面水を与えるべきである。もし決まっていないなら、得られたものを与える。両方使うなら両方差し出すべきである。洗面所に水を置き、便所から始めて掃除をすべきである。長老が便所へ行った間に、周辺（パサダ）を掃除すべきである。そうすれば周辺は清浄に保たれる。長老が便所から戻る前に、座席を用意すべきである。用を足して戻り、座った長老に対して、“もし粥があれば”等の方法で説かれた義務を果たすべきである。“汚れている（Uklāpo）”とは、何らかのゴミで散らかっていること。もし他のゴミがなく水滴だけがある場合は、手で拭うべきである。

สคุณํ กตฺวาติ ทฺเว จีวรานิ เอกโต กตฺวา, ตา เอกโต กตา ทฺเวปิ สงฺฆาฏิโย ทาตพฺพา. สพฺพญฺหิ จีวรํ สงฺฆฏิตตฺตา ‘‘สงฺฆาฏี’’ติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สงฺฆาฏิโย ทาตพฺพา’’ติ. นาติทูเร คนฺตพฺพํ นาจฺจาสนฺเนติ เอตฺถ สเจ อุปชฺฌายํ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตํ เอเกน วา ทฺวีหิ วา ปทวีติหาเรหิ สมฺปาปุณาติ, เอตฺตาวตา นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน คโต โหตีติ เวทิตพฺพํ. ปตฺตปริยาปนฺนํ ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ สเจ อุปชฺฌาเยน ภิกฺขาจาเร ยาคุยา วา ภตฺเต วา ลทฺเธ ปตฺโต อุณฺโห วา ภาริโก วา โหติ, อตฺตโน ปตฺตํ ตสฺส ทตฺวา โส ปตฺโต คเหตพฺโพติ อตฺโถ. น อุปชฺฌายสฺส ภณมานสฺส อนฺตรนฺตรา กถา โอปาเตตพฺพาติ อนฺตรฆเร วา อญฺญตฺร วา ภณมานสฺส อนิฏฺฐิเต ตสฺส วจเน อญฺญา กถา น สมุฏฺฐาเปตพฺพา. อิโต ปฏฺฐาย จ ปน ยตฺถ ยตฺถ นกาเรน ปฏิเสโธ กริยติ, สพฺพตฺถ ทุกฺกฏาปตฺติ เวทิตพฺพา. อยญฺหิ ขนฺธกธมฺมตา. อาปตฺติสามนฺตา ภณมาโนติ ปทโสธมฺมทุฏฺฐุลฺลาทิวเสน อาปตฺติยา อาสนฺนวาจํ ภณมาโน. นิวาเรตพฺโพติ ‘‘กึ ภนฺเต อีทิสํ นาม วตฺตุํ วฏฺฏติ, อาปตฺติ น โหตี’’ติ เอวํ ปุจฺฉนฺเตน วิย วาเรตพฺโพ. วาเรสฺสามีติ ปน กตฺวา ‘‘มหลฺลก, มา เอวํ ภณา’’ติ น วตฺตพฺโพ.

“重層にして（Saguṇaṃ katvā）”とは、二枚の衣を一つに合わせることであり、そのように一つにされた二枚の僧伽梨（大衣）を渡すべきである。すべての衣は、縫い合わされている（saṅghaṭitattā）がゆえに“僧伽梨（saṅghāṭī）”と呼ばれる。それゆえに“僧伽梨を渡すべきである”と言われた。“遠すぎず、近すぎず行くべきである”ということに関しては、もし和尚が振り返って見たときに、一歩または二歩の足運びで追いつけるならば、それによって“遠すぎず近すぎず行った”ことになると知るべきである。“鉢に含まれるものを受け取るべきである”とは、もし和尚が托鉢において粥や飯を得て、その鉢が熱かったり重かったりする場合、自分の鉢を和尚に渡し、その（和尚の）鉢を受け取るべきであるという意味である。“和尚が話している最中に話を割り込ませてはならない”とは、村の中やその他の場所で和尚が話しているとき、その言葉が終わらないうちに他の話を始めてはならないということである。また、ここから先、いたるところで“～してはならない（na）”と禁止されている箇所では、すべてにおいて突吉羅（どっきら）罪（dukkaṭa）があると知るべきである。これは犍度（けんど）の法性である。“罪に近いことを話している者”とは、波羅提提舎尼（Padasodhamma）や麁悪罪（Duṭṭhullā）などに基づき、罪に極めて近い言葉を話している者のことである。“制止すべきである”とは、“大徳よ、このようなことを言うのは適当でしょうか。罪にならないでしょうか”とそのように問う者のようにして制止すべきである。しかし、“私が制止しよう”と考えて、“老人よ、そのように話してはならない”と言ってはならない。

ปฐมตรํ อาคนฺตฺวาติ สเจ อาสนฺเน คาโม โหติ, วิหาเร วา คิลาโน ภิกฺขุ โหติ, คามโต ปฐมตรํ อาคนฺตพฺพํ. สเจ ทูเร คาโม โหติ, อุปชฺฌาเยน สทฺธึ อาคจฺฉนฺโต นตฺถิ, เตเนว สทฺธึ คามโต นิกฺขมิตฺวา จีวเรน ปตฺตํ เวเฐตฺวา อนฺตรามคฺคโต ปฐมตรํ อาคนฺตพฺพํ[Pg.260]. เอวํ นิวตฺตนฺเตน ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา อาสนปญฺญาปนาทิ สพฺพํ กิจฺจํ กาตพฺพํ. สินฺนํ โหตีติ ตินฺตํ เสทคฺคหิตํ. จตุรงฺคุลํ กณฺณํ อุสฺสาเรตฺวาติ กณฺณํ จตุรงฺคุลปฺปมาณํ อติเรกํ กตฺวา เอวํ จีวรํ สํหริตพฺพํ. กึ การณา? มา มชฺเฌ ภงฺโค อโหสีติ. สมํ กตฺวา สํหริตสฺส หิ มชฺเฌ ภงฺโค โหติ, ตโต นิจฺจํ ภิชฺชมานํ ทุพฺพลํ โหติ ตํ นิวารณตฺถเมตํ วุตฺตํ. ตสฺมา ยถา อชฺช ภงฺคฏฺฐาเนเยว สฺเว น ภิชฺชติ, ตถา ทิวเส ทิวเส จตุรงฺคุลํ อุสฺสาเรตฺวา สํหริตพฺพํ. โอโภเค กายพนฺธนํ กาตพฺพนฺติ กายพนฺธนํ สํหริตฺวา จีวรโภเค ปกฺขิปิตฺวา ฐเปตพฺพํ.

“先に帰って（Paṭhamataraṃ āgantvā）”とは、もし村が近くにある場合、あるいは精舎に病の比丘がいる場合は、村から先に帰るべきである。もし村が遠く、和尚と一緒に来る者がいない場合は、彼と一緒に村を出て、衣で鉢を包み、道の中ほどから先に帰るべきである。そのように戻る者は、先に帰って座席の用意などのすべての務めを行うべきである。“汗ばんでいる（Sinnaṃ hoti）”とは、汗で濡れていることである。“四指ほど端をずらして（Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ ussāretvā）”とは、端を四指ほどの長さだけ余分に出して、そのように衣を畳むべきである。なぜか。それは“中央に折り目がつかないように”するためである。端を揃えて畳んだものには、中央に折り目がつく。そこが常に折れ曲がることで弱くなるため、それを防ぐためにこれが言われた。したがって、今日折った場所が明日には折れないように、日々、四指分ずつずらして畳むべきである。“衣の折り目の中に帯を置くべきである（Obhoge kāyabandhanaṃ kātabbaṃ）”とは、腰帯を畳んで衣の折り重なった部分に入れ、置いておくべきであるということである。

สเจ ปิณฺฑปาโต โหตีติ เอตฺถ โย คาเมเยว วา อนฺตรฆเร วา ปฏิกฺกมเน วา ภุญฺชิตฺวา อาคจฺฉติ, ปิณฺฑํ วา น ลภติ, ตสฺส ปิณฺฑปาโต น โหติ, คาเม อภุตฺตสฺส ปน ลทฺธภิกฺขสฺส วา โหติ; ตสฺมา ‘‘สเจ ปิณฺฑปาโต โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สเจปิ ตสฺส น โหติ, ภุญฺชิตุกาโม จ โหติ, อุทกํ ทตฺวา อตฺตนา ลทฺธโตปิ ปิณฺฑปาโต อุปเนตพฺโพ. ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพติ ภุญฺชมาโน ติกฺขตฺตุํ ‘‘ปานียํ ภนฺเต อาหริยตู’’ติ ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพ. สเจ กาโล อตฺถิ, อุปชฺฌาเย ภุตฺเต สยํ ภุญฺชิตพฺพํ. สเจ อุปกฏฺโฐ กาโล, ปานียํ อุปชฺฌายสฺส สนฺติเก ฐเปตฺวา สยมฺปิ ภุญฺชิตพฺพํ.

“もし托鉢の食（piṇḍapāta）があるならば”ということに関しては、村の中や家の中、あるいは食堂（paṭikkamana）で食べてから戻って来る者、あるいは托鉢の食を得られなかった者には、托鉢の食はない。しかし、村で食べていない者、あるいは托鉢の食を得た者には（托鉢の食が）ある。それゆえ“もし托鉢の食があるならば”等と言われた。たとえ彼（和尚）に食がなくても、彼が食べたいと望んでいるならば、水を与え、自分が得たものから托鉢の食を捧げるべきである。“飲み水について尋ねるべきである”とは、食事をしている最中に三度、“大徳よ、飲み水を持ってまいりましょうか”と飲み水について尋ねるべきである。もし時間があるならば、和尚が食べ終わってから自分も食べるべきである。もし時間が迫っているならば、飲み水を和尚の近くに置いて、自分も食べるべきである。

อนนฺตรหิตายาติ ตฏฺฏิกธมฺมขณฺฑาทีสุ เยน เกนจิ อนตฺถตาย ปํสุสกฺขรมิสฺสาย ภูมิยา ปตฺโถ น ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ. สเจ ปน กาฬวณฺณกตา วา สุธาพทฺธา วา โหติ นิรชมตฺติกา, ตถารูปาย ภูมิยา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. โธตวาลิกายปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. ปํสุรชสกฺขราทีสุ น วฏฺฏติ. ตตฺร ปน ปณฺณํ วา อาธารกํ วา ฐเปตฺวา ตตฺร นิกฺขิปิตพฺโพ. ปารโต อนฺตํ โอรโต โภคนฺติ อิทํ จีวรวํสาทีนํ เหฏฺฐา หตฺถํ ปเวเสตฺวา อภิมุเขน หตฺเถน สณิกํ นิกฺขิปนตฺถํ วุตฺตํ. อนฺเต ปน คเหตฺวา โภเคน จีวรวํสาทีนํ อุปริ นิกฺขิปนฺตสฺส ภิตฺติยํ โภโค ปฏิหญฺญติ, ตสฺมา ตถา น กาตพฺพํ.

“直に（Anantarahitāya）”とは、敷物や革片などの何らかの敷物を敷かずに、塵や砂利の混ざった地面に鉢を置いてはならないという意味である。しかし、もし地面が黒く塗られていたり、漆喰で固められていたりして塵のない土であるならば、そのような地面に置くことは適当である。洗われた砂の上であっても置くことは適当である。塵や埃や砂利などのある場所には適当ではない。そこでは葉や鉢受け（ādhāraka）を置いてから、そこに置くべきである。“向こう側に端を、こちら側に巻きを（Pārato antaṃ orato bhogaṃ）”とは、衣掛けの竿などの下に手を入れ、正面を向いた手で静かに置くために言われた。しかし、端を持って巻き（bhoga）の部分を衣掛けの竿などの上に投げ上げると、壁に巻きが当たってしまう。それゆえ、そのようにしてはならない。

จุณฺณํ สนฺเนตพฺพนฺติ นฺหานจุณฺณํ อุทเกน เตเมตฺวา ปิณฺฑิ กาตพฺพา. เอกมนฺตํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ เอกสฺมึ นิทฺธูเม ฐาเน ฐเปตพฺพํ. ชนฺตาฆเร ปริกมฺมํ นาม [Pg.261] องฺคารมตฺติกอุณฺโหทกทานาทิกํ สพฺพํ กิจฺจํ. อุทเกปิ ปริกมฺมนฺติ องฺคปจฺจงฺคฆํสนาทิกํ สพฺพํ กิจฺจํ. ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพติ ชนฺตาฆเร อุณฺหสนฺตาเปน ปิปาสา โหติ, ตสฺมา ปุจฺฉิตพฺโพ.

“粉を練るべきである（Cuṇṇaṃ sannetabbaṃ）”とは、洗身用の粉を水で湿らせて塊にすべきである。“傍らに置くべきである”とは、煙のない一箇所に置くべきであるということである。温室（jantāghara）における“世話（parikamma）”とは、残り火や土、温水などを与えるなどのすべての務めのことである。“水の中での世話”とは、身体の各部を擦るなどのすべての務めのことである。“飲み水について尋ねるべきである”とは、温室では熱気によって喉が渇くため、尋ねるべきであるということである。

สเจ อุสฺสหตีติ สเจ ปโหติ; น เกนจิ เคลญฺเญน อภิภูโต โหติ; อคิลาเนน หิ สทฺธิวิหาริเกน สฏฺฐิวสฺเสนาปิ สพฺพํ อุปชฺฌายวตฺตํ กาตพฺพํ, อนาทเรน อกโรนฺตสฺส วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ. นการปฏิสํยุตฺเตสุ ปน ปเทสุ คิลานสฺสาปิ ปฏิกฺขิตฺตกิริยํ กโรนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว. อปฺปฏิฆํสนฺเตนาติ ภูมิยํ อปฺปฏิฆํสนฺเตน. กวาฏปิฏฺฐนฺติ กวาฏญฺจ ปิฏฺฐสงฺฆาตญฺจ อจฺฉุปนฺเตน. สนฺตานกนฺติ ยํกิญฺจิ กีฏกุลาวกมกฺกฏกสุตฺตาทิ. อุลฺโลกา ปฐมํ โอหาเรตพฺพนฺติ อุลฺโลกโต ปฐมํ อุลฺโลกํ อาทึกตฺวา อวหริตพฺพนฺติ อตฺโถ. อาโลกสนฺธิกณฺณภาคาติ อาโลกสนฺธิภาคา จ กณฺณภาคา จ อนฺตรพาหิรวาตปานกวาฏกานิ จ คพฺภสฺส จ จตฺตาโร โกณา ปมชฺชิตพฺพาติ อตฺโถ.

“もし可能ならば（Sace ussahati）”とは、もし能力があり、何らかの病に侵されていないならばということである。病でない共住者（saddhivihārika）は、たとえ法臘六十の者であっても、和尚に対するすべての務めを行うべきである。軽視して行わない者には、行儀の違反により突吉羅（どっきら）罪がある。しかし、“～してはならない（na）”という言葉を伴う箇所では、病者であっても禁止された行為を行う者には、やはり突吉羅罪がある。“擦らないようにして（Appaṭighaṃsantena）”とは、床に擦らないようにしてということである。“扉の裏表（Kavāṭapiṭṭhaṃ）”とは、扉や戸枠に触れないようにしてということである。“蜘蛛の巣など（Santānakaṃ）”とは、虫の巣や蜘蛛の糸などのあらゆるもののことである。“まず天井から取り除くべきである”とは、天井から始めて、まず天井から（塵を）取り除くべきであるという意味である。“明かり窓と隅の部分（Ālokasandhikaṇṇabhāgā）”とは、明かり取りの窓の部分、隅の部分、内側と外側の窓の扉、および部屋の四隅を拭くべきであるという意味である。

ยถาปญฺญตฺตํ ปญฺญเปตพฺพนฺติ ยถา ปฐมํ ปญฺญตฺตํ อโหสิ, ตเถว ปญฺญเปตพฺพํ. เอตทตฺถเมว หิ ยถาปญฺญตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา นีหริตฺวา เอกมนฺตํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ ปุริมวตฺตํ ปญฺญตฺตํ. สเจ ปน ปฐมํ อชานนฺเตน เกนจิ ปญฺญตฺตํ อโหสิ, สมนฺตโต ภิตฺตึ ทฺวงฺคุลมตฺเตน วา ติวงฺคุลมตฺเตน วา โมเจตฺวา ปญฺญเปตพฺพํ. อิทญฺหิ ปญฺญาปนวตฺตํ. สเจ กฏสารโก โหติ อติมหนฺโต จ, ฉินฺทิตฺวา โกฏึ นิวตฺเตตฺวา พนฺธิตฺวา ปญฺญเปตพฺโพ. สเจ โกฏึ นิวตฺเตตฺวา พนฺธิตุํ น ชานาติ, น ฉินฺทิตพฺโพ. ปุรตฺถิมา วาตปานา ถเกตพฺพาติ ปุรตฺถิมาย วาตปานา ถเกตพฺพา. เอวํ เสสาปิ วาตปานา ถเกตพฺพา.

“定められた通りに敷くべきである（yathāpaññattaṃ paññapetabbaṃ）”とは、最初に敷かれていた通りに敷くべきであるという意味である。正にこの目的のために、“定められた通りに（配置を）観察し、外へ持ち出し、一隅に置くべきである”という以前の義務が定められたのである。もし最初に（どのように敷かれていたか）を知らない者が敷いたのであれば、周囲の壁から二指または三指ほど離して敷くべきである。これが敷き方の義務である。もし敷物が非常に大きい場合は、端を切り取るか、あるいは折り返して縛ってから敷くべきである。もし端を折り返して縛る方法を知らないのであれば、切り取ってはならない。“東側の窓を閉めるべきである”とは、東の方角にある窓を閉めるべきだということであり、同様に他の窓もすべて閉めるべきである。

วูปกาเสตพฺโพติ อญฺญตฺถ เนตพฺโพ. วูปกาสาเปตพฺโพติ อญฺโญ ภิกฺขุ วตฺตพฺโพ ‘‘เถรํ คเหตฺวา อญฺญตฺถ คจฺฉา’’ติ วิเวเจตพฺพนฺติ วิสฺสชฺชาเปตพฺพํ. วิเวจาเปตพฺพนฺติ อญฺโญ วตฺตพฺโพ ‘‘เถรํ ทิฏฺฐิคตํ วิสฺสชฺชาเปหี’’ติ. อุสฺสุกฺกํ กาตพฺพนฺติ ปริวาสทานตฺถํ โส โส ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา ยาจิตพฺโพ. สเจ อตฺตนา ปฏิพโล โหติ, อตฺตนาว ทาตพฺโพ. โน เจ ปฏิพโล โหติ, อญฺเญน ทาเปตพฺโพ. กินฺติ นุ โขติ เกน นุ โข อุปาเยน. เอส นโย สพฺพตฺถ. ลหุกาย วา [Pg.262] ปริณาเมยฺยาติ อุกฺเขปนียํ อกตฺวา ตชฺชนียํ วา นิยสฺสํ วา กเรยฺยาติ อตฺโถ. เตน หิ ‘‘อุปชฺฌายสฺส อุกฺเขปนียกมฺมํ กตฺตุกาโม สงฺโฆ’’ติ ญตฺวา เอกเมกํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘มา ภนฺเต อมฺหากํ อุปชฺฌายสฺส กมฺมํ กริตฺถา’’ติ ยาจิตพฺพา. สเจ กโรนฺติเยว, ‘‘ตชฺชนียํ วา นิยสฺสํ วา กโรถา’’ติ ยาจิตพฺพา. สเจ กโรนฺติเยว, อถ อุปชฺฌาโย ‘‘สมฺมา วตฺตถ ภนฺเต’’ติ ยาจิตพฺโพ. อิติ ตํ สมฺมา วตฺตาเปตฺวา ‘‘ปฏิปฺปสฺสมฺเภถ ภนฺเต กมฺม’’นฺติ ภิกฺขู ยาจิตพฺพา.

“遠ざけるべきである（vūpakāsetabbo）”とは、他の場所へ連れて行くべきであるという意味である。“遠ざけさせるべきである（vūpakāsāpetabbo）”とは、他の比丘に“長老（和尚）を連れて他の場所へ行きなさい”と言うべきであるという意味である。“離れさせるべきである（vivecetabbaṃ）”とは、（邪見を）放棄させるべきであるという意味である。“離れさせさせるべきである（vivecāpetabbaṃ）”とは、他の者に“長老に邪見を放棄させてください”と言うべきであるという意味である。“尽力すべきである（ussukkaṃ kātabbaṃ）”とは、パリヴァーサ（別住）を与えるために、それぞれの比丘のところへ行って願い出るべきであるという意味である。もし自分自身に能力があるならば、自分自身で（パリヴァーサを）与えるべきである。もし能力がないならば、他の者に与えさせるべきである。“どのように（kinti nu kho）”とは、どのような手段によって（与えることができるか）ということである。この方法はすべての箇所に適用される。“軽い（罰）に転じさせるべきである（lahukāya vā pariṇāmeyya）”とは、ウッケパニヤ・カンマ（懸挙羯磨）を行わずに、タッジャニヤ・カンマ（呵責羯磨）あるいはニヤッサ・カンマ（依止羯磨）を行うべきであるという意味である。それゆえ、“僧伽が和尚に対してウッケパニヤ・カンマを行おうとしている”と知ったならば、比丘一人一人のところへ行って、“大徳よ、私たちの和尚にカンマを行わないでください”と願い出るべきである。もしどうしても行うというのであれば、“タッジャニヤ・カンマかニヤッサ・カンマにしてください”と願い出るべきである。もしそれでも（ウッケパニヤ・カンマを）行うというのであれば、その後、和尚に対して“大徳よ、正しく行じてください”と願い出るべきである。このように和尚を正しく行じさせた上で、比丘たちに“大徳よ、カンマを静止（解除）してください”と願い出るべきである。

สมฺปริวตฺตกํ สมฺปริวตฺตกนฺติ สมฺปริวตฺเตตฺวา สมฺปริวตฺเตตฺวา. น จ อจฺฉินฺเน เถเว ปกฺกมิตพฺพนฺติ ยทิ อปฺปมตฺตกมฺปิ รชนํ คฬติ, น ตาว ปกฺกมิตพฺพํ. น อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉา เอกจฺจสฺส ปตฺโต ทาตพฺโพติอาทิ สพฺพํ อุปชฺฌายสฺส วิสภาคปุคฺคลวเสน กถิตํ. น อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉา คาโม ปวิสิตพฺโพติ ปิณฺฑาย วา อญฺเญน วา กรณีเยน ปวิสิตุกาเมน อาปุจฺฉิตฺวาว ปวิสิตพฺโพ. สเจ อุปชฺฌาโย กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ทูรํ ภิกฺขาจารํ คนฺตุกาโม โหติ, ‘‘ทหรา ปิณฺฑาย ปวิสนฺตู’’ติ วตฺวา คนฺตพฺพํ. อวตฺวา คเต ปริเวณํ คนฺตฺวา อุปชฺฌายํ อปสฺสนฺเตน คามํ ปวิสิตุํ วฏฺฏติ. สเจ คามํ ปวิสนฺโตปิ ปสฺสติ, ทิฏฺฐฏฺฐานโต ปฏฺฐาย อาปุจฺฉิตุํเยว วฏฺฏติ.

“裏返し、裏返して（samparivattakaṃ samparivattakaṃ）”とは、何度も裏返して（染めること）である。“（染料が）滴っている間に立ち去ってはならない”とは、たとえ微量の染料であっても滴り落ちているならば、まだ立ち去ってはならないということである。“和尚に知らせずに、ある者の鉢を与えるべきではない”などという記述はすべて、和尚と相容れない（敵対的な）人物との関係において述べられたものである。“和尚に知らせずに村に入ってはならない”とは、托鉢のため、あるいは他の用件のために村に入ろうとする共住者は、必ず許可を得てから入るべきであるという意味である。もし和尚が朝早く起きて遠くへ托鉢に行こうとしているならば、“若い比丘たちは托鉢に入りなさい”と言ってから行くべきである。何も言わずに行った場合には、住坊（パリヴェーナ）に行って和尚が見当たらないことを確認した上で、村に入ることが許される。もし村に入る途中で和尚に会ったならば、その会った場所から許可を得るべきである。

น สุสานํ คนฺตพฺพนฺติ วาสตฺถาย วา ทสฺสนตฺถาย วา น คนฺตพฺพํ. น ทิสา ปกฺกมิตพฺพาติ เอตฺถ ปกฺกมิตุกาเมน กมฺมํ อาจิกฺขิตฺวา ยาวตติยํ ยาจิตพฺโพ. สเจ อนุชานาติ, สาธุ; โน เจ อนุชานาติ, ตํ นิสฺสาย วสโต จสฺส อุทฺเทโส วา ปริปุจฺฉา วา กมฺมฏฺฐานํ วา น สมฺปชฺชติ, อุปชฺฌาโย พาโล โหติ อพฺยตฺโต, เกวลํ อตฺตโน สนฺติเก วสาเปตุกามตาย เอว คนฺตุํ น เทติ, เอวรูเป นิวาเรนฺเตปิ คนฺตุํ วฏฺฏติ. วุฏฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพนฺติ เคลญฺญโต วุฏฺฐานํ อสฺส อาคเมตพฺพํ; น กตฺถจิ คนฺตพฺพํ. สเจ อญฺโญ ภิกฺขุ อุปฏฺฐาโก อตฺถิ, เภสชฺชํ ปริเยสิตฺวา ตสฺส หตฺเถ ทตฺวา ‘‘ภนฺเต อยํ อุปฏฺฐหิสฺสตี’’ติ วตฺวา คนฺตพฺพํ.

“墓地へ行ってはならない”とは、住むためであれ、死体を見るためであれ、行ってはならないということである。“諸方へ立ち去ってはならない”という点について、立ち去ろうとする者は、用件を告げて三度まで（許可を）願い出るべきである。もし許可されたならば、それで良い。もし許可されず、しかもその和尚を頼って住んでいるものの、読誦（経典の伝授）や問答（意味の解説）や業処（瞑想の指導）が達成されず、かつ和尚が愚かで未熟であり、ただ自分のそばに住まわせたいという私欲のために行かせないというのであれば、そのような和尚が引き止めたとしても、行くことは許される。“その（和尚の）回復を待つべきである”とは、病気からの回復を待つべきであるということであり、どこへも行ってはならない。もし他に看護をする比丘がいるならば、薬を探してその者の手に渡し、“大徳よ、この者がお世話をします”と言ってから行くべきである。

อุปชฺฌายวตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

“和尚に対する義務（ウパッジャーヤ・ヴァッタ）の解説”は終了した。

สทฺธิวิหาริกวตฺตกถา

“共住者に対する義務（サッディヴィハーリカ・ヴァッタ）の解説”

๖๗. อุปชฺฌาเยน [Pg.263] สทฺธิวิหาริกมฺหิ สมฺมาวตฺตนายํ – สงฺคเหตพฺโพ อนุคฺคเหตพฺโพติ อุทฺเทสาทีหิสฺส สงฺคโห จ อนุคฺคโห จ กตฺตพฺโพ. ตตฺถ อุทฺเทโสติ ปาฬิวาจนํ. ปริปุจฺฉาติ ปาฬิยา อตฺถวณฺณนา. โอวาโทติ อโนติณฺเณ วตฺถุสฺมึ ‘‘อิทํ กโรหิ, อิทํ มา กริตฺถา’’ติ วจนํ. อนุสาสนีติ โอติณฺเณ วตฺถุสฺมึ. อปิ จ โอติณฺเณ วา อโนติณฺเณ วา ปฐมํ วจนํ โอวาโท; ปุนปฺปุนํ วจนํ อนุสาสนีติ. สเจ อุปชฺฌายสฺส ปตฺโต โหตีติ สเจ อติเรกปตฺโต โหติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ปริกฺขาโรติ อญฺโญปิ สมณปริกฺขาโร. อิธ อุสฺสุกฺกํ นาม ธมฺมิเกน นเยน อุปฺปชฺชมานอุปายปริเยสนํ. อิโต ปรํ ทนฺตกฏฺฐทานํ อาทึ กตฺวา อาจมนกุมฺภิยา อุทกาสิญฺจนปริโยสานํ วตฺตํ คิลานสฺเสว สทฺธิวิหาริกสฺส กาตพฺพํ. อนภิรติวูปกาสนาทิ ปน อคิลานสฺสาปิ กตฺตพฺพเมว. จีวรํ รชนฺเตนาติ ‘‘เอวํ รเชยฺยาสี’’ติ อุปชฺฌายโต อุปายํ สุตฺวา รชนฺเตน. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

67. 和尚による共住者への正しい接し方において、“摂受し、援助すべきである（saṅgahetabbo anuggahetabbo）”とは、読誦などの授与によって、その共住者を摂受し援助すべきであるということである。その中で“読誦（uddesa）”とは聖典の教示である。“問答（paripucchā）”とは聖典の註釈（意味の解説）である。“教誡（ovāda）”とは、まだ事態が起こっていない時に“これを行いなさい、これを行ってはならない”と言うことである。“訓戒（anusāsanī）”とは、事態が起こった時に言うことである。また、事態の発生にかかわらず、最初の言葉を教誡といい、繰り返しの言葉を訓戒という。もし和尚に鉢があるならば、とは余分な鉢がある場合のことである。この方法はすべての箇所に適用される。“資具（parikkhāro）”とは、鉢や衣以外の他の沙門の資具のことである。ここでの“尽力（ussukkaṃ）”とは、法にかなった方法で、必要物を得るための手段を探すことである。これ以降、歯木を与えることから始め、浄水瓶に水を注ぐことに終わる義務は、病身の共住者に対してのみ行うべきものである。しかし、嫌気（不満）を払拭させることなどは、病気でない共住者に対しても行うべきである。“衣を染める者によって”とは、“このように染めなさい”と和尚から方法を聞いて染めている者のことである。残りの部分は、既に述べた方法（和尚の義務の箇所）と同様に理解されるべきである。

สทฺธิวิหาริกวตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

“共住者に対する義務（サッディヴィハーリカ・ヴァッタ）の解説”は終了した。

นสมฺมาวตฺตนาทิกถา

“正しく行じない場合などの解説”

๖๘. น สมฺมา วตฺตนฺตีติ ยถาปญฺญตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ น ปูเรนฺติ. โย น สมฺมา วตฺเตยฺยาติ โย ยถาปญฺญตฺตํ วตฺตํ น ปูเรยฺย; โส ทุกฺกฏํ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. ปณาเมตพฺโพติ อปสาเทตพฺโพ. น อธิมตฺตํ เปมํ โหตีติ อุปชฺฌายมฺหิ อธิมตฺตํ เคหสฺสิตเปมํ น โหติ. นาธิมตฺตา ภาวนา โหตีติ อธิมตฺตา เมตฺตาภาวนา น โหติ; วุตฺตปฏิปกฺขนเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ. อลํ ปณาเมตุนฺติ ยุตฺโต ปณาเมตุํ.

68. “正しく行じない（na sammā vattanti）”とは、定められた通りの和尚に対する義務を果たさないことである。“正しく行じない者（yo na sammā vatteyya）”とは、定められた義務を果たさない者のことであり、その者はドゥッカター（悪作）の罪を犯すという意味である。“追い出すべきである（paṇāmetabbo）”とは、遠ざけるべきであるという意味である。“過度の愛情が生じない（na adhimattaṃ pemaṃ hoti）”とは、和尚に対して過度の在家的な愛情が生じないことである。“過度の修行（慈悲）が生じない（nādhimattā bhāvanā hoti）”とは、過度の慈悲の修習が生じないということであり、既に述べた（負の）側面とは反対の側面（正の側面）として理解されるべきである。“追い出すに値する（alaṃ paṇāmetuṃ）”とは、追い出すのが適当であるということである。

อปฺปณาเมนฺโต อุปชฺฌาโย สาติสาโร โหตีติ สโทโส โหติ, อาปตฺตึ อาปชฺชติ; ตสฺมา น สมฺมา วตฺตนฺโต ปณาเมตพฺโพว. น สมฺมาวตฺตนาย จ ยาว จีวรรชนํ ตาว วตฺเต อกริยมาเน อุปชฺฌายสฺส [Pg.264] ปริหานิ โหติ. ตสฺมา ตํ อกโรนฺตสฺส นิสฺสยมุตฺตกสฺสาปิ อมุตฺตกสฺสาปิ อาปตฺติเยว. เอกจฺจสฺส ปตฺตทานโต ปฏฺฐาย อมุตฺตกนิสฺสยสฺเสว อาปตฺติ.

“追い出さない和尚は過失がある（appaṇāmento upajjhāyo sātisāro hoti）”とは、罪があり、阿波提（あはだい・罪）に陥るということである。それゆえ、正しく義務を果たさない共住者は必ず追い出すべきである。また、正しく行じないことに関して、衣を染める（義務）に至るまで、それらの義務が行われないならば、和尚に損失が生じる。それゆえ、それ（義務）を行わない者は、ニッサヤ（依止）を離れた者であっても、離れていない者であっても、罪を犯すことになる。ただし、鉢を与えるなどの義務からについては、ニッサヤを離れていない共住者のみが罪を犯すことになる。

สทฺธิวิหาริกา สมฺมา วตฺตนฺติ, อุปชฺฌาโย สมฺมา น วตฺตติ, อุปชฺฌายสฺส อาปตฺติ. อุปชฺฌาโย สมฺมา วตฺตติ, สทฺธิวิหาริกา สมฺมา น วตฺตนฺติ, เตสํ อาปตฺติ. อุปชฺฌาเย วตฺตํ สาทิยนฺเต สทฺธิวิหาริกา พหุกาปิ โหนฺติ, สพฺเพสํ อาปตฺติ. สเจ อุปชฺฌาโย ‘‘มยฺหํ อุปฏฺฐาโก อตฺถิ, ตุมฺเห อตฺตโน สชฺฌายมนสิการาทีสุ โยคํ กโรถา’’ติ วทติ, สทฺธิวิหาริกานํ อนาปตฺติ. สเจ อุปชฺฌาโย สาทิยนํ วา อสาทิยนํ วา น ชานาติ, พาโล โหติ, สทฺธิวิหาริกา พหุกา. เตสุ เอโก วตฺตสมฺปนฺโน ภิกฺขุ ‘‘อุปชฺฌายสฺส กิจฺจํ อหํ กริสฺสามิ, ตุมฺเห อปฺโปสฺสุกฺกา วิหรถา’’ติ เอวญฺเจ อตฺตโน ภารํ กตฺวา อิตเร วิสฺสชฺเชติ, ตสฺส ภารกรณโต ปฏฺฐาย เตสํ อนาปตฺติ.

共住者たちが正しく義務（わった）を行い、和尚が正しく行わないなら、和尚に罪（あぱってぃ）がある。和尚が正しく行い、共住者たちが正しく行わないなら、彼ら共住者たちに罪がある。和尚が（正しく行わないのに）義務としての奉仕を受けることを喜び、共住者たちが多数いるなら、全員に罪がある。もし和尚が“私には給仕者がいる。あなた方は自分自身の読誦や作意などの修行に専念しなさい”と言うなら、共住者たちに罪はない。もし和尚が、奉仕を喜んでいるのか喜んでいないのかを理解できず、戒律に不案内（愚か）であり、共住者たちが多数いる場合、その中の一人の行儀の整った（わったさんぱんな）比丘が“和尚の用務は私が務めます。諸大徳方は煩わされることなく過ごしてください”と言って、このように自ら責任を引き受け、他の者たちを免除するなら、その者が責任を引き受けた時から、他の者たちに罪はない。

นสมฺมาวตฺตนาทิกถา นิฏฺฐิตา.

“正しい行い等の解説”は以上である。

ราธพฺราหฺมณวตฺถุกถา

ラーダ・バラモンの物語の解説

๖๙. ราธพฺราหฺมณวตฺถุสฺมึ – กิญฺจาปิ อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควตา พาราณสิยํ ตีหิ สรณคมเนหิ อนุญฺญาตํ ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ ชานาติ, ภควา ปน ตํ ลหุกํ อุปสมฺปทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ญตฺติจตุตฺถกมฺเมน ครุกํ กตฺวา อุปสมฺปทํ อนุญฺญาตุกาโม. อถสฺส เถโร อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘กถาหํ ภนฺเต ตํ พฺราหฺมณํ ปพฺพาเชมิ อุปสมฺปาเทมี’’ติ อาห. พุทฺธานญฺหิ ปริสา อชฺฌาสยกุสลา โหนฺติ, อยญฺจ พุทฺธปริสาย อคฺโค.

69. 六十九、ラーダ・バラモンの物語において、尊者サーリプッタは、世尊がバラナシにおいて三帰依による出家と具足戒を許されたことを知っていたが、世尊はその簡便な具足戒を廃止し、白四羯磨（びゃくしこんま）によって厳格なものとして具足戒を許そうと望まれた。そこで長老（サーリプッタ）は世尊の御心を知って、“世尊よ、どのようにして私はそのバラモンを出家させ、具足戒を授けるべきでしょうか”と言った。実に諸仏の弟子たちは師の意図を汲むことに長けており、この尊者は仏弟子たちの中でも最高（第一）である。

พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลนาติ เอตฺถ พฺยตฺโต นาม ยสฺส สาฏฺฐกถํ วินยปิฏกํ วาจุคฺคตํ ปวตฺตติ, ตสฺมึ อสติ ยสฺส อนฺตมโส อิทํ ญตฺติจตุตฺถกมฺมวาจามตฺตมฺปิ สุคฺคหิตํ โหติ, วาจุคฺคตํ ปวตฺตติ, อยมฺปิ อิมสฺมึ อตฺเถ พฺยตฺโต. โย ปน กาสโสสเสมฺหาทินา วา เคลญฺเญน [Pg.265] โอฏฺฐทนฺตชิวฺหาทีนํ วา อสมฺปตฺติยา ปริยตฺติยํ วา อกตปริจยตฺตา น สกฺโกติ ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ กมฺมวาจํ สาเวตุํ, พฺยญฺชนํ วา ปทํ วา หาเปติ, อญฺญถา วา วตฺตพฺพํ อญฺญถา วทติ, อยํ อปฺปฏิพโล. ตพฺพิปรีโต อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘ปฏิพโล’’ติ เวทิตพฺโพ. สงฺโฆ ญาเปตพฺโพติ สงฺโฆ ชานาเปตพฺโพ. ตโต ปรํ ยํ สงฺโฆ ชานาเปตพฺโพ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

“賢明で能力のある比丘によって”という箇所で、“賢明（びゃった）”とは、注釈書を含む律蔵を暗唱し、熟達している者を指す。それがいない場合、少なくともこの白四羯磨の羯磨文を、教師から正しく習得して暗唱している者も、この文脈では“賢明”と呼ばれる。一方、“無能（あっぱてぃばら）”とは、咳、喘息、痰などの病気、あるいは唇、歯、舌などの欠陥により、あるいは会衆の前で習熟していないことにより、完全な句や音節をもって羯磨文を唱えることができず、音節や句を欠いたり、本来の唱え方とは異なる唱え方をしたりする者のことである。その逆の者が、この文脈における“能力のある（ぱてぃばら）”であると知るべきである。“僧伽に知らせるべきである”とは、僧伽に知らしめるべきということである。その後、僧伽に何を知らせるべきかを示すために、“大徳よ、私の言葉を聞いてください”等の経文を説かれた。

๗๑. อุปสมฺปนฺนสมนนฺตราติ อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา สมนนฺตรา. อนาจารํ อาจรตีติ ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ กโรติ. อุลฺลุมฺปตุ มนฺติ อุทฺธรตุ มํ, อกุสลา วุฏฺฐาเปตฺวา กุสเล ปติฏฺฐเปตุ; สามเณรภาวา วา อุทฺธริตฺวา ภิกฺขุภาเว ปติฏฺฐาเปตูติ. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ อนุทฺทยํ ปฏิจฺจ; มยิ อนุกปฺปํ กตฺวาติ อตฺโถ.

71. 七十一、“受戒の直後に”とは、具足戒を受けたすぐ後のことである。“不適切な行いをする”とは、制戒を犯すことである。“私を救い上げてください”とは、“私を引き上げてください。不善から離脱させて善に確立させてください”あるいは“沙弥の状態から引き上げて比丘の状態に確立させてください”という意味である。“憐れみをもって”とは、慈しみに基づいて、“私に対して憐れみをなして”という意味である。

๗๓. อฏฺฐิตา โหตีติ นิจฺจปฺปวตฺตินี โหติ. จตฺตาโร นิสฺสเยติ จตฺตาโร ปจฺจเย. ยสฺมา จตฺตาโร ปจฺจเย นิสฺสาย อตฺตภาโว ปวตฺตติ, ตสฺมา เต นิสฺสยาติ วุจฺจนฺติ.

73. 七十三、“常に存在する”とは、絶えず行われることである。“四つの依止”とは、四つの資具のことである。四つの資具に依って生存（五蘊）が維持されるがゆえに、それらは“依止（にっさや）”と呼ばれる。

ราธพฺราหฺมณวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ラーダ・バラモンの物語の解説、終了。

อาจริยวตฺตกถา

阿闍梨の作法の解説

๗๕. กินฺตายํ ภิกฺขุ โหตีติ กึ เต อยํ ภิกฺขุ โหติ. อญฺเญหิ โอวทิโย อนุสาสิโยติ อญฺเญหิ โอวทิตพฺโพ เจว อนุสาสิตพฺโพ จ. พาหุลฺลาย อาวตฺโต ยทิทํ คณพนฺธิกนฺติ คณพนฺโธ เอตสฺส พาหุลฺลสฺส อตฺถีติ คณพนฺธิกํ, พาหุลฺลํ. ยํ อิทํ คณพนฺธิกํ นาม พาหุลฺลํ, ตทตฺถาย อติลหุํ ตฺวํ อาปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ.

75. 七十五、“この比丘はあなたにとって何者か”とは、この比丘はあなたの何にあたるのかということである。“他者によって教誡され訓戒されるべき者”とは、他者から教えられるべきであり、かつ諭されるべき者ということである。“資具の多さ（がなばんでぃか）”とは、これらの資具の多さのために集団を組むことであり、そのような多さを“ガナバンディカ”という。すなわち、資具の多さという利益のために、あなたはあまりにも早くその状態に至ってしまった、という意味である。

๗๖. อพฺยตฺตาติ ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน วิรหิตา. อญฺญตฺตโรปิ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพติ ปสูโร ปริพฺพาชโก. โส กิร ‘‘ธมฺมํ เถเนสฺสามี’’ติ [Pg.266] อุทายิตฺเถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา เตน สหธมฺมิกํ วุจฺจมาโน ตสฺส วาทํ อาโรเปสิ. อนุชานามิ ภิกฺขเว พฺยตฺเตน ภิกฺขุนาติอาทิมฺหิ พฺยตฺโต ปุพฺเพ ภิกฺขุโนวาทกวณฺณนายํ วุตฺตลกฺขโณเยว. โย ปน อนฺเตวาสิโน วา สทฺธิวิหาริกสฺส วา คิลานสฺส สกฺโกติ อุปฏฺฐานาทีนิ กาตุํ, อยํ อิธ ปฏิพโลติ อธิปฺเปโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

76. 七十六、“無知（あびゃった）”とは、知恵の鋭さを欠いていることである。“かつて他の外道であったある者”とは、パスーラという遊行者のことである。彼は“教えを盗もう”と考えて尊者ウダーイのもとで出家したが、そのウダーイ長老から（比丘に）相応しい教えを説かれると、その長老に対して論争を挑んだという。“比丘たちよ、賢明な比丘によって……”等の箇所における“賢明（びゃった）”とは、以前“比丘尼教誡戒”の解説で述べた特徴を持つ比丘のことである。一方、病気の近住者や共住者に対して看護などを行うことができる者を、ここでは“能力のある（ぱてぃばら）”と意図している。

‘‘ปญฺจหุปาลิ, องฺเคหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา อุปสมฺปาเทตพฺพํ, นิสฺสโย ทาตพฺโพ, สามเณโร อุปฏฺฐาเปตพฺโพ. กตเมหิ ปญฺจหิ? ปฏิพโล โหติ อนฺเตวาสึ วา สทฺธิวิหารึ วา คิลานํ อุปฏฺฐาตุํ วา อุปฏฺฐาเปตุํ วา, อนภิรตํ วูปกาเสตุํ วา วูปกาสาเปตุํ วา, อุปฺปนฺนํ กุกฺกุจฺจํ ธมฺมโต วิโนเทตุํ, อภิธมฺเม วิเนตุํ, อภิวินเย วิเนตู’’นฺติ (ปริ. ๔๑๘).

証左として次のように説かれている。“ウパーリよ、五つの条件を備えた比丘が、授戒を行い、依止（にっさや）を与え、沙弥を給仕させるべきである。いかなる五つか？ 病気になった近住者や共住者を自ら看護し、あるいは他者に看護させることができ、不満が生じた時に自ら鎮め、あるいは他者に鎮めさせることができ、生じた疑念（後悔）を法に従って取り除き、アビダンマ（法）において導き、アビヴィナヤ（律）において導くことができることである。ウパーリよ、これら五つの条件を備えた比丘が、授戒を行い、依止を与え、沙弥を給仕させるべきである”。このように世尊はこの経を説かれた。

๗๗. ปกฺขสงฺกนฺเตสูติ ติตฺถิยปกฺขสงฺกนฺเตสุ. อนุชานามิ ภิกฺขเว อาจริยนฺติ อาจารสมาจารสิกฺขาปนกํ อาจริยํ อนุชานามิ. อาจริโย ภิกฺขเว อนฺเตวาสิกมฺหีติอาทิ สพฺพํ ‘‘อุปชฺฌาโย ภิกฺขเว สทฺธิวิหาริกมฺหี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตวเสเนว เวทิตพฺพํ. นามมตฺตเมว หิ เอตฺถ นานํ.

77. 七十七、“（外道の）側に移った場合”とは、外道の派閥に転向した場合のことである。“比丘たちよ、阿闍梨を許す”とは、正しい行儀（あーちゃーら・さまーちゃーら）を習得させる阿闍梨を許すということである。“比丘たちよ、阿闍梨は弟子に対して……”等の一切は、“比丘たちよ、和尚は共住者に対して……”等で述べられた方法（作法）と同じであると知るべきである。実に、ここでは名称だけが異なっているのである。

อาจริยวตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

阿闍梨の作法の解説、終了。

ปณามนาขมนากถา

追い出しと許しの解説

๘๐. อนฺเตวาสิกา อาจริเยสุ น สมฺมา วตฺตนฺตีติ เอตฺถ ปน ยํ ปุพฺเพ ‘‘นสมฺมาวตฺตนาย จ ยาว จีวรรชนํ, ตาว วตฺเต อกริยมาเน อุปชฺฌายสฺส ปริหานิ โหติ, ตสฺมา ตํ อกโรนฺตสฺส นิสฺสยมุตฺตกสฺสาปิ อมุตฺตกสฺสาปิ อาปตฺติเยวา’’ติ จ, ‘‘เอกจฺจสฺส ปตฺตทานโต ปฏฺฐาย อมุตฺตกนิสฺสยสฺเสว อาปตฺตี’’ติ จ ลกฺขณํ วุตฺตํ, น เตเนว ลกฺขเณน นิสฺสยนฺเตวาสิกสฺส อาปตฺติ เวทิตพฺพา. นิสฺสยนฺเตวาสิเกน หิ ยาว อาจริยํ นิสฺสาย วสติ, ตาว สพฺพํ อาจริยวตฺตํ กาตพฺพํ. ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาธมฺมนฺเตวาสิเกหิ ปน นิสฺสยมุตฺตเกหิปิ [Pg.267] อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว จีวรรชนํ, ตาว วตฺตํ กาตพฺพํ; อนาปุจฺฉิตฺวา ปตฺตทานาทิมฺหิ ปน เอเตสํ อนาปตฺติ. เอเตสุ จ ปพฺพชฺชนฺเตวาสิโก จ อุปสมฺปทนฺเตวาสิโก จ อาจริยสฺส ยาวชีวํ ภาโร. นิสฺสยนฺเตวาสิโก จ ธมฺมนฺเตวาสิโก จ ยาว สมีเป วสนฺติ, ตาวเทว. ตสฺมา อาจริเยนาปิ เตสุ สมฺมา วตฺติตพฺพํ. อาจริยนฺเตวาสิเกสุ หิ โย โย น สมฺมา วตฺตติ, ตสฺส ตสฺส อาปตฺติ.

80. “弟子たちが阿闍梨（あじゃり）に対して正しく振る舞わない”という点について、以前の解説（不適切な振る舞いなどの箇所）において、“正しく振る舞わず、衣を染めるなどの義務を果たさない間は和尚の損失となるため、これを行わない者は、依止（いじ）から離脱しているか否かを問わず、罪（あぱってぃ）となる”と述べられ、また“ある者にとっては鉢の譲渡などから依止を離脱していない者にのみ罪が生じる”という判定基準が示されましたが、依止弟子（いじでし）の罪については、その判定基準のみで判断されるべきではありません。なぜなら、依止弟子は阿闍梨に依止して住んでいる限り、阿闍梨に対するすべての義務（わった）を果たすべきだからです。一方で、出家弟子、受戒弟子、法弟子については、依止から離脱している者であっても、当初から衣を染めるまでの間は義務を果たすべきですが、阿闍梨に許可を得ずに鉢を譲渡するなどの行為については、これら四種の弟子には罪はありません。これら四種の弟子のうち、出家弟子と受戒弟子は、阿闍梨にとって生涯にわたる責任（負担）となります。依止弟子と法弟子は、阿闍梨の近くに住んでいる間だけ責任となります。したがって、阿闍梨もまた彼らに対して正しく接すべきです。阿闍梨と弟子の間で、正しく振る舞わない者には、それぞれに罪が生じるからです。

ปณามนาขมนากถา นิฏฺฐิตา.

放逐（ほうちく）と謝罪に関する解説を終わる。

นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธิกถา

依止の止息（しそく）に関する解説

๘๓. อุปชฺฌายมฺหา นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธีสุ – อุปชฺฌาโย ปกฺกนฺโต วาติอาทีสุ อยํ วินิจฺฉโย – ปกฺกนฺโตติ ตมฺหา อาวาสา วิปฺปวสิตุกาโม ปกฺกนฺโต ทิสํ คโต. เอวํ คเต จ ปน ตสฺมึ สเจ วิหาเร นิสฺสยทายโก อตฺถิ, ยสฺส สนฺติเก อญฺญทาปิ นิสฺสโย วา คหิตปุพฺโพ โหติ, โย วา เอกสมฺโภคปริโภโค, ตสฺส สนฺติเก นิสฺสโย คเหตพฺโพ, เอกทิวสมฺปิ ปริหาโร นตฺถิ. สเจ ตาทิโส นตฺถิ, อญฺโญ ลชฺชี เปสโล อตฺถิ, ตสฺส ลชฺชีเปสลภาวํ ชานนฺเตน ตทเหว นิสฺสโย ยาจิตพฺโพ. สเจ เทติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. อถ ปน ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย ลหุํ อาคมิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉติ, อุปชฺฌาเยน จ ตถา วุตฺตํ, ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วตฺตพฺพํ. สเจ วทติ ‘‘เตน หิ อุปชฺฌายสฺส อาคมนํ อาคเมถา’’ติ วฏฺฏติ. อถ ปนสฺส ปกติยา เปสลภาวํ น ชานาติ, จตฺตาริ ปญฺจ ทิวสานิ ตสฺส ภิกฺขุโน สภาคตํ โอโลเกตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา นิสฺสโย คเหตพฺโพ.

83. 和尚による依止の止息について、“和尚が去った場合”などの箇所における判定は以下の通りです。“去った”とは、その住坊から離れて外泊しようとして出発し、別の場所へ行ったことを意味します。このように和尚が去った場合、もしその精舎に依止を与えることができる者がいて、以前にもその人のもとで依止を受けたことがあるか、あるいは共に生活の資材や法を分かち合っている（一共通受用）者であるなら、その人のもとで依止を受けるべきであり、一日たりとも（依止なしで過ごすという）猶予はありません。もしそのような者がいない場合、他に恥を知り（慚）、徳を愛する（愧）比丘がいるならば、その人が慚愧ある者であることを知った上で、その日のうちに依止を願い出るべきです。もし依止を与えてくれるなら、それは良いことです。しかし、もしその比丘が“あなた方の和尚はすぐに戻ってくるだろうか”と問い、和尚からもそのように言われていたならば、“はい、大徳（ばんて）”と答えるべきです。もしその比丘が“それならば和尚の帰りを待ち続けなさい”と言うならば、それに従うのが適当です。また、もしその人の本来の徳性を知らない場合は、四、五日の間、その比丘の相応性を観察し、機会を得てから依止を受けるべきです。

สเจ ปน วิหาเร นิสฺสยทายโก นตฺถิ, อุปชฺฌาโย จ ‘‘อหํ กติปาเหน อาคมิสฺสามิ, มา อุกฺกณฺฐิตฺถา’’ติ วตฺวา คโต, ยาว อาคมนา ปริหาโร ลพฺภติ. อถาปิ นํ ตตฺถ มนุสฺสา ปริจฺฉินฺนกาลโต อุตฺตริปิ ปญฺจ วา ทส วา ทิวสานิ วาเสนฺติเยว, เตน วิหารํ ปวตฺติ เปเสตพฺพา ‘‘ทหรา มา อุกฺกณฺฐนฺตุ, อหํ อสุกทิวสํ นาม [Pg.268] อาคมิสฺสามี’’ติ. เอวมฺปิ ปริหาโร ลพฺภติ. อถ อาคจฺฉโต อนฺตรามคฺเค นทีปูเรน วา โจราทีหิ วา อุปทฺทโว โหติ, เถโร อุทโกสกฺกนํ วา อาคเมติ, สหาเย วา ปริเยสติ, ตญฺเจ ปวตฺตึ ทหรา สุณนฺติ, ยาว อาคมนา ปริหาโร ลพฺภติ. สเจ ปน โส ‘‘อิเธวาหํ วสิสฺสามี’’ติ ปหิณติ, ปริหาโร นตฺถิ. ยตฺถ นิสฺสโย ลพฺภติ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ.

もし精舎に依止を与えられる者がおらず、和尚が“私は数日で戻るから、不安に思わず待っていなさい”と言って去ったのであれば、帰着するまでは（依止がなくても）猶予が認められます。また、和尚が滞在先で人々によって引き止められ、予定した期間を過ぎて五日や十日とどまることになった場合、和尚は精舎へ“若い比丘たちが不安にならないようにしなさい。私は何日に戻る”と近況を知らせるべきです。その場合も猶予が認められます。また、帰路の途中で増水した川や盗賊などの災難に遭い、長老が水の減るのを待っていたり、同行者を捜したりしているという知らせを若い比丘たちが聞いた場合も、帰着するまでは猶予が認められます。しかし、もし和尚が“私はここに住むことにした”と知らせを送ってきたならば、猶予は認められません。依止が得られる場所へ行くべきです。

วิพฺภนฺเต ปน กาลงฺกเต ปกฺขสงฺกนฺเต วา เอกทิวสมฺปิ ปริหาโร นตฺถิ. ยตฺถ นิสฺสโย ลพฺภติ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ. อาณตฺตีติ ปน นิสฺสยปณามนา วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘ปณาเมมิ ต’’นฺติ วา ‘‘มา อิธ ปฏิกฺกมี’’ติ วา ‘‘นีหร เต ปตฺตจีวร’’นฺติ วา ‘‘นาหํ ตยา อุปฏฺฐาตพฺโพ’’ติ วาติ อิมินา ปาฬินเยน ‘‘มา มํ คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉี’’ติอาทินา ปาฬิมุตฺตกนเยน วา โย นิสฺสยปณามนาย ปณามิโต โหติ, เตน อุปชฺฌาโย ขมาเปตพฺโพ.

還俗、死去、あるいは他派への転向の場合には、一日たりとも猶予はありません。依止が得られる場所へ行くべきです。また“命令（あーなってい）”とは、依止の放逐（しりぞけ）を指します。したがって、“お前を追い出す”あるいは“ここへ戻ってくるな”、“お前の鉢や衣を持ち出せ”、“私はお前に世話をされるべきではない”といった聖典（パーリ）の表現、あるいは“私の許可なく村へ入るな”といった聖典以外の表現によって依止を放逐された弟子は、和尚に謝罪し、許しを得なければなりません。

สเจ อาทิโตว น ขมติ, ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ติกฺขตฺตุํ ตาว สยเมว ขมาเปตพฺโพ. โน เจ ขมติ, ตสฺมึ วิหาเร มหาเถเร คเหตฺวา ขมาเปตพฺโพ. โน เจ ขมติ, สามนฺตวิหาเร ภิกฺขู คเหตฺวา ขมาเปตพฺโพ. สเจ เอวมฺปิ น ขมติ, อญฺญตฺถ คนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส สภาคานํ สนฺติเก วสิตพฺพํ ‘‘อปฺเปว นาม สภาคานํ เม สนฺติเก วสตีติ ญตฺวาปิ ขเมยฺยา’’ติ. สเจ เอวมฺปิ น ขมติ, ตตฺเรว วสิตพฺพํ. ตตฺร เจ ทุพฺภิกฺขาทิโทเสน น สกฺกา โหติ วสิตุํ, ตํเยว วิหารํ อาคนฺตฺวา อญฺญสฺส สนฺติเก นิสฺสยํ คเหตฺวา วสิตุํ วฏฺฏติ. อยมาณตฺติยํ วินิจฺฉโย.

もし最初から許してもらえない場合は、罰則（だんだかんま）を遂行した上で、三度までは自分一人で謝罪すべきです。それでも許されない場合は、その精舎の長老たちを伴って謝罪すべきです。それでも許されない場合は、近隣の精舎の比丘たちを伴って謝罪すべきです。それでもなお許されない場合は、別の場所へ行き、和尚の親友（相応する比丘）たちのもとに身を寄せ、“弟子が自分の親友のもとに住んでいると知れば、許してくれるかもしれない”と考えて住むべきです。これでも許されないなら、そのままそこに住むべきです。もしその場所が飢饉などの理由で住むことができない場合は、元の精舎に戻り、別の長老のもとで依止を受けて住むことが認められます。これが放逐の命令に関する判定です。

อาจริยมฺหา นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธีสุ อาจริโย ปกฺกนฺโต วา โหตีติ เอตฺถ โกจิ อาจริโย อาปุจฺฉิตฺวา ปกฺกมติ, โกจิ อนาปุจฺฉิตฺวา. อนฺเตวาสิโกปิ เอวเมว. ตตฺร สเจ อนฺเตวาสิโก อาจริยํ อาปุจฺฉติ ‘‘อสุกํ นาม ภนฺเต ฐานํ คนฺตุํ อิจฺฉามิ เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติ, อาจริเยน จ ‘‘กทา คมิสฺสสี’’ติ วุตฺโต ‘‘สายนฺเห วา รตฺตึ วา อุฏฺฐหิตฺวา คมิสฺสามี’’ติ วทติ, อาจริโยปิ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, ตงฺขณญฺเญว นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

阿闍梨による依止の止息について、“阿闍梨が去った場合”という箇所では、ある阿闍梨は弟子に告げてから去り、ある者は告げずに去ります。弟子についても同様です。その際、もし弟子が阿闍梨に“大徳、ある用事のためにどこそこへ行きたいのです”と願い出て、阿闍梨から“いつ行くのか”と問われ、“夕方に”あるいは“夜に起きて行きます”と答え、阿闍梨も“よろしい（さーどぅ）”と承諾したならば、その瞬間に依止は止息（終了）します。

สเจ [Pg.269] ปน ‘‘ภนฺเต อสุกํ นาม ฐานํ คนฺตุกาโมมฺหี’’ติ วุตฺเต อาจริโย ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉา ชานิสฺสสี’’ติ วทติ, โส จ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, ตโต เจ คโต, สุคโต. สเจ ปน น คจฺฉติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อถาปิ ‘‘คจฺฉามี’’ติ วุตฺเต อาจริเยน ‘‘มา ตาว คจฺฉ, รตฺตึ มนฺเตตฺวา ชานิสฺสามา’’ติ วุตฺโต มนฺเตตฺวา คจฺฉติ, สุคโต. โน เจ คจฺฉติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อาจริยํ อนาปุจฺฉา ปกฺกมนฺตสฺส ปน อุปจารสีมาติกฺกเม นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อนฺโตอุปจารสีมโต ปฏินิวตฺตนฺตสฺส น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

しかし、もし“大徳、どこそこへ行きたいのです”と言った際、阿闍梨が“どこそこの村で托鉢をしてから、後で判断しなさい”と言い、弟子も“承知しました”と受け入れた場合、托鉢後に出発したならば、それは正当な出発となります。もし行かなかったならば、依止は止息しません。また、“行きます”と言った際に阿闍梨から“まだ行ってはいけない、夜に相談してから決めよう”と言われ、相談した後に出発したならば、それは正当です。もし行かなかったならば、依止は止息しません。阿闍梨に告げずに去る比丘の場合には、寺院の境界（うぱちゃーら・しーまー）を越えた時に依止が止息します。境界の内側から引き返した場合には、止息しません。

สเจ ปน อาจริโย อนฺเตวาสิกํ อาปุจฺฉติ ‘‘อาวุโส อสุกํ นาม ฐานํ คมิสฺสามี’’ติ, อนฺเตวาสิเกน จ ‘‘กทา’’ติ วุตฺเต ‘‘สายนฺเห วา รตฺติภาเค วา’’ติ วทติ, อนฺเตวาสิโกปิ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, ตงฺขณญฺเญว นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

もし、阿闍梨が弟子に“私はどこそこの場所へ行くつもりだ”と告げ、弟子が“いつ行かれますか”と問い、師が“夕方に”あるいは“夜間に”と答え、弟子も“承知いたしました”と同意したならば、その瞬間に依止（ニッサヤ）は終息する。

สเจ ปน อาจริโย ‘‘สฺเว ปิณฺฑาย จริตฺวา คมิสฺสามี’’ติ วทติ, อิตโร จ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, เอกทิวสํ ตาว นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, ปุนทิวเส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ. ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ชานิสฺสามิ มม คมนํ วา อคมนํ วา’’ติ วตฺวา สเจ น คจฺฉติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อถาปิ ‘‘คจฺฉามี’’ติ วุตฺเต อนฺเตวาสิเกน ‘‘มา ตาว คจฺฉถ, รตฺตึ มนฺเตตฺวา ชานิสฺสถา’’ติ วุตฺโต มนฺเตตฺวาปิ น คจฺฉติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

しかし、もし師が“明日、托鉢をしてから出発する”と言い、弟子が“承知いたしました”と同意したならば、一日の間は依止はまだ終息せず、翌日に終息する。“どこそこの村で托鉢をしてから、行くか行かないか決めよう”と言って、結局行かなかった場合は、依止は終息しない。また、“行くつもりだ”と言われた際に、弟子が“まだ行かないでください。夜に相談してから決めてください”と言い、相談した結果、行かなかった場合も、依止は終息しない。

สเจ อุโภปิ อาจริยนฺเตวาสิกา เกนจิ กรณีเยน พหิสีมํ คจฺฉนฺติ, ตโต เจ อาจริโย คมิยจิตฺเต อุปฺปนฺเน อนาปุจฺฉาว คนฺตฺวา ทฺวินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อนฺโตเยว นิวตฺตติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. สเจ ทฺเว เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมิตฺวา นิวตฺตติ, ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ. อาจริยุปชฺฌายา ทฺเว เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมฺม อญฺญสฺมึ วิหาเร วสนฺติ, นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ.

もし師弟の両者が何らかの用事で界（シーマ）の外に出た場合、そこから師が行く気を起こして、告げずに出発し、石を二回投げた距離の内側で引き返したならば、依止は終息しない。もし石を二回投げた距離を超えてから引き返したならば、依止は終息する。師と和尚（和上）が石を二回投げた距離を超えた別の寺院に住むことになったならば、依止は終息する。

อาจริเย วิพฺภนฺเต กาลงฺกเต ปกฺขสงฺกนฺเต จ ตงฺขณญฺเญว ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อาณตฺติยํ ปน สเจปิ อาจริโย มุญฺจิตุกาโมว หุตฺวา นิสฺสยปณามนาย ปณาเมติ, อนฺเตวาสิโก จ ‘‘กิญฺจาปิ มํ อาจริโย ปณาเมติ, อถ โข หทเยน มุทุโก’’ติ สาลโยว โหติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติเยว. สเจปิ อาจริโย สาลโย, อนฺเตวาสิโก [Pg.270] นิราลโย, ‘‘น ทานิ อิมํ นิสฺสาย วสิสฺสามี’’ติ ธุรํ นิกฺขิปติ, เอวมฺปิ น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อุภินฺนํ สาลยภาเว ปน น ปฏิปฺปสฺสมฺภติเยว. อุภินฺนํ ธุรนิกฺเขเปน ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. ปณามิเตน ทณฺฑกมฺมํ อาหริตฺวา ติกฺขตฺตุํ ขมาเปตพฺโพ. โน เจ ขมติ, อุปชฺฌาเย วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชิตพฺพํ.

師が還俗したとき、入滅（死去）したとき、あるいは外道の側に移ったときには、その瞬間に依止は終息する。一方、放逐（追放）に関する判断は次のように知られるべきである。師が真に放逐したいと望んで依止の放逐を行ったとしても、弟子が“師は私を放逐してはいるが、心根は優しいのだ”と考えて未練（愛着）を持っているならば、依止は終息しない。師に未練があり、弟子に未練がなく“もはやこの師を頼って住むことはしない”と（依止の）重責を放棄した場合でも、依止は終息しない。両者に未練がある場合も、決して終息しない。両者が重責を放棄することによって、依止は終息する。放逐された弟子は、謹慎（罰則）を履行し、三度許しを乞うべきである。もし許されないならば、和尚の項で述べられた方法に従って修行すべきである。

อุปชฺฌาเยน วา สโมธานคโตติ เอตฺถ ทสฺสนสวนวเสน สโมธานํ เวทิตพฺพํ. สเจ หิ อาจริยํ นิสฺสาย วสนฺโต สทฺธิวิหาริโก เอกวิหาเร เจติยํ วา วนฺทนฺตํ เอกคาเม ปิณฺฑาย วา จรนฺตํ อุปชฺฌายํ ปสฺสติ, นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อุปชฺฌาโย ปสฺสติ, สทฺธิวิหาริโก ปน น ปสฺสติ, น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. มคฺคปฺปฏิปนฺนํ วา อากาเสน วา คจฺฉนฺตํ อุปชฺฌายํ ทิสฺวา ทูรตฺตา ภิกฺขูติ ชานาติ, อุปชฺฌาโยติ น ชานาติ, น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. สเจ ชานาติ, ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อุปริปาสาเท อุปชฺฌาโย วสติ, เหฏฺฐา สทฺธิวิหาริโก, ตํ อทิสฺวาว ยาคุํ ปิวิตฺวา ปกฺกมติ, อาสนสาลาย วา นิสินฺนํ อทิสฺวาว เอกมนฺเต ภุญฺชิตฺวา ปกฺกมติ, ธมฺมสฺสวนมณฺฑเป วา นิสินฺนมฺปิ ตํ อทิสฺวาว ธมฺมํ สุตฺวา ปกฺกมติ, นิสฺสโย น ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. เอวํ ตาว ทสฺสนวเสน สโมธานํ เวทิตพฺพํ.

“あるいは和尚と遭遇した”という点について、ここでは“見る”ことと“聞く”ことによる遭遇を知るべきである。すなわち、師に依止して住んでいる共住者が、一つの寺院で塔を礼拝している和尚、あるいは一つの村で托鉢をしている和尚を見たならば、依止は終息する。和尚が見ていても、共住者が見ていないならば、終息しない。道を歩いている、あるいは空を飛んでいる和尚を見て、遠いために“比丘である”とは分かっても“和尚である”と分からなければ、終息しない。もし分かったならば、終息する。建物の階上に和尚が住み、階下に共住者が住んでいて、和尚を見ることなく粥を飲んで立ち去る場合や、食堂に座っている和尚を見ることなく片隅で食事をして立ち去る場合、あるいは説教殿に座っている和尚を見ることなく法を聞いて立ち去る場合は、依止は終息しない。このように、まずは“見る”ことによる遭遇を知るべきである。

สวนวเสน ปน สเจ อุปชฺฌายสฺส วิหาเร วา อนฺตรฆเร วา ธมฺมํ กเถนฺตสฺส อนุโมทนํ วา กโรนฺตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘อุปชฺฌายสฺส เม สทฺโท’’ติ สญฺชานาติ, นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อสญฺชานนฺตสฺส น ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ อยํ สโมธาเน วินิจฺฉโย.

一方、“聞く”ことに関しては次のように知られるべきである。和尚が寺院または村の中で法を説いているとき、あるいは随喜（アヌモーダナ）を行っているときの声を聞いて、“これは私の和尚の声だ”と認識したならば、依止は終息する。認識できない者の依止は終息しない。これが“遭遇”における判断である。

นิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

依止の終息に関する解説、終わる。

อุปสมฺปาเทตพฺพปญฺจกกถา

受戒させるべき五法に関する解説。

๘๔. อิทานิ ยํ ปุพฺเพ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน ทสวสฺเสน วา อติเรกทสวสฺเสน วา อุปสมฺปาเทตุํ, นิสฺสยํ ทาตุ’’นฺติ สงฺเขปโต อุปชฺฌายาจริยานํ ลกฺขณํ วุตฺตํ, ตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคเตนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺจหิ องฺเคหีติ ปญฺจหิ อคุณงฺเคหิ. โส หิ สีลกฺขนฺธาทีหิ อสมนฺนาคตตฺตาว อคุณงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ. น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ อุปชฺฌาเยน [Pg.271] หุตฺวา น อุปสมฺปาเทตพฺพํ. น นิสฺสโย ทาตพฺโพติ อาจริเยน หุตฺวา นิสฺสโย น ทาตพฺโพ. เอตฺถ จ น อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธนาติ จ อตฺตนา น อเสกฺเขนาติ จ อสฺสทฺโธติ จ อาทีสุ ตีสุ ปญฺจเกสุ อยุตฺตวเสน ปฏิกฺเขโป กโต, น อาปตฺติองฺควเสน. โย หิ อเสกฺเขหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ อสมนฺนาคโต ปเร จ ตตฺถ สมาทเปตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสทฺธิยาทิโทสยุตฺโตว หุตฺวา ปริสํ ปริหรติ, ตสฺส ปริสา สีลาทีหิ ปริหายติเยว, น วฑฺฒติ. ตสฺมา เตน น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติอาทิ อยุตฺตวเสน วุตฺตํ, น อาปตฺติองฺควเสน. น หิ ขีณาสวสฺเสว อุปชฺฌายาจริยภาโว ภควตา อนุญฺญาโต. ยทิ ตสฺเสว อนุญฺญาโต อภวิสฺส, ‘‘สเจ อุปชฺฌายสฺส อนภิรติ อุปฺปนฺนา โหตี’’ติอาทึ น วเทยฺย. ยสฺมา ปน ขีณาสวสฺส ปริสา สีลาทีหิ น ปริหายติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา อุปสมฺปาเทตพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

84. さて、以前“比丘たちよ、賢明で能力のある、出家して十年、あるいは十年以上の比丘が具足戒を授け、依止を与えることを許す”と簡潔に述べられた和尚・阿闍梨の資質について、詳細に示すために“比丘たちよ、五つの条件（支）を備えた者によって……”等の文が説かれた。そこでの“五つの条件”とは、五つの不徳な条件のことである。その比丘は戒蘊などを備えていないために、不徳な条件を備えていることになる。“受戒させてはならない”とは、和尚となって受戒させてはならないという意味である。“依止を与えてはならない”とは、阿闍梨となって依止を与えてはならないという意味である。そして、ここでは“無学（阿羅漢）の戒蘊を備えていない者”“自身が無学でない者”“不信（信心がない者）”等の三つの五法において、不適格であるという理由で禁止がなされており、罪の構成要件として禁止されているのではない。なぜなら、無学の戒蘊などを備えておらず、他者をそこに導くこともできず、不信などの過失を伴ったまま大衆を統率するならば、その会衆は戒などにおいて衰退するばかりで増大することはないからである。したがって、その者によって受戒させてはならない等ということは、不適格であるという点から説かれたのであり、罪の要件として説かれたのではない。実際、世尊は阿羅漢だけに和尚・阿闍梨となることを許されたわけではない。もし阿羅漢だけに許されたのであれば、“もし和尚に不満足が生じたならば……”などの文は説かれなかったであろう。しかし、阿羅漢の会衆は戒などにおいて衰退することがないため、“比丘たちよ、五つの条件を備えた比丘によって受戒させるべきである”等と説かれたのである。

อธิสีเล สีลวิปนฺโนติอาทีสุ ปาราชิกญฺจ สงฺฆาทิเสสญฺจ อาปนฺโน อธิสีเล สีลวิปนฺโน นาม. อิตเร ปญฺจาปตฺติกฺขนฺเธ อาปนฺโน อชฺฌาจาเร อาจารวิปนฺโน นาม. สมฺมาทิฏฺฐึ ปหาย อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต อติทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิวิปนฺโน นาม. ยตฺตกํ สุตํ ปริสํ ปริหรนฺตสฺส อิจฺฉิตพฺพํ, เตน วิรหิตตฺตา อปฺปสฺสุโต. ยํ เตน ชานิตพฺพํ อาปตฺตาทิ, ตสฺส อชานนโต ทุปฺปญฺโญ. อิมสฺมึ ปญฺจเก ปุริมานิ ตีณิ ปทานิ อยุตฺตวเสน วุตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ทฺเว อาปตฺติองฺควเสน.

“増上戒において戒を失った者”等の文において、波羅夷や僧残を犯した者は“増上戒において戒を失った者”と呼ばれる。それ以外の五つの罪聚を犯した者は“遍行（行儀）において行儀を失った者”と呼ばれる。正見を捨てて、辺執見（極端な見解）を備えた者は“増上見において見を失った者”と呼ばれる。会衆を統率する者として求められるべき聴聞（知識）を欠いているために“少聞”と呼ばれる。知るべき罪の相などを知らないために“愚痴（知恵のない者）”と呼ばれる。この五法のうち、前の三つの項目は不適格であるという理由で説かれ、後ろの二つの項目は罪の構成要件として説かれている。

อาปตฺตึ น ชานาตีติ ‘‘อิทํ นาม มยา กต’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อิมํ นาม อาปตฺตึ อยํ อาปนฺโน’’ติ น ชานาติ. วุฏฺฐานํ น ชานาตีติ วุฏฺฐานคามินิโต วา เทสนาคามินิโต วา อาปตฺติโต เอวํ นาม วุฏฺฐานํ โหตีติ น ชานาติ. อิมสฺมึ ปญฺจเก ปุริมานิ ทฺเว ปทานิ อยุตฺตวเสน วุตฺตานิ, ปจฺฉิมานิ ตีณิ อาปตฺติองฺควเสน.

“罪を知らない”とは、“私はこれこれのことをしました”と言われたとき、“この比丘はこれこれの罪（阿鉢底）に陥った”ということを知らないことである。“出罪を知らない”とは、出罪に至る罪、あるいは悔過に至る罪から、このようにして出罪が行われるということを知らないことである。この五法（五つの項目）において、前の二つの句は不適当な資格として説かれ、後ろの三つの句は罪の構成要素（阿鉢底枝）として説かれている。

อาภิสมาจาริกาย สิกฺขายาติ ขนฺธกวตฺเต วิเนตุํ น ปฏิพโล โหตีติ อตฺโถ. อาทิพฺรหฺมจริยกายาติ เสกฺขปณฺณตฺติยํ วิเนตุํ น ปฏิพโลติ อตฺโถ. อภิธมฺเมติ นามรูปปริจฺเฉเท วิเนตุํ น ปฏิพโลติ อตฺโถ. อภิวินเยติ สกเล วินยปิฏเก วิเนตุํ น ปฏิพโลติ อตฺโถ. วิเนตุํ น ปฏิพโลติ จ สพฺพตฺถ สิกฺขาเปตุํ น สกฺโกตีติ [Pg.272] อตฺโถ. ธมฺมโต วิเวเจตุนฺติ ธมฺเมน การเณน วิสฺสชฺชาเปตุํ. อิมสฺมิ ปญฺจเก สพฺพปเทสุ อาปตฺติ. อาปตฺตึ น ชานาตีติอาทิปญฺจกสฺมิมฺปิ สพฺพปเทสุ อาปตฺติ. อูนทสวสฺสปริโยสานปญฺจเกปิ เอเสว นโย. อิติ อาทิโต ตโย ปญฺจกา, จตุตฺเถ ตีณิ ปทานิ, ปญฺจเม ทฺเว ปทานีติ สพฺเพปิ จตฺตาโร ปญฺจกา อยุตฺตวเสน วุตฺตา. จตุตฺถปญฺจเก ทฺเว ปทานิ, ปญฺจเม ตีณิ, ฉฏฺฐสตฺตมอฏฺฐมา ตโย ปญฺจกาติ สพฺเพปิ จตฺตาโร ปญฺจกา อาปตฺติองฺควเสน วุตฺตา; สุกฺกปกฺเข อฏฺฐสุ อนาปตฺติเยวาติ.

“増上威儀の学処において”とは、犍度（ハンドカ）の作法において、指導する能力がないという意味である。“根本聖行において”とは、学人のための制戒（経分別）において、指導する能力がないという意味である。“阿毘達磨において”とは、名色分離において、指導する能力がないという意味である。“阿毘毘奈耶において”とは、一切の律蔵において、指導する能力がないという意味である。“指導する能力がない”とは、すべての箇所において、教え授けることができないという意味である。“法によって遠離させる”とは、法にかなった理由によって（執着を）捨てさせることである。この五法においては、すべての句において罪がある。“罪を知らない”などの五法においても、すべての句において罪がある。“十歳未満を最後とする五法”においても、この方法に準じる。このように、初めからの三つの五法と、第四の五法の三つの句、第五の五法の二つの句は、すべて四つの五法が不適当な資格として説かれている。第四の五法の二つの句、第五の三つの句、第六・第七・第八の三つの五法、これらすべて四つの五法は、罪の構成要素として説かれている。白品（善い方）の八つの五法においては、すべて無罪である。

อุปสมฺปาเทตพฺพปญฺจกกถา นิฏฺฐิตา.

授与されるべき五法に関する解説、了。

อุปสมฺปาเทตพฺพฉกฺกกถา

授与されるべき六法に関する解説。

๘๕. ฉกฺเกสุ อูนทสวสฺสปทํ วิเสโส, ตํ สพฺพตฺถ อาปตฺติกรํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อุภยานิ โข ปนสฺส ปาติโมกฺขานิ วิตฺถาเรน น สฺวาคตานิ โหนฺตีติ อุภโตวิภงฺควเสน น สฺวาคตานิ. น สุวิภตฺตานีติ มาติกาวิภงฺควเสน. น สุปฺปวตฺตีนีติ วาจุคฺคตวเสน. น สุวินิจฺฉิตานิ สุตฺตโส อนุพฺยญฺชนโสติ มาติกาโต จ วิภงฺคโต จ น สุฏฺฐุ วินิจฺฉิตานิ.

85. 六法においては、“十歳未満”という句が特筆すべき点であり、それはすべての箇所で罪を生じさせる原因となる。残りは既に述べられた方法と同じように理解されるべきである。その中で、“彼にとって、両方の波羅提木叉が詳しく、よく伝わっていない”とは、両部（比丘・比丘尼）の分別の点から、よく伝わっていないことである。“よく整理されていない”とは、摩得勒迦（マティカー）分別の点からである。“よく誦出されていない”とは、口誦の点からである。“経によって、あるいは随文（詳細な語句）によって、よく決定されていない”とは、摩得勒迦からも分別からも、十分に決定されていないことである。

อุปสมฺปาเทตพฺพฉกฺกกถา นิฏฺฐิตา.

授与されるべき六法に関する解説、了。

อญฺญติตฺถิยปุพฺพวตฺถุกถา

外道出身者の前事に関する解説。

๘๖. อญฺญติตฺถิยปุพฺพวตฺถุสฺมึ – โย ตาว อยํ ปสูโร, โส ติตฺถิยปกฺกนฺตกตฺตา น อุปสมฺปาเทตพฺโพ. โย ปน อญฺโญปิ นยิธ ปพฺพชิตปุพฺโพ อาคจฺฉติ, ตสฺมึ ยํ กตฺตพฺพํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย โส ภิกฺขเว อญฺโญปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺส จตฺตาโร มาเส ปริวาโส ทาตพฺโพติ อยํ ติตฺถิยปริวาโส นาม; อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาโสติปิ วุจฺจติ. อยํ ปน นคฺคปริพฺพาชกสฺเสว อาชีวกสฺส วา [Pg.273] อเจลกสฺส วา ทาตพฺโพ. สเจ โสปิ สาฏกํ วา วาฬกมฺพลาทีนํ อญฺญตรํ ติตฺถิยทฺธชํ วา นิวาเสตฺวา อาคจฺฉติ, นาสฺส ปริวาโส ทาตพฺโพ. อญฺญสฺส ปน ตาปสปณฺฑรงฺคาทิกสฺส น ทาตพฺโพว.

86. 外道出身者の前事において、まずパスーラという者は、外道へ戻った者であるから、授戒（具足戒の授与）をされるべきではない。しかし、これ以前にこの教えにおいて出家したことがなく新たにやって来る他の者に対して、なすべきことを示すために、“比丘たちよ、他の者も…”などの言葉を仰った。その中で、“彼に四ヶ月の別住を与えるべきである”とは、これは外道別住と呼ばれるものであり、非覆蔵別住とも呼ばれる。これは、裸形の遍歴者、アージーヴィカ教徒、あるいは無衣者にのみ与えられるべきものである。もし彼が下着や、獣毛の毛布などの外道の旗印となるものを着用してやって来るならば、彼に別住を与えるべきではない。他の仙人や白衣の遍歴者などには、別住は与えられるべきではない。

ปฐมํ เกสมสฺสุนฺติอาทินา ตสฺส อาทิโตว สามเณรปพฺพชฺชํ ทสฺเสติ. เอวํ ปพฺพาเชนฺเตหิ ปน ตสฺมึ สงฺฆมชฺเฌ นิสินฺเนเยว ‘‘ตฺวํ ปพฺพาเชหิ, ตฺวํ อาจริโย โหหิ, ตฺวํ อุปชฺฌาโย โหหี’’ติ เถรา ภิกฺขู น วตฺตพฺพา. เอวํ วุตฺตา หิ สเจ ตสฺส อาจริยุปชฺฌายภาเวน ชิคุจฺฉนฺตา น สมฺปฏิจฺฉนฺติ, อถ โส ‘‘นยิเม มยฺหํ สทฺทหนฺตี’’ติ กุชฺฌิตฺวาปิ คจฺเฉยฺย. ตสฺมา ตํ เอกมนฺตํ เนตฺวา ตสฺส อาจริยุปชฺฌายา ปริเยสิตพฺพา.

“まず髪と髭を剃り…”などの言葉によって、彼に対して最初に行うべき沙弥の出家を示している。しかし、このように出家させる際、彼が僧伽の中に座っているときには、長老の比丘たちに対して“あなたが彼を出家させてください、あなたが阿闍梨になってください、あなたが和尚になってください”と言ってはならない。なぜなら、そのように言われた長老たちが、もし彼の阿闍梨や和尚になることを嫌って受け入れなかった場合、彼は“この比丘たちは私を信じていない”と言って、怒って去ってしまうかもしれないからである。それゆえ、彼を離れた一箇所へ連れて行き、彼の阿闍梨や和尚を個別に探すべきである。

๘๗. เอวํ โข ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อาราธโก โหติ, เอวํ อนาราธโกติ อยมสฺส ปริวาสวตฺตทสฺสนตฺถํ มาติกา. กถญฺจ ภิกฺขเวติอาทิ ตสฺเสว วิภงฺโค. ตตฺถ อติกาเลน คามํ ปวิสตีติ ภิกฺขูนํ วตฺตกรณเวลายเมว คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. อติทิวา ปฏิกฺกมตีติ กุลฆเรสุ อิตฺถิปุริสทารกทาริกาทีหิ สทฺธึ เคหสฺสิตกถํ กเถนฺโต ตตฺเถว ภุญฺชิตฺวา ภิกฺขูสุ ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ วา กโรนฺเตสุ ปฏิสลฺลีเนสุ วา อาคจฺฉติ; น อุปชฺฌายวตฺตํ นาจริยวตฺตํ กโรติ, อญฺญทตฺถุ วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา นิทฺทายติ. เอวมฺปิ ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อนาราธโก โหตีติ เอวมฺปิ กโรนฺโต ปริวาสวตฺตสฺส สมฺปาทโก ปูรโก น โหติ.

87. “比丘たちよ、このようにして外道出身者は満足させる者となり、このようにして満足させない者となる”とは、彼の別住の義務を示すための要綱である。“比丘たちよ、いかにして…”などの言葉は、その詳細な解説である。その中で、“あまりに早く村に入る”とは、比丘たちが義務を果たす時間に村へ托鉢に入ることをいう。“あまりに遅く戻る”とは、在家において男や女、子供たちと共に世俗の話をし、そこで食事をして、比丘たちが衣鉢を片付けて経の暗唱や質問などを行っているとき、あるいは静慮しているときに帰ってくることをいう。彼は和尚への義務も阿闍梨への義務も果たさず、ひたすら住所に籠もって眠る。このように“比丘たちよ、外道出身者は満足させない者となる”とは、このように行っている者は、別住の義務を完遂し満たす者ではないという意味である。

เวสิยาโคจโร วาติอาทีสุ เวสิยาติ อามิสกิญฺจิกฺขสมฺปทานาทินา สุลภชฺฌาจารา รูปูปชีวิกา อิตฺถิโย. วิธวาติ มตปติกา วา ปวุตฺถปติกา วา อิตฺถิโย; ตา เยน เกนจิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ ปตฺเถนฺติ. ถุลฺลกุมาริกาติ โยพฺพนฺนปฺปตฺตา โยพฺพนฺนาตีตา วา กุมาริโย; ตา ปุริสาธิปฺปายาว วิจรนฺติ, เยน เกนจิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ ปตฺเถนฺติ. ปณฺฑกาติ อุสฺสนฺนกิเลสา อวูปสนฺตปริฬาหา นปุํสกา; เต ปริฬาหเวคาภิภูตา เยน เกนจิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ ปตฺเถนฺติ. ภิกฺขุนิโยติ สมานปพฺพชฺชา อิตฺถิโย; ตาหิ สทฺธึ ขิปฺปเมว วิสฺสาโส โหติ, ตโต สีลํ ภิชฺชติ.

“遊女を遊行の場所（行境）とする”などの句において、“遊女”とは、わずかな財物を与えることなどによって容易に不道徳な行為ができる、美貌を糧に生きる女たちのことである。“未亡人”とは、夫を亡くした女、あるいは夫が遠方へ出ている女のことである。彼女たちは誰とでも親密な関係になることを望む。“長じた処女”とは、若盛りの、あるいは若さを過ぎた未婚の女のことである。彼女たちは男を求めて歩き回り、誰とでも親密な関係になることを望む。“黄門”とは、煩悩が盛んで、情欲の火が静まっていない中性的な者たちのことである。彼らは情欲の勢いに圧倒され、誰とでも親密な関係になることを望む。“比丘尼”とは、同じく出家した女性たちのことである。彼女たちとはすぐに親密になりやすく、そのために戒が損なわれることになる。

ตตฺถ [Pg.274] เวสิยานํ กุเลสุ กุลุปโก หุตฺวา ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ วา อปทิสิตฺวา สิเนหสนฺถวชาเตน หทเยน อภิณฺหทสฺสนสลฺลาปกามตาย ตาสํ สนฺติกํ อุปสงฺกมนฺโต ‘‘เวสิยาโคจโร’’ติ วุจฺจติ, โส นจิรสฺเสว ‘‘อสุกเวสิยา สทฺธึ คโต’’ติ วตฺตพฺพตํ ปาปุณาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. สเจ ปน เวสิยาทโย สลากภตฺตาทีนิ เทนฺติ, ภิกฺขูหิ สทฺธึ คนฺตฺวา สทฺธึเยว ภุญฺชิตฺวา วา คเหตฺวา วา อาคนฺตุํ วฏฺฏติ. คิลานา ภิกฺขุนิโย โอวทิตุํ วา ธมฺมํ วา เทเสตุํ อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ วา ทาตุํ คจฺฉนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ คนฺตุํ วฏฺฏติ. โย ปน ตถา อาคนฺตฺวา มิตฺตสนฺถววเสน คจฺฉติ, อยํ อนาราธโก โหติ.

その中で、遊女たちの家へ出入りする者となったり、托鉢などを口実にして、親愛の情の生じた心で、絶えず会いたい、話をしたいという思いから、彼女たちのもとへ近づく者を“遊女を行境とする者”と呼ぶ。彼は間もなく“あの遊女と一緒にいた”と噂されるようになる。この解釈の方法はすべての箇所で同じである。ただし、もし遊女たちが籤食などを供養するならば、比丘たちと一緒に赴き、一緒に食べて、あるいは受け取って帰ってくることは許される。病気の比丘尼を教誡するため、あるいは法を説くため、あるいは誦出や質問を与えるために行く比丘たちと一緒に行くことは許される。しかし、そのようにせず、親密な交誼のために行く者は、満足させない者となる。

อุจฺจาวจานิ กรณียานีติ มหนฺตขุทฺทกานิ กมฺมานิ. ตตฺถ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา สมคฺเคน สงฺเฆน สนฺนิปติตฺวา กตฺตพฺพานิ เจติยมหาปาสาทปฏิสงฺขรณาทีนิ กมฺมานิ อุจฺจานิ นาม. จีวรโธวนรชนาทีนิ ขนฺธกปริยาปนฺนานิ จ อคฺคิสาลวตฺตาทีนิ อาภิสมาจาริกานิ อวจานิ นาม. ตตฺถ น ทกฺโข โหตีติ เตสุ กมฺเมสุ เฉโก สุสิกฺขิโต น โหติ. น อนลโสติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺโน น โหติ; ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส กมฺมํ อตฺถี’’ติ สุตฺวา ปเคว ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา คพฺภนฺตรํ ปวิสิตฺวา ยาวทตฺถํ สุปิตฺวา สายํ นิกฺขมติ. ตตฺรุปายายาติ เตสุ กมฺเมสุ อุปายภูตาย. วีมํสายาติ ฐานุปฺปตฺติกวีมํสาย. ‘‘อิทเมวํ กตฺตพฺพํ, อิทเมวํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ ตสฺมึเยว ขเณ อุปฺปนฺนปญฺญาย สมนฺนาคโต น โหติ. น อลํ กาตุํ น อลํ สํวิธาตุนฺติ สหตฺถาปิ กาตุํ สมตฺโถ น โหติ; ‘‘คณฺหถ ภนฺเต, คณฺห ทหร, คณฺห สามเณร, สเจ ตุมฺเห วา น กริสฺสถ, อมฺเห วา น กริสฺสาม, โก ทานิ อิมํ กริสฺสตี’’ติ เอวํ อุสฺสาหํ ชเนตฺวา สํวิธาตุํ อญฺญมญฺญํ กาเรตุมฺปิ สมตฺโถ น โหติ. ภิกฺขูหิ ‘‘กมฺมํ กริสฺสามา’’ติ วุตฺเต กิญฺจิ โรคํ อปทิสติ, ภิกฺขูนํ กมฺมํ กโรนฺตานํ สมีเปเนว วิจรติ, สีสเมว ทสฺเสติ, อยมฺปิ อนาราธโก โหติ.

“uccāvacāni karaṇīyāni”とは、大小のなすべき業務（用務）のことである。その中で、鐘（または木鐸や石板など）を打ち鳴らして、和合した僧伽が集結して行なうべき大塔や大宮殿の修復などの業務を“uccāni”（高い業務）と呼ぶ。衣の洗濯や染色などの犍度（カンダカ）の規定に含まれるものや、温室（火舎）での義務などの威儀に関する作法を“avacāni”（低い業務）と呼ぶ。そこで“na dakkho hotī”とは、それらの業務において熟練しておらず、十分に習得していないことを指す。“na analaso”とは、奮起の精進を具えていないことである。彼は“比丘僧伽の業務がある”と聞いても、早くから食事を済ませて部屋に入り、心ゆくまで眠って夕方になってから出てくる。“tatrupāyāyā”とは、それら種々の業務における方法（手段）についてのことである。“vīmaṃsāyā”とは、その場に応じた思慮（検討する知恵）のことである。すなわち“これはこのようにすべきである、これはこのようにすべきではない”という、その瞬間に生じる知恵を具えていない。“na alaṃ kātuṃ na alaṃ saṃvidhātunti”とは、自分の手で行う能力もなく、また“大徳よ、これをお持ちください。若き比丘よ、これを持て。沙弥よ、これを持て。もしあなたたちがしないなら、私たちが（自分一人で）やるわけにもいかない。今、誰がこれを行うというのか”というように熱意を起こさせて差配したり、互いに協力させたりする能力もないことをいう。比丘たちが“業務を行おう”と言ったとき、彼は何らかの病気を口実にし、業務を行っている比丘たちの近くをうろつき、顔（頭）を見せるだけである。このような者もまた、満足させない者（anārādhako、要件を満たさない者）である。

น ติพฺพจฺฉนฺโท โหตีติ พลวจฺฉนฺโท น โหติ. อุทฺเทเสติ ปาฬิปริยาปุณเน. ปริปุจฺฉายาติ อตฺถสวเน. อธิสีเลติ ปาติโมกฺขสีเล. อธิจิตฺเตติ โลกิยสมาธิภาวนาย. อธิปญฺญายาติ โลกุตฺตรมคฺคภาวนาย.

“na tibbacchando hotī”とは、強い意欲（欲求）を持たないことである。“uddeseti”は、パーリ聖典の学習において。“paripucchāyāti”は、意味（注釈）の聞き取りにおいて。“adhisīleti”は、波羅提木叉（パティモッカ）の戒において。“adhicitteti”は、世俗的な三昧（サマディ）の修行において。“adhipaññāyāti”は、出世間の道の修行（ヴィパッサナー）においてである。

สงฺกนฺโต [Pg.275] โหตีติ อิธาคโต โหติ. ตสฺส สตฺถุโนติ ตสฺส ติตฺถายตนสามิกสฺส. ตสฺส ทิฏฺฐิยาติ ตสฺส สนฺตกาย ลทฺธิยา. อิทานิ สาเยว ลทฺธิ ยสฺมา ตสฺส ติตฺถกรสฺส ขมติ เจว รุจฺจติ จ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ จ ทฬฺหคฺคาเหน คหิตา; ตสฺมา ตสฺส ขนฺติ รุจิ อาทาโยติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตสฺส ขนฺติยา ตสฺส รุจิยา ตสฺส อาทายสฺสา’’ติ. อวณฺเณ ภญฺญมาเนติ ครหาย ภญฺญมานาย. อนภิรทฺโธติ อปริปุณฺณสงฺกปฺโป; โน ปคฺคหิตจิตฺโต. อุทคฺโคติ อพฺภุนฺนตกายจิตฺโต. อิทํ ภิกฺขเว สงฺฆาตนิกํ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส อนาราธนียสฺมินฺติ ภิกฺขเว ยมิทํ ตสฺส สตฺถุโน ตสฺเสว จ ลทฺธิยา อวณฺเณ ภญฺญมาเน ‘‘กึ อิเม ปรํ ครหนฺตี’’ติ กายวจีวิการนิพฺพตฺตกํ อนตฺตมนตฺตํ, พุทฺธาทีนญฺจ อวณฺเณ ภญฺญมาเน อตฺตมนตฺตํ, ยญฺจ ตสฺเสว สตฺถุโน ตสฺเสว จ ลทฺธิยา วณฺเณ ภญฺญมาเน อตฺตมนตฺตํ, พุทฺธาทีนญฺจ วณฺณภณเน อนตฺตมนตฺตํ, อิทํ อญฺญติตฺถิยปุพฺพสฺส อนาราธนียสฺมึ สงฺฆาตนิกํ, อนาราธเก ปริวาสวตฺตํ อปูรเก กมฺเม อิทํ ลิงฺคํ, อิทํ ลกฺขณํ, อิทมจลปฺปมาณนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อนาราธโก โข ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อาคโต น อุปสมฺปาเทตพฺโพติ อิโต เอเกนปิ องฺเคน สมนฺนาคโต น อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สุกฺกปกฺเข สพฺพํ วุตฺตวิปลฺลาเสน เวทิตพฺพํ.

“saṅkanto hotī”とは、この教え（仏教）に来たということである。“tassa satthuno”とは、その外道の拠り所の主（師）のことである。“tassa diṭṭhiyā”とは、その師が持つ卑俗な教義（見解）のことである。その教義こそが、その外道の開祖にとって納得がいき、気に入り、“これのみが真実である”と固執して受け入れられたものである。それゆえ“彼の忍（khanti）、欲（ruci）、受（ādāya）”と言われる。それゆえ“彼の忍によって、彼の欲によって、彼の受によって”と説かれたのである。“avaṇṇe bhaññamāne”とは、非難の言葉が語られるときのことである。“anabhiraddho”とは、志が満たされておらず、心が奮い立っていないことである。“udaggo”とは、心身が非常に高揚していることである。“比丘たちよ、これが元外道の者が満足させない（不適格な）ことにおける共通の性質である”とは、比丘たちよ、その師やその教義の不名誉（非難）が語られるときに、“なぜこの者たちは他人を非難するのか”と身語の異変を生じさせる不快感（anattamanatta）、あるいは仏陀などの不名誉が語られるときに生じる快感（attamanatta）、またその師やその教義の誉れ（ vaṇṇe）が語られるときに生じる快感、仏陀などの誉れが語られるときに生じる不快感、これらすべてが元外道の沙弥が別居の義務（パ リヴァーサ）を満足させない（不適格な）ことにおける共通の兆候（liṅga）、特徴（lakkhaṇa）、不変の基準（acalappamāṇa）である、という意味である。“このように満足させない元外道の者は、来ても具足戒を授けるべきではない”とは、これらの項目のうち一つでも具備している元外道の者は、具足戒を授けて比丘とすべきではないということである。白法（善なる側）については、すべて上述の反対として理解されるべきである。

เอวํ อาราธโก โข ภิกฺขเวติ เอวํ นาติกาเลน คามปฺปเวสนา นาติทิวา ปฏิกฺกมนํ, น เวสิยาทิโคจรตา, สพฺรหฺมจารีนํ กิจฺเจสุ ทกฺขตาทิ, อุทฺเทสาทีสุ ติพฺพจฺฉนฺทตา, ติตฺถิยานํ อวณฺณภณเน อตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ อวณฺณภณเน อนตฺตมนตา, ติตฺถิยานํ วณฺณภณเน อนตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ วณฺณภณเน อตฺตมนตาติ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ ติตฺถิยวตฺตานํ ปริปูรเณน อาราธโก ปริโตสโก ภิกฺขูนํ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อาคโต อุปสมฺปาเทตพฺโพ.

“比丘たちよ、このように満足させる（要件を満たす）者”とは、すなわち、早すぎる時間に村に入らず、遅すぎる時間に（村から）戻らず、遊女などを徘徊場所とせず、梵行者たちの業務に熟練し、学習などに強い意欲を持ち、外道がそしられるときに喜び、仏陀などがそしられるときに（それが語られても）喜ばず、外道が誉められるときに喜ばず、仏陀などが誉められるときに喜ぶこと。このように、これら八つの外道の義務を充足することによって、比丘たちを満足させる元外道の者は、来れば具足戒を授けるべきである。

สเจ ปน อุปสมฺปทมาฬเกปิ เอกํ วตฺตํ ภินฺทติ, ปุน จตฺตาโร มาเส ปริวสิตพฺพํ. ยถา ปน ภินฺนสิกฺขาย สิกฺขมานาย ปุน สิกฺขาปทานิ จ สิกฺขาสมฺมุติ จ ทิยฺยติ, เอวํ นยิมสฺส กิญฺจิ ปุน ทาตพฺพมตฺถิ. ปุพฺเพ ทินฺนปริวาโสเยว หิ ตสฺส ปริวาโส. ตสฺมา ปุน จตฺตาโร มาเส ปริวสิตพฺพํ. สเจ ปริวสนฺโต อนฺตรา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, โลกิยธมฺโม [Pg.276] นาม กุปฺปนสภาโว, น อุปสมฺปาเทตพฺโพ. จตฺตาโร มาเส ปูริตวตฺโตว อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สเจ ปน ปริวสนฺโต จตฺตาริ มหาภูตานิ ปริคฺคณฺหติ, อุปาทารูปานิ ปริจฺฉินฺทติ, นามรูปํ ววตฺถเปติ, ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ อารภติ, โลกิยธมฺโม นาม กุปฺปนสภาโว, เนว อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สเจ ปน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิลภติ, ปริปุณฺณํเยว โหติ วตฺตํ. สมูหตานิ สพฺพทิฏฺฐิคตานิ อพฺพุฬฺหํ วิจิกิจฺฉาสลฺลํ ตํทิวสเมว อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สเจปิ ติตฺถิยลิงฺเค ฐิโต โสตาปนฺโน โหติ, ปริวาสกิจฺจํ นตฺถิ, ตทเหว ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตพฺโพ.

しかし、もし具足戒の戒壇（マーラカ）においてさえ、一つの義務を破るならば、再び四ヶ月間別居（パリヴァーサ）をさせるべきである。学処を破った式叉摩那（シックハマナー）に再び学処と学習の承認（サッムティ）が与えられるように、この元外道の者に何かを新しく与える必要はない。以前に与えられた別居（期間）こそが、彼の別居である。それゆえ、再び四ヶ月間別居すべきなのである。もし別居の期間中に、八等至（世俗の定）を成就したとしても、世俗の法は変質（退転）する性質のものであるから、それだけで具足戒を授けるべきではない。四ヶ月の義務を完遂した者のみに具足戒を授けるべきである。また、もし別居の期間中に、四大種を把握し、所造色を判別し、名色を確定し、三相（無常・苦・無我）に当てはめてヴィパッサナーを開始したとしても、世俗のヴィパッサナーは変質する性質のものであるから、それだけで具足戒を授けてはならない。しかし、ヴィパッサナーを増進させて預流道（そとうぱっとりまが）を得たならば、義務は充足されたことになる。あらゆる邪見が根絶され、疑いという矢が抜かれたのであるから、その日のうちに具足戒を授けるべきである。たとえ外道の姿（外見）のままで預流者となったとしても、もはや別居の義務（必要性）はない。その日のうちに出家させて具足戒を授けるべきである。

อุปชฺฌายมูลกํ จีวรํ ปริเยสิตพฺพนฺติ อุปชฺฌายํ อิสฺสรํ กตฺวา ตสฺส จีวรํ ปริเยสิตพฺพํ. ปตฺตมฺปิ ตเถว. ตสฺมา ยทิ อุปชฺฌายสฺส ปตฺตจีวรํ อตฺถิ, ‘‘อิมสฺส เทหี’’ติ วตฺตพฺโพ. อถ นตฺถิ, อญฺเญ ทาตุกามา โหนฺติ, เตหิปิ อุปชฺฌายสฺเสว ทาตพฺพํ ‘‘อิทํ ตุมฺหากํ กตฺวา อิมสฺส เทถา’’ติ. กสฺมา? ติตฺถิยา นาม วิโลมา โหนฺติ ‘‘สงฺเฆน เม ปตฺตจีวรํ ทินฺนํ, กึ มยฺหํ ตุมฺเหสุ อายตฺต’’นฺติ วตฺวา โอวาทานุสาสนึ น กเรยฺยุํ, อุปชฺฌาเยน ปน อายตฺตชีวิกตฺตา ตสฺส วจนกโร ภวิสฺสติ. เตนสฺส ‘‘อุปชฺฌายมูลกํ จีวรํ ปริเยสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ภณฺฑุกมฺมายาติ เกโสโรปนตฺถํ. ภณฺฑุกมฺมกถา ปรโต อาคมิสฺสติ.

“upajjhāyamūlakaṃ cīvaraṃ pariyesitabbaṃ”とは、和尚（ウパッジャーヤ）を管理者（所有者）として、彼（志願者）のために衣を探すべきであるということである。鉢についても同様である。それゆえ、もし和尚が鉢や衣を持っているなら、“この者に与えなさい”と言うべきである。もし持っておらず、他の比丘たちが与えたいと思っているなら、彼らも和尚に対して“これをあなたのものとして、この者に与えてください”と言って渡すべきである。なぜか。外道というものは偏屈（素直でない）なものであり、“僧伽が私に鉢や衣をくれたのだ。（和尚である）あなたに何の権利があるのか”と言って教誡に従わない可能性があるからである。しかし、和尚に生活の資糧を依存していれば（鉢や衣を和尚から得ていれば）、和尚の言葉に従うようになるだろう。それゆえ、彼には“和尚を根本（由来）とする衣を探すべきである”と説かれたのである。“bhaṇḍukammāyā”とは、剃髪のためである。剃髪の儀（bhaṇḍukammakathā）については、後で出てくるであろう。

อคฺคิกาติ อคฺคิปริจรณกา. ชฏิลกาติ ตาปสา. เอเต ภิกฺขเว กิริยวาทิโนติ เอเต กิริยํ น ปฏิพาหนฺติ, ‘‘อตฺถิ กมฺมํ, อตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ เอวํทิฏฺฐิกา. สพฺพพุทฺธา หิ เนกฺขมฺมปารมึ ปูรยมานา เอตเทว ปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ปูเรสุํ, มยาปิ ตเถว ปูริตา, น เอเตสํ สาสเน ปพฺพชฺชา วิโลมา, ตสฺมา อุปสมฺปาเทตพฺพา, น เตสํ ปริวาโส ทาตพฺโพติ. อิมาหํ ภิกฺขเว ญาตีนํ อาเวณิกํ ปริหารํ ทมฺมีติ อิมํ อหํ เตสํ ปาเฏกฺกํ โอทิสฺสกํ ปริหารํ ททามิ. กสฺมา เอวมาห? เต หิ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตาปิ สาสนสฺส อวณฺณกามา น โหนฺติ, อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐสฺส สาสนนฺติ วณฺณวาทิโนว โหนฺติ, ตสฺมา เอวมาหาติ.

“アッギカ”とは、火を供養する者たちのことである。“ジャティラカ”とは、行者（タパス）たちのことである。“比丘たちよ、彼らは行為の論者（キリヤヴァーディン）である”とは、彼らが行為（業）を否定せず、“業（カルマ）はあり、業の報いはある”という見解を持っていることを指す。実際、すべての仏陀たちは出離のパーラミー（波羅蜜）を満たす際、この出家（苦行者の出家）によってそれを満たされた。私も同様に満たしたのである。彼らの教えにおける出家は（仏教の出家と）矛盾するものではない。それゆえ、具足戒を授けるべきであり、彼らに別住（パリヴァーサ）を与える必要はない。“比丘たちよ、私は親族たちにこの特別な恩恵を与える”とは、私が彼らに対して、個別の、意図的な恩恵を与えるということである。なぜこのように仰ったのか。彼らは外道の教団で出家していたとしても、仏教の不名誉を望む者ではなく、“私たちの優れた親族の教えである”として、その徳を称える者たちだからである。それゆえ、このように仰ったのである。

อญฺญติตฺถิยปุพฺพวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

以前に外道であった者の話、終了。

ปญฺจาพาธวตฺถุกถา

五種の病の話

๘๘. มคเธสุ [Pg.277] ปญฺจ อาพาธา อุสฺสนฺนา โหนฺตีติ มคธนามเก ชนปเท มนุสฺสานญฺจ อมนุสฺสานญฺจ ปญฺจ โรคา อุสฺสนฺนา วุฑฺฒิปฺปตฺตา ผาติปฺปตฺตา โหนฺติ. ชีวกโกมารภจฺจกถา จีวรกฺขนฺธเก อาวิภวิสฺสติ. น ภิกฺขเว ปญฺจหิ อาพาเธหิ ผุฏฺโฐ ปพฺพาเชตพฺโพติ เย เต กุฏฺฐาทโย ปญฺจ อาพาธา อุสฺสนฺนา, เตหิ ผุฏฺโฐ อภิภูโต น ปพฺพาเชตพฺโพ.

88. “マガダ国に五種の病が蔓延していた”とは、マガダという名の地方において、人間および非人（霊的な存在など）の間に、五つの病が蔓延し、増大し、広まっていたことをいう。ジーヴァカ・コマールバッチャの話は、衣の犍度（チーヴァラ・ッカンダカ）において明らかになるであろう。“比丘たちよ、五種の病にかかっている者を、出家させてはならない”とは、癩病（らい病）をはじめとする五種の病が蔓延しており、それらに罹り、圧倒されている者を出家させてはならないということである。

ตตฺถ กุฏฺฐนฺติ รตฺตกุฏฺฐํ วา โหตุ กาฬกุฏฺฐํ วา, ยํกิญฺจิ กิฏิภททฺทุกจฺฉุอาทิปฺปเภทมฺปิ สพฺพํ กุฏฺฐเมวาติ วุตฺตํ. ตญฺเจ นขปิฏฺฐิปฺปมาณมฺปิ วฑฺฒนกปกฺเข ฐิตํ โหติ, น ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน นิวาสนปารุปเนหิ ปกติปฏิจฺฉนฺเน ฐาเน นขปิฏฺฐิปฺปมาณํ อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิตํ โหติ, วฏฺฏติ. มุเข ปน หตฺถปาทปิฏฺเฐสุ วา สเจปิ อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิตํ นขปิฏฺฐิโต จ ขุทฺทกตรมฺปิ, น วฏฺฏติเยวาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. ติกิจฺฉาเปตฺวา ปพฺพาเชนฺเตนาปิ ปกติวณฺเณ ชาเตเยว ปพฺพาเชตพฺโพ. โคธาปิฏฺฐิสทิสจุณฺณโอกิรณกสรีรมฺปิ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ.

その中で“癩病（クッタ）”とは、赤い癩病であれ黒い癩病であれ、キティバ（乾癬）、ダッドゥ（白癬）、カッチュ（疥癬）などのいかなる種類であっても、すべて癩病であると言われている。もしそれが爪の甲ほどの大きさであっても、増殖する傾向にあるならば、出家させてはならない。しかし、もし下着や上着で自然に隠れる場所にあり、爪の甲ほどの大きさで、増殖する傾向にないならば、（出家させることは）適当である。しかし、顔や手足の甲にあり、増殖する傾向にない場合でも、爪の甲より小さくても、（出家させることは）決して適当ではないと、クルンディー（アッタカタ）に記されている。治療させて出家させる場合であっても、皮膚の色が正常に戻ったときのみ、出家させるべきである。大トカゲの背中のような粉をまぶしたような体を持つ者も、出家させることは適当ではない。

คณฺโฑติ เมทคณฺโฑ วา โหตุ อญฺโญ วา โย โกจิ โกลฏฺฐิมตฺตโกปิ เจ วฑฺฒนกปกฺเข ฐิโต คณฺโฑ โหติ, น ปพฺพาเชตพฺโพ. ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน ปน โกลฏฺฐิมตฺเต อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิโต วฏฺฏติ. มุขาทิเก อปฺปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน อวฑฺฒนกปกฺเข ฐิโตปิ น วฏฺฏติ. ติกิจฺฉาเปตฺวา ปพฺพาเชนฺเตนาปิ สรีรํ สญฺฉวึ กาเรตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. อุณฺณิคณฺฑา นาม โหนฺติ โคถนา วิย องฺคุลิกา วิย จ ตตฺถ ตตฺถ ลมฺพนฺติ, เอเตปิ คณฺฑาเยว. เตสุ สติ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. ทหรกาเล ขีรปิฬกา โยพฺพนฺนกาเล จ มุเข ขรปิฬกา นาม โหนฺติ, มหลฺลกกาเล นสฺสนฺติ, น ตา คณฺฑสงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, ตาสุ สติ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. อญฺเญ ปน สรีเร ขรปิฬกา นาม อปรา ปทุมกณฺณิกา นาม โหนฺติ, อญฺญา สาสปพีชกา นาม สาสปมตฺตา เอว สกลสรีรํ ผรนฺติ, ตา สพฺพา กุฏฺฐชาติกา เอว. ตาสุ สติ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

“腫物（ガンダ）”とは、脂肪腫（メーダ・ガンダ）であれ、その他のものであれ、たとえナツメの実ほどの大きさであっても、増殖する傾向にある腫物であれば、出家させてはならない。しかし、隠れた場所にあって、ナツメの実ほどの大きさで、増殖する傾向にない場合は、適当である。顔などの隠れない場所にある場合は、増殖する傾向になくても、適当ではない。治療させて出家させる場合も、皮膚を美しくさせてから、出家させるべきである。“ウンニ・ガンダ”と呼ばれるものがある。それは牛の乳房や指のように、体のあちこちでぶら下がっているもので、これらも腫物の一種である。これらがある場合、出家させることは適当ではない。幼少期には乳疹（キーラ・ピーラカー）があり、青年期には顔にニキビ（カラ・ピーラカー）ができるが、年をとれば消える。これらは腫物の数には入らない。これらがある場合は、出家させてもよい。しかし、体にある他の“カラ・ピーラカー”や、別の“パドゥマ・カンニカー（蓮の台のような腫物）”、また“サーサパ・ビージャカ（芥子粒のような腫物）”と呼ばれるものは、芥子粒ほどの大きさで全身に広がるが、これらはすべて癩病の類である。これらがある場合、出家させてはならない。

กิลาโสติ [Pg.278] น ภิชฺชนกํ น ปคฺฆรณกํ ปทุมปุณฺฑรีกปตฺตวณฺณํ กุฏฺฐํ, เยน คุนฺนํ วิย สพลํ สรีรํ โหติ, ตสฺมึ กุฏฺเฐ วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. โสโสติ โสสพฺยาธิ; ตสฺมึ สติ น ปพฺพาเชตพฺโพ. อปมาโรติ ปิตฺตุมฺมาโร วา ยกฺขุมฺมาโร วา; ตตฺถ ปุพฺพเวริเกน อมนุสฺเสน คหิโต ทุตฺติกิจฺโฉ โหติ. อปฺปมตฺตเกปิ ปน อปมาเร สติ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

“白斑（キラーサ）”とは、破れることもなく、膿が出ることもない、紅蓮華や白蓮華の花びらのような色をした癩病の一種であり、牛の体のように斑点のある体になるものである。この癩病については、前述の方法（癩病の項）に従って判断を知るべきである。“痩病（ソーサ）”とは、消耗性の病（結核など）のことである。これがある場合、出家させてはならない。“癲癇（アパマーラ）”とは、胆汁の乱れによる狂乱、あるいは夜叉（ヤッカ）による狂乱のことである。その中で、過去の怨恨を持つ非人（霊的な存在）に憑かれた者は、治療が困難である。たとえわずかな癲癇であっても、それがある場合は出家させてはならない。

ปญฺจาพาธวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

五種の病の話、終了。

ราชภฏวตฺถุกถา

王に仕える者の話

๙๐. ราชภฏวตฺถุสฺมึ – ปจฺจนฺตํ อุจฺจินถาติ ปจฺจนฺตํ วฑฺเฒถ. โจเร ปลาเปตฺวา โจรภเยน วุฏฺฐิเต คาเม อาวาสาเปตฺวา อารกฺขํ ทตฺวา กสิกมฺมาทีนิ ปวตฺตาเปถาติ วุตฺตํ โหติ. ราชา ปน โสตาปนฺนตฺตา ‘‘โจเร ฆาเตถ, หนถา’’ติ น อาณาเปติ. อุปชฺฌายสฺส เทว สีสํ ฉินฺทิตพฺพนฺติอาทิ สพฺพํ ‘‘ปพฺพชฺชาย อุปชฺฌาโย เสฏฺโฐ, ตโต อาจริโย, ตโต คโณ’’ติ จินฺเตตฺวา อิทํ โวหาเร อฑฺฑวินิจฺฉเย อาคตนฺติ อาหํสุ. น ภิกฺขเว ราชภโฏ ปพฺพาเชตพฺโพติ เอตฺถ อมจฺโจ วา โหตุ มหามตฺโต วา เสวโก วา กิญฺจิ ฐานนฺตรํ ปตฺโต วา อปฺปตฺโต วา, โย โกจิ รญฺโญ ภตฺตเวตนภโฏ, สพฺโพ ราชภโฏติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ. ตสฺส ปน ปุตฺตนตฺตภาตุกา เย ราชโต ภตฺตเวตนํ น คณฺหนฺติ, เต ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. โย ปน ราชโต ลทฺธํ นิพทฺธโภคํ วา มาสสํวจฺฉรปริพฺพยํ วา รญฺโญเยว นิยฺยาเตติ, ปุตฺตภาตุเก วา ตํ ฐานํ สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา ราชานํ ‘‘น ทานาหํ เทวสฺส ภโฏ’’ติ อาปุจฺฉติ, เยน วา ยํ กมฺมการณา เวตนํ คหิตํ, ตํ กมฺมํ กตํ โหติ, โย วา ปพฺพชสฺสูติ รญฺญา อนุญฺญาโต โหติ, ตมฺปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

90. “王に仕える者の話”において、“辺境を整理せよ”とは、辺境を拡大せよという意味である。賊を退散させ、賊の恐怖で空家となった村々に人々を住まわせ、守備隊を置いて農耕などを行わせよ、ということである。しかし、王（ビンビサーラ）は預流者（ソータパンナ）であったため、“賊を殺せ、打ち倒せ”とは命じなかった。“陛下、和尚（ウパッジャーヤ）の首を撥ねるべきです”などの言葉はすべて、“出家においては和尚が最高であり、次に阿闍梨（アーチャリヤ）、次に僧伽（ガナ）である”と考えて、司法の裁決書（アッダヴィニッチャヤ）に記されていることであると（群臣たちは）奏上した。“比丘たちよ、王に仕える者を出家させてはならない”という点において、大臣であれ、高官であれ、近侍であれ、何らかの官職に就いている者も就いていない者も、王から扶持（食糧や給与）を受けて仕える者はすべて“王に仕える者（ラージャバタ）”という名称に含まれる。そのような者を出家させてはならない。しかし、その者の息子や孫、兄弟などで、王から扶持を受けていない者は、出家させてもよい。また、王から受け取った世襲の封土や月給・年給を王に返上したり、息子や兄弟にその職を引き継がせたりして、王に対し“私はもう陛下の家臣ではありません”と暇乞いをした者、あるいは、受け取った給与に見合う仕事を既に完了した者、あるいは、王から“出家せよ”と許可を得た者は、出家させてもよい。

ราชภฏวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

王に仕える者の話、終了。

โจรวตฺถุกถา

賊の話

๙๑. โจรวตฺถูสุ – มนุสฺสา ปสฺสิตฺวาติ เยหิ คิหิกาเล ทิฏฺฐปุพฺโพ เย จ ‘‘อยํ โส’’ติ อญฺเญสํ สุณนฺติ, เต ปสฺสิตฺวา อุพฺพิชฺชนฺติปิ…เป… ทฺวารมฺปิ [Pg.279] ถเกนฺติ. เย ปน น ชานนฺติ, เตสํ ฆเรสุ ภิกฺขํ ลภติ. น ภิกฺขเวติ ภควา สยํ ธมฺมสฺสามี, ตสฺมา อายตึ อกรณตฺถาย ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺโต เอวมาห. ตตฺถ ธชํ พนฺธิตฺวา วิย วิจรตีติ ธชพนฺโธ. มูลเทวาทโย วิย โลเก ปากโฏติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา โย คามฆาตํ วา ปนฺถทุหนํ วา นคเร สนฺธิจฺเฉทาทิกมฺมํ วา กโรนฺโต วิจรติ, ปญฺญายติ จ ‘‘อสุโก นาม อิทํ อิทํ กโรตี’’ติ, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ. โย ปน ราชปุตฺโต รชฺชํ ปตฺเถนฺโต คามฆาตาทีนิ กโรติ, โส ปพฺพาเชตพฺโพ. ราชาโน หิ ตสฺมึ ปพฺพชิเต ตุสฺสนฺติ, สเจ ปน น ตุสฺสนฺติ, น ปพฺพาเชตพฺโพ. ปุพฺเพ มหาชเน ปากโฏ โจโร ปจฺฉา โจรกมฺมํ ปหาย ปญฺจสีลาทีนิ สมาทิยติ, ตญฺเจ มนุสฺสา เอวํ ชานนฺติ, ปพฺพาเชตพฺโพ. เย ปน อมฺพลพุชาทิโจรกา สนฺธิจฺเฉทาทิโจรา เอว วา อทิสฺสมานา เถยฺยํ กโรนฺติ, ปจฺฉาปิ อิมินา นาม อิทํ กตนฺติ น ปญฺญายนฺติ, เตปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

91. “盗賊の件において――‘人々が見て’とは、在家の時に彼を見たことがある人々、あるいは‘これがその者だ’と他人から聞いている人々が、彼を見て驚愕し、恐れ、逃げ出し、あるいは別の道を行き、顔を背け、門を閉ざすことを指す。しかし、彼を知らない人々の家では、彼は托鉢の施しを受ける。比丘たちよ、世尊は法主であり、ゆえに将来同じことが起こらないように比丘たちのために学処を制定してこう仰った。その中で‘旗を掲げて歩き回るような者’を‘旗を掲げた（悪名高い）盗賊’という。ムラデーヴァらのように世間に知れ渡った盗賊のことである。したがって、村を襲い、道を塞いで略奪し、都市で壁を破るなどの犯罪を行い、‘某という名の者がこれこれのことをしている’と知られている者は、出家させてはならない。しかし、王位を望んで村を襲うなどした王子については、出家させてもよい。なぜなら、彼が出家すれば諸王は喜ぶからである。もし喜ばないならば、出家させてはならない。以前は世間に知られた盗賊であっても、後に盗賊行為を捨てて五戒などを守っている場合、人々がそのことを知っているなら、出家させてもよい。マンゴーやパンノキの果実を盗むような小泥棒や、壁を破る泥棒であっても、人目に触れずに盗みを行い、後にも‘この者がこれこれのことをした’と知られていないのであれば、それらの者を出家させることは差し支えない。”

๙๒. การํ ภินฺทิตฺวาติ อฏฺฏพนฺธนาทึ ภินฺทิตฺวา. อภยูวราติ เอตฺถ ภเยน อุปรมนฺตีติ ภยูวรา, เอเต ปน ลทฺธาภยตฺตา น ภยูวราติ อภยูวรา; ปการสฺส เจตฺถ วกาโร กโตติ เวทิตพฺโพ. น ภิกฺขเว การเภทโก ปพฺพาเชตพฺโพติ กาโร วุจฺจติ พนฺธนาคารํ. อิธ ปน อนฺทุพนฺธนํ วา โหตุ สงฺขลิกพนฺธนํ วา รชฺชุพนฺธนํ วา คามพนฺธนํ วา นิคมพนฺธนํ วา นครพนฺธนํ วา ปุริสคุตฺติ วา ชนปทพนฺธนํ วา ทีปพนฺธนํ วา, โย เอเตสุ ยํกิญฺจิ พนฺธนํ ภินฺทิตฺวา วา ฉินฺทิตฺวา วา มุญฺจิตฺวา วา วิวริตฺวา วา ปสฺสมานานํ วา อปสฺสมานานํ วา ปลายติ, โส การเภทโกติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตสฺมา อีทิโส การเภทโก โจโร ทีปพนฺธนํ ภินฺทิตฺวา ทีปนฺตรํ คโตปิ น ปพฺพาเชตพฺโพ. โย ปน น โจโร, เกวลํ หตฺถกมฺมํ อกโรนฺโต ‘‘เอวํ โน อปลายนฺโต กริสฺสตี’’ติ ราชยุตฺตาทีหิ พทฺโธ, โส การํ ภินฺทิตฺวา ปลาโตปิ ปพฺพาเชตพฺโพ. โย ปน คามนิคมปฏฺฏนาทีนิ เกณิยา คเหตฺวา ตํ อสมฺปาเทนฺโต พนฺธนาคารํ ปเวสิโต โหติ, โส ปลายิตฺวา อาคโต น ปพฺพาเชตพฺโพ. โยปิ กสิกมฺมาทีหิ ธนํ สมฺปาเทตฺวา ชีวนฺโต ‘‘นิธานํ อิมินา ลทฺธ’’นฺติ เปสุญฺญํ อุปสํหริตฺวา เกนจิ พนฺธาปิโต โหติ, ตํ ตตฺเถว ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ, ปลายิตฺวา คตํ ปน คตฏฺฐาเน ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

92. “‘牢獄を破って’とは、拘禁所などを壊してのことである。‘アバユーヴァラ（恐れによらず退く者）’について、ここでは‘恐怖によって悪を止める者’を‘バユーヴァラ’というが、これらの者は（王からの特赦などで）すでに恐れから解放されているため、‘恐怖によらずに止めている者’という意味で‘アバユーヴァラ’という。ここではパ行の音がバ行の音に変化していると理解すべきである。‘比丘たちよ、脱獄者を出家させてはならない’という箇所で、牢獄を‘カーラ’という。ここでの牢獄とは、足枷、鎖、縄、村への拘束、町への拘束、都市への拘束、監視による拘禁、地方への拘束、島への拘束を指し、これらのいずれかの拘束を破り、切り、解き、あるいは開き、監視者の有無にかかわらず逃亡する者を‘脱獄者（カーラブヘーダカ）’と呼ぶ。したがって、このような脱獄した盗賊は、島流しから逃れて別の島へ行ったとしても、出家させてはならない。しかし、盗賊ではなく、単に労働を拒否したために‘このように拘束しておけば逃げずに働くだろう’と役人らに捕らえられた者が、その拘束を脱して逃げた場合は、出家させてもよい。また、村や町などの徴税権を買い取ったものの、それを完納できずに投獄された者が、逃げて来た場合は出家させてはならない。耕作などで財をなして生活しているのに、‘こいつは埋蔵金を見つけたのだ’と讒言されて捕らえられた者の場合、その場所では出家させるべきではないが、逃亡して別の場所へ行ったのであれば、出家させることは差し支えない。”

๙๓. น [Pg.280] ภิกฺขเว ลิขิตโกติ เอตฺถ ลิขิตโก นาม น เกวลํ ‘‘ยตฺถ ปสฺสติ ตตฺถ หนฺตพฺโพ’’ติ, อถ โข โย โกจิ โจริกํ วา อญฺญํ วา ครุํ ราชาปราธํ กตฺวา ปลาโต, ราชา จ นํ ปณฺเณ วา โปตฺถเก วา ‘‘อิตฺถนฺนาโม ยตฺถ ทิสฺสติ, ตตฺถ คเหตฺวา มาเรตพฺโพ’’ติ วา ‘‘หตฺถปาทานิสฺส ฉินฺทิตพฺพานี’’ติ วา ‘‘เอตฺตกํ นาม ทณฺฑํ อาหราเปตพฺโพ’’ติ วา ลิขาเปติ, อยํ ลิขิตโก นาม, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ.

93. “‘比丘たちよ、指名手配犯（リキタカ）を出家させてはならない’という箇所で、‘リキタカ’とは単に‘見つけ次第殺せ’と書かれた者だけではない。盗みやその他の重大な大逆罪を犯して逃亡した者で、王が書面や台帳に‘某という名の者をどこかで見つけたら、捕らえて殺害せよ’、あるいは‘手足を切断せよ’、あるいは‘これだけの罰金を科せ’と記させた者のことを指す。これを‘指名手配犯’といい、出家させてはならない。”

๙๔. กสาหโต กตทณฺฑกมฺโมติ เอตฺถ โย วจนเปสนาทีนิ อกโรนฺโต หญฺญติ, น โส กตทณฺฑกมฺโม. โย ปน เกณิยา วา อญฺญถา วา กิญฺจิ คเหตฺวา ขาทิตฺวา ปุน ทาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อยเมว เต ทณฺโฑ โหตู’’ติ กสาหิ หญฺญติ, อยํ กสาหโต กตทณฺฑกมฺโม. โส จ กสาหิ วา หโต โหตุ อทฺธทณฺฑกาทีนํ วา อญฺญตเรน, ยาว อลฺลวโณ โหติ, ตาว น ปพฺพาเชตพฺโพ. วเณ ปน ปากติเก กตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน ชาณูหิ วา กปฺปเรหิ วา นาฬิเกรปาสาณาทีหิ วา ฆาเตตฺวา มุตฺโต โหติ, สรีเร จสฺส คณฺฐิโย ปญฺญายนฺติ, น ปพฺพาเชตพฺโพ. ผาสุกํ กตฺวา เอว คณฺฐีสุ สนฺนิสินฺนาสุ ปพฺพาเชตพฺโพ.

94. “‘鞭打たれた刑罰者’について、伝言の使いなどを断ったために打たれた者は、ここでの刑罰者ではない。税の支払いや借財のために何かを受け取って消費し、返済できなくなったために‘これが汝への刑罰だ’と鞭で打たれた者が‘鞭打たれた刑罰者’である。それが鞭であれ、二アムナ（約1メートル）ほどの杖であれ、傷がまだ生々しい間は出家させてはならない。傷が癒えてから出家させるべきである。もし膝や肘、あるいは椰子の殻や石などで打ち据えられて解放された者で、体に腫れ物が残っている間は、出家させてはならない。快復して腫れが引いた後に出家させるべきである。”

๙๕. ลกฺขณาหโต กตทณฺฑกมฺโมติ เอตฺถ กตทณฺฑกมฺมภาโว ปุริมนเยเนว เวทิตพฺโพ. ยสฺส ปน นลาเฏ วา อูรุอาทีสุ วา ตตฺเตน โลเหน ลกฺขณํ อาหตํ โหติ, โส สเจ ภุชิสฺโส ยาว อลฺลวโณ โหติ, ตาว น ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจปิสฺส วณา รุฬฺหา โหนฺติ, ฉวิยา สมปริจฺเฉทา, ลกฺขณํ น ปญฺญายติ, ติมณฺฑลวตฺถสฺส อุตฺตราสงฺเค กเต ปฏิจฺฉนฺโนกาเส เจ โหติ, ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ, อปฺปฏิจฺฉนฺโนกาเส เจ น วฏฺฏติ.

95. “‘烙印を押された刑罰者’について、刑罰者であることは前述の通りである。額や腿などに熱い鉄で印をつけられた者は、たとえ自由の身であっても、傷が生々しい間は出家させてはならない。たとえ傷が癒え、皮膚が平らになり、印が目立たなくなったとしても、三輪を整えて上衣をまとった際に隠れる場所にあるならば出家させてもよいが、隠れない場所にあるならば出家させてはならない。”

โจรวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

“盗賊の件の解説、終了。”

อิณายิกวตฺถุกถา

“負債者の件の解説。”

๙๖. น ภิกฺขเว อิณายิโกติ เอตฺถ อิณายิโก นาม ยสฺส ปิติปิตามเหหิ วา อิณํ คหิตํ โหติ, สยํ วา อิณํ คหิตํ โหติ, ยํ วา อาถเปตฺวา มาตาปิตูหิ กิญฺจิ คหิตํ โหติ, โส ตํ [Pg.281] อิณํ ปเรสํ ธาเรตีติ อิณายิโก. ยํ ปน อญฺเญ ญาตกา อาถเปตฺวา กิญฺจิ คณฺหนฺติ, โส น อิณายิโก. น หิ เต ตํ อาถเปตุํ อิสฺสรา, ตสฺมา ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ, อิตรํ น วฏฺฏติ. สเจ ปนสฺส ญาติสาโลหิตา ‘‘มยํ ทสฺสาม, ปพฺพาเชถ น’’นฺติ อิณํ อตฺตโน ภารํ กโรนฺติ, อญฺโญ วา โกจิ ตสฺส อาจารสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ นํ, อหํ อิณํ ทสฺสามี’’ติ วทติ, ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. เตสุ อสติ ภิกฺขุนา ตถารูปสฺส อุปฏฺฐากสฺสาปิ อาโรเจตพฺพํ ‘‘สเหตุโก สตฺโต อิณปลิโพเธน น ปพฺพชตี’’ติ. สเจ โส ปฏิปชฺชติ, ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจปิ อตฺตโน กปฺปิยภณฺฑํ อตฺถิ, ‘‘เอตํ ทสฺสามี’’ติ ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน เนว ญาตกาทโย ปฏิปชฺชนฺติ, น อตฺตโน ธนํ อตฺถิ, ‘‘ปพฺพาเชตฺวา ภิกฺขาย จริตฺวา โมเจสฺสามี’’ติ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. สเจ ปพฺพาเชติ ทุกฺกฏํ. ปลาโตปิ อาเนตฺวา ทาตพฺโพ. โน เจ เทติ, สพฺพํ อิณํ คีวา โหติ. อชานิตฺวา ปพฺพาชยโต อนาปตฺติ. ปสฺสนฺเตน ปน อาเนตฺวา อิณสามิกานํ ทสฺเสตพฺโพ. อปสฺสนฺตสฺส คีวา น โหติ.

96. “比丘たちよ、債務者（を求道させてはならない）”という箇所において、債務者とは、父や祖父によって借金がなされた者、あるいは自ら借金をした者、あるいは両親によって（借金の担保として）預けられ、何らかの物を受け取られた者のことである。その者は他者に対してその借金を負っているので、債務者と呼ばれる。しかし、両親以外の親族が（担保として）預けて何らかの物を受け取った場合、その者は債務者ではない。なぜなら、彼ら（親族）にはその者を預ける権限がないからである。したがって、そのような者を求道させることは適当であるが、それ以外の者（真の債務者）は適当ではない。もし、その者の親族が“私たちが（借金を）返済します。彼を求道させてください”と言って借金を自らの負担とするなら、あるいは、他の誰かがその者の行いの円満さを見て“彼を求道させてください。私が借金を返済します”と言うなら、求道させることは適当である。もしそのような者がいなければ、比丘は適切な供養者に対しても、“この衆生は（道果を得る）因を具えているが、借金の障害のために求道できないでいる”と告げるべきである。もしその（供養者）が（返済を）引き受けるなら、求道させるべきである。あるいは、自分（比丘）にふさわしい物品があるなら、“これを（返済に）与えよう”と考えて求道させるべきである。しかし、もし親族らが引き受けず、自分にも財物がない場合に、“求道させた後に、托鉢して歩いて（借金を）免れさせよう”と考えて求道させることは適当ではない。もし求道させるなら、悪作（ドゥッカパ）の罪となる。逃亡した者であっても、連れ戻して債権者に渡すべきである。もし渡さないなら、その借金の全額が（授けた者の）責任となる。知らずに求道させた者には罪はない。しかし、その後（逃亡しているのを）見かけた師は、連れ戻して債権者に見せるべきである。見かけていない師には責任はない。

สเจ อิณายิโก อญฺญํ เทสํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิยมาโนปิ ‘‘นาหํ กสฺสจิ กิญฺจิ ธาเรมี’’ติ วตฺวา ปพฺพชติ, อิณสามิโก จ ตํ ปริเยสนฺโต ตตฺถ คจฺฉติ, ทหโร ตํ ทิสฺวา ปลายติ, โส จ เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อยํ ภนฺเต เกน ปพฺพาชิโต, มม เอตฺตกํ นาม ธนํ คเหตฺวา ปลาโต’’ติ วทติ, เถเรน วตฺตพฺพํ ‘‘มยา อุปาสก ‘อณโณ อห’นฺติ วทนฺโต ปพฺพาชิโต, กึ ทานิ กโรมิ, ปสฺส เม ปตฺตจีวรมตฺต’’นฺติ อยํ ตตฺถ สามีจิ. ปลาเต ปน คีวา น โหติ.

もし債務者が他の土地へ行き、問われても“私は誰に対しても何の負い目もありません”と言って求道し、債権者が彼を探してその場所へ行き、年若き比丘が彼を見て逃げ出したとする。その（債権者）が長老のもとへ行き、“大徳よ、誰がこの者を求道させたのですか。彼は私のこれほどの財物を持って逃げた者です”と言うなら、長老はこう言うべきである。“在家の方よ、私は（彼が）‘私は無借金です’と言うので求道させました。今、私は何をなすべきでしょうか。私の鉢と衣だけを見てください”と。これはその場における適切な対応である。しかし、（弟子が）逃亡した場合には、長老に責任は生じない。

สเจ ปน นํ เถรสฺส สมฺมุขาว ทิสฺวา ‘‘อยํ มม อิณายิโก’’ติ วทติ, ‘‘ตว อิณายิกํ ตฺวเมว ชานาหี’’ติ วตฺตพฺโพ. เอวมฺปิ คีวา น โหติ. สเจปิ โส ‘‘ปพฺพชิโต อยํ อิทานิ กุหึ คมิสฺสตี’’ติ วทติ, เถเรน ‘‘ตฺวํเยว ชานาหี’’ติ วตฺตพฺโพ. เอวมฺปิสฺส ปลาเต คีวา น โหติ. สเจ ปน เถโร ‘‘กุหึ ทานิ อยํ คมิสฺสติ, อิเธว อจฺฉตู’’ติ วทติ, โส เจ ปลายติ, คีวา โหติ. สเจ โส สเหตุกสตฺโต โหติ วตฺตสมฺปนฺโน, เถเรน ‘‘อีทิโส อย’’นฺติ วตฺตพฺพํ. อิณสามิโก เจ ‘‘สาธู’’ติ วิสฺสชฺเชติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. สเจ ปน ‘‘อุปฑฺฒุปฑฺฒํ เทถา’’ติ วทติ, ทาตพฺพํ. อปเรน สมเยน อติอาราธโก โหติ, ‘‘สพฺพํ เทถา’’ติ [Pg.282] วุตฺเตปิ ทาตพฺพเมว. สเจ ปน อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีสุ กุสโล โหติ พหูปกาโร ภิกฺขูนํ, ภิกฺขาจารวตฺเตน ปริเยสิตฺวาปิ อิณํ ทาตพฺพเมวาติ.

しかし、もし長老の目の前で彼を見て、“この者は私の債務者です”と言うなら、“あなたの債務者のことは、あなた自身で知りなさい”と言うべきである。そのように言っても、責任は生じない。もしその（債権者）が“求道したこの者は、今どこへ行くというのでしょうか”と言うなら、長老は“あなた自身が知りなさい”と言うべきである。そのように言っても、彼が逃亡した場合に責任は生じない。しかし、もし長老が“この者は今どこへ行くというのか、ここに留まらせなさい”と言い、その者が逃亡したなら、責任が生じる。もしその者が（道果の）因を具えた衆生であり、行儀が整っているなら、長老は“この者はこのような者です”と言うべきである。債権者が“よろしい”と言って（借金を）放棄するなら、それは善いことである。しかし、もし“半分ずつ（あるいは少しずつ）返してください”と言うなら、返済すべきである。後に非常に献身的な者となり、“全額返してください”と言われた場合でも、返済すべきである。もし彼が聖典の暗誦や質疑応答などに通じ、比丘たちに多大な恩恵をもたらす者であるなら、托鉢の義務によって探してでも、借金を返済すべきである。

อิณายิกวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

債務者の物語（事柄の解説）を終わる。

ทาสวตฺถุกถา

奴隷の物語。

๙๗. น ภิกฺขเว ทาโสติ เอตฺถ จตฺตาโร ทาสา – อนฺโตชาโต, ธนกฺกีโต, กรมรานีโต, สามํ ทาสพฺยํ อุปคโตติ. ตตฺถ อนฺโตชาโต นาม ชาติทาโส ฆรทาสิยา ปุตฺโต. ธนกฺกีโต นาม มาตาปิตูนํ สนฺติกา ปุตฺโต วา สามิกานํ สนฺติกา ทาโส วา ธนํ ทตฺวา ทาสจาริตฺตํ อาโรเปตฺวา กีโต. เอเต ทฺเวปิ น ปพฺพาเชตพฺพา. ปพฺพาเชนฺเตน ตตฺถ ตตฺถ จาริตฺตวเสน อทาสํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺพา.

97. “比丘たちよ、奴隷を（求道させてはならない）”という箇所において、奴隷には四種ある。家系に生まれた者、金銭で買われた者、捕虜として連れて来られた者、自ら奴隷となった者である。そのうち、家系に生まれた者とは、生まれながらの奴隷であり、家の女奴隷の息子である。金銭で買われた者とは、両親のもとから息子を、あるいは主人から奴隷を、代金を払って奴隷の身分に置いて買い取った者のことである。これら二種の者は求道させてはならない。求道させる者は、それぞれの地方の慣習に従って（彼らを）奴隷ではない身分にしてから、求道させるべきである。

กรมรานีโต นาม ติโรรฏฺฐํ วิโลปํ วา กตฺวา อุปลาเปตฺวา วา ติโรรฏฺฐโต ภุชิสฺสมานุสกานิ อาหรนฺติ, อนฺโตรฏฺเฐเยว วา กตาปราธํ กิญฺจิ คามํ ราชา ‘‘วิลุมฺปถา’’ติ อาณาเปติ, ตโต มานุสกานิปิ อาหรนฺติ. ตตฺถ สพฺเพ ปุริสา ทาสา, อิตฺถิโย ทาสิโย. เอวรูโป กรมรานีโต ทาโส เยหิ อานีโต, เตสํ สนฺติเก วสนฺโต วา พนฺธนาคาเร พทฺโธ วา ปุริเสหิ รกฺขิยมาโน วา น ปพฺพาเชตพฺโพ. ปลายิตฺวา ปน คโต, คตฏฺฐาเน ปพฺพาเชตพฺโพ. รญฺญา ตุฏฺเฐน ‘‘กรมรานีตเก มุญฺจถา’’ติ วตฺวา วา สพฺพสาธารเณน วา นเยน พนฺธนา โมกฺเข กเต ปพฺพาเชตพฺโพว.

捕虜として連れて来られた者とは、次のように理解すべきである。他国を略奪したり誘惑したりして、他国から自由な人々を連れて来ることである。あるいは、自国内で罪を犯したある村を、王が“略奪せよ”と命じ、そこから人々を連れて来ることである。そこではすべての男は奴隷、女は女奴隷となる。このような捕虜となった奴隷が、連れて来た者たちのもとで暮らしているか、あるいは牢獄に繋がれているか、あるいは番人に見張られている間は、求道させてはならない。しかし、逃亡して行った場合には、その到着した場所で求道させるべきである。王が満足して“捕虜たちを解放せよ”と言った場合、あるいは一般的な方法で束縛から解放された場合には、必ず求道させるべきである。

สามํ ทาสพฺยํ อุปคโต นาม ชีวิตเหตุ วา อารกฺขเหตุ วา ‘‘อหํ เต ทาโส’’ติ สยเมว ทาสภาวํ อุปคโต. ราชูนํ หตฺถิอสฺสโคมหึสโคปกาทโย วิย, ตาทิโส ทาโส น ปพฺพาเชตพฺโพ. รญฺโญ วณฺณทาสีนํ ปุตฺตา โหนฺติ อมจฺจปุตฺตสทิสา, เตปิ น ปพฺพาเชตพฺพา. ภุชิสฺสิตฺถิโย อสํยตา วณฺณทาสีหิ สทฺธึ วิจรนฺติ, ตาสํ ปุตฺเต ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. สเจ สยเมว ปณฺณํ [Pg.283] อาโรเปนฺติ, น วฏฺฏติ. ภฏิปุตฺตกคณาทีนํ ทาสาปิ เตหิ อทินฺนา น ปพฺพาเชตพฺพา. วิหาเรสุ ราชูหิ อารามิกทาสา นาม ทินฺนา โหนฺติ, เตปิ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. ภุชิสฺเส ปน กตฺวา ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. มหาปจฺจริยํ ‘‘อนฺโตชาตธนกฺกีตเก อาเนตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อารามิเก เทมาติ เทนฺติ, ตกฺกํ สีเส อาสิตฺตกสทิสาว โหนฺติ, เต ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘อารามิกํ เทมาติ กปฺปิยโวหาเรน เทนฺติ, เยน เกนจิ โวหาเรน ทินฺโน โหตุ, เนว ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ทุคฺคตมนุสฺสา สงฺฆํ นิสฺสาย ชีวิสฺสามาติ วิหาเร กปฺปิยการกา โหนฺติ, เอเตปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ยสฺส มาตาปิตโร ทาสา, มาตา เอว วา ทาสี, ปิตา อทาโส, ตํ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. ยสฺส ปน มาตา อทาสี, ปิตา ทาโส, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขุสฺส ญาตกา วา อุปฏฺฐากา วา ทาสํ เทนฺติ ‘‘อิมํ ปพฺพาเชถ, ตุมฺหากํ เวยฺยาวจฺจํ กริสฺสตี’’ติ อตฺตโนวาสฺส ทาโส อตฺถิ, ภุชิสฺโส กโตว ปพฺพาเชตพฺโพ. สามิกา ทาสํ เทนฺติ ‘‘อิมํ ปพฺพาเชถ, สเจ อภิรมิสฺสติ, อทาโส วิพฺภมิสฺสติ เจ, อมฺหากํ ทาโสว ภวิสฺสตีติ อยํ ตาวกาลิโก นาม, ตํ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏตี’’ติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. นิสฺสามิกทาโส โหติ, โสปิ ภุชิสฺโส กโตว ปพฺพาเชตพฺโพ. อชานนฺโต ปพฺพาเชตฺวา วา อุปสมฺปาเทตฺวา วา ปจฺฉา ชานาติ, ภุชิสฺสํ กาตุเมว วฏฺฏติ.

“自ら奴隷の身となった者”とは、生活のため、あるいは保護を受けるため、あるいは（親などがいないため）保護を求めて“私はあなたの奴隷です”と言って、自ら奴隷の状態に至った者のことである。王の象使い、馬使い、牛使い、水牛使いなどのように、そのような奴隷は出家させてはならない。王の美貌の奴隷女（あるいは遊女）たちの息子たちは、大臣の息子たちのようであるが、彼らもまた出家させてはならない。放縦な自由身の女たちが奴隷女たちと共に歩き回っている場合、彼女たちの息子を出家させることは適当である。もし彼女たちが自ら（息子を）奴隷名簿に載せたのであれば、出家させることは適当ではない。職人集団や徒党などの奴隷も、彼ら（主人）によって正式に与えられていないのであれば、出家させてはならない。寺院において王たちによって“寺男（アラーミカ・ダーサ）”として寄進された者たちも、出家させることは適当ではない。ただし、自由の身にしてから出家させることは適当である。‘マハーパッチャリー’には、“家で生まれた奴隷や金銭で買い取った奴隷を連れてきて、比丘サンガに‘アラーミカ（寺男）として差し上げます’と言って寄進するのは、頭に酸っぱい粥を注ぐようなものである（無効な寄進である）。それゆえ、彼らを出家させることは適当である”と記されている。一方‘クルンディー’には、“‘アラーミカを差し上げます’と適切な用語（カッピヤ・ヴォーハーラ）で寄進するのであれば、どのような用語で寄進されたとしても、決して出家させてはならない”と記されている。貧しい人々がサンガに依止して生活しようと考えて寺院で雑用係（カッピヤ・カーラカ）となる場合、これらを出家させることは適当である。父母が奴隷である者、あるいは母だけが奴隷で父が奴隷でない者は、出家させてはならない。しかし、母が奴隷でなく父が奴隷である者は、出家させることは適当である。比丘の親族や供養者が奴隷を寄進し、“この者を出家させてください、あなた方の身の回りのお世話をさせます”と言う場合、あるいは比丘自身の奴隷がいる場合、自由の身にしてから出家させなければならない。主人が奴隷を差し出し、“この者を出家させてください。もし修行に励むなら（自由の身となり）奴隷ではありません。もし還俗するなら、再び私たちの奴隷となります”と言う場合、これは“一時的な（奴隷解放）”と呼ばれ、彼を出家させることは適当ではないと‘クルンディー’に記されている。主人のいない奴隷がいる場合も、やはり自由の身にしてから出家させなければならない。（奴隷であることを）知らずに出家させ、あるいは具足戒を受けさせ、後で知った場合には、自由の身にするよう努めるのが適当である。

อิมสฺส จ อตฺถสฺส ปกาสนตฺถํ อิทํ วตฺถุํ วทนฺติ – เอกา กิร กุลทาสี เอเกน สทฺธึ อนุราธปุรา ปลายิตฺวา โรหเณ วสมานา ปุตฺตํ ปฏิลภิ, โส ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺนกาเล ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก อโหสิ. อเถกทิวสํ มาตรํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ อุปาสิเก ตุมฺหากํ ภาตา วา ภคินี วา นตฺถิ, น กญฺจิ ญาตกํ ปสฺสามี’’ติ. ‘‘ตาต, อหํ อนุราธปุเร กุลทาสี, ตว ปิตรา สทฺธึ ปลายิตฺวา อิธ วสามี’’ติ. สีลวา ภิกฺขุ ‘‘อสุทฺธา กิร เม ปพฺพชฺชา’’ติ สํเวคํ ลภิตฺวา มาตรํ ตสฺส กุลสฺส นามโคตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา อนุราธปุรํ อาคมฺม ตสฺส กุลสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ‘‘อติจฺฉถ ภนฺเต’’ติ วุตฺเตปิ นาติกฺกมิ, เต อาคนฺตฺวา ‘‘กึ ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘ตุมฺหากํ อิตฺถนฺนามา ทาสี ปลาตา อตฺถี’’ติ? อตฺถิ ภนฺเต. อหํ ตสฺสา ปุตฺโต, สเจ มํ ตุมฺเห อนุชานาถ, ปพฺพชฺชํ ลภามิ, ตุมฺเห มยฺหํ สามิกาติ[Pg.284]. เต หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา ‘‘สุทฺธา ภนฺเต ตุมฺหากํ ปพฺพชฺชา’’ติ ตํ ภุชิสฺสํ กตฺวา มหาวิหาเร วสาเปสุํ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺตา. เถโร ตํ กุลํ นิสฺสาย วสมาโนเยว อรหตฺตํ ปาปุณีติ.

この意味を明らかにするために、次の物語が語られている。ある名家の奴隷女が、一人の男と共にアヌラーダプラから逃亡し、ローハナ地方に住んでいる間に息子を産んだ。その息子は出家し、具足戒を受けた時に、罪を恥じ、過失を恐れる（lajjī kukkuccako）僧となった。ある日、彼は母に尋ねた。“信女（お母さん）よ、あなたには兄弟や姉妹はいないのですか。親族を一人も見かけませんが”。“息子よ、私はアヌラーダプラのある名家の奴隷女でした。あなたの父と共に逃げてきて、ここに住んでいるのです”。戒徳あるその比丘は、“私の出家は清浄ではないのだな”と戦慄（saṃvega）を覚え、母にその家の名と姓を尋ねてアヌラーダプラへ行き、その家の門口に立った。“尊師、他へお回りください”と言われても、彼はそこを動かなかった。家の人々が出てきて“尊師、何用ですか”と尋ねた。“あなた方のところに、これこれという名の逃亡した奴隷女がいますか”。“はい、尊師、います”。“私はその息子です。もしあなた方が私を許してくださるなら、私は（清浄な）出家を得ることができます。あなた方は私の主なのです”。彼らは歓喜して、“尊師、あなたの出家は清浄です”と言って彼を自由の身とし、マハーヴィハーラに住まわせ、四つの必需品で供養した。長老はその家族に依止して住みながら、阿羅漢果に達したという。

ทาสวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

奴隷に関する話（Dāsavatthukathā）は終了した。

กมฺมารภณฺฑุวตฺถาทิกถา

カンマーラバンドゥの物語等の解説

๙๘-๙. กมฺมารภณฺฑูติ ตุลาธารมุณฺฑโก สุวณฺณการปุตฺโต, ปญฺจสิโข ตรุณทารโกติ วุตฺตํ โหติ. สงฺฆํ อปโลเกตุํ ภณฺฑุกมฺมายาติ สงฺฆํ ภณฺฑุกมฺมตฺถาย อาปุจฺฉิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. ตตฺรายํ อาปุจฺฉนวิธิ – สีมาปริยาปนฺเน ภิกฺขู สนฺนิปาเตตฺวา ปพฺพชฺชาเปกฺขํ ตตฺถ เนตฺวา ‘‘สงฺฆํ ภนฺเต อิมสฺส ทารกสฺส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา สกึ วา วตฺตพฺพํ. เอตฺถ จ ‘‘อิมสฺส ทารกสฺส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉามี’’ติปิ ‘‘อิมสฺส สมณกรณํ อาปุจฺฉามี’’ติปิ ‘‘อิมสฺส ปพฺพาชนํ อาปุจฺฉามี’’ติปิ ‘‘อยํ สมโณ โหตุกาโม’’ติปิ ‘‘อยํ ปพฺพชิตุกาโม’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว.

98-9. “カンマーラバンドゥ”とは、天秤を扱う金細工師の剃髪した息子、すなわち金細工師の息子で、五つの髪の束（五髻）を持つ幼い少年のことであると言われている。“サンガに剃髪の承諾を得る（Saṅghaṃ apaloketuṃ bhaṇḍukammāya）”とは、剃髪（bhaṇḍukamma）の目的のために、サンガに許可を求めることを許すという意味である。そこでの許可を求める作法は次の通りである。結界（sīmā）内にいる比丘たちを集め、出家志願者をそこへ連れて行き、“大徳方、サンガにこの少年の剃髪の許可を求めます”と、三回、二回、あるいは一回言うべきである。また、ここでは“この少年の剃髪の許可を求めます”とも、“この者を沙門にすることの許可を求めます”とも、“この者の出家の許可を求めます”とも、“この者は沙門になりたがっています”とも、“この者は出家したがっています”とも言うことが適当である。

สเจ สภาคฏฺฐานํ โหติ, ทส วา วีสํ วา ตึสํ วา ภิกฺขู วสนฺตีติ ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เตสํ ฐิโตกาสํ วา นิสินฺโนกาสํ วา คนฺตฺวาปิ ปุริมนเยเนว อาปุจฺฉิตพฺพํ. ปพฺพชฺชาเปกฺขํ วินาว ทหรภิกฺขู วา สามเณเร วา เปเสตฺวาปิ ‘‘เอโก ภนฺเต ปพฺพชฺชาเปกฺโข อตฺถิ ตสฺส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉามา’’ติอาทินา นเยน อาปุจฺฉาเปตุํ วฏฺฏติ.

もし（比丘が）集まっている場所があり、十人、二十人、あるいは三十人の比丘が住んでいるという範囲が分かっているならば、彼らが立っている場所や座っている場所へ行って、前述の方法で許可を求めるべきである。出家志願者を伴わずに、若い比丘や沙弥を遣わして、“大徳方、一人の出家志願者がいます。彼の剃髪の許可を求めます”などの方法で許可を求めさせることも適当である。

สเจ เกจิ ภิกฺขู เสนาสนํ วา คุมฺพาทีนิ วา ปวิสิตฺวา นิทฺทายนฺติ วา สมณธมฺมํ วา กโรนฺติ, อาปุจฺฉกา จ ปริเยสนฺตาปิ อทิสฺวา ‘‘สพฺเพ อาปุจฺฉิตา อมฺเหหี’’ติ สญฺญิโน โหนฺติ, ปพฺพชฺชา นาม ลหุกํ กมฺมํ, ตสฺมา ปพฺพชิโต สุปพฺพชิโตว ปพฺพาเชนฺตสฺสาปิ อนาปตฺติ.

もし一部の比丘たちが僧坊や茂みなどに入って眠っていたり、沙門法（修行）を行っていたりして、許可を求める者が探しても見つけられず、“全員に許可を得た”と思っているならば、出家というものは軽い手続き（lahukaṃ kamma）であるため、出家した者は正しく出家したことになり、出家させた比丘にも罪はない。

สเจ ปน มหาวิหาโร โหติ อเนกภิกฺขุสหสฺสาวาโส, สพฺเพ ภิกฺขู สนฺนิปาเตตุมฺปิ ทุกฺกรํ, ปเคว ปฏิปาฏิยา อาปุจฺฉิตุํ, ขณฺฑสีมายํ วา ฐตฺวา นทีสมุทฺทาทีนิ วา คนฺตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. โย ปน นวมุณฺโฑ วา โหติ วิพฺภนฺตโก วา นิคณฺฐาทีสุ อญฺญตโร วา ทฺวงฺคุลเกโส [Pg.285] วา อูนทฺวงฺคุลเกโส วา, ตสฺส เกสจฺเฉทนกิจฺจํ นตฺถิ, ตสฺมา ภณฺฑุกมฺมํ อนาปุจฺฉิตฺวาปิ ตาทิสํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ทฺวงฺคุลาติริตฺตเกโส ปน โย โหติ อนฺตมโส เอกสิขามตฺตธโรปิ, โส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. อุปาลิวตฺถุ มหาวิภงฺเค วุตฺตนยเมว.

しかし、もし数千人の比丘が住むマハーヴィハーラのような大きな寺院であるならば、全比丘を招集することは困難であり、ましてや一人ずつ順に許可を求めることはなおさら困難である。その場合は、小結界（khaṇḍasīmā）に立つか、あるいは川や海などへ行って出家させるべきである。また、すでに剃髪したばかりの者、還俗したばかりの者、ニガンダ（裸形外道）などの他の教団にいた者、あるいは髪の長さが二指（約4センチ）以下である者は、剪髪の必要がない。したがって、剃髪の許可を得ずとも、そのような者を出家させることは適当である。しかし、二指を超える長さの髪を持つ者は、たとえ一束の髪（一髻）だけであっても、剃髪の許可を得てから出家させなければならない。ウパーリの物語については、マハーヴィバングで述べられた方法と同じである。

๑๐๐. อหิวาตกโรเคนาติ มาริพฺยาธินา; ยตฺร หิ โส โรโค อุปฺปชฺชติ, ตํ กุลํ ทฺวิปทจตุปฺปทํ สพฺพํ นสฺสติ, โย ภิตฺตึ วา ฉทนํ วา ภินฺทิตฺวา ปลายติ, ติโรคามาทิคโต วา โหติ, โส มุจฺจติ. ตถา เจตฺถ ปิตาปุตฺตา มุจฺจึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปิตาปุตฺตกา เสสา โหนฺตี’’ติ.

100. “アヒヴァータカ病（蛇風病）によって”とは、致死的な疫病のことである。けだし、その病が発生したところでは、二本足（人間）も四本足（家畜）も、その一族のすべてが滅びる。壁や屋根を突き破って逃げ出し、他の村などへ行った者は、その難を免れる。そして、ここ（この一族）では父と息子だけが免れた。それゆえに、“父と息子の二人が残った”と（結集者たちによって）言われたのである。

กากุฑฺเฑปกนฺติ โย วามหตฺเถน เลฑฺฑุํ คเหตฺวา นิสินฺโน สกฺโกติ อาคตาคเต กาเก อุฑฺฑาเปตฺวา ปุรโต นิกฺขิตฺตํ ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ, อยํ กากุฑฺเฑปโก นาม, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

“カークッデーパカ（烏を追い払う者）”とは、左手に土塊を持って座り、やって来る烏を追い払いながら、目の前に置かれた食事を食べることができる（子供の）ことである。これをカークッデーパカと名付け、そのような者を（幼くとも）出家させることは適当である。

๑๐๒. อิตฺตโรติ อปฺปมตฺตโก; กติปาหเมว วาโส ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

102. “短期間の”とは、わずかな量（期間）のことである。わずか数日間の滞在になるであろうという意味である。

๑๐๓. โอคเณนาติ ปริหีนคเณน; อปฺปมตฺตเกน ภิกฺขุสงฺเฆนาติ อตฺโถ. อพฺยตฺเตน ยาวชีวนฺติ เอตฺถ สจายํ วุฑฺฒตรํ อาจริยํ น ลภติ, อุปสมฺปทาย สฏฺฐิวสฺโส วา สตฺตติวสฺโส วา โหตุ, นวกตรสฺสาปิ พฺยตฺตสฺส สนฺติเก อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อาจริโย เม อาวุโส โหหิ, อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามี’’ติ เอวํ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา นิสฺสโย คเหตพฺโพว. คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉนฺเตนาปิ อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉามิ อาจริยา’’ติ วตฺตพฺพํ. เอส นโย สพฺพอาปุจฺฉเนสุ. ปญฺจกฉกฺเกสุ เจตฺถ ยตฺตกํ สุตํ นิสฺสยมุตฺตกสฺส อิจฺฉิตพฺพํ, ตํ ภิกฺขุโนวาทกวณฺณนายํ วุตฺตํ. ตสฺส นตฺถิตาย จ อปฺปสฺสุโต; อตฺถิตาย จ พหุสฺสุโตติ เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนเยเนว.

103. “小集団で”とは、欠員のある集団、すなわち少人数の比丘サンガのことである、というのが意味である。“一生涯、未熟な者は”という点について、もしこの（未熟な）比丘が、自分より年長の阿闍梨を得られないならば、たとえ具足戒を受けて六十歳あるいは七十歳であったとしても、（律に）精通したより年少の者のもとで蹲踞し、合掌して、“尊者よ、私の阿闍梨となってください。私は尊者を頼って（依止して）住みます”と三回言って、依止（ニッサヤ）を受けなければならない。村に入る許可を求める時も、蹲踞して合掌し、“阿闍梨よ、村に入る許可を求めます”と言うべきである。あらゆる許可を求める際にも、この方法による。ここで、依止から離れる（独立する）ために必要な学習の分量については、比丘尼教授戒（比丘のお教え）の注釈において説かれている。その（知識が）無ければ“少聞”であり、有れば“多聞”であると知るべきである。残りの規定は、既に述べた通りである。

กมฺมารภณฺฑุวตฺถาทิกถา นิฏฺฐิตา.

カンマーラ・バンドゥの物語などは終了した。

ราหุลวตฺถุกถา

ラーフラ（羅睺羅）の物語

๑๐๕. เยน [Pg.286] กปิลวตฺถุ เตน จาริกํ ปกฺกามีติ เอตฺถ อยํ อนุปุพฺพิกถา. สุทฺโธทนมหาราชา กิร โพธิสตฺตสฺส อภินิกฺขมนทิวสโต ปฏฺฐาย ‘‘มม ปุตฺโต พุทฺโธ ภวิสฺสามีติ นิกฺขนฺโต, ชาโต นุ โข พุทฺโธ’’ติ ปวตฺติสวนตฺถํ โอหิตโสโตว วิหรติ. โส ภควโต ปธานจริยญฺจ สมฺโพธิญฺจ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนาทีนิ จ สุณนฺโต ‘‘อิทานิ กิร เม ปุตฺโต ราชคหํ อุปนิสฺสาย วิหรตี’’ติ สุตฺวา เอกํ อมจฺจํ อาณาเปสิ – ‘‘อหํ ตาต วุฑฺโฒ มหลฺลโก, สาธุ เม ชีวนฺตสฺเสว ปุตฺตํ ทสฺเสหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ปุริสสหสฺสปริวาโร ราชคหํ คนฺตฺวา ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา นิสีทิ. อถสฺส ภควา ธมฺมกถํ กเถสิ, โส ปสีทิตฺวา ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ ยาจิ. ตโต นํ ภควา เอหิภิกฺขูปสมฺปทาย อุปสมฺปาเทสิ, โส สปริโส อรหตฺตํ ปตฺวา ตตฺเถว ผลสมาปตฺติสุขํ อนุภวมาโน วิหาสิ. ราชา เตเนว อุปาเยน อปเรปิ อฏฺฐ ทูเต ปหิณิ, เตปิ สพฺเพ สปริสา ตเถว อรหตฺตํ ปตฺวา ตตฺเถว วิหรึสุ. ‘‘อิมินา นาม การเณน เต นาคจฺฉนฺตี’’ติ รญฺโญ โกจิ ปวตฺติมตฺตมฺปิ อาโรเจนฺโต นตฺถิ.

105. “カピラヴァットゥ（カピラ城）の方へ遊行に赴かれた”という箇所において、これは順を追った説明である。聞くところによれば、シュッドーダナ大王（浄飯王）は、菩薩が出家された日から、“私の息子は仏陀になると言って出家した。果たして仏陀になっただろうか”と、その動向を聞くために常に耳を傾けていた。王は、世尊の苦行や正覚、初転法輪などを聞き、“今、私の息子はラージャガハ（王舎城）の近くに住んでいるそうだ”と聞いて、一人の大臣に命じた。“息子よ、私は老いた。私が生きているうちに息子に会わせてくれ”。大臣は“承知いたしました”と答え、千人の部下を連れてラージャガハへ行き、世尊の御足を礼拝して座った。すると、世尊は彼に法を説かれた。彼は信を興して出家得度を願い出た。そこで世尊は“エヒ・ビッグ（来たれ、比丘）”の授戒によって彼を得度させた。彼は一団とともに阿羅漢果に達し、その場所で果等持の楽を享受して留まった。王は同じ方法で他に八人の使者を送ったが、彼らも皆、一団とともに同様に阿羅漢となり、そこに留まった。“このような理由で彼らは帰ってこないのだ”と、王にその動向を報告する者は誰もいなかった。

อถ ราชา โพธิสตฺเตน สทฺธึ เอกทิวสํชาตํ กาฬุทายึ นาม อมจฺจํ ปหิณิตุกาโม ปุริมนเยเนว ยาจิ, โส ‘‘สเจ อหํ ปพฺพชิตุํ ลภามิ, ทสฺเสสฺสามี’’ติ อาห. ตํ ราชา ‘‘ปพฺพชิตฺวาปิ เม ปุตฺตํ ทสฺเสหี’’ติ ปหิณิ; โสปิ ปุริสสหสฺสปริวาโร คนฺตฺวา ตเถว สปริวาโร อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส เอกทิวสํ สมฺภเตสุ สพฺพสสฺเสสุ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเตสุ ชนปทมนุสฺเสสุ ปุปฺผิเตสุ ถลชชลชปุปฺเผสุ ปฏิปชฺชนกฺขเม มคฺเค ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา สฏฺฐิมตฺตาหิ คาถาหิ คมนวณฺณํ วณฺเณสิ. ภควา ‘‘กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘ภนฺเต ตุมฺหากํ ปิตา สุทฺโธทนมหาราชา มหลฺลโกมฺหิ, ชีวนฺตสฺเสว เม ปุตฺตํ ทสฺเสหี’’ติ มํ เปเสสิ, สาธุ ภนฺเต ภควา ญาตกานํ สงฺคหํ กโรตุ, กาโล จาริกํ ปกฺกมิตุนฺติ. เตน หิ สงฺฆสฺส อาโรเจหิ, ‘‘ภิกฺขู คมิยวตฺตํ ปูเรสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ เถโร ตถา อกาสิ. ภควา องฺคมคธวาสีนํ กุลปุตฺตานํ ทสหิ สหสฺเสหิ กปิลวตฺถุวาสีนํ ทสหีติ สพฺเพเหว วีสติสหสฺเสหิ [Pg.287] ขีณาสเวหิ ปริวุโต ราชคหา นิกฺขมิตฺวา ราชคหโต สฏฺฐิโยชนิกํ กปิลวตฺถุํ ทิวเส ทิวเส โยชนํ คจฺฉนฺโต ทฺวีหิ มาเสหิ ปาปุณิสฺสามีติ อตุริตจาริกํ ปกฺกามิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยน กปิลวตฺถุ เตน จาริกํ ปกฺกามี’’ติ.

その後、王は菩薩と同じ日に生まれたカールダーイーという大臣を送ろうと考え、前と同じように頼んだ。彼は“もし私が出家することを許されるならば、お会いさせましょう”と言った。王は“出家してでも、私に息子を会わせてくれ”と言って送り出した。彼もまた千人の部下とともに赴き、同様に一団とともに阿羅漢となった。ある日、すべての作物の収穫が終わり、地方の人々の仕事が一段落し、陸や水の花が咲き乱れ、道が旅に適した時期になったとき、彼は世尊を礼拝し、六十の偈頌をもって（カピラヴァットゥへの）行幸の素晴らしさを讃えた。世尊は“これは何のことか”と尋ねられた。“願わくは世尊よ、あなたの父シュッドーダナ大王が‘私は老いた、生きているうちに息子を見せてくれ’と私を遣わしました。世尊よ、親族たちのために慈悲を垂れ、遊行に出発される時が来ました”と申し上げた。世尊は“それならばサンガに知らせなさい。比丘たちは旅の準備を整えるであろう”と仰った。長老は“承知いたしました”と答え、その通りにした。世尊は、アンガ・マガダ国出身の良家の息子一万人と、カピラヴァットゥ出身の良家の息子一万人、合わせて二万人の阿羅漢に囲まれてラージャガハを出発された。ラージャガハから六十由旬離れたカピラヴァットゥへ、一日に一由旬ずつ進み、二ヶ月で到着するよう、急ぐことのない遊行に赴かれた。それゆえに、“カピラヴァットゥの方へ遊行に赴かれた”と言われたのである。

เอวํ ปกฺกนฺเต จ ภควติ อุทายิตฺเถโร นิกฺขนฺตทิวสโต ปฏฺฐาย สุทฺโธทนมหาราชสฺส เคเห ภตฺตกิจฺจํ กโรติ. ราชา เถรํ ปริวิสิตฺวา ปตฺตํ คนฺธจุณฺเณน อุพฺพฏฺเฏตฺวา อุตฺตมโภชนสฺส ปูเรตฺวา ‘‘ภควโต เทหี’’ติ เถรสฺส หตฺเถ ฐเปติ. เถโรปิ ตเถว กโรติ. อิติ ภควา อนฺตรามคฺเค รญฺโญเยว ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิ. เถโรปิ จ ภตฺตกิจฺจาวสาเน ทิวเส ทิวเส รญฺโญ อาโรเจติ ‘‘อชฺช ภควา เอตฺตกํ อาคโต’’ติ, พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตาย จ กถาย สากิยานํ ภควติ สทฺธํ อุปฺปาเทสิ. เตเนว นํ ภควา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ กุลปฺปสาทกานํ ยทิทํ กาฬุทายี’’ติ เอตทคฺเค ฐเปสิ.

世尊がそのように出発されると、ウダーイー長老（カールダーイー）は出発の日から、シュッドーダナ大王の館で食事の務め（供養を受けること）を行った。王は長老に食事を捧げ、鉢を香粉で清め、最上の食べ物で満たして、“これを世尊に差し上げてください”と言って長老の手に置いた。長老もその通りにした。このようにして世尊は、道中において王が供養された托鉢の食を召し上がった。また長老は、食事が終わるたびに、毎日、王に“今日、世尊はこれほどの場所まで来られました”と報告した。そして、仏の徳に関する話によって、シャーキヤ族の人々に世尊への信仰心を起こさせた。それゆえに、世尊は彼を“比丘たちよ、私の弟子である比丘たちの中で、親族を信服させる者として、このカールダーイーが最高である”と言われ、その地位（エタダッガ）に置かれたのである。

สากิยาปิ โข อนุปฺปตฺเต ภควติ ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปติตฺวา ภควโต วสนฏฺฐานํ วีมํสมานา นิคฺโรธสกฺกสฺส อาราโม รมณีโยติ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ สพฺพํ ปฏิชคฺคนวิธึ กาเรตฺวา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิเต ทหรทหเร นาคริกทารเก จ ทาริกาโย จ ปฐมํ ปหิณึสุ, ตโต ราชกุมาเร จ ราชกุมาริกาโย จ เตสํ อนนฺตรา สามํ คนฺตฺวา คนฺธปุปฺผจุณฺณาทีหิ ปูชยมานา ภควนฺตํ คเหตฺวา นิคฺโรธารามเมว อคมํสุ. ตตฺร ภควา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. สากิยา มานชาติกา มานถทฺธา, เต ‘‘สิทฺธตฺถกุมาโร อมฺเหหิ ทหรตโรว อมฺหากํ กนิฏฺโฐ, ภาคิเนยฺโย, ปุตฺโต, นตฺตา’’ติ จินฺเตตฺวา ทหรทหเร ราชกุมาเร อาหํสุ – ‘‘ตุมฺเห วนฺทถ, มยํ ตุมฺหากํ ปิฏฺฐิโต นิสีทิสฺสามา’’ติ.

釈迦族の人々もまた、世尊が到着されると、“我らの高貴な親族にまみえよう”と集まり、世尊の滞在場所を検討した。ニグローダ・サーキヤの園が心地よいと認め、そこですべての清掃と準備を整え、香や花などを手に持って出迎えに赴いた。まず、あらゆる装身具で着飾った年若い町の子息や子女たちを遣わし、次に王子や王女たちを、その後に大人たちが自ら赴き、花や香や粉香などで供養しながら世尊を導いてニグローダ園へと入った。そこで世尊は、二万人の阿羅漢（漏尽者）に囲まれ、用意された勝れた仏座に座られた。釈迦族の人々は生まれつき誇り高く、傲慢であった。彼らは“シッダッタ王子は我らよりも年少で、我らの弟分、あるいは甥、息子、孫にすぎない”と考え、年若い王子たちに“お前たちが礼拝せよ。我らはお前たちの後ろに座ることにしよう”と言った。

เตสุ เอวํ นิสินฺเนสุ ภควา เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา ‘‘น มํ ญาตี วนฺทนฺติ, หนฺท เน วนฺทาปยิสฺสามี’’ติ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อิทฺธิยา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เตสํ สีเส ปาทปํสุํ โอกิรมาโน [Pg.288] วิย กณฺฑมฺพมูเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยมกาสิ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ภควา ตุมฺหากํ มงฺคลทิวเส พฺราหฺมณสฺส วนฺทนตฺถํ อุปนีตานํ ปาเท โว ปริวตฺติตฺวา พฺราหฺมณสฺส มตฺถเก ปติฏฺฐิเต ทิสฺวาปิ อหํ ตุมฺเห วนฺทึ, อยํ เม ปฐมวนฺทนา. วปฺปมงฺคลทิวเส ชมฺพุจฺฉายาย สิริสยเน นิปนฺนานํ โว ชมฺพุจฺฉายาย อปริวตฺตนํ ทิสฺวาปิ ปาเท วนฺทึ, อยํ เม ทุติยวนฺทนา. อิทานิ อิมํ อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวาปิ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทามิ, อยํ เม ตติยวนฺทนา’’ติ.

彼らがそのように座っていると、世尊は彼らの意図を察し、“親族たちは私を礼拝しない。よし、彼らに礼拝させよう”と考え、神通の基礎となる第四禅に入って出定し、神通力によって虚空へと舞い上がった。そして彼らの頭の上に足の塵を振りまくかのように、カンダンバの樹の根元で行った双神変に似た奇跡を示された。王（スッドーダナ）はその驚くべき光景を見て言った。“世尊よ、あなたの吉祥の日（命名式）に、バラモン（アシタ仙）に礼拝させるべく連れて行かれた際、あなたの両足が反転してバラモンの頭の上に乗ったのを見て、私はあなたを礼拝しました。これが私の第一の礼拝です。また、農耕祭の日、ジャンブの樹の陰にある華麗な寝台であなたが横になっておられたとき、ジャンブの樹の陰が移動しないのを見て、私は足に礼拝しました。これが私の第二の礼拝です。そして今、かつて見たこともないこの奇跡を見て、あなたの足に礼拝いたします。これが私の第三の礼拝です。”

สุทฺโธทนมหาราเชน ปน วนฺทิเต ภควติ อวนฺทิตฺวา ฐิโต นาม เอกสากิโยปิ นาโหสิ, สพฺเพเยว วนฺทึสุ. อิติ ภควา ญาตโย วนฺทาเปตฺวา อากาสโต โอรุยฺห ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสินฺเน ภควติ สิขาปฺปตฺโต ญาติสมาคโม อโหสิ, สพฺเพ เอกคฺคา สนฺนิปตึสุ. ตโต มหาเมโฆ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ, ตมฺพวณฺณมุทกํ เหฏฺฐา วิรวนฺตํ คจฺฉติ. กสฺสจิ สรีเร เอกพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปตติ, ตํ ทิสฺวา สพฺเพ อจฺฉริยพฺภุตชาตา อเหสุํ. ภควา ‘‘น อิทาเนว มยฺหํ ญาติสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ วสฺสติ, อตีเตปิ วสฺสี’’ติ อิมิสฺสา อฏฺฐุปฺปตฺติยา เวสฺสนฺตรชาตกํ กเถสิ. ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สพฺเพ อุฏฺฐาย วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกมึสุ. เอโกปิ ราชา วา ราชมหามตฺโต วา ‘‘สฺเว อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา คโต นาม นตฺถิ.

スッドーダナ大王が世尊を礼拝すると、礼拝せずに立っている釈迦族の者は一人もおらず、皆が礼拝した。こうして世尊は親族たちを礼拝させた後、虚空から降りて用意された座に座られた。世尊が座られると、親族の集まりは最高潮に達し、皆が心を一つにして集った。すると大雨が降り、ポッカラワッサ（紅色の、濡れたい者だけを濡らす蓮葉雨）を降らせた。紅色の水は音を立てて低い方へと流れていったが、誰の体にも一滴の雨粒さえ落ちなかった。それを見て皆、驚きと不思議の念に打たれた。世尊は“私の親族の集まりにポッカラワッサが降ったのは今だけではない。過去にも降ったことがある”と言われ、この出来事をきっかけにヴェッサンタラ・ジャータカを説かれた。法話を聴くと、皆は立ち上がって礼拝し、右回りに敬意を表して立ち去った。しかし、“明日、私たちの供養を受けてください”と言って去る王や大臣は一人もいなかった。

ภควา ทุติยทิวเส วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวาโร กปิลวตฺถุํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ, น โกจิ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา นิมนฺเตสิ วา ปตฺตํ วา อคฺคเหสิ. ภควา อินฺทขีเล ฐิโต อาวชฺเชสิ – ‘‘กถํ นุ โข ปุพฺเพ พุทฺธา กุลนคเร ปิณฺฑาย จรึสุ, กึ อุปฺปฏิปาฏิยา อิสฺสรชนานํ ฆรานิ อคมํสุ, อุทาหุ สปทานจาริกํ จรึสู’’ติ. ตโต เอกพุทฺธสฺสปิ อุปฺปฏิปาฏิยา คมนํ อทิสฺวา ‘‘มยาปิ อิทานิ อยเมว วํโส อยํ ปเวณี ปคฺคเหตพฺพา, อายติญฺจ เม สาวกาปิ มเมว อนุสิกฺขนฺตา ปิณฺฑจาริยวตฺตํ ปูเรสฺสนฺตี’’ติ โกฏิยํ นิวิฏฺฐเคหโต ปฏฺฐาย สปทานํ ปิณฺฑาย จรติ. ‘‘อยฺโย กิร สิทฺธตฺถกุมาโร ปิณฺฑาย จรตี’’ติ จตุภูมกาทีสุ ปาสาเทสุ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา มหาชโน ทสฺสนพฺยาวโฏ อโหสิ. ราหุลมาตาปิ เทวี ‘‘อยฺยปุตฺโต กิร อิมสฺมึเยว นคเร มหตา ราชานุภาเวน [Pg.289] สุวณฺณสิวิกาทีหิ วิจริตฺวา อิทานิ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายวตฺถวสโน กปาลหตฺโถ ปิณฺฑาย จรติ, ‘‘โสภติ นุ โข โน วา’’ติ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลกยมานา ภควนฺตํ นานาวิราคสมุชฺชลาย สรีรปฺปภาย นครวีถิโย โอภาเสตฺวา พุทฺธสิริยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อุณฺหีสโต ปฏฺฐาย ยาว ปาทตลา นรสีหคาถาหิ นาม อฏฺฐหิ คาถาหิ อภิตฺถวิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ ปุตฺโต ปิณฺฑาย จรตี’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา สํวิคฺคหทโย หตฺเถน สาฏกํ สณฺฐาปยมาโน ตุริตตุริตํ นิกฺขมิตฺวา เวเคน คนฺตฺวา ภควโต ปุรโต ฐตฺวา อาห – ‘‘กึ ภนฺเต อมฺเห ลชฺชาเปถ, กิมตฺถํ ปิณฺฑาย จรถ, กึ เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ น สกฺกา ภตฺตํ ลทฺธุนฺติ เอวํสญฺญิโน อหุวตฺถา’’ติ. วํสจาริตฺตเมตํ มหาราช อมฺหากนฺติ. นนุ ภนฺเต อมฺหากํ มหาสมฺมตขตฺติยวํโส นาม วํโส, ตตฺถ จ เอกขตฺติโยปิ ภิกฺขาจาโร นาม นตฺถีติ. อยํ มหาราช วํโส นาม ตว วํโส, อมฺหากํ ปน พุทฺธวํโส วํโส นาม, สพฺพพุทฺธา จ ปิณฺฑจาริกา อเหสุนฺติ อนฺตรวีถิยํ ฐิโตว –

世尊は翌日、二万人の比丘たちを伴い、カピラヴァットゥの街へ托鉢のために行かれた。誰も出迎えて招待したり、鉢を受け取ったりする者はいなかった。世尊は門の柱の傍らに立ち、“かつての諸仏は親族の街でどのように托鉢されたのだろうか。順序を乱して有力者の家に行かれたのか、それとも順に家々を回られたのか”と思考された。そして、どの仏も順序を乱して行かれたことはないと知り、“私も今、この伝統（家系）を守るべきである。将来、私の弟子たちも私に倣って托鉢の義務を果たすだろう”と考え、端の家から順に托鉢して回られた。“シッダッタ王子が托鉢しておられる”との噂を聞き、四層の宮殿などの楼閣で大衆が窓を開けて見入った。ラーフラの母である妃もまた、“王子はこの街で王者の威光をもって黄金の輿などで移動されていたのに、今は髪を剃り、袈裟をまとい、鉢を手にして托鉢されている。それはふさわしいことだろうか”と考え、窓を開けて見渡した。そして、光り輝く身の光で街路を照らし、仏としての栄光に満ちておられる世尊の姿を見て、八首の‘ナラシーハ・ガーター（人中の獅子の偈）’をもって称え、王のもとへ行き“あなたの息子が托鉢をしております”と告げた。王は動揺し、手で衣を整えながら急いで宮殿を出て世尊の前に行き、こう言った。“尊師よ、なぜ我らに恥をかかせるのですか。なぜ托鉢などされるのですか。これほど多くの比丘たちの食事を得ることができないと思われたのですか。”世尊は“大王よ、これは我らの伝統なのです”と答えられた。王は“我らはマハーサンマタ・カッティヤの家系であり、托鉢をする王など一人もおりません”と申し上げたが、世尊は“その家系はあなたの家系です。しかし、我らの家系は諸仏の家系であり、すべての諸仏は托鉢をされたのです”と、街路に立ったまま告げられた。

‘‘อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺย, ธมฺมํ สุจริตํ จเร;

ธมฺมจารี สุขํ เสติ, อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จา’’ติ.

“托鉢の務めを怠ってはならない。法を正しく実践せよ。法を歩む者は、この世においても後の世においても、安らかに暮らすことができる。”

อิมํ คาถมาห. คาถาปริโยสาเน ราชา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ.

この偈を唱えられた。偈が終わると、王は預流果を実証した。

‘‘ธมฺมํ จเร สุจริตํ, น นํ ทุจฺจริตํ จเร;

ธมฺมจารี สุขํ เสติ, อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จา’’ติ.

“法を正しく実践せよ。決して誤った行いをしてはならない。法を歩む者は、この世においても後の世においても、安らかに暮らすことができる。”

อิมํ ปน คาถํ สุตฺวา สกทาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ, ธมฺมปาลชาตกํ สุตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ, มรณสมเย เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา สิริสยเน นิปนฺโนเยว อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรญฺญวาเสน ปธานานุโยคกิจฺจํ รญฺโญ นาโหสิ.

この偈を聴いて王は一来果に至り、‘ダンマパーラ・ジャータカ’を聴いて不還果に至った。そして崩御の際に、白傘の下で華麗な寝台に横たわったまま、阿羅漢果に達した。王にとっては、森に住んで修行に励むという必要はなかったのである。

โสตาปตฺติผลญฺจ สจฺฉิกตฺวา เอว ปน ภควโต ปตฺตํ คเหตฺวา สปริสํ ภควนฺตํ มหาปาสาทํ อาโรเปตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ. ภตฺตกิจฺจาวสาเน สพฺพํ อิตฺถาคารํ อาคนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิ ฐเปตฺวา ราหุลมาตรํ. สา ปน ‘‘คจฺฉ อยฺยปุตฺตํ วนฺทาหี’’ติ ปริชเนน วุจฺจมานาปิ ‘‘สเจ มยฺหํ คุโณ อตฺถิ, สยเมว อยฺยปุตฺโต อาคมิสฺสติ[Pg.290], อาคตํ นํ วนฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา น อคมาสิ. อถ ภควา ราชานํ ปตฺตํ คาหาเปตฺวา ทฺวีหิ อคฺคสาวเกหิ สทฺธึ ราชธีตาย สิริคพฺภํ คนฺตฺวา ‘‘ราชธีตา ยถารุจิยา วนฺทมานา น กิญฺจิ วตฺตพฺพา’’ติ วตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. สา เวเคน อาคนฺตฺวา โคปฺผเกสุ คเหตฺวา ปาทปิฏฺฐิยํ สีสํ ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ยถาชฺฌาสยํ วนฺทิ.

預流果（sotāpattiphala）を証得した後に、王は世尊の鉢を自ら受け取り、随行者たちと共に世尊を大宮殿へと招き入れ、優れた硬食と軟食でもてなしました。食事が終わると、ラーフラの母（ヤソーダラー）以外のすべての後宮の女性たちがやって来て世尊を礼拝しました。彼女は、侍女たちから“王子（世尊）のもとへ行き、礼拝なさい”と言われましたが、“もし私に徳があるならば、王子の方から自らお越しになるでしょう。その時にお会いして礼拝します”と言って、自分からは行きませんでした。そこで世尊は、王に鉢を持たせ、二大弟子と共に王女の寝室へ向かい、“王女が望むままに礼拝する際、誰も何も言ってはならない”と言い残して、用意された座に座られました。彼女は急いでやって来て、世尊の足首を掴み、足の甲に頭を何度も打ちつけて、心の赴くままに礼拝しました。

ราชา ราชธีตาย ภควติ สิเนหพหุมานาทิคุณสมฺปตฺตึ กเถสิ. ภควา ‘‘อนจฺฉริยํ มหาราช ยํ อิทานิ ปริปกฺเก ญาเณ ตยา รกฺขิยมานา ราชธีตา อตฺตานํ รกฺขิ, สา ปุพฺเพ อนารกฺขา ปพฺพตปาเท วิจรมานา อปริปกฺเก ญาเณ อตฺตานํ รกฺขี’’ติ วตฺวา จนฺทกินฺนรีชาตกํ กเถสิ.

王は世尊に対し、王女がいかに世尊を深く敬愛しているかという徳の充足について語りました。世尊は“大王よ、今、知恵が成熟した時に、父であるあなたに守られながら王女が貞潔を守ったことは驚くべきことではありません。彼女はかつて前生において、チャンダキンナリーであった時、守る者もなく山麓を彷徨い、知恵も未熟であったにもかかわらず、自らの貞潔を守り抜いたのです”と語り、チャンダキンナリー本生譚（ジャータカ）を説かれました。

ตํทิวสเมว จ นนฺทราชกุมารสฺส เกสวิสฺสชฺชนํ ปฏฺฏพนฺโธ ฆรมงฺคลํ อาวาหมงฺคลํ ฉตฺตมงฺคลนฺติ ปญฺจ มหามงฺคลานิ โหนฺติ. ภควา นนฺทํ ปตฺตํ คาหาเปตฺวา มงฺคลํ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. ชนปทกลฺยาณี กุมารํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ตุวฏํ โข อยฺยปุตฺต อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ วตฺวา คีวํ ปสาเรตฺวา โอโลเกสิ. โสปิ ภควนฺตํ ‘‘ปตฺตํ คณฺหถา’’ติ วตฺตุํ อวิสหมาโน วิหารํเยว อคมาสิ. ตํ อนิจฺฉมานํเยว ภควา ปพฺพาเชสิ. อิติ ภควา กปิลปุรํ อาคนฺตฺวา ทุติยทิวเส นนฺทํ ปพฺพาเชสิ.

その同じ日に、ナンダ王子のために、整髪、額帯の締結、新殿入儀、成婚、白傘の掲揚という五つの大きな祝典が行われていました。世尊はナンダに鉢を持たせ、祝福の言葉を述べてから座を立って寺院へと向かわれました。ジャナパダカルヤーニー姫は、王子が世尊の後を追っていくのを見て、首を伸ばして見送りながら“王子よ、早く帰ってきてくださいね”と言いました。ナンダ王子も、世尊に“鉢をお受け取りください”と言う勇気がなく、そのまま寺院までついて行きました。世尊は、本人が望んでいないにもかかわらず、彼を出家させました。このように世尊はカピラ城に到着して二日目に、ナンダを出家させたのです。

สตฺตเม ทิวเส ราหุลมาตา กุมารํ อลงฺกริตฺวา ภควโต สนฺติกํ เปเสสิ – ‘‘ปสฺส ตาต เอตํ วีสติสหสฺสสมณปริวุตํ สุวณฺณวณฺณํ พฺรหฺมรูปวณฺณํ สมณํ, อยํ เต ปิตา, เอตสฺส มหนฺตา นิธโย อเหสุํ, ตฺยสฺส นิกฺขมนโต ปฏฺฐาย น ปสฺสาม, คจฺฉ นํ ทายชฺชํ ยาจ, อหํ ตาต กุมาโร ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา จกฺกวตฺตี ภวิสฺสามิ, ธเนน เม อตฺโถ, ธนํ เม เทหิ, สามิโก หิ ปุตฺโต ปิตุสนฺตกสฺสา’’ติ. ราหุลกุมาโร ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวาว ปิตุสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา หฏฺฐจิตฺโต ‘‘สุขา เต สมณ ฉายา’’ติ วตฺวา อญฺญมฺปิ พหุํ อตฺตโน อนุรูปํ วทนฺโต อฏฺฐาสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ อนุโมทนํ กตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. กุมาโรปิ ‘‘ทายชฺชํ เม สมณ เทหิ, ทายชฺชํ เม สมณ เทหี’’ติ ภควนฺตํ อนุพนฺธิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน กปิลวตฺถุ…เป… ทายชฺชํ เม สมณ เทหี’’ติ.

七日目、ラーフラの母は王子を着飾らせて世尊のもとへ送り出しました。彼女はこう教えました。“息子よ、二万人の修行者に囲まれ、黄金のように輝き、梵天のような姿をしたあの方を見なさい。あの方があなたの父上です。あの方にはかつて大きな四つの財宝がありましたが、出家されて以来、それらを見ていません。行って、相続財産を請求しなさい。‘父上、私は王子であり、やがて白傘を掲げて転輪聖王になる身です。私には財宝が必要です。私に財宝をください。息子は父の財産の正当な相続人なのですから’と言って請求するのです”。ラーフラ王子は世尊のもとへ行くと、すぐに父への愛着を感じ、喜びに満ちて“修行者よ、あなたの影は心地よいです”と言い、その他にも自分にふさわしい言葉を多く語りながらそこに留まりました。世尊は食事を終えて祝詞を述べると、座を立って去られました。王子も“修行者よ、私に相続財産をください”と繰り返し言いながら、世尊の後を追いました。それゆえ、結集者たちは“順次に遊行してカピラヴァットゥに至り……‘修行者よ、私に相続財産をください’と言った”と伝えています。

อถ [Pg.291] โข ภควา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสีติ ภควา กุมารํ น นิวตฺตาเปสิ, ปริชโนปิ ภควตา สทฺธึ คจฺฉนฺตํ นิวตฺเตตุํ น วิสหติ. อถ อารามํ คนฺตฺวา ‘‘ยํ อยํ ปิตุสนฺตกํ ธนํ อิจฺฉติ, ตํ วฏฺฏานุคตํ สวิฆาตกํ, หนฺทสฺส โพธิมณฺเฑ ปฏิลทฺธํ สตฺตวิธํ อริยธนํ เทมิ, โลกุตฺตรทายชฺชสฺส นํ สามิกํ กโรมี’’ติ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสิ. อามนฺเตตฺวา จ ปนาห – ‘‘เตน หิ ตฺวํ สาริปุตฺต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชหี’’ติ. ยสฺมา อยํ ทายชฺชํ ยาจติ, ตสฺมา นํ โลกุตฺตรทายชฺชปฏิลาภาย ปพฺพาเชหีติ อตฺโถ.

そこで世尊は尊者サーリプッタを呼び寄せました。世尊は王子を引き返させようとはせず、侍従たちも世尊と共に歩む王子を止める勇気がありませんでした。寺院に到着すると、世尊は“この子が求めている父の財産は、輪廻に属し、苦難を伴うものである。よし、この子に私が菩提樹の下で得た七種類の聖なる財産（七聖財）を与えよう。この子を出世間の相続財産の主とするのだ”と考え、尊者サーリプッタを呼び寄せました。そして“それならば、サーリプッタよ、ラーフラ王子を出家させなさい”と言われました。この子が相続財産を求めているので、それゆえ彼に出世間の相続財産を得させるために出家させよ、という意味です。

อิทานิ ยา สา ภควตา พาราณสิยํ ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ อนุญฺญาตา, ตโต ยสฺมา อุปสมฺปทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ครุภาเว ฐเปตฺวา ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อุปสมฺปทา อนุญฺญาตา, ปพฺพชฺชา ปน เนว ปฏิกฺขิตฺตา, น ปุน อนุญฺญาตา, ตสฺมา อนาคเต ภิกฺขูนํ วิมติ อุปฺปชฺชิสฺสติ – ‘‘อยํ ปพฺพชฺชา นาม ปุพฺเพ อุปสมฺปทาสทิสา, กึ นุ โข อิทานิปิ อุปสมฺปทา วิย กมฺมวาจาย เอว กตฺตพฺพา, อุทาหุ สรณคมเนหี’’ติ. อิมญฺจ ปนตฺถํ วิทิตฺวา ภควา ปุน ตีหิ สรณคมเนหิ สามเณรปพฺพชฺชํ อนุชานิตุกาโม, ตสฺมา ธมฺมเสนาปติ ตํ ภควโต อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควนฺตํ ปุน ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตุกาโม อาห – ‘‘กถาหํ ภนฺเต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชมี’’ติ.

かつて世尊がバラナシにおいて、三帰依による出家（パッバッジャー）と受具足戒（ウパサンパダー）を許可されました。その後、受具足戒については、三帰依によるものを廃止し、より重い儀式として、白四羯磨（びゃくしこんま）による授戒を許可されました。しかし、出家については、廃止もされず、改めて許可もされませんでした。そのため将来、比丘たちの間に“この出家というものは、かつては受具足戒と同じ形式であったが、今でも受具足戒のように羯磨（コンマ）によって行われるべきか、それとも三帰依によって行われるべきか”という疑念が生じるでしょう。世尊はこの意図を知り、改めて三帰依による沙弥（サーマネーラ）の出家を許可しようと考えられました。そこで法将軍サーリプッタは世尊の御意向を察し、改めて出家の許可を仰ぐために“世尊よ、どのようにしてラーフラ王子を出家させればよいでしょうか”と尋ねたのです。

อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชสีติ กุมารสฺส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เกเส ฉินฺทิตฺวา กาสายานิ ทตฺวา สรณานิ อทาสิ. มหากสฺสปตฺเถโร โอวาทาจริโย อโหสิ. ยสฺมา ปน อุปชฺฌายมูลกา ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ, อุปชฺฌาโยว ตตฺถ อิสฺสโร, น อาจริโย, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชสี’’ติ.

そこで尊者サーリプッタはラーフラ王子を出家させました。王子のために尊者マハーモッガラーナが髪を剃り、黄色の衣を与え、三帰依を授けました。尊者マハーカーッサパは教誡師（オーワーダーチャリヤ）となりました。出家も受具足戒も和尚（ウパッジャーヤ）を根本とするものであり、その場においては和尚が主導権を持ち、阿闍梨（アチャリヤ）が持つのではないため、結集者たちは“そこで尊者サーリプッタがラーフラ王子を出家させた”と伝えたのです。

เอวํ ‘‘กุมาโร ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา อุปฺปนฺนสํเวเคน หทเยน อถ โข สุทฺโธทโน สกฺโกติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ตตฺถ ยสฺมา อุญฺฉาจริยาย ชีวโต ปพฺพชิตสฺส อวิเสเสน ‘‘วรํ ยาจามี’’ติ วุตฺเต ‘‘ยาจสฺสู’’ติ วจนํ อปฺปติรูปํ, น จ พุทฺธานํ อาจิณฺณํ, ตสฺมา ‘‘อติกฺกนฺตวรา โข โคตม ตถาคตา’’ติ วุตฺตํ. ยญฺจ ภนฺเต กปฺปติ ยญฺจ อนวชฺชนฺติ ยํ ตุมฺหากญฺเจว ทาตุํ กปฺปติ, อนวชฺชญฺจ โหติ, มม จ สมฺปฏิจฺฉนปจฺจยา วิญฺญูหิ น ครหิตพฺพํ, ตํ ยาจามีติ อตฺโถ. ตถา นนฺเท อธิมตฺตํ ราหุเลติ [Pg.292] ยเถว กิร โพธิสตฺตํ เอวํ นนฺทมฺปิ ราหุลมฺปิ มงฺคลทิวเส เนมิตฺตกา ‘‘จกฺกวตฺตี ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. อถ ราชา ‘‘ปุตฺตสฺส จกฺกวตฺติสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต ภควโต ปพฺพชฺชาย มหนฺตํ อิจฺฉาวิฆาตํ ปาปุณิ. ตโต ‘‘นนฺทสฺส จกฺกวตฺติสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหํ ชเนสิ, ตมฺปิ ภควา ปพฺพาเชสิ. อิติ ตมฺปิ ทุกฺขํ อธิวาเสตฺวา ‘‘อิทานิ ราหุลสฺส จกฺกวตฺติสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหํ ชเนสิ, ตมฺปิ ภควา ปพฺพาเชสิ. เตนสฺส ‘‘อิทานิ กุลวํโสปิ ปจฺฉินฺโน, กุโต จกฺกวตฺติสิรี’’ติ อธิกตรํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตถา นนฺเท อธิมตฺตํ ราหุเล’’ติ. รญฺโญ ปน อิโต ปจฺฉา อนาคามิผลปฺปตฺติ เวทิตพฺพา.

このように‘王子が出家した’と聞いて、衝撃（戦慄）を受けた心で、その時、釈迦族のスッドーダナ王は、といった全ての言葉が語られるべきである。そこにおいて、乞食（こつじき）の行（托鉢）によって生活する出家者に対して、区別することなく‘望みのものを願います’と言われた際、‘望むものを願いなさい’という言葉を返すことは不適切であり、また諸仏の慣習でもない。それゆえに‘ゴータマよ、如来たちは望み（の授与）を超越している’と言われたのである。‘尊者よ、あなたがたに与えるに相応しく、かつ過失がなく、そして私がそれを受け取ることによって賢者たちから非難されることのない、そのような望みを願います’という意味である。同様に、ナンダについても、さらにそれ以上にラーフーラについても、あたかも菩薩に対してそうしたように、ナンダやラーフーラに対しても、吉祥日に相（占い）を専門とする者たちが‘転輪聖王になるであろう’と予言した。そこで王は‘息子の転輪聖王としての栄華を見るだろう’と意気込んでいたが、世尊（息子）の出家によって、その願いが打ち砕かれるという大きな苦しみを味わった。その後、‘ナンダの転輪聖王としての栄華を見るだろう’と意気込みを生じさせたが、世尊は彼をも出家させた。このように、その苦しみをも堪え忍んで、‘今度こそラーフーラの転輪聖王としての栄華を見るだろう’と意気込みを生じさせたが、世尊は彼をも出家させた。それゆえに、スッドーダナ王には‘今や家系さえも絶たれてしまった、どうして転輪聖王の栄華などあろうか’という、より一層激しい苦しみが湧き起こった。それゆえに‘同様にナンダについて、さらにそれ以上にラーフーラについて’と言われたのである。なお、この後の王の阿那含果（あなごんか）の達成については、後述の通り知られるべきである。

สาธุ ภนฺเต อยฺยาติ อิทํ กสฺมา อาห? โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘ยตฺร หิ นาม อหมฺปิ พุทฺธมามโก ธมฺมมามโก สงฺฆมามโก สมาโน อตฺตโน ปิยตรปุตฺเต ปพฺพาชิยมาเน ญาติวิโยคทุกฺขํ อธิวาเสตุํ น สกฺโกมิ, อญฺเญ ชนา ปุตฺตนตฺตเกสุ ปพฺพาชิเตสุ กถํ อธิวาเสสฺสนฺติ, ตสฺมา อญฺเญสมฺปิ ตาว เอวรูปํ ทุกฺขํ มา อโหสี’’ติ อาห. ภควา ‘‘สาสเน นิยฺยานิกการณํ ราชา วทตี’’ติ ธมฺมกถํ กตฺวา ‘‘น ภิกฺขเว อนนุญฺญาโต มาตาปิตูหิ ปุตฺโต ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ.

‘善きかな、世尊よ、尊者よ’というこの言葉を、なぜ（王は）述べたのか。伝え聞くところによれば、王はこう考えたからである。‘仏を敬い、法を敬い、僧を敬う私でさえ、自分自身の最愛の息子たちが出家させられる時、親族との離別の苦しみに耐えることができない。ましてや他の人々は、自分の息子や孫が出家させられた時、どのようにして耐えることができようか。それゆえ、他の人々にもこのような苦しみが決して起こらないように’。そう考えたために、王はそのように述べたのである。世尊は‘王は聖教における出離（解脱）の原因を述べている’と考え、法話を説かれた後、‘比丘たちよ、父母に許されていない息子を出家させてはならない’という学処（戒）を定められた。

ตตฺถ มาตาปิตูหีติ ชนนิชนเก สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ ทฺเว อตฺถิ, ทฺเวปิ อาปุจฺฉิตพฺพา. สเจ ปิตา มโต มาตา วา, โย ชีวติ โส อาปุจฺฉิตพฺโพ. ปพฺพชิตาปิ อาปุจฺฉิตพฺพาว. อาปุจฺฉนฺเตน สยํ วา คนฺตฺวา อาปุจฺฉิตพฺพํ, อญฺโญ วา เปเสตพฺโพ, โส เอว วา เปเสตพฺโพ ‘‘คจฺฉ มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา เอหี’’ติ. สเจ ‘‘อนุญฺญาโตมฺหี’’ติ วทติ, สทฺทหนฺเตน ปพฺพาเชตพฺโพ. ปิตา สยํ ปพฺพชิโต ปุตฺตมฺปิ ปพฺพาเชตุกาโม โหติ, มาตรํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตุ. มาตา วา ธีตรํ ปพฺพาเชตุกามา, ปิตรํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตุ. ปิตา ปุตฺตทาเรน อนตฺถิโก ปลายิ, มาตา ‘‘อิมํ ปพฺพาเชถา’’ติ ปุตฺตํ ภิกฺขูนํ เทติ, ‘‘ปิตาสฺส กุหิ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘จิตฺตเกฬิยํ กีฬิตุํ ปลาโต’’ติ วทติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. มาตา เกนจิ ปุริเสน สทฺธึ ปลาตา โหติ, ปิตา ปน ‘‘ปพฺพาเชถา’’ติ เทติ, เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปิตา วิปฺปวุตฺโถ โหติ, มาตา ปุตฺตํ ‘‘ปพฺพาเชถา’’ติ อนุชานาติ, ‘‘ปิตา [Pg.293] ตสฺส กุหิ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘กึ ตุมฺหากํ ปิตรา, อหํ ชานิสฺสามี’’ติ วทติ, ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ.

そこにおいて、‘父母によって’とは、生みの親である父と母を指して言われている。もし両親がいるならば、二人ともに許可を求めるべきである。もし父が亡くなっているなら母に、母が亡くなっているなら、生存している方に許可を求めるべきである。出家している父母であっても、やはり許可を求めるべきである。許可を求める際には、和尚（受戒師）自らが行って許可を求めるか、他人を遣わすか、あるいは本人（志願者）を遣わして‘行って父母に許可を得て来なさい’と言うべきである。もし‘許可を得ました’と本人が言うならば、それを信じて出家させるべきである。父が自ら出家しており、息子も出家させたいと望む場合、母に許可を得てから出家させなさい。あるいは母が娘を出家させたいと望む場合、父に許可を得てから出家させなさい。父が妻子を顧みず逃亡し、母が‘この子を出家させてください’と息子を比丘たちに託す場合、‘この子の父はどこか’と問われて‘気の向くままに遊ぶために逃げました’と答えるなら、その子を出家させてもよい。母が他の男と共に逃げ、父が‘出家させてください’と託す場合も、同様の理屈である。父が遠方に離れて暮らしており、母が息子を‘出家させてください’と許可する場合、‘父はどこか’と問われて‘あなた方に父親が何の関係がありますか、私が責任を持ちます’と答えるなら、出家させてもよいとクルンディー・アッタカターに記されている。

มาตาปิตโร มตา, ทารโก จูฬมาตาทีนํ สนฺติเก สํวทฺโธ, ตสฺมึ ปพฺพาชิยมาเน ญาตกา กลหํ วา กโรนฺติ, ขิยฺยนฺติ วา, ตสฺมา วิวาทุปจฺเฉทนตฺถํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. อนาปุจฺฉา ปพฺพาเชนฺตสฺส ปน อาปตฺติ นตฺถิ. ทหรกาเล คเหตฺวา โปสนกา มาตาปิตโร นาม โหนฺติ, เตสุปิ เอเสว นโย. ปุตฺโต อตฺตานํ นิสฺสาย ชีวติ, น มาตาปิตโร. สเจปิ ราชา โหติ, อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. มาตาปิตูหิ อนุญฺญาโต ปพฺพชิตฺวา ปุน วิพฺภมติ, สเจปิ สตกฺขตฺตุํ ปพฺพชิตฺวา วิพฺภมติ, อาคตาคตกาเล ปุนปฺปุนํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ เอวํ วทนฺติ – ‘‘อยํ วิพฺภมิตฺวา เคหํ อาคโต อมฺหากํ กมฺมํ น กโรติ, ปพฺพชิตฺวา ตุมฺหากํ วตฺตํ น ปูเรติ, นตฺถิ อิมสฺสาปุจฺฉนกิจฺจํ, อาคตาคตํ ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ เอวํ นิสฺสฏฺฐํ ปุน อนาปุจฺฉาปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

父母が亡くなっており、子供が叔母などのもとで育てられた場合、その子を出家させる際に親族が争いを起こしたり、あるいは非難したりすることがある。それゆえ、争いを断つために（親族に）許可を得てから出家させるべきである。しかし、許可を得ずに出家させたとしても、（和尚に）罪（あぱってぃ）はない。幼い頃に引き取って育てる者も‘父母’と呼ばれる。彼らに対しても同様の方式が適用される。息子が自分自身で自立して生活しており、父母に依存していない場合であっても、王であっても、許可を得てから出家させるべきである。父母に許可されて出家した者が、再び還俗し、たとえ七回出家と還俗を繰り返したとしても、戻ってくるたびに繰り返し許可を得てから出家させるべきである。もし父母が‘この子は還俗して家に帰ってきても、私たちの仕事を手伝いません。出家してもあなた方の義務を果たしません。ですから、この子に許可を求める必要はありません。戻ってくるたびに出家させてください’と言うならば、そのように見捨てられた者は、再び許可を得ずとも出家させることが適当である。

โยปิ ทหรกาเลเยว ‘‘อยํ ตุมฺหากํ ทินฺโน, ยทา อิจฺฉถ, ตทา ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ เอวํ ทินฺโน โหติ, โสปิ อาคตาคโต ปุน อนาปุจฺฉาว ปพฺพาเชตพฺโพ. ยํ ปน ทหรกาเลเยว ‘‘อิมํ ภนฺเต ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ อนุชานิตฺวา ปจฺฉา วุฑฺฒิปฺปตฺตกาเล นานุชานนฺติ, อยํ น อนาปุจฺฉา ปพฺพาเชตพฺโพ. เอโก มาตาปิตูหิ สทฺธึ ภณฺฑิตฺวา ‘‘ปพฺพาเชถ ม’’นฺติ อาคจฺฉติ, ‘‘อาปุจฺฉิตฺวา เอหี’’ติ จ วุตฺโต ‘‘นาหํ คจฺฉามิ, สเจ มํ น ปพฺพาเชถ, วิหารํ วา ฌาเปมิ, สตฺเถน วา ตุมฺเห ปหรามิ, ตุมฺหากํ ญาตกอุปฏฺฐากานํ วา อารามจฺเฉทนาทีหิ อนตฺถํ อุปฺปาเทมิ, รุกฺขา วา ปติตฺวา มรามิ, โจรมชฺฌํ วา ปวิสามิ, เทสนฺตรํ วา คจฺฉามี’’ติ วทติ, ตํ ชีวสฺเสว รกฺขณตฺถาย ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปนสฺส มาตาปิตโร อาคนฺตฺวา ‘‘กสฺมา อมฺหากํ ปุตฺตํ ปพฺพาชยิตฺถา’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘รกฺขณตฺถาย นํ ปพฺพาชยิมฺห, ปญฺญายถ ตุมฺเห ปุตฺเตนา’’ติ วตฺตพฺพา. ‘‘รุกฺขา ปติสฺสามี’’ติ อารุหิตฺวา ปน หตฺถปาเท มุญฺจนฺตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติเยว.

また、幼い頃に‘この子をあなた方に差し上げます。出家させたいと思った時に、いつでも出家させてください’とそのように与えられている者も、戻ってくるたびに再び許可を求める必要はなく、出家させるべきである。しかし、幼い頃に‘尊者よ、この子を出家させてください’と許可しておきながら、後に成人した時に許可しない場合は、許可なしに出家させてはならない。ある者が父母と喧嘩して‘私を出家させてください’とやって来て、‘許可を得て来なさい’と言われても、‘私は行きません。もし出家させてくれないなら、精舎を焼き払うか、武器であなた方を打つか、あるいはあなた方の親族や信徒の園林を切り倒すなどして不利益をもたらすか、木から飛び降りて死ぬか、賊の中に身を投じるか、他国へ行く’と言うならば、その者の命を守るために出家させることが適当である。もし、その父母がやって来て‘なぜ私たちの息子を出家させたのか’と言うならば、その事情を説明して‘命を守るために彼を出家させたのです。あなた方は息子のおかげで（その命が助かったことで）知られることになるでしょう’と語るべきである。また、もし‘木から飛び降りる’と言って登り、手足を離そうとしている者であれば、直ちに出家させることが適当である。

เอโกปิ [Pg.294] วิเทสํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจติ, อาปุจฺฉิตฺวา เจ คโต, ปพฺพาเชตพฺโพ. โน เจ ทหรภิกฺขุํ เปเสตฺวา อาปุจฺฉาเปตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ, อติทูรญฺเจ โหติ; ปพฺพาเชตฺวาปิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เปเสตฺวา ทสฺเสตุํ วฏฺฏติ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘สเจ ทูรํ โหติ มคฺโค จ มหากนฺตาโร, ‘คนฺตฺวา อาปุจฺฉิสฺสามา’ติ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏตี’’ติ. สเจ ปน มาตาปิตูนํ พหู ปุตฺตา โหนฺติ, เอวญฺจ วทนฺติ – ‘‘ภนฺเต เอเตสํ ทารกานํ ยํ อิจฺฉถ, ตํ ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ. ทารเก วีมํสิตฺวา ยํ อิจฺฉติ, โส ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจปิ สกเลน กุเลน วา คาเมน วา อนุญฺญาตํ โหติ ‘‘ภนฺเต อิมสฺมึ กุเล วา คาเม วา ยํ อิจฺฉถ, ตํ ปพฺพาเชยฺยาถา’’ติ. ยํ อิจฺฉติ, โส ปพฺพาเชตพฺโพติ.

一人の者が他所へ行って出家を乞う場合、もし（親の）許しを得て出てきたのであれば、出家させるべきである。もしそうでなければ、若年の比丘を遣わして許しを求めさせてから、出家させるべきである。もし非常に遠方であるならば、出家させた後で比丘たちと共に遣わして（親に）見せるのが適当である。しかし、‘クルンディー’には次のように言われている。“もし道が遠く、かつその道が大荒野であるならば、‘行ってから許しを得よう’と考えて出家させるのが適当である”と。もし、父母に多くの息子がいて、このように言うならば、“大徳よ、これらの子供たちのうち、あなた方が望む者を、どうぞ出家させてください”。子供たちを観察して、望む者を、その者を、出家させるべきである。もし一族全体あるいは村全体によって、“大徳よ、この一族（あるいは村）の中で、あなた方が望む者を、どうぞ出家させてください”と許されている場合も、望む者を、その者を、出家させるべきである。

ยาวตเก วา ปน อุสฺสหตีติ ยตฺตเก สกฺโกติ.

“あるいは、努めることができる限り”とは、教誡し指導することができるだけの（人数のサマネーラを）ということである。

ราหุลวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

ラーフラ物語は終わった。

สิกฺขาปททณฺฑกมฺมวตฺถุกถา

学処と罰（ダンダカンマ）の物語

๑๐๖. ทสสุ สิกฺขาปเทสุ ปุริมานํ ปญฺจนฺนํ อติกฺกโม นาสนวตฺถุ, ปจฺฉิมานํ อติกฺกโม ทณฺฑกมฺมวตฺถุ.

106. 十の学処のうち、前の五つの（学処の）逸脱は“滅賓（追放）”の事由であり、後ろの五つの逸脱は“罰（ダンダカンマ）”の事由である。

๑๐๗. อปฺปติสฺสาติ ภิกฺขู เชฏฺฐกฏฺฐาเน อิสฺสริยฏฺฐาเน น ฐเปนฺติ. อสภาควุตฺติกาติ สมานชีวิกา น ภวนฺติ, วิสภาคชีวิกาติ อตฺโถ. อลาภาย ปริสกฺกตีติ ยถา ลาภํ น ลภนฺติ; เอวํ ปรกฺกมติ. อนตฺถายาติ อุปทฺทวาย. อวาสายาติ ‘‘กินฺติ อิมสฺมึ อาวาเส น วเสยฺยุ’’นฺติ ปรกฺกมติ. อกฺโกสติ ปริภาสตีติ อกฺโกสติ เจว ภยทสฺสเนน จ ตชฺเชติ. เภเทตีติ เปสุญฺญํ อุปสํหริตฺวา เภเทติ. อาวรณํ กาตุนฺติ ‘‘มา อิธ ปวิสา’’ติ นิวารณํ กาตุํ. ยตฺถ วา วสติ ยตฺถ วา ปฏิกฺกมตีติ ยตฺถ วสติ วา ปวิสติ วา; อุภเยนาปิ อตฺตโน ปริเวณญฺจ วสฺสคฺเคน ปตฺตเสนาสนญฺจ วุตฺตํ.

107. “不恭順（appatissā）”とは、比丘たちを目上の立場や支配的な立場に置かないことである。“不相応な生活（asabhāgavuttikā）”とは、同じ生活（規律）を持たず、異なる性質の生活をして住むという意味である。“利養を失わせようと努める”とは、利養を得られないようなやり方で努力することである。“不利益のために”とは、災難をもたらすために努力することである。“住ませないために”とは、“いかにしてこの精舎に住ませないようにするか”と努力することである。“罵り、誹謗する”とは、罵ると同時に、恐怖を見せることで威嚇することである。“仲違いさせる”とは、讒言（告げ口）を持ち込んで離間させることである。“遮断（門を閉ざすこと）をする”とは、“ここに入るな”と禁止することである。“あるいはどこに住み、あるいはどこに立ち寄るか”とは、住む場所、あるいは入る場所のことである。その両方によって、師自身の僧坊、あるいは安居の年次によって得られた座臥所について述べられている。

มุขทฺวาริกํ อาหารํ อาวรณํ กโรนฺตีติ ‘‘อชฺช มา ขาท, มา ภุญฺชา’’ติ เอวํ นิวาเรนฺติ. น ภิกฺขเว มุขทฺวาริโก อาหาโร อาวรณํ กาตพฺโพติ [Pg.295] เอตฺถ ‘‘มา ขาท, มา ภุญฺชา’’ติ วทโตปิ ‘‘อาหารํ นิวาเรสฺสามี’’ติ ปตฺตจีวรํ อนฺโต นิกฺขิปโตปิ สพฺพปโยเคสุ ทุกฺกฏํ. อนาจารสฺส ปน ทุพฺพจสามเณรสฺส ทณฺฑกมฺมํ กตฺวา ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ปตฺตจีวรํ วา ทสฺเสตฺวา ‘‘เอตฺตเก นาม ทณฺฑกมฺเม อาหเฏ อิทํ ลจฺฉสี’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ภควตา หิ อาวรณเมว ทณฺฑกมฺมํ วุตฺตํ. ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ ปน อปราธานุรูปํ อุทกทารุวาลิกาทีนํ อาหราปนมฺปิ กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตมฺปิ กาตพฺพํ. ตญฺจ โข ‘‘โอรมิสฺสติ วิรมิสฺสตี’’ติ อนุกมฺปาย, น ‘‘นสฺสิสฺสติ วิพฺภมิสฺสตี’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปาปชฺฌาสเยน ‘‘ทณฺฑกมฺมํ กโรมี’’ติ จ อุณฺหปาสาเณ วา นิปชฺชาเปตุํ ปาสาณิฏฺฐกาทีนิ วา สีเส นิกฺขิปาเปตุํ อุทกํ วา ปเวเสตุํ น วฏฺฏติ.

“口の門での食べ物を遮断する”とは、“今日は食べるな、食すな”と禁止することである。“比丘たちよ、口の門での食べ物の遮断をしてはならない”というこの文言において、“食べるな、食すな”と言う比丘、あるいは“食べ物を禁止しよう”と考えて鉢や衣を室内に隠す比丘、これらすべての企てにおいて、ドゥッカター（悪作）となる。しかし、不謹慎で言葉を聞かないサマネーラに対して、罰を与えて、粥や飯、あるいは鉢や衣を見せて、“これだけの罰を遂行したならば、これを得るであろう”と言うことは適当である。というのも、世尊は（食事そのものの）遮断のみを罰として述べられたが、結集をした長老たちは、過ちに応じて、水、薪、砂などを運ばせることもなされるべきであると述べられたからである。ゆえに、それもなされるべきである。そしてそれは、“（悪行を）やめるだろう、控えるだろう”という慈しみによってなされるべきであり、“滅びるだろう、還俗するだろう”というような邪悪な意図でなされるべきではない。“罰を与える”と考えて、熱い石の上に寝かせたり、頭の上に石や煉瓦などを置かせたり、水の中に入れさせたりすることは適当ではない。

สิกฺขาปททณฺฑกมฺมวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

学処と罰の物語は終わった。

อนาปุจฺฉาวรณวตฺถุอาทิกถา

（和尚に）告げずに遮断すること等の物語

๑๐๘. น ภิกฺขเว อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉาติ เอตฺถ ‘‘ตุมฺหากํ สามเณรสฺส อยํ นาม อปราโธ, ทณฺฑกมฺมมสฺส กโรถา’’ติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต, สเจ อุปชฺฌาโย ทณฺฑกมฺมํ น กโรติ, สยํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจปิ อาทิโตว อุปชฺฌาโย วทติ ‘‘มยฺหํ สามเณรานํ โทเส สติ ตุมฺเห ทณฺฑกมฺมํ กโรถา’’ติ กาตุํ วฏฺฏติเยว. ยถา จ สามเณรานํ เอวํ สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิกานมฺปิ ทณฺฑกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ.

108. “比丘たちよ、和尚に告げずに……してはならない”というこの文言において、“あなた方のサマネーラには、これこれの過ちがあります。彼に罰を与えてください”と三度告げても、もし和尚が罰を与えないならば、自ら行うことは適当である。もし、最初から和尚が“私のサマネーラたちに過ちがあれば、あなた方自身で罰を与えてください”と言っているならば、その場合も、罰を与えることは適当である。サマネーラの場合と同様に、共住者や随住者に対しても罰を与えることは適当である。

อปลาเฬนฺตีติ ‘‘ตุมฺหากํ ปตฺตํ ทสฺสาม, จีวรํ ทสฺสามา’’ติ อตฺตโน อุปฏฺฐานกรณตฺถํ สงฺคณฺหนฺติ. น ภิกฺขเว อญฺญสฺส ปริสา อปลาเฬตพฺพาติ เอตฺถ สามเณรา วา โหนฺตุ อุปสมฺปนฺนา วา, อนฺตมโส ทุสฺสีลภิกฺขุสฺสาปิ ปรสฺส ปริสภูเต ภินฺทิตฺวา คณฺหิตุํ น วฏฺฏติ, อาทีนวํ ปน วตฺตุํ วฏฺฏติ ‘‘ตยา นฺหายิตุํ อาคเตน คูถมกฺขนํ วิย กตํ ทุสฺสีลํ นิสฺสาย วิหรนฺเตนา’’ติ. สเจ โส สยเมว ชานิตฺวา อุปชฺฌํ วา นิสฺสยํ วา ยาจติ, ทาตุํ วฏฺฏติ.

“誘惑する（apalāḷenti）”とは、“あなた方に鉢を与えよう、衣を与えよう”と言って、自分の世話をさせるために（他人の弟子を）惹きつけることである。“比丘たちよ、他者の会衆を誘惑してはならない”というこの文言において、サマネーラであれ受具比丘であれ、たとえ破戒の比丘であっても、他者の会衆となっている者を分裂させて連れて行くことは適当ではない。しかし、“あなたは、入浴に来て糞を塗るような不道徳な行いをしている者に頼って住んでいるのだ”とその過失を述べることは適当である。もし彼が自ら悟って和尚や依止（いじ）を願い出るならば、与えることは適当である。

อนุชานามิ ภิกฺขเว ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ สามเณรํ นาเสตุนฺติ เอตฺถ กณฺฏกสิกฺขาปทวณฺณนายํ วุตฺตาสุ ตีสุ นาสนาสุ ลิงฺคนาสนาว อธิปฺเปตา, ตสฺมา โย ปาณาติปาตาทีสุ เอกมฺปิ กมฺมํ กโรติ, โส ลิงฺคนาสนาย นาเสตพฺโพ. ยถา จ ภิกฺขูนํ ปาณาติปาตาทีสุ นานาอาปตฺติโย โหนฺติ, น ตถา สามเณรานํ. สามเณโร หิ กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ มาเรตฺวา มงฺคุรณฺฑกมฺปิ ภินฺทิตฺวา นาเสตพฺพตํเยว [Pg.296] ปาปุณาติ, ตาวเทวสฺส สรณคมนานิ จ อุปชฺฌายคฺคหณญฺจ เสนาสนคฺคาโห จ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, สงฺฆลาภํ น ลภติ, ลิงฺคมตฺตเมว เอกํ อวสิฏฺฐํ โหติ. โส สเจ อากิณฺณโทโสว โหติ, อายตึ สํวเร น ติฏฺฐติ, นิกฺกฑฺฒิตพฺโพ. อถ สหสา วิรชฺฌิตฺวา ‘‘ทุฏฺฐุ มยา กต’’นฺติ ปุน สํวเร ฐาตุกาโม โหติ, ลิงฺคนาสนกิจฺจํ นตฺถิ. ยถานิวตฺถปารุตสฺเสว สรณานิ ทาตพฺพานิ, อุปชฺฌาโย ทาตพฺโพ, สิกฺขาปทานิ ปน สรณคมเนเนว อิชฺฌนฺติ. สามเณรานญฺหิ สรณคมนํ ภิกฺขูนํ อุปสมฺปทกมฺมวาจาสทิสํ, ตสฺมา ภิกฺขูนํ วิย จตุปาริสุทฺธิสีลํ, อิมินาปิ ทสสีลานิ สมาทินฺนาเนว โหนฺติ, เอวํ สนฺเตปิ ทฬฺหีกรณตฺถํ อายตึ สํวเร ปติฏฺฐาปนตฺถํ ปุน ทาตพฺพานิ. สเจ ปุริมิกาย ปุน สรณานิ คหิตานิ, ปจฺฉิมิกาย วสฺสาวาสิกํ ลจฺฉติ. สเจ ปจฺฉิมิกาย คหิตานิ, สงฺเฆน อปโลเกตฺวา ลาโภ ทาตพฺโพ.

“比丘たちよ、十の要因を備えたサマネーラを追放することを許す”というこの文言において、カンタカ学処の解説で述べられた三種の追放のうち、“形儀の滅賓（liṅganāsanā）”のみが意図されている。ゆえに、殺生等の行為のうち、一つでも行う者は、形儀の滅賓によって追放されるべきである。比丘には殺生等において様々な罪があるが、サマネーラの場合はそうではない。サマネーラは、蟻を殺したり、卵を壊したりするだけでも、追放の対象となる。その瞬間に、三帰依、和尚の受け入れ、座臥所の所有が失われ、僧伽の利養を得ることはできなくなり、ただ外見（形儀）だけが残る。もし、その者が過ちにまみれ、将来の自制を保てないならば、追い出すべきである。しかし、もし突然過ちを犯してしまい、“私は悪いことをした”と再び自制したいと願うならば、形儀を滅する（完全に追放する）必要はない。着ている衣のまま、再び帰依を与え、和尚を与え、学処は帰依によって成就する。サマネーラの帰依は比丘の具足戒の羯磨に相当し、それゆえ比丘のような四種遍浄戒となる。これにより十戒も受持されたことになるが、強固にするため、また将来の自制を確立するために、再び（三帰依を）与えるべきである。もし以前の（帰依）のままであれば、後の（帰依）によって安居の分配を得ることができる。もし後の（帰依）で受けたのであれば、僧伽の承認を得てから利養が与えられるべきである。

อทินฺนาทาเน ติณสลากมตฺเตนาปิ วตฺถุนา, อพฺรหฺมจริเย ตีสุ มคฺเคสุ ยตฺถ กตฺถจิ วิปฺปฏิปตฺติยา, มุสาวาเท หสฺสาธิปฺปายตายปิ มุสา ภณิเต อสฺสมโณ โหติ, นาเสตพฺพตํ อาปชฺชติ. มชฺชปาเน ปน ภิกฺขุโน อชานิตฺวาปิ พีชโต ปฏฺฐาย มชฺชํ ปิวนฺตสฺส ปาจิตฺติยํ. สามเณโร ชานิตฺวา ปิวนฺโต สีลเภทํ อาปชฺชติ, น อชานิตฺวา. ยานิ ปนสฺส อิตรานิ ปญฺจ สิกฺขาปทานิ, เตสุ ภินฺเนสุ น นาเสตพฺโพ, ทณฺฑกมฺมํ กาตพฺพํ. สิกฺขาปเท ปน ปุน ทินฺเนปิ อทินฺเนปิ วฏฺฏติ. ทณฺฑกมฺเมน ปน ปีเฬตฺวา อายตึ สํวเร ฐปนตฺถาย ทาตพฺพเมว. สามเณรานํ มชฺชปานํ สจิตฺตกํ ปาราชิกวตฺถุ, อยํ วิเสโส.

不与取において、草の棒の破片ほどの物であっても、不淫において、三つの道（大便道、小便道、口道）のいずれかにおいて違犯することによって、妄語において、冗談のつもりであっても嘘を言うことによって、非沙門となり、追放（滅化）に至る。しかし、飲酒については、比丘が（酒であることを）知らずにであっても、種子から始めて（醸造された）酒を飲むなら、波逸提（パーチッティヤ）となる。沙弥は知って飲むなら戒の破壊となるが、知らずに飲むなら破戒とはならない。しかし、彼の他の五つの学習処については、それらが破られたとしても、追放すべきではなく、罰則（ダンダカンマ）を与えるべきである。学習処を再び授けても授けなくても、沙弥として留まることは適当である。しかし、罰則によって懲らしめ、将来の慎みのうちに確立させるために、学習処を授けるべきである。沙弥にとって、意図的な飲酒は波羅夷の対象（追放の原因）となる。これが（比丘との）相違点である。

อวณฺณภาสเน ปน อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน พุทฺธสฺส วา, สฺวากฺขาโตติอาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน ธมฺมสฺส วา, สุปฺปฏิปนฺโนติอาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาสนฺโต รตนตฺตยํ นินฺทนฺโต ครหนฺโต อาจริยุปชฺฌายาทีหิ ‘‘มา เอวํ อวจา’’ติ อวณฺณภาสเน อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา นิวาเรตพฺโพ. สเจ ยาวตติยํ วุจฺจมาโน น โอรมติ, กณฺฏกนาสนาย นาเสตพฺโพติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สเจ เอวํ วุจฺจมาโน ตํ ลทฺธึ นิสฺสชฺชติ, ทณฺฑกมฺมํ กาเรตฺวา อจฺจยํ เทสาเปตพฺโพ. สเจ น นิสฺสชฺชติ, ตเถว อาทาย ปคฺคยฺห [Pg.297] ติฏฺฐติ, ลิงฺคนาสนาย นาเสตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ, ตํ ยุตฺตํ. อยเมว หิ นาสนา อิธ อธิปฺเปตาติ.

不名誉を語ることについては、阿羅漢正等覚者などの徳の反対を述べることによって仏を、あるいは法を、あるいは僧伽を誹謗し、三宝を軽蔑し、非難する沙弥に対して、阿闍梨や和尚などが“そのように言ってはならない”と、誹謗の過失を示して制止すべきである。もし三度まで告げられても止めないならば、カンタカの追放（滅化）の方法によって追放すべきであると、クルンディー（注釈書）に記されている。しかし大注釈書（マハー・アッタカタ）には、“もしそのように告げられてその邪見を捨てるならば、罰則を行わせて過ちを告白（懺悔）させるべきである。もし捨てず、そのままその見解を固執し続けるならば、標相の剥奪（リンガ・ナーサナー）によって追放すべきである”と記されており、それが妥当である。なぜなら、ここで意図されているのは、まさにこの追放だからである。

มิจฺฉาทิฏฺฐิเกปิ เอเสว นโย. สสฺสตุจฺเฉทานญฺหิ อญฺญตรทิฏฺฐิโก สเจ อาจริยาทีหิ โอวทิยมาโน นิสฺสชฺชติ, ทณฺฑกมฺมํ กาเรตฺวา อจฺจยํ เทสาเปตพฺโพ. อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺโตว นาเสตพฺโพติ. ภิกฺขุนิทูสโก เจตฺถ กามํ อพฺรหฺมจาริคฺคหเณน คหิโตว อพฺรหฺมจารึ ปน อายตึ สํวเร ฐาตุกามํ สรณานิ ทตฺวา อุปสมฺปาเทตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขุนิทูสโก อายตึ สํวเร ฐาตุกาโมปิ ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ, ปเคว อุปสมฺปทนฺติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภิกฺขุนิทูสโก’’ติ อิทํ วิสุํ ทสมํ องฺคํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

邪見者についてもこれと同じ方法である。常見や断見のいずれかの見解を持つ者が、阿闍梨などに教誡されてその見解を捨てるならば、罰則を行わせて過ちを告白させるべきである。捨てない者こそ追放すべきである。また、ここにおける“比丘尼を汚した者”は、もちろん不淫の項に含まれているが、不淫を犯した者でも、将来の慎みのうちに留まりたいと望むなら、三帰依を与えて具足戒を授けることは適当である。比丘尼を汚した者は、将来慎みたいと望んでも、出家（沙弥となること）さえ得られず、ましてや具足戒（比丘となること）など得られるはずがない。この意味を示すために、“比丘尼を汚した者”という独立した第十の項目が、世尊によって説かれたと知るべきである。

อนาปุจฺฉาวรณวตฺถุอาทิกถา นิฏฺฐิตา.

不問遮止（告げずに去ることを禁ずる件）などの話が終わる。

ปณฺฑกวตฺถุกถา

黄門（パンダカ）の話

๑๐๙. ทหเร ทหเรติ ตรุเณ ตรุเณ. โมฬิคลฺเลติ ถูลสรีเร. หตฺถิภณฺเฑ อสฺสภณฺเฑติ หตฺถิโคปเก จ อสฺสโคปเก จ.

109. “ダハレ、ダハレ”とは若い者のことである。“モーリガッレ”とは体が肥満している者のことである。“ハッティバンダ、アッサバンダ”とは象使いと馬使いのことである。

ปณฺฑโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ อาสิตฺตปณฺฑโก อุสูยปณฺฑโก โอปกฺกมิกปณฺฑโก ปกฺขปณฺฑโก นปุํสกปณฺฑโกติ ปญฺจ ปณฺฑกา. ตตฺถ ยสฺส ปเรสํ องฺคชาตํ มุเขน คเหตฺวา อสุจินา อาสิตฺตสฺส ปริฬาโห วูปสมฺมติ, อยํ อาสิตฺตปณฺฑโก. ยสฺส ปเรสํ อชฺฌาจารํ ปสฺสโต อุสูยาย อุปฺปนฺนาย ปริฬาโห วูปสมฺมติ, อยํ อุสูยปณฺฑโก. ยสฺส อุปกฺกเมน พีชานิ อปนีตานิ, อยํ โอปกฺกมิกปณฺฑโก. เอกจฺโจ ปน อกุสลวิปากานุภาเวน กาฬปกฺเข ปณฺฑโก โหติ, ชุณฺหปกฺเข ปนสฺส ปริฬาโห วูปสมฺมติ, อยํ ปกฺขปณฺฑโก. โย ปน ปฏิสนฺธิยํเยว อภาวโก อุปฺปนฺโน, อยํ นปุํสกปณฺฑโกติ. เตสุ อาสิตฺตปณฺฑกสฺส จ อุสูยปณฺฑกสฺส จ ปพฺพชฺชา น วาริตา, อิตเรสํ ติณฺณํ วาริตา. เตสุปิ ปกฺขปณฺฑกสฺส ยสฺมึ ปกฺเข ปณฺฑโก โหติ, ตสฺมึเยวสฺส ปกฺเข ปพฺพชฺชา วาริตาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. ยสฺส เจตฺถ ปพฺพชฺชา วาริตา, ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘อนุปสมฺปนฺโน น อุปสมฺปาเทตพฺโพ อุปสมฺปนฺโน นาเสตพฺโพ’’ติ. โสปิ [Pg.298] ลิงฺคนาสเนเนว นาเสตพฺโพ. อิโต ปรํ ‘‘นาเสตพฺโพ’’ติ วุตฺเตสุปิ เอเสว นโย.

“比丘たちよ、黄門とは”という箇所において、阿施黄門（アーシッタパンダカ）、嫉黄門（ウスーヤパンダカ）、去勢黄門（オパッカミカパンダカ）、半月黄門（パッカパンダカ）、無性黄門（ナプンサカパンダカ）の五種類の黄門がある。それらのうち、他者の性器を口に含み、精液を浴びることで熱情が静まる者が阿施黄門である。他者の性交を見て、嫉妬が生じることで熱情が静まる者が嫉黄門である。手術などによって睾丸が取り除かれた者が去勢黄門である。ある者は不善の報いにより、黒分（下弦の月）の期間に黄門となり、白分（上弦の月）には熱情が静まるが、これが半月黄門である。生まれつき性別の特徴がない者が無性黄門である。それらのうち、阿施黄門と嫉黄門の出家は禁止されていないが、他の三種は禁止されている。それらの中でも、半月黄門については、彼が黄門となる期間においてのみ出家が禁止されているとクルンディーに記されている。ここで出家が禁止されている者に関して、“未具足の者は具足させてはならず、具足した者は追放すべきである”と説かれたのである。彼もまた、標相の剥奪（リンガ・ナーサナー）によって追放すべきである。これ以降、“追放すべきである”と述べられている事例についても、これと同じ方法である。

ปณฺฑวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

黄門の話が終わる。

เถยฺยสํวาสกวตฺถุกถา

賊住者（テイヤサンヴァーサカ）の話

๑๑๐. ปุราณกุลปุตฺโตติ ปุราณสฺส อนุกฺกเมน ปาริชุญฺญํ ปตฺตสฺส กุลสฺส ปุตฺโต. มาติปกฺขปิติปกฺขโต โกลญฺญา ขีณา วินฏฺฐา มตา อสฺสาติ ขีณโกลญฺโญ. อนธิคตนฺติ อปฺปตฺตํ. ผาตึกาตุนฺติ วฑฺเฒตุํ. อิงฺฆาติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. อนุยุญฺชิยมาโนติ เอกมนฺตํ เนตฺวา เกสมสฺสุโอโรปนกาสายปฏิคฺคหณสรณคมนอุปชฺฌายคฺคหณกมฺมวาจานิสฺสยธมฺเม ปุจฺฉิยมาโน. เอตมตฺถํ อาโรเจสีติ เอตํ สยํ ปพฺพชิตภาวํ อาทิโต ปฏฺฐาย อาจิกฺขิ.

110. “旧家の息子（プラーナクラプット）”とは、古くからあり次第に没落した家の息子のことである。母方・父方の親族がいなくなり、滅び、死に絶えた者のことを“族姓の尽きた者（キーナコーランニャ）”という。“未得（アナディガータ）”とは未到達のこと。“増益（パーティン・カートゥン）”とは増大させること。“インガ”は勧誘の意の不変化詞である。“尋問される（アヌユンジャマナ）”とは、片隅に連れて行かれ、髪や髭を剃ること、袈裟の受領、三帰依、和尚の指名、羯磨、依止、法などについて尋ねられることである。“このことを告げた”とは、自身が僧の姿になったことを最初から説明したということである。

เถยฺยสํวาสโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ ตโย เถยฺยสํวาสกา – ลิงฺคตฺเถนโก, สํวาสตฺเถนโก, อุภยตฺเถนโกติ. ตตฺถ โย สยํ ปพฺพชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา น ภิกฺขุวสฺสานิ คเณติ, น ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ, น อาสเนน ปฏิพาหติ, น อุโปสถปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ, อยํ ลิงฺคมตฺตสฺเสว เถนิตตฺตา ลิงฺคตฺเถนโก นาม.

“比丘たちよ、賊住者”という箇所において、標相賊（リンガッテーナカ）、共住賊（サンヴァーサッテーナカ）、双賊（ウバヤッテーナカ）の三種類の賊住者がいる。それらのうち、自ら勝手に出家して寺院に行き、比丘としての夏臘を数えず、年長者への礼拝を甘受せず、座席の順序で他を妨げず、布薩や自恣などの僧伽の行事に参加しない者は、標相（比丘の姿）だけを盗んだ者であるから、標相賊という。

โย ปน ภิกฺขูหิ ปพฺพาชิโต สามเณโร สมาโนปิ วิเทสํ คนฺตฺวา ‘‘อหํ ทสวสฺโส วา วีสติวสฺโส วา’’ติ มุสา วตฺวา ภิกฺขุวสฺสานิ คเณติ, ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ, อาสเนน ปฏิพาหติ, อุโปสถปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ, อยํ สํวาสมตฺตสฺเสว เถนิตตฺตา สํวาสตฺเถนโก นาม. ภิกฺขุวสฺสคณนาทิโก หิ สพฺโพปิ กิริยเภโท อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘สํวาโส’’ติ เวทิตพฺโพ. สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ‘‘น มํ โกจิ ชานาตี’’ติ เอวํ ปฏิปชฺชนฺเตปิ เอเสว นโย.

比丘たちによって出家させられた沙弥でありながら、他所へ行って“私は十臘である”とか“二十臘である”と嘘をつき、夏臘を数え、上座としての礼拝を甘受し、座席で他を妨げ、布薩や自恣などに加わる者は、共住（比丘としての権利）だけを盗んだ者であるから、共住賊という。夏臘の計算などのあらゆる行為の差異は、この文脈では“共住（サンヴァーサ）”と理解されるべきである。学処を捨てておきながら“誰も私を知らない”と言ってそのように振る舞う者も、これと同じである。

โย ปน สยํ ปพฺพชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุวสฺสานิ คเณติ, ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ, อาสเนน ปฏิพาหติ, อุโปสถปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ, อยํ ลิงฺคสฺส เจว สํวาสสฺส จ เถนิตตฺตา อุภยตฺเถนโก นาม. อยํ ติวิโธปิ เถยฺยสํวาสโก อนุปสมฺปนฺโน น อุปสมฺปาเทตพฺโพ, อุปสมฺปนฺโน นาเสตพฺโพ, ปุน ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโตปิ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

自ら勝手に出家して寺院に行き、夏臘を数え、年長者への礼拝を甘受し、座席で他を妨げ、布薩や自恣に参加する者は、標相と共住の両方を盗んだ者であるから、双賊という。これら三種類の賊住者は、未具足であれば具足させてはならず、（すでに）具足しているならば追放すべきであり、再び出家を求めても出家させてはならない。

เอตฺถ [Pg.299] จ อสมฺโมหตฺถํ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ –

ここで、混乱を避けるために、この雑多な説明が理解されるべきである。

‘‘ราชทุพฺภิกฺขกนฺตาร-โรคเวริภเยหิ วา;

จีวราหรณตฺถํ วา, ลิงฺคํ อาทิยตีธ โย.

“王難、飢饉、難路、疫病、あるいは怨敵の恐怖によって、あるいはまた、三衣を持ち運ぶ目的のために、この聖教において出家の姿（相状）を取る者がいる。”

สํวาสํ นาธิวาเสติ, ยาว โส สุทฺธมานโส;

เถยฺยสํวาสโก นาม, ตาว เอส น วุจฺจตี’’ติ.

“その者が清浄な心を持っており、僧伽との共住（サンヴァーサ）を甘受しない間は、その者を‘偸住者’とは呼ばない。そのように知るべきである。”

ตตฺรายํ วิตฺถารนโย – อิเธกจฺจสฺส ราชา กุทฺโธ โหติ, โส ‘‘เอวํ เม โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา ปลายติ. ตํ ทิสฺวา รญฺโญ อาโรเจนฺติ. ราชา ‘‘สเจ ปพฺพชิโต, น ตํ ลพฺภา กิญฺจิ กาตุ’’นฺติ ตสฺมึ โกธํ ปฏิวิเนติ, โส ‘‘วูปสนฺตํ เม ราชภย’’นฺติ สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโต ปพฺพาเชตพฺโพ. อถาปิ ‘‘สาสนํ นิสฺสาย มยา ชีวิตํ ลทฺธํ, หนฺท ทานิ อหํ ปพฺพชามี’’ติ อุปฺปนฺนสํเวโค เตเนว ลิงฺเคน อาคนฺตฺวา อาคนฺตุกวตฺตํ น สาทิยติ, ภิกฺขูหิ ปุฏฺโฐ วา อปุฏฺโฐ วา ยถาภูตมตฺตานํ อาวิกตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจติ, ลิงฺคํ อปเนตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน วตฺตํ สาทิยติ, ปพฺพชิตาลยํ ทสฺเสติ, สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ, อยํ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

“その詳細な解説は以下の通りである。この聖教において、ある者に対して王が怒りを抱いたとする。その者は‘このように（出家の姿になれば）自分は安泰であろう’と考え、自ら（無断で）出家の姿を取って逃亡する。それを見た人々が王に報告する。王は‘もし出家したのなら、彼に対して何もしようがない’と言って怒りを静める。その者が‘王難は静まった’と考え、僧伽の集いに入ることなく、還俗の姿となって（改めて）出家するために来たならば、出家させるべきである。あるいは、‘教え（ササナ）のおかげで命が助かった。さあ、今こそ出家しよう’と戦慄（サンヴェーガ）を起こし、その姿のままやって来て、客僧の義務を（まだ）受け入れず、比丘たちに問われたか問われずにかかわらず、ありのままの自分を明らかにして出家を願うなら、その（勝手に着た）衣を脱がせてから、改めて出家させるべきである。しかし、もし（勝手に着たまま）義務を受け入れ、出家者の振る舞いを示し、前述した（賊住の節で述べられた）夏臘の数え方などのすべての規定を（既得権として）行使するならば、この者は出家させるべきではない。”

อิธ ปเนกจฺโจ ทุพฺภิกฺเข ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา สพฺพปาสณฺฑิยภตฺตานิ ภุญฺชนฺโต ทุพฺภิกฺเข วีติวตฺเต สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว.

“また、ある者が飢饉の際に生活できなくなり、自ら（勝手に）出家の姿を取って、あらゆる外道の供養（食事）を食べていたとする。飢饉が過ぎ去った後、僧伽の集いに入ることなく還俗の姿となって来たならば、（その扱いは）すべて前述の王難の場合と同様である。”

อปโร มหากนฺตารํ นิตฺถริตุกาโม โหติ, สตฺถวาโห จ ปพฺพชิเต คเหตฺวา คจฺฉติ. โส ‘‘เอวํ มํ สตฺถวาโห คเหตฺวา คมิสฺสตี’’ติ สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา สตฺถวาเหน สทฺธึ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา เขมนฺตํ ปตฺวา สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว.

“別の者は、広大な難路を横断したいと望んでおり、商隊の主が出家者たちを連れて行くのを知る。彼は‘このように（出家の姿になれば）商主が自分を連れて行ってくれるだろう’と考え、自ら出家の姿を取って商主とともに難路を越える。安全な場所に到着し、僧伽の集いに入ることなく還俗の姿となって来たならば、すべて前述と同様である。”

อปโร โรคภเย อุปฺปนฺเน ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา สพฺพปาสณฺฑิยภตฺตานิ ภุญฺชนฺโต โรคภเย วูปสนฺเต สงฺฆมชฺฌํ [Pg.300] อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว.

“別の者は、疫病の恐怖が生じた際に生活できなくなり、自ら出家の姿を取ってあらゆる供養を食べていたとする。疫病が収まった後、僧伽の集いに入ることなく還俗の姿となって来たならば、すべて前述と同様である。”

อปรสฺส เอโก เวริโก กุทฺโธ โหติ, ฆาเตตุกาโม นํ วิจรติ, โส ‘‘เอวํ เม โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา ปลายติ. เวริโก ‘‘กุหึ โส’’ติ ปริเยสนฺโต ‘‘ปพฺพชิตฺวา ปลาโต’’ติ สุตฺวา ‘‘สเจ ปพฺพชิโต, น ตํ ลพฺภา กิญฺจิ กาตุ’’นฺติ ตสฺมึ โกธํ ปฏิวิเนติ. โส ‘‘วูปสนฺตํ เม เวริภย’’นฺติ สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว.

“別の者に対して、ある怨敵が怒りを抱き、彼を殺そうと狙い歩いていたとする。彼は‘このように（出家の姿になれば）自分は安泰であろう’と考え、自ら出家の姿を取って逃亡する。怨敵が‘彼はどこだ’と捜し回り、‘出家して逃げた’と聞いて、‘もし出家したのなら、彼に対して何もしようがない’と言って怒りを静める。その者が‘怨敵の恐怖は静まった’と考え、僧伽の集いに入ることなく還俗の姿となって来たならば、すべて前述と同様である。”

อปโร ญาติกุลํ คนฺตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย คิหิ หุตฺวา ‘‘อิมานิ จีวรานิ อิธ วินสฺสิสฺสนฺติ, สเจปิ อิมานิ คเหตฺวา วิหารํ คมิสฺสามิ, อนฺตรามคฺเค มํ ‘โจโร’ติ คเหสฺสนฺติ, ยํนูนาหํ กายปริหาริยานิ กตฺวา คจฺเฉยฺย’’นฺติ จีวราหรณตฺถํ นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ วิหารํ คจฺฉติ. ตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สามเณรา จ ทหรา จ อพฺภุคฺคจฺฉนฺติ, วตฺตํ ทสฺเสนฺติ. โส น สาทิยติ, ยถาภูตมตฺตานํ อาวิกโรติ. สเจ ภิกฺขู ‘‘น ทานิ มยํ ตํ มุญฺจิสฺสามา’’ติ พลกฺกาเรน ปพฺพาเชตุกามา โหนฺติ, กาสายานิ อปเนตฺวา ปุน ปพฺพาเชตพฺโพ. สเจ ปน ‘‘นยิเม มม หีนายาวตฺตภาวํ ชานนฺตี’’ติ ตํเยว ภิกฺขุภาวํ ปฏิชานิตฺวา สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ, อยํ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

“別の者は、親族の家へ行って学処を放棄し（還俗し）、在家者となった。彼は‘これらの衣はここで朽ちてしまうだろう。もしこれを持って寺院へ行くなら、道中で“泥棒だ”と言って捕らえられるかもしれない。いっそ、身にまとう形にして行くのがよいだろう’と考え、三衣を運ぶ目的のために、下衣をまとい上衣を羽織って寺院へ行く。彼が遠くからやって来るのを見て、沙弥や年少の比丘たちが迎えに出て、給仕（義務）を示す。彼はそれを甘受せず、ありのままの自分を明らかにする。もし比丘たちが‘今や我々はそなたを離さない’と言って強制的に（再び）出家させようとするなら、その衣を脱がせてから、改めて出家させるべきである。しかし、もし‘この者たちは私が卑しい状態（在家者）に戻ったことを知らないのだ’と考え、その比丘としての状態を（そのまま）承認し、前述した夏臘の数え方などのすべての規定を行使するならば、この者は出家させるべきではない。”

อปโร มหาสามเณโร ญาติกุลํ คนฺตฺวา อุปฺปพฺพชิตฺวา กมฺมนฺตานุฏฺฐาเนน อุพฺพาฬฺโห หุตฺวา ปุน ‘‘ทานิ อหํ สมโณว ภวิสฺสามิ, เถโรปิ เม อุปฺปพฺพชิตภาวํ น ชานาตี’’ติ ตเทว ปตฺตจีวรํ อาทาย วิหารํ อาคจฺฉติ, นาปิ ตมตฺถํ ภิกฺขูนํ อาโรเจติ, สามเณรภาวํ ปฏิชานาติ, อยํ เถยฺยสํวาสโกเยว ปพฺพชฺชํ น ลภติ. สเจปิสฺส ลิงฺคคฺคหณกาเล เอวํ โหติ, ‘‘นาหํ กสฺสจิ อาโรเจสฺสามี’’ติ วิหารญฺจ คโต อาโรเจติ, คหเณเนว เถยฺยสํวาสโก. อถาปิสฺส ‘‘คหณกาเล อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, วิหารญฺจ คนฺตฺวา ‘‘กุหึ ตฺวํ อาวุโส คโต’’ติ วุตฺโต ‘‘น ทานิ มํ อิเม ชานนฺตี’’ติ วญฺเจตฺวา นาจิกฺขติ, ‘‘นาจิกฺขิสฺสามี’’ติ สห ธุรนิกฺเขเปน อยมฺปิ เถยฺยสํวาสโกว. สเจ ปนสฺส คหณกาเลปิ ‘‘อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, วิหารํ คนฺตฺวาปิ อาจิกฺขติ, อยํ ปุน ปพฺพชฺชํ ลภติ.

“別の年長の沙弥が、親族の家へ行って還俗したが、仕事に従事することに疲れ果て、‘今、私はやはり出家者でいよう。長老も私が還俗したことを知らないのだから’と考え、その鉢と衣を持って寺院に帰って来る。その事実を比丘たちに告げず、沙弥であることを（偽って）認めるなら、この者は偸住者そのものであり、出家（受戒）を得ることはできない。もし彼が姿（相状）を取る際に‘私は誰にも告げないでおこう’と考え、寺院に着いても告げないならば、その（出家の姿を）取ったことによって偸住者となる。あるいは、取る際には‘（寺で）話そう’という心が生じていたとしても、寺院に行って‘友よ、どこへ行っていたのか’と問われた際、‘今、この者たちは私（の還俗）を知らないのだ’と考えて欺き、告げないならば、‘告げまい’という放棄（の決意）とともに、この者もまた偸住者となる。しかし、もし取る際にも‘話そう’という心が生じており、寺院に行っても実際に話すならば、この者は再び出家（受戒）を得ることができる。”

อปโร [Pg.301] ทหรสามเณโร มหนฺโต วา ปน อพฺยตฺโต, โส ปุริมนเยเนว อุปฺปพฺพชิตฺวา ฆเร วจฺฉกรกฺขณาทีนิ กมฺมานิ กาตุํ น อิจฺฉติ, ตเมนํ ญาตกา ตานิเยว กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา ถาลกํ วา ปตฺตํ วา หตฺเถ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ สมโณว โหหี’’ติ ฆรา นีหรนฺติ. โส วิหารํ คจฺฉติ, เนว นํ ภิกฺขู ชานนฺติ ‘‘อยํ อุปฺปพฺพชิตฺวา ปุน สยเมว ปพฺพชิโต’’ติ, นาปิ สยํ ชานาติ, ‘‘โย เอวํ ปพฺพชติ, โส เถยฺยสํวาสโก นาม โหตี’’ติ. สเจ ตํ ปริปุณฺณวสฺสํ อุปสมฺปาเทนฺติ, สูปสมฺปนฺโน. สเจ ปน อนุปสมฺปนฺนกาเลเยว วินยวินิจฺฉเย วตฺตมาเน สุณาติ, ‘‘โย เอวํ ปพฺพชติ, โส เถยฺยสํวาสโก นาม โหตี’’ติ. เตน ‘‘มยา เอวํ กต’’นฺติ ภิกฺขูนํ อาจิกฺขิตพฺพํ, เอวํ ปุน ปพฺพชฺชํ ลภติ. สเจ ‘‘น ทานิ มํ โกจิ ชานาตี’’ติ นาโรเจติ, ธุรํ นิกฺขิตฺตมตฺเต เถยฺยสํวาสโก.

“別の年少の沙弥、あるいは年長であっても未熟な者が、前述のように還俗したが、家で子牛の番などの仕事をすることを好まない。親族がその衣を彼に着せ、鉢か器を手に持たせて、‘行きなさい、出家者のままでいなさい’と言って家から追い出す。彼が寺院へ行っても、比丘たちは‘この者は還俗した後に再び自ら出家した者だ’とは知らず、本人もまた‘このように出家する者は、偸住者と呼ばれる’ということを知らない。もし二十歳である彼を具足戒に浴びせたなら、正しく受戒した者となる。しかし、もし未受戒のうちに、律の決定が行われている際に‘このように出家する者は、偸住者と呼ばれる’ということを聞いたならば、彼は‘私はこのようにしました’と比丘たちに告げるべきである。そうすれば、再び出家を得ることができる。もし‘今は誰も私を知らないのだ’と考えて告げないならば、その重責（を話す義務）を放棄した瞬間に偸住者となる。”

ภิกฺขุ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ลิงฺคํ อนปเนตฺวา ทุสฺสีลกมฺมํ กตฺวา วา อกตฺวา วา ปุน สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ, เถยฺยสํวาสโก โหติ. สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย สลิงฺเค ฐิโต เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ อาปชฺชนฺโต เถยฺยสํวาสโก น โหติ, ปพฺพชฺชามตฺตํ ลภติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน เอโส เถยฺยสํวาสโกติ วุตฺตํ, ตํ น คเหตพฺพํ.

比丘が学処を放棄（還俗の宣言）したのに出家の徴（法衣）を脱がず、不道徳な行為を行って、あるいは行わずに、再び以前のように安居の年数（法臘）を数えるなどの儀軌に従うなら、それは“盗住者”である。学処を放棄せず、出家の徴を保持したまま婬行を行い、法臘を数えるなどの儀軌に従う者は、盗住者ではなく、（沙弥としての）出家の身分のみを得る。アンダカ・アッタカタでは、そのような者は盗住者であると述べられているが、それは採用されるべきではない。

เอโก ภิกฺขุ กาสาเย สอุสฺสาโหว โอทาตํ นิวาเสตฺวา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ปุน กาสายานิ นิวาเสตฺวา วสฺสคณนาทิเภทํ สพฺพํ วิธึ อาปชฺชติ, อยมฺปิ เถยฺยสํวาสโก น โหติ, ปพฺพชฺชามตฺตํ ลภติ. สเจ ปน กาสาเย ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา โอทาตํ นิวาเสตฺวา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ปุน กาสายานิ นิวาเสตฺวา วสฺสคณนาทิเภทํ สพฺพํ วิธึ อาปชฺชติ, เถยฺยสํวาสโก โหติ.

ある比丘が、再び法衣を着ようという意欲を持ちながら白衣をまとい、婬行を行って、再び法衣を着て、法臘を数えるなどのすべての儀軌に従うなら、この者も盗住者ではなく、出家の身分のみを得る。しかし、もし法衣に対する執着（責任）を放棄して、白衣をまとい、婬行を行ってから、再び法衣を着て法臘を数えるなどのすべての儀軌に従うなら、盗住者となる。

สามเณโร สลิงฺเค ฐิโต เมถุนาทิอสฺสมณกรณธมฺมํ อาปชฺชิตฺวาปิ เถยฺยสํวาสโก น โหติ. สเจปิ กาสาเย สอุสฺสาโหว กาสายานิ อปเนตฺวา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ปุน กาสายานิ นิวาเสติ, เนว เถยฺยสํวาสโก โหติ. สเจ ปน กาสาเย ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา นคฺโค วา โอทาตนิวตฺโถ วา เมถุนเสวนาทีหิ อสฺสมโณ [Pg.302] หุตฺวา กาสายํ นิวาเสติ, เถยฺยสํวาสโก โหติ. สเจปิ คิหิภาวํ ปตฺถยมาโน กาสาวํ โอวฏฺฏิกํ วา กตฺวา อญฺเญน วา อากาเรน คิหินิวาสเนน นิวาเสติ ‘‘โสภติ นุ โข เม คิหิลิงฺคํ, น โสภตี’’ติ วีมํสนตฺถํ, รกฺขติ ตาว. ‘‘โสภตี’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปน ปุน ลิงฺคํ สาทิยนฺโต เถยฺยสํวาสโก โหติ. โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสนสมฺปฏิจฺฉเนสุปิ เอเสว นโย.

沙弥が出家の徴を保持したまま、婬行などの非沙門の行為を行ったとしても、盗住者にはならない。たとえ法衣に対して意欲を抱きつつも、法衣を脱いで婬行を行い、再び法衣を着るとしても、決して盗住者にはならない。しかし、もし法衣に対する責任を放棄し、裸体になるか、あるいは白衣をまとい、婬行などによって非沙門となってから法衣を着るなら、盗住者となる。もし俗人の状態を望んで、法衣を下着（腰巻）のようにしたり、他の俗人のような着方をしたりして、“俗人の姿が自分に似合うだろうか、似合わないだろうか”と試すために着るなら、その間は身分が維持される。しかし“似合う”と受け入れて、再び沙弥としての徴を享受するなら、盗住者となる。白衣をまとって試したり、受け入れたりする場合も、これと同じ理である。

สเจ ปน นิวตฺถกาสายสฺส อุปริ โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสติ วา สมฺปฏิจฺฉติ วา, รกฺขติเยว. ภิกฺขุนิยาปิ เอเสว นโย. สาปิ หิ คิหิภาวํ ปตฺถยมานา สเจ กาสายํ คิหินิวาสนํ นิวาเสติ, ‘‘โสภติ นุ โข เม คิหิลิงฺคํ, น โสภตี’’ติ วีมํสนตฺถํ, รกฺขติ ตาว. สเจ ‘‘โสภตี’’ติ สมฺปฏิจฺฉติ, น รกฺขติ. โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสนสมฺปฏิจฺฉเนสุปิ เอเสว นโย. นิวตฺถกาสายสฺส ปน อุปริ โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสตุ วา สมฺปฏิจฺฉตุ วา, รกฺขติเยว.

もし着用している法衣の上に白衣を重ねて試したり、あるいは受け入れたりするなら、身分は維持される。比丘尼についても同様である。彼女も俗人の状態を望んで、もし法衣を俗人の着方で、“俗人の姿が自分に似合うだろうか、似合わないだろうか”と試すために着るなら、その間は維持される。もし“似合う”と受け入れるなら、維持されない。白衣をまとって試したり、受け入れたりする場合も同様である。しかし、着用している法衣の上に白衣を重ねて、試そうが受け入れようが、身分は維持される。

สเจ โกจิ วุฑฺฒปพฺพชิโต วสฺสานิ อคเณตฺวา ปาฬิยมฺปิ อฏฺฐตฺวา เอกปสฺเสนาคนฺตฺวา มหาเปฬาทีสุ กฏจฺฉุนา อุกฺขิตฺเต ภตฺตปิณฺเฑ ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา เสโน วิย มํสเปสึ คเหตฺวา คจฺฉติ, เถยฺยสํวาสโก น โหติ. ภิกฺขุวสฺสานิ ปน คเณตฺวา คณฺหนฺโต เถยฺยสํวาสโก โหติ.

もしある年老いて出家した者が、法臘を数えず、聖典の序列にも従わず、脇からやって来て、大きな鉢などに杓でご飯が盛られるとき、鉢を差し出して、鷹が肉片を奪って去るように、そのように取って立ち去るなら、盗住者ではない。しかし、比丘としての法臘を数えて受け取るなら、盗住者となる。

สยํ สามเณโรว สามเณรปฏิปาฏิยา กูฏวสฺสานิ คเณตฺวา คณฺหนฺโต เถยฺยสํวาสโก น โหติ. ภิกฺขุ ภิกฺขุปฏิปาฏิยา กูฏวสฺสานิ คเณตฺวา คณฺหนฺโต ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพติ.

自らが沙弥でありながら、沙弥の序列において、偽りの法臘を数えて受け取る者は、盗住者ではない。比丘が比丘の序列において偽りの法臘を数えて受け取るなら、その物品の価額に応じて処罰されるべきである。

เถยฺยสํวาสกวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

盗住者の物語、終了。

ติตฺถิยปกฺกนฺตกกถา

外道へ去った者の話

ติตฺถิยปกฺกนฺตโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ ปน ติตฺถิเยสุ ปกฺกนฺโต ปวิฏฺโฐติ ติตฺถิยปกฺกนฺตโก. โส น เกวลํ น อุปสมฺปาเทตพฺโพ, อถ โข น ปพฺพาเชตพฺโพปิ. ตตฺรายํ วินิจฺฉโย – อุปสมฺปนฺโน ภิกฺขุ ติตฺถิโย ภวิสฺสามีติ สลิงฺเคเนว เตสํ อุปสฺสยํ คจฺฉติ, ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ. เตสํ ลิงฺเค อาทินฺนมตฺเต ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ. โยปิ [Pg.303] สยเมว ‘‘ติตฺถิโย ภวิสฺสามี’’ติ กุสจีราทีนิ นิวาเสติ, ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติเยว. โย ปน นคฺโค นฺหายนฺโต อตฺตานํ โอโลเกตฺวา ‘‘โสภติ เม อาชีวกภาโว, อาชีวโก ภวิสฺสามี’’ติ กาสายานิ อนาทาย นคฺโคว อาชีวกานํ อุปสฺสยํ คจฺฉติ, ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ. สเจ ปนสฺส อนฺตรามคฺเค หิโรตฺตปฺปํ อุปฺปชฺชติ, ทุกฺกฏานิ เทเสตฺวา มุจฺจติ. เตสํ อุปสฺสยํ คนฺตฺวาปิ เตหิ วา โอวทิโต อตฺตนา วา ‘‘อิเมสํ ปพฺพชฺชา อติทุกฺขา’’ติ นิวตฺตนฺโตปิ มุจฺจติเยว.

“比丘たちよ、外道へ去った者”とは、外道の中へ去った者、入り込んだ者のことであり、外道帰依者という。その者は再び具足戒を授けてはならないだけでなく、出家させてもならない。そこでの判定は以下の通りである。具足戒を受けた比丘が“外道になろう”と考えて、出家の徴を着たままで彼らの住処へ行くなら、一歩ごとに悪作罪となる。彼らの徴を受け入れた瞬間に、外道帰依者となる。自ら“外道になろう”と考えて、草の衣などをまとう者も、外道帰依者である。しかし、裸で入浴している者が自分の姿を見て“アージーヴィカ教徒の姿が自分に似合う。アージーヴィカ教徒になろう”と考えて、法衣を持たずに裸のままアージーヴィカ教徒の住処へ行くなら、一歩ごとに悪作罪となる。しかし、もし道中で羞恥心（慚愧）が生じるなら、悪作罪を告白して外道帰依者の状態から免れる。彼らの住処に到着したとしても、彼らに諭されたり、あるいは自ら“彼らの出家生活は極めて苦しい”と考えて引き返す者も、免れる。

สเจ ปน ‘‘กึ ตุมฺหากํ ปพฺพชฺชาย อุกฺกฏฺฐ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เกสมสฺสุลุญฺจนาทีนี’’ติ วุตฺโต เอกเกสมฺปิ ลุญฺจาเปติ, อุกฺกุฏิกปฺปธานาทีนิ วา วตฺตานิ อาทิยติ, โมรปิญฺฉาทีนิ วา นิวาเสติ, เตสํ ลิงฺคํ คณฺหาติ, ‘‘อยํ ปพฺพชฺชา เสฏฺฐา’’ติ เสฏฺฐภาวํ วา อุปคจฺฉติ, น มุจฺจติ, ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ. สเจ ปน ‘‘โสภติ นุ โข เม ติตฺถิยปพฺพชฺชา, นนุ โข โสภตี’’ติ วีมํสนตฺถํ กุสจีราทีนิ วา นิวาเสติ, ชฏํ วา พนฺธติ, ขาริกาชํ วา อาทิยติ, ยาว น สมฺปฏิจฺฉติ, ตาว นํ ลทฺธิ รกฺขติ, สมฺปฏิจฺฉิตมตฺเต ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ. อจฺฉินฺนจีวโร ปน กุสจีราทีนิ นิวาเสนฺโต ราชภยาทีหิ วา ติตฺถิยลิงฺคํ คณฺหนฺโต ลทฺธิยา อภาเวน เนว ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ.

しかし、もし“あなた方の出家において何が最も優れているのか”と問い、“頭髪や髭を抜くことなどである”と言われて、一本の毛であっても抜かせるなら、あるいは蹲踞の修行などの戒節を引き受けるなら、あるいは孔雀の羽などを身にまとうなら、あるいは彼らの徴を受け入れるなら、あるいは“この出家は優れている”と優越性を認めるなら、免れることはなく、外道帰依者となる。もし“外道の出家は自分に似合うだろうか、それとも似合わないだろうか”と試すために草の衣などをまとうか、あるいは髻を結うか、あるいは天秤棒を担ぐとしても、それを受け入れない限りは、以前の信条が維持される。受け入れた瞬間に外道帰依者となる。しかし、衣を奪われた比丘が、草の衣などをまとう場合や、王の弾圧などの理由で外道の徴を受け入れる場合は、外道の信条がないため、決して外道帰依者とはならない。

อยญฺจ ติตฺถิยปกฺกนฺตโก นาม อุปสมฺปนฺนภิกฺขุนา กถิโต, ตสฺมา สามเณโร สลิงฺเคน ติตฺถายตนํ คโตปิ ปุน ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ลภตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ. ปุริโม ปน เถยฺยสํวาสโก อนุปสมฺปนฺเนน กถิโต; ตสฺมา อุปสมฺปนฺโน กูฏวสฺสํ คเณนฺโตปิ อสฺสมโณ น โหติ. ลิงฺเค สอุสฺสาโห ปาราชิกํ อาปชฺชิตฺวา ภิกฺขุวสฺสาทีนิ คเณนฺโตปิ เถยฺยสํวาสโก น โหตีติ.

この外道帰依者という名称は、具足戒を受けた比丘について語られたものである。それゆえ、沙弥が出家の徴を保持したまま外道の拠点へ行ったとしても、再び出家と具足戒を受けることができるとクルンディーに記されている。一方、前述の盗住者は具足戒を受けていない者について語られたものである。したがって、具足戒を受けた者が偽りの法臘を数えたとしても、非沙門になるわけではない。出家の徴を保持する意欲がありながら波羅夷罪を犯し、比丘としての法臘などを数えたとしても、盗住者にはならない。

ติตฺถิยปกฺกนฺตกกถา นิฏฺฐิตา.

外道へ去った者の話、終了。

ติรจฺฉานคตวตฺถุกถา

畜生の物語

๑๑๑. นาคโยนิยา อฏฺฏียตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ โส ปวตฺติยํ กุสลวิปาเกน เทวสมฺปตฺติสทิสํ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุโภติ, อกุสลวิปากปฏิสนฺธิกสฺส [Pg.304] ปน ตสฺส สชาติยา เมถุนปฏิเสวเน จ วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมเน จ นาคสรีรํ ปาตุภวติ อุทกสญฺจาริกํ มณฺฑูกภกฺขํ, ตสฺมา โส ตาย นาคโยนิยา อฏฺฏียติ. หรายตีติ ลชฺชติ. ชิคุจฺฉตีติ อตฺตภาวํ ชิคุจฺฉติ. ตสฺส ภิกฺขุโน นิกฺขนฺเตติ ตสฺมึ ภิกฺขุสฺมึ นิกฺขนฺเต. อถ วา ตสฺส ภิกฺขุโน นิกฺขมเนติ อตฺโถ. วิสฺสฏฺโฐ นิทฺทํ โอกฺกมีติ ตสฺมึ อนิกฺขนฺเต วิสฺสรภเยน สตึ อวิสฺสชฺชิตฺวา กปิมิทฺธวเสเนว นิทฺทายนฺโต นิกฺขนฺเต สตึ วิสฺสชฺชิตฺวา วิสฺสฏฺโฐ นิราสงฺโก มหานิทฺทํ ปฏิปชฺชิ. วิสฺสรมกาสีติ ภยวเสน สมณสญฺญํ ปหาย วิรูปํ มหาสทฺทมกาสิ.

111. “龍の種族に苦しめられる”という点について、その龍は、生存において善業の報いにより天界の幸福に似た権勢を享受してはいるものの、不善の報いによる結生を持つため、同族の雌との性交の際や、警戒を解いて深い眠りに落ちた際には、水中を移動し、蛙を食料とする龍本来の身体が現れてしまう。それゆえ、その龍は、その龍の種族であることに苦しめられる（あるいは、その種族であることを嫌悪する）のである。“嫌悪する（harāyati）”とは恥じることであり、“忌み嫌う（jigucchati）”とは自らのあり方（自らの身体）を忌み嫌うことである。“その比丘が去ったとき”とは、その比丘が外に出たとき、あるいは比丘が出ていったときという意味である。“警戒を解いて眠りに落ちた”とは、比丘がまだ外に出ていない間は、変な声を出して正体を知られることを恐れ、正念を捨てずに、まるで猿の居眠りのように眠っていたが、比丘が去ると、正念を捨てて警戒を解き、疑念なく深い眠りに入ったということである。“叫び声を上げた”とは、恐怖のあまり比丘であるという自覚（比丘想）を捨てて、異様な大声を出したということである。

ตุมฺเห โขตฺถาติ ตุมฺเห โข อตฺถ; อการสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตํ. ตุมฺเห โข นาคา ฌานวิปสฺสนามคฺคผลานํ อภพฺพตฺตา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อวิรุฬฺหิธมฺมา อตฺถ, วิรุฬฺหิธมฺมา น ภวถาติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. สชาติยาติ นาคิยา เอว. ยทา ปน มนุสฺสิตฺถิอาทิเภทาย อญฺญชาติยา ปฏิเสวติ, ตทา เทวปุตฺโต วิย โหติ. เอตฺถ จ ปวตฺติยํ อภิณฺหํ สภาวปาตุกมฺมทสฺสนวเสน ‘‘ทฺเว ปจฺจยา’’ติ วุตฺตํ. นาคสฺส ปน ปญฺจสุ กาเลสุ สภาวปาตุกมฺมํ โหติ – ปฏิสนฺธิกาเล, ตจชหนกาเล, สชาติยา เมถุนกาเล, วิสฺสฏฺฐนิทฺโทกฺกมนกาเล, จุติกาเลติ.

“汝らは実に...である（Tumhe khottha）”とは、“tumhe kho attha”の“a”の音を省略して説かれたものである。“汝ら龍は、禅定・観・道・果を得る資格がないため、この法と律において成長することのない者たちである”というのがここでの要約された意味である。“同族（sajāti）”とは龍の雌のことである。しかし、人間の女など、他種の女性と交わる時は、天子のような姿になる。また、ここ（生存中）で頻繁に、あるいは本来の姿が現れやすいことを示すために、世尊は“二つの理由（原因）”と説かれた。しかし、龍の本来の姿が現れるのは、1. 結生の時、2. 脱皮の時、3. 同族との性交の時、4. 警戒して眠りに落ちた時、5. 臨終の時という五つの時である。

ติรจฺฉานคโต ภิกฺขเวติ เอตฺถ นาโค วา โหตุ สุปณฺณมาณวกาทีนํ วา อญฺญตโร, อนฺตมโส สกฺกํ เทวราชานํ อุปาทาย โย โกจิ อมนุสฺสชาติโย, สพฺโพว อิมสฺมึ อตฺเถ ติรจฺฉานคโตติ เวทิตพฺโพ. โส เนว อุปสมฺปาเทตพฺโพ, น ปพฺพาเชตพฺโพ, อุปสมฺปนฺโนปิ นาเสตพฺโพติ.

“比丘たちよ、畜生とは”について、龍であれ、金翅鳥（ガルダ）の若者等であれ、あるいは下は天界の王サッカ（帝釈天）に至るまで、およそ非人間の種族である者はすべて、この文脈においては“畜生”であると理解すべきである。その者は具足戒を受けさせるべきではなく、出家させるべきでもない。もし具足戒を受けていたとしても、還俗（追放）させるべきである。

ติรจฺฉานคตวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

畜生（龍）の物語、完。

มาตุฆาตกาทิวตฺถุกถา

母殺し等の物語

๑๑๒. มาตุฆาตกาทิวตฺถูสุ – นิกฺขนฺตึ กเรยฺยนฺติ นิกฺขมนํ นิคฺคมนํ อปวาหนํ กเรยฺยนฺติ อตฺโถ. มาตุฆาตโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ เยน มนุสฺสิตฺถิภูตา [Pg.305] ชนิกา มาตา สยมฺปิ มนุสฺสชาติเกเนว สตา สญฺจิจฺจ ชีวิตา โวโรปิตา, อยํ อานนฺตริเยน มาตุฆาตกกมฺเมน มาตุฆาตโก, เอตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ ปฏิกฺขิตฺตา. เยน ปน มนุสฺสิตฺถิภูตาปิ อชนิกา โปสาวนิกา มาตา วา มหามาตา วา จูฬมาตา วา ชนิกาปิ วา น มนุสฺสิตฺถิภูตา มาตา ฆาติตา, ตสฺส ปพฺพชฺชา น วาริตา, น จ อานนฺตริโก โหติ. เยน สยํ ติรจฺฉานภูเตน มนุสฺสิตฺถิภูตา มาตา ฆาติตา, โสปิ อานนฺตริโก น โหติ, ติรจฺฉานคตตฺตา ปนสฺส ปพฺพชฺชา ปฏิกฺขิตฺตา. เสสํ อุตฺตานเมว. ปิตุฆาตเกปิ เอเสว นโย. สเจปิ หิ เวสิยา ปุตฺโต โหติ, ‘‘อยํ เม ปิตา’’ติ น ชานาติ, ยสฺส สมฺภเวน นิพฺพตฺโต, โส เจ อเนน ฆาติโต, ปิตุฆาตโกตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, อานนฺตริยญฺจ ผุสติ.

112. 母殺し等の物語において、“解決（nikkhanti）をなす”とは、脱出、離脱、あるいは罪の除去をなすという意味である。“比丘たちよ、母殺し”について、人間である実の母を、自らも人間でありながら、意識的に（母と知りながら殺意を持って）命を奪った者は、無間業である母殺しの業によって“母殺し”となり、その者の出家と具足戒は禁じられる。しかし、人間の女であっても、実の母ではない養母、伯母、叔母、あるいは実の母であっても人間ではない（動物の姿などの）母を殺した場合は、出家は禁じられず、無間業にもならない。自らが畜生であって人間の母を殺した場合も、無間業にはならないが、畜生であるという理由により出家は禁じられる。その他は明快である。父殺しについても同様である。たとえ遊女の息子であっても、“この人が私の父だ”と知らなくても、その精子によって自分が生まれた相手を殺したならば、“父殺し”と見なされ、無間業に触れることになる。

๑๑๔. อรหนฺตฆาตโกปิ มนุสฺสอรหนฺตวเสเนว เวทิตพฺโพ. มนุสฺสชาติยญฺหิ อนฺตมโส อปพฺพชิตมฺปิ ขีณาสวํ ทารกํ ทาริกํ วา สญฺจิจฺจ ชีวิตา โวโรเปนฺโต อรหนฺตฆาตโกว โหติ, อานนฺตริยญฺจ ผุสติ, ปพฺพชฺชา จสฺส วาริตา. อมนุสฺสชาติกํ ปน อรหนฺตํ มนุสฺสชาติกํ วา อวเสสํ อริยปุคฺคลํ ฆาเตตฺวา อานนฺตริโย น โหติ, ปพฺพชฺชาปิสฺส น วาริตา, กมฺมํ ปน พลวํ โหติ. ติรจฺฉาโน มนุสฺสอรหนฺตมฺปิ ฆาเตตฺวา อานนฺตริโย น โหติ, กมฺมํ ปน ภาริยนฺติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. เต วธาย โอนียนฺตีติ วธตฺถาย โอนียนฺติ, มาเรตุํ นียนฺตีติ อตฺโถ. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘สจา จ มย’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺส สเจ มยนฺติ อยเมวตฺโถ. ‘‘สเจ’’ติ หิ วตฺตพฺเพ เอตฺถ ‘‘สจา จ’’ อิติ อยํ นิปาโต วุตฺโต. ‘‘สเจ จ’’ อิจฺเจว วา ปาโฐ. ตตฺถ สเจติ สมฺภาวนตฺเถ นิปาโต; จ อิติ ปทปูรณมตฺเต. ‘‘สจชฺช มย’’นฺติปิ ปาโฐ. ตสฺส สเจ อชฺช มยนฺติ อตฺโถ.

114. 阿羅漢殺しも、人間の阿羅漢についてのみ理解すべきである。人間の種族において、下は出家していない子供であっても、漏尽者（阿羅漢）を意識的に殺したならば、阿羅漢殺しとなり、無間業に触れ、出家も禁じられる。非人間の阿羅漢、あるいは人間であっても（阿羅漢以外の）聖者を殺した場合は、無間業にはならず、出家も禁じられないが、その業は強力である。畜生が人間の阿羅漢を殺しても無間業にはならないが、その業は重い。これがここでの決裁である。“彼らは殺害のために連行される”とは、殺すために連れ出されるという意味である。律蔵（パーリ）に“sacā ca mayaṃ”とあるのは、“sace mayaṃ（もし我らが）”と同じ意味である。本来“sace”と言うべきところに“sacā ca”という接続詞が使われている。あるいは“sace ca”という読み方もある。そこでの“sace”は仮定の接続詞であり、“ca”は単なる句調を整える語である。“sacajja mayaṃ”という読みもあり、それは“sace ajja mayaṃ（もし今日我らが）”という意味である。

๑๑๕. ภิกฺขุนิทูสโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ โย ปกตตฺตํ ภิกฺขุนึ ติณฺณํ มคฺคานํ อญฺญตรสฺมึ ทูเสติ, อยํ ภิกฺขุนิทูสโก นาม. เอตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ วาริตา. โย ปน กายสํสคฺเคน สีลวินาสํ ปาเปติ, ตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ น วาริตา. พลกฺกาเรน โอทาตวตฺถวสนํ กตฺวา อนิจฺฉมานํเยว ทูเสนฺโตปิ ภิกฺขุนิทูสโกเยว. พลกฺกาเรน ปน โอทาตวตฺถวสนํ กตฺวา อิจฺฉมานํ ทูเสนฺโต ภิกฺขุนิทูสโก [Pg.306] น โหติ. กสฺมา? ยสฺมา คิหิภาเว สมฺปฏิจฺฉิตมตฺเตเยว สา อภิกฺขุนี โหติ. สกึ สีลวิปนฺนํ ปน ปจฺฉา ทูเสนฺโต สิกฺขมานาสามเณรีสุ จ วิปฺปฏิปชฺชนฺโต เนว ภิกฺขุนิทูสโก โหติ, ปพฺพชฺชมฺปิ อุปสมฺปทมฺปิ ลภติ.

115. “比丘たちよ、比丘尼を汚した者”について、本来の清浄な性質（戒）を保っている比丘尼を、三つの道のいずれかにおいて汚した者は、“比丘尼汚し”と呼ばれる。その者の出家と具足戒は禁じられる。しかし、身体的接触によって戒を破らせた者は、出家も具足戒も禁じられない。力ずく（強姦）で、白い衣を着せて（還俗させて）、望まない比丘尼を汚した者も“比丘尼汚し”である。しかし、力ずくであっても、還俗に同意して望んでいる者を汚した者は“比丘尼汚し”ではない。なぜなら、在家者の状態を受け入れた瞬間に、彼女は比丘尼ではなくなるからである。一度戒を破った比丘尼を後に汚した者や、式叉摩那（正学女）や沙弥尼に対して不適切な行為をした者は、“比丘尼汚し”にはならず、出家も具足戒も得ることができる。

สงฺฆเภทโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ โย เทวทตฺโต วิย สาสนํ อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ กตฺวา จตุนฺนํ กมฺมานํ อญฺญตรวเสน สงฺฆํ ภินฺทติ, อยํ สงฺฆเภทโก นาม. เอตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ วาริตา.

“比丘たちよ、僧伽を分断した者”について、提婆達多のように、教えを非道・非律のものとして、四つの業のいずれかによって僧伽を分裂させた比丘を“僧伽分断者”と呼ぶ。その者の出家と具足戒は禁じられる。

โลหิตุปฺปาทโก ภิกฺขเวติ เอตฺถาปิ โย เทวทตฺโต วิย ทุฏฺฐจิตฺเตน วธกจิตฺเตน ตถาคตสฺส ชีวมานกสรีเร ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนกมตฺตมฺปิ โลหิตํ อุปฺปาเทติ, อยํ โลหิตุปฺปาทโก นาม. เอตสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ วาริตา. โย ปน โรควูปสมนตฺถํ ชีวโก วิย สตฺเถน ผาเลตฺวา ปูติมํสญฺจ โลหิตญฺจ นีหริตฺวา ผาสุํ กโรติ, พหุํ โส ปุญฺญํ ปสวตีติ.

“比丘たちよ、仏身を出血させた者”についても、提婆達多のように、悪意と殺意を持って、存命中の如来の身体に、小さな蝿が吸う程度の血であっても出させた者は、“仏身出血者”と呼ばれる。その者の出家と具足戒は禁じられる。しかし、病気を治すためにジーヴァカのようにメスで切り、腐った肉や血を取り除いて安楽にした者は、多くの功徳を積むことになる。

มาตุฆาตกาทิวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

母殺し等の物語、完。

อุภโตพฺยญฺชนกวตฺถุกถา

両性具有者の物語

๑๑๖. อุภโตพฺยญฺชนโก ภิกฺขเวติ อิตฺถินิมิตฺตุปฺปาทนกมฺมโต จ ปุริสนิมิตฺตุปฺปาทนกมฺมโต จ อุภโต พฺยญฺชนมสฺส อตฺถีติ อุภโตพฺยญฺชนโก. กโรตีติ ปุริสนิมิตฺเตน อิตฺถีสุ เมถุนวีติกฺกมํ กโรติ. การาเปตีติ ปรํ สมาทเปตฺวา อตฺตโน อิตฺถินิมิตฺเต การาเปติ, โส ทุวิโธ โหติ – อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนโก, ปุริสอุภโตพฺยญฺชนโกติ.

116. “比丘たちよ、両性具有者（ウバトービャンジャナカ）とは”について。女性の相を生じさせる業と男性の相を生じさせる業の両方によって、彼に両方の相（記号）があるため“両性具有者”という。“行う”とは、男性の相によって女性たちと淫欲の越度を行うことである。“行わせる”とは、他人を促して自分の女性の相において行わせることである。それは二種類あり、女性の両性具有者と男性の両性具有者である。

ตตฺถ อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนกสฺส อิตฺถินิมิตฺตํ ปากฏํ โหติ, ปุริสนิมิตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนํ. ปุริสอุภโตพฺยญฺชนกสฺส ปุริสนิมิตฺตํ ปากฏํ, อิตฺถินิมิตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนํ. อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนกสฺส อิตฺถีสุ ปุริสตฺตํ กโรนฺตสฺส อิตฺถินิมิตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนํ โหติ, ปุริสนิมิตฺตํ ปากฏํ โหติ. ปุริสอุภโตพฺยญฺชนกสฺส ปุริสานํ อิตฺถิภาวํ อุปคจฺฉนฺตสฺส ปุริสนิมิตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนํ โหติ, อิตฺถินิมิตฺตํ ปากฏํ โหติ. อิตฺถิอุภโตพฺยญฺชนโก สยญฺจ คพฺภํ คณฺหาติ, ปรญฺจ คณฺหาเปติ. ปุริสอุภโตพฺยญฺชนโก ปน สยํ น คณฺหาติ, ปรํ คณฺหาเปตีติ, อิทเมเตสํ นานากรณํ. กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ – ‘‘ยทิ ปฏิสนฺธิยํ ปุริสลิงฺคํ ปวตฺเต อิตฺถิลิงฺคํ นิพฺพตฺตติ, ยทิ ปฏิสนฺธิยํ อิตฺถิลิงฺคํ ปวตฺเต ปุริสลิงฺคํ นิพฺพตฺตตี’’ติ[Pg.307]. ตตฺถ วิจารณกฺกโม วิตฺถารโต อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถาย เวทิตพฺโพ. อิมสฺส ปน ทุวิธสฺสาปิ อุภโตพฺยญฺชนกสฺส เนว ปพฺพชฺชา อตฺถิ, น อุปสมฺปทาติ อิทมิธ เวทิตพฺพํ.

その中で、女性の両性具有者は、女性の相が顕著であり、男性の相は隠れている。男性の両性具有者は、男性の相が顕著であり、女性の相は隠れている。女性の両性具有者が女性たちに対して男性としての行為を行うとき、女性の相は隠れ、男性の相が顕著になる。男性の両性具有者が男性たちに対して女性の状態（女性としての役割）に至るとき、男性の相は隠れ、女性の相が顕著になる。女性の両性具有者は、自ら妊娠することも、他者を妊娠させることもできる。しかし、男性の両性具有者は、自ら妊娠することはできず、他者を妊娠させるのみである。これがこれら（二種）の相違点である。しかしクルンディー（註釈書）には“もし結生（生まれ変わり）の瞬間に男性の相があれば、後の段階（パヴァッティ）で女性の相が生じる。もし結生の瞬間に女性の相があれば、後の段階で男性の相が生じる”と述べられている。そこでの考察の順序については、法集論の註釈書であるアッタサーリニーに詳述されている通りに知るべきである。しかし、この二種の両性具有者には、出家（パッバッジャー）も具足戒（ウパサンパダー）も認められないということを、ここで知るべきである。

อุภโตพฺยชฺชนกวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

両性具有者の事柄に関する解説が終了した。

อนุปชฺฌายกาทิวตฺถุกถา

無和尚（ウパッジャーヤのいない者）等の事柄に関する解説。

๑๑๗. เตน โข ปน สมเยนาติ เยน สมเยน ภควตา สิกฺขาปทํ อปญฺญตฺตํ โหติ, เตน สมเยน. อนุปชฺฌายกนฺติ อุปชฺฌํ อคาหาเปตฺวา สพฺเพน สพฺพํ อุปชฺฌายวิรหิตํ. เอวํ อุปสมฺปนฺนา เนว ธมฺมโต น อามิสโต สงฺคหํ ลภนฺติ, เต ปริหายนฺติเยว, น วฑฺฒนฺติ. น ภิกฺขเว อนุปชฺฌายโกติ อุปชฺฌํ อคาหาเปตฺวา นิรุปชฺฌายโก น อุปสมฺปาเทตพฺโพ. โย อุปสมฺปาเทยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติโต ปฏฺฐาย เอวํ อุปสมฺปาเทนฺตสฺส อาปตฺติ โหติ; กมฺมํ ปน น กุปฺปติ. เกจิ กุปฺปตีติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. สงฺเฆน อุปชฺฌาเยนาติอาทีสุปิ อุภโตพฺยญฺชนกุปชฺฌายปริโยสาเนสุ เอเสว นโย.

117. “さて、その時”とは、世尊によって学処がまだ制定されていなかった時のことである。“無和尚”とは、和尚を定めさせず、あらゆる点で和尚が欠けている者のことである。このように具足戒を受けた者たちは、法（教え）においても資具（アミサ）においても助けを得られず、彼らはただ衰退するのみで、成長することはない。“比丘たちよ、和尚のない者を（授戒してはならない）”とは、和尚を定めさせず、和尚のいない者に具足戒を受けさせてはならないということである。“授ける者は、突吉羅（ドゥッカター）の罪となる”とは、学処の制定以降、このように授戒させる師に罪が生じることを指す。しかし、授戒の儀式（カンマ）自体は無効にはならない。ある師たちは“無効になる”と言うが、それは採用すべきではない。僧伽（サンガ）や和尚による規定など、両性具有者から和尚の規定の終わりに至るまで、これと同じ理趣である。

อนุปชฺฌายกาทิวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

無和尚等の事柄に関する解説が終了した。

อปตฺตกาทิวตฺถุกถา

無鉢（鉢のない者）等の事柄に関する解説。

๑๑๘. หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺตีติ โย หตฺเถสุ ปิณฺโฑ ลพฺภติ, ตทตฺถาย จรนฺติ. เสยฺยถาปิ ติตฺถิยาติ ยถา อาชีวกนามกา ติตฺถิยา; สูปพฺยญฺชเนหิ มิสฺเสตฺวา หตฺเถสุ ฐปิตปิณฺฑเมว หิ เต ภุญฺชนฺติ. อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอวํ อุปสมฺปาเทนฺตสฺเสว อาปตฺติ โหติ, กมฺมํ ปน น กุปฺปติ. อจีวรกาทิวตฺถูสุปิ เอเสว นโย.

118. “手で托鉢に歩く”とは、手の中に得られる一団の食（ピンダ）のために歩くことである。“外道のように”とは、アージーヴィカ教徒のような外道のことである。実際、彼らはスープや副食を混ぜて、手の上に置かれた食のみを食べるからである。“突吉羅の罪となる”とは、このように鉢なしで授戒させる師にのみ罪が生じるが、授戒の儀式は無効にならない。無衣（衣のない者）等の事柄においても、これと同じ理趣である。

ยาจิตเกนาติ ‘‘ยาว อุปสมฺปทํ กโรม, ตาว เทถา’’ติ ยาจิตฺวา คหิเตน; ตาวกาลิเกนาติ อตฺโถ. อีทิเสน หิ ปตฺเตน วา จีวเรน วา ปตฺตจีวเรน วา อุปสมฺปาเทนฺตสฺเสว อาปตฺติ โหติ, กมฺมํ ปน น กุปฺปติ, ตสฺมา ปริปุณฺณปตฺตจีวโรว อุปสมฺปาเทตพฺโพ. สเจ ตสฺส นตฺถิ, อาจริยุปชฺฌายา จสฺส ทาตุกามา โหนฺติ, อญฺเญ วา ภิกฺขู นิรเปกฺเขหิ นิสฺสชฺชิตฺวา อธิฏฺฐานุปคํ ปตฺตจีวรํ ทาตพฺพํ. ปพฺพชฺชาเปกฺขํ ปน ปณฺฑุปลาสํ ยาจิตเกนาปิ ปตฺตจีวเรน ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ, สภาคฏฺฐาเน วิสฺสาเสน คเหตฺวาปิ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

“借りたものによって”とは、“具足戒を執り行う間だけ貸してください”と乞うて得たもののことで、一時的な借用品という意味である。このような鉢や衣、あるいは鉢と衣によって授戒させる師にのみ罪が生じるが、儀式は無効にならない。したがって、鉢と衣を具備した者のみを授戒させるべきである。もしその者に（鉢や衣が）なく、阿闍梨や和尚が与えたいと望む場合、あるいは他の比丘たちが与えたいと望むなら、執着なくそれらを放棄（譲渡）して、決意（アディッターナ）に堪えうる鉢や衣を与えるべきである。しかし、出家（パッバッジャー）を望む志願者（パンドゥパラーサ）に対しては、借りた鉢や衣であっても出家させることが適当である。また、親しい間柄であれば、信頼関係（ヴィッサーサ）に基づいて受け取ったものであっても出家させることが適当である。

สเจ ปน อปกฺกํ ปตฺตํ จีวรูปคานิ จ วตฺถานิ คเหตฺวา อาคโต โหติ, ยาว ปตฺโต ปจฺจติ, จีวรานิ จ กริยนฺติ, ตาว วิหาเร วสนฺตสฺส [Pg.308] อนามฏฺฐปิณฺฑปาตํ ทาตุํ วฏฺฏติ, ถาลเก ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, ปุเรภตฺตํ สามเณรภาคสมโก อามิสภาโค ทาตุํ วฏฺฏติ. เสนาสนคฺคาโห ปน สลากภตฺตอุทฺเทสภตฺตนิมนฺตนาทีนิ จ น วฏฺฏนฺติ. ปจฺฉาภตฺตมฺปิ สามเณรภาคสโม เตลมธุผาณิตาทิเภสชฺชภาโค วฏฺฏติ. สเจ คิลาโน โหติ, เภสชฺชมสฺส กาตุํ วฏฺฏติ, สามเณรสฺส วิย จ สพฺพํ ปฏิชคฺคนกมฺมนฺติ.

しかし、もし未焼成の鉢や、衣に適した布を持って（志願者が）来たならば、鉢が焼かれ、衣が作られるまでの間、精舎に住む彼に対して、手付かずの（布施の）食事や、鉢（または皿）での食事を与えることが適当である。正午までは、沙弥（サーマネーラ）の分と同等の食料を与えることが適当である。しかし、座臥具の割り当てや、籤食（サラーカバッタ）、指名食（ウッデーサバッタ）、招待食（ニマンタナ）などは適当ではない。正午以降であっても、沙弥の分と同等の油・蜂蜜・糖蜜などの薬品の割り当ては適当である。もし病気であれば、彼のために薬を調合することも適当である。沙弥に対するのと同様に、すべての世話をすることが適当である。

อปตฺตกาทิวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

無鉢等の事柄に関する解説が終了した。

หตฺถจฺฉินฺนาทิวตฺถุกถา

手切断者（手の切れた者）等の事柄に関する解説。

๑๑๙. หตฺถจฺฉินฺนาทิวตฺถูสุ – หตฺถจฺฉินฺโนติ ยสฺส หตฺถตเล วา มณิพนฺเธ วา กปฺปเร วา ยตฺถ กตฺถจิ เอโก วา ทฺเว วา หตฺถา ฉินฺนา โหนฺติ. ปาทจฺฉินฺโนติ ยสฺส อคฺคปาเท วา โคปฺผเกสุ วา ชงฺฆาย วา ยตฺถ กตฺถจิ เอโก วา ทฺเว วา ปาทา ฉินฺนา โหนฺติ. หตฺถปาทจฺฉินฺโนติ ยสฺส วุตฺตปฺปกาเรเนว จตูสุ หตฺถปาเทสุ ทฺเว วา ตโย วา สพฺเพ วา หตฺถปาทา ฉินฺนา โหนฺติ. กณฺณจฺฉินฺโนติ ยสฺส กณฺณมูเล วา กณฺณสกฺขลิกาย วา เอโก วา ทฺเว วา กณฺณา ฉินฺนา โหนฺติ. ยสฺส ปน กณฺณาวิทฺเธ ฉิชฺชนฺติ, สกฺกา จ โหติ สงฺฆาเฏตุํ, โส กณฺณํ สงฺฆาเฏตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. นาสจฺฉินฺโนติ ยสฺส อชปทเก วา อคฺเค วา เอกปุเฏ วา ยตฺถ กตฺถจิ นาสา ฉินฺนา โหติ. ยสฺส ปน นาสิกา สกฺกา โหติ สนฺเธตุํ, โส ตํ ผาสุกํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. กณฺณนาสจฺฉินฺโน อุภยวเสน เวทิตพฺโพ. องฺคุลิจฺฉินฺโนติ ยสฺส นขเสสํ อทสฺเสตฺวา เอกา วา พหู วา องฺคุลิโย ฉินฺนา โหนฺติ. ยสฺส ปน สุตฺตตนฺตุมตฺตมฺปิ นขเสสํ ปญฺญายติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. อฬจฺฉินฺโนติ ยสฺส จตูสุ องฺคุฏฺฐเกสุ องฺคุลิยํ วุตฺตนเยเนว เอโก วา พหู วา องฺคุฏฺฐกา ฉินฺนา โหนฺติ. กณฺฑรจฺฉินฺโนติ ยสฺส กณฺฑรนามกา มหานฺหารู ปุรโต วา ปจฺฉโต วา ฉินฺนา โหนฺติ; เยสุ เอกสฺสปิ ฉินฺนตฺตา อคฺคปาเทน วา จงฺกมติ, มูเลน วา จงฺกมติ, น วา ปาทํ ปติฏฺฐาเปตุํ สกฺโกติ.

119. “手のない者など”の定義において、“手のない者（ハッタッチンナ）”とは、手のひら、手首、肘のいずれか、あるいは他のいかなる箇所であれ、片手または両手が切断されている者のことである。“足のない者（パーダッチンナ）”とは、つま先、くるぶし、脛のいずれか、あるいは他の箇所で、片足または両足が切断されている者のことである。“手足のない者（ハッタパーダッチンナ）”とは、前述の態様によって、四肢のうち二本、三本、あるいはすべてが切断されている者のことである。“耳のない者（カンナッチンナ）”とは、耳の付け根や耳殻で、片耳または両耳が切断されている者のことである。ただし、耳が（ピアス等のために）裂けているだけで、縫い合わせることが可能であれば、縫い合わせた後に出家させることができる。“鼻のない者（ナーサッチンナ）”とは、鼻中隔、先端、片方の小鼻など、いずれかの箇所で鼻が切断されている者のことである。ただし、鼻を接合できるのであれば、治療して正常な状態にした後に出家させることができる。“耳と鼻のない者（カンナナーサッチンナ）”は、両方の欠損によって理解されるべきである。“指のない者（アングリッチンナ）”とは、爪の跡すら見えないほどに一本または多くの指が切断されている者のことである。しかし、糸筋ほどの爪が残っていることが認められるならば、その者を出家させることは正当である。“親指（または親指・大指）のない者（アラッチンナ）”とは、四つの親指・大指のうち、指の項で述べた方法と同じく、一本またはそれ以上が切断されている者のことである。“腱を切断された者（カンダラッチンナ）”とは、カンダラと呼ばれる大きな腱が、前または後ろで切断されている者のことである。それらの腱のうち一本でも切れているために、つま先立ちで歩くか、かかとで歩くか、あるいは足を地面に固定して立てない者のことである。

ผณหตฺถโกติ ยสฺส วคฺคุลิปกฺขกา วิย องฺคุลิโย สมฺพทฺธา โหนฺติ; เอตํ ปพฺพาเชตุกาเมน องฺคุลนฺตริกาโย ผาเลตฺวา สพฺพํ อนฺตรจมฺมํ อปเนตฺวา ผาสุกํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ. ยสฺสปิ ฉ องฺคุลิโย [Pg.309] โหนฺติ, ตํ ปพฺพาเชตุกาเมน อธิกองฺคุลึ ฉินฺทิตฺวา ผาสุกํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ.

“扇のような手の者（パナハッタカ）”とは、コウモリの翼のように指が互いに癒着している者のことである。その者を出家させようと望むなら、指の間を切り開き、間の皮をすべて取り除いて、正常な状態にしてから出家させるべきである。また、指が六本ある者（多指症）も、その者を出家させようと望むなら、余分な指を切り落とし、正常な状態にしてから出家させるべきである。

ขุชฺโชติ โย อุรสฺส วา ปิฏฺฐิยา วา ปสฺสสฺส วา นิกฺขนฺตตฺตา ขุชฺชสรีโร. ยสฺส ปน กิญฺจิ กิญฺจิ องฺคปจฺจงฺคํ อีสกํ วงฺกํ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. มหาปุริโส เอว หิ พฺรหฺมุชฺชุคตฺโต, อวเสโส สตฺโต อขุชฺโช นาม นตฺถิ.

“背むし（傴僂）”とは、胸や背中、あるいは脇腹が突出しているために体が曲がっている者をいう。しかし、手足の一部が僅かに曲がっている程度であれば、出家させてもよい。実に、大士（仏陀）だけが梵天のように直立した体を持っており、それ以外の衆生で全く曲がりのない者は存在しないからである。”

วามโนติ ชงฺฆวามโน วา กฏิวามโน วา อุภยวามโน วา. ชงฺฆวามนสฺส กฏิโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐิมกาโย รสฺโส โหติ, อุปริมกาโย ปริปุณฺโณ. กฏิวามนสฺส กฏิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย รสฺโส โหติ, เหฏฺฐิมกาโย ปริปุณฺโณ. อุภยวามนสฺส อุโภปิ กายา รสฺสา โหนฺติ, เยสํ รสฺสตฺตา ภูตานํ วิย ปริวฏุโม มหากุจฺฉิฆฏสทิโส อตฺตภาโว โหติ, ตํ ติวิธมฺปิ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ.

“矮人（ワーマナ）”とは、脚の短い矮人、腰の短い矮人、あるいはその両方の矮人のことである。脚の短い矮人は、腰から下の体が短く、上半身は整っている。腰の短い矮人は、腰から上の体が短く、下半身は整っている。両方の矮人は、上下両方の体が短く、その短さゆえに、地縛霊（ブータ）のように丸々と肥えて大腹の瓶のような体つきをしており、これら三種の矮人はいずれも出家させるべきではない。

คลคณฺฑีติ ยสฺส กุมฺภณฺฑํ วิย คเล คณฺโฑ โหติ. เทสนามตฺตเมว เจตํ, ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ปน ปเทเส คณฺเฑ สติ น ปพฺพาเชตพฺโพ. ตตฺถ วินิจฺฉโย – ‘‘น ภิกฺขเว ปญฺจหิ อาพาเธหิ ผุฏฺโฐ ปพฺพาเชตพฺโพ’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ลกฺขณาหตกสาหตลิขิตเกสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ‘‘น ภิกฺขเว ลกฺขณาหโต’’ติอาทีสุ วุตฺตเมว.

“甲状腺腫のある者（ガラガンディー）”とは、カボチャのように喉に腫物がある者のことである。これは一例に過ぎず、実際にはどの部位であれ（目立つ）腫物があるならば、出家させてはならない。その判断については、“比丘たちよ、五つの病に冒された者を出家させてはならない”という戒律で述べられた方法と同じく理解されるべきである。また、烙印を押された者、鞭で打たれた者、指名手配の書き込みをされた者について述べるべきことは、“比丘たちよ、烙印を押された者を（出家させてはならない）”等の条項で述べられている通りである。

สีปทีติ ภารปาโท วุจฺจติ. ยสฺส ปาโท ถูโล โหติ สญฺชาตปิฬโก ขโร, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ. ยสฺส ปน น ตาว ขรภาวํ คณฺหาติ, สกฺกา โหติ อุปนาหํ พนฺธิตฺวา อุทกอาวาเฏ ปเวเสตฺวา อุทกวาลิกาย ปูเรตฺวา ยถา สิรา ปญฺญายนฺติ, ชงฺฆา จ เตลนาฬิกา วิย โหติ, เอวํ มิลาเปตุํ สกฺกา, ตสฺส ปาทํ อีทิสํ กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปุน วฑฺฒติ, อุปสมฺปาเทนฺเตนาปิ ตถา กตฺวาว อุปสมฺปาเทตพฺโพ.

“象皮病の者（シーパディー）”とは、足が重く腫れた者のことである。足が太く、腫瘍が生じて硬くなっている者は出家させてはならない。しかし、まだそこまで硬くなっておらず、湿布を当て、水穴に入れ、湿った砂で満たすなどの処置によって、血管が見えるようになり、脛が油筒のように（細く）なるまで萎ませることができるのであれば、そのように治療した上で出家させることは正当である。もし再び腫れてきたとしても、授戒（具足戒）を授ける者が同様の処置を施した上で授戒させるべきである。

ปาปโรคีติ อริสภคนฺทรปิตฺตเสมฺหกาสโสสาทีสุ เยน เกนจิ โรเคน นิจฺจาตุโร อเตกิจฺฉโรโค เชคุจฺโฉ อมนาโป; อยํ น ปพฺพาเชตพฺโพ.

“悪病の者（パーパローギー）”とは、痔、瘻管、胆汁・粘液の異常、咳嗽、肺病などの病のうち、いずれかによって常に苦しみ、治療不能で、忌まわしく、不快感を与える者のことである。このような者は出家させてはならない。

ปริสทูสโกติ โย อตฺตโน วิรูปตาย ปริสํ ทูเสติ; อติทีโฆ วา โหติ อญฺเญสํ สีสปฺปมาณนาภิปฺปเทโส, อติรสฺโส [Pg.310] วา อุภยวามนภูตรูปํ วิย, อติกาโฬ วา ฌาปิตเขตฺเต ขาณุโก วิย, อจฺโจทาโต วา ทธิตกฺกาทีหิ ปมชฺชิตมฏฺฐตมฺพโลหวณฺโณ, อติกิโส วา มนฺทมํสโลหิโต อฏฺฐิสิราจมฺมสรีโร วิย, อติถูโล วา ภาริยมํโส, มโหทโร วา มหาภูตสทิโส, อติมหนฺตสีโส วา ปจฺฉึ สีเส กตฺวา ฐิโต วิย, อติขุทฺทกสีโส วา สรีรสฺส อนนุรูเปน อติขุทฺทเกน สีเสน สมนฺนาคโต, กูฏกูฏสีโส วา ตาลผลปิณฺฑิสทิเสน สีเสน สมนฺนาคโต, สิขรสีโส วา อุทฺธํ อนุปุพฺพตนุเกน สีเสน สมนฺนาคโต, นาฬิสีโส วา มหาเวฬุปพฺพสทิเสน สีเสน สมนฺนาคโต, กปฺปสีโส วา ปพฺภารสีโส วา จตูสุ ปสฺเสสุ เยน เกนจิ ปสฺเสน โอณเตน สีเสน สมนฺนาคโต, วณสีโส วา ปูติสีโส วา กณฺณิกเกโส วา ปาณเกหิ ขายิตเกทาเร สสฺสสทิเสหิ ตหึ ตหึ อุฏฺฐิเตหิ เกเสหิ สมนฺนาคโต, นิลฺโลมสีโส วา ถูลถทฺธเกโส วา ตาลหีรสทิเสหิ เกเสหิ สมนฺนาคโต, ชาติปลิเตหิ ปณฺฑรสีโส วา ปกติตมฺพเกโส วา อาทิตฺเตหิ วิย เกเสหิ สมนฺนาคโต, อาวฏฺฏสีโส วา คุนฺนํ สรีเร อาวฏฺฏสทิเสหิ อุทฺธคฺเคหิ เกสาวฏฺเฏหิ สมนฺนาคโต, สีสโลเมหิ สทฺธึ เอกาพทฺธภมุกโลโม วา ชาลพทฺเธน วิย นลาเฏน สมนฺนาคโต.

“一座を汚す者（パリサドゥーサカ）”とは、自身の醜悪さによって一座を損なう者のことである。すなわち、他人の頭の高さにへそが来るほど極端に背が高い者、あるいは上下が詰まって地縛霊のような姿の極端に背が低い者。焼かれた野の切り株のように極端に黒い者、あるいは乳粥などで磨かれた滑らかな銅の色のような極端に白い者。肉や血が乏しく、骨と腱と皮だけの体のような極端に痩せた者、あるいは肉が重苦しく極端に肥満した者。大鬼（マハーブータ）のように腹だけが突き出た者。頭の上に籠を乗せているかのように極端に頭が大きい者、あるいは体格に不釣り合いに極端に頭が小さい者。出始めのタラの実の塊のように凸凹した頭の者。山頂のように上が細くなった頭の者。大きな竹の節のように筒状の頭の者。四方のいずれかに傾いていて、二股のようになった頭や、片寄った頭の者。頭に傷があるか、腐敗している者。虫が食った畑の作物のような髪が、あちこちにまばらに生えている者。頭に毛がない者、あるいはタラの繊維のように太く硬い髪の者。生まれつき白髪で頭が白い者、あるいは焼けたような元々赤い髪の者。牛の体の旋毛のような、逆立った髪の旋毛がある頭の者。網をかけたような額をして、眉毛が髪の生え際とつながっている者などのことである。

สมฺพทฺธภมุโก วา นิลฺโลมภมุโก วา มกฺกฏภมุโก วา อติมหนฺตกฺขิ วา อติขุทฺทกกฺขิ วา มหึสจมฺเม วาสิโกเณน ปหริตฺวา กตฉิทฺทสทิเสหิ อกฺขีหิ สมนฺนาคโต, วิสมกฺขิ วา เอเกน มหนฺเตน เอเกน ขุทฺทเกน อกฺขินา สมนฺนาคโต, วิสมจกฺกโล วา เอเกน อุทฺธํ เอเกน อโธติ เอวํ วิสมชาเตหิ อกฺขิจกฺกเลหิ สมนฺนาคโต, เกกโร วา คมฺภีรกฺขิ วา ยสฺส คมฺภีเร อุทปาเน อุทกตารกา วิย อกฺขิตารกา ปญฺญายนฺติ; นิกฺขนฺตกฺขิ วา ยสฺส กกฺกฏกสฺเสว อกฺขิตารกา นิกฺขนฺตา โหนฺติ; หตฺถิกณฺโณ วา มหตีหิ กณฺณสกฺขลิกาหิ สมนฺนาคโต, มูสิกกณฺโณ วา ชฏุกกณฺโณ วา ขุทฺทิกาหิ กณฺณสกฺขลิกาหิ สมนฺนาคโต, ฉิทฺทมตฺตกณฺโณ วา ยสฺส วินา กณฺณสกฺขลิกาหิ [Pg.311] กณฺณฉิทฺทมตฺตเมว โหติ; อวิทฺธกณฺโณ วา โยนกชาติโก ปน ปริสทูสโก น โหติ; สภาโวเยว หิ โส ตสฺส กณฺณภคนฺทริโก วา นิจฺจปูตินา กณฺเณน สมนฺนาคโต, คณฺฑกณฺโณ วา สทาปคฺฆริตปุพฺเพน กณฺเณน สมนฺนาคโต, ฏงฺกิตกณฺโณ วา โคภตฺตนาฬิกาย อคฺคสทิเสหิ กณฺเณหิ สมนฺนาคโต, อติปิงฺคลกฺขิ วา มธุปิงฺคลํ ปน ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. นิปฺปขุมกฺขิ วา อสฺสุปคฺฆรณกฺขิ วา ปุปฺผิตกฺขิ วา อกฺขิปาเกน สมนฺนาคตกฺขิ วา.

左右のつながった眉を持つ者、あるいは、毛のない眉、あるいは、猿のような眉を持つ者。または、非常に大きな目、あるいは、非常に小さな目を持つ者（水牛の皮を小刀の先で突いて開けた穴のような目の者）。また、一方が大きく一方が小さい不同の目を持つ者。あるいは、一方が上を向き一方が下を向く不揃いな黒目を持つ者。あるいは、斜視の者。あるいは、深い井戸の底に映る星のように黒目が見える深いくぼんだ目の者。あるいは、蟹の目のように飛び出している目の者。また、象の耳のような大きな耳殻を持つ者。あるいは、鼠の耳や蝙蝠の耳のような小さな耳殻を持つ者。あるいは、耳殻がなく、ただ耳の穴だけがある者。あるいは、（耳たぶに）穴のあいていない耳の者。ただし、ヨナカ（ギリシャ系）の者のように、生まれつき耳に穴をあけない習慣の者は会衆を汚す者とはみなされない。なぜなら、それが彼らの本来のあり方だからである。また、常に膿の出る耳瘻のある者、あるいは、常に膿の垂れ流れる耳の病を持つ者。あるいは、牛の餌を入れる筒の先のような形の耳を持つ者。あるいは、非常に黄色い（赤茶けた）目の者。ただし、蜂蜜のような色の目の者は出家が許される。また、まつ毛のない目の者、あるいは、常に涙の流れる目の者、あるいは、白内障などの斑点のある目の者、あるいは、ただれ目の者。

อติมหนฺตนาสิโก วา อติขุทฺทกนาสิโก วา จิปิฏนาสิโก วา มชฺเฌ อปฺปติฏฺฐหิตฺวา เอกปสฺเส ฐิตวงฺกนาสิโก วา, ทีฆนาสิโก วา สุกตุณฺฑสทิสาย ชิวฺหาย เลหิตุํ สกฺกุเณยฺยาย นาสิกาย สมนฺนาคโต, นิจฺจปคฺฆริตสิงฺฆาณิกนาโส วา.

非常に大きな鼻、あるいは、非常に小さな鼻、あるいは、潰れた鼻（獅子鼻）を持つ者。あるいは、鼻筋が通らず、片側に曲がっている鼻の者。あるいは、オウムの嘴に似た舌で舐めることができるほど長い鼻を持つ者。あるいは、常に鼻水が垂れている鼻の者。

มหามุโข วา ยสฺส ปฏงฺคมณฺฑูกสฺเสว มุขนิมิตฺตํเยว มหนฺตํ โหติ, มุขํ ปน ลาพุสทิสํ อติขุทฺทกํ, ภินฺนมุโข วา วงฺกมุโข วา มหาโอฏฺโฐ วา อุกฺขลิมุขวฏฺฏิสทิเสหิ โอฏฺเฐหิ สมนฺนาคโต, ตนุกโอฏฺโฐ วา เภริจมฺมสทิเสหิ ทนฺเต ปิทหิตุํ อสมตฺเถหิ โอฏฺเฐหิ สมนฺนาคโต, มหาธโรฏฺโฐ วา ตนุกอุตฺตโรฏฺโฐ วา ตนุกอธโรฏฺโฐ วา มหาอุตฺตโรฏฺโฐ วา โอฏฺฐฉินฺนโก วา เอฬมุโข วา อุปฺปกฺกมุโข วา สงฺขตุณฺฑโก วา พหิเสเตหิ อนฺโต อติรตฺเตหิ โอฏฺเฐหิ สมนฺนาคโต, ทุคฺคนฺธกุณปมุโข วา.

巨大な口を持つ者（パタンガ蛙の口のような者。ただし、口の形は巨大だが、開口部は瓢箪の穴のように極めて小さい者を指す）。あるいは、口が裂けている者、あるいは、口が曲がっている者。あるいは、鍋の縁のようにめくれ上がった大きな唇を持つ者。あるいは、太鼓の皮のような歯を覆うことができないほど短い唇を持つ者。あるいは、下唇が大きく上唇が極端に薄い者、あるいは、下唇が薄く上唇が極端に大きい者。あるいは、唇が欠けている者。あるいは、常に唾液が垂れ流れる口の者。あるいは、口の周りに腫れ物がある者。あるいは、外側が白く内側が極端に赤い法螺貝の殻のような唇の者。あるいは、腐臭を放つ口の者。

มหาทนฺโต วา อฏฺฐกทนฺตสทิเสหิ ทนฺเตหิ สมนฺนาคโต อสุรทนฺโต วา เหฏฺฐา วา อุปริ วา พหินิกฺขนฺตทนฺโต, ยสฺส ปน สกฺกา โหติ โอฏฺเฐหิ ปิทหิตุํ กเถนฺตสฺเสว ปญฺญายติ โน อกเถนฺตสฺส, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. ปูติทนฺโต วา นิทฺทนฺโต วา ยสฺส ปน ทนฺตนฺตเร กลนฺทกทนฺโต วิย สุขุมทนฺโต โหติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

大きな歯を持つ者（八枚刃の鍬の歯のような者）。あるいは、上下の歯が外側に飛び出している牙（あすら歯）を持つ者。ただし、唇で歯を覆うことができ、話す時にだけ歯が見え、話さない時には見えない者は、出家させることが許される。あるいは、腐った歯を持つ者、あるいは、歯がない者。ただし、歯の間にリスの歯のような小さな予備の歯がある者は、出家させることが許される。

มหาหนุโก วา โคหนุสทิเสน หนุนา สมนฺนาคโต, ทีฆหนุโก วา จิปิฏหนุโก วา อนฺโตปวิฏฺเฐน วิย อติรสฺเสน หนุเกน สมนฺนาคโต, ภินฺนหนุโก วา วงฺกหนุโก วา นิมฺมสฺสุทาฐิโก วา ภิกฺขุนิสทิสมุโข ทีฆคโล วา พกคลสทิเสน คเลน สมนฺนาคโต, รสฺสคโล วา อนฺโตปวิฏฺเฐน วิย คเลน สมนฺนาคโต, ภินฺนคโล วา ภฏฺฐอํสกูโฏ วา อหตฺโถ วา เอกหตฺโถ วา อติรสฺสหตฺโถ [Pg.312] วา อติทีฆหตฺโถ วา ภินฺนอุโร วา ภินฺนปิฏฺฐิ วา กจฺฉุคตฺโต วา กณฺฑุคตฺโต วา ททฺทุคตฺโต วา โคธาคตฺโต วา, ยสฺส โคธาย วิย คตฺตโต จุณฺณานิ ปตนฺติ, สพฺพญฺเจตํ วิรูปกรณํ สนฺธาย วิตฺถาริกวเสน วุตฺตํ. วินิจฺฉโย ปเนตฺถ ‘‘น ภิกฺขเว ปญฺจหิ อาพาเธหี’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

大きな顎を持つ者（牛の顎のような者）。あるいは、長い顎を持つ者。あるいは、内側に引っ込んだような極めて短い顎を持つ者。あるいは、顎が割れている者、あるいは、顎の骨が曲がっている者。あるいは、髭やもみあげがなく比丘尼のような顔の者。あるいは、鷺の首のように長い首を持つ者。あるいは、胴体に埋まったような短い首を持つ者。あるいは、首が折れ曲がっている者。あるいは、肩が落ちている者。あるいは、手がない者、あるいは、片手だけの者。あるいは、極端に手が短い者、あるいは、極端に手が長い者。あるいは、胸が裂けている者、あるいは、背中が裂けている者。あるいは、疥癬のある者、あるいは、激しい痒みを伴う皮膚病のある者、あるいは、田虫のある者。あるいは、大トカゲの皮のように、体から粉が落ちる皮膚の者。これらはすべて、外見を損なう病気に関連して詳細に述べられたものである。この判断については、“比丘たちよ、五つの病ある者は（出家させてはならない）”という箇所で述べられた方法に従って理解すべきである。

ภฏฺฐกฏิโก วา มหาอานิสโท วา อุทฺธนกูฏสทิเสหิ อานิสทมํเสหิ อจฺจุคฺคเตหิ สมนฺนาคโต, มหาอูรุโก วา วาตณฺฑิโก วา มหาชาณุโก วา สงฺฆฏฺฏนชาณุโก วา ทีฆชงฺโฆ วา ยฏฺฐิสทิสชงฺโฆ วิกโฏ วา ปณฺโห วา อุพฺพทฺธปิณฺฑิโก วา, โส ทุวิโธ เหฏฺฐา โอรุฬฺหาหิ วา อุปริ อารุฬฺหาหิ วา มหตีหิ ชงฺฆปิณฺฑิกาหิ สมนฺนาคโต, มหาชงฺโฆ วา ถูลชงฺฆปิณฺฑิโก วา มหาปาโท วา มหาปณฺหิ วา ปิฏฺฐิกปาโท วา ปาทเวมชฺฌโต อุฏฺฐิตชงฺโฆ วงฺกปาโท วา โส ทุวิโธ – อนฺโต วา พหิ วา ปริวตฺตปาโท คณฺฐิกงฺคุลิ วา สิงฺคิเวรผณสทิสาหิ องฺคุลีหิ สมนฺนาคโต, อนฺธนโข วา กาฬวณฺเณหิ ปูตินเขหิ สมนฺนาคโต, สพฺโพปิ เอส ปริสทูสโก. เอวรูโป ปริสทูสโก น ปพฺพาเชตพฺโพ.

腰が落ちている者。あるいは、三脚の竈の角のように肉が盛り上がった巨大な臀部を持つ者。あるいは、非常に太い腿を持つ者。あるいは、陰嚢が腫れている者。あるいは、巨大な膝を持つ者、あるいは、膝が打ち当たる者。あるいは、杖のような脛で長い脛の者。あるいは、足が外側に開いている者、あるいは、足が後ろを向いている者。あるいは、ふくらはぎの肉が上下に異常に盛り上がっている者（これには、肉が下に垂れているものと上に上がっているものの二種類がある）。あるいは、巨大な脛、あるいは、異常に太いふくらはぎを持つ者。あるいは、巨大な足、あるいは、巨大な踵を持つ者。あるいは、足の甲の中ほどから脛が生えているような足を持つ者。あるいは、曲がった足を持つ者（これには、内側に曲がっているものと外側に曲がっているものの二種類がある）。あるいは、生姜の根の塊のように指に関節の節が目立つ者。あるいは、爪が黒く腐っている者。これらの者はすべて、会衆を汚す者である。このような会衆を汚す者は、出家させてはならない。

กาโณติ ปสนฺนนฺโธ วา โหตุ ปุปฺผาทีหิ วา อุปหตปสาโท. โย ทฺวีหิ วา เอเกน วา อกฺขินา น ปสฺสติ, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ. มหาปจฺจริยํ ปน เอกกฺขิกาโณ กาโณติ วุตฺโต, ทฺวิอกฺขิกาโณ อนฺเธน สงฺคหิโต. มหาอฏฺฐกถายํ ชจฺจนฺโธ อนฺโธติ วุตฺโต, ตสฺมา อุภยมฺปิ ปริยาเยน ยุชฺชติ. กุณีติ หตฺถกุณี วา ปาทกุณี วา องฺคุลิกุณี วา; ยสฺส เอเตสุ หตฺถาทีสุ ยํกิญฺจิ วงฺกํ ปญฺญายติ, โส กุณี นาม. ขญฺโชติ นตชาณุโก วา ภินฺนชงฺโฆ วา มชฺเฌ สงฺกุฏิตปาทตฺตา กุณฺฑปาทโก วา ปิฏฺฐิปาทมชฺเฌน จงฺกมนฺโต อคฺเค สงฺกุฏิตปาทตฺตา กุณฺฑปาทโก วา ปิฏฺฐิปาทคฺเคน จงฺกมนฺโต อคฺคปาเทเนว จงฺกมนขญฺโช วา ปณฺหิกาย จงฺกมนขญฺโช วา ปาทสฺส พาหิรนฺเตน จงฺกมนขญฺโช วา ปาทสฺส อพฺภนฺตรนฺเตน จงฺกมนขญฺโช วา โคปฺผกานํ อุปริ ภคฺคตฺตา สกเลน ปิฏฺฐิปาเทน จงฺกมนขญฺโช วา; สพฺโพเปส ขญฺโชเยว, โส น ปพฺพาเชตพฺโพ.

片目（または盲目）とは、一見澄んでいるが盲目の者、あるいは、膿などによって視力が損なわれた者をいう。両目または片目が見えない者は、出家させてはならない。マハーパーチャリヤでは、片目が見えない者を“片目”と呼び、両目が見えない者を“盲目”に含めている。マハー・アッタカタでは、生まれつきの盲目を“盲目”と呼んでいる。したがって、その両方の言い方は、状況に応じて妥当である。“手足が不自由な者”とは、手が不自由な者、足が不自由な者、または指が不自由な者を指す。手などのいずれかの部位が曲がっていることが明らかな者を、そう呼ぶ。“不具”とは、膝が曲がっている者、あるいは脛が損なわれている者。または、足の中ほどが縮んでいるために、足の甲の中ほどで歩く不自由な足の者。あるいは、足の先が縮んでいるために、足の甲の先で歩く不自由な足の者。あるいは、つま先立ちで歩く不自由な者、踵で歩く不自由な者、足の外側で歩く不自由な者、足の内側で歩く不自由な者。あるいは、足首の上が折れているために、足の甲全体を使って歩く不自由な者。これらはすべて“不具”に含まれる。このような者は出家させてはならない。

ปกฺขหโตติ [Pg.313] ยสฺส เอโก หตฺโถ วา ปาโท วา อฑฺฒสรีรํ วา สุขํ น วหติ. ฉินฺนิริยาปโถติ ปีฐสปฺปิ วุจฺจติ. ชราทุพฺพโลติ ชิณฺณภาเวน ทุพฺพโล อตฺตโน จีวรรชนาทิกมฺมํ กาตุมฺปิ อสมตฺโถ. โย ปน มหลฺลโกปิ พลวา โหติ, อตฺตานํ ปฏิชคฺคิตุํ สกฺโกติ, โส ปพฺพาเชตพฺโพ. อนฺโธติ ชจฺจนฺโธ วุจฺจติ. มูโคติ ยสฺส วจีเภโท นปฺปวตฺตติ; ยสฺสาปิ ปวตฺตติ, สรณคมนํ ปน ปริปุณฺณํ ภาสิตุํ น สกฺโกติ, ตาทิสํ มมฺมนมฺปิ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ. โย ปน สรณคมนมตฺตํ ปริปุณฺณํ ภาสิตุํ สกฺโกติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ.

“片不随（Pakkhahato）”とは、片方の手、片方の足、あるいは半身が、思うように動かない（運べない）者のことである。“四威儀を欠く者（Chinniriyāpatho）”とは、腰掛け（車椅子状の台）を用いて進む者（pīṭhasappi）をいう。“老衰して虚弱な者（Jarādubbalo）”とは、老いたことにより虚弱となり、自らの衣を染めるなどの仕事さえ行うことができない者のことである。しかし、高齢であっても体力があり、自らの身の回りの世話ができる者は、出家させるべきである。“盲人（Andho）”とは、生まれつきの盲人をいう。“唖者（Mūgo）”とは、言葉を発することができない者のことである。また、言葉は発せられるが、三帰依文を完全には唱えることができないような“どもる者（Mammano）”も、出家させるべきではない。しかし、三帰依文だけでも完全に唱えることができる者は、出家させるに値する。

พธิโรติ โย สพฺเพน สพฺพํ น สุณาติ. โย ปน มหาสทฺทํ สุณาติ, ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ. อนฺธมูคาทโย อุภยโทสวเสน วุตฺตา. เยสญฺจ ปพฺพชฺชา ปฏิกฺขิตฺตา, อุปสมฺปทาปิ เตสํ ปฏิกฺขิตฺตาว. สเจ ปน เต สงฺโฆ อุปสมฺปาเทติ, สพฺเพปิ หตฺถจฺฉินฺนาทโย สูปสมฺปนฺนา, การกสงฺโฆ ปน อาจริยุปชฺฌายา จ อาปตฺติโต น มุจฺจนฺติ. วกฺขติ จ – ‘‘อตฺถิ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อปฺปตฺโต โอสารณํ, ตญฺเจ สงฺโฆ โอสาเรติ, เอกจฺโจ สุโอสาริโต, เอกจฺโจ ทุโอสาริโต’’ติ ตสฺสตฺโถ อาคตฏฺฐาเนเยว อาวิ ภวิสฺสตีติ.

“聾者（Badhiro）”とは、いかなる音も全く聞こえない者のことである。しかし、大きな声であれば聞こえる者は、出家させるに値する。“盲人や唖者など”については、（目が見えないことと口が利けないことという）二つの欠陥の観点から述べられた。また、出家（沙弥）が禁じられた者たちは、具足戒を受けることもまた禁じられている。しかし、もし僧伽が（禁じられた者に）具足戒を授けたならば、手足の切断された者たちであっても、全員が正しく具足戒を受けたことになる（戒体は成立する）。ただし、その羯磨（儀式）を執行した僧伽、および阿闍梨と和尚は、突吉羅（ドゥッカター）の罪を免れない。また、次のように説かれるであろう。“比丘たちよ、復帰の儀式（osāraṇa）に至っていない者がいる。もし僧伽がその者を復帰させたなら、ある者は正しく復帰し、ある者は正しくなく復帰したことになる”。この意味は、該当する箇所において明らかになるであろう。

หตฺถจฺฉินฺนาทิวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

手の切断された者等の事記、完結。

อลชฺชีนิสฺสยวตฺถุกถา

慚愧なき者に依止することに関する事記。

๑๒๐. อลชฺชีนํ นิสฺสาย วสนฺตีติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ; อลชฺชิปุคฺคเล นิสฺสาย วสนฺตีติ อตฺโถ. ยาว ภิกฺขุสภาคตํ ชานามีติ นิสฺสยทายกสฺส ภิกฺขุโน ภิกฺขูหิ สภาคตํ ลชฺชิภาวํ ยาว ชานามีติ อตฺโถ. ตสฺมา นวํ ฐานํ คเตน ‘‘เอหิ ภิกฺขุ, นิสฺสยํ คณฺหาหี’’ติ วุจฺจมาเนนาปิ จตูหปญฺจาหํ นิสฺสยทายกสฺส ลชฺชิภาวํ อุปปริกฺขิตฺวา นิสฺสโย คเหตพฺโพ.

120. “慚愧なき者たちに依って住む（Alajjīnaṃ nissāya vasanti）”という句において、属格（sāmivacana）は対格の意味で用いられている。すなわち“慚愧なき人々を依止して住む”という意味である。“比丘としての性質が共通である（正しい比丘である）と知るまで”とは、依止を与える比丘が、他の比丘たちと性質を等しくする“慚愧ある状態（lajjibhāva）”であることを知るまで、という意味である。それゆえ、新しい場所に到着した比丘は、“比丘よ、来なさい。依止を取りなさい”と言われたとしても、四、五日の間、依止を与える側の慚愧の有無をよく観察した上で、依止を取るべきである。

สเจ ‘‘เถโร ลชฺชี’’ติ ภิกฺขูนํ สนฺติเก สุตฺวา อาคตทิวเสเยว คเหตุกาโม โหติ, เถโร ปน ‘‘อาคเมหิ ตาว, วสนฺโต ชานิสฺสสี’’ติ กติปาหํ อาจารํ อุปปริกฺขิตฺวา นิสฺสยํ เทติ, วฏฺฏติ. ปกติยา นิสฺสยคฺคหณฏฺฐานํ คเตน ตทเหว คเหตพฺโพ, เอกทิวสมฺปิ ปริหาโร [Pg.314] นตฺถิ. สเจ ปฐมยาเม อาจริยสฺส โอกาโส นตฺถิ, โอกาสํ อลภนฺโต ‘‘ปจฺจูสสมเย คเหสฺสามี’’ติ สยติ, อรุณํ อุคฺคตมฺปิ น ชานาติ, อนาปตฺติ. สเจ ปน ‘‘คณฺหิสฺสามี’’ติ อาโภคํ อกตฺวา สยติ, อรุณุคฺคมเน ทุกฺกฏํ. อคตปุพฺพํ ฐานํ คเตน ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ วสิตฺวา คนฺตุกาเมน อนิสฺสิเตน วสิตพฺพํ. ‘‘สตฺตาหํ วสิสฺสามี’’ติ อาลยํ กโรนฺเตน ปน นิสฺสโย คเหตพฺโพ. สเจ เถโร ‘‘กึ สตฺตาหํ วสนฺตสฺส นิสฺสเยนา’’ติ วทติ, ปฏิกฺขิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย ลทฺธปริหาโร โหติ.

もし“長老は慚愧ある方だ”と比丘たちの間で聞いており、到着したその日に（依止を）取りたいと望む場合、長老が“まずは待ちなさい。住んでいるうちに分かるであろう”と言って、数日の間、その比丘の行儀を観察した上で依止を与えるならば、それは適当である。通常、依止を取るべき場所に到着した者は、その日のうちに取るべきであり、一日であっても（依止を取らずに済む）免除はない。もし初夜（夜の早い時間）に師の都合がつかず、機会が得られないまま“暁に取ろう”と考えて横になり、暁に夜が明けたことに気づかなかったのであれば、罪はない。しかし、もし“取ろう”という意図を持たずに横になり、夜が明けたならば、突吉羅（ドゥッカター）となる。未経験の場所に到着し、二、三日滞在して去ろうとする者は、依止せずに住むことができる。“七日間滞在しよう”と愛着を持って住む者は、依止を取るべきである。もし長老が“七日滞在する者に何の依止が必要か”と言ったならば、拒絶された時から免除を得たことになる。

อลชฺชีนิสฺสยวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

慚愧なき者に依止することに関する事記、完結。

คมิกาทินิสฺสยวตฺถุกถา

旅行者等の依止に関する事記。

๑๒๑. นิสฺสยกรณีโยติ กรณียนิสฺสโย, กรณีโย มยา นิสฺสโย; คเหตพฺโพติ อตฺโถ. นิสฺสยํ อลภมาเนนาติ อตฺตนา สทฺธึ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺเนสุ นิสฺสยทายเก อสติ นิสฺสยํ น ลภติ นาม. เอวํ อลภนฺเตน อนิสฺสิเตน พหูนิปิ ทิวสานิ คนฺตพฺพํ. สเจ ปุพฺเพปิ นิสฺสยํ คเหตฺวา วุตฺถปุพฺพํ กญฺจิ อาวาสํ ปวิสติ, เอกรตฺตํ วสนฺเตนาปิ นิสฺสโย คเหตพฺโพ. อนฺตรามคฺเค วิสฺสมนฺโต วา สตฺถํ ปริเยสนฺโต วา กติปาหํ วสติ, อนาปตฺติ. อนฺโตวสฺเส ปน นิพทฺธวาสํ วสิตพฺพํ, นิสฺสโย จ คเหตพฺโพ. นาวาย คจฺฉนฺตสฺส ปน วสฺสาเน อาคเตปิ นิสฺสยํ อลภนฺตสฺส อนาปตฺติ.

121. “依止なされるべき（Nissayakaraṇīyo）”とは、依止を取るべきこと、すなわち“私によって依止はなされるべき（取られるべき）”という意味である。“依止を得られない者”とは、自分と共に長距離の道を行く者の中に、依止を与える者が不在で、依止を得られないことをいう。このように（師を）得られない者は、依止することなく多くの日数を旅することができる。もし以前に依止を取って住んだことのある住坊に入るならば、一晩の滞在であっても依止を取るべきである。道中で休息したり、隊商を探したりして数日滞在する場合は、罪はない。しかし、安居期間中は定住する場所に住むべきであり、依止も取るべきである。船で行く者が、雨期（安居）が来ても依止（の師）を得られない場合は、罪はない。

ยาจิยมาเนนาติ เตน คิลาเนน ยาจิยมาเนน อนิสฺสิเตน วสิตพฺพํ. สเจ ‘‘ยาจาหิ ม’’นฺติ วุจฺจมาโนปิ คิลาโน มาเนน น ยาจติ, คนฺตพฺพํ.

“請われることで（Yāciyamānenā）”とは、その病人（ギラーナ）から滞在するように請われたならば、依止することなく住むことができるという意味である。もし“私に請いなさい”と言われても、病人がプライドのために請わないのであれば、立ち去るべきである。

ผาสุ โหตีติ สมถวิปสฺสนานํ ปฏิลาภวเสน ผาสุ โหติ. อิมญฺหิ ปริหารํ เนว โสตาปนฺโน น สกทาคามี อนาคามี อรหนฺโต ลภนฺติ; น ถามคตสฺส สมาธิโน วา วิปสฺสนาย วา ลาภี, วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐาเน ปน พาลปุถุชฺชเน กถาว นตฺถิ. ยสฺส โข ปน สมโถ วา วิปสฺสนา วา ตรุโณ โหติ, อยํ อิมํ ปริหารํ ลภติ, ปวารณสงฺคโหปิ เอตสฺเสว อนุญฺญาโต. ตสฺมา อิมินา ปุคฺคเลน อาจริเย ปวาเรตฺวา คเตปิ ‘‘ยทา ปติรูโป นิสฺสยทายโก อาคจฺฉิสฺสติ, ตสฺส นิสฺสาย วสิสฺสามี’’ติ อาโภคํ กตฺวา ปุน ยาว [Pg.315] อาสาฬฺหีปุณฺณมา, ตาว อนิสฺสิเตน วตฺถุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน อาสาฬฺหีมาเส อาจริโย นาคจฺฉติ, ยตฺถ นิสฺสโย ลพฺภติ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ.

“安楽である（Phāsu hotī）”とは、止観（サマタ・ヴィパッサナー）を得ることによって安楽であるという意味である。この（依止を免除される）特例は、預流者、一来者、不還者、阿羅漢は得ることができない。また、定力（三昧）や観の力を得た者も得られない。修行を放棄した愚かな凡夫については、言うまでもない。しかし、止または観がまだ未熟（taruṇa）な者については、この免除を得ることができ、自恣（パヴァーラナー）による摂受もこの者にのみ許されている。それゆえ、この者は師が自恣を終えて去った後でも、“ふさわしい依止の師が来たら、その方を依止して住もう”と決意して、再びアーサーラ月の満月の日までは、依止なしで住むことが許される。しかし、もしアーサーラ月に師が来ないならば、依止が得られる場所へ行くべきである。

๑๒๒. โคตฺเตนปิ อนุสฺสาเวตุนฺติ มหากสฺสปสฺส อุปสมฺปทาเปกฺโขติ เอวํ โคตฺตํ วตฺวา อนุสฺสาเวตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

122. 122. “氏族名（ゴッタ）によっても布告すること（Gottenapi anussāvetuṃ）”とは、“大カッサパの具足戒志願者である”というように氏族名を述べて布告することを許す、という意味である。

๑๒๓. ทฺเว เอกานุสฺสาวเนติ ทฺเว เอกโต อนุสฺสาวเน; เอเกน เอกสฺส อญฺเญน อิตรสฺสาติ เอวํ ทฺวีหิ วา อาจริเยหิ เอเกน วา เอกกฺขเณ กมฺมวาจํ อนุสฺสาเวนฺเตหิ อุปสมฺปาเทตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

123. 123. “二名を一回の布告で（Dve ekānussāvane）”とは、二名の志願者を一緒に布告することである。一人の（教授師）が一人のために、もう一人が別の者のためにというように二人の阿闍梨によって、あるいは一人の阿闍梨によって、一瞬のうちに（同時に）羯磨文（布告）を唱えて具足戒を授けることを許す、という意味である。

ทฺเว ตโย เอกานุสฺสาวเน กาตุํ ตญฺจ โข เอเกน อุปชฺฌาเยนาติ ทฺเว วา ตโย วา ชเน ปุริมนเยเนว เอกโต อนุสฺสาวเน กาตุํ อนุชานามิ; ตญฺจ โข อนุสฺสาวนกิริยํ เอเกน อุปชฺฌาเยน อนุชานามีติ อตฺโถ. ตสฺมา เอเกน อาจริเยน ทฺเว วา ตโย วา อนุสฺสาเวตพฺพา. ทฺวีหิ วา ตีหิ วา อาจริเยหิ วิสุํ วิสุํ เอเกน เอกสฺสาติ เอวํ เอกปฺปหาเรเนว ทฺเว ติสฺโส วา กมฺมวาจา กาตพฺพา. สเจ ปน นานาจริยา นานุปชฺฌายา โหนฺติ, ติสฺสตฺเถโร สุมนตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกํ, สุมนตฺเถโร ติสฺสตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกํ อนุสฺสาเวติ, อญฺญมญฺญญฺจ คณปูรกา โหนฺติ, วฏฺฏติ. สเจ ปน นานาอุปชฺฌายา โหนฺติ, เอโก อาจริโย โหติ, ‘‘นตฺเวว นานุปชฺฌาเยนา’’ติ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา น วฏฺฏติ. อิทํ สนฺธาย หิ เอส ปฏิกฺเขโป.

“二人三人の志願者を一回の誦出（一羯磨）で行うこと、しかも一人の和尚によって”という文言について、二名または三名の者を前述の方法と同じく同時に一回の誦出で得度させることを許す。そして、その誦出（羯磨）の行為は一人の和尚の下で行われることを許すという意味である。したがって、一人の阿闍梨（羯磨師）は二名または三名の志願者に誦出（羯磨）を行うことができる。あるいは、二名または三名の阿闍梨が、それぞれ一人の志願者に対して同時に一斉に、二つまたは三つの羯磨文を誦出することも行われるべきである。しかし、もし阿闍梨たちが異なり、和尚たちも異なる場合、例えばティッサ長老（阿闍梨）がスマナ長老（和尚）の共住弟子に誦出し、スマナ長老（阿闍梨）がティッサ長老（和尚）の共住弟子に誦出する場合において、互いに衆（ガナ）を満たす者（僧数に入る者）となるならば、それは適当である。しかし、もし和尚たちが異なり、阿闍梨が一人である場合は、“異なる和尚（の下で一人により）行われるべきではない”と禁止されているため、適当ではない。このことを指して、この禁止がある。

คมิกาทินิสฺสยวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา.

遊行者等の依止の対象に関する話は終わった。

อุปสมฺปทาวิธิกถา

受戒（具足戒）の作法に関する解説。

๑๒๖. ปฐมํ อุปชฺฌํ คาหาเปตพฺโพติ เอตฺถ วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายตีติ อุปชฺฌา, ตํ อุปชฺฌํ; ‘‘อุปชฺฌาโย เม ภนฺเต โหหี’’ติ เอวํ วทาเปตฺวา คาหาเปตพฺโพ. วิตฺถายนฺตีติ วิตฺถทฺธคตฺตา โหนฺติ. ยํ ชาตนฺติ ยํ ตว สรีเร ชาตํ นิพฺพตฺตํ วิชฺชมานํ, ตํ สงฺฆมชฺเฌ ปุจฺฉนฺเต สนฺตํ อตฺถีติ วตฺตพฺพนฺติอาทิ. อุลฺลุมฺปตุ มนฺติ อุทฺธรตุ มํ.

126. “まず和尚を取らせるべきである”という点について、罪と罪でないことを細かく観察（看守）するゆえに“和尚（ウパッジャー）”と言う。その和尚に対し、“尊者よ、私の和尚になってください”とこのように言わせて受戒志願者に和尚を定めさせるべきである。“ヴィッターヤンティ（vitthāyanti）”とは、体が硬直していることである。“生じたもの（ヤン・ジャータン）”とは、あなたの体に生じた、発生した、現存するもののことであり、僧伽の中で尋ねられたときに、あるものについては“あります”と言うべきである、等のことである。“私を引き上げてください（ullumpatu maṃ）”とは、“私を救い上げてください”という意味である。

อุปสมฺปทาวิธิกถา นิฏฺฐิตา.

受戒作法の解説は終わった。

จตฺตาโรนิสฺสยาทิกถา

四依止（四つの頼り）等の解説。

๑๒๘. ตาวเทวาติ [Pg.316] อุปสมฺปนฺนสมนนฺตรเมว. ฉายา เมตพฺพาติ เอกโปริสา วา ทฺวิโปริสา วาติ ฉายา เมตพฺพา. อุตุปฺปมาณํ อาจิกฺขิตพฺพนฺติ ‘‘วสฺสาโน เหมนฺโต คิมฺโห’’ติ เอวํ อุตุปฺปมาณํ อาจิกฺขิตพฺพํ. เอตฺถ จ อุตุเยว อุตุปฺปมาณํ. สเจ วสฺสานาทโย อปริปุณฺณา โหนฺติ, ยตฺตเกหิ ทิวเสหิ ยสฺส โย อุตุ อปริปุณฺโณ, เต ทิวเส สลฺลกฺเขตฺวา โส ทิวสภาโค อาจิกฺขิตพฺโพ. อถ วา ‘‘อยํ นาม อุตุ, โส จ โข ปริปุณฺโณ วา อปริปุณฺโณ วา’’ติ เอวํ อุตุปฺปมาณํ อาจิกฺขิตพฺพํ. ‘‘ปุพฺพณฺโห วา สายนฺโห วา’’ติ เอวํ ทิวสภาโค อาจิกฺขิตพฺโพ. สงฺคีตีติ อิทเมว สพฺพํ เอกโต กตฺวา ‘‘ตฺวํ กึ ลภสิ, กา เต ฉายา, กึ อุตุปฺปมาณํ, โก ทิวสภาโค’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘อิทํ นาม ลภามิ – วสฺสํ วา เหมนฺตํ วา คิมฺหํ วา, อยํ เม ฉายา, อิทํ อุตุปฺปมาณํ, อยํ ทิวสภาโคติ วเทยฺยาสี’’ติ เอวํ อาจิกฺขิตพฺพํ.

128. “直ちに”とは、受戒した直後のことである。“影を測るべきである”とは、一人の背丈の影、あるいは二人の背丈の影というように、影を測るべきであるということである。“季節の分量を告げるべきである”とは、“雨期、冬、夏”というように季節を告げるべきである。ここで“季節”とは季節の分量のことである。もし雨期などが満ちていない場合、何日間でその季節が満ちていないかを考慮し、その受戒の日の分を告げるべきである。あるいは“これは何という季節であり、それは満ちている、あるいは満ちていない”と季節の分量を告げるべきである。“午前、あるいは午後”というように、一日の時間帯を告げるべきである。“集まり（サンギーティ）”とは、これら全てを一括りにして、“あなたは何の季節などを得たか、影はいくつか、季節の分量は何か、時間帯は何か”と問われたときに、“これこれの季節を得ました。雨期、または冬、または夏です。これが私の影です。これが季節の分量です。これが一日の時間帯です”と言うべきである、とそのように教えるべきである。

๑๒๙. โอหายาติ ฉฑฺเฑตฺวา. ทุติยํ ทาตุนฺติ อุปสมฺปทมาฬกโต ปริเวณํ คจฺฉนฺตสฺส ทุติยกํ ทาตุํ อนุชานามิ, จตฺตาริ จ อกรณียานิ อาจิกฺขิตุนฺติ อตฺโถ. ปณฺฑุปลาโสติ ปณฺฑุวณฺโณ ปตฺโต. พนฺธนา ปวุตฺโตติ วณฺฏโต ปติโต. อภพฺโพ หริตตฺถายาติ ปุน หริโต ภวิตุํ อภพฺโพ. ปุถุสิลาติ มหาสิลา.

129. “捨てて（オハーヤ）”とは、離れてのことである。“二人目を与えること”とは、受戒の結界場から自坊へ行く新入僧に対し、同行者を与えることを許し、また四つの不共住（波羅夷）を告げることを許すという意味である。“枯れ葉（パンドゥパラーサ）”とは、黄色の葉のことである。“結合部から離れた”とは、茎から落ちたことである。“再び緑に戻ることはない”とは、二度と緑色になることはできないということである。“平らな石（プトゥシラー）”とは、大きな石のことである。

๑๓๐. อลพฺภมานาย สามคฺคิยา อนาปตฺติ สมฺโภเค สํวาเสติ ยาว ตสฺส อุกฺเขปนียกมฺมกรณตฺถาย สามคฺคี น ลพฺภติ, ตาว เตน สทฺธึ สมฺโภเค จ อุโปสถปวารณาทิกรณเภเท สํวาเส จ อนาปตฺตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ มหาวิภงฺเค วุตฺตานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ปากฏเมวาติ.

130. “（処置のための）僧伽の和合が得られない間は、共食や共住において罪とはならない”とは、その僧に対して駆出羯磨を行うための僧伽の和合が得られない限りは、その者と共に飲食を共にし、また布薩や自恣などの諸羯磨において共住しても、罪にはならない。その他の箇所はすべて、摩訶毘分（大分別）で述べられた方法に従えば容易に理解できるため、明白である。

จตฺตาโรนิสฺสยาทิกถา นิฏฺฐิตา.

四依止等の解説は終わった。

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

サマンタパーサーディカー（律註釈書）の解説において、

ทฺวาสตฺตติอธิกวตฺถุสตปฏิมณฺฑิตสฺส มหาขนฺธกสฺส

172の事象によって飾られた大犍度（マハーカーンダカ）の、

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

意味の解説は終わった。

มหาขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

大犍度の解説は終わった。

๒. อุโปสถกฺขนฺธกํ

2. 布薩犍度。

สนฺนิปาตานุชานนาทิกถา

集会の許可等に関する解説。

๑๓๒. อุโปสถกฺขนฺธเก [Pg.317] – อญฺญติตฺถิยาติ เอตฺถ ติตฺถํ วุจฺจติ ลทฺธิ; อญฺญํ ติตฺถํ อญฺญติตฺถํ; อญฺญติตฺถํ เอเตสํ อตฺถีติ อญฺญติตฺถิยา; อิโต อญฺญลทฺธิกาติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมํ ภาสนฺตีติ ยํ เตสํ กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ, ตํ กเถนฺติ. เต ลภนฺตีติ เต มนุสฺสา ลภนฺติ. มูคสูกราติ ถูลสรีรสูกรา.

132. 布薩犍度において、“外道（アンニャティッティヤー）”という言葉について、ここで“ティッタ”とは見解（執着）のことを言う。別の見解、それが外道である。別の見解を持つ者たちであるから、外道と呼ばれる。この仏教の教えとは異なる見解を持つ者たちのことである。“法を説く”とは、彼らにとってなすべきこと、なすべきでないことについて語ることである。“彼らは得る”とは、その人々が得るということである。“ムーガスーカラ（唖豚）”とは、肥え太った豚のことである。

๑๓๕. อนชฺฌาปนฺโน วา โหติ อาปชฺชิตฺวา วา วุฏฺฐิโตติ เอตฺถ ยํ อาปตฺตึ ภิกฺขุ อนชฺฌาปนฺโน วา โหติ, อาปชฺชิตฺวา วา วุฏฺฐิโต, อยํ อสนฺตี นาม อาปตฺตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมฺปชานมุสาวาเท กึ โหตีติ ยฺวายํ สมฺปชานมุสาวาโท อสฺส โหตีติ วุตฺโต, โส อาปตฺติโต กึ โหติ, กตรา อาปตฺติ โหตีติ อตฺโถ. ทุกฺกฏํ โหตีติ ทุกฺกฏาปตฺติ โหติ; สา จ โข น มุสาวาทลกฺขเณน; ภควโต ปน วจเนน วจีทฺวาเร อกิริยสมุฏฺฐานา อาปตฺติ โหตีติ เวทิตพฺพา. วกฺขติ หิ –

135. “犯していない、あるいは犯しても懺悔して出た者”について、比丘が犯していない罪、あるいは犯しても清浄に戻った罪、これを“非実在の罪（アサンティー・アーパッティ）”と呼ぶと理解すべきである。“故意の妄語について、何が生じるか”とは、故意の妄語をなした場合、それが罪としては何になるか、どの罪になるかという意味である。“悪作（ドゥッカター）となる”とは、悪作罪になるということである。そして、それは妄語の性質によるものではなく、世尊の言葉により、口門においてなすべきことをなさない（問いに答えない）という起因によって生じる罪であると理解すべきである。なぜなら、次のように説かれるからである。

‘‘อนาลปนฺโต มนุเชน เกนจิ,วาจาคิรํ โน จ ปเร ภเณยฺย;

อาปชฺเชยฺย วาจสิกํ น กายิกํ,ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตา’’ติ. (ปริ. ๔๗๙);

“いかなる人とも語らず、言葉を発せず、他者に対して声を漏らさぬ者は、身業ではなく口業による罪を犯すことになる。この問題は賢者たちによって考察された”

อนฺตรายิโกติ อนฺตรายกโร. กิสฺส ผาสุ โหตีติ กิมตฺถาย ผาสุ โหติ. ปฐมสฺส ฌานสฺส อธิคมายาติ ปฐมสฺส ฌานสฺส อธิคมนตฺถาย ตสฺส ภิกฺขุโน ผาสุ โหติ สุขํ โหติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ ภควา อุทฺเทสโต จ นิทฺเทสโต จ ปฐมํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ ทสฺเสสิ.

“障害となるもの（アンタラーイコー）”とは、障害を作るものである。“何のために安楽か”とは、何のために心地よいのかということである。“初禅の到達のために”とは、初禅を得るために、その比丘にとって安楽であり、容易であるということである。この方法はすべての箇所に適用される。このように、世尊は概説と詳説によって、最初に波羅提木叉（パーティモッカ）の誦出を示された。

๑๓๖. เทวสิกนฺติ ทิวเส ทิวเส. จาตุทฺทเส วา ปนฺนรเส วาติ เอกสฺส อุตุโน ตติเย จ สตฺตเม จ ปกฺเข ทฺวิกฺขตฺตุํ จาตุทฺทเส อวเสเส ฉกฺขตฺตุํ ปนฺนรเส; อยํ ตาว เอโก อตฺโถ. อยํ ปน ปกติจาริตฺตวเสน [Pg.318] วุตฺโต ‘‘สกึ ปกฺขสฺส จาตุทฺทเส วา ปนฺนรเส วา’’ติ วจนโต ปน ตถารูเป ปจฺจเย สติ ยสฺมึ ตสฺมึ จาตุทฺทเส วา ปนฺนรเส วา อุทฺทิสิตุํ วฏฺฏติ, อาวาสิกานํ ภิกฺขูนํ จาตุทฺทโส โหติ, อาคนฺตุกานํ ปนฺนรโส. สเจ อาวาสิกา พหุตรา โหนฺติ, อาคนฺตุเกหิ อาวาสิกานํ อนุวตฺติตพฺพ’’นฺติ วจนโตปิ เจตํ เวทิตพฺพํ.

136. “毎日（デーヴァシカン）”とは、日ごとにのことである。“十四日あるいは十五日に”とは、一つの季節の第三および第七の半月において二回、十四日に布薩を行い、残りの六回の半月においては十五日に行う。これがまず一つの意味である。しかし、これは通常の慣習に基づいて述べられたものである。“半月に一度、十四日あるいは十五日に”という言葉があることから、相応の理由がある場合には、どの十四日または十五日に誦出しても適当である。また“在住僧にとって十四日であっても、来錫僧にとって十五日である場合、もし在住僧が多数であれば、来錫僧は在住僧に従うべきである”という言葉からも、このことは理解されるべきである。

สีมานุชานนกถา

結界（シーマー）の許可に関する解説。

๑๓๘. ปฐมํ นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพาติ วินยธเรน ปุจฺฉิตพฺพํ ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย กึ นิมิตฺต’’นฺติ? ปพฺพโต ภนฺเตติ. ปุน วินยธเรน ‘‘เอโส ปพฺพโต นิมิตฺต’’นฺติ เอวํ นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. ‘‘เอตํ ปพฺพตํ นิมิตฺตํ กโรม, กริสฺสาม, นิมิตฺตํ กโต, นิมิตฺตํ โหตุ, โหติ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปน กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ. ปาสาณาทีสุปิ เอเสว นโย. ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย, ทกฺขิณาย ทิสาย, ทกฺขิณาย อนุทิสาย, ปจฺฉิมาย ทิสาย, ปจฺฉิมาย อนุทิสาย, อุตฺตราย ทิสาย, อุตฺตราย อนุทิสาย, กึ นิมิตฺตํ? อุทกํ ภนฺเต. เอตํ อุทกํ นิมิตฺตนฺติ เอตฺถ ปน อฏฺฐตฺวา ปุน ปุรตฺถิมาย ทิสาย กึ นิมิตฺตํ. ปพฺพโต ภนฺเต. เอโส ปพฺพโต นิมิตฺตนฺติ เอวํ ปฐมํ กิตฺติตนิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวาว ฐเปตพฺพํ. เอวญฺหิ นิมิตฺเตน นิมิตฺตํ ฆฏิตํ โหติ. เอวํ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา อถานนฺตรํ วุตฺตาย กมฺมวาจาย สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. กมฺมวาจาปริโยสาเน นิมิตฺตานํ อนฺโต สีมา โหติ, นิมิตฺตานิ สีมโต พหิ โหนฺติ. ตตฺถ นิมิตฺตานิ สกึ กิตฺติตานิปิ กิตฺติตาเนว โหนฺติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ติกฺขตฺตุํ สีมมณฺฑลํ สมฺพนฺธนฺเตน นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ‘‘ปพฺพโต ภนฺเตติ…เป… อุทกํ ภนฺเต’’ติ เอวํ ปน อุปสมฺปนฺโน วา อาจิกฺขตุ อนุปสมฺปนฺโน วา วฏฺฏติเยว.

138. “最初に標識（ニミッタ）が告げられるべきである”とは、律師によって次のように問われるべきである。“東の方角に、標識は何であるか？”と。“大徳（バーンテ）、山です”と。再び律師によって“その山が標識である”と、このように標識が告げられるべきである。しかし、“その山を標識とする”“するつもりだ”“標識とされた”“標識であれ”“である”“であろう”などと告げることは許されない。石などの場合もこれと同じ方法である。東の隅（東南）、南、南の隅（南西）、西、西の隅（北西）、北、北の隅（北東）において、“標識は何であるか？”“大徳、水です”“その水が標識である”と。ここで立ち止まらず、再び“東の方角に標識は何であるか？”“大徳、山です”“その山が標識である”と、このように最初に告げた標識を改めて告げて、終わらせるべきである。このようにすることで、標識と標識が結び合わされるのである。このように標識を告げた後、直ちに、説示された羯磨（コンマバーチャー）によって結界（シーマー）を定めるべきである。羯磨の終了時に、標識の内側が結界となり、標識は結界の外側となる。その際、標識は一度告げられただけでも、告げられたことになる。しかし、アンダカ注釈書では、結界の円周を連結させながら、三回標識を告げるべきであると述べられている。“大徳、山です……（中略）……大徳、水です”と、このように比丘（具足戒を受けた者）が告げても、あるいは未受戒者（沙弥や居士）が告げても、正に許される。

อิทานิ ปพฺพตนิมิตฺตาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ – ติวิโธ ปพฺพโต, สุทฺธปํสุปพฺพโต, สุทฺธปาสาณปพฺพโต, อุภยมิสฺสโกติ. โส ติวิโธปิ วฏฺฏติ. วาลิกราสิ ปน น วฏฺฏติ. อิตโรปิ หตฺถิปฺปมาณโต โอมกตโร น วฏฺฏติ. หตฺถิปฺปมาณโต ปน ปฏฺฐาย สิเนรุปฺปมาโณปิ วฏฺฏติ. สเจ จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาโร ตีสุ วา ตโย ปพฺพตา โหนฺติ, จตูหิ วา ตีหิ วา ปพฺพตนิมิตฺเตหิ เอว สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติ. ทฺวีหิ ปน นิมิตฺเตหิ เอเกน [Pg.319] วา สมฺมนฺนิตุํ น วฏฺฏติ. อิโต ปเรสุ ปาสาณนิมิตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย. ตสฺมา ปพฺพตนิมิตฺตํ กโรนฺเตน ปุจฺฉิตพฺพํ ‘‘เอกาพทฺโธ น เอกาพทฺโธ’’ติ. สเจ เอกาพทฺโธ โหติ, น กาตพฺโพ. ตญฺหิ จตูสุ วา อฏฺฐสุ วา ทิสาสุ กิตฺเตนฺเตนาปิ เอกเมว นิมิตฺตํ กิตฺติตํ โหติ, ตสฺมา โย เอวํ จกฺกสณฺฐาเนน วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิโต ปพฺพโต, ตํ เอกทิสาย กิตฺเตตฺวา อญฺญาสุ ทิสาสุ ตํ พหิทฺธา กตฺวา อนฺโต อญฺญานิ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ.

今、山などの標識について、次のような判定を知るべきである。山には三種類ある。純粋な土の山、純粋な石の山、その両方が混ざった山である。その三種類とも（標識として）許される。しかし、砂の山は許されない。また、他の山であっても、象の大きさ（七肘半）より小さいものは許されない。象の大きさから始めて、須弥山（シネール）の大きさの山であっても許される。もし四方あるいは三方に、四つまたは三つの山があるならば、四つまたは三つの山の標識だけで結界を定めることは許される。しかし、二つの標識や一つの標識で定めることは許されない。これより後の石などの標識においても、この方法は同じである。それゆえ、山の標識を用いる者は、“（山が）一続きか、一続きでないか”と問うべきである。もし一続きであるならば、（複数の標識として）用いてはならない。なぜなら、それを四方あるいは八方で告げたとしても、たった一つの標識を告げたことになるからである。それゆえ、そのように円環状に寺院を囲んで立っている山がある場合、一つの方向にそれを告げ、他の方向においてはその山を外側にし、内側にある他の標識を告げるべきである。

สเจ ปพฺพตสฺส ตติยภาคํ วา อุปฑฺฒํ วา อนฺโตสีมาย กตฺตุกามา โหนฺติ, ปพฺพตํ อกิตฺเตตฺวา ยตฺตกํ ปเทสํ อนฺโต กตฺตุกามา, ตสฺส ปรโต ตสฺมึเยว ปพฺพเต ชาตรุกฺขวมฺมิกาทีสุ อญฺญตรํ นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. สเจ เอกโยชนทฺวิโยชนปฺปมาณํ สพฺพํ ปพฺพตํ อนฺโต กตฺตุกามา โหนฺติ, ปพฺพตสฺส ปรโต ภูมิยํ ชาตรุกฺขวมฺมิกาทีนิ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ.

もし山の三分の一あるいは半分を結界の内側に入れようとするならば、山（全体）を告げるのではなく、内側に入れようとするその範囲のさらに外側にある、その山自体の上の樹木や蟻塚などのいずれかを標識として告げるべきである。もし一由旬（ヨージャナ）あるいは二由旬の大きさの山全体を結界の内側に入れようとするならば、その山の向こう側の地面にある樹木や蟻塚などを標識として告げるべきである。

ปาสาณนิมิตฺเต – อยคุโฬปิ ปาสาณสงฺขฺยเมว คจฺฉติ, ตสฺมา โย โกจิ ปาสาโณ วฏฺฏติ. ปมาณโต ปน หตฺถิปฺปมาโณ ปพฺพตสงฺขฺยํ คโต, ตสฺมา โส น วฏฺฏติ. มหาโคณมหามหึสปฺปมาโณ ปน วฏฺฏติ. เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน ทฺวตฺตึสปลคุฬปิณฺฑปริมาโณ วฏฺฏติ. ตโต ขุทฺทกตโร อิฏฺฐกา วา มหนฺตีปิ น วฏฺฏติ. อนิมิตฺตุปคปาสาณราสิปิ น วฏฺฏติ, ปเคว ปํสุวาลิกราสิ. ภูมิสโม ขลมณฺฑลสทิโส ปิฏฺฐิปาสาโณ วา ภูมิโต ขาณุโก วิย อุฏฺฐิตปาสาโณ วา โหติ, โสปิ ปมาณุปโค เจ วฏฺฏติ. ปิฏฺฐิปาสาโณ อติมหนฺโตปิ ปาสาณสงฺขฺยเมว คจฺฉติ, ตสฺมา สเจ มหโต ปิฏฺฐิปาสาณสฺส เอกปฺปเทสํ อนฺโตสีมาย กตฺตุกามา โหนฺติ, ตํ อกิตฺเตตฺวา ตสฺสุปริ อญฺโญ ปาสาโณ กิตฺเตตพฺโพ. สเจ ปิฏฺฐิปาสาณุปริ วิหารํ กโรนฺติ, วิหารมชฺเฌน วา ปิฏฺฐิปาสาโณ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺฉติ, เอวรูโป ปิฏฺฐิปาสาโณ น วฏฺฏติ. สเจ หิ ตํ กิตฺเตนฺติ, นิมิตฺตสฺส อุปริ วิหาโร โหติ, นิมิตฺตญฺจ นาม พหิสีมาย โหติ, วิหาโรปิ พหิสีมายํ อาปชฺชติ. วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตปิฏฺฐิปาสาโณ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ น กิตฺเตตพฺโพ.

石の標識において。鉄の塊も石の数（分類）に入る。それゆえ、どのような石でも許される。しかし大きさについては、象の大きさに達したものは山の数に入るため、それは（石としては）許されない。しかし、大きな牛や大きな水牛の大きさの石は許される。下の限界としては、三十二パラ（重さの単位）の糖蜜の塊の大きさの石は許される。それより小さいものや、煉瓦は、大きくても許されない。標識として不適当な石の重なりも許されない。土や砂の山は言うまでもない。地面と同じ高さの、脱穀場のような平らな石や、地面から杭のように突き出た石がある場合、それも規定の大きさに達していれば許される。平らな石は、非常に大きくても石の数に入る。それゆえ、もし大きな平らな石の一部分を結界の内側に入れようとするならば、それを告げるのではなく、その上にある別の石を告げるべきである。もし平らな石の上に寺院を建てるか、あるいは寺院の中央を平らな石が貫いて通っている場合、そのような平らな石は許されない。もしそれを告げるならば、標識の上に寺院があることになり、標識は結界の外側にあるべきものであるから、寺院も結界の外側になってしまうからである。寺院を囲んで存在する平らな石を、一箇所で告げたなら、他の場所で（同じ石を）告げるべきではない。

วนนิมิตฺเต – ติณวนํ วา ตจสารตาลนาฬิเกราทิรุกฺขวนํ วา น วฏฺฏติ. อนฺโตสารานํ ปน สากสาลาทีนํ อนฺโตสารมิสฺสกานํ วา รุกฺขานํ [Pg.320] วนํ วฏฺฏติ, ตญฺจ โข เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน จตุปญฺจรุกฺขมตฺตมฺปิ ตโต โอรํ น วฏฺฏติ, ปรํ โยชนสติกมฺปิ วฏฺฏติ. สเจ ปน วนมชฺเฌ วิหารํ กโรนฺติ, วนํ น กิตฺเตตพฺพํ. เอกเทสํ อนฺโตสีมาย กตฺตุกาเมหิปิ วนํ อกิตฺเตตฺวา ตตฺถ รุกฺขปาสาณาทโย กิตฺเตตพฺพา. วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตวนํ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ น กิตฺเตตพฺพํ.

森の標識において。草の森や、皮（辺材）が実質であるナツメヤシ、ココヤシなどの樹木の森は許されない。しかし、芯が実質であるチークやサラなどの樹木の森、あるいは芯のある樹木が混ざっている森は許される。そしてそれは下の限界として、わずか四、五本の樹木があるだけでもよく、それより少ないものは許されない。上は百由旬であっても許される。しかし、もし森の中に寺院を建てるならば、森（全体）を標識として告げるべきではない。一部分を結界の内側に入れようとする者も、森を告げるのではなく、その場所にある樹木や石などを告げるべきである。寺院を囲んで存在する森を一箇所で告げたなら、他の場所で告げるべきではない。

รุกฺขนิมิตฺเต – ตจสาโร ตาลนาฬิเกราทิรุกฺโข น วฏฺฏติ, อนฺโตสาโร ชีวมานโก อนฺตมโส อุพฺเพธโต อฏฺฐงฺคุโล ปริณาหโต สูจิทณฺฑกปฺปมาโณปิ วฏฺฏติ, ตโต โอรํ น วฏฺฏติ, ปรํ ทฺวาทสโยชโน สุปฺปติฏฺฐิตนิคฺโรโธปิ วฏฺฏติ. วํสนฬกสราวาทีสุ พีชํ โรเปตฺวา วฑฺฒาปิโต ปมาณุปโคปิ น วฏฺฏติ. ตโต อปเนตฺวา ปน ตงฺขณมฺปิ ภูมิยํ โรเปตฺวา โกฏฺฐกํ กตฺวา อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. นวมูลสาขานิคฺคมนํ อการณํ. ขนฺธํ ฉินฺทิตฺวา โรปิเต ปน เอตํ ยุชฺชติ. กิตฺเตนฺเตน จ ‘‘รุกฺโข’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ, ‘‘สากรุกฺโขติปิ สาลรุกฺโข’’ติปิ. เอกาพทฺธํ ปน สุปฺปติฏฺฐิตนิคฺโรธสทิสํ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ.

樹木の標識において。皮が実質であるナツメヤシ、ココヤシなどの樹木は許されない。芯が実質であり、生きている樹木で、最低でも高さが八指（約16cm）、太さが書写筆の棒の大きさであっても許される。それより小さいものは許されない。上は十二由旬の、見事に根を張ったニグローダ樹（アコウジュ）であっても許される。竹の節や葦の筒、鉢などに種を植えて成長させたものは、規定の大きさに達していても許されない。しかし、そこから（容器を）取り除き、その瞬間にでも地面に植えて、土を盛り、水を注げば、標識として告げることが許される。新しい根や枝が出ることは条件ではない。しかし、幹を切って植えた場合には、それ（根や枝が出ること）が適切である。また、告げる者は“樹木”と言っても許されるし、“チークの木”“サラの木”と言っても許される。しかし、見事に根を張ったニグローダ樹のように（枝が地に落ちて）一続きになっているものを、一箇所で告げ、他の場所でも（同じ木を）告げることは許されない。

มคฺคนิมิตฺเต – อรญฺญเขตฺตนทีตฬากมคฺคาทโย น วฏฺฏนฺติ, ชงฺฆมคฺโค วา สกฏมคฺโค วา วฏฺฏติ, โย นิพฺพิชฺฌิตฺวา ทฺเว ตีณิ คามนฺตรานิ คจฺฉติ. โย ปน ชงฺฆมคฺโค สกฏมคฺคโต โอกฺกมิตฺวา ปุน สกฏมคฺคเมว โอตรติ, เย วา ชงฺฆมคฺคสกฏมคฺคา อวฬญฺชา, เต น วฏฺฏนฺติ. ชงฺฆสตฺถสกฏสตฺเถหิ วฬญฺชิยมานาเยว วฏฺฏนฺติ. สเจ ทฺเว มคฺคา นิกฺขมิตฺวา ปจฺฉา สกฏธุรมิว เอกีภวนฺติ, ทฺวิธา ภินฺนฏฺฐาเน วา สมฺพนฺธฏฺฐาเน วา สกึ กิตฺเตตฺวา ปุน น กิตฺเตตพฺพา, เอกาพทฺธนิมิตฺตญฺเหตํ โหติ.

道の標相（magganimitte）において、森の道、田畑の道、川の道、池の道などは適さない。歩道（jaṅghamaggo）または車道（sakaṭamaggo）であって、二つまたは三つの村の間を貫いて通じているものは適している。しかし、車道から外れて再び車道に戻る歩道や、使われていない歩道や車道は適さない。歩行者の集団や牛車の集団によって現に使われている道だけが適している。もし二つの道が分かれて出て、後に牛車の轅（ながえ）のように一つに合流する場合、二つに分かれている場所、あるいは合流している場所において、一度宣言したならば、再び宣言すべきではない。なぜなら、それは一続きの標相（ekābaddhanimittaṃ）だからである。

สเจ วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา จตฺตาโร มคฺคา จตูสุ ทิสาสุ คจฺฉนฺติ, มชฺเฌ เอกํ กิตฺเตตฺวา อปรํ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ. เอกาพทฺธนิมิตฺตญฺเหตํ โหติ. โกณํ นิพฺพิชฺฌิตฺวา คตมคฺคํ ปน ปรภาเค กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. วิหารมชฺเฌน นิพฺพิชฺฌิตฺวา คตมคฺโค ปน น กิตฺเตตพฺโพ. กิตฺติเต นิมิตฺตสฺส อุปริ วิหาโร โหติ. สเจ สกฏมคฺคสฺส อนฺติมจกฺกมคฺคํ นิมิตฺตํ กโรนฺติ, มคฺโค พหิสีมาย โหติ. สเจ พาหิรจกฺกมคฺคํ นิมิตฺตํ กโรนฺติ, พาหิรจกฺกมคฺโคว พหิสีมาย โหติ, เสสํ อนฺโตสีมํ ภชติ. มคฺคํ [Pg.321] กิตฺเตนฺเตน ‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช’’ติ ทสสุ เยน เกนจิ นาเมน กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. ปริขาสณฺฐาเนน วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา คตมคฺโค เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ.

もし精舎を囲んで四つの道が四方へ通じている場合、その中央で一つの道を宣言した後に、別の道を宣言することは適さない。なぜなら、これら（四つの道）は一続きの標相だからである。しかし、精舎の角を突き抜けて外側に通じている道については、外側で宣言することが適している。精舎の中央を突き抜けて通じている道は宣言すべきではない。宣言した場合、標相の上に精舎が位置することになる。もし車道の（精舎側の）内側の車輪の跡を標相とするならば、道全体は結界の外（bahisīmā）となる。もし外側の車輪の跡を標相とするならば、外側の車輪の跡だけが結界の外となり、残りの部分は結界の内（antosīma）に属することになる。道を宣言する者は、“maggo, pantho, patho, pajjo”など、（辞書にある）十種の道の名称のうち、どれを用いて宣言してもよい。堀のような形で精舎を囲んで通じている道については、一箇所で宣言した後に、別の場所で宣言することは適さない。

วมฺมิกนิมิตฺเต – เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน ตํ ทิวสํ ชาโต อฏฺฐงฺคุลุพฺเพโธ โควิสาณปฺปมาโณปิ วมฺมิโก วฏฺฏติ, ตโต โอรํ น วฏฺฏติ, ปรํ หิมวนฺตปพฺพตสทิโสปิ วฏฺฏติ. วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตํ ปน เอกาพทฺธํ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ.

蟻塚の標相（vammikanimitte）については、最低限の規定として、その日にできたものであっても、八指（約16cm）の高さがあり、牛の角ほどの大きさがある蟻塚は適している。それより低いものは適さない。それより大きいものは、ヒマラヤ山脈のような巨大なものであっても適している。しかし、精舎を囲んで一続きになっている蟻塚については、一箇所で宣言した後に、別の場所で宣言することは適さない。

นทีนิมิตฺเต – ยสฺสา ธมฺมิกานํ ราชูนํ กาเล อนฺวทฺธมาสํ อนุทสาหํ อนุปญฺจาหนฺติ เอวํ อนติกฺกมิตฺวา เทเว วสฺสนฺเต วลาหเกสุ วิคตมตฺเตสุ โสตํ ปจฺฉิชฺชติ, อยํ นทีสงฺขฺยํ น คจฺฉติ. ยสฺสา ปน อีทิเส สุวุฏฺฐิกาเล วสฺสานสฺส จาตุมาเส โสตํ น ปจฺฉิชฺชติ, ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อุตฺตรนฺติยา ภิกฺขุนิยา อนฺตรวาสโก เตมิยติ, อยํ นทีสงฺขฺยํ คจฺฉติ, สีมํ พนฺธนฺตานํ นิมิตฺตํ โหติ. ภิกฺขุนิยา นทีปารคมเนปิ อุโปสถาทิสงฺฆกมฺมกรเณปิ นทีปารสีมสมฺมนฺนเนปิ อยเมว นที.

川の標相（nadīnimitte）については、正しい王たちの時代において、半月ごと、十日ごと、あるいは五日ごとというように、間を置かずに雨が降り、雲が消えた直後に流れが途絶えてしまうような川は、“川”という範疇には入らない。しかし、このような十分な雨が降る時期において、雨安居の四ヶ月間、流れが途絶えることがなく、どこであれ川を渡る比丘尼の両膝とへその三箇所（timaṇḍala）を覆う下衣（antaravāsako）が濡れるほどの深さがあるものは、“川”という範疇に入り、結界を定める者たちの標相となる。比丘尼が川を渡る場合や、布薩などの僧伽の行事を行う場合、また川の向こう岸の結界を定める場合においても、これこそが“川”である。

ยา ปน มคฺโค วิย สกฏธุรสณฺฐาเนน วา ปริขาสณฺฐาเนน วา วิหารํ ปริกฺขิปิตฺวา คตา, ตํ เอกตฺถ กิตฺเตตฺวา อญฺญตฺถ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ. วิหารสฺส จตูสุ ทิสาสุ อญฺญมญฺญํ วินิพฺพิชฺฌิตฺวา คเต นทิจตุกฺเกปิ เอเสว นโย. อสมฺมิสฺสนทิโย ปน จตสฺโสปิ กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. สเจ วตึ กโรนฺโต วิย รุกฺขปาเท นิขณิตฺวา วลฺลิปลาลาทีหิ นทิโสตํ รุมฺภนฺติ, อุทกญฺจ อชฺโฌตฺถริตฺวา อาวรณํ ปวตฺตติเยว, นิมิตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ. ยถา ปน อุทกํ นปฺปวตฺตติ, เอวํ เสตุมฺหิ กเต อปฺปวตฺตมานา นที นิมิตฺตํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ปวตฺตนฏฺฐาเน นทินิมิตฺตํ, อปฺปวตฺตนฏฺฐาเน อุทกนิมิตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ.

しかし、道のように、牛車の轅（ながえ）の形や堀の形のように精舎を囲んで流れている川については、一箇所で宣言した後に、別の場所で宣言することは適さない。精舎の四方において互いに交差して通じている四つの川の集まりについても、これと同じ道理である。しかし、互いに混じり合っていない独立した四つの川であれば、そのすべてを宣言することが適している。もし垣根を作るかのように、木の杭を打ち込み、蔓や藁などで川の流れを塞いだとしても、水がその遮断物を乗り越えて流れているならば、標相とすることが適している。しかし、水が流れないように堤防（あるいは橋）などが築かれ、水が流れていない川は標相とすることは適さない。水が流れている場所では“川の標相”として、水が流れていない場所では“水の標相”として用いることが適している。

ยา ปน ทุพฺพุฏฺฐิกาเล วา คิมฺเห วา นิรุทกภาเวน นปฺปวตฺตติ, สา วฏฺฏติ. มหานทิโต อุทกมาติกํ นีหรนฺติ, สา กุนฺนทิสทิสา หุตฺวา ตีณิ สสฺสานิ สมฺปาเทนฺตี นิจฺจํ ปวตฺตติ, กิญฺจาปิ ปวตฺตติ, นิมิตฺตํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ยา ปน มูเล มหานทิโต นิคฺคตาปิ กาลนฺตเรน เตเนว นิคฺคตมคฺเคน [Pg.322] นทึ ภินฺทิตฺวา สยญฺจ คจฺฉติ, คจฺฉนฺตี ปรโต สุสุมาราทิสมากิณฺณา นาวาทีหิ สญฺจริตพฺพา นที โหติ, ตํ นิมิตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ.

しかし、日照りの時期や夏に水がなくなって流れない川であっても、（通常は流れるのであれば）適している。大河から水路を引いた場合、それが小川のようになり、三種の穀物を育てて常に流れていたとしても、たとえ流れていても（人工的な水路であるなら）標相とすることは適さない。しかし、元は大河から引き出されたものであっても、後にその流路によって元の川を離れ、自ら独立して流れ、その先でワニなどが生息し、舟などで行き来できるほどの川となったものは、標相とすることが適している。

อุทกนิมิตฺเต – นิรุทเก ฐาเน นาวาย วา จาฏิอาทีสุ วา อุทกํ ปูเรตฺวา อุทกนิมิตฺตํ กิตฺเตตุํ น วฏฺฏติ, ภูมิคตเมว วฏฺฏติ. ตญฺจ โข อปฺปวตฺตนอุทกํ อาวาฏโปกฺขรณิตฬากชาตสฺสรโลณิสมุทฺทาทีสุ ฐิตํ, อฏฺฐิตํ ปน โอฆนทิอุทกวาหกมาติกาทีสุ อุทกํ น วฏฺฏติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘คมฺภีเรสุ อาวาฏาทีสุ อุกฺเขปิมํ อุทกํ นิมิตฺตํ น กาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ทุวุตฺตํ อตฺตโนมติมตฺตเมว. ฐิตํ ปน อนฺตมโส สูกรขตายปิ คามทารกานํ กีฬนวาปิยมฺปิ ตงฺขณญฺเญว ปถวิยํ อาวาฏกํ กตฺวา กุเฏหิ อาหริตฺวา ปูริตอุทกมฺปิ สเจ ยาว กมฺมวาจาปริโยสานา ติฏฺฐติ, อปฺปํ วา โหตุ พหุ วา, วฏฺฏติ. ตสฺมึ ปน ฐาเน นิมิตฺตสญฺญากรณตฺถํ ปาสาณวาลิกาปํสุอาทิราสิ วา ปาสาณตฺถมฺโภ วา ทารุตฺถมฺโภ วา กาตพฺโพ. ตํ กาตุญฺจ กาเรตุญฺจ ภิกฺขุสฺส วฏฺฏติ. ลาภสีมายํ ปน น วฏฺฏติ. สมานสํวาสกสีมา กสฺสจิ ปีฬนํ น กโรติ, เกวลํ ภิกฺขูนํ วินยกมฺมเมว สาเธติ, ตสฺมา เอตฺถ วฏฺฏติ.

水の標相（udakanimitte）については、水のない場所で、舟や瓶などに水を満たして標相として宣言することは適さない。地面にある水だけが適している。そして、それは穴、池、貯水池、自然の湖、塩の海などに溜まっている“流れない水”である。流れ出ている水、すなわち洪水や川の水、導水路の水などは適さない。アンダカタカタ（注釈書）には“深い穴などにある、汲み上げる必要のある水は標相とすべきではない”と述べられているが、それは誤りであり、単なる私見に過ぎない。溜まっている水であれば、たとえ猪が掘った穴や、村の子供たちの遊び場の池であっても、あるいは、その瞬間に地面に小さな穴を掘り、瓶で運んできた水を満たしたものであっても、羯磨文（kammavācā）が終わるまでその水が保たれているならば、量が多くても少なくても適している。しかし、その場所に標相の目印とするために、石や砂や土の山、あるいは石柱や木柱を立てるべきである。比丘がそれを自ら行ったり、他人にさせたりすることは適している。しかし、利得の結界（lābhasīmā）においては、比丘が行うことは適さない。同一住居結界（samānasaṃvāsakasīmā）は誰かを苦しめるものではなく、ただ比丘たちの律の行事を完成させるためのものであるから、ここでは（目印を立てることは）適している。

อิเมหิ จ อฏฺฐหิ นิมิตฺเตหิ อสมฺมิสฺเสหิปิ อญฺญมญฺญํ สมฺมิสฺเสหิปิ สีมํ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติเยว. สา เอวํ สมฺมนฺนิตฺวา พชฺฌมานา เอเกน ทฺวีหิ วา นิมิตฺเตหิ อพทฺธา โหติ, ตีณิ ปน อาทึ กตฺวา วุตฺตปฺปการานํ นิมิตฺตานํ สเตนาปิ พทฺธา โหติ. สา ตีหิ สิงฺฆาฏกสณฺฐานา โหติ, จตูหิ จตุรสฺสา วา สิงฺฆาฏกอฑฺฒจนฺทมุทิงฺคาทิสณฺฐานา วา, ตโต อธิเกหิ นานาสณฺฐานา. ตํ พนฺธิตุกาเมหิ สามนฺตวิหาเรสุ ภิกฺขู ตสฺส ตสฺส วิหารสฺส สีมาปริจฺเฉทํ ปุจฺฉิตฺวา, พทฺธสีมวิหารานํ สีมาย สีมนฺตริกํ, อพทฺธสีมวิหารานํ สีมาย อุปจารํ ฐเปตฺวา ทิสาจาริกภิกฺขูนํ นิสฺสญฺจารสมเย สเจ เอกสฺมึ คามเขตฺเต สีมํ พนฺธิตุกามา, เย ตตฺถ พทฺธสีมวิหารา, เตสุ ภิกฺขูนํ ‘‘มยํ อชฺช สีมํ พนฺธิสฺสาม, ตุมฺเห สกสีมาปริจฺเฉทโต มา นิกฺขมิตฺถา’’ติ เปเสตพฺพํ. เย อพทฺธสีมวิหารา, เตสุ ภิกฺขู เอกชฺฌํ สนฺนิปาเตตพฺพา, ฉนฺทารหานํ ฉนฺโท อาหราเปตพฺโพ. สเจ อญฺญานิปิ คามกฺเขตฺตานิ อนฺโตกาตุกามา[Pg.323], เตสุ คาเมสุ เย ภิกฺขู วสนฺติ, เตหิปิ อาคนฺตพฺพํ. อนาคจฺฉนฺตานํ ฉนฺโท อาหริตพฺโพติ มหาสุมตฺเถโร อาห. มหาปทุมตฺเถโร ปน ‘‘นานาคามเขตฺตานิ นาม ปาเฏกฺกํ พทฺธสีมาสทิสานิ, น ตโต ฉนฺทปาริสุทฺธิ อาคจฺฉติ. อนฺโตนิมิตฺตคเตหิ ปน ภิกฺขูหิ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปุน อาห – ‘‘สมานสํวาสกสีมาสมฺมนฺนนกาเล อาคมนมฺปิ อนาคมนมฺปิ วฏฺฏติ. อวิปฺปวาสสีมาสมฺมนฺนนกาเล ปน อนฺโตนิมิตฺตคเตหิ อาคนฺตพฺพํ, อนาคจฺฉนฺตานํ ฉนฺโท อาหริตพฺโพ’’ติ.

これら8種の標相（ニミッタ）は、混ざっていない状態でも、互いに混ざり合った状態でも、結界（シーマー）を制定するのに適している。このように制定されて結ばれる結界は、1つまたは2つの標相では成立せず、3つを始めとして、述べられた種類の標相が100であっても成立する。3つの場合は三角形（路交差点）の形状となり、4つの場合は四辺形、または路交差点形、半月形、鼓形などの形状となる。それ以上の場合は、様々な形状となる。結界を定めようとする者は、近隣の寺院の比丘たちにそれぞれの寺院の結界の範囲を尋ね、すでに結界が定められた寺院については結界間隙（シーマンタリカ）を、定められていない寺院については周辺（ウパチャーラ）を残しておき、遊行の比丘たちが移動しない時間に、一つの村の境界（ガーマケッタ）内に結界を定めようとするならば、そこに結界のある寺院がある場合、その比丘たちに“我々は今日結界を定めるので、あなた方は自身の結界の範囲から出ないように”と伝えて送るべきである。結界のない寺院の比丘たちは一箇所に集めるべきであり、また、資格のある者の意向（チャンダ）を持ってこさせるべきである。もし他の村の境界も（大結界の）内部に入れようとするならば、それらの村に住む比丘たちも来るべきである。来られない者の意向は持ってくるべきであるとマハースマ長老は説いた。一方、マハーパドゥマ長老は“様々な村の境界はそれぞれ結界と同様であり、そこから意向や清浄（パーリスッディ）は届かない。しかし、標相の内部にいる比丘たちは来るべきである”と述べ、さらに“同一住別界（サマーナサンワーサカ・シーマー）を制定する時は、来ることも来ないことも許容される。しかし、不離衣界（アヴィッパワーサ・シーマー）を制定する時は、標相の内側にいる者は来なければならず、来ない者の意向は持ってくるべきである”と説いた。

เอวํ สนฺนิปติเตสุ ปน ภิกฺขูสุ ฉนฺทารหานํ ฉนฺเท อาหเฏ เตสุ เตสุ มคฺเคสุ นทีติตฺถคามทฺวาราทีสุ จ อาคนฺตุกภิกฺขูนํ สีฆํ สีฆํ หตฺถปาสานยนตฺถญฺจ พหิสีมากรณตฺถญฺจ อารามิเก เจว สมณุทฺเทเส จ ฐเปตฺวา เภริสญฺญํ วา สงฺขสญฺญํ วา กตฺวา นิมิตฺตกิตฺตนานนฺตรํ วุตฺตาย ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ’’ติอาทิกาย กมฺมวาจาย สีมา พนฺธิตพฺพา. กมฺมวาจาปริโยสาเนเยว นิมิตฺตานิ พหิ กตฺวา เหฏฺฐา ปถวิสนฺธารกํ อุทกํ ปริยนฺตํ กตฺวา สีมา คตา โหติ.

このように比丘たちが集まり、資格のある者の意向（チャンダ）がもたらされたなら、それぞれの道や川の渡し場、村の入り口などに、後から来る比丘たちを速やかにハッタパーサ（手の届く範囲）に連れてくるため、あるいは結界の外に留めるために、寺男（アーラーミカ）や沙弥（サマヌッデーサ）を配置し、太鼓や法螺貝で合図を送り、標相を告げた直後に、聖典に説かれる“大徳よ、僧伽は私の言葉を聞きなさい（スナートゥ・メー・パンテー・サンゴー）”で始まる羯磨文（カンマワーチャー）をもって結界を定めるべきである。羯磨文の終了と同時に、標相を外側とし、下方は大地を支える水に至るまでを境界として、結界が成立したことになる。

อิมํ ปน สมานสํวาสกสีมํ สมฺมนฺนนฺเตหิ ปพฺพชฺชุปสมฺปทาทีนํ สงฺฆกมฺมานํ สุขกรณตฺถํ ปฐมํ ขณฺฑสีมา พนฺธิตพฺพา. ตํ ปน พนฺธนฺเตหิ วตฺตํ ชานิตพฺพํ. สเจ หิ โพธิเจติยภตฺตสาลาทีนิ สพฺพวตฺถูนิ ปติฏฺฐาเปตฺวา กตวิหาเร พนฺธนฺติ, วิหารมชฺเฌ พหูนํ สโมสรณฏฺฐาเน อพนฺธิตฺวา วิหารปจฺจนฺเต วิวิตฺโตกาเส พนฺธิตพฺพา. อกตวิหาเร พนฺธนฺเตหิ โพธิเจติยาทีนํ สพฺพวตฺถูนํ ฐานํ สลฺลกฺเขตฺวา ยถา ปติฏฺฐิเตสุ วตฺถูสุ วิหารปจฺจนฺเต วิวิตฺโตกาเส โหติ, เอวํ พนฺธิตพฺพา. สา เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน สเจ เอกวีสติ ภิกฺขู คณฺหาติ, วฏฺฏติ. ตโต โอรํ น วฏฺฏติ, ปรํ ภิกฺขุสหสฺสํ คณฺหนฺตีปิ วฏฺฏติ. ตํ พนฺธนฺเตหิ สีมามาฬกสฺส สมนฺตา นิมิตฺตุปคา ปาสาณา ฐเปตพฺพา, น ขณฺฑสีมาย ฐิเตหิ มหาสีมา พนฺธิตพฺพา, น มหาสีมาย ฐิเตหิ ขณฺฑสีมา, ขณฺฑสีมายเมว ปน ฐตฺวา ขณฺฑสีมา พนฺธิตพฺพา, มหาสีมายเมว ฐตฺวา มหาสีมา.

この同一住別界を制定するにあたっては、出家や受戒などの僧伽の諸行事（サンガカンマ）を円滑に行うために、まず分画結界（カンダシーマー）を制定すべきである。それを定める者は作法（ワッタ）を知るべきである。もし、菩提樹、塔、食堂などのすべての建物が安置された既存の寺院で定めるならば、多くの比丘が集まる寺院の中央を避けて、寺院の端の静かな場所に制定すべきである。まだ寺院が完成していない場所で制定するならば、菩提樹や塔などのすべての建物の位置を考慮し、それらが設置された時に寺院の端の静かな場所となるように定めるべきである。その分画結界は、最小限で21人の比丘を収容できるならば適当である。それ以下では適当ではなく、1000人の比丘を収容できる大きさであっても適当である。それを制定する者は、結界の敷地（シーマーマーラカ）の周囲に標相（ニミッタ）となる石を置くべきである。分画結界の中に留まっている比丘が大結界（マハーシーマー）を制定してはならず、大結界の中に留まっている者が分画結界を制定してもならない。分画結界の中に留まって分画結界を制定し、大結界の中に留まって大結界を制定すべきである。

ตตฺรายํ พนฺธนวิธิ – สมนฺตา ‘‘เอโส ปาสาโณ นิมิตฺต’’นฺติ เอวํ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา กมฺมวาจาย สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. อถ ตสฺสา เอว ทฬฺหีกมฺมตฺถํ อวิปฺปวาสกมฺมวาจา กาตพฺพา. เอวญฺหิ สีมํ สมูหนิสฺสามาติ อาคตา [Pg.324] สมูหนิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. สีมํ สมฺมนฺนิตฺวา พหิสีมนฺตริกปาสาณา ฐเปตพฺพา. สีมนฺตริกา ปจฺฉิมโกฏิยา เอกรตนปฺปมาณา วฏฺฏติ. วิทตฺถิปฺปมาณาปิ วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ, จตุรงฺคุลปฺปมาณาปิ วฏฺฏตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ. สเจ ปน วิหาโร มหา โหติ, ทฺเวปิ ติสฺโสปิ ตตุตฺตริปิ ขณฺฑสีมาโย พนฺธิตพฺพา.

そこでの制定の手順（バンドハナヴィディ）は次の通りである。周囲で“この石が標相である”と標相を告げ、羯磨文によって結界を制定すべきである。その後、その結界を強固なものにするために、不離衣羯磨文（アヴィッパワーサ・カンマワーチャー）を行うべきである。そうすれば、“結界を解こう”としてやってきた者がそれを解くことはできない。結界を定めた後、結界の外側に結界間隙の石（シーマンタリカ・パーサーナ）を置くべきである。結界間隙は、最小の範囲として1肘（ラタナ）の長さであれば適当である。1把（ヴィダッティ）の長さでも適当であると‘クルンディー’に説かれ、4指（アングラ）の幅でも適当であると‘マハーパッチャリー’に説かれている。もし寺院が大きいならば、2つ、3つ、あるいはそれ以上の分画結界を制定することができる。

เอวํ ขณฺฑสีมํ สมฺมนฺนิตฺวา มหาสีมาสมฺมุติกาเล ขณฺฑสีมโต นิกฺขมิตฺวา มหาสีมาย ฐตฺวา สมนฺตา อนุปริยายนฺเตหิ สีมนฺตริกปาสาณา กิตฺเตตพฺพา. ตโต อวเสสนิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา หตฺถปาสํ อวิชหนฺเตหิ กมฺมวาจาย สมานสํวาสกสีมํ สมฺมนฺนิตฺวา ตสฺสา ทฬฺหีกมฺมตฺถํ อวิปฺปวาสกมฺมวาจาปิ กาตพฺพา. เอวญฺหิ ‘‘สีมํ สมูหนิสฺสามา’’ติ อาคตา สมูหนิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. สเจ ปน ขณฺฑสีมาย นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา ตโต สีมนฺตริกาย นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา มหาสีมาย นิมิตฺตานิ กิตฺเตนฺติ, เอวํ ตีสุ ฐาเนสุ นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา ยํ สีมํ อิจฺฉนฺติ, ตํ ปฐมํ พนฺธิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ สนฺเตปิ ยถาวุตฺเตนเยน ขณฺฑสีมโตว ปฏฺฐาย พนฺธิตพฺพา. เอวํ พทฺธาสุ ปน สีมาสุ ขณฺฑสีมาย ฐิตา ภิกฺขู มหาสีมาย กมฺมํ กโรนฺตานํ น โกเปนฺติ, มหาสีมาย วา ฐิตา ขณฺฑสีมาย กมฺมํ กโรนฺตานํ สีมนฺตริกาย ปน ฐิตา อุภินฺนมฺปิ น โกเปนฺติ. คามเขตฺเต ฐตฺวา กมฺมํ กโรนฺตานํ ปน สีมนฺตริกาย ฐิตา โกเปนฺติ. สีมนฺตริกา หิ คามเขตฺตํ ภชติ.

このように分画結界を制定した後、大結界を制定する時には、分画結界から出て大結界の中に留まり、周囲を巡りながら結界間隙の石（標相）を告げるべきである。その後、残りの標相を告げ、ハッタパーサを離れることなく、羯磨文によって同一住別大結界を制定し、その強固のために不離衣羯磨文も行うべきである。そうすれば、“結界を解こう”としてきた者がそれを解くことはできない。もし、分画結界の標相を告げ、次に結界間隙の標相を告げ、それから大結界の標相を告げたなら、このように3つの場所で標相を告げた後、望む結界を最初に制定することは許容される。そうであっても、前述の通り、分画結界から始めて制定すべきである。このように制定された結界において、分画結界に留まっている比丘は、大結界で行事を行う者たちの羯磨を妨げることはなく、大結界に留まっている比丘も、分画結界で行事を行う者たちの羯磨を妨げることはない。結界間隙に留まっている者は、双方の比丘の羯磨を妨げることはない。しかし、村の境界（ガーマケッタ）に留まって羯磨を行っている者たちに対しては、結界間隙にいる比丘は（その羯磨を）妨げることになる。なぜなら、結界間隙は村の境界に属しているからである。

สีมา จ นาเมสา น เกวลํ ปถวิตเลเยว พทฺธา พทฺธา นาม โหติ. อถ โข ปิฏฺฐิปาสาเณปิ กุฏิเคเหปิ เลเณปิ ปาสาเทปิ ปพฺพตมตฺถเกปิ พทฺธา พทฺธาเยว โหติ. ตตฺถ ปิฏฺฐิปาสาเณ พนฺธนฺเตหิ ปาสาณปิฏฺฐิยํ ราชึ วา โกฏฺเฏตฺวา อุทุกฺขลํ วา ขณิตฺวา นิมิตฺตํ น กาตพฺพํ, นิมิตฺตุปคปาสาเณ ฐเปตฺวา นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ. กมฺมวาจาปริโยสาเน สีมา ปถวิสนฺธารกํ อุทกํ ปริยนฺตํ กตฺวา โอตรติ. นิมิตฺตปาสาณา ยถาฐาเน น ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา สมนฺตโต ราชิ วา อุฏฺฐาเปตพฺพา, จตูสุ วา โกเณสุ ปาสาณา วิชฺฌิตพฺพา, ‘‘อยํ สีมาปริจฺเฉโท’’ติ วตฺวา อกฺขรานิ วา ฉินฺทิตพฺพานิ. เกจิ อุสูยกา สีมํ ฌาเปสฺสามาติ อคฺคึ เทนฺติ, ปาสาณาว ฌายนฺติ, น สีมา.

結界（シーマー）というものは、単に地表だけで定められたものを“定められた”と言うのではない。むしろ、岩盤の上、小屋の中、洞窟の中、宮殿の上、あるいは山頂において定められたものも、正に“定められた結界”となるのである。岩盤の上に結界を定める際、その岩盤に線を刻んだり、穴を掘ったりして標識（ニミッタ）としてはならない。標識に適した石を（岩盤の上に）置いて、標識として宣言すべきである。羯磨文（カンマヴァーチャー）の終わりに、結界は大地を支える水を限界として地中へと降りていく。標識の石は元の位置に留まらないことがあるため、周囲に線を引いて明示するか、あるいは四隅の岩を穿つべきである。“これが結界の境界である”と言って、文字を刻むか、あるいは書き記すべきである。ある嫉妬深い者たちが“結界を焼き払おう”と考えて火をつけたとしても、石が焼けるだけで、結界が焼けることはない。

กุฏิเคเหปิ [Pg.325] พนฺธนฺเตหิ ภิตฺตึ อกิตฺเตตฺวา เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาสฏฺฐานํ อนฺโต กริตฺวา ปาสาณนิมิตฺตานิ ฐเปตฺวา สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา, อนฺโตกุฏฺฏเมว สีมา โหติ. สเจ อนฺโตกุฏฺเฏ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาโส นตฺถิ, ปมุเข นิมิตฺตปาสาเณ ฐเปตฺวา สมฺมนฺนิตพฺพา. สเจ เอวมฺปิ นปฺปโหติ, พหินิพฺโพทกปตนฏฺฐาเนปิ นิมิตฺตานิ ฐเปตฺวา สมฺมนฺนิตพฺพา. เอวํ สมฺมตาย ปน สพฺพํ กุฏิเคหํ สีมฏฺฐเมว โหติ.

小屋（クティ）で結界を定める際も、壁を標識として宣言せずに、内部に二十一人の比丘が座れる空間を確保し、そこに標識の石を置いて結界を認定すべきである。その場合、壁の内部だけが結界となる。もし壁の内部に二十一人の比丘が座る空間がない場合は、ベランダ（パムカ）に標識の石を置いて認定すべきである。それでも足りない場合は、軒下の雨だれが落ちる場所に標識を置いて認定すべきである。このように認定された場合、小屋全体が結界の中に位置することになる。

จตุภิตฺติยเลเณปิ พนฺธนฺเตหิ กุฏฺฏํ อกิตฺเตตฺวา ปาสาณาว กิตฺเตตพฺพา. สเจ อนฺโต โอกาโส นตฺถิ, ปมุเขปิ นิมิตฺตานิ ฐเปตพฺพานิ. สเจ นปฺปโหติ, พหิ นิพฺโพทกปตนฏฺฐาเนปิ นิมิตฺตปาสาเณ ฐเปตฺวา นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. เอวํ เลณสฺส อนฺโต จ พหิ จ สีมา โหติ.

四方に壁のある洞窟（レーナ）で結界を定める際も、壁を標識として宣言せずに、石を標識として宣言すべきである。もし内部に空間がない場合は、入り口のポーチにも標識を置くべきである。それでも足りない場合は、外の雨だれが落ちる場所に標識の石を置いて宣言し、結界を認定すべきである。そうすれば、洞窟の内部も外部も結界となる。

อุปริปาสาเทปิ ภิตฺตึ อกิตฺเตตฺวา อนฺโต ปาสาเณ ฐเปตฺวา สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. สเจ นปฺปโหติ, ปมุเขปิ ปาสาเณ ฐเปตฺวา สมฺมนฺนิตพฺพา. เอวํ สมฺมตา อุปริปาสาเทเยว โหติ, เหฏฺฐา น โอตรติ. สเจ ปน พหูสุ ถมฺเภสุ ตุลานํ อุปริ กตปาสาทสฺส เหฏฺฐิมตเล กุฏฺโฏ ยถา นิมิตฺตานํ อนฺโต โหติ, เอวํ อุฏฺฐหิตฺวา ตุลารุกฺเขหิ เอกสมฺพทฺโธ ฐิโต, เหฏฺฐาปิ โอตรติ. เอกถมฺภปาสาทสฺส ปน อุปริมตเล พทฺธา สีมา สเจ ถมฺภมตฺถเก เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาโส โหติ, เหฏฺฐา โอตรติ. สเจ ปาสาทภิตฺติโต นิคฺคเตสุ นิยฺยูหกาทีสุ ปาสาเณ ฐเปตฺวา สีมํ พนฺธนฺติ, ปาสาทภิตฺติ อนฺโตสีมายํ โหติ. เหฏฺฐา ปนสฺสา โอตรณาโนตรณํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เหฏฺฐาปาสาเท กิตฺเตนฺเตหิปิ ภิตฺติ จ รุกฺขตฺถมฺภา จ น กิตฺเตตพฺพา. ภิตฺติลคฺเค ปน ปาสาณตฺถมฺเภ กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. เอวํ กิตฺติตา สีมา เหฏฺฐา ปาสาทสฺส ปริยนฺตถมฺภานํ อนฺโตเยว โหติ. สเจ ปน เหฏฺฐาปาสาทสฺส กุฑฺโฑ อุปริมตเลน สมฺพทฺโธ โหติ, อุปริปาสาทมฺปิ อภิรุหติ. สเจ ปาสาทสฺส พหิ นิพฺโพทกปตนฏฺฐาเน นิมิตฺตานิ กโรนฺติ, สพฺโพ ปาสาโท สีมฏฺโฐ โหติ.

重層建築（パーサーダ）の上層階においても、壁を標識とせずに内部に石を置いて結界を認定すべきである。もし空間が足りない場合は、ベランダに石を置いて認定すべきである。このように認定された結界は上層階だけに存在し、下層には降りない。しかし、多くの柱の上に梁を渡し、その上に建てられた建物の下の階に壁があり、それが標識の内側に収まるように立てられ、梁の木材と一体となって立っているならば、下層にも結界が降りる。一柱造りの建物の場合は、上層で定められた結界は、柱の頭の部分に二十一人の比丘の空間があれば、下まで降りる。もし建物の壁から突き出た装飾的な梁（ニッユーハカ）などに石を置いて結界を定めれば、建物の壁は結界の内部となる。下層へ降りるか否かは、上述した方法で知るべきである。下の階で標識を宣言する際も、壁や木の柱を標識にしてはならない。しかし、壁に密着した石柱であれば、宣言してもよい。このように宣言された結界は、下の階の端の柱の内側だけに存在する。もし下の階の壁が上の階の床と繋がっていれば、結界は上の階まで昇る。建物の外の雨だれが落ちる場所に標識を設ければ、建物全体が結界内に位置することになる。

ปพฺพตมตฺถเก [Pg.326] ตลํ โหติ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาสารหํ, ตตฺถ ปิฏฺฐิปาสาเณ วิย สีมํ พนฺธนฺติ. เหฏฺฐาปพฺพเตปิ เตเนว ปริจฺเฉเทน สีมา โอตรติ. ตาลมูลกปพฺพเตปิ อุปริ สีมา พทฺธา เหฏฺฐา โอตรเตว. โย ปน วิตานสณฺฐาโน โหติ, อุปริ เอกวีสติยา ภิกฺขูนํ โอกาโส อตฺถิ, เหฏฺฐา นตฺถิ, ตสฺส อุปริ พทฺธา สีมา เหฏฺฐา น โอตรติ. เอวํ มุทิงฺคสณฺฐาโน วา โหตุ ปณวสณฺฐาโน วา, ยสฺส เหฏฺฐา วา มชฺเฌ วา สีมปฺปมาณํ นตฺถิ, ตสฺสุปริ พทฺธา สีมา เหฏฺฐา เนว โอตรติ. ยสฺส ปน ทฺเว กูฏานิ อาสนฺเน ฐิตานิ, เอกสฺสปิ อุปริ สีมปฺปมาณํ นปฺปโหติ, ตสฺส กูฏนฺตรํ จินิตฺวา วา ปูเรตฺวา วา เอกาพทฺธํ กตฺวา อุปริ สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา.

山頂に二十一人の比丘が座れる平坦な場所がある場合、そこで岩盤の上と同じように結界を定める。山の麓へも、その同じ境界に沿って結界が降りる。椰子の根のような形をした山でも、山頂で定められた結界は下まで降りる。しかし、天蓋のような形をした山で、頂上には二十一人の比丘の空間があるが、下には空間がない場合、その頂上で定められた結界は下には降りない。太鼓（ムディンガ）の形や小鼓（パナヴァ）の形をした山でも同様で、下部や中間に結界の広さがないものは、頂上で定められた結界は下には降りない。もし二つの山頂が近くにあり、一方の山頂だけでは結界の広さが足りない場合は、その山頂の間を煉瓦などで築くか土で埋めて一体化させ、その上で結界を認定すべきである。

เอโก สปฺปผณสทิโส ปพฺพโต, ตสฺสุปริ สีมปฺปมาณสฺส อตฺถิตาย สีมํ พนฺธนฺติ, ตสฺส เจ เหฏฺฐา อากาสปพฺภารํ โหติ, สีมา น โอตรติ. สเจ ปนสฺส เวมชฺเฌ สีมปฺปมาโณ สุสิรปาสาโณ โหติ, โอตรติ. โส จ ปาสาโณ สีมฏฺโฐเยว โหติ. อถาปิสฺส เหฏฺฐา เลณสฺส กุฏฺโฏ อคฺคโกฏึ อาหจฺจ ติฏฺฐติ, โอตรติ, เหฏฺฐา จ อุปริ จ สีมาเยว โหติ. สเจ ปน เหฏฺฐา อุปริมสฺส สีมาปริจฺเฉทสฺส ปารโต อนฺโต-เลณํ โหติ, พหิ สีมา น โอตรติ. อถาปิ อุปริมสฺส สีมาปริจฺเฉทสฺส โอรโต พหิเลณํ โหติ, อนฺโต สีมา น โอตรติ. อถาปิ อุปริ สีมาย ปริจฺเฉโท ขุทฺทโก, เหฏฺฐา เลณํ มหนฺตํ สีมาปริจฺเฉทมติกฺกมิตฺวา ฐิตํ, สีมา อุปริเยว โหติ, เหฏฺฐา น โอตรติ. ยทิ ปน เลณํ ขุทฺทกํ สพฺพปจฺฉิมสีมาปริมาณํ, อุปริ สีมา มหตี ตํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา, สีมา โอตรติ. อถ เลณํ อติขุทฺทกํ สีมปฺปมาณํ น โหติ, สีมา อุปริเยว โหติ, เหฏฺฐา น โอตรติ. สเจ ตโต อุปฑฺฒํ ภิชฺชิตฺวา ปตติ, สีมปฺปมาณํ เจปิ โหติ, พหิ ปติตํ อสีมา. อปติตํ ปน ยทิ สีมปฺปมาณํ, สีมา โหติเยว.

蛇が鎌首をもたげたような形の山があり、その頂上に結界の広さがあるために結界を定める場合、その下が空洞であれば、結界は下に降りない。しかし、その中間に結界の広さを持つ空洞の岩があるならば、結界は降りる。その岩も結界内に位置することになる。また、その下の洞窟の壁が山頂の端に接して立っているならば、結界は降り、下も上も結界となる。しかし、もし下にある洞窟が上部の結界の境界よりも向こう側の内側にあれば、外側の結界は降りない。あるいは上部の境界よりもこちら側の外側に洞窟があるならば、内側に結界は降りない。また、上部の結界の範囲が狭く、下の洞窟が広くて上部の境界を超えて存在している場合、結界は上部だけにあり、下には降りない。もし洞窟が狭く、結界の最小寸法を満たしており、上部の結界が広くてそれを覆うように存在しているなら、結界は降りる。もし洞窟が極端に狭く、結界の寸法を満たさないなら、結界は上部にあるだけで、下には降りない。もしそこから半分が砕けて落ちたとしても、それが結界の寸法を満たしているならば、外に落ちた部分は結界ではなくなるが、落ちなかった部分が結界の寸法を満たしていれば、依然として結界である。

ขณฺฑสีมา นีจวตฺถุกา โหติ, ตํ ปูเรตฺวา อุจฺจวตฺถุกํ กโรนฺติ, สีมาเยว. สีมาย เคหํ กโรนฺติ, สีมฏฺฐกเมว โหติ. สีมาย โปกฺขรณึ ขณนฺติ, สีมาเยว. โอโฆ สีมามณฺฑลํ โอตฺถริตฺวา คจฺฉติ, สีมามาฬเก อฏฺฏํ พนฺธิตฺวา กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สีมาย เหฏฺฐา อุมงฺคนที โหติ, อิทฺธิมา ภิกฺขุ ตตฺถ นิสีทติ, สเจ สา นที ปฐมํ คตา, สีมา ปจฺฉา พทฺธา[Pg.327], กมฺมํ น โกเปติ. อถ ปฐมํ สีมา พทฺธา, ปจฺฉา นที คตา, กมฺมํ โกเปติ. เหฏฺฐาปถวิตเล ฐิโต ปน โกเปติเยว.

小結界（カンダシーマー）の敷地が低い場合、そこを埋めて高くしたとしても、やはり結界である。結界の中に建物を建てたとしても、その建物は結界の中に位置する。結界の中に池を掘っても、それは結界である。洪水が結界の範囲を覆って流れても、結界の場所に足場を組んで僧伽の業務を行うことは差し支えない。結界の下に地下河川があり、神通力のある比丘がそこに座っている場合、その川が結界を定める前から流れていたのであれば、結界は業務を損なわない。しかし、先に結界が定められ、後から川が流れたのであれば、業務を損なう可能性がある。地表に留まっている比丘は、必ず業務を損なうことになる。

สีมามาฬเก วฏรุกฺโข โหติ, ตสฺส สาขา วา ตโต นิคฺคตปาโรโห วา มหาสีมาย ปถวิตลํ วา ตตฺถชาตรุกฺขาทีนิ วา อาหจฺจ ติฏฺฐติ, มหาสีมํ โสเธตฺวา วา กมฺมํ กาตพฺพํ, เต วา สาขาปาโรหา ฉินฺทิตฺวา พหิฏฺฐกา กาตพฺพา. อนาหจฺจ ฐิตสาขาทีสุ อารุฬฺหภิกฺขุ หตฺถปาสํ อาเนตพฺโพ. เอวํ มหาสีมาย ชาตรุกฺขสฺส สาขา วา ปาโรโห วา วุตฺตนเยเนว สีมามาฬเก ปติฏฺฐาติ, วุตฺตนเยเนว สีมํ โสเธตฺวา วา กมฺมํ กาตพฺพํ, เต วา สาขาปาโรหา ฉินฺทิตฺวา พหิฏฺฐกา กาตพฺพา.

結界の広場（シーマー・マーラカ）に菩提樹があり、その枝や、そこから出た支柱根が、大結界（マハー・シーマー）の地面や、そこに生えている樹木などに接触して立っている場合、大結界を清めるか、あるいはそれらの枝や支柱根を切り取って結界の外側に置いた上で、羯磨（カンマ）を行うべきである。接触せずに留まっている枝などに登っている比丘は、（結界内の）ハッタパーサ（手出しの及ぶ範囲）に連れて来なければならない。同様に、大結界に生えている樹木の枝や支柱根が、前述の方法と同じように結界の広場の地面に定着している場合も、前述の方法と同様に、結界を清めるか、あるいはそれらの枝や支柱根を切り取って外側に置いた上で、羯磨を行うべきである。

สเจ สีมามาฬเก กมฺเม กริยมาเน โกจิ ภิกฺขุ สีมามาฬกสฺส อนฺโต ปวิสิตฺวา เวหาสฏฺฐิตสาขาย นิสีทติ, ปาทา วาสฺส ภูมิคตา โหนฺติ, นิวาสนปารุปนํ วา ภูมึ ผุสติ, กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ปาเท ปน นิวาสนปารุปนญฺจ อุกฺขิปาเปตฺวา กาตุํ วฏฺฏติ. อิทญฺจ ลกฺขณํ ปุริมนเยปิ เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺร อุกฺขิปาเปตฺวา กาตุํ น วฏฺฏติ, หตฺถปาสเมว อาเนตพฺโพ. สเจ อนฺโตสีมโต ปพฺพโต อพฺภุคจฺฉติ, ตตฺรฏฺโฐ ภิกฺขุ หตฺถปาสํ อาเนตพฺโพ. อิทฺธิยา อนฺโตปพฺพตํ ปวิฏฺเฐปิ เอเสว นโย. พชฺฌมานา เอว หิ สีมา ปมาณรหิตํ ปเทสํ น โอตรติ. พทฺธสีมาย ชาตํ ยํกิญฺจิ ยตฺถ กตฺถจิ เอกสมฺพทฺเธน คตํ สีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉตีติ.

もし、結界の広場で羯磨が行われている最中に、ある比丘が結界の広場の内部に入り、宙に浮いた枝の上に座ったとして、その足が地面に届いているか、あるいは下衣（アンタラヴァーサカ）や上衣（ウッタラーサンガ）が地面に触れているならば、羯磨を行うことは許されない。しかし、足や衣を地面から持ち上げさせた上で羯磨を行うことは許される。この特徴は、前述の方法（402）においても知られるべきである。ただし、ここには違いがある。すなわち、あちら（402のケース）では枝を持ち上げさせて行うことは許されず、ハッタパーサに連れて来なければならないということである。もし結界の内部から山がそびえ立っているならば、その山の上に留まっている比丘はハッタパーサに連れて来なければならない。神通力によって山の中に潜り込んでいる場合も、これと同じ方法である。なぜなら、結界を定めている間は、広大すぎる場所（二重一人の僧伽が収まらない範囲）までは及ばないからである。結界（バッダ・シーマー）内に生じたものが、どこであれ一続きとなって伸びているならば、それは結界の数（範囲）に含まれると見なされるべきである。

๑๔๐. ติโยชนปรมนฺติ เอตฺถ ติโยชนํ ปรมํ ปมาณเมติสฺสาติ ติโยชนปรมา; ตํ ติโยชนปรมํ. สมฺมนฺนนฺเตน ปน มชฺเฌ ฐตฺวา ยถา จตูสุปิ ทิสาสุ ทิยฑฺฒทิยฑฺฒโยชนํ โหติ, เอวํ สมฺมนฺนิตพฺพา. สเจ ปน มชฺเฌ ฐตฺวา เอเกกทิสโต ติโยชนํ กโรนฺติ, ฉโยชนํ โหตีติ น วฏฺฏติ. จตุรสฺสํ วา ติโกณํ วา สมฺมนฺนนฺเตน ยถา โกณโต โกณํ ติโยชนํ โหติ, เอวํ สมฺมนฺนิตพฺพา. สเจ หิ เยน เกนจิ ปริยนฺเตน เกสคฺคมตฺตมฺปิ ติโยชนํ อติกฺกาเมติ, อาปตฺติญฺจ อาปชฺชติ สีมา จ อสีมา โหติ.

140. “最大三由旬（ティヨージャナ・パラマン）”という点について、ここでは“三由旬がこの結界の最大の大きさである”という意味で、三由旬を最大とする結界（ティヨージャナ・パラマー）と言う。その結界を定める者は、中央に立って四方のそれぞれが、一由旬半（一・五由旬）ずつになるように定めるべきである。もし中央に立って、一方の側から三由旬とするならば、直径が六由旬となってしまうため、許されない。四角形や三角形の結界を定める場合も、角から角までが三由旬となるように定めるべきである。もし、いかなる境界であれ、髪の毛一筋ほどの微細な分量でも三由旬を超過したならば、罪（アーパッティ）を犯すことになり、その結界も結界（正当なもの）ではなくなる。

นทีปารนฺติ เอตฺถ ปารยตีติ ปารา. กึ ปารยติ? นทึ. นทิยา ปารา นทีปารา, ตํ นทีปารํ; นทึ อชฺโฌตฺถรมานนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ นทิยา ลกฺขณํ [Pg.328] นทีนิมิตฺเต วุตฺตนยเมว. ยตฺถสฺส ธุวนาวา วาติ ยตฺถ นทิยา สีมาพนฺธนฏฺฐานคเตสุ ติตฺเถสุ นิจฺจสญฺจรณนาวา อสฺส, ยา สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน ปาชนปุริเสน สทฺธึ ตโย ชเน วหติ. สเจ ปน สา นาวา อุทฺธํ วา อโธ วา เกนจิเทว กรณีเยน ปุน อาคมนตฺถาย นีตา, โจเรหิ วา หฏา, อวสฺสํ ลพฺภเนยฺยา, ยา ปน วาเตน วา ฉินฺนพนฺธนา วีจีหิ นทิมชฺฌํ นีตา อวสฺสํ อาหริตพฺพา, ปุน ธุวนาวาว โหติ. อุทเก โอคเต ถลํ อุสฺสาริตาปิ สุธากสฏาทีหิ ปูเรตฺวา ฐปิตาปิ ธุวนาวาว. สเจ ภินฺนา วา วิสงฺขตปทรา วา น วฏฺฏติ. มหาปทุมตฺเถโร ปนาห – ‘‘สเจปิ ตาวกาลิกํ นาวํ อาเนตฺวา สีมาพนฺธนฏฺฐาเน ฐเปตฺวา นิมิตฺตานิ กิตฺเตนฺติ, ธุวนาวาว โหตี’’ติ. ตตฺร มหาสุมตฺเถโร อาห – ‘‘นิมิตฺตํ วา สีมา วา กมฺมวาจาย คจฺฉติ น นาวาย. ภควตา จ ธุวนาวา อนุญฺญาตา, ตสฺมา นิพทฺธนาวาเยว วฏฺฏตี’’ติ.

“川の向こう岸（ナディーパーラン）”という点について、ここでは“渡る（パーラヤティ）”ゆえに“パーラー”と言う。何を渡るのか。川である。川を渡る結界を“ナディーパーラー”と言い、その結界を“ナディーパーラン”と言う。つまり、川を覆い尽くす（川を越えて広がる）という意味である。ここでの川の特徴は、川の標相（ナディー・ニミッタ）で述べられた方法と同じである。“常備された舟（ドゥヴァナーワー）がある場所”とは、川の結界を定める場所にある渡し場に、常に往来する舟がある場所のことである。その舟は、最低限の基準として、漕ぎ手（船頭）と共に三人を運べるものでなければならない。もしその舟が、上流あるいは下流へ、何らかの用事のために、再び戻って来る目的で出されているか、あるいは盗賊によって奪われていても、必ず取り戻せるものであるならば、それは“常備された舟”である。また、風によって繋ぎ目が切れたり、波によって川の中央へ流されたりしても、必ず連れ戻されるべきものであれば、やはり“常備された舟”である。水位が下がって陸に上げられた舟や、漆喰や染料などで補修して置かれた舟も“常備された舟”である。もし壊れていたり、板が外れていたりするならば許されない。しかし、マハーパドゥマ長老は次のように述べている。“たとえ一時的な舟を持ってきて結界を定める場所に置き、標相（ニミッタ）を唱えたとしても、それは常備された舟となる。”これに対し、マハースマ長老は次のように述べている。“標相や結界は、羯磨の文（カンマ・ワーチャー）によって成立するのであり、舟によって成立するのではない。そして、世尊によって常備された舟が許容されている。したがって、常に固定された舟のみが適当である。”

ธุวเสตุ วาติ ยตฺถ รุกฺขสงฺฆาฏมโย วา ปทรพทฺโธ วา ชงฺฆสตฺถเสตุ วา หตฺถิสฺสาทีนํ สญฺจรณโยคฺโค มหาเสตุ วา อตฺถิ; อนฺตมโส ตงฺขณญฺเญว รุกฺขํ ฉินฺทิตฺวา มนุสฺสานํ สญฺจรณโยคฺโค เอกปทิกเสตุปิ ธุวเสตุตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สเจ ปน อุปริ พทฺธานิ เวตฺตลตาทีนิ หตฺเถน คเหตฺวาปิ น สกฺกา โหติ เตน สญฺจริตุํ, น วฏฺฏติ.

“恒久的な橋（ドゥヴァセートゥ）”とは、丸太を組んだもの、あるいは板を張り合わせたもの、あるいは歩行者や商隊が通れる橋、あるいは象や馬などが往来できる大橋がある場所のことである。極端な場合には、結界を定めるその瞬間に木を切り倒して作られた、人間が一人で歩ける程度の丸太橋であっても、“恒久的な橋”という定義に含まれる。しかし、橋の上方に結びつけられた藤の蔓などを手で掴まなければ渡ることができないような場合は、適当ではない。

เอวรูปํ นทีปารสีมํ สมฺมนฺนิตุนฺติ ยตฺถายํ วุตฺตปฺปการา ธุวนาวา วา ธุวเสตุ วา อภิมุขติตฺเถเยว อตฺถิ, เอวรูปํ นทีปารสีมํ สมฺมนฺนิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. สเจ ธุวนาวา วา ธุวเสตุ วา อภิมุขติตฺเถ นตฺถิ, อีสกํ อุทฺธํ อภิรุหิตฺวา อโธ วา โอโรหิตฺวา อตฺถิ, เอวมฺปิ วฏฺฏติ. กรวีกติสฺสตฺเถโร ปน ‘‘คาวุตมตฺตพฺภนฺตเรปิ วฏฺฏตี’’ติ อาห.

“このようなナディーパーラ結界を定める（エヴァルーパン・ナディーパーラシーマン・サンマンニトゥン）”とは、前述のような常備された舟や恒久的な橋が、まさに正面の渡し場にある場合に、そのような川の向こう岸に及ぶ結界を定めることを許す、という意味である。もし常備された舟や恒久的な橋が正面の渡し場にない場合でも、少し上流に登るか、下流に下った場所にそれがあるならば、それでも適当である。しかし、カラヴィーカ・ティッサ長老は、“一ガヴータ（約四キロメートル）以内の範囲にあるならば適当である”と述べている。

อิมญฺจ ปน นทีปารสีมํ สมฺมนฺนนฺเตน เอกสฺมึ ตีเร ฐตฺวา อุปริโสเต นทีตีเร นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย อตฺตานํ ปริกฺขิปนฺเตน ยตฺตกํ ปริจฺเฉทํ อิจฺฉติ, ตสฺส ปริโยสาเน อโธโสเตปิ นทีตีเร นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ปรตีเร สมฺมุขฏฺฐาเน นทีตีเร นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย ยตฺตกํ ปริจฺเฉทํ อิจฺฉติ, ตสฺส วเสน ยาว อุปริโสเต ปฐมกิตฺติตนิมิตฺตสฺส สมฺมุขา นทีตีเร นิมิตฺตํ, ตาว กิตฺเตตฺวา ปจฺจาหริตฺวา ปฐมกิตฺติตนิมิตฺเตน [Pg.329] สทฺธึ ฆเฏตพฺพํ. อถ สพฺพนิมิตฺตานํ อนฺโต ฐิเต ภิกฺขู หตฺถปาสคเต กตฺวา กมฺมวาจาย สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. นทิยํ ฐิตา อนาคตาปิ กมฺมํ น โกเปนฺติ. สมฺมุติปริโยสาเน ฐเปตฺวา นทึ นิมิตฺตานํ อนฺโต ปารตีเร จ โอริมตีเร จ เอกสีมา โหติ. นที ปน พทฺธสีมาสงฺขฺยํ น คจฺฉติ, วิสุํ นทิสีมา เอว หิ สา.

このナディーパーラ結界を定める者は、一方の岸に立って、上流側の川岸で標相を唱え、そこから自分自身を囲むようにして、望むだけの範囲を定め、その終点として、下流側の川岸でも標相を唱え、さらに対岸の正面にあたる場所の川岸でも標相を唱えるべきである。そこから、望むだけの範囲に応じて、上流側で最初に唱えた標相の正面にあたる川岸まで標相を唱え、そこから元の場所へ戻して、最初に唱えた標相と繋ぎ合わせるべきである。その後、すべての標相の内部に留まっている比丘たちをハッタパーサ（手出しの及ぶ範囲）に位置させて、羯磨の文によって結界を定めるべきである。川の中に留まっている比丘たちが岸へ来ないとしても、羯磨が損なわれることはない。定めた後は、川を除いて、標相の内側にある対岸とこちらの岸の両方が一つの結界となる。しかし、川自体は“制定された結界（バッダ・シーマー）”の定義には含まれず、それは別に“川の結界（ナディー・シーマー）”そのものとして残るのである。

สเจ อนฺโตนทิยํ ทีปโก โหติ, ตํ อนฺโตสีมาย กาตุกาเมน ปุริมนเยเนว อตฺตนา ฐิตตีเร นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา ทีปกสฺส โอริมนฺเต จ ปาริมนฺเต จ นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. อถ ปรตีเร นทิยา โอริมตีเร นิมิตฺตสฺส สมฺมุขฏฺฐาเน นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ปุริมนเยเนว ยาว อุปริโสเต ปฐมกิตฺติตนิมิตฺตสฺส สมฺมุขา นิมิตฺตํ, ตาว กิตฺเตตพฺพํ. อถ ทีปกสฺส ปาริมนฺเต จ โอริมนฺเต จ นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ปจฺจาหริตฺวา ปฐมกิตฺติตนิมิตฺเตน สทฺธึ ฆเฏตพฺพํ. อถ ทฺวีสุ ตีเรสุ ทีปเก จ ภิกฺขู สพฺเพว หตฺถปาสคเต กตฺวา กมฺมวาจาย สีมา สมฺมนฺนิตพฺพา. นทิยํ ฐิตา อนาคจฺฉนฺตาปิ กมฺมํ น โกเปนฺติ. สมฺมุติปริโยสาเน ฐเปตฺวา นทึ นิมิตฺตานํ อนฺโต ตีรทฺวยญฺจ ทีปโก จ เอกสีมา โหติ, นที ปน นทิสีมาเยว.

もし川の中に中州（島）がある場合、それを結界内に入れようと望む比丘は、前述の方法に従って、自らが立っている岸で標識（ニミッタ）を唱え、中州の手前側の端と向こう側の端でも標識を唱えるべきである。次に、対岸において、こちらの岸の標識の正面にあたる場所に標識を唱え、そこから前述の方法に従って、上流にある最初に唱えた標識の正面に標識が位置するところまで唱えるべきである。その後、中州の向こう側の端と手前側の端で標識を唱えて戻り、最初に唱えた標識と連結させるべきである。それから、両岸と中州にいるすべての比丘をハッタパーサ（手元）の内に入れ、羯磨（コンマワーチャー）によって結界を制定すべきである。川の中に留まっている比丘たちが集まりに来なくても、その儀式を妨げることはない。制定が完了すると、川を除いて標識の内側の両岸と中州が一つの結界（同一結界）となり、川自体は川の結界（ナディー・シーマー）のままである。

สเจ ปน ทีปโก วิหารสีมาปริจฺเฉทโต อุทฺธํ วา อโธ วา อธิกตโร โหติ, อถ วิหารสีมาปริจฺเฉทนิมิตฺตสฺส อุชุกเมว สมฺมุขิภูเต ทีปกสฺส โสริมนฺเต นิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ทีปกสิขรํ ปริกฺขิปนฺโตน ปุน ทีปกสฺส โสริมนฺเต นิมิตฺตสมฺมุเข ปาริมนฺเต นิมิตฺตํ กิตฺเตตพฺพํ. ตโต ปรํ ปุริมนเยเนว ปารตีเร สมฺมุขนิมีตฺตมาทึกตฺวา ปารตีรนิมิตฺตานิ จ ทีปกสฺส ปาริมนฺตโสริมนฺตนิมิตฺตานิ จ กิตฺเตตฺวา ปฐมกิตฺติตนิมิตฺเตน สทฺธึ ฆฏนา กาตพฺพา. เอวํ กิตฺเตตฺวา สมฺมตา สีมา ปพฺพตสณฺฑานา โหติ.

しかし、もし中州が精舎の結界の範囲よりも上流または下流に長く延びている場合は、精舎の結界の境界となる標識の真向かいにあたる中州の手前側の端で標識を唱え、そこから中州の先端を巡るようにして、再び中州の手前側の標識の向かい側である向こう側の端で標識を唱えるべきである。その後は前述の方法（中州を含む川の対岸結界の制定法）に従い、対岸の正面の標識を皮切りに、対岸の標識と、中州の向こう側および手前側の端の標識を唱え、最初に唱えた標識と連結させるべきである。このようにして唱えられ制定された結界は、山の形（山形）となる。

สเจ ปน ทีปโก วิหารสีมาปริจฺเฉทโต อุทฺธมฺปิ อโธปิ อธิกตโร โหติ. ปุริมนเยเนว ทีปกสฺส อุโภปิ สีขรานิ ปริกฺขิปิตฺวา นิมิตฺตานิ กิตฺเตนฺเตน นิมิตฺตฆฏนา กาตพฺพา. เอวํ กิตฺเตตฺวา สมฺมตา สีมา มุทิงฺคสณฺฐานา โหติ.

また、もし中州が精舎の結界の範囲よりも上流にも下流にも長く延びている場合は、前述の方法に従い、中州の両端の先端を巡って標識を唱え、標識の連結を行うべきである。このようにして唱えられ制定された結界は、ムディンガ（太鼓）の形（鼓形）となる。

สเจ [Pg.330] ทีปโก วิหารสีมาปริจฺเฉทสฺส อนฺโต ขุทฺทโก โหติ, สพฺพปฐมนเยน ทีปเก นิมิตฺตานิ กิตฺเตตพฺพานิ. เอวํ กิตฺเตตฺวา สมฺมตา สีมา ปณวสณฺฐานา โหติ.

もし中州が精舎の結界の範囲の内側にあり、それより小さい場合は、最初期の方法によって中州で標識を唱えるべきである。このようにして唱えられ制定された結界は、パナヴァ（小鼓）の形となる。

สีมานุชานนกถา นิฏฺฐิตา.

結界の許容に関する解説を終わる。

อุโปสถาคาราทิกถา

布薩堂（ウポーサターガーラ）等に関する解説。

๑๔๑. อนุปริเวณิยนฺติ เอกสีมมหาวิหาเร ตสฺมึ ตสฺมึ ปริเวเณ. อสงฺเกเตนาติ สงฺเกตํ อกตฺวา. เอกํ สมูหนิตฺวาติ กมฺมวาจาย สมูหนิตฺวา.

141. “アヌパリヴェーニヤン（各僧房において）”とは、一結界（同一の結界内）にある大精舎のそれぞれの僧房（パリヴェーナ）において、という意味である。“アサンケーテーナ（合図をせずに）”とは、約束（合図）を決めないで、という意味である。“エーカン・サムーハニトワー（一つを解除して）”とは、羯磨（儀式の宣告文）によって解除して、という意味である。

๑๔๒. ยโต ปาติโมกฺขํ สุณาตีติ ยตฺถ กตฺถจิ ภิกฺขูนํ หตฺถปาเส นิสินฺโน ยสฺมา ปาติโมกฺขํ สุณาติ; กโตวสฺส อุโปสโถติ อตฺโถ. อิทญฺจ วตฺถุวเสน วุตฺตํ, หตฺถปาเส นิสินฺนสฺส ปน อสุณนฺตสฺสาปิ กโตว โหติ อุโปสโถ. นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพาติ อุโปสถปมุขสฺส ขุทฺทกานิ วา มหนฺตานิ วา ปาสาณอิฏฺฐกทารุขณฺฑทณฺฑกาทีนิ ยานิ กานิจิ นิมิตฺตานิ อพฺโภกาเส วา มาฬกาทีสุ วา ยตฺถ กตฺถจิ สญฺญํ กตฺวา กิตฺเตตุํ วฏฺฏติ. อถ วา นิมิตฺตา กิตฺเตตพฺพาติ นิมิตฺตุปคา วา อนิมิตฺตุปคา วา ปริจฺเฉทชานนตฺถํ กิตฺเตตพฺพา.

142. “ヤトー・パーティモッカン・スナーティ（波羅提木叉を聞くところから）”とは、どこであれ比丘たちのハッタパーサ（手元）に座って波羅提木叉を聞くがゆえに、その比丘にとって布薩（ウポーサタ）は行われたことになる、という意味である。これは特定の出来事に基づいて説かれたものであるが、実際にはハッタパーサに座っている比丘であれば、たとえ聞こえなくても布薩は行われたことになる。“標識を唱えるべき”とは、布薩堂の正面にある、小さいまたは大きい石、煉瓦、木片、棒などのいかなる標識であれ、露地や堂（マーラカ）などのいかなる場所であっても、目印（サニニャー）を定めて唱えることがふさわしい、ということである。あるいは“標識を唱えるべき”とは、標識として適したもの、あるいは適さないものであっても、境界を知るために唱えるべきであるという意味である。

เถเรหิ ภิกฺขูหิ ปฐมตรํ สนฺนิปติตุนฺติ เอตฺถ สเจ มหาเถโร ปฐมตรํ น อาคจฺฉติ, ทุกฺกฏํ. สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพติ เอตฺถ สเจ โปราณโก อาวาโส มชฺเฌ วิหารสฺส โหติ, ปโหติ เจตฺถ ภิกฺขูนํ นิสชฺชฏฺฐานํ, ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ โปราณโก ปริทุพฺพโล เจว สมฺพาโธ จ อญฺโญ ปจฺฉา อุฏฺฐิตาวาโส อสมฺพาโธ, ตตฺถ อุโปสโถ กาตพฺโพ.

“長老比丘たちが最初に集まるべきである”という点について、もし大長老が（誰よりも）先に来ないならば、悪作（ドゥッカター）となる。“全員が一箇所に集まって布薩を行うべきである”という点についての判断は次のように知るべきである。もし古い住居（アーワーサ）が精舎の中央にあり、そこに比丘たちの座る場所が十分にあるならば、そこに集まって布薩を行うべきである。もし古い住居が老朽化し、かつ手狭であり、後に建てられた別の住居が十分な広さであるならば、そこで布薩を行うべきである。

ยตฺถ วา ปน เถโร ภิกฺขุ วิหรตีติ เอตฺถาปิ สเจ เถรสฺส วิหาโร สพฺเพสํ ปโหติ, ผาสุโก โหติ, ตตฺถ อุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ ปน โส ปจฺจนฺเต วิสมปฺปเทเส โหติ, เถรสฺส วตฺตพฺพํ – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ วิหาโร อผาสุกเทโส, นตฺถิ เอตฺถ สพฺเพสํ โอกาโส[Pg.331], อสุกสฺมึ นาม อาวาเส โอกาโส อตฺถิ, ตตฺถ คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. สเจ เถโร นาคจฺฉติ, ตสฺส ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาเนตฺวา สพฺเพสํ ปโหนเก ผาสุกฏฺฐาเน อุโปสโถ กาตพฺโพ.

“あるいは長老比丘が住んでいる場所で（布薩を行う）”という点についても、判断は次のように知るべきである。もし長老の住居が全員に対して十分であり、快適であるならば、そこで布薩を行うべきである。しかし、もしそこが（精舎の）端にあり、不便な場所であるならば、長老に対して“大徳（尊者）よ、あなたの住居は不便な（往来しにくい）場所にあります。ここでは全員が座る場所がありません。あちらの住居には場所がありますので、そこへ行かれるのが適当です”と言うべきである。もし長老が来ようとしないならば、その長老の意欲（チャンダ）と清浄（パーリスッディ）を預かって、全員が収容できる快適な場所で布薩を行うべきである。

อวิปฺปวาสสีมานุชานนกถา

三衣離宿を認めない結界（アヴィッパヴァーサ・シーマー）の許容に関する解説。

๑๔๓. อนฺธกวินฺทาติ ราชคหโต คาวุตตฺตเย อนฺธกวินฺทํ นาม, ตํ อุปนิสฺสาย เถโร วสติ; ตโต ราชคหํ อุโปสถํ อาคจฺฉนฺโต. ราชคหญฺหิ ปริกฺขิปิตฺวา อฏฺฐารส มหาวิหารา สพฺเพ เอกสีมา, ธมฺมเสนาปตินา เนสํ สีมา พทฺธา, ตสฺมา เวฬุวเน สงฺฆสฺส สามคฺคีทานตฺถํ อาคจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. นทึ ตรนฺโตติ สิปฺปินิยํ นาม นทึ อติกฺกมนฺโต. มนํ วุฬฺโห อโหสีติ อีสกํ อปฺปตฺตวุฬฺหภาโว อโหสิ. สา กิร นที คิชฺฌกูฏโต โอตริตฺวา จณฺเฑน โสเตน วหติ. ตตฺถ เวเคน อาคจฺฉนฺตํ อุทกํ อมนสิกโรนฺโต เถโร มนํ วุฬฺโห อโหสิ, น ปน วุฬฺโห, อุทกพฺภาหตานิสฺส จีวรานิ อลฺลานิ ชาตานิ.

143. “アンダカヴィンダ”とは、王舎城（ラージャガハ）から三ガーヴタ（約12km）の場所にアンダカヴィンダという村があり、長老（大カッサパ）はそこに依止して住んでいた。そこから王舎城へ布薩のためにやって来た時のことである。実に、王舎城を囲んで十八の大精舎があり、それらすべてが一つの大結界となっており、法将軍（サーリープッタ長老）によってそれらの結界は結ばれていた。それゆえ、竹林精舎（ヴェーฬヴァナ）での僧伽の和合のためにやって来た、という意味である。“川を渡る時”とは、シッピニーという名の川を横切る時である。“少し流された”とは、わずかに流されそうになった状態、あるいは流される一歩手前の状態であったということである。その川は霊鷲山（ギッジャクータ）から流れ下り、激流となって長老を押し流そうとした。その際、勢いよく流れてくる水を気に留めなかったために、長老は少し流されそうになったのである。しかし、実際に流されたわけではなく、水に打たれた長老の三衣（チーヴァラ）が濡れてしまったのである。

๑๔๔. สมฺมตา สา สีมา สงฺเฆน ติจีวเรน อวิปฺปวาสา ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจาติ อิมิสฺสา กมฺมวาจาย อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํ ปุริมกมฺมวาจา น วฏฺฏติ. อยเมว หิ ถาวรา โหติ. ภิกฺขุนีนํ ปน อยํ น วฏฺฏติ, ปุริมาเยว วฏฺฏติ. กสฺมา? ภิกฺขุนิสงฺโฆ หิ อนฺโตคาเม วสติ. ยทิ เอวํ สิยา, โส เอตาย กมฺมวาจาย ติจีวรปริหารํ น ลเภยฺย, อตฺถิ จสฺส ปริหาโร, ตสฺมา ปุริมาเยว วฏฺฏติ. ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส หิ ทฺเวปิ สีมาโย ลพฺภนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขูนํ สีมํ อชฺโฌตฺถริตฺวาปิ ตสฺสา อนฺโตปิ ภิกฺขุนีนํ สีมํ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขูนมฺปิ ภิกฺขุนิสีมาย เอเสว นโย. น หิ เต อญฺญมญฺญสฺส กมฺเม คณปูรกา โหนฺติ, น กมฺมวาจํ วคฺคํ กโรนฺติ. เอตฺถ จ นิคมนครานมฺปิ คาเมเนว สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

144. “僧伽は、村と村の境界（ガーマ・ウパチャーラ）を除いて、この結界を三衣離宿を認めない結界として制定した”というこの羯磨が現れた時以降、比丘たちにとって以前の羯磨はもはや通用しない。実に、この後の羯磨のみが強固（有効）となる。しかし、比丘尼たちにとっては、この後の羯磨は通用せず、以前の羯磨のみが通用する。なぜなら、比丘尼僧伽は村の中に住まなければならないからである。もし比丘尼にこの後の羯磨が適用されるならば、その比丘尼僧伽はこの羯磨のゆえに三衣を保持する利益（三衣を離れて宿っても罪にならない権利）を失ってしまうだろう。しかし彼女たちにはその保持の利益がある。それゆえ、以前の羯磨のみが通用するのである。実に、比丘尼僧伽に対しては（同一住所結界と三衣離宿禁止結界の）二つの結界が認められる。その際、比丘たちの結界を覆うように、あるいはその内側であっても、比丘尼たちの結界を制定することは適当である。比丘たちにとっても、比丘尼の結界において同様である。なぜなら、彼ら（比丘と比丘尼）は互いの儀式において定員を満たす数（ガナプーラカ）にはならず、羯磨を不完全（別衆）にすることもないからである。また、ここで“村”という言葉には、市場町（ニガマ）や都市（ナガラ）も含まれると知るべきである。

คามูปจาโรติ ปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขโป, อปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขโปกาโส. เตสุ อธิฏฺฐิตเตจีวริโก ภิกฺขุ ปริหารํ น ลภติ. อิติ [Pg.332] ภิกฺขูนํ อวิปฺปวาสสีมา คามญฺจ คามูปจารญฺจ น โอตฺถรติ, สมานสํวาสกสีมาว โอตฺถรติ. สมานสํวาสกสีมา เจตฺถ อตฺตโน ธมฺมตาย คจฺฉติ. อวิปฺปวาสสีมา ปน ยตฺถ สมานสํวาสกสีมา, ตตฺเถว คจฺฉติ. น หิ ตสฺสา วิสุํ นิมิตฺตกิตฺตนํ อตฺถิ, ตตฺถ สเจ อวิปฺปวาสาย สมฺมุติกาเล คาโม อตฺถิ, ตํ สา น โอตฺถรติ. สเจ ปน สมฺมตาย สีมาย ปจฺฉา คาโม นิวิสติ, โสปิ สีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. ยถา จ ปจฺฉา นิวิฏฺโฐ, เอวํ ปฐมํ นิวิฏฺฐสฺส ปจฺฉา วฑฺฒิตปฺปเทโสปิ สีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. สเจปิ สีมาสมฺมุติกาเล เคหานิ กตานิ, ปวิสิสฺสามาติ อาลโยปิ อตฺถิ, มนุสฺสา ปน อปฺปวิฏฺฐา, โปราณกคามํ วา สเคหเมว ฉฑฺเฑตฺวา อญฺญตฺถ คตา, อคาโมเยว เอส, สีมา โอตฺถรติ. สเจ ปน เอกมฺปิ กุลํ ปวิฏฺฐํ วา อาคตํ วา อตฺถิ, คาโมเยว สีมา น โอตฺถรติ.

村の近傍（ガームーパチャーラ）とは、囲いのある村についてはその囲い（の範囲）のことであり、囲いのない村については囲いに相当する場所のことである。それらの場所（村とその近傍）において、三衣を保持することを決心（アディッターン）した比丘は、不離（三衣から離れる罪を免れる）の保護を得られない。このように、比丘たちの不離結界（アヴィッパヴァーサ・シーマー）は村や村の近傍を覆う（重なる）ことはなく、同一共住結界（サマーナサンワーサカ・シーマー）のみが覆うのである。ここで、同一共住結界はそれ自体の性質に従って及ぶ。しかし、不離結界は同一共住結界がある場所にのみ及ぶ。不離結界には（同一共住結界とは）別に標識の宣告（ニミッタ・キッタナ）を行うことがないからである。そこにおいて、もし不離結界の制定時に村があるならば、その結界は村を覆わない。しかし、もし結界が制定された後に村が作られたならば、その村もまた結界の数（範囲）に入る。後から作られた村の場合と同様に、以前からあった村が結界制定後に拡張された場所も、結界の数に入る。もし結界制定時に家々が建てられ“（家の中に）入ろう”という意志があっても、人々がまだ入っていない場合や、あるいは古い村を家ごと捨てて他所へ行ってしまった場合は、それは“非村”であり、結界はそこを覆う。しかし、もし一家族でも入っているか、あるいは（他所から）戻って来た者がいるならば、そこは“村”であり、結界はそこを覆わない。

เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว ติจีวเรน อวิปฺปวาโส สมูหนฺตพฺโพติ เอตฺถ สมูหนนฺเตน ภิกฺขุนา วตฺตํ ชานิตพฺพํ. ตตฺริทํ วตฺตํ – ขณฺฑสีมาย ฐตฺวา อวิปฺปวาสสีมา น สมูหนฺตพฺพา, ตถา อวิปฺปวาสสีมาย ฐตฺวา ขณฺฑสีมาปิ. ขณฺฑสีมายํ ปน ฐิเตน ขณฺฑสีมาว สมูหนิตพฺพา, ตถา อิตราย ฐิเตน อิตรา. สีมํ นาม ทฺวีหิ การเณหิ สมูหนนฺติ ปกติยา ขุทฺทกํ ปุน อาวาสวฑฺฒนตฺถาย มหตึ วา กาตุํ; ปกติยา มหตึ ปุน อญฺเญสํ วิหาโรกาสทานตฺถาย ขุทฺทกํ วา กาตุํ. ตตฺถ สเจ ขณฺฑสีมญฺจ อวิปฺปวาสสีมญฺจ ชานนฺติ, สมูหนิตุญฺเจว พนฺธิตุญฺจ สกฺขิสฺสนฺติ. ขณฺฑสีมํ ปน ชานนฺตา อวิปฺปวาสํ อชานนฺตาปิ สมูหนิตุญฺเจว พนฺธิตุญฺจ สกฺขิสฺสนฺติ. ขณฺฑสีมํ อชานนฺตา อวิปฺปวาสํเยว ชานนฺตา เจติยงฺคณโพธิยงฺคณอุโปสถาคาราทีสุ นิราสงฺกฏฺฐาเนสุ ฐตฺวา อปฺเปว นาม สมูหนิตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, ปฏิพนฺธิตุํ ปน น สกฺขิสฺสนฺเตว. สเจ พนฺเธยฺยุํ, สีมาสมฺเภทํ กตฺวา วิหารํ อวิหารํ กเรยฺยุํ, ตสฺมา น สมูหนิตพฺพา. เย ปน อุโภปิ น ชานนฺติ, เตเนว สมูหนิตุํ น พนฺธิตุํ สกฺขิสฺสนฺติ. อยญฺหิ สีมา นาม กมฺมวาจาย วา อสีมา โหติ สาสนนฺตรธาเนน วา, น จ สกฺกา สีมํ อชานนฺเตหิ กมฺมวาจา กาตุํ, ตสฺมา น สมูหนิตพฺพา. สาธุกํ ปน ญตฺวาเยว สมูหนิตพฺพา จ พนฺธิตพฺพา จาติ.

“比丘たちよ、このように三衣の不離（結界）は解除されるべきである”という点において、解除を行う比丘は義務（ワッタ）を知るべきである。その義務とは以下の通りである。小結界（カンダ・シーマー）の中に立って不離結界を解除してはならず、同様に不離結界の中に立って小結界を解除してもならない。小結界の中に立っている者は小結界のみを解除すべきであり、同様に他（不離結界）の中に立っている者は他を解除すべきである。そもそも比丘たちは二つの理由で結界を解除する。一つは、もともと小さい結界を、精舎を拡張するために再び大きく作り直すためであり、もう一つは、もともと大きい結界を、他の比丘たちに精舎の場所を譲るために再び小さく作り直すためである。その際、もし小結界と不離結界の両方を知っているならば、解除することも制定することもできるだろう。小結界を知っており不離結界を知らなくても、解除することも制定することもできるだろう。小結界を知らず不離結界のみを知っている者は、大塔の広場、菩提樹の広場、布薩堂などの疑いのない場所に立って解除することはできるかもしれないが、再び制定することはできない。もし制定してしまえば、結界の重複（シーマーサンベーダ）を引き起こし、（正しい結界のある）精舎を、精舎ではないものにしてしまうからである。ゆえに、解除すべきではない。両方を知らない者は、解除することも制定することもできない。けだし、結界というものは羯磨（カンマワーチャー）によって、あるいは教えの消滅によって非結界となる。結界を知らない者が羯磨を行うことはできない。ゆえに、解除すべきではない。十分に理解した上で、解除し、また制定すべきである。これがその義務である。

คามสีมาทิกถา

村結界等の解説

๑๔๗. เอวํ [Pg.333] พทฺธสีมาวเสน สมานสํวาสญฺจ เอกูโปสถภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อพทฺธสีเมสุปิ โอกาเสสุ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสมฺมตาย, ภิกฺขเว, สีมาย อฏฺฐปิตายา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อฏฺฐปิตายาติ อปริจฺฉินฺนาย. คามคฺคหเณน เจตฺถ นครมฺปิ คหิตเมว โหติ. ตตฺถ ยตฺตเก ปเทเส ตสฺส คามสฺส โภชกา พลึ ลภนฺติ, โส ปเทโส อปฺโป วา โหตุ มหนฺโต วา, คามสีมาตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. นครนิคมสีมาสุปิ เอเสว นโย. ยมฺปิ เอกสฺมึเยว คามเขตฺเต เอกํ ปเทสํ ‘‘อยํ วิสุํ คาโม โหตู’’ติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ราชา กสฺสจิ เทติ, โสปิ วิสุํคามสีมา โหติเยว. ตสฺมา สา จ อิตรา จ ปกติคามนครนิคมสีมา พทฺธสีมาสทิสาเยว โหนฺติ, เกวลํ ปน ติจีวรวิปฺปวาสปริหารํ น ลภนฺติ.

147. このように有標結界（バッダ・シーマー）によって同一共住と同一布薩の状態を示した後、今度は無標結界（アバッダ・シーマー）の場所においてもそれを示すために、“比丘たちよ、制定されていない、画定されていない結界において”等の文を述べられた。ここで“画定されていない”とは“区画されていない”という意味である。また、ここでの“村”という言葉には“町（ナガラ）”も含まれている。その中で、その村の徴収人が税を受け取る範囲の場所は、狭くても広くても“村結界（ガーム・シーマ）”の数に入る。町や集落の結界においても同様である。また、一つの村の領域の中で、ある場所を“ここは別の村とせよ”と区画して王が誰かに与えた場合、そこもまた別の村結界となる。それゆえ、その（別の村の）結界も、その他の本来の村・町・集落の結界も、有標結界と同様のものである。ただし、これらは三衣の不離の保護は得られない。

เอวํ คามนฺตวาสีนํ สีมาปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อารญฺญกานํ สีมาปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อคามเก เจ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อคามเก เจติ คามนิคมนครสีมาหิ อปริจฺฉินฺเน อฏวิปฺปเทเส. อถ วา อคามเก เจติ วิชฺฌาฏวิสทิเส อรญฺเญ ภิกฺขุ วสติ, อถสฺส ฐิโตกาสโต สมนฺตา สตฺตพฺภนฺตรา สมานสํวาสกสีมาติ อตฺโถ. อยํ สีมา ติจีวรวิปฺปวาสปริหารมฺปิ ลภติ. ตตฺถ เอกํ อพฺภนฺตรํ อฏฺฐวีสติ หตฺถปฺปมาณํ โหติ. มชฺเฌ ฐิตสฺส สมนฺตา สตฺตพฺภนฺตรา วินิพฺเพเธน จุทฺทส โหนฺติ. สเจ ทฺเว สงฺฆา วิสุํ วินยกมฺมานิ กโรนฺติ, ทฺวินฺนํ สตฺตพฺภนฺตรานํ อนฺตเร อญฺญํ เอกํ สตฺตพฺภนฺตรํ อุปจารตฺถาย ฐเปตพฺพํ. เสสา สตฺตพฺภนฺตรสีมกถา มหาวิภงฺเค อุโทสิตสิกฺขาปทวณฺณนายํ วุตฺตนเยน คเหตพฺพา.

このように村の近くに住む比丘たちの結界の区画を示した後、今度は森に住む比丘たちの結界の区画を示すために、“もし村のない場所で”等の文を述べられた。ここで“村のない場所で”とは、村・集落・町の結界によって区画されていない森林地帯のことである。あるいは、ヴィンジャ大森林のような森に比丘が住む場合、その比丘が立っている場所から周囲七アッバンタラ（一アッバンタラは二十八肘）が同一共住結界であるという意味である。この結界は三衣の不離の保護も得られる。そこでは一アッバンタラは二十八肘の長さである。中央に立つ比丘の周囲七アッバンタラは、直径（貫通）では十四アッバンタラとなる。もし二つの僧伽が別々に律の行事を行うなら、二つの七アッバンタラ結界の間に、近傍（ウパチャーラ）のために別の一アッバンタラを境界（シーマーンタリカー）として置くべきである。残りの七アッバンタラ結界についての解説は、大分別（マハー・ヴィバンガ）のウドーシタ戒本の注釈で述べられた方法に従って理解すべきである。

สพฺพา ภิกฺขเว นที อสีมาติ ยา กาจิ นทีลกฺขณปฺปตฺตา นที นิมิตฺตานิ กิตฺเตตฺวา ‘‘เอตํ พทฺธสีมํ กโรมา’’ติ กตาปิ อสีมาว โหติ, สา ปน อตฺตโน สภาเวเนว พทฺธสีมาสทิสา, สพฺพเมตฺถ สงฺฆกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สมุทฺทชาตสฺสเรสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ ชาตสฺสโร นาม เยน เกนจิ ขณิตฺวา อกโต สยํชาตโสพฺโภ สมนฺตโต อาคเตน อุทเกน ปูริโต ติฏฺฐติ.

“比丘たちよ、すべての川は非結界（有標結界ではない）である”とは、川の特徴を備えたどのような川であっても、標識を告げて“これを有標結界としよう”として作られたとしても、それは非結界であるという意味である。しかし、その川はそれ自体の性質によって有標結界に等しいものであり、そこですべての僧伽の行事を行うことが適当である。海や自然の湖（ジャータッサラ）においても同様である。ここで“自然の湖”とは、誰かが掘って作ったものではなく、自然にできた窪みに周囲から水が集まって満ちているもののことである。

เอวํ [Pg.334] นทีสมุทฺทชาตสฺสรานํ พทฺธสีมาภาวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุน ตตฺถ อพทฺธสีมาปอจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นทิยา วา ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สมนฺตา อุทกุกฺเขปาติ ยํ ฐานํ มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สมนฺตโต อุทกุกฺเขเปน ปริจฺฉินฺนํ. กถํ ปน อุทกํ อุกฺขิปิตพฺพํ? ยถา อกฺขธุตฺตา ทารุคุฬํ ขิปนฺติ, เอวํ อุทกํ วา วาลิกํ วา หตฺเถน คเหตฺวา ถามมชฺฌิเมน ปุริเสน สพฺพถาเมน ขิปิตพฺพํ. ยตฺถ เอวํ ขิตฺตํ อุทกํ วา วาลิกา วา ปตติ, อยเมโก อุทกุกฺเขโป. ตสฺส อนฺโต หตฺถปาสํ วิชหิตฺวา ฐิโต กมฺมํ โกเปติ. ยาว ปริสา วฑฺฒติ, ตาว สีมาปิ วฑฺฒติ. ปริสปริยนฺตโต อุทกุกฺเขโปเยว ปมาณํ. ชาตสฺสรสมุทฺเทสุปิ เอเสว นโย.

このように、河川、海、および自然の湖における結界（結ばれた境界）であることを否定し、再びそれらにおける非結界（結ばれていない境界）の区分を示すために、“比丘たちよ、あるいは川において”などの言葉を（世尊は）仰せられた。そこにおいて、“中等度の男の周囲への水の投げかけ（水投げ）”とは、中等度の男の周囲において水の投げかけによって区切られた場所のことである。では、どのように水を投げかけるべきか。博打打ちが木製の球を投げるように、水または砂を手にとり、中等度の力を持つ男が全力を尽くして投げかけるべきである。そのように投げられた水または砂が落ちる場所、これが一つの“水投げ（の距離）”である。その（範囲の）内側で、ハッタパーサ（一腕の距離）を離れて座っている比丘は、羯磨（儀式）を無効にする。会衆が増えるにつれて、結界（の範囲）も広がる。会衆の端から水の投げかけの距離までがその範囲（基準）である。自然の湖や海においても、これと同じ方法である。

เอตฺถ จ สเจ นที นาติทีฆา โหติ, ปภวโต ปฏฺฐาย ยาว มุขทฺวารา สพฺพตฺถ สงฺโฆ นิสีทติ, อุทกุกฺเขปสีมากมฺมํ นตฺถิ, สกลาปิ นที เอเตสํเยว ภิกฺขูนํ ปโหติ. ยํ ปน มหาสุมตฺเถเรน วุตฺตํ ‘‘โยชนํ ปวตฺตมานาเยว นที, ตตฺราปิ อุปริ อทฺธโยชนํ ปหาย เหฏฺฐา อทฺธโยชเน กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ, ตํ มหาปทุมตฺเถเรเนว ปฏิกฺขิตฺตํ. ภควตา หิ ‘‘ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อุตฺตรนฺติยา ภิกฺขุนิยา อนฺตรวาสโก เตมิยตี’’ติ อิทํ นทิยา ปมาณํ วุตฺตํ, น โยชนํ วา อทฺธโยชนํ วา. ตสฺมา ยา อิมสฺส สุตฺตสฺส วเสน ปุพฺเพ วุตฺตลกฺขณา นที, ตสฺสา ปภวโต ปฏฺฐาย สงฺฆกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตีติ. สเจ ปเนตฺถ พหู ภิกฺขู วิสุํ วิสุํ กมฺมํ กโรนฺติ, สพฺเพหิ อตฺตโน จ อญฺเญสญฺจ อุทกุกฺเขปปริจฺเฉทสฺส อนฺตรา อญฺโญ อุทกุกฺเขโป สีมนฺตริกตฺถาย ฐเปตพฺโพ. ตโต อธิกํ วฏฺฏติเยว, อูนกํ ปน น วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. ชาตสฺสรสมุทฺเทสุปิ เอเสว นโย.

そして、ここにおいて、もし川があまり長くない場合、源流から河口に至るまでの全ての場所において僧伽が座るならば、水投げによる結界の儀式は必要ない。川全体がその比丘たちのために十分（な範囲）となるからである。しかし、マハースマ長老が“一由旬（ヨージャナ）流れる川こそが川である。そこにおいても、上流の半由旬を除き、下流の半由旬において羯磨を行うことがふさわしい”と言ったことは、マハーパーデュマ長老自身によって否定された。なぜなら、世尊は“三輪（両膝とへそ）を覆って、どこであれ渡っている比丘尼の内衣（アンタラヴァーサカ）が濡れること”を川の基準として説かれたのであり、一由旬や半由旬とは説かれなかったからである。それゆえ、この経の内容に基づいて、前述の定義に該当する川であれば、その源流から羯磨を行うことがふさわしい。しかし、もし多くの比丘がそれぞれ別々に羯磨を行う場合、全員が自分自身と他者の水投げの範囲の間に、境界の隙間（シーマーンタリカ）のために別の水投げの距離を置くべきである。それより多い分には差し支えないが、それより少ないのは不適切であると説かれている。自然の湖や海においても、これと同じ方法である。

นทิยา ปน กมฺมํ กริสฺสามาติ คเตหิ สเจ นที ปริปุณฺณา โหติ สมติตฺติกา, อุทกสาฏิกํ นิวาเสตฺวาปิ อนฺโตนทิยํเยว กมฺมํ กาตพฺพํ. สเจ น สกฺโกนฺติ, นาวายปิ ฐตฺวา กาตพฺพํ. คจฺฉนฺติยา ปน นาวาย กาตุํ น วฏฺฏติ. กสฺมา? อุทกุกฺเขปมตฺตเมว หิ สีมา, ตํ นาวา สีฆเมว อติกฺกาเมติ. เอวํ สติ อญฺญิสฺสา สีมาย ญตฺติ อญฺญิสฺสา อนุสาวนา โหติ, ตสฺมา นาวํ อริตฺเตน วา ฐเปตฺวา ปาสาเณ วา ลมฺพิตฺวา [Pg.335] อนฺโตนทิยํ ชาตรุกฺเข วา พนฺธิตฺวา กมฺมํ กาตพฺพํ. อนฺโตนทิยํ พทฺธอฏฺฏเกปิ อนฺโตนทิยํ ชาตรุกฺเขปิ ฐิเตหิ กาตุํ วฏฺฏติ.

川で羯磨を行おうとして行ったとき、もし川が満水で岸と並行（ひたひた）であるならば、水浴衣を着用してでも、川の中で羯磨を行うべきである。もし（川の中に立つことが）できないならば、舟の上にとどまって行うべきである。しかし、動いている舟の上で行うことは許されない。なぜか。水投げの範囲だけが結界であり、舟はそれを速やかに通り過ぎてしまうからである。そうなると、ある結界で白（ニャッティ、宣告）が行われ、別の結界で説文（アヌサーヴァナ、唱名）が行われることになってしまう。それゆえ、舟を櫂（または竿）で止めるか、石（を重りとして）吊るすか、川の中の立ち木に繋ぎ止めて羯磨を行うべきである。川の中に設置された楼閣の上や、川の中の立ち木の上にとどまって行うことも許される。

สเจ ปน รุกฺขสฺส สาขา วา ตโต นิกฺขนฺตปาโรโห วา พหินทีตีเร วิหารสีมาย วา คามสีมาย วา ปติฏฺฐิโต, สีมํ วา โสเธตฺวา สาขํ วา ฉินฺทิตฺวา กมฺมํ กาตพฺพํ. พหินทีตีเร ชาตรุกฺขสฺส อนฺโตนทิยํ ปวิฏฺฐสาขาย วา ปาโรเห วา นาวํ พนฺธิตฺวา กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. กโรนฺเตหิ สีมา วา โสเธตพฺพา, ฉินฺทิตฺวา วาสฺส พหิปติฏฺฐิตภาโว นาเสตพฺโพ. นทีตีเร ปน ขาณุกํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ พทฺธนาวาย น วฏฺฏติเยว.

しかし、もし木の枝や、そこから伸びた気根が、川岸の外側の寺院結界（ヴィハーラ・シーマー）や村落結界（ガーマ・シーマー）に達しているならば、その（地上の）結界を清めるか、あるいは枝を切り落としてから羯磨を行うべきである。川岸の外側に生えている木の、川の中に張り出した枝や気根に舟を繋いで羯磨を行うことは許されない。行う者は、結界を清めるか、あるいは枝を切って、その木が（地上の結界の）外側に繋がっている状態を解消しなければならない。川岸に杭を打ち、そこに繋いだ舟で（羯磨を）行うことも決して許されない。

นทิยํ เสตุํ กโรนฺติ, สเจ อนฺโตนทิยํเยว เสตุ วา เสตุปาทา วา, เสตุมฺหิ ฐิเตหิ กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน เสตุ วา เสตุปาทา วา พหิตีเร ปติฏฺฐิตา, กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ, สีมํ โสเธตฺวา กาตพฺพํ. อถ เสตุปาทา อนฺโต, เสตุ ปน อุภินฺนมฺปิ ตีรานํ อุปริอากาเส ฐิโต, วฏฺฏติ. อนฺโตนทิยํ ปาสาโณ วา ทีปโก วา โหติ, ตสฺส ยตฺตกํ ปเทสํ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร ปกติวสฺสกาเล วสฺสานสฺส จตูสุ มาเสสุ อุทกํ โอตฺถรติ, โส นทีสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. อติวุฏฺฐิกาเล ปน โอเฆน โอตฺถโฏกาโส น คเหตพฺโพ, โส หิ คามสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ.

川に橋を架ける場合、もし橋そのもの、あるいは橋脚が川の中にだけあるならば、橋の上に座って羯磨を行うことは許される。しかし、もし橋や橋脚が川岸の外側（地上）に設置されているならば、羯磨を行うことは許されない。その場合は（地上の）結界を清めてから行うべきである。あるいは、橋脚は川の中にあり、橋が両岸の上の空中に架かっている状態であれば、許される。川の中に岩や小島がある場合、前述のように、通常の雨季の4ヶ月間に水が覆う範囲は、川（の結界）の一部とみなされる。しかし、大雨の時に洪水で水が覆った場所は（川の結界として）含めてはならない。そこは村落結界とみなされるからである。

นทิโต มาติกํ นีหรนฺตา นทิยํ อาวรณํ กโรนฺติ, ตญฺเจ โอตฺถริตฺวา วา วินิพฺพิชฺฌิตฺวา วา อุทกํ คจฺฉติ, สพฺพตฺถ ปวตฺตนฏฺฐาเน กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน อาวรเณน วา โกฏฺฏกพนฺธเนน วา โสตํ ปจฺฉิชฺชติ, อุทกํ นปฺปวตฺตติ, อปฺปวตฺตนฏฺฐาเน กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. อาวรณมตฺถเกปิ กาตุํ น วฏฺฏติ. สเจ โกจิ อาวรณปฺปเทโส ปุพฺเพ วุตฺตปาสาณทีปกปฺปเทโส วิย อุทเกน อชฺโฌตฺถริยติ, ตตฺถ วฏฺฏติ. โส หิ นทีสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. นทึ วินาเสตฺวา ตฬากํ กโรนฺติ, เหฏฺฐา ปาฬิ พทฺธา, อุทกํ อาคนฺตฺวา ตฬากํ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ, เอตฺถ กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. อุปริ ปวตฺตนฏฺฐาเน เหฏฺฐา จ ฉฑฺฑิตโมทกํ นทึ โอตฺถริตฺวา สนฺทนฏฺฐานโต ปฏฺฐาย วฏฺฏติ. เทเว อวสฺสนฺเต เหมนฺตคิมฺเหสุ วา สุกฺขนทิยาปิ วฏฺฏติ. นทิโต นีหฏมาติกาย น วฏฺฏติ. สเจ [Pg.336] สา กาลนฺตเรน ภิชฺชิตฺวา นที โหติ, วฏฺฏติ. กาจิ นที กาลนฺตเรน อุปฺปติตฺวา คามนิคมสีมํ โอตฺถริตฺวา ปวตฺตติ, นทีเยว โหติ, กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน วิหารสีมํ โอตฺถรติ, วิหารสีมาตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ.

川から用水路を引くために、川に堰（せき）を造ることがある。もし水がその堰を越えて流れるか、あるいは（堰を）貫通して流れているならば、水が流れている全ての場所において羯磨を行うことが許される。しかし、もし堰や土手によって流れが遮断され、水が流れていないならば、水が流れていない場所で羯磨を行うことは許されない。堰の上で行うことも許されない。もし堰の一部が、前述の岩や小島のように水に覆われているならば、そこでは許される。そこは川とみなされるからである。川を塞いで溜池（池）を造り、下流に堤防を築き、水が溜まってとどまっている場合、そこでの羯磨は許されない。上流の水の流れている場所、および下流の放流された水が川へ流れ込み、再び流れている場所からは（羯磨を行うことが）許される。雨が降らない時期や、冬や夏の乾いた川においても（羯磨は）許される。川から引かれた（人工の）用水路では許されない。もしその用水路が、時を経て決壊し、川（の一部）となったのであれば、許される。ある川が、時を経て氾濫し、村や町の結界を覆って流れるようになったのであれば、それは川そのものとなり、羯磨を行うことが許される。しかし、もし寺院結界を覆うのであれば、それは寺院結界とみなされる。

สมุทฺเทปิ กมฺมํ กโรนฺเตหิ ยํ ปเทสํ อุทฺธํ วฑฺฒนอุทกํ วา ปกติวีจิ วา เวเคน อาคนฺตฺวา โอตฺถรติ, ตตฺถ กาตุํ น วฏฺฏติ. ยสฺมึ ปน ปเทเส ปกติวีจิโย โอตฺถริตฺวา สณฺฐหนฺติ, โส อุทกนฺตโต ปฏฺฐาย อนฺโตสมุทฺโท นาม, ตตฺถ ฐิเตหิ กมฺมํ กาตพฺพํ. สเจ อูมิเวโค พาธติ, นาวาย วา อฏฺฏเก วา ฐตฺวา กาตพฺพํ. เตสุ วินิจฺฉโย นทิยํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. สมุทฺเท ปิฏฺฐิปาสาโณ โหติ, ตํ กทาจิ อูมิโย อาคนฺตฺวา โอตฺถรนฺติ, กทาจิ น โอตฺถรนฺติ, ตตฺถ กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ, โส หิ คามสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. สเจ ปน วีจีสุ อาคตาสุปิ อนาคตาสุปิ ปกติอุทเกเนว โอตฺถริยติ, วฏฺฏติ. ทีปโก วา ปพฺพโต วา โหติ, โส เจ ทูเร โหติ มจฺฉพนฺธานํ อคมนปเถ, อรญฺญสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. เตสํ คมนปริยนฺตสฺส โอรโต ปน คามสีมาสงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตตฺถ คามสีมํ อโสเธตฺวา กมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ. สมุทฺโท คามสีมํ วา นิคมสีมํ วา โอตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, สมุทฺโทว โหติ, ตตฺถ กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน วิหารสีมํ โอตฺถรติ, วิหารสีมาตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ.

海においても、羯磨を行う者たちが、上方に増す水や通常の波が勢いよく来て覆い尽くすような場所でそれを行うことは、適当ではない。しかし、通常の波が覆い尽くした後に留まる場所は、水辺から始まって海の内側（antosamuddo）と呼ばれ、そこに留まっている者たちは羯磨を行うべきである。もし波の勢いが妨げになるなら、舟の上や高楼（aṭṭaka）の上に立って行うべきである。それらに関する判定は、河について述べられた方法と同じように知るべきである。海に平らな岩（piṭṭhipāsāṇo）があり、そこに時々波が来て覆い、時々覆わない場合、そこで羯磨を行うことは適当ではない。なぜなら、その場所は村の境界（gāmasīmā）の数に入るからである。しかし、もし波が来ても来なくても、通常の水によって常に覆われているのであれば、適当である。島や山がある場合、それが漁師たちの通わない遠くにあるならば、森林の境界（araññasīmā）の数に入る。彼らの通行範囲のこちら側であれば、村の境界の数に入る。そこでは村の境界を清掃（sodheti）せずに行うことは適当ではない。海が村の境界や町の境界（nigamasīmā）を覆って存在しているならば、それは海そのものであり、そこで羯磨を行うことは適当である。しかし、もし寺院の境界（vihārasīmā）を覆っているなら、それは寺院の境界とだけ数えられる。

ชาตสฺสเร กมฺมํ กโรนฺเตหิปิ ยตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร วสฺสกาเล วสฺเส ปจฺฉินฺนมตฺเต ปิวิตุํ วา หตฺถปาเท วา โธวิตุํ อุทกํ น โหติ, สุกฺขติ, อยํ น ชาตสฺสโร, คามเขตฺตสงฺขฺยเมว คจฺฉติ, ตตฺถ กมฺมํ น กาตพฺพํ. ยตฺถ ปน วุตฺตปฺปกาเร วสฺสกาเล อุทกํ สนฺติฏฺฐติ, อยเมว ชาตสฺสโร. ตสฺส ยตฺตเก ปเทเส วสฺสานํ จาตุมาเส อุทกํ ติฏฺฐติ, ตตฺถ กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. สเจ คมฺภีรํ อุทกํ, อฏฺฏกํ พนฺธิตฺวา ตตฺถ ฐิเตหิปิ ชาตสฺสรสฺส อนฺโต ชาตรุกฺขมฺหิ พทฺธอฏฺฏเกปิ กาตุํ วฏฺฏติ. ปิฏฺฐิปาสาณทีปเกสุ ปเนตฺถ นทิยํ วุตฺตสทิโสว วินิจฺฉโย. สมวสฺสเทวกาเล ปโหนกชาตสฺสโร ปน สเจปิ ทุพฺพุฏฺฐิกาเล วา คิมฺหเหมนฺเตสุ วา สุกฺขติ, นิรุทโก โหติ, ตตฺถ สงฺฆกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. ยํ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สพฺโพ ชาตสฺสโร สุกฺโข อโนทโก[Pg.337], คามเขตฺตํเยว ภชตี’’ติ, ตํ น คเหตพฺพํ. สเจ ปเนตฺถ อุทกตฺถาย อาวาฏํ วา โปกฺขรณีอาทีนิ วา ขณนฺติ, ตํ ฐานํ อชาตสฺสโร โหติ, คามสีมาสงฺขฺยํ คจฺฉติ. ลาพุติปุสกาทิวปฺเป กเตปิ เอเสว นโย.

自然の湖（jātassaro）で羯磨を行う者たちについても、先に述べたような雨期において、雨が止んだ直後に、飲用や手足を洗うための水がなくなり乾いてしまう場所は、自然の湖ではなく、村の耕作地（gāmakhetta）の数に入り、そこで羯磨を行うべきではない。しかし、先に述べたような雨期に水が留まっている場所こそが、自然の湖である。その湖の、雨期の四ヶ月間に水が留まっている範囲において、羯磨を行うことは適当である。もし水が深いなら、高楼を組んでそこに立つ者たちも、あるいは自然の湖の中にある木に組まれた高楼に立つ者たちも、羯磨を行うことは適当である。ここでの平らな岩や島に関する判定は、河について述べられたものと同様である。平年並みの降雨がある時に自然の湖として十分な場所が、もし干ばつの時や夏や冬に乾いて水がなくなったとしても、そこでは僧伽の羯磨を行うことは適当である。安陀迦注釈（Andhakaṭṭhakathā）で言われている“すべての自然の湖は、乾いて水がない時は、村の耕作地に属する”という説は、受け入れるべきではない。しかし、もしここで水を得るために穴や池（pokkharaṇī）などを掘るならば、その場所は自然の湖ではなくなり、村の境界の数に入る。瓢箪や胡瓜などの作物を植えた場合も、これと同じ理である。

สเจ ปน ตํ ปูเรตฺวา ถลํ วา กโรนฺติ, เอกสฺมึ ทิสาภาเค ปาฬึ พนฺธิตฺวา สพฺพเมว ตํ มหาตฬากํ วา กโรนฺติ, สพฺโพปิ อชาตสฺสโร โหติ, คามสีมาสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. โลณีปิ ชาตสฺสรสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส อุทกฏฺฐาโนกาเส กมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตีติ.

しかし、もしそこを埋め立てて陸地にするか、あるいは一方向に堤防（pāḷi）を築いてそのすべてを大きな貯水池（mahātaḷāka）にするならば、すべては自然の湖ではなくなり、村の境界の数に入る。塩水の入り江（loṇī）もまた、自然の湖の数に入る。雨期の四ヶ月間、水がある場所において羯磨を行うことは適当である。

๑๔๘. สีมาย สีมํ สมฺภินฺทนฺตีติ อตฺตโน สีมาย ปเรสํ พทฺธสีมํ สมฺภินฺทนฺติ. สเจ หิ โปราณกสฺส วิหารสฺส ปุรตฺถิมาย ทิสาย อมฺโพ เจว ชมฺพู จาติ ทฺเว รุกฺขา อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐวิฏปา โหนฺติ, เตสุ อมฺพสฺส ปจฺฉิมทิสาภาเค ชมฺพู. วิหารสีมา จ ชมฺพุํ อนฺโต กตฺวา อมฺพํ กิตฺเตตฺวา พทฺธา โหติ, อถ ปจฺฉา ตสฺส วิหารสฺส ปุรตฺถิมาย ทิสาย วิหารํ กตฺวา สีมํ พนฺธนฺตา ตํ อมฺพํ อนฺโต กตฺวา ชมฺพุํ กิตฺเตตฺวา พนฺธนฺติ, สีมาย สีมา สมฺภินฺนา โหติ. เอวํ ฉพฺพคฺคิยา อกํสุ, เตนาห – ‘‘สีมาย สีมํ สมฺภินฺทนฺตี’’ติ.

148. “境界で境界を混同する”とは、自分の境界によって他人の制定された境界（baddhasīmā）を混同することである。もし古い寺院の東の方角に、マンゴーの木とジャンブの木の二本があり、それらの枝が互いに重なり合っているとする。それらのうち、マンゴーの木の西側にジャンブの木がある。寺院の境界がジャンブの木を内側に含み、マンゴーの木を除外して制定されていたとする。その後、その寺院の東の方角に別の寺院を建てて境界を制定する者たちが、そのマンゴーの木を内側に含み、ジャンブの木を除外して制定するならば、境界によって境界が混同されたことになる。このように六群比丘たちが行ったので、それゆえに“境界で境界を混同する”と言われたのである。

สีมาย สีมํ อชฺโฌตฺถรนฺตีติ อตฺตโน สีมาย ปเรสํ พทฺธสีมํ อชฺโฌตฺถรนฺติ;

“境界で境界を圧倒する”とは、自分の境界によって他人の制定された境界を覆い尽くすことである。

ปเรสํ พทฺธสีมํ สกลํ วา ตสฺสา ปเทสํ วา อนฺโต กตฺวา อตฺตโน สีมํ พนฺธนฺติ. สีมนฺตริกํ ฐเปตฺวา สีมํ สมฺมนฺนิตุนฺติ เอตฺถ สเจ ปฐมตรํ กตสฺส วิหารสฺส สีมา อสมฺมตา โหติ, สีมาย อุปจาโร ฐเปตพฺโพ. สเจ สมฺมตา โหติ, ปจฺฉิมโกฏิยา หตฺถมตฺตา สีมนฺตริกา ฐเปตพฺพา. กุรุนฺทิยํ วิทตฺถิมตฺตมฺปิ, มหาปจฺจริยํ จตุรงฺคุลมตฺตมฺปิ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. เอกรุกฺโขปิ จ ทฺวินฺนํ สีมานํ นิมิตฺตํ โหติ, โส ปน วฑฺฒนฺโต สีมาสงฺกรํ กโรติ, ตสฺมา น กาตพฺโพ.

他人の制定された境界の全部または一部を内側に含めて、自分の境界を制定することである。“境界の間隙（sīmantarika）を置いて境界を制定すべきである”という点については、もし最初に建てられた寺院の境界がまだ制定されていないならば、境界の周辺区域（upacāro）を置くべきである。もし制定済みであるならば、最小限として一肘（hatthamatta）の境界の間隙を置くべきである。クルンディー注釈では一端（vidatthimatta）でも、摩訶パッチャリー注釈では四指（caturaṅgulamatta）でも適当であると述べられている。また、一本の木が二つの境界の標識（nimitta）となることもあるが、その木が成長すると境界の混乱（sīmāsaṅkara）を引き起こすため、一本の木を二つの境界の標識にしてはならない。

อุโปสถเภทาทิกถา

布薩の分類等に関する解説

๑๔๙. จาตุทฺทสิโก จ ปนฺนรสิโก จาติ เอตฺถ จาตุทฺทสิกสฺส ปุพฺพกิจฺเจ ‘‘อชฺชุโปสโถ จาตุทฺทโส’’ติ วตฺตพฺพํ.

149. “十四日（の布薩）と十五日（の布薩）”という点については、十四日の布薩の前行（pubbakicce）において、“今日は十四日の布薩である”と言うべきである。

อธมฺเมน วคฺคนฺติอาทีสุ [Pg.338] สเจ เอกสฺมึ วิหาเร จตูสุ ภิกฺขูสุ วสนฺเตสุ เอกสฺส ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา ตโย ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ตีสุ วา วสนฺเตสุ เอกสฺส ฉนฺทปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา ทฺเว ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ, อธมฺเมน วคฺคํ อุโปสถกมฺมํ โหติ. สเจ ปน จตฺตาโรปิ สนฺนิปติตฺวา ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ตโย วา ทฺเว วา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ, อธมฺเมน สมคฺคํ นาม โหติ. สเจ จตูสุ ชเนสุ เอกสฺส ปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา ตโย ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ, ตีสุ วา ชเนสุ เอกสฺส ปาริสุทฺธึ อาหริตฺวา ทฺเว ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ธมฺเมน วคฺคํ นาม โหติ. สเจ ปน จตฺตาโร เอกตฺถ วสนฺตา สพฺเพว สนฺนิปติตฺวา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ, ตโย ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ทฺเว อญฺญมญฺญํ ปาริสุทฺธิอุโปสถํ กโรนฺติ, ธมฺเมน สมคฺคํ นาม โหตีติ.

“法に背いて分派し”等の箇所において、判定は次のように知るべきである。一つの寺院に四人の比丘が住んでいる時、一人の同意と清浄（chandapārisuddhi）を運んできて、三人が清浄布薩（pārisuddhiuposatha）を行うなら、あるいは三人が住んでいる時に一人の同意と清浄を運んできて、二人が波羅提木叉（pātimokkha）を説くなら、それは法に背いた分派の布薩羯磨となる。しかし、もし四人全員が集まって清浄布薩を行うか、あるいは三人または二人が波羅提木叉を説くなら、それは法に背いた和合（samagga）と呼ばれる。もし四人のうち一人の清浄を運んできて三人が波羅提木叉を説くなら、あるいは三人のうち一人の清浄を運んできて二人が清浄布薩を行うなら、それは法に適った分派と呼ばれる。しかし、もし四人が一箇所に住んでいて全員が集まって波羅提木叉を説くなら、あるいは三人が一箇所に住んでいて全員が集まって清浄布薩を行うなら、あるいは二人が互いに清浄布薩を行うなら、それは法に適った和合と呼ばれる。

ปาติโมกฺขุทฺเทสกถา

波羅提木叉の読誦に関する解説

๑๕๐. นิทานํ อุทฺทิสิตฺวา อวเสสํ สุเตน สาเวตพฺพนฺติ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ…เป… อาวิกตา หิสฺส ผาสุ โหตี’’ติ อิมํ นิทานํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘อุทฺทิฏฺฐํ โข อายสฺมนฺโต นิทานํ, ตตฺถายสฺมนฺเต ปุจฺฉามิ – กจฺจิตฺถ ปริสุทฺธา, ทุติยมฺปิ ปุจฺฉามิ…เป… เอวเมตํ ธารยามีติ. สุตา โข ปนายสฺมนฺเตหิ จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา…เป… อวิวทมาเนหิ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวํ อวเสสํ สุเตน สาเวตพฺพํ. เอเตน นเยน เสสาปิ จตฺตาโร ปาติโมกฺขุทฺเทสา เวทิตพฺพา.

150. “ニダーナ（序言）を読誦し、残りの部分は‘聞くこと（sutena）’によって知らせるべきである”とは、すなわち、“大徳の僧伽よ、私の言葉を聞いてください……（中略）……これを告白した者には安楽があるのです”とこのニダーナを読誦し、また“尊者たちよ、ニダーナは読誦されました。そこで尊者たちに尋ねます……（中略）……このようにこれを保持します”と。さらに“尊者たちよ、四つの波羅夷法は聞かれました……（中略）……争うことなく修学すべきです”というように、残りのパティモッカを“聞いたこと”として知らせるべきである。この方法によって、ニダーナの読誦（ウッデーサ）を除いた残りの四つのパティモッカの読誦も知るべきである。

สวรภยนฺติ อฏวิมนุสฺสภยํ. ราชนฺตราโยติอาทีสุ สเจ ภิกฺขูสุ ‘‘อุโปสถํ กริสฺสามา’’ติ นิสินฺเนสุ ราชา อาคจฺฉติ, อยํ ราชนฺตราโย. โจรา อาคจฺฉนฺติ, อยํ โจรนฺตราโย. ทวทาโห วา อาคจฺฉติ, อาวาเส วา อคฺคิ อุฏฺฐหติ, อยํ อคฺคนฺตราโย. เมโฆ วา อุฏฺเฐติ, โอโฆ วา อาคจฺฉติ, อยํ อุทกนฺตราโย. พหู มนุสฺสา อาคจฺฉนฺติ, อยํ มนุสฺสนฺตราโย. ภิกฺขุํ ยกฺโข คณฺหาติ, อยํ อมนุสฺสนฺตราโย. พฺยคฺฆาทโย จณฺฑมิคา อาคจฺฉนฺติ, อยํ วาฬนฺตราโย. ภิกฺขุํ สปฺปาทโย ฑํสนฺติ, อยํ สรีสปนฺตราโย. ภิกฺขุ คิลาโน วา โหติ, กาลํ วา กโรติ, เวริโน วา ตํ มาเรตุกามา คณฺหนฺติ, อยํ [Pg.339] ชีวิตนฺตราโย. มนุสฺสา เอกํ วา พหู วา ภิกฺขู พฺรหฺมจริยา จาเวตุกามา คณฺหนฺติ, อยํ พฺรหฺมจริยนฺตราโย. เอวรูเปสุ อนฺตราเยสุ สํขิตฺเตน ปาติโมกฺโข อุทฺทิสิตพฺโพ, ปฐโม วา อุทฺเทโส อุทฺทิสิตพฺโพ, อาทิมฺหิ ทฺเว ตโย จตฺตาโร วา. เอตฺถ จ ทุติยาทีสุ อุทฺเทเสสุ ยสฺมึ อปริโยสิเต อนฺตราโย โหติ, โสปิ สุเตเนว สาเวตพฺโพ.

“賊の恐れ（savarabhaya）”とは、森に住む人々（匪賊）の恐れのことである。“王の障害（rājantarāyo）”などの箇所における判別は、次のように知るべきである。比丘たちが“ウポーサタを行おう”と考えて座っている時に、もし王が来るならば、これは王の障害である。もし賊が来るならば、これは賊の障害である。山火事が迫るか、あるいは精舎で火災が起きるならば、これは火の障害である。雨雲が湧き起こるか、あるいは洪水が押し寄せるならば、これは水の障害である。多くの人々が来るならば、これは人間の障害である。比丘を夜叉（非人）が捕らえるならば、これは非人の障害である。虎などの凶暴な獣が来るならば、これは猛獣の障害である。比丘を蛇などが噛むならば、これは這うもの（毒虫・爬虫類）の障害である。比丘が病気になるか、あるいは死ぬか、あるいは怨敵がその比丘を殺そうとして捕らえるならば、これは生命の障害である。人々が一人の比丘あるいは多くの比丘を梵行から踏み外させようとして捕らえるならば、これは梵行の障害である。このような障害がある時には、簡略にパティモッカを読誦すべきであり、あるいは最初の読誦（ウッデーサ）のみを、あるいは最初の二つ、三つ、または四つの読誦を読誦すべきである。また、ここでは第二以降の読誦において、それが完了しないうちに障害が生じた場合、それもまた“聞くこと”のみによって知らせるべきである。

อนชฺฌิฏฺฐาติ อนาณตฺตา อยาจิตา วา. อชฺเฌสนา เจตฺถ สงฺเฆน สมฺมตธมฺมชฺเฌสกายตฺตา วา สงฺฆตฺเถรายตฺตา วา, ตสฺมึ ธมฺมชฺเฌสเก อสติ สงฺฆตฺเถรํ อาปุจฺฉิตฺวา วา เตน ยาจิโต วา ภาสิตุํ ลภติ. สงฺฆตฺเถเรนาปิ สเจ วิหาเร พหู ธมฺมกถิกา โหนฺติ, วารปฏิปาฏิยา วตฺตพฺพา – ‘‘ตฺวํ ธมฺมํ ภณ, ธมฺมํ กเถหิ, ธมฺมทานํ เทหี’’ติ วา วุตฺเตน ตีหิปิ วิธีหิ ธมฺโม ภาสิตพฺโพ. ‘‘โอสาเรหี’’ติ วุตฺโต ปน โอสาเรตุเมว ลภติ, ‘‘กเถหี’’ติ วุตฺโต กเถตุเมว, ‘‘สรภญฺญํ ภณาหี’’ติ วุตฺโต สรภญฺญเมว. สงฺฆตฺเถโรปิ จ อุจฺจตเร อาสเน นิสินฺโน ยาจิตุํ น ลภติ. สเจ อุปชฺฌาโย เจว สทฺธิวิหาริโก จ โหนฺติ, อุปชฺฌาโย จ นํ อุจฺจาสเน นิสินฺโน ‘‘ภณาหี’’ติ วทติ, สชฺฌายํ อธิฏฺฐหิตฺวา ภณิตพฺพํ. สเจ ปเนตฺถ ทหรา ภิกฺขู โหนฺติ, เตสํ ‘‘ภณามี’’ติ ภณิตพฺพํ.

“要請されない（anajjhiṭṭha）”とは、命じられていない、あるいは懇請されていないことである。ここでの要請（ajjhesanā）は、僧伽によって任命された法説法者（dhammajjhesaka）の権限に属するか、あるいは僧伽の長老（saṅghatthera）の権限に属する。その法説法者がいない時には、僧伽の長老に許可を得るか、あるいはその長老から請われて説く権利を得る。僧伽の長老もまた、精舎に多くの説法者がいるならば、順番に従って“あなたが法を唱えなさい”とか“法を解説しなさい”とか“法の布施を与えなさい”と言うべきである。言われた者は、その三つの方法のいずれかによって法を説くべきである。しかし、“（聖典を）結了させよ（パーリを唱えよ）”と言われた者は、結了させる権利のみを得、“解説せよ”と言われた者は解説する権利のみを得、“旋律をもって唱えよ”と言われた者は旋律詠唱（サラバンニャ）の権利のみを得る。また、僧伽の長老であっても、高い座に座って（他者に説法を）請うことはできない。もし和尚（upajjhāyo）と共住弟子（saddhivihāriko）がいて、和尚が高い座に座って“唱えなさい”と言うならば、弟子は諷誦（sajjhāya）を行うと決めて唱えるべきである。もしそこに年若き比丘たちがいるならば、“彼らのために唱える”と考えて唱えるべきである。

สเจ วิหาเร สงฺฆตฺเถโร อตฺตโนเยว นิสฺสิตเก ภณาเปติ, อญฺเญ มธุรภาณเกปิ นาชฺเฌสติ, โส อญฺเญหิ วตฺตพฺโพ – ‘‘ภนฺเต อสุกํ นาม ภณาเปมา’’ติ. สเจ ‘‘ภณาเปถา’’ติ วา วทติ, ตุณฺหี วา โหติ, ภณาเปตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน ปฏิพาหติ, น ภณาเปตพฺพํ. ยทิ อนาคเตเยว สงฺฆตฺเถเร ธมฺมสวนํ อารทฺธํ, ปุน อาคเต ฐเปตฺวา อาปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ. โอสาเรตฺวา ปน กเถนฺเตน อาปุจฺฉิตฺวา วา อฏฺฐเปตฺวาเยว วา กเถตพฺพํ, กเถนฺตสฺส ปุน อาคเตปิ เอเสว นโย.

もし精舎において、僧伽の長老が自分の弟子たちだけに説法をさせ、他の声の美しい説法者たちを要請しないならば、他の者たちがその長老に“大徳、何某という者に説法をさせましょう”と進言すべきである。もし“説かせなさい”と言うか、あるいは黙っているならば、説かせるのが適当である。しかし、もし拒むならば、説かせてはならない。もし僧伽の長老がまだ到着していないうちに聴法が始まっていたならば、長老が到着した時に（説法を）中断して許可を求める必要はない。しかし、パーリの読誦を終えてから解説しようとする説法者は、許可を得るか、あるいは中断せずに解説すべきである。解説している最中に再び長老が来た場合も、この方法（中断不要）と同じである。

อุปนิสินฺนกถายปิ สงฺฆตฺเถโรว สามี, ตสฺมา เตน สยํ วา กเถตพฺพํ, อญฺโญ วา ภิกฺขุ ‘‘กเถหี’’ติ วตฺตพฺโพ, โน จ โข อุจฺจตเร อาสเน นิสินฺเนน. มนุสฺสานํ ปน ‘‘ภณาหี’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. มนุสฺสา อตฺตโน ชานนกภิกฺขุํ อาปุจฺฉนฺติ, เตน เถรํ อาปุจฺฉิตฺวา กเถตพฺพํ. สเจ สงฺฆตฺเถโร ‘‘ภนฺเต อิเม ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘กเถหี’’ติ [Pg.340] วา ภณติ, ตุณฺหี วา โหติ, กเถตุํ วฏฺฏติ. อนฺตรฆเร อนุโมทนาทีสุปิ เอเสว นโย. สเจ สงฺฆตฺเถโร วิหาเร วา อนฺตรฆเร วา ‘‘มํ อนาปุจฺฉิตฺวาปิ กเถยฺยาสี’’ติ อนุชานาติ, ลทฺธกปฺปิยํ โหติ, สพฺพตฺถ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

近くに座っている者への話（upanisinnakathā）においても、僧伽の長老こそが主導者である。したがって、長老自身が説くか、あるいは他の比丘に“説きなさい”と言うべきである。ただし、高い座に座ったままで言うべきではない。しかし、俗人たちに対して“説きなさい”と言うことは適当である。俗人たちが自分たちの知っている比丘に（説法を）願い出るならば、その比丘は長老に許可を得てから説くべきである。もし僧伽の長老が“大徳、この者たちが質問をしています”と尋ねられ、“答えなさい”と言うか、あるいは黙っているならば、説くことが適当である。村の中での祝詞（anumodana）などにおいても、この方法は同じである。もし僧伽の長老が、精舎あるいは村の中で“私に許可を求めずとも説いてよい”と許しているならば、それは許容されたことになり、あらゆる場所で説くことが適当となる。

สชฺฌายํ กโรนฺเตนาปิ เถโร อาปุจฺฉิตพฺโพเยว. เอกํ อาปุจฺฉิตฺวา สชฺฌายนฺตสฺส อปโร อาคจฺฉติ, ปุน อาปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ. สเจ วิสฺสมิสฺสามีติ ฐปิตสฺส อาคจฺฉติ, ปุน อารภนฺเตนาปิ อาปุจฺฉิตพฺพํ. สงฺฆตฺเถเร อนาคเตเยว อารทฺธํ สชฺฌายนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย. เอเกน สงฺฆตฺเถเรน ‘‘มํ อนาปุจฺฉาปิ ยถาสุขํ สชฺฌายาหี’’ติ อนุญฺญาเต ยถาสุขํ สชฺฌายิตุํ วฏฺฏติ. อญฺญสฺมึ ปน อาคเต ตํ อาปุจฺฉิตฺวาว สชฺฌายิตพฺพํ.

諷誦（sajjhāya）を行う者であっても、長老に許可を求めるべきである。一人の長老に許可を得て諷誦している時に、別の（より上位の）長老が来たならば、再び許可を求める必要はない。もし“少し休もう”と考えて中断している時に長老が来たならば、再び始める際にも許可を求めるべきである。僧伽の長老が来ないうちに諷誦を始めていた場合も、この方法は同じである。一人の僧伽の長老によって“私に許可を求めずとも、楽なように諷誦しなさい”と許されているならば、楽なように諷誦することが適当である。しかし、別の（新しい）長老が来た時には、その長老に許可を得てから諷誦すべきである。

๑๕๑. อตฺตนา วา อตฺตานํ สมฺมนฺนิตพฺพํติ อตฺตนา วา อตฺตา สมฺมนฺนิตพฺโพ; ปุจฺฉนฺเตน ปน ปริสํ โอโลเกตฺวา สเจ อตฺตโน อุปทฺทโว นตฺถิ, วินโย ปุจฺฉิตพฺโพ.

151. “自分自身で自分を任命すべきである”とは、自分自身で自分を任命することができるということである。しかし、質問する者は、一座を見渡して、自分に危害（upaddavo）がないならば、律を質問すべきである。

๑๕๓. กเตปิ โอกาเส ปุคฺคลํ ตุลยิตฺวาติ ‘‘อตฺถิ นุ โข เม อิโต อุปทฺทโว, นตฺถี’’ติ เอวํ อุปปริกฺขิตฺวา. ปุรมฺหากนฺติ ปฐมํ อมฺหากํ. ปฏิกจฺเจวาติ ปฐมตรเมว. ปุคฺคลํ ตุลยิตฺวา โอกาสํ กาตุนฺติ ‘‘ภูตเมว นุ โข อาปตฺตึ วทติ, อภูต’’นฺติ เอวํ อุปปริกฺขิตฺวา โอกาสํ กาตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

153. “機会（許可）が与えられた後でも、人物を考量して”とは、“この者によって私に危害があるだろうか、ないだろうか”とこのように観察することである。“我々の前に（puramhākaṃ）”とは、まず我々に対してということである。“あらかじめ（paṭikacceva）”とは、最初からということである。“人物を考量して機会を与える”とは、“果たして真実の罪（āpatti）を言っているのか、あるいは真実でない罪を言っているのか”とこのように観察して、機会を与えることを許すという意味である。

อธมฺมกมฺมปฏิกฺโกสนาทิกถา

非法な業の拒絶等に関する解説。

๑๕๔. อธมฺมกมฺมํ วุตฺตนยเมว. ปฏิกฺโกสิตุนฺติ วาเรตุํ. ทิฏฺฐิมฺปิ อาวิกาตุนฺติ ‘‘อธมฺมกมฺมํ อิทํ น เม ขมตี’’ติ เอวํ อญฺญสฺส สนฺติเก อตฺตโน ทิฏฺฐึ ปกาเสตุํ. จตูหิ ปญฺจหีติอาทิ เตสํ อนุปทฺทวตฺถาย วุตฺตํ. สญฺจิจฺจ น สาเวนฺตีติ ยถา น สุณนฺติ เอวํ ภณิสฺสามาติ สญฺจิจฺจ สณิกํ อุทฺทิสนฺติ.

154. “非法な業（adhammakamma）”については、すでに述べた方法の通りである。“拒絶する（paṭikkosituṃ）”とは、阻止することである。“見解を明らかにすること（diṭṭhimpi āvikātuṃ）”とは、“この業は非法な業であり、私には容認できない”とこのように、他の比丘の面前で自分の見解を表明することである。“四人、五人”などの記述は、それらの比丘たちに危害が及ばないために説かれたものである。“故意に聞かせない（sañcicca na sāventi）”とは、どのようにすれば聞こえないかと考え、聞こえないような方法で唱えようとして、故意に小さな声で読誦することである。

๑๕๕. เถราธิกนฺติ เถราธีนํ; เถรายตฺตํ ภวิตุนฺติ อตฺโถ. ‘‘เถราเธยฺย’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺมา เถเรน สยํ วา อุทฺทิสิตพฺพํ, อญฺโญ วา อชฺเฌสิตพฺโพ. อชฺเฌสนวิธานญฺเจตฺถ ธมฺมชฺเฌสเน วุตฺตนยเมว. โส น [Pg.341] ชานาติ อุโปสถํ วาติอาทีสุ จาตุทฺทสิกปนฺนรสิกเภเทน ทุวิธํ, สงฺฆอุโปสถาทิเภเทน นววิธญฺจ อุโปสถํ น ชานาติ, จตุพฺพิธํ อุโปสถกมฺมํ น ชานาติ, ทุวิธํ ปาติโมกฺขํ น ชานาติ, นววิธํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ น ชานาติ. โย ตตฺถ ภิกฺขุ พฺยตฺโต ปฏิพโลติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ทหรสฺสาปิ พฺยตฺตสฺส ปาติโมกฺโข อนุญฺญาโต. อถ โข เอตฺถ อยมธิปฺปาโย. สเจ เถรสฺส ปญฺจ วา จตฺตาโร วา ตโย วา ปาติโมกฺขุทฺเทสา นาคจฺฉนฺติ; ทฺเว ปน อขณฺฑา สุวิสทา วาจุคฺคตา โหนฺติ, เถรายตฺโตว ปาติโมกฺขา. สเจ ปน เอตฺตกมฺปิ วิสทํ กาตุํ น สกฺโกติ, พฺยตฺตสฺส ภิกฺขุโน อายตฺโต โหติ.

155. “therādhika”とは“長老に依存する”こと、すなわち長老の管理下にあることを意味する。“therādheyya”という読み方もある。したがって、長老自身が誦出するか、あるいは他の者に依頼すべきである。依頼の方法については、説法を依頼する場合に述べられた方法と同じである。“彼は布薩を知らない”等について、十四日と十五日の区別による二種類、僧伽布薩等の区別による九種類の布薩を知らないこと、四種類の布薩羯磨を知らないこと、二種類の波羅提木叉を知らないこと、九種類の波羅提木叉の誦出（経目）を知らないことを指す。有能で堪能な比丘であれば、たとえ年少者であっても波羅提木叉の誦出が許されている。しかし、ここでの意図はこうである。もし長老が五、四、あるいは三つの誦出の範囲を暗記していなくても、二つの誦出（序、四波羅夷）が欠けることなく極めて明瞭に記憶されているならば、波羅提木叉の主導権は長老にある。もしそれさえも明瞭に行うことができないならば、有能な比丘の管理下となる。

สามนฺตา อาวาสาติ สามนฺตํ อาวาสํ. สชฺชุกนฺติ ตทเหว อาคมนตฺถาย. นวํ ภิกฺขุํ อาณาเปตุนฺติ เอตฺถ โย สกฺโกติ อุคฺคเหตุํ, เอวรูโป อาณาเปตพฺโพ, น พาโล.

“sāmantā āvāsā”とは近隣の住坊のことである。“sajjukaṃ”とはその日のうちに帰ってくる目的であることを指す。“新参の比丘に命じる”ことについて、習得する能力のある新参者を命じるべきであり、愚かな者を命じてはならない。

ปกฺขคณนาทิอุคฺคหณานุชานนกถา

半月計算などの習得の許可に関する解説。

๑๕๖. กติมี ภนฺเตติ เอตฺถ กตีนํ ปูรณีติ กติมี. กาลวโตติ กาลสฺเสว; ปเควาติ อตฺโถ.

156. “katimī bhante（尊師よ、今日は何日ですか）”について、何日をもって（半月が）満たされるかを問うので“katimī”と言う。“kālavato”とは早い時間に、すなわちあらかじめという意味である。

๑๕๘. ยํ กาลํ สรตีติ เอตฺถ สายมฺปิ ‘‘อชฺชุโปสโถ สมนฺนาหรถา’’ติ อาโรเจตุํ วฏฺฏติ.

158. “覚えている時”について、夕方であっても“今日は布薩の日である、心に留めよ”と知らせるのが適当である。

๑๕๙. เถเรน ภิกฺขุนา นวํ ภิกฺขุํ อาณาเปตุนฺติ เอตฺถาปิ กิญฺจิ กมฺมํ กโรนฺโต วา สทากาลเมว เอโก วา ภารนิตฺถรณโก วา สรภาณกธมฺมกถิกาทีสุ อญฺญตโร วา น อุโปสถาคารสมฺมชฺชนตฺถํ อาณาเปตพฺโพ, อวเสสา ปน วาเรน อาณาเปตพฺพา. สเจ อาณตฺโต สมฺมุญฺชนึ ตาวกาลิกมฺปิ น ลภติ, สาขาภงฺคํ กปฺปิยํ กาเรตฺวา สมฺมชฺชิตพฺพํ, ตมฺปิ อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ.

159. “長老比丘が新参比丘に命じる”について、何らかの作業をしている者、常に独りでいる者、僧伽の重責を担っている者、あるいは吟唱者や説法師などは、布薩堂の清掃のために命じてはならない。残りの者たちを交代で命じるべきである。命じられた者が一時的であっても箒（ほうき）を得られない場合は、適当な木の枝を折って清掃すべきである。それさえ得られない者にとっては、得られた適当なものが（掃除用具に）なる。

๑๖๐. อาสนปญฺญาปนาณตฺติยมฺปิ วุตฺตนเยเนว อาณาเปตพฺโพ. อาณตฺเตน จ สเจ อุโปสถาคาเร อาสนานิ นตฺถิ, สงฺฆิกาวาสโตปิ อาหริตฺวา ปญฺญเปตฺวา ปุน อาหริตพฺพานิ. อาสเนสุ อสติ กฏสารเกปิ ตฏฺฏิกาโยปิ ปญฺญเปตุํ วฏฺฏติ, ตฏฺฏิกาสุปิ อสติ สาขาภงฺคานิ กปฺปิยํ [Pg.342] กาเรตฺวา ปญฺญเปตพฺพานิ, กปฺปิยการกํ อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ.

160. 座席の用意を命じることについても、前述した方法で命じるべきである。命じられた者が、もし布薩堂に座席がない場合は、僧伽の住坊から運んできて用意し、終わったら再び戻すべきである。座席がない場合は、草のむしろや敷物を敷くのが適当である。敷物もない場合は、木の枝を折って適当なものとして敷くべきである。作務人（カッピヤ）が得られない比丘にとっては、得られた適当なものが（座席に）なる。

๑๖๑. ปทีปกรเณปิ วุตฺตนเยเนว อาณาเปตพฺโพ. อาณาเปนฺเตน จ ‘‘อมุกสฺมึ นาม โอกาเส เตลํ วา วฏฺฏิ วา กปลฺลิกา วา อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา กโรหี’’ติ วตฺตพฺโพ. สเจ เตลาทีนิ นตฺถิ, ปริเยสิตพฺพานิ, ปริเยสิตฺวา อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ. อปิจ กปาเล อคฺคิปิ ชาเลตพฺโพ.

161. 灯明の用意についても、前述した方法で命じるべきである。命じる者は“あの場所に油、あるいは芯、あるいは灯皿がある。それを取って用意せよ”と言うべきである。油等がない場合は、探し求めるべきである。探しても得られない者にとっては、得られた適当なものが（灯明に）なる。また、土器の中で火を焚くこともすべきである。

ทิสํคมิกาทิวตฺถุกถา

他所へ行く者等の事例に関する解説。

๑๖๓. สงฺคเหตพฺโพติ ‘‘สาธุ ภนฺเต อาคตาตฺถ, อิธ ภิกฺขา สุลภา สูปพฺยญฺชนํ อตฺถิ, วสถ อนุกฺกณฺฐมานา’’ติ เอวํ ปิยวจเนน สงฺคเหตพฺโพ. ปุนปฺปุนํ ตถากรณวเสน อนุคฺคเหตพฺโพ. ‘‘อาม วสิสฺสามี’’ติ ปฏิวจนทาปเนน อุปลาเปตพฺโพ. อถ วา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคเหตพฺโพ เจว อนุคฺคเหตพฺโพ จ. ปิยวจเนน อุปลาเปตพฺโพ, กณฺณสุขํ อาลปิตพฺโพติ อตฺโถ. จุณฺณาทีหิ อุปฏฺฐาเปตพฺโพ. อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ สเจ สกโลปิ สงฺโฆ น กโรติ, สพฺเพสํ ทุกฺกฏํ. อิธ เนว เถรา น ทหรา มุจฺจนฺติ, สพฺเพหิ วาเรน อุปฏฺฐาเปตพฺโพ. อตฺตโน วาเร อนุปฏฺฐหนฺตสฺส อาปตฺติ. เตน ปน มหาเถรานํ ปริเวณสมฺมชฺชนทนฺตกฏฺฐทานาทีนิ น สาทิตพฺพานิ. เอวมฺปิ สติ มหาเถเรหิ สายํปาตํ อุปฏฺฐานํ อาคนฺตพฺพํ. เตน ปน เตสํ อาคมนํ ญตฺวา ปฐมตรํ มหาเถรานํ อุปฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ. สจสฺส สทฺธึจรา ภิกฺขุอุปฏฺฐากา อตฺถิ, ‘‘มยฺหํ อุปฏฺฐากา อตฺถิ, ตุมฺเห อปฺโปสฺสุกฺกา วิหรถา’’ติ วตฺตพฺพํ. อถาปิสฺส สทฺธึจรา นตฺถิ, ตสฺมึเยว ปน วิหาเร เอโก วา ทฺเว วา วตฺตสมฺปนฺนา วทนฺติ ‘‘มยํ เถรสฺส กตฺตพฺพํ กริสฺสาม, อวเสสา ผาสุ วิหรนฺตู’’ติ สพฺเพสํ อนาปตฺติ.

163. “もてなすべきである”とは、“尊師よ、よくお越しくださいました。ここでは托鉢も容易で、スープや副菜もあります。退屈することなく滞在してください”と、このように親愛の情を込めた言葉でもてなすべきである。何度もそのようにすることによって、援助すべきである。“はい、滞在します”と返事をさせるように説得すべきである。あるいは、四つの供養（四資具）によってもてなし、援助すべきである。親愛の情を込めた言葉で説得し、耳に心地よい言葉で語りかけるべきという意味である。香粉などで世話をすべきである。“突吉羅（ドゥッカター）の罪になる”とは、もし僧伽全体がこれを行わないならば、全員の罪となるという意味である。この場合、長老も年少者も免れない。全員で交代して世話をすべきである。自分の番で世話をしない比丘には罪がある。しかし、その客僧の比丘は、大長老たちが自分の居所を掃除したり、歯木を供したりすることを受け入れてはならない。そうであっても、大長老たちは朝夕に拝謁に来るべきである。客僧はその来訪を知ったら、より早く大長老たちのところに拝謁に行くべきである。もし彼に侍者の比丘がいるならば、“私には侍者がいます。皆さんは心配なさらずに過ごしてください”と言うべきである。もし侍者がいなくても、その住坊の一人か二人の規律を遵守する比丘が“私たちが長老のためにすべきことを行います。他の皆さんは安らかに過ごしてください”と言うならば、全員に罪はない。

โส อาวาโส คนฺตพฺโพติ อุโปสถกรณตฺถาย อนฺวทฺธมาสํ คนฺตพฺโพ. โส จ โข อุตุวสฺเสเยว, วสฺสาเน ปน ยํ กตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วสฺสํ วสนฺติ พาลา อพฺยตฺตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ น ภิกฺขเว เตหิ ภิกฺขูหิ ตสฺมึ อาวาเส วสฺสํ วสิตพฺพนฺติ ปุริมิกาย ปาติโมกฺขุทฺเทสเกน วินา น วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ. สเจ โส วสฺสูปคตานํ ปกฺกมติ [Pg.343] วา, วิพฺภมติ วา, กาลํ วา กโรติ, อญฺญสฺมึ สติเยว ปจฺฉิมิกาย วสิตุํ วฏฺฏติ, อสติ อญฺญตฺถ คนฺตพฺพํ, อคจฺฉนฺตานํ ทุกฺกฏํ. สเจ ปน ปจฺฉิมิกาย ปกฺกมติ วา วิพฺภมติ วา กาลํ วา กโรติ, มาสทฺวยํ วสิตพฺพํ.

“その住坊に行くべきである”とは、布薩を行うために半月ごとに行くべきであるという意味である。それは冬と夏の季節においてのみである。雨安居においてなすべきことを示すために、世尊は“愚かで無能な比丘が雨安居に入る……”等の言葉を説かれた。その中で“比丘たちよ、それらの比丘はその住坊で雨安居に入ってはならない”とは、前安居において、波羅提木叉を誦出できる者がいない状態で安居に入ってはならないということである。もし安居に入った後に、その誦出者が立ち去ったり、還俗したり、亡くなったりした場合、他に誦出者がいるならば、後安居に留まることが適当である。いない場合は、他の場所へ行くべきである。行かない比丘には突吉羅の罪がある。もし、後安居において誦出者が立ち去ったり、還俗したり、亡くなったりした場合は、残りの二ヶ月間そこに留まるべきである。

ปาริสุทฺธิทานกถา

清浄の付与に関する解説。

๑๖๔. กาเยน วิญฺญาเปตีติ ปาริสุทฺธิทานํ เยน เกนจิ องฺคปจฺจงฺเคน วิญฺญาเปติ ชานาเปติ; วาจํ ปน นิจฺฉาเรตุํ สกฺโกนฺโต วาจาย วิญฺญาเปติ; อุภยถา สกฺโกนฺโต กายวาจาหิ. สงฺเฆน ตตฺถ คนฺตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพติ สเจ พหู ตาทิสา คิลานา โหนฺติ, สงฺเฆน ปฏิปาฏิยา ฐตฺวา สพฺเพ หตฺถปาเส กาตพฺพา. สเจ ทูเร ทูเร โหนฺติ, สงฺโฆ นปฺปโหติ, ตํ ทิวสํ อุโปสโถ น กาตพฺโพ, นตฺเวว วคฺเคน สงฺเฆน อุโปสโถ กาตพฺโพ.

164. “身体によって知らせる”とは、清浄の付与を何らかの身体の一部を用いて知らせ、認識させることである。もし言葉を発することができるならば、言葉によって知らせる。両方が可能であれば、身体と言葉によって知らせる。“僧伽がそこへ行って布薩を行うべきである”とは、もしそのような病人が多くいる場合、僧伽は順序よく並び、全員を腕の届く範囲（撥手内）に置くべきである。もし病人が遠く離れており、僧伽の人数が足りない場合は、その日に布薩を行うべきではない。分派した僧伽によって布薩を行ってはならない。

ตตฺเถว ปกฺกมตีติ สงฺฆมชฺฌํ อนาคนฺตฺวา ตโตว กตฺถจิ คจฺฉติ. สามเณโร ปฏิชานาตีติ ‘‘สามเณโร อห’’นฺติ เอวํ ปฏิชานาติ; ภูตํเยว วา สามเณรภาวํ อาโรเจติ, ปจฺฉา วา สามเณรภูมิยํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

“その場所から立ち去る”とは、僧伽の中に来ずに、その場所からどこかへ行くことである。“沙弥であると称する”とは、“私は沙弥である”と称することである。すなわち、事実としての沙弥の状態を告げるか、あるいは後に沙弥の位に留まるという意味である。すべての事例において、これが判断の方法である。

สงฺฆปฺปตฺโต ปกฺกมตีติ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน อุโปสถตฺถาย สนฺนิปติตานํ จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ หตฺถปาสํ ปตฺวา ปกฺกมติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอตฺถ จ เอเกน พหูนมฺปิ อาหฏา ปาริสุทฺธิ อาหฏาว โหติ. สเจ ปน โส อนฺตรามคฺเค อญฺญํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา เยสํ อเนน ปาริสุทฺธิ คหิตา, เตสญฺจ อตฺตโน จ ปาริสุทฺธึ เทติ, ตสฺเสว ปาริสุทฺธิ อาคจฺฉติ, อิตรา ปน พิลาฬสงฺขลิกปาริสุทฺธิ นาม โหติ. สา น อาคจฺฉติ.

“僧伽に至って立ち去る”とは、最終的な範囲において、布薩のために集まった四人の比丘のハッタパーサ（手届く範囲）に達してから立ち去ることを指す。あらゆる場合にこの方法が適用される。ここで、一人の比丘が多くの比丘から委ねられた清浄（パリシュッディ）を持参した場合も、持参されたことになる。しかし、もしその比丘が道中で別の比丘に出会い、清浄を委ねた比丘たちの分と自分自身の清浄をその比丘に与えた場合、その（託された）比丘の清浄のみが僧伽に届く。他は“猫の鎖の清浄（ビラーラサンカリカ・パリシュッディ）”と呼ばれ、僧伽には届かない。

สุตฺโต น อาโรเจตีติ อาคนฺตฺวา สุปติ, ‘‘อสุเกน ปาริสุทฺธิ ทินฺนา’’ติ น อาโรเจติ. ปาริสุทฺธิหารกสฺส อนาปตฺตีติ เอตฺถ สเจ สญฺจิจฺจ นาโรเจติ, ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ, ปาริสุทฺธิ ปน อาหฏาว โหติ. อสญฺจิจฺจ อนาโรจิตตฺตา ปนสฺส อนาปตฺติ, อุภินฺนมฺปิ จ อุโปสโถ กโตเยว โหติ.

“眠っていて報告しない”とは、僧伽にやって来て眠り込んでしまい、“大徳よ、某（それがし）という比丘が清浄を授けました”と報告しないことである。“清浄の持参者に罪はない”ということについて、ここで判断すべきは以下の通りである。もし故意に報告しないのであれば、ドゥッカター罪（悪作）となるが、清浄自体は持参されたことになる。故意ではなく報告しなかった場合は、その持参者の比丘に罪はない。そして、清浄を授けた比丘と持参した比丘の両者の布薩は行われたことになる。

ฉนฺททานกถา

意欲（チャンダ）の授与に関する解説

๑๖๕. ฉนฺททาเนปิ [Pg.344] ปาริสุทฺธิทาเน วุตฺตสทิโสเยว วินิจฺฉโย. ปาริสุทฺธึ เทนฺเตน ฉนฺทมฺปิ ทาตุนฺติ เอตฺถ สเจ ปาริสุทฺธิเมว เทติ น ฉนฺทํ, อุโปสโถ กโต โหติ. ยํ ปน สงฺโฆ อญฺญํ กมฺมํ กโรติ, ตํ อกตํ โหติ. ฉนฺทเมว เทติ น ปาริสุทฺธึ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุโปสโถปิ กมฺมมฺปิ กตเมว โหติ, ฉนฺททายกสฺส ปน อุโปสโถ อกโต โหติ. สเจปิ โกจิ ภิกฺขุ นทิยา วา สีมาย วา อุโปสถํ อธิฏฺฐหิตฺวา อาคจฺฉติ, ‘‘กโต มยา อุโปสโถ’’ติ อจฺฉิตุํ น ลภติ, สามคฺคี วา ฉนฺโท วา ทาตพฺโพ.

165. 意欲（チャンダ）の授与においても、清浄（パリシュッディ）の授与について述べられたのと同様の決裁がなされる。“清浄を授ける者はチャンダも授けるべきである”ということについて、もし清浄のみを授け、チャンダを授けない場合、布薩は行われたことになる。しかし、僧伽が（布薩以外の）他の羯磨（カマ）を行う場合、それは行われなかったことになる。チャンダのみを授け、清浄を授けない場合、比丘僧伽の布薩も羯磨も行われたことになるが、チャンダを授けた比丘の布薩は行われなかったことになる。たとえ、ある比丘が川や結界において布薩を誓受（アディッターナ）してやって来たとしても、“私は布薩を終えた”と言って留まることは許されない。和合（サーマッギー）またはチャンダを授けるべきである。

๑๖๗. สรติปิ อุโปสถํ นปิ สรตีติ เอกทา สรติ, เอกทา น สรติ. อตฺถิ เนว สรตีติ โย เอกนฺตํ เนว สรติ, ตสฺส สมฺมุติทานกิจฺจํ นตฺถิ. อนาคจฺฉนฺโตปิ กมฺมํ น โกเปติ.

167. “布薩を覚えていることも、覚えていないこともある”とは、ある時は覚え、ある時は覚えていないことである。“全く覚えていないこともある”とは、一向に覚えていない比丘のことであり、その者には（狂者の）公認（サンムティ）を与える必要はない。彼が来なくても、羯磨を妨げることはない。

สงฺฆุโปสถาทิกถา

僧伽の布薩等に関する解説

๑๖๘. โส เทโส สมฺมชฺชิตฺวาติ ตํ เทสํ สมฺมชฺชิตฺวา, อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตํ. ปานียํ ปริโภชนียนฺติอาทิ ปน อุตฺตานตฺถเมว. กสฺมา ปเนตํ วุตฺตํ? อุโปสถสฺส ปุพฺพกรณาทิทสฺสนตฺถํ. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา –

168. “その場所を掃除して”とは、その場所を掃除することであり、対格の意味での主格である。また“飲み水、使い水”などの語句は意味が明白である。なぜこれが世尊によって説かれたのか。布薩の前行（プッバカラナ）等を示すためである。それゆえ、注釈書（アッタカタ）の師たちは次のように述べた。

‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ;

อุโปสถสฺส เอตานิ, ปุพฺพกรณนฺติ วุจฺจติ’’.

“掃除、灯火、飲み水と座席。これら四つの行為を、布薩の前行（プッバカラナ）と呼ぶ。”

อิติ อิมานิ จตฺตาริ ‘‘ปุพฺพกรณ’’นฺติ อกฺขาตานิ.

このように、これら四つの行為が“前行”として説かれている。

‘‘ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท;

อุโปสถสฺส เอตานิ, ปุพฺพกิจฺจนฺติ วุจฺจติ.

“チャンダ（意欲）、パリシュッディ（清浄）、節季（ウトゥ）の報告、比丘の数、そして比丘尼への教誡（オヴァーダ）。これら五つの行為を、布薩の前務（プッバキッチャ）と呼ぶ。”

อิติ อิมานิ ปญฺจ ปุพฺพกรณโต ปจฺฉา กตฺตพฺพานิ ‘‘ปุพฺพกิจฺจ’’นฺติ อกฺขาตานิ.

このように、これら五つの行為は前行の次に行われるべきものであり、僧伽が集まってからパティモッカを唱える前に行うべきことであるため、“前務”として説かれている。

‘‘อุโปสโถ ยาวติกา จ ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา,สภาคาปตฺติโย จ น วิชฺชนฺติ;

วชฺชนียา จ ปุคฺคลา ตสฺมึ น โหนฺติ,ปตฺตกลฺลนฺติ วุจฺจติ’’.

“布薩において、羯磨に参加できる比丘が集まり、ハッタパーサを離れず同一の結界内におり、共通の罪（サバーガ・アーパッティ）が存在せず、除外されるべき二十一種類の人物が僧伽のハッタパーサにいないこと、これがパッタカッラ（適時・適式）と呼ばれる。”

อิติ อิมานิ จตฺตาริ ‘‘ปตฺตกลฺล’’นฺติ อกฺขาตานีติ.

このように、これら四つの条件が“パッタカッラ”として説かれている。

เตหิ [Pg.345] สทฺธินฺติ เตหิ อาคเตหิ สทฺธึ เอตานิ ปุพฺพกรณาทีนิ กตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพ. อชฺช เม อุโปสโถติ เอตฺถ สเจ ปนฺนรโส โหติ, ‘‘อชฺช เม อุโปสโถ ปนฺนรโส’’ติปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. จาตุทฺทสิเกปิ เอเสว นโย.

“彼らと共に”とは、やって来た彼らと共にこれらの前行などを行ってから布薩を行うべきである。“今日は私の布薩の日である”ということについて、もし十五日の布薩であれば、“今日は私の十五日の布薩の日である”と誓受（アディッターナ）することも適当である。十四日の布薩の場合も同様である。

อาปตฺติปฏิกมฺมวิธิกถา

罪の除活の方法に関する解説

๑๖๙. ภควตา ปญฺญตฺตํ ‘‘น สาปตฺติเกน อุโปสโถ กาตพฺโพ’’ติ อิทํ ‘‘ยสฺส สิยา อาปตฺตี’’ติอาทิวจเนเนว ปาริสุทฺธิทานปญฺญาปเนน จ ปาริสุทฺธิอุโปสถปญฺญาปเนน จ ปญฺญตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตินฺติ ถุลฺลจฺจยาทีสุ เอกิสฺสา นามํ คเหตฺวา ‘‘ถุลฺลจฺจยํ อาปตฺตึ ปาจิตฺติยํ อาปตฺติ’’นฺติ เอวํ วตฺตพฺพํ. ตํ ปฏิเทเสมีติ อิทํ ‘‘ตํ ตุมฺหมูเล, ตํ ตุยฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ วุตฺเตปิ สุวุตฺตเมว โหติ. ปสฺสสีติ อิทญฺจ ‘‘ปสฺสสิ อาวุโส ตํ อาปตฺตึ, ปสฺสถ ภนฺเต ตํ อาปตฺติ’’นฺติ เอวํ วตฺตพฺพํ. อาม ปสฺสามีติ อิทํ ปน ‘‘อาม ภนฺเต ปสฺสามิ, อาม อาวุโส ปสฺสามี’’ติ เอวํ วุตฺตมฺปิ สุวุตฺตเมว โหติ. อายตึ สํวเรยฺยาสีติ เอตฺถ ปน สเจ วุฑฺฒตโร ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาถา’’ติ วตฺตพฺโพ. เอวํ วุตฺเตน ปน ‘‘สาธุ สุฏฺฐุ สํวริสฺสามี’’ติ วตฺตพฺพเมว.

169. 世尊によって制定された“罪ある者は布薩を行うべからず”という規定は、“罪がある者があれば（告白すべし）”という言葉や、清浄（パリシュッディ）の授与の制定、清浄による布薩の制定によって制定されたものであると知るべきである。“何某（なにがし）という罪”とは、トゥッラッチャヤ（重累罪）等の五篇の罪のうちの一つの名称を挙げて、“トゥッラッチャヤ罪を犯しました”“パーチッティヤ罪を犯しました”と言うべきである。“それを告白します”とは、“それをあなたの御もとで、あるいは汝の許で告白します”と言っても、正しく言われたことになる。“見えますか”という言葉も、“友よ、その罪が見えますか”“大徳よ、その罪が見えますか”と言うべきである。“はい、見えます”という言葉も、“はい、大徳、見えます”“はい、友よ、見えます”と言うのも、正しく言われたことになる。“将来は慎みなさい”ということについて、もし年長の比丘であれば“将来は慎んでください”と言うべきである。そのように言われた者は、“承知しました、十分に慎みます”と言うべきである。

ยทา นิพฺเพมติโกติ เอตฺถ สเจ ปเนส นิพฺเพมติโก น โหติ, วตฺถุํ กิตฺเตตฺวาว เทเสตุํ วฏฺฏตีติ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตตฺรายํ เทสนาวิธิ – สเจ เมฆจฺฉนฺเน สูริเย ‘‘กาโล นุ โข โน’’ติ เวมติโก ภุญฺชติ, เตน ภิกฺขุนา ‘‘อหํ ภนฺเต เวมติโก ภุญฺชึ’’, สเจ กาโล อตฺถิ, ‘‘สมฺพหุลา ทุกฺกฏา อาปตฺติโย อาปนฺโนมฺหิ, โน เจ อตฺถิ, ‘‘สมฺพหุลา ปาจิตฺติยา อาปนฺโนมฺหี’’ติ เอวํ วตฺถุํ กิตฺเตตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต ยา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สมฺพหุลา ทุกฺกฏา วา ปาจิตฺติยา วา อาปตฺติโย อาปนฺโน, ตา ตุมฺหมูเล ปฏิเทเสมี’’ติ วตฺตพฺพํ. เอส นโย สพฺพาปตฺตีสุ.

“疑いがなくなった時”ということについて、もし疑いがなくならないのであれば、事由を述べて告白するのが適当であると‘アンダカ・アッタカタ’に記されている。そこでの告白の作法は以下の通りである。太陽が雲に覆われている時に“（食事の）時間だろうか”と疑いながら食事をした場合、その比丘は“大徳よ、私は疑いながら食事をしました。もし（正しい）時間であれば、私には多くのドゥッカター罪があり、もし時間でなければ、多くのパーチッティヤ罪があります”と事由を述べ、“大徳よ、私はその事由において犯した多くのドゥッカター罪あるいはパーチッティヤ罪を、あなたの御もとで告白します”と言うべきである。これが全ての罪における方法である。

น ภิกฺขเว สภาคา อาปตฺตีติ เอตฺถ ยํ ทฺเวปิ ชนา วิกาลโภชนาทินา สภาควตฺถุนา อาปตฺตึ อาปชฺชนฺติ, เอวรูปา วตฺถุสภาคา ‘‘สภาคา’’ติ [Pg.346] วุจฺจติ. วิกาลโภชนปฺปจฺจยา อาปนฺนํ ปน อนติริตฺตโภชนปจฺจยา อาปนฺนสฺส สนฺติเก เทเสตุํ วฏฺฏติ. ยาปิ จายํ วตฺถุสภาคา, สาปิ เทสิตา สุเทสิตาว. อญฺญํ ปน เทสนปจฺจยา เทสโก, ปฏิคฺคหณปฺปจฺจยา ปฏิคฺคหโก จาติ อุโภปิ ทุกฺกฏํ อาปชฺชนฺติ, ตํ นานาวตฺถุกํ โหติ, ตสฺมา อญฺญมญฺญํ เทเสตุํ วฏฺฏติ.

“比丘たちよ、共通の罪（サバーガ）ではない”ということについて、二人の者が非時食などの共通の事由によって罪を犯した場合、このような事由の共通性を“サバーガ（共通）”と呼ぶ。しかし、非時食を原因として罪を犯した者が、不残食（残されたものでないもの）を食したことを原因として罪を犯した者のもとで告白することは適当である。たとえ事由が共通であっても、告白されれば正しく告白されたことになる。しかし、一方は告白したことにより、他方は受理したことにより、両者ともにドゥッカター罪を犯すことになる。それは（形式上）異なる事由となるため、互いに告白することが適当である。

๑๗๐. สามนฺโต ภิกฺขุ เอวมสฺส วจนีโยติ เอตฺถ สภาโคเยว วตฺตพฺโพ. วิสภาคสฺส หิ วุจฺจมาเน ภณฺฑนกลหสงฺฆเภทาทีนิปิ โหนฺติ, ตสฺมา ตสฺส อวตฺวา ‘‘อิโต วุฏฺฐหิตฺวา ปฏิกริสฺสามี’’ติ อาโภคํ กตฺวา อุโปสโถ กาตพฺโพติ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

170. “近くにいる比丘に次のように言われるべきである”という箇所では、サバーガ（共通の罪）の比丘にのみ言うべきである。なぜなら、ヴィサバーガ（共通でない罪）の比丘に言えば、諍い、喧嘩、僧伽の分裂などが生じることがあるからである。それゆえ、その比丘には言わず、“ここから立ち去ってから治療（除活）しよう”と意図して布薩を行うべきであると‘アンダカ・アッタカタ’に記されている。

อนาปตฺติปนฺนรสกาทิกถา

無罪・十五日等に関する解説

๑๗๒. อนาปตฺติปนฺนรสเก – เต น ชานึสูติ สีมํ โอกฺกนฺตาติ วา โอกฺกมนฺตีติ วาติ น ชานึสุ. อถญฺเญ อาวาสิกา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตีติ คามํ วา อรญฺญํ วา เกนจิ กรณีเยน คนฺตฺวา เตสํ นิสินฺนฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺติ. วคฺคา สมคฺคสญฺญิโนติ เตสํ สีมํ โอกฺกนฺตตฺตา วคฺคา; สีมํ โอกฺกนฺตภาวสฺส อชานนโต สมคฺคสญฺญิโน.

172. “無犯の十五箇条”において、“彼らは知らなかった”とは、結界（界内）に入ったこと、あるいは入ろうとしていることを知らなかったという意味である。“また、他の在住比丘が来る”とは、村や森へ何らかの用事で出かけていて、彼らが座っている場所へ来ることを指す。“別異でありながら和合の想いを持つ者”とは、彼らが結界に入ったために実際には別異（別グループ）であるが、結界に入った事実を知らないために和合していると思っている者のことである。

๑๗๓. วคฺคาวคฺคสญฺญิปนฺนรสเก – เต ชานนฺตีติ ปพฺพเต วา ถเล วา ฐิตา สีมํ โอกฺกนฺเต วา โอกฺกมนฺเต วา ปสฺสนฺติ. เวมติกปนฺนรสกํ อุตฺตานเมว.

173. “別異でありながら別異の想いを持つ等の十五箇条”において、“彼らは知っている”とは、山や高台に立って、結界に入った者や入ろうとしている者を見ていることをいう。“疑念を持つ者の十五箇条”は、意味が明白である。

๑๗๕. กุกฺกุจฺจปกตปนฺนรสเก – ยถา อิจฺฉาย อภิภูโต ‘‘อิจฺฉาปกโต’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ปุพฺพภาเค สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวาปิ กรณกฺขเณ อกปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาสงฺขาเตน กุกฺกุจฺเจน อภิภูตา ‘‘กุกฺกุจฺจปกตา’’ติ เวทิตพฺพา.

175. “後悔に支配された者の十五箇条”において、悪しき欲（icchā）に支配された者が“欲に支配された者（icchāpakato）”と呼ばれるように、事前の段階で“適切である”と決心していても、実際に行う瞬間に、不適切なことに対して不適切な想い、すなわち後悔（kukkucca）に支配された者を“後悔に支配された者（kukkuccapakatā）”と知るべきである。

๑๗๖. เภทปุเรกฺขารปนฺนรสเก – อกุสลพลวตาย ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตํ.

176. “分裂を目的とする十五箇条”においては、不善の勢いが強いため、トゥッラッチャヤ（粗悪罪）が説かれている。

สีโมกฺกนฺติกเปยฺยาลกถา

結界侵入に関する略説（ペイヤーラ）の解説

๑๗๗. อาวาสิเกนอาคนฺตุกเปยฺยาเล – ยถา ปุริเม อาวาสิเกนอาวาสิกเปยฺยาเล ‘‘เต น ชานนฺติ อถญฺเญ อาวาสิกา’’ติอาทิ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘เต น ชานนฺติ อถญฺเญ อาคนฺตุกา’’ติอาทินา นเยน [Pg.347] สพฺพํ เวทิตพฺพํ. อาคนฺตุเกนอาวาสิกเปยฺยาเล ปน – ยถา ปุริมเปยฺยาเล ‘‘อาวาสิกา ภิกฺขู สนฺนิปตนฺตี’’ติ อาคตํ, เอวํ ‘‘อาคนฺตุกา ภิกฺขู สนฺนิปตนฺตี’’ติ อาเนตพฺพํ. อาคนฺตุเกนอาคนฺตุกเปยฺยาเล ปน – อุภยปเทสุ อาคนฺตุกวเสน โยเชตพฺโพติ.

177. “在住比丘が客比丘に対する略説”において、先の“在住比丘が在住比丘に対する略説”で“彼らは知らず、他の在住比丘が……”等と説かれたように、“彼らは知らず、他の客比丘が……”という方法ですべてを理解すべきである。“客比丘が在住比丘に対する略説”では、先の略説で“在住比丘たちが集まる”とある箇所を“客比丘たちが集まる”と読み替えるべきである。“客比丘が客比丘に対する略説”では、両方の箇所において客比丘として結びつけるべきである。

๑๗๘. อาวาสิกานํ ภิกฺขูนํ จาตุทฺทโส โหติ, อาคนฺตุกานํ ปนฺนรโสติ เอตฺถ เยสํ ปนฺนรโส, เต ติโรรฏฺฐโต วา อาคตา, อตีตํ วา อุโปสถํ จาตุทฺทสิกํ อกํสูติ เวทิตพฺพา. อาวาสิกานํ อนุวตฺติตพฺพนฺติ อาวาสิเกหิ ‘‘อชฺชุโปสโถ จาตุทฺทโส’’ติ ปุพฺพกิจฺเจ กริยมาเน อนุวตฺติตพฺพํ, น ปฏิกฺโกสิตพฺพํ. น อกามา ทาตพฺพาติ น อนิจฺฉาย ทาตพฺพา.

178. “在住比丘たちには14日であり、客比丘たちには15日である”という箇所において、15日である者たちとは、他国から来た者であるか、あるいは過去の布薩を14日で行った者たちであると知るべきである。“在住比丘に従うべきである”とは、在住比丘たちが“今日は14日の布薩である”として前行儀を行っているとき、それに従うべきであり、拒絶してはならない。“意に反して与えてはならない”とは、望んでいないのに（和合を）与えてはならないという意味である。

ลิงฺคาทิทสฺสนกถา

特徴（相）等の提示に関する解説

๑๗๙. อาวาสิกาการนฺติ อาวาสิกานํ อาการํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อากาโร นาม เยน เตสํ วตฺตสมฺปนฺนา วา น วาติ อาจารสณฺฐานํ คยฺหติ. ลิงฺคํ นาม ยํ เต ตตฺถ ตตฺถ ลีเน คมยติ; อทิสฺสมาเนปิ ชานาเปตีติ อตฺโถ. นิมิตฺตํ นาม ยํ ทิสฺวา เต อตฺถีติ ญายนฺติ. อุทฺเทโส นาม เยน เต เอวรูปปริกฺขาราติ อุทฺทิสนฺติ; อปเทสํ ลภนฺตีติ อตฺโถ. สพฺพเมตํ สุปญฺญตฺตมญฺจปีฐาทีนญฺเจว ปทสทฺทาทีนญฺจ อธิวจนํ, ยถาโยคํ ปน โยเชตพฺพํ. อาคนฺตุกาการาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ อญฺญาตกนฺติ อญฺเญสํ สนฺตกํ. ปาทานํ โธตํ อุทกนิสฺเสกนฺติ ปาทานํ โธตานํ อุทกนิสฺเสกํ. พหุวจนสฺส เอกวจนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ปาทานํ โธตอุทกนิสฺเสก’’นฺติ วา ปาโฐ; ปาทานํ โธวนอุทกนิสฺเสกนฺติ อตฺโถ.

179. “在住比丘の様子”とは、在住比丘たちのありさまのことである。この方法はすべての箇所に適用される。“様子（ākāra）”とは、それによって彼らが義務を具足しているか否かという行儀の安定性が把握されるものである。“特徴（liṅga）”とは、彼らがそこここに隠れていてもそれを知らせるものであり、姿が見えなくても知らせるという意味である。“兆候（nimitta）”とは、それを見て彼らがいることが知られるものである。“示唆（uddesa）”とは、それによって彼らがこのような所持品を持つ者たちであると指し示されるものであり、説明を得るという意味である。これらすべては、よく整えられた寝台や椅子、あるいは足音などの同義語であり、適切に応じて適用すべきである。客比丘の様子等についても同じ方法である。そこでの“未知のもの”とは、他人の所有物のことである。“洗った足の水の残り”については、複数を単数として解釈すべきである。あるいは“足を洗った水の残り”という読みもあり、その意味は、足を洗うために用いた水の残りということである。

๑๘๐. นานาสํวาสกาทิวตฺถูสุ – สมานสํวาสกทิฏฺฐินฺติ ‘‘สมานสํวาสกา เอเต’’ติ ทิฏฺฐึ. น ปุจฺฉนฺตีติ เตสํ ลทฺธึ น ปุจฺฉนฺติ; อปุจฺฉิตฺวาว วตฺตปฏิวตฺตึ กตฺวา เอกโต อุโปสถํ กโรนฺติ. นาภิวิตรนฺตีติ นานาสํวาสกภาวํ มทฺทิตุํ อภิภวิตุํ น สกฺโกนฺติ; ตํ ทิฏฺฐึ น นิสฺสชฺชาเปนฺตีติ อตฺโถ.

180. 別住者等の事件において。“共住者の見解”とは、“彼らは共住者である”という見解のことである。“問わない”とは、彼らの信条を問わないことである。問うことなしに、行儀や実践を行い、共に布薩を行う。“克服できない”とは、別住の状態を打破し圧倒することができない、すなわち、その見解を捨てさせることができないという意味である。

นคนฺตพฺพคนฺตพฺพวารกถา

行くべきではない場合と行くべき場合（可往不往）の解説

๑๘๑. สภิกฺขุกา อาวาสาติ ยสฺมึ อาวาเส อุโปสถการกา ภิกฺขู อตฺถิ, ตมฺหา อาวาสา ยํ น สกฺโกติ ตทเหว อาคนฺตุํ[Pg.348], โส อาวาโส อุโปสถํ อกตฺวา น คนฺตพฺโพ. อญฺญตฺร สงฺเฆนาติ สงฺฆปฺปโหนเกหิ ภิกฺขูหิ วินา. อญฺญตฺร อนฺตรายาติ ปุพฺเพ วุตฺตํ ทสวิธํ อนฺตรายํ วินา. สพฺพนฺติเมน ปน ปริจฺเฉเทน อตฺตจตุตฺเถน อนฺตราเย วา สติ คนฺตุํ วฏฺฏติ. อนาวาโสติ นวกมฺมสาลาทิโก โย โกจิ ปเทโส. ยถา จ อาวาสาทโย น คนฺตพฺพา; เอวํ สเจ วิหาเร อุโปสถํ กโรนฺติ, อุโปสถาธิฏฺฐานตฺถํ สีมาปิ นทีปิ น คนฺตพฺพา. สเจ ปเนตฺถ โกจิ ภิกฺขุ โหติ, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตุํ วฏฺฏติ. วิสฺสฏฺฐอุโปสถาปิ อาวาสา คนฺตุํ วฏฺฏติ; เอวํ คโต อธิฏฺฐาตุมฺปิ ลภติ. อารญฺญเกนาปิ ภิกฺขุนา อุโปสถทิวเส คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา อตฺตโน วิหารเมว อาคนฺตพฺพํ. สเจ อญฺญํ วิหารํ โอกฺกมติ, ตตฺถ อุโปสถํ กตฺวาว อาคนฺตพฺพํ, อกตฺวา น วฏฺฏติ.

181. “比丘のいる精舎”とは、布薩を行う比丘がいる精舎のことである。その精舎から、その日のうちに戻ることができないような精舎へは、布薩を行わずに行ってはならない。“僧伽を除いて”とは、僧伽を構成するに足りる比丘たちを除いて、という意味である。“障害を除いて”とは、以前に述べられた十種類の障害を除いて、という意味である。しかし、極限の限定としては、自分を含めて4人、あるいは5人となり、障害がある場合には行くことが許される。“非精舎”とは、新築の作業所などの任意の場所である。精舎等に行ってはならないのと同様に、もし自分の住坊で布薩を行うならば、布薩を決定するために結界や川へも行ってはならない。しかし、もしそこに比丘がいるならば、その者のもとへ行くことは許される。布薩が放棄された精舎からも行くことは許され、そのように行った者は、そこで（独り布薩を）決定することもできる。森に住む比丘も、布薩の日には村へ托鉢に回り、自分の住坊へ戻るべきである。もし別の精舎に入るならば、そこで布薩を行ってから戻るべきであり、行わずに戻ることは許されない。

๑๘๒. ยํ ชญฺญา สกฺโกมิ อชฺเชว คนฺตุนฺติ ยํ ชาเนยฺย อชฺเชว ตตฺถ คนฺตุํ สกฺโกมีติ; เอวรูโป อาวาโส คนฺตพฺโพ. ตตฺถ ภิกฺขูหิ สทฺธึ อุโปสถํ กโรนฺเตนาปิ หิ อิมินา เนว อุโปสถนฺตราโย กโต ภวิสฺสตีติ.

182. “今日中に行くことができると知るなら”とは、今日中にその精舎に到達できると知る場合をいう。そのような精舎へは行くべきである。なぜなら、そこで比丘たちと共に布薩を行う者にとっても、これによって自身の布薩の障害が生じることはないからである。

วชฺชนียปุคฺคลสนฺทสฺสนกถา

避けるべき人物の提示に関する解説

๑๘๓. ภิกฺขุนิยา นิสินฺนปริสายาติอาทีสุ หตฺถปาสุปคมนเมว ปมาณํ. อญฺญตฺร อวุฏฺฐิตาย ปริสายาติ อิทญฺหิ ปาริวาสิยปาริสุทฺธิทานํ นาม ปริสาย วุฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วฏฺฏติ, อวุฏฺฐิตาย ปน วฏฺฏติ. เตนาห – ‘‘อญฺญตฺร อวุฏฺฐิตาย ปริสายา’’ติ. ตสฺส ลกฺขณํ ภิกฺขุนิวิภงฺเค ปริวาสิยฉนฺททานวณฺณนโต คเหตพฺพํ. อนุโปสเถติ จาตุทฺทสิโก จ ปนฺนรสิโก จาติ อิเม ทฺเว อุโปสเถ ฐเปตฺวา อญฺญสฺมึ ทิวเส. อญฺญตฺร สงฺฆสามคฺคิยาติ ยา โกสมฺพกภิกฺขูนํ วิย ภินฺเน สงฺเฆ ปุน สงฺฆสามคฺคี กริยติ, ตถารูปึ สงฺฆสามคฺคึ ฐเปตฺวา. ตทา จ ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺชุโปสโถ สามคฺคี’’ติ วตฺวา กาตพฺโพ. เย ปน กิสฺมิญฺจิเทว อปฺปมตฺตเก อุโปสถํ ฐเปตฺวา ปุน สมคฺคา โหนฺติ, เตหิ อุโปสเถเยว กาตพฺโพติ.

183. “比丘尼が座っている一座”などの箇所では、ハッタパーサ（手のおよぶ範囲）に入ることが基準となる。“一座が立ち上がる前を除いて”とは、この別住者による清浄の付与は、一座が立ち上がった後からは許されず、立ち上がる前であれば許されるということである。そのため“一座が立ち上がる前を除いて”と言われる。その特徴は、比丘尼経別のパリヴァーシヤ・チャンダ（同意）の付与の解説から取るべきである。“布薩の日以外に”とは、14日と15日の二つの布薩の日を除いた他の日に、という意味である。“僧伽の和合を除いて”とは、コーサンビーの比丘たちのように、僧伽が分裂した後に再び僧伽の和合が行われる場合、そのような僧伽の和合を除いて、という意味である。その時には“大徳よ、僧伽は聞きなさい。今日は和合の布薩である”と言って行うべきである。しかし、何らかの些細な理由で布薩を延期し、再び和合した者たちは、布薩の日（当日）に行うべきである。

อุโปสถกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

布薩犍度の注釈（アッタカター）は終了した。

๓. วสฺสูปนายิกกฺขนฺธกํ

3. 入安居犍度

วสฺสูปนายิกานุชานนกถา

入安居の許容に関する解説

๑๘๔. วสฺสูปนายิกกฺขนฺธเก [Pg.349] – อปญฺญตฺโตติ อนนุญฺญาโต อสํวิหิโต วา. เต อิธ ภิกฺขูติ เต ภิกฺขู, อิธสทฺโท นิปาตมตฺโต. สงฺฆาตํ อาปาเทนฺตาติ วินาสํ อาปาเทนฺตา. สงฺกสายิสฺสนฺตีติ อปฺโปสฺสุกฺกา นิพทฺธวาสํ วสิสฺสนฺติ. สกุนฺตกาติ สกุณา. วสฺสาเน วสฺสํ อุปคนฺตุนฺติ วสฺสานนามเก เตมาเส วสฺสํ อุปคนฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. กติ นุ โข วสฺสูปนายิกาติ กติ นุ โข วสฺสูปคมนานิ. อปรชฺชุคตายาติ เอตฺถ อปรชฺชุคตาย อสฺสาติ อปรชฺชุคตา, ตสฺสา อปรชฺชุคตาย; อติกฺกนฺตาย อปรสฺมึ ทิวเสติ อตฺโถ. ทุติยนเยปิ มาโส คตาย อสฺสาติ มาสคตา, ตสฺสา มาสคตาย; อติกฺกนฺตาย มาเส ปริปุณฺเณติ อตฺโถ. ตสฺมา อาสาฬฺหีปุณฺณมาย อนนฺตเร ปาฏิปททิวเส, อาสาฬฺหีปุณฺณมิโต วา อปราย ปุณฺณมาย อนนฺตเร ปาฏิปททิวเสเยว วิหารํ ปฏิชคฺคิตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปตฺวา สพฺพํ เจติยวนฺทนาทิสามีจิกมฺมํ นิฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร อิมํ เตมาสํ วสฺสํ อุเปมี’’ติ สกึ วา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ วา วาจํ นิจฺฉาเรตฺวา วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ.

184. ‘安居（ワッサ）の規定の章’において、“apaññatto”とは、許可されていない、または準備されていないという意味である。“Te idha bhikkhū”とは“それらの比丘たち”という意味であり、“idha”という語は単なる挿入句である。“Saṅghātaṃ āpādentā”とは“破壊（滅失）をもたらす”という意味である。“Saṅkasāyissantī”とは、無頓着になって定住地に住み続けるという意味である。“Sakuntakā”とは鳥のことである。“Vassāne vassaṃ upagantuṃ”とは、雨期と呼ばれる三ヶ月の間、安居に入るべきであるという意味である。“Kati nu kho vassūpanāyikā”とは、安居の入り方はいくつあるかという意味である。“Aparajjugatāyā”という語において、その満月の日の翌日が過ぎ去ったことが“aparajjugatā”であり、その“翌日に至った時”とは、翌日が過ぎ去った後の日という意味である。第二の説においても、一ヶ月が過ぎ去ったことが“māsagatā”であり、その“月に至った時”とは、一ヶ月が満了して過ぎ去った時という意味である。したがって、アーサーラ月の満月の直後の第一日（十六日）に、あるいはアーサーラ月の満月から一ヶ月後の満月の直後の第一日に、精舎を清掃し、飲料水と生活用水を用意し、塔への礼拝などのすべての礼儀作法を終えて、“この精舎において、この三ヶ月間、安居に入ります”と一度、あるいは二、三度唱えて、安居に入るべきである。

วาจํ นิจฺฉาเรตฺวา วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ.

言葉を発して安居に入るべきである。

วสฺสาเนจาริกาปฏิกฺเขปาทิกถา

雨期における遊行の禁止等に関する解説

๑๘๕-๖. โย ปกฺกเมยฺยาติ เอตฺถ อนเปกฺขคมเนน วา อญฺญตฺถ อรุณํ อุฏฺฐาปเนน วา อาปตฺติ เวทิตพฺพา. โย อติกฺกเมยฺยาติ เอตฺถ วิหารคณนาย อาปตฺติโย เวทิตพฺพา. สเจ หิ ตํ ทิวสํ วิหารสตสฺส อุปจารํ โอกฺกมิตฺวา อติกฺกมติ, สตํ อาปตฺติโย. สเจ ปน วิหารูปจารํ อติกฺกมิตฺวา อญฺญสฺส วิหารสฺส อุปจารํ อโนกฺกมิตฺวาว นิวตฺตติ, เอกา เอว อาปตฺติ. เกนจิ อนฺตราเยน ปุริมิกํ อนุปคเตน ปจฺฉิมิกา อุปคนฺตพฺพา.

185-6. “去る者（pakkameyya）”において、戻る未練なく去ること、あるいは他の場所で夜明けを迎えることによって罪（あぱってぃ）が生じると知るべきである。“越える者（atikkameyya）”において、精舎の数に応じて罪が生じると知るべきである。けだし、もしその日に百の精舎の境界を越えて行くならば、百の罪となる。しかし、自分の精舎の境界を越えても、他の精舎の境界に入らずに戻るならば、罪は一つだけである。何らかの障害によって前安居に入ることができなかった者は、後安居に入るべきである。

วสฺสํ อุกฺกฑฺฒิตุกาโมติ วสฺสนามกํ ปฐมมาสํ อุกฺกฑฺฒิตุกาโม, สาวณมาสํ อกตฺวา ปุน อาสาฬฺหีมาสเมว กตฺตุกาโมติ อตฺโถ. อาคเม ชุณฺเหติ อาคเม มาเสติ อตฺโถ. อนุชานามิ ภิกฺขเว ราชูนํ อนุวตฺติตุนฺติ เอตฺถ วสฺสุกฺกฑฺฒเน ภิกฺขูนํ กาจิ ปริหานิ นาม นตฺถีติ อนุวตฺติตุํ [Pg.350] อนุญฺญาตํ, ตสฺมา อญฺญสฺมิมฺปิ ธมฺมิเก กมฺเม อนุวตฺติตพฺพํ. อธมฺมิเก ปน น กสฺสจิ อนุวตฺติตพฺพํ.

“Vassaṃ ukkaḍḍhitukāmo”とは、雨期の最初の月を延期したいと望むこと、すなわちサーヴァナ月（八月）を安居の開始とせず、再びアーサーラ月（七月）として扱いたいと望むという意味である。“Āgame juṇhe”とは“来るべき月において”という意味である。“比丘たちよ、王たちに従うことを許す”において、その意図は次のように理解されるべきである。安居の延期によって比丘たちに何の損失もないため、従うことが許されたのである。したがって、他の法にかなった事柄においても従うべきである。しかし、法にかなわない事柄については、何人にも従うべきではない。

สตฺตาหกรณียานุชานนกถา

七日間の用務のための外出許可に関する解説

๑๘๗-๘. สตฺตาหกรณีเยสุ – สตฺตาหกรณีเยน คนฺตุนฺติ สตฺตาหพฺภนฺตเร ยํ กตฺตพฺพํ ตํ สตฺตาหกรณียํ, เตน สตฺตาหกรณีเยน กรณภูเตน คนฺตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. ปหิเต คนฺตุนฺติ อิเมหิ สตฺตหิ ภิกฺขุอาทีหิ ทูเต ปหิเตเยว คนฺตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. สตฺตาหํ สนฺนิวตฺโต กาตพฺโพติ สตฺตาเหเยว สนฺนิวตฺติตพฺโพ, อฏฺฐโม อรุโณ ตตฺเถว น อุฏฺฐาเปตพฺโพติ อตฺโถ.

187-8. 七日間の用務において、“七日間の用務で行く”とは、七日以内に行うべきことを“七日間の用務”と呼び、その七日間の用務を理由として行くことを許すという意味である。“遣わされた時に行く”とは、比丘ら七種の人々によって使いが送られた時にのみ行くことを許すという意味である。“七日以内に戻るべきである”とは、必ず七日以内に戻るべきであり、八日目の夜明けを外出先で迎えてはならないという意味である。

ภิกฺขุนิสงฺฆํ อุทฺทิสฺสาติ อิโต ปฏฺฐาย วจฺจกุฏิ ชนฺตาฆรํ ชนฺตาฆรสาลาติ อิมานิ ตีณิ ปริหีนานิ.

“比丘尼サンガのために”という箇所から、便所、温室、温室の小屋というこれら三つの項目が除外されている。

๑๘๙. อุโทสิตาทีนิ อุโทสิตสิกฺขาปทาทีสุ วุตฺตาเนว. รสวตีติ ภตฺตเคหํ วุจฺจติ. วาเรยฺยํ สญฺจริตฺตสิกฺขาปเท วุตฺตเมว. ปุรายํ สุตฺตนฺโต ปลุชฺชตีติ ยาว อยํ สุตฺตนฺโต น ปลุชฺชติ, ยาว อยํ สุตฺตนฺโต น วินสฺสติ. อญฺญตรํ วา ปนสฺส กิจฺจํ โหติ กรณียํ วาติ เอเตน ปริสงฺขตํ ยํกิญฺจิ กรณียํ สงฺคหิตํ โหติ. สพฺพตฺถ จ ‘‘อิจฺฉามิ ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ภิกฺขู จ ปสฺสิตุ’’นฺติ อิมินาว กปฺปิยวจเนน เปสิเต คนฺตพฺพํ, เอเตสํ วา เววจเนน. เปยฺยาลกฺกโม ปน เอวํ เวทิตพฺโพ, ยถา ‘‘อุปาสเกน สงฺฆํ อุทฺทิสฺส วิหาราทโย การาปิตา โหนฺติ, สมฺพหุเล ภิกฺขู อุทฺทิสฺส, เอกํ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส, ภิกฺขุนิสงฺฆํ อุทฺทิสฺส, สมฺพหุลา ภิกฺขุนิโย, เอกํ ภิกฺขุนึ, สมฺพหุลา สิกฺขมานาโย, เอกํ สิกฺขมานํ, สมฺพหุเล สามเณเร, เอกํ สามเณรํ, สมฺพหุลา สามเณริโย, เอกํ สามเณรึ อุทฺทิสฺส อตฺตโน อตฺถาย นิเวสนํ การาปิตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ; เอวเมว ‘‘อุปาสิกาย, ภิกฺขุนา, ภิกฺขุนิยา, สิกฺขมานาย, สามเณเรน, สามเณริยา สงฺฆํ อุทฺทิสฺสา’’ติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. เอเตสุ สตฺตปฺปกาเรสุ กรณีเยสุ ปหิเต คนฺตพฺพํ.

189. 納屋などは“納屋の学習条項（シッカパダ）”等で述べられた通りである。“Rasavatī”とは調理場のことである。結婚の仲介については“サンチャリッタの学習条項”で述べられた通りである。“この経典が滅びる前に（purāyaṃ suttanto palujjati）”とは、この経典が壊れない限り、滅びない限りという意味である。“あるいは彼の他の用務やなすべきことがある”という言葉によって、準備されたいかなる用務も含まれる。そしてすべての場合において、“私は布施をし、法を聞き、比丘たちに会いたい”というこの適切な言葉で使いが送られた時に行くべきであり、あるいはこれらの同義語によって送られた時も同様である。省略（ペイヤーラ）の順序は次のように理解されるべきである。すなわち、“優婆塞がサンガのために精舎などを建てさせた。多くの比丘のために、一人の比丘のために、比丘尼サンガのために、多くの比丘尼のために、一人の比丘尼のために、多くの正学女のために、一人の正学女のために、多くの沙弥のために、一人の沙弥のために、多くの沙弥尼のために、一人の沙弥尼のために、あるいは自分のために家などを建てさせた”と述べられているように、同様に“優婆夷によって、比丘によって、比丘尼によって、正学女によって、沙弥によって、沙弥尼によって、サンガのために”とすべて述べるべきである。これら七種類の用務において、使いが送られた時に行くべきである。

ปญฺจนฺนํอปฺปหิเตปิอนุชานนกถา

五種の人々については使いが送られなくても許可されることに関する解説

๑๙๓. ปญฺจนฺนํ สตฺตาหกรณีเยนาติ เอเตสํ ภิกฺขุอาทีนํ สหธมฺมิกานํ ‘‘คิลานภตฺตํ วา คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ วา เภสชฺชํ วา ปริเยสิสฺสามิ[Pg.351], ปุจฺฉิสฺสามิ วา, อุปฏฺฐหิสฺสามิ วา’’ติ เอวมาทินา ปรโต วิตฺถาเรตฺวา ทสฺสิเตน การเณน อปฺปหิเตปิ คนฺตพฺพํ, ปเคว ปหิเต. ภิกฺขุ คิลาโน โหติ, อนภิรติ อุปฺปนฺนา โหติ, กุกฺกุจฺจํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ครุธมฺมํ อชฺฌาปนฺโน โหติ ปริวาสารโห, มูลาย ปฏิกสฺสนารโห โหติ, มานตฺตารโห, อพฺภานารโห, สงฺโฆ กมฺมํ กตฺตุกาโม โหติ, กตํ วา สงฺเฆน กมฺมํ โหตีติ เอเตหิ ทสหิ การเณหิ ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตพฺพํ. ภิกฺขุนิยา สนฺติกํ นวหิ การเณหิ คนฺตพฺพํ, สิกฺขมานาย สนฺติกํ ฉหิ – อาทิโต จตูหิ, สิกฺขา กุปฺปิตา โหติ, อุปสมฺปชฺชิตุกามา โหตีติ. สามเณรสฺสาปิ ฉหิ – อาทิโต จตูหิ, วสฺสํ ปุจฺฉิตุกาโม อุปสมฺปชฺชิตุกาโม โหตีติ. สามเณริยา อุปสมฺปทํ อปเนตฺวา สิกฺขาปทํ ทาตุกาโม โหตีติ อิมินา สทฺธึ ปญฺจหิ. ปรโต มาตาปิตูนํ อนุญฺญาตฏฺฐาเนปิ เอเสว นโย. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เย มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐากา ญาตกา วา อญฺญาตกา วา เตสมฺปิ อปฺปหิเต คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ เนว อฏฺฐกถายํ, น ปาฬิยา วุตฺตํ, ตสฺมา น คเหตพฺพํ.

193. “五種の人々の七日間の用務によって”とは、これら比丘などの同法者たちのために、“病人の食事、あるいは病人介護者の食事、あるいは薬を探そう、あるいは病状を尋ねよう、あるいは自ら介護しよう”などのように、後に詳しく示される理由によって、使いが送られなくても行くべきであり、使いが送られた場合は言うまでもない。比丘が病人である、不満足が生じている、疑念が生じている、邪見が生じている、重罪（サンガディセーサ）を犯して別居（パリヴァーサ）に値する、本罪に引き戻されることに値する、マナッタ（意喜）に値する、復権（アッバーナ）に値する、サンガが羯磨を行おうとしている、あるいはサンガによって羯磨が行われた、というこれら十の理由によって、比丘のもとへ行くことができる。比丘尼のもとへは九つの理由で行くべきであり、正学女のもとへは六つの理由で行くべきである。すなわち最初から数えて四つの理由と、“戒が乱れている”“具足戒を受けたいと望んでいる”という理由である。沙弥のもとへも六つの理由で行くべきである。すなわち最初から数えて四つの理由と、“安居について尋ねたい”“具足戒を受けたい”という理由である。沙弥尼については、具足戒の条項を除いて、“戒を与えたい”という理由を加えて五つの理由で行くべきである。後に、父母について許可された場合もこれと同じ方法である。しかし‘アンダカ・アッタカター’には、“父母の世話人である親戚、あるいは親戚でない者についても、使いが送られずとも行くことが適当である”と述べられているが、それはアッタカター（註釈書）にも、パーリ（聖典）にも述べられていないため、採用すべきではない。

ปหิเตเยวอนุชานนกถา

遣わされた時にのみ許可されることに関する解説

๑๙๙. ภิกฺขุคติโกติ เอกสฺมึ วิหาเร ภิกฺขูหิ สทฺธึ วสนกปุริโส. อุนฺทฺริยตีติ ปลุชฺชติ. ภณฺฑํ เฉทาปิตนฺติ ทพฺพสมฺภารภณฺฑํ เฉทาปิตํ. อาวหาเปยฺยุนฺติ อาหราเปยฺยุํ. ทชฺชาหนฺติ ทชฺเช อหํ. สงฺฆกรณีเยนาติ เอตฺถ ยํกิญฺจิ อุโปสถาคาราทีสุ เสนาสเนสุ เจติยฉตฺตเวทิกาทีสุ วา กตฺตพฺพํ, อนฺตมโส ภิกฺขุโน ปุคฺคลิกเสนาสนมฺปิ, สพฺพํ สงฺฆกรณียเมว. ตสฺมา ตสฺส นิปฺผาทนตฺถํ ทพฺพสมฺภาราทีนิ วา อาหริตุํ วฑฺฒกีปฺปภุตีนํ ภตฺตเวตนาทีนิ วา ทาเปตุํ คนฺตพฺพํ.

199. “比丘に従う者（bhikkhugatiko）”とは、一つの精舎で比丘たちと共に住む男のことである。“崩壊する（undriyatīti）”とは、壊れることである。“財物を切らせた（bhaṇḍaṃ chedāpitanti）”とは、建築資材としての財物を切り出させたことをいう。“運ばせるなら（āvahāpeyyunti）”とは、もし持ってこさせるなら、ということである。“私が与えよう（dajjāhanti）”は、“dajje ahaṃ（私が与えるべきである）”と語分割すべきである。“僧伽の用務によって（saṅghakaraṇīyenāti）”において、布薩堂などの宿舎、あるいは仏塔の傘蓋や欄楯などにおいてなされるべきあらゆること、さらには比丘個人の宿舎であっても、すべては僧伽の用務そのものである。したがって、それを完遂するために、建築資材などを運ぶため、あるいは大工たちに食糧や賃金などを与えるために行くべきである。

อยํ ปเนตฺถ ปาฬิมุตฺตกรตฺติจฺเฉทวินิจฺฉโย – ธมฺมสวนตฺถาย อนิมนฺติเตน คนฺตุํ น วฏฺฏติ. สเจ เอกสฺมึ มหาวาเส ปฐมํเยว กติกา กตา โหติ – ‘‘อสุกทิวสํ นาม สนฺนิปติตพฺพ’’นฺติ, นิมนฺติโตเยว นาม โหติ, คนฺตุํ วฏฺฏติ. ‘‘ภณฺฑกํ โธวิสฺสามี’’ติ คนฺตุํ น วฏฺฏติ. สเจ ปน [Pg.352] อาจริยุปชฺฌายา ปหิณนฺติ, วฏฺฏติ. นาติทูเร วิหาโร โหติ, ตตฺถ คนฺตฺวา อชฺเชว อาคมิสฺสามีติ สมฺปาปุณิตุํ น สกฺโกติ, วฏฺฏติ. อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนํ อตฺถายปิ คนฺตุํ น วฏฺฏติ. ‘‘อาจริยํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ปน คนฺตุํ ลภติ. สเจ ปน นํ อาจริโย ‘‘อชฺช มา คจฺฉา’’ติ วทติ, วฏฺฏติ. อุปฏฺฐากกุลํ วา ญาติกุลํ วา ทสฺสนาย คนฺตุํ น ลภตีติ.

ここで、パーリに明文化されていない夜をまたぐ（雨安居の中断）の決裁（pāḷimuttakaratticchedavinicchayo）は以下の通りである。説法を聴くためには、招かれていない比丘が行くことはふさわしくない。もし一つの大きな住居において、“何月何日に集まるべきである”とあらかじめ約束がなされているならば、それは招かれたことになり、行くことはふさわしい。“物品を洗おう”と考えて行くことはふさわしくない。しかし、もし阿闍梨や和尚が送り出すのであれば、ふさわしい。遠くない場所に精舎があり、“そこへ行って今日中に帰ってこよう”と考えて出発したが、夜明け前に戻ることができない場合でも、ふさわしい。誦出や質問のためであっても、行くことはふさわしくない。しかし、“阿闍梨に拝謁しよう”と考えて行くことは許される。もし阿闍梨がその弟子に対して“今日は帰るな”と言ったならば、留まることはふさわしい。給仕する家や親族の家を訪問するために行くことは許されない。これが“パーリに明文化されていない夜をまたぐ決裁”である。

อนฺตราเยอนาปตฺติวสฺสจฺเฉทกถา

【障害における安居中断の無犯についての解説】

๒๐๑. เยน คาโม เตน คนฺตุนฺติอาทีสุ สเจ คาโม อวิทูรํ คโต โหติ, ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา วิหารเมว อาคนฺตฺวา วสิตพฺพํ. สเจ ทูรํ คโต, สตฺตาหวาเรน อรุโณ อุฏฺฐาเปตพฺโพ. น สกฺกา เจ โหติ, ตตฺเรว สภาคฏฺฐาเน วสิตพฺพํ. สเจ มนุสฺสา ยถาปวตฺตานิ สลากภตฺตาทีนิ เทนฺติ, ‘‘น มยํ ตสฺมึ วิหาเร วสิมฺหา’’ติ วตฺตพฺพา. ‘‘มยํ วิหารสฺส วา ปาสาทสฺส วา น เทม, ตุมฺหากํ เทม, ยตฺถ กตฺถจิ วสิตฺวา ภุญฺชถา’’ติ วุตฺเต ปน ยถาสุขํ ภุญฺชิตพฺพํ, เตสํเยว ตํ ปาปุณาติ. ‘‘ตุมฺหากํ วสนฏฺฐาเน ปาปุณาเปตฺวา ภุญฺชถา’’ติ วุตฺเต ปน ยตฺถ วสนฺติ, ตตฺถ เนตฺวา วสฺสคฺเคน ปาปุณาเปตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ.

201. “村がある方へ行くべきである”などの箇所における決裁は、次のように知るべきである。もし村が遠くない場所に移動したならば、そこで托鉢をして精舎に戻って住むべきである。もし遠くへ移動したならば、七日以内の期限で戻るか、あるいは移動先で夜明けを迎えるべきである。もしそれができないならば、その場所で比丘が住むに相応しい場所に住むべきである。もし人々が、以前から行われていた差定食などを元の精舎で供養しようとするならば、“私たちはその精舎には住んでいません”と言うべきである。しかし、“私たちは精舎や堂宇に供養するのではありません。あなた方に供養するのです。どこであっても住んでいる場所で召し上がってください”と言われたならば、便宜に従って受食すべきであり、それは移動した比丘たちに帰属する。“あなた方の住んでいる場所に届けさせますので、そこで召し上がってください”と言われたならば、住んでいる場所に供物を運ばせ、安居の年数の順序に従って分配し、受食すべきである。

สเจ ปวาริตกาเล วสฺสาวาสิกํ เทนฺติ, ยทิ สตฺตาหวาเรน อรุณํ อุฏฺฐาปยึสุ, คเหตพฺพํ. ฉินฺนวสฺเสหิ ปน ‘‘น มยํ ตตฺถ วสิมฺห, ฉินฺนวสฺสา มย’’นฺติ วตฺตพฺพํ. ยทิ ‘‘เยสํ อมฺหากํ เสนาสนํ ปาปิตํ, เต คณฺหนฺตู’’ติ วทนฺติ, คเหตพฺพํ. ยํ ปน วิหาเร อุปนิกฺขิตฺตกํ มา วินสฺสีติ อิธ อาหฏํ จีวราทิเวภงฺคิยภณฺฑํ, ตํ ตตฺเถว คนฺตฺวา อปโลเกตฺวา ภาเชตพฺพํ. ‘‘อิโต อยฺยานํ จตฺตาโร ปจฺจเย เทถา’’ติ กปฺปิยการกานํ ทินฺเน เขตฺตวตฺถุอาทิเก ตตฺรุปฺปาเทปิ เอเสว นโย. สงฺฆิกญฺหิ เวภงฺคิยภณฺฑํ อนฺโตวิหาเร วา พหิสีมาย วา โหตุ, พหิสีมาย ฐิตานํ อปโลเกตฺวา ภาเชตุํ น วฏฺฏติ. อุภยตฺถ ฐิตมฺปิ ปน อนฺโตสีมาย ฐิตานํ อปโลเกตฺวา ภาเชตุํ วฏฺฏติเยว.

もし自恣の時に安居期間の布が供養される際、もし七日摂受によって元の精舎で夜明けを迎えていたならば、それを受け取ることができる。しかし、安居が破れた比丘たちは、“私たちはあそこの精舎に三ヶ月間住んでいません。私たちは安居が破れた者です”と言うべきである。もし“私たちの宿舎を割り当てられた比丘たちが受け取ってください”と言うならば、受け取ることができる。また、精舎に預けておいた物品が失われないようにと、移動先へ持ってきた衣などの分配すべき財物がある場合、それは元の精舎へ戻って、承認を得てから分配すべきである。“ここから尊師たちに四つの資具を与えなさい”と浄人に託された田畑などにおいて、そこから生じる物品についても、これと同じ方法をとるべきである。僧伽の所有である分配すべき財物は、精舎の内部にあろうと結界の外にあろうと、結界の外にいる比丘たちが承認を得て分配することはふさわしくない。しかし、どちらの場所にある財物であっても、結界の中にいる比丘たちが承認を得て分配することは、まさにふさわしいことである。

สงฺฆเภเทอนาปตฺติวสฺสจฺเฉทกถา

【僧伽の分裂における安居中断の無犯についての解説】

๒๐๒. สงฺโฆ [Pg.353] ภินฺโนติ เอตฺถ ภินฺเน สงฺเฆ คนฺตฺวา กรณียํ นตฺถิ, โย ปน ‘‘ภิชฺชิสฺสตี’’ติ อาสงฺกิโต, ตํ สนฺธาย ‘‘ภินฺโน’’ติ วุตฺตํ. สมฺพหุลาหิ ภิกฺขุนีหิ สงฺโฆ ภินฺโนติ เอตฺถ น ภิกฺขุนีหิ สงฺโฆ ภินฺโนติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘น โข อุปาลิ ภิกฺขุนี สงฺฆํ ภินฺทตี’’ติ. เอตา ปน นิสฺสาย อนุพลํ กตฺวา ยํ สงฺฆํ ‘‘ภิกฺขู ภินฺเทยฺยุ’’นฺติ อาสงฺกา โหติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

202. “僧伽が分裂した”という箇所において、決裁は次のように知るべきである。僧伽が分裂した後は、そこへ行ってなすべき用務はない。しかし、“分裂するだろう”と危惧される場合、それを指して世尊は“分裂した”と仰ったのである。“多くの比丘尼たちによって僧伽が分裂した”という箇所において、比丘尼たち自身によって僧伽が分裂したと見なすべきではない。なぜなら、“ウパーリよ、比丘尼が僧伽を分裂させることはない”と世尊によって説かれているからである。しかし、彼女たちに依存し、彼女たちが加勢することによって、比丘たちが僧伽を分裂させるだろうという危惧がある場合、それを指してこのように説かれたのである。

วชาทีสุวสฺสูปคมนกถา

【牛群の囲い等における安居の入定についての解説】

๒๐๓. วโชติ โคปาลกานํ นิวาสฏฺฐานํ. เยน วโชติ เอตฺถ วเชน สทฺธึ คตสฺส วสฺสจฺเฉเท อนาปตฺติ.

203. “牛群の囲い（vajo）”とは、牛飼いたちの居住場所のことである。“牛群の囲いがある方へ”の箇所において、牛飼いの集団と共に移動した比丘が、それによって安居を中断しても無犯である。

อุปกฏฺฐายาติ อาสนฺนาย. สตฺเถ วสฺสํ อุปคนฺตุนฺติ เอตฺถ วสฺสูปนายิกทิวเส เตน ภิกฺขุนา อุปาสกา วตฺตพฺพา ‘‘กุฏิกา ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. สเจ กริตฺวา เทนฺติ, ตตฺถ ปวิสิตฺวา ‘‘อิธ วสฺสํ อุเปมี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วตฺตพฺพํ. โน เจ เทนฺติ, สาลาสงฺเขเปน ฐิตสกฏสฺส เหฏฺฐา อุปคนฺตพฺพํ. ตมฺปิ อลภนฺเตน อาลโย กาตพฺโพ. สตฺเถ ปน วสฺสํ อุปคนฺตุํ น วฏฺฏติ. อาลโย นาม ‘‘อิธ วสฺสํ วสิสฺสามี’’ติ จิตฺตุปฺปาทมตฺตํ. สเจ มคฺคปฺปฏิปนฺเนเยว สตฺเถ ปวารณทิวโส โหติ, ตตฺเถว ปวาเรตพฺพํ. อถ สตฺโถ อนฺโตวสฺเสเยว ภิกฺขุนา ปตฺถิตฏฺฐานํ ปตฺวา อติกฺกมติ, ปตฺถิตฏฺฐาเน วสิตฺวา ตตฺถ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวาเรตพฺพํ. อถาปิ สตฺโถ อนฺโตวสฺเสเยว อนฺตรา เอกสฺมึ คาเม ติฏฺฐติ วา วิปฺปกิรติ วา, ตสฺมึเยว คาเม ภิกฺขูหิ สทฺธึ วสิตฺวา ปวาเรตพฺพํ, อปวาเรตฺวา ตโต ปรํ คนฺตุํ น วฏฺฏติ.

“近づいた（upakaṭṭhāyāti）”とは、近接したことである。“隊商において安居に入る”という箇所において、安居に入る日に、その比丘は優婆塞たちに“小屋を得ることは可能か”と尋ねるべきである。もし小屋を作って与えてくれるなら、そこに入って“ここで雨期の間、安居に入ります”と三回唱えるべきである。もし与えられないなら、会堂の代わりとして止まっている荷車の下で安居に入るべきである。それさえ得られない者は、心の決意（ālayo）をなすべきである。しかし、隊商の中で移動しながら安居に入ることはふさわしくない。“心の決意（ālayo）”とは、“ここで雨安居を過ごそう”という心が生じるだけのことである。もし旅の途中の隊商において自恣の日を迎えたならば、その場所で自恣を行うべきである。また、もし隊商が安居期間中に比丘の志向した場所に到着し、そこを通り過ぎる場合は、その志向した場所に留まり、そこで比丘たちと共に自恣を行うべきである。あるいは、隊商が安居期間中の途中のある村で、停止したり解散したりした場合は、その村で比丘たちと共に住んで自恣を行うべきである。自恣を行わずにそこから先へ行くことはふさわしくない。

นาวายํ วสฺสํ อุปคจฺฉนฺเตนาปิ กุฏิยํเยว อุปคนฺตพฺพํ. ปริเยสิตฺวา อลภนฺเตน อาลโย กาตพฺโพ. สเจ อนฺโตเตมาสํ นาวา สมุทฺเทเยว โหติ, ตตฺเถว ปวาเรตพฺพํ. อถ นาวา กูลํ ลภติ, อยญฺจ ปรโต คนฺตุกาโม โหติ, คนฺตุํ น วฏฺฏติ. นาวาย ลทฺธคาเมเยว วสิตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวาเรตพฺพํ. สเจปิ นาวา อนุตีรเมว อญฺญตฺถ คจฺฉติ, ภิกฺขุ จ ปฐมํ ลทฺธคาเมเยว วสิตุกาโม, นาวา คจฺฉตุ ภิกฺขุนา ตตฺเถว วสิตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปวาเรตพฺพํ.

船において安居に入る者も、小屋において入るべきである。探しても得られない者は、心の決意をなすべきである。もし三ヶ月の安居期間中、船が海上にのみあるならば、その船の上で自恣を行うべきである。あるいは、船が岸に着き、この比丘がさらに先へ行きたいと望む場合でも、行くことはふさわしくない。船が着いた村に留まり、比丘たちと共に自恣を行うべきである。たとえ船が海岸沿いに他の場所へ行くとしても、比丘が最初に到着した村に留まることを望むのであれば、船は行かせておき、比丘はその村に留まって比丘たちと共に自恣を行うべきである。

อิติ [Pg.354] วเช สตฺเถ นาวายนฺติ ตีสุ ฐาเนสุ นตฺถิ วสฺสจฺเฉเท อาปตฺติ, ปวาเรตุญฺจ ลภติ. ปุริเมสุ ปน ‘‘วาเฬหิ อุพฺพาฬฺหา โหนฺตี’’ติอาทีสุ สงฺฆเภทปริยนฺเตสุ วตฺถูสุ เกวลํ อนาปตฺติ โหติ, ปวาเรตุํ ปน น ลภติ.

このように、牛群の囲い、隊商、船という三つの場所において、安居の中断による罪はなく、自恣を行うこともできる。しかし、前述の“猛獣に悩まされる”ことから始まり“僧伽の分裂”に至るまでの事象においては、単に無犯であるだけであり、自恣を得ることはできない。

๒๐๔. น ภิกฺขเว รุกฺขสุสิเรติ เอตฺถ สุทฺเธ รุกฺขสุสิเรเยว น วฏฺฏติ; มหนฺตสฺส ปน รุกฺขสุสิรสฺส อนฺโต ปทรจฺฉทนํ กุฏิกํ กตฺวา ปวิสนทฺวารํ โยเชตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ. รูกฺขํ ฉินฺทิตฺวา ขาณุกมตฺถเก ปทรจฺฉทนํ กุฏิกํ กตฺวาปิ วฏฺฏติเยว. รุกฺขวิฏภิยาติ เอตฺถาปิ สุทฺเธ วิฏปมตฺเต น วฏฺฏติ. มหาวิฏเป ปน อฏฺฏกํ พนฺธิตฺวา ตตฺถ ปทรจฺฉทนํ กุฏิกํ กตฺวา อุปคนฺตพฺพํ. อเสนาสนิเกนาติ ยสฺส ปญฺจนฺนํ ฉทนานํ อญฺญตเรน ฉนฺนํ โยชิตทฺวารพนฺธนํ เสนาสนํ นตฺถิ, เตน น อุปคนฺตพฺพํ. น ภิกฺขเว ฉวกุฏิกายนฺติ ฉวกุฏิกา นาม ฏงฺกิตมญฺจาทิเภทา กุฏิ, ตตฺถ อุปคนฺตุํ น วฏฺฏติ. สุสาเน ปน อญฺญํ กุฏิกํ กตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ. น ภิกฺขเว ฉตฺเตติ เอตฺถาปิ จตูสุ ถมฺเภสุ ฉตฺตํ ฐเปตฺวา อาวรณํ กตฺวา ทฺวารํ โยเชตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ, ฉตฺตกุฏิกา นาเมสา โหติ. จาฏิยาติ เอตฺถาปิ มหนฺเตน กปลฺเลน ฉตฺเต วุตฺตนเยน กุฏึ กตฺวา อุปคนฺตุํ วฏฺฏติ.

204. “比丘たちよ、樹洞において（安居してはならない）”という箇所について、単なる（加工のない）樹洞のみで安居することは許されない。しかし、大きな樹洞の内部に板葺きの小屋を作り、入り口の扉を設けたならば、安居することは許される。また、樹木を切り、その切り株の上に板葺きの小屋を作って安居することも許される。“樹の分かれ枝において”という箇所についても、単なる枝分かれした場所のみで安居することは許されない。しかし、大きな分かれ枝に高床の棚を組み、そこに板葺きの小屋を作って安居すべきである。“住居のない者（asenāsanikena）”とは、五種類の屋根（煉瓦、石、木の葉、漆喰、草）のいずれかで覆われ、扉の設えられた住居を持たない者のことであり、その者は安居すべきではない。“比丘たちよ、死体置場の小屋において（安居してはならない）”という箇所について、死体置場の小屋とは、彫刻された脚の付いた寝台などの備わった小屋のことであり、そこでの安居は許されない。しかし、墓地に別の小屋を作って安居することは許される。“比丘たちよ、天蓋において（安居してはならない）”という箇所についても、四本の柱の上に天蓋（傘）を置き、囲いを作り、扉を設けて安居することは許される。これを“天蓋小屋（chattakuṭikā）”と呼ぶ。“鉢において”という箇所についても、大きな鉢（の破片など）を用いて、天蓋の項で述べた方法で小屋を作り、安居することは許される。

อธมฺมิกกติกาทิกถา

非律的な約束等に関する解説

๒๐๕. เอวรูปา กติกาติ เอตฺถ อญฺญาปิ ยา อีทิสี อธมฺมิกา กติกา โหติ, สา น กาตพฺพาติ อตฺโถ. ตสฺสา ลกฺขณํ มหาวิภงฺเค วุตฺตํ.

205. “このような約束（katikā）”という箇所において、これ以外にも、このような非律的な約束（取り決め）があるならば、それはなされるべきではないという意味である。その特徴は‘摩訶毘羅（大分別）’において述べられている。

๒๐๗-๘. ปฏิสฺสเว จ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ น เกวลํ ‘‘อิมํ เตมาสํ อิธ วสฺสํ วสถา’’ติ เอตสฺเสว ปฏิสฺสเว อาปตฺติ, ‘‘อิมํ เตมาสํ ภิกฺขํ คณฺหถ, อุโภปิ มยํ อิธ วสฺสํ วสิสฺสาม, เอกโต อุทฺทิสาเปสฺสามา’’ติ เอวมาทินาปิ ตสฺส ตสฺส ปฏิสฺสเว ทุกฺกฏํ. ตญฺจ โข ปฐมํ สุทฺธจิตฺตสฺส ปจฺฉา วิสํวาทนปจฺจยา, ปฐมมฺปิ อสุทฺธจิตฺตสฺส ปน ปฏิสฺสเว ปาจิตฺติยํ, วิสํวาทเน ทุกฺกฏนฺติ ปาจิตฺติเยน สทฺธึ ทุกฺกฏํ ยุชฺชติ.

207-8. “承諾における突吉羅（dukkaṭa）の罪”という箇所において、単に“この三ヶ月間、ここに安居しなさい”という承諾に対してのみ罪があるのではない。“この三ヶ月間、施食を受け取りなさい。私たち二人ともここに安居しましょう。一緒に（聖典を）誦習しましょう”等といった、それぞれの承諾に対しても突吉羅の罪が生じる。そしてそれは、最初は清浄な心（守るつもり）であったが、後に（事情により）違背した場合に生じる。しかし、最初から不清浄な心（守るつもりがない）で承諾した場合には波逸提（pācittiya）となり、違背した時に突吉羅となる。このように、波逸提とともに突吉羅が成立するのが至当である。

โส [Pg.355] ตทเหว อกรณีโยติอาทีสุ สเจ วสฺสํ อนุปคนฺตฺวา วา ปกฺกมติ, อุปคนฺตฺวา วา สตฺตาหํ พหิทฺธา วีตินาเมติ, ปุริมิกา จ น ปญฺญายติ, ปฏิสฺสเว จ อาปตฺติ. วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปน อรุณํ อนุฏฺฐาเปตฺวา ตทเหว สตฺตาหกรณีเยน ปกฺกมนฺตสฺสาปิ อนฺโตสตฺตาเห นิวตฺตนฺตสฺส อนาปตฺติ, โก ปน วาโท ทฺวีหตีหํ วสิตฺวา อนฺโตสตฺตาเห นิวตฺตนฺตสฺส. ทฺวีหตีหํ วสิตฺวาติ เอตฺถาปิ นิรเปกฺเขเนว อุปจาราติกฺกเม วสฺสจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. สเจ อิธ วสิสฺสามีติ อาลโย อตฺถิ, อสติยา ปน วสฺสํ น อุเปติ, คหิตเสนาสนํ สุคฺคหิตํ, ฉินฺนวสฺโส น โหติ, ปวาเรตุํ ลภติเยว.

“彼はその日のうちに、なすべき務めもなく（立ち去る）”等の箇所において、もし安居に入らずに立ち去るか、あるいは安居に入った後で七日間（理由なく）外部で過ごすならば、前分（purimikā）の安居としては認められず、承諾（を破ったこと）による罪が生じる。しかし、安居に入った後、夜明けを待たずに、その日のうちに七日間の用務（sattāhakaraṇīya）のために出発した者であっても、七日以内に戻るならば無罪（anāpatti）である。二、三日滞在した後に七日以内に戻る者については言うまでもない。“二、三日滞在して”という箇所についても、（安居を維持しようという）執着（顧慮）が全くない状態で境界（upacāra）を越えた時に、安居の断絶（vassacchedo）と知るべきである。もし“ここに住もう”という執着（意志）があるにもかかわらず、失念（asati）によって安居に入り損ねた場合、受納した住居が正しく受け取られているならば、安居は断絶したことにはならず、自恣（pavāraṇā）を行う権利も得られる。

สตฺตาหํ อนาคตาย ปวารณายาติ เอตฺถ นวมิโต ปฏฺฐาย คนฺตุํ วฏฺฏติ, อาคจฺฉตุ วา มา วา, อนาปตฺติ. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

“自恣の七日前に”という箇所において、（安居明けの）九日前から出発することは許される。（自恣の日までに）戻っても戻らなくても、無罪である。残りの箇所は明白である。

วสฺสูปนายิกกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

入安居犍度（Vassūpanāyikakkhandhaka）の註釈、終了。

๔. ปวารณากฺขนฺธกํ

4. 自恣犍度（Pavāraṇākkhandhaka）

อผาสุกวิหารกถา

不快な住居に関する解説

๒๐๙. ปวารณากฺขนฺธเก [Pg.356] – เนว อาลเปยฺยาม น สลฺลเปยฺยามาติ เอตฺถ อาลาโป นาม ปฐมวจนํ; สลฺลาโป ปจฺฉิมวจนํ. หตฺถวิลงฺฆเกนาติ หตฺถุกฺเขปเกน. ปสุสํวาสนฺติ ปสูนํ วิย สํวาสํ. ปสโวปิ หิ อตฺตโน อุปฺปนฺนํ สุขทุกฺขํ อญฺญมญฺญสฺส น อาโรเจนฺติ, ปฏิสนฺถารํ น กโรนฺติ, ตถา เอเตปิ น อกํสุ; ตสฺมา เนสํ สํวาโส ‘‘ปสุสํวาโส’’ติ วุจฺจติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. น ภิกฺขเว มูคพฺพตํ ติตฺถิยสมาทานนฺติ ‘‘อิมํ เตมาสํ น กเถตพฺพ’’นฺติ เอวรูปํ วตสมาทานํ น กาตพฺพํ; อธมฺมกติกา เหสา. อญฺญมญฺญานุโลมตาติ อญฺญมญฺญํ วตฺตุํ อนุโลมภาโว. ‘‘วทนฺตุ มํ อายสฺมนฺโต’’ติ หิ วทนฺตํ สกฺกา โหติ กิญฺจิ วตฺตุํ; น อิตรํ. อาปตฺติวุฏฺฐานตา วินยปุเรกฺขารตาติ อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานภาโว วินยํ ปุรโต กตฺวา จรณภาโว. ‘‘วทนฺตุ มํ อายสฺมนฺโต’’ติ หิ เอวํ วทนฺโต อาปตฺตีหิ วุฏฺฐหิสฺสติ, วินยญฺจ ปุรกฺขตฺวา วิหริสฺสตีติ วุจฺจติ.

209. 自恣犍度において、“呼びかけることもなく、語り合うこともなかった”という箇所で、“呼びかけ（ālāpo）”とは最初の言葉であり、“語り合い（sallāpo）”とはその後の応答である。“手で合図して（hatthavilaṅghakena）”とは、手を挙げることによる。“動物の共住（pasusaṃvāsaṃ）”とは、動物たちのような共生を意味する。実際、動物たちも自分に生じた苦楽を互いに告げることはなく、挨拶（paṭisanthāra）をすることもない。同様に、これらの比丘たちも挨拶をしなかった。それゆえ、彼らの共生は“動物の共住”と呼ばれる。この理屈は、羊の共住、敵対者の共住といった全ての箇所に適用される。“比丘たちよ、外道の受持である唖の誓い（mūgabbataṃ）をしてはならない”とは、“この三ヶ月間、話してはならない”というような誓いを受持してはならないということである。これは非律的な約束だからである。“互いの順応（aññamaññānulomatā）”とは、互いに語り合うための順応した状態である。実際、“大徳らよ、私に（過ちを）指摘してください”と言っている人に対しては、何かを言うことができるが、そうでない人には言うことができない。“罪からの出離、律を重んじること”とは、罪から出離した状態であり、律を前に置いて（規範として）行動する状態のことである。実際、“大徳らよ、私に指摘してください”とこのように言う人は、罪から出離し、律を尊重して生活することになると言われる。

๒๑๐. สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺช ปวารณา, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ ปวาเรยฺยาติ อยํ สพฺพสงฺคาหิกา นาม ญตฺติ; เอวญฺหิ วุตฺเต เตวาจิกํ ทฺเววาจิกํ เอกวาจิกญฺจ ปวาเรตุํ วฏฺฏติ. สมานวสฺสิกํ น วฏฺฏติ. ‘‘เตวาจิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วุตฺเต ปน เตวาจิกเมว วฏฺฏติ, อญฺญํ น วฏฺฏติ. ‘‘ทฺเววาจิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วุตฺเต ทฺเววาจิกญฺจ เตวาจิกญฺจ วฏฺฏติ, เอกวาจิกญฺจ สมานวสฺสิกญฺจ น วฏฺฏติ. ‘‘เอกวาจิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วุตฺเต ปน เอกวาจิก-ทฺเววาจิก-เตวาจิกานิ วฏฺฏนฺติ, สมานวสฺสิกเมว น วฏฺฏติ. ‘‘สมานวสฺสิก’’นฺติ วุตฺเต สพฺพํ วฏฺฏติ.

210. “大徳よ、僧伽は私の言葉を聞いてください。今日は自恣の日です。もし僧伽の準備が整っているならば、僧伽は自恣を行うべきです”というこの白（ñatti）は、全ての自恣を包含するもの（sabbasaṅgāhikā）と呼ばれる。このように（包括的な表現で）述べられた場合、三度、二度、あるいは一度の勧告（vācika）による自恣を行うことが許される。ただし、等労（同年齢の安居者）による自恣（samānavassika）は許されない。しかし、“三度の勧告で自恣を行うべし”と述べられた場合は、三度の勧告による自恣のみが許され、他は許されない。“二度の勧告で”と述べられた場合は、二度と三度の勧告が許され、一度と等労によるものは許されない。“一度の勧告で”と述べられた場合は、一度、二度、三度の勧告が許され、等労によるもののみが許されない。“等労によるもの”と述べられた場合は、全ての自恣（の形式）が許される。

๒๑๑. อจฺฉนฺตีติ นิสินฺนาว โหนฺติ, น อุฏฺฐหนฺติ. ตทมนฺตราติ ตทนฺตรา; ตาวตกํ กาลนฺติ อตฺโถ.

211. “座したまま（acchantī）”とは、座っているだけであり、立ち上がらないことを指す。“その間（tadamantarā）”とは、その自恣の（期間の）間という意味であり、それだけの時間という意味である。

ปวารณาเภทกถา

自恣の分別に関する解説

๒๑๒. จาตุทฺทสิกา [Pg.357] จ ปนฺนรสิกา จาติ เอตฺถ จาตุทฺทสิกาย ‘‘อชฺช ปวารณา จาตุทฺทสี’’ติ เอวํ ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ, ปนฺนรสิกาย ‘‘อชฺช ปวารณา ปนฺนรสี’’ติ.

212. “十四日（の自恣）と十五日（の自恣）”という箇所において、十四日の自恣の日には“今日は十四日の自恣である”と、このように前行（pubbakicca）を行うべきであり、十五日の自恣の日には“今日は十五日の自恣である”と行うべきである。

ปวารณกมฺเมสุ สเจ เอกสฺมึ วิหาเร ปญฺจสุ ภิกฺขูสุ วสนฺเตสุ เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา จตฺตาโร คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, จตูสุ ตีสุ วา วสนฺเตสุ เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา ตโย วา ทฺเว วา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, สพฺพเมตํ อธมฺเมนวคฺคํ ปวารณกมฺมํ.

自恣の羯磨において、もし一つの寺院に五人の比丘が住んでいる時に、一人の自恣（の委任）を持ってきて、四人が衆（gaṇa）としての白を立てて自恣を行うならば、あるいは、四人もしくは三人が住んでいる時に、一人の自恣を持ってきて、三人もしくは二人が僧伽（saṅgha）としての白を立てて自恣を行うならば、これら全ては、法に背いた不和合な（vagga）自恣の羯磨である。

สเจ ปน สพฺเพปิ ปญฺจ ชนา เอกโต สนฺนิปติตฺวา คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, จตฺตาโร ตโย วา ทฺเว วา วสนฺตา เอกโต สนฺนิปติตฺวา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, สพฺพเมตํ อธมฺเมนสมคฺคํ ปวารณกมฺมํ.

しかし、もし五人全員が一箇所に集まり、衆としての白を立てて自恣を行うならば、あるいは、四人、三人、もしくは二人の居住者が一箇所に集まり、僧伽としての白を立てて自恣を行うならば、これら全ては、法に背いた（が）和合した（samagga）自恣の羯磨である。

สเจ ปญฺจสุ ชเนสุ เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา จตฺตาโร สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, จตูสุ ตีสุ วา เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา ตโย วา ทฺเว วา คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, สพฺพเมตํ ธมฺเมนวคฺคํ ปวารณกมฺมํ.

もし、5人のうち1人の自恣（の委任）を持参して、4人が僧伽の宣明（ñatti）を置いて自恣を行うなら、あるいは4人または3人のうち1人の自恣を持参して、3人または2人が組（ガナ）の宣明を置いて自恣を行うなら、これらすべては、法に適ってはいるが別異（不完全な集まり）による自恣の業である。

สเจ ปน สพฺเพปิ ปญฺจ ชนา เอกโต สนฺนิปติตฺวา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, จตฺตาโร วา ตโย วา เอกโต สนฺนิปติตฺวา คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ, ทฺเว อญฺญมญฺญํ ปวาเรนฺติ, เอกโก วสนฺโต อธิฏฺฐานปวารณํ กโรติ, สพฺพเมตํ ธมฺเมนสมคฺคํ นาม ปวารณกมฺมนฺติ.

しかし、もし5人全員が一箇所に集まって僧伽の宣明を置いて自恣を行うなら、あるいは4人または3人が一箇所に集まって組の宣明を置いて自恣を行うなら、あるいは2人が互いに自恣を行うなら、あるいは1人で住む者が決意による自恣を行うなら、これらすべては、法に適い、和合（完全な集まり）と呼ばれる自恣の業である。このように理解すべきである。

ปวารณาทานานุชานนกถา

自恣の授与の認可に関する解説

๒๑๓. ทินฺนา โหติ ปวารณาติ เอตฺถ เอวํ ทินฺนาย ปวารณาย ปวารณาหารเกน สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ ปวาเรตพฺพํ – ‘‘ติสฺโส ภนฺเต ภิกฺขุ สงฺฆํ ปวาเรติ ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา ปริสงฺกาย วา, วทตุ ตํ ภนฺเต สงฺโฆ อนุกมฺปํ อุปาทาย, ปสฺสนฺโต ปฏิกริสฺสติ. ทุติยมฺปิ…เป… ตติยมฺปิ ภนฺเต ติสฺโส ภิกฺขุ สงฺฆํ ปวาเรติ…เป… ปฏิกริสฺสตี’’ติ. สเจ ปน วุฑฺฒตโร โหติ, ‘‘อายสฺมา ภนฺเต ติสฺโส’’ติ วตฺตพฺพํ; เอวญฺหิ เตน ตสฺสตฺถาย ปวาริตํ โหตีติ.

213. “自恣は与えられた（dinnā hoti pavāraṇā）”という箇所について、このように自恣が与えられたとき、自恣を運ぶ使者は僧伽に近づいて、次のように自恣を行うべきである。“大徳（bhante）、比丘ティッサは、見たこと、聞いたこと、あるいは疑ったことによって、僧伽に自恣いたします。大徳、僧伽は彼に憐れみをかけて（罪を）指摘してください。彼は（罪を）見て、償うでしょう。二度目も……三度目も、大徳、比丘ティッサは僧伽に自恣いたします……償うでしょう”と。しかし、もし彼（委任した者）が年長者であるならば、“大徳、尊者（āyasmā）ティッサは……”と言うべきである。実際、このようにすれば、その使者によってその者のために自恣が行われたことになるのである。このように理解すべきである。

ปวารณํ [Pg.358] เทนฺเตน ฉนฺทมฺปิ ทาตุนฺติ เอตฺถ ฉนฺททานํ อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธาปิ จ ฉนฺททานํ อวเสสกมฺมตฺถาย. ตสฺมา สเจ ปวารณํ เทนฺโต ฉนฺทํ เทติ, วุตฺตนเยน อาหฏาย ปวารณาย เตน จ ภิกฺขุนา สงฺเฆน จ ปวาริตเมว โหติ. อถ ปวารณเมว เทติ, น ฉนฺทํ, ตสฺส จ ปวารณาย อาโรจิตาย สงฺเฆน จ ปวาริเต สพฺเพสํ สุปฺปวาริตํ โหติ, อญฺญํ ปน กมฺมํ กุปฺปติ. สเจ ฉนฺทเมว เทติ น ปวารณํ, สงฺฆสฺส ปวารณา จ เสสกมฺมานิ จ น กุปฺปนฺติ, เตน ปน ภิกฺขุนา อปฺปวาริตํ โหติ. ปวารณทิวเส ปน พหิสีมายํ ปวารณํ อธิฏฺฐหิตฺวา อาคเตนปิ ฉนฺโท ทาตพฺโพ, เตน สงฺฆสฺส ปวารณกมฺมํ น กุปฺปติ.

“自恣を与える者は、意思（chanda）も与えるべきである”という箇所について、意思の譲渡（chandadāna）は、布薩篇（uposathakkhandhaka）で述べられた方法と同じように理解されるべきである。ここでも、意思の譲渡は、自恣の業以外の残りの（僧伽の）業のためである。したがって、もし自恣を与える者が意思を与えるならば、述べられた方法で自恣が運ばれたとき、その比丘も僧伽も自恣を行ったことになる。しかし、もし自恣のみを与えて意思を与えない場合、その自恣が告げられ、僧伽によって自恣が行われれば、全員にとって正しく自恣が行われたことになるが、他の業は無効となる。もし意思のみを与えて自恣を与えない場合、僧伽の自恣および残りの業は無効にならないが、その比丘自身は自恣を行っていないことになる。自恣の日に結界の外で自恣を決意してやって来た者も、意思を与えるべきである。それによって僧伽の自恣の業は無効にならない。

๒๑๘. อชฺช เม ปวารณาติ เอตฺถ สเจ จาตุทฺทสิกา โหติ, ‘‘อชฺช เม ปวารณา จาตุทฺทสี’’ติ สเจ ปนฺนรสิกา ‘‘อชฺช เม ปวารณา ปนฺนรสี’’ติ เอวํ อธิฏฺฐาตพฺพํ.

218. “今日、私の自恣（ajja me pavāraṇā）”という箇所について、もし14日の自恣であれば“今日、私の自恣は14日である”、15日の自恣であれば“今日、私の自恣は15日である”と、このように決意すべきである。

๒๑๙. ตทหุปวารณาย อาปตฺตินฺติอาทิ วุตฺตนยเมว.

219. “その自恣の日の罪”などの言葉は、すでに述べられた方法と同様である。

อนาปตฺติปนฺนรสกาทิกถา

無犯・15日などの解説

๒๒๒. ปุน ปวาเรตพฺพนฺติ ปุน ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา ญตฺตึ ฐเปตฺวา สงฺฆตฺเถรโต ปฏฺฐาย ปวาเรตพฺพํ. เสสํ อุโปสถกฺขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

222. “再び自恣を行うべきである”とは、再び前行を行い、宣明（ñatti）を置いて、僧伽の上座から順に自恣を行うべきであるという意味である。残りの事項は、布薩篇の注釈において述べられた方法と同じように理解されるべきである。

๒๒๘. อาคนฺตุเกหิ อาวาสิกานํ อนุวตฺติตพฺพนฺติ ‘‘อชฺช ปวารณา จาตุทฺทสี’’ติ เอตเทว ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ. ปนฺนรสิกวาเรปิ เอเสว นโย. อาวาสิเกหิ นิสฺสีมํ คนฺตฺวา ปวาเรตพฺพนฺติ อสฺสาวสาเน อยํ ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉโย – สเจ ปุริมิกาย ปญฺจ ภิกฺขู วสฺสํ อุปคตา, ปจฺฉิมิกายปิ ปญฺจ, ปุริเมหิ ญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาริเต ปจฺฉิเมหิ เตสํ สนฺติเก ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ, น เอกสฺมึ อุโปสถคฺเค ทฺเว ญตฺติโย ฐเปตพฺพา. สเจปิ ปจฺฉิมิกาย อุปคตา จตฺตาโร ตโย ทฺเว เอโก วา โหติ, เอเสว นโย. อถ ปุริมิกาย จตฺตาโร ปจฺฉิมิกายปิ จตฺตาโร ตโย ทฺเว เอโก วา เอเสว นโย. อถาปิ ปุริมิกาย ตโย, ปจฺฉิมิกายปิ ตโย ทฺเว วา, เอเสว นโย. อิทญฺเหตฺถ ลกฺขณํ – สเจ ปุริมิกาย อุปคเตหิ ปจฺฉิมิกาย อุปคตา โถกตรา [Pg.359] เจว โหนฺติ สมสมา จ, สงฺฆปวารณาย คณํ ปูเรนฺติ, สงฺฆปวารณาวเสน ญตฺติ ฐเปตพฺพาติ.

228. “来住の比丘たちは、住地の比丘たちに従うべきである”とは、“今日は14日の自恣である”というこの前行（pubbakicca）を行うべきである、ということである。15日の場合も同様である。“住地の比丘たちが結界の外に出て自恣を行うべきである”という箇所の最後にある、聖典に基づかない裁定（pāḷimuttakavinicchayo）は次の通りである。もし前安居（purimika）に5人の比丘が入り、後安居（pacchimika）にも5人が入った場合、前の比丘たちが宣明を置いて自恣を行った後、後の比丘たちは彼らのもとで清浄布薩（pārisuddhiuposatho）を行うべきである。一つの布薩堂で二つの宣明を置いてはならない。もし後安居に入った者が4人、3人、2人、あるいは1人であっても同様である。また、もし前安居に4人おり、後安居にも4人、3人、2人、あるいは1人いる場合も同様である。また、前安居に3人おり、後安居にも3人あるいは2人いる場合も同様である。ここでの原則は次の通りである。“前安居に入った者たちよりも、後安居に入った者たちの方が少数、あるいは同数であり、かつ僧伽の自恣の人数を満たしているならば、僧伽の自恣として宣明を置くべきである”。これがその原則である。

สเจ ปน ปุริมิกาย ตโย, ปจฺฉิมิกาย เอโก โหติ, เตน สทฺธึ เต จตฺตาโร โหนฺติ, จตุนฺนํ สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรตุํ น วฏฺฏติ. คณญตฺติยา ปน โส คณปูรโก โหติ, ตสฺมา คณวเสน ญตฺตึ ฐเปตฺวา ปุริเมหิ ปวาเรตพฺพํ. อิตเรน เตสํ สนฺติเก ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ ปุริมิกาย ทฺเว ปจฺฉิมิกาย ทฺเว วา เอโก วา โหติ, เอเสว นโย. สเจ ปุริมิกาย เอโก, ปจฺฉิมิกายปิ เอโก โหติ, เอเกน เอกสฺส สนฺติเก ปวาเรตพฺพํ, เอเกน ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ. สเจ ปน ปุริมวสฺสูปคเตหิ ปจฺฉิมวสฺสูปคตา เอเกนปิ อธิกตรา โหนฺติ, ปฐมํ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตฺวา ปจฺฉา โถกตเรหิ เตสํ สนฺติเก ปวาเรตพฺพํ.

しかし、もし前安居に3人、後安居に1人いる場合、それ（後安居の1人）を合わせて4人となるが、4人のために僧伽の宣明を置いて自恣を行うことは正しくない。しかし、その（後安居の）比丘は組（ガナ）を満たす者（gaṇapūrako）となる。したがって、組として宣明を置いて、前の比丘たちが自恣を行うべきである。もう一方（後安居の者）は、彼らのもとで清浄布薩を行うべきである。もし前安居に2人、後安居に2人または1人の場合も同様である。もし前安居に1人、後安居にも1人の場合は、一人がもう一人のもとで自恣を行い、一人が清浄布薩を行うべきである。しかし、もし前安居の者たちよりも、後安居の者たちが一人でも多い場合は、まず波羅提木叉（Pātimokkha）を唱え、その後に少数の前安居の者たちが、彼ら（後安居の者たち）のもとで自恣を行うべきである。

กตฺติกจาตุมาสินิยา ปวารณาย ปน สเจ ปฐมํ วสฺสูปคเตหิ มหาปวารณาย ปวาริเตหิ ปจฺฉา อุปคตา อธิกตรา วา สมสมา วา โหนฺติ, ปวารณาญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรตพฺพํ. เตหิ ปวาริเต ปจฺฉา อิตเรหิ ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ. อถ มหาปวารณาย ปวาริตา พหู ภิกฺขู โหนฺติ, ปจฺฉิมวสฺสูปคตา โถกตรา วา เอโก วา, ปาติโมกฺเข อุทฺทิฏฺเฐ ปจฺฉา เตสํ สนฺติเก เตน ปวาเรตพฺพํ.

しかし、カッティカ月の4ヶ月の終わり（満月）の自恣において、もし最初に安居に入り大自恣（Mahāpavāraṇā）で自恣を済ませた者たちよりも、後から入った者たちの方が多いか同数であれば、自恣の宣明を置いて自恣を行うべきである。彼らが自恣を行った後、他方の（前安居の）者たちは清浄布薩を行うべきである。もし大自恣で自恣を済ませた比丘たちが多数で、後安居の者が少数あるいは1人であるならば、波羅提木叉が唱えられた後に、その後安居の者が彼ら（前安居の者たち）のもとで自恣を行うべきである。これが聖典に基づかない裁定である。

๒๓๓. น จ ภิกฺขเว อปฺปวารณาย ปวาเรตพฺพํ, อญฺญตฺร สงฺฆสามคฺคิยาติ เอตฺถ โกสมฺพกสามคฺคีสทิสาว สามคฺคี เวทิตพฺพา. ‘‘อชฺช ปวารณา สามคฺคี’’ติ เอวญฺเจตฺถ ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ. เย ปน กิสฺมิญฺจิเทว อปฺปมตฺตเก ปวารณํ ฐเปตฺวา สมคฺคา โหนฺติ, เตหิ ปวารณายเมว ปวารณา กาตพฺพา. สามคฺคีปวารณํ กโรนฺเตหิ จ ปฐมปวารณํ ฐเปตฺวา ปาฏิปทโต ปฏฺฐาย ยาว กตฺติกจาตุมาสินี ปุณฺณมา, เอตฺถนฺตเร กาตพฺพา, ตโต ปจฺฉา วา ปุเร วา น วฏฺฏติ.

233. “比丘たちよ、和合（sāmaggī）の場合を除いて、自恣を行わずに自恣をしてはならない”という箇所について、ここでの和合は、コーサンビーの件における和合と同様のものと理解されるべきである。ここでは、“今日は和合の自恣である”というように前行を行うべきである。しかし、もし何らかの些細な理由で自恣を延期して和合した者たちは、自恣の日そのものに自恣を行うべきである。和合の自恣を行う者は、最初の自恣を置いて、（満月の）翌日からカッティカ月の4ヶ月の満月までの間に行うべきである。その期間より後、あるいは前に行うことは正しくない。

ทฺเววาจิกาทิปวารณากถา

二回唱える自恣などの解説

๒๓๔. ทฺเววาจิกํ ปวาเรตุนฺติ เอตฺถ ญตฺตึ ฐเปนฺเตนาปิ ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ ทฺเววาจิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วตฺตพฺพํ, เอกวาจิเก ‘‘เอกวาจิกํ [Pg.360] ปวาเรยฺยา’’ติ, สมานวสฺสิเกปิ ‘‘สมานวสฺสิกํ ปวาเรยฺยา’’ติ วตฺตพฺพํ, เอตฺถ จ พหูปิ สมานวสฺสา เอกโต ปวาเรตุํ ลภนฺติ.

234. “二回唱えて自恣（パヴァーラナー）をなすべし”という箇所において、白（びゃく：告知）を置く（宣言する）者であっても、“もし僧伽にとって適当であるならば、僧伽は二回唱えて自恣をなすべし”と言うべきである。一回唱える自恣（一回唱の自恣）においては“一回唱えて自恣をなすべし”と言うべきであり、同学年（同法臘）の者たちの自恣（等臘自恣）においても“同学年の者たちは自恣をなすべし”と言うべきである。また、ここでは、多くの同学年の者たちが一斉に自恣をなすことができる。

ปวารณาฐปนกถา

自恣の停止に関する解説（自恣停止譚）。

๒๓๖. ภาสิตาย ลปิตาย อปริโยสิตายาติ เอตฺถ สพฺพสงฺคาหิกญฺจ ปุคฺคลิกญฺจาติ ทุวิธํ ปวารณาฐปนํ. ตตฺถ สพฺพสงฺคาหิเก ‘‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ…เป… สงฺโฆ เตวาจิกํ ปวาเร’’ อิติ สุการโต ยาว เรกาโร, ตาว ภาสิตา ลปิตา อปริโยสิตาว โหติ ปวารณา. เอตฺถนฺตเร เอกปเทปิ ฐเปนฺเตน ฐปิตา โหติ ปวารณา. ‘ยฺย’กาเร ปน ปตฺเต ปริโยสิตา โหติ, ตสฺมา ตโต ปฏฺฐาย ฐเปนฺเตน ฐปิตาปิ อฏฺฐปิตา โหติ. ปุคฺคลิกฐปเน ปน – ‘‘สงฺฆํ ภนฺเต ปวาเรมิ…เป… ตติยมฺปิ ภนฺเต สงฺฆํ ปวาเรมิ ทิฏฺเฐน วา…เป… ปสฺสนฺโต ปฏี’’ติ สงฺการโต ยาว อยํ สพฺพปจฺฉิโม ‘ฏิ’กาโร ตาว ภาสิตา ลปิตา อปริโยสิตาว โหติ ปวารณา, เอตฺถนฺตเร เอกปเทปิ ฐเปนฺเตน ฐปิตา โหติ ปวารณา, ‘‘กริสฺสามี’’ติ วุตฺเต ปน ปริโยสิตา โหติ, ตสฺมา ‘‘กริสฺสามี’’ติ เอตสฺมึ ปเท ปตฺเต ฐปิตาปิ อฏฺฐปิตา โหติ. เอส นโย ทฺเววาจิกเอกวาจิกสมานวสฺสิกาสุปิ. เอตาสุปิ หิ ฏิการาวสานํเยว ฐปนเขตฺตนฺติ.

236. “語られ、述べられ、未だ終わっていないとき”という箇所において、判定は次のように知られるべきである。自恣の停止（パヴァーラナー・タパナ）には、全体を網羅するもの（総括的停止）と個人的なもの（個別的停止）の二種類がある。そのうち総括的な自恣においては、“大徳（尊者）がた、僧伽は私の言葉を聞いてください……（中略）……僧伽は三回唱えて自恣を……（suṇātu me bhante saṅgho... saṅgho tevācikaṃ pavāre）”という文言の、“ス（su）”の字から“レ（re）”の字に至るまでは、自恣は語られ、述べられたが、未だ終わっていない状態である。この間であれば、一語（一言）においてであっても、停止をなす者によって自恣は停止されたことになる。しかし、“イヤ（yya）”の字（pavāreyyaの最後）に達したときには、終了したことになる。したがって、その後の“イヤ”の字から停止させたとしても、停止させたことにならず、停止されていないことになる。次に、個人的な停止（個別特停止）においては、次のように判定を知るべきである。“大徳、私は僧伽に自恣をなします……（中略）……三度目も、大徳、私は僧伽に自恣をなします。見られたこと、あるいは……（中略）……見ている者は（罪を）認めます（saṅghaṃ bhante pavāremi... passanto paṭī）”という文言の、“サン（saṃ）”の字から、すべての最後のアクシャラ（文字）である“ティ（ṭi）”の字に至るまでは、自恣は語られ、述べられたが、未だ終わっていない状態である。この間であれば、一語においてであっても、停止をなす者によって自恣は停止されたことになる。しかし、“（パティ）カッサミ（karissāmī）”と言ったときには、終了したことになる。したがって、この“カッサミ”という言葉に達したときに停止させても、停止させたことにならず、停止されていないことになる。この方法は、二回唱、一回唱、同学年の自恣においても同様である。なぜなら、これらにおいても“ティ（ṭi）”の字で終わる箇所までが停止可能な範囲（停止の領域）だからである。以上、自恣の停止の解説を終わる。

๒๓๗. อนุยุญฺชิยมาโนติ ‘‘กิมฺหิ นํ ฐเปสี’’ติ ปรโต วุตฺตนเยน ปุจฺฉิยมาโน. โอมทฺทิตฺวาติ เอตานิ ‘‘อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑน’’นฺติอาทีนิ วจนานิ วตฺวา, วจโนมทฺทนา หิ อิธ โอมทฺทนาติ อธิปฺเปตา. อนุทฺธํสิตํ ปฏิชานาตีติ ‘‘อมูลเกน ปาราชิเกน อนุทฺธํสิโต อยํ มยา’’ติ เอวํ ปฏิชานาติ. ยถาธมฺมนฺติ สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํสเน ปาจิตฺติยํ; อิตเรหิ ทุกฺกฏํ. นาเสตฺวาติ ลิงฺคนาสนาย นาเสตฺวา.

237. “尋問されるとき”とは、“なぜ、その自恣を停止させたのか”と、後に述べられる方法で問われるときのことである。“屈服させて（オマッディトヴァー）”とは、“比丘よ、もうよい、争うなかれ”などの言葉を言って、言葉で抑えつける（言葉による制圧）ことを、ここでは“屈服（オマッダナ）”と意図している。“破滅させた（誹謗した）ことを認める”とは、“私は、根拠のない（無根の）波羅夷（パーラージカ）罪によって、この比丘を誹謗し、害しました”と、このように認めることをいう。“法に従って”とは、僧残（サンガーディセーサ）罪による誹謗であれば、波逸提（パーチッティヤ）となる。それ以外の罪による誹謗であれば、突吉羅（ドゥッカタ）となる。“滅罰（破門）して”とは、形儀（外相）を失わせることによって、滅罰して（僧籍から除外して）ということである。

๒๓๘. สาสฺส ยถาธมฺมํ ปฏิกตาติ เอตฺตกเมว วตฺวา ปวาเรถาติ วตฺตพฺพา, อสุกา นาม อาปตฺตีติ อิทํ ปน น วตฺตพฺพํ, เอตญฺหิ กลหสฺส มุขํ โหติ.

238. “それ（その罪）が、彼（比丘）にとって法に従って償われた”とは、ただこれだけを言って、“自恣をなしなさい”と言うべきである。“某（なにがし）という名の罪である”というこの言葉は、言うべきではない。なぜなら、それは争いの原因（発端）となるからである。

วตฺถุฐปนาทิกถา

事象の停止などに関する解説（事象停止等譚）。

๒๓๙. อิทํ วตฺถุ ปญฺญายติ น ปุคฺคโลติ เอตฺถ โจรา กิร อรญฺญวิหาเร โปกฺขรณิโต มจฺเฉ คเหตฺวา ปจิตฺวา ขาทิตฺวา อคมํสุ. โส [Pg.361] ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา อาราเม วา กิญฺจิ ธุตฺเตน กตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา ‘‘ภิกฺขุสฺส อิมินา กมฺเมน ภวิตพฺพ’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา เอวมาห. วตฺถุํ ฐเปตฺวา สงฺโฆ ปวาเรยฺยาติ ‘‘ยทา ตํ ปุคฺคลํ ชานิสฺสาม, ตทา นํ โจเทสฺสาม. อิทานิ ปน สงฺโฆ ปวาเรตู’’ติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อิทาเนว นํ วเทหีติ สเจ อิมินา วตฺถุนา กญฺจิ ปุคฺคลํ ปริสงฺกสิ, อิทาเนว นํ อปทิสาหีติ อตฺโถ. สเจ อปทิสติ, ตํ ปุคฺคลํ อนุวิชฺชิตฺวา ปวาเรตพฺพํ; โน เจ อปทิสติ, อุปปริกฺขิตฺวา ชานิสฺสามาติ ปวาเรตพฺพํ.

239. “この事象は明らかであるが、人物は明らかでない”という箇所において、伝承によれば、泥棒たちが林の精舎の池から魚を捕らえ、調理して食べ、去って行った。その（荒らされた）様子を見たり、あるいは僧院（アーラーマ）で何らかの放蕩者が行った不祥な様子を見て、“この行いは比丘の仕業に違いない”と観察して、このように言った。“事象を棚上げにして、僧伽は自恣をなすべきである”とは、“その人物が分かったときに、彼を糾弾（訴追）することにしよう。今は、僧伽は自恣をなしてください”という、これがここでの意味である。“今すぐ彼を言え”とは、もしこの事象によって誰か特定の人物を疑っているのなら、今すぐ彼を指し示せという意味である。もし指し示すならば、その人物を詳しく調べてから自恣をなすべきである。もし指し示さないならば、“（後で）詳しく調べてから知ることにしよう”と言って、自恣をなすべきである。

อยํ ปุคฺคโล ปญฺญายติ น วตฺถูติ เอตฺถ เอโก ภิกฺขุ มาลาคนฺธวิเลปเนหิ เจติยํ วา ปูเชสิ, อริฏฺฐํ วา ปิวิ, ตสฺส ตทนุรูโป สรีรคนฺโธ อโหสิ; โส ตํ คนฺธํ สนฺธาย ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน เอวรูโป สรีรคนฺโธ’’ติ วตฺถุํ ปกาเสนฺโต เอวมาห. ปุคฺคลํ ฐเปตฺวา สงฺโฆ ปวาเรยฺยาติ เอตํ ปุคฺคลํ ฐเปตฺวา สงฺโฆ ปวาเรตุ. อิทาเนว นํ วเทหีติ ยํ ตฺวํ ปุคฺคลํ ฐเปสิ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส อิทาเนว โทสํ วท. สเจ อยมสฺส โทโสติ วทติ, ตํ ปุคฺคลํ โสเธตฺวา ปวาเรตพฺพํ. อถ นาหํ ชานามีติ วทติ, อุปปริกฺขิตฺวา ชานิสฺสามาติ ปวาเรตพฺพํ.

“この人物は明らかであるが、事象は明らかでない”という箇所において、判定は次のように知られるべきである。ある比丘が、花や香料や塗香（ずこう）によって、塔（チェーティヤ）を供養したか、あるいはアリッタ（薬酒の一種）を飲んだ。彼には、それに相応する身体の臭いが生じた。ある比丘が、その臭いを理由にして、“この比丘にはこのような身体の臭いがある”と事象（罪状の根拠）を明らかにしながら、このように言った。“その人物を除いて（棚上げにして）、僧伽は自恣をなすべきである”とは、その人物を置いておいて、僧伽は自恣をなせということである。“今すぐ彼を言え”とは、あなたが自恣を停止させたその人物について、今すぐその人物の過失を述べよということである。“これが彼の過失である”と述べるならば、その人物を清浄にして（潔白を証明するか懺悔させて）から、自恣をなすべきである。しかし、“私は（具体的には）知りません”と言うならば、詳しく調べてから（後で）知ることにしようと言って、自恣をなすべきである。

อิทํ วตฺถุ จ ปุคฺคโล จ ปญฺญายตีติ ปุริมนเยเนว โจเรหิ มจฺเฉ คเหตฺวา ปจิตฺวา ปริภุตฺตฏฺฐานญฺจ คนฺธาทีหิ นหานฏฺฐานญฺจ ทิสฺวา ‘‘ปพฺพชิตสฺส กมฺม’’นฺติ มญฺญมาโน โส เอวมาห. อิทาเนว นํ วเทหีติ อิทาเนว เตน วตฺถุนา ปริสงฺกิตํ ปุคฺคลํ วเทหิ; อิทํ ปน อุภยมฺปิ ทิสฺวา ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย วินิจฺฉินิตฺวาว ปวาเรตพฺพํ. กลฺลํ วจนายาติ กลฺลํ โจทนาย; โจเทตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. กสฺมา? ปวารณโต ปุพฺเพ อวินิจฺฉิตตฺตา ปจฺฉา จ ทิสฺวา โจทิตตฺตาติ. อุกฺโกฏนกํ ปาจิตฺติยนฺติ อิทญฺหิ อุภยํ ปุพฺเพ ปวารณาย ทิสฺวา วินิจฺฉินิตฺวาว ภิกฺขู ปวาเรนฺติ, ตสฺมา ปุน ตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺส อาปตฺติ.

“この事象も人物も明らかである”とは、前述の方法と同じく、泥棒たちが魚を捕らえ、調理して食べた場所や、香料などを使って水浴びをした場所を見て、“これは出家者の仕業だ”と考え、彼はこのように言った。“今すぐ彼を言え”とは、今すぐその事象によって疑われる人物を述べよということである。しかし、この両方（事象と人物）が見られた場合は、それを見た時から裁定を下した上で、自恣をなすべきである。“発言するのに適している”とは、糾弾するのに適している、糾弾することが許されるという意味である。なぜなら、自恣の前には未だ裁定が下されておらず、後に（事実を）見て糾弾されたからである。“蒸し返しの波逸提（パーチッティヤ）”とは、これら両方（事象と人物）を自恣の前に見て、裁定を下した上で比丘たちが自恣を行ったのに、その後で再びその件を蒸し返す者には罪（波逸提）が生じるということである。

ภณฺฑนการกวตฺถุกถา

争いを生じさせる者たちの物語（闘争者譚）。

๒๔๐. ทฺเว ตโย อุโปสเถ จาตุทฺทสิเก กาตุนฺติ เอตฺถ จตุตฺถปญฺจมา ทฺเว, ตติโย ปน ปกติยาปิ จตุทฺทสิโกเยวาติ. ตสฺมา [Pg.362] ตติยจตุตฺถา วา ตติยจตุตฺถปญฺจมา วา ทฺเว ตโย จาตุทฺทสิกา กาตพฺพา. อถ จตุตฺเถ กเต สุณนฺติ, ปญฺจโม จาตุทฺทสิโก กาตพฺโพ. เอวมฺปิ ทฺเว จาตุทฺทสิกา โหนฺติ. เอวํ กโรนฺตา ภณฺฑนการกานํ เตรเส วา จาตุทฺทเส วา อิเม ปนฺนรสีปวารณํ ปวาเรสฺสนฺติ. เอวํ ปวาเรนฺเตหิ จ พหิสีมาย สามเณเร ฐเปตฺวา ‘‘เต อาคจฺฉนฺตี’’ติ สุตฺวา ลหุํ ลหุํ สนฺนิปติตฺวา ปวาเรตพฺพํ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต เจ ภิกฺขเว…เป… ตถา กโรนฺตู’’ติ วุตฺตํ.

240. “二回または三回の布薩を十四日に行うべきである”という箇所において、判定は次のように知られるべきである。第四、第五の二つの（周期の）布薩であり、第三の布薩は本来（通常）も十四日布薩である。したがって、第三・第四、あるいは第三・第四・第五の二回または三回の十四日布薩を行うべきである。もし第四（の周期）で行った際に（反対者たちが）聞いているなら、第五も十四日布薩にすべきである。そうすれば、二回が十四日布薩となる。このように行うことで、争いを生じさせる者たちが（本来の）十三日または十四日に、“彼らは十五日の自恣をなすだろう”と思うようにするのである。このように（早めに）自恣を行う者たちは、結界（シーマー）の外に沙弥（サーマネーラ）を置いておき、“彼らがやって来る”と聞いたら、速やかに集まって自恣をなすべきである。この意味を示すために、“比丘たちよ、もし彼らが……（中略）……そのようになすべきである”と説かれたのである。

อสํวิหิตาติ สํวิทหนรหิตา อาคมนชานนตฺถาย อกตสํวิทหิตา; อวิญฺญาตาว หุตฺวาติ อตฺโถ. เตสํ วิกฺขิตฺวาติ ‘‘กิลนฺตตฺถ มุหุตฺตํ วิสฺสมถา’’ติอาทินา นเยน สมฺโมหํ กตฺวาติ อตฺโถ. โน เจ ลเภถาติ โน เจ พหิสีมํ คนฺตุํ ลเภยฺยุํ; ภณฺฑนการกานํ สามเณเรหิ จ ทหรภิกฺขูหิ จ นิรนฺตรํ อนุพทฺธาว โหนฺติ. อาคเม ชุณฺเหติ ยํ สนฺธาย อาคเม ชุณฺเห ปวาเรยฺยามาติ ญตฺตึ ฐเปสุํ, ตสฺมึ อาคเม ชุณฺเห โกมุทิยา จาตุมาสินิยา อกามา ปวาเรตพฺพํ, อวสฺสํ ปวาเรตพฺพํ, น หิ ตํ อติกฺกมิตฺวา ปวาเรตุํ ลพฺภติ. เตหิ เจ ภิกฺขเว ภิกฺขูหิ ปวาริยมาเนติ เอวํ จาตุมาสินิยา ปวาริยมาเน.

“用意なき（asaṃvihitā）”とは、準備が欠如していること、すなわち（相手が）来ることを知るための準備がなされていないこと、つまり知られないままであるという意味である。“彼らを混乱させて（tesaṃ vikkhitvā）”とは、“お疲れでしょう、しばらくお休みください”といった方法で（相手を）油断させるという意味である。“もし得られないならば（no ce labhetha）”とは、もし結界の外に出ることができないならば（という意味である）。争いをおこす者たちが、沙弥や若き比丘たちによって絶えず追いかけられているからである。“来たるべき白月（光明）に（āgame juṇhe）”とは、“来たるべき白月に自恣（パヴァーラナー）を行おう”と意図して告白（通知）を置いた、その来たるべき第四の月（迦提月）の満月の日である。その日に、望むと望まざるとにかかわらず自恣を行わなければならない。必ず行わねばならず、それを過ぎて自恣を行うことはできない。“比丘たちよ、もしそれらの比丘たちが自恣を行うなら（tehi ce bhikkhave bhikkhūhi pavāriyamāne）”とは、このように第四の月の満月の日に自恣が行われるとき（という意味である）。

ปวารณาสงฺคหกถา

自恣の摂受（パヴァーラナー・サンガハ）に関する話。

๒๔๑. อญฺญตโร ผาสุวิหาโรติ ตรุณสมโถ วา ตรุณวิปสฺสนา วา. ปริพาหิรา ภวิสฺสามาติ อนิพทฺธรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทิภาเวน ภาวนานุโยคํ สมฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺตา พาหิรา ภวิสฺสาม. สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตพฺพนฺติ อิมินา ฉนฺททานํ ปฏิกฺขิปติ. ภินฺนสฺส หิ สงฺฆสฺส สมคฺคกรณกาเล ติณวตฺถารกสมเถ อิมสฺมิญฺจ ปวารณาสงฺคเหติ อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ฉนฺทํ ทาตุํ น วฏฺฏติ. ปวารณาสงฺคโห นามายํ วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานานํ ถามคตสมถวิปสฺสนานํ โสตาปนฺนาทีนญฺจ น ทาตพฺโพ. ตรุณสมถวิปสฺสนาลาภิโน ปน สพฺเพ วา โหนฺตุ, อุปฑฺฒา วา, เอกปุคฺคโล วา เอกสฺสปิ วเสน ทาตพฺโพเยว. ทินฺเน ปวารณาสงฺคเห [Pg.363] อนฺโตวสฺเส ปริหาโรว โหติ, อาคนฺตุกา เตสํ เสนาสนํ คเหตุํ น ลภนฺติ. เตหิปิ ฉินฺนวสฺเสหิ น ภวิตพฺพํ, ปวาเรตฺวา ปน อนฺตราปิ จาริกํ ปกฺกมิตุํ ลภนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เตหิ เจ ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

241. “ある種の安楽な住（aññataro phāsuvihāro）”とは、初歩の止（サマタ）または初歩の観（ヴィパッサナー）のことである。“（修行の）圏外となるであろう（paribāhirā bhavissāma）”とは、夜の居所や昼の居所などが定まっていないことにより、修行に専念することができず、圏外に置かれるようになることである。“全員が一箇所に集まるべきである”という言葉により、同意（チャンダ）の授与が拒否される。分裂した僧伽（サンガ）を和合させる時、草敷和合（ティナヴァッターラカ・サマタ）の時、そしてこの自恣の摂受（パヴァーラナー・サンガハ）の時、これら三つの場合には同意を授けることはふさわしくない。この自恣の摂受というものは、業処を放り出した者や、止観が力強く確立している者、あるいは預流者（ソータパンナ）らに対しては与えられるべきではない。しかし、初歩の止観を得ている者が全員であろうと、半分であろうと、あるいはただ一人であろうと、その一人のためであっても（自恣の摂受は）与えられるべきである。自恣の摂受が与えられたなら、安居の間は守護があるかのようになり、来客の比丘たちが彼らの座臥所（宿泊場所）を奪うことはできない。また、彼らも、安居を破った者となってはならない。しかし、自恣を終えた後は、安居期間の途中であっても遊行に出ることができるということを示すために、“比丘たちよ、もしそれらの（比丘たちが）”などの言葉を（世尊は）説かれた。残りの部分は、どこにおいても明白である。

ปวารณากฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

自恣（パヴァーラナー）揵度の注釈、終わる。

๕. จมฺมกฺขนฺธกํ

5. 皮（チャンマ）揵度。

โสณโกฬิวิสวตฺถุกถา

ソーナ・コーリヴィサに関する因縁の話。

๒๔๒. จมฺมกฺขนฺธเก [Pg.364] – อิสฺสริยาธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาเวน จ อธิปติภาเวน จ สมนฺนาคตํ. รชฺชนฺติ ราชภาวํ, รญฺญา กตฺตพฺพกิจฺจํ วา. โสโณ นาม โกฬิวิโสติ เอตฺถ โสโณติ ตสฺส นามํ; โกฬิวิโสติ โคตฺตํ. ปาทตเลสุ โลมานีติ รตฺเตสุ ปาทตเลสุ สุขุมานิ อญฺชนวณฺณานิ กมฺมจิตฺตีกตานิ โลมานิ ชาตานิ โหนฺติ. โส กิร ปุพฺเพ อสีติสหสฺสานํ ปุริสานํ เชฏฺฐปุริโส หุตฺวา เตหิ สทฺธึ ปจฺเจกพุทฺธสฺส วสนฏฺฐาเน ปณฺณสาลํ กตฺวา อตฺตโน สสฺสิริกํ อุณฺณปาวารกํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาเทหิ อกฺกมนฏฺฐาเน ปาทปุญฺฉนิกํ กตฺวา ฐเปสิ. เตมาสํ ปน สพฺเพว ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหึสุ. อยํ ตสฺส จ เตสญฺจ อสีติยา คามิกสหสฺสานํ ปุพฺพโยโค.

242. 皮揵度において、“自在と統治（issariyādhipacca）”とは、主である状態と統治する状態を兼ね備えていることである。“王権（rajja）”とは、王としての身分、あるいは王として成すべき務めのことである。“ソーナという名のコーリヴィサ（soṇo nāma koḷiviso）”について、ここで“ソーナ”は彼の名であり、“コーリヴィサ”は姓である。“足の裏の毛（pādatalesu lomāni）”とは、赤みのある足の裏に、微細で青黒い色をした、業（カルマ）によって美しく彩られた毛が生えていたことを指す。伝え聞くところによれば、彼は前世において八万人の人々のリーダーであり、彼らと共に辟支仏（独覚）の住む場所に草庵を造り、自らの壮麗な毛織物の衣を、辟支仏が足を踏み出す場所に足拭きとして敷いておいたという。そして三ヶ月の間、全員で辟支仏に仕えた。これが、彼と八万人の村長たちとの前世の機縁（善行）である。

อสีติคามิกสหสฺสานีติ เตสุ คาเมสุ วสนฺตานํ กุลปุตฺตานํ อสีติสหสฺสานิ. เกนจิเทว กรณีเยนาติ เกนจิ กรณีเยน วิย; น ปนสฺส กิญฺจิ กรณียํ อตฺถิ อญฺญตฺร ตสฺส ทสฺสนา. ราชา กิร ตานิปิ อสีติกุลปุตฺตสหสฺสานิ สนฺนิปาตาเปนฺโต ‘‘เอวํ อปริสงฺกนฺโต โสโณ อาคมิสฺสตี’’ติ สนฺนิปาตาเปสิ. ทิฏฺฐธมฺมิเก อตฺเถติ ‘‘กสิวณิชฺชาทีนิ ธมฺเมน กตฺตพฺพานิ, มาตาปิตโร ธมฺเมน โปสิตพฺพา’’ติ เอวมาทินา นเยน อิธโลกหิเต อตฺเถ อนุสาสิตฺวา. โส โน ภควาติ โส อมฺหากํ ภควา ตุมฺเห สมฺปรายิเก อตฺเถ อนุสาสิสฺสตีติ อตฺโถ.

“八万の村長たち（asītigāmikasahassāni）”とは、それらの村々に住む八万人の良家の息子たちのことである。“ある用事によって（kenacideva karaṇīyena）”とは、あたかも何らかの用事があるかのようにという意味である。しかし、彼（王）には、彼（ソーナ）に会うこと以外に何の用事もなかった。王は、それら八万の良家の息子たちをも集めさせたのだが、それは“このように（大勢を集めれば）疑われることなくソーナも来るであろう”と考えて集めさせたのである。“現世の利益（diṭṭhadhammike atthe）”とは、“耕作や商業などを正法に従って行うべきであり、父母を正法に従って養うべきである”といった方法で、この世の幸福に資する利益について教え諭して（という意味である）。“その世尊は（so no bhagavā）”とは、その私たちの世尊が、あなた方に後世の利益について教え諭してくださるであろう、という意味である。

ภควนฺตํ ปฏิเวเทมีติ ภควนฺตํ ชานาเปมิ. ปาฏิกาย นิมุชฺชิตฺวาติ โสปานสฺส เหฏฺฐา อฑฺฒจนฺทปาสาเณ นิมุชฺชิตฺวา. ยสฺส ทานิ ภนฺเต ภควา กาลํ มญฺญตีติ ยสฺส เตสํ หิตกิริยตฺถสฺส ภควา กาลํ ชานาติ. วิหารปจฺฉายายนฺติ วิหารปจฺจนฺเต ฉายายํ. สมนฺนาหรนฺตีติ ปสาทวเสน ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรนฺติ. ภิยฺโยโสมตฺตายาติ ภิยฺโยโสมตฺตาย ปุน วิสิฏฺฐตรํ ทสฺเสหีติ อตฺโถ. อนฺตรธายตีติ อทสฺสนํ โหติ.

“世尊に知らせる（bhagavantaṃ paṭivedemi）”とは、世尊に知らしめるということである。“敷石に沈み込んで（pāṭikāya nimujjitvā）”とは、階段の下の半月形の石（月蓋石）に沈み込んで、という意味である。“今、世尊がその時であるとお考えになることを（yassa dāni bhante bhagavā kālaṃ maññati）”とは、彼らの利益となる行為のために、世尊がその時を（適切であると）知っておられることを（という意味である）。“精舎の後ろの影に（vihārapacchāyāyaṃ）”とは、精舎の端の影の中に、という意味である。“注意を向ける（samannāharanti）”とは、浄信（信仰心）に基づいて繰り返し心に留めることである。“いっそう際立って（bhiyyosomattāya）”とは、さらによりいっそう優れたものを見せるであろう、という意味である。“消え去る（antaradhāyati）”とは、目に見えなくなることである。

โสณสฺส ปพฺพชฺชากถา

ソーナの出家に関する話。

๒๔๓. โลหิเตน [Pg.365] ผุโฏ โหตีติ โลหิเตน มกฺขิโต โหติ. ควาฆาตนนฺติ ยตฺถ คาโว หญฺญนฺติ, ตาทิโสติ อตฺโถ. กุสโล นาม วีณาย วาทนกุสโล. วีณาย ตนฺติสฺสเรติ วีณาย ตนฺติยา สเร. อจฺจายตาติ อติอายตา ขรมุจฺฉิตา. สรวตีติ สรสมฺปนฺนา. กมฺมญฺญาติ กมฺมกฺขมา. อติสิถิลาติ มนฺทมุจฺฉนา. สเม คุเณ ปติฏฺฐิตาติ มชฺฌิเม สเร ฐเปตฺวา มุจฺฉิตา. วีริยสมตํ อธิฏฺฐหาติ วีริยสมฺปยุตฺตสมตํ อธิฏฺฐาหิ, วีริยํ สมเถน โยเชหีติ อตฺโถ. อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌาติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ สมตํ สมภาวํ. ตตฺถ สทฺธํ ปญฺญาย, ปญฺญญฺจ สทฺธาย, วีริยํ สมาธินา, สมาธิญฺจ วีริเยน โยชยมาโน อินฺทฺริยานํ สมตํ ปฏิวิชฺฌ. ตตฺถ จ นิมิตฺตํ คณฺหาหีติ ตสฺมึ สมเถ สติ, เยน อาทาเส มุขพิมฺเพเนว นิมิตฺเตน อุปฺปชฺชิตพฺพํ, ตํ สมถนิมิตฺตํ วิปสฺสนานิมิตฺตํ มคฺคนิมิตฺตํ ผลนิมิตฺตญฺจ คณฺหาหิ, นิพฺพตฺเตหีติ อตฺโถ.

243. “血にまみれている（lohitena phuṭo hoti）”とは、血で汚れている（塗られている）ことである。“屠殺場（gavāghātana）”とは、牛が殺される場所のような所という意味である。“巧みである（kusalo）”とは、琴（ヴィーナー）の演奏に巧みであること。“琴の弦の音（vīṇāya tantissare）”とは、琴の弦が奏でる音において。“張りすぎている（accāyatā）”とは、あまりに張りすぎていて、荒々しい音がすること。“音が良い（saravatī）”とは、音色が整っていること。“適した（kammaññā）”とは、演奏するのに耐えうる（弾きやすい）こと。“緩みすぎている（atisithilā）”とは、かすかな音しか出ないこと。“適度な張りに保たれている（same guṇe patiṭṭhitā）”とは、中くらいの音が出るように整えられて奏でられることである。“精進の均衡を確立せよ（vīriyasamataṃ adhiṭṭhaha）”とは、精進と結びついた静止（サマタ）を確立せよ、つまり、精進を静止（サマタ）と結びつけよという意味である。“諸根の均衡を洞察せよ（indriyānañca samataṃ paṭivijjha）”とは、信（サッダー）などの諸根の均衡、すなわち等しい状態のことである。そこでは、信を慧（パンニャー）と、慧を信と、精進（ヴィーリヤ）を定（サマーディ）と、定を精進と結びつけながら、諸根の均衡を洞察せよ。“そこで兆候（相）を掴め（tattha ca nimittaṃ gaṇhāhi）”とは、その静止（サマタ）があるとき、あたかも鏡の中に顔の形（影）としての兆候が生じるように、生じるべきその止の兆候、観（ヴィパッサナー）の兆候、道（マッガ）の兆候、果（パラ）の兆候を掴め、生じさせよという意味である。

๒๔๔. อญฺญํ พฺยากเรยฺยนฺติ อรหา อหนฺติ ชานาเปยฺยํ. ฉ ฐานานีติ ฉ การณานิ. อธิมุตฺโต โหตีติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิโต โหติ. เนกฺขมฺมาธิมุตฺโตติอาทิ สพฺพํ อรหตฺตวเสน วุตฺตํ. อรหตฺตญฺหิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมํ, เตเหว ปวิวิตฺตตฺตา ปวิเวโก, พฺยาปชฺชาภาวโต อพฺยาปชฺชํ, อุปาทานสฺส ขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อุปาทานกฺขโย, ตณฺหากฺขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ตณฺหกฺขโย, สมฺโมหาภาวโต อสมฺโมโหติ จ วุจฺจติ.

244. “悟りを宣示する（aññaṃ byākareyyaṃ）”とは、“私は阿羅漢である”と知らしめることである。“六つの境地（cha ṭhānāni）”とは、六つの事柄のことである。“専念している（adhimutto hoti）”とは、洞察して現前させて（体験して）留まっていることである。“出離に専念している”などのすべては、阿羅漢果の力について述べられたものである。けだし阿羅漢果は、一切の煩悩から脱出している（出ている）がゆえに“出離（ネッカンマ）”と呼ばれ、それら（煩悩）から離脱しているがゆえに“遠離（パヴィヴェーカ）”と呼ばれ、悪意（害意）がないがゆえに“無悪意（アビヤーパッジャ）”と呼ばれ、執着（取）が尽きた果てに生じたものであるがゆえに“執着の滅尽（ウパーダーナッカヤ）”と呼ばれ、渇愛が尽きた果てに生じたものであるがゆえに“渇愛の滅尽（タンハッカヤ）”と呼ばれ、愚痴（迷い）がないがゆえに“無痴（アサンモーハ）”と呼ばれるのである。

เกวลํ สทฺธามตฺตกนฺติ ปฏิเวธรหิตํ เกวลํ ปฏิเวธปญฺญาย อสมฺมิสฺสํ สทฺธามตฺตกํ. ปฏิจยนฺติ ปุนปฺปุนํ กรเณน วุฑฺฒึ. วีตราคตฺตาติ มคฺคปฺปฏิเวเธน ราคสฺส วิคตตฺตาเยว เนกฺขมฺมสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต โหติ. ผลสมาปตฺติวิหาเรเนว วิหรติ, ตนฺนินฺนมานโสเยว โหตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

“Kevalaṃ saddhāmattakaṃ（単なる信仰のみ）”とは、通達（paṭivedha）を欠き、通達の智慧が混じっていない、単なる信仰のみを指す。“Paṭicayanti”とは、繰り返し行うことによって増大させることである。“Vītarāgattā（離欲ゆえに）”とは、道の通達によって貪欲（rāga）が消失したことにより、出離（nekkhamma）と呼ばれる阿羅漢果を通達して確立していることを指す。果等至（phalasamāpatti）の住によってのみ住し、心はその（等至）に傾注しているという意味である。残りの箇所についても、これと同じ解釈が適用される。

ลาภสกฺการสิโลกนฺติ [Pg.366] จตุปจฺจยลาภญฺจ เตสํเยว สุกตภาวญฺจ วณฺณภณนญฺจ. นิกามยมาโนติ อิจฺฉมาโน ปตฺถยมาโน. ปวิเวกาธิมุตฺโตติ วิเวเก อธิมุตฺโต อหนฺติ เอวํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ.

“Lābhasakkārasiloka（利養・供養・名声）”とは、四資具の獲得、それらが優れていること、そして称讃（名声）を指す。“Nikāmayamāno”とは、望み、求めていること。“Pavivekādhimutto”とは、“私は遠離（viveka）に専念している”というように、阿羅漢果を表明しているという意味である。

สีลพฺพตปรามาสนฺติ สีลญฺจ วตญฺจ ปรามสิตฺวา คหิตคหณมตฺตํ. สารโต ปจฺจาคจฺฉนฺโตติ สารภาเวน ชานนฺโต. อพฺยาปชฺชาธิมุตฺโตติ อพฺยาปชฺชํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ. อิมินาว นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“Sīlabbataparāmāsa（戒禁取）”とは、戒（習慣）と禁制（誓い）を誤って執着し、単に受け入れた見解を指す。“Sārato paccāgacchanto”とは、実質（sāra）として知ること。“Abyāpajjādhimutto”とは、無瞋（abyāpajja）である阿羅漢果を表明しているという意味である。この方法によって、すべての箇所における意味を知るべきである。

ภุสาติ พลวนฺโต. เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ เอตสฺส ขีณาสวสฺส จิตฺตํ คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. อมิสฺสีกตนฺติ อมิสฺสกตํ. กิเลสาหิ อารมฺมเณน สทฺธึ จิตฺตํ มิสฺสํ กโรนฺติ, เตสํ อภาวา อมิสฺสีกตํ. ฐิตนฺติ ปติฏฺฐิตํ. อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ อจลนปฺปตฺตํ. วยญฺจสฺสานุปสฺสตีติ ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทมฺปิ วยมฺปิ ปสฺสติ.

“Bhusa”とは、強いこと。“Nevassa cittaṃ pariyādiyanti”とは、この漏尽者（阿羅漢）の心を捉えて留まることができないことを意味する。“Amissīkata”とは、混じりけのないことである。蓋し、煩悩は対象（所縁）と共に心を混濁させるが、それら（煩悩）がないために混じりけがないのである。“Ṭhita”とは、確立していること。“Āneñjappattanti”とは、不動に至っていること。“Vayañcassānupassatī”とは、その心の生起と消滅の両方を観察することを意味する。

เนกฺขมฺมํ อธิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตสฺส. เสสปเทหิปิ อรหตฺตเมว กถิตํ. อุปาทานกฺขยสฺสาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อสมฺโมหญฺจ เจตโสติ จิตฺตสฺส จ อสมฺโมหํ อธิมุตฺตสฺส. ทิสฺวา อายตนุปฺปาทนฺติ อายตนานํ อุปฺปาทญฺจ วยญฺจ ทิสฺวา. สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ สมฺมา เหตุนา นเยน อิมาย วิปสฺสนาย ปฏิปตฺติยา ผลสมาปตฺติวเสน จิตฺตํ วิมุจฺจติ, นิพฺพานารมฺมเณ อธิมุจฺจติ. สนฺตจิตฺตสฺสาติ นิพฺพุตจิตฺตสฺส. ตาทิโนติ อิฏฺฐานิฏฺเฐ อนุนยปฏิเฆหิ อกมฺปิยตฺตา ตาที, ตสฺส ตาทิโน.

“Nekkhammaṃ adhimuttassā（出離に専念する者）”とは、阿羅漢果を通達して確立している者のことである。残りの語句によっても阿羅漢果のみが説かれている。“Upādānakkhayassa（執着の滅尽の）”という語は、対格（目的語）の意味における属格である。“Asammohañca cetaso”とは、心の無痴（すなわち阿羅漢果）に専念していること。“Disvā āyatanuppādaṃ”とは、諸処（āyatana）の生起と消滅を見てという意味である。“Sammā cittaṃ vimuccati”とは、正しい原因・方法によって、このヴィパッサナーの実践により、果等至の力によって心が解放され、涅槃という対象（所縁）に専念することを意味する。“Santacitta”とは、寂静になった心を持つ者のこと。“Tādinoti（如なる者）”とは、好ましい対象や好ましくない対象（愛憎）によって動揺することがないため“如なる者（tādī）”と呼ばれ、その者のことを指す。

ทิคุณาทิอุปาหนปฏิกฺเขปกถา

二重などの履物の禁止に関する釈。

๒๔๕. อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ อรหตฺตํ พฺยากโรนฺติ. อตฺโถ จ วุตฺโตติ เยน อรหาติ ญายติ, โส อตฺโถ วุตฺโต. สุตฺตตฺโถ ปน สุตฺตวณฺณนโตเยว คเหตพฺโพ. อตฺตา จ อนุปนีโตติ อหํ อรหาติ เอวํ พฺยญฺชนวเสน อตฺตา น อุปนีโต. อถ จ ปนิเธกจฺเจ โมฆปุริสาติ อญฺเญ ปน ตุจฺฉปุริสา หสมานา วิย อสนฺตเมว อญฺญํ วจนมตฺเตน สนฺตํ กตฺวา พฺยากโรนฺติ. เอกปลาสิกนฺติ เอกปฏลํ[Pg.367]. อสีติสกฏวาเหติ เอตฺถ ทฺเว สกฏภารา เอโก วาโหติ เวทิตพฺโพ. สตฺตหตฺถิกญฺจ อนีกนฺติ เอตฺถ ฉ หตฺถินิโย เอโก จ หตฺถีติ อิทเมกํ อนีกํ. อีทิสานิ สตฺต อนีกานิ สตฺตหตฺถิกํ อนีกํ นาม. ทิคุณาติ ทฺวิปฏลา. ติคุณาติ ติปฏลา. คณงฺคุณูปาหนาติ จตุปฏลโต ปฏฺฐาย วุจฺจติ.

245. “Aññaṃ byākaronti（記別を語る）”とは、阿羅漢果を表明することである。その意味（阿羅漢と知られる理由）は既に述べられた。一方、経（ソーナ経）の意味については、経の註釈（アッタカタ）からのみ汲み取るべきである。“Attā ca anupanīto”とは、“私は阿羅漢である”というように、言葉（文句）によって自己を提示しないことである。しかし、ここにある種の愚かな人々（moghapurisa）は、あたかもふざけているかのように、実際には存在しない阿羅漢果を、言葉だけで存在するかのように語るのである。“Ekapalāsika”とは、単層（一枚皮）のことである。“Asītisakaṭavāha”において、二つの車に積める荷の量が“一vāha”であると知るべきである。“Sattahatthika anīka”において、六頭の雌象と一頭の雄象、これら七頭の象が一つの軍（anīka）である。このような七つの軍を“sattahatthika anīka（七頭の象の軍）”という。“Diguṇā”とは二層（二枚重ね）、“Tiguṇā”とは三層（三枚重ね）のことである。四層以上からは“guṇaṅguṇūpāhana”と呼ばれる。

สพฺพนีลิกาทิปฏิกฺเขปกถา

すべて青色の履物などの禁止に関する釈。

๒๔๖. สพฺพนีลิกาติ สพฺพาว นีลิกา. เอส นโย สพฺพปีติกาทีสุปิ. ตตฺถ จ นีลิกา อุมาปุปฺผวณฺณา โหติ, ปีติกา กณิการปุปฺผวณฺณา, โลหิติกา ชยสุมนปุปฺผวณฺณา, มญฺชิฏฺฐิกา มญฺชิฏฺฐวณฺณา เอว, กณฺหา อทฺทาริฏฺฐกวณฺณา, มหารงฺครตฺตา สตปทิปิฏฺฐิวณฺณา, มหานามรตฺตา สมฺภินฺนวณฺณา โหติ ปณฺฑุปลาสวณฺณา. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปทุมปุปฺผวณฺณา’’ติ วุตฺตา. เอตาสุ ยํกิญฺจิ ลภิตฺวา รชนํ โจฬเกน ปุญฺฉิตฺวา วณฺณํ ภินฺทิตฺวา ธาเรตุํ วฏฺฏติ. อปฺปมตฺตเกปิ ภินฺเน วฏฺฏติเยว.

246. “Sabbanīlikā（すべて青色）”とは、全体が青色のことである。すべて黄色（pītikā）などの語についても同様である。その中で、青色（nīlikā）の履物は亜麻（uma）の花の色である。黄色（pītikā）はカニカーラの花の色、赤色（lohitikā）はジャヤスマナ（仏桑華）の花の色、茜色（mañjiṭṭhikā）は茜（mañjiṭṭha）の色そのもの、黒色（kaṇhā）は湿った黒檀（addāriṭṭhaka）の果実の色、濃い染料で染めたもの（mahāraṅgaratta）はムカデの背の色、mahānāmaratta（多名染め）は混ざり合った色であり、落葉（paṇḍupalāsa）のような色である。しかしクルンディー（註釈書）では“蓮の花の色”と述べられている。これらの履物のうち、いずれかを得た場合には、染料を布で拭き取って色を壊した上で着用することが許される。わずかであっても色が壊されていれば、着用しても差し支えない。

นีลกวทฺธิกาติ ยาสํ วทฺธาเยว นีลา. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. เอตาปิ วณฺณเภทํ กตฺวา ธาเรตพฺพา. ขลฺลกพทฺธาติ ปณฺหิปิธานตฺถํ ตเล ขลฺลกํ พนฺธิตฺวา กตา. ปุฏพทฺธาติ โยนกอุปาหนา วุจฺจติ, ยา ยาวชงฺฆโต สพฺพปาทํ ปฏิจฺฉาเทติ. ปาลิคุณฺฐิมาติ ปลิคุณฺฐิตฺวา กตา; ยา อุปริ ปาทมตฺตเมว ปฏิจฺฉาเทติ, น ชงฺฆํ. ตูลปุณฺณิกาติ ตูลปิจุนา ปูเรตฺวา กตา. ติตฺติรปตฺติกาติ ติตฺติรปตฺตสทิสา วิจิตฺตพทฺธา. เมณฺฑวิสาณวทฺธิกาติ กณฺณิกฏฺฐาเน เมณฺฑกสิงฺคสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา. อชวิสาณวทฺธิกาทีสุปิ เอเสว นโย. วิจฺฉิกาฬิกาปิ ตตฺเถว วิจฺฉิกนงฺคุฏฺฐสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา. โมรปิญฺฉปริสิพฺพิตาติ ตเลสุ วา วทฺเธสุ วา โมรปิญฺเฉหิ สุตฺตกสทิเสหิ ปริสิพฺพิตา. จิตฺราติ วิจิตฺรา; เอตาสุ ยํกิญฺจิ ลภิตฺวา, สเจ ตานิ ขลฺลกาทีนิ อปเนตฺวา สกฺกา โหนฺติ วฬญฺชิตุํ, วฬญฺเชตพฺพา. เตสุ ปน สติ วฬญฺชนฺตสฺส ทุกฺกฏํ. สีหจมฺมปริกฺขฏา นาม ปริยนฺเตสุ จีวเร อนุวาตํ วิย สีหจมฺมํ โยเชตฺวา กตา. ลูวกจมฺมปริกฺขฏาติ ปกฺขิพิฬาลจมฺมปริกฺขฏา[Pg.368]. เอตาสุปิ ยา กาจิ ลภิตฺวา ตํ จมฺมํ อปเนตฺวา ธาเรตพฺพา.

“Nīlakavaddhikā（青色の紐付き）”とは、紐（鼻緒）だけが青いもののことである。他の色についても同様である。これらも色を変えてから着用すべきである。“Khallakabaddhā（踵覆い付き）”とは、踵を覆うために底に踵覆いを取り付けて作られたものである。“Puṭabaddhā（包み履き）”とは、ヨナカ（ギリシャ風）の履物のことで、ふくらはぎまで足全体を覆うものをいう。“Pāliguṇṭhimā（巻き履き）”とは、巻き付けて作られたもので、足の甲の部分だけを覆い、ふくらはぎは覆わないものである。“Tūlapuṇṇikā（綿入り）”とは、キワタの綿を詰めて作られたものである。“Tittirapattikā（シャコ鳥の羽模様）”とは、シャコ鳥の羽のような色とりどりの紐があるものである。“Meṇḍavisāṇavaddhikā（雄羊の角状の紐）”とは、紐の接合部分に、雄羊の角の形をした紐を繋ぎ合わせて作ったものである。山羊の角などの場合も同様である。“Vicchikāḷikā”も、同じ場所にサソリの尾の形をした紐を繋ぎ合わせて作ったものである。“Morapiñchaparisibbitā（孔雀の羽の縫い取り）”とは、底や紐に孔雀の羽を糸のように用いて周囲を縫い合わせたものである。“Citrā（極彩色）”とは、色とりどりのものである。これらのうち、踵覆いなどを取り外して使用できるのであれば、使用してもよい。しかし、それらが付いたまま使用する者には突吉羅（dukkaṭa）の罪がある。“Sīhacammaparikkhaṭā（獅子の皮で縁取られたもの）”とは、衣の縁取り（anuvāta）のように、周囲に獅子の皮を繋ぎ合わせて作ったものである。“Lūvakacammaparikkhaṭā”とは、ムササビ（pakkhibiḷāla）の皮で縁取られたものである。これらについても、その皮を取り除いてから着用すべきである。

๒๔๗. โอมุกฺกนฺติ ปฏิมุญฺจิตฺวา อปนีตํ. นวาติ อปริภุตฺตา.

247. “Omukka（脱いだ）”とは、一度履いてから脱いだもののことである。“Nava（新品）”とは、まだ使用されていないもののことである。

อชฺฌาราเมอุปาหนปฏิกฺเขปกถา

僧院内での履物の禁止に関する釈。

๒๔๘. อภิชีวนิกสฺสาติ เยน สิปฺเปน อภิชีวนฺติ, ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, ตสฺส การณาติ อตฺโถ. อิธ โข ตํ ภิกฺขเวติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, อิธ โข ภิกฺขเว โสเภยฺยาถาติ อตฺโถ. ยํ ตุมฺเหติ เย ตุมฺเห. อถ วา ยทิ ตุมฺเหติ วุตฺตํ โหติ. ยทิสทฺทสฺส หิ อตฺเถ อยํ นิปาโต. อาจริเยสูติอาทิมฺหิ ปพฺพชฺชาจริโย, อุปสมฺปทาจริโย, นิสฺสยาจาริโย, อุทฺเทสาจริโยติ อิเม จตฺตาโรปิ อิธ อาจริยา เอว. อวสฺสิกสฺส ฉพฺพสฺโส อาจริยมตฺโต. โส หิ จตุวสฺสกาเล ตํ นิสฺสาย วจฺฉติ; เอวํ เอกวสฺสสฺส สตฺตวสฺโส, ทุวสฺสสฺส อฏฺฐวสฺโส, ติวสฺสสฺส นววสฺโส, จตุวสฺสสฺส ทสวสฺโส. อิเมปิ อาจริยมตฺตา เอว. อุปชฺฌายสฺส สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา ปน สหายภิกฺขู, เย วา ปน เกจิ ทสหิ วสฺเสหิ มหนฺตตรา เต สพฺเพปิ อุปชฺฌายมตฺตา นาม. เอตฺตเกสุ ภิกฺขูสุ อนุปาหเนสุ จงฺกมนฺเตสุ สอุปาหนสฺส จงฺกมโต อาปตฺติ.

248. “生計を立てるための”とは、その技術によって生計を立て、生活を営むこと、その理由のためという意味である。“比丘たちよ、ここでまさにそれを”において、“それを（taṃ）”は単なる接辞であり、“比丘たちよ、ここで（この教えにおいて）美しく見えるだろうか”という意味である。“あなたがたが（yaṃ tumhe）”とは“あなたがた（ye tumhe）”のことである。あるいは“もしあなたがたが”と言われている。なぜなら、この接辞（yaṃ）は“もし（yadi）”の意味で使われるからである。“阿闍梨たちにおいて”などの箇所において、出家の阿闍梨、具足戒の阿闍梨、依止の阿闍梨、誦読の阿闍梨というこれら四種はすべて、ここでの阿闍梨である。無安居（得度したばかり）の者にとって、六安居の者は阿闍梨に準ずる者（ācariyamatta）である。なぜなら、その者は四安居の時にその者に依止して住むからである。同様に、一安居の者には七安居の者が、二安居の者には八安居の者が、三安居の者には九安居の者が、四安居の者には十安居の者が（阿闍梨に準ずる者である）。これらもまた阿闍梨に準ずる者である。和尚の知己や親しい仲の比丘たち、あるいは十安居以上年長の比丘たちは、すべて和尚に準ずる者（upajjhāyamatta）と呼ばれる。これら（阿闍梨や和尚に準ずる者たち）の比丘たちが履物を履かずに経行している時に、履物を履いて経行する者には罪（突吉羅）がある。

๒๔๙. ปาทขีลาพาโธ นาม ปาทโต ขีลสทิสํ มํสํ นิกฺขนฺตํ โหติ.

249. “足の杭の病（魚の目）”とは、足から杭のような肉が突き出ている状態のことである。

๒๕๑. ติณปาทุกาติ เยน เกนจิ ติเณน กตปาทุกา. หินฺตาลปาทุกาติ ขชฺชูรีปตฺเตหิ กตปาทุกา; หินฺตาลปตฺเตหิปิ น วฏฺฏติเยว. กมลปาทุกาติ กมลติณํ นาม อตฺถิ, เตน กตปาทุกา; อุสีรปาทุกาติปิ วทนฺติ. กมฺพลปาทุกาติ อุณฺณาหิ กตปาทุกา. อสงฺกมนียาติ ภูมิยํ สุปฺปติฏฺฐิตา นิจฺจลา อสํหาริยา.

251. “草の履物”とは、何らかの草で作られた履物のことである。“ヒンターラ（椰子の一種）の履物”とは、ナツメヤシの葉で作られた履物のことである。ヒンターラの葉で作られたものも同様に許されない。“カマラの履物”とは、カマラという草があり、それで作られた履物のことである。ウシーラ（香草）の履物とも言われる。“毛織の履物”とは、羊毛で作られた履物のことである。“移動できないもの”とは、地面にしっかりと固定され、動かず、運ぶことができないもののことである。

๒๕๒. องฺคชาตํ ฉุปนฺตีติ องฺคชาเตเนว องฺคชาตํ ฉุปนฺติ. โอคาเหตฺวา มาเรนฺตีติ อนฺโต อุทเก ทฬฺหํ คเหตฺวา มาเรนฺติ.

252. “性器に触れる”とは、自らの性器で（牝牛などの）性器に触れることである。“沈めて殺す”とは、水の中にしっかりと沈めて保持し、殺すことである。

ยานาทิปฏิกฺเขปกถา

乗り物などの禁止に関する話。

๒๕๓. อิตฺถิยุตฺเตนาติ [Pg.369] เธนุยุตฺเตน. ปุริสนฺตเรนาติ ปุริสสารถินา. ปุริสยุตฺเตนาติ โคณยุตฺเตน. อิตฺถนฺตเรนาติ อิตฺถิสารถินา. คงฺคามหิยายาติ คงฺคามหกีฬิกาย. ปุริสยุตฺตํ หตฺถวฏฺฏกนฺติ เอตฺถ ปุริสยุตฺตํ อิตฺถิสารถิ วา โหตุ, ปุริสสารถิ วา วฏฺฏติ. หตฺถวฏฺฏกํ ปน อิตฺถิโย วา วฏฺเฏนฺตุ ปุริสา วา, วฏฺฏติเยว. ยานุคฺฆาเตนาติ ยานํ อภิรุหนฺตสฺส สพฺโพ กาโย จลติ ตปฺปจฺจยา. สิวิกนฺติ ปีฐกสิวิกํ. ปาฏงฺกินฺติ วํเส ลคฺเคตฺวา กตํ ปฏโปตลิกํ.

253. “牝によって引かれるもの”とは、牝牛に繋がれたもののことである。“男を間に挟む”とは、男性の御者がいることである。“牡によって引かれるもの”とは、牡牛に繋がれたもののことである。“女を間に挟む”とは、女性の御者がいることである。“ガンガーの祭礼”とは、ガンガー川の祭礼の遊びの時のようである。“牡に繋がれた手押し車”において、牡に繋がれたものは、御者が女性であろうと男性であろうと、許される。しかし、手押し車は、女性が動かそうと男性が動かそうと、許される。“乗り物の揺れ”とは、乗り物に乗っている者の全身が、その原因（乗り物の動き）によって揺れることである。“輿（シヴィカー）”とは、板などで作られた輿のことである。“パータンキー”とは、竹の棒に吊るして作られた布製の担架のことである。

๒๕๔. อุจฺจาสยนมหาสยนนานีติ เอตฺถ อุจฺจาสยนนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ มญฺจํ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยตฺถรณํ, อาสนฺทีอาทีสุ อาสนฺทีติ ปมาณาติกฺกนฺตาสนํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว; จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตกาติ วานจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโณ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโณ. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺผโก อุณฺณามยโลหิตตฺถรโณ; โย อามลกปฏฺโฏติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ปกติตูลิกาเยว. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโณ. อุทฺทโลมีติ เอกโต อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณํ; ‘‘อุทฺธโลมี’’ติปิ ปาโฐ. เอกนฺตโลมีติ อุภโต อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณํ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยํ ปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกสิยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ; สุทฺธโกเสยฺยํ ปน วฏฺฏติ.

254. “高い座所・大きな座所”において、“高い座所”とは、規定の寸法を超えた足を持つ寝台のことである。“大きな座所”とは、許されない敷物のことである。“アッサンディー（長椅子）など”の中で、“アッサンディー”とは規定の寸法を超えた座席のことである。“パッランカ（台座）”とは、足に猛獣の姿を刻んで作られたものである。“ゴーナカ”とは、長い毛を持つ大きな毛織の敷物であり、その毛は四指を超えると伝えられている。“チッタカ”とは、織り方によって装飾された毛織の敷物のことである。“パティカー”とは、白い毛織の敷物のことである。“パタリカー”とは、びっしりと花の刺繍がある赤い毛織の敷物のことで、アマーラカ（ユカン）の葉の模様の敷物とも呼ばれる。“トゥーリカー”とは、通常の綿を入れた敷物のことである。“ヴィカティカー”とは、獅子や虎などの姿で飾られた毛織の敷物のことである。“ウッダローミー”とは、片面に毛が出ている毛織の敷物である。“ウッダローミー”という読みもある。“エーカーンタローミー”とは、両面に毛が出ている毛織の敷物である。“カッティッサ”とは、宝石で縫い合わされた、絹と金糸で織られた敷物のことである。“コーセイヤ”とは、宝石で縫い合わされた、絹糸で織られた敷物のことである。ただし、純粋な絹の敷物は許される。

กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยอตฺถรณํ. หตฺถตฺถรอสฺสตฺถราติ หตฺถิอสฺสปิฏฺฐีสุ อตฺถรณกอตฺถรณา เอว. รถตฺถเรปิ เอเสว นโย. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตา ปเวณี. กทลีมิคปวรปจฺจตฺถรณนฺติ กทลีมิคจมฺมํ นาม อตฺถิ, เตน กตํ ปวรปจฺจตฺถรณํ, อุตฺตมปจฺจตฺถรณนฺติ อตฺโถ. ตํ กิร เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลีมิคจมฺมํ ปตฺถริตฺวา สิพฺพิตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉทนฺติ สห อุตฺตรจฺฉทเนน; อุปริพทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ[Pg.370]. เสตวิตานมฺปิ เหฏฺฐา อกปฺปิยปจฺจตฺถรเณ สติ น วฏฺฏติ, อสติ ปน วฏฺฏติ. อุภโตโลหิตกูปธานนฺติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ มญฺจสฺส อุภโตโลหิตกูปธานํ, เอตํ น กปฺปติ. ยํ ปน เอกเมว อุปธานํ อุโภสุ ปสฺเสสุ รตฺตํ วา โหติ, ปทุมวณฺณํ วา จิตฺรํ วา, สเจ ปมาณยุตฺตํ, วฏฺฏติ. มหาอุปธานํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ.

“クッタカ”とは、十六人の踊り子が立って踊るのに適した毛織の敷物のことである。“象の敷物・馬の敷物”とは、象や馬の背に敷くための敷物のことである。馬車の敷物についても同様である。“アジナッパヴェーニー”とは、黒カモシカの皮を寝台の大きさに縫い合わせて作った敷物のことである。“カダリーミガ（カダリー鹿）の優れた敷物”とは、カダリー鹿という獣の皮があり、それで作られた優れた敷物、すなわち最上の敷物のことである。それは白い布の上にカダリー鹿の皮を広げて縫い合わせて作ると言われている。“上蓋（天蓋）付き”とは、上を覆うもの（屋根）を伴うことであり、上に結びつけられた赤い天蓋を伴うという意味である。白い天蓋であっても、下に許されない敷物がある場合は許されないが、ない場合は許される。“両端が赤い枕”とは、頭の枕と足の枕のことであり、寝台の両端に赤い枕がある敷物のことである。これは許されない。ただし、一つの枕の両端が赤色であったり、蓮の花の色であったり、あるいは彩色されていたりする場合、もし寸法が適正であれば、それは許される。しかし、大きな枕は（世尊によって）禁じられている。

สพฺพจมฺมปฏิกฺเขปาทิกถา

すべての皮の禁止などに関する話。

๒๕๕. ทีปิจฺฉาโปติ ทีปิโปตโก. โอคุมฺผิยนฺตีติ ภิตฺติทณฺฑกาทีสุ เวเฐตฺวา พนฺธนฺติ.

255. “豹の子”とは、豹の幼獣のことである。“巻きつける”とは、壁や梁などに巻きつけて縛ることである。

๒๕๖. อภินิสีทิตุนฺติ อภินิสฺสาย นิสีทิตุํ; อปสฺสยํ กตฺวา นิสีทิตุนฺติ อตฺโถ. คิลาเนน ภิกฺขุนา สอุปาหเนนาติ เอตฺถ คิลาโน นาม โย น สกฺโกติ อนุปาหโน คามํ ปวิสิตุํ.

256. “座るために”とは、寄りかかって座ること、すなわち背もたれを作って座ることという意味である。“病の比丘が履物を履いて”において、“病の比丘”とは、履物を履かずに村に入ることができない者のことである。

๒๕๗. กุรรฆเรติ เอวํนามเก นคเร; เอเตนสฺส โคจรคาโม วุตฺโต. ปปตเก ปพฺพเตติ ปปตนามเก ปพฺพเต; เอเตนสฺส นิวาสนฏฺฐานํ วุตฺตํ. โสโณติ ตสฺส นามํ. โกฏิอคฺฆนกํ ปน กณฺณปิฬนฺธนกํ ธาเรติ, ตสฺมา ‘‘กุฏิกณฺโณ’’ติ วุจฺจติ; โกฏิกณฺโณติ อตฺโถ. ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํ. ปสาทนียนฺติ อิทํ ตสฺเสว อตฺถเววจนํ. อุตฺตมทมถสมถนฺติ อุตฺตมํ ทมถญฺจ สมถญฺจ ปญฺญญฺจ สมาธิญฺจ กายูปสมญฺจ จิตฺตูปสมญฺจาติปิ อตฺโถ. ทนฺตนฺติ สพฺเพสํ วิสูกายิกวิปฺผนฺทิตานํ อุปจฺฉินฺนตฺตา ทนฺตํ; ขีณกิเลสนฺติ อตฺโถ. คุตฺตนฺติ สํวรคุตฺติยา คุตฺตํ. สนฺตินฺทฺริยนฺติ ยตินฺทฺริยํ. นาคนฺติ อาคุวิรหิตํ. ติณฺณํ เม วสฺสานํ อจฺจเยนาติ มม ปพฺพชฺชาทิวสโต ปฏฺฐาย ติณฺณํ วสฺสานํ อจฺจเยน. อุปสมฺปทํ อลตฺถนฺติ อหํ อุปสมฺปทํ อลภึ. กณฺหุตฺตราติ กณฺหมตฺติกุตฺตรา; อุปริ วฑฺฒิตกณฺหมตฺติกาติ อตฺโถ. โคกณฺฏกหตาติ คุนฺนํ ขุเรหิ อกฺกนฺตภูมิโต สมุฏฺฐิเตหิ โคกณฺฏเกหิ อุปหตา. เต กิร โคกณฺฏเก เอกปฏลิกา อุปาหนา รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ; เอวํ ขรา โหนฺติ. เอรคู, โมรคู, มชฺชารู, ชนฺตูติ อิมา จตสฺโสปิ ติณชาติโย; เอเตหิ กฏสารเก จ ตฏฺฏิกาโย จ กโรนฺติ. เอตฺถ เอรคูติ [Pg.371] เอรกติณํ; ตํ โอฬาริกํ. โมรคูติณํ ตมฺพสีสํ มุทุกํ สุขสมฺผสฺสํ, เตน กตตฏฺฏิกา นิปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตมตฺเต ปุน อุทฺธุมาตา หุตฺวา ติฏฺฐติ. มชฺชารุนา สาฏเกปิ กโรนฺติ. ชนฺตุสฺส มณิสทิโส วณฺโณ โหติ. เสนาสนํ ปญฺญเปสีติ ภิสึ วา กฏสารกํ วา ปญฺญเปสิ; ปญฺญเปตฺวา จ ปน โสณสฺส อาโรเจติ – ‘‘อาวุโส สตฺถา ตยา สทฺธึ เอกาวาเส วสิตุกาโม, คนฺธกุฏิยํเยว เต เสนาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ.

257. “‘クララガラにおいて’とは、その名の都市においてという意味である。これによって、マハーカッチャーナ長老の托鉢の村（行境）が示されている。‘パパタカ山において’とは、パパタという名の山においてという意味である。これによって、長老の住処が示されている。‘ソーナ’とは、その優婆塞（うばそく）の名前である。彼は一億（コティ）の価値がある耳飾り（耳の装飾品）を身に着けていたので、‘クティカンナ（一億の耳を持つ者）’と呼ばれた。つまり、一億の価値の耳飾りを持つソーナという意味である。‘清らかな（pāsādikanti）’とは、浄信（信心）を生じさせるものという意味である。‘清信させるもの（pasādanīyanti）’という語は、その（清らかなという語の）同義語である。‘最高の調伏と寂静（uttamadamathasamathanti）’とは、最高の調伏（制御）、寂静、智慧、三昧、身の静まり、心の静まりという意味もある。‘調伏された者（dantanti）’とは、すべての心の乱れや動揺が断たれていることから調伏された、すなわち、煩悩を滅尽したという意味である。‘守られた者（guttanti）’とは、自制（律儀）という保護によって守られた者という意味である。‘寂静なる感官を持つ者（santindriyanti）’とは、制御された感官を持つ者という意味である。‘ナーガ（nāganti）’とは、悪（過失）を離れた者という意味である。‘私の三年の経過によって（tiṇṇaṃ me vassānaṃ accayenāti）’とは、私が出家した日から数えて三年の後にという意味である。‘具足戒を得た（upasampadaṃ alatthanti）’とは、私が（比丘としての）具足戒を受けたということである。‘黒土が覆っている（kaṇhuttarāti）’とは、上部が黒い土で覆われているという意味であり、上に黒い土が堆積していることを指す。‘牛の蹄の跡で傷ついた（gokaṇṭakahatāti）’とは、牛の蹄が踏んだ地面から突き出した牛の蹄跡（棘のような突起）によって傷ついていることである。それら牛の蹄の跡には、一重の底の靴では耐えることができず、それほどまでに（地面が）荒く険しいのである。エラグ草、モラグ草、マッジャール草、ジャントゥ草の四種はいずれも草の種類であり、これらを用いて、ゴザや敷物を作る。ここで‘エラグ（eragū）’とはエラカ草のことで、それは粗いものである。モラグ草は穂先が赤く、柔らかく、触り心地が良い。それで作られた敷物は、横になって起き上がった直後に、再びふっくらと膨らんで元の状態に戻る。マッジャール草では衣も作られる。ジャントゥ草の色は宝石（マニ）に似ている。‘座処を設けた（senāsanaṃ paññapesīti）’とは、クッションやゴザなどを広げたということである。座処を設けた後、ソーナに告げる。‘友よ、師（仏陀）はあなたと同じ部屋に住むことを望んでおられる。香堂（ガンダクティ）の中に、あなたの座処が用意された’と。”

๒๕๘. อยํ ขฺวสฺส กาโลติ อยํ โข กาโล ภเวยฺย. ปริทสฺสีติ ปริทสฺเสสิ. ‘‘อิทญฺจิทญฺจ วเทยฺยาสีติ ยํ เม อุปชฺฌาโย ชานาเปสิ, ตสฺส อยํ กาโล ภเวยฺย, หนฺท ทานิ อาโรเจมิ ตํ สาสน’’นฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

258. “‘今こそその時だ（ayaṃ khvassa kāloti）’とは、今が（和尚からの伝言を）申し上げるべき時であろうということである。‘指し示した（paridassīti）’とは、明らかにしたということである。‘“これこれのことを言いなさい”と和尚が私に教えたこと、それを今、申し上げるべき時である。さあ、今その伝言を申し上げよう’というのが、ここでの意図である。”

๒๕๙. วินยธรปญฺจเมนาติ อนุสฺสาวนาจริยปญฺจเมน. อนุชานามิ ภิกฺขเว สพฺพปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ คุณงฺคุณูปาหนนฺติ เอตฺถ มนุสฺสจมฺมํ ฐเปตฺวา เยน เกนจิ จมฺเมน อุปาหนา วฏฺฏติ. อุปาหนโกสกสตฺถโกสกกุญฺจิกโกสเกสุปิ เอเสว นโย. จมฺมานิ อตฺถรณานีติ เอตฺถ ปน ยํกิญฺจิ เอฬกจมฺมํ อชจมฺมญฺจ อตฺถริตฺวา นิปชฺชิตุํ วา นิสีทิตุํ วา วฏฺฏติ. มิคจมฺเม เอณีมิโค วาตมิโค ปสทมิโค กุรงฺคมิโค มิคมาตุโก โรหิตมิโคติ เอเตสํเยว จมฺมานิ วฏฺฏนฺติ. อญฺเญสํ ปน –

259. “‘律師を五人目として（vinayadharapañcamenāti）’とは、読誦師（羯磨師）を五人目とする（五人組の僧伽）という意味である。‘比丘たちよ、辺境の全地域において、重ね合わせた靴を許す’という規定において、人間の皮を除き、いかなる皮で作られた靴も許される。靴のケース、刀の鞘、鍵のケースについても同様の理屈である。‘皮の敷物（cammāni attharaṇānīti）’という規定においては、羊の皮や山羊の皮を敷いて、その上に横になったり座ったりすることは許される。鹿の皮については、エニ鹿、ヴァータ鹿、パサダ鹿、クランガ鹿、ミガマートゥカ（大鹿）、ロヒタ鹿（赤鹿）、これらの皮だけが許される。しかし、それ以外の――”

มกฺกโฏ กาฬสีโห จ, สรโภ กทลีมิโค;

เย จ วาฬมิคา เกจิ, เตสํ จมฺมํ น วฏฺฏติ.

“猿、黒獅子、サラバ（八足の鹿）、カダリー鹿、および猛獣（猛々しい動物）の皮は許されない。”

ตตฺถ วาฬมิคาติ สีหพฺยคฺฆอจฺฉตรจฺฉา; น เกวลญฺจ เอเตสํเยว, เยสํ ปน จมฺมํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ, เต ฐเปตฺวา อวเสสา อนฺตมโส โคมหึสสสพิฬาราทโยปิ สพฺเพ อิมสฺมึ อตฺเถ วาฬมิคาตฺเวว เวทิตพฺพา. เอเตสญฺหิ สพฺเพสํ จมฺมํ น วฏฺฏติ. น ตาว ตํ คณนูปคํ ยาว น หตฺถํ คจฺฉตีติ ยาว อาหริตฺวา วา น ทินฺนํ, ตุมฺหากํ ภนฺเต จีวรํ อุปฺปนฺนนฺติ ปหิณิตฺวา วา นาโรจิตํ, ตาว คณนํ น อุเปติ. สเจ อนธิฏฺฐิตํ, วฏฺฏติ; อธิฏฺฐิตญฺจ คณนํ น อุเปตีติ อตฺโถ. ยทา ปน อาเนตฺวา วา ทินฺนํ โหติ, อุปฺปนฺนนฺติ วา สุตํ, ตโต ปฏฺฐาย ทสาหเมว ปริหารํ ลภตีติ.

“ここで‘猛獣（vāḷamigā）’とは、獅子、虎、熊、豹のことである。これらだけでなく、皮が許されると述べられた動物以外の、牛、水牛、兎、猫なども、この規定の文脈においてはすべて‘猛獣’として扱われるべきである。これらすべての皮は（敷物として）許されない。‘手に入るまでは、数（所持数）には含まれない（na tāva taṃ gaṇanūpagaṃ yāva na hatthaṃ gacchatīti）’とは、持参して与えられるか、あるいは‘尊師、あなたのために衣が用意されました’と使いが来て告げられるまでは、（十日間の保持規定の）数には数えられない。もし受持（adhiṭṭhāna）していなければ（十日間の期限を過ぎても）許される。受持された衣は（別種の規定であるため、この予備の衣としての）数には含まれないという意味である。しかし、持参して与えられた時、あるいは用意されたと聞いた時から、十日間だけ保持することが許される。”

จมฺมกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“皮革章の注釈は終わった。”

๖. เภสชฺชกฺขนฺธกํ

6. “薬章（やくしょう）”

ปญฺจเภสชฺชาทิกถา

“五種の薬などの話”

๒๖๐. เภสชฺชกฺขนฺธเก [Pg.372] – สารทิเกน อาพาเธนาติ สรทกาเล อุปฺปนฺเนน ปิตฺตาพาเธน, ตสฺมิญฺหิ กาเล วสฺโสทเกนปิ เตเมนฺติ, กทฺทมมฺปิ มทฺทนฺติ, อนฺตรนฺตรา อาตโปปิ ขโร โหติ, เตน เตสํ ปิตฺตํ โกฏฺฐพฺภนฺตรคตํ โหติ. อาหารตฺถญฺจ ผเรยฺยาติ อาหารตฺถํ สาเธยฺย.

260. “薬章において、‘秋の病によって（sāradikena ābādhenāti）’とは、秋の季節に生じた胆汁（胆液）の病のことである。その時期、比丘たちは雨水に濡れ、泥を踏み、時折の日差しも強いため、彼らの胆汁が内臓（胃腸）の中に滞るのである。‘栄養（食料）としての役割を果たす（āhāratthañca phareyyāti）’とは、栄養としての目的を果たすという意味である。”

๒๖๑. นจฺฉาเทนฺตีติ น ชิรนฺติ, น วาตโรคํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตุํ สกฺโกนฺติ. เสเนสิตานีติ สินิทฺธานิ. ภตฺตาจฺฉาทเกนาติ ภตฺตํ อโรจิเกน.

261. “‘消化されない（nacchādentīti）’とは、（薬が）消化されず、風の病を鎮めることもできないことである。‘油分を含むもの（senesitānīti）’とは、油分のある食べ物のことである。‘食欲不振によって（bhattācchādakenāti）’とは、病によって食事が進まないことによる。”

๒๖๒. อจฺฉวสนฺติอาทีสุ นิสฺสคฺคิยวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. กาเล ปฏิคฺคหิตนฺติอาทีสุ มชฺฌนฺหิเก อวีติวตฺเต ปฏิคฺคเหตฺวา ปจิตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา จาติ อตฺโถ. เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุนฺติ สตฺตาหกาลิกเตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุํ.

262. “‘アッチャヴァサンティ’などの箇所については、尼薩耆（ニッサギヤ）の注釈で述べた方法によって判定を知るべきである。‘適切な時に受け取った（kāle paṭiggahitanti）’などの箇所は、正午を過ぎる前に受け取り、調理し、濾（こ）したという意味である。‘油の使用法によって使用する（telaparibhogena paribhuñjitunti）’とは、七日間の期限がある薬としての油の使用法で使用することである。”

๒๖๓. มูลเภสชฺชาทิ วินิจฺฉโยปิ ขุทฺทกวณฺณนายํ วุตฺโตเยว. ตสฺมา อิธ ยํ ยํ ปุพฺเพ อวุตฺตํ ตํ ตเทว วณฺณยิสฺสาม. วจตฺตนฺติ เสตวจํ. นิสทํ นิสทโปตกนฺติ ปิสนสิลา จ ปิสนโปโต จ. ผคฺควนฺติ ลตาชาติ. นตฺตมาลนฺติ กรญฺชํ. หิงฺคุหิงฺคุชตุหิงฺคุสิปาฏิกา หิงฺคุชาติโยเยว. ตกตกปตฺติตกปณฺณิโย ลาขาชาติโย.

263. “根の薬などの判定については、小節（Khuddaka）の注釈ですでに述べられている。ゆえにここでは、以前に述べられていない事柄だけを解説する。‘ヴァチャ（vacattanti）’とはセータヴァチャ（白い香草、ショウブの類）のことである。‘石板と石の棒（nisadaṃ nisadapotakanti）’とは、薬を挽くための石板と、その小さな挽き石のことである。‘パッガヴァ（phaggavanti）’とは蔓（つる）植物の一種である。‘ナッタマーラ（nattamālanti）’とはカランジャ（ピンナ）の木のことである。ヒング（阿魏）、ヒングジャトゥ、ヒングシパーティカーはすべてヒング（香辛料・薬用植物）の類である。タカタカ、パッティタカ、パンニカは、すべてシェラック（紫鉱）の類である。”

สามุทฺทนฺติ สมุทฺทตีเร วาลุกา วิย สนฺติฏฺฐติ. กาฬโลณนฺติ ปกติโลณํ. สินฺธวนฺติ เสตวณฺณํ ปพฺพเต อุฏฺฐหติ. อุพฺภิทนฺติ ภูมิโต องฺกุรํ อุฏฺฐหติ. พิลนฺติ ทพฺพสมฺภาเรหิ สทฺธึ ปจิตํ, ตํ รตฺตวณฺณํ.

“‘海塩（sāmuddanti）’とは、海岸で砂のように堆積している塩のことである。‘黒塩（kāḷaloṇanti）’とは、加工されていない自然のままの黒い塩のことである。‘シンダヴァ塩（sindhavanti）’とは、白い色をしており、山（シンドゥ山）から産出される（岩塩の）ことである。‘土塩（ubbhidanti）’とは、地面から芽が出るように湧き出た塩のことである。‘ビラ塩（bilanti）’とは、他の物質と共に煮詰められた塩で、赤い色をしている。”

๒๖๔-๖. กาโย วา ทุคฺคนฺโธติ กสฺสจิ อสฺสาทีนํ วิย กายคนฺโธ โหติ, ตสฺสาปิ สิรีสโกสุมฺพาทิจุณฺณานิ วา คนฺธจุณฺณานิ วา สพฺพานิ วฏฺฏนฺติ. ฉกณนฺติ โคมยํ. รชนนิปฺปกฺกนฺติ รชนกสฏํ. ปากติกจุณฺณมฺปิ โกฏฺเฏตฺวา อุทเกน เตเมตฺวา นฺหายิตุํ วฏฺฏติ; เอตมฺปิ รชนนิปฺปกฺกสงฺเขปเมว คจฺฉติ.

“264-6.‘あるいは体が悪臭を放つ（kāyo vā duggandhoti）’とは、ある者の体臭が馬などの臭いのようである場合のことである。その（体臭のある）比丘には、ククの皮やベニバナなどの粉末、あるいはあらゆる香粉の使用が許される。‘牛糞（chakaṇanti）’は文字通り牛の糞である。‘染液の煮汁（rajananippakkanti）’とは、染料を煮出した後の滓（かす）のことである。普通の（煮ていない）樹皮の粉末も、砕いて水で湿らせて体を洗うのに用いることが許される。これもまた、煮た染液の粉末の規定に含まれる。”

อามกมํสญฺจ [Pg.373] ขาทิ อามกโลหิตญฺจ ปิวีติ น ตํ ภิกฺขุ ขาทิ น ปิวิ, อมนุสฺโส ขาทิตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปกฺกนฺโต, เตน วุตฺตํ – ‘‘ตสฺส โส อมนุสฺสิกาพาโธ ปฏิปฺปสฺสมฺภี’’ติ.

“生肉を食べ、生の血を飲んだ”とは、その比丘が食べたのではなく、非人（鬼神）が食べて飲んで去ったのである。それゆえに、“彼のその非人による病は静まった”と言われた。

อญฺชนนฺติ สพฺพสงฺคาหิกวจนเมตํ. กาฬญฺชนนฺติ เอกา อญฺชนชาติ. รสญฺชนํ นานาสมฺภาเรหิ กตํ. โสตญฺชนนฺติ นทีโสตาทีสุ อุปฺปชฺชนกํ อญฺชนํ. เครุโก นาม สุวณฺณเครุโก. กปลฺลนฺติ ทีปสิขโต คหิตมสิ. อญฺชนูปปึสเนหีติ อญฺชเนน สทฺธึ เอกโต ปึสิตพฺเพหิ, น หิ กิญฺจิ อญฺญนูปปึสนํ น วฏฺฏติ. จนฺทนนฺติ โลหิตจนฺทนาทิกํ ยํกิญฺจิ. ตคราทีนิ ปากฏานิ, อญฺญานิปิ นีลุปฺปลาทีนิ วฏฺฏนฺติเยว.

“眼薬（アンジャナ）”とは、すべての眼薬を総括する言葉である。“黒眼薬”とは、眼薬の一種である。“味眼薬（ラサンジャナ）”は、様々な材料で作られたものである。“流眼薬（ソータンジャナ）”とは、川の流れなどで生じる眼薬である。“ゲルカ”とは、金色の黄土のことである。“カパッラ”とは、灯火の炎から取った煤（すす）のことである。“眼薬とともに磨り潰すもの”とは、眼薬と一緒に磨り潰すべきもののことであり、眼薬とともに磨り潰すもので許されないものは何もない。“栴檀（サンダナ）”とは、赤栴檀などのことである。“多伽羅（タガラ）”などは周知の通りであり、その他、青蓮華なども許される。

อฏฺฐิมยนฺติ มนุสฺสฏฺฐึ ฐเปตฺวา อวเสสอฏฺฐิมยํ. ทนฺตมยนฺติ หตฺถิทนฺตาทิสพฺพทนฺตมยํ. วิสาณมเยปิ อกปฺปิยํ นาม นตฺถิ, นฬมยาทโย เอกนฺตกปฺปิยาเยว. สลากฏฺฐานิยนฺติ ยตฺถ สลากํ โอทหนฺติ, ตํ สุสิรทณฺฑกํ วา ถวิกํ วา อนุชานามีติ อตฺโถ. อํสพทฺธโกติ อญฺชนิตฺถวิกาย อํสพทฺธโก. ยมกนตฺถุกรณินฺติ สมโสตาหิ ทฺวีหิ ปนาฬิกาหิ เอกํ นตฺถุกรณึ.

“骨製”とは、人骨を除いた残りの骨で作られたもののことである。“牙製”とは、象牙などすべての牙で作られたもののことである。角製のものでも、不適切なものはない。葦製などは、間違いなく適切である。“薬匙入れ（サラーカッターニヤ）”とは、薬匙を入れる場所のことであり、中空の棒や袋を許すという意味である。“肩紐（アンサバッダカ）”とは、眼薬袋の肩に掛ける紐のことである。“双管鼻薬器（ヤマカナットゥカラニ）”とは、両方の鼻孔に等しく入る二つの管を備えた一つの鼻薬器のことである。

๒๖๗. อนุชานามิ ภิกฺขเว เตลปากนฺติ ยํกิญฺจิ เภสชฺชปกฺขิตฺตํ สพฺพํ อนุญฺญาตเมว โหติ. อติปกฺขิตฺตมชฺชานีติ อติวิย ขิตฺตมชฺชานิ; พหุํ มชฺชํ ปกฺขิปิตฺวา โยชิตานีติ อตฺโถ.

267. “比丘たちよ、油の煮出し（テーラパーカ）を許す”とは、どのような薬が投入されていても、すべて許されているということである。“酒を入れすぎたもの”とは、過度に酒が投入されたもののことであり、多くの酒を入れて調合されたという意味である。

องฺควาโตติ หตฺถปาเท วาโต. สมฺภารเสทนฺติ นานาวิธปณฺณภงฺคเสทํ. มหาเสทนฺติ มหนฺตํ เสทํ; โปริสปฺปมาณํ อาวาฏํ องฺคารานํ ปูเรตฺวา ปํสุวาลิกาทีหิ ปิทหิตฺวา ตตฺถ นานาวิธานิ วาตหรณปณฺณานิ สนฺถริตฺวา เตลมกฺขิเตน คตฺเตน ตตฺถ นิปชฺชิตฺวา สมฺปริวตฺตนฺเตน สรีรํ เสเทตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. ภงฺโคทกนฺติ นานาปณฺณภงฺคกุถิตํ อุทกํ; เตหิ ปณฺเณหิ จ อุทเกน จ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา เสเทตพฺโพ. อุทกโกฏฺฐกนฺติ อุทกโกฏฺเฐ จาฏึ วา โทณึ วา อุณฺโหทกสฺส ปูเรตฺวา ตตฺถ ปวิสิตฺวา เสทกมฺมกรณํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

“肢節の風（アンガヴァータ）”とは、手足の風（痛み）のことである。“和合発汗（サンバーラセーダ）”とは、多種の葉を煎じた発汗法のことである。“大発汗（マハーセーダ）”とは、大規模な発汗法のことであり、人の背丈ほどの穴に炭を満たし、土や砂などで覆い、その上に風を除去する様々な葉を敷き、油を塗った体でそこに横たわり、寝返りを打ちながら体を発汗させることを許すという意味である。“煎じ薬の湯（バンゴーダカ）”とは、多種の葉を煮沸した水のことであり、それらの葉と湯を繰り返し注いで発汗させるべきものである。“湯船（ウダカコッタカ）”とは、浴槽の中に甕や桶を置き、それをお湯で満たして、そこに入って発汗の処置を行うことを許すという意味である。

ปพฺพวาโต [Pg.374] โหตีติ ปพฺเพ ปพฺเพ วาโต วิชฺฌติ. โลหิตํ โมเจตุนฺติ สตฺถเกน โลหิตํ โมเจตุํ. ปชฺชํ อภิสงฺขริตุนฺติ เยน ผาลิตปาทา ปากติกา โหนฺติ; ตํ นาฬิเกราทีสุ นานาเภสชฺชานิ ปกฺขิปิตฺวา ปชฺชํ อภิสงฺขริตุํ; ปาทานํ สปฺปายเภสชฺชํ ปจิตุนฺติ อตฺโถ. ติลกกฺเกน อตฺโถติ ปิฏฺเฐหิ ติเลหิ อตฺโถ. กพฬิกนฺติ วณมุเข สตฺตุปิณฺฑํ ปกฺขิปิตุํ. สาสปกุฑฺเฑนาติ สาสปปิฏฺเฐน. วฑฺฒมํสนฺติ อธิกมํสํ อาณิ วิย อุฏฺฐหติ. โลณสกฺขริกาย ฉินฺทิตุนฺติ ขุเรน ฉินฺทิตุํ. วิกาสิกนฺติ เตลรุนฺธนปิโลติกํ. สพฺพํ วณปฏิกมฺมนฺติ ยํกิญฺจิ วณปริกมฺมํ นาม อตฺถิ; สพฺพํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

“関節の風（パッバヴァータ）”とは、節々に風が突き刺すような痛みのことである。“放血（ローヒタン・モーセートゥン）”とは、小刀で血を出すことである。“足の薬を調製する”とは、ひび割れた足を元通りにするために、椰子の実などに様々な薬を入れて足の薬を調製すること、つまり足に適した薬を煮出すという意味である。“胡麻の練り粉（ティラカッカ）”とは、磨り潰した胡麻のことである。“カバリカー”とは、傷口に麦粉の塊を当てることである。“芥子の粉（サーサパクッダ）”とは、芥子の実を粉にしたものである。“贅肉（ヴァッダマーンサ）”とは、余分な肉が杭のように盛り上がったものである。“塩の粒で切る”とは、剃刀で切り取ることである。“ヴィカーシカー”とは、油が漏れないように塞ぐ布切れのことである。“すべての傷の処置”とは、およそ傷の処置と呼ばれるものはすべて許すという意味である。

๒๖๘. สามํ คเหตฺวาติ อิทํ น เกวลํ สปฺปทฏฺฐสฺเสว, อญฺญสฺมิมฺปิ ทฏฺฐวิเส สติ สามํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ; อญฺเญสุ ปน การเณสุ ปฏิคฺคหิตเมว วฏฺฏติ. กโต น ปุน ปฏิคฺคเหตพฺโพติ สเจ ภูมิปฺปตฺโต, ปฏิคฺคเหตพฺโพ; อปฺปตฺตํ ปน คเหตุํ วฏฺฏติ.

268. “自ら取って”とは、これは単に蛇に噛まれた時だけでなく、他の毒に中った時でも、自ら取って服用すべきである。しかし、その他の理由の場合には、提供（受得）されたものだけが許される。“（地に着いたものは）受得せずにはならない”とは、もし地面に着いたのであれば、（改めて）提供を受けるべきである。地に着く前であれば、自ら取ることが許される。

๒๖๙. ฆรทินฺนกาพาโธติ วสีกรณปานกสมุฏฺฐิตโรโค. สีตาโลฬินฺติ นงฺคเลน กสนฺตสฺส ผาเล ลคฺคมตฺติกํ อุทเกน อาโลเฬตฺวา ปาเยตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

269. “家で与えられた毒（ガラディンナカ）による病”とは、媚薬などの飲み物によって生じた病気のことである。“耕作土の攪拌水（シーターローリン）”とは、鋤（すき）で耕している者の鋤の先に付いた泥を水でかき混ぜて飲ませることを許すという意味である。

ทุฏฺฐคหณิโกติ วิปนฺนคหณิโก; กิจฺเฉน อุจฺจาโร นิกฺขมตีติ อตฺโถ. อามิสขารนฺติ สุกฺโขทนํ ฌาเปตฺวา ตาย ฉาริกาย ปคฺฆริตํ ขาโรทกํ. มุตฺตหรีตกนฺติ โคมุตฺตปริภาวิตํ หรีตกํ. อภิสนฺนกาโยติ อุสฺสนฺนโทสกาโย. อจฺฉกญฺชิยนฺติ ตณฺฑุโลทกมณฺโฑ. อกฏยุสนฺติ อสินิทฺโธ มุคฺคปจิตปานีโย. กฏากฏนฺติ โสว โธตสินิทฺโธ. ปฏิจฺฉาทนีเยนาติ มํสรเสน.

“消化不良（ドゥッタガハニカ）”とは、消化機能が損なわれた状態のことであり、排便が困難であることを意味する。“米の灰のアルカリ（アーミサカーラ）”とは、乾燥した飯を焼いて、その灰から滴り落ちた灰汁（あく）のことである。“尿薬（ムッタハリータカ）”とは、牛の尿に浸した訶梨勒（かりろく）のことである。“溢身（アビサンナカーヤ）”とは、過剰な体液（ドーシャ）を持つ体のことである。“透明な米の研ぎ汁”とは、米の研ぎ汁の上澄みのことである。“未加工のスープ”とは、油を加えていない緑豆の煮汁のことである。“半加工のスープ”とは、それが洗浄され洗練されたものである。“覆うもの”とは、肉汁のことである。

คุฬาทิอนุชานนกถา

糖蜜などの許容に関する話。

๒๗๒. สเจ ภิกฺขเว ปกฺกาปิ มุคฺคา ชายนฺตีติ ปกฺกา มุคฺคา สเจปิ ชายนฺติ, ยถาสุขํ ปริภุญฺชิตพฺพา. ปกฺกตฺตา หิ เต กปฺปิยา เอว.

272. “比丘たちよ、たとえ調理された緑豆が芽吹くとしても”とは、調理された緑豆がもし芽を出すことがあっても、心のままに服用してよい。調理されているので、それらは適切（カッピヤ）だからである。

๒๗๔. อนฺโตวุตฺถนฺติ [Pg.375] อกปฺปิยกุฏิยํ วุตฺถํ. สามํ ปกฺกนฺติ เอตฺถ ยํกิญฺจิ อามิสํ ภิกฺขุโน ปจิตุํ น วฏฺฏติ. สเจปิสฺส อุณฺหยาคุยา สุลสิปณฺณานิ วา สิงฺคิเวรํ วา โลณํ วา ปกฺขิปนฺติ, ตมฺปิ จาเลตุํ น วฏฺฏติ, ‘‘ยาคุํ นิพฺพาเปมี’’ติ ปน จาเลตุํ วฏฺฏติ. อุตฺตณฺฑุลภตฺตํ ลภิตฺวาปิ ปิทหิตุํ น วฏฺฏติ. สเจ ปน มนุสฺสา ปิทหิตฺวาว เทนฺติ, วฏฺฏติ; ‘‘ภตฺตํ วา มา นิพฺพายตู’’ติ ปิทหิตุํ วฏฺฏติ. ขีรตกฺกาทีสุ ปน สกึ กุถิเตสุ อคฺคึ ทาตุํ วฏฺฏติ, ปุนปากสฺส อนุญฺญาตตฺตา. อุกฺกปิณฺฑกาปิ ขาทนฺตีติ พิฬามูสิกโคธามงฺคุสา ขาทนฺติ. ทมกาติ วิฆาสาทา.

274. “屋内に置かれたもの”とは、不適切な小屋の中に留め置かれたもののことである。“自ら調理したもの”について、ここでは比丘がいかなる食べ物も調理することは許されない。たとえ比丘のために熱い粥の中に（俗人が）バジルや生姜、塩を入れたとしても、それをかき混ぜることは許されない。しかし、“粥を冷まそう”と思ってかき混ぜることは許される。まだ煮えていない米の飯を受け取っても、鉢に蓋をすることは許されない。しかし、もし人々が蓋をしてから捧げるのであれば許される。あるいは“飯が冷めないように”と思って蓋をすることは許される。牛乳や乳漿（にゅうしょう）などは、一度沸騰したのであれば、再び火にかけることは許される。再調理が許されているからである。“ウッカピンダカも食べる”とは、猫、鼠、大トカゲ、マングースなどが食べるということである。“ダマカ”とは、残り物を食べる者たちのことである。

๒๗๖. ตโต นีหฏนฺติ ยตฺถ นิมนฺติตา ภุญฺชนฺติ, ตโต นีหฏํ.

276. “そこから持ち出されたもの”とは、招待されて食事をした場所から持ち出されたもののことである。

๒๗๘. วนฏฺฐํ โปกฺขรฏฺฐนฺติ วเน เจว ปทุมินิคจฺเฉ จ ชาตํ. อพีชนฺติ ตรุณผลํ, ยสฺส พีชํ น องฺกุรํ ชเนติ. นิพฺพฏฺฏพีชนฺติ พีชํ นิพฺพฏฺเฏตฺวา อปเนตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพกํ อมฺพปนสาทิ.

278. “森にあるもの、池にあるもの”とは、森や蓮の茂みに生じたもののことである。“種のないもの”とは、種が芽を出さないような若い果実のことである。“種を除いたもの”とは、種を取り除いてから服用すべきマンゴーやパラミツなどのことである。

๒๗๙. ทุโรปโย วโณติ ทุกฺเขน รุหติ, ทุกฺเขน ปากติโก โหตีติ อตฺโถ. ทุปฺปริหารํ สตฺถนฺติ สมฺพาเธ ทุกฺเขน สตฺถํ ปริหเรยฺยํ. สตฺถกมฺมํ วา วตฺถิกมฺมํ วาติ ยถาปริจฺฉินฺเน โอกาเส เยน เกนจิ สตฺเถน วา สูจิยา วา กณฺฏเกน วา สตฺติกาย วา ปาสาณสกฺขลิกาย วา นเขน วา ฉินฺทนํ วา ผาลนํ วา วิชฺฌนํ วา เลขนํ วา น กาตพฺพํ; สพฺพญฺเหตํ สตฺถกมฺมเมว โหติ. เยน เกนจิ ปน จมฺเมน วา วตฺเถน วา วตฺถิปีฬนมฺปิ น กาตพฺพํ; สพฺพญฺเหตํ วตฺถิกมฺมเมว โหติ. เอตฺถ จ สมฺพาธสฺส สามนฺตา ทฺวงฺคุลาติ อิทํ สตฺถกมฺมํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. วตฺถิกมฺมํ ปน สมฺพาเธเยว ปฏิกฺขิตฺตํ. ตตฺถ ปน ขารํ อาทาตุํ เยน เกนจิ รชฺชุเกน วา พนฺธิตุํ วฏฺฏติ. ยทิ เตน ฉิชฺชติ, สุจฺฉินฺนํ. อณฺฑวุฑฺฒิโรเคปิ สตฺถกมฺมํ น วฏฺฏติ, ตสฺมา อณฺฑํ ผาเลตฺวา พีชานิ อุทฺธริตฺวา ‘‘อโรคํ กริสฺสามี’’ติ น กตฺตพฺพํ. อคฺคิตาปนเภสชฺชาลิมฺปเนสุ ปน ปฏิกฺเขโป นตฺถิ. วจฺจมคฺเค เภสชฺชมกฺขิตา อาทานวฏฺฏิ วา เวฬุนาฬิกา วา วฏฺฏติ, ยาย ขารกมฺมํ วา กโรนฺติ, เตลํ วา ปเวเสนฺติ.

279. “治りにくい傷”とは、困難を伴って癒え、困難を伴って元通りになるという意味である。“扱いにくい刃物”とは、狭い箇所で困難を伴って刃物を用いることである。“外科手術（刀物）あるいは包帯処置（纏物）”については、定められた（二指の）範囲内の場所において、いかなる刃物、針、棘、小槍、小石、あるいは爪によっても、切断、切開、穿刺、あるいは掻爬を行ってはならない。これらすべては外科手術（刀物）にあたるからである。また、いかなる皮や布によっても、（患部を）圧迫してはならない。これらすべては包帯処置（纏物）にあたるからである。ここで“狭い箇所の周囲二指”という言葉は、外科手術のみを指して言われたものである。一方、包帯処置は狭い箇所そのものにおいて禁止されている。しかし、そこ（患部）に塩類（アルカリ）を塗ったり、何らかの紐で縛ったりすることは許される。それによって（患部が）切れるならば、それは正しく切除されたことになる。陰嚢腫大（脱腸・水腫）の病においても、外科手術は許されない。ゆえに、陰嚢を切り開いて精巣を取り出し、“病を治そう”としてはならない。ただし、火で温めること、薬を塗ること、軟膏を塗ることは禁止されていない。肛門において、薬を塗った布や竹筒を用いて、塩水（アルカリ液）を注入したり、油を注入したりすることは許される。

๒๘๐. ปวตฺตมํสนฺติ [Pg.376] มตสฺส มํสํ. มาฆาโตติ ตํ ทิวสํ น ลพฺภา เกนจิ กิญฺจิ ชีวิตา โวโรเปตุํ. โปตฺถนิกนฺติ มํสจฺเฉทนสตฺถกํ วุจฺจติ. กิมฺปิมายาติ กิมฺปิ อิมาย. น ภควา อุสฺสหตีติ น ภควา สกฺโกติ. ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมา นาม. ปฏิเวกฺขีติ วีมํสิ; ปฏิปุจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปฏิเวกฺขิตฺวาติ อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา. สเจ ปน อสุกมํสนฺติ ชานาติ, ปฏิปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ, อชานนฺเตน ปน ปุจฺฉิตฺวาว ขาทิตพฺพํ.

280. “既にある肉”とは、死んだ動物の肉のことである。“殺生禁止”とは、その日、誰もいかなる生き物の命も奪ってはならないということである。“ポッタニカ”とは、肉を切るための小刀のことである。“何がこれによって”とは、“この（スッピヤー）によって何が”ということである。“世尊は耐えられない”とは、“世尊は（その肉を食べることは）できない”ということである。“実にそれゆえに”とは、“それゆえに”ということである。“調べた”とは、吟味した、あるいは問い直したという意味である。“調べずに”とは、問い直さずにということである。もし“これは何の肉である”と知っているならば、問う必要はないが、知らない者は、必ず問うてから食べなければならない。

หตฺถิมํสาทิปฏิกฺเขปกถา

象の肉などの禁止に関する釈義。

๒๘๑. สุนขมํสนฺติ เอตฺถ อรญฺญโกกา นาม สุนขสทิสา โหนฺติ, เตสํ มํสํ วฏฺฏติ. โย ปน คามสุนขิยา วา โกเกน โกกสุนขิยา วา คามสุนเขน สํโยคา อุปฺปนฺโน, ตสฺส มํสํ น วฏฺฏติ, โส หิ อุภยํ ภชตีติ. อหิมํสนฺติ กสฺสจิ อปาทกสฺส ทีฆชาติกสฺส มํสํ น วฏฺฏติ. สีหมํสาทีนิ ปากฏาเนว.

281. “犬の肉”に関して、野狼と呼ばれるものは犬に似ているが、その肉は許される。しかし、村の雌犬と野狼、あるいは野狼の牝と村の犬との交配によって生まれたものの肉は許されない。それは両方の性質を併せ持っているからである。“蛇の肉”とは、足のない長い種類の生き物の肉であり、許されない。獅子の肉などは（禁止であることが）明白である。

เอตฺถ จ มนุสฺสมํสํ สชาติตาย ปฏิกฺขิตฺตํ, หตฺถิอสฺสมํสํ ราชงฺคตาย, สุนขมํสญฺจ อหิมํสญฺจ ปฏิกูลตาย, สีหมํสาทีนิ ปญฺจ อตฺตโน อนุปทฺทวตฺถายาติ. อิเมสํ มนุสฺสาทีนํ ทสนฺนํ มํสมฺปิ อฏฺฐิปิ โลหิตมฺปิ จมฺมมฺปิ โลมมฺปิ สพฺพํ น วฏฺฏติ, ยํกิญฺจิ ญตฺวา วา อญตฺวา วา ขาทนฺตสฺส อาปตฺติเยว. ยทา ชานาติ, ตทา เทเสตพฺพา. ‘‘อปุจฺฉิตฺวา ขาทิสฺสามี’’ติ คณฺหโต ปฏิคฺคหเณ ทุกฺกฏํ, ‘‘ปุจฺฉิตฺวา ขาทิสฺสามี’’ติ คณฺหโต อนาปตฺติ. อุทฺทิสฺส กตํ ปน ชานิตฺวา ขาทนฺตสฺเสว อาปตฺติ, ปจฺฉา ชานนฺโต อาปตฺติยา น กาเรตพฺโพติ.

ここで、人間の肉は同種であるために禁止され、象と馬の肉は王の象徴（王軍の構成要素）であるために、犬の肉と蛇の肉は忌まわしいために、獅子の肉などの五種は自身の安全（獣からの危害を避ける）のために禁止された。これら人間などの十種類の肉、骨、血、皮、毛は、すべて許されない。知っていても知らなくても、それを食べる者には罪（あやまち）が生じる。知った時には、それを告白すべきである。“問わずに食べよう”と思って受け取る者には、受け取る際に悪作（ドゥッカター）の罪がある。“問うてから食べよう”と思って受け取る者には罪はない。しかし、自分のために殺された肉（の見当がついている場合）については、それを知って食べる者にのみ罪があり、後で知った者にはその罪を問うべきではない。

ยาคุมธุโคฬกาทิกถา

粥、蜜団子などに関する釈義。

๒๘๒. เอกตฺตโกติ เอกโก, นตฺถิ เม ทุติโยติ อตฺโถ. ปหูตํ ยาคุญฺจ มธุโคฬกญฺจ ปฏิยาทาเปตฺวาติ โส กิร สตสหสฺสํ วยํ กตฺวา ปฏิยาทาเปสิ. อนุโมทนาคาถาปริโยสาเน ‘‘ปตฺถยตํ อิจฺฉต’’นฺติ ปทานํ ‘‘อลเมว ทาตุ’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ. สเจ ปน ‘‘ปตฺถยตา อิจฺฉตา’’ติ ปาโฐ อตฺถิ, โสเยว คเหตพฺโพ.

282. “一人きり”とは、独りであり、自分には連れがいないという意味である。“多くの粥と蜜団子を用意させて”において、彼は十万（の金）を費やして用意させたという。随喜の偈の最後において、“（望む者に、欲する者に）”という語は“与えるに十分である”という語と結びつく。もし“望む者によって、欲する者によって”という読みがあるならば、それを採用すべきである。

๒๘๓. โภชฺชยาคุนฺติ ยา ปวารณํ ชเนติ. ยทคฺเคนาติ ยํ อาทึ กตฺวา. สคฺคา เต อารทฺธาติ สคฺคนิพฺพตฺตกปุญฺญํ อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ยถาธมฺโม [Pg.377] กาเรตพฺโพติ ปรมฺปรโภชเนน กาเรตพฺโพ, โภชฺชยาคุยา หิ ปวารณา โหตีติ.

283. “食用の粥”とは、飽満（パヴァーラナー）を生じさせるものである。“〜を端緒として”とは、〜を始めとしてということである。“汝らに天界（の報い）が始まった”とは、天界に転生させる功徳が積みられたという意味である。“法に従って処置すべき”とは、別食（パランパラ・ボージャナ）の規定によって処置すべきであるということである。食用の粥によって飽満（パヴァーラナー）が生じるからである。

๒๘๔. นาหํ ตํ กจฺจานาติ ตสฺมึ กิร อวสิฏฺฐคุเฬ เทวตา สุขุโมชํ ปกฺขิปึสุ, สา อญฺเญสํ ปริณามํ น คจฺฉติ, ตสฺมา เอวมาห. คิลานสฺส คุฬนฺติ ตถารูเปน พฺยาธินา คิลานสฺส ปจฺฉาภตฺตํ คุฬํ อนุชานามีติ อตฺโถ.

284. “カッチャーナよ、私はそれ（を消化できる者）を認めない”とは、その残った糖蜜（砂糖）の中に、神々が微細な滋養（オージャ）を投入したからであり、それは他の人々の体内では消化されない。それゆえにこのように仰ったのである。“病人のための糖蜜”とは、そのような（糖を摂ることで癒える）病を患っている者に対して、正午を過ぎた後でも糖蜜（砂糖）を許すという意味である。

ปาฏลิคามวตฺถุกถา

パータリ村の出来事に関する釈義。

๒๘๕. สพฺพสนฺถรินฺติ ยถา สพฺพํ สนฺถตํ โหติ, เอวํ.

285. “一面に敷き詰めて”とは、すべてが敷き詰められた状態になるように、ということである。

๒๘๖. สุนิธวสฺสการาติ สุนิโธ จ วสฺสกาโร จ ทฺเว พฺราหฺมณา มคธรญฺโญ มหามตฺตา มหามจฺจา. วชฺชีนํ ปฏิพาหายาติ วชฺชิราชกุลานํ อายมุขปจฺฉินฺทนตฺถํ. วตฺถูนีติ ฆรวตฺถูนิ. จิตฺตานิ นมนฺติ นิเวสนานิ มาเปตุนฺติ ตา กิร เทวตา วตฺถุวิชฺชาปาฐกานํ สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา เอวํ จิตฺตานิ นาเมนฺติ. กสฺมา? อมฺหากํ ยถานุรูปํ สกฺการํ กริสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ตาวตึเสหีติ โลเก กิร สกฺกํ เทวราชานํ วิสฺสกมฺมญฺจ อุปาทาย ตาวตึสา ปณฺฑิตาติ สทฺโท อพฺภุคฺคโต, เตเนวาห ตาวตึเสหีติ, ตาวตึเสหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา วิย มาเปนฺตีติ อตฺโถ. ยาวตา อริยํ อายตนนฺติ ยตฺตกํ อริยมนุสฺสานํ โอสรณฏฺฐานํ นาม อตฺถิ. ยาวตา วณิปฺปโถติ ยตฺตกํ วาณิชานํ อาภตภณฺฑสฺส ราสิวเสเนว กยวิกฺกยฏฺฐานํ นาม อตฺถิ. อิทํ อคฺคนครนฺติ เตสํ อริยายตนวณิปฺปถานํ อิทํ อคฺคนครํ ภวิสฺสติ. ปุฏเภทนนฺติ ปุฏเภทนฏฺฐานํ โมจนฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ โหติ. อคฺคิโต วาติอาทีสุ สมุจฺจยตฺโถ วา สทฺโท. ตตฺร หิ เอกสฺส โกฏฺฐาสสฺส อคฺคิโต, เอกสฺส อุทกโต, เอกสฺส อพฺภนฺตรโต, อญฺญมญฺญเภทา อนฺตราโย ภวิสฺสติ. อุฬุมฺปนฺติ ปารคมนตฺถาย อาณิโย อาโกเฏตฺวา กตํ. กุลฺลนฺติ วลฺลิอาทีหิ พนฺธิตฺวา กตํ.

286. “スニダとヴァッサカーラ”とは、マガダ国の王の重臣であり大臣であるスニダとヴァッサカーラという二人のバラモンのことである。“ヴァッジ族を阻むために”とは、ヴァッジ族の王家の収入源（入口）を断つためである。“敷地”とは、家の敷地のことである。“屋敷を造ろうと心が傾く”とは、それらの神々が建築学（地相学）に精通した者たちの体に乗り移って、そのように心を向けさせるのである。なぜかと言えば、“我々に相応の供養をしてくれるだろう”と考えるからである。“タワティンサ（三十三天）の神々のように”とは、世間で天界の王サッカやヴィッサカンマ（毘首羯磨）にちなんで、“三十三天の神々は賢明である”という評判が広まっており、それゆえに“タワティンサの神々のように”と仰ったのであり、彼らと相談して造るかのように造るという意味である。“聖なる居住地がある限り”とは、聖なる人々が住まう場所がある限りということである。“商路がある限り”とは、商人たちが運んできた商品を積み上げ、売買する場所がある限りということである。“これは最高の都市となる”とは、それら聖なる居住地や商路の中で、これが最高の都市になるだろうということである。“荷を解く場所（貿易の拠点）”とは、商品の包みを解く場所、あるいは荷を下ろす場所という意味である。“火災などによって”という箇所において、“あるいは（ヴァー）”という語は列挙（累積）の意味である。そこでは、ある部分は火災によって、ある部分は洪水によって、またある部分は内部における互いの離間（不和）によって災難が起こるであろう。“浮き”とは、対岸へ渡るために、楔（くさび）を打ち込んで造られた筏（いかだ）のことである。“筏（いかだ）”とは、蔓（つる）などで縛って造られた竹の筏のことである。

อณฺณวนฺติ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน โยชนมตฺตํ คมฺภีรสฺส จ ปุถุลฺลสฺส จ อุทกฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ. สรนฺติ อิธ นที อธิปฺเปตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เย [Pg.378] คมฺภีรํ วิตฺถตํ ตณฺหาสรํ ตรนฺติ, เต อริยมคฺคสงฺขาตํ เสตุํ กตฺวาน วิสชฺช ปลฺลลานิ อนามสิตฺวาว อุทกภริตานิ นินฺนฏฺฐานานิ; อยํ ปน อิทํ อปฺปมตฺตกํ อุทกํ อุตฺตริตุกาโมปิ กุลฺลญฺหิ ปริชโน พนฺธติ, พุทฺธา ปน พุทฺธสาวกา จ วินา เอว กุลฺเลน ติณฺณา เมธาวิโน ชนาติ.

“大海（アṇṇava）”という言葉は、あらゆる側面において、一由旬（ヨージャナ）ほどの深さと広さを持つ水の場所の呼称です。ここでは“流れるもの（sara）”として“川（nadī）”を指しています。この一節の意味は次の通りです。深い、広大な“渇愛という川”を渡る聖者たちは、聖道（アリア・マッガ）と呼ばれる橋を架け、泥沼のような煩悩を捨て去り、水に満ちた低地（輪廻の苦しみ）に触れることなく渡ります。一方で、この世の凡夫たちは、わずかな水であってもそれを渡ろうとして筏（いかだ）を組みますが、仏陀とその弟子である賢明な人々は、筏を用いることなく（自らの智慧によって）渡り終えているのです。

๒๘๗. อนนุโพธาติ อพุชฺฌเนน. สนฺธาวิตนฺติ ภวโต ภวํ คมนวเสน สนฺธาวิตํ. สํสริตนฺติ ปุนปฺปุนํ คมนวเสน สํสริตํ. มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ มยา จ ตุมฺเหหิ จ. อถ วา สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ สนฺธาวนํ สํสรณํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ อโหสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สํสิตนฺติ สํสริตํ. ภวเนตฺติ สมูหตาติ ภวโต ภวคมนา สนฺธาวนา ตณฺหารชฺชุ สุฏฺฐุ หตา ฉินฺนา อปฺปวตฺติกตา.

287. “悟らないことによって（ananubodhā）”とは、無知（abujjanena）によるという意味です。“駆けめぐった（sandhāvita）”とは、ある生存から別の生存へと移行することによって、絶え間なく流転したことを指します。“輪廻した（saṃsarita）”とは、何度も繰り返し生死を繰り返したことを指します。“私とあなた方が（mamañceva tumhākañca）”とは、私（仏陀）とあなた方（弟子たち）のことです。あるいは、“駆けめぐり、輪廻した”という言葉によって、私とあなた方の流転と輪廻が続いてきたということを、このように理解すべきです。“彷徨った（saṃsita）”とは、輪廻した（saṃsarita）という意味です。“生存への導き手（渇愛）が根絶された（bhavanetti samūhatā）”とは、生存から生存へと向かわせる流転の原因である“渇愛という綱”が、完全に取り除かれ、断ち切られ、二度と生じないようにされたことを意味します。

๒๘๙. นีลาติ อิทํ สพฺพสงฺคาหกํ. นีลวณฺณาติอาทิ ตสฺเสว วิภาคทสฺสนตฺถํ. ตตฺถ น เตสํ ปกติวณฺณา นีลา, นีลวิเลปนานํ วิจิตฺตตาวเสเนตํ วุตฺตํ. ปฏิวฏฺเฏสีติ ปหาเรสิ. สาหารํ ทชฺเชยฺยาถาติ สชนปทํ ทเทยฺยาถ. องฺคุลึ โผเฏสุนฺติ องฺคุลึ จาเลสุํ. อมฺพกายาติ อิตฺถิกาย. โอโลเกถาติ ปสฺสถ. อปโลเกถาติ ปุนปฺปุนํ ปสฺสถ. อุปสํหรถาติ อุปเนถ. อิมํ ลิจฺฉวิปริสํ ตุมฺหากํ จิตฺเตน ตาวตึสปริสํ หรถ, ตาวตึสสฺส สมกํ กตฺวา ปสฺสถาติ อตฺโถ.

289. “青い（nīlā）”という言葉は、あらゆる青系統の色彩を包括しています。“青い色の（nīlavaṇṇā）”などの表現は、その詳細を示すためのものです。そこにおいて、リッチャヴィ族の王たちの本来の肌の色が青かったわけではなく、青い塗香（香料）で様々に装っていたことによって、そのように言われたのです。“鳴らした（paṭivaṭṭesī）”とは、打ち鳴らしたという意味です。“所領（sāhāra）を与えるべきだ”とは、地方（ジャナパダ）と共にヴェーサーリー市全体を与えるべきだ、という意味です。“指を弾いた（aṅguliṃ phoṭesu）”とは、指を動かした（鳴らした）ことを指します。“女（ambakā）”とは、女性のことです。“見なさい（oloketha）”とは、観想しなさいということです。“再び見なさい（apaloketha）”とは、繰り返し見なさいという意味です。“引き寄せなさい（upasaṃharatha）”とは、近づけなさいという意味です。このリッチャヴィ族の集まりを、あなた方の心の中で三十三天（忉利天）の神々の集まりに等しいものとして見なさい、というのがその意味です。

สีหเสนาปติวตฺถุอาทิกถา

シーハ将軍の物語の冒頭の解説

๒๙๐. ธมฺมสฺส จ อนุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ ภควตา วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ อปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วิญฺญุครหิตพฺพํ การณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กึ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘กึ สพฺพกาเรนาปิ ตุมฺหากํ วาเท คารยฺหการณํ นตฺถี’’ติ. อนพฺภกฺขาตุกามาติ อภิภวิตฺวา น อาจิกฺขิตุกามา.

290. “法に随った法（dhammassa ca anudhammaṃ）を説く”とは、世尊が説かれた理由（因）に適合する理由を語ることを意味します。“法にかなった論議（sahadhammiko vādānuvāda）”とは、他者が述べた理由によって根拠あるものとなり、あなた方の説いた主張が、賢者たちに難詰されるべきわずかな落ち度も生じないことを指します。つまり、“いかなる点においても、あなた方の説の中に非難されるべき理由はないのではないか”と問うているのです。“誹謗することを望まない（anabbhakkhātukāmā）”とは、（相手を）圧倒して貶めようとは望んでいないことを意味します。

๒๙๓. อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิทิตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กาตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ โหติ. ญาตมนุสฺสานนฺติ โลเก ปากฏานํ. สาธุ โหตีติ [Pg.379] สุนฺทรํ โหติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร โฆสนฺตา อาหิณฺเฑยฺยุํ. กสฺมา? ‘‘เอวํ โน อมฺหากํ มหนฺตภาโว ภวิสฺสตี’’ติ. โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิตํ. กุลนฺติ นิเวสนํ. ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ อุปจฺฉินฺทิตฺถ, สมฺปตฺตานญฺหิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทติ. โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว. สามุกฺกํสิกาติ อตฺตนาเยว อุทฺธริตฺวา คหิตา; อสาธารณํ อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. อุทฺทิสฺส กตนฺติ อุทฺทิสิตฺวา กตํ.

293. “よく検討して行う（anuviccakāra）”とは、十分に知り、考え、比較衡量した上で、なすべきことを行えという意味です。“知られた人々（ñātamanussāna）”とは、世間に名が知られた人々のことです。“善いことである（sādhu hoti）”とは、素晴らしいことであるという意味です。“旗を掲げる（paṭākaṃ parihareyyu）”とは、旗を高く掲げて街中で触れ回り、歩き回ることを指します。なぜなら、“そうすることで我々の偉大さが知れ渡るだろう”と考えるからです。“井戸のような存在（opānabhūta）”とは、準備の整った井戸のように（誰でも利用できるように）立っていることを意味します。“家（kula）”とは、住居のことです。“与えるべきだと考えなさい”とは、これらのニガンタ（裸形外道）への布施を絶やしてはならない、やって来た布施の受取人には与えるべきである、と訓戒しているのです。“卑俗（okāra）”とは、劣った状態、卑しい状態のことです。“自ら高めるもの（sāmukkaṃsikā）”とは、自分自身だけで取り出して把握したものであり、他者と共有されない（仏陀独自の）法門であるという意味です。“〜のために作られた（uddissa kata）”とは、特定の対象を目的として作られたものを指します。

๒๙๔. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ กตนฺติ อตฺโถ. อถ วา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสมฺปิ ปฏิจฺจกมฺมนฺติ วุตฺตํ. โย หิ เอวรูปํ มํสํ ปริภุญฺชติ, โสปิ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท โหติ, วธกสฺส วิย ตสฺสาปิ ปาณฆาตกมฺมํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ชิริทนฺติติ ชิรนฺติ อพฺภาจิกฺขนฺตา น ชิรนฺติ, อพฺภกฺขานสฺส อนฺตํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ติโกฏิปริสุทฺธกถา สงฺฆเภทสิกฺขาปทวณฺณนายํ วุตฺตา.

294. “ために作られた行為（paṭiccakamma）”とは、自分（の注文など）に起因して行われた（殺生された）行為という意味です。あるいは、“ために作られた行為”とは、予兆（殺生の兆候）を伴う業の別名であり、そのような業がそこに含まれていることから、肉そのものも“ために作られた行為（肉）”と呼ばれます。このような肉を食べる者は、その殺生業の相続者となり、殺害した者と同様に殺生業を背負うことになる、というのがニガンタたちの意図です。“滅びない（jiridantī）”とは、（肉を食べたと）誹謗する者たちは滅びず、その誹謗の終わり（結果）に至ることができないという意味です。“三輪清浄（tikoṭiparisuddha）の説”については、私（注釈者）が僧伽分裂の比丘戒の解説において既に述べた通りです。

กปฺปิยภูมิอนุชานนกถา

浄地（カッピヤ・ブーミ）の許容に関する解説

๒๙๕. สกฏปริวฏฺฏนฺติ สกเฏหิ ปริกฺเขปํ วิย กตฺวา อจฺฉนฺติ. ปจฺจนฺติมนฺติ อภิลาปมตฺตเมตํ ‘‘ยํ สงฺโฆ อากงฺขตี’’ติ วุตฺตตฺตา ปน ธุรวิหาโรปิ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติ, กมฺมวาจํ อวตฺวา อปโลกเนนาปิ วฏฺฏติเยว. กาโกรวสทฺทนฺติ ตตฺถ ตตฺถ ปวิฏฺฐานํ อามิสขาทนตฺถาย อนุปฺปเคเยว สนฺนิปติตานํ กากานํ โอรวสทฺทํ. ยโสโช นาม กปิลสุตฺตปริโยสาเน ปพฺพชิตานํ ปญฺจนฺนํ สตานํ อคฺคปุริโส.

295. “車座（sakaṭaparivaṭṭa）”とは、荷車で囲いを作るようにして座っている様子を指します。“辺境の（paccantima）”という言葉は単なる呼称に過ぎず、“僧伽が望むもの”と説かれているため、主要な精舎であっても（浄地として）選定することが可能です。羯磨（カンマワーチャー）を唱えずとも、告知（アパローカナ）のみによって選定することも認められます。“烏の鳴き声（kākoravasadda）”とは、あちこちから入り込み、食べ物（アーミサ）を食べるために早くから集まってきたカラスたちの騒がしい鳴き声を指します。ヤソージャという名は、カピラ・スッタの終わりに、出家した五百人の男たちの中の指導者の名前です。

อุสฺสาวนนฺติกนฺติอาทีสุ อุสฺสาวนนฺติกา ตาว เอวํ กตฺตพฺพา. โย ถมฺภานํ วา อุปริ ภิตฺติปาเท วา นิขนิตฺวา วิหาโร กริยติ, ตสฺส เหฏฺฐา ถมฺภปฏิจฺฉกา ปาสาณา ภูมิคติกา เอว. ปฐมถมฺภํ ปน ปฐมภิตฺติปาทํ วา ปติฏฺฐาเปนฺเตหิ พหูหิ สมฺปริวาเรตฺวา ‘‘กปฺปิยกุฏึ กโรม, กปฺปิยกุฏึ กโรมา’’ติ วาจํ นิจฺฉาเรนฺเตหิ มนุสฺเสสุ อุกฺขิปิตฺวา ปติฏฺฐาเปนฺเตสุ อามสิตฺวา วา สยํ อุกฺขิปิตฺวา วา ถมฺเภ วา ภิตฺติปาโท วา ปติฏฺฐาเปตพฺโพ. กุรุนฺทิมหาปจฺจรีสุ ปน ‘‘กปฺปิยกุฏิ กปฺปิยกุฏี’’ติ วตฺวา ปติฏฺฐาเปตพฺพนฺติ วุตฺตํ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ‘‘สงฺฆสฺส กปฺปิยกุฏึ อธิฏฺฐามี’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปน อวตฺวาปิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตนเยน วุตฺเต [Pg.380] โทโส นตฺถิ. อิทํ ปเนตฺถ สาธารณลกฺขณํ, ถมฺภปติฏฺฐานญฺจ วจนปริโยสานญฺจ สมกาลํ วฏฺฏติ. สเจ หิ อนิฏฺฐิเต วจเน ถมฺโภ ปติฏฺฐาติ, อปฺปติฏฺฐิเต วา ตสฺมึ วจนํ นิฏฺฐาติ, อกตา โหติ กปฺปิยกุฏิ. เตเนว มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ – ‘‘พหูหิ สมฺปริวาเรตฺวา วตฺตพฺพํ, อวสฺสญฺหิ เอตฺถ เอกสฺสปิ วจนนิฏฺฐานญฺจ ถมฺภปติฏฺฐานญฺจ เอกโต ภวิสฺสตี’’ติ.

“宣言を伴う（ussāvanantikā）”などの項目において、まず宣言を伴う浄屋（クティ）は次のように作るべきです。柱の上や壁の土台を掘って建てられる精舎において、その下の柱を支える石は地面と同じ扱いになります。最初の柱や最初の壁の土台を設置する際、多くの比丘がそれを取り囲み、“浄屋を作ります、浄屋を作ります”と言葉を発しながら、職人たちが柱を持ち上げて設置する時に、比丘たちが柱などを手で触れるか、あるいは自ら持ち上げて設置すべきです。一方、クルンディ注や大パッチャリー注では、“浄屋、浄屋”と言って設置すべきであると説かれています。アンダカ注では“僧伽の浄屋を決定します”と説かれています。しかし、それを言わなくとも、古注釈書に説かれる方法に従って唱えれば過失はありません。ここでの共通の基準は、柱の設置と言葉の終わりが同時でなければならないということです。もし言葉が終わらないうちに柱が設置されたり、柱が設置される前に言葉が終わってしまえば、浄屋は成立しません。それゆえ、大パッチャリー注には“多くの比丘で囲んで唱えるべきである。そうすれば必ず、その中の一人の言葉の終わりと柱の設置が一致するからである”と説かれているのです。

อิฏฺฐกสิลามตฺติกากุฏฺฏิกาสุ ปน กุฏีสุ เหฏฺฐา จยํ พนฺธิตฺวา วา อพนฺธิตฺวา วา กโรนฺตุ, ยโต ปฏฺฐาย ภิตฺตึ อุฏฺฐาเปตุกามา โหนฺติ, ตํ สพฺพปฐมํ อิฏฺฐกํ วา สิลํ วา มตฺติกาปิณฺฑํ วา คเหตฺวา วุตฺตนเยเนว กปฺปิยกุฏิ กาตพฺพา. อิฏฺฐกาทโย หิ ภิตฺติยา ปฐมิฏฺฐกาทีนํ เหฏฺฐา น วฏฺฏนฺติ, ถมฺภา ปน อุปริ อุคฺคจฺฉนฺติ, ตสฺมา วฏฺฏนฺติ. อนฺธกฏฺฐกถายํ ‘‘ถมฺเภหิ กริยมาเน จตูสุ โกเณสุ จตฺตาโร ถมฺภา อิฏฺฐกาทิกุฏฺเฏ จตูสุ โกเณสุ ทฺเว ติสฺโส อิฏฺฐกา อธิฏฺฐาตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตถา ปน อกตายปิ โทโส นตฺถิ, อฏฺฐกถาสุ หิ วุตฺตเมว ปมาณํ.

レンガ、石、あるいは土の壁を持つ小屋（クティ）においては、下に土台を築いても、あるいは築かずに作ってもよい。壁を立て始めようとする際、一番最初にそのレンガ、あるいは石、あるいは泥の塊を手に取り、先に述べた方法によってカッピヤ・クティ（許容された小屋）を作るべきである。実に、レンガなどは壁の最初のレンガなどの下にある場合には（カッピヤ・クティとして）認められないが、柱は地上に突き出るものであるから認められる。アンダカ・アッタカタ（案達羅義疏）には、“柱で作られる場合には、四隅にある四本の柱を（カッピヤ・クティとして決めるべきであり）、レンガ等の壁を持つ小屋の場合には、四隅にある二、三個のレンガを（カッピヤ・クティとして）決めるべきである”と説かれている。しかし、そのようにしなかったとしても過失はなく、アッタカタ（諸義疏）において説かれていることこそが基準である。

โคนิสาทิกา ทุวิธา – อารามโคนิสาทิกา, วิหารโคนิสาทิกาติ. ตาสุ ยตฺถ เนว อาราโม น เสนาสนานิ ปริกฺขิตฺตานิ โหนฺติ, อยํ ‘‘อารามโคนิสาทิกา’’ นาม. ยตฺถ เสนาสนานิ สพฺพานิ วา เอกจฺจานิ วา ปริกฺขิตฺตานิ, อาราโม อปริกฺขิตฺโต, อยํ ‘‘วิหารโคนิสาทิกา’’ นาม. อิติ อุภยตฺราปิ อารามสฺส อปริกฺขิตฺตภาโวเยว ปมาณํ. อาราโม ปน อุปฑฺฒปริกฺขิตฺโตปิ พหุตรํ ปริกฺขิตฺโตปิ ปริกฺขิตฺโตเยว นามาติ กุรุนฺทิมหอาปจฺจริยาทีสุ วุตฺตํ. เอตฺถ กปฺปิยกุฏึ ลทฺธุํ วฏฺฏติ.

ゴーニサーディカー（牛臥式）には、アーラーマ・ゴーニサーディカー（園林牛臥式）と、ヴィハーラ・ゴーニサーディカー（精舎牛臥式）の二種類がある。それらのうち、園林も精舎（僧房）も囲われていない場所にあるものが、“アーラーマ・ゴーニサーディカー”と呼ばれる。精舎の全部、あるいは一部が囲われているが、園林自体は囲われていない場所にあるものが、“ヴィハーラ・ゴーニサーディカー”と呼ばれる。このように、両者において園林が囲われていないということこそが（カッピヤ・クティであるための）基準である。しかし、園林が半分囲まれていても、あるいは大部分が囲まれていても、それは“囲いがある”とされると、クルンディやマハーパッチャリー等に説かれている。この（囲われていない）場所において、カッピヤ・クティ（の資格）を得ることが適当である。

คหปตีติ มนุสฺสา อาวาสํ กตฺวา ‘‘กปฺปิยกุฏึ เทม, ปริภุญฺชถา’’ติ วทนฺติ, เอสา คหปติ นาม. ‘‘กปฺปิยกุฏึ กาตุํ เทมา’’ติ วุตฺเตปิ วฏฺฏติเยว. อนฺธกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ยสฺมา ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา เสสสหธมฺมิกานํ สพฺเพสญฺจ เทวมนุสฺสานํ หตฺถโต ปฏิคฺคโห จ สนฺนิธิ จ อนฺโตวุตฺถญฺจ เตสํ สนฺตกํ ภิกฺขุสฺส วฏฺฏติ, ตสฺมา เตสํ เคหานิ วา เตหิ ทินฺนา กปฺปิยกุฏิ วา คหปตีติ วุจฺจตี’’ติ วุตฺตํ. ปุนปิ วุตฺตํ – ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิหารํ ฐเปตฺวา ภิกฺขุนุปสฺสโย วา อารามิกานํ วา ติตฺถิยานํ วา เทวตานํ วา นาคานํ วา อปิ พฺรหฺมานํ วิมานํ กปฺปิยกุฏิ โหตี’’ติ, ตํ สุวุตฺตํ; สงฺฆสนฺตกเมว [Pg.381] หิ ภิกฺขุสนฺตกํ วา เคหํ คหปติกุฏิกา น โหติ. สมฺมุติกา นาม กมฺมวาจํ สาเวตฺวา กตาติ.

ガハパティ（居士式）とは、人々が住居を作って“カッピヤ・クティとして差し上げます、お使いください”と言うもので、これがガハパティと呼ばれる。“カッピヤ・クティを作るために（場所を）提供します”と言った場合でも、やはり（カッピヤ・クティとして）認められる。アンダカ・アッタカタにおいては、“（当該の）比丘を除き、残りの同法者たちや、すべての天人・人間たちの手から受け取ること（受供）、貯蔵すること（貯蓄）、および（カッピヤ・クティの）内部に置かれた彼らの所有物は比丘にとって許される。ゆえに、彼らの家や、彼らによって寄贈されたカッピヤ・クティをガハパティと言う”と説かれている。さらに“比丘サンガの精舎を除き、比丘尼の住居、あるいは園林守の家、外道の住処、あるいは天人の、あるいは龍の、さらには梵天の宮殿（ヴィマーナ）もカッピヤ・クティとなる”と説かれているが、それは正しく説かれたものである。実に、サンガの所有物、あるいは比丘の個人的な家は、ガハパティ・クティにはならないからである。サンムティカー（結界式）とは、羯磨（カンマワーチャー）を唱えて作られたものである。

ยํ อิมาสุ จตูสุ กปฺปิยภูมีสุ วุตฺถํ อามิสํ, ตํ สพฺพํ อนฺโตวุตฺถสงฺขฺยํ น คจฺฉติ. ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ อนฺโตวุตฺถอนฺโตปกฺกโมจนตฺถญฺหิ กปฺปิยกุฏิโย อนุญฺญาตา. ยํ ปน อกปฺปิยภูมิยํ สหเสยฺยปฺปโหนเก เคเห วุตฺถํ สงฺฆิกํ วา ปุคฺคลิกํ วา ภิกฺขุสฺส ภิกฺขุนิยา วา สนฺตกํ เอกรตฺตมฺปิ ฐปิตํ, ตํ อนฺโตวุตฺถํ; ตตฺถ ปกฺกญฺจ อนฺโตปกฺกํ นาม โหติ, เอตํ น กปฺปติ. สตฺตาหกาลิกํ ปน ยาวชีวิกญฺจ วฏฺฏติ.

これら四種類のカッピヤ・ブーミ（浄地）に置かれた食糧（アーミサ）は、すべて“内宿（アントーヴッタ：堂内一宿）”の数には入らない。実に、比丘や比丘尼が内宿や“内煮（アントーパッカ：堂内調理）”の過失から免れるために、世尊によってカッピヤ・クティ（浄地）が許されたのである。しかし、不浄地において、共に横たわることができる（宿泊可能な）家の中に置かれた、サンガの所有物、あるいは個人の所有物、比丘あるいは比丘尼の所有物が一晩でも置かれたならば、それは内宿となる。そこにおいて調理されたものは“内煮”と呼ばれ、それは（食すことは）許されない。ただし、七日薬（サッターハカーリカ）や終身薬（ヤーヴァジーヴィカ）は認められる。

ตตฺรายํ วินิจฺฉโย – สามเณโร ภิกฺขุสฺส ตณฺฑุลาทิกํ อามิสํ อาหริตฺวา กปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิปิตฺวา ปุนทิวเส ปจิตฺวา เทติ, อนฺโตวุตฺถํ น โหติ. ตตฺถ อกปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิตฺตสปฺปิอาทีสุ ยํกิญฺจิ ปกฺขิปิตฺวา เทติ, มุขสนฺนิธิ นาม โหติ. มหาปจฺจริยํ ปน ‘‘อนฺโตวุตฺถํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ นามมตฺตเมว นานากรณํ. ภิกฺขุ อกปฺปิยกุฏิยํ ฐปิตสปฺปิญฺจ ยาวชีวิกปณฺณญฺจ เอกโต ปจิตฺวา ปริภุญฺชติ, สตฺตาหํ นิรามิสํ วฏฺฏติ. สเจ อามิสสํสฏฺฐํ กตฺวา ปริภุญฺชติ, อนฺโตวุตฺถญฺเจว สามํปากญฺจ โหติ. เอเตนุปาเยน สพฺพสํสคฺคา เวทิตพฺพา.

そこでの判定は以下の通りである。沙弥が比丘のために米などの食糧を持ってきて、カッピヤ・クティの中に置き、翌日に調理して与えるならば、内宿にはならない。そこで、不浄地（アカッピヤ・クティ）の中に置かれたバター（酥）などのうちの何らかを（調理に）加えて与えるならば、それは“口中貯蓄（ムカサンニディ）”となる。しかし、マハーパッチャリーには“内宿になる”と説かれている。そこでは名称が異なるだけで（実質は同じである）。比丘が不浄地に置かれたバターと、終身薬である木の葉を一緒に調理して食す場合、七日間は食糧（アーミサ）が混ざらなければ認められる。もし食糧と混ぜて食すならば、内宿であり、かつ“自煮（サーマパーカ）”となる。この方法によって、あらゆる（不適切な）混合について知るべきである。

อิมา ปน กปฺปิยกุฏิโย กทา ชหิตวตฺถุกา โหนฺติ? อุสฺสาวนนฺติกา ตาว ยา ถมฺภานํ อุปริ ภิตฺติปาเท วา นิขณิตฺวา กตา, สา สพฺเพสุ ถมฺเภสุ จ ภิตฺติปาเทสุ จ อปนีเตสุ ชหิตวตฺถุกา โหติ. สเจ ปน ถมฺเภ วา ภิตฺติปาเท วา ปริวตฺเตนฺติ, โย โย ฐิโต ตตฺถ ตตฺถ ปติฏฺฐาติ, สพฺเพสุปิ ปริวตฺติเตสุ อชหิตวตฺถุกาว โหติ. อิฏฺฐกาทีหิ กตา จยสฺส อุปริ ภิตฺติอตฺถาย ฐปิตํ อิฏฺฐกํ วา สิลํ วา มตฺติกาปิณฺฑํ วา อาทึกตฺวา วินาสิตกาเล ชหิตวตฺถุกา โหติ. เยหิ ปน อิฏฺฐกาทีหิ อธิฏฺฐิตา, เตสุ อปนีเตสุปิ ตทญฺญาสุ ปติฏฺฐิตาสุ อชหิตวตฺถุกาว โหติ.

では、これらのカッピヤ・クティは、いつその資格を失うのか。まず、柱の上、あるいは壁の土台を掘って作られたウッサーヴァナンティカー（宣唱式）は、すべての柱および壁の土台が取り除かれたときに、その資格を失う。もし柱、あるいは壁の土台を交換する場合、残っているそれぞれの柱、あるいは壁の土台に（資格が）とどまる。たとえすべてを交換したとしても、資格を失うことはない。レンガ等で作られたウッサーヴァナンティカーは、土台の上に壁のために置かれたレンガ、あるいは石、あるいは泥の塊を最初として（それらが）破壊されたときに資格を失う。しかし、指定されたそれらのレンガ等が取り除かれても、他のものが設置されている間は、資格を失うことはない。

โคนิสาทิกา ปาการาทีหิ ปริกฺเขเป กเต ชหิตวตฺถุกา โหติ. ปุน ตสฺมึ อาราเม กปฺปิยกุฏิ ลทฺธุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน ปุนปิ ปาการาทโย ตตฺถ ตตฺถ ขณฺฑา โหนฺติ, ตโต ตโต คาโว ปวิสนฺติ, ปุน กปฺปิยกุฏิ โหติ. อิตรา ปน ทฺเว โคปานสีมตฺตํ ฐเปตฺวา [Pg.382] สพฺพสฺมึ ฉทเน วินฏฺเฐ ชหิตวตฺถุกา โหนฺติ. สเจ โคปานสีนํ อุปริ เอกมฺปิ ปกฺขปาสกมณฺฑลํ อตฺถิ, รกฺขติ.

ゴーニサーディカーは、外壁（垣根）などが作られたときに資格を失う。再びその園林においてカッピヤ・クティ（の資格）を得ることは適当である。もし再び外壁などが所々で壊れ、そこから牛が入るようになれば、再びカッピヤ・クティとなる。他の二つ（ガハパティとサンムティ）は、垂木（ゴーパーナシー）の範囲を除いて、屋根のすべてが壊れたときに資格を失う。もし垂木の上に、一本でも横木（パッカパーサカ）の輪が残っているならば、（カッピヤ・クティの資格を）維持する。

ยตฺร ปนิมา จตสฺโสปิ กปฺปิยภูมิโย นตฺถิ, ตตฺถ กึ กาตพฺพํ? อนุปสมฺปนฺนสฺส ทตฺวา ตสฺส สนฺตกํ กตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ. ตตฺริทํ วตฺถุ – กรวิกติสฺสตฺเถโร กิร วินยธรปาโมกฺโข มหาสีวตฺเถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. โส ทีปาโลเกน สปฺปิกุมฺภํ ปสฺสิตฺวา ‘‘ภนฺเต กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. เถโร ‘‘อาวุโส คามโต สปฺปิกุมฺโภ อาภโต, ลูขทิวเส สปฺปินา ภุญฺชนตฺถายา’’ติ อาห. ตโต นํ ติสฺสตฺเถโร ‘‘น วฏฺฏติ ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ปุนทิวเส ปมุเข นิกฺขิปาเปสิ. ติสฺสตฺเถโร ปุน เอกทิวเส อาคโต ตํ ทิสฺวา ตเถว ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ภนฺเต สหเสยฺยปฺปโหนกฏฺฐาเน ฐเปตุํ น วฏฺฏตี’’ติ อาห. เถโร ปุนทิวเส พหิ นีหราเปตฺวา นิกฺขิปาเปสิ, ตํ โจรา หรึสุ. โส ปุน เอกทิวสํ อาคตํ ติสฺสตฺเถรํ อาห – ‘‘อาวุโส ตยา ‘น วฏฺฏตี’ติ วุตฺโต โส กุมฺโภ พหิ นิกฺขิตฺโต โจเรหิ อวหโต’’ติ. ตโต นํ ติสฺสตฺเถโร อาห – ‘‘นนุ ภนฺเต อนุปสมฺปนฺนสฺส ทาตพฺโพ อสฺส, อนุปสมฺปนฺนสฺส หิ ทตฺวา ตสฺส สนฺตกํ กตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

しかし、これら四種の浄地（カッピヤブーミ）が一つも存在しないような僧院においては、どのようにすべきであろうか。そのような場合は、未受具足者（比丘でない者）に与えて、それをその者の所有物とした上で、受用すべきである。これに関する実話がある。律師の第一人者であったカラヴィカ・ティッサ長老が、マハー・シーヴァ長老のもとを訪れたときのことである。ティッサ長老は灯火に照らされたバター（サッピ）の入った瓶を見て、“大徳よ、これは何ですか”と尋ねた。マハー・シーヴァ長老は“友よ、これは食料の乏しい時期にバターを添えて食事をするために、村から運ばせてきたバターの瓶である”と答えた。するとティッサ長老は“大徳よ、それは（そこに置くことは）許されません”と言った。長老は翌日、それを（僧院の）玄関のひさしの下に置かせた。ティッサ長老はまたある日やって来て、それを見て同様に尋ね、“大徳よ、比丘が共に寝る可能性のある場所にこれを置くことは許されません”と言った。長老は翌日、それを戸外に運び出させて置いたが、それを盗賊が持ち去ってしまった。長老はまたある日やって来たティッサ長老にこう言った。“友よ、あなたが‘許されない’と言ったあの瓶を、外に出しておいたところ、盗賊に盗まれてしまったよ”と。するとティッサ長老は言った。“大徳よ、それを未受具足者に与えるべきではなかったでしょうか。未受具足者に与えて彼の所有物とした後であれば、それを受用することは許されるのですから”。

๒๙๖-๙. เมณฺฑกวตฺถุ อุตฺตานเมว. อปิ เจตฺถ อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจ โครเสติ อิเม ปญฺจ โครเส วิสุํ ปริโภเคน ปริภุญฺชิตุมฺปิ อนุชานามีติ อตฺโถ. ปาเถยฺยํ ปริเยสิตุนฺติ เอตฺถ สเจ เกจิ สยเมว ญตฺวา เทนฺติ, อิจฺเจตํ กุสลํ; โน เจ เทนฺติ, ญาติปวาริตฏฺฐานโต วา ภิกฺขาจารวตฺเตน วา ปริเยสิตพฺพํ. ตถา อลภนฺเตน อญฺญาติกอปวาริตฏฺฐานโต ยาจิตฺวาปิ คเหตพฺพํ. เอกทิวเสน คมนีเย มคฺเค เอกภตฺตตฺถาย ปริเยสิตพฺพํ. ทีเฆ อทฺธาเน ยตฺตเกน กนฺตารํ นิตฺถรติ, ตตฺตกํ ปริเยสิตพฺพํ.

296-9. メンダカの物語（メーンダカ・ヴァットゥ）は明白である。しかし、ここで“比丘たちよ、五種の牛味（五ゴラサ）を許す”という文言については、これら五種の牛の産物を、それぞれ別々に、受用品として受用することも許すという意味である。“旅の糧食を探し求めること”という点については、もし誰かが自ら察して布施してくれるのであれば、それは善いことである。もし布施してくれないのであれば、親族や招待を受けた場所、あるいは托鉢の習慣に従って探し求めるべきである。それでも得られない場合は、親族でなく招待も受けていない場所から、乞うてでも受け取るべきである。一日の道のりであれば一食分のために、遠い道のりであれば、その荒野を越えるのに必要な分量だけの糧食を探し求めるべきである。

เกณิยชฏิลวตฺถุกถา

ケニヤ・ジャティラ（結髪行者）の物語の解説

๓๐๐. กาเชหิ คาหาเปตฺวาติ ปญฺจหิ กาชสเตหิ สุสงฺขตสฺส พทรปานสฺส กุฏสหสฺสํ คาหาเปตฺวา. เอตสฺมึ นิทาเน เอตสฺมึ ปกรเณ ธมฺมึ กถํ กตฺวาติ ‘‘สาธุ ภิกฺขเว ปานํ อปิวนฺตา สมณสฺส โคตมสฺส [Pg.383] สาวกา ปจฺจยพาหุลฺลิกาติ วาทํ น อุปฺปาทยิตฺถ, มยิ จ คารวํ อกตฺถ, มม จ ตุมฺเหสุ คารวํ ชนยิตฺถ, อิติ โว อหํ อิมินา การเณน สุฏฺฐุ ปสนฺโน’’ติอาทินา นเยน ธมฺมึ กถํ กตฺวา อนุชานามิ ภิกฺขเว อฏฺฐ ปานานีติอาทิมาห.

300. “天秤棒で担がせて”とは、五百の天秤棒で担がれた、よく調製されたナツメの飲料千瓶を運ばせたことを指す。“この機縁、この出来事において法話を説いて”とは、“比丘たちよ、善いかな、善いかな。あなたがたがこの飲み物を（みだりに）飲まず、沙門ゴータマの弟子たちは諸々の資具に執着しているという非難を招かなかったことは、私に対する敬意の表れであり、また私のあなたがたに対する慈しみを深めるものであった。ゆえに私はこの理由（資具への無執着）によって、あなたがたに非常に満足している”といった方法で法話を説き、“比丘たちよ、八種の飲料を許す”などの言葉を述べられたことを意味する。

ตตฺถ อมฺพปานนฺติ อาเมหิ วา ปกฺเกหิ วา อมฺเพหิ กตปานํ. ตตฺถ อาเมหิ กโรนฺเตน อมฺพตรุณานิ ภินฺทิตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา อาตเป อาทิจฺจปาเกน ปจิตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา ตทหุปฏิคฺคหิเตหิ มธุสกฺกรกปฺปูราทีหิ โยเชตฺวา กาตพฺพํ. เอวํ กตํ ปุเรภตฺตเมว กปฺปติ. อนุปสมฺปนฺเนหิ กตํ ลภิตฺวา ปน ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตํ ปุเรภตฺตํ สามิสปริโภเคนาปิ วฏฺฏติ, ปจฺฉาภตฺตํ นิรามิสปริโภเคน ยาว อรุณุคฺคมนา วฏฺฏติเยว. เอส นโย สพฺพปาเนสุ.

その中で、アンバパーナ（マンゴー飲料）とは、生または熟したマンゴーで作られた飲み物のことである。生で作る場合は、若いマンゴーを割り砕いて水に入れ、太陽の熱（日光）で調理し、濾過した後、その日のうちに受け取った蜂蜜、砂糖、樟脳などを混ぜて作るべきである。このように作られたものは、午前中のみ（食用として）許される。しかし、未受具足者によって作られたものを受け取った場合は、午前中に受け取れば、午前中は（他の食物と混ぜた）有味の受用として許され、午後は無味の受用（飲み物のみ）として、翌朝の日の出まで許される。この原則は、すべての飲料に適用される。

เตสุ ปน ชมฺพุปานนฺติ ชมฺพุผเลหิ กตปานํ. โจจปานนฺติ อฏฺฐิเกหิ กทลิผเลหิ กตปานํ. โมจปานนฺติ อนฏฺฐิเกหิ กทลิผเลหิ กตปานํ. มธุกปานนฺติ มธุกานํ ชาติรเสน กตปานํ; ตํ ปน อุทกสมฺภินฺนํ วฏฺฏติ, สุทฺธํ น วฏฺฏติ. มุทฺทิกปานนฺติ มุทฺทิกา อุทเก มทฺทิตฺวา อมฺพปานํ วิย กตปานํ. สาลูกปานนฺติ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทีนํ สาลูเก มทฺทิตฺวา กตปานํ. ผารุสกปานนฺติ ผารุสกผเลหิ อมฺพปานํ วิย กตปานํ. อิมานิ อฏฺฐ ปานานิ สีตานิปิ อาทิจฺจปากานิปิ วฏฺฏนฺติ, อคฺคิปากานิ น วฏฺฏนฺติ. ธญฺญผลรสนฺติ สตฺตนฺนํ ธญฺญานํ ผลรสํ. ฑากรสนฺติ ปกฺกฑากรสํ. ยาวกาลิกปตฺตานญฺหิ ปุเรภตฺตํเยว รโส กปฺปติ. ยาวชีวิกานํ ปฏิคฺคเหตฺวา ฐปิตสปฺปิอาทีหิ สทฺธึ ปกฺกานํ สตฺตาหํ กปฺปติ. สเจ ปน สุทฺธอุทเกน ปจติ, ยาวชีวมฺปิ วฏฺฏติ. ขีราทีหิ ปน สทฺธึ ปจิตุํ น วฏฺฏติ. อญฺเญหิ ปกฺกมฺปิ ฑากรสสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ยาวกาลิกปตฺตานมฺปิ สีโตทเกน มทฺทิตฺวา กตรโส วา อาทิจฺจปาโก วา วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ฐเปตฺวา มธุกปุปฺผรสนฺติ เอตฺถ มธุกปุปฺผรโส อคฺคิปาโก วา โหตุ อาทิจฺจปาโก วา, ปจฺฉาภตฺตํ น วฏฺฏติ. ปุเรภตฺตมฺปิ ยํ ปานํ คเหตฺวา มชฺชํ กโรนฺติ, โส อาทิโต ปฏฺฐาย น วฏฺฏติ. มธุกปุปฺผํ ปน อลฺลํ วา สุกฺขํ วา ภชฺชิตํ วา เตน กตผาณิตํ วา ยโต ปฏฺฐาย มชฺชํ น กโรนฺติ, ตํ สพฺพํ ปุเรภตฺตํ วฏฺฏติ. อุจฺฉุรโส นิกสโฏ ปจฺฉาภตฺตํ วฏฺฏติ[Pg.384]. อิติ ปานานิ อนุชานนฺเตน อิเมปิ จตฺตาโร รสา อนุญฺญาตาติ. อคฺคิหุตฺตมุขา ยญฺญาติอาทีสุ อคฺคิหุตํ เสฏฺฐํ, อคฺคิหุตํ มุขนฺติ วุตฺตํ โหติ.

それらの中で、ジャンブパーナ（ムラサキシキブ属の果実の飲料）とは、ジャンブの果実で作られた飲料である。チョーチャパーナ（種のあるバナナの飲料）とは、種のある野性のバナナで作られた飲料である。モーチャパーナ（種のないバナナの飲料）とは、種のない栽培されたバナナで作られた飲料である。マドゥカパーナ（マドゥカの果実の飲料）とは、マドゥカの果実の純粋な汁で作られた飲料である。ただし、それは水で薄めた場合に限り許され、純粋なままでは許されない。ムッディカパーナ（ブドウ飲料）とは、ブドウを水の中で揉み解し、マンゴー飲料のように作ったものである。サールーカパーナ（蓮の根の飲料）とは、赤蓮や青蓮などの根を揉み解して作ったものである。パールサカパーナ（パールサカ果実の飲料）とは、パールサカの果実を用いてマンゴー飲料のように作ったものである。これら八種の飲料は、冷たいものであっても、日光で調理されたものであっても許されるが、火で調理されたものは許されない。“穀物や果実の汁（タンニャ・パラ・ラサ）”とは、七種の穀物の汁を指す。“野菜の汁（ダーカ・ラサ）”とは、調理された野菜の汁のことである。実際、午前中のみ許される野菜（ヤーヴァカーリカ）の葉の汁は、午前中だけ許される。バターなど（サッターハカーリカ）と共に調理され、受け取って保管されたヤーヴァジーヴィカ（薬用）の葉の汁は、七日間許される。もし純粋な水だけで調理したならば、生涯（ヤーヴァジーヴィカ）許される。しかし、牛乳などと共に調理することは許されない。他のヤーヴァカーリカの物と共に調理された汁も、野菜汁の範疇に入る。クルンディー・アッタカターでは、“ヤーヴァカーリカの葉であっても、冷水で揉み解して作られた汁や日光で調理された汁は許される”と述べられている。“マドゥカの花の汁を除いて”という点において、マドゥカの花の汁は火で調理されたものであれ日光で調理されたものであれ、午後には許されない。午前中であっても、酒の原料となるような飲料は最初から許されない。しかし、マドゥカの花が生であれ乾燥したものであれ、あるいは煎ったものであれ、それから作られた糖蜜（パーニタ）などは、酒を造るために使われない限り、すべて午前中には許される。滓（かす）のないサトウキビの汁は、午後にも許される。このように飲み物を許可された際、これら四種の汁（果実、葉、花、茎の汁）も許可されたと理解すべきである。“祭祀のうち、火への供犠（アッギフッタ）が最高である”などの経文において、火への供犠は最上のもの、主要なものであると説かれている。

โรชมลฺลาทิวตฺถุกถา

ロージャ・マッラ（末羅族のロージャ）の物語の解説

๓๐๑-๒. โรชวตฺถุ อุตฺตานตฺถเมว. ตตฺถ สงฺกรํ อกํสูติ กติกํ อกํสุ. อุฬารํ โข เต อิทนฺติ สุนฺทรํ โข เต อิทํ. นาหํ ภนฺเต อานนฺท พหุกโตติ นาหํ พุทฺธาทิคตปสาทพหุมาเนน อิธาคโตติ ทสฺเสติ. สพฺพญฺจ ฑากนฺติ สปฺปิอาทีหิ ปกฺกํ วา อปกฺกํ วา ยํกิญฺจิ ฑากํ. ปิฏฺฐขาทนียนฺติ ปิฏฺฐมยํ ขาทนียํ; โรโช กิร อิทํ อุภยมฺปิ สตสหสฺสํ วยํ กตฺวา ปฏิยาทาเปสิ.

301-2. ロージャの物語は、その意味が明白である。その中で“協定を結んだ”とは、約束を交わしたということである。“あなたにとってこれは素晴らしいことだ”とは、あなたが仏陀をお迎えすることは非常に良いことだという意味である。“私は、大徳アーナンダよ、多大なる（敬意のために来たのではありません）”という文言は、仏陀らに対する深い信仰心や敬意からここへ来たのではないことを示している。“あらゆる野菜（ダーカ）”とは、バターなどで調理された、あるいは調理されていない、いかなる野菜をも指す。“粉の菓子（ピッチャ・カーダニィヤ）”とは、穀物の粉で作られた菓子のことである。伝え聞くところによれば、ロージャはこの両方（野菜と菓子）を、十万の費用をかけて準備させたという。

๓๐๓. มญฺชุกาติ มธุรวจนา. ปฏิภาเนยฺยกาติ สเก สิปฺเป ปฏิภานสมฺปนฺนา. ทกฺขาติ เฉกา, อนลสา วา. ปริโยทาตสิปฺปาติ นิทฺโทสสิปฺปา. นาฬิยาวาปเกนาติ นาฬิยา จ อาวาปเกน จ. อาวาปโก นาม ยตฺถ ลทฺธํ ลทฺธํ อาวปนฺติ, ปกฺขิปนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. น จ ภิกฺขเว นหาปิตปุพฺเพน ขุรภณฺฑนฺติ เอตฺถ คเหตฺวา ปริหริตุเมว น วฏฺฏติ, อญฺญสฺส สนฺตเกน เกเส เฉเทตุํ วฏฺฏติ. สเจ เวตนํ คเหตฺวา ฉินฺทติ, น วฏฺฏติ. โย อนหาปิตปุพฺโพ ตสฺส ปริหริตุมฺปิ วฏฺฏติ, ตํ วา อญฺญํ วา คเหตฺวา เกเส เฉเทตุมฺปิ วฏฺฏติ.

303. “マンジュカー（愛語者）”とは、甘美な言葉を話す者のことである。“パティバーネッヤカー（弁才ある者）”とは、自らの技術（理髪術）において智慧（弁才）を備えている者のことである。“ダッカー（熟練者）”とは、巧みな者、あるいは怠惰でない者のことである。“パリヨーダータシッパー（清浄な技術者）”とは、欠点のない技術を持つ者のことである。“ナーリヤーヴァーパカ（筒状の容器）”とは、小筒（ナーリ）と、得られたものを入れる小さな器（アーヴァーパカ）のことである。すなわち、得られた品々を投げ入れる場所をアーヴァーパカと呼ぶ。“比丘たちよ、かつて理髪師であった者が剃刀の道具を（持って歩いてはならない）”という箇所において、それを自分のものとして携行することは許されないが、他人の所有物である剃刀で髪を剃ることは許される。もし報酬を受け取って剃るならば、それは許されない。かつて理髪師でなかった者については、それを携行することも許され、自分の、あるいは他人の剃刀を手に取って髪を剃ることも許される。

๓๐๔. ภาคํ ทตฺวาติ ทสมภาคํ ทตฺวา; อิทํ กิร ชมฺพุทีเป โปราณกจาริตฺตํ, ตสฺมา ทสโกฏฺฐาเส กตฺวา เอโก โกฏฺฐาโส ภูมิสามิกานํ ทาตพฺโพ.

304. “分け前を与えて”とは、十分の一を与えてということである。これは閻浮提（ジャンブディーパー）における古くからの慣習であると伝えられている。ゆえに、十の部分に分け、そのうちの一つの部分を地主に与えるべきである。

จตุมหาปเทสกถา

四大教法（四大門）に関する解説。

๓๐๕. ยํ ภิกฺขเว มยา อิทํ น กปฺปตีติ อิเม จตฺตาโร มหาปเทเส ภควา ภิกฺขูนํ นยคฺคหณตฺถาย อาห. ตตฺถ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถรา สุตฺตํ คเหตฺวา ปริมทฺทนฺตา อิทํ อทฺทสํสุ. ฐเปตฺวา ธญฺญผลรสนฺติ สตฺตธญฺญรสานิ ปจฺฉาภตฺตํ น กปฺปนฺตีติ ปฏิกฺขิตฺตานิ. ตาลนาฬิเกรปนสลพุชอลาพุกุมฺภณฺฑปุสฺสผลติปุสผลเอฬาลุกานิ, นว มหาผลานิ สพฺพญฺจ อปรณฺณํ, ธญฺญคติกเมว. ตํ กิญฺจาปิ น ปฏิกฺขิตฺตํ, อถ โข อกปฺปิยํ อนุโลเมติ, ตสฺมา ปจฺฉาภตฺตํ น กปฺปติ. อฏฺฐ [Pg.385] ปานานิ อนุญฺญาตานิ. อวเสสานิ เวตฺตตินฺติณิกมาตุลุงฺคกปิตฺถโกสมฺพกรมนฺทาทิขุทฺทกผลปานานิ อฏฺฐปานคติกาเนว, ตานิ กิญฺจาปิ น อนุญฺญาตานิ, อถ โข กปฺปิยํ อนุโลเมนฺติ, ตสฺมา กปฺปนฺติ. ฐเปตฺวา หิ สานุโลมํ ธญฺญผลรสํ อญฺญํ ผลปานํ นาม อกปฺปิยํ นตฺถิ, สพฺพํ ยามกาลิกํเยวาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ.

305. “比丘たちよ、私がこれは許されないと言ったことは……”というこれら四つの大教法（マハーパデーサ）を、世尊は比丘たちが（判断の）方法を得るために説かれた。その四つの大教法において、結集の長老たちは経を手に取り、智慧で考察して次のように見いだした。“穀物の果汁を除いて”という記述により、七種の穀物の液は午後は許されないとして拒絶されている。多羅樹（タラ）、椰子（ココナッツ）、波羅蜜（パラサ）、山波羅蜜（ラブジャ）、瓢箪（アラーブ）、冬瓜（クンバンダ）、プッサパラ（カボチャの一種）、胡瓜（ティプサ）、胡瓜（エラールカ）という九種の大きな果実、およびすべての豆類（アパラナ）は、穀物と同様の性質を持つものである。それらは直接には禁じられていないが、許されないもの（アカッピヤ）に準ずるものである。ゆえに、午後は許されない。八種の飲料は許容されている。それ以外の、籐の果実、甘酢、茘枝（マトゥルンガ）、木リンゴ、コーサンバ、カラムンダなどの小さな果実の飲料は、八種の飲料と同様の性質を持つものである。それらは直接には許容されていないが、許されるもの（カッピヤ）に準ずるものである。ゆえに、それらは許される。実際、準ずるものを含めた穀物の果汁を除けば、許されない果実の飲料というものは存在せず、すべての果実の飲料はヤーマカーリカ（日没まで許されるもの）であると、クルンディー（註釈書）に述べられている。

ภควตา ฉ จีวรานิ อนุญฺญาตานิ. ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ เตสํ อนุโลมานิ ทุกูลํ, ปตฺตุณฺณํ, จีนปฏฺฏํ, โสมารปฏฺฏํ, อิทฺธิมยิกํ, เทวทตฺติยนฺติ อปรานิ ฉ อนุญฺญาตานิ. ตตฺถ ‘‘ปตฺตุณฺณ’’นฺติ ปตฺตุณฺณเทเส ปาณเกหิ สญฺชาตวตฺถํ. ทฺเว ปฏา เทสนาเมเนว วุตฺตา. ตานิ ตีณิ โกเสยฺยสฺสานุโลมานิ. ทุกูลํ สาณสฺส, อิตรานิ ทฺเว กปฺปาสิกสฺส วา สพฺเพสํ วา.

世尊によって六種の衣が許された。結集の長老たちによって、それらに準ずるものとして、ドゥクーラ（絹布）、パットゥンナ（絹布）、チーナパッタ（中国産の絹）、ソーマーラパッタ（ソーマーラ産の絹）、イッディマ浅カ（神通力による衣）、デーヴァダッティヤ（天人から与えられた衣）という別の六種が許容された。そのうち“パットゥンナ”とは、パットゥンナ地方の小虫から生じた布のことである。二つの布（チーナとソーマーラ）は、地方の名前によってのみ呼ばれている。これら三つ（パットゥンナ、チーナ、ソーマーラ）は、絹（コーセッヤ）に準ずるものである。ドゥクーラは、麻（サーナ）に準ずるものである。残りの二つ（イッディマ浅カ、デーヴァダッティヤ）は、綿（カッパーシカ）あるいはすべての六種の衣に準ずるものである。

ภควตา เอกาทส ปตฺเต ปฏิกฺขิปิตฺวา ทฺเว ปตฺตา อนุญฺญาตา – โลหปตฺโต เจว มตฺติกาปตฺโต จ. โลหถาลกํ, มตฺติกาถาลกํ, ตมฺพโลหถาลกนฺติ เตสํเยว อนุโลมานิ. ภควตา ตโย ตุมฺพา อนุญฺญาตา – โลหตุมฺโพ, กฏฺฐตุมฺโพ, ผลตุมฺโพติ. กุณฺฑิกา, กญฺจนโก, อุทกตุมฺโพติ เตสํเยว อนุโลมานิ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปานียสงฺขปานียสราวกานิ เอเตสํ อนุโลมานี’’ติ วุตฺตํ. ปฏฺฏิกา, สูกรนฺตนฺติ ทฺเว กายพนฺธนานิ อนุญฺญาตานิ, ทุสฺสปฏฺเฏน รชฺชุเกน จ กตกายพนฺธนานิ เตสํ อนุโลมานิ. เสตจฺฉตฺตํ, กิลญฺชจฺฉตฺตํ, ปณฺณจฺฉตฺตนฺติ ตีณิ ฉตฺตานิ อนุญฺญาตานิ. เอกปณฺณจฺฉตฺตํ เตสํเยว อนุโลมนฺติ อิมินา นเยน ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อนุเปกฺขิตฺวา อญฺญานิปิ กปฺปิยากปฺปิยานํ อนุโลมานิ เวทิตพฺพานิ.

世尊は十一種の鉢を禁じ、鉄の鉢と土の鉢の二種の鉢を許された。鉄の器、土の器、青銅の器は、それら（二種の鉢）に準ずる器である。世尊は鉄の筒、木の筒、果実の筒という三種の筒を許された。水瓶（クンディカー）、鉢（カンチャナカ）、水筒は、それら（三種の筒）に準ずるものである。なお、クルンディーには“飲水用の法螺貝や飲水用の小皿は、これらの筒に準ずるものである”と述べられている。パッティカー（平帯）とスーカーランタ（編み帯）という二種の腰帯（カーヤバンダナ）が許されている。布の帯や紐で作られた腰帯は、それらに準ずるものである。白傘、莚（むしろ）の傘、葉の傘という三種の傘が許されている。一枚の葉の傘はそれらに準ずるものである。このように、パーリ語聖典と註釈書を繰り返し考察することによって、他の許されるもの、許されないものに準ずるものも知られるべきである。

ตทหุปฏิคฺคหิตํ กาเล กปฺปตีติอาทิ สพฺพํ สมฺภินฺนรสํ สนฺธาย วุตฺตํ. สเจ หิ ฉลฺลิมฺปิ อนปเนตฺวา สกเลเนว นาฬิเกรผเลน สทฺธึ ปานกํ ปฏิคฺคหิตํ โหติ, นาฬิเกรํ อปเนตฺวา ตํ วิกาเลปิ กปฺปติ. อุปริ สปฺปิปิณฺฑํ ฐเปตฺวา สีตลปายาสํ เทนฺติ, ยํ ปายาเสน อสํสฏฺฐํ สปฺปิ, ตํ อปเนตฺวา สตฺตาหํ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. พทฺธมธุผาณิตาทีสุปิ เอเสว นโย. ตกฺโกลชาติผลาทีหิ อลงฺกริตฺวา ปิณฺฑปาตํ เทนฺติ, ตานิ อุทฺธริตฺวา โธวิตฺวา ยาวชีวํ ปริภุญฺชิตพฺพานิ. ยาคุยํ ปกฺขิปิตฺวา ทินฺนสิงฺคิเวราทีสุปิ เตลาทีสุ ปกฺขิปิตฺวา ทินฺนลฏฺฐิมธุกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ยํ ยํ อสมฺภินฺนรสํ โหติ, ตํ ตํ เอกโต ปฏิคฺคหิตมฺปิ ยถา [Pg.386] สุทฺธํ โหติ, ตถา โธวิตฺวา วา ตจฺเฉตฺวา วา ตสฺส ตสฺส กาลวเสน ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ.

“その日に受け取ったものは、適時に許される”などのすべては、味が混ざり合ったものについて世尊が説かれたものである。もし、皮を除かずに椰子の実（ココナッツ）を丸ごと入れた飲み物を受け取った場合、椰子の実を除けば、それは非時（午後）であっても許される。冷たい乳粥（パーヤーサ）の上にバター（サッピ）の塊を置いて提供された場合、乳粥と混ざっていないバターは、それを取り除けば七日間、用いることが許される。固形のはちみつや糖蜜などについても、同じ方法が適用される。タッコーラ（香草）や肉荳冠（ナツメグ）などで飾って供養された托鉢の食は、それらを取り出し、洗浄すれば、終生（ヤーヴァジーヴィカ）用いることができる。粥の中に入れられた生姜など、あるいは油の中に入れられた甘草などについても、同じ方法が適用される。このように、混ざり合っていない味を持つ物については、一緒に受け取ったものであっても、洗浄して清浄になるならば、洗浄し、あるいは（混ざった部分を）削り取って、それぞれの（ヤーマカーリカ、サッターハカーリカ、ヤーヴァジーヴィカという）期間に従って用いることが許される。

สเจ ปน สมฺภินฺนรสํ โหติ สํสฏฺฐํ, น วฏฺฏติ. ยาวกาลิกญฺหิ อตฺตนา สทฺธึ สมฺภินฺนรสานิ ตีณิปิ ยามกาลิกาทีนิ อตฺตโน สภาวํ อุปเนติ, ยามกาลิกํ ทฺเวปิ สตฺตาหกาลิกาทีนิ อตฺตโน สภาวํ อุปเนติ, สตฺตาหกาลิกมฺปิ อตฺตนา สทฺธึ สํสฏฺฐํ ยาวชีวิกํ อตฺตโน สภาวญฺเญว อุปเนติ; ตสฺมา เตน ตทหุปฏิคฺคหิเตน สทฺธึ ตทหุปฏิคฺคหิตํ วา ปุเรปฏิคฺคหิตํ วา ยาวชีวิกํ สตฺตาหํ กปฺปติ ทฺวีหปฏิคฺคหิเตน ฉาหํ, ตีหปฏิคฺคหิเตน ปญฺจาหํ…เป… สตฺตาหปฏิคฺคหิเตน ตทเหว กปฺปตีติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมาเยว หิ ‘‘สตฺตาหกาลิเกน ภิกฺขเว ยาวชีวิกํ ตทหุปฏิคฺคหิต’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ปฏิคฺคหิตํ สตฺตาหํ กปฺปตี’’ติ วุตฺตํ.

しかし、もし味が混ざり合っている場合には、それぞれの期間に従って用いることは許されない。なぜなら、適時食（ヤーヴァカーリカ）は、自分と一緒に味が混ざり合った（ヤーマカーリカなどの）三種の物すべてを、自分（適時食）の性質に変えてしまうからである。ヤーマカーリカ（日没まで）は、七日限（サッターハカーリカ）などの二つの物を、自分の性質に変える。七日限のものも、自分と混ざり合った終生（ヤーヴァジーヴィカ）の物を、自分（七日限）の性質のみに変える。それゆえ、その日に受け取った七日限の物と一緒に、その日に、あるいは以前に受け取った終生（ヤーヴァジーヴィカ）の物を混ぜた場合、それは七日間許される。受け取って二日経った七日限の物と一緒なら六日間、三日経った物なら五日間……（中略）……受け取って七日目の物と一緒なら、その日だけ許されると知るべきである。まさにそれゆえに、“比丘たちよ、七日限の物とともに、終生の物をその日に受け取る（云々）”とは説かれず、“受け取ったものは七日間許される”と世尊によって説かれたのである。

กาลยามสตฺตาหาติกฺกเมสุ เจตฺถ วิกาลโภชนสนฺนิธิเภสชฺชสิกฺขาปทานํ วเสน อาปตฺติโย เวทิตพฺพา. อิเมสุ จ ปน จตูสุ กาลิเกสุ ยาวกาลิกํ ยามกาลิกนฺติ อิทเมว ทฺวยํ อนฺโตวุตฺถกญฺเจว สนฺนิธิการกญฺจ โหติ, สตฺตาหกาลิกญฺจ ยาวชีวิกญฺจ อกปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิปิตุมฺปิ วฏฺฏติ, สนฺนิธิมฺปิ น ชเนตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ここで、適時（正午）、ヤーマ（日没）、七日間の経過において、非時食、蓄蔵、医薬に関する学処（戒本）に基づいた罪（あやまち）を知るべきである。これら四つの“カーリカ（期間を定めたもの）”のうち、適時食（ヤーヴァカーリカ）とヤーマカーリカというこの二つだけが、室内に置くこと（アントーヴッタカ）や蓄蔵（サンニディ）の罪を生じさせる。七日限のものと終生のものは、不適当な蔵（アカッピヤクティ）に置くことも許され、蓄蔵の罪も生じさせない。残りの記述はすべて（意味が）明白である。

เภสชฺชกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

薬法章（ベーサッジャッカンダカ）の釈義、終了。

๗. กถินกฺขนฺธกํ

7. カティナ章（迦絺那衣章）。

กถินานุชานนกถา

カティナ衣（の施行）の許容に関する解説。

๓๐๖. กถินกฺขนฺธเก [Pg.387] – ปาเวยฺยกาติ ปาเวยฺยรฏฺฐวาสิโน. ปาเวยฺยํ นาม โกสเลสุ ปจฺฉิมทิสาภาเค รฏฺฐํ; ตตฺถ วาสิโนติ วุตฺตํ โหติ. โกสลรญฺโญ เอกปิตุกภาตูนํ ภทฺทวคฺคิยตฺเถรานํ เอตํ อธิวจนํ. เตสุ สพฺพเชฏฺฐโก อนาคามี, สพฺพปจฺฉิมโก โสตาปนฺโน, เอโกปิ อรหา วา ปุถุชฺชโน วา นตฺถิ. อารญฺญิกาติ ธุตงฺคสมาทานวเสน อารญฺญิกา; น อรญฺญวาสมตฺเตน. ปิณฺฑปาติกาทิภาเวปิ เตสํ เอเสว นโย. สีสวเสน เจตํ วุตฺตํ. อิเม ปน เตรสาปิ ธุตงฺคานิ สมาทาเยว วตฺตนฺติ. อุทกสงฺคเหติ อุทเกน สงฺคหิเต ฆฏิเต สํสฏฺเฐ; ถเล จ นินฺเน จ เอโกทกีภูเตติ อตฺโถ.

306. “カティナ篇”において、“パーヴェイヤカー”とはパーヴェイヤ国に住む者たちのことである。パーヴェイヤとは、コーサラ国の西部に位置する一地方の名であり、そこに住む者たちのことを指していると説かれている。これは、コーサラ王の異母兄弟である三十人のバッダヴァッギヤ長老たちの呼称である。彼らの中で最年長者は不還（アナガーミー）であり、最年少者は預流（ソーターパンナ）であり、一人として阿羅漢や凡夫はいなかった。“アーランニカー（森林住者）”とは、頭陀行（ドゥタンガ）の受持による森林住者のことであり、単に森に住んでいるだけでは森林住者とは呼ばない。乞食行（ピンダパーティカ）等の他の頭陀行についても同様の解釈がなされる。これは、四つの頭陀行を代表として挙げたものである。しかし、実際には彼らは十三すべての頭陀行を正しく受持して修行していた。“ウダーカサンガヘー”とは、水によって覆われ、繋がり、混じり合い、高地も低地も一面の水となった状態という意味である。

อุทกจิกฺขลฺเลติ อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน อุทกจิกฺขลฺโล อุฏฺฐหิตฺวา ยาว อานิสทา ปหรติ, อีทิเส จิกฺขลฺเลติ อตฺโถ. โอกปุณฺเณหีติ อุทกปุณฺเณหิ. เตสํ กิร จีวรานิ ฆนานิ, เตสุ ปติตํ อุทกํ น ปคฺฆรติ ฆนตฺตา ปุฏพทฺธํ วิย ติฏฺฐติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โอกปุณฺเณหิ จีวเรหี’’ติ. ‘‘โอฆปุณฺเณหี’’ติปิ ปาโฐ.

“ウダーカチックハッレー”とは、足を踏み出すたびに泥水が跳ね上がり、腰（臀部）にまで達するような、そのような泥濘の状態という意味である。“オーカプンネーヒ”とは、水で満たされたということである。聞くところによれば、彼らの三衣（チーヴァラ）は生地が厚く、それらに付いた水は厚みのために滴り落ちず、包みの中にあるかのように留まっていた。それゆえ“水に満たされた三衣をまとって”と言われたのである。“オーガプンネーヒ（洪水に満たされた）”という読み方もある。

อวิวทมานา วสฺสํ วสิมฺหาติ เอตฺถ อาคนฺตุกฏฺฐาเน เสนาสนผาสุตาย อภาเวน จ ภควโต ทสฺสนาลาเภน อุกฺกณฺฐิตตาย จ เต ภิกฺขู ผาสุํ น วสึสุ, ตสฺมา ‘‘อวิวทมานา ผาสุกํ วสฺสํ วสิมฺหา’’ติ นาโวจุํ. ธมฺมึ กถํ กตฺวาติ ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ อนมตคฺคิยกถํ กเถสิ. เต สพฺเพปิ กถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา นิสินฺนฏฺฐานโตเยว อากาเส อุปฺปติตฺวา อคมํสุ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ธมฺมึ กถํ กตฺวา’’ติ. ตโต ภควา ‘‘สเจ กถินตฺถาโร ปญฺญตฺโต อภวิสฺส, เอเต ภิกฺขู เอกํ จีวรํ ฐเปตฺวา สนฺตรุตฺตเรน อาคจฺฉนฺตา น เอวํ กิลนฺตา อสฺสุ, กถินตฺถาโร จ นาเมส สพฺพพุทฺเธหิ อนุญฺญาโต’’ติ จินฺเตตฺวา กถินตฺถารํ อนุชานิตุกาโม ภิกฺขู อามนฺเตสิ, อามนฺเตตฺวา จ ปน ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห.

“争うことなく安居した”という箇所において、彼らは見知らぬ土地で臥座所（セーナーサナ）が不自由であり、世尊にお目にかかれなかったことで意気消沈していたため、安楽に過ごすことができなかった。それゆえ彼らは“争うことなく、安楽に安居を過ごしました”とは言わなかったのである。“法話をなされて”とは、世尊がそれらの比丘たちのために“無始輪廻経（アナマタッギヤ・カター）”を説かれたことを指す。彼らは皆、法話の終わりに阿羅漢果に到達し、座っていた場所から空中に飛び立ち、去っていった。結集者たちはそのことを指して“法話をなされて”と述べたのである。その後、世尊は“もしカティナ衣の普及が制定されていたなら、これらの比丘たちは（三衣のうちの）一衣を置いて、二衣（内衣と上衣）だけで来たであろうから、これほどまでに疲弊することはなかったであろう。また、このカティナの普及は、すべての仏陀によって許されているものである”と考え、カティナの普及を許可しようとして比丘たちに呼びかけ、“比丘たちよ、許可する”等と仰ったのである。

ตตฺถ [Pg.388] อตฺถตกถินานํ โวติ นิปาตมตฺตํ โวกาโร; อตฺถตกถินานนฺติ อตฺโถ. เอวญฺหิ สติ ปรโต ‘‘โส เนสํ ภวิสฺสตี’’ติ ยุชฺชติ. อถ วา โวติ สามิวจนเมเวตํ. โส เนสนฺติ เอตฺถ ปน โส จีวรุปฺปาโท เย อตฺถตกถินา, เตสํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

その中で、“アッタタカティナーナン・ヴォー”における“ヴォー”の語は、単なる挿入句（ニパータ）である。したがって、“カティナ衣を普及させた者たちの”という意味になる。このように解釈すれば、後続の“それは彼らのものとなるであろう”という文と整合する。あるいは、“ヴォー”という語は、それ自体が所有格（属格）である。そして“それは彼らのものに”という箇所における“それ”とは、カティナを普及させた比丘たちに生じる衣の利得を指し、それが彼らのものになるという意味である。

ตตฺถ อนามนฺตจาโรติ ยาว กถินํ น อุทฺธริยติ, ตาว อนามนฺเตตฺวา จรณํ กปฺปิสฺสติ, จาริตฺตสิกฺขาปเทน อนาปตฺติ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อสมาทานจาโรติ ติจีวรํ อสมาทาย จรณํ; จีวรวิปฺปวาโส กปฺปิสฺสตีติ อตฺโถ. คณโภชนนฺติ คณโภชนมฺปิ กปฺปิสฺสติ. ยาวทตฺถจีวรนฺติ ยาวตฺตเกน จีวเรน อตฺโถ, ตาวตฺตกํ อนธิฏฺฐิตํ อวิกปฺปิตํ กปฺปิสฺสตีติ อตฺโถ. โย จ ตตฺถ จีวรุปฺปาโทติ ตตฺถ กถินตฺถตสีมายํ มตกจีวรํ วา โหตุ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนํ วา สงฺฆิเกน ตตฺรุปฺปาเทน อาภตํ วา, เยน เกนจิ อากาเรน ยํ สงฺฆิกจีวรํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เตสํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ.

その中で、“アナマーンタチャーロ（不告行）”とは、カティナが解除されない限り、比丘たちに告げることなく（家々へ）行くことが許され、遊行の戒（チャーリッタ・シッカラーパダ）に抵触しないという意味である。“アサマーダーナチャーロ（不持衣行）”とは、三衣を（すべて）携えずに歩くこと、すなわち預け置いた衣と離れて夜を過ごすことが許されるという意味である。“ガナボージャナン（群食）”とは、群食（一堂に会しての食事）も許されるということである。“ヤーヴァダッタチーヴァラン（任意衣）”とは、必要なだけの枚数の衣を、まだ決持（アディッターナ）も分浄（ヴィカッパナ）もしていない状態で保持することが許されるという意味である。“そこに生じた衣の利得”とは、そのカティナを普及させた結界内において、亡くなった者の衣であれ、僧伽を指して布施された衣であれ、あるいは僧伽の所有物によって得られたものであれ、いかなる形であれ僧伽に生じた衣は、そのカティナを普及させた比丘たちのものになるという意味である。

เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว กถินํ อตฺถริตพฺพนฺติ เอตฺถ กถินตฺถารํ เก ลภนฺติ, เก น ลภนฺตีติ? คณนวเสน ตาว ปจฺฉิมโกฏิยา ปญฺจ ชนา ลภนฺติ, อุทฺธํ สตสหสฺสมฺปิ, ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ลภนฺติ. วุตฺถวสฺสวเสน ปุริมิกาย วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปฐมปวารณาย ปวาริตา ลภนฺติ, ฉินฺนวสฺสา วา ปจฺฉิมิกาย อุปคตา วา น ลภนฺติ, อญฺญสฺมึ วิหาเร วุตฺถวสฺสาปิ น ลภนฺตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ. ปุริมิกาย อุปคตานํ ปน สพฺเพ คณปูรกา โหนฺติ, อานิสํสํ น ลภนฺติ, อานิสํโส อิตเรสํเยว โหติ. สเจ ปุริมิกาย อุปคตา จตฺตาโร วา โหนฺติ ตโย วา ทฺเว วา เอโก วา, อิตเร คณปูรเก กตฺวา กถินํ อตฺถริตพฺพํ. อถ จตฺตาโร ภิกฺขู อุปคตา, เอโก ปริปุณฺณวสฺโส สามเณโร, โส เจ ปจฺฉิมิกาย อุปสมฺปชฺชติ, คณปูรโก เจว โหติ, อานิสํสญฺจ ลภติ. ตโย ภิกฺขู ทฺเว สามเณรา, ทฺเว ภิกฺขู ตโย สามเณรา, เอโก ภิกฺขุ จตฺตาโร สามเณราติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สเจ ปุริมิกาย อุปคตา กถินตฺถารกุสลา น โหนฺติ, อตฺถารกุสลา ขนฺธกภาณกเถรา ปริเยสิตฺวา อาเนตพฺพา. กมฺมวาจํ สาเวตฺวา กถินํ อตฺถราเปตฺวา ทานญฺจ ภุญฺชิตฺวา คมิสฺสนฺติ. อานิสํโส ปน อิตเรสํเยว โหติ.

“比丘たちよ、このようにカティナを普及させるべきである”という箇所において、誰がカティナの普及を行うことができ、誰ができないのかという問いがある。まず人数の面では、最小限で五人の比丘がいれば行うことができ、上限は十万人であっても可能である。五人未満では行うことができない。安居の面では、前安居（プリミカー）に入り、最初の自恣（パヴァーラナー）を行った者が行うことができる。安居を破った者や、後安居（パッチミカー）に入った者は行うことができない。また、他の寺院で安居を過ごした者（客比丘）も行うことはできないと‘マハーパッチャリー’に記されている。ただし、前安居に入った比丘たちは全員、人数を充足させる者（ガナプーラカ）にはなれるが、功徳（利得）を得ることはできず、功徳は（その寺の）他の比丘たちにのみ生じる。もし前安居に入った者が四人、三人、二人、あるいは一人の場合、他の比丘を人数合わせとして加えてカティナを普及させるべきである。あるいは、四人の比丘が安居し、二十歳に達した一人の沙弥（サーマネーラ）が安居していたとして、もしその沙弥が後安居の期間中に具足戒を受けて比丘となったならば、彼は人数を充足させる者となると同時に、功徳も得ることができる。比丘三人・沙弥二人、比丘二人・沙弥三人、比丘一人・沙弥四人の場合も、同様の理屈である。もし前安居に入った比丘たちがカティナの普及の作法に精通していない場合は、作法に詳しい“揵度（カンダカ）誦者”の長老を捜して招くべきである。彼らが羯磨（カンマヴァーチャー）を唱えてカティナを普及させ、供養の食事を摂ってから帰ったとしても、その功徳は（招いた側の）他の比丘たちにのみ生じる。

กถินํ [Pg.389] เกน ทินฺนํ วฏฺฏติ? เยน เกนจิ เทเวน วา มนุสฺเสน วา ปญฺจนฺนํ วา สหธมฺมิกานํ อญฺญตเรน ทินฺนํ วฏฺฏติ. กถินทายกสฺส วตฺตํ อตฺถิ, สเจ โส ตํ อชานนฺโต ปุจฺฉติ – ‘‘ภนฺเต กถํ กถินํ ทาตพฺพ’’นฺติ ตสฺส เอวํ อาจิกฺขิตพฺพํ – ‘‘ติณฺณํ จีวรานํ อญฺญตรปฺปโหนกํ สูริยุคฺคมนสมเย วตฺถํ ‘กถินจีวรํ เทมา’ติ ทาตุํ วฏฺฏติ, ตสฺส ปริกมฺมตฺถํ เอตฺตกา นาม สูจิโย, เอตฺตกํ สุตฺตํ, เอตฺตกํ รชนํ, ปริกมฺมํ กโรนฺตานํ เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ยาคุภตฺตญฺจ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

カティナ衣は誰によって布施されたものが適当か。天人であれ人間であれ、あるいは五種の同法者のいずれかであれ、誰によって布施されたものでも適当である。カティナの施主には守るべき作法がある。もし施主がそれを知らずに“大徳よ、どのようにカティナを布施すべきでしょうか”と尋ねたならば、次のように教えるべきである。“三衣のいずれか一衣を作るのに十分な布を、日の出の時に‘カティナ衣を布施します’と言って捧げるのが適当です。その布の仕立てのために、これだけの数の針、これだけの糸、これだけの染料、そして作業を行う比丘たちのために粥や食事を供えるのが適当です”と。

กถินตฺถารเกนาปิ ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺนํ กถินํ อตฺถรนฺเตน วตฺตํ ชานิตพฺพํ. ตนฺตวายเคหโต หิ อาภตสนฺตาเนเนว ขลิมกฺขิตสาฏโก น วฏฺฏติ, มลีนสาฏโกปิ น วฏฺฏติ, ตสฺมา กถินตฺถารสาฏกํ ลภิตฺวา สุฏฺฐุ โธวิตฺวา สูจิอาทีนิ จีวรกมฺมูปกรณานิ สชฺเชตฺวา พหูหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ตทเหว สิพฺพิตฺวา นิฏฺฐิตสูจิกมฺมํ รชิตฺวา กปฺปพินฺทุํ ทตฺวา กถินํ อตฺถริตพฺพํ. สเจ ตสฺมึ อนตฺถเตเยว อญฺญํ กถินสาฏกํ อาหรติ, อญฺญานิ จ พหูนิ กถินานิสํสวตฺถานิ เทติ, โย อานิสํสํ พหุํ เทติ, ตสฺส สนฺตเกเนว อตฺถริตพฺพํ. อิตโร ยถา ตถา โอวทิตฺวา สญฺญาเปตพฺโพ.

カティナ衣を敷く（広げる）役目の僧も、法にかない、正しく生じたカティナ衣を敷こうとする際には、その行法（義務）を知るべきである。織物師の家から持ってきたままで、糊（カシー液）が塗られた布は適さない。汚れた布もまた適さない。それゆえ、カティナを敷くための布を得たならば、よく洗い、針などの縫製道具を準備し、多くの僧と共にその日のうちに縫い上げ、縫製が終わったら染め、カッパビンドゥ（変色させるための印）を付けてからカティナ衣を敷くべきである。もし、そのカティナ衣がまだ敷かれていないうちに、別のカティナ布が運ばれてきたり、カティナの功徳となる多くの付随する布（アニサンサ布）が献上されたりした場合、功徳の布を多く出す施主がいるならば、その者の布で（カティナを）敷くべきである。もう一人の（施主である）者には、適切に教え諭して納得させるべきである。

กถินํ ปน เกน อตฺถริตพฺพํ? ยสฺส สงฺโฆ กถินจีวรํ เทติ. สงฺเฆน ปน กสฺส ทาตพฺพํ? โย ชิณฺณจีวโร โหติ. สเจ พหู ชิณฺณจีวรา โหนฺติ, วุฑฺฒสฺส ทาตพฺพํ. วุฑฺเฒสุปิ โย มหาปริโส ตทเหว จีวรํ กตฺวา อตฺถริตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ทาตพฺพํ. สเจ วุฑฺโฒ น สกฺโกติ นวกตโร สกฺโกติ, ตสฺส ทาตพฺพํ. อปิจ สงฺเฆน มหาเถรสฺส สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา ‘‘ตุมฺเห ภนฺเต คณฺหถ, มยํ กตฺวา ทสฺสามา’’ติ วตฺตพฺพํ. ตีสุ จีวเรสุ ยํ ชิณฺณํ โหติ, ตทตฺถาย ทาตพฺพํ. ปกติยา ทุปฏฺฏจีวรสฺส ทุปฏฺฏตฺถาเยว ทาตพฺพํ. สเจปิสฺส เอกปฏฺฏจีวรํ ฆนํ โหติ, กถินสาฏโก จ เปลโว, สารุปฺปตฺถาย ทุปฏฺฏปฺปโหนกเมว ทาตพฺพํ, ‘‘อหํ อลภนฺโต เอกปฏฺฏํ ปารุปามี’’ติ วทนฺตสฺสาปิ ทุปฏฺฏํ ทาตุํ วฏฺฏติ. โย ปน โลภปกติโก โหติ, ตสฺส น ทาตพฺพํ. เตนาปิ ‘‘กถินํ อตฺถริตฺวา ปจฺฉา สิพฺพิตฺวา ทฺเว จีวรานิ กริสฺสามี’’ติ น คเหตพฺพํ. ยสฺส ปน ทียติ, ตสฺส เยน วิธินา ทาตพฺพํ, ตํ [Pg.390] ทสฺเสตุํ ‘‘เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว กถินํ อตฺถริตพฺพ’’นฺติ อารภิตฺวา สุณาตุ เม ภนฺเตติอาทิกา ทานกมฺมวาจา ตาว วุตฺตา.

さて、カティナ衣は誰が敷くべきか。それは、サンガがカティナ衣を与えた者である。では、サンガは誰に（カティナ衣を）与えるべきか。衣が古びている者である。もし多くの僧の衣が古びているならば、上座（長老）に与えるべきである。上座たちの中でも、多くの従者がいて、その日のうちに衣を作り上げて敷くことができる者に与えるべきである。もし上座が（それを）できず、より年少の僧ができるのであれば、その者に与えるべきである。しかし、サンガは長老を厚遇するのが適当であるため、“大徳よ、これをお受け取りください。私たちが衣を作り上げて差し上げます”と言うべきである。三衣の中で、どれか古びた衣があれば、その（新調する）ために与えるべきである。もともと二重の衣（サンガーティ）を持つ僧には、二重にするために与えるべきである。たとえその僧の一重の衣が厚手であり、カティナ布が薄手であったとしても、ふさわしくするために二重に足りる分を与えるべきである。“私は二重の衣が得られなくても一重の衣をまといます”と言う僧に対しても、二重の衣を与えるのが適当である。しかし、強欲な性質の者には与えてはならない。また、その僧も“カティナを敷いた後で、後から縫って二つの衣にしよう”と考えて受け取ってはならない。与えられる者に対して、どのような手順で与えるべきかを示すために、“比丘たちよ、このようにカティナを敷くべきである”と説き始め、“大徳よ、サンガは私の言葉を聞いてください”などの授与の羯磨文が、まずは世尊によって説かれたのである。

เอวํ ทินฺเน ปน กถิเน สเจ ตํ กถินทุสฺสํ นิฏฺฐิตปริกมฺมเมว โหติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ นิฏฺฐิตปริกมฺมํ โหติ, ‘‘อหํ เถโร’’ติ วา ‘‘พหุสฺสุโต’’ติ วา เอเกนาปิ อกาตุํ น ลพฺภติ, สพฺเพเหว สนฺนิปติตฺวา โธวนสิพฺพนรชนานิ นิฏฺฐาเปตพฺพานิ. อิทญฺหิ กถินวตฺตํ นาม พุทฺธปฺปสตฺถํ. อตีเต ปทุมุตฺตโรปิ ภควา กถินวตฺตํ อกาสิ. ตสฺส กิร อคฺคสาวโก สุชาตตฺเถโร นาม กถินํ คณฺหิ, ตํ สตฺถา อฏฺฐสฏฺฐิยา ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ สทฺธึ นิสีทิตฺวา อกาสิ.

このようにカティナ布が与えられたとき、もしそのカティナ布の準備（洗濯、裁断など）がすでに終わっているならば、それは良いことである。もし準備が終わっていないならば、“私は長老だ”とか“私は多聞だ”と言って、一人の僧も（何もしないことは）許されない。全員が集まって、洗濯、縫製、染色を完成させなければならない。実に、このカティナの行法は諸仏が称賛されたものである。過去、パドゥムッタラ世尊もカティナの行法を行われた。伝え聞くところによれば、その第一弟子であるスジャータ長老がカティナ衣を受け取ったが、師（仏）は六百八十万人の比丘と共に座って、それを行われたのである。

กตปริโยสิตํ ปน กถินํ คเหตฺวา อตฺถารเกน ภิกฺขุนา ‘‘สเจ สงฺฆาฏิยา กถินํ อตฺถริตุกาโม โหติ, โปราณิกา สงฺฆาฏิ ปจฺจุทฺธริตพฺพา, นวา สงฺฆาฏิ อธิฏฺฐาตพฺพา. ‘อิมาย สงฺฆาฏิยา กถินํ อตฺถรามี’ติ วาจา ภินฺทิตพฺพา’’ติอาทินา ปริวาเร วุตฺตวิธาเนน กถินํ อตฺถริตพฺพํ. อตฺถริตฺวา จ ปน ‘‘เตน กถินตฺถารเกน ภิกฺขุนา สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อตฺถตํ ภนฺเต สงฺฆสฺส กถินํ, ธมฺมิโก กถินตฺถาโร, อนุโมทถา’ติ เตหิ อนุโมทเกหิ ภิกฺขูหิ เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อตฺถตํ อาวุโส สงฺฆสฺส กถินํ, ธมฺมิโก กถินตฺถาโร, อนุโมทามา’’ติ เอวมาทินา ปริวาเร วุตฺตวิธาเนเนว อนุโมทาเปตพฺพํ, อิตเรหิ จ อนุโมทิตพฺพํ. เอวํ สพฺเพสํ อตฺถตํ โหติ กถินํ. วุตฺตญฺเหตํ ปริวาเร ‘‘ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อตฺถตํ โหติ กถินํ – อตฺถารกสฺส จ อนุโมทกสฺส จา’’ติ (ปริ. ๔๐๓). ปุนปิ วุตฺตํ – ‘‘น สงฺโฆ กถินํ อตฺถรติ, น คโณ กถินํ อตฺถรติ, ปุคฺคโล กถินํ อตฺถรติ, สงฺฆสฺส อนุโมทนา คณสฺส อนุโมทนา ปุคฺคลสฺส อตฺถารา สงฺฆสฺส อตฺถตํ โหติ กถินํ, คณสฺส อตฺถตํ โหติ กถินํ, ปุคฺคลสฺส อตฺถตํ โหติ กถินํ’’ติ (ปริ. ๔๑๔).

カティナ衣を完成させ、それを受け取って敷こうとする僧は、“もし大衣（サンガーティ）でカティナを敷こうとするなら、古い大衣を返上し、新しい大衣を願決（アディッターナ）しなければならない。‘この大衣によってカティナを敷きます’と言葉を発すべきである”などと、パリワーラに説かれる手順に従ってカティナを敷くべきである。敷いた後で、そのカティナを敷いた僧はサンガの元へ行き、偏袒右肩にして合掌し、次のように言うべきである。“大徳よ、サンガのためにカティナは敷かれました。カティナの敷設は如法的です。随喜してください”。随喜する僧たちは、偏袒右肩にして合掌し、次のように言うべきである。“友よ、サンガのためにカティナは敷かれました。カティナの敷設は如法的です。私たちは随喜します”。このようにパリワーラに説かれる手順に従って随喜させるべきであり、他の僧たちも随喜すべきである。このようにして、全員のカティナが敷かれたことになる。実にパリワーラにおいて、“二人の人物、すなわち敷く者と随喜する者のカティナが敷かれたことになる”ということが結集者たちによって説かれている。また、次のように説かれている。“サンガはカティナを敷かない。集団（ガナ）はカティナを敷かない。個人がカティナを敷くのである。サンガの随喜により、集団の随喜により、個人の敷設により、サンガ、集団、個人のカティナが敷かれたことになるのである”。

เอวํ อตฺถเต ปน กถิเน สเจ กถินจีวเรน สทฺธึ อาภตํ อานิสํสํ ทายกา ‘‘เยน อมฺหากํ กถินํ คหิตํ, ตสฺเสว เทมา’’ติ เทนฺติ[Pg.391], ภิกฺขุสงฺโฆ อนิสฺสโร. อถ อวิจาเรตฺวาว ทตฺวา คจฺฉนฺติ, ภิกฺขุสงฺโฆ อิสฺสโร. ตสฺมา สเจ กถินตฺถารกสฺส เสสจีวรานิปิ ทุพฺพลานิ โหนฺติ, สงฺเฆน อปโลเกตฺวา เตสมฺปิ อตฺถาย วตฺถานิ ทาตพฺพานิ. กมฺมวาจา ปน เอกาเยว วฏฺฏติ. อวเสเส กถินานิสํเส พลววตฺถานิ วสฺสาวาสิกฏฺฐิติกาย ทาตพฺพานิ, ฐิติกาย อภาเว เถราสนโต ปฏฺฐาย ทาตพฺพานิ, ครุภณฺฑํ น ภาเชตพฺพํ. สเจ ปน เอกสีมาย พหู วิหารา โหนฺติ, สพฺเพ ภิกฺขู สนฺนิปาเตตฺวา เอกตฺถ กถินํ อตฺถริตพฺพํ, วิสุํ วิสุํ อตฺถริตุํ น วฏฺฏติ.

このようにカティナが敷かれたとき、もしカティナ衣と共に持参された功徳の布（アニサンサ布）を、施主たちが“私たちのカティナ衣を受け取った僧にのみ、これを差し上げます”と言って献上するならば、比丘サンガはその布を分配する権限を持たない。しかし、特に指定せずに与えて去るならば、比丘サンガに権限がある。それゆえ、もしカティナを敷いた僧の残りの衣も古びているならば、サンガに承認を求めた上で、それらの（衣を作る）ために布を与えるべきである。ただし、羯磨文（手続き）は一度だけで十分である。残りのカティナの功徳となる丈夫な布は、安居した者の席順に従って与えるべきである。席順がない場合は、長老の席から順に与えるべきである。重物（分配できない寺産）を分配してはならない。もし一つの結界内に多くの精舎があるならば、すべての僧を一箇所に集めてカティナを敷くべきであり、別々に敷くことは許されない。

๓๐๘. อิทานิ ยถา จ กถินํ อตฺถตํ โหติ, ยถา จ อนตฺถตํ, ตํ วิธึ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว อตฺถตํ โหติ กถินํ เอวํ อนตฺถตนฺติ วตฺวา อกรณียญฺเจว มหาภูมิกญฺจ อนตฺถตลกฺขณํ ตาว ทสฺเสนฺโต น อุลฺลิขิตมตฺเตนาติอาทิเก จตุวีสติ อากาเร ทสฺเสสิ. ตโต ปรํ อตฺถตลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อหเตน อตฺถตนฺติอาทิเก สตฺตรส อากาเร ทสฺเสสิ. ปริวาเรปิ หิ ‘‘จตุวีสติยา อากาเรหิ อนตฺถตํ โหติ กถินํ, สตฺตรสหิ อากาเรหิ อตฺถตํ โหติ กถิน’’นฺติ อิทเมว ลกฺขณํ วุตฺตํ.

308. 今、どのようにカティナが敷かれたことになり、どのように敷かれなかったことになるか、その方法を詳しく示すために、“比丘たちよ、このようにカティナは敷かれたことになり、このように敷かれない”と仰って、まずは、なすべきではない重大な不敷設（アナッタタ）の兆候を示すために、“ただ（裁断の）線を引いただけでは敷いたことにならない”などの二十四の態様を世尊は示された。その後に、敷設（アッタタ）の兆候を示すために、“新品の布で敷く”などの十七の態様を示された。実にパリワーラにおいても、“二十四の態様によってカティナは敷かれなかったことになり、十七の態様によってカティナは敷かれたことになる”と、この兆候そのものが世尊によって説かれている。

ตตฺถ อุลฺลิขิตมตฺเตนาติ ทีฆโต จ ปุถุลโต จ ปมาณคฺคหณมตฺเตน. ปมาณญฺหิ คณฺหนฺโต ตสฺส ตสฺส ปเทสสฺส สญฺชานนตฺถํ นขาทีหิ วา ปริจฺเฉทํ ทสฺเสนฺโต อุลฺลิขติ, นลาฏาทีสุ วา ฆํสติ, ตสฺมา ตํ ปมาณคฺคหณํ ‘‘อุลฺลิขิตมตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. โธวนมตฺเตนาติ กถินทุสฺสโธวนมตฺเตน. จีวรวิจารณมตฺเตนาติ ‘‘ปญฺจกํ วา สตฺตกํ วา นวกํ วา เอกาทสกํ วา โหตู’’ติ เอวํ วิจาริตมตฺเตน. เฉทนมตฺเตนาติ ยถาวิจาริตสฺส วตฺถสฺส เฉทนมตฺเตน. พนฺธนมตฺเตนาติ โมฆสุตฺตกาโรปนมตฺเตน. โอวฏฺฏิยกรณมตฺเตนาติ โมฆสุตฺตกานุสาเรน ทีฆสิพฺพิตมตฺเตน. กณฺฑุสกรณมตฺเตนาติ มุทฺธิยปตฺตพนฺธนมตฺเตน. ทฬฺหีกมฺมกรณมตฺเตนาติ ทฺเว จิมิลิกาโย เอกโต กตฺวา สิพฺพิตมตฺเตน. อถ วา ปฐมจิมิลิกา ฆเฏตฺวา ฐปิตา โหติ, กถินสาฏกํ ตสฺสา กุจฺฉิจิมิลิกํ กตฺวา สิพฺพิตมตฺเตนาติปิ อตฺโถ. มหาปจฺจริยํ [Pg.392] ‘‘ปกติจีวรสฺส อุปสฺสยทาเนนา’’ติ วุตฺตํ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘ปกติปตฺตพทฺธจีวรํ ทุปฏฺฏํ กาตุํ กุจฺฉิจิมิลิกํ อลฺลิยาปนมตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. อนุวาตกรณมตฺเตนาติ ปิฏฺฐิอนุวาตาโรปนมตฺเตน. ปริภณฺฑกรณมตฺเตนาติ กุจฺฉิอนอุวาตาโรปนมตฺเตน. โอวทฺเธยฺยกรณมตฺเตนาติ อาคนฺตุกปตฺตาโรปนมตฺเตน. กถินจีวรโต วา ปตฺตํ คเหตฺวา อญฺญสฺมึ อกถินจีวเร ปตฺตาโรปนมตฺเตน.

そこにおいて、“単に線を引くことによって”とは、長さと幅において寸法を測るだけのことである。すなわち、寸法を測る者は、それぞれの箇所を識別するために、爪などで区切りを示しながら（布の上に）線を引き、あるいは額などに擦りつける。それゆえ、その寸法を測ることを“単に線を引くこと”と言う。“単に洗うことによって”とは、カティナ布を単に洗うだけのことである。“単に衣を案ずることによって”とは、“五条か、七条か、九条か、十一条か、いずれかにしよう”と、そのように案ずるだけのことである。“単に裁断することによって”とは、案じた通りに布を単に裁断するだけのことである。“単に繋ぎ合わせることによって”とは、仮の糸（無駄糸）を置くだけのことである。“単に折り目を作ることによって”とは、仮の糸に従って長々と縫うだけのことである。“単に条を組むことによって”とは、条の重なりを繋ぎ合わせることだけのことである。“単に補強することによって”とは、二枚の布を一つに合わせて縫うだけのことである。あるいは、最初の一枚を合わせておき、カティナ布をその内側の裏地として縫うだけという、このような意味もある。マハーパッチャリーには“通常の衣の上に重ねて与えることによって（は成立しない）”と述べられている。しかし、クルンディーには“通常の条を繋ぎ合わせた衣を二重にするために、内側の裏地を密着させるだけのことによっては成立しない”と述べられている。“単に縁を付けることによって”とは、背面の縁を乗せるだけのことである。“単に周縁部を作ることによって”とは、内側の縁を乗せるだけのことである。“単に当て布をすることによって”とは、外来の（別の）布を乗せるだけのことである。あるいは、カティナ衣から布を取り、別の非カティナ衣にその布を乗せるだけのことである。

กมฺพลมทฺทนมตฺเตนาติ เอกวารํเยว รชเน ปกฺขิตฺเตน ทนฺตวณฺเณน ปณฺฑุปลาสวณฺเณน วา. สเจ ปน สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา รตฺตมฺปิ สารุปฺปํ โหติ, วฏฺฏติ. นิมิตฺตกเตนาติ ‘‘อิมินา ทุสฺเสน กถินํ อตฺถริสฺสามี’’ติ เอวํ นิมิตฺตกเตน. เอตฺตกเมว หิ ปริวาเร วุตฺตํ. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘อยํ สาฏโก สุนฺทโร, สกฺกา อิมินา กถินํ อตฺถริตุ’นฺติ เอวํ นิมิตฺตกมฺมํ กตฺวา ลทฺเธนา’’ติ วุตฺตํ. ปริกถากเตนาติ ‘‘กถินํ นาม ทาตุํ วฏฺฏติ, กถินทายโก พหุํ ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ เอวํ ปริกถาย อุปฺปาทิเตน. กถินํ นาม อติอุกฺกฏฺฐํ วฏฺฏติ, มาตรมฺปิ วิญฺญาเปตุํ น วฏฺฏติ, อากาสโต โอติณฺณสทิสเมว วฏฺฏตีติ. กุกฺกุกเตนาติ ตาวกาลิเกน. สนฺนิธิกเตนาติ เอตฺถ ทุวิโธ สนฺนิธิ กรณสนฺนิธิ จ นิจยสนฺนิธิ จ. ตตฺถ ตทเหว อกตฺวา ฐเปตฺวา กรณํ กรณสนฺนิธิ. สงฺโฆ อชฺช กถินทุสฺสํ ลภิตฺวา ปุนทิวเส เทติ, อยํ นิจยสนฺนิธิ.

“単に毛織物を揉むことによって（染色することによって）”とは、ただ一度だけ染液に投入し、象牙色や枯葉色のようになった場合のことである。しかし、もし一度か二度染めて、相応しい色になるならば、それは許される。“兆しを作ることによって”とは、“この布でカティナを広げよう”とそのように兆しを（言葉や動作で）作ったことによる。パリワーラにはこれだけが述べられている。しかし、アッタカタ（注釈書）には“この布は素晴らしい。これでカティナを広げることができる、とそのように兆しの行為をして得られたものによっては成立しない”と述べられている。“説得によって得られたことによって”とは、“カティナを施すことは相応しいことであり、カティナの施主は多くの功徳を積むものである”とそのような説得（周辺的な話）によって生じせしめた布によっては成立しない。カティナというものは、極めて清浄であるべきであり、実母に対してであっても請うべきではなく、空から降ってきたかのようなものでなければならない、と（注釈書に）記されている。“借り物によって”とは、一時的な借り物によることである。“蓄積されたことによって”について、ここには二種類の蓄積がある。すなわち、作製上の蓄積と、蔵置上の蓄積である。そこにおいて、その日のうちに作製せず、置いておいてから作製することを“作製上の蓄積”という。僧伽が今日カティナ布を受け取って、翌日に（受取人に）与えること、これを“蔵置上の蓄積”という。

นิสฺสคฺคิเยนาติ รตฺตินิสฺสคฺคิเยน. ปริวาเรปิ วุตฺตํ – ‘‘นิสฺสคฺคิยํ นาม กริยมาเน อรุณํ อุฏฺฐหตี’’ติ. อกปฺปกเตนาติ อนาทินฺนกปฺปพินฺทุนา. อญฺญตฺร สงฺฆาฏิยาติอาทีสุ ฐเปตฺวา สงฺฆาฏิอุตฺตราสงฺคอนฺตรวาสเก อญฺเญน ปจฺจตฺถรณาทินา อตฺถตํ อนตฺถตํ โหตีติ. อญฺญตฺร ปญฺจเกน วา อติเรกปญฺจเกน วาติ ปญฺจ วา อติเรกานิ วา ขณฺฑานิ กตฺวา มหามณฺฑลอฑฺฒมณฺฑลานิ ทสฺเสตฺวา กเตเนว วฏฺฏติ. เอวญฺหิ สมณฺฑลิกตํ โหติ, ตํ ฐเปตฺวา อญฺเญน อจฺฉินฺนเกน วา ทฺวตฺติจตุขณฺเฑน วา น วฏฺฏติ. อญฺญตฺร ปุคฺคลสฺส อตฺถาราติ ปุคฺคลสฺส อตฺถารํ ฐเปตฺวา น อญฺเญน สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา อตฺถาเรน อตฺถตํ โหติ. นิสฺสีมฏฺโฐ อนุโมทตีติ พหิอุปจารสีมาย ฐิโต อนุโมทติ.

“尼薩耆（ニサギ）によって”とは、夜を越えて尼薩耆となった衣によることである。パリワーラにも“（作製の）途中で夜明けを迎えるならば、それは尼薩耆である”と述べられている。“所作がなされていないことによって”とは、定められた点（カッパ・ビンドゥ）が打たれていない衣によることである。“大衣を除いて”などの箇所において、意味は次のように理解されるべきである。大衣、上衣、下衣の三衣を除いて、他の敷物などによって広げたとしても、それは“広げられたこと”にはならない、という意味である。“五つ、あるいは五つを超える条によらずに”とは、五つ、あるいはそれ以上の条を作り、大円や半円（の模様）を示して作られたものによってのみ、カティナを広げることは許される。このようにして衣は円い模様を持つものとなる。それを除いて、他の裁断されていない布や、二条、三条、四条の衣によってカティナを広げることは許されない。“個人のカティナ式によらずに”とは、個人の式を除いて、他の僧伽や群による式によってはカティナが広げられたことにはならない、ということである。“結界の外にいて随喜する”とは、寺院の境界（ウパチャーラ・シーマー）の外に留まって随喜することである。

๓๐๙. อหเตนาติ [Pg.393] อปริภุตฺเตน. อหตกปฺเปนาติ อหตสทิเสน เอกวารํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา โธเตน. ปิโลติกายาติ หตวตฺถกสาฏเกน. ปํสุกูเลนาติ เตวีสติยา เขตฺเตสุ อุปฺปนฺนปํสุกูเลน. ปํสุกูลิกภิกฺขุนา โจฬกภิกฺขํ อาหิณฺฑิตฺวา ลทฺธโจฬเกหิ กตจีวเรนาติปิ กุรุนฺทิมหาปจฺจรีสุ วุตฺตํ. ปาปณิเกนาติ อาปณทฺวาเร ปติตปิโลติกํ คเหตฺวา กถินตฺถาย เทติ, เตนาปิ วฏฺฏตีติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตวิปลฺลาเสเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘‘สห กถินสฺส อตฺถารา กติ ธมฺมา ชายนฺตี’’ติอาทิ พหุอฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ปริวาเร ปาฬิอารูฬฺหเมว, ตสฺมา ตตฺถ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. น หิ เตน อิธ อวุจฺจมาเนน กถินตฺถารกสฺส กิญฺจิ ปริหายติ.

309. “新しい布によって”とは、まだ使用されていない布によることである。“新品同様の布によって”とは、新品に準ずるものとして、一度か二度洗った布によることである。“襤褸（ぼろ）布によって”とは、洗濯された古い布の端切れによることである。“糞掃衣（ふんぞうえ）によって”とは、二十三の場所で得られた糞掃衣によることである。糞掃衣をまとう比丘が、布の端切れを求めて歩き回り、得られた端切れで作った衣によってもカティナを広げることは可能であると、クルンディーやマハーパッチャリーに述べられている。“市場の布によって”とは、市場の入り口に落ちていた布の端切れを拾い、カティナのために与えること、それによってもカティナを広げることは許されるという意味である。残りの部分は、先に述べられたことの反対として理解されるべきである。しかし、この箇所において“カティナを広げるのと同時に、いくつの法が生じるか”といった多くのことが諸注釈書に述べられているが、それらはすべてパリワーラの経文に記載されている通りである。したがって、そこ（パリワーラ）に伝来する方法によって理解されるべきである。ここでそれらが述べられなくても、カティナを広げる比丘にとって、何ら損なわれることはないからである。

๓๑๐. เอวํ กถินตฺถารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อุพฺภารํ ทสฺเสตุํ กถญฺจ ภิกฺขเว อุพฺภตํ โหติ กถินนฺติอาทิมาห. ตตฺถ มาติกาติ มาตโร; ชเนตฺติโยติ อตฺโถ. กถินุพฺภารญฺหิ เอตา อฏฺฐ ชเนตฺติโย. ตาสุ ปกฺกมนํ อนฺโต อสฺสาติ ปกฺกมนนฺติกา. เอวํ เสสาปิ เวทิตพฺพา.

310. このようにカティナを広げることを示し、今度はその解除（ウッパーラ）を示すために、“比丘たちよ、どのようにしてカティナは解除されるのか”等の言葉を世尊は仰せられた。そこにおいて、“母法（マティカー）”とは、母のようなものであり、生み出すものという意味である。これら八つの母法がカティナの解除を生じさせるからである。それらの中で、出発することをその終わり（境）とするものを“出発を最後とするもの（パッカマナンティカー）”と言う。残りのものも同様に理解されるべきである。

อาทายสตฺตกกถา

衣を携えて行くことに関する七つの項（アーダーヤ・サッタカ）の解説

๓๑๑. น ปจฺเจสฺสนฺติ น ปุน อาคมิสฺสํ. เอตสฺมึ ปน ปกฺกมนนฺติเก กถินุทฺธาเร ปฐมํ จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชติ, ปจฺฉา อาวาสปลิโพโธ. เอวํ ปกฺกมโต หิ จีวรปลิโพโธ อนฺโตสีมายเมว ฉิชฺชติ, อาวาสปลิโพโธ สีมาติกฺกเม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปริวาเร –

311. “戻らないであろう”とは、再び帰ってこないということである。さて、この“出発を最後とする”カティナの解除においては、まず衣の障害（チーヴァラ・パリボーダ）が断たれ、その後に住処の障害（アーヴァーサ・パリボーダ）が断たれる。このように、去って行く比丘の衣の障害は、結界の内部においてすでに断たれており、住処の障害は、結界を越えた時に断たれる。これはパリワーラにも次のように述べられている。

‘‘ปกฺกมนนฺติโก กถินุทฺธาโร, วุตฺโต อาทิจฺจพนฺธุนา;

เอตญฺจ ตาหํ วิสฺสชฺชิสฺสํ, จีวรปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ;

ปจฺฉา อาวาสปลิโพโธ ฉิชฺชตี’’ติ. (ปริ. ๔๑๕);

“出発を最後とするカティナの解除は、太陽の親族（仏陀）によって説かれた。この問いについて私は答えよう。まず衣の障害が断たれ、その後に住処の障害が断たれるのである”と。（パリワーラ 415）

จีวรํ อาทายาติ อกตจีวรํ อาทาย. พหิสีมคตสฺสาติ อญฺญํ สามนฺตวิหารํ คตสฺส. เอวํ โหตีติ ตสฺมึ วิหาเร เสนาสนผาสุกํ วา สหายสมฺปตฺตึ วา ทิสฺวา เอวํ โหติ. เอตสฺมึ ปน นิฏฺฐานนฺติเก กถินุทฺธาเร อาวาสปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ, โส หิ ‘‘น ปจฺเจสฺส’’นฺติ จิตฺเต อุปฺปนฺนมตฺเตเยว ฉิชฺชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“衣を携えて”とは、未完成の衣を携えてということである。“結界の外へ行った者”とは、近隣の別の寺院へ行った者のことである。“そのように思う”とは、その寺院において、住居の快適さや、良き仲間の充足を見て、そのように思うということである。しかし、この“完成を最後とする（ニッターナンティカ）”カティナの解除においては、住処の障害がまず断たれる。それは“戻らない”という思いが心に生じた瞬間に断たれるのである。これも次のように述べられている。

‘‘นิฏฺฐานนฺติโก [Pg.394] กถินุทฺธาโร, วุตฺโต อาทิจฺจพนฺธุนา;

เอตญฺจ ตาหํ วิสฺสชฺชิสฺสํ, อาวาสปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ;

จีวเร นิฏฺฐิเต จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชตี’’ติ.

“‘完成によるカティナ衣の解除は、日天の親族（仏陀）によって説かれた。その問いに答えよう。まず住居の障害が断たれ、衣が完成した時に衣の障害が断たれる’というこの詩句は、結集者たちによっても述べられている。”

เอเตน นเยน เสสมาติกาวิภชเนปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ‘‘สนฺนิฏฺฐานนฺติเก ทฺเวปิ ปลิโพธา เนวิมํ จีวรํ กาเรสฺสํ, น ปจฺเจสฺสนฺติ จิตฺเต อุปฺปนฺนมตฺเตเยว เอกโต ฉิชฺชนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ –

“この方法で他の項目についても意味を知るべきだが、次の点は特別である。‘決心によるカティナの解除’においては、‘この衣は作らない、戻らない’という心が生じた瞬間に、二つの障害が同時に断たれる。これについて次のように述べられている。”

‘‘สนฺนิฏฺฐานนฺติโก กถินุทฺธาโร, วุตฺโต อาทิจฺจพนฺธุนา;

เอตญฺจ ตาหํ วิสฺสชฺชิสฺสํ, ทฺเว ปลิโพธา อปุพฺพํ อจริมํ ฉิชฺชนฺตี’’ติ.

“‘決心によるカティナの解除は、日天の親族によって説かれた。その問いに答えよう。二つの障害は前後することなく同時に断たれる’と結集者たちによって述べられた。”

เอวํ สพฺพกถินุทฺธาเรสุ ปลิโพธุปจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. โส ปน ยสฺมา อิมินา จ วุตฺตนเยน ปริวาเร จ อาคตภาเวน สกฺกา ชานิตุํ, ตสฺมา วิตฺถารโต น วุตฺโต. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – นาสนนฺติเก อาวาสปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ, จีวเร นฏฺเฐ จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชติ. ยสฺมา จีวเร นฏฺเฐ จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชติ, ตสฺมา ‘‘นาสนนฺติโก’’ติ วุตฺตํ.

このように、すべてのカティナ衣の解除における障碍（パリボーダ）の断絶について知るべきである。しかし、それは、この述べられた方法によっても、‘パリワーラ’に直接記されていることによっても知ることができるため、詳細には述べない。ここでの要約は次の通りである。“紛失を最後とする解除（ナーサナンティカ）”においては、まず住居の障碍が断絶し、衣が紛失したときに衣の障碍が断絶する。衣が紛失したときに衣の障碍が断絶するため、それを“紛失を最後とするもの”と言う。

สวนนฺติเก จีวรปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ, ตสฺมา ตสฺส สห สวเนน อาวาสปลิโพโธ ฉิชฺชติ.

“聞き及ぶことを最後とする解除（サヴァナンティカ）”においては、まず衣の障碍が断絶する。そのため、その（解除を）聞くと同時に、住居の障碍が断絶する。

อาสาวจฺเฉทิเก อาวาสปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ. จีวราสาย อุปจฺฉินฺนาย จีวรปลิโพโธ ฉิชฺชติ. อยํ ปน ยสฺมา ‘‘อนาสาย ลภติ; อาสาย น ลภติ; ตสฺส เอวํ โหติ ‘อิเธวิมํ จีวรํ กาเรสฺสํ, น ปจฺเจสฺส’’’นฺติอาทินา นเยน อิตเรหิ อุทฺธาเรหิ สทฺธึ โวมิสฺสกเทสโน อเนกปฺปเภโท โหติ, ตสฺมา ปรโต วิสุํ วิตฺถาเรตฺวา วุตฺโต, อิธ น วุตฺโต. อิธ ปน สวนนฺติกสฺส อนนฺตรํ สีมาติกฺกนฺติโก วุตฺโต. ตตฺถ จีวรปลิโพโธ ปฐมํ ฉิชฺชติ, ตสฺส พหิสีเม อาวาสปลิโพโธ ฉิชฺชติ. สหุพฺภาเร ทฺเว ปลิโพธา อปุพฺพํ อจริมํ ฉิชฺชนฺตีติ.

“期待の断絶による解除（アーサーヴァッチェーディカ）”においては、まず住居の障碍が断絶する。衣への期待が断絶したときに、衣の障碍が断絶する。しかし、この（期待の断絶による解除）は、“期待なしに得る。期待ありでは得ない。彼にこのように‘ここでこの衣を作ろう、戻るまい’という思いが生じる”などの方法により、他の解除と混ざり合った説示となっており、多くの種類があるため、後に別に詳しく述べることとし、ここでは述べない。ここでは、“聞き及ぶことを最後とするもの”の直後に、“境界の越脱による解除（シーマーティッカンティカ）”が述べられている。そこでは衣の障碍がまず断絶し、境界の外において住居の障碍が断絶する。“共の解除（サフッバーラ）”においては、二つの障碍が前後することなく（同時に）断絶する。これが要約である。

๓๑๖-๓๒๕. เอวํ [Pg.395] อาทายวาเร สตฺตกถินุทฺธาเร ทสฺเสตฺวา ปุน สมาทายวาเรปิ วิปฺปกตจีวรสฺส อาทายสมาทายวาเรสุปิ ยถาสมฺภวํ เตเยว ทสฺสิตา. ตโต ปรํ อนฺโตสีมายํ ‘‘ปจฺเจสฺสํ น ปจฺเจสฺส’’นฺติ อิมํ วิธึ อนามสิตฺวาว ‘‘น ปจฺเจสฺส’’นฺติ อิมเมว อามสิตฺวา อนธิฏฺฐิเตนา’’ติอาทินา นเยน จ เย เย ยุชฺชนฺติ, เต เต ทสฺสิตา. ตโต ปรํ ‘‘จีวราสาย ปกฺกมตี’’ติอาทินา นเยน อิตเรหิ สทฺธึ โวมิสฺสกนเยน อเนกกฺขตฺตุํ อาสาวจฺเฉทิกํ ทสฺเสตฺวา ปุน ทิสํคมิยวเสน จ ผาสุวิหาริกวเสน จ นิฏฺฐานนฺติเกสุ ยุชฺชมานา กถินุทฺธารา ทสฺสิตา. เอวํ ปเภทโต กถินุทฺธารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เย เตน เตน กถินุทฺธาเรน ปลิโพธา ฉิชฺชนฺตีติ วุตฺตา, เตสํ ปฏิปกฺเข ทสฺเสนฺโต ทฺเวเม ภิกฺขเว กถินสฺส ปลิโพธาติอาทิมาห. ตตฺถ จตฺเตนาติ เยน จิตฺเตน โส อาวาโส จตฺโต โหติ, ตํ จตฺตํ นาม, เตน จตฺเตน. วนฺตมุตฺเตสุปิ เอเสว นโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

316-325. このように“（衣を）持って行く節（アーダーヤワーラ）”において七種のカティナ解除を示し、さらに“（衣を）持って行く節（サマーダーヤワーラ）”においても、また未完成の衣の“持って行く・共に持って行く節”においても、相応する通りにそれら（七種）が示された。その後に、境界内において“戻る、戻らない”というこの規定に触れず、“戻らない”というこの規定のみに触れて、“不確定なものによって”などの方法により、適合するそれぞれの節が示された。その後に、“衣の期待を持って赴く”などの方法により、他のものと共に混ざり合った方法で、幾度も“期待の断絶によるもの”を示し、さらに他所へ行くこと、および安楽に住むことに基づいて、“完成を最後とする解除”において適合するカティナ解除が示された。このように種類別にカティナ解除を示し、今や、それぞれのカティナ解除によってどの障碍が断絶するかと述べられたことに対し、その反対の側面を示すために、“比丘たちよ、カティナにはこれら二つの障碍がある”などを（世尊は）仰せられた。その中の“放棄された（チャッタ）”とは、それによってその住居が放棄されたところの心（意志）のことであり、それが“放棄されたもの”と呼ばれる。吐き出されたものや放たれたものについても、この方法（理趣）と同じである。その他のすべての箇所における残りの語の意味は、明白である。

กถินกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

カティナ犍度（カティナッカンダーカ）の註釈は終了した。

๘. จีวรกฺขนฺธกํ

8. 衣犍度（チーヴァラッカンダーカ）

ชีวกวตฺถุกถา

ジーヴァカ物語

๓๒๖. จีวรกฺขนฺธเก [Pg.396] – ปทกฺขิณาติ เฉกา กุสลา. อภิสฏาติ อภิคตา. เกหิ อภิคตาติ? อตฺถิเกหิ อตฺถิเกหิ มนุสฺเสหิ; กรณตฺเถ ปน สามิวจนํ กตฺวา ‘‘อตฺถิกานํ อตฺถิกานํ มนุสฺสาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปญฺญาสาย จ รตฺตึ คจฺฉตีติ ปญฺญาส กหาปเณ คเหตฺวา รตฺตึ คจฺฉติ. เนคโมติ กุฏุมฺพิยคโณ.

326. 衣犍度において、“巧みな（パダッキナー）”とは、熟練した、賢明なという意味である。“請われた（アビサター）”とは、赴かれたという意味である。誰によって赴かれたのか。必要としている人々によってである。ただし、（テキストでは）具格の意味で属格を用いて“必要としている人々（アッティカーナン）”と結集者たちによって述べられている。“五十（金貨）で夜に行く”とは、五十カハーパナを受け取って夜間に赴くということである。“ネーガマ”とは、富裕な家長たちの集まり、またはその一員のことである。

๓๒๗. สาลวตึ กุมารึ คณิกํ วุฏฺฐาเปสีติ นาครา ทฺเว สตสหสฺสานิ, ราชา สตสหสฺสนฺติ ตีณิ สตสหสฺสานิ, อญฺญญฺจ อารามุยฺยานวาหนาทิปริจฺเฉทํ ทตฺวา วุฏฺฐาเปสุํ; คณิกฏฺฐาเน ฐเปสุนฺติ อตฺโถ. ปฏิสเตน จ รตฺตึ คจฺฉตีติ รตฺตึ ปฏิสเตน คจฺฉติ. คิลานํ ปฏิเวเทยฺยนฺติ คิลานภาวํ ชานาเปยฺยํ. กตฺตรสุปฺเปติ ชิณฺณสุปฺเป.

327. “サーラヴァティーという娘を遊女として立てた”とは、市民たちが二十万、王が十万、合わせて三十万（のカハーパナ）と、その他に園林や庭園、乗り物などの区画を与えて立てた、すなわち遊女の地位に置いたという意味である。“百（金貨）ずつで夜に行く”とは、夜間に（一回につき）百ずつで赴くということである。“病を知らせるべきである（パティヴェーデイヤン）”とは、病状を知らせるべきであるという意味である。“古びた箕（カッタラスッペ）”とは、古くなった箕のことである。

๓๒๘. กา เม เทว มาตา, โก ปิตาติ กสฺมา ปุจฺฉิ? ตํ กิร อญฺเญ ราชทารกา กีฬนฺตา กลเห อุฏฺฐิเต ‘‘นิมฺมาติโก นิปฺปิติโก’’ติ วทนฺติ. ยถา จ อญฺเญสํ ทารกานํ ฉณาทีสุ จุฬมาตามหามาตาทโย กิญฺจิ ปณฺณาการํ เปเสนฺติ, ตถา ตสฺส น โกจิ กิญฺจิ เปเสติ. อิติ โส ตํ สพฺพํ จินฺเตตฺวา ‘‘นิมฺมาติโกเยว นุ โข อห’’นฺติ ชานนตฺถํ ‘‘กา เม เทว มาตา, โก ปิตา’’ติ ปุจฺฉิ.

328. “王よ、私の母は誰ですか、父は誰ですか”となぜ問うたのか。伝え聞くところによれば、他の王子たちが遊んでいる最中に喧嘩が起こった際、“母のない子、父のない子”と言ったという。また、他の子供たちには祭礼などの時に、叔母や祖母たちが何らかの贈り物を送るが、彼（ジーヴァカ）には誰も何も送らなかった。そこで彼はそれらすべてを考えて、“私は本当に母がいないのだろうか”と知るために、“王よ、私の母は誰ですか、父は誰ですか”と問うたのである。

ยนฺนูนาหํ สิปฺปํ สิกฺเขยฺยนฺติ ยํนูน อหํ เวชฺชสิปฺปํ สิกฺเขยฺยนฺติ จินฺเตสิ. ตสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘อิมานิ โข หตฺถิอสฺสสิปฺปาทีนิ ปรูปฆาตปฏิสํยุตฺตานิ, เวชฺชสิปฺปํ เมตฺตาปุพฺพภาคํ สตฺตานํ หิตปฏิสํยุตฺต’’นฺติ. ตสฺมา เวชฺชสิปฺปเมว สนฺธาย ‘‘ยํนูนาหํ สิปฺปํ สิกฺเขยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ. อปิจายํ อิโต กปฺปสตสหสฺสสฺส อุปริ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต อุปฏฺฐากํ ‘‘พุทฺธุปฏฺฐาโก อย’’นฺติ จตุปริสนฺตเร ปตฺถตคุณํ เวชฺชํ ทิสฺวา ‘‘อโห วตาหมฺปิ เอวรูปํ ฐานนฺตรํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหมฺปิ ภควา ตุมฺหากํ [Pg.397] อุปฏฺฐาโก อสุกเวชฺโช วิย อนาคเต พุทฺธุปฏฺฐาโก ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนมกาสิ. ตาย ปุริมปตฺถนาย โจทิยมาโนเปส เวชฺชสิปฺปเมว สนฺธาย ‘‘ยํนูนาหํ สิปฺปํ สิกฺเขยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ.

“いっそのこと、私は技術を習得しようか”とは、“いっそのこと、私は医術を習得しようか”と考えたということである。彼には次のような思いがあったという。“これらの象術や馬術などの技術は、他者を傷つけることに関連している。医術は慈しみを先立て、生きとし生けるものの利益に関連している”。それゆえ、医術を念頭に置いて“いっそのこと、私は技術を習得しようか”と考えたのである。さらに、この（ジーヴァカ）は、今から十万劫前、パドゥムッタラ仏の随侍者が“この男は仏弟子の随侍者である”と四部の大衆の中でその徳が広まっている医師であるのを見て、“ああ、私もこのような地位を得たいものだ”と考え、七日間、仏陀を筆頭とする僧伽に施しを行い、世尊を礼拝して“世尊よ、私も将来、あなたの随侍者であるあの医師のように、仏陀の随侍者となれますように”と願を立てた。その以前の願いに促されて、彼は医術を念頭に置いて“いっそのこと、私は技術を習得しようか”と考えたのである。

๓๒๙. ทิสาปาโมกฺโขติ สพฺพทิสาสุ วิทิโต ปากโฏ ปธาโน วาติ อตฺโถ. ตสฺมิญฺจ สมเย ตกฺกสีลโต วาณิชา อภยราชกุมารํ ทสฺสนาย อคมํสุ. เต ชีวโก ‘‘กุโต ตุมฺเห อาคตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ตกฺกสีลโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อตฺถิ ตตฺถ เวชฺชสิปฺปาจริโย’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม กุมาร, ตกฺกสีลายํ ทิสาปาโมกฺโข เวชฺโช ปฏิวสตี’’ติ สุตฺวา ‘‘เตน หิ ยทา คจฺฉถ, มยฺหํ อาโรเจยฺยาถา’’ติ อาห. เต ตถา อกํสุ. โส ปิตรํ อนาปุจฺฉา เตหิ สทฺธึ ตกฺกสีลํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อภยํ ราชกุมารํ อนาปุจฺฉา’’ติอาทิ.

329. “ディサーパーモッカ（方域随一の師）”とは、あらゆる方角において知られ、著名であり、あるいは卓越しているという意味である。その時、タクカシラー（タクシラ）から商人たちがアバヤ王子の謁見のためにやって来た。ジーヴァカは彼らに“あなた方はどこから来たのか”と尋ねた。“タクカシラーからです”と言われると、“そこに医術の師はいるか”と尋ねた。“はい、王子よ。タクカシラーには著名な（ディサーパーモッカの）医師が住んでいます”と聞き、“それならば、あなた方が帰る時に私に知らせてください”と言った。彼らはその通りにした。彼は父に告げずに彼らと共にタクカシラーへ行った。それゆえ“アバヤ王子に告げずに”等と説かれた。

อิจฺฉามหํ อาจริย สิปฺปํ สิกฺขิตุนฺติ ตํ กิร อุปสงฺกมนฺตํ ทิสฺวา โส เวชฺโช ‘‘โกสิ ตฺวํ ตาตา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘พิมฺพิสารมหาราชสฺส นตฺตา อภยกุมารสฺส ปุตฺโตมฺหี’’ติ อาห. ‘‘กสฺมา ปน ตฺวมสิ ตาต อิธาคโต’’ติ, ตโต โส ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ สิกฺขิตุ’’นฺติ วตฺวา อิจฺฉามหํ อาจริย สิปฺปํ สิกฺขิตุนฺติ อาห. พหุญฺจ คณฺหาตีติ ยถา อญฺเญ ขตฺติยกุมาราทโย อาจริยสฺส ธนํ ทตฺวา กิญฺจิ กมฺมํ อกตฺวา สิกฺขนฺติเยว, น โส เอวํ. โส ปน กิญฺจิ ธนํ อทตฺวา ธมฺมนฺเตวาสิโกว หุตฺวา เอกํ กาลํ อุปชฺฌายสฺส กมฺมํ กโรติ, เอกํ กาลํ สิกฺขติ. เอวํ สนฺเตปิ อภินีหารสมฺปนฺโน กุลปุตฺโต อตฺตโน เมธาวิตาย พหุญฺจ คณฺหาติ, ลหุญฺจ คณฺหาติ, สุฏฺฐุ จ อุปธาเรติ, คหิตญฺจสฺส น สมฺมุสฺสติ.

“先生、私は医術を学びたいのです”という箇所について。近づいてくる彼を見て、その医師は“子よ、お前は誰か”と尋ねた。彼は“私はビンビサーラ大王の孫で、アバヤ王子の息子です”と言った。“子よ、なぜここへ来たのか”と尋ねられ、彼は“あなたの元で医術を学ぶために来ました”と言い、“先生、私は医術を学びたいのです”と言った。“多くを習得する”とは、他の王族の子女たちが師に財を与えて、何の仕事もせずに学ぶのに対し、彼はそうではなかったということである。彼は財を与えず、法に随う弟子（ダンマンテーヴァーシカ）となって、ある時は師の仕事をし、ある時は学んだ。そうであっても、宿願（アビニハーラ）を具えたその良家の息子は、自らの聡明さゆえに多くを習得し、速やかに習得し、よく考察し、学んだことを忘れることがなかった。

สตฺต จ เม วสฺสานิ อธียนฺตสฺส นยิมสฺส สิปฺปสฺส อนฺโต ปญฺญายตีติ เอตฺถ อยํ กิร ชีวโก ยตฺตกํ อาจริโย ชานาติ, ยํ อญฺเญ โสฬสหิ วสฺเสหิ อุคฺคณฺหนฺติ, ตํ สพฺพํ สตฺตหิ วสฺเสหิ อุคฺคเหสิ. สกฺกสฺส ปน เทวรญฺโญ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ พุทฺธานํ อุปฏฺฐาโก อคฺควิสฺสาสโก ภวิสฺสติ, หนฺท นํ เภสชฺชโยชนํ สิกฺขาเปมี’’ติ อาจริยสฺส สรีเร อชฺฌาวสิตฺวา ยถา ฐเปตฺวา กมฺมวิปากํ อวเสสโรคํ เอเกเนว เภสชฺชโยเคน ติกิจฺฉิตุํ สกฺโกติ, ตถา นํ เภสชฺชโยชนํ สิกฺขาเปสิ. โส ปน ‘‘อาจริยสฺส สนฺติเก สิกฺขามี’’ติ มญฺญติ, ตสฺมา ‘‘สมตฺโถ อิทานิ ชีวโก ติกิจฺฉิตุ’’นฺติ [Pg.398] สกฺเกน วิสฺสฏฺฐมตฺเต เอวํ จินฺเตตฺวา อาจริยํ ปุจฺฉิ. อาจริโย ปน ‘‘น อิมินา มมานุภาเวน อุคฺคหิตํ, เทวตานุภาเวน อุคฺคหิต’’นฺติ ญตฺวาว เตน หิ ภเณติอาทิมาห. สมนฺตา โยชนํ อาหิณฺฑนฺโตติ ทิวเส ทิวเส เอเกเกน ทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา จตฺตาโร ทิวเส อาหิณฺฑนฺโต. ปริตฺตํ ปาเถยฺยํ ปาทาสีติ อปฺปมตฺตกํ อทาสิ. กสฺมา? ตสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘อยํ มหากุลสฺส ปุตฺโต คตมตฺโตเยว ปิติปิตามหานํ สนฺติกา มหาสกฺการํ ลภิสฺสติ, ตโต มยฺหํ วา สิปฺปสฺส วา คุณํ น ชานิสฺสติ, อนฺตรามคฺเค ปน ขีณปาเถยฺโย สิปฺปํ ปโยเชตฺวา อวสฺสํ มยฺหญฺจ สิปฺปสฺส จ คุณํ ชานิสฺสตี’’ติ ปริตฺตํ ทาเปสิ.

“私が七年間学んでも、この医術の終わりが見えません”という箇所について。このジーヴァカは、師が知っている限りの、他の弟子たちが十六年かけて学ぶすべてのことを、七年で習得した。しかし、天界の王であるサッカ（帝釈天）は次のように考えた。“この者は諸仏の給仕者、第一の信を置かれる者となるだろう。さあ、彼に薬の調合を教えよう”。サッカは師の体に乗り移り、業の報い（業病）を除いた残りの病を、ただ一度の薬の処方で治療できるよう、彼に薬の調合を学ばせた。しかし、彼は“師の元で学んでいる”と思っていた。そのため、“今やジーヴァカは治療する能力がある”とサッカが（師の体から）離れた直後に、このように考えて師に尋ねたのである。しかし師は“これは私の力で習得したのではなく、神（天）の力で習得したのだ”と悟ってから、“それならば、言いなさい”等と言った。“一由旬（ヨージャナ）の周囲を歩き回り”とは、日ごとに一つの門から出て、四日間歩き回ることである。“わずかな糧食を与えた”とは、少量を与えたということである。なぜか。師は次のように考えたからである。“この者は名門の息子であり、帰ればすぐに父母や祖父母から多大な恩賞を受けるだろう。そうなれば、私や医術の恩徳を知ることはない。しかし、道中で糧食が尽きれば、医術を用いて、必ずや私と医術の恩徳を知るだろう”。そう考えて、わずかな糧食を与えさせたのである。

เสฏฺฐิภริยาทิวตฺถุกถา

長者の妻などの物語。

๓๓๐. ปสเตนาติ เอกหตฺถปุเฏน. ปิจุนาติ กปฺปาสปฏเลน. ยตฺรหิ นามาติ ยา นาม. กิมฺปิมายนฺติ กิมฺปิ เม อยํ. อุปชานาเมตสฺส สํยมสฺสาติ กตสฺส จ โรคูปสมสฺส จ อุปการํ ชานามาติ อธิปฺปาโย.

330. “パサタによって”とは、片手の一掬いの量で。“ピチュによって”とは、綿の層（薄い綿）で。“あのような人が”とは、その（長者の）妻のことである。“私に何（をくれるのか）”とは、“この主婦（長者の妻）は、私に何か施すべきものを与えてくれるだろうか”ということである。“この節制（治療）の報いを知る”とは、なされた治療と病の治癒に対する恩義を知る、という意味である。

๓๓๑. สพฺพาลงฺการํ ตุยฺหํ โหตูติ ราชา กิร ‘‘สเจ อิมํ คณฺหิสฺสติ, ปมาณยุตฺเต ฐาเน นํ ฐเปสฺสามิ. สเจ น คณฺหิสฺสติ, อพฺภนฺตริกํ นํ วิสฺสาสกํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. อภยกุมารสฺสาปิ นาฏกานมฺปิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ ‘‘อโห วต น คณฺเหยฺยา’’ติ. โสปิ เตสํ จิตฺตํ ญตฺวา วิย ‘‘อิทํ เม เทว อยฺยิกานํ อาภรณํ, นยิทํ มยฺหํ คณฺหิตุํ ปติรูป’’นฺติ วตฺวา อลํ เทวาติอาทิมาห. อธิการํ เม เทโว สรตูติ กตสฺส อุปการํ เม เทโว สรตูติ อตฺโถ. ราชา ปสนฺโน สพฺพาการสมฺปนฺนํ เคหญฺจ อมฺพวนุยฺยานญฺจ อนุสํวจฺฉรํ สตสหสฺสอุฏฺฐานกํ คามญฺจ มหาสกฺการญฺจ ทตฺวา เตน หิ ภเณติอาทิมาห.

331. “すべての装飾品はお前のものだ”とは、王が次のように考えたからである。“もし彼がこれを受け取るなら、相応の地位に彼を就けよう。もし受け取らないなら、内々の信頼できる者（侍医）にしよう”。アバヤ王子や舞姫たちにも“ああ、どうか受け取らないでほしい”という思いが生じた。彼も彼らの心を知ったかのように、“王よ、これは私の祖母たちの装飾品です。私がいだだくのは相応しくありません”と言って、“結構です、王よ”等と言った。“私のなしたことを王よ、お心に留めてください”とは、なされた治療の恩義を王が思い出してくださいますように、という意味である。王は喜び、あらゆる備えのある家とマンゴー園、そして毎年十万の収入をもたらす村と多大な恩賞を与え、“それならば、言いなさい”等と言った。

ราชคหเสฏฺฐิวตฺถุกถา

王舎城（ラージャガハ）の長者の物語。

๓๓๒. สกฺขิสฺสสิ ปน ตฺวํ คหปตีติ กสฺมา อาห? อิริยาปถสมฺปริวตฺตเนน กิร มตฺถลุงฺคํ น สณฺฐาติ, อสฺส จ ตีหิ สตฺตาเหหิ นิจฺจลสฺส [Pg.399] นิปนฺนสฺส มตฺถลุงฺคํ สณฺฐหิสฺสตีติ ญตฺวา อปฺเปว นาม สตฺตสตฺตมาเส ปฏิชานิตฺวา สตฺตสตฺตทิวเสปิ นิปชฺเชยฺยาติ นํ เอวมาห. เตเนว ปรโต วุตฺตํ ‘‘อปิ จ ปฏิกจฺเจว มยา ญาโต’’ติ. สีสจฺฉวึ อุปฺปาเฏตฺวาติ สีสจมฺมํ อปเนตฺวา. สิพฺพินึ วินาเมตฺวาติ สิพฺพินึ วิวริตฺวา. นาหํ อาจริย สกฺโกมีติ ตสฺส กิร สรีเร มหาฑาโห อุปฺปชฺชิ, ตสฺมา เอวมาห. ตีหิ สตฺตาเหหีติ ตีหิ ปสฺเสหิ เอเกเกน สตฺตาเหน.

332. “長者よ、あなたは（耐えることが）できるか”となぜ言ったのか。姿勢を変えることで脳が安定しなくなるからであり、三週間（三つの七日間）動かずに横たわれば脳が安定することを知っていたからである。たとえ七ヶ月と言って約束させれば、七日間ずつでも横たわることができるだろうと考えて、彼にこのように言ったのである。それゆえ、後に“しかし、私はあらかじめ知っていた”とジーヴァカによって説かれた。“頭皮を切り開いて”とは、頭の皮を取り除いて。“縫い目を開いて”とは、縫合部を開いて。“先生、私にはできません”とは、彼の体に激しい灼熱が生じたので、そのように言ったのである。“三週間の間”とは、三つの側面（右・左・仰向け）でそれぞれ七日間ずつ、ということである。

๓๓๓. ชนํ อุสฺสาเรตฺวาติ ชนํ นีหราเปตฺวา.

333. “人々を退けて”とは、人々を外に出させて。

ปชฺโชตราชวตฺถุกถา

パッジョータ王の物語。

๓๓๔. เชคุจฺฉํ เม สปฺปีติ อยํ กิร ราชา วิจฺฉิกสฺส ชาโต, วิจฺฉิกวิสปฏิฆาตาย จ สปฺปิ เภสชฺชํ โหติ วิจฺฉิกานํ ปฏิกูลํ, ตสฺมา เอวมาห. อุทฺเทกํ ทสฺสตีติ อุคฺคารํ ทสฺสติ. ปญฺญาส โยชนิกา โหตีติ ปญฺญาส โยชนานิ คนฺตุํ สมตฺถา โหติ. น เกวลญฺจสฺส รญฺโญ หตฺถินีเยว, นาฬาคิริ นาม หตฺถี โยชนสตํ คจฺฉติ, เจลกณฺโณ จ มุญฺจเกโส จาติ ทฺเว อสฺสา วีสโยชนสตํ คจฺฉนฺติ, กาโก ทาโส สฏฺฐิโยชนานิ คจฺฉติ.

334. “私にとって、ギー（澄ましバター）は忌まわしい”とは、この王はサソリ（の影響）によって生まれたと言われており、サソリの毒を除去するために、サソリが嫌う薬であるギーが（処方されたが）、それゆえにこのように言ったのである。“嘔吐（げっぷ）を催す”とは、げっぷが出るということである。“五十由旬（ヨージャナ）走る”とは、一日で五十由旬行くことができるという意味である。単にこの王の雌象だけでなく、ナーラーギリという象は百由旬、チェーラカンナとムンジャケーサという二頭の馬は百二十由旬、カーカという従者は六十由旬を一日で走る。

เอกสฺส กิร กุลปุตฺตสฺส อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ เอกทิวสํ ภุญฺชิตุํ นิสินฺนสฺส ปจฺเจกพุทฺโธ ทฺวาเร ฐตฺวา อคมาสิ, ตสฺเสโก ปุริโส ‘‘ปจฺเจกพุทฺโธ อาคนฺตฺวา คโต’’ติ อาโรเจสิ. โส สุตฺวา ‘‘คจฺฉ, เวเคน ปตฺตํ อาหรา’’ติ อาหราเปตฺวา อตฺตโน สชฺชิตํ ภตฺตํ สพฺพํ ทตฺวา เปเสสิ. อิตโร ตํ อาหริตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา ‘‘อหํ ภนฺเต ตุมฺหากํ กเตน อิมินา กายเวยฺยาวติเกน ยตฺถ ยตฺถ นิพฺพตฺโตปิ วาหนสมฺปนฺโน โหมี’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. โส อยํ เอตรหิ ปชฺโชโต นาม ราชา ชาโต, ตาย ปตฺถนาย อยํ วาหนสมฺปตฺติ.

聞くところによれば、仏陀がまだ出現していなかった頃、ある良家の息子が、ある日、食事のために座っていたとき、一人の独覚仏が門口に立って立ち去られた。ある男が彼に“独覚仏が来られて去られました”と告げた。彼はそれを聞いて、“行きなさい、急いで鉢を持ってきなさい”と言って（鉢を）持ってこさせ、自分自身のために用意されていた食事をすべて捧げて送り届けた。もう一人の者（その男）は、その鉢を持って行って独覚仏の手に捧げ、“尊師よ、私は、あなた様のために行ったこの身体による奉仕（身労）によって、どこに生まれようとも、乗り物に恵まれた者となりますように”と祈願した。その者が、今、パッジョータという名の王となったのである。その祈願によって、この乗り物の成就（乗り物に恵まれること）があるのだ。

สปฺปึ ปาเยตฺวาติ สปฺปิญฺจ ปาเยตฺวา; ปริจาริกานญฺจ อาหาราจาเร วิธึ อาจิกฺขิตฺวา. นเขน เภสชฺชํ โอลุมฺเปตฺวาติ นเขน เภสชฺชํ โอทหิตฺวา; ปกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถ. นิจฺฉาเรสีติ วิเรเจสิ.

“乳煎（じゅうぜん／サッピ）を飲ませて”とは、乳煎を飲ませ、また給仕の者たちに食事の作法についての決まりを教えることである。“爪で薬をすくい取って”とは、爪で薬を載せて中に入れたという意味である。“排出させた”とは、下痢（下剤による排泄）をさせたということである。

สิเวยฺยกทุสฺสยุคกถา

シヴェイヤカの衣の対に関する話

๓๓๕. สิเวยฺยกํ [Pg.400] นาม อุตฺตรกุรูสุ สิวถิกํ อวมงฺคลวตฺถํ. ตตฺถ กิร มนุสฺสา มตํ เตน วตฺเถน เวเฐตฺวา นิกฺขิปนฺติ, ตํ ‘‘มํสเปสี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา หตฺถิโสณฺฑกสกุณา อุกฺขิปิตฺวา หิมวนฺตกูเฏ ฐเปตฺวา วตฺถํ อปเนตฺวา ขาทนฺติ. อถ วนจรกา วตฺถํ ทิสฺวา รญฺโญ อาหรนฺติ. เอวมิทํ ปชฺโชเตน ลทฺธํ. สิวิรฏฺเฐ กุสลา อิตฺถิโย ตีหิ อํสูหิ สุตฺตํ กนฺตนฺติ, เตน สุตฺเตน วายิตวตฺถํ เอตนฺติปิ วทนฺติ.

335. “シヴェイヤカ”とは、北倶盧洲（ほっくるしゅう）の墓場にある不吉な布のことである。そこでは人間が死体をその布で巻いて捨て置くという。象の鼻のような嘴を持つ鳥（象鼻鳥）がそれを持ち上げ、雪山の山頂に置いて、布を取り除いて（死肉を）食べるのだという。その後、森を歩く猟師たちがその布を見つけて、王のもとへ持ってくるのである。このようにして、この布はパッジョータ王によって得られた。あるいは、シヴィ国の熟練した女たちが、三本の糸を合わせて紡ぎ、その糸で織られた布であるとも言われている。

สมตฺตึสวิเรจนกถา

三十回の（薬による）下痢（排泄）に関する話

๓๓๖. สิเนเหถาติ กึ ปน ภควโต กาโย ลูโขติ น ลูโข? ภควโต หิ อาหาเร สทา เทวตา ทิพฺโพชํ ปกฺขิปนฺติ, สิเนหปานํ ปน สพฺพตฺถ โทเส เตเมติ, สิรา มุทุกา กโรติ, เตนายํ เอวมาห. ตีณิ อุปฺปลหตฺถานีติ เอกํ โอฬาริกโทสหรณตฺถํ, เอกํ มชฺฌิมโทสหรณตฺถํ, เอกํ สุขุมโทสหรณตฺถํ. นจิรสฺเสว ปกตตฺโต อโหสีติ เอวํ ปกตตฺเต ปน กาเย นาครา ทานํ สมฺปาเทสุํ. ชีวโก อาคนฺตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ภควา อชฺช นาครา ตุมฺหากํ ทานํ ทาตุกามา, มา อนฺโตคามํ ปิณฺฑาย ปวิสถา’’ติ. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร จินฺเตสิ – ‘‘กุโต นุ โข อชฺช ภควโต ปฐมํ ปิณฺฑปาโต ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. ตโต จินฺเตสิ – ‘‘โสโณ เสฏฺฐิปุตฺโต เขตฺตปริกมฺมโต ปฏฺฐาย อญฺเญหิ อสาธารณานํ ขีโรทกเสจนสํวทฺธานํ คนฺธสาลีนํ โอทนํ ภุญฺชติ, ตโต ภควโต ปิณฺฑปาตํ อาหริสฺสามี’’ติ อิทฺธิยา คนฺตฺวา ตสฺส ปาสาทตเล อตฺตานํ ทสฺเสสิ. โส เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ อทาสิ. เถรสฺส จ คมนาการํ ทิสฺวา ‘‘ภุญฺชถ ภนฺเต’’ติ อาห. เถโร ตมตฺถํ อาโรเจสิ ‘‘ภุญฺชถ ภนฺเต, อหํ อญฺญํ ภควโต ทสฺสามี’’ติ เถรํ โภเชตฺวา คนฺเธหิ ปตฺตํ อุพฺพฏฺเฏตฺวา ปิณฺฑปาตสฺส ปูเรตฺวา อทาสิ, ตํ เถโร อาหริตฺวา ภควโต อทาสิ.

336. “油を注ぐ（油剤法を行う）べきです”とは、“それでは、世尊の御体は乾燥しているのですか”と言えば、乾燥していない。なぜなら、世尊の食事には常に神々が天の栄養素（オージャ）を混入させているからである。しかし、油を飲むことは全身の毒素を湿らせ、血管を柔軟にする。それゆえ、この（ジーヴァカは）このように申し上げたのである。“三束の青蓮華”とは、一つは粗大な毒素を取り除くため、一つは中程度の毒素を取り除くため、一つは微細な毒素を取り除くため（に捧げられた）。“ほどなくして（御体は）元の通りになられた”とは、このように御体が元の通りになられたとき、町の人々が布施を準備したということである。ジーヴァカはやって来て、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、今日、町の人々があなた様に布施を捧げることを望んでおります。村の中へ托鉢に入らないでください”。大目犍連尊者は、“今日、世尊のために、まずどこから托鉢の食（ピンダパータ）を得るのが相応しいだろうか”と考えた。それから、“長者の息子ソーナは、田んぼの準備の時から他とは異なる、乳水を注いで育てられた香りのよいサーリ米の飯を食べている。そこから世尊のために托鉢の食を持ってこよう”と考え、神通力で行って、彼の宮殿の屋上に姿を現した。彼は長老の鉢を受け取って、上質な托鉢の食を捧げた。そして長老が立ち去ろうとする様子を見て、“尊師よ、お召し上がりください”と申し上げた。長老はその事情を告げた。“尊師よ、お召し上がりください。私は別のものを世尊に捧げましょう”と言って、長老に食事をさせ、香料で鉢を磨き、托鉢の食を満たして捧げた。長老はそれを持ってきて世尊に捧げた。

ราชาปิ โข พิมฺพิสาโร ‘‘อชฺช ภควา กึ ภุญฺชิสฺสตี’’ติ วิหารํ อาคนฺตฺวา ปวิสมาโนว ปิณฺฑปาตคนฺธํ ฆายิตฺวา ภุญฺชิตุกาโม อโหสิ. ภควโต [Pg.401] ทฺวีสุเยว ปิณฺฑปาเตสุ ภาชนคเตสุ เทวตา โอชํ ปกฺขิปึสุ – ยญฺจ สุชาตา อทาสิ; ยญฺจ ปรินิพฺพานกาเล จุนฺโท กมฺมารปุตฺโต; อญฺเญสุ กพเฬ กพเฬ ปกฺขิปึสุ, ตสฺมา ภควา รญฺโญ อิจฺฉํ ชานิตฺวา อปกฺขิตฺโตชเมว โถกํ ปิณฺฑปาตํ รญฺโญ ทาเปสิ. โส ปริภุญฺชิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กึ ภนฺเต, อุตฺตรกุรุโต อาภตํ โภชน’’นฺติ? ‘‘น มหาราช, อุตฺตรกุรุโต; อปิจ โข ตเวว รฏฺฐวาสิโน คหปติปุตฺตสฺส โภชนํ เอต’’นฺติ วตฺวา โสณสฺส สมฺปตฺตึ อาจิกฺขิ. ตํ สุตฺวา ราชา โสณํ ทฏฺฐุกาโม หุตฺวา จมฺมกฺขนฺธเก วุตฺตนเยน อสีติยา กุลปุตฺตสหสฺเสหิ สทฺธึ โสณสฺส อาคมนํ อกาสิ. เต ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปนฺนา ชาตา. โสโณ ปน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต. ภควาปิ เอตทตฺถเมว รญฺโญ ปิณฺฑปาตํ ทาเปสิ.

ビンビサーラ王もまた、“今日、世尊は何を召し上がるのだろうか”と考えて精舎にやって来たが、入るなり托鉢の食の香りを嗅いで、食べたいという思いが生じた。世尊の（鉢の）器に入った托鉢の食のうち、二つのものだけに、神々が栄養素（オージャ）を投入した。一つはスジャータが捧げたもの、もう一つは入滅の時に鍛冶工の息子チュンダが捧げたものである。その他の托鉢の食においては、一口ごとに（神々が）栄養素を投入した。それゆえ、世尊は王の望みを知って、栄養素が投入されていない托鉢の食を少しばかり王に与えさせた。王はそれを食べて、“尊師よ、これは北倶盧洲から運ばれた食べ物ですか”と尋ねた。“大王よ、北倶盧洲からではありません。しかし、これはあなたの国の住人である長者の息子の食べ物です”と言って、ソーナの富について語られた。それを聞いて王はソーナに会いたいと思い、皮の巻（チャンマカンダカ）に説かれている方法で、八万の良家の息子たちと共にソーナを招いた。彼らは世尊の説法を聞いて預流者となった。ソーナは出家して阿羅漢果に留まった。世尊もまた、この目的のために王に托鉢の食を与えさせたのである。

วรยาจนกถา

恩恵の願い（衣の布施の許し）に関する話

๓๓๗. เอวํ กตภตฺตกิจฺเจ ภควติ อถ โข ชีวโก โกมารภจฺโจ ตํ สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ อาทาย…เป… เอตทโวจ. อติกฺกนฺตวราติ เอตฺถ วินิจฺฉโย มหาขนฺธเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ภควา ภนฺเต ปํสุกูลิโก ภิกฺขุสงฺโฆ จาติ ภควโต หิ พุทฺธตฺตํ ปตฺตโต ปฏฺฐาย ยาว อิทํ วตฺถํ, เอตฺถนฺตเร วีสติ วสฺสานิ น โกจิ คหปติจีวรํ สาทิยิ, สพฺเพ ปํสุกูลิกาว อเหสุํ. เตนายํ เอวมาห. คหปติจีวรนฺติ คหปตีหิ ทินฺนจีวรํ. ธมฺมิยา กถายาติ วตฺถทานานิสํสปฏิสํยุตฺตาย กถาย. อิตรีตเรนาปีติ อปฺปคฺเฆนปิ มหคฺเฆนปิ; เยน เกนจีติ อตฺโถ. ปาวาโรติ สโลมโก กปฺปาสาทิเภโท. อนุชานามิ ภิกฺขเว โกชวนฺติ เอตฺถ ปกติโกชวเมว วฏฺฏติ, มหาปิฏฺฐิยโกชวํ น วฏฺฏติ. มหาปิฏฺฐิยโกชวนฺติ อุณฺณามโย ปาวารสทิโส โกชโว.

337. このように世尊が食事を終えられたとき、そこでコウマーラバッチャ・ジーヴァカは、かのシヴェイヤカの衣の対を持って……中略……このように申し上げた。“勝れたものを超える”という点については、大篇（マハーカーンダカ）で説かれた方法と同じように理解されるべきである。“尊師よ、世尊も比丘僧伽も糞掃衣（ふんぞうえ）をまとう者たちです”という点については、世尊が仏陀の境地に達してから、この衣（が捧げられる）まで、その間の二十年間、誰も在家者の衣（居士衣）を受け入れず、全員が糞掃衣をまとう者たちであった。それゆえ、彼はこのように申し上げたのである。“居士衣（こじい）”とは、在家者たちによって捧げられた衣のことである。“法に関する話によって”とは、衣の布施の功徳に関連した話のことである。“いかなるものであっても”とは、安価なものであっても高価なものであっても、何らかの衣で、という意味である。“パーワーラ”とは、毛のある、綿などで作られた（防寒用の）外衣のことである。“比丘たちよ、コージャヴァ（毛織の敷物）を許す”という点については、通常のコージャヴァは許されるが、大背敷（だいはいしき／マハピッテイヤコージャヴァ）は許されない。“大背敷”とは、羊毛で作られた、外衣に似た敷物のことである。

กมฺพลานุชานนาทิกถา

毳衣（ぜいい／カンバラ）の許し等に関する話

๓๓๘. กาสิราชาติ กาสีนํ ราชา; ปเสนทิสฺส เอกปิติกภาตา เอส. อฑฺฒกาสิยนฺติ เอตฺถ กาสีติ สหสฺสํ วุจฺจติ ตํ อคฺฆนโก กาสิโย[Pg.402]. อยํ ปน ปญฺจสตานิ อคฺฆติ, ตสฺมา ‘‘อฑฺฒกาสิโย’’ติ วุตฺโต. เตเนวาห – ‘‘อุปฑฺฒกาสีนํ ขมมาน’’นฺติ.

338. “カシ王”とは、カシ国の王のことである。彼はパセーナディ王の同父の兄弟である。“半カシの”という点について、ここでは“カシ”とは千（の貨幣価値）を指し、その価値がある毛織物を“カシヤ”と言う。しかし、これは五百の価値があるため、“半カシヤ（アッダカシヤ）”と言われる。それゆえ、（結集の）誦出者は“半カシの価値に相当する”と言ったのである。

๓๓๙. อุจฺจาวจานีติ สุนฺทรานิ จ อสุนฺทรานิ จ. ภงฺคํ นาม โขมาทีหิ ปญฺจหิ สุตฺเตหิ มิสฺเสตฺวา กตํ; วากมยเมวาติปิ วทนฺติ.

339. “種々の”とは、優れたものや優れていないもののことである。“バンガ”とは、亜麻（コーマ）などの五種類の糸を混ぜて作られた衣のことである。あるいは、樹皮の繊維で作られた衣であるとも言われている。

๓๔๐. เอกํเยว ภควตา จีวรํ อนุญฺญาตํ น ทฺเวติ เต กิร อิตรีตเรน จีวเรนาติ เอตสฺส ‘‘คหปติเกน วา ปํสุกูเลน วา’’ติ เอวํ อตฺถํ สลฺลกฺขึสุ. นาคเมสุนฺติ ยาว เต สุสานโต อาคจฺฉนฺติ, ตาว เต น อจฺฉึสุ; ปกฺกมึสุเยว. นากามา ภาคํ ทาตุนฺติ น อนิจฺฉาย ทาตุํ; ยทิ ปน อิจฺฉนฺติ, ทาตพฺโพ. อาคเมสุนฺติ อุปจาเร อจฺฉึสุ. เตนาห ภควา อาห – ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว อาคเมนฺตานํ อกามา ภาคํ ทาตุ’’นฺติ. ยทิ ปน มนุสฺสา ‘‘อิธาคตา เอว คณฺหนฺตู’’ติ เทนฺติ, สญฺญาณํ วา กตฺวา คจฺฉนฺติ ‘‘สมฺปตฺตา คณฺหนฺตู’’ติ สมฺปตฺตานํ สพฺเพสมฺปิ ปาปุณนฺติ. สเจ ฉฑฺเฑตฺวา คตา, เยน คหิตํ, โส เอว สามี. สทิสา สุสานํ โอกฺกมึสูติ สพฺเพ สมํ โอกฺกมึสุ; เอกทิสาย วา โอกฺกมึสูติปิ อตฺโถ. เต กติกํ กตฺวาติ ลทฺธํ ปํสุกูลํ สพฺเพ ภาเชตฺวา คณฺหิสฺสามาติ พหิเมว กติกํ กตฺวา.

340. “世尊によって認められた衣は一着のみであり、二着ではない”という点について、彼ら（比丘たち）は“何れか一方の衣で（itarītarena cīvarena）”という語句の意義を、“在家者から施された衣か、あるいは糞掃衣（ふんぞうえ）か”のどちらかであると理解しました。“待たなかった（Nāgamesu）”とは、糞掃衣を探しに行った比丘たちが墓地から戻ってくるまで、他の比丘たちが待たずに立ち去ってしまったことを意味します。“本人の意に反して（分配の）分け前を渡す必要はない（Nākāmā bhāgaṃ dātuṃ）”とは、もし本人が望まないのであれば、与える必要はないということです。しかし、もし（分け前を与えることを）望むのであれば、与えるべきです。“待っていた（Āgamesu）”とは、墓地の周辺（境域）で待機していたことを指します。それゆえ、世尊は“比丘たちよ、待っている者たちには、たとえ（分配する側が）不本意であっても、分け前を与えることを許す”と仰いました。もし人々が“ここに来た比丘たちだけに授ける”と言って施したり、あるいは“到着した者が受け取るように”と目印を残して去ったりした場合は、到着したすべての比丘たちがその分を得ることになります。もし、人々が（誰への施しとも定めず）ただ捨てて去ったのであれば、それを拾得した比丘がその所有者となります。“同様に墓地へ入った（Sadisā susānaṃ okkamiṃsu）”とは、全員が同時に、あるいは一箇所に揃って入ったという意味です。“彼らが約束をして（Te katikaṃ katvā）”とは、得られた糞掃衣を全員で分配して受け取ろうと、墓地に入る前にあらかじめ約束（取り決め）を交わしていたことを指します。

๓๔๒. จีวรปฏิคฺคาหกนฺติ โย คหปติเกหิ สงฺฆสฺส ทียมานํ จีวรํ คณฺหาติ. โย น ฉนฺทาคตึ คจฺเฉยฺยาติอาทีสุ จีวรปฏิคฺคาหเกสุ ปจฺฉา อาคตานมฺปิ อตฺตโน ญาตกาทีนํ ปฐมตรํ ปฏิคฺคณฺหนฺโต วา เอกจฺจสฺมึ เปมํ ทสฺเสตฺวา คณฺหนฺโต วา โลภปกติกตาย อตฺตโน ปริณาเมนฺโต วา ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. ปฐมตรํ อาคตสฺสาปิ โกธวเสน ปจฺฉา คณฺหนฺโต วา ทุคฺคตมนุสฺเสสุ อวมญฺญํ กตฺวา คณฺหนฺโต วา ‘‘กึ โว ฆเร ฐปโนกาโส นตฺถิ, ตุมฺหากํ สนฺตกํ คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ เอวํ สงฺฆสฺส ลาภนฺตรายํ กโรนฺโต วา โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน, อยํ โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. ปจฺฉา อาคตานมฺปิ อิสฺสรานมฺปิ ภเยน ปฐมตรํ ปฏิคฺคณฺหนฺโต วา ‘‘จีวรปฏิคฺคาหกฏฺฐานํ นาเมตํ ภาริย’’นฺติ สนฺตสนฺโต วา ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. ‘‘มยา อิทญฺจิทญฺจ คหิตํ, อิทญฺจึทญฺจ น คหิต’’นฺติ เอวํ ชานนฺโต คหิตาคหิตํ ชานาติ นาม. ตสฺมา โย น ฉนฺทาคติอาทิวเสน คจฺฉติ, ญาตกอญฺญาตกอฑฺฒทุคฺคเตสุ วิเสสํ อกตฺวา [Pg.403] อาคตปอปาฏิยา คณฺหาติ, สีลาจารปฏิปตฺติยุตฺโต โหติ, สติมา เมธาวี พหุสฺสุโต, สกฺโกติ ทายกานํ วิสฺสฏฺฐวาจาย ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ อนุโมทนํ กโรนฺโต ปสาทํ ชเนตุํ, เอวรูโป สมฺมนฺนิตพฺโพ.

342. “受衣者（cīvarapaṭiggāhaka）”とは、在家者から僧伽（サンガ）へ捧げられる衣を受け取る者のことです。“愛執などの四邪道（アガティ）に陥ってはならない（Yo na chandāgatiṃ gaccheyya）”等の規定について、受衣者が、後から来た自分の親族などに先に衣を与えたり、特定の者に好意を示して与えたり、貪欲さゆえに自分のものにしようとしたりするのは“愛執による邪道（シャンダーガティ）”にあたります。また、先に到着した者に対して怒りから後回しにしたり、貧しい人々を軽蔑して受け取ったり、“お前たちの家に保管する場所はないのか、自分たちのものを持って帰れ”などと言って僧伽の利養を妨げたりするのは“憎悪による邪道（ドーサーガティ）”にあたります。さらに、正念を失い、正知なく（不注意に）振る舞う者は“愚痴による邪道（モーハーガティ）”に陥っていると言えます。後から来た権力者などを恐れて先に受け取らせたり、“受衣者の役職は責任が重い”と恐怖したりするのは“恐怖による邪道（バヤーガティ）”にあたります。“私はこれこれの衣を受け取り、これこれの衣はまだ受け取っていない”と正しく認識している者は、“受領済みか未受領かを知る者”と呼ばれます。したがって、愛執などの邪道に陥らず、親族か否か、富裕か貧困かによる差別をせず、到着順に従って衣を受け取り、戒律と礼儀（行儀）を備え、念（サティ）があり、聡明で多聞であり、施主に対して明瞭な言葉と円滑な語句をもって祝願（アヌモーダナ）を行い、人々の信仰心を深めることができる、そのような比丘を受衣者に任命すべきです。

เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว สมฺมนฺนิตพฺโพติ เอตฺถ ปน เอตาย ยถาวุตฺตาย กมฺมวาจายปิ อปโลกเนนาปิ อนฺโตวิหาเร สพฺพสงฺฆมชฺเฌปิ ขณฺฑสีมายปิ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติเยว. เอวํ สมฺมเตน จ วิหารปจฺจนฺเต วา ปธานฆเร วา น อจฺฉิตพฺพํ. ยตฺถ ปน อาคตาคตา มนุสฺสา สุขํ ปสฺสนฺติ, ตาทิเส ธุรวิหารฏฺฐาเน พีชนึ ปสฺเส ฐเปตฺวา สุนิวตฺเถน สุปารุเตน นิสีทิตพฺพนฺติ.

“比丘たちよ、このように任命すべきである”という点についての判断は以下の通りです。前述したような羯磨文（コンマワーチャー）あるいは告知（アパローカナ）によって、寺院内の僧伽の中、あるいは結界（シーマ）内において任命を行うことは正当です。このように任命された比丘は、寺院の端や瞑想用の離れ家（パダーナガラ）に引きこもっていてはいけません。人々が来訪した際に容易に見つけられるような、寺院の主要な場所（主室など）に、扇を傍らに置き、下衣と上衣を正しく整えて座っていなければなりません。これが、ここでの決まりです。

ตตฺเถว อุชฺฌิตฺวาติ ‘‘ปฏิคฺคหณเมว อมฺหากํ ภาโร’’ติ วตฺวา คหิตฏฺฐาเนเยว ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ. จีวรนิทหกนฺติ จีวรปฏิสามกํ. โย น ฉนฺทาคตึ คจฺเฉยฺยาติอาทีสุ เจตฺถ อิโต ปรญฺจ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. สมฺมุติวินิจฺฉโยปิ กถิตานุสาเรเนว ชานิตพฺโพ.

“その場に捨てて（Tattheva ujjhitvā）”とは、“受け取ることだけが我々の仕事だ”と言って、衣を受け取った場所にそのまま放置して去ることを指します。“衣保管者（cīvaranidahaka）”とは、衣を整理し保管する比丘のことです。“愛執などの邪道に陥ってはならない”等の箇所における判断は、ここから先の“蔵主（バンダーガーリカ）”等の役職についても、すべて前述の規定と同様に理解されるべきです。任命の規定についても、既に述べられた手順に従って知るべきです。

ภณฺฑาคารสมฺมุติอาทิกถา

蔵主（バンダーガーリカ）の任命等に関する解説

๓๔๓. วิหารํ วาติอาทีสุ โย อารามมชฺเฌ อารามิกสามเณราทีหิ อวิวิตฺโต สพฺเพสํ สโมสรณฏฺฐาเน วิหาโร วา อฑฺฒโยโค วา โหติ, โส สมฺมนฺนิตพฺโพ. ปจฺจนฺตเสนาสนํ ปน น สมฺมนฺนิตพฺพํ. อิทํ ปน ภณฺฑาคารํ ขณฺฑสีมํ คนฺตฺวา ขณฺฑสีมาย นิสินฺเนหิ สมฺมนฺนิตุํ น วฏฺฏติ, วิหารมชฺเฌเยว สมฺมนฺนิตพฺพํ.

343. “寺院において（Vihāraṃ vā）”等の箇所についての判断は以下の通りです。寺院の中央に位置し、園務者（アーラーミカ）や沙弥（サーマネーラ）たちが常にいて、あらゆる人々が集まる場所にある“精舎（ヴィハーラ）”あるいは“半月型の屋根の家（アッダヨーガ）”などを、保管場所として指定すべきです。しかし、辺境にある住坊を（保管場所に）指定してはいけません。また、この保管場所（蔵）の指定は、結界（シーマ）に行って結界の中に座っている比丘たちが任命するのではなく、必ず寺院の中央において任命されなければなりません。

คุตฺตาคุตฺตญฺจ ชาเนยฺยาติ เอตฺถ ยสฺส ตาว ฉทนาทีสุ โกจิ โทโส นตฺถิ, ตํ คุตฺตํ. ยสฺส ปน ฉทนติณํ วา ฉทนิฏฺฐกา วา ยตฺถ กตฺถจิ ปติตา, เยน โอวสฺสติ วา, มูสิกาทีนํ วา ปเวโส โหติ, ภิตฺติอาทีสุ วา กตฺถจิ ฉิทฺทํ โหติ, อุปจิกา วา อุฏฺฐหนฺติ, ตํ สพฺพํ อคุตฺตํ นาม. ตํ สลฺลกฺเขตฺวา ปฏิสงฺขริตพฺพํ. สีตสมเย ทฺวารญฺจ วาตปานญฺจ สุปิหิตํ กาตพฺพํ, สีเตน หิ จีวรานิ กณฺณกิตานิ โหนฺติ. อุณฺหสมเย อนฺตรนฺตรา วาตปฺปเวสนตฺถํ วิวริตพฺพํ. เอวํ กโรนฺโต หิ คุตฺตาคุตฺตํ ชานาติ นาม.

“管理の状態（guttāgutta）を知るべきである”という点について、まず、屋根などに何の不備もない状態を“管理されている（gutta）”と言います。一方で、屋根の草や瓦がどこかしら脱落し、それによって雨漏りがしたり、ネズミなどが侵入したり、壁などに穴が開いていたり、シロアリが発生したりしている状態は、すべて“管理されていない（agutta）”と言います。これらを注意深く確認し、修繕しなければなりません。寒季には、寒さで衣にカビが生えるのを防ぐため、扉や窓をしっかりと閉じる必要があります。暑季には、風を通すために時々それらを開放すべきです。このように行う者が“管理の状態を知る者”と呼ばれます。

อิเมหิ [Pg.404] ปน จีวรปฏิคฺคาหกาทีหิ ตีหิปิ อตฺตโน วตฺตํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ จีวรปฏิคฺคาหเกน ตาว ยํ ยํ มนุสฺสา ‘‘กาลจีวร’’นฺติ วา ‘‘อกาลจีวร’’นฺติ วา ‘‘อจฺเจกจีวร’’นฺติ วา ‘‘วสฺสิกสาฏิก’’นฺติ วา ‘‘นิสีทน’’นฺติ วา ‘‘ปจฺจตฺถรณ’’นฺติ วา ‘‘มุขปุญฺฉนโจฬ’’นฺติ วา เทนฺติ, ตํ สพฺพํ เอกราสึ กตฺวา มิสฺเสตฺวา น คณฺหิตพฺพํ, วิสุํ วิสุํ กตฺวาว คณฺหิตฺวา จีวรนิทหกสฺส ตเถว อาจิกฺขิตฺวา ทาตพฺพํ. จีวรนิทหเกนาปิ ภณฺฑาคาริกสฺส ททมาเนน อิทํ กาลจีวรํ…เป… อิทํ มุขปุญฺฉนโจฬนฺติ อาจิกฺขิตฺวาว ทาตพฺพํ. ภณฺฑาคาริเกนาปิ ตเถว วิสุํ วิสุํ วิย สญฺญาณํ กตฺวา ฐเปตพฺพํ. ตโต สงฺเฆน ‘‘กาลจีวรํ อาหรา’’ติ วุตฺเต กาลจีวรเมว ทาตพฺพํ…เป… มุขปุญฺฉนโจฬกํ อาหราติ วุตฺเต ตเทว ทาตพฺพํ.

受衣者などのこれら三種の役職者は、自らの義務（ワッタ）を知らねばなりません。まず受衣者は、人々が“時衣（カーラチーバラ）”、“非時衣（アカーラチーバラ）”、“急施衣（アッチェーカチーバラ）”、“雨安居用浴衣（ワッシカサーティカ）”、“坐具（ニシーダナ）”、“敷物（パッチャッタラナ）”、“顔拭き布（ムカプンチャナ）”などと言って差し出す衣を、すべて一まとめにして混ぜて受け取ってはなりません。それぞれを区別して受け取り、衣保管者に施主の言葉通りに伝えて渡すべきです。衣保管者もまた、蔵主に渡す際には“これは時衣です……（中略）……これは顔拭き布です”と明示して渡さねばなりません。蔵主もまた、それらを区別して目印をつけ、保管すべきです。その後、僧伽から“時衣を持ってきなさい”と言われたときは時衣だけを出し、“顔拭き布を持ってきなさい”と言われたときは、その顔拭き布だけを出すべきです。

อิติ ภควตา จีวรปฏิคฺคาหโก อนุญฺญาโต, จีวรนิทหโก อนุญฺญาโต, ภณฺฑาคารํ อนุญฺญาตํ, ภณฺฑาคาริโก อนุญฺญาโต, น พาหุลิกตาย น อสนฺตุฏฺฐิยา; อปิจ โข สงฺฆสฺสานุคฺคหาย. สเจ หิ อาหฏาหฏํ คเหตฺวา ภิกฺขู ภาเชยฺยุํ, เนว อาหฏํ น อนาหฏํ น ทินฺนํ นาทินฺนํ น ลทฺธํ นาลทฺธํ ชาเนยฺยุํ, อาหฏาหฏํ เถราสเน วา ทเทยฺยุํ, ขณฺฑาขณฺฑํ วา ฉินฺทิตฺวา คณฺเหยฺยุํ; เอวํ สติ อยุตฺตปริโภโค จ โหติ, น จ สพฺเพสํ สงฺคโห กโต โหติ. ภณฺฑาคาเร ปน จีวรํ ฐเปตฺวา อุสฺสนฺนกาเล เอเกกสฺส ภิกฺขุโน ติจีวรํ วา ทฺเว ทฺเว วา เอเกกํ วา จีวรํ ทสฺสนฺติ, ลทฺธาลทฺธํ ชานิสฺสนฺติ, อลทฺธภาวํ ญตฺวา สงฺคหํ กาตุํ มญฺญิสฺสนฺตีติ.

このように、世尊によって衣受取人（チーバラパティッガーハカ）、衣収蔵人（チーバラニダハカ）、蔵（バンダガーラ）、蔵守（バンダガーリカ）が許された。それは（衣の）過多を求めるためでも、不満足のためでもなく、ただ僧伽を助けるためである。けだし、もし僧たちが（衣が）運ばれてくるたびにそれを受け取って分配するならば、運ばれたものか未だ運ばれぬものか、与えられたものか未だ与えられぬものか、得られたものか未だ得られぬものかを知ることはできないであろう。また、運ばれてきたものを長老の座に置いたり、あるいは（勝手に）断片に切り刻んで取ったりするであろう。そうなれば、不適切な使用となり、またすべての人への助力とはならない。しかし、蔵に衣を保管しておき、多く集まった時に、一人の比丘につき三衣、あるいは二枚ずつ、あるいは一枚ずつ衣を与えるならば、（誰が何を得たかという）得不得を知るであろうし、得ていない状態を知って助力をなそうと考えるであろう。

น ภิกฺขเว ภณฺฑาคาริโก วุฏฺฐาเปตพฺโพติ เอตฺถ อญฺเญปิ อวุฏฺฐาปนียา ชานิตพฺพา. จตฺตาโร หิ น วุฏฺฐาเปตพฺพา – วุฑฺฒตโร, ภณฺฑาคาริโก, คิลาโน, สงฺฆโต ลทฺธเสนาสโนติ. ตตฺถ วุฑฺฒตโร อตฺตโน วุฑฺฒตาย นวกตเรน น วุฏฺฐาเปตพฺโพ, ภณฺฑาคาริโก สงฺเฆน สมฺมนฺนิตฺวา ภณฺฑาคารสฺส ทินฺนตาย, คิลาโน อตฺตโน คิลานตาย, สงฺโฆ ปน พหุสฺสุตสฺส อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ พหุปการสฺส ภารนิตฺถารกสฺส ผาสุกํ อาวาสํ อนุฏฺฐาปนียํ กตฺวา เทติ, ตสฺมา โส อุปการตาย จ สงฺฆโต ลทฺธตาย จ น วุฏฺฐาเปตพฺโพติ.

“比丘たちよ、蔵守を（その座所から）立ち退かせてはならない”という点について、他にも立ち退かせてはならない者たちを知るべきである。けだし、四種の者は立ち退かせてはならない。すなわち、年長者、蔵守、病人、僧伽から分配された座所を有する者である。そのうち、年長者は、自らの年長であることによって、年少者によって立ち退かされてはならない。蔵守は、僧伽によって承認され、蔵のために（その場所を）与えられているがゆえに、立ち退かされてはならない。病人は、自らの病状のゆえに、立ち退かされてはならない。また僧伽は、多聞であり、経の教授や質疑応答などによって多大な恩恵をもたらし、重責を担う者に対し、安楽な住処を“立ち退かせてはならないもの”として与える。それゆえ、その者は（僧伽への）貢献と、僧伽から得たものであるがゆえに、立ち退かされてはならない。これが（ここでの）判決である。

อุสฺสนฺนํ [Pg.405] โหตีติ พหุ ราสิกตํ โหติ, ภณฺฑาคารํ น คณฺหาติ. สมฺมุขีภูเตนาติ อนฺโตอุปจารสีมายํ ฐิเตน. ภาเชตุนฺติ กาลํ โฆเสตฺวา ปฏิปาฏิยา ภาเชตุํ. โกลาหลํ อกาสีติ ‘‘อมฺหากํ อาจริยสฺส เทถ, อุปชฺฌายสฺส เทถา’’ติ เอวํ มหาสทฺทํ อกาสิ. จีวรภาชนกงฺเคสุ สภาคานํ ภิกฺขูนํ อปาปุณนฺตมฺปิ มหคฺฆํ จีวรํ เทนฺโต ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. อญฺเญสํ วุฑฺฒตรานํ ปาปุณนฺตมฺปิ มหคฺฆํ จีวรํ อทตฺวา อปฺปคฺฆํ เทนฺโต โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. โมหมูฬฺโห จีวรทานวตฺตํ อชานนฺโต โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. มุขรานํ นวกานมฺปิ ภเยน อปาปุณนฺตเมว มหคฺฆํ จีวรํ เทนฺโต ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย เอวํ น คจฺฉติ, สพฺเพสํ ตุลาภูโต ปมาณภูโต มชฺฌตฺโต โหติ, โส สมฺมนฺนิตพฺโพ. ภาชิตาภาชิตนฺติ ‘‘เอตฺตกานิ วตฺถานิ ภาชิตานิ, เอตฺตกานิ อภาชิตานี’’ติ ชานนฺโต ‘‘ภาชิตาภาชิตญฺจ ชาเนยฺยา’’ติ วุจฺจติ.

“豊量（ウッサンナ）となる”とは、多く積み上げられた状態であり、蔵に入りきらないことである。“面前に集まった者”とは、結界（シーマー）の内側に留まっている者である。“分配する”とは、時間を布告して順序に従って分配することである。“騒動を起こした”とは、“私たちの師に与えよ、和尚に与えよ”などと大声を出したことである。衣分配の職務において、自分と親しい比丘たちに、たとえ（順番が）回ってこなくても高価な衣を与える者は“愛執による偏り（チャンダアガティ）”に陥っている。他の年長者たちに、（順番が）回ってきたとしても高価な衣を与えず、安価なものを与える者は“憎悪による偏り（ドーサアガティ）”に陥っている。愚かさゆえに、衣分配の作法を知らない者は“無知による偏り（モーハアガティ）”に陥っている。荒々しい言葉を吐く年少者たちに対し、恐れのゆえに、本来回ってくるはずのない高価な衣を与える者は“恐怖による偏り（バヤアガティ）”に陥っている。このように（四つの偏りに）陥らず、すべての人に対して天秤のようであり、基準となり、中立である者が（分配役に）指名されるべきである。“分配されたものと未分配のもの”とは、“これだけの布が分配され、これだけが未だである”と知ることであり、これを“分配されたものと未分配のものを知るべきである”と言う。

อุจฺจินิตฺวาติ ‘‘อิทํ ถูลํ, อิทํ สณฺหํ, อิทํ ฆนํ, อิทํ ตนุกํ, อิทํ ปริภุตฺตํ, อิทํ อปริภุตฺตํ, อิทํ ทีฆโต เอตฺตกํ ปุถุลโต เอตฺตก’’นฺติ เอวํ วตฺถานิ วิจินิตฺวา. ตุลยิตฺวาติ ‘‘อิทํ เอตฺตกํ อคฺฆติ, อิทํ เอตฺตก’’นฺติ เอวํ อคฺฆปริจฺเฉทํ กตฺวา. วณฺณาวณฺณํ กตฺวาติ สเจ สพฺเพสํ เอเกกเมว ทสคฺฆนกํ ปาปุณาติ, อิจฺเจตํ กุสลํ; โน เจ ปาปุณาติ, ยํ นว วา อฏฺฐ วา อคฺฆติ, ตํ อญฺเญน เอกอคฺฆนเกน จ ทฺวิอคฺฆนเกน จ สทฺธึ พนฺธิตฺวา เอเตน อุปาเยน สเม ปฏิวีเส ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ภิกฺขู คเณตฺวา วคฺคํ พนฺธิตฺวาติ สเจ เอเกกสฺส ทิยมาเน ทิวโส นปฺปโหติ, ทส ทส ภิกฺขู คเณตฺวา ทส ทส จีวรปฏิวีเส เอกวคฺคํ พนฺธิตฺวา เอกํ ภณฺฑิกํ กตฺวา เอวํ จีวรปฏิวีสํ ฐเปตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. เอวํ ฐปิเตสุ จีวรปฏิวีเสสุ กุโส ปาเตตพฺโพ. เตหิปิ ภิกฺขูหิ ปุน กุสปาตํ กตฺวา ภาเชตพฺพํ.

“選別して”とは、“これは粗く、これは細かく、これは厚く、これは薄く、これは使用済み、これは未使用、これは縦がこれほど、横がこれほどである”と、このように布地を選び出すことである。“値踏みして”とは、“これはこれだけの価値があり、これはこれだけである”と、このように価格を定めることである。“価値を調整して”とは、もし全員に等しく十の価値がある衣が渡るなら、それは良い。もしそうでないならば、九、あるいは八の価値があるものに、他の一の価値や二の価値があるものを結び合わせて、この方法によって等しい分け前（配分）を作るという意味である。“比丘を数えて群をまとめて”とは、もし一人ずつに与えるのでは一日で足りない場合、十人ずつの比丘を数え、十人分ずつの衣の配分を一つの群としてまとめ、一つの包みにして、このように衣の配分を置くことを許すという意味である。このように衣の配分が置かれたならば、籤（クシャ）を引かせるべきである。それら十人ずつの比丘たちも、さらに自分たちで籤引きをして分配すべきである。

สามเณรานํ อุปฑฺฒปฏิวีสนฺติ เอตฺถ เย สามเณรา อตฺติสฺสรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส กตฺตพฺพกมฺมํ น กโรนฺติ, อุทฺเทสปริปุจฺฉาสุ ยุตฺตา อาจริยุปชฺฌายานํเยว วตฺตปฏิปตฺตึ กโรนฺติ, อญฺเญสํ น กโรนฺติ, เอเตสํเยว อุปฑฺฒภาโค ทาตพฺโพ. เย ปน ปุเรภตฺตญฺจ ปจฺฉาภตฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว กตฺตพฺพกิจฺจํ กโรนฺติ, เตสํ สมโก ทาตพฺโพ. อิทญฺจ ปิฏฺฐิสมเย [Pg.406] อุปฺปนฺเนน ภณฺฑาคาเร ฐปิเตน อกาลจีวเรเนว กถิตํ. กาลจีวรํ ปน สมกเมว ทาตพฺพํ. ตตฺรุปฺปาทวสฺสาวาสิกํ สมฺมุญฺชนีพนฺธนาทิ สงฺฆสฺส ผาติกมฺมํ กตฺวา คเหตพฺพํ. เอตญฺเหตฺถ สพฺเพสํ วตฺตํ. ภณฺฑาคาริกจีวเรปิ สเจ สามเณรา อาคนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต มยํ ยาคุํ ปจาม, ภตฺตํ ปจาม, ขชฺชกํ ปจาม, อปฺปหริตกํ กโรม, ทนฺตกฏฺฐํ อาหราม, รงฺคฉลฺลึ กปฺปิยํ กตฺวา เทม, กึ อมฺเหหิ น กตํ นามา’’ติ อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺติ, สมภาโคว ทาตพฺโพ. เอตํ เย จ วิรชฺฌิตฺวา กโรนฺติ, เยสญฺจ กรณภาโว น ปญฺญายติ, เต สนฺธาย วุตฺตํ. กุรุนฺทิยํ ปน ‘‘สเจ สามเณรา ‘กสฺมา มยํ ภนฺเต สงฺฆกมฺมํ น กโรม, กริสฺสามา’ติ ยาจนฺติ, สมปฏิวีโส ทาตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ.

“沙弥たちへの半分の配分”という点について、判決は次のように知られるべきである。自立であって僧伽のなすべき仕事を行わず、経の学習や質疑に専念し、自らの阿闍梨や和尚への奉仕のみを行って他の者への奉仕を行わない沙弥たちには、半分の分け前を与えるべきである。しかし、食前にも食後にも僧伽のなすべき用務を行う者たちには、等しい分け前を与えるべきである。これは、衣の時期以外の時期（ピッティサマヤ）に生じ、蔵に保管された“非時衣（アカーラチーバラ）”について言われたことである。しかし、“時の衣（カーラチーバラ）”は等しく与えられるべきである。その場所で生じた“安居衣（ヴァッサワーシカ）”は、掃き掃除や（掃除用具の）結束などの僧伽の繁栄のための奉仕を行ってから受け取るべきである。けだし、これはここでのすべての比丘・沙弥の務めである。蔵に保管された衣についても、もし沙弥たちがやってきて、“大徳よ、私たちは粥を煮、飯を炊き、菓子を焼き、雑草を取り、歯木を運び、染料の樹皮を適切に整えて供しております。私たちがしていない仕事がどこにあるでしょうか”と騒ぎ立てるならば、等しい分け前を与えるべきである。この（半分の配分という規定は）、奉仕を怠る者や、奉仕の形跡が見られない者たちを指して言われたものである。一方、クルンディー（註釈）には、“もし沙弥たちが‘大徳よ、なぜ私たちは僧伽の仕事をしないのでしょうか、私たちはいたします’と願い出るならば、等しい分け前を与えるべきである”と述べられている。

อุตฺตริตุกาโมติ นทึ วา กนฺตารํ วา อุตฺตริตุกาโม; สตฺถํ ลภิตฺวา ทิสา ปกฺกมิตุกาโมติ อตฺโถ. สกํ ภาคํ ทาตุนฺติ อิทํ ภณฺฑาคารโต จีวรานิ นีหริตฺวา ปุญฺเช กเต ฆณฺฏิยา ปหฏาย ภิกฺขุสงฺเฆ สนฺนิปติเต สตฺถํ ลภิตฺวา คนฺตุกาโม ‘‘สตฺถโต มา ปริหายี’’ติ เอตมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตสฺมา อนีหเตสุ วา จีวเรสุ อปฺปหฏาย วา ฆณฺฏิยา อสนฺนิปติเต วา สงฺเฆ ทาตุํ น วฏฺฏติ. จีวเรสุ ปน นีหเตสุ ฆณฺฏึ ปหริตฺวา ภิกฺขุสงฺเฆ สนฺนิปติเต จีวรภาชเกน ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน โกฏฺฐาเสน เอตฺตเกน ภวิตพฺพ’’นฺติ ตกฺเกตฺวา นยคฺคาเหน จีวรํ ทาตพฺพํ. ตุลาย ตุลิตมิว หิ สมสมํ ทาตุํ น สกฺกา, ตสฺมา อูนํ วา โหตุ อธิกํ วา, เอวํ ตกฺเกน นเยน ทินฺนํ สุทินฺนํ. เนว อูนกํ ปุน ทาตพฺพํ, นาติริตฺตํ ปฏิคฺคณฺหิตพฺพนฺติ.

“越えようと望む者”とは、川や荒野を越えようと望む者のことであり、隊商（サッタ）を得て各地へ出発しようと望むという意味である。“自分の分を与えること”という言葉は、蔵から衣類を取り出し、山積みにした後、鐘を鳴らして比丘サンガが集まった際、隊商と共に同行しようとする比丘が“隊商に遅れないように”という意図で説かれたものである。したがって、衣類が取り出されていなかったり、鐘が鳴らされていなかったり、サンガが集まっていない時に与えるのは適当ではない。しかし、衣類が取り出され、鐘が鳴らされ、比丘サンガが集まったならば、衣分配者は“この比丘の分はこの程度であるべきだ”と推量し、その方法に従って衣を与えるべきである。天秤で量るように正確に等しく与えることは不可能であるため、多少不足しても過剰であっても、このように推量に基づいた方法で与えられたものは、正しく与えられたものである。不足分を再び与える必要はなく、超過分を返却させる必要もない。

อติเรกภาเคนาติ ทส ภิกฺขู โหนฺติ, สาฏกาปิ ทเสว, เตสุ เอโก ทฺวาทส อคฺฆติ, เสสา ทสคฺฆนกา. สพฺเพสุ ทสคฺฆนกวเสน กุเส ปาติเต ยสฺส ภิกฺขุโน ทฺวาทสคฺฆนโก กุโส ปาติโต, โส ‘‘เอตฺตเกน มม จีวรํ ปโหตี’’ติ เตน อติเรกภาเคน คนฺตุกาโม โหติ. ภิกฺขู ‘‘อติเรกํ อาวุโส สงฺฆสฺส สนฺตก’’นฺติ วทนฺติ, ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘สงฺฆิเก จ คณสนฺตเก จ อปฺปกํ นาม นตฺถิ, สพฺพตฺถ สํยโม กาตพฺโพ, คณฺหนฺเตนาปิ กุกฺกุจฺจายิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว อนุกฺเขเป ทินฺเน’’ติ อาห. ตตฺถ อนุกฺเขโป นาม ยํกิญฺจิ อนุกฺขิปิตพฺพํ อนุปฺปทาตพฺพํ กปฺปิยภณฺฑํ; ยตฺตกํ [Pg.407] ตสฺส ปฏิวีเส อธิกํ, ตตฺตเก อคฺฆนเก ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ กปฺปิยภณฺเฑ ทินฺเนติ อตฺโถ.

“過剰な分とともに”とは、十人の比丘がおり、十枚の衣（サータカ）がある場合、そのうちの一枚が十二の価値があり、残りが十の価値であるとする。すべてを十の価値として籤を引いた際、十二の価値の籤に当たった比丘が、“これだけで私の衣には十分である”と言って、その過剰な分を持って行こうとした。比丘たちが“友よ、過剰分はサンガのものである”と言った。それを聞いて世尊は、“サンガの所有物やガナ（群）の所有物において、些細なものというものはない。あらゆるところで慎みを持つべきであり、受け取る者も慎重であるべきだ”ということを示すために、“比丘たちよ、補填物（アヌッケーパ）が与えられた場合に（持っていくことを）許す”と言われた。ここで補填物とは、追加されるべき、あるいは与えられるべき何らかの許容される品物のことである。その者の取り分において超過した分と同じ価値の、何らかの許容される品物が与えられた場合という意味である。

วิกลเก โตเสตฺวาติ เอตฺถ จีวรวิกลกํ ปุคฺคลวิกลกนฺติ ทฺเว วิกลกา. จีวรวิกลกํ นาม สพฺเพสํ ปญฺจ ปญฺจ วตฺถานิ ปตฺตานิ, เสสานิปิ อตฺถิ, เอเกกํ ปน น ปาปุณาติ, ฉินฺทิตฺวา ทาตพฺพานิ. ฉินฺทนฺเตหิ จ อฑฺฒมณฺฑลาทีนํ วา อุปาหนตฺถวิกาทีนํ วา ปโหนกานิ ขณฺฑานิ กตฺวา ทาตพฺพานิ, เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน จตุรงฺคุลวิตฺถารมฺปิ อนุวาตปฺปโหนกายามํ ขณฺฑํ กตฺวา ทาตุํ วฏฺฏติ, อปริโภคํ ปน น กาตพฺพนฺติ เอวเมตฺถ จีวรสฺส อปฺปโหนกภาโว จีวรวิกลกํ. ฉินฺทิตฺวา ทินฺเน ปน ตํ โตสิตํ โหติ, อถ กุสปาโต กาตพฺโพ. สเจปิ เอกสฺส ภิกฺขุโน โกฏฺฐาเส เอกํ วา ทฺเว วา วตฺถานิ นปฺปโหนฺติ, ตตฺถ อญฺญํ สามณกํ ปริกฺขารํ ฐเปตฺวา โย เตน ตุสฺสติ, ตสฺส ตํ ภาคํ ทตฺวา ปจฺฉา กุสปาโต กาตพฺโพ. อิทมฺปิ จีวรวิกลกนฺติ อนฺธกฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

“不足分において満足させて”とは、ここには衣の不足（チーバラ・ヴィカラカ）と個人の不足（プッガラ・ヴィカラカ）の二種類の不足がある。衣の不足とは、全員に五枚ずつの衣が行き渡り、まだ残りがあるものの、一人に一枚ずつは行き渡らない場合、それらを裁断して分配すべきである。裁断する際には、半円（アッダマンダラ）等や、靴袋（ウパーハナッタヴィカー）等に十分な大きさの破片にして分配すべきである。最小限としては、幅四指分で、縁取り（アヌヴァータ）に足りる長さの破片にして与えることも適当である。ただし、使用できないようにしてはならない。このように、ここでの衣の不足状態を“衣の不足”という。裁断して与えられたならば、それは満足させたことになり、その後で籤引きを行うべきである。もし一人の比丘の取り分に一枚か二枚の衣が不足する場合、そこに他の比丘の資具（パリッカーラ）を置き、それで満足する者にその分を与えた後、籤引きを行うべきである。これもまた“衣の不足”であるとアンダカ・アッタカタ（注釈書）に説かれている。

ปุคฺคลวิกลกํ นาม ทส ทส ภิกฺขู คเณตฺวา วคฺคํ กโรนฺตานํ เอโก วคฺโค น ปูรติ, อฏฺฐ วา นว วา โหนฺติ, เตสํ อฏฺฐ วา นว วา โกฏฺฐาสา ‘‘ตุมฺเห อิเม คเหตฺวา วิสุํ ภาเชถา’’ติ ทาตพฺพา. เอวมยํ ปุคฺคลานํ อปฺปโหนกภาโว ปุคฺคลวิกลกํ. วิสุํ ทินฺเน ปน ตํ โตสิตํ โหติ, เอวํ โตเสตฺวา กุสปาโต กาตพฺโพติ. อถ วา วิกลเก โตเสตฺวาติ โย จีวรวิภาโค อูนโก, ตํ อญฺเญน ปริกฺขาเรน สมํ กตฺวา กุสปาโต กาตพฺโพ.

“個人の不足”とは、十人ずつの比丘を数えてグループを作る際、一つのグループが満たされず、八人あるいは九人になる場合である。彼らには八つあるいは九つの取り分を“あなた方はこれらを受け取って、別に分配しなさい”と言って与えるべきである。このように人々の数が足りない状態を“個人の不足”という。別に与えられたならば、それは満足させたことになり、そのように満足させてから籤引きを行うべきである。あるいは、“不足分において満足させて”とは、不足している衣の分配分を他の資具によって等しくし、籤引きを行うべきであるという意味である。

จีวรรชนกถา

衣の染色に関する話

๓๔๔. ฉกเณนาติ โคมเยน. ปณฺฑุมตฺติกายาติ ตมฺพมตฺติกาย. มูลรชนาทีสุ หลิทฺทึ ฐเปตฺวา สพฺพํ มูลรชนํ วฏฺฏติ. มญฺชิฏฺฐิญฺจ ตุงฺคหารญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ขนฺธรชนํ วฏฺฏติ. ตุงฺคหาโร นาม เอโก สกณฺฏกรุกฺโข, ตสฺส หริตาลวณฺณํ ขนฺธรชนํ โหติ. โลทฺทญฺจ กณฺฑุลญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ตจรชนํ วฏฺฏติ. อลฺลิปตฺตํ นีลิปตฺตญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ปตฺตรชนํ วฏฺฏติ. คิหิปริภุตฺตํ ปน อลฺลิปตฺเตน เอกวารํ รชิตุํ วฏฺฏติ. กึสุกปุปฺผญฺจ กุสุมฺภปุปฺผญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ ปุปฺผรชนํ วฏฺฏติ. ผลรชเน ปน น กิญฺจิ น วฏฺฏติ.

344. “牛糞（チャカナ）で”とは、牛の糞のことである。“黄土色（パンドゥマッティカー）で”とは、赤土のことである。根の染料等の中では、ウコン（ハレッディ）を除いて、すべての根の染料が適当である。アカネ（マンジッタ）とトゥンガハーラを除いて、すべての幹の染料が適当である。トゥンガハーラとは、ある種のとげのある木であり、その幹の染料は石黄（ハリーターラ）色である。ロッドラとカンドゥラ（マダマの皮）を除いて、すべての樹皮の染料が適当である。ヘンナ（アッリパッタ）と藍（ニーリパッタ）を除いて、すべての葉の染料が適当である。ただし、在家者が使用した古着をヘンナで一度染めることは適当である。キシュカの花とベニバナ（クスンバ）の花を除いて、すべての花の染料が適当である。果実の染料については、不適当なものは何もなく、すべて適当である。

สีตุทกาติ [Pg.408] อปกฺกรชนํ วุจฺจติ. อุตฺตราฬุมฺปนฺติ วฏฺฏาธารกํ, รชนกุมฺภิยา มชฺเฌ ฐเปตฺวา ตํ อาธารกํ ปริกฺขิปิตฺวา รชนํ ปกฺขิปิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ. เอวญฺหิ กเต รชนํ น อุตฺตรติ. อุทเก วา นขปิฏฺฐิกาย วาติ สเจ ปริปกฺกํ โหติ, อุทกปาติยา ทินฺโน เถโว สหสา น วิสรติ, นขปิฏฺฐิยมฺปิ อวิสรนฺโต ติฏฺฐติ. รชนุฬุงฺกนฺติ รชนอุฬุงฺกํ. ทณฺฑกถาลกนฺติ ตเมว สทณฺฑกํ. รชนโกลมฺพนฺติ รชนกุณฺฑํ. โอมทฺทนฺตีติ สมฺมทฺทนฺติ. น จ อจฺฉินฺเน เถเว ปกฺกมิตุนฺติ ยาว รชนพินฺทุ คฬิตํ น ฉิชฺชติ, ตาว น อญฺญตฺร คนฺตพฺพํ. ปตฺถินฺนนฺติ อติรชิตตฺตา ถทฺธํ. อุทเก โอสาเรตุนฺติ อุทเก ปกฺขิปิตฺวา ฐเปตุํ. รชเน ปน นิกฺขนฺเต ตํ อุทกํ ฉฑฺเฑตฺวา จีวรํ มทฺทิตพฺพํ. ทนฺตกาสาวานีติ เอกํ วา ทฺเว วา วาเร รชิตฺวา ทนฺตวณฺณานิ ธาเรนฺติ.

“冷水（シートゥダカ）”とは、未熟な（煮えていない）染料のことである。“ウッタラールンパ”とは、丸い受け輪のことであり、染色瓶の中央にその輪を置き、それを囲むようにして染料を入れることを許すという意味である。このようにすれば、染料が溢れ出ることはない。“水の中に、あるいは爪の背の上に”とは、もし十分に煮えているならば、水盆に落とした一滴がすぐには拡散せず、爪の背の上でも拡散せずに留まるということである。“染料の柄杓（ラジャヌルンカ）”とは、染料を汲むための柄杓のことである。“取っ手付きの器（ダンダカタアラカ）”とは、取っ手のついたその器のことである。“染料の甕（ラジャナコランバ）”とは、染料を入れる甕のことである。“揉む（オマッダンティ）”とは、よく揉むことである。“雫が途切れないうちに立ち去ってはならない”とは、染料の雫が垂れ落ちるのが止まるまでは、他の場所へ行ってはならないということである。“パッティンナ”とは、染めすぎたために硬くなった状態のことである。“水に浸す（ウダーケ・オーサーレトゥン）”とは、水に入れて置いておくことである。染料が抜け出たならば、その水を捨てて衣を揉むべきである。“象牙色の衣（ダンタカーサーヴァーニ）”とは、一回か二回染めて、象牙のような色になった衣を身に着けることである。

ฉินฺนกจีวรานุชานนกถา

裁断した衣の許可に関する話

๓๔๕. อจฺฉิพทฺธนฺติ จตุรสฺสเกทารกพทฺธํ. ปาฬิพทฺธนฺติ อายามโต จ วิตฺถารโต จ ทีฆมริยาทพทฺธํ. มริยาทพทฺธนฺติ อนฺตรนฺตรา รสฺสมริยาทพทฺธํ. สิงฺฆาฏกพทฺธนฺติ มริยาทาย มริยาทํ วินิวิชฺฌิตฺวา คตฏฺฐาเน สิงฺฆาฏกพทฺธํ; จตุกฺกสณฺฐานนฺติ อตฺโถ. สํวิทหิตุนฺติ กาตุํ. อุสฺสหสิ ตฺวํ อานนฺทาติ สกฺโกสิ ตฺวํ อานนฺท. อุสฺสหามิ ภควาติ ตุมฺเหหิ ทินฺนนเยน สกฺโกมีติ ทสฺเสติ. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. กุสิมฺปิ นามาติอาทีสุ กุสีติ อายามโต จ วิตฺถารโต จ อนุวาตาทีนํ ทีฆปตฺตานเมตํ อธิวจนํ. อฑฺฒกุสีติ อนฺตรนฺตรา รสฺสปตฺตานํ นามํ. มณฺฑลนฺติ ปญฺจขณฺฑิกจีวรสฺส เอเกกสฺมึ ขณฺเฑ มหามณฺฑลํ. อฑฺฒมณฺฑลนฺติ ขุทฺทกมณฺฑลํ. วิวฏฺฏนฺติ มณฺฑลญฺจ อฑฺฒมณฺฑลญฺจ เอกโต กตฺวา สิพฺพิตํ มชฺฌิมขณฺฑํ.

345. “アッチバッダ（目結い）”とは、四角い田畑の形に結び合わされたものをいう。“パーリバッダ（畦結い）”とは、縦にも横にも長い畦（あぜ）があるように結び合わされたものをいう。“マリヤーダバッダ（境界結い）”とは、その合間合間に短い畦があるように結び合わされたものをいう。“シンガータカバッダ（十字路結い）”とは、一つの畦が別の畦を突き抜けて交差する場所のような、十字路の形に結び合わされたもののことであり、四つ角の形という意味である。“整える（saṃvidahituṃ）”とは、作ることである。“アーナンダよ、お前は努めるか”とは、“アーナンダよ、お前はできるか”という意味である。“世尊よ、努めます”という言葉によって、“あなたが示された方法で、私は作ることができます”ということを示している。“いかにも（yatra hi nāma）”とは、その者が、という意味である。“クシ（大紐）”などの言葉において、“クシ”とは縦横の縁（アヌヴァータ）などの長い布切れの名称である。“アッダクシ（小紐）”とは、その合間にある短い布切れの名称である。“マンダラ（大円）”とは、五条衣のそれぞれの条（布）における大きな円（布の部分）のことである。“アッダマンダラ（小円）”とは、小さな円（布の部分）のことである。“ヴィヴァッタ（転折）”とは、マンダラとアッダマンダラを一所にまとめて縫い合わせた中央の条のことである。

อนุวิวฏฺฏนฺติ ตสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ขณฺฑานิ. คีเวยฺยกนฺติ คีวาเวฐนฏฺฐาเน ทฬฺหีกรณตฺถํ อญฺญํ สุตฺตสํสิพฺพิตํ อาคนฺตุกปตฺตํ. ชงฺเฆยฺยกนฺติ ชงฺฆปาปุณนฏฺฐาเน ตเถว สํสิพฺพิตํ ปตฺตํ. คีวฏฺฐาเน จ ชงฺฆฏฺฐาเน จ ปตฺตานเมเวตํ นามนฺติปิ วทนฺติ. พาหนฺตนฺติ อนุวิวฏฺฏานํ พหิ เอเกกํ ขณฺฑํ. อิติ ปญฺจขณฺฑิกจีวเรเนตํ วิจาริตนฺติ. อถ วา อนุวิวฏฺฏนฺติ วิวฏฺฏสฺส [Pg.409] เอกปสฺสโต ทฺวินฺนํ เอกปสฺสโต ทฺวินฺนนฺติ จตุนฺนมฺปิ ขณฺฑานเมตํ นามํ. พาหนฺตนฺติ สุปฺปมาณํ จีวรํ ปารุปนฺเตน สํหริตฺวา พาหาย อุปริ ฐปิตา อุโภ อนฺตา พหิมุขา ติฏฺฐนฺติ, เตสํ เอตํ นามํ. อยเมว หิ นโย มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ.

“アヌヴィヴァッタ（副転折）”とは、その（中央の条の）両側にある二つの条のことである。“ギーヴェイヤカ（首当て）”とは、首に巻く部分を補強するために、別の糸で縫いつけられた追加の布のことである。“ジャンゲイヤカ（脚当て）”とは、脛（すね）が当たる部分に、同様に縫いつけられた布のことである。これらは首の位置や脛の位置にある布の名称であるとも言われる。“バーハンタ（腕端）”とは、アヌヴィヴァッタの外側にあるそれぞれの条のことである。このように、これは五条衣について検討されたものである。あるいは、“アヌヴィヴァッタ”とは中央の条の片側に二つ、もう片側に二つの、計四つの条の名称である。“バーハンタ”とは、適切なサイズの衣をまとう者が、衣をまとめて腕の上に置いたとき、外側を向いている両端のことであり、それらの名称である。この同じ方法が、大注釈書（マハー・アッタカタ）で述べられている。

ติจีวรานุชานนกถา

三衣の許容に関する解説

๓๔๖. จีวเรหิ อุพฺภณฺฑิเกติ จีวเรหิ อุพฺภณฺเฑ กเต; ยถา อุกฺขิตฺตภณฺฑา โหนฺติ เอวํ กเต; อุกฺขิตฺตภณฺฑิกภาวํ อาปาทิเตติ อตฺโถ. จีวรภิสินฺติ เอตฺถ ภิสีติ ทฺเว ตีณิ เอกโต กตฺวา ภิสิสงฺเขเปน สํหริตจีวรานิ วุตฺตานิ. เต กิร ภิกฺขู ‘‘ทกฺขิณาคิริโต ภควา ลหุํ ปฏินิวตฺติสฺสตี’’ติ ตตฺถ คจฺฉนฺตา ชีวกวตฺถุสฺมึ ลทฺธจีวรานิ ฐเปตฺวา อคมํสุ. อิทานิ ปน จิเรน อาคมิสฺสตีติ มญฺญมานา อาทาย ปกฺกมึสุ. อนฺตรฏฺฐกาสูติ มาฆสฺส จ ผคฺคุณสฺส จ อนฺตรา อฏฺฐสุ. น ภควนฺตํ สีตํ อโหสีติ ภควโต สีตํ นาโหสิ. เอตทโหสิ เยปิ โข เต กุลปุตฺตาติ น ภควา อชฺโฌกาเส อนิสีทิตฺวา เอตมตฺถํ น ชานาติ, มหาชนสญฺญาปนตฺถํ ปน เอวมกาสิ. สีตาลุกาติ สีตปกติกา; เย ปกติยาว สีเตน กิลมนฺติ. ทิคุณํ สงฺฆาฏินฺติ ทุปฏฺฏํ สงฺฆาฏึ. เอกจฺจิยนฺติ เอกปฏฺฏํ. อิติ ‘‘ภควา อตฺตนา จตูหิ จีวเรหิ ยาเปติ, อมฺหากํ ปน ติจีวรํ อนุชานาตี’’ติ วจนสฺส โอกาสํ อุปจฺฉินฺทิตุํ ทิคุณํ สงฺฆาฏึ อนุชานาติ, เอกจฺจิเก อิตเร. เอวญฺหิ เนสํ จตฺตาริ ภวิสฺสนฺตีติ.

346. “衣を荷物にした（ubbhaṇḍike）”とは、衣によって荷物が積み上げられた状態、つまり荷物を高く積み上げたようになったときという意味であり、荷物を高く積み上げた状態に至らせたという意味である。“衣の枕（cīvarabhisi）”において、“ビシ”とは二枚三枚を一つにまとめて、敷物の形式で畳まれた衣のことである。伝え聞くところによれば、比丘たちは“世尊はダッキナギリからすぐに戻られるだろう”と考えて、そこへ行く際、ジーヴァカの物語で得られた衣を置いて出発した。しかし、今度は“（世尊は）長く戻られないだろう”と考えて、衣を持って出発したのである。“極寒の八日間（antaraṭṭhakāsū）”とは、マーガ月とパッグナ月の間の八日間のことである。“世尊に寒さはなかった”とは、世尊に寒さが生じなかったということである。“これらの良家の子らもまた”について、世尊が露地で坐らずにこのことを知らなかったわけではなく、知っていたのである。しかし、多くの人々に納得させるためにそのように振る舞われたのである。“寒がりの者（sītālukā）”とは、寒さに弱い性質の者、生まれつき寒さによって苦しむ者のことである。“二重の僧伽梨（大衣）”とは、二枚重ねの大衣のこと。“一重のもの”とは、一枚布のこと。このように、“世尊は自ら四枚の衣で過ごされているのに、我らには三衣を許される”という不満の言葉が生じる機会を断つために、二重の大衣を許し、他の二枚を一重のものとして許されたのである。そうすれば、彼らにとって（合計で）四枚分（の厚さ）になるからである。

อติเรกจีวราทิกถา

余分な衣などに関する解説

๓๔๘. อคฺคฬํ อจฺฉุเปยฺยนฺติ ฉิทฺทฏฺฐาเน ปิโลติกขณฺฑํ ลคฺคาเปยฺยํ. อหตกปฺปานนฺติ เอกวารํ โธตานํ. อุตุทฺธฏานนฺติ อุตุโต ทีฆกาลโต อุทฺธฏานํ หตวตฺถกานํ, ปิโลติกานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปาปณิเกติ อนฺตราปณโต ปติตปิโลติกจีวเร. อุสฺสาโห กรณีโยติ ปริเยสนา กาตพฺพา. ปริจฺเฉโท ปเนตฺถ นตฺถิ, ปฏฺฏสตมฺปิ วฏฺฏติ. สพฺพมิทํ สาทิยนฺตสฺส ภิกฺขุโน วเสน วุตฺตํ. อคฺคฬํ ตุนฺนนฺติ เอตฺถ อุทฺธริตฺวา อลฺลียาปนขณฺฑํ อคฺคฬํ, สุตฺเตน สํสิพฺพิตํ ตุนฺนํ; วฏฺเฏตฺวา กรณํ โอวฏฺฏิกํ [Pg.410] . กณฺฑุสกํ วุจฺจติ มุทฺทิกา. ทฬฺหีกมฺมนฺติ อนุทฺธริตฺวาว อุปสฺสยํ กตฺวา อลฺลียาปนกํ วตฺถขณฺฑํ.

348. “当て布を当てるべきである（aggaḷaṃ acchupeyyanti）”とは、穴の開いた場所に古布の切れ端を付けることである。“新品に近いもの”とは、一度洗ったもののこと。“長期間保管されていたもの”とは、長い期間の後に取り出された、叩き洗いされた布、古布のことであると言われる。“店のもの”とは、市場に落ちていた古布の衣のこと。“努力すべきである”とは、探し求めるべきであるということ。これには制限はなく、百枚重ねであっても許される。これらすべては、それを受け入れる比丘に関して世尊によって述べられたものである。“当て布と縫い目”について、ここでは（傷んだ箇所を）取り除いて貼り付ける布が“アッガラ（当て布）”であり、糸で縫い合わせることが“トゥンナ（縫い目）”である。丸めて作ることを“オーヴァッティカ（縁縫い）”という。“ムッディカー（指輪状の縫い目）”は“カンドゥサカ”と呼ばれる。“補強（daḷhīkamma）”とは、元の布を取り除かずに上に布を重ねて貼り付けることである。

๓๔๙-๓๕๑. วิสาขาวตฺถุ อุตฺตานตฺถํ. ตโต ปรํ ปุพฺเพ วินิจฺฉิตเมว. โสวคฺคิกนฺติ สคฺคปฺปตฺตเหตุกํ. เตเนวาห ‘‘โสวคฺคิก’’นฺติ. โสกํ อปเนตีติ โสกนุทํ. อนามยาติ อโรคา. สคฺคมฺหิ กายมฺหีติ สคฺโคปปนฺนา.

349-351. ヴィサーカーの物語は意味が明快である。それ以降の語は、以前に決着した通りである。“ソヴァッギカ”とは、天界に到達する原因となるもののことである。それゆえ“ソヴァッギカ”と言われた。“憂いを取り除く”から“ソカヌダ（憂い払い）”という。“アナーマヤー”とは無病のこと。“天界の身体において”とは天界に生まれた者のことである。

๓๕๓. ปุถุชฺชนา กาเมสุ วีตราคาติ ฌานลาภิโน.

353. “諸欲への貪りを離れた凡夫”とは、禅定を得た者たちのことである。

๓๕๖. สนฺทิฏฺโฐติ ทิฏฺฐมตฺตกมิตฺโต. สมฺภตฺโตติ เอกสมฺโภโค ทฬฺหมิตฺโต. อาลปิโตติ ‘‘มม สนฺตกํ ยํ อิจฺเฉยฺยาสิ, ตํ คณฺหาหี’’ติ เอวํ วุตฺโต. เอเตสุ ตีสุ อญฺญตรนาเมน สทฺธึ ชีวติ, คหิเต อตฺตมโน โหตีติ อิเมหิ คหิตวิสฺสาโส รุหติ.

356. “見知らぬ人ではない（sandiṭṭha）”とは、ただ見かけたことがあるだけの知人のこと。“親しい（sambhatta）”とは、供食を共にする、固い絆の友人のことである。“声をかけられた（ālapita）”とは、“私の持ち物で、あなたが欲しいと思うものがあれば、それを取りなさい”と、そのように言われたことがある者のこと。これら三つの条件のいずれかと共に、“共に生活している”“取ったときに相手が喜ぶ”という条件があるとき、信託による受領が成立する。

ปจฺฉิมวิกปฺปนุปคจีวราทิกถา

委託に関する衣などの解説

๓๕๙. ปํสุกูลกโตติ กตปํสุกูโล. ครุโก โหตีติ ชิณฺณชิณฺณฏฺฐาเน อคฺคฬาโรปเนน ครุโก โหติ. สุตฺตลูขํ กาตุนฺติ สุตฺเตเนว อคฺคฬํ กาตุนฺติ อตฺโถ. วิกณฺโณ โหตีติ สุตฺตํ อจฺเฉตฺวา อจฺเฉตฺวา สิพฺพนฺตานํ เอโก สงฺฆาฏิโกโณ ทีโฆ โหติ. วิกณฺณํ อุทฺธริตุนฺติ ทีฆโกณํ ฉินฺทิตุํ. โอกิริยนฺตีติ ฉินฺนโกณโต คฬนฺติ. อนุวาตํ ปริภณฺฑนฺติ อนุวาตญฺเจว ปริภณฺฑญฺจ. ปตฺตา ลุชฺชนฺตีติ มหนฺเตสุ ปตฺตมุเขสุ ทินฺนานิ สุตฺตานิ คฬนฺติ, ตโต ปตฺตา ลุชฺชนฺติ. อฏฺฐปทกํ กาตุนฺติ อฏฺฐปทกจฺฉนฺเนน ปตฺตมุขํ สิพฺพิตุํ.

359. “糞掃衣で作られたものから”とは、糞掃衣として作られたもののこと。“重くなる”とは、あちこちの傷んだ場所に当て布を重ねることで重くなるということである。“糸で粗く縫う”とは、糸だけで当て布をすることという意味である。“角が歪む（vikaṇṇo）”とは、糸を引き締めながら縫う者において、僧伽梨の一つの角が長くなることである。“歪んだ角を取り除く”とは、長い角を切り取ることである。“ほつれる（okiriyanti）”とは、切り取られた角から糸がこぼれ落ちることである。“アヌヴァータとパリバンダ”とは、縦の縁と横の縁のこと。“布が損なわれる”とは、大きな布の縁の部分に施された糸が抜け落ち、それによって縁が損なわれることである。“アッタパダカ（八目結い）にする”とは、八目状の模様の縫い方で布の端を縫うことである。

๓๖๐. อนฺวาธิกมฺปิ อาโรเปตุนฺติ อาคนฺตุกปตฺตมฺปิ ทาตุํ. อิทํ ปน อปฺปโหนเก อาโรเปตพฺพํ. สเจ ปโหติ, อาคนฺตุกปตฺตํ น วฏฺฏติ, ฉินฺทิตพฺพเมว.

360. “アンヴァーディカ（追加の布）を載せる”とは、追加の布を当てることである。ただし、これは布が足りない場合にのみ載せるべきである。もし足りているならば、追加の布を当てることは許されず、切り取るべきである。

๓๖๑. น จ ภิกฺขเว สทฺธาเทยฺยนฺติ เอตฺถ เสสญาตีนํ เทนฺโต วินิปาเตติเยว. มาตาปิตโร ปน สเจ รชฺเช ฐิตา ปตฺถยนฺติ, ทาตพฺพํ.

361. “比丘たちよ、信施のものを（勝手に与えてはならない）”について、ここでの判断は次のように理解されるべきである。両親以外の親族に与える比丘は、それを不当に消費させている。しかし、たとえ王位にある両親であっても、もし彼らが望むのであれば、与えるべきである。

๓๖๒. คิลาโนติ [Pg.411] คิลานตาย คเหตฺวา คนฺตุํ อสมตฺโถ. วสฺสิกสงฺเกตนฺติ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส. นทีปารนฺติ นทิยา ปาเร ภตฺตํ ภุญฺชิตพฺพํ โหติ. อคฺคฬคุตฺติวิหาโรติ สพฺเพสฺเวว เจเตสุ คิลานวสฺสิกสงฺเกตนทีปารคมนอตฺถตกถินภาเวสุ อคฺคฬคุตฺติเยว ปมาณํ. คุตฺเต เอว หิ วิหาเร เอเตสุ การเณสุ นิกฺขิปิตฺวา พหิ คนฺตุํ วฏฺฏติ, น อคุตฺเต. อารญฺญกสฺส ปน วิหาโร น สุคุตฺโต โหติ, เตน ภณฺฑุกฺขลิกาย ปกฺขิปิตฺวา ปาสาณสุสิร รุกฺขสุสิราทีสุ สุปฺปฏิจฺฉนฺเนสุ ฐเปตฺวา คนฺตพฺพํ.

362. “病者（gilāno）”とは、病気のために（三衣を）携えて行くことができない者のことである。“雨期の約束（vassikasaṅketa）”とは、雨期の四ヶ月のことである。“川の向こう岸（nadīpāra）”とは、川の向こう側で食事を摂るべき状況を指す。“閂で守られた精舎（aggaḷaguttivihāro）”とは、病気、雨期の約束、川を渡ること、カティナ衣の受法といった全ての状況において、扉の閂による精舎の防護こそが基準となることを意味する。実際、防護された精舎であれば、これらの理由がある場合に衣を置いて外出することが許されるが、防護されていない精舎では許されない。しかし、林住者の精舎は十分に防護されていないため、瓶の中に納めるか、あるいは岩の割れ目や樹洞などのよく隠された場所に置いてから行くべきである。

สงฺฆิกจีวรุปฺปาทกถา

僧伽に属する衣の発生に関する解説。

๓๖๓. ตุยฺเหว ภิกฺขุ ตานิ จีวรานีติ อญฺญตฺถ คเหตฺวา หฏานิปิ ตุยฺเหว; น เตสํ อญฺโญ โกจิ อิสฺสโรติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา อนาคเตปิ นิกฺกุกฺกุจฺจา คณฺหิสฺสนฺตีติ ทสฺเสตุํ อิธ ปนาติอาทิมาห. ตสฺเสว ตานิ จีวรานิ ยาว กถินสฺส อุพฺภาราติ สเจ คณปูรเก ภิกฺขู ลภิตฺวา กถินํ อตฺถตํ โหติ, ปญฺจมาเส; โน เจ อตฺถตํ โหติ, เอกํ จีวรมาสเมว. ยํ ‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา เทนฺติ, ‘‘สงฺฆํ อุทฺทิสฺส เทมา’’ติ วา เทนฺติ, ‘‘วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา เทนฺติ, ‘‘วสฺสาวาสิกํ เทมา’’ติ วา เทนฺติ, สเจปิ มตกจีวรํ อวิภชิตฺวา ตํ วิหารํ ปวิสนฺติ, ตํ สพฺพํ ตสฺเสว ภิกฺขุโน โหติ. ยมฺปิ โส วสฺสาวาสตฺถาย วฑฺฒึ ปโยเชตฺวา ฐปิตอุปนิกฺเขปโต วา ตตฺรุปฺปาทโต วา วสฺสาวาสิกํ คณฺหาติ, สพฺพํ สุคฺคหิตเมว โหติ. อิทเมตฺถ ลกฺขณํ, เยน เตนากาเรน สงฺฆสฺส อุปฺปนฺนํ วตฺถํ อตฺถตกถินสฺส ปญฺจมาเส, อนตฺถตกถินสฺส เอกํ จีวรมาสํ ปาปุณาตีติ. ยํ ปน ‘‘อิทํ อิธ วสฺสํวุตฺถสงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา ‘‘วสฺสาวาสิกํ เทมา’’ติ วา วตฺวา ทินฺนํ, ตํ อนตฺถตกถินสฺสาปิ ปญฺจมาเส ปาปุณาติ. ตโต ปรํ ปน อุปฺปนฺนํ วสฺสาวาสิกํ ปุจฺฉิตพฺพํ – ‘‘กึ อตีตวสฺเส อิทํ วสฺสาวาสิกํ, อุทาหุ อนาคตวสฺเส’’ติ! กสฺมา? ปิฏฺฐิสมเย อุปฺปนฺนตฺตา.

363. “比丘よ、それらの衣はお前自身のものである”とは、他所へ携えて運ばれたものであっても、それはお前自身のものであり、他の誰もそれに対して権限を持たないという意味である。このように述べることで、将来においても比丘たちが疑念を抱かずに受け取れるようにするために、世尊は“ここにおいて（idha pana）”等の言葉を説かれた。“カティナ衣の解散に至るまで、それらの衣は彼自身のものである”とは、定数を満たす比丘を得てカティナ衣が受法（atthata）されている場合は五ヶ月間、受法されていない場合は、衣の月（cīvaramāsa）である一ヶ月間に限り、それらは彼自身のものであるという意味である。“僧伽に捧げます”と言って施されるもの、“僧伽を目指して捧げます”と言って施されるもの、“安居を終えた僧伽に捧げます”と言って施されるもの、“安居の者のための衣（vassāvāsika）として捧げます”と言って施されるもの、あるいは亡くなった比丘の衣を分配せずにその精舎に入る場合、それらすべてはその（一人の）比丘のものとなる。また、彼が安居のために（僧伽の財産を）運用して得た利益や、その精舎の敷地内で生じたものから得た安居の衣も、すべて正当に取得されたものとなる。ここでの基準（lakkhaṇa）は、どのような形であれ僧伽に生じた布は、カティナ衣を受法した比丘には五ヶ月間、受法していない比丘には一ヶ月間、その権利が及ぶということである。ただし、“ここで安居した僧伽にこれを捧げます”あるいは“安居の衣として捧げます”と言って施されたものは、カティナ衣を受法していない比丘であっても五ヶ月間その権利が及ぶ。それ以降に生じた安居の衣については、“この安居の衣は、過去の安居のものか、あるいは未来の安居のものか”と問うべきである。なぜなら、衣の月の後の時期（piṭṭhisamaye）に生じたからである。

อุตุกาลนฺติ วสฺสานโต อญฺญํ กาลํ. ตานิ จีวรานิ อาทาย สาวตฺถึ คนฺตฺวาติ เอตฺถ ตานิ จีวรานิ คตคตฏฺฐาเน สงฺฆิกาเนว โหนฺติ, ภิกฺขูหิ ทิฏฺฐมตฺตเมเวตฺถ ปมาณํ. ตสฺมา สเจ เกจิ ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺตา ‘‘กุหึ [Pg.412] อาวุโส คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘กึ อาวุโส มยํ สงฺโฆ น โหมา’’ติ ตตฺเถว ภาเชตฺวา คณฺหนฺติ, สุคฺคหิตานิ. สเจปิ เอส มคฺคา โอกฺกมิตฺวา กญฺจิ วิหารํ วา อาสนสาลํ วา ปิณฺฑาย จรนฺโต เอกํ เคหเมว วา ปวิสติ, ตตฺร จ นํ ภิกฺขู ทิสฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิตฺวา ภาเชตฺวา คณฺหนฺติ, สุคฺคหิตาเนว.

“季節の時（utukāla）”とは、雨期以外の時期のことである。“それらの衣を携えて舎衛城へ行く”という点について、判決は以下の通りである。それらの衣は、どこへ運ばれても僧伽のものである。そこでは他の比丘たちに見られることだけが基準となる。したがって、もし途中で出会った比丘たちが“友よ、どこへ行くのか”と尋ね、その事情を聞いて、“友よ、我々も僧伽ではないか”と言ってその場で分配して受け取るなら、それは正当な取得となる。たとえその比丘が道から外れて、精舎や斎堂、あるいは托鉢のために一軒の家に立ち寄ったとしても、そこで比丘たちが彼を見て事情を尋ね、分配して受け取るなら、それもまた正当な取得である。

อธิฏฺฐาตุนฺติ เอตฺถ อธิฏฺฐหนฺเตน วตฺตํ ชานิตพฺพํ. เตน หิ ภิกฺขุนา ฆณฺฏึ ปหริตฺวา กาลํ โฆเสตฺวา โถกํ อาคเมตฺวา สเจ ฆณฺฏิสญฺญาย วา กาลสญฺญาย วา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺติ, เตหิ สทฺธึ ภาเชตพฺพานิ. โน เจ อาคจฺฉนฺติ, ‘‘มยฺหิมานิ จีวรานิ ปาปุณนฺตี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพานิ. เอวํ อธิฏฺฐิเต สพฺพานิ ตสฺเสว โหนฺติ, ฐิติกา ปน น ติฏฺฐติ.

“決意（受持）する（adhiṭṭhātuṃ）”という点について、決意する者はその作法を知るべきである。その比丘は、鐘を打ち鳴らして時間を告げ、しばらく待つべきである。もし鐘の合図や時間の知らせによって比丘たちが集まってきたなら、彼らと共に分配すべきである。もし来ないならば、“これらの衣は私の分となる”と決意すべきである。このように決意したなら、すべての衣は彼一人のものとなるが、分配の継続性（ṭhitikā）は維持されない。

สเจ เอเกกํ อุทฺธริตฺวา ‘‘อยํ ปฐมภาโค มยฺหํ ปาปุณาติ, อยํ ทุติยภาโค’’ติ เอวํ คณฺหาติ, คหิตานิ จ สุคฺคหิตานิ โหนฺติ, ฐิติกา จ ติฏฺฐติ. เอวํ ปาเปตฺวา คณฺหนฺเตนาปิ อธิฏฺฐิตเมว โหติ. สเจ ปน ฆณฺฏึ ปหริตฺวา วา อปฺปหริตฺวา วา กาลมฺปิ โฆเสตฺวา วา อโฆเสตฺวา วา ‘‘อหเมเวตฺถ มยฺหเมว อิมานิ จีวรานี’’ติ คณฺหาติ, ทุคฺคหิตานิ โหนฺติ. อถ ‘‘อญฺโญ โกจิ อิธ นตฺถิ, มยฺหํ เอตานิ ปาปุณนฺตี’’ติ คณฺหาติ, สุคฺคหิตานิ.

もし一着ずつ取り出して、“この第一の分は私のものである、この第二の分は……”というように受け取るならば、取得は正当であり、分配の継続性も維持される。このように一分ずつ帰属させて受け取る場合も、決意したものとみなされる。しかし、もし鐘を打つこともなく、時間を告げることもなく、“ここでは私一人だけだ、これらは私のものだ”と考えて受け取るならば、それは不当な取得となる。一方、“ここには自分以外に誰もいない、これらは私の分となる”と考えて受け取るならば、それは正当な取得である。

ปาติเต กุเสติ เอกโกฏฺฐาเส กุสทณฺฑเก ปาติตมตฺเต สเจปิ ภิกฺขุสหสฺสํ โหติ, คหิตเมว นาม จีวรํ. นากามา ภาโค ทาตพฺโพ. สเจ ปน อตฺตโน รุจิยา ทาตุกามา โหนฺติ, เทนฺตุ. อนุภาเคปิ เอเสว นโย.

“籤（kusa）が置かれたとき”とは、一つの分配分の上に籤の棒が置かれた瞬間に、たとえ千人の比丘がいたとしても、それは取得されたものとみなされる。本人の意志に反してその分を他者に与える必要はない。しかし、自らの意志で与えたいと思うならば、与えてもよい。追加の分配分についても同様の理屈である。

สจีวรานีติ ‘‘กาลจีวรมฺปิ สงฺฆสฺส อิโตว ทสฺสาม, วิสุํ สชฺชิยมาเน อติจิรํ โหตี’’ติ ขิปฺปํเยว สจีวรานิ ภตฺตานิ อกํสุ. เถเร อาคมฺม อุปฺปนฺนานีติ ตุมฺเหสุ ปสาเทน ขิปฺปํ อุปฺปนฺนานิ.

“衣と共に（sacīvarāni）”とは、“時節の衣（kālacīvara）も、別の機会に用意するのではあまりに時間がかかるので、今この長老たちに僧伽の分として捧げよう”と考えて、速やかに衣を添えた食事の供養を行ったことを意味する。“長老たちに依って生じた”とは、お二方の長老に対する信敬の心によって速やかに（布施が）生じたという意味である。

สงฺฆสฺส เทมาติ จีวรานิ เทนฺตีติ สกลมฺปิ จีวรกาลํ สณิกํ สณิกํ เทนฺติเยว. ปุริเมสุ ปน ทฺวีสุ วตฺถูสุ ปจฺฉินฺนทานตฺตา อทํสูติ วุตฺตํ. สมฺพหุลา เถราติ วินยธรปาโมกฺขเถรา. อิทํ ปน วตฺถุํ สทฺธึ ปุริเมน ทฺเวภาติกวตฺถุนา ปรินิพฺพุเต ภควติ อุปฺปนฺนํ, อิเม จ เถรา ทิฏฺฐปุพฺพา ตถาคตํ, ตสฺมา ปุริเมสุ วตฺถูสุ ตถาคเตน ปญฺญตฺตนเยเนว กเถสุํ.

“僧伽に捧げますと言って衣を施す”とは、衣の期間中ずっと、少しずつ施し続けることである。しかし、以前の二つの事例（独りで安居した比丘の事例、および冬・夏の期間に独りでいた比丘の事例）においては、布施が完結していたため、結集者たちは“施した（adaṃsu）”と述べた。“多くの長老たち”とは、律に通じた主導的な長老たちのことである。この第四の事例は、前の“二兄弟長老の事例”と共に、世尊が滅後された後に発生したものである。そして、これらの長老たちは如来にまみえたことのある人々であった。それゆえ、以前の事例において如来が制定された方法に従って、彼らは問題を解決したのである。

อุปนนฺทสกฺยปุตฺตวตฺถุกถา

釈迦族の子ウパナンダの物語に関する解説。

๓๖๔. คามกาวาสํ [Pg.413] อคมาสีติ อปฺเปว นาม จีวรานิ ภาเชนฺตา มยฺหมฺปิ สงฺคหํ กเรยฺยุนฺติ จีวรภาชนกาลํ สลฺลกฺเขตฺวาว อคมาสิ. สาทิยิสฺสสีติ คณฺหิสฺสสิ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ ตสฺส ภาโค น ปาปุณาติ. อถ โข ‘‘นครวาสิโก อยํ มุขโร ธมฺมกถิโก’’ติ เต ภิกฺขู ‘‘สาทิยิสฺสสี’’ติ อาหํสุ. โย สาทิเยยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ลหุกา อาปตฺติ, อถ โข คหิตานิ คหิตฏฺฐาเน ทาตพฺพานิ. สเจปิ นฏฺฐานิ วา ชิณฺณานิ วา โหนฺติ, ตสฺเสว คีวา. เทหีติ วุตฺเต อเทนฺโต ธุรนิกฺเขเป ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพ.

364. “村の住居へ行った”とは、衣が分配される際に自分もその恩恵に預かれるかもしれないと考え、衣の分配の時期を見計らって行ったということである。“受け取りますか（sādiyissasi）”とは、受け取るつもりかということである。この事例では、彼には分配の取り分は全く及ばないのであるが、住込の比丘たちは“このウパナンダは都会住まいで、口が達者な説法師である”と考えて、“受け取りますか”と尋ねたのである。“受け取る者は、突吉羅（dukkaṭa）の罪となる”という点について、その罪は軽いものであるが、受け取った衣は受け取った場所（元の精舎）に返還すべきである。もし紛失したり古くなったりしていたとしても、それは彼自身の責任である。“返しなさい”と言われても返さない場合は、返還の義務を放棄したとして、その物品の価値に応じた罰を科すべきである。

เอกาธิปฺปายนฺติ เอกํ อธิปฺปายํ; เอกํ ปุคฺคลปฏิวีสเมว เทถาติ อตฺโถ. อิทานิ ยถา โส ทาตพฺโพ, ตํ ทสฺเสตุํ ตนฺตึ ฐเปนฺโต อิธ ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ สเจ อมุตฺร อุปฑฺฒํ อมุตฺร อุปฑฺฒนฺติ เอเกกสฺมึ เอกาหเมกาหํ วา สตฺตาหํ สตฺตาหํ วา สเจ วสติ, เอเกกสฺมึ วิหาเร ยํ เอโก ปุคฺคโล ลภติ, ตโต ตโต อุปฑฺฒํ อุปฑฺฒํ ทาตพฺพํ. เอวํ เอกาธิปฺปาโย ทินฺโน โหติ. ยตฺถ วา ปน พหุตรนฺติ สเจ เอกสฺมึ วิหาเร วสนฺโต อิตรสฺมึ สตฺตาหวาเรน อรุณเมว อุฏฺฐาเปติ, เอวํ ปุริมสฺมึ พหุตรํ วสติ นาม. ตสฺมา ตโต พหุตรํ วสิตวิหารโต ตสฺส ปฏิวีโส ทาตพฺโพ. เอวมฺปิ เอกาธิปฺปาโย ทินฺโน โหติ. อิทญฺจ นานาลาเภหิ นานูปจาเรหิ เอกสีมวิหาเรหิ กถิตํ, นานาสีมวิหาเร ปน เสนาสนคฺคาโห ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. ตสฺมา ตตฺถ จีวรปฏิวีโส น ปาปุณาติ. เสสํ ปน อามิสเภสชฺชาทิ สพฺพํ สพฺพตฺถ อนฺโตสีมคตสฺส ปาปุณาติ.

“一人の意向（一つの配分）”とは、一つの意向、すなわち、ある一人の個人の配分だけを与えよという意味である。今、それがどのように与えられるべきかを示すために、聖典の記述を提示して“さて、ここに（Idha pana）”などの言葉を（世尊は）述べられた。その中で“あちらで半分、こちらで半分”とは、もしそれぞれの精舎に一日ずつ、あるいは七日ずつ滞在する場合、それぞれの精舎で一人の個人が受け取る配分のうち、そこから半分ずつを与えるべきであるという意味である。このようにすれば、“一人の意向（一つの配分）”が与えられたことになる。また、“あるいは、より多く（滞在する）場所で”とは、もし一つの精舎に滞在しつつ、他の精舎では七日ごとの交代で暁を迎えるだけであるなら、このように（主として滞在する）前の精舎により多く滞在していることになる。それゆえ、そのより多く滞在した精舎から、その者に配分を与えるべきである。この場合もまた、“一人の意向（一つの配分）”が与えられたことになる。そしてこれは、利得が異なり、結界の周辺地（ウパチャーラ）が異なるが、同一の結界内にある精舎について述べられたものである。しかし、異なる結界にある精舎においては、臥坐処の確保（受領）は無効となる。それゆえ、そこ（異なる結界の精舎）では衣の配分は届かない。しかし、それ以外の食物や薬品などのすべては、どこの場所であれ、結界内にいる者に届く（分配される）。

คิลานวตฺถุกถา

病人に関する話

๓๖๕. มญฺจเก นิปาเตสุนฺติ เอวํ โธวิตฺวา อญฺญํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา มญฺจเก นิปชฺชาเปสุํ; นิปชฺชาเปตฺวา จ ปนายสฺมา อานนฺโท มุตฺตกรีสกิลิฏฺฐํ กาสาวํ โธวิตฺวา ภูมิยํ ปริภณฺฑํ อกาสิ. โย ภิกฺขเว มํ อุปฏฺฐเหยฺย, โส คิลานํ อุปฏฺฐเหยฺยาติ โย มํ โอวาทานุสาสนีกรเณน อุปฏฺฐเหยฺย, โส คิลานํ อุปฏฺฐเหยฺย; มม โอวาทการเกน คิลาโน อุปฏฺฐาตพฺโพติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ. ภควโต จ คิลานสฺส จ อุปฏฺฐานํ เอกสทิสนฺติ เอวํ ปเนตฺถ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. สงฺเฆน อุปฏฺฐาตพฺโพติ ยสฺเสเต อุปชฺฌาทโย ตสฺมึ วิหาเร นตฺถิ, อาคนฺตุโก โหติ เอกจาริโก ภิกฺขุ, โส สงฺฆสฺส ภาโร, ตสฺมา สงฺเฆน [Pg.414] อุปฏฺฐาตพฺโพ. โน เจ อุปฏฺฐเหยฺย, สกลสฺส สงฺฆสฺส อาปตฺติ. วารํ ฐเปตฺวา ชคฺคนฺเตสุ ปน โย อตฺตโน วาเร น ชคฺคติ, ตสฺเสว อาปตฺติ. สงฺฆตฺเถโรปิ วารโก น มุจฺจติ. สเจ สกโล สงฺโฆ เอกสฺส ภารํ กโรติ, เอโก วา วตฺตสมฺปนฺโน ภิกฺขุ อหเมว ชคฺคิสฺสามีติ ปฏิชคฺคติ, สงฺโฆ อาปตฺติโต มุจฺจติ.

365. “寝台の上に横たえた”とは、このように（病人の体を）洗い、別の袈裟を着せさせてから、寝台の上に横にならせたということである。横にならせた後、尊者アーナンダは、大小便で汚れた袈裟を洗い、地面を整えた。“比丘たちよ、私を看護しようと思う者は、病人を看護すべきである”とは、私の教誡や訓戒を実践することによって私を看護（供養）しようとする者は、病人を看護すべきであるということである。私の教えに従う者は病人を看護すべきである、というのがここでの意味である。“世尊を看護することと病人を看護することが、功徳において全く同一である”という風に、ここでの意味を解釈してはならない。“サンガ（僧団）が看護すべきである”とは、もしその病人に和尚（ウパッジャーヤ）などの世話をする者がその精舎におらず、他所から来た一人旅の比丘である場合、その者はサンガの責任（重荷）である。それゆえ、サンガが看護すべきである。もし看護しないならば、サンガ全体に罪（越法罪）が生じる。しかし、当番を決めて看病している場合に、自分の当番の時に看病しない者がいれば、その者にだけ罪が生じる。サンガの長老であっても、当番から免れることはない。もしサンガ全体で一人の（看護の）責任を負う場合、あるいは、ある戒律を具足した比丘が“私が看病いたします”と言って看病するならば、サンガは罪から免れる。

๓๖๖. อภิกฺกมนฺตํ วา อภิกฺกมตีติอาทีสุ วฑฺฒนฺตํ วา อาพาธํ ‘‘อิทํ นาม เม ปริภุญฺชนฺตสฺส วฑฺฒติ, อิทํ ปริภุญฺชนฺตสฺส ปริหายติ, อิทํ ปริภุญฺชนฺตสฺส ติฏฺฐตี’’ติ ยถาภูตํ นาวิกโรตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นาลนฺติ น ปติรูโป, น ยุตฺโต อุปฏฺฐาตุํ. เภสชฺชํ สํวิธาตุนฺติ เภสชฺชํ โยเชตุํ อสมตฺโถ โหติ. อามิสนฺตโรติ อามิสํ อสฺส อนฺตรนฺติ อามิสนฺตโร. อนฺตรนฺติ การณํ วุจฺจติ; อามิสการณา ยาคุภตฺตปตฺตจีวรานิ ปตฺเถนฺโต อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ.

366. “悪化しているか、あるいは悪化しつつある”などの箇所において、悪化している病状について、“これを服用すると私の病状は悪化する、これを服用すると良くなる、これを服用すると横ばいである”という風に、ありのままを明らかにしないという意味であると理解すべきである。“適さない”とは、看護するのにふさわしくない、不適当であるという意味である。“薬を調達する”とは、薬を調合することができないということである。“世俗の利益を目的とする（アーミサンタラ）”とは、彼の中に世俗の利益（アーミサ）という動機（アンタラ）がある者のことである。“アンタラ”とは原因（理由）のことである。つまり、世俗の利益を理由として、粥や飯、鉢や衣を求めて看護するという意味である。

มตสนฺตกกถา

亡くなった者の所有物に関する話

๓๖๗. กาลงฺกเตติ กาลกิริยาย. คิลานุปฏฺฐากานํ ทาตุนฺติ เอตฺถ อนนฺตรํ วุตฺตาย กมฺมวาจาย ทินฺนมฺปิ อปโลเกตฺวา ทินฺนมฺปิ ทินฺนเมว โหติ, วฏฺฏติ.

367. “死んだ（カーランカタ）”とは、命を終えることである。“看護人に与えるべし”という点について、直後に述べられる羯磨（カンマヴァーチャー）によって与えられたものも、あるいは（サンガに）願い出て（アパローカナを行って）与えられたものも、それは与えられたことになり、正当である。

๓๖๙. ยํ ตตฺถ ลหุภณฺฑํ ยํ ตตฺถ ครุภณฺฑนฺติ เอตฺถ ลหุภณฺฑครุภณฺฑานํ นานากรณํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม. คิลานุปฏฺฐากลาเภ ปน อยํ อาทิโต ปฏฺฐาย วินิจฺฉโย –

369. “そこにある軽物（ラフバンダ）と重物（ガルバンダ）”について、軽物と重物の区別については後（臥坐処の章）で解説する。さて、看護人が受け取るべき利得に関する判定は、最初から以下の通りである。

สเจ สกเล ภิกฺขุสงฺเฆ อุปฏฺฐหนฺเต กาลํ กโรติ, สพฺเพปิ สามิกา. อถ เอกจฺเจหิ วาเร กเต เอกจฺเจหิ อกเตเยว กาลํ กโรติ, ตตฺถ เอกจฺเจ อาจริยา วทนฺติ – ‘‘สพฺเพปิ อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต กเรยฺยุํ, ตสฺมา สพฺเพปิ สามิโน’’ติ. เอกจฺเจ วทนฺติ – ‘‘เยหิ ชคฺคิโต เต เอว ลภนฺติ, อิตเร น ลภนฺตี’’ติ. สามเณเร กาลงฺกเต สเจ จีวรํ อตฺถิ, คิลานุปฏฺฐากานํ ทาตพฺพํ. โน เจ อตฺถิ ยํ อตฺถิ, ตํ ทาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ ปริกฺขาเร สติ จีวรภาคํ กตฺวา ทาตพฺพํ.

もし比丘サンガ全員が看病している間に（病人が）亡くなった場合、全員が所有者となる。また、一部の者が当番を終え、一部の者がまだ当番を行っていないうちに亡くなった場合、ある諸師は“全員がいずれ自分の当番が来れば看病したはずであるから、全員が所有者である”と言う。別の諸師は“看病を実際に行った者だけが受け取るのであり、他の者は受け取らない”と言う。沙弥が亡くなった場合、もし衣があれば、それを看護人に与えるべきである。もし衣がなければ、そこにあるものを与えるべきである。衣以外の備品がある場合は、それを衣の代わりとして分配して与えるべきである。

ภิกฺขุ [Pg.415] จ สามเณโร จ สเจ สมํ อุปฏฺฐหึสุ, สมโก ภาโค ทาตพฺโพ. อถ สามเณโรว อุปฏฺฐหติ, ภิกฺขุสฺส สํวิทหนมตฺตเมว โหติ, สามเณรสฺส เชฏฺฐกภาโค ทาตพฺโพ. สเจ สามเณโร ภิกฺขุนา อานีตอุทเกน ยาคุํ ปจิตฺวา ปฏิคฺคาหาปนมตฺตเมว กโรติ, ภิกฺขุ อุปฏฺฐหติ, ภิกฺขุสฺส เชฏฺฐกภาโค ทาตพฺโพ.

比丘と沙弥が等しく看病したならば、等分して与えるべきである。また、沙弥だけが看病し、比丘はただ指示を出しただけであれば、沙弥に大きな分け前を与えるべきである。もし、沙弥が比丘の持ってきた水で粥を炊き、ただそれを受け取らせる（供養する）だけの内容で、比丘が実質的に看病しているなら、比丘に大きな分け前を与えるべきである。

พหู ภิกฺขู สมคฺคา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ, สพฺเพสํ สมโก ภาโค ทาตพฺโพ. โย ปเนตฺถ วิเสเสน อุปฏฺฐหติ, ตสฺส วิเสโส กาตพฺโพ. เยน ปน เอกทิวสมฺปิ คิลานุปฏฺฐากวเสน ยาคุภตฺตํ วา ปจิตฺวา ทินฺนํ, นหานํ วา ปฏิยาทิตํ, โสปิ คิลานุปฏฺฐาโกว. โย สมีปํ อนาคนฺตฺวา เภสชฺชตณฺฑุลาทีนิ เปเสติ, อยํ คิลานุปฏฺฐาโก น โหติ. โย ปริเยสิตฺวา คาหาเปตฺวา อาคจฺฉติ, อยํ คิลานุปฏฺฐาโกว.

多くの比丘たちが協力して看病したならば、全員に等分して与えるべきである。ただし、その中で特に尽力して看病した者がいれば、その者に特別の配慮をすべきである。たった一日であっても、看護人として粥や飯を炊いて与えたり、入浴の準備をしたりした者は、その者もまた看護人とみなされる。（病人の）そばに来ることなく、薬や米などを送るだけの者は、看護人ではない。しかし、それらを探し求め、人に持たせて自ら持参した者は、看護人である。

เอโก วตฺตสีเสน ชคฺคติ; เอโก ปจฺจาสาย, มตกาเล อุโภปิ ปจฺจาสีสนฺติ, อุภินฺนมฺปิ ทาตพฺพํ. เอโก อุปฏฺฐหิตฺวา คิลานสฺส วา กมฺเมน อตฺตโน วา กมฺเมน กตฺถจิ คโต ‘‘ปุน อาคนฺตฺวา ชคฺคิสฺสามี’’ติ, เอตสฺสปิ ทาตพฺพํ. เอโก จิรํ อุปฏฺฐหิตฺวา ‘‘อิทานิ น สกฺโกมี’’ติ ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา คจฺฉติ, สเจปิ ตํทิวสเมว คิลาโน กาลํกโรติ, อุปฏฺฐากภาโค น ทาตพฺโพ.

ある者は義務として看病し、ある者は（遺品の）期待を持って看病する。亡くなった時に両者が分け前を望むのであれば、両者に与えるべきである。ある者が看病をしていたが、病人の用事、あるいは自分の用事でどこかへ出かけ、“また戻ってきて看病しよう”と思っていた場合、この者にも（分け前を）与えるべきである。ある者が長く看病していたが、“もう私にはできない”と言って、その任務を放棄して立ち去った場合、たとえその日のうちに病人が亡くなったとしても、看護人としての分け前を与えてはならない。

คิลานุปฏฺฐาโก นาม คิหิ วา โหตุ ปพฺพชิโต วา, อนฺตมโส มาตุคาโมปิ, สพฺเพ ภาคํ ลภนฺติ. สเจ ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺตจีวรมตฺตเมว โหติ, อญฺญํ นตฺถิ; สพฺพํ คิลานุปฏฺฐากานํเยว ทาตพฺพํ. สเจปิ สหสฺสํ อคฺฆติ, อญฺญํ ปน พหุมฺปิ ปริกฺขารํ เต น ลภนฺติ; สงฺฆสฺเสว โหติ. อวเสสํ ภณฺฑํ พหุกญฺเจว มหคฺฆญฺจ, ติจีวรํ อปฺปคฺฆํ; ตโต คเหตฺวา ติจีวรปริกฺขาโร ทาตพฺโพ. สพฺพญฺเจตํ สงฺฆิกโตว ลพฺภติ.

看護人とは、在家の者であれ出家者であれ、あるいは女性であれ、すべての者が分け前を受け取る権利がある。もしその比丘に鉢と衣しかない場合、すべてを看護人に与えるべきである。たとえそれらが千の価値があったとしてもである。しかし、それ以外の多くの備品については、彼らは受け取ることができず、それはサンガの所有物となる。残りの物品が多く、かつ高価であり、三衣が安価である場合には、その残りの物品の中から（相当分を）受け取り、三衣の備品（三衣一式）として与えるべきである。そしてこれらすべては、サンガの共有物の中から得られるものである。

สเจ ปน โส ชีวมาโนเยว สพฺพํ อตฺตโน ปริกฺขารํ นิสฺสชฺชิตฺวา กสฺสจิ อทาสิ, โกจิ วา วิสฺสาสํ อคฺคเหสิ, ยสฺส ทินฺนํ, เยน จ คหิตํ, ตสฺเสว โหติ. ตสฺส รุจิยา เอว คิลานุปฏฺฐากา ลภนฺติ, อญฺเญสํ อทตฺวา ทูเร ฐปิตปริกฺขาราปิ ตตฺถ ตตฺถ สงฺฆสฺเสว โหนฺติ. ทฺวินฺนํ สนฺตกํ โหติ อวิภตฺตํ, เอกสฺมึ กาลงฺกเต อิตโร สามี[Pg.416]. พหูนมฺปิ สนฺตเก เอเสว นโย. สพฺเพสุ มเตสุ สงฺฆิกํ โหติ. สเจปิ อวิภชิตฺวา สทฺธิวิหาริกาทีนํ เทนฺติ อทินฺนเมว โหติ. วิภชิตฺวา ทินฺนํ ปน สุทินฺนํ. ตํ เตสุ มเตสุปิ สทฺธิวิหาริกาทีนํเยว โหติ, น สงฺฆสฺส.

しかし、もし彼が生前に自らのすべての資具を放棄して誰かに与えたか、あるいは誰かが親密さ（信頼）によって受け取ったならば、それは与えられた者、あるいは受け取った者のものとなる。病人の世話をした者たちは、その者の意向によってのみ（資具を）得る。他者に与えられずに遠くに置かれた資具も、それぞれの場所において僧伽に属する。二人の所有物で未分割の場合、一方が亡くなれば、他方が所有者となる。多くの者の所有物であっても同様である。全員が亡くなれば僧伽の所有となる。もし分割せずに共住弟子（サッディヴィハーリカ）たちに与えても、それは与えたことにならない。しかし、分割して与えられたものは、正しく与えられたことになる。それは、それらの（元の所有者である）師たちが亡くなった後でも、共住弟子たちだけのものであり、僧伽のものではない。

กุสจีราทิปฏิกฺเขปกถา

茅衣等の禁止に関する説明

๓๗๑. กุสจีราทีสุ อกฺกนาฬนฺติ อกฺกนาฬมยํ. โปตฺถโกติ มกจิมโย วุจฺจติ. เสสานิ ปฐมปาราชิกวณฺณนายํ วุตฺตานิ. เตสุ โปตฺถเก เอว ทุกฺกฏํ. เสเสสุ ถุลฺลจฺจยานีติ. อกฺกทุสฺสกทลิทุสฺสเอรกทุสฺสานิ ปน โปตฺถกคติกาเนว.

371. 茅衣等の中で、“アッカナアラ”とはアッカ（マヨイガイ）の繊維で作られたもののことである。“ポッタカ”とはマカチ（サンヘンプ）の繊維で作られたもののことと言われる。残りは第一波羅夷の釈義において述べられている。それらの中で、ポッタカのみが突吉羅（ドゥッカカタ）となる。残りについては、偷蘭遮（トゥッラッチャヤ）である。また、アッカドゥッサ、カダリドゥッサ、エーラカドゥッサは、ポッタカと同じ類いである。

๓๗๒. สพฺพนีลกาทีนิ รชนํ โธวิตฺวา ปุน รชิตฺวา ธาเรตพฺพานิ. น สกฺกา เจ โหนฺติ โธวิตุํ, ปจฺจตฺถรณานิ วา กาตพฺพานิ. ทุปฏฺฏจีวรสฺส วา มชฺเฌ ทาตพฺพานิ. เตสํ วณฺณนานตฺตํ อุปาหนาสุ วุตฺตนยเมว. อจฺฉินฺนทสทีฆทสานิ ทสา ฉินฺทิตฺวา ธาเรตพฺพานิ. กญฺจุกํ ลภิตฺวา ผาเลตฺวา รชิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. เวฐเนปิ เอเสว นโย. ติรีฏกํ ปน รุกฺขฉลฺลิมยํ; ตํ ปาทปุญฺฉนํ กาตุํ วฏฺฏติ.

372. 全体を青く染めた衣などは、染料を洗い落とし、再び（適切に）染め直して着用すべきである。もし洗い落とすことができないならば、敷物（上敷き）とするか、あるいは二重の衣の中間に入れるべきである。それらの色の違いについては、履物の箇所で述べた方法と同様である。縁が切られていないものや縁が長いものは、その縁を切り取って着用すべきである。上着（カンチュカ）を得たならば、それを引き裂き、染め直して使用することは適当である。頭巻き（ヴェータナ）についても同様である。一方、ティリータカ（樹皮衣）は木の皮で作られたものであり、それは足拭きにすることは適当である。

๓๗๔. ปติรูเป คาหเกติ สเจ โกจิ ภิกฺขุ ‘‘อหํ ตสฺส คณฺหามี’’ติ คณฺหาติ, ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอวเมเตสุ เตวีสติยา ปุคฺคเลสุ โสฬส ชนา น ลภนฺติ, สตฺต ชนา ลภนฺตีติ.

374. “適切な受取人がいる場合に”とは、もしある比丘が“私は彼のために受け取ります”と言って受け取るならば、与えるべきであるという意味である。このように、これら二十三人の人物のうち、十六人は得ることができず、七人は得ることができる、と知るべきである。

สงฺเฆภินฺเนจีวรุปฺปาทกถา

僧伽が分裂した際の衣の発生に関する説明

๓๗๖. สงฺโฆ ภิชฺชตีติ ภิชฺชิตฺวา โกสมฺพกภิกฺขู วิย ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. เอกสฺมึ ปกฺเขติ เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส ทกฺขิโณทกญฺจ คนฺธาทีนิ จ เทนฺติ, เอกสฺมึ จีวรานิ. สงฺฆสฺเสเวตนฺติ สกลสฺส สงฺฆสฺส ทฺวินฺนมฺปิ โกฏฺฐาสานํ เอตํ โหติ, ฆณฺฏึ ปหริตฺวา ทฺวีหิปิ ปกฺเขหิ เอกโต ภาเชตพฺพํ. ปกฺขสฺเสเวตนฺติ เอวํ ทินฺเน ยสฺส โกฏฺฐาสสฺส อุทกํ ทินฺนํ, ตสฺส อุทกเมว โหติ; ยสฺส จีวรํ ทินฺนํ, ตสฺเสว จีวรํ. ยตฺถ ปน ทกฺขิโณทกํ ปมาณํ โหติ, ตตฺถ เอโก ปกฺโข ทกฺขิโณทกสฺส [Pg.417] ลทฺธตฺตา จีวรานิ ลภติ, เอโก จีวรานเมว ลทฺธตฺตาติ อุโภหิปิ เอกโต หุตฺวา ยถาวุฑฺฒํ ภาเชตพฺพํ. อิทํ กิร ปรสมุทฺเท ลกฺขณนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมึเยว ปกฺเขติ เอตฺถ ปน อิตโร ปกฺโข อนิสฺสโรเยว. จีวรเปสนวตฺถูนิ ปากฏาเนว.

376. “僧伽が分裂する”とは、コーサンビーの比丘たちのように分裂して二つの派閥になることである。“一方の側に”とは、一方の派閥に布施の灌水や香などが与えられ、もう一方に衣が与えられる場合を指す。“僧伽のものである”とは、それが僧伽全体、すなわち両方の派閥のものであり、鐘を鳴らして両派が一緒に分配すべきであるという意味である。“その側（派閥）のみのものである”とは、そのように与えられた場合、灌水を受けた派閥にはその灌水（に伴う権利）のみがあり、衣を与えられた派閥にはその衣のみがあるということである。しかし、灌水が（贈与の）基準となる地方では、一方の派閥が灌水を受けたことによって衣を得、もう一方は衣（そのもの）を受けたことによって衣を得る。したがって、両派が一つになって、長幼の順に従って分配すべきである。これは他方の海（大洋の向こう側）における規則であると大注釈書（マハーアッタカタ）で述べられている。一方、“まさにその派閥において”という点について、他方の派閥は（その衣に対して）支配権を持たない。衣の送付に関する事柄は明白である。

อฏฺฐจีวรมาติกากถา

八種の衣の母法（マティカ）に関する説明

๓๗๙. อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย วุตฺตจีวรานํ ปฏิลาภเขตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐิมา ภิกฺขเว มาติกา’’ติอาทิมาห. สีมาย เทตีติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐานนเยน วุตฺตํ. เอตฺถ ปน สีมาย ทานํ เอกา มาติกา, กติกาย ทานํ ทุติยา…เป… ปุคฺคลสฺส ทานํ อฏฺฐมา. ตตฺถ สีมาย ทมฺมีติ เอวํ สีมํ ปรามสิตฺวา เทนฺโต สีมาย เทติ นาม. เอส นโย สพฺพตฺถ.

379. 今、最初から述べられた衣の獲得の領域を示すために、世尊は“比丘たちよ、これら八つの母法（マティカ）がある”等と仰せられた。“結界（シーマー）に与える”等は、補特伽羅（個人）を拠り所とする方法（補特伽羅主導）によって述べられている。ここで、“結界に与えること”が第一の母法であり、“規約（カティカー）に与えること”が第二であり、……“個人に与えること”が第八である。その中で、“私は結界に与える”と言って、このように結界を指して与える者が“結界に与える”と呼ばれる。この方法はすべてにおいて同様である。

สีมาย เทติ, ยาวติกา ภิกฺขู อนฺโตสีมคตา เตหิ ภาเชตพฺพนฺติอาทิมฺหิ ปน มาติกานิทฺเทเส สีมาย เทตีติ เอตฺถ ตาว ขณฺฑสีมา, อุปจารสีมา, สมานสํวาสสีมา, อวิปฺปวาสสีมา, ลาภสีมา, คามสีมา, นิคมสีมา, นครสีมา, อพฺภนฺตรสีมา, อุทกุกฺเขปสีมา, ชนปทสีมา, รฏฺฐสีมา, รชฺชสีมา, ทีปสีมา, จกฺกวาฬสีมาติ ปนฺนรส สีมา เวทิตพฺพา.

“結界に与える。結界内に入っている比丘たちがいる限り、彼らによって分配されるべきである”等の母法の詳細な説明において、“結界に与える”という点については、まず、小結界（カンダシーマー）、近隣結界（ウパチャーラシーマー）、同一共住結界、不離衣結界、利得結界、村結界、町結界、市結界、内部結界、水上結界、地方結界、国結界、領土結界、島結界、輪囲山結界（全宇宙結界）の十五種類の結界があることを知るべきである。

ตตฺถ ขณฺฑสีมา สีมากถายํ วุตฺตาว. อุปจารสีมา ปริกฺขิตฺตสฺส วิหารสฺส ปริกฺเขเปน อปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขปารหฏฺฐาเนน ปริจฺฉินฺนา โหติ. อปิจ ภิกฺขูนํ ธุวสนฺนิปาตฏฺฐานโต วา ปริยนฺเต ฐิตโภชนสาลโต วา นิพทฺธวสนกอาวาสโต วา ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส ทฺวินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อนฺโต อุปจารสีมา เวทิตพฺพา, สา ปน อาวาเสสุ วฑฺฒนฺเตสุ วฑฺฒติ, ปริหายนฺเตสุ ปริหายติ. มหาปจฺจริยํ ปน ‘‘ภิกฺขูสุปิ วฑฺฒนฺเตสุ วฑฺฒตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา สเจ วิหาเร สนฺนิปติตภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกาพทฺธา หุตฺวา โยชนสตมฺปิ ปูเรตฺวา นิสีทนฺติ, โยชนสตมฺปิ อุปจารสีมาว โหติ, สพฺเพสํ ลาโภ ปาปุณาติ. สมานสํวาสอวิปฺปวาสสีมาทฺวยมฺปิ วุตฺตเมว.

その中で、小結界については“結界に関する説明（シーマーカター）”ですでに述べられている。近隣結界は、囲いのある精舎においてはその囲いによって、囲いのない精舎においては囲いに適した場所によって区画される。さらに、比丘たちの常時集会所、あるいは端にある食堂、あるいは常住の居所から、中程度の力の男が石（土くれ）を二度投げた距離の内側を近隣結界と知るべきである。それは精舎が拡大すれば拡大し、精舎が縮小すれば縮小する。しかし、‘大パッチャリ（マハーパーチャリ）’には“比丘たちが増えれば拡大する”と述べられている。それゆえ、もし精舎に集まった比丘たちと共に一続きになって、百由旬（ヨージャナ）にわたって満たして座るならば、その百由旬までもが近隣結界となり、すべての人に利得が行き渡る。同一共住結界と不離衣結界の二つについても、すでに述べた通りである。

ลาภสีมา [Pg.418] นาม เนว สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนุญฺญาตา, น ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ ฐปิตา; อปิจ โข ราชราชมหามตฺตา วิหารํ กาเรตฺวา คาวุตํ วา อฑฺฒโยชนํ วา โยชนํ วา สมนฺตโต ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อยํ อมฺหากํ วิหารสฺส ลาภสีมา’’ติ นามลิขิตเก ถมฺเภ นิขณิตฺวา ‘‘ยํ เอตฺถนฺตเร อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ อมฺหากํ วิหารสฺส เทมา’’ติ สีมํ ฐเปนฺติ, อยํ ลาภสีมา นาม. คามนิคมนครอพฺภนฺตรอุทกุกฺเขปสีมาปิ วุตฺตา เอว. ชนปทสีมา นาม – กาสิโกสลรฏฺฐาทีนํ อนฺโต พหู ชนปทา โหนฺติ, ตตฺถ เอเกโก ชนปทปริจฺเฉโท ชนปทสีมา. รฏฺฐสีมา นาม กาสิโกสลาทิรฏฺฐปริจฺเฉโท. รชฺชสีมา นาม ‘‘โจฬโภโค เกรฬโภโค’’ติ เอวํ เอเกกสฺส รญฺโญ อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. ทีปสีมา นาม สมุทฺทนฺเตน ปริจฺฉินฺนมหาทีปา จ อนฺตรทีปา จ. จกฺกวาฬสีมา นาม จกฺกวาฬปพฺพเตเนว ปริจฺฉินฺนา.

利得結界（ラーバシーマー）と呼ばれるものは、正自覚者によって許されたものでもなく、法結集の長老たちによって定められたものでもない。しかしながら、王や王の大臣たちが精舎を建立し、その周囲一ガヴータ、あるいは半由旬、あるいは一由旬を区画して、“これは我らの精舎の利得結界である”と名前を刻んだ柱を立て、“この範囲内で生じるものは、すべて我らの精舎に施す”と言って結界を定める。これが利得結界と呼ばれるものである。村、町、市、内部、水上の各結界も、すでに述べられた通りである。地方結界（ジャナパダシーマー）とは、カーシ国やコーサラ国などの内部に多くの地方があり、そこでの個々の地方の境界が地方結界である。国結界（ラッタシーマー）とは、カーシやコーサラなどの国の境界のことである。領土結界（ラッジャシーマー）とは、“チョーラ王の領地、ケーララ王の領地”というように、個々の王の命令が及ぶ場所のことである。島結界（ディーパシーマー）とは、海によって区切られた四大島と、その間にある小島のことである。輪囲山結界（チャッカヴァーラシーマー）とは、輪囲山（鉄囲山）によってのみ区切られた境界のことである。

เอวเมตาสุ สีมาสุ ขณฺฑสีมาย เกนจิ กมฺเมน สนฺนิปติตํ สงฺฆํ ทิสฺวา ‘‘เอตฺเถว สีมาย สงฺฆสฺส เทมี’’ติ วุตฺเต ยาวติกา ภิกฺขู อนฺโตขณฺฑสีมคตา, เตหิ ภาเชตพฺพํ. เตสํเยว หิ ตํ ปาปุณาติ. อญฺเญสํ สีมนฺตริกาย วา อุปจารสีมาย วา ฐิตานมฺปิ น ปาปุณาติ. ขณฺฑสีมาย ฐิเต ปน รุกฺเข วา ปพฺพเต วา ฐิตสฺส เหฏฺฐา วา ปถวีเวมชฺฌคตสฺส ปาปุณาติเยว. ‘‘อิมิสฺสา อุปจารสีมาย สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ ทินฺนํ ปน ขณฺฑสีมาสีมนฺตริกาสุ ฐิตานมฺปิ ปาปุณาติ. ‘‘สมานสํวาสสีมาย ทมฺมี’’ติ ทินฺนํ ปน ขณฺฑสีมาสีมนฺตริกาสุ ฐิตานํ น ปาปุณาติ. อวิปฺปวาสสีมาลาภสีมาสุ ทินฺนํ ตาสุ สีมาสุ อนฺโตคตานํ ปาปุณาติ. คามสีมาทีสุ ทินฺนํ ตาสํ สีมานํ อพฺภนฺตเร พทฺธสีมาย ฐิตานมฺปิ ปาปุณาติ. อพฺภนฺตรสีมาอุทกุกฺเขปสีมาสุ ทินฺนํ ตตฺถ อนฺโตคตานํเยว ปาปุณาติ. ชนปทรฏฺฐรชฺชทีปจกฺกวาฬสีมาสุปิ คามสีมาทีสุ วุตฺตสทิโสเยว วินิจฺฉโย.

このように、これらの結界のうち、ある行為（羯磨）のために小結界（カンダシーマー）に集まっている僧伽を見て、‘この結界においてのみ、僧伽に施します’と言われた場合、小結界の中にいる比丘たちの数に応じて分配されるべきである。実に、その施物は彼らにのみ届くからである。結界の間（シーマーンタリカ）や近門結界（ウパチャーラシーマー）に留まっている他の比丘たちには届かない。しかし、小結界にある樹木や山の上に留まっている者、あるいは下の地中の中心にいる者には、確かに届くのである。‘この近門結界の僧伽に施します’と与えられたものは、小結界や結界の間に留まっている者たちにも届く。しかし、‘共同生活の結界（サマーナサンワーサシーマー）に施します’と与えられたものは、小結界や結界の間に留まっている者たちには届かない。不離衣結界（アヴィッパヴァーサシーマー）や利養の結界（ラーバシーマー）において与えられたものは、それらの結界の中に入っている者たちに届く。村結界（ガーマシーマー）等において与えられたものは、それらの結界の内部にある有作結界（バッダシーマー）に留まっている者たちにも届く。内部結界（アッバンタラシーマー）や水結界（ウダクッケパシーマー）において与えられたものは、そこに実際に入っている者たちにのみ届く。地方、国、王国、島、世界（輪囲山）の結界においても、村結界等について述べられたのと同様の裁定がある。

สเจ ปน ชมฺพุทีเป ฐิโต ‘‘ตมฺพปณฺณิทีเป สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ เทติ, ตมฺพปณฺณิทีปโต เอโกปิ คนฺตฺวา สพฺเพสํ คณฺหิตุํ ลภติ. สเจปิ ตตฺเรว เอโก สภาคภิกฺขุ สภาคานํ ภาคํ คณฺหาติ, น วาเรตพฺโพ. เอวํ ตาว โย สีมํ ปรามสิตฺวา เทติ, ตสฺส ทาเน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

もし閻浮提（ジャンブディーパ）に留まっている施主が、‘銅掌島（タンバパンニディーパ）の僧伽に施します’と言って与えるならば、銅掌島から一人の比丘がそこへ行って、全員のために受け取ることができる。たとえその場（閻浮提）に一人の同分の比丘がいて、同分の比丘たちの分を受け取ったとしても、それを妨げてはならない。このように、まず結界を指定して与える者については、その施しに関する裁定を知るべきである。

โย [Pg.419] ปน อสุกสีมายาติ วตฺตุํ น ชานาติ, เกวลํ สีมาติ วจนมตฺตเมว ชานนฺโต วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘สีมาย ทมฺมี’’ติ วา ‘‘สีมฏฺฐกสงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วา ภณติ, โส ปุจฺฉิตพฺโพ – ‘‘สีมา นาม พหุวิธา, กตรสีมํ สนฺธาย ภณสี’’ติ? สเจ วทติ – ‘‘อหํ อสุกสีมาติ น ชานามิ, สีมฏฺฐกสงฺโฆ ภาเชตฺวา คณฺหาตู’’ติ กตรสีมาย ภาเชตพฺพํ? มหาสีวตฺเถโร กิราห – ‘‘อวิปฺปวาสสีมายา’’ติ. ตโต นํ อาหํสุ – ‘‘อวิปฺปวาสสีมา นาม ติโยชนาปิ โหติ, เอวํ สนฺเต ติโยชเน ฐิตา ลาภํ คณฺหิสฺสนฺติ, ติโยชเน ฐตฺวา อาคนฺตุกวตฺตํ ปูเรตฺวา อารามํ ปวิสิตพฺพํ ภวิสฺสติ, คมิโก ติโยชนํ คนฺตฺวา เสนาสนํ อาปุจฺฉิสฺสติ, นิสฺสยปฏิปนฺนสฺส ติโยชนาติกฺกเม นิสฺสโย ปฏิปฺปสฺสมฺภิสฺสติ, ปาริวาสิเกน ติโยชนํ อติกฺกมิตฺวา อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ ภวิสฺสติ, ภิกฺขุนิยา ติโยชเน ฐตฺวา อารามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉิตพฺพํ ภวิสฺสติ, สพฺพมฺเปตํ อุปจารสีมาย ปริจฺเฉทวเสเนว กาตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมา อุปจารสีมายเมว ภาเชตพฺพ’’นฺติ.

しかし、特定の結界の名を言うことを知らず、ただ‘結界（シーマー）’という言葉だけを知っている者が、精舎に行って‘結界に施します’あるいは‘結界に留まる僧伽に施します’と言うならば、彼に問うべきである。‘結界というものは多種多様ですが、どの結界を意図して言っているのですか？’と。もし彼が‘私は特定の結界の名を知りません。結界に留まる僧伽が分配して受け取ってください’と言うならば、どの結界において分配されるべきか。マハースィーヴァ長老は‘不離衣結界において分配すべきだ’と言われたという。それに対して（諸長老は）彼にこう言った。‘不離衣結界というものは、三由旬（ヨージャナ）にも及ぶことがあります。そうなると、三由旬の内に留まっている者たちが利養を受け取ることになります。（すると）三由旬の場所に留まって、阿含（アガントゥカ）の義務を果たしてから精舎に入らなければならなくなります。旅に出る比丘は、三由旬の境界まで行ってから臥坐具を返上することになります。依止（ニッサヤ）の下にある者の場合、三由旬を超えた時に依止が止むことになります。別住者（パーリヴァースィカ）は三由旬を超えてから黎明を迎えなければならなくなります。比丘尼は三由旬の場所に留まって精舎への立ち入りを願い出なければならなくなります。これらすべては、近門結界（ウパチャーラシーマー）の区画に基づいて行われるのが妥当です。したがって、近門結界においてのみ分配されるべきです’と言った。

กติกายาติ สมานลาภกติกาย. เตเนวาห – ‘‘สมฺพหุลา อาวาสา สมานลาภา โหนฺตี’’ติ. ตตฺเรวํ กติกา กาตพฺพา, เอกสฺมึ วิหาเร สนฺนิปติเตหิ ภิกฺขูหิ ยํ วิหารํ สงฺคณฺหิตุกามา สมานลาภํ กาตุํ อิจฺฉนฺติ, ตสฺส นามํ คเหตฺวา อสุโก นาม วิหาโร โปราณโกติ วา พุทฺธาธิวุตฺโถติ วา อปฺปลาโภติ วา ยํกิญฺจิ การณํ วตฺวา ตํ วิหารํ อิมินา วิหาเรน สทฺธึ เอกลาภํ กาตุํ สงฺฆสฺส รุจฺจตีติ ติกฺขตฺตุํ สาเวตพฺพํ. เอตฺตาวตา ตสฺมึ วิหาเร นิสินฺโนปิ อิธ นิสินฺโนว โหติ, ตสฺมึ วิหาเรปิ สงฺเฆน เอวเมว กาตพฺพํ. เอตฺตาวตา อิธ นิสินฺโนปิ ตสฺมึ นิสินฺโนว โหติ. เอกสฺมึ ลาเภ ภาชิยมาเน อิตรสฺมึ ฐิตสฺส ภาคํ คเหตุํ วฏฺฏติ. เอวํ เอเกน วิหาเรน สทฺธึ พหูปิ อาวาสา เอกลาภา กาตพฺพา.

‘カティカー（約定）’とは、利養を等しくする約定のことである。それゆえに世尊は‘多くの住処（アーヴァーサ）が共通の利養を持つようになる’と言われた。そこでは次のように約定をなすべきである。一つの精舎に集まった比丘たちが、ある精舎を助けたいと考え、利養を等しくしたいと望むならば、その精舎の名を挙げて、‘某という名の精舎は古くからのものである’とか‘仏陀がかつて住まわれた場所である’とか‘利養が少ない’などの理由を述べて、‘その精舎を、この精舎と共に共通の利養を持つものとすることに、僧伽は同意するか’と三度告げるべきである。これによって、その精舎に座っている者も、ここに座っているのと同じことになる。その精舎においても僧伽によって同様になされるべきである。これによって、ここに座っている者も、その精舎に座っているのと同じことになる。一つの利養が分配される際、もう一方の精舎に留まっている者の分を受け取ることが許される。このように、一つの精舎と共に多くの住処を共通の利養を持つものとすることができる。

ภิกฺขาปญฺญตฺติยาติ อตฺตโน ปริจฺจาคปญฺญาปนฏฺฐาเน. เตเนวาห – ‘‘ยตฺถ สงฺฆสฺส ธุวการา กริยนฺตี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมึ วิหาเร อิมสฺส จีวรทายกสฺส สนฺตกํ สงฺฆสฺส ปากวฏฺฏํ วา วตฺตติ, ยสฺมึ วา วิหาเร ภิกฺขู อตฺตโน ภารํ กตฺวา สทา เคเห โภเชติ, ยตฺถ วา [Pg.420] อเนน อาวาโส การิโต, สลากภตฺตาทีนิ วา นิพทฺธานิ, เยน ปน สกโลปิ วิหาโร ปติฏฺฐาปิโต, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, อิเม ธุวการา นาม. ตสฺมา สเจ โส ‘‘ยตฺถ มยฺหํ ธุวการา กรียนฺติ, ตตฺถ ทมฺมี’’ติ วา ‘‘ตตฺถ เทถา’’ติ วา ภณติ, พหูสุ เจปิ ฐาเนสุ ธุวการา โหนฺติ, สพฺพตฺถ ทินฺนเมว โหติ.

‘供養の規定（ビッカーパンニャッティ）’とは、自分の施物を寄付すべき場所を定めることである。それゆえに世尊は‘僧伽のために恒常的な布施（ドゥヴァカーラ）が行われる場所において’と言われた。その意味はこうである。この衣の施主が、僧伽のために調理された食事の供養を継続している精舎、あるいは、比丘たちを自分の世話すべき者として常に家で食事を供養している精舎、あるいは、彼によって精舎が建立されたり、籤食（サラーカバッタ）などが恒常的に定められた場所である。もし彼によって精舎全体が建立されたのであれば、そこが対象であることは言うまでもない。これらを‘恒常的な布施’という。したがって、もし彼が‘私の恒常的な布施が行われている場所に施します’とか‘そこで与えてください’と言うならば、多くの場所に恒常的な布施があったとしても、すべての場所において与えられたことになる。

สเจ ปน เอกสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู พหุตรา โหนฺติ, เตหิ วตฺตพฺพํ – ‘‘ตุมฺหากํ ธุวกาเร เอกตฺถ ภิกฺขู พหู เอกตฺถ อปฺปกา’’ติ. สเจ ‘‘ภิกฺขุคณนาย คณฺหถา’’ติ ภณติ, ตถา ภาเชตฺวา คณฺหิตุํ วฏฺฏติ. เอตฺถ จ วตฺถเภสชฺชาทิ อปฺปกมฺปิ สุเขน ภาชิยติ. ยทิ ปน มญฺโจ วา ปีฐกํ วา เอกเมว โหติ, ตํ ปุจฺฉิตฺวา ยสฺส วา วิหารสฺส เอกวิหาเรปิ วา ยสฺส เสนาสนสฺส โส วิจาเรติ, ตตฺถ ทาตพฺพํ. สเจ ‘‘อสุกภิกฺขุ คณฺหาตู’’ติ วทติ, วฏฺฏติ. อถ ‘‘มยฺหํ ธุวกาเร เทถา’’ติ วตฺวา อวิจาเรตฺวาว คจฺฉติ, สงฺฆสฺสาปิ วิจาเรตุํ วฏฺฏติ. เอวํ ปน วิจาเรตพฺพํ – ‘‘สงฺฆตฺเถรสฺส วสนฏฺฐาเน เทถา’’ติ วตฺตพฺพํ. สเจ ตสฺส เสนาสนํ ปริปุณฺณํ โหติ, ยตฺถ นปฺปโหติ, ตตฺถ ทาตพฺพํ. สเจ เอโก ภิกฺขุ ‘‘มยฺหํ วสนฏฺฐาเน เสนาสนปริโภคภณฺฑํ นตฺถี’’ติ วทติ, ตตฺถ ทาตพฺพํ.

しかし、一つの精舎に比丘が非常に多い場合、彼らは言うべきである。‘あなたの恒常的な布施がある場所のうち、一箇所には比丘が多く、一箇所には少ないです’と。もし‘比丘の数に応じて受け取ってください’と言うならば、そのように分配して受け取ることが妥当である。ここで、衣や薬などの小物は容易に分配できる。しかし、もし臥床（マンチャ）や椅子（ピータカ）などが一つしかない場合は、彼に尋ねて、彼がいずれかの精舎のため、あるいは一つの精舎の中でもいずれかの臥坐具のために指定するならば、そこに与えるべきである。もし‘某比丘が受け取るように’と言うならば、受け取ることが妥当である。もし‘私の恒常的な布施の場所で与えてください’と言って、指定せずに去った場合は、僧伽が判断することも許される。その場合、次のように判断すべきである。‘僧伽の長老の住居に与えなさい’と言うべきである。もしその長老の臥坐具が十分であれば、足りない場所に与えるべきである。もし一人の比丘が‘私の住居には臥坐具の備品がありません’と言うならば、そこに与えるべきである。

สงฺฆสฺส เทตีติ วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘อิมานิ จีวรานิ สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ เทติ. สมฺมุขีภูเตนาติ อุปจารสีมาย ฐิเตน สงฺเฆน ฆณฺฏึ ปหริตฺวา กาลํ โฆเสตฺวา ภาเชตพฺพํ. สีมฏฺฐสฺส อสมฺปตฺตสฺสาปิ ภาคํ คณฺหนฺโต น วาเรตพฺโพ. วิหาโร มหา โหติ, เถราสนโต ปฏฺฐาย วตฺเถสุ ทิยฺยมาเนสุ อลสชาติกา มหาเถรา ปจฺฉา อาคจฺฉนฺติ, ‘‘ภนฺเต วีสติวสฺสานํ ทิยฺยติ, ตุมฺหากํ ฐิติกา อติกฺกนฺตา’’ติ น วตฺตพฺพา, ฐิติกํ ฐเปตฺวา เตสํ ทตฺวา ปจฺฉา ฐิติกาย ทาตพฺพํ.

“サンガに与える”とは、精舎に入って“これらの衣をサンガに捧げます”と言って与えることである。“面前に集まった（サンガ）”とは、近隣結界（ウパチャーラ・シーマー）内に留まっているサンガが、犍稚（かんち）を打ち、時を告げて分配すべきであることを意味する。結界内にいながら分配の場にまだ到着していない比丘が分け前を受け取るのを妨げてはならない。精舎が広く、上座の席から順に布が分配されている際に、怠慢な性質の大長老たちが後から到着した場合、“大徳よ、今は二十次の者に分配しており、貴僧方の順番は過ぎました”と言ってはならない。順番を一時停止して彼らに与えた後、再び元の順番に従って分配すべきである。

อสุกวิหาเร กิร พหุํ จีวรํ อุปฺปนฺนนฺติ สุตฺวา โยชนนฺตริกวิหารโตปิ ภิกฺขู อาคจฺฉนฺติ, สมฺปตฺตสมฺปตฺตานํ ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ทาตพฺพํ. อสมฺปตฺตานมฺปิ อุปจารสีมํ ปวิฏฺฐานํ อนฺเตวาสิกาทีสุ คณฺหนฺเตสุ ทาตพฺพเมว. ‘‘พหิอุปจารสีมาย ฐิตานํ เทถา’’ติ วทนฺติ, น ทาตพฺพํ. สเจ ปน อุปจารสีมํ โอกฺกนฺเตหิ เอกาพทฺธา หุตฺวา อตฺตโน วิหารทฺวาเร วา อนฺโตวิหาเรเยว วา โหนฺติ, ปริสวเสน วฑฺฒิตา นาม โหติ สีมา[Pg.421], ตสฺมา ทาตพฺพํ. สงฺฆนวกสฺส ทินฺเนปิ ปจฺฉา อาคตานํ ทาตพฺพเมว. ทุติยภาเค ปน เถราสนํ อารุฬฺเห อาคตานํ ปฐมภาโค น ปาปุณาติ, ทุติยภาคโต วสฺสคฺเคน ทาตพฺพํ.

“某（なにがし）の精舎に多くの衣が生じた”と聞いて、一由旬（ヨージャナ）離れた精舎からも比丘たちがやって来る。到着した者たちには、その立ち位置の順に従って与えるべきである。分配の場に未着であっても、近隣結界内に入っている比丘のために、弟（あんていわしき）らが受け取る場合は与えるべきである。“近隣結界の外にいる者たちに与えよ”と言う場合は、与えてはならない。しかし、もし近隣結界内に入った者たちと一続きとなって、自坊の門前や精舎の内部にいるならば、会衆の力によって結界が拡張されたと見なされるため、与えるべきである。サンガの最年少者に与えた後であっても、後から来た者たちには与えるべきである。ただし、第二の分配が上座の席に達した後に到着した者には、第一の分配分は及ばない。第二の分配分から、法臘（ほうろう）の順に従って与えるべきである。

เอกสฺมึ วิหาเร ทส ภิกฺขู โหนฺติ, ‘‘ทส วตฺถานิ สงฺฆสฺส เทมา’’ติ เทนฺติ, ปาเฏกฺกํ ภาเชตพฺพานิ. สเจ ‘‘สพฺพาเนว อมฺหากํ ปาปุณนฺตี’’ติ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ, ทุปฺปาปิตานิ เจว ทุคฺคหิตานิ จ คตคตฏฺฐาเน สงฺฆิกาเนว โหนฺติ. เอกํ ปน อุทฺธริตฺวา ‘‘อิทํ ตุมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ สงฺฆตฺเถรสฺส ทตฺวา ‘‘เสสานิ อมฺหากํ ปาปุณนฺตี’’ติ คเหตุํ วฏฺฏติ.

一つの精舎に十人の比丘がおり、“十枚の布をサンガに捧げます”と言って（施主が）与える場合、それらは個別に分配されるべきである。もし“これらすべてが我々の分である”と言って持ち去るならば、それは不当な分配であり、不当な取得であって、どこへ持っていこうともそれらはサンガ共有物（サンギカ）のままである。しかし、一枚を取り出して“これは貴僧（僧長）の分です”と言って僧長（サンガテーラ）に与え、“残りは我々の分です”と言って受け取ることは許される。

เอกเมว วตฺถํ สงฺฆสฺส เทมาติ อาหรนฺติ, อภาเชตฺวาว อมฺหากํ ปาปุณนฺตีติ คณฺหนฺติ, ทุปฺปาปิตญฺเจว ทุคฺคหิตญฺจ. สตฺถเกน ปน หลิทฺทิอาทินา วา เลขํ กตฺวา เอกํ โกฏฺฐาสํ ‘‘อิมํ ฐานํ ตุมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ สงฺฆตฺเถรสฺส ปาเปตฺวา ‘‘เสสํ อมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ คเหตุํ วฏฺฏติ. ยํ ปน วตฺถสฺเสว ปุปฺผํ วา วลิ วา, เตน ปริจฺเฉทํ กาตุํ น วฏฺฏติ. สเจ เอกํ ตนฺตํ อุทฺธริตฺวา ‘‘อิทํ ฐานํ ตุมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ สงฺฆตฺเถรสฺส ทตฺวา ‘‘เสสํ อมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ คณฺหนฺติ, วฏฺฏติ. ขณฺฑํ ขณฺฑํ ฉินฺทิตฺวา ภาชิยมานํ วฏฺฏติเยว.

“ただ一枚の布をサンガに捧げます”と言って持ってきた場合、分配せずに“我々の分である”と言って受け取るのは、不当な分配であり不当な取得である。しかし、小刀や鬱金（うこん）などで印をつけ、“この部分は貴僧の分です”と言って僧長に届け、“残りは我々の分です”と言って受け取ることは許される。ただし、その布自体の模様やひだによって区分することは許されない。もし一本の糸を引き出し、“この部分は貴僧の分です”と言って僧長に与え、“残りは我々の分です”と言って受け取るならば、それは許される。断片に切り分けて分配することも、もちろん許される。

เอกภิกฺขุเก วิหาเร สงฺฆสฺส จีวเรสุ อุปฺปนฺเนสุ สเจ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว โส ภิกฺขุ ‘‘สพฺพานิ มยฺหํ ปาปุณนฺตี’’ติ คณฺหาติ, สุคฺคหิตานิ, ฐิติกา ปน น ติฏฺฐติ. สเจ เอเกกํ อุทฺธริตฺวา ‘‘อิทํ มยฺหํ ปาปุณาตี’’ติ คณฺหาติ, ฐิติกา ติฏฺฐติ. ตตฺถ อฏฺฐิตาย ฐิติกาย ปุน อญฺญสฺมึ จีวเร อุปฺปนฺเน สเจ เอโก ภิกฺขุ อาคจฺฉติ, มชฺเฌ ฉินฺทิตฺวา ทฺวีหิปิ คเหตพฺพํ. ฐิตาย ฐิติกาย ปุน อญฺญสฺมึ จีวเร อุปฺปนฺเน สเจ นวกตโร อาคจฺฉติ, ฐิติกา เหฏฺฐา โอโรหติ. สเจ วุฑฺฒตโร อาคจฺฉติ, ฐิติกา อุทฺธํ อาโรหติ. อถญฺโญ นตฺถิ, ปุน อตฺตโน ปาเปตฺวา คเหตพฺพํ.

比丘が一人のみの精舎において、サンガのために衣が生じた際、もし前述の方法でその比丘が“これらすべては私の分である”と言って受け取るならば、正当な取得ではあるが、分配の順番（ティティカー）は確定しない。もし一枚ずつ取り出して“これは私の分である”と言って受け取るならば、順番は確定する。順番が確定していない状態で、再び別の衣が生じた際に一人の比丘がやって来たならば、中ほどで切り分けて二人で受け取るべきである。順番が確定している状態で、再び別の衣が生じた際に年下の比丘が来たならば、順番は下へ下がる。もし年上の比丘が来たならば、順番は上へ上がる。他に来る者がいないならば、再び自分自身の分として受け取るべきである。

‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา เยน เกนจิ อากาเรน สงฺฆํ อามสิตฺวา ทินฺนํ ปน ปํสุกูลิกานํ น วฏฺฏติ, ‘‘คหปติจีวรํ ปฏิกฺขิปามิ ปํสุกูลิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ วุตฺตตฺตา, น ปน อกปฺปิยตฺตา[Pg.422]. ภิกฺขุสงฺเฆน อปโลเกตฺวา ทินฺนมฺปิ น คเหตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขุ อตฺตโน สนฺตกํ เทติ, ตํ ภิกฺขุทตฺติยํ นาม วฏฺฏติ, ปํสุกูลํ ปน น โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ธุตงฺคํ น ภิชฺชติ. ‘‘ภิกฺขูนํ เทม, เถรานํ เทมา’’ติ วุตฺเต ปน ปํสุกูลิกานมฺปิ วฏฺฏติ. ‘‘อิทํ วตฺถํ สงฺฆสฺส เทม, อิมินา อุปาหนตฺถวิกปตฺตตฺถวิกอาโยคอํสพทฺธกาทีนิ กโรนฺตู’’ติ ทินฺนมฺปิ วฏฺฏติ.

“サンガに捧げます”あるいは“比丘サンガに捧げます”といかなる形であれサンガを指して与えられたものは、糞掃衣（ふんぞうえ）の行者（パンスクーリカ）には許されない。なぜなら、“在家者の衣を拒絶し、糞掃衣の行を遵守します”と宣言しているからである。不適当（アカッピヤ）だからではない。比丘サンガが承認して与えたものであっても、受け取るべきではない。しかし、比丘が自分自身の所有物を（他の比丘に）与える場合、それは“比丘による授与物（ピック・ダッティヤ）”と呼ばれ、許される。ただし、それは糞掃衣ではない。そうであっても、頭陀行（ずだぎょう）が破れることはない。“比丘たちに捧げます”“長老たちに捧げます”と言って与えられた場合は、糞掃衣の行者にも許される。“この布をサンガに捧げます。これで履物袋、鉢袋、腰帯、肩掛け紐などを作ってください”と言って捧げられたものも、許される。

ปตฺตตฺถวิกาทีนํ อตฺถาย ทินฺนานิ พหูนิปิ โหนฺติ, จีวรตฺถายปิ ปโหนฺติ, ตโต จีวรํ กตฺวา ปารุปิตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปน สงฺโฆ ภาชิตาติริตฺตานิ วตฺถานิ ฉินฺทิตฺวา อุปาหนตฺถวิกาทีนํ อตฺถาย ภาเชติ, ตโต คเหตุํ น วฏฺฏติ. สามิเกหิ วิจาริตเมว หิ วฏฺฏติ, น อิตรํ.

鉢袋などのために捧げられた布が多くあり、衣を作るのにも十分なほどであれば、それから衣を作って纏（まと）うことは許される。しかし、もしサンガが分配の余り布を切り分け、履物袋などのために分配するならば、そこから受け取ることは（糞掃衣の行者には）許されない。施主によって用途が定められたもののみが許されるのであって、それ以外は許されないからである。

‘‘ปํสุกูลิกสงฺฆสฺส ธมกรณปฏาทีนํ อตฺถาย เทมา’’ติ วุตฺเตปิ คเหตุํ วฏฺฏติ, ปริกฺขาโร นาม ปํสุกูลิกานมฺปิ อิจฺฉิตพฺโพ. ยํ ตตฺถ อติเรกํ โหติ, ตํ จีวเรปิ อุปเนตุํ วฏฺฏติ. สุตฺตํ สงฺฆสฺส เทนฺติ, ปํสุกูลิเกหิปิ คเหตพฺพํ. อยํ ตาว วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘อิมานิ จีวรานิ สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ ทินฺเนสุ วินิจฺฉโย.

“糞掃衣のサンガに、濾水巾（ろすいきん）などのために捧げます”と言われた場合も、受け取ることは許される。資具（パリッカーラ）というものは、糞掃衣の行者にとっても必要なものだからである。そこで余ったものは、衣に転用することも許される。糸をサンガに捧げる場合、糞掃衣の行者もそれを受け取ることができる。以上が、精舎に入って“これらの衣をサンガに捧げます”と言って捧げられたものに関する決定である。

สเจ ปน พหิอุปจารสีมายํ อทฺธานปฺปฏิปนฺเน ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ สงฺฆตฺเถรสฺส วา สงฺฆนวกสฺส วา อาโรเจติ, สเจปิ โยชนํ ผริตฺวา ปริสา ฐิตา โหติ, เอกพทฺธา เจ, สพฺเพสํ ปาปุณาติ. เย ปน ทฺวาทสหิ หตฺเถหิ ปริสํ อสมฺปตฺตา, เตสํ น ปาปุณาติ.

しかし、もし近隣結界の外で、旅の途上にある比丘たちを見て、“サンガに捧げます”と僧長あるいは最年少の比丘に告げる場合、たとえ会衆が一由旬にわたって連なっていたとしても、一続き（一団）であるならば、全員の分となる。しかし、会衆から十二肘（はった）以内に達していない者たちには、その分は及ばない。

อุภโตสงฺฆสฺส เทตีติ เอตฺถ ‘‘อุภโตสงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘ทฺวิธา สงฺฆสฺส ทมฺมิ, ทฺวินฺนํ สงฺฆานํ ทมฺมิ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส จ ทมฺมี’’ติ วุตฺเตปิ อุภโตสงฺฆสฺส ทินฺนเมว โหติ. อุปฑฺฒํ ทาตพฺพนฺติ ทฺเวภาเค สเม กตฺวา เอโก ทาตพฺโพ. ‘‘อุภโตสงฺฆสฺส จ ตุยฺหญฺจ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต สเจ ทส ทส ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ โหนฺติ, เอกวีสติ ปฏิวีเส กตฺวา เอโก ปุคฺคลสฺส ทาตพฺโพ, ทส ภิกฺขุสงฺฆสฺส, ทส ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส เยน ปุคฺคลิโก ลทฺโธ โส สงฺฆโตปิ อตฺตโน วสฺสคฺเคน คเหตุํ ลภติ. กสฺมา? อุภโตสงฺฆคฺคหเณน คหิตตฺตา.

“両サンガ（比丘・比丘尼の両僧伽）に与える”という点について、“両サンガに与えます”と言った場合も、あるいは“二種のサンガに与えます”“二つのサンガに与えます”“比丘サンガと比丘尼サンガに与えます”と言った場合も、すべて両サンガに施されたことになる。“半分を与えるべきである”とは、二つの分け前を等しくして、それぞれに一つずつ与えるべきであるという意味である。“両サンガとあなた（個人）に与えます”と言った際、もし比丘と比丘尼がそれぞれ十人ずついるならば、二十一の分け前を作り、一つを個人に、十を比丘サンガに、十を比丘尼サンガに与えるべきである。個人としての分け前を受け取ったその比丘は、サンガの側からも自身の法臘（安居の年数）に応じて受け取ることができる。なぜなら、“両サンガ”という言葉の中に（その個人も）含まれているからである。

‘‘อุภโตสงฺฆสฺส [Pg.423] จ เจติยสฺส จ ทมฺมี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. อิธ ปน เจติยสฺส สงฺฆโต ปาปุณนโกฏฺฐาโส นาม นตฺถิ, เอกปุคฺคลสฺส ปตฺตโกฏฺฐาสสโมว โกฏฺฐาโส โหติ.

“両サンガとチェーティヤ（仏塔）に与えます”と言われた場合も、これと同じ理（ことわり）である。ただし、この場合には、チェーティヤに対してサンガの側から配分が届くということはなく、一人の個人が受け取る分け前と同等の分け前（一等分）となる。

‘‘อุภโตสงฺฆสฺส จ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเต ปน ทฺวาวีสติ โกฏฺฐาเส กตฺวา ทส ภิกฺขูนํ, ทส ภิกฺขุนีนํ, เอโก ปุคฺคลสฺส, เอโก เจติยสฺส ทาตพฺโพ. ตตฺถ ปุคฺคโล สงฺฆโตปิ อตฺตโน วสฺสคฺเคน ปุน คเหตุํ ลภติ, เจติยสฺส เอโกเยว.

しかし、“両サンガと、あなた（個人）と、チェーティヤに与えます”と言われた場合は、二十二の分け前を作り、十を比丘たちに、十を比丘尼たちに、一つを個人に、一つをチェーティヤに与えるべきである。その際、個人はサンガの側からも自身の法臘に応じて再び受け取ることができるが、チェーティヤには一等分だけが届く。

‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ภิกฺขุนีนญฺจ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ปน น มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา ทาตพฺพํ, ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ คเณตฺวา ทาตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ภิกฺขุนีนญฺจ ตุยฺหญฺจา’’ติ วุตฺเต ปน ปุคฺคโล วิสุํ น ลภติ, ปาปุณนฏฺฐานโต เอกเมว ลภติ. กสฺมา? ภิกฺขุสงฺฆคฺคหเณน คหิตตฺตา. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ภิกฺขุนีนญฺจ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เจติยสฺส เอกปุคฺคลปฏิวีโส ลพฺภติ, ปุคฺคลสฺส วิสุํ น ลพฺภติ, ตสฺมา เอกํ เจติยสฺส ทตฺวา อวเสสํ ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ คเณตฺวา ภาเชตพฺพํ.

“比丘サンガと比丘尼たちに与えます”と言われた場合は、真ん中で二等分して与えてはならず、比丘と比丘尼の人数を数えて（頭割りで）与えるべきである。“比丘サンガと比丘尼たちと、あなたに与えます”と言われた場合は、その個人は別に（個人の分を）受け取ることはなく、配分される場所から一等分だけを受け取る。なぜなら、“比丘サンガ”という言葉によって（その個人も）含まれているからである。“比丘サンガと比丘尼たちと、あなたと、チェーティヤに与えます”と言われた場合も、チェーティヤは一人分の分け前を得るが、個人は別には得られない。したがって、一つをチェーティヤに与え、残りを比丘と比丘尼の人数を数えて分配すべきである。

‘‘ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ ทมฺมี’’ติ วุตฺเตปิ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา น ทาตพฺพํ, ปุคฺคลคณนาย เอว วิภชิตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ เอวํ วุตฺเตปิ เจติยสฺส เอกปุคฺคลปฏิวีโส ลพฺภติ, ปุคฺคลสฺส วิสุํ นตฺถิ, ภิกฺขู จ ภิกฺขุนิโย จ คเณตฺวา เอว ภาเชตพฺพํ. ยถา จ ภิกฺขุสงฺฆํ อาทึ กตฺวา นโย นีโต, เอวํ ภิกฺขุนิสงฺฆํ อาทึ กตฺวาปิ เนตพฺโพ. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ตุยฺหญฺจา’’ติ วุตฺเต ปุคฺคลสฺส วิสุํ น ลพฺภติ, วสฺสคฺเคเนว คเหตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเต ปน เจติยสฺส วิสุํ ปฏิวีโส ลพฺภติ. ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เจติยสฺเสว ลพฺภติ, น ปุคฺคลสฺส.

“比丘たちと比丘尼たちに与えます”と言われた場合も、真ん中で二等分して与えてはならず、個人の数に応じて分配すべきである。“比丘たちと比丘尼たちと、あなたと、チェーティヤに与えます”とそのように言われた場合も、チェーティヤは一人分の分け前を得るが、個人のための別個の分はない。比丘と比丘尼の人数を数えて分配すべきである。比丘サンガを最初にして述べた方法と同様に、比丘尼サンガを最初にした場合も同様に適用すべきである。“比丘サンガとあなたに与えます”と言われた場合、個人は別には得られず、法臘に応じて受け取るべきである。“比丘サンガとチェーティヤに与えます”と言われた場合は、チェーティヤは別個の一等分を得る。“比丘サンガとあなたとチェーティヤに与えます”と言われた場合も、チェーティヤだけが別個の分け前を得て、個人は得られない。

‘‘ภิกฺขูนญฺจ ตุยฺหญฺจา’’ติ วุตฺเตปิ วิสุํ น ลพฺภติ. ‘‘ภิกฺขูนญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเต ปน เจติยสฺส ลพฺภติ. ‘‘ภิกฺขูนญฺจ ตุยฺหญฺจ เจติยสฺส จา’’ติ วุตฺเตปิ เจติยสฺเสว วิสุํ ลพฺภติ, น ปุคฺคลสฺส. ภิกฺขุนิสงฺฆํ อาทึ กตฺวาปิ เอวเมว โยเชตพฺพํ.

“比丘たちとあなたに与えます”と言われた場合も、別個には得られない。“比丘たちとチェーティヤに与えます”と言われた場合には、チェーティヤは得られる。“比丘たちとあなたとチェーティヤに与えます”と言われた場合も、チェーティヤだけが別個の一等分を得て、個人は得られない。比丘尼サンガを最初にする場合も、これと全く同様に当てはめるべきである。

ปุพฺเพ พุทฺธปฺปมุขสฺส อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺติ, ภควา มชฺเฌ นิสีทติ, ทกฺขิณโต ภิกฺขู วามโต ภิกฺขุนิโย นิสีทนฺติ, ภควา อุภินฺนํ สงฺฆตฺเถโร, ตทา ภควา อตฺตนา ลทฺธปจฺจเย อตฺตนาปิ ปริภุญฺชติ, ภิกฺขูนมฺปิ [Pg.424] ทาเปติ. เอตรหิ ปน ปณฺฑิตมนุสฺสา สธาตุกํ ปฏิมํ วา เจติยํ วา ฐเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส อุภโตสงฺฆสฺส ทานํ เทนฺติ. ปฏิมาย วา เจติยสฺส วา ปุรโต อาธารเก ปตฺตํ ฐเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา พุทฺธานํ เทมาติ, ตตฺถ ยํ ปฐมํ ขาทนียํ โภชนียํ เทนฺติ, วิหารํ วา อาหริตฺวา อิทํ เจติยสฺส เทมาติ ปิณฺฑปาตญฺจ มาลาคนฺธาทีนิ จ เทนฺติ, ตตฺถ กถํ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ? มาลาคนฺธาทีนิ ตาว เจติเย อาโรเปตพฺพานิ, วตฺเถหิ ปฏากา, เตเลน ปทีปา กาตพฺพา, ปิณฺฑปาตมธุผาณิตาทีนิ ปน โย นิพทฺธเจติยชคฺคโก โหติ ปพฺพชิโต วา คหฏฺโฐ วา, ตสฺเสว ทาตพฺพานิ. นิพทฺธชคฺคเก อสติ อาหฏภตฺตํ ฐเปตฺวา วตฺตํ กตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. อุปกฏฺเฐ กาเล ภุญฺชิตฺวา ปจฺฉาปิ วตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติเยว.

昔（仏在世時）は、仏陀を筆頭とする両サンガに布施を行っていた。世尊は中央に座し、右側に比丘たちが、左側に比丘尼たちが座した。世尊は両サンガの僧長（サンガテーラ）であられた。当時、世尊はご自身が得られた供養品をご自身でも用いられ、また比丘たちにも与えさせていた。しかし現在は、賢明な人々は、仏舎利の納められた仏像や仏塔を置いて、仏陀を筆頭とする両サンガに布施を行っている。仏像や仏塔の前の台に鉢を置き、灌水（お清めの水）を捧げて“諸仏に捧げます”と言って布施をする。その際、最初に供えられる食べ物や食事については、あるいは寺院に持ってきて“これを仏塔に捧げます”と言って、鉢飯（托鉢の食事）や花・香などを供える。その際、どのように対処すべきかという問いがある。まず花や香などは、仏塔に供えるべきであり、布は旗に、油は灯明に用いるべきである。しかし、鉢飯や蜜・糖蜜などは、比丘であれ在家であれ、常に仏塔の清掃や世話をしている者に与えるべきである。常に世話をする者がいない場合は、持ってきた食事を置き、勤め（作法）を果たした後にそれを食しても差し支えない。正午が近づいているならば、先に食べてから後で勤めを果たしても、同様に差し支えない。

มาลาคนฺธาทีสุ จ ยํ กิญฺจิ ‘‘อิทํ หริตฺวา เจติยสฺสปูชํ กโรถา’’ติ วุตฺเต ทูรมฺปิ หริตฺวา ปูเชตพฺพํ. ‘‘ภิกฺขํ สงฺฆสฺส หรา’’ติ วุตฺเตปิ หริตพฺพํ. สเจ ปน ‘‘อหํ ปิณฺฑาย จรามิ, อาสนสาลาย ภิกฺขู อตฺถิ, เต อาหริสฺสนฺตี’’ติ วุตฺเต ‘‘ภนฺเต ตุยฺหํเยว ทมฺมี’’ติ วทติ, ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. อถ ปน ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทสฺสามี’’ติ หรนฺตสฺส คจฺฉโต อนฺตราว กาโล อุปกฏฺโฐ โหติ, อตฺตโน ปาเปตฺวา ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ.

また、花や香などの供物について、“これを持って行って仏塔に供養してください”と言われたならば、遠い場所であっても持って行って供養すべきである。“この供物をサンガに持って行ってください”と言われた場合も、持って行くべきである。しかし、もし“私は托鉢の最中です。食堂（じきどう）に比丘たちがいますので、彼らが持っていくでしょう”と言ったのに対し、“尊者よ、あなただけに差し上げます”と言われたならば、それを食しても差し支えない。あるいは、“比丘サンガに差し上げよう”と思って持って行く途中で正午が近づいたならば、自分のものとして食しても差し支えない。

วสฺสํวุฏฺฐสงฺฆสฺส เทตีติ วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘อิมานิ จีวรานิ วสฺสํวุฏฺฐสงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ เทติ. ยาวติกา ภิกฺขู ตสฺมึ อาวาเส วสฺสํวุฏฺฐาติ ยตฺตกา วสฺสจฺเฉทํ อกตฺวา ปุริมวสฺสํวุฏฺฐา, เตหิ ภาเชตพฺพํ, อญฺเญสํ น ปาปุณาติ. ทิสาปกฺกนฺตสฺสาปิ สติ ปฏิคฺคาหเก ยาว กถินสฺสุพฺภารา ทาตพฺพํ, อนตฺถเต ปน กถิเน อนฺโตเหมนฺเต เอวญฺจ วตฺวา ทินฺนํ, ปจฺฉิมวสฺสํวุฏฺฐานมฺปิ ปาปุณาตีติ ลกฺขณญฺญู วทนฺติ. อฏฺฐกถาสุ ปเนตํ น วิจาริตํ.

“安居を終えたサンガに与える”とは、寺院に入って“これらの三衣を安居を終えたサンガに捧げます”と言って与えることである。“その精舎で安居を終えた比丘の数だけ”とは、安居を中断することなく前安居（ぜんあんご）を終えた比丘たちのことであり、彼らで分配すべきであって、他の者には届かない。別の場所へ去った比丘であっても、代わりに受け取る者がいるならば、カティナ衣の失効（解撤）までは与えるべきである。しかし、カティナ衣が広げられなかった（カティナ式が行われなかった）場合、冬の期間内に、そのように（安居を終えたサンガに、と）言って布施された衣は、後安居（ごあんご）を終えた比丘たちにも届く、と特徴を知る賢者たちは述べている。注釈書（アッタカタ）においては、この点は詳しく検討されていない。

สเจ ปน พหิอุปจารสีมายํ ฐิโต ‘‘วสฺสํวุฏฺฐสงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วทติ, สมฺปตฺตานํ สพฺเพสํ ปาปุณาติ. อถ ‘‘อสุกวิหาเร วสฺสํวุฏฺฐสงฺฆสฺสา’’ติ วทติ, ตตฺร วสฺสํวุฏฺฐานเมว ยาว กถินสฺสุพฺภารา ปาปุณาติ. สเจ ปน คิมฺหานํ ปฐมทิวสโต ปฏฺฐาย เอวํ วทติ, ตตฺร สมฺมุขีภูตานํ สพฺเพสํ ปาปุณาติ. กสฺมา? ปิฏฺฐิสมเย อุปฺปนฺนตฺตา. อนฺโตวสฺเสเยว ‘‘วสฺสํ วสนฺตานํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ฉินฺนวสฺสา น ลภนฺติ, วสฺสํ วสนฺตาว ลภนฺติ. จีวรมาเส [Pg.425] ปน ‘‘วสฺสํ วสนฺตานํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต ปจฺฉิมิกาย วสฺสูปคตานํเยว ปาปุณาติ, ปุริมิกาย วสฺสูปคตานญฺจ ฉินฺนวสฺสานญฺจ น ปาปุณาติ.

しかし、もし寺の境界の外側に立って“安居を終えた比丘サンガに捧げます”と言うならば、来集したすべての比丘たちにその権利が生じる。あるいは“あそこの寺院で安居を終えた比丘サンガに（捧げます）”と言うならば、その寺院で安居を終えた者たちだけに、カティナ衣の解定（カティナ・ウッバーラ）に至るまでの期間、その権利が生じる。しかし、もし夏の最初のの日から始めてそのように言うならば、そこに居合わせたすべての比丘たちに権利が生じる。なぜか。それは衣の時期（衣時）の後に発生したからである。安居の期間中に“安居している者たちに捧げます”と言われた場合、安居を中断した（破安居の）比丘たちは得ることができず、安居を継続している比丘たちだけが得ることができる。しかし、衣の月（シバラム・マーサ）に“安居している者たちに捧げます”と言われた場合は、後安居（パッチミカー・ヴァッサ）に入った者たちだけに権利が生じ、前安居（プリミカー・ヴァッサ）に入った者たちや安居を中断した者たちには権利は生じない。

จีวรมาสโต ปฏฺฐาย ยาว เหมนฺตสฺส ปจฺฉิโม ทิวโส, ตาว วสฺสาวาสิกํ เทมาติ วุตฺเต กถินํ อตฺถตํ วา โหตุ อนตฺถตํ วา อตีตวสฺสํวุฏฺฐานเมว ปาปุณาติ. คิมฺหานํ ปฐมทิวสโต ปฏฺฐาย วุตฺเต ปน มาติกา อาโรเปตพฺพา – ‘‘อตีตวสฺสาวาสสฺส ปญฺจ มาสา อติกฺกนฺตา, อนาคโต จตุมาสจฺจเยน ภวิสฺสติ, กตรวสฺสาวาสสฺส เทตี’’ติ? สเจ ‘‘อตีตวสฺสํวุฏฺฐานํ ทมฺมี’’ติ วทติ, ตํอนฺโตวสฺสํวุฏฺฐานเมว ปาปุณาติ, ทิสาปกฺกนฺตานมฺปิ สภาคา คณฺหิตุํ ลภนฺติ.

衣の月から始めて、冬の最終日に至るまで、“安居中の居住者に（衣を）捧げます”と言われた場合、カティナ衣が広げられて（敷設されて）いようがいまいが、過去の安居を終えた者たちだけに権利が生じる。しかし、夏の最初の日から始めて言われた場合は、次のように問いただすべきである。“過去の安居からは五ヶ月が経過し、未来の安居は四ヶ月が過ぎればやってきます。どちらの安居の居住者に捧げるのですか”と。もし“過去の安居を終えた者たちに捧げます”と言うならば、その安居を終えた者たちだけに権利が生じ、他所へ去った者たちの分も、同格の比丘（サバーガ）が受け取ることができる。

สเจ ‘‘อนาคเต วสฺสาวาสิกํ ทมฺมี’’ติ วทติ, ตํ ฐเปตฺวา วสฺสูปนายิกทิวเส คเหตพฺพํ. อถ ‘‘อคุตฺโต วิหาโร, โจรภยํ อตฺถิ, น สกฺกา ฐเปตุํ, คณฺหิตฺวา วา อาหิณฺฑิตุ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สมฺปตฺตานํ ทมฺมี’’ติ วทติ, ภาเชตฺวา คเหตพฺพํ. สเจ วทติ ‘‘อิโต เม ภนฺเต ตติเย วสฺเส วสฺสาวาสิกํ น ทินฺนํ, ตํ ทมฺมี’’ติ, ตสฺมึ อนฺโตวสฺเส วุฏฺฐภิกฺขูนํ ปาปุณาติ. สเจ เต ทิสา ปกฺกนฺตา, อญฺโญ วิสฺสาสิโก คณฺหาติ, ทาตพฺพํ. อถ เอโกเยว อวสิฏฺโฐ, เสสา กาลงฺกตา, สพฺพํ เอกสฺเสว ปาปุณาติ. สเจ เอโกปิ นตฺถิ, สงฺฆิกํ โหติ, สมฺมุขีภูเตหิ ภาเชตพฺพํ.

もし“未来の安居の居住者に捧げます”と言うならば、それを保管しておき、安居に入る日に受け取るべきである。あるいは、“寺院の守りが不十分で、盗賊の危険があり、保管しておくことができません。また、それを持って移動することもできません”と言われた際に、“今来ている者たちに捧げます”と言うならば、分配して受け取るべきである。もし“大徳よ、私には今から三年前の安居の供養衣をまだ捧げておりませんでした。それを捧げます”と言うならば、その安居の期間中に住んでいた比丘たちに権利が生じる。もし彼らが他所へ去っているならば、別の親しい比丘（ヴィッサースィカ）が受け取って与えるべきである。あるいは、一人だけが残り、他の者たちが亡くなっているならば、すべてがその一人のものとなる。もし一人もいないならば、それはサンガの所有物（サンギカ）となり、その場に居合わせた者たちで分配すべきである。

อาทิสฺส เทตีติ อาทิสิตฺวา ปริจฺฉินฺทิตฺวา เทติ; ยาคุยา วาติอาทีสุ อยมตฺโถ – ยาคุยา วา…เป… เภสชฺเช วา อาทิสฺส เทติ. ตตฺรายํ โยชนา – ภิกฺขู อชฺชตนาย วา สฺวาตนาย วา ยาคุยา นิมนฺเตตฺวา เตสํ ฆรํ ปวิฏฺฐานํ ยาคุํ เทติ, ยาคุํ ทตฺวา ปีตาย ยาคุยา ‘‘อิมานิ จีวรานิ, เยหิ มยฺหํ ยาคุ ปีตา, เตสํ ทมฺมี’’ติ เทติ, เยหิ นิมนฺติเตหิ ยาคุ ปีตา, เตสํเยว ปาปุณาติ. เยหิ ปน ภิกฺขาจารวตฺเตน ฆรทฺวาเรน คจฺฉนฺเตหิ วา ฆรํ ปวิฏฺเฐหิ วา ยาคุ ลทฺธา, เยสํ วา อาสนสาลโต ปตฺตํ อาหริตฺวา มนุสฺเสหิ นีตา, เยสํ วา เถเรหิ เปสิตา, เตสํ น ปาปุณาติ. สเจ ปน นิมนฺติตภิกฺขูหิ สทฺธึ อญฺเญปิ พหู อาคนฺตฺวา อนฺโตเคหญฺจ พหิเคหญฺจ ปูเรตฺวา นิสินฺนา, ทายโก จ เอวํ วทติ – ‘‘นิมนฺติตา วา โหนฺตุ อนิมนฺติตา วา, เยสํ มยา ยาคุ ทินฺนา, สพฺเพสํ อิมานิ วตฺถานิ โหนฺตู’’ติ สพฺเพสํ ปาปุณนฺติ. เยหิ ปน เถรานํ หตฺถโต ยาคุ ลทฺธา[Pg.426], เตสํ น ปาปุณนฺติ. อถ โส ‘‘เยหิ มยฺหํ ยาคุ ปีตา, สพฺเพสํ โหนฺตู’’ติ วทติ, สพฺเพสํ ปาปุณนฺติ. ภตฺตขาทนีเยสุปิ เอเสว นโย.

“指名して与える”とは、指名し限定して与えることをいう。“あるいは粥において”などの箇所での意味はこうである。粥、あるいは（中略）、薬において指名して与える場合である。ここでの解釈は次の通りである。今日、あるいは明日の粥に比丘たちを招待し、家に入った比丘たちに粥を与え、粥を与えて飲み終えた後、“これらの衣を、私の粥を飲んだ比丘たちに捧げます”と言って与える場合、招待されて粥を飲んだ比丘たちだけに権利が生じる。しかし、托鉢の習慣（ビッカーチャーラ・ヴァッタ）に従って家の門を通る際、あるいは家に入った際に粥を得た比丘たちや、あるいは集会所（アーサナサーラー）から鉢を持ってこさせて人々が粥を運んで行った比丘たち、あるいは長老たちが粥を送らせた比丘たちには権利は生じない。しかし、もし招待された比丘たちと共に他の多くの比丘たちもやってきて、家の中も外もいっぱいになって座っている場合、施主が“招待された者であれ、招待されていない者であれ、私が粥を与えたすべての人に、これらの布が捧げられますように”と言うならば、すべての人に権利が生じる。しかし、長老たちの手から粥を受け取った者たちには権利は生じない。あるいは、彼が“私の粥を飲んだすべての比丘に、捧げられますように”と言うならば、すべての人に権利が生じる。食事や菓子（カッタ・カーダニーヤ）においても同様の理屈である。

จีวเร วาติ ปุพฺเพปิ เยน วสฺสํ วาเสตฺวา ภิกฺขูนํ จีวรํ ทินฺนปุพฺพํ โหติ, โส เจ ภิกฺขู โภเชตฺวา วทติ – ‘‘เยสํ มยา ปุพฺเพ จีวรํ ทินฺนํ, เตสํเยว อิมํ จีวรํ วา สุตฺตํ วา สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ วา โหนฺตู’’ติ, สพฺพํ เตสํเยว ปาปุณาติ. เสนาสเน วาติ โย มยา การิเต วิหาเร วา ปริเวเณ วา วสติ, ตสฺสิทํ โหตู’’ติ วุตฺเต ตสฺเสว โหติ. เภสชฺเช วาติ ‘‘มยํ กาเลน กาลํ เถรานํ สปฺปิอาทีนิ เภสชฺชานิ เทม, เยหิ ตานิ ลทฺธานิ, เตสํเยวิทํ โหตู’’ติ วุตฺเต เตสํเยว โหติ.

“あるいは衣において”とは、以前にある施主が安居を過ごさせて比丘たちに衣を布施したことがある場合、その施主が比丘たちに食事を供養した後に“私が以前に衣を捧げた比丘たちだけに、この衣、あるいは糸、あるいはバター・蜂蜜・糖蜜などが捧げられますように”と言うならば、すべてはそれら（以前に衣を受け取った）比丘たちのものとなる。“あるいは住居（セーナサーナ）において”とは、“私が建てさせた寺院、あるいは精舎（パリヴェーナ）に住んでいる比丘に、これが捧げられますように”と言われた場合、その比丘だけのものとなる。“あるいは薬において”とは、“私たちは時折、長老たちにバターなどの薬を捧げています。それらを受け取った比丘たちだけに、これが捧げられますように”と言われた場合、その比丘たちだけのものとなる。

ปุคฺคลสฺส เทตีติ ‘‘อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ทมฺมี’’ติ เอวํ ปรมฺมุขา วา ปาทมูเล ฐเปตฺวา ‘‘อิมํ ภนฺเต ตุมฺหากํ ทมฺมี’’ติ เอวํ สมฺมุขา วา เทติ. สเจ ปน ‘‘อิทํ ตุมฺหากญฺจ ตุมฺหากํ อนฺเตวาสิกานญฺจ ทมฺมี’’ติ เอวํ วทติ, เถรสฺส จ อนฺเตวาสิกานญฺจ ปาปุณาติ. อุทฺเทสํ คเหตุํ อาคโต คเหตฺวา คจฺฉนฺโต จ อตฺถิ, ตสฺสาปิ ปาปุณาติ. ‘‘ตุมฺเหหิ สทฺธึ นิพทฺธจาริกภิกฺขูนํ ทมฺมี’’ติ วุตฺเต อุทฺเทสนฺเตวาสิกานํ วตฺตํ กตฺวา อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนิ คเหตฺวา วิจรนฺตานํ สพฺเพสํ ปาปุณาติ. อยํ ปุคฺคลสฺส เทตีติ อิมสฺมึ ปเท วินิจฺฉโย. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“個人に与える”とは、“この衣を何某という名の比丘に捧げます”と、その比丘がいない場所で、あるいはその比丘の足元に置いて“大徳よ、これをあなたに捧げます”と、その比丘の目の前で与えることをいう。しかし、もし“これをあなたと、あなたの弟子（アンテヴァーシカ）たちに捧げます”と言うならば、長老とその弟子たちに権利が生じる。経典の講読（ウッデーサ）を学びに来ている者や、学んで去ろうとしている者がいれば、その者にも権利が生じる。“あなた方と共に常に巡行している比丘たちに捧げます”と言われた場合、講読を学ぶ弟子（ウッデーサンテヴァーシカ）や、義務（ヴァッタ）を遂行し、講読や質疑（ウッデーサ・パリプッチャー）などを行って巡行しているすべての比丘たちに権利が生じる。これが“個人に与える”という句の決定（ヴィニッチャヤ）である。残りの箇所はすべて明白である。

จีวรกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

衣犍度（シーヴァラッカンダカ）の註釈、終わる。

๙. จมฺเปยฺยกฺขนฺธกํ

9. 瞻波犍度（チャンペーヤッカンダカ）

กสฺสปโคตฺตภิกฺขุวตฺถุกถา

カッサパ・ゴッタ比丘の物語

๓๘๐. จมฺเปยฺยกฺขนฺธเก [Pg.427] – คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ คคฺครานามิกาย อิตฺถิยา การิตโปกฺขรณิยา ตีเร. ตนฺติพทฺโธติ ตสฺมึ อาวาเส กตฺตพฺพตาตนฺติปฏิพทฺโธ. อุสฺสุกฺกมฺปิ อกาสิ ยาคุยาติอาทีสุ มนุสฺเสหิ อาคนฺตุเกสุ อาคเตสุ อาจิกฺเขยฺยาถาติ วุตฺตฏฺฐาเนเยว อุสฺสุกฺกํ กาตุํ วฏฺฏติ; น อวุตฺตฏฺฐาเน. คจฺฉ ตฺวํ ภิกฺขูติ สตฺถา ตสฺส ภิกฺขุโน ตตฺเถว เสนาสนํ สปฺปายนฺติ อทฺทส, เตเนวมาห.

380. 瞻波犍度において、“ガッガラー蓮池のほとりで”とは、ガッガラーという名の夫人が造らせた蓮池のほとりのことである。“義務に縛られた（タンティバッド）”とは、その住居においてなすべき義務（タンティ）に関連した務めに従事している者のことである。“粥などのために尽力した”などの箇所での決定は次のように理解されるべきである。人々が“賓客（アーガントゥカ）が来られたら、お知らせください”と言った場合にのみ、尽力（ウスッカ）することが許される。言われていない場合には、尽力することは許されない。“比丘よ、行きなさい”とは、師（仏陀）がその比丘にとって、まさにその村（ヴァーサバ村）の住居が適している（サッパーヤ）ことを見抜き、それゆえにそのように言われたのである。

๓๘๒. อธมฺเมน วคฺคกมฺมํ กโรนฺตีติอาทีนํ ปรโต ปาฬิยํเยว นานากรณํ อาคมิสฺสติ.

382. “法に反して分派の業を行う”などの句については、後のパーリ語の本文自体にその相違が示されるであろう。

๓๘๕. อญฺญตฺราปิ ธมฺมา กมฺมํ กโรนฺตีติ อญฺญตฺราปิ ธมฺมํ กมฺมํ กโรนฺติ, อยเมว วา ปาโฐ. ภูเตน วตฺถุนา กตํ ธมฺเมน กตํ นาม โหติ, ตถา น กโรนฺตีติ อตฺโถ. อญฺญตฺราปิ วินยา กมฺมํ, อญฺญตฺราปิ สตฺถุสาสนา กมฺมนฺติ เอเตสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน วินโยติ โจทนา จ สารณา จ. สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา อนุสฺสาวนสมฺปทา จ; ตาหิ วินา กมฺมํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ปฏิกุฏฺฐกตนฺติ ปฏิกุฏฺฐญฺเจว กตญฺจ; ยํ อญฺเญสุ ปฏิกฺโกสนฺเตสุ กตํ ตํ ปฏิกุฏฺฐญฺเจว โหติ กตญฺจ; ตาทิสมฺปิ กมฺมํ กโรนฺตีติ อตฺโถ.

385. “法（dhammā）を除いて羯磨（kammaṃ）を行う”とは、真実の法に基づかずに羯磨を行うという意味であり、あるいはこれがそのまま本文である。真実の事実に即して行われたものが“法による羯磨（dhammena kataṃ）”と呼ばれ、そうではない方法で行うことを指す。 “律（vinayā）を除いての羯磨”、“師の教え（satthusāsanā）を除いての羯磨”という表現についても、同様の理路である。ここで“律（vinaya）”とは、非難（codanā）と喚起（sāraṇā）を意味する。“師の教え（satthusāsana）”とは、奏告の完遂（ñattisampadā）と唱告の完遂（anussāvanasampadā）を指し、それらを欠いて羯磨を行うという意味である。“制止されながら行った（paṭikuṭṭhakata）”とは、禁じられているにもかかわらず行われたことを意味する。他の比丘たちが反対・制止している中で行われた羯磨は、禁じられたものであり、かつ行われたものである。そのような羯磨を行うことを意味している。

๓๘๗. ฉยิมานิ ภิกฺขเว กมฺมานิ อธมฺมกมฺมนฺติอาทีสุ ปน ‘‘ธมฺโม’’ติ ปาฬิยา อธิวจนํ. ตสฺมา ยํ ยถาวุตฺตาย ปาฬิยา น กริยติ, ตํ อธมฺมกมฺมนฺติ เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปาฬิยํเยว อาคโต. โส จ โข ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺมานํเยว วเสน. ยสฺมา ปน ญตฺติกมฺเม ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺเถสุ วิย หาปนํ วา อญฺญถา กรณํ วา นตฺถิ, อปโลกนกมฺมญฺจ สาเวตฺวาว กริยติ, ตสฺมา ตานิ ปาฬิยํ น ทสฺสิตานิ, เตสํ สพฺเพสมฺปิ กมฺมานํ วินิจฺฉยํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม.

387. “比丘たちよ、これら六つの羯磨は非法羯磨（adhamma-kamma）である”などの箇所において、“法（dhamma）”とは聖典（Pāḷi）の別名である。したがって、上述の聖典の規定通りに行われないものを“非法羯磨”と知るべきである。これがここでの要約である。詳細については聖典そのものに記されている。それは、一白二羯磨（ñattidutiya）および一白三羯磨（ñatticatuttha）の形式に基づいて説かれている。しかし、奏告羯磨（ñattikamma）においては、一白二羯磨や一白三羯磨のように、省略や変更の余地がない。また、告示羯磨（apalokanakamma）は、ただ僧伽に知らせることで行われる。そのため、これらは聖典において詳細には示されていない。これらすべての羯磨の判定については、後に詳述する。

จตุวคฺคกรณาทิกถา

四部僧羯磨等の解説

๓๘๘. อิทานิ [Pg.428] ยทิทํ ฉฏฺฐํ ธมฺเมน สมคฺคกมฺมํ นาม, ตํ เยหิ สงฺเฆหิ กาตพฺพํ, เตสํ ปเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจ สงฺฆา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กมฺมปฺปตฺโตติ กมฺมํ ปตฺโต, กมฺมยุตฺโต กมฺมารโห; น กิญฺจิ กมฺมํ กาตุํ นารหตีติ อตฺโถ.

388. さて、六番目の“法にかなった和合羯磨（dhammena samaggakamma）”とは、どのような僧伽によって行われるべきか、その分類を示すために“五種の僧伽”などの箇所が説かれた。“羯磨に至った者（kammappatto）”とは、羯磨に参加し、羯磨にふさわしく、羯磨を行う資格のある者のことである。いかなる羯磨を行うにも不適格ではない、という意味である。

๓๘๙. จตุวคฺคกรณญฺเจ ภิกฺขเว กมฺมํ ภิกฺขุนิจตุตฺโถติอาทิ ปริสโต กมฺมวิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ อุกฺขิตฺตกคฺคหเณน กมฺมนานาสํวาสโก คหิโต, นานาสํวาสกคฺคหเณน ลทฺธินานาสํวาสโก. นานาสีมาย ฐิตจตุตฺโถติ สีมนฺตริกาย วา พหิสีมาย วา หตฺถปาเส ฐิเตนาปิ สทฺธึ จตุวคฺโค หุตฺวาติ อตฺโถ.

389. “比丘たちよ、四部僧で行われる羯磨において、比丘尼が四人目である場合”などの箇所は、会衆の不備による羯磨の失敗（kammavipatti）を示すために世尊によって説かれた。その中で、“追放された者（ukkhittaka）”という語には、羯磨によって別住となった者（kammanānāsaṃvāsako）が含まれる。“別住者（nānāsaṃvāsaka）”という語には、見解によって別住となった者（laddhinānāsaṃvāsako）が含まれる。“異なる結界に立つ者が四人目である場合（nānāsīmāya ṭhitacatuttho）”とは、結界の間（sīmantarikā）や結界の外（bahisīmā）において、受戒者から一尋（hatthapāsa）の距離に立っている者を含めて四部僧となった場合という意味である。

๓๙๓. ปาริวาสิกจตุตฺโถติอาทิ ปริวาสาทิกมฺมานํเยว ปริสโต วิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, เตสํ วินิจฺฉยํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม.

393. “別住を行っている者が四人目である場合”などの箇所は、別住（parivāsa）等の羯磨における会衆の不備を示すために説かれた。それらの判定については、後に（小品・集鍵度において）詳述する。

๓๙๔. เอกจฺจสฺส ภิกฺขเว สงฺฆมชฺเฌ ปฏิกฺโกสนา รุหตีติอาทิ ปฏิกุฏฺฐกตกมฺมสฺส กุปฺปากุปฺปภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ปกตตฺตสฺสาติ อวิปนฺนสีลสฺส ปาราชิกํ อนชฺฌาปนฺนสฺส. อานนฺตริกสฺสาติ อตฺตโน อนนฺตรํ นิสินฺนสฺส.

394. “比丘たちよ、ある比丘が僧伽の中で行う異議は有効である”などの箇所は、制止されながら行われる羯磨の無効・有効の状態を示すために説かれた。“清浄な者（pakatattassa）”とは、戒を破っておらず、波羅夷罪を犯していない者のことである。“隣に座る者（ānantarikassa）”とは、自身のすぐ隣に座っている（異議を唱える）比丘のことである。

ทฺเวนิสฺสารณาทิกถา

二種の追放等の解説

๓๙๕. ทฺเวมา ภิกฺขเว นิสฺสารณาติอาทิ วตฺถุโต กมฺมานํ กุปฺปากุปฺปภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อปฺปตฺโต นิสฺสารณํ, ตญฺเจ สงฺโฆ นิสฺสาเรติ, สุนิสฺสาริโต’’ติ อิทํ ปพฺพาชนียกมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปพฺพาชนียกมฺเมน หิ วิหารโต นิสฺสาเรนฺติ, ตสฺมา ตํ ‘‘นิสฺสารณา’’ติ วุจฺจติ. ตญฺเจส ยสฺมา กุลทูสโก น โหติ, ตสฺมา อาเวณิเกน ลกฺขเณน อปฺปตฺโต. ยสฺมา ปนสฺส อากงฺขมาโน สงฺโฆ ปพฺพาชนียกมฺมํ กเรยฺยาติ วุตฺตํ, ตสฺมา สุนิสฺสาริโต โหติ. ตญฺเจ สงฺโฆ นิสฺสาเรตีติ สเจ สงฺโฆ ตชฺชนียกมฺมาทิวเสน นิสฺสาเรติ, โส ยสฺมา ตตฺถ ‘‘ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนํ อากงฺขมาโน สงฺโฆ ตชฺชนียกมฺมํ กเรยฺย – เอโก ภณฺฑนการโก โหติ กลหการโก วิวาทการโก ภสฺสการโก สงฺเฆ อธิกรณการโก, เอโก พาโล [Pg.429] โหติ อพฺยตฺโต อาปตฺติพหุโล อนปทาโน, เอโก คิหิสํสฏฺโฐ วิหรติ อนนุโลมิเกหิ คิหิสํสคฺเคหี’’ติ (จูฬว. ๓๙๕) เอวํ เอเกเกนปิ องฺเคน นิสฺสารณา อนุญฺญาตา, ตสฺมา สุนิสฺสาริโต.

395. “比丘たちよ、これら二つの追放（nissāraṇā）がある”などの箇所は、対象となる人物（vatthu）による羯磨の無効・有効の状態を示すために説かれた。その中で、“追放に値しない者を僧伽が追放した場合、それは正しく追放されたことになる”という箇所は、駆出羯磨（pabbājanīyakamma）を念頭に置いて説かれた。けだし、駆出羯磨によって寺院から追い出す（nissārenti）ため、これを“追放（nissāraṇā）”と呼ぶのである。その比丘が（本来の対象である）家屋汚し（kuladūsako）ではない場合、駆出羯磨の固有の定義（lakkhaṇa）には当てはまらない。しかし、僧伽が望むならば、その比丘に対して駆出羯磨を行うことができると（羯磨鍵度において）説かれているため、“正しく追放された”ことになる。“僧伽がその者を追放する場合”とは、もし僧伽が呵責羯磨（tajjanīyakamma）などによって追放する場合、以下のような理由があれば正しく追放されたことになる。“比丘たちよ、僧伽が三種の比丘に対して呵責羯磨を望む場合。一つには、争い、喧嘩、論争、多弁を引き起こし、僧伽の中に諍事（adhikaraṇa）を起こす者。一つには、愚かで、未熟で、罪過が多く、反省のない（anapadāno）者。一つには、比丘にふさわしくない俗人との交際によって、俗人と親密に過ごす者”。このように、これら一つ一つの条件によって追放が許容されているため、“正しく追放された”となるのである。

๓๙๖. โอสารณาติ ปเวสนา. ตตฺถ ตญฺเจ สงฺโฆ โอสาเรตีติ อุปสมฺปทกมฺมวเสน ปเวเสติ. โทสาริโตติ ทุโอสาริโต. สหสฺสกฺขตฺตุมฺปิ อุปสมฺปาทิโต อนุปสมฺปนฺโนว โหติ อาจริยุปชฺฌายา จ สาติสารา, ตถา เสโส การกสงฺโฆ, น โกจิ อาปตฺติโต มุจฺจติ. อิติ อิเม เอกาทส อภพฺพปุคฺคลา โทสาริตา. หตฺถจฺฉินฺนาทโย ปน ทฺวตฺตึส สุโอสาริตา, อุปสมฺปาทิตา อุปสมฺปนฺนาว โหนฺติ, น เต ลพฺภา กิญฺจิ วตฺตุํ. อาจริยุปชฺฌายา ปน การกสงฺโฆ จ สาติสารา, น โกจิ อาปตฺติโต มุจฺจติ.

396. “復帰（osāraṇā）”とは、中に入れること（再受入れ）である。その中で“僧伽がその者を復帰させる”とは、具足戒（upasampadā）の羯磨によって僧伽に入れることを指す。“誤って復帰させた（dosāritoti）”とは、不適切に受け入れたという意味である。千回具足戒を授けたとしても、その者は非受戒者のままであり、教授師や和上は罪（sātisārā）を得る。同様に、その他の羯磨に従事した僧伽も罪を得る。いかなる比丘もその（不完全な受戒による）罪から免れることはない。これら十一種の不適格な人物（abhabbapuggalā）は、誤って復帰させたことになる。一方で、手のない者などの三十二種の不適格者は、具足戒を授ければ受戒者となるが、適切に復帰させたとは言い難い。彼らに対して（受戒が無効であると）言うことはできないが、教授師、和上、および従事した僧伽は罪を得る。いかなる比丘も（不適切な受戒を執行した）罪から免れることはない。

๓๙๗. อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุสฺส น โหติ อาปตฺติ ทฏฺฐพฺพาติอาทิ อภูตวตฺถุวเสน อธมฺมกมฺมํ, ภูตวตฺถุวเสน ธมฺมกมฺมญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏินิสฺสชฺชิตาติ ปฏินิสฺสชฺชิตพฺพา.

397. “比丘たちよ、ここに比丘に罪はないと見なされるべきである”などの箇所は、虚偽の事実（abhūtavatthu）に基づく非法羯磨と、真実の事実（bhūtavatthu）に基づく正法羯磨を示すために説かれた。その中で、“捨てるべき（paṭinissajjitā）”とは、放棄されるべきという意味である。

อุปาลิปุจฺฉากถา

ウパーリの問いの解説

๔๐๐. อุปาลิปญฺเหสุปิ วตฺถุวเสเนว ธมฺมาธมฺมกมฺมํ วิภตฺตํ. ตตฺถ ทฺเว นยา – เอกมูลโก จ ทฺวิมูลโก จ. เอกมูลโก อุตฺตาโนเยว. ทฺวิมูลเก ยถา สติวินโย อมูฬฺหวินเยน สทฺธึ เอกา ปุจฺฉา กตา, เอวํ อมูฬฺหวินยาทโยปิ ตสฺสปาปิยฺยสิกาทีหิ. อวสาเน ปน อุปสมฺปทารหํ อุปสมฺปาเทตีติ เอกเมว ปทํ โหติ. ปรโต ภิกฺขูนมฺปิ สติวินยํ อาทึ กตฺวา เอเกเกน สทฺธึ เสสปทานิ โยเชตพฺพานิ.

400. ウパーリの問いにおいても、対象（vatthu）に基づいて正法羯磨と非法羯磨が分類されている。そこには一根元（ekamūlaka）と二根元（dvimūlaka）の二つの方法がある。一根元は明白である。二根元においては、例えば憶念律（sativinayo）が不痴律（amūḷhavinayena）と共に一つの問いとして構成されているように、不痴律などもまた、罪悪自白（tassapāpiyyasikā）などと共に、一つ一つ問いとして構成されている。最後には、“具足戒を受けるにふさわしい者に具足戒を授ける”という一節になる。さらに比丘たちの項目においても、憶念律を皮切りに、他の一節と共に残りの節を組み合わせるべきである。

ตชฺชนียกมฺมกถา

呵責羯磨の解説

๔๐๗. อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภณฺฑนการโกติอาทิ ‘‘อธมฺเมนวคฺคํ, อธมฺเมนสมคฺคํ; ธมฺเมนวคฺคํ, ธมฺมปติรูปเกนวคฺคํ, ธมฺมปติรูปเกนสมคฺค’’นฺติ อิเมสํ วเสน จกฺกํ พนฺธิตฺวา ตชฺชนียาทีสุ สตฺตสุ กมฺเมสุ ปฏิปสฺสทฺธีสุ จ [Pg.430] วิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ อนปทาโนติ อปทานวิรหิโต. อปทานํ วุจฺจติ ปริจฺเฉโท; อาปตฺติปริจฺเฉทวิรหิโตติ อตฺโถ. ตโต ปรํ ปฏิกุฏฺฐกตกมฺมปฺปเภทํ ทสฺเสตุํ สาเยว ปาฬิ ‘‘อกตํ กมฺม’’นฺติอาทีหิ สํสนฺทิตฺวา วุตฺตา. ตตฺถ น กิญฺจิ ปาฬิอนุสาเรน น สกฺกา วิทิตุํ, ตสฺมา วณฺณนํ น วิตฺถารยิมฺหาติ.

407. “比丘たちよ、ここに争いを起こす比丘がいる”などの箇所は、“非法別部、非法和合、正法別部、似法別部、似法和合”という（五つの）組み合わせ（cakka）を構成し、呵責羯磨（tajjanīya）等の七つの羯磨およびそれらの解止（paṭipassaddhī）における不備を示すために説かれた。その中で“反省のない（anapadāno）”とは、節度（apadāna）を欠いていることである。節度とは“区切り（pariccheda）”と言われ、罪の自覚や反省による区切りがないという意味である。その後の、制止されながら行われる羯磨の詳細を示す箇所では、“行われなかった羯磨（akataṃ kammaṃ）”などの表現を用いて、先ほどと同じ聖典が引用されている。そこでは、聖典に従えば理解できない箇所はない。それゆえ、この註釈では詳述しない。

จมฺเปยฺยกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

瞻波鍵度の註釈、完結。

๑๐. โกสมฺพกกฺขนฺธกํ

10. 拘睒弥鍵度

โกสมฺพกวิวาทกถา

拘睒弥の論争の解説

๔๕๑. โกสมฺพกกฺขนฺธเก [Pg.431] – ตํ ภิกฺขุํ อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺขิปึสูติ เอตฺถ อยมนุปุพฺพิกถา – ทฺเว กิร ภิกฺขู เอกสฺมึ อาวาเส วสนฺติ วินยธโร จ สุตฺตนฺติโก จ. เตสุ สุตฺตนฺติโก ภิกฺขุ เอกทิวสํ วจฺจกุฏึ ปวิฏฺโฐ อาจมนอุทกาวเสสํ ภาชเน ฐเปตฺวาว นิกฺขมิ. วินยธโร ปจฺฉา ปวิฏฺโฐ ตํ อุทกํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ – ‘‘อาวุโส, ตยา อิทํ อุทกํ ฐปิต’’นฺติ? ‘‘อามาวุโส’’ติ. ‘‘กึ ตฺวํ เอตฺถ อาปตฺติภาวํ น ชานาสี’’ติ? ‘‘อาม, น ชานามี’’ติ. ‘‘โหติ, อาวุโส เอตฺถ อาปตฺตี’’ติ? ‘‘สเจ โหติ, เทสิสฺสามี’’ติ. ‘‘สเจ ปน เต, อาวุโส, อสญฺจิจฺจ อสติยา กตํ, นตฺถิ อาปตฺตี’’ติ. โส ตสฺสา อาปตฺติยา อนาปตฺติทิฏฺฐิ อโหสิ.

451. コーサンビー犍度（コーサンバカッカンダカ）において、“その比丘が罪を見なかったために追放した（ukkhipiṃsu）”という箇所について、これは事の経緯（順次説）である。伝え聞くところによれば、ある僧院に律師（vinayadharo）と経師（suttantiko）という二人の比丘が住んでいた。そのうち、経師の比丘はある日、便所に入り、手洗いの水を器に残したまま出てきた。後から入った律師がその水を見て、出てからその比丘に尋ねた。“友よ、あなたがこの水を残したのですか？”“友よ、その通りです”。“あなたはこれが罪（āpatti）になることを知らないのですか？”“はい、知りません”。“友よ、これは罪になります”。“もし罪であるなら、私は告白（懺悔）しましょう”。“友よ、しかし、もしあなたが故意ではなく、失念して行ったのであれば、罪ではありません”。そこで、その比丘はその罪について“罪ではない”という見解を持つようになった。

วินยธโรปิ อตฺตโน นิสฺสิตกานํ ‘‘อยํ สุตฺตนฺติโก อาปตฺตึ อาปชฺชมาโนปิ น ชานาตี’’ติ อาโรเจสิ. เต ตสฺส นิสฺสิตเก ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาปิ อาปตฺติภาวํ น ชานาตี’’ติ อาหํสุ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อาโรเจสุํ. โส เอวมาห – ‘‘อยํ วินยธโร ปุพฺเพ อนาปตฺตี’’ติ วตฺวา ‘‘อิทานิ อาปตฺตี’’ติ วทติ. มุสาวาที เอโสติ. เต คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย มุสาวาที’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ วฑฺฒยึสุ. ตโต วินยธโร โอกาสํ ลภิตฺวา ตสฺส อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺมํ อกาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ภิกฺขุํ อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺขิปึสู’’ติ.

律師もまた自分の弟子たちに“この経師は罪を犯しながら、それを罪と知らないのだ”と告げた。彼ら（律師の弟子）は彼（経師）の弟子たちに会って、“あなたたちの和尚（upajjhāyo）は罪を犯しながら、それが罪であることを知らない”と言った。彼ら（経師の弟子）は行って自分の和尚に報告した。彼はこう言った。“この律師は以前‘罪ではない’と言っておきながら、今は‘罪だ’と言っている。彼は嘘つき（musāvādī）だ”。彼ら（経師の弟子）は行って“あなたたちの和尚は嘘つきだ”と言い、このように互いに争いを増大させた。その後、律師は機会を得て、彼（経師）が罪を認めないことを理由に追放の処置（ukkhepanīyakamma）を行った。それゆえに、“その比丘が罪を見なかったために追放した”と言われるのである。

๔๕๓. ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆติ เอตฺถ น ตาว ภินฺโน; อปิจ โข ยถา เทเว วุฏฺเฐ ‘‘อิทานิ สสฺสํ นิปฺผนฺน’’นฺติ วุจฺจติ, อวสฺสญฺหิ ตํ นิปฺผชฺชิสฺสติ, เอวเมว อิมินา การเณน อายตึ อวสฺสํ ภิชฺชิสฺสติ, โส จ โข กลหวเสน น สงฺฆเภทวเสน, ตสฺมา ‘‘ภินฺโน’’ติ วุตฺตํ. สมฺภมอตฺถวเสน เจตฺถ อาเมฑิตํ เวทิตพฺพํ.

453. “比丘サンガが分裂した、比丘サンガが分裂した”という箇所において、まだ実際には分裂していない。しかし、雨が降ったときに“今や作物が実った”と言われるように（なぜなら必ず実るからである）、同様に、この原因によって将来必ず分裂することになる。そして、それは争いの勢いによるものであり、サンガ分裂（saṅghabheda）の業によるものではない。それゆえに（将来の確定的な結果を指して）“分裂した”と言われたのである。ここでの（言葉の）繰り返しは、緊迫した状況（sambhama）を意味するものと理解すべきである。

๔๕๔. เอตมตฺถํ [Pg.432] ภาสิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ กสฺมา เอวํ ภาสิตฺวา ปกฺกามิ? สเจ หิ ภควา อุกฺเขปเก วา ‘‘อการเณ ตุมฺเหหิ โส ภิกฺขุ อุกฺขิตฺโต’’ติ วเทยฺย, อุกฺขิตฺตานุวตฺตเก วา ‘‘ตุมฺเห อาปตฺตึ อาปนฺนา’’ติ วเทยฺย, ‘‘เอเตสํ ภควา ปกฺโข, เอเตสํ ภควา ปกฺโข’’ติ วตฺวา อาฆาตํ พนฺเธยฺยุํ, ตสฺมา ตนฺติเมว ฐเปตฺวา เอตมตฺถํ ภาสิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ.

454. “この意味を説いて、座から立ち上がって去った”という箇所について、なぜそのように説いて去ったのか。もし世尊が追放した側の人々に“あなたたちは理由もなくその比丘を追放した”と言ったり、あるいは追放された者に従う人々に“あなたたちは罪に陥った”と言ったりすれば、“世尊はあちら側の味方だ、世尊はあちら側の味方だ”と言って恨みを抱くであろう。それゆえに、教法（tanti）だけを提示し、この意味を説いて座から立ち上がって去られたのである。

๔๕๕. อตฺตนา วา อตฺตานนฺติ เอตฺถ โย สงฺเฆน อุกฺเขปนียกตานํ อธมฺมวาทีนํ ปกฺเข นิสินฺโน ‘‘ตุมฺเห กึ ภณถา’’ติ เตสญฺจ อิตเรสญฺจ ลทฺธึ สุตฺวา ‘‘อิเม อธมฺมวาทิโน, อิตเร ธมฺมวาทิโน’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทติ, อยํ เตสํ มชฺเฌ นิสินฺโนว เตสํ นานาสํวาสโก โหติ, กมฺมํ โกเปติ, อิตเรสมฺปิ หตฺถปาสํ อนาคตตฺตา โกเปติ. เอวํ อตฺตนา วา อตฺตานํ นานาสํวาสกํ กโรติ. สมานสํวาสกนฺติ เอตฺถาปิ โย อธมฺมวาทีนํ ปกฺเข นิสินฺโน ‘‘อธมฺมวาทิโน อิเม, อิตเร ธมฺมวาทิโน’’ติ เตสํ มชฺฌํ ปวิสติ, ยตฺถ วา ตตฺถ วา ปน ปกฺเข นิสินฺโน ‘‘อิเม ธมฺมวาทิโน’’ติ คณฺหาติ, อยํ อตฺตนา วา อตฺตานํ สมานสํวาสกํ กโรตีติ เวทิตพฺโพ.

455. “自ら自身を”という箇所において、サンガによって追放処置を受けた非法を説く者たち（adhammavādī）の側に座り、“あなた方は何を言っているのか”と彼らや他方の言い分を聞いて、“この者たちは非法を説く者であり、他方は法を説く者である”という心を生じた比丘、この者は彼らの中に座ったまま、彼らとは別居者（nānāsaṃvāsako）となる。そして（サンガの）業を妨げ、他方の側にも（物理的な範囲である）ハッタパーサに入っていないため業を妨げることになる。このように自ら自身を別居者とするのである。“同居者（samānasaṃvāsaka）”という箇所についても、非法を説く者の側に座りながら“この者たちは非法を説く者であり、他方は法を説く者である”と知って、彼ら（法を説く者）の中に入る者、あるいはどこか一方の側に座って“この者たちは法を説く者である”と受け入れる者、この者が自ら自身を同居者とするのであると理解すべきである。

๔๕๖. กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ เอตฺถ กาเยน ปหรนฺตา กายกมฺมํ อุปทํเสนฺติ, ผรุสํ วทนฺตา วจีกมฺมํ อุปทํเสนฺตีติ เวทิตพฺพา. หตฺถปรามาสํ กโรนฺตีติ โกธวเสน หตฺเถหิ อญฺญมญฺญํ ปรามสนํ กโรนฺติ. อธมฺมิยายมาเนติ อธมฺมิยานิ กิจฺจานิ กุรุมาเน. อสมฺโมทิกาวตฺตมานายาติ อสมฺโมทิกาย วตฺตมานาย. อยเมว วา ปาโฐ. สมฺโมทนกถาย อวตฺตมานายาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา น อญฺญมญฺญนฺติ เอตฺถ ทฺเว ปนฺติโย กตฺวา อุปจารํ มุญฺจิตฺวา นิสีทิตพฺพํ, ธมฺมิยายมาเน ปน สมฺโมทิกาย วตฺตมานาย อาสนนฺตริกาย นิสีทิตพฺพํ, เอเกกํ อาสนํ อนฺตรํ กตฺวา นิสีทิตพฺพํ.

456. “身業、口業”という箇所において、体で叩くことが身業を示し、粗野な言葉を話すことが口業を示すと理解すべきである。“手で触れる”というのは、怒りの勢いで手を使って互いに触れ合う（掴み合う）ことをいう。“非法なことが行われているとき”とは、法にかなわない務めが行われているときをいう。“不快な状況にあるとき”とは、和合を妨げる不快な言葉が発せられているとき、あるいは和合の言葉が発せられていないときという意味である。“これほどに互いに（近づかない）”という箇所において、二つの列を作り、適切な距離を置いて座るべきである。しかし、法にかない和合の言葉があるときは、一つの座席を空けて（間の座席を置いて）座るべきである。

๔๕๗-๔๕๘. มา ภณฺฑนนฺติอาทีสุ ‘‘อกตฺถา’’ติ ปาฐเสสํ คเหตฺวา ‘‘มา ภณฺฑนํ อกตฺถา’’ติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อธมฺมวาทีติ อุกฺขิตฺตานุวตฺตเกสุ อญฺญตโร. อยํ ปน ภิกฺขุ ภควโต อตฺถกาโม, อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย [Pg.433] ‘‘อิเม ภิกฺขู โกธาภิภูตา สตฺถุ วจนํ น คณฺหนฺติ, มา ภควา เอเต โอวทนฺโต กิลมิตฺถา’’ติ ตสฺมา เอวมาห. ภควา ปน ‘‘ปจฺฉาปิ สญฺญํ ลภิตฺวา โอรมิสฺสนฺตี’’ติ เตสํ อนุกมฺปาย อตีตวตฺถุํ อาหริตฺวา กเถสิ. ตตฺถ อนตฺถโตติ อนตฺโถ อโต; เอตสฺมา เม ปุริสา อนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อนตฺถโตติ อนตฺถโท. เสสํ ปากฏเมว.

457-458. “争いをしてはならない（mā bhaṇḍanaṃ）”などの句において、“しなかった（akatthā）”という残りの語を補って、“争いをしてはならない”という意味で見なすべきである。“非法を説く者”とは、追放された者に従う比丘たちの一人である。しかし、この比丘は世尊の利益を願う者であり、彼の意図は“これらの比丘たちは怒りに支配されて師の言葉を受け入れません。世尊が彼らを諭すことでお疲れになりませんように”というものであった。それゆえに彼はそのように申し上げた。しかし、世尊は“後で気づきを得て、やめるであろう”と考えられ、彼らへの慈しみから過去の話を引用して語られた。その中で“不幸（anatthatoti）”とは、“この者から不幸が生じる”、あるいは“この男から私に不幸が生じる”という意味である。あるいは“不幸を与える者”という意味である。残りの部分は明快である。

๔๖๔. ปุถุสทฺโทติอาทิคาถาสุ ปน ปุถุ มหา สทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท. สมชโนติ สมาโน เอกสทิโส ชโน; สพฺโพ จายํ ภณฺฑนการโกชโน สมนฺตโต สทฺทนิจฺฉารเณน ปุถุสทฺโท เจว สทิโส จาติ วุตฺตํ โหติ. น พาโล โกจิ มญฺญถาติ ตตฺถ โกจิ เอโกปิ ‘‘อหํ พาโล’’ติ น มญฺญิตฺถ; สพฺเพปิ ปณฺฑิตมานิโนเยว. นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุนฺติ โกจิ เอโกปิ ‘‘อหํ พาโล’’ติ จ น มญฺญิตฺถ; ภิยฺโย จ สงฺฆสฺมึ ภิชฺชมาเน อญฺญมฺปิ เอกํ ‘‘มยฺหํ การณา สงฺโฆ ภิชฺชตี’’ติ อิทํ การณํ น มญฺญิตฺถาติ อตฺโถ.

464. “大きな騒音（puthusaddo）”などの詩節において、大きく盛んな音を立てているので“大きな騒音のある者たち”という。“同じような人々（samajanoti）”とは、争いにおいて意向が等しく一様な人々ということである。これら全ての争いをする人々は、至る所で声を張り上げているために、大きな騒音があり、かつ互いに似通っているという意味である。“誰も自分が愚かだと思わなかった”という箇所において、そこではただの一人も“自分は愚かである”とは思わなかった。全員が自分を賢者だと思い込んでいた（paṇḍitamānin）。“それ以上のことを知らなかった”とは、誰一人として“自分は愚かである”と思わず、さらにサンガが分裂していく中で、“自分のせいでサンガが分裂するのだ”というその原因を全く理解していなかったという意味である。

ปริมุฏฺฐาติ ปริมุฏฺฐสฺสติโน. วาจาโคจรภาณิโนติ ราการสฺส รสฺสาเทโส กโต, วาจาโคจรา น สติปฏฺฐานาทิโคจรา. ภาณิโน จ กถํ ภาณิโน? ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามํ ยาว มุขํ ปสาเรตุํ อิจฺฉนฺติ, ตาว ปสาเรตฺวา ภาณิโน, เอโกปิ สงฺฆคารเวน มุขสงฺโกจํ น กโรตีติ อตฺโถ. เยน นีตาติ เยน กลเหน อิมํ นิลฺลชฺชภาวํ นีตา. น ตํ วิทูติ น ตํ ชานนฺติ, ‘‘เอวํ สาทีนโว อย’’นฺติ.

“失念した者たち（parimuṭṭhā）”とは、正念（サティ）を完全に失った者たちのことである。“言葉を境（gocara）として話す者たち”という箇所において、“rā”の字が短母音化されており、四念処（satipaṭṭhāna）などを境とせず、ただ言葉（の領域）だけを境としているということである。どのように話すのか。“口を広げたいだけ（yāvicchanti mukhāyāmaṃ）”とは、口を開きたいだけ開いて話し、ただの一人もサンガへの敬意によって口を慎むことをしないという意味である。“それ（争い）によって導かれた”とは、その争いによってこのような無恥な状態に導かれたということである。“それを知らない”とは、それが“このように災患（ādīnavo）に満ちたものである”ということを知らないという意味である。

เย จ ตํ อุปนยฺหนฺตีติ ตํ ‘‘อกฺโกจฺฉิ มํ, อวธิ ม’’นฺติอาทิกํ อาการํ เย จ อุปนยฺหนฺติ. สนนฺตโนติ โปราโณ.

“彼らはその（恨みを）結びつける”とは、“あの者は私を罵った、私を打った”などという怨恨の様相を、ある人々が心に抱き続けることを指す。“サンナンタ（sanantana）”とは、古くからの道理、あるいは太古の習わしのことである。

ปเรติ ปณฺฑิเต ฐเปตฺวา ตโต อญฺเญ ภณฺฑนการกา ปเร นาม. เต เอตฺถ สงฺฆมชฺเฌ กลหํ กโรนฺตา ‘‘มยํ ยมามเส อุปยมาม; สตตํ สมิตํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ น ชานนฺติ. เย จ ตตฺถ วิชานนฺตีติ เย ตตฺถ ปณฺฑิตา ‘‘มยํ มจฺจุสมีปํ คจฺฉามา’’ติ วิชานนฺติ. ตโต [Pg.434] สมฺมนฺติ เมธคาติ เอวญฺหิ เต ชานนฺตา โยนิโสมนสิการํ อุปฺปาเทตฺวา เมธคานํ กลหานํ วูปสมาย ปฏิปชฺชนฺติ.

“他者（pare）”とは、賢者たちを除いた、それ以外の争いを引き起こす者たちのことである。彼らは、この僧伽（サンガ）の中で諍いを行いながら、“我々は死にゆく者であり、絶えず死の身近へと向かっているのだ”ということを知らない。一方、“そこで知る者たち”とは、その僧伽の中にいる賢者たちであり、“我々は死の身近へと向かっているのだ”ということを弁えている。それゆえに争いは鎮まる（tato sammanti medhagā）。すなわち、そのように知る賢者たちは、如理作意（yonisomanasikāra）を生じさせ、諍いを鎮めるために修行するのである。

อฏฺฐิจฺฉินฺนาติ อยํ คาถา พฺรหฺมทตฺตญฺจ ทีฆาวุกุมารญฺจ สนฺธาย วุตฺตา. เตสมฺปิ โหติ สงฺคติ, กสฺมา ตุมฺหากํ น โหติ, เยสํ โว เนว มาตาปิตูนํ อฏฺฐีนิ ฉินฺนานิ, น ปาณา หตา, น ควาสฺสธนานิ หฏานีติ.

“骨が断たれても”というこの偈は、ブラフマダッタ王とディーガーヴ王子のことを念頭に置いて仏陀によって説かれた。彼ら（親子を殺し合った敵同士）の間でさえ和解（saṅgati）が成立した。それなのに、父母の骨が断たれたわけでもなく、命を奪われたわけでもなく、牛や馬や財産を奪われたわけでもないお前たちの間で、どうして和解ができないことがあろうか。これがその意味である。

สเจ ลเภถาติอาทิคาถา ปณฺฑิตสหายสฺส จ พาลสหายสฺส จ วณฺณาวณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา. อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ ปากฏปริสฺสเย จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา เตน สทฺธึ อตฺตมโน สติมา จเรยฺย.

“もし（賢明な友を）得られるならば”等の偈は、賢明な友と愚かな友の功徳と欠点を示すために仏陀によって説かれた。“あらゆる障害を克服して”とは、明白な障害（外敵など）と隠れた障害（煩悩など）を打ち破り、その賢明な友と共に、満足し正念を保って歩むべきであるということである。

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตนฺติ ยถา อตฺตโน วิชิตํ รฏฺฐํ มหาชนกราชา จ อรินฺทมมหาราชา จ ปหาย เอกกา จรึสุ; เอวํ จเรยฺยาติ อตฺโถ. มาตงฺครญฺเญว นาโคติ มาตงฺโค อรญฺเญ นาโคว. มาตงฺโคติ หตฺถี วุจฺจติ; นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมตํ. ยถา หิ มาตุโปสโก มาตงฺคนาโค อรญฺเญ เอโก จริ, น จ ปาปานิ อกาสิ. ยถา จ ปาลิเลยฺยโก, เอวํ เอโก จเร, น จ ปาปานิ กยิราติ วุตฺตํ โหติ.

“王が征服した国を（捨てる）ように”とは、マハージャナカ王やアリンダマ大王が自ら征服した国を捨てて独りで歩んだように、そのように歩むべきであるという意味である。“森の象（マータンガ）のように”とは、マータンガが森の中の象（ナーガ）のようであること。象のことをマータンガといい、ナーガとは“偉大なもの”の同義語である。母を養うマータンガ象が森で独り歩み、悪をなさなかったように、またパーリレッヤカ象がそうであったように、独りで歩み、悪をなすべきではない、と説かれているのである。

ปาลิเลยฺยกคมนกถา

パーリレッヤカへの行脚に関する物語

๔๖๗. ปาลิเลยฺยเก วิหรติ รกฺขิตวนสณฺเฑติ ปาลิเลยฺยกํ อุปนิสฺสาย รกฺขิตวนสณฺเฑ วิหรติ. หตฺถินาโคติ มหาหตฺถี. หตฺถิกลเภหีติ หตฺถิโปตเกหิ. หตฺถิจฺฉาเปหีติ ขีรูปเกหิ ทหรโปตเกหิ. ฉินฺนคฺคานีติ เตหิ ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺเตหิ ฉินฺนคฺคานิ ขายิตาวเสสานิ ขาณุสทิสานิ ติณานิ ขาทติ. โอภคฺโคภคฺคนฺติ เตน หตฺถินาเคน อุจฺจฏฺฐานโต ภญฺชิตฺวา ภญฺชิตฺวา ปาติตํ. อสฺส สาขาภงฺคนฺติ เอตสฺส สนฺตกํ สาขาภงฺคํ เต ขาทนฺติ. อาวิลานีติ เตหิ ปฐมตรํ โอตริตฺวา ปิวนฺเตหิ อาลุลิตานิ กทฺทโมทกานิ ปิวติ. โอคาหาติ ติตฺถโต.

467. “パーリレッヤカのラッキタヴァナの森に住まう”とは、パーリレッヤカ村を依止して（托鉢の範囲として）、ラッキタヴァナ（守護された森）に滞在されたことである。“象王（hatthināgo）”とは大きな象のこと。“象の子ら（hatthikaḷabhehi）”とは象の若者たちであり、“幼い象ら（hatthicchāpehi）”とはまだ乳を飲んでいる小さな子象たちのことである。“先端が噛み切られた”とは、それらの象たちが先回りして歩き、草の先端を噛み切って残した、切り株のような硬い草を（象王が）食べることをいう。“折られたもの”とは、その象王が高い場所から折って落とした枝のことである。“その枝を”とは、この象王の持ち物である折られた枝を、他の象たちが食べてしまうこと。“濁った（水）”とは、他の象たちが先に水辺に降りて飲んだために、かき回されて泥混じりになった水を（象王が）飲むこと。“水場から（ogāhāti）”とは水飲み場からのことである。

นาคสฺส นาเคนาติ หตฺถินาคสฺส พุทฺธนาเคน. อีสาทนฺตสฺสาติ รถอีสาสทิสทนฺตสฺส. ยเทโก รมตี วเนติ ยสฺมา พุทฺธนาโค วิย อยมฺปิ หตฺถินาโค เอโก ปวิวิตฺโต วเน รมติ; ตสฺมาสฺส นาคสฺส [Pg.435] นาเคน จิตฺตํ สเมติ, เอกีภาวรติยา เอกสทิสํ โหตีติ อตฺโถ.

“象王の、象王による（心）”とは、象王（パーリレッヤカ象）の心が、仏陀という象王（ブッダナーガ）の心と（通じ合うこと）。“車軸のような牙を持つ”とは、馬車の車軸のように立派な二本の牙を持つこと。“独り森に楽しむ”とは、仏陀という象王のように、この象王もまた、群れを離れて独り森で静まることを楽しむからである。ゆえに、その象王の心は、仏陀という象王の心と一致し、独りであることの喜びにおいて等しくなるという意味である。

ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวาติ เอตฺถ เตมาสํ ภควา ตตฺถ วิหาสีติ เวทิตพฺโพ. เอตฺตาวตา โกสมฺพเกหิ กิร อุพฺพาฬฺโห ภควา เตมาสํ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วสีติ สพฺพตฺถ กถา ปตฺถฏา อโหสิ.

“心ゆくまで滞在して”という箇所について、世尊はそこで三ヶ月（安居の期間）滞在されたと知るべきである。これほどの期間（三ヶ月ほど）、コーサンビーの比丘たちに悩まされた（あるいは、彼らを去らせた）世尊が、森に入って住まわれたという話が、至る所に広まった。

อถ โข โกสมฺพกา อุปาสกาติ อถ โข อิมํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา โกสมฺพิวาสิโน อุปาสกา.

“さて、コーサンビーの信者たちは”とは、その噂話を聞いて、コーサンビーに住む信者（ウパーサカ）たちが相談し合ったことである。

อฏฺฐารสวตฺถุกถา

十八事に関する物語

๔๖๘. อธมฺมํ ธมฺโมติอาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก วณฺณยิสฺสาม.

468. “非法を法である（と説く）”などの十八の僧伽分裂の根拠については、僧伽分裂の章（サンガベーダ・カンダカ）において解説する。

๔๗๕. ตํ อุกฺขิตฺตกํ ภิกฺขุํ โอสาเรตฺวาติ ตํ คเหตฺวา สีมํ คนฺตฺวา อาปตฺตึ เทสาเปตฺวา กมฺมวาจาย โอสาเรตฺวา. ตาวเทว อุโปสโถติ ตํทิวสเมว อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตนเยเนว สามคฺคีอุโปสโถ กาตพฺโพ.

475. “その謹慎処分（ukkhittaka）を受けた比丘を復帰させて”とは、その者を連れて結界（シーマ）に行き、罪を告白（懺悔）させた上で、羯磨文（カマヴァーチャー）によって僧伽の仲間に戻すこと。“その時すぐに布薩を（行う）”とは、僧伽が和合したその日のうちに、布薩の章で説かれた方法に従って和合布薩（sāmaggīuposatho）を行うべきであるということである。

๔๗๖. อมูลา มูลํ คนฺตฺวาติ น มูลา มูลํ คนฺตฺวา; ตํ วตฺถุํ อวินิจฺฉินิตฺวาติ อตฺโถ. อยํ วุจฺจติ อุปาลิ สงฺฆสามคฺคี อตฺถาเปตา พฺยญฺชนูเปตาติ อตฺถโต อปคตา, ‘‘สงฺฆสามคฺคี’’ติ อิมํ ปน พฺยญฺชนมตฺตํ อุเปตา.

476. “根本から根本へ行かずに”とは、事の根本を問いたださず、その僧伽分裂の原因となった事件を裁定しないことという意味である。“ウパーリよ、これを意味を欠き文句だけが具わった僧伽の和合と呼ぶ”とは、実質的な意味（真の解決）からは離れているが、“僧伽の和合”という言葉上の形式だけが整っている状態を指す。

๔๗๗. สงฺฆสฺส กิจฺเจสูติ สงฺฆสฺส กรณีเยสุ อุปฺปนฺเนสุ. มนฺตนาสูติ วินยมนฺตนาสุ. อตฺเถสุ ชาเตสูติ วินยอตฺเถสุ อุปฺปนฺเนสุ. วินิจฺฉเยสูติ เตสํเยว อตฺถานํ วินิจฺฉเยสุ. มหตฺถิโกติ มหาอุปกาโร. ปคฺคหารโหติ ปคฺคณฺหิตุํ วุตฺโต.

477. “僧伽の業務において”とは、僧伽のなすべき用件が生じた時のこと。“協議において”とは、律に関する協議が行われる時のこと。“事柄が生じた時に”とは、律の意義に関する問題が生じた時のこと。“裁定において”とは、それらの律の意義に対する決定を下す時のこと。“大きな利益がある（mahatthiko）”とは、多大な助けとなること。“賞賛に値する（paggahāraho）”とは、称揚するにふさわしいという意味である。

อนานุวชฺโช ปฐเมน สีลโตติอาทิมฺหิเยว ตาว สีลโต น อุปวชฺโช. อเวกฺขิตาจาโรติ อเปกฺขิตาจาโร; อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการีติอาทินา นเยน อุปปริกฺขิตาจาโร. อฏฺฐกถาสุ ปน ‘‘อปฺปฏิจฺฉนฺนาจาโร’’ติ วุตฺตํ.

“第一に戒において非難される点がない”とは、まず何よりも先に、戒律の面で非難されるべきでないこと。“行儀を省みる”とは、行儀を弁えていること。すなわち、見る、顧みる等の動作において正知（sampajañña）を持って行うという方法で、行儀を精査している者のことである。なお、古注釈（アッタカター）には“隠し立てのない行儀を持つ者”と説かれている。

วิสยฺหาติ [Pg.436] อภิภวิตฺวา. อนุยฺยุตํ ภณนฺติ อนุญฺญาตํ อนปคตํ ภณนฺโต. ยสฺมา หิ โส อนุยฺยุตํ ภณติ, อุสูยาย วา อคติคมนวเสน วา การณาปคตํ น ภณติ, ตสฺมา อตฺถํ น หาเปติ. อุสูยาย ปน อคติคมนวเสน วา ภณนฺโต อตฺถํ หาเปติ, การณํ น เทติ, ตสฺมา โส ปริสคโต ฉมฺภติ เจว เวธติ จ. โย อีทิโส น โหติ, อยํ ‘‘ปคฺคหารโห’’ติ ทสฺเสติ.

“屈することなく（visayha）”とは、圧倒して。“道理に適ったことを語る（anuyyutaṃ bhaṇanti）”とは、許された、原因から離れていない言葉を語ること。なぜなら、その比丘は道理に適ったことを語り、嫉妬や偏愛（アガティ）によって道理に反したことを語らないからである。それゆえ、意味を損なうことがない。反対に、嫉妬や偏愛によって語る者は意味を損ない、正当な理由を示すことができない。そのため、そのような者は集会において硬直したり震えたりするのである。そうでない者（道理に適ったことを語る者）こそが“賞賛に値する”ということを示している。

กิญฺจ ภิยฺโย ‘‘ตเถว ปญฺห’’นฺติ คาถา, ตสฺสตฺโถ – ยถา จ อนุยฺยุตํ ภณนฺโต อตฺถํ น หาเปติ, ตเถว ปริสาย มชฺเฌ ปญฺหํ ปุจฺฉิโต สมาโน น เจว ปชฺฌายติ, น จ มงฺกุ โหติ. โย หิ อตฺถํ น ชานาติ, โส ปชฺฌายติ. โย วตฺตุํ น สกฺโกติ, โส มงฺกุ โหติ. โย ปน อตฺถญฺจ ชานาติ, วตฺตุญฺจ สกฺโกติ; โส น ปชฺฌายติ, น มงฺกุ โหติ. กาลาคตนฺติ กเถตพฺพยุตฺตกาเล อาคตํ. พฺยากรณารหนฺติ ปญฺหสฺส อตฺถานุโลมตาย พฺยากรณานุจฺฉวิกํ. วโจติ วทนฺโต; เอวรูปํ วจนํ ภณนฺโตติ อตฺโถ. รญฺเชตีติ โตเสติ. วิญฺญูปริสนฺติ วิญฺญูนํ ปริสํ.

“さらに何を言うべきか”とは、“同様に問いに対して（tatheva pañhaṃ）”という偈のことである。その意味は、道理に適ったことを語る者が意味を損なわないように、集会の中で問いを向けられた時、考え込んで黙り込んだり、意気消沈したり（maṅku）しないことである。意味を知らない者は考え込み、答える能力のない者は意気消沈する。しかし、意味を知り、答える能力のある者は、考え込んだり意気消沈したりしない。“時に適った”とは、語るべき適切な時に至ったこと。“解説に値する”とは、問いの意義に従って、解説するに相応しい言葉のこと。そのような言葉を“語る（vacoti）”とは、語っている最中であることを意味する。“喜ばせる（rañjeti）”とは、満足させること。“賢者の集い”とは、賢明な人々の集まりのことである。

อาเจรกมฺหิ จ สเกติ อตฺตโน อาจริยวาเท. อลํ ปเมตุนฺติ วีมํสิตุํ ตํ ตํ การณํ ปญฺญาย ตุลยิตุํ สมตฺโถ. ปคุโณติ กตปริจโย ลทฺธาเสวโน. กเถตเวติ กเถตพฺเพ. วิรทฺธิโกวิโทติ วิรทฺธฏฺฐานกุสโล.

“自らの師の説において”とは、自分の師匠の教えにおいて。“十分に吟味しうる”とは、様々な理由を智慧によって考察し、比較検討する能力があること。“熟達した（paguṇo）”とは、習熟し、繰り返し修練を積んでいること。“語るべきことにおいて”とは、説示すべき事柄において。“誤りを知る（viraddhikovido）”とは、誤った箇所を熟知している、あるいは過失を弁えているということである。

ปจฺจตฺถิกา เยน วชนฺตีติ อยํ คาถา ยาทิเส กเถตพฺเพ ปคุโณ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตา. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยาทิเสน กถิเตน ปจฺจตฺถิกา จ นิคฺคหํ คจฺฉนฺติ, มหาชโน จ สญฺญปนํ คจฺฉติ; สญฺญตฺตึ อวโพธนํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. ยญฺจ กเถนฺโต สกํ อาทายํ อตฺตโน อาจริยวาทํ น หาเปติ, ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ, ตทนุรูปํ อนุปฆาตกรํ ปญฺหํ พฺยากรมาโน ตาทิเส กเถตพฺเพ ปคุโณ โหตีติ.

“敵対者たちが云々（Paccatthikā yena vajantīti）”というこの偈は、どのような語るべきことにおいて熟達しているかを示すために説かれた。ここでの意味は以下の通りである。すなわち、どのような語りによって、敵対者たちが屈服し、大衆が納得（理解・開悟）に至るかということである。また、語る者が自らの見解や師の説を損なうことなく、生じた事件（諍事）に対して、それに相応しく、害を及ぼさないような回答を述べる際、そのような語るべきことにおいて熟達しているという意味である。

ทูเตยฺยกมฺเมสุ อลนฺติ อฏฺฐหิ ทูตงฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา สงฺฆสฺส ทูเตยฺยกมฺเมสุ สมตฺโถ. สุฏฺฐุ อุคฺคณฺหาตีติ สมุคฺคโห. อิทํ วุตฺตํ โหติ [Pg.437] – ยถา นาม อาหุนํ อาหุติปิณฺฑํ สมุคฺคณฺหนฺติ, เอวํ ปีติโสมนสฺสชาเตเนว เจตสา สงฺฆสฺส กิจฺเจสุ สมุคฺคโห, สงฺฆสฺสกิจฺเจสุ ตสฺส ตสฺส กิจฺจสฺส ปฏิคฺคาหโกติ อตฺโถ. กรํ วโจติ วจนํ กโรนฺโต. น เตน มญฺญตีติ เตน วจนกรเณน ‘‘อหํ กโรมิ, สงฺฆภารํ นิตฺถรามี’’ติ น มานาติมานํ ชปฺเปติ.

“使者の務めに適う（Dūteyyakammesu alan）”とは、八つの使者の構成要素（使者具足）を具えているがゆえに、僧伽の使者の務めにおいて有能であるということである。“善く受け取る（Suṭṭhu uggaṇhāti）”とは“受持（samuggaho）”のことである。これは次のようなことを言っている。すなわち、あたかも供物や施食を恭しく受け取るように、そのように歓喜と喜悦に満ちた心によって、僧伽の諸々の務めにおいて受持し、僧伽の務めにおいてそれぞれの用務を引き受ける者であるという意味である。“言葉をなす（Karaṃ vaco）”とは、言葉に従うことである。“それによって自惚れない（Na tena maññati）”とは、その言葉に従うことによって“私がなしている、私が僧伽の重責を果たしている”などという慢心や過慢（増上慢）を起こさないということである。

อาปชฺชติ ยาวตเกสุ วตฺถูสูติ ยตฺตเกสุ วตฺถูสุ อาปตฺตึ อาปชฺชมาโน อาปชฺชติ. โหติ ยถา จ วุฏฺฐิตีติ ตสฺสา จ อาปตฺติยา ยถา วุฏฺฐานํ โหติ. เอเต วิภงฺคาติ เยสุ วตฺถูสุ อาปชฺชติ, ยถา จ วุฏฺฐานํ โหติ, อิเมสํ อตฺถานํ โชตกา เอเต วิภงฺคา. อุภยสฺสาติ อุภเย อสฺส. สฺวาคตาติ สุฏฺฐุ อาคตา. อาปตฺติวุฏฺฐานปทสฺส โกวิโทติ อาปตฺติวุฏฺฐานการณกุสโล.

“いかほどの事柄において罪を犯すか（Āpajjati yāvatakesu vatthūsu）”とは、いかなる事柄（波羅夷など）によって罪（あやまち）に陥るかということである。“どのように出罪があるか（Hoti yathā ca vuṭṭhī）”とは、その罪からの脱出（出罪）がどのようになされるかということである。“これらの経分別（Ete vibhaṅgā）”とは、どのような事柄において罪に陥り、どのように出罪があるかという、これらの意味を明らかにするものが、これらの経分別（大分別と比丘尼分別）である。“両方の（Ubhayass）”とは、これら両方の（経分別が）彼（比丘）においてということである。“善く伝わっている（Svāgatā）”とは、善く習熟されているということである。“罪の出罪の句に巧みな者（Āpattivuṭṭhānapadassa kovidoti）”とは、罪からの出罪の方法（原因）に精通している者のことである。

ยานิ จาจรนฺติ ยานิ จ ภณฺฑนการณาทีนิ อาจรนฺโต ตชฺชนียกมฺมาทิวเสน นิสฺสารณํ คจฺฉติ. โอสารณํ ตํวุสิตสฺส ชนฺตุโนติ ตํ วตฺตํ วุสิตสฺส ชนฺตุโน, ยา โอสารณา กาตพฺพา, เอตมฺปิ ชานาติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“また、何を行えば（Yāni cācaranti）”とは、争いの原因などを行って、呵責羯磨（かしゃくこんま）などによって放逐（擯出）に至るようなことである。“その（行を）終えた者の復権（Osāraṇaṃ taṃvusitassa jantuno）”とは、その行（別住など）を終えた者に対してなされるべき復権（僧伽への復帰）についても、これを知っているということである。残りの箇所はすべて明白である。

โกสมฺพกกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

コーサンバカ犍度の註釈が完了した。

สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย

サマンタパーサーディカー（普端厳）律註において、

มหาวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

大品（マハーヴァッガ）の註釈が終了した。

มหาวคฺค-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

大品註釈（マハーヴァッガ・アッタカタ）が完了した。